open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Pourikeg

Ur yezh sinek-tibetek eus is-skourr Yezhoù tibetek ar c'hornôg eo an **pourikeg** (*purik*, *purigskad* pe *purik bhotia*) komzet gant tro-dro da 132.000 den (1991)e bann Kargil en norzh Kachmir India. Ar yezh pennañ e Traonienn Suru eo ha komzet e vez gant ur vinorelezh bouezus e Traonienn Dras.

Trezkaset e vez ar yezh d'ar vugale hag unyezher e vez ar vaouezed.

## Gwelet ivez
* Yezhoù sinek-tibetek
* Yezhoù tibetek
* Yezhoù India
Balteg (tibetek)

Ur yezh sinek-tibetek eus isskourr Yezhoù tibetek ar c'hornôg eo ar **balteg** (*balti*, *sbalti* pe *baltistani*) komzet e Baltistan (80% eus ar boblañs) e Pakistan (270 000 den e 1992) hag en India (67 000 den e 1997).

Disheñvel a-walc'h diouzh ar rannyezhoù baltek all eo ar **tchorbateg** (*chorbat*).

## Gwelet ivez
* Yezhoù sinek-tibetek
* Yezhoù tibetek
Bro-Vigoudenn

Ar **Vro-Vigoudenn** a zo ur vroig hengounel e Bro-Gerne hag e Penn-ar-Bed, e Mervent Breizh.
## Anv
Lavaret e vez "*ar Vro Vigoudenn*", pe "*Bro ar Bigoudenned*" pe c'hoazh "*Bro ar Vigouterien*". Eus ur paotr eus ar vro e vez graet ur *Bigouter*, ur *Bigoudenner* pe ur *Bigoudenn*, eus ur vaouez ur* Vigoudenn* pe ur *Vigoudennez* (hervez ar ster strizh eo ur vaouez a zoug ar c'hoef *bigoudenn*)
## Rollad ar c’humunioù renket hervez ar c’hantonioù
***[[Kanton ar Gelveneg]]**
** Ar Gelveneg
** Loktudi
** Penmarc'h
** Pornaleg-Leskonil
** Triagad

***[[Kanton Pont-'n-Abad]]**
** Enez-Tudi
** Kombrid
** Ploveur
** Pont-'n-Abad
** Sant-Yann-Drolimon
** Tregeneg
** Tremeog

***[[Kanton Plogastell-Sant-Jermen]]**
** Landudeg
** Purid
** Plogastell-Sant-Jermen
** Plovan
** Plozeved
** Ploneour-Lanwern
** Pouldreuzig
** Trêgad
## Banniel ar Vro-Vigoudenn

Savet eo bet banniel ar Vro-Vigoudenn e 1992 gant Bernard Le Brun. Al livioù *(ruz hag aour)* zo hogos re livioù broderezh ar Vro-Vigoudenn, hag a zo orañjez hag aour.

An teir bandenn ruz a skeudenn tri c’hanton ar Vro-Vigoudenn hag an div vandenn aour an daou ganton kozh hag a oa kanton Pont-'n-Abad ha kanton Plogastell-Sant-Jermen.

An daou erminig ruz warn-ugent hag a zo en tu kleiz d'ar skeudenn a zo arouezioù kumunioù ar Vro Vigoudenn.

## Liammoù diavaez
*Lec'hienn diwar-benn ar Vro Vigoudenn
## Notennoù ha daveoù
Forfeda

**Forfeda** a reer eus ar strollad lizherennoù bet ouzhpennet d'al lizherenneg Ogham. Degemeret int bet er XIVvet kantved gant *[[Auraicept na n-Éces]]* e-touez an 92 adstumm anavezet eus ar skritur Oghamek (niv. 79, 80 ha 81).

Pemp lizherenn eus ar forfeda zo evit un *[[Aicme|aicme]]* vogalennet ouzhpennet. Setu an dalvoudegezh anezho hervez *Auraicept na n-Éces*, *De dúilib feda* hag *In Lebor Ogaim* :
*ᚕ (U+1695) **Éabhadh :** *ea*, *éo* *ea*; 
*ᚖ (U+1696) **Ór :** *oi*, *óe*, *oi*; 
*ᚗ (U+1697) **Uilleann :** *ui*, *úa*, *ui*; 
*ᚘ (U+1698) **Ifín :** *io* *ía*, *ia*; 
*ᚙ (U+1699) **Eamhancholl :** *ae*. 

Pevar eus an anvioù-mañ a gaver spisc’heriet en Auraincept gant anvioù-gwez, ***ebhadh*** evit *crithach* "gwez-elv", ***oir*** evit *feorus no edind* "gwez-gwerzhid pe iliav", ***uilleand*** evit *edleand* "gouezvoud", hag ***iphin*** evit *spinan no ispin* "spezad pe spern".

Ouzhpenn ar "pemp aicme" hag a zo a-us, emañ ᚚ *Peith*, hag a son e-giz ur *p* (U+169A).

## Mont pelloc’h ganti
*Damian McManus, *A Guide to Ogam*, Maynooth 1991.
Roll skrivagnerien aostrian

Sed amañ ul roll skrivagnerien ha barzhed eus Aostria. :
*Hans Carl Artmann
*Ingeborg Bachmann
*Thomas Bernhard
*Heimito von Doderer
*Albert Drach
*Barbara Frischmuth
*Peter Handke
*Elfriede Jelinek
*Daniel Kehlmann
*Michael Köhlmeier
*Gustav Meyrink
*Johann Nestroy
*Adalbert Stifter
*Friedrich Torberg
*Stefan Zweig
Menez Bre

**Menez-Bre** a zo un dorgenn e Bro-Dreger, lec'hiet etre kumunioù Pederneg ha Louergad.
302 m eo e uhelder ha gwelet e vez a-bell, kazi dre Vro-Dreger a-bezh. Daoust d’ar pezh a greder alies n’eo ket lec’h uhelañ Bro-Dreger.
War lein an dosenn ez eus ur chapel gouestlet da sant Herve. Nepell alese ez eus ur feunteun ouzh tor ar menez, troet war-zu ar reter.

## An anv
"Bre" a zo ur ger kozh hag a dalvez kement ha "torgenn, uhelenn". Er vro e vez lavaret alies "Tosenn Menez Bre", ar pezh a zo lavarout teir gwech ar memes tra.

Lesanv ar menez eo “Tad-kozh ar vro”.

Tud zo, dre fent, a ra anv ivez eus Fujiyama Treger, pe neuze Kilimanjaro Treger, dre ma'z eo uhel a-us d'un damgompezenn.

Kavet e vez, da heul, p.&nbsp;67 "...*concile du Ménez-Breiz...*" ha "*...sommet de la montagne de Bré...*" (cf O.L. Aubert)

## Mojennoù
Klevet ez eus bet mojennoù a denn d’al lec'h-se, meur a hini a zo: 
*An diouganer Gwenc'hlan a vije o kousket dindan ar menez o c’hortoz e zistro.
*Mojenn ur beleg stolier anvet Tadig Kozh a zo ivez. Mont a rae war ar menez da lenn an oferenn drantel evit saveteiñ an eneoù daonet o leskiñ en ifern.

## Chapel Sant Herve
Chapel Sant Herve a zo kozh-tre, savet eo bet er . Aotroù ar C'hleuzioù en doa lakaet savet ar chapel-mañ, hag a zo bet adsavet e  ha . En anv sant Herve, ganet dall dezhañ donezonoù dreistnaturel, emañ ar chapel. Hervez ar vojenn eo Herve en dije lakaet an dour da zeverañ diouzh tor ar menez, e-lec'h m'emañ bremañ ar feunteun.
 
## Lidoù ha darvoudoù
Ur foar a veze dalc'het d'ar 17 a viz Gwengolo (foar Vre) ma veze gwerzhet kezeg. Gouel ar c'hezeg a vez graet c'hoazh bremañ bep bloaz.

Unan all a veze dalc'het d'ar 21 a viz Gwengolo (foar Vazhe Bre). *Foar Vazho Bre, keit an noz hag an de(iz)* eme ar c'hrennlavar.

## Lennegezh
*Diougan Gwenc'hlan, el levr Barzaz Breiz.
*Foar Vre, skrivet gant Kerverzhiou, embannet gant Al Liamm. Un danevell bagan.
*O.L. Aubert : *Légendes traditionnelles de la Bretagne*. Préface de Ch. Le Goffic. Louis Aubert. Saint-Brieuc. 14è ed. 1967
*Teñzor Run ar Gov, Fañch Peru, embannet gant Skol Vreizh. Danevell evit krennarded.

## Divinadell
* *Pet lost leue a zo ac'hann da Venez-Bre ? – Unan, mar bez hir a-walc'h.* 
## Notennoù ha daveennoù
1521

*Diwar-benn bloavezh *'1521*' an [[Deiziadur juluan|deiziadur juluan]] eo ar bajenn-mañ.*

## Darvoudoù
* 3 a viz Genver: Anaoue Martin Luther gant an Iliz katolik roman.

### Europa

#### Breizh
* 31 a viz Genver: trede embannadur eus ar c'hCatholicon gant Yvon Quillévéré, marc'hadour-levrioù hag embanner e Pariz.

#### Frañs
### Azia
#### Reter-nesañ

#### Reter-kreiz

#### Reter-pellañ
* 16 a viz Meurzh: Fernan Magalhaes a erru er Filipinez.

### Afrika

### Amerikaoù
#### Norzhamerika
#### Suamerika
* 13 a viz Eost : An impalaer Cuauhtémoc a godian da Hernán Cortés. Ar gêr aztek Tenochtitlan ([tɛnɔtɕtɪtɬaːn]) zo distrujet gant ar Spagnoled. Adsavet e vo ganto war lerc'h dindan an anv Kêr-Vec'hiko.

### Oseania
*6 a viz Meurzh: Guam dizoloet gant Fernão de Magalhães.

### Arzoù ha lizhiri
#### Livañ
#### Sonerezh
#### Lennegezh
### Skiantoù ha politikerezh

### Armerzh
### A bep seurt/diasur

## [[:Rummad:Ganedigezhioù 1521|Ganedigezhioù]]

Gwelet ivez :*[[:Rummad:Ganedigezhioù 1521]]*

## [[:Rummad:Marvioù 1521|Marvioù]]

Gwelet ivez:*[[:Rummad:Marvioù 1521]]*
 

__NOTOC__
3 Genver

## Darvoudoù
* 1480 : Nicole de Brosse, kontez Penteür, a werzh he gwirioù war dugelezh Breizh da Loeiz XI, roue Frañs.
* 1521 : ezkumunugenn Martin Luther gant an Iliz katolik roman.
* 1795 : emglev kuzh etre Rusia hag Aostria a-benn rannañ Polonia evit an trede gwezh.
* 1925 : divodet Unvanidigezh Sindikadoù Italia (USI) gant Benito Mussolini, prezidant kuzul ar vinistred italiat.
* 1944 : dizalc’higezh Siria ha Liban.
* 1959 : Alaska a ya d’ober 49vet Stad Stadoù Unanet Amerika.
* 1961 : torret al liammoù diplomatek gant Stadoù-Unanet Amerika diouzh Kuba.

## Ganedigezhioù

* -106 : Marcus Tullius Cicero, prederour ha den-stad henroman.
* 1196 : Tsuchimikado, 83 Impalaer Japan (1198-1210).
* 1239 : Yann II, dug Breizh (1286-1305).
* 1793 : Lucretia Mott, stourmerez stadunanat evit gwirioù ar merc’hed hag a-enep ar sklavelezh.
* 1824 : Heinrich Gustav Reichenbach, louzawour alaman.
* 1829 : Konrad Duden, yezhour ha geriadurour alamanek.
* 1883 : Austin Roberts, loenoniour suafrikan.
* 1883 : Sylvie, aktourez (c'hoariva, sinema ha skinwel) c'hall.
* 1892 : J. R. R. Tolkien, skrivagner saoznek.
* 1900 : Ernst Neubach, filmaozer, produour ha saver senario aostrian-hungarat.
* 1911 : John Sturges, filmaozer stadunanat.
* 1924 : André Franquin, aozer bannoù-treset belgiat.
* 1929 : Sergio Leone, filmaozer italian.
* 1946 : John Paul Jones, soner gitar-boud ha klavier saoz, unan eus pevar c'hrouer ar strollad Led Zeppelin.
* 1950 : Victoria Principal.
* 1956 : Mel Gibson, aktour ha filmaozer stadunanat.
* 1969 : Michael Schumacher, reder kirri-tan alaman.
* 2003 : Greta Thunberg, stourmerez svedat a-enep tommadur ar blanedenn.

## Marvioù
* 1322 : Fulup V, roue Bro-C'hall.
* 1875 : Pierre Larousse, holloueziadurour, geriadurour hag embanner gallek.
* 1923 : Jaroslav Hašek, romantour ha kazetenner tchek.
* 1931 : Joseph Joffre, jenereal gall.
* 1945 : Edgar Cayce, parapsikologour stadunanat.
* 1956 : Joseph Wirth, politiker alaman, Kañseller Alamagn (1921-1922).
* 1959 : Edwin Muir, skrivagner skosat.
* 1988 : Rose Ausländer, skrivagnerez yuzev hag a skrive en alamaneg.
* 2012 : Vicar, treser bannoù-treset chileat.
* 2020 : Qasem Soleimani, jeneral iranat.
## Lidoù

### Relijion kristen
*Tertio Nonas Januarii* = IIIt kent *Nonae* Genver

* Roma : sant Antherius, pab ha merzher, dindan Jul Maksimian
* Vienna (e Galia) : sant Florentius, eskob ha merzher.
* Palestina : sant Pêr, abostol, merzher war ar groaz.
* Hellespontos : sent Cyrinus, Prius, Theigenius, merzherien.
* Caesarea Kappados : sant Gordius (IVvet). Ofiser; merzher, dibennet.
* Kilikia : sant Zosimus, ha sant Athanasius, grefierien.
* Kilikia: Theopémptus ha Theona, merzherien dindan Dioklesianus
* Padova : Daniel, merzher
* Lutecia Parisiorum : santez Jenovefa, gwerc'hez ha harozez an harzerezh d'an Normaned e Pariz (Vvet kantved)

#### e Breizh
* santez Gwenezhan, gwerc'hez
1795

*Diwar-benn bloavezh *'1795*' an [[Deiziadur gregorian|deiziadur gregorian]] eo ar bajenn-mañ.*

## Darvoudoù

### Europa
* 3 a viz Genver: emglev kuzh etre Rusia hag Aostria a-benn rannañ Polonia evit an trede gwezh.

#### Breizh

#### Frañs
* 22 a viz Eost: Bonreizh Bloaz III.
#### Izelvroioù
* 19 a viz Genver: ar Republik batav zo embannet en Izelvroioù; echu eo evel-se gant Republik an Izelvroioù.

### Azia
#### Reter-nesañ

#### Reter-kreiz

#### Reter-pellañ

### Afrika

### Amerikaoù
#### Norzhamerika
#### Suamerika

### Oseania

### Arzoù ha lizhiri
#### Livañ
#### Sonerezh
#### Lennegezh
### Skiantoù ha politikerezh

### Armerzh
### A bep seurt/diasur

## [[:Rummad:Ganedigezhioù 1795|Ganedigezhioù 1795]]

## [[:Rummad:Marvioù 1795|Marvioù 1795]]

__NOTOC__
26 Kerzu

## Darvoudoù
* 1776 : Emgann Trenton (Brezel dieubidigezh ar Stadoù Unanet).
* 1805 : Feur-emglev Pressburg etre Bro-C'hall hag Aostria goude Emgann Ulm hag Emgann Austerlitz.
* 1898 : kavadenn ar radiom gant Marie Curie, Pierre Curie ha Gustave Bémont.
* 1978 : loc'hañ a ra kentañ Ralli Paris - Dakar eus Pariz.
* 1999 : (betek an 28) Kornôg Europa, ha Frañs dreist-holl, tizhet gant barradoù gwallamzer (en tu-hont da 100 den lazhet).
* 2004 :
** ur pezh mell tsunami e gevred Azia (en tu-hont da 300 000 den lazhet).
** dilennet Viktor Iouchtchenko e penn Ukraina da heul an Dispac'h orañjez.

## Ganedigezhioù
* 1756 : Bernard-Germain de Lacépède, loenoniour ha politikour gall.
* 1883 :
** Maurice Utrillo (**Maurice Valadon** e anv gwir), livour gall.
** Dom Alexis (**[[Mathurin Presse]]** e anv gwir), manac'h kisterkiat, adsaver Manati Boken e Plened-Yugon.
* 1891 : Henry Miller, skrivagner amerikan.
* 1893 : Mao Zedong, politikour ha den-Stad sinaat.
* 1905 : Mario Varglien, melldroader etrebroadel ha gourdoner italian.
* 1909 : Oldřich Nejedlý, melldroader etrebroadel tchekoslovak.
* 1931 : Roger Piantoni, melldroader etrebroadel gall.
* 1933 : Owen Edwards, kinniger abadennoù skinwel ha rener kentañ ar chadenn S4C (Sianel Pedwar Cymru) e Kembre.

## Marvioù
* 1458 : Arzhur III (dug Breizh).
* 1860 : Yann-Vari de Lamennais, diazezour Urzh Breudeur Ploermael.
* 1862 : Krougadeg Indianed e Mankato, SUA.
* 1936 : Loeiz Mari ar Floc'h, lesanvet “Paotr ar Plakoù” pe “Plakoù”, skrivagner brezhonek.
* 1952 : Paotr Treoure, beleg ha skrivagner brezhonek.
* 1966 : Guillermo Stábile, melldroader etrebroadel ha gourdoner arc'hantinat.
* 1985 : Dian Fossey, loenoniourez amerikan, ispisialourez war ar gorilhed.
* 2007 : Yves Colin, bezhinaer, bet ijinet ar *skoubidou* gantañ evit dastum ar bezhin e bourzh ar bigi-bezhina.
* 2024 : Manmohan Singh, bet Kentañ ministr India.

## Lidoù
* Ilizoù kristen :
** sant Stefan, merzher
** sant Denez, pab.
* Iliz katolik roman
** sant Tazhe, diskibl da sant Ildud
** santez Tebi, merzherez, merc'h d'ar roue Brec'han

* Gouelioù broadel
** Slovenia : Devezh an Dizalc’hidigezh hag an Unvaniezh

* Devezh al Laouenan e Manav hag en Iwerzhon ("Lá an Dreoilín" en iwerzhoneg)

## Notennoù
Kronologiezh vloaziek evit Breizh

**Kronologiezh** an darvoudoù e Breizh.
__NOTOC__

## Bloavezhioù 2020
***[[2030 e Breizh]]**
***[[2029 e Breizh]]**
***[[2028 e Breizh]]**
***[[2027 e Breizh]]**
***[[2026 e Breizh]]**
***[[2025 e Breizh]]**
***[[2024 e Breizh]]**
***[[2023 e Breizh]]**
***[[2022 e Breizh]]**
***[[2021 e Breizh]]**
## Bloavezhioù 2010
***[[2020 e Breizh]]**
***[[2019 e Breizh]]**
***[[2018 e Breizh]]**
***[[2017 e Breizh]]**
***[[2016 e Breizh]]**
***[[2015 e Breizh]]**
***[[2014 e Breizh]]**
***[[2013 e Breizh]]**
***[[2012 e Breizh]]**
***[[2011 e Breizh]]**
## Bloavezhioù 2000
***[[2010 e Breizh]]**
***[[2009 e Breizh]]**
***[[2008 e Breizh]]**
***[[2007 e Breizh]]**
***[[2006 e Breizh]]**
***[[2005 e Breizh]]**
***[[2004 e Breizh]]**
***[[2003 e Breizh]]**
***[[2002 e Breizh]]**
***[[2001 e Breizh]]**
## Bloavezhioù 1990
***[[2000 e Breizh]]**
***[[1999 e Breizh]]**
***[[1998 e Breizh]]**
***[[1997 e Breizh]]**
***[[1996 e Breizh]]**
***[[1995 e Breizh]]**
***[[1994 e Breizh]]**
***[[1993 e Breizh]]**
***[[1992 e Breizh]]**
***[[1991 e Breizh]]**
## Bloavezhioù 1980
***[[1990 e Breizh]]**
***[[1989 e Breizh]]**
***[[1988 e Breizh]]**
***[[1987 e Breizh]]**
***[[1986 e Breizh]]**
***[[1985 e Breizh]]**
***[[1984 e Breizh]]**
***[[1983 e Breizh]]**
***[[1982 e Breizh]]**
***[[1981 e Breizh]]**

## Bloavezhioù 1970
***[[1980 e Breizh]]**
***[[1979 e Breizh]]**
***[[1978 e Breizh]]**
***[[1977 e Breizh]]**
***[[1976 e Breizh]]**
***[[1975 e Breizh]]**
***[[1974 e Breizh]]**
***[[1973 e Breizh]]**
***[[1972 e Breizh]]**
***[[1971 e Breizh]]**

## Bloavezhioù 1950
## Bloavezhioù 1940
## Bloavezhioù 1930
## Bloavezhioù 1920
## Bloavezhioù 1910
## Bloavezhioù 1900
## Bloavezhioù 1890
## Bloavezhioù 1880
## Bloavezhioù 1870
## Bloavezhioù 1860
## Bloavezhioù 1850
## Bloavezhioù 1840
## Bloavezhioù 1830
## Bloavezhioù 1820
## Bloavezhioù 1810
## Bloavezhioù 1800
## A-raok 1800
2 Genver

## Darvoudoù
* 876 : savet chapel ar palez e kêr Compiègne gant Karl Voal diwar skouer chapel ar palez e Aachen.
* 1492 : Granada aloubet gant ar Spagnoled : dibenn ar Reconquista.
* 1871 : Emgann Bapaume er brezel etre Bro-C'hall ha Prusia.
* 1905 : Port-Arthur dindan dalc'h ar Japaniz.
* 1932 : krouet Republik Mandchoukouo.
* 1942 : Manila dindan dalc'h ar Japaniz.
* 1969 : penn-kentañ filmañ enrolladenn *[[Let It Be (albom)|Let It Be]]* (gant The Beatles) gant ar filmaozer amerikan Michael Lindsay-Hogg e studioioù Twickenham.
* 1973 : kentañ treizhadenn etre Rosko ha Plymouth gant al lestr-treizh evit kirri-samm, *Kerisnel* e anv.
* 2001 : dourioù-beuz e Kastellin, Kemper, Kemperle ha Redon.

## Ganedigezhioù

* 1462 : Piero di Cosimo, livour italian.
* 1642 : Mehmet IV, naontekvet sultan an impalaeriezh otoman.
* 1699 : Osman III, sultan an impalaeriezh otoman.
* 1873 : Tereza Lisieux, leanez c'hall ha santez.
* 1920 Isaac Asimov, skrivagner ha skiantour stadunanat genidik eus Rusia.
* 1950 : Rémi Chauvet, Myrdhin e anv-leurenn, kaner ha telenner.
* 1976 : Paz Vega, aktorez spagnol.

## Marvioù
* 1819 : Maria Luisa Carlotta di Borbone-Parma, rouanez Spagn.
* 1861 : Frederig Gwilherm IV Prusia.
* 1893 : Yann ar Moal, geriadurour, e Brest.
* 1904 : James Longstreet, jeneral en arme Stadoù Kengevreet Amerika.
* 1950 : Emil Jannings, aktour alaman.
* 1960 : Fausto Coppi, marc'hhouarner italian.
* 1973 : Henri-François Buffet, istorour ha diellour, e Porzh-Loeiz.
* 1985 : Jacques de Lacretelle, skrivagner gall.
* 1992 : Ginette Leclerc, aktourez (c'hoariva, sinema ha skinwel) c'hall.
* 1997 : Joan Coromines, yezhour katalan.
* 1999 : Sebastian Haffner, skrivagner ha kazetenner alaman.

## Lidoù

### Deiziadur kristen
* *Quarto Nonas Januarii* (IV kent *Nonae* Genver)
* sant Bazil Veur, eskob Kaezareia-Kappadokea ha sant Gregor Nazianza, eskob Sazimes, doktored an Iliz
* sant Izidor, merzher en Antakya
* sent Arge, Narsis ha Marsellin, breudeur eus Tomis, e bro ar Pont. Merzheriet dindan Licinus
* sant Marsilian eus Milano, eskob
* sant Siridion, eskob
* sant Makarius Aleksandrin, eus bro Thebai, beleg hag abad
* sant Klar

#### e Breizh
* santez Koupaia : mamm sant Tudal, c'hoar da sant Luner ha sant Sev (VI<sup>vet</sup> kantved)
* sant Louheñvel : manac’h-beleg, priol Redon, diskibl da sant Konwoion (847)

### Deiziadurioù broadel hag etrevroadel
* Manav : Devezh Illiam Dhone, penn emsaver er .

## Notennoù
Luis (lizherenn)

**Luis** (**ᚂ**) a zo eil lizherenn al lizherenneg oghamek. Tennañ a ra hec'h anv eus *luise* "flamm" pe eus lus *geotenn*. He zalvoudegezh fonetik a zo *l*.

An Auraicept na n-Éces a c'hlos anezhi *cairtheand* (onn ar menezioù pe hiliber).
Gétal (lizherenn)

**Gétal** (ᚍ.) a zo an trizekvet lizherenn eus al lizherenneg oghamek. He zalfoudegezh fonetikel orin a zo *gw* moarvat met da *g* ez eas hag an hengoun grennamzerel a ra ganti da zileuriañ ar fonem *ng*. Set perak e vez skrivet **NGéadal** er skridoù diwezhatoc'h

An Bríatharogam eviti a oa :

**lúth lego* "boued ur gelaouenn" 	
**étiud midach* "dilhadoù ar vezeien" 	
**tosach n-échto* "deroù al lazhadenn"
Gort (lizherenn)

**Gort** a zo anv iwerzhonek an daouzekvet lizherenn eus al lizherenneg oghamek (ᚌ). Talvezout a ra e anv "maez". Liammet eo hemañ ouzh ar c'hembraeg *garth* (liorzh). E dalvoudegezh fonetik a zo *g*.
Idad (lizherenn)

**Idad** ᚔ eo anv 25 lizherenn al lizherenneg oghamek. He zalvoudegezh fonetek a oa [i]. He ster orin a zo dianav met levezonet e voe moarvat gant Edad.
28 Kerzu

## Darvoudoù
* 1719 : lakaet zo harz war ar markiz a Bontkalleg e presbital An Ignol.
* 1869 : marilhet breou ar gom da chaokat gant an dentour amerikan William F. Semple.
* 1895 : an abadenn gentañ ma voe paeet evit gwelet ur film bannet (gant ar vreudeur Lumière e Pariz). Lakaet eo an darvoud-se da vezañ penn kentañ ar sinema.
* 1936 : dalc'het eo Bodadeg Veur Emglew ar Vrezhonegerien e leti *Terminus* an Oriant, diwar atiz Zavier Langleiz.
* 1999 : korventenn vras e hanter norzh Bro-C'hall.

## Ganedigezhioù
* 1728 : Auguste-René-Louis Le Mintier de Saint-André, eskob diwezhañ Landreger († 21 a viz Genver 1801 e Londrez).
* 1811 : Ange Blaize, armerzhour, kelaouenner-brudañ ha melestrour gall, Prefed Il-ha-Gwilen (Gwengolo 1870-C'hwevrer 1871) († 14 a viz C'hwevrer 1871 e Roazhon).
* 1978 : Evgeniy Mirochnitchenko, mestrc'hoarier echedoù ukrainan.

## Marvioù
* 1585 : Pierre de Ronsard, barzh gall, saver emsav ar Pléiade.
* 1622 : sant Frañsez a Sal
* 1654 : an Tad Bernez, jezuist, keneil da Vikêl an Nobletz ha da Juluan Maner.
* 1856 : Auguste Drapiez, naturour belgiat.
* 1937 : Maurice Ravel, sonaozer gall.
* 1963 : Paul Hindemith, sonaozer alaman.
* 2025 : Brigitte Bardot, aktorez c'hall.

## Lidoù
* Katoligiezh:
** Sent an deiz :
** an Inosanted santel pe an Dianteged wenn, ar vugale bet lazhet e Betlehem war urzh Herodez a glaske dre-se marv ar mabig Jezuz;
** sant Bernez Naoned, diazezour abati Banaleg-ar-Gevred.
30 Kerzu

## Darvoudoù
* 1896 : José Rizal zo lakaet d’ar marv e Filipinez.
* 1922 : URSS zo lakaet war-sav.
* 1924 : lavaret a ra Edwin Hubble ez eus eus galaksiennoù all.
* 1942 : kaset d'ar marv 25 harzer gant an Alamaned e Sant-Jakez-al-Lann.

## Ganedigezhioù

* 39 : Titus, impalaer roman (79-81).
* 1865 : Rudyard Kipling, skrivagner saoz, tapet Priz Nobel al lennegezh gantañ e 1907.
* 1884 : Hideki Tōjō, kentañ ministr Japan e-pad an Eil Brezel-bed.
* 1891 : Antoine Pinay, politikour gall.
* 1935 : Omar Bongo, eil prezidant Gabon (1967-2009).
* 1937 : Paul Stookey, kaner-sonaozer, soner banjo ha gitar, unan eus izili an triad kanerien stadunanat Peter, Paul and Mary.
* 1946 : Patti Smith, kanerez ha sonerez stadunanat.
* 1975 : Tiger Woods, golfer stadunanat.
* 1980 : Veronika Goi, mestrc'hoarierez echedoù italian, Kampionez Italia e 1997.

## Marvioù

* 1591 : Inosant IX, 230 pab
* 1896 : José Rizal, haroz broadel e Filipinez
* pe 29 a viz Kerzu 1916 : Grigoriy Raspoutin, manac'h rus
* 1944 : Romain Rolland, skrivagner gall Priz Nobel al Lennegezh e 1915
* 1981 : Job de Roincé, kazetenner ha skrivagner
* 2000 : Isakas Vistaneckis, mestrc’hoarier echedoù lituanian
* 2006 : Saddam Hussein, politikour ha den-Stad irakat, bet prezidant Irak.
* 2025 : Khaleda Zia, bet kentañ ministr Bangladesh.

## Lidoù
* Sent an deiz :
** sant Roje;
** santez Tirid, tiernez e Breizh a-raok mont da Iwerzhon gant sant Padrig.

* Iliz katolik roman:
** sant Anizius, eskob aet da Anaon e Kêr-Tessalonikê war-dro 406.

* Gouelioù broadel :
** Filipinez : Devezh Rizal.
31 Kerzu

## Darvoudoù
* 406 : penn-kentañ aloubadeg a-vras Galia gant an Alaned, ar Sueved hag ar Vandaled, goude ma treuzjont ar stêr Roen skornet.
* 1775 : Emgann Kebek.
* 1944 : kentañ niverenn ar sizhunieg *Le Fouet* ; embannet e vo betek miz Gouere 1946.
* 1945 : ar gazetenn Le Télégramme a gemenn d'he lennerien e vo adlakaet e pleustr tailhañ ar bara ; 300 g (e-lec'h 350 g) an deiz evit an dud deuet.
* 1946 : embann ar ra Prezidant ar SUA, Harry Truman, eo echu ent-ofisiel gant an Eil Brezel-bed.
* 1961 : klozet eo ar Steuñv Marshall.
* 1972 : skignañ a ra trede chadenn an ORTF.
* 1991 : URSS divodet ent-ofisiel.
* 1992 : dibenn Tchekoslovakia.
* 1999 : Boris Yeltsin a ziskrog diouzh e garg hag a zo kemeret gant Vladimir Poutin.
* 1999 : aotrouniezh klok Panamá war dachennad ar Ganol.

## Ganedigezhioù

* (n'eo ket gwall asur an deiziad-mañ) 1491 : Jakez Karter, ergerzher breizhat ha dizoloer Kanada.
* 1738 : Jean Hermann, mezeg ha naturour gall.
* 1817 : Joseph-Marie Bourdy, troour brezhonek.
* 1845 : Eugene William Oates, naturour saoz.
* 1851 : Charles Chubb, evnoniour breizhveuriat.
* 1868 : Charles Wallace Richmond, evnoniour stadunanat.
* 1869 : Henri Matisse, livour gall.
* 1880 : George Marshall, sekretour-stad stadunanat, a savas ar Steuñv Marshall (Priz Nobel ar Peoc'h) e 1953.
* 1899 : Jean Wall, aktour ha filmaozer gall.
* 1908 : Sir Simon Wiesenthal, a glaskas war-lerc'h torfedourien nazi.
* 1931 : Michel Bernard, reder damhir gall.
* 1937 : Sir Anthony Hopkins, aktour kembreat.
* 1942 : Andy Summers, sonaozer saoz hag eil soner gitar eus istor ar strollad The Police.
* 1948 : Donna Summer.
* 1977 : Psy (Park Jae-Sang).

## Marvioù
 
* 1807 : Jacques Cambry, kronikour, politikour ha tudoniour, diazezer an Akademiezh Keltiek.
* 1875 : Placide Guézou, beleg ha troour brezhonek.
* 1877 : Gustave Courbet, livour ha dispac'hour gall.
* 1896 : Olier Souetr, barzh (savet gantañ *[[Gwerz Kêr Is]]*).
* 1954 : Eugene Znosko-Borovsky, mestrc'hoarier echedoù, skrivagner ha kelennour rusian.
* 1980 : Marcel Barzin, prederour, politikour ha mestrc'hoarier echedoù belgiat.
* 1980 : Raoul Walsh, filmaozer amerikan.
* 1985 : Rick Nelson.
* 2018 : Andreo ar Merser, kelenner hag embanner brezhonek.

## Lidoù
* Katoligiezh:
** Sent an deiz :
*** sant Jelvestr, 33vet pab (etre 314 ha 335). Gant Kustentin Iañ, impalaer e oe e penn sened Arles (314) ha sened-meur Nikaia (325);
*** santez Katarina Labouré (1806-1876), leanez eus Kevredad Merc'hed ar Garantez;
*** sant Maeleg, diazezer manati Lanvaeleg.

* Noz Kalanna
Forzh gouelioù e-pad an noz el lodenn vrasañ eus ar bed evit an tremen d'ar Bloaz nevez.
Nedeleg

**Nedeleg** zo ur gouel kristen, hini ganedigezh Jezuz, mab Doue hervez ar gristenion. "Gouel Ginivelezh Hor Salver" eo an anv dik el liderezh kristen.

E 1843 e skrivas Charles Dickens ar romant *[[A Christmas Carol]]* a reas da  spered an Nedeleg  advevañ.

Hiziv an deiz e vez lidet gouel Nedeleg gant nann-kristenion ivez. Dizoueidi, yuzevion, muzulmidi, hogos an holl familhoù a laka ur wezennig sapr kinklet en o sal-vras da geñver dibenn ar bloaz.

D'ar 25 a viz Kerzu an hini eo e vez lidet Nedeleg peurvuiañ (Nozveilh ar Pellgent a c'hoarvez eta etre ar 24 hag ar 25), nemet evit darn eus an ilizoù reizhkredennek, a zalc'h d'ar 7 a viz Genver (e Rusia, Polonia, Tchekia, Serbia, Bulgaria, Jorjia), ha d’ar 6 a viz Genver emañ evit Iliz Armenia.

An deiziad a zo bet termenet gant an iliz katolik da glotañ gant Gouel Yann ar Badezour, d'ar 24 a viz Mezheven, c'hwec'h miz a-raok, lesanvet **"an Diaraoger",** dre m'en doa disklêriet *"Me eo ar vouezh a gri en dezerzh : kempennit an hent d'an Aotrou".*

Gouel ar familh eo evit kalz a dud, gouel ar vugale dreist-holl, a c'hortoz gant mall profoù ar *" [[Mabig Jezuz]] "* evit ar gristenion, pe *"Tad-kozh Nedeleg"* (pe an Tad Nedeleg) bet degaset gantañ "dre ar siminal", e-harz ar wezenn-sapr, dirak botoù pep hini, e-pad noz ar Pellgent.

Giz ar profoù da-geñver Nedeleg en deus lakaet ar gouel-se da vezañ ur mare a-bouez evit ar c'henwerzh, ha kavet e vez abeg en emdroadur-se a zo natur koulskoude en armerzh a hiziv, diazezet war ar beveziñ.

## Profoù nedeleg

C'hoarielloù, c'hoarioù pe arc'hant a vez profet d'ar vugale ha d'ar grennarded, ha profoù all d'an dud gour a-wechoù ivez. Paket e vezont gant paper-prof ha lakaet e vezont e traoñ ar wezenn Nedeleg. Digoret e vezont da hanternoz pe d'ar beure war-lerc'h.

## Nedeleg Laouen
Hetet e vez un Nedeleg Laouen d'an dud e kalz yezhoù

## Pennadoù kar
* Tad-kozh an Nedeleg
* Gwezenn Nedeleg
* Kraou Nedeleg
* Skod Nedeleg
* Marc'had Nedeleg
* Gourdeizioù.

### Liammoù diavaez
* Noueloù hengounel eus bro Nisa (saozneg) (galleg) (okitaneg)
*Bugale Diwan Gwengamp o kanañ da vare Nedeleg : http://www.letelegramme.fr/cotes-darmor/guingamp/diwan-80-enfants-au-spectacle-de-noel-22-12-2017-11790521.php?share_auth=046f9c1e631f446abeb984cf5e7aa176#DGBVDYf1BxiWT4xX.01

## Notennoù
Ifín (lizherenn)

Ifín ᚘ a zo unan eus ar forfeda, ar yezhoù ouzhpenn eus al lizherenneg oghamek. Talvezout a rae *io* hervez an *[[Auraicept na n-Éces]]*, ha *ía* hervez an *[[De dúilib feda]]* hag *[[In Lebor Ogaim]],*.
27 Kerzu

## Darvoudoù
* 1703 : sinet eo Feur-emglev Methuen etre Rouantelezh Bro-Saoz ha Rouantelezh Portugal e Lisboa.
* 1911 : evit ar wech kentañ e kaner *[[Jana Gana Mana]]*, kan broadel India, en ur vodadeg gant an Indian National Congress e Kolkata.
* 1931 : krouet eo ar Strollad Broadel Breizh (an eil, **P**arti **N**ational **B**reton e galleg) da-geñver e gendalc'h kentañ e Landerne.
* 1945 : lakaet ar Font Moneizel Etrebroadel da vont en-dro da vat.
* 1949 : anavezet eo dizalc'hded indonezia gant an Izelvroioù.
* 1979 : aloubet eo Afghanistan gant lu Unaniezh ar Republikoù Sokialour ha Soviedel.
* 2007 : muntret eo Benazir Bhutto e Pakistan.

## Ganedigezhioù
* 1571 : Johannes Kepler, steredoniour alaman.
* 1822 : Louis Pasteur, bevoniour, fizikour ha kimiour gall.
* 1847 : Joseph Loth, yezhoniour ar brezhoneg hag ar yezhoù keltiek.
* 1901 : Marlene Dietrich, aktourez ha kanerez alaman.
* 1925 : Michel Piccoli, aktour gall.
* 1943 : Joan Manuel Serrat, kaner spagnolek eus Katalonia.
* 1948 : Gérard Depardieu, aktour gall.
* 1952 : David Knopfler, kaner-sonaozer breizhveuriat, soner gitar ha piano, unan eus pevar c'hrouer ar strollad Dire Straits.
* 1969 : Tudual Audic, troour brezhonek.

## Marvioù
* 1087 : Bertha Torino, pe Bertha Savoia, impalaerez an Impalaeriezh Santel Roman.
* 1663 : Christine Bro-C'hall, dugez Savoia.
* 1683 : Marie Françoise Élisabeth de Savoie, rouanez Portugal.
* 1895 : Gabriel Milin, skrivagner brezhonek.
* 1918 : Carl Schlechter, mestrc'hoarier echedoù aostrian.
* 1923 : Gustave Eiffel, ijiner gall.
* 1976 : Frits van Seters, skrivagner echedoù ha mestrc'hoarier echedoù izelvroat. 
* 1978 : Houari Boumediene, eil prezidant Aljeria.
* 1995 : Genric'h Gasparyan, mestrc'hoarier echedoù armenian.
* 2007 : Benazir Bhutto, politikourez eus Pakistan.
* 2007 : Jaan Kross, skrivagner estonek.
* 2016 : Carrie Fisher, aktourez, skrivagnerez ha saverez senario stadunanat.

## Lidoù
* Iliz katolik roman
** sant Yann an Abostol. Marv kozh-tre war-dro 90 en Enez-Patmos hervez an hengoun kristen.
** sant Alan, eskob Kemper er VIIvet kantved, bet patron Korle.
Ginivelezh

**Ginivelezh** (eus ar verb *genel*) a zo ur ger hag a vez implijet dreist-holl da ober anv eus gouel Nedeleg el liderezh kristen. 

Setu amañ petra a zisklêr ar pennlider e penn-kentañ noz-veilh ar Pellgent, da ginnig ar Gouel a-bouez-se d'ar Gristenion, an eil goude hini Pask:

:«Kantvedoù hir goude krouidigezh ar bed, pa grouas Doue, er penn-kentañ, an neñv hag an douar,
:Pell amzer goude al Liñvadenn-veur, 
:Ouzhpenn daou vil bloaz goude ganedigezh Abraham,
:Hogos pemzek kant vloaz goude Moizez,
:hag ermaeziadeg Pobl Israel eus Bro an Ejipt,
:War-dro mil bloaz goude tronedigezh ar roue David,
:Er pemzekvet bloavezh ha tri-ugent diougan Daniel,
:Er pevarzekvet olimpiadenn ha nav-ugent hag er seizh kant eizhvet bloavezh hag hanter-kant eus savedigezh Roma,
:Er bloaz daou ha daou-ugent an impalaer Octavius Augustus,
:E-doug c'hwec'hvet oadvezh ar bed douarel,
:Ar bed holl o vezañ e peoc'h,
:Jezuz Krist,
:Doue peurbad ha Mab an Tad peurbad,
:mennet da santelaat ar bed dre e Zonedigezh trugarezus,
:goude bezañ bet engehentet dre ar Spered Santel,
:a zo bet ganet e Betlehem Bro-Youda
:eus ar Werc'hez Vari
:doue graet den.
:Setu ginivelezh hon Aotrou Jezuz Krist hervez ar c'hig.»

Merkañ a ra eta ar C'hinivelezh darvoud meur an Enkorfidigezh evit ar Gristenion.
Sant Gwinier

Sant Gwinier zo ur sant eus ar Vvet kantved, war-dro 460. Abad e oa, hag e geneiled merzherion a Vro-Iwerzhon. Hag en mab d'ur roue, e voe kristenaet gant sant Padrig. Sevel a reas un abati e Pleuwigner e Bro-Wened. War-lerc'h marv e dad e voe lazhet e Kernev-Veur p'edo o vont en-dro da Vreizh o kas gantan seizh kant kenvroad. (lidet d'ar 14/12 gant iliz katolik)
Francesca Saverio Cabrini

**Frañseza-Maria Cabrini** (ganet d'ar 15 a viz Gouhere 1850 e Sant'Angelo Lodigiano ha marvet d'an 22 a viz Kerzu 1917 e Chicago) a oa ul leanez italian, diazezourez Misionerezed ar Galon Sakr, kentañ aozadur misionerezed katolik hep liamm gant un aozadur gwazed.

Kaset e voe da Stadoù-Unanet Amerika ha labourat a reas e servij an Italianed divroet di. Bountañ e rae he c'henvroidi da vezañ izili an demokratelezh amerikan.

D'ar 7 a viz Gouere 1946 e voe lakaet da santez ha patronez an enbroidi gant ar pab Pi XII.
Eved

**Santez Eved**, gwerc'hez, c'hoar da sant Deved, he dije bevet e Breizh er . Enoret e vez deist-holl e Gwaien hag en Eskevien.

## Chapel

File:515 Chapelle Saint-Edwett.jpg|An Eskevien : chapel Santez Eved.
File:Ste-Evette - 29.jpg|3/4
Petrus Canisius

**Pieter Kanis** (pe **Kanijs**), mab da *Jacob Derickszn Kanis* ha *Jelis van Houweningen*, a oa ganet d'an 8 a viz Mae 1521 e Nijmegen, en Izelvroioù ha marvet e dibenn ar c'hwezekvet kantved, e Friburg, e Bro-Suis, d'an 21 a viz Kerzu 1597. Anavezet eo en Iliz katolik evel **Sant Petrus Canisius**. 
 

Bet eo unan eus kentañ beleien Kompagnunezh Jezuz. Tremen a reas ar pep brasañ eus e vuhez beleg jezuist en Alamagn ha Suis o stourm ouzh ar brotestantiezh a oa oc'h en em ledañ da neuze.

Lakaet e voe e renk ar re wenvidik e 1864 gant an Iliz katolik ha lakaet da *[[doktor an Iliz]] katolik* e 1925. 

Enoret e vez gant Katoliged Bro-Alamagn ha re Bro-Suis evel o eil abostol, war-lerc'h sant Bonifas. Dre e brezegerezh, e zornlevrioù kelennadurezh kristen ha diazezadur meur a skolaj en deus bet ur roll a-bouez e difenn ar feiz katolik dirak ar brotestantiezh oc'h en em ledañ.

### Liammoù diavaez
*  Buhezskrid berr war *[[Catholic Encyclopedia]]* e 1913 : http://www.newadvent.org/cathen/11756c.htm
*  ha  notennoù ar *Jesuit Calendar* skrivet gant an abad Otto Syré SJ war al lec'hienn http://www.con-spiration.de/syre/content.html
* *Katekiz bras Canisius* a c'haller da gaout e PDF (7 levrenn anezhañ) war http://www.liberius.net/auteur.php?id_auth=10.
Sant Maeleg

Er pempvet kantved e Breizh, Sant Maeleg, abad iwerzhonat, diskibl da sant Eflamm, a savas ur manati e Lanvaeleg e Bro-Dreger.
Sant Anizius

E Kêr-dTesalonikê, war-dro ar bloaz 406, tremenvan SANT ANIZIUS, eskob. Anvet Vikel-ar-pab gant ar pab Damaz e tifennas sant Yann Grizostomos a veze heskinet.
Thomas Becket

**Thomas Becket** (war-dro 1118-1170), a voe kañseller meur Herri II Plantagenet,  roue Bro-Saoz ; arc'heskob Canterbury e voe ivez.

Pa oa difenner bras frankiz relijiel an Iliz katolik roman e tisplijas d'ar roue ken ec'h eas hemañ betek reiñ an urzh d'e lazhañ en e iliz-veur. Lakaet eo bet da sant ha merzher gant an Iliz katolik roman.

* Gouel : 29 a viz Kerzu.
David (roue Israel)

**David** eo anv unan eus rouaned Israel hag eus ar profeded, hervez ar Bibl. 

## Bibl
E Kentañ Levr Shmouel hag e tammoù Kentañ Levr ar Rouaned ar Bibl emañ kontet e istor, hag e vuhez evel roue en Eil Levr Shmouel. 
Pa oa bugel e voe trec'h war ar ramz Goliad gant e vatalm. 
Seniñ telenn a rae d'ar roue Shaoul, ha roue e voe war e lerc'h.
Abigail e oa anv e eil pried. 

Dibabet e voe gant Doue adal e yaouankiz a-douez holl vibien Yesse, hag ez eas da lez ar roue evit seniñ kitar dezhañ. Ur vignoniezh don a skoulmas gant e vab Yonatan, hag e tiskaras e enebour, ar ramz filistin Goliad. Savet war gador ar roue d'e dro, e lakaas annez Arc'h an Emglev e kêr Sion, a voe lakaet da gêr-benn Israel gantañ. Goude bezañ gwallet grevus lezenn Doue e tiskouezas ur c'heuz skouerius.

Hervez an Aviel e oa unan eus hendadoù Jezuz-Krist.
Tirid

**Tirid** a vije bet ur briñsez kristen e Breizh, er , c'hoar d'ar Roue Gradlon, intañvez, diskiblez da sant Padrig en Iwerzhon.
Sant Evroul

**Ebrulf** pe **Evroul** (pe Evroult, Ebrulfus, Ebrulphus) (517–596) pe **sant Evroul** a oa ur manac'h, abad, ha sant frank. 

Ganet e oa pe e Bayeux pe e Beauvais. E lez ar roue merovingat Childebert Iañ, e oa hanafer ar roue, ha merour e balez.

Gant e wreg e tilezas e garg evit en em ouestlañ da Zoue. Ar vanac'helezh a skignas e kornôg Galia, hag ez echuas e vuhez e Kêr-Ouche, bremañ Saint-Evroult-Notre-Dame-du-Bois, e departamant an Orne.
1804

*Diwar-benn bloavezh *'1804*' an [[deiziadur gregorian]] eo ar bajenn-mañ.*

## Darvoudoù

### Europa

#### Breizh
* 9 a viz Du : Pondi a zeu da vezañ Napoleonville.

#### Frañs
* 25 a viz Mezheven: dibennet eo Jord Kadoudal e Pariz.
* 2 a viz Kerzu : Napoléon Bonaparte aet da impalaer ("Napoléon Iañ").

### Azia
#### Reter-nesañ

#### Reter-kreiz
#### Iskevandir indezat

#### Reter-pellañ

### Afrika

### Amerikaoù
#### Norzhamerika
##### Stadoù-Unanet
#### Suamerika
* 1añ a viz Genver : embannet eo dizalc'hidigezh Haiti.

### Oseania

### Arzoù ha lizhiri
#### Livañ
#### Sonerezh
#### Lennegezh
#### Sinema

### Skiantoù ha politikerezh
* 21 a viz C'hwevrer : evit ar wech kentañ un ijinenn dre vurezh pe ur stlejerez, savet gant Richard Trevithick, a ya en-dro e labouradeg houarn Pen-y-Darren e Kembre. 
* 1 a viz Gwengolo : gant ar steredoniour Karl Ludwig Harding eo kavet an asteroidenn Juno.

### Armerzh

### Sport
### A bep seurt/diasur

## [[:Rummad:Ganedigezhioù 1804|Ganedigezhioù]]

Gwelet ivez :*[[:Rummad:Ganedigezhioù 1804]]*

## [[:Rummad:Marvioù 1804|Marvioù]]

Gwelet ivez:*[[:Rummad:Marvioù 1804]]*

* 25 a viz Mezheven 1804 : Jorj Cadoudal, e Paris
__NOTOC__
Catherine Labouré

**Catherine Labouré**, ganet d'an 2 a viz Mae e 1806 e Fain-les-Moutiers (Côte-d'Or), marvet d'an 31 a viz Kerzu 1876 e Pariz a oa ul leanez c'hall eus Kevredad Merc'hed ar Garantez.
Meur a wech en em ziskouezas ar Werc'hez Vari dezhi, emezi, e-pad hec'h amzer neveziadez e kouent *rue du Bac* e Pariz. Eno e varvas goude tremenet daou-ugent vloaz eus he buhez leanez gouestlet da ober war-dro ar re gozh.

Lakaet eo bet war roll ar sent e 1947 gant ar pab Pi XII.
Inosanted santel

Gouel an **Inosanted santel** zo ur gouel kristen, d'an 28 a viz Kerzu er broioù katolik, da gounan ar pezh a c'hoarvezas da heul ganedigezh Jezuz war zouar Bethlehem e Palestina : lazhadeg an holl vugale dindan daou vloaz, kontet en Aviel Mazhev ha lesanvet *lazhadeg an Dianteged Wenvidik*.

An holl vugale dindan daou vloaz a voe aberzhet e korn-bro Bethlehem en abeg da ziougan donedigezh ar Mesiaz gant ar Vajed, ar C'hrist. 
E degouezh Moizez ivez, pa oa babig c'hoazh e voe stourmet ouzh ar C'hrist, "Moizez Nevez", hervez al liderezh katolik, adal e yaouankiz gant nerzhioù kontrol da Zoue ha d'e bobl.
Tad Bernez

An **Tad Bernez** a oa ur jezuist, keneil da Vikael an Noblezh ha da Juluan Maner. 

Fiziet en doa e sant Kaourintin e c'hoant da welout an Tad Maner o kregiñ gant al labour misionin e Breizh.

Hag eñ kalz koshoc'h, klañvidik ha diouiziek war ar brezhoneg, Breizhuhelad ma oa a orin, e voe dibabet evit ambroug an Tad Maner en e visionoù, e-pad 14 vloaz, betek e varv. An den santel ha gredus-man a sentas hag a zeskas a-walc'h a vrezhoneg evit gellout kofes an dud.

Mervel a reas e 1654.
Yann an Avielour

**Yann an Abostol**, pe **Yann an Avielour**, a oa mab da Zebedea, pesketour eus lenn Tiberiad, ha breur da sant Jakez, ez eas da heul Yann-Vadezour da gentan. Deuet da vezan *"an diskibl a oa karet gant Jezuz"*, en deus bet an aotre da lakaat e benn war beultrin e Vestr e-pad ar Goan ziwezhan, ha da vezan fiziet en e Vamm, e-tal ar Groaz. Sant Yann a zo aozer ar pevare aviel ha tri lizher kanonek. Bevañ a reas e Kêr-Efesos gant ar Werc'hez Vari, ha goude he fignadenn d'an neñv ec'h echuas e vuhez abostolek hir war Enez-Patmos, e lec'h ma tegemeras digant ar Spered Santel levr diwezhañ ar Skritur Sakr, *[[Diskuliadur|levr Diskuliadur Sant Yann]]*.

Lesanvet e vez **"an Teologour"** gant an Ortodoksed rak kevrinusoc'h a galz eo e skridoù eget an tri aviel all, lezanvet "sinoptek".

## Gouel Yann
Sant Alan

**Sant Alan** a oa eskob Kemper er . Patron parrez Korle e oa gwechall, e penn pellañ eskopti kozh Kernev.

Gouel : 27 a viz Kerzu

Ur ger keltiek eo marteze pa weler stummoù nes e kembraeg (*alan* = karv yaouank) ha skoseg. E brezhoneg eo lesanv al louarn, ul loen e beliadenn rous evel hini ar c'harv. Koulskoude e soñj da lod e vefe nes ouzh anv an Alaned (Alani e latin), ur bobl deuet eus Iran da aloubiñ impalaeriezh Roma.

## Pennad kar
*Alan
Stefan (kentañ merzher)

**Sant Stefan**, (gresianeg : Stephanos = kurunenn - stumm brezhonek all : *Steven*) a vefe bet merzher kentañ an Iliz. Evit bezañ embannet e feiz e vije bet lazhet seizh bloaz goude pasion ar C'halvar, war-dro bloavezh 40 an oadvezh kristen. Levr Oberoù an Ebestel a gont e voe dibabet gant an ebestel evit bezañ unan eus ar seizh diagon kentañ.
Labezet e voe Stefan hag eñ o pedin evit e vourevion. Gouel lidet d'an 26 Kerzu.
Denez (pab)

**Denez**, pe ** Dyonisius** hervez e anv latin, a oa ar 25vet pab, en IIIde kantved. Gresian a orin e oa moarvat.
Diuzet da bab (259-265) goude heskinadeg impalaer roman Valerian ma oa bet lakaet d'ar marv kalz kloer roman, e rankas adframmañ aozadur an Iliz kristen. E 262 e kouvias an eskibien evit bodañ ur sened e Roma evit lakaat ar fae ouzh an isurzhiatouriezh. Eskemm a reas lizhiri gant ilizoù ar Reter, dreist-holl gant Iliz Aleksandria. N'ouzer ket hag-eñ eo bet merzheriet.

Gouel : 26 a viz Kerzu
Sant Bernez Naoned

**Sant Bernez**, ganet e Skoubleg ha marvet e 1169 e Naoned, a zo bet eskob Naoned adalek 1147 pe 1148 betek e varv, ha diazezour abati Banaleg-ar-Gevred.

## Notennoù ha daveoù
Mari-Amis Pikard

**Mari-Amis Pikard** (*Marie-Amice Picard* e galleg), ganet d'an 2 a viz C'hwevrer 1599 e Gwiglann ha marvet d'ar 25 a viz Kerzu 1652 e Kastell-Paol, a zo ur gevrinourez eus Breizh. 

Gouestlañ a reas hec'h holl vuhez da Zoue evit berzh mat misionoù Mikael an Noblez hag an Tad Maner. E-pad seitek vloaz ne reas nemet gouzañv. Brud a oa warni da zegemer goulioù evel reoù Jezuz ha kevrinourion gatolik all, evel re ar Padre Pio en XXvet kantved. Lavaret e vez e reseve goulioù merzherion zo da-geñver o gouel ivez. Ne gouske nemeur.

## Diwar he fenn
* Juluan Maner, *Buez Mari-Amis Picart*, troet gant M. diwar *La Vie de Marie-Amice Picard*, Feiz ha Breiz, 1866 (Pennad kentañ en niverenn 54, 10 C'hwevrer, p. 13a).

## Notenn
2 Meurzh

## Darvoudoù
* 986 : Loeiz V a ya da roue ar Franked.
* 1703 : aet Pierre de Brilhac da gentañ prezidant Breujoù Breizh.
* 1807 : berzet kenwerzh ar sklaved etre Afrika hag Amerika gant ar Rouantelezh Unanet. 
* 1836 : dizalc’higezh Teksas a oa dindan Mec’hiko betek-henn.
* 1848 : bevennet pad pemdeziek al labour e Pariz, 10 eurvezh diwar neuze, 11 eurvezh a-hend-all er peurrest eus Frañs.
* 1855 : bet Aleksandr II da Dzar Rusia.
* 1923 : embannet skouerenn gentañ an *[[Time Magazine]]*.
* 1946 : anvet Hô Chi Minh da brezidant Republik Demokratel Viêt Nam.
* 1956 : dizalc’higezh Maroko a oa "dindan gwarez" Frañs betek-henn.
* 1962 : e Birmania eo kemeret ar galloud gant an arme, renet gant ar jeneral Ne Win.
* 1964 : penn-kentañ filmañ *[[A Hard Day's Night (film)|A Hard Day's Night]]* gant ar filmaozer amerikan Richard Lester (izili ar strollad The Beatles evel aktourien).
* 1974 : Salvador Puig i Antich, un anarkour yaouank eus Katalonia, zo kondaonet ha lakaet d'ar marv gant ar galloud frankoour.
* 2004 : Irak : meur a walldaol dre vombezennoù a lazhas kantadoù a dud da-geñver pirc'hirinded Karbala

## Ganedigezhioù

* 1811 : Yann-Vari ar Skourr, barzh brezhonek.
* 1811 : Hugh Edwin Strickland, skiantour saoz.
* 1817 : János Arany, barzh hungarek.
* 1820 : Multatuli, skrivagner nederlandek.
* 1874 : Carl Schlechter, mestrc'hoarier echedoù aostrian.
* 1876 : Pi XII, 260 pab an Iliz katolik roman.
* 1886 : Vittorio Pozzo, melldroader ha gourdoner italian.
* 1931 : Mikhail Gorbatchev, prezidant an Unaniezh Soviedel, ha tapet Priz Nobel ar Peoc'h gantañ e 1990.
* 1937 : Abd al-Aziz Bouteflika, prezidant Aljeria abaoe 1999.
* 1942 : Lou Reed, kaner-sonaozer stadunanat.
* 1948 : Rory Gallagher, soner iwerzhonat.
* 1950 : Karen Carpenter, kanerez ha sonerez taboulin, unan eus izili an daouad kanerien stadunanat The Carpenters.
* 1962 : Jon Bon Jovi, kaner-sonaozer stadunanat, krouer ar strollad Bon Jovi.

## Marvioù
* 986 : Lotar, rue ar Franked.
* 1589 : Alessandro Farnese, kardinal italian.
* 1619 : Anna Danmark, pried Jakez I, roue Bro-Saoz.
* 1791 : John Wesley, doueoniour saoz, saver ar vetodouriezh.
* 1835 : Franz Iañ Aostria, impalaer diwezhañ an Impalaeriezh santel roman.
* 1878 : John Cochrane, breutaer ha mestrc'harier echedoù skosat.
* 1895 : Berthe Morisot, livourez c'hall.
* 1930 : D.H. Lawrence, skrivagner saoznek.
* 1949 : Pietro Ferrero, pennembreger italian.
* 1977 : Paul Rohmer, mezeg elzasat, unan eus tadoù ar medisinerezh bugale.
* 1982 : Philip K. Dick, skrivagner stadunanat.
* 1991 : Serge Gainsbourg, pianoour, kaner-sonaozer, skrivagner saver filmoù gall.
* 2011 : Thor Vilhjálmsson, skrivagner islandek.

## Lidoù
*Deiz dizalc'hiezh Maroko.
1848

*Diwar-benn bloavezh *'1848*' an [[deiziadur gregorian]] eo ar bajenn-mañ.*

## Darvoudoù

### Europa
#### Alamagn
* 20 a viz Meurzh: ar roue Ludwig Iañ Bavaria a emzizalc'h diouzh e dron.

#### Breizh

#### Frañs
* 24 a viz C'hwevrer: ar roue Loeiz-Fulup Iañ a zilez e gurunenn.
* 2 a viz Meurzh: bevennet pad pemdeziek al labour e Pariz, 10 eurvezh diwar neuze, 11 eurvezh a-hend-all er peurrest eus Frañs.
#### [[Hungaria]]
* 15 a viz Meurzh: e Pest (Budapest) e krog an emsavadeg a-enep galloud Aostria, renet gant Sándor Petőfi.

### Azia
#### Reter-nesañ

#### Reter-kreiz
#### Iskevandir indezat

#### Reter-pellañ

### Afrika

### Amerikaoù
#### Norzhamerika
##### Stadoù-Unanet
#### Suamerika
#### Chile
* 29 a viz Genver: Chile a zegemer ar sistem metrek.

### Oseania

### Arzoù ha lizhiri
#### Livañ
#### Sonerezh
#### Lennegezh
#### Sinema

### Skiantoù ha politikerezh
* 21 a viz C'hwevrer: Manifesto ar strollad komunour embannet gant Karl Marx ha Friedrich Engels.
* 16 a viz Gwenholon: dizoloet Hyperion, unan eus adplanedennoù Sadorn.

### Armerzh

### Sport
### A bep seurt/diasur

## [[:Rummad:Ganedigezhioù 1848|Ganedigezhioù]]

Gwelet ivez :*[[:Rummad:Ganedigezhioù 1848]]*

## [[:Rummad:Marvioù 1848|Marvioù]]

Gwelet ivez:*[[:Rummad:Marvioù 1848]]*
__NOTOC__
Tchocangatchakeg

Ur yezh sinek-tibetek eus is-skourr yezhoù tibetek ar su eo an **tchocangatchakeg** (*chocangacakha*, *maphekha*, *rtsamangpa'ikha* pe *kursmadkha*) komzet gant tro-dro da 20.000 den (1993) e Boutan.

## Gwelet ivez
* Yezhoù sinek-tibetek
* Yezhoù tibetek
Gromeg

Ur yezh sinek-tibetek eus is-skourr yezhoù tibetek ar su eo ar **gromeg** (*groma* pe *tromowa*) komzet gant tro-dro da 12.840 den en holl (1993) e Sina dreist-holl hag ivez en India.

Div rannyezh ez eus: gromeg uhel ha gromeg izel.

## Gwelet ivez
* Yezhoù sinek-tibetek
* Yezhoù tibetek
Djireleg

Ur yezh sinek-tibetek eus is-skourr yezhoù tibetek ar su eo an **djireleg** (*jirel* pe *ziral*) komzet gant tro-dro da 8.000-10.000 den (1998) e Nepal.

## Gwelet ivez
* Yezhoù sinek-tibetek
* Yezhoù tibetek
Brokpakeg

Ur yezh sinek-tibetek eus isskourr yezhoù tibetek ar su eo ar **brokpakeg** (*brokpake*, *mira sagtengpa*, *dakpa*, *brokpa*, *dap* pe *meragsagstengkha*) komzet gant tro-dro da 5 000 den (1993) e Boutan.

## Gwelet ivez
* Yezhoù sinek-tibetek
* Yezhoù tibetek
Sikimeg

Ur yezh sinek-tibetek eus is-skourr yezhoù tibetek ar su eo ar **sikimeg** (*sikkim bhotia*, *dandzongka*, *lachengpa* pe *sikami*) komzet gant tro-dro da 28.600 den (1996) e Sikkim en India.

## Gwelet ivez
* Yezhoù sinek-tibetek
* Yezhoù tibetek
Cherpeg

Ur yezh sinek-tibetek eus is-skourr yezhoù tibetek ar su eo ar **cherpeg** (*sherpa*, *sharap bhotia*, *serwa* pe *xiaerba*) komzet gant tro-dro da 49.895 den en holl e Nepal (30.000 den e 1998), en India (20.000 den e 1997) hag e Tibet e Sina (800 den e 1994).
 
Skrivet e vez gant al skritur tibetek.

Teir rannyezh ez eus:
* **Soloueg** (*solu*)
* **Koumboueg** (*khumbu*)
* **Rametchapeg** (*ramechaap*)

## Gwelet ivez
* Yezhoù sinek-tibetek
* Yezhoù tibetek
Tchangtangeg

Ur yezh sinek-tibetek eus is-skourr Yezhoù ladakek eo an **tchangtangeg** (*changthang*, *rong*, *rupshu* pe *stotpa*) komzet en India war ar vevenn gant Tibet. 

## Gwelet ivez
* Yezhoù sinek-tibetek
* Yezhoù tibetek ar c'hornôg
Gwaien (stêr)

**Stêr Waien** eo ar stêr a red eus Ploneiz da gêr Waien, e mervent Bro-Gerne, e departamant Penn-ar-Bed, Breizh. 31,7 kilometr hed a zo dezhi, ha 6 km hed eo an aber adalek traoñ Pontekroaz. War he riblennoù e kaver porzh Pontekroaz (dizimplij bremañ) ha porzhioù Gwaien ha Poulgwazeg (peskerezh ha touristerezh).

## Douaroniezh
Eieniñ a ra stêr Waien e Pengwaien, war uhelenn Ploneiz. Treuziñ a ra bro ar C'hab betek kêr Waien. Mont a ra da heul un draoñienn strizh a-walc'h betek Pontekroaz, el lec'h ma kej kalzik stêrioù bihan. Goude e teu da vezañ un aber hir, e anv "Ria ar Gwaien". Eno en em gann ar mor hag ar stêr.

## Loened ha plant
En aber ar Gwaien eo birvidik buhez al loened hag ar plant. Bevañ a ra kichen-e-kichen pesked mor ha pesked stêr, gouelaned a bep seurt, morvrini, kerc'heized, dirediged ha herlegoned bihan.

## Kumunioù treuzet
*Ploneiz,
*Gourlizon (riblenn zehou),
* Plogastell-Sant-Jermen (riblenn gleiz),
*Gwiler,
*Mahalon,
*Pontekroaz,
*An Eskevien (riblenn zehou),
*Ploeneg (riblenn gleiz),
*Gwaien.

## Pennadoù kar
*Roll stêrioù pennañ Breizh
*Roll stêrioù Breizh renket hervez o hirder‎
Dakpakeg

Ur yezh sinek-tibetek eus isskourr yezhoù tibetek ar reter eo an **dakpakeg** (*dakpakha*) komzet gant tro-dro da 1 000 den (1993) e Bhoutan.

## Gwelet ivez
* Yezhoù sinek-tibetek
* Yezhoù tibetek
Boumtangkeg

Ur yezh sinek-tibetek eus is-skourr Yezhoù tibetek ar reter eo ar **boumtangkeg** (*bumthangkha*) komzet gant tro-dro da 30.000 den (1993) e Boutan.

Peder rannyezh ez eus:
* **Oureg** (*ura*)
* **Tangeg** (*tang*)
* **Tchogoreg** (*chogor*)
* **Tchounmateg** (*chunmat*)

## Gwelet ivez
* Yezhoù sinek-tibetek
* Yezhoù tibetek
Zangskareg

Ur yezh sinek-tibetek eus is-skourr Yezhoù ladakek eo ar **zangskareg** (*zangskari*) komzet en India gant 8.000-10.00 den (1984).

## Gwelet ivez
* Yezhoù sinek-tibetek
* Yezhoù tibetek ar c'hornôg
Ladakheg

Ur yezh sinek-tibetek eus isskourr ar yezhoù ladakek eo al **ladakeg** (*ladakhi*, *ladaphi* pe *ladwags*) komzet e Ladakh hag e Jammu ha Kachmir en India (102.000 den e 1997) hag e Sina (12.000 den e 1995).

Teir rannyezh a zo:
* **Leheg** (*leh* pe *ladakeg ar c'hreiz*)
* **Shameg** (*shamskat* pe *ladakeg izel*)
* **Noubreg** (*nubra ladakhi*) 
 	
## Gwelet ivez
* Yezhoù sinek-tibetek
* Yezhoù tibetek ar c'hornôg