Lennegezh vrezhonek

Ken kozh ha diwezh an  goude J.-K. e seblant bezañ ar skrid brezhonek koshañ, nemet ne gaver ket ur wir destenn a-raok kreiz ar  a c'hell bezañ renket evel roudenn gentañ al **lennegezh vrezhonek**. Gant Arzel Even ha Yann-Ber Piriou ez eo bet sachet an evezh war ar fed m'eo bet kollet kazi an holl dornskridoù brezhonek savet a-raok donedigezh ar moullañ. Al lennegezh vrezhonek kollet eo anv ar yoc'h a skridoù lennegezh a c'heller goulakaat ez eus bet anezho er Grennamzer.

## [[Henvrezhoneg]]
Dre forzh studiañ ar spisc'herioù e henvrezhoneg ez eus bet kavet e voe stummoù koshañ d'ar gerioù brezhonek  a gaver e lod dornskridoù latin, ar re-se savet evit bastañ da ezhommoù ar venec'h peurvuiañ, pe evit pourveziñ un displegadenn, pe lakaet er marzh evit plijadur ar skriver. Kantadoù a c'herioù zo bet studiet gant Joseph Loth ha Léon Fleuriot, met n'heller ket gouzout eseurt tud a implije ar brezhoneg a-zindan, ur yezh teknikel memestra.

Ne gaver ket testennoù brezhonek hiroc'h eget un hanter frazenn a-raok deroù ar , ha pa vez anv eus mare an henvrezhoneg n'heller ket lavaret ez eus testenioù eeun eus ul lennegezh vrezhonek. Koulskoude e seblant da lod arbennigourien e c'hellfe bezañ bet ur varzhoneg-kañv en enor d'ar roue Yezekael, un droidigezh diwar ur marvnad savet e brezhoneg, evel ma rae Kembreiz eus an oberennoù-se.

Pa gaver skridoù brezhonek eus ar  betek ar  savet gant gwerzaouerien gouiziek-tre oc'h implij an enklotennoù e c'heller bezañ sur ma voe desket an teknik arzel-se un tamm a-raok. Kadarnaet eo gant menegoù ar *citharista* Cadiou hag ar *joculator* Pontellus, war dielloù sinet gant Hoel II, kont Kerne, e kreiz an  pa greder e veze ar sonerien-se o tibunañ pezhioù kanet e yezh ar vro. E (1165) e skrivas Marie de France he lae *Eliduc*, 1 184 gwerzenn ennañ, a grog dre ar poz-mañ : *D'un mut ancïen lai Bretun* / *le cunte e tute la reisun* / *vus dirai, si cum jeo entent* / *la verité mun esciënt.*  ("Emaon o vont da zibunañ didro ul lae brezhon hen-meurbet, hag e gontañ a rin evel em eus e zesket, hep kemmañ tra pe dra ennañ." .* hag e weler un nebeud gerioù brezhonek en he [[lae]]où-dezhi.

== [[Krennvrezhoneg]] ==
===Lennegezh dre gomz===
Pinvidik-kenañ e seblant bezañ bet al lennegezh vrezhonek dre gomz diouzh gwelet ar pezh a zo deuet betek ennomp, hag arroudoù sonioù pe kontadennoù a seblant bezañ bet oberennoù skrivet en a-raok. En  ez eur bet krog da zastum ar binvidigezh-se. Unan eus ar re gentañ eo bet [[Théodore Hersart de La Villemarqué]] gant e zastumad [[Barzaz Breiz]] ([[1839]], 6 embannadur e [[1867]]) a reas berzh bras en e vare hag a ra c'hoazh. Dastum a reas danvez kanet (gwerzioù, [[son]]ioù, ha [[kan]]où relijiel).

Digoret e oa an hent evel-se da dud all evel [[Fañch an Uhel]] a zastumas ivez [[kontadenn]]où, [[Gab Milin]], [[Pengwern]]... Tostoc'h ouzhimp e voe [[François Cadic]], [[Iwan an Diberder]] [[Loeiz ar Floc'h]], ([[Maodez Glanndour]]), [[Donatien Laurent]] ha [[Yann-Fañch Kemener]], ha dreist-holl ar [[kevredigezh|gevredigezh]] [[Dastum]] hag an holl re a zo bet bodet en-dro dezhi.
===Lennegezh dre skrid===
=== Kantvedoù kentañ===
Un nebeud gwerzennoù war marzh un dornskrid a ya d'ober an oberenn lennegel vrezhonek kentañ, un tammig eus ur ganaouenn garantez ma kavas emsav dezhañ stlepel war ar parch [[Ivonet Omnes]], un eilskriver hag en deus lezet e anv, war-dro [[1340]]. Ne ouzer ket kalz muioc'h, nemet ez eo bet savet ar varzhoneg evit ar c'han-se hervez reolennoù strizh ar gwerzaouiñ dre enklotennoù.

Kentañ testenn lennegel hir a-walc'h ha kentañ skrid brezhonek moullet eo an *Dialog etre Arzur Roe d'an Bretounet ha Guynglaff*, hag ar barzhoneg, 547 gwerzenn ennañ, a ra dave d'un diougan, a ziskouez ur bloavezh, 1450, met ne c'heller ket gouzout ma ne oa ket bet un doare skrivet ene-raok.

Un dornskrid a-bouez eo *Buez santes Nonn hac e map Deuy*, ur [[arz ar c'hoariva|pezh-c'hoari]] 2 100 gwerzenn ennañ hag a voe eilet etre [[1480]] ha [[1500]] ; furmoù koshoc'h anezhañ a c'hellfe bezañ. Elfennoù [[danvez Breizh]] zo ennaén, a gadarna ar fed ma voe-eñ sichenn ar [[sevenadur]] [[Kelted|keltiek]] a rene e Breizh, pa chome troet ouzh ha amezeien tramor.
=== XVvet-XIIvet kantved===
Pan erruas ijinadenn ar moullañ e Breizh-Izel e voe implijet evit testennoù brezhonek ken abred ha 1499 evit sevel ar geriadur kentañ e digelezh Breizh hag e rouantelezh Bro-C'hall, ar [[Catholicon|C'hatolicon]], moullet e [[Landreger]].
=== XIXvet kantved ===
Al lennegezh dre skrid vodern a c'heller lakaat da gregiñ en an , pa ne gaver nemet pezhioù-c'hoari kelennadurezh kristen pe [[flemmskrid]]où en tri c'hantved kent. [[Barzhoniezh]], boulc'het an hent gant [[Aogust Brizeug]], a zo bet an [[doare-lennegezh]] prizietañ e-pad pell, pa n'eo ket klotennaz hepken. Met dizingal e voe an [[awen]] e-touez ar varzhed o tispenn roudoù ar saverien disanv a spurmanter e *Barzhaz Breizh*. [[Yann-Vari ar Skourr]], Fañch an Uhel ha [[Narsis Kelien]] o doa savet un oberenn vihan a-feson, pa voe savet gant kalz a veleien kantikoù gwerzaouet e-leizh hag ken abred ha [[1845]] ec'h embannas [[Yann-Vari ar Joubiouz]] barzhonegoù a gristeniezh koulz hag a vrogarantez.

Skridoù [[komz-plaen]] zo bet, un nebeud hepken avat. Skrivañ a reas [[Yves-Marie Gabriel Laouenan]] ar romant kentañ, [[Kastell Keryann Koadanskourr|*Kastel Ker Iann Koatanskour*]] e [[1830]], met ne gredas ket e lakaat embann. Berzh a reas [[Emgann Kergidu (romant)|*Emgann Kergidu*]], ur romant istorel skrivet gant er [[beleg]] [[Lan Inizan]] e [[1877]] (levrenn gentañ) ha [[1878]] (eil levrenn).

=== XXvet kantved ===
Muioc'h a verzh a yeas gant al levrioù brezhonek e tro ar c'hantved, evel an teskadoù barzhoniezh ([[Frañsez Jaffrennou|Taldir]]) ha skridoù diduiñ evel kontadennoù modern ha mod-kozh savet gant [[Yann ar Floc'h]], [[Ivon Krog]] pe [[Erwan ar Moal]]] (Dir na Dor).

Goude ar [[Brezel-bed kentañ]] e weler skridoù awenet-mat. An embannadenn lennegel gentañ a zo roet lañs dezhi gant [[Tangi Malmanche]], a sav pezhioù-c'hoari ha *misterioù* a live uhel. Siwazh, e-unan emañ d'an ampoent-se.

Eus tu ar varzhoniezh e ranker menegiñ *Ar en deulin*, un dastumadenn barzhonegoù gant [[Yann-Bêr Kalloc'h]], bet embannet goude ar brezel. Goude ar brezel ivez e teuas ur bagad tud bodet en-dro da [[luskad Gwalarn]] kaset gant [[Roparz Hemon]]. Fellout a rae dezho sevel ul lennegezh vodern digor war ar bed. Ur bern troidigezhioù a voe graet, hag oberoù a live uhel-mat. Menegomp skrivagnerien evel [[Jakez Riou]], [[Youenn Drezen]], [[Langleiz]], [[Fañch Elies]] ([[Abeozen]]), [[Frañsez Kervella]] (Kenan Kongar), [[Fant Rozeg]] ([[Meavenn]]) a-douez re arall.

Levezon [[Gwalarn (kelaouenn)|*Gwalarn*]] a chomas kreñv goude an [[Eil brezel bed]]. Re hir e vefe menegiñ [[roll skrivagnerien Skol Walarn|an holl skrivagnerien ar rummad-se]] a roas ul lennegezh puilh evit un niver a lennerien a chome izel. Ret eo reiñ lod anvioù koulskoude : [[Ronan Huon]], [[Jarl Priel]], [[Per-Jakez Helias]], [[Per Denez]]... hep disoñjal [[Anjela Duval]], ur beizantez paour, bet savet ganti barzhonegoù hep o far.

Da heul ar rummad-se eo aet al lennegezh vrezhonek war liesaat, gant skrivagnerien niverus hag awenet gant danvezioù a bep seurt ha nevez (evel ar [[moliac'h]] hag ar [[skiant-faltazi]]), daoust ma chom bras lod ar varzhoniezh hag an [[danevell]]où berr.

Puilh eo an danvez kinniget gant tud evel [[Mikael Madeg]] pe [[Yann Gerven]]. Talvoudus e chomo moarvat dastumadegoù danevelloù [[Goulc'han Kervella]] evel *'Lara*' hag oberennoù [[Tudual Huon]].

== Studiañ al lennegezh vrezhonek ==
N'eus bet studi skolveuriek ebet a-raok tezenn [[Anatol ar Braz]] war un domani lennegel strizh, hini ar c'hoariva brezhonek, a-raok an XIX kantved.

== Levrlennadur ==
;Labourioù hollek
* Loeiz Herrieu, *La Littérature bretonne depuis les origines jusqu'au XVIIIe siècle*, prezegenn dirak Kelc'h breizhek an Oriant d'an 26vet a viz Meurzh 1938, [[Embannadurioù Dihunamb]], 1938, 32 p.
* Roparz Hemon, *La langue bretonne et ses combats*, Ar Baol, Skridoù Breizh, 1947, 264 p. 
* [[Francis Gourvil]], *Langue et littérature bretonnes*, [[PUF|Presses universitaires de France]], 1952, 126 p. Dastumad *Que sais-je ?*. Adembannet e 1960 ha meur a wezh goude.
* Hervé Abalain, ‘'Destin des langues celtiques*, Pariz, Ophrys, 1989.
* Hervé Abalain, *Histoire de la langue bretonne*, Gisserot, 1995, 126 p. 
* Fañch Postic (renerezh),*La Bretagne et la littérature orale en Europe* , Centre de recherches bretonnes et celtiques, 1999, 293 p. .
* Hervé Abalain, ‘'Pleins feux sur la langue bretonne, Speied, Coop Breizh, 2004. {ISBN|284346224X}
* Pierrette Kermoal, *Lennegezh Vreizh o tiwanañ*. 1, 2. Aber, 2021, 190 p. . Aber, 2022, 
* Cédric Choplin, Myriam Guillevic, Tristan Loarer, Pascal Rannou (kenrenerezh), *La littérature en langue bretonne des origines à nos jours*, Gourin, Embann ar Menezioù Du, 2024, 365 p. .

;Labourioù war prantadoù perzhek
* Camille Le Mercier d'Erm, ‘'Bardes nationaux de la Bretagne armoricaine*, Roazhon, Plihon & Hommay, 1919, XXXV-803 p.. Advoullet gant Gwipavaz, Kelenn e 1977.
* [[Fañch Elies Abeozen|Abeozen]], *Damskeud eus hon lennegezh kozh*, [[Embannadurioù Al Liamm]], 1962
* Abeozen, *Istor lennegezh vrezhonek am amzer-vremañ*, Ur ger a-raok gant [[Ronan Huon]], Embannadurioù Al Liamm, 1957, 253 p.
* [[Youenn Olier]], *Skol Walarn*, Imbourc'h, 1974. Stagadenn da *Imbourc'h*, niv. 61. Liesskrivet.
* [[Yves Le Berre]], *La littérature de langue bretonne : livres et brochures entre 1790 et 1918*, 3 levrenn, Brest, Emgleo Breiz-Ar Skol vrezoneg, 1994, 880 p. Diwar un dezenn doktorelezh-Stad soutenet e 1982.
* [[Léon Fleuriot]], "Héritage celtique et captation française". E-barzh *Histoire littéraire et culturelle de la Bretagne*, Kreizenn an Enklaskoù Breizhek ha Keltiek & Champion-Slatkine, 1987.

* [[Yvan Guéhennec]],*Les langues celtiques et le début de leur littérature*, Gwitalmeze, [[Label LN]], 2012. 
* [[Francis Favereau]], *Lennegezh ar brezhoneg en XXvet kantved*. 1 : *An "Emzao" kentañ 1900-1918*, 448 paj. 2 : *Breiz Atao hag ar re all el lennegezh 1919-1944* ; 576 p. ; 3, *Al lennegezh a "spered broadel" : Al liamm Tír na n'Óg - Hervez spered ar "batrioted" : Brud ha Brud Nevez 1945-1968* ; 512 pajenn; 4, *Efed Mae 68 : Ugent bloavezhiad traoù mesket 1968-2000*, 480 p. [[Skol Vreizh]], 2002-2008. ISBN : 2-911447-56-5 ; 2-911447-93-X ; 978-2-915623-40-6 ; 978-2-36758-026-5.
* [[Nelly Blanchard]], "La littérature bretonne de l'entre-deux-guerres. Quelques réflexions à partir de données littéraires et sociolittéraires". E-barzh *La Bretagne linguistique*, niv. 22, 2018, p. 177-192.
* [[Mannaig Thomas]], "Une littérature en dépendances. La littérature de langue bretonne, 2000-2010". E-barzh *La Bretagne linguistique*, niv. 18, 2014. p. 177-203.

;Oberourien hag oberennoù pennañ
* Disanv, *An Dialog etre Arzur Roe d'an Bretounet ha Guynglaff* (1450)
* [[Mikael an Noblez]]
* Juluan Maner
** Canticou spirituel hac instructiounou profitabl… (1658)
* Charles Le Bris (war-dro 1660-war-dro 1735)
** Heuryiou brezonec ha latin… (1712)
* [[Paskal Kerenveier]]
** Ar Farvel goaper
* Yann Vari ar Gonideg
** Dictionnaire celto-breton ou breton-français (1821)
** Katekiz historik é pehini a gaver é berr gomsiou ann istor santel hag ar gelennadurez gristen (1826)
* [[Yann Gonan]]
** Avanturio ar sitoian Jean Conan (skrivet war-dro 1830)
* Prosper Proux (1811-1873)
** Canaouenn gret gant eur C'hernewod (1838)
* [[Aogust Brizeug]] (1803-1858)
** Telenn Arvor (1844)
** Furnez Breiz (1845)
* [[Teodor Kervarker]] (1824-1895)
** Barzaz Breiz (1839-1845)
*[[Yann-Vari ar Joubiouz]] (1806-1888)
** Doue ha mem bro (1844)
* Yann Vari ar Skourr (1811-1870)
** Karantez ha glac'har (1863)
** Telenn Remengol
* Job ar Baion
* Lan Inizan
** Emgann Kergidu
* [[Narsis Kelien]] (1848-1902)
** Annaik (1880)
** Chansons et danses des Bretons (1899) 
* Erwan ar Moal (1874-1957)
** Pipi gonto
* Frañsez Jaffrennou (1878-1956)
** Hirvooudou (1899)
** An delen dir (1900)
** Prosper Proux, studiadenn war e vuhez, e lizerou, e varzoniez (1913)
* Aogust Bocher
** Bleuniou yaouankiz (1909)
* Filomena Kadored (1892-1923)
** Mouez Meneziou Kerne (1912)
* Yann-Ber Kalloc'h
**Ar en deulin (dalif 1923)
* Erwan Berthou
** Dre an delen hag ar C'horn-boud (1904)
** Istor Breiz hag ar C'helted (1910)
** Kevrin ar varzed, pe reizadur ar wersaouriez (1912)
* Frañsez Vallée (1860-1949)
* Jakez Riou
** Geotenn ar Werc'hez
* Yann Vari Perrot
** Buhez ar Zent
* Loeiz Herrieu
** Kamdro an Ankeu
* Youenn Drezen
** An dour en dro d'an inizi
** Itron Varia Garmez (1942)
* Roparz Hemon (1900-1978)
** Kleier eured
** Barzhonegoù
;diwar o fenn
* [[Youenn Olier]], *Un tonkad hag un oberenn*,
* [[Pierrette Kermoal]], *Un ene tan*, Aber,
* [[Fañch Elies Abeozen]]
* [[Jarl Priel]]
* [[Yeun ar Gow]]
* [[Pêr-Jakez Heliaz]]
** Marh al Lorh
* [[Jakez Konan]]
* [[Maodez Glanndour]]
* [[Glenmor]]
* [[Fant Rozeg]]-Meavenn
* [[Añjela Duval]]
* [[Youenn Gwernig]]
* [[Youenn Olier]]
* [[Ronan Huon]]
* [[Fañch Peru]]
* [[Yann-Ber Piriou]]
* [[Yvon Gourmelon|Yann Gerven]]
* Pierrette Kermoal
* [[Mikael Madeg]]
* [[Mich Beyer]]
* [[Goulc'han Kervella]]
* Yann-Fulup Dupuy

;Geriadurioù dre anvioù oberourien
* Frañsez Favereau, *Littérature et écrivains bretonnants depuis 1945*. E-barzh *Skol Vreizh*, niv. 20, 1991.
* [[Lukian Raoul]], *Geriadur ar skrivagnerien hag ar yezhourien aet da anaon a-raok miz Meurzh 1992*, 1992, 432 p . Roll an oberourien hag o anvioù-pluñvenn. ISBN2-7368-0034-6
* *Dictionnaire des écrivains bretons du XXe siècle'', dindan renerezh Marc Gontard, kenlabour Ronan Huon, Presses universitaires de Rennes, 2002, 291 p. ISBN2-86847-702-X.

## Sellit ivez
* Breuriez ar Brezoneg
* Breuriez Veur ar Brezoneg
* Goursez Breizh
* Lennegezh vrezhonek kollet
* Roll ar varzhed vrezhonek
* Skol Walarn
* Roll skrivagnerien Al Liamm
* Roll skrivagnerien Emgleo Breiz

## Notennoù ha daveennoù