open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
13 Hours: The Secret Soldiers of Benghazi

**13 Hours: The Secret Soldiers of Benghazi** (berraet en **13 Hours**) zo ur film brezel stadunanat embannet e 2016. Produet ha sevenet eo bet gant Michael Bay hag ar senario gant Chuck Hogan, a-ziwar al levr gant ar memes anv gant Mitchell Zuckoff embannet e 2014. Heuliañ a reer istor c'hwec'h ezel eus ur skipailh surentez o devoa stourmet evit difenn kannaderezh stadunanat Benghazi, e Libia, taget gant djihadourien d'an 11 a viz Gwengolo 2012. An aktourien bennañ eo James Badge Dale, John Krasinski, David Giuntoli, Max Martini, Pablo Schreiber ha Toby Stephens.
## Liammoù diavaez
* Lec'hienn ofisiel
* 13 Hours: The Secret Soldiers of Benghazi war IMDb
Alan Monfort

**Alan Monfort**, ganet d'an 29 a viz Kerzu 1970, zo troer ha geriadurour. Gantañ eo bet savet an ti-embann Hiziv an deiz.

### Troidigezhioù
*Alain Burban, Marc Loyon ha Paskal Martin, *Epik e bro ar geot uhel*, Art terre, 2006
*Dominique Robet hag Alain Robet, *Gabriela B.*, Yoran Embanner, 2009
*Franquin,
***[[Gaston Beiadeg|Gaston]] - 10*, Yoran Embanner, 2007
***Gaston - 14*, Yoran Embanner, 2006

### Geriadur
**[[Gerioù evit komz brezhoneg bemdez]]*, Hiziv an deiz, 1998 (adembannet e 2001).
Gwenael Dage

**Gwenael Dage**, ganet en Oriant, zo troer ha skrivagner gant anv-pluenn **Fanch Guénasquel**.

Kazetenner eo bet gant ar gazetenn Ya!, ha saver abadennoù gant Brezhoweb.

E Manchester eo bet o chom e-pad un toullad bloavezhioù. Seniñ binioù a rae e bagad Manchester Phoenix.

Distroet eo da Vreizh. Abaoe 2021 e labour evel rener er gevredigezh Skol an Emsav, e Roazhon.

## Troidigezhioù
*Christophe Boncens,
***Mojennoù hud - Anna hag an Aerouant*, Beluga, 2016
***Mojennoù hud - Lena hag ar sorser*, Beluga, 2016
***Mojennoù hud - Nolwenn hag ar Voudig*, Beluga, 2016
***Mojennoù hud - Elouan hag ar Gorriganed*, Beluga, 2016
***Mojennoù hud - Ewen hag ar Vorganez*, Beluga, 2016
***Mojennoù hud - Gwenole hag ar Briñsez*, Beluga, 2016
***Mojennoù hud - Maeliz hag al Logodenn*, Beluga, 2017
***Mojennoù hud - Erell hag ar Poulpikan*, Beluga, 2017
***Mojennoù hud - Gwenael hag ar Balum*, Beluga, 2017
***Mojennoù hud - Erwan hag ar Peulvan*, Beluga, 2017
***Mojennoù hud - Eliaz hag an Arc'h*, Beluga, 2017
***Mojennoù hud - Aziliz hag ar Roñfl*, Beluga, 2017
*Yves Cotten, *Frank ha digabestr*, Beluga, 2017
*Laetitia Etienne hag Elen Lescoat,
***Ar Morlaer*, Beluga, 2017
***Ar Vorganez*, Beluga, 2017
*Orianne Lallemand ha Christophe Boncens,
***Malou o veajiñ en Afrika*, Beluga, 2015
***Malou hag ar skoedoù aour*, Beluga, 2015
***Malou hag ar vi souezhus*, Beluga, 2015
***Malou hag al louarnez wenn*, Beluga, 2015
*Patrice Manic ha Dan Santag, *Ar peskig-aour na ouie ket neuial*, Beluga, 2017
*Patrice Manic ha Nolwenn Languille,
***Elin ha Tomis - Sarpantoù-nij Tuchenn Gador*, Beluga, 2015
***Elin ha Tomis - Teir fluenn aour kollet e Beg ar Raz*, Beluga, 2016
***Elin ha Tomis*, Beluga, 2017
***Elin ha Tomis - Kregin ar Gerveur*, Beluga, 2018
*Valérie Muszynski ha Julien Bringer Deik, *Morlaeron ! Pinvidik-mor*, Beluga, 2015

## Liammoù diavaez
*  ''Kalficher.'', load gwe Fanch Guénasquel.
*  ''Ur vuhez ki'', blog Fanch Guénasquel.

## Notenn
Brieg ar Menn

**Brieg ar Menn** zo troer bannoù-treset. Labourat a ra evel stummer gant Stumdi.

### Troidigezhioù
* Midam, *[[Kid Paddle]] - 11 - Distro ar valzamegenn spontus flaerius*, BZH5 Ltd, 2007.
* Morris ha Goscinny,
***[[Lucky Luke]] - 26 - Ar pevar sant Dalton*, BZH5 Ltd, 2007.
***Lucky Luke - 31 - Ar pevar gringo Dalton*, BZH5 Ltd, 2015.
* Peyo,
***[[Ar Schtroumpfed]] - 5 - [[Ar Schtroumpfed hag an Torrakoag]]*, BZH5 Ltd, 2013.
***Ar Schtroumpfed - 11 - [[Ar Schtroumpfoù Olimpek]]*, BZH5 Ltd, 2014.
Tudual Audic

**Tudual Audic**, ganet d'ar 27 Kerzu 1969 en Antony, zo troer bannoù-treset evit embannadurioù Bannoù-Heol. Kelenner matematik eo e klasoù divyezhek brezhoneg-galleg.

### Troidigezhioù
*Roba, *Boulig & Billig - 26 - C'hoarzh c'hoazh !*, Bannoù-Heol, 2004
*Rosinski ha Van Hamme,
** *[[Thorgal]] - Araknea*, Bannoù-Heol, 2005
** *Thorgal - An 3 den kozh a Vro-Aran*, Bannoù-Heol, 2005
** *Thorgal - Alinoe*, Bannoù-Heol, 2006
** *Thorgal - Bugel ar stered*, Bannoù-Heol, 2006
Drian Bernier

**Drian Bernier** zo troer levrioù evit ar yaouankiz. Labourat a ra evel stummer gant Mervent.

### Troidigezhioù
*Guy Allix ha Pointilleuse, *Livioù al Livour Bihan*, Beluga, 2018
*Guy Allix ha Martine Delerm, *Al livour bihan hag ar wagenn*, Beluga, 2014
*Christophe Boncens,
***Chipo penn-disoñj !*, Beluga, 2014
***Chipo a gav hir e amzer !*, Beluga, 2014
***Chipo o pennfolliñ !*, Beluga, 2014
***Chipo ne chom ket kousket !*, Beluga, 2014
***Loened Breizh*, Beluga, 2013
*Corinne Boutry hag Aline Pallaro, *10 bleiz bihan !*, Beluga, 2013
*Yves Colin hag El Globos,
***Malo ha laz-seniñ ar c'hoad*, Beluga, 2013
***Malo - Beaj Mel-odi*, Beluga, 2016
*Patrice Manic ha Nolwenn Languille, *Kalon ruz Brekilien*, Beluga, 2014
*Cécilia Ollivier,
***Ganedigezh Ermione*, Beluga, 2013
***Fuloret eo Ermilin*, Beluga, 2013
Eden Lake

**Eden Lake** zo ur film spont saoz embannet e 2008. Skrivet ha sevenet eo bet gant James Watkins. An aktourien bennañ eo Kelly Reilly, Michael Fassbender ha Jack O'Connell.

Degemeret ha burutellet mat eo bet ar film. Lakaet e oa bet e anv evit un Empire Award for Best British Film. Unan eus ar filmoù a-vremañ eo gant an temoù "Broken Britain" hag an aon rak an "hoodies".
## Aktourien
* Kelly Reilly evit Jenny Greengrass
* Michael Fassbender evit Steve Taylor
* Jack O'Connell evit Brett
* James Gandhi evit Adam
* Thomas Turgoose evit Cooper
* Bronson Webb evit Reece
* Shaun Dooley evit Jon
* Finn Atkins evit Paige
* Thomas Gill evit Ricky
* James Burrows evit Harry
* Mega Yoedsoel evit Hip Hop

## Liammoù diavaez
* Eden Lake war IMDb
* Eden Lake war Rotten Tomatoes
Broken Britain

**Broken Britain** zo un droienn ijinet gant ar gazetenn tabloid ''The Sun'' hag ar Strollad Mirour evit ober anv eus mennozh ur Rouantelezh-Unanet o kouezhañ en he foull a-fed domani sokial. *The Sun* en deus embannet alies istorioù gant an tem "Broken Britain" abaoe 2007. 

An droienn a zo unan bolitikel dreist-holl met an niver a istorioù lakaet da dalvezout dindan ar rummad-se a zo aet kalz war zigresk abaoe ma oa erruet ar virourien er galloud e 2010 ha dre ma vez sellet spisoc'h ha gant douetañs diazezoù ar c'heloù-se gant al lennerien.
## Mennad ar Broken Britain
Diazez mennad ar Broken Britain a zo da gavout en domani sokial a vefe o vont da forzh petra er Rouantelezh-Unanet. A-dreñv ar rummad-se e vez kavet pennadoù a gont istorioù liammet ouzh:

* Bugale dilaosket gant o c'herent ha gant ar servijoù foran gwareziñ ar vugale, dreist-holl goude marv ar babig P ha skrapadenn Shannon Matthews.
* Evañ diroll ha dreist-holl gant ar vugale.
* Feulster ar gangoù 
* Ar c'hrennardezed dougerezed
* Politikourien breinet, gant dispignoù diroll arc'hant foran
* Gwallskouerioù pedofiliezh gant tud pinvidik ha brudet betek politikourien uhel
* Trucherezh er votadegoù
* Enbroañ a-druilh hag an Islam strizkredenner o tont war-wel
* Ar Stad Big Brother
* An tailhoù direizh
* Ar servij yec'hed National Health Service o vont da get
* An deskadurezh-stad o vont war fallaat
* Ar gwareziñ gant an nerzhioù surentez o vont war fallaat

## Adkemer er sevenadur
### Filmoù
* Eden Lake, film spont gant James Watkins, 2008
## Notennoù ha daveennoù
Mon âne

***Mon âne*** zo ur ganaouenn c'hallek evit ar vugale. Un diskan zo, o vont war gresk tamm-ha-tamm. Doareoù spagnolek ha brezhonek zo ivez.

## Komzoù gallek

1.
Mon âne, mon âne
A bien mal à la tête.
Madame lui a fait faire
Un bonnet pour sa fête

Un bonnet pour sa fête
Et des souliers lilas, la, la,
Et des souliers lilas.

2.
Mon âne, mon âne
A bien mal aux oreilles.
Madame lui a fait faire
Une paire de boucles d'oreilles,

Une paire de boucles d'oreilles
Un bonnet pour sa fête
Et des souliers lilas, la, la,
Et des souliers lilas.

3.
Mon âne, mon âne
A bien mal à ses yeux.
Madame lui a fait faire
Une paire de lunettes bleues,

Une paire de lunettes bleues
Une paire de boucles d'oreilles,
Un bonnet pour sa fête
Et des souliers lilas, la, la,
Et des souliers lilas.

4.
Mon âne, mon âne
A bien mal à ses dents.
Madame lui a fait faire
Un râtelier d'argent,

Un râtelier d'argent
Une paire de lunettes bleues,
Une paire de boucles d'oreilles,
Un bonnet pour sa fête
Et des souliers lilas, la, la,
Et des souliers lilas.

5.
Mon âne, mon âne
A bien mal à l'estomac.
Madame lui a fait faire
Une tasse de chocolat,

Une tasse de chocolat
Un râtelier d'argent,
Une paire de lunettes bleues,
Une paire de boucles d'oreilles,
Un bonnet pour sa fête
Et des souliers lilas, la, la,
Et des souliers lilas.


## Notennoù

## Pennadoù kar

## Liammoù diavaez
* YouTube - Comptines et chansons
* YouTube - Comptines à gestes
Penrhyn

**Penrhyn** zo un anv-lec'h kembraek.

; 
* Penrhyn-coch
* Penrhyn Llŷn, Gwynedd
* Penrhyndeudraeth, Gwynedd
* Penrhyn Gŵyr, e ledenez Gŵyr

* Bae Penrhyn, e-tal Llandudno
* Porth Penrhyn, e-tal Bangor
* Castell Penrhyn, e-kichen Bangor

*Penrhyn (cwmwd), cwmwd canoloesol yn ne-orllewin Cymru

; 
* Enez Penrhyn (pe *Tongareva* e yezh ar vro)
****
* Pennrynn, e Kernev-Veur

An anv Penrhyn a vez roet e kembraeg da veur a veg-douar
:*Penrhyn Gobaith Da*, anv Kab ar Spi Mat,
:*Penrhyn Horn, anv [[Kab Horn]], 
:*Penrhyn Somalia*, korn biz Afrika, 
:[[Penrhyn Sounion]], [[Gwlad Groeg]]

==Traoù all==
:[[Lady Penrhyn (lestr)|Lady Penrhyn]], anv ul lestr dre lien 
:[[Chwarel y Penrhyn]], mengleuz e-tal [[Bethesda]]
:[[Baron Penrhyn]], titl an tiegezh Douglas-Pennant, perc'henned Chwarel y Penrhyn

En oberenn [[Nennius]] ez eus anv eus tri *'fenrhyn''' en Enez Vreizh :

:Penrhyn Blathaon (e Bro-Skos)
:Penrhyn Penwaedd (Penwith Point, Penwith, e Kernev-Veur)
:Penrhyn Rhionedd (en Hen Ogledd)
Stêr Llwchwr

Ar **Stêr Llwchwr** (*River Loughor* e saozneg) zo ur stêr e Sir Gaerfyrddin, e kreisteiz Kembre. 
Eieniñ a ra er Mynydd Du en ul lenn dindan zouar.

Tremen a ra dre gêrioù Rhydaman hag Yr Hendy, e Sir Gaerfyrddin, ha Pontarddulais en Abertawe. 

Aberiñ a ra e-kichen kêr Llwchwr, etre Sir Gaerfyrddin ha ledenez Gŵyr.
Sicherheitsdienst

Ar **Sicherheitsdienst** (Servij Surentez), pe **Sicherheitsdienst des Reichsführers-SS** (Servij Surentez ar Reichsführer-SS) e anv leun, berraet en **SD**, a oa skourr spiañ an SS hag ar Strollad Nazi. Krouet e voe e 1931, hag an aozadur kentañ e voe a-fet spierezh nazi. Gwelet e veze evel damheñvel ouzh ar Gestapo (savet e 1933) dre ma tegemere izili eus an SS hag o doareoù d'ober. Etre 1933 ha 1939, an SD a oa meret gant ur burev SS dieub. Goude-se e oa bet sujet d'an aozadur penn surentez er Reich, ar Reichssicherheitshauptamt pe RSHA. Deuet e oa da vezañ unan eus ar seizh burev/departamant. Kentañ rener an SD e oa bet Reinhard Heydrich. C'hoant en doa hennezh da lakaat pep den en Trede Reich da vezañ "evezhiet dizehan".
Ernst Kaltenbrunner

**Ernst Kaltenbrunner**, ganet d'ar 4 a viz Here 1903 ha marvet d'ar 16 a viz Here 1946, a oa unan eus pennoù uhel ar Strollad Nazi alaman e-pad an Eil Brezel-bed. 

Dont a reas tre ar Schutzstaffel e 1931 hag adal 1935 e voe azaouezet evel penn an SS aostrian ha tizhet e vo ar rank Obergruppenführer gantañ.

Goude marv Reinhard Heydrich e 1942 hag ur prantadig dindan ren Heinrich Himmler e teuas Kaltenbrunner da vout e penn burevioù surentez an Trede Reich, ar Reichssicherheitshauptamt (RSHA) (Burevioù ar Gestapo, ar Kripo hag an SD) betek Mae 1945.

Bez e voe an ezel uhelañ eus an SS o vezañ barnet e-pad Prosez Nürnberg. Kondaonet e voe evit torfedoù-brezel ha torfedoù a-enep an Denelezh ha lakaet d'ar marv dre ar groug.
Das schöne Abenteuer

***Das schöne Abenteuer*** ("An dro-gaer vrav") zo anv tri film alaman :
**[[Das schöne Abenteuer (1924)]]*, film digomz sevenet gant Manfred Noa ;
**[[Das schöne Abenteuer (1932)]], *film hir sevenet gant Reinhold Schünzel ;
**[[Das schöne Abenteuer (1959)]], *film hir savet gant de Kurt Hoffmann.
## Liammoù diavaez
*
Hypsipetes

***Hypsipetes*** a zo ur genad e rummatadur an evned, krouet e 1831 gant al loenoniour iwerzhonat Nicholas Aylward Vigors (1785-1840).

## Spesadoù hag an [[isspesad]]où anezhe
Pemzek spesad bulbuled a ya d'ober ar genad :
* *[[Hypsipetes amaurotis]]*
** *H. a. *'amaurotis***, ''batanensis'', ''borodinonis'', ''camiguinensis'', ''fugensis'', ''magnirostris'', ''matchiae'', ''nagamichii'', ''ogawae'', ''pryeri'', ''squamiceps'' ha ''stejnegeri'',
* ''[[Hypsipetes borbonicus]]'',
* ''[[Hypsipetes crassirostris]]'',
* ''[[Hypsipetes everetti]]''
** ''H. e. catarmanensis'', ***everetti*** ha ''haynaldi'',
* ''[[Hypsipetes ganeesa]]''
** ''H. g. '''ganeesa*** ha *humii*,
* *[[Hypsipetes guimarasensis]]*,
* *[[Hypsipetes leucocephalus]]*
** *H. l. ambiens*, *concolor*, ***leucocephalus***, *leucothorax*, *nigerrimus*, *nigrescens*, *perniger*, *psaroides*, *sinensis* ha *stresemanni*,
* *[[Hypsipetes madagascariensis]]*
** *H. m. grotei*, ***madagascariensis*** ha *rostratus*,
* *[[Hypsipetes mindorensis]]*,
* *[[Hypsipetes moheliensis]]*,
* *[[Hypsipetes olivaceus]]*,
* *[[Hypsipetes philippinus]]*
** *H. p. parkesi*, ***philippinus*** ha *saturatior*,
* *[[Hypsipetes parvirostris]]*,
* *[[Hypsipetes rufigularis]]*,
* *[[Hypsipetes siquijorensis]]*
** *H. s. cinereiceps*, *monticola* ha ***siquijorensis***.

O c'havout a reer en Azia ar Gevred hag en inizi 'zo e Meurvor Indez, c'hwec'h isspesad ha tregont (36) dezhe en holl.

## Notennoù ha daveennoù
Pupienus

**Pupienus**, pe ** Marcus Clodius Pupienus Maximus Augustus** (war-dro 165/170 – 29 a viz Gouhere 238), anavezet ivez evel **Pupienus Maximus**, a voe impalaer roman e-pad tri miz e 238, bloavezh ar C'hwec'h Impalaer, war un dro gant Balbinus.

Ganet e oa war-dro 170 en un tiegezh kozh a batrikianed, hag eñ mab da Marcus Pupienus Maximus ha d'e bried Clodia Pulchra. Dimezet e oa da Sextia Cethegilla, merc'h da Titus Sextius Africanus, consularis vir, ha da Cornelia, merc'h-vihan da Titus Sextius Marcus Vibius Ovinius Secundus Lucius Volusius Torquatus Vestinus Lateranus, ha da Asinia Polla, merc'h-vihan da Marcus Gavius Squilla Gallicanus ha da Pompeia Agrippinilla. Tri bugel o doe : ur verc'h, Pupiena, hag a zimezas da Marcus Ulpius Eubiotus Leurus, ha daou vab : Titus Clodius Pupienus Pulcher Maximus ha Marcus Pupienus Africanus.
Criniger

***Criniger*** a zo ur genad e rummatadur an evned, krouet e 1820 gant an evnoniour izelvroat Coenraad Jacob Temminck (1778-1858).

## Spesadoù hag an [[isspesad]]où anezhe
Pemp spesad bulbuled a ya d'ober ar genad :
* *[[Criniger barbatus]]*
** *C. b. ansorgeanus* ha ***barbatus***,
* *[[Criniger calurus]]*
** *C. c. *'calurus**', *emini* ha *verreauxi*,
* *[[Criniger chloronotus]]*,
* *[[Criniger ndussumensis]]*,
* *[[Criniger olivaceus]]*.

O c'havout a reer en Afrika ar C'hornaoueg hag ar C'hreiz, pemp (5) isspesad dezhe en holl.

## Notennoù ha daveennoù
Bernieria madagascariensis

***Bernieria madagascariensis*** a zo ur spesad golvaneged eus ar c'herentiad Bernieridae.

Anvet e voe *Muscicapa madagascariensis* (kentanv) da gentañ-penn (e 1789) gant an naturour alaman Johann Friedrich Gmelin (1748-1804).Ar spesad nemetañ er genad *Bernieria* an hini eo hag ar genad skouer e-keñver ar c'herentiad Bernieridae.

## Doareoù pennañ

## Boued
Bevañ a ra diwar artropoded a bep seurt.

## Annez hag [[isspesad]]où
Ar spesad a gaver an daou isspesad anezhañ e Madagaskar :
* *Bernieria madagascariensis incelebris*, e hanternoz ha kornôg an enezenn,
* *B. m. *'madagascariensis**', e reter an enezenn.

## Liammoù diavaez
*  ''Bernieria madagascariensis'' el lec'hienn BirdLife International.
*  ''Bernieria madagascariensis'' e lec'hienn an International Union for Conservation of Nature (IUCN).

## Notennoù ha daveennoù
John R. Goldsborough

Ar C'hommodore **John Rodgers Goldsborough**, ganet d'an 2 a viz Gouhere 1809 hag aet da Anaon d'an 22 a viz Even 1877, a oa un ofiser en United States Navy. Goldsborough a oa bet degemeret er morlu e 1824 ha kaset da stourm a-enep ar vorlaeron er Mor Kreizdouar. Ur wech, pa oa e penn ur vag gant 18 martolod, en devoa taget ha prizoniet ur vag morlaeron c'hresian gant 58 den en e vourzh. 

Anvet e voe da letanant e 1837 ha kemer a reas perzh el labour da sevel kartennoù eus arvor reter Stadoù-Unanet Amerika hag e 1847 e tegasas ar sistem unvan evit an holl boueoù ha merkoù mor. Implijet e vez c'hoazh an doare-se d'ober hiziv-an-deiz en SUA.

Goldsborough en doa tizhet ar renk a Gommodore e deroù ar Brezel diabarzh stadunanat e miz Ebrel 1861, e penn ur vag-dre-dan e oa, an USS Union. Er bloavezh-se, an Union a harzas meur a vag kengevreet ha distrujet e voe ar privateer York. Lakaet e voe da gabiten e 1862. E-pad ar peurrest eus ar brezel e teuas a-benn, e postoù disheñvel, da herzel muioc'h c'hoazh a vigi kengevreet. 

Goude ar brezel diabarzh e oa bet o veajiñ dre ar Meurvor Atlantel, ar Meurvor Indian ha Mor Sina. E 1868 e voe lakaet e penn ar skouadrenn aziatek e-pad un nebeudig amzer. Mont a reas war e leve e 1870.
## Liammoù diavaez
* John Rodgers Goldsborough  war Findagrave
Cypseloides

***Cypseloides*** a zo ur genad e rummatadur an evned, ennañ glaouered, krouet e 1848 gant an evnoniour alaman August Vollrath Streubel (1817-1895).

## Spesadoù hag an [[isspesad]]où anezhe
Eizh spesad a ya d'ober ar genad :
* *[[Cypseloides cherriei]]*,
* *[[Cypseloides cryptus]]*
* *[[Cypseloides fumigatus]]*,
* *[[Cypseloides lemosi]]*,
* *[[Cypseloides niger]]*
** *C. n. borealis*, *costaricensis* ha ***niger***,
* *[[Cypseloides rothschildi]]*
* *[[Cypseloides senex]]*,
* *[[Cypseloides storeri]]*.

O c'havout a reer e takadoù 'zo eus Kreizamerika, Mec'hiko ha Suamerika, tri (3) isspesad dezhe en holl.

## Notennoù ha daveennoù
Naranjito

**Naranjito** a c'hall bezañ meur a dra :

## Lec'hioù
*Naranjito (Ecuador), ur gêr hag ur gumun en Ecuador
*Naranjito (Santa Bárbara), ur gumun e Honduras
*Naranjito (Puerto Rico), ur gumun e Puerto Rico

## Traoù all
*Naranjito de Triana (1933 – 2002), ur c'haner flamenco
*Naranjito (maskodenn), arouez Kib mell-droad 1982
William Hope Hodgson

**William Hope Hodgson** (1877 – 1918) oa ur skrivagner saoz.

## Oberennoù
;Romantoù
**The Boats of the "Glen Carrig"*, 1907.
**The House on the Borderland*, 1908.
**The Ghost Pirates*, 1909.
**The Night Land*, 1912.

;Dastumadoù danevelloù
**Carnacki, the Ghost-Finder*, 1913.
**[[Men of the Deep Waters]]*, 1914.
**The Luck of the Strong*, 1916.
**Captain Gault, Being the Exceedingly Private Log of a Sea-Captain*, 1917.
Jean Ray

**Jean-Raymond De Cremer** (Gent, 1887–1964), anavezetoc'h dre e anvioù-pluenn **Jean Ray** ha **John Flanders**, a oa ur skrivagner belgiat divyezhek. Mignon e oa d'ar skrivagner Henri Vernes.

## Oberennoù
### ♦ Jean Ray
;Romantoù
* *Malpertuis*, Les Auteurs Associés, Brusel, 1943.
* *La cité de l'indicible peur*, Les Auteurs Associés, Brusel, 1943.
* *Saint-Judas-de-la-nuit*, Laffont, 1964.
;Dastumadoù danevelloù
* *Les contes du whisky*, La Renaissance du Livre, Pariz, 1925.
* *La croisière des ombres*, Belgor, Éditions de Belgique, Brusel, 1932.
* *Le grand nocturne*, Les Auteurs Associés, Brusel, 1942.
* *Les cercles de l'épouvante*, Les Auteurs Associés, Brusel, 1943.
* *Les derniers contes de Canterbury*, Littérature de ce Temps, Les Auteurs Associés, Brusel, 1944.
* *Le livre des fantômes*, Le Roman Noir, Éditions de la Sixaine, Brusel, 1947.
* *La gerbe noire*, Le Roman Noir, Éditions de la Sixaine, Brusel, 1947.
* *Les contes noirs du golf*, Marabout - Gérard, Verviers, 1964.
* *Le carrousel des maléfices*, Marabout - Gérard, Verviers, 1964.

### ♦ John Flanders
;Romantoù
* *Spoken op de ruwe heide*, Altiora, Averbode, 1935.
* *Geheimen van het noorden*, Altiora, Averbode, 1948.
* *Het monster van Borough*, Averbode’s Weekblad, 1948.
* *Het zwarte eiland*, Altiora, Averbode, 1948.

## E brezhoneg
**Doue, te ha me...*, troet gant Divi-Kenan Kongar diwar *Dieu, toi et moi...*, Al Liamm niv. 168, 1975.

## Notennoù
Streptoprocne

***Streptoprocne*** a zo ur genad e rummatadur an evned, ennañ glaouered, krouet e 1906 gant an evnoniour stadunanat Harry Church Oberholser (1870-1963).

## Spesadoù hag an [[isspesad]]où anezhe
Pemp spesad a ya d'ober ar genad :
* *[[Streptoprocne biscutata]]*
** *S. b. *'biscutata*** ha ''seridoensis'',
* ''[[Streptoprocne phelpsi]]'',
* ''[[Streptoprocne rutila]]''
** ''S. r. brunnitorques'', ''griseifrons'' ha ***rutila***,
* ''[[Streptoprocne semicollaris]]'',
* ''[[Streptoprocne zonaris]]''
** ''S. z. albicincta'', ''altissima'', ''bouchellii'', ''kuenzeli'', ''mexicana'', ''minor'', ''pallidifrons'', ''subtropicalis'' ha ***zonaris**'.

O c'havout a reer e takadoù 'zo eus Kreizamerika, Mec'hiko ha Suamerika, pevarzek (14) isspesad dezhe en holl.

## Notennoù ha daveennoù
Men of the Deep Waters

***Men of the Deep Waters*** zo un dastumad danevelloù ha barzhonegoù gant William Hope Hodgson, embannet e 1914 gant Eveleigh Nash.
## Taolenn
:: *The Song of the Great Bull Whale*
# *On the Bridge*
# *The Sea Horses*
# *The Derelict*
# *My House shall be Called the House of Prayer*
# *From the Tideless Sea (First Part)*
# *From the Tideless Sea (Second Part)*
# *The Captain of the Onion Boat*
# *The Voice in the Night*
# *Through the Vortex of a Cyclone*
# *The Mystery of the Derelict*
# *The Shamraken Homeward-Bounder*
:: *Grey Seas are Dreaming of my Death*

## Liammoù diavaez
* ''Ar Morgezeg'', William Hope Hodgson, Rouantelezh Unanet (1913)
* ''Men of the Deep Waters'', embannadur "marc'had-mat" 1921
* Tales to Terrify 177 William Hope Hodgson ''(The Derelict)''
* ''The Voice in the Night'', lennet gant Paul R. Potts

## Notennoù
Schoutedenapus

***Schoutedenapus*** a zo ur genad e rummatadur an evned, ennañ glaouered, krouet e 1968 gant an evnoniour belgiat Antoon De Roo (1936- 1971).
Dougen a ra anv ur skiantour belgiat all : Henri Schouteden (1881-1972).

## Spesadoù hag an [[isspesad]]où anezhe
Daou spesad a ya d'ober ar genad :
* *[[Schoutedenapus myoptilus]]*
** *S. m. chapini*, ***myoptilus*** ha *poensis*,
* *[[Schoutedenapus schoutedeni]]*.

O c'havout a reer e takadoù 'zo eus Afrika, tri (3) isspesad dezhe en holl.

## Notennoù ha daveennoù
Mearnsia

***Mearnsia*** a zo ur genad e rummatadur an evned, ennañ glaouered, krouet e 1911 gant an evnoniour stadunanat Robert Ridgway (1850-1929).
Dougen a ra anv un evnoniour stadunanat all : Edgar Alexander Mearns (1881-1972).

## Spesadoù hag an [[isspesad]]où anezhe
Daou spesad a ya d'ober ar genad :
* *[[Mearnsia novaeguineae]]*
** *M. n. buergersi* ha ***novaeguineae***,
* *[[Streptoprocne semicollaris]]*,
* *[[Mearnsia picina]]*.

Daou (2) isspesad en holl.

## Notennoù ha daveennoù
Quantico (Virginia)

**Quantico** (**Potomac** a-raok) zo ur gêr e Prince William County, Virginia, Stadoù-Unanet Amerika. Hollad ar boblañs a zo 578 anneziad hervez niveradeg 2020.

Quantico a zo dreistbrudet dre ma z'eo enkelc'hiet gant ar bazenn brasañ eus an Marine Corps, bazenn Quantico. Er bazenn-se eo diazezet ar Marine Corps Combat Development Command hag an HMX-1 (skouadrenn biñsaskellioù prezidantel ar vro), skol an danvez ofisierien, hag ar skol gourdoniñ diazez. Kavet e vez ivez tro-dro kêr an United States Drug Enforcement Administration's training academy, an FBI Academy, an FBI Laboratory, an Naval Criminal Investigative Service, an United States Army Criminal Investigation Command, lec'h penn an Air Force Office of Special Investigations. Un adsevel eus an USMC War Memorial a zo e dor degemer ar bazenn.
Zoonavena

***Zoonavena*** a zo ur genad e rummatadur an evned, ennañ glaouered, krouet e 1918 gant an evnoniour amatour aostralian Gregory Mathews (1876-1949).

## Spesadoù hag an [[isspesad]]où anezhe
Tri spesad a ya d'ober ar genad :
* *[[Zoonavena grandidieri]]*
** *Z. g. *'grandidieri**' ha *mariae*,
* *[[Zoonavena sylvatica]]*,
* *[[Zoonavena thomensis]]*.

Daou (2) isspesad en holl.

## Notennoù ha daveennoù
Otterlo

**Otterlo** zo ur gêriadenn eus an Izelvroioù, e kumun Ede hag e proviñs Gelderland, e-kichen Park broadel De Hoge Veluwe.

Etre 1812 ha 1818 e oa Otterlo ur gumun distag.

Eno emañ ar Mirdi Kröller-Müller, savet gant Helene Kröller-Müller, un dastumerez arz, hag ennañ e kaver un dastumadeg vras a daolennoù gant Vincent van Gogh, an eil dastumadeg vrasañ goude hini ar Mirdi Van Gogh en Amsterdam.
Gerioù evit komz brezhoneg bemdez

***Gerioù evit komz brezhoneg bemdez*** zo ur geriadur galleg-brezhoneg gant Alan Monfort, embannet e 1998 gant Hiziv an deiz. Adwelet, kresket hag adembannet eo bet e 2001.
Hiziv an deiz

**Hiziv an deiz** zo un ti-embann e Gwened.

## Levrioù
* *[[Gerioù evit komz brezhoneg bemdez]]*, Alan Monfort, 1998 ha 2001.
* *Dastumad gerioù a rannyezhoù ar gevred*, Turiaw ar Menteg, 2007.
* *Gilgamesh, an den dreist ne faote ket dezhoñ marvel*, troet gant Gwendal Mevel, 2013.

## Liammoù
*Load Hiziv an deiz
Rafael Urien

**Rafael Urien**, ganet e 1969, zo kelenner war an istor hag an douaroniezh e skolajoù ha liseoù publik Penn-ar-Bed.

Gantañ eo bet savet ar Gevredigezh vrezhon. Meur a wech eo deuet a-benn da lakaat embann kemennoù brezhonek e-barzh kazetennoù gallek.

Pennadoù en deus skrivet ivez e kelaouennoù brezhonek.

## Pennadoù
;Aber
* *Un alberz eus istor an Emsav abaoe an Eil Brezel-Bed*, niv. 19, 2005, pp. 49-52
* *Emgann Kergidu : eus al Lennegezh d'an Istor*, niv. 22, 2005, pp. 514-556.
;Bremañ
* *Dasorc'hidigezh ur vro hag he yezh*, niv. 397, 2014, pp. 12-14.
;Kannadig Imbourc'h
* *Evit un Emsav Broadelour Brezhon*, niv. 20.
* *Breizh en he darempredoù etrekeltiek abaoe 1945*, niv. 29, 2004.
* *Welcome in Brittany*, niv. 40, 2005.
* *Breizh, Frañs hag ar Bed*, niv. 47, 2006.
* *Kemmoù bras en Inizi Predenek*, niv. 51, 2007.
;Al Lanv
* *Istor Iwerzhon evit an holl* (rakskrid), niv. 135, 2015.

## Notennoù
La langue bretonne et ses combats

***La langue bretonne et ses combats*** zo ul levr studi e galleg gant Roparz Hemon. Embannet eo bet gant Éditions de Bretagne er Baol e trede trimiziad 1947 ; e Brest e voe moullet an 264 fajenn gant an Imprimerie Commerciale et Administrative.

E penn-kentañ al levr emañ an dediadenn vrezhonek-mañ :
Kinniget eo al levr-mañ
&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;d'ar re o deus roet o
&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;buhez evit ma vevo o
&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;yezh.
## Taolenn al levr
Rhaphidura

***Rhaphidura*** a zo ur genad e rummatadur an evned, ennañ glaouered, krouet e 1883 gant an naturour saoz Eugene William Oates (1845-1911).

## Spesadoù
Daou spesad a ya d'ober ar genad :
* *[[Rhaphidura leucopygialis]]*,
* *[[Rhaphidura sabini]]*.

O c'havout a reer en Afrika issahara (*R. sabini*) hag en Azia ar Gevred (*R. leucopygialis*).

## Notennoù ha daveennoù
Chaetura

***Chaetura*** a zo ur genad e rummatadur an evned, ennañ glaouered, krouet e 1826 gant ar skiantour saoz James Francis Stephens (1792-1852).

## Spesadoù hag an [[isspesad]]où anezhe
Unnek spesad a ya d'ober ar genad :
* *[[Chaetura brachyura]]*
** *C. b. *'brachyura***, ''cinereocauda'', ''ocypetes'' ha ''praevelox'',
* ''[[Chaetura chapmani]]'',
* ''[[Chaetura cinereiventris]]''
**  ''C. c. '''cinereiventris***, *guianensis*, *occidentalis*, *lawrencei*, *phaeopygos*, *schistacea* ha *sclateri*,
* *[[Chaetura egregia]]*,
* *[[Chaetura fumosa]]*,
* *[[Chaetura martinica]]*,
* *[[Chaetura meridionalis]]*,
* *Chaetura pelagica* (glaouer siminal),
* *[[Chaetura spinicaudus]]*
** *C. s. aetherodroma* ha ***spinicaudus***,
* *[[Chaetura vauxi]]*
** *C. v. andrei*, *aphanes*, *gaumeri*, *ochropygia*, *richmondi*, *tamaulipensis*, ***vauxi*** ha *warneri*,
* *[[Chaetura viridipennis]]*.

O c'havout a reer e takadoù 'zo eus Norzhamerika, Kreizamerika, Mec'hiko ha Suamerika, un isspesad warn-ugent (21) dezhe en holl.

## Notennoù ha daveennoù
Aeronautes

***Aeronautes*** a zo ur genad e rummatadur an evned, ennañ glaouered, krouet e 1892 gant an evnoniour alaman Ernst Hartert (1859-1933).

## Spesadoù hag an [[isspesad]]où anezhe
Tri spesad a ya d'ober ar genad :
* *[[Aeronautes andecolus]]*
** *A. a. *'andecolus***, ''parvulus'' ha ''peruvianus'',
* ''[[Aeronautes montivagus]]''
** ''A. m. '''montivagus*** ha *tatei*,
* *[[Aeronautes saxatalis]]*
** *A. s. nigrior* ha ***saxatalis***.

O c'havout a reer e takadoù 'zo eus Norzhamerika, Kreizamerika, Mec'hiko ha Suamerika, seizh (7) isspesad dezhe en holl.

## Notennoù ha daveennoù
Tachornis

***Tachornis*** a zo ur genad e rummatadur an evned, ennañ glaouered, krouet e 1847 gant an naturour saoz Philip Henry Gosse (1810-1888).

## Spesadoù hag an [[isspesad]]où anezhe
Tri spesad a ya d'ober ar genad :
* *[[Tachornis furcata]]*
** *T. f. *'furcata*** ha ''nigrodorsalis'',
* ''[[Tachornis phoenicobia]]''
** ''T. p. iradii'' ha ***phoenicobia***,
* ''[[Tachornis squamata]]''
** ''T. s. semota'' ha ***squamata**'.

O c'havout a reer e takadoù 'zo eus an Antilhez ha Suamerika, c'hwec'h (6) isspesad dezhe en holl.

## Notennoù ha daveennoù
Maner Keroulaz (Brelez)

:• *Ur [[Maner Keroulaz (Kastell-Paol)|Maner Keroulaz]] all zo e Kastell-Paol.*

**Maner Keroulaz** zo ur maner eus ar , e kumun Brelez, e kornaoueg Bro-Leon. 

Er porzh, dirak ar maner, ez eus ur puñs kozh. Liorzhoù war-zinaou zo, betek an Aber Ildud, ha dismantroù ur vilin gozh. Ur chapel zo ivez.

Annezet e voe ar maner gant an tiegezh Keroulaz adalek 1640, d'an nebeutañ. Familhoù all a voe o chom ennañ goude. Bremañ eo perc'hennet gant ar familh de Lorgeril, goude bezañ bet etre daouarn ar familh Borgn.

Er maner-se e oa o chom ur plac'h yaouank a zo kontet he flanedenn er werz *[[Pennhêrez Keroulaz]]*, a gaver e *[[Barzhaz Breizh]]* Kervarker. Mari Keroulaz a vije bet rediet da zimeziñ da Frañsez ar C'hastell, hag a vije marvet gant ar glac'har e 1582.
José Terrón

**José Terrón Peñaranda**, ganet d'ar 5 a viz Gouhere 1939 hag aet da Anaon d'an 12 a viz Mae 2019, a oa un aktour spagnol. 

C'hoariet en devoa Guy Callaway en For a Few Dollars More (1965), ha Thomas 'Shorty' Larson en The Good, the Bad and the Ugly (1966). 

Marvet eo Terrón d'an 2 a viz Mae 2019 d'an oad a 79 vloaz.
Balbinus

**Balbinus**, pe **Decimus Caelius Calvinus Balbinus Pius Augustus** a voe impalaer roman etre Ebrel ha Gouhere 238, war un dro gant Pupienus.

Eus buhez Balbin a-raok e anvidigezh evel impalaer n'ouzer netra. Krediñ a reer e oa mab-bihan da Publius Coelius Balbinus Vibullius Pius, konsul eus 136 betek 137. Mar deo gwir e vefe kar Balbinus da Q. Pompeius Falco – a ziskenne eus Pompeius Falco en amzer Antoninus – a voe un arc'hantour a-bouez da uhelidi ar Sened en IIIde kantved, kar da Julius Frontinus, ha diskennad eus ur c'henderv d'an impalaer Trajan. Ganet e vije Balbinus entre 165 ha 178, ha n'haller ket bout resisoc'h. Sur eo e oa eus un tiegezh patrikianed, e oa mab – pe naturel pe advabet – da Caelius Calvinus, legad Cappadocia en 184. 

Beleg e voe e-touez ar Salii, beleien an doue Meurzh abaoe ar roue Numa Pompilius.
Panyptila

***Panyptila*** a zo ur genad e rummatadur an evned, ennañ glaouered, krouet e 1847 gant an evnoniour alaman Jean Cabanis (1816-1906).

## Spesadoù
Daou spesad a ya d'ober ar genad :
* *[[Panyptila cayennensis]]*,
* *[[Panyptila sanctihieronymi]]*.

O c'havout a reer e takadoù 'zo eus Kreizamerika, Mec'hiko ha Suamerika.

## Notennoù ha daveennoù
Cypsiurus

***Cypsiurus*** a zo ur genad e rummatadur an evned, ennañ glaouered, krouet e 1843 gant an naturour gall René Primevère Lesson (1794-1849)

## Spesadoù hag an [[isspesad]]où anezhe
Daou spesad a ya d'ober ar genad :
* *[[Cypsiurus balasiensis]]*
** *C. b. *'balasiensis***, ''bartelsorum'', ''infumatus'' ha ''pallidior'',
* ''[[Cypsiurus parvus]]''
**  ''C. p. brachypterus'', ''celer'', ''gracilis'', ''griveaudi'', ''hyphaenes'', ''laemostigma'', ''myochrous'' ha ***parvus**'.

O c'havout a reer e takadoù 'zo en Afrika (*C. parvus*) hag en Azia (*C. balasiensis*), daouzek (12) isspesad dezhe en holl.

## Notennoù ha daveennoù
Hydrochous gigas

***Hydrochous gigas*** a zo ur spesad evned eus ar c'herentiad Apodidae.

## Doareoù pennañ

## Boued

## Annez
Kavout a reer ar spesad e Malezia hag en Inizi Bras Sunda.

## Liammoù diavaez
*  ''Hydrochous gigas'' el lec'hienn BirdLife International.
*  ''Hydrochous gigas'' e lec'hienn an International Union for Conservation of Nature (IUCN).

## Notennoù ha daveennoù
Gabriele Falloppio

**Gabriele Falloppio** pe **Falloppia** (Modena, war-dro 1523 - Padova, 9 a viz Here 1562), anavezet ivez evel **Fallopius** e latin, a oa ur surjian italian.
## E vuhez
En em zeskiñ e-unan a reas, petra bennak ma heulias kentelioù Realdo Colombo e Skol-veur Padova ha ma voe diskibl da Giovanni Battista Monte e Ferrara.

E 1547 e teuas da vout kelenner e skol louzawouriezh Ferrara, hag e 1548 ec'h asantas kemer kador ar gorfadurezh en Università di Pisa. E 1551 e voe anvet da gelenner korfadurezh ha louzawouriezh e Skol-Veur Padova, ma chomas betek e varv. 

E 1561 ec'h embannas e *Observationes anatomicae*. Skridoù all a voe embannet goude e varv en *Opera omnia*.
## Oberennoù
Diglok eo ar roll-mañ.
**De Metallis atque Fossilibus* (1557)
**Observationes anatomicae*, Venezia (1561), Köln (1562), Pariz (1562) ; troet en italianeg gant G. Righi ha P. Di Pietro, Modena, 1964
**Secreti diversi et miracolosi*, Venezia, 1563
**De medicatis aquis atque de fossilibus*, Venezia (1569)
**De morbo gallico*, Padova (1563), Venezia (1574)
**De partibus similaribus humani corporis*, Nürnberg (1575)
**De ulceribus*, Venezia (1577)
**Opera tam practica quam theorica*, Venezia (1584), Frankfurt am Main, 1600 
*Opera omnia (1584, 1600, 1606)
## Pennad kar
* Trompilhoù Falloppio
Mauretania Caesariensis

**Mauretania Caesariensis** a oa ur broviñs roman krouet er  pa zivizas an Impalaer roman Glaoda Iañ (10-54) rannañ Mauretania e div lodenn, etre Mauretania Caesariensis ha Mauretania Tingitana a-hed linenn ar stêr Moulouya e-tro 60 km er c'hornôg da gêr Oran hiziv.

## Pennad kar
*Mauretania
Sophene

**Sophene** (armenianeg : **Ծոփք** pe **Չորրորդ Հայք** *Tsopkh* ; henc'hresianeg : Σωφηνή *Sōphēnē*) a oa ur broviñs eus rouantelezh Armenia hag eus an Impalaeriezh roman, e mervent ar rouantelezh. Hiziv emañ e gevred Turkia.
## Istor
### Orin
Douar Sophene a voe staget ouzh rouantelezh Urartu en  gant ar roue Argishti Iañ.
Glaouer siminal

Ar **glaouer siminal** (liester : **glaouered siminal**) a zo ur spesad evned, *Chaetura pelagica* an anv skiantel anezhañ.

## Doareoù pennañ

## Boued
Bevan a ra diwar amprevaned paket gantañ diwar nij.

## Annez
Kavout a reer ar spesad e Norzhamerika : e kreisteiz-kreiz ha gevred Kanada, kreiz ha reter Stadoù-Unanet Amerika.

## Liammoù diavaez
*  ''Chaetura pelagica'' el lec'hienn BirdLife International.
*  ''Chaetura pelagica'' e lec'hienn an International Union for Conservation of Nature (IUCN).

## Notennoù ha daveennoù
Pallars

**Pallars** zo ur rannvro istorel e Katalonia. Rannet eo etre komarkoù Pallars Sobirà ha Pallars Jussà.
Achaea (proviñs roman)

**Achaea**, pe **Ac'haia** (e henc'hresianeg Ἀχαΐα, Akhaia; e latin: Achaia), a oa ur broviñs roman e kreisteiz Gres a vremañ, savet en 27 kent JK gant an impalaer roman Augustus pa voe adaozet an impalaeriezh gantañ goude ar brezelioù diabarzh. Enni e oa : 
Peloponnesos, Attica, Boeotia, Euboea, an Inizi Kikladez ha darnoù eus Phthiotis, Aetolia-Acarnania ha Phocis. 

## Bevennoù
En hanternoz dezhi e oa proviñsoù Epirus vetus ha Macedonia. Staget e voe gant ar Romaned ouzh Republik Roma e -146 goude arigrap Korinthos kaset da benn gant ar jeneral roman Lucius Mummius, a c'hounezas neuze e g-cognomen "Achaicus" ("alouber Achaea"). Neuze e voe ebarzhet e proviñs roman Macedonia, a oa enni Gres en he fezh.
Sant-Solen

**Sant-Solen** a oa ur barrez eus eskopti Dol gwechall, enklozet en eskopti Sant-Maloù. Da vare an Dispac'h gall e teuas da vezañ ur gumun, e distrig Dinan, en Aodoù-an-Hanternoz.
## Douaroniezh
## Istor
### 
#### [[Brezel-bed kentañ]]
* Mervel a reas 27 gwaz eus ar gumun abalamour d'ar brezel hervez monumant ar re varv, da lavaret eo 4,95% eus ar boblañs e 1911.
### Brezelioù didrevadennañ
##### [[Brezel Indez-Sina]]
* Mervel a reas ur martolod eus ar gumun d’an 21 a viz  Meurzh 1949 en Sept Pagodes e Saigon en Tonkin er Viêtnam.
#### Stagidigezh
* E 1972 e oa bet staget Sant-Solen ouzh kumun Lanvalae. 
## Brezhoneg
* 11,1 % eus anvioù-lecʼh ar gumun gozh a zo brezhonek.

## Monumantoù ha traoù heverk

Saint-Solen - Château de la Vairie - AD22 - 16FI5897.jpg|Ar c'hastell.

* Kastell "La Vairie".
* Eus ar  eo an iliz, gouestlet da sant Solen, met un iliz koshoc'h a oa, savet er .
* Monumant ar re varv e-tal an iliz katolik, luc’hskeudenn.
* Plakennoù ar re varv (1914-1918) en iliz katolik, luc’hskeudenn.

## Armerzh
## Melestradurezh
## Tud
## Pennadoù kar
* Lanvalae,
* Tresent.
## Liammoù diavaez
## Dave ha notennoù
Emgann Jengland

**Emgann Jengland** (anvet ivez *Jengland-Beslé*, *Beslé* ha *Grand-Fougeray* e galleg) a oa c'hoarvezet d'an 22 a viz Eost 851 e Felgerieg-Veur etre ar Franked, renet gant an impalaer Karl Voal, hag ar Vretoned renet gant Erispoe, roue Breizh. Aet e oa an trec'h a-grenn gant arme ar 1 000 soudard brezhon war ar 5 000 soudard frank (etre 4 000 ha 6 000). 
## Kenaroud
En desped da vezañ bet sinet un emglev peoc'h etre Karl Voal ha Nevenoe en 846, ar Vretoned a gendalc'he ergerzadennoù brezel. Nevenoe a c'hortozas 849 evit argadiñ da vat. Klask a ra ma vije ur rouantelezh dieub eus Breizh dishual diouzh ar Franked. Setu perak e ro lamm d'an eskibien leal da Garl Voal gant ar rebech a simoniezh evel Landran II, arc'heskob Tours. Erlec'hiet int gant eskibien leal da Vreizh evel Gislard en Eskopti Naoned ha goude-se Gwenrann pe Courantgwen evit hini Gwened.

## Feur-emglev Angers
Goude an emgann e voe sinet feur-emglev Angers, e miz Gwengolo 851, ha drezañ e voe nevezet an darempredoù etre Brezhoned ha Franked, ma voe anavezet Erispoe evel roue Breizh gant Impalaer ar C'hornôg .

Hervez Bloazdanevelloù Saint-Bertin "Erispoe, mab da Nevenoe", a resevas, e kêr Angers, arouezioù ar rouaned ha kontelezhioù Roazhon, Naoned ha Raez.
Emgann Austerlitz

**Emgann Austerlitz**, anvet ivez **Emgann an tri impalaer**, a oa bet stourmet d'an 2 a viz Kerzu 1805. Unan eus an emgannoù brasañ ha pouezusañ e Brezelioù Napoleon eo ha gwelet e vez evel trec'h bravañ Napoleon Iañ, rak an arme c'hall he devoa trec'het garv ul lu kalz galloudusoc'h, Rusianed hag Aostrianed renet gant an impalaer Aleksandr hag an impalaer Frañsez II. An emgann a oa bet stourmet nepell diouzh kêr Austerlitz en impalaeriezh aostrian (Slavkov u Brna er Republik Tchek bremañ). Emgann Austerlitz en devoa degaset ur fin trumm da Vrezel an trede kengevread, gant skrid-emglev Pressburg sinet gant an Aostrianed e fin ar miz.

An emgann a zo gwelet evel un trec'h strategel meur, ken pouezus hag emgannoù Cannae pe Gaugamela.
Vallès

**Vallès** zo ur rannvro istorel e Katalonia etre ar stêrioù Llobregat ha Tordera. Rannet eo etre komarkoù Vallès Occidental ha Vallès Oriental,
Memento Mori (film)

***Memento Mori*** (koreaneg: 여고괴담 두번째 이야기 ; romanekadur adwelet : *Yeogogoedam dubeonchae iyagi*) anvet ivez ***Whispering Corridors 2: Memento Mori***) zo ur film spont sukorean eus 1999. An eil film eo eus an heuliad filmoù *[[Whispering Corridors (heuliad filmoù)|Whispering Corridors]]*. En e raok e voe *[[Whispering Corridors]]*, embannet e 1998, hag ur wech c'hoazh eo ur film a c'hoarvez en ur skol merc'hed nemetken ; n'eus liamm all ebet etre an daou film.
*Memento Mori* a oa bet unan eus ar filmoù kenwerzhel kentañ enno tudennoù lesbian. Dre-se e oa bet sac'het ar film rak ar gevredigezh sukorean n'eo ket tomm ouzh kement-se ; ouzhpenn, evit ar grennarded e oa bet savet ar film.
## Istor
Yoo Shi-eun (Lee Young-jin) ha Min Hyo-shin (Park Ye-jin) zo div liseadez lesbian hag a vev e koublad ; dre ma n'eo ket gwelet mat gant ar gevredigezh e vezont lakaet a-gostez gant ar merc'hed all el lise.
## Aktourien
**<span style="font-variant:small-caps;">Notenn :</span>** hervez giz Azia e teu anv an tiegezh dirak an anv-bihan : «&nbsp;Baek Jong-hak&nbsp;».
*Baek Jong-hak (an aotrou Goh)
*Gong Hyo-jin (Ji-won)
*Han Min
*Kim Jae-in (Yeon-an)
*Kim Min-sun (Min-ah)
*Lee Hye-mi
*Lee Young-jin (Shi-eun)
*Lim Seong-eon
*Park Ye-jin (Hyo-shin)
## Liammoù diavaez
* ''Memento Mori'' war IMDb
## Notennoù
Walter Lübcke

**Walter Lübcke**, ganet d'an 22 a viz Eost 1953 ha marvet d'an 2 a viz Even 2019, a oa ur politikour alaman eus ar CDU, lazhet gant un enebour politikel neveznazi Sevel a rae a-du gant degemer enbroidi en Alamagn ; heuliet en devoa mennad Angela Merckel *"Wir schaffen das"* ("dont a raimp a-benn"). Embannet en devoa «Ar re n'int ket a-du gant hon talvoudegezhioù a c'hell cheñch bro pa fell dezho ma n'int ket a-du». Adkavet e oa bet war leurenn e di gant ur bolod en e gorf. Un neveznazi, Stephan Ernst, hag en devoa plantet ur vombezenn e 1993 en un oaled labourerien estrañjour a zo bet paket abalamour d'e roudoù DNA.

## Notennoù ha daveennoù
Memento (film)

**Memento** zo ur film stadunanat psikologel ha thriller embannet e 2000. Ar film a zo bet sevenet ha skrivet gant Christopher Nolan, ha produet gant Suzanne ha Jennifer Todd. Istor ar film a zo diazezet a-ziwar ur mennozh gant Jonathan Nolan, en devoa skrivet goude-se an istor "Memento Mori" deuet da vezañ diazez senario ar film. An aktourien eo Guy Pearce, Carrie-Anne Moss, ha Joe Pantoliano.

Pearce a c'hoari un den, hag en deus bet un troma. Dibosupl eo dezhañ kaout eñvorennoù nevez ha bep pemp munut e koll ar memor. Klask a ra war-lerc'h muntrer e wreg, dre implij luc'hskeudennoù ha kroc'henlivadurioù evit derc'hel soñj eus an titouroù a zisoñj. 
## Liammoù diavaez
* Memento war IMDb
Jean-Marie Valhubert

**Jean-Marie Mellon Roger**, brudet evel **Jean-Marie Valhubert** (skrivet ivez **Walhubert**), ganet d'an 22 a viz Here 1764 en Avranches (Manche) hag aet da Anaon d'an 3 a viz Kerzu 1805 e Brünn (Moravia), a oa ur jeneral gall eus an Dispac'h Gall. Gloazet don e voe e-pad Emgann Austerlitz, ha mervel a reas eo goude bout dic'haret gant ur bolod kanol.
## Emgann Austerlitz
Tizhet e oa bet gant un tamm bolod er garr. Kouezhet, ne c'helle ket adsevel e-unan. Soudarded o doa bet c'hoant kas anezhañ betek ar c'hlañvdi met nac'het en devoa. Chomet e oa e penn e soudarded betek fin an emgann. Marvet e oa deiz war-lerc'h gant ar gloazadenn. Savet e voe ul lec'h-koun gant e gamaraded.
Inis Airc

**Inis Airc** (*Inishark * e saozneg) zo un enezenn eus kornaoueg Iwerzhon, e-kichen Inis Bó Finne, e kontelezh Gaillimh.

E-pad meur a gantved e voe tud o vevañ war an enezenn hag aspadennoù zo eus kement-se e stumm savadurioù ha bezioù eus Oadvezh an Arem. E 1960 avat e tivizas gouarnamant Republik Iwerzhon kas an enezourien d'an douar-bras da vevañ, abalamour d'an diaez ma oa ar vuhez war an enez, troc'het alies diouzh an douar-bras gant an amzer fall. D'an 20 a viz Here 1960 e voe kuitaet Inis Airc gant ar 24 den a oa o vevañ enni, war bigi o c'hasas da zouar-bras Conamara.

## Liammoù diavaez
*Inis Airc: Bás Oileáin - film en iwerzhoneg war "marv un enezenn"
*''Death of Inishark'', pennad embannet en ''Daily Mirror'' d'ar 27 a viz Here 1960
Banniel an USMC

**Banniel an United States Marine Corps** (saozneg: *Flag of the United States Marine Corps*) brudet ivez evel ar *standard* pe *battle color* eo banniel an U.S. Marine Corps, kement hag ar skourroù pe unvezioù suj dezhañ. Implijet eo abaoe an 18 a viz Genver 1939.
## Savidigezh
Banniel ofisiel ar c'horfad a zo ruz gant skoed-ardamez an USMC gant al livioù gris hag aour. Implijet eo ent-ofisiel abaoe an 18 a viz Genver 1939. En gwirionez dre an urzh 4 (Marine Corps Order 4) e oa bet lakaet dija da dalvezout ar ruz hag an aour evel livioù ofisiel ar c'horfad abaoe 1925.
## Istor
Ne ouezer ket kalz traoù a-fed bannieloù evit ar Marines kentañ, gouzout a ouezer e oa bet douget ar Grand Union Flag gant ur batailhon renet gant ar c'habiten Samuel Nicholas en New Providence Island, d'an 3 a viz Meurzh 1776.
Crossleyia xanthophrys

***Crossleyia xanthophrys*** a zo ur spesad golvaneged eus ar c'herentiad Bernieridae.

Anvet e voe *Oxylabes xanthophrys* (kentanv) da gentañ-penn (e 1875) gant al loenoniour saoz Richard Bowdler Sharpe (1847-1909).Ar spesad nemetañ er genad *Crossleyia* an hini eo. Dont a ra an anv anezhañ eus hini Alfred Crossley (1829-1888), un dastumer laboused ha bronneged e Kameroun ha Madagaskar e-pad ar bloavezhioù 1860-1870.

## Doareoù pennañ

## Boued
Bevañ a ra diwar amprevaned bihan.

## Annez
Brosezat eo ar spesad e Madagaskar.

## Liammoù diavaez
*  ''Crossleyia xanthophrys'' el lec'hienn BirdLife International.
*  ''Crossleyia xanthophrys'' e lec'hienn an International Union for Conservation of Nature (IUCN).

## Notennoù ha daveennoù
Sílvia Pérez Cruz

**Sílvia Pérez Cruz**, ganet e 1983 e Palafrugell, e proviñs Girona, zo ur ganerez katalan.

## He buhez
Merc'h eo da Glòria Cruz, a oa kanerez, ha da Càstor Pérez Diz, gitarour ha soner habanera.

## Liamm diavaez
*Sílvia Pérez Cruz
Mougev Pen-y-Fai

**Mougev Pen-y-Fai** (e kembraeg **Ogof Pen-y-Fai**, pe **Ogof Pafiland**, diwar an anv saoznek *Paviland*) zo ur vougev ragistorel e Kembre, e-kichen Rhosili ha ledenez Gŵyr. Eno e voe kavet, e 1823, eskern ur vaouez 25 bloaz, anavezet evel *Arglwyddes Goch Pen-y-Fai* (*Itron Ruz Pen-y-Fai*), pe *The Red Lady of Paviland* e saozneg.

Bez' eo ar vougev-se unan eus ar re ma oa tud o vevañ en Henoadvezh diwezhañ ar maen, war-dro 26 000 a vloavezhioù kent hon amzer. Sellet e vez outi evel "ar vougev binvidikañ eus ar mare-se e Breizh-Veur". E gwirionez n'eus ket kalz a aspadennoù eus ar mare-hont e Breizh-Veur estreget Mougev Pen-y-Fai. 

## Notennoù
Grand Union Flag

Ar **Grand Union Flag** (brudet ivez evel ar "Continental Colors", pe "Congress Flag", pe "Cambridge Flag", pe "First Navy Ensign" c'hoazh) a vez gwelet evel kentañ banniel Stadoù-Unanet Amerika.

Ar banniel-se a oa savet gant 13 vandenn ruz ha gwenn (evel banniel SUA a-hiziv), met gant ar c'horn damheñvel ouzh ar British Union Flag eus ar mare-se (a-raok ma vefe ouzhpenet kroaz Sant-Jord e 1801 goude stagadur Iwerzhon ouzh ar Rouantelezh-Unanet).
Kreizenn nukleel Civaux

**Kreizenn nukleel Civaux** zo ur greizenn nukleel e kumun Civaux (Vienne), e Bro-C'hall, war lez kleiz ar stêr Vienne.

E 2018 e voe embannet gant an ASN (Aozadur gall evit ar Surentez Nukleel) e oa bet kavet fallaennoù e kreizennoù Chooz adal 2015 ha Civaux adal 2016, hag e oant bet kempennet.
E 2019 ez eus kaoz e ve saotret ar stêrioù Vienne ha Liger gant distaolioù tritiom eus kreizenn Civaux hag eus ar re all savet war ribl al Liger.

## Notennoù
Lucy Vidal

**Lucila Mercedes Vidal Luque**, bet ganet e Valledupar d'ar 17 a viz Genver 1966, anavezetoc'h evel **Lucy Vidal**, zo ur ganerez vallenato, un doare sonerezh eus aod karib Kolombia.
Kreizenn nukleel Chinon

**Kreizenn nukleel Chinon** zo ur greizenn nukleel c'hall e kember ar stêrioù Liger (lez kleiz) ha Vienne (lez dehou), dirak gwinieg Bourgueil (lez dehou al Liger).

Centrale nucleaire Chinon panorama.png|Ar greizenn
Busumbala

**Busumbala**, anvet ivez "Busumbala gozh" (saozneg: *Old-Busumbala*), zo ur gêr vihan e kornôg Gambia. Lec'hiet eo e distrig Kombo North/Saint Mary er West Coast. E 2009 e istimed e oa poblet gant 11 189 a dud.
## Buhez
E Busumbala, ar maouezed a ra war-dro al labour-douar hag ar produioù kuzumet war blas. Ar baotred a labour evit gounit traoù a vez gwerzhet en diavaez evit rastellañ arc'hant.
Mother's Child

**Mother's Child** zo ur film stadunanat, ur gomedienn vut eus 1916 gant Oliver Hardy.
## Aktourien
* Oliver Hardy - Babe (pe Babe Hardy)
* Kate Price - Ar vamm
* Joe Cohen - Tom
* Florence McLaughlin - Florence (pe Florence McLoughlin)
## Liammoù diavaez
* Mother's Child war IMDb
Kudon lore

Ar **gudon lore** (liester : **kudoned lore**) a zo ur spesad evned, *Columba junoniae* an anv skiantel anezhañ.

## Doareoù pennañ

## Boued
Bevañ a ra diwar frouezh, broñsoù dreist-holl ha bleuñv, greun gwech ha gwech all.

## Annez
Brosezat eo ar spesad en Inizi Kanariez.

## Liammoù diavaez
*  ''Columba junoniae'' el lec'hienn BirdLife International.
*  ''Columba junoniae'' e lec'hienn an International Union for Conservation of Nature (IUCN).

## Notennoù ha daveennoù