Kelted

Ar **Gelted** zo anezho un tolpad pobloù eus ar C'hentistor, bet o kantren e-kreiz Azia da gentañ, hag aet da aloubiñ an darn vuiañ eus Europa diwezhatoc'h.

Anavezet eo o sevenadur diwar kavadennoù an hendraourien, pe an arkeologiezh, hag un nebeud testennoù skrivet diwar o fenn. Savet eo bet ar skridoù-se gant tud ha ne oant ket Kelted peurvuiañ, nemet ar re savet e Bro-Iwerzhon e deroù ar Grennamzer, setu perak ez eo aet da get roudoù o stuzeghezhioù hag o c'hredennoù dindan pouez brasoc'h-brasañ ar gristeniezh.

N'eus ket kalz a destennoù e yezhoù keltiek a veze implijet en Henamzer pa ne grede ket ar Gelted kozh skrivañ ar pezh a gredent hag ar pezh a ouient evit abegoù relijiel marteze. Chomet eo ar yezhoù keltiek implijet hiziv ha meur a roud eus o bezioù hag o savadurioù (savadurioù-difenn, roudoù o atantoù hag o zemploù).

## Orin an anvadur

N'anavezer ket an anv a rae ar Gelted anezho o-unan ha degaset eo bet ar gerioù *Keltoï* (gresianeg) ha *lingua celta* (yezh keltiek) gant tud ar sevenadurioù all (Gresianed ha Romaned).

*Gallia est omnis divisa in partes tres, quarum unam incolunt Belgae, aliam Aquitani, tertiam *'qui ipsorum lingua Celtae**, nostra **Galli** appellantur.''|[[Julius Kaezar]] en e levr ''[[De Bello Gallico]]''. Teir rann a ya d'ober Galia, ar v-Belged  en unan anezhi, an [[Akwitania|Akwitaned]] en eil hag en trede rann ar re a ra anezho o-unan er yezh keltiek ar [[Galianed|C'halianed]].

Kinniget ez eus bet meur a c'herdarzh evit ar ger "kelt" :
* ar [[gwrizienn|wrizienn]] [[yezhoù indezeuropek|indezeuropek]] "*kel pe *kol «[[trevadennerezh|trevadenn(er)]]»
* ar wrizienn indezeuropek *keleto «herr» pa veze kustum ar Gelted da zilec'hiañ buan war varc'h
* ar wrizienn [[henvrezhoneg|henvrezhonek]] "*kaled" (kalet e brezhoneg hiziv) a gaver ivez e-barzh anv pobl ar "Caledonii" (en Henamzer e [[Bro-Skos]]). Marteze ne oa ket bet miret ar stumm ''kal'' gant ar [[Gresianed|C'hresianed]] p'o doa ur ger re dost dezhañ (kala = [[kened]]).
Lod o deus soñjet e oa keltoï da vezañ tostaet ouzh ar ger germanek "hahlen" (kuzh), met diaes eo kompren peseurt liamm a zo etre ar yezhoù germanek hag ar yezhoù keltiek, nemet o orin indezeuropek.
Tostaet eo bet ar ''[[Keltoï|Geltoï]]'', ar ''[[Galated|C'halated]]'' (ur [[meuriad]] kelt aet da [[Azia-Vihannañ]]) hag ar ''C'halli'' (Galianed), met n'eo ket sur evit tud a gred e teu Galated ha Galli eus ar ger keltiek ha germanek a dalvez evit estrañjour pe [[aloubadeg|alouber]].

Evit ar yezhoù keltiek, sell ouzh pajenn ar [[yezhoù keltiek]].

== Istor ar Gelted ==
=== Mammennoù kentistorel ===


E [[roll an diskiblezhioù akademiek|diskiblezhioù akademiek]] a bep seurt e vez sellet ouzh ar Gelted evel un anadenn eus Oadvezh an Houarn e Kreiz Europa, dre ar sevenadurioù Hallstatt ha hini La Tène. Rouez eo ar c’havadelloù arkeologoel a-fet ar sevenadur Hallstatt ha hini La Tène el ledenez iberek, ha dre-se ne n’eus ket trawalc’h a brouennoù evit lavaret e oa bet ur senario sevenadurel heñvel ouzh hini Kreiz Europa. Ken diaes eo ober ul liamm etre orin al ledenez kelt ha sevenadur ar parkadoù jarligoù kañv kent. Dre-se e soñjer abaoe nebeut amzer e oa bet ur seulad kentistorel hag un argerzh sevenadur a oa bet an deroù anezhañ en Oadvezh an Arem [[Sevenadur kloc'hheñvel]].

Sevenadur Oadvezh an Houarn [[Sevenadur Hallstatt|Hallstatt]] (war-dro 800 kent J.-K.) ha hini [[Sevenadur La Thène|La Tène]] (war-dro 500-50 kent) zo liammet peurliesañ ouzh ar C’hentistor hag ar Sevenadur keltiek..

Aet e oa ar Sevenadur La Tène war-raok hag e barr e bleuñv e oa bet e-pad Eil Oadvezh an Houarn (adalek 450 goude J.-K. betek aloubadenn ar Romaned er c’hantved kentañ goude J.-K.) e reter [[Frañs]], e [[Suis]], en [[Aostria]], e mervent [[Alamagn]], e [[Republik Tchekia]], e [[Slovakia]] hag en [[Hungaria]]. Aet e oa war-raok er-maez eus ar sevenadur Hallstatt hep ma vije un torr er sevenadur, dindan levezon vras ar sevenadur gresian, ha goude gant sevenadur an Etrusked. Cheñchet e oa bet diazezadurioù kreizennoù zo er 4e kantved.

Sevenadur La Tène ar C’hornôg a glot gant [[Galia|Galia Geltiek]] istorel. Ma talvez an dra-se e oa lakaet holl ar sevenadur La Tène war anv ur bobl gelt unvan ez eo diaes da briziañ; henoniourien o devez kendastumet meur a wech ne oa ket ar yezh, ar sevenadur danvezel hag ar [[strollad politikel|c’henezeladur politikel]] o ren keñver-ha-keñver dre ret. 
Stadañ a ra Frey an dra-se er [[5vet kantved]], “Ne oa ket heñvel al lidoù kañv er bed keltiek; strolladoù lec’hiet o doa o c’hredenn dezho o-unan ha dre-se o doa bet ivez eztaoladennoù arzel disheñvel”. Neuze, tra ma klot sur a-walc’h ar sevenadur La Tène gant [[Galia]], e c’hall bezañ dleet an artefaktoù La Tène d’an darempredoù sevenadurel ha ne lavar ket e veze bepred bezant ar geltiegerien. 


=== Mammennoù istorel ===
Embann a reas [[Polybius]] un [[istor eus Roma]] war-dro [[150 kent J.K.]], m’en doa deskrivet Galia hag Italia hag ar brezelioù a oa etrezo ha Roma. Lavarout a reas [[Pausanias]] “en [[eil kantved kent J.-K.]] e veve ar C’halianed, a veze anvet ar Gelted da gentañ, er ur vro er penn bellañ eus Europa war aod ur mor divent.” Deskrivañ a reas [[Posidonius]] Su Galia war-dro 100 kent J.-K. Kollet e oa bet e labour, koulskoude, daoust ma oa bet implijet diwezhatoc’h gant skrivagnerien evel [[Strabo]]. El levr diwezhañ, bet skrivet er [[1añ kantved|1añ kantved goude J.-K.]], e komzer eus Breizh-Veur ha Galia, koulz hag Hispania, Italia ha Galatia. Skrivañ a reas [[Julius Kaezar|Kaezar]] diwar-benn [[Brezelioù Galia]] (Commentarii de Bello Gallico) e 58-51 kent J.-K. [[Diodorus Siculus]] a skrivas diwar-benn ar Gelted eus Galia ha Breizh-Veur en en unan al levrioù Istor bet skrivet gantañ.

= Kelted ar c’hevandir =

==== Galia ====


E deroù istor Europa e veve ar Gelted neuze en tiriad a anver Frañs hiziv hag a veze graet Galia anezhi d’ar mare-se gant ar Romaned. Tiriad ar pobloù a c’hoarveze, war a seblant, eus [[Izelvroioù|an Izelvroioù]], an Alpoù hag ar rannvro a anver Norzh Italia hiziv. Diskennidi ar pobloù-se a oa bet deskrivet gant Julius Kaezar en e levr [["Brezelioù Galia]]. Reter Galia a oa kalon ar sevenadur kornôgel la Tène. En eil Oadvezh an Houarn e oa heñvel an aozadur sokial ouzh hini ar Romaned, gant kerioù bras. Adalek an [[3e kantved kent J.-K.]] o doa ar C'halianed degemeret ar moneiz, koulz hag ar skridoù gant lizherennoù gresian a veze anavezet e Su Galia abaoe an eil kantved.

Marc'hadourien c'hresian o doa diazezet Marsilha war-dro 600 kent J.-K., evit eskemmañ gant [[Traoñienn ar Ron]], met nebeut amzer goude 500 goude J.-K. e oa bet direizhet ar c’henwerzh ha lakaet da dreiñ dreist an Alpoù war-du traoñienn ar Po en Italia. En em gavout a reas ar Romaned e traoñienn ar Ron en eil kantved goude J.-K. ha kavet o doa ur C’halia ma veze komzet keltieg dreist-holl. Ezhomm he doa Roma da astenn ar c’hehentiñ gant he froviñsoù iberek ha trec'h e oa bet war ar bobl Saluvii goude bezañ brezelet ganto en Entremont e 124-123 kent J.-K. Tamm-ha-tamm e kontrollas ar Romaned an astenn, hag ar [[Proviñs roman|Broviñs roman]] a voe krouet a-hed a-hed aod kreizdouarel. Anavezet e oa ar peurrest evel Galia.

E 58 kent J.-K. o doa divizet ar bobl Helveteii envroañ war-du ar c’hornôg met rediet e oant bet gant Julius Kaezar da vont war o giz. Neuze en doa brezelet gant meuriadoù a bep seurt e Galia ha war-dro 55 kent J.-K. e oa bet aloubet an darn-vrasañ eus Galia. E 52 kent J.-K. en em savas Verkingetorix a-enep aloubadenn ar Romaned met trec’h a oa bet warno pa oant bet o lakaat ar seziz war Alezia ha kodianet o doa gantañ.

Da-heul Brezelioù Galia 58-51 kent J.-K. ez ae Keltia d’ober al lodenn vrasañ eus ar C’halia Roman. Diskouez a ra an lec’hanvioù dielfennet e vez graet gant ar c’heltieg e reter ar Garona hag e su ar Saena hag ar Marne.

==== Iberia ====


Betek dibenn an 19vet kantved e veze anavezet ar Gelted eus al ledenez iberek gant ar ouizien evel ur sevenadur danvezel a denn d’ar sevenadurioù [[Hallstatt]] ha [[La Tène]]. Ne oa ket nemeur a bobloù kelt en Iberia, hervez ar pezh a ouzer diwar-benn Oadvezh an Houarn en 19vet kantved ha n'eus ket eus ur senario sevenadurel ken aes da sevel ha hini Kreiz Europa. Soñjal a reer e oa eus tri seurt Kelted en Iberia : Ar [[Keltiberianed|Geltiberianed]] er menezioù e-kreiz al Ledenez Iberek, ar [[Celtici]] er mervent, hag ar Gelted er gwalarn.

Ar ouizien a vremañ, koulskoude, o deus prouet splann e oa eus ar Gelted en Iberia ha levezon vras o doa bet ar re-se enni, dreist-holl e rannvroioù ar c’hornôg hag an norzh. Rannet eo bet Ar Gelted en Iberia e daou strollad henoniel ha sevenadurel, ha pa ne vefe ket gwall splann an doare da vezañ rannet anezho evel-se : *ur strollad a veve a-hed aodoù [[Galizia]] hag a-hed aodoù atlantel Iberia. Bevañ a raent e Lusitania (e Portugal) hag er rannvro geltiek, a veze anvet Celticia gant [[Strabo]], a oa e mervent al ledenez iberek, en ur gontañ e-barzh an Algarve, ma veve ar pobloù [[Celtici]], [[Vettones]] ha [[Vacceani]] (eus gwalarn kreiz Spagn) hag ar pobloù [[Gallaecia]], [[Astures]] ha [[Cantabrian]] eus sevenadur ar C’hastelloù, e norzh hag e gwalarn Spagn ha Portugal.
* Strollad ar Geltiberianed eus kreiz Spagn ha traoñienn uhelañ an Ebre. Eus an tiriadoù zo e Frañs hiziv an deiz e oa deuet ar bobl-se da annezañ Iberia, e-touez ar pobloù iberek a oa enni dija.
Dre studiañ orin ar Geltiberianed e c’hallfec’h intent gwelloc’h an argerzh annezañ ar Gelted er peurrest eus al ledenez. N'eo ket an argerzh annezañ mervent al ledenez gant ar ar bobl [[Keltoi]], koulskoude, un dra aes da gompren. Studiadennoù zo bet graet nevez zo war ar pobloù [[Callaici]] ha [[Bracari]] e gwalarn Portugal ha doareoù nevez da gompren ar sevenadur keltiek (yezh, arz ha relijion) zo bremañ e gwalarn Iberia.

=== Alpoù ha traoñienn ar Po ===

E-pad pell amzer e ouiemp e oa bet un takad keltiek ([[Lepontic]], a oa anvet Keltia Cisalpina, e [[norzh Italia]]. Enskrivadurioù eus ar 6vet kantved kent J.-K., evit gwir, a oa bet kavet ennañ.

Al lec'hiad [[Golasecca]], m’en em daol ar stêr [[Ticino]] eus al [[Lenn Maggiore]], a oa ul lec'h a-feson evit ober eskemmoù en diabell, ma oa ar C'holasccanied hanterourien etre an [[Etrusked]] hag ar sevenadur Halstaat eus Aostria. Kementadoù bras a holen a veze eskemmet etrezo.



E 391 kent J.-K. e oa tremenet ar Gelted, o doa o ziez-annez en tu all d’an Alpoù, dre an odeoù gant o holl nerzhioù hag aloubet o doa an tiriad etre an Appenninoù hag an Alpoù, hervez [[Diodorus Siculus]], traoñienn ar Po hag ar peurrest eus norzh Italia ([[Gallia Cisalpina]]), ma oa keltiegerien o chom. [[Milano]] a oa bet diazezet gant ar re-se. Diwezhatoc’h e oa bet trec’het al lu roman e-pad [[emgann Allia]] ha drastet e oa bet Roma gant ar [[Senoned]] e 390 kent J.-K.

E-pad emgann Telamon e 225 kent J.-K. e oa chomet stanket un arme bras a Gelted etre daou nerzh lu Romaned ha trec’h a oant bet warnañ.

Trec’h e oa bet ar Romaned war ar Samnited, ar Gelted hag an Etrusked, a oa kevredet an eil re gant ar re all, e-pad [[trede brezel ar Samnited]] hag adalek ar mare-se ne veze ket mui ar Gelted mestr war en Europa ar c’hevandir, met ne oa nemet e 192 kent J.-K. e krogas al luioù roman da aloubiñ rouantelezhioù diwezhañ dizalc’h ar Gelted en Italia.

En em ziazezet e oa ar Gelted muioc'h er su d'ar Po evel ma c'haller gwelet war meur a gartenn. Dismantroù e Doccia, ur gêr e proviñs [[Emilia-Romagna]], a ginnig tiez e-ratre-vat savet gant ar Gelted adalek ar 4e kantved kent J.-K.

=== Ar Gelted er Balkanioù ===



En em ledañ a reas ar Gelted ivez war ribloù an [[Danav]] hag e adstêrioù. Ar [[Scordisci]], unan eus ar meuriadoù levezonus, o doa diazezet o c'hêr-benn e [[Singidunum]] ([[Beograd]] (Serbia) hiziv an deiz) en III kantved kent J.K. Diskouez a ra an torgennoù mogeriet hag ar beredoù niverus e oa stank an dud o chom e [[Tisza]], traoñienn [[Vojvodina]] hiziv an deiz, [[Hungaria]] hag en [[Ukraina]]. An [[Dakia|Daked]] o doa miret outo, koulskoude, d’en em ledañ e [[Roumania]].

En em ziazezañ a reas ar Gelted pelloc'h er su e [[Trakia]] ([[Bulgaria]]), a oa bet renet ganto e-pad ouzhpenn ur c’hantved, hag en [[Anatolia]], ma oant en em ziazezet evel ar [[Galated|C’halated]]. Petra bennak ma oant pell diouzh ar peurrest eus ar bed keltiek o doa kendalc'het ar C'halated d’ober gant o yezh keltiek e-pad seizh kant vloaz da nebeutañ. [[Hieronimos|Sant Jerom]], a oa bet o weladenniñ Ancyra ([[Ankara]] hiziv an deiz) e [[373]] goude J.-K., en doa keñveriet o yezh gant hini an [[Treveri]] e norzh Galia.

Ar meuriad [[Booi]] en deus roet e anv da [[Bohemia|Vohemia]], [[Bologna]] hag ivez da [[Bavaria|Vavaria]] marteze. Artefaktoù keltiek ha beredoù zo bet dizoloet pelloc’h er reter, er broioù a anver [[Polonia]] ha [[Slovakia]] bremañ. Ur pezh moneiz keltiek ([[Biateg]]) eus [[Bratislava]] zo diskouezet war ur pezh moneiz slovak 5 kurunenn hiziv an deiz.

Evel ma ne c'haller ket prouiñ e oa bet aloubidigezhioù bras en un nebeud takadoù all d'ar mare-se e soñj ur skol a-vremañ e oa en em astennet ar yezh hag ar sevenadur keltiek en takadoù-se dre zaremprediñ kentoc’h. Testeniekaet eo aloubidigezhioù Italia hag ar Balkanioù (Gres ha kornôg Anatolia) gant ar Gelted en Istor gresian ha latin.

Niverus e oa ar Gelted e gourc'hemenn roueed Egipt. Miliadoù anezho a veze implijet e 283-246 kent J.-K. ha servijout a raent atav war-dro 186 kent J.-K. Klasket o doa diskar Plotemee II..

= Avielañ Iwerzhon =

En Iwerzhon e padas pell a-walc'h ar sevenadur keltiek dre ma oa un enezenn eus Iwerzhon. N’o doa ket treizhet al legionoù roman [[Mor Iwerzhon]] hag e-se n’o doa ket drastet sevenadur ar vro gant o hini, ha pa veze darempredoù etre ar [[Gouezeled|Ouezeled]] hag an [[Impalaeriezh roman]] adalek ar [[1añ kantved kent J.-K.]]

Pa voe gounezet ar pobloù kelt d’ar feiz kristen, ar re a rae ar vegenn anezho da gentañ, ez antreas Iwerzhon er [[Krennamzer|Grennamzer]] europat. Cheñchet o doa relijion met n’o doa ket cheñchet o renkadoù belegel : kouezhañ a reas an [[drouizelezh]] en he foull met an drouized a voe kristenaet da gentañ ha dont a rejont da vezañ [[Beleg katolik|beleien]] an iliz nevez. Gant an deskadurezhioù nevez degaset d'ar seulad kelt e voe krouet ar pezh a anver ar [[gristenelezh keltiek]].

N’anavezer ket penaos e oa bet avielet ar vro hag ar mammennoù zo en hon c'herz zo buhezioù ar sent dreist-holl. E [[431]] e kasas ar pab [[Celestin 1añ]] ur [[Galian]], a oa Palladius e anv, da avielañ ar « [[Skoted]] ». E [[452]] ez eo ar [[Brezhon-ha-Roman]] Maewyn Succat, lesanvet [[sant Padrig]], a zouaras en enezenn. Hañvalout a ra e oa bet an hini kentañ o kas da benn e gefridi e [[Laighin]] hag an eil en [[Ulaid]] hag e [[Connachta]]. Brudet eo Padrig rak skarzhet en dije an naeron kuit eus an enezenn ha displeget en doa kevrin an [[Dreinded santel]] war-bouez ur velchonenn deir.

Dre ma oa ar gevredigezh keltiek ur seurt [[doueriegezh]] ne c'hallas lakaat ar pobloù kelt da dreiñ d'ar feiz kristen hep kregiñ gant ar c'hlas belegek ha « diskouezet » en dije Padrig d’an drouized e oa kreñvoc’h e vre eget o re dezho-int. Ma chom roudoù zo eus an hengoun keltiek e ranko Iwerzhon talañ ouzh ur sevenadur all, hini ar Vikinged, e dibenn an .

= Arz =


N’o doa ket ar Gelted lezet war o lerc'h kalz a roudoù skrivet diwar-benn o sevenadur. Anavezout a reomp anezhañ dreist-holl gant o arz, zo bet addizoloet en eil lodenn an XXvet kantved.

Arz ar Gelted zo liesseurt ha diouzh ar mareoù hag ar rannvroioù. Levezonet e oa bet ar Gelted gant pobloù eus an diavaez ivez : an [[Etrusked]], ar [[Gresianed|C’hresianed]]...da gentañ, gant ar [[Romaned]], ar [[Germaned|C'hermaned]] da c'houde hag ivez gant ar [[Kristeniezh|Gristeniezh]].
Disheñvel e oa, koulskoude, diouzh un nebeud dezverkoù bras eus arz ar sevenadurioù all :
* taolennet e veze an doueed, war a seblant, met ne oa ket nemeur a destenioù eus ar mare gal-ha-roman pe diaes eo anavezout anezho (unan eus ar mammennoù anavezetañ eo [[Podhouarn Gundstrup]]).
* seblantout a ra ivez ne veze ket graet kalz a zelwennoù maen gant ar Gelted, nemet an delv zo anezho en [[Hess]] pe e su [[Galia]].

Unan eus dezverkoù pennañ an arz kelt eo e veze graet kalz a dresoù a daolenne tud pe elfennoù eus an natur, evel ar gweadegoù, ha techet e vezent da ezteuler traoù difetis. En he bleuñvenn e oa ar c’hiz-se, a oa deuet eus ar sevenadur hallstat, pa voe graet enlivadurioù an dornskridoù keltiek eus Iwerzhon pe Skos d'ar mare ma oa bet troet pobloù d'ar feiz kristen war an enezenn. [[Levr Kells]] zo e-touez an dornskridoù-se (gwelet ivez manati [[Iona (Skos|Iona]]).
* an delv zo bet adkavet war bezioù zo a daolenn paotred en o sav, dezho kreskennoù a bep tu d'o fenn. Ouzhpenn ma taolennont kadourien e c’hallfe bezañ drouized anezho ivez. Gant ar re-mañ e veze touzet o fenn a-us d’o zal ha lezet e veze ganto o blev da greskiñ a bep tu ha plezhennoù a veze graet ganto. Ar c’hreskennoù-se a vije, a-hervez, un doare eeun da daolenniñ ar plezhennoù blev-se savet a bep tu d’o fenn.

= Drouiziezh =



A-raok ma voe aloubet Galia gant ar Romaned, ha, war a seblant, goude ma oa bet aloubet an inizi, e oa an drouiziezh perzh pennañ relijion ar Gelted kozh. Testeniekaet eo ar « gloer » zrouizel gant meur a aozer en Henamzer da vareoù disheñvel hag e lec'hioù disheñvel er bed keltiek. En Iwerzhon, hervez an hengoun, e soñjer e vije bet krouet an drouiziezh gant ar [[Partholien|Bartholonien]], hag a oa en em gavet en Iwerzhon e 312 goude J.-K. war-lerc’h al Liñvadenn. E Galia e soñjer e voe hollbouezus ar roll c’hoariet gant an drouized en emsavadeg [[52 kent J.-K.|-52]] ha, goude e stourmoù ar C’halianed er c’hantved kentañ. Abalamour da unan eus ar stourmoù-se, bet danevellet gant [[Tacite]] en e “Istorioù”, e vije bet krog pennoù-bras Roma e [[21|21 goude J.-K.]] da sevel a-enep an drouized c’halian.

Karget e oa ar « gloer » zrouizel da blediñ gant al lidoù sakr ha sevenadurel : an drouized hepken o doa gwir da ginnig aberzhoù tud a-wechoù met dreit-holl aberzhoù loened pe aberzhoù arouezel (evel m'eo testeniekaet war taolennoù-gouestl e koad bet krouet en andon ar Saena). Abalamour ma veze kinniget aberzhoù tud, ouzhpenn se, e voe berzet ouzh an drouized seveniñ o relijion da vare an Impalaer [[Tiberius Caesar Augustus]] (pe [[Klaodius Iañ]] evit skrivagnerien zo).

Gwirioù brientek all o doa an drouized : an deskadurezh, an diplomatiezh, an istor, al lignezouriezh, al lec'hanvadurezh, ar vezegiezh hag an divinouriezh. Hanterourien etre an doueed hag an dud e oa an drouized, dre ma oa bras o anaoudegezh (Studioù a raent war-dro 20 vloaz, hervez Julius Kaezar) ha dre ma vezent mistri war ar strobinellerezh.

An drouiz a c'hoarie ivez roll ur c'huzulier politikel evit ar roue. Int o-daou a c'hallje bezañ un daouad hag ar roue a rene e vro dindan levezon an drouiz. An drouiz [[Diviciacos]], kempred ad [[Marcus Tullius Cicero]] a oa bet an hini kentañ o soñjal aloubiñ Galia, a oa penn politikel an Haedui, war a seblant.

Tudenn greñvañ ar gevredigezh keltiek e oa an drouiz e pep keñver. Ministr an azeulerezh, prederour, mirour an Anaoudegezh hag ar Furnez, istorour, den a lezenn hag ivez kuzulier milourel ar roue ha klas ar gadourien war un dro e oa. Posupl eo e oa bet reoliet buhez-holl ar Gelted gant an drouized da vareoù zo.

Gallout a reer soñjal en doare-se o doe an drouized ur roll diazezer evit ar sevenadur keltiek a-bezh hag evit a sell ouzh holl reolennoù ar gevredigezh kelt.

Gouzout a ouzomp hep mont re don penaos e voe aozet klas ar veleien. Tri seurt « micherioù » relijiel a vez anavezet er bed keltiek :
* an drouiz, da lavaret eo pep ezel eus ar c'hlas belegek, a gase e gefridi e domanioù ar relijion, an aberzhañ, ar justis, an deskadurezh, ar varzhoniezh, an divinouriezh, h.a. ;
* ar **barzh** a oa un arbennigour war ar varzhoniezh skrivet ha dre gomz. Kefridiet e veze da flemmañ, da pe da damall;
* an **ovat** zo un devinour. Plediñ a rae dresit-holl gant an azeulerezh, an divinouriezh hag ar vezegiezh. Ar maouezed a gemere perzh er gefridi-se a ziouganerezed.

Peuzsur omp e oa eus un urzhaz drouizel e Galia ivez, hervez an testennoù latin zo chomet ha drezo e ouzer e veze aozet ur vodadeg bep bloaz gant an drouized (war dachenn an [[Carnutes]] (Latin Carnuti), e-kichen [[Chartres]]. Gouzout a reomp ganto ivez e oa ur "Grutater", da lavaret eo ur penndrouiz, en dije kemeret perzh da vat e politikerezh Galia. Ul liamm, war a seblant, e vije bet an drouizelezh, etre ar pobloù kelt.

= Deiziataer relijiel =


Hervez mammennoù Iwerzhon e veze lusket ar bloavezh keltiek gant pevar [[Gouel relijiel keltiek|gouel relijiel]] bras a oa ret. A bouez e oa daou anezho : « [[Samain]] » d’an 31 a viz Here pe d’ar 1añ a viz Du (diouzh hon deiziataer) ha “[[Belthaine]] d’an 30 a viz Ebrel pe d’ar 1añ a viz Mae. Ne oa ket ken pouezus an daou ouel all : « [[Imbolc]] » d’ar 1añ pe d’an 2 a viz C’hwevrer ha « [[Lugnasad]] d’ar 1añ a viz Eost. « Gwelet ar studiadenn gant Christian-Joseph Guyonvarc’h ha Françoise Le Roux, « Ar gouelioù keltiek », Ouest-France Université, dastumad « De mémoire d’homme : an Istor ».

* **Samain**, a veze lidet d’ar 1añ a viz Du eus hon deiziataer, a glot gant deroù ar bloaz ha gant hini ar c’houlzad du. Daou goulzad hepken a oa er bloavezh keltiek : ur c’houlzad du eus Samain da Veltaine, hag ur c’houlzad sklaer. Un tregont bloaz bennak a yae d’ober ar « c’hantvedoù ». Ur gouel tremen e oa ha padout a rae ur sizhunvezh, da lavaret eo e veze lidet tri devezh a-raok ha tri devezh goude. Deroù ar bloaz nevez ha dibenn ar bloaz kozh e oa war un dro. Lidoù a veze graet gant an drouized, bodadegoù, evadegoù ha banvezioù lidel. Dibar e oa dre ma oa digor war ar « Bed all », da lavaret eo ar [[Sidh]] gant Iwerzhoniz) ha gantañ e veze harpet an darempredoù etre an dud hag an doueed. E Galia e oa ivez eus ar gouel-se, anvet “Samonios” (ar ger a dalvez da envel ar miz a glot mui pe vui gant hor miz Du). Testeniekaet eo e deiziataer Coligny.
* **Imbolc**, a veze lidet d’ar 1añ a viz C’hwevrer. N’ouzer ket gwall dra diwar e benn. Ur gouel glanañ ha lufrañ e vije, a-hervez.
* **Beltaine**, a veze lidet d’ar 1añ a viz Mae, a verke un torr er bloaz, da lavaret eo ez eus an tremen eus ar c’houlzad du d’ar c’houlzad sklaer, sklêrijennus. Degas a rae cheñchamantoù e buhez an dud peogwir ez adkroge an dud gant obererezhioù diouzh deiz : chaseal, brezeliñ, skrapadegoù, aloubadennoù gant ar vrezelerien, deroù labourioù an douaroù hag ar maezioù evit al labourerien-douar hag an desaverien loened.
* **Lugnasad*', da lavaret eo « bodadeg Lug », a veze lidet d’ar 1añ a viz Eost da vare an eostadoù. Gouel ar roue e oa ha dreist-holl hini ar riegezh dre ma veze addasparzhet ar pinvidigezhioù. Un ehan e oa ivez evit ar soudarded. Ganto e veze lidet ar peoc’h, ar vignoniezh, ar builhentez ha berzh ar rouantelezh. 	

Gant [[deiziataer Coligny]], ar vammenn bennañ zo en hor c’herz, e vez anavezet an deiziataer keltiek ganimp. Krouet e oa bet da vare ar C'halianed-ha-Romaned.

= Doueed ha kredennoù =

Unan eus ar poentoù an diaesañ da gompren eo speredelezh ar Gelted peogwir n’eus ket a vammennoù orin.

Ar Gelted o doa, a-hervez, a veze azeulet ganto mui pe vui kement a zoueed hag ar C’hresianed hag ar Romaned (tost pevar c’hant doue kelt zo bet kontet), met n’ouzer ket hag azeulet e oant er memes mod e pep lec’h er bed keltiek hag e oa ur framm hepken. Doueed pennañ ar C’halianed, hervez deskrivadurioù Julius Kaezar, koulskoude, a oa o anv heñvel ouzh anvioù an Doueed zo meneget e mojennoù iwerzhonat ar Grennamzer, hag ar memes kargoù o doa.

An aozerien latin ha gresian o doa meneget un nebeud doueed galian en o skridoù, hep lavaret perak o doa dibabet anezho : [[Epona]], [[Taranis]], [[Esus]] ha [[Lug (doue)|Lug]] a vez anavezet evel-se.

Dre al lec’hanvadurezh ez anavezomp un nebeud traoù diwar-benn kredennoù ar Geltde kozh. Soñjal a reomp evel-se e veze azeulet [[Lug (doue)|Lug]] war an uhelennoù. Al lec’hanv Da skouer, “Lugdunum”, deuet da vezañ [[Lyon]] hiziv an deiz, a dalvez kreñvlec’h pe meneg Lug.


 
Sevel a ra kudennoù evit a sell lec’h an doueed kelt en arz. E-pad pell amzer e oa bet hollbouezus [[pod-houarn Gunderstrup]], un pezh kavet en un taouarc’h en Danmark, dre ma sonjed gouzout hiroc’h diwar-benn doueed ar Gelted. Met hennezh, a oa bet kinklet warnañ un toullad mat a zoueed hag a laka war wel e-leizh a vojennoù a oa e boutin etre ar pobloù a oa o chom en Europa, hag a oa bet levezonet gant pobloù all estreget ar Gelted. Diskouez a ra, mod pe vod, un doue kornek a c’hallfe bezañ boutin gant un douee kelt ur penn-kirvi dezhañ, [[Cernunnos]] e anv, hag un doue gant ur rod heol, a c’hallfe bezañ [[Taranis]].

Evit a sell an delwennoù ez eus bet gwelet meur a wech dremmoù doueed daoubennek pe trifennek, a vefe boutin gant un Hermès. Posupl eo, mod pe vod, en doa al lusk triveder pouez e relijion ar Gelted kozh. Delwennoù “brezelerien en o c’hoazez”, bet krouet e kreisteiz Galia (Entremont, Roquepertuse), a laka gouizeien da dabutal diwar o fenn : diaes eo gouzout hag-eñ e voe taolennet doueed, brezelerion douelaet pe harozed gwarezus warno.

Kudennoù a sav ivez evit gouzout resis petra a oa bet taolennet gant hanterskeudennoù eus « Galia ar re vlevek ». Lod zo seblant warno bezañ lodenn grec’h ur wern dotemek, evel m’eo an hini e laton a voe dizoloet e Bouray-sur-Juine (Essonne) hag a daolenn un dudenn gant un torc’h ha pavioù ur penn-kirvi stilekaet, pe an hanterskeudenn a virer e mirdi Saint-Germain-en-Laye. Hemañ zo e maen-raz hag a daolenn un dudenn gant un torc’h hag ur pemoc’h-gouez.

Krediñ a rae ar Gelted kozh e oa divarvel an eneoù ha gant-se e c’haller displegañ, hervez testenioù zo, perak e soñjer e vezent kadarn, kalonek ha dispont en emgannoù. Ne oa ket, evit gwir, eus ar marv. Er c’hontrol, ne oa ket anv eus an adenkorfañ en o relijion, ne oa ket gwir ar pezh a oa bet soñjet e-pad pell abalamour ma oa bet lennet fall skridoù zo. El levr « Les Druides -An Drouized- » (geriaoueg, pajenn 414, [[Christian-J. Guionvarc’h]] ha [[Françoise Le Roux) a ro dimp da c’houzout krak-ha-berr : « N’eus roud ebet eus an adenkorfañ en hengoun kelt, ne grede ket ar Gelted ennañ ».

Krediñ a rae ar Gelted en ur bed all ivez. En hengoun iwerzhonat treuzkaset d’ar mare kristen, ar “[[Sidh]]” a dalveze ar “Bed all” keltiek. Er c’hornôg e oa, en tu all d’ar mor, en enezennoù hollgaer ; dindan vor, el lennoù hag er stêrioù. Eno e oa palezioù maen-strink brav-kaer dezho porzhioù kevrinus ; dindan an torgennoù hag ar runioù. Chomadenn an [[Tuatha Dé Danann]] e oa.	
Al lidoù, an aberzhoù tud, azeulerezh ar pennoù dibennet, pe c’hoazh an implij fonnus eus ar gwad el lec’hioù azeuliñ, a oa anezho elfennoù o doa maget ijin aozerien an Henamzer. Unan anezho, [[Pausanias le Périégège|Pausanias]], a skrive e veze debrerien-tud eus ar Gelted.

[[Julius Kaezar]] a skrivas : “ Ar gelted a rae gant ministrerezh an drouized a-benn ober an aberzhoù tud-se. Soñjal a reont, evit gwir, n’eus nemet dre adprenañ buhez un den gant buhez un den all e c’haller habaskaat galloudegezh an doueed divarvel. Tud zo o deus jakoù uhel-mat o ment, a vez lakaet tud vev en o c’hrogen aozilh plezhet. Tan a veze lakaet er jakoù-se hag an dud gronnet gant ar flammoù, a varve ».

Hervez roudoù chomet war o lerc’h e ouzer e veze graet pleustradegoù taer ganto, hep ma ouifemp resis petra a veze graet ganto : azeulerezh ar pennoù en [[Entremont]] (Bouches-du-Rhône), a vez adkavet soñj anezho e kinkladur panelloù an ilizoù en Iwerzhon er Grennamzer, lidoù kriz e [[Ribemont-sur-Ancre]], h.a.

== Gwelet ivez ==
* [[Listenn ar pobloù kelt kozh]]

== Notennoù ==
<references/>

== Levrlennadur ==

; pennadoù-skrid e brezhoneg

* Tadhg O Droichead, "Orin ar ger kelt" in [[Al Liamm]], niv. 250, Gwengolo-Here, 1998.

; Istor (traoù dre vras)

* Patrice Brun, *Princes et princesses de la celtique*, embannadurioù Errance, Pariz, 1987, 
* [[Barry Cunliffe]], *L'univers des Celtes*, embannadurioù Inter-Livres, 1996, 
* [[Venceslas Kruta]], *Les Celtes, Histoire et dictionnaire*, embannadurioù Robert Laffont, dastumad « Bouquins », Pariz, 2000, 
* Stephan Fichtl, *La ville celtique, les oppida de 150 avant J.-C. à 15 après J.-C.*, embannadurioù Errance, Pariz, 2005, 
* Christian Y. M. Kerboul, *Les royaumes brittoniques*, kenembannet gant an embannadurioù Pontig/Coop Breizh, Saotron & Speied,  ha 
* Philippe Jouët (dir., avec Claudine Gauthier, François Labbé, Erwan Chartier, Dimitri Boekhorn...), *Celtes et celtisme* (Druides, Gaule, dieux, héros, éléments culturels, bestiaire, celtomanie...), Encyclopédie de la Bretagne, vol. 5, Pietraserena, Éditions Dumane, 2018 

; Galia

* Stephan Fichtl, Stephan Fichtl, *Les peuples gaulois, III-I siècles av. J.-C.*, embannadurioù Errance, Pariz, 2004, 
* [[Dominique Garcia]], *La Celtique metiterranéenne. Habitats et sociétés en Languedoc et en Provence. VIIIe-IIe siècles av. J.-C.*, embannadurioù Errance, Pariz, 2004, 
* [[Dominique Garcia]], *Les Celtes de Gaule metiterranéenne, définition et caractérisation*, embannadurioù Bibracte, 2006,[http://hal.archives-ouvertes.fr/docs/00/10/21/33/PDF/3-Garcia-Budapest.pdf],
* Christian Goudineau, *César et la Gaule*, embannadurioù Errance, dasdumad *De la Gaule à la France : histoire et archéologie*, 2000
* Christian Goudineau, *Regard sur la Gaule*, embannadurioù Errance, 2000
* Renée Grimaud, *Nos ancêtres les Gaulois*, embannadurioù Ouest-France, Roazhon, 2001, 
* Danièle et Yves Roman, *Histoire de la Gaule*, Danièle et Yves Roman, *Histoire de la Gaule*, Levrdi Arthème Fayard, Pariz, 1997, 

; Inizi breizhveuriat

* Miles Dillon, Nora K. Chadwick, Françoise Le Roux & Christian-Joseph Guyonvarc'h, *Les Royaumes celtiques*, embannadurioù Armeline, Kraozon, 2001, 
* Pierre Joannon, *Histoire de l’Irlande et des Irlandais*, Perrin, Pariz, 2006, 

; Kreiz ha reter Europa

* Petr Drda hag Alena Rybova, *Les Celtes de Bohême*, embannadurioù Errance

; Arz

* Kenstrollad (katalog eus diskouezadeg europat an henoniezh keltiek), *Ar Gelted*, Venezia, 1991 (embannadurioù Bompiani)
* Paul-Marie Duval, *Les Celtes*, dastumad *L'Univers des Formes*, embannadurioù Gallimard

; Kevredigezh

* [[Françoise Le Roux]] & [[Christian-Joseph Guyonvarc’h]], *La Civilisation celtique*, embannadurioù Ouest-France Skol-Veur, Roazhon, 1990, 
* [[Françoise Le Roux]] & [[Christian-Joseph Guyonvarc’h]], *La Société celtique*, embannadurioù Ouest-France Université, Roazhon, 1991, 
* [[Jean Markale]], *La Femme celte*, Levrdi bihan Payot, Pariz, 1989.

; Relijion

* [[Françoise Le Roux]] & [[Christian-Joseph Guyonvarc’h]], *Les Druides*, embannadurioù Ouest-France Skol-Veur, Roazhon, 1986, 
* [[Françoise Le Roux]] & [[Christian-Joseph Guyonvarc’h]], *Les Fêtes celtiques*, embannadurioù Ouest-France Skol-Veur, Roazhon, 1995, 
* Christian-Joseph Guyonvarc’h, *Magie, médecine et divination chez les Celtes*, Levrdi ar skiantoù Payot, Pariz, 1997, 
* Jean-Louis Brunaux, *Les Religions gauloises'', embannadurioù Errance, Pariz, 2000 

## Liammoù diavaez
*https://www.mysciencework.com/news/7423/une-nouvelle-vision-de-l-origine-des-celtes