Kartouchenn (arm-tan)

Ur **gartouchenn** zo ur seurt munision a dalvez da gargañ an armoù-tan. Mont a ra d'he ober : ur garg poulzañ gant poultr, ur vannadell pe meur a hini (drajez, bolod), hag un emors paket e traoñ ur gronn metal anvet douilhez graet a-ratozh da vont klok e-barzh kambr ur c'hanol arm-tan. An douilhez, war-bouez he foñs, a c'hall bezañ savet e metal pe e plastek ; gwechall e c'halle bezañ e paper. Pal ur gartouchenn zo dougen ha maneañ en un doare aes ha prim peadra da dennañ gant un arm-tan. Betek fin an XIX kantved, ar poultr du e oa an danvez-tarzh a veze implijet ar muiañ met kemeret eo bet e lec'h hogos dalc'hmat abaoe gant kenaozadurioù poultr divoged a-vremañ.

Ar c'hartouchennoù zo un niver a seurtoù hag a ventoù dezhe hag a vez fardet peurliesañ da labourat evit pep a seurt armoù-tan resis. O muzulioù zo anavezet en un doare etrebroadel gant aozadurioù evel ar CIP, ar pezh a ro tu da ober gante e armoù savet gant embregerezhioù pe tud disheñvel. Bezañ zo ivez seurtoù kartouchennoù ispisial a vez savet evit kavout un efed resis, hag a vez implijet e degouezhioù 'zo hepken, evel el lazhtioù loened da skouer. Peurliesañ e vez merkoù pe livioù ispisial war ar c'hartouchennoù da sikour anavezout anezhe ha da viret na vefe implijet ar c'hartouchennoù dre zegouezh pe en un doare fall.  

Gallout a reer rummata ar c'hartouchennoù hervez ar seurt emors a implijont. Hiziv an deiz emañ an emors e-kreiz ar strad pe war e zro. Gwezhall e oa seurtoù emorsoù all zo aet diwar implij hiziv. 

Kenderc'hel a ra ar broduerien hag an armeoù da glask sevel kartouchennoù hep gronn da zerc'hel an elfennoù a-gevret. Implijet e vez a-wezhioù meizad ar c'hartouchennoù er c'hanolierezh evel en armoù bihan. E degouezhioù all e vez dispartiet ar vannadell diouzh ar garg poulzañ.

## Istor

War-dro 1450 e weler ar c'hentañ "kargouzennoù" e diaraog ar c'hartouchennoù, anezhe muzuliadoù poultr prientet en a-raok e-barzh un tamm gwiad pe parch, hag an "abostoloù" a oa heñvel o roll met fardet e prenn, war-dro 1480. Ar c'hartouchennoù a grogas da vezañ implijet er . 

Implijet e oant gant soudarded Kristian I, dilenner Saks ha e vab e diwezh ar  met armerezh Dresden he deus prouennoù eus o implij ken abred ha 1591. Capo Bianco a skriv e 1597 e veze implijet kartouchennoù paper abaoe pell gant soudarded Rouantelezh Naplez. Er  e oant en implij e pep lec'h en Europa. Kartouchenn 1586 a oa anezhi ur garg poultr du hag ur bolod en ur gartouchenn baper. Hervez ur vammenn all e voe implijet ar c'hartouchennoù adal 1590. Ar roue Gustav Adolf Sveden hag e soudarded a rae gant kartouchennoù er bloavezhioù 1600. Ar c'hartouchennoù a oa e stumm kranennoù a oa gweet ar paper anezhe e pep penn. Edo ar bolod en ur penn, ha leuniet e oa ar peurrest gant poultr

Implijet e veze ar seurt kartouchennoù gant armoù brezel karget dre beg ar c'hanol, aliesoc'h evit gant armoù chase moarvat. Roget e veze diazez ar c'hartouchennoù gant an dorn pe an dent gant ar soudarded, ha fennet e oa ar poultr er c'hanol. Goude-se e oa sanket ar paper hag ar bolod hed-ha-hed ar c'hanol.  Da vare Brezel diabarzh ar Stadoù-Unanet e oa sañset ar soudarded teurel kuit ar paper, implijet e veze alies avat da stoufañ ar c'hanol. Da elumiñ ar garg e oa ret implijout ur poultr tanavoc'h e c'hreunennoù a dalveze da lakaat gwikefre an arm da vont en-dro.
## Daveennoù