open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Leopold Iañ an Impalaeriezh Santel

**Leopold I** (9 a viz Even 1640 e Vienna–5 a viz Mae 1705 e Vienna), a oa impalaer santel, roue Alamagn, Hungaria, ha Bohemia

## E vuhez
Mab e oa da Ferdinand III. Aozet e oa en dije kargoù en Iliz, pa varvas e vreur henañ, roue Hungaria evel Ferdinand IV. Pennhêr e oa da 14 vloaz eta. Da 18 vloaz e voe anvet da Impalaer. 

Bod a roas da briñsed Loren kaset kuit eus o dugelezhioù gant armeoù ar roue gall Loeiz XIV. Ur vignoniezh vras a voe etrezañ ha pennhêr kurunenn Loren, Charlez V. 

## Dimezioù ha bugale
Teir gwech e timezas:
*gant e geniterv spagnol Marc'harid Tereza Aostria (1651–1673) en doe pevar bugel: 
** Ferdinand Wenzel (1667–1668)
** Maria Antonia Aostria (1669-1692), dimezet e 1685 da Masimilian II Emanuel Bavaria
** Johann Leopold (*/†1670)
** Maria Anna (*/†1672).

*gant Claudia Felizitas von Österreich-Tirol‎

*gant Eleonore Magdalene von der Pfalz‎ en 1676, ha dek bugel o doe: 
** Joseph (1678-1711), a voe Impalaer santel,
*** a zimezas en 1699 da Wilhelmine von Braunsweig-Lüneburg (1673-1742);
** Christine (1679-1679)
** Maria Elisabeth (1680-1741), gouarnerez an Izelvroioù aostrian,
** Leopold Joseph (1682-1684)
** Maria Anna (1683-1754), dimezet en 1708 da João V, roue Portugal, kenderv dezhi,
** Maria Terezia (1684-1696)
** Karl (1685-1740), a voe Impalaer santel, dimezet en 1708 da Elisabeth Christine von Braunschweig-Wolfenbüttel (1691-1750)
** Marie-Josèphe (1687-1703)
** Maria Magdalena von Österreich (1689–1743), mestrez-veur Urzh ar Groaz steredennet
** Marie-Marguerite (1690-1691)

## Pennad kar
*Leopold
Stolpen

**Stolpen** zo ur gêr en arondisamant Suis Saks-Erzgebirge ar reter, e distrig Dresden, e stad dieub Saks en Alamagn. Brudet eo ar c'hastell anvet *Burg Stolpen*.

### Emdroadur ar boblañs

## Parrezioù stag
* 1950 : Altstadt, deuet da vezañ ur c'harter eus Stolpen (Stolpen-Altstadt).
* 1994 : Heeselicht, Helmsdorf, Langenwolmsdorf, Lauterbach ha Rennersdorf-Neudörfel.

### Kevrediñ gant kumunioù all
* Hilzingen, Baden-Württemberg, 
* Amöneburg, Hessen, Alamagn
* Garching an der Alz, Bavaria, Alamagn
* Jockgrim, Rheinland-Pfalz, Alamagn
* Sipplingen, Baden-Württemberg, Alamagn
* Sloup v Čechách,
Jaguar Racing

**Jaguar Racing** a oa ur skipailh saoz a rede e Formulenn 1 etre 2000 ha 2004. Savet e oa bet gant ar saver kirri amerikan Ford evit redek evitañ dindan livioù Jaguar en ur adprenañ Stewart Grand Prix. Redet en deus gant blenierien evel Eddie Irvine pe Mark Webber ha gounezet en deus 2 bodium.
Anna de' Medici

**Anna de' Medici** zo anv meur a vaouez eus an Tiegezh Medici:

**Anna de' Medici ([[Firenze]], [[19 a viz Meurzh]] 1553 – Firenze, [[1 a viz Eost]] 1553)*, merc'h da Cosimo Iañ de' Medici, dug-meur Toskana, ha da Eleonora di Toledo, marvet da bevar miz;
***[[Anna de' Medici (1569-1584)]]**, merc'h da Francesco I de' Medici ha da Janed Aostria;
***[[Anna de' Medici (1616-1676)]]**, merc'h da Cosimo II de' Medici, dug-meur Toskana, ha da Maria Magdalena Aostria (1589-1631), dimezet da Ferdinand Karl (Aostria-Tirol).
*Anna Maria Luisa de' Medici (1667-1743), merc'h da Cosimo III de' Medici, ha da Marguerite Louise d'Orléans, nizez d'ar roue gall Loeiz XIII .
Ferdinand Karl

**Ferdinand Karl** zo un anv-bihan alamanek, savet diwar an anvioù-bihan  Ferdinand ha Karl. Anv meur a zen eo ivez. 

**Ferdinand Karl von Habsburg**:
* Ferdinand Karl (Aostria-Tirol) (1628-1662), Arc'hdug Aostria-Tirol
* Ferdinand Karl Aostria-Este (1754-1806), pe *Ferdinand Karl Anton von Este*, Generalgouverneur der Lombardei, Begründer des Hauses Österreich-Este
* Ferdinand Karl Aostria-Este (1781-1850), pe *Ferdinand Karl Joseph von Este*, Feldmarschall und Generalgouverneur von Galizien und Siebenbürgen
* Ferdinand Karl Aostria-Este (1821-1849), pe *Ferdinand Karl Victor von Este*, Feldmarschall-Leutnant, mab da Herzogs Franz IV. von Modena
* Ferdinand Karl Aostria (1868-1915), später *Ferdinand Burg*, vormals Arc'hdug Aostria

**Ferdinand Karl** , aus anderen Häusern:
* *Ferdinand Karl* (1823–1854),  pe Carl III Parma, priñs Lucca, Dug Parma. 

## Pennad kar
*Franz Ferdinand
Ferdinand Karl (Aostria-Tirol)

**Ferdinand Karl** (en alamaneg : *Erzherzog Ferdinand Karl von Österreich*),(1628–1662 Kaltern), a oa Arc'hdug Aostria ha Kont Tirol adalek 1646.

Mab e oa d'an arc'hdug Leopold V Aostria ha d'e bried Claudia de' Medici. 
Dimeziñ a reas d'e geniterv Anna de' Medici (1616-1676)‎
Jody Scheckter

)

**Jody Scheckter** a oa ur blenier kirri bet ganet d'an 29 a viz Genver 1950 e Suafrika. Redet en deus 112 redadeg e Formulenn 1 etre 1972 ha 1980, o c'hounit 10 trec'h hag un titl gant Ferrari e 1979.
Mike Hawthorn

**John Michael Hawthorn ** (bet ganet d'an 10 a viz Ebrel 1929 e Bro-Saoz, marvet d'an 22 a viz Genver 1959) a zo ur blenier kirri saoz. Brudet evit e skouloum barbellig a oa gantañ e-pad ar redadegoù, deuet eo da vezañ gant Ferrari ar blenier saoz kentañ kampion Formulenn 1 e 1958. Anavezet eo ivez evit e roll e-pad gwallzarvoud bras 24 eurvezh ar Mañs 1955, redadeg en deus gounezet.
Anna de' Medici (1616-1676)

**Anna de' Medici **(1616-1676) a oa ur briñsez italian, merc'h da Cosimo II de' Medici, dug-meur Toskana, ha da Maria Magdalena Aostria (1589-1631).

## He buhez
Dimezet e voe Anna d'he c'henderv Ferdinand Karl (Aostria-Tirol), hervez politikerezh he zad. 

## Bugale
Div verc'h o doe:
* Claudia Felicita (1653 - 1676), a voe eil pried an Impalaer santel Leopold I, hag a varvas da 23 bloaz, daou vloaz goude hec'h eured;
* *Maria Maddalena* (1656 - 1669), marvet da drizek vloaz.

## Liamm diavaez
* Db an Tiegezh Medici
David Beckham

**David Beckham** (ganet d'an 2 a viz Mae 1975 e Leytonstone, e-kichen Londrez) zo ur melldroader saoz.

## Liamm diavaez
* Lec'hienn ofisiel
Rheinland

**Rheinland** a zo ur rannvro dispis a-walc'h eus Alamagn hag a denn hec'h anv eus ar stêr Roen (*Rhein* en alamaneg; *land* = bro). Hiziv an deiz e vez lakaet alies da glotañ gant al lodenn eus Alamagn a zo war glann gleiz ar Roen. Daou land emañ “Rhein” en o anv:
*Rheinland-Pfalz
*Nordrhein-Westfalen
Saarland a c'haller lakaat ivez er Rheinland.

Klotañ a rae mui-pe-vui gant ar Rheinprovinz (Proviñs ar Roen) (1822-1946)
Francesco di Cosimo de' Medici

**Francesco di Cosimo de' Medici** (Firenze, 16 a viz Here 1614 – Regensburg, 25 a viz Gouere 1634) a oa c'hwec'hvet mab Cosimo II de' Medici ha Maria Magdalena Aostria (1589-1631).

## E vuhez
Den a vrezel e voe, ha perzh a gemeras er Brezel Tregont Vloaz. 
En emgann Lützen e tec'has dirak an enebourien ha krozet e voe gant e vreur henañ, an dug Ferdinando II de' Medici, en ul lizher eus ar 14 a viz Gouhere.
Mervel a reas e-kerzh seziz Regensburg (en Impalaeriezh santel roman german d'ar mare-se), e 1634, marteze gant ar vosenn. Ne oa nemet ugent vloaz.
Mattias de' Medici

**Mattias de' Medici** a oa pempet mab Cosimo II de' Medici ha Maria Magdalena Aostria (1589-1631). 

Ne zimezas ket ha bugel ebet n'en doe hervez al lezenn. 

Paotr an arzoù e oa Mattias, ha skoazellañ a reas Justus Sustermans, Volterrano Volterra ha re all. P'edo en Alamagn e prenas binvioù skiantel, kompazoù, astrolaboù, hag a weler hiriv e Mirdi an Ofisoù.
Giovan Carlo de' Medici

**Giovan Carlo de' Medici** a oa ur c'hardinal italian. 

Mab e oa da Cosimo II de' Medici ha da Maria Magdalena Aostria, merc'h da Garl II Aostria, arc'hdug, ha da Varia Anna Bavaria.

Troet e oa gant an arz hag ar c'hoariva.

Mervel a reas er Villa medicea di Castello.
Kassel (Alamagn)

**Kassel** (a-raok 1926 e veze skrivet *Cassel*) zo ur gêr eus Alamagn, e stad Hessen, annezet gant 200 000 den. An trede kêr vrasañ eo e Hessen. Emañ war ribl ar stêr Fulda. 

Kreizenn armerzhel ha sevenadurel hanternoz Hessen eo. Bep pemp bloaz e vez aozet e Kassel un diskouezadeg arz a vremañ anvet "documenta".

## Istor
Eus ar bloavezh 913 eo ar menegoù koshañ eus Kassel er skridoù. En  e teuas da vezañ kêr-benn konted Hessen. Etre 1567 ha 1807 hag etre 1813 ha 1866 e oa kêr-benn Hessen-Kassel, hag etre 1807 ha 1813 e oa kêr-benn Rouantelezh Westfalen.

## Liammoù diavaez
* Lec'hienn ofisiel Kassel (en alamaneg)
Dési Bouterse

**Desiré Delano Bouterse** (ganet d'an 13 a viz Here 1945) zo ur soudard hag ur politikour surinamat, prezidant ar vro abaoe 2010, diazezer ar Strollad Broadel Demokratel.

E 1999 eo barnet evit trafikerezh kokain. D'ar 4 a viz Ebrel 2012 eo votet ul lezenn diskounadur gant Bodadeg Vroadel Surinam evit gwareziñ Bouterse ha 24 den all hag a zo tamallet dezhe bezañ graet muntroù politikel da vare an diktatouriezh e 1982.

## Notenn
De Telegraaf

***De Telegraaf*** zo ur pemdezieg izelvroat embannet diouzh ar mintin. Pemdezieg brasañ an Izelvroioù eo ha gwerzhet e vez war-dro  skouerenn anezhañ bemdez. Emañ burevioù *De Telegraaf* en Amsterdam. Perc'hennet eo gant an embregerezh Telegraaf Media Groep, un embanner a embann ivez ar pemdezieg digoust *[[Sp!ts]]*.

## Istor
E 1892 e voe krouet *De Telegraaf* gant Henry Tindal, a savas ivez ur gazetenn all anvet *De Courant*. D'ar 1añ a viz Genver 1893 e voe embannet niverenn gentañ De Telegraaf. E-pad an Eil Brezel-bed e voe embannet pennadoù a-du gant Alamagn gant De Telegraaf ha kondaonet e voe ar gazetenn da vezañ berzet e-pad 30 vloaz. Torret e voe ar gondaonidigezh e 1949 avat hag abaoe eo deuet De Telegraaf da vezañ brasañ kazetenn bemdeziek an Izelvroioù.
 
## Liamm diavaez
* Telegraaf.nl, lec'hienn De Telegraaf
Anna de' Medici (1569-1584)

**Anna de' Medici** (1569-1584), a oa merc'h da Francesco I de' Medici, dug-meur Toskana, ha d'e bried Janed Aostria.

## Buhez
Seizh bugel o doa he zud. C'hoar e oa Anna da Eleonora de' Medici (1566- 1611), dimezet da Vincenzo Iañ Gonzaga, Dug Mantova (1582–1612), ha da Maria de' Medici (1573–1642) a zimezas e 1600 da Herri IV, roue Bro-C'hall, hag a voe mamm d'ar roue gall Loeiz XIII.

He mamm a varvas e 1578. Addimeziñ a reas he zad neuze d'e serc'h Bianca Cappello e 1579.

Anna a varvas e miz C'hwevrer 1584, a-raok he 15 vloaz.

He zad hag he lezvamm a varvas diwar gontamm e 1587.
Bandenn begus terapeutik

Implijet e vez ur vandisenn stirennek begus a-benn sikour pareañ ar gloazoù. Krouet eo bet gant ur c'hiropraktour japanat anvet Kenso Kase hag a oa karget da louzaouiñ Skipailh olimpek Volley-ball Bro-Japan. Disheñvel eo ar vandenn-mañ eus ar re all abalamour d'he ferzhoù stirennek a un tuadur.

Hervez an doare da lakaat anezhi e c'hall tanavaat c'hwezhadurioù ha bronduoù, broudañ pe danavaat ar gwaskadennoù-gigenn dre dastaol, stabilaat ar melloù.

Tu a zo da danavaat ar c'hwezhadurioù o lakaat ar ginesiotapenn gant un doare roet. Gant stummañ plegoù e-live ar c'hroc'hen ez eus tu da vroudañ tremeniri an dourell lenfatek ha neuze dizourañ al lodenn tannijenet.

## Efedusted
Hervez ar studioù skiantel, n’eo ket ar vandenn-mañ efedusoc’h evit ur placebo.

## Daveoù
San Miguel

**San Miguel** zo un anv-lec'h spagnolek, diwar anv an arc'hael Mikael.

## Lec'hioù
###### 
*San Miguel Partido
*San Miguel, Buenos Aires
*San Miguel Arcángel (Buenos Aires), trevadenn gant Alamaned eus ar Volga, 
e Partido Adolfo Alsina, e Proviñs Buenos Aires,
*San Miguel del Monte Partido
*San Miguel del Monte
*San Miguel, Corrientes
*San Miguel Department, Corrientes
*San Miguel de Tucumán

###### 
*San Miguel de Velasco
*San Miguel del Bala, war lez ar stêr Beni, e-kichen Rurrenabaque

###### 
*São Miguel das Missões

### 
*Fort San Miguel, e Vancouver Island

###### 
*San Miguel (Chile), en Santiago

###### 
*San Miguel, Putumayo, e departamant Putumayo 
*San Miguel de Sema, e departamant Boyacá

###### 
*San Miguel del Padrón, en Habana

###### 
*San Miguel (Ecuador)
*San Miguel de los Bancos
*San Miguel River (Ecuador)

###### 
*San Miguel (menez-tan)
*San Miguel (El Salvador)

###### 
*San Miguel Guancapla, pe *San Miguelito*, en Departamant Intibucá

###### 
*San Miguel, Tabasco
*San Miguel, Quintana Roo, en enez Cozumel
*San Miguel River (Sonora)
*San Miguel de Allende (Guanajuato)
*San Miguel de Horcasitas, e Sonora
*San Miguel Totocuitlapilco
*San Miguel Coyutlan, e Jalisco
*San Miguel el Alto, e Jalisco
*Misión San Miguel Arcángel de la Frontera

###### 
*San Miguel (Paraguay)

###### 
*San Miguel, La Mar, Ayacucho
*Proviñs San Miguel

###### 
**San Miguel*, anv kozh Cebu
*San Miguel Bay
*San Miguel, Bohol
*San Miguel, Bulacan
*San Miguel, Catanduanes
*San Miguel, Iloilo
*San Miguel, Manila
*San Miguel, Leyte
*San Miguel, Surigao del Sur
*San Miguel, Zamboanga del Sur

###### 
*Neila de San Miguel
*San Miguel (Barcelona), ma vez graet ar bier San Miguel
*San Miguel de Bernuy, e proviñs Segovia
*San Miguel de Corneja  
*San Miguel de Serrezuela 
*San Miguel de Valero, e proviñs Salamanca. 

*San Miguel de la Ribera,  e proviñs Zamora.
 
*San Miguel del Cinca,  e proviñs Huesca
*San Miguel del Robledo, e proviñs Salamanca 
*San Miguel del Valle,  e proviñs Zamora.

###### 
*San Miguel, Contra Costa County, California
*San Miguel, San Luis Obispo County, California
**Mission San Miguel Arcángel
*San Miguel de los Noches, California
*San Miguel Island
*San Miguel County, New Mexico
*San Miguel River (Colorado)

###### 
*San Miguel, Monagas, kêr e Monagas

## Kanaouennoù
*"San Miguel", kanaouenn gant The Beach Boys
* San Miguel (song), sonenrollet gant Kingston Trio ha Lonnie Donegan, e-touez tud all.

## Pennadoù kar
* Saint Michael
* San Michele
* Saint-Michel
* São Miguel
Ferdinand II an Impalaeriezh Santel

**Ferdinand II an Impalaeriezh Santel** (1578 - 1637) a oa arc'hdug Aostria, roue Bohemia (1617-1619, 1620-1627), roue Hungaria (1618-1626) hag Impalaer Santel (1619-1637). E-kerzh e ren e c'hoarvezas Brezel Tregont Vloaz, un tan c'hwezhet gantañ. 

## Dimezioù ha bugale
Div wech e timezas:
*da Maria Anna Bavaria (1574-1616), ha dezho bugale
*da Eleonora Gonzaga (1598–1655), ha bugel ebet n'o doe

### Bugale
Seizh bugel o doe Ferdinand ha Maria Anna Bavaria: 
* Christine (*/† 1601), Arc'hdugez Aostria
* Karl (*/† 1603), Arc'hdug Aostria
* Johann Karl (1605–1619), Arc'hdug Aostria
* Ferdinant III (1608–1657), Impalaer Santel, a zimezas teir gwech:
** e 1631 da María Ana Spagn (1606-1646), merc'h da Felipe III, roue Spagn. 
** e 1648 da Maria Leopoldine von Österreich-Tirol
** e 1651 da Eleonora Maddalena Gonzaga-Nevers
* Maria Anna (1610–1665), Priñsez-Dilennerez Bavaria
** dimezet e 1635 da Vasimilian I
* Cäcilia Renata (1611–1644), rouanez Polonia
** dimezet e 1637 d'ar roue Władysław IV Wasa
* Leopold Wilhelm (1614–1662), gouarnour an Izelvroioù spagnol

## Pennad kar
* Ferdinant Iañ an Impalaeriezh Santel
Ponta Delgada

**Ponta Delgada** zo ur gêr en Enez São Miguel, en Azorez. Kêr-benn an enezeg eo hag ar greizenn armerzhel bouezusañ enni. Eno emañ aerborzh an enezeg ivez. Hervez niveradeg 2008 e oa  a dud o chom e Ponta Delgada.
Vitaly Petrov

**Vitaly Alexandrovich Petrov** pe **Вита́лий Алекса́ндрович Петро́в** (bet ganet d'an 8 a viz Gwengolo 1984 e Vyborg, Rusia) a zo ur blenier kirri a groge gant ar Formulenn 1 gant Renault. Redek a ra bremañ gant Caterham.

## E red vicher
### Disoc'hoù e Formulenn 1
Brawn GP Formula One Team

**Brawn GP Formula One Team** (pe simploc'h **Brawn GP**) a oa ur skipailh Formulenn 1 a rede e 2009 hepken, o c'hounit kevezadegoù ar vlenierien hag ar saverien, gant Jenson Button, a zo deuet da vezañ kampion, ha Rubens Barrichello. Savet e oa bet dre adprenañ Honda gant an ijinour Ross Brawn a oa e penn Honda.
Benetton Formula

**Benetton Formula** a oa ur skipailh Formulenn 1 italianat a rede etre 1986 ha 2001. Savet e oa bet gant Luciano Benetton diwar Toleman hag adprenet e oa bet gant Renault e 2000 evit sevel Renault F1 Team e 2002. Gounezet en deus 27 trec'h, un titl ar saverien e 1995 ha daou titl ar vlenierien e 1994 ha 1995 gant Michael Schumacher.
Maria Anna Aostria (1718-1744)

:*Ur bajenn disheñvelout [[Maria Anna Aostria]] zo ivez.*

[thumb|An [Izelvroioù aostrian .]]

**Maria Anna Aostria**, ganet e 1718 e Vienna ha marvet e 1744 e Brusel, a oa merc'h da Karl VI (Impalaer santel), ha c'hoar da Maria Theresia, Impalaerez santel war-lerc'h o zad.

Dimezet e voe d'he c'henderv kompez Karl Alexander von Lothringen. Gant he c'hoar henañ e voe anvet, he fried ha hi, da c'houarnerien an Izelvroioù aostrian, e-pad Brezel Hêrezh Aostria .
Maria Anna Bavaria (1574-1616)

**Pennadoù [[Maria Anna Bavaria]] ha [[Maria Anna Aostria]] zo ivez.* 

**Maria Anna von Bayern** ( 1574 en München; 1616 en Graz) a oa ur briñsez eus Bavaria, deut da vezañ Arc'hdugez Aostria hag impalaerez goude. Mamm e oa d'an impalaer santel Ferdinant III. 

Merc'h henañ dug Bavaria e oa Maria Anna. He zad e oa an dug Wilhelm V Bavaria (1548–1626) hag he mamm Renata von Lothringen (1544–1602). 

Dimeziñ a reas d'an Arc'hdug Ferdinant, hag impalaerez e voe goude, pa voe anvet he fried da impalaer santel. 

## He bugale
Seizh bugel he doe:
* Christine (*/† 1601), Arc'hdugez Aostria
* Karl (*/† 1603), Arc'hdug Aostria
* Johann Karl (1605–1619), Arc'hdug Aostria
* Ferdinant III (1608–1657), Impalaer Santel, a zimezas teir gwech:
** e 1631 da María Ana Spagn (1606-1646), merc'h da Felipe III, roue Spagn. 
** e 1648 da Maria Leopoldine von Österreich-Tirol
** e 1651 da Eleonora Maddalena Gonzaga-Nevers
* Maria Anna (1610–1665), Priñsez-Dilennerez Bavaria
** dimezet e 1635 da Vasimilian I, dug Bavaria; 
* Cäcilia Renata (1611–1644), rouanez Pologn
** dimezet e 1637 d'ar roue Władysław IV Wasa
* Leopold Wilhelm (1614–1662), gouarnour an Izelvroioù spagnol.

## Goude he marv
Mervel a reas da 42 vloaz. Addimeziñ a reas he fried impalaer d'ar briñsez italian Eleonora Gonzaga (1598–1655), met bugel ebet n'o doe.

## Levrlennadur
* Hellmut Andics: *Die Frauen der Habsburger*. Heyne, München 1997, ISBN 3-453-07034-8.
* Richard Reifenscheid: *Die Habsburger in Lebensbildern*. Piper, 2007, ISBN 978-3-492-24753-5
Eleonore von Preußen

**Eleonore Prusia, pe ** **Eleonore von Preußen** en alamaneg, ganet d'an 21 a viz Eost 1583 en Königsberg, ha marvet d'an 9 a viz Ebrel 1607 en Cölln, a oa ur briñsez eus Dugelezh Prusia a zeuas da vout, dre zimeziñ, Dilennerez Brandenburg.

## He buhez
Pedervet merc'h an Dug Albrecht Friedrich von Preußen (1553–1618) hag an Dugez Marie Eleonore (1550–1608), e oa Eleonore. He mamm a oa merc'h d'an Dug Wilhelm von Jülich-Kleve-Berg. Savet e voe evel he c'hoarezed e Königsberger Schloss.

Dimezet e voe da Joachim Friedrich von Brandenburg (1546 e Cölln; 1608 e Köpenick), 

## Dimeziñ ha bugale
Nemet ur verc'h n'he doe:
* Marie Eleonore (1607–1675) dimezet e 1631 da Ludwig Philipp von Simmern (1602–1655).

## Levrlennadur
* Friederike Bornhak: *Eleonora von Preussen: Kurfürstin von Brandenburg, zweite Gemahlin des kurfürsten Joachim Friedrich von Brandenburg, geboren 1583, gestorben 1607*, S. Geibel, 1889
* Brozat, Dieter: *Der Berliner Dom*, Berlin 1985 ISBN 3775902716
* Ernst Daniel Martin Kirchner: *Die Kurfürstinnen und Königinnen auf dem Throne der Hohenzollern*, 2. Teil: *Die letzten acht Kurfürstinnen*, Berlin 1867,  S. 107-130 (gant poltred Eleonore von Preußen).

## Liammoù diavaez
* Poltred Eleonore von Preußen
* Skridoù gant ha diwar-benn Eleonore von Preußen e lec'hienn VD17
Rask

**Rask** zo un anv-tiegezh norgeek ha danek

* Gertrud Rask (war-dro 1673 - 1735), misionerez
* Helene Rask (1980-), dougerez-dilhad
* Rasmus Rask (1787–1832), yezhour danat

## Pennad kar a bell
* Rusk
Hakuna Matata

**Hakuna matata** zo ul lavar deuet eus al lavar swahili *Hakuna matatizo*, hag a dalv kement ha « n'eo ket tener, n'eus diaezamant ebet». 

Brudet eo bet an droienn e broioù Kornogeuropa en 1983 gant al laz Boney M. a gane Jambo Bwana (« Demat, Aotrou»), amprestet digant al laz all Them Mushrooms, eus Kenya, hag a glever ar gerioù « Hakuna matata » en diskan anezhi.

Brudetoc'h e voe avat gant ur ganaouenn en ur film gant Walt Disney.
Horolaj-heol

Un **horolaj-heol**, pe **eurier-heol** zo ur seurt horolaj ma vez merket an eur gant an heol. 

## Gerioù-stur
Frazennoù latin a veze skrivet alies war an horolajoù-heol, evel ar re-mañ.
* *[[Carpe diem]]*
* *[[Horas non numero nisi serenas]]* ("Ne gontan nemet an eurvezhioù dic'hoabr") — E Dinarzh, Breizh
* *[[Tempus fugit]]*
* *Tempus Fugit Velut Umbra* ("Evel ar skeud e tremen an amzer") — E Konk-Kerne, Breizh
* *Vulnerant omnes - Ultima necat - Tuam nescis* ("Gloazañ a ra an holl - Lazhañ a ra an hini ziwezhañ - Ne ouzez ket da hini") — E Lovere, en Italia
Bommoù gallek zo ivez :
* *Il est toujours l'heure de ne rien faire* ("Atav e vez an eur da ober netra") — E Saint-Rémy-de-Provence, Bro-C'hall
* *Hora ruit - Respice finem - Juste vive et cole Deum* ("Tremen a ra an eurvezhioù - Bez soñj eus an diwezh - Bev dereat ha kan meuleudi da Zoue") — E Nové Město nad Metují, Tchekia
* *Craignez la dernière* ("Douj an hini ziwezhañ") — E Rosko, Breizh


File:Precision sundial in Bütgenbach-Belgium.jpg | E Bütgenbach, e Belgia. 
File:Sundial (Pza Collegio Ghislieri, Pavia).jpg| E Pavia, en Italia. 
Image:Saint-remy-de-provence-cadran-solaire.jpg| E Saint-Rémy-de-Provence. 
File:Nové Město nad Metují sundials 2011 3.jpg| Daou horolaj-heol stok-ha-stok, e Nové Město nad Metují.
File:BG-Lovere-201-meridiana.jpg| E Lovere.
File:MootHallSundial.JPG|Moot Hall, en Aldeburgh, e Suffolk, e Bro-Saoz.
Restr:MeranSonnenuhr1.JPG|AEIOU, e Meran, Südtirol.
File:Horloge et cadran solaire de la ville close.jpg| E Konk-Kerne.
File:Mocoroh_analemmatos01.jpg |E Recife (Brazil).
Touareged

An Douareged pe Kel Tamasheq a zo ur bobl verberat kantread hag a vev e-kreiz ar Sahara. En Aljeria, e Libia ha war gostez ar Sahel, Niger, Mali ha Burkina Faso. O yezh a zo an tamajaq pe tamasheq pe c'hoazh tamahaq hervez ar rannvro. Implijout a reont ul lizherenneg anvet tifinagh (laret e vez tifinac’h). Diskennidi annezidi kentañ Afrika an Norzh int.

## Gerdarzh
Orin ar ger Touareg a zo dianavezet met tud 'zo a soñj dezho e teu diwar ur ger arabek hag a dalvez kement ha « dilezet » ; reoù all a soñj dezho e teu ar ger Touareg eus ur rannvro a Vro-Libia anvet « targa ». E-pad ma oa ar C'hallaoued en Aljeria e voent anvet Touareg (liester Targi).
## Ar vro
Bro an Douareged a zo lodennet e meur a kengevredad pe veuriad. En holl ez eus ur milion hanter a douareged o bevañ e pemp bro eus kevandir Afrika. E-barzh an dachenn-se, ar Gel Tamasheq a cheñche alies a vro. Met ar stadoù 'zo memestra deueet a-benn da rediañ annezho da gaout tremenoù-hent pe pasportoù ha da dremen dre ar valtouterezh pa cheñchont bro.
An dachenn-mañ anvet tinariwen (dezerzhioù), a zo evel ma lavar e anv troc'het e meur a zouar. E-barzh an niver bras a zezerzhioù-se, emañ an dezerzh gwir, hini an Tenere. An douaroù all a zo mui pe vui krinek, meneziek ha plat.
## Ar vuhez Sokial
An Douareged o deus ivez ur renkadur sokial met n'eo ket memes renkadur eget e bed Europiz pe Amerikaned.
## An istor
E-pad kantvedoù e kemere an douareged sklaved e-barzh meuriadoù all ha goude e timezent gante, an dud a deue eus an euredoù-se a oa anvet Tamasheq. Betek ar bloavezhioù 1900 e oa rannet an Touareged e kengevredigezhioù. E-penn kentañ an XX vet kantved e voe aloubet bro an Douareged pe an Dargi gant ar C'hallaoued. Dieubet eo bet e memes koulz eget ar broioù afrikan all hag a oa bet aloubet gant Bro-C'hall, da lavaret eo e-kreiz an XX vet Kantved.

## Gwelet ivez
*Azawad
*Yezhoù berberek
Tempus fugit

***Tempus fugit*** zo ul lavar latin hag a dalv kement ha *tec'hel a ra an amzer*. Er yezh ordinal e lavarer *tremen a ra an amzer*. Kavet e vez a-wechoù ouzh an horolajoù. 

## Orin
Dont a ra an droienn eus ar varzhoneg *[[Georgica]]* gant ar barzh latin Vergilius a skrive: *Sed fugit interea fugit irreparabile tempus, singula dum capti circumvectamur amore*, da lavarout eo " Met e-keit-se e tec'h : tec'hel a ra an amzer diremed, tra ma troidellomp, bac'het en hon c'harantez ouzh munudoù ."

## Pennadoù kar
*Ars longa, vita brevis
*Carpe diem
*Memento mori
* Breve et inreparabile tempus omnibus est vitae

## Liamm diavaez
*Barzhoneg Ralegh
Tali

**Tali** a vez graet eus meur a spesad bezhin gell dastumet e Breizh. En o zouez, ar re bennañ, *[[Laminaria digitata]]* a vez graet eus outo Tali moan, *[[Laminaria hyperborea]]* a vez graet resisoc'h eus outo Tali penn, ha *[[Laminaria saccharina]] = [[Saccharina latissima]]*, a vez graet resisoc'h eus outo Tali friz. Implijet e vezont evit bezañ debret poazh an aliesañ, ha gwerzhet dindan an anv japanek kombu (昆布), pe evit bezañ treuzfeurmet da vezañ implijet gant embregerezhioù ar boued (tud ha loened) dindan anvioù alginat ha mannitol, pe embregerezhioù ar yec'hed hag ar gwezeladoù.
Albert

**Albert** zo un anv-bihan alamanek, gallek, katalanek, polonek, saoznek...

## Adstumm
*Aubert, e galleg

## Yezhoù all
*Alberto, en italianeg, spagnoleg, portugaleg,
**Albert*, Adalbert, Albrecht, en alamaneg,
*Alberzh, e brezhoneg.

### Merc'hed
*Alberta, en alamaneg, saozneg,
*Alberte, Albertine, e galleg,
*Albertina, e spagnoleg.

## Tud
### Rouaned
*Albert Iañ
*Albert II, anv meur a zen
*Albert III
*Albert IV

### Tud all

========
* Albert Einstein (1879-1955), fizikour a orin alaman, amerikan war ziwezh e vuhez
* Albert Speer, savour ha politikour nazi

========
* Albert Le Grand, skrivagner breizhat eus ar XVIIvet kantved
* Albert Bocher, brezhoneger
* Albert Bouvet (1949), marc'hhouarner 

========
* Albert Brouett, aktour, filmaozour ha produour
* Albert Camus (1913-1960), romantour
* Albert Capellani (1874-1931), aktour sinema, filmaozer, produour ha saver senario.
* Albert Dupontel (1964), fentigellour ha den a sinema
* Albert Jurgenson (1929-2002), saver senario ha frammer
* Albert Londres (1884-1932), kazetenner
* Albert Malbert (1914-1972), aktour sinema
* Albert Uderzo (1927), oberour bannoù-treset

========
*Ar priñs Albert (1819-1861), pried d'ar Rouanez Victoria

========

* Albert Schweitzer (1875-1965), medisin elzasat

========
* Albert Iañ Monako
* Albert II Monako

========
* Albert Anker (1831-1910), livour suis
* Albert Zweiffel (1949), marc'hhouarner suis

### Anv-tiegezh
*Barbara Albert, filmourez aostrian
*Marcelin Albert, kouer okitan
*Flórián Albert, melldroader etrebroadel hungarat

## A bep seurt
*Albert (Somme), kumun c'hall
*Lenn Albert en Afrika
**Albert* (Альберт), un danevell skrivet gant Lev Tolstoi e 1857

## Pennad kar
*Albertville
Albrecht

**Albrecht** zo un anv-bihan alamanek. 

## Yezhoù all
*Albert, e galleg ha saozneg
*Alberto, e spagnoleg

## Tud
### Rouaned ha priñsed
*Albrecht Bavaria , anv meur a zen 
**Albrecht VI Bavaria-Leuchtenberg
*Albrecht Prusia, anv meur a zen 
**Albrecht Prusia (1809-1872)
**Albrecht Friedrich Prusia
*Albrecht von Brandenburg-Ansbach‎, anv meur a zen 
**Albrecht Iañ Brandenburg-Ansbach
*Albrecht von Mecklenburg, anv meur a zen 
**Alberzh III Mecklenburg, roue Sveden
*Albrecht von Sachsen, 
**Albrecht von Sachsen-Gotha-Altenburg (1648-1699), Dug Sachsen-Coburg.
**Albrecht Joseph von Sachsen, istorour

### Tud all
*Albrecht Dürer
*Albrecht Altdorfer
*Albrecht Becker

### Anv-tiegezh
*Karina Albrecht , skrivagnerez alamanek
*Maria Albrecht , skrivagnerez alamanek
*Sophie Albrecht , skrivagnerez alamanek
*Susanne Albrecht
Kombu

**Kombu**, pe *konbu*, pe *kombu real*, pe *kombu Breizh* a vez graet eus meur a spesad *[[Laminaria]]* (tali) a vez debret oc'h heuliañ mod broioù Azia, Japan, China, Korea. Bezhin gell int. Dont a ra ar ger Kombu eus ar japaneg 昆布.
Joyce Banda

**Joyce Banda** (ganet d'an 12 a viz Ebrel 1950) zo ur bolitikourez eus Malawi, bet ministrez an Aferioù estren eus 2006 da 2009 ha besprezidantez ar vro adalek miz Mae 2009.

Goude marv Bingu wa Mutharika eo bet lakaet Joyce Banda da brezidantez Malawi en etrekarg d'ar 7 a viz Ebrel 2012. Mont a reas war ar renk evit dilennadeg ar prezidant e 2014 met n'erruas nemet da drede, ha mont a reas an trec'h gant Peter Mutharika.
Albrecht von Sachsen

**Albrecht von Sachsen** pe **Albert von Sachsen** zo anv meur a zen.

## Sachsen-Wittenberg
* Albrecht Iañ (Sachsen) (~1175–1260/1261), Dug Sachsen-Wittenberg
* Albrecht II (Sachsen-Wittenberg) (~1250–1298), Dug Sachsen-Wittenberg
* Albrecht III (Sachsen-Wittenberg) (~1375–~1422), Dug Sachsen-Wittenberg
* Albrecht (Sachsen-Wittenberg) († 1385), Priñs Lüneburg

* Albrecht der Beherzte (1443–1500), Dug Sachsen ha Markgraf Meißen
* Albrecht (Sachsen-Coburg) (1648–1699), Dug Sachsen-Coburg
* Albrecht (Sachsen-Eisenach) (1599–1644), Dug Sachsen-Eisenach
* Albrecht von Sachsen-Weißenfels (1659–1692), Prinz von Sachsen-Weißenfels
* Albrecht Joseph von Sachsen (1934-), istorour

**Albert von Sachsen** pe **Adalbert von Sachsen** zo anv meur a zen:

* Albert Iañ von Sachsen (1828–1902), Roue Sachsen
* Albert II von Sachsen-Wittenberg (~1285–1342), Eskob Passau
* Albert von Sachsen-Coburg und Gotha (1819–1861), Priñs Kenseurt ar Rouanez Victoria e Breizh-Veur
* Albert von Rickmersdorf (~1316–1390), Eskob Halberstadt
* Albert Kasimir von Sachsen-Teschen (1738–1822), Dug Teschen, Gouarnour an Izelvroioù 
* Albert Victor, Duke of Clarence and Avondale (1864–1892), hêr da gurunenn Breizh-Veur
* Adalbert III von Sachsen (1467–1484), Arc'heskob Mainz

## Gwelout ivez
* Georg Albrecht (Sachsen-Weißenfels-Barby) (1695–1739), Dug Sachsen-Weißenfels-Barby

## Pennadoù kar
*Albert
*Albrecht
Tyrrell Racing

**Tyrell Racing** a oa ur skipailh redadegoù kirri savet gant Ken Tyrell e 1960, a rede e Formulenn 1 etre 1968 (da gentañ gant Matra) ha 1998. Gounezet en deus titl ar vlenierien gant Jackie Stewart.

## Istor

### Disoc'hoù e Formulenn 1
Evel saver kirri :
* 430 Priz Bras.
* 29 bloavezh.
* 23 trec'h.
* 14 plas pol.
* 20 tro gwellañ.
* 77 podium.
* 2 ditl ar vlenierien.
* 1 titl ar saverien.

## Sellet ivez
Bié

**Bié** zo ur proviñs eus Angola, e kreiz ar vro. Strujus eo an douar e Bié ha gounezet e vez maiz, korz-sukr, riz, kafe ha kraoñ-marmouz eno.
Cuando Cubango

**Cuando Cubango** zo ur proviñs eus Angola, e gevred ar vro. Dont a ra e anv eus anvioù an div stêr : Cuando ha Cubango. Harzoù en deus gant Namibia ha Zambia.

Kamp-diazez pennañ an UNITA a oa lec'hiet er proviñs er bloavezhioù 1980 ha 1990.
Cadix

**Arabat droukveskañ gant [[Cádiz]], e Spagn. *

**Cadix** , *Cadiç* en okitaneg, zo ur gumun eus Bro-C'hall en departamant Tarn.
Cádiz

**Cádiz** zo ur gêr hag ur porzh war aod ar Meurvor Atlantel, ha kêr-benn proviñs Cádiz en Andalouzia, e Spagn.

## Istor
* Seziz Cádiz, gant armeoù gall Napoleone Buonaparte etre 1810 ha 1812.
* Diskleriadur kentañ Bonreizh Spagn, e 1812
* Kemeradenn an Trocadero , gant an arme c'hall e 1823.

## Lennegezh
* *[[El asedio]]* (2010, Alfaguara) Romant diwar-benn Seziz Cádiz‎ gant Arturo Pérez-Reverte‎. 
## Notennoù
Dir

An **dir** a zo ur c'hendeuzad metalek gant houarn, evit ar braz anezhañ, ha karbon (etre 0.02% ha 2% eus e vas). Graet e vez kalz gant dir evit sevel traoù o deus ezhomm da vezañ solut, evel binvioù, pontoù, mekanikoù, kefluskerioù...
Seziz Cádiz

**Seziz Cádiz** a c'hoarvezas etre 1810 ha 1812, e-kerzh Brezel Dizalc'hiezh Spagn. Gronnet e voe Cádiz gant armeoù gall e-pad ouzhpenn daou vloaz, adalek ar 5 a viz C'hwevrer 1810 betek ar 24 a viz Eost 1812.

Dre ma oa bet aloubet Madrid d'an 23 a viz Meurzh 1808 e oa repuet ar gouarnamant spagnol e San Fernando e-tal Cádiz, hag arsailhet e voe an div gêr gant 60&nbsp;000 soudard gall dindan urzhioù ar marechal Claude Victor-Perrin, dug Bellune. 

Difennet e oa kêr gant 2&nbsp;000 soudard spagnol, hag a voe sikouret goude gant 10&nbsp;000 all, ha gant soudarded saoz renet gant Thomas Graham, ha gant soudarded portugalat. 


Francisco de Goya y Lucientes - Don Manuel Lapeña, later Marquis of Bondad Real - A99 - Hispanic Society of America.jpg|Manuel de La Peña
Nicolas Jean de Dieu Soult.jpg|Nicolas Jean de Dieu Soult
Thomas Graham Lord Lynedoch.jpg|Thomas Graham
Cadizplazaespana.jpg|Monumant e Cádiz d'ar Breujoù bodet eno da goulz ar seziz


## Lennegezh
*  *[[El asedio]]* (2010, Alfaguara). Romant diwar-benn Seziz Cádiz‎ gant Arturo Pérez-Reverte‎.

## Notennoù
Lunda Norte

**Lunda Norte** zo ur proviñs eus Angola, e biz ar vro. A-raok Dundo e oa bet lakaet kêr Lucapa da gêrbenn gentañ ar proviñs gant ar prezidant Agostinho Neto.

Diamantoù a vez kavet e kondon Lunda Norte.
Arturo Pérez-Reverte

**Arturo Pérez-Reverte**, ganet e Cartagena (Spagn) e 1951, zo ur skrivagner ha romantour spagnolek eus dibenn an .

Kazetenner eo bet e-pad 20 vloaz (1973-1994), ha bet e meur a gadlann, eus Kiprenez, Liban, Inizi Maloù, evit ar pemdezieg *Pueblo* (daouzek vloaz), hag ar skinwel spagnol (TVE) e-pad nav bloaz. Abaoe ne ra ken nemet war-dro al lennegezh. 
E 1986 e savas e romant kentañ.
 
Abaoe 2003 emañ er Real Academia Española (Akademiezh Roueel Spagn).

## Oberennoù
### Romantoù
* *[[El húsar]]* (1986, Akal)
* *[[El maestro de esgrima]]* (1988, Mondadori)
* *[[La tabla de Flandes]]* (1990, Alfaguara)
* *[[El club Dumas]]* o *La sombra de Richelieu* (1993, Alfaguara)
* *[[La sombra del águila]]* (1993, Alfaguara)
* *[[Territorio comanche]]* (1994, Ollero y Ramos)
* *[[Un asunto de honor|Un asunto de honor (Cachito)]]*, relato, (1995, Alfaguara)
* *[[La piel del tambor]]* (1995, Alfaguara)
* *[[La carta esférica (novela)|La carta esférica]]* (2000, Alfaguara)
* *[[La Reina del Sur]]* (2002, Alfaguara)
* *[[Cabo Trafalgar (novela)|Cabo Trafalgar]]* (2004, Alfaguara)
* *[[El pintor de batallas]]* (2006, Alfaguara)
* *[[Un día de cólera]]* (2007, Alfaguara)
* *[[Ojos azules (libro)|Ojos azules]]*, relato, (2009, Seix Barral)
* *[[El asedio]]* (2010, Alfaguara) Romant diwar-benn Seziz Cádiz‎. 
* *El tango de la guardia vieja*, Alfaguara, Madrid, 2012
* *El francotirador paciente*, Alfaguara, Madrid, 2013
* *Hombres buenos*, Alfaguara, Madrid, 201521​
* *La guerra civil contada a los jóvenes*, con ilustraciones de Fernando Vicente; Alfaguara, Madrid, 2015
* *Los perros duros no bailan*, Alfaguara, Madrid, 201822​
**Sidi, relato sobre Rodrigo Díaz de Vivar*. Alfaguara, Madrid, 2019 2

**Heuliad ''[[Las aventuras del capitán Alatriste]]***
[[Kabiten Alatriste|Ar c'habiten Alatriste]] eo haroz ar romantoù-mañ: 
# *El capitán Alatriste* ([[1996]], [[Alfaguara (editorial)|Alfaguara]])
# *Limpieza de sangre* ([[1997]], Alfaguara)
# *El sol de Breda* ([[1998]], Alfaguara)
# *El oro del rey* ([[2000]], Alfaguara)
# *El caballero del jubón amarillo* ([[2003]], Alfaguara)
# *Corsarios de Levante* ([[2006]], Alfaguara)
# *El puente de los asesinos'' (2011, Alfaguara)

## Notennoù
Uíge (proviñs)

**Uíge** zo ur proviñs eus Angola, e gwalarn ar vro.

E-pad ar brezel diabarzh e voe Uíge unan eus proviñsoù drastetañ Angola. Etre 2004 ha 2005 e voe taget 374 den (88% anezhe a varvas) gant terzhienn wadliñvel Marburg, ur c'hleñved tost da Ebola.
Albert von Sachsen-Coburg-Gotha

* 

**Albert von Sachsen-Coburg und Gotha** (en alamaneg) pe *Prince Albert of Saxe-Coburg and Gotha* (e saozneg), ganet d'ar 26 a viz Eost 1819 e Kastell Rosenau e Coburg ha marvet d'ar 14 a viz Kerzu 1861 e Kastell Windsor e Bro-Saoz, da 42 vloaz, a oa ur priñs alaman hag a zimezas d'ar Rouanez Victoria, Rouanez Breizh-Veur. Roue ne oa ket, priñs kenseurt e oa.

## E dud
Mab e oa da Ernst Iañ von Sachsen-Coburg-Gotha ha d'e bried Luise von Sachsen-Gotha-Altenburg (1800–1831). Dizimezet e oa e dud.

## Pennad kar
* Albert von Sachsen
Kuito

**Kuito** zo ur gêr e-kreiz Angola, kêrbenn proviñs Bié.

Savet e voe Kuito e 1750 gant Portugaliz war ul lec'hienn a-bouez eus ar rouantelezh Ovimbundu. En XIXvet kantved e voe anvet kêr Silva Porto, diwar anv an ergerzher António da Silva Porto. Pa voe savet an hent-houarn a liamme Kuito ouzh an aod, ha dre ma vez plijus an amzer er c'horn-bro, e teuas meur a drevadenner portugalat da anneziñ eno e penn kentañ an XXvet kantved. 

Da vare ar brezel diabarzh e voe seziset Kuito gant soudarded an UNITA e-pad nav miz e 1993 ha 30 000 den a varvas.
Giuseppe Farina

**Emilio Giuseppe « Nino » Farina** (bet ganet d'an 30 a viz Here 1906 e Torino, Italia, marvet d'an 30 a viz Even 1966 e Aiguebelle, Bro-C'hall) a oa ur blenier kirri italianat. Redet en deus e bloavezhioù kentañ ar Formulenn 1 ha gounezet en deus an titl kentañ e 1950 gant Alfa Romeo.

## E red vicher
### Disoc'hoù e Formulenn 1

### Roll e drec'hioù

## Da welout
Lobito

**Lobito** zo ur gêr eus Angola, e proviñs Benguela, war aod ar Meurvor Atlantel.

Savet e voe Lobito e 1905 gant ar Bortugaliz evit bezañ an arsav-dibenn d'an hent-houarn a deue eus Katanga. War-dro 200 000 annezad zo e kêr.
Huambo

**Huambo** zo ur gêr eus Angola ha kêrbenn proviñs Huambo. Dont a ra hec'h anv eus Wambu, ur rouantelezh Ovimbundu.

Ar gêr a voe savet ent-ofisiel d'an 8 a viz Eost 1912 gant ar Bortugaliz hag e 1928 e voe adanvet *Nova Lisboa* (Lisbon Nevez). Diorren a reas an ekonomiezh ha kreskiñ a reas ar boblañs betek dizalc'hidigezh Angola e 1975, ma voe adroet hec'h anv orin d'ar gêr. Drastet e voe Huambo e-pad ar brezel diabarzh.
John Millington Synge

**Edmund John Millington Synge**, ganet d'ar 16 a viz Ebrel 1871 e Ráth Fearnáin ha marvet d'ar 24 a viz Meurzh 1909 e Dulenn d'an oad a 37 vloaz, a oa ur skrivagner eus Iwerzhon (pezhioù-c'hoari, barzhonegoù, komz-plaen...), hag un dastumer danvez-pobl (lennegezh komzet, kredennoù...). Unan eus tud heverkañ azginivelezh lennegel Iwerzhon eo hag unan eus kensaverien an Abbey Theatre (C'hoariva an Abati). Daoust ma oa e dud a orin saoz hag anglikan e voe dedennet-bras gant buhez ar beizanted katolik pa soñje gantañ o doa miret ar gwellañ paganelezh ar bed kozh.

E oberenn anavezetañ, *[[The Playboy of the Western World]]*, a lakaas kabaduilh e Dulenn pa voe c'hoariet evit ar wech kentañ.

## Oberennoù pennañ
* *[[In the Shadow of the Glen]]* (An draonienn hep heol), 1903
* *[[Riders to the Sea]]* (War varc'h d'ar mor), 1904
* *[[The Well of the Saints]]*, 1905
* *The Aran Islands*, 1907
* *[[The Playboy of the Western World]]*, 1907
* *[[The Tinker’s Wedding]]*, 1908
* *Poems and Translations*, 1909
* *[[Deirdre of the Sorrows]]* 1910
* *In Wicklow and West Kerry*, 1912

## Synge hag ar brezhoneg
En em lakaet e oa Synge da zeskiñ brezhoneg e 1899.

## E brezhoneg
Meur a oberenn gant J.M. Synge a zo bet lakaet e brezhoneg, evel:
* "War varc'h d'ar mor" gant Youenn Drezen.
* "An Draonienn hep heol" gant Youenn Drezen ivez.
* "The Playboy of the Western World" a zo bet troet, pe azasaet, meur a wech gant tud disheñvel.

## Notennoù ha daveennoù
Benguela

**Benguela** zo ur gêr eus Angola, kêr-benn proviñs Benguela, war aod ar Meurvor Atlantel.

Savet e voe Benguela e 1617 gant ar Bortugaliz hag e-pad pell e voe ur greizenn genwerzh a-bouez, dreist-holl e kas sklaved da Guba ha Brazil. Diorren a reas kêr da vat en . Un hent-houarn a voe savet, etre Benguela ha Lobito da gentañ (30 km), hag a voe hiraet betek Luau (e proviñs Moxico) evit kevreañ ouzh hent-houarn Katanga ha Zambia. Goude an dieubidigezh, e-pad brezel diabarzh Angola, e voe freuzet an darn vrasañ eus an hent-houarn-se.

Kresket eo niver a annezidi Benguela abalamour d'ar repuidi deuet diouzh ar c'hornioù-bro drastet gant ar brezel. War-dro 500 000 a dud zo o chom e kêr pa oa 155 000 annezad e 1983.
El asedio

**El asedio** zo ur romant spagnolek gant Arturo Pérez-Reverte‎, embannet e 2010 gant Alfaguara. Savet eo diwar-benn Seziz Cádiz‎ a c'hoarvezas etre 1810 ha 1812.

## An dud

**Rogelio Tizón* eo ar c'homiser didruez
**Pepe Lobo* zo ur c'habiten korser.
**Lolita Palma* eo ar goantenn a zo e penn ur gompagnunezh a implij ar c'horser . 

**Gregorio Fumagal*, zo spier gall ha balzamer
UNITA

An **UNITA** (*União Nacional para a Independência Total de Angola - Unvaniezh Vroadel evit Dizalc'hidigezh A-grenn Angola*) zo ur strollad politikel angolat krouet e 1966.

Stourm a reas an UNITA asambles gant an MPLA ouzh Portugal betek dizalc'hidigezh Angola e 1975. Goude-se e savas ur brezel diabarzh drastus etre an daou strollad hag a badas eus 1975 betek 2002. Skoazellet e oa neuze an UNITA gant SUA ha Suafrika pa oa skoazellet an MPLA gant an Unaniezh Soviedel ha Kuba. Pa varvas Jonas Savimbi, e penn an UNITA abaoe e grouidigezh, e 2002, e voe lakaet un termen d'ar brezel hag e kemeras perzh an UNITA e buhez politikel ar vro.
Jonas Savimbi

**Jonas Savimbi** (3 a viz Eost 1934 - 22 a viz C'hwevrer 2002) a oa ur soudard hag ur politikour angolat, krouer ar strollad politikel UNITA.
MPLA

An **MPLA** (*Movimento Popular de Libertação de Angola - Luskad Poblek evit Dieubidigezh Angola*) zo ur strollad politikel angolat, krouet e 1956.

Stourm a reas an MPLA asambles gant an UNITA ouzh arme Portugal betek gounit dizalc'hiezh ar vro e 1975. Penn ar strollad, Agostinho Neto, a voe lakaet da brezidant kentañ Angola. Diwar-se e tarzhas ur brezel diabarzh drastus etre an MPLA, skoazellet gant an Unaniezh Soviedel ha Kuba, hag an UNITA, renet gant Jonas Savimbi ha sikouret gant SUA ha Suafrika. Un termen a voe lakaet d'ar brezel goude marv Savimbi e 2002.
Alfa Romeo (Formulenn 1)

Alfa Romeo en deus kemeret perzh e-barzh kevezadegoù ar Formulenn 1 etre 1950 ha 1951 hag etre 1979 ha 1985 evel saver kirri, hag etre 1950 ha 1988 evel saver keflusker. Gounezet en deus daou ditl ar vlenierien, e 1950 gant Nino Farina hag e 1951 gant Juan Manuel Fangio.

## Formulenn 1
### Evel saver kirri
### Disoc'hoù e Formulenn 1

### Evel saver [[Keflusker dre enleskiñ|kefluskerioù]]
Gao

**Gao** a zo ur gêr eus Mali, lakaet da vezañ kêr-benn Stad Dizalc'h Azawad pa oa bet disklêriet dizalc'hiezh ar vro-se e miz Ebrel 2012. Emañ kêr war lez ar stêr Niger ha 86 633 a dud a oa o chom enni e 2009.
Maria Elisabeth

**Maria Elisabeth** pe **Marie Elisabeth** zo un anv-bihan alamanek.

## Yezhoù all
* Marie-Élisabeth, e galleg
* Maria Elisabetta, en italianeg
* María Isabel, e spagnoleg

## Tud

*Maria Elisabeth von Österreich, anv meur a briñsez 
*Maria Elisabeth von Sachsen, anv meur a briñsez 
*Marie Elisabeth von Schleswig-Holstein-Gottorf, anv meur a briñsez 

*Maria Elizabeth Sveden (1596-1618), dugez Ostrogothia, merc'h da Karl IX, roue Sveden, 
*Marie Elisabeth von Schleswig-Holstein-Gottorf (1634–1665), 
*Marie Elisabeth von Hessen-Darmstadt (1656–1715), dugez Sachsen-Römhild
*Marie Elisabeth von Schleswig-Holstein-Gottorf (1678–1755), priñsez -abadez Quedlinburg
*Maria Elisabeth Wilhelmine von Baden (1782–1808), dugez Braunschweig,
*Maria Elisabeth Bavaria (1914-2011)
*Maria Elisabet Donaldson, priñsez danat

### Marie-Élisabeth
*Marie-Élisabeth de France

### Maria Elisabetta
* Maria Elisabetta di Savoia-Carignano

## Pennadoù kar
*Maria Isabella
*Maria Isabel
*Elisabeth
María Isabel

**María Isabel** e spagnoleg, pe **Maria Isabel** e portugaleg, zo un anv-bihan roet d'ar merc'hed, savet diwar María hag Isabel .

## Yezhoù all
* Maria Elisabeth en alamaneg,
* Marie-Élisabeth, e galleg.

## Tud

* Maria Isabel de Bragança, anv meur a briñsez 
* Maria Isabel de Portugal, anv meur a briñsez 
* María Isabel Spagn (1789-1848), infantez spagnol, rouanez an Div Sikilia
* María Isabel de Orleans (1848-1919) priñsez spagnol

* María Isabel Allende, politikourez chileat
* María Isabel López (ganet e 1995), kanerez spagnol
* Maria Isabel de Lizandra, aktourez vrazilian

## Kanaouenn
* *María Isabel*, ur ganaouenn spagnolek gant Los Payos.

## Pennadoù kar
* María
* Isabel
Leila Lopes

**Leila Lopes** (ganet d'ar 26 a viz C'hwevrer 1986) zo ur vaouez eus Angola gounezet ganti kenstrivadegoù kened. Bet eo Miss Angola e 2010 ha Miss Hollved e 2011.

Ganet eo bet Leila Lopes e proviñs Benguela en ur familh a-orin eus ar C'hab Glas. Dilennet e voe *Miss Angola UK* e miz Here 2010 pa oa studierez e Breizh-Veur. Daou viz goude e voe dilennet Miss Angola e Luanda. D'an 12 a viz Gwengolo 2011 e voe dilennet Miss Hollved e São Paulo e Brazil. Ar wech kentañ e voe d'un Angoladez gwiskañ ar gurunenn-se abaoe ma vez aozet ar genstrivadeg-se. Leila Lopes eo ar pedervet maouez eus Afrika dilennet da Viss Hollved, war-lerc'h Margaret Gardiner (Suafrika, 1978), Michelle McLean (Namibia, 1992) ha Mpule Kwelagobe (Botswana, 1999).
José Eduardo Agualusa

**José Eduardo Agualusa** (ganet d'an 13 a viz Kerzu 1960 e Huambo, Angola) zo ur c'hazetenner hag ur skrivagner angolat.

Graet en deus studioù war ar c'hounezoniezh hag ar goadgounidigezh e Lisbon a-raok en em lakaat da skrivañ pezhioù-c'hoari ha romantoù.

## Oberennoù
**A Conjura* (romant, 1989)
**D. Nicolau Água-Rosada e outras estórias verdadeiras e inverosímeis* (danevelloù, 1990)
**O coração dos bosques* (barzhoniezh, 1991)
**A feira dos assombrados* (romant, 1992)
**Estação das Chuvas* (romant, 1996)
**Nação Crioula* (romant, 1997)
**Fronteiras Perdidas, contos para viajar* (danevelloù, 1999)
**Um estranho em Goa* (romant, 2000)
**Estranhões e Bizarrocos* (evit ar re yaouank, 2000)
**A Substância do Amor e Outras Crónicas* (kronikennoù, 2000)
**O Homem que Parecia um Domingo* (danevelloù, 2002)
**Catálogo de Sombras* (danevelloù, 2003)
**O Ano em que Zumbi Tomou o Rio* (romant, 2003)
**O Vendedor de Passados* (romant, 2004)
**Manual Prático de Levitação* (danevelloù, 2005)
**As Mulheres de Meu Pai* (romant, 2007)
**Na rota das especiarias* (sturlevr, 2008)
**Barroco tropical* (romant, 2009)
Maria Elisabeth Aostria

* Maria Elisabeth Aostria (1680–1741), merc'h d'an Impalaer Santel Leopold Iañ .
* Maria Elisabeth Aostria (1737–1740), merc'h d'an Impalaerez Santel Maria Theresia
* Maria Elisabeth Aostria (1743–1808), merc'h d'an Impalaer Santel Franz Iañ .

*Elisabeth Petznek (1883 -1963 ) pe *' Elisabeth Marie Henriette Stephanie Gisela Aostria-Ungarn*, merc'h d'ar priñs pennhêr Rudolf.

## Pennadoù kar
* Maria Elisabeth 
* Österreich
Maria Elisabeth von Sachsen

**Maria Elisabeth von Sachsen** zo anv meur a briñsez:

* Maria Elisabeth von Sachsen (1610–1684), merc'h da Johann Georg Iañ Saks, dugez Holstein-Gottorp dre zimeziñ;
* Maria Elisabeth von Sachsen (1736–1818), merc'h da Friedrich August II Polonia ha Saks
* *Maria Elisabeth von Sachsen*, anavezet evel Elisabeth von Sachsen (1830-1912)
* Maria Elisabeth von Sachsen-Meiningen (1853-1923), priñsez Sachsen-Meiningen ha sonaozourez. 

## Pennad kar
*Maria Elisabeth
Fromager

**Fromager** zo ur rannvro eus Aod an Olifant. Ar prezidant Laurent Gbagbo a oa a-orin eus rannvro Fromager.
Sud-Comoé

**Sud-Comoé** zo ur rannvro eus Aod an Olifant, e gevred ar vro, war aod Pleg-mor Ginea ha sko ouzh Ghana.
Isabelle de Ludres

**Marie-Élisabeth** (anvet ivez *Isabelle*), **markizez Ludres**, ganet en 1642 e Ludres, marvet en 1726 e Nancy, a oa ur serc'h d'ar roue Loeiz XIV, enebourez da Madame de Montespan.

E lez Versailhez e oa dimezell a enor gant "Madame", dugez Orléans, c'hoar-gaer d'ar roue. Goude marv Henriette e servijas ar rouanez Marie-Thérèse (1670), ha goude Madame Palatine ar "Madame" nevez, eil pried Fulup Bro-C'hall (1640-1701), breur d'ar roue.

## Notenn
San-Pédro

* *Ur pennad [[San Pedro]] zo ivez*.

**San-Pédro** zo ur gêr eus Aod an Olifant ha kêrbenn rannvro Bas-Sassandra, war aod Pleg-mor Ginea. 

Eil porzh-mor ar vro eo, goude Abidjan. War-dro 160 000 annezad a vefe e kêr, lod anezhe repuidi eus Liberia ha Sierra Leone.

## An anv
Anvet e voe *San-Pédro* gant Portugaliz er  kantved. Koulskoude eo São Pedro ar stumm portugalek. Ar stumm spagnolek eta zo bet kemeret, ha skrivet e doare al lec'hanvadurezh c'hall, gant "é", ha barrennig-stagañ e-kreiz an anv.
Bouaké

**Bouaké** zo ur gêr eus Aod an Olifant, kêrbenn rannvro Vallée du Bandama, e-kreiz ar vro. Eil kêr vrasañ Aod an Olifant eo, goude Abidjan, gant war-dro 700 000 annezad.
Izabel Bro-C'hall (1389-1409)

* *Pennadoù [[Isabelle de France]] hag [[Isabelle de Valois]] zo ivez. *

**Izabel Bro-C'hall**, pe **Isabelle de France** pe **Isabelle de Valois** e galleg, ganet e 1389 ha marvet e 1409, a oa ur briñsez c'hall, hag a voe Rouanez Bro-Saoz e-pad tri bloaz. Diaes e voe dezhi en un amzer ma oa brezel etre Gall ha Saoz, ha seul washoc'h a se ma troas foll he zad, Charlez VI, Roue bro-C'hall. 

## Ur verr a vuhez
Merc'h e oa da Charlez VI, roue Bro-C'hall, ha d'e bried Isabeau Bavaria. O zrede bugel e oa. Marvet e oa he breudeur ha c'hoarezed koshoc'h. E-touez ar re all e oa 
* Janed, pried da Yann V, Dug Breizh, 
* Michelle, pried da Philippe III le Bon, dug Bourgogn, 
* Louis, daofin ha dug Gwienna, 
* Jean, daofin ha dug Touraine, 
* Catherine, pried da Henri V, Roue Bro-Saoz, 
* Charles, a voe roue war-lerc'h o zad. 

D'ar 6 a viz Mezheven 1407 ec'h addimezas Izabel e Compiègne da Charlez, dug Orleañs. Mervel a reas e gwentloù en miz Eost 1409, da 19 vloaz. He merc'h Janed a zimezas en 1424 da Yann II Valois, dug Alençon. 

Dimezet e voe en 1396, da 7 vloaz, da Richarzh II (1367-1400), roue Bro-Saoz, a oa 22 vloaz koshoc'h egeti. Bugel ebet n'o doe. Intañvez e voe Izabel e 1400, da 11 vloaz. 

Distreiñ a reas da Vro-C'hall hag addimeziñ en 1406, da 17 vloaz, da Charlez Orleañs (1394-1465), an dug-barzh. 
Mervel a reas er gwentloù da 20 vloaz. Ur verc'h he doa bet: Janed. 
Beziet e voe e Chapel Itron Varia ar C'heloù Mat, e Bleaz, ma voe adkavet he c'horf en e bezh en 1624, paket e bandennoù lin. 

E relegoù a voe kaset da iliz ar Celestins, e Pariz.