Fonadur

Er yezhoniezh e vez implijet an termen **fonadur** (saoz.: ''phonation'') war dachenn ar fonetik hag ar fonologiezh evit komz eus an doare ma vez implijet al larinks evit produiñ sonennoù a c'hell bezañ kement o ferzhioù da c'houde gant an organoù fonadur all.

Gwezhall e kredjod e oa ar fonadur kevatal da live stennadur an troc'h-avel liammet strizh ouzh mouezhiadur ur fonenn. Bremañ, avat, a-drugarez d'an teknologiezhioù nevez e ouzer eo kalz luzietoc'h ar fonadur e meur a yezh komzet dre ar bed hag implijet e vez meur a elfenn fonadur all ouzhpenn an troc'h-avel evit produiñ meur a zoare fonadur fonemek disheñvel. 

## Mouezhiadur
**(Gwelit ar pennañ pennañ: "[[Mouezh (yezhoniezh)|Mouezhiadur]]")**

**[[Mouezh (yezhoniezh)|Mouezhiet]]** e vez ur son pa vez lakaet da daravat kerden ar vouezh gant red an aer o tont eus ar skevent. Pa vez laosk kerden ar vouezh ne daravont ket pa dremen an aer dreze ha **[[Mouezh (yezhoniezh)|divouezh]]** e vez ar son neuze.

Mouezhiet pe divouezh e c'hell bezañ ar c'hensonennoù ha tra ma c'hell bezañ divouezh ar vogalennoù ivez e vezont mouezhiet peurliesañ.

## Fonadur ha stad an troc'h-avel

 
Pa vez peurlaosk kerden ar vouezh e c'hell redek an aer hep o lakaat da daravat ha neuze e vez produet ar fonadur divouezh implijet stank gant ar c'hensonennoù dre serriñ.

Pa vez peurserret an troc'h-avel e vez stanket red an aer da vat gant kerden ar vouezh evit produiñ sonennoù evel an taol troc'h-avel.

Etre digeriñ ha serriñ da vat ez eus ul live digoradur ma vez produet un taravadur leun anvet "**mouezh plaen** (saoz. *modal voice*) hag hennezh eo an doare fonadur kavet an aliesañ e yezhoù ar bed evit distagañ an dassonennoù.

Liveoù digoradur kentetre zo ivez avat hag a vez implijet gant yezhoù zo evit produiñ doareoù fonadur all. 

E goudjarateg da skouer e kaver vogalennoù gante un doare fonadur damlaosk anvet **[[mouezh sourrus]]** hag e burmeg e kaver vogalennoù gante un doare fonadur damstegn anvet **[[mouezh wigourus]]**.

Hervez reolennoù treuzskrivañ al lizherenneg fonetikel etrebroadel e vez implijet sinoù diakritek ispisial skrivet dindan bep o arouezennoù pennañ evit merkañ an doareoù fonadur-mañ: un ''umlaut'' evit merkañ ar vouezh sourrus hag un dildenn evit merkañ ar vouezh wigourus. 

E rannyezh Jalapa ar mazatekeg e tiforc'her etre doare fonadur fonemek disheñvel, enebet an eil re ouzh ar re all:

E javaeg ne vez ket implijet ar vouezh plaen gant ar c'hensonennoù dre serriñ ma vez enebet daou zoare fonadur all anvet mouezh laosk ha mouezh reut.

E shanghaieg e kaver kensonennoù laosk o fonadur enebet ouzh kensonennoù tenuis hag ivez ouzh kensonennoù c'hwezhet.

Setu ur gensonenn gevig dre serriñ gant ar seizh doare fonadur disheñvel hervez digoradur an troc'h-avel: 

### Fonadur hepmuiken
Disheñvel eo emzalc'h fonologel hag istorel ar c'hensonennoù troc'h-avel diouzh hin ar c'hensonennoù all dre ma n'o deus na doare distagañ na lec'h distagañ ebet estreget stad an troc'h-avel, da lavarout eo:

* : troc'h-avel serr
* : mouezh sourrus
* : red aer digor

Deskrivet eo bet a-wezhioù ar fonennoù-mañ evel fonadurioù hepmuiken kentoc'h evit kensonennoù.

### Rezioù
E yezhoù zo, ar mazatekeg en o zouez, emañ distag an tonennoù diouzh an doareoù fonadur implijet gant ar yezh-se. E meur a yezh all avat, ar burmeg en o zouez, e vez implijet doareoù fonadur a-gevret gant tonennoù en ur reizhiad unvan, da lavarout eo emañ stag un donenn ouzh un doare fonadur resis evel e burmeg. Graet e vez "**[[rez (yezhoniezh)|rezioù]]**" ouzh ar c'hevreadoù-se enne un donenn hag un doare fonadur resis war un dro.

## Fonadurioù dreist d'an troc'h-avel
N'eo ket ken pell ma'z eo bet anavezet ar fed ma c'hell bezañ produet doareoù fonadur all el larinks a-bezh https://web.archive.org/web/20060225135700/http://ling.uta.edu/~jerry/best.pdf :
# troc'h-avel : deskrivet a-us
# mouezh c'harv: damc'holoet an troc'h-avel gant ar 'c'herden mouezh faos' ;
# fonadur aritenoidek: gwasket ar sfinkter war-raok hag d'ar c'hrec'h ;
# ankoue-gourlañchenn: lakaat an teod hag an ankoue da vont war-gil betek stakañ moger ar c'hourlañchenn ;
# lakaat al larinks en e bezh da vont war uhelaat pe war izelaat;
# strishaat ar c'hourlañchenn

Bez' e vez implijet gant yezhoù ar bed d'an nebeutañ daou zoare fonadur produet dre gemmañ al larinks a-bezh:

* mouezh c'harv: ma vez strishaet al larinks a-bezh
* mouezh kleuz: ma vez astennet al larink a-bezh

Da skouer, gant rannyezh borek an dinkaeg e vez enebet vogalennoù distaget gant ar vouezh plaen, ar vouezh sourrus, ar vouezh kleuz, hag ar vouezh c'harv ouzhpenn teir zonenn, da skouer: 

Treuzskrivadurioù *ad hoc*:  mouezh kleuz;  mouezh c'harv

## Gwelit ivez:
* Mouezh sourrus
* Mouezh laosk
* Mouezh reut
* Mouezh wigourus
* Mouezh c'harv
* Vogalenn skiltr
* Mouezh kleuz
* Mouezh chuchumuchu
* Rez (yezhoniezh)