open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Red Orchestra: Ostfront 41-45

**Ur bajenn disheñvelout [[Red Orchestra (disheñvelout)|Red Orchestra]] zo ivez*.

**Red Orchestra: Ostfront 41-45** a zo ur c'hoari tenn kadoniel d'ar c'hentañ sell diazezet war zar mod Red Orchestra: Combined Arms. Goude bezañ bet ar maout er genstrivadeg *Make Something Unreal*, ar skipailh trec'h a savas ur studio Tripwire Interactive hag a sevenas ar c'hoari Red Orchestra: Ostfront 41-45 evel kentañ raktres.

Aergelc'h ar c'hoari a zo Talbenn ar Reter e-pad an Eil Brezel-bed etre 1941 ha 1945, Red Orchestra: Ostfront 41-45 a ro tu d'ar c'hoarier da vont etrezek ar stourm etre ar soviediz hag an nerzhioù alaman. Krouer ar c'hoari, Tripwire Interactive, a sevenas ar c'hoari adal e labour war ur mod da Unreal Tournament 2004, Red Orchestra: Combined Arms.

E miz Ebrel 2009, e oa bet gwerzhet 400 000 skouerenn eus ar c'hoari. 
## Doare c'hoari

## Kartennoù
Red Orchestra a vez 16 kartenn ofisiel dezhañ ha 10 kartenn savet gant kumuniezh ar c'hoarierien hag harpet gant krouerien ar c'hoari. Ar Red Orchestra SDK, hag a zo chomet dindan stumm un doare beta, en deus roet an tu d'ar c'hoaririen da sevel kantadoù a gartennoù memestra.
 
**Ur sell war kartennoù Red Orchestra**

Red Orchestra 25Shot0239.jpg|*Kartenn ijinet [[Talbenn ar Reter]] 1942*
Red Orchestra Jan31st shot1.jpg|*[[Emgann Stalingrad]] 1942-1943*
Red Orchestra Kp3.jpg|*[[Emgann Berlin]] 1945*
Red Orchestra Stag.jpg|*Emgann Berlin, ur sell war ar [[Reichstag]]*
Neosuthora davidiana

***Neosuthora davidiana*** (*Paradoxornis davidianus* kent) a zo ur spesad golvaneged eus ar c'herentiad Sylviidae.
Ar spesad nemetañ er genad *Neosuthora* an hini eo.

Anvet e voe *Suthora davidiana* (kentanv) da gentañ-penn (e 1897) gant an naturour saoz Henry Horrocks Slater (1851-1934) : dougen a ra anv an evnoniour gall Armand David (1826-1900).

## Doareoù pennañ

## Boued

## Annez hag isspesadoù

Ar spesad a gaver an tri isspesad anezhañ en Azia :
* *Neosuthora davidiana davidiana*, e douaroù uhel gevred Sina (eus kreisteiz Zhejiang da greiz Fujian),
* *Neosuthora davidiana thompsoni*, eus kreisteiz Sina (kreisteiz Yunnan) da reter Myanmar, reter Thailand, gwalarn Laos, hanternoz Tonkin,
* *Neosuthora davidiana tonkinensis*, e douaroù uhel hanternoz Viêt Nam.

## Liammoù diavaez
*  ''Paradoxornis davidianus'' war al lec'hienn BirdLife International.
*  ''Paradoxornis davidianus'' war lec'hienn an International Union for Conservation of Nature (IUCN).

## Notennoù ha daveennoù
Red Orchestra: Combined Arms

**Ur bajenn disheñvelout [[Red Orchestra]] zo ivez*.

**Red Orchestra: Combined Arms** a zo ur mod, c'hoari tenn kadoniel d'ar c'hentañ sell embannet d'ar 26 a viz Eost 2004, adsevel hollek d'ar c'hoari Unreal Tournament 2004 ha da gentañ Unreal Tournament 2003 savet e oa bet gant ur skipailh saverien modoù d'ar c'hoarioù video etrevroadel ha dizalc'h. An aergelc'h a zo hini Talbenn ar Reter, e-pad an Eil Brezel-bed.
## Istor ar sevel
Ur genstrivadeg a oa bet aozet gant Nvidia anvet *Make Something Unreal*. Ar pal a oa da lakaat tud da sevel modoù c'hoari video adal al lusker c'hoari video perc'hennet gant ar studio Epic Games. Goude tri tro e oa bet ar maout gant ar skipailh a zeuio da vezañ Tripwire Interactive, ar c'hentañ plas a voe enoret gant ur sammad arc'hant a 10 000 Dollar.

Saverien ar mod Red Orchestra, The Red Orchestra team deuet da vezañ ar studio Tripwire Interactive, en doa kemeret perzh er genstrivadeg Make Something Unreal, ouzhpenn d'an archant o devoa gounezet ar gwir da implij digoust arioù Unreal Engine 2.5 hag Unreal Engine 3.0 gant ar gwir da vezañ perc'henn d'an archant rastelet dre ar werzhadennoù. Gant ma voe gwellaet ar mod e voe ouzhpennet karbedoù er stumm 3.0 d'ar mod. Gwellaet e voe c'hoazh ar mod betek tizhout ar stumm 3.3, an hini diwezhañ d'ar mod.
## Doare c'hoari
Red Orchestra a zo ur mod savet gant ar pal pennañ da vezañ an tostañ eus gwirvoud ar brezel. Ar gwirvoud a zo bet labouret kement evit an doare c'hoari met ivez e-keñver an adsevel istorel.
## Heuliadoù
D'al lun 21 a viz Du 2005, Tripwire Interactive, a embann e vo savet ur c'hoari gwirion ha n'eo ket mui ur mod nemetken anvet Red Orchestra: Ostfront 41-45 dre Steam, savenn gwerzh Valve Corporation. Ar c'hoari a oa bet embannet d'ar meurzh 14 a viz Meurzh 2006 war ar savenn Steam. 
## Notennoù ha daveennoù
Rhopophilus

***Rhopophilus*** a zo ur genad e rummatadur an evned, krouet e 1870 gant an daou skiantour italian Enrico Hillyer Giglioli (1845-1909) ha Tommaso Salvadori (1835-1923).

## Spesadoù
Daou spesad golvaneged a ya d'ober ar genad :
* *[[Rhopophilus albosuperciliaris]]*,
* *[[Rhopophilus pekinensis]]*.

O c'havout a reer holl en Azia.

## Notennoù ha daveennoù
Yann Vadezour Olieroù

**Yann Vadezour Olieroù**, pe *Jean Baptiste Oliéro* e galleg, ganet d'ar 1añ a viz Gouere 1856 e Lokmaria-Kaer, marvet d'an 19 a viz Ebrel 1930 e Santez-Anna-Wened, oa ur beleg breizhat hag a savas kantikoù ha levrioù relijiel e brezhoneg Gwened.

Beleg e voe e Sine, e Pluverin, e Kistinid hag en Alre. Gant an anv-pluenn *Golvañnig* e sinas barzhonegoù a voe embannet er gelaouenn *[[Dihunamb]]*. Kenlabourat a reas ivez gant *Brediah er Fé*, adalek 1881. Ouzhpenn treiñ levrioù relijiel e brezhoneg e savas ivez kantikoù ha kanaouennoù all, en o zouez *[[An hini a garan|En hani e garan]]*, ken brudet bremañ.

## Levrioù
**Avièl er Sul*, moullerezh Sant Mikel Kervengi, Langonned, 1908
**[[En Aviel]]*, moullerezh Lafolye, Gwened, 1913
* *Livr pédenneu, overenn, ha gospéreu*, e kenlabour gant Matelin Prielleg hag Aogustin Gwilhevig, moullerezh Lafolye, Gwened, 1927
Valve Corporation

**Valve Corporation** (lesanvet **Valve Software**, berraet alies e **Valve**) zo ur studio sevel c'hoarioù video hag un embanner niverel stadunanat savet d'ar 24 a viz Eost 1996 e Kirkland, Washington ha lec'hiet bremañ e Bellevue, Washington, Stadoù-Unanet Amerika.

Ur skourr zo e Luxembourg evit Europa, anvet, *Valve S.a.r.l.*, ha digoret e 2012. Savet e oa bet Valve e 1996 dindan an anv *Valve L.L.C.* gant Gabe Newell ha Mike Harrington, daou implijad e Microsoft.

Gant an embregerezh e oa bet savet an heuliadoù c'hoarioù brudet-mat *[[Half-Life]]*, *[[Counter-Strike]]*, 'Portal*, *Day of Defeat*, *Team Fortress*, *Left 4 Dead* ha *Dota*.<br>
Gant Valve ivez e oa bet savet ul [[lusker c'hoari video]] anvet *Source* a servij da zarn eus e c'hoarioù. Anavezet eo ivez ar studio evit bezañ bet krouet ar savenn niverel *Steam*, a zegasas ar *Steam Machine*, un heuliad c'hoarioù video evit an urzhiataer a ya en-dro dre [[SteamOS]].

== Krouidigezh ar studio ==
Valve a oa bet savet gant daou implijiad kozh d'an embregerezh Microsoft, Gabe Newell ha Mike Harrington, d'ar 24 a viz Eost 1996 gant an anv *Valve L.L.C.*, lec'hiet e oa e Kirkland, Washington. Ur wech savet gant ar stumm *incorporation'' e miz Ebrel 2003 e fiñvas an embregerezh etrezek Bellevue, Washington, ar memes kêr ma oa lec'hiet o embanne rkentañ, Sierra On-Line, Inc.
## C'hoarioù
Trelawnyd a Gwaenysgor

**Trelawnyd a Gwaenysgor** (*Trelawnyd ha Gwaenysgor*) zo ur gumuniezh eus Kembre, e Sir y Fflint. Enni emañ kêriadenn Trelawnyd ha kêriadenn Gwaenysgor, e gwalarn ar gontelezh.

E 2011 e oa poblet gant 820 a dud, ha 228 anezho (28,4%) a oa kembraegerien.

## Daveoù
Benito Juárez (disheñvelout)

**[[Benito Juárez]]** zo anv ur politikour eus Mec'hiko. 

Roet eo bet an anv-se ivez da veur a lec'h :

* Benito Juárez (Baja California Sur), e stad Baja California Sur
* Ciudad Juárez, e stad Chihuahua
* Benito Juárez (Guerrero), e stad Guerrero
* Benito Juárez (Quintana Roo), e stad Quintana Roo
* Benito Juárez (Sonora), e stad Sonora
* Benito Juárez (Tlaxcala), e stad Tlaxcala
* Benito Juárez (Veracruz), e stad Veracruz

* Benito Juárez (Buenos Aires), ur gêr e Proviñs Buenos Aires, 
* Benito Juárez Partido, un distrig e Proviñs Buenos Aires

## Pennadoù kar
*Benito
*Juarez
Culicicapa

***Culicicapa*** a zo ur genad e rummatadur an evned, krouet e 1871 gant an naturour saoz Robert Swinhoe (1836-1877).

## Spesadoù hag an [[isspesad]]où anezhe
Daou spesad golvaneged a ya d'ober ar genad :
* *[[Culicicapa ceylonensis]]*
** *C. c. antioxantha*, *calochrysea*, *ceylonensis*, *connectens* ha *sejuncta*,
* *[[Culicicapa helianthea]]*
** *C. h. helianthea*, *mayri*, *panayensis*, *septentrionalis* ha *zimmeri*.

## Annez

Dek (10) isspesad en holl : o c'havout a reer holl en Azia ar gevred.

## Notennoù ha daveennoù
Conostoma aemodium

***Conostoma aemodium*** a zo ur spesad golvaneged eus ar c'herentiad Sylviidae.
Ar spesad nemetañ er genad *Conostoma* an hini eo.

Anvet e voe *Conostama* [sic] *Œmodius* [sic] (kentanv) da gentañ-penn (e 1841) gant an naturour breizhveuriat Brian Houghton Hodgson (1800 pe 1801-1894).

## Doareoù pennañ

## Boued

## Annez
Kavout a reer ar spesad er bambouzegi a gaver eus kornôg Nepal da c'hevred Tibet, kreisteiz Sina ha biz Myanmar.

## Liammoù diavaez
*  ''Conostoma oemodium'' war al lec'hienn BirdLife International.
*  ''Conostoma oemodium'' war lec'hienn an International Union for Conservation of Nature (IUCN).

## Notennoù ha daveennoù
Moupinia poecilotis

***Moupinia poecilotis*** (*Chrysomma poecilotis* kent) a zo ur spesad golvaneged eus ar c'herentiad Sylviidae.
Ar spesad nemetañ er genad *Moupinia* an hini eo.

Anvet e voe *Alcippe poecilotis* (kentanv) da gentañ-penn (e 1871) gant an evnoniour gall Jules Verreaux (1807-1873).

## Doareoù pennañ

## Boued

## Annez
Emañ brosezat ar spesad e menezioù mervent Sina (eus gevred Qinghai da walarn Sichuan ha gwalarn Yunnan).

## Rummatadur
Renket e veze er genad *[[Chrysomma]]* kent.

## Liammoù diavaez
*  ''Chrysomma poecilotis'' war al lec'hienn BirdLife International.
*  ''Chrysomma poecilotis'' war lec'hienn an International Union for Conservation of Nature (IUCN).

## Notennoù ha daveennoù
Johann Jakob Kaup

**Johann Jakob Kaup**, bet ganet d'an 20 a viz Ebrel 1803 e Darmstadt (Impalaeriezh santel roman german d'an ampoent) hag aet da Anaon d'ar 4 a viz Gouere 1873 er memes kêr (Impalaeriezh alaman d'ar c'houlz), a oa ur paleontologour hag ul loenoniour alaman.

## Listenn al [[labous]]ed studiet gantañ
### [[Kerentiad]]où
* **C** : Casuariidae.

### [[Iskerentiad]]où
* **C** : Cissinae.

### [[Genad]]où
* **A** : *[[Aegolius]]*, *[[Alectoris]]*,
* **C** : *[[Calandrella]]*, *[[Athene|Carine]]*, *[[Carpodacus]]*, *[[Chloroceryle]]*, *[[Pachyramphus|Chloropsaris]]*, *[[Cisticola]]*, *[[Cittura]]*, *[[Clamator]]*, *[[Ninox|Cnetoglaux]]*, *[[Coloeus]]*, *[[Corythornis]]*, *[[Cyanistes]]*,
* **E** : *[[Eremopterix]]*, *[[Tityra|Eritor]]*, *[[Tachyspiza|Erythrospiza]]*,
* **G** : *[[Geranoaetus]]*, *[[Geranospiza caerulescens|Geranospiza]]*,
* **H** : *[[Hieraaetus]]*, *[[Tachyspiza|Hieraspiza]]*, *[[Hydrocoleus]]*, *[[Hydroprogne]]*,
* **I** : *[[Ichthyaetus]]*, *[[Ispidina]]*,
* **L** : *[[Leucopternis]]*, *[[Tachyspiza|Leucospiza]]*, *[[Locustella]]*, *[[Lophaetus occipitalis|Lophaetus]]*, *[[Lophoictinia]]*, *[[Lophophanes]]*, *[[Lullula]]*,
* **M** : *[[Megaceryle]]*, *[[Megascops]]*,
* **N** : *[[Netta]]*,
* **P** : *[[Pagophila]]*, *[[Petronia (evn)|Petronia]]*, *[[Plegadis]]*, *[[Poecile]]*, *[[Pseudoscops]]*, *[[Pulsatrix]]*,
* **R** : *[[Rupornis]]*,
* **S** : *[[Sceloglaux]]*,
* **T** : *[[Torgos tracheliotos|Torgos]]*.

### [[Spesad]]où
* **A**
: *[[Accipiter chionogaster]]*, *[[Accipiter erythronemius|erythronemius]]* ha *[[Accipiter griseiceps|griseiceps]]*,
* **B**
: *[[Bubo philippensis]]*, *[[Buteo albonotatus]]*,
* **C**
: *Circaetus fasciolatus* (skoulerer roudennek), *[[Circus spilonotus]]*,
* **P**
: *[[Pseudastur polionotus]]*, *[[Psiloscops flammeolus]]*,
* **T** : *[[Tyto glaucops]]*.

## Notennoù ha daveennoù
Carrog

**Carrog** zo ur gêriadenn vihan eus Kembre, e kreisteiz Sir Ddinbych. Emañ war ribl ar stêr Dyfrdwy, er reter da Gorwen, war an hent a gas da Llangollen. 

Betek deroù an  e veze graet *[[Llansantffraid-Glyndyfrdwy]]* eus ar gêriadenn, dre ma oa e parrez Llansantffraid, e traoñienn Dyfrdwy. Deuet eo an anv a zo bremañ pa voe savet un ti-gar, en tu all d'ar stêr, hag a voe anvet diwar anv un ti eno. Ur pont, *Pont Carrog*, zo da dreuziñ an Dyfrdwy. Er gêriadenn emañ kember an Dyfrdwy hag un adstêr dezhañ, an *Afon Morynion* pe *Morwynion*. 

En torgennoù a zo er gornaoueg d'ar gêriadenn ez eus ur c'hreñvlec'h kozh a reer Caer Drewyn anezhañ.

Ur skol kentañ derez zo, Ysgol Carrog hec'h anv.

Abaoe 2005 eo gevellet Carrog gant Plouie, e Breizh.
Messier 43

**Messier 43**, anvet ivez **NGC 1982**, a zo un nivlennad lec'hiet war-dro 1600 a vloavezhioù-gouloù diouzh an Douar e steredeg Orion.
Sinosuthora

***Sinosuthora*** a zo ur genad e rummatadur an evned, krouet e 2009 gant an daou skiantour aostralian John M. Penhallurick (1946-2014) ha saoz Craig R. Robson (1959-).

## Spesadoù hag an [[isspesad]]où anezhe

C'hwec'h spesad golvaneged a ya d'ober ar genad :
* *[[Sinosuthora alphonsiana]]*
** *S. a. alphonsiana*, *S. a. ganluoensis*, *S. a. stresemanni* ha *S. a. yunnanensis*,
* *[[Sinosuthora brunnea]]*
** *S. b. brunnea*, *S. b. ricketti* ha *S. b. styani*,
* *[[Sinosuthora conspicillata]]*,
** *S. c. conspicillata* ha *S. c. rocki*,
* *[[Sinosuthora przewalskii]]*,
* *[[Sinosuthora webbiana]]*
** *S. w. bulomacha*, *S. w. elisabethae*, *S. w. fulvicauda*, *S. w. mantschurica*, *S. w. suffusa* ha *S. w. webbiana*,
* *[[Sinosuthora zappeyi]]*
** *S. z. erlangshanica* ha *S. z. zappeyi*.

O c'havout a reer holl en Azia.

## Liammoù diavaez

## Notennoù ha daveennoù
David Armitage Bannerman

**David Armitage Bannerman**, bet ganet d'ar 27 a viz Du 1886 hag aet da Anaon d'ar 6 a viz Ebrel 1979, a oa un evnoniour breizhveuriat.

Roet e voe e anv d'un nebeud laboused — *[[Anthus similis|Anthus similis bannermani]]*, *[[Apus affinis|Apus affinis bannermani]]*, *[[Buteo bannermani]]*, *[[Cecropis abyssinica|Cecropis abyssinica bannermani]]*, *[[Cyanomitra bannermani]]*, *[[Ploceus bannermani]]*, *[[Puffinus bannermani]]*, *[[tourako Bannerman|Tauraco bannermani]]*, *[[Terpsiphone batesi|Terpsiphone batesi bannermani]]* — evit dougen bri d'al labour bet kaset gantañ e vuhez-pad.

## Listenn al [[labous]]ed studiet gantañ
### [[Genad]]où
* **P** : *[[Pseudoalcippe]]*.
### [[Spesad]]où
* **H** : (†) *Haematopus meadewaldoi* (morbig Kanariez),
* **Z** : *[[Zosterops vaughani]]*.

### [[Isspesad]]où
* **A**
: *[[Acrocephalus gracilirostris|Acrocephalus gracilirostris tsanae]]*, *[[Amblyospiza albifrons|Amblyospiza albifrons tandae]]*, *[[Anthoscopus flavifrons|Anthoscopus flavifrons waldronae]]*, *[[Arizelocichla tephrolaema|Arizelocichla tephrolaema bamendae]]*,
* **B** : *[[Burhinus oedicnemus|Burhinus oedicnemus distinctus]]*,
* **C**
: *[[Cecropis abyssinica|Cecropis abyssinica maxima]]*, *[[Cecropis daurica|Cecropis daurica kumboensis]]*, *[[Cecropis senegalensis|Cecropis senegalensis saturatior]]*, *[[Coturnix delegorguei|Coturnix delegorguei arabica]]*, *[[Crithagra canicapilla|Crithagra canicapilla montanorum]]*,
* **D**
: *[[Deleornis fraseri|Deleornis fraseri cameroonensis]]*, *[[Dryoscopus angolensis|Dryoscopus angolensis boydi]]*,
* **E** : *[[Eremomela canescens|Eremomela canescens abyssinica]]*,
* **F** : *[[Fraseria ocreata|Fraseria ocreata kelsalli]]*,
* **I**
: *[[Illadopsis cleaveri|Illadopsis cleaveri poensis]]*, *[[Illadopsis puveli|Illadopsis puveli strenuipes]]*, *[[Indicator willcocksi|Indicator willcocksi hutsoni]]*,
* **L** : *[[lineg ruz|Linaria cannabina harterti]]*,
* **N** : *[[Notopholia corrusca|Notopholia corrusca vaughani]]*,
* **P**
: *[[Poliolais lopezi|Poliolais lopezi alexanderi]]*, *[[Prodotiscus insignis|Prodotiscus insignis flavodorsalis]]*, *[[Ptyonoprogne fuligula|Ptyonoprogne fuligula bansoensis]]*,
* **R** : *[[Riparia paludicola|Riparia paludicola newtoni]]*,
* **S** : *[[Sternula albifrons|Sternula albifrons guineae]]*,
* **T** : *[[Tachymarptis aequatorialis|Tachymarptis aequatorialis lowei]]*.
Bontuchel

**Bontuchel** zo ur gêriadenn vihan eus Kembre, e Sir Ddinbych. Emañ etre kêr Rhuthun ha kêriadenn Cyffylliog, er gornaoueg da Rhuthun.

Dont a ra anv ar gêriadenn eus ar pont uhel a zo dreist ar stêr Clywedog, a dremen hebiou Bontuchel.

Gwechall e oa un davarn hag ur stal eno, met serret int bet.
Buteo bannermani

***Buteo bannermani*** a zo ur spesad evned-preizh eus ar c'herentiad Accipitridae.

Anvet e voe *Buteo buteo bannermani* (kentanv) da gentañ-penn (e 1919) gant an naturour breizhveuriat Harry Kirke Swann (1871-1926) da zougen bri d'an evnoniour saoz David Armitage Bannerman (1886-1979).

## Doareoù pennañ

## Boued

## Annez
Kavout a reer ar spesad en enezeg ar C'hab Glas.

## Notennoù ha daveennoù
Thomas Caverhill Jerdon

**Thomas Caverhill Jerdon**, bet ganet d'an 12 a viz Here 1811 e Kontelezh Durham (Bro-Saoz) hag aet da Anaon d'an 12 a viz Mezheven 1872 en Upper Norwood (Bro-Saoz), a oa ul loenoniour, louzawour hag ur mezeg breizhveuriat.

Roet e voe e anv d'un nebeud laboused — *[[Anthus similis|Anthus similis jerdoni]]*, *[[baza Jerdon|Aviceda jerdoni]]*, *[[Charadrius dubius|Charadrius dubius jerdoni]]*, *[[Cyornis tickelliae|Cyornis tickelliae jerdoni]]*, *[[Lonchura kelaarti|Lonchura kelaarti jerdoni]]*, *[[Paradoxurus jerdoni]]*, *[[Saxicola jerdoni]]*, *[[Sylvia crassirostris|Sylvia crassirostris jerdoni]]* — evit dougen bri d'al labour bet kaset gantañ e vuhez-pad.

## Listenn al [[labous]]ed studiet gantañ
### [[Kerentiad]]où
* **I** : Irenidae.
### [[Genad]]où
* **G** : *[[Graminicola]]*,
* **M** : *[[Melanoperdix]]*.
### [[Spesad]]où
* **A**
: *Acrocephalus agricola* (rouzegan-Turkestan), *[[Alcippe poioicephala]]*, *[[Anthus similis]]*,
* **C**
: *Chroicocephalus brunnicephalus* (gouelanig penn gell), *[[Chrysomma altirostre]]*,
* **E** : *[[Eumyias albicaudatus]]*,
* **G** : *[[Graminicola bengalensis]]*,
* **L**
: *[[Lonchura kelaarti]]*, *[[Lophophorus sclateri]]*,
* **P**
: *Phaenicophaeus viridirostris* (malkoha dremm c'hlas), *[[Prinia sylvatica]]*,
* **R** : *[[Rhopocichla atriceps]]*,
* **T**
: *Tragopan blythii* (tragopan Blyth), *[[Treron affinis]]* ha *[[Treron bicinctus|bicinctus]]*.

## Notennoù ha daveennoù
Enoc'h

**Enoc'h** (en hebreeg : חֲנוֹךְ (ḥănōkh), e latin Enoch, en arabeg Idris) zo unan eus Ezhec'h ar Bibl. Mab eo da Yared, tad da Matuzalem, tad-kuñv Noe.

Hervez levr ar C'heneliezh e vevas 365 bloaz, a-raok ma voe kemeret gant Doue.

## Pennad kar
*Levr Enoc'h
Petroica boodang

***Petroica boodang*** a zo ur spesad golvaneged eus ar c'herentiad Petroicidae.

Anvet e voe *Muscicapa boodang* da gentañ-penn (e 1837) gant an naturour gall René Primevère Lesson (1794-1849).

## Doareoù pennañ

## Boued
Bevañ a ra diwar artropoded, en o zouez amprevaned ha kevnid.

## Annez hag isspesadoù

Ar spesad emañ brosezat an tri isspesad anezhañ :
* *Petroica boodang boodang*, e gevred Aostralia (eus gevred Queensland da c'hevred Aostralia ar Su),
* *P. b. campbelli*, e mervent Aostralia ar C'hornôg,
* *P. b. leggii*, e Tasmania hag en Enezeg Furneaux (Strizh-mor Bass),ma plij dezhañ daremprediñ ar c'hoadeier eukaliptuz dreist-holl.

## Liammoù diavaez

## Notennoù ha daveennoù
Pietà

Ur **pietà** (diwar ar ger italianek) zo un oberenn arzel kristen ma weler ar Werc'hez Vari o terc'hel korf marv he mab Jezuz. Er *pietà* e weler unan eus seizh glac'har Maria Addolorata, pe ar *[[Mater dolorosa]]* en latin).

A orin alaman eo an doare oberennoù-se, anvet *[[Vesperbild]]* neuze, (liester : *Vesperbilder*, *skeudenn eus an abardaez*), hag a zo bet roet d'un doare delwennoù kristen er  en Alamagn. Ganto e voe levezonet arzourien Italia.

## Oberennoù
E-touez ar re vrudetañ, delwennoù (d) pe livadurioù (l): 
**Pietà di Nouans* gant Jean Fouquest (l)
**Pietà* gant Antonello Gagini (d)
**Pietà* gant Michele Tripisciano (d) e plastr
**Pietà* gantGiovanni Andrea Ansaldo (l)
**[[Cristo morto sostenuto da due angeli (Marco Palmezzano)|Cristo morto sostenuto da due angeli]]*, anvet ivez *Pietà*, gant Marco Palmezzano (l)
**[[Pietà (Daniele Crespi)|Pietà]]* gant Daniele Crespi (l)
**[[Pietà (Michelangelo)|Pietà]]* gant Michelangelo (d)
**[[Pietà (Rubens)|Pietà]]* gant Pieter Paul Rubens (l)
**[[Pietà (Tizian)|Pietà]]* gant Tizian (l)
**[[Pietà (de Ribera)|Pietà]]* gant José de Ribera (l)
**[[Pietà Rondanini]]* gant Michelangelo (d)
**[[Pietà dell'Opera del Duomo]]* gant Michelangelo (d)


Angers Book of Hours (folio 13r).jpg|Ar bedenn *Obsecro te* (1470s), en Eurioù Angers
Eglise d'Ainay le Chateau (4).jpg|Ainay-le-Château, 
KOLL Pietà.jpg|Berlín
La pietà in gesso esposto nel Museo Tripisciano di Palazzo Moncada a Caltanissetta 12.JPG|Caltanissetta, gantMichele Tripisciano
Piedad.JPG|Cartagena
Dinkelsbühl St Georg 3709.jpg|Dinkelsbühl, iliz St. Georg]]
Michelangelo Pieta Firenze.jpg|Firenze, gant Michelangelo.
163 Fouesnant Eglise Piétà.JPG|Fouenant,  Iliz Pêr ha Paol Fouenant
El Greco Pietà.jpg|Gant El Greco
JosuHdez Calvario.jpg|Gant Fernando Estévez
Gregorio Fernandez-Piedad.jpg|Gant Gregorio Fernández
La sexta angustia de María, iglesia de San Martín (Sevilla). Detalle.jpg|Gant Isidro de Villoldo
José de Ribera 058.jpg|Gant José de Ribera
Piedad Salamanca.jpg|Gant Luis Salvador Carmona
Tizian 054.jpg|Gant Tizian
Virgen de la Piedad de Villademor de la Vega.JPG|Gant Villademor de la Vega
Vincent Willem van Gogh 083.jpg|Gant Vincent van Gogh
William-Adolphe Bouguereau (1825-1905) - Pieta (1876).jpg|Gant William-Adolphe Bouguereau
Van-der-Weyden-Pieta.jpg|Madrid, gant Rogier van der Weyden
Montluçon église Saint Pierre (4).jpg|Montluçon, 
Moulins (Allier, France) église du Sacré Coeur (3).jpg|Moulins, XV kantved
Neuvy (Allier, France) église Saint Hilaire (2).jpg|Neuvy, *pietà* modern
Schmerzensmutter Frauenkapelle Fischen.jpg|*Vesperbild*, war-dro 1440/1450


## Notennoù
Strepera fuliginosa

***Strepera fuliginosa*** a zo ur spesad golvaneged eus ar c'herentiad Artamidae.

Anvet e voe *Coronica fuliginosa* (kentanv) da gentañ-penn (e 1837) gant ar skiantour saoz John Gould (1804-1881)

## Doareoù pennañ

## Boued
Bevañ a ra diwar hugennoù *[[Leptecophylla juniperina]]*, *[[Astroloma humifusum]]*, *[[Gahnia grandis]]* ha divellkeineged, kevnid ha gwesped.

## Annez hag isspesadoù
Ar spesad a gaver an tri isspesad anezhañ :
* *Strepera fuliginosa colei*, en Enez King (Strizh-mor Bass),
* *S. f. *'fuliginosa**', e Tasmania a-bezh, nemet e biz an enez,
* *S. f. parvior*, en Inizi Flinders (Strizh-mor Bass).

## Liammoù diavaez
*  ''Strepera fuliginosa'' el lec'hienn BirdLife International.
*  ''Strepera fuliginosa'' e lec'hienn an International Union for Conservation of Nature (IUCN).

## Notennoù ha daveennoù
Levr Enoc'h

**Levr Enoc'h** zo un anv roet da dri levr, diwar an anv-den Enoc'h :
* **[[Kentañ levr Enoc'h]]**, pe an *Enoc'h etiopian*; 
* **[[Eil levr Enoc'h]]**, pe an *Enoc'h etiopian*; 
* **[[Trede levr Enoc'h]]**, pe an *Enoc'h hebre* pe *Levr ar Palezioù*.
Kentañ levr Enoc'h

**Kentañ levr Enoc'h**, pe an **Enoc'h etiopian**, zo ur skrid eus an Testamant Kozh lakaet war gont Enoc'h, tad-kuñv da Noe. E kanon Testamant Kozh Iliz reizhkredennek Etiopia emañ, met n'eo ket degemeret gant ar Yuzevien, ha n'emañ ket e Bibl an Dek ha Tri-ugent. War-dro 364 e voe lakaet e-maez al levrioù lanonek da-geñver sened-iliz Laodikea .
Strepera versicolor

***Strepera versicolor*** a zo ur spesad golvaneged bras eus ar c'herentiad Artamidae.

Anvet e voe *C[orvus] versicolor* (kentanv) da gentañ-penn (e 1801) gant an evnoniour saoz John Latham (1740-1837).

## Doareoù pennañ

## Boued
Hollzebrer eo laboused ar spesad.

## Annez hag isspesadoù
Ar spesad a gaver ar c'hwec'h isspesad anezhañ en Aostralia :
* *Strepera versicolor arguta*, e reter Tasmania,
* *S. v. halmaturina*, en Enez Kangaroo (Aostralia ar Su),
* *S. v. intermedia*, eus kreisteiz-kreiz Aostralia ar Su da ledenezioù Eyre ha Yorke,
* *S. v. melanoptera*, e gevred Aostralia ar Su, mervent Sukembre-Nevez ha gwalarn Victoria,
* *S. v. plumbea*, eus kreisteiz Aostralia ar C'hornôg da walarn ha mervent-pellañ Aostralia ar Su,
* *S. v. *'versicolor**', e gevred Aostralia (Traoñienn Hunter, eus Sukembre-Nevez da greisteiz ha mervent Victoria).

## Liammoù diavaez
*  ''Strepera versicolor'' el lec'hienn BirdLife International.
*  ''Strepera versicolor'' e lec'hienn an International Union for Conservation of Nature (IUCN).

## Notennoù ha daveennoù
Strepera

***Strepera*** a zo ur genad e rummatadur an evned, krouet e 1831 gant an naturour gall René Primevère Lesson (1794-1849)

## Spesadoù hag an [[isspesad]]où anezhe
Tri spesad golvaneged a ya d'ober ar genad :
* *[[Strepera fuliginosa]]*
** *S. f. colei*, ***fuliginosa*** ha *parvior*,
* *[[Strepera graculina]]*
** *S. g. ashbyi* (†), *crissalis*, ***graculina***, *magnirostris*, *nebulosa* ha *robinsoni*,
* *[[Strepera versicolor]]*
** *S. v. arguta*, *halmaturina*, *intermedia*, *melanoptera*, *plumbea* ha ***versicolor***.

O c'havout a reer en Aostralia, pevarzek (14) isspesad (bev c'hoazh) dezhe en holl.

## Notennoù ha daveennoù
Ian McShane

**Ian David McShane**, bet ganet e Blackburn (Lancashire, Bro-Saoz) d'an 29 a viz Gwengolo 1942, a zo un aktour c'hoariva ha sinema.

## Notennoù ha daveennoù
Strepera graculina

***Strepera graculina*** a zo ur spesad golvaneged eus ar c'herentiad Artamidae.

Anvet e voe *Corvus Graculinus* (kentanv) da gentañ-penn (e 1790) gant ar skiantour saoz George Shaw (1751-1813).

## Doareoù pennañ

## Boued
Hollzebrer eo laboused ar spesad.

## Annez hag isspesadoù

Ar spesad a gaver ar pemp isspesad (bev c'hoazh) anezhañ en Aostralia :		
* (†) *Strepera graculina ashbyi*, e mervent Victoria (gevred Aostralia),
* *S. g. crissalis*, en Enez Lord Howe (er reter da Aostralia),
* *S. g. *'graculina**', e reter Aostralia,
* *S. g. magnirostris*, e Kab York (biz Aostralia),
* *S. g. nebulosa*, e kreisteiz Sukembre-Nevez ha reter Victoria (gevred Aostralia),
* *S. g. robinsoni*, e biz Queensland (biz Aostralia).

## Liammoù diavaez
*  ''Strepera graculina'' el lec'hienn BirdLife International.
*  ''Strepera graculina'' e lec'hienn an International Union for Conservation of Nature (IUCN).

## Notennoù ha daveennoù
Pablo Trapero

**Pablo Trapero**, bet ganet d'an 4 a viz Here 1971 e San Justo (Buenos Aires, Arc'hantina) a zo ur filmaozer, skridaozer ha produer arc'hantinat.

## Filmoù
### Filmaozer
#### Bloavezhioù 1990
* 1993 : *Mocoso malcriado* (film berr)
* 1995 : *Negocios* (film berr)
#### Bloavezhioù 2000
* 2000 : *Naikor* (film krenn)
* 2001 : *[[Mundo Grúa]]*
* 2003 : *[[El bonaerense]]*
* 2004 : *[[Familia rodante]]*
* 2007 : *[[Nacido y criado]]*
* 2008 : *[[Leonera]]*
* 2008 : *Stories on Human Rights*
#### Bloavezhioù 2010
* 2011 : *[[Carancho]]*
* 2012 : *[[7 días en la Habana]]*
* 2013 : *[[Elefante Blanco]]*
* 2015 : *[[El Clan]]*

## Liammoù diavaez
*Pablo Trapero e lec'hienn *[[Allociné]]*
Lepus othus

***Lepus othus*** a zo ur spesad bronneged eus ar c'herentiad Leporidae.

## Doareoù pennañ

## Boued
Geotdebrer eo ar spesad.

## Annez

Kavout a reer ar spesad e toundra kornôg Alaska ha ledenez Alaska (Stadoù-Unanet Amerika).

## Liammoù diavaez
*  ''Lepus othus'' war al lec'hienn Mammal Species of the World.
*  ''Lepus othus'' war lec'hienn an International Union for Conservation of Nature (IUCN).

## Notennoù ha daveennoù
Fontana dei Quattro Fiumi

Ar **Fontana dei Quattro Fiumi** (*Feunteun ar Peder Stêr*) zo ur feunteun savet etre 1648 ha 1651 gant Gian Lorenzo Bernini, e kêr Roma, e kreiz ar piazza Navona, dirak iliz Sant'Agnese in Agone.
Ar peder stêr skeudennaouet a zo arouez pep a gevandir : an Danav evit Europa, kizellet gant Antonio Raggi, ar Ganga evit Azia, gant Claude Poussin, an Nil evit Afrika, mouchet he dremm rak ne ouied ket pelec'h ec'h eiene, kizellet gant Giacomo Antonio Fancelli, hag ar Río de la Plata evit Amerika, gant Francesco Borromini. Ne oa ket bet dizoloet Okeania c'hoazh en amzer-se.
Maná

**Maná** zo ul laz-seniñ rock latino mec'hikan eus kêr Guadalajara, savet e 1987.

## Izili
An izili eo :
Fernando Olvera (gitar ha kan), Juan Calleros (gitar bout), Alejandro González (taboulinoù) ha Sergio Vallín (gitar ha kan). Gant 40 milion a bladennoù gwerzhet eo al laz rock latino pinvidikañ er bed .

## Pladennoù

### Sombrero Verde
(before Maná)
* 1981: *[[Sombrero Verde (album)|Sombrero Verde]]*
* 1983: *[[A Tiempo de Rock]]*

### Maná
* 1987: *[[Maná (album)|Maná]]*
* 1990: *[[Falta Amor]]*
* 1992: *[[¿Dónde Jugarán los Niños?]]*
* 1995: *[[Cuando los Ángeles Lloran]]*
* 1997: *[[Sueños Líquidos]]*
* 2002: *[[Revolución de Amor]]*
* 2006: *[[Amar es Combatir]]*
* 2011: *[[Drama y Luz]]*
* 2015: *[[Cama Incendiada]]*
Bendita tu luz

**Bendita tu luz** zo ur ganaouenn spagnolek savet gant ar c'haner dominikan Juan Luis Guerra.

## Enrolladurioù
Enrollet eo bet e 2006 gant al laz-seniñ rock mec'hikan Maná, eus kêr Guadalajara, ha klevet e vez en o seizhvet albom studio, anvet Amar es combatir (2006). Kenganet eo gant Juan Luis Guerra. Ur filmig zo bet graet ivez gant ar ganaouenn e Santo Domingo.

Kanet e vez ivez gant al laz merc'hed Morena Son, eus Kuba.

## Notennoù
Cracticus

***Cracticus*** a zo ur genad e rummatadur an evned, krouet e 1816 gant an evnoniour gall Louis Jean Pierre Vieillot (1748-1831).

## Spesadoù hag an [[isspesad]]où anezhe
C'hwec’h spesad golvaneged a ya d'ober ar genad :
* *[[Cracticus argenteus]]*
** *C. a. *'argenteus*** ha ''colletti'',
* ''[[Cracticus cassicus]]''
** ''C. c. '''cassicus*** ha *hercules*,
* *[[Cracticus louisiadensis]]*,
* *[[Cracticus mentalis]]*
** *C. m. kempi* ha ***mentalis***,
* *[[Cracticus nigrogularis]]*
** *C. n. *'nigrogularis*** ha ''picatus'',
* ''[[Cracticus torquatus]]''
** ''C. t. cinereus'', ''leucopterus'' ha ***torquatus**'.

O c'havout a reer en Aostralazia, unnek (11) isspesad dezhe en holl.

## Rummatadur
Lakaet eo bet *Cracticus quoyi* da spesad nemetañ ar genad *[[Melloria]]*.

## Notennoù ha daveennoù
Yoav

**Yoav**, mab Serouya a oa, hervez Eil Levr Shmouel an Tanac'h pa renas David war holl Israel : «  Yoav, mab Serouya, a oa e penn an arme, ha Yehoshafat, eñvorennour » (2S 8,16).

Servijour Feal da Zavid oa eus un tu mat techet da vont en tu-hont da urzhioù e roue eus un tu all peogwir e soñje e oa mat evit ar rouantelezh pe evit abegoù personel.

Bez e voe a hini a sentas ouzh David o kas Uria an Hitiad, gwaz Bat-Sheva, d'ar marv.

Bez e voe an hini a lazhas Avshalom, mab David savet enep e dad, daoust da urzhioù ar roue hag a reas kentel goude da Zavid a zouge kañv da Avshalom.

Lazhañ a reas Avner hag Amasa daou benngadour a Israel.

A-raok mervel e lavaras David da Salaun a-zivout Yoav :  « Ober a ri hervez da furnezh, met ne lezi ket diskenn e vlev gwenn e peoc'h d'ar Sheol. » 

Lazhet e voe Yoav war urzh Salaun peogwir e « oa bet dedennet da heul Adonia », mab Hagit, hantervreur Salaun ha koshoc'h egetañ.

#### Notennoù ha daveennoù
Rouaned Yehouda hag Israel goude Salaun

Hervez Levrioù ar Rouaned an Testamant Kentañ e renas war Rouantelezh Yehouda ha Rouantelezh Israel ar rouaned renablet da-heul etre marv Salomon e 931 KJK ha distruj Shomron e 721 KJK ha hini Jeruzalem e 587 KJK.
*Evel bepred pa vez komz eus tudennoù ar Bibl, mar zo war ar bloazioù.
*Etre krommelloù emañ stumm latin pep anv.

## Rouaned Yehouda

## Rouaned Israel

## Notennoù ha daveennoù
Bat-Sheva

Hervez Eil Levr Shmouel an Tanac'h e oa **Bat-Sheva** (en hebraeg : בת שבע, a c'heller treiñ "seizhvet merc'h " pe "merc'h al le"), merc'h Eliam, gwreg Ouria an Hitiad, un ofisour eus arme David.

« Ha setu, da goulz an abardaez, ma savas David diwar e wele, hag e valeas war doenn ti ar roue, hag e welas ur vaouez o kibellat, diwar an doenn. Hag ar vaouez a oa kaer da welout, meurbet. »(2 S 11, 2). Hoalet gant Bat-Sheva e kasas David kannad d'he c'herc'hat « hag e teuas hi davetañ; hag e kouskas ganti ». 
Brazez e voe Bat-Sheva.

Goulenn a reas David digant Yoav, penn e arme, lakaat Ouria e lec'h startañ an emgann « ma vo skoet d'ar marv » (2S 11, 15). Goude marv Ouria e teuas e intañvez da vezañ gwreg David;

Rebechoù garv a reas Natan, ar profed da Zavid. Anzav a reas David bezañ pec'het e-keñver Doue met daoust da se e kemennas Natan dezhañ e varvfe ar bugel «(2S 12, 13-14).

Goude e c'hanas Bat-Sheva ur mab all da Zavid : Salaun. « Hag an Aotroù a garas anezhañ, hag a gemennas dre Natan, ar profed, gervel e anv 'Yedidya' abalamour d'an Aotroù. »

E Kentañ Levr ar Rouaned e weler Bat-Sheva ha Natan oc'h itrikañ evit ma tibabfe David Salaun da hêr e plas Adonia, mab Hagit ha dont a-benn (1R 1,11-40).

## Notennoù
Rehovam

**Rehovam** pe **Roboam** (e latin) (en hebraeg רְחַבְעָם : « an hini a ledana ar bobl», e gresianeg Ροβοὰμ) a voe Roue Yehouda eus 931 KJK betek 913 KJK.

Setu ar pezh a lenner diwar e benn en Kentañ Levr ar Rouaned (14, 21-31) « Ha Rehovam, Mab Salaun, a renas e Yehouda. Ur bloaz ha daou-ugent en devoa Rehovam pa renas, ha seitek vloaz e renas e Jeruzalem [...] . Anv e vamm oa Naama, un Amoniadez. Ha e reas Yehouda ar fall ouzh daoulagad an Aotroù […] Brezel e voe etre Rehovam ha Yarovam dalc'hmat.[...]. ». E vab Aviyam a renas war e lerc'h.

## Notennoù ha daveennoù
Tafarn-y-Gelyn

**Tafarn-y-Gelyn** zo ur gêriadenn vihan e reter Sir Ddinbych, e Kembre. Emañ war an hent etre Yr Wyddgrug, er reter, ha Rhuthun, er gornaoueg.

Er gornaoueg da Dafarn-y-Gelyn emañ Bryniau Clwyd, gant ode Bwlch Pen Barras (551 m), etre Moel Famau ha Moel Fenlli. Dre an ode-se e tremene an dud da vont eus Dyffryn Clwyd da'r Wyddgrug gwechall, a-raok ma vefe bet savet un hent nevez, an A94.
Shilo

**Shilo** (**Silo** e Troidigezh Gwilh ar C'hoad) zo ur gêr anvet Seilûn bremañ, 20&nbsp;km er su da Nablous.

Hervez an Tanac'h e voe staliet Arc'h Doue eno da vare ar Varnerien ha marteze adalek mare Yehoshoua zoken

En ur santual bet savet war ur patrom a zle bezañ tost eus hini Templ Jeruzalem goude (1S **1**,9 ha S **3**,3) e oa. Aze e oa Eli, mestr Shmouel, beleg-meur.

Chom a reas an Arc'h eno betek un emgann meneget e 1S **4** ma voe tapet gant Felishtiz goude o zrec'h war arme Israel ha kaset da gêr Ashdod.

Degas a reas an Arc'h reuz war Felishtiz (1S**5**) ha rentet da Isrrael (1S **6**).

E meur a lec'h e voe an Arc'h a-raok bezañ staliet e Jeruzalem gant David (2S **6**, 12).

## Notennoù ha daveennoù
Canelita Medina

**Rogelia Medina Romero** (ganet e La Guaira, Vargas, 6 a viz Meurzh 1939 hag aet da Anaon d'ar 4 a viz Gouhere 2023) anavezet evel **Canelita Medina** pe **Canelita** hepmui, zo ur ganerez venezuelat. Lesanvet eo bet "La Sonera del Caribe" ha "La Sonera de Venezuela". A vihanik e treveze kanerien Kuba, ha dreist-holl Celia Cruz. Brudet eo bet gant ar skingomz betek dreist da harzoù he bro.
Simón Díaz

Ur sonaozour venezuelat eo **Simón Díaz** (1928-2014).
Brudet eo e ganaouenn *[[Caballo Viejo (kanaouenn)| Caballo viejo]]* ("Marc'h kozh").
Tirsa

**Tirsa** a voe kêr-benn rouantelezh Israel (rouantelezh an Norzh) adalek marv Salaun betek ma voe savet kêr Shomron gant Omri , roue Israel (885-874) hervez Kentañ Levr ar Rouaned (1R 16, 23-24). . Meneget eo ar gêr evit ar wech kentañ e Ys **12** 24 evel unan eus kêrioù Kenaan. Ster hec'h anv a vefe "plijus".

#### Notennoù ha daveennoù
Shomron

Hervez an Tanac'h e oa **Shomron** kêr-benn Rouantelezh Israel, rouantelezh an Norzh. Hervez Eil Levr ar Rouaned e voe distrujet gant an Asirianed e 721 KJK.

Savet e vefe bet gant Omri, roue Israel (885-874) : « E Tirsa e renas c'hwec'h vloaz ; hag e prenas menez Shomron digant Shemer evit div dolzenn arc'hant. Sevel a reas war ar menez, hag e c'halvas anv ar gêr en devoa savet, diwar anv Shemer, mestr ar menez, 'Shomron' » (1R 16, 23-24).

#### Notennoù ha daveennoù
Hoshea (roue Israel)

Hervez an Tanac'h e voe Hoshea (hebraeg : הושע, "silvidigezh"; latin : Osee), mab Ela, roue Israel etre 732 KJK ha 724 KJK goude bezañ lazhet Pekah, mab Remalia. 
 
Asantet en doa e vefe e rouantelezh dindan beli Shalmaneser, roue Asiria. Trubardiñ a reas ha ne baeas ket an truaj. 
Gouezet e voe kement-se gant Shalmaneser, a doullbac'has Hoshea. Aloubiñ a reas ar vro. Sezizañ a reas Shomron e-pad tri bloaz.

Setu ar pezh a lenner diwar e benn en Eil Levr ar Rouaned :

« Hag e reas ar fall ouzh daoulagad an Aotroù, naren kement ha rouaned Israel a oa bet en a-raok. Enep dezhañ e pignas Shalmaneser, roue Ashour ; hag e voe Hoshea e sujad hag e paeas dezhañ truaj. Met dizoleiñ a reas roue Ashour e oa Hoshea oc'h irienniñ : kaset en devoa kannaded da So, roue an Ejipt, ha ne zegase ken truaj da roue Ashour, evel bep bloaz. E bakañ a reas roue Ashour, hag e serras anezhañ en ti-bac'h.
Hag ez eas roue Ashour dre ar vro a-bezh, hag e pignas da Shomron, hag e reas seziz warni tri bloaz-pad. Er bloaz nav eus Hoshea, e tapas roue Ashour Shomron, hag e harluas Israel en Ashour : o lakaat a reas da chom e Helah ha war an Havor, stêr Gozan, hag e kêrioù Media. » (2R **17**, 2-6). 

* 721 KJK a voe diwezh rouantelezh Israel eta.

## Notennoù ha daveennoù
Peltops

***Peltops*** a zo ur genad e rummatadur an evned, krouet e 1829 gant al loenoniour alaman Johann Georg Wagler (1800-1832).

## An anv
Dont a ra eus an daou c'her henc'hresianek πέλτη (peltē = skoed bihan e brezhoneg) hag ὤψ (ṓps = dremm e brezhoneg).

## Spesadoù
Daou spesad golvaneged a ya d'ober ar genad :
* *[[Peltops blainvillii]]*,
* *[[Peltops montanus]]*.

O c'havout a reer holl e Ginea Nevez.

## Notennoù ha daveennoù
Ramphastos

***Ramphastos*** a zo ur genad e rummatadur an evned, krouet e 1758 gant an naturour svedat Carl von Linné (1707-1778).

## Spesadoù hag an [[isspesad]]où anezhe
Eizh spesad toukaned a ya d'ober ar genad :
* *[[Ramphastos ambiguus]]*
** *R. a. abbreviatus*, *R. a. ambiguus* ha *R. a. swainsonii*,
* an toukan Chocó (*Ramphastos brevis*),
* *[[Ramphastos citreolaemus]]*,
* *[[Ramphastos dicolorus]]*,
* *[[Ramphastos sulfuratus]]*
** *R. s. brevicarinatus* ha *R. s. sulfuratus*,
* an toukan Toco (*Ramphastos toco*)
** *R. t. albogularis* ha *R. t. toco*,
* *[[Ramphastos tucanus]]*
** *R. t. cuvieri*, *R. t. inca* ha *R. t. tucanus*,
* *[[Ramphastos vitellinus]]*
** *R. v. ariel*, *R. v. culminatus* ha *R. v. vitellinus*.

O c'havout a reer holl en Amerika latin.

## Notennoù ha daveennoù
Zimri

Hervez Kentañ Levr ar Rouaned e voe **Zimri** roue Israel e-pad seizh devezh e 885 KJK.

Unan eus ofisourien uhel arme ar roue Ela oa. Itrikañ a reas enep ar roue. Lazhañ a reas anezhañ hag e diegezh (diskennidi Baasha. Kemer a reas ar galloud e Tirsa (kêr-benn Israel d'ar mare-se).

Pa ouezas ar c'heloù ar soudarded a oa o dirak Gibeton unan eus kêrioù Felishtiz, e voe dibabet ganto Omri, jeneral an arme, evel roue.

« Hag e pignas Omri, hag holl Israel gantañ, eus Gibeton da ober seziz Tirsa. Pa welas Zimri e oa tapet kêr, ez eas e tour-meur ti ar roue, hag e têvas warnañ ti ar roue, en tangwall, hag e varvas[...].

## Notennoù ha daveennoù
Gibeton

Hervez Kentañ Levr ar Rouaned e oa **Gibeton** unan eus kêrioù Felishtiz. Arme Israel oa oc'h ober he seziz pa voe desket en doe Zimri lazhet Ela, ar roue, a kemeret e blas. Dibabet e voe Omri, jeneral an arme, evel roue.

« Hag e pignas Omri, hag holl Israel gantañ, eus Gibeton da ober seziz Tirsa.

#### Notennoù ha daveennoù
Felishtiz

Hervez an Tanac'h ez eo **Felishtiz** (**Filistined** e troidigezh Gwilh ar C'hoad), unan eus pobloù **Palestina** en em gannas taer ouzh pobl Israel betek kaout beli warni da vareoù zo.

Dagon e oa o doue, hervez istor Samson ha Delila da skouer (Bn 16). 

Meneget e vezont e Levr ar Varnerien, Kentañ Levr Shmouel hag Eil Levr Shmouel peurgetket.
Natan (profed)

Hervez an Tanac'h en doe ar profed **Natan** ur perzh politikel ha relijiel pouezus da ware ren David ha penn kentañ hini Salaun. 

Keneil ha kuzulier David e oa.

En Eil Levr ar Rouaned e tiouganas Natan da Zavid ne savje ket un ti da Zoue (2R 7). 

Ober a reas rebechoù garv da Zavid goude e avoultrerezh gant Bat-Sheva ha marv Ouria an Hitiad, gwaz Bat-Sheva. 

Eñ eo a lavaras e varvje ar mab bet ganet da Zavid gant Bat-Sheva. 

Eñ eo a c'houlennas goude e vefe anvet Salaun, an eil mab ganet da Zavid gant Bat-Sheva « Yeddya », mignon d'an Aotrou. 

E Kentañ Levr ar Rouaned e lenner a-zivout itrikoù Natan ha Bat-Sheva evit lakaat Salaun war dro David. Dont a rejont a-benn (1R 1,11- 40)

## Notennoù ha daveennoù
Menez Gilboa

**Menez Gilboa** (en hebreeg : הר הגלבוע *Har haGilboa*), zo ur menez e hanternoz Israel. 

## Bibl
Eno eo, hervez an Tanac'h, e voe lazhet Shaoul hag e vibien Yonatan, Avinadav ha Malkishoua gant ar Felishtiz. (1S **31**).
Yonatan

Hervez Kentañ Levr Shmouel e oa **Yonatan** mab Shaoul hag unan eus pennoù arme Israel. Darbet e voe dezhañ bezañ barnet d'ar marv (e dibenn 1S **14**) evit bezañ debret daoust da le e dad.

Mignoniezh en doa Yonatan e-keñver David deuet da vezañ ezel eus koskor Shaoul (1S 19,1) ha sikour a reas anezhañ meur a wech enep gwarizi Shaoul pa grogas David da vevañ evel un tec'her o stourm ouzh Shaoul (1S 20) .

Skoulmañ a reas un emglev gant David zoken(1S 23, 15-18).

Mervel a reas Yonatan gant e dad e-kerzh emgann Gilboa ; lazhet gant ar Felishtiz.

Dikouez a reas David, pa voe roue, madelezh e-keñver diskennidi Yonatan ( s.o. istor Mefi-Voshet 2S 9).

#### Notennoù ha daveennoù
Mic'hal

**Mic'hal** a oa unan eus merc'hed Shaoul, roue Israel, hervez Kentañ Levr Shmouel.

Karout a reas David ha roet e voe da wreg dezhañ (1S **18**, 20 -28). Pa glaskas Shaoul lazhañ e vab-kaer David e voe sikouret gant e wreg da dec'hout(1S **19**, 11-17).

Goude tec'h David e voe roet Mic'hal da Falti (« Ha Shaoul en devoa roet Mic'hal, e verc'h, bet gwreg David, da Falti, Mab Laish, a oa eus Galim. »

Hervez 2S **6**, 16-23 e voe milliget Mic'hal (chom a reas difrouezh betek dibenn he buhez) dre m'e devoa rebechet da Zavid bezañ dañset dirak Arc'h Doue.

#### Notennoù ha daveennoù
Gilboa

**Gilboa** zo un anv hebreek roet da veur a lec'h.

## Lec'hioù
###### 
* Menez Gilboa

###### 
* Gilboa (New York)
* Gilboa (Ohio)
Telenovela

Un **telenovela** zo un doare *feilheton* skinwel eus Latinamerika ma konter un istor hir, gorrek, awenet gant santimantoù kristen, hag a echu mat.
María Dolores Pradera

**María Dolores Pradera**, bet ganet d'an 29 a viz Eost 1924 hag aet da Anaon d'an 28 a viz Mae 2018 e Madrid (España), a oa un aktourez hag ur ganerez spagnol. 

## Pladennoù (roll diglok)
{| style="width:80%;"
|- valign="top"
|
;Bloavezhioù 2010
**Gracias a vosotros volumen 2* (2013)
**[[Gracias a vosotros]]* (2012)
;Bloavezhioù 2000
**Te canto un bolero* (2008)
**En buena compañía* (2007)
**Al cabo del tiempo* (2006)
**Ellas cantan así* (2003)
**Canciones del alma* (2003)
**A Carlos Cano* (2001)
|
;Bloavezhioù 2000
**As de corazones* (1990)
**Reverdecer* (1997)
**Caminemos* (1996)
**Caballo viejo* (1992)
**Por derecho* (1992)
**[[Amarraditos]]* (1992)
;Bloavezhioù 1980
**[[Homenaje a Chabuca Granda]]* (1990)
**[[María Dolores (álbum)|María Dolores]]* (1989)
**A mis amigos* (1988)
|
;Bloavezhioù 1970
**Álbum de oro* (1980)
**Polo Margariteño* (1977)
**Canciones españolas* (1974)
;Bloavezhioù 1960
**Canta* (1970)
**Pa todo el año* (1969)
**Ritmo de Bolero* (1962)
Establishment

An **establishment** zo un anv, deuet eus ar saozneg (deuet eus ar ger gallek *établissement*), implijet dre zismegañs, da envel ur rumm tud uhel eus ur gevredigezh hag a vez o ren pe o vestroniañ ar gevredigezh, gant harp ar galloud. En Unvaniezh soviedel e veze lavaret nomenklatura eus ur rumm tud damheñvel.

## E Bro-C'hall
Er vro-se e vez gwelet alies ar bolitikerien, ar renerien embregerezhioù, ha tud ar media, evel ur renkad tud o ren a diegezhioù, a dad da vab, goude bet o pleustriñ skolioù cheuc'hañ Pariz.
Viejo

**Viejo** zo un anv-gwan spagnolek gourel (**Vieja** eo ar stumm benel) , hag a dalv kement ha *kozh*, hag a gaver en anvioù meur a lec'h ha meur a zen.

## Lec'hioù
* Aliso Viejo, kêr e Kalifornia, e SUA
* Colmenar Viejo, kêr e Kumuniezh Madrid 
* El Viejo, kêr e Nicaragua
* Mission Viejo, kêr e Kalifornia, e SUA
* Castilla la Vieja
* Viejo Caldas

## Tud
* *El Viejo Lin*, lesanv ar gangster Carlos Ernesto Mojica Lechuga, 
* Vieja Trova Santiaguera

## Oberennoù
* Vieja friendo huevos, eoullivadur gant Diego Velázquez e 1618 ; 
* *Viejos vinagres*, kanaouenn gant al laz rock arc'hantinat Sumo (laz);

## Kenwerzh
**Viejo Valle*, merk priachoù

## Pennad kar
*Velho, e portugaleg
Castilla la Nueva

**Castilla la Nueva**, pe **Kastilha Nevez**, eo anv ofisiel unan eus ar rannvroioù a oa e Spagn a-raok savidigezh ar c'humuniezhioù emren e 1982. D'ar 25 a viz C'hwevrer 1983 ez eas da get ent-ofisiel.
Savet e oa bet e 1833 diwar lodenn greisteiz Rouantelezh Kastilha. Enni e oa ar proviñsoù-mañ : Proviñs Ciudad Real, Proviñs Cuenca, Proviñs Guadalajara, Proviñs Toledo, ha Proviñs Madrid. Anvet eo bet evel-hen abalamour ma voe kemeret he douaroù diwar-goust ar Vuzulmaned ur pennad mat goude Castilla la Vieja.

## Gwelet ivez
*Castilla-La Mancha
*Rouantelezh Kastilha
Isabelle Thomas

**Isabelle Thomas**, ganet e 1961 e Blanc-Mesnil (Seine-et-Oise), zo ur bolitikourez c'hall, bet besprezidantez an UNEF-ID e Pariz, deuet da chom da Vreizh goude. Sekretourez vroadel ar PS gall, kuzulierez Sant-Maloù eo bet, kuzulierez rannvro Breizh betek 2015, ha kannadez europeat.
Gazelenn Tibet

Ar **c'hazelenn Tibet** (liester : **gazelenned Tibet**) a zo ur spesad antilopenned, *Procapra picticaudata* an anv skiantel anezhañ. Goa a reer anezhañ ivez.

## Annez

Bevañ a ra ar spesad e pladenn Tibet.

## Notennoù ha daveennoù
Gazelenn Cuvier

Ar **c'hazelenn Cuvier** (liester : **gazelenned Cuvier**), a zo ur spesad gazelenned, *Gazella cuvieri* an anv skiantel anezhañ. Edmi a reer anezhañ ivez.

Dougen a ra anv ar skiantour gall Georges Cuvier (1769-1832).

## Annez

Ur spesad brosezat eo e Menezioù Atlas Norzhafrika (Aljeria, Maroko, Tunizia).

## Notennoù ha daveennoù
Mick Wingert

**Mick Wingert**, ganet e Lemoore (Kalifornia, Stadoù-Unanet Amerika) d'ar 4 a viz Gouhere 1974, a zo un aktour hag ur fentigellour stadunanat.
Ouria an Hitiad

**Ouria an Hitiad** a oa un ofisour eus arme David. 

Gwaz Bat-Sheva (merc'h Eliam) e oa.

Hoalet e voe David gant Bat-Sheva goude bezañ gwelet anezhi o kibellat (2S 11,2). Kas a reas David kannaded d'he c'herc'hat ha kousket ganti. Engehentañ a reas Bat-Sheva. 

Divizout a reas David reiñ urzh da Yoav, penn an arme, lakaat Ouria « dirak tal an emgann pa vo start [...] ma vo skoet d'ar marv » (2S 11,14-15).

Fiziout a reas David al lizher en Ouria e-unan evit e gas da Yoav. Lazhet e voe Ouria.

Dont a reas Bat-Sheva da vezañ gwreg David hag e c'hanas ur mab dezhañ.

Rebechoù garv a reas Natan da Zavid goude an darvoudoù-mañ (2S 12). Mervel a reas ar bugel. 

## Notennoù ha daveennoù
Aviyam

Hervez Kentañ Levr ar Rouaned an Testamant Kentañ e voe **Aviyam** roue Yehouda etre 913 ha 911 KJK, war-lerc'h e dad Rehovam.

Maac'ha, ur verc'h da Avshalom, e oa e vamm. 

« Hag e kerzhas en holl bec'hedoù e dad... » (1R 15,3)

« Ha brezel e voe etre Ariyam ha Yarovam e-keit ma vevjont » (1R 15,7). 

Ren a reas Asa, e vab, war e lerc'h.

## Notennoù ha daveennoù
Asa (roue Yehouda)

**Asa** a oa roue Yehouda etre 911 ha 870 KJK, hervez Kentañ Levr ar Rouaned en Testamant Kozh .
Mab e oa da Aviyam.

« Ober a reas Asa ar reizh ouzh daoulagad an Aotroù » (1R 15, 11)

« Brezel e voe etre Asa ha Baasha, roue Israel, dalc'hmat. » (1R 15, 16)

E vab Yehoshafat a renas war e lerc'h.

## Notennoù ha daveennoù
Llangwyfan (Sir Ddinbych)

**Llangwyfan** zo ur gêriadenn e hanternoz Kembre, e Sir Ddinbych. Emañ er reter da gêr Dinbych ha tost d'ar stêr Clwyd. Gouestlet eo an iliz da Sant Cwyfan. Ar meneg kentañ anezhi a voe e 1254 met marteze e oa annezet al lec'h a-raok dija. Ur c'hreñvlec'h zo er reter d'ar gêriadenn, anvet Moel Arthur.

Un ospital a oa eno, etre 1920 ha 1980, anavezet evel "Sanatoriom Hanternoz Kembre". Degemeret e vez ennañ tud klañv gant an droug-skevent. Serret eo bet abaoe.
Selenidera

***Selenidera*** a zo ur genad e rummatadur an evned, krouet e 1837 gant ar skiantour saoz John Gould (1804-1881).

## Spesadoù hag an [[isspesad]]où anezhe
C'hwec'h spesad toukaniged a ya d'ober ar genad :
* *[[Selenidera gouldii]]*,
* *[[Selenidera maculirostris]]*,
* *[[Selenidera nattereri]]*,
* *[[Selenidera piperivora]]*,
* *[[Selenidera reinwardtii]]*
** *S. r. langsdorffii* ha *S. r. reinwardtii*,
* *[[Selenidera spectabilis]]*.

O c'havout a reer holl en Amerika latin.

## Notennoù ha daveennoù