open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Oulmes

**Oulmes** a oa ur gumun eus departamant ar Vande e Frañs.
## Douaroniezh
## Istor
### kantved
### [[Dispac'h Gall]]
### XIX  kantved
### kantved
##### [[Brezel-bed kentañ]]
* 34 gwaz eus ar gumun, da lavaret eo 5,15% eus ar boblañs e 1911, a gollas o buhez abalamour d'ar brezel.
#### [[Eil Brezel-bed]]
* Mervel a reas daou zen ag ar gumun abalamour d'ar brezel 
.
### kantved
* 2019: Kendeuzet e oa bet gant Nieul-sur-l'Autise d'ar 1 a viz Genver 2019 d'ober ur gumun nevez : Rives-d'Autise
## Monumantoù ha traoù heverk

OulmesBro-C'hallIlizkatolikIntron-Varia.JPG

* Iliz katolik *Intron-Varia*.
* Monumant ar re varv, luc’hskeudenn.
## Douaroniezh
## Armerzh
## Dezougen
## Emdroadur ar boblañs 1962-2012
## Melestradurezh
## Tud
## Gevelliñ
## Pennadoù kar
* Nieul-sur-l'Autise,
* Rives-d'Autise.
## Liammoù diavaez

## Notennoù ha daveennoù
Kerberos (loarenn)

*Evit sterioù all *'Kerberos**, gwelit ar pennad [[Kerberos (disheñvelout)]].'' 
<HR noShade>

**Kerberos**, ent-ofisiel **(134340) Pluto V (Kerberos)''', a zo unan eus al loarennoù eus ar gorrblanedenn Ploudon. Dizoloet eo bet e 2011, ha da c'hortoz e oa anvet S/2011 (134340). Anvet eo bet "Kerberos" e 2013, anv ar c'hi euzh a ziwall dor an ifern e gwengelouriezh Hellaz.

Bihanik eo al loarenn-mañ, etre 14 km ha 40 km a dreuzkiz.
Styx (loarenn)

**Styx**, ent-ofisiel **(134340) Pluto V (Styx)**, a zo unan eus loarennoù ar gorrblanedenn Ploudon. Dizoloet eo bet e 2012, ha da c'hortoz e oa anvet S/2012 (134340) 1. Anvet eo bet "Styx" e 2013, anv unan eus stêrioù an Ifern e mitologiezh Henc'hres.

Bihanik eo al loarenn-mañ, etre 10 km ha 25 km a dreuzkiz.
Foudia madagascariensis

***Foudia madagascariensis*** a zo ur spesad golvaneged eus ar c'herentiad Ploceidae.

Anvet e voe *Loxia madagascariensis* (kentanv) da gentañ-penn (e 1766) gant an naturour svedat Carl von Linné (1707-1778).

## Doareoù pennañ

## Boued

## Annez
Kavout a reer ar spesad e Madagaskar, Enez ar Reünion, Moris hag Inizi Tchagos.

## Liammoù diavaez
*  ''Foudia madagascariensis'' el lec'hienn BirdLife International.
*  ''Foudia madagascariensis'' e lec'hienn an International Union for Conservation of Nature (IUCN).

## Notennoù ha daveennoù
Citroën

**Citroën** (distaget: ) a zo ur merk kirri-tan gall savet e 1919 gant André Citroën. Abaoe 1976 eo perc'hennet gant ar bodad PSA Peugeot Citroën.

## Liammoù diavaez

*Lec'hienn ofisiel
* Lec'hienn ofisiel er Frañs
Sarothruridae

**Sarothruridae** a zo ur c'herentiad e rummatadur an evned, termenet e 1957 gant ar skiantour Rudolf Verheyen (1938-2014).

Diouzh Doare 12.1 an *IOC World Bird List* ez a tri genad d'ober ar c'herentiad :

## Genadoù <small>(renket diouzh an urzh filogenetek)</small>
* *[[Mentocrex]]* - Peters, 1932, (2 spesad),
* *[[Sarothrura]]* - Heine, 1890 (9 spesad),
* *[[Rallicula]]* - Schlegel, 1871 (4 spesad).

## Notennoù ha daveennoù
Patrick Béon

**Patrick Béon** (ganet d'ar 5 a viz C'hwevrer 1950) zo ur marc'hadour marc'hoù-houarn eus Saozon-Sevigneg hag a zo bet reder a vicher war varc'h-houarn en e yaouankiz er skipailh Peugeot.
Galaksienn ar Penndolog

**Galaksienn ar Penndolog** a zo ur c'halaksienn troellennek barrennet lec'hiet war-dro 400 milion a vloavezhioù-gouloù diouzh an Douar, e steredeg an Dragon.
Á

**Á** (lizherenn vunut: **á**) a zo ur skrivad kenaozet gant al lizherenn "a" mui an arouezenn diakritek tired lemm. E brezhoneg e lavarer "a tired lemm".

Kavet e vez al lizherenn-mañ e meur a yezh :
* en iwerzhoneg e talvez da verkañ ur son hir, , e gerioù evel *slán* (kenavo). 
* e tchekeg, slovakeg hag hungareg e talvez da verkañ ur vogalenn hir, .
* e faeroeg hag en islandeg e talvez da verkañ un diftongenn (.
).
* e spagnoleg, e portugaleg pe e kembraeg e talvez da verkañ an taol-mouezh
pa ne vez ket hennezh el lec'h boas ("rápido" e portugaleg, "casáu" e kembraeg)
* e vietnameg pe e sinaeg skrivet en doare pinyin e talvez da verkañ un ton war-sevel.
Lefty Frizzell

**Lefty Frizzell**, pe **William Orville Frizzell** (1928-1975), zo ur c'haner stadunanat eus ar bloavezhioù 1950. Gantañ eo bet levezonet ar ganerien country Merle Haggard, Willie Nelson, Roy Orbison, George Jones ha John Fogerty. Lakaet eo bet e anv e-barzh ar c'hCountry Music Hall of Fame.
Treron australis

***Treron australis*** a zo ur spesad evned eus kerentiad ar c'hColumbidae.

Anvet e voe *Columba australis* da gentañ-penn (e 1771) gant an naturour svedat Carl von Linné (1707-1778).

## Doareoù pennañ

## Boued

## Annez hag isspesadoù
Al labous a gaver an daou isspesad anezhañ :
* *Treron australis australis*, e Madagaskar (er reter d'an uhelgompezenn),
* *Treron australis xenius*, e kornôg Madagaskar.

## Liammoù diavaez
*  ''Treron australis'' war al lec'hienn BirdLife International.
*  ''Treron australis'' war lec'hienn an International Union for Conservation of Nature (IUCN).

## Notennoù ha daveennoù
Aethopyga bella

***Aethopyga bella*** a zo ur spesad golvaneged eus ar c'herentiad Nectariniidae.

## Doareoù pennañ

## Boued

## Annez hag [[isspesad]]où
Ar spesad ez eo brosezat ar c'hwec'h isspesad anezhañ e Filipinez :
* *Aethopyga bella arolasi*, er c'hreisteiz (Enezeg Sulu),
* *A. b. bella*, er c'hreisteiz (inizi Dianagat, Leyte, Mindanao, Samar ha Siargao),
* *A. b. bonita*, en inizi Cebu, Masbate, Negros, Panay ha Ticao,
* *A. b. flavipectus*, en hanternoz (hanternoz Luzon),
* *A. b. minuta*, en hanternoz (kreiz Luzon, Marinduque, Mindoro ha Polillo),
* *A. b. rubrinota*, en hanternoz (Lubang).

## Liammoù diavaez
*  ''Aethopyga bella'' war al lec'hienn BirdLife International.
*  ''Aethopyga bella'' war lec'hienn an International Union for Conservation of Nature (IUCN).

## Notennoù ha daveennoù
Aethopyga christinae

***Aethopyga christinae*** a zo un evn eus ar c'herentiad Nectariniidae.

## Doareoù pennañ

## Boued

## Annez hag isspesadoù
Al labous a gaver an tri isspesad anezhañ :
* *Aethopyga christinae christinae*, enez Hainan,
* *Aethopyga christinae latouchii*, eus gevred Sina (reter Sichuan, ktz. Hunan, Guangdong, Fujian) da htz. Viêt Nam,
* *Aethopyga christinae sokolovi*, e ktz. Viêt Nam.

## Rummatadur

## Liammoù diavaez
*  ''Aethopyga christinae'' war al lec'hienn BirdLife International.
*  ''Aethopyga christinae'' war lec'hienn an International Union for Conservation of Nature (IUCN).

## Notennoù ha daveennoù
Sadko

***Sadko*** zo un daolenn gant al livour rus Ilya Repin (1844-1930), savet e 1876 e Pariz war c'hourc'hemenn an dug meur Aleksandr III

E 1873 e oa aet Ilya Repin da veajiñ dre Europa. Tu a voe dezhañ da welout diskouezadeg an impresionourien e Pariz e 1874. N'en doa ket komprenet hentenn nevez al livouriezh hag e lavare e oa dedennus an teknik met goullo ar ster. *Sadko* e voe e respont d'al livourien c'hall.

Anv ur vojenn rus eo *Sadko* : ur beajour-kenwerzh eus Novgorod eo Sadko, a oa kouezhet er mor ha degemeret mat gant impalaer ar mor. A-benn un nebeud amzer en doa kinniget da Sadko dibab ur plac'h koant ha dimeziñ ganti. An darvoud-mañ a voe dibabet gant Ilya Repin ; hervezañ e oa pep koantenn ur plac'h eus ur vro estren, ha pep hini anezho a dalveze ur vro pe ur bobl - India, broioù all en Europa, hag all. Pep hini anezho a oa gwisket brav, met ur plac'h rus dereat hag a chome pell diouzh an holl re all eo a voe dibabet gant Sadko.

A-raok tresañ goueled ar mor en doa kavet atlasoù ar mor ha treset kalz loened ha struzh mor e Normandi.

Al livour Viktor Vasnetsov eo Sadko en daolenn.
Enez Santa Clara

**Enez Santa Clara**, pe **«Isla (de) Santa Clara»** e spagnoleg, zo anv meur a enezenn.

* Isla Santa Clara, e Bahia, e Brazil.
* Enez Santa Clara, en Inizi Juan Fernández, e Chile.
* Isla de Santa Clara, pe Santa Klara uhartea en euskareg, e Donostia, e Gipuzkoa.

## Pennadoù kar
* Santa Clara
Isla Santa Clara (Chile)

**Isla Santa Clara** zo un enezennig eus an Enezeg Juan Fernández, e Chile. 2,2&nbsp;km² zo anezhi. 1,5&nbsp;km emañ er mervent da Enez Robinson Crusoe.

## Pennad kar
* Enez Alejandro Selkirk
Robert Swinhoe

**Robert Swinhoe**, bet ganet d'ar 1añ a viz Gwengolo 1836 e Kolkata (Indez Breizh-Veur) ha marvet d'an 28 a viz Here 1877 e Londrez (Bro-Saoz), a oa un naturour breizhveuriat.

Roet e voe e anv d'ur spesad eus ar genad *[[Lophura]]* — Fazan Swinhoe — dre ma oa bet deskrivet ar spesad fazaned-mañ gant ar skiantour saoz evit ar wech kentañ e 1862.

## Listenn al [[labous]]ed studiet gantañ
### [[Genad]]où
* **C** : *[[Culicicapa]]*,
* **L** : *[[Liocichla]]*,
* **P** : *[[Pterorhinus]]*,
* **S** : *[[Staphida]]*,
* **U** : *[[Urosphena]]*.

### [[Spesad]]où
* **A**
: *[[Aethopyga christinae]]*, *[[Alophoixus pallidus]]*, *[[Anas zonorhyncha]]*, *Anthus gustavi* (sidan ar Petchora),
* **D** : *[[Dendrocitta formosae]]*,
* **E** : *Egretta eulophotes* (herlegon Sina),
* **G** : *[[Garrulax taewanus]]*,
* **H**
: *[[Hemixos castanonotus]]*, *[[Heterophasia auricularis]]*,
* **L** : *[[Liocichla steerii]]*,
* **P**
: *[[Psilopogon faber]]*, *[[Pterorhinus davidi]]* ha *[[Pterorhinus sannio|sannio]]*,
* **S** : *[[Spizixos semitorques]]*,
* **T** : *[[Treron formosae]]*.
Warren Barguil

**Warren Barguil** zo ur marc'hhouarner breizhat ganet d'an 28 a viz Here 1991 en Henbont (Bro-Wened). Krog eo gant ar belo dre ar bicross, e 1998, a-raok mont da redek war an hentoù 6 bloaz war-lerc'h gant kleub Lannarstêr. Hep dale e reas berzh hag adalek 2009 e voe dibabet ingal gant skipailh Bro-C'hall, hini an diwanidi da gentañ ha hini ar yaouankidi da c'houde. E 2012 ez eas gantañ maout *Tour de l'Avenir*. Meur a skipailh a glaskas neuze tuta anezhañ. En diwezh e choazas Barguil mont da gourser gant Argos - Shimano. Gant ar skipailh izelvroiat e kemeras perzh en un dro veur evit ar wech kentañ: Tro Spagn 2013. Daou dennad a c'hounezas eno, evel Bernard Hinault e 1983. Goude bloaz e achuas ar redadeg spagnol en 8vet renk, peadra da gaout fiziañs en e varregezhioù e-keñver ar redadegoù a-dennadoù.

E 2015 e kemer perzh Warren Barguil e Tro Frañs evit ar wech kentañ. Etre Gwened ha Pluveleg e wiskas ar roched wenn, hini ar gwellañ reder yaouank, e-pad un tennad a-benn d'an eur dre skipailh. "*Un deiz ha ne vo disoñjet ganin biken*", eme Varguil, goude bezañ suportet gant Bretoned dirollet eus ur penn d'an tennad d'egile.

= Skipailhoù =

* 2012. Argos - Shimano
* 2013. Argos - Shimano
* 2014. Giant - Shimano
* 2015. Giant - Alpecin
Tarahumaraed

**Tarahumaraed** a zo ur bobl amerindian a gomz outoeg-aztekeg hag a vev e stad Chihuahua e norzh Mec'hiko. Anavezet int ivez evel **rarámuri** (aotrounez) pe **muki** (itronezed).
Gerygone igata

***Gerygone igata*** a zo ur spesad golvaneged eus kerentiad an Acanthizidae.

Anvet e voe *Curruca igata* (kentanv) da gentañ-penn (e 1830) gant an daou skiantour gall Joseph Paul Gaimard (1793-1858) ha Jean René Constant Quoy (1790-1869).

## Doareoù pennañ

## Boued
Bevañ a ra diwar gevnid, amprevaned hag al larvenned anezhe.

## Annez
Emañ brosezat ar spesad en Enez ar Su (Zeland-Nevez) hag en inizi tost er-maez dezhi.

## Liammoù diavaez
* ''Gerygone igata'' war al lec'hienn BirdLife International.
* ''Gerygone igata'' war al lec'hienn IUCN''.

## Notennoù ha daveennoù
Alexander Skarsgård

**Alexander Skarsgård**, bet ganet d'ar 26 a viz Eost 1976 e Stockholm, a zo un aktour svedat.

## Liammoù diavaez
* Lec'hienn ofisiel Alexander Skarsgård
Ivan-tsarevitch hag ar bleiz louet

**"Ivan-tsarevitch hag ar bleiz louet"** a zo un daolenn gant al livour rus Viktor Vasnetsov, savet e 1889.

An daolenn-mañ a zo ur skeudenn evit ur vojenn rus "Ivan-tsarevitch hag an evn-tan", brudet hag anavezet mat. Ivan-tsarevitch hag ar briñsez Elena Goant a zo azezet war gein ur bleiz louet o tec'hel dre ar c'hoad teñval. Skrapet eo bet ar briñsez gant ar bleiz evit Ivan-tsarevitch hag a ranke kas anezhi d'un tsar eus ur rouantelezh pell.
Gweladennour dic'hortoz

***Gweladennour dic'hortoz*** a zo un daolenn gant al livour rus Ilya Repin, savet er bloavezhioù 1884-1888.
Diu vi salvi Regina

An ***Diu vi salvi Regina*** eo kan broadel Korsika. Krouet e oa bet e 1676 en Italia gant ar beleg italian Francesco di Geronimo (1642-1716). Dont a ra an *Diu vi salvi Regina* eus ar *Salve Regina*, skrivet e latin e 1097 gant an eskob gall Adhemar di Monteil (~1055-1098).

Dibabet e oa bet an *Diu vi salvi Regina* da gan broadel Korsika e-kerzh ur c'huzul e *pieva* Orezza d'an 30 a viz Genver 1735. Er c'huzul-se e oa bet distaget broad Korsika diouzh Republik Genova, embannet e oa bet he dizalc'hiezh ha kemeret he deus he flas dindan gwarez ar Werc'hez Vari.

Daou gemm a vez graet e pozioù ar ganaouenn orin : *tribolati* zo bet lakaet e-lec'h *disperati*, ha *nemici nostri* e-lec'h *nemici vostri*.

## Daveennoù
* Antonini, Paulu, L'origine di u Dio vi Salvi Regina - les origines du Dio vi Salvi Regina, Accademia corsa
* Midi di "Diu vi salvi Regina"
* Partitura-PDF di "Diu vi salvi Regina"
Ceidio (Gwynedd)

**Ceidio** zo ur gêriadenn vihan eus Kembre, e kontelezh Gwynedd. Emañ e kumuniezh Buan.

E 1998 e oa bet gevellet unan eus ar c'hêriadennoù e-kichen, Nefyn, gant Puerto Madryn en Arc'hantina. Kement-se zo bet graet abalamour ma teue Love Jones-Parry, unan eus saverien Y Wladfa, e Patagonia, eus maner Madryn e Ceidio.

Sant "Ceidio", enoret en iliz-parrez, a oa ur roue brezhon a oa o vevañ en Hen Ogledd. Mervel a reas e vab Gwenddolau fab Ceidio war-dro 573.
Skravig Forster

Ar **Skravig Forster** (liester: **Skraviged Forster**) a zo un evn-mor, *Sterna forsteri* an anv skiantel anezhañ.

## Rummatadur
Diouzh an evnoniourien e vez renket ar Skrav Forster er c'herentiad *[[Laridae]]* (bremañ, hervez IOC 5.3. (2015)) pe e *[[Sternidae]]*.

## Liammoù diavaez

## Daveoù ha notennoù
Humphrey B. Bear

***Humphrey B. Bear***, deuet war-wel d'ar 24 a viz Mae 1965, a zo un dudenn hag un heuliad abadennoù skinwel aostralian savet evit ar vugale.
Gävle

**Gävle** (distaget ) zo ur gêr eus Sveden, war an aod, en norzh da Stockholm. Ur gêr gozh eo, kêr-benn Gästrikland ha kontelezh Gävleborg. E 2010 e oa poblet gant  a dud.

## Kêrioù gevellet
Liammoù he deus Gävle gant ar c'hêrioù-mañ :
*
* 
*
*
*
 
## Liammoù diavaez

* Kumun Gävle
Umeå

**Umeå** (distaget  e svedeg ; *Uumaja* e finneg, *Ubmi* e samieg) zo ur gêr eus Sveden, en hanternoz ar vro. Kêr-benn proviñs Västerbotten eo. Unan eus kêrioù bras Norrland eo. E 2010 e oa poblet gant  a dud.

En Umeå ez eus div skol-veur, Skol-veur Umeå (*Umeå universitet*) ha Skol-veur ar gounezerezh (*Sveriges Lantbruksuniversitet*), ma kaver ouzhpenn  a studierien en holl. Kêr-benn Sevenadurel Europa e oa bet Umeå e 2014.

## Liammoù diavaez

* Lec’hienn Umeå
Anders Sparrman

**Anders Sparrman**, deut er bed d'ar 27 a viz C'hwevrer 1748 e Tensta (Uppland, Sveden) ha marvet d'an 9 a viz Eost 1820 e Stockholm, a oa un naturour svedat.

## Roll ar spesadoù en devoa studiet
### [[Bronneged]]
* **P** : *Proteles cristata* (protel),
* **R** : *Ratufa bicolor* (gwiñver meur du),
* **S** : *Syncerus caffer* (bual Afrika).
### [[Labous]]ed
* **A**
: *[[Acanthisitta chloris]]*, *Amazona albifrons* (amazon bailh), *[[Anthornis melanura]]*,
* **G**
: *Gallirallus australis* (weka), *[[Glycifohia undulata]]*,
* **I** : *[[Indicator indicator]]*,
* **P**
: *[[Petroica australis]]*, *Phalacrocorax capensis* (morvran ar C'hab), *[[Pogoniulus atroflavus]]*.

## Notennoù ha daveennoù
Stagell-isurzhiañ

Ur **stagell-isurzhiañ** zo ur ger a zo e gefridi stagañ un islavarenn ouzh ur bennlavarenn d'ober ur frazenn.

## Stagelloù-isurzhiañ ar brezhoneg
Meur a rumm zo anezho, hervez o stumm, ha hervez o ster.

### Stagelloù-isurzhiañ ul lavarenn-abeg
* *abalamour ma*
* *dre ma, dre an abeg ma*
* *o vezañ ma* 
* *pa*
* *peogwir*
**Gleb-teil on **peogwir** en deus graet glav-pil
* *rak ma*

### Stagelloù-isurzhiañ ul lavarenn-bal
**ma*
**evit ma*

### Stagelloù-isurzhiañ ul lavarenn-stag
* a
* *hag a* 
* *ha ne* 
* *na*

### Stagelloù-isurzhiañ ul lavarenn-amzeriañ
**abaoe ma*
**Ne labour ket mat er skol ken **abaoe ma** eo distro eus e vakañsoù
**a-barzh ma*
**adal ma, adalek ma*
**a-greiz ma*
**a-raok ma*
**Ar yer a vez dihun **a-raok ma** vez savet an heol
**bep gwech ma* (*bep taol, bep tro ma; seul wech, seul daol, seul dro*)
**bep ma*
**betek ma*
**dre ma*
**e-keit ma*
**en amzer ma*
**endra*
**endra ma*
**e-pad ma* 
**evel ma*
**goude ma*
**kenkent ma*
**ken lies gwech ma*
**kent ma*
**[[pa]]* (*diouzhtu pa*)
**setu ma*
**tra ma*
**ur wech ma*

### Stagelloù-isurzhiañ ul lavarenn-enebiñ
*daoust ma
*goude ma
*petra bennak ma

### Stagelloù-isurzhiañ ul lavarenn-lec'h
* *ma*
* *e-lec'h ma, el lec'h ma, lec'h ma*

### Stagelloù-isurzhiañ ul lavarenn-geñveriata
**evel a, evel ma*
**evel pa*, a zo stagell ar martezeañ kenkoulz all
**eget ma/na, evit ma/na*
**ken ... ma, ken ... ken*, ha *kement ... ma, kement ... ken*,
**seul ... ma*

### Stagelloù-isurzhiañ ul lavarenn-heuliad
*kement ma 
*ken ... ma 
*kement ha ken bihan ma

### Stagelloù-isurzhiañ ul lavarenn-vartezeañ
**[[ma]]*
**[[Mar (disheñvelout)|mar]]*
**evel pa*
**eget pa*

### Stagelloù-isurzhiañ ul lavarenn-c'houlennata
*ha
**hag-eñ*

### Stagelloù-isurzhiañ al lavarenn-diskuliañ
*e
*ma

## Levrlennadur
* Frañsez Kervella, Yezhadur bras ar brezhoneg, Al Liamm, 1995, ISBN 2-7368-0044-3, § 649 p.&nbsp;647.
* Mark Kerrain, Daouzek kant lavarenn, Sav-Heol, 2010.

## Liammoù diavaez
Felix zu Salm-Salm

**Felix Constantin Alexander Johann Nepomuk**, Priñs Salm-Salm (1828–1870) a oa un ofiser prusian ha goprsoudard a ouenn uhel. Servij a reas en armeoù Prus, Aostria, SUA, arme Masimilian Iañ (1832-1867) e Mec'hiko, ha Prus adarre. Lazhet e voe e brezel 1870

## Eured
P'edo e SUA e timezas da Agnes Elisabeth Winona Leclerq Joy, merc'h d'ar jeneral William Leclerc Joy (1793–c. 1886) ha da Julia Willard (marvet e 1882). 

Ur beure edo Agnes Leclerc Joy o pourmen war varc'h dre ar gêr-benn pa daolas Felix kentañ evezh outi, ha klask a reas lakaat he fediñ d'ur fest ma vefe-eñ ivez. Buan e c'houlennas he dorn, hag e miz Eost 1862 e voent euredet. Agnes ne bade ket da chom pell diouzh Felix ha mont a rae d'e heul d'an emgann. Er c'hamp e veze Agnes oc'h ober war-dro ar soudarded klañv ha gloazet, petra bennak ma n'he doa ket anaoudegezh ebet eus ar medisinerezh. 

## Brezel diabarzh SUA
E-pad Brezel diabarzh Stadoù-Unanet Amerika (1861-1865) e veajas Agnes gant an arme dre Virginia, hag ar vaouez nemeti e oa.
Dendrocygna arborea

***Dendrocygna arborea*** a zo ur spesad evned eus kerentiad an Anatidae.

Anvet e voe *Anas arborea* (kentanv) da gentañ-penn (e 1758) gant an naturour svedat Carl von Linné (1707-1778).

## Doareoù pennañ

## Boued

## Annez
Kavout a reer ar spesad en Antilhez Bihanañ ha Brasañ hag e Bahamas. 

## Liammoù diavaez
*  ''Dendrocygna arborea'' war al lec'hienn BirdLife International.
*  ''Dendrocygna arborea'' war lec'hienn an International Union for Conservation of Nature (IUCN).

## Notennoù ha daveennoù
Matelin Prielleg

**Matelin Prielleg** (Gregam, 1869-1945) a oa ur beleg breizhat, chaloni ha skrivagner e brezhoneg Gwened.

Mab henañ e dud e oa, seizh bugel dezho. E dad a oa bet maer Gregam.

Gantañ e voe adkempennet ar romant Iniz er vertu, skrivet gant Jean Marion, hag a voe advoullet e 1925. E 1927 e voe embannet e *Levr-Oferenn*, meulet gant beleion zo: *ur bennoberenn lennegel*, a skrivas Marsel Klerg e Barr-Heol e 1978.

## Levrlennadur
**Ur skrivagner eus Bro-Wened: ar chaloni Matelin Prielleg*, Barr-Heol niv 96, 1978
Aogustin Gwilhevig

**Aogustin Gwilhevig** (Gwened 1861-1937) a oa ur beleg katolik breizhat ha yezhadurour brezhonek.

## E vuhez
Ganet e oa d'an 28 a viz Eost 1861 e Sant-Gwenn, e kêr Gwened, ma oa labourerien-douar e dud. E dad a oa dimezet d'ar 24 a viz Gwengolo 1848, e Pleskob, da Marie-Jeanne Le Boléis. Kaset e voe da gloerdi bihan Santez-Anna-Gwened e miz Here 1875, hag alese da gloerdi bras Gwened en 1882.

## E oberennoù
**Grammaire bretonne du dialecte de Vannes*, Gwened, Lafolye, 1902 (gant Pierre Le Goff)
**Exercices sur la grammaire bretonne du dialecte de Vannes*, Gwened, Lafolye, 1903 (gant Pierre Le Goff)
**Vocabulaire français-breton du dialecte de Vannes*, Vannes, Lafolye, 1907 (gant Pierre Le Goff)
**Corrigé des exercices sur la grammaire bretonne du dialecte de Vannes*, Langonnet, 1910 (gant Pierre Le Goff)
**[[Vocabulaire breton-français et français-breton du dialecte de Vannes]]*, Gwened, Lafolye, 1921 (gant Pierre Le Goff)
**Livr oferenn*, Gwened, Galles, 1923
**Livr pedenneu, overen ha gospereu groeit é latin hag é brehoneg*, e kenlabour gant Matelin Prielleg hag Yann Vadezour Olieroù, moullerezh Lafolye, Gwened, 1927
* a-gevret gant Jean-Mathurin Cadic, *Chants et airs traditionnels du pays vannetais*.

## Notennoù ha davennoù


## Levrlennadur
*Loeiz Herrieu, « Marù é en Eutru Guillevic », Dihunamb, 1937, p.&nbsp;209-211
*Lukian Raoul, Geriadur ar skrivagnerien ha yezhourien, Al Liamm, 1992, p.&nbsp;128

## Liamm diavaez
*Lec'hienn Prêtres et religieux collecteurs
Agapornis roseicollis

***Agapornis roseicollis*** a zo ur spesad evned eus ar c'herentiad Psittaculidae.

Anvet e voe *Psittacus roseicollis* (kentanv) da gentañ-penn (e 1818) gant an evnoniour gall Louis Jean Pierre Vieillot (1748-1831).

## Doareoù pennañ

## Boued
Bevañ a ra diwar c'heot, greun, had ha hugennoù.

## Annez hag isspesadoù

Ar spesad a gaver an daou isspesad anezhañ en Afrika :
* *Agapornis roseicollis catumbella*, e mervent Angola,
* *A. r. roseicollis*, eus Namibia da hanternoz proviñs kozh ar C'hab.

## Liammoù diavaez
*  ''Agapornis roseicollis'' war al lec'hienn BirdLife International.
*  ''Agapornis roseicollis'' war lec'hienn an International Union for Conservation of Nature (IUCN).

## Notennoù ha daveennoù
Poellgomz

Ur **poellgomz**, **poellgomzer**, pe **pellgomz naouek** (saozneg : *smartphone*) zo ur pellgomzer hezoug aveet gant ur reizhiad korvoiñ hezoug. Gant ar benveg-se e c'haller, ouzhpenn pellgomz, kaout ur skoazeller niverel personel, ul luc'hskeudenner niverel hag un urzhiataer hezoug. Gantañ e c'haller merdeiñ war ar genrouedad, kas ha resev posteloù, ober gant ar GPS, ha meur a dra all c'hoazh, hervez an doareoù.

## An anv
Ur ger-malizenn eo, kenaozet gant *[[poell]]* + *[[pellgomz]]*.

## Daveoù ha notennoù
Skravig mouchig gwenn

Ar **Skravig mouchig gwenn** a zo un evn-mor (liester: **Skraviged mouchig gwenn**). *Onychoprion anaethetus* eo e anv skiantel.

## Doareoù pennañ

## Boued

## Annez
Bevañ a ra al labous tost d'ar c'heheder.

## Rummatadur

## Liammoù diavaez

## Daveoù
Tro Bro-C'hall war varc'h-houarn 2016

**[[Tro Bro-C'hall war varc'h-houarn]]**, e 2016, a loc'ho eus Menez-Mikael-ar-Mor d'an 2 a viz Gouhere, hag a zegouezho e Pariz d'ar 24 a viz Gouhere.

## Liammoù diavaez

*Lec'hienn ofisiel
Makgeolli

**Makgeolli** (hangul:  ), anvet ivez "makkoli", "makoli", "makguli", "makgoli" pe c'hoazh "makuly (takju)", a zo un evaj gant alkool eus Korea. Graet e vez gant riz pe ed mesket gant *nuruk*, un diazez goadur korean. Un neuz laezh gant ul liv damm-wenn en deus, dous eo gant etre 6 ha 8% alkool dre ampled. Makgeolli a vez graet gant riz dre vras met kavet e vez ivez graet gant ed, merkoù zo a ginnig blazoù ouzhpenn : maiz, kraoñ-kelvez, avaloù ha traoù all.

## Daveoù
Jönköping

**Jönköping** (distaget [] e svedeg) zo ur gêr eus kreisteiz Sveden, annezet gant  a dud (e 2013). Emañ Jönköping war ribl unan brasañ lennoù Sveden, al lenn Vättern. Unan eus kêrioù brasañ ar vro eo Jönköping, hag asambles gant ar gêr nesañ Huskvarna hag ar bannlevioù ez a d'ober un tolpad-kêrioù ennañ  a annezidi e 2013.

Kêr-benn proviñs kozh Småland eo ha pennlec'h kontelezh Jönköping (Jönköpings län) ivez. A-gozh ez eo Jönköping ur greizenn genwerzh a bouez, p'emañ en ur c'hroashent etre proviñsoù Östergötland and Västergötland.

## Tud vrudet
*Dag Hammarskjöld (1905-1961), diplomat, bet sekretour meur Aozadur ar Broadoù Unanet
*Per Engdahl (1909-1994), penn ar gostezenn nazi e Sveden
*Carl Peter Thunberg (1743-1828), louzawour

## Liammoù diavaez

*Lec'hienn kumun Jönköping
Anselme Gaëtan Desmarest

**Anselme Gaëtan Desmarest**, bet ganet d'ar 6 a viz Meurzh 1784 e Pariz (Bro-C'hall) hag aet da Anaon d'ar 4 a viz Mezheven 1838 en Alfort (Val-de-Marne a-vremañ, Bro-C'hall) a oa ur skrivagner hag ul loenoniour gall.

Roet e voe a anv d'ur spesad evned — *[[Tangara desmaresti]]* - da zougen bri dezhañ.

## Listenn al [[labous]]ed studiet gantañ
### [[Genad]]où
* **C** : *[[Calyptorhynchus]]*,
* **E** : *[[Euphonia]]*,
* **P** : *[[Platyrinchus]]*,
* **R** : *[[Ramphocelus]]*.
### [[Spesad]]où
* **P**
: *[[Poecilotriccus sylvia]]*, *[[Polytelis swainsonii]]*, *[[Psittaculirostris desmarestii]]*,
* **T**
: *[[Tangara desmaresti]]*, *[[Tangara peruviana|peruviana]]*, *[[Todirostrum maculatum]]*.

## Notennoù ha daveennoù
Norrköping

**Norrköping** (distaget [] e svedeg) zo ur gêr eus Sveden, e reter ar vro, e proviñs Östergötland. E 2010 e oa  a dud o chom enni, ar pezh a rae da Norrköping bezañ an dekvet kêr vrasañ e Sveden. 

Emañ war ribl ar Motala ström, e goueled un tammig aber war aod ar Mor Baltel. Kresket eo buan, gant he forzh-mor ha gant al labour gwiadiñ a oa pouezus e kêr gwechall. 

Ur gêr gozh eo, pa gaver roud anezhi, er skridoù adalek an , met ne chom netra eus ar Grennamzer rak devet e oa bet meur a wech e-pad brezelioù, evel Brezel Bras an Hanternoz.

## Liammoù diavaez

*Lec’hienn kumun Norrköping
Mael

**Mael** zo un anv-bihan brezhonek hag un anv-lec'h . 

## Stummoù all
**Maela*, evit ar merc'hed

## Yezhoù all
*Maël e galleg, evit ar baotred, *Maëlle* ha *Maëlys* evit ar merc'hed

## Tud
*Mael, sant brezhon
*Mael Lhopiteau, kaner breizhat
*Mael Vérot, treser breizhat
*Maëlle Dupon, skrivagnerez okitanek

## Lec'hioù
*Mael-Pestivien
Ar Vastardez

***Ar Vastardez*** zo ur romant skrivet gant Yann-Vadezour Lagadeg, embannet gant *[[Brud Nevez]]* e 1993 hag adembannet e 2006 gant *[[Emgleo Breiz]]*.

Diazezet eo war un dra wir, istor ur plac'h ganet d'he mamm hep na vefe dimezet homañ.
Malhana

**Malhana** (hervez an okitaneg), pe *Maillane* (hervez ar galleg) zo ur gêr eus Provañs. Ur gumun eo, en departamant Bouches-du-Rhône hag er rannvro Provence-Alpes-Côte d'Azur. E 2012 e oa  a dud o chom enni.

E Malhana e voe ganet ar skrivagner okitanek Frederic Mistral, a dapas Priz Nobel al lennegezh er bloavezh 1904.
Laurence Lavrand

**Laurence Lavrand** (Kemper, 17 a viz Gwengolo 1955) zo ur skrivagnerez vreizhat evit ar yaouankiz, gallek ha brezhonek. C'hoar eo d'an embanner ha skrivagner brezhonek Yann-Fañch Jacq. Bet eo o chom e Mayotte e-pad c'hwec'h vloaz. Distro eo da Vrest, war he leve. Darn eus he levrioù gallek zo bet lakaet e brezhoneg.

E 2023 eo bet anvet e penn embannadurioù Keit Vimp Bev.

## Oberoù
### E galleg
;Embannet gant L'Harmattan Jeunesse
**Mayotte-Nantes : un aller simple pour Nadjati*, 2009
**Meurtre au lycée à Mayotte*, 2010
**Triste Noël à Tsingoni*, 2011
**Fakidine et la perle verte du lagon*, 2011
**Mystère au collège de M'gombani*, 2012
**Mayotte : une sixième mouvementée*, 2012
**Faïdati et les contrebandiers de Soulou*, 2012
**Les aventures d'Ibou à Mayotte*, 2013
**L'oiseau blanc de Songoro M'Bili*, 2015
;Embannet gant EdiLivre
**La revanche de Mounissa*, 2014
**Il me souvient*, barzhonegoù, 2014
;Embannet gant Le Manuscrit
**Monolithes*, barzhonegoù, 2007
;Embannet gant Keit Vimp Bev,
**Sous le regard de Gradlon*, 2013
### E brezhoneg
;Embannet gant Keit Vimp Bev
**Ur c'hasedig drol*, 2002
**Heol, mor ha muntr*, 2007, troet diwar *Meurtre au lycée à Mayotte*
**Droug goude poan*, 2006
**Nadjati*, 2011, troet gant SPARF
**Bec'h war ar c'helenner*, 2012, troet gant SPARF
**Dindan selloù Grallon*, 2013
**Prizoniad ar Gorriganed*, 2016
**Berr he botez*, Embannadurioù Al Liamm, 110 p. 

## Liamm diavaez
* ''Mayotte Hebdo''
* ''Région Bretagne''
Joshua Fishman

**Joshua Aaron Fishman** (Shikl Fishman, Philadelphia, 18 a viz Gouere 1936 - 1añ a viz Meurzh 2015) a oa ur yezhoniour stadunanat. Labouret en deus war tachennoù ar sokioyezhoniezh, ar steuñviñ yezhel, ar politikerezhioù yezh, an deskadurezh divyezhek...

Ganet e voe en ur familh yuzevien eus Philadelphia ha studioù war ar yiddish a reas. Dont a reas da vezañ arbennigour war an divyezhegezh hag al liesyezhegezh, ha treiñ a reas e selloù ouzh ar yezhoù minorelaet ha sevel a-du gant ar re o difenne. Kelenn a reas e meur a skol-veur e Stadoù Unanet Amerika, e New York hag e Kalifornia dreist-holl. Hag alies ivez e voe o prezegenniñ e skolioù-meur all dre ar bed. Embann a reas meur a zek levr ha meur a gant pennad e kelaouennoù yezhoniezh. E-touez e levrioù e c’haller menegiñ *Reversing language Shift: Theory and Practice of Assistance to Threatened Languages*, embannet e 1991, pe *Can Threatened Languages Be Saved?*, embannete e 2000.

## Liamm diavaez
* Symposium in Honor of Joshua A. Fishman's Eightieth Birthday 

## Notennoù ha daveennoù
Vesta (disheñvelout)

__NOTOC__

## Mitologiezh

Vesta a zo un doueez eus Henroma, kar da Hestia en Hellaz kozh.

## Astronomiezh
*(4) Vesta, ur gorrblanedenn eus Koskoriad an Heol

## Lec'hanvadurezh
###### 
*Monte Vesta

###### 
*Vesta (Indiana)
*Vesta (Minnesota)
*Vesta (Virginia)
Kastell Drottningholm

**Kastell Drottningholm** (*Drottningholms slott* e svedeg) eo lec'h-annez prevez roue Sveden abaoe 1981. Emañ e Drottningholm, war un enezennig el lenn Mälaren, e-kichen Stockholm. Emañ ar c'hastell, asambles gant al liorzh a zo tro-dro hag ur c'hoariva a zo enni, war roll savadurioù Glad ar bed, abaoe 1991.

Savet e voe e dibenn ar . Unan eus lec'hioù-annez rouaned Sveden e voe en .

E Kastell Stockholm emañ annez ofisiel roue Sveden.


Drottningholm-206-2005-gje.jpg
Drottningholm-216-Tor-2005-gje.jpg
Drottningholm-222-Wachabloesung-2005-gje.jpg
Drottningholm-232-Park-2005-gje.jpg
Drottningholm-236-Park-2005-gje.jpg
Drottningholm-248-Teich-2005-gje.jpg


## Notennoù
Honoré de Balzac

**Honoré de Balzac**, bet ganet **Honoré Balzac** e Teurgn d'an 20 a viz Mae 1799 (1añ prairial An VII hervez an deiziadur republikan gall), ha marvet e Pariz d'an 18 a viz Eost 1850 (d'an oad a 51 bloaz), zo ur skrivagner gall. E oberenn bennañ, anvet *La Comédie humaine*, a zo anezhi ouzhpenn 90 romant ha danevell bet embannet etre 1829 ha 1855. Skrivet en deus ivez *[[Les Cent Contes drolatiques]]* ha romantoù embannet pa oa yaouank gant un anv-pluenn.

Douaret eo bet e Bered Père-Lachaise e Pariz.
## E oberennoù

### ''La Comédie humaine''
Rannet eo *La Comédie humaine* e tri bodad: Studioù boazioù, Studioù prederouriezhel ha Studioù dezrannañ.

Embannet e oa bet tri romant goude 1850: *Les Paysans*, embannet e 1855 gant Évelyne de Balzac, *Le Député d'Arcis* ha *Les Petits Bourgeois de Paris*, echuet gant Charles Rabou.

### Testennoù diseurt
* *La Comédie du diable*, 1831
* *Contes bruns*, 1832 gant Philarète Chasles ha Charles Rabou.
* *Peines de cœur d'une chatte anglaise et autres Scènes de la vie privée et publique des animaux*, 1844-1845.
* *Voyage d'un moineau de Paris à la recherche du meilleur gouvernement* (sinet gant George Sand, met skrivet gant Balzac).
* *Les Amours de deux bêtes*
* *Guide-âne à l'usage des animaux qui veulent parvenir aux honneurs*
* *Voyage d'un lion d'Afrique à Paris*
* *Essai sur l'argot*, 1847
* *Voyage de Paris à Java*, 1832.
* *La Chine et les Chinois*, 1842.
Hispania vizigot

[thumb|250px|right|Emled [Rouantelezh ar Vizigoted betek deroù ar VIvet kantved.]]
**Hispania vizigot** eo anv ar marevezh istorel ma tiazezas ar Vizigoted e ledenez Iberia, entre kreiz ar Vvet kantved ha deroù an VIIIvet kantved.
## Aloubadegoù german
Adal an IIIde ha Vvet kantved e oa bet gwelet div bobl c'herman o treuziñ ledenez Iberia :ar Sueved hag ar Vandaled, hag ivez an Alaned, ur bobl iranat, a zo anezhi bepred en Osetia, e menezioù Kaokaz. War-dro 409 pe 410, ez eus meneg eus donedigezh un 30 000 a Sueved (dizemglev zo diwar-benn o niver etre an istorourien) dre ar Pirineoù , ar bobl a aloubas gwalarn al ledenez, Gallaecia, ha Braccara e oa o c'hêr-benn.
Ystad

**Ystad** (distaget [] pe [] e svedeg) zo ur gêr hag ur porzh e su Sveden. Emañ e Skania, war ribl ar Mor Baltel, un 60 km bennak diouzh Malmö hag ur 80 km bennak diouzh Kopenhagen (e Danmark). E 2010 e oa  a dud o chom enni, hag er gumun e oa  a annezidi.

Unan eus kêrioù koshañ Sveden eo Ystad, pa gaver roud anezhi en  ha , en amzer ma oa stag Skania ouzh Danmark. Hiziv ez eo ur greizenn velestradurel hag ur porzh gant kalz a vonedone. Brudet eo abalamour da romantoù polis ar skrivagner Henning Mankell, a dremen eno ha tro-war-dro.

## Liammoù diavaez

* Lec'hienn ofisiel Ystad
Numerianus

**Numerianus**, pe **Marcus Aurelius Numerianus**, a voe impalaer roman adal Eost 283 betek miz Du 284.

## E vuhez
Mab e oa d'an impalaer Titus Lucretius Carus. 
En 282 e voe anvet da Caesar gant e dad, war un dro gant e vreur Carinus.
Gant e dad ez eas da vrezeliñ ouzh ar Bersed. Carus a roas ar C'hornog da Garinus a voe anvet neuze da Augustus.

Hervez an Historia Augusta e oa un den tregont vloaz, prezeger mat, met n'eo ket se perzhioù un impalaer eus an amzer-se. Bulumet e oa bet e lagad, kizidik e oa ouzh ar sklêrijenn, ma ranke chom en e deltenn. Ar prefed Arrius Aper, a oa tad-kaer dezhañ, a gemeras penn an arme. Spontet e oa bet ar soudarded gant marv trumm an impalaer Carus, ha ne felle ket dezho brezeliñ ken, ha goulenn a raent distreiñ d'an douaroù roman.
Hag an arme war he c'hiz eta, da Asia.

## Marv Numerianus
Numerianus a voe kavet marv en e deltenn. Arrius Aper a guzhas e varv, o lavarout e oa klañv bepred gant e zaoulagad, ne c'halle ket mont er-maez ha n'houle gwelout den nemetañ. En kas a reas en ul leter da Nicomedia. A-benn un toullad deizioù e voe ken kreñv flaer ar c'horf ma voe dizoloet an afer. Tamallet e voe Arrius Aper war leur-greiz an arme, tra ma voe anvet da impalaer penn gwarded an impalaer, Diocles. Ha Diocles da skeiñ Arrius Aper gant ar gontell, hep e leuskel d'en em zisplegañ.

Hervez an Historia Augusta eo Arrius Aper a oa muntrer Numerian. Diskred warnañ a c'haller kaout bepred, met brasoc'h diskred c'hoazh a c'haller kaout rak emzalc'h Diocles.
Roñfl

Ar **roñfl** zo un dudenn eus ar mojennoù pobl, anezhañ ur seurt ramz hag a zebr ar vugale.

## Gerdarzh
Dianav eo ar gerdarzh. Meneget eo ar ger e geriadurioù Gregor ("rouñphl", 1732) hag ar Gonideg ("rouñfl", 1821).
"Ronfl" eo e Kontadennoù ar Bobl An Uhel (1868), "rouf" er Marvailler Brezounek dastumet gant Troude ha Gab Milin (1870 ha "rouf" e *Kountadennou* an aotrou Jezegou (1909).

;Ar gerioù *ogre* hag *orco*
Ar ger gallek *ogre* a weler adal dibenn an  er romant gallek *[[Perceval ou le Conte du Graal]]* gant Chrétien de Troyes, ma lenner :

Pell amzer e kredjod e teue ar ger gallek eus henc'hresianeg Bizantion, ma talveze *ogur* kement ha *[[hungaria]]t*, abalamour d'ar freuz a reuz lakaet etre 899 ha 955 gant Hungariz. Abaoe eo bet diskaret ar gredenn gant yezhourien.

Dont a rafe eus ar ger latin *orcus* (ifern, doue an ifern), gant un tamm metatezenn ennañ. En italianeg e kaver *[[:it:Orco (folclore)|orco]]*, a deufe eus un doue etrusk. *[[Tomba dell'Orco]]* eo anv ur bez etrusk brudet. Ar ger *orco* a gaver en 1290 dindan pluenn Jacomo Tolomei : *orco… mangia li garzone* (« roñfl ... hag a zebr paotred »). En 1516 en adkaver en *[[Orlando furioso]]*, meurgan gant ar barzh Ludovico Ariosto, euzhvil dall awenet gant an Unlagadeg deuet eus an Odysseia. Er *[[Pentamerone]]* (1634-1636 ; kontadenn n°&nbsp;I-1) eo gant ar ger napolitanek *uerco* e reas Giambattista Basile (1575-1632).

E 1697 e voe embannet *[[Les Contes de ma Mère l'Oye]]*, levr Charles Perrault, a reas brud d'an anv damzianav-se e galleg, ha termenet eo ar ger en ur gontadenn : *« Homme sauvage qui mange les petits enfants »*. Bloaz goude, e 1698, e voe adimplijet ar ger gant Madame d'Aulnoy en he c'hontadenn *l'Oranger et l'Abeille*.

Ar ger saoznek *ogre*, "ramz hag a zebr tud", a gaver e 1713 skrivet *hogre* en un droidigezh eus ur gentel c'hallek eus ar Mil Nozvezh hag Unan, a-c'houde Ch. Perrault.
Koshoc'h eo ar ger *orc*, "euzhvil plaouier", pan e gaver skrivet *orcþyrs*, *orcneas* (liester) en saozneg kozh, diwar al latin *orcus* ivez war a hañval – implijet eo bet a-galz gant J.R.R. Tolkien.

## Kontadennoù
Kronos, e mojennoù Henc'hres, a c'hallfe bezañ hendad ar roñfled ; en adkavout a reer e livadurioù Francisco de Goya.

Er c'hontadennoù eo ramzed drouk ha pout a spered eo ar roñfled, e re Charles Perrault bepred. Kavet e vez ur roñfl en istor *[[Meudig]]*, e *[[Kazh e heuzoù]]* – ma'z eo debret gant ar c'hazh – hag ur seurt roñfl eo Paotr e varv glas, daoust ma ne zebr ket e wragez goude o lazhañ.

## E kontadennoù brezhonek a orin
* E Labous ar Wirionez
* E Koñchennou eus Bro ar Stêr Aon e weler ur roñfl dall ha seizet er gontadenn *Nik ha Seven* hag a gan:
: *Me gav mat ar c'hig leonard*
: *Maget druz-druz gant fars ha lard*
: *Re Dreger eo mat o blaz*
: *Blaz krampouezh fritet ha laes glas;*
: *Met re Wened ha re Gemper*
: *Foei, re a yod zo en o reor!*
Ger ebet a-zivout kig kernevat.

## E yezhoù all
E *la finta nonna* ez eus kaoz eus ur roñflez.

## Notennnoù
(4) Vesta

**(4) Vesta** (arouez: ) zo un asteroidenn vras eus Koskoriad an Heol, an hini vrasañ er Gourizad asteroidennoù (war-bouez Ceres, met ur blanedenn gorr eo homañ).
Bok

Ur **bok** zo ur banne bier e brezhoneg Treger, war-dro Lannuon ha Landreger.

## Gerdarzh
Dont a ra eus ar ger gallek *bock*, deuet eus an alamaneg. Servijet e veze bier, e gwer anvet bock, e tavarnioù Pariz, e dibenn an XIXvet kantved, evel ma tiskouez ar gontadenn c'hallek ***« [[Garçon, un bock !...]] »*** gant Guy de Maupassant, e 1884.

Dont a rae ar ger gallek eus ar ger alamanek *Bockbier*, deuet eus *Einbeckisch Bier*, da lavarout eo bier Einbeck pe Eimbeck, ur gêrig eus Niedersachsen ma veze breset. En Bavaria e troas an anv da Aimbock, pe Oambock, ha berraet en Bock en  kantved, abalamour ma vije bet komprenet ar silabenn gentañ (*ein*) evel ur ger-mell amstrizh, distaget *oan* en Bavaria.

## Bock Alamagn

Bier kreñv eo, ouzhpenn 14% a alkohol dezhañ, teñval e liv. Ne vez graet nemet en nevezamzer ha diskaramzer..

Meur a isseurt zo : Maibock (Heller Bock), zo skañvik; Doppelbock, zo kreñvoc'h ; Eisbock, kreñvoc'h c'hoazh, graet dre skornañ ha tennañ ar skorn.
Brudet eo an anv ha breset e vez bier *bock* en un toullad mat a vroioù dre ar bed.

## Notennoù
Visby

**Visby** (distaget ,  e svedeg) zo ur gêr eus Sveden, en enez Gotland. E 2012 e oa  a dud o chom enni. Kêr vrasañ an enezenn eo. Sez un eskopti eo ivez.

Ur gêr gozh eo Visby, ha miret-mat eo bet he ziez a wechall, en amzer ma oa ur porzh eus an Hansa. Abaoe 1995 emañ Visby war roll lec’hiennoù glad ar bed, gant an UNESCO. E-touez an aspadennoù eus an amzer dremenet e c’haller menegiñ ar mogerioù kozh, 3,4&nbsp;km hed dezho, ha meur a iliz ivez.

Dont a ra touristed a-leizh da Visby e-pad an hañv, tud eus Sveden hag eus broioù all Skandinavia dreist-holl. Gallout a reer mont di gant kirri-nij pe gant bigi-treizh eus an douar-bras. Ur skol-veur zo, hag a zo staget ouzh skol-veur Uppsala abaoe 2013.

## Liammoù diavaez

## Notennoù
Jack the Giant Killer

***Jack the Giant Killer*** zo ur gontadenn saoznek eus Kerne-Veur diwar-benn ur paotr a lazhe ramzed en amzer ar roue Arzhur, pa oant stankoc'h eget hiziv en Enez Vreizh.

Taolioù, kig drailhet ha gwad zo e-leizh. Kavet ez eus bet elfennoù eus mojennoù Lec'hlenn ivez, hag eus re Bro-C'hall pa ya Jack d'ar ramz Galigantus, a zo damheñvel ouzh Paotr e varv glas. Ur gouriz en deus Jack hag a zo par da hini ar c'hemener bihan kalonek, gant Grimm, e gleze hud hag e zilhad zo evel re Meudig pe re lod harozed e kontadennoù Lec'hlenn.

Ne oa ket anavezet ar gontadenn a-raok an , pa voe embannet e 1711. Krediñ a c'haller ez eo un embanner a glaskas dastum istorioù ramzed da sevel ar gontadenn. Hervez ul lenneg ez eo abalamour ma oa aet skuizh al lennerien gant istorioù ar roue Arzhur ma oa bet klasket lakaat un haroz ordinaloc'h en e votoù. Anavezet e oa ar gontadenn gant an oberourien Henry Fielding, John Newbery, Samuel Johnson, James Boswell ha William Cowper.

## Liammoù diavaez

*''The History of the Kings of Britain'' by Geoffrey of Monmouth
*''Jack the Giant Killer'' by Flora Annie Steel
*''Jack the Giant Killer'' by Joseph Jacobs
*''Jack the Giant Killer'' from the Hockliffe Collection
*''Le Morte D'Arthur'' by Thomas Malory
*''The Story of Jack and the Giants'' by Edward Dalziel
*''The Survey of Cornwall'' by Richard Carew
*''Tom the Tinkard''
*''Days of Yore: Jack the Giant-Killer by Arin Lee Kambitsis''
Loïck Peyron

**Loïck Peyron** zo ur moraer breizhat, bet ganet e Naoned (Liger-Atlantel) d'an 1 a viz Kerzu 1959.

Breur Bruno Peyron ha Stéphane Peyron eo.

Pa ne vez ket war vor, e vez o vevañ er Poulgwenn.

## [[Trofe Jules Verne]] aet gantañ e 2012.
Mälaren

Al lenn **Mälaren** zo ul lenn e-kreiz Sveden, e rannvro Svealand. Emañ er c'hornôg da Stockholm, tost d'ar gêr-se. Gant &nbsp;km² a c'horread, ez eo hi trede lenn vrasañ Sveden, goude al lennoù Vänern ha Vättern. Betek 63 metr donder eo el lec'h donañ. 

Kalz enezennoù bihan a gaver el lenn. War teir anezho e kaver lec'hiennoù lakaet war roll Glad ar bed gant UNESCO : lec'hienn henoniel Birka, eus amzer ar Vikinged, hini Hovgården ma oa diazezet rouaned kentañ Sveden en , ha Kastell Drottningholm, war un enezennig all, lec'h-annez prevez roue Sveden bremañ ha bet lec'h-annez e ziaraogerien e-pad pell.
Skravig Kergelenn

Ar **Skravig Kergelenn** (liester: **Skraviged Kergelenn**) a zo un evn-mor, *Sterna virgata* an anv skiantel anezhañ.

## Rummatadur
Diouzh an evnoniourien e vez renket ar Skravig Kergelenn er c'herentiad *[[Laridae]]* (bremañ, hervez IOC 5.3. (2015)) pe e *[[Sternidae]]*.

## Liammoù diavaez

## Daveoù ha notennoù
Gouelanig Saunders

**Gouelanig Sauders** (liester: **Gouelaniged Saunders**) a zo un evn-mor. *Chroicocephalus saundersi* an anv skiantel anezhañ.

## Doareoù pennañ

## Boued

## Annez
Bevañ a ra al labous war ribloù ar Mor Melen ; goañviñ a ra war ribloù kreisteiz Sina, Japan ha Taiwan betek hanternoz Vietnam.

## Liammoù diavaez

## Notennoù ha daveennoù
Garçon, un bock !...

***« Garçon, un bock !... »*** ("Paotr, ur bok !...") zo un danevell c'hallek gant Guy de Maupassant, embannet e 1884.

## Istor
Kentañ ma voe embannet a voe e Gil Blas ar 1añ a viz Genver 1884, sinet Maufrigneuse, hag adembannet e voe en dastumad Miss Harriet. Dediet eo d'ar barzh José-Maria de Heredia.

## An danevell
Kontañ a ra istor un den hag a dremen e amzer en ostaleri a-hed an deiz, oc'h evañ bier.

## Liamm diavaez
* http://maupassant.free.fr/textes/garcon.html
Pinguinus

***Pinguinus*** a oa ur genad e rummatadur an evned, krouet e 1791 gant an naturour gall Pierre Joseph Bonnaterre (*ca* 1752-1804).

## Spesadoù
Ne oa nemet ur spesad er genad-mañ : *[[God bras|Pinguinus impennis]]*.

## Notennoù ha daveennoù
Leon Iañ

**Leon Iañ** zo anv meur a zen.

## Tud
*Leon Iañ (pab) (~390-461), pab etre 440 ha 461 
*Leon Iañ (impalaer) (401-474), impalaer Bizantion etre 457 ha 474

## Pennadoù kar
*Leon
*Leon II
Julius Nepos

**Flavius Julius Nepos** (war-dro 430-480) a voe impalaer roman ar C'hornôg adal Mezheven 474 betek Eost 475.

Ganet e oa e 450, e Dalmatia. Mab e oa da Nepotianus, n'anavezer ket anv e vamm. Dimezet e oa d'un nizez d'an impalaerez Aelia Verina, pried da Leon Iañ, impalaer Bizantion.

Gouarner Dalmatia e voe. Anvet e voe da Gaezar (eil-impalaer), evit ar C'hornôg, gant Zenon, goude an 9 a viz C'hwevrer 474. Gant hennezh e voe roet urzh dezhañ da ziskar an impalaer Glycerius. Tapet e voe Glycerius gant arme Nepos ha goude-se e voe anvet Julius Nepos da impalaer ar C'hornôg d'ar 24 a viz Mezheven 474 (*Dies Imperii*), gant e soudarded. Eñ e voe an impalaer diwezhañ en Impalaeriezh ar C'hornôg, hag a vefe bet anavezet gant Impalaeriezh ar Reter. Ravenna e oa e gêr-benn.

E 475 e reas ar peoc'h gant Eurig, roue Vizigoted Akitania. Eskemm a reas gantañ Bro-Arvern ha kêr Arvernis (Clermont-Ferrand hiriv) evit adkavout Bro-Brovañs. Sidonius Apollinaris**,** difenner Clermont, en eus komzet eus " *... un emglev mezhus !"*

Diskaret eo bet e-unan gant e jeneral Flavius Orestes, d'an 28 a viz Eost 475.

Drouklazhet e voe e-kichen Salona, war urzh ar gonted Viktor hag Avida.

## Julius Nepos, kudenn evit mojenn ar Roue Arzhur

Istor ar Roue Arzhur a red eus kreiz Vt da greiz VIt kantved.

Julius Nepos a zo bet ar c'h-**Kezar** diwezhañ evit ar C'hornog, etre miz C'hwevrer 474 d'ar 25 Mezheven 474. Er bloaz se, an 30 Ebrel a zigouezhe war un Meurzh, deiz hag a zo roet e-barzh ar vojenn.

Julius Nepos, *ar C'hezar,* a zo bet kemeret dre fazi gant ar vojenn evit Caius Julius Caesar, -100 / -44.

## Levrlennadur
* Sidonius Apollinaris
* Jacques Boulenger :
* Ronan Coghlan :  *The Illustrated Encyclopaedia of Arthurian Legends*. Element Books Ltd. Longmead; Shaftesbury; GB 
* François Zosso & Christian Zingg : *Les empereurs romains. 27 av. J.-C. - 476 p. J.-C*. Editions Errance. 1994
Oceanitidae

***Oceanitidae*** a zo ur c'herentiad evned en urzhiad *[[Procellariiformes]]*, ennañ 5 genad. Ur c'herentiad nevez-savet eo.

## Ar genadoù
**[[Oceanites]]* (3 spesad)
**[[Garrodia]]* (1 spesad)
**[[Pelagodroma]]* (1 spesad)
**[[Fregetta]]* (3 spesad)
**[[Nesofregetta]]* (1 spesad)

## Liammoù diavaez

## Daveoù ha notennoù
Bruce Springsteen

**Bruce Frederick Joseph Springsteen** (*The Boss* e lesanv), ganet d'an 23 a viz Gwengolo 1949 e Long Branch (Jerzenez-Nevez), a zo ur c'haner hag ur muziker stadunanat brudet, hag a bled gant ar sonerezh rock ha folk rock dreist-holl.
John Edward Gray

**John Edward Gray**, bet ganet d'an 12 a viz C'hwevrer 1800 e Walsall ha marvet d'ar 7 a viz Meurzh 1875 e Londrez, a oa ul loenoniour breizhveuriat. Breur henañ George Robert Gray e oa ha mab d'al louzawour hag apotiker Samuel Frederick Gray.

## Listenn al [[loened]] en devoa studiet
### [[Blotvil]]ed
#### [[Spesad]]où
* **B**
: *[[Bistolida owenii]]*, *[[Blasicrura interrupta]]*,
* **C** : *[[Cypraeovula capensis]]*,
* **N** : *[[Naria irrorata]]*,
* **P** : *[[Pseudozonaria nigropunctata]]*.
### [[Bronneg]]ed
#### [[Genad]]où
* **D** : *Dipodomys* (razh-kangourou).
#### Spesadoù
* **L** : *Lagenorhynchus albirostris* (delfin beg gwenn),
* **M** : *Mesoplodon hectori* (mezoplodon Hector).
### [[Labous]]ed
#### Genadoù
* **C** : *[[Chrysolophus]]*, *[[Colonia colonus|Colonia]]*,
* **P** : *[[Psittaculirostris]]*,
* **T** : *[[Tetraogallus]]*.
#### Spesadoù
* **A**
: *Alectoris chukar* (klujar choukar), *[[Alectura lathami]]*, *Apus affinis* (glaouer pastellek), *Ardeotis australis* (otiz Aostralia),
* **C**
: *[[Caloramphus hayii]]*, *[[Cypsiurus balasiensis]]*,
* **F** : *Falco cherrug* (falc'hun sakr),
* **L** : *[[Luscinia phoenicuroides]]*,
* **P**
: *[[Picus xanthopygaeus]]*, *[[Pycnonotus leucogenys]]*,
* **R** : *[[Rhaphidura sabini]]*,
* **S** : *Syrmaticus reevesii* (fazan lid),
* **T** : *Tragopan melanocephalus* (tragopan ar c'hornôg), *Tragopan temminckii* (tragopan Temminck).
#### [[Isspesad]]où
* **A** : *[[Ardea alba modesta]]*.
### [[Stlejvil]]ed
#### Spesadoù
* **C**
: *Conolophus subcristatus* (igwan-douar Galápagos), *Cyclura collei* (igwan Jamaika).

## Notennoù ha daveennoù
La Trappe (bier)

**La Trappe** zo ur merk bier trapat eus an Izelvroioù, graet abaoe 1884. Breset e vez en un abati e-kichen Tilburg, e Brabant an Hanternoz. 

## Liamm diavaez
*Lec'hienn ar vreserezh
Lenn an Dreneg

**Lenn an Dreneg** a reer eus ur virlenn e Menez Are, krouet e 1979 war dachenn Kommanna ha Sizun pa oa bet savet ur stankell evit reoliañ fonnder ar stêr Elorn pa vez sec'hor ha pourchas dour da annezidi norzh Penn-ar-Bed : Brest, Landerne ha Landivizio.

En em astenn a ra ar mirlenn war 110 hektar (1,10 km²), ha kaset e vez dour dezhi gant an Elorn hag ur stêrig arall, ar Vougev ; an Elorn hepken a zeu er-maez eus al lennad.
Meret e vez al lenn hag he ribloù gant Sindikad Diazad an Elorn. Kempennet eo bet he ribloù evit ma c'hallfe an dud mont da neuial enni ha da vageal warni. Pesketaet e vez enni ivez ha brudet eo an dluzhed a gaver enni.

Ouzh troad ar stankell ez eus bet savet ur c'harrdi bras ha staliet pannelloù fotovoltaek war e doenn 200 m² evit kenderc'hañ tredan, un 12 300 kWh bep bloaz.
E miz Kerzu 2009 e oa bet staliet troellrodoù er stankell, d'ober tredan gant nerzh an dour </.
## Liammoù diavaez
*  
## Notennoù
Chaource

**Chaource** zo ur gumun c'hall en departamant Aube. E 2012 e oa  a dud o chom enni. Emañ Chaource un 30 km bennak diouzh Troyes, er c'hreisteiz. Emañ en arondisamant Troyes hag e kanton Les Riceys. 

Brudet eo ar formaj a vez graet er c'horn-bro, ar Chaource.

## Liammoù diavaez

*Ti an douristed