open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Motacilla grandis

***Motacilla grandis*** a zo ur spesad golvaneged eus ar c'herentiad Motacillidae.

## Doareoù pennañ

## Boued

## Annez
Neizhañ a ra ar spesad en Enezeg Japan ha nijal kuit da gKorea, Sina ha Taiwan da c'hoañviñ.

## Liammoù diavaez
*  ''Motacilla grandis'' war al lec'hienn BirdLife International.
*  ''Motacilla grandis'' war lec'hienn an International Union for Conservation of Nature (IUCN).

## Notennoù ha daveennoù
Motacilla maderaspatensis

***Motacilla maderaspatensis*** a zo ur spesad golvaneged eus ar c'herentiad Motacillidae.

Dont a ra e anv eus Madras, anv kozh ur gêr e stad Tamil Nadu (India) hag a vez graet Chennai anezhi hiziv an deiz.

## Doareoù pennañ

## Boued
Bevañ a ra diwar amprevaned.

## Annez

Kavout a reer ar spesad e menezioù Himalaya (eus hanternoz Pakistan da vBangladesh) hag Iskevandir Indez.

## Liammoù diavaez
*  ''Motacilla madaraspatensis'' war al lec'hienn BirdLife International.
*  ''Motacilla madaraspatensis'' war lec'hienn an International Union for Conservation of Nature (IUCN).

## Notennoù ha daveennoù
Matathias

Hervez daou levr ar Vakabeed ar Bibl ez eo ar beleg **Mathathias** tad pemp mab. Unan anezo, Youdas, lesanvet *Makabai* ("ar morzhol"), a gemeras penn an emsavadeg enep Antioc'hos Epifan.

Fellout a rae d'ar roue-se ha d'e warlerc'hidi hellenaat an holl bobloù a oa dindan o beli, ar Yuzevien en o-zouez.

Ren a reas Antioc'hos etre 175 ha 164 KJK war ur vro ec'hon  adalek stêr an Eufrates betek harzoù Egipt  gant Antioc'heia da gêr-benn.

Kriz-tre e voe an heskinerezh enep ar Yuzevien evit o lakaat da zilezel o c'hredennoù hag o boazioù. Lod a asantas mont a-du gantañ (1M. **1**:11-15). Lod all a savas da enebiñ. Kemer a reas Mathathias penn ar re-mañ (1M. **2**:27) en em dennas er gouelec'h evit en em brientiñ evit stourm ouzh ar vac'homerien.

Pa varvas Mathathias e kemeras e vab Youdas Makabai e lec'h (1M. **3**:1) etre 166 ha 160 KJK.

Daou levr eus an Testamant Kozh, Kentañ Levr ar Vakabeed hag Eil Levr ar Vakabeed a gont istor an emsavadeg hag an emgannoù.

## Daveoù
Motacilla tschutschensis

***Motacilla tschutschensis*** a zo ur spesad golvaneged eus ar c'herentiad Motacillidae.

## Doareoù pennañ

## Boued
Bevañ a ra diwar amprevaned.

## Annez hag isspesadoù
Ar spesad a gaver an tri isspesad anezhañ :
* *Motacilla tschutschensis macronyx*, e kreisteiz-kreiz Siberia, biz Mongolia ha biz Sina,
* *M. t. taivana*, e gevred Siberia, Sac'halin ha hanternoz Japan,
* *M. t. tschutschensis*, eus kreisteiz Siberia, hanternoz Mongolia, reter Kazakstan ha gwalarn Sina da viz Siberia ha gwalarn Norzhamerika.

## Liammoù diavaez

## Notennoù ha daveennoù
Kentañ Levr ar Vakabeed

**Kentañ Levr ar Vakabeed** zo unan eus Levrioù ar Vakabeed, ha pevar zo anezho.
Kontañ a ra istor emsavadeg ar Yuzevien enep ar briñsed hellenek a oa mistri war o bro, Antioc'hos Epifan (175-164 KJK) peurgetket.

Matathias, ur beleg, a voe kentañ penn an emsavadeg.

Kemeret e voe e lec'h goude e varv gant e vab Youdas, lesanvet *Makabai* ("ar morzhol"). Gant ar c'hurioù a sevenas e teuas a-benn da skarzhañ an enebour diouzh ar vro war-bouez un nebeud kreñvlec'hioù, Jeruzalem en o-zouez. Glanaet e voe an Templ a oa bet diskaret e 164 ha goude marv Antioc'hos ec'h adkavas ar Yuzevien ar frankiz da lidañ o gouelioù evel a-raok.

Met kendelc'her a reas ar c'hrogadoù ha kouezhañ a reas Youdas Makabai. E vreur Yonathan a gasas neuze ar stourmadeg – gwech oc'h ober emglev gant ar Romaned, gwech gant Spartiz, gwech o klask intent gant roue Siria. En diwezh e kouezhas ivez etre daouarn an enebourien (143 KJK). Kemer a reas Simon plas e vreur Yonathan evel "beleg-meur ha penngadour ha pennrener ar Yuzevien". Ken brudet hag e vreudeur e voe Simon dre e galonegezh hag e garantez evit hêrezh e dadoù.

Pa daoler ur sell war an emsavadeg o doa renet e c'heller lavarout o doa dieubet o bro diouzh an estren, diazezet ur Stad yuzev dizalc'h, adsavet al Lezenn hag al lidoù hengounel ha degaset ar surentez d'ar bobl Mervel a reas Simon e 134 KJK..

Dianav eo oberour Kentañ Levr ar Vakabeed ; skrivet e vefe bet an oberenn war-dro ar bloavezh 100 KJK.

## Daveoù
Saint-Raphaël

**Saint-Raphaël** zo un anv-lec'h gallek.

## Gerdarzh
Diwar an anv sant Raphaël

## Lec'hioù
### 
* Saint-Raphaël en Dordogne.
* Saint-Raphaël en Var.

### 
* Saint-Raphaël 
* Saint-Raphaël en Albertville 

### 
* Saint-Raphaël, kêr

## Evaj
* Saint-Raphaël evaj diwar win.
Albertville

**Albertville** zo un anv-lec'h gallek, ha hini meur a lec'h.

### 
* Albertville, en Kebek
* Albertville, en Saskatchewan

### 
* Albertville,en Alabama
* Albertville, en Minnesota

### 
* Albertville (Savoia)

### 
* Albertville, anv kozh Kalemie e Republik Demokratel Kongo
Lend-Lease

**Lend-Lease** ("Prestañ-Feurmiñ") pe **Lend-Lease Act** ("Lezenn Prestañ-Feurmiñ"), an titl ofisiel o vezañ *An Act to Promote the Defense of the United States* eus ar programm sikour-brezel sevenet gant ar Stadoù-Unanet e-pad an Eil Brezel-bed.
Kemer perzh er brezel en un doare damguzh e oa ar pal kentañ ; a-c'houde tagadenn Pearl Harbor d'ar 7 a viz Kerzu 1941 avat, ha donedigezh SUA er brezel, e voe lakaet kresk er sikourioù hag en un doare ofisiel.

Dre an obererezh-se e voe roet lamm da lezennoù neptuegezh 1930. Al lezenn Lend-Lease, votet gant 317 mouezh a-du hag 71 a-enep e kambr dileuridi Stadoù-Unanet Amerika ha gant 60 a-du evit 31 a-enep er Sened, sinet d'an 11 a viz Meurzh 1941, a roas an tu da brezidant ar Staoù-Unanet « da werzhañ, reiñ, eskemm, feurmiñ pe zafariñ gant doareoù all » an holl vinvioù difenn da nep gouarnamant « mar soñj d'ar prezidant ez eo kreiz e zifenn da geñver surentez ar Stadoù-Unanet.»

## Dafar war vor
Bigi treuzkaset gant Stadoù-Unanet Amerika e-pad al Lend-Lease (1940-1945)

## Liammoù diavaez
*  ''Lend/Lease Vehicles''
*  ''Lend-Lease Shipments, World War II'' (Washington: Departamant an Difenn, 1946)
*  ''Lend Lease Routes - Kartennoù ha berrskridoù diwar-benn hollad an dafar Lend-Lease kaset da URSS
Suharto

**Hadji Muhammad Suharto** pe **Soeharto** (8 a viz Mezheven 1921 - 27 a viz Genver 2008) a oa ur jeneral hag ur politiker eus Indonezia, prezidant e vro etre 1967 ha 1998.

Jeneral e oa Suharto pa voe kemeret ar galloud gant arme Indonezia e 1965, goude ur meni taol-stad gant Strollad Kommunourien Indonezia, a-hervez, a-enep ar prezidant Sukarno. Gant an arme e voe lazhet ur bern tud, komunourien ha tud kontet da vezañ a-du ganto. Kemer lec'h Sukarno a reas Suharto neuze : adalek 1966 e voe e penn ar gouarnamant, hag adalek 1967 e voe e penn ar stad. Dont a reas da vezañ prezidant, en un doare ofisiel, d'ar 27 a viz Meurzh 1968. Ren a reas war ar vro betek 1998, evel un diktatour.

Goude manifestadegoù studierien e rankas kuitaat e bost d'an 21 a viz Mae 1998. Kemeret e voe e lec’h gant ar prezidant Bacharuddin Jusuf Habibie.

Goude dibenn e brezidantelezh e voe kaset dirak al lez-varn, er bloavezh 2000. Tamallet e voe dezhañ bezañ bogodet 571 milion a zollaroù, kemeret e kefioù ar stad. Paouezet e voe gant ar prosez avat, abalamour d’e oad ha d’e yec’hed. E vab hag e lez-vreur a voe kaset dirak al lezioù-barn ivez evit abegoù heñvel, met kastizoù dister a voe roet dezho. Mervel a reas Suharto en ospital Jakarta d’ar 27 a viz Genver 2008.

## Notennoù
Uzin traktourioù Stalingrad

**Uzin traktourioù Stalingrad Dzerjinski** (Rusianeg: **Stalingradski Traktorny Zavod**) berraet e **STZ**a oa anv ur greizenn greantel troet war ar sevel traktourioù a-raok bezañ lakaet da broduiñ kirri-hobregonet T-34 e-pad an Eil Brezel-bed. 

Lec'hiet e oa e Stalingrad ha bet e oa bet unan eus al lec'hioù ardamez d'an nerzh difenn soviedel e-pad emgann Stalingrad. Hiziv-an-deiz ez eus c'hoazh eus an uzin anvet Uzin traktourioù Volgograd (Rusianeg: Волгоградский тракторный завод, Volgogradski traktorni zavod, pe ВгТЗ, berraet ivez e VgTZ).

Betek ar bloavezh 1961 e oa graet gant an anv Uzin traktourioù Stalingrad (Rusianeg: Сталинградский тракторный завод им. Ф. Э. Дзержинского, Stalingradski traktorni zavod im. F.E. Dzerzhinskogo, pe СТЗ). Krouet e 1930 ar greizenn greantel a oa ul lod eus an obererezhioù bet lakaet war ar stern hervez steuñ diorodur bliv greanterezh an URSS soñjet er bloavezhioù 1920.
Samouil Marchak

**Samouil Iakovlevitch Marchak** (en ruseg Самуи́л Я́ковлевич Марша́к) ganet e 1887 e Voronej, marvet e 1964 e Moskou, zo ur barzh ha troour rus.
Zuleika

**Zuleika** zo un anv roet d'ar merc'hed, hag a vefe a orin persek pe arabek.

## Gerdarzh
Seblantout a ra dont eus an anv Zoulaic'ha, roet da gwreg Potifar er C'horan.

## Tud
*Zuleyka Rivera, dougerez dilhad puertorikan
*Zuleikha Robinson, aktourez saoz
*Züleyxa Seyidməmmədova, aerlomanez azeri ha sovietek

## Lennegezh
* *Zuleika Dobson*, romant saoznek fentus gant Max Beerbohm.

## Notennoù
Pesenàs

**Pesenàs** (en okitaneg), pe **Pézenas** (e galleg), zo ur gumun c'hall e departamant Hérault er rannvro Languedoc-Roussillon-Midi-Pyrénées.

## Tud vrudet
*Émile Mazuc (1832-1905), alvokad, saver ur yezhadur eus okitaneg Languedoc 
*Paul Vidal de la Blache (1845–1918), douaroniour
*Jean Bène (1901–1992), rezistant ha politiker
*Boby Lapointe (1922–1972), skrivagner ha kaner
*Molière (Jean-Baptiste Poquelin) (1622–1673), a voe o chom e Pezenàs e-pad ur pennad gant e strollad *L'Illustre Théâtre*.
Johann Anton Güldenstädt

**Johann Anton Güldenstädt** (26 a viz Ebrel 1745 e Riga, Latvia &ndash; 23 a viz Meurzh 1781 e Sant-Petersbourg, Rusia) a oa un Alaman eus ar broioù balt a voe naturour hag ergerzher e servij Impalaeriezh Rusia.

Yaouank e oa c'hoazh pa varvas e dud. Mont a reas da studiañ apotikerezh, louzawouriezh ha skiantoù an natur da Verlin, adalek 1763. Da 22 vloaz e tapas un doktorelezh mezegiezh e skol-veur Frankfurt an der Oder. Er bloaz war-lerc'h, e 1768 ez eas gant tud eus Akademiezh rusian ar Skiantoù da ergerzhet kreisteiz Rusia, war c'houlenn an impalaerez Katelin II. Beajiñ a reas Güldenstädt, asambles gant Samuel Gottlieb Gmelin, dre Ukraina, rannvro Astrac'han, menezioù Kaokaz ha betek Jorjia, hag a oa dianav a-walc'h d'ar Rusianed da neuze. E miz Meurzh 1775 e tistroas ar veajourien da Sant-Petersbourg. Er mizioù hag er bloavezhioù war-lerc'h e embannas pennadoù en alamaneg hag e latin, diwar-benn istor, douaroniezh ha natur ar broioù a oa bet ergerzhet gantañ. Met mervel a reas e miz Meurzh 1781, gant an derzhienn, hag embannet e voe ar braz eus e labour gant Peter Simon Pallas, gant an titl *Reisen durch Russland und im Caucasischen Gebürge (1787–91)* ("Beajoù dre Rusia hag e menezioù Kaokaz").

Gant an ergerzhadenn-se e voe desket ur bern traoù diwar-benn douaroniezh, douarouriezh, loened, plant ha yezhoù ar rann-se eus ar bed. Gant Güldenstädt e voe deskrivet pizh yezhoù Kaokaz, evel ar yezhoù kartvelek. Ar wech kentañ e oa da skiantourien mont da studiañ ar broioù-se a-dost. Diouzhtu goude ar veaj-se e krogas ar Rusianed da ziskouez o interest evit ar broioù-se. Hag un tammig diwezhatoc'h e teuas Jorjia da vezañ ur vro "gwarezet" gant Rusia, dre Feur-emglev Georgievsk.

E louzawouriezh e reer gant ar berradur "Gueldenst" evit ar skiantour-se, en anavadurioù skiantel ar plant.

## Liamm diavaez
*Google Books - levrioù Güldenstädt
Kentañ brezel Indez-Sina

**Kentañ brezel Indez-Sina** a voe ur brezel etre Bro-C'hall ha Republik Demokratel Viêt Nam, bet embannet d'an 2 a viz Gwengolo 1945 gant broadelourien gomunour ar Việt Minh, en Indez-Sina c'hall. Kregiñ a reas e 1946 hag echuiñ a reas e 1954.

Disoc'h ar brezel a voe divod ar c'hevredad, lorc'h ar broioù nevez krouet eus an Impalaeriezh trevadennel c'hall ha rannadur an tiriad vietnamian, ar 17vet ledredenn Norzh a rae al linenn disparti etre an daou lu: nerzhioù an RDV en Norzh, an nerzhioù gall er Su. 500 000 a dud a oa bet lazhet.

Miz Eost 1945: ar Việt Minh, talbenn dizalc'hour vietnamian renet gant ar gomunourion, a denn gounid eus dalc'hidigezh Indez-Sina gant ar Japaniz pemp miz en a-raok (kennaroud brezel ar Meurvor Habask), a gemeras ar galloud en drevadenn c'hall. Gouarnamant da c'hortoz ar Republik C'hall a gasas prim ur c'horfad soudarded ergerzhad evit adkemer an tiriad kollet. Buan a-walc'h e drenkas an darvoudoù goude miz Du 1946 betek degouezhout d'ur brezel etre nerzhioù Republik Demokratel Viêt Nam hag ar C'hallaoued.
## Red an darvoudoù
* 1946

** 23 a viz Du 1946: Bombezadeg Hải Phòng
** 19 a viz Kerzu 1946 - 18 a viz C'hwevrer 1947 : Emgann Hanoï (1946) 
* 1947
** 7 a viz Here 1947- 15 a viz Du 1947 : Oberiadur Brezel Lea
* 1948
** 25 a viz Gouhere 1948: Emgann Phu Tong Hoa
* 1950
** 18 a viz Gwengolo 1950 : Kouezhadenn Dông Khê
** 1añ a viz Here 1950 - 13 a viz Here 1950: Emgann an RC 4
** 23 a viz Gwengolo 1950 - 4 a viz Here 1950 : Emgann Sin Ma Kay

* 1954
** 13 a viz Meurzh 1954 - 7 a viz Mae 1954 : Emgann Điện Biên Phủ
Lenn Inari

**Lenn Inari **(Finneg : *Inarijärvi */ *Inarinjärvi *; Samieg an Norzh : *Anárjávri *; Samieg Inari : *Aanaarjärvi *; Samieg Skolt : *Aanarjäu'rr* ; Svedeg : *Enare träsk* ; Norvegeg : *Enaresjøen*) eo lenn vrasañ Sápmi hag an trede brasañ lenn e Finland.
Emañ e tu-kleiz Lappi hag e tu-kleiz ar C'helc'h Arktika. Emañ al lenn 117–119 metr dreist live ar mor. E-kichen an harz gant Rusia emañ, hag ahont eo meret gant tredanerez Kaitakoski. Revet e vez al lenn etre miz Du ha miz Mezheven, dre voaz.

Ouzhpenn 3 000 enezenn a gaver war al lenn. *Hautuumaasaari *("Enez ar Vered") hag *Ukonkivi *("Maen Ukko") eo ar re vrudetañ. An eil a oa bered an Hensamied, eben ul lec'h ma aberzhe an annezidi gwechall-gozh. A bep seurt pesked a gaver e dour Inari : dluzhed, eoged, eoged feuteun *(Onchorhynchus mydiss)*, persked, bekeded hag all.

En em astenn a ra al lenn war ur gorread a 1 040 km². Redek a ra an dour war-du an hanternoz, dre ar stêr Paatsjoki hag aber ar Varangerfjord, e Mor Barents.

Eno emañ ar wrac'h Serafina Pekkala o chom, e levrioù Philip Pullman, *[[His Dark Materials]]*.

## Daveennoù
Cei Connah

**Cei Connah** (*Connah's Quay* e saozneg) zo ur gêr hag ur gumuniezh eus Kembre, e Sir y Fflint, war harzoù Bro-Saoz, nepell diouzh Chester.

Ar gêr vrasañ eo er gontelezh. Cei Connah, asambles gant Shotton, a ya d'ober un tolpad-kêrioù bras, ennañ tost d'an hanter eus poblañs tolead Glannau Dyfrdwy. E-kichen Cei Connah emañ rivinoù Kastell Ewlo.

E 2011 e oa  a dud o chom e kumuniezh Cei Connah ha  anezho a oa kembraegerien (10%).

## Notennoù
Fregata magnificens

***Fregata magnificens*** a zo ur spesad evned eus ar c'herentiad Fregatidae.

Anvet e voe *Fregata minor magnificens* (kentanv) da gentañ-penn (e 1914) gant an evnoniour amatour aostralian Gregory Mathews (1876-1949).

Evn broadel Antigua ha Barbuda eo.

## Doareoù pennañ

## Boued
Bevañ a ra diwar besked dreist-holl (pesked-nij peurvuiañ) paket war nij (dre ma n'eo ket didreuzus e bluñv ned a ket ar spesad war an dour).

## Annez
Kavout a reer ar spesad e meurvorioù Atlantel (lodenn gornôg) ha Habask (lodenn reter).

## Liammoù diavaez
*  ''Fregata magnificens'' war al lec'hienn BirdLife International.
*  ''Fregata magnificens'' war lec'hienn an International Union for Conservation of Nature (IUCN).

## Notennoù ha daveennoù
Joseph und seine Brüder

**Joseph und seine Brüder** zo ur romant alamanek gant Thomas Mann , savet entre 1933 ha 1943. Adkontañ a ra en e zoare istor Jozeb, a gaver e levr ar C'heneliezh, er Bibl.
Yr Wyddgrug

**Yr Wyddgrug** (*Mold* e saozneg) zo ur gêr hag ur gumuniezh e biz Kembre e Sir y Fflint. Emañ en ur c'hroashent, etre Rhuthun er c'hornôg ha Chester er reter. E-kichen Yr Wyddgrug emañ torgennoù koadek Bryniau Clwyd.

Dont a ra an anv eus ar gerioù "gŵydd" (kar d'ar ger "gwelet") ha "crug" (krugell) ; da lavaret eo e talvezfe kement ha "torgenn hag a weler splann". Diasur eo orin an anv saoznek "Mold", met gallout a rafe dont eus "mont-hault" (menez uhel) e normaneg, pe eus un anv-den norman, Robert de Montalt.

E 2011 e oa  a dud o chom e kumuniezh Yr Wyddgrug ha  anezho a oa kembraegerien (21,1%).

## Tud vrudet
*Richard Wilson (1714-1782), livour.
*Daniel Owen (1836-1895), skrivagner kembraek.

## Notennoù
Fregata ariel

***Fregata ariel*** a zo ur spesad evned-mor eus ar c'herentiad Fregatidae.

Anvet e voe *Atagen ariel* (kentanv) da gentañ-penn (e 1845) gant al loenoniour saoz George Robert Gray (1808-1872).

## Doareoù pennañ

## Boued
Bevañ a ra diwar besked (pesked-nij gwall alies) ha stivell dreist-holl.

## Annez

Ar spesad a gaver an tri isspesad anezhañ :
* *Fregata ariel ariel*, en inizi meurvorioù Indez ha Habask,
* *Fregata ariel iredalei*, en enezeg Maskaregnez,
* *Fregata ariel trinitatis*, en enezeg Trindade e Martim Vaz.

## Liammoù diavaez
*  ''Fregata ariel'' war al lec'hienn BirdLife International.
*  ''Fregata ariel'' war lec'hienn an International Union for Conservation of Nature (IUCN).

## Notennoù ha daveennoù
Fregata minor

***Fregata minor*** a zo ur spesad evned-mor eus ar c'herentiad Fregatidae.

Anvet e voe *Pelecanus minor* (kentanv) da gentañ-penn (e 1789) gant an naturour alaman Johann Friedrich Gmelin (1748-1804).

## Doareoù pennañ

## Boued
Bevañ a ra diwar besked (pesked-nij gwall alies) tra m'emañ war nij.

## Annez hag isspesadoù

Ar spesad a gaver ar pemp isspesad anezhañ :
* *Fregata minor aldabrensis*, e kornôg Meurvor Indez,
* *Fregata minor minor*, eus kreiz ha reter Meurvor Indez da Mor Su Sina,
* *Fregata minor nicolli*, e kreisteiz ar Meurvor Atlantel,
* *Fregata minor palmerstoni*, e kreiz ha kornôg ar Meurvor Habask,
* *Fregata minor ridgwayi*, e reter ar Meurvor Habask.

## Liammoù diavaez
*  ''Fregata minor'' war al lec'hienn BirdLife International.
*  ''Fregata minor'' war lec'hienn an International Union for Conservation of Nature (IUCN).

## Notennoù ha daveennoù
Fregata aquila

***Fregata aquila*** a zo ur spesad evned eus ar c'herentiad Fregatidae.

Anvet e voe *Pelecanus Aquilus* (kentanv) da gentañ-penn (e 1758) gant an naturour svedat Carl von Linné (1707-1778).

## Doareoù pennañ

## Boued
Bevañ a ra diwar besked dreist-holl, pesked-nij peurvuiañ.

## Annez
Neizhañ a ra ar spesad en enez Ascension (er Meurvor Atlantel).

## Liammoù diavaez
*  ''Fregata aquila'' war al lec'hienn BirdLife International.
*  ''Fregata aquila'' war lec'hienn an International Union for Conservation of Nature (IUCN).

## Notennoù ha daveennoù
Fregata andrewsi

***Fregata andrewsi*** a zo ur spesad evned-mor eus ar c'herentiad Fregatidae.

## Doareoù pennañ

## Boued
Bevañ a ra diwar besked (pesked-nij dreist-holl) hag a vez paket war nij.

## Annez
Emañ brosezat ar spesad en Enez Christmas (Aostralia) (e Meurvor Indez) goude m'eo bet kavet betek Mor Sina ar Su hag Aostralia.

## Liammoù diavaez
*  ''Fregata andrewsi'' war al lec'hienn BirdLife International.
*  ''Fregata andrewsi'' war lec'hienn an International Union for Conservation of Nature (IUCN).

## Notennoù ha daveennoù
Eil Levr ar Vakabeed

Hervez troerien An Tour-Tan e vefe **Eil Levr ar Vakabeed** (da lakaat kentoc'h da gentañ, rak skrivet eo bet war-dro 120 KJK. Evel M1 ez eo unan eus al Levrioù eilkanonel.
M)
N'eus ket da glask ennañ un heuliad da Gentañ Levr ar Vakabeed (1M), met un danevell all eus an hevelep darvoudoù, pe damdost. Un berradur e vefe, hervez ar skrivagner, eus un oberenn e pemp levrenn bet skrivet gant Yason, ur C'hurenead yuzev (2M **2**, 23), war-dro 160 KJK.

"E penn e labour en deus laket daou lizher gant Yuzevien Yerousalem d'o breudeur a zo en Ejipt, o pediñ anezho da lidañ a-unan ganto gouel glanedigezh pe dedi an Templ. Klask a ra ar skrivagner tennañ kentel eus an darvoudoù danevellet gantañ : an heskinadeg o deus bet ar Yuzevion da ziwaskañ ne deo nemet un dra reizh en abeg d'o fec'hedoù, met tremenet eo ar brasañ eus ar reuzioù, rak truezet en deus an Aotroù, ha daskoret eo bet al Lec'h santel d'al lidoù ha d'ar gouelioù. Dav eo eta d'o breudeur arallvro kenlidañ ganto ar frankiz adkavet. Evit reiñ tu d'e genvroiz da gompren an darvoudoù c'hoarvezet en deus fellet d'an aozer ober un diverradur anezho.".

Displegañ a ra 2M muioc'h eget 1M orin a heskinadeg he deus degaset emsavadeg Youdas Makabai. Ne veneg na Matathias na breudeur Youdas. Kavout areer e 2M darvoudoù evel istor Eliodor, merzheriadenn Eleazar hag ar seizh breur, a traoù all c'hoazh n'int ket meneget e 1M. Kavout a reer el levr arroudennoù e-keñver ar re varv, dasorc'hidigezh a re just evit ar vuhez peurbadel.

#### Daveoù
Poan-benn

**Poan-benn** a vez graet eus ar boan a santer pe er penn pe er choug. Kaout poan-benn alies a c'hell degas kudennoù darempredoù, kudennoù koubladoù ha kudennoù gant al labour. Bez' ez eus ivez ur riskl uheloc'h a ziwaskadennoù evit an dud tapet alies gant ar boan-benn.

Ar boan-benn a c'hell dont diwar meur a abeg, grevus pe get : ar skuizhder, an diouer a gousk, ar stres, an implij louzoù pe drammoù dudi, bilimadur ur viruz evel ur sifern, gloazadur ar penn, euvradur bliv boued pe evaj yen, kudennoù dent pe fri...
Meur a zoare renkadur a zo bet savet evit ar poan-benn, an hini anavezetañ o vezañ hini an *[[International Headache Society]]* ("Kevredigezh Etrebroadel ar Boan-benn").

## Pennkaozioù
Muioc'h evit 200 doare poan-benn disheñvel a zo bet kavet gant ar skiantourien. Lod a zo dizañjer, padal lod all a laka ar vuhez en arvar. Evit kavout an doare pareañ efedusañ ez eo ret kaout un deskrivadenn resis eus ar poan-benn, furchadennoù neurologel ha, pa vez grevus, arnodoù medisinerezh donoc'h.

## Lec'hioù
E Montroulez ez eus un Alez ar Boan-Benn, hag ur skol er straed-se anvet "skol ar Boan-Benn". Ur prioldi a oa eno gwechall, e chapel gouestlet da sant Iverzin, ur sant a oa brudet da bareañ ar boan-benn.

## Notennoù
Kleñved Alzheimer

**Kleñved Alzheimer** a zo ur c'hleñved neurologel anvet adal ar medisin Alois Alzheimer hag a voe dizoloer ar c'hleñved e 1906. Kleñved Alzheimer a grog sioul met gant red an amzer a ya war washaat. An azon diazez a zo da gaout kudennoù o klask eñvoriñ darvoudoù a-nevez (koll ar memor a-nevez).

Gant ma gendalc'h ar c'hleñved da vont war-raok, an azonioù a 'hell mont etrezek kudennoù gant ar gaoz, kudennoù dihenchañ (aes da vezañ kollet), cheñchamantoù tem-spered bliv, koll al luskadur, koll an nerzh d'ober war e dro e-unan ha kudennoù emzalc'h.

Er bloavezh 2015, e oa tro 48 milion a dud dre ar bed tapet gant ar c'hleñved. An darn anezho a zo oadet a-us da 65 bloaz.
Kanton Aniche

**Kanton Aniche** a zo anezhañ ur rann velestradurel eus Frañs e departamant an Norzh hag er rannvro Hauts-de-France. Krouet e oa bet gant dekred an 17 a viz C'hwevrer 2014.

## Kumunioù
**Kanton Aniche** a ya 26 kumun d'ober anezhañ:
* Aniche
* Arleux
* Auberchicourt
* Aubigny-au-Bac
* Brunémont
* Bugnicourt
* Cantin
* Dechy
* Écaillon
* Erchin
* Estrées
* Féchain
* Férin
* Fressain
* Gœulzin
* Guesnain
* Hamel
* Lécluse
* Lewarde
* Loffre
* Marcq-en-Ostrevent
* Masny
* Monchecourt
* Montigny-en-Ostrevent
* Roucourt
* Villers-au-Tertre.

## Daveoù
Kanton Annœullin

**Kanton Annœullin** a zo anezhañ ur rann velestradurel eus Frañs e departamant an Norzh hag er rannvro Hauts-de-France. Krouet e oa bet gant dekred an 17 a viz C'hwevrer 2014.

## Kumunioù
**Kanton Annœullin** a ya 24 c'humun d'ober anezhañ:
* Allennes-les-Marais
* Annœullin
* Aubers
* La Bassée
* Bauvin
* Camphin-en-Carembault
* Carnin
* Don
* Fournes-en-Weppes
* Fromelles
* Hantay
* Herlies
* Illies
* Le Maisnil
* Marquillies
* Ostricourt
* Phalempin
* Provin
* Radinghem-en-Weppes
* Sainghin-en-Weppes
* Salomé
* Wahagnies
* Wavrin
* Wicres

## Daveoù
Kanton Aulnoye-Aymeries

**Kanton Aulnoye-Aymeries** a zo anezhañ ur rann velestradurel eus Frañs e departamant an Norzh hag er rannvro Hauts-de-France. Krouet e oa bet gant dekred an 17 a viz C'hwevrer 2014.

## Kumunioù
**Kanton Aulnoye-Aymeries** a ya 39 c'humun d'ober anezhañ:
* Amfroipret
* Audignies
* Aulnoye-Aymeries
* Bachant
* Bavay
* Bellignies
* Berlaimont
* Bermeries
* Bettrechies
* Boussières-sur-Sambre
* Bry
* Écuélin
* Eth
* Feignies
* La Flamengrie
* Frasnoy
* Gommegnies
* Gussignies
* Hargnies
* Hon-Hergies
* Houdain-lez-Bavay
* Jenlain
* Leval
* La Longueville
* Mecquignies
* Monceau-Saint-Waast
* Neuf-Mesnil
* Noyelles-sur-Sambre
* Obies
* Pont-sur-Sambre
* Preux-au-Sart
* Saint-Remy-Chaussée
* Saint-Waast
* Sassegnies
* Taisnières-sur-Hon
* Vieux-Mesnil
* Taisnières-sur-Hon
* Vieux-Mesnil
* Villereau
* Wargnies-le-Grand
* Wargnies-le-Petit.

## Daveoù
Kanton Aulnoy-lez-Valenciennes

**Kanton Aulnoy-lez-Valenciennes** a zo anezhañ ur rann velestradurel eus Frañs e departamant an Norzh hag er rannvro Hauts-de-France. Krouet e oa bet gant dekred an 17 a viz C'hwevrer 2014.

## Kumunioù
**Kanton Aulnoy-lez-Valenciennes** a ya 20 kumun d'ober anezhañ.
* Artres,
* Aubry-du-Hainaut,
* Aulnoy-lez-Valenciennes,
* Bellaing,
* Famars,
* Haspres,
* Haulchin,
* Haveluy,
* Hérin,
* Maing,
* Monchaux-sur-Écaillon,
* Oisy,
* Petite-Forêt,
* Prouvy,
* Quérénaing,
* Rouvignies,
* La Sentinelle,
* Thiant,
* Trith-Saint-Léger,
* Verchain-Maugré.

## Daveoù
Hanouka

**Hanouka** (en hebraeg :חנוכה, hanūkkah) pe gouel an Dedi pe gouel ar Gouleier a zo bet savet evit lidañ glanedigezh an Templ goude emsavadeg Youdas Makabai a-enep Antioc'hos Epifan e 164 kent JK, kontet e Levrioù ar Vakabeed, levrioù eilkanonel an Testamant Kozh. Gwelout Kentañ Levr ar Vakabeed hag Eil Levr ar Vakabeed. 

#### Daveoù
United States Marine Corps Women's Reserve

**Ur bajenn disheñvelout [[USMC (disheñvelout)|USMC]] zo ivez*.

|-
| align="center" width="125px" | 
| align="center" width="110px" | 
|-

E 1942 e voe krouet ar **Marine Corps Women's Reserve** (MCWR), "Korfad Adarmeadezed an United States Marine Corps". An izili a veze anvet pe er Stadoù-Unanet kevandirel pe e Hawaii a-benn sikour da stummañ ar soudarded d'an emgann.

E 1948 e voe kenstaget ar maouezed da vat gant ar Marines, pa voe embannet al lezenn *Women’s Armed Service Integration Act*, « Lezenn kenstagañ ar c'hoskor gwregel e-kreiz an nerzhioù armet » gant Kongres ar Stadoù-Unanet.
Hiziv-an-deiz, an nevezianted gwregel a zo gourdonet e Parris Island ; ar re vennet da vezañ ofiserered a ya da heuliañ kentelioù e Quantico (Virginia).

## Istor
### Kentañ Brezel-bed
E 1918 e krogas ar Marines da vezañ berr a-fed nevezianted. Ar Major jeneral George Barnett a c'houlennas digant Sekretourva an Navy (saozneg:United States Secretary of the Navy) an aotre da emezelañ merc'hed gant kefridioù melestradurel nemetken.

D'an 13 a viz Eost 1918, Opha May Johnson a oa deuet da vezañ ar vaouez gentañ degemeret er Marines. Kargoù melestradurel a voe fiziet en 305 maouez a voe degemeret e 1918, evit ar soudarded Marines prest da vezañ kaset d'an emgann. *Marinettes* e voent lesanvet da neuze.
### Eil Brezel-bed
D'an 13 a viz C'hwevrer 1943 e voe roet lañs d'ar Marine Corps Women's Reserve, dindan ren ar Major Ruth Cheney Streeter eus Morristown, New Jersey.

E fin an Eil Brezel-bed, 85% eus ar soudarded enrollet o servijout el lec'hioù pennañ a oa maouezed anezho. An MCWR a zo bet graet alies anezhañ al *Lady Marines*, an "Itron Marines". Ur gazetennerez he doa graet anezho ar *BAMs* evit *Beautiful American Marines*, "Marines amerikan koant" ; lod paotred er Marines a rae *BAMs* anezho ivez, evit *Broad Ass Marines* avat – "Marines o revrioù ledan".

Sklaer e oa bet ar Jeneral Thomas Holcomb eus an USMC p'en devoa aotreet ar maouezed da emezelañ er c'horfad d'an 13 a viz C'hwevrer 1943 : arabat e oa reiñ lesanvioù d'ar soudardezed e nep doare. E miz Meurzh 1944, er gazetenn *[[Life magazine]]*, e tisklêrie Holcomb : :

## Implij ar c'horfad gwregel er propaganda
Un implij bras a zo bet eus ar c'horfad gwregel da geñver propaganda an USMC.

If You Want to Fight^ Join the Marines, ca. 1917 - NARA - 512491.jpg|"Mar fell deoc'h stourm, emezelit er Marines" — Skritell, 1917-1918
USMC-12098.jpg|"Deuit da vezañ ur Marine" — Skritell eus an Eil Brezel-bed, adkemeret e 2009
"Be a Marine-Free a Marine to Fight" - NARA - 513679.jpg|"Be a Marine-Free a Marine to Fight" — Skritell eus an Eil Brezel-bed


## Notennoù ha daveennoù
Kanton Bailleul

**Kanton Bailleul** (**' en izelvroeg) a zo anezhañ ur [[rann velestradurel]] eus [[Frañs]] e departamant an [[Norzh (departamant)|Norzh]] hag er rannvro [[Hauts-de-France]]. Krouet e oa bet gant dekred an 17 a viz C'hwevrer 2014.

==Kumunioù==
**Kanton Bailleul''' a ya 23 c'humun d'ober anezhañ:
* Belle,
* Berthen,
* Boeschepe,
* Borre,
* Caëstre,
* Kassel,
* Zoeterstee,
* Eke,
* Flêtre,
* Godewaersvelde,
* Hondegem,
* Merris,
* Méteren,
* Nieppe,
* Okselare,
* Pradeels,
* Saint-Jans-Cappel,
* Saint-Sylvestre-Cappel,
* Sainte-Marie-Cappel,
* Stapel,
* Steenwerck,
* Strazele,
* Vieux-Berquin.

## Daveoù
Royal Marines

:&nbsp;*Arabat kemmeskañ ar* Royal Marines *gant ar* Royal Thai Marine Corps.

|-
| align="center" width="125px" | 
| align="center" width="110px" | 
|-

Korfad ar **Royal Marines** (brezhoneg : martoloded roueel), berraet e **RM**, a vez graet eus nerzhioù troadegiezh skañv douar ha mor ar Rouantelezh-Unanet. Ul lod int eus an Naval Service, hag ivez eus ar Royal Navy.

Ar Royal Marines a oa bet krouet e 1755 gant ar gefridi da vezañ soudarded troadegiezh ar Royal Navy. Dont a reont eus korfad al lu saoz "Duke of York and Albany's maritime regiment of Foot", savet a-benn difenn an "Honourable Artillery Company" (*Kompagnunezh kanolierezh enorus*) d'an 28 a viz Du 1664.

Ar Royal Marines a zo ur c'horfad troadegiezh-vor skañv met arbenikaet-mat. Gourdonet eo o izili a-benn bezañ dasparzhet buan dre ar bed a-bezh, en ur dalañ ouzh dañjerioù pe kefridioù lieseurt.

E-pad e istor hir, ar c'horfad en deus kemeret perzh e meur a vrezel meur evel ar Brezel Seizh Vloaz, brezelioù Napoleon, brezel Krimea, ar C'hentañ Brezel-bed hag an Eil Brezel-bed.
## Istor ar Royal Marines
* Pennad spisoc'h : Istor ar Royal Marines

## Skeudennoù

Restr:Royal Marines During Winter Training in Norway MOD 45152252.jpg|Fuzuilherien-vor dafaret gant unwiskoù evit ar brezel er yenijenn e-kerzh ur gourdonadeg e Norvegia.
Restr:Viking Training MOD 45151364.jpg|BvS 10 Viking eus fuzuilherien-vor roueel e-kerzh ur c'hourdonadenn harpañ
Restr:Royal Marine Landing Craft MOD 45158374.jpg|Karbed Royal Marines dilestrañ Landing Craft Utility (LCU) Mk10
Restr:Royal Marine LCAC(LR) Hovercraft MOD 45154442.jpg|Royal Marines Landing Craft Air Cushion (LCAC)
Restr:A Royal Marine LCVP Landing Craft MOD 45150169.jpg|Un Landing Craft Vehicle Personnel (LCVP) Mk5


## Torfedoù
A-bep seurt torfedoù a zo bet sevenet gant lod izili eus ar Royal Marines e-pad brezelioù pe e war trevourien. Gwalladennoù, muntroù prizonidi brezel ; an holl fedoù-se a zo difennet groñs gant feur-emglev Geneva. 
### Torfedoù brezel
#### The Baralong Case
* Pennad spisoc'h : The Baralong Case
19 a viz Eost 1915: lazhadeg martoloded alaman al lestr-spluj U-27 dizarmet

* Pennad spisoc'h : 2011 Helmand Province incident
15 a viz Gwengolo 2011: lazhet ur prizoniad taliban gloazet ha dizarmet gant ar serjant Alexander Blackman

### Torfedoù trevourel
* 18 a viz Genver 2014 : e Bro-Skos gwaladenn ur plac'h 16 vloaz gant ur Royal Marine
## Notennoù ha daveennoù
Uzin armoù Barrikady

**Uzin armoù Barrikady** a zo ur greanti sevel armoù e kêr Volgograd. A-raok hag e-pad an Eil Brezel-bed e veze produet obuzioù eno. Anavezet eo evit bezañ bet ul lec'h difenn pouezus d'al Lu Ruz e-pad Emgann Stalingrad (17 a viz Gouhere 1942 – 2 a viz C'hwevrer 1943).

## Istor
Adalek ar 14 a viz Here betek an 19 a viz Du 1942 e voe argad a-raok ziwezhañ an Alamaned e kêr Stalingrad. Un 90% bennak eus kêr a voe tapet gant lu an Trede Reich. Dindan urzhioù Adolf Hitler e oa bet soñjet implijout unvezhioù bihan met arbennikaet a-benn trec'hiñ da vat al Lu Ruz.

E kostez su Emgann Stalingrad e c'hoarvezas an dagadenn, greanti armoù Barrikady o vezañ er c'hreiz.

Lec'hiet dres e-tal an enezennig Zaïtsevski, an uzin Barrikady a oa deuet da vezañ ul lec'h talañ d'an argadennoù alaman a glaske tapout kêr Stalingrad. Ar jeneral Lioudnikov a oa staliet gant e 138vet divizion war un enezennig anvet eveltañ. An dachenn a oa 700 metrad war 400 metrad. Gant 1500 soudard e talc'hjont an dachenn.

Nepell er su diouto edo ar jeneral Gorishnyï gant ar 95vet divizion troadegiezh ; an dachenn da zerc'hel ne oa nemet 500 metrad treuzkiz dezhi. 1500 soudard a oa staliet eno, lod anezho o vezañ martoloded eus Flodad ar Reter Nesañ.

Keit ha ma voe tu e kendalc'has labourerien ar greanti da broduiñ obuzoù da vagañ en emgann. Pa dage an Alamaned e veze kemeret armoù gant al labourerien evit sikour d'an difenn betek gellout distreiñ d'o labour.

Gant donedigezh an 305vet divizion war an dachenn-emgann e voe tu d'an Alamaned da adkregiñ gant an tagadennoù. An dagadenn a droc'has al linennoù difenn rusian e meur a lec'h. E norzh uzin traktourioù Stalingrad Dzerjinski e voe enkelc'hiet strolladoù-stourm al Lu Ruz ; heñvel e voe er c'hornôg e kostez uzin armoù Barrikady. An uzin traktour a gouezhas dindan daou zevezh, tizhet e voe ar Volga ha kregiñ a reas an Alamaned da vont e-barzh greanti Barrikady. An 62vet lu a oa troc'het e daou damm.

Unvezhioù stourm an 305vet Divizion a zo bet distrujet betek 70 %, ne oa mui nerzh ganto da echuiñ gant krabanata uzin Barrikady.
Argad, enep-argad, gwadus e voe a bep tu met digemm e chomas an talbenn. Riñset e voe al lec'h gant ar bombezadegoù Stuka hag an taolioù-kanol. Pa veze echuet gant ar bombezadegoù e kroge tagadenn an droadegiezh alaman. An difennerien chomet kuzhet a zistroe d'o fostoù-difenn hag e kroge an emgannoù.

D'an 18 a viz Du 1942 e voe enkelc'hiet ar 6vet lu alaman e kêr Stalingrad.

## Notennoù ha daveennoù
Tantal Indez

An **tantal Indez** a zo ur spesad hirc'hareged bras, *Mycteria leucocephala* an anv skiantel anezhañ.

## Doareoù pennañ

## Boued
Bevañ a ra diwar besked peurliesañ.

## Annez
Kavout a reer ar spesad en India hag en Azia ar gevred.

## Liammoù diavaez
* ''Mycteria leucocephala'' el lec'hienn BirdLife International.
* ''Mycteria leucocephala'' e lec'hienn an International Union for Conservation of Nature (IUCN).

## Notennoù ha daveennoù
Kanton Avesnes-sur-Helpe

**Kanton Avesnes-sur-Helpe** a zo anezhañ ur rann velestradurel eus Frañs e departamant an Norzh hag er rannvro Hauts-de-France. Krouet e oa bet gant dekred an 17 a viz C'hwevrer 2014.

## Kumunioù
**Kanton Avesnes-sur-Helpe** a ya 52 kumun d'ober anezhañ:
* Avesnes-sur-Helpe,
* Beaudignies,
* Beaufort,
* Beaurepaire-sur-Sambre,
* Boulogne-sur-Helpe,
* Bousies,
* Cartignies,
* Croix-Caluyau,
* Dompierre-sur-Helpe,
* Dourlers,
* Éclaibes,
* Englefontaine,
* Étrœungt,
* Le Favril,
* Floursies,
* Floyon,
* Fontaine-au-Bois,
* Forest-en-Cambrésis,
* Ghissignies,
* Grand-Fayt,
* Haut-Lieu,
* Hautmont,
* Hecq,
* Jolimetz,
* Landrecies,
* Larouillies,
* Limont-Fontaine,
* Locquignol,
* Louvignies-Quesnoy,
* Marbaix,
* Maresches,
* Maroilles,
* Neuville-en-Avesnois,
* Orsinval,
* Petit-Fayt,
* Poix-du-Nord,
* Petit-Fayt,
* Poix-du-Nord,
* Potelle,
* Preux-au-Bois,
* Prisches,
* Le Quesnoy,
* Raucourt-au-Bois,
* Robersart,
* Ruesnes,
* Saint-Aubin,
* Saint-Hilaire-sur-Helpe,
* Saint-Remy-du-Nord,
* Salesches,
* Semousies,
* Sepmeries,
* Taisnières-en-Thiérache,
* Vendegies-au-Bois,
* Villers-Pol.

## Daveoù
Kanton Cambrai

**Kanton Cambrai** a zo anezhañ ur rann velestradurel eus Frañs e departamant an Norzh hag er rannvro Hauts-de-France. Krouet e oa bet gant dekred an 17 a viz C'hwevrer 2014.

## Kumunioù
**Kanton Cambrai** a ya 27 kumun d'ober anezhañ:
* Abancourt,
* Anneux,
* Aubencheul-au-Bac,
* Bantigny,
* Blécourt,
* Boursies,
* Cambrai,
* Cuvillers,
* Doignies,
* Escaudœuvres,
* Eswars,
* Estrun,
* Fontaine-Notre-Dame,
* Fressies,
* Haynecourt,
* Hem-Lenglet,
* Mœuvres,
* Neuville-Saint-Rémy,
* Paillencourt,
* Proville,
* Raillencourt-Sainte-Olle,
* Ramillies,
* Sailly-lez-Cambrai,
* Sancourt,
* Thun-l'Évêque,
* Thun-Saint-Martin,
* Tilloy-lez-Cambrai.

## Daveoù
Kanton Caudry

**Kanton Caudry** a zo anezhañ ur rann velestradurel eus Frañs e departamant an Norzh hag er rannvro Hauts-de-France. Krouet e oa bet gant dekred an 17 a viz C'hwevrer 2014.

## Kumunioù
**Kanton Caudry** a ya 33 c'humun d'ober anezhañ:
* Avesnes-les-Aubert,
* Beaurain,
* Beauvois-en-Cambrésis,
* Bermerain,
* Béthencourt,
* Bévillers,
* Boussières-en-Cambrésis,
* Cagnoncles,
* Capelle,
* Carnières,
* Caudry,
* Cauroir,
* Escarmain,
* Estourmel,
* Haussy,
* Iwuy,
* Montrécourt,
* Naves,
* Quiévy,
* Rieux-en-Cambrésis,
* Romeries,
* Saint-Aubert,
* Saint-Hilaire-lez-Cambrai,
* Saint-Martin-sur-Écaillon,
* Saint-Python,
* Saint-Vaast-en-Cambrésis,
* Saulzoir,
* Solesmes,
* Sommaing,
* Vendegies-sur-Écaillon,
* Vertain,
* Viesly,
* Villers-en-Cauchies.

## Daveoù
Junkers Ju 87

Ar **Junkers Ju 87** berraet e **Ju 87** ha lesanvet **Stuka**, e servij etre 1937 ha 1945, a zo ar c'harr-nij bombezadeg a-bik anavezetañ (alamaneg: « Sturzkampfflugzeug », pe « Stuka » berraet) eus al Luftwaffe. Implijet e voe dreist-holl e-pad an Eil Brezel-bed. Ar ger « Stuka » en alamaneg a dalvez evit an holl garbedoù bombezadeg a-bik. Koulskoude, dre implij ar Ju 87 e-pad an Eil Brezel-bed hag ar brud eus ar c'harr-nij e chomo an anv stag outañ. 

Tro 6 500 Ju 87 a voe produet gant an embregerezh kirri-nij Junkers (ar bombezer dre a-us ar muiañ produet a voe ar Curtiss SB2C Helldiver stadunanat gant 7 140 skouerenn).

## Krouidigezh
Ar c'hentañ karbed arnod eus ar Ju 87 a oa nijet e 1935. Savet e oa gant houarn nemetken, bez e oa dija un askell e-stumm ur W. Kaset e oa war-raok gant ur motor Rolls-Royce Kestrel a 640 marc'h, distabil da vat e oa ha ken diaes da chom mestr warnañ e voe distrujet en taolioù-arnod.

An eil karbed arnod, marilhet D-UHUH, a gemeras perzh e kenstrivadeg ar bombezerioù a-bik e Meurzh 1936.

## C'hwitellerez-tro
Ar c'hirri-nij Ju-87 a oa dafaret gant c'hwitellerezioù-tro lakaet ouzh an troad douarañ, hag a oa lesanvet "trompilh Jeriko". Ur rod-viñs a oa hag a fiñve hervez an avel krouet gant fiñvoù ar c'harr-nij. Ar pal e oa krouiñ ur son skiltr pa spluje ar c'harr-nij evit tagañ.

Ar son skiltr-se kendeuzet buan gant ur bombezadeg spluj a oa e bal lakaat da sevel ur barrad aon d'an drevourien ha da saozaniñ ar soudarded a-raok ma grogfe ar vombezadeg. 

A-wechoù ez eus bet lavaret e veze implijet a-benn gouzout, evit ar blenier karr-nij, peseurt tizh a oa gant e garbed en ur selaou ouzh an trouz met hep tennañ e zaoulagad diouzh an enebourien.

Lod tud a embann ez eo ur vojenn ar c'hwitellerezed-tro war ar Stuka en ur ziazezañ o c'haoz war oberenn Hans Ulrich Rudel « Stuka pilot», met pa lenner an oberenn n'eo ket ken sklaer ha se. War an tu all, skiantourien istor ar c'hirri-nij a laka war-wel sklaer an implij e-pad Emgann Frañs e 1940, ha war-lerc'h.

Poltriji a zo test eus ar c'hwitellerezioù-tro war Stukaoù 'zo er Frañs e 1940, met ivez e-pad brezeliadenn ar Balkanioù e 1941, ha memes war talbenn ar Reter betek 1943.

## Pennadoù kar
* Hans Ulrich Rudel
* Luftwaffe
Kanton Dunkerque-2

**Kanton Dunkerque-2** (** en izelvroeg) a zo anezhañ ur rann velestradurel eus Frañs e departamant an Norzh hag er rannvro Hauts-de-France. Krouet e oa bet gant dekred an 17 a viz C'hwevrer 2014.

## Kumunioù
Goude ar c'hendeuzadur etre De Moeren ha Gijvelde d'ar 1 a viz Genver 2016, ez a 4 c'humun hag ul lodenn kumun Dunkerque d'ober ar c'hanton:
* Bray-Dunes,
* Dukark (lodenn),
* Leffrinckoucke,
* De Moeren,
* Zuydcoote

## Daveoù
Kanton Faches-Thumesnil

**Kanton Faches-Thumesnil** a zo anezhañ ur rann velestradurel eus Frañs e departamant an Norzh hag er rannvro Hauts-de-France. Krouet e oa bet gant dekred an 17 a viz C'hwevrer 2014.

## Kumunioù
**Kanton Faches-Thumesnil** a ya 12 kumun d'ober anezhañ:
* Chemy,
* Emmerin,
* Faches-Thumesnil,
* Gondecourt,
* Haubourdin,
* Herrin,
* Houplin-Ancoisne,
* Noyelles-lès-Seclin,
* Seclin,
* Templemars,
* Vendeville,
* Wattignies.

## Daveoù
Kanton Fourmies

**Kanton Fourmies** a zo anezhañ ur rann velestradurel eus Frañs e departamant an Norzh hag er rannvro Hauts-de-France. Krouet e oa bet gant dekred an 17 a viz C'hwevrer 2014.

## Kumunioù
**Kanton Fourmies** a ya 46 kumun d'ober anezhañ:
* Aibes,
* Anor,
* Avesnelles,
* Baives,
* Bas-Lieu,
* Beaurieux,
* Bérelles,
* Beugnies,
* Bousignies-sur-Roc,
* Cerfontaine,
* Choisies,
* Clairfayts,
* Colleret,
* Cousolre,
* Damousies,
* Dimechaux,
* Dimont,
* Eccles,
* Eppe-Sauvage,
* Felleries,
* Féron,
* Ferrière-la-Petite,
* Flaumont-Waudrechies,
* Fourmies,
* Glageon,
* Hestrud,
* Lez-Fontaine,
* Liessies,
* Moustier-en-Fagne,
* Obrechies,
* Ohain,
* Quiévelon,
* Rainsars,
* Ramousies,
* Recquignies,
* Rousies,
* Recquignies,
* Rousies,
* Sains-du-Nord,
* Sars-Poteries,
* Sémeries,
* Solre-le-Château,
* Solrinnes,
* Trélon,
* Wallers-en-Fagne,
* Wattignies-la-Victoire,
* Wignehies,
* Willies.

## Daveoù
Merville

**Merville** zo un anv-lec'h gallek hag anv meur a lec'h.

## Lec'hioù

### 
* Merville, karter en Oriant
* ur straed hag ur skol e Pont-'n-Abad

### 
* *Merville*, pe Mervila, e Haute-Garonne
* *Merville*, pe Meregem, e Flandrez Frañs (departamant Nord)
* Merville-Franceville-Plage e Calvados
* Merville-au-Bois, e Somme

## Pennad kar
* Ville
* Melville
* Marville
Kanton Hazebrouck

**Kanton Hazebrouck** (**' en izelvroeg) a zo anezhañ ur [[rann velestradurel]] eus [[Frañs]] e departamant an [[Norzh (departamant)|Norzh]] hag er rannvro [[Hauts-de-France]]. Krouet e oa bet gant dekred an 17 a viz C'hwevrer 2014.

==Kumunioù==
**Kanton Hazebrouck''' a ya 16 kumun d'ober anezhañ:
* Blaringhem,
* Boëseghem,
* Ebblingem,
* Estaires,
* La Gorgue,
* Haverskerque,
* Hazebrouck,
* Linde,
* Merville,
* Moerbeke,
* Neuf-Berquin,
* Renescure,
* Sercus,
* Steenbecque,
* Tienen,
* Wallon-Cappel.

## Daveoù
Gerd von Rundstedt

**Karl Rudolf Gerd von Rundstedt** (12 a viz Kerzu 1875 – 24 a viz C'hwevrer 1953) a oa un ofiser a renk uhel d'al lu Alaman Generalfeldmarschall e-pad an Eil Brezel-bed.

Ganet e oa bet e Prusia en ur familh gant un hengoun milourel kreñv hag hir. Rundstedt a vez degemeret e Lu impaleriel Alamagn e 1892. Pignat a raio ar renkoù soudard e-pad ar C'hentañ Brezel-bed, bez e voe ofiser er burevioù penn. E-pad ar bloavezhioù etre an div brezel bed e gandalc'ho gant an hent soudard, tizhout a raio ar rank a Koronal jeneral (Generaloberst) a-raok mont war e leve e 1938.

Galvet eo a nevez e-penn kentañ an Eil Brezel-bed evel penn ar Strollad lu Su e-pad brezeliadenn Polonia. E-penn ar Strollad Lu A e voe e-pad brezeliadenn Frañs. Er bloavezh 1940 ez eo enoret d'ar rank a feldmarschall. E-pad Oberiadur brezel Barbarossa, tagadenn an URSS e miz Even 1941 e voe penn d'ar Stollad Lu Su. Dont a raio a-benn gant e strollad lu da seveniñ brasañ enkelc'hiadenn milourel istor mab-den e-pad Emgann Kiev.

Roet e voe e sac'h dezhañ gant Adolf Hitler e miz Kerzu 1941, dres goude kiladenn an Alamanted e Rostov, galvet e voe hag-un-dro e 1942 gant ar garg Penn-uhelañ talbenn ar C'hornôg.

Skarhzet eo adarre eus e bost goude trec'h ar Gevredidi war an nerzhioù Alaman e Normandi e Gouhere 1944, met galvet e voe adarre gant ar garg Penn-uhelañ talbenn ar C'hornôg e miz Gwengolo. Chom a raio gant ar post-se betek ma vefe skarzhet gant Hitler evit ar wech ziwezhañ e miz Meurzh 1945. 

Rundstedt a anaveze darn an iriennoù a-enp Hitler met biken ne gemero perzh. Goude ar brezel, e voe tamallet dezhañ torfedoù-brezel met ne voe ket barnet biken na kondaonet. Daou abeg penn a zo d'ar fed-se, doare ofisiel dre ma oa war an oad ha klañvidik, nann ofisiel dre ma oa ezhomm gant ar Gevridi eus al lu alaman hag eus harp ar familhioù bras e-pad ar Brezel Yen a oa o kregiñ a-benn talañ ouzh bloc'had broioù ar reter. 

Dieubet e voe e 1949, aet eo da Anaon e Hannover e 1953.

## Brud goude e varv
Doare difenn Rundstedt, e-pad an Eil Brezel-bed ha goude-se, a oa diazezet war ar soñj e oa rediet evel soudard da sentiñ ouzh urzhioù ar gouarnamant reizheg, ne ra forzh piv a oa, ne ra forzh peseurt uzhioù a oa roet. Gant ar soñj-se e vefe bet a-du kren gant frazenn brudet Erich von Manstein diskleriet da Rudolf von Gersdorff: "Preussische Feldmarschälle meutern nicht!" ("Ar re feldmarschall Prusian ne gillbennont ket!")
Caballo Viejo (kanaouenn)

***Caballo Viejo*** ("Marc'h kozh") zo ur ganaouenn spagnolek savet, ton ha son, gant ar sonaozour venezuelat Simón Díaz (1928-2014), hag embannet en e albom heñvelanvet e 1980. Hiziv ez eo brudet evel ar gwellañ kanaouenn eus an doare *[[llanera]]* eus Venezuela.

## Istor
Savet eo ar ganaouenn diwar-benn ur marc'h kozh hag a domm ouzh un ebeulez, da lavarout eo, evel-just, un den war an oad hag ur grennardenn. E 1980 edo Simon e San Fernando de Apure, e kreiz Los Llanos venezuelat ; tostik da 52 vloaz e oa, ha tommañ a reas ouzh ur ganerez yaouank *llanera*, 19 vloaz, anvet Maigualida Valera. Hag ar c'haner da sevel gwerzennoù dezhi.

## Kanerien
Kanet eo bet gant kalz kanerien ha sonet gant lazoù, ken na gonter tost da 300 doare enrollet, en o zouez re Mirtha Pérez, Papo Lucca, Celia Cruz, María Dolores Pradera, Julio Iglesias, Gilberto Santa Rosa, José Luis Rodríguez, Opus Cuatro, Pepe Arévalo *y su orquesta*, Polo Montañes, Oscar D'León, Ray Conniff, Freddy López, Celso Piña, Rubén Blades, Roberto Torres, Tania Libertad, Carlos Nuño *y la Grande de Madrid*, Armando Manzanero, Ry Cooder, Martirio, Susana Harp, Bareto ha Plácido Domingo, Kumbia Queers, el Chaqueño Palavecino ha Circo Vulkano. He c'hlevout a reer e Bamboleo ar Gipsy Kings, ha sonet eo bet gant The United States Army Field Band e 2011.

## Yezhoù all
Troet eo bet e daouzek yezh, en o zouez ar serbeg : *Španska kraljica*, "Rouanez spagnol", kanet gant Beat Street e 1995.

## Liammoù diavaez
*  Istor ar ganaouenn kontet gant Simón Díaz
Caballo Viejo

**Caballo Viejo** (*marc'h kozh*) zo anv spagnolek meur a dra : 
* Caballo Viejo (albom María Dolores Pradera), un albom gant ar ganerez spagnol María Dolores Pradera.
* Caballo Viejo (kanaouenn), ur ganaouenn gant Simón Díaz.
* Caballo Viejo (telenovela), un telenovela kolombian.

## Pennad kar
*Viejo
Kanton Marly

**Kanton Marly** a zo anezhañ ur rann velestradurel eus Frañs e departamant an Norzh hag er rannvro Hauts-de-France. Krouet e oa bet gant dekred an 17 a viz C'hwevrer 2014.

## Kumunioù
**Kanton Marly** a ya 17 kumun d'ober anezhañ:
* Condé-sur-l'Escaut,
* Crespin,
* Curgies,
* Estreux,
* Hergnies,
* Marly,
* Odomez,
* Préseau,
* Quarouble,
* Quiévrechain,
* Rombies-et-Marchipont,
* Saint-Aybert,
* Saultain,
* Sebourg,
* Thivencelle,
* Vicq,
* Vieux-Condé.

## Daveoù
Kanton Maubeuge

**Kanton Maubeuge** a zo anezhañ ur rann velestradurel eus Frañs e departamant an Norzh hag er rannvro Hauts-de-France. Krouet e oa bet gant dekred an 17 a viz C'hwevrer 2014.

## Kumunioù
**Kanton Maubeuge** a ya 14 kumun d'ober anezhañ:
* Assevent,
* Bersillies,
* Bettignies,
* Boussois,
* Élesmes,
* Ferrière-la-Grande,
* Gognies-Chaussée,
* Jeumont,
* Louvroil,
* Mairieux,
* Marpent,
* Maubeuge,
* Vieux-Reng,
* Villers-Sire-Nicole.

## Daveoù
Kanton Saint-Amand-les-Eaux

**Kanton Saint-Amand-les-Eaux** a zo anezhañ ur rann velestradurel eus Frañs e departamant an Norzh hag er rannvro Hauts-de-France. Krouet e oa bet gant dekred an 17 a viz C'hwevrer 2014.

## Kumunioù
**Kanton Saint-Amand-les-Eaux** a ya 19 kumun d'ober anezhañ:
* Bousignies,
* Brillon,
* Bruille-Saint-Amand,
* Château-l'Abbaye,
* Flines-lès-Mortagne,
* Hasnon,
* Hélesmes,
* Lecelles,
* Maulde,
* Millonfosse,
* Mortagne-du-Nord,
* Nivelle,
* Raismes,
* Rosult,
* Rumegies,
* Saint-Amand-les-Eaux,
* Sars-et-Rosières,
* Thun-Saint-Amand,
* Wallers.

## Daveoù
Zezé Di Camargo

**Mirosmar José de Camargo**, anavezetoc'h evel **Zezé Di Camargo**, ganet e Pirenópolis (stad Goiás) d'ar 17 a viz Eost 1962, zo ur c'haner brazilian hag a gan en daouad *Zezé di Camargo & Luciano*. Ouzhpenn kanañ gant e gomper Luciano e sav sonioù en doare *[[sertaneja]]* evit tud all evel *Leandro & [[Leonardo (kaner)|Leonardo]]* ha re all.

Tri bugel en deus, hag unan anezho, Wanessa, zo kanerez.

## Film
Em 2005 e voe kontet istor e vuhez ha hini e labour en daouad Zezé di Camargo & Luciano er film *[[Dois Filhos de Francisco]]*, gwelet gant ouzhpenn 5 milion a dud er bloavezh-se.