open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Deiziadur berberek

An deiziadur berberek a zo un deiziadur heoliek implijet gant pobloù berberek en Norzh-Afrika. Anavezet eo en Arabeg dindan anv فلاحي peizant "agricultural" or عجمي ajamī "pas arabek". Implijet e vez evit al labour-douar dreist-holl ha disken a ra eus an deiziadur julian kozh.

E pevar koulz eo disrannet an deiziadur berberek

***Tagrest** : Goañv.
#Jember (Kerzu) : eus 14 a viz kerzu da 13 a viz genver;
#Yennayer (Genver) : eus 14 a viz genver da 13 a viz c'hwevrer;
#Furar (C'hwevrer) : eus 14 a viz c'hwevrer da 13 a viz meurzh.

***Tafsut** : Nevez amzer
#Meghres (Meurzh) : eus 14 a viz meurzh da 13 a viz ebrel;
#Ibrir (Ebrel) : eus 14 a viz ebrel da 13 a viz mae;
#Mayyu (Mae) : eus 14 a viz mae da 13 a viz even.

***Iwilen** : Hañv
#Yunyu (Even) : eus 14 a viz even da 13 a viz gouere;
#Yulyu : (Gouere) : eus 14 a viz gouere da 13 a viz eost;
#Ghust ou Awussu : (Eost) : eus 14 a viz eost da 13 a viz gwengolo.

***Amewan** : Diskarr-amzer.
#Shtember (Gwengolo) : eus 14 a viz gwengolo da 13 a viz here;
#Tuber (Here) : eus 14 a viz here da 13 a viz du;
#Wamber (Du) : eus 14 a viz du da 13 a viz kerzu.
Marc'h-koad

**Ur *'marc'h-koad** a zo ivez un [[evn]] a vez lavaret [[ebeul-koad]] pe ar [[kazeg-koad]] anezhañ.''


 

An anv **marc'h-koad*' a vez graet eus meur a dra, meur a venveg, hag a denn d'ur [[marc'h]], un tammig marteze abalamour d'e stumm, met kentoc'h dre ma vez lakaet traoù warnañ, ouzhpenn ma vez graet e koad. 


Ur marc'h-koad a vez lavaret eta 
* eus un [[treustel|dreustel]] e koad, da [[heskennat]]
* eus ur seurt [[trebez]] ma veze lakaet ar [[penntonn]] ma veze kannet an [[dilhad]]
* eus ar benveg ma vez lakaet un daolenn da livañ gant ul [[livour]]; ur *marc'h-livañ'' a vez lavaret ivez gant lod.
Stagell isurzhiañ

**Stagell isurzhiañ** (distagañ *izurzhiañ*) a vez graet eus ar gerioù a liamm un islavarenn ouzh ar bennlavarenn.

En un doare strizh e konter teir stagell isurzhiañ:
***[[mar (isurzhiañ)]]**
***ma**
***pa**

En un doare ledanoc'h e konter ivez:
***e**, stagell an islavarenn diskuliañ
***a**, stagell an islavarenn-stag, pe islavarenn anv-gwan,
***aba**, savet diwar pa, nebeut implijet

En un doare ledanoc'h c'hoazh e konter ivez:
***peogwir** (peogwir e, e gwirionez)
*an holl troiennoù isurzhiañ savet gant un araogenn (peurvuiañ) lakaet dirak **ma**: **e-lec'h ma, e-keit ma, evit ma**, hag un toullad mat a re all.
Meskalin

**Meskalin** a reer eus un danvezenn trezerc’heiat (halukinogen), hec’h efedoù tennet eus ar peyotl, ur gaktuzenn eus ar Meksik. 

## Kimiezh
Tost-kar eo d'an adrenalin, dezho an hevelep diazez feniletilaminek, diwar ar fenilalanin. Heñvel dre e aozadur eus an amfetamin. 

## Efedoù
Kemmet e vez santadurioù ha merzidigezh an amzer gant an hini a zo dindan efed ar meskalin. A-wezhioù e tegas barradoù anken. Doenoù uhel a c’hell devoudañ kudennoù analiñ.
Michel Jadoul

**Michel Jadoul** a zo bet ganet d'ar 17 a viz Gwenholon 1957 e Brusel (Belgia).

Mestrc'hoarier echedoù belgiat.

Mestr Etrebroadel eo abaoe 1983.

Kampion Echedoù Belgia e voe peder gwezh, e Huy e 1984 hag e 1988 (ar wezh-se a-gevred gant Richard Meulders), e Brasschaat e 1990 hag e Carnières e 1992.

E miz Here 2007 edo 2328 e renk Elo.

Implijet e vez alies an Digoradur Larsen ( 1. b 3 ) gantañ.

## Liamm diavaez
* E fichenn FIDE (e saozneg)
* E c'hoari e Chessgames (e saozneg)
* Lec'hienn Michel Jadoul (e galleg)
Silioù-garzh

Silioù-garzh, pe naered-bro, a vez graet eus loened heñvel ouzh an naered nemet n'int ket binimus.
Swaefbert Essex

**Swaefbert of Essex** a oa roue Essex etre 715 ha 738. Asambkes gant Saelred Essex e renas. Posupl eo e oa roet isrouantelezh Middlesex
Sili

**Sili** (pe **silioù**) a zo pesked moan ha hir hag a vev en dour dous hag en dour mor. *Anguilla anguilla* eo anv skiantel ar silienn.

## Annez
E-leizh e veze anezho gwechall e kement stêr a zo en Europa met war zigresk bras eo aet o foblañs.
Eel inEurope.png|

## Gouennañ
Mont a ra ar sili da ouennañ da Vor ar Sargasoù e kornaoueg ar Meurvor Atlantel. Mervel a reont du-hont da-c'houde. Ar sili bihan a zistro da Europa e-lec'h ma kreskont a-raok mont da ouennañ d'o zro.

## Loened all
Sili a vez graet ivez eus loened all damheñvel :ar silioù-garzh, anv all an naered-bro, hag ar sili-mor (*Conger conger*).

## Lavaroù ha krennlavaroù
* — *Petra zo da lein? — Treid silioù ha divskouarn kelien.*
* *Hemañ zo eus gouenn ar sili / A gav gwelloc'h evañ evit debriñ*.
Darvoud

Un **darvoud** a zo un dra a c'hoarvez en ur poent resis ken m'eo bet gwelet pe santet m'eo bet ur seurt torridigezh e-kreiz an heuliad poentoù diaraok ha diwar-lerc'h. Tarzhañ a ra an dra nevez-se, en un doare dic'hortoz peurliesañ, met a-wechoù ne bad ket, kuit da vezañ diefed.

## Ster diresis
Dre vras e vez lavaret ez eus bet un darvoud pa teu n'eus forzh peseurt tra dibar pe dic'hortoz. E buhez ar pemdez e vez implijet kalz ken oe diazez ar pezh a vez anvet ar c'heloù a vez treuzkaset d'un den da unan all pe reoù all. N'eus ket un eston m'eo keloù war an darvoudoù, bras ha munut, ar pezh a vez skignet gant an mediaoù (kelaouennoù, skingomz, skinwel hag all).
Materi an Istor eo an darvoudoù, bras ha bihan, adlakaet diwar wel diwar roudoù lezet gant an dud (testennoù, savadurioù hag all). Evit un heuliad darvoudoù dibar e vez implijet ar ger "darvoudoù" gant ur merk amzer a-wechoù. Lavaret e vez "Darvoudoù Mae 1968", da skouer. Un dro-lavar izelañ eo evit chom hep reiñ un anv resis da darvoudoù kriz pe diaes da gompren.
 
## Ster skiantel
### Er [[skiant]]où dre vras
Kemm ur stad pe gemm un endro diwar gemm un arvent eo un darvoud. Posupl eo mentañ padusted an darvoud pa vez sevenet un arnod evit studiañ anezhañ. 
### En [[debegouriezh]] hag er [[stadegouriezh]]
Un darvoud a zo an draezhenn difetis (un dro-lavar) ma vez graet ur studiadenn warni.
### En [[urzhiataerezh]]
Un darvoud a zo un ober kaset d'an ardivinkoù gant un implijer pe gant ur programm evit ma vo lañset ur c'heweriañ.
Kabinda

**Kabinda** (portugaleg: ***Cabinda***, gwezhall "**Kongo portugalat**"; ***Congo Português***) zo unan eus proviñsoù Angola, distag diouzh ar peurrest eus ar vro-se hag enklozet etre Republik Kongo en norzh, Republik Demokratel Kongo er su hag er reter hag ar Meurvor Atlantel er c’hornôg. En em astenn a ra war 7 270 km² ha war-dro 716 076 a dud zo o chom enni. Tsiowa (anvet ivez Tchiowa pe Kabinda) eo ar gêr-benn.

Unan eus trevadennoù Portugal e voe Kabinda e-pad meur a gantved. Er bloavezhioù 1960 e krogas ar stourm evit dizalc’hiezh ar vro. Gant ul luskad anvet Talbenn evit Dizalc'hiezh Enklozadur Kabinda (FLEC), a stourme ouzh arme Portugal, e voe disklêriet dizalc’hiezh ar vro d’ar 1añ a viz Eost 1975. Luiz Branque Franque a voe dilennet da brezidant Republik Kabinda.

E miz Du 1975 e voe embannet dizalc’hiezh Angola, hag un tammig goude-se, d’ar 4 a viz Genver 1976 e voe aloubet Kabinda gant nerzhioù Luskad ar bobl evit dieubidigezh Angola (MPLA), skoazellet gant soudarded eus Kuba. Rankout a reas ar FLEC mont da guzh er c’hoadoù hag eno e kendalc’has gant e stourm evit disrannañ Kabinda diouzh Angola. Bec'h zo er vro, abalamour ma'z eus tireoul enni. War-dro un drederenn eus tud Kabinda zo repuet e Republik Demokratel Kongo.

An darn vrasañ eus tud Kabinda a gomz kongoeg. Anaoudegezh o devez alies eus ar portugaleg, yezh an drevadennerien, hag a-wechoù eus ar galleg, yezh ofisiel ar stadoù amezek.

## Liammoù diavaez
* Lec'hienn Republik Kabinda, en harlu
* Cabinda Monde Info
Vladimir Chouchelov

**Vladimir Chouchelov** a zo bet ganet d'an 28 a viz Gwenholon 1969.

Mestrc'hoarier echedoù rusian,soviedat ha belgiat.

Mestr Meur eo.

Kampion Echedoù Belgia e voe e Gent e 2000.

E miz Gouere 2007 edo 2544 e renk Elo.

Implijet e vez an Digoradur Saoz ( 1. d4 ) alies gantañ.

## Stadegoù e Simbase
Hervez an diellaoueg echedoù Simbase, diwar 1 040 partienn, Chouchelov en deus :
* gounezet 564 fartienn, 
* kollet 159 fartienn, 
* nulaet 317 partienn.
69 eo e dregantad a drec'hoù neuze.

## Liamm diavaez
* E fichenn FIDE (e saozneg)
* E c'hoari e Chessgames (e saozneg)
Aleksandr Dgebouadze

**Aleksandr Dgebouadze** a zo bet ganet d'ar 21 a viz Mae 1971 e Jorjia. 

Mestrc'hoarier echedoù jorjian, soviedat ha belgiat.

Mestr Meur eo.

Kampion Echedoù Belgia e voe e Borgerhout e 2002, e Westerlo e 2004 (a-gevred gant Bart Michiels), en Aalst e 2005 hag e Namur e 2007.

E miz Here 2007 edo 2505 e renk Elo.

## Liamm diavaez
* E fichenn FIDE (e saozneg)
* E c'hoari e Chessgames (e saozneg)
Mar

**Mar** (n'eus liester ebet) a zo un meizad a endalc'h un ober pe ur perzh a ne c'hell ket kaout fiziañs ennañ. Pa n'eo ket sur ar pezh a zo ar gaoz warnañ e tegas mar en e unan pe adstaget da gerioù zo an douetañs pe ar martezeañ pe an disteraat. Kavet e vez e-barzh meur a droienn implijet stank, met erlec'hiet e vez a-wechoù gant gerioù gallek o orin evel "dañjer", an "diasurded" ha "douetañs".

## Talvoudegezh
An douetañs hag ar martezeañ eo ar ster pennañ pa vez implijet mar evel un anv-kadarn. Sellet ouzh skouer kentañ er pennad *mar* e-barzh Geriadur brezhoneg An Here : *Den n'en dije kredet sevel an disterañ mar war-se*. Ar martezeañ vez gwelet en droienn "war var da..." evit diskouez ma c'hellfe dont un darvoud bennak.
P'eo saviad an nen war gostezenn an diasur e c'hell kouezhañ en ur dañjer warnañ hag e c'hell bezañ war var (kement ha bezañ en dañjer).
Er brederouriezh hag er skiant (sell ouzh pennaenn ar mar) ez eus kaoz eus ar mar evel meizad ar pezh ne c'heller ket sevel un diviz sklaer diwarnañ.

## Ar mar er brederouriezh
Meizad ar mar a zo boutin etre ar brederourien, ar vatematikourien ha ar fizikourien. Koulskoude ul liamm a zo ivez gant ar relijion hag ar metafizik pa z eus un tech dezho evit klask ar menozhioù diarvar, da lavaret eo ar c'hredennoù. E mare an Henc'hres en doa savet ar brederourien evel Sokrates un hentenn brederiañ evit lakaat en arvar an doxa, ar mennozh boutin, ha chom hep bezañ tapet gant didroelloù an arguzennoù.
Er , René Descartes ha gant mennozhioù nevez ar steredoniourien europat o deus degaset anaoudegezhioù dic'hortoz war an neñvioù e-lec'h ma veze gwelet sez Doue hag an aelez enno.
Lakaat en arvar pep a fenomenn fizikel koulz ha pep a veizad prederouriezhel en deus roet ul lañs divent d'ar skiantoù rik. 

Er  en doa embannet ar fizikour alaman Werner Karl Heisenberg (1901-1976) an digevaltaderioù Heisenberg evit termenañ pennaenn ar mar ha dre-se e tiskoueze ne oa ket posupl kaout un anaoudegezh rik eus perzhioù un draezhenn kwantek war e lusk.
Gunter Deleyn

**Gunter Deleyn** a zo bet ganet d'ar 12 a viz Genver 1955.

Mestrc'hoarier echedoù belgiat.

Kampion Echedoù Belgia e voe en Oostende e 1976 hag e Gent e 1979.

E miz Gouere 2008 edo 2296 e renk Elo.

## Liamm diavaez
* E fichenn FIDE (e saozneg)
* E c'hoari e Chessgames (e saozneg) 
* Stadegoù
Robert Schuermans

**Robert Schuermans** a zo bet ganet e 1950 e Belgia. 

Mestrc'hoarier echedoù belgiat.

Kampion Echedoù Belgia e voe en Oostende e 1987.

E miz Here 2007 edo 2217 e renk Elo.

## Partiennoù

*Robert Schuermans a-enep da A. Capitaine ;
* Robert Schuermans a-enep da Etienne Goossens ;
* Robert Schuermans a-enep da Stefan Docx :
1. e4 c5 

2. Mf3 e6 

3. Mc3 a6 

4. d4 cxd4 

5. Mxd4 b5 

6. Fd3 Db6 

7. Mb3 Dc7 

8. O-O Mf6 

9. Fe3 Fb7 

10. a3 d6 

11. f4 Mbd7 

12. De2 Tc8 

13. Fd4 e5 

14. Fe3 Fe7 

15. Tad1 Db8 

16. Rh1 O-O 

17. Fg1 Tfe8 

18. f5 Ff8 

19. De3 d5 

20. Mxd5 Mxd5 

21. exd5 e4 

22. Fe2 Mf6 

23. Td2 Mxd5 

24. Dg5 e3 

25. Td4 Txc2 

26. Ff3 Mf6 

27. Fxe3 Txb2 

28. Md2 h6 

29. Df4 Fxf3 

30. Dxf3 De5 

31. Td3 Ta2 

32. Mb1 Fc5 

33. Mc3 Txa3 

34. Fd2 b4 

35. Md5 Mxd5 

36. Dxd5 De2 

37. Tdf3 Txf3 

38. Dxf3 Dxd2 

39. Dc6 Re1 0-1

## Liammoù diavaez
* E fichenn FIDE (e saozneg);
* E c'hoari e Chessgames (e saozneg).
Nikola Karaklajić

**Nikola Karaklajić** (el lizherenneg kirillek: Никола Караклајић) a zo bet ganet d’ar 24 a viz C'hwevrer 1926 e Beograd (Yougoslavia) ha marvet er memes lec'h d'an 16 a viz Kerzu 2008.

Mestrc'hoarier echedoù yougoslaviat.

Mestr Etrebroadel e oa.

Kampion Kevre Echedoù Belgia e voe e Gent e 1960.

E miz Ebrel 2007 edo 2317 e renk Elo.

## Ur bartienn

*Karaklajic Nikola a-enep da Jonathan Speelman.

## Liammoù diavaez
* E fichenn FIDE (e saozneg)
* E c'hoari e Chessgames (e saozneg)
* Pennad-kaoz gant Nikola Karaklajic
* Ur pennad gant Nikola Karaklajic (galleg)
Marc Dutreeuw

**Marc Dutreeuw** a zo bet ganet e 1960 e Belgia.

Mestrc'hoarier echedoù belgiat.

Mestr Etrebroadel eo.

Kampion Echedoù Belgia e voe e Geel e 1996.

E miz Here 2007 edo 2 388 e renk Elo.

Digeriñ a ra alies gant 1. e4 .

E Tournamant *Open* Brasschaat e miz Eost 2004, dont a reas ar maout gantañ.

Adalek an 2 a viz Gouere betek an 10 a viz Gouere 2005, c'hoari a reas e Kampion Belgia a voe en Aalst . Trede e voe gant 5,5 poent.

Adalek an 20 a viz Eost betek an 28 a viz Eost 2005 e kemeras perzh e Brasschaat en Tournamant "Open"; seizhvet e voe gant 6,5 poent diwar 9.

## Stadegoù e Simbase
Hervez an diellaoueg echedoù Simbase, diwar 578 partienn, Dutreeuw en deus :
* gounezet 199 partienn, 
* kollet 169 fartienn, 
* nulaet 210 partienn.
52 eo e dregantad a drec'hoù neuze.

## Liamm diavaez
* E fichenn FIDE (e saozneg)
* E c'hoari e Chessgames (e saozneg)
Arbeit macht frei

**Arbeit macht frei** zo ul lavar alamanek a vez troet e brezhoneg gant *al labour a ra an den dishual*, pe *el labour emañ ar frankiz*.

## Orin
Er frazenn-se e kaver kelennadurezh Hegel, a wele ar frankiz el labour. 

E 1872 e tiflukas ar gerioù "Arbeit macht frei" gant ar romantour Lorenz Diefenbachthe, ur broadelour alaman, ha lakaet e voent da ditl ur romant. Evel-se eo e voe brudet ar bomm e-touez broadelourien .

E 1928 e voe kemeret evel slogan gant gouarnamant Weimar da vrudañ o folitikerezh da gaout un dizober eus an dilabour, diwar batrom ur slogan all, "Stadtluft macht frei" ("Aer kêr a zishual (an den)"). 

Goude-se c'hoazh, e voe implijet gant ar gompagnunezh alaman IG Farben, skrivet en o holl labouradegoù, evit dic'hoantañ al labourerien da aozañ sindikadoù.

Miret e voe gant an NSDAP, ar strollad nazi, pa erruas e penn ar vro e 1933. 

Met n'eo ket hini ebet eus ar sterioù kent zo bet roet diwezhatoc'h gant an nazied, a skrivas ar ger e meur a gamp-bac'h, hini Auschwitz dreist-holl, a oa stag ul lodenn anezhañ ouzh ul labouradeg kimiek a oa da IG Farben, ha ma labouras prizonidi evel ar c'himiour italian yuzev Primo Levi. 

## Levrlennadur
* Dirk Riedel: *"Arbeit macht frei." Leitsprüche und Metaphern aus der Welt des Konzentrationslagers*, in: Distel/Benz (Hg): Dachauer Hefte 22 (2006). ISBN 3-9808587-7-4
* Wolfgang Brückner: *Arbeit macht frei. Herkunft und Hintergrund der KZ-Devise*, Opladen 1988. ISBN 3-8100-2207-1
* Wolfgang Brückner in: *Gedenkstättenkultur als wissenschaftliches Problem. KZ-Embleme in der Museumsdidaktik*. in: "Kulturen – Sprachen – Übergänge - Festschrift für H. L. Cox zum 65. Geburtstag". Köln, Weimar, Wien 2000.
* Andrea Woeldike, Holger Schatz: *Freiheit und Wahn deutscher Arbeit*. Hamburg 2001. ISBN 3-89771-805-7
* Johannes Tuchel: *Konzentrationslager*, Berlin 1991. ISBN 3-486-41902-1
* Eric Joseph Epstein und Philip Rosen: *Dictionary of the Holocaust. Biography, Geography, and Terminology*, Westport 1997. ISBN 0-313-30355-X
* Rudolf Höß: *Kommandant in Auschwitz. Autobiographische Aufzeichnungen von Rudolf Höß*. dtv, 1978. ISBN 3-423-02908-0

## Gwelout ivez
* *Arbeit macht frei*, sonenn gant ar strollad saoz The Libertines en 2004 en albom anvet *The Libertines*.

* Diskan ur sonenn gant ar strollad punk-rock gall Guerilla Poubelle en o album *Punk=Existentialisme* embannet e miz Here 2007. Anv ar sonenn "Le travail rend libre", trodidigezh c'hallek o diskan alamanek.

* Ur sonenn gant ar strollad punk-rock Arseniq33, eus Montréal, zo anvet *Arbeit macht frei*, war an albom *Y'a des limites à faire dur*.

* Un oberenn en anv-se gant an arzour gall Claude Lévêque a zo bet nac'het er Grand Palais en Pariz en 2006.
Reductio ad Hitlerum

**Reductio ad Hitlerum** zo ur bomm-lavar goapaus, savet war batrom al lavar latin reductio ad absurdum, d'ober anv eus ur fals poellata a vez implijet er politikerezh evit diskar un eneber dre geñveriañ anezhañ gant un diaoul a zen (Adolf Hitler peurvuiañ). 
Gant an doare-ober-se e klasker skarzhañ un den eus ur gaoz evit chom hep kaozeal gantañ eus un danvez displijus. Kentañ gwech ma voe implijet an droienn a voe e 1950 e levr ar c’helenner skol-veur Leo Strauss, *Natural Right and History*. 

Goude eo bet adkemeret gant ar prederour George Steiner.
Adkavet eo bet e-barzh Usenet hag Internet gant « Lezenn Godwin », a embann kement-mañ : « seul hiroc’h ur gaoz e-barzh Usenet, seul dostoc’h ouzh unan e vo an niver a geñveriadennoù gant an Nazied pe gant Hitler ».
Ur skouer splann eus ar *Reductio ad Hitlerum* eo kaozeadenn Silvio Berlusconi e Breujoù Europa pa alias Martin Schulz, ha ne oa ket a-du gantañ, da glask labour en ur film evel kapo dre ma "vije tre dioutañ", emezañ.

## Reductio ad Rivierum
Kar d'ar **Reductio ad Hitlerum** eo ar **Reductio ad Rivierum** : kenkent ha savet goulenn pe arvar diwar-benn implij ar gerioù okitan pe okitanek e vez taolet an anaoue gant tud zo, rak hervezo ne c'hall dont ar peragoù nemet eus diskibien Jean-Claude Rivière, da lavarout eo nazied c'hall. 

## Liamm diavaez
*Bleiz nazi hervez Walt disney: https://www.youtube.com/watch?v=l8fjvfmnMqc

## Gwelout ivez
* Lezenn Godwin 
* Ad hominem
* Argumentum ad consequentiam
Vincent Daydé

**Vincent Daydé** a zo un arzour bet ganet e Beauvais en Oise (Bro-C'hall). 
Donezonet eo n'eo ket evel livour hepken met evel barzh ivez. Daoust ma neo ket breizhat a orin e teskas un tamm mat a vrezhoneg dindan nebeut amzer gant hentenn gozh Frañsez Vallée.
Margodig an dour yen

**Margodig an dour yen** a zo ur gontadenn vrezhonek a veze kontet gant Jean-Louis Rolland hag enrollet gant Jef Fulup. 

Marteze e vefe *Margodig an dour eien* an anv reizh, komprenet fall da c'houde.

Meur a elfenn speredel a gaver e-barzh, hag ar paotr a gav e wreg goude bezañ disoñjet anezhi a zo evel an den a gav adarre e ene goude bezañ disoñjet e orin speredel (pe kavout ar graal m'ho peus c'hoant).
Timbroù Afrika ar Reter saoz

Anvet e veze « Afrika ar Reter saoz » e fin an XIXvet kantved, trevadenn ar Rouantelezh Unanet bevennet gant Somalia (italian), Abisinia (Etiopia), Ouganda hag Afrika ar Reter alaman. Dindan anv Kenya e vo anavezet diwezhatoc’h.

Ar visionerien gentañ diazezet er vro a gase lizhiri dre hanterouriezh treizhiderion staliet e Zanzibar. E 1890 e krog burevioù-post Mombasa ha Lamu da vont en-dro. Goude taolioù-esae bet sevenet gant timbroù Breizh-Veur soulgarget ½, 1 ha 4 anna ez embann ar velestradurezh timbroù evit an tiriad, an heol hag ur gurunenn warno, a-zindan ar meneg IMPERIAL BRITISH EAST AFRICA COMPANY, an talvoudegezhioù o vezañ dre anna ha roupi. Ur gompagnunezh prevez neuze zo mestr er vro, ha betek 1895 e pado, pa teu da vezañ ur vro warezet gant ar Rouantelezh Unanet.

An diouer a dimbroù etre 1891 ha 1895 a gaso servij a postoù da werzhañ timbroù « reizhet » o friz gant ur meneg dornskrivet. Rouez-tre ha kêr-ruz int hiriv.

Gant ar statud nevez boulc’het e 1895 eo aotreet ar post da soulgargañ an timbroù kozh gant “BRITISH EAST AFRICA” ha “British East Africa” war timbroù India. D’ar mare-se eo ec’h emezel ar warezvro saoz da Unvaniezh Postoù ar Bed. 

E 1896 ez eus embannet ur rummad a ziskouez ar Rouanez Victoria, gant ar gerioù BRITISH EAST AFRICA. Pa ra diouer e 1897 e mouler an hevelep soulgarg war timbroù Zanzibar evit erlec’hiañ timbroù Impalaeriezh an India saoz. Burevioù-post nevez zo digor war vord ul linenn hent-houarn a zo krog da sevel e 1896 a-benn ober al liamm etre Mombasa ha Kisoumou e-kichen al Lenn Victoria, tizhet e 1902.

E 1901 eo teuzet ar velestradurezh postel gant hini an Ouganda, hag e 1904 e teuy er-maez timbroù gant an alc’hwez « East Africa and Uganda Protectorates » (Gwarezvro Afrika ar Reter hag Ouganda).
*Gwelet Timbroù Afrika ar Reter saoz hag Ouganda
*Gwelet Timbroù Afrika ar Reter alaman
Alain Defize

**Alain Defize** a zo bet ganet e 1953.

Mestrc'hoarier echedoù belgiat.

Kampion Echedoù Belgia e voe e Sint-Niklaas e 1979 hag, a-gevred gant Richard Meulders, e Veurne e 1983.

E miz Gouere 2005 edo 2290 e renk Elo.

## Liammoù diavaez
* E fichenn FIDE (e saozneg)
* E c'hoari e Chessgames (e saozneg)
Untermensch

**Untermensch** zo ur ger alamanek a dalv kement hag *isden* (*Untermenschen*, *istud*, el liester). Implijet eo bet stank e kelennadurezh an nazied evit ober anv eus an dud a lakaent er renk izelañ, yuzevien, slaved, tsiganed, ha kement den ha ne oa ket *[[arian]]*, eus gouenn an aotrouien hervezo.

## Orin
Dre fazi e kreder eo bet ijinet ar ger "isden" gant an nazied. 
*Er ster roet ganto e oa bet implijet a-raok, e 1922 gant ar skrivagner amerikan Lothrop Stoddard e titl e flemmskrid *The Revolt Against Civilization: The Menace of the Under Man*. Adkemeret e voe meizad an "under man" gant an nazied diwar titl an droidigezh alamanek: *Der Kulturumsturz: Die Drohung des Untermenschen* (1925). 
*Met implijet e oa bet ar ger "Untermensch" en alamaneg a-raok c'hoazh (met ne oa ket en ur ster "gouennel") gant ar skrivagner alaman Theodor Fontane en ur romant e 1899.
*Unan eus ar renerien nazi, Alfred Rosenberg, a skrive zoken e teue meizad ar retereuropeat "isden" eus an amerikan Stoddard, ha menegiñ a rae, diwar-benn ar gomunourien rus en e *Der Mythus des 20. Jahrhunderts* (1930) e oa "ar seurt tud a vez graet "istud" anezho gant Lothrop Stoddard .'" ["...den Lothrop Stoddard als 'Untermenschen' bezeichnete."] Hervez Stoddard: *"Un  "Under-Man"—an den a zo e varregezh hag e c'halloud emazasaat dindan ar muzul lakaet gant an urzh kevredigezhel a vev enni*.

## Notennoù
Sic

**Sic** zo ur ger latin hag a dalv "evel-se". Anezhañ e vefe deuet, hervez yezhourien zo, ar gerioù spagnolek ha gallek si. 

## Penaos e reer gantañ
Tri doare a c'haller gwelout en e implij:

*Peurvuiañ e vez implijet etre krommelloù evit menegiñ komzoù pe skridoù unan bennak, da lavarout eo e c'herioù resis en-eeun a zo meneget, ha n'eus bet lakaet kemm ebet enne.

*Talvout a ra kement-se alies da ziskouez n'eus ket da reizhañ tra er frazenn meneget, ha pa vije kavet si pe fazi enni, peogwir eo ur meneg resis ha feal a venner ober, hag er skrid orin eo edo ar si pe ar fazi, ha n'eo ket gant an hini en meneg.

*A-wechoù e vez implijet a-benn-kaer da sachañ evezh war ar si pe ar fazi zo er skrid meneget, kement ha diskouez pegen gwan e kaver arguzennoù un den.
 
## E lavaroù latin
Met kavet e vez ar ger e troiennoù latin, brudet ivez, ma talvez kement hag *evel-se*, ha netra ken. Sed amañ un nebeudig skouerioù :
*Er fablenn *Vacca et capella, ovis et leo*, gant Phaedrus: 
*** Sic est locutus partibus factis leo... Sic totam praedam sola improbitas abstulit.*. Gwelout: 
*Er bommoù: 
**Sic et simpliciter
**Sic transit gloria mundi
**Sic semper tyrannis
**sic vita est
*Sic et Non, un oberenn gant ar prederour breizhat Pierre Abélard

## Gwelout ivez
* **SiC** formulenn gimiek, evit karbur silikiom.
* Sic, kêriadenn e Roumania, e Transilvania.

## Pennad kar
*Listennad lavaredoù latin

## Liammoù diavaez
*  http://wp.clicrbs.com.br/sualingua/2009/05/05/sic/Lec'hienn ar c'helenner brazilian Cláudio Moreno (gwelet d'ar 14 a viz Eost 2010 )
Sutor, ne supra crepidam

**Sutor, ne supra crepidam** zo ul lavar latin hag a dalv *Kereour, arabat mont uheloc'h eget ar votez*, hag a vez lavaret da un den pa gomz eus pezh n'anavez ket hag e vefe gwelloc'h dezhañ tevel neuze. Gant Youenn Drezen e oa bet troet « *D'ar c'here d'ober war-do e votoù*, pe da bep hini da rannañ kaoz diwar-benn ar pezh a anavez.&nbsp;».

## Orin
Dont a ra eus ur vojenn a-zivout al livour hellazat Apelles Kos, a veve en amzer Alesant Veur, hag en devoa goulennet ali ur c'hereour diwar-benn ur votez e oa o paouez livañ en un daolenn. Pa grogas ar c'hereour da reiñ e guzulioù diwar-benn lodennoù all eus ar poltred e lavaras, a-hervez: *Sutor, ne supra crepidam*.

Ma vije bet lavaret kement-se gant Apelles e vije en henc'hresianeg evel-just. Ne oa ket brudet al livour da gomz latin.

## Istor Naturel
Anv zo bet eus ar vojenn gant ar skrivagner roman Plinius an Henañ en e Naturalis Historia, levrenn XXXV, rannbennad 85, ma lenner e gwirionez : «&nbsp;*ne supra crepidam sutor iudicaret, ... .*&nbsp;», 
Kemmet eo bet gerioù Plinius er geriadur gallek eta, ha troet e vez ar gerioù orin peurvuiañ evel-hen : *Arabat d'ar c'here barn a-us d'ar votez, ...*. Ger ha ger e vez troet : *Ra ne varno ket ar c'here a-us d'ar votez*.

Dianav eo ar c'hrennlavar e brezhoneg, met anavezet e oa troidigezh c'hallek ar bomm latin, meneget er geriadur gallek, evel pa vije bet ur c'hrennlavar gallek, en amzer ma veze kelennet al latin kenañ er skolioù. A-hend-all eo tost-kar ar c'hrennlavar saoznek : *Let the cobbler stick to his last*.

Ar skrivagner saoznek, a orin iwerzhonat, William Hazlitt, a c'hovelias un deiz ar ger "Ultracrepidarian" en ul lizher da William Gifford, rener ar gelaouenn The Quarterly Review, ma skrivas e 1819 : 
* 1819 HAZLITT Letter to W. Gifford Wks. 1902 I. 368 *You have been well called an Ultra-Crepidarian critic*. (Oxford English Dictionary 2nd ed.)

## Pennad kar
*Listennad lavaredoù latin

## Notennoù
Somaliland

**Somaliland** (**Soomaaliland** e somalieg) a oa gwechall un drevadenn saoz war aod Korn Afrika. E 1960 e oa bet unanet gant Somalia italian da vont d’ober Republik Somalia. D’an 18 a viz Mae 1991 e oa en em zistaget diouzh Somalia. Abaoe avat n’eo bet anavezet republik Somaliland gant gouarnamant estren ebet. 

Emañ Somaliland etre Etiopia er c’hornôg hag er su, Djibouti er gwalarn, Pleg-mor Aden en norzh, ha rannvroioù emren Maakhir ha Puntland (Somalia) er reter. Harzoù Somaliland er reter n’int ket sklaer, rak n’eus ket emglev warno gant renerien Puntland ha Maakhir. Hargeysa eo ar gêr-benn.

## Istor
Kregiñ a reas an trevadennerezh saoz e 1884. E-pad an Eil brezel-bed e voe aloubet gant arme Italia e 1940, ha staget ouzh an trevadennoù italian all (Eritrea, Somalia), hogen adaloubet e voe gant ar Saozon bloaz war-lerc'h. 

D'ar 26 a viz Mezheven 1960 e teuas Somaliland da vezañ dizalc'h diouzh ar Rouantelezh Unanet. Ur vro anezhi hec'h-unan e voe e-pad pemp devezh a-raok en em unaniñ gant Somalia italian d'ar 1añ a viz Gouere, da vont d'ober Republik Somalia. Hogen e-pad pell e voe dizemglev etre ar meuriadoù disheñvel hag enebiezh etre o fennoù evit mont e penn ar vro. 

Er bloavezhioù 1980 e voe brasoc'h-brasañ an dizemglev-se, ha da-heul bloavezhioù a emgannoù e voe embannet republik Somaliland, evel ur stad distag diouzh Somalia, e 1991. En em ren a ra abaoe evel ur stad dizalc'h met n'eo ket bet anavezet evel-se betek-henn er bed, daoust m'he deus darempred gant un nebeud stadoù en diavaez (Djibouti, Etiopia, Breizh-Veur...). 

## Levrlennadur

* KOSTIOU Jeremi, *Lakaat war wel ha treuzkas sevenadur Soomaaliland*, e *[[Le Peuple breton|Le Peuple Breton/Pobl Vreizh]]*, miz Genver 2021, niv. 684, p. 19.

## Liammoù diavaez
* Gouarnamant Somaliland
* UNPO
Paul Cayard

**Paul Pierre Cayard** a zo un merdeer amerikan ganet e 1959 e San Francisco. Kemeret en deus perzh en ur bern redadegoù a live uhel, en o zouez an America's Cup, ar Volvo Ocean Race hag ar C'hoarioù Olimpek. En holl en deus kemeret perzh Paul div wech er C'hoarioù Olimpek, pemp gwech e koupenn Amerika ha gounezet en deus seizh kampionnad bedel.

## Penn kentañ e vuhez
Tapout a reas un diplom e business ha managment er San Francisco State University e 1981. Dimezhet eo gant Ulrika Kristina Petterson, merc'h ar merdeer brudet eus bro Sveden Pelle Petterson.

## Loreadeg
*2005-2006
**Sturiañ a ra ar vag *Pirates of the Caribbean* er Volvo Ocean Race. Echuiñ a ra eil.
*2002
**Gounid a ra kampionad ar bed IMS e Capri, Italia
*1999
**Gounid a ra ar Steinlager Cup
*1998
**Anvet da verdeer ar bloaz gant Rolex
*1997-1998
**Gounid a ra ar Whitbread (bremañ adanvet Volvo Ocean Race)war bag Sveden FF Language
*1996
**Mont a ra ar maout gantañ war ar Sardinia Cup
**Gounid a ra kampionad ar bed klas 40
*1995
**Gounid a ra ar Citizens Cup, ar pezh a ra gwir dezhañ da zifenn kipenn America
**Gounid a ra an Admiral's Cup (redadeg diavaez)
*1994
**Gounid a ra ar Sardinia Cup
**Gounid a ra ar c'h/Kenwood Cup
*1992
**Gounid a ra al Louis Vuitton's Cup
**Anvet eo da verdeer ar bloaz gant ar gazetenn Rothmans
*1991
**Gounid a ra kampionad ar bed war bagoù 50 troatad war *Abracadabra* e Japan
**Anvet eo da verdeer ar bloaz gant ar gazetenn Yatching magazine.
*1989
**Mont a ra ar maout gantañ e kampionad ar bed ar c'hlas Un donenn (bagoù un donenn)
*1988:
**Gounid a ra kampionad ar bed Star
**Gounid a ra kampionad ar bed ar c'hlas Maxi war *Il Moro di Venezia III*
Inizi Friz ar C'hornôg

**Inizi Friz ar C'hornôg** (e nederlandeg : *Waddeneilanden*) zo ur chapeledad inizi a-hed an aod etre Mor an Hanternoz ha mor Wadden e gwalarn an Izelvroioù. Kenderc'hel a ra ar chapeledad er reter gant Inizi Friz ar Reter hag an holl anezho a ya d'ober Inizi Friz.

*Inizi Friz ar C'hornôg<br>1. Noorderhaaks; 2. Richel;<br>3. Griend; 4. Rif;<br>5. Engelsmanplaat; 6. Simonszand;<br>7. Rottumerplaat; 8. Rottumeroog.*

A gornôg da reter e kaver: 
* Texel, pe *Tessel* e frizeg, stag ouzh proviñs Noord-Holland
* Flylân (e frizeg), pe Vlieland (en izelvroeg), stag ouzh proviñs Friz
* Skylge (e frizeg), pe Terschelling (en izelvroeg), stag ouzh proviñs Friz
* Amelân (e frizeg), pe Ameland (en izelvroeg), stag ouzh proviñs Friz
* Skiermûntseach (e frizeg), pe Schiermonnikoog (en izelvroeg), stag ouzh proviñs Friz.
 
Ouzhpenn ar 5 enezenn-se ez eus 3 enezennig didud ha difennet ouzh ar bourmenerien, Rottumerplaat, Rottumeroog ha Zuiderduintjes (anvet a-gevret *[[Rottum]]*), zo stag ouzh proviñs Groningen. 

Bigi-treizh a zo da vont d'an inizi. E Flylân ha Skiermûntseach n'eus nemet tud an inizi a c'hall mont gant o c'harr. Etre an inizi ez eus tachennoù traezhek bras evel Noorderhaaks, Griend ha Engelsmanplaat. 

## Pennadoù all
* Friz
Yaou-Gamblit

Ar Yaou a-raok Gwener-ar-Groaz, Sadorn-Fask ha Sul-Fask eo ar **Yaou-Gamblit**, a zegouezh etre an 19 a viz Meurzh hag an 22 a viz Ebrel, hervez ar bloavezhioù, diouzh al loariadoù.

En deiz-se, deiz diwezhañ ar C'horaiz, e vez lidet Koan Diwezhañ Jezuz hag e ziskibien, a-raok ma voe gwerzhet gant Judaz ha kaset d'ar marv.

Dont a ra an anv Kamblit (*cablyd* e kembraeg), eus ar ger gouezelek *caplat*, deuet diwar ar ger latin *capillatio*, hag a dalvez *troc'hañ blev pe touzañ ar penn* da lavarout eo touzañ pennoù ar venec'h, ha gwalc'hiñ o zreid ivez. Kement-se a veze graet e koun Jezuz.

## Menegoù
*Meneget eo ar Yaou-Gamblit e Geriadur Gregor, 1732. 
*Kentañ meneg skrivet eus ar ger e kembraeg a voe e 1400.

## Notennoù
Geert Van der Stricht

**Geert Van der Stricht** a zo bet ganet d'an 11 a viz C'hwevrer 1972.

Mestrc'hoarier echedoù belgiat eo.

Mestr Etrebroadel eo.

Kampion Belgia e voe en Eupen e 2003.

2 388 edo e renk Elo e miz Genver 2009.

## Oberennoù skrivet e [[saozneg]]
* Geert Van Der Stricht ha Friso Nijboer, *Tactics in the Chess Openings 3: French Defence and other half-open games.* New In Chess, Alkmaar 2005, ISBN 90-5691-162-7; 
* Geert Van Der Stricht ha Friso Nijboer, *Tactics in the Chess Openings 4: Queen’s Gambits, Trompowksy & Torre.* New In Chess, Alkmaar 2006, ISBN 90-5691-172-4;
* Geert Van Der Stricht hag Ernst Spike, *Tactics in the Chess Openings 5: Indian Defences - Catalan & Benoni.* New In Chess, Alkmaar 2007, ISBN 90-5691-201-7;
* Geert Van Der Stricht hag Ernst Spike, *Tactics in the Chess Openings 6: Gambits and Flank Openings*, New In Chess, Alkmaar 2007, ISBN 90-5691-221-5.

## Liammoù diavaez (e [[saozneg]])
* E fichenn FIDE
* E c'hoari e Chessgames
* E stadegoù en Olimpbase
Chahin Mohandesi

**Chahin Mohandesi** a zo bet ganet e 1962.

Mestrc'hoarier echedoù iranian eo.

Mestr Etrebroadel eo.

Kampion Belgia e voe e Namur e 2006.

2326 edo e renk Elo e miz Here 2007.

## Ur bartienn
* Chahin Mohandesi a-enep da David Bronstein
* Chahin Mohandesi a-enep da Oscar Lemmers

## Liammoù diavaez
* E fichenn FIDE
* E c'hoari e Chessgames
Melc'hwed

**Melc'hwed** eo an anv boutin a reer eus ur rummad gastropoded gant krogenn ebet, pe neuze gant ur grogenn dister-kenañ evit reoù ’zo.

## Gwelet ivez
*Melc'hwed-krogennek

## Liammoù diavaez
* Biology of Slugs 	 
* Ohio State University slug fact sheet 	 
* Leopard Slug Info
* Eastern Box Turtles eat slugs and snails
* Pancake Slug (Veronicella sloanei) Info 	 
* Land Slugs and Snails and Their Control (pub. 1959) hosted by the UNT Government Documents Department 
*slugs of Florida on the UF / IFAS Featured Creatures Web site
Inizi Zeeland

**Inizi Zeeland** a oa inizi en aber ar Roen, ar Maas, hag an Escaut e proviñs Zeeland. E-pad meur a gantved n'halled ket mont di nemet gant ur vag, met abaoe ma'z eus savet stankelloù niverus (hervez ar Raktres Delta) ez eo bet staget an holl inizi ouzh an douar-bras, ha n'eus enezenn ebet ken e gwirionez. 

Setu anvioù an inizi kozh-se enta :

* Schouwen-Duiveland
* Sint-Philipsland
* Tholen
* Noord-Beveland
* Walcheren
* Zuid-Beveland
Timbroù Marienwerder

Ur gêr eus Prusia ar C’hornaoueg e oa Marienwerder, poblet gant alamanegerien ha polonegerien e deroù an XXvet kantved. Emañ e Stad bPolonia bremañ dindan anv Kwidzyn.

Hervez Feur-emglev Versailhez sinet e 1919 evit diazezañ frammoù nevez Europa goude reuz ar Brezel-bed kentañ, e tlee an darn vrasañ eus tiriad Prusia ar C’hornaoueg bezañ staget ouzh Republik Polonia. Ur boblgoulennadeg zo aozet e Marienwerder, dindan aotrouniezh Kevredigezh ar Broadoù, a-benn gouzout youl an dud a-fed o zazont politikel. Un intrudu a seurt-se a vo kemeret e lec’hioù all en Europa (Sarre, Allenstein, Silezia, Schleswig).

Evit broudañ annezidi Marienwerder da reiñ o vouezh e lakaer er-maez timbroù-post, warno tresadenn ur vaouez gant bannieloù ar stadoù “paeron” (Rouantelezh Unanet, Frañs hag Italia). Daou seurt a oa anezho : war unan e lenner ar meneg “Commission Interraliée” en nec’h ha “Marienwerder” en traoñ, tra ma kaver “Plébiscite” ha “Marienwerder Kwidzyn” war an eil. Pevarzek skouerenn eus pep doare zo e gwerzh : 5, 10, 15, 20, 25, 30, 40, 50, 60, 75 pfennig hag 1, 2, 3, 5 mark.

Timbroù Alamagn zo soulgarget Commission Interraliée Marienwerder , en o zouez ar rummad boutin hag anavezet-holl “Germania”. Kresket eo priz timbroù zo ivez (2 mark war ½ pfennig da skouer).

D’an 11 a viz Gouere 1920 e tiviz ar muiañ-niver eus ar voterien (92 %) stagañ ar gêr ouzh Alamagn.

Goude an eil Brezel-bed e vo adsavet a-nevez Polonia ha degemeret rannvro vMarienwerder e-barzh.
Garlostenn

Ar **c'harlostenn** (*Forficula auricularia*) (liester: **garlostenned**) zo un amprevan a vez graet *debrerez-skouarn* anezhi ivez dre ma kreded ez ae e-barzh divskouarn an dud evit o debriñ.

15 mm eo o hirder well-wazh, tastornelloù hir dezhe, serkennoù e penn o c'hof (stumm ur c'hrog gant ar pared, kazi kenstur gant ar parezed).
 

Dindan an douar e vez dozvet an ûioù dre bakadoù (etre 20 ha 80). Ar re-se hag al larvennoù war o lerc'h a vez diwallet gant ar vamm.

Diouzh an noz e tebr an imagoed gwrizioù, broñsoù, delioù, frouezh, amprevaned marv pe vev. Degas a reont kleñvedoù d'ar plant met diouzh an tu all e tistrujont ur bern c'hwen-gwez a-hed o buhez.
Merien

**Merien** a zo amprevaned bihan eus kerentiad ar *[[Formicidae]]* hag a vev a-veuriadoù, hag a vez graet krugelloù-merien anezho. Rummet eo ar merien en urzhiad an himenoptered gant ar gwesped hag al laou-koad. 

Ar c'hentañ merienenn a veve dija 100 million a vloavezhioù. Eveldomp e vevomp a-stroll met kalz niverusoc'h int: milionoù a viliardoù e vefent dasparzhet e-barzh war-dro 12 000 spesad hag ar memes mas o defe hag hini an denelezh a-bezh. En un doare hiniennel e c'hellont dougen pouezhioù betek 60 gwech pounneroc'h evit o mas a zo lec'hiet etre 1 ha 150mg. Daoust d'o 100 000 neuron hepken o deus krouet kevredigezhioù luzhiet kenañ ha da drec'hiñ enebourien 10 gwech brasoc'h a-drugarez d'ar pezh a vez anvet ar spered a-stroll.

## Deskrivañ

Ar merien kentañ a vefe o tont eus fin ar c'hretase, sur a-walc'h diwar diorroadur gwesped eus ar jurasik. En un doare morfologel ez int disheñvel diouzh an amprevaned all abalamour d'o "restell". Ar pep brasañ anezho n'o deus ket a eskell, met ar gouennerien o deus. 

Ur penn o deus, ur brusk pe thorax e-kreiz hag un tor e-barzh pehini ar sac'h-boued. Brasoc'h eo hini ar rouanez peogwir ez eus e-barzh ur stok vielloù hag ur stok sperloeniganed pe spermatek. Ma vez frouezhusaet ar vi e vo krouet ur par a-hen-all e vo ul labourerez. Evit lod eus ar spesadoù merien e c'hell ul labourerez dont da vezañ ur soudardez m'eo maget mat. Lod a zo merc'hed an interamant, lod a zo dideilerezd, lod soudardezed pe magerezed. En em annavezout a reont dre ar c'hwezh, ar feromonoù a resevont gant o zastornelloù. Ma kav ur veriennen kalz boued e vern ul lodenn eus ar boued-se en he sac'h-boued hag e roio d'ur gamaladez ar boued-se beg ouzh beg dre ar pezh a vez anvet trofallaksiezh.

## Perzh

Pouezus eo ar merien evit an ekosistem rak gwalc'hiñ a reont an natur hag ar c'hêrioù o tebriñ korfoù marv, strewiñ a reont greun ha brenn fleur evit lod, reiñ a reont aer d'an douar kement hag ar buzhug ha gwareziñ a reont plantoù hag amprevaned all. Lod anezho a brodu zoken un deveradenn (dourenn) enep-mikrobel a implij an apotikerezh.

## Preizerien

An tog-tousog c'hwibez, ophiocordyceps uniteralis a zeu a-benn da gemer kontroll empenn ar merien e vit oc'has betek ul lec'h mat da ziorren an tog-tousog-se. Mervel a ra neuze ar verienenn hag e teu war-wel an tog tousog dre benn ha dre gorfar verienenn.

## Liammoù diavaez
* Musée de l'Abeille Vivante et Cité des Fourmis er Faoued, gant un degemer e brezhoneg.
Pieter Claesen

**Pieter Claesen** a zo bet ganet d'ar 21 a viz Meurzh 1971.
Ur c'hoarier echedoù belgiat.
Mestr Etrebroadel eo abaoe 1998.
C'hoari a reas e skipailh Belgia en Olimpiadoù Echedoù Yerevan (Armenia) e 1996.
Kampion Belgia e voe e Geel e 1999, a-gevred gant Serge Vanderwaeren.
C'hwec'hvet e voe en Open Echedoù Leuven e 2003.
Kampion Brabant Flandrez eo.
Genver 2026: 2 280 eo e renk Elo *Standard*, 2 224 e renk Elo *Fonnapl* ha 2 245 e renk Elo *Luc'hedenn*,2 634 eo e renk Elo *Standard* uhelañ, bet tizhet e miz Genver 2018.

Digeriñ a ra gant 1. c 4.
C'hoari a ra er c'hleub "LV Leuven".
## Stadegoù e Simbase
Hervez an diellaoueg echedoù Simbase, diwar 364 fartienn, Claesen en deus :
* gounezet 108 partienn, 
* kollet 93 partienn, 
* nulaet 158 bartienn.
52 eo e dregantad a drec'hoù neuze.
## Liammoù diavaez
* E fichenn FIDE
* E c'hoari e Chessgames
* E c'hoari e 365 Chess
Kampionad mell-droad Frañs

**Kampionad mell-droad Frañs**, anvet **Ligue 1** abaoe 2002 (pe *Ligue 1 [[Uber Eats]]* evit abegoù sponsoring), a zo ur genstrivadeg etre 20 klub mell-droad eus ar Frañs (hag ivez Monaco). An devezh kentañ eus ar c'hampionad-se a zo bet lañset an 11 a viz Gwengolo 1932. Anvet « National » e 1932-33, kemer a ra ar c'hampionad an anv « Division 1 » etre 1933 ha 2002 a-raok bezañ anvet « Ligue 1 » e-pad an hañvezh 2002. Gant an AS Saint-Étienne emañ ar rekord a ditloù : 10 anezho. An Olympique Lyonnais a zo bet kampion etre 2002 ha 2008 (7 gwech da heul), ur rekord eo ivez. 

## Kluboù Breizh e Kevre 1 Bro-Frañs
* FK Naoned, eizh titl kampion Bro-Frañs gantañ, er c'hevre 1 eus 1963 betek 2007 (ur rekord pilet gant ar Paris Saint-Germain e 2008), hag abaoe 2013,
* Stad Roazhon, echuiñ a ra ar c'hampionad 2020 en 3de plas, e daol-kaer gwellañ, er c'hevre 1 abaoe 1994
* War-raok Gwengamp, er rann 1 (anv kozh ar c'hevre 1) e 1995, adarre e 2003, bet tizhet ar 7vet plas e 2003, e daol-kaer gwellañ,
* FK An Oriant, er c'hevre 1 ur wech kentañ e 1998, hag adarre e 2001, eus 2006 betek 2017 hag abaoe 2020,
* Stad Brest 29, er rann 1 etre 1979 ha 1991 (nemet 1 bloavezh), e 2010 hag aboae 2019,

## Ligue 1 2023–24 : Kluboù
* Paris Saint-Germain
* RC Lens
* Olympique de Marseille
* Stade rennais FC
* LOSC Lille
* AS Monaco
* Olympique lyonnais
* Clermont Foot 63
* OGC Nice
* FC Lorient
* Stade de Reims
* Montpellier HSC
* Toulouse FC
* Stade brestois 29
* RC Strasbourg
* FK Naoned
* Le Havre AC
* FC Metz
José Tonoli

**José Tonoli** a zo bet ganet d'an 30 a viz Ebrel 1931 en Oostende (Belgia) ha marvet d'an 29 a viz Eost 2006 e Jette (Belgia).

Mestrc'hoarier echedoù belgiat.

Kampion Echedoù Belgia a voe e Gent e 1975 a-gevret gant Johan Goormachtigh hag Henri Winants.

E miz Gouere 2006 edo 2153 e renk Elo.

C'hoari a rae e "Chess Club Anderlecht" ha dilennet e voe da Gadoriad a Enor ag ar c'hleub.

## Liamm diavaez
* E fichenn FIDE (e saozneg)
* E c'hoari e Chessgames (e saozneg)
Agen

**Agen** (okitaneg ha galleg) a zo ur gêr eus Okitania, pennlec'h departamant al Lot-et-Garonne. 33569 a dud a oa o chom enni e 2016

## Istor
## Monumantoù ha traoù heverk
## Touristerezh
## Douaroniezh
* Emañ war lez ar stêr Garona.
## Emdroadur ar boblañs abaoe 1793


Colors=
  id:lightgrey value:gray(0.9)
  id:darkgrey value:gray(0.7)
  id:sfondo value:rgb(1,1,1)
  id:barra value:rgb(0.7,0.9,0.7)

ImageSize  = width:800 height:500
PlotArea   = left:50 bottom:30 top:30 right:50
DateFormat = x.y
Period =from:0 till:35000
TimeAxis   = orientation:vertical
AlignBars  = justify
ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:5000 start:0
ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:500 start:0
BackgroundColors = canvas:sfondo

BarData=
  bar:1793 
  bar:1800 text:1800
  bar:1806 
  bar:1821 
  bar:1831 
  bar:1836 
  bar:1841 
  bar:1846 
  bar:1851 text:1851
  bar:1856
  bar:1861
  bar:1866
  bar:1872
  bar:1876
  bar:1881
  bar:1886
  bar:1891
  bar:1896
  bar:1901 text:1901
  bar:1906
  bar:1911
  bar:1921 
  bar:1926 
  bar:1931 
  bar:1936 
  bar:1946 
  bar:1954 text:1954
  bar:1962 
  bar:1968 
  bar:1975 
  bar:1982 
  bar:1990 
  bar:1999
  bar:2006
  bar:2007
  bar:2008
  bar:2011 text:2011

PlotData=
 color:barra width:15 align:left
 bar:1793 from:0 till: 19639
 bar:1800 from:0 till: 9876
 bar:1806 from:0 till: 10850
 bar:1821 from:0 till: 11659
 bar:1831 from:0 till: 12631
 bar:1836 from:0 till: 13399
 bar:1841 from:0 till: 14987
 bar:1846 from:0 till: 15517
 bar:1851 from:0 till: 16027
 bar:1856 from:0 till: 17667
 bar:1861 from:0 till: 17263
 bar:1866 from:0 till: 18222
 bar:1872 from:0 till: 18887
 bar:1876 from:0 till: 19503
 bar:1881 from:0 till: 20485
 bar:1886 from:0 till: 22055
 bar:1891 from:0 till: 23234
 bar:1896 from:0 till: 22730
 bar:1901 from:0 till: 22482
 bar:1906 from:0 till: 23141
 bar:1911 from:0 till: 23294
 bar:1921 from:0 till: 23391
 bar:1926 from:0 till: 23530
 bar:1931 from:0 till: 24939
 bar:1936 from:0 till: 27152
 bar:1946 from:0 till: 33397
 bar:1954 from:0 till: 32593
 bar:1962 from:0 till: 32800
 bar:1968 from:0 till: 34949
 bar:1975 from:0 till: 34039
 bar:1982 from:0 till: 31593
 bar:1990 from:0 till: 30553
 bar:1999 from:0 till: 30199
 bar:2006 from:0 till: 33728
 bar:2007 from:0 till: 33863
 bar:2008 from:0 till: 33245
 bar:2011 from:0 till: 33620




## Melestradurezh
## Tud
## Gevelliñ

## Liammoù diavaez

## Notennoù ha daveoù
Yael ha Sisra

**Giaele e Sisara** (pe **Yael ha Sisra** e brezhoneg), zo anv ul livadur gant Artemisia Gentileschi, hag a zo e dalc'h Mirdi Szépművészeti, e Budapest.

Awenet eo gant mojenn Yael ha Sisra, a gaver e *[[Levr ar Varnerien]]*, unan eus levrioù ar Bibl.

Gwelout a reer Yael o vont da lazhañ ar jeneral enebour : lakaet he deus un nadoz tost d'e skouarn, savet eo he brec'h, ur morzhol en he dorn, ha prest eo da reiñ taol ar marv.

Ur vojenn damheñvel eo istor Judit ha Holofern, livet ivez gant Artemisia Gentileschi.
Jérémie Beyou

**Jérémie Beyou** a zo ur merdeer breizhat ganet e 1976 e Landivizio. Leviet en deus ar vag 60 troatad "Delta Dore", ha ganti en deus graet ar Vendée Globe 2008.

## Loreadeg
*2017
** 3 er redadeg Vendée Globe
*2007
**Diwerniañ ' ra war ar redadeg tro d'ar bed Barcelona World Race e-kreiz ar meurvor Indian, o redadegiñ e oa a-gevred gant Sidney Gavignet war an 60 troatad DELTA DORE.
**2 Record SNSM er rummad bagoù ur c'houc'h dezho 60' war DELTA DORE
**2Calais Round Britain Race (tro an inizi saoz a skipailh) war an 60' DELTA DORE
**2 Trophée Multicoques As Lease Challenge war Banque Populaire Pascal Bidégorry. 
**3 Tour de Bretagne à la Voile sur le Figaro Benetau Espoir Crédit Agricole de Christopher Pratt
*2006
**2 *Trophée Clairefontaine*
**8 Transat AG2R gant Vincent Riou war DELTA DORE
*2005
**Skipper ar Figaro Beneteau 2 Delta Dore : Kampion Bro-C'hall redadeg diavaez e digenvez
**1 redadeg digenvez Afflelou ar Figaro ha 1 ar 4 tennad,
**1 Generali Solo
**1 Hent ar Ponant
**1 Spi Ouest-France
**2 en National Figaro.
*Bourzhiad war trimaran Banque Populaire Pascal Bidegorry :
**1 an IB Group Challenge
**2 e Grand Prix Vigo
**Henter war an Transat Jacques Vabre
**Kampion Orma 2005
*2004
**Skipper ar Figaro Beneteau 2 Delta Dore :
**1 National Figaro,
**Eil e kampionad Bro-C'hall redadeg diavaez en digenvez
** redadeg digenvez Afflelou ar Figaro
** Generali Solo
**2 redadeg ar torraodoù
**6 Transat AG2R war Delta Dore gant Kito de Pavant
** war tro Bro-C'hall war vag dre lien e bourz *Groovederci*
*2003
**Skipper ar Figaro Beneteau 2 Delta Dore :
**1 National a skipailh
**1 Hent ar Ponant
** Generali kreizdouarel
**2 Tro Breizh da zaou
**kenbourzhiad war PRB gant Vincent Riou :
** an Transat Jacques Vabre
**1 Tro an inizi saoz
*2002
**Skipper ar Figaro Beneteau 1 Delta Dore :
**kampion Bro-C'hall redadeg diavaez en digenvez
**1 Generali kreizdouarel
**1 National a skipailh
**1 Spi Ouest-France
**5 redadeg digenvez ar Figaro
**2 tro Bro-C'hall war vag dre lien war *Région Ile-de-France*
*2001
** kampionad Bro-C'hall redadeg diavaez en digenvez
** redadeg digenvez ar Figaro
**2 Generali kreizdouarel
**5 *Trophée Banque Privée Européenne* Sant-Nazer – Dakar gant Gilles Chiorri
** tro Bro-C'hall war vag dre lien war *Région Ile-de-France*
*2000
** Transat AG2R gant Pascal Bidégorry – 1 an tennad kentañ
** kampionad Bro-C'hall redadeg diavaez en digenvez
** Redadeg digenvez ar Figaro
*1999
**7 kampionad Bro-C'hall redadeg diavaez en digenvez
**10 redadeg digenvez ar Figaro
*1997
**kemer a ra perzh evit ar wech kentañ e redadeg digenvez ar Figaro d'an oad a 20 vloaz

## Liammoù diavaez
Lec'hienn Jeremie, asambles gant hini e sponsor
Timbroù Kastellórizo

Emañ enezenn c’hresian Kastellórizo e reter pellañ ar Mor Kreizdouar, e-kreiz un hent etre Enez Rodos hag Antalya mui pe vui. Anvet eo Καστελλόριζο e gresianeg, *Meis* e turkeg, *Castelrosso* en italianeg ha *Kastelorizo* e saozneg.

A-raok diskar an Impalaeriezh Otoman ha fin ar Brezel-bed kentañ e voe dalc'het an enezenn gant arme Frañs eus ar 24 a viz Kerzu 1915 betek an 21 a viz Eost 1920. Bombezet e voe gant Turkia e 1917.

Arme Frañs a embannas e 1920 timbroù gall ar Reter-Nesañ («&nbsp;*Levant*&nbsp;») dreistmoullet "B.N.F." evit *Base Navale Française*, gant "O.N.F. Castellorizo" diwezhatoc’h (O.N.F. evit *Occupation Navale Française*) hag erfin *OF CASTELLORISO* skrivet a-blom (OF evit *Occupation Française*).

An holl dimbroù-se — war-dro 50 skouerenn zisheñvel — zo rouez ha klasket aketus gant an dastumerien bremañ, hag uhel eo o friz neuze.

Etre an 21 a viz Eost 1920 ha kreiz ar bloaz 1944 e voe dalc'het an enezenn gant Italia. 

Adalek 1922 e krogs an Italianed da zreistmoullañ o zimbroù gant **CASTELROSSO**. E 1923 e teuas er-maez ur rummad pemp timbr kartenn ar vro warne e-kichen banniel Italia. Timbroù ar vammvro zreistmoullet eo a voe implijet goude-se, da skouer an hini gouestlet da Francesco Ferrucci e 1930 ha hini Giuseppe Garibaldi moullet e 1932.

Etre kreiz 1944 hag an 22 a viz Meurzh 1945 e voe dalc'het an enezenn gant arme ar Rouantelezh-Unanet. Meret e voe gant ar velestradurezh saoz betek ar 15 a viz Gwengolo 1947.

E dibenn 1947 e voe tro ar velestradurezh c'hresian da embann timbroù dreistmoullet «&nbsp;Καστελλόριζο&nbsp;» evit an enezenn. Staget e voe Kastellórizo ouzh an tiriad broadel da vat d’an 22 a viz Meurzh 1948.