Orson Welles

**Orson Welles** a oa sevener-filmoù, sevener pezhioù-c'hoari, komedian, produer, filmbarner amerikan. Ganet e oa d'ar 6 a viz Mae 1915 e Kenosha, e Wisconsin (Stadoù-Unanet). Mervel a reas d'an 10 a viz Here 1985 e Hollywood e Los Angeles diwar un taol-gwad. Orson Welles a vez sellet outañ evel unan eus ar brasañ sevenerien filmoù en istor ar sinema. E film kentañ, *[[Citizen Kane]]*, a zo bet lakaet e renk kentañ roll ar *100 gwellañ film amerikan a-viskoazh*. Orson Welles a vez sellet outañ evel ur ramz, ur ramz dibar ken abalamour d'e oberenn er sinema, ken en abeg d'e labour er c'hoariva. Roud e oberenn a zo garanet da vat e-barzh sinema an deiz a-hiziv.

## Buhez
### Deskadurezh d'an dreistelezh
George Orson Welles a zo bet ganet d'ar 6 a viz Mae 1915 e Wisconsin. Ganet eo gant un droug-kein a c'houzañvas a-hed e vuhez. Ur medisin tost eus ar familh anvet Bernstein a zizoloas abred-kenañ barregezhioù dibar Orson. Ober a reas war e dro e pad yaouankiz Welles. E vamm, bountet gant Bernstein a voe kendrec'het e teufe e he mab da vezañ un arzour hag un dreist-spered uhel. Kresket ha sevennet eo bet gant tud ha ne baouezent ket da lâret dezhañ e rafe traoù ramzel e-pad e vuhez. Tamm ha tamm e teuas ivez da vezañ kendrec'het gant ar mennoz-se. Met diouzh un tu all, ankeniet e oa nompaz bezañ gouest d'ober ar pezh a lavare e dud. Abalamour da-se e labouras atav en un doare start-kenañ. Bernstein a lakas anezhan e darempred abred-kenañ gant un endro arzel. Kejet en deus gant aktourien, dañserien, ha kalz a arzourien all. Ha toud an dra-se pa ne oa nemet 5 pe 6 bloaz. Un tammig diwezhatoc'h e dud a zispartias, met an dra-se ne reas ket kalz a boan da Orson. Adalek ar poent-mañ, e krogas e stummadur war an arzoù : Bernstein a zeske dezhañ ar piano, ar violoñs, deskiñ rae lenn gant c'hoariva Shakespeare, ijin a rae troioù strobineller, deskiñ a reas ar pezh-c'hoari *King Lear* dre eñvor, ha kement'zo... Met e vamm a varvas diwar ur c'hleñved pa ne oa Orson nemet 9 bloaz. Kaset e oa neuze gant e dad d'an Todd School pa oa 12 vloaz. Sebezet gant e varregezhioù, rener er skolaj a fizias ur garg pounner e Welles : ober war dro holl bezhioù-c'hoari ar skol. Betek e bemzek bloaz e oa tu gwelet anezhañ o c'hoari e-barzh Richarzh III, Dr Jekyll ha Mr Hyde, Marcus-Antoninus, Androkles ha Jezuz-krist. Gounit a reas ur prizh evit e labour leurennañ evit ar pezh-c'hoari *Julius Caesar*. Da 16 bloaz ez eas da Zulenn evit c'hoari er "Gate Theatre" e lec'h ma lakas an dud da grediñ e oa un den koshoc'h (labouret en deus kalz war e vouez) ha brudet war leurennoù New-York. Rener ar c'hoariva a voe touellet ha reiñ a reas da Welles tudenn ur yuzev kozh, an tasmant e barzh *Hamlet*. Diskouez a reas barregezhioù war al livañ, an tresañ, ar strobinellañ, mestroniañ a rae kazimant tout an teknikoù disheñvel eus ar c'hoari hag eus al leurennañ.

### Ar prantad amerikan
Distreiñ a reas d'ar Stadoù-Unanet e lec'h ma krouas ar Mercury Theatre, ispisializet war William Shakespeare. C'hoari a rejont pezhioù-c'hoari ha romantoù er skingomz. Leurennañ a reas *Macbeth* en ur lec'hiañ an istor e Tahiti, gant c'hoarierien a oa holl a ouenn du. An dra-se zo bet graet gant Welles a-benn ma vefe tu da c'hoarierien du da labourat war ur pezh-c'hoari ha tudennoù uhel. D'an 30 a viz Here 1938, spontañ a reas Amerika a-bez en ur lakaat da grediñ e oa aloubet an douar gant annezidi Meurzh, en ur c'hoari *Brezel ar bedoù* er skingomz. Buan ha buan e krogas Welles da zedennan tud Hollywood. C'hoant o doa da vezañ perc'henn war an dreist-spered-mañ. Kregiñ a reas Orson da labourat evit an RKO e lec'h ma vo roet dezhañ ur frankiz dibar e-kenver an arz hag an arc'hant. Den n'en doa bet kement a draoù evit seveniñ e gentañ film.

Gant Herman Mankiewicz e labouras war senario ar film a deuio da vezañ *Citizen Kane*, en ur gemer harp war istor buhez unan eus pennoù ar mediaoù er Stadoù-Unanet: William Randolph Hearst. Strollad ar Mercury a-bezh zo enouestlet evit ar c'hoari. Welles a skrivas ar senario, seveniñ ha c'hoari a reas e-barzh. Orson Welles en deus bet c'hoant da guzhat istor ar film d'an dud a oa en diavaez eus skipailh ar raktres. Met Hearst a deuas a-benn da welet ar film a-raok ma vefe skignet e sinemaoù ar vro. Ha goude-se e klaskas distruj film Welles oc'h implijout holl ar galloud en doa a-benn lakaat ur gwask war gein kevredigezhioù sinema Hollywood. Orson Welles a oa bet tost da goll e film. Hearst en doa kazi kendrec'het pennoù an RKO:: kinnig a rae prenañ holl gopiennoù ar film a-benn distrujan anezho. Met goude ur prantad stourm etre Herst, Welles hag Hollywood, ar film a zo bet skignet memestra. An dezvarnourezh amerikan zo a-du evit lâret eo ur film dreist e-keñver an holl savpoentoù. Memes gant bravañ komzoù tud eus ar micher, ar film a zisacho nemet un nebeud tud. Met goude an oberenn-mañ en deus kollet Welles ur frankiz ober na adkavas james.

Kerkent ma oa echu gant e film kentañ, e krogas da labourat war e film nevez diwar ul levr: *The Magnificent Ambersons*. Met neuze e voe roet nebeutoc'h a frankiz dezhañ. Seveniñ a reas ur film klaseloc'h, a vo skignet e kalz a lec'hioù met ne'z aio ket kalz a dud d'e welet. Ar c'hwitadenn-mañ a goustas kalz a arc'hant d'an RKO, muioc'h c'hoazh eget *Citizen Kane*. Met a-benn ar fin, *The Magnificient Ambersons* zo an trede film sevenet gant Welles ha pas an eil. Etre an daou, e reas *It's all true*, ur film daonet ne vo skignet na peurechuet morse e-pad buhez Orson Welles. Ar film-mañ a zo bet kroget e 1941 e Mec'hiko. E-penn kentañ *It's all true* a gonte pevar istor disheñvel (diwar ar pevar, daou oa bet tennet eus danevelloù Robert Flaherty): istorioù divroidi anezhe, ur soner jazz e New Orleans, hag all... Met ar fed ma kroge ar Stadoù-Unanet da vrezeliñ a cheñchas mont-en-dro ar raktres penn-da-benn. Goude kalz a gudennoù, ar film en em dreuzfeurmas en ur film su-amerikan: an temoù hag ar sujedoù a voe diazezet diwar-benn Brazil ha gouelioù Rio. Hag adalek ar poent-mañ al labour war ar film a yeas war washaat: kudennoù gant gouarnamant Brazil, cheñchamant rener en RKO,... Met Welles a zeuas a-benn da gendrec'hiñ ar gevredigezh produiñ da reiñ dezhañ 12000 metrad pelikulenn gwenn ha du. E-pad c'hwec'h sizhun ne baouezas ket da filmañ. Siwazh ez eas ar film da get ha ne voe implijet morse evit e sevel. An RKO a broduas un nebeud skouerennoù hep skignañ anezho. Welles en em glevas gant ar gevredigezh produiñ ha kinnig a reas reiñ un dregantad eus gounidoù *Citizen Kane*. Met an RKO a zilezas ar film ha nac'has reiñ arc'hant evit e beurechuiñ.

Komprenet e vez gwelloc'h perak eo aet e zarempredoù gant an RKO war fallaat. A-benn kaout arc'hant evit e raktresoù e rankas c'hoari e-barzh kalz a filmoù disheñvel. A-du arall e timezas gant Rita Hayworth d'ar 7 a viz Gwengolo 1943. Ar broduerien a ginnigas dezhañ seveniñ ar film *The Stranger* (1946), war an diviz ma toujfe d'ar senario skrivet gant John Huston avat. Asentiñ a reas hag ober a reas ur film polis gant ur blaz disheñvel penn-da-benn diouzh reoù ar prantad. Resev a reas priz ar gwellañ film e Venezia hag Oscar ar gwellañ senario. Welles a roas da Charlie Chaplin ar mennoz da seveniñ ur film diwar-benn an afer Landru, anvet *Monsieur Verdoux*. Chaplin a adskrivas ar senario, reiñ a reas 5000 dollar dezhan ha skrivet e voe anv Orson Welles e-penn kentañ ar film.

E 1947, seveniñ a reas evit ar gevredigezh Columbia *The lady from Shanghai*, ur film hag a ziskouez mat an darempredoù stenn hag iskis etre Orson Welles ha Hollywood. *The lady from Shanghai* a brou deomp pegen stag e oa Welles ouzh ar gened. Met evel boaz ar film n'eo ket bet plijet d'an dud ha goude an taol-mañ, Hollywood a nac'ho labourat gant Welles.

Ar memes bloaz, goude m'eo bet skarzhet diouzh kompagnunezhioù Hollywood, e krogas da labourat war e film nevez, *Macbeth*. Mont a ra e darempred gant ur gompagnunezh dizalc'h ispisializet war ar filmoù western. Kuzhat a ra paourentez an endro hag ar binviji implijet en ur lakaat e plas ul latar a vez gwelet war hogos holl arvestoù ar film. An dra-se a roas d'ar film ur blaz hag un aergelc'h iskis hogoz faltaziek. An alkimiezh etre an dilhad, an doare da c'hoari, da filmañ hag an holl elfennoù, a-benn krouiñ ur spered hag un aergelc'h diamzer ha peurbadus er film a ra dioutañ unan eus bravañ pezh-c'hoari Shakespeare lakaet er sinema. Welles a zo deuet a-benn da echuiñ ar film en 21 devezh! Bloaz goude, Jean Cocteau a lâras dioutañ e oa ur film "milliget", gant "une force sauvage et désinvolte". Met ur wech ouzhpenn e tisplijo d'an dud, marteze abalamour d'ar fed m'o deus implijet Orson Welles hag an aktourien all pouez-mouezh Bro-Skos pe abalamour d'an doareoù iskis implijet gant Welles evit seveniñ e film.

### Prantad european
Rankout a rae adalek an darvoudoù-mañ, poaniañ evit kavout peadra d'ober e filmoù. C'hoant en doa da genderc'hel war roudoù Shakespeare o sevenniñ ur wech ouzhpenn unan eus e bezhioù-c'hoari brudetañ : Othello. E-pad pevar bloaz e labouras en un doare diaes-kenañ (al labourioù o deus paouezet dek gwech abalamour da gudennoù arc'hant). Filmañ a reas e kalz lec'hioù evel Venezia, Roma, hag e kalz lec'hioù disheñvel all en Italia pe e Maroko. Ar film en do ur priz e festival Cannes.

Un nebeut amzer goude, e 1955, e sevenas *Mr.Arkadin-Confidential Report* (gant ar memes spered ha *Citizen Kane*). Met rankout a reas c'hoari e-barzh kalz filmoù en Europa ha dreist-holl e Bro-c'hall. Filmoù e giz *Paris brûle-t-il?*, *Si Versailles m'était conté* hag e barzh *Napoléon* sevenet gant Sacha Guitry. En em glevout a rae mat-kenañ gant an den-se, abalamour d'o zachennoù dudi boutin evel ar c'hoariva, ar skingomz pe ar sinema ha memes o doareoù da welet an traoù.

E 1958, e sevennas *Touch of evil*, a-drugarez da Charlton Heston. An den en doa kalz a c'halloud e pad ar bloavezhioù 50-60 en deus lâret ne c'hoarife e barzh ar film nemet ma vefe sevenet gant Orson Welles. Setu Welles distro da Hollywood evit an oberenn diwezhañ a reas enno. Ur film-polis eo, istor daou archer oc'h en em gannañ e kichenn an harz etre ar Stadoù-Unanet ha Bro-Mec'hiko. Ar film a blijo da dout an dud ha memes d'ar broduerien (bep noz e sellont ouzh labour Welles, rak gwelet fall e vez ar sevener atav). Kinnig a rejont dezhañ neuze ur gevrad pemp bloaz evit sevel pevar film. Met ur wech echu ar film penn-da-benn, e cheñchas soñj, marteze abalamour d'ar fed ma ne oa ket re blijet ar broduerien gant ar fent implijet gant Welles.

E 1959, e krogas da labourat war ur film na welas morse echuet : *Don Quic'hotte*. E-pad seiz vloaz, ne baouezas ket da glask arc'hant evit kenderc'hel e oberenn. Seiz vloaz implijet da redek war-lec'h un huñvre (ret eo gouzout n'eo ket Orson Welles ar sevener nemetañ en deus huñvreet eus Don Quic'hotte, Terry Giliam a glaskas ivez sevel ur film diwar e benn). E 1963 e sevennas *Ar prosez*, tennet eus levr Franz Kafka. Ur film e lec'h ma c'hoarias Orson Welles e-unan. Tri bloaz goude e savas *Chimes at Midnight*, ur meskaj eus kalz pezhioù-c'hoari eus William Shakespeare. Ober a reas eus tudenn Falstaff (un dudenn gant ur pouez bihan e barzh istorioù Shakespeare) unan a gentañ renk. Goude-se, Welles a sevenas *F for Fake*, ur preder diwar-benn arz ar sinema, ar c'hoari ha dre vras galloud ar skeudennoù. E labour diwezhañ kaset da bennvat a vo *Filming Othello*, ur film savet evit ar skinwel, a zo bet skignet memestra er sinema, ar pezh a ziskouez galloud skeudennoù Orson Welles.

### Bilañs ha fin ur vuhez
E-pad holl e vuhez en eus ranket Welles c'hoari e-barzh kalz a filmoù all estreget e re. Filmoù o deus lakaet anezhañ da vezañ brudet kement hag e filmoù : *An trede den*, *Si Versailles m'était comté...*, *Napoleon*, *Moby Dick*, *[[Ar Vikinged]]*,* Austerlitz*, *Paris brûle-t-il?*, ha kement zo... E fin e vuhez e voulc'has kalz filmoù chomet dianavezet ha na c'hellas ket echuiñ: *Filming the trial*, *The Dreamers*, ha kement zo. Komz a reas e-pad pell eus e raktres da seveniñ ur film diwar *[[Ar roue Lear (Shakespeare)|Ar roue Lear]]*, met ket er memes doare hag *Othello* pe *Macbeth*. C'hoant en doa da sevel ur film war ur skeul bihanoc'h, hep re a lec'hioù filmañ met evel kalz eus e huñvreoù eo chomet hep disoc'h fetis abalamour d'ar c'hudennoù arc'hant evel boaz. E-pad un nebeud mizoù a-raok e varv e seblante bezañ distroet e metoù Hollywood: komz a rae e-barzh abadennoù skingomz, mont a rae d'an talk-showioù ha kement zo. Mervel a reas hep trouz d'an 10 a viz Here 1985. Ar gwashañ zo bet marteze pa oa marvet a oa gwelet e oa ul lodenn vras eus an dud a oa deuet d'e interamant a oa tud hag o doa nac'het outañ reiñ arc'hant evit sevel e filmoù e-pad tout e vuhez.

E verc'h a glaskas adober e filmoù diwar patromoù ha notennoù laosket gant Welles, ha ket leuskel e oberenn boureviet gant ar c'hompagnunezhioù sinema didruez gant oberenn Orson Welles. A-drugarez d'an dra-se ez eus tu hiziv an deiz da gaout dvdoù eus e filmoù "milliget" evel *Don Quic'hotte*, *It's all True*, hag eus kalz eus e filmoù gant ar framm a oa bet prederiet gant he zad.

## Orson Welles hag e arzoù
Welles zo deuet a-benn, dre e arz, da lakaat e plas ur sell fin ha lemm war hor bed. En e filmoù en deus lakaet war wel prederioù diwar-benn meur a dra, evel ar galloud. Ur galloud a lak an dud da dreiñ da sod (*Citizen Kane*, *Macbeth*,...). Ur galloud tapet hogos bepred dre ar feulster. Ur preder diwar-benn ar sekred. Sekredoù ar re galloudus (*Citizen Kane*, *The Magnificient Ambersons*, *The Lady From Shanghai*, *Mr. Arkadin*,...), sekredoù an dorfetourien hag an dreitourien (*The Stranger*, *Othello*,...), sekredoù ar stad (*The Trial*,* Macbeth*,...). Ouzhpenn e sujedoù preder, Orson Welles en deus lakaet ar sinema da gemm penn da benn gant e zoareoù nevez da filmañ, da leurennañ, ha da implijout ar sklêrijenn. Eus *Citizen Kane*, e gentañ film, e vez lâret eo alc'hwez sinema an XXvet kantved, ken bras ha pouezhus eo bet e levezon. E oberenn a zo, sur awalc'h, unan eus an oberennoù founnusañ ha pinvidikañ eus bed ar sinema.

Orson Wellles a oa da gentañ tout, un azeuler eus William Shakespeare. E-pad kalz eus a atersadennoù, e tisklêrias e soñje e oa Shakespeare ar gwellañ barzh en istor an denelezh. A-raok ober sinema, e vestronie dija c'hoariva Shakespeare. C'hoari a reas *Macbeth*, *Othello*, *Ar roue Lear* war leurennoù Londrez. Bepred e oa bet plijet d'an dud a deue d'e welet. Memes e barzh e filmoù e vez gwelet splann levezon an dramaer saoz. Trawalc'h eo sellet ouzh *Citizen Kane* evit kompren: un den galloudus a glask muioc'h-muiañ a c'halloud, met abalamour da se e kollo e ene hag e furnez. Temoù an trubardiñ hag ar c'holloù a vo adkavet e-barzh kalz eus e filmoù. A-benn ar fin, dre aroueziñ ha leurennañ Shakespeare, tudenn Welles a zo deuet da vezañ shakespearat.

## E oberennoù

**Sevener:** 
* 1934 : *[[Hearts of Age]]* (film berr) 
* 1938 : *[[Too much Johnson]]* (film berr) 
* 1941 : *[[Citizen Kane]]* 
* 1942 : *[[It's all true]]* (ket echuet)
* 1942 : *[[The Magnificent Ambersons]]* 
* 1946 : *[[The Stranger]]* 
* 1947 : *[[The Lady from Shanghai]]* 
* 1947 : *[[Macbeth]]* 
* 1952 : *[[The Tragedy of Othello: The Moor of Venice]]* 
* 1955 : *[[Mr. Arkadin/Confidential Report]]* 
* 1958 : *[[Touch of Evil]]* 
* 1962 : *[[The Trial/Ar Prosez]]* 
* 1965 : *[[Chimes at Midnight]]*
* 1967 : *[[The Merchant Of Venice]]* (chomet diechu)
* 1970 : *[[The Deep]]* (chomet diechu)
* 1972 : *[[The Other Side of the Wind]]* 
* 1975 : *[[F for Fake]]* 
* 1978 : *[[Filming Othello]]* 
* 1978 : *[[Moby Dick]]* (film berr)
* 1981 : *[[Filming The Trial]]* (chomet diechu)
* 1984 : *[[The Dreamers]]* (chomet diechu)
* 1984 : *[[The Spirit Of Charles Lindberg]]* (film berr)
* 1985 : *[[Orson Welles' Magic Show]]* (film berr)

**Komedian:**
* 1938 : *Too much Johnson* gant Orson Welles
* 1940 : *Citizen Kane* gant Orson Welles
* 1942 : *The Magnificent Ambersons* gant Orson Welles
* 1942 : *Journey into fear* gant Norman Foster 
* 1944 : *Jane Eyre* gant Robert Stevenson 
* 1946 : *Duel in the Sun* gant King Vidor 
* 1946 : *The Stranger* gant Orson Welles 
* 1947 : *Macbeth* eus Orson Welles 
* 1947 : *The Lady from Shanghai* eus Orson Welles 
* 1949 : *Black Magic* eus Gregory Ratoff
* 1949 : *Prince of foxes* eus Henry King 
* 1949 : *The Third man* eus Carol Reed 
* 1952 : *The Tragedy of Othello: The Moor of Venice* eus Orson Welles 
* 1953 : *Trent's last case* eus Herbert Wilcox 
* 1953 : *Si Versailles m'était conté...* eus Sacha Guitry 
* 1955 : *Napoléon* eus Sacha Guitry 
* 1955 : *Mr. Arkadin-Confidential* Report eus Orson Welles
* 1956 : *Moby Dick* eus John Huston
* 1957 : *Man in the shadow* eus Jack Arnold 
* 1958 : *The Roots of Heaven* gant John Huston 
* 1958 : *The Long hot summer* eus Martin Ritt 
* 1958 : *Compulsion eus* Richard Fleischer 
* 1958 : *[[The Vikings]]* gant Richard Fleischer 
* 1958 : *Touch of Evil* eus Orson Welles 
* 1959 : *Crack in the Miror* eus Richard Fleischer 
* 1959 ; *David and Golia* gant Richard Pottier
* 1960 : *Austerlitz* eus Abel Gance 
* 1962 : *The Trial/Ar Prosez* eus Orson Welles 
* 1963 : *La Ricotta* eus Pier Paolo Pasolini 
* 1963 : *La fabuleuse Aventure de Marco Polo* eus Denys de la Patellière 
* 1964 : *In the Land of Don Quixote* (abadenn evit ar skiwell) eus Orson Welles 
* 1963 : *Rogopag (Ro.Go.Pag.)* eus Jean-Luc Godard ha Pier Paolo Pasolini 
* 1965 : *Chimes at Midnight* eusOrson Welles 
* 1966 : *Paris brûle-t-il ?* eus René Clément 
* 1966 : *A Man for all Seasons* eus Fred Zinnemann 
* 1967 : *The Sailor of Gibraltar* eus Tony Richardson 
* 1967 : *Casino Royale* eus John Huston ha Ken Hughes 
* 1969 : *The Kremlin Letter* eus John Huston 
* 1970 : *Catch 22* eus Mike Nichols 
* 1970 : *Get to know your rabbit* eus Brian De Palma 
* 1970 : *Waterloo* gant Serguei Bondartchouk 
* 1970 : *Start the Revolution Without Me* gant Bud Yorkin 
* 1971 : *La Décade prodigieuse* gant Claude Chabrol 
* 1972 : *Malpertuis* gant Harry Kumel 
* 1973 : *Treasure island* gant John Hough 
* 1975 : *F for Fake* gant Orson Welles 
* 1980 : *Filming Othello* gant Orson Welles 
* 1982 : *Slapstick (of another kind)* gant Steven Paul 
* 1982 : *Where is Parsifal?* gant Henry Helman 
 
**Abadennoù evit ar skiwell:**
* 1955 : *Orson Welles' Sketchbook* 
* 1955 : *Around the World with Orson Welles* 
* 1960 : *Hong Kong by Orson Welles* 
* 1964 : *In the Land of Don Quixote* gant Orson Welles 
 
**Produer:**
* 1938 : *Too much Johnson* gant Orson Welles 
* 1940 : *Citizen Kane* gant Orson Welles 
* 1942 : *The Magnificent Ambersons* gant Orson Welles 
* 1942 : *Journey into fear* gant Norman Foster 
* 1944 : *Jane Eyre* gant Robert Stevenson 
* 1948 : *The Lady from Shanghai* gant Orson Welles 
* 1948 : *Macbeth* gant Orson Welles 
* 1952 : *The Tragedy of Othello: The Moor of Venice* gant Orson Welles 
* 1955 : *Mr. Arkadin-Confidential Report* gant Orson Welles 
* 1956 : *Orson Welles and People* (abadenn evit ar skinwel) gant Orson Welles 
* 1964 : *In the Land of Don Quixote* (abadenn evit ar skinwel) gant Orson Welles 
* 1968 : *Vienna* gant Orson Welles 
* 1970 : *The Deep* gant Orson Welles 
* 1985 : *Orson Welles' Magic Show* gant Orson Welles

## Notennoù