open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Jericho 941

Ar **Jericho 941** zo ur bistolenn damaotomatek produet adalek 1990 gant Israel Military Industries (bremañ Israel Weapon Industries) en Israel. Dont a ra hec'h anv eus an daou vunision implijet e stummoù kentañ an arm, an 9 mm Parabellum hag an .41 AE. Ijinet e voe evit ezhommoù Tsahal, a felle dezhi kaout un arm-dorn standart hepken e plas ar re lies implijet betek-neuze, CZ 75 pe Colt M1911 en o zouez. Produet e vez en Israel, hag e uzin IWI US e Middletown (Pennsylvania) abaoe 2018.

Implijet e vez gant armeoù meur a vro evel India, Jorjia ha Su Korea. Gwerzhet eo bet war ar marc'had sivil dindan meur a anv, er Stadoù-Unanet dreist-holl, en o zouez *Baby Eagle*, *Baby Desert Eagle*, pe *Desert Eagle*, pa glaske he froduer tennañ gounid eus brud an Desert Eagle er vro-se, daoust d'an div bistolenn bezañ disheñvel.

## Deskrivadur
Awenet eo ar Jericho 941 gant ar CZ 75 tchek, ha pezhioù implijet evit he sevel er penn-kentañ a veze produet gant an embregerezh italian Tanfoglio, a broduas ivez stummoù deveret eus ar bistolenn dchek (T90 ha T95). Ur bistolenn dezhi ur blatinenn un-ober ha daou-ober eo, gant ur sistemm tennata dre argil berr. E dir e oa he stummoù kentañ, met hiziv e kaver reoù savet e polimer ivez. Ul loc'henn-dizarmiñ a zo war stummoù zo. Gellet a ra an arm bezañ kambret evit ar .45 ACP hag an .40 S&W bremañ, ha dilezet eo bet an .41 AE gant ar broduerien. Pourvezet eo gant kargerioù fiñv dezhe div golonenn, disheñvel o endalc'hoù diouzh kalibr ar munisionoù. Disheñvel eo ar stummoù produet hiziv diouzh o danvez (dir pe polimer), o c'halibr, hag o sistem surentez.

Ar **Fort-21** produet gant an embregerezh ukrainat Fort zo deveret eus ar Jericho 941.

## Daveennoù
Cyanoderma

***Cyanoderma*** a zo ur genad e rummatadur an evned, krouet e 1874 gant an evnoniour italian Tommaso Salvadori (1835-1923).

## Spesadoù hag an [[isspesad]]où anezhe
Seizh spesad golvaneged a ya d'ober ar genad :
* *[[Cyanoderma bicolor]]*
** *C. b. *'bicolor*** ha ''rufum'',
* ''[[Cyanoderma chrysaeum]]''
** ''C. c. assimilis'', ''auratum'', ''binghami'',  ***chrysaeum***, ''chrysops'' ha ''frigidum'',
* ''[[Cyanoderma erythropterum]]''
** ''C. e. '''erythropterum***, *fulviventris* ha *pyrrhophaeum*,
* *[[Cyanoderma melanothorax]]*
** *C. m. baliensis*, *intermedium* ha ***melanothorax***,
* *[[Cyanoderma pyrrhops]]*,
* *[[Cyanoderma ruficeps]]*
** *C. r. bhamoensis*, *davidi*, *goodsoni*, *paganum*, *praecognitum* ha ***ruficeps***,
* *[[Cyanoderma rufifrons]]*
** *C. r. adjunctum*, *ambiguum*, *insuspectum*, *obscurum*, *pallescens*, *planicola*, *poliogaster*, ***rufifrons*** ha *sarawacensis*.
Nav isspesad warn-ugent (29) en holl.

## Rummatadur
Renket e veze ar seizh spesad er genadoù *[[Stachyris]]* (*S. erythroptera* ha *melanothorax*) ha *[[Stachyridopsis]]* (*S. chrysaea*, *pyrrhops*, *ruficeps* ha *rufifrons*) a-raok.

## Notennoù ha daveennoù
5,8 × 42 mm

Ar **5,8 × 42 mm** zo ur munision savet er bloavezhioù 1980 e Republik Pobl Sina ha deuet da vezañ kartouchenn standart armoù-skoaz arme ar vro abaoe kreiz ar bloavezhioù 1990.

## Istor
Goude brezel Viêt Nam e voe choazet kalibroù armoù-skoaz bihanoc'h evit na oant a-raok, gant broioù AFNA (5,56 × 45 mm) ha Pakt Varsovia (5,45 × 39 mm M74). Arme Sina a aozas e 1971 e Beijing un emvod anvet *Kendiviz 713* evit boulc'hañ al labour war ur munision etre nevez. Ret e voe gortoz dibenn an Dispac'h Sevenadurel da vat evit ma vije asantet e 1979 kalibr (5,8 mm) ha hirder douilhez (42 mm) ar gartouchenn nevez. E 1987 e voe kaset ar programm-sevel da benn ha produet ar munision dindan an anv DBP-87.

Implijet e voe da gentañ en arme er fuzuilh-arsailh QBZ-87 adkambret. Adalek 1995 e voe lakaet e servij ar rummad fuzuilhoù bullpup QBZ-95 savet da vat evit ar gartouchenn nevez. Ar rummad armoù-skoaz QBZ-191 implijet abaoe 2019 a ra gant ar memes munision, en ur stumm gwellaet hervez gouarnamant ar vro.

Stummoù disheñvel eus ar munision zo bet kinniget, hervez e implij. Ar stumm DBP-10 (2010) a oa unan hollvedel tonket da gemer plas an holl re all. E stumm diwezhañ, an DBP-191, zo bet savet evit ar rummad fuzuilhoù-arsailh nevez QBZ-191. Hervez amprouennoù eo uhel a-walc'h e c'halloud-toullañ, met izeloc'h kalite e vannouriezh dibenn evit ar munisionoù eus ar memes doare implijet e armeoù AFNA pe Rusia.

## Notennoù ha daveennoù
Delaware County (Oklahoma)

**Kontelezh Delaware** (saozneg: *Delaware County*) zo ur gontelezh lec'hiet e Stad stadunanat Oklahoma. E 2020 e oa istimet e oa  40 397 den o vevañ eno. Sez ar gontelezh a zo e Jay. Ar gontelezh a zo anvet diwar an Amerindianed Delaware, o doa savet ur gêriadenn eno a-raok ma vije rediet ar Cherokeed d'ober o annez en un Tiriad Indian er bloavezhioù 1830. Delaware County a zo bet krouet en ur mod ofisiel e 1907. A-raok bezañ Kontelezh Delaware, ul lodenn vras eus an tiriad a oa anvet *Delaware District of the Cherokee Nation*. Hiziv, kontelezh Delaware a gendalc'h da vezañ anvet *Distrig Delaware* gant an Nasion Cherokee.
## Notennoù ha daveennoù
Red Cloud

**Red Cloud**, pe e lakotaeg **Maȟpíya Lúta** (*Koumoulenn Ruz*), ganet e 1822 e trowardroioù kêr North Platte a-vremañ (Nebraska, Stadoù-Unanet Amerika) ha marvet d'an 10 a viz Kerzu 1909 e mirva Pine Ridge (South Dakota), a oa ur penn Oglala, unan eus seizh meuriad ar bobl Siou Lakota. Kemer a reas penn un emglev etre Sioued, Cheyened hag Arapahoed adalek 1866 evit kas ur brezel a-enep arme ar Stadoù-Unanet. Echuiñ a reas gant eil feur-emglev Fort Laramie e 1868, hag a anaveze e oa ar Sioued mistri war un dachenn vras, enni ar Black Hills.

## Pennad kar
* Brezelioù amerindian
Timalia

***Timalia*** a zo ur genad e rummatadur an evned, krouet e 1821 gant an naturour stadunanat Thomas Horsfield (1773-1859).
Ar genad skouer eo e-keñver ar c'herentiad Timaliidae.

## Spesadoù hag an [[isspesad]]où anezhe
N'eus nemet ur spesad golvaneged er genad-mañ : *[[Timalia pileata]]*, c'hwec'h isspesad — *T. p. bengalensis*, *dictator*, *intermedia*, *patriciae*, ***pileata*** ha *smithi* — dezhañ.

## Notennoù ha daveennoù
Dumetia

***Dumetia*** a zo ur genad e rummatadur an evned, krouet e 1852 gant al loenoniour saoz Edward Blyth (1810-1873).

## Spesadoù hag an [[isspesad]]où anezhe
Daou spesad golvaneged a ya d'ober ar genad :
* *[[Dumetia atriceps]]*
** *D. a. *'atriceps***, ''bourdilloni'', ''nigrifrons'' ha ''siccata'',
* ''[[Dumetia hyperythra]]''
** ''D. h. abuensis'', ''albogularis'', ***hyperythra**' ha *phillipsi*.
O c'havout a reer en India ha Sri Lanka, eizh (8) isspesad en holl.

## Rummatadur
Renket e veze ar spesad *atriceps* er genad *Rhopocichla* kent.

## Notennoù ha daveennoù
Army of the Trans-Mississippi

**Lu an Treuz-Mississippi** a oa bet unan eus an armeoù Kengevreet eus Departamant an Treuz-Mississippi e-kerzh Brezel diabarzh Stadoù-Unanet Amerika. Bet e oa an armead Kengevreet diwezhañ o kodianañ, ar pezh a oa bet graet d'ar 26 a viz Mae 1865, dres ur miz goude hini ar jeneral Johnston hag a oa bet o kodianañ e reter ar Stadoù-Unanet.
## Aozadur
***Trans-Mississippi Army, I Corps** (lec'h penn en Shreveport, Departamant Louisiana)
::Korfad aozet dindan urzh Simon Bolivar Buckner

***Trans-Mississippi Army, II Corps** (Departamant Arkansas ha Missouri)
::Korfad aozet d'ar 4 a viz Eost 1864, dindan urzhioù John B. Magruder.

***Trans-Mississippi Army, III Corps** (lec'h penn e Galveston, Departamant Texas)
::Korfad aozet d'ar 4 a viz Eost 1864, dindan urzhioù John George Walker.

***Trans-Mississippi Army, Cavalry Corps**
::Korfad aozet d'ar 4 a viz Eost 1864, dindan urzhioù Sterling Price.

***Trans-Mississippi Army, Reserve Corps**
::Korfad adarmead savet d'an 10 a viz Gwengolo 1864, evel harp da lu an Trans-Mississippi.

## Notennoù ha daveennoù
Batailhon Osage

Ar **Batailhon Osage** (saozneg: *Osage Battalion*) a oa un unvez amerindian eus Lu Stadoù Kengevreet Amerika. Tutaet e oant bet er bobl Osage, memes ma oa bet rannet e daou ar meuriad etre an Unvaniezh hag ar C'hengevread. Biken ne oa bet tizhet ar 500 den evit sevel un unvez leun. E penn-kentañ 1863, peder c'hompagnunezh, 200 den en holl, a oa o servij dindan urzhioù ar jeneral brigadenn Douglas H. Cooper en Departamant Trans-Mississippi.  E 1864 e oa bet kaset an unvez d'ar 1añ Brigadenn marc'hegiezh indian renet gant ar jeneral brigadenn Stand Watie, ha stourmet e oa bet ganto dindan e urzhioù en Eil emgann Cabin Creek d'an 19 a viz Gwengolo 1864. Ar batailhon a oa kodianet gant nerzhioù an Unvaniezh d'an 23 a viz Even 1865, ar pezh a ra anezhañ unan eus an nerzhioù Kengevreet diwezhañ o kodianañ.
Norinco

**Norinco**, pe en ur mod ofisiel e saozneg **China North Industries Group Corporation Limited**, anavezet e Sina dindan an anv 中国兵器工业集团有限公司 (**China Ordnance Industries Group Corporation Limited**) zo un embregerezh-stad sinaat krouet e 1980 dindan aotrouniezh Kuzul-stad Republik Pobl Sina, dezhañ e bal sevel ha produiñ madoù evit arme ar vro, war tachennoù liesseurt evel an armoù-tan, ar gimiezh, an ijinerezh elektronek pe an aveadurioù ponner. An eil strollad brasañ  eo e Sina en industriezh an difenn hag an armerezh. E Beijing eo diazezet.

E 2002 e oa e fredoù tost da 520 miliard a yuanoù, hag implijout a rae 220.000 den en un 50 skourr bennak. Er 146 plas eus ar Global Top 500 Enterprises e oa, ennañ renket embregerezhioù ar bed hervez o c'hengreadur.

## Produioù

### Armoù-tan hiniennel

#### Evit an arme
* fuzuilhoù-arsailh QBZ-95
* rummad armoù-skoaz QBZ-19

#### Evit ar marc'had sivil
* Karabinennoù
** JW15 : dre vorailh, .22 Long Rifle.
** JW20 : damaotomatek, .22 Long Rifle.
** JW21 : loc'henn-grogenn, .22 Long Rifle.
** JW25 : dre vorailh, .22 Long Rifle, kopienn ar Mauser 98, stumm hir.
** JW25a : dre vorailh, .22 Long Rifle, kopienn ar Mauser 98k, stumm berr.
** JW105 : dre vorailh, .222 Remington.
** M305 : kopienn an M14 stadunanat.

## Liamm diavaez

*  Lec'hienn ofisiel

## Daveennoù
Jean-François Kahn

**Jean-François Kahn**, ganet d'an 12 a viz Even 1938 e Viroflay (Seine-et-Oise) hag aet d'an Anaon d'an 23 a viz Genver 2025 , a oa ur c'hazetenner hag ur skridarnodour gall.

Krouet en doa e 1984 *[[L'Événement du jeudi]]* hag e 1997 ar sizhunieg kelaouiñ *[[Marianne (kelaouenn)|Marianne]]*, hag ar rener anezhi e oa bet betek 2007.
## Notennoù ha daveennoù
Buker laser

Ur **buker laser** zo ur benveg savet war armoù-tan zo, reoù an nerzhioù surentez dreist-holl, hag a vann ur skin laser war ar sibl buket gant an tenner. Aesaat a ra ar bukañ neuze, met gellet a ra servijout ivez da ziskouez ur sibl da dennerien all pe d'ur c'harr-nij brezel da skouer. Ar bukerioù AN/PEQ-15 hag AN/PEQ-16 produet gant L3Harris zo e-touez ar re implijetañ gant armeoù bras AFNA.
Harz-tennañ

A **harz-tennañ**, **harz-tennadeg** pe **treverz** a c’hell degas un arsav amzeriat d'ur brezel gant ma'z eus bet savet un emglev etre an div gostezenn evit ma vo lakaet a-ispilh oberoù argadiñ, hag e c’hell bezañ staliet, koulz etre oberourien a-berzh Stad hag etre tud hep kefridi ofisiel.

## Amveziadoù hollek
Ne c’hell ket an harz-tennañ c’hoarvezout hep m’o defe an emgannerien kavet tu da sevel etredivizoù, pe war-eeun, pe dre hanterouriezh tud a vez gwelet evel neptu. Gwezhall e veze tud a relijion o kinnig an hanterouriezh peurvuiañ, hag e kinnigent azeulvaoù evit eskemm war amveziadoù an harz-tennañ. Aozadurioù dreiststadel, evel an Aozadur ar Broadoù Unanet pe ar Groaz Ruz, pe stadoù neptuek, a c’hell kinnig ur bod evit an divizoù hiziv.
Bez ez eus harzoù-tennañ amzeriat gant un termen rakjedet ha reoù all didermen, koulskoude pa'z eo an harz-tennañ un arsav d’an emgann, n’eo ket ken solut hag un arsav-brezel a ya da embann ez eo echu ar brezel ent-furmel.

Depant a ra padusted an harz-tennañ eus an disentezioù aprouet : daoust hag-eñ e saver un takad disoudard, emdennadenn ar bagadoù soudarded, gwarantoù un trede perzh, ezezhiadur an arsav gant arsellerien, treugennadoù evit herzel ouzh droukdegouezhioù diratozh.

## Notennoù
Smith & Wesson SW22 Victory

Ar **Smith & Wesson SW22 Victory** zo ur bistolenn damaotomatek e dir disvergl, kambret e .22 Long Rifle, ha produet gant an embregerezh stadunanat Smith & Wesson abaoe 2015. Ur blatinenn un-ober zo dezhi, ha mont a ra en-dro gant ur sistem argil berr. Pourveziet eo gant ur c'harger 10 kartouchenn. He c'houch a zo reoliek. Gwerzhet e vez gant kanolioù 5,5 pe 6 meutad. Savet eo bet evit ar sportoù tennañ dudi pe ar plinking. Un arm marc'hadmat eo, savet evit keveziñ ouzh ar Browning Buck Mark pe ar Ruger Standard.

Dave a ra hec'h anv d'ar revolver Smith & Wesson Model 10, a voe produet dindan an anv *Victory Model* e-pad an Eil Brezel-bed.

## Daveennoù
Mixornis

***Mixornis*** a zo ur genad e rummatadur an evned, krouet e 1842 gant al loenoniour saoz Edward Blyth (1810-1873).

## Spesadoù hag an [[isspesad]]où anezhe
Pemp spesad golvaneged a ya d'ober ar genad :
* *[[Mixornis bornensis]]*
** *M. b. argenteus*, ***bornensis***, *cagayanensis*, *everetti*, *javanicus*, *montanus*, *zaperissus* ha *zopherus*,
* *[[Mixornis flavicollis]]*,
* *[[Mixornis gularis]]*
** *M. g. archipelagicus*, *condorensis*, *connecteus*, ***gularis***, *inveteratus*, *kinneari*, *lutescens*, *rubicapilla*, *saraburiensis*, *sulphureus*, *ticehursti*, *versuricola* ha *woodi*,
* *[[Mixornis kelleyi]]*,
* *[[Mixornis prillwitzi]]*.
Un isspesad warn-ugent (21) en holl.

## Rummatadur
Renket e vezent er genad *[[Macronus]]* a-raok.

## Notennoù ha daveennoù
Pteroneta

***Pteroneta*** zo ur genad kevnid a zo bet deskrivet da gentañ gant Christa L. Deeleman-Reinhold (*1930) er bloaz 2001.

## Spesadoù
Eizh spesad a oa er genad *Pteroneta* e 2019.
**[[Pteroneta baiteta]]* Versteirt, Deeleman-Reinhold & Baert, 2008 – Ginea Nevez
**[[Pteroneta brevichela]]* Versteirt, Deeleman-Reinhold & Baert, 2008 – Ginea Nevez
**[[Pteroneta longichela]]* Versteirt, Deeleman-Reinhold & Baert, 2008 – Ginea Nevez
**[[Pteroneta madangiensis]]* Versteirt, Deeleman-Reinhold & Baert, 2008 – Ginea Nevez
**[[Pteroneta saltans]]* Deeleman-Reinhold, 2001 (patrom) – Malaysia, Indonezia, Borneo
**[[Pteroneta spinosa]]* Raven & Stumkat, 2002 – Aostralia (Queensland)
**[[Pteroneta tertia]]* Deeleman-Reinhold, 2001 – Singapore, Indonezia
**[[Pteroneta ultramarina]]* (Ono, 1989) – Japan (Inizi Ryūkyū)

## Notennoù
Copperheads

Er bloavezhioù 1860, ar **Copperheads**, lesanvet ivez **Demokrated peoc'hus** (saozneg: *Peace Democrats*,) a oa ul luskad eus ar Strollad Demokratel war tiriad an Unvaniezh a oa enebet ouzh Brezel diabarzh Stadoù-Unanet Amerika ha goulenn a raent un emvod peoc'h diouzhtu gant ar re Kengevreet.

Ar Republikaned a oa kroget d'ober "Copperheads" (sarpant penn kouevr) eus an Demokrated enebet ouzh ar brezel, diwar anv an Agkistrodon contortrix, ur spesad naered binimus ha dañjerus. An Demokrated-se o doa kroget da implij al lesanv "head" evel un arouez a frankiz. En tu all an Demokrated a oa a-du gant ar brezel a veze graet War Democrats anezho. Ar  Copperheads o devoa daou ezel eus ar C'hongress eus Ohio: Clement L. Vallandigham hag Alexander Long. Ar Republikaned a dage anezho oc'h implij an abeg a dreitouriezh betek barnañ lod e 1864.
## Notennoù ha daveennoù
Winchester '73 (film)

***Winchester '73*** zo ur film western stadunanat sevenet e 1950 gant Anthony Mann.

## Synopsis
Lin Mc Adam (James Stewart) a veaj er Stadoù-Unanet evit adkavout e vreur Matthew, a vev dindan un identelezh faos (Dutch Henry Brown, c'hoariet gant Stephen McNally). Matthew en doa lazhet o zad un tamm a-raok. En em gavout a reont e Dodge City, ur gêr e Kansas, met n'hallont ket en em gannañ e duvell abalamour d'ar sheriff Wyatt Earp (Will Geer). Kemer a reont perzh e *Centennial shooting contest* ar gêr, ur genstrivadeg evit klask gounit ur skouerenn dibar eus ar garabinenn Winchester Model 1873, bet dibabet diwar mil gant an embregerezh Winchester evit he resisted. Un arm arouezius eus astenn ar Stadoù-Unanet war-zu ar c'hornôg en  e oa.

## Liamm diavaez

*
Eozen-Vari Madeg

**Eozen-Vari Madeg** , *Yves-Marie Madec*, (Lambaol-Gwimilio d'ar 4 a viz Here 1860, Landerne d'an 11 a viz Kerzu 1932) a oa ur beleg katolik eus Eskopti Kemper ha Leon hag ur skrivagner brezhonek.
## Kargoù
* kure e Plougin e 1886,
* person e Trelevenez e 1902 hag e Sant-Segal e 1910,
* chapalan e Kerinou Lambezelleg e 1919 hag e Landerne e 1928-1932.
## Oberennoù

* *Al leanez santel Anna Mari Javouhey hag urz St. Joseph a Cluny*, 1920, Le Courrier du Finistère.
* *Buez ar Zent: levr itroun Varia Lourd ha buez Jeann d'Arc great gant an aotrou [[Glaoda Marigo|Marigo]], guechall Persoun Beuzeq-Conq; Kresket ha renevezet gant an aotrou Madec, person Sant-Segal*, 1911 , Salaün, Y. J. L. Derrien.
* *[[Buhez ar Sent|Buez ar Zent]]: el levr-man e kaver kalz euz bueziou Sent Breiz ha Bueziou ar re a zo nevez diskleriet sent Great gant an aotrou Marigo; nevezet evit an eil guech gant an aotrou Madec, e Kerinou Lambezellec*, 1927, Y. J. L. Derrien.
* *Al leanez santel Anna Mari Javouhey hag urz St. Joseph a Cluny*, 1920, Le Courrier du Finistère. 
* *Aviel ar zul Levr great gant an Aotrou Marigo persoun Beuzec-Conq; renevezet gant an Aotrou Madec, persoun Sant-Segal*, 1914,  Y. J. L. Derrien.
* *Buez hor Zalver Jesus-Christ gant imachou*, 1906,  Y. J. L. Derrien.
* *Buez santez Jeanne d'Arc 1412-1431*, kenaozer Jean-Marie Uguen, Lethielleux 1910, Salaün, 1911.
* *Buez St. Fransez a Asiz, gant an Ao. Madeg, aluzener e Kerinou-Lambezelleg, reizet evit an doare-skriva gant eun Tad eus Urz St-Fransez*, skeudennoù gant G. Huin, 1928, Kenteliou Sant-Fransez, An Oriant.
* *Histor Zantel*, 1929 Y. J. L. Derrien.
* *Itroun Varia Lourd, Bernadett ha burzudou ar grott*, 1904, Imprimerie du Château, Brest.
* *Katekiz ar gear*, kenaozer Michel Péron, 1923, Le Courrier du Finistère, Kemper.
* *Levr a gelennadurez kristen nevezet ha kresket evit eskopti Kemper ha Leon*, 1932,  Imprimerie Cornouaillaise, Kemper.
* *Lourd, Pareansou ha pardoniou*, 1909.
* *Miz Mari an ene devot*, Lajat, 1916.
## Mammenn
* PRELIB - Projet de recherche en littérature de langue bretonne.
Slave states and free states

A-raok 1865 e Stadoù-Unanet Amerika, ur **Stad sklavour** (saozneg: *Slave State*) a oa ur Stad lec'h ma oa ar sklaverezh un diazez d'an ekonomiezh en un doare aotreet hervez lezenn, tra ma oa ur **Stad dieub** (saozneg: *Free State*) unan lec'h ma oa difennet ar sklaverezh. 

Etre 1812 ha 1850 e oa gwelet evel un diaz politikel ret gant ar Stadoù sklavelour e chomje izeloc'h an niver a Stadoù dieub eget an niver a Stadoù sklavelour ; dre-se ar Stadoù nevez a veze degemeret div-ha-div en unaniezh. E gwirionez e oa un nebeud sklaved en darn eus ar Stadoù Dieub betek 1840 da nebeutañ. Dre Diferadenn ar sklav tec'het kuit eus ar vonreizh stadunanat, evel ma oa bet degaset gant Diferadenn ar sklav tec'het kuit eus 1793 hag hini Diferadenn ar sklav tec'het kuit eus 1850, e oa bet embannet sklaer ne zeue ket da vezañ dieub ur sklav tec'het kuit diouzh ur Stad sklavelour hag aet e-barzh unan dieub. Ouzhpenn-se e oa sañset bezañ adkaset d'e vistri. A-feur ma veze ouzhpennet lezennoù war ar fed-se e oa deuet da vezañ gwashoc'h-gwashañ an eskemmoù etre Stadoù dieub ha sklavelour.
Melanocichla

***Melanocichla*** a zo ur genad e rummatadur an evned, krouet e 1883 gant al loenoniour saoz Richard Bowdler Sharpe (1847-1909).

## Spesadoù
Daou spesad golvaneged a ya d'ober ar genad :
* *[[Melanocichla calva]]*,
* *[[Melanocichla lugubris]]*.

## Rummatadur
Renket e vezent er genad *[[Garrulax]]* kent.

## Notennoù ha daveennoù
Erythrogenys

***Erythrogenys*** a zo ur genad e rummatadur an evned, krouet e 1930 gant an evnoniour breizhveuriat Edward Charles Stuart Baker (1864-1944).

## Spesadoù hag an [[isspesad]]où anezhe
Seizh spesad golvaneged a ya d'ober ar genad :
* *[[Erythrogenys erythrocnemis]]*,
* *[[Erythrogenys erythrogenys]]*
** *E. e. *'erythrogenys***, ''ferrugilatus'' ha ''haringtoni'',
* ''[[Erythrogenys gravivox]]''
** ''E. g. cowensae'', ''decarlei'', ''dedekensi'', ***gravivox*** hag ''odica'',
* ''[[Erythrogenys imberbis]]''
** ''E. i. celata'' hag ***imberbis***,
* ''[[Erythrogenys hypoleucos]]''
** ''E. h. brevirostris'', ''hainanus'', ***hypoleucos**', *tickelli* ha *wrayi*,
* *[[Erythrogenys mcclellandi]]*,
* *[[Erythrogenys swinhoei]]*.
Pemzek (15) isspesad en holl.

## Rummatadur
Renket e veze ar seizh spesad er genadoù *[[Pomatorhinus]]* kent.

## Notennoù ha daveennoù
Coscoroba

***Coscoroba*** a zo ur genad e rummatadur an evned, krouet e 1853 gant ar skiantour alaman Ludwig Reichenbach (1793-1879).

## Spesadoù
N'eus nemet ur spesad er genad-mañ : *[[Coscoroba coscoroba]]*.

## Notennoù ha daveennoù
Kodianañ

**Kodianañ** zo, evit soudarded pe kadourien all, kement hag asantiñ paouez d’en em gannañ e-doug prantadoù brezel. Talvezout a ra kement hag asantiñ bezañ trec’het gant an enebourien ha lezel anezho da vezañ mestr war ar vro pe un tamm anezhi (kêrioù, kreñvlec’hioù, armoù…). C’hoarvezout a ra da-heul ur c’heñver nerzhioù pe diwar emglev gant an nerzh enebour.
Evit ur bagad dibar pe ur gêr hag un tiriad e c’hell talvezout an emglev. Ur Stad emveliek a c'hell kodianañ goude bezañ kollet ur brezel, alies dre sinañ un emglev peoc'h pe un emglev kodianañ. Ur godianidigezh war un dachenn-emgann, gant un hinienn pe urzhiet gant un ofiser, a laka ar soudarded-se da dreiñ da brizonidi brezel gwarezet hiziv-an-deiz gant Kenemglevioù Geneva.

Tra ma'z eo an arsav-brezel ur goulenn ma vefe paouezet gant an emgann e-pad ur pennad hir pe hiroc'h, kodianañ zo echuiñ da vat gant an emgannoù hag en em zaskor d'an enebourien.

Pa vez kodianet gant an enebour e klask pennoù ar gadourien ober emglev, war an dachenn-emgann, evit ma vo doujet ouzh perc’henniezh ar madoù prevez hag ouzh frankiz ar relijion, ha lakaet e vez ar soudarded faezhet da brometiñ ne vezint ket dindan ar armoù e-pad ur prantad amzer termenet.

## Skouerioù kodianidigezhioù
* 7 a viz Mae 1945 : kodianidigezh an Trede Reich sinet e Reims war talbenn ar C'hornôg. 
* 8 a viz Mae 1945 : kodianidigezh an Trede Reich sinet e Berlin war talbenn ar Reter. 
* 2 a viz Gwengolo 1945 : sinadur kodianidigezh Japan war vourzh an *USS Missouri*, er Meurvor Habask.

## Pennadoù kar
* Kodianidigezh vilourel

## Notennoù ha daveennoù
Meta

**Meta** zo anv meur a dra.

## Lec’hioù
* Meta, un departamant kolombian.
* Meta, ur gumun italian.

## Embregerezhioù
* Meta Platforms, un embregerezh perc’henn war Facebook, Instagram, Threads ha WhatsApp.
Meta Platforms

**Meta Platforms, Inc.**, pe **Meta**, zo ur c’hengevredad etrebroadel stadunanat eus Menlo Park, e Kalifornia. Perc’henn eo war Facebook, Instagram, Threads, WhatsApp, ha produioù ha servijoù all. Dont a ra al lodenn vrasañ eus e gorvoderioù (ouzhpenn 95%) eus ar bruderezh. Bez' eo unan eus brasañ kevredigezhioù SUA, gant Alphabet (Google), Amazon, Apple ha Microsoft.

Da gentañ e oa anvet *Facebook*. Kemmet eo bet e anv e 2021 evit sklaeraat e oa pal kentañ an embregerezh aozañ ar metaverse.

## Daveoù
Amazon

**Amazon** zo anv meur a dra.

## Douaroniezh
* ar stêr Amazon, e Suamerika.

## Mojennerezh
* an Amazonezed, ur boblad maouezed eus an Henamzer hervez mojennoù Hellaz kozh.

## Loened
* an amazoned, ur genad perokeded (31) er c'herentiad Psittacidae.

## Embregerezhioù
* Amazon, un embregerezh treuzvroadel teknologiezh.
Yann Le Cun

**Yann André Le Cun**, skrivet **LeCun** alies, bet ganet d’ar , zo ur skiantour gall ha stadunanat arbennigour war an intent artifisiel.

## Buhezskrid
Ganet eo bet e Soisy-sous-Montmorency, e-kichen Pariz, en ur familh a orin eus Gwengamp.

E 1983 e tapas un diplom ijiner eus ESIEE Pariz, hag e 1987 e reas un dezenn war ar rouedadoù neuron e skol-veur Pierre et Marie Curie. Ur post-doktorelezh renet gant Geoffrey Hinton a reas e skol-veur Toronto e-pad ur bloavezh.

## Red-micher
E 1988 ez eas da labourat evit Bell Labs war ur meziant digejañ optikel eus an arouezennoù a zo bet implijet evit lakaat ardivinkoù da ober war-dro chekennoù dornkrivet.

E 2003 e teuas da gelenner hag enklasker e skol-veur New York.

E 2013 e kendiazezas hag e renas Meta AI, un embregerezh perc’hennet gant Meta a gas enklaskoù war an intent artifisiel.

E miz Kerzu 2025 ez eas kuit eus Meta evit krouiñ un embregerezh nevez, AMI Labs, e Pariz.

## Enorioù
* Priz Turing (2018)
* Marc’heg al Lejion a enor (2019)

## Daveoù
Acritillas

***Acritillas*** a zo ur genad e rummatadur an evned, krouet e 1905 gant an evnoniour stadunanat Harry Church Oberholser (1870-1963).

## Spesadoù hag an [[isspesad]]où anezhe
N'eus nemet ur spesad bulbuled er genad-mañ : *[[Acritillas indica]]*, tri isspesad — *A. i. guglielmi*, *icterica* hag ***indica*** — dezhañ, brosezat en India.

## Notennoù ha daveennoù
Marianne (disheñvelout)

**Marianne** zo anv meur a dra.

* Marianne, un anv merc’hed.
* Marianne, skeudenn ar Republik C’hall.
* Marianne, ur gelaouenn.
Atimastillas

***Atimastillas*** a zo ur genad e rummatadur an evned, krouet e 1905 gant an evnoniour stadunanat Harry Church Oberholser (1870-1963).

## Spesadoù hag an [[isspesad]]où anezhe
Daou spesad bulbuled a ya d'ober ar genad :
* *[[Atimastillas flavicollis]]*,
* *[[Atimastillas flavigula]]*
** *A. f. *'flavigula**' ha *soror*.

O c'havout a reer en Afrika issahara, daou (2) isspesad dezhe en holl.

## Notennoù ha daveennoù
Merganetta

***Merganetta*** a zo ur genad e rummatadur an evned, krouet e 1842 gant ar skiantour saoz John Gould (1804-1881)

## Spesadoù hag an [[isspesad]]où anezhe
N'eus nemet ur spesad houidi er genad-mañ : *[[Merganetta armata]]*, c'hwec'h isspesad — *M. a. *'armata**', *berlepschi*, *colombiana*, *garleppi*, *leucogenis* ha *turneri* — dezhañ, brosezat e Suamerika (eus Venezuela da greiz Chile ha kornôg Arc'hantina).

## Notennoù ha daveennoù
Peter Stuyvesant

**Peter Stuyvesant** e saozneg, *Pietr*, *Pieter* pe *Petrus* ivez en izelvroeg, bet ganet e 1611 pe 1612 ha marvet e miz Eost 1672, a oa ur penn trevadenner izelvroat hag a oa bet rener-pennañ an Izelvroioù Nevez adalek 1647 betek 1664, pa oa bet roet an drevadenn da Rouantelezh Bro-Saoz, da c'hortoz.

Bet e oa un dudenn hollbouezus en Istor New York ha roet eo bet e anv da lec'hioù niverus ha lec'hioù heverk ivez dre ar gêr (da skouer Skol-veur Stuyvesant, Kêr Stuyvesant, Bedford–Stuyvesant neighborhood, hag all.).
## Notennoù ha daveennoù
Emory M. Thomas

**Emory Thomas**, ganet d'an 3 a viz Du 1939, e Richmond (Virginia, Stadoù-Unanet Amerika)  zo ur c'helenner Istor e Skol-veur Georgia hag un arbennigour war Brezel diabarzh Stadoù-Unanet Amerika.  Enoret eo bet gant ur Ph.D (doktorelezh) eus Skol-veur Rice e 1966.

## Un nebeud oberennoù
**The Confederacy as a Revolutionary Experience* (1970)
**Confederate State of Richmond: A Biography of the Capital* (1971)
**The American War and Peace, 1860-1877* (1973)  
**The Confederate Nation, 1861-1865* (1979)
**Bold Dragoon: The Life of J.E.B. Stuart* (1986)
**Travels to Hallowed Ground: A Historian's Journey to the American Civil War* (1987) 
**Robert E. Lee: A Biography* (1995)
**Robert E. Lee: An Album* (2000)
## Skinwel
* ''American Experience'', roll e-unan  
## Daveennoù
Tuscaloosa News

***Tuscaloosa News *** zo ur gazetenn bemdeziek embannet e Tuscaloosa, Alabama, Stadoù-Unanet Amerika, ha gwerzhet er gêr-se ha tro-dro, e kornôg Alabama. Perc'hennet eo gant ar strollad Gannett.

E 2012, Halifax Media Group en doa prenet *Tuscaloosa News*. A-raok se, ar gazetenn a oa perc'hennet gant The New York Times Company. An New York Times Company he doa prenet an *News* e 1985 digant ar Public Welfare Foundation, un aozadur a garitez. An *News* a oa bet roet d'an aozadur gant ar perc'henn Edward Marsh, gant meur a gazetenn all a oa dezhañ, nebeut amzer a-raok mervel e 1964.
## Daveennoù

## Liammoù diavaez
*  Lec'hienn ofisiel
Edgar de Wahl

**Edgar de Wahl**, anavezet ivez dindan an anv-pluenn **Julian Prorók**, bet ganet *Edgar Alexis Robert von Wahl* d'an  23 a viz Eost 1867 en Olviopol (Ukraina) ha marvet d'an 9 a viz Meurzh 1948 e Tallinn, a oa ur c'helenner alaman-ha-balt war ar fizik hag ar matematik.

Brud a c'hounezas goude en devout ijinet e 1922 ar yezh kalvezadel etrebroadel a anvas *Occidental*, a voe adanvet Interlingue goude e dremenvan.

## Notennoù
Noblañs

An **noblañs** a zo ur renkad sokial e gaver e darn eus ar c'hevredigezhioù denel e-lec'h ma 'z eus aristokrated. Anvet int ha renket dres dindan ar familh roueel. An noblañsoù a zo bet alies unan eus an Teir Urzh gant dreistgalloudoù ha dreistgwirioù dezho o-unan. Hollad dezverkoù an urzh a noblañs a zegas aezamantoù pa vez keñveriet gant an dud ha n'int ket nobl. Evel-just eo disheñvel kement-mañ hervez ar vro hag ar marevezh. Izili an noblañs, o gwirioù ha kiriegezhioù, a vez roet dre hêrezh.

An titloù a noblañs a vez roet gant ur penn Stad pe gouarnamant, dre dizhout galloud, pinvidigezh, perc'henniezh douaroù a-walc'h, pe dre largentez roueel, ar pezh a ro tu d'un den eus ar bobl da drei­ñ da noblañs.

Kalz renkoù disheñvel a zo er renkad noblañs. Un dalvoudegezh lezennel a zo bet d'an noblañs er monarkiezhoù dreist-holl, met noblañs a zo bet ivez e doareoù ren all evel er Proviñsoù-Unanet (1581–1795), e Republik Genova (1005–1815), e Republik Venezia (697–1797), ha Kevredad kozh Suis (1300–1798), ha chomet ez eus ul lodennn eus ar frammoù hervez lezenn e tiriadoù bihan evel San Marino pe Keoded ar Vatikan en Europa. 

## Pennadoù kar
* An noblañs da vare rouantelezh Breizh
* Merc'hed an noblañs

## Notennoù ha daveennoù
Cryptillas

***Cryptillas*** a zo ur genad e rummatadur an evned, krouet e 1899 gant an evnoniour stadunanat Harry Church Oberholser (1870-1963).

## Spesadoù
N'eus nemet ur spesad golvaneged er genad-mañ : *[[Cryptillas victorini]]*, brosezat e kreisteiz Republik Suafrika.

## Notennoù ha daveennoù
Amlawdd Wledig

**Amlawdd Wledig** (krenngembraeg, skrivet ivez **Amlawd**, **Amlawt**, **Anlawdd**, **Anlawd**, **Amlodd**, **Amlwyd**, **Aflawdd** hag **Anblaud** hervez mammennoù istorel solius ) a oa ur roue mojennel eus Breizh-Veur goude Roman.

Marteze e oa Amlawdd Wledig ur roue en ul lodenn bennak eus Kembre, marteze en harzoù gant Herefordshire. Ma tegemerer ez eo ar roue Gwrfoddw eus Ergyng mab da Amlawdd, e vefe reizh e vefe bet Amlawdd ivez ur roue en Ergyng pe e Herefordshire.

An titl kembraek *[G]wledig*, a oa *Gwledic* pe *Guletic* gwechall ha latinekaet e *Guleticus*, a dalveze kement hag : "aotrou", "roue", "priñs", "tiern" ; implijet e oa bet c'hoazh evit meur a roue pe briñs a oa bet e penn difennerezh Enez Vreizh goude ma oa aet ar Romaned kuit. Marteze e veze implijet evit ober anv eus komandanted bezenoù savet gant tud ar vro e proviñsoù roman Enez Vreizh.

## Notennoù ha daveennoù
.38 Long Colt

An **.38 Long Colt** zo ur munision armoù-dorn produet adalek 1875 gant an embregerezh stadunanat Colt, ha choazet e 1892 gant an U.S. Army evit he revolverioù Colt M1892. Karget e oa gant poultr du da gentañ, met ar stumm ennañ poultr divoged a voe produet adalek dibenn 1900. An .38 Long Colt ne oa ket ur gartouchenn uhel he galloud nag he c'halibr. Hec'h implij ne savas ket kudennoù e-pad brezel 1898 a-enep Spagn, met da vare ar brezel a-enep Filipinez (1899-1902) hag emsavadeg ar Moroed a zeuas war-lerc'h (1902-1913) e talas ar Stadunaniz ouzh stourmerien *[[juramentado]]* kustumet da gas argadennoù emlazh. Re wan e oa galloud-herzel an .38 Long Colt evit herzel anezhe prim, ha fellet a reas d'ar soudarded distreiñ d'ur c'halibr uheloc'h. Dilezet e voe en arme stadunanat en ur mod ofisiel e 1909 evit ar .45 Colt implijet er revolver Colt M1909, hag evit ar .45 ACP daou vloaz war-lerc'h er bistolenn Colt M1911.

Ur c'halibr diamzeriet eo an .38 Long Colt hiziv-an-deiz. E 1902 e krogas an embregerezh Smith & Wesson da werzhañ an .38 Special, ur gartouchenn deveret anezhañ. Unan eus ar munisionoù implijetañ er revolverioù eo c'hoazh hiziv-a-deiz.
## Liammoù diavaez
*  Taolenn ar munision war lec'hienn ar CIP
## Daveennoù
Colt M1892

Ar **Colt Model 1892** a zo ur revolver un-ober ha daou-ober produet etre 1892 ha 1907 gant an embregerezh stadunanat Colt. Revolver standart e voe en arme ar Stadoù-Unanet er memes bloavezhioù, betek 1909.

## Istor ha deskrivadur
E kard diwezhañ an XIX kantved e fellas d'an armeoù implijout kalibroù armoù-tan hiniennel bihanoc'h-bihanañ. Broioù evel Frañs, Breizh-Veur hag Aostria o doa divizet ivez ober gant armoù daou-ober o flatinenn, hag a oa efedusoc'h war an tachennoù-emgann, pa ne oa ket ezhomm da stegnañ o c'hi etre daou denn. Arme ar Stadoù-Unanet a rae c'hoazh gant ar Colt Single Action Army ijinet e deroù ar bloavezhioù 1870.

An embregerezh Colt a ginnigas d'an arme ur revolver un-ober ha daou-ober, hag a voe choazet ganti hag anvet Model 1892, diwar ar bloavezh, pe **New Army and Navy**. He zaboulin da wintañ war ar c'hostez a oa enni 6 kambr evit kartouchennoù .38 Long Colt, met gwerzhet e voe ur stumm e .41 Long Colt ivez. Abalamour d'e zistrinker e c'halle an nen adkargañ buan an arm.

Ouzhpenn 250.000 skouerenn eus ar Colt M1902 a voe produet, ha war-dro 68.500 anezhe a voe implijet gant an arme. Da vare ar brezel etre ar Stadoù-Unanet ha Filipinez (1899-1902) e talas ar Stadunaniz ouzh stourmerien *[[juramentado]]* kustumet da gas argadennoù emlazh. Re wan e oa galloud-herzel an .38 Long Colt evit herzel anezhe prim, ha choaz a reas soudarded 'zo distreiñ da revolverioù kambret e .45. Dilezet e voe ar Model 1892 da vat gant an U.S. Army e 1909 pa zibabas ar Colt M1909 kambret e .45 Long Colt.

Un hanter-zousennad a adstummoù eus an arm, enne kemmoù bihan war an daoulin pe trogleuziñ ar c'hanol, a voe degaset etre 1984 ha 1905.

## Er sevenadur
* Ur Colt M1892 a c'haller implijout er c'hoari *[[Red Dead Redemption]]*, dindan an anv "revolver double-action"

## Daveennoù
Spermestes

***Spermestes*** a zo ur genad e rummatadur an evned, krouet e 1837 gant an evnoniour saoz William Swainson (1789-1855).

## Spesadoù hag an [[isspesad]]où anezhe
Pevar spesad golvaneged a ya d'ober ar genad :
* *[[Spermestes bicolor]]*
** *S. b. *'bicolor***, ''nigriceps'', ''poensis'' ha ''woltersi'',
* ''[[Spermestes cucullata]]''
** ''S. c. '''cucullata*** ha *scutata*,
* *[[Spermestes fringilloides]]*,
* *[[Spermestes griseicapilla]]*.

O c'havout a reer holl en Afrika, c'hwec'h (6) isspesad dezhe en holl.

## Notennoù ha daveennoù
Teokratelezh

Un **deokratelezh** a vez graet eus ur stumm gouarnamant oligarkiek pe oligarkel ennañ un doue pe meur a hini hag a zo lakaet da dalvezout evel galloud uhelañ, o tiskouez an hent da dud hag a zo hanterourien anezho war an douar, gant galloudoù lezenniñ ha galloudoù erounit. Ar re-se a ra war-dro aferioù boas ar gouarnamant.
## Notennoù ha daveennoù
Pilgrim Fathers

Ar **Pilgrims** (brezhoneg: pirc'hirined), brudet ivez evel ar **Pilgrim Fathers** (brezhoneg: *tadoù pirc’hirin*) a oa trevadennerien saoz aet da Norzhamerika war ar vag *[[Mayflower]]* hag o devoa savet trevadenn Plymouth, el lec'h m'emañ Plymouth e Massachusetts hiziv. John Smith en devoa anvet an tiriad-se New Plymouth e 1620, evit ober dave da lec'h lañs ar veaj gant ar birc'hirined hag a oa aet kuit deus porzh Plymouth en Devon. Ar Pilgrims a oa renet gant tud eus an urzhioù relijiel Brownist pe disrannerien hag o devoa c'hoant da dec'hout kuit rak an heskinañ relijiel e Bro-Saoz d'ar mare-se. Klask a raent kavout ul lec'h gant un doujañs relijiel evel hini ar  kantved en Izelvroioù.

An disivouderien-se a grede en un darn eus kredennoù ar Galvinouriezh evel ar Buritaned, met an diforc'h a oa er fed e oa gant ar Buritaned ar c'hoant da gaout un Iliz diazezet puraet, pa grede ar Pilgrims e oa o urzhioù relijiel da vezañ disrannet diouzh an Iliz Stad, ar pezh en doa lakaet anezho da vezañ graet disrannourien anezho. 

Goude meur a vloavezh o vevañ en harlu en Holland e oa savet ar c'hoant enno da vont d'ar Bed Nevez evit krouiñ eno trevadennoù, ha klasket o devoa tud evit arc'hantaouiñ ar steuñv. E 1620 o devoa krouet trevadenn Plymouth, hag eno o devoa savet ilizoù breuriezhoù. Ar Buritaned o doa annezet Bae Massachusetts goude-se, en ur sevel un drevadenn hag he doa graet berzh bras en tiriad, muioc'h evit hini Plymouth.

Daoust da se eo deuet istor ar Pilgrims un dra a bouez en istor ha sevenadur ar vro betek an deiz a-hiziv.

## Notennoù ha daveennoù
Relijion Stad

Ur **Relijion Stad** (anvet ivez **relijion ofisiel**) a vez graet eus ur relijion pe ur gredenn degemeret evel ofisiel gant ur Stad emveliek. Ur Stad gant ur relijion ofisiel (anvet neuze Stad kofezel), ha n'eo ket neuze ur Stad sekuler, n'eo ket dre ret un deokratelezh. Relijionoù Stad a zo ofisiel dre lezenn pe dre rediñ ar Stad, ha neuze an arc'hantaouiñ foran evit kempenn savadurioù an iliz hag ar gloer a zo hep strishadur, met ar Stad n'eo ket rediet da vezañ dindan sujidigezh hag evezhierezh gwirel ar gloer evel ma vez en ur Stad teokratel.
## Notennoù ha daveennoù
Dour-beuz 2025 e Breizh

**Dour-beuz** zo bet e **Breizh** e **[[2025]]**, kroget eo d'ar Sul 26 a viz Genver pa oa bet glav pil  o kouezhañ en Il-ha-Gwilen hag a oa bet lakaet e ruz a-fed riskl gant Meteo France d'al Lun 27. Ouzhpennet e oa bet an departamantoù Mor-bihan ha Liger-Atlantel an deiz war-lec'h . Buan e oa bet beuzet ul lodenn eus Sant-Nikolaz-an-Hent en harzoù etre Il-ha-Gwilen ha Liger-Atlantel.

Tizhet kreñv eo bet dreist-holl reter ha su an Il-ha-Gwilen, Gwipri-Mezeg, Gwizien, Noal-Kastellan , Pont-Pagan , Bruz a zo bet beuzet. E Roazhon ez eus bet ivez lec'hioù beuzet.

Gwashaet e oa an traoù d'ar Merc'her 29 pa oa bet glav ouzhpenn o kouezhañ . Chomet eo an tri departamant breton e ruz a-fed riskl dour-beuz. 1000 den od oa ranket kuitaat o zi
## Kenarroud
Etre ar 24 a viz Genver hag ar 27 e oa kouezhet etre 70 ha 100 mm a zour-glav tro-dro d'ar Gwilun. Glav puilh a oa bet dija e penn kentañ miz Genver  eus ar 4 betek an 9, o tizhout 20 mm dour d'an uhelañ.

## Notennoù ha daveennoù
Heteromunia

***Heteromunia*** a zo ur genad e rummatadur an evned, krouet e 1913 gant an evnoniour amatour aostralian Gregory Mathews (1876-1949).

## Spesadoù
N'eus nemet ur spesad golvaneged er genad-mañ : *[[Heteromunia pectoralis]]*, brosezat e takadoù 'zo eus Aostralia.

## Notennoù ha daveennoù
Long rifle

Al **Long rifle**, anavezet dindan an anvioù **Kentucky rifle** pe **Pennsylvania Rifle** ivez, a zo ur rummad fuzuilhoù-mousked produet e reter Norzhamerika adalek ar XVIII kantved hag implijet eno betek dibenn an XIX kantved. Gwelet e vezont evel an armoù kentañ disheñvel diouzh reoù Europa produet war ar c'hevandir-se, abalamour da elfennoù evel o hirder hag o c'halibr. An armoù rizennet kentañ produet un niver bras anezhe e voent e istor Mab-den ivez.

## Istor
E deroù an  kantved en em gavas e Pennsylvania enbroidi eus stadoù Alamagn a-vremañ. En em staliañ a rejont e kontelezhioù gorre ar stad dreist-holl, evel reoù Berkshire, York, Lancaster pe Chester. Evit ar chase e krogjont da broduiñ fuzuilhoù karget dre o beg heñvel ouzh ar re implijet gante en o bro orin, met azasaet ouzh ezhommoù Pennsylvania.

Miret e voe ar rizennoù er c'hanol, met hiraet e voe kalzig : pa rae etre 75 ha 80 cm war ar braz eus an armoù-skoaz european, e voe lakaet da vezañ ouzhpenn ur metr. Kement-mañ a zegasas muioc'h a resisted hag a hed-tenn. Bihanaet e voe kalibr ar boledoù evit skañvaat pouez an dafar douget da vare ar chaseadegoù. Platinennoù-kailhastr a oa gant an holl Long rifles ; ar platinennoù-skeiñ a gemeras o flas e kreiz an  kantved. Dilezet e voe tamm-ha-tamm al lammoù dezhe divjod tev mod Bavaria evit reoù eeun tostoc'h d'ar re vodern, ha brasaet e voe ar pontigoù evit gwareziñ gwelloc'h an draenoù diouzh strouezh ar vro.

## Implij
Priziet e oa al Long rifle gant ar chaseourien evit he resisted hag he hed-tenn. Implijet e voe ivez e brezelioù Norzhamerika e-pad daou gantved, en o zouez ar brezelioù gall hag indian (1754-1763), ar brezelioù indian (deroù ar  kantved - dibenn an  kantved), brezel dieubidigezh ar Stadoù-Unanet (1775-1783), brezel 1812 etre SUA hag ar Rouantelezh-Unanet, dispac'h Texas (1835-1836), ar brezel etre Mec'hiko hag ar Stadoù-Unanet (1846-1848), emgannoù ar *[[Bleeding Kansas]]* (1854-1861) ha betek brezel diabarzh ar Stadoù-Unanet (1861-1865). Dont a reas da vezañ diwar-lerc'h abalamour da ledanaat implij an armoù-tennata e kard diwezhañ an  kantved.

## Er sevenadur
* Er romant ''The last of the Mohicans: A Narrative of 1757'' skrivet gant James Fenimore Cooper e 1826, hag er film deveret anezhañ e 1992, e ra tudenn Nathan "Hawkeye" Poe (Daniel Day-Lewis er film) gant ul Long rifle. Lesanvet e vez « *Longue carabine* » gant ar C'hallaoued.
* *Kentucky rifles* a weler etre daouarn meur a dudenn er film *[[The Patriot (film, 2000)|The Patriot]]* sevenet e 2000 gant Roland Emmerich.

## Levrlennadur
*  KAUFFMAN Henry J., *The Pennsylvania-Kentucky Rifle*, Masthof Press, 2022, 384 p., ISBN 978-1883294557
*  KOLAR John, *Long Rifles of the American Revolution: How Lancaster County Craftsmen Helped Win the War*, Historic Rock Ford, 2022
*  IRWIN John Rice, *Guns and Gunmaking Tools of Southern Appalachia: The Story of the Kentucky Rifle*, Schiffer Craft, 1997, 118 p., ISBN 978-0916838812

## Daveennoù
Oreostruthus

***Oreostruthus*** a zo ur genad e rummatadur an evned, krouet e 1899 gant ar skiantour saoz Charles Walter De Vis (1829-1915).

## Spesadoù
N'eus nemet ur spesad golvaneged er genad-mañ : *[[Oreostruthus fuliginosus]]*, brosezat e Ginea Nevez.

## Notennoù ha daveennoù
Kanolierezh

Ar **c'hanolierezh**, anvet ivez **kanonerezh** pe **artilherezh**, a zo ul lodenn eus an arme enni an armoù-tan krenn pe bras o c'halibr (en tu all da 20 mm e arme Frañs da skouer) hag ar soudarded karget da implijout anezhe,a vez graet kanolierien anezhe. An istorourien a ra gant ar ger *kanolierezh* evit envel an ijinoù-seziz a bep seurt implijet gant Mab-den a-raok donedigezh ar poultr du en Europa en XIII kantved.

## Skouerioù pezhioù kanolierezh

MonsMeg.JPG|Kanol Mons Meg (XV kantved) e kastell Dinedin (Skos)
Gribeauval cannon de 12 An 2 de la Republique top view.jpg|Kanol Gribeauval stumm Bloaz II a 12 lur, implijet e-pad brezelioù an Dispac'h Gall
0 Canon de 75 mm modèle 1897 - Musée de l'armée à Paris 2.JPG|Kanol 75 mm gall eus mare ar Brezel-bed Kentañ
French Caesar self-propelled howitzer in Iraq.jpg|Kanol emlusket gall CAESAR en Irak (2008)

## Pennadoù kar
* Kanolierezh arvorel
* Kanolierezh morlu
## Daveennoù
Mirdi an arme (Stockholm)

**Mirdi al Lu** (svedeg : *Armémuseum*) zo ur mirdi arbennikaet war an Istor milourel ha lec'hiet e distrig Östermalm, e Stockholm. Digoret e oa bet en-dro e 2002 goude ul lajad hir a amzer ma oa bet klozet. Enoret eo bet gant an titl "gwellañ mirdi Stockholm" e 2005. Pal ar mirdi eo ober un dezrevell eus istor milourel Sveden, o lakaat war-wel mennad neptuegezh ar vro, ha tirlu Sveden.
## Liammoù diavaez
*  Lec'hienn ofisiel Mirdi al Lu svedat
Mirdi an arme (Pariz)

**Mirdi al Lu** (galleg : "Musée de l'Armée") zo ur mirdi broadel gall arbennikaet war an Istor milourel ha lec'hiet e Les Invalides, e 7vet arondisamant Pariz. Mont di a c'haller dre arsavioù metro Pariz en Invalides, Varenne ha La Tour-Maubourg

Mirdi al Lu a oa bet krouet e 1905 pa voe kendeuzet Mirdi ar c'hanolierezh ha Mirdi Istorel al lu. Rannet eo e seizh lec'h pe departamant, gant dastumadoù eus mare an Henamzer betek an .
## Liammoù diavaez
* Lec'hienn ofisiel Mirdi al Lu e Pariz
## Daveennoù
{{Daveoù}
Yūshūkan

**Yūshūkan** (遊就館, "Lec'h evit bezañ a-unvan gant eneoù nobl") zo ur mirdi arbennikaet war an Istor milourel japanat ha lec'hiet e Santual Yasukuni e Chiyoda e Tokyo. Emañ er santual a servij da enoriñ eneoù ar soudarded marvet o stourm evit Impalaer Japan, hag en o zouez  torfedourien-vrezel kondaonet. Er mirdi e vez kavet objedoù ha restroù lies liammet ouzh obererezhioù milourel ha kolloù Japan er brezelioù abaoe an Adsav Meiji betek fin an Eil Brezel-bed. Savet e voe ar mirdi e 1882, hag hervez diskrivadur ofisiel al lec'h eo ar "c'hentañ ha koshañ mirdi milourel eus Japan". Meur a wallreuz a zo bet hag a sav c'hoazh abalamour d'ar sell adwelour a daol war obererezhioù milourel Japan.
## Liammoù diavaez
*  Lec'hienn ofisiel ar Mirdi Yūshūkan e Tokyo
## Notennoù ha daveennoù
Camboulan

**Camboulan** a oa ur gumun er Roergue, e Gwienna (Okitania), e departamant an Aveyron, er Stad C'hall. 
### [[Dispac'h gall]]
* Krouet e voe ar gumun e 1790 diwar ar barrez katolik. Lakaet e voe e Kanton Montsalés da gentañ, e Distrig Vilafranca de Roergue hag e departamant Avairon. Lakaet e voe en  Arondisamant  Vilafranca pa voe krouet e 1800. Lakaet e voe e Kanton Vilafranca e 1801.
### 
* E 1833 e voe staget kumunioù Ambairac ha Camboulan ouzh kumun Montsalés.
* E 1884 e voe adsavet kumun Ambairac, lakaet e voe kêriadenn Camboulan enni.
## Monumantoù ha traoù heverk

Castle_of_Camboulan_03.jpg

*  Ar c'hastell.

Dovecote in Camboulan 03.jpg

* Ar c'houldri.

Church in Camboulan 01.jpg

* Iliz katolik *Saint Aignan*,luc'hskeudenn.
## Liammoù diavaez
## Dave ha notennoù
Fuzuilh Tchang Kai-chek

Ar **Fuzuilh Tchang Kai-chek** (中正式), anvet ivez **fuzuilh Zhongzheng** (diwar eil anv Tchang Kai-chek), **fuzuilh Jeneral Meur**,  pe **Type 24** (二四式), zo ur gopienn doare sinaat eus ar fuzuilh-vorailh alaman Mauser Standardmodell, emdroadur stumm karabinenn ar Gewehr 98 alaman ha diaraoger ar Karabiner 98k, ha kambret e 7,92 × 57 mm. Kroget e oa arnodiñ ar fuzuilh Tchang Kai-chek e 1935 (24vet bloavezh an deiziataer republikan sinaat, setu perak an anv *doare 24*), pa felle d'ar gouarnamant broadelour unvaniñ an armoù implijet gant e arme. Anvet e voe *Type 79* gant komunourien Sina war lerc'h.

Ar fuzuilh a oa bet produet a-vras adalek 1935, en 11 arsanailh (Gongxian) da gentañ, hag e reoù Hanyang, Guanzhou ha Jinling war-lerc'h. Implijet e voe er brezel etre Sina ha Japan hag er brezel diabarzh war-lerc'h. Servijout a reas e brezelioù Korea ha Viêt Nam ivez.

En desped da se, ret e voe gortoz an Eil brezel etre Sina ha Japan evit ma vije standardizet ar produerezh da vat hag a-benn ar fin eo ar fuzuilh Hanyang 88. 600 000 fuzuilh Jeneral Meur a oa bet produet en holl , 1 milion evit an Hanyang 88 .

## Daveennoù
Emblema

***Emblema*** a zo ur genad e rummatadur an evned, krouet e 1842 gant ar skiantour saoz John Gould (1804-1881).

## Spesadoù
N'eus nemet ur spesad golvaneged er genad-mañ : *[[Emblema pictum]]*, brosezat e takadoù 'zo eus Aostralia.

## Notennoù ha daveennoù
Fuzuilh Jeneral Liu

Ar fuzuilh **Jeneral Liu** a zo ur fuzuilh-emgann damaotomatek sinaat anvet diwar anv e ijinour, ar jeneral Liu Qing En (1869–1929), a oa penn-melestrour arsanailh Hanyang, e-kichen Wuhan. Anv e grouer a zo chomet ganti rak biskoazh ne voe roet unan ofisiel d'an arm, a voe produet un dornad a skouerennoù anezhañ hepken. Unan eus fuzuilhoù damaotomatek kentañ Sina e voe.

## Istor
Evel broioù all er bloavezhioù 1910 e klaskas Republik Kentañ Sina ijinañ armoù-tan efedusoc'h hag uheloc'h o lusk-tennañ evit ar fuzuilhoù-morailh implijet d'ar poent-se gant armeoù ar bed. Liu Qing En a savas ur fuzuilh damaotomatek kambret e 7,92 × 57 mm Mauser, ur gartouchenn implijet dija er fuzuilhoù alaman Gewehr 98 da skouer.   

He sistem tennata a oa dre amprest-gazoù. Damheñvel e oa ouzh hini ar fuzuilhoù Bang : ur pezh e beg ar c'hanol a zastume ar gazoù, a vonte war ur meud, hag a lakae d'e dro ar gulasenn da fiñval. Implijet e voe ar memes gwikefre diwezhatoc'h er fuzuilhoù Gewehr 41 alaman ha stummoù kentañ an M1 Garand stadunanat. Pourveziet e oa fuzuilh ar jeneral Liu gant ur c'harger diabarzh 6 tenn.   

Mont a reas Liu asambles gant seizh kenvroad all da Stadoù-Unanet Amerika e dibenn 1914, evit prenañ mekanikoù da broduiñ an arm digant an embregerezh Pratt & Whitney, e Hartford (Connecticut). Ur skouerenn eus ar fuzuilh a voe produet eno, ha kaset o doa ar Sinaiz ganto skouerennoù all produet e arsanailh Hanyang. Liu a chomas betek miz Even 1915 e Hartford. Karget e voe ar mekanikoù da broduiñ an armoù war-vourzh ur vag, met kollet e voe ar gargamant, ha paket e voe ar jeneral gant ur GGE ur wech distro da Sina. Diwar-neuze e voe dilezet ar raktres fuzuilh gant Sina. Daou vloaz war-lerc'h en em gavas ar mekanikoù e Sina a-benn ar fin. Lezet e voent e porzh Shanghai e-pad daou vloaz a-raok bezañ kaset d'un arsanailh evit produiñ armoù all.   

En holl e voe produet un dek skouerenn bennak hepken eus fuzuilh ar jeneral Liu. Un amprouenn kaset e miz Gwengolo 1916 gant an arme sinaat a ziskouezas ez ae mat ar skouerenn produet e SUA en-dro, met kudennoù a oa gant ar re produet e arsanailh Hanyang, abalamour d'ur winterell re izel he c'halite.   

## Er sevenadur
* Ar fuzuilh Jeneral Liu a c'haller implijout er c'hoarioù video *[[Battlefield 1]]* hag *[[Enlisted (c'hoari video)|Enlisted]]*

## Daveennoù