open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Roll skrivagnerien Emgleo Breiz

E 1946, un nebeud a dud, an darnvuiañ anezhe mistri-skol kar-o-yezh, hag o doa kemeret perzh er "Rezistañs", pe er stourm a-enep an Alamaned, a oa bet aotreet gant an Deskadurezh Vroadel da zerc'hel ur c'hamp-hañv e Gwaien. 

E 1953, ar strollad-se a grouas ar *Fondation culturelle bretonne-[[Emgleo Breiz]]*. E 1955 e tegemeras skrivagnerien ar bodad-se an doare-skrivañ savet gant ar chaloni Frañsez Falc'hun, kelenner e Skol-veur Roazhon d'ar poent-se, graet e voe "an doare-skrivañ skolveurieg" anezhañ. 

E 1957 e voe krouet ar gelaouenn lennegel viziek, *[[Brud Nevez|Brud]]*, a zeuas da vezañ *Brud Nevez* e 1977.

Da freuz-stal ez eas *Emgleo Breiz* e Du 2015 hag e kendalc’has embann e gelaouenn ar c’hevarzhe *Brud Nevez* betek 2017 ha, diwar neuze, ne weler ket mui levr pe gelaouenn ebet embannet e « skolveurieg ». 

*Jozef Abasq
*Visant 'n Askol, s.o. Paotr Jeg
* Ernest ar Barzhig,  a lakaas embann e peurunvan ivez
*Yann Bijer, dilezet gantañ ar falc'huneg abaoe dibenn 2006
*Jean-Christophe Bozec
*Frank Bodenes, a lakaas embann e peurunvan ivez
*Fañch Broudig
*Youenn Brusk
*Herve Danielou
*Remi Derrien
*Alan an Diuzed
*Henri Dorsel
*Mai Ewen
*Visant Fave
*Gérard ar Floc'h
*Chanig ar Gall
*Charlez ar Gall
* Gilles Goyat
* Patrig Gouedig
*Mathurin Gourlay
*Job an Irien
*Per-Jakez Helias
* Meriadeg Herrieu, a savas doare gwenedek ar skolveurieg
*Armañs Keravel
*Maguy Kerizit
*Per-Vari Kerloc'h
*Goulc'han Kervella, a lakaas embann e peurunvan ivez
*Dreo Koulouarn
*Yann-Vadezour Lagadeg
*Youenn ar Louarn
*Mikael Madeg, a lakaas embann e peurunvan ivez
*Andreo ar Merser
*Per-Mari Mevel
*Jean-Claude Miossec
*Yves Miossec
*Youenn Morvan
*Reunan ar Mougn
*Jakez-Erwan Mouton,  a lakaas embann e peurunvan ivez
*Yann-Loeiz Normand
*Pôtr Jeg
*Korantin Riou
*Naig Rozmor
*Visant Seite
*My Skaouidig
*Chañ Maï Skragn
*Pêr Trepos

## Levrlennadurezh
* Frañsez Favereau, *Littérature et écrivains bretonnants depuis 1945*, Skol Vreizh, niv. 20, 1991
* Frañsez Favereau, *Lennegezh ar brezhoneg en XXvet kantved, 3. Al lennegezh a « spered broadel » : Al Liamm Tír na n’Óg - Hervez sepered ar « batrioted » : Brud ha Brud Nevez*, Skol Vreizh, 2008.
* Frañsez Favereau, *Lennegezh ar brezhoneg en XXvet kantved, 4. Efed Mae 68 : Ugent bloavezh traoù mesket*, Skol Vreizh, 2020. 

## Notennoù ha daveennoù
Mouezh

Meur a ster zo d'ar ger **mouezh**.
*mouezh an Den : ur perzh dezhañ evit kas sonoù gant e genoù. Astennet e vez dre skeudenn da anevaled ha da draou a c'hell eztaoliñ ur son bennak.
*Ar pezh a ra an den pa implij e vouezh evit an arzoù : talvezout a ra evit *arz ar mouezh* ; gwelit Mouezh (sonerezh)
*Eztaoladur mennozhioù an dilennerien pa vez savet ur vouezhiadeg ; gwelit votadeg.
*Unan eus tri ferzh fonetik an distagañ  ; gwelit Mouezh (yezhoniezh).
Tired boud

An **tired boud** a zo ur sin diakritek eus al lizherenneg latin.

à b̀ d̀ è f̀ h̀ ì j̀ m̀ ò p̀ q̀ ù v̀ ẁ x̀

* e galleg e sinifi emañ digor ar vogalenn "e"
* en italianeg e verk ar pouez-mouezh, pa vez direizh : *libertà*, *virtù*, *caffè*
* e katalaneg e verk ur vogalenn lemm ha pouezmouezhiet : *català*, *enciclopèdia*, *història*...
* e gouezeleg Skos e verk eo hir ar vogalenn.
* merkañ a ra an ton-mouezh war-ziskenn e viêtnameg, e pinyin...
* ar galleg a ra gant **à** ha gant **ù** evit dishañvalout homografoù : *çà et là* e-skoaz *ça la fait ?*, *où es-tu* e-skoaz *vrai ou faux*.
* ar brezhoneg a ra memes mod evit dishañvalout ar ger-mell "ar" diouzh an araogenn "àr" (= war) : *àr ar gador*.
* an **ù** brezhoneg en daouad "où" a verk un "aou" dibouez-mouezh (pe da vezañ distaget "aou" ma kouezh ar pouez-mouezh warnañ). Dindan an taol-mouezh ez eo "aou" en-dro : *gouloù* ha *goulaouiñ*, *deroù* ha *deraouiñ* da skouer. Kavet e vez kalzik en dibennoù liester, evel *taolioù* da skouer.
Kontadenn

## Stumm, orin ha rummata

Ur **gontadenn** a zo un istor a vez kontet, pe lavaret da gentañ penn. 

En istor-se e vez kaoz eus tudennoù faltaziet, hag eus darvoudoù ijinet, hep klask gwirionez ebet, hep klask bout gwirheñvel e doare ebet. 

## Gerioù damheñvel o ster
Se zo kaoz e vez graet a-wechoù gant ar ger marvailh (eus ar galleg *merveille*), a zo heñvel e ster. Marvailher a zo dezhañ ar memes ster ha konter.

Kalz tud a ra bremañ gant ar moliac'h pe marzh ivez. 

## Treuzkas
Orin kontadennoù'zo a zeu eus an amzerioù kozh-tre, hag int bet treuskaset dre gomz. Setu perak e vez graet kontadennoù hengounel eus lod anezho.
Pa vez treuskaset un istor dre gomz e vez kemmet atav tra pe dra ennañ: al lec'h, an anvioù, an amzer, ar stumm lennegel (eus ar varzhoniezh d'ar c'homz-plaen, da skouer), ar framm hag all.

Kontadennoù hengounel a vez kavet er bed-holl o-deus ur pe vuioc'h steuñv-dezrevell kozhpatromel *(ger da wiriekaat)*.

Rummataet eo bet ar steuñvou-dezrevell-se gant ar folklorour finlandad Antti Aarne (1867-1925) ha kendalc'het eo bet al labour gant un Amerikan, Stith Thompson. 
2 340 patrom evit ar c'hontadennoù a zo er rummatadur Aarne-Thompson bremañ.

Ur folklorour rusian, Vladimir Propp en-deus studiet framm ar c'hontadennoù moliac'h hengounel ha Bruno Bettelheim en-deus diskouezet penaos e veze stag ar ar steuñvoù-dezrevell ouzh ar frammoù digemm lakaet wae wel gant ar bsikologourion pe ar bredelfennerezh. Gantañ eo bet renevezet elfennadur ar c'hontadennoù brudetañ (*Kroc'hen-azenn*, da skouer).

## Dastumerien brudet

* En Europa, Charles Perrault (1628-1703) en deus kroget gant an dastum-kontadennoù hag an treuzskrivañ anezho. 
* Heuliet eo bet gant Madame D'Aulnoye, ar vreudeur alaman Jacob ha Wilhem Grimm, ar Rusian Aleksandr Afanasyev (1826-1871). 
* E Breizh e kaver Fañch an Uhel evel ar c'hentañ dastumer skiantel, an abad Fañch Kadig, Iwan an Diberder ha Loeiz Herrieu evel e heulierien pennañ.

A wechoù e vez adkrouet ar c'hontadennoù hengounel gant skrivagnerien'zo. An Danad Hans Christian Andersen hag an Alaman Ernst Hoffmann eo ar re anavezetañ. 

E Breizh, Yann ar Floc'h, Ivon Krog hag Erwan ar Moal o deus savet seurt kontadennoù, darn anezho ijinet diwar patrom an hengoun.

## Konter ha konterez

A-gozh, ar c'hontañ a zo bet dibunet ha treuzkaset gant ar merc'hed a veze o wiata pe o nezañ. E Bro-Dreger e vezent anvet nozvezhioù hag e veze kontet istorioù er filajoù-se. 
Ar vagerezed o-deus treuskaset hep ehan keid ar c'hantvedoù miliadoù a gontadennoù ivez.
Hag evit gwir, ar merc'hed o deus kroget er XVIIvet ktvd treuzskrivañ kantadoù a gontadennoù en un dastum bras, "Le cabinet des fées", meur a levrennoù gantañ. E-touez ar merc'hed-se e kaver Madame d'Aulnoye (*Contes de ma mére l'Oye*).

## Daveoù
* Delarue, Tenèze
* Bruno Bettelheim

## Gwelet ivez
* Gwengelouriezh
* Mojenn
* Richenn
Roll izili ar Seiz Breur

Eus 1923 betek 1947 en em vodas en Unvaniez ar Seiz Breur un tri-ugentad a arzourien, brezhon pe get, evit difenn mennozh un arz breizhek koulz modern ha hengounel. Ar roll-mañ a ziskouez an arzourien hag an izili all hag a voe degemeret ez-ofisiel.
Roll ar rolloù

Sellout ouzh an holl rolloù hag an taolennoù (da c'hortoz ma vezint bodet a-is).

## Hollegezhioù
* Roll ar berradurioù 
* Roll an dud arroudennet 
* Roll riezoù ar Bed

## Da vezañ renket
* Roll an arrebeuri

## [[Breizh]]

### Arz 20vet kantved

* Roll izili ar Seiz Breur

### Brezhoneg ha yezhoniezh ar brezhoneg
* Roll yezhourien ar brezhoneg

#### [[Embannerezh vrezhonek]]
* Roll an embannerien vrezhonek
* Roll ar meziantoù gant un etrefas e brezhoneg

#### [[Deskadurezh vrezhonek]]
* Roll ar skolioù Diwan

#### [[Lennegezh vrezhonek]]
* Roll ar varzhed vrezhonek
* Roll buhezskridoù brezhonek ar sent

##### Lennegezh vrezhonek 20vet kantved ha 21vet kantved
* Roll ar buhezskridoù brezhonek (nemet reoù ar sent)
* Roll an emvuhezskridoù savet e brezhoneg
* Roll al levrioù brezhonek troet diwar yezhoù all
* Roll ar romanterien vrezhonek hag o oberennoù
* Roll skrivagnerien Skol Walarn 
* Roll skrivagnerien Emgleo Breiz

### Relijion e Breizh
* Roll Sent Vreizh

### Douaroniezh Breizh
* Roll inizi pennañ Breizh 
* Roll kêrioù pennañ Breizh 
* Roll koadegi pennañ Breizh 
* Roll Kumunioù Aodoù-an-Arvor
* Roll kumunioù Il-ha-Gwilen
* Roll kumunioù Liger-Atlantel
* Roll Kumunioù ar Mor-Bihan
* Roll kumunioù departamant Penn-ar-Bed
* Roll stêrioù pennañ Breizh

### [[Istor Breizh]]
* Roll ar geriadurioù buhez a denn da Vreizh dre vloaz an embann
* Roll Rouaned ha Duged Breizh

### Sonerezh Breizh
* Roll sonerien, kanerien ha strolladoù Breizh

### Tud vrudet liammet ouzh Breizh
* Roll Rouaned ha Duged Breizh 
* Roll Sent Vreizh
* Roll skrivagnerien Skol Walarn
* Roll skrivagnerien Emgleo Breiz
* Roll ar varzhed vrezhonek
* Roll yezhourien ar brezhoneg

## [[Arz]]où
* Listenn ar sonaozourien
* Binvioù seniñ

## [[Diduamant]]
* Roll ar ganerien galleger
* Roll ar ganerien saozneger
* Roll ar sportourien

## [[Istor]]
* Roll ergerzherien
* Roll ar feurioù-emglev etrebroadel pennañ
* Roll ar proviñsoù gall
* Roll an unpennoù gall
* Roll an unpennoù german

## [[Lennegezh]]
* Roll an emvuhezskridoù savet e brezhoneg
* Roll an oberennoù skrivet
* Roll ar skrivagnerien alaman
* Roll ar skrivagnerien amerikan
* Roll ar skrivagnerien aostrian
* Roll ar skrivagnerien gall
* Roll ar skrivagnerien italian
* Roll ar skrivagnerien saoz

## Prizioù arzel ha lennegel
* Priz Nobel al Lennegezh
* Prizioù Breizh

## [[Relijion]]
* Profed
* Roll an ebestel

## [[Skiant]]où
### Skiantoù a bep seurt

### [[Skiantoù an Den]]

### [[Douaroniezh]]
* Roll lennoù pennañ ar bed
* Roll riezoù ar Bed
* Roll ar stummoù douarel

### [[Fizik]]
* Roll ar fizikourien
* Priz Nobel ar fizik

### [[Kimiezh]]
* Roll an elfennoù kimiek hervez o anvioù
* Roll an elfennoù kimiek hervez o simboloù
* Taolenn an izotopoù (rannet)
* Taolenn beriodek an elfennoù kimiek

## [[Yezh]] ha [[yezhoniezh]]
* Roll ar yezhoù ar muiañ komzet er bed 
* Yezhoù Europa
* Yezhoù Unvaniezh Europa

## [[Urzhiataerezh]]
* Roll ar meziantoù gant un etrefas e brezhoneg
Roll riezoù ar Bed

• Sellit ouzh ar :Rummad:Stadoù ar Bed ivez.

## 192 riez (pe [[stad]] dizalc'h), anavezet o dizalc'hded peurvuiañ

Ar roll-mañ a zo diazezet war roll Geriadur brezhoneg An Here (2001). 

A
Afghanistan - Alamagn - Albania - Aljeria - Andorra - Angola - Antigua-ha-Barbuda - Arabia Saoudat - Arc'hantina - Armenia - Aod an Olifant - Aostralia - Aostria - Azerbaidjan

B
Bahamas - Bahrein - Bangladesh - Barbados - Belgia - Belize - Benin - Bhoutan - Belarus - Birmania - Bolivia - Bosnia-ha-Herzegovina - Botswana - Brazil - Rouantelezh Unanet Breizh-Veur ha Norzhiwerzhon - Brunei - Bulgaria - Burkina Faso - Burundi

C
Chile - Costa Rica

D
Danmark - Djibouti - Republik Dominikan - Dominika

E
Egipt - Emirelezhioù Arab Unanet - Ecuador - Eritrea - Estonia - Eswatini - Etiopia

F
Fidji - Filipinez - Finland - Frañs

G
Gabon - Gambia - Ghana - Gres - Grenada - Ginea - Ginea-Bissau - Ginea ar C'heheder - Guatemala - Guyana

H
Haiti - Honduras - Hungaria

I
India - Indonezia - Irak - Iran - Island - Israel - Italia - Iwerzhon - Izelvroioù

J
Jamaika - Japan - Jordania - Jorjia

K
Kab Glas - Kambodja - Kameroun - Kanada - Kazakstan - Katar - Kenya - Kiprenez - Kirgizstan - Kiribati - Kolombia - Komorez - Republik Kongo - Republik demokratel Kongo - Korea (Norzh) - Korea (Su) - Koweit - Republik Kreizafrika - Kroatia - Kuba

L
Laos - Latvia - Lesotho - Liban - Liberia - Libia - Liechtenstein - Lituania - Luksembourg

M
Makedonia - Madagaskar - Malaysia - Malawi - Maldivez - Mali - Malta - Maroko - Inizi Marshall - Moris - Maouritania - Mec'hiko - Mikronezia - Moldova - Monaco - Mongolia - Montenegro - Mozambik

N
Namibia - Nauru - Nepal - Nicaragua - Niger - Nigeria - Norvegia

O
Oman - Ouganda - Ouzbekistan

P
Pakistan - Palau - Panama - Papoua-Ginea Nevez - Paraguay - Perou - Polonia - Portugal

R
Roumania - Rusia - Rwanda

S
Saint Kitts ha Nevis - Santez-Lusia - San Marino - ar Vatikan - Saint Vincent and the Grenadines - Inizi Salomon - Salvador - Samoa - São Tomé ha Príncipe - Senegal - Sechelez - Serbia - Sierra Leone - Sina - Singapour - Siria - Slovakia - Slovenia - Somalia - Soudan - Soudan ar Su – Spagn - Sri Lanka - Stadoù-Unanet Amerika - Suafrika - Suis - Surinam - Sveden

T
Tadjikistan - Tanzania - Tchad - Republik Tchek - Thailand - Timor ar Reter - Togo - Tonga - Trinidad ha Tobago - Tunizia - Turkmenistan - Turkia - Tuvalu

U
Ukraina - Uruguay

V
Vanuatu - Venezuela - Viêt Nam

Y
Yemen 

Z
Zambia - Zeland-Nevez - Zimbabwe

## Sell ivez

## Liammoù diavaez
* Service public fédéral belge économie, PME, classes moyennes et énergie
* Anvioù bro e pep yezh
* Union postale universelle
Roll al livourien e Breizh en XXvet kantved

Anv al livourien o deus labouret e Breizh en .

## B
Henri Barnoin
Jean Bazaine
Adolphe-Marie Beaufrère
Eugène Béjot
Pierre de Belay
Émile Bernard
Edmond Bertreux
Paul Bloas
Bernard Buffet
Camille Bryen

## C
Renée Carpentier-Wintz
Jean-Claude Carsuzan
Henry Cheffer
Marie-Renée Chevallier-Kervern
Jean Chièze
P E Clairin
Michel Colle
Ernest Corelleau

## D
André Dauchez
Fernand Daucho
Jean Degottex
Maurice Denis
Louis-Marie Désiré-Lucas
Jean Deyrolle
Émile Dezaunay
François Dilasser
René Duvillier

## E F
Caroline Espinet
Yves Floc'h
Lionel Floch
Jean Frélaut
Othon Friesz

## G H
Germaine Gardey
Georges Géo-Fourrier
Ernest Guérin
André Hardy
Emma Herland

## J
Yvonne Jean-Haffen
André Jolivet
Lucien Jonas
Xavier Josso

## L
Yvette L'Héritier
Élodie La Villette
Jean Émile Laboureur
Dan Lailler
Charles Lapicque
Jean Le Merdy
Simone Le Moigne
Maurice Le Scouézec
Henri Le Sidaner
Joseph-Marie Le Tournier
Maurice Lederlé
Henry Leray

## M
Albert Marquet
Henri Marret
Maxime Maufra
Hervé Méheust
Mathurin Méheut
M Ménardeau
Robert Micheau-Vernez 
François Moal
Paul Morchain

## N
Michel Noury
Norbert Nüssle

## O P Q
Roderic O'Conor
Ortiz de Zarate
Michel Pagnoux
Jules Paressant
Pierre Péron
Georgette Piccon
Yves Picquet
Yves Plusquellec
Ferdinand du Puigaudeau
René Quéré

## R S T V W
Yvan Ropars
Pierre Roy
Joseph Alexandre Ruellan
Paul Sérusier
Jim Sevellec
Tal-Coat
Jean-Paul Thaéron
Yves Tanguy
Félix Valloton
Édouard Vuillard
Charles Wislin
Maloù

Maloù zo ur manac'h brezhon deuet da vezañ ur sant meur, unan eus ar seizh sant diazezer enoret e Breizh. Anavezet eo evel *saint Maclou* e ranvroioù 'zo eus Bro-C'hall (*Maclovius* pe *Machutus* e latin, hervez an testennoù kozh ). 

Dont a ra an anv eus an hengeltieg, *mac'h* + *low*, a dalvez evit *gouestl lufrus*. Lidet e vez gouel sant Maloù d'ar 15 a viz Du.

## Ar vojenn
Ganet e oa Maloù e Gwent, Kembre e fin ar . Mont a reas d'ar skol da vanati Llancarfan. Echu e studi gantañ, e chomas ar paotr yaouank er manati evel manac'h. Kontañ a reer e vije bet badezet Maloù gant Sant Brendan hag e vije deuet da vezañ unan eus e ziskibled. 

Anvet e voe da eskob, hervez ur vojenn hag e kuitaas e vro c'henidik. Bet e vije gant Sant Brendan e-pad e veaj kentañ da glask ar Baradoz. Treuziñ a reas ar mor un eil gwech gant kompagnuned hag e-pad an eil beaj-se e vije bet avielet inizi hanternoz Bro-Skos gantañ. Douarañ a reas en diwezh en enez vihan ar penitiour Aaron. Alese ez eas da gêr Aled, ma teuas da vezañ ar c'hentañ eskob anezhi. Eno en em lakaas da brezegenniñ, mes ar pezh a lavare ne blije ket d'an holl. En em dennañ e reas neuze e Bro-Saintonge. Eno e varvas d'ar 16 a viz Du eus ar bloaz 649.
Ul lodenn eus e relegoù a zeuas en-dro da Aled, sez an eskopti kaset goude pelloc'h war ribl ar mor e-lec'h m'emañ kêr Sant-Maloù hiziv. 
Maloù a zo unan euzh ar seizh eskob diazezer a ya ar birc'hirined da welout o fennilizoù pa reont Tro Breizh.

## Al lec'hioù-lid
*Sant-Maloù-Benion
## An testennoù
Skrivet eo bet *Vita S. Maclovii* (buhez Sant Malou) war-dro 870. Embannet e voe e 1636 gant Alberzh Meur (*Albert le Grand*), manac'h dominikan eus Montroulez.
## Pennadoù kar
*Saint-Maclou
*Sant-Maloù
## Liammoù diavaez
* ''Pennker - La vie de saint Malo hervez Albert Le Grand''
* ''Early British kingdoms''
Kaourintin (sant)

Unan eus ar seizh sant diazezer eo **Sant Kaourintin** (Corentin e galleg). Hervez an hengoun, e oa kentañ eskob Kemper er . 

## Ar richenn
Ganet e oa bet sant Kaourintin e Bro-Gerne, unan eus broioù Breizh. En em dennañ a reas e-pad meur a vloavezh da ren eur vuhez a benitiour (pe ermit) e koad ar Porzhe e-harz Menez C'homm. Deuet e oa ar roue Kerne, Grallon, evit goulenn d'ar sant hag-eñ e felle dezhañ mont da eskob Kemper.
Gwelet a reas ar roue penaos e tenne Kaourintin e voued diwar ur burzhud pemdeziek: ur peskig a oa o vevañ en ur feunteun nes d'ar peniti ha bemdez e kemere diouti ar penitiour al loenig evit troc'hañ un darn gig a oa e damm boued evit an deiz. Met, goude bezañ bet adlakaet en dour e teue ar c'hig war gein ar peskig en-dro.
Kaourintin a zeuas da vezañ kentañ eskob Kemper, met rannañ a reas e vuhez etre e labour a eskob hag e vuhez a lean a zalc'has atav.Skuizh gant ar garg e klaskas kinnig anezhañ da sant Ronan, e amezeg, met ur wiadenn-gevnid vurzhudus a viras ouzh Kaourintin a zigeriñ dor peniti sant Ronan. Marteze e varvas war-dro 530. Gourdisten, abad Landevenneg, a savas e veuleudi war-dro 800. 

E relegoù, strewet e meur a vro (e Marmoûtier; en Abington, Waltham ha Glastonbury e Breizh-Veur) pa sailhas an Normaned e Breizh, a zo bet, darn anezho, rentet da Iliz-veur Kemper, el lec'h ma vezont enoret.

## Gouel ha lec'hioù dediet
Lidet e vez e meur a lec'h evel chapel Leskobed e-barzh Ploudiern (hag e weler o vont di ar feunteun vurzhudus), Enez Sun ha Kerne-Veur. Roet en deus e anv da iliz-veur Kemper. E Kernev-Uhel ez eus anv anezhañ Bourc'h-Kintin ha Sant-Konan. Ur chapel a zo war e anv e Skrigneg, e Toull-ar-Groaz bet adsavet gant Yann-Vari Perrot, hag eñ person ar barrez, a voe lazhet e 1943 en ur zistreiñ war droad eus ar pardon.

## Stummoù ha deveradurioù
Kaourantin, Kaourant, Kaour(ig), Tin(ig), Kaourintina, Kaourantina, Kaoura, Tina(ig). Ar stumm henvrezhonek a zo *cobrant*. N'eo ket sklaer ar ster. Pe eo ar ster nes d'an heniwerzhoneg *cobair* = sikour pe nes d'ar ger *keureug* a dalvez evit *eog-red*. 

## An testennoù

## Levrlennadur
* *[[Saint Corentin, vie et culte|Sant Kaourantin / Saint Corentin, vie et culte]]*, Job an Irien, Jean Cormerais, Herve Danielou, *[[Ti embann Minihi Levenez|Minihi Levenez]]*, niv. 56-57, Mae-Eost 1999, 166 p. (levr divyezhek).
Menez C'homm

**Menez C'homm** a zo un dorgenn, 330 m hec'h uhelded, hag a zo e kornaoueg Breizh. Penn pellañ ar Menez Du eo.
Rannet eo etre kumunioù Dineol, Ploudiern ha Sant-Vig dreist-holl.
Teir uhelenn a zo gant ar menez: 
*ar **Yed** a vez graet eus an hini uhelañ (330 m), 
*ar **Yelc'h** eus an eil (298 m) 
*ar **Minig** (248 m).

## Orin an anv
Dont a ra anv ar menez eus e stumm moarvat, ar ger *komm*, hag a gaver alies el lec'hanvadurezh keltiek, hag a dalvez ur seurt kib etre daou venez (keñveriañ gant anv Kommanna da skouer). Evit Menez C'homm eo an tamm dinaou a weler etre an daou veg uhelañ.
Ouzh harz ar menez e kaver ar stumm digemm en anv ar gêriadenn *Kergoad-Komm*.

## Istor
Anavezet e oa gant merdeerien an Henamzer dre an anv latin *Mons occidentalis* p'eo un mell arouez-aod.
Hervez tud 'zo, evel Léon Fleuriot, e c'hallfe bezañ ivez ar *Cruc Ochidient* meneget gant Nennius (*[[Historia Brittonum]] *, rann 27) hag a ro bevennoù an dachenn roet d'ar Vrezhoned kentañ er pezh a zeuy da vezañ Breizh diwezhatoc'h:
« ... multas regiones a stagno quod est super verticem montis Jovis usque ad civitatem quae vocatur Cant Guic, et usque ad cumulum occidentalem, id est Cruc Ochidient » (*...meur a rann-vro etre ar poull a gaver e beg menez Jovis, betek ar gêr a zo anvet Cant Guic, ha betek beg ar menez er c'huzh-heol a zo Cruc Ochidient*) (taolit pled eus ar ger *cumulum* a seblant degas da soñj ar ger *komm*).

## Glad
Meurvein a oa war ar menez gwechall, kalzik a zo bet distrujet e-kerzh ar brezel bed diwezhañ. Chom a ra c'hoazh taol-vaen Menez Lie.
War-du ar Su e kaver ur chapel savet er  gouestlet da *Itron-Varia Menez-C'homm* el lec'h ma veze foarioù e kroaz an hentoù Kraozon-Karaez ha Brest-Kemper. Pelloc'h, e su ar menez, e kaver ivez al lec'h ma oa sañset peniti sant Kaourintin e parrez Ploudiern. Aze, e kêriadenn Leskobed, ez eus ur chapel vodern en anv ar sant.
E tu ar gevred, e Sant-Vig, e kaver ur chapel anvet sant Kom, dre heñvelebiezh gant anv ar menez hep mar.

Ouzh tor ar menez, eus tu ar reter, ez eus ur bern mein hag a vije, hervez ar vojenn, bez ar Roue Marc'h.

## Touristerezh

Treuzet eo Menez C'homm gant ar GR 37.
Samzun (Dol)

**Samzun**, pe **sant Samzun**, zo ur manac'h brezhon, deuet eus Kembre a voe eskob kentañ Dol. Unan eus ar seizh sant diazezer enoret e Breizh eo.
## Ar richenn
Samzun a zeuas er bed e Kembre war-dro ar bloaz 480. E dud, Amon a Dyved hag Anna a wGwent, a oa pennoù uhel. Fiziañ a raed o mab da sant Iltud, abad manati Llanilltud Fawr e-kichen Kerdiz. Gant aotre sant Iltud, Samzun en em dennas en Enez Kaldey evel penitiour. Goude-se e yeas Samzun da abad Llantwit.
Meur a vloaz goude, da Sul-Fask, ur vouezh deuet eus an neñv a lavaras dezhañ treuziñ ar mor. En em lakaat a reas raktal en hent ha douarañ a reas en aber Gwioul, e Breizh-Uhel. Deuet e oa e genderv; sant Maelor (latin : *Maglorius*) gantañ. Eno e savas e beniti, a deuio gant an amzer manati ha eskopti brudet Dol. Difennour ar bobl hag ar gwir, Samzun a varvas war-dro ar bloaz 565.
## Gouel
Lidet e vez sant Samzun d'an 28 a viz Gouere.
## Lid
* Iliz *Sant Samzun* e Bruille-lez-Marchiennes e departamant an Norzh e Bro-C'hall.
* Iliz *Sant Samzun* en Ouistreham hag e Plumetot e departamant Calvados e Bro-C'hall.
* Iliz *Sant Samzun* e Saint-Samson-de-Bonfossé e departamant ar Manche.

## An testennoù
Meur a santvuhezskrid a zo diwar-benn sant Samzun:
* *Vita Ia Samsonis* 
## Levrlennadur
* Recherches sur l'hagiographie armoricaine du VIIème au XVème siècle Tome 1 : Les saints bretons, témoins de Dieu ou témoins des hommes - * [[Bernard Merdrignac]]* - (Dossiers du ce.R.A.A. 1985)
Rouantelezh Unanet

**Rouantelezh Unanet** a vez lavaret alies eus Rouantelezh Unanet Breizh-Veur ha Norzhiwerzhon, er gwalarn da douar-bras Europa, met re all zo en istor

## [[Breizh-Veur]]
* Rouantelezh Unanet Breizh-Veur (1707&ndash;1801) 
* Rouantelezh Unanet Breizh-Veur hag Iwerzhon (1801&ndash;1927)
* Rouantelezh Unanet Breizh-Veur ha Norzhiwerzhon (1927&ndash;ken bremañ)

## [[Lec'hlenn]]
* Unvaniezh Kalmar a voe unanet ganti rouantelezhioù Norge, Sveden ha Danmark (1397&ndash;1520)
* Rouantelezh Unanet Danmark-Norge (1536&ndash;1814)
* Rouantelezh Unanet Sveden-Norge (1814&ndash;1905)
* Rigsfællesskabet, pe "Rouantelezh Unanet Danmark"

## Rouantelezhioù arall

* Rouantelezh Unanet an Izelvroioù (1815&ndash;1830, en ofisiel en 1839);
* Rouantelezh Unanet Libia (1951&ndash;1969)
Stadoù Unanet

An anv «**Stadoù Unanet**» pe «**Stadoù-Unanet**» hag a vez graet eus Stadoù-Unanet Amerika peurvuiañ, dre 'n abeg d'an istor ha d'o fouez ekonomikel, a vez graet ivez eus stadoù kevredet arall.

## Broioù
### Broioù a vremañ
* Stadoù-Unanet Amerika, pe *United States of America* en saozneg, hervez Bonreizh Stadoù-Unanet Amerika abaoe 1787. Er skridoù ofisiel koulskoude e vez graet alies gant ar berrstumm (*United States*) pe « Stadoù-Unanet » . Mard eo stank an anv USA e saozneg eo rouez c'hoazh SUA e brezhoneg.

* Stadoù-Unanet Mec'hikan, anv ofisiel hir Mec'hiko hervez Bonreizh Mec'hiko 1824 (*Estados unidos mexicanos* en spagnoleg). Ar berranv *México* a zo ivez er Vonreizh. E brezhoneg e reer ivez gant Bro-Vec'hiko evit ober ar c'hemm gant Kêr-Vec'hiko, ar gêr-benn.

### En istor

* Stadoù-Unanet Kreizamerika, anv a vez roet a-wechoù da Proviñsoù unanet Kreizamerika, unaniezh a zo bet etre 1823 ha 1840.
* Ar Stadoù-Unanet Belgiat pe Stadoù Belgiat Unanet, kengevredad berrbad savet en 1790 da vare an Dispac'h gall hag an Dispac'h brabantat enep ar Proviñsoù-Unanet.

* Stadoù-Unanet an inizi ionian pe Republik ar Seizh Enez, dindan warez ar Rouantelezh-Unanet er Mor Enezek entre 1815 ha 1864. 

* Republik Stadoù Unanet Brazil, anv ofisiel Brazil etre 1889 ha 1968.
* Stadoù Unanet Colombia, anv ofisiel Colombia etre 1863 ha 1886.
* Stadoù Unanet Venezuela, anv ofisiel Venezuela etre 1864 ha 1953.

### Anvioù kinniget
* Stadoù Unanet Afrika, meizad politikel a vodfe holl vroioù Afrika.
* Stadoù Unanet Europa, meizad politikel a vodfe holl vroioù Europa.

## Pennadoù kar
* United States
Oded

An **Oded** a zo ur stêr a ziskenn eus ar Menez Du er gwalarn da Roudoualleg (Kerne - Mor-Bihan) betek ar Mor Atlantel etre Benoded ha Kombrid. Emañ e andon e kumun Sant-Wazeg, e Yeun ar Vouster. Dont a ra Benoded eus *Ben + Oded* : ur ger kozh eo *ben* evit diwezh ur stêr, ar genoù anezhi.
Treuziñ a ra Kemper, kêr-benn Bro-Gerne ha pennlec'h Departamant Penn-ar-Bed.
Evel meur a stêr e Breizh eo froudel e renad ken e tegas dourioù-beuz e-pad an diskaramzer hag ar goañv dre n'hell ket an dour-glav silañ don er c'harregadoù dizintrus a gaver e pep lec'h. Grevusoc'h eo ar gudenn gant ar c'hêriekaat pa zeu an douaroù da vezañ dizintrusoc'h-dizintrusañ hag ouzhpenn-se, er bloavezhioù 1960-70 eo bet diskaret ar c'hleuzioù a vire ouzh an dour da redek d'an dourredennoù diouzhtu.
E miz Kerzu 2000 eo bet beuzet darn eus kreiz-kêr Kemper pa ziruilhe an Oded 100 m³/sec.
A-raok skeiñ war-du Kemper e treuz an Oded ur ganienn strizh ha roc'hellek anvet ar *[[Stangalar]]* (*Stank Alar*, marteze) ha priziet mat gant ar valeerien.
Ez-ofisiel e krog an Oded morel adalek ar palez-justis hag e tiskenn d'ar mor war 18 km, met al lanv a ya betek ar porzh-houarn, 2 km uheloc'h.
Ur porzh-kenwerzh anvet Kornigell a zo bet staliet e penn an aber: ouzh ur c'hae, 500 m a hirded, e vez ereet listri-karg bihan ha listri-sabl.
En e benn, e Kemper, aber an Oded, 20 km he hirded, goude ur ganol-vor strizh, a ya d'ober ul vorlennig anvet *[[Bae Kerogan]]*, met strishoc'h-strishañ e teu da vezañ pa ziskenn, etre Ploveilh ha Pluguen, en ur ganienn goadek hag a zo ul lec'h touristel a c'heller gweladenniñ gant listri-treizh.
Kavet e veze gwechall anv ar stêr en anv gallek kumun Brieg (Briec-de-l'Odet) hag e-pad an Dispac'h gall, *Montagne-sur-Odet* e oa an anv nevez roet da Gemper evit abegoù politikel.

## Adstêrioù
### Lez dehou
*Ar Gib
*Gwazh Langelin
*Ar Froud
*Ar Stêr Deir
*Gwazh Keriner
*Gwazh ar Pont-Nevez
*Ar C'horroac'h

### Lez kleiz
*Gwazh Pont-Roudoù
*An Dour-Kerdreored
*Ar Jed
*Gwazh kanol Toulwenn
*Gwazh Sant-Kadoù
## Red-dour
Tudwal

**Tudwal**, pe**Tudgwal** (pe *Tugdual* dre fazi), zo un anv-bihan brezhonek. Brudet eo an abalamour d'ar sant brezhon Tugdual, unan eus ar seizh sant diazezer enoret e Breizh. 

## Gerdarzh
Savet eo diwar ar ger *tud* (ha neket "tug") ha *gwal* (a gaver ivez en anv Riwal).

## Stummoù all
* *Tuduual* e 827.
* *Tutgual* e 924.
* *Tudwal* eo ar stumm kembraek a-vremañ. 
* *Tugdual* n'eo nemet ur c'hammskrivadur, degemeret gant an Iliz, ma n'eo ket gant ar yezhourien.
* *Tudual*.
* *Tual*, *Tudal* zo anvioù-tiegezh deveret, stank e Breizh.

## Tud
### Tud eus ar Grennamzer uhel
#### Arvorig
* Sant Tudwal, unan eus seizh sant diazezer Breizh
#### 
* Tutgual map Rhun, roue Enez Manav
#### [[Hanternoz Kozh]] (Enez Vreizh)
* Tutagual Alt Clut, roue Alt Clut
### Tud all
#### 
* Tugdual de Kermoysan, brezelour eus ar 
* Tugdual Menon, sonaozour eus ar 
* Tudual Huon (g. e 1953), skrivagner brezhonek
* Tugdual Kalvez (g. e 1937), skrivagner brezhonek
* Tugdual de Langlais, livour

#### 
* Tugdual Denis, kazetenner

## Lec'hanvadurezh
### 
* Landudal, e Kerne
* Sant-Tual, e Bro-Sant-Maloù
* Sant-Tudal, e Bro-Gwened

### 
* Inizi Sant Tudwal, e Kembre.
Inizi Breizh

Meur a enezenn a zo a-hed aodoù Breizh hag ivez er plegoù-mor evel Mor Bihan Gwened pe en aberioù bras. Un toullad mat a inizi zo tud o chom warno, ha kêrioù pe kêriadennoù zo er re vrasañ.
Eus Normandi betek Poatev e kaver:

### E [[Mor Breizh]]

A reter da gornôg: 
*a-vaez da Sant-Malo
**Sezambr
**ar Be Vras, enezennig dirak mogerioù Sant-Maloù
**ar Be Vihan, enezennig dirak mogerioù Sant-Maloù
*ar Verdelet, enezennig e Pleneg-Nantraezh
*Enez Sant-Rion, dirak Keriti-Pempoull, e Plaeraneg

*Enezeg Briad
**Briad, pe Enez-Vriad, Enez Vaodez, Lavred, Benniged, Enez Logodek
*Enez-Terc'h, e genoù ar Yeodi, e Plougouskant
*er-maez da Berroz-Gireg 
**ar Jentilez, enezeg
**Enez ar Breur, Melbann, Riouzig, Bonno, Enez Plat, ar Serr
**Taveeg
*an Enez-Veur, enez gwechall, hag en he c'hichen : 
**Enez Aganton, 
**Enez Aval;
*e-tal Trebeurden :
**Enez Miliev, 
**Molenez (Trebeurden); 
*an Tarv, ur c'hastell warnañ, Kastell an Tarv, etre Treger ha Leon, met e Treger evelkent
*e Karanteg
**an Enez Louet, 
**Kalod, 
*Enez-Vaz, kumun, er-maez da Rosko; 
*Sieg, e Santeg.

### Er [[Mor Keltiek]]

*e Plougerne: 
**Enez Werc'h
**Enez-Terc'h 
**Stagadon, e penn an Aber-Ac'h, 
**Enez Wrac'h 
**Bilou Bras, 
**Léach Ven, 
**Enez Valan, 
**Enez Venan
*Enez Sezon
*Enez Karn
*Tidiog
*Enez Velon
*Enez Segal
*Eusa
**Enez Keller, e-kichenik Eusa
*Enezeg Molenez, anezhi an inizi-mañ: 
**Molenez, Banneg, Balaneg, Kemenez, Trielen, Benniged;
*an Enez-Hir
*an Enez Krenn, e Plougastell

*Enez Tristan, e Douarnenez
*Sun pe Enez-Sun, kumun.

### Er [[Meurvor Atlantel]]
*Enezeg Glenan
**Sant-Nikolaz, al Loc'h, Geoteg...
*Ragenez, e Nevez
*Enez Geot, larkoc'h
*Groe
*inizi Mor Bihan Gwened
**An Arzh
**Enizenac'h
**Gavriniz
**Seniz
**Berder
**Boedig
*Meabann
*ar Gerveur (Gwezel gwezhall)

*Tevieg
*Edig
*Houad
*Dumed
*Enez Wenn

### Inizi dour dous

* enez Sant-Kadoù, e stêr an Intel
* enez Kergelenn hag Enez Naoned el Liger
* enez Versailhez en Erzh
* enez-ar-Piged e kemberadur an Oud hag an Av
Roll an dud arroudennet

Er roll-mañ e tastumer peb a den a zo bet arroudennet ha wikiet. Renket e vo an dud dindan rolloù dre vroad, dre yezh, dre ober, hag all.

## [[Arz]]
### [[Bro-C'hall]]
#### [[Breizh]]

Roll izili ar Seiz Breur

#### Kizellerezh

##### Livouriezh

#### E Bro-C'hall nemet Breizh
##### Livouriezh

## [[Lennegezh]]
### [[Brezhoneg]]
Roll skrivagnerien Emgleo Breiz
Roll skrivagnerien Skol Walarn

Théodore Hersart de la Villemarqué

Goulc'han Kervella
Mikael Madeg

Fañch an Uhel

### E yezhoù estreged ar brezhoneg
#### Barzhoniezh
Georges Brassens
Armand Robin

#### [[Arz ar c'hoariva|C'hoariva]]

#### [[Romant]]

#### [[Lennegezh dre gomz]]
Charles Perrault
Breudeur Grimm

## Yezhoniezh

Roll yezhourien ar brezhoneg

## [[Politikerezh]]

## Relijion

Roll Sent Vreizh

## [[Skiantoù]]
Alan Turing
Albert Einstein

## [[Sonerezh]]

### Kan
Yann-Fañch Kemener

### Rock

## Sportoù

Ellen MacArthur
Roll ar berradurioù

A bep seurt berradurioù a vez implijet e brezhoneg:
*Roll ar berradurioù bro
*Roll berradurioù e tachennoù politikel, armerzhel ha kevredigezhel

## Berradurioù brezhonek
*Roll berradurioù ar yezhadur brezhoneg
*Roll ar berradurioù brezhonek ordinal
Gopr hollvedel

Ar **gopr diazez**, pe **skorenn diazez**, pe **gounidegezh diazez gwarantet**, zo ur gopr :
# gwarantet hag hiniennel, da lavaret eo roet gant ar servijoù foran da gement keodedour(ez) hep sellet ouzh (h)e stad-familh nag ouzh (h)e stad-micher ;
# uhel a-walc'h evit ma c'hallfe an den bevañ hep labourat, da lavaret eo a-walc'h evit prenañ ar pep retañ evit en em vagañ, en em wiskañ hag en em lojañ.

## Liammoù diavaez
*  ''Basic Income Earth Network''
*  ''Basic Income Studies: An International Journal of Basic Income Research''
*  ''Basic Income Studies: How it could be organised, Different Fully financed Sugesstions''
Roll yezhourien ar brezhoneg

Er roll-mañ e vo kavet an dud o deus pledet gant ar brezhoneg diouzh ur savboent studi pe skiant : yezhoniezh, geriadurouriezh, pennaouiñ ar gerioù hag an troiennoù, skridvarnerezh, etc...
Ar re a ra war ar yezhoù keltiek, ar brezhoneg en o zouez, a vez graet keltiegourien eus anezho.

Renket dre an anv-familh pe dre an anv-pluenn hep tennañ kont eus an anvioù-bihan.

## [[XVvet kantved]]
*Jehan Lagadeuc, geriadurour

## [[XVIIvet kantved]]
*Juluan Maner, geriadurour, yezhadurour
*Harinkin, geriadurour

## [[XVIIIvet kantved]]
*Gregor Rostren, geriadurour
*Jacques Le Brigant, yezhadurour

## [[XIXvet kantved]]
*Pier ar Go, geriadurour, yezhadurour
*Yann-Frañsez ar Gonideg, geriadurour
*Aogustin Gwilhevig, geriadurour, yezhadurour
*Théodore Hersart de la Villemarqué (Kervarker), keltiegour, geriadurour
*Joseph Loth
*Amable Troude, geriadurour

## [[XXvet kantved]]
### A-B-C
*Hervé Abalain
*Stephen Anderson
*Cécile Avézard
*Alan-Gwenog Berr
*Erwan Bertou (Kerverzhioù)
*Robert Borsley
*Pêr Bourdellez

### D-E-F
*Georges Dottin
*François-Marie Éliès (Abeozen)
*Gaston Esnault
*Arzel Even (Jean Raymond François Piette)
*François Falc'hun
*Visant Fave
*Léon Fleuriot

### G-H-I-J-K
*Jules Gros
*Christian-Joseph Guyonvarc'h
*Johannes Heinecke
*Per-Jakez Helias,
*Roparz Hemon geriadurour, yezhadurour
*Randall Hendrick
*Loeiz Herrieu
*Frañsez Kervella (Kenan Kongar), yezhadurour
*Klerg
*René Le Gléau, geriadurour
*Pierre Le Roux

### M-N-O-P
*Meven Mordiern (anv-pluenn implijet gant René Le Roux)
*Jon Ortiz de Urbina
*Goulven Pennaod
*Paul Quentel
### Q-R-S-T
*Robin Schafer
*Nathalie Schapansky
*Visant Seite
*Yann Sohier
*Alf Sommerfelt
*Janig Stephens
*Gregory Stump
*Maggie Tallerman
*Elmar Ternes
*Pêr Trepos

### U-V-W-Y-Z
*François Uguen
*Fañch an Uhel (François-Marie Luzel)
*Frañsez Vallée

## [[XXIvet kantved]]
*Hélène Abalain
*Robert Neal Baxter
*Yves Le Berre
*Herve ar Bihan
*Alan Botrel
*Fañch Broudig
*J. E. Caerwin Williams
*Gérard Cornillet
*Nikolaz Davalan
*Gwendal Denez
*Pêr Denez
*Albert Deshayes
*Daniel Doujet
*Wolfgang U. Dressler
*Jean Le Dû
*Gwenael an Dug
*Guy Étienne (Abanna)
*Erwan Evenou
*Frañsez Favereau
*Charlez ar Gall
*Daniel Giraudon
*Padrig an Habask
*Steve Hewitt
*Rhisiart Hincks
*Humphrey Lloyd Humphreys
*Fulup Jakez
*Mélanie Jouitteau
*Mary C. Jones
*Iwan Kadored
*Mark Kerrain
*Lukian Kergoat
*Divi Kervella
*Paolig Kombod
*Jean-Yves Lagadeg (geriadurour)
*Patrick Le Besco
*Jean-Pierre Ledunois
*Pierre-Yves Lambert
*Gwennole ar Menn
*Jean-Yves Le Moing
*Martial Ménard
*Andreo ar Merser
*Yann-Baol an Noalleg
*Youenn Olier
* Yann-Ber Piriou
*Jean-Marie Ploneis
*Jean-Yves Plourin
*Ian Press
*Milan Rezac
*Alan Raude
*Paskal Tabuteau
*Lenora Timm
*Jean-Yves Urien
*Erwan Vallerie
*Iwan Wmffre
Porzh

**Porzh** a c'hall ober dave da veur a lec'h :
* ar **[[porzh (bagoù)|porzh]]** war aod ar mor, ur stêr pe ul lenn, evit ar bagoù,
** dre astenn-stêr : ar porzh-houarn evit an trenoù, an aerborzh evit ar c'hirri-nij.
* ar **[[porzh (kloz)|porzh]]** dirak ur savadur pe etre daou savadur, da skouer ur porzh-skol pe ur porzh-kastell.

## Urzhiataerezh
En urzhiataerezh e c'hall bezañ :
* ur porzh a-steud, da skouer ar porzh USB
* ur porzh a-stur

## Lec'hanvadurezh
Kavout a reer er ger porzh e-leizh e lec'hanvadurezh Breizh. Porth eo e bar e kerneveureg ha kembraeg.

Kumunioù pe lec'hioù :

*Porzhig

* Porzh-Loeiz
* Porzh-Lae

* Porzh-Karozh

* Porzh-Gwenn (Perwenan)
* Sant-Ke-Porzh-Olued

* Porzh-Pêr
* Sant-Masen-ar-Porzh

* Porzh ar Forest
* Porzh Tindu e Plougastell-Daoulaz
* Porzh-Ru, e Douarnenez

Hag ivez :
* Porzh Braye en Inizi angl-ha-norman,
* Porzh Arzhur, anv kozh kêr Lüshunkou, e Republik Pobl Sina.

## Anv-tud
Ar Porzh (pe er Porh) zo un anv-tiegezh brezhonek. Tud vrudet :
* Remont ar Porzh, politikour
* Anicet Le Pors, politikour
Porzh (bagoù)

Ur **porzh** zo ul lec'h ma c'hall bigi pe listri kaeañ. Porzhioù zo war an aodoù pe war ribloù ar stêrioù. Ober a reer *porzh* eus ul lec'h ma c'haller dont gant bag pe lestr. Met graet e vez porzh eus kement pleg-mor, bihan ha bras, ma c'heller lezel ur vag, gant ma vo posupl lakaat anezhi er goudor.
En Henamzer e oa porzhioù bras koulz war ar mor ha war ar stêrioù. Tennet e veze splet eus an enezennoù pe evit bezañ goudoret a-dreñv dezho pe evit sevel un hent a-dreuz ar stêr (war roudouroù pe war bontoù) hag e veze krouet ul lec'h-kenwerzh.
Skouer un enezenn a-raok ur porzh : Douarnenez, Konk-Kerne, Rosko, Sant-Maloù.
Skouer un enezenn war ur stêr : Naoned, Pariz.

## Lec'hanvadurezh
*Porzh-Gwenn e Perwenan, e Treger, e Plougastell hag e meur a lec'h all
**Porzh ar Gov*, en Trevoù
*Porspoder
*Porsal e Gwitalmeze
*Porzh-Loeiz
*Ar Porzh-Ruz e Douarnenez
**Porzh-Tudi*, e Groe
hag all.
Kumun c'hall

Ar **gumun** eo bihanañ rann ar melestradur tiriadel e Bro-C'hall ; 36 699 a gumunioù zo e 2014 goude m'eo deuet Mayotte da vezañ un departamant gall d'an 31 a viz Meurzh 2011, pa'z eus 8 072 kumun en Italia d'ar 1añ a viz Genver 2014.

Anvioù nes d'ar ger "kumun" a zo roet e broioù all (Alamagn, Beljia).
Er broioù ma vez komzet ur yezh a orin latin e vez graet gant gerioù tennet diwar al latin *municipium*.

Bihanañ rann velestradurel gall eo bihan he gorread keitat e-keñver re ar broioù all. Meret e vez gant ur c'huzul-kêr hag ur maer en e benn.

## Istor
Krouet e voe ar c'humunioù diwar al lezenn votet d'an 11 a viz Du 1790. Re ar parrezioù kozh eo harzoù ar c'humunioù dre vras, met un darn vat zo bet krouet diwar ur patrom all :
* adstagañ parrezioù pa oa un iliz hepken e vit meur a barrez, e gêrioù sezioù un eskopti, ma oa un iliz-veur enni, da skouer ; 
* distagañ diouzh ar parrezioù kevrennoù o doa ur chapel hag un tolpadig kêrioù war he zro. E Breizh e veze graet trevioù eus an tolpadigoù kêrioù-se.

Er raktres kentañ e oa bet kinniget ma vije savet kumunioù bras karrez 6 lev o ment, da lavaret eo war-dro 24 km.

An anv gall *commune* a zeu eus an emvodoù bourc'hizien a oa bet aotreet gant ar galloudoù (roueed, eskibien, aotrounez) e kêrioù 'zo evit ar merañ armerzhel ha surentel.

## Aozadur
Dastumet eo an testennoù koulz lezennel ha reolel e Kod hollek ar strollegezhioù tiriadel (*Code général des collectivités territoriales* - CGCT) a zo bet embannet e 2000.

## Poblañs

## Notennoù
Kumun

* ar gumun eo ar rann vihanañ e melestradurezh meur a stad (Aljeria, Belgia, Bro-C'hall, Danmark, etc),
* kumun a zo un anv-gwan a dalvez boutin, etre meur a zen pe meur a dra, pe perc'hennet gant meur a hini,
* kumun a dalvez ivez "tud vunut" e-keñver ar pennoù bras,
* Kumun Pariz zo un anv roet da daou c'houarnamant dispac'hel parizian e 1792 ha 1871.
Skiantoù an douar

**Skiantoù an Douar** eo an dro-lavar implijet evit pakañ en un termen hepken ar skiantoù a denn d'ar blanedenn Douar. Bez' e c'heller sellout anezho evel un dachenn dibar e-barzh skiant ar planedennoù p'eo an Douar ar blanedenn nemeti anavezet gant boudoù warni.
Daou zoare a zo evit ar c'hlask : 
* pe rannañ pep a dachenn e skiantoù dibar
* pe implij ar skiantoù rik (fizik, matematik, kimiezh ha bevoniezh) evit sevel tachennoù etrekelenn.

## Sferoù an Douar

* Geologiezh a denn da berzhioù maenek an Douar (anvet litosfer), da lavaret eo e galon, e vantell hag e bluskenn). An iskelennoù pennañ a zo ar geofizik, ar c'heogimiezh, , an henouennoniezh, ar vaenoniezh, ar betrologiezh, ar weleadoniezh hag ar ouezelouriezh.
* Ar vourouriezh, al liñvouriezh hag an hidrologiezh a zo ar c'helennoù evit perzhioù dourennek an Douar (hidrosfer). Ar c'helennoù pennañ eo an hidrogeologiezh hag ar vorouriezh fizikel, ar vorouriezh kimiezhel ha ar vorouriezh vevoniel.
* Skiantoù ar aergelc'h a denn da berzhioù aezhennek an Douar (an aergelc'h pe atmosfer)
* Ar skornouriezh a denn da berzhioù skornet an Douar (ar c'hruosfer).

## Tachennoù etrekelenn

* Ar vevokimiezh a bled gant treuzdougen an danvezioù a-dreuz d'ar sferoù dre argezhoù bevoniel pe c'heologiezhel. Sellet e vez ouzh ar redoù etre an endalc'herien.
* An henvorouriezh hag an henhinoniezh a denn gant klask penaos eo bet ar Mor e mareoù kozh-tre dre sellout ouzh ar gouelezennoù kozh, ar skorn kozh hag ar boudoù morel.

## Kelennoù sistemik

* An oablouriezh a zeskriv, a zispleg hag a rakwel an amzer dre sellout ouzh an etreober hag a zo etre ar mor-bras hag an aergelc'h.
* An hinoniezh a zeskriv hag a zispleg an hin dre an etreober a zo etre an hidro-, cruo-, lito-, atmo ha bio- sferoù
* Teoriennoù ar Gaia a zo evit displegañ kundu an Douar diwar levezon ar biosfer
Roll barzhed

* Alan Botrel
* Jean-Luc Dey
* Anjela Duval
* Pêr Even
* Ronan Huon
* Maoris Ar C'hollo
* Jakez-Erwan Mouton
* Youenn Olier
* Bernez Tangi
* Lan Tangi
* Dan Ar Wern
Yezh Ausbau

Ur **yezh diwar danzen** pe ur **yezh Ausbau** (e alamaneg : Ausbausprache ) a zo ur seurtad yezhel a zo bet lakaet d’ober ur yezh dizalc’h evit abegoù kevredadel pe bolitik.

Savelet eo bet ar meizad gant Heinz Kloss e 1967. Diazezet en deus hemañ daou hollad distag ha dizalc’h a-walc’h a zezverkoù hag a arguzennoù evit deskrivañ ur seurtad evel ur yezh dizalc’h kentoc’h eget ur rannyezh : unan kevredadourel, evit ar yezhoù diwar danzen, hag unan yezhoniel, evit ar yezhoù diwar pellder. En enep d’ar yezhoù diwar danzen, hag a zo liammet gant o ferzhioù strukturel, e vez kemmet amañ ar yezhoù diouzh ar re all diwar o arc’hwelioù kevredadel pe bolitik.

Ur yezh diwar danzen a zo ganti un doare-skrivañ hag ur yezhadur reizhennet hag ur c'heriaoueg ledan ha resis a-walc'h, pan eo bet « stummet pe adstummet, doareet pe addoareet – ne vern peseurt degouezh e ve – evit dont da vezañ ur benveg skoueriekaet evit an ezteuler lennegezh ». Daou seurtad yezh hag a c'heller ober gante en un doare komprenus kenetreze a c'hell bezañ sellet e-giz div yezh disheñvel ma'z eo pep hini ur yezh diwar danzen, da skouer : ar serbeg hag ar c'hroateg, an daneg hag an norvegeg, an izelvroeg hag an afrikaans, ar finneg hag an estoneg pe c'hoazh, met nebeutoc'h, an hindeg hag an ourdoueg.

Evit Heinz Kloss e pourchas ar yezh diwar danzen un "doenn" (e alamaneg : Dach) d’ar seurtadoù en he dalc’h. Ur yezh-to eo neuze.

## Notennoù


## Levrlennadur
* Ammon, Ulrich (2004), "Standard Variety", in Wiegand, Herbert Ernst, *Sociolinguistics: An International Handbook of the Science of Language and Society*, vol. 1 (2l emb.), Berlin: deGruyter, pp.&nbsp;273–283, ISBN 978-3-11-014189-4.
* Kloss, Heinz (1967), "'Abstand languages' and 'ausbau languages'", *Anthropological Linguistics*, **9** (7): 29–41, JSTOR 30029461.

## Gwelit ivez
* Yezh Abstand 
* Yezh-to
Yezh Abstand

Ur **yezh Abstand** (alamaneg : *Abstandsprache* ), "yezh pellek") zo ur seurtad yezhel ken disheñvel diouzh an holl yezhoù all ma ne c'hallfed ket lavaret ez eo-hi ur rannyezh eus nikun anezho. Ne dalv ket kement-mañ n'he deus liamm ebet gant yezh all ebet, met kentoc'h n'eus yezh all ebet a c'hallfed ober ganti, pe dre gomz pe dre skrid, evit bezañ komprenet gant an dud a ra gant ar yezh-se.

Savelet eo bet ar meizad gant Heinz Kloss e 1967. Diazezet en deus hemañ daou hollad distag ha dizalc’h a-walc’h a zezverkoù hag a arguzennoù evit deskrivañ ur seurtad evel ur yezh dizalc’h kentoc’h eget ur rannyezh : unan yezhoniel, evit ar yezhoù pellek, hag unan kevredadourel, evit ar yezhoù diwar danzen. En enep d’ar yezhoù diwar danzen, hag a zo liammet ouzh ar politikerezh pe ar sevenadur, ne vez kemmet amañ ar yezhoù diouzh ar re all nemet diwar o ferzhioù frammadel.

Da skouer, yezhoù pellek eo ar brezhoneg, an euskareg, ar galleg, ar c’hastilhaneg hag ar c’hembraeg, rak ne c’hell ket yezherien ar yezhoù-se en em gompren kenetreze. Koulskoude ez eo kar ar brezhoneg hag ar c’hembraeg eus un tu, hag ar c’hastilhaneg hag ar galleg eus un tu all.

## Levrlennadur
*  Kloss, Heinz (1967). * 'Abstand languages' and 'ausbau languages' *. In : ''Anthropological Linguistics'', Levrenn 35, niv. 1-4 (1993) pp. 158-170

## Gwelit ivez
* Yezh Ausbau
* Yezh-to
Mezolektenn

Ul live-yezh eo ur **vezolektenn** etre live uhel un **akrolektenn** ha live izel ur **vazilektenn**. Pa vez graet un diforc'h etrezi hag un akrolektenn, e c'heller lâret ez eo ar vezolektenn an doare yezh a reer gantañ peurliesañ, dreist-holl gant ar c'hlasoù etre.

## Gwelit ivez:
* Bazilektenn
* Akrolektenn
Bazilektenn

Un doare yezh eo ur **vazilektenn** hag a zo aet war bellaat diouzh ar yezh unvan pa c'heller lâret ez eus anezhi ur yezh disheñvel tamm-pe-damm. Ar c'hontrol diouzh an **akrolektenn** eo ar **vazilektenn**.

Peurliesañ ez eus diforc'hioù bras pe vrasoc'h etre ar yezh unvan hag ur vazilektenn e-keñver an distagadur, ar gerva hag ar yezhadur hag e c'hellont dont da vezañ yezhoù disheñvel-mik. Da skouer, ar yezhoù romanek a-hiziv a oa anezho bazilektennoù eus al latin pobl deuet da vezañ yezhoù disheñvel-mik.

## Gwelit ivez:
* Mezolektenn
* Akrolektenn
Akrolektenn

Ul live-yezh uhel eo un **akrolektenn**.

Er bloavezhioù 1970 e krouas Derek Bickerton an termennoù akrolektenn, mezolektenn ha bazilektenn a-benn deskrivañ ar c'hemm-digemm yezh ('code switching') a rae gantañ implijidi yezhoù kreolek hag a ouie komz madik a-walc'h ivez ar yezh unvan hag a savas ar yezh kreolek diwarni. War-lerc'h e voe ledanaet stêr an tremennoù-se, hag o implijout a reer hiziv evit deskrivañ ar c'hemm-digemm yezh etre n'eus forzh peseurt yezhoù, kreolek pe get.

E meur a geñver e c'heller lâret ez eo un akrolektenn doare komzet ur yezh lennegel, rak peurliesañ eo disheñvel an akrolektenn diouzh ar yezh komzet en un doare boutin e-keñver an distagadur, ar gerva hag ar yezhadur. Muioc'h e vez doujet ouzh reolennoù ar yezh unvan pa reer gant un akrolektenn kentoc'h evit gant ar yezh voutin. Implijet e vez an akrolektenn dreist-holl da geñver darvoudoù relijiel pe c'hoazh politikel hag e forzh peseurt darvoud formel-all, da skouer el lez-varn.

## Gwelit ivez:
* Mezolektenn
* Bazilektenn
Yezh-to

Ur **yezh-to** (e alamaneg : Dachsprache ), diwar ur meizad bet savelet gant Heinz Kloss e 1967, a zo ur seurtad yezhel a dalvez da yezh skoueriek evit meur a rannyezh. 

Da skouer, an alamaneg unvan a dalvez da yezh-to evit an holl rannyezhoù alamanek a gaver e Suis.

Un doare yezh-to eo ar brezhoneg lennegel a-vremañ dre ma'z eus anezhañ ur yezh unvan diliamm diouzh ur rannyezh lec'hel resis hag a c'hell bezañ implijet gant an holl vrezhonegerion/ezed dre skrid pe dre gomz tra ma c'hell bezañ implijet gante ivez doareoù yezh disheñvel a-walc'h an eil re diouzh ar re all dre gomz.

Evit Heinz Kloss e pourchas ur yezh diwar danzen un "doenn" (e alamaneg : Dach) d’ar seurtadoù en he dalc’h, ha "rannyezhoù didoenn" eo ar seurtadoù nann-skoueriek hep skouer. Implijet en deus an termen "yezhoù c’hoar rannyezhekaet tost" evit ar seurtadoù toet gant ur seurtad skoueriek ez int liammet a-dost gante hep ma c’hellfe o yezherien en em gompren kenetreze, evel an alamaneg izel e-keñver an alamaneg skoueriek, okitaneg ha kreoleg Haiti e-keñver ar galleg skoueriek, hag ar sardeg e-keñver an italianeg skoueriek.

Muljačić en deus degaset an termen yezh-to (alamaneg : Dachsprache) evit ur seurtad a dalvez da yezh skoueriek evit rannyezhoù disheñvel. War ur didorrenn yezhel e vefe ar rannyezhoù-se peurvuiañ, met ken disheñvel e c'hellfe bezañ ar rannyezhoù-se an eil diouzh eben ma ne c'hell ket an dud o c'homz en em gompren kenetreze.

## Levrlennadur
* Ammon, Ulrich (2004), "Standard Variety", in Wiegand, Herbert Ernst, Sociolinguistics: *An International Handbook of the Science of Language and Society*, vol. 1 (2l emb.), Berlin: deGruyter, pp. 273–283, ISBN 978-3-11-014189-4.
* Kloss, Heinz (1967), "'Abstand languages' and 'ausbau languages'", *Anthropological Linguistics*, **9** (7): 29–41, JSTOR 30029461.
* Muljačić, Žarko (1993), "Standardization in Romance", in Posner, Rebecca; Green, John N., *Bilingualism and Linguistic conflict in Romance*, Trends in Romance Linguistics and Philology, 5, pp. 77–116, ISBN 978-3-11-011724-0.

## Gwelit ivez
* Yezh Abstand
* Yezh Ausbau

## Notennoù
Live yezh

Al **live yezh** zo un doare da gomz ar yezh a implijer en un degouezh kevredigezhel resis, hervez ar yezhoniezh. 

El lennegezh ivez e komzer eus live yezh un destenn: dre vras ez eus tri live:
al liveoù kador, laosk, pemdez. Met gwelout a c'haller liveoù all etrezo.

Ur skrivagner dornet-mat a oar implij an holl liveoù yezh. Met er gevredigezh, hervez an degouezh, e ranker gouzout implij ouzhpenn unan.

## Live kador
En ul live kador, e n'eus forzh peseurt yezh, n'implijer ket gerioù gros. 

## Skouer ar saozneg
* E saozneg, da skouer, e reer kentoc'h gant an distagadur 'doing' evit gant ar stumm 'doin' ha n'implijer ket stummoù evel 'ain't' pa gomzer gant tud en un darvoud formel.

### Gwelet ivez
* rannyezh
* mezolektenn
* bazilektenn
* akrolektenn