open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
4 Mezheven

## Darvoudoù
* 1337: eured Charlez Bleaz ha Janed Pentevr e Pariz.
* 1936 : dont a ra Léon Blum da vezañ Kentañ Ministr Bro-C'hall.
* 1940 : niverenn gentañ *[[L'Heure Bretonne]]*.
* 1944: niverenn diwezhañ ar gazetenn sizhuniek *[[Arvor]]*, renet gant Roparz Hemon.
* 1970: Tonga dizalc'h diouzh ar Rouantelezh Unanet.
* 1989 : moustret eo manifesterien ar blasenn Tiananmen gant soudarded armet ha tankoù e Beijing : etre tri ha pemp mil den zo lazhet ha dek mil gloazet.

## Ganedigezhioù

* 1604 : Claudia de' Medici, priñsez italian.
* 1738 : George III, roue Breizh-Veur.
* 1789 : Friedrich Boie, amprevanoniour, evnoniour ha gwiraour alaman.
* 1843 : Charles Conrad Abbott, arkeologour amerikan.
* 1867 : Carl Gustaf Emil Mannerheim, prezidant Finland.
* 1904 : Henri Grob, mestrc’hoarier echedoù suis.
* 1915 : Modibo Keïta, politiker, kentañ prezidant Mali.
* 1938 : André Ascensio, melldroader gall.
* 1962 : Den Harrow, kaner italian.
* 1971 : Joseph Kabila, soudard ha politiker, prezidant Republik Demokratel Kongo.
* 1975 : Angelina Jolie, aktourez stadunanat.
* 1976 : Aleksei Navalny, politiker rusian ha prizoniad politikel.

## Marvioù

* 1769 : Giambattista Lolli, mestrc'hoarier echedoù ha teoriennour dibennoù-partiennoù italian.
* 1798 : Giacomo Casanova, beajour italian ha skrivagner.
* 1830 : Antonio José de Sucre, jeneral ha politiker, eil prezidant Bolivia.
* 1838 : Anselme Gaëtan Desmarest, skrivagner ha loenoniour gall.
* 1876 : Abdülaziz, sultan an Impalaeriezh otoman.
* 1941 : Gwilherm II, impalaer Alamagn.
* 1942 : Reinhard Heydrich, ofiser SS.  

## Lidoù
* Santez Ninnog.
3 Mezheven

## Darvoudoù
* 1889 : echu eo labourioù hent-houarn The Canadian Pacific Railway a gas eus aod reter da aod kornôg Kanada.
* 1943: krouet ar *Franc-Garde*, lu ofisiel ar Milis gall.
* 2006: dizalc'hiezh Montenegro embannet gant Parlamant ar vro-se.
* 2009: skignañ a ra ar chadenn skinwel lec'hel *Ty Télé* en Oriant.

## Sportoù
* 1983 : aet Kampionad mell-droad Frañs gant Football Kleub Naoned evit ar 6 gwech, Jean-Claude Suaudeau e c'hourdoner d'an ampoent.
* 2012 :
** aet Kib vell-droad Breizh (paotred) gant An Tour d'Auvergne Roazhon (6-1 goude astennoù-c'hoari) ouzh Gward A-raok Plouvorn, e Ploufragan.
** aet Kib vell-droad Breizh (merc'hed) gant FK 56 An Oriant (7-1) ouzh US Sant-Maloù, e Ploufragan.

## Ganedigezhioù

* 1537 : João Portugal, priñs pennhêr Portugal.
* 1723 : Giovanni Antonio Scopoli, mezeg ha naturour aostrian-italian.
* 1773 : Caspar Georg Carl Reinwardt, naturour izelvroat a orin prusian.
* 1784 : William Yarrell, levrier ha naturour saoz.
* 1808 : Jefferson Davis, prezidant Stadoù Kengevreet Amerika
* 1865 : George V, roue ar Rouantelezh Unanet.
* 1911 : Simone Le Moigne, livourez vreizhat.
* 1918 : Daniel Ivernel, aktour (c'hoariva ha sinema) gall.
* 1925 : Tony Curtis, aktour amerikan.
* 1929 : Jean Bouise, aktour gall.
* 1930 : Marion Zimmer Bradley, skrivagnerez stadunanat.
* 1951 : Jill Biden.
* 1972 : Julie Gayet, aktourez ha produourez c'hall.

## Marvioù

* 1875 : Georges Bizet, sonaozer gall.
* 1899 : Johann Strauss (mab), sonaozour aostrian, savet gantañ *[[An der schönen blauen Donau]]*.
* 1924 : Franz Kafka, skrivagner tchek.
* 1949 : Frañsez Vallée, yezhour brezhonek, geriadurour.
* 1963 :
** Yann XXIII (**Angelo Giuseppe Roncalli**), 259 pab. 
** Fañch Elies (*Abeozen* e anv-pluenn), yezhoniour ha skrivagner brezhonek.
* 2001 : Anthony Quinn, aktour mec'hikan amerikan.

## Lidoù
Langaj chon

Al **Langaj-Chon** eo luc’haj kemenerien Pont-'n-Abad, lakaet eo bet dre-skrid gant Youenn Drezen dreist-holl. Ul luc’haj ne c’hall ket bezañ ur yezh penn-da-benn mes ur strollad gerioù pe un doare da brezeg ouzhpennet d'ar Brezhoneg evit na vezañ komprenet gant tud-all. Setu perak al luc’hajoù a chom stag ouzh ur vicher pe ouzh ul lec’h bennak.

Un teñsor pinvidik eo anezhañ evit reiñ ul liv d'ar skridoù el lennegezh. Setu, da skouer, ur pennadig skrivet gant Youenn Drezen en e oberenn *[[Itron Varia Garmez]]* :

— E Pont-'n-Abad ned eont ket kaer, 've'. Me ' glev ur bern tud o klemm.
— Marteze ! Nemet e ti ar vamm e vo atav un tamm **« melleg »** evit ar **« mabig choj »**. Neuze - ha mousc’hoarzhin a reas.
— C’hoant am oa da frotañ hec’h askell dezhi...
— Mari Andro ? War ar c’hae e tle bezañ.
— 'N em c’hal ket. Bet on dija o **« charinkañ ur fistolenn »** e ostaleri he **« re jarl »**. Ken na vo roet din ar forc’h...
— Te ' lavar traoù, te. Ha perak ?
— Te ' welo !... Met, ha te, **« frai kouz »**, petra ' teuez da vevañ ?

## Un nebeud gerioù Langaj-Chon

## Roll al luc’hajoù

* Langaj-Chon
* Langaj-Chon ar Forest Foenant
* Langaj-Kemener
* Lugaj-Kouter
* Projur

* Tunodo
2 Mezheven

## Darvoudoù
* 455 : kemeret eo kêr Roma gant ar Vandaled.
* 1946 : dre ur referendom e tiviz an Italianed e teuio Italia da vezañ ur republik ha n’eo ket ken ur rouantelezh. Mont a ra ar roue Umberto II (Savoia) en harlu.
* 1953 : kurunet eo ar rouanez Elesbed II en iliz Abati Westminster e Londrez.
* 1960 : Dekred krouiñ ar rannvroioù melestradurel a gadarna dekred Pétain-Darlan 1941 ha troc'h al Liger-Atlantel diouzh ar peurrest eus Breizh.
* 1966 : erruout a ra an ijinenn gentañ war al Loar, kaset gant an Unaniezh Soviedel.
* 1967 : embannadur *Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band* er Stadoù-Unanet, eizhvet albom gant ar strollad The Beatles.

## Sportoù
* 1921 :
** dilennet eo Pariz gant Poellgor etrebroadel olimpek, bodet e Lausanne, evit degemer an  C'hoarioù Olimpek hañv e 1924.
** dilennet eo Amsterdam gant Poellgor etrebroadel olimpek, bodet e Lausanne, evit degemer an  C'hoarioù Olimpek hañv e 1928.
* 1973 : aet Kampionad mell-droad Frañs gant Football Kleub Naoned evit an 3de gwech, José Arribas e c'hourdoner d'an ampoent.
* 2012 : aet Kampionad rink hockey Frañs gant Hockey Kleub Dinan Kever evit ar 7 gwech.
* 2015 : reiñ a ra e zilez ar Suis Sepp Blatter goude bezañ bet addilennet da brezidant Kevread Etrebroadel Football Association (KEFA) d'an 29 a viz Mae.

## Ganedigezhioù

* 1740 : Donatien Alphonse François de Sade, skrivagner gall.
* 1817 : Jacques Pucheran, loenoniour hag evnoniour gall.
* 1835 : Pi X, 257 pab.
* 1840 : Thomas Hardy, skrivagner saoznek.
* 1920 : Maurice Quentin, marc'hhouarner.
* 1863 : Beniamino Vergani, mestrc'hoarier echedoù italian.
* 1941 : Charlie Watts, soner taboulin saoz, unan eus krouerien orin ar strollad The Rolling Stones.
* 1965 : Paul Truong, mestrc'hoarier echedoù vietnamat.
* 1971 : Philippe Brinquin, melldroader breizhat.
* 1974 : Gata Kamski, mestrc'hoarier echedoù tatar soviedat hag eus SUA.

## Marvioù

* 1438 : Richarzh Breizh, tad Frañsez II, dug Breizh.
* 1881 : Émile Littré, geriadurour ha prederour gallek.
* 1941 : Lou Gehrig.
* 1943 : Max Dearly, aktour (c'hoariva ha sinema) gall.
* 1882 : Giuseppe Garibaldi, politikour ha dispac'her italian.

## Lidoù
Saweroueg

Ur yezh papouek eus skourr ar yezhoù yawek eo ar **saweroueg** (*saweru*) komzet gant tro-dro da 300 den (1991) e Papoua ar C'hornaoueg.
## Gwelet ivez
* Yezhoù papouek
* Yezhoù bae Geelvink
Barapasieg

Ur yezh papouek eus skourr yezhoù reter Geelvink Bay eo ar **barapasieg** (*barapasi*) komzet gant tro-dro da 2&nbsp;500 den (1995) e Papoua ar C'hornaoueg.

Div rannyezh a zo:

* **Sipisieg** (*sipisi*)
* **marikeg** (*marika*) 

## Gwelet ivez
* Yezhoù papouek
* Yezhoù bae Geelvink
Yezhoù yawek

Un isskourr eus ar Yezhoù papouek eo ar **yezhoù yawek** komzet e Papoua ar C'hornaoueg, ennañ div yezh: 

* Saweroueg
* Yaweg

## Gwelet ivez
* Yezhoù papouek
* Yezhoù bae Geelvink
Niseg

Ur yezh papouek eus skourr yezhoù reter Geelvink Bay eo an **niseg** (*nisa*, *bonefa* pe *kerema*) komzet gant tro-dro da 500 den (1987) e Papoua ar C'hornaoueg.

## Gwelet ivez
* Yezhoù papouek
* Yezhoù bae Geelvink
Baozieg

Ur yezh papouek eus familh yezhoù reter Geelvink Bay eo an **baozieg** (*bauzi* pe *baudi*) komzet gant tro-dro da 1&nbsp;500 den (1991) war ribloù al Lenn Holmes e Papoua ar C'hornaoueg.

Teir rannyezh a zo:

* **Gesda-daeg** (*gesda dae*)
* **Neaoeg** (*neao*)
* **Aomenefeg** (*aumenefa*)

## Niveroù

* 1 væmtea
* 2 behæsu
* 3 læ tela
* 4 ahia
* 5 auohole
* 6 au mei vi va

## Gwelet ivez
* Yezhoù papouek
* Yezhoù bae Geelvink
Yezhoù reter Bae Geelvink

Un isskourr eus ar Yezhoù papouek eo **yezhoù reter Geelvink Bay**, ennañ dek yezh komzet e Papoua ar C'hornaoueg, e proviñs indonezian Papoua : 

* Touroungareg
* Barapasieg
* Baozieg
* Anasieg
* Bourateg
* Demiseg
* Kofeieg
* Niseg
* Tefaroeg
* Worieg

## Levrlennadur
* Ross, Malcom, "Pronouns as a preliminary diagnostic for grouping Papuan languages" in Pawley, Andrew, Robert Attenborough, Robin Hide et Jack Golson (éds.), *Papuan pasts: cultural, linguistic and biological histories of Papuan-speaking peoples*, Canberra, Pacific Linguistics (2005)

## Gwelet ivez
* Yezhoù papouek
* Yezhoù bae Geelvink

## Liamm diavaez
ethnologue.com Geelvink Bay
Worieg

Ur yezh papouek eus skourr yezhoù reter Geelvink Bay eo ar **worieg** (*woria*) komzet gant ur 5 pe 6 den bennak (200) e Papoua ar C'hornaoueg.

Ur yezh damvarv an hini eo.

## Gwelet ivez
* Yezhoù papouek
* Yezhoù bae Geelvink
Yezhoù al lennoù hag ar c'hompezennoù

Un isskourr eus ar yezhoù papouek eo **yezhoù al lennoù hag ar c'hompezennoù** komzet e Papoua ar C'hornaoueg, ennañ 20 yezh: 

* Awereg
* Foaoeg
* Dabreg
* Rasaweg
* Saponieg
* Edopieg
* Iaoeg
* Douvleg
* Obokwitaieg
* Biritaieg
* Eritaieg
* Kweriseg
* Papaseneg
* Kaiyeg
* Doutaieg
* Sikaritaieg
* Waritaieg
* Fayoueg
* Kirikirieg
* Taoseg

## Gwelet ivez
* Yezhoù papouek
* Yezhoù bae Geelvink
Foaoeg

Ur yezh papouek eus skourr yezhoù al lennoù hag ar c'hompezennoù eo ar **foaoeg** (*foau* pe *doa*) komzet gant tro-dro da 232 den (1975) e Papoua ar C'hornaoueg.

Tost eo d'an dabreg.

## Gwelet ivez
* Yezhoù papouek
* Yezhoù bae Geelvink
Saponieg

Ur yezh papouek eus skourr yezhoù al lennoù hag ar c'hompezennoù eo ar **saponieg** (*saponi*) komzet gant 4 pe 5 den (2000) e Papoua ar C'hornaoueg.

Ur yezh damvarv an hini eo.

## Gwelet ivez
* Yezhoù papouek
* Yezhoù bae Geelvink
Awereg

Ur yezh papouek eus skourr yezhoù al lennoù hag ar c'hompezennoù eo an **awereg** (*awera*), komzet gant tro-dro da zek den ha tri-ugent (2000) e Papoua ar C'hornaoueg (Indonezia).

## Gwelet ivez
* Yezhoù papouek
* Yezhoù bae Geelvink
Star Trek (heuliadenn orin)

***Star Trek*** **(heuliadenn orin)** - pe ***Star Trek Klasel*** - zo ur stirad skinwel skiant-faltazi eus Stadoù Unanet, krouet gant Gene Rodenberry. 79 fennad zo bet skignet etre an 8 a viz Gwengolo 1966 hag an 2 a viz Gwengolo 1969, war ar chadenn NBC.

Avañturioù an egorlestr *[[USS Enterprise NCC-1701|Enterprise]]* - d'ar c'hKevread ar Planedennoù Unanet – en un  utopia, zo diskrivet gant an heuliadenn-mañ.

James T. Kirk (William Shatner) eo kabiten al lestr, sikouret gant an ofiser kentañ Spock (Leonard Nimoy) – un ezdouarad eus planedenn Vulkan – ha medisin Leonard McCoy (DeForest Kelley).

Pal ar skipailh zo lavaret gant William Shatner e penn bep degouezh :

*Egor, an harz diwezhañ. Setu aze beajoù an [[egorlestr]] [[USS Enterprise NCC-1701|Enterprise]]. Ur c’hefridi pemp bloavezh zo dezhañ : ergerzhet bedoù nevez iskis, klask traoù bev ha sevenadurioù nevez, ha mont hardizh da lec’hioù ma n’eus bet den ebet a-raok.*


Paouezet ez eus bet gant an heuliadenn goude 3 bloavezh, peogwir ne rae ket trawalc’h a verzh. Koulskoude, goude bezañ bet adskignet war chadennoù rannvroel, eo bet brudetoc’h-brudetañ an heuliadenn, ken ma zo bet krouet meur a film hag heuliadenn all diwar ar ***Star Trek*** orin.

## Notennoù
Edopieg

Ur yezh papouek eus skourr yezhoù al lennoù hag ar c'hompezennoù eo an **edopieg** (*edopi*, *dou*, *doufu*, *dosobou* pe *ururi*) komzet gant tro-dro da  den (1995) e Papoua ar C'hornaoueg.

Ur yezh gant tonennoù an hini eo.

Tost-eo d'an iaoeg.

## Gwelet ivez
* Yezhoù papouek
* Yezhoù bae Geelvink
Kirikirieg

Ur yezh papouek eus isskourr yezhoù al lennoù hag ar c'hompezennoù eo ar **c'hirikirieg** (*kirikiri* pe *kirira*) komzet gant tro-dro da 250 den (1982) e Papoua ar C'hornaoueg.

Div rannyezh a zo:

* **Kirikirieg** (*kirikiri*)
* **Faieg** (*faia*)

## Gwelet ivez
* Yezhoù papouek
* Yezhoù bae Geelvink
Fayoueg

Ur yezh papouek eus isskourr ar yezhoù al lennoù hag ar c'hompezennoù eo ar **fayoueg** (*fayu* pe *sehudate*) komzet gant tro-dro da 400 den (1991) e Papoua ar C'hornaoueg.

## Gwelet ivez
* Yezhoù papouek
* Yezhoù bae Geelvink
Doutaieg

Ur yezh papouek eus isskourr yezhoù al lennoù hag ar c'hompezennoù eo an **doutaieg** (*doutai*, *taori*, *taori-so* pe *tolitai*) komzet gant tro-dro da 335 den (1993) e Papoua ar C'hornaoueg.

## Gwelet ivez
* Yezhoù papouek
* Yezhoù bae Geelvink
Sikaritaieg

Ur yezh papouek eus isskourr yezhoù al lennoù hag ar c'hompezennoù eo ar **sikaritaieg** (*sikaritai*, *sikari* pe *aikwakai*) komzet gant tro-dro da 800 den (1993) e Papoua ar C'hornaoueg.

## Pennadoù kar
* Yezhoù papouek
* Yezhoù bae Geelvink
22 Genver

## Darvoudoù

* 1823 : Ferenc Kölcsey a sav kan broadel Hungaria.
* 1924 : Ramsay MacDonald, eus Strollad al Labour a zeu da vezañ Kentañ Ministr ar Rouantelezh Unanet. 
* 1946 : en Iran ez eo embannet republik dizalc'h Mahabad gant ar Gurded.
* 1963 : sinet un emglev kenlabour etre Frañs hag Alamagn.

## Ganedigezhioù

* 1561 : Francis Bacon, skrivagner saoz.
* 1788 : Lord Byron, barzh saoz.
* 1849 : August Strindberg, skrivagner svedek.
* 1889 : Henri Pélissier, reder war varc'h-houarn gall.
* 1909 : U Thant, 3e sekretour meur Aozadur ar Broadoù Unanet.
* 1911 : Bruno Kreisky, kañseller Aostria.
* 1940 : John Hurt, aktour saoz.
* 1983 : Étienne Bacrot, mestrc'hoarier echedoù gall.

## Marvioù

* 1901 : Victoria, rouanez ar Rouantelezh-Unanet.
* 1909 : Emil Erlenmeyer, kimiour alaman.
* 1973 : Lyndon Johnson, 36 prezidant Stadoù Unanet Amerika (SUA) (adalek 1963 betek 1969).
* 1992 : John Davis Skilton Jr., mirour mirdi hag ofiser stadunanat (Monuments Men).
* 1993 : Abe Kobo, skrivagner japanek.
* 2004 : Ticky Holgado, aktour gall.

## Lidoù
* Iliz katolik roman :
** sant Visant, paeron ar winierien;
** sant Solen, eskob Chartres († 508).
* E Breizh :
** sant Dozhwal, abad (VIIvet kantved).
Moger Vras Sina

**Moger Vras Sina** (e sinaeg 長城, pinyin : Chángchéng, da lavaret eo : « hir » + « kêr mogeriet » ; e tibeteg : *rgya-nag lcags-ri* རྒྱ་ནག་ལྕགས་རི da lavaret eo « menez houarn Sina ») eo ar savadur hirañ savet gant mab-den war an douar. 6400 km hed zo dezhi, adalek Korea betek dezerzh Gobi. Etre 5 ha 7 metr tevder he deus hag etre 5 ha 17 metr uhelder. A-hed ar voger e kaver tourioù ged, nepell an eil diouzh egile. Er reter eo emañ en he meurdezusañ ; pelloc’h er c’hornôg n’eo mui, e lec’hioù zo, nemet ur savenn-douar vras.

Ur voger difenn eo, savet dreist-holl adalek dibenn ar XIVvet kantved betek deroù ar XVIIvet kantved, e-pad ar remziad Ming.

Savet e voe ar voger-se gant Sinaiz evit difenn o bro diouzh argadennoù gant ar Vongoled hag an Durked. A-raok e oa bet mogerioù all c’hoazh savet ken abred hag an IIIe kantved kt JK, da vare ar remziad Qin, da ziwall diouzh meuriadoù a oa o vevañ er pezh zo bremañ Mongolia ha Manchouria. 
En em astenn a ra ar Voger a-hed 6 700 km, adalek Shanhaiguan (山海关) er reter, betek Jiayuguan (嘉峪关) er c’hornôg.

## Istor
* Peder savenn zo bet da savadur ar Voger Vras :
# 208 kt JK (remziad Qin).
# Iañ kantved kt JK (remziad Han).
# 1138-1198 (mare ar Pemp remziad hag an Dek rouantelezh).
# 1368-1620 (adalek an impalaer Hongwu betek an impalaer Wanli eus ar remziad Ming).

* E 1987 e voe lakaet Moger Vras Sina e-touez lec’hiadoù ar Glad bedel gant an UNESCO.

## Ha gwelet e vez eus al loar ?
Lavaret e vez ez eo Moger Vras Sina ar savadur nemetañ zo bet savet gant mab-den a c’heller gwelet eus an egor. Er bloavezhioù 1930 e voe skrivet e vefe gwelet eus al loar. Met kement-se n’eo ket gwir rak ar Voger Vras n’eo ket ledan a-walc’h. 

Peogwir e varvas kalz a vicherourien, pa oant o sevel ar Voger, ha peogwir e voent douaret e-kichen, e lavarer diwar-benn Moger Vras Sina ez eo ar « vered vrasañ zo er bed ».

### Liammoù diavaez

* lec’hienn c’hallek diwar-benn ar Voger Vras
* Kartenn eus Moger Vras Sina
* Skeudennoù eus Moger Vras Sina
Douvleg

Ur yezh papouek eus skourr yezhoù al lennoù hag ar c'hompezennoù eo an **douvleg** (*duvle* pe *duvde*) komzet gant tro-dro da 933 den (2000) e Papoua ar C'hornaoueg.

Tost eo d'ar c'haiyeg.

Div rannyezh a zo, an eil tost-tre d'eben: hini ar reter hag hini ar c'hornôg.

## Gwelet ivez
* Yezhoù papouek
* Yezhoù bae Geelvink
7 Meurzh

## Darvoudoù
* 851 : marv Nevenoe war-dro Vendôme.
* 1625 : dizoloet eo delwenn goad Santez Anna gant Erwan Nicolazig, kouer anezhañ.
* 1871 : divodet eo Arme Breizh.
* 1876 : [Alexander Graham Bell is granted a patent for an invention he calls the "telephone"
* [1887 : ar skol albanek gentañ zo digoret e Korca, Albania.
* 1905 : krouidigezh Bleun Brug.
* 1911 : dispac'h e Mec'hiko.
* 1936 : aloubet eo Rheinland gant armeoù Alamagn, war urzh Adolf Hitler.
* 1966 : diviz Frañs da guitaat Aozadur Feur-emglev Norzh-Atlantel.
* 1980 : peñse an eoullestr Tanio e-kichen Enez-Vaz, lanv du da heul.
* 1996 : bodadeg kentañ ur parlamant palestinat dilennet e Ramallah.

## Ganedigezhioù
* 1693 : Klemañs XIII, pab.
* 1757 : Sébastien de La Haye de Silz, jeneral chouan.
* 1765 : Joseph Nicéphore Niépce, ijiner gall al luc'hskeudennerezh.
* 1785 : Alessandro Manzoni, skrivagner italianek.
* 1788 : Antoine Becquerel, fizikour gall.
* 1835 : Daniel Giraud Elliot, evnoniour stadunanat.
* 1850 : Tomáš Masaryk, prezidant kentañ Tchekoslovakia.
* 1872 : Piet Mondrian, livour izelvroat.
* 1875 : Maurice Ravel, sonaozer gall.
* 1904 : Reinhard Heydrich, torfedour nazi.
* 1909 : Loeiz ar Floc'h, beleg breizhat, barzh, prederour hag embanner, anavezet gant an anv-pluenn Maodez Glanndour.
* 1937 : Georgi Tringov, mestrc'hoarier echedoù bulgar.
* 1940 : Mari-Elen Maze, troourez vrezhonek.
* 1946 : Matthew Fisher, saver kanaouennoù saoz ha soner ograou Hammond, unan eus pemp krouer ar strollad Procol Harum.
* 1960 : Ivan Lendl, c'hoarier tennis eus Tchekoslovakia.

## Marvioù
* 161 : Antoninus Pius, impalaer roman.
* 851 : Nevenoe, penntiern ar Vretoned.
* -322 : Aristoteles, prederour Henc'hres.
* 1274 : Tomaz Akwino, doueoniour ha prederour italian.
* 1724 : Inosant XIII, pab.
* 1887 : Paul Féval, romantour breizhat.
* 1891 : Fran Miklošič, yezhoniour sloven.
* 1932 : Aristide Briand, politiker gall, ganet e Naoned.
* 1949 : Thomas Gwynn Jones, barzh kembraek, kelenner ha skrivagner.
* 1995 : Paul-Émile Victor, ergerzher gall.
* 1997 : Edward Mills Purcell, fizikour amerikan, tapet gantañ Priz Nobel ar Fizik e 1952.
* 1999 : Stanley Kubrick, filmaozer amerikan.
* 2016 : Michel Jaouen, beleg.

## Lidoù
* Deiziadur hen-roman : Deiz-ha-bloaz dedi templ *Veiovis Capitolinus*.
* Albania : Devezh ar gelennerien.
Papaseneg

Ur yezh papouek eus skourr yezhoù al lennoù hag ar c'hompezennoù eo ar **papaseneg** (*papasena*) komzet gant tro-dro da 400 den (1982) e Papoua ar C'hornaoueg.

Ur yezh gant tonennoù an hini eo.

Tost eo d'an iaoeg.

## Gwelet ivez
* Yezhoù papouek
* Yezhoù bae Geelvink
16 Kerzu

## Darvoudoù

* 1431 : kurunnet eo Herri VI (Bro-Saoz) Roue Bro-C'hall e Pariz.
* 1631 : dislonkadenn Menez-tan Vesuvio. Aet 4000 den da Anaon.
* 1773 : *[[Boston Tea Party]]*.
* 1971 : dibenn brezel dieubidigezh Bangladesh.
* 1989 : ur vanifestadeg e Timișoara, evit skoazellañ ar pastor László Tőkés, a zigor an dispac'h e Roumania. 
* 1991 : dizalc'hidigezh Kazakstan.
* 2004 : digoret eo karrbont brasañ ar bed d'an dremeniri e Milhau (Okitania)
* 2011 : ar sammlestr TK Bremen a sko war traezhenn Kerminic'hi en Ardeven.

## Ganedigezhioù

* 1775 : Jane Austen, skrivagnerez saoz.
* 1790 : Leopold Iañ, kentañ Roue Belgiz.
* 1805 : Isidore Geoffroy Saint-Hilaire, loenoniour gall.
* 1844 : Théophile Deyrolle, arzour breizhat
* 1866 : Edmond Filhol de Camas, milour, skiantour ha senedour ar Mor-Bihan e Gwened.
* 1883 : Max Linder, aktour gall.
* 1902: Rafael Alberti Merello, skrivagnour spagnol. 
* 1908 : Sonja Graf, mestrc'hoarierez echedoù a-vicher alaman, arc'hantinat hag amerikan.
* 1917 : Sir Arthur C. Clarke, skrivagner skiant-faltazi saoz.
* 1989 : Vera Nebolsina, mestrc'hoarierez echedoù rusian.

## Marvioù

* 714 : Pepin Herstal pe Pepin Yaouank, maer ar palez en Aostrazia.
* 1495 : Charlez-Orland (Bro-C'hall), kentañ mab Anna Vreizh ha Charlez VIII.
* 1798 : Thomas Pennant, naturour ha skrivagner kembreat.
* 1897 : Alphonse Daudet, skrivagner ha dramaour gall.
* 1921 : Camille Saint-Saëns, pianoour ha sonaozer gall.
* 1969 : Yann Gerlann, emsaver breizhat.

## Lidoù
* Devezhioù broadel :
** Bahrein, Gouel broadel;
** Bangladesh, Devezh an Trec’h,
** Kazakstan, Devezh an Dieubidigezh;
** Suafrika, Devezh an Akordañs.

* Katoliked:
** Sant an deiz :
*** Santez Lila;
*** santez Adelaid.
## Notennoù ha daveennoù
Yezhoù baiek

Ur skourr eus ar yezhoù tibetek-burmek eo ar **yezhoù baiek**, komzet e gwalarn Sina, ennañ ur yezh nemetken:

* ar baieg 

## Gwelet ivez
* Yezhoù sinek-tibetek
* Yezhoù tibetek-burmek
Yezhoù himalayek

Ur skourr eus ar yezhoù tibetek-burmek eo ar **yezhoù himalayek** komzet e Nepal, India ha Bhoutan.

Isrannet e vez ar yezhoù er skourr-mañ evel-hen:

*Yezhoù mahakirantiek
*Yezhoù tibetek-kinaorek
*Yezhoù tibetek direnk

## Gwelet ivez
* Yezhoù sinek-tibetek
* Yezhoù tibetek-burmek
Baieg

Ur yezh sinek-tibetek eus skourr ar yezhoù tibetek-burmek eo ar **baieg** (*bai*, *minjia*, *labbu* pe *nama*) komzet gant tro-dro da 900.000 den (1990) e gwalarn Yunnan e Sina.

Teir rannyezh ez eus, ken disheñvel an eil diouzh eben ma c'hellfent bezañ yezhoù evite o-unan kentoc'h evit rannyezhoù :

* **Baieg ar c'hreiz** (*jianchuan* pe *heqing-jiangchuan*)
* **Baieg an norzh** (*biijiang*, *lanbi* pe *bijiang-lanping*)
* **Baieg ar su** (*dali* pe *tali-xiangyun*)

Pa vez skrivet e vez implijet kentoc'h al lizherenneg latin.

## Gwelet ivez
* Yezhoù baiek

Yezhoù baiek
Yezhoù tibetek-burmek

Ur skourr eus ar yezhoù sinek-tibetek eo ar **yezhoù tibetek-burmek**, ennañ tro-dro da 350 yezh komzet e meur a vro e kreiz hag e su Azia: Myanmar, Tibet norzh Tailand, su Sina, Nepal, Bhoutan, India (Himachal Pradesh, Uttaranchal, Sikkim, Arunachal Pradesh, Assam, Nagaland, Manipur, Mizoram, Tripura ha Ladakh e Jammu ha Kashmir) ha kornôg Pakistan.

Ar burmeg eo ar yezh tibetek-burmek muiañ-komzet gant 32 milion a dud.

Setu penaos e vez isrannet ar yezhoù er skourr-mañ:

* Yezhoù baiek
* Yezhoù himalayek
* Yezhoù jingpoeg-konyakek-bodoek
* Yezhoù karenek
* Yezhoù koukiek-tchinek-nagaek
* Yezhoù loloek-burmek
* Yezhoù noungek
* Yezhoù tangoutek-tchiangek
* Yezhoù toujiaek
* Yezhoù tibetek-burmek direnk

= Gwelet ivez =
* Yezhoù sinek-tibetek
Yezhoù himalayek direnk

Er bloc'had yezhoù-mañ e vez renket ar baimeg, ur yezh himalayek yezh digenvez ha n'eus ket tu d'o renkañ e-touez hini ebet eus an is-skourroù all.

## Gwelet ivez
* Yezhoù sinek-tibetek
* Yezhoù tibetek-burmek
Yezhoù tibetek-kinaorek

Ur skourr eus ar yezhoù himalayek eo ar **yezhoù tibetek-kinaorek**.

Isrannet e vez ar yezhoù er skourr-mañ evel-hen:

*Yezhoù kanaourek
*Yezhoù leptchaek
*Yezhoù tibetek
*Yezhoù tibetek-kinaourek direnk
*Yezhoù himalayek ar c'hornôg

## Gwelet ivez
* Yezhoù sinek-tibetek
* Yezhoù tibetek-burmek
Yezhoù tibetek direnk

Ur bloc'had yezhoù eo ar **yezhoù tibetek direnk** ma vez renket ennañ ar membeg, ur yezh tibetek ha n'eus ket tu d'he renkañ e hini ebet all eus an isskourroù eus ar yezhoù-se.

## Gwelet ivez
* Yezhoù tibetek
* Yezhoù sinek-tibetek
17 Kerzu

## Darvoudoù
* 1903 : kentañ nijadenn aerlestr *Flyer* Orville Wright ha Wilbur Wright e Kitty Hawk (Stadoù Unanet).
* 1961 : staget eo trevadennoù portugalat Goa, Daman ha Diu ouzh India.
* 1972 : Georges Marchais a ya da Sekretour meur ar Strollad Komunour Gall.
* 1989 : The Simpsons evit ar wech kentañ er skinwel er Stadoù Unanet.
* 1999 : kentañ bannadenn ar film tresadennoù-bev *[[Fantasia 2000]]* e New York (Stadoù-Unanet Amerika).
* 2010 : emlazh Mohamed Bouazizi e Tunizia, hag a gaso d'an dispac'h ha da ziskar ar gouarnamant.
* 2016 : kentañ dilennadegoù broadel breizhat evit un Dael e Breizh aozet gant ar gevredigezh Kelc'h An Dael.

## Ganedigezhioù

* 1267 : Go-Uda Impalaer Japan.
* 1554 : Ernst Bavaria, priñs bavarian eus an tiegezh Wittelsbach. 
* 1734 : Maria Iañ, rouanez Portugal.
* 1770 : Ludwig van Beethoven, sonaozer alaman.
* 1830 : Jules de Goncourt, skrivagner gall.
* 1866 : Kazys Grinius, eil prezidant Lituania.
* 1886 : André Hugon, filmaozour, produour ha saver senario gall.
* 1936 : Jorge Mario Bergoglio, beleg, arc'heskob Buenos Aires, anvet da bab.
* 1959 : Jocelyn Rico, melldroader ha gourdoner breizhat.

## Marvioù

* 942 : Gwilherm Iañ, yarl Normandi, mab da Rollon.
* 1187 : Gregor VIII, pab.
* 1813 : Antoine Augustin Parmentier, apotiker, douarc'hounezour, studiour ar vagadurezh ha yec'hedour gall.
* 1830 : Simón Bolívar, lesanvet *"El Libertador"*, jeneral ha politikour suamerikan.
* 1833 : Kaspar Hauser, bugel gouez kavet en Alamagn.
* 1847 : Marie-Louise, arc'hdugez Aostria, eil pried Napoleon Bonaparte ha dugez Parma ha Piacenza.
* 1907 : William Thomson anavezet evel Lord Kelvin, fizikour genidik eus Iwerzhon.
* 1909 : Leopold II (Belgia), Roue Belgiz adalek 1865 betek e varv.
* 1941 : Pier ar Go, yezhadurour brezhonek.
* 1987 : Marguerite Yourcenar, skrivagnerez c'hall.
* 2010 : Captain Beefheart, kaner, soner ha livour stadunanat.
* 2011 : Cesária Évora, kanerez eus ar C'hab Glas.
* 2011 : Kim Jong-il, rener Norzhkorea.

## Lidoù
* Sent an deiz : 
** e Breizh :
*** Sant Briag, abad iwerzhonat
*** sant Yezekael, manac'h ha roue Breizh.
*** sant Tedec'ho pe sant Tec'ho, abad

* Devezh broadel :
** Bhoutan
Tchepangeg

Ur yezh sinek-tibetek eus is-skourr ar yezhoù tchepangek eo an **tchepangeg** (*chepang* pe *tsepang*) komzet gant tro-dro da 34.000 den pe 0,14% eius ar boblañs (1997) e Nepal.

Div rannyezh ez eus: hini ar reter hag hini ar c'hornôg

## Gwelet ivez
* Yezhoù mahakirantiek
* Yezhoù himalayek
Boudjaleg

Ur yezh sinek-tibetek eus is-skourr ar yezhoù tchepangek eo ar **boudjaleg** (*bujhyal*, *gharti* pe *bujhel*) komzet gant tro-dro da 5.000 den (1998) e Nepal. N'eo ket en arvar met izel a-walc'h eo e statud. Plijout a ra gwelloc'h ar Tchepangeg d'an dud ha darn vrasañ ar gomzerien a c'hell ober gant an Nepalieg.

## Gwelet ivez
* Yezhoù mahakirantiek
* Yezhoù himalayek
Kousoundeg

Ur yezh sinek-tibetek eus isskourr ar yezhoù tchepangek eo ar **c'housoundeg** (*kusunda*) komzet gant tro-dro 8 den (1985) e Nepal.

Ur yezh varv an hini a zo bet soñjet e oa, a vije aet da get e 1985 pa varvas ar re ziwezhañ gouest d'ober ganti. Koulskoude ez eus bet kavet hiniennoù abaoe hag a gomze flour, met kozhik int ha dister o niver (dindan 10 hinienn). En arvar bras da vont da get ez eo neuze.

## Gwelet ivez
* Yezhoù mahakirantiek
* Yezhoù himalayek
Wayoueg

Ur yezh sinek-tibetek eus is-skourr ar yezhoù tchepangek eo ar **wayoueg** (*wayu* pe *hayo*) komzet gant tro-dro da 1.500 den (1974) e Nepal.

## Gwelet ivez
* Yezhoù mahakirantiek
* Yezhoù himalayek
Sounwareg

Ur yezh sinek-tibetek eus isskourr ar yezhoù sounwarek eo ar **sounwareg** (*sunwar*, *mukhiya* pe *kwoico lo*) komzet gant tro-dro da 30 000-40 000 den (1998) e Nepal.

Ur rannyezh a zo :
* ar soureleg (*surel*).

## Gwelet ivez
* Yezhoù himalayek
* Yezhoù mahakirantiek
Baimeg

Ur yezh sinek-tibetek eus skourr ar yezhoù himalayek eo ar **baimeg** (*baima*, *bai ma* pe *pe*) komzet gant tro-dro da 11.000 den (1995) e kreiz Sichuan e Sina.

Peder zonenn ez eus er yezh-mañ.

## Gwelet ivez
* Yezhoù himalayek direnk
Yezhoù newarek

Ur isskourr eus ar yezhoù mahakirantiek eo ar **yezhoù newarek**, ennañ ur yezh nemetken:

* an newareg

## Gwelet ivez
* Yezhoù sinek-tibetek
* Yezhoù himalayek
Radjeg

Ur yezh sinek-tibetek eus is-skourr ar yezhoù magarek eo ar **radjeg** (*raji* pe *rajibar*) komzet gant tro-dro da 3.000 den (1998) e Nepal.

## Gwelet ivez
* Yezhoù mahakirantiek
* Yezhoù himalayek
Bahingeg

Ur yezh sinek-tibetek eus isskourr ar yezhoù sounwarek eo ar **bahingeg** (*bahing*, *rumaldi*, *bainge rai* pe *bahing lo*) komzet gant tro-dro da 7 000-10 000 den (1991) e Nepal.

C'hwec'h rannyezh a zo:
* Namber satcheg (*namber sacha*)
* Rokoungeg (*rokhung*)
* Banengeg (*banange*)
* Dobo loeg (*dobo lo*)
* Proca loeg (*proca lo*)

## Gwelet ivez
* Yezhoù mahakirantiek
* Yezhoù himalayek
Maikoteg

Ur yezh sinek-tibetek eus is-skourr ar yezhoù kamek eo ar **maikoteg** (*maikoti* pe *kham, maikoti*) komzet gant tro-dro da 2.500 den (1993) e Nepal.

## Gwelet ivez
* Yezhoù mahakirantiek
* Yezhoù himalayek
Magareg ar c'hornôg

Ur yezh sinek-tibetek eus isskourr ar yezhoù magarek eo ar **magareg ar c'hornôg** (*magar* pe *magar nuwakot*) komzet gant tro-dro da 210 000 den (1994) e Nepal.

## Gwelet ivez
* Yezhoù mahakirantiek
* Yezhoù himalayek
Nisieg

Ur yezh sinek-tibetek eus skourr ar yezhoù kamek eo an **nisieg** (*nisi* pe *kham, nisi*) komzet gant tro-dro da 3.000 den (1988) e Nepal.

Ur rannyezh ez eus:

* ar **boudjeleg** (*bhujel kham*)

## Gwelet ivez
* Yezhoù mahakirantiek
* Yezhoù himalayek
Gamaleg

Ur yezh sinek-tibetek eus is-skourr ar yezhoù kamek eo ar **gamaleg** (*gamale* pe *kham, gamale*) komzet gant tro-dro da 10.000 den (1988) e Nepal.

Div rannyezh ez eus:
* **Tamaleg** (*tamali*)
* **Gousbangeg** (*ghusbanggi*)

Tost a-walc'h eo d'an takaleg.

## Gwelet ivez
* Yezhoù mahakirantiek
* Yezhoù himalayek
Goted

Unan eus pobloù german ar reter e oa ar C’hoted. En e levr Getica (tro 551), an istorour Jordanes a embanne e oa ar c'hoted a orin eus su Skandinaviamet n'eo ket prouet anat c'hoazh. Moarvat ez eo o anv a adkaver en anvioù-lec’h Göteborg, Götaland ha Gotland, e Sveden.

Ur bobl anvet ar Gutones – marteze ar c'hoted kentañ – a ouier gant prouennoù arkeologel e oant o vevañ e traoñ ar stêr Vistula er 1añ kantved. En  ar sevenadur Wielbark a emled war-zu ar su hag ar Mor Zu ar pezh a vefe bet un divroañ c'hotek. Ar C’hoted e voe ar re gentañ, e-touez ar C’hermaned, oc’h argadiñ an Impalaeriezh roman e 267. Met kannet e voent a-benn ar fin, rankout a rejont kilañ hag adtreuziñ ar stêr Danav e 271. Lod anezho, re ar c’hornôg (ar Wizigoted), a savas ur rouantelezh eno, e Dakia, tra m’en em ziazezas Goted ar reter (an Ostrogoted) pelloc’h, war aod norzh ar Mor Du.

Kaozeal a raent goteg, ur yezh c'hermanek zo marv pell zo, met zo anavezet mat a-walc'h dre ma voe lakaet dre skrid ha dre ma voe troet ar Bibl enni.

Adunanet e voe ar C'hoted e-pad ur pennadig er VIvet kantved, dindan roue an Ostrogoted Teodorig Veur, a voe lezroue ar Wizigoted ivez e-doug un ugent vloaz bennak. 

## Gwelet ivez
* Wizigoted hag Ostrogoted
* Goteg
* Goteg Krimea
Yezhoù kamek-magarek-tchepangek-sounwarek

Ur isskourr eus ar yezhoù mahakirantiek eo ar **yezhoù kamek-magarek-shepang-sunwarek** komzet e Nepal.

Isrannet e vez ar yezhoù er skourr-mañ evel-henn:
* **Yezhoù tchepangek** (*chepang*)
** Tchepangeg 
** Boudjaleg 
** Kousoundeg 
** Wayoueg
* **Yezhoù kamek** (*kham*)
** Gamaleg
** Nisieg 
** Checheg
** Takaleg 
** Maikoteg 
* **Yezhoù magarek** (*magar*)
** Magareg ar reter
** Magareg ar c'hornôg
** Radjeg
* **Yezhoù sounwarek** (*sunwari*)
** Bahingeg
** Sounwareg

## Gwelet ivez
* Yezhoù sinek-tibetek
* Yezhoù himalayek
Yezhoù kirantiek

Ur is-skourr eus ar yezhoù mahakirantiek eo ar **yezhoù kirantiek** komzet e Nepal hag en India (moinbeg).

Setu penaos e vez isrannet ar yezhoù en is-skourr-mañ:

* **Yezhoù kirantiek ar reter**
** Bantaweg
** Tchintangeg
** Tchouloungeg
** Tchoukweg
** Meohangeg ar reter
** Kouloungeg
** Loroungeg an norzh
** Limboueg
** Lambitchongeg
** Loroungeg ar su
** Loumbeg-yakeg
** Moinbeg
** Natcheringeg
** Pongyongeg
** Pangdouwaleg
** Poumeg
** Doungmaleg
** Tchamlingeg
** Meohangeg ar c'hornôg
** Sameg
** Sangpangeg
** Walingeg
** Yakeg
** Yampoueg
** Yampeeg
* **Yezhoù kirantiek ar c'hornôg**
** Doumeg
** Djeroungeg
** Koieg
** Kalingeg
** Lingkimeg
** Raoteg
** Touloungeg
** Tiloungeg
** Tchouraseg

## Gwelet ivez
* Yezhoù sinek-tibetek
* Yezhoù himalayek
Touloungeg

Ur yezh sinek-tibetek eus is-skourr yezhoù kirantiek ar c'hornôg eo an **touloungeg** (*thulung*, *deusali* pe *toaku lwa*) komzet gant tro-dro da 25.000 den (1991) e Nepal.

Ur rannyezh ez eus:

* al **lannatchoeg** (*lannachyo*)

## Gwelet ivez
* Yezhoù mahakirantiek
* Yezhoù himalayek
Takaleg

Ur yezh sinek-tibetek eus skourr ar yezhoù kamek eo an **takaleg** (*takale* pe *kham, takale*) komzet gant tro-dro da 40.000-50.000 den (1998) e Nepal.

Tost a-walc'h eo d'ar gamalaeg.

Peder rannyezh ez eus

* **Takaleg** (*takale*)
* **Loukoumeleg** (*lukumel*)
* **Waleg** (*wale*)
* **Tabangeg** (*thabanggi*)

## Gwelet ivez
* Yezhoù mahakirantiek
* Yezhoù himalayek
Checheg

Ur yezh sinek-tibetek eus skourr ar yezhoù kamek eo ar **checheg** (*sheshi* pe *kham, sheshi*) komzet gant tro-dro da 7.500 den (1988) e Nepal.

Div rannyezh ez eus: 
* **Tapnangeg** (*tapnanggi*)
* **Djangkoteg** (*jangkoti*)

## Gwelet ivez
* Yezhoù mahakirantiek
* Yezhoù himalayek
Djeroungeg

Ur yezh sinek-tibetek eus is-skourr yezhoù kirantiek ar c'hornôg eo an **djeroungeg** (*jerung*, *jero mala*, *zreum* pe *zero mala*) komzet gant tro-dro da 1.000-2.000 den (1991) e Nepal.

Teir rannyezh ez eus:
* **Madavpoureg** (*madhavpur*)
* **Balkoueg-sisnereg** (*balkhu-sisneri*)
* *'Ratnawateg* (*ratnawati* pe *sindhuli*)

## Gwelet ivez
* Yezhoù mahakirantiek
* Yezhoù himalayek
C'halingeg

Ur yezh sinek-tibetek eus isskourr yezhoù kirantiek ar c'hornôg eo ar **c'halingeg** (*khaling*, *khalinge rai*, *khael bra* pe *khael baat*) komzet gant tro-dro da 15 000-20 000 den (1975) e Nepal hag ivez en India.

## Gwelet ivez
* Yezhoù mahakirantiek
* Yezhoù himalayek
Lingkimeg

Ur yezh sinek-tibetek eus isskourr yezhoù kirantiek ar c'hornôg eo al **lingkimeg** (*lingkhim*) komzet gant 1 den nemetken e 1991 e Nepal. Ur yezh varv an hini eo.

## Gwelet ivez
* Yezhoù mahakirantiek
* Yezhoù himalayek
Raoteg

Ur yezh sinek-tibetek eus is-skourr yezhoù kirantiek ar c'hornôg eo ar **raoteg** (*raute*, *harka gurung* pe *khamchi*) komzet gant tro-dro da 475 den (1997) e Nepal.

## Gwelet ivez
* Yezhoù mahakirantiek
* Yezhoù himalayek
Tiloungeg

Ur yezh sinek-tibetek eus is-skourr yezhoù kirantiek ar c'hornôg eo an **tiloungeg** (*tilung* pe *tilung blama*) komzet gant nebeutoc'h evit 1.000 den (1991) e Nepal.

Div rannyezh ez eus:

* **Tchoskouleg** (*choskule*)
* *'Dorounketcheg (*dorunkecha'')

## Gwelet ivez
* Yezhoù mahakirantiek
* Yezhoù himalayek
Wambouleg

Ur yezh sinek-tibetek eus isskourr yezhoù kirantiek ar c'hornôg eo ar **wambouleg** (*tchouraseg*,*chourase*, *tsaurasya* pe *ombule*) komzet gant ur 5 000 a dud (1991) e Nepal.

Div rannyezh a zo:
* **Bonoueg** (*bonu*)
* **Ouboueg** (*ubu*)

## Gwelet ivez
* Yezhoù mahakirantiek
* Yezhoù himalayek
Doumeg

Ur yezh sinek-tibetek eus is-skourr yezhoù kirantiek ar c'hornôg eo an **doumeg** (*dumi*, *dumi bro*, *rodo bo*, *lsi rai*, *sotmali*) komzet gant tro-dro da 1.000-2.000 den (1991) e Nepal.

Peder rannyezh ez eus:
* **Brasmeg** (*brasmi*)
* **Karbareg** (*kharbari*)
* **Lamdidjeg** (*lamdija*)
* **Makpeg** (*makpa*)

## Gwelet ivez
* Yezhoù mahakirantiek
* Yezhoù himalayek
Koieg

Ur yezh sinek-tibetek eus is-skourr yezhoù kirantiek ar c'hornôg eo ar **c'hoieg** (*koi*, *koyu* pe *kohi*) komzet gant tro-dro da 200-300 den (1991) e Nepal.

Div rannyezh ez eus:
* **Soungdeleg** (*sungdel*)
* **Behereg** (*behere*)

## Gwelet ivez
* Yezhoù mahakirantiek
* Yezhoù himalayek
Roll ar skrivagnerien c'hall

## Barzhoniezh
*Agrippa d'Aubigné
*François Coppée
*Marceline Desbordes-Valmore
*Victor Hugo
*Pierre de Ronsard
*Stéphane Mallarmé
*Arthur Rimbaud
*Lautréamont 
*André Breton
*Robert Desnos
*Paul Valery
*Paul Eluard
*Saint-John-Perse

## [[Arz ar c'hoariva|C'hoariva]]
*Paul Claudel
*Jean Cocteau
*Pierre Corneille
*Jean Giraudoux
*Jean Racine

## [[Romant]]
*Honoré de Balzac
*Michel Butor
*Albert Camus
*Louis-Ferdinand Céline
*Maurice Duhamel
*Marguerite Duras
*André Gide
*Jean Giono
*Jean Genet
*Maurice Genevoix
*Jean-Marie Le Clézio
*Jules Renard
*Michel de Montaigne
*François Rabelais
*Jules Romains
* San Antonio
*Claude Simon
*Stendhal
*Émile Zola

## [[Prederouriezh]]
*Jean-Paul Sartre
*Montesquieu
*Voltaire
*Henri Bergson

## Kealioù, [[prederouriezh]]
11 Meurzh

## Darvoudoù
* 1818 : embannet eo *Frankenstein or the modern Promotheus* gant Mary Shelley.
* 1793 : emsavadeg wadek e Machikoul abalamour d'ar c'halvadeg veur, bet divizet gant ar Goñvañsion ; 44 den lazhet.
* 1977 : kentañ bannadenn ar film tresadennoù-bev *[[The Many Adventures of Winnie the Pooh]]* e Stadoù-Unanet Amerika.
* 1985 : Aet Mikhail Gorbatchev da sekretour-meur Strollad Komunour an Unaniezh Soviedel.
* 1990 : Dizalc'hidigezh Lituania.
* 2011 : kren-douar e biz Japan ha tsunami da-heul : miliadoù a dud zo lazhet.
* 2020 : disklêriet eo gant Aozadur Bedel ar Yec'hed eo deuet kleñved-red Wuhan da vezañ ur bedreuziad.

## Ganedigezhioù
* 1793 : Jan Frans Willems, skrivagner flandrezat.
* 1857 : Thomas Clarke, emsaver broadelour iwerzhonat a gemeras perzh en Emsavadeg Pask e 1916.
* 1887 : Raoul Walsh, filmaozer amerikan.
* 1911 : Cherubino Staldi, mestrc’hoarier echedoù italian.
* 1916 : Harold Wilson, Kentañ Ministr ar Rouantelezh Unanet.
* 1978 : Didier Drogba, c'hoarier mell-droad, en Abidjan (Aod an Olifant).

## Marvioù
* 1907 : Jean Casimir-Perier, Prezidant ar Republik C'hall adalek 1894 betek 1895.
* 1930 : Fañch Abgrall, skrivagner brezhonek.
* 1952 : Jan Foltys, mestrc'hoarier echedoù tchek.
* 1955 : Alexander Fleming, dizoloer ar penisilin, Priz Nobel medisinerezh e 1945.
* 1978 : Claude François (*Cloclo* e lesanv), kaner ha produer gall.
* 2006 : Slobodan Milošević, bet prezidant Yougoslavia, marv en e doull-bac'h e Den Haag (Izelvroioù).

## Lidoù
* Deiziadur hen-roman : *V ante idus Martias* : pempet deiz kent an *Ides*. Gouel ebet.
Limboueg

Ur yezh sinek-tibetek eus is-skourr yezhoù kirantiek ar reter eo al **limboueg** (*limbu* pe *yakthung pan*) komzet e Nepal dreist-holl (238.088 den pe 1,37% eus ar boblañs) hag ivez en India (28.000 den e 1997).

Peder rannyezh a zo:
* **Tapledjoungeg** (*taplejunge*)
* **Pantareg** (*panthare*)
* **Pedapeg** (*pheddape*)
* **Tchatareg** (*chattare*)

## Gwelet ivez
* Yezhoù mahakirantiek
* Yezhoù himalayek
Bantaweg

Ur yezh sinek-tibetek eus is-skourr yezhoù kirantiek ar reter eo ar **bantaweg** (*bantawa*) komzet e Nepalgant tro-dro da 5.000 den evel yezh kentañ (1985) ha betek 50.000-70.000 den en holl o kontañ ar re a ra gantañ evel eil yezh.

Nav rannyezh ez eus:
* **Diplaleg** (*diplali* pe *bantaweg an norzh*)
* **Hangkimeg** (*hangkhim* pe *bantaweg ar su*)
* **Dankouteg** (*dhankuta* pe *bantaweg ar reter*)
* **Bantaweg ar c'hornôg**
* **Tchintangeg** (*chhintang*)
* **Doungmaleg** (*dungmali*)
* **Walingeg** (*waling*)
* **Roungtchenboung** (*rungchenbung*)
* **Amtchokeg** (*amchoke*)
* **Yangmaeg** (*yangma*)

## Gwelet ivez
* Yezhoù mahakirantiek
* Yezhoù himalayek
Tchintangeg

Ur yezh sinek-tibetek eus is-skourr yezhoù kirantiek ar reter eo an **tchintangeg** (*chhintang* pe *teli*) komzet gant nebeutoc'h evit 100 den (1991) e Nepal.

## Gwelet ivez
* Yezhoù mahakirantiek
* Yezhoù himalayek
Meohangeg ar reter

Ur yezh sinek-tibetek eus is-skourr yezhoù kirantiek ar reter eo **meohangeg ar reter** (*newang*) komzet e Nepal.

Teir rannyezh zo :

* **Sounsareg** (*sunsari*)
* **Dimboumeg** (*dibum*)
* **Moulgaoneg-wangtangeg** (*mulgaon-wangtang*)

Ur yezh damvarv an hini eo

## Gwelet ivez
* Yezhoù mahakirantiek
* Yezhoù himalayek
1991

*Diwar-benn bloavezh *'1991*' an [[deiziadur gregorian]] eo ar bajenn-mañ.*

## Darvoudoù

### Europa
* 9 a viz Ebrel : dizalc'hiezh Jorjia.
* 20 a viz Eost : dizalc'hiezh Estonia ha Latvia.
* 24 a viz Eost : dizalc'hiezh Ukraina.
* 25 a viz Eost : dizalc'hiezh Belarus.
* 27 a viz Eost : dizalc'hiezh Moldova.
* 30 a viz Eost : dizalc'hiezh Azerbaidjan.
* 31 a viz Eost : dizalc'hiezh Ouzbekistan ha Kirgizstan.
* 6 a viz Gwengolo: gant an Unaniezh Soviedel eo anavezet dizalc’hiezh Estonia, Latvia ha Lituania.
* 8 a viz Gwenholon: Republik Makedonia dizalc'h diouzh Yougoslavia.
* 9 a viz Gwengolo : dizalc'hiezh Tadjikistan.
* 21 a viz Gwengolo : dizalc'hiezh Armenia.
* 27 a viz Here : dizalc'hiezh Turkmenistan.
* 16 a viz Kerzu : dizalc'hiezh Kazac'hstan
* 25 a viz Kerzu: Mikhail Gorbatchev a ro e zilez eus e garg a Brezidant an Unaniezh Soviedel.
* 31 a viz Kerzu: URSS divodet ent-ofisiel.
#### Kenvarc’had

#### Breizh
* Gwengolo
** Krouidigezh ur c'hlas divyezhek publik e Pabu ha Gwidel
** Krouidigezh skolioù Diwan Sant-Nazer, Plabenneg ha Baod
** Krouidigezh ur c'hlas divyezhek katolik e Kleder

#### Frañs
#### Unaniezh Soviedel
* 6 a viz Gwengolo: an anv Sant Petersbourg a roer en-dro d’ar gêr eus Rusia a oa bet anvet Leningrad e 1924 ha Petrograd e 1914.

### Azia
#### Reter-nesañ

#### Reter-kreiz
#### Iskevandir indezat

#### Reter-pellañ

### Afrika
* Tud Al-Qaida a ra o annez er Soudan.

### Amerikaoù
#### Norzhamerika
##### Stadoù-Unanet
#### Suamerika
* 26 a viz Meurzh: ganidigezh ar Mercosur.
##### [[Haiti]]
* Roet lamm da Jean-Bertrand Aristide, prezidant dilennet e 1990.

### Oseania

### Arzoù ha lizhiri
#### Livañ
#### Sonerezh
#### Lennegezh
#### Sinema

### Skiantoù ha politikerezh

### Armerzh

### Sport
### A bep seurt/diasur

* adsavet eo *[[Al Louarn (bag)|Al Louarn]]*, bag ziwezhañ Roparzh Surcouf, gant mentoù bihanoc'h.

## [[:Rummad:Ganedigezhioù 1991|Ganedigezhioù]]

Gwelet ivez :*[[:Rummad:Ganedigezhioù 1991]]*

## [[:Rummad:Marvioù 1991|Marvioù]]

Gwelet ivez:*[[:Rummad:Marvioù 1991]]*
__NOTOC__
Loroungeg an norzh

Ur yezh sinek-tibetek eus is-skourr yezhoù kirantiek ar reter eo **loroungeg an norzh** (*lohorung khanawa*) komzet gant tro-dro da 7.000-10.000 den (1991) e Nepal.

Ur rannyezh ez eus:
* ar **biksiteg** (*biksit* pe *bikshi*)

## Gwelet ivez
* Yezhoù mahakirantiek
* Yezhoù himalayek
18 Kerzu

## Darvoudoù
* 1717 : divodet Stadoù Breizh gant Pierre de Montesquiou d'Artagnan.
* 1914 : Emgann Naulila er su da Angola.
* 1938 : distrujet eo ar monumant d'ar *Fédération bretonne-angevine* e Pondi, gant un darzhadenn.
* 1944 : kentañ niverenn ar gazetenn c'hall *Le Monde*, deiziet d'an 19 a viz Kerzu (chom a raio ar boaz).
* 1950 : krouet Poellgor studiañ ha liammañ interestoù Breizh (C.E.L.I.B. e galleg).
* 1961 : aloubet eo kornôg Ginea Nevez gant Indonezia.
* 1994 : kavet ez eus ur vougev baleolitik gant Eliette Brunel, Jean-Marie Chauvet ha Christian Hilaire e Vallon-Pont-d'Arc. Graet e vo Kev Chauvet anezhi.
* 2002 : diskouez a reer evit ar wech kentañ ar film The Lord of the Rings: The Two Towers.
* 2005 : dilennet eo Evo Morales da brezidant ar republik e Bolivia.
* 2010 : gallout a reer sellet, war internet, ouzh niverennoù kozh ar gazetenn *[[L'Ouest-Eclair]]* bet embannet etre 1899 ha 1940.

## Ganedigezhioù

* 1626 : Kristina Sveden, rouanez Sveden.
* 1863 : Franz Ferdinand Aostria-Este, arc'hdug Aostria.
* 1878 : Jozef Stalin, politikour ha diktatour soviedat.
* 1879 : Paul Klee, livour genidik eus Suis.
* 1883 : Raimu, aktour gall.
* 1892 : Noël Roquevert, aktour gall.
* 1913 : Willy Brandt, kañseller alaman ha Priz Nobel ar Peoc'h e 1971.
* 1943 : Keith Richards, kaner-sonaozer ha soner saoz, unan eus krouerien orin ar strollad The Rolling Stones.
* 1946 : Steve Biko, stourmer a-enep an apartheid e Suafrika.
* 1946 : Steven Spielberg, filmaozer stadunanat.
* 1963 : Pierre Nkurunziza, prezidant Burundi.
* 1963 : Brad Pitt, aktour stadunanat.
* 1964 : Bruno Belotti, mestrc'hoarier echedoù italian, teir gwech Kampion Italia.
* 1980 : Christina Aguilera, kanerez stadunanat.
* 2001 : Billie Eilish, kanerez stadunanat.

## Marvioù

* 1442 : Pierre Cauchon, eskob Beauvais, barner e prosez Janed Ark.
* 1737 : Antonio Stradivari pe Stradivarius, savour binvioù sonerezh italian.
* 1817 : Julie Charles, *Elvire* ar skrivagner gall Alphonse de Lamartine.
* 1826 : Iolo Morganwg, barzh kembraek, saver Goursez Barzhed Enez Vreizh.
* 1829 : Jean-Baptiste de Lamarck, bevoniour gall.
* 1834 : Yann Gonan, gwiader ha skrivagner tregeriat.
* 1843 : Dic Aberdaron, Kembread liesyezher.
* 1880 : Michel Chasles, matematikour gall.
* 1892 : Richard Owen, bevoniour saoz.
* 1955 : Marguerite Deval, kanourez hag aktourez (c'hoariva ha sinema) c'hall.
* 1971 : Jean Raymond François Piette (Arzel Even e anv-pluenn), yezhour brezhonek ha krouer Hor Yezh e 1953.
* 2001 : Gilbert Bécaud, aktour, kaner-sonaozer ha pianoour gall.
* 2008 : Robert Jonquet, melldroader etrebroadel gall.
* 2011 : Václav Havel, prezidant Tchekoslovakia etre 1989 ha 1992, ha prezidant ar Republik Tchek etre 1993 ha 2003.
* 2016 : Zsa Zsa Gábor, aktorez stadunanat.
* 2023 : Jean-Yves Monnat, bevoniour breizhat.

## Lidoù
**Deiz ar Republik* e Niger.
*Deiz bedel an arabeg (Broadoù Unanet).
*Sent an deiz :
** sant Gatian
**E Breizh : sant Rien
Kouloungeg

Ur yezh sinek-tibetek eus isskourr yezhoù kirantiek ar reter eo ar **c'houloungeg** (*kulung*) komzet gant tro-dro da 15 000-70 000 den en holl (1991) e Nepal dreist-holl hag ivez en India.

Peder rannyezh a zo:
* **Sotangeg** (*sotang*)
* **Mahakouloungeg** (*mahakulung*)
* **Tamatchangeg** (*tamachhang*)
* **Pidisoyeg** (*pidisoi*)
* **Tchapkoeg** (*chhapkoa*)
* **Pelmoungeg** (*pelmung*)
* **Namloungeg** (*namlung*)
* **Kamboueg** (*khambu*)

## Gwelet ivez
* Yezhoù mahakirantiek
* Yezhoù himalayek
Moinbeg

Ur yezh sinek-tibetek eus is-skourr yezhoù kirantiek ar reter eo ar **moinbeg** (*moinba*, *khamba* pe *cuona* e Sina) komzet gant 76.000 den en holl: 46.000 en India (1997) ha 30.000 e Sina (ez-ofisiel 7.475 den e 1990).

rannyezhoù: 

India:
* **Bouteg** (*matchopa nagnoo* pe *but*)
* **Tchougeg** (*chug*)
* **Sangleg** (*sangla* pe *dirang*)
* **Kalaktangeg** (*kalaktang*)
* **Kichipignageg** (*kishpignag* pe *lish*)
* **Monkiteg** (*monkit* pe *tawang*)

Sina:
* **Souoneg an norzh** (saozneg: *northern cuona*)
* **Souoneg ar su** (saozneg: *soithern cuona*)

## Gwelet ivez
* Yezhoù mahakirantiek
* Yezhoù himalayek
Loumbeg-yakeg

Ur yezh sinek-tibetek eus is-skourr yezhoù kirantiek ar reter eo al **loumbeg-yakeg** (*lumba-yakkha* pe *yakkhaba cea*) komzet e Nepal gant 1.000 den (1991).

## Gwelet ivez
* Yezhoù mahakirantiek
* Yezhoù himalayek
Loroungeg ar su

Ur yezh sinek-tibetek eus isskourr yezhoù kirantiek ar reter eo **loroungeg ar su** (*southern lorung* pe *lohorong khap*) komzet e bann Dhankuta e Nepal gant 5 761 den (2002).

Ur rannyezh a zo:
* Geseg (*gess*)

## Gwelet ivez
* Yezhoù mahakirantiek
* Yezhoù himalayek
Natcheringeg

Ur yezh sinek-tibetek eus isskourr yezhoù kirantiek ar reter eo an **natcheringeg** (*nachering* pe *mathsereng*) komzet e Nepal gant 2 000 den bennak (1991).

Peder rannyezh a zo:
* **Dimaleg** (*dimali*)
* **Paraleg** (*parali*)
* **Hedangpeg** (*hedangpa pe *sangpang**')
* **Bangdaleg** (''bangdale'' pe ''hachero'')
* **Karlaleg** (''kharlali)
* **Rakeleg*' (*rakheli'')

## Gwelet ivez
* Yezhoù mahakirantiek
* Yezhoù himalayek