open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Corythornis

***Corythornis*** a zo ur genad e rummatadur an evned, ennañ dirediged, krouet e 1848 gant an naturour alaman Johann Jakob Kaup (1803-1873).

## Spesadoù hag an [[isspesad]]où anezhe
Pevar spesad dirediged a ya d'ober ar genad : 
* *[[Corythornis cristatus]]*
** *C. c. *'cristatus***, ''galeritus'', ''nais'', ''stuartkeithi'' ha ''thomensis'',
* ''[[Corythornis leucogaster]]''
** ''C. l. bowdleri'', ''leopoldi'' ha ***leucogaster***,
* ''[[Corythornis madagascariensis]]''
** ''C. m. dilutus'' ha ***madagascariensis***,
* ''[[Corythornis vintsioides]]''
** ''C. v. johannae'' ha ***vintsioides**'.

O c'havout a reer holl en Afrika, daouzek (12) isspesad en holl.

## Notennoù ha daveennoù
Dacelo

***Dacelo*** a zo ur genad e rummatadur an evned, ennañ dirediged, krouet e 1815 gant an evnoniour saoz William Elford Leach (1791-1836).

Anagramm ar ger *[[Alcedo]]* an hini eo, anv ur genad eizh spesad dirediged all ennañ.

## Spesadoù hag an [[isspesad]]où anezhe
Pemp spesad a ya d'ober ar genad :
* *[[Dacelo gaudichaud]]*,
* *[[Dacelo leachii]]*
** *D. l. cervina*, *intermedia*, ***leachii***, *occidentalis* ha *superflua*,
* *[[Dacelo novaeguineae]]*
** *D. n. minor* ha ***novaeguineae***,
* *[[Dacelo rex]]*,
* *[[Dacelo tyro]]*
** *D. t. archboldi* ha ***tyro***.

## Notennoù ha daveennoù
Yehouda

**Yehouda **, pe **[[Juda]]**, a oa hervez ar Bibl pevare mab Jakob ha Lea. Gwelet e vez evel an hini a glask renkañ an traoù etre izili ar familh (Jozef hag e vreudeur) (s.o. Gn **37**,25-27 ha Gn **44**,18-34).

Brasañ meuriad Israel e oa meuriad Yehouda. Ober a reas e Su Palestina gant Sion evel kêr-benn pa oa meuriad Efraim (pe "tiad Josef") hini an pouezusañ en Norzh. Jezuz "Mab David" a zo eus lignez Yehouda (He **7**,14). Div lodenn a voe e Palestina, unanet da vareoù zo, disrannet alies. Goude marv Salomon e voe div rouantelezh Rouantelezh Israel en norzh, aloubet gant an Asirianed e 721 kent JK ha Rouantelezh Yehouda er su. 

## Daveoù
Traet

Un **traet** zo un aozadenn da lakaat war ar c'hroc'hen, d'e wellaat pe d'e wareziñ. Traetoù zo da lakaat war ar fri pe rannoù all eus ar c'horf.
Rouantelezh Yehouda

**Rouantelezh Juda**, pe Yehouda, zo ur rouantelezh vihan er Reter Nesañ, savet gant an Hebreed en Oadvezh an Houarn. Hervez ar Bibl, e padas eus 931 da 586 a-raok JK.

## Istor
Da vare David ha Salomon e voe unanet rouantelezh Israel ha hini Yehouda (diwar anv Yehouda, unan eus mibien Yaakov) en ur rouantelezh, hervez ar Bibl (2S **5**, 1-3). Chom a rae div lodenn disheñvel unanet dre ar roue. Goude marv Salomon e yeas meuriadoù an norzh diouzh o zu hag e voe div rouantelezh e-pad daou gantved ha kevezerezh alies etre an div. Arkeologourien zo, evel Israël Finkelstein ha Neil Asher Silberman, a laka arvar war ar pezh a gont ar Bibl. Hervezo n'eus ket bet rouantelezh unvan ebet morse hag an darn vrasañ eus an testennoù "istorel" a zo bet savet a-raok pe e-kerzh ren Yoshia e Yehouda er VIIvet kantved kent JK.

Chom a reas Yehouda feal da "diegezh David".

E 701 kent JK e voe freuzet ar vro gant Sennacherib, roue Asiria, darbet e voe da Jeruzalem bezañ distrujet (2Dn **32**, 1-8). Pa voe diskaret an impalaeriezh Asirian ha dindan ren Jozias (640-609 ken JK) e seblantas mont gwelloc'h an traoù met diskaret e voe ar rouantelezh er , paket ma oa etre Egipt ha Babilon.

Kaset e voe ar bobl en harlu da Vabilon (587 kent JK).

Pa voe aotreet ar bobl da zistreiñ gant Sirus (538 kent JK) e chomas un darn anezho e Babilon ha ne gomzjod mui eus rouantelezh Yehouda met eus proviñs Yehouda pe "Judea" pe eus "Bro ar Yuzevien" zoken ma veve kalz anezho en diavaez (Galilea, Samaria ha diavaez Palestina).

## Notennoù ha daveennoù
Kanenn ar C'hanennoù

**Kanenn ar C'hanennoù** zo ul levr eus ar Bibl hag an Tanac'h war-lerc'h hini Rout ha hini ar Prezeger (a zo anvet Kohelet ha Eklesiastes ivez).

Setu ar pezh a gaver e troidigezh An Tour-Tan (Levrenn 4, 1984, pp. 267-268) a zivout an oberenn-se :

« Pe dalvoudegezh en deus ar skrid-mañ : un oberenn a lennegezh voutin, pe un destenn a varzhoniezh kevrinus, ur skridenn relijiel pe get ? Ar vurutellerion n'int ket a-unvan. Evit darn anezho, n'eus amañ nemet kanaouennoù-eured, barzhonegoù a garantez [...]

Hep na vefent liammet strizh kenetrezo, ez eus koulskoude ur pennvenoz oc'h ober o unanded : diskouez a reont karantez ar priedoù yaouank, o levenez da vevañ unanet korf hag ene, o boem pa 'n em gavont an eil gant egile, bervder ar garantez a entan o boud a-bezh, nerzh al liamm a genstag an eil ouzh egile hag a zo ken kreñv hag ar marv. Daoust hag o kanañ karantez ar priedoù, n'eo ket ivez ur meulgan d'o C'hrouer en deus fellet d'ar barzhonegour sevel ? [...]

E-pad milvedoù, n'o deus gwelet ar Yuzevion er Ganenn-mañ netra estreget diskuliadur ar c'hevrin m'eo karantez an Aotroù e-keñver e bobl [...]

Ar Gristenion, war o lerc'h, hag abaoe ar penn kentañ, o deus gwelet ivez er Ganenn, en tu-hont da daolennadur ar garantez priedel, ur skeudenn varzhoniel eus eured kevrinus ar C'hrist hag e Iliz... »
Dixie

**Dixie** a c'hall bezañ evit :
### Stadoù-Unanet Amerika
* **[[Dixie (rann-vro)|Dixie]]** (a-wechoù anvet Dixieland) a vez lesanv an ez- Stadoù Kengevreet Amerika. An Dixie flag a vez an doare da eñvel boaz ar banniel kengevreet.
* ***[[Dixie (kanaouenn)|Dixie]]*** (anvet ivez Dixie's Land), a zo ur ganaouenn pobl a orin amerikan.
* Dixie doare da envel ul luskad jazz dixieland.
* ***[[Dixie (film, 1943)|Dixie]]*** (1943) a zo ur film amerikan gant Edward Sutherland.
* ***[[Dixie (roman)|Dixie]]*** trede roman an heuilad romantoù gant Julien Green, anvet *Dixie* : *[[Les Pays lointains]]*, *[[Les Étoiles du Sud]]* ha *Dixie*.
* Ar **[[Koad broadel Dixie|c'hoad broadel Dixie]]** a zo ur c'hoad broadel amerikan lec'hiet e Stad an Utah.
* **[[Kontelezh Dixie]] a zo ur c'hontelezh lec'hiet e Stad [[Florida]].
* **Dixie Alley''', ur rann-vro gant un dehaez avelioù-tro e Su ar Stadoù-Unanet

## Tud
* Lady Florence Dixie (1855-1905), beajerez, reporter brezel ha stourmerez evit gwirioù ar merc'hed a orin Saoz.
* Dixie Carter (1939-2010) aktourez amerikan

## Sonerezh
* The Night They Drove Old Dixie Down kanaouenn gant ar strollad The Band
Dixie (rannvro)

**Ur bajenn disheñvelout [[Dixie]] zo ivez*.

**Dixie** (a-wechoù anvet **Dixieland**) zo ul lesanv amerikan evit komz diwar-benn Stadoù su ar Stadoù-Unanet. Resisoc'h ez eo al lesanv roet d'an tiriadoù a veze kavet e Stadoù Kengevreet Amerika, ha d'ar Stadoù a oa a-du gant ar sklaverezh met chomet en unaniezh (West Virginia, Kentucky, Maryland, ha Missouri). 

Ar stadoù-se a veze kavet holl a-dreñv al linenn Mason-Dixon a lakae un harz etre ar stadoù a-du hag a-enep ar sklaverezh hag hervez al lezenn. 

E-pad Brezel diabarzh Stadoù-Unanet Amerika, e oa lesanv karantezus Stadoù Kengevreet Amerika. Hiziv-an-deiz c'hoazh e vez implijet an anv Dixie evit envel Stadoù Su ar Stadoù-Unanet. 

"Heart of Dixie" zo ul lesanv roet da Alabama, dreist-holl d'ar gêr a voe kêr-benn Stadoù Kengevreet Amerika, ha kêr-benn Alabama hiziv : Montgomery.
Levrioù ar Rouaned

**Levrioù ar Rouaned** a zo daou levr eus ar Bibl, anavezet gant ar yuzevien evel gant ar gristenien. Dont a reont goude Levrioù Samuel, ha kontañ a reont istor Israel adal fin rouantelezh David betek kouezhadenn rouantelezh Israel ha hini Juda en 586 kent JK.

## Al levrioù
* Kentañ Levr ar Rouaned‎
* Eil Levr ar Rouaned‎
Rouantelezh Israel

**Ur pennad [[Israel]] zo ivez, diwar-benn ar stad a vremañ.*

**Rouantelezh Israel** zo ur rouantelezh kozh eus ar reter nesañ savet gant an Hebreed e Palestina en oadvezh an houarn, hag a badas war-dro 200 vloaz, adal fin an Xvet betek an VIIIvet kantved a-raok JK (dre vras 930-720 kent JK). Alies e vez lavaret rouantelezh Samaria pe rouantelezh an hanternoz, evit he disheñvelout diouzh rouantelezh Yehouda, er c'hreisteiz dezhi. Hervez ar Bibl hebreek, e teuas war-lerc'h rouantelezh unanet Israel ha Juda. « Ephraim » a vez lavaret anezhi ivez.

Meur a diegezh a renas warni. Kentañ kêr-benn e oa Sichem, pe Shec'hem, a-raok ma voe kaset gant Jeroboam da gêr Tirça. Goude e voe savet kêr Samaria gant Omri, ha honnezh a chomas kêr-benn betek fin ar rouantelezh. Hervez ar Bibl e oa pellaet ar vro diouzh kelennadurezh Moizez ha kouezhet en azeulerezh an idolennoù.

War dro 720 kent JK e voe distrujet Rouantelezh Israel gant an impalaeriezh asirian.

#### Daveoù
Elimelec'h

Tad-kaer Rout eo **Elimelec'h** hervez Levr Rout (**1**1-4). 

Setu ar pezh a gaver e troidigeh An Tour-Tan diwar e benn :"Setu, en amzer ma varne ar varnerion, e voe un naonegezh vras e-barzh ar vro,hag ez eas un den eus Bet-Lehem Yehouda da chom e maezioù Moav, gant e wreg hag e zaou vab. Anv an den oa Elimelec'h, hag anv e wreg, Noemi, hag anv e zaou vab, Mahelon ha Kileyon:[...]
Hag e varvas Elimelec'h, den Noemi,hag homañ a vanas gant he daou vab. Ar re-mañ a zimezas gant maouezed eus Moav, anv unan Orpa, hag anv eben Rout."
Mahelon

**Mahelon** a zo unan eus mibien Elimelec'h hervez Levr Rout en Testamant Kentañ. Dimeziñ a reas gant Rout. Mervel a reas e Moav. Goude e varv e chomas e intañvez feal da Zoue hag ez eas da Vetlehem gant he mamm-gaer Noemi. Kemeret e voe da wreg gant Boaz eus kerentiezh Elimelec'h. Genel a reas Rout Oved a voe tad Ishai a voe tad ar roue David.

#### Daveoù
Kileyon

**Kileyon** a zo unan eus mibien Elimelec'h ha Noemi e levr Rout an Testamant Kentañ. Dimeziñ a reas gant Orpa. Mervel a reas abred evel vreur Mahelon e Moav. Chom a reas e intañvez e Moav pa yeas Rout, intañvez Mahelon da vro Yehouda gant Noemi.

#### Daveoù
Orpa

**Orpa** pe **Orpah** (hebreeg : **עָרְפָּה**‎) a oa, hervez Levr Rout an Testamant Kentañ (Rt. **1:**4), gwreg Kileyon, merc'h-kaer da Elimelec'h ha Noemi. Eus Moav oa.
Koll a reas he gwaz abred a-walc'h evel Rout. Chom a reas e Moav pa zistroas Noemi da vro Yehouda, heuliet gant Rout he merc'h-kaer all (Rt. **1:** 14-15). 


Hendrick Goltzius Orpa verlaat Ruth en Naomi.jpg|Orpa, en tu dehou, o kuitaat Rout ha Naomi – Engravadur gant Hendrik Goltzius, 1576
1795-William-Blake-Naomi-entreating-Ruth-Orpah.jpg|Naomi o lavarout da Rout hag Orpa distreiñ da Voab – William Blake, 1795


## Daveoù
Cittura cyanotis

***Cittura cyanotis*** a zo ur spesad evned eus kerentiad an Alcedinidae.

Anvet e voe *Dacelo cyanotis* (kentanv) da gentañ-penn (e 1824) gant an evnoniour izelvroat Coenraad Jacob Temminck (1778-1858).

## Doareoù pennañ

## Boued
Bevañ a ra diwar amprevaned bras dreist-holl.

## Annez
Brosezat eo ar spesad en inizi Lembeh ha Sulawesi.

## Liammoù diavaez
*  ''Cittura cyanotis'' war al lec'hienn BirdLife International.
*  ''Cittura cyanotis'' war lec'hienn an International Union for Conservation of Nature (IUCN).

## Notennoù ha daveennoù
Sybil Ludington

**Sybil Ludington** ganet d'ar 5 a viz Ebrel 1761 hag aet da anaon d'ar 26 a viz C'hwevrer 1839, merc'h d'ar c'horonal Henry Ludington, a oa un harozez stadunanat eus Brezel dieubidigezh ar Stadoù Unanet.

Brudet eo evit he marc'hekadenn noz d'ar 26 a viz Ebrel 1777 evit lakaat da ziwall nerzhioù an trevadennoù amerikan eus donedigezh al lu Saoz. He zaol-kaer a zo damheñvel ouzh re Jack Jouett pe Paul Revere met hi ne oa nemet 16 vloaz.

## Marc'hekadenn Sybil Ludington
Paul Revere a zo an dudenn anavezetañ evit ar varc'hekadennoù noz damm zisoñjet eo bet hini Sybil Ludington gant he varc'h Star.

D'ar 26 a viz Ebrel 1777 e redas 64 kilometrad en noz evit lakaat da ziwall nerzhioù an trevadennoù amerikan eus donedigezh al lu Saoz.

Marc'hekadenn Sybil Ludington a oa bet div wech hiroc'h 'vit hini Paul Revere dre ma ne oa nemet 16 vloaz.

Trugarekaet e oa bet gant ar jeneral George Washington

## Goude ar brezel
Goude ar brezel e 1784, pa oa 23 vloaz, Sybil Ludington a zimezas gant Edmond Ogden, gantañ he devoa bet ur mab anvet Henry.
Ampech

Ar ger **Ampech** a talvez evit diskrivañ an dermenidigezh a vez gant un den evit etre-ober gant e endro, ar pezh a tegas kudennoù stres, buhezel, kefredel, sokial ha/pe korf.

80 million a dud a zo ampechet en Europa ha 650 million a dud dre ar bed a-bezh.
## Tud ampechet brudet
* Stephen Hawking Skiantour brudet tapet gant ur skleroz dedro
* Ludwig van Beethoven sonaozour brudet deuet da vezañ bouzar
Tanijenn skevent

**Tanijenn skevent** pe **skeventfo** a vez graet eus ur c'hleñved a dag ar skevent. Gellout a ra tagañ tud a-bep oad met ar riskloù brasañ a vez gant ar vugale yaouank hag an dud war an oad pe klañvidik.

Evit talañ ouzh an tanijenn skevent e vez implijet danvezioù enep mikrobek.

## Tud vrudet aet da anaon gant an tanijenn skevent
* Karl Veur
* Major jeneral Israel B. Richardson eus lu an unaniezh
* George G. Meade eus lu an unaniezh
* Robert Bontine Cunninghame Graham
* Albert Cohen
* John McCrae
* Ingvar Kamprad krouer an embregerezh IKEA
Joseph Chatoyer

**Joseph Chatoyer**, anavezet ivez evel marvet *Satuye*, marvet d'ar 14 a viz Meurzh 1795, a oa ur C'harib du, pe Garifuna, hag a gemeras penn emsavadeg ar Garibed a-enep gouarnerezh an drevadennerien saoz en enez Sant Visant e-pad ar C'hentañ brezel karib hag an Eil brezel karib pa voe lazhet. Haroz broadel Sant Visant hag an Inizi Granadinas eo deuet da vezañ, hag ivez, war un dro, hini broioù karib all (Belize, Costa Rica).

## Monumant
Ur monumant zo bet savet dezhañ war Dorsetshire Hill, al lec'h ma varvas.
Todiramphus

***Todiramphus*** a zo ur genad e rummatadur an evned, ennañ [dirediged, krouet e [1827 gant an naturour gall René Primevère Lesson (1794-1849).

## Spesadoù hag an [[isspesad]]où anezhe
Nav spesad warn-ugent (bev c'hoazh) a ya d'ober ar genad hiziv an deiz :
* *[[Todiramphus albicilla]]*
** *T. a. *'albicilla***, ''orii'' hag ''owstoni'',
* ''[[Todiramphus albonotatus]]'',
* ''[[Todiramphus australasia]]''
** ''T. a. '''australasia***, *dammerianus* hag ***odites***,
* *[[Todiramphus chloris]]*
** *T. c. abyssinicus*, *armstrongi*, *azelus*, *chloropterus*, ***chloris***, *collaris*, *davisoni*, *humii*, *kalbaensis*, *laubmannianus*, *occipitalis*, *palmeri*, *teraokai* ha *vidali*,
* *[[Todiramphus cinnamominus]]*,
* *[[Todiramphus colonus]]*,
* *[[Todiramphus diops]]*,
* *[[Todiramphus enigma]]*,
* *[[Todiramphus farquhari]]*,
* *[[Todiramphus funebris]]*,
* † *[[Todiramphus gambieri]]* (aet da get),
* *[[Todiramphus gertrudae]]*,
* *[[Todiramphus godeffroyi]]*,
* *[[Todiramphus lazuli]]*,
* *[[Todiramphus leucopygius]]*,
* *[[Todiramphus macleayii]]*
** *T. m. elisabeth*, *incinctus* ha ***macleayii***,
* *[[Todiramphus nigrocyaneus]]*
** *T. n. *'nigrocyaneus***, ''quadricolor'' ha ''stictolaemus'',
* ''[[Todiramphus pelewensis]]'',
* ''[[Todiramphus pyrrhopygius]]'',
* ''[[Todiramphus recurvirostris]]'',
* ''[[Todiramphus reichenbachii]]'',
* ''[[Todiramphus ruficollaris]]'',
* ''[[Todiramphus sacer]]''
** ''T. s. amoenus'', ''brachyurus'', ''erromangae'', ''eximius'', ''juliae'', ''mala'', ''manuae'', ''marinus'', ''melanodera'', ''ornatus'', ''pavuvu'', ''pealei'', ''regina'', ***sacer***, ''santoensis'', ''solomonis'', ''sororum'', ''tannensis'', ''torresianus'', ''utupuae'', ''vicina'' ha ''vitiensis'',
* ''[[Todiramphus sanctus]]''
** ''T. s. canacorum'', ''macmilani'', ''norfolkiensis'', ***sanctus*** ha ''vagans'',
* ''[[Todiramphus saurophagus]]''
** ''T. s. admiralitatis'', ''anachoreta'' ha ***saurophagus***,
* ''[[Todiramphus sordidus]]''
** ''T. s. colcloughi'', ''pilbara'' ha ***sordidus***,
* ''[[Todiramphus tristrami]]''
** ''T. t. alberti'', ''bennetti'', ''matthiae'', ''novaehiberniae'', ''nusae'', ''stresemanni'' ha ***tristrami***,
* ''[[Todiramphus tutus]]''
** ''T. t. atiu'', ''mauke'' ha ***tutus***,
* ''[[Todiramphus veneratus]]''
** ''T. v. '''veneratus*** ha *youngi*,
* *[[Todiramphus winchelli]]*
** *T. w. alfredi*, *mindanensis*, *nesydrionetes*, *nigrorum* ha ***winchelli***.

## Notennoù ha daveennoù
Levr Ester

**Levr Ester** a zo unan eus levrioù an Testamant Kozh.

## Mammennoù
Div vammenn a zo:
*an destenn hebreek, a gaver er Bibl hebreek 
*un destenn c'hresianek hag a gaver e levrioù eilkanonel ar Bibl Katolik. 
Peurliesañ ne vez kinniget nemet un destenn da zisplegañ an diforc'hioù etre an div vammenn, evel e Bibl Jeruzalem

E troidigezh an Testamant Kozh gant Pêr ar Gall ha Job Lec'hvien e kaver div droidigezh : unan el levrenn 4 (1985), "Ar salmoù hag ar skridoù all, p311 , diwar an destenn hebreek hag unan all el levrenn 5 "Al levrioù eilkanonel", 1986, p15, diwar an destenn c'hresianek. Displegañ a ra an droerien o dibab e p15 al levrenn 5.

## An istor
Kontañ a ra la levr istor Ester, ur Yuzevez yaouank a zeu da vezañ gwreg ar roue Artakserkses (e gwirionez Kserkses, pe Kshajarsha e perseg, Assuerus e latin, hervez Bibl Jeruzalem).

## Liamm diavaez
* Ar Bibl katolik e brezhoneg (Levr Ester)

## Notennoù
Cross Hands

**Cross Hands** zo ur gêriadenn eus Kembre, e gevred Sir Gaerfyrddin, e Cwm Gwendraeth. 

Emañ Cross Hands er reter da gêr Caerfyrddin hag en hanternoz da Llanelli. Un takad labourerezh zo war harzoù ar gêriadenn. A-fet melestradurezh emañ Cross Hands e kumuniezh Llannon hag a zo enni ivez kêriadennoù Gors-las, Cefneithin, Pen-y-groes ha Tymbl. 

N'eus anv kembraek ebet gant ar gêriadenn. A-hervez eo bet anvet *Cross Hands* abaalmour ma veze eskemmet eno prizonidi o tont eus bac'hioù Caerfyrddin hag Abertawe.
Antibiotik

Un **antibiotik** (eus an hen-gresianeg *anti* : "a enep da" ha *bios* : "ar vuhez") pe **bevastaler** e brezhoneg, zo un danvezenn kimiek naturel pe sintezennel a zistruj pe a harz diorren ar bakteri. Antibiotikoù lazh-bakteri a vez graet eus ar re gentañ, pa vez graet antibiotikoù bakteristatik eus ar re all. Bez e c'hell un antibiotik bezañ bakteristatik pa vez nebeut outañ ha lazh-bakteri pa vez muioc'h outañ.

Diouzh molekulennoù naturel ez eo savet un niver bras a antibiotikoù. Krouet int gant mikro-organegoù : kabelloù touseg pe bakteri all. Produet int a-benn lazhañ bakteri kevezer war ar memes biotop egeto. Koulskoude, n'ez eus nemet un niver bihan a antibiotikoù naturel a vez tu da implij en un doare efedus evit pareañ mab-den, pe e vefe evit abegoù a broduiñ pe evit o efedoù divastus. E 2016 emañ an darn vrasañ eus an antibiotikoù e gwerz savet diwar molekulennoù sintezennet, deveret pe get diwar antibiotikoù naturel.

An antibiotikoù a zo oberiant en un doare resis war ar bakteri, dre harzañ ur prantad ret-holl d'o ziorren : sintezenn o pale gellig vakterienn, o drenkenn dizoksiribonukleel, o froteinoù, pe o produiñ energiezh. An harz-se a c'hoarvez p'en em liamm an antibiotik war e bal, ur molekulenn eus ar bakteri hag a vez oberiant e unan eus ar brantadoù ret-holl meneget. Diuzel tre ez eo an etrewered etre an antibiotik hag e fal, spesius d'ar bakteri. Darn vrasañ an antibiotikoù a zo dizoberiant war ar c'hebell-touseg pe ar viruzoù.

Unan eus araokadennoù pennañ an XXvet kantved e-keñver medisinerezh zo eus diorren an antibiotikoù da heul an eil brezel bed. Al louzaouadennoù antibiotik o deus lakaet da greskiñ esperañs bevañ an dud ouzhpenn dek vloaz, muioc'h evit pehini eus al louzaouadennoù all. Koulskoude, dre o implij boas, pe zoken dre re implij eus darn eus an antibiotikoù, e teu poblañs ar bakteri antibiodalc'hus war gresk. Dre se e tigresk en un doare hollek o efedusted. En ospitalioù ez eo abeg d'ur c'hresk ar riskloù poreadur kurdiat, dre ziouer a louzoù efedus a walc'h a enep d'ar bakteri re zalc'hus.

## Notennoù ha daveennoù
Conflans

**Conflans** zo anv meur a lec'h e Bro-C'hall :

## Lec'hioù
*Conflans-en-Jarnisy, ur gumun e Meurthe-et-Moselle
*Conflans-Sainte-Honorine, ur gumun en Yvelines
*Conflans-sur-Anille, ur gumun e Sarthe
*Conflans-sur-Lanterne, ur gumun e Haute-Saône
*Conflans-sur-Loing, ur gumun e Loiret
*Conflans-sur-Seine, ur gumun e Marne
*Abbéville-lès-Conflans, ur gumun e Meurthe-et-Moselle
*Bourguignon-lès-Conflans, ur gumun e Haute-Saône
*Dampierre-lès-Conflans, ur gumun e Haute-Saône
*Doncourt-lès-Conflans, ur gumun e Meurthe-et-Moselle

*Conflans, ur gêr gozh, hiziv e kumun Albertville, e Savoie

## Traoù all
* Feur-emglev Conflans, sinet e 1465 etre ar roue Loeiz XI hag ar c'hont Charlez an Her, kont Charolais ha dug Bourgogn.
Hippolyte Tréhiou

**Hippolyte Tréhiou**, pe *Polit Trehiou*, (22 a viz Du 1880 - 9 a viz Genver 1941) a oa eskob en eskopti Gwened

An Aotrou Trehiou a oa ur Gouelouad anezhañ. Ganet e voe e Tresigne. Beleget e voe e miz Mezheven 1905. Person e voe en iliz-veur Sant-Brieg ha vikel-vras en eskopti Sant-Brieg (1925-1927), a-raok bezañ anvet da eskob Gwened d'ar 15 a viz Ebrel 1929. 

Ur brezhoneger eus an dibab e oa hag ur prezegenner helavar e oa e yezh ar vro. Er bloavezhioù 1930 e oa an eskob nemetañ e Breizh-Izel hag a oa brezhoneger.

Eñ a zo bet mammenn da adsavidigezh iliz kamp Saint-cyr Coëtquidan. Ur sul vintin miz Gwengolo 1936, an Aotrou Hippolyte Tréhiou a oa o weladenniñ ar c'hamp. Un oferenn a voe ha sabatuet e oa bet an Aotrou o welet stad ar chapel gatolik. Goulenn a reas gant ar beleg Henri Brehelin a Bloermael da sevel ur chapel nevez hag un ti-bod d'ar soudarded. Kejañ a reas ivez gant ar beleg Dewarin e-karg deus ar feiz er c'hamp.

Krog eo al labourioù e Genver 1937. D'ar 16 a viz Mae 1937 e vez lidet ar c'hentañ oferenn er chapel nevez memes ma n'eo ket peurechuet al labourioù. 3 a viz Gouhere 1938 ez eo lid ofisiel ar chapel nevez, ar chaloni Moisan a vennig al lec'h. Ur mor a dud a zo deuet, muioc'h evit 100 ofiser a zo en o zouez ar jeneral kanolierezh Marzin eus ar Mans

## Oberennoù
* Allocution prononcée en la Basilique Cathédrale de Saint Brieuc, le 11 mai 1926, à l'occasion du mariage de M. Jacques de Boischevalier,... avec Melle Sabine Le Gris Duval
* Discours prononcé en la basilique cathédrale de Saint-Brieuc par M. le chanoine Trehiou,... à l'occasion de la première grand'messe solennelle de M. l'abbé François Prudhomme, le 3 janvier 1926
* Statuts synodaux du diocèse de Vannes, 1937
* Le Bienheureux Pierre-René Rogue, prêtre de la Mission, directeur du Grand Séminaire [de Vannes]... martyr du refus des serments pendant la Révolution
* Mariologie de saint Bernard..., 1935
* Monseigneur Hippolyte Tréhiou, évêque de Vannes (1929-1941), notes intimes, 1941
## Liammoù diavaez
* Hippolyte Trehiou war lec'hienn ar BNF
## Levrlennadur
* Monseigneur Hippolyte Tréhiou : évêque de Vannes 1929-1941. Éloge funèbre par le vicaire général Le Bellec. Oraison funèbre par Dom Dominique. Notes intimes de Mgr Tréhiou, gant Dominique Nogues ha Eugène Le Bellec (ASIN B0017VZWK4)
## Notennoù
Crug-y-bar

**Crug-y-bar** (skrivet ivez **Crugybar**) zo ur gêriadenn vihan e Kembre, e reter Sir Gaerfyrddin. Emañ hanter-hent etre Llanbedr Pont Steffan, Llanymddyfri ha Llandeilo. Ar stêr Annell a dremen dre ar gêriadenn, a-raok mont da gemberiñ gant ar stêr Cothi er c'hreisteiz da Llansawel.

E kumuniezh Llanwrda emañ Crug-y-var.

Ur skol kentañ derez zo er gêriadenn, anvet *Ysgol Gynradd Caio*.
Alaudala

***Alaudala*** a zo ur genad e rummatadur an evned, krouet e 1858 gant an daou skiantour stadunanat Thomas Horsfield (1773-1859) ha breizhveuriat Frederic Moore (1830-1907).

## Spesadoù hag an [[isspesad]]où anezhe
C'hwec'h spesad alc'hwedered a ya d'ober ar genad :
* *[[Alaudala athensis]]*,
* *[[Alaudala cheleensis]]*
** *A. c. *'cheleensis***, ''leucophaea'', ''seebohmi'' ha ''tuvinica'',
* ''[[Alaudala heinei]]''
** ''A. h. aharonii'', ***heinei*** ha ''persica'',
* ar [[kodioc'h gwenn|c'hodioc'h gwenn]] (''Alaudala raytal'')
** ''A. r. adamsi'' ha ***raytal***,
* ar [[kodioc'h-palud|c'hodioc'h-palud]] (''Alaudala rufescens'')
** ''A. r. apetzii'', ''minor'' ha ***rufescens***,
* ''[[Alaudala somalica]]''
** ''A. s. megaensis'', ''perconfusa'' ha ***somalica**'.

Pemzek (15) isspesad en holl.

## Rummatadur
Renket e veze ar spesadoù *athensis*, *cheleensis*, *raytal*, *rufescens* ha *somalica* er genad *[[Calandrella]]* kent.

## Notennoù ha daveennoù
Le Salaire de la peur (film)

***Le Salaire de la peur*** a zo ur film gallek, sevenet e gwenn ha du gant ar filmaozour gall Henri-Georges Clouzot (1907-1977) e 1951-52.

Unnekvet film Clouzot eo ***Le Salaire de la peur***, bet savet war-lerc'h *[[Le voyage en Brésil]]* (1950, diechu) hag a-raok *[[Les Diaboliques]]* (1955).

## Fichenn deknikel
* Doare : Drama, troioù-kaer,
* Skoazellerien-sevener : Michel Romanoff (ha Roberto Savarese evit Italia),
* Senario ha divizoù : H.G. Clouzot ha Jérome Geronimi, azasaet diwar ar romant *[[Le Salaire de la peur]]* (1950) gant Georges Arnaud (1917-1987),
* Kevredadoù produiñ : Compagnie Industrielle et Commerciale Cinématographique, Filmsonor, Vera Films ha Fono Roma,
* Produourien : R. Borderie ha H.G. Clouzot,
* Renerien broduiñ : Charles Borderie ha Louis Wipf, 
* Kevredad dasparzhañ : Les Films Cinédis S.A.,
* Rener ar skeudenniñ : Armand Thirard,
* Ijinour ar son : William Robert Sivel,
* Aozer ar sonerezh orin : Georges Auric,
* Kinklour : René Renoux,
* Dilhataerien : ?,
* Farder : G. Bouban,
* Perukennerez : ?,
* Skriptererez : Lili Hargous,
* Frammerien : Madeleine Gug, E. Muse ha Henri Rust, 
* Luc'hskeudennerien leurenn : Lucienne Chevert ha J. Clouzot,
* Prantad filmañ : adalek ar 27 a viz Eost 1951 betek an 20 a viz Gwengolo 1952,
* Lec'hioù filmañ : Bouches-du-Rhône, Nimes, Poulx ha Saint-Gilles (Gard),
* Deiziad dont e-maez : 22 a viz Ebrel 1953 (),
* Padelezh : 131'.

## An danvez

## Roll ar gomedianed
* Yves Montand : Mario,
* Charles Vanel : an aotrou Jo,
* Folco Lulli : Luigi,
* Peter Van Eyck : Bimba,
* Vera Clouzot : Linda,
* William Tubbs : Bill O'Brien,
* Dario Moreno : Hernández,
* Jo Dest : Smerloff,
* Centa : rener ar c'hamp,
* Luis de Lima : Bernardo,
* Miss Darling : Rosa,
* René Baranger, Faustini, Grégoire Gromoff, Pat Hurst, Evelio Larenagas, Jeronimo Mitchell, Joseph Palau-Fabre, Ricardo, Seguna, François Valorbe, Rico Zermano.

## Liammoù diavaez
* '''''Le Salaire de la peur''''' war Internet Movie Database
*Tañvadenn orin ar film

## Notennoù ha daveennoù
Le Père (Maupassant, 1887)

***Le Père*** zo un danevell gant Guy de Maupassant, e 1887.

## Istor
Embannet e oa bet e *[[Gil Blas]]* ar 26 a viz Gouhere 1887. Adembannet e oa bet en eil embannadur kresket an dastumad *[[Clair de lune (dastumad)|Clair de lune]]* en 1888.

Un danevell heñvelanvet Le Père (Maupassant, 1883) a oa bet embannet en 1883, e *Gil Blas* ivez, hag adembannet en 1885 en dastumad *[[Contes du jour et de la nuit]]*.

## An danevell
*Jean de Valnoix est un ami que je vais voir de temps en temps...* Ar re-se eo gerioù kentañ an danevell (evel-se e tigejer aesoc'h an div zanevell). 

Istor ur gwilioud diaes war ar maez eo. Ha bep bloaz abaoe e teu ar vamm gant he merc'h da welout an den en deus he skoazellet.

## Embannadurioù
* 1887 : *[[Gil Blas]]* (26 Gouhere)
* 1888 : *[[Clair de lune (dastumad)|Clair de lune]]*, deil embannadur e ti Paul Ollendorff
* 1889 : *[[La Lanterne (pemdezieg)|La Lanterne]]* (stagadenn an 20 a viz Genver) 
* 1891 : *[[L'Intransigeant]] illustré* (21 Mae)
* 1893 : *Gil Blas illustré* (16 a viz Ebrel)
* 1909 : *Clair de lune*, *Œuvres complètes* vol. 7, L. Conard, Paris
* 1979 : *Contes et Nouvelles*, tome II, embannet gant Louis Forestier, e Bibliothèque de la Pléiade, embannadurioù Gallimard.

## Notennoù
Le Crime au père Boniface

***Le Crime au père Boniface*** zo un danevell gant Guy de Maupassant, embannet en 1884.

## Istor
Da gentañ e oa bet embannet e *[[Gil Blas]]* ar 24 a viz Mae 1884 ha sinet Maufrigneuse.

Goude e voe adembannet en dastumad *[[Contes du jour et de la nuit]]* en 1885, ma oa an danevell gentañ eus an dastumad.

## An danevell

## Notennoù
Clytoceyx rex

***Dacelo rex*** a zo ur spesad evned eus kerentiad an Alcedinidae.

## Doareoù pennañ

## Boued
Bevañ a ra diwar amprevaned, buzhug, c'hwiled, melc'hwed-krogennek ha saorianed dreist-holl.

## Annez hag isspesadoù
Brosezat eo ar spesad e takadoù 'zo eus Ginea Nevez.

## Liammoù diavaez
*  ''Clytoceyx rex'' el lec'hienn BirdLife International.
*  ''Dacelo rex'' e lec'hienn an International Union for Conservation of Nature (IUCN).

## Notennoù ha daveennoù
Lacedo pulchella

***Lacedo pulchella*** a zo ur spesad evned eus ar c'herentiad Alcedinidae.

Anvet e voe *Dacelo pulchella* (kentanv) da gentañ-penn (e 1821) gant an naturour stadunanat Thomas Horsfield (1773-1859).Ar spesad nemetañ er genad *Lacedo* an hini eo.

## Doareoù pennañ

## Boued
Bevañ a ra diwar amprevaned bras ha, bep an amzer, diwar saorianed bihan.

## Annez hag isspesadoù
Ar spesad a gaver an tri isspesad anezhañ en Azia ar Gevred :
* *Lacedo pulchella amabilis*, (Hume, 1873), e kreisteiz Myanmar, Thailand, kreisteiz Viêt Nam,
* *L. p. melanops*, e Borneo ha Bangka,
* *L. p. *'pulchella**', e Malezia, Sumatera, Jawa ha hanternoz inizi Natuna.

## Liammoù diavaez
*  ''Lacedo pulchella'' el lec'hienn BirdLife International.
*  ''Lacedo pulchella'' e lec'hienn an International Union for Conservation of Nature (IUCN).

## Notennoù ha daveennoù
Au bord du lit

***Au bord du lit*** zo un danevell gant Guy de Maupassant, embannet en 1883.

## Istor
Embannet e voe e *[[Gil Blas]]* an 23 a viz Here 1883, sinet Maufrigneuse.
Adembannet e voe e 1888, en dastumad *[[Monsieur Parent (dastumad)|Monsieur Parent]]*, ma voe lakaet da c'hwezekvet (diwar ar seitek danevell) .

## An danevell
Goulenn a ra ar wreg bezañ paeet gant he fried pa gousk gantañ, peogwir e pae ar gisti.
Qui sait ?

*** Qui sait ?*** zo un danevell gant Guy de Maupassant embannet en 1890.

## Istor
*Qui sait ?* a voe embannet en 1890 er gazetenn *[[L'Écho de Paris]]*, d'ar 6 a viz Ebrel 1890, ha goude en dastumad *[[L'Inutile Beauté]]*.

## An danevell
Emañ an arrebeuri o vont kuit eus an ti ...
Le Père

**Le Père** zo anv gallek meur a dra.

## Tud
* Gratien Le Père (1769 -1826), ijinour gall
* *Le Père la Victoire*, unan eus lesanvioù ar politikour gall Georges Clémenceau.

## Oberennoù gallek
### Lennegezh
*Le Père Goriot, romant gant Honoré de Balzac.
*Meur zanevell gant Guy de Maupassant: 
** Le Père (Maupassant, 1883), e 1883,
** Le Père (Maupassant, 1887), e 1887,
** Le Père Amable, e 1886,
** Le Père Judas, e 1883,
** Le Père Milon, e 1883,
** Le Père Milon (dastumad), un dastumad dalif e 1899,
** Le Père Mongilet, e 1885,
** Le Crime au père Boniface‎,
**Le Père*, romant gant André Perrin en 1956, priz Renaudot.
**Le père Ubu à la guerre* gant Ambroise Vollard. 
* *Le Père de nos pères*, romant gant Bernard Werber, en 1998. 
**Le Père*, pezh-c'hoari gant Florian Zeller en 2012.

Meur a oberenn estren ivez zo bet anvet *Le Père*, e galleg .

## Kelaouennoù
* *Le Père peinard*, sizhunieg gallek an anarkourien savet en 1889 gant Émile Pouget.

### Filmoù
* *Le Père Lampion* gant Christian-Jaque en 1934

## Lec'h
**Le Père*, un enezenn e Gwiana c'hall.

## Pennadoù kar
* Lepère, anv-tiegezh gallek
* The Father
* El Padre
Melidora macrorrhina

***Melidora macrorrhina*** a zo ur spesad evned eus kerentiad an Alcedinidae.

Anvet e voe *Dacelo macrorrhinus* (kentanv) da gentañ-penn (e 1827) gant an naturour gall René Primevère Lesson (1794-1849) : ar spesad nemetañ er genad *Melidora* an hini eo.

## Doareoù pennañ

## Boued

## Annez hag isspesadoù
Ar spesad a gaver an tri isspesad anezhañ :
* *Melidora macrorrhina jobiensis*, en enez Yapen ha hanternoz Ginea Nevez,
* *M. m. *'macrorrhina**', e Ginea Nevez, Misool, Salawati ha Batanta,
* *M. m. waigiuensis*, en enez Waigeo (Papoua ar C'hornôg).

## Liammoù diavaez
*   ''Melidora macrorrhina'' el lec'hienn BirdLife International.
*   ''Melidora macrorrhina'' e lec'hienn an International Union for Conservation of Nature (IUCN).

## Notennoù ha daveennoù
Pternistis

***Pternistis*** a zo ur genad e rummatadur an evned, krouet e 1832 gant al loenoniour alaman Johann Georg Wagler (1800-1832).

## Spesadoù hag an [[isspesad]]où anezho
Pevar spesad warn-ugent a ya d'ober ar genad :
* ar frankolin beg ruz (*Pternistis adspersus*),
* *[[Pternistis afer]]*
** *P. a. *'afer***, ''castaneiventer'', ''cranchii'' ha ''humboldtii'',
* ''[[Pternistis ahantensis]]'',
* ''[[Pternistis atrifrons]]'',
* ''[[Pternistis bicalcaratus]]''
** ''P. b. adamauae'', ''ayesha'' ha ***bicalcaratus***,
* ''[[Pternistis camerunensis]]'',
* [[frankolin ar C'hab]] (''Pternistis capensis''),
* ''[[Pternistis castaneicollis]]'',
* ''[[Pternistis clappertoni]]''
** ''P. c. '''clappertoni*** ha *sharpii*,
* ar frankolin Erckel (*Pternistis erckelii*),
* *[[Pternistis griseostriatus]]*,
* ar frankolin Hartlaub (*Pternistis hartlaubi*),
* *[[Pternistis harwoodi]]*,
* *[[Pternistis hildebrandti]]*
** *P. h. *'hildebrandti*** ha ''johnstoni'',
* ''[[Pternistis icterorhynchus]]'',
* ''[[Pternistis jacksoni]]'',
* ''[[Pternistis leucoscepus]]''
** ''P. l. infuscatus'' ha ***leucoscepus***,
* ''[[Pternistis natalensis]]'',
* ''[[Pternistis nobilis]]'',
* ''[[Pternistis ochropectus]]'',
* ''[[Pternistis rufopictus]]'',
* ''[[Pternistis squamatus]]''
** ''P. s. maranensis'', ''schuetti'' ha ***squamatus**',
* ar frankolin Swainson (*Pternistis swainsonii*),
* *[[Pternistis swierstrai]]*.

## Annezva
Brosezat int en Afrika issahara, c'hwezek (16) isspesad dezho en holl.

## Rummatadur
Renket e veze an holl spesadoù er genad *[[Francolinus]]* kent.

## Notennoù ha daveennoù
Cwmfelinmynach

**Cwmfelinmynach**, pe **Cwmfelin Mynach**, zo ur gêriadenn vihan eus Kembre, e kornôg Sir Gaerfyrddin. Emañ e kumuniezh Llanwinio, en hanternoz da Hendy-gwyn ar Daf.

## Notennoù
Platte (stêr)

Ar stêr **Platte** zo un adstêr d'ar Missouri e Stadoù Unanet Amerika. War-dro 499 kilometr eo he hed. Div stêr, an North Platte hag ar South Platte, a ya d'en em unaniñ da stummañ ar Platte. Mont a ra an hollad stêrioù-se d'ober unan eus dourredennoù brasañ ar Stadoù Unanet, o kas dour eus koadoù reter ar Menezioù Roc'hellek, e Nebraska, Colorado ha Wyoming, war-zu kreiz ar vro. Daoust ma ne c'haller ket bageal war ar Platte eo bet pouezus en istor ar Stadoù Unanet, rak a-hed dezhi eo bet an dud wenn o vont war-zu kornôg ar c'hevandir, war-zu Oregon, Kalifornia hag Utah.
Sur l'eau (danevell-veaj, 1888)

***Sur l'eau*** zo un danevell-veaj c'hallek gant Guy de Maupassant e 1888.

## Istor

## Ar skrid
Kaoz zo enni eus ur veaj graet gant an oberour en e lestrig a-hed an aod.
Antoine de Févin

**Antoine de Févin**, bet ganet war-dro 1470 (en Arras marteze) hag aet d'an Anaon e dibenn 1511 pe deroù 1512 e Bleaz, a oa ur saver kanaouennoù ha tonioù relijiel dreist-holl ha mestr-chapel Loeiz XII.

Obieriant e oa er memes amzer evel  Josquin des Prez. 

E vreur Robert  de Févin a oa sonaozour eveltañ.

## Un nebeud oberennoù
Oferennoù, motedoù,...

## Selaouit
*Requiem d'Anne de Bretagne* (*Missa pro fidelibus defunctis*), Doulce Mémoire asambles gant Yann-Fañch Kemener, Zig Zag Territoires, ZZT110501, 2011

## Liammoù diavaez
* Antoine de Févin war al lec'hienn BnF
* Antoine de Févin war al lechienn Musicologie.org
Teol

An **teol** zo tammoù pri poazh, pe a-wechoù beton pe metal, a vez lakaet war an toennoù da c'holeiñ an tiez, d'o gwareziñ diouzh ar glav.

Abaoe an Henamzer e vezont implijet hag a bep seurt stummoù zo bet ganto a-hed an istor. Abaoe an Dispac'h Greantel e vez nebeutoc'h a stummoù disheñvel avat :
*teol plaen.
*teol kleuz.
*teol kromm, da lakaat war lein an toennoù.
Sur l'eau

**Sur l'eau** (*War an dour*) zo anv gallek meur a skrid.

* Daou skrid gant Guy de Maupassant 
** Sur l'eau, un danevell en 1876.
** Sur l'eau, un danevell-veaj en 1888.
* Sur l'eau, ur varzhoneg gant Sully Prudhomme.

## Pennadoù kar
**Over het water*, romant nederlandek, gant Hans Maarten van den Brink e 1998.
*Au soleil
Cwm-pen-graig

**Cwm-pen-graig**, pe **Cwmpengraig**, zo ur gêriadenn vihan eus Kembre, e gwalarn Sir Gaerfyrddin. Emañ en ur c'hroashent er gevred da Gastell Newydd Emlyn. 

Evel e Dre-fach Felindre ha kêriadennoù all tro-dro e oa pouezus labour ar gloan gwechall e Cwm-pen-graig.

## Notennoù

## Liamm diavaez
*Llwybrau Cerdded Cefn Gwlad Sir Gaerfyrddin
Cwrt-henri

**Cwrt-henri**, pe **Cwrt Henri**, zo ur gêriadenn eus Kembre, e-kreiz Sir Gaerfyrddin. Emañ war lez an Tywi, er c'hornôg da Llandeilo. E kumuniezh Llanegwad emañ.

Ur skol gentañ derez eo er gêriadenn.
Scleroptila

***Scleroptila*** a zo ur genad e rummatadur an evned, krouet e 1852 gant al loenoniour saoz Edward Blyth (1810-1873).

## Spesadoù hag an [[isspesad]]où anezhe
Eizh spesad a ya d'ober ar genad :
* *[[Scleroptila afra]]*,
* *[[Scleroptila elgonensis]]*,
* *[[Scleroptila finschi]]*,
* *[[Scleroptila gutturalis]]*
** *S. g. archeri*, ***gutturalis***, *jugularis*, *levalliantoides*, *lorti* ha *pallidior*,
* *[[Scleroptila levaillantii]]*
** *S. l. crawshayi*, *kikuyuensis* ha ***levaillantii***,
* *[[Scleroptila psilolaema]]*,
* *[[Scleroptila shelleyi]]*
** *S. s. macarthuri*, ***shelleyi***, *uluensis* ha *whytei*,
* *[[Scleroptila streptophora]]*.

O c'havout a reer en Afrika issahara, trizek (13) isspesad dezhe en holl.

## Notennoù ha daveennoù
Arvorig (kelaouenn)

***Arvorig*** a oa ur gelaouenn vrezhonek viziek evit ar vugale, embannet eus Genver 1913 betek Kerzu 1926. Ne oa ket deuet er-maez e-pad ar Brezel-bed Kentañ, goude Gwengolo 1914, war-bouez un niverenn a voe embannet e miz Genver 1915. Etre 1919 ha 1922 e oa ur stagadenn da Feiz ha Breiz.
 
Gant Erwan ar Moal e voe savet ha renet. Ur gelaouenn evit ar vugale e oa da gentañ ha "Kannad ar skoliou e Leon, Kerne ha Treger" e oa an istitl anezhi ; goude e oa graet evit ar vugale hag ar re vras ha "kelaouenn vrezonek Treger ha Kerne" e oa an istitl.

E brezhoneg penn-da-benn e oa an niverennoù kentañ ; e brezhoneg hag e galleg da c'houde.

## Liammoù diavaez
*''Arvorig''  er Bibliothèque Numérique Bretonne et Européenne

## Notennoù
Dendroperdix sephaena

***Dendroperdix sephaena*** (*Francolinus sephaena* kent) a zo ur spesad evned eus ar c'herentiad Phasianidae.

Anvet e voe *Perdix Sephaena* (kentanv) da gentañ-penn (e 1836) gant al loenoniour skosat Andrew Smith (1797-1872) : ar spesad nemetañ er genad *Dendroperdix* an hini eo.

## Doareoù pennañ

## Boued

## Annez hag isspesadoù
Ar spesad a gaver ar pemp isspesad anezhañ en Afrika :
* *Dendroperdix sephaena grantii*, eus kreisteiz Soudan ha kornôg Etiopia da hanternoz-kreiz Tanzania,
* *D. s. rovuma*, eus reter Kenya da hanternoz Mozambik,
* *D. s. sephaena*, eus reter Zimbabwe da c'hevred Botswana, kreisteiz Mozambik ha biz Suafrika,
* *D. s. spilogaster*, e reter Etiopia, Somalia, biz Kenya,
* *D. s. zambesiae*, eus kornôg-kreiz Mozambik da Namibia ha kreisteiz Angola.

## Liammoù diavaez
*  ''Dendroperdix sephaena'' war al lec'hienn BirdLife International.
*  ''Dendroperdix sephaena'' war lec'hienn an International Union for Conservation of Nature (IUCN).

## Notennoù ha daveennoù
Peliperdix

****** a zo ur genad e rummatadur an evned, krouet e 1856 gant an evnoniour gall Charles Lucien Bonaparte (1803-1857).

## Spesadoù
N'eus nemet ur spesad er genad-mañ : *[[Peliperdix lathami]]*.

## Rummatadur
Tri spesad kozh — *Peliperdix albogularis*, *coqui* ha *schlegelii* — a oa aet d'ober ar genad *[[Campocolinus]]* e 2020.

## Notennoù ha daveennoù
Conflits pour rire

***Conflits pour rire*** zo un danevell c'hallek gant Guy de Maupassant, embannet e 1882.

## Istor
Embannet e voe e *[[Gil Blas]]* ar 1añ a viz Mae 1882, ha sinet Maufrigneuse.

## Ar skrid
Turdus rufiventris

***Turdus rufiventris*** a zo ur spesad golvaneged eus ar c'herentiad Turdidae.

## Doareoù pennañ

## Boued
Hollzebrer eo al laboused-se daoust ma vevont diwar zivellkeineged ha frouezh dreist-holl.

## Annez hag isspesadoù
Ar spesad a gaver an daou isspesad anezhañ :
* *Turdus rufiventris juensis*, e Nordeste (Brazil),
* *T. r. *'rufiventris**', eus reter Bolivia da c'hevred Brazil, Uruguay ha hanternoz Arc'hantina.

Graet e vez "sabiá-laranjeira" anezhañ e portugaleg. Sellet e vez outañ evel evn-arouez stad São Paulo (Brazil) abaoe 1966.

## Kanaouenn
**A Majestade O Sabiá*, ur ganaouenn bortugalek gant Roberta Miranda, kanet gant meur a zen.

## Liammoù diavaez
*  ''Turdus rufiventris'' war al lec'hienn BirdLife International.
*  ''Turdus rufiventris'' war lec'hienn an International Union for Conservation of Nature (IUCN).

## Notennoù ha daveennoù
Rhizothera

***Rhizothera*** a zo ur genad e rummatadur an evned, krouet e 1841 gant al loenoniour saoz George Robert Gray (1808-1872).

## Spesadoù
Daou spesad a ya d'ober ar genad :
* *[[Rhizothera dulitensis]]*,
* *[[Rhizothera longirostris]]*.

## Annezva
O c'havout a reer en Indonezia hag e Malaysia.

## Notennoù ha daveennoù
Excalfactoria

***Excalfactoria*** a oa ur genad e rummatadur an evned, krouet e 1856 gant an evnoniour gall Charles Lucien Bonaparte (1803-1857).

## Spesadoù
Daou spesad — *Excalfactoria adansonii* ha *chinensis* — a yae d'ober ar genad : aet e oant d'ober ar genad *[[Synoicus]]*, a-gevret gant *Anurophasis monorthonyx* ha *Coturnix ypsilophora* e miz Gouere 2021.

## Notennoù ha daveennoù
Conte de Noël

**Conte de Noël** (*kontadenn Nedeleg*) zo anv meur a oberenn c'hallek.

## Lennegezh
**[[Conte de Noël (Maupassant)|Conte de Noël]]*, un danevell gant Guy de Maupassant, en 1882
**[[Conte de Noël (Aymé)|Conte de Noël]]*, un danevell gant Marcel Aymé, e *[[Marianne]]* en 1934
**Conte de Noël*, un danevell gant François Mauriac en 1938
Xenoperdix

***Xenoperdix*** a zo ur genad e rummatadur an evned, krouet e 1994 da-heul labourioù ur skipailh skiantourien danat.

## Spesadoù
Daou spesad a ya d'ober ar genad :
* *[[Xenoperdix obscuratus]]*,
* *[[Xenoperdix udzungwensis]]*.

Brosezat int o-daou e Tanzania.

## Notennoù ha daveennoù
Cwrt-y-cadno

**Cwrt-y-cadno** zo ur gêriadenn eus Kembre, en hanternoz Sir Gaerfyrddin. Emañ en hanternoz da Llandre ha Pumsaint. E kumuniezh Cynwyl Gaeo emañ.

Ur chapel, savet war-dro 1800, zo e-kreiz ar gêriadenn. Ur skol kentañ derez zo ivez.

Tremen a ra ar stêr Cothi dre ar gêriadenn.

Gwechall e oa Cwrt-y-cadno ur c'hroashent a bouez, darempredet gant ar vêsaerien eus Ceredigion pa gasent o chatal da varc'had Smithfield e Bro-Saoz.

E dibenn an  hag e penn kentañ an  e oa anavezet Cwrt-y-cadno dre Gembre a-bezh, abalamour ma oa an doktor John Harries o chom eno. Brudet e oa an den-se evel divinour hag achantour, gouest da bareañ a bep seurt kleñvedoù ha da ziouganañ an amzer da zont.

## Notennoù
Arvorig (disheñvelout)

**Arvorig** a c'hall bezañ :

*Arvorig, ul lodenn eus Galia gwechall, ha lesanv Breizh da-heul.
*Arvorig FM, ur radio brezhonek.
*Arvorig (kelaouenn), ur gelaouenn vrezhonek renet gant Erwan ar Moal.
Tetraophasis

***Tetraophasis*** a zo ur genad e rummatadur an evned, krouet e 1871 gant an evnoniour stadunanat Daniel Giraud Elliot (1835-1915).

## Spesadoù
Daou spesad a ya d'ober ar genad :
* *[[Tetraophasis obscurus]]*,
* *[[Tetraophasis szechenyii]]*.

O c'havout a reer e takadoù 'zo eus Sina.

## Notennoù ha daveennoù
Cothi

Ar stêr **Cothi** zo ur stêr eus Sir Gaerfyrddin e Kembre. Eieniñ a ra e Blaen Cothi en hanternoz da Pumsaint,tremen dre Cwrt-y-cadno, Pumsaint, Abergorlech ha Pont-ar-Gothi a-raok kemberiñ gant ar stêr Tywi er c'hornôg da Llanarthne.
Didunculus strigirostris

***Didunculus strigirostris*** a zo ur spesad evned eus kerentiad ar c'hColumbidae.

Anvet e voe *Gnathodon strigirostris* da gentañ-penn (e 1845) gant an naturour skosat William Jardine (1800-1874) : ar spesad nemetañ er genad *Didunculus* an hini eo.

## Doareoù pennañ

## Boued

## Annez
Emañ brosezat ar spesad e menezioù Samoa (Savai'i hag Upolu).

## Liammoù diavaez
*  ''Didunculus strigirostris'' war al lec'hienn BirdLife International.
*  ''Didunculus strigirostris'' war lec'hienn an International Union for Conservation of Nature (IUCN).

## Notennoù ha daveennoù
Leonardo (kaner)

**Emival Eterno da Costa** (Goianápolis, e stad Goiás, 25 a viz Gouhere 1963), anevezetoc'h evel **Leonardo**, zo ur c'haner brazilian. Deuet e oa da vout Leonardo e 1981, pa glaskas gant e vreur Leandro (Luís José Costa), sevel un daouad kanerien * Leandro & Leonardo*. D'an 23 a viz Even 1998 e varvas Leandro gant krign-bev ar skevent ha Leonardo a grogas da ganañ e-unan.

Hiriv eo gwelet evel ar gwellañ kaner *[[música sertaneja]]*.
Evid ar brezhoneg

***Evid ar brezhoneg*** a oa ur gazetenn vrezhonek embannet etre 1974 ha 1986. 

Savet e oa bet gant Claude Henry, un Tregeriad hag a oa kelenner saozneg e Skol-veur Breizh-Uhel, evit kinnig d'an dud pennadoù-skrid aes da lenn, gant displegadennoù e galleg. E miz Kerzu 1973 e oa bet embannet an niverenn gentañ, un niverenn digoust anezhi; skignet a-vras, hag e miz C'hwevrer 1974 e oa bet embannet an eil, kaset da 4000 koumananter. Bep sizhun e teue er-maez en deroù, nemet e-pad an hañv. Diwezhatoc'h ne veze embannet nemet bep pemzektez. E pep niverenn e oa pennadoù-kaoz gant brezhonegerien hag a gonte o buhez, o eñvorennoù, traoù a bep seurt. Dindan o c'homzoù, skrivet bras, e veze kavet an droidigezh eus ar gerioù pennañ e galleg. Tammoù pennadoù all a oa ivez, tresadennoù, keleier... Marc'had-mat e oa ar gazetenn : en deroù e veze gwerzhet 0,50 lur an tamm ha 10 lur e oa ar c'houmanant bloaz. Kalz a verzh a reas ar gazetenn ha lennet e veze gant a bep seurt tud, brezhonegerien ha ne oant ket boas da lenn o yezh ha tud hag a oa o teskiñ brezhoneg. E dibenn ar bloavezh 1974 e oa ouzhpenn 5000 koumananter.

En deroù e veze graet war-dro ar gazetenn gant tud a-youl-vat. Goude e voe gopret un den evit embann anezhi, evit dastum danvez ar skridoù ha gant Herve ar Beg e voe graet al labour-se.

Goude un nebeud bloavezhioù avat e voe diaesoc'h an traoù evit ar gazetenn. Ne veze embannet nemet ur wech ar miz, hag ur wech bep daou viz zoken e 1985. Diaesterioù arc'hant a oa, gant nebeutoc'h a lennerien (2000, hervez a lenned en niverenn 229-230, e 1986), ha ne oa mui den gopret ebet evit ober war-dro ar gazetenn. Ranket e voe paouez da vat e 1986.

## Evit ar brezhoneg
Diwezhatoc'h, er bloavezhioù 1990, e oa deuet ar gelaouenn er-maez adarre, gant an titl *Evit ar brezhoneg*, en ur stumm un tammig disheñvel. Ur "gelaouenn evit deskiñ brezhoneg" e oa neuze, gant pennadoù aes evit an dud a oa o teskiñ ar yezh. E miz Mae 1991 e teuas er-maez niverenn gentañ ar rummad nevez-se, gant an niverenn 236, hag embannet e veze bep daou viz. Graet e veze war-dro ar gelaouennig gant tud Stumdi ha Paskal ar Marc'heg e oa ar pennskrivagner. Paouez a reas da zont er-maez e 1998.

## Liamm diavaez
*Evid ar brezhoneg & Evit ar brezhoneg - Bibliothèque Numérique Bretonne et Européenne

## Notennoù
Pseudastur

***Pseudastur*** a zo ur genad e rummatadur an evned, krouet e 1849 gant al loenoniour saoz George Robert Gray (1808-1872).

## Spesadoù hag an [[isspesad]]où anezhe
Tri spesad a ya d'ober ar genad :
* *[[Pseudastur albicollis]]*
** *P. a. *'albicollis**', *costaricensis*, *ghiesbreghti* ha *williaminae*,
* *[[Pseudastur occidentalis]]*,
* *[[Pseudastur polionotus]]*.

O c'havout a reer e Kreizamerika, Mec'hiko ha Suamerika, pevar (4) isspesad) dezho en holl.

## Notennoù ha daveennoù
Skrapidigezh Proserpina

***Ratto di Proserpina***, «&nbsp;Skrapadenn Proserpina&nbsp;», zo un delwenn gant ar c'hizeller Italian Gian Lorenzo Bernini (1598-1680) graet etre 1621 ha 1622, pa ne oa an arzour nemet 23 bloaz.
Emañ war ziskouez er *[[Galleria Borghese]]* e Roma.

Awenet eo bet ar c'hizeller gant *[[Metamorfozoù]]* Ovidius.
Proserpina a oa merc'h da Yaou ha Keres, doueez ar frouezhusted, ha skrapet e voe gant Hades (Pluton ar Romaned), doue an Ifernioù.

## Liamm diavaez
* ''Khan Academy''
Shec'hem

**Shec'hem** a oa ur gêr greñv, 50&nbsp;km en norzh da Jeruzalem ha 9&nbsp;km e gevret Samaria. Anvet eo bremañ Tell Balata. E-kichen Naplouz emañ.

Eno e resevas Avram promesa Doue : "Da'z lignez e roin ar vro-mañ " hervez ar Bibl (Gn **12**,7). Eno e roas Yohoshoua lezennoù da Israel a zegemere evel-se Emglev ar Sinai (Ys **24**, 1-28) hervez ar Bibl bepred.

Lec'h an disrann etre an Norzh hag ar Su a voe ivez (1R **12**, 1 ; 2Dn **10**,1). Jeroboam a reas anezhi kêr-benn gentañ Rouantelezh Israel (pe an Norzh).

Goude diskar Samaria e 721 kent JK e teuas da vezañ kêr bouezusañ ar Samaritaned, gant lec'h sakr ar menez Garizim.

Eno en em gavas Jezuz gant ar Samaritanez e-tal puñs Jakob hervez Aviel Yann (Yn **4**,5).

#### Daveoù
Tybalt

**Tybalt** pe **Priñs ar C'hizhier** a zo un dudenn e pezh c'hoari *[[Romeo and Juliet (pezh-c'hoari)|Romeo ha Julieta]]* bet skrivet gant Shakespeare.