open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ned Maddrell

**Edward "Ned" Maddrell** (war-dro 1877/1878 – 27 a viz Kerzu 1974) a oa ur pesketaer eus Enez Vanav. Ar manaveger a-vihanik diwezhañ e oa, goude marv e genvroadez Sage Kinvig war-dro 1870 – 1962), hogen manevegerien a-vihanik nevez zo hiziv.

## Liammoù diavez
* Tañva dre glevet eus ar yezhoù keltiek, komzoù Maddrell e manaveg en e-zouez
Juana María

**Juana María** (marvet d'an 18 a viz Here 1853) (dianav eo hec'h anv indian ha graet e veze anezhi: «Maouez hec'h-unan San Nicolas») a oa un Indianez eus ar meuriad Nicoleño hag a vevas hec'h-unan en Enez San Nicolas, er Channel Islands adalek 1835 betek na vije bet kavet e 1853. Kaset e voe d'an douar-bras en-dro, e Kalifornia, met ne c'halle ket komz gant den ebet, na gant Indianed all zoken. Pevar ger ha div ganaouenn dezhi a zo bet enrollet hag a ro da soñjal e komze unan eus ar yezhoù outoek-aztekek, eus Kalifornia ar Su, met n'eo ket sklaer eus peseurt skourr.
Timbroù Martinik

Un enezenn e Mor an Antilhez (Kreiz Amerika) eo ar Martinik. Emañ e dalc’h Bro-C’hall abaoe ar XVIIvet kantved, gant ur statud a drevadenn betek an eil Brezel-bed, gant ur statud a zepartamant-tramor (ha Rannvro war an dro) bremañ.

Etre 1886 ha 1892 zo bet implijet timbroù rummadoù hollek an Trevadennoù Gall soulgarget **Martinique** pe **MQE**.

Etre 1892 ha 1947 ez eus bet moulet timbroù ispisial gant ar meneg “Martinique” mui RF (nemet ar rummad a ziskouez poltred Philippe Pétain istitlet “Postes Françaises”).

Heñvel eo rummadoù-timbroù zo ouzh ar re gwerzhet e tiriadoù all an impalaeriezh c’hall (Pierre ha Marie Curie e 1938 pe Victor Schoelcher e 1943-45) met skeudennaouet eo a-wechoù menezioù pe tudennoù ar vro.

An timbroù gall eo a vez graet gante bremañ.

## Pennad kar
* Timbroù Gwadeloup
Margaret McMurray

Sañset eo **Margaret McMurray** (marvet e 1760) yezher a-vihanik diwezhañ  gouezeleg Gallobha en Izeldirioù Bro-Skos.

Al lizher-mañ e voe embannet e *[[The Scotsman]]* d'an 18 a viz Du 1951. Da gentañ e voe embannet gant ar *Daily Review* e 1876:

::*Sir-I send this in corroboration of the fact that Gaelic was to some extent spoken in [[Siorrachd Inbhir Àir|Ayrshire]] in the early part of last century. My grand-aunt, Jean McMurray, who died in [[1836]] at the age of 87, informed me that Margaret McMurray, the representative of the elder branch of the McMurrays of Cultezron, near [[Am Magh Baoghail|Maybole]], and who died at a very advanced age about the year [[1760]], was long talked about as having been the last Gaelic-speaking native of [[Carrick (Bro-Skos)|Carrick]]. 

::*Cultezron is situated about 30 miles north of Glenapp, and seven or eight miles south of Ayr. Cultezron was possessed by several generations of McMurrays, and its name is purely Celtic *Cul Tigh Eobhain*, (sic) signifying the 'back of Ewan's house*' 

::*-I am etc. D. Murray-Lyon Ayr, October 31, 1876''

Cultezron (arabat mesklañ gant kastel Culzean e-kichen) zo un atant bihan e fabourzioù kêr Am Magh Baoghail e Siorrachd Inbhir Àir ar Su.

## See also
*Gouezeleg Galwegian
Morndi Munro

**Morndi** pe **Billy Munro** a oa yezher diwezhañ ar yezh Unggumi eus Aostralia ar C'hornôg. Mervel a reas er bloavezhioù 1990.

## Daveoù
* Munro, Morndi (1996). Emerarra: a man from Merarra. Broome: Magabala Books.
Big Bill Neidjie

**Big Bill Neidjie** (tro 1920 &ndash; 23 Mae, 2002) a oa yezher diwezhañ ar yezh Gagudju, ur yezh aostralian eus Kakadu an Norzh. Anvet e oa Big Bill Neidjie ablamour d'e nerzh prenet o labourat war lougroù. Anvet oa *Kakadu Man* ivez war-lerc'h e levr kentañ.

Ganet e oa er c'hlan Bunitj eus ar pobl Gagudju. Goude meur a vicher e sikouras sevel ar Park Broadel Kakadu. Divizout a reas terriñ an tabou ha kontañ e sevenadur d'an denoniour Stephen Davis. Embann a reas daou levr ivez diwar-benn karantez e zouar.

## Daveoù
**Kakadu Man*, gant Big Bill Neidjie, Stephen Davis hag Allan Fox, 1986, ISBN 0-9589458-0-2
**Story About Feeling*, gant Bill Neidjie, 1989, ISBN 0-9588101-0-9
Klavdiya Plotnikova

**Klavdiya Zakharovna Plotnikova** (e ruseg : Клавдия Захаровна Плотникова) (tro 1895 - 1989) a oa yezherez ziwezhañ ar c'hamaseg. He zad a oa rusian, Zahar Perov e anv, hag he mamm a oa kamasian dindan an anv Afanasija.

Plotnikova n'he doe ket tro da gomz kamaseg goude 1950 peogwir n'he doa mignon ebet da gomz anezhañ. Barrek e oa gant ar yezh koulskoude, ha sikour a reas al lizheregourien betek fin he buhez. Komz a rae ur ruseg flour rak he doa desket anezhañ e-pad he bugaleaj. Met gant ar bloavezhioù o tremen e teuas ar ruseg da vezañ he yezh nemeti, ha he live a zigreskas.
Arondisamant Brusel-Kêrbenn

## Kumunioù ha rannoù kumunioù
* **Kumunioù** 
** Anderlecht 
** Brusel 
** Elsene (Ixelles) 
** Etterbeek 
** Evere 
** Ganshoren 
** Jette 
** Koekelberg 
** Oudergem (Auderghem)
** Schaarbeek (Schaerbeek)
** Sint-Agatha-Berchem (Berchem-Sainte-Agathe)
** Sint-Gillis (Saint-Gilles-Bruxelles) 
** Sint-Jans-Molenbeek (Molenbeek-Saint-Jean) 
** Sint-Joost-ten-Node (Saint-Josse-ten-Noode) 
** Sint-Lambrechts-Woluwe (Woluwe-Saint-Lambert) 
** Sint-Pieters-Woluwe (Woluwe-Saint-Pierre) 
** Ukkel (Uccle)
** Vorst (Forest) 
** Watermaal-Bosvoorde (Watermael-Boitsfort)

* **Rannoù**
** Haren
** Laken (Laeken) 
** Neder-Over-Heembeek
Avon

**Evit ar ger brezhonek, sellit ouzh [[Aven]].*

**Avon** zo ur ger keltiek kozh (*abona* e galianeg, *afon*, e kembraeg) hag a dalv kement ha stêr, hag a zo chomet 
*en anv-lec'h Aven e brezhoneg
*en anv ar Stêr Aon
*el lec'hanv Begaon
*en anvioù stêrioù eus Bro-Saoz, Skos, ha broioù saoznekaet all.

#### 
E Kembre ez eus ur stêr Afan, a vez graet **Avon** anezhi e saozneg, hag a dremen dre gêrig Aberafan (a zo *Aberavon* e saozneg), e-kichenik Port Talbot.

#### 

Peder stêr Avon zo e Bro-Saoz:
* Avon Devon, a dreuz Bigbury on Sea, e-kichen Salcombe , e Devon
*Avon Warwickshire a dremen dre Rugby ha Stratford-upon-Avon 
*Avon Hampshire, a dremen dre Salisbury, Wiltshire ha Christchurch, Dorset 
*Avon Bristol, pe *Bristol Avon* e saozneg, a dremen dre Bath, Somerset ha Bristol.

#### 
* Avon Falkirk 
* River Avon, Strathspey 
* Avon Water, adstêr d'ar stêr Clyde
Krediñ a reer e teu an anv *avon* eus yezh Brezhoned an Hen Ogledd.

## E broioù saoznekaet all

###### 
*Avon River (Western Australia) 
*Avon River (Western Victoria) 
*Avon River (Gippsland, Victoria) 
*Avon River (New South Wales) 

###### 
*Avon River (Ontario) 
*Avon River (Nova Scotia) 

###### 
*Avon River (Zeland-Nevez). 

## Lec'hioù

*Avon, Seine-et-Marne, kumun e Seine-et-Marne, rann hiriv eus Fontainebleau-Avon
*Avon, Deux-Sèvres, kumun e Deux-Sèvres
*Avon-la-Pèze, kumun en Aube (departamant)
*Avon-les-Roches, kumun en Indre-et-Loire

## Notennoù

*Avon, Alabama
*Avon, Contra Costa County, California
*Avon, Colorado
*Avon, Connecticut
*Avon, Illinois
*Avon, Indiana
*Avon, Iowa
*Avon, Maine
*Avon, Massachusetts
*Avon, Minnesota, ur gêr vras
*Avon, Mississippi
*Avon, Montana, ur gêr
*Avon (town), New York
**Avon (kêriadenn), New York, e-barzh kêr
*Avon, North Carolina
*Avon, Ohio, ur gêr
*Avon, Pennsylvania, ur gêr
*Avon, South Dakota, ur gêr vras
*Avon, Utah, ur gêr
*Avon, Wisconsin, ur gêr
*Avon, Rock County, Wisconsin, an unincorporated community
*Avon-by-the-Sea, New Jersey, a borough
*Avon Lake, Ohio, ur gêr vras
*Avon Park, Florida, ur gêr vras
*Avon Township, anv meur a lec'h.

## Levroniezh
* A.L.F. Rivet & Colin Smith : *The Place-Names of Roman Britain*. B.T. Batsford Ltd. London. 1979 - 1982
Baía de Todos os Santos

Ar **Baía de Todos-os-Santos**, pe **Bae an Hollsent**, eo brasañ pleg-mor Brazil, hag e stad Bahia emañ.

## Istor
Anvet e voe e 1501, pa zegouezhas listri eus Portugal, warno tud kaset da ergerzhout douaroù nevez hag a oa bet dizoloet bloaz a-raok gant Pedro Álvares Cabral. D'ar 1añ a viz Du e oa, *Dia de Todos os Santos*, da lavarout eo Gouel an Hollsent hervez an deiziadur katolik.

E penn al listri-se e oa Gaspar de Lemos, ha gantañ edo Amerigo Vespucci, kartennour ha skrivagner, a oa o vont da reiñ e anv d'ur c'hevandir penn-da-benn, ha hennezh neuze da gregiñ da envel kement torosenn war-lerc'h sant an deiz ma vezent spurmantet.

Deiz an Holl Sent e oa en deiz-se, ha diwezhatoc'h e voe dibabet sevel el lec'h-se ar gêr a voe kentañ kêr-benn Brazil : Salvador.

Abalamour dezhi eo e voe roet d'ar stad anv Bahia.

## Inizi
Er pleg-mor ez eus un toullad inizi, hag en o zouez:
* Itaparica.
* Ilha dos Frades, Ilha de Maré hag Ilha de Bom Jesus

## Kumunioù
Setu anvioù kumunioù ar bae: 
* Aratuípe, Cachoeira, Candeias, Itaparica, Jaguaripe, Madre de Deus, Maragogipe, Muniz Ferreira, Muritiba, Nazaré, Salinas da Margarida, Salvador, Santo Amaro, São Félix, São Francisco do Conde, Saubara e Vera Cruz.

## Notennoù
Alf Palmer

**Alf Palmer** (tro 1891 &ndash; 1981), pe **Jinbilnggay** en e yezh-vamm, a oa yezher a-vihanik diwezhañ ar Warrungu, ur yezh aborigen. Bevañ a reas e Townsville (Queensland) en Aostralia.

Labourat a reas gant yezhonourien Tasaku Tsunoda eus Japan ha Dr. Peter Sutton eus Sydney evit mirout e yezh. Enkrezet e oa gant se ha lavaret a rae meur a wech da Tsunoda : *"An hini diwezhañ on hag a gomz Warrungu. Pa varvin e varvo ar yezh-mañ. Emaon o vont da gelenn ac'hanoc'h pep tra a ouian, neuze lakit anezhi dre skrid a-feson."*

## Liammoù diavaez
*Ur pennad diwar-benn Alf Palmer hag ar Warrungu gant skeudennoù
Algy Paterson

**Algy Paterson** (m. 6 Eost 1995) a oa yezher flour diwezhañ ar yezh martuthunira, e Aostralia ar C'hornôg.

Tad Algy a oa europan, neuze e oa dilennet ar mab evit bezañ tennet diouzh e familh gant ar pennadurezhioù. Se oa ar politikerezh anvet bremañ Remzad Laeret. E familh a guzhe anezhañ er bush e-lec'h e vevjont en ur mod c'hantreat hengounel. Dont a reas Algy d'e vent o komz martuthunira ha kurrama, ha ne zeskas ket saozneg a-raok a voe pempzek bloaz.

Adalek 1980 e labouras gant ar yezhoniour Alan Dench evit mirout ar yezh martuthunira dre skrid.

## Daveoù
* Dench, Alan (1994). Martuthunira: A Language of the Pilbara Region of Western Australia. Canberra: Pacific Linguistics.
Proviñs Ancona

**Proviñs Ancona** zo ur broviñs eus rannvro Marche, en Italia, ha 47 kumun zo enni..

 
## Kumunioù pennañ ar proviñs
* Daveoù : 

## Notennoù
Listenn kumunioù Amazonas

**Listenn ar c'humunioù** e stad Amazonas e Brazil. 62 gumun, pe *[[município (Brazil)|município]]s* e portugaleg, a zo en Amazonas.

## Kumunioù
### A/I
* Alvarães
* Amaturá
* Anamã
* Anori
* Apuí
* Atalaia do Norte
* Autazes

* Barcelos
* Barreirinha
* Benjamin Constant
* Beruri
* Boa Vista do Ramos
* Boca do Acre
* Borba

* Caapiranga
* Canutama
* Carauari
* Careiro
* Careiro da Várzea
* Coari
* Codajás

* Eirunepé
* Envira
* Fonte Boa

* Guajará

* Humaitá

* Ipixuna
* Iranduba
* Itacoatiara
* Itamarati
* Itapiranga

### J/U

* Japurá
* Juruá
* Jutaí

* Lábrea

* Manacapuru
* Manaquiri
* Manaus
* Manicoré
* Maraã
* Maués

* Nhamundá
* Nova Olinda do Norte
* Novo Airão
* Novo Aripuanã

* Parintins
* Pauini
* Presidente Figueiredo

* Rio Preto da Eva

* Santa Isabel do Rio Negro
* Santo Antônio do Içá
* São Gabriel da Cachoeira
* São Paulo de Olivença
* São Sebastião do Uatumã
* Silves

* Tabatinga
* Tapauá
* Tefé
* Tonantins

* Uarini
* Urucará
* Urucurituba

## Mammennoù
* https://web.archive.org/web/20071102063343/http://www.transportes.gov.br/bit/estados/port/am.htm
* http://www.ibge.gov.br/cidadesat/default2.php
* http://www.ibge.gov.br/home/estatistica/populacao/estimativa2006/POP_2006_DOU.pdf
----
Rannvroioù emren Italia

Pemp rannvro emren zo en Italia, hervez mellad 116 Bonreizh Italia, ha setu int:

* Sikilia
* Sardinia (lezenn vonreizhel n° 3, eus ar 26 a viz C'hwevrer 1948)
* Trentino-Alto Adige
* Friuli-Venezia Giulia
* Valle d'Aosta

Displeget eo statud pep hini eus ar rannvroioù dre lezenn.
Mala

**Mala** (*Mala* pe *Magh Ealla* en iwerzhoneg, *[[Mallow]]* e saozneg) a zo ur gêr vrazik e hanternoz kontelezh Korkig, en Iwerzhon. Gevellet eo gant Landreger.
Charleville

**Charleville** zo anv :
*ur gêr en Iwerzhon, anvet ivez Rath Luirc ;
*ur gêr e Bro-C'hall, anvet bremañ Charleville-Mézières (Ardennes) ;
*ur gêr all e Bro-C'hall, Charleville (Marne) ;
*ur gêr en Aostralia, Charleville (Aostralia).
Benjamin Constant (Amazonas)

**Benjamin Constant** zo anv ur gumun e stad Amazonas, e Brazil, dezhi ur gorread a 8.793 km², ha 26.191 a dud o chom enni, er rannvroig (microrregião) Alto Solimões, e mervent ar stad.

## Anv
N'eo ket bet anvet ar gumun war-lerc'h ur skrivagner gallek, met war-lerc'h ar jeneral Benjamin Constant Botelho de Magalhães, penn emsav ar 15 a viz Du 1889, a embannas ar Republik

Benjamin Constant o sud Alto Solimões
Proviñs L'Aquila

**Proviñs L'Aquila** zo ur broviñs en Italia, e rannvro Abruzzo. L'Aquila eo he c'hêr-benn, ha 108 kumun zo en holl.

## Kumunioù Proviñs L'Aquila
Ráth Luirc

**Rath Luirc** (*Ráth Luirc* pe *An Ráth* en iwerzhoneg, *Charleville* e saozneg) a zo ur ĝer e kontelezh Korkig, en Iwerzhon, nepell diouzh kontelezh Luimneach.

## Darempredoù etrebroadel
### Gevelliñ
Shanawdithit

Sellet a reer ouzh **Shanawdithit** (1801 &ndash; 6 Mezheven 1829), pe **Nancy April**, evel ezel diwezhañ ar bobl Beothuk e Douar-Nevez.

Ganet e vije bet e 1801. Goude pakadeg Demasduwit pe Mary March, moereb Shanawdithit, e 1819, e tec'has kuit ar re vBeothuk a chome. Mervel a reas he zad e-pad amzer-nevez 1823 o kouezhañ dre ar skorn pa oa o klask achap ouzh chaseourien. Naon du dezho hag hep gwarez, Shanawdithit, he mamm hag he c'hoar a zivizas mont d'an trevadenner tostañ, un traper anvet William Cull, evit klask damant. Kaset e voe an teir maouez da St. John's e lec'h ma varvas ar vamm hag ar c'hoar gant an dorzhellegezh.

Shanawdithit, adanvet Nancy, a oa kaset da Exploits Island ha labourat a reas evel matezh e ti John Peyton Jr. Kaset e oa en-dro da St. John's e Gwengolo 1828 gant William Cormack hag a lakaas war paper ur bern traoù a voe lavaret ganti diwar-benn he fobl. E emell Cormack e chomas betek he disparti eus Douar-Nevez e penn-kentañ 1829. Kemeret e oa war kont ar pennprokulor James Simms e lec'h e tremenas an nav mizvezh a chome gant he buhez.

He yec'hed bresk a zalc'has da vont da fall. Gweladennet e voe kalz gant William Carson. Mervel a reas gant an dorzhellegezh e ospital St. John's e 1829.

Diskouezet e oa he c'hlopenn d'ar Royal College of Physicians e Londrez evit bezañ studiet. E 1938 e oa roet d'ar Royal College of Surgeons of England. War-lerc'h e oa distrujet e-pad Blitz an Eil Brezel Bed. Ar peurrest anezhi a voe douaret er vered gozh e su St. John's.

Divonted e voe er vered e 1903 gant sevel un hent-houarn. Ur momunant zo eno hag a lavar: *"This monument marks the site of the Parish Church of St. Mary the Virgin during the period 1859 - 1963. Fishermen and sailors from many ports found a spiritual haven within its hallowed walls. Near this spot is the burying place of Nancy Shanawdithit, very probably the last of the Beothuks who died on June 6, 1829."*

Anavezet mat eo Shanawdithit evit tud Douar-Nevez. Lesanvet e oa *ur briñsez Terra Nova* gant ur gazetenn lec'hel ar Newfoundlander e 1851. Lennerien *The Telegram* a zilennas anezhi e 1999 an henvroad heverkañ e-pad ar mil bloaz tremenet (57% ouzh ar mouezhioù).

## Liamoù diavaez
*Skrid buhez en ''Dictionary of Canadian Biography Online''
*''Tresadennoù gant Shanawdithit''
*Shanawdithit, ''Last of the Beothuks''
*''Pennad-kaoz an eskob John Inglis gant Shanawdithit'
Fanny Cochrane Smith

**Fanny Cochrane Smith**, (tro 1834 - 1905) a oa un Aborijenez eus Tasmania. An hini gentañ ganet e oa goude diblasamant an henvroidi da Wybalena en Inizi Flinders.

11 bugel he doe. Un dregantad bras eus kumuniezh Aborijened Tasmania a-hiriv a zo he diskennidi. Brudet eo gant he enrolliñ gant kranennoù-koar graet e 1903. Sonenrolladenn nemetañ ar yezh henvroat tasmanian eo. Ur vreutadeg a oa e-keñver mare he marv evit gouzout piv etre hi ha Truganini a oa an aborijen tasmaniat diwezhañ en un doare rik.
Marie Smith Jones

**Marie Smith Jones** (ganet 14 Mae 1918 e Cordova (Alaska) ha marvet en Anchorage d'an 21 a viz Genver 2008) a oa komzerez diwezhañ ar yezh eyak eus kreiz-su Alaska. Penn ar vroad Eyak eo ivez. An Eyak gwirion nemetañ eo bremañ ivez. Kemeret he doa perzh etre 2000 ha 2005 e danzen an "Eyak Language Project", ur raktres evit krouiñ un doare da zeskiñ ar yezh eyak evit an holl. 

## Liamm diavaez
*Eyaks Face Extinction
Tamil Nadu

**Tamil Nadu** (tamil: தமிழ் நாடு - *tamiḻ nāṭu* - [ˈtʌmiʐˌnaːɖɯ], „Bro Damil“) zo ur stad eus su India, dezhi 130 266 km² a c’horread ha 64 445 183 a annezidi (d’ar 1añ a viz Genver 2006). Chennai eo ar gêr-benn (anvet *Madras* gwechall).

Savet e voe stad Tamil Nadu e 1956, o’n em ziazezañ war harzoù ar yezh tamil, unan eus yezhoù bras India, dezhi ul lennegezh daou vil bloaz. Graet e voe "Stad Madras" anezhi da gentañ. E miz Genver 1969 e voe roet dezhi an anv zo ganti bremañ, Tamil Nadu, a dalvez kement ha "bro an Damiled", "bro Damil" hag a ziskouez mat dibarder he fobl.

Tamiled zo ivez en enezenn er gevred, stad Sri Lanka.
Leuegen

Al **leuegen** a vez graet eus kroc'hen ul leue. Gwelloc'h ha tanavoc'h e vez pa vez hini ul leue marvet e korf e vamm-buoc'h. 

## Kroc'hen da skrivañ
Er Grennamzer e veze implijet krec'hin al leueoù d'ober golo al levrioù dornskrivet, dindan stumm an dornskridoù enlivet peurvuiañ. Ar skrivañ hag ar skeudenniñ a oa graet war follennoù parch da skrivañ warnañ. Priziet bras e oa al liv gwenn ha flourded ar c'hrec'hin-se. Ul labour diaes eo prientiñ ar c'hrec'hin hag an dra-se a zo graet gant kivijerien pe gant meginerien.

Al *leuegen* a c'hell bezañ prientet d'ober al lêr tanav evit keinañ al levrioù. Ar perzhded uhelañ a ya gant kroc'hen al leueoù ganet marv hag en deus un anv dibar dezhi, ar *velin*.

Paper velin (ha velin) pe leuegen a vez graet ivez eus ur seurt paper kotoñs gwenn ha tanav implijet gant ar voullerien d'ober levrioù kaer. Graet e veze gwechall gant ur mekanik d'ober paper, ijinet en 1750 gant ar Saoz John Baskerville.

### Leuegen n'a ket da goll
War leuegen gwir (ha n'eo ket war baper kotoñs) e vez moulet hidif aktaoù Breujoù Breizh-Veur, evit ma vint miret mat. N'hall ket bezañ ur mennozh fall pa soñjer ez eus bet kavet e 2006, en un daouarc'heg en Iwerzhon, ul levr salmoù a oa sanket enni 1000 bloaz a-raok, ha deuet eo war wel en ur stad vat.

## Botoù
Hidif e vez graet botoù-lêr pompad gant leuegen dreist-holl.

## Benveg seniñ
Implijet e vez al leuegen evid meur a viñviji seniñ a doserezh
## Pennadoù liammet
* Daramparch
* Leue
* Levr
* Keinadur
* Kivijerezh
* Dornskrid enlivet

## Levrlennadur

## Liamm
*Penaos aozañ al leuegen (gant BNF, Paris, e galleg).

## Notennoù ha daveennoù
Turkey Tayac

**Turkey Tayac** a oa un indian piscataway hag un doktor dre louzoù. E anv gwir a oa Philip Sheridan Proctor. Ganet e oa e 1895 e Kontelezh Charles e Maryland. Turkey Tayac a oa hini diwezhañ da anavezout ar yezh piscataway. Kenlabouret en deus gant daou yezhour war an algonkeg, Ives Goddard ha Julian Granberry.

En em gannañ a reas e Bro-C'hall e-pad ar Brezel Bed Kentañ. Tost oa da vezañ lazhet gant gaz sezv. Kontañ a reas en doa en em louzaouet dre ar medisinerezh hengounel indian. Distroet e SUA e stourmas evit gwirioù an Indianed a-kerzh an ugentvet kantved.

## Daveoù
*Feest, Christian. "Nanticokes and Neighboring Tribes" in *Handbook of North American Indians*, Volume 15, 1978.
*Maryland Commission on Indian Affairs, Diskrivañ gant R. Christopher Goodwin, August 12, 1999.
*Maynor, Malinda. "Native American Identity in the Segregated South: The Indians of Robeson County, North Carolina, 1872-1956." *Doctoral Dissertation*. Chapel Hill: Skol-Veur Norzhkarolina, 2005.
*Rountree, Helen C. *Pocahontas's People: The Powhatan Indians of Virginia through Four Centuries*. Norman: University of Oklahoma Press, 1990.
*Rountree, Helen C. ha Thomas E. Davidson. *Eastern Shore Indians of Virginia and Maryland*. Charlottesville: University of Virginia Press, 1997.
*Tayac, Gabrielle. "Stolen Spirits," in *Contemporary Issues in American Indian Studies*, embannet gant Dane Morrison. Lang Publishers, 1997.
*______. "To Speak with One Voice: Supra-Tribal American Indian Collective Identity Incorporation among the Piscataway, 1500-1998." *Doctoral Dissertation*. Cambridge, MA: Skol-Veur Harvard, 1999.
*______. "Keeping the Original Instructions," in *Native Universe*, embannet gant Clifford Trafzer ha Gerald McMaster. Washington, DC: National Geographic ha National Museum of the American Indian, 2004.
*______. "We Rise, We Fall, We Rise," in *Smithsonian Magazine*, Gwengolo 2004.
*______. "From the Deep," in *New Tribe, New York*, embannet gant Gerald McMaster. Washington, DC: National Museum of the American Indian, 2005.
*______.Oral & Documented history of the Southern Maryland Outcase, [ Allie Dragoni ] 2003

## Liammoù diavaez
*Pajenn degemer ar vroad piscataway
*http://www.newadvent.org/cathen/12114a.htm
*https://web.archive.org/web/20070928000713/http://www.somdnews.com/stories/082907/indylet183859_32113.shtml Lizher an Doktor R. Christopher Goodwin d'an Maryland Independent
Walter Sutherland

**Walter Sutherland**, marvet e-tro 1850, e oa sañset komzer a-vihanik diwezhañ an norneg. Eus Skaw war enez Unst er Shetland e oa. Hervez kont e oa o chom en ti a oa ar muiañ en norzh er Rouantelezh-Unanet.
Kurdistan

**Kurdistan** (e kurdeg: Kurdistan/كوردستان) eo an anv a roer d’ar vro poblet gant Kurded, er Reter-Kreiz. En em astenn a ra Kurdistan war lodennoù bras pe vrasoc’h eus Turkia, Irak, Iran ha Siria, war ur gorread a ya deus 190 000 km2 hervez lod ha betek 392 000 km2 hervez lod all. 

Etre 30 milion ha 45 milion a dud zo o chom e Kurdistan.
Gant ar Gurded e vez kaozeet kurdeg, ur yezh kar d'an iranek a zo meur a stumm dezhi (*kurmancî*, *gorani*...). 

E Kurdistan Irak ez eus bremañ ur gouarmant emren diouzh galloud kreiz Irak, hervez bonreizh 2005. Er stadoù all avat ne anveer ket gwirioù broadel dibar ar Gurded ha kement-se zo en abeg d’ar bec’h a vez etrezo hag ar gouarnamantoù kreiz. E Turkia ez eus brezel zoken etre nerzhioù ar stad (polis, arme) hag an emsaverien gurd bodet er PKK.

## Gwelit ivez
*Kurdistan Turkia
*Kurdistan Irak
*Kurdistan Iran
*Kurdistan Siria

## Liammoù diavaez
*Kurdistan Regional Government (KRG) keleier e saozneg eus gouarnamant emren Kurdistan Irak.
*Institut Kurde de Paris keleier e galleg diwar-benn an holl lodennoù eus Kurdistan.
*The Encyclopedia of Kurdistan
*Keneildedoù kurd Breizh
*AKIN Kurded ar Stadoù Unanet, e saozneg
Kig-leue

**Kig-[[leue]]** a gaver er stalioù, ha pa vez kig diwar loened desavet e Bro-C'hall e teu eus loened etre 4 ha 6 miz, hag a vez 230 lur enne (115 kg bennak). 

E Belgia hag Italia e vez ponneroc'h al loened : lazhet e vezont pa vez etre 260 pe 300 lur enne (130 pe 150 kg).

Gwenn eo ar c'hig-leue. Disheñvel e vo avat hervez an doare da sevel leueoù.

## Tri seurt kig leue

* Kig al leueoù maget gant o mamm eo ar gwellañ, hag ar c'herañ. Komz a reer eus *leueoù diwar o mamm*.
Denañ e vamm a ra al leue, met ret e vez ober war e dro, diwall na vije klañv. "Labeloù ruz" zo bet ijinet evit brudañ ar c'hig-se. 

* Ar c'hig diwar leueoù maget gant laezh eo an eil seurt gwellañ. 
"Labeloù ruz" zo bet roet da leueoù Vande ha Normandi. 

* Met al leueoù ordinal a vez maget gant poultr laezh, mesket gant traoù all a bep seurt. ar c'hig-se eo ar c'hig leue gwellañ marc'had a zo, ha kavet e vez er stalioù a-hed-ar bloaz. 
Ur mare zo bet eo al loened-se a veze maget gant hormonoù, savet e krevier bras ha kombodoù bihan, ha flaer ganto gant ar foerell. 

A-wechoù, pa vez maget al leueoù gant poultr laezh eus an dibab e vez roet un testeni .

Adalek ma krog al leueoù da zebriñ geot e teu ruz o c'hig, ha koll a ra e dalvoudegezh. 

## Leueoù diwar hormonoù
Berzet eo gwerzhañ kig-leue diwar hormonoù er stad c'hall abaoe 1989, hag ivez e broioù Europa. Koulskoude e vez tapet saverien a-wechoù amañ pe ahont o trafikañ. 

E Stadoù-Unanet Amerika eo aotreet reiñ hormonoù d'al leueoù. 

Kaset e vez leueoù da vagañ ha da devaat da Italia pe da C'hres. 

## Penaos aozañ kig leue
Poazhet mat e rank bezañ ar c'hig-leue. Pa vez mat kenañ e teuz er genoù. 

## Meuzioù
* Al leue Orloff
* Leue Marengo
* Ar *Vittelo tonnato*. 
* An *Osso Buco*

* Keusteurenn leue (a zo *Blanquette de Veau* e galleg).
* Axoa, meuz eus Ezpeleta en Euskal Herria : kig malet gant pebr-ruz ar vro.
Truganini

**Truganini** (tro 1812 – 8 Mae 1876) a zo gwelet evel an aborigen Tasmania diwezhañ. Meur a stumm zo gant hec'h anv : **Truganini**, **Trugernanna**, **Trugannini**, **Trucanini**, **Trucaninny** ha **Lalla Rooke**.

Ganet e oa en Enez Bruny, e su Hobart, kêrbenn a-vremañ Tasmania. Gant trevadenniñ Tasmania gant an Europiz e steuzias he fobl, hag e chomas hi an hini ziwezhañ bev. E 1830, an holl Aborigened bev c'hoazh eus Tasmania a-bezh (tro kant den) a voe kaset d'an Inizi Flinders evit bezañ gwarezet diouzh an drevidigien, met kalz a varvas gant ar grip ha kleñvedoù all. A-benn ar fin e voe Truganini an hini ziwezhañ bev e-touez ar stroll. 

Breud zo evit gouzout piv a oa komzer diwezhañ ur yezh aborigen tasmaniat etre Truganini ha Fanny Cochrane Smith.

## Liammoù diavaez
* Maouezed heverk Tasmania: Truganini (1812-1876)
* Maouezed bras Aostralia: Truganinni
* Un esa diwar he fenn
* Ur pennad diwar he obidoù
Timbroù Batoum

Batoum e oa anv kêr-benn Adjara, ur republik emren e mervent Jorjia, war vord ar Mor Du.

E penn-kentañ ar Brezel Bras emañ dindan dalc’h Rusia, met un emsavadeg a vroud arme Turkia da aloubiñ Batoum e miz Ebrel 1918. An dTurked o vezañ kuitaet kêr e tiviz arme ar Rouantelezh-Unanet dilestrañ e Batoum e miz Kerzu. Betek miz Gouere 1920 e pado ar velestradurezh saoz.

E penn kentañ 1919 e ra diouer an timbroù-post er vro hag e krog ar velestradurezh da embann he zimbroù-hi e miz C’hwevrer. Diskouez a reont ur wezenn-aloez gant ar meneg ***БАТУМСКАЯ ПОЧТА*** (BATUMSKAYA POCHTA).

Dreistmoulet e vo diwezhatoc’h an timbroù-se gant "BRITISH OCCUPATION", tra ma vo implijet ivez kozh timbroù Rusia dreistmoulet memes mod. Advoullet e vo ar rummad e 1920 gant prizioù-gwerzh uheloc’h (50 roubl e lec’h 5 kopek), en abeg da gresk ar prizioù.

Timbroù ar wezenn-aloez a vez kavet aliezik bremañ (advoullet e vijent bet goude an aloubadeg moarvat) met rouesoc’h ha priziet mat eo timbroù Rusia dreistmoulet.

Batoumi eo anv ar porzh bras bremañ. Timbroù Jorjia eo a vez graet ganto hiviziken.

## Pennad kar
*Timbroù Jorjia
Listenn kumunioù Tocantins

**Listenn kumunioù [[Tocantins (stad)|Tocantins]]**, unan eus stadoù kevreet Brazil. 139 c'humun (*[[município (Brazil)|município]]s* e portugaleg) a zo er stad-se.

## Kumunioù
### A/L

* Abreulândia
* Aguiarnópolis
* Aliança do Tocantins
* Almas
* Alvorada
* Ananás
* Angico
* Aparecida do Rio Negro
* Aragominas
* Araguacema
* Araguaçu
* Araguaína
* Araguanã
* Araguatins
* Arapoema
* Arraias
* Augustinópolis
* Aurora do Tocantins
* Axixá do Tocantins

* Babaçulândia
* Bandeirantes do Tocantins
* Barra do Ouro
* Barrolândia
* Bernardo Sayão
* Bom Jesus do Tocantins
* Brasilândia do Tocantins
* Brejinho de Nazaré
* Buriti do Tocantins

* Cachoeirinha
* Campos Lindos
* Cariri do Tocantins
* Carmolândia
* Carrasco Bonito
* Caseara
* Centenário
* Chapada de Areia
* Chapada da Natividade
* Colinas do Tocantins
* Colméia
* Combinado
* Conceição do Tocantins
* Couto de Magalhães
* Cristalândia
* Crixás do Tocantins

* Darcinópolis
* Dianópolis
* Divinópolis do Tocantins
* Dois Irmãos do Tocantins
* Dueré

* Esperantina

* Fátima
* Figueirópolis
* Filadélfia
* Formoso do Araguaia
* Fortaleza do Tabocão

* Goianorte
* Goiatins
* Guaraí
* Gurupi

* Ipueiras
* Itacajá
* Itaguatins
* Itapiratins
* Itaporã do Tocantins

* Jaú do Tocantins
* Juarina

* Lagoa da Confusão
* Lagoa do Tocantins
* Lajeado
* Lavandeira
* Lizarda
* Luzinópolis

### M/X

* Marianópolis do Tocantins
* Mateiros
* Maurilândia do Tocantins
* Miracema do Tocantins
* Miranorte
* Monte do Carmo
* Monte Santo do Tocantins
* Muricilândia

* Natividade
* Nazaré
* Nova Olinda
* Nova Rosalândia
* Novo Acordo
* Novo Alegre
* Novo Jardim

* Oliveira de Fátima

* Palmas
* Palmeirante
* Palmeiras do Tocantins
* Palmeirópolis
* Paraíso do Tocantins
* Paranã
* Pau D'Arco
* Pedro Afonso
* Peixe
* Pequizeiro
* Pindorama do Tocantins
* Piraquê
* Pium
* Ponte Alta do Bom Jesus
* Ponte Alta do Tocantins
* Porto Alegre do Tocantins
* Porto Nacional
* Praia Norte
* Presidente Kennedy
* Pugmil

* Recursolândia
* Riachinho
* Rio da Conceição
* Rio dos Bois
* Rio Sono

* Sampaio
* Sandolândia
* Santa Fé do Araguaia
* Santa Maria do Tocantins
* Santa Rita do Tocantins
* Santa Rosa do Tocantins
* Santa Tereza do Tocantins
* Santa Terezinha do Tocantins
* São Bento do Tocantins
* São Félix do Tocantins
* São Miguel do Tocantins
* São Salvador do Tocantins
* São Sebastião do Tocantins
* São Valério da Natividade
* Silvanópolis
* Sítio Novo do Tocantins
* Sucupira

* Taguatinga
* Taipas do Tocantins
* Talismã
* Tocantínia
* Tocantinópolis
* Tupirama
* Tupiratins

* Wanderlândia

* Xambioá

## Liammoù diavaez
* Diwar-benn ar stad, ha kartennoù
* Diwar-benn kumunioù Brazil
* Listenn kumunioù Brazil renket hervez urzh al lizherenneg
Porto Alegre do Tocantins

**Porto Alegre do Tocantins** zo ur município braziliat e stad Tocantins. 

E 2004 e oa 2 522 habitantes. Ha 48282,1 km² e oa ar gorread anezhañ.
Listenn kumunioù Sergipe

**Listenn kumunioù Sergipe**, e stad **[[Sergipe]]**, e Brazil. *'75 [[município (Brazil)|município]]* zo ennañ.

## Kumunioù ar stad
### A/J

* Amparo de São Francisco
* Aquidabã
* Aracaju
* Arauá
* Areia Branca

* Barra dos Coqueiros
* Boquim
* Brejo Grande

* Campo do Brito
* Canhoba
* Canindé de São Francisco
* Capela
* Carira
* Carmópolis
* Cedro de São João
* Cristinápolis
* Cumbe

* Divina Pastora

* Estância

* Feira Nova
* Frei Paulo

* Gararu
* General Maynard
* Gracho Cardoso

* Ilha das Flores
* Indiaroba
* Itabaiana
* Itabaianinha
* Itabi
* Itaporanga d'Ajuda

* Japaratuba
* Japoatã

### L/U

* Lagarto
* Laranjeiras

* Macambira
* Malhada dos Bois
* Malhador
* Maruim
* Moita Bonita
* Monte Alegre de Sergipe
* Muribeca

* Neópolis
* Nossa Senhora Aparecida
* Nossa Senhora da Glória
* Nossa Senhora das Dores
* Nossa Senhora de Lourdes
* Nossa Senhora do Socorro

* Pacatuba
* Pedra Mole
* Pedrinhas
* Pinhão
* Pirambu
* Poço Redondo
* Poço Verde
* Porto da Folha
* Propriá

* Riachão do Dantas
* Riachuelo
* Ribeirópolis
* Rosário do Catete

* Salgado
* Santa Luzia do Itanhy
* Santana do São Francisco
* Santa Rosa de Lima
* Santo Amaro das Brotas
* São Cristóvão
* São Domingos
* São Francisco
* São Miguel do Aleixo
* Simão Dias
* Siriri

* Telha
* Tobias Barreto
* Tomar do Geru

* Umbaúba
Manaus

**Manaus** eo kêr-benn ha kêr vrasañ Amazonas, brasañ stad Brazil. Poblet e oa gant 2 063 547 a annezidi e 2023. En em astenn a ra war ur gorread a 11 400 km².
Keusteurenn leue

Ar **geusteurenn leue ** zo ur meuz hag a vez aozet gant kig leue (tammoù a c'haller goulenn digant ur c'higer), a vo bervet, karotez hag amann. 

Troc'het e vez ar c'hig e tammoù, ma n'eo ket bet graet gant ar c'higer. Lakaet e vez da boazhañ en dour gant karotez hag ognon. 

Al lipig a vez graet o veskañ amann, bleud, ha dour diwar ar c'hig bervet. Kebell-touseg a vez mat e-barzh ivez.

Debret e vez gant riz, nouilhez, pe avaloù-douar. Ha ne vez ket debret yen!
Tuone Udaina

**Tuone Udaina** (marvet d'an 10 a viz Even 1898 ; **Antonio Udina** en italianeg) a oa komzer diwezhañ ar veilhoteg. Mammenn bennañ e oa evit yezh e dud genedik eus enez Veglia. Enrollet e voe gant ar yezhour Matteo Bartoli e 1897, ha bezañ ket un titourer eus ar c'hentañ. Da gentañ n'e oa ket e yezh gentañ met en doa desket anezhi o selaou e zud. N'en doa ket komzet anezhi abaoe 20 vloaz. Ouzhpenn-se e oa bouzar ha dizant. Perukenner e oa hag abalamour da se e oa anvet *Burbur* (ger dalmatek evel 'barber').
Steuziet e voe ar yezh pa varvas gant ur vombezenn anarkour d'an 10 a viz Mezheven 1898.
Zavier Grall

**Zavier Grall** evel a zaveer outañ e brezhoneg, **Xavier Grall** diouzh e sinadur gallek, bet ganet e Landivizio (Bro-Leon) d'an 22 a viz Mezheven 1930 hag aet da Anaon d'an 11 a viz Kerzu 1981 e Kemperle (Kerne-Izel), a oa ur c'hazetenner, barzh ha skrivagner breizhat. 

E galleg en deus savet e oberenn.

## E brezhoneg

**Ar Fest-noz* (romant), troet gant Koulizh Kedez, Mouladurioù Hor Yezh, 1988.
*"Klemmgan barbarek", troet gant Jef Philippe, Skrid niv. 39, 1984.
*Ur barzhoneg troet gant Erwan Vallerie diwar *Nous te ferons Bretagne*.

## Oberennoù
**[[James Dean et notre jeunesse]]*, Le Bateau-Livre 1958
**[[Mauriac journaliste]]*, Le Bateau-Livre 1960
**[[La génération du Djebel]]*, Le Bateau-Livre 1962
**[[Africa blues]]*, Calmann Levy 1962
**[[Cantiques à Mélilla]]*, Calmann Levy 1964
**[[Le rituel breton]]*, Le Ponant 1965
**[[Barde imaginé]]*, Kelenn, 1968
**[[Keltia Blues]]*, Kelenn, 1971
**[[Glenmor, Barde, pélerin et contrefait]]*, Seghers 1972
**[[La fête de nuit]]*, Kelenn, 1972
**[[Rires et pleurs de l'Aven]]*, Kelenn, 1978
**[[La Sône des pluies et des tombes]]*, Calligrammes 1976
**[[Le Cheval couché. Réponse au Cheval d'Orgueil]]*, Hachette 1977
**[[Stèle pour Lamennais|Lamennais]]*, Libres Hallier 1978
**[[Entendras-tu le vent chanter dans le grand chêne ?]]*, 1979
**[[Si loin de toi, Tristan…]]*, 1979
**[[Arthur Rimbaud, la marche au soleil]]*, Mazarine 1980
**[[Solo et autres poèmes]]*, Calligrammes 1981
**[[Genèse et derniers poèmes]]*, 1982
**[[La marche des calvaires]]*, Les vents d'Ouest 1982
**[[Les vents m'ont dit]]*, Calligrammes 1982 
**[[Et parlez-moi de la terre...]]*, Calligrammes 1983
**[[L'Inconnu me dévore]]*, Calligrammes 1984 
**[[Les billets d'Olivier]]*, Calligrammes, 1985
**[[Chroniques de l'Indien]] I et II*, Calligrammes 1995 ha 1996
**[[Mémoires de ronces et de galets]]*, 2002. Testennoù roet d'ar gelaouenn Sav Breizh. An Here. 2002
**[[Au nom du père]]*. Teskad testennoù embannet en La Vie, An Here. 2003, 486 p.
**[[Kan ha diskan Correspondances Grall-Glenmor]]*, Coop Breizh (2007)

## Levrlennadur
* *[[Xavier Grall, Une sacrée gueule de Breton]]* gant Mikaela Kerdraon (An Here).
* *[[Xavier Grall - 1930-1981 Biographie]]* gant Yves Loisel (Le Télégramme).
* *[[Xavier Grall. Regard sur un écrivain]]* gant Annie Kerhervé, Skol Vreizh
*Philippe Mouazan, *Xavier Grall, la rage et la tendresse,* Nature et Bretagne, Kemper, 1983.
Blomberg (Lippe)

**Blomberg** zo ur gêr ag Alamagn, e pastell-bro Lippe, e land Nordrhein-Westfalen, hag enni 17 000 a dud o chom.

## Tud dibar
* Louis Paulsen, mestrc'hoarier echedoù, bet ganet e Blomberg.

## Gwelout ivez
* Blomberg
Sesostrie Youchigant

**Sesostrie Youchigant** a oa an hini diwezhañ da gomz an tounikeg a-vihanik. Labourat a reas gant ar yezhourez Mary Haas evit deskrivañ petra a gounae eus ar yezh. Embannet e oa e *A Grammar of the Tunica Language* e 1939.
Rannvroioù Arc'hantina

Strollet e vez proviñsoù Arc'hantina e-barzh 6 rannvro, abalamour d'an douaroniezh. Galloud ebet n'o deus ar rannvroioù-se avat, ha n'eus ket anezho e-keñver melestradurezh.

Amañ emañ o anvioù : 
***Ar [[Gwalarn (Arc'hantina)]]**: Jujuy, Salta, Tucumán, Catamarca, La Rioja
***[[Gran Chaco]]**: Formosa, Chaco, Santiago del Estero
***[[Mesopotamia]]** (pe **Littoral**): Misiones, Entre Ríos, Corrientes
***[[Cuyo]]**: San Juan, Mendoza, San Luis
***[[Pampa]]s**: Córdoba, Santa Fe, La Pampa, Buenos Aires
***[[Patagonia Arc'hantina|Patagonia]]**: Río Negro, Neuquén, proviñs Chubut, Santa Cruz, Tierra del Fuego, Antártida, e Islas del Atlántico Sur

## Gwelout ivez
*Douaroniezh Arc'hantina.
Mesopotamia

:: *Gant ar skrivadur "Mesopotamia" e tegouezher amañ. Evit ar vro eus an henamzer e mervent Azia, gwelet [[Mezopotamia]].*

**Mesopotamia** zo ur rannvro en Arc'hantina, hag enni an teir froviñs-mañ :
* Misiones, 
* Corrientes 
* Entre Ríos. 

Dont a ra an anv eus he bout etre ar pemp stêr-veur-mañ :
* Paraná, 
* ar stêr Uruguay, 
* ar stêr Iguazu (brudet eo lammoù-dour an Iguazu), 
* Río San Antonio, entre Misiones (en Arc'hantina) ha Paraná (e Brazil),
* Pepirí Guazú.
Proviñsoù Arc'hantina

Setu amañ anvioù proviñsoù Arc'hantina, 23 zo anezho, 24 ma konter ivez ar *[[Buenos Aires|Ciudad Autónoma de Buenos Aires]]*, an distrig kevreadel.
Paraná (stêr)

Ar stêr **Paraná** eo eil stêr vrasañ Suamerika, war-lerc'h an Amazon. Eieniñ a ra e Brazil, redek etre Paraguay ha Brazil a-raok donet en Arc'hantina, ha kejañ gant ar stêr Uruguay d'ober ar Río de la Plata.
Rioja

**Rioja** zo un anv-lec'h spagnolek, savet diwar an anv boutin spagnolek río , hag an anv divoutin Oja. Deuet eo da vout un anv-tiegezh ivez. 

Anavezet mat eo ivez an anv La Rioja.

## Anv-lec'h
Roet eo an anv-se
* d'ur gwin, gwin ar Rioja, 
** graet e La Rioja (Spagn), 
** graet er Rioja alavesa, en Euskal Herria,
* d'ur gumun spagnol, Rioja**, e proviñs [[Almería]];
An anv Rioja a gaver  ivez en anv meur a gumun all: 
* [[Viloria de Rioja ]]

======
* d'ur bastell, [[Distrito de Rioja|Rioja]]**, e Perou, e departamant San Martín;
* d'ur broviñs, **[[Provincia de Rioja|Rioja]]**, e departamant San Martín e Perou.

## Anv-tiegezh
**Rioja** zo ivez un anv-tiegezh:
* hini ar skrivagner spagnol **[[Francisco Rioja]]**, er XVIIvet kantved, 
* hini **[[Enrique Rioja]]**, skiantour spagnol
* hini **[[Félix Rioja Zúñiga]]**, lean spagnol.

## Pennad kar
* La Rioja.
Córdoba

**Córdoba** zo un anv spagnolek, a dalvez kement ha "kêr pinvidik ha brav" e yezh tud Fenikia, a roas an anv-se d'ur gêr a Spagn. 

Abaoe ez eo bet roet an anv da veur a lec'h all:

## Lec'hioù
#### 
:*Córdoba, kêrbenn ar broviñs, dezhi ar memes anv, 
:*ar Gran Córdoba, meurgêr en-dro da gêr Córdoba;
:*proviñs Córdoba, e-kreiz ar vro.

#### [[Kolombia]]
:*Córdoba, kêr e departamant Bolívar;
:*Córdoba, kêr e departamant Quindío;
:*Córdoba, departamant.

#### 
:*Córdoba, kêr e stad Durango;
:*Córdoba, kêr e stad Veracruz;

#### 
:* Córdoba, en Andalouzia, kêrbenn Proviñs Córdoba
:* Proviñs Córdoba, en Andalouzia.

## Istor
*Corduba
*Emirelezh Córdoba, stag ouzh Kalifelezh Damas;
*Kalifelezh Córdoba;
*Córdoba del Tucumán, proviñs eus Besrouantelezh Río de la Plata;
*Avenida Córdoba, straed vras e kêr Buenos Aires.

## Tud
*Gonzalo Fernández de Córdoba (*1453 – †1515);
*Fernando Fernández de Córdoba (*1809 – †1883);
*Francisco Hernández de Córdoba (? – †1517);
*Francisco Hernández de Córdoba (? – †1526);
*Luis Fernández de Córdoba (*1798 – †1840);
*Iván Ramiro Córdoba (*1976);
*Irma Córdoba,

## A bep seurt
*ar c'harr SEAT Córdoba, graet gant ar gompagnunezh SEAT;
*moneiz ofisiel Nicaragua, ar c'h-córdoba, (ISO 4217 NIO).
La Rioja

**La Rioja** zo un anv spagnolek, e Spagn hag en Arc'hantina, 
*deuet diwar anv ar stêr Oja, ha diwar-se 
**hini ur rannvro eus Kastilha, bremañ kumuniezh emren La Rioja (Spagn), treuzet gant ar stêr Oja,
**hini ar pemdezieg rannvroel **[[La Rioja (kazetenn)|La Rioja]]**
** ur c'homark e proviñs Araba, en Euskal Herria, a vez graet **[[Rioja Alavesa]]** anezhi, 

*kaset gant ar Spagnoled da Amerika 
**anv ar broviñs La Rioja en Arc'hantina, 
** anv kêr **[[La Rioja (kêr)|La Rioja]]**, kêrbenn ar broviñs. 

## Gwelout ivez
*Rioja
Santa Fe (proviñs)

**Santa Fe** zo ur broviñs en Arc'hantina, en hanternoz da broviñs Buenos Aires, a-hed ar stêr Paraná (stêr)‎, ha Santa Fe de la Vera Cruz eo ar gêrbenn anezhi. Rosario avat eo ar gêr vrasañ.
Município (Brazil)

Ur **município** e Brazil (5560 zo anezho), a denn d'ar gumun e broioù all, a ya daou dra d'ober anezhañ:
* ar *prefeitura*, a glot gant an ti-kêr,
* ar c'huzul, pe kuzul ar gumun. 

Ec'hon meurbet e c'hall bezañ tachenn ur **município** braziliat, kement hag un departamant er stad c'hall. 
 
Trede pazenn ar galloud kevredadel eo, dindan hini ar stad kevredet, a zo dindan stad kevredadel Brazil.

## A bep seurt
*An hini tudetañ: São Paulo. 
*An hini an nebeutañ a dud ennañ: Borá, e stad São Paulo. 
*An hini brasañ Altamira, e Pará, gant 161 445,9 km2, tost div wech kement ha Portugal. 
*An hini bihanañ: Santa Cruz de Minas, 2,9 km2. 
*An hini gweladennet ar muiañ: Rio de Janeiro.

## Pennadoù kar
*Listenn kumunioù Brazil renket hervez urzh al lizherenneg
Santa Fe de la Vera Cruz

**Santa Fe de la Vera Cruz**, pe **Santa Fe** hep mui hervez tud ar vro, eo anv kê-rbenn proviñs Santa Fe en Arc'hantina, war lez ar stêr ‎Paraná‎.

Rosario avat eo kêr vrasañ ar broviñs.
Kig bevin

: *Gant an anv "Kig bevin" e tegouezher amañ. Ur pennad disheñvelout [[Bevin]] zo ivez.*
**Bevin**, pe **kig-bevin**, eo an anv boas a vez graet eus ar c'hig saout (*[[Bos taurus]]*). 

**Kig-bevin** a vez poazhet e meur a zoare :
* soubenn a vez graet gant kig bevin poazhet en dour.
* rostet e vez kig bevin, evel pep seurt kig all.

An etrekostenn vevin, ar gostezenn vevin, ar spilhenn vevin, an teod bevin (hilienn Madeira, hilienn vrout) hag ar rost bevin zo e-touez ar pezhioù brudetañ.

An trede kig ar muiañ debret er bed eo, goude ar c'hig-moc'h hag ar c'hig-yar.

## Bevin ha druzoni
Enebet e vez bevin ha druzoni. Komzet e vez eus an druz hag ar bevin.

## Loen
Ar **bevined** (*bevin* en unander), a zo un anv all roet d'ar saout.

## Troiennoù
* *Penn bevin*: penn ruz evel kig bevin.

## Pennad kar
*corned beef
Daddy Yankee

**Daddy Yankee**, anv-micher *Ramón Luís Ayala Rodríguez*, ganet e Rio Piedras, e Puerto Rico, d'an 3 a viz C'hwevrer 1976, a zo ur c'haner *[[reggaeton]]*.

## Notennoù
Oan

Un **oan** eo an anv a vez graet eus un dañvad bihan, ganet eus un dañvadez hag ur maout. Savet e vez an **ein** evit o c'hig. 

## Kegin
Kig tener eo ar c'hig oan ha mat e vez kavet gant ar begoù lipous.

## Oangen
**Oangen** a vez lavaret eus kroc'hen an ein.

## Arouez
Arouez an douster, ar furnez, hag ar sentidigezh eo an oan.
Hini ar gouzañverien eo ivez, dre ma'z eo dizifenn a-grenn. Gant-se e vez aberzhet alies hervez c'hoantoù an dud, pe ezhommoù al loened-preizh.

## Relijion

*Aberzhet e veze *ein* du da zoueed an avelioù gant moraerien an Henamzer. 
*En Islam e vez dic'houzouget un oan (dizonet) da lidañ an Aid.
*Ul loen *[[glan]]* eo an oan hervez ar relijion yuzev, ma c'haller en debriñ. 
**Oan Doue, a zilam pec'hed ar bed*, a vez kanet en oferenn gatolik. Jezuz eo an oan a voe aberzhet, hervez ar gredenn. 

## Notennoù


## Troioù-lavar
**Dous, fur, reizh, evel un oan*.
**Ma oanig*, a lavarer a-wechoù d'ur bugel karet.

## Lennegezh
Anv a vez eus an oan evel boued d' ar bleiz er fablennoù. 

## Traoù all

*Diwar-benn mojenn an *oan alaouret*, lenn Atreüs
*An anv-bihan *Oanez*, diwar Agnes.
*An agnolotti zo ur meuz eus Piemonte, a denn da skouarnioù ein.
Camagüey (kêr)

Emañ kêr Camagüey e-kreiz enezenn Kuba. Kêrbenn proviñs Camagüey eo, ha trede brasañ kêr an enezenn. 325 000 a dud a oa enni e 2005.

Diazezet e voe d'an 2 a viz C'hwevrer 1514, hag anvet **Santa María del Puerto del Príncipe**. 

## An anv
Dont a ra hec'h anv eus ar rener-pobl indian (cacique, e spagnoleg) Camaguebax, a rene etre ar stêrioù Tínima ha San Pedro.

## Tud
* Nicolás Guillén, barzh (1902-1989).

## Traoù
* Ar bier Tinima a vez graet e Camagüey

## Liammoù
* https://web.archive.org/web/20070928165740/http://www.caminoblanco.com.mx/04/04bojorquez-urzaiz.html Amalia Simoni de Agramonte
* https://web.archive.org/web/20070927084223/http://www.camagueyanos.com/wwwboard/mensajes/52669.html Mujeres camagueyanas
* https://web.archive.org/web/20120229223649/http://www.lajiribilla.cu/2002/n73_septiembre/proscenio.htmlFrase "Completo Camagüey"
* https://web.archive.org/web/20070111230903/http://www.fantasymundo.com/articulo.php?articulo=267Frase "Completo Camagüey"
* https://web.archive.org/web/20000525135609/http://victorian.fortunecity.com/bolsover/90/UCS/opiniones/libret.htm Libreta de abastecimiento en cuba
* Benny Moré o kanañ *Vertiente Camagüey* http://www.youtube.com/watch?v=M-4pHTGxjiI
* https://archive.is/20121027190040/www.cubanet.org/CNews/y04/feb04/06a5.htm Dañjerus e vez c'hoari gant ar Genrouedad e Kuba

* Camagüey Rentals Bod e ti an dud e Camagüey
Paun

|-
|colspan="2"|

 
Ar **paun** zo un evn eus ar c'herentiad Phasianidae. Brudet eo lost ar par ma weler evel lagadoù warne. Ar spesad pauned anavezetañ eo ar paun glas. Savet e vez evit kaerded e bluñv. Arouez broadel India eo ar paun.

## Mojenn
Hervez mojenn ar ramz Argos Panoptes, paotr e gant lagad, e oa bet troc'het e benn outañ, roet d'an doueez Hera, ha ganti e voe lakaet ar c'hant lagad war pluñv lost an evn, en enor d'he servijer feal. 

## Spesadoù
Tri spesad pauned zo.
* *[[Pavo muticus]]*
* *Pavo cristatus*, ar paun glas
* *Afropavo congensis*, paun Kongo
Jorge

**Jorge** zo un anv-bihan spagnolek ha portugalek, hag a zegouezh gant Jorj e brezhoneg, ha George e saozneg. 

## Deveradoù
**Jorgelina*, evit ar merc'hed, a zo ral a-walc'h.

## Yezhoù all
*Georg en alamaneg
*George en saozneg
*Georges en galleg.
*Jord e brezhoneg
*Jordi e katalaneg
*Jorj e brezhoneg

## Tud
* Jorge Amado, skrivagner braziliat
* Jorgelina Aruzzi (1974- ), kanerez arc'hantinat
* Jorge Bergoglio, anv ar pab Frañsez 
* Jorge Luis Borges, skrivagner arc'hantinat
* Jorge Celedón, kaner kolombian
* Jorge Carlos Fonseca, prezidant ar C'hab Glas
* Jorge Guillén, skrivagner spagnol
* Jorge Manrique, barzh spagnolek
* Jorge de Montemayor‎ (1520-1561), skrivagner portugalat kastilhanek
* Jorge Negrete, kaner mec'hikan
* Jorge Sampaio, prezidant Portugal
* Jorge Semprún, skrivagner ha politikour spagnol

## Pennadoù kar
*Jord
*Georg
Friz ar Reter

**Friz ar Reter** (*Oostfriesland*) zo ur rannvro istorel en aod da Mor Wadden, etre ar stêrioù Ems ha Weser, e land Saks-Izel e gwalarn Alamagn, a-stok ouzh an Izelvroioù. 
Setu ar c'hêrioù pennañ: Emden, Aurich, Leer, Norden ha Wittmund. 

## Istor
Camagüey

**Camagüey** a c'hall bezañ :

*anv kêr Camagüey (kêr) e-kreiz enez Kuba, 
*proviñs Camagüey, unan eus proviñsoù Kuba.
Paranaíba

**Paranaíba** a c'hall bezañ:
*Rio Paranaíba - município braziliat e stad Minas Gerais
* ar stêr Paranaíba (Rio Paranaíba e portugaleg) stêr eus Brazil a dreuz stadoù Minas Gerais, Goiás ha Mato Grosso do Sul
Minas Gerais

**Minas Gerais** zo unan eus ar 26 stad a ya d'ober Brazil. Gant he 588  528,29 km² eo kement ha Bro-C'hall Europa. An eil tudetañ eo stad Minas Gerais gant ouzhpenn 19 milion a dud o chom enni. Belo Horizonte eo ar gêr-benn, 5 milion a dud en he meurgêr.
## Bevennoù
E gevred ar vro emañ, ha seizh stad en-dro dezhi :
* er mervent dezhi emañ Stad São Paulo, 
* er c'hornôg Mato Grosso do Sul,
* er gwalarn Goiás, hag un tamm eus an Distrig Kevreadel, 
* er reter Espírito Santo, 
* er gevred hini Rio de Janeiro,
* en norzh hag er biz emañ Stad Bahia.
Horatio

**Horatio** zo un anv-bihan saoznek, deuet diwar an anv latin Horatius.
## Tud
*Horatio Nelson, amiral saoz
*Horatio Alger Jr, skrivagner amerikan
## El lennegezh
**Horatio*, unan eus tudennoù Hamlet, ar reuzc'hoari gant Shakespeare
**A Horatio*, barzhoneg gant Paul Verlaine, en dastumad *Jadis et Naguère*
*Horatio Hornblower, kabiten a vor, e romantoù C. S. Forester
## Anv-lec'h
*Horatio (Arkansas), e SUA

## Pennad kar
* Horace

## Notennoù
João Pessoa

**João Pessoa** eo anv kêr-benn stad Paraíba, e Brazil. Anavezet eo evel ar gêr ma sav an heol abretañ, abalamour m'emañ e-kichenik Ponta do Seixas, al lec'h reterañ en Amerika. Se zo kaoz eo lesanvet "Porta do Sol", Dor an Heol. 

## Anv
Pa voe krouet em 1585 e oa anvet *Filipéia de Nossa Senhora das Neves* ("Itron Varia an Erc'h", pa oa bet savet deiz ar gouel-se). An trede koshañ kêr e Brazil eo, hag an hini diwezhañ savet er .
Joy Division

**Joy Division** a oa ur strollad sonerezh post-punk eus Bro-Saoz, pevar ezel ennañ : Ian Curtis (kan), Peter Hook (gitar-boud), Stephen morris (taboulin) ha Bernard Albrecht (gitar). 

Savet eo bet en 1977 en Manchester (Bro-Saoz), liv ar sonerezh punk warnañ evel just.

Roet en deus lañs d'an sonerezh cold wave ha digoret hentoù muzikel nevez.

Ul levezon vras en deus bet war ar sonerezh rock abaoe ar bloavezhioù 1980.

Goude emlazh ar c'haner Ian Curtis, d'an 18 a viz mae 1980, eo bet divodet ar strollad Joy Division gant an tri ezel arall.

Savet ez eus bet a-c'houde ur strollad nevez ganto un nebeud mizioù diwezatoc'h : New Order.

## Pladennoù
* 1979 : Unknown pleasures
* 1980 : Closer
* 1981 : Still
* 1988 : Substance
* 1995 : Permanent
* 1997 : Heart and soul

## Liammoù diavaez
* Joy Division - The Eternal
Santa Fé (Paraná)

**Santa Fé** zo ur gumun e stad Paraná e Brazil, dezhi ur gorread a 276 km². E 2004 e konted 8 953 a dud o chom enni, da lavarout eo 32,5 a dud dre gilometrad karrezek.

Krouet e oa bet d'ar 15 a viz Meurzh 1957. 

## Liammoù diavaez
* Lec'hienn ofisiel