open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Burton Constable

**Burton Constable** a zo ur gumun hag ur geriadenn eus kontelezh Yorkshire e Bro-Saoz. Anavezet eo abalamour d'ar *Burton Constable Hall*, ur mell annez eus amzer ar Rouanez Elesbed Iañ.

## Istor
## Monumantoù ha traoù heverk

## Douaroniezh
## Emdroadur ar boblañs
## Melestradurezh
## Tud dibar
### Tud dibar bet ganet e Burton Constable
* Marmaduke Tunstall, evnoniour, e 1743.

## Liammoù diavaez
## Notennoù ha daveoù
Ruisbroek (Sint-Pieters-Leeuw)

**Ruisbroek** zo ul lodenn eus kumun Sint-Pieters-Leeuw abaoe 1977. E proviñs Brabant Flandrez a Flandrez Belgia emañ.

## Tud
* Alberic O'Kelly de Galway, kazetenner echedoù ha mestrc'hoarier echedoù belgiat, bet ganet e Ruisbroek.
Sint-Pieters-Leeuw

**Sint-Pieters-Leeuw** (galleg :*Leeuw-Saint-Pierre*) zo ur gumun e Flandrez Belgia, e proviñs Brabant Flandrez.


Sint-Pieters-Leeuw Flemish-Brabant Belgium Map.svg|Lec'hiadur
Flag of Sint-Pieters-Leeuw.svg|Banniel
Blason Sint pieters Leeuw.svg|Skoed


## Douaroniezh
* Gorread : 40,67 km²
* Poblañs (2022) : 35 486 a dud
* Stankter : 873 den/km²
Holstebro

**Holstebro** (distaget: ) a zo ur gêr eus Danmark. 37 487 annezad a oa d'ar 1 a viz Genver 2025.  Kêr vrasañ ha pennlec'h kumun Holstebro eo.

Treuzet eo gant ar Storå, eil stêr hirañ ar vro.

## Poblañs
34 711 annezad a oa e 2013.

## Sportoù
TTH Holstebro eo ar skipailh handball. Ur c'hlub speedway a zo ivez.

## Gevelliñ
Gant kumun Holstebro eo meret ar gevellerezh.

## Tud dibar
* Peter Heine Nielsen, mestrc'hoarier echedoù, a zo bet ganet e Holstebro.
Euporie (loarenn)

Euporie (gresianeg Ευπορία) pe Yaou XXXIV a zo ul loarenn gilgradek direizh da Yaou. Gant ur strollad steredoniourien eus Skol Veur Hawaii e voe dizoloet e 2001 hag anvet **S/2001 J 10**. Hi eo an hini dostañ eus loarennoù strollad Ananke, ur strollad loarennoù a gelc'htro etre 19.3 milion ha 22.7 milion a gilometradoù gant ur stouadur 150°.

Tennañ a ra hec'h anv eus Euporia, doueez c'hresian ar fonnusted hag unan eus merc'hed Zeus.
Euporia

**Euporia** pe **Euporie** (henc'hresianeg : Ευπορία pe Ευπορίη), merc'h da Zeus ha Themis, zo unan eus an Eurioù, ha doueez ar fonnusted, e mojennoù Hellaz kozh, hervez ar barzh roman Caius Julius Hyginus en e *[[Fabulae]]*. 

## Pennad kar
*Euporie, ul loar d'ar blanedenn Yaou.
Monte Carlu

**Monte Carlu** (galleg: *Monte-Carlo*, distaget a-wechoù *Monte-Carl*), unan eus an c'hwec'h karter eus Monaco. An hini pinvidikañ eo.
Korf

Ar **c'horf** eo an danvez fizikel a ya d'ober ar bevien, pe loened pe tud e vent, hep ober anv eus o fersonelezh, o emzalc'h pe o ene.
Ral eo komz eus korfoù plant pe traezoù ; evit diskouez al lodenn vrasañ anezho e reer a-wechoù.

## Lodennoù ar c'horf
Korf an den a zo meur a lodenn ennañ :
*ar penn ;
*ar gouzoug ;
*ar c'hef, pa *korf-bras* ;
*an divvrec'h ;
*an divhar (pe an divesker) ;
*an organoù gouennañ pe organoù-engehentañ.

## Skiant
Korfadurezh eo anv ar c'helenn ma vez studiet korf an den hag e vont en-dro.

## Korfoù all
N'o deus ket ar plant ur c'horf ha pa vez ganto muioc'h eget ur gell. 

Implijet e vez ar ger korf gwechoù zo evit ober kaoz eus an neuz, ar yec'hed, pe ar marv.
Komz a reer neuze eus *korf marv*, goude ma kaver gerioù all e brezhoneg: *kelan*, tost ouzh *celain* e kembraeg, hag un amprest moarvat, ha *bruluskenn* a gaver e skridoù krennvrezhonek. 

Evit al loened e vez komzet eus ar *sklosenn* a-wechoù.

## Notennoù


## Gwelout ivez
* Balzamerezh
* Beziadur
* Kleñved
* Daraez
* Marv
* Pare
* Skej-korf
* Yec'hed

## Levrlennadur
*Pêr Denez, *Korf an Den*
*Guy Étienne, *Geriadur ar gorfadurezh*, Preder
Beg ar Vann

Ur beg-douar pe ur c'hab, dezhañ ul ledanded bihan a-walc'h, eo **Beg ar Vann** e gwalarn kumun Kledenn-ar-C'hab (Bro-Gerne - Penn-ar-Bed). Ur chapelig vihan dediet da sant Tei, div feunteun en he c'hichen, unan gouestlet da sant Tei hag eben da sant Vazhev, a zo bet savet nepell diouzh riblenn an tornaod, 50 m a uhelded dezhañ.

Eus al lein e vez gwelet ur panorama dispar gant Beg ar Raz ha Bae an Anaon er Su, Enez-Sun dirak ha Ledenez Kraozon en Norzh. Etre Bae an Anaon ha penn kornôkañ ar beg ez eus ur porzhig, an Dourlenn. 

Tremen a ra ar GR 34 a-hed lein an tornaod.

## Pennadoù kar
*Bae an Anaon
*Beg ar Raz

## Liammoù diavaez
Bae an Anaon

Unan eus baeoù brudetañ Breizh eo **Bae an Anaon**, pe **Aod Walarn** e kornôg kumun Plougoñ (Bro-Gerne - Penn-ar-Bed) tre en hanternoz da Veg ar Raz, ken brudet all. Emañ ar bae e penn un draoñienn sioul etre Beg ar Raz hag uhelenn Beg ar Vann. Digor-bras eo war ar Meurvor Atlantel a zegas war an draezhenn koummoù bras a ziruilh hag a darzh diehan.

Ul leti anvet "Hôtel de la Baie des Trépassés" a zo bet savet tost d'an traezh.

Ul lec'h gant meur a vojenn kontet diwar e benn eo gant istor ar c'horfoù marv a veze kaset, a-hervez, da Enez-Sun. Kontet e vez ivez e vije ur gêr beuzet dindan Stank Laoual, ul lennadig dour nepell diouzh ar bae.

Tremen a ra ar GR 34 dre ar bae.

## Luc'hskeudennoù eus Bae an Anaon

Image:Baie des Trépassés.jpg
Image:Bretagne Finistere BaiedesTrepasses 15001.jpg
Image:Baie des Trépassés2.jpg


## Notennoù
Fanerozoeg

Ar Fanerozoeg zo ar prantad amzer m'eo bet fonnus ennañ ar vuhez hag ar spesadoù loened peurgetket. Kregiñ a ra 545 milion a vloavezhioù zo, d'ar poent ma oa diwanet an anevaled kentañ dezho ur grogenn galet. N'eo ket echu c'hoazh. Dont a ra goude ar Proterozoeg zo ul lodenn eus ar rakkambrian, ur marevezh ledan a grogas gant ganedigezh hor planedenn hag a echu kent ar Fanerozoeg

E anv a dalvez "*buhez welus*" ha daveiñ a ra da vent bras an organegoù a ziwan adalek an darzhadeg kambrian. 

Un tamm diresis eo an harzioù etre ar c'hambrian hag ar rakkambrian. En  kantved o lakaed e lec'h ma yeas diwar-wel ar vuhez vetazoeg gentañ met adalek-se e oa bet kavet un niver bras a daksonoù rakkambriat na grogjod d'o studiañ nemet er bloavezhioù 50. Darn vrasañ an doarourien hag ar baleontologourien a gred e teraou ar c'hambrian gant donedigezh war-wel an trilobitoù hag an arc'haeosyatha gentañ, donedigezh war-wel *[[Trichophycus pedum]]* pe hini ur strollad a fosiloù anvet "kregin bihan". An harzioù disheñvel-se na ziforc'hont nemet dre un nebeud milionoù bloavezh.

E tri maread eo disrannet ar fanerozoeg : ar paleozoeg, ar mezozoeg hag ar senozoeg. Er skridoù kozh e live ar ger "*fanerozoeg*" ar maread a zedenas ar baleontologourien. Nebeutoc'h implijet eo hiziv.

E-pad ar fanerozoeg e-yeas war-wel an anevelad hag ar plantennoù liesek. E-pad ar maread en em furmas an dreistkevandir diwezhañ, ar Pangea.
Barlinek

**Barlinek** zo ur gêr e Polonia. En Alamagn, e Brandenburg, e oa gwezhall, hag anvet *Berlinchen*.

## Tud dibar
* Emanuel Lasker, mestrc'hoarier echedoù alaman, bet ganet e Barlinek.
Frankfurt am Main

**Frankfurt am Main** a zo ur gêr eus Hessen, e kornôg-kreiz Alamagn, war lez ar stêr Main. Pempvet kêr vrasañ Alamagn an hini eo, war-lerc'h Berlin, Hamburg, München ha Köln. 

## Tud vrudet liammet ouzh Frankfurt
* Karl Voal (823-877), pe Charlez ar Moal, impalaer frank, mab bihan Karl Veur, ganet e Frankfurt
* Johann Wolfgang von Goethe (1749-1832), romantour, dramatour, barzh, teorikour an arzh ha den a stad alaman, ganet e Frankfurt
* Bettina von Arnim (1785–1859), skrivagnerez romantel alaman, ganet e Frankfurt
* Eduard Rüppell (1794-1884), naturalour hag erzgerzhour alaman, ganet ha marvet e Frankfurt
* Karl Schwarzschild (1873–1916), astrofizikour, ganet e Frankfurt
* Otto Hahn (1879–1968), « tad ar gimiezh nukleel », aet priz Nobel ar Gimiezh gantañ e 1944, ganet e Frankfurt
* Paul Hindemith (1895-1963), sonaozour, penn laz-seniñ hag altour alaman, bet o chom ha marvet e Frankfurt
* Gabrielle Wittkop (1920-2002), skrivagnerez c'hall, bet o chom ha marvet e Frankfurt
* Anne Frank (1929-1945), krennardez alaman yuzev bet o skrivañ un emgazetenn, lazhet gant an nazied, ganet e Frankfurt
* Daniel Cohn-Bendit (1945-), politikour gall hag alaman, eil-maer ar ger, kannad europeat
* Julianne Moore (1960-), aktourez stadunanat ha skosat, tapet diplom *American High School* Frankfurt ganti

## Gevelliñ
Gevellet eo Frankfurt gant ar c'hêrioù-mañ: 

## Liammoù diavaez

Lec'hienn ofisiel Frankfurt am Main
Kępno

**Kępno**, *Kempen* en alamaneg, a zo ur gêr eus Polonia.

## Tud dibar

* Edward Lasker, mestrc'hoarier echedoù eus SUA, bet ganet e Kępno.
Brissago (Ticino)

**Brissago** a zo ur gumun eus kanton Ticino e Suis.
## Istor
## Monumantoù ha traoù heverk

Brissago2.JPG


## Douaroniezh
## Emdroadur ar boblañs

## Melestradurezh

## Tud dibar
## Liammoù diavaez

## Notennoù ha daveoù
Magdeburg

**Magdeburg** zo ur gêr en Alamagn, e Saks-Anhalt. Kêr-benn al Land eo.

## Tud dibar
* Max Lange, meurc'hoarier echedoù, bet ganet e Magdeburg.

## Gevellerezh
* Braunschweig, , 1987
* Sarajevo, , 1977
* Nashville, , 2003
* Zaporijia, , 2008
* Radom, , 2008
* Harbin, , 2008
Touapse

**Touapse** (rusianeg: *Туапсе́*; adigeg: *Тӏуапсэ*), kêr eus Rusia war ribl ar Mor Du, e rannvro Krasnodar.

## Tud dibar
* Vladimir Kramnik, meurc'hoarier echedoù rusian, kampion ar bed, bet ganet e Tuapse.
S/2003 J 3

S/2003 J 3 a zo ul loarenn gilgradek direizh eus Yaou. Gant ur strollad steredoniourien eus Skol-veur Hawaii e voe dizoloet e 2003. Emañ e strollad Ananke, ur strollad loarennoù a gelc'htro etre 19.3 milion a gilometradoù ha 22.7 milion a gilometradoù gant ur stouadur 150°.
Menai

Ar **Menai** (*Afon Menai* e kembraeg), eo anv ar ganol-vor, 23 km hed ha bas an dour enni, a zo etre Enez Von (*Anglesey* e saozneg) ha Kembre e gwalarn ar vro. E kembraeg e vez graet ur stêr anezhi pa vez lavaret **Afon Menai**, da lavarout eo "Stêr Menai". E saozneg e vez lavaret *Menai Straits*, ha lakaet eo da strizh-mor.

## Pontoù
Daou bont a zo da dreuziñ ar Menai, dirak Bangor: 
* hini an hent-bras (hent meur A5) war ur pont-orjal graet en houarn, an hini kentañ a zo bet, savet gant Thomas Telford ha digoret e 1826 
* *Britannia Bridge* savet e 1850 gant Robert Stephenson evit an hent-houarn. Koulskoude ne chom mui nemet ar pileroù pa oa bet devet an div varlenn e 1970, ar re-se erlec'hiet gant ur varlenn dir.

## Douaroniezh
Un 3 km a ledander, pe nebeutoc'h, zo d'ar ganol, nemet e-tal an daou bont ma'z eo kalz strishoc'h, 200 m hepken. Kasennoù kreñv a vez degaset gant al lanv en daou benn d'ar vrec'h-vor ken eo dañjerus evit bagoù'zo, dreist-holl etre an daou bont abalamour d'ar c'harregennoù m'eo kaset ar bigi warno diwar an troennoù. 

Tre er Mervent emañ *Fort Belan*, ur chreñvlec'h savet e diwezh an  da vare Brezel Dizalc'hidigezh ar Stadoù-Unanet. Er biz emañ Caernarfon kostez an douar-bras, ur c'hastell-kreñv uhel ha ledan war ribl ar mor.

### Inizi ar menai
*Ynys Castell
*Ynys Dysilio
*Ynys Gaint
*Ynys Gored Goch
*Ynys Seiriol
*Ynys Welltog
*Ynys y Bîg

## A-hed ar Menai
Sede al lec'hioù pennañ war lez ar Menai:
* Beaumaris
* Bangor
* Caernarfon
* Dwyran
* Y Felinheli, anvet *Port Dinorwic* e saozneg

En hanternoz d'ar Menai, en Enez Von, emañ kêriadenn Llanfairpwllgwyngyllgogerychwyrndrobwllllantysiliogogogoch.

## Skeudennoù

Fish trap Menai Strait.jpg|Gwechall e veze tapet pesked da vare an tre gant goredoù evel hemañ.
Britannia Bridge and Nelson memorial 3.JPG|Ar Menai er c'hornôg d'ar Pont Britannia. Gwelout a reer ar monumant d'an amiral saoz Horatio Nelson
Menai Suspension Bridge.jpg|Ar Menai ha Pont Y Borth


## Liammoù
* Camera gwefan traffig Pont y Borth
* Camera gwefan traffig Pont Britannia
Perm

**Perm**, *Пермь, Perm’*, a zo ur gêr a Rusia, e-harz kornaoueg Menez-Oural.

## Gevelliñ
Gevellet eo Perm gant:
* Louisville (Kentucky)  (abaoe 1994)
* Oxford  (1995)
* Qingdao  (2003)
* Duisburg  (2007)

## Tud dibar
* Viktor Astafyev, skrivagner
* Aleksandra Kosteniuk, meurc'hoarierez echedoù rusian, bet ganet e Perm.
WinRAR

WinRAR a zo ur c'hoazer restroù shareware krouet gant Eugene Roshal. Paeüs eo met posupl eo pellgargañ un eilstumm-esa a yelo en-dro e-pad 40 devezh. Goude 40 devezh e vo ar choaz gant an implijer etre prenañ ar meziant pe kenderc'hel d'ober gantañ gant ur prenestr "pop-up" o vezañ diskouezet bewech ma tigorer anezhañ.

Unan eus an nebeud meziantoù gouest da grouiñ restroù RAR eo rak perc'henner eo an doare-kodañ. Gallout a ra krouiñ restroù ZIP ivez ha diwaskañ restroù CAB, ARJ, LZH, TAR, GZ, ACE, UUE, BZ2, JAR, ISO, 7z ha Z.

Gallout a ra kodañ an dielloù gant AES hag un alc'hwez 128 bit anezhañ. Dielloù emdennus pe liesrannel a c'hell krouiñ ivez.

## Liammoù diavaez
*WinRAR e brezhoneg
Iliz

Un **iliz** a c'hell bezañ :

*An Iliz, ar gumuniezh pe an ensavadur relijiel : meur a Iliz a zo
*An iliz, ar savadur ma ya ar feizidi d'en em vodañ evit o lidoù

## Sell ivez

*Iliz katolik roman
*Ilizoù protestant
*Ilizoù reizhkredennour
*Iliz Jezuz-Krist Sent an Deizioù diwezhañ
Iliz (savadur)

Er relijion kristen eo an **iliz** ar savadur relijiel pennañ er barrez, rak ar savadurioù heñvel eus eil renk a vez anvet chapelioù.

Evit pediñ ha ober lidoù e vez bodet ar feizidi. Eno e lid ar beleg katolik pe reizhkredennour an oferenn hag ar pastor protestant ar c'hult. 

## Renkadur an ilizoù

Hervez o brasted pe o implij e c'hell bezañ an ilizoù :

* iliz-veur m'eo iliz un eskob.
* iliz-primad m'eo iliz un arc'heskob-primad
* penniliz 
** m'eo bet savet hervez tres an Henamzer
** m'eo bet savet gant un impalaer
** m'en deus roet ar Pab an titl-se dezhi (abalamour d'ur pirc'hirinded peurvuiañ) 
* iliz-chabistr ma 'z eus ur chabistr chalonied evit he merañ (ha ma n'eo ket un iliz-veur)
* iliz parrez ma vez implijet gant ue gumuniezh lik nemetken 
* iliz abati m'eo iliz pennañ un abati.
* Ur chapel a zo ul lec'h a eil renk evit al lidoù :
** m'eo enklozet en un iliz, implijet e vez evit enoriñ ur sant pe ober lidoù ur familh pe ur genvreuriezh
** ur chapel gastell pe chapel ospital pe ur chapel vered e c'hell bezañ ivez.
** ur chapel goun eo m'eo bet savet en ul lec'h dibar : (andon burzhudus, lec'h ur burzhud, bez ur sant en diavaez)
Idnerth ap Braigad

**Idnerth ap Briagad** a oa mab Braigat ap Pasgen ha roue Builth. N'eo anavezet nemet gant ur meneg en nestedoù kembreat. Netra ne anavezer diwar-benn e vuhez hag e ren.
Subotica

**Subotica** (Serbeg: *Subotica* (Суботица), Hungareg: *Szabadka*, Kroateg: *Subotica*, Alamaneg: *Maria-Theresiopel pe Theresiopel*, Slovakeg: *Subotica*, Rusyneg: *Суботица*, Roumaneg: *Subotica* pe *Subotiţa*) a zo ur gêr eus hanternoz Serbia er broviñs emren Voivodina. Lec'hiet eo 10 km diouzh an harzoù gant Hungaria. An eil kêr vrasañ e Voivodina goude Novi Sad eo gant ur boblañs a 99,981 annezad. Kêrbenn bann Norzh-Bačka eo.

## Yezhoù

* Serbeg (46.60%)
* Hungareg (38.82%)
* Kroateg (5.93%)

## Tud dibar
* Péter Lékó, mestrc'hoarier echedoù hungarat, bet ganet e Subotica.

## Levrlennadur
* Ferdinand, S. and F. Komlosi. 2017. The Use of Hungarian and Serbian in the City of Szabadka/Subotica: An Empirical Study, Hungarian Cultural Studies, Volume 10. Acc. 08/09/2017.
Louis Paulsen

**Louis Paulsen** a zo bet ganet d'ar 15 a viz Genver 1833 e Blomberg (Lippe) (Alamagn) ha marvet d'an 18 a viz Eost 1891 e Nassengrund (Alamagn). Mestrc'hoarier echedoù alaman.

## Liammoù diavaez
* E c'hoari e Chessgames;
* 25 Lec'hiadenn a-bouez ag e bartiennoù.
Bloavezhioù foll

Anvet eo bet ar **Bloavezhioù foll** ar prantad etre diwezh ar Brezel bed kentañ hag Enkadenn vras 1929 e Bro-Chall. Lodenn gentañ an Etre-daou-vrezel eo a-raok an diaestêrioù armerzhel ha an stad tennadur krouet gant ar gouarnamant nazi e Alamagn goude 1933.

E-pad ar brezel e oa Pariz ul lec'h evit an diduiñ ken e veze souezhet meur a soudard a zeue eus an talbenn en-dro. Chañchamantoù brasoc'h a oe gwellet pa oa bet kaset an dañjer da bell. 

## An arzoù
Arzourien eus pep broad a zeuas e Pariz ha klas a reont dispenn ar reolennoù kened. An dreistdarvoudelezh a zo bet an tu pennañ. E karter Montparnasse e chome meur a arzhour, paour-raz peurvuiañ a ree ar Montparnos eus outo.
Ar giz evit an dilhad a chañchas kalz ha berraet ha skañvaet e veze an dilhad maouez.

## Kondu sokial
Dieupoc'h e oe kondu ar maouezed eus ar gevredigezh uhel : blev berroc'h, sigaretennoù, un nebeud o c'honduiñ ur c'harr-tan, dilhad a bep seurt.

## Araokadennoù kalvezel
Pa oa bet red fardañ mekanikoù a bep seurt evit ar brezel e kreskas ar mekanikat. Muioc'h muiañ a c'hrri-tan ha marc'hadmatoc'h a gasas treuzfurmadurioù er c'hêrioù. Azazaet e veze ar straedoù d'an treizhidell . An treuzdougen a-stroll a oa diorreet koulz kostez an hentoù-houarn hag hini ar c'hirri-boutin.
Tartu

**Tartu** (*Dorpat* en alamaneg ha svedeg, diwar an anv kozh *Tarbatu*), eo eil kêr vrasañ Estonia.  den a oa o chom enni e 2010.

Mard eo Tallinn kêr-benn ar vro, eo Tartu kêr ar sevenadur p'emañ enni koshañ skol-veur ar broioù balt, krouet e 1632. 
## Istor
### 
* 1920: Feur-emglev Tartu etre Estonia ha Rusia soviedel.
### Luc'hskeudennoù

Puitelamu Tartus Oa 1.jpg|
Tartu Ülikooli peahoone 2012.jpg
Tartu Peetri kirik 2012.jpg|
Tartu Raekoda 2012.jpg|
Tartu Raekoja plats 6, 8 ja 10.jpg|
Tartu Raekoja plats 18 ja 20.jpg|
Tartu Toomkiriku varemed 2012.jpg|
Raudteetööliste elamu Tartus Vaksali 4.jpg|


## Tud dibar

* Lionel Kieseritzky, mestrc'hoarier echedoù, bet ganet e Tartu.
Blomberg

**Blomberg** zo un anv-lec'h alamanek, hag un anv-tiegezh.

### Kêrioù
* Kêr Blomberg (Lippe) e Lippe e Nordrhein-Westfalen
* Kêr Blomberg e Friz ar Reter, e land Saks-Izel, Blomberg (Ostfriesland)

## Menez
* Blomberg (Berg), menez en Alpoù Bayern. 

## Tud
* Barbara Blomberg, mamm Don Juan Aostria
* Craig Blomberg, doueoniour stadunanat
* Hein Blomberg, skrivagner alamanek eus Kiel
* Alexander von Blomberg (1788–1813)
* Hugo von Blomberg (1820–1871), livour alaman 
* Werner von Blomberg, jeneral alaman dindan Hitler
Narva

**Narva** zo ur gêr eus biz Estonia war an harzoù gant Rusia ha war lez ar stêr Narva. Gant 60 000 a dud eo trede kêr ar vro. 95% a rusegerien zo o chom enni, deuet eus broioù an URSS kozh. Kalz a zistruj a voe enni e-pad an eil brezel-bed. Pa oad ouzh hec'h adsevel e voe berzet ouzh tud Estonia dont en-dro. 

## Istor

## Tud dibar
* Paul Keres, mestrc'hoarier echedoù, bet ganet e Narva.
Yezhlazh

Ar **yezhlazh** eo an ober a zo kaset en-dro pa lazher ur yezh. Klotañ a ra ar ger gant ar ger gallek **linguicide** a vez implijet gant ar yezhour Claude Hagège en e levr *[[Halte à la mort des langues]]*, 2001.
Cúige Uladh

**Cúige Uladh**, pe **Ulaidh**, en iwerzhoneg, hag **Ulad** pe **Bro-Ulad** e brezhoneg (*Ulster* e saozneg), zo unan eus peder froviñs Iwerzhon, hag un darn anezhi dindan ar Rouantelezh-Unanet (Norzhiwerzhon).

## Kontelezhioù Ulaidh
Nav c'hontelezh a ya d'ober Ulaidh. C'hwec'h anezho a zo e Norzhiwerzhon ha teir er Republik.

** kontelezh Aontroim (e Norzhiwerzhon)
** kontelezh Ard Mhacha (e Norzhiwerzhon)
** kontelezh An Cabhán (er Republik)
** kontelezh Doire (e Norzhiwerzhon)
** kontelezh An Dún (e Norzhiwerzhon)
** kontelezh Dún na nGall (er Republik) 
** kontelezh Fear Manach (e Norzhiwerzhon)
** kontelezh Muineachán (er Republik)
** kontelezh Tír Eoghain (e Norzhiwerzhon)
Bakou

**Bakou** (azeri : **Bakı**, ruseg : *Баку*, turkeg : *Bakü*, perseg : باکو) eo kêr-benn Azerbaidjan, 2&nbsp;262&nbsp;600 annezad enni e deroù 2018.

## Tud dibar
* Ilham Aliyev, prezidant Azerbaidjan.
* Vladimir Hakobyan, mestrc'hoarier echedoù armenian, bet ganet e **Bakou**.
Zlatoust

**Zlatoust** (rusianeg : **Златоу́ст**), zo ur gêr e Rusia, en Oblast Tchelyabinsk.

## Tud dibar
* Anatoliy Karpov, mestrc'hoarier echedoù rusian, bet ganet e Zlatoust.
Frankfurt (Oder)

**Frankfurt (Oder)** en alamaneg, **Frankobrod** e sorabeg, zo ur gêr e Brandenburg en Alamagn, war ribl ar stêr Oder.

## Liamm diavaez
* Lec'hienn ofisiel Frankfurt (Oder)
S/2003 J 18

**S/2003 J 18** a zo ul loarenn gilgradek direizh eus Yaou. Gant ur strollad steredonourien eus Skol Veur Hawaii e voe dizoloet e 2003. Lodek eo-hi e strollad Ananke, ur strollad loarennoù a gelc'htro etre 19.3 ha 22.7 milion a gilometradoù gant ur stouadur a 150°.
Cúige Chonnacht

**Cúige Chonnacht** pe, ent-berr, **Connachta**, distaget  en iwerzhoneg (*Connacht* e saozneg, distaget  e saozneg Iwerzhon), a zo unan eus peder froviñs hengounel Iwerzhon. Emañ penn-da-benn e Republik Iwerzhon. Lec'hiet eo er c'hornaoueg a-hed ar Meurvor Atlantel.

## Ar c'hontelezhioù
Pemp kontelezh a ya d'ober ar broviñs:
*kontelezh Gaillimh 
*kontelezh Liatroim 
*kontelezh Maigh Eo 
*kontelezh Ros Comáin 
*kontelezh Sligeach
Emgann Glein

An hini kentañ eus daouzek emgann Arzhur meneget gant Nennius en e *[[Historia Brittonum]]* eo **Emgann Glein**.

N'ouzer na pegoulz na pelec'h e c'hoarvezas. Hervez Nennius en em gannas Arzhur e-kichen genoù ar stêr *Glein*. Div stêr heñvelanvet zo en Enez-Vreizh : unan el Lincolnshire hag unan e Northumberland. Ne dalvez ket an dra-se ne oa ket muioc'h anezho en amzer Arzhur avat. Un anv boutin e oa *glein* (glann) moarvat.

Mar c'hoarvezas an emgann e Northumberland e c'haller soñjal edo Arzhur o stourm ouzh Angled rouantelezh Bernicia ; mar c'hoarvezas e Lincolnshire ez eo gwirheñveloc'h e oant Angled eus East-Anglia.

## Notennoù
Paleozoeg

Ar **paleozoeg** (eus an henc'hresianeg παλαιος "kozh" ha ζωή "buhez") eo an hini kentañ eus tri hoalad douarouriel ar fanerozoeg. Kregiñ a ra 542 milion a vloavezhioù 'zo betek 251 milion a vloavezhioù 'zo. E c'hwech maread douarouriel eo rannet: Kambrian, Ordovisian, Silurian, Devonian, Karbonifer, ha Permian.

## Ar vuhez er paleozoeg
En em astenn a ra ar paleozoeg eus donedigezh eus an organegoù kentañ ur grogenn ganto betek peuraloudabegoù ar c'hevandirioù gant ar stlejviled hag plantennoù arnevez. E harzioù izelañ a lec'hjod da amzer donedigezhioù war-wel an tribolitoù hag an arc'heocyathided. Hiziv e lakaer anezho kentoc'h war-dro ar poent el lec'h ma teu war-wel ar fosil anvet Trichophycus pedum. Echuiñ a ra gant lazhadeg vras ar permian, an hini vrasañ en istor an Douar adalek donedigezh war-wel an organegoù lieskellek kentañ.

E deroù ar marevezh e oa termenet ar vuhez ouzh bakteri, spoue, bezhin unankellek, hag un nebeud anevaled gwak o c'horf strollet dindan anv faon Ediakaria. Un niver bras a planioù korfel a yeas diwar-wel 540 milion a vloavezhioù 'zo - un darvoud anavezet evel an darzhadeg kambrian - met un nebeud anezho hepken a dreuzvevas. Posupl eo ec'h aloubas organegoù eeun ar c'hevandir e deroù ar proterozeg met n'eo nemet e-pad ar Silurian ma'n em stalias en un doare gwir ar vuhez war an Douar. Daoust ma kaver restachoù a vellkeineged kerkent hag ar c'hambrian e chomas an divellkeineged an doare buhez pennañ. E-pad an Devonian en em skignas ar pesked.

E-pad ar paleozoeg diwezhañ e oa goloet un darn vras eus ar pezh a zo Europa hiziv gant koadegoù geuniek hag a zo e orin ar gweleadoù glaou a-vremañ. E-fin ar paleozoeg e teuas war-wel ar stlejviled bras kentañ, hendadoù an dinosaored.

## Douarouriezh
Nebeut goude torridigezh an dreistkevandir Pannotia hag e fin ar maread-skorn bedel diwezhañ e teraou ar paleozoeg. E-kerzh an hanterenn gentañ eus ar maread e vo disrannet an tirioù en un niver a gevandirioù bihan. E fin ar paleozoeg avat, o deus tost furmet un dreistkevandir, Pangea e anv, a endalc'he an darn vrasañ eus tirioù an Douar.

## Liammoù diavaez
ar fanerozoeg war Palaeos.com
Seisyll ap Clydog

Mab Clydog ap Arthlwys ha roue Ceredigion e oa **Seisyll ap Clydog**. Dont a reas a benn da skrapañ Ystrad Tywi digant Dyfed. En e enor e voe adanvet e rouantelezh Seisyllwg.

E vab, Arthwyr ap Seisyll, a renas war e lerc'h.

## Liammoù diavaez
* Seisyll, King of Seisyllwg
* Seisyll ap Clydog
Georgia

: *Evit sterioù all an anv *'Georgia** gwelet [[Georgia (disheñvelout)]] ha [[Georgia (anv-bihan)]] .''



**Georgia** (distagadur: ), pe a-wechoù **Jorjia** e brezhoneg, a zo ur [[Stad SUA|Stad]] eus [[gevred]] [[Stadoù-Unanet Amerika]], hag unan eus ar re a oa disrannet da vont da sevel [[Stadoù Kengevreet Amerika|Kengevread Stadoù Amerika]]. Savet e voe ar stad e 1733, an hini diwezhañ eus an [[Trizek Trevadenn]] saoz. [[Atlanta]] eo ar gêr-benn.

==An anv==
Anvet e oa diwar anv ar roue saoz [[George II]].

== Kêrioù pennañ Georgia ==
# **Atlanta''', 498 715 a dud (2020)
# Columbus (206 922)
# Augusta (202 081)
# Macon (157 346)
# Savannah (147 780)
# Athens (127 315)

## Douaroniezh

*En hanternoz Georgia emañ penn kreisteiz an Appalachoù.

## Istor
* E Genver 1861 e tisrannas diouzh SUA.
* E 1870 e voe an diwezhañ eus stadoù ar c'hreisteiz da zistreiñ da unvaniezh SUA.

## Liammoù diavaez
*   Lec'hienn ofisiel
Ka

Henegiptiz a rae **ka** eus unan eus ar pemp elfenn a yae d'ober ar boud bev ha n'halled ket dispartiañ : an Djet (ar c'horf), ar Bâ (hag a vije mui-pe-vui an ene), ar Shout (ar skeud), ar Ren (an anv) hag ar **C'ha**, doubl speredel hag a vez ganet gant an den met na ya ket da get war-lerc'h ar marv.
Doubraouna

**Doubraouna**, Дуброўна e belaruseg, a zo ur gêrig eus Belarus.

## Tud dibar

* Charles Jaffé, mestrc'hoarier echedoù, bet ganet e miz Meurzh 1879 e Doubraouna.
* Zvi Zeitlin, c'hoariour violoñs, bet ganet e Doubraouna.
Mneme (loarenn)

**Mneme** (eus ar gresianeg Μνήμη "Mneme") zo ul loarenn gilgradek direizh da Yaou.

Gant ur strollad steredoniourien eus Skol Veur Hawai e voe dizoloet e 2003. Unan eus loarennoù strollad Ananke eo, ur strollad loarennoù a gelc'htro etre 19,3 ha 22,7 milion a gilometroù gant ur stouadur a 150°.

*S/2003 J 21* e oa hec'h anv betek 2005. Tennañ a ra hec'h anv eus Mneme, merc'h Zeus hag unan eus an teir Muzenn orin.
Berejani

**Berejani** (ukraineg: **Бережани**, treuzskrivet ivez a-wechoù "Berezhany", poloneg: *Brzeżany*) a zo ur gêr eus Kornôg Ukraina. 

## Tud dibar

* Vassily Ivanchuk, mestrc'hoarier echedoù, bet ganet e Berejani.
Jiangsu

**Jiangsu** (sinaeg: 江苏; pinyin: Jiāngsū) zo ur proviñs eus Republik Pobl Sina, e reter ar vro.Dont a ra e anv diouzh anv div gêr : Jiangning (Nanjing bremañ) ha Suzhou.

## Tud dibar
* Hou Yifan, mestrc'hoarierez echedoù sinaat, bet ganet e Jiangsu.
Pêr II (Yougoslavia)

**Pêr II Yougoslavia** (**Petar II**, **Петар II**), bet ganet d'an 6 a viz Gwengolo 1923, marvet d'an 3 a viz Du 1970.

Roue diwezhañ Yougoslavia e oa adalek 1934 betek 1945.
Zougdidi

**Zougdidi**, (** ზუგდიდი **) a zo ur gêr eus Kornôg Jorjia, e rannvro Mingrelia. E gwalarn ar rannvro emañ lec'hiet.

## Tud dibar
* Nona Gaprindachvili, mestrc'hoarierez echedoù soviedat, bet ganet e Zougdidi.

## Kêrioù kevreet
* Columbus, Georgia, SUA
Bozen-Bolzano

**Bolzano** en italianeg ), **Bozen** en alamaneg, **Bulsan** e ladineg eo kêr-benn proviñs Trentino-Alto Adige, en Italia.

## Monumantoù heverk

## Gevelliñ
Gevellet eo Bozen gant Sopron, Hungaria.

## Liammoù diavaez
*Porched ofisiel kêr Bolzano
Bolzano

**Bolzano** zo un anv-lec'h italianek, ha hini meur a lec'h. 

## Lec'hioù
### Kumunioù
*Bozen-Bolzano, kumun italian ha penn-lec'h Proviñs Bolzano (a zo Bozen en alamaneg)
*Bolzano Novarese, e proviñs Novara
*Bolzano Vicentino, e proviñs Vicenza

### Lec'hioù all
*Bolzano Bellunese, frazione e  Belluno
*Bolzano, lec'h e San Giovanni al Natisone e  proviñs Udine
*Bolzano, e Morsano al Tagliamento e  proviñs Pordenone

## Tud
*Bernard Bolzano (1781-1848), prederour ha matematikour 

## Pennadoù kar
* Bozen
Cúige Laighean

**Cúige Laighean** (distagadur: ), pe **Laighin** ent-berr (distagadur: ) —*Leinster* e saozneg—, a zo unan eus peder froviñs hengounel Iwerzhon. Emañ er reter ha Dulenn eo he c'hêr-benn.

## Ar c'hontelezhioù
Daouzek kontelezh a ya d'ober Laighin, ha hini Dulenn a zo rannet e peder lodenn.

* Kontelezh Dulenn (*Contae Bhaile Átha Cliath*)
** Kêr Zulenn (*Cathair Bhaile Átha Cliath*)
** Kontelezh Su Dulenn (*Contae Átha Cliath Theas*)
** Kontelezh Dún Laoghaire-Ráth an Dúin
** Kontelezh Fine Gall
* Kontelezh Ceatharlach
* Kontelezh Cill Chainnigh
* Kontelezh Cill Dara
* Kontelezh Cill Mhantáin
* Kontelezh An Iarmhí
* Kontelezh Laois
* Kontelezh Loch Garman
* Kontelezh An Longfort
* Kontelezh Lú
* Kontelezh An Mhí
* Kontelezh Uíbh Fhailí
Eratostenian

An **eratostenian** eo ar marevezh douarouriel loarel a ya eus 3 200 milion a vloavezhioù 'zo betek 1 100 milion a vloavezhioù 'zo. Tennañ a ra e anv eus ar c'hrater Eratosten a verkas e grouidigezh e deroù ar marevezh. Furmidigezh ar c'hrater Kopernik a verk e fin ha deroù ar C'hopernisian. An dislonkadennoù bazaltek eus an Imbrian a sioulaas kent paouez penn-da-benn. Eus ar maread-se ez eo ar berradennoù maen teuzet yaouankañ anavezet.

Ouzh an Neoarc'heeg, ar Paleoproterozoeg hag ar Mezoproterozoeg e klot.
Nakskov

**Nakskov** a zo ur gêr eus enezenn Lolland, e kontelezh Storstrøm, e kreisteiz Danmark. Ur boblañs a 14,749 (2005) annezad hag ur gorread a 33 km² he deus. He maer a zo Flemming Bonne Hansen, un ezel eus ar Strollad Sokialour ar Bobl.

E 2007 eo bet staget ouzh Holeby, Højreby, Maribo, Ravnsborg, Rudbjerg Rødby da furmiñ kumun Lolland e frammadur un adreizhadur melestradurel. E rannvro Sjælland emañ.

## Tud dibar
* Mette Jacobsen, neunver danat
* Severin From, mestrc'hoarier echedoù dan, bet ganet e Nakskov. 
* Freddy Blak, politikour, ezel kozh eus Socialdemokraterne ha diazezer eus Blaklisten
Munster

**Munster** zo un anv-lec'h. 

###### 
*Munster (Örtze), e Niedersachsen

### 
* *Munster*, anv gallek Münster im Elsass, en departamant Haut-Rhin
***Canton de Munster*, Kanton Münster im Elsass
* *Luttenbach-près-Munster*, anv gallek Luttenbach bei Münster, en departamant Haut-Rhin
* *Muhlbach-sur-Munster*, anv gallek Mühlbach im Elsass, en departamant Haut-Rhin

### 
**Munster*, anv saoznek Cúige Mumhan

###### 
* *Munster* anv gallek Münster en departamant Moselle

## [[Keuz]]
* ar munster, zo keuz eus Elzas, diwar anv Münster im Elsass.
Connecticut

**Connecticut** (IPA: ) a zo ur Stad eus Stadoù-Unanet Amerika, e rannvro istorel Bro-Saoz Nevez, e tu biz ar vro. Hartford eo ar gêr-benn, met Bridgeport eo he c'hêr boblekañ. Rannet eo etre 8 kontelezh. Ar pempvet stad e voe o vezañ asantet en Unaniezh adalek an 9 a viz Genver 1788. Ganet e oa diwar ar Connecticut Colony diazezet gant envroidi saoz er bloavezhioù 1630.

## Kêrioù poblekañ

## Ekonomiezh
An douristerezh a zo a-bouez evit ekonomiezh ar Stad, a zo unan e-touez ar re binvidikañ er vro. Lesanvet e vez Connecticut *The munitions State* a-wechoù, abalamour da bouez industriezh an armoù-tan hag ar munisionoù er Stad adalek dibenn an XIX kantved, pa en em stalias eno embregerezhioù brudet evel Colt, Winchester pe Marlin.

## Levrioù
* Mark Twain, *A Connecticut Yankee in King Arthur's Court*. 

## Liammoù diavaez
*   Lec'hienn ofisiel

Restr:Connecticut State Capitol, February 24, 2008.jpg
Restr:Yale University Old Campus.JPG
Restr:LighthousePoint NewHavenCT.JPG


## Daveennoù
Rhode Island

**Rhode Island**, eus hec'h anv leun **The State of Rhode Island** (Stad Rhode Island), a zo ur Stad ezel eus Stadoù-Unanet Amerika. Ar Stad vihanañ an hini eo. Emañ eus tu biz ar vro, e Bro-Saoz Nevez, hag unan eo eus an 13 Stad orin.

## Kêrioù Rhode Island

## Liammoù diavaez

*  Lec'hienn ofisiel


Restr:Claiborne Pell Newport Bridge.jpg
Restr:West Greenwich Baptist Church in West Greenwich RI Rhode Island USA.jpg
Restr:Marble House, Newport, RI.JPG
Cúige Mumhan

**Cúige Mumhan** pe, ent-berr **An Mhumhain** (distagadur LFE /ənˈvuːnʲ/)— *Munster* e saozneg —, a zo unan eus peder froviñs hengounel Iwerzhon. Emañ er mervent ha Korkig eo he c'hêr-benn.

## Kontelezhioù An Mhumhain
C'hwec'h kontelezh a ya d'ober An Mhumhain:
* Kontelezh An Clár 
* Kontelezh Korkig 
* Kontelezh Ciarraí 
* Kontelezh Luimneach 
* Kontelezh Port Láirge 
* Kontelezh Tiobrad Árann 
** (Su Tiobrad Árann) 
** (Norzh Tiobrad Árann)
Isrouantelezhioù Gwynedd

Pa varvas Cunedda Wledig e voe disrannet e rouantelezh etre e ziskennidi, evel ma oa ar c'hustum e-touez ar Vrezhoned eus fin an Impalaeriezh Roman. Ar rouantelezh pennañ – Gwynedd – a yeas d'ar mab koshañ tra ma tegemere e vreudeur (pe, e troioù 'zo, o mibien) tachennadoù bihanoc'h a c'helle ren evel gwizion. Er c'hontrol eus ar pezh ar c'hoarvezas e rannvroioù arall e chomas ar isrouantelezhioù-se sujet da skourr pennañ an dierniezh. Hogozik an holl anezho a voe adstaget ouzh Gwynedd, hag ez was reoù ' zo, evel Dunoting, da bouezus a-walc'h. An hini nemetañ a zeuas a-benn d'en em zieubiñ diouzh sujidigezh Gwynedd e oa Ceredigion a voe he zierniezh en orin rouantelezhioù Seisyllwg ha Deheubarth.

## Roll isrouantelezhioù Gwynedd
*Rhos
*Ysfeilion
*Dogfeiling
*Meirionydd
*Edeyrnion
*Osmaeliog
*Afflogion
*Rhufoniog
*Dunoding
Strizh-mor Jibraltar

**Strizh-mor Jibraltar**, e su Spagn, e norzh Maroko, e reter ar Meurvor Atlantel, e kornôg ar Mor Kreizdouarel, a ra an disparti etre an daou vor-mañ. 14,4 km a ledanded a zo dezhañ hag un donded war-dro 300 m. En Henamzer e veze anvet «Pileroù Herkul» ha «Kalpe» ivez, met dont a ra e anv eus *djebel Tarik* (Menez Tarik) diwar anv ar jeneral berber Tariq ibn Ziyad pa treuzas-eñ ar strizh-mor e miz Ebrel 711 evit kentañ tagadenn ar vuzulmaned a-enep Spagn ar Wizigoted.


## Geopolitikerezh
Ul lec'h geostrategel pennañ eo strizh-mor Jibraltar war an hent-merdeiñ etre ar Meurvor atlantel hag ar Mor Kreizdouarel. Ul lec'h evit an dreizhidell etre Afrika hag Europa eo, etre Maroko ha Spagn, ar re-mañ div riez staliet war e riblennoù hag ur monedone diehan etrezo. War ar riblenn norzh, war ul ledenez bihan ha roc'hellek, ez eus ur stad emren bihan staget ouzh Breizh-Veur evel un tiriad tramor. Tabut bras a zo bet hag a vez c'hoazh diwarnañ etre Breizh-Veur ha Spagn pa'z eus un diazezlec'h evit morlu Breizh-Veur eno oc'h evezhiañ ar monedone etrekevandirel koulz ha treizhidell al listri eus Europa da Azia ha d'ar Reter-Nesañ. "Kreñvlec'h Jibraltar", evel "Kreñvlec'h Malta", en deus bet ur roll eus ar re bouezusañ evit herzel ouzh Alamagn nazi a gontrolliñ ar Mor Kreizdouarel e-pad an Eil brezel bed
Sant Millán

Sant **Millán**, pe **Emiliano**, anavezet ivez evel *Aemilianus*, *Aemilian*, *Millán de la Cogolla* pe *de la Gogolla*, pe *Emilian of Cucullatus*, a oa ur sant spagnol (473-572).

E La Rioja e oa maesaer a-raok mont da benitiour. En digenvez e tremenas 40 vloaz er menezioù war-dro Burgos. Pa oa 60 vloaz e voe beleget gant eskob Tarazona.

Beleg e voe e parrez Berceo. Ret e voe dezhañ dilezel e garg en abeg d'e garitez dreistmuzul, ha da benitiour ez eas adarre.

Hervez reolenn Urzh Sant Benead e voe diazezet manati San Millán Yuso e San Millán de la Cogolla, al lec'h m'edo e beniti. Ur paeron da Spagn eo.
Poltredet eo bet evel ur manac'h war varc'h o stourm ouzh ar Vaored. Ur banniel hag ur c'hleze a zoug a-wechoù.
Euanthe (loarenn)

Euanthe (eus ar gresianeg Ευανθη) pe **Yaou XXXIII** a zo ul loarenn gilgradek direizh Yaou. Gant ur strollad a steredonourien eus Skol Veur Hawaï e voe dizoloet e 2001. Hi a berc'henn da strollad Ananke, ur strollad a loarennoù a gelc'htro etre 19.3 milion km ha 22.7 milion km gant ur stouadur a 150°.

Betek 2005 e oa anvet **S/2001 J 7**. Tennañ a ra hec'h anv eus Euanthe, mamm ar C'harised.
Ieras

**Ieras** e provañseg klasel, *Iero* hervez Frédéric Mistral, *Hyères* ar stumm ofisiel gallek, zo ur penn-kanton e departamant ar Var, en Okitania, er Stad C'hall, war vord ar Mor Kreizdouar.

## Gwelet ivez
*Inizi Ieras

## Notennoù
Emgann Kreta

**Emgann Kreta** a zo un emgann eus an Eil brezel bed, adalek an 10 a viz Mae 1941 betek an 31 a viz Mae 1941.

Al lu alaman a dagas Kreta, difennet gant soudarded Breizh-Veur ha Zeland-Nevez ha gant paotred ar "strouezheg" eus Kreta. Goude emgannoù start-kenañ e teuas a-benn an Alamaned da vout mestr ag an enezenn.
Finij

Ar **finij**, ar **c'hiviz** pe ar **fion** a zo frouezh ar faou. Graet e veze bleud gant ar finij en deizioù kozh

"Ar faouenned dougerezed kivij zo merglet o dremmoù."*[[Anjela Duval]] "Poan ha dudi".*

## Stummoù all
***Kiviz** (met netra da welet gant kivij, ar poultr tennet eus ar plusk-derv hag a servij d’ober lêr)

## Arroudennoù
https://web.archive.org/web/20061001222150/http://www.breizh.net/anjela/barzhonegou/68.php
Wiesbaden

**Wiesbaden** a zo ur gêr ag Alamagn. Kêr-benn stad Hessen eo. War ribl ar Roen emañ, e-tal Mainz, ha tost a-walc'h ouzh Frankfurt am Main.

## Demografiezh
Odemira

**Odemira** a zo ur gêr e rannvro an Alentejo, e Portugal, 22 500 a dud o chom enni.

## Tud dibar
* Damião de Odemira, c'hoarier echedoù portugalat, bet ganet en Odemira.
Ra

&nbsp;*Ur bajenn disheñvelout zo diwar-benn sterioù all ar gerioù [[Ra (disheñvelout)|ra]] ha [[re]].*
**Ra** - kavet e vez ivez ar furm **Rê**, diwar ar furm koptek hag adsavet evel ***Rīʕu** - a zo doue an Heol e mitologiezh Henegipt.
Truru

Kêr-benn Kernev-Veur eo **Truru** (LFE : ['try:ry] pe **Tryverow**). E 2011 e oa 18 766 a dud o chom eno. 

## Kêrioù gevellet
*  (Rheinland-Pfalz)
* 
Ur vali zo anvet *Morlaix Avenue* e Truru.

## Tud dibar
* William Golding (1911–1993), romantour, aozer c'hoariva ha barzh, aet gantañ Priz Nobel al Lennegezh e 1983. Ganet e Colom (Tewynblustri), bet e voe o chom e Truru betek e varv,
* Michael Adams, mestrc'hoarier echedoù, bet ganet e Truru.

## Notennoù
Crusader Kings

Crusader Kings a zo ur c'hoari strategiezh veur graet gant Paradox Interactive a-zivout ar maread 1066 - 1453. Er-maez ez eo aet e 2004. Er c'hontrol da c'hoarioù arall Paradox (Hearts of Iron, Victoria hag heuliad Europa Universalis) ne zle ket ar c'hoarier merañ ur vro met un diernegezh. An dra-se a dosta anezhañ ouzh ar c'hoarioù-roll, hag eñ e chomas ur c'hoari strategiezh dreist-holl.

Ar penn-programmer eo Johan Andersson.

Tra ma teraou ar c'hoari gant senariooù istorel, tud istorel evel Robert Guiscard,Alexius Comnenus, El Cid, Friedrich Barbarossa ha Edouard III e c'hell neuze ar c'hoarier sevel un istor alternativel. Er c'hontrol da c'hoarioù arall gant Paradox ez eus nebeut tre a zarvoudoù istorel rakprogrammet. Ar re bouezusañ a zo a vozenn zu ha donedigezh ar Vongoled.

Ar restr-saveteiñ a c'heller ezporzhiañ da Europa Universalis, ar pezh a ro tro da genderc'hel da c'hoari betek 1820, ha zoken betek 1953 gant ur *mod* nann-ofisiel.

## Prezioù

*Strategy Gaming Online Editor's Choice award
*Game Vortex Top Pick award

## Liammoù diavaez
*Paradox Interactive website
*Crusader Kings Wiki
Faou

Anv ur seurt gwez eo ar **faou**, pe gwez-faou, *Fagus sylvatica* o anv latin ; tost d'an hini latin ha d'an hini gresianek a-vremañ (φηγός *phêgos*, "mat da zebriñ") eo an anv brezhonek.

*Kiviz*, *[[finij]]* pe *fion* eo anv o frouezh, a c'hell bezañ grilhet evit bezañ debret ; implijet da voueta loened e vezont ivez, hag un eoul na voeltr ket a vez tennet diouto. Pa vezont poazhet en dour e vez fardet ur seurt toaz a zo priziet evel ul louzoù-preñved. An delioù yaouank a c'heller lakaat en ur saladenn.


Baden-Baden-Fagus sylvatica-08-Rot-Buche-Michaelsberg-2014-gje.jpg|*F. s. cuprea*
Baden-Baden-Fagus sylvatica purpurea-06-Blutbuche-Quettigstrasse-2014-gje.jpg|*F. s. purpurea*
Baden-Baden-Fagus sylvatica-16-Rot-Buche-Stamm-2016-gje.jpg|*F. s. cuprea*


Baden-Baden-Fagus sylvatica-32-Rot-Buche-Blatt mit Spinne im Wind-Blatt-2012-gje.jpg|Un delienn e miz Ebrel
Baden-Baden-Fagus sylvatica purpurea-26-Blutbuche-Zweig-2014-gje.jpg|*F. s. purpurea*
Baden-Baden-Fagus sylvatica-42-Rot-Buchenhecke-2020-gje.jpg|*F. s. cuprea*
Fagus sylvatica MHNT.BOT.2004.0.312.jpg|Finij


## Notennoù
Nijniy Novgorod

**Nijniy Novgorod** (ruseg: *Нижний Новгород*) eo pempvet kêr vrasañ Rusia. 1 255 159 a dud a oa o vevañ enni e 2011. Kreizenn velestradurel Oblast Nijniy Novgorod ha Distrig kevreadel ar Volga eo. E 400 km e reter eus Moskou emañ, war gember ar stêrioù Volga hag Oka. Anavezet eo ivez evit an ekonomiezh, an treuzdougen hag ar sevenadur.

*Nijni* a dalv kement hag "izel" ha *Novgorod* "kêr nevez". Anvet e oa Gorkiy (*Горький*) etre 1932 ha 1991, diouzh anv ar skrivagner soviedel. Krouet e oa e 1221 gant ar Priñs Youri II a Vladimir. E 1612 e oa savet ur arme bras gant Kouzma Minin ha Priñs Dimitri Pozharsky evit dieubiñ Moskou diouzh ar Boloned. E 1817 e teuas da vezañ ur greizenn genverzh bras eus Impalaeriezh Rusia. E-pad ar prantad soviedel e teuas da vezañ ur greizenn industriel a-bouezh, da skouer ar c'hirri Gaz. Pourveziñ a reas aveadurioù an arme d'an talbenn e-pad an Eil Brezel-bed. Abalamour da se e voe bombezet stank lec'h produiñ Gaz gant al Luftwaffe. Adsavet e voe buan goude ar brezel avat.

## Tud dibar
* Maksim Gorkiy (1868-1936), skrivagner. War e lerc'h e oa anvet kêr etre 1932 ha 1990.
* Aleksandr Baburin, mestrc'hoarier echedoù rusian-iwerzhonat, bet ganet e 1967 e Gorkiy.
Koadeg

Ul ledennad gwez, brousgwez ha plant all o c'holoiñ ur gorread bras eo ar **goadeg**, pe ar **wezeg**, ha ne gaver nemet e broioù glavek. Liesseurt kenañ eo ar c'hoadegoù dre o ment, o uhelder, o stankter, hag an hin : lodenn vrasañ ar c'hoadeier zo en takad trovanel (45%), ha war-lerc'h en Hanternoz, dindan hin kerreizh hag evit echuiñ en takad istrovanel. Er c'hoadeier emañ 80% eus bevliesseurted ar bed.

## Displegadur ar ger
Gant *[[koad]] + -eg*, lostger al lieskementiñ eo bet savet ar ger. Koulskoude e vez implijet koad evit meur a ledennad bihan gwez ken ez eus un diforc'h brasted etre koadeg ha koad, honnezh brasoc'h eget ur c'hoad.

## Arc'hwelioù ar c'hoadegoù
### Arc'hwel ekologel
A-bouez-bras eo ar c'hoadegoù evit an dourredennoù pa 'z int al lechioù ma vez miret un darn eus an glaveier diwar an diaezhennad ha diwar an dinaouiñ re vuan : dindan gwez ar c'hoadegoù e c'hell an douar chom gleb diehan ha daleet eo kas an dour d'an traoñ. El lec'hioù m'eo bet distrujet ar c'hoadegoù e cheñch an hin ken e teu da vezañ sec'hoc'h. Pa vez kaset d'an traoñ koadegoù ar menezioù e weler ar c'hrignerezh o kas an douar krouet gant ar gwez diwar o delioù kouezhet ha tamm-ha-tamm e teu ar reier war-wel en-dro.

### Arc'hwel armerzhel
Ar gounid-koad eo "merañ" ur goadeg evit tennañ gounid deusouti. Filierenn ar c'hoad zo a-bouezh e PDK un dek bro bennak er bed. 

### Arc'hwel sokial
Evit an dudi e ya an dud da vale er c'hoadeier, evit ar blijadur hepken, evit kutuilh bleunioù, frouezh pe kebell-touseg, evit chaseal. Ar shinrin-yoku zo un terapiezh evit ar c'horf hag ar spered er c'hoadoù hag a zeu eus Bro-Japan.

### Arc'hwel sevenadurel
War-dro 8000 bloaz zo e voe krog an dud, en harp an tan, da zigoadañ an hantervoul norzh, o kregiñ gant Sina. Chomet eo ar goadeg e-barzh kontadennoù ha mojennoù tost holl sevenadurioù ar bed avat. Degas a ra ar goadeg vojennel Brekilien da soñj e drouized ha hud.

## Sellout ivez
* gounid-koad
* roll koadegoù brasañ Breizh
Kouenon

Ar **C'houenon** (*Couesnon* e galleg) zo ur stêr e biz Breizh hag e mervent Normandi, brudet dre ma verk an harz etre Breizh ha Normandi ha Bro-C'hall, hag emañ hec'h aber dirak Menez Mikael ar Mor, e Bae Menez-Mikael. 97,4 km hed zo dezhañ.

## Gerdarzh
Hervez lod e vije ar ger koad e deroù an anv, marteze ur roud eus Koadeg Scilly, ur goadeg ha n'eo ket bet prouet e vije bet anezhi, tro-dro d'ar roc'h brudet. Ar pezh zo sur eo eo raklatin an anv.

## Douaroniezh
Emañ e andon e La Pellerine, e-tal stang Vézins, e kumun Saint-Pierre-des-Landes e Mayenne. Treuziñ a ra Biz Breizh dreist-holl hag en em deurel a ra e Pleg-mor Sant-Maloù.

Unan eus an teir stêr eo hag a servij da verkañ an harzoù etre Breizh ha Bro-C'hall eo gant al Liger (war un tregont kilometr bennak) hag an Diwazh.

## Istor
Deuet e vefe ar stêr da vezañ ar vevenn etre eskopti Dol hag hini Avranches hag etre Breizh ha Normandi adalek 1009 hepken. Araok e vefe bet ar Sélune, nemet e-pad ur maread a 70 bloaz pa oa Cotentin e Breizh. 

Boas eo an dud da lavaret er c'horn-bro : "*ar C'houenon, diwar un taol-follentez, en doa lakaet ar Menez (Mikael) e Normandi*".

Kanolet e voe ar C'houenon en  kantved. Ur stankell a voe savet e 1969, hag ur chaoser evit mont d'an Menez-Mikael. An traoù-se en deus buanaet lec'hidadur ar Bae. Ur stankell nevez zo bet savet e 2009 evit kaout un efed "kas-dour" evit digontraezhañ ar Bae. Ur pont-treuzell zo abaoe miz Gouere 2014 evit mont d'ar Menez.

## Kumunioù treuzet gant ar C'houenon
En tri departamant Mayenne, Il-ha-Gwilen ha Manche : Saint-Pierre-des-Landes, Loezherieg-Dompêr, Kell-Loezherieg, Belzeg, Felger, Yaoueneg, Eskuz, Rovenieg, Bilieg, Chapel-Sant-Alverzh, Glannoù-ar-C'houenon, Magoerioù-ar-C'houenon, Sant-Owen-an-Alloz, Henwig-ar-C'houenon, Rovazil, Sen, Rivoù, Traoñ-Kouenon, Bazeleg-ar-Veineg, Sulial, Sacey, Aucey-la-Plaine, Pontorson, Planfili, Sant-Jord-Grehan, Beauvoir, Menez Mikael ar Mor.

## Pennadoù kar
*Roll stêrioù pennañ Breizh
*Roll stêrioù Breizh renket hervez o hirder‎

## Notennoù
Glav

Ar **glav** eo an dour a gouezh eus ar c'houmoul war an douar pe war ar mor. *Glavioù* pe *glaveier* a lavarer el liester. Komzet e vez eus barroù, barradoù, kaouadoù glav.

Diwar diaezhennadur ar glebor e teu ar glav. Diouzh al ledennadoù dour (morioù, lennoù, geunioù, *etc*...) e sav ar glebor dindan stumm an aezhenn zour ken a ya war yenaat pa sko ouzh takadoù ma 'z eus aer yenoc'h. Evit ma teufe an aezhenn d'ar glizhennadur ez eus ezhomm eus rannigoù solut bihan evel poultrenn, pollen pe gementadoù bihan aezhennoù aerosoloù. Glav a ra pa ya ar glizhennadur da stummañ takennoù dour (an *takennoù glav* pe ar *glavennoù*). Mard a an takennoù glav a-dreuz da dakadoù yen-skorn e c'hellont mont d'ur stumm solutoc'h evel an erc'h, ar grizilh (*kazarc'h*), ar milerc'h.

Ken glan hag an dour strilhet eo ar glav pa vez ganet, met saotret e vez gant rannigoù hag elfennoù-saotrañ ken ne vez ket mat da evañ.

## Gwelout ivez
* Arnev
* Koumoul
* Oablouriezh
* Uzenn
Vyborg

**Vyborg** (ruseg: *Выборг*, finneg: *Viipuri*), kêr e gwalarn Rusia, e strizh-douar Karelia. Betek 1940 e oa e Finland, hag adtapet e oa bet gant ar Finlandiz e 1941 betek 1944.

A-fed annezidi e oa 79 962 (2010); 79 224 (2002); ha 80 924 (1989).
Komboloi

Ur seurt c'hoariell eo ar **c'homboloi** (gresianeg: κομπολόι, diwar κόμβος "skoulm" ha λόγιο "dastumad" pe "kont") graet peurliesañ gant un tamm fiselenn pe c'hoazh a-wechoù ur chadennig warni meur a voullig a c'heller bountañ d'un tu d'egile hag implijet gant ar baotred e Gres

Daoust ha m'emañ heñvel o stumm ouzh ar c'homboskoini implijet gant ar menec'h ortodoksel, ar chapeled implije gant ar gatoliked, mala ar voudisted hag an hindouisted pe c'hoazh an tasbih implijet gant ar vuzulmaned, n'en deus ar c'homboloi ster reliejiel ebet ha ne dalvez nemet evit c'hoazri gant ar bizied.

Graet e vez ar c'homboloioù gant meur a danvez, meur alies a-walc'h e vezont graet gant ambar pe koad hag a-wechoù ivez metal. A-wechoù ivez e vez lakaet un tamm toupenn e penn ar c'homboloi evel an tasbih.

## Gwelet ivez
* Begleri
* Tasbih
* Chapeled

## Liammoù diavaez
* Mirdi ar c'homboloi
Begleri

Un doare komboloi bihan eo ar **begleri** (gresianeg : μπεγλέρι) implijet e Gres hag e Kiprenez evit c'hoari gant ar bizied.

Peurliesañ e vez kavet etre 19-23 boulenn war ur c'homboloi tra ma vez kalz nebeutoc'h war ur begleri.

## Gwelet ivez
* Komboloi
Tasbih

**Tasbih** (arabeg تَسْبِيح, turkeg: *tesbih*) zo un doare dhikr, un adlavar c'hoazh hag adarre eus frazennoù a veul Doue, en islam.

Evit kontañ ar gwechoù ma adlavarer ar c'homzoù-se e c'haller implijout ur misbaha. 

Ouzhpenn anvioù Allah e c'heller implijout an tasbih goude ar pedennoù o lâret *Subhan Allah* (arabeg سُبْحَانَ ٱللَّٰهِ, "dreist eo Allah") 33 gwech, *Al-hamdulillah* (arabeg ٱلْحَمْدُ لِلَّٰهِ, "meuleudi da Allah") 33 gwech ha *Allahu Akbar* (arabeg ٱللَّٰهُ أَكْبَرُ, "ar gwellañ eo Allah") 34 gwech.
Orthosie (loarenn)

Orthosie (eus ar gresianeg Ορθοσια) pe **Yaou XXXV** a zo ul loarenn gilgradek direizh Yaou. Gant ur strollad a steredonourien eus Skol Veur Hawaï e voe dizoloet e 2001. Hi a berc'henn da strollad Ananke, ur strollad a loarennoù a gelc'htro etre 19.3 milion km ha 22.7 milion km gant ur stouadur a 150°.

Betek 2005 e oa anvet **S/2001 J 19**. Tennañ a ra hec'h anv eus Orthosie, unan eus an horae.