open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Claire

**Claire** pe **Clair** zo un anv-bihan gallek roet d'ar merc'hed, hag un anv-bihan saoznek roet d'ar baotred. Roet e vez d'ar merc'hed e saozneg ivez bremañ abaoe m'eo bet war ar c'hiz gant ar Vreizhveuriz er bloavezhioù 1970 ha 1980.

## Gerdarzh
Deuet eus an anv-gwan latin *clarus, clara, clarum*, "sklaer".

## Stummoù all
* adstummoù : *[[Clarisse]]*, *[[Clairette]]*.
* anvioù kevrennek: *Anne-Claire,  [[Marie-Claire]]*

## Yezhoù all
* *[[Chiara]]* ha *[[Clarice]]*, en italianeg. 
* *[[Clara]]* e spagnoleg.
* *[[Clare]]* e saozneg. 
* *[[Klara]]* en alamaneg ha brezhoneg.
* *[[Sant Kler|Kler]]* e brezhoneg.
### E brezhoneg
***Klara** eo an anv meneget e Buhez ar Sent, e 1912 evit ar santez italian Chiara d'Assisi. D'an 12 a viz Eost eo lakaet, daoust ma oa marvet ar santez d'an 11 a viz Eost.
*E Geriadur Vallée e kaver, er pennad "clair": *Sklaer, Sklaera, [[Yuna]](ñ)*. 
* **Sklêrijenn**, **Sklaerenn**, **Sklaera** pe c'hoazh **Sklaerder** eo ar stummoù brezhonek a gaver en deiziadurioù brezhonek, diazezet moarvat war levr Gwennole ar Menn, *Grand choix de prénoms bretons*, e 1995 ma n'eus meneg ebet ken eus an anv Klara.
**Sklaerder* a gaver en anv Itron Varia ar Sklaerder, e Ploumanac'h, e Treger. N'eo ket anavezet evel anv-bihan koulskoude. 
*A-wechoù e vez kemmesket an anv gallek Claire ha hini ar santez vrezhon Klervi.

## Tud

###### 
*Claire Élisabeth de Vergennes (1780-1821), kontez c'hall ha skrivagnerez c'hallek. 
*Claire Clémence Henriette Claudine de Maillé de La Tour-Landry (1796-1861), dugez c'hall, unan eus karantezioù Honoré de Balzac. 

###### 
*Claire Bretécher (Naoned, 1940 - Pariz 2020), treserez vreizhat
*Claire Etcherelli, skrivagnerez c'hall
*Claire Vanhonnacker (Waregem, 1953 – Buggenhout, 1992), kanerez flandrezek

###### 
* Claire Holt (g. e 1988), aktourez aostralian

## Lennegezh
**Claire*, romant gallek gant Jacques Chardonne en 1931.

## Lec'hioù
*Claire City, e SUA
*Sainte-Claire, e Kebek

## Notennoù
Pornografiezh

**Pornografiezh** a vez lavaret hiriv eus dafar, skeudennoù, filmoù, levrioù, binvioù, graet evit klask lakaat c'hoantegezhioù revel da sevel en dud. Dont a ra ar ger eus an henc'hresianeg: eus ar ger πόρνη («pórnē», «gast») ha γράφειν («gráphein», «skrivañ») gant al lostger -ία (-ía, «stad, perzh»), da lavarout eo «skeudenniñ gisti pe gasterezh » en o labour. 
En Hellaz kozh avat ne veze ket kaoz eus pornografiezh, ha kentañ ma voe kaoz eus pornografiezh avat a voe er bloavezhioù 1800 hag e galleg da gomz eus gasterezh. 

Hiriv ez eus kaoz da skeudenniñ pe filmañ an oberoù revel da vroudañ c'hoantegezhioù an arvester. Hervez an aktourez pornografek Tiffany Hopkins eo « da gentañ un diverrañ-ammzer graet evit an emflourañ.»

Un industriezh zo bet savet en-dro d'ar bornografiezh hag en-dro ez a dre ar genrouedad dreist-holl. 
## Lezennoù
Aotreet eo ar bornografiezh e broioù zo, berzet e broioù all. Lezennoù a vez da ziwall ar yaouankiz diouzh efedoù ar bornografiezh, ha difennet e vez gwerzhañ embannadurioù zo, pe diskouez skeudennoù zo.

## Yaouankiz
Diwall ar yaouankizoù diouzh ar bornografiezh a vez graet gant daou soñj disheñvel:
*diwall anezho ouzh gwallc'hoantoù tud vras a c'hallfe ober droug dezho, evel gant an nepiofiliezh, a zo torfed en holl vroioù;
*diwall anezho diouzh gwall levezon ar bornografiezh war o emzalc'h ouzh ar revelezh dre vras, ouzh an dud all dreist-holl, evel en darempredoù feuls etre paotred ha merc'hed.

## Filmoù

Ur greanterezh arbennik eo ar filmoù pornografek, gant filmrenerien hag aktourien, ha prizioù bloaziek arbennik ivez.

E 2013 e oa bet lakaet e brezhoneg ur film pornografek evit ar wech kentañ.

## Lennegezh ha pornografiezh

## Stalioù

## Doareoù a bep seurt
*Hudellouriezh ar brennid
*Hudellouriezh an treid
*Kabined Kuzh

## Pennadoù kar
*Sheela na Gig 
*I Modi

## Notennoù
Nanhyfer

**Nanhyfer** pe **Nyfer** (*Nevern* e saozneg) zo ur gêriadenn eus Kembre e hanternoz Sir Benfro. Emañ etre Trefdraeth, war an aod, ha torgennoù Preseli, e traoñienn ar stêr Nyfer. Poblet e oa Nanhyfer gant 865 den e 2011, an hanter anezho kembraegerien.

Gouestlet eo an iliz da sant *Brynach*, ur sant deuet eus Iwerzhon. Er vered ez eus ur groaz keltiek eus an  pe deroù an . Er vered hag e diabarzh an iliz ez eus pep a vaen ma c’haller lenn enskrivadurioù e latin hag en ogham. Krediñ a reer e sav ar maen engravet a zo e-barzh an iliz eus ar  pe ar . Er vered ivez ez eus ur wezenn ivin brudet abalamour ma "tiwad", da lavaret eo e tiver rousin ruz anezhi a-wechoù.

Er mervent d’ar gêriadenn e c’haller gwelet dismantroù ur c’hastell savet war-dro 1108 gant an aotrou norman Robert fitz Martin. 

E-kichen kêriadenn Nanhfyer emañ taol-vaen Pentre Ifan, an hini vrasañ a zo e Kembre.
Trefdraeth (Sir Benfro)

**Trefdraeth** (*Newport* e saozneg) zo ur gêriadenn eus Kembre, e hanternoz Sir Benfro. Emañ war vord ar mor, e mervent Bae Ceredigion, en aber ar stêr Nyfer. Poblet e oa gant 1 161 a dud e 2011, nebeutoc’h eget an hanter anezho kembraegerien. 

E kastell Trefdraeth, savet e 1195, e oa lez aotrou Cemais. 

E-kichen ar gêriadenn emañ taol-vaen Carreg Coetan Arthur. Dismantroù ur c’hreñvlec’h eus Oadvezh an Houarn a c’haller gwelet e lein torgenn Carn Ingli (337m). Eus ar grec’henn-se ivez e c’haller kaout ur sell kaer war Trefdraeth ha war an aod.

## Kreizenn
Ur greizenn zo e Brithdir Mawr.

## Kêrioù gevellet
*
*

## Liammoù diavaez
*Lec’hienn ofisiel Trefdraeth
Solfach

**Solfach** (pe **Solfa** ; *Solva* e saozneg) zo ur gêriadenn hag ur gumuniezh eus mervent Kembre, e Sir Benfro. Emañ war aod Bae Sain Ffraid, nepell diouzh Tyddewi.

Ur porzhig gwarezet-mat eo, e goueled un aber strizh, hag ur porzh kenwerzh e voe Solfach e-pad kantvedoù, abaoe ar  d’an nebeutañ. Drezañ e tremene gwinizh, heiz ha prenn eus ar c’hornad a veze kaset da Vristol, ha glaou ha maen-raz a errue eus Bristol, porzhioù su Kembre hag Iwerzhon zoken. War an diskar ez eas ar c’henwerzh-se e-kreiz an , pa ziorroas al linennoù hent-houarn e Breizh-Veur.

Hiziv eo deuet Solfach da vezañ ur greizenn bageal anavezet. Tremen a ra Gwenodenn Arvor Penfro dre ar gêriadenn ivez.

Gant ar c’haner Meic Stevens, a zo genidik eus Solfach, e vez kanet ur ganaouenn diwar-benn ar gêriadenn, anvet *Ysbryd Solfa*.

E 2011 e oa poblet ar gumuniezh gant 865 a dud, ha 258 anezho (30,7%) a oa kembraegerien.

## Notennoù
Montefiore

**Montefiore** zo un anv-lec'h italianek, hag a zo bet kemeret evel anv-tiegezh gant Yuzevien saoz deuet eus Italia.

## Lec'hioù
Div gumun zo en anv-se en Italia
* Montefiore Conca, en Emilia-Romagna
* Montefiore dell'Aso, er Marche
Hag ivez:
* *Montefiore Cemetery*, bered yuzev e St. Albans, Queens, New York, SUA; 

## Tud
* Moïse Montefiore (1784 - 1885), madoberour saoz
* Claude Montefiore (1858 - 1938), doueoniour saoz.
* Hugh Montefiore, (1920-2005), doueoniour saoz ;
* Alan Montefiore, skrivagner saoz
* Simon Sebag Montefiore (ganet en 1965), istorour saoz, skrivet gantañ diwar-benn Stalin ha Rusia 

## Liammoù diavaez
* An anv  en Italia
* Idem (e SUA)
Seis poemas galegos

***Seis poemas galegos*** zo anv un dastumad barzhonegoù galizek savet gant ar barzh spagnol Federico García Lorca (1898–1936).

C'hwec'h barzhoneg e galizeg zo el levr a zoug bri da maezioù ha yezh Galiza. Savet e voent etre 1932 ha 1934, hag embannet e voe al levr en 1935 en Santiago de Compostela gant an ti-embann Editorial Nós (savet en 1927 gant Ángel Casal), ha dezho ur rakskrid gant Eduardo Blanco Amor.

Anavezet e oa ar varzhed c'halizek gant F. García Lorca, ken ar re nevez evel Rosalía de Castro, Eduardo Pondal, Manuel Curros Enríquez, ken ar re grennamzerel evel Martín Codax ha Meendiño, ken ar Bortugaliz Luís de Camões pe Gil Vicente. Savet e voe ar barzhonegoù a-hed ar beajoù graet gant García Lorca adal 1931 da C'haliza.
.

## Ar barzhonegoù
# *Madrigal á cibdá de Santiago*
# *Romaxe de Nosa Señora da Barca*
# *Cantiga do neno da tenda*
# *Noiturnio do adoescente morto*
# *Canzón de cuna pra Rosalía Castro, morta*
# *Danza da lúa en Santiago*

## Liammoù diavaez
* .

## Notennoù
Clara Maffei

**Elena Chiara Maria Antonia Carrara Spinelli**, anavezetoc'h evel **Clara Maffei**, pe *Chiara* pe * Chiarina* (Bergamo, 13 a viz Meurzh 1814 – Milano, 13 a viz Gouere 1886) diwar anv he fried *Andrea Maffei*, a oa ur vroadelourez italian.

Merc'h e oa d'ar c'hont Giovanni Battista Carrara-Spinelli, barzh italianek, ha d'e bried ar gontez Ottavia Gàmbara. Pa oa seitek vloaz, en 1832, e timezas da Andrea Maffei, skrivagner, troour, kazetenner, en devoa c'hwezek vloaz warni. E Milano he devoa ur saloñs, e La Contrada del Monte di pietà, ha goude er Piazza Bergiojoso, a voe digoret en 1834, ma tegemere skrivagnerien hag arzourien illurañ ar vroadelouriezh eus kêr a-raok marevezh ar risorgimento, hag en o zouez Alessandro Manzoni, Giuseppe Verdi pe Giovanni Prati, enebet ouzh dalc'h Aostria, pa oa he fried o labourat er velestradurezh aostrian. 

## Levrlennadur
*  Raffaello Barbiera, *Il salotto della contessa Maffei*, Milano, Treves 1895
*  Antonio Monti, *Una passione romantica dell'Ottocento. Clara Maffei e Carlo Tenca*, Milano, Garzanti 1940
*  Davide Cugini, *Una gentildonna bergamasca del Risorgimento. La contessa Clara Maffei*, er *Rivista di Bergamo*, XX, c'hwevrer 1941, pp. 49-53, meurzh 1941, pp. 74-78.
* Pierre Milza, *Verdi et son temps*, Perrin, Paris, 2001, 559 p. (ISBN 2262016194), Tempus, 2004 (ISBN 2262022941) 
* Mary Jane Phillips-Matz, *Giuseppe Verdi*, troet gant Gérard Gefen, Fayard, Paris, 1996, 1031 p. (ISBN 2-213-59659-X)
Sophia Charlotte von Platen-Hallermund

**Sophia Charlotte von Platen-Hallermund** (1675 – 1725) a oa ur gontez alaman, merc'h da Clara Elisabeth von Platen (1648–1700). He mamm a oa serc'h da Ernst August von Hannover (1629-1698), Dilenner Hannover. Pried he mamm, Franz Ernst, Baron von Platen (1631–1709), a oa he zad ofisiel, met an holl el lez a ouie e oa merc'h d'an Dilenner. E 1689 e voe anvet ar baron da gont, ha setu Sophia da gontez war un dro da 14 vloaz. En em glevout mat a rae Sophia gant he lezbreur Georg, pennhêr he zad Dilenner, hogen diwall a rae an Dilennerez ned aje ket re bell an darempred etrezo. 

Pa varvas he zad, an Dilenner, e 1698, eo he lezvreur Georg (1660 – 1727), a voe Dilenner Hannover war-lerc'h o zad. 

En 1701 e timezas Sophia Charlotte da Johann Adolf, Baron von Kielmansegg (1668–1717), a rae war-dro kezeg ha marchosioù an Dilenner. Tri mab o doe ha div verc'h, ha Charlotte (1703–1782), a zimezas da Emanuel Howe, Beskont Howe.

E 1714 e varvas Anne, rouanez Breizh-Veur, e Londrez, hag he c'henderv Georg, Dilenner Hannover, an hini a deuas da vout roue Breizh-Veur war he lerc'h, hag eñ 54 bloaz. Mont a reas Sophia hag he ziegezh d'e heul da Londrez da chom. En em glevout mat a rae gant tud al lez eno, a gave dezho e oa serc'h d'ar roue, met bec'h he deveze gant Melusine von der Schulenburg, serc'h he lezvreur, ha gant priñsez Kembre, merc'h-kaer d'ar roue, a rae fae warni, hag a zroukkomze diwar he fenn.

E 1716 e voe anvet Melusine da Zugez Munster hag e 1719 da Zugez Kendal. Mervel a reas pried Sophia er bloaz goude, e 1717. E 1721 e voe anvet da Zugez Leinster ha bloaz goude da Gontez Darlington ha Baronez Brentford.
Eduardo Blanco Amor

**Eduardo Modesto Blanco Amor** (Ourense, 1897 - Vigo, 1979) zo ur skrivagner ha kelaouenner galizat, a skrivas koulz e galizeg evel e kastilhaneg.

## Oberennoù en galizeg
* *Os Nonnatos* (narrativa, 1927)
* *Romances galegos* (poesía, 1928)
* *Poema en catro tempos* (poesía, 1931)
* *A escadeira de Jacob* (narrativa, inconclusa)
* *Cancioneiro* (poesía, 1956)
* *[[A esmorga]]* (prosa, 1959). Traducido al español: *La parranda* (1960).
* *Os [[biosbardos]]* (cuentos, 1962). Traducido al español: *Las musarañas* (1975)
* *[[Xente ao lonxe]]* (narrativa, 1972). Traducido al español: "Aquella gente..." (1976)
* *Farsas para títeres* (teatro, 1973)
* *Teatro pra xente* (teatro, 1974)
* *Poemas galegos* (poesía, 1980)
* *Proceso en Jacobusland (Fantasía xudicial en ningures)* (teatro, 1980)
* *Castelao escritor* (Ensayo 1986)
* *A Contrapelo* (Ensayo, 1993)
Eduardo Pondal

**Eduardo María González-Pondal e Abente** (Ponteceso, A Coruña, 1835 - A Coruña, 1917) zo ur barzh galizat hag a skrivas e galizeg koulz hag e kastilhaneg. 

Penn kentañ e varzhoneg "*Os pinos*" zo aet d'ober kan broadel Galiza.

## Levrlennadur

* "Pondal Abente, Eduardo María". *Diccionario enciclopédico galego universal* 50. La Voz de Galicia. 2003-2004. p. 10-11. ISBN 84-7680-429-6.
* "Pondal Abente, Eduardo María González". *Dicionario biográfico de Galicia* 3. Ir Indo. 2010-2011. pp. 120–123.
* "Pondal Abente, Eduardo María". *Diciopedia do século 21* 3. Do Cumio, Galaxia e do Castro. 2006. p. 1662. ISBN 978-84-8288-942-9.
* "Pondal Abente, Eduardo María González". *Enciclopedia Galega Universal* 14. Ir Indo. 1999-2002. p. 34-35. ISBN 84-7680-288-9.
* Angueira, A. (1995). *De Rosalía a Dieste 33 anos das letras*. Xerais. pp. 29–34. ISBN 84-7507-878-8. Prólogo de Fernández del Riego.
* Carballo, R. (1975) [1963]. *Historia da Literatura Galega Contemporánea*. Galaxia. pp. 235–333. ISBN 84-7154-227-7.
* Fernández del Riego, F. (1971) [1951]. *Historia da Literatura Galega* (2ª ed.). Vigo: Editorial Galaxia. pp. 101–106.
* Forcadela, Manuel (1988). *A harpa e a terra. Unha visión da poesía lírica de Eduardo Pondal*. Universitaria. Xerais. ISBN 84-7507-355-7.
* Forcadela, Manuel (2005). "Pondal, Eduardo". *Gran Enciclopedia Galega* (DVD). El Progreso. ISBN 84-87804-88-8.
* Freixeiro Mato, X. R.; Gómez Sánchez, A. (1998). *Historia da lingua galega*. A Nosa Terra. ISBN 84-89976-31-7.
* Gómez, A.; Queixas, M. (2001). *Historia xeral da literatura galega*. A Nosa Terra. p. 148-158. ISBN 84-95350-79-3.
* Martínez Murguía, Manuel (1886). *Los precursores*. A Coruña, Biblioteca Gallega, La Voz de Galicia.
* Méndez Ferrín, Xosé Luis (1984). *De Pondal a Novoneyra*. Edicións Xerais de Galicia. ISBN 84-7507-139-2.
* Pena, X. R. e Forcadela, Manuel (2005). *Estudos sobre Os Eoas*, Santiago de Compostela, Sotelo Blanco.
* Pena, X. R. (2014). *Historia da Literatura Galega II. De 1853 a 1916. O Rexurdimento*. Xerais. pp. 251–295. ISBN 978-84-9914-764-2.
* Queizán, María Xosé (1998). *Misoxinia e racismo na poesía de Pondal*. Edicións Laiovento. ISBN 84-89896-29-1.
* Ricón Virulegio, Amado (1981). *Eduardo Pondal*. Vigo: Editorial Galaxia. ISBN 978-84-7154-384-4.
* Ricón Virulegio, Amado (1985). *Estética poética de Eduardo Pondal*. Ediciós do Castro.
* Vilavedra, D., ed. (1995). "Pondal Abente, Eduardo". *Diccionario da Literatura Galega* I. Galaxia. p. 475-480. ISBN 84-8288-019-5.
Manuel Curros Enríquez

**Manuel Curros Enríquez** (Celanova, 1851 - La Habana, 1908) zo ur barzh galizat eus marevezh ar Rexurdimento el lennegezh c'halizek.
Martín Codax

**Martín Codax** zo ur barzh, pe *[[troubadour]]*, galizek eus ar Grennamzer, marteze genidik eus kêr Vigo, meneget alies en e oberenn, hag a veve etre kreiz an  ha deroù ar . 

## Barzhonegoù
Sede anvioù ar pezhioù savet gant Martín Codax a gaver en dornskrid (titl ebet dezho, ne reer nemet menegiñ ar werzenn gentañ):

* 
* 
* 
* 
* 
*  (testenn hepken, hep sonerezh)
*
Champcey

**Champcey** a oa ur gumun eus departamant ar Manche e Bro-C'hall.
## Douaroniezh
## Gerdarzh
* *Chanceium* tro 1175 ha *Canceio* e 1180, diwar an anv-den *Cantius* (galianek pe romanek?).
## Istor
### 
### [[Dispac'h Gall]]
* Krouet e voe ar gumun e 1790 diwar ar barrez katolik. Lakaet e voe e Kanton Sartilly hag e Distrig Avranches. Lakaet e voe en Arondisamant Avranches e 1800.
### 
### 
#### [[Brezel-bed kentañ]]
* Mervel a reas nav gwaz eus ar gumun abalamour d'ar brezel, eleze 4,17% ag ar boblañs hervez an niveradeg bet graet e 1911.
#### [[Eil brezel-bed]]
* Mervel a reas daou zen ag ar gumun abalamour d'ar brezel.
### kantved
* Bodet e voe gant peder c'humun all d'ar 1 a viz Genver 2016 d'ober ur gumun nevez: Sartilly-Baie-Bocage.
## Monumantoù ha traoù heverk

Église Notre-Dame de Champcey.JPG|An iliz katolik ha monumant ar re varv.

* Iliz katolik *Intron Varia*, ar c'heur a voe savet en  kantved.
* Monumant ar re varv dirak an iliz katolik, luc’hskeudenn.
## Armerzh
## Dezougen
## Emdroadur ar boblañs 1962-2010

Colors=
  id:lightgrey value:gray(0.9)
  id:darkgrey  value:gray(0.7)
  id:sfondo value:rgb(1,1,1)
  id:barra value:rgb(0.6,0.7,0.8)

ImageSize = width:350 height:373
PlotArea = left:50 bottom:50 top:30 right:30
DateFormat = x.y
Period = from:0 till:220
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = justify
ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:25 start:0
ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:5 start:0
BackgroundColors = canvas:sfondo

BarData=
  bar:1962 text:1962
  bar:1968 text:1968
  bar:1975 text:1975
  bar:1982 text:1982
  bar:1990 text:1990
  bar:1999 text:1999
  bar:2006 text:2006
  bar:2010 text:2010

PlotData=
  color:barra width:30 align:left

  bar:1962 from:0 till: 181
  bar:1968 from:0 till: 153
  bar:1975 from:0 till: 148
  bar:1982 from:0 till: 119
  bar:1990 from:0 till: 141
  bar:1999 from:0 till: 149
  bar:2006 from:0 till: 173
  bar:2010 from:0 till: 203

PlotData=

  bar:1962 at: 181 fontsize:S text: 181 shift:(-8,5)
  bar:1968 at: 153 fontsize:S text: 153 shift:(-10,5)
  bar:1975 at: 148 fontsize:S text: 148 shift:(-10,5)
  bar:1982 at: 119 fontsize:S text: 119 shift:(-10,5)
  bar:1990 at: 141 fontsize:S text: 141 shift:(-10,5)
  bar:1999 at: 149 fontsize:S text: 149 shift:(-10,5)
  bar:2006 at: 173 fontsize:S text: 173 shift:(-10,5)
  bar:2010 at: 203 fontsize:S text: 203 shift:(-10,5)

TextData=
  fontsize:S pos:(20,20)
  text:


## Melestradurezh

 

## Tud
## Gevelliñ
## Pennadoù kar
* Angey, 
* Montviron, 
* La Rochelle-Normande
* Sartilly,
* Sartilly-Bocage.
## Notennoù ha dave

## Liammoù diavaez
Couperin

**Couperin** zo un anv-tiegezh gallek, brudet dreist-holl gant ar sonaozour François Couperin.

*An **[[tiegezh Couperin]]** a oa un tiegezh ograourien ha sonaozourien brudet er XVIIvet ha XVIIIvet kantved, en o zouez:
** Louis Couperin (1626-1661), ograour.
** François Couperin, lesanvet *le Grand* (1668-1733), niz da Louis, sonaozour hag ograour, dimezet da Marie-Anne Ansault.
** Marguerite-Antoinette Couperin (1705-1778), sonerez, merc'h da François Couperin (1668-1733)
** Marguerite-Louise Couperin (1676-1728) soprano ha merc'h da François Couperin (1631-1701).
** Armand-Louis Couperin (1727-1789), gourniz da Louis, ograour.
** Pierre-Louis Couperin (1755-1789), mab da Armand-Louis, ograour.
** Gervais-François Couperin (1759-1826), mab da Armand-Louis, ograour.
Meendiño

**Meendiño**, **Mendiño**, **Mendinho** pe **Meendinho** zo un trobador, pe barzh, e Galiza er Grennamzer, moarvat en , etre 1240 ha 1280, e kreisteiz ar vro, war-dro ría Vigo pe Enez San Simón, pe Redondela,rak n'eus ket emgev war ar poent-se etre an holl istorourien. Dont a c'hallfe e anv eus Mende (pe Mendo), ul lec'h eus lez kreisteiz Ría Vigo, entre A Guía ha Rande, war zouar Vigo avat, ha n'eo ket war hini Redondela. Tostik eo al lec'h bihan-se da Enez San Simón, ma oa ur santual en amzer an *drovadored * stag ouzh Manati Poio.
Llanrhian

**Llanrhian** zo ur gêriadenn, ur barrez hag ur gumuniezh eus Kembre, e kornôg Sir Benfro. Emañ er biz da d-Tyddewi. 

Eus an  eo an iliz, gouestlet da sant Rhian a c'hallfe bezañ an hevelep sant ha Rien e Breizh.

Gwechall e veze tennet mein-sklent e mengleuzioù ar c'hornad. Kaset e vezent da lec'h all e bourzh bigi eus porzhig Porth-gain, ur gêriadenn all e-kichen Llanrhian. 

Poblet e oa kumuniezh Llanrhian gant 892 den e 2011 ha 408 anezho a oa kembraegerien (46,6%).
Yann Gere

**Yann Gere,** pe **an Aotrou Quere** pe * Barz Kastelfidardo*, *Jean Quéré* e galleg (Plouenan, 15 a viz Meurzh 1825 - Kastellin, 24 a viz Gwengolo 1898) zo ur beleg breizhat hag a oa person e Kastellin en .

Skrivañ a reas sonioù brezhonek. Gantañ e voe savet ar ganaouenn hollvrudet *[[Matilin an Dall]]*.

Ur prezeger dispar e oa ha dastumet e voe e sarmonioù gant e gure, Kristof Jezegoù, hag o embannas e 1902 en ul levr anvet Sarmoniou an Aotrou Quere.

## Oberennoù
**[[Kanaouennou Kerne]]*, 1900
**Sarmoniou an aotrou Quere, dastumet ha renket gant an aotrou Kristof Jezegou, cure e Castellin*, 1906
Kiliks (lestr)

Ur **c'hiliks** (κύλιξ e henc'hresianeg) zo ul lestr da evañ gwin en Hellaz kozh, ha dreist-holl etre ar VIvet kantved kent JK ha dibenn ar VIvet kantved kent JK.
Lolif

**Lolif** zo ur gumun e departamant Manche e Bro-C'hall. 
## [[Ardamezouriezh]]

## Douaroniezh
* War lez ar stêr Braize emañ Lolif.

FranceNormandieLolifLaBraize.jpg|Ar Braize
Lolif - Vue sur le bocage.JPG|Ar c'harzhaoueg

## Gerdarzh
Kinniget eo bet al latin *Olivum* da c'herdarzh anv ar gumun, ar pezh a hañval bout diwir : gwiniegi zo bet e Lolif d'ur mare zo bet, alese an anv *Les Vignes* evit unan eus pennkêrioù Lolif, hogen biskoazh n'eus bet olived ken uhel en Norzh.

Hep mar e teu *Lolif* eus ar ger-mell gallek *le* hag eus an normaneg skandinavek *Olaf*, a zo anv un den, eus an norseg *anoleifr* m'emañ *ano-* "hendad" ha *leifr* "ar pezh a chom" gant an hevelep ster ha *mac* e gouezeleg, *ap* e kembraeg, *ab* en henvrezhoneg, "mab da".
## Istor
### 
### [[Dispac'h Gall]]
* Krouet e voe ar gumun e 1790 diwar ar barrez katolik. Lakaet e voe e Kanton Sartilly hag e Distrig Avranches. Lakaet e voe en Arondisamant  Avranches e 1800.
### 
### 
#### [[Brezel-bed kentañ]]
* Mervel a reas 34 gwaz eus ar gumun abalamour d'ar brezel, eleze 4,72% ag ar boblañs hervez an niveradeg bet graet e 1911 ; lazhet e voe daou anezhe d’an 22 a viz Eost 1914 e Belgia e penn-kentañ ar brezel, unan en Oret, soudard e oa er 136 Rujumant Troadegiezh, egile e Maissin, korporal e oa er 116 Rujumant Troadegiezh.
#### [[Eil brezel-bed]]
* Mervel a reas daouzek den.
* Emgann Normandi, miz Gouere 1944 : mervel a reas nav den nann-soudard e Lolif abalamour d'ar brezel, eizh a voe lazhet gant ur vombezadeg d'an 29, d'an 30 e voe fuzuilhet ur rezistant yaouank gant ar Wehrmacht.
### Brezelioù didrevadennañ
##### [[Brezel Aljeria]]
* Mervel a reas daou vilour eus ar gumun.
## Monumantoù ha traoù heverk
* Iliz katolik *Sant Varzhin*, . 
* Kroazioù.
* Gwerenn-livet ar Brezel-bed kentañ en iliz katolik, bet profet e miz Here 1924 gant ar vrezelerien gozh.
* Monumant ar re varv er vered, luc’hskeudenn.

Église Saint-Martin de Lolif.JPG|Diavaez an iliz katolik.
Église Saint-Martin de Lolif - Nef.JPG|An nev.
Église Saint-Martin de Lolif - Maitre-autel.JPG|An aoter-vras.
Église Saint-Martin de Lolif - croix des Echaliers.jpg|Kroaz ar c'hellannoù.
FranceNormandieLolifCroixDuHamel.jpg|Kroaz *Le Hamel*.
Église Saint-Martin de Lolif - Vitrail en hommage aux poilus.JPG|Ar werenn-livet.

## Armerzh
## Dezougen
## Emdroadur ar boblañs 1962-2010

## Melestradurezh

 
 
 

## Tud
## Gevelliñ
## Notennoù ha dave

## Liammoù diavaez
Wdig

**Wdig** (*Goodwick* e saozneg) zo ur gêriadenn eus Kembre, e hanternoz Sir Benfro. Emañ war ribl Bae Abergwaun, e su Bae Ceredigion, tre e-kichen Abergwaun. Ur gêriadenn vihan e oa, a-raok dont da vezañ ur porzh implijet gant listri-treizh da vont da Ros Láir (Rosslare) en Iwerzhon.
Mynachlog-ddu

**Mynachlog-ddu** zo ur gêriadenn eus Kembre, e reter Sir Benfro. Emañ er mervent da gêriadenn Crymych hag er reter da venezioù Preseli. Eus Carn Menyn, er menezioù-se, eo ar mein a voe implijet da sevel kelc'h diabarzh Stonehenge, ur savadur meurvein eus an Neolitik, e kreisteiz Bro-Saoz. 

Talvezout a ra an anv-lec'h *mynachlog-ddu* kement ha "manati du". Gwechall e oa ar barrez e dalc'h Abati Llandudoch ha hiziv c'hoazh eo gouestlet an iliz-parrez anglikan da sant Dogfael, enoret ivez e Llandudoch. 

Ar barzh kembraek Waldo Williams a dremenas ul lodenn eus e vugaleaj e Mynachlog-ddu, etre 1911 ha 1915, pa oa e dad o labourat evel mestr-skol er skol kentañ derez.

Poblet e oa Mynachlog-ddu gant 494 a dud e 2011.
Llan-faes (Mon)

**Ur pennad [[Llan-faes]] zo ivez.*

**Llan-faes** zo ur gêriadenn en Enez Mon, e Kembre, e kumuniezh Biwmaris, war lez ar Menai. Ur manati a oa eno gwechall.

## Notennoù
Llan-faes (Bro Morgannwg)

**Ur pennad [[Llan-faes]] zo ivez.*



**Llan-faes** (met *Llanmaes* e saozneg) zo ur gêriadenn e Bro Morgannwg, e Kembre, er biz da Llanilltud Fawr war lez an hent a ya eus Llanilltud Fawr da Y Bont-faen.

Un ti eus ar  zo, anvet "Llanmaes House".
Y Rhws

**Y Rhws** (met *Rhoose* e saozneg) zo ur gêriadenn e Bro Morgannwg, e kreisteiz Kembre, er mervent da gêr Kerdiz. War aod ar Mor Hafren emañ, stok ouzh Y Barri, a zo er reter dezhi. Eno emañ aerborzh Kerdiz.

E kreisteiz ar gumun emañ *[[Trwyn y Rhws]]*, kreisteisañ douar Kembre.
Trwyn y Rhws

**Trwyn y Rhws ** zo ur beg-douar e kreisteiz Kembre en Y Rhws. Lavaret e vez eo kreisteisañ beg-douar Kembre, hogen kemend-all a lavarer e Silstwn, nepell, diwar-benn beg-douar Breaksea Point.
Portsmouth (disheñvelout)

**Portsmouth** a c'hall bezañ:

## 
* Portsmouth ur porzh e kontelezh Hampshire, al lec'h anavezetañ gant an anv-se
* Portsmouth e kontelezh West Yorkshire

## 
* Portsmouth, eil brasañ kêr ar vro

## 
* Portsmouth (North Carolina)
* Portsmouth (New Hampshire)
** Portsmouth Naval Shipyard : porzh-mor eus an US Navy
* Portsmouth (Ohio)
* Portsmouth (Rhode Island)
* Portsmouth (Virginia)
* Portsmouth Island (North Carolina)
Southampton (disheñvelout)

**Southampton** a c'hall bezañ:

#### 
* Southampton, ur gêr hag ur porzh bras e su ar vro

#### 
* Southampton (Ontario)
* Southampton Island (Nunavut)

#### 
* Southampton (Massachusetts)
* South Hampton (New Hampshire)
* Southampton (New Jersey)
* Southampton (New York) 
* Southampton (Pennsylvania)
* Southampton Township (Pennsylvania)
* Southampton County (Virginia)

#### 
* Southampton (Bermuda)
Winchester (disheñvelout)

**Winchester** a c'hall bezañ:

## Anvioù-lec'h
###### 
*Winchester, ur gêr e kontelezh Hampshire

###### 
*Winchester, e Manitoba
*Winchester, en Ontario

###### 
*Winchester, ur gêr e Connecticut
*Winchester, ur gêr en Illinois
*Winchester, ur gêr en Indiana
*Winchester, ur gêr e Kentucky
*Winchester, ur gêr e Massachusetts
*Winchester, ur gêr e Tennessee
*Winchester, ur gêr e Virginia

## Tudennoù ijinet
Stirad skinwel, Supernatural. Ar familh Winchester a zo diazez en istor.
* Sam Winchester
* Dean Winchester
* John Winchester
* Mary Winchester

## Traoù all
* *[[Winchester '73 (film)|Winchester '73]]* ur film western stadunanat savet gant Anthony Mann
* Winchester Repeating Arms Company, embregerezh armoù-tan krouet e 1866 ha brudet evit he c'harabinennoù
** Oliver Fischer Winchester, saver ar gompagnunezh-se
** William Wirt Winchester, mab da Oliver hag eil prezidant ar gompagnunezh-se
* (747) Winchester, un asteroidenn
Hamilton (Bermuda)

**Hamilton** eo kêr-benn Bermuda (pe "Bermudez"), un Tiriad tramor eus Breizh-Veur en Amerika an Norzh. Gant 1 800 a annezidi (2010) ez eo kêr-benn vihanañ ar bed.

## Liammoù diavaez
Elektrotakiskop

An **elektrotakiskop** a voe unan eus an ardivinkoù kentañ bet ijinet a-benn diskouez skeudennoù fiñvus.
Ijinet e voe e 1887 gant al luc'hskeudenner Alaman Ottomar Anschütz (1846-1907). Dreistpad al luc'hsae eo pennaenn an elektrotakiskop : lakaet e vez un heuliad skeudennoù o tibunañ buan evit reiñ kammzerc'h ar fiñv, alese an tresadennoù-bev hag ar sinema.

Eus ar ger latin skiantel *electrum* "goularz", hag ar gerioù henc'hresianek *takhus* "buan" + *skopein* "arselliñ" e teu anv an ardivink, a dalvezfe kement hag "arselliñ buan dre dredan" neuze.

## Arc'hwelerezh
Unan eus an ardivinkoù deveret eus ar zoetrop eo an elektrotakiskop.

Savet e oa diwar 24 luc'hskeudenn engravet war plakennoù 12 x 9 cm lakaet a-hed riz ur gantenn 1,5 metr he zreuzkiz staliet a-serzh dirak ur speurenn a dalveze da skramm. E laez ar gantenn e oa ur gorzenn Geissler a vanne gouloù war ar skeudennoù ; dre un dornikell e veze lakaet tro er gantenn gant un tizh a 30 skeudenn dre eilenn evit ma c'hallje un den pe ur strolladig tud gwelet ar skeudennoù o fiñval war ar skramm.

E 1887 e voe kinniget an elektrotakiskop e Maodierndi ar Sevenadur e Berlin. Etre 1891 ha 1893 e voe kenderc'het ha gwerzhet gant an embregerezh Siemens & Halske war-dro 140 skouerenn eus un elektrotakiskop nevez, anvet *Elektrischer Schnellseher* "Primseller dre dredan", a oa bihanoc'h ha kaset dre dredan ; daou zoare a oa : unan evit ar gêr hag unan evit ar salioù-dudi, a veze loc'het dre lakaat ur pezh-moneiz.

E 1891 e voe diskouezet an elektrotakiskop e Diskouezadeg Tredangalvezel Etrebroadel Frankfurt, e 1892 e London hag e 1893 e Foar ar Bed Chicago, dindan an anv *Electrical Wonder Machine* "mekanik-tredan marzhus".

D'ar 6 a viz Du 1894 e vreouas Ottomar Anschütz un elektrotakiskop a vanne skeudennoù war ur skramm bras ; div gantenn a oa en ardivink, a voe diskouezet e Berlin d'ar 25 a viz Du 1894 war ur skramm 6 x 8 metr e vent.

Adal an 22 a viz C'hwevrer betek dibenn miz Meurzh 1895 e voe abadennoù elektrotakiskop e ti kozh ar *Reichstag* e Berlin, ur sal a c'halle delc'her betek 300 den azezet.

En hevelep bloavezh e teuas filmoù kelluloid gweñv Eastman Kodak war ar marc'had europat, ha paouez a reas Ottomar Anschütz gant e vekanik-tredan marzhus.

## Levrlennadur
* Deac Rossell (1997), *Ottomar Anschütz and his Electrical Wonder*, Projection Box, ISBN 978-0-9523941-8-1 

## Liammoù diavaez
* Skeudennoù eus an elektrotakiskop war YouTube
* An ''Elekrischer Schnellseher'' 
* ''The History of the Discovery of Cinematography'' 
* ''Victorian Cinema'' 

## Pennadoù kar
* Tomatrop (1824)
* Zoetrop(1834)
* Fenakistoskop (1841)
* Folioskop (1868)
* Praksinoskop (1877)
* Zoopraksiskop (1879)
* Mutoskop (1894)

## Notennoù
Hamilton (anv-tud)

**[[Hamilton]]** zo un anv-tud, ouzhpenn bezañ un anv-lec'h.

## Orin
Lavaret e vez e teu eus ar gêriadenn Hamilton, e Leicestershire, e Bro-Saoz. Tud en anv-se a ziazezas en XIIIvet kantved e Lanarkshire, e Bro-Skos. Diwar o anv e voe anvet kêr Hamilton, e South Lanarkshire a-raok 1445. An dud anvet Hamilton hiziv a ziskennfe neuze pe eus an tiegezh a wad uhel, pe eus tud anvet diwar-lerc'h ar gêr.

## Tud
*Adam Hamilton, anv meur a zen.
*Alexander Hamilton, anv meur a zen.
*Andrew Hamilton, anv meur a zen.
*Ann Hamilton, anv meur a vaouez.
*Anne Hamilton, anv meur a vaouez.
*Anthony Hamilton, 
*Archibald Hamilton, anv meur a vaouez.
*Barbara Hamilton
*Brian Hamilton
*David Hamilton
*Mary Hamilton, anv meur a vaouez.
*Lord Hamilton, anv meur a zen.
*William Hamilton
Roperzh II (Bourgogn)

**Roperzh II** (1248-1306), a voe dug Bourgogn adalek 1272 betek 1306, ha roue Tesalonika.

## Buhez
Mab e oa da Hugues IV (1213-1272), dug Bourgogn ha roue Tesalonika, ha da Yolande de Dreux (1212-1248).

Daou vreur en doa :  Eudes Bourgogn (1230-1269) ha Yann Bourgogn (1231-1267).

## Dimeziñ ha bugale
Dimezet e oa da Agnes Bro-C'hall (1260-1325), dugez Bourgogn, merc'h diwezhañ ar roue gall Loeiz IX hag e bried Marc'harid Provañs.

Tad e oa da Marc'harid Bourgogn (1290-1315)‎, rouanez Bro-C'hall.

## Levrlennadur
*  Charles Clémencet, Maur Dantine & Ursin Durand : *L'Art de vérifier les dates*, Paris, G. Desprez, 1750 • Eil embannadur, 1770, p. 670.
Marloes

**Marloes** zo ur gêriadenn eus Kembre, e kornôg Sir Benfro. Emañ war ribl Bae Sain Ffraid, war ur beg-douar anvet "Penrhyn Marloes", er c'hornôg da Aberdaugleddau.

Brudet eo Marloes abalamour d'an aod-traezh hir en em astenn war ribl Bae Sain Ffraid, en norzh d'ar gêriadenn. 

Dirak beg-douar Marloes emañ Enez Skomer, unan eus inizi Sir Benfro, brudet abalamour d'al loened a gaver enni. Er su da v-Marloes emañ kêriadenn Dale. Eno e touaras Herri Tudor e 1487 hag alese e kerzhas dre Gembre ha Bro-Saoz betek Emgann Bosworth.

## Liamm diavaez
*Marloes & St Brides
Maenorbŷr

**Maenorbŷr** zo ur gêriadenn eus Kembre, e kreisteiz Sir Benfro. 

Dont a ra an anv-lec'h-se eus daou c'her kembraek, "Maenor" (*maner* e brezhoneg, sez lez ur c'hombod) hag an anv-den Pŷr, ur sant kembreat eus ar , en deus roet e anv ivez da "Ynys Bŷr". 

Ganet e oa bet Gerallt Gymro e 1146 e kastell Maenorbŷr. 

Un arsav eo Maenorbŷr war an hent-houarn a gas eus Abertawe da Doc Penfro.

## Liamm diavez
*Manorbier
Afer an Tour de Nesle

**Afer an Tour de Nesle** zo un afer brudet hag a vije c'hoarvezet e deroù ar XIVvet kantved, en Tour de Nesle, un tour ouzh mogerioù Pariz er Grennamzer, ma kemeras perzh teir merc'h-kaer ar roue gall. Er XVvet kantved e voe savet ur vojenn diwar-benn ur rouanez a vije bet oc'h ebatal eno hag a lakae he serc'heien en seier goude kousket ganto, ha taolet goude d'ar stêr. 

## An tour
An Tour de Nesle a oa un tour war lez kleiz ar stêr Saena, dirak tour al Louvre, hag a oa bet anvet « tour Hamelin ». An daou dour-se a oa daou eus pevar zour bras ar voger savet adal 1214, anvet diwar-lerc'h an ostel Nesle, tostik dezhañ. 

## Istor
Pevar bugel en doa ar roue gall Fulup IV ''le Bel'', ha tri mab anezho (a reno war e lerc'h), hag o-zri dimezet:
* Loeiz (1289-1316), Roue Navarra (1305-1316), 
* Fulup, kont Poitiers, 
* Charlez, kont ar Marcha, 
An tri a voe dimezet: 
* Loeiz en 1305, da Marc'harid Bourgogn, merc'h da Zug Bourgogn, a oa 15 vloaz ; 
* Fulup en 1306, da Janed Bourgogn, merc'h henañ Mahaut Artez; 
* Charlez en 1308 da Blanche Bourgogn, eil merc'h Mahaut Artez, a oa 12 vloaz. 

Mignonezed e oa an teir friñsez yaouank, plac'hed lirzhin ha kran en ul lez tristik, ha brud fall a voe savet dezho. Kontet e veze e tegemerent gwersed, hogen prouenn ebet ne oa, ha derc'hel a raent da gas o buhez laouen ha dibreder. 

E deroù 1314 e krogas an afer. Urzh a roas ar roue gall Fulup IV ''le Bel'' da herzel e deir merc'h-kaer

Hervez ur c'hronikour e oant bet flatret gant o c'hoar-gaer, merc'h ar roue, Isabelle de France, rouanez Bro-Saoz.
Tapet e vijent bet pa oant a-greiz o ebatoù gant daou varc'heg yaouank, an daou vreur Philippe ha Gauthier d'Aunay. 

Anavezet eo ar gwallabadenn-se evel afer tour Nesle.

Boureviet e voe an daou varc'heg, hag anzav a rejont o darempredoù gant ar priñsezed. Diskroc'henet e voent e Pontoise en-bev, spazhet, dibennet, ha lakaet ouzh ar groug.

## Lennegezh
* Dre fazi eo e vez staget anv ar prederour gall Jean Buridan ouzh an afer abalamour d'ar varzhoneg c'hallek, Ballade des dames du temps jadis gant François Villon.
Korzenn Geissler

Ur **gorzenn Geissler** zo ur gorzenn wer enni un aezhenn rouez a ro gouloù pa vez arloet un disvec'hiadenn dredan outi.

Ijinet e voe e 1857 gant ar fizikour ha c'hwezher gwer prusian Heinrich Geissler (1814-1879) a-benn diskouez anadenn an divec'hiadennoù treluc'hus.

## Arc'hwelerezh
Ur gorzenn wer zo damc'houllonderet eus an aer a zo enni ha leuniet gant un aezhenn all pe gant burezh bevargant, pa c'hoazh gant natriom kent bout siellet. Un elektrod zo lakaet e pep penn eus ar gorzenn ; pa vez lakaet un tredanvarr uhel ouzh an elekrodoù e red an tredan dre ar gorzenn.

Gant an tredan e vez tennet elektronoù eus atomoù an aezhenn, da ionennoù e tro an atomoù neuze ; pa zistro an elektronoù dezho e kendreluc'h an aezhenn. Hervez an elfenn gimiek a zo er gorzenn eo liv ar gouloù.

Lies eo ar stummoù a c'haller reiñ d'ar c'horzennoù, ha lies livioù ar gouloù hervez an aezhenn :


ArTube.jpg|Argon
HeTube.jpg|Heliom
KrTube.jpg|Kripton
NeTube.jpg|Neon
XeTube.jpg|Ksenon


Evit an dudi koulz evit diskouez galloudoù an tredan e oa ar c'horzennoù Geissler, pa oa ret mestroniañ teknologiezh ar goullo ha hini an tredanvarroù uhel kent o fardañ. Adal dibenn an  e voent lakaet e gwerzh, evit an dudi pergen : rikamanet betek re e oa stumm lod korzennoù.

Diwezhatoc'h e voe deveret diouto ar goulaouiñ dre neon, a vez arveret c'hoazh hiziv, hag ar c'horzennoù katodek a veze er skrammoù elektronek kentañ.

Hiziv c'hoazh e vez arveret korzennoù Geissler er skolioù-meur evit studiañ perzhioù skalfad luc'hel an aezhennoù.

## Levrlennadur
* Augustin Privat-Deschanel (1869), *Traité élémentaire de physique*, Hachette, Paris, p.&nbsp;569 ''Google Books''

## Liammoù diavaez
* Korzennoù Geissler 
* Sparkmuseum 
## Notennoù
David Hamilton

**David Hamilton**, ganet e 1933, zo ul luc'hskeudenner saoz, anavezet dreist-holl gant e boltredoù eus merc'hed yaouank. 

Dre ma en deus poltredet krennardezed noazh alies ez eus bet tabut diwar e benn ha kaoz eus pornografiezh. Evel ma voe skrivet er gazetenn saoz *[[The Guardian]]* : *Hamilton's photographs have long been at the forefront of the 'is it art or pornography?' debate.* ("Luc'hskeudennoù Hamilton zo abaoe pell danvez d'an tabut « pe arz pe bornografiezh eo se ? »").

## Filmoù
* 1977: *Bilitis*, diwar barzhonegoù ar skrivagner gall Pierre Louÿs.
Matilda Artez

**Matilda Artez**, pe **Mahaut Artez** (1268- 1329), a oa ur briñsez eus tiegezh Capet-Artez, kontez Artez, parez Bro-C'hall dre he bout kontez Artez, ha kontez Bourgogn dre hec'h eured d'ar c'hont Otto IV Bourgogn ha mamm-gaer da dri roue gall.

## He buhez
Ganet e oa en 1268. Merc'h e oa da Roperzh II Artez, kont Artez, ha da Amicie de Courtenay.

## Dimezioù
E 1291 e timezas d'ar c'hont Oto IV Bourgogn, eus Tiegezh Ivrea. Div verc'h he doe, hag ur mab, Roperzh, a varvas da 15 vloaz.

## He bugale
Dimeziñ a reas he div verc'h da zaou vab henañ ar roue gall Fulup IV (Bro-C'hall) :
* En 1307, e timezas he merc'h Janed II Bourgogn, 16 vloaz dezhi, da Fulup, eil mab Fulup IV, 15 vloaz dezhañ ;
* En 1308, e timezas he merc'h Blanche Bourgogn, 12 vloaz dezhi, da Charlez, 3de mab ar roue gall, 14 vloaz dezhañ.

En 1309 e voe graet prosez outi gant he niz Roperzh III Artez, a voe kollet gantañ, dirak Pirien Bro-C'hall evit klask tapout e hêrezh, kontelezh Artez.

En 1314 e voe kondaonet Blanche Bourgogn dre ma he dije avoultret gant ar marc'heg norman Gauthier d'Aunay hep bezañ roet pennhêr ebet d'he fried Charlez, .

En 1315 e varvas he mab henañ, Robert de Bourgogne, da 15 vloaz, ha setu he merc'h Janed II Bourgogn anvet da gontez.

En 1316 e klaskas he niz Roperzh III Artez, aozañ un emsavadeg enep dezhi e kontelezh Artez, hogen penn a zalc'has-hi.
Yalta

**Yalta** (*Ялта* en ukraineg ha rusianeg, *Yalta* e tatareg Krimea) a zo ur gêr hag ur c'houronklec'h war aod ar Mor Du e Krimea, ur republik emren en Ukraina (hag ur sujed kevreadel eus Rusia war un dro). 78 115 a dud a oa o vevañ eno e 2013. E miz C'hwevrer 1945 e voe dalc'het eno Kendalc'h Yalta, ma voe divizet war amzer da zont Europa da heul faezhidigezh an Trede Reich.

## Douaroniezh
Kreizdouarel eo he hin. Gweniegi ha gwerjezioù zo en-dro dezhi.
## Gevelliñ
* ,
*  e 1960,
*  e 2010,
* .

## Pennadoù kar
* Kendalc'h Yalta

## Liammoù diavaez
Louvre

**Louvre** zo un anv gallek a vez graet eus meur a dra:
* Palez al Louvre
* Mirdi al Louvre

## Pennad kar
*Louvres
Palez al Louvre

**Ur pennad [[Mirdi al Louvre]] zo ivez.*

**Palez al Louvre** zo ur palez e Pariz, savet en 1190 gant Fulup II (Bro-C'hall) (1165-1223) ha ma veze rouaned Bro-C'hall o chom betek amzer Loeiz XIV, pan ejont da Versailhez.
Brezel diabarzh Iwerzhon

**Brezel diabarzh Iwerzhon** (iwerzhoneg : *Cogadh Cathartha na hÉireann*; saozneg : *Irish Civil War*) zo ur brezel diabarzh hag a badas eus an 28 a viz Mezheven 1922 betek ar 24 a viz Mae 1923. Daou duad broadelourien eus Iwerzhon, bet o stourm a-enep Impalaeriezh Breizh-Veur evit dieubidigezh o bro, a oa oc'h en em gannañ da heul ar feur-emglev saoz-hag-iwerzhonat a lakae war-sav ur "Stad dieub" a chome un *dominion* (domani) da Impalaeriezh Breizh-Veur ha d'ar re a nac'he ar feur-emglev-se. Gouarnamant da c'hortoz Iwerzhon a oa a-du gant ar feur-emglev tra ma oa ar republikaned a-enep, chomet feal ma oant d'ar Republik embannet da-geñver Emsavadeg Pask 1916. Dont a rae ar Brezel diabarzh da heul Brezel dieubidigezh Iwerzhon a oa deuet a-benn da lakaat gouarnamant Londrez da blegañ. Gounezet e voe ar brezel diabarzh gant gouarnamant ar Stad dieub war ar republikaned, dre ma oant bet harpet gant ar Saozon a roe armoù dezho. Muioc'h a dud lazhet a voe e-kerzh ar brezel diabarzh eget e-kerzh ar brezel dieubiñ, ha manet eo rannet ar gevredigezh war-lerc'h e-pad pell. Da skouer, an daou strollad politikel pennañ a zo er vro, ar Fianna Fáil hag ar Fine Gael, zo diskennidi eus an daou duad.


Four Courts Conflagration.jpg|Ar *Four Courts* (Peder Lez) war ribl ar stêr Life. Ar savadur a oa bet aloubet gant nerzhioù enebet d'ar skrid-emglev e-kerzh ar Brezel diabarzh, an arme vroadel a ganolias al lec'h betek kodianidigezh ar rebelled. Dielloù broadel Iwerzhon (*Irish national archives*) a oa er savadur a voe devet. En desped da vezañ bet damzistrujet ar savadur a voe renevezet goude ar brezel.
Blanche Évreux

**Blanca Navarra** pe **Blanche d'Évreux** (1333 - 5 a viz Here 1398) a oa ur briñsez eus Navarra, er XIVvet kantved deuet da vout rouanez Bro-C'hall.
Merc'h e oa da Fulup III Navarra ha da Janed Bro-C'hall, rouanez Navarra. Rouanez Bro-C'hall e voe pa zimezas gant ar roue gall Fulup VI. Bloaz goude an eured e varvas ar roue, oadet a 56 vloaz. 

Nac'h a reas addimeziñ da Alfonso XI, roue Kastilha. 
Troet e oa gant an alkimiezh, gwareziñ a reas Nicolas Flamel, ha salioù-labour a oa e darn eus he c'hastilli. 

## He marv
Mervel a reas d'ar 5 a viz Here 1398 e kastell Neaufles ha beziet e voe abati Sant-Denez.
Caeriw

**Caeriw** (saoznekaet e *Carew*) zo ur gêriadenn hag ur gumuniezh eus Kembre, e kreisteiz Sir Benfro. Emañ 7&nbsp;km er reter da gêr Penfro, e cantref kozh Penfro. 

Poblet e oa gant 1 532 a dud e 2011.

## Savadurioù ha monumantoù
Kreskiñ a reas ar gêriadenn e-kichen ur c’hastell norman ha ne chom nemet dismantroù anezhañ. 

Ur groaz keltiek 4 metr a uhelder, “Croes Caeriw”, zo er gêriadenn, eus an , e koun ar priñs Maredudd ab Edwin, unan eus priñsed Deheubarth (marvet e 1035). 

Ur vilin-vor zo e Caeriw, an hini diwezhañ a c’haller gwelet e Kembre.

## Liammoù diavaez
*Kastell Caeriw 
*Carew Castle and Tidal Mill
Porth-gain

**Porth-gain** pe **Porthgain** zo ur gêriadenn hag ur porzhig eus Kembre e hanternoz Sir Benfro. Emañ e kumuniezh Llanrhian, etre Tyddewi hag Abergwaun. 

Gwechall e oa ur porzhig a bouez eus Porth-gain. Eztennet e veze greunvaen ha sklent e mengleuzioù eus ar c’hornad ha kaset e vezent d’an diavaez e bourzh bigi Porth-gain. Gallout a rae ar porzhig degemer ugent lestr bemdez ; paouezet e voe gant an ezporzhiañ e 1931.

Bremañ eo deuet Porth-gain da vezañ ul lec’h a zesach touristed a-leizh ha bigi-plijadur a weler er porzh, gant an nebeud bigi-pesketa a chom c’hoazh. Tremen a ra Gwenodenn Arvor Sir Benfro hebiou ar gêriadenn ivez.
Peter O'Toole

**Peter Seamus Lorcan O'Toole** a oa un aktour genidik eus Iwerzhon ganet d'an 8 a viz Eost 1932 e Connemara ha marvet d'ar 14 a viz Kerzu 2013 e London. Brudet eo evit e berzh er film *[[Lawrence of Arabia]]*.
Fulup III Navarra

**Fulup, kont Evreux** (1306 – 1343), a oa ur priñs gall, hag a zeuas da vezañ **Fulup III, roue Navarra** (*de jure uxoris*), pa voe anvet e bried, Janed, da Rouanez Navarra e 1328. 

Mab e oa da Louis de France, ur c'henderv da Loeiz X (Bro-C'hall), kont Évreux, ha da Marc'harid Artez. E bried a oa nizez d'ar roue gall Loeiz X

## Dimeziñ ha bugale
E Mezheven 1318 e oa bet dimezet Fulup da Janed, 7 vloaz. 

Eizh bugel o doe: 
* Marie (1330-1347), dimezet da Pedro IV Aragon, ha bugale dezho ;
* Charlez Evreux (1332-1387), kont Évreux ha roue Navarra, dimezet da Janed Bro-C'hall (1343-1373) ha bugale dezho ;
* Blanche (1333-1398), dimezet en 1349 da Fulup VI Valois, Roue Bro-C'hall ;
* Agnès (1334-1396), dimezet da Gaston III Fébus, kont Foix ha beskont Bearn, hag a c'hanas ur mab ;
* Philippe Navarra (1336-1363), kont Longueville ;
* Jeanne (1338-1387), leanez;
* Jeanne (1339-1403), dimezet en 1377 da Yann Iañ, beskont Rohan, ha bugale dezho ;
* Louis (1341-1376 en Albania), kont Beaumont-le-Roger.

## E varv
Brezeliñ a reas evit ar Reconquista, skoaz-ouzh-skoaz gant ar roue Alfonso XI Kastilha da-enep Rouantelezh Granada. perzh a gemeras e seziz Algeciras (1343), ha gloazet e voe d'ar marv er memes bloavezh en Jerez de la Frontera.
Saundersfoot

**Saundersfoot** zo ur gêriadenn hag ur porzhig eus Kembre, e gevred Sir Benfro. Emañ e-kichen Dinbych-y-Pysgod, er biz d’ar gêr-se, ha bez’ eo unan eus al lec’hioù eus Kembre a sach ar muiañ a douristed e-pad an hañv. Brudet eo an traezhennoù kaer a zo eno, war aod Bae Caerfyrddin.

E 1829 e voe savet ur porzh evit gallout kas an antrakit (*glaou kalet*) eztennet e mengleuzioù ar c’hornad. Mont a reas al labour mengleuziañ-se da get e deroù an .

Dre an hent-houarn e krogas kalz a dud eus kornioù-bro greantel Su Kembre ha Kornôg Bro-Saoz da zont da Saundersfoot da douristañ ha kreskiñ kalzik a reas ar gêriadenn en XXvet kantved. Emañ Saundersfoot e-barzh Park Broadel Arvor Penfro ha tremen a ra Gwenodenn Arvor Sir Benfro dre ar gêriadenn ivez.

Er Grennamzer e oa un anv kembraek gant ar gêriadenn, a oa *Llanussyllt*, aet da *St Issels* e saozneg, diwar anv ar sant enoret en iliz-parrez.

## Notennoù
Pontrhydygroes

**Pontrhydygroes** zo ur gêriadenn vihan eus Kembre, e biz Ceredigion. Emañ etre Cwmystwyth ha Pontarfynach. Redek a ra ar stêr Ystwyth drezi.
Goginan

**Goginan** zo ur gêriadenn vihan eus Kembre, e-kreiz Ceredigion. Emañ er reter da gêr Aberystwyth, etre kêriadennoù Capel Dewi er c'hornôg ha Ponterwyd er reter.

Redek a ra an Afon Melindwr hebioù ar gêriadenn a-raok en em deurel er stêr Rheidol un tammig izeloc'h.

Ur c'hreñvlec'h kozh zo war un dorgenn e-kichen ar gêriadenn, anvet *Hen Oginan* ("Goginan gozh").

## Tud vrudet
* Lewis Morris, ur barzh hag ul lenneg eus Enez Mon, a zimezas hag a vevas gant ur vaouez eus Goginan. Mervel a reas eno e 1765.
* William Ambrose Bebb, skrivagner ha politikour, ganet e Goginan e 1894.
Barbara Aostria

**Barbara Aostria** ( 1539-1572) a oa ur briñsez aostrian eus an Tiegezh Habsburg er XVIvet kantved.

## He buhez
Ganet e oa e Vienna. Merc'h e oa da Ferdinand Iañ an Impalaeriezh Santel ha da Anna Bohemia ha Hungaria. Savet e voe en Innsbruck, war un dro gant he c'hoarezed Magdalena, Margareta, Helena ha Johanna, hogen desket war ar relijion.

Ne oa ket gwall goant Barbara met goulennet e voe meur a wech da zimeziñ abalamour d'he ziegezh galloudus. 

## Dimeziñ
En 1565, da 26 vloaz, e timezas Alfonso II d'Este, Dug Ferrara, ur mab d'an dug Ercole II d'Este (1508 † 1559) ha da Renée Bro-C'hall. War an ton bras e voe lidet an eured hogen bugel ebet ne voe. 

Un toullad sonedennoù a voe skrivet dezhi e lez Ferrara gant Torquato Tasso a zegouezhas eno e 1565. 

En 1570 ha 1571, goude ur c'hren-douar, e savas ar c'h*Conservatore delle orfane di Santa Barbara* evit an emzivadezed, diwar he c'houst, un dra blijas kaer da bobl Ferrara. Daremprediñ a rae ar Jesuited kenañ, a-hervez e vije en em glevet mat gant he mamm-gaer, Renée Bro-C'hall, ur brotestantez anezhi koulskoude, met honnezh a oa aet kuit da Vro-C'hall e 1560, pemp bloaz a-raok donedigezh Barbara da Ferrara, ha biken ne zistroas.

## He marv
Klañv e oa bet e 1566, ha fall e oa chomet he yec'hed, ken e varvas e Gwengolo 1572 gant an droug-skevent da dri bloaz ha tregont.
Dug Guise

**Duged Guise** a vez graet eus dalc'herien **Dugelezh Guise**, krouet gant ar roue gall Frañsez Iañ er XVIvet kantved, e 1528, e Dugelezh Loren.

## Konted
Eus 1417 betek 1528 edo douar Guise etre daouarn konted.

## Duged
E 1528 e voe krouet an dugelezh, ha tri dug a voe: 
*Claude Loren (1496-1550), 1añ dug Guise
** e vab Frañsez Loren (1519-1563), dimezet da Anna d'Este
*** Herri Iañ, dug Guise, lesanvet *le Balafré* (1550-1588), mab henañ Frañsez, lazhet war urzh ar roue gall Herri III (Bro-C'hall) e kastell Bleaz.
Frañsez Loren, dug Guise

**Frañsez Loren** pe **Frañsez Guise** ( Bar-le-Duc1519-1563 Saint-Hilaire-Saint-Mesmin), a oa eil Dug Guise, hag ur jeneral gall, gwellañ jeneral ar roue gall Herri II. E penn ar gostezenn gatolik e oa e-pad ar brezelioù relijion.

Mab e oa da Claude Loren (1496-1550), 1añ dug Guise. E-pad e vugaleaj e oa kompagnun Henri d'Orléans, a renas evel Herri II. 

Dimezet e oa da Anna d'Este, ur briñsez italian.

E penn Kevre ar Gatoliged e oa e deroù ar brezelioù relijion e Bro-C'hall.

## E varv
Muntret e voe gant ar protestant Jean de Poltrot de Méré, e miz C'hwevrer 1563. Tapet e voe ar muntrer, ha kondaonet da vezañ diempret. 

E wreg Anna avat a gave dezhi e oa bet gourc'hemennet ar muntr gant Gaspard de Coligny, penn bras an hugunoded, ha klask a eure ober prosez dezhañ. E-pad tri bloaz e talc'has an intañvez war ar roue ha war ar varnerien evit kas an afer da benn-vat, hogen e miz Genver 1566 e voe disklêriet gant kuzul ar roue e oa digablus Coligny hag embannet e ranked ober « peoc'h da viken » diwar-benn an afer.
Claude Loren (1496-1550)

**Claude de Lorraine** pe **Claude de Guise** (1496-1550), a oa 1añ dug Guise.

Mab e oa d'an dug René II Loren.
E vreur henañ Antoine Loren a oa dug Loren
Breur e oa ivez da Jean III Loren, anavezet evel *kardinal Loren*, mignon bras d'ar roue gall Frañsez Iañ.