Jarl Priel

Anavezet eo **Charles Tremel** dindan an anv-pluenn **Jarl Priel** (distaget [pri'ɛl]), diwar anv parrez Priel, ma oa ganet, tostik-tost ouzh Landreger. Ganet e oa e 1885, e Priel eta ; mont a reas da Anaon d'an 19 a viz Eost 1965, e Marselha.

## E vuhez
### Yaouankiz
Ganet eo bet Charles Tremel e Priel d'an 23 a viz Ebrel 1885. Mab e oa da Erwan-Vari Dremel ha da Ann-Mari an Aubin hag a oa o terc'hel ostaleri ha ti-butun e Priel. Ober a reas e studi e kloerdi bihan Landreger e-lec'h ma kasas ur strollad c'hoariva en-dro. Skrivañ a reas meur a bezhig evitañ. Goude bezañ tapet e ziv vachelouriezh, ez eas da Vrest ma sonas e-barzh laz-seniñ ar morlu e-pad pemp bloaz. Er gêr-se e kejas gant Jeanne-Marie Brenchereau, ur C'hallez ganet e 1881 e Rochefort-sur-Mer (Charente-Inférieure), kelennerez war ar galleg, a oa o labourat e Bro-Rusia. Echu gantañ e amzer vartolod ez eas d'he bete da vMoskov e-lec'h ma timezjont e 1911 en iliz Sant-Loeiz-ar-C'hallaoued, d'an 23 a viz Ebrel.

### Eus Rusia da Bolonia
Galleg a gelennas Charles Tremel, evel e wreg, e Borovitchi, e-pad tri bloaz met, pa savas ar brezel er bloaz 1914, e rankas distreiñ da Vro-C'hall da vont d'ar brezel. Pa'z erruas an teir brigadenn rusian e Bro-C'hall e voe dibabet da jubennour en o zouez. Koulskoude pa grogas an Dispac'h e Rusia er bloaz 1917, e nac'has ar Rusianed kenderc'hel da vrezeliañ e Bro-C'hall. Kaset e voent eta da Vro-Aljeria ha Tremel ganto. Chom a reas er vro-se e-pad pemp bloaz ha da c'houde e voe galvet da jubennour e Polonia e-lec'h ma chomas pemp bloaz c'hoazh. 
Labourat a reas evit an eil burev eno e-pad ar brezel a-enep an URSS.

### E resped e galleg

E Warszawa eo e skrivas e galleg e bezh-c'hoari, *Les risques de la vertu*. Kas a reas anezhañ da Charles Dullin ha c'hoariet e voe diouzhtu e c'hoarilec'h an « Atelier » e 1923.

Er bloaz 1928 e tistroas da Bariz hag eno e kendalc'has e-pad ur pennad da vezañ jubenner e Ministrerezh ar Brezel. Aet skuizh avat o vezañ chomet keit-all dindan ar gouarnamant, e roas e zilez hag e teuas da vezañ neuze sekretour e geneil Charles Dullin. En « Atelier » e reas anaoudegezh gant c'hoarierien ha skrivagnerien hollvrudet evel Louis Jouvet, Baty, Copeau, Sacha Pitoeff, Armand Salacrou, Marcel Achard, Jules Romain, ha Michel Simon. E keit-se e skrivas, e galleg, daou romant : *Le trois-mâts errant* ha *Sous la faucille et le marteau* hag ivez meur a zanevell evit kelaouennoù evel *[[Le Mercure de France]]*, *[[Les oeuvres libres]]*, *[[Candide (1924-1944)|Candide]]*, *[[Gringoire (sizhunieg)|Gringoire]]* pe *[[Les Marges]]*.

Meulet e voe e romant enepbolchevik *Sous la faucille et le marteau* gant ar gazetenn c'hall *[[L'Action française (kazetenn)|L'Action française]]*.

Skoet gant ar boan-avu e 1935 e rankas mont kuit eus Pariz ha klask repu en Antibes da gentañ ha, goude-se, e Priel, e barrez c'henidik.

### An distro d'e yezh c'henidik

E-pad ar brezel-bed diwezhañ, e 1942, e krogas da skrivañ e yezh e gavell. E oberenn gentañ a voe *[[An dakenn dour]]*, ur pezhig en ur arvest, displeget da-geñver gouelioù Bleun-Brug Landreger, e miz Eost 1942, gant Jarl Priel e penn ur strollad c'hoarierien savet ha renet gantañ. Ur mestr war ar c'hoariva a voe Jarl Priel. Meur a bezh berr a savas goude-se, da skouer *Ar vatezh vihan*, *Kleñved an Togn*. Pelloc'h e skrivas pezhiou-c'hoari hiroc'h evel *[[Ar spontailh]]* pe *[[Kazh ha Logodenn]]*, tri arvest enno o-daou... ha kalz a re all. Arabat ankounac'haat roll Salaun ar Foll c'hoariet gantañ, er bloaz 1953, e film Herri Kaouisin : *Le mystère du Folgoët*, o tiskouez evel-se un tu all eus e zonezonoù. Er bloavezhioù diwezhañ, tremenet e Priel, e skrivas e eñvorennoù diwar goulenn Ronan Huon ha Pêr Denez, renerien *[[Al Liamm]]*. Tri levr a zeuas er-maez, eus 1954 da 1957, o tisplegañ gant kalz a fentigellerezh tregeriat, buhez virvidik an oberour.

E 1951 e teuas da vezañ drouiz.

Mervel a reas e wreg e 1956. Ne c'hellas ket ar skrivagner kozh chom e-unan en e di e Krec'h Eliez e Priel rak war wanaat ez ae e yec'hed. E 1963 ez eas da vMarselha da vevañ da di e verc'h Anna hag eno e varvas daou vloaz goude.

Ur blakenn-eñvor a voe staget ouzh ti-kêr Priel, e 1985, da-geñver ugentvet deiz-ha-bloaz marv bugel ar c'horn-bro ha kantvet deiz-ha-bloaz e c'hanedigezh.

## Oberennoù

### E galleg
**Les risques de la vertu*, 1923 (pezh-c'hoari)
**L'épouvantail* (pezh-c'hoari)
**Le dernier voyage de Simbad le marin* (pezh-c'hoari)
**Trois ouvriers pour la moisson* (pezh-c'hoari)
* 1923 : *La vie intellectuelle et artistique en Soviétie, d'après la presse russe.*, Les Marges, Tome XXVII
* 1923 : *Le théâtre soviétique*, Les Marges, Tome XXVIII
**Les arts et la musique en Russie soviétique*, e *Les Marges - tome XXIX, N° 117 - 21e année*. Paris, Librairie de France, 15 mars 1924
**L'affaire Bombille*, e *Les Œuvres libres N° 66*. Paris, Arthème Fayard, octobre 1926
* 1927 : *La vallée de Josaphat*, danevell, e-barzh Candide niv. 184, p. 5
**Cincinnatus au Pays des Soviets*, e *Les Œuvres libres N° 74*. Paris, Arthème Fayard, juin 1927
* *La prise du "Candie"*, danevell, Gringoire, 12/07/1929, p. 5
* *Ziat*, danevell, Gringoire, 22/11/1929, p. 5
**Barbe-Rouge*, e *Les Œuvres libres N° 133*. Paris, Arthème Fayard, juillet 1932
**Rosita*, kontadenn farsus, Paris-Soir, 25/07/1932
**L'affaire du 1er mars*, danevell istorel, Gringoire, 27/09/1935, pp. 2, 6, 04/10/1935, pp. 10-11
**Le trois-mâts errant*. Paris, Les Éditions des Portiques, 1931. 252 pajenn
* *Sous la faucille et le marteau*. Paris, Arthème Fayard, 1928. 251 pajenn. (adembannadur eus *Cincinnatus au Pays des Soviets*)
**Tarass Boulba*, Nikolai Gogol. Paris, à l'enseigne du pot cassé, 1927. In-8, 211 pajenn. Skeudennoù gant Alexandra Potozky-Stchekotikhina. Tennadenn niverennet war Chesterfield
**Veillées d'Ukraine*, Nikolai Gogol. Paris, à l'enseigne du pot cassé, 1928. 2 levrenn in-12, 219-216 pajenn. Skeudennoù gant Henry Chapron. Tennadenn niverennet war Chesterfield
**Tarass Boulba*, Nikolai Gogol. Paris, Éditions de La Pléiade, 1931. 29 dour-kreñv e liv gant A. Grinevsky, 12 anezho er-maez eus an testenn. Tennadenn a 100 skouerenn
* *Epîtres des hommes obscurs* (troet diwar *Epistolae obscurorum virorum*), Ulrich von Hutten, Pariz, à l'enseigne du Pot Cassé, 1933
**Livre des colloques*, Érasme. Paris, à l'enseigne du pot cassé, 1934-1936. 4 levrenn (rannoù 2 da 5 eus *Œuvres d'[[Érasme]] de Rotterdam*) in-8 bihan, 286-286-252-254 pajenn. Skeudennoù gant Albert Puyplat ha A.-F. Cosÿns. Tennadenn a 3 000 skouerenn war Bornéo
**Veillées d'Ukraine*, Nikolai Gogol, nouvelle édition. Paris, Éditions Émile-Paul Frères, 1936. In-8, 201 pajenn
**La foire de Sorochiniets*, Nikolai Gogol. Paris, Éditions Galatea, 1945. In-4, 80 pajenn, e follennoù dindan goloenn adpleget, golo ha bouest. 13 dour-kreñv orin gant Véra, 11 anezho pajenn leun. Tennadenn a 300 skouerenn niverennet
**Vie d'[[Érasme]]*, e *L'éloge de la folie*. Paris, à l'enseigne du pot cassé, 1946
**Mirgorod Tarass Boulba*, Nikolai Gogol, traduction de Charles Tremel. Paris, Éditions du Chêne, 1947. 220 pajenn
**Éternels compagnons de route. [[Lermontov]], [[Dostoievski]], [[Gontcharov]], [[Maïkov]], [[Tioutchev]], [[Pouchkine]]*, Dimitri Merejkowski. Troet gant Jarl Priel ha Maurice Prozor. Paris, Albin Michel, 1949. In-8, 330 pajenn
**Tarass Boulba*, Nikolai Gogol. Paris, Éditions G.P., 1957. 254 pajenn. War dro 60 skeudenn e du pe e liv
**Invitation au supplice*, Vladimir Nabokov. Paris, Gallimard, 1960. In-8, 267 pajenn. Tennadenn-beg (66 skouerenn niverennet war leuegen neud-rik Lafuma-Navarre)
* *Lolita*, Vladimir Nabokov, troet gantañ
* 1999 : Vladimir Nabokov, *Oeuvres romanesques complètes - Tome I*, Bibliothèque de la Pléiade, Gallimard
* 2004 : Érasme, *L'épicurien et autres banquets*, Encre marine, pennad kinnig gant Michel Onfray

### E brezhoneg

#### '''Levrioù'''
* *Tri devezhour evit an eost* (troet diwar *Trois ouvriers pour la moisson*), Embannadurioù Al Liamm, 
* *[[Va Zammig Buhez]]*, Embannadurioù Al Liamm, kentañ mouladur 1954, eil mouladur pevare trimiziad 1975 (tennadenn a 70 skouerenn war baper kaer "Ingres"). A-hed ar 193 pajenn e kont ar skrivagner, gant kalz a fent e doare Treger, al lodenn gentañ eus e vuhez virvidik.
* *[[Va Buhez e Rusia]]*, Embannadurioù Al Liamm, 1955 (emvuhezskrid). 192 pajenn. Tennadenn a 100 skouerenn, 50 anezho war baper leuegen neud disi "Rives" ha 50 all war "Alfa Mousse".
* *[[Amañ hag Ahont]]*, Embannadurioù Al Liamm, 1957 (emvuhezskrid). E vuhez e Pariz e-metoù ar c'hoariva.
* *[[An Teirgwern Pembroke]]*, Embannadurioù Al Liamm, 1959 ; eil embannadur, Embannadurioù An Here-Al Liamm 2002. Al levr en doa skrivet e galleg da-gentañ, dindan an titl: *Le Trois-mâts errant*.

#### '''Pennadoù'''
** **C'hoariva**
* *[[An dakenn dour|An Dakenn dour]]*. SAV, niverenn 25, Diskar-Amzer 1942.
* *[[Ar Baleer-Bro]]*. SAV, niverenn 26, Goañv 1943.
* *[[Ar Vatez vihan]]*. SAV, niverenn 29, Diskar-amzer 1943.
* *[[An dakenn dour]]* e *C'hoariva brezhonek - Pemp pezh-c'hoari berr*. Brest, Skridoù Breizh, kentañ trimiziad 1944. In-12, 146 pajenn
* *Tri devezhour evit an eost (arvest kentañ)*. Al Liamm, 16/35, Gwengolo-Here 1949.
* *Tri devezhour evit an eost (eil arvest)*. Al Liamm, 17/19, Du-Kerzu 1949.
* *Paotr e Varv Ruz*. Al Liamm, 19/24, Meurzh-Ebrel 1950.
* *En-dro da Vari-Sent...*. Al Liamm, 23/21, Du-Kerzu 1950.
* *[[Ar spontailh]] - PEZH-C'HOARI E TRI ARVEST gant teir skeudenn*. Al Liamm - Tir na n-og, trede trimiziad 1950. In-8, 167 pajenn. Tennadenn a 300 skouerenn war baper leuegen Alfa.
* *[[Gwener ar Groaz (pezh-c'hoari)|Gwener ar Groaz]]*. Al Liamm, 25/33, Meurzh-Ebrel 1951.
* *[[Kleñved an Togn]]*. Al Liamm, 30/29, Genver-C'hwevrer 1952.
* *Erin Go Bragh*. Al Liamm, 70/336, Gwengolo-Here 1958.
* *[[???]]* diwar ar pezh-c'hoari *[[Shall We Join the Ladies?]]* gant J. M. Barrie troet diwar ar saozneg gant Jarl Priel. Al Liamm, 72/34, Genver-C'hwevrer 1959.
* *Gouel Sant Jakez*. Al Liamm, 83/364, Du-Kerzu 1960.
* *[[Kazh ha Logodenn]]*. Al Liamm, 90/29, Genver-C'hwevrer 1962.
* *Kazh ha Logodenn*. Al Liamm, 91/116, Meurzh-Ebrel 1962.
* *Kazh ha Logodenn*. Al Liamm, 92/196, Mae-Mezheven 1962.
* *[[Nag a wad|Nag a Wad]]*. Al Liamm, 112/301, Gwengolo-Here 1965.
****Danevelloù**
**Al lestr «Pembroke»*. Al Liamm 35/19 Du-Kerzu 1952 Genver-C'hwevrer 1954 
**Ar c'hi* Nikolaz Nikitin & Jarl Priel. Al Liamm 42/7 Genver-C'hwevrer 1954 
* *[[Va Zammig Buhez]]", *Al Liamm* 44/70e Mae-Mezheven 1954 
**Sachka ar bugel naoniek", Vasili Ivanovski & *Jarl Priel, *Al Liamm* 49/22 Meurzh-Ebrel 1955 
* *[[Va Buhez e Rusia]]*. Al Liamm, 1955
**Miss Redfern"*. Al Liamm 58/13 Gwengolo-Here 1956 
**Israel" Léon Luntz & Jarl Priel, *Al Liamm* 65/26 Du-Kerzu 1957 
* *Amañ hag Ahont*. [[Al Liamm]], 1957
**An Intañv*. [[Al Liamm]] 67/91 Meurzh-Ebrel 1958 Gouere-Eost 1958 
**Olga*. [[Al Liamm]] 69/257 Gouere-Eost 1958 
**Bran ar mezeg*. [[Al Liamm]] 77/398 Du-Kerzu 1959 
* *AN TEIRGWERN PEMBROKE*. [[Al Liamm]], 1959
**Ar vorverc'h*. [[Al Liamm]] 79/72 Meurzh-Ebrel 1960 
**Ar maltouter skosat*. [[Al Liamm]] 86/150 Mae-Mezheven 1961 
**Vasili*. [[Al Liamm]] 99/261 Gouere-Eost 1963
**An eil Sul goude ar Pantekost*. [[Al Liamm]] 103/101 Meurzh-Ebrel 1964 
**Va zammig buhez*. [[Al Liamm]], 1975. In-12, 193 pajenn
** *'Traoù all*'
* "Piv eo I. Babel ?" (Studi), *Al Liamm* 46/23 Gwengolo-Here 1954 
* "Lizheroù Jarl Priel da [[Ronan Huon]]", *Al Liamm* 339/3 Eost 2003 
* "Ul lizher da Ronan Huon (lizher dornskrivet)", *Al Liamm* 339/47 Eost 2003 
* "Prezegenn aozet evit Kamp ar Vrezhonegerien", *Al Liamm* 339/49 Eost 2003 
* "Er c'hoariva l'Atelier" (Prezegenn), gant Charles Dullin, *Al Liamm* 339/71 Eost 2003

== Levrlennadur ==
* [https://bibliotheque.idbe.bzh/data/cle_184/skol__vreiz__1976__na__44_jarl__priel.pdf Skol Vreiz 44, 1976]
* [https://bibliotheque.idbe.bzh/data/cle_152/Jarl_Priel_Journee_du_Centenaire__.pdf *Bulletin d'Informations Plouguiellois, Numéro spécial*, Mae 1985]
* *Geriadur ar skrivagnerien hag ar yezhourien*, [[Lukian Raoul]], Al Liamm 1992.

==Liammoù diavaez==
* [https://web.archive.org/web/20160305225348/http://www.kaouenn.net/?q=br%2Fnode%2F416  Ur filmig berr hag a ziskouez anezhañ en e di e Priel e 1960, diwar Gaouenn.net]
* [http://www.tresor-breton.bzh/2022/03/13/va-buhez-e-rusia/ *Jarl Priel, le Trégorrois qui traduisait Lénine et Trotsky pour les services secrets français'']

## Notennoù