open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Dante Alighieri

**Dante Alighieri** a zo ganet e Firenze e 1265 en un tiegezh eus an noblañs izel ha marvet d'ar 14 Gwengolo 1321 e Ravenna.

Brudet eo e varzhoneg an *[[Divina Commedia]]* evel unan eus pennoberennoù lennegezh ar bed. 

## E vuhez
E dud a oa a renk uhel e Firenze, a-du gant ar gostezenn gelf. E dad a oa *Alighiero di Bellincione*, a oa ur Gelf gwenn, met ne c'houzañvas ket dial ar Gibelined goude ma voent trec'h e Montaperti. E vamm a oa *Bella degli Abati*; Bella eo berranv Gabriella, talvout a ra ivez kement ha « kenedus ». 

Pa oa 12 vloaz, e 1277, e voe graet marc'had da zimeziñ Dante gant Gemma, merc'h Messer Manetto Donati. Aozañ dimezioù ken abred a veze graet alies, lidoù bras a veze, hag aktaoù a veze savet dirak an noter. 

Mervel a reas mamm Dante e 1278, hag eñ en e 13 vloaz. Alighiero a vevas neuze gant *Lapa di Chiarissimo Cialuffi* (n'eo ket sur e voent dimezet), ha daou vugel o doe. Ganto edo breur Dante, Francesco, hag e c'hoar Tana (Gaetana). 5 bloaz diwezhatoc'h, en 1282, e varvas e dad digantañ. 

Gant Gemma en doe meur a vugel, Jacopo, Pietro hag Antonia, e vugale nemeto hervez al lezenn.

## E oberennoù
* *La Commedia*1472, e oberenn dalif, ha na vo anvet *[[Divina Commedia|La Divina Commedia]]* nemet adalek embannadur 1555 : 
** An Inferno (1314)
** Ar Purgatorio (1316)
** Ar Paradiso (1321)

Skrivet en deus Dante ivez:
* arnodskridoù:
** *De vulgari eloquentia* (1303-1304 (diechu)
** *De monarchia* 1313-1318) (en oberenn e tiskleir bout a-du gant an impalaer, enep ar pab eta, ha berz a voe lakaet war al levr e Roma)
** *Il Convivio* (Ar banvez) 1304-1307)

* *barzhonegoù lourennek*
* Ar *Vita nuova* (1293-1295), skrid ma vesk barzhoniezh ha komz-plaen.
## Pennad kar
*Antonia Alighieri
*Beatrice Portinari

## Liammoù diavaez
* Arroudoù eus e skridoù, troet e brezhoneg, amañ: https://br.wikiquote.org/wiki/Dante_Alighieri
* Setu soñj Jakez Kerien war Dante Alighieri : *Teurel a ran a gostez Alighieri ; anez e chomfen beteg an noz da danva e varzoniez dudius, ijinus ha resis en eun doare souezus. Hogen pennadou anezan n’em eus ken tammou eus an Ifern, teskadou eus ar Purgator, bommou boemus eus ar Baradoz.  N’eus forz e pe eneben e tigorer anezan e c’heller beza diarvar peadra a vo karet da douella ar faltazi, da garga ar meiz ; c’houek hag herr, primm ha resis pep tra a zo peurc’hrêt ennan. Aman hag ahont e vezer feuket eun tammig o welet kemmesket ar bed pagan hag ar bed kristen ; Cerberus tribennek o tiwal dor an Ifern, Kato-hen evezier meur ar Purgator ; Pabed hag enebourien Dante stlapet o fezier dounna an tan. Pennadou zo avad ken ne skuizer ket o lenn anezo : Ugolino hag e vibien, Per ar Winienn, hag all, mestr-tôliou dispar ar yez italianeg, sonerez dispar, dudi ar skouarn a zo ret he anaoud mat abenn kregi gant ar* *"pez-c’hoari doueel".* Lizher da Youenn Drezen, 27/04/192
Tiegezh Medici

**Medici** zo anv ur c'herentiad uhel eus Firenze a zo bet a-bouez en istor kêr e mare an Azginivelezh italian.

## Orin
Meur a vojenn zo.
Hervez Cosimo il Vecchio e vije bet un hendad apotiker, hag anezhañ e teufe an anv Medici, un anv hag a dalvez kement ha "mezeien" en italianeg.
War ar skoed eo pilulennoù a weler (pemp ruz evit ar skevent, an avu, ar galon, ar stomog hag ar bouzelloù, unan c'hlas evit ar panacea) .

## Ar re vrudetañ
* **[[Cosimo il Vecchio]]** (1389-1464) *Pater patriae*, diazezer galloud al lignez.
* **[[Lorenzo il Magnifico]]** (pe *Lorenzo di [[Piero il Gottoso]]* 1449-1492), an hini brudetañ eus ar c'herentiad.
* **[[Cosimo Iañ de' Medici]]** (1519-1574), kentañ Dug-meur Toskana.

## En istor Bro-C'hall
Anavezout a reer ivez: 
* Caterina de' Medici, anvet Catherine de Médicis e galleg, a voe gwreg ar roue gall Herri II, ha mamm d'ar rouaned Frañsez II, Charlez IX, ha Herri III, ha da v-Marc'harid a zimezas gant Herri Navarra a voe ar roue gall Herri IV ;
* Maria de' Medici, anavezet e galleg evel Marie de Médicis, a voe rouanez Bro-C'hall pa zimezas ganti ar roue gall Herri IV, hag a oa mamm d'ar roue gall Loeiz XIII.

Hag ivez:
* Jacques Médecin (1928-1998), bet maer Nice, kondaonet gant ar justis c'hall ha repuet en Uruguay, a lavare diskenn eus lignez ar c'herentiad Medici.

## Ar pennoù-tiegezh Medici
### ''Aotrounez'' Republik Firenze

### Duged Firenze

### [[Duged-veur Toskana]]

## Pennadoù kar
* Dugelezh-veur Toskana
## Gwelout ivez
;A
Alessandro de' Medici • Angelica de' Medici • Anna de' Medici • Antonio de' Medici • Asdrubale de' Medici • 
;B
Bernardetto de' Medici • Bernardo Antonio de' Medici • Bia de' Medici • Bianca de' Medici • 
;C
Carlo de' Medici • Caterina de' Medici • Clarice de' Medici • Claudia de' Medici • Contessina de' Medici • Cosimo de' Medici • 
;D
* Don Giovanni de' Medici • 
;E
* Eleonora de' Medici • 
;F
* Ferdinando de' Medici • Filippo de' Medici • Francesco de' Medici • 
;G
* Garzia de' Medici • Gian Gastone de' Medici • Giovan Carlo de' Medici • Giovanni de' Medici • Giulia de' Medici • Giuliano de' Medici • Giulio de' Medici • 
;I
*Ippolito de' Medici • Isabella de' Medici • 
;L
*Laudomia de' Medici • Leopoldo de' Medici • Lorenzina de' Medici • Lorenzino de' Medici • Lorenzo de' Medici • Lucrezia de' Medici • Luisa de' Medici • 
;M
* Maddalena de' Medici • Margherita de' Medici • Maria de' Medici • Mattias de' Medici • 
;N
* Nannina de' Medici • 
;O
* Ottaviano de' Medici • 
;P
* Pierfrancesco de' Medici Piero de' Medici • Pietro de' Medici • Porzia de' Medici
;V
* Virginia de' Medici •

## Liammoù diavaez
*Gwezenn an Tiegezh Medici
Live (kantenn Alice in Chains)

***Live*** zo ur bladenn eus ar strollad grunge Alice in Chains. Produet e voe d’ar 5 a viz Kerzu 2000 gant ti-pladenn Columbia Records. Pladenn-leurenn nemetañ ar strollad daoust d’ar bladenn klev *[[Unplugged (Alice in Chains)|Unplugged]]*. Holl ar c’hanaouennoù war-bouez "Queen of the Rodeo" a oa bet enrollet war pladennoù a-raok. Adkavet e vez ar ganaouenn "Queen of the Rodeo" er boest *[[Music Bank]]*. Er bladenn-mañ e vez teir c’hanaouenn tennet eus abadenn diwezhañ ar strollad gant ar c’haner Layne Staley : Again, A Little Bitter ha Dam That River.

## Roll ar c’hanaouennoù
#"Bleed the Freak" (Cantrell) – 4:33
#"Queen of the Rodeo" (Silver/Staley) – 4:40
#"Angry Chair" (Staley) – 4:22
#"Man in the Box" (Cantrell/Staley) – 4:57
#"Love, Hate, Love" (Cantrell/Staley) – 7:47
#"Rooster" (Cantrell) – 6:48
#"Would?" (Cantrell) – 3:48
#"Junkhead" (Cantrell/Staley) – 5:20
#"Dirt" (Cantrell/Staley) – 5:23
#"Them Bones" (Cantrell) – 2:39
#"God Am" (Cantrell/Inez/Kinney/Staley) – 3:58
#"Again" (Cantrell/Staley) – 4:23
#"A Little Bitter" (Cantrell/Inez/Kinney/Staley) – 3:51
#"Dam That River" (Cantrell) – 3:32

## Skipailh
*Jerry Cantrell - Kan, Gitar
*Mike Inez - Izgitar
*Layne Staley - Kan, Gitar
*Sean Kinney - Taboulinoù
*Mike Starr - Izgitar
*Mark Naficy - Paotr ar son, Paotr ar c’hemmesk
*Stephen Marcussen - Mastering
*Tony Wilson - Producer, Paotr ar c’hemmesk
*Peter Fletcher - Compilation Producer
*Mike Walter - Paotr ar son
*Mary Maurer - Art Direction, Design
*Marty Temme - Luc’hskeudennoù
*Brandy Flower - Design

## Lec’hiadur er chartoù
### Kantenn
 2000	Live	    The Billboard 200	 No. 142

### Singlioù
 2000	Man In The Box (Live)	Mainstream Rock Tracks	 No. 39
Frañsez Iañ

**Frañsez Iañ**, pe **Frañsez Kentañ** ( diwar an anv-bihan Frañsez) a zo anv meur a roue pe briñs.

*Frañsez Iañ, dug Breizh, 1442–1450
*Frañsez Iañ, roue Bro-C'hall, 1515–1547
*Frañsez (1936-), an 266vet pab.

hag ivez

*Frañsez Iañ Sforza (1401-1466), Dug Milano
*Frañsez Iañ (dug Loren), 1544–1545,
*Frañsez Iañ (roue Skosiz)1558–1560,
*Frañsez Iañ (Toskana), 1574–1587,
*Frañsez Iañ d'Este, 1644–1658, Dug Modena
*Frañsez Iañ Parma, 1694–1727, Dug Parma
*Frañsez Iañ an Impalaeriezh Santel (1708-1765), impalaer ar Romaned (1745–1765)
*Frañsez Iañ (impalaer Aostria), 1804–1835, impalaer Aostria ha roue Hungaria ha Bohemia ( 1792–1835)
*Frañsez Iañ an Div Sikilia, 1825–1830
*Frañsez Iañ (roue Bro-Saoz, Skos, hag Iwerzhon), 1840–1875 a veze graet gant ar Jakobited saoz eus Frañsez V (Modena), dug Modena, (1819–1875), diskennad henañ ar roue Charlez Iañ (Bro-Saoz), goude ma oa anv kentañ gwaz Mari Iañ, rouanez Skosiz, a oa bet anvet *Francis <u>the first</u>, by the grace of Good, King of Scots* gant kannaded Keredin en iliz veur Notre-Dame de Paris d'ar 24 a viz Ebrel 1558.
*Frañsez Iañ (roue Spagn), 1846–1868, roue kenseurt Spagn
*Frañsez Iañ ( Liechtenstein), 1929–1938

## Poltredoù

file:Francsesco Sforza.jpg|Frañsez Iañ Sforza (1401-1466), dug Milano.
Restr:Jean Clouet 001.jpg| Frañsez Iañ, roue Bro-C'hall (1494-1547). 
File:François_Ier_duc_de_Lorraine.jpg | Frañsez Iañ (dug Loren) (1517-1545).
Restr:FrancescoI-BR.jpg| Frañsez Iañ (1541-1587), dug-meur Toskana
Restr:FrancoisII.jpg| Frañsez Iañ (roue Skosiz) (1544-1560) (a oa ivez Frañsez II roue Bro-C'hall).
Skeudenn:Francesco I d'Este.jpg| Frañsez Iañ (dug Modena) (1610-1658)
file:Francesco Farnese.jpg| Frañsez Iañ Parma (1678-1727).
file:Martin van Meytens 006.jpg| Frañsez Iañ an Impalaeriezh Santel (1708-1765)
Ar bodez

***Ar bodez*** (*Le tub* e galleg) zo ul livadur diwar zorn al livour gall Edgar Degas, graet gant pastez-livañ e 1886, dezhi 60 cm x 83. Miret eo e mirdi Orsay e Pariz.

Gwelout a reer ur vaouez o walc'hiñ he c'hilpenn, en he stou en ur bodez. Meur a daolenn en deus graet Degas gant merc'hed en o noazh oc'h en em walc'hiñ. 

Troc'het eo an daolenn e div lodenn, gant ar vaouez en tu kleiz, troet he c'hein ouzh an daol en tu dehoù. Bodet eo ar gened ha binvioù boutin ha displed an naetadurezh.

## Liammoù diavaez
* Lec'hienn ofisiel Mirdi Orsay
Mary Cassatt

**Mary Stevenson Cassatt** a oa ul livourez stadunanat bet ganet d'an 22 a viz Mae 1844 en Allegheny City (e Pittsburgh, Pennsylvania bremañ) ha marvet d'ar 14 a viz Mezheven 1926 e Mesnil-Theribus (Oise, Frañs), m'emañ he bez.

Al livour gall Degas a oa unan eus he mignoned.

Bugale, merc'hed ha mammoù yaouank e oa dodennoù pennaén he oberennoù.


Cassatt Mary Two Women Throwing Flowers 1872.jpg|*Div vaouez o teurel bleunioù* (1872)
Mary Cassatt-Selfportrait.jpg|Emboltred (~1878)
Cassatt Mary The Bath 1891-92.jpg|*Ar gibelladenn* (1891)
Cassatt Mary Nurse Reading to a Little Girl 1895.jpg|*Magerez o lenn d'ur plac'hig* (1895)
Mother and Child - Cassatt 1905.jpg|*Mamm ha bugel* (~1905)
Alesant VI

**Alesant VI** (1431 - 1503) eo an anv a gemeras ar c'hardinal spagnol Rodrigo Lanzol Borja‎ pa voe anvet da bab e 1492.

E anv gwir e oa **Roderic de Borja**, met kemer a reas ivez ar stumm spagnolek **Rodrigo de Borja** hag italianek **Borgia**. Mab e oa da Jofré Gil Llançol i Escrivà, ha da Isabel de Borja i Llançol, c'hoar da Alfonso de Borja, eskob Valencia, a deuas da vout kardinal ha pab evel Kallistus III e 1455.

## E vugale
Tri bugel en doe gant serc'hed ha n'ouzer ket o anvioù :
* Pedro Luis de Borja (1458-1488), kentañ Dug Gandia, marvet da dregont vloaz
* Isabella Borgia (1467-1547), marvet da bevar-ugent vloaz
* Girolama Borgia (1469–1483), marvet da bevarzek vloaz

Pevar bugel all en doe Rodrigo Borgia gant Giovanna Cattanei, lesanvet *Vannozza*:
* Giovanni Borgia (1475-1497), anavezet ivdez evel eil Dug Gandia,
* Cesare Borgia (1475-1507), 
* Lucrezia Borgia (1480-1519)
* Gofredo Borgia 

A-hend-all en doa ur serc'h *ofisiel*, Giulia Farnese (1474 - 1524), gwreg d'un Orsini.

## Goude e varv
Goude marv Alesant VI ez eas pouez an tiegezh war zisteraat, ha kalz anezho a zistroas da Spagn.
Lucrezia Borgia

**Lucrezia Borgia** (Subiaco, 18 Ebrel 1480 - Ferrara, 24 Mezheven 1519) a oa merc'h da Rodrigo Borgia, kardinal spagnol hag a voe pab dindan an anv a Alesant VI, ha da Vannozza dei Cattanei. 

C'hoar e oa da Cesare Borgia, a voe ivez kardinal, ha dug Valentinois ha Romagna. Daou vreur all he doa c'hoazh: Giovanni (pe Juan) ha Goffredo (pe Jofre).

Brudet e oa he c'hoantiz, hag he buhezegezh fall, a-hervez. Doujet e oa ivez abalamour d'he brud a bistrierez; koulskoude, ma veze implijet ar pistri en-dro dezhi n'eus prouenn ebet he dije kemeret perzh e muntr ebet en doare-se.

Ur benveg politikel e voe etre daouarn he zad hag he breur. Ne grogas da vevañ sioul nemet war-lerc'h he zrede dimeziñ.

Mervel a eure da 39 bloaz, war-lerc'h ganedigezh ur verc'h a varvas ivez.

## He dimezioù
Teir gwech e timezas Lucrezia Borgia.
* e 1493, da gentañ da Giovanni Sforza, aotrou Pesaro, a voe rediet da asantiñ d'an torr-dimeziñ, graet gant ar pab, tad Lucrezia, e 1497. En ofisiel ne oa ket bet kaset an dimeziñ da benn. Ken feuket e oa Sforza ma krogas da embann e kouske he zad hag he breur e gwele Lucrezia. 
* e 1498, da eil da Alfonso d'Aragona, dug Bisceglie, a voe lazhet gant Cesare Borgia er Vatikan e 1500; ur mab o doe;
* e 1501, da drede, da Alfonso Iañ d'Este, a voe dug Ferrara war-lerc'h marv e dad Ercole Iañ d'Este e 1505. E eil wreg e oa Lucrezia, pa oa bet dimezet Alfonso da Anna Sforza a-raok.

## He bugale
* Daou vugel he doe Lucrezia er Vatikan.
** Rodrigo Aragon, gant Alfonso d'Aragona, 
** Giovanni Borgia (Infans Romanus), ha n'ouzer ket piv e oa e dad : hervez an teodadoù e c'halle bezañ pe ar pab, pe Cesare Borgia. Moarvat e oa ur c'hambrelan spagnol.

* C'hwec'h bugel o doe Alfonso ha Lucrezia, pevar anezho ne varvjont ket en bugel. En o zouez 
** an hini a voe ar c'hardinal Ippolito II d'Este
** an hini a voe dug Ferrara, Ercole II d'Este.

## Lennegezh
* *Lucrèce Borgia* : reuzc'hoari gant Victor Hugo e 1833 . 

## Iskis
* **Lucrezia Borgia** a oa an anv roet gant Buffalo Bill d'e fuzuilh.

## Pennadoù kar
*Borgia

## Liammoù diavaez
* Dati genealogici

## Levrlennadur
* Bellonci, Maria. *Lucrezia Borgia*, 1939 (ISBN 2-87027-423-8)
* Bouflet, Joachim. *Lucrèce Borgia*, (ISBN 2-85616-929-5)
* Bradford, Sarah. *Lucrezia Borgia: Life, Love and Death in Renaissance Italy* (ISBN 0-670-03353-7)
* Chauvel, Geneviève. *Lucrèce Borgia - La fille du pape*, (ISBN 2-85704-629-4)
* Dumas, Alexandre. *Les Borgia*, 2005 (ISBN 2-7444-0601-5)
* Sarah Bradford. *Lucrezia Borgia*. Milano, Mondadori, 2005. (ISBN 88-04-55627-7)
Terentius

**Terentius** (**Publius Terentius Afer** e latin ), a oa ganet e Kartada war-dro -184 ha marvet e -159, a oa ur barzh farsus latin a orin berber.

C'hwec'h pezh zo bet aozet gantañ.
* *[[Adelphoe (Ar Vreudeur)]]* (160)
* *[[Andria (Plac'h Andros)]]* (-166 )
* *[[Eunuchus]]* (161)
* *[[Heauton Timorumenos]]* (-163 )
* *[[Hecyra]]* (165)
* *[[Phormio]]* (161)

## Arroudoù
* « *Homo sum ; humani nil a me alienum puto* » : « Un den on, ha n'eus netra denel a ve estren din. » (*Heauton Timorumenos*, gwerzenn 77)
* « Quot homines, tot sententiae » : « Kement a dud, kement a soñjoù ». (*Phormion*, 454)
* « Obsequium amicos, veritas odium parit » : « Mignoned a c'hounezer dre lezober, kasoni dre onestiz ». (*Andria*, 68)
* « Sine Cerere et Libero, friget Venus » : « Hep Keres na Bakus e vez tapet riv gant Gwener ». (*Eunuchus*)
* « Ovem lupo commisit » : « Fiziet ganit an dañvadez er bleiz ». (*Eunuchus*)
* « Habet ullum, eam consilio regere non potes » : « N'hallez ket gouarn gant ar poell un dra (ur wreg) ha n'eus enni na poell na muzul ». (*Eunuchus*)
Metatezenn

Er yezhoniezh e vez implijet an termen **metatezenn** (diwar an henc'hresianeg μετάθησις, « eilpennadur » ; saozneg: ''metathesis'') evit komz eus an eilpennañ graet da ziv elfenn fonologel, da lavaret eo :

* **[[fonemenn|fonemennoù]]**
: pa vez eilpennet vogalennoù ha dreist-holl kensonennoù, da skouer : brezhoneg *debriñ/drebiñ*, *Montroulez/Montourlez*, *Brieg/Breig*, galleg *fromage*, eus *formage* (reiñ ur stumm, diwar al latin *formaticu(m)*, kv. italianeg *formaggio* hag okitaneg *formatge*).

* **[[Elfenn dreistskizhel|elfennoù dreistskizhel]]** (saoz. *suprasegmental*) 
: pa vez eilpennet perzhioù evel hirder ar vogalennoù, an tonennoù pe an taol-mouezh hag all, da skouer e henc'hresianeg *pólis* (πόλις) « kêr » > genitivel *póleōs* (πόλεως) diwar ar furm reizh **pólējos*.

Kavet e vez metatezennoù e doareoù yezh nann-unvan, evel e rannyezhoù lec'hel ar brezhonek, pe c'hoazh e treuzdistagadurioù, da skouer :

* Stummoù rannyezhel: brezhoneg
: *der amañ* e lec'h *dre amañ*
: *mewled* e lec'h *melc'houed*
: *burlu* e lec'h *brulu*

* Treuzdistagadurioù: saozneg
: *aks* e lec'h *ask* « goulenn »

A-wezhoù e teu da vezañ ur furm leksemek kemmet dre metatezenn ar furm implijet er yezh unvan kentoc'h evit ar stumm istorel orin, da skouer :

* Saozneg
: *Bird* « evn » diwar krennsaoz. *bryd*
: *run* « redek » diwar hensaoz. *rinnan*, *eornan*, *earnan*
: *horse* « marc'h » diwar hensaoz. *hros*
: *wasp* « gwesped » diwar hensaoz. *wæps*

* Spagnoleg
: *cocodrilo* « gourglazard » diwar latin *crocodilus* ( *-elm-*
: *ba-* « evañ » > *-ab-*
: *tuum-* « sevel » > *-utum-*.

## Notennoù
Roll ar Pennoù Stad e 2890 Kt J-K

Pennoù Stad ar bloaz 2891 Kt J-K - Darvoudoù ar bloaz 2890 Kt J-K - Pennoù Stad ar bloaz 2889 Kt J-K - Pennoù Stad dre vloaz
-----

## Afrika

*# *[[Henegipt]]*'- Qa'a, Faraon (ca. 2916 Kt J-K-2890 Kt J-K)
*# *[[Henegipt]]*'- Hotepsekhemwy, Faraon (ca. 2890 Kt J-K- 2853 Kt J-K)
Tiu (faraon)

**Tiu** a oa faraon kentañ Goueled Egipt. Bevañ a raer er IVe millved Kt J-K. Netra a anavezer a-zivout e ren.

## Gwelet ivez
*Kronologiezh Henegipt
*Istor Henegipt
Epentezenn

Er yezhoniezh e vez implijet an termen **epentezenn** (diwar ar henc'hresianeg: *epi* "war" + *en* "e" + *thesis* "lakaat"; saoz: ''epenthesis''), pe **mezkresk**, evit komz eus ouzhpennañ ur sonenn, pe meur a hini, d'ur ger, dreist-holl en e ziabarzh.

Bez' e c'hell bezañ degemeret er yezh unvan pe get pe zoken a-wezhoù nemetken, keñveriit:

: Degemeret er yezh unvan:
:: euskareg
:: ***e'''rrota'' ("milin") diwar al [[latin]] ''rota'' ("rod")
::: ***i**rratia'' ("skingomz") diwar ar [[spagnoleg]] ''radio''.
:: [[kembraeg]]
::: ***y*'smysgu* ("butuniñ") diwar ar [[saozneg]] *to smoke*.

: <u>Nann-degemeret er yezh unvan</u>:
:: [[kembraeg]]
::: *pobl* ("pobl") distaget "pob*'o**l"

Daou zoare epentezenn zo:

* **Epentezenn vogalennek** (saoz. ''anaptyxis''): pa vez ouzhpennet ur [[vogalenn]], da skouer:

: ''bra:dar'' > [[perseg]] ''b**a**ra:dar'' ("breur")
: [[latin]]: ''stupidus'' > [[spagnoleg]] ***e*'stúpido* ("genaoueg")

* *'Epentezenn gensonennel** (saoz. ''excrescence''): pa vez ouzhpennet ur [[Kensonenn|gensonenn]], da skouer:

: [[latin]]: ''trem(u)lare'' > [[galleg]]: ''trem**b**ler'' ("krenañ")
: [[hensaozneg]] ''thun(o)r'' > [[saozneg]]  "thun**d**er" ("kurun")
: [[kentgresianeg]] ''amrotos'' > [[gresianeg|henc'hresianeg]] ''am**b**rotos'' ("divarvel")


Implijet e vez alies vogalennoù epentezennek gant yezhoù ha ne vez ket kavet enne nemeur a gensonenn renk-ouzh-renk pe c'hoazh enne silabennoù oc'h achuiñ gant ur gensonenn pa amprestont [[ger|gerioù]] a-seurt-se digant yezhoù all enne meur a gensonenn renk-ouzh-renk da skouer e [[japaneg]]:

: ブラピ (''B''u''ra Pi''): "Brad Pitt" 
: ブルース (''burūsu''): "blues" (stil sonerezh)

Daoust ha ma vez implijet vogalennoù disheñvel a yezh da yezh, en o zouez [ɯ] e japaneg peurliesañ, e vez kavet stank-tre ar [[schwa]], un <e> pe c'hoazh ur [[vogalenn heklev]], da lâret eo an hevelep vogalenn kavet dija en hevelep ger evel er c'hembraeg "pob**o**l".

Kavet e vez elfennoù epentezennek gante un arc'hwel [[yezhadur|yezhadurel]] ivez, da skouer e [[galleg]]:

: <u> Epentezenn yezhadurel</u>
:: ''il y a'' ("bez' ez eus") > ''y a-**t**-il'' ("ha bez' ez eus ?"). 

E degouezhioù all e c'hell bezañ implijet elfennoù epentezennek evit sevel [[barzhoniezh]], da skouer e [[latin]]:

: <u> Epentezenn varzhoniel</u>
:: ''reliquias'' > ''rel**l*'iquias*

## Gwelit ivez:
* Metaplasmenn
* Troc'hadur
* Koazhadur
* Apokoptenn
* Sinkopenn
* Sinairezenn
* Strizhadur
* Protezenn
* Paragoge
* Tmesis
* Metatezenn

## Notennoù
Paragoge

Er yezhoniezh e vez implijet an termen **paragoge** (diwar ar henc'hresianeg: paragōgḗ *para-* "dreist-" + *agōgḗ* "ren") (saoz. ''paragoge'') pe **lostkresk** evit komz eus un doare epentezenn resis ma vez staget ur sonennn, peurliesañ ur vogalenn ouzh dibenn stumm orin deveradurel ur ger. 

Dreist-holl e c'hoarvez pa vez amprestet ur ger digant ur yezh all disheñvel e framm fonologiezh hag a rank bezañ treuzfeurmet evit klotaat gant reolennoù fonotaktikel ar yezh a degemer anezhe, peurliesañ evit krouiñ ur silabenn digor (oc'h achuiñ gant ur vogalenn) diwar ur silabenn serr (oc'h achuiñ gant ur gensonenn), da skouer:

: Japaneg
:: テーブル (*tēbur*'u***; "taol") < [[saozneg]] ''table''
: [[Gresianeg]]
:: ''φιστίκ'''ι*** ("kraoñ-marmouz") < turkeg *fıstık*

Ouzhpenn c'hoarvezhout pa vez amprestet gerioù diwar yezhoù all disheñvel o framm fonologel e c'hell degouezhout ar paragoge a-hed an amzer betek ma teu ar furmoù a-vremañ da vezañ disheñvel diouzh ar stummoù istorel ma oant bet diorroet diwarne, da skouer en italianeg:

: *amant* (latin) → (*aman) → *aman*'o**'

## Gwelit ivez
* Metaplasmenn
* Troc'hadur
* Koazhadur
* Apokoptenn
* Sinkopenn
* Sinairezenn
* Strizhadur
* Protezenn
* Epentezenn

## Notennoù
Tmesis

Er yezhoniezh e vez implijet an termen **tmesis** (diwar ar henc'hresianeg: *temnein* "troc'hañ"; saoz: ''tmesis'') evit komz eus troc'hañ ur ger e div rann evit gallout lakaat elfennoù all kenetreze.

Ur perzh reizh eus yezhadur ur yezh a c'hell bezañ an **tmesis** evel ma c'hoarvez gant verboù rannus en alamaneg pe en izelvroeg, da skouer: 

: Tmesis yezhadurel
:: Alamaneg:
:::*ankommen* ("dezgouezhout") > Ich komme **morgen** an ("degouezhout a ran warc'hoazh")
:: Izelvroeg:
::: *aankomen* ("degouezhout") > *Hij is aan*ge**komen'' ("degouezhet en deus")


A-hend-all e c'hell bezañ implijet e yezhoù all hep tmesis yezhadurel evit efedoù stilistek resis, da skouer evit sevel [[Barzhoneg|barzhonegoù]], da skouer e [[latin]]:

: <u>Tmesis stilistek</u>
:: ''circumdare'' ("gronnañ") > ''circum virum dant'' ("gronnañ a reont an den") 


Graet e vez gant an tmesis a-wezhioù ivez e [[saozneg]], evit fentiñ hag implijout gerioù gros dreist-holl, e-barzh gerioù evel:

: ''absolo-**fuckin**-lutely'' ("ya sur!) 

## Gwelit ivez:
* Enger
Protezenn

**Notenn: tennañ a ra ar pennad-mañ da implij an termen "prostezenn" war dachenn ar [[yezhoniezh]] hag ar [[yezhadur]]. Evit implij an termen "prostezenn" war dachenn ar [[medisinerezh]]" s.o. ar pennad "[[Protezenn (medisinerezh)|Protezenn]]"**

Er yezhoniezh e vez implijet an termen **protezenn** pe **prostezenn** (diwar ar henc'hresianeg: *pro* "rak-" + *thesis* "lakaat"; saoz: ''prothesis'' pe ''prosthesis'') pe **rakkresk** evit komz eus un doare metaplasmenn ma vez staget ur sonenn, peurliesañ ur vogalenn, ouzh penn-kentañ ur ger evit aesaat an distagadur. 

Degouezhout a ra dreist-holl pa vez amprestet ur ger digant ur yezh ganti ur framm fonologiezh ha reolennoù fonotaktikel disheñvel diouzh an hini ma vez degemeret ganti, da skouer:

: Spagnoleg
:: ***e'''stado'' ("stad") diwar al [[latin]] ''status''

: [[Turkeg]]
:: ***i**stasyon'' ("porzh-houarn") diwar ar [[galleg]] ''station''

: [[Euskareg]]:
:: ***i*'rratia* ("skingomz") diwar ar [[spagnoleg]] *radio*

: [[Hindeg]]
:: ***i**skuul* ("skol") diwar ar [[saozneg]] *school''

## Gwelit ivez:
* Metaplasmenn
* Troc'hadur
* Koazhadur
* Apokoptenn
* Sinkopenn
* Sinairezenn
* Strizhadur
* Epentezenn
* Paragoge

## Notennoù
Mel

Ar **mel** (liester : *meloù*) a zo un danvezenn c'hwek ha frondus, liv melen pe c'hell dezhi, hag a vez fardet gant meur a seurt gwenan hag un nebeud spesadoù gwesped evit kaout boued evito hag evit magañ o freñvedennoù bihan. P'eo graet gant nektar sunet diwar eztaoladurioù ar bleuñv, ur vammenn a-bouez eo bet evit an Den pa ne ouie ket c'hoazh fardañ sukr diwar ar plant (korz-sukr, beterabez). Gwelet eo bet evel ul louzoù evit pareañ meur a gleñved gant ar vezeien eus an amzerioù koshañ. Pa vez implijet evel magadur an dud e teu ar mel eus ar pezh a vez fardet gant spesad ar gwenan *[[Apis Mellifera|Api]]*s ''Mellifera''. Gwechall-gozh hag e rannvedoù zo hiziv e vez dastumet mel ar gwenan gouez e-lec'h m'o deus graet o annez, e-kreiz kefoù gwez goullo da skouer, met ar wenanerien a oar bodañ taolioù-gwenan en arc'higoù a reer ruskennoù anezho. Ar gwenanerezh (pe ar sevel gwenan), e bal produiñ mel, a zo ur skourr eus ar gounezerezh.
 
## Gerioù deveret
* divelerez
* mela (verb)
* meladour
* melaer
* melen
* meler
* melus

## Gerioù gant mel enno
* bara-mel
* dourvel (= mez)
* gwinvel
* marc'h-mel (= fougaser)

## [[Tro-lavar|Troioù-lavar]]
* *Reiñ mel d'unan bennak*
* *Reiñ mel gant al loa-bod*
* *Ne ra koar na mel*

## Ar mel er [[yezhoù keltiek]] hag er [[sañskriteg]]
Kembraeg : *mêl*, gouezeleg hag iwerzhoneg : *mil*, kerneveureg : *mel*. E sañskriteg : *mádhu*

## Pennadoù kar

* chouchenn
* gwenanerezh
* mez
* ruskenn
* bara-mel

## Levrlennadur
* Janig Bayon, *Ar gwenan : "loened an aotrou doue"*, in Hor Yezh, niv. 180, Genver 1989
Roll ar Pennoù Stad e 3150 Kt J-K

Pennoù Stad ar bloaz 3151 Kt J-K - Darvoudoù ar bloaz 3150 Kt J-K - Pennoù Stad ar bloaz 3149 Kt J-K - Pennoù Stad dre vloaz
-----

## Afrika
***[[Henegipt]]** - Namer, Faraon (3150 Kt J-K-3125 Kt J-K)
Mellad 2 Bonreizh ar Pempvet Republik C'hall

Savet eo bet Bonreizh ar Pempvet Republik C'hall e 1958. 
D'ar c'houlz-se ne oa anv ebet eus yezh ebet e-barzh.

E 1992, pa oa kemmet ar Vonreizh evit gallout hec'h azasaat ouzh Emglev Maastricht, e voe kemmet ivez he mellad 2 o lakaat ouzhpenn ur frazenn a ra eus ar galleg yezh ofisiel ar republik.

Er skridoù ofisiel ne vez anv nemet eus Bonreizh 1958, hep meneg eus ar c'hemmoù deuet war-lerc'h, evel pa vije bet digemm abaoe 1958. Evel-se ivez emañ kont el lec'hienn ofisiel-mañ: https://web.archive.org/web/20110604145028/http://www.legifrance.gouv.fr/html/constitution/constitution2.htm#titre1

## Ar Mellad 2 abaoe kemm 1992

Setu amañ **Mellad 2 Bonreizh ar Pempvet Republik C'hall** :

*Ar galleg eo yezh ar Republik.

*Arouez ar vro eo ar banniel triliv glas, gwenn, ha ruz.

*Ar "Marseillaise" eo ar c'han broadel. 

*Lavarenn-stur ar republik eo Frankiz, Ingalded, Breudeuriezh.

*Ar sturienn anezhi eo: gouarnamant ar bobl, graet gant ar bobl evit ar bobl.

## Implij ar mellad 2 abaoe 1992
Abaoe 1992 ne vez ket implijet ar mellad 2 evit stourm a-enep ar saozneg, petra bennak ma oa bet roet evel an abeg anezhañ.

Met implijet e vez seul wech evit nac'h ar gwir d'ober gant ar yezhoù bihanniver evel ar brezhoneg:
*gant an ti-post pa glasker skrivañ ar chomlec'hioù
*gant al lezioù-barn pa glasker komz brezhoneg dirazo
*gant ar prefetioù pa glasker diskleriañ ur gevredigezh (hervez lezenn 1905): an holl gevredigezhioù a ra war-dro ar brezhoneg zo bet diskleriet e galleg.

## A-raok 1992
Betek 1992 e veze implijet embann roueel Villers-Cotterets, diskleriet e 1539, a-enep ar brezhoneg gant ar velestradurezh republikan.
## Liamm diavaez
*Diwar-benn an embann roueel: http://www.droitconstitutionnel.org/ColloqueRennes/Soleil/Soleil.texte.html
## Pennadoù kar
* Bonreizh c'hall ar 4 a viz Here 1958
Maria de' Medici (rouanez Bro-C'hall)

Maria de' Medici, anavezet e galleg evel Marie de Médicis, a oa ur briñsez italian, ganet e Firenze d'ar 26 a viz Ebrel 1575 ha marvet d'an 3 a viz Gouhere 1642 e Köln, a voe rouanez Bro-C'hall pa zimezas gant ar roue gall Herri IV e 1600, ha diwar neuze betek 1610, pa voe lazhet he gwaz, ha rouanez-vamm adalek neuze betek he marv.

Mamm e oa d'ar roue gall Loeiz XIII.

Eus he Bro-Italia e oa deuet ganti Eleonora Galigai ha Concino Concini.

## He bugale
C'hwec'h bugel he doe: 
*Loeiz XIII, a renas war-lerc'h e dad; 
*Elesbed Bro-C'hall (1602-1644)
*Christine Bro-C'hall (1606-1663), 
*Monsieur d’Orléans (1607-1611)
*Gaston de France
*Henriette de France

## Livadurioù

Un toullad mat a livadurioù zo bet graet gant Rubens da genver he donedigezh da Vro-C'hall hag hec'h eured.

Image:Peter Paul Rubens 045.jpg|*Ganedigezh ar rouanez, e Firenze d'ar 26 a viz Ebrel 1575*
Image:Peter Paul Rubens - The Education of Marie de' Medici.jpg|* Deskiñ ar rouanez *
Image:Peter Paul Rubens 048.jpg|*Herri IV o resev poltred Maria de' Medici hag o koll e armoù gantar Garantez*
Image:Peter Paul Rubens - The Wedding by Proxy of Marie de' Medici to King Henry IV.jpg|*Eured dre hanterouriezh etre Maria de' Medici ha Herri IV, e Firenze d'ar 5 a viz Here 1600*
Image:Peter Paul Rubens 035.jpg|*Ar rouanez o tegouezhout e [[Marsilha]], d'an 3 a viz Du 1600*
Image:Peter Paul Rubens 046.jpg|*Ganedigezh an Daofin (Loeiz XIII) e Fontainebleau, d'ar 27 a viz Gwengolo  1601*
Image:Peter Paul Rubens 051.jpg|*Preparativi del re per la guerra, o La regina riceve la reggenza, il 20 a viz marzo 1610*
Image:Peter Paul Rubens 049.jpg|*L'incoronazione della regina all'abbazia di Saint-Denis, il 13 a viz maggio 1610*
Image:Peter Paul Rubens 036.jpg|*Apoteosi di Enrico IV e la proclamazione della reggenza, il 14 a viz maggio 1610*
Image:Peter Paul Rubens 043.jpg|*La presa di Jülich, il primo a viz settembre 1610*
Image:Peter Paul Rubens 040.jpg|*Peoc'h ar rejañs*
Image:Peter Paul Rubens 042.jpg|*Il consiglio degli dei per il matrimonio della Francia e della Spagna*
Image:Peter Paul Rubens 037.jpg|*Lo scambio delle due principesse di Francia e Spagna sulla Bidassoa a Hendaye, il 9 novembre 1615*
Image:Peter Paul Rubens 047.jpg|*La maggiore età di Luigi XIII, il 20 a viz ottobre 1614*
Image:Peter Paul Rubens 041.jpg|*Kuit ar rouanez eus kastell Blois etre an 21 hag an 22 a viz C'hwevrer 1619*
Image:Peter Paul Rubens 055.jpg|*Feur-emglev Angoulême, d'an  30 a viz Ebrel  1619*
Image:Peter Paul Rubens 044.jpg|*La conclusione della pace ad Angers, d'an 10 a viz Eost 1620*
Image:Peter Paul Rubens 053.jpg|*Riconciliazione della regina col figlio dopo la morte del Conestabile di Luynes, d'ar 15 a viz Kerzu 1621*
Herri IV

**Herri IV** zo un anv bet roet da veur a roue be briñs en Europa :
* **[[Herri IV an Impalaeriezh Santel|Herri IV]]**, impalaer roman ha german (1050–1106),
* Herri IV, dug Karintia (1122-1124)
* Herri IV, lesanvet Herri Reizh, dug Wrocław (1270-1290) ha dug Kraków (1288-1290).
* Herri IV a Żagań, lesanvet Herri Feal, (1309-1342)
* Herri IV, roue Bro-Saoz (1399–1413)
* Herri IV, roue Kastilha (1454–1474)
* Herri IV, roue Bro-C'hall (1589–1610)
* Herri IV Avaogour (~1280 - 1334), aotrou Avaogour e kontelezh kozh Goueloù 

## Levrioù
* *Henry IV* zo ur pezh-c'hoari gant William Shakespeare,
* *Enrico IV* zo ur pezh-c'hoari gant Luigi Pirandello.

## Mell-divell
* ar "gourhent Henri-IV" zo ul lodenn eus ar gourhentoù 73 ha 573 etre kêr Kebek ha Saint-Gabriel-de-Valcartier, e Bro-Gebek,
* Al lise Henri-IV, e Pariz, en Bro-C'hall.

## Pennadoù kar
*Herri III
*Herri V
Charlez V (Bro-C'hall)

**Charlez V**, lesanvet *Charlez ar Fur*, a zo bet ganet e Vincennes (Bro-C'hall)
d’an 21 a viz Genver 1338, ha marvet e Beauté-sur-Marne (Bro-C'hall), d’ar 16 a viz Gwenholon 1380.

Roue Bro-C'hall e voe adalek 1364 betek 1380. Echuiñ a reas lodenn gentañ ar Brezel Kant Vloaz gant e ren ha dont a reas a-benn da gemer en-dro an holl zouaroù kollet gant e ziagentidi.

Bet eo ar c’hentañ priñs gall a zo bet anvet *[[Daofin]]*, titl roet da hêr an tron abaoe ma oa bet prenet an Dauphiné gant e dad-kozh Fulub VI. D’an 8 a viz Ebrel 1350 e timezas gant Janed Bourbon a roas eizh bugel dezhañ.
Charlez VI (Bro-C'hall)

**Charles VI**, lesanvet *Charlez ar muiañ-karet*, ha *Charlez ar Foll* diwezhatoc’h, (ganet e Pariz, d’an 3 a viz Kerzu 1368 – marvet e Pariz, d’an 21 a viz Here 1422) a oa roue Bro-C’hall etre 1380 ha 1422. Mab e oa da Charlez V ha Janed Bourbon.

E 1392, emañ o ren e arme evit mont da Yann IV, dug Breizh, en deus roet repu da Bêr Craon, an den en doa klasket drouklazhañ ar C’honestabl Olier V Klison ; met, d’ar 5 a viz eost 1392, e koad ar Mans, e krog ur barrad follentez ennañ : oc’h huchal emeur o klask e drubardiñ, e tag e soudarded dezhañ e-unan. Lazhañ a ra pevar den a-raok bezañ mestroniet. Goude un nebeud eurvezhioù e teu e skiant dezhañ en-dro, e c’houlenn bezañ pardonet hag e kemer an hent en-dro.  Bloaz diwezhatoc’h, dizeur bal ar re a zeve, ma wel pemp eus e vignoned o teviñ ez vev, a laka anezhañ da vont foll da vat.

### Liammoù diavaez
* Emglev an 10 a viz Eost 1413 etre Charlez VI hag uhelidi ar rouantelezh da-heul emvod Pontoise. Testenn.
* Douaridigezh Charlez VI
* Diwar-benn gouarnamant rouantelezh Bro-C’hall en 1417
*  Bro-C’hall da vare Charlez VI danevellet en un doare eeun.
Yann II (Bro-C'hall)

* *Meur a zen zo anvet [[Yann II]]*.
----

**Yann II **, roue Bro-C'hall, lesanvet *Yann ar roue mat*, a oa ganet d'ar 26 a viz Ebrel 1319 e kastell roudour Maulny (Le Mans) ha marvet e Londrez d'an 8 a viz Ebrel 1364. Mab Fulub VI ha Janed Bourgogn e oa, ha roue Bro-C'hall e voe etre 1350 ha 1364.

Sakret e voe war un dro gant e eil gwreg, Janed Auvergne, e Reims d'ar 26 a viz Gwengolo 1350 .

Marc'heg kalonek e oa ar roue Yann II hogen politikour dister e oa ivez. Hejet e voe e ren gant diaestaerioù arc'hanterezh bras, gant iriennoù Charlez an Drouk, roue Navarra ha gant enkadenn an Stadoù Meur (renet gant Étienne Marcel). Ar Saozon a reas o mad eus kement-se, ha gant Edouarzh III hag e vab ar Priñs Du e voe aozet un ergerzhadenn e Lengadoc hag e Gwaskogn e 1355.

## Dimezioù ha bugale
E 1332, da 13 vloaz, e voe dimezet da Bonne de Luxembourg e Melun. Unnek bugel o doe : 
# Blanche (1336-1336), marvet en-bugelig ;
# Charles V (1337-1380), roue Bro-C'hall etre 1364 ha 1380, bugale dezhañ;
# Catherine (1338-1338), marvet en-bugelig ;
# Loeiz (1339-1384) dug Anjev dimezet da Marie de Blois-Châtillon (1345-1404), ha bugale o doe ;
# Jean (1340-1416) dug Berry, dimezet en 1360 da Jeanne d'Armagnac (?-1387), ha bugale o doe ;
# Fulup II Bourgogn (1342-1404) dug Bourgogn dimezet en 1369 Marguerite III de Flandre (1350-1405), ha bugale o doe ;
# Janed (1343-1373) dimezet en 1352 Charlez an Drouk, roue Navarra (1332-1387), ha bugale o doe ;
# Marie (1344-1404) dimezet Robert I (1344-1411), dug Bar, ha bugale o doe ;
# Agnès de Valois (1345-1349), marvet en-bugelig ;
# Marguerite (1347-1352), marvet en-bugelig ;
# Isabelle (1348-1372) dimezet da Gian Galeazzo Visconti (1351-1402) dug Milano, tri bugel dezho ha Valentina Visconti en o zouez.

Mervel a reas e wreg Bonne gant ar vosenn, e miz Gwengolo 1349 en abati Maubuisson. 

Addimeziñ a reas Yann II e miz C'hwevrer 1350 e Kastell Sainte-Gemme (Yvelines), e Feucherolles, da Jeanne d'Auvergne (1326-1361), merc'h da Guillaume XII kont Auvergne, intañvez Fulup Bourgogn (1323-1346). 

Gant Janed en doe tri bugel, marvet kenkent ha ganet :
# Blanche (1350-1350) ;
# Catherine (1352-1352) ;
# un fils (1354-1354).

Hervez ar c'hronikour saoz Thomas de Walsingham en dije bet ur mab bastard :
* Jean

## Notennoù
Fulup Iañ (Bro-C'hall)

**Fulup I**, ganet d’an 23 a viz Mae 1052, marvet d’an 29 a viz Gouhere 1108 e kastell Melun (hiziv e Seine-et-Marne), a voe roue Bro-C’hall eus 1060 da 1108. Ar pevare eus lignez ar Gapesianed e oa. Mab e oa da Herri I, roue Bro-C’hall, ha da Anna Kyiv.

## Minorelezh

Fulup ne oa nemet 7 vloaz pa varvas e dad. Ar wech kentañ e oa d'al lignez kapesian plediñ gant kudenn minorelezh o roue. Eüruzamant evito e oa bet sakret Fulup e 1059 e Reims, dirak pennoù uhel ar vro : duged Bourgogn hag Akitania, konted Flandrez hag Anjev. Ne vanke nemet dug Normandi hag a oa o vrezeliñ ouzh Herri Iañ d'ar mare-se.

Ar rejañs a voe sevenet gant Baudouin, kont Flandrez. Asambles gantañ e oa ivez Gervais, arc'heskop Reims, ha Raoul de Crépy, eil pried Anna Kyiv, evit ober war-dro ar roue yaouank.

E 1066 pe 1067 e teuas Fulup da vezañ marc'heg, hag diwar-se barrek da ren en e-unan.

## Ren

Livet eo Fulup Iañ gant dezrevellerien e amzer evel un den tev, troet war ar boued hag ar plijadurezhioù dre vras. Ret eo diwall gant ar skeudenn-se dre ma oa bet livet gant kloareien levezonet gant an tabutoù etre ar roue hag an Iliz.

Dindan e ren e voe brasaet domani roue Bro-C'hall. Evit-se e voe graet gant an diplomatiezh hag an arc'hant kentoc'h eget gant ar brezel (Bourges, da skouer, a vo prenet gantañ e 1101). 

Fulup Iañ a gemeras perzh en tabut a savas etre daou hêr Baudouin, kont Flandrez : Arnoul ha Roperzh. An trec'h a yeas gant Roperzh ha Fulup a euredas gant e verc'h-kaer, Bertha Holland.

Gwilherm an Alouber, dug Normandi, a oa deuet da vezañ roue Bro-Saoz ha diwar-se galloudusoc'h eget Fulup Iañ. Emgannoù a voe etre an daou roue a-hed o ren, evel sez Dol e 1076.

Lakaat a reas e vab Loeiz da ren gantañ adalek fin ar c'hantved.

Mervel a reas e miz Gouere 1108.

## Euredoù

Argas a reas e wreg Bertha Holland hag he doa ganet daou vugel.

Skrapañ a reas neuze Bertrada Montfort, gwreg Foulk IV kont Anjev, hag eurediñ ganti, daoust dezho o-daou bezañ dimezet c'hoazh. Tud a Iliz a savas a-enep an eured hag eskumunuget e voe Fulup.

E 1096, ar pab Urban II a lak berzh war ar rouantelezh, da lâret eo en em gav pinijennet an annezidi en abeg d'ar roue dres d'ar mare ma krog ar groaziadeg kentañ.

Jeu a zalc'ho etre ar pab hag ar roue met Bertrada a chomo gant Fulup betek fin e ren.

## Lignez

Daou vugel zo ganet gant Bertha Holland :
* Loeiz a zeuio da vezañ Loeiz VI
* Konstans

Tri bugel zo ganet gant Bertrada Monfort :
* Fulup
* Florus
* Cécile
Loeiz V (roue Frankia ar C'hornôg)

**Loeiz V ** lesanvet ***Loeiz an Didalvez*** (ganet war-dro 967- marvet d’an 22 a viz Mae 987), roue ar Franked. Loeiz V a oa mab da Lotar ha da Emma Italia. Berrentez e ren a dalvezas e lesanv dezhañ moarvat.

## E vuhez
En 982, pa oa 15 vloaz, e timezas da Adelaid Anjev, anvet ivez Blanche, merc'h da Foulk II, kont Anjev, he devoa tost ugent vloaz warnañ. C'hoar e oa da Jafrez Grisegonelle ha da eskob Le Puy, Guy d'Anjou, hag intañvezet e oa div wech. 
Ne badas ket an dimeziñ, re yaouank ar gwaz, ha re droet da vambochat, dispartiañ a rejont daou vloaz goude . 

Pa varvas e dad d'an 2 a viz Meurzh 986, ne savas skoilh ebet ouzh e gurunidigezh dre ma oa bet sakret roue pell a oa.

Prest e oa Loeiz V da genderc'hel gant stourm e dad ouzh an impalaer santel evit Lorraine ha gervel a reas arc'heskop Reims dre ma oa hemañ a-du gant an Ottoned. Met mervel a reas a-daol-trumm en ur gwallzarvoud chase e miz Mae 987.

Ar roue karolingat diwezhañ e voe.

## ¨Pennad kar
*Loeiz V

## Levrlennadur
* Jean-Charles Volkmann, *Bien Connaître les généalogies des rois de France*, ISBN 2-877472086
* Michel Mourre, *Le petit Mourre. Dictionnaire d'Histoire universelle* ISBN 978-2-04-732194-2

## Notennoù
Loeiz VII (Bro-C'hall)

**Loeiz VII**, lesanvet *Loeiz ar yaouankañ*, ganet e 1120, marvet e 1180 e Melun, a voe roue Bro-C'hall eus 1137 betek 1180.

## E vuhez
Mab e oa da Loeiz VI, lesanvet *Loeiz an Tev*, roue ar Franked, hag Adelaid Maurienne (1100-1154) ha dre se e oa war un dro ur c’harolingad hag ur Bosonad a-berzh e vamm.

### Minorelezh
Dre ma oa  eil mab ar roue Loeiz VI, war-lerc'h e vreur Fulup, ne oa ket tonket dezhañ mont da roue. Kemm a voe en e blanedenn d'an 13 a viz Here 1131 pa voe lazhet Fulup, kouezhet diwar e varc'h e kêr Bariz, abalamour d'ur pemoc'h a oa o treuziñ ar straed. Raktal goude, d'ar 25 a viz Here, e voe sakret e Reims gant ar pab Inosant II, ha kevredet gant e dad war an tron. 

## Ren
### Brezel Champagn (1142-1144)
Meur a abeg a voe d'ar brezel-se : dilennadeg arc'heskop Bourges ha, dreist-holl, afer Raoul de Vermandois. Evit eureujiñ gant Petronille, c'hoar Eleanora Akitania, e skarzhas e wreg kentañ : Eleanora, nizez Thibaud Champagn.

Un darvoud a-bouez a c'hoarvezas e-pad brezel Champagn : 1300 den a voe devet en iliz Vitry-en-Perthois lec'h m'o doa klasket goudor. Loeiz VII hag a oa kaoz eus ar marvioù-se a chomas strafuilhet-bras diwar-se.

### Ar groaziadeg
Loeiz hag Eleanora a gemeras perzh en eil groaziadeg, loc'het e miz Even 1147. Kendeuziñ a reas ar groaziadeg-se met ne voe ket klevet kalz a rebechoù ouzh Loeiz, ouzh Eleanora ne lavaran ket.

Ar brud a redas e oa bet darempredoù kuzh etre ar rouanez ha hec'h eontr Raymond Antioche.

## Euredoù
Eureudiñ a reas gant Eleanora Akitania d'ar 25 a viz Gouere 1137 e Bourdel. Div verc'h o doe :
*Marie e 1145 
*hag Alix e 1150 
Met trenkañ a reas ar soubenn etre an daou bried ha, d'an 21 a viz Meurzh 1152, e voe torret an dimez war zigarez e oant kendirvi (diskennidi da Roperzh II e oant o-daou).

Eurediñ a reas neuze gant Constanza Kastilha, 

Hag adarre, goude marv Constanza, e voe neuze dimezet ouzh Adèle Champagn, hag o doe daou vugel :
* Fulup (1165-1223), lesanvet 'Dieudonné* (mall a oa kavout ur pennhêr, hag a oa fent ennañ), ha diwezhatoc'h, pa renas, *an Aogust*.
* [[Agnès de France (1171-1240)|Agnès]], dimezet teir gwech,  da dri [[impalaer bizantat]]:

==Goude e varv==
E vab [[Fulup II an Aogust]] a bignas war an tron war e lerc’h.

==Livioù==
Loeiz VII a gemeras liv glas ar Werc'hez Vari, diwallerez ar rouantelezh, da ardamez ar roue. Hervez an istorour gall [[Michel Pastoureau ]] e felle d'ar roue diverkañ mezh marv e vreur lazhet gant ul loen a renk izel.  

== Levrlennadur ==
* *Louis VII* gant [[Yves Sassier]] - embannadur Fayard 1991 - 506 p., ISBN 2-213-02786-2
* Levrenn 41 eus ar *Société des sciences et art de Vitry-le-François*
* [[Michel Pastoureau]], *Le Roi tué par un cochon'', Seuil, 2015

### Liammoù diavaez
*  Bro-C’hall dindan Loeiz VII ar yaouankañ en un doare eeun.
Loeiz X (Bro-C'hall)

**Loeiz X**, lesanvet *Loeiz ar Sikaner*, ganet d’ar 4 a viz Here 1289 e Pariz, marvet d’ar 5 a viz Mezheven 1316 e Vincennes, a oa roue Navarra eus 1305 da 1316 (gant Loeiz I da anv) ha roue Bro-C'hall eus 1314 da 1316 (ha Loeiz X da anv).

## E vuhez
Mab e oa da Fulub IV ar C’hoant, roue Bro-C'hall, ha da Janed Champagn, rouanez Navarra. Pa varvas e vamm e 1305 e voe roet kurunann Navarra dezhañ. Pa varvas e dad, nav bloaz goude, e 1314, e voe lakaet kurunenn Bro-C'hall war e benn. Daou vloaz e renas, eus 1314 da 1316, ha dieubiñ a reas ar served, ha reiñ aotre d'ar Yuzevien, argaset gant e dad Fulup IV, da zistreiñ da Vro-C'hall.

## Dimezioù
Div wech e timezas:
*da Marc'harid Bourgogn (1290-1315), marvet da 25 bloaz
*

### Liammoù diavaez
*  Bro-C’hall dindan Loeiz X ar sikaner
Loeiz IX (Bro-C'hall)

**Loeiz IX ** (anavezet gwelloc’h evel **sant Loeiz**) a zo bet ganet d’ar 25 a viz Ebrel 1214 pe 1215, e Poissy, en Yvelines (Bro-C'hall) moarvat, ha marvet d’ar 25 a viz Eost 1270 e Tuniz (Tunizia). 

Roue Bro-C'hall e oa adalek 1226 betek 1270.

Diorroen a reas ar justis roueel ma teuio ar roue da vezañ ar "justiser uhelañ" a-us justis an aotronez gladdalc’hel.

Mab e oa da Loeiz VIII (1187-1226), lesanvet *Loeiz al Leon*, roue Bro-C’hall, ha Blanche de Castille (1188-1252). Breur henañ Charlez Iañ Sikilia e oa.

## Rejañs Blanche de Castille
Ne oa ken daouzek vloaz pa voe kurunennet d'an 29 a viz Du 1226 e Reims gant eskob Soissons, Jacques de Bazoches. E vamm, Blanca de Castilla a renas en e lec'h gant an titr a « baillistre ». E-pad pell e viro ul levezon bras war ar galloud, betek 1242 marteze, en tu all da oad gour ar roue d'an nebeutañ, deut da vezañ gour en un doare ofisiel adalek ar 25 a viz Ebrel 1234.

## Dimeziñ ha bugale

## Mammennoù ha levrlennadur

* Georges Duby, *Histoire de la France des Origines à nos Jours*, Pariz : Larousse, coll. In Extenso, 2003 
* Yann Joinville, J. Monfrin (embanner), *Vie de saint Louis*, ( Da lenn enlinenn war lec’hienn ar BNF) 
Notenn: Yann Joinville a voe e vuhezskridour pennañ (*Buhez sant Loeiz*) hag unan eus an testoù pennañ da vare e brosez santelezhadur. Eñ an hini a zanevellas, da skouer, e veze rentet ar justis gant Sant Loeiz dindan ur wezenn-derv : 
*« Meur a wezh e-pad an hañv ez ae da azezañ e [[koad Vincennes]] goude e oferenn, e harpe e gein ouzh ur wezenn-derv hag e lâre deomp koazeañ en-dro dezhañ. Hag an holl o doa un diastaer bennak a zeue da gomz gantañ hep bezañ harzet gant un ucher pe unan bennak all. »* 
* Jacques Le Goff, *Saint Louis*, Pariz : Gallimard, 1996, 
* Hervé Pinoteau (testennoù) ha Claude Le Gallo (skeudennoù), *Saint Louis : son entourage et la symbolique chrétienne*, Lathuile : éditions du Gui, 2005, 240&nbsp;p. 
* Gérard Sivéry, *Louis IX, le roi saint*, Tallandier Historia, 2002 

### Liammoù diavaez
*  Bro-C’hall dindan Loeiz IX pe sant Loeiz en un doare eeun. E vuhez.
* Livre des saintes paroles et des bons faiz nostre roy saint Looys gant Yann Joinville.
* Lignez sant Loeiz
Aiakos

**Aiakos** (henc'hresianeg : Αἴακος *Aiakos*), a oa mab da Zeus ha d'an nimfenn Aigina e mojennoù Hellaz kozh. 

## Mojenn
### Ganedigezh
Kemeret gant Zeus tres un erer e kasas e zousig Aigina da enez *Oinone*, anvet Aigina abaoe. Eno e voe dilezet ganti he mab Aiakos kenkent ha gwilioudet.

### Roue ar Virmidoned
Pa voe deuet bras ar paotr e kavas hir e amzer e-unan war e enez didud, ma c'houlennas digant e dad tudañ anezhi. Ha Zeus da dreiñ e tud ar merien a veve ouzh kef un dervenn sakr. Evel-se e voe krouet pobl ar Virmidoned (diwar *myrmex*, « merienenn » e henc'hresianeg), hag Aiakos o roue.

### Gwragez ha mibien
Dimeziñ a eure da Endeis ha daou vab o doe : Peleüs, a voe tad Ac'hilleüs, ha Telamon, a voe tad Aias Telamonios. 

Gant an nereidenn Psamathe ec'h engehentas Fokos.

"Aiakided" a vez graet eus e ziskennidi.

## Liamm diavaez
* Aiakos
Gérard Schivardi

**Gérard Attila Schivardi** a zo bet ganet d'ar 17 a viz Ebrel 1950 e Narbona.

Broadelour ha politikour gall eo. 
War ar renk edo da vont da brezidant ar Republik c'hall e 2007, kinniget gant ar strollad trotskour Parti des Travailleurs. 
En e brogram e oa tennañ Bro-C'hall er-maez eus Kumuniezh Europa.

Diwar an 12 danvez-prezidant eo eñ a dapas an nebeutañ a vouezhioù (0,34%).
E dilennadeg 2017 en doa roet harp da Jean Lassalle
Aigina (nimfenn)

**Ur pennad [[Aigina]] zo ivez.*

**Aigina** (Αίγινα *Aígina* e henc'hresianeg), latinekaet en *Aegina*) a oa un nimfenn, merc'h d'an doue-stêr Asopos, e mojennoù Hellaz kozh. 

## Enezenn
Hec'h anv eo a zo bet roet da Enez Aigina e pleg-mor Saronos, etre Attika ha Peloponnez. Eno emañ Templ Afaia, an doueez diwelus, a voe kemeret he lec'h gant Athena. 

## Mojenn
Karet e voe gant Zeus, ha skrapet gantañ. Gwisket neuz un erer dezhi ha kaset da enez "Oinone", deuet da vout Enez Aigina diwar-lerc'h. Genel a reas ur mab, Aiakos, a laoskas en enez. Hervez  *[[Olympika]]* Pindaros e oa ivez mamm Menoitios (tad Patrokles), hag Aktor, mab Deion, an hini e oa an tad.

## Levrlennadur
*Apollodoros, *[[Bibliotheke]]* (I, 9, 3 ; III, 12, 6).
Endeis

**Endeis** a oa gwreg ar roue Aiakos ha mamm Telamon ha Peleüs. 

## He zad
Merc'h e oa d'an den-marc'h C'heiron hag an nimfenn C'hariklo hervez ar vojenn. Hervez ur doare all e oa merc'h da Skiron, roue Megara. Neuze eo pe C'hariklo pe ur verc'h da b-Pandion eus Aten an hini e oa he mamm.

## Mojenn
Kasoni ruz a vage Endeis ouzh he lezvab Fokos, a oa mab da Aiakos ha d'an Nereidenn Psamathe. Kasoni outañ o devoa ivez he daou vab Telamon ha Peleüs peogwir e oa kreñvoc'h er sportoù. Plouz berr a voe tennet gante da c'houzout piv anezho az aje da lazhañ o lezvreur. 

Lazhet e voe Fokos gant unan eus he daou vab, ha kuzhet ar c'horf gante o-daou. Pa voe klevet ar c'heloù gant ar roue e voe harluet an daou vreur.

## Levrlennadur
* Apollodoros, *[[Bibliotheke]]*, (III, 12, 6).
* Ploutarc'hos , Buhezioù (*[[Theseüs]]*, X).
* M. Grant & J. Hazel, Who's Who in Classical Mythology, David McKay & Co. Inc, 1979

## Notennoù
Telamon

**Telamon** (Τελαμών / Telamốn e henc'hresianeg), a oa mab da Aiakos hag Endeis, ha breur da Beleüs. Roue enez Salamis e oa, ha tad da Aias ha Teukros.

## Ar vojenn
Harluet e oa bet **Telamon** hag e vreur Peleüs gant o zad Aiakos peogwir o doa lazhet o hanter-vreur Fokos. Bod a gavas e Salamis, hag eno e timezas gant Glaoke, merc'h ar roue Kic'hreüs, ha roue e voe war-lerc'h e dad-kaer.
Goude marv Glaoke e timezas gant Periboia, hag ur mab o doe, Aias e anv. Hetiñ dezhañ ur mab klodus a eure Herakles : un erer a-berzh Zeus a ziskouezas e teuje an het da wir.

Mont a reas **Telamon** gant Iason hag an Argonaoted da gerc'hat ar maoutken aour, ha perzh a gemeras en hemolc'hadenn hoc'h-gouez Kalidon.
Skoazell a roas da Herakles ivez pa gasas an dorzh d'ar gêr da Laomedon, roue Troia. Evit trugarekaat **Telamon** e voe roet Hesione — merc'h Laomedon — dezhañ gant Herakles. Ur mab a voe ganet, Teukros e voe lakaet. 

Meur a vojenn zo diwar-benn marv **Telamon**. Hervez lod anezho e varvas e Salamis goude bezañ harluet Teukros ha n'en doa ket kavet an tu da virout ouzh marv e vreur Aias.