open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Owen Morgan Edwards

**Owen Morgan Edwards** (26 a viz Kerzu 1858 &ndash; 15 a viz Mae 1920) a oa un istorour hag ur skrivagner eus Kembre, anavezet evel **O. M. Edwards**.

Ganet e oa bet Owen Edwards e Llanuwchllyn, e Sir Feirionnydd. E-kreiz an  e veze komzet kembraeg gant an holl eno, met er skol e veze graet gant ar Welsh Not da lakaat ar vugale da saoznegañ. Kontet en deus Owen Edwards en e eñvorennoù ("Clych Adgof", embannet e 1906), e veze lakaet ar Welsh Not en e gerc'henn alies, dre ma komze kembraeg. 

Goude studioù e skol-veur Aberystwyth, ez eas Owen Edwards da studiañ prederouriezh da skol-veur Glasc'ho, e Bro-Skos, ha goude se d'ar Balliol College, unan eus skolajoù Oxford, etre 1884 ha 1887. Eno e tarempredas studierien all eus Kembre, e-barzh ar gevredigezh "Dafydd ap Gwilym Society". Goude ur bloavezh e Bro-C'hall e voe anvet da gelenn istor el Lincoln College, en Oxford. Chom a reas eno betek 1907.

Er bloavezh-se e voe anvet da Enseller uhelañ ar skolioù evit Kembre. Diouzhtu e strivas evit ma vefe kelennet kembraeg e skolioù ar vro. Skrivañ kalz a rae ivez. Sevel a reas ar c'helaouennoù *Cymru* e 1891 ha *Cymru'r Plant*, evit ar vugale, e 1892, evit lakaat an dud da gaout dudi gant danvez Kembre, gant yezh hag istor ar vro. Skrivañ a reas meur a levr diwar-benn istor Kembre hag embann a reas oberennoù savet gant tud all, en un dastumad anvet *Cyfres y Fil*.

Dilennet e voe Owen Edwards da gannad frankizour evit Sir Feirionnydd, goude marv ar c'hannad kozh T. E. Ellis e miz Ebrel 1899. Ne blije ket ar vuhez kannad dezhañ hag e 1900 ne glaskas ket bezañ dilennet en-dro. Anvet e voe da varc'heg e 1916, evit enoriñ e labour. Mervel a reas Owen Edwards e Llanuwchllyn e 1920. Gant e eil mab, Ifan ab Owen Edwards, e voe krouet Urdd Gobaith Cymru, un aozadur evit ar gembraegerien yaouank, hag e vab-bihan Owen Edwards e voe rener kentañ ar chadenn skinwel S4C.

## Liamm diavaez
*Welsh Biography Online
Candace

**Candace** zo un anv-bihan saoznek roet d'ar merc'hed e SUA dreist-holl.

## Orin
Dont a rafe an anv **Candace** eus anv ur rouanez (*Kandakè* e henc'hresianeg) a gaver en Testamant Nevez. En Oberoù an Ebestel (8:26-8:27) ez eus kaoz eus un den eus bro "Candace, rouanez an Etiopianed":

*Hag Ael an Aotrou a lavaras da Fulup : Kae war-zu ar c'hreisteiz da dapout an hent a gas eus Jerusalem betek Gaza, a zo didud. Hag eñ sevel ha mont: Ha gwelout un den eus Etiopia, ur [[Spazh]] a renk uhel dindan Candace, Rouanez an Etiopianed, karget eus an teñzor, deuet da Jerusalem da azeuliñ*.

Hiziv e kreder e oa an anv *kandake* un anv divoutin roet da rouanezed e rouantelezh Kush, en Afrika. Setu soñj André Chouraqui, en e droidigezh c'hallek, pa ginnig ar furm *Qandaq*.

## Adstummoù
*Candice, diwar an doare da zistagañ Candace.

## Tud
*Candace Bushnell, skrivagnerez stadunanat

## Lennegezh
*Candace "Caddy" Compson, er romant The Sound and the Fury, gant William Faulkner.

## Brudet
Brudet eo bet adalek ar bloavezhioù 1950. E SUA e voe stank a-walc'h an anv er bloavezhioù 1970, 1980, 1990.

## Notennoù
Augal

**Menez Augal** (*Mont Augal* en okitaneg, *Mont Aigoual* e galleg) zo ur menez e su an Torosad Kreiz, a dap 1&nbsp;567 m a uhelder. Unan eus kernioù uhelañ ar menezioù Cevenas eo, goude ar Mont Losera (1&nbsp;699 m). Emañ war ar vevenn etre departamantoù Gard ha Lozère.

Ur menez kaer eo hag eus ar beg anezhañ e c'haller gwelet ar Mor Kreizdouar hag an Alpoù pa vez dizolo an amzer. Anavezet-mat eo gant ar re a studi an amzer just a-walc'h rak gleborek ha brumennek e vez eno alies. Ur savlec'h meteorologiezh zo bet savet eno. Emañ Menez Augal war linenn disparti an dourioù a red war-du ar Mor Kreizdouar en un tu hag ar Meurvor Atlantel en tu all.

Brudet eo al lec'h ivez dre m'en deus roet bod da stourmerien guzh en amzer-dremenet : protestanted *("Camisards")* en amzer ren Loeiz XIV pe paotred ar strouezh e-pad an Eil Brezel-bed. Gantañ ivez ez eus bet awenet meur a skrivagner gallek eus ar vro, evel André Chamson, Jean-Pierre Chabrol ha Jean Carrière.
Garwisk

Ur **garwisk** zo ur pezh dilhad da c'holeiñ traoñ ar c'har, entre ar glin hag an ufern.

Damheñvel eo ar gweltroù, hogen e lêr int ha goleiñ a reont ar choug-troad. 

## Houarnwisk
Ul lod eus an houarnwisk brezel e oant er Grennamzer.
Beg ar C'hastellig

**Beg ar C'hastellig** zo ur beg-douar eus Breizh, e kumun Penc'herieg, el Liger-Atlantel. Ar beg-douar ar pellañ er c'hornôg eo en departamant-se.

Uhel eo an aod, kerreg e-leizh enni ha meur a vougev zo er vri, dezho a bep seurt anvioù faltazius. Anv a reer eus an tolead en ur romant skrivet gant Émile Zola a dremenas vakañsoù eno, *Les coquillages de M. Chabre*.

Eno e oa bet savet un ti-gward e 1754 hag ur semafor e 1861. Ar semafor a zo bremañ a oa bet savet e 1986. E dalc’h ar morlu gall emañ.

Eus Beg ar C'hastellig e c'haller gwelet enez Dumed war an tu dehou, gourenez Rewiz pelloc'h, hag inizi Houad hag Edig pa vez sklaer an amzer ; war an dorn kleiz e weler Beg ar Groazig.

## Liamm diavaez
*La pointe du Castelli - Tourisme Bretagne
John Wayne

**Marion Robert Morrison**, anavezetoc'h gant e anv arzour **John Wayne**, a zo un aktour, sevener ha kenderc'her amerikan. Ganet eo d'ar 26 a viz Mae 1907 e Winterset (Iowa) ha marvet d'an 11 a viz Mezheven 1979 e Los Angeles (Kalifornia) d'an oad a 72 vloaz. Lesanvet e veze *The Duke* (an Dug). Unan eus aktourien vrudetañ e amzer eo bet.

## Roll filmoù
* 1930 – *[[The big trail]]* 
* 1939 – *[[Stagecoach]]* 
* 1939 - *[[Allegheny Uprising]]* 
* 1940 – *The long voyage home * 
* 1940 – *Seven sinners* 
* 1942 – *Reap the wild wind* 
* 1942 - *[[In Old California]]* 
* 1945 – *They Were Expendable* 
* 1948 – *[[Fort Apache]]* 
* 1948 – *[[Red river]]*
* 1948 – *[[3 godfathers]]* 
* 1948 - *[[Wake of the Red Witch]]*
* 1949 – *[[She wore a yellow ribbon]]*
* 1949 - *[[Sands of Iwo Jima]]*
* 1950 – *[[Rio Grande]]*
* 1952 – *[[The Quiet Man]]*
* 1953 – *Trouble along the way*
* 1953 – *Hondo* 
* 1955 – *Blood alley* 
* 1956 – *[[The Searchers]]* 
* 1957 - *[[The Wings of Eagles]]*
* 1959 – *[[Rio Bravo]]* 
* 1959 – *The horse soldiers* 
* 1960 – *[[The Alamo]]* 
* 1960 – *[[North to Alaska]]* 
* 1961 – *[[The Comancheros]]*
* 1962 – *[[The man who shot Liberty Valance]]* 
* 1962 – *[[Hatari!]]* 
* 1962 – *[[The longest day]]* 
* 1962 – *[[How the West Was Won]]*
* 1963 – *[[Donovan’s Reef]]*
* 1963 – *McLintock !* 
* 1965 – *[[The Sons of Katie Elder]]*
* 1966 – *Cast a giant shadow* 
* 1967 – *[[El Dorado]]* 
* 1968 – *The green berets* 
* 1969 – *[[True grit]]*
* 1969 – * [[The Undefeated (1969)|The Undefeated]]*
* 1970 – *[[Rio Lobo]]* 
* 1971 – *[[Big Jake]]*
* 1972 – *[[The cowboys]]* 
* 1973 - *[[The Train Robbers]]* 
* 1974 – *[[McQ]]* 
* 1975 – *[[Rooster Cogburn]]* 
* 1976 – *[[The shootist]]*
Tredegar

**Tredegar** zo ur gêr eus su Kembre, e kornad Blaenau Gwent. E kontelezh Sir Fynwy e oa gwechall. Emañ 33&nbsp;km diouzh Kêrdiz ha 27&nbsp;km diouzh Casnewydd.

## Istor
Unan eus kevell an Dispac'h Greantel e su Kembre e voe Tredegar e dibenn an . E 1778 e voe savet an uhelforn gentañ gant Thomas Atkinson ha William Barrow, daou zen hag a oa deuet eus Londrez. Evit eztennañ ar glaou a oa ezhomm evit an uhelforn e voe digoret mengleuzioù e daou lec'h, Bryn Bach ha Nant-y-bwch. Mengleuzioù kentañ ar c'hornad e oant.

## Tud vrudet
Brudet eo Tredegar dre m'eo eno e krogas politikourien anavezet gant o buhez dilennidi : Aneurin Bevan, a savas an *National Health Service* e Breizh-Veur pe Neil Kinnock ha Michael Foot, a voe kentañ ministr o-daou. Eus Tredegar ivez e teu Nicky Wire, a son er strollad Manic Street Preachers, kenkoulz hag ar skrivagner ha saver-filmoù Patrick Jones pe ar golfour Bradley Dredge.

## Gevelliñ
*Orvez, 

## Notennoù


## Liamm diavaez
* Lec'hienn Tredegar
Stromae

**Stromae**, diwar div silabenn eilpennet ar ger Maestro (Paul Van Haver diouzh e anv gwir), bet ganet e Brusel d'an 12 a viz Meurzh 1985, a zo ur c'haner-sonaozer eus Belgia hag a gan e galleg.

Ran gant an hip hop hag ar sonerezh elektronek e son Stromae ar bateri hag ar c'hlavier ivez.

Deuet er-maez d'ar 26 a viz Gwengolo 2009 e reas berzh bras e ganaouenn *[[Alors on danse]]* en ur ober dezhañ bezañ anavezet en Europa a-bezh. Ar sonenn-mañ a zo e-barzh e gentañ albom, *[[Cheese]]* an anv anezhañ, deuet er-maez d'an 21 a viz Mezheven 2010.

E eil albom *[[Racine carrée]]* (16 a viz Eost 2013) a gaver ennañ kanaouennoù 'zo o deus tapet brud vrav c'hoazh : *[[Papaoutai]]*, *[[Formidable]]*, *[[Tous les mêmes]]*, *[[Ave Cesaria]]* da skouer.

E 2016 e tapas Priz meur ar c'hallegeriezh digant an *[[Académie Française]]*.

## Pladennoù
### Albomoù studio
* *[[Cheese]]* (2009)
* *[[Racine carrée]]* (2013)
* *[[Multitude]]* (2022)
Bing Crosby

**Bing Crosby** (Harry Lillis Bing Crosby, Jr. diouzh e anv gwir), bet ganet e Tacoma (Washington) d'an 3 a viz Mae 1903 hag aet da Anaon en Alcobendas (Madrid, Spagn) d'ar 14 a viz Here 1977, a oa un aktour hag ur c'haner stadunanat.
Florence Drénou

**Florence Drénou** zo skolaerez divyezhek e Langedig. Savet he deus ul levr evit ar vugale, *Skol Kael*, skeudennet gant Fañch ar Ruz.

## Oberennoù
**Skol Kael*, skeudennoù gant Fañch ar Ruz, Embannadurioù Goater. Roazhon.

## Notennoù
Amparo

**Amparo** zo un anv-lec'h hag un anv-bihan e portugaleg ha spagnoleg

## Orin
Talvezout a ra kement ha *goudor, gwarez*. Dont a ra eus anv ar Werc'hez Virgen de los Desamparados, gwarezourez kêr Valencia, hag un anv-bihan stank eo en tolead-se.
Stank eo an anvioù deuet eus anvioù lec'hel ar Werc'hez Vari e Spagn pe Bortugal: 
*Asunción, Ángeles, Araceli, Begoña, Candelaria, Carmen, Concepción, Consuelo, Dolores, Guadalupe, Mar, Mercedes, Milagros, Montserrat, Nuria, Paz, Pilar, Rocío, Rosario, ... ha re all.

## Yezhoù all
Anvioù kevatal a gaver e yezhoù all :
**Empar* en katalaneg, 
**Itzal* en euskareg, 
*Bjørg e daneg 
*Liv e norgeeg.

## Tud
* Amparo Baró, aktourez spagnol
* Amparo Llanos, kanerez spagnol
* Amparo Muñoz (1954-2011), aktourez spagnol
* Amparo Ochoa, kanerez vec'hikan

## Lec'hioù

* Amparo (São Paulo), kumun e stad São Paulo, e Brazil

### 
Kumunioù: 
* Amparo, e stad Paraíba, 
* Amparo, e stad 
* Amparo de São Francisco, e stad 
* Amparo do Serra, e stad Minas Gerais
* Bom Jesus do Amparo, e stad Minas Gerais
* Ribeira do Amparo, e stad Bahia
* Santo Antônio do Amparo, e stad Minas Gerais

### 
* El Amparo : en Apure.
* El Amparo : e Ricaurte, e Cojedes.
* El Amparo : e Tovar e Mérida.
Cochise

**Cochise** (distaget:  e saozneg), **Cheis** ("danvez an derv ennañ") pe **A-da-tli-chi**, en apacheeg *K'uu-ch'ish* "derv", ganet e-tro 1805 en Arizona– marvet d'an 8 a viz Mezheven 1874 en Arizona ivez) a oa un Indian chiricahua, eus rumm an Apacheed. E penn un emsavadeg a-enep gouarnamant ar Stadoù-Unanet eo bet adalek 1861.

## Liammoù diavaez
Liv Ullmann

**Liv Ullmann** zo un aktourez norgeat ha renerez filmoù. Brudet eo bet er bed dre filmoù Ingmar Bergman.
Agnes Obel

**Agnes Obel**, ganet *Agnes Caroline Thaarup Obel* d'an 28 a viz Here 1980 e Gentofte, (Kopenhagen, Danmark), zo ur sonerez, sonaozerez ha kanerez danat a gan e saozneg.

D'ar 4 a viz Here 2010 e teuas he fladenn gentañ, *Philharmonics*, war-wel e Danmark, Norvegia, Alamagn Bro-C'hall hag en Izelvroioù. E Danmark ez eo chomet niv. 1 e-pad meur a sizhunvezh diouzh renk e 2011, ha pemp pladenn blatin doubl he deus bet, evit tremen 100 000 skouerenn bet gwerzhet. E-touez an 10 pladenn wellañ e voe e Wallonia, e Bro-C'hall hag an Izelvroioù. E Danmark e voe *Philharmonics* an trede pladenn muiañ-gwerzhet e 2011.

D'an 30 a viz Gwengolo 2013 e voe embannet eil pladenn Agnes Obel, *Aventine*.

## Kregiñ gant ar vuhez
Divoutin eo an endro ma kreskas Agnes Obel hag he breur yaouankañ Holger, en un tiegezh sonerion : he zad, a oa bet ur soner gitar a-vicher, a save un dastumad binvioù-seniñ hag he mamm, ur wiraourez, a sone oberennoù Béla Bartók ha Frédéric Chopin war ar piano. Pa oa pevar bloaz hepken, ha peogwir e oa denennet, e krogas Agnes Obel da zeskiñ seniñ ar piano d'he zro.

A-hed he yaouankiz e voe Agnes Obel dedennet gant labour ar pianoour svedat Jan Johansson (1931-1968), a lakae liv ar jazz war donioù hengounel europat.
E 1987, d'an oad a seizh vloaz neuze, e voe Agnes Obel o kanañ hag o seniñ ar gitar boud en ur strollad rock 'n' roll anvet *Sohio* War al leurenn e voe ar strollad, hag un nebeud kanaouennoù a voe enrollet.

E 1995, ha hi pemzek vloaz, e voe gwelet Agnes Obel en ur berrfilm, *Drengen der gik baglæns*, "Ar paotr a gerzhe war-gil", gant Thomas Vinterberg (1995).

He fredad skol eil derez a reas en ur skol nann-Stadel, ma c'hallas labourat war ar sonerezh, met buan e paouezas da heuliañ ar c'hentelioù ; diwezhatoc'h e reas studioù evit kenderc'hañ sonerezh, ha studioù ijinouriezh ar son.

E 2004 en em gavas e Berlin, ma tivizas kenderchel gant red he buhez ha m'emañ o chom bepred hiziv.

E 2009 e postas un enrolladenn eus ar ganaouenn *Just So* war al lec'hienn ''MySpace''. Sachet e voe evezh ar gompagnunezh alaman *Deutsche Telekom*, a implijas ar gananouenn evit unan eus he bommoù bruderezh ; goude an taol-kaer-se e voe aesoc'h da Agnes Obel kavout un ti-embann evit he fladenn gentañ.

## Pladennoù

## Notennoù
Amparo Ochoa

**María Amparo Ochoa Castaños**, ganet e 1946 e Culiacán, Sinaloa, Mec'hiko, ha marvet e 1994, brudetoc'h evel ** Amparo Ochoa**, a oa ur ganerez vec'hikan. 

Skolaerez e oa pa grogas da sevel kanaouennoù e 1962. Gounit a reas ur genstrivadeg gant he c'hanaouenn "Hermosísimo Lucero" ha neuze mont da studiañ sonerezh da gêr Vec'hiko.

E 1969 ez eas da gêr Mec'hiko d'ur skol sonerezh. Prestik goude e reas he fladenn gentañ, *De la mano del viento*, deuet er-maez e 1971.

Daou vugel he doe, Isaac ha María Inés, deuet da vout kanerez evel he mamm.

## Pladennoù
* De la mano del viento, 1971
* Cancionero de la Intervención Francesa, 1973
* Yo pienso que a mi pueblo, 1978
* Cancionero popular mexicano (vol. 1) 1980
* Amparo Ochoa canta con los niños, 1983
* Abril en Managua, 1983
* Mujer, 1985
* Cancionero popular mexicano (vol. 2), 1986
* Zazhil y Amparo Ochoa en Holanda, 1986
* Vamos Juntos, 1986
* Amparo Ochoa canta trova y algo más de Yucatán
* Amparo Ochoa canta boleros
* Boleros
* Corridos y canciones de la revolución mexicana
* Por siempre, 2006
* Amparo Ochoa, Óscar Chávez, Los Morales en Holanda
* Tengo que hablarle, 1987
* Y la canción se hizo...
* A lo mestizo, 1992
* Hecho en México, 1993
* Raíz Viva, 1995
* La maldicion de malinche
* Cuando agosto era 21
Agapetus

**Agapetus**, pe **Agapitus**, zo un anv latin.

*Flavius Agapitus, politikour roman, konsul e 517.
*Agapetus Iañ (Roma, ... – 536), pab katolik adal 535.
*Agapetus II (... – 955), 129vet pab katolik
Fenakistoskop

Ar **fenakistoskop**, anvet ivez **fenakistiskop** pe **fenakitiskop**, zo un ardivink a ro kammzerc'h ar fiñv dre lakaat skeudennoù difiñv da zibunañ buan. Evel an holl c'hoarielloù optikel ez eo diazezet war dreistpad al luc'hsae.
Diwar ar gerioù gresianek φενακίζειν *fenakizein* "touellañ" ha σκοπεῖν *skopein* "arselliñ" e teu anv an ardivink.

## Istor
Petra bennak ma oa bet rakgouezet pennaenn ar fenakistoskop gant ar matematikour gresian Euklides hag anavezet dre daolioù-arnod ar fizikour Isaac Newton (1643-1727), e 1829 hepken e voe staliet e arc'hwelerezh gant ar fizikour belgiat Joseph Plateau (1801-1883). Raktreset e voe gantañ e 1839, ha fardet e 1841.

En hevelep bloavezh e voe ijinet ur c'hoariell damheñvel gant ar jedoniour Aostrian Simon von Stampfer (1790 pe 1792-1864), a ijinas ar stroboskopiezh, dindan an anv *Stroboskopische*.

## Arc'hwelerezh
War-du kreiz ur gantenn garton e treser un heuliad fiñvadennoù ; e-kichen bevenn ar gantenn e touller un dek pe daouzek faoutenn bennak, dasparzhet ingal tro-dro d'ar c'hreiz. Er c'heiz e stager un troad a dalvez evit delc'her ar gantenn p'en he lakaer da dreiñ.
Evit gwelet ar skeudennoù o fiñval en em lakaer dirak ur melezour hag e seller dre ar faoutoù, a-vestu d'an tresadennoù.
E-pad ur frapadig e weler pep skeudenn er melezour, ha dre ma ne weler nemet ar skeudennoù stabilaet gant dreistpad al luc'hsae e teu ar fiñv war-wel pa vez trawalc'h a dizh gant ar gantenn.

Bez' ez eus bet fenakistoskopoù graet gant div gantenn, an eil gant an tresadennoù hepken hag eben gant ar faoutoù hepken. Patok un tamm e oant, met ne oa ezhomm a velezour ebet.

Un den hepken a c'halle c'hoari gant ar fenakistoskop, pa c'halle meur a hini ober gant ur zoetrop pe ur praksinoskop.

## Notennoù

## Liammoù diavaez
* ''The History of the Discovery of Cinematography 
* ''Exhibit of Optical Toys'' 
*Dastumad c'hoarielloù optek Richard Blazer 

## Pennadoù kar
* Tomatrop (1824)
* Zoetrop (1834)
* Folioskop (1868)
* Praksinoskop (1877)
* Zoopraksiskop (1879)
* Elektrotakiskop (1887)
* Mutoskop (1894)
Agnes von Krusenstjerna

**Agnes von Krusenstjerna** (1894-1940) a oa ur skrivagnerez svedek.

## Oberennoù
* *Ninas dagbok* (Deizlevr Nina) (1917)
* *Helenas första kärlek* (Kentañ karantez Helena) (1919)
 
**Tony växer upp* (Kentañ bloavezhioù Tony) (1922)
**Tonys läroår* (Bloavezhioù deskoni Tony) (1924) 
**Tonys sista läroår* (Diwezhañ bloavezhioù deskoni Tony) (1926)

* *Fru Esters pensionnat* (Pañsion an dimezell Ester) (1927)
* *Händelser på vägen* (1929)

**Den blå rullgardinen* (Le Store bleu) (1930) 
**Kvinnogatan* (Straed ar maouezi) (1930)
**Höstens skuggor* (Les Ombres de l'automne) (1931)
**Porten vid Johannes* (Dor Johannes) (1933)
**Älskande par* (Koublad amourouzien) (1935)
**Av samma blod* (Eus an un gwad) (1935)

**Nunnomas hus* (barzhonegoù) (1937)

**Fattigadel* (Noblañs paour) (1935)
**Dunklet mellan träden* (L'Ombre entre les arbres) (1936)
**Dessa lycliga år* (Heureuses années) (1937)
**I livets vår* (Au printemps de la vie) (1938)
Liv (anv-bihan)

**Liv** zo un anv-bihan norgeek.

## Adstummoù
**Lif, Liff,Liw* e daneg.
**Hlíf* en islandeg.

## Tud
*Liv Heløe, skrivagnerez norgeat 
*Liv Tyler, aktourez stadunanat
*Liv Ullmann, aktourez norgeat
Rosie Pérez

**Rosa María Pérez**, anavezet evel Rosie Pérez, ganet e 1964 en New York, zo un aktourez ha korollerez stadunanat, hag emsaverez evit gwirioù Puerto Rico. 

Ganet eo e Brooklyn, ha ganti pouez-mouezh ar c'harter. He c'hentañ film e oa *Do the Right Thing* e 1989 gant Spike Lee.
William George Horner

**William George Horner** (Bristol, 1786 - Bath, 1837) a oa ur matematikour saoz, ur c'helenner er skolioù ha rener skol.

Kalz pennadoù a skrivas war dachenn ar matematik, diwar-benn an ataladoù kevreizhel, arlakadenn an niveroù hag arlakadenn an arnesañ. Ker barrek all e oa war an danvezioù klasel.

Enoret eo bet e labour war arlakadenn an arnesañ gant an anv "Hentenn Horner", a-drugarez d'ur pennad a embannas er *Philosophical Transactions of the Royal Society of London* e 1819, d'an oad a 33 bloaz.

En tu-hont d'e enklaskoù matematikel ez eo anavezet W. G. Horner evit bout ijinet ar zoetrop, anvet *Dædalum* gantañ e 1834.

## Buhez
Ganet e voe e Bristol, mab henañ da William Horner, ur pastor eus Iliz John Wesley. Skoliataet e voe en ur skol renet gant an Iliz-se, ha d'an oad a 16 vloaz, e 1800, e voe mestr skoazeller enni. Pevar bloaz goude e oa rener ar skol, a zilezas e 1809 evit sevel e skol dezhañ, *The Classical Seminary*, e Bath bepred.

Rener e voe eno betek e varv d'an 22 a viz Gwengolo 1837.

## Labourioù
### Optik
* *New and important Combinations with the Camera Lucida*, 1815.
:An ardivink optek da aesaat labour an dreserion, bet ijinet gant ar fizikour saoz William Hyde Wollaston e 1807, eo ar *[[camera lucida|c'hamera lucida]]* a zo bet arveret gant W. G. Horner evit e studiadenn.
* Ar zoetrop, anvet *Dædalum*, a ijinas e 1833 hag a zeskrivas er *Philosophical Magazine* e miz Genver 1834.

### Jedoniezh
Kentañ gwech ma voe klevet anv eus W. G. horner evel matematikour e voe en almanag *The Ladies' Diary*, anvet ivez *Woman's Almanack*.
Kudennoù matematikel a veze embannet gant an almanag bep bloaz, hag adalek 1811 e voe G. W. Homer e listennad an diskoulmerion. Betek 1816 e kavas an diskoulm da bep hini eus ar 15 kudenn a veze embannet bep bloaz, war-bouez un nebeudig ; meur a wech e kasas kudennoù all kevret gant e ziskoulmoù.

En tu all d'ar jedoniezh e skrivas evit *Woman's Almanack* a-zivout dodennoù all, ar pezh a c'hounezas brud dezhañ evit e varregezh liesdoare.
Heñvel a reas evit ar gelaouenn *The Gentleman's Diary*, anvet ivez *The Mathematical Repository* ; dre e labour evit an daou di-se e voe anavezet gant ur rouedad matematikourion, ha brudet e voe e skol e Bath.

Adal 1817 en em ouestlas W. G. Horner da *The Mathematical Repository*, evit skrivañ pennadoù kentoc'h eget diskoulmañ kudennoù. Evit *The Annals of Philosophy* e labouras ivez, ma krogas dre respont da aozerion all kent skrivañ e bennadoù dezhañ.

Kement-se holl a voe ur rakger d'e bennad brudet e *Philosophical Transactions of the Royal Society of London*, a voe lennet e bodad ar gelaouenn d'ar 1añ a viz Gouhere 1819, ha moullet e *The Ladies' Diary* e 1838, tra ma'z embanne *The Gentleman's Diary* ur mortuaj berr hepken.

## Levrlennadur
* Craig Smoryński (2007), *History of Mathematics – A Supplement*, Springer, ISBN 978-0-387-75480-2 
* Jean-Pierre Escofier (2007), *Histoire des mathématiques*, Dunod, ISBN 978-2-10-050745-0 

## Notennoù
Valtesse de La Bigne

**Lucie Émilie Delabigne**, anavezet evel **Valtesse de La Bigne** (1848 -1910), a oa ur gourtizanez c'hall.

## He buhez

Ganet e oa e Pariz ha merc'h e oa d'ur gannerez norman a werzhe he c'horf. Abred e krogas da heuliañ ar skouer en ur sevel war al leurenn da vezañ Hebe e-barzh *Orphée aux Enfers*, gant Jacques Offenbach. 

Gant Henri Gervex e voe kemeret da batrom ar plac'h nevez evit e daolenn *Le Mariage civil*, a weler e sal an euredoù e ti-kêr XIX arondisamant Pariz. 

Ganti evit-doare e vije bet awenet Hugues Rebell pa skrivas e romant *La Nichina*. Hi ivez eo Altesse er romant *Idylle saphique*, savet gant he mignonez Liane de Pougy.

Mignonez e oa da Édouard Manet, Henri Gervex, Édouard Detaille, Gustave Courbet, Eugène Boudin, Alphonse de Neuville, serc'h e voe da lod anezhe, ma veze lesanvet « l'Union des Peintres ».

Beziet e voe e Ville-d'Avray.
Cas-gwent

**Cas-gwent** (*Chepstow* e saozneg) zo ur gêr eus Kembre, e Sir Fynwy, war ribl ar stêr Gwy. 

Emañ Cas-gwent tost da harzoù Sir Fynwy ha kontelezh Gloucestershire, e Bro-Saoz ; 26 km emañ diouzh Casnewydd ha war-dro 3 c'hilometr diouzh kember ar stêr Gwy hag an Havren. 

Ur c'hastell zo e kêr, unan eus kestell koshañ Kembre. Eus 1072 eo an iliz-parrez.

Poblet e oa Cas-gwent gant 10 821 a dud hervez niveradeg 2001.
Joseph Plateau

**Joseph Antoine Ferdinand Plateau** (Brusel, 14 a viz Here 1801 – Gent, 15 a viz Gwengolo 1883) a oa ur fizikour belgiat.

An den kentañ e voe a ziskouezas kammzerc'h ur skeudenn o fiñval, a-drugarez da zreistpad al luc'hsae ; *[[fenakistoskop]]* eo anv ar c'hoariell optikel a ziskouezas e 1841.

## Buhez
Mab d'al livour Antoine Plateau (1789-1815) e oa Joseph Plateau. D'an oad a 6 vloaz e ouie lenn dija ; hag eñ er skol kentañ-derez e voe skoet from ennañ gant ur gentel fizik, ar pezh en e lakaas war an hent hep mar.

Diwar atiz e dad ez eas d'ur skol-dresañ, met pa varvas e dad hag e vamm e 1815 e voe fiziet en unan eus e eontred en e gasas d'ar gelennadurezh hollek en-dro.

Echu gantañ e studioù eil derez e Brusel ez eas da Skol-veur Liège, ma voe doktor e fizik hag e matematik e 1829 ; kelenner war ar matematik e oa dija. E 1835 e voe anvet da gelenner war ar fizik arnodel e Skol-veur Gent.

D'ar 27 a viz Eost 1840 e timezas gant Fanny Clavareau. Ur mab a voe ganet dezho e 1841, hag ur verc'h, Alice, a voe euredet e 1871 gant ar matematikour ha fizikour Gustaaf van den Mersbrugghe (1835-1911), a voe kenlabourer Plateau eus 1856 betek 1883 ; hemañ a zeuas da vezañ kenlabourer ha kentañ buhezskriver Joseph Plateau.

Brud a c'hounezas Joseph Plateau en abeg d'e enklaskoù war dreistpad al luc'hsae, ha gant ijinadenn ar fenakistoskop e stalias ar pennaennoù evit ar sinema hag an tresadennoù-bev.

Abalamour d'an taolioù-arnod niverus a reas war dreistpad al luc'hsae, en o zouez ur selladenn a 25 eilenn ouzh an Heol, e teuas da vout dall e 1843.

## Enklaskoù

E 1829 e kinnigas Joseph Plateau raktres e dezenn d'e vestr Adolphe Quetelet (1796-1874). Ne oa nemet 27 pajenn er skrid, hogen kalz pennaennoù a oa ennañ : disoc'hoù kentañ taolioù-arnod ar fizikour yaouank a-zivout levezon pad, kreñvder ha liv ar gouloù war al luc'hsae, disoc'hoù e jedadennoù diwar-benn kenskejoù krommennoù o treiñ, arselladennoù torgamm skeudennoù fiñvus, hag an doare da adsevel skeudennoù torgammet dre gantennoù, an eil o treiñ en tu kontrol d'eben.
Goude bezañ bet e ziplomoù ez ijinas ar fenakistoskop.

War tachennoù all e skrivas Joseph Plateau : diwar-benn an obererezh silluskel hag an tennder gorre.

Diwar anv Joseph Plateau ez anver ar gudenn vatematikel a bled gant ar gorreadoù izek bevennet-strizh, ha "Lezennoù Plateau" a reer eus deskrivadur al luniadoù ganet diwar filmoù soavon er c'hroz.

## Notennoù

## Liammoù diavaez
* Buhez Joseph Plateau, gant G. van den Mensbrugghe, en Akademiezh Liège 
* Buhez G. van den Mensbrugghe, gant J. E. Vershaffelt, en Akademiezh Roueel Belgia  
* ''The History of the Discovery of Cinematography 
* ''Exhibit of Optical Toys'' 
Œ
## Pennadoù kar
* Fenakistoskop
* Folioskop
* Letern hud
* Praksinoskop
* Zoetrop
* Zoopraksiskop
Llanfair Caereinion

**Llanfair Caereinion** zo ur gêriadenn hag ur barrez eus Powys, e Kembre. Emañ en hanternoz da gêr Y Drenewydd, war lez ar stêr Banwy. Poblet eo gant 1 810 a dud (2011).

Er Grennamzer e oa Llanfair Caereinion kreizenn bouezusañ cantref (korn-bro) Caereinion. Hervez ar richenn e voe savet Caereinion gant Einion Yrth, unan eus mibien Cunedda, e-kreiz ar . Ur c'hreñvlec'h kozh anvet Caereinion zo e-kichen ar gêriadenn. Mathrafal, lez rouaned Rouantelezh Powys, a oa ur pemp kilometr bennak en hanternoz.

Dibenn ul linenn hent-houarn strizh a gaver e Llanfair Caereinion ha dont a ra touristed eus Y Trallwng betek ar gêriadenn evel-se.
Republik Komi

Ar **Republik Komi** (Коми Республика, *Komi Respublika*, e komieg; Респу́блика Ко́ми, *Respublika Komi*, e rusianeg), pe **Republik ar Gomied**, a zo unan eus Republikoù Kevread Rusia, lec'hiet er c'hornaoueg da Venez Oural. Syktyvkar eo ar gêr-benn. Er bloaz 2010 e oa 901 189 a dud o vevañ enni, dindan 415 900 km². Kalzik eus kêrioù ar Republik a zo bet savet gant prizonidi ar goulag.

## Liammoù diavaez
Tyndyrn

**Tyndyrn** (*Tintern* e saozneg) zo ur gêriadenn eus Sir Fynwy, e gevred Kembre, war lez ar stêr Gwy. Emañ tost d'an harzoù gant Bro-Saoz, 8 km en hanternoz da gêr Cas-gwent. Ul lec'h gweladennet stank gant an douristed eo, abalamour da rivinoù Abati Tyndyrn hag a zo e-kichen ar gêriadenn.
Frederig V Danmark

**Frederig V Danmark**, pe *[[Frederik]] V* e daneg (1723–1766), a oa Roue Danmark ha Roue Norge adal 1746 betek e varv 20 vloaz diwezhatoc'h. 

Mab e oa da Christian VI ha da Sophie Magdalene von Brandenburg-Kulmbach e bried. 

## Dimezioù ha bugale
Div wech e timezas.
### Eured kentañ
Da gentañ ec'h euredas da Louise Breizh-Veur. 

Pevar bugel o doe: 
# Sofia Magdalena Danmark, dimezet da Gustav III, roue Sveden. 
# Vilhelmine Caroline Danmark, ganet e 1747, dimezet da Wilhelm Iañ  Hessen-Kassel, priñs Hessen-Kassel.
# Christian VII, roue Danmark-Norvegia, ganet e 1749
# Louise Danmark, ganet e 1750, dimezet da Carl von Hessen.

### Eil dimeziñ
Goude intañviñ ec'h addimezas da Juliane von Braunschweig-Wolfenbüttel.
Ur mab o doe, ar priñs Frederig Danmark (1753-1805).

### Pried kleiz
Bugale all en doe gant e bried-kleiz Else Hansen :
*Frederikke Margarethe de Hansen, kontez Destinon (1747–1802)
*Frederikke Catherine de Hansen, kontez Lützau (1748–1822)
*Anna Marie de Hansen, Itron Fehmann, ha goude Itron van Meulengacht (1749–1812)
*Sophie Charlotte de Hansen, Kontez Origny (1750–1779)
*Ulrik Frederik de Hansen (1751–1752)
Llanrhaeadr-ym-Mochnant

**Llanrhaeadr-ym-Mochnant** zo ur gêriadenn hag ur barrez e hanternoz Powys, e Kembre. Nepell emañ diouzh Croesoswallt er reter ha Llangollen en hanternoz.

Gwechall e oa e cantref Mochnant hag alese e teu an anv.

Emañ e-harz torgennoù Y Berwyn. Nepell diouzh ar gêriadenn emañ Pistyll Rhaeadr, ul lamm-dour hag a seller outañ evel unan eus Seizh Marzh Kembre.

E 2011 e oa poblet gant 1195 a dud, ha 497 anezho (42,5%) a oa kembraegerien.

## Tud
An eskob William Morgan (1545-1604), hag a droas ar Bibl e kembraeg, a dremenas ur pennad evel person e parrezioù Llanrhaeadr-ym-Mochnant ha Llanarmon Mynydd Mawr etre 1568 ha 1587. Eno e reas anaoudegezh gant e wreg.

Ar barzh Walter Davies (Gwallter Mechain) eus Manafon a zeuas ivez evel person da Llanrhaeadr-ym-Mochnant e miz Du 1837. Mervel a reas e Llanrhaeadr d'ar 5 a viz Kerzu 1849 ha beziet e voe e bered ar barrez.

Ar barzh Robert Elis (Cynddelw) zo unan eus an dud brudet all a zo stag o anv ouzh Llanrhaeadr-ym-Mochnant, pa voe ganet eno e 1812.
Folioskop

Ur **folioskop** zo ul levr warnañ un heulad skeudennoù a gemm a bajenn da bajenn, en doare ma weler un dresadenn-vev pa lakaer ar pajennoù da zibuniñ gant trawalc'h a dizh. Evit ar vugale e vez fardet folioskopoù peurliesañ, petra bennak ma 'z eus bet savet lod evit an oadourion diwar luc'hskeudennoù.

An hevelep doare a c'haller kavout e marzhoù pe gornioù pajennoù levrioù pe gelaouennnoù a zo. Bez' ez eus meziantoù ha lec'hiennoù Internet a c'hall treiñ restroù video e folioskopoù war baper.

## Arc'hwelerezh

Unan eus an doareoù kentañ da fardañ an tresadennoù-bev eo ar folioskopoù. Evel forzh pe film ez int diazezet war anadenn dreistpad al luc'hsae a-benn krouiñ kammzerc'h ar fiñv e daoulagad an arvesterion, a wel fiñvadennoù dizehan e-lec'h skeudennoù o tont an eil war-lerc'h eben. Kentoc'h eget lenn ar skeudennoù e chom selloù an arvesterion paret war ul lec'h hepken el levr e-pad ma vez ar skeudennoù o tibunañ.

Dav eo reiñ trawalc'h a dizh d'an dibun evit ma yafe ar folioskop en-dro, setu e talc'her al levr gant un dorn en ur lakaat tal ar pajennoù da dreiñ buan gant biz-meud an dorn all — ar pezh a zo dikouezet splann gant ar ger alamanek evit "folioskop" : *Daumenkino*, da lavaret eo "sinema ar biz-meud".

## Istor
D'an 18 a viz Meurzh 1868 e voe breouet ar c'hentañ folioskop gant ar saoz John Barnes Linnett, mouller e Birmingham.
Ar folioskop e voe an doare kentañ da vlivañ skeudennoù dre un heuliad skeudennoù a-linennad, pa veze graet betek neuze dre gantennoù a droe, gant ar zoetrop (1834) hag ar fenakistoskop (1841).

## Hêrezh

E 1894 e tiskouezas ar filmaozer alaman Max Skladanowsky (1863-1939) e film kentañ e stumm ur folioskop.

En hevelep bloavezh ez ijinas an Amerikan Herman Casler (1867-1939) ur folioskop ardivinkaet, a anvas *[[mutoskop|Mutoscope]]* : staget ouzh ur granenn-dro e oa ar pajennoù e-lec'h bout strobet e stumm ul levr.

E 1897 e voe lakaet er c'henwerzh ur folioskop lakaet en ur gwask metal, evit aesaat ar follennata, gant ar filmaozer saoz Henry William Short dindan an anv *Filoscope*.

Petra bennak ma vez ar folioskopoù lakaet da c'hoarielloù evit ar vugale pergen e vezont c'hoazh arveret e bed ar bruderezh, en arzoù hag en tiez-embann luc'hskeudennoù.

Klask zo war folioskopoù eus dibenn an , a c'hall bout gwerzhet miliadoù ag euroioù diouzh ar c'hresk.

Er bloavezh 2004 e voe dalc'het kentañ Gouel ar folioskopoù e Stuttgart, Alamagn ; unan all a c'hoarvezas e Linz en Aostria.

## Notennoù

## Liammoù diavaez
*Folioskopoù kozh 
*Istor ar folioskop 
*Fardañ folioskopoù 
*''Human flipbook'' – Un "den-folioskop" graet diwar 150 T-shirt disheñvel.
*Dastumad c'hoarielloù optek Richard Blazer 

## Pennadoù kar
* Tomatrop (1824)
* Zoetrop (1834)
* Fenakistoskop (1841)
* Praksinoskop (1877)
* Zoopraksiskop (1879)
* Elektrotakiskop (1887)
* Mutoskop (1894)
Pumlumon

**Pumlumon** (*Plynlimon* e saozneg) eo ar menez uhelañ e kreiz Kembre, e menezeg an Elenydd, e hanternoz Ceredigion. Tor hanternoz ar menez zo roc'hellek, tra m'eo taouarc'hek tostal ar c'hreisteiz.

Pemp kern pennañ zo :
*Pen Pumlumon Fawr (752 m), an hini uhelañ
*Pen Pumlumon Arwystli (741 m)
*Y Garn (Pumlumon) (684 m)
*Pumlumon Fach (668 m)
*Pumlumon Cwmbiga (620 m)

"Siminal" eo ster ar ger *llumon*. Neuze e talvez "Pumlumon" kement hag ar "pemp siminal".

En em astenn a ra Pumlumon e biz Ceredigion, en tolead a zo etre Aberystwyth er c'hornôg, Machynlleth en hanternoz, Llanidloes er reter ha Ponterwyd er c'hreisteiz. Eno emañ eienenn stêr hirañ Kembre, ha Breizh-Veur, ar stêr Havren, hag eien stêrioù all ivez, evel ar Gwy hag ar Rheidol. Er c'hornôg d'ar menez emañ lenn Nant-y-moch. 

## Istor
Emgann Hyddgen a c'hoarvezas e-kichen Pumlumon en hañv 1401, pa voe trec'h armeoù Owain Glyndŵr war un arme Saozon ha Flamanked. Kornad Pumlumon a voe ur c'hreñvlec'h da dud Glyndŵr evit o argadennoù a-enep toleadoù Harzoù reter Kembre.
Tomatrop

Un **tomatrop** zo ur c'hoariell a veze diouzh ar c'hiz e Bro-Saoz d'ar mare viktorian ; dreistpad al luc'hsae eo pennaenn ar c'hoariell-se.

Anzavet eo an tromatrop evel unan eus kentidi ar sinema, hag an tresadennoù-bev pergen.

Savet e oa pep tomatrop diwar ur gantenn pe ur gartenn, gant ur skeudenn war an daou du anezhi, a oa staget ouzh daou damm poell. Pa veze lakaet an tammoù poell da droidellañ buan etre ar bizied em em zreistlakae an eil skeudenn ouzh eben da ziskouez ur skeudenn hepken, a zo ur c'henstroll eus an div.

A-douez ar skeudennoù paotañ e oa ur wezenn er goañv diouzh un tu hag an hevelep hini en hañv diouzh an tu all, pe c'hoazh ul labous hag ur gaoued.
Alies e oa ivez un tamm barzhoneg, gant ur werzenn war bep tu.

E 1824 e voe ijinet an tomatrop gant ar mezeg saoz John Ayrton Paris (1785-1856), evit diskouez dreistpad al luc'hsae d'e genseurted er *Royal College of Physicians* e London.

*Thaumatrope* eo an anv orin, eus ar gerioù henc'hresianek θαῦμα *thauma* "burzhud" ha τρόπος *trôpos* "treiñ".

## Notennoù

## Liammoù diavaez
* Dastumad c'hoarielloù optek Richard Blazer 
*Tomatropoù o vont en-dro 

## Pennadoù kar
* Zoetrop (1834)
* Fenakistoskop (1841)
* Folioskop (1868)
* Praksinoskop (1877)
* Zoopraksiskop (1879)
* Elektrotakiskop (1887)
* Mutoskop (1894)
Frederig V

Meur a zen zo bet anvet **[[Frederig]] V**

* Frederig V Swabia († 1170), dug Swabia.

* Frederig V von Zollern († 1289), kont Zollern.

* Frederig V Nürnberg (1333-1398), burgrav Nürnberg, Bayreuth, hag Ansbach. 

* Frederig V von Baden-Durlach (1594-1659), margrav Baden-Durlach.
* Frederig V von der Pfalz (1596-1632), priñs-dilenner palatin, roue Bohemia.

* Frederig V Christian de Brandebourg-Bayreuth (1708-1769), margrav Brandenburg-Bayreuth.
* Frederig V Danmark (1723-1766), roue Danmark ha roue Norge.
* Frederig V von Hessen-Homburg (1748-1820), landgrav Hessen-Homburg.

## Pennadoù kar
* Frederig IV
* Frederig VI
Fulup Jakez

**Fulup Jakez** (*Philippe Jacq* diouzh e anv melestradurel), ganet d'an 8 Mezheven 1967 eo rener Ofis Publik ar Brezhoneg.

Daou c'heriadurig divyezhek en deus embannet.

## Oberennoù
**Diccionario básico español-bretón : Geriadur diazez brezhoneg-spagnoleg*, Skol-Uhel ar Vro, 1996.
*(gant Dora Vargas) *Geriadurig brezhoneg-spagnoleg ha spagnoleg-brezhoneg*, Yoran Embanner, 2004.
**Ouzhpenn 150 vloaz studi eus an namtrik, dafar evit ur geriadur istorel namtrik (gwambiaeg ha totoroeg), 2014*

## Liamm diavaez
*Geriadur istorel an namtrik, anvet ivez gwambiaeg

## Notennoù
Wham!

**Wham!** a oa un daouad kanerien pop saoz — George Michael (1963-2016) hag Andrew Ridgeley (1963-) an izili anezhañ — bet savet gante e Bushey (Hertfordshire, Bro-Saoz) e 1981.

Daoust ha ma reas berzh **Wham!** buan a-walc'h ne badas ket gwall bell e istor, dreist-holl en abeg da vrud George Michael na baouezas ket da greskiñ ingal. Amzer o doa bet an daou arzour da embann tri albom, koulskoude :
* miz Gouere 1983 : *[[Fantastic (albom, Wham!)|Fantastic]]*,
* miz Here 1984 : *[[Make It Big]]*,
* miz Gouere 1986 : *[[Music from the Edge of Heaven]]*.
Un toullad mat a ganaouennoù, tennet dioute, a reas berzh bras, *[[Careless Whisper]]*, *[[Everything She Wants]]*, *[[I'm Your Man (kanaouenn, Wham!)|I'm Your Man]]*, *[[Last Christmas]]* ha *[[Wake Me Up Before You Go-Go]]* en o zouez.

Gant ur sonadeg bet dalc'het e Londrez (er Wembley Stadium) d'an 28 a viz Mezheven 1986 e kimiadas da vat an daou arzour diouzh ar re sot gant o sonerezh. Tra ma voulc'he George Michael ur vicher a ganer *solo* e tilezas Andrew Ridgeley ar sonerezh evit gwir.

## Notennoù ha daveennoù
Last Christmas

***Last Christmas*** zo ur ganaouenn bet savet gant ar c'haner-sonaozer saoz George Michael ha kanet gant Wham!, ar strollad ma oa ezel anezhañ d'an ampoent.

4:24 he fadelezh ez eo perzh eus ar bladennig-arc'hant a oa deuet e-maez d'an 20 a viz Kerzu 1984, *[[Everything She Wants]]* an eil kanaouenn a gaver war an eil tu anezhi.

Kavout a reer un doare hiroc'h (6:44-6:47) eus ***Last Christmas*** ivez war
*an albom *[[The Final]]*, ur c'hendastumad deuet e-maez er Rouantelezh-Unanet d'an 31 a viz Mae 1986,
**[[Music from the Edge of Heaven]]*, trivet ha diwezhañ albom enrollet e studio gant Wham! (deuet e-maez e Norzhamerika d'ar 1añ a viz Gouere 1986).

## Liammoù diavaez
* Gerioù ar ganaouenn war Metro Lyrics
* Filmig ''Last Christmas''
Du 2013 e Breizh

**[[Kronologiezh vloaziek evit Breizh]]**
:2012 e Breizh - **2013 e Breizh** - 2014 e Breizh

2013 e Breizh 
:Genver - C'hwevrer - Meurzh - Ebrel - Mae - Mezheven 
:Gouere - Eost - Gwengolo - Here - Du - Kerzu

## Darvoudoù
* 2 a viz Du : etre 15 000 ha 30 000 a dud o vanifestiñ e Kemper evit "bevañ, labourat ha divizout er vro", gwisket bonedoù ruz ganto. 
* 30 a viz Du : etre 20 000 ha 40 000 a dud bodet e Karaez evit "bevañ, labourat ha divizout er vro", galvet gant luskad ar Bonedoù Ruz.

__NOTOC__
Providence (disheñvelout)

**Providence** (*providañs*) a c'hall bezañ meur a dra:

## Doueoniezh
* Providañs, meizad e Doueoniezh

## Anvioù-lec'h
###### 
*Providence, kêr-benn Stad Rhodes Island
*Providence (Alabama)
*Providence (Kentucky)
*Providence (New York)
*Providence (North Carolina)
*Providence (Utah)

###### 
*New Providence, un enezenn

###### 
*Fort Providence, e Tiriadoù ar Gwalarn

###### 
*Atoll Providence

## Traoù all
*Providence (film), ur film gallek savet gant Alain Resnais
Frederig VI Danmark

**Frederig VI Danmark** (Palez Christiansborg 1768 - Amalienborg 1839) a voe roue Danmark etre 1808 ha 1839 ha roue Norge eus 1808 da 1813.

Ganet e voe e Palez Christiansborg d'an 28 a viz Genver 1768, ha mab e oa da Christian VII, roue Danmark ha d'ar rouanez Carolina Matilda Breizh-Veur. Mab-bihan e oa Frederig VI, diouzh tu e dad, d'ar roue Frederig V Danmark ha d'e wreg, ar rouanez Louise Breizh-Veur ; diouzh tu e vamm e oa mab-bihan d'ar priñs saoz Frederick (priñs Kembre) ha d'ar briñsez alaman Augusta von Sachsen-Gotha.

## Eured ha bugale
D'an 31 a viz Gouere 1790 e timezas e Gottorp da Marie von Hessen-Kassel (1767-1852) (rouanez Danmark), merc'h da Garl Iañ von Hessen-Kassel. Eizh bugel o devoe, met div verc'h hepken a chomas bev. Diaesoc'h a se e voe hêrezh kurunenn Danmark : 
* Christian (1791-1791) ;
* Marie Louise (1793-1793) ;
* **Caroline** (1793-1881), a zimezas en 1829 da Frédéric Ferdinand Danemark (1792-1863), mab -bihan da Frederik V Danmark ;
* Louise (1795-1795) ;
* Christian (1797-1797) ;
* Louise Juliane (1802-1802) ;
* Frédérique Marie (1805-1805) ;
* **Wilhelmine Marie** (1808-1891)
**En 1828, e timezas da Frederik VII Danmark ; bugel ebet n'o doe, ha torret e voe an eured en 1837. 
**En 1838, e timezas d'an dug Carl von Schleswig-Holstein-Glücksburg (1813-1878).
Alain Resnais

**Alain Resnais** (), ganet e Gwened d'an 3 a viz Mezheven 1922, ha marvet e Pariz d'ar 1añ a viz Meurzh 2014 d'an oad a 91 vloaz, a zo ur sevenour filmoù breizhat gallek. Gant François Truffaut ha Jean-Luc Godard, ez eo unan eus tud pennañ an *[[Nouvelle Vague]]* (ar Wagenn Nevez) a zegasas ul lusk nevez d'ar sinema gallek. Unan eus e filmoù pennañ a zo *[[Nuit et Brouillard]]* (1955), ur c'helfilm diwar-benn ar c'hampoù-bac'h nazi. Brud en deus tapet gant filmoù evel *[[Hiroshima mon amour]]* (1959), *[[L'année dernière à Marienbad]]* (1961), ha diwezhatoc'h *[[Providence (film)|Providence]]* (1978) dediet da H.P. Lovecraft.

## Filmoù
### Filmaozour
#### Bloavezhioù 1930
*1936 : *L'Aventure de Guy* (film berr)
#### Bloavezhioù 1940
*1946 : *Visite a Lucien Coutaud* (film berr)
*1946 : *Visite a Hans Hartung* (film berr)
*1946 : *Visite a Cesar Domela* (film berr)
*1946 : *Schéma d'une identification* (film berr)
*1946 : *Portrait d'Henry Goetz* (film berr)
*1946 : *Portrait de Christine Boumeester* (film berr)
*1946 : *Ouvert pour cause d'inventaire*
*1946 : *La Bague* (film berr)

## Liammoù diavaez
Lysardh

Gourenez al **Lysardh** (*An Lysardh* e kerneveg, *The Lizard* e saozneg) zo ur c'hourenez e kreisteiz Kernev-Veur. Eno emañ ar beg-douar suañ eus douar-bras Breizh-Veur.

An hevelep anv, *Lysardh*, a roer d'ar beg-douar ha d'ur gêriadenn hag a zo e-kichen, e parrez Lanndewynnek.

Goleiñ a ra ar c'hourenez, well-wazh, ur garrezenn 23 km x 23 km. Emañ er mervent da Aberfal hag er reter da Bennsans.

Dañjerus eo an adremez evit al listri ha meur a hini zo bet oc'h ober peñse dre eno, ken e veze graet "the Graveyard of Ships" (*bered al listri*) eus an tolead gant ar voraerien saoz. Un tour-tan a voe savet e 1752 war ar beg-douar hag ur savlec'h bigi saveteiñ zo ivez.
Sophie Dorothee von Württemberg

**Sophie Dorothee Auguste Luise von Württemberg** (1759–1828) a oa ur briñsez alaman a zeuas da vout impalaerez Rusia dre he dimeziñ d'an tsar Paol Iañ. Mamm e oa d'an dsared Aleksandr Iañ ha Nikolaz Iañ. 

Ganet e oa e 1759 e Stettin. Merc'h e oa da Friedrich Eugen von Württemberg ha da Friederike Dorothea Sophia von Brandenburg-Schwedt.E 1769 e tegouezhas priñselezh Montbéliard etre daouarn he zad, ha setu an tiegezh o vont da chom da Montbéliard. Desket mat e oa Sophie-Dorothée : ouzhpenn alamaneg e komze galleg, italianeg, ha latin. 

E Gwengolo 1776, da 17 vloaz, e timezas e Sant-Petersbourg d'an tsarevitch Paol Petrovitch, mab da Katelin II ha da Pêr III Rusia. Dek bugel o doe.

## He bugale
*Aleksandr (1777-1825), a zimezas en 1793, da Louise Augusta von Baden (1779-1826) a voe impalaerez.
* Constantin (1779-1831), a zimezas en 1796, da Julienne von Sachsen-Saafeld (1781-1860) hag a zizimezas en 1820. En 1820 ec'h addimezas d'ar briñsez Jeanne de Lowicz (1799-1831).
* Alexandra (1783-1801), en 1799 a zimezas d'an arc'hdug Joseph d'Autriche, palatin de Hongrie.
* Elena (1784-1803), en 1799 a zimezas d'an dug-meur Frédéric-Louis von Mecklemburg-Schwerin (1778-1819)
* Maria (1786-1859), en 1804 a zimezas d'an dug-meur Frédéric-Charles von Sachsen-Weimar-Eisenach (1783-1853)
* Katarina (1788-1819), en 1809, a zimezas div wech:
** e 1812 da Georges von Oldenburg 
** e 1816 da Wilhelm Iañ  von Würtemberg (1781-1864)
* Olga (1792-1795)
* Anna (1795-1865), en 1816 
** a zimezas da Willem II an Izelvroioù (1792-1849)
* Nikolaz Iañ Rusia (1796-1855), en 1817 
** a zimezas da Charlotte von Prussen (1798-1860)
* Michel (1798-1849), en 1824 a zimezas da Charlotte von Wurtemberg
Sofía

**Ur pennad [[Sofia (anv-bihan)]] zo ivez *

**Sofía** zo un anv-bihan spagnolek.

## Yezhoù all
*Sophie e galleg

## Tud
* Sofía Bozán, kanerez arc'hantinat
* Sofía de Grecia, ganet e 1938, rouanez Spagn
* Sofía Vergara, ganet e 1972, aktourez kolombian
Aberdâr

:*Gant at ger *Aberdare* e tegouezher amañ.*
 
**Aberdâr** (*Aberdare* e saozneg) zo ur gêr eus su Kembre, e Traoñienn Cynon, e kontelezh Morgannwg gwechall, e tolead melestradurel Rhondda Cynon Taf bremañ. E 2001 e oa annezet gant 31 705 a dud.

Emañ Aberdâr er mervent da Ferthyr Tudful, war-dro 30 km en norzh da Gêrdiz, war lez ar stêr Cynon. 

E deroù an  ne oa Aberdâr nemet ur gêr vihan war ar maez. Kreskiñ a reas kalz abalamour da c’hreanterezh nevez ar glaou hag an houarn er vro. Tremen a reas poblañs Aberdâr eus  den e 1801 da 36 112 e 1871. Daoust ma n’eo ket ken pouezus labour ar mengleuzioù bremañ e chom ur gêr c’hreantel en hon amzer.

Dont a ra an anv Aberdâr eus an elfennoù "aber" a dalvez alies kement ha *[[kember]]* en anvioù-lec’h kembraek, ha "dâr", anv un adstêr d’ar stêr Cynon, hag a zo kar d’ar ger *derv* moarvat.

Ur gêr savet e New South Wales, en Aostralia, zo bet anvet *[[Aberdare (Aostralia)|Aberdare]]* ivez, ha mengleuzioù glaou zo enni.

## Tud vrudet
* ar barzh saoznek Alun Lewis.

## Kêrioù gevellet
Gevellet eo Aberdâr gant :
*
*
*
Cwmaman

**Cwmaman** zo un anv-lec'h kembraek. Dont a ra an anv eus ar gerioù cwm, (saonenn), hag Aman, anv ar stêr a red enni.

Daou lec'h zo anvet Cwmaman, diwar anv div stêr anvet Aman e kembraeg. 
* Cwmaman, e Dyffryn Aman, Sir Gaerfyrddin, e mervent ar vro, 
* Cwmaman, e Rhondda Cynon Taf, e gevred ar vro.
Aman

Ur stêr e Sir Gaerfyrddin, e mervent Kembre eo an ** Aman** (*River Amman* e saozneg). Ur stêr all zo dezhi ar memes anv. 

Adstêr eo d'ar Llwchwr. Eieniñ a ra er Mynydd Du. Redek a ra dre Dyffryn Aman, ar saonenn, da gejañ gant al Llwchwr e-kichen Pantyffynnon.

Diwar hec'h anv eo anvet Rhydaman ha Pontaman, Glanaman, Brynaman ha Rhosaman. War he lezioù emañ Garnant ha Betws ivez.
Clara Bow

**Clara Gordon Bow** (29 a viz Gouere 1905 – 27 a viz Gwengolo 1965) a oa un aktourez eus Stadoù Unanet Amerika a voe brudet er bloavezhioù 1920 gant ar filmoù mut a gemeras perzh enno. Anavezet e voe dreist-holl goude ar film *It*, ma c'hoarie evel gwerzhourez, ha diwar se e voe lesanvet "The It Girl". 

Perzh a gemeras e 46 film mut hag en 11 film gant komzoù.
Frederig Danmark (1753-1805)

Ar priñs **Frederig Danmark** (ganet d'an 11 a viz Here 1753 e Kopenhagen, marvet d'ar 7 a viz Kerzu 1805 e Kopenhagen ivez) a oa mab d'ar roue Frederig V Danmark ha d'e eil pried Juliane von Braunschweig-Wolfenbüttel.

Eñ e oa ar mab nemetañ a chomas bev eus unaniezh Frederig V gant e eil pried. Nammet e oa.

Pa varvas ar roue Frederig V Danmark en 1766 e voe anvet e vab Christian VII, breur henañ Frederig, da roue. Met barradoù follentez en deveze ar roue yaouank. E gwirionez edo ar galloud adalek 1770 entre daouarn ar rouanez nevez Caroline Mathilde von Hannover hag he fried-kleiz Johann Friedrich Struensee, medisin ar roue. Levezonet e oa o folitikerezh gant mennozhioù ar frankizouriezh, ma savas an noblañsed en o enep. 

## Taol-stad
Ar rouanez Juliana Maria a gemeras perzh en 1772 en taol-Stad a ziskaras Struensee hag a harluas Carolina Matilda. Neuze e lakaas envel he mab, ar priñs Frederig, da rejant, hogen etre daouarn e vamm e chomas ar galloud. Ur gouarnamant a-du gant ar gwashañ mirourien e voe hini ar rejantez hag he ministr Ove Høegh-Guldberg.

## An niz o vont da roue
Hogen ur Frederig all a oa o c'hortoz e dro. Frederig ivez e oa anv mab ar roue foll, ha hennezh a dennas ar galloud digant e vamm hag e eontr pa gemeras ar rejañs en 1784, da 16 vloaz. 

Ren a reas ar vro neuze e-lec'h e dad Christian VII, hag anvet e voe da roue goude marv e dad.

Goude an taol-Stad e chomas ar priñs Frederig Danmark hep levezon el lez. Met mab ebet ne chomas bev d'e hanterniz roue, setu ma c'hallje bezañ anvet da ren adarre war-lerc'h ar roue. E vab Christian VIII (1786-1848) avat an hini a renas war-lerc'h Frederig pa varvas hennezh. 

## Dimeziñ ha bugale
Dimeziñ a reas e 1774 da Sophie Friederike von Mecklenburg (1758-1794). Meur a vugel o devoe, en o zouez :
* Christian VIII (1786-1848), a zeuas da vezañ roue Danmark e 1839.

## E varv
Goude tan-gwall palez Christiansborg Palace e 1794 ez eas ar priñs Frederig da chom e palez Amalienborg gant e diegezh. Sophie Frederike a varvas er bloaz-se en-eeun, ur pennadig war-lerc'h o dilojadenn. Frederig a vevas 11 vloaz c'hoazh, ken na varvas en Amalienborg d'ar 7 a viz Kerzu 1805.
México Lindo y Querido

**México Lindo y Querido** zo ur ganaouenn hengounel spagnolek eus Mec'hiko, en doare ranchera ha mariachi. Savet eo bet gant Chucho Monge ha brudet gant ar c'haner Jorge Negrete, ken ma'z eo anavet dre an holl vroioù spagnolek hiziv. 

## Pennadoù kar
*"Cielito lindo"
*"La Bamba"
Hual

Un **hual** (*hual* ivez e kembraeg) zo ur benveg houarn da stagañ treid ul loen pe un den, da virout outañ da redek pe da dec'hel kuit. Hualet e veze kezeg ha saout, ha prizonidi pe sklaved e broioù zo. 

Komzet e vez ivez eus broioù *dishual*.
Treorci

**Treorci** (skrivet *Treorchy* e saozneg) zo ur gêr eus su Kembre, e traoñienn Rhondda, e tolead melestradurel Rhondda Cynon Taf. 

Brudet eo al laz-kanañ paotred a zo e Treorci, Côr Meibion Treorci. 

Gwechall e oa bras pouez ar mengleuzioù glaou er c'horn-bro, met war an diskar int aet abaoe ha serret e voe an holl anezho er bloavezhioù 1980, en desped da harzoù-labour bras.