open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Tanita Tikaram

**Tanita Tikaram**, ganet d'an 12 a viz Eost 1969 e Münster (Alamagn ar C'hornôg d'an ampoent), zo ur ganerez-sonaozerez vreizhveuriat.

Brudet e oa bet gant div ganaouenn : *[[Twist in My Sobriety]]* ha *[[Good Tradition]]*, eus hec'h albom kentañ, *[[Ancient Heart]]* (embannet e miz Gwengolo 1988).
Merceditas Valdés

**Merceditas Valdés** pe **Mercedes Valdés Granit** (24 a viz Gwengolo 1922 – 13 a viz Mezheven 1996), a oa ur ganerez kuban hag a gane kanaouennoù eus an doare afrokuban.
Ganet e oa e Cayo Hueso, Centro Habana e 1922. He zad Ángel Valdés, anavezet evel Angelito "El Dichoso", a oa soner e laz Ignacio Piñeiro, * Los Roncos*. Leanez e voe da gentañ gant an Hermanas Oblatas de la Providencia.

En 1949 e voe an hini gentañ eus ar santería a voe enrollet he c'hanaouennoù. E deroù ar bloavezhioù 1960 e reas hec'h albom kentañ, pa oa bet nevez broadelaet en enrollañ pladennoù gant ar gouarnamant dispac'hel. Peuzankouaet e oa pa reas pladennoù en-dro er bloavezhioù 1980 gant arzourien evel Frank Emilio Flynn hag al laz rumba Yoruba Andabo.

He c'hlevout a reer ivez er bladenn Spirits of Havana, gant ar Ganadianez Jane Bunnett. Kanañ a zalc'has d'ober betek he marv e 1996.

## Notennoù ha daveennoù
Goraj

Ur **goraj**, un **trelosk** zo un danvez helosk hag a voueta ur c'heflusker dre enleskiñ. Heman a dro energiezh kimiek ar goraj en energiezh vekanikel.

Ar c'hefluskerioù dre strilheoul hag ar re dre c'hazeoul zo doareoù kefluskerioù dre enleskiñ, pa vez ar mekanik dre vurezh ur c'heflusker digenwask. Emsav pennañ ar c'hefluskerioù-se eo kaout un douester energiezh uhel, da lavaret eo e c'hallont produiñ kalz energiezh evit ur mas pe ur volum bihan a c'horaj. Dre-se e c'hell ur c'harbed kaout un hed-dedreuz bras.

## Doareoù gorajoù
Karbon a vez er gorajoù. Evit ar pezh a sell ouzh an hidrogen e komzer eus "danvez helosk". Gwerzhet e vez ar gorajoù e stumm liñvennoù, ral a wech e stumm gazoù. E kibenn ar c'harbedoù e vez lakaet ; boaz e c'hell kibenn ur c'harr-tan derc'hel 50 litrad. 

Meur a zoare zo da urzhiañ ar gorajoù. Gellout a reer da skouer diforc'hañ an treloskoù kondon diouzh ar biogorajoù.
* An treloskoù kondon a zeu diwar dreuzfurmadur danvez organek marv mesket gant mineraloù a zo e donderioù an Douar. An treuzfurmadur a gemer muioc'h evit ur milion a vloavezhioù, c'hoarvezout a ra dre wrezverkoù ha gwaskoù uhel kenañ. Termenet eo ar pourvezioù a dreloskoù kondon war an Douar. Ar gorajoù savet diwar eoul-maen zo anvet hidrokarbonoù ivez.
* Ar biogorajoù a zo krouet diwar plant pe loened, a skouer ar bioethanol pe ar biodiesel.
The Adventures of Rin Tin Tin

***The Adventures of Rin Tin Tin***, ("Avanturioù Rin Tin Tin") a zo ur stirad skinwel stadunanat evit ar vugale e gwenn ha du krouet gant Lee Duncan, ennañ 164 rann 25 munutenn pep hini renket e 5 koulzad. Ne oa ket bras budjed ar stirad.

Skignet e oa bet da gentañ etre miz Here 1954 a miz Mae 1959 gant rouedad ABC (American Broadcasting Company). E Frañs e voe skignet ar stirad adalek ar 16 a viz C'hwevrer 1958 war RTF Télévision.

An div dudenn bennañ eo Rusty, c'hoariet gant Lee Aaker, emzivad goude ma voe bet lazhet e dud gant Indianed ha savet gant soudarded ur post eus an US Cavalry (101vet rejimant) anvet *Fort Apache* abaoe, hag e gi Rin Tin Tin, ur mesaer-deñved alaman. Aotreet int da chom er post (Rusty a zo "korporal a enor"), ha sikour a reont ar soudarded da virout ar peoc'h en tro-war-droioù. Tremen a ra an traoù e dibenn an XIX kantved. 

## Tudennoù hag aktourien

*Lee Aaker : Korporal Rusty "Kompagnunezh B"
*James Brown : Lt. Ripley 'Rip' Masters
*Rin Tin Tin IV/Flame, Jr. : Rin Tin Tin
*Joe Sawyer : Sgt. Biff O'Hara
*Rand Brooks : Korporal Randy Boone
*William Forrest : Major Swanson
*Hal Hopper : Korporal Clark
*Harry Strang : ar Sheriff
*Dean Fredericks : Komawi
*Mildred von Hollena : Mrs. Barrington
*George Keymas : Black Billy
*Ralph Moody : Silas Gunn
*Tom McKee : Kabiten Davis
*William Fawcett : Captain Longey
*Morris Ankrum : Red Eagle (penn indian)
*Lane Bradford : Barrows
*Ernest Sarracino : Hamid Bey
*Jack Littlefielda : Karl
*Dehl Berti : Katawa
*Bill Hale : Cole Hogarth
*Steven Ritch : Lone Hawk
*Lee Roberts : Aaron Depew
*Larry Chance : Apache Jack
*Charles Stevens : Geronimo
*Gordon Richards : Hubert Twombly
*Pierre Watkin : al loen-vezeg
*Tommy Farrell : ar c'halvez
*Harry Hickoxa : John Carter
*Andy Clyde : Homer Tubbs
*Ed Hinton : Seth Ramsey
*Patrick Whyte : McKenzie
*Stanley Andrews : Ed Whitmore
*Abel Fernandez : O-ye-tza
*Louis Lettieri : Chief Pokiwah
*Jan Arvan : Chief Running Horse
*William Henry : Bill Anderson
The Man from U.N.C.L.E.

***The Man from U.N.C.L.E.*** a zo ur stirad skinwel amerikan bet skignet gant NBC eus an 22 a viz Gwengolo 1964 betek ar 15 a viz Genver 1968. Krouet eo bet gant Sam Rolfe ha Norman Felton ha produet gant Metro-Goldwyn-Mayer hag Arena. 4 c'houlzad, 105 rann a 49 munutenn a gaver ennañ. Ar c'houlzad kentañ (1964-1965) a zo bet troet e gwenn ha du, ha re all (1965-1968) e liv. Ian Flemming en deus kenlabouret er penn kentañ gant ar grouerien.

### An istor

Kontañ a ra ar stirad avanturioù daou wazour, Napoleon Solo, un amerikan c'hoariet gant Robert Vaughn hag Illya Kuryakin, ur jeorjian c'hoariet gant David McCallum a labour evit un aozadur etrevroadel kuzh a enep-spierezh anvet U.N.C.L.E. (**U**nited **N**etwork **C**ommand for **L**aw and **E**nforcement). 
Leo G. Carroll c'hoariet gant Alexander Waverly a zo penn breizhveuriat an aozadur(Number One of Section One). Lisa Rogers, c'hoariet gant Barbara Moore a gemeras perzh adalek ar c'houlzad 4.

 

T.H.R.U.S.H.eo enebour U.N.C.L.E. Un aozadur torfedus, puritan ha burevour eo T.H.R.U.S.H.. Klak a ra ren ar bed. Gwelet eo evel ken dañjerus ken e kenlabour gouarnamantoù enebour evit stourm outañ.

Ne lavarer ket er stirad ar pezh a dalv T.H.R.U.S.H. met reiñ a ra David Edward McDaniel en unan e romantoù tennet eus ar stirad (*The Dagger Affair*, 1965, Ace Books) an displegadenn-mañ : **T**echnological** H**ierarchy for the **R**emoval of **U**ndesirables and the **S**ubjugation of **H**umanity.

Berzh en deus graet ar stirad ha gounezet en deus un toullad prizioù.
### Oberennoù bet awenet gant ar stirad
#### Romantoù David Edward McDaniel :
*The Dagger Affair (1966)
*The Vampire Affair (1966)
*The Monster Wheel Affair (1967)
*The Rainbow Affair (1967)
*The Utopia Affair (1968)
*The Hollow Crown Affair (1969)
*The Final Affair (ket embannet)

#### Ur film sinema
Un azasadur evit ar sinema anvet *[[The Man from U.N.C.L.E. (film)|The man from U.N.C.L.E.]]* zo bet produet gant Warner Bros. ha Turner Entertainment. Sevenet eo bet gant Guy Ritchie. Armie Hammer a zo Kuryakin, Henry Cavill Solo ha Hugh Grant evit Waverly. Kroget oa bet gant ar film e miz Gwengolo 2013 ha diskouezet eo bet d'ar 14 a viz Eost 2015.

#### Bannoù-treset
Embannet ez eus bet un azasadur e bannoù-treset gant Gold Key Comics e-pad 22 niverenn. Rannoù zo zo bet treset Mike Sekowsky.
Peuliañ

**Peuliañ** zo ur jahinerezh graet da lakaat an dud d'ar marv, o sankañ er c'horf un dra lemm ha hir, evel ur peul pe ur goaf, a-wechoù a-led, er bruched, pe a-serzh, en toull-revr. Implijet e veze ouzh an torfedoù gwelet evel ar re washañ gant ar galloud, enep ar stad hag an dreitourien, pe enep ar relijion ofisiel, adalek an amzerioù koshañ.

Kentañ roud eus ar jahinerezh-se a gaver en izelvosoù Mezopotamia, e Babilon hag en Impalaeriezh asirian adalek an XVIIIvet kantved kent JK da vihanañ.

## Peuliañ en Istor
### Asiria
### Henegipt
E dibenn an XII kantved kent JK, en amzer ar faraon Ramses IX, e veze implijet ar peuliañ evit lakaat preizherien bezioù ar rouaned d'ar marv evit spontañ an danvez preizherien hag o c'henseurted er velestradurezh.
### Roumania
Er  e voe brudet Vlad Ţepeş, lesanvet « ar Peulier » dre ma jahine e brizonidi durk war beulioù. Diwezhatoc'h ec'h awenas ar romantour Bram Stoker pa skrivas Dracula.
### Gant an Spagnoled en Amerika

Darn eus ar gonkistadorien spagnol a beulie an henvroiz a stourme a-enep dezho. Sed a belec'h e teu an anv-lec'h *El Empalao* en Venezuela ma veze peuliet gant Garci González de Silva an emsavidi.

Ar penn-meur mapuche Caupolicán a voe peuliet en 1558 , er vro a zo bremañ dindan Chile.
### Gant an arme c'hall
Hervez ar medisin gall Claude Desprez e oa bet implijet gant an arme c'hall e-pad an droiad-vrezel da Egipt e 1800. Er bloaz-se e oa bet drouklazhet ar jeneral gall Jean-Baptiste Kléber gant ar Sirian Soleyman el-Halaby ha hennezh a voe kondaonet d'ar marv gant ur bodad ofisierien c'hall.

Setu a skrivas e 1881 :
 *« L'homme fut condamné, par le conseil de guerre français, à avoir les poings brûlés puis à être empalé vif. Le bourreau Barthélemy coucha sur le ventre Soliman, tira un couteau de sa poche, lui fit au fondement une large incision, en approcha le bout de son pal et l'enfonça à coups de maillet. Puis il lia les bras et les jambes du patient, l'éleva en l'air et fixa le pal dans un trou préparé. Soliman vécut encore durant quatre heures, et il eût vécu plus si durant l'absence de Barthélemy un soldat ne lui eût donné à boire : à l'instant même il expira. »*
:Kondaonet e voe an den gant ar c'huzul-brezel gall, da vezañ devet e zaouarn ha peuliet en e vev. Ar bourev Barthélemy a astennas Soliman war e gof, a dennas ur gontell eus e c'hodell, a reas ur skej hir en e benn a-dreñv, a dostaas penn ar peul, hag en sankas en e gorf a daolioù mailh.
### En Armenia
Aurora Mardiganian, a zreistvevas Gouennlazhadeg Armenia er bloavezhioù 1915–1923, a lavaras e veze peuliet ar merc'hed e-kerzh al lazhadegoù.

## Skeudennoù

JudeanImpalement Roaf185.jpg| Peuliañ Yuzevien en Asiria. 
Nypoort_-_Várgesztes.jpg|E Hungaria war-dro 1600
Pápa_engraving_after_Hufnagel_1617_colorized_(cropped).jpg | E Hungaria e 1617


## Notennoù
Zenaida meloda

***Zenaida meloda*** a zo ur spesad evned eus ar c'herentiad Columbidae.

Anvet e voe *Columba meloda* (kentanv) da gentañ-penn (e 1843) gant an naturour suis Johann Jakob von Tschudi (1818-1889).

## Doareoù pennañ

## Boued

## Annez
Kavout a reer ar spesad en un takad hag a ya eus mervent krin Ecuador da hanternoz Chile (Coquimbo).

## Liammoù diavaez
*  ''Zenaida meloda'' war al lec'hienn BirdLife International.
*  ''Zenaida meloda'' war lec'hienn an International Union for Conservation of Nature (IUCN)..

## Notennoù ha daveennoù
Jimmy Briand

**Jimmy Briand**, bet ganet d'an 2 a viz Eost 1985 e Vitry-sur-Seine (Val-de-Marne, Bro-C'hall), a zo ur melldroader etrebroadel gall.

Argader e roll war an dachenn en deus c'hoariet evit ar skipailhoù da heul :
*2003-2010	: Stad Roazhon FC
*2010-2014 : Olympique lyonnais
*2014-2015 : Hannover 96 (Alamagn)
*2015-2018 : War-raok Gwengamp
*2018-bremañ : FC Girondins de Bordeaux	

## Liamm diavaez
* '''Jimmy Briand''' war lec'hienn Kevread mell-droad Bro-C'hall.

## Notennoù ha daveennoù
Zenaida asiatica

***Zenaida asiatica*** a zo ur spesad evned eus ar c'herentiad Columbidae.

Anvet e voe *Columba asiatica* (kentanv) da gentañ-penn (e 1758) gant an naturour svedat Carl von Linné (1707-1778).

## Doareoù pennañ

## Boued
Bevañ a ra diwar frouezh ha greun a bep seurt.

## Annez hag isspesadoù
Ar spesad a gaver an tri isspesad anezhañ :
* *Zenaida asiatica asiatica*, eus kreisteiz krin Texas da Nicaragua,
* *Z. a. australis*, eus kornôg Costa Rica da gornôg Panamá,
* *Z. a. mearnsi*, e kreisteiz krin Kalifornia, New Mexico, Arizona, kornôg Mec'hiko.

## Liammoù diavaez
*  ''Zenaida asiatica'' war al lec'hienn BirdLife International.
*  ''Zenaida asiatica'' war lec'hienn an International Union for Conservation of Nature (IUCN)..

## Notennoù ha daveennoù
Zenaida auriculata

***Zenaida auriculata*** a zo ur spesad evned eus ar c'herentiad Columbidae.

Anvet e voe *Peristera auriculata* (kentanv) da gentañ-penn (e 1847) gant an evnoniour gall Marc-Athanase-Parfait-Œillet Des Murs (1804-1894).

## Doareoù pennañ

## Boued

## Annez hag isspesadoù
Ar spesad a gaver an unnek isspesad turzhunelled anezhañ :
* *Zenaida auriculata antioquiae*, e hanternoz-kreiz Andoù Kolombia (Antioquia),
* *Z. a. *'auriculata**', e kreiz Chile (eus Atacama da Llanquihue) and kornôg-kreiz Arc'hantina,
* *Z. a. caucae*, e kornôg Kolombia (Valle del Cauca),
* *Z. a. chrysauchenia*, eus Bolivia da greiz Brazil, Uruguay hag eus Arc'hantina da Enezeg Douar an Tan,
* *Z. a. hypoleuca*, en arvor krin Ecuador ha kornôg Perou,
* *Z. a. jessieae*, war glann an Amazon, e-kichen Santarém,
* *Z. a. marajoensis*, en inizi Marajó ha Mexiana,
* *Z. a. noronha*, e biz Brazil (Bahia, Maranhão, Piauí),
* *Z. a. pentheria*, eus reter Andom Kolombia da gornôg Venezuela (Mérida),
* *Z. a. stenura*, eus Antilhez Bihanañ, Trinidad ha kreiz Kolombia da Venezuela ha hanternoz Brazil,
* *Z. a. vinaceorufa*, en Aruba, Bonaire ha Kòrsou.

## Liammoù diavaez
*  ''Zenaida auriculata'' war al lec'hienn BirdLife International.
*  ''Zenaida auriculata'' war lec'hienn an International Union for Conservation of Nature (IUCN).

## Notennoù ha daveennoù
Ara (genad)

***Ara*** a zo ur genad e rummatadur an evned, krouet e 1799 gant an evnoniour gall Bernard-Germain de Lacépède (1756-1825).

## Spesadoù hag an [[isspesad]]où anezhe
Eizh spesad a ya d'ober ar genad hiziv an deiz :
* an ara Buffon (*Ara ambiguus*)
** *A. a. ambiguus* hag *A. a. guayaquilensis*,
* *[[Ara ararauna]]*,
* an ara ruz ha glas (*Ara chloropterus*),
* *[[Ara glaucogularis]]*,
* *[[Ara macao]]*
** *A. m. cyanopterus* hag *A. m. macao*,
* *[[Ara militaris]]*
** *A. m. bolivianus*, *A. m. mexicanus* hag *A. m. militaris*,
* *[[Ara rubrogenys]]*,
* *[[Ara severus]]*,
* † *[[Ara tricolor]]* (aet da get).

O c'havout a reer holl e Suamerika ha Kreizamerika (betek kreisteiz Mec'hiko).

## Liammoù diavaez

## Notennoù ha daveennoù
Moab (rouantelezh)

**Moab** a oa ur rouantelezh er Reter-Nesañ, tost da saonenn ar stêr Jordan.

## Moab er Bibl
Moab zo un den meneget e anv e *[[Levr ar C'heneliezh]]*, ar c'hentañ eus levrioù Bibl. Mab e oa da Loth ha d'e verc'h henañ.

Edo Rouantelezh Moab er Bibl war lez kleiz ar stêr Jordan, er reter d'ar Mor Marv, e Jordania a vremañ. Dibon e oa ar gêr-benn, e saonenn an Arnon.

Ar Ruth a zo penntudenn Levr Ruth zo ur vaouez eus ar bobl-se.

## Notennoù
Ruth

**Ruth** zo un anv-bihan hebreek roet d'ar merc'hed. Un anv-lec'h eo ivez er broioù protestant.

## Tud
* Ruth Manning-Sanders (1886-1988), skrivagnerez saoznek kembreat-saoz
* Ruth Muskrat Bronson (1897-1982), barzhez, kelennerez ha stourmerez cherokee
* Ruth Fernández (1919-2012), kanerez ha senedourez puertorikan
* Ruth Westheimer (g. e 1928), aktourez ha fentigellourez stadunanat
* Ruth Rendell (1930-2015), skrivagnerez saoz
* Ruth Perry (g. e 1939), prezidantez Liberia
* Ruth Keggin (g. e 1989), kanerez-sonaozerez eus Manav

## Lennegezh
### Bibl
* Levr Ruth, unan eus levrioù ar Bibl 
* Ruth (Bibl), ar vaouez a zo penntudenn al levr. 

### -  kantved
* ''Ruth'', romant saozneg gant Elizabeth Gaskell e 1853,
* *Booz endormi*, ur varzhoneg c'hallek brudet gant Victor Hugo e *La Légende des Siècles*,
* ''The Book of Ruth'', romant saoznek gant Jane Hamilton e 1988.

## Lec'hioù
###### 
* Ruth (Alabama)
* Ruth (Arkansas)
* Ruth (Kalifornia)
* Ruth (Louiziana)
* Ruth (Kontelezh Caldwell), Kentucky
* Ruth (Kontelezh Pulaski), Kentucky
* Ruth (Michigan)
* Ruth (Mississippi)
* Ruth (Nevada)
* Ruth (Norzhkarolina)
* Ruth (Virginia)
* Ruth (Washington)
* Ruth (Virginia ar C'hornaoueg)
Eglon

**Eglon** a c'hall bezañ meur a dra :

*Eglon (roue), roue Moab
*Eglon (Kanaan), ul lec'h er Bibl
*Eglon (Washington), ul lec'h e stad Washington, er Stadoù Unanet
*Eglon (West Virginia), ul lec'h e stad West Virginia, er Stadoù Unanet
Eglon (roue)

**Eglon** ( en hebreeg : עֶגְלוֹן *‘Eḡlōn*) a oa roue Moab hag a waske Israeliz, hervez Levr ar Varnerien (pennad 3), er Bibl.
Un deiz e teuas Ehud da baeañ an truaj d'ar roue, evit pobl Israel, met lazhañ ar roue tev a reas. 

## Liammoù diavaez
*Er Bibl brezhonek: 
*Er Bibl saoznek: https://web.archive.org/web/20160424181009/http://www.mechon-mamre.org/p/pt/pt0703.htm.
Zenaida graysoni

***Zenaida graysoni*** a zo ur spesad evned eus ar c'herentiad Columbidae.

Anvet e voe *Zenaidura graysoni* (kentanv) da gentañ-penn (e 1871) gant an evnoniour amatour stadunanat George Newbold Lawrence (1806-1895) : dougen a ra anv an arzour hag evnoniour stadunanat Andrew Jackson Grayson (1819-1869).

Aet eo da get ar spesad en natur ha n'eo ket bet gwelet al liv anezhañ abaoe 1972. Ne chom nemet un niver bihan a laboused kaouedet hiziv an deiz.

## Doareoù pennañ

## Boued

## Annez
Brosezat e veze ar spesad en enez Socorro (er-maez da gornôg Mec'hiko).

## Liammoù diavaez
*  ''Zenaida graysoni'' war al lec'hienn BirdLife International.
*  ''Zenaida graysoni'' war lec'hienn an International Union for Conservation of Nature (IUCN)..

## Notennoù ha daveennoù
Thomas Stearns Eliot

**Thomas Stearns Eliot**, pe **T. S. Eliot** evel ma sine e oberennoù, (26 a viz Gwengolo 1888 - 4 a viz Genver 1965) a oa ur barzh saoznek, ganet e Stadoù Unanet Amerika met bet o vevañ e Bro-Saoz. Ouzhpenn barzhonegoù en deus savet ivez pezhioù-c’hoari ha pennadoù skridvarnerezh.

Ganet e voe Eliot en ur familh tud en o aez e Saint Louis, e Missouri. Studiañ a reas al lennegezh saoznek, ar yezhoù, ar brederouriezh, e skol-veur Harvard da gentañ hag er Sorbonne, e Pariz, da c’houde.

Met e Bro-Saoz en em stalias T. S. Eliot e 1914 hag eno e tremenas e vuhez. Kelenn a reas, e skol-veur Londrez da gentañ hag e skolioù eil derez goude. E Londrez e reas anaoudegezh gant skrivagnerien evel Ezra Pound pe Virginia Woolf. E 1925 e krogas da labourat e ti-embann Faber (Faber and Faber bremañ). Goude ar Brezel-bed Kentañ e reas anaoudegezh gant arzourien all ivez e Pariz, evel James Joyce.

Dont a reas da vezañ anavezet evel barzh e-unan, goude embann e varzhoneg kentañ e 1915 *The Love Song of J. Alfred Prufrock*, adembannet en e zastumad barzhonegoù kentañ *Prufrock and Other Observations* (1917). Ur stil modern a oa gantañ hag a blijas kalz. E 1920 e embannas dastumadoù all, *Ara Vos Prec* ha *Poems: 1920*.

E 1922 e teuas er-maez *The Waste Land*, ur varzhoneg a voe sellet outañ evel ur skouer eus barzhoniezh nevez an amzer-se, hag ur skouer eus disouezhenn ar rummad skrivagnerien deuet goude ar brezel.

Treiñ a reas Eliot ouzh an anglikaniezh e 1927. Disklêriañ a reas neuze e oa "classicist in literature, royalist in politics, and anglo-catholic in religion" E oberennoù diwar neuze a voe levezonet gant ar relijion muioc’h : en zouez emañ *Ash-Wednesday* ("Merc’her al Ludu") ha *Four Quartets* ("Pevar fevarad").

Pezhioù-c’hoari a savas Eliot, hag a zo pezhioù barzhoniezh ivez, evel *Murder in the Cathedral* ("Muntr en iliz-veur", 1935), diwar-benn marv Thomas Becket. Disklêriañ a reas Eliot e oa bet levezonet evit ar pezh-c’hoari-se gant skrid Lancelot Andrewes, ur prezeger eus ar . Dibabet e voe Eliot ivez evit kemer perzh er bodad savet d’ober un droidigezh nevez eus ar Bibl e saozneg modern.

E 1948 e resevas ar Priz Nobel evit al Lennegezh. D’ar mare-se ivez e voe kaset e vignon Ezra Pound d’un ospital psikiatrek.

Diwezhatoc’h e savas Eliot ul levr barzhonegoù evit ar vugale, *Old Possum's Book of Practical Cats* (1939) hag a voe implijet goude gant Andrew Lloyd Webber evit sevel ur gomedienn war gan anvet *Cats* ("Kizhier").

## Liammoù diavaez
*Oberennoù T. S. Eliot e Wikimammenn 
*T.S. Eliot: an excerpt - Oxford University Press 
*Works by T. S. Eliot – Propject Gutenberg
Turzhunell drist

An **durzhunell drist** (liester : **turzhunelled trist**) a zo ur spesad evned, *Zenaida macroura* an anv skiantel anezhañ.

## Doareoù pennañ

## Boued
Bevañ a ra diwar had dreist-holl.

## Annez hag isspesadoù
Ar spesad a gaver ar pemp isspesad anezhañ :
* *Zenaida macroura carolinensis*, e reter Stadoù-Unanet Amerika, Bermuda, Bahamas,
* *Z. m. clarionensis*, en Isla Clarión (er-maez da gornôg Mec'hiko),
* *Z. m. *'macroura**', e Hispaniola, Jamaika, Kuba, Puerto Rico,
* *Z. m. marginella*, eus kornôg British Columbia (Kanada) da greisteiz-kreiz Mec'hiko,
* *Z. m. turturilla*, e Costa Rica, kornôg Panamá.

## Liammoù diavaez
*  ''Zenaida macroura'' el lec'hienn BirdLife International.
*  ''Zenaida macroura'' e lec'hienn an International Union for Conservation of Nature (IUCN)..

## Notennoù ha daveennoù
Levr Ruth

**Levr Ruth pe Rout** (hebreeg : מגילת רות‎ *Megilath Ruth*, "roll Ruth") zo ul levr eus ar Bibl. Kontañ a ra istor Ruth a zo mamm-guñv d'ar roue David.

## Diverrañ

En amzer an istor-mañ edo ar varnerien o ren pobl Israel. Naonegezh a voe, hag un tiegezh israelat eus Betlehem, anezhañ Elimelec'h, e wreg Naomi, hag o mibion Mahelon ha Kileyon, a zivroas da Voab. Mervel a reas Elimelec'h, hag ar vibien a zimezas da vaouezed eus Moab : Mahelon da Rout ha Kileyon da Orpa.

Ruth a zegemeras doue pobl Israel evel he doue. Naomi eo he mamm-gaer.

Mervel a reas Mahelon ha Kileyon. Divizout a reas Orpa chom e bro Voab. pa zibabas Rout mont gant he mamm-gaer da Vetlehem. Sikouret e voe an div gant Boaz a oa eus kerentiezh Elimelec'h. 

Priediñ a reas Boaz da Rout. Genel a reas ur mab, Oved, hag a voe tad Yese (pe Ishai), tad David. 

## Pennadoù kar
* Ruth
* Ruth (Bibl)

## Liamm diavaez
* Ar Bibl katolik e brezhoneg (Levr Rout)

## Notennoù
Beaumesnil

**Beaumesnil** zo un anv-lec'h gallek.

## Gerdarzh
*Eus beau ha mesnil

## Lec'hioù
* Beaumesnil, e Calvados
* Beaumesnil, e Eure

## Tud
* Pierre Beaumesnil, beajour gall en XVIIIvet kantved.

## Pennad kar
* Beauménil
Moab

**Moab** zo un anv hebreek, hag anv meur a dra.

**Moab,* un den eus ar Bibl, saver rouantelezh Moab, ha mab da Lot, niz Abraham, 
* Rouantelezh Moab er Reter-Nesañ, tost da saonenn ar stêr Jordan, e Jordania hiriv.
* Moab, ur gêr en Utah, er Stadoù Unanet.
*Berradur Massive Ordnance Air Blast Bomb, ur vombezenn eus ar re greñvañ.
Zedekias

**Zedekias** e oa diwezhañ roue Juda. En e ren eo e voe distrujet kêr Jeruzalem ha kaset ar bobl kuit da Vabilon. Ar profed Jeremiah a veve en e amzer. Lazhet e voe e vugale dirazañ, dallet e zaoulagad, ha kaset evel sklav.
Turtur afer

***Turtur afer*** a zo ur spesad evned eus kerentiad ar c'hColumbidae.

Anvet e voe *Columba afra* (kentanv) da gentañ-penn (e 1766) gant an naturour svedat Carl von Linné (1707-1778).

## Doareoù pennañ

## Boued

## Annez
Kavout a reer ar spesad en Afrika issahara, en enezeg Zanzibar.

## Liammoù diavaez
*  ''Turtur afer'' war al lec'hienn BirdLife International.
*  ''Turtur afer'' war lec'hienn an International Union for Conservation of Nature (IUCN).

## Notennoù ha daveennoù
Cálice

**Cálice** zo ur ganaouenn bortugalek savet gant ar ganerien vrazilian Chico Buarque ha Gilberto Gil a-enep an diktatouriezh e 1973. Berzet e voe kenkent ha ne voe enrollet nemet e 1978 hag embannet en albom Chico Buarque (1978).

Kanet e voe ivez gant Maria Bethânia en hec'h albom Álibi .

## Ar skrid
Gil en doa savet an diskan "Pai, afasta de mim este cálice / de vinho tinto de sangue", dave splann da Pasion Jezuz 
war ar Menez Kalvar, gant ar forc'hellegezh "cálice / cale-se" (kalir/tav) komprenet kenkent gant Chico. Gant ar ger-se e oa c'hoant da bellaat sizailh an diktatouriezh er vro. Gil en devoa savet ivez ar poz kentañ; goude daou emgav gant Chico, e voe savet an ton hag ar pozioù all, pevar en holl, ar c'hentañ hag an trede gant Gil an eil hag ar pevare gant Chico.

## Liamm diavaez
* Komzoù ar ganaouenn
Naomi (Bibl)

**Naomi** (pe **Noemi** e troidigezh An Tour-Tan) eo pried Elimelec'h, er Bibl, e Levr Rout. Mamm eo da Vahelon ha Kileyon, o mibion. Ganto e tivroas da Moav.

Naomi zo dimezet da Elimelec'h. Naonegezh zo er vro, ma tivro an daou bried hag o daou vab eus Judea da Voab. Mervel a ra Elimelec'h ha dimeziñ a ra e vibion da vaouezed eus o bro nevez, Moab : Mahelon da Rout ha Kileyon da Orpa. Mervel a ra an daou vab ivez, ha setu Naomi da zistreiñ d'he bro c'henidik, Betlehem e Bro Yehouda, gant ur verc'h-kaer, Rout, tra ma chom eben, Orpa, en Moab.

Ken kemmet eo Naomi gant ar baourentez hag ar glac'har ma n'eo ket he mignonezed kozh evit hec'h anavezout ken.

Koulz an eost eo pa zegouezh Naomi ha Ruth en Bethlehem. Naomi a ro aotre da Ruth da bennaouiñ er parkeier ma vo lezet da vont enne. O labourat emañ e park Boaz, pa'z eo anavezet gant ur vatezh hag a lavar eo merc'h-kaer Naomi. Boaz a zo kar da bried Naomi. Se zo kaoz e lavar da Ruth pennaouiñ a-gevret gant e vitizhien hag e kemenn d'ar vevelien chom hep hegañ anezhi, ha neuze, da goulz merenn, e lavar dezhi dont da zebriñ ganto.

Pa glev Naomi eo bet degemeret mat Ruth gant Boaz, e lavar da Ruth en em gempenn da sachañ e selloù warni, ha tostaat outañ.

A-benn ar fin e timez Ruth da v-Boaz, ur mab o deus, ha Naomi a ra war e dro, ma lavar tud ar vro he deus bet Naomi ur mab.
Ruth (Bibl)

**Ruth** (pe **Rout**) eo pried Mahelon, er Bibl, e Levr Rout. Eus Moav eo-hi, ur rouantelezh war lez ar Jordan, met eus rouantelezh Israel eo deut he gwaz gant e diegezh : e dad Elimelec'h, e vamm Noemi hag e vreur Kileyon (dimezet da Orpa).

Lenn a reer hec'h istor e Levr Rout an Tanac'h.
Goude marv Elimelec'h, Mahelon ha Kileyon e tivizas Noemi distreiñ da vro Yehouda. Chom a reas Orpa e Moav met dont a reas Rout ganti ha divizout lakaat he feiz e Doue Israel. 
Boaz, un den pinvidik eus tiegezh Elimelec'h, a sikouras hag a zasprenas anezhi hervez lezennoù ar mare. Deuet da vezañ gwreg Boaz e c'hanas Oved hag a c'hanas Yese (tad David). Pouezañ a ra an istor-mañ war ar fed e voe mamm-gozh David un estrenez hag henvamm Jezuz war memes tro. 

## Notennoù ha daveennoù
Ar C'helc'h Aour (Enez-ar-Skorn)

Bez eo ar **C'helc'h Aour** (islandeg *Gullni hringurinn*) un hent touristel brudet 300&nbsp;km anezhañ e tu-dehoù Enez-ar-Skorn. Mont a ra eus Reykjavík da greiz ar vro. Emañ peurvuiañ diduañsoù Enez-ar-Skorn ennañ.

Tri ehanlec'h pennañ an hent a zo Gwlad Broadel Þingvellir, lamm-dour Gullfoss ("al lamm-dour alaouret"), ha traonienn dirwrezel Haukadalur, e-lec'h m'emañ pennoù-bouilh Geysir ha Strokkur. Zoken mard eo dioberiant Geysir a-bell, emañ Strokkur o tispuilh pep 5-10 munutenn.

Ehanlec'hioù all a zo evel toull-gurun Menez-Tan Kerið, tiez-gwer Hveragerði, iliz Skálholt, ha tredanva tirwrezel Nesjavellir pe Hellisheidarvirkjun.

## Skeudennva

File:Strokkur.jpg|Strokkur
File:Gullfoss 2009.jpg|Lamm-dour Gullfoss
File:Hellisheidavirkjun turbine and generator.jpg|Troellrod ha tredanerez Hellisheidavirkjun
|Andon dour tomm Geysir
File:Thingvellir National Park rift valley.jpg|Gwlad Broadel Thingvellir


## Daveennoù

## Liammoù diavaez
* http://fr.visiticeland.com/ (galleg)
* Frommers description (saozneg) 
* Golden Circle Tour – A best of Iceland in one day (saozneg)<br>
Chico Buarque (1978)

**Chico Buarque** zo un albom gant Chico Buarque e 1978. Berzh bras a reas abalamour da ziv son a-enep diktatouriezh an arme, "Cálice" (kanet gant Milton Nascimento) hag "Apesar de Você".

## Sonioù an albom
Kaduse

E mojennoù Henc'hres eo ar c'haduse unan eus ar c'hargoù a vez douget gant Hermes. Savet eo diwar ur walenn e koad lore pe olivez gant div naer en he zro a bign davet an divaskell staliet war he fenn.
Tournamant ar 6 broad 2016

**Tournamant ar 6 broad 2016**, ez-ofisiel *RBS 6 Nations 2016*, zo un gevezadeg rugbi aozet e miz C'hwevrer ha miz Meurzh 2016. Gant skipailh Bro-Saoz ez eas ar maout, hag ar Chelem Meur war an dro.

## Ar skipailhoù

## Ar renkadur

## Ar c'hrogadoù

D1 *  **23 - 21** 
D1 *  **9 - 15** 
D1 *  **16 - 16** 
D2 *  **10 - 9** 
D2 *  **27 - 23** 
D2 *  **9 - 40** 
D3 *  **19** - **10** 
D3 *  **20** - **36** 
D3 *  **21** - **10** 
D4 *  **58** - **15** 
D4 *  **25** - **21** 
D4 *  **29** - **18** 
D5 *  **67** - **14** 
D5 *  **35** - **25** 
D5 *  **21** - **31** 

## Brezhoneg
* Ar c'hrogad Skos - Bro-C'hall a voe skingaset ha prezegennet war-eeun e brezhoneg, d'ar Sul 20 a viz Meurzh, gant ar gevredigezh Kentelioù an Noz.

## Liamm
*  Lec'hienn ofisiel
Pentateuc'h

Ar **Pentateuc'h**, pe Al Lezenn, pe Tora ar Yuzevien, eo anv pemp levr kentañ ar Bibl : Geneliezh ; Ermaeziadeg ; Leviegezh ; Niveroù hag Adlezenn.

An droidigezh diwezhañ bet graet e brezhoneg diwar an hebreeg eo hini Pêr ar Gall ha Job Lec'hvien, embannet e 1981 gant An Tour-Tan.

E 2025 eo bet embannet al lec'hienn internet *[[Bibl.bzh]]* gouestlet d'ar Bibl en e bezh gant Eskopti Gwened asambles gant kristenien eus eskoptioù all. Ar Bibl niverel klok kentañ eo, o vezañ embannet a-berzh katoliked, gant un droidigezh adnevesaet deus Ar Pentateuc'h.

## Liamm diavaez
* Testamant Kozh e brezhoneg (Bibl.bzh), e peurunvan
Nos lettres

***Nos lettres*** zo un danevell gant Guy de Maupassant, embannet en 1888.

## Istor
Embannet e voe er pemdezieg *[[Le Gaulois]]*, d'an 29 a viz C'hwevrer 1888, hag adembannet en eil embannadur an dastumad ''Clair de lune'', e Mae 1888.

## An danevell
L'Enfant (danevell, 1882)

***L'Enfant*** zo un danevell gant Guy de Maupassant, embannet en 1882.

## Istor
Embannet e voe er pemdezieg *[[Le Gaulois]]*, d'ar 24 a viz Gouhere 1882, hag adembannet en dastumad ''Clair de lune'', e 1882.

Ar pezh-c'hoari *[[Musotte]]* zo tennet eus an danevell-mañ.

Un danevell all, gant an oberour, zo bet anvet ''L'Enfant'' ivez e 1883.

## An danevell
Levr an Niveroù

**Levr an Niveroù** a zo pevare levr ar Pentateuc'h pe an Tora. Implijet eo bet an titl e Bibl an Dek ha Tri-Ugent hag er Vulgat peogwir e kaver niveradegoù pobl Israel ennañ (**1-4** ; **26**). Evit ar Yuzevien ez eo *Levr an Gouelec'h* a glot gwelloc'h gant e zanvez : lezennoù pobl Israel hag istor an hir a gantreadenn a gasas anezhi dre an dezerzh, bleniet gant Moizez, eus Menez Sinai betek stepennoù Rouantelezh Moab e-tal Jeriko. Tudenn Moizez eo an hini bouezusañ el levr.

## E brezhoneg
**Ann Nivérou*, e Bibl Yann-Frañsez ar Gonideg e 1866.
**Levr an Niveroù*, e Bibl.bzh e 2025.

## Liamm diavaez
* Ar Bibl katolik e brezhoneg (Levr an  Niveroù) 

## Notennoù
Leviegezh

Levr al **Leviegezh** eo trede levr ar Pentateuc'h. Ennañ e kaver ar reolennoù lidel a-zivout beleien meuriad Levi : lid ar sakrifisoù, reolennadur ar glan hag an dic'hlan.

El levr-mañ e kaver (**19** 33-34) : *"Pa vo o chom ganit un ostiziad, en ho pro, na vac'homit ket anezhañ. Evel ur c'henvroad e vo evidoc'h an ostiziad o chom du-se. Karout a ri anezhañ eveldout, rak ostizidi ez oc'h bet e bro Ejipt. Me eo an Aotroù, ho Toue."*

## Troidigezhioù brezhonek
**Al Lévitik*, e Bibl ar Gonideg.
**Levr al Leviegezh*, e Bibl.bzh e 2025.

## Liamm diavaez
* Ar Bibl katolik e brezhoneg (Levr al Leviegezh) 

## Notennoù
Levi

**Levi** zo un anv-den hag a gaver er Bibl : 

*Levi (mab Jakob), trede mab ar patriark Jakob ha Leah en Testamant Kozh (Levr ar C'heneliezh, 29:34); 

* un tailhanter galvet gant Jezuz da vont d'e heul en Testamant Nevez (Aviel Mark 2:14). Ar memes den zo anvet Mazhev en Aviel Mazhev (10:3). 

## Anv-tiegezh
Un anv-tiegezh yuzev eo ivez.
* Carlo Levi, skrivagner italian,
* Friedrich Wilhelm Levi (1888-1966), matematikour alaman
* *Joseph Levi* anavezetoc'h evel Joseph Frey (1771-1850), misioner saoz
* Mario Levi, skrivagner turk,
* Paul Levi, komunour alaman,
* Primo Levi, skrivagner italian,
* Rita Levi-Montalcini, neurologourez italian, tapet ar Priz Nobel ganti
* Yoel Levi, penn ul laz-seniñ er Stadoù Unanet,
* Zachary Levi, aktor stadunanat.
## Anv-bihan
* Levi Eshkol (1895-1969), kentañ ministr Israel 
## Lec'hioù
* Levi, menez e Finland.
Meuriad Levi

Levi a zo, hervez ar Bibl, trede mab ar Patriark Jakob hag e wreg Lea (Levr ar C'heneliezh **29** 34). **Meuriad Levi** a zo unan eus daouzek meuriad Israel (Er **1** 2). Pa voe rannet Kenaan ne voe roet douar ebet dezhañ, met ur garg relijiel. Moizez hag Aaron a oa izili eus ar meuriad-se.

## Gwelet ivez
*Levidi

## Notennoù
Levidi

Hervez levr an Adlezenn er Pentateuc'h e resevas izili meuriad Levi ur garg relijiel ha n'eo ket douaroù. Ad **10 **8-9 : "Er mare-se e tispartias an Aotroù meuriad Levi evit dougen arc'h Emglev an Aotroù, evit chom dirak an Aotroù da lidañ ha da vennigañ e anv, betek hiziv. Setu perak n'en deus bet Levi na lod na hêrezh gant e vreudeur. An Aotroù eo e hêrezh, evel m'en deus prometet an Aotroù, da Zoue, dezhañ."

Goude an adaozadur graet gant ar roue Jozias war dro 622 a-raok Jezuz Krist e vefe bet un diforc'h etre ar veleien hag al Levidi. Kargoù disheñvel o doe en Templ. Kreskiñ a reas plas al Levidi goude 360 a-raok Jezus Krist.

Meneg a zo eus ul Leviad en Eil Testamant e parabolenn ar Samaritan mat (Lukaz **10** 32 : "En hevelep stumm, ul Leviad erruet war an dachenn,o welout ivez anezhañ a dremenas dre ar c'hostez all."

## Notennoù
Turtur brehmeri

***Turtur brehmeri*** a zo ur spesad evned eus kerentiad ar c'hColumbidae.

Anvet e voe *Chalcopelia Brehmeri* (kentanv) da gentañ-penn (e 1865) gant al loenoniour alaman Gustav Hartlaub (1814-1900) : dougen a ra anv Henry Brehmer, ur c'henwerzher alaman hag a veze o labourat e Gabon d'an ampoent.

## Doareoù pennañ

## Boued
Bevañ a ra diwar amprevaned, frouezh kouezhet war an douar ha greun dreist-holl.

## Annez hag isspesadoù
Ar spesad a gaver an daou isspesad anezhañ en Afrika :
* *Turtur brehmeri brehmeri*, eus kreisteiz Kameroun da hanternoz Kongo, reter Republik Demokratel Kongo ha gwalarn-pellañ Angola,
* *Turtur brehmeri infelix*, eus aodoù Ginea ha Sierra Leone da gKameroun.

## Liammoù diavaez
*  ''Turtur brehmeri'' war al lec'hienn BirdLife International.
*  ''Turtur brehmeri'' war lec'hienn an International Union for Conservation of Nature (IUCN).

## Notennoù ha daveennoù
Don Troiani

**Don Troiani**, bet ganet e New York d'ar 16 a viz Even 1949, a zo ul livour istorel, livour emgannoù, ha skeudennaouer amerikan.

## Mammennoù
Dedennet bras eo Don Troiani gant mare Brezel diabarzh Stadoù-Unanet Amerika, mammenn bennañ e arz eo ar mare istorel-se.

## Oberennoù

|Ar c'horonal dilennet John C. Vaughn eus lu Kengevreet Amerika gant e rejimant ar 3rd Tennessee Infantry Regiment
|Bezen Amerikan o tennañ war an droadegiezh saoz en emgann Guilford Courthouse, 15 a viz Meurzh 1781
|Soudarded Amerika en emgann Champagne-Marne en ur c'hoad o stourm a-enep troadegiezh Alamagn
|1st Minnesota at Gettysburg


## Burutelladennoù

## Levrlennadur
* Don Troiani, Brian C. Pohanka, *Don Troiani's Civil War*, Stackpole Books, 1995, 

## Liammoù diavaez
* Lec'hienn ofisiel Don Troiani
Le Père (Maupassant, 1883)

***Le Père*** zo un danevell gant Guy de Maupassant, embannet en 1883.

## Istor
Da gentañ e oa bet embannet e *[[Gil Blas]]* an 20 a viz Du 1883 ha sinet Maufrigneuse.

Goude e voe adembannet en dastumad *[[Contes du jour et de la nuit]]* en 1885.

Un danevell heñvelanvet a voe embannet ivez en 1887 e *Gil Blas*, hag adembannet en 1888 en eil embannadur an dastumad ''Clair de lune''.

## An danevell

## Notennoù
Accipiter henstii

***Accipiter henstii*** a zo ur spesad evned-preizh eus kerentiad an Accipitridae.

Anvet e voe *Astur henstii* (kentanv) da gentañ-penn (e 1873) gant al loenoniour alaman Hermann Schlegel (1804-1884) : dougen a ra anv al loenoniour izelvroat Gideon Daniël van der Henst (?-?).

## Doareoù pennañ

## Boued

## Annez
Emañ brosezat ar spesad e koadegi ha savanennoù Madagaskar.

## Liammoù diavaez
*  ''Accipiter henstii'' war al lec'hienn BirdLife International.
*  ''Accipiter henstii'' war lec'hienn an International Union for Conservation of Nature (IUCN).

## Notennoù ha daveennoù
Tanysiptera

***Tanysiptera*** a zo ur genad e rummatadur an evned, krouet e 1825 gant al loenoniour iwerzhonat Nicholas Aylward Vigors (1785-1840).

## Spesadoù hag an [[isspesad]]où anezhe
Nav spesad dirediged a ya d'ober ar genad :
* *[[Tanysiptera carolinae]]*,
* *[[Tanysiptera danae]]*,
* *[[Tanysiptera ellioti]]*,
* *[[Tanysiptera galatea]]*
** *T. g. acis*, *boanensis*, *browningi*, *brunhildae*, *doris*, *emiliae*, ***galatea***, *margarethae*, *meyeri*, *minor*, *nais*, *obiensis*, *rosseliana*, *sabrina* ha *vulcani*,
* *[[Tanysiptera hydrocharis]]*,
* *[[Tanysiptera nigriceps]]*
** *T. n. leucura* ha ***nigriceps***,
* *[[Tanysiptera nympha]]*,
* *[[Tanysiptera riedelii]]*,
* *[[Tanysiptera sylvia]]*
** *T. s. salvadoriana* ha ***sylvia***.

O c'havout a reer holl en Aostralazia, naontek (19) isspesad en holl.

## Notennoù ha daveennoù
John C. Vaughn

**John Crawford Vaughn** ganet d'ar 24 a viz C'hwevrer 1824 hag aet da anaon d'an 10 a viz Gwengolo 1875 a oa un ofisour marc'hegiezh eus lu Stadoù Kengevreet Amerika a orin eus Reter an Tennessee.

Servijet en deus e-pad ar Brezel etre Mec'hiko hag ar Stadoù-Unanet, klasket en deus aour e-pad ar ruradeg d'an aour pe *Gold Rush* e Kalifornia.

Anavezet ez eo dreist-holl evit bezañ bet kemeret perzh e Brezel diabarzh Stadoù-Unanet Amerika en emgannoù Kentañ emgann Bull Run (emgann Manassas), emgann Vicksburg, Piedmont, ha Saltville.

## Brezel diabarzh Stadoù-Unanet Amerika
Dilennet eo bet da goronal gant e soudarded eus ar 3rd Tennessee Infantry Regiment, trement eo eus Kabiten da goronal d'an 29 a viz Mae 1861.

E-penn an 3rd Tennessee Infantry Regiment e oa gant :
* Kabiten J J Reese, pignet da letanant-koronal d'an 29 a viz Mae 1861.
* Major G w Morgan lakaet da vajor d'an 29 a viz Mae 1861

## D'an emgann
19 a viz Even 1861 e voe kentañ emgann ar rejimant gant ar c'horonel John C. Vaughn e penn, un trec'h e vezo o welet distruj ur pont-tren war linenn-tren Baltimore hag Ohio e New Creek, Virginia. Tapet e voe ivez daou pezh kanol gant ar rejimant.

D'an 21 a viz Gouhere 1861 e adkaver ar rejimant e-pad emgann Manassas.

Gloazet e oa bet alies war an dachenn emgann.

Tost-tre e oa John C. Vaughn eus ar prezidant Jefferson Davis, bet e oa bet e-karg da ambrougañ ar prezidant e-pad miz diwezhañ ar brezel.

## Ambrougadeg Jefferson Davis
Goude kodianidigezh ar jeneral Lee e Appomatox e Ebrel 1865, fiñval a raio ar rejimant dre urzh e Norzh Carolina, betek Charlotte. Eno e voe roet dezho ar c'hefridi da ambrougañ prezidant Stadoù kengevreet Amerika Jefferson Davis.

Kodianañ a raio e Washington, Georgia, d'an 9 a viz Mae 1865, unan eus ar jeneraled kengevret ziwezhañ da godianiañ e voe.

## Tro-dro John C. Vaughn
* Bet e oa bet ar jeneral kengevret nemetañ o kaout e familh lakaet da ostaj gant lu an Norzh.

## Levrlennadur
* Larry Gordon, [''The Last Confederate General: John C. Vaughn and His East Tennessee Cavalry''](https://books.google.fr/books?id=PNaEL5yFcqoC&pg=PA69&lpg=PA69&dq=3rd+(Vaughan%27s)+Tennessee+Infantry&source=bl&ots=e22T63TPrF&sig=HNbGVTeZFinlHlCBHcp54XwkPUA&hl=fr&sa=X&ved=0ahUKEwiK0eHixZjLAhXJbBoKHVAqAFAQ6AEIWzAI#v=onepage&q=3rd%20(Vaughan's)%20Tennessee%20Infantry&f=false), embanner Zenith Press (272 pajenn), 15 a viz Meurzh 2009  
## Notennoù ha daveennoù
Turtur tympanistria

***Turtur tympanistria*** a zo ur spesad evned eus kerentiad ar c'hColumbidae.

Anvet e voe *Columba Tympanistria* (kentanv) da gentañ-penn (e 1809) gant al loenoniour izelvroat Coenraad Jacob Temminck (1778-1858).

## Doareoù pennañ

## Boued
Bevañ a ra diwar frouezh bihan ha greun ; c'hoarvezout a ra dezhañ debriñ amprevaned bihan ha blotviled ivez.

## Annez
Kavout a reer ar spesad en Afrika issahara hag en inizi Bioko ha Komorez.

## Liammoù diavaez
*  ''Turtur tympanistria'' war al lec'hienn BirdLife International.
*  ''Turtur tympanistria'' war lec'hienn an International Union for Conservation of Nature (IUCN).

## Notennoù ha daveennoù
La Reine Hortense (Maupassant)

***La Reine Hortense*** zo un danevell gant Guy de Maupassant, embannet en 1883.

## Istor
Da gentañ e oa bet embannet e *[[Gil Blas]]* ar 24 a viz Ebrel 1883.

Goude e voe adembannet en dastumad *[[Clair de lune (dastumad)|Clair de lune]]* en 1883.

## An danevell
Hortense zo ur plac'h yaouank kozh a zo o chom e kêr Argenteuil, war lez ar Seine. lesanvet eo *la reine Hortense* peogwir e komz rust ha dichek ouzh an dud. Div c'hoar he deus, ha ne deuont ket alies d'he gwelout. E 1882 e kouezh ar c'hleñved war Hortense, an amezeg a c'halv an div c'hoar. Hag int ha dont, gant priedoù ha bugale : emaén o c'hoar o vont da vervel, eme ar medisin. Ambren a ra ar vaouez, komz eus bugale, preied, predoù aozet evite, traoù ha n'he deus ket anavezet. E-keit-se e c'houlenn an daou vreur-kaer digant he matezh aozañ ur pred mat dezho. Mervel a ra Hortense .

## Notennoù
The Witcher

**The Witcher** a c'hall bezañ evit :

* Un heuliad romantoù The Witcher gant Andrzej Sapkowski
* Un heuliad c'hoarioù video, The Witcher
Brăila

**Brăila** (distaget [] e roumaneg) zo ur gêr vras e reter Roumania, nepell diouzh Galați. Ur porzh eo war an Danav.

Poblet eo gant  a dud.

## Tud vrudet
*Hariclea Darclée
*Ana Aslan 
*Juan Iliesco
*Panait Istrati 
*Iannis Xenakis

## Notennoù
Alexander Fleming

**Alexander Fleming**, ganet d'ar 6 a viz Eost 1881 e Darbhail (Siorrachd Àir an Ear, Bro-Skos) hag aet da anaon d'an 11 a viz Meurzh 1955 e Londrez (Bro-Saoz), a oa ur medisin, bevoniour hag ur gwezher breizhveuriat.

Un toullad mat a embannadennoù skiantel — war ar vakteriologiezh, an immunologiezh hag ar c'himigurañ — a oa bet savet gantañ. E gavadennoù brudetañ a zo re an enzim lizozim e 1922 hag hini an danvezenn antibiotik anvet penisilin G. Deuet e oa a-benn d'he goubarañ goude ma voe bet kontammet e ziñvadennoù *[[Staphylococcus]]* gant al loued *[[Penicillium notatum]]* d'an 3 a viz Gwengolo 1928. En abeg d'ar gavadenn dibar-mañ e pakas Priz Nobel ar Fiziologiezh pe ar Medisinerezh (a-gevret gant Howard Walter Florey hag Ernst Boris Chain) e 1945.

Beziet e oa bet en iliz-veur Sant Paol Londrez.

## Levrlennadur
* André Maurois, *La Vie de Sir Alexander Fleming*, 1959 
* Gwyn Macfarlane, *Fleming 1881-1955: l'homme et le mythe. Savant, une époque*, Belin, 1990. 

## Liammoù diavaez
* Alexander Fleming war Nobelprize.org

## Notennoù ha daveennoù
Iliz-veur Sant Paol Londrez

**Iliz-veur Sant Paol Londrez** a oa bet savet goude ma vije bet distrujet an iliz kozh gant tan-gwall Londrez e 1666. A-us da Ludgate Hill ez eo staliet er City, kalon istorel ar gêr, deuet da vezañ hiziv-an-deiz karter an aferioù e Londrez. 

Kroget e oa bet d'he sevel e 1675 hag echuet e oa bet e 1710.

Gwelet eo an iliz-veur evel taol bravañ an tisavour saoz Christopher Wren.

Al lec'h Ludgate Hill en doa bet degemeret 4 neved a-raok ma vefe savet an iliz-veur.
The Witcher (heuliad c'hoarioù video)

The Witcher a zo un heuliad c'hoarioù video doare RPG savet gant ar studio CD Projekt hag embannet gant Atari. Bed an heuliad a zo awenet gant an heuliad romantoù gant Andrzej Sapkowski, The Witcher. Embannet e oa bet er bloavezh 2007 war urzhiataer war ar reizhiad Windows hag e 2012 war ar re gant Mac OS.

## Istor ar c'hoari
Heuliet e vez avanturioù Geralt z Rivii ur strobineller doare goprsoudard hag a vez e gefridi da stourm a-enep euzhviled a-bep seurt.

## Heuliad c'hoarioù

## Sonadeg
Ur sonadeg anvet The Witcher 3: Wild Hunt concert a oa bet e-pad ar Film Music Festival 2016 e Kraków, Pologn
## Ar romantoù
** Pennad spisoc'h: [[The Witcher (heuliad romantoù)]]*

5 romant a zo bet embannet gant Andrzej Sapkowski o sevel diaz bed The Witcher.
Emgann Antietam

**Emgann Antietam**, anvet ivez **Emgann Sharpsburg** gant nerzhioù ar Su, hag implijet c'hoazh hiziv-an-deiz e su SUA, lesanvet **The bloodiest day**, a oa bet ar c'hentañ emgann bras e-pad Brezel diabarzh Stadoù-Unanet Amerika etre an Unaniezh en Norzh ha Stadoù Kengevreet Amerika war tachenn an Norzh.

An emgann a oa bet d'ar 17 a viz Gwengolo 1862, e-kichen Sharpsburg hag Antietam Creek, e kontelezh Washington (Stad ar Maryland) e Stadoù-Unanet Amerika. An emgann-se e-pad Kampagn Maryland a zo hiziv-an-deiz c'hoazh an hini gwadushañ en istor ar Stadoù-Unanet o welet tro 23 000 gouzañver (marvet, gloazet, prizoniet pe steuziet).
. En desped da vezañ bet tizhet gwasoc'h an Union Army, an emgann e oa bet ur c'hammdro war an tu mat evit an Unvaniezh.
Laret e vez un drederenn eus lu an unaniezh ne dennas ket ur bolod e-pad an emgann a-bezh:

## Tro-dro emgann Antietam
6 jeneral a zo bet lazhet pe gloazet marvus e-pad an emgann:

 Lu an unaniezh
* Major jeneral Israel B. Richardson gloazet don ur wech toullet linenn difenn lu ar su Bloody Lane. Mervel a raio eus ar skeventfo d'an 3 a viz Du 1862
* Major jeneral Joseph K. Mansfield lazhet gant ur bolod er bruched, marvet d'an 18 a viz Gwengolo 1862
* Jeneral brigadenn Isaac P. Rodman lazhet gant ur bolod er skevent kleiz, marvet d'an 30 a viz Gwengolo 1862
 Lu Stadoù Kengevreet Amerika
* Brigadier jeneral Lawrence O'Bryan Branch lazhet rik gant ur bolod er jod tennet gant ur mailh-tenner eus lu an unaniezh
* William E. Starke brigadier jeneral lazhet gant tri tenn fuzuilh, marvet un eur goude bezañ gloazet d'ar 17 a viz Gwengolo 1862
* Brigadier jeneral George B. Anderson gloazet don en ufern, marvet d'an 18 a viz Here 1862 goude un dic'harañ.
Adlezenn

An **Adlezenn**, pe **Deuteronom**, eo anv pempvet levr ar Pentateuc'h. Un heuliad prezegennoù gant ar profed Moizez eo. 

Setu ar pezh a gaver e troidigezh Pêr ar Gall ha Job Lec'hvien (An Tour-Tan, 1981, p176) evit displegañ petra eo al evr : 

"Lezennoù adlavaret ha lezennoù nevez, setu penaos e c'heller kompren an titl-mañ, troidigezh ar gresianeg "Deuteronomion" (latinaet e Deuteronomium). An hebraeg a lavar eeunoc'h "Devarim" d.l.e. lavarioù, ur ger o talvezout ivez gourc'hemennoù. Lavarioù Moshe. ur wech c'hoazh, laket en e c'henoù evel hêrezh speredel evit e bobl, en devoa gallet kas, a-raok mervel, betek harzoù douar ar bromesa, ur vro o teverañ gant al laezh hag ar mel." 

ha pelloc'h :

"Al lezennoù-mañ a ro kelennadurezh d'ur Bobl, ha drezi da galz a dud, diwar-benn an darempred où gant Doue hag gant an nesañ . Pal al lezenn a zo : evurusted mab-den."

Echuiñ a ra al levr gant binnigadenn an daouzek meuriad gant Moizez ha danevell e varv war venez Nebo (34). 

## Troidigezhioù brezhonek
**An Deutéronom*, e Bibl ar Gonideg e 1866.
**Levr an Adlezenn*, e Bibl.bzh e 2025.

## Liamm diavaez
* Ar Bibl katolik e brezhoneg (Levr an Adlezenn) 

## Notennoù
Bloody Lane

**Bloody Lane** a oa anv linenn difenn bennañ ar jeneral Lee e-pad emgann Antietam.

D'ar 17 a viz Gwengolo 1862, ar Major jeneral Daniel Harvey Hill eus lu Stadoù Kengevreet Amerika a stalias e divizion a 2600 soudard ledet war **hent Sunken Road** hag a grogas gant emzifenn al lec'h. 

Gortoz a refont lu an Norzh, ar Major jeneral William H. French hag e 3de divizion 5500 soudard en holl a erruas dres e-tal hini ar major jeneral Daniel Harvey Hill.

Ar major jeneral Israel B. Richardson hag e 1st Division, II korfad, eus lu ar Potomac a erruas evit bountañ kreñvoc'h war divizion ar Major jeneral Daniel Harvey Hill.
Ar rejimant 69th of New York infantry pe Irish Brigade a erruas war an dachenn gant ar banniel emerald uhel en avel. Gant ar youc'h-brezel "Fah-ah-bah-lah" (Iwerzhoneg: "Faugh-a-Balaugh"; Brezhoneg: "Grit plas!"). Tagañ a refont lec'h difenn lu ar Su, ur wech tennet o holl bolodoù e voent rediet da bakañ re ar re marvet pe gloazet. Ur wech tennet an holl bolodoù e voent rediet da vont war gil. 60% eus ar rejimant a oa bet lazhet.

Ar stourm a badas 4 eurvezh etre 9eur30 hag 1eur30 goude merenn. An daou du a stourmas taer feuls, a-benn ar fin lu ar Su a zo beuzet gant an niver a enebourien. 

5500 soudard a chomas war an dachenn. Memes ma voe toullet lec'h difenn Stadoù Kengevreet Amerika, lu an Unaniezh ne brofitas ket evit bountañ kreñvoc'h en toull en talbenn. Tu ebet ne oa bet trec'h.

A-benn ar fin al lec'h hent Sunken Road a oa deuet da vezañ ar Bloody Lane.

## Liammoù diavaez
* Lec'hienn an National Park Service
Eil Levr ar Rouaned

**Eil Levr ar Rouaned** a zo unan eus levrioù istorel ar Bibl katolik. Er Bibl hebraek n'eus nemet ul levr eus Kentañ Levr ar Rouaned hag an eil.

Teir lodenn a zo el levrioù-se : ren Salomon (1 R **1**-**11**) ; istor rouantelezhioù Yehouda hag Israel adalek marv Salomon betek dalc'herezh Israel (1R **12** betek 2R **17**) fin rouantelezh Yehouda ha danevell gwallreuz 587 kent JK evit echuiñ (2R **18**-**25**). Un doare relijiel da welout an istor a gaver el levrioù-mañ: difealded hollek ar bobl daoust d'un nebeud roueed deol ha Profeded (Eli, Elize) a gas da zisrann ar rouantelezh, steuziadur Israel ha diskar Youda hag an harlu.

## Notennoù
Syma

***Syma*** a zo ur genad e rummatadur an evned, ennañ dirediged, krouet e 1827 gant an naturour gall René Primevère Lesson (1794-1849).

## Spesadoù hag an [[isspesad]]où anezhe
Daou spesad a ya d'ober ar genad : 
* *[[Syma megarhyncha]]*
** *S. m. *'megarhyncha*** ha ''sellamontis'',
* ''[[Syma torotoro]]''
** ''S. t. flavirostris'', ''ochracea'' ha ***torotoro**'.

## Notennoù ha daveennoù