open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Republikan

Ur **republikan** a zo un den douget d'ar Republik pe d'ar republikelezh.

Hervez ar vro hag ar marevezh istorel e c'hall kemm ster ar ger avat.

*Gwechall e oa republikan an den a save a-enep galloud ar roue, da vare Dispac'h Gall 1789 da skouer, ha goude-se a-enep galloud an impalaerien. Gwir eo atav evit izili an Australian Republican Movement pe ar British Republican Movement.

*En Iwerzhon, bezañ republikan zo bezañ a-enep galloud ar rouantelezh saoz en Iwerzhon ha sevel a-du gant unvanidigezh an enezenn e-barzh Republik Iwerzhon.

*E-kerzh Brezel Diabarzh Spagn e oa *republikaned* ar re a stourme a-enep ar re a rae anezhe o-unan broadelourien (nacionalistas), hag a veze graet faskourien anezhe gant ar Republikaned.

*En Italia e oa republikaned ar re a stourme a-enep ar rouanez, a voe distroadet o galloud goude an eil brezel bed.

*E Stadoù Unanet Amerika eo republikaned tud ar Republican Party, ar re a zo ar muiañ en tu dehoù, enebiñ a reont ouzh an demokrated a zo muioc'hik a-gleiz.

*E Bro-C'hall hiziv e c'hall bezañ ivez meur a dra:
** un den ezel eus ar strollad ''Les Républicains''
**un den a zifenn diazezoù ar republikelezh a-vremañ. Komzet e vez neuze ivez eus republikanouriezh.
Republikelezh

Ar **republikelezh** a zo ideologiezh ar republikaned, komprenet evel ar re a sav a-du gant ar Republik, hag a-enep enebourien a vez peurvuiañ
*galloud ur roue, pe un impalaer, evel e Bro-C'hall a-enep ar roue Loeiz XVI (pe distro ar roueed diwezhatoc'h), an diktatourien Napoléon Bonaparte ha Louis-Napoléon Bonaparte; 

*galloud un diktatour evel ar jeneral Franco e-kerzh brezel diabarzh Bro-Spagn, pe un danvez diktatour evel ar jeneral Boulanger, pe soudarded emsavet a-enep ar stad republikan.
Yezhoù wakachek

Ur familh-yezhoù eo ar **yezhoù wakachek** (saozneg: *Wakashan*), ennañ 5 yezh komzet e Norzhamerika (e Kanada hag er Stadoù-Unanet). Evel m’eo boutin e yezhoù aod ar gwalarn o deus ar yezhoù wakachek un niver bras a gensonennoù ha strolladoù lies a gensonennoù.

Evel-henn e vez isrannet ar yezhoù er familh-mañ e daou skourr:

* **Yezhoù an norzh**
** Haisleg
** Yezhoù heiltsoukek-owekyalek
*** Heiltsoukeg
*** Owekyaleg
** Kwakwaleg
* **Yezhoù ar su**
* Makaheg
* Noutkaeg
* Nitinateg
Haisleg

Ur yezh wakachek eo an **haisleg** (*haisla* pe *xaʔislak’ala*) komzet well-wazh gant tro-dro da 25 den (diwar 1 000 den en holl) e Kolombia Breizh-Veur e Kanada (1991).

Ur rannyezh ez eus:

* ar **c'hitimateg** (*kitimat*)

Tost eo d'an heiltsoukeg ha d'ar c'hwakwaleg.
Heiltsoukeg

Ur yezh wakachek eo ar **heiltsoukeg** (*heiltsuk* pe *bella bella*)
komzet gant tro-dro da 300 den (diwar 1.200 den en holl) e kreiz Kolombia Breizh-Veur e Kanada (1991).

Tost eo d'ar haisleg ha d'ar c'hwakwaleg.
Owekyaleg

Ur yezh wakachek eo an **owekyaleg** (*oowekyala*) komzet e Kolombia Breizh-Veur e Kanada.

Tost-kenañ eo d'ar heiltsoukeg.
Kwakwaleg

Ur yezh wakachek eo an **c'hwakwaleg** (*kwak'wala* pe *kwakiutl*) komzet gant tro-dro da 295 den en holl er norzh Enez Vancouver ha Kolombia Breizh-Veur e Kanada (250 den diwar 3 300 den en holl e 1977) hag ivez er Stadoù-Unanet.

Tost eo d'ar haisleg ha d'ar heiltsoukeg.
Makaheg

Ur yezh wakachek eo ar **makaheg** (*makah*, *kwee-nee-chee-aht* pe *kweedishchaat*) komzet gant tro-dro da 10-30 den (diwar 900 den en holl) e Washington er Stadoù-Unanet (1997).
Nitinateg

Ur yezh wakachek eo an **nitinateg** (*nitinat* pe *ditidaht*) komzet gant tro-dro da 30 den war Enezenn Vancouver e Kanada.

Tost eo d'ar makaheg
Noutkaeg

Ur yezh wakachek eo an **noutkaeg** (*nuu-chah-nulth*, *nutka*, *aht* pe *t’aat’aaqsapa*) komzet gant tro-dro da 590 den (diwar 3.500 den en holl e 1997) e Kolombia Breizh-Veur e Kanada (1998).
Hijraed

An termen **hijraed** (unader *hijra*, diwar an hindeg: हीजड़ा /hi:dʒɽα:/) a ra dave da dud an trede rev e sevenadur India. Roet e vez dezhe anvioù disheñvel e lec'hioù zo eus ar vro, da skouer *khusra*, *khoti* pe *chakka* e Pandjab hag en norzh dre vras hag *aruvani* e Tamil Nadu.

Ar hijraed a zo tud bet ganet gant korf gourel pe reizhadel met deuet war-lerc'h da gaout un identelezh benel pe amc'hourel, da lâret eo treuzrevel.

Sevel a reas an hijraed diwar sevenadur an hindouegezh met kavet e vez hijraed islamek ivez.

Evit dont da vezañ ur hijra e vev un den en ur familh evel *chela* ("studier") dindan beli ur *[[Gourou|c'hourouez]]* ("kelennerez") eveit deskiñ penaos ober gant holl perzhioù ar maouezed hervez patromoù ar gevredigezh. Kas a ra a-benn ar fin d'ul lid ma vez spazhet an hijra nevez. War a seblant ne vez ket spazhet an holl hijraed, met ma vez dizoloet e vezont skarzhet er-maez eus ar gumuniezh. Tabut zo ivez war ar fed ma lâr tud zo e vefe rediet tud da dont da vezañ hijraed ha spazhet e vefent dre heg, daoust ma ma vez lâret e vez graet gant asant pep hini gant fennoù an hijraed o-unan.

An darn vrasañ eus ar hijraed a vev war marzoù ar gevredigezh, gante ur statud izel-tre hag o c'hounez o zamm buhez pe dre aluzen pe diwar labouarat evel gisti. Kemer a reont perzh ivez e lidoù relijiel zo, evel euredoù pe ganedigezh paotred. 

En em vodaet o deus meur a hijra evit derc'hel penn rak ar riskl da vont da vezañ komtamet gant ar Azoniad hangaezivig arzeuat (HAZA) dre labourat evel gisti.

## Gwelet ivez
* Trede rev
* Etrereizhadezh
* dud daou spered
* Fafafined

## Liammoù diavaez
* Skiverc'hed India: BBC3
* Pennad diwar-vbenn an hijraed en Holloueziadur LGBT
* An hijraed: treuzrevelezh en India
* Sangama: luskad pennañ a difenn gwirioù an hijraed en India

## Levrioù
# *Neither Man Nor Woman: The Hijras of India* by Serena Nanda. Wadsworth Publishing, 1998. (ISBN 0-534-50903-7)
Unaniezh Maghrib Arab

**Unaniezh Maghrib Arab** (arabeg: اتحاد المغرب العربي; treuzlizherennadur arabek: Ittihad al-Maghrib al-Araby) — **UMA** ent-berr — a zo ur emglev etrearab da bal dezhañ unanidigezh ekonomikel ha politikel Afrika an norzh.

E 1988 e oa bet dalc'het pennemgav kentañ ar Maghrib gant pemp riez: Aljeria, Libia, Maouritania, Maroko ha Tunizia, ha sinet e oa bet an emglev-se bloaz war-lerc'h. Ur post kadoriad, dalc'het tro-ha-tro gant ar pemp riez. Evit ar poent eo an Tunizian Habib Bin Yahia ar c'hadoriad. N'eus bet bro all ebet oc'h emezelañ abaoe.

An abeg pennañ a zegas bec'h da vont en-dro reizh an aozadur-mañ eo an disfiz maget gant Aljeria ha Maroko an eil e-keñver eben, dreist-holl abalamour da saviad ha da riegezh Sahara ar C'hornaoueg.

E Rabat emañ ar sez.

## Liamm diavaez
*lec'hienn an aozadur
Lanv kimiek an Ievoli Sun

An **Ievoli Sun** a oa ul lestr danvezioù kimiek feurmet gant ar paramantour napolitan Luigi Ievoli. Mont d'ar strad a reas e-tal Enez-Vaz d'an 31 a viz Here 2000, pa oa  tonenn stiren (C8H8),  tonenn triklorosilan (SiHCl3) ha  tonenn alkool izopropilek (C3H8O) e bourzh.

## Liammoù diavaez
*Lec'hienn gouestlet d'ar gwallzarvoud
* Rentañ-kont ar Burev enklask war an darvoudoù mor (BEAmer) (Pdf) hag ar stagadennoù
* Lanv kimiel an Ievoli Sun war lec'hienn ar CEDRE
Stevell

Ur **stevell** (anvet ivez *tog-pich*) a zo anezhañ ur gouin graet gant latex peurliesañ hag a vez lakaet war-c'horre ar c'halc'h evit ar baotred pe e diabarzh ar forzh evit ar maouezed. Savet eo bet ar ger diwar stev/steviañ a dalvez kement ha stouv/stouvañ ; daoust d'an div familh gerioù bezañ tost e-keñver an neuz hag ar ster, a orin disheñvel int.

Talvezout a ra ar stevell da vevenn fizikel a-benn mirout ouzh ar sper da frouezhusaat ar vi. Implijet e vez ar stevelloù ivez evit chom hep tapout meur a gleñved dre zarempredoù rev (SDR).

**Doare-implij**

Ret eo goût eo ral-tre kaout kudennoù gant ur stevell (toullañ pe ruzañ kuit) pa vezont implijet mat.
# Arabat implijout stevelloù aet kozh (sellit atav ouzh an deiziad war ar pakad pe war ar voest).
# Implijet ur stevell ur wech nemetken. Arabat adimplijout ur stevell. 
# Diwallit, pa zigorit ar pakad, rak diregiñ ar stevell.
# Lakait ar stevell war penn ar c'halch ha diruilhet anezhi en ur skarzhañ an aer diouzh penn ar stevell dre he fiñsat etre ar bizied.
# Ret eo sachañ ar c'halc'h er-maez diouzhtu goude strinkañ hag a-raok ma teufe gwak en-dro en ur diwall ne redfe kuit ar sper.
# Grit ur skoulm er stevell ha laka anezhi er pod-lastez (arabat lakaat anezhi er privezioù).

Gant relijionoù zo, evel da skouer Iliz Katolik, e vez difennet ouzh an dud a gred enne implijout stevelloù.

Hervez ur studiadenn bet kaset da-benn e 2001study, implijout stevelloù a zo talvoudus-tre evit bihanaat ar riskl da dapout ur c'hleñved dre zarempredoù rev (SDR), da skouer:
* Azoniad hangaezivig arzeuat (HAZA): 85% nebeutoc'h a riskl
* gonorrhea (paotred): 71% nebeutoc'h a riskl

## Liammoù diavaez
*  Penaos lakaat ur stevell evit ar baotred.
*  Penaos lakaat ur stevell evit ar merc'hed.

## Daveennoù
1585

*Diwar-benn bloavezh *'1585*' an [[Deiziadur juluan|deiziadur juluan]] eo ar bajenn-mañ.*

## Darvoudoù

### Europa

#### Breizh

#### Frañs

### Azia
#### Reter-nesañ

#### Reter-kreiz

#### Reter-pellañ

### Afrika

### Amerikaoù
#### Norzhamerika
#### Suamerika

### Okeania

### Arzoù ha lizhiri
#### Livañ
#### Sonerezh
#### Lennegezh
### Skiantoù ha politikerezh

### Armerzh
### A bep seurt/diasur

## [[:Rummad:Ganedigezhioù 1585|Ganedigezhioù]]

Gwelet ivez :*[[:Rummad:Ganedigezhioù 1585]]*

## [[:Rummad:Marvioù 1585|Marvioù]]
*28 a viz Kerzu : Pierre de Ronsard, barzh gallek (g. 1524)

Gwelet ivez:*[[:Rummad:Marvioù 1585]]*

__NOTOC__
21

774 AUC (*Ab Urbe Condita* = goude diazez Kêr-Roma) / 0021 goude Krist
----

### Skiantoù an den

## Darvoudoù
### [[Impalaeriezh roman]]
* Impalaer : Tiber (Tiberius Caesar Divi Augusti Filius Augustus), adalek an 19 Eost 14 (>16.03.37)  
* Koñsuled : Tiberius Caesar IV & Drusus Caesar II 
* Savet e vez pluennoù ha tennoù-linennoù skrivañ e metal.
* Emsavadeg mouget Florus ha Sacrovir e Galia. 
** Kemeret eo da ouestl gant Caius Julius Florus ha Caius Julius Sacrovir anezho Pennoù pobloù galian Trevir hag eduenat, mibien ar Pennoù galian a reseve un deskadurezh roman e Augustodunum (Autun). Flastret eo an emsavadeg gant Gaius Silius.
* Mouget emsavadeg Tacfarinas en Afrika (21-24).
* Krouet ur Stad-etre gant ar Romaned war tiriad an Gwaded e su Slovakia. Lakaet eo Vannius en he fenn (*regnum Vanniarum*).
* Pont Tiber e Rimini.
* Savet kazarn ar Bretorianed war vevenn reter ar Quirinal, e Roma.
* Krouet Tiberias e Jude gant Herod Antipas en enor da Diber (pe 20).

### [[Breizh-Veur|Breizh (-Veur)]]
* **[[Cunobelinos]], roue an [[Trinovantes|Drinovanted]] hag ar [[Catuvellauni|Gatuvellauned]] (''c.'' -10/+40)**

### [[Persia]]

### [[Sina]]

### Relijionoù ha mitologiezhioù

### Arzoù ha sevenadur

### Teknikoù ha skiantoù da dalvezout

### Buhez pemdez ha dudi

## [[:Rummad:Ganedigezhioù 21|Ganedigezhioù 21]]

## [[:Rummad:Marvioù 21|Marvioù 21]]
* Publius Sulpicius Quirinius, gouarnour roman Syria
* Marcus Valerius Messalla Barbatus, koñsul roman (pe 20).
* Arminius (19 ?), Penn meuriad german bet trec'h da-geñver emgann Teutoburg, muntret e-kerzh argadoù brezeliañ.

## Gwelet ivez
* Roll ar Pennoù Stad e 21
1596

*Diwar-benn bloavezh *'1596*' an [[deiziadur juluan]] eo ar bajenn-mañ.*

Bloavezh bizeost o kregiñ gant ul Lun, hag echuiñ gant ur Meurzh.

## Darvoudoù

### Europa

#### Breizh
#### Frañs

### Azia
#### Reter-nesañ

#### Reter-kreiz

#### Reter-pellañ
* Degouezhout a ra tri lestr spagnol, kaset gant ur plac'h, Doña Isabel de Barreto, intañvez Mendana, en enezenn Guam, en inizi Mariana.

### Afrika

### Amerika
#### Norzhamerika
#### Suamerika

### Okeania

### Arzoù ha lizhiri
#### Livañ
#### Sonerezh
#### Lennegezh
*Johannes Kepler : *Mysterium Cosmographicum*
*Sir Walter Raleigh : *The Discoverie of the Large, Rich and Beautiful Empyre of Guiana*
### Skiantoù ha politikerezh

### Armerzh
### A bep seurt/diasur

## [[:Rummad:Ganedigezhioù 1596|Ganedigezhioù]]
* René Descartes, prederour.

## [[:Rummad:Marvioù 1596|Marvioù]]
* Francis Drake, moraer

__NOTOC__
1598

*Diwar-benn bloavezh *'1598** an [[deiziadur juluan]] eo ar bajenn-mañ.''

== Darvoudoù ==

=== Europa ===
==== Breizh ====
* [[30 a viz Ebrel]] : sinet eo **Edit Naoned** gant [[Herri IV (Bro-C'hall)|Herri IV]], roue Bro-C'hall, goude [[Philippe-Emmanuel de Lorraine|Fulup Loren, dug Mercœur]], bezañ dilezet e wirioù war [[Dugelezh Breizh]]. Anavezet eo frankiz a goustiañs d'ar brotestanted. Adsavet eo an azeulerezh e Breizh. E [[Bro-Naoned]], en em vodañ a ra ar re adreizhet e [[Sulieg]], ouzhpenn tri lev eus Naoned, diouzh ar pezh goulennet outo gant ar skrid.

==== Bro-C'hall ====
* [[30 a viz Ebrel]] : adsavet eo an azeulerezh protestant gant **Edit Naoned*' sinet gant [[Herri IV (Bro-C'hall)|Herri IV]], roue Bro-C'hall. Lakaat a ra termen da [[Brezelioù ar Relijion (Bro-C'hall)|Brezelioù ar Relijion]] er rouantelezh.
* [[2 a viz Mae]] : [[Peoc'h Vervins]], fin ar brezel etre [[Frañs]] ha [[Spagn]].
==== Iwerzhon ====
* Eost : [[Emgan Beal an Atha Buidhe]], emsaverien iwerzhonat a faez ul lu saoz bleiniet gant [[Henry Bagenal]].
==== Rusia ====
* [[7 Genver]] : [[Boris Godounov]] a skrap tron [[Rusia]] goude marv [[Feodor I a Rusia|Feodor]].
=== Azia ===
==== Reter-nesañ ====

==== Reter-kreiz ====

==== Reter-pellañ ====

=== Afrika ===

=== Amerikaoù ===
==== Norzhamerika ====
====Suamerika====

=== Oseania ===

=== Arzoù ha lizhiri ===
==== Livañ ====
====Sonerezh====
==== Lennegezh ====
=== Skiantoù ha politikerezh ===

=== Armerzh ===
===A bep seurt/diasur===

== [[:Rummad:Ganedigezhioù 1598|Ganedigezhioù]] ==

Gwelet ivez :*:Rummad:Ganedigezhioù 1598*

== [[:Rummad:Marvioù 1598|Marvioù]] ==

Gwelet ivez:*:Rummad:Marvioù 1598''

__NOTOC__
Yezhoù witotoek

Ur familh-yezhoù eo ar **yezhoù witotoek** (saozneg: *Witotoan*), enni 6 yezh komzet e Suamerika e Kolombia ha Perou.

Isrannet e vez ar yezhoù er familh-mañ evel-hen:

* Yezhoù boranek
* Yezhoù okainek-witotoek rik
** Yezhoù okainek
** Yezhoù witotoek rik
*** Yezhoù minikaek-mourouiek
*** Yezhoù nipodek

## Geriadur

## Levrlennadur
* Introducción a la Colombia Amerindia, Instituto Colombiano de Antropología (ICAN), Bogotá, 1987.
* Encrucijadas de Colombia Amerindia, Instituto Colombiano de Antropología (ICAN), Bogotá, 1993.
* Estado de la clasificacíon de las lenguas colombianas, Instituto Caro y Cuervo, Bogotá.
Lanv du ar c'h-Columbus Noumea

D'an 30 a viz Gouere 1977 e oa aet ar **Columbus Noumea**, ul lestr alaman, war ar sec'h e-tal Eusa. Gant al lanv e teuas a-benn da vont kuit en-dro, met koll a reas ul lodenn eus an eoul-maen a oa ennañ, ma voe saotret aodoù Eusa.

## Gwelet ivez
* Listenn al lanvioù du pennañ
Yezhoù boranek

Ur skourr eus ar yezhoù witotoek eo ar **yezhoù boranek** (saozneg: *Boran*), ennañ 2 yezh komzet e Su Amerika e Kolombia ha Perou:

* ar mouinaneg
* ar boraeg
Yezhoù okainek-witotoek rik

Ur skourr eus ar yezhoù witotoek eo ar **yezhoù okainek-witotoek rik** (saozneg: *Witoto languages*), ennañ 4 yezh komzet e Suamerika e Kolombia ha Perou.

Isrannet e vez ar yezhoù er familh-mañ evel-henn:

* Yezhoù okainek
* Yezhoù witotoek rik
Yezhoù witotoek rik

Un is-skourr eus ar yezhoù witotoek eo ar **yezhoù witotoek rik** (saozneg: *Witoto proper*), ennañ 3 yezh komzet e Su Amerika e Kolombia ha Perou.
:

Isrannet e vez ar yezhoù en is-skourr-mañ evel-hen:

* Yezhoù minikaek-mourouiek
* Yezhoù nipodek

## Gwelet ivez
* Yezhoù okainek-witotoek rik
Yezhoù okainek

Un isskourr eus ar yezhoù witotoek eo ar **yezhoù okainek** (saozneg: *Ocaina*), ennañ 1 yezh komzet e Suamerika e Perou:
* an okaineg

## Gwelet ivez
* Yezhoù okainek-witotoek rik
Lanv du an Gino

Ar **Gino**, un eoullestr liberian, a yeas d'ar strad d'ar 28 a viz Ebrel 1979 a-vaez da ledenez Kraozon. An eoul-maen a gase o vezañ pounneroc'h eget an dour, ned eas ket al lanv du betek an aodoù : en em ledañ a reas e strad ar mor.

## Liammoù diavaez
* Lanv du ar Gino war lec'hienn ar CEDRE

## Gwelet ivez
* Listenn al lanvioù du pennañ
Lanv du ar Sea Valiant

E miz Meurzh 1979 ec'h ehanas al lest Sea Valiant e Bae Douarnenez evit bezañ kempennet. E-kerzh al labourioù e voe toullet unan eus oglennoù an treslosk, ha d'ar 1añ a viz Ebrel ec'hes eas 30 tonenn  fioul poulzañ da saotrañ ar mor

## Gwelet ivez
* Listenn al lanvioù du pennañ

## Notennoù
Boraeg

Ur yezh witotoek eus skourr ar yezhoù boranek eo an **boraeg** (*bora*) komzet gant tro-dro da 2.500-3.000 den en holl e Yaguasyacu, Putumayo hag Ampiyacu e Perou (2.000-2.500 den e 1998), Kolombia (500 den) ha gwechall e Brazil.

Ur rannyezh ez eus:
* **Miragneg** (*miraña* pe *miranha*).

## Daveoù

* Thiesen, Wesley. 1996. Gramática del idioma bora.‭ Serie Lingüística Peruana, 38. Pucallpa: Ministerio de Educación and Instituto Lingüístico de Verano. 132 p.
* Thiesen, Wesley and Eva Thiesen, compilers. 1998. Diccionario Bora-Castellano, Castellano-Bora.‭ Serie Lingüística Peruana, 46. Lima: Instituto Lingüístico de Verano. 645 p.
Mouinaneg

Ur yezh witotoek eus skourr ar yezhoù boranek eo an **mouinaneg** (*muinane* pe *muename*) komzet gant tro-dro da 150 den e Cahuinarí Uhelañ e Kolombia (2007).
Okaineg

Ur yezh witotoek eus isskourr ar yezhoù okainek eo an **okaineg** (*ocaina* pe *okaina*) komzet gant tro-dro da 165-265 den en holl e Yaguasyacu, Ampuyacu ha Putumayo e Perou (150-250 den e 1982) hag ivez gant un nebeud familhoù e Kolombia.

Div rannyezh a zo:
* **Doukayeg** (*dukaiya*)
* **Ibotseg** (*ibo'tsa*) 

## Gwelet ivez
* Yezhoù okainek-witotoek rik

## Daveoù
*Agnew, Arlene and Evelyn G. Pike. 1957. "Phonemes of Ocaina (Huitoto)."‭ International Journal of American Linguistics 23: 24-27.
*Leach, Ilo. 1969. Vocabulario ocaina.‭ Serie Lingüística Peruana, 4. Yarinacocha: Instituto Lingüístico de Verano. ix, 176 p. http://www.sil.org/americas/peru/html/pubs/show_work.asp?id=559
*Pike, Kenneth L. 1961. "Compound affixes in Ocaina."‭ Language 37: 570-81.
Lanv du an Amazzone

Al lanv du-se zo c'hoarvezet adalek an 30 a viz Genver 1988, p'en deus kollet an eoullestr italian **Amazzone**  tonenn eoul-maen diaoz en donvor da Benn-ar-Bed. Saotradur e voe an aodoù a-hed 450 km e Breizh hag e Normandi.

## Liammoù diavaez
*Lanv du an Amazzone war lec'hienn ar CEDRE

## Gwelet ivez
* Listenn al lanvioù du pennañ
Mourouieg

Ur yezh witotoek eus is-skourr ar yezhoù minikaek-mourouiek eo ar **mourouieg** (*murui* pe *bue*) komzet gant tro-dro da 2.900 den en holl (1995) e Ampiyacu, Putumayo ha Napo e Perou (1.000 den) ha Kolombia (1.900 den). Ne van hini ebet ken e Brazil.

## Daveoù

* Burtch, Bryan and Mary Ruth Wise. 1968. "Murui (Witotoan) clause structures."‭ Linguistics 38: 12-29.
* Burtch, Bryan and Shirley Burtch. 1975. Huitoto muruí: Bosquejo breve de la subsistencia y terminología muruí de parentesco.‭ Datos Etno-Lingüísticos, 9. Lima: Instituto Lingüístico de Verano. 4 p.
* Burtch, Bryan. 1975. Fonología del idioma huitoto muruí.‭ Datos Etno-Lingüísticos, 9. Lima: Instituto Lingüístico de Verano. 9 p.
* Burtch, Shirley, compiler. 1983. Diccionario huitoto murui.‭ Serie Lingüística Peruana, 20. Yarinacocha: Ministerio de Educación and Instituto Lingüístico de Verano. 2 vols. 262, 166 p.
* Waterhouse, Viola G., editor. 1963. Studies in Peruvian Indian languages 1.‭ Summer Institute of Linguistics Publications in Linguistics and Related Fields, 9. Norman: Summer Institute of Linguistics of the University of Oklahoma. vii, 220 p.

## Gwelet ivez
* Yezhoù witotoek rik
* Yezhoù okainek-witotoek rik
Minikaeg

Ur yezh witotoek eus is-skourr ar yezhoù minikaek-mourouiek eo ar **minikaeg** (*mi+ni+ca* pe *meneca*) komzet gant tro-dro da 1.700 den en holl (1995) dreist-holl e Igara-Parana Uhelañ e Kolombia hag ivez e Perou (5 den nemetken).

## Gwelet ivez
* Yezhoù witotoek rik
* Yezhoù okainek-witotoek rik
Yezhoù nipodek

Un isskourr eus ar yezhoù witotoek rik eo ar **yezhoù nipodek** (saozneg: *Nipode*), ennañ 1 yezh komzet e Su Amerika e Perou:

* an nipodeg

## Gwelet ivez
* Yezhoù witotoek
* Yezhoù okainek-witotoek rik
Lanv du an Erika

An eoullestr **Erika**, marilhet en Enez Valta, a reas peñse d'an 12 a viz Kerzu 1999 da 8 eur 15 er su da Enez ar Gerveur. Laosket e voe da vont d'ar strad war-dro  tonnenn mazout n° 2, unan eus ar re c'hludekañ. Antronoz e voe saotret aodoù su Penn-ar-Bed hag holl aodoù su Breizh ha Vañde, ha Charente-Maritime zoken. Unan eus al lanvioù du ledanañ a zo bet en Istor e voe.

### Liammoù diavaez
* Lanv du an Erika war lec'hienn ar CEDRE

## Gwelet ivez
* Listenn al lanvioù du pennañ
Nipodeg

Ur yezh witotoek eus isskourr ar yezhoù nipodek eo ar **nipodeg** (*ni+pode*) komzet gant tro-dro da 100 den e Perou (1991).

## Gwelet ivez
* Yezhoù witotoek rik
* Yezhoù okainek-witotoek rik
Lanv kimiek ar Brea

D'an 22 a viz Genver 1988 e kollas ar **Brea**, ul lestr panamean, ur 700 bennak a tonelladoù sulfur sodiom (Na2S) hag aketon (C3H6O) p'edo a-vaez da Eusa. Kavet e voent war-lerc'h tamm-ha-tamm war aodoù Breizh.

## Liammoù diavaez
*,  Brea - Cedre

## Gwelet ivez
* Listenn al lanvioù du pennañ
Broadelouriezh

Ar **vroadelouriezh** zo un ideologiezh aet war wel e dibenn an  hag e deroù an XIXvet kantved : ar vroudelourion en em laka da izili eus ur vroad, a laka ar vroad-se da benntalvezout, hag a lavar c'hoantaat stourm eviti.

Lod broadelourien a gav gwelloc'h ober dave d'an dud a zo kar dezho dre o gwad, ha re all a ra dave d'an dud a zo ganet war douar ar memes Stad hag int.

Meur a seurt broadelouriezh zo.
* Hini ar pobloù hep Stad ha hini ar Stadoù : Euskariz ha Gallaoued, da skouer.
* Hini an *dieubiñ* ha hini an *aloubiñ* : Ukrainiz ha Rused, da skouer.
* An hini a vez embannet he lorc'h hag an hini a vez kuzhet evel un dra vezhus : Gallaoued ha Bretoned, da skouer.

## Orinoù
### Ganedigezh ar vroadelouriezh vodern
Pan eo bet an *natio*, ur gêr latin, un termen implijet ha troet a-dreuz ar c'hantvedoù evit termeniñ pobloù pe veuriadoù pe strolloù tud liesseurt, ne weler ket un elfennadur politikel ha gwirael a-raok Kantved ar Sklêrijenn, an XVIII kantved. Gant ar bredourien ha politikourien gall eo bet embannet e oa sujidi roue Bro-C'hall, keodeded ur vroad, ar Vroad C'hall. Dic'hallus avat voe ket mirout ar roue hag ar vroad asambles ken : goude ma voe bet nullet an unpenniezh e voe ret termeniñ piv a oa gwir brogarour hag enebour ar Vroad (unpennelourien, Chouaned, trafikerien, hag all).
## Ar vroadelouriezh vreizhat
Meur a ster zo d'ar vroadelouriezh vreizhat.
* Ar voadelouriezh en ur ster strizh, da lavarout eo ar strolladoù a lavar bezañ a-du gant ar vroadelouriezh.
* Ar vroadelouriezh en ur ster ledan, a vod an holl strolladoù politikel diazezet e Breizh, a zifenn harzoù istorel Breizh ha yezh ha sevenadur Breizh.
* Ar vroadelouriezh en ur ster ledanoc'h c'hoazh, a vod ar strolladoù sevenadurel hag an aozadurioù a labour war dachenn Breizh hepken pe evit ar brezhoneg dreist-holl. Evel-se e vez lakaet Diwan hag Ofis ar Brezhoneg (ha meur a aozadur all da-heul) da vroadelourien gant ar republikanourion, evit diskar o brud da gentañ, hag evit lakaat ar Stad c'hall da enebiñ outo da c'houde. N'eus tost da zen ebet e Breizh avat o vagañ kasoni ouzh nep bro all ebet, ha pa vefe Bro-C'hall. Brogarantez a vez maget gant ar vroadelourion vreizhat peurliesañ, a zo brogarourion e gwirionez.

*Ar vrogarantez eo ar garantez a vag an den ouzh e vro, ar vroadelouriezh eo ar gasoni a vag ouzh ar broioù all* a lavaras Charles de Gaulle. Evel-just n'eo ket sell ur Breizhad an hini eo.

## Pennadoù kar
*Etrebroadelouriezh
*Brogarantez 

## Notennoù
22

775 AUC (*Ab Urbe Condita* = goude diazez Kêr-Roma) / 0022 goude Krist
----

### Skiantoù an den

## Darvoudoù
### [[Impalaeriezh roman]]
* Impalaer : Tiber (Tiberius Caesar Divi Augusti Filius Augustus), adalek an 19 Eost 14 (>16.03.37) 
* Koñsuled : D(idius) Haterius Agrippa & C(aius) Sulpicius Galba 
* Kemer a ra ar gwir roman lec'h ar c'hustumoù keltiek e Galia.
* Tiber a zifenn ouzh ar baotred bezañ gwisket gant seiz.

### [[Breizh-Veur|Breizh (-Veur)]]
* **[[Cunobelinos]], roue an [[Trinovantes|Drinovanted]] hag ar [[Catuvellauni|Gatuvellauned]]  (''c.'' -10/+40)**  

### [[Persia]]

### [[Sina]]
* Da-heul "emsavadeg an Divabrantoù Ruz" e teu tierniezh Haned ar reter war an tron en-dro dre ar briñsed Liu Xiu ha Liu Xuan (fin e 220). Bodañ a ra Liu Xuan daou strollad ha penn da Chang'an.
### Relijionoù ha mitologiezhioù

### Arzoù ha sevenadur

### Teknikoù ha skiantoù da dalvezout

### Buhez pemdez ha dudi

## [[:Rummad:Ganedigezhioù 22|Ganedigezhioù 22]]
* Valeria Messalina, trede gwreg an Impalaer roman Claudius

## [[:Rummad:Marvioù 22|Marvioù 22]]

## Gwelet ivez
* Roll ar Pennoù Stad e 22
23

776 AUC (*Ab Urbe Condita* = goude diazez Kêr-Roma) / 0023 goude Krist
----

### Skiantoù an den

## Darvoudoù
### [[Impalaeriezh roman]]
* Impalaer : Tiber (Tiberius Caesar Divi Augusti Filius Augustus), adalek an 19 Eost 14 (>16.03.37) 
* Koñsuled : **[[C(aius) Asinius Pollio]] & [[C(aius) Antistius Vetus]]** 
* Neron Kaezar, ha Drusus Kaezar, mab Germanicus, a zo dizkouezet d'ar Sened gant Tiber.
* Lakaat a ra Sejan da ampoezoniñ Drusus Yaouank, advab Tiber. Bodet eo ar gward pretorian gantañ en ur c'hazarn hepken e Roma. Aonik eo ar gouarnamant rak iriennoù a bep seurt e gwir pe e gaou. Embannet e vez lezennoù dispis da wareziñ ar galloud o kreñvaat evel-se enkrez an diraniezh. E vad a ra Sejan eus an aergelc'h-se a-benn kreñvaat e c'halloud. Kregiñ a ra da vezañ mestr war ar Sened ha war Tiber. Ur wech kollet e vab gantañ e tilez Tiber traoù an Impalaeriezh evit en em reiñ d'ar plijadurioù.
** Dalc'het eo gward an Impalaerien roman er-maez eus kêr, er fabourzioù.
* Ren Ptolemaios, roue Mauretania (fin e 40).

## [[Breizh-Veur|Breizh (-Veur)]]
* **[[Cunobelinos]], roue an [[Trinovantes|Drinovanted]] hag ar [[Catuvellauni|Gatuvellauned]] (''c.'' -10/+40)**  

### [[Persia]]

### [[Sina]]
* Adsavet eo perc'henniezh prevez an douar. 
* Sevel a ra an Impalaer Liu Xuan, anezhañ un diskennad eus an dierniezh impalaerel Han war an tron. E penn an emsaverien a-enep da dierniezh Xin Wang Mang e oa. 
* Drouklazhet eo an Impalaer skaper Wang Mang.

### Relijionoù ha mitologiezhioù

### Arzoù ha sevenadur

### Teknikoù ha skiantoù da dalvezout
* Embann a ra an douaroniour gresian Strabon *Douaroniezh*, ul labour a zispleg ar bed anavezet gant ar Romaned hag ar C'hresianed kozh da vare an Impalaer Aogust. Al levr nemetañ eus e seurt zo deuet betek ennomp eus mare an Henamzer ez eo.

### Buhez pemdez ha dudi

## [[:Rummad:Ganedigezhioù 23|Ganedigezhioù 23]]
* Plinius an Henañ, skrivagner skiantour ha naturour Henroma, bet ganet e Como (aozer an "Istor Naturel", hag eontr Plinius ar Yaouankañ).

## [[:Rummad:Marvioù 23|Marvioù 23]]
* Drusus Julius Caesar, mab an Impalaer Tiberius Claudius Nero Caesar, ampoezonet.
* 6 Here : Wang Mang, Impalaer Sina eus an dierniezh Xin, bet skrapet ar galloud gantañ digant an dierniezh Han.
* Juba II, roue Mauretania.

## Gwelet ivez
* Roll ar Pennoù Stad e 23
Mauretania

Ur rouantelezh verber war aod Norzhafrika e oa **Mauretania** (anvet diwar anv ar meuriadoù Mauri a roas o anv d'ar Vaoured diwezhatoc'h). En em ledañ a rae war kornôg Aljeria, ar Plaza de soberanía spagnol hag hanternoz Maroko. Ne oa ket diazezet rouantelezh Mauretania e-lec'h m'emañ Maouritania hiziv war aod ar Meurvor Atlantel e su Sahara ar C'hornôg.

Gant emled an Impalaeriezh roman e teuas Mauretania da vezañ ur rouantelezh suj. Roma a anvas enni ar roue suj Juba II eus Numidia. Pa varvas Juba e 23 e savas e vab Ptolemaios Mauretania war an tron en e lec'h. Desavet e oa bet Ptolemaios e doare ar Romaned. E 40 e voe lazhet gant Caligula a zivizas stagañ Mauretania da vat ouzh an Impalaeriezh evel ur broviñs roman e 42 dindan ur gouarnour impalaerel (ha neket unan a-berzh ar Sened).

Er  e tivizas an Impalaer roman Glaoda Iañ rannañ Mauretania e div lodenn etre Mauretania Caesariensis ha Mauretania Tingitana a-hed linenn ar stêr Mulucha (Muluya) e-tro 60 km er c'hornôg da kêr Oran hiziv :
*Mauretania Tingitana, anvet da-heul anv he c'hêr-benn Tingis (Tanjah hiziv)
* Mauretania Caesariensis, enni kornôg ha kreiz Aljeria betek Kabilia (kêr-benn Cherchell hiziv, diwar an anv *Caesaria*. 

Un Impalaer eus Roma zo bet genidik eus Mauretania : ar marc'heg Macrinus, a dapas krog er galloud goude muntr Caracalla e 217, nemet trec'het e voe d'e dro ha lakaet d'ar marv war urzh an impalaer Elegabalus er bloaz war-lerc'h.

A-c'houde Tetrarkiezh an Impalaer Diokletian (293), e voe rannet ar vro e teir froviñs pa voe tennet ar vro reterañ vihan Sitifensis diouzh Mauretania Caesariensis. 

## Gwelet ivez
* Roll rouaned Mauretania
* Bocchus I Mauretania
* Jugurtha

## Mammennoù ha daveennoù
(da glokaat)
*  Westermann, *Großer Atlas zur Weltgeschichte*
Mauretania (disheñvelout)

***Mauretania*** a c'hall ober dave da :

* Fazi evit Maouritania, ur vro en Afrika.
* Mauretania, ur rouantelezh Verber kozh.
* An RMS Mauretania a oa anv ur vorlinenn vreizhveuriat.
Mauri

**Mauri** a c'hall ober dave da :

* E Maorieg Zeland-Nevez, e talvez **Mauri** kement ha ***nerzh buhez*** a zalc'h a-gevret holl skourroù boro ar Vaoried en un unanenn hepken.

* E mitologiezh Polinezia, eo **Mauri** ene unan bennak a zalc'h da vevañ goude e varv. Mui pe vui eo kevatal da dasmantoù ar C'hornôg - gwelet Mauri (ene).

*Ar **[[Mauri|Vauried]]** a oa anv tud Mauretania (disheñvel eus Maouritania); roet o deus o anv d'ar Vaoured.

*Mauri a oa anv ur film savet e 1987 e Zeland-Nevez.
Plaza de soberanía

**Plazas de soberanía** (ger-ha-ger 'lec'hioù souverenite') zo un termen istorel a veze implijet evit ober anv eus an teroueroù dalc'het war-eeun gant Spagn e Norzhafrika (enebet ouzh ar pezh a oa gwechall ar protektorat spagnol war norzh Maroko ha Sahara ar C'hornôg).

Pemp ***plaza de soberanía*** zo, en o zouez div ***plaza mayor*** ('lec'hioù bras'):
* Ceuta
* Melilla

ha teir ***plaza menor*** ('lec'hioù bihan'):
* inizi Chafarinas, 
* Peñón de Alhucemas, 
* Peñón de Vélez de la Gomera,

Ouzhpenn ar re-mañ, emañ an Isla Perejil, un tamm enezennig roc'hellek distro nepell eus Ceuta, a zo bet danvez un tabut gant Maroko e 2002, hag a zo bet termenet evel ur Plaza de Soberanía ouzhpenn abaoe. Koulskoude n'eo ket tre ur Plaza de soberanía e gwirionez, kentoc'h ur seurt tachenn etre, un *no-man's land*.

Kêrioù emren eo bremañ al 'Lec'hioù bras' zo eus Ceuta ha Melilla (ur seurt kumuniezh emren). Ledanoc'h eo o galloudoù eget re ar c'huzulioù-kêr boas (gouest int da embann reolennadurioù a-benn seveniñ oberoù zo, gant ur giriegezh uheloc'h eget re ar c'hoñsailhou-kêr all). Nebeutoc'h a otonomi o deus memes tra eget ar c'humuniezhioù otonom da vat. (n'o deus ket galloudoù lezennel otonom). Setu perak ne vez ket graet nemeur ken gant an droienn 'plaza de soberanía' hiziv pa vez anv eus an div gêr-mañ.

Al 'lec'hioù bihan' a ya d'o ober enezennigoù bihan nepell eus aod Maroko. N'eus ket a boblañs sivil warno. Administret int war-eeun gant gouarnamant Madrid.

Ezel int eus Unaniezh Europa evel ar peurrest eus Spagn. Ober a reont gant an euro. An eil gant egile e sav poblañs ar *plaza de soberanía* da 145,336 a dud. Ingalet eo an dud hanter-hanter etre Ceuta ha Melilla mui pe vui, daoust m'eo un tammig stankoc'h an dud e Ceuta.

Pa voe dilezet protektorat Spagn war hanternoz Maroko ha pa voe anavezet dizalc'hiezh ar vro ganti e 1956 ne voe ket dilezet ar 'plazas de soberanía' peogwir e oant bet ul lodenn eus Spagn abaoe ar  hag ar  ha, dre se, e oant chomet er-maez eus ar protektorat.

Strolladoù nasionalist Maroko a c'houlenn souverenite ar vro war tout al lec'hioù-se a-benn sevel Maroko Veur.

## Liammoù
*  Kartenn dalc'hoù Spagn e Norzh Afrika
*  Savboent Maroko war Ceuta, Melilla hag ar Plazas de Soberania (e galleg)
Plutark

**Plutark** eo an anv a zo roet da :
# Plutark C'heronea (46-125). Istorour, politikour, prederour gresian. Gwelout Ploutarc'hos.
# Plutark Atenas (350-432). Prederour gresian, krouet gantañ skol blatonek nevez Atenas.
# Plutark Alesandria (merzheriet e 202). Sant kristen a vez lidet d’an 28 a viz Mezheven.
John Napier

**John Neper**, pe **John Napier** diouzh e anv mat, bet ganet e Dinedin e 1550 ha marvet d'ar 4 a viz Ebrel 1617 e kastell Merchiston, a oa un doueoniour hag ur matematikour skosat.

Ganet e-barzh un tiegezh pinvidik, hag eñ e-unan baron Merchiston, e teuas da vezañ anavezet pa zifennas ar brotestantiezh, ha peurgetket pa lakaas ar roue Jakez VI Skos war ziwall ouzh c'hoantoù ar roue katolik Fulup II Spagn.

N'eo ket gant ar matematik ez ae ar pep brasañ eus e amzer met leizh a vennozhioù a zeue war e spered evit eeunaat ar jedadennoù. Sevel a reas un nebeud formulennoù trigonometriezh sferek, ledañ a reas implij ar pik evit notadur angl-ha-saoz an niveroù degel, met dreist-holl ec'h ijinas al logaritmoù.

E bal e oa eeunaat ar jedadennoù trigonometrek a oa ezhomm anezho war dachenn an astronomiezh. Lakaat a reas e boan da dermeniñ logaritm ur sinus oc'h en em harpañ war sell ar mekanikerezh war boentoù war fiñv, ha war al liamm etre progreasadennoù aritmetikel ha geometrek

Deskrivet e voe ar benveg nevez-se gant Neper e *Mirifici logarithmorum canonis descriptio* embannet e 1614. Ha lennet e voe gant Henry Briggs a gejas outañ e 1615 hag a gasas e oberenn war-raok en ur ober gant al logaritm degel kentoc'h eget gant al logaritm neperian.
Tierniezh Teodosius

Bet eo **[[Teodosius Iañ|Teodosius I]]** an Impalaer diwezhañ en deus renet war an Impalaeriezh roman unanet. Merkañ a ra emgann Andrinopolis m'eo marvet e ziaraogad Valens e 378 deroù berzh milourel ar varc'hegiezh, a vo arouez teknikoù milourel ar Grennamzer. War-lerc'h Teodosius e voe rannet an Impalaeriezh e div lodenn : Honorius a gemeras penn Impalaeriezh roman ar C'hornôg tra ma yeas Arcadius, mab Teodosius e penn Impalaeriezh roman ar Reter, anvet ivez Impalaeriezh vizantat.

## Frizenn gronologel


ImageSize  = width:1000 height:80
PlotArea   = width:980 height:60 left:10 bottom:20

Period      = from:360 till:520
TimeAxis    = orientation:horizontal
ScaleMajor  = unit:year increment:10 start:360
ScaleMinor  = unit:year increment:5 start:360

Colors =
    id:yellow    value:rgb(0.7,0.7,1) # light yellow
    id:red       value:rgb(1,0.7,0.7) # light red
    id:green     value:rgb(0.7,1,0.7) # light green
    id:blue      value:rgb(1,1,0.7)   # light blue
    id:cyan      value:rgb(0.7,1,1)   # light blue
    id:purple    value:rgb(1,0.7,1)   # light purple
    id:grey      value:gray(0.8)      # grey

PlotData=
  align:center textcolor:black fontsize:8 mark:(line,black) width:25 shift:(0,-5)

  from:    364   till:  378  color:yellow  text:Valens                         
  from:    379   till:  395  color:red     text:Teodosius Iañ
  from:    395   till:  408  color:green   text:Arcadius
  from:    408   till:  450  color:blue   text:Teodosius II
  from:    450   till:  457  color:cyan   text:Markian Iañ
  from:    457   till:  474  color:purple   text:Leon Iañ
  from:    474   till:  474  color:grey   shift:(0,5) text:Leon II
  from:    474   till:  491  color:yellow   text:Zenon Iañ
  from:    491   till:  518  color:red   text:Anastasius Iañ
  



## Tierniezh Teodosius

*Valens, (328-378), bet o ren eus 364 da 378
*Teodosius I Veur, (346-395), bet o ren eus 379 da 395
*Arcadius, (377-408), bet o ren eus 395 da 408
*Teodosius II, (401-450), bet o ren eus 408 da 450
*Markian, (392-457), bet o ren eus 450 da 457
*Leon I Veur, (401-474), bet o ren eus 457 da 474
*Leon II, (467-474), bet o ren e 474
*Zenon I Tarasius, (425-491), bet o ren eus 474 da 491
**Basiliskos (impalaer keveler), (-476), bet o ren eus 475 da 476
*Anastaz I, (430-518), bet o ren eus 491 da 518

## Gwelet ivez
*Roll an Impalaerien roman
Lanfeust des Étoiles

***Lanfeust des Étoiles*** zo bannoù-treset. Gant Christophe Arleston eo bet savet ar senario, an tresadennoù gant Didier Tarquin. Eil kelc’hiad troioù-kaer Lanfeust, un deskard gov deus ar blanedenn Troy eo ; Lanfeust de Troy eo anv ar c’helc’hiad kentañ.

## Diverradenn an istor

Er c’helc’hiad-mañ e lenner penaos eo Troy ur blanedenn d’ar priñs Dheluu, unan eus ar briñsed marc’hadourion eus Meirrion. Milieroù a vloavezhioù zo ’noa graet ar briñsed marc’hadourion o soñj kas un taol-arnod war dTroy : bodañ tud o galloudoù psi (hudouriezh evel a vez graet deus se gant annezidi Troy) endro d’ur c’hatalizer (ar Magohamoth) evit diorren ar galloudoù-se. Thanos ha Lanfeust eo an daou disoc’h war vat nemetken evit ar poent, ar re nemete ’neus ar galloud diharz. Buan a-walc’h e kompreno Lanfeust emañ o vont d’en em gavout e-kreiz kannerezh bras evit an hollved. 
Mont a ra an aozer a-stlabez e-barzh bannoù-treset all ha n’eus ket stumm warnañ da vont gant ar memes paz en heuliad-mañ hag en hini kentañ.

## An albomoù
# Un, Deux, Troy (ISBN 9782845652217)
# Les Tours de Meirrion (ISBN 9782845654051)
# Les Sables d'Abraxar (ISBN 9782845656833)
# Les Buveurs de Mondes (ISBN 9782845659001)
# La chevauchée des bactéries (miz Kerzu 2005, ISBN 2849463183)

## Gwelet ivez
**[[Lanfeust de Troy]]*
**[[Trolls de Troy]]*
*Hollved Troy, hollved faltazius.
*Daveoù Troy, al lies daveoù zo e-barzh heuliad Troy.
Gnomes de Troy

***Gnomes de Troy*** zo un heuliad bannoù-treset fentus hag a dremen war ar blanedenn Troy. 

*Gnomes de Troy* a gont dimp gant fentigelloù yaouankiz Lanfeust, Cixi, C'ian hag o c’hamaradoù, tudennoù pennañ Lanfeust de Troy.

*Senario : Christophe Arleston
*Tresadenoù : Didier Tarquin
*Livioù : Lyse

## Gweled en holl
Pep lec’h war dTroy e vez kavet Gnomed en holl gêrioù, en holl vilajennoù. *An gnomed* eo ar ger a reer gantañ evit komz deus... ar vugale, ar gañfarded vihan a gri, a ra trouz, a’n em gann, a dorr, a ra sotonioù.

N’eo ket bet kavet e c’halloud gant Lanfeust c’hoazh, krog eo Cixi ha C'ian d’ober gant o hini, ha mont a reont da skol ar mestr Nicolède... Gnomes de Troy a gont o buhez pemdez.

## Albomoù
* Levr 0 : *[[Gnomes de Troy (bande dessinée)|Gnomes de Troy]]* (2000) 
* Levr 1 : war ober gant Dav evel kensenarioer gant Arleston

## Embann
### Embanner
*Soleil Productions : Levr 0 (embannadur kentañ al levr 0).

### Kazetennoù
*Lanfeust Mag

## Gwelet ivez
### Liammoù diabarzh
* *[[Les Conquérants de Troy]]*
* *[[Trolls de Troy]]*
* *[[Lanfeust de Troy]]*
* *[[Lanfeust des Étoiles]]*
* Hollved Troy, hollved faltazius.
* Daveoù Troy, al lies daveoù zo e-barzh heuliad Troy.

### Liammoù diavaez
* Lec’hienn diwar-benn an heuliadoù gant Arleston ha bed Troy
*  Lec’hienn embanner holl heuliadoù Troy
Iliz Sant Erwan (Plouneour-Menez)

**Porzh-bered iliz** Plouneour Menez zo bet savet er bloaz 1651 hervez ar pezh a zo skrivet div wech, war unan eus an harpelloù hag er sekretiri. 

War diazez an tour ez eus bet enskrivet anv Pierre de L'Espinay, person.
 
Savet eo bet an iliz e-lec’h unan all goshoc’h hag a oa prest, d’ar mare-se, da gouezhañ en he foull. Diginkl a-walc’h eo ar savouriezh.
*Tour-iliz, ouzhpenn 50 m uhelder, unan eus ar re uhelañ er Vro
* Bolz-enor, 
*Kalvar ar vered, savet e 1540
*Kalvar ar c'hornôg (1641), er-maez eus ar c'hloz, delwenn sant Divi warnañ marteze, unan gant ul labous
*Delwennoù kizellet gant Roland Dore, div anezho, sant Yann ha sant Mazheaz
*Kador-brezeg gant panelloù skultet, warno ar pevar avielour 
*Sternioù-aoter, tri anezho, gant hini ar Rozera, ha dreist-holl hini ar Purgator, kaer meurbet.

War unan eus an daou gloc’h e weler un enskrivadur e galleg :

*Bénite par Mr Y. Le Lann Recteur de Plounaour-Menes*
*Parrain Mr Sébastien J. Le Dall, baron de Tromelin, ancien capitaine de frégate, chevalier des ordres royaux de St Louis, de la légion d’honneur et de l’ordre de St Georges et des deux Siciles*
*Marraine Madame Leontine (?) Le Hénaff, née Revel*
*Maire Mr Théophile JM. Le Hénaff*
*Trésorier Mr JM. Poitevin*
*Membres du conseil Claude Martin, Jean Henry*
*Fondue par [[Briens]] frères à Morlaix. [[1832]]*



Photo0093.aelig,iliz Plouneour Menez.jpg|Aelig
Photo0105.angelot eglise Plouneour Menez (Finistère).jpg|Aelig stern aoter ar Purgator
Les Conquérants de Troy

**Les Conquérants de troy** zo un heuliad bannoù-treset. Klokaat rollad an heuliadoù diwar-benn Troy o tisplegañ penaos e oa bet trevadennet a ra an heuliad-mañ.

*Senario : Scotch Arleston
*Tresadennoù : Ciro Tota
*Livioù : Sébastien Lamirand

## Gweled en holl
Emañ *Kengevread ar Bleunioù* o paouez kavout ur blanedenn nevez Troy. Ur blanedenn diannezet eo, met rak d’ur ouenn gentidik a-walc’h : an drolled. Dibar eo Troy, ’vat, dre ma vez kavet eno ar Magohamoth, loen misterius hag a daol hudouriezh tro-dro dezhañ. 
E soñj a ra Kengevread ar Bleunioù kas un taol-arnod eno evit katalizañ hudouriezh ar Magohamoth ha diorren galloudoù psi e-barzh an drevadennerion. Hag ar re-nes bet enrollet dre heg peurvuiañ ha strewet un tammig pep lec’h war ar blanedenn.  
Dispartiet diouzh o zud eo bet Pajenn Wenn hag he breur Zuynn pa oant bet laosket war dTroy. Start en o soñj ’neunt lakaet adkavout anezhe. Ha kement-se hep kontañ war Van Laack, ’vat, ha zo bet karget gant ar C’hengevread skoazellañ diorren ar galloudoù psi. Krog eo Van Laack, neuze, da sevel ur pezh mell pikol tour hag a servijo d’adkas hudouriezh ar Magohamoth ; evit ober se ’vat ’neus ezhomm da gaout devezhiataerion (sklaved).

## An tudennoù

* **Pajenn Wenn** 
* **Zuynn**
* **Van Laack**

## Albomoù

* Levr 1 : *[[Exil à Port-Fleuri]]* (2005) 

## Embann
### Embanner
*Soleil Productions : Levr 1 (embannadur kentañ).

### Kazetenn
*E-barzh Lanfeust Mag eo bet embannet al Levr 1. 

## Gwelet ivez
### Liammoù diabarzh

* *[[Trolls de Troy]]*
* *[[Gnomes de Troy]]*
* *[[Lanfeust de Troy]]*
* Hollved Troy, hollved faltazius.
* Daveoù Troy, al lies daveoù zo e-barzh heuliad Troy.
* Troy

### Liammoù diavaez
* http://www.lanfeust.com : Lec’hienn war-benn Arleston ha bed Troy
* https://web.archive.org/web/20060424064612/http://www.soleil-lesite.com/ : Lec’hienn embanner holl heuliadoù Troy
L'Encyclopédie Anarchique du Monde de Troy

Dibar eo an heuliad bannoù-treset Troy (*[[Lanfeust de Troy]]*, *[[Les Conquérants de Troy]]*, *[[Gnomes de Troy]]*, *[[Trolls de Troy]]*) gant an hollved klok a vez krouet tamm-ha-tamm. 
Evit displegañ an hollved-mañ hag, ispisial, ar gevredigezh war ar blanedenn Troy, eo deuet ***Encyclopédie Anarchique du Monde de Troy*** er-maez.

## An holloueziadur
Un daspunad titouroù war bed Troy hag e gevredigezh eo an holloueziadur. Kinniget dindan stumm bannoù-treset e vez kavet testennoù, skeudennaouet ha marvailhoù d’o heul a-wezhioù.
Piv eo daneveller an holloueziadur? Hébus e-unan, troll ha kamarad Lanfeust. Dont a reer da lies temoù neuze, evel keoded Eckmül hag e gartieroù, keoded an doueed en Darshan, an hudouriezh pe c’hoazh an drolled hag o sevenadurezh.

## Gwelet iwvz
*Hollved Troy, hollved faltazius.
*Troy
*Daveoù Troy, al lies daveoù zo e-barzh heuliad Troy.
Trolls de Troy

***Trolls de Troy*** zo un heuliad bannoù-treset faltazi harozus.

* Senario : Arleston Scotch
* Tresadennoù : Jean-Louis Mourier
* Livioù : Claude Guth, Yves Lencot

## Gweled en holl

Poblet eo Troy gant tud, trolled ha krouadurioù euzhus pe euzhusoc’h.

Tost an holl dud ’neus ur galloud hud : *lakaat ar blev da hiraat*, *lakaat an dent da gouezhañ*, *teuziñ ar metalioù*, *kerzhet war an dour*...

Krouadurioù gouez eo an Drolled da gont an dud, sevenet-tre int 'vat d'o c'hont dezhe o-unan. Chaseal a reont tost kement a dremen war-hed o zaol. Kreñv-hardi a-gorf, ne zoujont ket nemeur dra, nemet an dour a c'hallfe - daonet e vo ! - gwalc'hiñ anezhe.

Tetram zo un troll ha ’neus advugelet ur plac’h-den, Waha, ur rouezenn ! En peoc’h e vevont en o bilajenn betek an deiz ma teu un tropellad chaseerion trolled da aloubiñ anezhe ha lakaat anezhe dindan gazel-ge. N’hallont ket en em sevel neuze.
 
Tetram hag e verc’h, ha na oant ket eno pa oa arruet ar gwall reuz-mañ, ac’h a war-glask an tu da dennañ o c’hompagnuned deus dindan gazel-ge ha dieubiñ anezhe.

## Albomoù
* Levr 1 : *[[Histoires Trolles]]* (1997)
* Levr 2 : *[[Le Scalp du vénérable]]* (1998)
* Levr 3 : *[[Comme un vol de pétaures]]* (1999)
* Levr 4 : *[[Le Feu Occulte]]* (2000)
* Levr 5 : *[[Les maléfices de la Thaumaturge]]* (2001)
* Levr 6 : *[[Trolls dans la brume]]* (2002)
* Levr 7 : *[[Plume de sage]]* (2004)
* Levr 8 : *[[Rock'n troll attitude]]* (2005)

## Embann
### Embanner
* Soleil Productions : Levrioù 1 da 8 (embannadur kentañ al levrioù 1 da 8).

## Gwelet ivez
* *[[Les Conquérants de Troy]]*
* *[[Gnomes de Troy]]*
* *[[Lanfeust de Troy]]*
* *[[Lanfeust des Étoiles]]*
* Hollved Troy, hollved faltazius.
* Daveoù Troy, al lies daveoù zo e-barzh heuliad Troy.
Didier Tarquin

**Didier Tarquin** zo un tresour bannoù-treset bet ganet e Toulon (Frañs) e 1967. 

## Heuliadoù

Lanfeust de Troy :

# L'Ivoire du Magohamoth (ISBN 9782877642576)
# Thanos l'Incongru (ISBN 9782877643061)
# Castel Or-Azur (ISBN 9782877643948)
# Le Paladin d'Eckmül (ISBN 9782877645669)
# Le Frisson de l'Haruspice (ISBN 9782877646468)
# Cixi Impératrice (ISBN 9782877647953)
# Les Pétaures Se Cachent pour Mourir (ISBN 9782877649230)
# La Bête Fabuleuse (ISBN 9782845650336)

Lanfeust des Étoiles
# Un, Deux, Troy (ISBN 9782845652217)
# Les Tours de Meirrion (ISBN 9782845654051)
# Les Sables d'Abraxar (ISBN 9782845656833)
# Les Buveurs de Mondes (ISBN 9782845659001)
# La chevauchée des bactéries (miz Kerzu 2005, ISBN 2849463183)

Embanner : Soleil Productions
1501

*Diwar-benn bloavezh *'1501*' an [[deiziadur juluan]] eo ar bajenn-mañ.*

## Darvoudoù

### Europa

#### Breizh

#### Frañs
### Azia
#### Reter-nesañ

#### Reter-kreiz

#### Reter-pellañ

### Afrika

### Amerikaoù
#### Norzhamerika
#### Suamerika

### Oseania

### Arzoù ha lizhiri
#### Livañ
#### Sonerezh
#### Lennegezh
### Skiantoù ha politikerezh

### Armerzh
### A bep seurt/diasur

## [[:Rummad:Ganedigezhioù 1501|Ganedigezhioù]]

Gwelet ivez :*[[:Rummad:Ganedigezhioù 1501]]*

## [[:Rummad:Marvioù 1501|Marvioù]]

Gwelet ivez:*[[:Rummad:Marvioù 1501]]*
__NOTOC__
Iliz Sant Pêr (Gwiglann)

**Iliz Sant-Pêr** Gwiglann he deus un tour uhel-tre hag ivez rannoù all dedennus :
*ar porched Su (1615) gant e biñsin dour benniget ;
*ar penn-chantele war patrom familh Beaumanoir ;
*sternioù aoter sant Sebastian hag ar Rozera ;
*ar gador-brezeg, yaouank a-walc’h met kaer-meurbet.

War unan eus an teir c’hloc’h e lenner kement-mañ :

«*l'an [[1767]], Mathurin Hiacinthe AUTHEUIL, Promoteur General du Leon, Recteur de Guiclan, Hervé L'HERROU, parein, Marie POULIQUEN mareine, Louis et Jean Jacob m'ont fait*»

« er bloaz 1767, Mathurin Hiacinthe AUTHEUIL, Vikel-vras Bro-Leon, Person Gwiglann, Herve L’HERROU, paeron, Mari Pouliquen, maeronez, Loeiz ha Yann Jacob o deus ma fardet »
Roll skrivagnerien Al Liamm

*eus 1946 da 1960
**Ronan Huon
**Per Denez
**Abeozen
**Roparz Hemon
**Jarl Priel
**Jakez Konan
*eus 1960 da 1980
**Anjela Duval
**Erwan Evenou
**Yann-Ber Piriou
*eus 1980 da 2000
**Goulc'han Kervella
**Yann Gerven
**Reun ar C'halan
**Pêr ar Bihan (Pêr Diolier)

*abaoe 2000

*Arabat spontañ rak klokaat.*
Iliz Itron Varia ar C'hloastr-Plourin

**Iliz Itron Varia [[ar C'hloastr-Plourin]]** a zoug war ar c’hloc’hdi skoedoù Abaded kozh ar Releg.
E gwirionez, a-raok 1789, e oant mistri war iliz ar C’hloastr.
Ouzhpenn tour an iliz hag a zo dedennus, menegomp c’hoazh :

*ar c’halvar savet war ar blasenn ;

*delwennoù kozh ha dreist holl hini Santez Anna, marteze eus ar XVvet kantved ;

*13 livadur eus ar C’hrist hag an ebestel e traoñ an iliz.

War unan eus ar c’hleier e weler ar gerioù-mañ :

« er bloavezh 1769, an Aotrou Fañch TAUPENOT, graet gantañ e studioù er Sorbonne, Priol abati ar Releg. Aotrou Youenn L’OUAN ha Dimezell Soaz Perrine FUORCE, o deus roet din an anv : (?) ».
Iliz Sant Bleaz (Ar C'hloastr-Pleiben)

Iliz **parrez** ar C’hloastr-Pleiben a zo bet savet e 1538 hervez Couffon, dindan anv *Sant [[Bleaz]]* e galleg.

Ar c’hloc’hdi a zo dreist gant e garidell hag e douribell.
Menegomp ivez :

*ar gador-gofes eus 1770
*ar sternioù aoter, da *Itron Varia Loreta* hag *Itron Varia an Druez*,
*delwennoù kozh evel re Sant Erwan ha Sant Mikael ;

*ar c’halvar kaer-kenañ eus ar .


Image1.eglise Cloitre Pleyben.jpg|Delwenn ar Pieta
Image0.eglise Cloître Pleyben.jpg|Delwenn Santez Katell