Henri d'Arbois de Jubainville

**Marie-Henri d'Arbois de Jubainville**, ganet e Nancy d’ar  ha marvet e Pariz d'ar , a oa un istorour, un dielldiour, ul lizheregour hag ur c’heltiegour gall.

## Buhez
E familh he doa tapet he anv diwar ur gêriadenn etre Toul ha Neufchâteau, ma vourre Henri d’Arbois de Jubainville mont da vakañsiñ. 
Mab d’un alvokad e Nancy e oa, setu ez eas di d'ober e studioù er skolaj kristen. Goude bloaz er c'hloerdi ne fellas ket dezhañ mont da veleg, met studiañ a reas ar gwir evel e dad. A-benn ar fin ez eas d’an *[[École royale des Chartes]]* e 1847, hag eñ ar c’hentañ eus ar bloaziad 1850 goude bezañ soutenet un dezenn anvet *Recherches sur la minorité et ses effets dans la France coutumière au Moyen Âge*.

Gant ar statud diellour-henskridoniour (*archiviste-paléographe*) e voe anvet da rener Dielldi-departamant an Aube e 1852 ; e 1880 e c'houlennas e leve evit en em staliañ e Pariz. Sevel a ras studiadennoù diwar-benn istor ar Champagn ha war anvioù ar Franked kent treiñ e selloù war ar Gelted.
Evel meneget gant Edmond Pottier, mirour Mirdi al Louvre, da zeiz e obidoù, goude an istorourien skrivagnerien ampart e tegasas H. d’Arbois de Jubainville kediadenn an diskiblezoù skoazeller an Istor (gwir, gwerinoniezh, henskridoniezh, lizheregouriezh), ken e teuas da vezañ difraoster an hentenn skiantel evit an istorouriezh.
Diouzhtu e voe merzet e studiadennoù niverus hag anvet e voe an dielldiour da genskriver Akademiezh an Enskrivadurioù hag al Lizhiri-Kaer hag e 1882 e voe an hini kentañ anvet er gador-brezeg «&nbsp;Yezhoù ha lennegezhioù keltiek&nbsp;» krouet e Skolaj Bro-C’hall (*Collège de France*). Daou vloaz goude e teuas de vezañ ezel eus an Akademiezh gant skoazell tud ouiziek illur evel Gaston Paris hag Alexandre Bertrand, a roas o faeroniezh dezhañ. Degemeret e voe e-barzh ar Société nationale des Antiquaires de France, a oa bet diazezet e 1805 dindan an anv *Académie celtique*, ha kalz a skridoù a gasas dezhi da embann en he *Bulletin*.
E 1885 e kemeras post rener ar *[[Revue celtique]]* war-lerc’h he rener-diazezer, Henri Gaidoz (1842–1932).

Joseph Loth hag Êmile Ernault a voe e zaou ziskibl tost hag e gendalc’herien, hemañ kentañ e warlerc’hiad war ar gador-prezeg.

Trumm e varvas Henri d'Arbois de Jubainville e 1910, er prantad ma oa bet beuzet un darn vras eus Pariz.

## Eus ar brezhoneg d’ar [[yezhoù keltiek]] an [[Henamzer]]
A-drugarez da Georges Dottin e weler penaos eo bet broudet al Lorenad da studiañ lennegezh kozh Iwerzhon hag ar sevenadur keltiek. Un ugent vloaz bennak goude lennet ar Barzaz Breiz e kejas ouzh Théodore Hersart de La Villemarqué, hemañ ezel eus an Akademiezh an Enskrivadurioù hag al Lizhiri kaer ivez.
Petra bennak ma oa echu gantañ gant ar brezhoneg er mare-se e studias anezhañ dre ar skridoù nemetken. Skrivañ a reas un nebeud pennadoù war yezhadur ar brezhoneg ha reoù all war an anvioù-tud brezhonek kavet er c’hartaoù kozh, met kompren a reas e oa al lennegezh vrezhonek dibourvez a destennoù o taveañ d’ar sevenadur keltiek kozh.

Deskiñ kembraeg hag iwerzhoneg kozh a reas, ken e voe ar c'hentañ arbennigour gall war lennegezhioù Keltia. Ur c’hevandir sevenadurel e talc’h da lakaat da zivorañ.

## Ar [[Germaned|C'hermaned]] dindan beli ar Gelted a-hervez
Ma oa Henri d'Arbois de Jubainvill troet ouzh studi ar Geltiegezh, ne oa ket un arkeologour anezhañ, ul lizheregour e oa, a glaskas kompren ar c’hevredigezhioù dre ar gerioù keltiek hag alamanek a gaver e skridoù an Henamzer. Gant labourioù ar geltegourien alaman e pledas, en o zouez ar *Grammatica Celtica* savet gant Johann Kaspar Zeuss e 1853. Keltomania, da lavared eo, un deur bras evit ar Gelted a savas en Europa a-bezh.
Ma lezas koun un den gouzañvus e oa start en e vennozhioù hag e gredennoù hengounel (relijion, brogarouriezh). Levezonet gant ar spered kempred e klaskas diskouezañ dre studi ar skridoù harpet gant an arkeologiezh e oa bet araok aloubadenn ar Romaned ur seurt impalaerezh kelt en doa lakaet meuriaded german dindan e bennaotrouniezh. Arguzennoù a sache eus an douranvadurezh, da skouer, pa oa bet prouet eo keltiek kalz ar stêranvioù e Bro-Alamagn. Meneg un impalaerezh kelt kozh gant Titus-Livius ha hini dreisted milourel ar C'halianed e-keñver ar C'hermaned gant Kaesar a vroudas ar martezeadennoù-se ha ne oant ket nac'het gant an holl Alamanegerien. Darn an istorourien a asantas ma oa kendirvi-nes ar Gelted hag ar Germaned. Beteg hiziv e chom an Alamaned hag an Aostridi kalz dedennet gant istor ha buhez ar Gelted kozh.

## Al lostgêr galian-ha-roman ''-(i)acum''
Henri d'Arbois de Jubainville en deus roet brud da droidigezh al lostgêr -*acum* pe -*iacum* a gaver e meur a lec’hanv e Bro-C’hall, met treuzfurmet hag aet da vogalennoù (-*é', -*ié*, -*y*, -*ieu* hag all). Hervezañ, ar pennrann a zispak anv ar perc’henn koshañ, un den [[Galianed|galian]]-ha-[[Romaned|roman]] gant un anv [[latin]] peurvuiañ, hag al lostger a dalvezfe merk ar piaou. Pelloc’h e voe kavet ne oa ket al lostger ur merk piaou hag e c’helle ar pennrann bezañ un anv-kadarn. [[Frañsez Falc’hun]] a bouezas war ezvezañs ar penrannoù douaroniel.<br>
An deorienn a zo bet heuliet gant [[Auguste Longnon]] hag [[Albert Dauzat]], met kemmet e voe ar sell gant [[Marc Bloch]] hag embannadur tezenn an istorour Michel Roblin ([[1910]]–[[1998]]).<br>
Labourioù nevesoc'h war ar [[galianeg]] o deus kadarnaet ar martezeadennoù.

== Barnadenn dalif ==
Da lavar [[Christian-Joseph Guyonvarc'h]] ez eo levezonet speredoù ha hentennoù labour H. d'Arbois de Jubainville gant o mare, daoust dezho bezañ degaset e Bro-C'hall gwelloc'h anaoudegezh eus ar skridoù [[gwengelouriezh|gwengelouriel]] keltiek ; «&nbsp; mastaret int gant soliadelouriezh hag istoreloureizh int&nbsp;» (*entachés de positivisme et d'historicisme*) hervezañ.

== Skridoù pennañ ==
* *Études grammaticales sur les langues celtiques*
:**Première partie : Introduction, phonétique et dérivation bretonnes*, Paris, F. Vieweg, 1881.
* [https://archive.org/stream/voyagepalograph00jubagoog#page/n8/mode/2up *Voyage paléographique dans le département de l'Aube*, Troyes, Paris : Bouquot, Durant, Dumoulin, 1855, disponible en ligne].
* *Histoire des ducs et comtes de Champagne depuis le  jusqu'à la fin du XIe*, 8 vols. (1859-69)
* *Répertoire archéologique du département de l'Aube rédigé sous les auspices de la Société d'agriculture, sciences et belles-lettres du département...*, Paris, imprimerie impériale, 1861.
* *Étude sur la déclinaison des noms propres dans la langue franque à l'époque mérovingienne* (1870)
* *Les Premiers Habitants d'Europe* (1877),
** avec une reprise et une seconde édition en 2 volumes (1889 ; 1894)
* *Les Intendants de Champagne* (1880)
* *Les Noms gaulois chez César et Hirtius De bello gallico* (1891, [[s:Les Noms gaulois chez César et Hirtius De bello gallico|sur Wikisource]])
* *Recherches sur l'origine de la propriété foncière et des noms de lieux habités en France (période celtique et période romaine)*, avec la collaboration de [[Georges Dottin]], éd. Ernest Thorin, Paris, 1890 ; in-8°, <small>XXXI</small>-703 p.
* *L'Épopée celtique en Irlande* (1892). Traduit en anglais sous le titre *Irish Mythological Cycle* par R. I. Best.
* *Études de droit celtique* (1895) avec la collaboration de [[Paul Collinet]].
* *Les Principaux Auteurs de l'Antiquité à consulter sur l'histoire des Celtes* (1902)
* *Cours de littérature celtique* (collectif, 12 volumes, 1883-1902) [http://tradition-celtique.blogspot.fr/]
** Sur [[Wikisource]] : 
** [[s:Livre:Arbois de Jubainville - Cours de littérature celtique, tome 1.djvu|tome 1]] [https://archive.org/details/coursdelittrat01arbo], *Introduction à l'étude de la littérature celtique*, 1883
** [[s:Livre:Arbois de Jubainville - Cours de littérature celtique, tome 2.djvu|tome 2]], *Le cycle mythologique irlandais et la mythologie celtique*, 1884 
** [[s:Livre:Arbois de Jubainville, Loth - Cours de littérature celtique, tome 3.djvu|tome 3]], *Les Mabinogion, contes gallois*, trad. [[Joseph Loth]], t. 1, 1889 
** [[s:Livre:Arbois de Jubainville, Loth - Cours de littérature celtique, tome 4.djvu|tome 4]], *Les Mabinogion, contes gallois*, trad. Joseph Loth, t. 2 (1889)
** [[s:Livre:Arbois de Jubainville - Cours de littérature celtique, tome 5.djvu|tome 5]] [https://fr.wikisource.org/w/index.php?title=Fichier:Jubainville_-_Cours_de_litt%C3%A9rature_celtique,_tome_5,_1892.djvu&page=9] [https://commons.wikimedia.org/w/index.php?title=File:Jubainville_-_Cours_de_litt%C3%A9rature_celtique,_tome_5,_1892.djvu&page=4], *L'épopée celtique en Irlande*
** [[s:Livre:Arbois de Jubainville - Cours de littérature celtique, tome 6.djvu|tome 6]] [https://archive.org/details/coursdelittrat06arbo], *La civilisation des Celtes et celle de l'épopée homérique*
** tome 7 [https://archive.org/details/coursdelittrat07arbo] : *Études sur le droit celtique*, 1895
** tome 8 [https://archive.org/details/coursdelittrat08arbo] : *Études sur le droit celtique*, 1895
** [[s:Livre:Arbois de Jubainville, Loth - Cours de littérature celtique, tome 9.djvu|tome 9]], [https://archive.org/details/lamtriquegallo01loth], *Introduction au 'Livre noir de Carmarthen et aux vieux poèmes gallois. Tome premier : La métrique galloise depuis les plus anciens textes jusqu'à nos jours.* (par [[Joseph Loth]]), 1900
** [[s:Livre:Arbois de Jubainville, Loth - Cours de littérature celtique, tome 10.djvu|tome 10]], [https://archive.org/stream/p1lamtriquegallo02loth#page/n6/mode/1up], *La métrique galloise du . Première partie : Laisses et strophes ; Cynghanedd vocalique* (par Joseph Loth), 1901
** [[s:Livre:Arbois de Jubainville, Loth - Cours de littérature celtique, tome 11.djvu|tome 11]], [https://archive.org/stream/coursdelittrat11arbo#page/n10/mode/1up], *La métrique galloise du . Deuxième partie : Cynghanedd consonantique ; rythme ; métrique bretonne-armoricaine, cornique, irlandaise : origines et traits caractéristiques de la métrique celtique*, par Joseph Loth, 1902
** [[s:Livre:Arbois de Jubainville - Cours de littérature celtique, tome 12.djvu|tome 12]] [https://archive.org/stream/coursdelittrat12arbo#page/n10/mode/1up], *Principaux auteurs de l'Antiquité à consulter sur l'histoire des Celtes depuis les temps les plus anciens jusqu'au règne de Théodose Ier. Essai chronologique*, 1902.
** Sur [[Projet Gutenberg]] (epub, kindle...) : [http://www.gutenberg.org/ebooks/50718 tome 2].

== Straedoù anvet diwarnañ ==
* *Rue d'Arbois-de-Jubainville* e [[Bar-sur-Aube]] (Aube)
* *Rue d'Arbois-de-Jubainville* e [[Troyes]] (Aube)

== Levrlennadur ==
* Henri d’Arbois, Unité primitive des Italo-Celtes ; relations des Germains avec l’Empire celtique antérieurement au secondd siècle avant notre ère, Académies des Inscriptions et Belles-Lettres, 1885, p. p.&nbsp;316-25 (Comptes rendus, 13)
* Henri d’Arbois, Les témoignages linguistiques de la civilisation communes aux Celtes et aux Germains pendant le Ve et le I332Vème siècle avant JC, In : Revue archéologique, n° 17, 1891, p. p.&nbsp;183-217.
* Bernard Mees Linguistics and nationalism: Henry d'Arbois de Jubainville and cultural hegemony
* Edmond Pottier, [[Émile Levasseur]], [[René Cagnat]], [[Paul Durrieu]], « Nécrologie — Henri d'Arbois de Jubainville », in *Bibliothèque de l'école des chartes*, 1910, tome 71, .
* [[Gérard Taverdet]], « Les théories de d’Arbois de Jubainville en France au début du  » in *Actes du Congrès ICOS (Pise 2005)*, p.&nbsp;801 et suiv.

== Gwelit ivez ==
* [https://fr.wikisource.org/wiki/Auteur:Henri_d%E2%80%99Arbois_de_Jubainville *Wikisource'']

## Notennoù