open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Psilopogon lineatus

***Psilopogon lineatus*** a zo ur spesad evned eus ar c'herentiad Megalaimidae.

Anvet e voe *Capito lineatus* (kentanv) da gentañ-penn (e 1816) gant an evnoniour gall Louis Jean Pierre Vieillot (1748-1831).

## Doareoù pennañ

## Boued
Bevañ a ra diwar frouezh peurvuiañ.

## Annez hag isspesadoù
Ar spesad a gaver an daou isspesad anezhañ :
* *Psilopogon lineatus hodgsoni*, eus gwalarn India ha Nepal da greisteiz Sina, Myanmar, Viêt Nam, hanternoz Malezia,
* *P. l. lineatus*, e Bali ha Jawa.

## Liammoù diavaez
*  ''Psilopogon lineatus'' war al lec'hienn BirdLife International.
*  ''Psilopogon lineatus'' war lec'hienn an International Union for Conservation of Nature (IUCN).

## Notennoù ha daveennoù
Bucorvus

***Bucorvus*** a zo ur genad e rummatadur an evned, krouet e 1830 gant an naturour gall René Primevère Lesson (1794-1849).
Ar genad nemetañ an hini eo er c'herentiad Bucorvidae.

## Spesadoù
Daou spesad a ya d'ober ar genad :
* *[[Bucorvus abyssinicus]]*,
* *[[Bucorvus leadbeateri]]*.

O c'havout a reer en Afrika.

## Notennoù ha daveennoù
Orșova

**Orșova** (distaget [] e roumaneg ; *Orschowa* en alamaneg, *Orsova* en hungareg, Оршава/Oršava e serbeg) zo ur gêr e mervent Roumania, e rannvro Oltenia, hag ur porzh war lez kleiz an Danav. Emañ el lec'h ma kember ar stêr Cerna gant an Danav, un tammig en argrec'h d'an Dorioù Houarn (*Porțile de Fier*).
Bucorvus leadbeateri

***Bucorvus leadbeateri*** a zo ur spesad evned bras eus ar c'herentiad Bucorvidae.

Anvet e voe *Buceros Leadbeateri* (kentanv) da gentañ-penn (e 1825) gant al loenoniour iwerzhonat Nicholas Aylward Vigors (1785-1840) da zougen bri d'ar skiantour breizhveuriat Benjamin Leadbeater (1760-1837).

## Doareoù pennañ

## Boued
Bevañ a ra diwar amprevaned, melc'hwed-krogennek, raned, stlejviled ha gouest eo da zebriñ bronneged ken bras ar ment anezhe ha hini gedon.

## Annez
Kavout a reer ar spesad e savanennoù kreisteiz ha reter Afrika.

## Liammoù diavaez
*  ''Bucorvus leadbeateri'' war al lec'hienn BirdLife International.
*  ''Bucorvus leadbeateri'' war lec'hienn an International Union for Conservation of Nature (IUCN).

## Notennoù ha daveennoù
Llandydiwg

**Llandydiwg** (*Dixton* e saozneg) zo ur gêriadenn hag ur barrez e Sir Fynwy e kreisteiz Kembre. Emañ en hanternoz da gêr Trefynwy, e biz ar gontelezh, nepell diouzh bevenn Bro-Saoz.

Ar stêr Gwy a red hebiou Llandydiwg.

Da sant Pedr (Pêr) eo gouestlet an iliz-parrez, met krediñ a reer e voe savet an iliz-se e-lec'h unan goshoc'h pe e-lec'h ur peniti gouestlet da sant Tydiwg, alese anv al lec'h.

## Notennoù
Psilopogon mystacophanos

***Psilopogon mystacophanos*** a zo ur spesad evned eus ar c'herentiad Megalaimidae.

Anvet e voe *Bucco mystacophanos* (kentanv) da gentañ-penn (e 1824) gant an evnoniour izelvroat Coenraad Jacob Temminck (1778-1858).

## Doareoù pennañ

## Boued
Bevañ a ra diwar frouezh peurvuiañ ha kemer amprevaned ivez.

## Annez hag isspesadoù
Ar spesad a gaver an daou isspesad anezhañ :
* *Psilopogon mystacophanos ampalus*, en Inizi Batu (er-maez da gornôg Sumatera),
* *P. m. mystacophanos*, e gwalarn Thailand, Malezia, Sumatera ha Borneo.

## Liammoù diavaez
*  ''Psilopogon mystacophanos'' war al lec'hienn BirdLife International.
*  ''Psilopogon mystacophanos'' war lec'hienn an International Union for Conservation of Nature (IUCN).

## Notennoù ha daveennoù
Joinville (Santa Catarina)

**Joinville** zo ur gêr e kreisteiz Brazil, e biz stad Santa Catarina. Brasañ kêr ar stad eo, gant 547 000 a dud o chom enni.
Moldoveanu

Ar menez **Moldoveanu** (*Vârful Moldoveanu* e roumaneg) eo ar menez uhelañ e Roumania, gant 2 544 metr uhelder. Emañ er menezioù  Făgăraș, hag a zo o-unan ul lodenn eus ar C'harpatoù, e-kreiz Roumania.
Catherine de Mayenne

**Catherine de Mayenne** pe **Catherine de Lorraine** a oa ur briñsez c'hall eus an Tiegezh Lorraine-Guise, ganet e 1585 ha marvet e 1618 e Pariz da 33 bloaz.

Merc'h e oa da Charles de Mayenne, dug Mayenne hag Aiguillon, ha da Henriette de Savoie-Villars.

Dimezet e voe e 1599, da 14 vloaz, e Soissons, da Carlo Gonzaga, dug Nevers ha Rethel, 18 vloaz.
C'hwec'h bugel o doe :
* François (1606- 1622), marvet da 16 vloaz ;
* Charles (1609-1631, marvet da 22 vloaz ; dug Mayenne da 12 vloaz, e 1621, goude marv e eontr Henri de Mayenne, breur d'e vamm ; anavezet evel Charles III de Mayenne, ha dug Charles IV de Rethel e 1622, goude marv e vreur henañ ;
* Ferdinand (1610- 1632), dug Mayenne evel Ferdinand de Mayenne adal 1631 da varv e vreur Charles ; marvet eveltañ da 22 vloaz ;
* Marie Louise (1611- 1667), marvet da 56 vloaz ; dimezet div wech : da Ladislas IV Vasa, roue Polonia, ha da Jean II Casimir Vasa roue Polonia ivez ;
* Bénédicte (1614-1637), abadez Avenay e-tal Épernay, marvet da 23 bloaz ;
* Anne-Marie de Mantoue (1616-1684), marvet da 68 vloaz; dimezet div wech : e 1639 da Henri II de Guise, mab-bihan da Henri Ier de Guise, lesanvet *Le Balafré*, drouklazhet war urzh ar roue gall Henri III ; dizimeziñ a rejont e 1641 ; addimeziñ a reas Anna da Eduard von der Pfalz ha teir merc'h o devoe.
Catherine de Lorraine

**Catherine de Lorraine** zo anv meur a briñsez eus Loren, dugelezh dizalc'h.

* Catherine de Lorraine (margravez), pried da Jakob Iañ von Baden (1407-1439),
* Catherine de Lorraine (1552-1596).
* Catherine de Lorraine (1573-1648)
* *Catherine de Lorraine*, pe Catherine de Mayenne‎ (1585 -1618 )
Moskeenn veur Kairouan

**Moskeenn veur Kairouan** (arabeg: **الجامع الكبير بالقيروان**) a zo ur voskeenn a gaver e Kairouan hag a zo unan eus moskeennoù pennañ Tunizia. Anvet e vez ivez **moskeenn Okba Ibn Nafi** (arabeg : **جامع عقبة بن نافع**) diwar anv ar saver anezhi Okba Ibn Nafi, . 

Kentañ metropolenn muzulman ar Maghreb, Kairouan, a vezo en he barr politikel ha preder en IXvet kantved. Chomet eo brudet evel ur greizenn relijiel ha speredel en Tunizia ; a-wechoù e vez gwelet ivez evel pevare kêr santel an Islam sunnit.

Deuet eo moskeenn veur Kairouan da vezañ ur savadur arouez eus kêr ha chom a ra al lec'h relijiel pennañ ha brudetañ e bed muzulman ar Gornôg. Abaoe dekred Bey Tunis d'an 13 a viz Meurzh 1912, eo bet lakaet war listenn savadurioù istorel hag arkeologel urzhiet ha gwarezet Tunizia. Bet e voe ivez lakaet gant hollad istorel Kairouan, e glad bedel an Unesco e 1988.

Savet, da gentañ, gant Okba Ibn Nafi adalek 670 (50 war deiziataer an hegire), pa voe savet kêr Kairouan, bet eo bet brasaet hag adsavet en VIIIvet ha IXvet kantved. Gwelet eo er Maghreb, evel hendad an holl moskeennoù er vro, kement hag unan eus lechioù pennañ an Islam hag ur savadur meur arzel dre ar bed holl. 

## Lec'hiadur
Lec'hiet eo en ul lec'h digreizennet eus lodenn biz medina Kairouan. Moskeenn veur Kairouan a zo lec'hiet er c'harter enkelc'hiet gant mogerioù Houmat al-Jâmi (ger ha ger « karter ar voskeenn veur »). Al lec'hiadur-se a voe a orin e-kreiz an eskemmoù kêrel. Met dre an dachenn, treuzet gant meur a groaz-zour d'an ouedoù, an hentadur a voe lakaet war-zu ar su.
Plectrophenax

***Plectrophenax*** a zo ur genad e rummatadur an evned, krouet e 1882 gant al loenoniour stadunanat Leonhard Hess Stejneger (1851-1943).

## Spesadoù hag an isspesadoù anezhe
Daou spesad golvaneged a ya d'ober ar genad :
* *[[Plectrophenax hyperboreus]]*,
* ar brean-erc'h (*Plectrophenax nivalis*)
** *P. n. insulae*, ***nivalis***, *townsendi* ha *vlasowae*.

O c'havout a reer e Norzhamerika, pevar (4) isspesad dezhe en holl.

## Notennoù ha daveennoù
Calcariidae

**Calcariidae** a zo ur c'herentiad e rummatadur an evned, termenet e 1901 gant an evnoniour stadunanat Robert Ridgway (1850-1929).

Diouzh Doare 14.2 an *IOC World Bird List* ez a tri genad golvaneged d'ober ar c'herentiad :

## Genadoù <small>(renket diouzh an urzh filogenetek)</small>
* *[[Rhynchophanes]]* - Baird, 1858 (1 spesad),
* *[[Calcarius]]* - Bechstein, 1802 (3 spesad),
* *[[Plectrophenax]]* - Stejneger, 1882 (2 spesad).

## Notennoù ha daveennoù
Medina (disheñvelout)

**Medina** ("kêr" en arabeg) a c'hall bezañ anv meur a dra.

*Medina, pe *Medinah*, pe *Madinah* a vez graet eus lodenn goshañ ur gêr enebet ouzh ar c'harterioù modern e broioù ar Maghreb. Komz a reer, da skouer, eus *Medina Tuniz*.

###### 
*Medina, pe *al-Madīnah al-Munawwarah*, ur gêr vras ha kêr santel en islam.

###### 
Div stêr:
* Río Medina (Salta), e  proviñs Salta.
* Río Medina (Tucumán), e proviñs Tucumán

###### 
* Medina (Cundinamarca), ur gumun e departamant Cundinamarca 
* Proviñs Medina e departamant Cundinamarca

###### 
* Medina (stêr), ur stêr vihan en enez Wight

###### 
*Medina de las Torres, e proviñs Badajoz
*Medina del Campo,  e proviñs Valladolid
*Medina de Pomar, e proviñs Burgos
*Medina de Rioseco, e proviñs Valladolid
*Medina-Sidonia, e proviñs Cádiz
*Brahojos de Medina, e proviñs Valladolid

###### 
* Medina (Minnesota)
* Medina (North Dakota)
* Medina (Ohio)
* Medina County, Ohio 
* Medina (Tennessee)
* Medina (Washington)
* Medina (Wisconsin)
* Stêr Medina (Texas), stêr en Texas

### Broioù all
*Medina (Minas Gerais), ur gumun e Brazil
*Medina (Hungaria), ur gêriadenn en Hungaria
*Río Medina (Chiloé), stêr en  Enez Chiloé , e Chile.
**Playa Medina*, traezheg e Venezuela.

## Pennadoù kar
*Medinilla
*Río Medina
Al-Masjid an-Nabawi

**Al-Masjid an-Nabawī** (arabeg : المسجد النبوي‎‎ "Moskeenn ar profed") zo ur voskeenn savet gant ar profed Mohammed, ha lec'hiet e kêr Medina en Arabia Saoudat.
An eil moskeenn savet en Istor an Islam eo Al-Masjid an-Nabawi, hag unan eus ar re vrasañ dre ar bed holl eo bremañ. Bez' ez eo an eil lec'h santel pouezusañ evit an Islam, goude Masjid al-Haram e Mekka.
Bepred e vez digor, forzh pe goulz-amzer pe forzh pet eur e vefe.

Tostik-tost da di ar profed Mohammed emañ al lec'h ; en em staliet e oa eno goude an Hijra, an dec'hadeg da Vedina e 622. Kemeret en doa perzh el labourioù ramzel evit sevel ar voskeenn.
Ar voskeenn orin a oa ur savadur digor war an oabl. Servijout a rae evel lec'h kejañ d'ar gumuniezh islamek, evel lez-varn hag evel skol relijiel. Bez' e oa ur bladenn en uhelder evit dezrevellerien ar C'horan.
Brasaet eo bet Al-Masjid an-Nabawī gant heulierien Mohammed, ha kinkladurioù zo bet ouzhpennet ganto.
Abou Bakr

**Abou Bakr As-Siddik,** ganet tro 573 ha marvet d'an 23 a viz Eost 634, eus e anv gwirion **Abdu Llâh** (pe **'Atîq**) **Ibn Abî Khâfah** (arabeg: أبو بكر عتيق “الصديق” بن أبي قحافة), lesanvet al-SiddîK (ar Gwirieg), a oa ur c'heneil d'ar profed Mohammed, deuet da vezañ da c'houde penn relijiel, politikel ha milourel. Bez e oa bet hêr d'ar profed Mohammed ha kentañ kalif an islam, eus ar bloavezh 10 betek 12 goude an Hijra (an deiziataer islamek) eus 632 da 634 hervez an deiziadur gregorian.

## Buhez
Ganet e Mekka, bez e oa Abou-Bakr ur c'henwerzhour pinvidik hag un ezel uhel d'ur c'hlan brudet eus ar meuriad Kraych.

Hervez an hengoun sunnit, e oa bet an den kentañ da vezañ bet muzulman goude kentañ gwreg Mohammed, Khadidja, ha daou vab advabet gant ar profed.

Hervez ar mammennoù chiit eo Ali, kenderv ar profed hag a veve en e di, a vije bet an hini kentañ o vont gant hent an Islam heuliet gant Zayd, mab advabet ar profed.
Les Cahiers du Bleun-Brug

***Les Cahiers du Bleun-Brug*** a oa ur gelaouenn gristen e galleg a oa bet embannet etre 1957 ha 1959 da gentañ, hag etre 1970 ha 1977 goude.

## ''Les Cahiers du Bleun-Brug'' kentañ (1957-1959)
Savet e voe ar gelaouenn *Les cahiers du Bleun-Brug* e 1957 gant ar chaloni Frañsez Falc'hun, aluzener-meur ar Bleun-Brug, ha kelenner e Skol-Veur Roazhon. Ur gelaouenn drimiziek a oa, renet gant an aotrou Laorañs Bleunven, evit ar prederiañ hag ar gelennadurezh, e-kichen ar gelaouenn *Bleun-Brug*.

## Eil ''Les Cahiers du Bleun-Brug'' (1970-1977)
Adkavet e oa anv *Les Cahiers du Bleun-Brug* e 1970 gant rummad nevez Bleun-Brug, goude 1968, evit ober « *le véhicule trimestriel de nos réflexions sur les différents aspects de l'actualité politique, économique et culturelle en Bretagne* ».
Goude an niverenn 11-12, an istitl *Bretagne aujourd’hui* a oa ganti, ha goude an niverenn 16, anvet e oa en-dro *Bretagne aujourd’hui. Cahiers du Bleun-Brug* ». Pennoù ar gelaouenn-se a oa Job an Irien, Yann-Bêr Thomin, Gérard Pigeon, Pierre Tanguy, Yvon Tanguy.
Echuet e oa bet gant ar gelaouenn-se e 1977, gant ar niverenn 27.

## Gwelet ivez
*Bleun-Brug
*Feiz ha Breiz
*Kroaz Breiz

## Notennoù
Alexi

**Alexi** a zo un anv-bihan roet d'ar baotred dreist-holl ha d'ar merc'hed a-wechoù, tenne teus Alexander hag Alexandra.

## Yezhoù all
* Alexis e galleg
Calatayud

**Calatayud** zo ur gêr hag ur gumun spagnol e Proviñs Zaragoza, en Aragon. War lez ar stêr Jalón emañ, e kornôg Aragon. An eil kêr vrasañ eo er broviñs goude ar gêr-benn, Zaragoza. Pennlec'h ur c'homark eo, anvet Comunidad de Calatayud.

E 2014 e oa  a dud o chom e Calatayud.
Fernão do Pó

**Fernão do Pó** pe **Fernando Pó**, er , a oa ur moraer portugalat.

E 1472 e tizoloas inizi Pleg-mor Ginea en o zouez an enez Fernando Pó en amzer an trevadenniñ adal 1494 betek 1979, hiriv enez Bioko e Ginea ar C'heheder.

Merdeiñ a reas ivez en aber ar stêr Wouri a anvas Rio dos Camarões (stêr ar chevr), an anv roet d'ar vro Camarões a zo Kameroun hiv en ofisiel.
Fernando Pó

**Fernando Pó** zo anv meur a dra:

**[[Fernão do Pó]]*, pe *Fernando Pó*, moraer portugalat eus ar XVvet kantved;
**Enez Fernando Pó* (hiriv Enez Bioko), dizoloet gant ar moraer.

## Lec'hioù all
* Fernando Po (Portugal) en Portugal,
* Fernando Po (Sierra Leone) en Sierra Leone.
Psilopogon chrysopogon

***Psilopogon chrysopogon*** a zo ur spesad evned eus ar c'herentiad Megalaimidae.

Anvet e voe *Bucco chrysopogon* (kentanv) da gentañ-penn (e 1824) gant an evnoniour izelvroat Coenraad Jacob Temminck (1778-1858).

## Doareoù pennañ

## Boued
Bevañ a ra diwar frouezh.

## Annez hag isspesadoù
Ar spesad a gaver an tri isspesad anezhañ en Azia ar Gevred :
* *Psilopogon chrysopogon chrysopogon*, e Sumatera,
* *P. c. chrysopsis*, e Borneo,
* *P. c. laetus*, e Malezia.

## Liammoù diavaez
*  ''Psilopogon chrysopogon'' war al lec'hienn BirdLife International.
*  ''Psilopogon chrysopogon'' war lec'hienn an International Union for Conservation of Nature (IUCN).

## Notennoù ha daveennoù
Ynysgynwraidd

**Ynysgynwraidd** (*Skenfrith* e saozneg) zo ur gêriadenn eus Kembre, e Sir Fynwy. Emañ war harzoù Bro-Saoz, etre Y Fenni ha Ross-on-Wye, en hanternoz da Drefynwy. War lez ar stêr Mynwy emañ.

Ur c'hastell zo eno, bet savet un tammig goude 1066, hag un iliz kozh, gouestlet da santez Berc'hed.

## Notennoù

## Liammoù diavaez
* Skenfrith 
* Skenfrith Castle
Galbalcyrhynchus leucotis

***Galbalcyrhynchus leucotis*** a zo ur spesad evned eus ar c'herentiad Galbulidae.

Dont a ra e anv eus an daou c'her gresianek "λευκός" (gwenn) hag "αυτί" (skouarn).

## Doareoù pennañ

## Boued
Bevañ a ra diwar amprevaned.

## Annez
Kavout a reer ar spesad e Suamerika, e kornôg Amazonia.

## Liammoù diavaez
*  ''Galbalcyrhynchus leucotis'' war al lec'hienn BirdLife International.
*  ''Galbalcyrhynchus leucotis'' war lec'hienn an International Union for Conservation of Nature (IUCN).

## Notennoù ha daveennoù
Botelo

Ar **botelo** (e portugaleg ha galizeg), zo ur silzigenn sec'h mogedet, gant kig moc'h, ha tammoù eskern enni. Anvioù all zo c'hoazh : *butelo, bucho, palaio de Vinhais*, *botillo* en spagnoleg, *butiellu* en leoneg, diwar ar ger latin *bottellus*, a zo bouzell e brezhoneg. Anvioù all zo c'hoazh e toleadoù all.

E Portugal eo brudet an hini anvet **chouriço de ossos de Vinhais**, e Vinhais, e Trás-os-Montes. E Spagn, e proviñs León, eo ken brudet all hini El Bierzo. E Galiza eo e proviñsoù Lugo hag Ourense e vez graet dreist-holl.

Ouzhpenn kig moc'h a vez lakaet e-barzh : eskern ha migorn kostezennoù a vez lakaet ivez, ha holen, kignon, lore, ha gwin alies, ruz pe gwenn, eus ar vro. Da c'holo e reer gant bouzellenn, c'hwezigell, pe stomog al loen.

## Lidoù
E meur a foar e vez lidet ar *botelo*: 
* en Galiza:
** en Fonsagrada, e proviñs Lugo, er *Feira de Exaltación do Butelo*, gant ar Ruta do Butelo.
** en Barco de Valdeorras, e proviñs Ourense, er *Festa do Botelo*.
* en Portugal
** en Quinta das Covas, Gimonde, Tras-os-Montes, er *Festa do Butelo e Caldo de Cascas*.

## Pennad kar
*androlla
Androlla

An **androlla** zo ur seurt silzig graet diwar gostezennoù moc'h, ha paprika, kignon, holen, graet e Galiza, e proviñs Ourense ha proviñs Lugo dreist-holl.

## Gerdarzh
Dont a rafe an anv eus ar ger gallek *andouille*, anduilh e brezhoneg; nemet an androlla zo graet gant kig malet, evel ar silzig, pa vez graet an anduilh peurvuiañ gant bouzelloù en o fezh.

Servijet e vez gant patatez. Poazhet e vez er forn, pe grilhet war an tan.
Bep bloaz e vez goueliet e Viana do Bolo da vare an Ened hag e Navia de Suarna

## Notennoù
Mirdi arz hag istor Sant-Brieg

**Mirdi arz hag istor Sant-Brieg** a zo ur mirdi e Sant-Brieg (Aodoù-an-Arvor).

Diskouezet ez eus ennañ dastumadoù diwar-benn istor an Aodoù-an-Arvor : glad ar mor, al labour-douar, ar gwiaderezh…

Staliet eo bet ar mirdi en ur archerdi kozh e kreiz-kêr Sant-Brieg e 1983.

### Liammoù diavaez
* Pajenn ar mirdi war lec'hienn gêr Sant-Brieg.
Psilopogon incognitus

***Psilopogon incognitus*** a zo ur spesad evned eus ar c'herentiad Megalaimidae.

Anvet e voe *Megalaima incognita* (kentanv) da gentañ-penn (e 1874) gant ar skiantour breizhveuriat Allan Octavian Hume (1829-1912).

## Doareoù pennañ

## Boued

## Annez hag isspesadoù
Ar spesad a gaver an tri isspesad anezhañ :
* *Psilopogon incognitus elbeli*, e biz ha reter Thailand, hanternoz Laos ha hanternoz Viêt Nam,
* *P. i. eurous*, e gevred Thailand, Kambodja, kreisteiz Laos ha kreisteiz Viêt Nam,
* *P. i. incognitus*, e kreisteiz Myanmar ha kornôg Thailand.

## Liammoù diavaez
*  ''Psilopogon incognitus'' war al lec'hienn BirdLife International.
*  ''Psilopogon incognitus'' war lec'hienn an International Union for Conservation of Nature (IUCN).

## Notennoù ha daveennoù
De Haan (disheñvelout)

**De Haan** ("ar c'hilhog" e nederlandeg) zo anv meur a dra :

*De Haan, ur gumun e Flandrez Belgia

Un anv-den nederlandek eo ivez :
*Annemiek de Haan, roeñverez eus an Izelvroioù
*Calvin de Haan, c'hoarier hockey war skorn eus Kanada
*Ferry de Haan, melldroader izelvroat
*Foppe de Haan, melldroader ha gourdoner izelvroat
*Jacob de Haan, sonaozer izelvroat
*Jacob Israël de Haan (1881–1924), skrivagner yuzev eus an Izelvroioù
*Jan de Haan, soner ha sonaozer izelvroat
*Jo de Haan, marc'hhouarner izelvroat
*Meijer de Haan (1852–1895), livour izelvroat
*Setske de Haan, gwir anv Cissy van Marxveldt, skrivagnerez levrioù bugale
*Wilhem de Haan (1801–1855), loenoniour izelvroat
Université catholique de l'Ouest

**Université catholique de l'Ouest** (*Skol-veur gatolik ar C'hornôg*) pe **La Catho** a zo ur skol-veur brevez bet savet e 1875 en Añje.
Kavout a reer ar skolioù en Añje, Aradon, Gwengamp, Laval, Naoned ha Papeete.

## Liammoù diavaez
*  Lec'hienn ofisiel.
*  Lec'hienn etrebroadel.
Lionel

**Lionel** a zo un anv-bihan gallek ha saoznek roet d'ar baotred.

## Yezhoù all
*Leonel, e portugaleg ha spagnoleg
*Leonello, Lionello, en italianeg

## Tud
* Lionel, marc'heg mojenn ar Roue Arzhur
*Lionel Buannic, den a skinwel breizhat
*Lionel Floch, livour, engravour ha tresour breizhat
*Lionel Jospin, bet kentañ ministr Bro-C'hall
*Lionel Messi, melldraoder arc'hantinat
*Lionel Walter Rothschild, loenoniour, bankour ha politikour saoz
Anduilh

**Anduilh** zo silzig mogedet, kilhevardon graet gant bouzelloù moc'h. Ur boued hengounel eo e Breizh, Anjev ha Normandi.

## Gerdarzh
Dont a ra an anv eus ar ger latin poblek *inductile*, eus ar verb latin *inducere* lakaat e-barzh, dre ma lakaer kig en ur vouzellenn. Kenorin eo an *[['nduja]]* a vez graet e Calabria en Italia hag an *[[androlla]]* graet e Galiza.

## Seurtoù anduilh
Meur a seurt zo brudet, anduilh ar Gemene e Breizh ha anduilh Vire e Bro-C'hall (Normandi) dreist-holl.

Evit abegoù istorel e voe kaset an anduilherezh da vroioù all : da Galabria gant Anjeviz en  (an *'nduja*), ha kavet e vez anduilh er geginerezh cajun ivez, e Louiziana, ar pezh n'eo ket souezh rak kalz tud bet divroet da Frañs Nevez a oa eus kornôg Bro-C'hall.

AndouilleDeVire.jpg|Anduilhenn Vire (Bro-C'hall)
Andouille-Scheiben.jpg|Anduilhenn ar Gemene (Breizh)
Andouille creole P1190465.jpg|Anduilhennoù Enez ar Reünion
Andouille du Val d'Ajol.jpg|Anduilhenn Val-d'Ajol (Vojoù)


## Gwelet ivez
* anduilhennig
'Nduja

An ** 'nduja** (*ˈ/nduːja/*) zo ur silzigenn temzet eus Calabria en Italia, graet gant kig moc'h eus ar penn, an div skoaz hag eus ar bouzelloù, ha temzoù mesket. Ur seurt salume eo, hag an anv a vije deuet diwar ar ger anduilh, a vije bet degaset d'ar vro gant Anjeviz en XIIIvet kantved.

## Gerdarzh
Dont a ra an anv eus ar verb latin "inducere" (*lakaat e-barzh*). **'Nduja** a vez graet gant kig ar penn ivez, nemet ar jodoù a vez miret d'ober guanciale.

Debret e vez war jelkennoù bara pe gant keuz. Lakaet e vez ivez gant lipig ar pasta.

## Pennadoù kar
* Capicola
* Mortadella
* Prosciutto
* Soppressata
* Sobrassada
Vin Scully

**Vincent Edward Scully**, anavezetoc'h evel **Vin Scully**, ganet d'an 29 a viz Du 1927 er Bronx (New York, Stadoù-Unanet Amerika), zo un aktour hag ur fentigellour stadunanat.
Garry Shandling

**Garry Emmanuel Shandling**, bet ganet e Chicago (Illinois, Stadoù-Unanet Amerika) d'an 29 a viz Du 1949 hag aet da Anaon e Los Angeles (Kalifornia, SUA) d'an 24 a viz Meurzh 2016, a oa un aktour hag ur fentigellour stadunanat.

## Notennoù ha daveennoù
Graeme Allwright

**Graeme Allwright**, ganet d'ar 7 a viz Du 1926 e Wellington (Zeland-Nevez) ha marvet d'ar 16 a viz C'hwevrer 2020 e Couilly-Pont-aux-Dames (Seine-et-Marne, Bro-C'hall), a zo ur c'haner gall ha zelandneveziat. 

En em staliañ a ra e Bro-C'hall adalek 1948 hag ober a ra kalz micherioù bihan, en o zouez re liammet ouzh ar c'hoariva. Mont a ra da ganañ e Pariz adalek ar bloavezhioù 1960. E daou albom kentañ a ra berzh bras e 1966 ha 1968.

Unan eus ar ganerien geñtañ o tegas ar *folksong* stadunanat da Vro-C'hall eo, p'en deus lakaet e galleg kanaouennoù saoznek bet savet gant Pete Seeger, Bob Dylan, Leonard Cohen ha tud all.
Renaissance de la Harpe Celtique

**Renaissance de la Harpe Celtique** zo ur bladenn gant Alan Stivell, deuet er-maez e 1971 e ti Philips. E drede albom e oa, an eil gouestlet d'an delenn geltiek nevez, krouet gant e dad Georges Cochevelou er bloavezhioù 1950. Priz an Akademiezh Charles-Cros a voe roet d'an albom e Bro-C'hall, ha meneget e voe er Grammy Awards e SUA.

E-touez ar pezhioù ez eus ur pennad, an hini kentañ, diwar-benn mojenn ker Is, p'emañ an eil diwar-benn gwerzioù (Marv Pontkalleg hag Eliz Iza), gant tammoù sonerezh kembreat evit an delenn. Ar peurrest zo dediet da sonerezh ar broioù gouezelek (Iwerzhon, Skos, Manav).
Taifa Córdoba

**Taifa Córdoba** eo anv an taifa savet en 1031 e tolead Córdoba pa voe diskaret Kalifiezh Córdoba a oa war an diskar abaoe 1008. Da get ez eas en 1070 pa voe aloubet gant Taifa Sevilla ma rene al-Mu'tamid. Unan eus an taifaoù kentañ e oa.
Feur-emglev Teodomiro

**Feur-emglev Teodomiro** pe **Feur-emglev Tudmir** pe **Feur-emglev Orihuela** zo ur feur-emglev sinet d'ar 5 a viz Ebrel 713, entre Abd al-Aziz ibn Musa, mab da Musa ibn Nusair, gouarnour hanternoz Afrika, hag ar roue vizigot Teodomiro, a rene e gevred Hispania e deroù an .
Guanciale

**Guanciale** (distaget [ɡwanˈtʃaːle]) zo ur meuz eus Italia graet gant jod ur pemoc'h, ha lakaet da sec'hañ. Dont a ra an anv eus ar ger *guancia*, a zo jod en italianeg.

## An anv hervez ar rannvroioù
;Abruzzo:
*guanciale amatriciano
;Calabria:
*guanciale ("vusciularo" o "vuccularo")
;Friuli-Venezia Giulia:
*guanciale
;Lazio:
*guanciale
*guanciale dei monti Lepini al maiale nero
;Molise:
*guanciale ("vrucculare" o "vrucculeare")
;Sardegna:
*guanciale
;Toscana:
*barbina (guanciale)
;Umbria:
*guanciale o barbozzo

## Pennadoù kar
*joskenn
Salaun ar Foll

**Salaun ar Foll**, ganet en 1310 ha marvet en 1358 a oa ur sant breizhat, eus Bro-Leon. 

Ur c'hlasker-bara inosant e oa Salaun, hag a veve en ur c'hoad nepell diouzh Lesneven, ha lesanvet e oa *Foll ar c'hoad*. Goude klevout an oferenn vintin ez ae a di da di en ur lavarout hep distag "Ave Maria, itroun guerhès Maria". Mervel a eure en 1358. Ur pennad goude e varv e voe kavet ul lireuenn war e vez skrivet warni en lizherennoù aour : « AVE MARIA ».
Teodomiro

**Teodomiro** zo un anv spagnolek a orin vizigot.

## Tud
* An tiern Teodomiro, a c'houarne Tudmir e deroù an VIIIvet kantved.
:*Feur-emglev Teodomiro pe Feur-emglev Orihuela.
* Teodomiro (roue suev), gouarnour Gallaecia.
* Ar roue ostrogot Teodomiro.

### XIXvet hag XXvet kantved
*Teodomiro Leite de Vasconcelos
*Teodomiro Menéndez, sindikadour asturian.
*Teodomiro Ortiz, ofiser mex'hikan a stourmas gant Pancho Villa.
*Teodomiro Ramírez de Arellano, skrivagner.

## Relijion
*Eskob Teodomiro, eskob e Galiza e derou an IXvet kantved. 
*San Teodomiro

## Pennad kar
*Miro
Taifa Arcos

**Taifa Arcos** a oa ur rouantelezh dizalc'h savet en al-Ándalus en 1012, pa oa kalifiezh Córdoba war an diskar abaoe 1009, a-raok kouezhañ en he foull en 1069 ha bezañ kemeret gant Taifa Sevilla.

Savet e oa en-dro da gêr Arcos de la Frontera, a zo hiriv ur gumun eus proviñs Cádiz, en Andalouzia.
Taifa Jaén

**Taifa Jaén** zo un taifa savet en al-Ándalus, en-dro ga gêr Jaén en  pa gouezhas kalifiezh Córdoba a oa war an diskar abaoe 1009.

## Dindan Granada
Adal 1013 e voe dindan taifa Granada, div rann enni : Jaén ha Granada. En Meurzh 1018 e teuas kalif Córdoba, Abderramán IV, da aloubiñ Jaén ma savas ur rouantelezh.

## Dindan Sevilla
En 1031 ez eas distrig Jaén gant Abú al-Qasim, eus taifa de Sevilla, a zalc'has anezhi betek an deiz ma voe aloubet gant an almoravided en 1091.

## Pennad kar
* Rouantelezh Jaén
Taifa Jerez

**Taifa Jerez** zo un taifa, rouantelezh dizalc'h, savet en al-Ándalus en 1145, gouarnet gant Abu al-Gamar, eus pobl ar Banu Ganiya, hag a voe distrujet gant aloubadeg an Almohaded. Un taifaoù eus eil prantad an taifaoù eo.
Bill Deraime

**Bill Deraime**, bet ganet **Alain Deraime** d'an 2 a viz C'hwevrer 1947 e Senlis (Oise, Bro-C'hall), a zo ur c'haner ha soner blues gall.

Boulc'het gantañ studi war ar vezegiezh (hag al leuñvouriezh da-heul) e tilezas an diskiblezhioù-se buan a-walc'h da vont war-du ar sonerezh stadunanat a oa ran-kaer gantañ. Arru e Pariz e 1968 e tarempredas metoù an Hippied eno hag ezel e voe eus un nebeud lazioù-seniñ (Backdoor Jug Band, Bill et Flo Blues Tandem, Cargo) kent embann e albom studio kentañ e 1979, *Bill Deraime* an titl anezhañ. Gant an eil e 1980 — *[[Plus la peine de frimer]]* — e teuas un tamm brud dezhañ, a-drugarez d'ar ganaouenn *[[Faut que j'me tire ailleurs]]* ( ''Faut que j'me tire ailleurs''.) peurgetket. E 1981 e voe embannet e drivet albom — *[[Qu'est-ce que tu vas faire ?]]* — ma reas berzh bras *[[Babylone tu déconnes]]* ( ''Babylone tu déconnes''.), an eil titl anezhañ. Re abred ha re vuan en devoa skoet ar brud ouzh dor **Bill Deraime** siwazh dezhañ ha ne voe na klevet na gwelet ken alies hag a-raok ken. Koulskoude, kendelc'her a reas da sevel pladennoù, er-maez eus industriezh an arvestoù na oa an arzour gwall droet gantañ.

## Liammoù diavaez
* Lec'hienn ofisiel an arzour.
* Bill Deraime o kanañ ''Assis sur le bord de la route'' (doare gallek ''(Sittin' On) The Dock of the Bay'' gant Steve Cropper hag Otis Redding).

## Notennoù ha daveennoù
Tryleg

**Tryleg** (skrivet **Trellech**, **Trellech** pe **Trelleck** e saozneg) zo ur gêriadenn hag ur gumuniezh e Kembre, e Sir Fynwy. Emañ er c'hreisteiz da v-Mynwy hag er gwalarn da d-Tyndyrn.

Ur gêrig a bouez e oa Tryleg er Grennamzer met bremañ eo deuet da vezañ kalz disteroc'h. 

Ganet e voe Bertrand Russell e Tryleg e 1872.

E 2011 e oa  a dud o chom er gumuniezh ha 261 anezho a oa kembraegerien (9,7%)

## Notennoù
Psilopogon zeylanicus

***Psilopogon zeylanicus*** a zo ur spesad evned eus ar c'herentiad Megalaimidae.

Anvet e voe *Bucco Zeylanicus* (kentanv) da gentañ-penn (e 1788) gant an naturour alaman Johann Friedrich Gmelin (1748-1804).

## Doareoù pennañ

## Boued
Bevañ a ra diwar amprevaned ha frouezh.

## Annez hag isspesadoù
Ar spesad a gaver an tri isspesad anezhañ en Iskevandir Indez :
* *Psilopogon zeylanicus caniceps*, eus Nepal da greiz India,
* *P. z. inornatus*, e kornôg India,
* *P. z. zeylanicus*, e kreisteiz India ha Sri Lanka.

## Liammoù diavaez
*  ''Psilopogon zeylanicus'' war al lec'hienn BirdLife International.
*  ''Psilopogon zeylanicus'' war lec'hienn an International Union for Conservation of Nature (IUCN).

## Notennoù ha daveennoù
Penrhos

**Penrhos** zo un anv-lec'h kembraek hag anv meur a lec'h.

## Adstummoù
*Penrose, anv-tiegezh eus Kernev-veur

## Gerdarzh
Savet eo gant ar gerioù pen ( a zo penn e brezhoneg), ha rhos (a zo roz). 

## Lec'hioù
*Penrhos (Mon), en Enez Mon
*Penrhos (Gwynedd), e ledenez Llŷn
*Penrhos (Sir Fynwy), e Sir Fynwy
*Penrhos (Herefordshire), e Bro-Saoz
Penrhos (Sir Fynwy)

**Penrhos** pe **Pen-rhos** zo ur gêriadennig eus kreisteiz Kembre, e Sir Fynwy. Emañ en hanternoz da gêr Rhaglan.

Gouestlet eo an iliz-parrez da Sant Cadog.

## Notennoù
Jan Hus

**Jan Hus** (distaget  e tchekeg) a oa un doueoniour, ur yezhoniour hag ur skolveuriad tchek. Beleget e voe hag e-pad ur pennad e voe rektor skol-veur Praha, e Bohemia. Unan eus diraraogerien an Disivoud protestant e voe, levezonet gant ar Saoz John Wyclif. Eskumunuget e voe gant an Iliz katolik e 1411 ha kondaonet gant sened-iliz Konstanz. Losket e voe war un tantad d'ar 6 a viz Gouere 1415.

Goude e varv e voe un doare kroaziadeg a-enep e heulierien anvet Husidi.

Gant Jan Hus e voe ijinet an ''háček'' (pe karon), un arouez diakritek implijet e skritur an tchekeg.
Alexandre de Rhodes

**Alexandre de Rhodes** (Avinhon, 15 Genver 1591 - Isfahan, 5 Du 1660) a oa ur Jezuist gall hag a voe misioner en Azia.

## E vuhez
Marc'hadourien seiz e oa e dud, ha marraned, da lavarout eo Yuzevien kristenaet, hogen disfiz oute. Aet e oant eus Calatayud, en Aragon, da Avignon er  rak eno, e kêr ar bibien, e veze degemeret mat ar Yuzevien a veze heskinet e Spagn gant an Ofis Santel.

Ur wech aet da Jezuist e fellas dezhañ mont da visioner. E 1627 ez eas, e bourzh ul lestr portugalat, eus Lisbon betek Goa. Deskiñ portugaleg a reas ; goude tremen daou vloaz hanter e Goa hag e Mumbai e lestras da vont war-du Japan, en ur dremen dre Valaka ha Makao. Met peogwir e oa heskinet ar gristenien e Japan d'ar c'houlz-se ne voe ket kaset gant ar Jezuisted d'ar vro-hont, met kaset e voe da Hội An (e-kreiz Viêt Nam bremañ), d'ur mision hag a oa bet krouet eno e 1615.
A-benn 6 miz e ouie vietnameg a-walc'h evit gallout prezeg er yezh-se. En ur ober daou vloaz e voe gouest da vadeziñ 6 700 a Vietnamiz. Buan avat e voe gwelet fall gant pennoù bras ar vro abalamour d'e brezeg a-enep al lieswregiezh hag argaset e voe eus ar vro e 1630. 

Mont a reas da Vakao, met distreiñ a reas da Viêt Nam. E 1645 e voe tapet ha kondaonet d'ar marv. Skarzhet e voe eus ar vro hepken.
E-pad an holl amzer-se e laboure evit sevel un doare da skrivañ vietnameg gant al lizherenneg latin. E 1651 e voe embannet, e Roma, ar geriadur vietnameg-portugaleg-latin (*Dictionarium Annamiticum Lusitanum et Latinum*) en doa savet, gant an doare-skrivañ savet gantañ, anvet Chữ Quốc ngữ. Gant ar benveg-se e voe skignet ar relijion gatolik er vro hag aesaet e voe an deskiñ lenn ha skrivañ vietnameg. Bremañ ez eo an doare-skrivañ ofisiel e Viêt Nam. 

Kinnig a reas Alexandre de Rhodes d'ar Vatikan stummañ misionerien eus Viêt Nam evit prezeg an aviel en o bro dezho. Er penn-kentañ ne voe ket degemeret mat e ginnig, met etre 1662 ha 1664 (goude e varv eta) e voe savet Kevredigezh ar Misionoù Estren e Pariz.

Mervel a reas Alexandre de Rhodes e 1660, e Persia.
Tre'r-gaer

**Tre'r-gaer** (saoznekaet e *Tregare*) zo ur gêriadenn vihan eus Kembre, e Sir Fynwy. Emañ e-kichen Rhaglan, en hanternoz ar gontelezh.

E parrez Llanfihangel Troddi emañ Tre'r-gaer.

## Notennoù
Edmond Dantès

**Edmond Dantès** eo anv penntudenn ar romant gallek Le Comte de Monte-Cristo, gant Alexandre Dumas embannet e 1844. Martolod eo e Marsilha, ha bac'het eo goude bezañ bet flatret. E-keit-se e timez e vuiañ-karet d'e enebour. Dont a ra a-benn da dec'hel eus e vac'h, ha klask a ra steuiñ e zial diwar-goust e enebourien.
Payns

**Payns** (distaget [] e galleg) zo ur gumun c'hall, en departamant Aube, e reter Bro-C'hall.

## Tud vrudet
*Hugues de Payns, kentañ mestr Urzh an Templ.

## Notennoù

## Liammoù diavaez
* Lec'hienn ofisiel Payns
Pont Brooklyn

**Pont Brooklyn** zo ur pont-skourr e kêr New York, a-dreuz an East River. Liammañ a ra karterioù Manhattan ha Brooklyn. C'hwec'h forzh (teir a bep tu) zo evit ar c'hirri hag un hentig zo evit an dud war-droad, e-kreiz hag uheloc'h eget ar c'harrbont.

Digoret e voe d'ar 24 a viz Mae 1883, goude 14 bloavezh labour ha 15 milion a zollarioù a zispignoù. Empentet e voe ar pont gant John Augustus Roebling. A-raok Pont Brooklyn, en doa savet pontoù dreist ar stêr Niagara hag ar stêr Ohio e Cincinnati. Gloazet e voe e deroù al labourioù ha mervel a reas teir sizhun diwezhatoc'h. Gant e vab Washington Roebling e voe kendalc'het e labour ha gant gwreg hennezh, Emily Roebling, e voe echuet.

Pa voe digoret Pont Brooklyn e oa ar pont-skourr brasañ er bed, gant  metr hed en holl, ha 486 metr hed etre ar pileroù.

## Notennoù
Y Pandy (Sir Fynwy)

**Y Pandy** pe **Pandy** zo ur gêriadennig eus gevred Kembre, e Sir Fynwy. Emañ e gwalarn ar gontelezh, en hanternoz da Y Fenni, war harzoù Herefordshire.

En-dro d'ar gêriadenn emañ Llanfihangel Crucornau er c'hreisteiz, Cwm-iou er gornaoueg, Yr Hencastell en hanternoz, ha Llangatwg Lingoed er reter.

## Tud vrudet
*Raymond Williams (1921-1988), skrivagner saoznek.
Pen-allt

**Pen-allt** pe **Penallt** zo ur gêriadennig eus kreisteiz Kembre, e Sir Fynwy. Emañ er gevred da gêr Trefynwy.

Redek a ra ar stêr Gwy hebiou ar gêriadenn. D'an Itron Varia eo gouestlet an iliz, a zo eus ar  pe deroù ar  kantved.

## Notennoù
Pandy

**Pandy** pe **Y Pandy** ("milin-gomm" e kembraeg) zo anv meur a lec'h e Kembre :

* Y Pandy (Sir Fynwy), ur gêriadenn e Sir Fynwy
* Pandy (Powys), ur gêriadenn e Powys
* Pandy Tudur, ur gêriadenn e Sir Conwy
* Y Pandy (Wrecsam), ur gêriadenn e Sir Wrecsam
Psilopogon duvaucelii

***Psilopogon duvaucelii*** a zo ur spesad evned eus ar c'herentiad Megalaimidae.

Anvet e voe *Bucco Duvaucelii* (kentanv) da gentañ-penn (e 1830) gant an naturour gall René Primevère Lesson (1794-1849) da zougen bri d'an naturour gall Alfred Duvaucel (1793-1824).

## Doareoù pennañ

## Boued

## Annez hag isspesadoù
Ar spesad a gaver ar c'hwec'h isspesad anezhañ :
* *Psilopogon duvaucelii cyanotis*, eus reter Nepal ha biz India da greisteiz Sina ha hanternoz Thailand,
* *P. d. duvaucelii*, e kornôg Malaysia, Sumatera, Borneo ha Bangka,
* *P. d. gigantorhinus*, en Enez Nias (er-maez da walarn Sumatera),
* *P. d. orientalis*, e reter ha gevred Thailand dre Indez-Sina,
* *P. d. stuarti*, e kreisteiz Myanmar, mervent ha kreisteiz Thailand,
* *P. d. tanamassae*, en Inizi Batu (er-maez da gornôg Sumatera).

## Liammoù diavaez
*  ''Psilopogon duvaucelii'' war al lec'hienn BirdLife International.
*  ''Psilopogon duvaucelii'' war lec'hienn an International Union for Conservation of Nature (IUCN).

## Notennoù ha daveennoù
Pamela L. Travers

**Pamela Lyndon Travers**, bet ganet **Helen Lyndon Goff** (1899-1996), a oa ur skrivagnerez aostralian ha breizhveurat.
Brudet eo abalamour d'he zudenn Mary Poppins dreist-holl.
Middle-earth: Shadow of Mordor

**Middle-earth: Shadow of Mordor** a zo ur c'hoari ober-avantur en ur bed digor e bed ijinet Tolkien. Savet eo bet ar c'hoari gant Monolith Productions hag embannet eo bet gant Warner Bros. Interactive Entertainment. Kemennet e oa en un doare ofisiel e miz Du 2013, hag embannet war Microsoft Windows, PlayStation 4, hag Xbox One e miz Gwengolo 2014 a-raok bezañ adembannet war PlayStation 3 hag Xbox 360 e miz Du 2014.

## Istor
Kregiñ a ra an istor etre darvoudoù *[[an Hobbit]]* ha re *[[The Lord of the Rings|Aotrou ar Gwalennoù]]*. 
Talion, ur c'habiten eus Gondor, a zo staliet en ur warnizon el lec'h ma vo savet Dor zu ar Mordor diwezhatoc'h. Taget eo ar warnizon gant orked Sauron en o fenn tri c'habiten Númenórean du : Morzhol Sauron (gant mouezh John DiMaggio), Tour Sauron (gant mouezh J. B. Blanc), hag unan eus letananted galloudusañ Mordor, Dorn du Sauron (gant mouezh Nolan North). Talion, e wreg Loreth (Laura Bailey), hag e vab Dirhael a zo seizet hag aberzhet en ul lid gant Dorn du Sauron a-benn dasorc'hiñ an Aotrou Elf Celebrimbor. 
Al lid a dro da vat ha Celebrimbor (erru divemor goude bezañ bet ur spes e-pad kantvedoù) a zeu en-dro met e korf Talion emañ. Setu perak ne varv ket an haroz gant e familh. Talion ha Celebrimbor a grog neuze gant hent ar veñjañs evit diouennañ muntrerien ar familh.

## Heuliad
Un eil lodenn eus ar c'hoari anvet Middle-earth : Shadow of War zo bet embannet d'an 22 a viz Eost 2017.
Chablais

**Arabat droukveskañ gant [[Chablis]]*.
Ar **Chablais** a oa ur rann eus kontelezh Savoia, deuet da vout proviñs eus dugelezh Savoia, ha Thonon-les-Bains he c'hêr-benn. 

Hiriv eo rannet ar rannvro istorel-mañ etre teir lodenn ha div stad:
*ar *Chablais savoyard*, e Haute-Savoie
*ar *Chablais valaisan*, e Kanton Valais
*ar *Chablais vaudois*, e Kanton Vaud

En Gall emañ an departamant Haute-Savoie hag e Suis kantonioù Valais ha Vaud.
Algeciras

**Algeciras** (distaget [] e spagnoleg) zo ur gêr vras hag ur porzh-mor e Proviñs Cádiz, en Andalouzia, e kreisteiz Spagn. Pouezusañ porzh Spagn eo Algeciras hag unan eus pouezusañ porzhioù Europa, goude Rotterdam, Hamburg, Antwerpen ha Bremen.

Tost eo Algeciras da veg kreisteisañ Spagn, en hanternoz da strizh-mor Jibraltar, hag a-dal da gêr Jibraltar. E 2021 e oa 122 982 a dud o vevañ e kêr. En tolpad-kêrioù, m'emañ ivez kumunioù Los Barrios, La Línea de la Concepción, Castellar de la Frontera, Jimena de la Frontera, San Roque ha Tarifa ez eus 263 739 a dud.

## An anv
Dont a ra an anv *Algeciras* eus an anv arabek a voe roet d'ar gêr pa voe aloubet ledenez Iberia gant ar Vuzulmaned : **الجزيرة الخضراء** *al-jazīra al-khadrā*, "an Enezenn C'hlas".

## Istor
* Rouantelezh Algeciras
* Rouantelezh Algeciras ha Ronda
* Emgann Algeciras: anv meur a emgann

## Tud vrudet
*Pomponius Mela, douaroniour hag istorour roman
*Almansor, penn Kalifiezh Córdoba
*Adolfo Sánchez Vázquez, prederour ha skrivagner
*Paco de Lucía, gitarour *[[flamenco]]*

## Liammoù diavaez

*  www.algeciras.es
Aerodramus maximus

***Aerodramus maximus*** a zo ur spesad evned eus ar c'herentiad Apodidae.

## Doareoù pennañ

## Boued

## Annez hag isspesadoù

Ar spesad a gaver an tri isspesad anezhañ :
* *Aerodramus maximus lowi*, e Sumatera, hanternoz ha kornôg Borneo ha Jawa,
* *A. m. *'maximus**', (Hume, 1878), e kreisteiz Myanmar, Malaysia ha gevred Viêt Nam,
* *A. m. tichelmani*, e gevred Borneo.

## Liammoù diavaez
*  ''Aerodramus maximus'' el lec'hienn BirdLife International.
*  ''Aerodramus maximus'' e lec'hienn an International Union for Conservation of Nature (IUCN).

## Notennoù ha daveennoù
Aerodramus

***Aerodramus*** a zo ur genad e rummatadur an evned, krouet e 1906 gant an evnoniour stadunanat Harry Church Oberholser (1870-1963).

## Spesadoù hag an [[isspesad]]où anezhe
Pemp spesad warn-ugent a ya d'ober ar genad :
* *[[Aerodramus amelis]]*
** *A. a. *'amelis*** ha ''palawanensis'',
* ''[[Aerodramus bartschi]]'',
* ''[[Aerodramus brevirostris]]''
** ''A. b. '''brevirostris***, *innominatus* ha *rogersi*,
* *[[Aerodramus elaphrus]]*,
* *[[Aerodramus francicus]]*,
** *A. f. *'francicus*** ha ''saffordi'',
* ''[[Aerodramus fuciphagus]]''
** ''A. f. amechanus'', ''dammermani'', ***fuciphagus***, ''germani'', ''inexpectatus'', ''micans'', ''perplexus'' ha ''vestitus'',
* ''[[Aerodramus hirundinaceus]]''
** ''A. h. baru'' ha ***hirundinaceus***,
* ''[[Aerodramus infuscatus]]''
** ''A. i. ceramensis'', ***infuscatus*** ha ''sororum'',
* ''[[Aerodramus inquietus]]''
** ''A. i. '''inquietus***, *ponapensis* ha *rukensis*,
* *[[Aerodramus leucophaeus]]*,
* *[[Aerodramus maximus]]*
** *A. m. lowi*, ***maximus*** ha *tichelmani*,
* *[[Aerodramus mearnsi]]*,
* *[[Aerodramus nuditarsus]]*,
* *[[Aerodramus ocistus]]*
** *A. o. gilliardi* hag ***ocistus***,
* *[[Aerodramus orientalis]]*
** *A. o. leletensis* hag ***orientalis***,
* *[[Aerodramus papuensis]]*,
* *[[Aerodramus pelewensis]]*,
* *[[Aerodramus salangana]]*
** *A. s. aerophilus*, *maratua*, *natunae* ha ***salangana***,
* *[[Aerodramus sawtelli]]*,
* *[[Aerodramus spodiopygius]]*
** *A. s. assimilis*, *delichon*, *desolatus*, *eichhorni*, *epiensis*, *ingens*, *leucopygius*, *noonaedanae*, *reichenowi*, ***spodiopygius*** ha *townsendi*,
* *[[Aerodramus terraereginae]]*
** *A. t. chillagoensis* ha ***terraereginae***,
* *[[Aerodramus unicolor]]*,
* *[[Aerodramus vanikorensis]]*
** *A. v. aenigma*, *coultasi*, *heinrichi*, *lihirensis*, *lugubris*, *moluccarum*, *pallens*, *steini*, *tagulae*, ***vanikorensis***, *waigeuensis* ha *yorki*,
* *[[Aerodramus vulcanorum]]*,
* *[[Aerodramus whiteheadi]]*
** *A. w. origenis* ha ***whiteheadi***.

Un isspesad ha tri-ugent (61) en holl.

## Notennoù ha daveennoù
Chapel Sant Gweltaz (Bizhui-an-Dour)

**Chapel Sant Gweltaz** zo ur chapel katolik e kumun Bizhui-an-Dour, er Morbihan.

## Istor
Hervez ar vojenn, ar misioner kembread Sant Gweltaz hag e ziskibl sant Bieuzi a gavas repu eno e 538 en ur vougev lec'hiet war vord ar stêr Blavezh e-kichen Bizhui-an-Dour. Staliet war ur pennhir hag a oa a gozh un oppidom galian ha goude-se vicus roman Sulim lec'h ma oa azeulet an doueez pagan Isis pe Venus. En desped d'o buhez manac'h, an dud tro-war-dro a zeue niverus da welet ar peniti staliet er roc'h. Ouzhpenn-se e teuas menec'h all eus abati Rewiz evit adkavout an abad Gweltaz. 

Al lec'h-se a zeuas da vezañ neuze ul lec'h-pediñ. Er  e teuas ar chapel da vezañ ur prioldi, ur skourr eus abati Rewiz betek ar Reveulzi C'hall. Ar chapel hanter vougeviek a-hiziv a zo bet adsavet kalzik en XIXvet kantved ; adsavet e voe ar voger su da skouer e 1810 ha brasaet ar chapel e 1837 war-zu ar c'hornôg evit kaout un eil tamm dezhi, marteze ar sakristiri. 

## Ur sell war ar chapel

Restr:Autel chapelle Saint-Gildas de Bieuzy.JPG|An aoter enkelc'hiet gant div delwenn
Restr:Chaire chapelle Saint-Gildas de Bieuzy.JPG|Ar feunteun 
Restr:Pierre sonnante chapelle Saint-Gildas de Bieuzy.JPG|Ar maen a son
Restr:Cloche chapelle Saint-Gildas de Bieuzy.JPG|Eus ar c'hloc'h staget ouzh ar roc'h e tiskenn ur chadenn dre an doenn
Teruel

**Teruel** (distaget [] e spagnoleg) zo ur gêr eus Aragon, e Spagn, ha kêr-benn Proviñs Teruel. E 2014 e oa  a dud o vevañ enni. 

Kalet eo an hin er c'horn-se eus Spagn, yen-sklas an amzer er goañv ha tomm-gor en hañv. Anavezet eo Teruel evel "kêr ar mudéjar" abalamour d'an tiez e-leizh a zo bet savet er c'hiz-se, hervez savouriezh Muzulmaned Al-Andalus. Lakaet eo bet an hollad savadurioù-se, e Teruel ha kêrioù all en Aragon, war roll lec'hiennoù glad ar bed gant UNESCO. 
 
Emañ Teruel en ur rannvro veneziek, e 915 metr uhelder, ha digenvez a-walc'h. E-touez kêrioù-penn proviñsoù Spagn ez eo Teruel an hini vihanañ er vro hag an hini nemeti ha n'eo ket liammet ouzh Madrid gant un hent-houarn.

## Notennoù

## Liammoù diavaez

*Ayuntamiento de Teruel 
*Mudejar Architecture of Aragon - UNESCO
Nantuated

An **Nantuated** a oa ur bobl gelt eus Valais Suis, e dibenn marevezh La Tène (istor).
En amzer an impalaeriezh roman e oant e proviñs Raetia, a glot mui pe vui gant ar Chablais.

## Pennadoù kar
*Pobloù Galia
*Nantua
Tropaeum Alpium

**Tropaeum Alpium** (e latin) pe **Trofeo delle Alpi** pe  **Trofeo di Augusto** (en italianeg), pe  * Trophée des Alpes* pe *Trophée d'Auguste* e galleg, zo ur monumant roman, eus ar bloaz 7 pe 6 kent JK, e Turbia, e kontelezh Nisa gozh betek 1860 hogen  e Bro-C'hall hiriv, tostik d'an harzoù gant priñselezh Monaco.

## Istor
Savet e voe gant an impalaer roman Augustus da lidañ e drec'h war meuriadoù ligur ar vro a gustume lammat war ar veajourien hag ar varc'hadourezh a veze war an hentoù roman. War ur maen eus an tour e lenner anvioù ar meuriadoù-se.

Servijañ a rae an tour-se da verkañ an harzoù etre an div broviñs roman, Italia ha Narbonensis.

Etre an XIIvet ha XVvet kantved e voe implijet an tour evel kreñvlec'h ha savet e voe tier en-dro dezhañ, harp ouzh ar mogerioù anezhañ.

En 1705, pa oa brezel etre Gall ha Savoia, e c'hourc'hemennas ar roue gall Loeiz XIV distruj holl greñvlec'hioù ar c'hornad, ha laeret e voe mein ar monumant gant e ijinourien. Lod a servijas da sevel un iliz.

Kempennet e oa ul lodenn eus ar monumant e 1929 gant arc'hant pourchaset gant ar filantrop amerikan anvet Edward Tuck.
Er mirdi Edward Tuck e-kichenn ar monumant ez eus tammoù, moulloù plastr, poltredoù kozh eus ar monumant hag eus e adsavadur. Savet e oa e 1929 ha nevesaet e 2011. 

Ur vaketenn eus ar monumant evel ma tlee bezañ er skeuliad 1:20 zo ivez. Ur vaketenn all a zo e kambr IX ar Museo della Civiltà Romana e Roma. 

## Enskrivadur
War unan eus mein an tour e oa skrivet anvioù ar meuriadoù, dastumet gant Plinius an Henañ en e *[[Naturalis Historia]]* :

War talbenn kornôk an *Tropaeum Alpium*, e penn diwezhañ ar *[[via Julia Augusta]]*, eo engravet dedi ar Sened roman en enor d'an Impalaer hag anv 45 pobl peoc'haet (anezho Kelted, Ligured, Veneted, Germaned entre pobloù all) a oa o bro a-hed aradennad an Alpoù, adal Mor Adria betek ar Mor Kreizdouar, meneget en urzh an douaroniezh, adal ar reter betek ar c'hornôg.

## Skeudennoù

Tour d'Auguste à la Turbie vue du mont Bataille.jpg|Gwelet eus ar Mont Bataille
Trofeo delle Alpi 1.JPG|Kolonennoù ar monumant
Trofeo delle Alpi 22.JPG|Kizelladurioù
Trofeo delle Alpi 29.JPG|Framm ar monumant
Trofeo delle Alpi 30.JPG|An enskrivadur latin bras
Museo del Trofeo - Resti.JPG|Dismantroù
Trofeo delle Alpi ricostruzione.JPG|Evel ma tlee bezañ.


## Notennoù
Anas albogularis

***Anas albogularis*** a zo ur spesad evned eus ar c'herentiad Anatidae.

Anvet e voe *Mareca albogularis* (kentanv) da gentañ-penn (e 1873) gant ar skiantour breizhveuriat Allan Octavian Hume (1829-1912).

## Doareoù pennañ

## Boued
Bevañ a ra diwar artropoded ha blotviled dreist-holl.

## Annez
Brosezat eo ar spesad en Inizi Andaman (India) ha Coco (Myanmar).

## Rummatadur
Sellet e veze outañ evel un isspesad da *[[Anas gibberifrons]]* kent.

## Liammoù diavaez
*  ''Anas albogularis'' war al lec'hienn BirdLife International.
*  ''Anas albogularis'' war lec'hienn an International Union for Conservation of Nature (IUCN).

## Notennoù ha daveennoù
Arborophila mandellii

***Arborophila mandellii*** a zo ur spesad evned eus ar c'herentiad Phasianidae.

Dougen a ra anv an naturour italian Louis Mandelli (1833-1880) a voe roet dezhañ, e 1874, gant ar skiantour breizhveuriat Allan Octavian Hume (1829-1912).

## Doareoù pennañ

## Boued

## Annez
Kavout a reer ar spesad en un takad hag a ya eus biz India da c'hevred Tibet.

## Liammoù diavaez
*  ''Arborophila mandellii'' war al lec'hienn BirdLife International.
*  ''Arborophila mandellii'' war lec'hienn an International Union for Conservation of Nature (IUCN).

## Notennoù ha daveennoù
Buteo burmanicus

***Buteo burmanicus***, a zo ur spesad evned-preizh bras eus ar c'herentiad Accipitridae.

## Doareoù pennañ

## Boued

## Annez
Kavout a reer ar spesad e menezioù Himalaya.

## Rummatadur
Sellet e veze outañ evel un isspesad d'ar vaou voutin (*Buteo buteo*) kent.

## Notennoù ha daveennoù
Eburobrittium

**Eburobrittium** (*Eburobrício* e portugaleg) zo ur gêr roman e Lusitania entre Lisboa (Olisipo) ha Leiria (Colipo).

## Pennad kar
* Turdulorum Oppida
Turduli

An **Turduli** (*Tourduloi* e henc'hresianeg), pe *Turduled*, a oa ur bobl rakroman a veve e ledenez Iberia, en Hispania Baetica. 

Disheñvel int diouzh an Turduli veteres, ur skourr kar, a veve e-kreiz Lusitania (Portugal) tost d'an aod, er c'hreisteiz d'ar stêr Douro, ma en em veskjont gant al Lusitani. Kar e oant ivez marteze d'an Turdetani. 

## Levrlennadur
* García-Bellido, M.P. *Célticos y túrdulos en la Beturia según sus documentos monetales*, en *Celtas y túrdulos: la Beturia, Cuadernos emeritenses 9*, Mérida, 255-292. 1995.
* VVAA *Celtas y túrdulos: la Beturia*, Museo Nacional de Arte Romano de Mérida, Mérida, 1995.

## Notennoù