open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Mic'hail Tal

**Mic'hail Nec'hemyevitch Tal** (e latveg *Mihails Tāls* hag e ruseg *Михаил Нехемиевич Тал*) a zo bet ganet d'an 9 a viz Du 1936 e Rīga (Latvia) ha marvet d'an 28 a viz Mezheven 1992 e Moskov (Rusia).

Meurc'hoarier echedoù latviat ha soviedat, eizhvet kampion ar bed.

E 1960, p'edo 24 bloaz, e voe trec'h war Mikhail Botvinnik er match a lakaas anezhañ kampion ar bed, an hini yaouankañ betek neuze.

E 1979 e voe kentañ a-gevret gant Anatolij Karpov e "Tournamant ar Stered" e Montreal (Kanada), gant partiennoù brav-tre a-enep d'ar c'hrenvañ mistri ag ar prantad.

## Oberennoù skrivet
* Mikhail Tal, *The Life and Games of Mikhail Tal*, Cadogan, 1997, ISBN 1-85744-202-4;
* Mikhail Tal hag Iakov Damsky, *Attack with Mikhail Tal*, ISBN 1-85744-043-9;
* Mikhail Tal, *Tal-[[Mic'hail Botvinnik|Botvinnik]], 1960*, ISBN 1-888690-08-9.

## Levrioù diwar e benn
* Peter Clarke, *Mikhail Tal’s Best Games of Chess: 1951 - 1960*, Embannadurioù Bell & Sons, 1961;
* Bernard Cafferty, *Tal’s 100 Best Games: 1961 - 1973*, Embannadurioù Batsford, 1975;
* Joe Gallagher, *The Magic of Mikhail Tal*; 
* Hilary Thomas, *The Complete Games of Mikhail Tal*, Embannadurioù Batsford, 1979 hand 1980.
* Alexander Koblenz, *Mikhail Tal: Los años de lucha callejera*, Embannadurioù Elk and Ruby.

## Liammoù diavaez
* Partiennoù Tal
* 85 lec'hiadenn en e bartiennoù (e saozneg)
Vasily Smyslov

**Vasily Vasiliyevich Smyslov** (Васи́лий Васи́льевич Смысло́в) a zo bet ganet d'ar 24 Meurzh 1921 e Moskov ha marvet d'ar 27 Meurzh 2010 e Moskov.
P'edo 6 vloaz e teskas c'hoari an echedoù gant e dad, ur c'hoarier ag an dibab.

Kampion Moskov e voe p'edo 17 vloaz.

Kanour ha mestrc'hoarier echedoù rusian ha soviedat.

Kampion ar bed e voe e 1957 hag e 1958.

## Oberennoù skrivet

* Vasily Smyslov, *Smyslov's 125 Selected Games*, Everyman Chess, 1995;
* Vasily Smyslov, *Endgame Virtuoso*, Cadogan, 1997;
* Grigory Levenfish ha Vasily Smyslov, *Rook Endings*, Batsford Edition, 1971;
* Vasily Smyslov, *Smyslov's Best Games, Volume 1: 1935–1957*, Moravian Chess Publishing House, 2003; 
* Vasily Smyslov, *Smyslov's Best Games, Volume 2: 1958–1995*, Moravian Chess Publishing House, 2003.

## Daveoù



## Liammoù diavaez

* Partiennoù Smyslov (1)
* Partiennoù Smyslov (2)
* Pennad-kaoz gant Vassily Smyslov
* Studiadennoù gant Vassily Smyslov
Tigran Petrosian

**Tigran Vartanovitch Petrosian** (armenieg: Տիգրան Վարդանի Պետրոսյան, stumm rusek:Тигран Вартанович Петросян), armeniat diouzh orinoù e familh, bet ganet d'ar 17 a viz Mezheven 1929 e Tbilisi, Jorjia, Unaniezh Soviedel, marvet d'an 13 a viz Eost 1984 e Moskov.

Mestrc'hoarier echedoù armeniat. E zisoc'hoù en tournamantoù bep tri bloaz evit gouzout piv a c'hoario a-enep da gampion ar bed a ziskouezas e rae araokadennoù buan:
* 5vet e Zürich e 1953; 
* 3vet en Amsterdam e 1956;
* 3vet e Yougoslavia e 1959;
* 1añ e Curaçao e 1962.

E 1963, trec'hiñ a reas Mikhail Botvinnik gant an disoc'h 12,5/9,5 ha dont a reas da vout kampion ar bed.

Petrosian a zifennas hag a viras e didl e 1966 a-enep da Voris Spassky : 12,5/11,5. E 1969 avat e kollas e didl a-enep da Voris Spassky: 12,5/10,5.

Roet eo bet e anv da daou zigoradur:

* **Digoradur Petrosian eus Difenn Indian ar Roue**:

1. d4 Mf6

2. c4 g6

3. Mc3 Bg7

4. e4 d6

5. Mf3 O-O

6. Be2 e5

7. d5

* **Digoradur Petrosian eus Difenn Indian ar Rouanez**:

1. d4 Mf6

2. c4 e6

3. Mf3 b6

4. a3.

## Liammoù diavaez

* Partiennoù Petrosian
* Kudennoù diwar e bartiennoù
Boris Spassky

**Boris Vasilyevitch Spassky** (e rusianeg: Борис Васильевич Спасский), bet ganet d'an 30 a viz Genver 1937 e Leningrad (Sant-Peterbourg bremañ), ha marvet d'ar 27 a viz C'hwevrer 2025, a oa ur mestrc'hoarier echedoù soviedat-gall, 10 kampion ar bed etre 1969 ha 1972. Brudet eo ivez evit e vatch a-enep ar c'hoarier stadunanat Bobby Fischer e 1972.

## Liammoù diavaez
*  Fichenn FIDE
* Partiennoù Spassky
* E bartiennoù e Chessgames
*  Lec'hiadennoù a-bouez en e bartiennoù

## Daveennoù
Aleksandr Babourin

**Aleksandr Babourin** (pe Alex, pe Alexandar c'hoazh) a zo bet ganet d'an 19 C'hwevrer 1967 e Gorkiy, Rusia (Unaniezh Soviedel).

Ur c'hoarier echedoù rusian-iwerzhonat eo, o vevañ e Dulenn (Iwerzhon) abaoe 1993. Penngazetennour eus ar gazetenn echedoù dre bostel *[[Chess Today]]* eo bet etre he c’hrouidigezh e 2000 ha fin he embann e 2020.

Mestr-meur (GM) eo abaoe 1996, Mestr Etreboadel (IM) abaoe 1990, 
Tredeog FIDE abaoe 2020.

Here 2025: 2 365 eo e renk Elo *Standard* , 2 402 e renk Elo *Fonnapl* ha 2 485 e renk Elo *Luc’hedenn*ñ, 2 600 eo e renk Elo *Standard* uhelañ, bet tizhet e miz Genver 1998.
## Kevezadegoù
### [[Kampionad iwerzhonat an echedoù]]
Trec'h e voe e 2008 hag e 2023.
### Kib ''John Bolger'' e [[Dulenn]]
Trec'h e voe 4/5 goude an dirampoiñ.
### [[Olimpiadoù echedoù]]
C'hoari a reas ouzh an dablezenn gentañ e skipailh Iwerzhon e seizh Olimpiad :
* e 1996, en 32 Olimpiad e Yerevan (Armenia),
* e 2000, er 34 Olimpiad en Istanbul (Turkia),
* e 2002, er 35 Olimpiad e Bled (Slovenia), 
* e 2004, er 36 Olimpiad e Calvià (Spagn),
* e 2006, er 37 Olimpiad e Torino (Italia),
* e 2008, en 38 Olimpiad e Dresden (Alamagn),
* e 2014, er 41 Olimpiad e Tromsø (Norvegia).

## Notennoù

## Liammoù diavaez
*E bajenn e ''Grandmaster Square''
*A-zivout e levr ''Winning Pawn Structures'' 
*E gazetenn ''Chess Today''
*E fichenn e Chessgames 
*E fichenn FIDE
Goteg Krimea

**Goteg Krimea** a oa ur yezh c’hermanek a veze komzet e kreisteiz Krimea, moarvat war-dro Mangup, betek an  kantved.

Anavezet eo dre ul lizher gant Ogier de Busbeq, ur c'hannad eus Flandrez a weladennas ar rannvro e-pad ar  kantved. Ennañ e kaver pevar-ugent ger hag un nebeud frazennoù berr.

Gresian e oa kelaouer Busbeq ha n'eur ket sur penaos e veze distaget ar gerioù a ro deomp, met un darn anezho a seblant bezañ gotek. Da skouer e *ada* (vi) ar [jj] germanek a oa bet kreñvaet e [d], ur fiñvadenn na vez kavet nemet e yezhoù germanek ar reter.

## Liammoù diavaez (e saozneg)

* Gothic vocabulary
* Gothic grammar
* lizher Busbeq, e Latin

## Gwelet ivez

Burgondeg
Goted
Yezhoù germanek
Elizabeth Shaughnessy

**Elizabeth Shaughnessy** a zo bet ganet e 1937.

Ur c'hoarierez echedoù iwerzhonat eo, bet o vevañ e Berkeley, Kalifornia, SUA e-pad tremen 30 vloaz.

1 602 eo he renk Elo *Standard* diwezhañ.

Renourez eo bet eus **Berkeley Chess School** (Skol Echedoù Berkeley) e-lec'h ma vez kelennet an echedoù hag aozet kampoù hañv. Div wezh e voe dilennet da burev ar skol.
## Kevezadegoù
### [[Kampionad iwerzhonat an echedoù]]
Trec'h e voe e miz Meurzh 1970 e Dulenn, (6). 
### [[Olimpiadoù echedoù|Olimpiadoù ar Maouezi]]
C'hoari a reas e skipailh Iwerzhon e 1969 e 4 Olimpiad ar Maouezi e Lublin (Polonia), (+0, =1, -8).
## Notennoù

## Liammoù diavaez
* He fichenn FIDE
Jonathan Tisdall

**Jonathan D. Tisdall** a zo bet ganet d'an 26 a viz Eost 1958 e Buffalo (SUA).

Kazetennour *free-lance* o labourat evit "Reuters" pa vez degouezioù meur en echedoù ha c'hoarier echedoù.

Keodedad eus SUA, dont a reas da vout iwerzhonat goude ha norvegian war-lerc'h. Iwerzhonat eo e dad ha japanez eo e vamm.

Mestr-meur (GM) eo abaoe 1993, Mestr Etrebroadel abaoe 1981, Gourdoner FIDE *Senior* abaoe 2016.

Here 2025: 2 370 eo e renk Elo *Standard*, 2 515 eo e renk Elo *Standard* uhelañ, bet tizhet e miz Gouhere 1996.

## Kevezadegoù
### [[Kampionad norvegiat an echedoù]]
Trec'h e voe e 1987, e 1991 hag e 1995.
## Oberennoù skrivet
* Jonathan Tisdall, *Improve Your Chess Now*, Everyman Publishers, 1997, 224 pajenn. ISBN 1857441567. 
* Yasser Seirawan ha Jonathan Tisdall, *Cinco Coroas*, Nobel, 2004, ISBN 8573933100.
* Jonathan Tisdall, "Magnus Carlsen: A Life in Pictures", New in Chess. 160 pajenn. .
## Notennoù

## Liammoù diavaez
* E fichenn FIDE
* Buhezskrid
* C'hoari Jonathan Tisdall
* Tournamant SUA evit Jonathan Tisdall
Ruy López de Segura

**Ruy López de Segura** a zo bet ganet e Zafra, nepell eus Badajoz (Spagn), e 1530 ha marvet e 1580.

Beleg katolik, mestrc'hoarier ha skrivagner echedoù spagnol.

E Salamanca edo o vevañ hag o studiañ.

E 1560, mont a reas da Roma evit c'hoari: gounid a reas e holl bartiennoù.

Gantañ e voe skrivet unan ag al levrioù kentañ a-zivout an echedoù : *Libro de la invención liberal y arte del juego del Axedrez*, bet embannet en Alcalá de Henares (Spagn) e 1561. Kentañ kampion ar bed a raer outañ.

## Digoradur '''Ruy López''' (pe ''Digoradur spagnol'')

1.e4 e5

2.Mf3 Mc6

3.Fb5

## Ur bartienn

* Ruy López - Leonardo, Madrid, 1575:

1.e4 e5

2.f4 d6

3.Fc4 c6

4.Mf3 Fg4

5.fxe5 dxe5

6.Fxf7+ Rxf7

7.Mxe5+ Re8

8.Dxg4 Mf6

9.De6+ De7

10.Dc8+ Dd8

11.Dxd8+ Rxd8

12.Mf7+ 1-0

## Oberenn skrivet

* Ruy López de Segura, *Libro de la invención liberal y arte del juego del Axedrez*, 1561.

## Liamm diavaez

*E bartiennoù e Chessgames
Henant-Bihan

**Henant-Bihan** a zo ur gumun eus Bro Sant-Brieg e kanton Matignon, e departamant Aodoù-an-Arvor, e Hanternoz Breizh.
## Douaroniezh
## Anv
* Erwan Vallerie ː **Henantbian**, 1139; **Henan**, 1163; **Henant Bihan**, 1187; **Heenant**, 1205; **Henan Bian**, 1209; **Henant Bihen**, 1244; **Henant Bihan**, 1407; **Henantbihan**, 1429; **Henanlt Bihen**, 1516
## Ardamezioù
*En aour e wifrell en glazur karget gant ur groaz eoriet en gul hebiaet gant div tañvouezenn en aour ha gant ur skourrig olivez geotet frouezhek en gul; ar wifrell heuliet gant div brizhenn gin-ermininig en gul, a hini ouzh dehoù o skouran un daol-vaen en sabel, an hini ouzh kleiz skoret gant ur gazeg ouzh kleiz gant e eubel en gwirion*
## Istor
### 
#### [[Brezel-bed kentañ]]
* Mervel a reas 93 gwaz abalamour d'ar brezel hervez monumant ar re varv, da lavaret eo 5,07 % ag ar boblañs hervez an niveradeg bet graet e 1911; tri anezhe a voe lazhet e Belgia d’an 22 a viz Eost 1914: daou e Tamines, soudarded e oant en 2vet Rujumant Troadegiezh, an hini all, soudard en 1añ Rujumant Troadegiezh Trevadennel, a varvas e Rossignol.
#### [[Eil brezel-bed]]
* Mervel a reas unnek den ag ar gumun abalamour d'ar brezel.
## Brezhoneg
* 12,0 % eus anvioù-lecʼh ar gumun a zo brezhonek.

## Monumantoù ha traoù heverk

BoezingeBretonedTaol-vaen.jpg|An daol-vaen.

* E Boezinge (Flandrez Belgia) e voe staliet un daol-vaen eus Henant-Bihan evit enoriñ ar Vretoned marvet eno e-kerzh ar Brezel-bed kentañ.
* Monumant ar re varv e-tal an iliz katolik, luc’hskeudenn. Dioueliet e voe d’an 23 a viz Meurzh 1924.
* Plakennoù  ar re varv (1914-1918 ha 1939-1945) en iliz katolik, luc’hskeudenn

Hénanbihen 22 Église 2007.jpg|Diavaez an iliz katolik.
Hénanbihen église.jpg|Nev ha keur an iliz katolik.

* Iliz katolik *sant Nikolaz ha Sant Gwilherm*.

Hénanbihen - Château de La Villehelleux - AD22 - 16FI1739.jpg|"La Villehelleux".
Château de la Guérande.jpg|"La Guérande".

* Kastelloù "La Villehelleux" ha "La Guérande".

## Emdroadur ar boblañs 1962-2006

## Melestradurezh
## Tud
* Auffray de Lescoët de la Guérande, pennprokulor ouzh Kambr ar C'hontoù Breizh e 1595.
### Ardamezeg ar familhoù

## Liammoù diavaez
* Henant-Bihan war al lec'hienn Geobreizh
## Notennoù ha daveoù
Lemneg

Al **lemneg** a zo yezh un enskrivadur kavet war un maen-sonn eus ar  en enez Lemnos (Gres). Skrivet e oa en un eilstumm eus skritur gresianeg ar c'hornôg, met seblantout a ra bezañ tost ouzh an etruskeg hag an eteokiprenezeg

## Testennoù

Anavezout a reomp dreist-holl al lemneg dre un enskrivadur kavet e Kaminia e 1885 hag a oa bet talvoudekaet da sevel moger un iliz. Ne c'hell ket bezañ nevezoc'h eget ar  kantved p'eo bet aloubet an enezenn gant Temistokl e 510 kent Jezuz-Krist. Warnañ e weler hantergorf un den hag un destenn skivet en ur skrid tost a-walc'h ouzh hini an etrusked.

:a-raok:
::A.1. hulaieš:naφuθ:šiaši
::A.2. maraš:mav
::A.3. sialχveiš:aviš
::A.4. evisθu:šerunaiθ
::A.5. šivai
::A.6. aker:tavaršiu
::A.7. vanalasial:šerunai:murinaic

:kostez:
::B.1. hulaieši:φukiasiale:šerunaiθ:evisθu:tuveruna
::B.2. rum:haraliu:šivai:eptešiu:arai:tiš:φuke
::B.3. šivai:aviš:sialχviš:marašm:aviš:aumai

Disklaer eo ar ster met seblout a ra ez eo ur skrid-bez. Kavet e oa bet un nebeud enskrivadurioù berr skrivet war tammoù priaj. Re verr da vezañ talvoudus int.

## Liammoù diavaez

***(saozneg)**Ur bajenn a-zivout an enskrivadur lemneg

## Gwelet ivez
*Etruskeg
*Yezhoù tireniek
*hengipreg
*hengreteg
Yezhoù tireniek

Kinniget a oa bet ar **familh-yezhoù tireniek** gant ar yezhoniour Helmut Rix (1998) da zisplegañ an heñvelderioù etre etruskeg, lemneg ha reteg. Hervezañ, ar yezhoù-se a vije deuet kemm etrezo war-dro 1000 kent Jezuz-Krist.

Aet da get e oa ar familh-yezhoù da get war-dro an 3e kantvet kent Jezuz-Krist e-barzh inizi mor Egaios ha war-dro ar 1añ kantved (goude Jezuz-Krist) en Italia.

## Roll ar yezhoù tireniek
* Etruskeg
* Lemneg
* Reteg

### Yezhoù a c'hellfe bezañ kar d'ar familh direniek
* Hengipreg
* Hengreteg
* Rakgresianeg
Aleksandr Wojtkiewicz

**Aleksandr Wojtkiewicz** a zo bet ganet d'ar 15 a viz Genver 1963 e Riga, kêr-benn Latvia (Unaniezh Soviedel) ha marvet d'ar 14 a viz Gouere 2006 e Baltimore (SUA).

Mestrc'hoarier ha kelennour echedoù latviat, soviedat ha poloniat, oberiant kenañ.

Mestr meur e oa deuet da vout p'edo 15 vloaz.

Nac'h a reas gober e goñje ha tremen a reas daou vloaz en toull-bac'h. Da Bolonia ez eas da vevañ p'edo 24 bloaz. Eno e stourmas evit difenn gwirioù mab-den. Broadet poloniat, div wezh e voe kampion Polonia. Mont a reas da chom da SUA.

## Liammoù diavaez (e [[saozneg]])
* Pennad a-zivout e vuhez
* E berzh e tournamantoù SUA
* E fichenn FIDE
* E c'hoari
* Un nebeud partiennoù
Henant-Sal

**Henant-Sal** a zo ur gumun eus Bro Sant-Brieg e kanton Lambal, e departamant Aodoù-an-Arvor, e Hanternoz Breizh.
## Douaroniezh
## Istor
### 
#### [[Brezel-bed kentañ]]
* Mervel a reas 56 gwaz abalamour d'ar brezel hervez monumant ar re varv, da lavaret eo 4,57 % ag ar boblañs hervez an niveradeg bet graet e 1911.
#### [[Eil brezel-bed]]
* Mervel a reas dek den ag ar gumun abalamour d'ar brezel.
## Brezhoneg
* 10,8 % eus anvioù-lecʼh ar gumun a zo brezhonek.

## Monumantoù ha traoù heverk

Hénansal - Méfaits de la foudre dans la nuit du 2 au 3 juillet 1912 - AD22 - 16FI1748.jpg|An iliz katolik, foeltret en noz etre an 2 hag an 3 a viz Gouhere 1932.
Croix henansal 2.png|Ar groaz.

* Iliz katolik *Sant Pêr ha Sant Yann-Vadezour*.
* Kroaz ar vered, 
* Monumant ar re varv e-tal an iliz katolik, luc’hskeudenn.
* Taolenn ar re varv (1914-1918) en iliz katolik, luc’hskeudenn.

## Emdroadur ar boblañs 1962-2006

## Melestradurezh
## Tud
## Liammoù diavaez
* Henant-Sal war al lec'hienn Geobreizh
## Notennoù ha daveoù
Howard Staunton

**Howard Staunton**, bet ganet e miz Ebrel 1810 e Londrez (Breizh-Veur) hervez lod, e kontelezh Westmorland hervezañ, ha marvet d'an 22 a viz Mezheven 1874 e Londrez, a oa ur Mestr-c'hoarier ha kazetenner echedoù saoz ag an .

Dianav a-walc'h e chom e vuhez a-raok ma teuas da vout ur c'hoarier echedoù brudet. Hervezañ e oa bet ganet e Westmorland eus un tad anvet William. Paour e oa, ne reas ket a studioù pa oa yaouank. Hervezañ c'hoazh e reas c'hoariva pa oa yaouank, c'hoariet *Lorenzo* gantañ er pezh *The Merchant of Venice* bet skrivet gant William Shakespeare.

Gwellañ c'hoarier ar bed e voe adalek 1843 betek 1851 ha kampion ar bed (diofisiel). en enor dezhañ ez eo bet anvet *Staunton* ar pezhioù echedoù bet treset gant Nathaniel Cook e 1842, hag a zo ofisiel en tournamantoù er bed a-bezh.
Skrivañ a reas pennadoù a-zivout an echedoù en *New Court Gazette*, renet gant N. Cook, adalek 1840 hag er *British Miscellany* ; gantañ e voe krouet ar gazetenn *Chess Player's Chronicle*.

Brudet eo ivez Howard Staunton evit bout embannet oberennoù klok William Shakespeare gant notennoù. Diamzeriet eo e labourioù hervez an arbennigourion war Shakespeare a-vremañ.

Mervel a reas a-daol-trumm en e levraoueg p'edo o pleustriñ war ul levr nevez.

## Oberennoù skrivet

* *The Chess-Player's Handbook*, 1847, gant meur ag adembannadur betek 1993
* *The Chess-Player's Companion*, 1849
* *The Chess Tournament* (a-zivout Tournamant Londrez 1851), 1852
* *Chess Praxis*, 1860
* *Facsimile a folio Shakespeare 1623*, 1864
* *Facsimile a Much Ado about Nothing*, diwar embannadur 1600, 1864
* *Great Schools of England*, 1865
* *Unsuspected Corruptions of Shakespeare's text*, heuliad pennadoù en *Athenaeum* adalek 1872
* *Chess: Theory and Practice*, embannet goude e varv gant R.B. Wormald, 1876

## Levrlennadur
* Raymond Dennis Keene ha Richard N. Coles, *Howard Staunton, the English world chess champion*, British Chess Magazine, 1976 

## Liammoù diavaez
*  ''The House of Staunton''
*  Kudennoù echedoù gant H. Staunton
*  ''The Chess Player's Handbook: A Popular and Scientific Introduction to the Game of Chess''
*  ''The Blue Book of Chess''
Hengoad

**Hengoad** a oa ur gumun eus Bro-Dreger e kanton Landreger, e departamant Aodoù-an-Arvor, e hanternoz Breizh.
## Douaroniezh
* War lez gwazh-dour Bizien emañ Hengoad.
Hengoat. Carte. Le Diuzet.jpg|Kartenn An Diuzet


Kumunioù amezek :
* Peurid ar Roc'h
* Trogeri
* Pouldouran
* Pleuveur-Gaoter
* Planiel
* Pleuzal

## Anv
***Par. de Hengoet***, 1330

***Hennegouet***, 1371

***Hengouet***, 1380, 1450, 1486

***Hengoat***, 1505

Gwelet diwar : *Hen* = kozh + *Koad*. Talvoudegezh diasur.

## Ardamezioù
*En sabel, e erez dispaket en argant* (ardamezioù ar familh Hengoad, 1427)

## Istor
### 
#### [[Brezel-bed kentañ]]
* Mervel a reas 24 gwaz abalamour d'ar brezel hervez monumant ar re varv, da lavaret eo 3,90 % ag ar boblañs hervez an niveradeg bet graet e 1911.
#### [[Eil brezel-bed]]
* Mervel a reas pemp den ag ar gumun abalamour d'ar brezel.
### kantved
* Kendeuzet e oa bet gant teir c'humun all d'ar 1 a viz Genver 2019 d'ober ur gumun nevez : Roc'h-ar-Yeodi.
## Brezhoneg
* D'an 26 a viz Genver 2010 e oa bet votet live 2 ar garta Ya d'ar brezhoneg gant kuzul-kêr ar gumun.
## Monumantoù ha traoù heverk
* Kastell Trolonk.
* Kastell Rumain.
* Iliz katolik *Sant Vaodez* (18.04.1846 / 04.1847).
* Kalvar Keringant (), bet enrollet d'an 23 a viz Du 1970.
* Monumant ar re varv er vered, luc’hskeudennoù ha kartenn-bost; e 1922 e voe savet.
## Emdroadur ar boblañs abaoe 1962

## Melestradurezh
## Tud

*Charlez-Mari Trolonk, marc'heg ar Ruvaen; bet ganet e Landreger an 30 Gwengolo 1743; letanant lestr ha marc'heg Sant-Loeiz 1778; kabiten lestr 1780. Tapet gantañ enezenn Sant-Visant (Antilhez-Vihan) war ar Saozhon ar 16 Mezheven 1779. Marvet en emgann vor d'an 10 a viz Eost 1780.
* Charlez-Gwilherm Trolonk, kont ar Ruvaen, bet ganet e Hengoad d'an 12 a viz Genver 1770; niz Charlez-Mari, ha mab d'an hini bet lazhet e Hengoad e 1791. Penn chouanted bro Lannuon war dro 1799, dindan lezañv *Pipi-Gouez*, ha *Tonnerre* (Kurun). Plegañ e reas dirak isprefeti Lannuon d'ar 5 a viz Du 1800. Er bloaz 1818, e oa marc'heg Sant-Loeiz, ha penn skouadron archerien ar roue e La Rochelle.

### Ardamezeg ar familhoù

## Hengoun

Hengoat. Bannière Lourdes 1924.gif|Banniel. Lourdes 1924
Hengoat. Tombe bois.jpg|Bez koad]]

## Gevelliñ

## Levroniezh
* Régis de Saint-Jouan : *Dictionnaire des communes du département des Côtes d'Armor. Éléments d'histoire et d'archéologie*. Conseil Général des Côtes d'Armor 1990
* Bernard Tanguy : *Dictionnaire des noms de communes, trèves et paroisses des Côtes d'Armor. Origine et signification*. ArMen - Le Chasse-Marée. 1992
* Jean Maguer : *Kanton ar Roc'h. Petite histoire du canton de La Roche-Derrien*. Impram. Lannion. 1999
## Pennadoù kar
* Ar Roc'h-Derrien, 
* Peurid-ar-Roc'h,
* Pouldouran,
* Roc'h-ar-Yeodi. 
## Liammoù diavaez

* Hengoad war al lec'hienn Geobreizh
## Notennoù ha daveoù
Mic'hail Botvinnik

**Mic'hail Moiseyevitch Botvinnik** (e ruseg: Михаи́л Моисе́евич Ботви́нник) a zo bet ganet d'ar 17 a viz Eost 1911 e Kuokkala (bremañ: Repino), nepell eus Vyborg, ha marvet d'ar 5 a viz Mae 1995 e Moskov (Rusia).

Ur c'hoarier echedoù rusian ha soviedat e oa, kampion Unaniezh Soviedel e 1931 , 1933, 1939, 1941, 1945 ha 1952.

Pevarzek vloaz e voe pa drec'has José Raúl Capablanca , kampion ar bed.

Chom a reas Botvinnik kampion ar bed adalek 1948 betek 1963 dre vras, gant un nebeud toulloù koulskoude. E 1963 e kollas e ditl a-enep da Tigran Petrosian.

En e skol e tegemeras Anatolij Karpov p'edo daouzek vloaz, met ne welas dazont ebet gant ar paotr yaouank war tachenn an echedoù; hemañ a zeuas buan da vout ar mestr yaouankañ eus an Unaniezh Soviedel koulskoude.
## '''Ar C'haradenn Botvinnik'''

## Oberenn skrivet
* Mic'hail Botvinnik, *One Hundred Selected Games*, Dover, 1961,1981 - ISBN 0-486-20620-3.
## Liammoù diavaez
* E c'hoari e Chess games
Henon

**Henon** a zo ur gumun eus kanton Pleneventer e departamant Aodoù-an-Arvor, e norzh Breizh.
## Douaroniezh
## Anv
* Erwan Vallerie ː **Henon**, 1274, 1371; **Hennon**, 1423; **Henon**, 1516.
## Ardamezioù
## Istor
### 
#### [[Brezel-bed kentañ]]
* Mervel a reas 148 gwaz abalamour d'ar brezel hervez monumant ar re varv, da lavaret eo 5,25 % ag ar boblañs hervez an niveradeg bet graet e 1911; daou anezhe a voe lazhet e Belgia d’an 22 a viz Eost 1914:  unan e Maissin, korporal e oa en 19vet Rujumant Troadegiezh, an hini all, soudard er 1añ Rujumant Troadegiezh Trevadennel, e Rossignol; pevar gwaz ag ar gumun a varvas e Langemark (Flandrez Belgia) e miz Du 1914 ha pemp gwaz all ag ar gumun a varvas e Boezinge (Flandrez Belgia) d'an 22 a viz Ebrel 1915, er 74vet Rujumant Troadegiezh Tiriadel e oant holl.

#### [[Eil brezel-bed]]
* Mervel a reas 44 den ag ar gumun abalamour d'ar brezel.
* Taget e voe strouezheg ar Salioù gant ar Alamaned d'an 9 a viz Gouhere 1944.
#### Brezelioù didrevadennañ
##### [[Brezel Indez-Sina]]
* Lazhet e voe ur gward republikan eus ar gumun  d’ar 16 a viz  Mae 1950 e Lien-Thien er Viêtnam .
##### [[Brezel Aljeria]]
* Mervel a reas ur milour e Bou Saada d'an 11 a viz Here 1959.
## Brezhoneg
* 13,5 % eus anvioù-lecʼh ar gumun a zo brezhonek.

## Monumantoù ha traoù heverk

Château de Catuelan à Hénon 02.JPG|"Catuelan".
Hénon - Ville Chaperon - AD22 - 16FI1764.jpg|"La Ville-Chaperon".
Hénon - Château du Colombier - AD22 - 16FI1752.jpg|"Le Colombier".
Manoir du Colombier à Hénon 12.JPG|Chapel kastell "Le Colombier".

* Kastelloù "Catuelan", "La Ville-Chaperon" ha "Le Colombier" gant e chapel.

Hénon-Chevet de l'église.jpg|An iliz katolik.

* Iliz katolik *Sant Pêr ha Sant Paol*.
* Monumant ar re varv e-tal an iliz katolik, luc’hskeudenn. Dioueliet e voe d’an 29 a viz Meurzh 1925.
* Plakennoù ar re varv (1914-1918) en iliz katolik, luc’hskeudenn.

## Emdroadur ar boblañs abaoe 1962

## Tud

### Ardamezeg ar familhoù

## Melestradurezh

 

## Brezhoneg
### Ar Brezoneg er Skol
* 1934-1936: ar c'huzul-kêr a savas a-du gant ar mennad skignet gant al luskad Ar Brezoneg er Skol (ABES) evit kelennadurezh ar brezhoneg er c'hentañ derez asambles gant kumunioù all eus bro-Lambal evel Andel, Maroue (e Lambal hiziv) ha Pledeliav.
## Levrlennadur
## Liammoù diavaez

*  Henon war lec'hienn Geobreizh
## Notennoù ha daveoù
Peniti-Koedrac'h

**Peniti-Koedrac'h** a oa ur gumun eus kanton Pleneventer, e departamant Aodoù-an-Arvor, e norzh Breizh.

Bodet e voe gant Peniti-Koedrac'h d'ar 1 a viz Genver 2016 d'ober ur gumun nevez: Ploheg-Peniti.
## Douaroniezh
* Emañ andon an Urn e Peniti-Koedrac'h.
## Istor
### 
#### [[Brezel-bed kentañ]]
* Mervel a reas 56 gwaz abalamour d'ar brezel hervez monumant ar re varv, da lavaret eo 6,05 % ag ar boblañs hervez an niveradeg bet graet e 1911; lazhet e voe unan anezhe e Falisolle e Belgia d’an 21 a viz Eost 1914, korporal e oa er 47vet Rujumant Troadegiezh.
#### [[Eil Brezel-bed]]
* Mervel a reas seizh den ag ar gumun abalamour d'ar brezel.
#### Brezelioù didrevadennañ
##### [[Brezel Aljeria]]
* Mervel a reas ur pennbrigadier eus ar gumun d’an 23 a viz Even 1956  .
## Brezhoneg
* 11,7 % eus anvioù-lecʼh ar gumun gozh a zo brezhonek.

## Monumantoù ha traoù heverk

L'Hermitage-Lorge - Château de Lorges - AD22 - 16FI1768.jpg|Kastell "Lorges".
L'Hermitage-Lorge - Château de Belorient - AD22 - 16FI1774.jpg|Kastell "Belorient".

* Kastelloù "Lorges" ha "Belorient".

Église_Notre-Dame_de_L'Hermitage-Lorge.jpg|An iliz katolik.

* Iliz katolik *Intron-Varia*.
* Monumant ar re varv e-tal an iliz katolik, luc’hskeudenn ha kartenn-bost . 
* Plakenn ar re varv (1914-1918) en iliz katolik, luc’hskeudenn.
* Monumant ar re varv (1939-1945), luc’hskeudenn ha kartenn-bost .

## Emdroadur ar boblañs aboe 1962

## Tud
## Melestradurezh
## Pennadoù kar
* Ploheg,
* Ploheg-Peniti.
## Liammoù diavaez

* Peniti-Koedrac'h war al lec'hienn Geobreizh
## Notennoù ha daveoù
Leponteg

Ur yezh keltiek eus skourr yezhoù keltiek ar c'hevandir eo al **leponteg**, a veze komzet gwechall e hanternoz Italia etre 700 ha 400 kent JK. Anavezet eo dre un toullad enskrivadurioù kavet en-dro da Lugano, e Suis. Gant un eilstumm eus ar skritur etruskek e rae, evel meur a yezh arall er rannvro.

Tost kenañ d'ar galianeg e oa ha gallout a rafe bezañ bet ur rannyezh anezhañ.

Aet e oa al leponteg da get war-dro ar Vvet kantved, pa oa ar C'halianed oc'h aloubiñ traonienn ar Po.

## Daveoù

*Eska, J. F. (1998). The linguistic position of Lepontic. In *Proceedings of the twenty-fourth annual meeting of the Berkeley Linguistics Society* vol. 2, Special session on Indo-European subgrouping and internal relations (February 14, 1998), ed. B. K. Bergin, M. C. Plauché, and A. C. Bailey, 2–11. Berkeley: Berkeley Linguistics Society.
*Eska, J. F., and D. E. Evans. (1993). "Continental Celtic". In *The Celtic Languages*, ed. M. J. Ball, 26–63. London: Routledge. ISBN 0-415-01035-7.
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*Tibiletti Bruno, M. G. (1978). "Ligure, leponzio e gallico". In *Popoli e civiltà dell'Italia antica* vi, *Lingue e dialetti*, ed. A. L. Prosdocimi, 129–208. Roma: Biblioteca di Storia Patria.
*Tibiletti Bruno, M. G. (1981). "Le iscrizioni celtiche d'Italia". In *I Celti d'Italia*, ed. E. Campanile, 157–207. Pisa: Giardini.
* 
* 
*
Quenya

Unan eus ar yezhoù komzet gant an Elfed e-barzh oberenn Tolkien eo ar **c'hQuenya**. Homañ a oa ar yezh implijet gant an Elfed na oan ket elfed *telerin*, elfed tizhet Valinor ganto, hag a zeue eus ur yezh koshoc'h, eldareg boutin hec'h anv, deuet eus ar c'hendieg kentañ. E-touez tri ziegezh an Elfed e rae div anezho - an noldor hag ar vanyar - gant rannyezhoù un tammig disheñvel an eil ouzh eben met pas a-walc'h da vezañ divarrek da gomprenn an eil egile. Implijet e voe ar yezh-se gant ar Valared ivez.

Ar c'h/Quenya ne oa ket ur yezh vev ken da vare an Trede Marevezh e Douar-ar-C'hreiz. Sindarin an hini a gomze darn vrasañ an Elfed tra ma rae mab-den gant ar Westron. Er skridoù ofisiel hag en anvioù-lec'h e veze implijet c'hoazh, avat, evel al latin e-pad ar Grennamzer

## Liammoù diavaez
* Quenya war Ardalambion
An Hengleuz

**An Hengleuz** a zo ur gumun eus Bro-Sant-Maloù e kanton Lanvalae, e departamant Aodoù-an-Arvor, e Hanternoz Breizh.
## Douaroniezh
## Istor
* An Hengleuz a oa e Bro-Sant-Maloù, met stag ouzh Eskopti Dol.
#### [[Brezel-bed kentañ]]
* Mervel a reas dek gwaz abalamour d'ar brezel hervez monumant ar re varv, da lavaret eo 3,22 % ag ar boblañs hervez an niveradeg bet graet e 1911.
#### [[Eil Brezel-bed]]
* Mervel a reas c'hwec'h den abalamour d'ar brezel.
## Brezhoneg
* 14,2 % eus anvioù-lecʼh ar gumun a zo brezhonek.

## Monumantoù ha traoù heverk

Le Hinglé (22) Église Saint-Barthélémy 01.JPG|An iliz katolik.

* Iliz katolik *Sant Bartolome* savet e 1847. Ne servij ket ken.

Le Hinglé (22) Monument aux morts.JPG|Ar monumant.

* Monumant ar re varv e Leurgêr ar Maerdi, luc’hskeudenn ha kartenn-bost.
* Plakennoù ar re varv (1914-1918) en iliz katolik, luc’hskeudenn.

## Emdroadur ar boblañs 1962-2006

## Melestradurezh
## Tud
## Liammoù diavaez

*  an Hengleuz war al lec'hienn Geobreizh
## Notennoù ha daveoù
Anatoliy Karpov

**Anatoliy Yevgenyevitch Karpov** (e ruseg: Анатолий Евгеньевич Карпов) a zo bet ganet d'an 23 a viz Mae 1951 e Zlatoust (Unaniezh Soviedel).

Mestrc'hoarier echedoù rusian ha soviedat, bet kampion ar bed.

Da bevar bloaz e krogas gant an echedoù. Da zaouzek vloaz e voe degemeret e skol brudet-kenañ Mikhail Botvinnik. Hemañ ne wele dazont ebet en echedoù gant ar paotr yaouank a zeuas buan da vout ar mestr yaouankañ eus an Unaniezh Soviedel a-raok bout trec'h en e gentañ tournamant etrebrodel un nebeud mizioù diwezhatoc'h. E 1967 e voe 5vet er C'hampionad Soviedel Junior; un nebeud mizioù goude e voe trec'h e Kampionad Europa. E 1969 e trec'has er C'hampionad Bed Junior gant 10 poent diwar 11. Un tammig war-lerc'h e kemeras ar 4vet plas e tournamant etrebroadel Caracas e Venezuela, o tont da vezañ ar Mestr Meur yaouankañ ag ar bed.
 
Dont a reas kampion ar bed e 1975 dre ma voe nac'het c'hoari gant Bobby Fischer. Trec'h e oa bet Karpov war Boris Spassky ha Viktor Korchnoi en tournamant prientiñ a-raok kampionad ar bed. E 1976 hag e 1981 e viras e didl a-enep da Viktor Korchnoi. E 1985 e kollas e didl kampion ar bed a-enep da Garry Kasparov.

Unan ag ar brasañ c'hoarierion ag an istor eo, dreist-holl abalamour d'e berzh en tournamantoù: 140 gwezh e teuas ar maout gantañ e tournamantoù brudet. Adalek 1978 betek 1998 en doa kemeret perzh e kement tro eus ar C'hampionad bedel FIDE. War e rollad: 1118 trec'hadenn, 287 partienn bet kollet ha 1480 partienn nul diwar un hollad a 3163 partienn bet c'hoariet. Ar renk Elo bet tizhet gantañ eo 2780.

### Oberennoù skrivet

## e [[galleg]]
* Anatoliy Karpov, *Parties choisies, 1969-1979*, ed. du progrès (Moscou), 1981
* Anatoliy Karpov, *Mes meilleures parties, mes analyses, mes commentaires*, Embannadurioù Garnier, 1982
* Anatoliy Karpov, *Des échecs à l'infini*, Embannadurioù Grasset, 1984 ;
* Anatoliy Karpov, *Comment jouer les débuts semi-fermés*, Embannadurioù A. Colin, 1992 ;
* Anatoliy Karpov, *Comment jouer les débuts semi-ouverts*, Embannadurioù A. Colin, 1992 ;
* Anatoliy Karpov, *La défense Grünfeld*, Embannadurioù A. Colin, 1992 ;
* Anatoliy Karpov, *La partie espagnole*, Embannadurioù A. Colin, 1992 ;
* Anatoliy Karpov, *La défense Pétroff - partie russe*, Embannadurioù A. Colin, 1992 ;
* Anatoliy Karpov, *Mes plus belles victoires* (1969-1994), Embannadurioù Economica, 1996 .

## e [[rusianeg]]
* А. Е. Карпов, *Сто победных партий* (100 partienn bet gounezet), Fizikoultoura i sport, 1984 ;
* А. Е. Карпов (гл. ред.), *Шахматы энциклопедический словарь* (Geriadur hollouiezegel an echedoù), Советская энциклопедия, Москва, 1990, ISBN 5-85270-005-3 .

## e [[saozneg]]
* *Chess at the top*, (1979-1984), 1984 ;
* *The closed openings in action*, Batsford, 1987 .

## Liammoù diavaez
* 60 emgav (saozneg)
* Holl e bartiennoù
* Karpov 2006
Garry Kasparov

**Garry** (pe **Garri**) **Kimovitch Kasparov** (Гарри Кимович Каспаров), anv c'hoari **Garik Kimovitch Weinstein**, a zo bet ganet d'an 13 a viz Ebrel 1963 e Bakou, kêr-benn Azerbaidjan (Unaniezh Soviedel).

Meurc'hoarier echedoù, bet kampion ar bed.

E dad a gelennas an echedoù dezhañ pa oa bihan : da c'hwec'h vloaz e teue brav gantañ dija. Goude marv e dad e 1970, Garik Weinstein a gemeras anv e vamm e 1975 (*Kasparyan* en armenieg, *Kasparov* e ruseg).

E 1985, oadet a 22 vloaz,  e teuas da vezañ kampion ar bed en e eil krogad a-enep da Anatolij Karpov. Mirout e ditl a eure e 1986, 1987 ha 1990, dalc'h-mat a-enep da Anatolij Karpov.

D'an 10 a viz C'hwevrer 1996 e kollas ur c'hrogad enep an urzhiataer stadunanat *[[Deep Blue]]* bet savet gant IBM, ar wech kentañ en Istor ma voe trec'h un ardivink war ur Mestr etrebroadel.

E 2013 en doa kuitaet Rusia da vont da SUA. E 2014 e voe deroet dezhañ ar geodedouriezh kroat ; er vro-se emañ o vevañ abaoe.

## Oberennoù skrivet
;Italianeg
* *Le mie partite*, Edizioni Prisma, 1984; 
* *Kasparov insegna gli scacchi*, Edizioni Mursia, 1985 (ISBN 88-425-1469-1) ;
* *La difesa siciliana: sistemi con …e6 e …d6* (kenlabour gant Aleksandr Nikitin), Edizioni Mursia, 1989, (ISBN 88-425-0197-2); 
*  *Sfide senza fine*, Edizioni Prisma, 1992, (ISBN 88-8058-025-6); 
* *I miei grandi predecessori - vol. 1: Da Steinitz ad Alekhine*, Edizioni Ediscere, 2003 (ISBN 88-88928-00-6); 
* *I miei grandi predecessori - vol. 2: Da Euwe a Tal*, Edizioni Ediscere, 2004 (ISBN 88-88928-04-9); 
* *I miei grandi predecessori - vol. 3: Petrosjan e Spasskij*, Edizioni Ediscere, 2005 ;
;Galleg
* *Et le fou devint roi* .
* *La vie est une partie d'échecs*, Editions JC Lattès, Paris, octobre 2007, ISBN / EAN : 9782709627719.

## Levrlennadur
*  Alexandre Nikitine, *Kasparov*, Embannadurioù Payot, Pariz, 1994 .

## Liamm diavaez

* Judit Polgar- Garry Kasparov 1-0
* Pennad buhezskrid e spagnoleg
* Garry Kasparov a gomz a-zivout e gimiad
* 75 lec'hiadenn a-bouez ag e bartiennoù
* Pennad a-zivout e gimiad

## Notennoù ha daveoù
US Konk-Kerne

An **Unvaniezh ar sportoù Konk-Kerne** (**US Konk-Kerne**), *Union sportive concarnoise* (*US Concarneau*, *USC*) ent-ofisiel e galleg, zo ur c'hlub mell-droad bet krouet d'an 11 Meurzh 1911. Jakez Piriou eo e brezidant ha gant ar C'hFA 2 (D5) emañ.

## Titloù
* Kampion DH Breizh : 1969, 2000

## Liammoù diavaez
* Lec'hienn ofisiel ar c'hlub
* Lec'hienn nann-ofisiel

----
Viktor Kortchnoy

.
**Viktor Kortchnoy** (Виктор Львович Корчной) a zo bet ganet d'an 23 a viz Meurzh 1931 e Leningrad (Unaniezh Soviedel).

Kuitaat a reas an Unaniezh Soviedel e 1976.

Mestrc'hoarier echedoù soviedat ha suis.

Gober a reas e studi war an istor e Leningrad ha tapout a reas e ziplom e 1954.

Kelennet e voe an echedoù dezhañ gant e dad pa oa seizh vloaz. E 1943 e emezelas e klub echedoù palez ar bionerioù e Leningrad. Kampion "junior" Unaniezh Soviedel e voe e 1947 ha 1948. Dont a reas da vout mestr e 1951. Dibabet e voe e 1952 evit kemer perzh e kampionad Unaniezh Soviedel. Mestr etrebroadel e teuas da vout e 1954, da lavaret eo unan eus gwellañ c'hoarerion er bed.

Pemp gwezh e voe kampion Unaniezh Soviedel, e 1960 e Leningrad da skouer. E 1976, e-pad un tournamant etrebroadel en Izelvroioù en Amsterdam e tivizas divroañ. Chomet oa e wreg hag e vab en Unaniezh Soviedel. Ar FIDE a skoazellas anezhe da gaout an aotre da zivroañ. En Izelvroioù e reas e annez da gentañ a-raok mont da Suis: e anv ar vro-mañ e kemer perzh en tournamantoù etrebroadel.

Goude e zivroañ, Kevre Soviedel an Echedoù a c'hourc'hemennas d'ar vistri soviedat nac'h kemer perzh en tournamantoù pa vefe pedet Korchnoi. Padout a reas betek 1984: asantiñ a reas dilezel en ur bartienn bet gounezet gantañ a-enep da Garry Kasparov, en eskemm da vout pedet en tournamantoù da zont gant mistri soviedat . Asantet e voe d'ar marc'had. Koll a reas Korchnoi a-enep da Garry Kasparov: 4/7.
## Liammoù diavaez
* 50 lec'hiadur a-bouez en e bartiennoù (saozneg)
Ilifav

**Ilifav** a zo ur gumun eus Bro Sant-Maloù e kanton Medrigneg, e departamant Aodoù-an-Arvor, e Hanternoz Breizh.
## Douaroniezh
## Istor
### 
#### [[Brezel-bed kentañ]]
* Mervel a reas 78 gwaz abalamour d'ar brezel hervez monumant ar re varv, da lavaret eo 5,19 % ag ar boblañs hervez an niveradeg bet graet e 1911. 
* Ur soudard bet ganet er gumun a voe fuzuilhet gant al lu gall d'ar 24 a viz Du 1914 e Senlis (Bro-C'hall), *«dilezet e bost gantañ dirak an enebour»*.
#### [[Eil Brezel-bed]]
* Mervel a reas nav den ag ar gumun abalamour d'ar brezel.
* Kemeret e voe 3 565 Lur en ti-post, gant daou ezel eus ar Rezistañs moarvat, d’ an 3 a viz Even 1944, hervez danevell sizhuniek Titouroù Hollek Sant-Brieg.
#### Brezelioù didrevadennañ
##### [[Brezel Indez-Sina]]
* Mervel a reas tri milour eus ar gumun. 
##### [[Brezel Aljeria]]
* Mervel a reas ur milour e 1958.
## Brezhoneg
* 28,7 % eus anvioù-lecʼh ar gumun a zo brezhonek.

## Monumantoù ha traoù heverk

Illifaut - Église 05.jpg|An iliz katolik.

* Iliz katolik *Sant Samzun*.
* Monumant ar re varv.

## Emdroadur ar boblañs abaoe 1962

## Melestradurezh
## Tud
### Tud bet ganet eno
* Joseph Marie Jehannet, d'an 28 a viz Eost 1888, soudard er 118vet Rujumant Troadegiezh, fuzuilhet d'ar 24 a viz Du 1914 gant al Lu gall e Senlis (Bro-C'hall), *«dilezet e bost gantañ dirak an enebour»* hervez ar varnadenn.
## Liammoù diavaez

*  Ilifav war al lec'hienn Geobreizh
## Notennoù ha daveoù
Kemper Kerfeunteun Football Klub

Ur c'hlub mell-droad bet krouet e 1905 eo **Stad Kemper** (galleg: Stade quimpérois). E DH Kevre Breizh ar vell-droad e oa e 2005.

Ur skipailh maouezed a zo ivez a zo gant eil rummad kampionnad Frañs. Abaoe 2011 eo deuet da vezañ ar **Kemper Kerfeunteun Football Klub** (galleg*: Quimper Kerfeunteun Football Club*, pe *Quimper Kerfeunteun FC* ent-berr), goude bezañ kendeuzet gant Steredenn Sportel Kerfeunteun.

## Bilañs a vloaz da vloaz
Umbrieg

Ur yezh varv komzet e Umbria eo an **umbrieg**. Ur skourr eus ar familh italek e oa ha tost a-walc'h e oa d'an {{oskeg]]. Anavezet eo dre dregont enskrivadur. An hini hirañ eo an Tabulae Iguvinae, seizh plakenn arem hag a skeudenn lidoù pagan.

Skrivet int en un eilstumm eus ar skrid etruskek.

## Skouer

*Dei Grabouie*
*orer ose persei ocre fisie pir*
*orto est*
*toteme Iouine arsmor dersecor*
*subator sent*
*pusei neip heritu.*

*Dei Grabouie*
*persei tuer perscler uaseto est*
*pesetomest peretomest*
*frosetomest daetomest*
*tuer perscler uirseto auirseto*
*uas est. . .*
Dollar

An **dollar** (aroueziet gant ar sin "$") a zo anv unanenn voneiz meur a vro, dizalc’h pe get. 
An dollar stadunanat eo an unanenn voneiz a vez implijet ar muiañ er bed.

## An unanennoù moneiz anvet ''dollar''
Friedrich Sämisch

**Friedrich (''Fritz'') Sämisch** a zo bet ganet d'an 20 a viz Gwenholon 1896 e Berlin-Charlottenburg (Alamagn) ha marvet d'an 16 a viz Eost 1975 e Berlin-Wannsee (Alamagn) .

Mestrc'hoarier echedoù alaman.

Kemer a reas an deirvet plas e tournamant Baden-Baden (1925), goude Aleksandr Alekhin hag Akiba Rubinstein, met dirak Efim Bogoljubov, Frank Marshall, Savielly Tartakower, Abram Rabinovitch, Ernst Grünfeld hag Aaron Nimzowitsch. Kentañ e voe e Vienna (1921), Dortmund ha Brno (1928), a-gevred gant Richárd Réti ar wezh-mañ. Eilvet e voe e Berlin (1927) hag adarre e Berlin e 1928, a-gevred gant Efim Bogoljubov hag Aaron Nimzowitsch.

## Liamm diavaez

* E fichenn e Chessgames
Kerborzh

**Kerborzh** (distaget: ) a zo ur gumun eus Bro-Dreger e kanton Landreger, e departamant Aodoù-an-Arvor, e hanternoz Breizh. Lec'hiet eo e gourenez Lezardrev.
## Douaroniezh
* War lez reter genoù ar Yeodi emañ  Kerborzh.
* Kumunioù amezek : Tredarzeg, Pleuvihan, Pleuveur-Gaoter.
* Enez ar Yar.

## Anv
B. Tanguy : **Cap. seu eccl. beatissimae Mariae de Kerportz**, 1546 **Kerpors**, 1778.
An anv ne zeu ket diouzh ur porzh mor, mes diouzh porzh ur c'hastell.
## Brezhoneg
### Ar Brezoneg er Skol
* 1934-1936: ar c'huzul-kêr a savas a-du gant ar mennad skignet gant al luskad Ar Brezoneg er Skol (ABES) evit kelennadurezh ar brezhoneg er skol.
## Istor
Un trev eus Pleuvihan e oa Kerborzh, betek an 17 Mae 1856.
* 20 Gwengolo 1546 : beniget eo chapel Kerborzh.
* 25 C'hwevrer 1851 : parrez nevez Kerborzh a zo distaget diouzh hini Pleuvihan
* 17 Mae 1856 : kumunn Kerborzh a zo distaget diouzh hini Pleuvihan
* 26 Mae 1859 : beniget eo maen kentañ en iliz *Itron Varia an Nec'h* Kerborzh
* 15 Mezheven 1864, beniget eo iliz *Itron Varia an Nerc'h*
### 
#### [[Brezel-bed kentañ]]
* Mervel a reas 30 gwaz abalamour d'ar brezel hervez monumant ar re varv, da lavaret eo 4,03 % ag ar boblañs hervez an niveradeg bet graet e 1911.
#### [[Eil Brezel-bed]]
* D'an 31 a viz Kerzu 1943 e kouezhas un nijerez *[[B-17|B-17 F]]* (marilhet 42-31179 ha kodet DS-B) eus aerlu ar Stadoù-Unanet (*[[United States Army Air Forces]]*) e Bellevue e Kerborzh.
* Mervel a reas c'hwec'h den eus ar gumun abalamour d'ar brezel.
### Brezelioù didrevadennañ
* Mervel a reas ur martolod eus ar gumun d’ar 6 a viz Kerzu 1947 e Can Gioc e Kochinsina er Viêtnam.
## Monumantoù ha traoù heverk

Men-ar-Rumpet, panoramique du versant Ouest.JPG|An alez-toet.

* Alez-toet, ha kromlec'h *Maen-ar-Romped.* Enrollet d'an 23 a viz Genver 1957. 
* Stal brikennerezh Enez-Yar (Amzer an houarn).

Eglise Kerbors 1.jpg|An iliz katolik ha monumant ar re varv.

* Gwechal chapel, hirie Iliz katolik *Itron-Varia an Erc'h*.
* Milin-avel ar Maerdi (1574).

Manoir de Kerhos - Bâtiment est.JPG|Maner Kerc'hozh.

* Maner Kerc'hozh (XVIvet-XVIIvet). Enrollet d'an 21 a viz Genver 1983.
* Maner Keraliou (In hanter ).
* Maner Treozel-Vras .
* Maner Maez-Uhel .
* Maner Treozel-Bihan (dibenn an ).
* Chapel *Sant Albin* (1752).
* Monumant ar re varv e-tal an iliz katolik, luc’hskeudenn.
* Monumant an nijourion SUAat bet savet e 2008, luc’hskeudenn.
* Lez ar Yeodi : enrollet d'an 10 a viz Du 1965.
## Emdroadur ar boblañs abaoe 1962

## Melestradurezh
## Tud
## Levroniezh
## Liammoù diavaez

* Kerborzh war lec'hienn Geobreizh
* Kantik da itron Varia Gerborzh
## Notennoù ha daveoù
Kerfod

**Kerfod** a zo ur gumun eus Breizh e Bro-Oueloù e kanton Pempoull, e departamant Aodoù-an-Arvor, e hanternoz Breizh.
## Douaroniezh
## Istor
### 
* E 1850 e teuas Kerfod da vezañ ur barrez distag diouzh Eviaz.
* Krouet e voe ar gumun e 1860.
### 
#### [[Brezel-bed kentañ]]
* Mervel a reas 26 gwaz abalamour d'ar brezel hervez monumant ar re varv, da lavaret eo 4,12 % ag ar boblañs hervez an niveradeg bet graet e 1911.
#### [[Eil Brezel-bed]]
* Ur strouezheg a voe e Kerfod.
* Mervel a reas pevar den eus ar gumun abalamour d'ar brezel.
## Monumantoù ha traoù heverk
* Iliz katolik *Itron Varia Gerfod* ( - 1922).
* Chapel *Sant Erwan* (1868).
* Monumant ar re varv er vered, luc’hskeudenn.
* Taolenn-enor ar re varv (1914-1918) en ti-kêr, luc’hskeudenn.
## Emdroadur ar boblañs abaoe 1962

## Tud
## Melestradurezh
## Liammoù diavaez

* Kerfod war lec'hienn ar gumuniezh-kumunioù
* Kerfod war al lec'hienn Geobreizh
## Notennoù ha daveoù
Kergrist-Moeloù

### '''Kergrist-Moeloù''' a zo ur [[kumun c'hall|gumun]] eus [[Breizh]], e [[Bro-Gernev]] hag e [[kanton Rostrenenn]], e departamant [[Aodoù-an-Arvor]].

## Douaroniezh

## Anv
Moeloù a zeu eus "moal", evit un dorgenn noazh. Kergrist a dalvez kêr ar C'hrist (ar geriadenn anvet "Moustermeur" a oa marteze lec'hienn ur manati bras gwechall-gozh). 

## Istor
### 
* Emsavadeg ar Bonedoù ruz: trubuilhoù a voe er barrez d'an 19 ha d'an 20 a viz Gouere 1675.
### 
#### [[Brezel-bed kentañ]]
* Mervel a reas 116 gwaz abalamour d'ar brezel hervez monumant ar re varv, da lavaret eo 4,42 % ag ar boblañs hervez an niveradeg bet graet e 1911; mervel a reas tri anezhe e Belgia d’an 22 a viz Eost  1914, e penn- kentañ ar brezel: ur c’hanolier-blenier a yeas diwar wel e Fosses-la-Ville, er 7vet Rujumant Kanolierezh e oa, e Rossignol ez eas ur soudard eus ar 1añ Rujumant Troadegiezh Trevadennel diwar wel hag  e Le Roux e voe lazhet ur soudard eus ar 47vet Rujumant Troadegiezh; d’an 22 a viz Ebrel 1915 ez eas ur soudard eus an 73vet Rujumant Troadegiezh Tiriadel diwar wel en Het Sas e Flandrez Belgia.

#### [[Eil brezel-bed]]
* D'ar 5 a viz Genver 1944 e kouezhas un nijerez *[[B-17]]F* (marilhet 42-31212 ha kodet QE-K) eus aerlu SUA (*[[United States Army Air Forces]]*) e *Kervorou* e Kergrist-Moeloù; tri nijour a varvas, seizh nijour all a c'hellas distreiñ da Vreizh-Veur.
* Kemeret e voe etre 14 000 ha 15 000 Lur en ti-post, gant tri ezel eus ar Rezistañs moarvat, d’an 22 a viz Ebrel 1944, hervez danevell sizhuniek Titouroù Hollek Sant-Brieg.
* Mervel a reas eizh den eus ar gumun abalamour d'ar brezel.
#### Brezelioù didrevadennañ
##### [[Maroko]]
* Mervel a reas ur milour eus ar gumun d'an 5 a viz Du 1956 e Bouarfa.
## Monumantoù ha traoù heverk

Kergrist-Moëlou (22) Église 01.JPG|An iliz katolik.
054 Kergrist-Moëlou.jpg|Delwenn Sant Yezekael en iliz.
Kergrist-Moëlou (22) Chapelle Saint-Lubin 01.JPG|Ar chapel.
Statue st-lubin.JPG|Ar feunteun.

* Iliz katolik  *Itron-Varia*.
* Chapel ha feunteun *Sant Lubin*.

077 Kergrist-Moëlou.jpg|Ar monumant.

* Monumant ar re varv dirak ar maerdi, luc’hskeudenn ha .
* Plakenn an nijourion SUAat marvet e 1944, luc’hskeudenn.
## Emdroadur ar boblañs abaoe 1962

## Melestradurezh
## Tud
### Tud ganet eno
*François Le Guerne (1725-1789), beleg ha misioner en Amerika an Norzh, d'ar 5 a viz Genver 1725.
* 1862 : Hollsent ar Garreg, skrivagner brezhonek.
* Michel Le Milinaire, gourdoner skipailh mell-droad ar Stade Lavallois, d'ar 7 a viz C'hwevrer 1931.
* Jean Kergrist, komedian, e 1940.
### Tud hag o deus bevet eno
*Job Lec'hvien, bet beleg eno, ha kemeret gantañ an anv-pluenn "Job Kergrist".
## Gevelliñ

## Liammoù diavaez

* Kergrist-Moeloù war lec'hienn Geobreizh
* Lec'hienn bersonel Thierry Konan
## Dave ha notennoù
Oskeg

Ur yezh indezeuropek e oa an **oskeg**. Ur yezh eus familh ar yezhoù italek e oa, ma kaver ivez al latin, an umbrieg hag ar sabineg. Komzet e veze e kreisteiz Italia, e Campania, Samnium, Lukania hag en Abruzzo.

Anavezout a reomp an oskeg dre un nebeud enskrivadurioù, an Tabula Bantina hag ar Cipus Abellanus ar re hirañ anezho. Skrivet e oa el lizherenneg latin, el lizherenneg c'hresianek, pe en un adstumm eus al lizherenneg etruskek.
Aaron Nimzowitsch

**Aaron Nimzowitsch** (Riga,  – Kopenhagen, ) a oa ur mestrc'hoarier echedoù latviat ha danat.

Kentañ e voe e tournamantoù Kopenhagen e 1928, e Karlovy Vary e 1929, 1933 ha 1934 ; kemer a reas an eil plas goude Aleksandr Alekhin e Remo e 1930.

Roet e voe e anv d'un digoradur, an *difenn Nimzat-Indian* : **1. d4 Mf6 — 2. c4 e6 — 3 .Mc3 Fb4**.

## Oberennoù skrivet
*  *Il mio sistema*, Edizioni Mursia, Milano, 1975
*  *La pratica del mio sistema*, Edizioni Mursia, Milano, 1987
*  *Mon système*, Levrennoù I ha II, Embannadurioù Payot, Pariz
*  *Pratique de mon système*, Embannadurioù Payot, Pariz

## Levrioù diwar e benn
*  Raymond Keene, *Aron Nimzowitsch: Master of Planning*, G. Bell and Sons Ltd, 1974
*  Gero H. Marten, *Aaron Nimzowitsch. Ein Leben für das Schach*, Verlag Das Schacharchiv, Hamburg 1995 

## Ur c'hrogad a-enep [[Friedrich Sämisch]]
*  ''Unsterbliche Zugzwangpartie''

## Liamm diavaez

*  20 lec'hiadenn ag e grogadoù
Miguel Najdorf

**Miguel Najdorf** (**Moishe Mieczysław Najdorf**) a zo bet ganet d'ar 15 a viz Ebrel 1910 e Grodzisk Mazowiecki (Polonia) ha marvet d'ar 4 a viz Gouere 1997 e Malaga (Spagn).

Ur c'hoarier echedoù poloniat-arc'hantinat e oa. Heuliañ a reas kentelioù Savielly Tartakower.

Pa darzhas an Eil brezel bed e 1939, edo e Buenos Aires en Arc'hantina, e-lec'h ma oa o c'hoari e anv Polonia en 8 Olimpiadenn Echedoù. Dre ma oa yuzev e komprenas an arvar a vefe bet evitañ distreiñ da Bolonia: divizout a reas chom da vevañ en Arc'hantina ha bout broadet arc'hantinat. Ur ranngalon e voe evitañ. E familh a-bezh a voe drouklazhet e kampoù ar marv.
## Kevezadegoù
### [[Kampionad arc'hantinat an echedoù |Kampionad hollek arc'hantinat]]
Trec'h e voe eizh gwezh, e Buenos Aires bewezh : e 1949, e 1951, e 1952, e 1955, e 1960, e 1964, e 1967 hag e 1975. 
### [[Olimpiadoù echedoù]]
C'hoari a reas e skipailh Arc'hantina e 1950, en 9 Olimpiad e Dubrovnik (Yougoslavia) asambles gant Héctor Rossetto, Julio Bolbochán, Carlos Guimard hag Herman Pilnik, ar skipailh a dapas an eil plas war-lec'h hini Yougoslavia.

## '''Kemm Najdorf en Difenn Sikilian'''
Luziet ha doujet e vez an digoradenn-mañ, degaset gant Najdorf hag implijet alies evit respont ouzh 1.e4, da skouer gant kampionoù e-giz Bobby Fischer ha Garry Kasparov:

1. e4 c5

2. Mf3 d6

3. d4 cxd4

4. Mxd4 Nf6

5. Mc3 a6

## Ul levr diwar e benn
* Tomasz Lissowski hag Adrian Mikhalchishin, *Najdorf: life and games*, Embannadurioù Batsford, London 2005. ISBN 0-7134-8920-0 .
## Liammoù diavaez
* Miguel Najdorf a c'hoarias ur wezh Chess Games ur bartienn a-enep da Ernesto Che Guevara (nul e voe an disoc'h, dre *pat*); c'hoari a reas ivez a-enep da Fidel Castro.
* Partiennoù Najdorf
* Miguel Najdorf 1129 partienn e pgn.
* 15 Lec'hiadenn ag e bartiennoù
あ (lizherenn)

Unan eus lizherennoù diazez ar silabenneg *[[hiragana]]* implijet evit skrivañ ar japaneg eo **あ**, romanikaet *a*. 

Kevatal eo d'al lizherenn **ア** hervez ar silabenneg japanek all anvet *[[katakana]]*.

Diorroet e oa bet stumm al lizherenn hiragana diwar ar sinalun 安 skrivet gant an dorn keit ha ma oa bet diorroet al lizherenn katakana diwar ar sinalun 阿.

## Gwelet ivez
* Hiragana
* Katakana
* Japaneg
* Sinalun