Fogo (Douar-Nevez)

**Fogo** (*Fogo Island* e saozneg) zo un enezenn en norzh d'an Douar-Nevez, e Kanada. Dont a ra hec'h anv eus ar ger portugalek evit "tan". 25 km hed ha 14 km ledander zo dezhi, ha 237.71 km² eo he gorread. 2244 annezad he deus.

Anvet e voe an enezenn evel-se gant ar besketaerien bortugalat hag a zeue di evit morueta er vro adalek ar Grennamzer.

Ur porzh hag ul leti, ar *Fogo Inn*, zo en enezenn.

## Istor

Kartenn Bertius eus 1606 a ziskouez Enez Fogo evel unan eus an degadoù a elfennoù pouezus a-hed aod an Douar-Nevez. War ar c'hartennoù gall eus ar  betek an  kantved e vez graet *"Ile des Fougues"* eus an enezenn. Moarvat e oa bet anvet an enezenn gant ergerzherien bortugalat ha skipailhoù pesketaerien kentañ er  ("fogo" a dalvez tan e portugaleg).

Betek 1783 e oa lec'hiet Enez Fogo war un dachenn aod anvet an "aod c'hall". Daoust ma ne oa ket sañset ar Saozon hag an Iwerzhoniz d'en em staliañ eno hervez Emglevioù Utrecht, lod a reas. E 1750 e oa Fogo ul lodenn brudet eus reizhiad kenwerzhañ ar besketaerien saoz, diazezet war kêrioù mervent Bro-Saoz evel Poole, e Dorset.

, en Enez Fogo, a zo un distrig broadel sevenadurel eus Kanada ha kentañ distrig ar glad evit proviñs Douar-Nevez ha Labrador. Dibar eo Tilting abalamour d'e sevenadur iwerzhonat ha, hervez lod, d'e rannyezh iwerzhonat. Marteze eo ar vered iwerzhonat e Tilting an hini koshañ e Norzhamerika.

An istor dre gomz lec'hel a ziskouez e oa Tilting ur porzh gall da gentañ a-raok dont da vezañ ul lec'h annez Iwerzhoniz. Gwirheñvel eo, pa seller ouzh al liammoù kenwerzhel ha sevenadurel hengounel a oa etre porzhioù-pesketa su Iwerzhon ha re norzh Bro-C'hall. En em staliañ a reas an Iwerzhoniz kentañ e Tilting er bloavezhioù 1750, ha, tra dibar evit an Douar-Nevez, dont a reas Tilting da vezañ ur gêr iwerzhonat ha katolik hepken er bloavezhioù 1780.

Bevañ a rae ar bobl Beothuk en Enez Fogo e-pad meur a gant vloaz a-raok donedigezh an drevadennerien iwerzhonat ha saoz. Ar Beothuk a dape reuniged hag eoged er vro. Mont a raent ivez da Enez Funk da gaout pluñv ha vioù digant al laboused. E bloavezhioù kentañ staliadur Europiz e Fogo e voe krogadoù etre ar Beothuked hag an Europiz. Echuiñ a reas an darempred-se war-dro 1800. Mont a reas ar Beothuk da get e dibenn ar bloavezhioù 1820.

Dedennet eo bet Europiz gant Enez Fogo da gentañ dre ma oa tro da gavout meur a dra eno, en o zouez krec'hin hag eoul reuniged, prenn, feurioù loened, eoged, ha moru evel-just. Diwezhatoc'h en em lakaas trevadennerien an enezenn d'ober kenwerzh moru sec'h, dreist-holl, peogwir e oa ar produ a blije ar muiañ d'ar varc'hadourien eno. Adalek 1850 pe war-dro betek diskar bras ar stokoù pesked er bloavezhioù 1990 e oa ar moru pinvidigezh ar vro. Er bloavezhioù diwezhañ eo bet liesseurtaet armerzh an enezenn hag ouzhpenn ar pesketaerezh e kaver bremañ an touristerezh hag ar micherioù sevenadurel.

Ur vuhez diaes eo bet bepred gounit arc'hant gant ar pesketaerezh. A-raok ma voe staget an Douar-Nevez ouzh Kanada e oa pinvidik marc'hadourien Sant-Yann (Saint-John's) dre ma oa ganto ur monopol pe dost war ar pourvezañ marc'hadourezh da borzhioù an Douar-Nevez hag war gwerzh ar pesked a brenent eno.

E penn-kentañ an  e voe krouet Unvaniezh Gwareziñ ar Besketaerien (*" Fisherman's Protective Union"*) evit klask terriñ ar monopol-se. Un doare kenlabour a oa gant stalioù hollek perc'hennet gant pesketaerien evit ar besketaerien. Unan eus stalioù Fishermen's Union a zo c'hoazh e Seldom-Little Seldom war Enez Fogo, digor bremañ evel ur mirdi gant ur stal-voued, savadurioù porzh, ostilhoù-pesketa, ha dafar evit fardañ eoul avu morlu.

Hiziv an deiz e kendalc'h kevelouri Enez Fogo da grouiñ marc'hadoù pesked nevez gant berzh. Krog eo ar c'humuniezhioù da gompren pegen dedennus o douaroù hag o glad evit an touristerezh sevenadurel.

Kemeret eo bet lec'h peskerezh ar moru gant hini ar c'hranked hag al ligistri. Ul labouradeg pakañ pesked a zo c'hoazh o vont en-dro e kêr Fogo.

Ur chadenn skignañ radio Marconi a oa gwechall war ur menez e-kichen kêr Fogo. Ret e voe d'ar chadenn serriñ war-dro ar mare ma teuas ar skingomz da vezañ implijet en tiez, dre ma rae reustladoù radio. Krog eur da adsevel ar savlec'h skimgomz evel ul lec'h istorel abaoe 2002.

## Gwelout ivez
* kêriadenn Fogo, war an enezenn.

## Daveoù