open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Pennaennoù Rochdale

**Pennaennoù Rochdale** zo un teskad uhelvennadoù evit korvoiñ kevelourioù. Savet int bet da gentañ gant Kevarzhe Difraosterien Reizh Rochdale e Rochdale, Bro-Saoz, e 1844 ha talvezet o deus da ziazez evit ar pennaennoù ma korvoer kevelourioù dre ar bed-holl betek hiziv.
Ar Pennaennoù Rochdale a-orin a voe degemeret ent-ofisiel gant an *International Co-operative Alliance* (Emglev Kevelourel Etrebroadel) e 1937 evel "Pennaennoù Rochdale ar Gevelliñ". Aozerezhioù hizivaet ar pennaennoù zo bet degemeret gant an *International Co-operative Alliance* (ICA) e 1966 evel ar "Pennaennoù Kevelourel", hag e 1995 evel ul lodenn eus an Disklêriadur war Hevelebiezh ar Gevelliñ.

## Aozerezh orin ([[1844]])
# Ezelañ digor.
# Reoliañ demokratel (un den, ur vouezh).
# Dasparzh ar reñverioù diouzh an eskemmoù.
# Paeañ ur c'hampi bevennet war ar c'hevala.
# Neptuegezh politikel ha relijiel.
# Paeañ diouzhtu (kred grataet ebet).
# Kas ar c'helenn war-raok.

## Adaoz [[International Co-operative Alliance|ICA]] ([[1966]])
# Ezelañ digor, youlek.
# Mererezh demokratel.
# Amplet bevennet diwar ar fontoù piaouel.
# Ar reñverioù a aparchant d'an izili.
# Kelenn an izili hag an dud voutin hervez ar pennaennoù keveliñ .
# Keveliñ etre kevelourioù.

## Adaoz [[International Co-operative Alliance|ICA]] ([[1995]])
# Ezelañ digor ha youlek. 

# Reoliañ demokratel an izili.
# Perzhiadur armerzhel an izili.
# Emrenerezh ha dizalc'hiezh.
# Deskiñ, stummañ, ha kelaouiñ.
# Keveliñ etre kevelourioù.
# Damant evit ar gumuniezh.

## Gwelet ivez
* Rochdale College (un arnodenn Kanadian war pennaennoù Rochdale)

## Liammoù diavaez
* The International Co-operative Alliance (Emglev Kevelourel Etrebroadel)
* Disklêriadur war Hevelebiezh ar Geveliñ
* Adaozioù ar Pennaennoù Kevelourel
* Pennaennoù Keveliñ Neuze ha Bremañ
* Pennaennoù an Emglev Kevelourel Etrebroadel
* Argemm pennaennoù 1966 digant Circle Pines Center
(3) Juno

**(3) Juno** (arouez: ) eo an trede brasañ asteroidenn. Gant ar steredoniour alaman Karl Ludwig Harding e voe dizoloet d'ar 1añ a viz Gwengolo 1804. Anvet e voe diwar Juno, uhelañ doueez relijion Henroma ha gwreg an doue Yaou.

## Notennoù ha daveennoù
Mu'ammar al-Qaddafi

**Mu'ammar Abu Minyar al Qadhafi** pe **Mouamar al-Kadafi** (arabeg: *', [[Treuzlizherennadur arabek|treuzlizherennadur]]: *Mu‘ammar al-Qaḏḏāfī* ; treuskrivadur brezhonekaet: Mouamar al-Kadafi), anvet da gustum ar c'horonal Kadafi, a oa un den a Stad [[libia]]n, bet ganet e-tro [[1942]] e [[Sirt]], ha lazhet er gêr-se d'an [[20 a viz Here]] [[2011]] e-skeud an emgannoù kaset war-raok gant ar gouarnamant da c'hortoz hag an [[Aozadur Feur-emglev Norzh-Atlantel]] evit tapout kêr.

Ofiser eus an arme e oa pa zeuas da vezañ *de facto* rener [[Libia]] goude un [[taol Stad]], e [[1969]], a ziskaras ar [[monarkiezh|vonarkiezh]] a oa an tiegezh al-Sanussi en he fenn neuze. Chom a reas e penn ar Stad e-pad 42 vloaz, ha sevel a reas e-doug an amzer-se un [[diktatouriezh]] a seller outi evel unan eus ar re galetañ er bed.

E [[1977]] e adaozas ensavadurioù politikel Libia oc'h ober eus ar vro ur *Jamahiriya*, renet en un doare teorikel gant ur reizhiad [[demokratiezh eeun]]. Daoust ma tilezas e garg ofisiel a benn ar Stad libian, e [[1979]], e chomas e penn Libia gant an titl a « Heñcher dispac'h ar *Jamahiriya* bras arab libian poblek ha sokialour » (pe en un doare eeunoc'h « Heñcher an dispac'h » pe « « Breur heñcher »). Skrivet eo bet gantañ e oberenn al *Levr Glas'' ma tispleg e gelennadurezh. Ingal e savas a-enep ar berbereg, ha lavaret a rae e oa ar Verbered ur vojenn bet degaset gant trevadennourien Europa. Berz a lakas war ar berbereg en e vro.

War an dachenn etrebroadel e tifenne an hollarabouriezh hag an hollafrikanouriezh. Ne derme ket da arc'hantañ aozadurioù spontour ha luskadoù emsavidi er bed a-drugarez d'ar gounidoù degaset d'e vro gant an eoul-maen. Peurliesañ e seller outañ evel an hini a oa kiriek eus gwalldaol Lockerbie e 1988 hag eus ar gwalldaol a-enep an nij 772 UTA e 1989, ma oa lazhet 440 den. Da c'houde e reas strivoù kuit ma vefe re zigenvez e vro war an dachenn diplomatek etrebroadel, kuit da vezañ taget gant ar Stadoù-Unanet.

Adalek miz C'hwevrer 2011 e oa hejet Libia gant un emsavadeg en e enep a droas buan e brezel diabarzh e 2011. Goude ma oa kemeret Tripoli gant an emsavidi e miz Eost 2011 ec'h erruas ar c'huzul broadel tremen er galloud, ha Mouammar Kadafi a dec'has. Ne zeued ket a-benn da c'houzout e pelec'h edo betek an 20 a viz Here 2011 ma voe dizoloet o kuzhat e Sirt, e gêr c'henidik, hag e-lec'h ma kavas e varv. Savet e oa bet ur c'hemenn herzel etrebroadel evit torfed a-enep an denelezh a-enep dezhañ. Tud a afer libian o doa prometet un arc'hopr d'an neb a ziskuilhfe anezhañ.
Frédéric Guesdon

**Frédéric Guesdon** zo ur marc'hhouarner breizhat ganet d'ar 14 a viz Here 1971 e Sant-Meven e Bro-Sant-Maloù. E daol bravañ a reas pa c'hounezas Pariz-Roubaix e 1997 gant roched skipailh la Française des Jeux renet gant Marc Madiot.

## Redadegoù gounezet
*Pariz-Roubaix (1997)
*Classic Haribo (1997)
*Pariz-Teurgn (2006)

## Liamm diavaez
* Fiche de Frédéric Guesdon sur l'Equipe.fr
Levr Glas

Ul levr skrivet gant Mu'amar Al-Qadhafi eo al ***Levr Glas*** (arabeg: الكتاب الأخضر), bet embannet evit ar wezh kentañ e 1975.

Ennañ e vez kavet mennozhioù pennañ prederouriezh politikel rener Libia. Rannet eo e teir lodenn:

* Diskoulm kudenn an demokratelezh: 'Beli ar bobl'
* Diskoulm ar c'hudennoù ekonomikel: 'Sokialouriezh'
* Diazez sokial an Trede Teorienn Hollek

Gant al levr-mañ e vez troet kein da vennozhioù evel an demokratelezh evel ma vez komprenet e broioù kapitalour ar c'hornôg ha kinnig a ra en he lec'h un doare demokratelezh eeun kaset war-raok dre guzulioù lec'hel.

## Liammoù diavaez
* Al Levr Glas e galleg, italianeg, portugaleg, saozneg hag arabeg
* Al Levr Glas e galleg, italianeg, portugaleg, saozneg ha ruseg
Edgar Rice Burroughs

**Edgar Rice Burroughs** a oa ur skrivagner stadunanat, bet ganet d'ar 1añ a viz Gwengolo 1875 e Chicago, Illinois (SUA), marvet d'an 19 a viz Meurzh 1950 e Los Angeles (Kalifornia).

Brudet eo e romantoù diwar-benn Tarzan, deuet da vezañ filmoù brudetoc'h c'hoazh, hag an heuliad romantoù skiant-faltazi en deus savet diwar-benn ar blanedenn Veurzh. 

## Oberennoù
Helike (loarenn)

Hermippe (eus ar gresianeg Ἑλίκη) pe **Yaou XLV** a zo ul loarenn gilgradek direizh Yaou. Gant ur strollad a steredonourien eus Skol Veur Hawaï e voe dizoloet e 2003. Hi a berc'henn da strollad Ananke, ur strollad a loarennoù a gelc'htro etre 19.3 milion km ha 22.7 milion km gant ur stouadur a 150°.

Betek 2005 e oa anvet **S/2000 J 3**. Tennañ a ra hec'h anv eus Helike,unan eus ninfennoù a zesavas Zeus pa oa o vevañ e Kret
Illinois

**Illinois** (distagadur saoznek : ) — ne vez ket distaget an *s* dibenn), a zo unan eus an 50 stad a ya d'ober Stadoù-Unanet Amerika. An anv a zeu eus ar boblad amerindian Illinois a oa o vevañ el lec'h-se.
Springfield eo ar gêrbenn, met Chicago eo ar gêr vrasañ, lec'hiet eo homañ er biz, ur bempvedenn eus boblañs ar stad a gaver er gêr-se. 

Ar stadoù a gaver tro-dro d'an Illinois a zo ar Wisconsin en norzh, an Iowa hag ar Missouri er c'hornôg, ar c'hKentucky er su hag an Indiana er reter. Al Lenn Michigan a gaver er biz.

Barack Obama a oa senedour an Illinois a-raok dont da vezañ prezidant ar Stadoù-Unanet.



## Kêrioù Illinois

## Notennoù
Michigan

**Michigan** (IPA [ˈmɪʃɪɡən]) a zo ur Stad eus “Midwest” Stadoù-Unanet Amerika, unan eus Stadoù ar Biz-Kreiz. Tennañ a ra hec'h anv eus Lenn Michigan.


Flag_of_Michigan.svg|
Michiganstateseal.jpg|


Map of USA highlighting Michigan.png|

## Kêrioù Michigan
Anna Politkovskaya

**Anna Stepanovna Politkovskaya** (*Анна Степановна Политковская*) a oa bet ganet d'an 30 Eost 1958 e New York hag a oa bet drouklazhet d'ar 7 Here 2006 e Moskov e-barzh hall ar savadur ma oa o chom.

Ur gazetennerez eus Rusia e oa ha brudet eo bet abalamour d' he fennadoù diwar-benn brezel Tchetchenia hag he frankiz e-keñver galloud Vladimir Putin. Abaoe miz Mezheven 1999 e skrive er gazetenn Novaya Gazeta.

## Da-heul he marv

### Argerzh ar justis
An enklask war muntr ar gazetennerez a zo echuet e miz Mezheven 2008 pa voe lakaet dindan ensell pevar den diskred warno, tri outo a orin eus Tchetchenia hag un ofiser eus ar FSB. N'eus bet adkavet oberer ebet ha n'eus bet kondaonet hini ebet. An oberer pennañ argredet a zo tec'het, an trede breur Makhmoudov e vefe D'an 19 a viz C'hwevrer 2009 eo bet akuitet ar breudeur (Djabrail hag Ibragim) Makhmoudov ha Sergey Khadjikourbanov.
E fin miz Mezheven 2009 e oa nullet an akuitadur gant al Lez-veur. Ur prosez nevez a oa digoret d'ar 5 a viz Eost 2009. Kenderc'hel a ra familh Anna Politkovskaya hag he c'henlabourerien da lavaret ne zegaso netra ur prosez all ma ne vez ket adc'hraet an enklask.

## Kanaouenn
Savet he deus Nolwenn Korbell ar ganaouenn *[[Anna (kanaouenn, Nolwenn Korbell)|Anna]]* evit dougen bri d'ar gazetennerez drouklazhet. Embannet e oa bet e 2007 en hec'h albom *Red* (eilet gant ar gitarour Soaig Siberil) hag e 2010 en albom *Noazh*.

## Levrioù
* e galleg :
** *Hommage à Anna Politkovskaïa*, embanner : Buchet Chastel (collection "Au fait"), 2007
** *Douloureuse Russie : journal d'une femme en colère*, Anna Politkovskaïa, embanner : Buchet Chastel, 2006
** *Tchétchénie, le déshonneur russe*, Anna Politkovskaia, embanner : Buchet-Chastel, 2003
** *Voyage en enfer*, Anna Politkovskaia, embanner : Robert Laffont, 2000

## Daveoù


## Liammoù diavaez
* www.Politkovskaya.org, e koun Anna Politkovskaya
Boris Yeltsin

**Boris Nikolayevitch Yeltsin** (Бори́с Никола́евич Е́льцин) a oa bet ganet d'ar 1añ a viz C'hwevrer 1931 e Boutka, e distrikt Talitsa, ha marvet d'an 23 a viz Ebrel 2007 e Moskov.

Kentañ prezidant Kevread Rusia e oa bet, etre 1991 ha 1999.
Ruhnama

Ul levr eo **Ruhnama** (e brezhoneg *Levr an Ene*, diwar ar perseg: روح *ruh*, "ene" ha نامه *nāme*, "levr") skrivet gant Saparmourat Niyazov, Prezidant da viken Turkmenistan.

Buhez ar skridaozer e-unan a lenner el levr, mesk-ha-mesk gant istor faltaziek ha testennoù speredel, en o zouez kontadennoù ha barzhonegoù bet savet gant ar barzh soufiek Magtymguly Pyragy.

Embannet e oa bet al lodenn gentañ e 2001 evit uhelaat live speredel pobl Turkmenistan, hervez Saparmourat Niyazov e-unan. E 2004 e oa bet embannet an eil lodenn, enni testennoù-skrid o tennañ d'ar filozofiezh ha d'an doare reizh d'en em derc'hel er vuhez.

Kavet e vez al levr e pep lec'h e Turkenistan er vuhez foran ha ranket e vez d'ar moskeennoù e lakaat war wel par-ha-par gant ar C'horan.

Ret eo lenn ar Ruhnama er skolioù hag er skolioù-meur ha dav e anavezout mat evit labourat evit ar Stad.

## Liammoù diavaez
* ''Ruhnama'' - Lec'hienn ofisiel gouarnamant Turkmenistan (saozneg)
* ''Ruhnama e 4 yezh'' (saozneg, ruseg, turkmeneg, turkeg)
* Lec'hienn diwar-benn ar Rukhnama ha sevenadur  Turkmenistan
Villarrobledo

**Villarrobledo** (25.000 annezad) a zo ur gêr e kornôg Spagn ha kêr-benn proviñs Albacete. E Kumuniezh emren Kastilha - La Mancha emañ.
Los Angeles (Kalifornia)

:&nbsp;*Ur bajenn disheñvelout [[Los Ángeles]] zo ivez.*

**Los Angeles**, berraet en **L.A.** alies, skrivet Los Ángeles e spagnoleg, eo kêr vrasañ stad Kalifornia hag eil kêr vrasañ ar Stadoù-Unanet goude New York. Tost 4 milion a dud a vev eno (18,5 milion en he zolead). Sez ar gontelezh eo ivez. E su Kalifornia emañ, war aod ar Meurvor Habask.

Diazezet e voe d'ar 4 a viz Gwengolo 1781 gant ar gouarnour spagnol Felipe de Neve. Dont a reas da vezañ ul lodenn eus Bro-Vec'hiko e 1821 war lerc'h dizalc'hidigezh ar vro eus Spagn. Staget e voe ouzh ar Stadoù-Unanet e 1848 goude fin ar Brezel etre Mec'hiko hag ar Stadoù-Unanet, dre brenañ California e Emglev Guadalupe Hidalgo. Er bloavezhioù 1890 e voe dizoloet eoul-maen ar pezh a lakkas ar gêr da greskiñ fonnus.

Oberiant ken ken eo ar gêr war dachennoù an aferioù, ar c'henwerzh etrebroadel, an dudi, ar sevenadur, ar mediaoù, ar c'hiz, ar skiant, an teknologiezh hag an deskadurezh. Hollywood, brudet er bed a-bezh evit e broduiñ filmoù sinema, eo anv lodenn gwalarn rannvro Los Angeles. Degemeret eo bet ar C'hoarioù olimpek hañv gant ar gêr e 1932 ha 1984, ar pezh a vo adarre e 2028.

Un hin istrovanel pe greizdouarel a gaver eno. Menezioù ha dezerzhioù a zo en argoad ar vro.

## Lec'hanvadurezh
Los Angeles a dalv kement hag "an aeled" e spagnoleg. Distaget eo "lɒs ˈændʒələs" e saozneg ha "los ˈaŋxeles" e spagnoleg.

## Kêraozerezh
N'eus ket kreiz-kêr e Los Angeles, zoken ma'z eo *La Plaza*, lec'h ma voe diazezet kêr, ur seurt kreiz istorel hervez an "Angeliz". Ledet kenañ en deus ar gêr a-hed he istor, ha kontañ a ra karterioù e-leizh, en, o zouez *[[Hollywood]]* ha *China town*, pa eo Beverly Hills ha Santa Monica kêrioù enklozet er gêr vras.

## Yezhoù
Hervez an *American Community Survey* e oa, e 2017, 42,51 % eus an annezidi oadet a 5 bloaz pe muioc'h a zisklêrie komz spagnoleg er gêr, 40,98 % komz ar saozneg, 2,54 % an tagalog, 2,46 % ar c'horeaneg, 1,84 % an armenieg, 1,50 % ur yezh sinaek, 1,37 % ar perseg, 0,95 % ar ruseg, 0,60 % ar galleg, 0,52 % ar japaneg ha 4,26 % ur yezh all.

## Gevelliñ

Los Angeles he deus 25 kêr gevellet ganti. Roll ar c'hêrioù dre bloaz gevelliñ:

* Londrez ha Manchester, e , ha Łódź e  a zo kêrioù mignon.
* Los Angeles he deus ivez un eskemm sevenadurel gant Tel Aviv en Israel.

## Tud vrudet
### Tud ganet ha marvet eno
* Marilyn Monroe (1926-1962), aktourez 
### Tud ganet eno
* Liza Minnelli (g. e 1946), kanerez, aktourez, dañserez
* James Ellroy (g. e 1948), skrivagner, 
* Jodie Foster (g. e 1962), aktourez
* Jennifer Aniston (g. e 1969), aktourez
* Gwyneth Paltrow (g. e 1972), aktourez
* Angelina Jolie (g. e 1975), aktourez
* Jake Gyllenhaal (g. e 1980), aktour
* Venus Williams (g. e 1980), c'hoarierez tennis
### Tud marvet eno
* Buster Keaton (1895-1966), aktour er sinema mut

## Gwelet ivez
* Hollywood

## Daveoù

## Liammoù diavaez
*  Lec'hienn ofisiel
*  Discover Los Angeles - The Los Angeles Convention and Visitors Bureau
Emgann Sedan (1870)

**Emgann [[Sedan]]** a voe un emgann etre an armeoù gall ha prusian e Brezel 1870-1871, ma voe faezhet an arme c'hall, kaset gant ar jeneraled Edme de Mac-Mahon, Auguste-Alexandre Ducrot, hag Emmanuel de Wimpffen, gant hini Prusia kaset gant Helmuth von Molt.
Sedan (Bro-C'hall)

**Sedan** a zo ur gumun hag ur gêr eus departamant Ardennes e Bro-C'hall.
## Istor
## Monumantoù ha traoù heverk
## Armerzh
## Douaroniezh
## Melestradurezh

## Emdroadur ar boblañs 1793-2006


Colors=
  id:lightgrey value:gray(0.9)
  id:darkgrey value:gray(0.7)
  id:sfondo value:rgb(1,1,1)
  id:barra value:rgb(0.7,0.9,0.7)

ImageSize = width:700 height:400
PlotArea = left:50 bottom:30 top:30 right:50
DateFormat = x.y
Period =from:0 till:25000
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = justify
ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:5000 start:0
ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:500 start:0
BackgroundColors = canvas:sfondo

BarData=
  bar:1793 
  bar:1800 text:1800
  bar:1806 
  bar:1821 
  bar:1831 
  bar:1836 
  bar:1841 
  bar:1846 
  bar:1851 text:1851
  bar:1856
  bar:1861
  bar:1866
  bar:1872
  bar:1876
  bar:1881
  bar:1886
  bar:1891
  bar:1896
  bar:1901 text:1901
  bar:1906
  bar:1911
  bar:1921 
  bar:1926 
  bar:1931 
  bar:1936 
  bar:1946 
  bar:1954 text:1954
  bar:1962 
  bar:1968 
  bar:1975 
  bar:1982 
  bar:1990 
  bar:1999
  bar:2006 text:2006

PlotData=
 color:barra width:15 align:left
 bar:1793 from:0 till: 12033
 bar:1800 from:0 till: 10634
 bar:1806 from:0 till: 10838
 bar:1821 from:0 till: 12123
 bar:1831 from:0 till: 13806
 bar:1836 from:0 till: 14536
 bar:1841 from:0 till: 15585
 bar:1846 from:0 till: 14635
 bar:1851 from:0 till: 16759
 bar:1856 from:0 till: 0
 bar:1861 from:0 till: 0
 bar:1866 from:0 till: 13793
 bar:1872 from:0 till: 14039
 bar:1876 from:0 till: 16593
 bar:1881 from:0 till: 19556
 bar:1886 from:0 till: 19306
 bar:1891 from:0 till: 20292
 bar:1896 from:0 till: 20163
 bar:1901 from:0 till: 19349
 bar:1906 from:0 till: 19599
 bar:1911 from:0 till: 19516
 bar:1921 from:0 till: 17509
 bar:1926 from:0 till: 18298
 bar:1931 from:0 till: 18908
 bar:1936 from:0 till: 18559
 bar:1946 from:0 till: 13514
 bar:1954 from:0 till: 17637
 bar:1962 from:0 till: 20336
 bar:1968 from:0 till: 23037
 bar:1975 from:0 till: 23995
 bar:1982 from:0 till: 23477
 bar:1990 from:0 till: 21667
 bar:1999 from:0 till: 20548
 bar:2006 from:0 till: 19934


## Tud
## Touristerezh
* Roet eo bet al label Kêrioù ha Broioù Arz hag Istor dezhi.
## Gevelliñ
*
*

## Liammoù diavaez
## Dave ha notennoù
Kreta

**Kreta** (henc'hresianeg : Κρήτη, *Krḗtē*; gresianeg : Κρήτη, *Kríti*) eo an enezenn vrasañ ha pobletañ inizi Gres, 88 enezenn vrasañ ar bed ha pempvet enezenn vrasañ ar Mor Kreizdouar, war-lerc’h Sikilia, Sardigna, Kiprenez ha Korsika. Kreta hag un toullad enezennoù tro-war-dro dezhi a ya da ober rannvro Kreta (gresianeg : Περιφέρεια Κρήτης *Periféreia Krítis*), unan eus rannvroioù melestradurel e Bro-C’hres. Ar gêrbenn a zo Heraklion. E 2011, e oa 623,065 a dud o vevañ eno.

Ul lodenn vras eus an ekonomiezh ha glad sevenadurel Bro-C’hres enni, brudetevit ar muzik hag ar varzhoniezh, hagez eo kreizenn ar sevenadurezh vinoan (war-dro 2700–1420 kt JK), unan eus kentañ sevenadurezhioù bras Europa, ma oa savet kentañ palezioù Europa[1]. Staget eo bet ouzh Bro-C'hres e 1913 hag unan eus he zrizek periferia (rannvro velestradurel) eo.

## Istor
Roudoù eus an *[[Hominidae]]* a gaver e Kreta adalek 130 000 vloaz zo. E diwezh an Neolitik hag e-doug Oadvezh an arem e vleunias ur sevenadur diorroet-kenañ e Kreta, ar sevenadur minoan. Dalc'het eo bet gant meur a Stad hellenadek, an Impalaeriezh roman, Impalaeriezh Bizantion, Emirelezh Kreta, Republik Venezia hag an Impalaeriezh otoman. Goude ur prantad emrenerezh berr, eus 1897 da 1913, dindan ur gouarnamant da c'hortoz, e tivizas dont da vezañ ul lodenn eus Bro-C'hres. Dalc'het e voe gant an Trede Reich e-pad an Eil brezel-bed, goude Emgann Kreta.


GR Kreta.PNG|
Island of Crete, Greece.JPG|Luc'hskeudennet gant an NASA
Knossos R01.jpg|Palez Knosos e Kreta. Gwelet a reer ul lodenn eus norzh ar palez adsavet gant an arkeologour Arthur Evans


## Notennoù
Aiacciu

**Aiacciu** (e korseg), **Aiaccio** (en italianeg), pe **Ajaccio** (e galleg ha italianeg), eo pennkêr Korsika-ar-Su, ha pennlec'h rannvro Korsika. Pennkêr departamant Korsika e oa a-raok ma voe rannet etre daou zepartamant nevez.

## Kêrioù gevellet
* .
* 
* 

## Liammoù diavaez
Abertawe

Eil brasañ kêr Kembre eo **Abertawe** (*[[Swansea]]* e saozneg) e kreisteiz ar vro, ha pennlec'h Sir Abertawe, ar gontelezh savet en-dro dezhi e 1996. A-raok se e oa ar gêr vras e kornôg pellañ arvor kontelezh istorel Sir Forgannwg, pa oa Kerdiz hini ar reter. 

## Pennad kar
*Sir Abertawe, ar gontelezh
S/2003 J 15

**S/2003 J 15** a zo ul loarenn gilgradek direizh eus planedenn Yaou. Gant ur strollad steredonourien eus Skol-Veur Hawaii eo bet dizoloet e 2003. Emañ e strollad Ananke, ur strollad loarennoù hag a gelc'htro etre 19.3 milion a gilometradoù ha 22.7 milion a gilometradoù gant ur stouadur a 150°.
RSS Turkmenistan

Unan eus republikoù diazez an Unaniezh Soviedel e oa **Republik Sokialour Soviedel Turkmenistan** (turkmeneg: *Türkmienistan Soviet Socialistik Riespublikasy*; ruseg: Түркменистан Совет
Социалистик Республикасы) betek 1991 ma tisklêrias he dishualded ha dont da vezañ Turkmenistan. 

Krouet e oa bet er penn-kentañ d'ar 7 a viz Eost 1921 evel *Oblast Turkmenek* RSSE Turkestan. D'an 13 a viz Mae 1925 e oa bet disklêriet *RSS Turmenistan* ha dont a reas da vezañ unan eus republikoù diazez an Unaniezh Soviedel. D'ar 27 a viz Here 1991 e tisklêrias he dishualded hag en em zisrannas diouzh USSR hag adanvet e oa bet *[[Turkmenistan|Republik Turkmenistan]]*.

## Gwelet ivez
* Strollad Komunour RSS Turkmenistan
* Turkmenistan
Saparmyrat Nyýazow

**Saparmourat Atayevich Niyazov** (Hervez reolennoù-skrivañ nevez an turkmeneg: **Saparmyrat Ataýewiç Nyýazow**, distaget: [θɑːpɑːrmuːrɑːt niːjɑːðɒv]), bet ganet d'an 19 a viz C'hwevrer 1940 en Aşgabat, marvet d'an 21 a viz Kerzu 2006 en Aşgabat, a zo bet unan eus tud pennañ Turkmenistan abaoe 1985. Prezidant ar vro eo bet ivez abaoe ar 21 a viz Mezheven 1991, ha bet disklêriet Prezidant da viken d'an 29 a viz Kerzu 1999.

D'an 22 a viz Here 1993 e tisklêrias e voe bet kemmet e anv gantañ hag adalek ar poent-se e ranke bezañ anvet ***Turkmenbachi*** (reizhskrivadur turmenek: *Türkmenbaşy*, kirillek: *Туркменбаши*) hag a dalv "Penn an an Durkmened" diwar skouer Mustafa Kemal Atatürk.

Tamallet e vez gant broioù ar c'hornôg da vezañ un diktator kriz hag a vac'h war e bobl. Ouzhpenn-se e vez tamallet da gas war-raok ur politikerezh diazezet war e bersonelezh dre ma vez kavet dre ar vro a-bezh poltredoù ha delwennoù anezhañ, a-wechoù alaouret zoken, ha dre ma vez lakaet al levr *[[Ruhnama]]* ("Levr an Ene"), bet skrivet gantañ, da levr sakr.

Gant Turkmenbachi an hini e oa bet divizet chom a-sav da skrivañ an turkmeneg gant lizherennoù kirillek, d'ober kentoc'h gant al lizherenneg latin evel ma reer e turkeg, ur yezh kar.

## E vuhez
Mervel a reas e dud pa oa eñ yaouank. Mervel a reas e dad o stourm en Eil Brezel Bed a-enep d'an Nazied ha mervel a reas ar peurrest eus e familh en ur c'hren-douar meur en Aşgabat e 1948. Desavet e oa bet adalek ar poent-se en un ti evit emzivaded kaset gant Soviediz ha neuze kaset da di ur c'har.

E 1962 e teuas da vezañ ezel eus Strollad Komunour an Unaniezh Soviedel ha dont a reas a-benn da vezañ penn Strollad Komunour RSS Turkmenistan (treuzfeurmet da c'houde e Strollad Demokratel Turkmenistan) e 1985 goude ma oa bet skarzhet diouzh e bost gant Mikhaïl Gorbatchev, Muhammad Gapusov. 

Pa oa e penn RSS Turkmenia e savas a-du gant an taol a-enep da vMikhaïl Gorbatchev e 1991 ha gallout a reas menel e penn ar vro goude ma 'z eas da get an Unaniezh Soviedel, pa deuas da vezañ prezidant kentañ (ha nemetañ) Turkmenistan.

D'ar 25 a viz Du 2002 e oa bet klasket lazhañ anezhañ evit abegoù politikel.

## Gwelet ivez
* Ruhnama

## Liammoù diavaez
* Lec'hienn ofisiel (e saozneg)
Aşgabat

Kêrbenn Turkmenistan eo **Aşgabat** (turkmeneg: Aşgabat; perseg: عشق آباد, *Ešq-âbâd*; ruseg: Ашхаба́д, *Ashkhabád*; treuzksrivet ivez a-wechoù *Ashgabat*, *Ashkabat*, *Achkabad*, h.a.), ma vez enni 695.300 a dud (e 2001). Turkmened eo an darn vrasañ eus an annezidi, met kavet e vez o vevañ eno ivez Rused, Armenianed hag Azeried.

Lec'hiet eo etre gouelec'h Kara Kum ha menezioù Kopet Dag. 

Ur gêr nevez a-walc'h an hini eo, kresket diwar ur gêriadenn bet savet e 1818.

E 1869 e oa bet savet eno ur c'hreñvlec'h gant soudarded rus ha neuze e teuas tamm-ha-tamm muioc'h a dud da vevañ eno dre ma oa anezhañ ul lec'h sur, en o zouez marc'hadourion ha tud a vicher. Staget e oa bet ar broioù tro-war-dro ouzh Impalaeriezh Rusia e 1884 ha divizet e oa bet lakaat Aşgabat da gêr bennañ dre ma oa tost d'ar vevenn gant Persia dindan beli Breizh-Veur da neuze.

E 1908 e oa bet savet e kêr gant ar Vahaied o lec'h-pediñ kentañ met damzistrujet e oa bet gant ur c'hren-douar e 1948 ha peurzistrujet dindan ar ren soviedel e 1963.

Staliet e oa bet ar galloud Soviedel, kollet, hag adc'hounezet da vat e 1917, pa oa bet lakaet an anv nevez *Poltoratsk* d'ar gêr en enor d'un dispac'hour eus al lec'h. Adanvet e oa bet "Aşgabat" en-dro e 1927 ur wech staliet mat ar Strollad Komunour e Turkmenistan, distaget *Ashkhabad*. 

Mont a reas buan kêr war gresk, o tont da vezañ industrielekaet mui-ouzh-mui, daoust ma'z eas an traoù da fall gant ur c'hrenndouar meur (kreñvder 7,3 hervez skeul Richter) d'ar 6 a viz Here 1948, ma varvas en tu all da 110.000 a dud, da lavaret eo div drederenn eus poblañs kêr.

Gevellet eo gant : Albuquerque e Mec'hiko Nevez er Stadoù-Unanet ha gant Ankara e Turkia

## Liammoù diavaez
* Lec'hienn diwar-benn ar gêr hiziv 
* Luc'hskeudennoù
Napoleon III

**Charles Louis Napoléon Bonaparte**, anvet **Louis Napoléon Bonaparte**, bet ganet d'an 20 a viz Ebrel 1808 e Pariz ha marvet d'an 9 a viz Genver 1873 e Chislehurst (Bro-Saoz), a oa ur politikour gall. Niz Napoleon Bonaparte, deuet eo da vezañ kentañ kadoriad ar Republik c'hall adalek 1848 betek 1852, hag impalaer an Eil Impalaeriezh c'hall adalek 1852 betek 1870, dindan anv **Napoleon III**.

Dimezet e oa da Eugénie de Montijo hag ur mab o doa: Eugène Louis Napoléon Bonaparte.  

## Levrlennadur

**Testenioù :** 
* Victor Duruy, *Notes et souvenirs*, 3 levrenn, dastumad « Sources de l’histoire de France », Editions Paleo, 2005.
* Victor Hugo :
** *Histoire d'un crime*, skrivet en 1852, embannet en 1877. Danevell taol-stad an 2 a viz Kerzu. Un toullad munudoù diwir zo e-barzh. 
** *Napoléon le Petit*, 1852 (memes tra).
* Émile Ollivier, *L’Empire libéral, Etudes, récits, souvenirs*, 18 levrenn, Garnier, 1895-1916.
* Comte Horace de Viel-Castel, *Mémoires sur le règne de Napoléon III*, 1851-1864, dastumad « Bouquins », Robert Laffont, 2005. 

**Studiennoù:**
* Louis Girard, *Napoléon III*, Fayard, 1986.
* André Castelot, *Napoléon Trois*, 2 levrenn (* Des prisons au pouvoir ; ** ou l’Aube des temps modernes), Perrin, 1973-1974 – Embannadur nevez: *Napoléon III, l’aube des Temps modernes*, Perrin, 1999.
* Alain Carteret, *Napoléon III bienfaiteur*, Éd. Montmarie, 2003.
* Adrien Dansette, *Louis-Napoléon à la conquête du pouvoir*, Hachette, 1961.
* Maurice Joly, *[[Dialogue aux enfers entre Machiavel et Montesquieu]]*. Dezran politikerezh Napoleon .
* Thierry Lentz, *Napoléon III*, dastumad "Que sais-je ?", Presses Universitaires de France, 1995.
* Pierre Milza, *Napoléon III*, Paris, Perrin, 2004 (buhezskrid diwezhañ).
* Georges Roux, *Napoléon III*, Paris, Flammarion, 1969.
* Jean Sagnes, *Les Racines du socialisme de Louis-Napoléon Bonaparte*, Editions Privat, 2006.
* Philippe Séguin, *Louis Napoléon le Grand*, Grasset, 1990. Adembannet gant al *Librairie Générale Française* ("Le Livre de Poche"), e 1996. A orin eo istorour an oberour, a vicher n'eo ket.
* William H.C. Smith, *Napoléon III*, Hachette, 1982.
* Theodore Zeldin, *The Political System of Napoleon III*, Macmillan & Co. Ltd / St Martin’s Press, 1958. Ul levr a bouez en e amzer, ha n'eo ket bet lakaet e galleg.
* *"Faut-il réhabiliter Napoléon III ?",* er gelaouenn *L’Histoire*, n° 211, juin 1997.
* *Miss Howard, La femme qui fit un empereur*, gant André Maurois.

## Gwelout
* Roll an unpennoù gall
Jack Lang

**Jack Lang**, bet ganet d'an 2 a viz Gwengolo 1939 e Mirecourt, e departamant ar Vosges (Bro-C'hall), zo ur politikour hag un den-Stad gall.

Ezel eo eus ar Strollad sokialour. Maer Blois e voe etre 1989 ha 2000. Depute Loir-et-Cher e voe teir gwech etre 1986 ha 2000, depute Pas-de-Calais etre 2002 ha 2012. Ministr ar Sevenadur e voe div wech etre 1981 ha 1993, ha Ministr an Deskadurezh div wech ivez etre 1992 ha 1993 hag etre 2000 ha 2002.

En e eil resped ministr an Deskadurezh en doa klasket enbarzhiñ ar rouedad skolioù Diwan en Deskadurezh Stad penn-da-benn.

Brudet eo evit bezañ lakaet Gouel ar Sonerezh da vezañ ofisiel e Bro-C'hall e 1982. Renet en deus Ensavadur ar Bed Arab e Pariz eus 2013 betek miz C'hwevrer 2026, pa zilezas e bost abalamour d'e anv bezañ meneget e dielloù an Afer Epstein.
## Afer Epstein
E 2020, en Afer Epstein, ar mediaioù stadunanat ha goude-se gall o doa diskouezet al liammoù etre Jack Lang ha Jeffrey Epstein. Jack Lang a oa bet o weladenniñ Epstein e Pariz ar bloavezh a-raok. Ar ministr kozh en doa kejet gant an den a aferioù stadunanat e-kerzh ur pred en enor da Woody Allen, ha goude-se e oa bet kouviet Jeffrey Epstein gant Lang evit gouelioù 30 vloaz piramidenn al Louvre. An torfedour reizhel stadunanat en doa arc'hantaouet 58 000 a zollarioù ur gevredigezh c'hall dizoberiant ha gant tud kar ouzh Jack Lang. Hervez Jack Lang e oa an arc'hant da servij evit ur film tost echuet. 

E miz C'hwevrer 2026, goude embannadur dielloù nevez eus an Afer Epstein, Médiapart en doa diskouezet al liammoù arc'hantel a oa etre Jeffrey Epstein ha tud kar da Jack Lang, betek e verc'h, Caroline Lang, kenberc'hennez gant Jeffrey Epstein eus an embregerezh offshore Prytanee LLC lec'hiet en inizi Gwerc'h stadunanat.
## Notennoù ha daveennoù
Ki-dour

Ar **c'hi-dour**, pe **dourgi** (*Lutra lutra*), a zo ur bronneg eus kerentiad ar mustelideged a vev en Eurazia. Anvet e vez **ki-dour Eurazia**, pe **ki-dour ar bed kozh**, d'e ziforc'hañ diouzh an dourgon arall.

## Annez
Ki-dour Eurazia eo an hini boutinañ eus ar c'hon-dour.  En Europa a-bezh met ivez en Azia hag en Afrika (Aljeria ha Tunizia) e kaver anezhañ. En arvar emañ war lodennoù 'zo eus e diriad avat, hag aet eo da get el Liechtenstein, en Izelvroioù hag e Suis. Fonnus-tre e kaver anezhañ c'hoazh war aodoù Norvegia hag e norzh Breizh-Veur, dreist-holl en inizi Shetland ma vev, war a greder, 12 % eus poblañs dourgon Breizh-Veur eno.

Pesked a zebr dreist-holl hag ivez raned, evned, kresteneged ha zoken bronneged bihan.

## Emzalc'h
Tachennadel eo ar c'hon-dour hag en o-unan e vevont an aliesañ. Etre 1 ha 40 km eo hirder o ziriad, hervez stankder ar preizhoù. Parañ a reont en dour hag etre 1 ha pevar c'holen a vez ganet gant ar parezed goude 63 devezh dougen. E-pad bloaz e chom ar re vihan gant o mamm. Ne gemer ket ar pared tamm perzh ebet evit desevel anezho ha diarbennet e vezont gant ar parezed un nebeud devezhioù goude ar c'hanedigezh.

Diouzh an noz eo oberiant ar c'hi-dour hag e tremen an devezh en e zouarenn.

## Gwarez
Hemolc'het e veze ar c'hi-dour evit e greoñ, pezh a voe abeg un digresk mantrus eus ar boblañs e meur a rannvro. Gant al louzoù enebamprevaned e vez lakaet en arvar bremañ. Gant al labourerien-douar e vezont fuilhet war ar maezioù ha gant an dour-glav e redont d'ar stêrioù. Danvezioù pistrius en em vern e korf ar c'hon-dour hag o ampoezoniñ tamm ha tamm. 

War gresk ec'h a o niver adarre abaoe ma'z bet difennet al louzoù dañjerusañ.

## Liammoù diavaez

* The Otter Trust
* Otter (Lutra lutra) Photos
* International Otter Survival Fund
* Shetland Otters
(4001) Ptolemaeus

**(4001) Ptolemaeus** a zo un asteroidenn eus ar Gourizad asteroidennoù. Anv latin ar steredoniour hellazat Ptolemaios a voe roet dezhañ. Dizoloet e voe d'an 2 a viz Eost 1949 gant Karl Wilhelm Reinmuth e Heidelberg.
William Rowan Hamilton

**William Rowan Hamilton** a zo bet ganet d'ar 4 a viz Eost 1805 ha marvet d'an 2 a viz Gwenholon 1865.
Jedoniour, fizikour ha steredoniour iwerzhonat e oa.
Emgann Coit Celidon

Ar seizhvet eus daouzek emgann Arzhur meneget gant Nennius en e *[[Historia Brittonum]]* eo *Cat Coit Celidon*, **Emgann Coit Celidon**.

Evel emgannoù arall Arzhur, n'eur ket sur eus e lec'hiadur. Kement ha "Koadeg Kaledonia" e talvez *Coed Celyddon* e krenngembraeg ; lec'hiadur gwirheñvelañ an emgann eo ar goadeg vras hag en em astenne eus Solway Firth betek Uheldirioù Bro-Skos. E-kichen an harzoù skosat emañ, hervez an hengoun kembreat :
*e Siorrachd Dhùn Phris ("Dumfriesshire") ;
*e-kichen Penrith e Cumbria ;
*e rannvro Glasgow.

Dianav eo enebour Arzhur, met lec'hiadur an emgann a zamveneg ar Bikted pe ur roue brezhon bennak eus su Bro-Skos. Marteze avat e stourmas ouzh Angled deuet eus Bernicia. Gallus eo ivez e voe Emgann Coit Celidon e gwirionez unan eus emgannoù Arthwys ar Peninoù ouzh Skosiz, pe ur vojenn diazezet war emgann Arfderydd e 573 etre Gwenddolew ap Ceidio ha Peredur Paladr Hir eus Ebrauc. Liammet eo emgann Arfderydd ouzh mojenn Arzhur rak en e c'houde eo e tec'has Marzhin da Goadeg Kaledonia.

## Notennoù
René Thom

**René Thom** zo ur matematikour gall, bet ganet d'an 2 a viz Gwenholon 1923 e Montbéliard (Bro-C'hall), marvet d'ar 25 a viz Here 2002 e Bures-sur-Yvette (Bro-C'hall).

### Liammoù diavaez
* Pennad-kaoz gant Jacques Nimier
* Ur bajenn ginnig a-zivout e labour prederouriezh

### Levrlennadur

* René Thom, *Stabilité structurelle et morphogénèse*, Interédition, Pariz, 1977
* René Thom, *Paraboles et catastrophes*, Flammarion, Pariz, 1983
* René Thom, *Esquisse d'une sémiophysique : Physique aristotélicienne et théorie des catastrophes*, Interédition, Pariz, 1989
* René Thom, *Apologie du logos*, Hachette, Pariz, 1990
* René Thom, Emile Noël, *Prédire n'est pas expliquer*, Flammarion, Pariz, 1993. ISBN 2-08-081288-2.
* René Thom, *Pour une théorie de la morphogénèse* (chapitre 14, pages 174 à 188) dans *Les sciences de la forme aujourd'hui*, Seuil, Pariz, 1994
Strollad Komunour RSS Turkmenistan

**Strollad Komunour RSS Turkmenistan** a oa bet ar strollad komunour a renas war RSS Turkmenistan evel rann lec'hel ma oa ouzh Strollad Komunour an Unaniezh Soviedel.

Saparmourat Niyazov a oa bet e penn ar strollad a-raok ma'c'h eas da get an Unaniezh Soviedel, deuet eñ war-lerc'h da vezañ prezidant Republik Turkmenistan.

Adal 1991 e teuas ar strollad da vezañ Strollad Demokratel Turkmenistan.
Luz Casal

**María Luz Casal Paz**, anavezetoc'h evel **Luz Casal**, zo ur ganerez c'halizat ganet d'an 11 a viz Du 1958 e Boimorto, e Galiza (e rannvro A Coruña). Tremen a reas he yaouankiz en Asturiez avat, en Avilés ha Gijón.

## Brud
Dleout a ra he brud hollvedel d'ar ganaouenn vec'hikan *[[Piensa en mí]]*, savet en 1937 gant Agustín Lara hag a glever e film Pedro Almodóvar embannet e 1991 *[[Tacones lejanos]]*.

## Micher
Luz avat n'eo ket plac'h ur ganaouenn hepken, p'emañ gant he micher abaoe hec'h ugent vloaz. Goude rock ar bloavezhioù 1980 he deus kanet ar bolero, ar werz mod ar vro.
Er bloavezh 2004 e oa bet embannet he 10-vet pladenn. Kanet he deus e spagnoleg *Duel au soleil*, skrivet gant Étienne Daho (*Un nuevo día brillará*), hag *Octobre*, kanaouenn Francis Cabrel, deuet da vout *Octubre* ganti.

## Breizh
Pedet e oa bet da zont da ganañ d'ar Emvod ar Gelted en Oriant e 2010 met nac'het he doa dont dre ma oa taget gant ar c'hrign-bev.

E 2011 avat e oa deuet ha graet berzh.

## 2011
Deuet eo Luz en-dro war al leurinier. Kanañ a ra *Un nuevo día brillará* (*Un deiz nevez a splanno*), azasadenn eus ur ganaouenn gant Étienne Daho, eeunoc'h ha fromusoc'h eget ar c'han orin.

## He fladennoù

## Liammoù diavaez
* Lec'hienn ofisiel
* ''Boimorto''
* O kanañ Piensa en mi : amañ hag  aze
* Étienne Daho kanet gant Luz
* Luz o kanañ e galizeg gant Luar na Lubre
Henri Rousseau

**Henri Julien Félix Rousseau**, lesanvet **Ar maltouter Rousseau**, bet ganet d'an 21 a viz Mae 1844 e Laval (Bro-C'hall), ha marvet d'an 2 a viz Gwenholon 1910 e Pariz, a oa ul livour gall. Unan eus mistri veur an arz simpl e oa. 

Lesanvet e voe dre c'hoap «*Le douanier Rousseau* » (*« Ar maltouter Rousseau »*) pa oa o labourat en un ti taos-kêr.

## Er sevenadur

* Ar strollad eus an Antilhez *[[La Compagnie Créole]]* en deus embannet ur ganaouenn anvet ''Vive le Douanier Rousseau'' ''!'' e 1983
Nikolai Grundtvig

**Nikolai Frederik Severin Grundtvig**, bet ganet d'an 8 a viz Gwenholon 1783 en Udby, Sjælland (Danmark) ha marvet d'an 2 a viz Gwenholon 1872 e Kopenhagen (Danmark) a oa kelenner, skrivagner, barzh, prederour, istorour, pastor ha politikour danat.
Arsav-brezel

Un arsav-brezel zo un emglev dre skrid a laka an holl armeoù da baouez d'en em gannañ evit ur prantad e-kerzh ur brezel. N'echu ket ar brezel evit kelo-se, en un doare ofisiel d'an nebeutañ. Gallout a ra an emgannoù kregiñ en-dro. Koulskoude e vez implijet a-wezhioù gant unan eus ar c'hostezioù evit kenstrollañ ar bagadoù soudarded. Sinaet e vez arsavioù-brezel gant an aotrouniezhoù sivil, gant dileuriadoù ar pennoù-Stad eus pep Stad perzhiad, pa ya e-barzh ar jeu pennnadurezhioù al luioù, kenkaz  ma ve sinaet kodianidigezh al lu trec'het.

## Amveziadoù boas
Pa n’eo ket diwezh ar brezel ez-furmel e vez intentet da herzel tamm-pe-damm ma vo kollet e anv-mat gant ar c’hostez faezhet, met, evit gwir, e c’heller kavout amveziadoù tuet da izelakaat ar c’hostez gwanoc’h e saviadur ken e vez termenet dre an emglev m’eo ret dezhañ, pe dilezel tiriadoù, pe paeañ dic’haouadurioù evit ar gwastoù brezel.
Kemeret e vez deiziad ar feur-emglev peoc’h da zeiz kentañ distro ar peoc'h hag alies e vez graet anezhañ ur gouel broadel er broioù trec'h. 

## Lezennoù etrebroadel
Hervez Gwir ar brezel pe lezennoù etrebroadel ar brezel e c’heller termeniñ an arsav-brezel evel un emglev, peurvuiañ enskrivet war ur skrid, evit lakaat un termen da emgannoù etre « perzhioù beller » . E-doug Bodadenn Den Haag 1899 e voe sinaet tri feur-emglev ha tri disklêriadur. E-barzh an "Emglev evit ma vo doujet ouzh Lezennoù ha Boazioù ar Brezelioù » eo bet embannet kement-mañ (Mennad 36) : « Ma n’eus termen ebet d’an arsav-brezel, e c’hell ar c’hostezioù dont d’an emgann en-dro gant ma’z eus bet kaset rebuzadurioù azas.  E kenkaz ma'z eus emgannoù nevez.hontrol, m’eo bet asantet da rakjediñ padelezh an arsav, n’eus ket tu da gavout abeg ma ‘z eus emgannoù nevez.

## Arsavioù-brezel heverk
* D'an 28 a viz Genver 1871 : Gantañ e echuas brezel gall-hag-alaman 1870
* D'an 11 a viz Du 1918, un arsav-brezel etre ar Gevredidi hag Impalaeriezh alaman a lakaas un termen da emgannoù ar Brezel-bed kentañ. Sinet eo evit 36 devezh hag e vo adkaset betek ma vo sinet ar feur-emglev peoc’h d'an 28 a viz Mezheven 1919
* D'an 22 a viz Mezheven 1940 : Arsav-brezel an 22 a viz Mezheven 1940 etre Bro-C'hall sinet gant Pétain hag Adolf Hitler, kañseller Alamagn e Rethondes er wagon e lec'h ma oa en em gavet ar Marechal Foch hag an dileuridi alaman evit arsav-brezel an 11 a viz Du 1918.
* D'ar 27 a viz Mezheven 1953 : arsav-brezel Pan Mun Jon etre Korea an Norzh ha Korea ar Su
* 20 a viz Gouere 1954 : arsav-brezel etre Bro-C'hall ha Viêt Nam.

## Pennadoù nes
* Harz-tennañ
* Kodianidigezh
* Feur-emglev peoc’h

## Notennoù ha daveennoù
Pedro Almodóvar

**Pedro Almodóvar Caballero** (Calzada de Calatrava, Proviñs Ciudad Real, 25 a viz Gwengolo 1949) zo ur filmaozer spagnol, an hini brudetañ moarvat.

Levezonet eo bet gant filmaozerien evel Billy Wilder, Douglas Sirk, Alfred Hitchcock, Rainer Werner Fassbinder, Luis Buñuel, Edgar Neville, Federico Fellini, Luis García Berlanga hag an neorealour Marco Ferreri.

## Filmoù
Emgann Soissons (718)

Emgann Soissons 718 a oa emgann diwezhañ ar brezel diabarzh a heulias marv Pepin Herstal roue (?) ar Franked. Adalek miz Du 714 e vrezele Karl ar Morzhol, Theudoald, mab-bihan Pepin, Plektrud, e intañvez, Ragenfrid, maer palez Neustria ha Chilperic II, roue ar Franked, evit kemer penn ar rouantelezh.

Goude emgann Vincy, Chilperig II ha Ragenfrid, a oa bet faezhet gant Karl ar Morzhol a en em glevas gant Odo Veur eus Akwitania ha war-du Soissons e kerzhjont. Ouzh o gortoz edo Karl ar Morzhol avat, gant ul lu soudarded c'hourdonet a chomo an darn vrasañ anezho feal dezhañ a-hed o buhez. O faezhañ a reas Karl e-kichen Soissons. Tec'hout a reas Ragenfrid da dTeurgn tra ma repuas ar Roue hag Odo en Akwitania.

Odo a sinas ar peoc'h gant Karl nebeud goude ha daskoriñ a reas Chilperig. Ragenfrid a anavezas galloud Karl.
Emgann Soissons

**Emgann Soissons** a c'hell daveiñ da veur a emgann pouezus.

*Emgann Soissons (486) : un emgann etre Franked Hlodwig ha "roue ar Romaned" Syagrius
*Emgann Soissons (718) :un emgann etre Neustria Chilperic II ha Ragenfrid kevreet gant Odo Meur Akwitania ha Karl ar Morzhol
*Emgann Soissons (923): un emgann etre Roperzh Iañ (roue ar Franked) ha Charlez III (roue ar Franked). Charlez III a lazhas e geveler met faezhet e voe gant Rudolph Bourgogn.
*Emgann Soissons (1918) : un emgann etre al lu alaman hag ar soudarded amerikan e-pad ar brezel bed kentañ
RSS Kazac'hia

Lec'hiet e Kreiz Azia e oa **Republik Sokialour Soviedel Kazac'hia** (kazac'heg: Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы) eil Republik diazez vrasañ an Unaniezh Soviedel, deuet da vezañ Republik Kazac'hstan goude ma'c'h eas URSS da get. 

Almaty oa kêr-benn ar Republik, anavezet gwelloc'h d'ar mare-se diouzh hec'h anv rusek *Alma-Ata*.

Krouet e oa bet ar Republik d'ar 26 a viz Eost 1920 evel *Republik Sokialour Soviedel Emren (RSSE) Kirgizia* evel ur rann eus RSKS Rusia. Etre ar 15-19 a viz Ebrel 1925 e oa bet adanvet **RSSE Kazac'hia** hag a-benn ar fin, d'ar 5 a viz Kerzu 1936, e oa bet disklêriet **RSS Kazac'hia** ha dont a reas da vezañ unan eus Republikoù diazez an Unaniezh Soviedel.

A-hed ar bloavezhioù 1950 ha 1960 e oa bet bountet war tud eus URSS en he fezh da vont da vevañ e RSS Kazac'hia hag abalamour da se e kreskas ken buan all an niver a dud eus lec'h all (dreist-holl Rusianed, met ivez Alamaned, Ukrainiz, Belarusiz ha Koreaned) ma teuas da vezañ niversoc'h an ermaezidi o vevañ eno evit ar Gazac'hed o-unan.

D'an 10 a viz Kerzu 1991 e oa bet kemmet anv ar vro ha dont a reas da vezañ Republik Kazac'hstan ha dishual e teuas da vezañ c'hwec'h devezh war-lerc'h.

Goude dont da vezañ dishual e tec'has kuit meur a zen deuet da vevañ eno eus lec'h all da geñver maread ar ren soviedel.

## Gwelet ivez
* Kazac'hstan
Emgann Soissons (486)

**Emgann Soissons** a enebas Hlodwig ouzh Syagrius, ur penn roman a zalc'he an tachennoù etre ar Somme hag al Liger. "Rouantelezh" Syagrius a voe an hevelep ment hag hini Hlodwig met ne gontrolle ket mat anezhi. Ur penn-brezel brezhon a zalc'he rannvro Bleaz hag e kalz kêrioù e oa an aotrounegiezh nemeti hini an eskob.

## Al luioù

N'anavezer Emgann Soissons nemet dre ar pezh a lavar Gregor a Deurgn diwar e benn ha dianav eo ment an daou lu. Lu Hlodwig a oa kenaozet eus soudarded meuriadel. Gant ur goaf hag ur fransisk e voent armet ha ne zougent harnez ebet. Gant an uhelidi ne oa ket tokarnoù, war a seblant. Marc'hegezh ebet ne oa e-barzh al lu.

Lu Syagrius a endalc'he ar pezh a chome eus an arme roma e Galia hag un darn vras anezhañ a oa germanek e orin. Gwirheñvel eo e oa un nebeud marc'hegourien ennañ met diaes eo da lârout muioc'h diwar e benn.

## An emgann

Livadur ebet eus an emgann hon eus. Gregor a Deurgn a lavar e c'hoarvezas en ul lec'h rakdivizet gant an daou enebour, hervez ar c'hustum germanek met skrivañ a rae ouzhpenn ur c'hantved bennak goude an darvoudoù. An dra nemetañ a c'heller bezañ sur anezhañ eo e voe trec'het Syagrius. Hlodwig a berc'hennas e riez met ret e voe dezhañ stourm ouzh ar Vrezhoned. A-benn da gemer Bleaz e teuas met dleout a reas sinañ ur feur-skrid gant an "Arvorigiz". N'eur ket sur piv e voent an Arvorigiz-se avat. Fleuriot a gred e oant Brezhoned met posupl eo e oant tud keodedoù galian-ha-roman Maen hag Anjev.

## Gwelet ivez
Rouantelezh Soissons
RSS Kirgizia

Lec'hiet e Kreiz Azia e oa **Republik Sokialour Soviedel Kirgizia** (kirgizeg: Кыргыз Советтик Социалисттик Республикасы), unan eus Republikoù diazez an Unaniezh Soviedel. 

Krouet e oa bet d'ar 14 a viz Here 1924 evel Oblast Emren Kara-Kirgizia, ur rann eus RSKS Rusia. D'ar 1 a viz C'hwevrer 1926 e teuas da vezañ **Republik Sokialour Soviedel Emren Kirgizia**, hag a oa ebarzhet e Rusia c'hoazh, hag a-benn ar fin, d'ar 5 a viz Kerzu 1936 e teuas da vezañ ur Republik distag gant an anv **Republik Sokialour Soviedel Kirgizia** (adanvet an deiz a-raok).

## Gwelet ivez
* Kirgizstan
S/2003 J 17

**S/2003 J 17** a zo ul loarenn gilgradek direizh eus Yaou. Gant ur strollad steredonourien eus Skol Veur Hawaii e voe dizoloet e 2003. Lodek eo-hi e strollad Karme, ur strollad loarennoù a gelc'htro etre 23 ha 24 milion a gilometradoù gant ur stouadur a 165°.
RSS Tadjikistan

Lec'hiet e Kreiz Azia e oa **Republik Sokialour Soviedel Tadjikistan** (tadjikeg: Республикаи Советии Социалистии Тоҷикистон) unan eus Republikoù diazez an Unaniezh Soviedel. 

Duchanbe e oa kêr-benn ar Republik soviedel-mañ, an hini vihanañ e Kreiz Azia.

Krouet e oa bet d'ar 14 a viz Here 1924 da anv dezhi **Republik Sokialour Soviedel Emren Tadjikistan**, evel ur rann eus RSS Ouzbekistan. D'ar 5 a viz Kerzu 1936 e teuas da vezañ uan eus Republikoù diazez URSS gant an anv **Republik Sokialour Soviedel Tadjikistan**.

D'an 9 a viz Gwengolo 1991 e tisklêrias he dishualded hag en em zispartias diouzh URSS ha dont a raes da vezañ Republik Tadjikistan.

## Gwelet ivez
* Tadjikistan
Ban Ki-moon

**Ban Ki-moon** (Hangeul: 반기문, Hanja: 潘基文, *Pan Kimun*) a oa bet ganet e Eumseong d'an 13 Mezheven 1944 e Sukorea.

Ministr an aferioù diavaez e oa en e vro ar 1añ Genver 2007. Neuze en doa kemeret plas Kofi Annan e penn Aozadur ar Broadoù Unanet.

E miz Here 2016 e voe kemeret e plas e-penn an Aozadur ar Broadoù Unanet gant António Guterres .
Kim Jong-il

**Kim Jong-il** (Hangeul: 김정일; Hanja: 金正日, *Kim Chŏng-il*) a oa bet ganet e Siberia d'ar 16 C'hwevrer 1942, ha marvet d'ar 17 a viz Kerzu 2011. E penn Norzh-Korea eo bet adalek 1994, pa oa aet e dad Kim Il-sung d'an anaon, betek e varv. Graet e veze anezhañ «ar renour ker». Kendalc'het en deus da gas war-raok ar renad savet gant e dad, da lavaret eo un diktatouriezh ferv kar d'ar stalinouriezh, serret ar vro warni hec'h-unan, gant ur pouez kreñv-meurbet eus an arme. Dindan e renad ez eus bet diorroet armoù nukleel (taolioù-arnod ar vombezenn atomek). E vab Kim Jong-un en deus kemeret penn ar vro war e lerc'h. War-lerc'h e varv, e miz Ebrel 2012, eo bet anvet da "Brezidant peurbadel" Kengor an Difenn Broadel, pennañ aozadur ar renad, ha da "Sekretour hollek peurbadel" ar strollad nemetañ.
Siberia

Ur rannvro ledan ken-ha-ken eo **Siberia** pe **Sibiria** (ruseg : Сиби́рь, *Sibir’* ; tatareg : Себер "Seber"), e Kevread Rusia, eus an Oural betek ar Meurvor Habask. Dont a ra an anv eus hini ur c'h-khanat, hini Sibir.

Teir lodenn zo dezhi : Siberia ar c'hornôg (2 427 000 km²), Siberia ar reter (4 122 000 km²) ha takadoù ar reter-pellañ (en tu all da 6 milion a km²).

## Kêrioù
* Omsk (1 166 800 a.)
* Novosibirsk (1 446 800 a.)
* Krasnoyarsk (924 400 a.)
* Barnaoul (666 300 a.) 
* Irkoutsk (640 500 a.)
* Novokouznetsk (601 900 a.)
* Kemerovo (520 700 a.)
* Tomsk (506 600 a.)
* Tyoumen

## Pobloù
* Aleouted
* Dolganed
* Evenked 
* Itelmened
* Kamtchadales
* Kereked
* Keted
* Khantyed
* Koryaked
* Koumandined
* Mansied
* Nanaied
* Negidaled
* Nganasaned
* Neneted
* Nivkhed
* Orotched
* Oudeged
* Ouiltaed
* Oultched
* Saamed
* Selkouped
* Soioted
* Tazed
* Tchelkantsed
* Tchouktched
* Tchoulymtsed
* Tchouvantsed
* Telenited
* Teleouted
* Todjintsed
* Tofalared
* Toubalared
* Youkagired
* Yuited

### Liammoù diavaez
* Pobloù Siberia ha Yakoutia
Cynyr ap Meilir

**Cynyr ap Meilir** e oa mab Meilir Meilirion ha roue Ysfeilion. N'ouzer netra a-zivout e ren ha n'ouzer ket hag-eñ en doe ur warlerc'hiad pe hag-eñ e voe adstaget e rouantelezh ouzh Gwynedd.
Pierre de Coubertin

**Pierre de Coubertin**, dindan an anv-mañ eo anavezet **Pierre de Frédy**, baron **Coubertin**, bet ganet d'ar 1añ a viz Genver 1863 e Pariz (Bro-C'hall), marvet d'an 2 a viz Gwenholon 1937 e Genève (Suis).

Istorour ha pedagogour gall. Gantañ e voe adsavet ar C'hoarioù olimpek.
RSS Armenia

Unan eus Republikoù diazez an Unaniezh Soviedel e oa **Republik Sokialour Soviedel Armenia** (armenieg: Սովետական
Սոցիալիստական Հանրապետություն, *Haykakan Sovetakan Sozialistakan Hanrapetutyun*). 

Yerevan e oa kêr-benn ar Republik soviedel-mañ.

D'ar 1añ a viz Kerzu 1920 e roas ar C'hentañ ministr Simon Vratsian kontroll ar vro d'an Unaniezh Soviedel ha dont a reas da vezañ nebeudik war-lerc'h **Republik Sokialour Soviedel Armenia**.

Adalek ar 21 a viz Meurzh 1922 betek ar 5 a viz Kerzu 1936 ne oa nemet ur rann eus RSKS Treuzkaokazek gant RSS Jorjia ha RSS Azerbaidjan.

Unan eus Republikoù kentañ URSS o tisklêrian he dishualded diouzh an Unaniezh Soviedel e oa Armenia e 1991 goude bezañ deuet da vezañ **[[Armenia|Republik Armenia]]** d'ar 23 a viz Eost 1990.

Stabiloc'h e oa buhez Armenia dindan beli Soviediz evit ma oa bet dindan hini an Impalaeriezh otoman.

Adwelet e oa bet ivez reizhskrivadur an armenieg dindan ren soviedel RSS Armenia etre 1922-1924 evit ma vefe aezetoc'h da zeskiñ lenn ha skrivañ.

## Gwelet ivez
* Armenia
Rannvro Valparaíso

**Rannvro Valparaíso** eo pempvet rannvro Chile (*Quinta Región de Valparaíso* hervez hec'h anv ofisiel spagnolek) er c'hornôg d'ar Región Metropolitana de Santiago. Valparaíso eo he c'hêr-benn, sez ar parlamant chileat hag ur porzh kenwerzhel pouezus. Enni emañ kêr-vakañsiñ pennañ ar vro: Viña del Mar. Staget eo outi Enez Pask, an Inizi Juan Fernández hag an Inizi Desventuradas.

War al labour-douar hag ar mengleuzioù-kouevr eo diazezet armerzh ar rannvro ha brudet eo he gwin. Enni e kaver ar burerezh vrasañ eus ar vro. Lec'hiet emañ e Con-Con, e-kichen genoù ar stêr Aconcagua.

## Melestradur
Rannet eo Rannvro Valparaíso e 8 proviñs hag 38 kumun. Klotañ a ra ouzh ar  ha  pastell-vro ha strollañ a ra ar bannoù 10, 11, 12, 13, 14 ha 15.

Gant ur gouarner anvet gant prezidant ar republik eo rannet ar rannvro. Gant ur gouarner proviñsel, anvet gant ar prezidant ivez, eo renet pep hini eus ar 8 proviñs a ya d'hec'h ober.

Melestret eo ar rannvro gant ur c'huzul rannvroel a 28 ezel dilennet gant kuzulioù proviñsel (3 evit Quillota; 2 evit Los Andes; 8 evit Valparaíso; 3 evit San Felipe de Aconcagua); 2 evit Petorca; 3 evit San Antonio; 4 evit Marga Marga; ha 2 evit Enez Pask).