Kensonenn dre serriñ

Er yezhoniezh e vez implijet an termen **kensonenn dre serriñ** (saoz.: ''stop consonant'' pe ''occlusive'') war dachenn ar fonetik hag ar fonologiezh evit komz eus ur gensonenn ma vez harzet pe stanket red an aer o tont eus ar skevent (pe eus lec'h all pa vez kaoz eus ur c'hlik, gw. pelloc'h) dre serriñ daou organ fonadur.

Daoust ha ma vez implijet alies an termen "kensonenn dre darzhañ" pe kensonenn darzh" evel heñvelster ez eo e gwirionez kalz strishoc'h an tremen-se dre ma ra dave d'un doare kensonenn dre serriñ resis (gw. pelloc'h)

Kavet e vez kensonennoù dre serriñ e holl yezhoù ar bed hag an darn-vrasañ anezhe a ra d'an nebeutañ gant [p], [t], [k], [n] ha [m]. 

Setu penaos e vez produet ur gensonenn dre serriñ :
* **Serradur** : stanket e vez red an aer ar genoù ha/pe ar fri dre serret daou organ fonadur;
* **Stignadur** : mont a ra gwask an aer war gresk
* **Distignadur** : distanket e vez red an aer dre zigeriñ harz an daou organ fonadur. Ma vez digoret a-daol-trumm keit ha m'emañ uhel gwask an aer e klever un darzhadenn : ur **gensonenn darzh** pe **dre darzhañ** ( saoz. *plosive*) an hini eo neuze. A-hend-all e c'heller digeriñ an daou organ fonadur en ur leuskel gwask an aer da vont war izelaat hep tarzhadenn ebet: ur **gensonenn amdarzh** (saoz. *unreleased*) an hini eo.

Kensonennoù tarzh eo an holl gensonennoù dre serriñ atav e brezhoneg. E yezhoù all avat, evel da skouer e vietnameg hag e malayeg e vezont amdarzh atav, hag e yezhoù evel ar saozneg e vez kavout alofonenoù amdarzh e dibenn ur ger keit ha ma vezont tarzh e penn-kentañ ur ger. 

Gant ur gensonenn dre fic'hal (saoz. *affricate*) e vez serret da gentañ evel ur gensonenn dre serriñ met distignet e vez tamm-ha-tamm o taravat evel ur gensonenn dre daravat (saoz. *fricative*).

Kavet e vez kensonennoù divouezh (d.s. [p, t, k]) ha mouezhiet (d.s. [b, d, g]). 

E meur a yezh e kaver kensonennoù dre serriñ c'hwezhet (saoz. *aspirated*) pe rakc'hwezhet (saoz. *preaspirated*) ivez, pe evel fonemennoù rik, da skouer e hindeg ha meur a yezh all komzet en India, pe c'hoazh evel alofonennoù, evel da skouer ar c'hensonennoù dre serriñ divouezh e saozneg e penn-kentañ ur ger.

Ur gensonenn re serriñ a c'hell bezañ berr pe hir ha gallout a ra talvezout an hirder da ziforc'hañ gerioù e yezhoù zo, da lavarout eo e c'hell bezañ un diforc'h fonologel, da skouer e japaneg 来た (*ki*'t**a''; "deuet") kv. 切った (''ki**tt**a''; "troc'het").

Ouzhpenn ar c'hensonennoù fri dre serriñ e c'hell bezañ [[rakfriadur|rakfriet]] ur gensonenn dre serriñ all, da lavarout eo e vez staget ur [[kensonenn dre fri|gensonenn dre fri]] diouzhtu dirak ur gensonenn dre serriñ, peurliesañ met n'eo ket dre ret gante an hevelep [[lec'h distagañ]], da skouer e [[swahilieg]] :

: **Rakfriadur** (hevelep lec'h distagañ)
:: ***mb*'wa* ([m.bwa]; "ki") 
: *'Rakfriadur** (lec'h distagañ disheñvel)
:: ***mt*'oto* ([m.to.to]; "bugel")

Bez' e c'hell ur gensonenn dre serriñ bezañ [[friadur|friet]] da c'houde ivez, evel da skouer [dn]] ma kaver e [[ruseg]] hag e [[yezhoù slavek]] all.

E [[yezhoù Europa]] ne gaver nemet kensonennoù produet dre lakaat an aer da redek eus ar skevent, e yezhoù all avat, dreist-holl en [[Afrika]], e kaver yezhoù ma vez implijet doareoù all da lakaat an aer da redek. Diwar an doareoù all e vez produet kensonennoù dre serriñ all:

: [[kensonenn dre strakal|*'Kensonennoù dre strakal**]] (saoz. [[:en:Ejective consonant|''ejective stops'']], da skouer en [[amhareg]] ''rə**t**'b'' ("gleb") 

: [[Kensonenn dre entarzhañ|**Kensonennoù dre entarzhañ**]] (saoz. [[:en:Implosive stops|''implosive stops'']], da skouer [[zouoloueg]] ''u**b**a**b**a'' ([uˈɓaːɓa]; "ma zad")

: [[Klik (yezhoniezh)|**Klikoù**]] (saoz. [[:en:Click consonant|Click consonant]], da skouer [[xhosaeg]] ''isi**Xh**osa'' ([i:siˈkǁʰoːsa]; "xhosaeg")


Setu ar c'hensonennoù dre serriñ pennañ gant bep o arouezenn hervez reolennoù treuzskrivañ al [[LFE|lizherenneg fonetikel etrebroadel]] : 

* [p] kensonenn diweuz dre serriñ divouezh, d.s. [[brezhoneg|bzh.]] ***p*'eul*
* [b] kensonenn diweuz dre serriñ mouezhiet, d.s. [[brezhoneg|bzh.]] ***b**azh*
* [t̪] kensonenn dent dre serriñ divouezh, d.s. [[brezhoneg|bzh.]] ***t**ad**
* [d̪] kensonenn dent dre serriñ mouezhiet, d.s. [[brezhoneg|bzh.]] ***d*'a*
* [t] kensonenn kevig dre serriñ divouezh, d.s. [[saozneg|saoz.]] ***t**o* ("da")
* [d] kensonenn kevig dre serriñ mouezhiet, d.s. [[saozneg|saoz.]] ***d**a**d*** ("tad")
* [ʈ] kensonenn tro-gil dre serriñ divouezh, d.s. [[Malayalameg|mal.]] അഠുക ([aʈuka]; "keginañ") ; [[sevedeg|sved.]] *ka**rt**a* ([kʰɑːʈa]; "kartenn")
* [ɖ] kensonenn tro-gil dre serriñ mouezhiet, d.s. [[telougoueg|tel.]] అఢరు ([ʌɖʌru]; "sevel"); [[sevedeg|sved.]] *no**rd*** ([nuːɖ]; "norzh")
* [c] kensonenn staon dre serriñ divouezh, d.s. [[albaneg|alb.]] *ku**q*** ([kuc]; "ruz"); [[gouezeleg Skos|skos.]] ***ce**ann* ([cʰɛunˠ]; "penn")
* [ɟ] kensonenn staon dre serriñ mouezhiet, d.s. [[Iwerzhoneg|iwerzh.]] *Gaeil**ge*** ([ˈgeːlʲɟə]; "gouezeleg"); [[makedoneg|mak.]] *ра**ѓ**ање* ([raɟaɲɛ]; "ganedigezh")
* [k] kensonenn drekstaon dre serriñ divouezh, d.s. [[brezhoneg|bzh.]] ***k**ig*
* [g] kensonenn drekstaon dre serriñ mouezhiet, d.s. [[brezhoneg|bzh.]] ***g**ra!*
* [q] kensonenn huged dre serriñ divouezh, d.s. [[arabeg|ar.]] القرآن ([ʔælqʊr'ʔæːn]; "[[Koran]]"); [[Yezhoù berberek|kabileg]] *a**q**cic* ([aqʃiʃ]; "paotr")
* [ɢ] kensonenn huged dre serriñ mouezhiet, d.s. [[Inuktitut|inuk.]] ᐃ"ᐃᑉᕆᐅᖅᑐᖅ / *ihip**ɢ**iuqtuq* ("ergerzhout"); [[perseg|pers.]] غذا ([ɢæˈzɒ]; "boued")
* [ʡ] kensonenn ankoue, d.s. [[Dahaloeg|dah.]] [ndoːʡo] ("leurenn")
* [ʔ] [[Taol troc'h-avel|kensonenn troc'h-avel dre serriñ]], d.s. [[hawaieg|haw.]] ***‘**ele**‘**ele* ([ˡʔɛ.lɛˡʔɛ.lɛ]; "du"); [[vietnameg|viet.]] *bà'' ([ʔɓɐ̤ː˧˩]; "itron")

## Gwelet ivez:
* Kensonenn