open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Arthur Dallidet

**Arthur Dallidet** (anvioù-stourmer er Strollad Komunour Gall: *Emile*, *Nemrod*, *Guy* ha *Max*) (1906 e Naoned-30 a viz Mae 1942 er Mont-Valérien) a oa ur politikour breizhat. E karg eus aozadur ar Strollad Komunour Gall e-pad an dalc'herezh alaman e oa. Harzet e voe gant ar polis gall ha fuzuilhet gant an Alamaned.
## Buhez
E dud a gendue gant ar Strollad Komunour Gall. Implijet ha micherour e voe en Naoned araok divroañ da Bariz e 1928. Kavout a reas labour el labouradeg Renault e Billancourt met skarzhet e voe goude daou viz. e 1932 e emezelas er Strollad Komunour. E 1934 e kavas labour e ti Renault en hevelep labouradeg, dindan un anv faos. Karget e voe da aozañ ar strollad en embregerezh. Skarzhet e voe en-dro.
## Notennoù ha daveennoù
Osaka

**Osaka** (japaneg: **Ōsaka** 大阪市 *Ōsaka-shi*, distaget IPA: [oː.sa.ka.ɕi]) eo trede brasañ kêr Japan, war-lerc'h Tokyo ha Yokohama. Emañ en enez Honshu, an enez vrasañ eus Japan, war ribl ar Meurvor Habask. D'ar  a viz Here 2025 e oa 2 816 247 a dud o vevañ enni  E-kreiz ur vegalopolenn anvet Keihanshin emañ Osaka, gant Kyoto ha Kobe, hag ar gêr vrasañ eo Osaka er vegalopolenn-se. 

Da gentañ e oa Osaka ur porzh a-bouezh. Adalek Adsav Meiji e teuas da vezañ ur greizenn c'hreantel vras.

Kastel Osaka, ar skraber-oabl Abeno Harukas, ar santual shito Sumiyoshi-taisha hag an templ boudaat Shitennō-ji a zo e-touez al lec'hioù heverkañ.

## Poblañs
Er bloaz 2010 e oa 2 662 998 a dud o vevañ enni. E 2025 e oa stankter ar boblañs 12,505 den dre km2.

E Keihanshin ez eus 19 milion a annezidi.

## Daveoù

## Liammoù diavaez
*    Lec'hienn ofisiel kêr Osaka 
*  Lec'hienn ofisiel an touristerezh en Osaka
Jacques Duclos

**Jacques Duclos** (anvioù-stourmer er Strollad Komunour Gall: *Léo* hag *Yves*) (2 a viz Here 1896 e Louey (Hautes-Pyrénées)- 25 a viz Ebrel 1975 e Montreuil (Seine-Saint-Denis)) a oa ur politikour gall. Unan eus pennoù ar Strollad Komunour Gall e voe e-pad hanter-kant vloaz.

Pastezor eo deus e vicher. Emzeliñ a reas er Strollad Komunour Gall adalek e benn-kentañ, e miz Kerzu 1920. E 1926 e teuas da vout ezel eus ar C'homite Kreiz, eus ar Burev Politikel e 1931 hag eus ar Sekretourva e 1933 hag eus Komite Erounit ar C'homintern e 1935.

## Notennoù ha daveennoù
Le avventure di Pinocchio

***Le avventure di Pinocchio. Storia di un burattino *** ("Troioù-kaer Pinocchio – Istor ur vargodenn") zo ur romant evit ar vugale skrivet etre 1881 ha 1883 gant ar c'hazetenner ha skrivagner italian Carlo Lorenzini (Firenze, 1826-1890), Carlo Collodi e anv-pluenn.

An hanter kentañ eus ar romant a voe embannet tamm-ha-tamm e stumm ur feilheton e Prescia (Toskana), dindan an talbenn *La storia di un burattino* ("Istor ur vargodenn") ; e miz C'hwevrer 1883 e voe embannet e stumm ul levr, ma lenner diwar-benn troioù-kaer ar vargodenn goad hag he "zad", ur munuzer paour ha divugel anvet Gepetto.
E diwezh an istor, goude meur a dro-kaer eus ar re varzhusañ, e tro ar vargodenn da baotrig kig hag eskern.

*Troioù Pinocchio* eo al levr italianek muiañ gwerzhet en Italia en , etre 9 ha 10 milion a skouerennoù gwerzhet, war-lerc'h *[[Divina Commedia]]* Dante Alighieri (etre 11 ha 12 milion a skouerennoù). Troet eo bet e tremen 260 yezh.
Ur bern levrioù zo bet graet diwar istor Collodi, ha pezhioù-c'hoari ha filmoù ha korollarvestoù ivez. Da-geñver 100 vloaz ganedigezh *[[Pinocchio]]*, e 1981, e skrivas Italo Calvino : «  Naturel eo deomp soñjal ez eus bet eus *Pinocchio* a-viskoazh, rak n'eur ket evit empentiñ ur bed hep *Pinocchio*. »

## Levrlennadur
* Alain Montandon, *Du récit merveilleux ou l’ailleurs de l’enfance, Le Petit Prince, Pinocchio, Le Magicien d’Oz, Peter Pan, E.T., L’Histoire sans fin*. Imago (2001) 
* Lee Hall, Carlo Collodi, *Les aventures de Pinocchio*, troet e galleg gant Bruno Bayen. Editeur : Arche (2002). Théatre Jeunesse. 
* Jean Perrot, *Pinocchio, Entre texte et image*. Presses Interuniversitaires Européennes, Brussel, 2003. 
* Stefano Garavelli & Andrea Balestri, *Io, Il Pinocchio di Comencini*, Préface de Cristina Comencini. Sattoscritto (2008) 

## Notennoù
One of These Days

**One of These Days** zo anv meur a ganaouenn saoznek. En o zouez:

*"One of These Days", gant al laz Pink Floyd en o albom *Meddle* e 1971 
*"One of These Days" gant Marvin Gaye en albom *Marvin Gaye Recorded Live on Stage*
*"One of These Days", gant Neil Young en albom *Harvest Moon*
*"One of These Days", gant Paul McCartney en albom *McCartney II*
*"One of These Days", gant Earl Montgomery, enrollet gant Emmylou Harris en hec'h albom *Elite Hotel* e 1975
Prusia ar Reter

**Prusia ar Reter** (*Ostpreußen* en alamaneg) a oa ur vro en arvor gevred ar Mor Baltel, etre an  ha dibenn an Eil Brezel-bed. Rannet eo an douaroù-se bremañ etre Rusia ha Polonia.

## Istor
Annezet e oa Prusia ar Reter gwechall gant ur bobl anvet Henbrusianed pe Borusianed, a gomze henbruseg, ur yezh valtek. Aloubet e voe bro ar bobl-se gant Marc’heien an Urzh Teutonek en . Goude un hanter-kantved a emgannoù e voe kaset da get pobl an Henbrusianed ; goude-se e voe kristenaet hag alamanekaet tamm-ha-tamm ar re anezho a oa chomet bev. Gant an Urzh Teutonek e voe savet e Prusia ar Reter ur stad alamanek kristen ha ne anaveze galloud ebet a-us dezhi estreget hini ar Pab. E-pad ur pennad e voe brasaet domani ar stad-se war-zu an hanternoz, diwar-goust Livonia hag Estonia. E 1525, dindan ren diwezhañ Mestr Meur an Urzh Teutonek, Albrecht, e teuas stad Marc’heien an Urzh Teutonek da vezañ Dugelezh Prusia. 

En amzer-hont ne veze graet nemet "*Prusia*" eus ar vro (*Preußen* en alamaneg). Goude 1772, pa voe rannet Polonia, e voe lakaet kemm etre douaroù ar c’hornôg a oa bet e dalc’h Polonia, hag a voe graet Prusia ar C'hornôg anezhi, hag ar pezh a oa Prusia diagent hag a voe anvet hiviziken "*Prusia ar Reter*".

Etre 1772 ha 1829 hag etre 1878 ha 1945 e oa Proviñs Prusia ar Reter ul lodenn eus stad Prusia. Königsberg e oa ar gêr-benn.

Goude ar Brezel-bed Kentañ e voe rannet Prusia ar C’hornôg etre Polonia (Pomerania) ha Kêr zieub Danzig (Gdańsk bremañ). Evel-se en em gave dispartiet Prusia ar Reter diouzh Alamagn.

## Rannet
Goude an Eil Brezel-bed e voe dismantret Prusia ar Reter ha rannet e voe ar vro etre Polonia, er c’hreisteiz hag URSS en hanternoz, gant kêr Königsberg, anvet Kaliningrad hiviziken. Skarzhet e voe an holl alamanegerien diouzh al lodenn norzh ha ne chomas ket kalz anezho er c’hreisteiz.
Komintern

Ar **C'homintern** (e ruseg , **'), pe **Teirvet Etrebroadelenn''', a oa un aozadur hag a vode an holl strolladoù komunour. Krouet e voe d'an 2 a viz Meurzh 1919 ha divodet d'ar 5 a viz Mae 1943.
Hawker Hurricane

An **Hawker Hurricane** a oa un nijerez emgann unplas eus ar Royal Air Force e-kerzh an Eil Brezel-bed. Dreist-holl e oa bet brudet gant Emgann Bro-Saoz e 1940. Implijet e veze kalz e-pad an emgannoù gant ar Gevredidi.
Christian VII

**Christian VII** (1749 – 1808) a oa Roue Danmark. Mab e oa d'ar roue Frederig V ha d'e gentañ pried, Louise Breizh-Veur.

## Dimeziñ ha bugale
Dimezet e voe e 1766 d'ar briñsez alaman Caroline Mathilde von Hannover (1751-1775), merc'h-vihan da George II, roue Bro-Saoz, ha hi 15 vloaz. Moarvat ne ouie ket he breur, George III, roue Bro-Saoz war-lerc'h o zad-kozh, e oa kollet e spered gant e vreur-kaer.

Dilezel e bried a rae ar roue da vont da redek fouzhlec'hioù e gêr-benn gant ar gourtizanez Støvlet-Cathrine. Laosket en doa ar galloud etre daouarn e vedisin, ar c'hont Johann Friedrich Struensee, hag a renas ur politikerezh levezonet gant mennozhioù nevez ar Sklêrijennoù. Kement-se a zisplije kaer d'an noblañsed a glaskas diskar anezhañ.

### Taolioù-stad

Serc'heg ar rouanez e oa ar c'hont Johann Friedrich Struensee ouzhpenn bout e penn kuzul ar vinistred. 
E 1772 avat, war-lerc'h embannet un toullad lezennoù nevez, e c'hoarvezas un taol-stad. Lezvamm ar roue, Juliane von Braunschweig-Wolfenbüttel‎, a oa bet pellaet ouzh ar galloud gant Struensee, hag a oa a-du gant an noblañsed hag ar virourien, a reas da Gristian VII sinañ ur baperenn ma roe urzh da herzel e vinistr. Dibennet e voe Struensee er bloavezh-se en-eeun. 

Torret e voe dimeziñ ar roue ha Caroline Matilda, evel ma klaske Julianne. Caroline a viras an titl a rouanez koulskoude, met koll a reas he bugale, hag harluet e voe da Alamagn, da gastell Celle a oa d'he breur, roue Bro-Saoz ha Hannover. Eno e varvas tri bloaz goude, e 1775, da 24 bloaz. 

Evit yec'hed Christian VII ne reas nemet gwashaat adalek 1772, hag ar roue ne rene ket e gwirionez. Betek 1784 e chomas ar vro etre daouarn e lezvamm Juliane von Braunschweig-Wolfenbüttel‎, he mab nammet ar priñs Frederig Danmark (1753-1805)‎, e lezvreur bet anvet da rejant, hag o ministr Ove Høegh-Guldberg, a gasas ur politikerezh a-du gant an urzh kozh. 

En 1784 eta e teuas mab yaouank Christian VII, Frederig (1768 - 1839), da gemer ar rejantiezh digant e lezvreur nammet (ha 15 vloaz koshoc'h) ar Frederig all. Neuze e voe kaset da benn un toullad kemmoù heñvelik ouzh ar re boulc'het gant Johann Friedrich Struensee, ha fall e krogas ar brezelioù ouzh Napoleon.

### Bugale
Daou vugel o doe Christian VII ha Caroline Mathilde von Hannover:
* Frederik VI ( 1768-1839), roue Danmark adal 1808 pa varvas e dad.
* Louise Augusta ( 1771 - 1843), dimezet da Frederik Christian af Augustenborg. Ne greder ket e oa ar roue a oa tad dezhi, met Johann Friedrich Struensee, ar c'hentañ ministr.

## E varv

Klañv ha foll da vat e oa Christian VII pa varvas e kastell Rendsburg, e Schleswig, en 1808. 

E vab Frederik VI ( 1768-1839), a voe roue Danmark adal neuze.
François-Athanase de Charette de La Contrie

**François-Athanase de Charette de La Contrie**, bet ganet d'an 21 a viz Ebrel 1763 e Koufeg, e-kichen Ankiniz, ha bet fuzuilhet d'an 29 a viz Meurzh 1796 e Naoned, a zo bet ur brezelour breizhat, a oa e penn al lu a-du gant ar feiz hag ar roue, e-kerzh Brezel Vendée.

E Naoned, war blasenn Viarme, ez eus ur groaz en eñvor Charrette. N'emañ ket pell diouzh al lec'h ma oa bet fuzuilhet gant tud ar Republik.

## Liammoù diavaez
Ti Dileuridi ar Stadoù-Unanet

**Ti Dileuridi ar Stadoù-Unanet** (*United States House of Representatives*), pe **Kambr Dileuridi ar Stadoù-Unanet**, eo kambr izel Kongres ar Stadoù-Unanet, Parlamant Stadoù-Unanet Amerika, gantañ ar galloud lezenniñ. 435 dileuriad (anvet evit 2 vloaz) a zo ennañ. Cheñch a ra niver an dilennidi hervez ar Stadoù. Diazezet eo an niver-se war pouez o foblañs; 7 stad n'o deus nemet 1 dileuriad, met gant Kalifornia ez eus 53, ha gant Texas ez eus 32.
Claude Le Petit

**Claude Le Petit** (Pariz, 1638-1662) zo ur skrivagner libertin gall. 

### E vuhez
Ganet e oa e Pariz. Kemener e oa e dad. E studioù a reas e n ur c'holaj dalc'het gant Kompagnunezh Jezuz. Kuit ez eas eus ar skol goude bet bazhadoù. Tabut en doe gant ur manac'h. Kuzhat a reas en un iliz, evit e gontellata. Tec'hel a rankas, ha beajiñ da Spagn hag Italia, da Vohemia, Aostria, Hungaria, Izelvroioù ha Bro-Saoz, ma tremenas seizh vloaz a-raok distreiñ da Vro-C'hall. Neuze e studias ar gwir hag e vevas eus skrivañ en ur ren ur vuhez diroll. 

Lavaret e voe e voe kastizet garv abalamour d'ar pezh a skrive diwar-benn karantezioù ar roue gall Loeiz XIII gant paotred yaouank ha re ar rouanez Anna Aostria gant ar c'hardinal Giulio Mazzarini.

Sevel a reas *Paris ridicule*, un oberenn a voe diskleriet d'ar justis. Gwashoc'h a voe kavet en e di. Kondaonet e voe d'ar marv ha devet e voe en 1662. 

E-touez testoù e varv e oa ar barzh parizian Guillaume Colletet ( 1598 - 1559), a voe ezel eus Akademiezh Bro-C'hall.

### Div varzhoneg

## Goude e varv
E 1663 e voe embannet e Leiden ar *Bordel des Muses*. A-raok e varv en devoa kaset ar barzh un dornskrid d'ur mignon dezhañ, ar baron Schildebeck. Hag ar baron en devoa kaset an dornskrid d'ur mouler. Ur skouerenn a oa e Levraoueg vroadel Bro-C'hall, renket hag anvet Ye 4920. 

Da goll ez eas al levr en XIXvet kantved. E 1910 avat e voe embannet *Œuvres libertines* Claude Le Petit, gant Frédéric Lachèvre, ha graet 200 skouerenn anezho.

## Levrlennadur
*P. L. Jacob. *Paris ridicule et burlesque au dix-septième siècle*. Nouv. éd. rev. et cor. avec des notes, par P.L. Jacob. París, A. Delahays, 1859.
* Frédéric Lachèvre (éd.), 
** *Les œuvres libertines de Claude Le Petit, parisien, brûlé le 1er septembre 1662*, Paris, Honoré Champion, 1918 (Genève, Slatkine reprints, 1968.) [Ennañ : *L’Escole de l’Interest et l’Université d’Amour* ; *L’Heure du berger, demy-roman comique ou roman demy-comique* ; *Le Bordel des Muses ou les neuf pucelles putains* ; *Paris ridicule* ; *Madrid ridicule*].
** *Claude Le Petit et la Muse de la cour (1er septembre-28 octobre 1657)*, Pariz, Honoré Champion, 1922. 
* Pascal Pia, « Bordel des Muses (Le) » in *Dictionnaire des œuvres érotiques*, Paris, (Mercure de France, Paris, 1971) Robert Laffont, coll. "Bouquins", 2001.
* Jean-Pierre Cavaillé, *L’Antre des nymphes*, Toulouse, Anacharsis, 2004. [Contient trois textes de François La Mothe Le Vayer, Adrien de Monluc et Claude Le Petit.] ISBN 2-914777-13-2.
## Daveoù ha notennoù
Belleger

**Belleger** (*Bec-Léguer* gwechall, *Beg-Léguer* bremañ en implij gallek) a zo ur c'harter eus Servel, kumun gozh kendeuzet bremañ e-barzh Lannuon. Lodenn arvor Servel ha Lannuon eo, gant traezhennoù ("Traezhenn Gwazhlagorn" ha "Traezh ar Goulm") ha genoù al Leger e-lec'h ma'z eus un tamm porzh ("ar Vegenn").

## Istor
*E skol Belleger e oa Skol Diwan gentañ Lannuon.

## Tud
*Per Bourdellez (1907-1989), beleg, skrivagner hag emsaver brezhonek;
*Madalen an Amour, skrivagnerez
*Erwan Kervella (1949-1984), o chom eno pa oa skolaer e Skol Diwan.

## Liammoù diavaez
*Webcam an aod, Windsurf Breizh 22
Beatriz Luengo

**Beatriz Luengo González** zo ur ganerez hag aktourez spagnol.

E 2004, da 21 bloaz, gant an arc'hant gounezet ganti, he deus digoret he skol dañs e karter “Hortaleza”, en Madrid.
Beatrix Potter

**Helen Beatrix Potter** (1866–1943) zo ur skrivagnerez saoznek, savet ganti levrioù bugale skeudennaouet.

Ganet e oa en un tiegezh uhel. Ur breur yaouankoc'h he doa, Walter Bertram (1872–1918). He zud a blije dezho ar vuhez war ar maez. Beatrix ha Bertram o devoa kalz a loened bihan a vezent oc'h evezhiañ dizehan. O hañvezhioù a dremenent e Skos pe e Cumbria (al Lake District ) hag eno eo e krouas he bed arzourez.

## Oberennoù
** An 23 marvailh **
**[[The Tale of Peter Rabbit]]* (1902)
**[[The Tale of Squirrel Nutkin]]* (1903)
**[[The Tailor of Gloucester]]* (1903)
**[[The Tale of Benjamin Bunny]]* (1904)
**[[The Tale of Two Bad Mice]]* (1904)
**[[The Tale of Mrs. Tiggy-Winkle]]* (1905)
**[[The Tale of the Pie and the Patty-Pan]]* (1905)
**[[The Tale of Mr. Jeremy Fisher]]* (1906)
**[[The Story of a Fierce Bad Rabbit|The Story of A Fierce Bad Rabbit]]* (1906)
**[[The Story of Miss Moppet]]* (1906)
**[[The Tale of Tom Kitten]]* (1907)
**[[The Tale of Jemima Puddle-Duck]]* (1908)
**[[The Tale of Samuel Whiskers or The Roly-Poly Pudding|The Tale of Samuel Whiskers or, The Roly-Poly Pudding]]* (1908)
**[[The Tale of the Flopsy Bunnies]]* (1909)
**[[The Tale of Ginger and Pickles]]* (1909)
**[[The Tale of Mrs. Tittlemouse]]* (1910)
**[[The Tale of Timmy Tiptoes]]* (1911)
**[[The Tale of Mr. Tod]]* (1912)
**[[The Tale of Pigling Bland]]* (1913)
**[[Appley Dapply's Nursery Rhymes]]* (1917)
**[[The Tale of Johnny Town-Mouse]]* (1918)
**[[Cecily Parsley's Nursery Rhymes]]* (1922)
**[[The Tale of Little Pig Robinson]]* (1930)

**Levrioù all**
**[[Peter Rabbit's Painting Book]]* (1911)
**[[Tom Kitten's Painting Book]]* (1917)
**[[Jemima Puddle-Duck's Painting Book]]* (1925)
**[[Peter Rabbit's Almanac for 1929]]* (1928)
**[[The Fairy Caravan]]* (1929)
**[[Sister Anne]]* (skeudennaouet gant Katharine Sturges) (1932)
**[[Wag-by-Wall]]* (decorations by J. J. Lankes) (1944)
**[[The Tale of the Faithful Dove]]* (skeudennaouet gant Marie Angel) (1955, 1970)
**[[The Sly Old Cat]]* (skrivet e 1906; kentañ embannadur e 1971)
**[[The Tale of Tuppenny]]* (skeudennaouet gant Marie Angel) (1973)

## E brezhoneg
**The Tale of Peter Rabbit*, deuet da vezañ *Per ar C'honikl*, troet gant Youenn Drezen, embannet gant Gwalarn e 1928
**Istor Pêr ar C'honikl*, hag *Istor Benead ar C'honikl*, troet gant K. Pelle ha M. Ménard, embannet gant an Here, 1992.
Støvlet-Cathrine

**Støvlet-Cathrine**, ganet **Anna Cathrine Benthagen** e Kopenhagen e 1745 ha marvet e Plön (Holstein) d'ar 25 a viz Eost 1805, a oa ur gourtizanez danat e Kopenhagen er bloavezhioù 1760 ha pried-kleiz ofisiel ar roue Christian VII.

Krediñ a reer e oa Støvlet-Cathrine ur vastardez d'ar priñs Georg Ludwig of Brunswick-Bevern (1721–1747), a oa paeron dezhi, ha da Anna Marie Schrøder (marvet e 1771). Savet e voe e ti un ofiser. He mamm a oa dimezet d'ur soudard, Johan Ernst Benthagen. En 1753 e tec'has da gaout he mamm, micherourez en ul labouradeg boteier, ha se zo kaoz e voe lesanvet Støvlet-Cathrine, da lavarout eo "Katelin ar Boteier". A-hervez e oa ur gaer a blac'h, mentek, teñval he c'hroc'hen, ma kreder e oa eus Afrika he mamm. Ur plac'h a benn hag a youl e oa.
Viktoria Charlotte von Anhalt-Bernburg-Schaumburg-Hoym

**Viktoria Charlotte von Anhalt-Bernburg-Schaumburg-Hoym** (1715 en Schaumburg; 1772 en Schaumburg)a oa ur briñsdez alaman eus Anhalt-Bernburg-Schaumburg-Hoym deuet da vezañ markgravez Brandenburg-Bayreuth dre zimeziñ.

## He buhez
Victoria Charlotte a oa merc'h d'ar Priñs Viktor Iañ von Anhalt-Bernburg-Schaumburg-Hoym (1693–1772) ha d'e bried kentañ Charlotte Louise (1680–1739), merc'h d'ar c'hont William Maurice von Isenburg-Birstein.

Dimeziñ a reas e 1732 da Frederick Christian, Margrav Brandenburg-Bayreuth (1708–1769) en Schaumburg. Adal 1739 ne vevjont ket a-gevret: un den gwarizius e oa an ozhac'h.

Torret e voe an dimeziñ e 1764, 32 vloaz goude an eured, ha bloaz goude da Frederick Christian dont da vezañ Margrav Brandenburg-Bayreuth war-lerc'h marv e vreur.

Viktoria Charlotte a echuas he buhez e Halle, bihan an arc'hant ganti a-hervez. Mervel a eure e 1772 ha beziet e voe e Holzappel.

## Notennoù
Potosí

**Potosí** zo ur gêr e su Bolivia, e proviñs Tomás Frías, 4 090 metr a-us live ar mor. Annezet e oa e 2012 gant 240 966 a dud.

Emañ Potosí e-harz ur menez anvet *Cerro de Potosí* pe *[[Cerro Rico]]*, ur menez a lavared gwechall e oa ennañ ar vengleuz arc'hant vrasañ er bed. Ar Cerro Rico (« kern pinvidik ») e oa mammenn bennañ an arc’hant kaset eus Suamerika da Spagn, da vare Impalaeriezh trevadennel Spagn ; alese e teuas brud Potosí. 

Savet e voe kêr e 1545, gant ar c’honkistador Juan de Villarroel, hag anvet e voe "Villa Imperial de Carlos V", en enor d’an impalaer Karl V. A-benn 1672 e oa 200 000 den o chom e kêr, deuet da vezañ unan eus ar re vrasañ ha pinvidikañ e Suamerika. 

Tamm-ha-tamm avat ez eas ar vengleuz arc’hant d'an traoñ ha brud Potosí war an diskar : a-benn 1825 ne oa ket ouzhpenn 10 000 den o chom enni. Derc’hel a reer da eztennañ arc’hant eus ar vengleuz hiziv, met diwar an touristerezh e vev Potosí dreist-holl bremañ. E 1987 e voe lakaet war roll lec’hiennoù Glad ar Bed.
Alix von Hessen-Darmstadt

**Alix von Hessen-Darmstadt**, pe **Victoria Alix Helena Louise Beatrice von Hessen und bei Rhein**, pe **Aleksandra Fiodorovna Romanova** (en ruseg : Александра Фёдоровна Романова), ganet d'ar 6 a viz Mezheven 1872, ha drouklazhet d'ar 17 a viz Gouhere 1918, a oa ur briñsez alaman, eus Hessen-Darmstadt, ha pried an tsar Nikolaz II. Brudet eo he mignoniezh ouzh Grigori Raspoutin. Lakaet eo bet da santez gant an Iliz reizhkredennek. 

Merc'h e oa d'an Dug-meur Ludwig IV von Hessen und bei Rhein ha d'ar briñsez Alice Breizh-Veur, ur verc'h d'ar Rouanez Victoria.
Dimezet e voe e 1894. Drouklazhet e voe gant ar volcheviked, war un dro gant he bugale.
Eskopti Redon

**Eskopti Redon** a zo un eskopti berrbad bet savet diwar Abati Redon d'an 10 a viz Even 1449 ha bet arsavet d'an 20 a viz Kerzu 1449.

## Parrezioù
* Redon, Baen-Ballon, Braen ha Landegon, perc'hennet gant Abati Redon, 
* Avezeg, Fegerieg, Merzhereg ha Pierig eus arriagoniezh Maez (Eskopti Naoned),
* Gwipri, Presperieg, Lohieg ha Beloen eus arriagoniezh Porhoed (Eskopti Gwened),
* Plegastell ha Gwikomm eus arriagoniezh an Dezerzh (Eskopti Roazhon).

## Levrlennadur
* B.A. Pocquet du Haut Jussé, "Les papes et les ducs de Bretagne", pajennoù 467 ha 468.
Iliz-veur Kastell-Paol

**Iliz-Veur Sant-Paol-Aorelian** a zo unan eus nav ilizoù-meur Breizh ha sez Eskopti kozh Bro-Leon, e Kastell-Paol. Un iliz-veur giz c’hotek eo. Ur vazilikenn a eil renk a vez graet anezhi ivez.

Dediet eo da bPaol Aorelian, genidik eus Kembre, sant patrom an iliz emañ e relegoù enni. Sellout a reer outañ evel eskob kentañ Eskopti Leon. Ouzhpenn 60 eskob a voe war e lerc’h en iliz-veur betek an Dispac’h Bras.

Iliz ar C’hemenn da Varia a voe war aspadennoù un iliz-veur roman eus an . Enni ez eus un nev heverk eus an  e maen-raz eus Caen, zo dibar pe dost e Breizh, hag ur c’heur e greunit eus ar . An tour nerzh zo ennañ tri c’hloc’h en tu-hont da dri c’hantved, en o zouez ar c’hloc’h-boud koshañ eus Breizh, zo div donenn a bouez ennañ, hag a voe teuzet e 1563. Ar c’horzennoù, a sav betek 50 m diouzh an douar, zo eus dibenn ar . Deuet e oa an iliz-veur d’he ment pa oa bet ouzhpennet chapelioù-kazel dezhi er . 80 m eo an iliz-veur en he hirañ, 16 m hec’h uhelder dindan ar volz, 44 m he led etre ar c’hroazennoù.
Bacchiacca

**Francesco Ubertini**, lesanvet *il Bacchiacca* (Borgo San Lorenzo, 1494 – Firenze, 1557) a oa ul livour italian, eus kêr Firenze e deroù ar . 

Deskiñ ar vicher a reas e stal-labour Perugino ha war-dro 1515 e stagas da genlabourat gant Andrea del Sarto, Jacopo Pontormo ha Francesco Granacci evit kinklañ kambr Pierfrancesco Borgherini ha Margherita Acciauoli. 

En 1540 e teuas da vout livour e lez an dug Cosimo Iañ (reg. 1537-1574) hag an dugez Eleonora di Toledo. Eno e tarempredas arzourien vrasañ e amzer evel Bronzino, Francesco Salviati, Niccolò Tribolo, Benvenuto Cellini, Baccio Bandinelli, hag e vreur-kaer Giovanni Battista del Tasso. 

## Oberennoù
**Donna con gatto* (*Itron he c'hazh*). 1525.
**Mosè fa scaturire l'acqua nel deserto colpendo una roccia* (*[[Moizez]] a sko war ur roc'h da lakaat an dour da redek*). War-dro 1540-1545.
**[[Leda]]*.
**[[Sibilla]]*

## Skeudennoù

Bacchiacca - Leda and the Swan.jpg|*Leda hag an alarc'h*
Bacchiacca_-_Scenes_from_the_Story_of_Joseph_-_The_Discovery_of_the_Stolen_Cup_-_WGA01102.jpg|*Klask ar gib laeret*
Álvaro Múnera

**Álvaro Múnera**, lesanvet « El Pilarico », zo un torero kolombian, bet gloazet gant un tarv, ha troet enep an emgannoù ouzh tirvi. Kuzulier eo e kêr Medellín.
Douar Franz-Josef

**Douar Franz-Josef** (pe **Inizi Franz-Josef**) (rusianeg: *Земля Франца-Иосифа*, *Zemlya Frantsa-Iosifa*) a zo un enezeg e norzh pellañ Rusia. Emañ er Meurvor Arktek, en norzh da Novaya Zemlya hag er reter da Svalbard. Meret eo gant Oblast Arc'hangelsk. 191 enezenn a ya d'ober an enezeg, dindan un hollad 16 134 km². Didud int.

## Istor
Dizoloet e oant bet e 1873 gant ur bagad ergerzherien eus Impalaeriezh Aostria-Hungaria hag anvet en enor d'an impalaer Franz Joseph Iañ. Staget eo bet an inizi ouzh Rusia e 1926.

## Liammoù diavaez
Oanez

**Oanez** zo un anv-bihan brezhonek, ral a-walc'h. Implijet e vez dreist-holl da dreiñ an anv Agnes.

## Orin
Kentañ meneg eus an anv a gaver e Geriadur Vallée e 1931. Kent-se ne gaver nemet *Agnes* e Buhez ar Sent, e 1912. *Oanell* zo ur stumm brezhonek all, meneget e 1985.

## Yezhoù all
* *Anežka* en tchekeg
* Agnès en galleg
* *Agnesa* en sloveneg
* Agnese en italianeg
* Agnete en daneg
* Agneta en svedeg
* Agnieszka en poloneg
* Inês en portugaleg,
* Inés en spagnoleg
* *Ине́с*, *Ине́сса* (*Ines, [[Inessa]]*) en ruseg.
* Inga, en daneg ha svedeg.

## Tud

### Santez

*Santez Oanez, pe Agnes Roma merzherez, war-dro 304, lidet d'an 21 a viz Genver.

## Notennoù
Angharad ferch Owain

**Angharad ferch Owain** (marvet e 1162) a oa ur briñsez vrezhon, mamm da Owain Gwynedd.

## He buhez
Merc'h e oa da Owain ab Edwin ap Gronw, den uhel eus Tegeingl. Dimezet e voe da Gruffudd ap Cynan, Roue Gwynedd, e 1095. 

## He bugale
Tri mab ha pemp merc'h he doe:
* Cadwallon ap Gruffudd
*Owain Gwynedd
*Cadwaladr ap Gruffudd
* Gwenllian ferch Gruffudd
** dimezet da Gruffudd ap Rhys
*Marauder
*Rainillt
*Susanna
** dimezet da Madog ap Maredudd eus Rouantelezh Powys
*hag Annest.

## Lennegezh
Meuleudi zo da Angharad en *[[Historia Gruffud vab Kenan]]*, oberenn urzhiet gant he mab, Owain Gwynedd. Pa varvas Angharad e 1162, e voe glac'haret bras Owain a-hervez.
Agnes Roma

**Santez Agnes Roma**, pe **Santez Oanez**, a oa ur verzherez kristen lakaet d'ar marv en amzer an impalaer Diocletianus, war-dro ar bloaz 304. 

Lidet e vez d'an 21 a viz Genver. Lakaet eo bet da santez paeronez al liorzherien, ar plac'hed, ar gwerc'hezed, ar maouezed gwallet.

Poltredet e vez gant un oan gwenn, palmez ar verzherinti, ur barr olivez, ur c'hleze pe ur gontell pe un tantad. Dont a ra hec'h anv eus ar ger henc'hresianek ἁγνός *hagnós *, a dalv kement ha "glan", "nevet", "sant".

## Lennegezh
*Er varzhoneg saoznek *[[The Eve of Saint Agnes]]*, gant ar barzh John Keats, ez eus kaoz eus un dreuzkredenn a lakae ar merc'hed yaouank da glask gouzout da biv e timezjent ha d'ober lidoù d'ar santez en nozvezh a-raok gouel ar santez, da noz an 21 a viz Genver.

## Skeudennoù


AgnesBurgosCathedral.jpg|Delwenn lieslivIliz-veur Burgos
AgnesMorelliColonnade.jpg|DelwennLeurgêr Sant Pêr, Roma
St agnes statue.jpg|DelwennIliz e Gora Oljka,Slovenia


Matthias Gruenewald-Coburger Tafel-Heilige Agnes.jpg|*Heilige Agnes*Matthias Gruenewald, ~1500
macip-santa ines.jpg|*Martirio de Santa Inés*Vicente Masip, ~1545
Massimo Stanzione - Saint Agnes - Google Art Project.jpg|*Sant'Agnese*Massimo Stanzione, ~1635
Francisco de Zurbarán - Santa Inês.jpg|*Santa Inés*Francisco de Zurbarán, ~1640
Maria Theresia Aostria (1816–1867)

**Maria Theresia Isabella Aostria**, ganet d'an 31 a viz Gouhere 1816 en Vienna, Aostria, ha marvet d'an 8 a viz Eost 1867 en Albano Laziale, Italia), a oa arc'hdugez Aostria, deuet da vezañ Rouanez an Div Sikilia. 

Merc'h e oa da Karl Aostria-Teschen (1771-1847), arc'hdug Aostria ha mab d'an Impalaer Leopold II Aostria, ha d'e bried Henriette Alexandrine Nassau-Weilburg (1797-1829). 

## Dimeziñ ha bugale
Dimezet e oa da Ferdinando II an Div Sikilia, intañv eus e bried kentañ.
Daouzek bugel he deus bet:
* Luigi, kont Trani (1838-1886). 
**dimezet da Matilde Bavaria, c'hoar da Elisabeth Bavaria (1837-1898) a oa Impalaerez Aostria ;
* Alberto, kont Castrogiovanni (1839-1844), marvet da bemp bloaz;
* Alfonso, kont Caserta (1841-1934), dimezet d'e geniterv Maria Antonietta an Div Sikilia. Anezho e teu ar skourr Borbone-Due Sicilie a vremañ;
* Maria Annunziata (1843-1871). Dimezet d'an arc'hdug Karl Ludwig von Österreich;
* Maria Immacolata (1844-1899). Dimezet da Carlo Salvatore d'Asburgo-Toscana;
* Gaetano, kont Girgenti (1846-1871), dimezet da Isabella di Borbone-Spagna, merc'h kentañ ar rouanez Isabella II Spagn ;
* Giuseppe, kont Lucera (1848-1851);
* Maria Pia (1849-1882), dimezet da Roberto Iañ, dug Parma; 
* Vincenzo, kont Melazzo (1851-1854);
* Pasquale, kont Bari (1852-1904), dimezet (en vorganatek) da Blanche Marconnay;
* Maria Luisa (1855-1874), dimezet da Enrico Carlo di Borbone-Parma, kont Bardi;
* Gennaro, kont Caltagirone (1857-1867).
Gwenael Huon

**Gwenael Huon** (7 a viz Gwengolo 1951 – 22 a viz Ebrel 2021) a zo bet prezidant Kamp Etrekeltiek Ar Vrezhonegerion eus 1976 betek 2021. Mab da Ronan Huon hag Elena ar Miliner e oa.

## Pennadoù
* *Mamm*, barzhoneg gant Robert Nichols, troet gant Tudual Huon & Gwenael Huon, Al Liamm, niverenn 170, pajenn 172.
* *Gwiadenn ar Vuhez : Barzhonegoù gant [[Madalen Saint Gal de Pons|Benead]]*, pennad studi gant Gwenael Huon. Al Liamm, niv. 284, p. 216
* *Kamp etrekeltiek ar vrezhonegerien 1997 e Skaer*, pennad studi gant Gwenael Huon, Al Liamm, niv. 304, p. 440.
* *Ronan Huon ha K.E.A.V.*, pennad studi gant Gwenael Huon, niv. 345, p 62.

## Liammoù diavaez
* Al Liamm

## Notennoù
Krennlavaroù flamank

***Ar c'hrennlavaroù flamank*** (*Nederlandse Spreekwoorden* en izelvroeg), lesanvet * ar bed war e gemend-all* pe *la Huque bleue*, zo un daolenn gant al livour flamank Pieter Brueghel gozh, e 1559, hag a zo war ziskouez bremañ er Gemäldegalerie e Berlin. Skeudennaouet eo bet gantañ krennlavaroù pemdeziek e amzer. 

Brudet e oa ar c'hrennlavaroù poblek en amzer Bruegel, hag un toullad dastumadegoù a oa bet embannet, unan anezho gant Erasmus.

## Munudoù
Betek 112 krennlavar zo bet kavet, met re all a c'hallfe bezañ bet lakaet c'hoazh gant Bruegel.

Darn a vez lavaret atav, hag en o zouez: 
* "*neuial a-enep al lanv*", 
* "*ar pesked bras a zebr ar re vihan*", 
* "*skeiñ e benn ouzh ur voger brikez*", 
* "*armet betek e zent*".
Darn a gaver e meur a yezh all, evel 
* "*teurel roz d'ar moc'h*", diwar *rozen voor de varkens strooien*, kar d'ar bomm latin Margaritas ante porcos.
Darn zo dianav er yezh pemdeziek hag a gaver roud anezho e kanaouennoù pe kontadennoù, **bezañ goloet e doenn gant tartez*" a dalveze kaout e-leizh a draoù, a laka da soñjal en *ti 'tal ar Blavezh Hag a zo toet gant krampouezh* hervez ar ganaouenn vrezhonek, ur skeudenn a gaver en e daolenn anvet *[[Luilekkerland (Bruegel)]]* (*[[Bro Gokagn]]*).

## Krennlavaroù
* *Emañ ar moc'h e-touez an ed* (pep tra zo o vont a-dreuz). Keñveriañ gant an droienn vrezhonek *N'emañ ket e voc'h gantañ er gêr*.
Maria Teresa Cybo-Malaspina

**Maria Teresa Francesca Cybo-Malaspina** (Novellara, 1725 – Reggio nell'Emilia, 1790) a voe dugez Massa ha priñsez Carrara etre 1731 ha 1790. Ren a reas e Dugelezh Massa ha Carrara. Pried e oa da Ercole III d'Este.

## Dimeziñ ha bugale
Dimezet e oa e 1741, da 20 vloaz, da Ercole III d'Este (1727-1803), a oa 14 vloaz. He fried, a voe Dug Modena ha Reggio etre 1780 ha 1797, pa erruas an armeoù gall en Italia, a oa mab da Francesco III d'Este ha da Charlotte-Aglaé d'Orléans (1700-1761), ur verc'h d'ar rejant gall. 

Daou vugel o doe :
* Maria Beatrice Ricciarda (Modena, 7 Gouhere 1750 - Vienna, 14 Du 1829), diwezhañ Dugez Massa ha priñsez Carrara ; pried da Ferdinando d'Asburgo-Este.
* Rinaldo Francesco (Modena, 4 Genver 1753 - 5 Mae 1753).

Goude ganedigezh o daou vugel e vevas ar priedoù pep hini en e du.
Marie-Thérèse Bro-C'hall

**Marie-Thérèse Bro-C'hall** (pe *Marie-Thérèse de France* e galleg) zo anv teir friñsez c'hall, disklêriet evel Bugale Bro-C'hall :

* **[[Marie-Thérèse Bro-C'hall (1667-1672)|Marie-Thérèse de France]]** (1667-1672), trede merc'h Maria Tereza Spagn ha Loeiz XIV, Roue Bro-C'hall, ha lesanvet *la Petite Madame*; marvet da bemp bloaz ;
* **[[Marie-Thérèse de France (1746-1748)|Marie-Thérèse de France]]** (1746-1748), merc'h da Marie Thérèse Spagn (1726–1746) ha d'an daofin Louis-Ferdinand de France (1729-1765); marvet da zaou vloaz;
* **[[Marie-Thérèse Bro-C'hall (1778-1851)|Marie-Thérèse de France]]** (1778-1851), merc'h henañ Loeiz XVI ha Marie-Antoinette Bro-C'hall, 
** dimezet da Louis de France (1775-1844), ur mab da Charlez X, Roue Bro-C'hall.

## Pennadoù kar
* Marie-Thérèse de Bourbon
* Marie-Thérèse
Marie-Thérèse Bro-C'hall (1778-1851)

**Marie-Thérèse Bro-C'hall** (pe *Marie-Thérèse de France * e galleg) (1778-1851) a oa merc'h henañ Loeiz XVI ha Marie-Antoinette Bro-C'hall, a oa dugez Angoulême.

## Eured
Dimeziñ a reas e 1799 e kastell Mittau, e Rusia, d'ur c'henderv dezhi, Louis de France (1775-1844), ur mab da Charlez X, Roue Bro-C'hall.
Bugel ebet n'o doe.
Lenn Maracaibo

**Lenn Maracaibo** (spagnoleg : *Lago de Maracaibo*) zo ul ledennad vras a zour e gwalarn Venezuela.
Lenn vrasañ Suamerika eo, gant ur gorread a 13 210 km². Digor eo war Pleg-mor Venezuela, ha pelloc'h war ar Mor Karib, dre strizh-mor Tablazo, 54 km e hed.

War ribloù lenn Maracaibo emañ porzhioù Maracaibo ha Cabimas. En-dro d’al lenn e kaver tireoul, unan eus an danvezioù krai a ra pinvidigezh Venezuela, hag a vez ezporzhiet adalek ar porzhioù-se. Ar pont General Rafael Urdaneta (8,7 km e hed ; savet e 1962), a ro an tu da dreuziñ strizh-mor Tablazo.
Maria Tereza Portugal (1793-1874)

**Maria Tereza Portugal** (pe *Maria Teresa de Portugal* e portugaleg, * María Teresa de Portugal * e spagnoleg), ganet d'an 29 a viz Ebrel 1793 en Ajuda (Portugal) ha marvet d'an 1è a viz Genver 1874 e Trieste (Impalaeriezh Aostria-Hungaria), a oa infantez Portugal, priñsez Beyra ha pennhêrez Portugal eus 1793 da 1795, ha dre zimeziñ, hag ivez infantez Spagn ha kontez Molina dre hec'h eil dimeziñ d'an infant Carlos Spagn (1788-1855), a oa e penn emsav ar garlourien.

## He buhez
María Teresa a oa kentañ bugel ar priñs portugalat João, a voe Roue Portugal evel João VI, hag e bried an infantez spagnol Carlota Joaquina de Borbón, hag o doe nav bugel en holl. 

### Brazil
Pevarzek vloaz e oa e 1807 pa voe aloubet Portugal gant soudarded c'hall Napoleon Iañ. E deroù 1808 e tec'has ar roue João VI hag an Tiegezh Bragança da Vrazil, war vourzh al lestr *Príncipe Real* (« priñs roueel »). Trevadenn bortugalat e oa Brazil d'an ampoent. Degouezhout a rejont e Salvador da Bahia d'an 2 a viz Genver 1808. Goude-se ez ejont da Rio de Janeiro da chom e *Paço da Cidade*, palez an impalaer diwezhatoc'h. 

E miz Mae 1810 e timezas Teresa da Pedro Carlos de Borbón, infant Spagn. 
E 1812 e varvas Pedro, ha setu Teresa intañvez.

### Brezel-diabarzh
Ne oa ket troet Maria Tereza gant ar mennozhioù nevez, ha harpañ a reas he breur Miguel Iañ a-hed Brezel-diabarzh Portugal, eus 1826 da 1834. Kemend-all a reas gant he breur-kaer Carlos de Borbón e Spagn.

### Carlos
E miz Here 1838 ec'h addimezas d'hec'h eontr ha breur-kaer Carlos María Isidro de Borbón, a oa pemp bloaz koshoc'h egeti. Hennezh a oa intañv he c'hoar yaouankoc'h Maria Francisca de Assis, marvet e 1834. En Azpeitia, e Gipuzkoa, e voe graet an eured. 

### Fin he buhez
E-pad bloavezhioù diwezhañ ren Fernando VII e vevas Maria Tereza e Madrid gant he mab Sebastião. Met goude marv ar roue e 1833 ha hini he c'hoar Maria Francisca de Assis e 1834 e pellaas eus an tiegezh roueel hag e voe unan eus renerien ar garlouriezh, pa gemeras perzh e kentañ brezel ar garlouriezh (1833-1846) a-enep he c'heniterv Isabel II.

## Dimezioù ha bugale

Div wech e timezas:
* da Pedro Carlos de Borbón (1786-1812), 
** ur mab o doe, Sebastião Gabriel de Bourbon e Bragança (Rio de Janeiro, 1811 - 1875, Madrid), infant Portugal ha Spagn ; 
* da Carlos María Isidro de Borbón (1788–1855). Bugel ebet n'o doe, met ober a reas war-dro he lezvugale, hag a oa he nized ivez.

## Harlu ha marv
E 1845 e voe dilezet e wirioù war ar gurunennt gant he fried Carlos, d'o reiñ d'o mab Carlos, ha hennezh neuze a gemeras an titl a Garlos VI. 

Carlos kozh a varvas e Trieste, a zo hiriv en Italia. Tost da dregont vloaz goude, e 1874, e varvas Maria Teresa, a oa bet intañvez e-pad naontek vloaz.
Gouel ar Mediaoù Keltiek

**Gouel ar Mediaoù Keltiek**, a oa anvet gwechall **Gouel ar Filmoù hag ar Skinwel er Broioù Keltiek**, zo e bal brudañ ar pezh a vez graet war dachenn ar mediaoù evit yezhoù ha sevenadurioù ar 6 bro geltiek. 

Dalc'het e vez bep bloaz en unan eus ar broioù keltiek, en nevezamzer. E-pad tri devezh e vez diskouezet filmoù hag abadennoù graet er broioù-se ha roet e vez prizioù d'ar re wellañ anezho. Aozet e voe ar gouel kentañ e 1980 en inizi Uibhist a Deas ha Beinn na Faoghla, e Bro-Skos, hag aozet e voe an 30vet gouel e 2009 e Caernarfon e Kembre. Mont a ra an darn vrasañ eus ar prizioù peurvuiañ gant Kembreiz hag Iwerzhoniz ha dre vras ne vez ket gounezet kalz prizioù gant ar Vretoned rak n'eo ket ken diorroet ar mediaoù e Breizh hag e brezhoneg evel e kembraeg pe en iwerzhoneg.

## Notennoù


## Liammoù diavaez
*Lec'hienn ar Gouel
Enrico Letta

**Enrico Letta** (distaget [enˌriːko ˈlɛtːa] en italianeg) (ganet d'an 20 a viz Eost 1966) zo ur politikour italian eus ar Partito Democratico (Strollad Demokratel Italia). Hag anvet eo bet da Prezidant ar C'huzul (Kentañ Ministr) eo bet etre an 28 a viz Ebrel 2013 hag an 22 C'hwevrer 2014.

Sekretour ar Strollad Demokratel eo hag ezel eus Kambr ar Gannaded. Ministr an Aferioù Europat e voe etre 1998 ha 1999 ha Ministr ar Greanterezh etre 1999 ha 2001 ; Sekretour Kuzul ar Vinistred e voe ivez etre 2006 ha 2008.

## Notennoù
Maria Annunziata di Borbone-Due Sicilie

**Maria Annunziata di Borbone-Due Sicilie** a oa eil pried Karl Ludwig von Österreich, breur da Franz Joseph Iañ, impalaer Aostria. 

## He buhez
Merc'h e oa da Ferdinando II an Div Sikilia ha d'e bried Maria Theresia von Österreich (1816–1867) .

## Dimeziñ
Dimeziñ a reas e 1862, da 19 vloaz, da Karl Ludwig von Österreich (1833-1896), intañv goude marv e bried kentañ Margarete von Sachsen (1840-1858), da 18 vloaz, e 1858. Hennezh a oa breur da Franz Joseph Iañ, Impalaer Aostria.

## Bugale
Pevar bugel o doe:
*Franz Ferdinand (1863 - drouklazhet en 1914), pennhêr ar gurunenn adalek 1896, 
** dimezet en vorganatek en 1900 da Sophie Chotek de Chotkowa et Wognin.
*Otto Franz Joseph (1865–1906), gastaouer ken e oa, 
**dimezet en 1886 da Marie-Josèphe de Saxe (1867-1944); int-i e oa tud an Impalaer diwezhañ Karl I.
* Ferdinand Karl Ludwig (1868–1915), 
**dimezet en 1909 d'e serc'h Berthe Czuber, ha divugel. lakaet e voe e-maez an tiegezh impalaerel, tennet e ditloù digantañ, ma voe ret dezhaén kemmañ e anv. Kemer a reas an anv Ferdinand Burg.
*Margarethe Sophie (1870–1902) 
**dimezet en 1893 da Albert von Württemberg (1865-1939), ha bugale dezho.

## He marv
Mervel a reas da 28 bloaz. Addimeziñ a reas he fried, div wech intañv, e 1873 da Maria Teresa de Bragança.
Koñchennou ar Gouelan Masklet

**Koñchennou ar Gouelan Masklet** zo anv ur gontadenn savet gant Yann Bijer, embannet e div levrennig, gant Emgleo Breiz e 2004 ha 2006, ha pladennoù enrollet d'o heul.

## Levrlennadur
**Koñchennou ar Gouelan Masklet n°1*, 89 paj.+2CD, Emgleo Breiz, 2004, ISBN 2-911210-44-1.
**Koñchennou ar Gouelan Masklet n°2*, 128 paj.+3CD, Emgleo Breiz, 2006, ISBN 978-2911210-61-7.
Charlez X

**Charlez X** zo anv meur a roue: 

**Charlez X* (Charlez Iañ Bourbon, kardinal-arc'heskob Rouen) (1523-1590), anvet da roue Bro-C'hall gant ar Re Unanet en 1589, a-raok ma voe anavezet reizhded Herri IV (Bro-C'hall).
*Karl X (1622-1660), Roue Sveden etre 1654 ha 1660.
*Charlez X (Bro-C'hall) (1757-1836), Roue Bro-C'hall etre 1824 ha 1830.
Maria Teresa de Portugal

** Maria Tereza Portugal** pe *Maria Teresa de Portugal* e portugaleg, zo anv div briñsez portugalat:

* Maria Tereza Portugal (1793-1874), merc'h da João VI, roue Portugal,
** dimezet da Carlos Spagn (1788-1855) ;
* Maria Teresa de Bragança, arc'hdugez Aostria (1855-1944), merc'h da Miguel Iañ Portugal, roue Portugal,
**dimezet da Karl Ludwig Aostria (1833-1896).

## Pennadoù kar
*Maria Portugal 
*Maria Teresa Bragança
Margarete von Sachsen (1840-1858)

**Margarete Karoline von Sachsen**, pe **Marc'harid Saks**, ganet d'ar 24 a viz Mae 1840 en Dresden, Sachsen, ha marvet d'ar 15 a viz Gwengolo 1858, da 18 vloaz, en Monza, en Italia), a oa arc'hdugez Aostria dre zimeziñ. 

## He zud
thumb|Margarete von Sachsen

Merc'h e oa d'an dug Johann Iañ von Sachsen (1801-1873), breur d'ar roue Friedrich August Saks, ha da Amalie Auguste Bavaria. Nav bugel o doa ha margeret e oa an eizhvet anezho. Kalz anezho a varvas yaouankik.

* Marie Auguste Friederike von Sachsen (1827-1857) 
* Albert Iañ von Sachsen (1828-1902), roue Sachsen
** dimezet e 1853 da Carola von Wasa 
* Elisabeth von Sachsen (1830-1912) 
** dimezet e 1850 da Ferdinand Maria Savoia-Carignan, Dug Genoa 
* Friedrich August Ernst von Sachsen (1831-1847) 
* Georg Iañ von Sachsen (1832-1904)
**dimezet e 1859 d'an Infantez Maria Anna Portugal (1843–1884)
* Maria Sidonia von Sachsen (1834-1862), marvet da 28 vloaz, 
* Anna von Sachsen (1836-1859), marvet da 23 bloaz,
**dimezet e 1856 d'an Dug-meur Ferdinando IV Toskana
* Margarete von Sachsen (1840-1858) 
* Sophie Marie von Sachsen (1845-1867), marvet da 22 vloaz
** dimezet e 1865 d'an Dug Karl Theodor in Bayern

## Dimeziñ
Dimeziñ a reas da 16 vloaz d'he c'henderv Karl Ludwig von Österreich, breur da Franz Joseph Iañ. Bugel ebet n'o doe. 
 
## He marv
Daou vloaz goude hec'h eured e tapas an tifoid en Italia ha mervel a reas e Monza., da 18 vloaz.

Div wech c'hoazh ec'h addimezas he fried.
Kenteliou Aotrou Persoun Ars

**Kenteliou Aotrou Persoun Ars**, *skrivet e gallek gant an Tad Monnin, troet e brezounek gant Th. Pilven ar Zevellek*, zo ul levr brezhonek embannet e Brest e 1906.

## Troidigezh
Troet eo gant Théodore Pilven le Sévellec‎ diwar levr an Tad Alfred Monnin, *Le Curé d'Ars*, embannet e Pariz, e 1861, ha bet adembannet c'hoazh, gant Téqui, e 1922.

## Al levr
E deroù al levr e kaver ur varzhoneg gant Pilven, a veneg e anv-barzh, *Boc'h-ruzig ar C'halvar*. 

Ur pennad dek pajennad zo neuze diwar-benn buhez person Ars, Jean-Marie Vianney, sinet gant J. Uguen ha JL Prigent, beleien, *o daou ginidik euz Guisseni, kouls hag an Aotrou Pilven, o deus roet skoazel da skrivanier brezounek Kenteliou Aotrou Persoun Ars*, hervez a lenner e pajennoù kentañ al levr.
Bernez Kabon

**Bernez Kabon** zo bet kelenner saozneg. Maer Gwimaeg eo bet etre 1977 ha 2008
. Ezel eo eus Ar Falz.

## Lennegezh
Troet en deus Bilzig e galleg, evit un embannadur divyezhek gant Skol Vreizh e 2000.

## Notennoù ha daveoù
Tabriz

**Tabriz** (تبريز *Tabrīz* e perseg ; تبريز *Təbriz* en azeri) zo ur gêr vras e gwalarn Iran. Annezet eo gant 1&nbsp;378&nbsp;935 a dud (2006) hag ar pevare kêr vrasañ eo en Iran, goude Teheran, Machhad hag Isfahan. Pennlec’h proviñs Azerbaidjan ar Reter eo Tabriz ha kreizenn sevenadurel Azerbaidjan Iran eo ivez, da lavaret eo kêr-benn ar vro poblet gant azerierien en Iran.
Théodore Pilven le Sévellec

**Théodore Pilven le Sévellec**, pe **Boc'hruzig ar c'halvar**, ganet d'ar 26 a viz Mae 1842 e Gwiseni, marvet d'an 3 a viz Kerzu 1924 e Pariz, oa ur barner hag a skrivas un dornad levrioù embannet e dibenn an XIXvet kantved ha deroù an XXvet.

## E vuhez
Lucien Pilven e oa anv e dad, maer Gwiseni, ha Jeanne Marie Joséphine Le Sévellec hini e vamm. Eñ an hini a stagas an daou anv. 
Skoliet e voe e skol bublik Gwiseni, hervez Lukian Raoul, ma anavezas ar simbol. Goude e voe skoliet e Kastell-Paol ha Lesneven. 

Perzh a gemeras e Brezel 1870 gant Arme Breizh, ha bet e oa e kamp Konli. Goude ar brezel e voe barner e Lisieux, Kintin, Kastell-Briant ha Roazhon. 

Dimeziñ a reas da Louise de la Haye Saint-Hilaire e 1892, da 50 vloaz. Ur mab en doe, Xavier Pilven le Sévellec. 

Hiziv ne gaver ken an anv *Pilven le Sévellec* e Breizh. 

## Oberennoù
**Un tzar en Bretagne*, 1872
**La Bretagne à la Guerre de l'Indépendance américaine, 1777-1783*, Société "La Bretagne", Paris, 1918.

## Troidigezhioù
* Etre 1889 ha 1892 ec'h embannas troidigezh Emgann Kergidu er gelaouenn c'hallek L'Hermine.
* Efflam Koed-Skau, *Erauk pautred !* (diwar *En avant les gas ! marche de l'Union de la jeunesse catholique bretonne*), 1905, 7 pajennad.
* Alfred Monnin, *[[Kenteliou Aotrou Persoun Ars]]*, Brest, 1906.

## Liammoù diavaez
* fichenn e-barzh "my heritage"
Eirisgeigh

**Eirisgeigh** (*Eriskay* e saozneg) zo unan eus an Inizi Gall pellañ e gwalarn Bro-Skos. Emañ etre Uibhist a Deas (South Uist) ha Barraigh (Barra), ha liammet eo ouzh enez Uibhist a Deas war-bouez ur chaoser a oa bet savet e 2001. Er bloaz 2013 e oa annezet an enezenn gant 147 a dud.

Daoust m’eo bihan, ez eo brudet Eirisgeigh, evit meur a abeg. Enni e touaras ar priñs Charles Edward Stuart (*Bonnie Prince Charlie*) d’an 23 a viz Gouere 1745 da gemer penn emsavadeg ar Jakobited. E 1941 e voe graet peñse dirak Eirisgeigh gant ul lestr, ar *"Politician"*, hag e gargad wiski, ar pezh a voe kontet el levr hag er film *Whisky Galore*.
Rhuthun

**Rhuthun** zo ur gêr vihan e biz Kembre, ha pennlec'h Sir Ddinbych. poblet gant 5 218 a dud e 2001 (47% a baotred, 53% a verc'hed ; oad keitat 43 bloaz ; 42% a gembraegerien). Savet eo bet war un dorgenn, war ribl ar stêr Clwyd. 

Ur c'hastell kozh zo e kêr, unan savet war-dro 1280, hag a voe distrujet e-pad Brezel Diabarzh Bro-Saoz hag adsavet en  d'ober ul leti bras. E deroù ar Grennamzer e oa Rhuthun kêr bennañ bro Dogfeiling, unan eus ar c'hombodoù a oa e kantrev Dyffryn Clwyd.

## Tud vrudet
* Emrys ap Iwan, skrivagner ha brogarour
* Rhys Ifans, aktour
* Tom Pryce, bleiner kirri Formulenn 1
* Neil Taylor, melldroader

## Gevelliñ

## Liammoù diavaez
* Lec'hienn poellgor gevelliñ Rhuthun - Brieg (e 4 yezh, kembraeg, brezhoneg, saozneg ha galleg)

## Daveoù
Kastell Reoz

**Kastell Reoz** a voe savet en  war un uhelenn war ribl ar Gwilen, e kumun Reoz, er c'hreisteiz da Redon.

En amzer ar C'halianed hag ar Romaned dija e oa Reoz ul lec'h a bouez dre ma c'halled treuziñ ar Gwilen eno. Ur voudenn-gastell a oa war bord ar stêr er Grennamzer uhel. Eno e voe Alan Veur, roue Breizh, oc'h ober e annez, a lavarer, d'ar mare ma oa o vrezeliañ a-enep an Normaned, en . Dismantret e voe ar voudenn-gastell gant an Normaend en , met adsavet e voe ur c'hastell mein gant diskennidi Alan Veur diwezhatoc'h.

Kavell tiegezh Reoz e voe ar c'hastell. Un tiegezh a bouez e oa e Breizh, en amzer-se. Kalz a zouaroù oa doa er parrezioù tro-dro Reoz (Alaer, Begaon, Glenneg, Fegerieg...) ha pelloc'h, e Roc'h-an-Argoed, en Azereg, e Malastred, e Donez... Yann IV Reoz (1447-1518) a oa e penn arme Breizh en emgann Sant-Albin-an-Hiliber e 1488. Er bloavezh-se ivez e voe distrujet ar c'hastell gant ar C'hallaoued, ha digant Anna Vreizh e resevas Yann IV ur sammad a 100 000 skoed aour evit adsevel e gastell, kenkoulz ha re Elven (kastell an Argoed), Ankiniz ha Roc'h-an-Argoed.

Annezet e voe ar c'hastell betek kreiz ar  ha dilezet goude Brezel ar C’hevre, ha pa’z eas an tiegezh da get. Gant ar c'hardinal Richelieu e voe roet urzh d’e ziskar e 1629, met ne voe distrujet nemet tammoù mogerioù ha tourioù. Kouezhañ a reas an tour-meur e 1799, gant ur c'hren-douar. Hiziv an deiz ne chom nemet rivinoù anezhañ, e-kreiz ar gwez.

Gwechall e oa ur porzh e-harz ar c'hastell, en hanternoz dezhañ. Gwirioù a veze paeet dezho gant ar bagoù a dremene war ar Gwilen. Er c'hreisteiz d'ar c'hastell e oa ur pont koad, gwechall, da vont dreist ar stêr. Da aotrounez Reoz e veze paeet ar gwirioù-treizh. Kouezhañ a reas ar pont en e boull e 1543 ha lakaet e voe ur vag-treizh en e lec’h.

## Liammoù diavaez
*infobretagne : Rieux
*''Sur la tombe du dernier roi de Bretagne'', pennad el lec'hienn Agence Bretagne Presse.
Karl Ludwig Aostria

**Karl Ludwig Joseph Maria Aostria**, ganet e 1833 e kastell Schönbrunn ha marvet eno ivez e 1896, a oa arc'hdug Aostria, breur da Franz Joseph Iañ, Impalaer Aostria. 

## Dimezioù
Teir gwech e timezas:
*da Margarete  Saks (1840-1858), marvet da 18 vloaz ; bugel ebet n'he doe;
*da Maria Annunziata Bourbon-Sikilia (1843-1871), dek vloaz yaouankoc'h egetañ ; pevar bugel he doe; 
*da Maria Teresa Bragança (1855-1944), daou vloaz warn-ugent yaouankoc'h egetañ; div verc'h he doe.

## Bugale
Digant e bried kentañ n'en doe bugel ebet.

Digant Maria Annunziata di Borbone-Due Sicilie en doe pevar bugel : 

*Franz Ferdinand (1863 - drouklazhet en 1914), pennhêr ar gurunenn adalek 1896, 
** dimezet en vorganatek en 1900 da Sophie Chotek Chotkowa ha Wognin.
*Otto Franz Joseph (1865–1906), gastaouer ken e oa, 
**dimezet en 1886 da Marie-Josèphe de Saxe (1867-1944); int-i e oa tud an Impalaer diwezhañ Karl Iañ
* Ferdinand Karl Ludwig (1868–1915), 
**dimezet en 1909 d'e serc'h Berthe Czuber, ha divugel. lakaet e voe e-maez an tiegezh impalaerel, tennet e ditloù digantañ, ma voe ret dezhañ kemmañ e anv. Kemer a reas an anv Ferdinand Burg.
*Margarethe Sophie (1870–1902) 
**dimezet en 1893 da Albert Württemberg (1865-1939), ha bugale dezho.

Digant Maria Teresa Bragança (1855-1944) en doe div verc'h : 
* Maria Annunziata Aostria (1876–1961), aet da leanez;
* Elisabeth Amalie Aostria (1878–1960)

## E varv
Mervel a reas Karl Ludwig en 1896.
Armanhac

**Armanhac** (*Armagnac* e galleg) zo ur vro istorel eus Okitania, etre ar stêrioù Adour ha Garona. 

Hiziv an deiz eo rannet Armanhac etre departamantoù Landes ha Gers. Ur vro a labour-douar eo ha brudet eo an odivi a vez graet eno, an *[[Armagnac]]*.

## Istor
Savet e voe kontelezh Armanhac e 960. E barr he brud e voe er  hag er . Neuze e oa meur a gontelezh all e dalc'h aotrouien Armanhac : Rodés, Comenge, Charolais. Staget e voe kontelezh Armanhac ouzh Kurunenn Bro-C'hall dre deir gwech: da gentañ e 1481, da eil e 1607, gant Herri IV, asambles gant Navarra, Perigord..., da drede e 1751.

## Anvioù-lec'h
Kavout a reer ar ger *Armanhac* pe *Armagnac* en anv meur a gumun eus ar vro :
* Bretanha-d'Armanhac, Campanha-d'Armanhac, Tèrmis d'Armanhac... (en departamant Gers) 
* Artés d'Armanhac, La Bastida d'Armanhac... (en departamant Landes)