open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ælla (roue Deira)

**Ælla** pe **Ælle** (m. 588) e oa ar roue anavezet kentañ e Deira e biz Bro-Saoz. Unan eus e vibien e oa Edwin Northumbria ha dimezet e oa e verc'h gant Æthelfrith Bernikia.
Bröhan-Museum

**Bröhan-Museum** a zo ur mirdi e Berlin. Gouestlet d'an arz nevez, d'an arz kinklañ ha d'an design (1889-1939). E-tal kastell Charlottenburg emañ.

Ennañ e kaver miliadoù a objedoù arz : oberennoù design e plastik, livadurioù ha tresadennoù dastumet gant Karl H. Bröhan (1921-2000) e-pad ar bloavezhioù 1960. E zastumad a roas goude-se da Land Berlin, hag e 1983 e voe digoret ez-ofisiel ar mirdi el lec'h m'emañ hiziv-an-deiz. 

Pezhioù prierezh, gwer ha re borselen a gaver ivez ennañ, ha pezhioù dir savet da vare luskad an arz kinklañ hag an Arz nevez. Pezhioù-arrebeuri savet gant Henry van de Velde, Emile Gallé, Louis Majorelle, Josef Hoffmann pe Paul Iribe a gaver ivez ennañ.

Oberennoù arzourien bennañ ar Berliner Sezession : Karl Hagemeister, Hans Baluschek ha Willy Jaeckel a c'haller gwelout ennañ ivez.

## Levrlennadur
**Bröhan-Museum Berlin – Jugendstil - Art Deco - Funktionalismus*, Munich / Berlin / London / New York, Prestel Verlag 2006. 128 pajenn 

## Liamm diavaez

* Lec'hienn ofisiel
Potsdamer Platz

**Potsdamer Platz** a zo ur blasenn hag ur groashent e kreiz-kêr Berlin, en Alamagn. Anvet eo diwar anv Potsdam, ur gêr tost ouzh Berlin. Lod brasañ savadurioù ar blasenn a zo bet savet goude 1990. Unan eus lec'hioù aroueziusañ Berlin eo, ha stank eo an douristed a zeu d'he gwelout. 
 
Er bloavezhioù 1920 ha 1930 e oa unan eus lec'hioù buhezekañ Europa. Lod brasañ savadurioù ar blasenn a voe distrujet abalamour da vombezadegoù an Eil Brezel-bed. Pa voe rannet Berlin goude ar brezel, e voe troc'het ar blasenn e div lodenn, ha goude 1963 e veze treuzet gant Moger Berlin, neuze e voe dilezet. 

Goude diskar Moger Berlin e 1989 e voe aozet ur sonadeg er blasenn gant Roger Waters : *[[The Wall]]* a voe sonet gantañ d'an 21 a viz Gouere 1990, da lidañ unvanidigezh Alamagn. 

Goude 1990 e voe sachet evezh ar bolitikourien gant ar blasenn, rak tost ouzh kreiz-kêr emañ. Dilennidi ar c'huzul-kêr a zivizas rannañ ar blasenn e peder lodenn, pep hini anezho a voe fiziet en ur postour prevez, da bep hini anezho da aozañ e raktres. Da vare al labourioù-se e voe chanter brasañ Europa. 

Gant Renzo Piano e voe savet steuñv savadur Daimler-Benz, deuet da vezañ DaimlerChrysler hiziv an deiz. Meur a savour brudet a savas steuñvioù. Potsdamer Platz No. 1 par Gant Hans Kollhoff e voe treset steuñv Potsdamer Platz No. 1, ur savadur ma kaver ennañ burevioù breutaerien. (a-zehou war ar skeudenn, ar savadur brik e-kreiz).
Gant Helmut Jahn e voe savet steuñv Sony Center, hag a vez gwelet peurliesañ evel unan eus savadurioù aroueziusañ ar savouriezh a-vremañ e Berlin. 
Daoust ma ne savas ket a-du an holl gant ar raktres pa voe kinniget, ez eo deuet d avezañ ul lec'h ma teu stank an dud : 70 000 gweladenner an devezh a vez, hag a-hed an amzer e vez tud war al lec'h. Ouzhpenn desachañ touristed ez eo ul lec'h mat teu ar Verliniz d'ober o frenadennoù, hag an dud entanet gant ar sinema a zeu ivez : tri c 'hemplezh sinema, un akademiezh hag ur mirdi diwar-benn ar sinema ha 40 sal-sinema a gaver ivez.

Lodennoù zo eus *Der Himmel über Berlin*, ur film savet gant Wim Wenders e 1987, a zo bet filmet e Potsdamer Platz, a-raok ma vefe diskaret ar Voger. 

## Liammoù diavaez

* Pourmenadennoù e Berlin : Potsdamer Platz 
* savadurioù Potsdamer Platz 
* Luc'hskeudennoù a c'hemmoù a voe e Potsdamer Platz etre 1989 ha 1990
* Kulturforum am Potsdamer Platz
Sony Center

**Sony-Center** a zo unan eus ar c'harterioù nevez-savet e Berlin. E Potsdamer Platz emañ. Savet eo bet etre 1996 ha 2000, diwar ur steuñv gant ar savour alaman hag amerikan Helmut Jahn. Ur savadur treuzwelus, savet gant dir ha gwer eo. Eizh lodenn a zo ennañ. En holl en deus koustet 750 milion euroioù.

An eizh savadur a zo strollet tro-dro d'ur forom hirgelc'hiek (*Sony Plaza*) ma kaver tavarnioù, pretioù, stalioù ha salioù sinema. Ha goloet int gant un doenn wer nemetken, hag en em vesk mat gant ar peurrest eus toennoù ar c'harter : hini Kulturforum ha hini al Levraoueg Vroadel (*Staatsbibliothek*). Ur savadur stouet an hini eo, savet gant neud houarn ha barrennoù dir, hag a seblant flodañ a-us d'ar savadur. 
Ar framm gwer ha dir a zo 3500m2 e c'horread ha 100 tonenn lien. El lodenn a sko war 
Potsdamer Platz e kaver ur skraber-oabl gwer heñvel ouzh un hanter-gelc'h, 103 metrad uhelder 26 estaj dezhañ. Savadur uhelañ Potsdamer Platz eo.
Er Sony Center e kaver ul lodenn annezus a 132 500 m2 (gorread al leur : 26 500 m2).

Wifi digoust a c'haller tapout er Sony Center.

## Skeudennoù

Image:20010710-01 Berlin Sony-Center.jpg|Bolz, 2001
Image:20010710-02 Berlin Sony-Center.jpg|Diabarzh 1, 2001
Image:20010710-03 Berlin Sony-Center.jpg|Diabarzh 2, 2001
Image:20010710-04 Berlin Sony-Center.jpg|Diabarzh 3, 2001
Abcoude

*Abcoude* a zo ur gêr eus an Izelvroioù, e proviñs Utrecht. En Abcoude e kaver meur a gêriadenn : Abcoude, Baambrugge ha Stokkelaarsbrug.

## Kêriadenn Abcoude

Kêriadenn Abcoude eo kêr vrasañ ar gêr. 13 km emañ eus Amsterdam, war-du ar gevred, tost da gember teir stêr : ar stêr Angstel, ar stêr Gein hag ar stêr Holendrecht.

E 2001 e oa 6431 annezad en Abcoude. 28 km² eo gorread ar gêr, ha 2678 ti a zo. E 2008 e oa 8668 annezad.

## Istor
Lod brasañ ar gêr a voe distrujet gant ar C'hallaoued e 1672.
E 1820 e oa 1100 annezad enni.

Kêr Abcoude a voe aozet e 1941, dre gendeuziñ Abcoude-Proosdij (enni ar gêriadenn Abcoude) hag Abcoude-Baambrugge (enni ar gêriadenn Baambrugge).

## Gouarnamant lec'hel

E kuzul-kêr Abcoude ez eus 13 dileuriad :

* SVAB (strolald politikel lec'hel) - 3 dileuriad
* VVD (Strollad ar Bobl evit ar Frankiz hag an Demokratelezh) - 3 dileuriad
* CDA (Galv kristen ha demokrat) - 3 dileuriad
* PvdA (Strollad al labour) - 2 zileuriad
* D66 - 1 dileuriad
* GroenLinks (Ar Re c'hlas) - 1 dileuriad

## Notennoù


* Stadegoù tennet eus SDU Staatscourant

## Liammoù diavaez
* Kartenn Abcoude
* Lec'hienn ofisiel
* Lec'hienn nann ofisiel
Inizi Belize

Setu amañ anvioù inizi anavezetañ Belize, er Meurvor Atlantel.
*Ambergris Caye, an hini vrasañ
*Blackadore Caye, prenet gant Leonardo DiCaprio
*Caye Caulker
*Glover's Reef
*Hick's Cayes
*Lighthouse Reef
*Mauger Cay
*Saint George's Caye
*South Water Caye
*Turneffe Islands

## Liammoù diavaez
* ''Islands of Belize'' @ United Nations Environment Programme
* ''World island information'' @ WorldIslandInfo.com
Kouraleg Belize

**Kouraleg Belize**, pe *Inizi kouralek Belize* ( *Cayes of Belize* e saozneg) a zo kerreg pe enezennoù kouralek er-maez da aod Belize er Mor Karib. 

An eil brasañ kouraleg er bed eo, war-lerc'h Kouraleg Aostralia. 

## Pennad kar
*Inizi Belize
### Liamm diavaez
*  Timbroù inizi kouralek Belize
Cheo Feliciano

**José "Cheo" Feliciano** pe **José Luis Feliciano Vega**, ganet d'an 3 a viz Gouere 1935 e Ponce, e Puerto Rico, ha marvet e San Juan (Puerto Rico) e 2014, zo un tabouliner puertorikan brudet e bedig ar sonerezh latinamerikan ha salsa. 

D'e 17 vloaz ez eas gant e dud da chom da New York ma krogas da seniñ gant "Ciro Rimac's Review".
Mongolia

**Mongolia** zo ur vro eus Azia, en hanternoz da Republik Pobl Sina hag er c’hreisteiz da Rusia. N'eus ket harzoù eeun etre Mongolia ha Kazakstan met ne gaver nemet 36.76 kilometrad etrezo. Oulaanbaatar eo kêr-benn ar vro, ha bodañ a ra an hanter eus ar boblañs. 

Tost da 30% eus ar boblañs a zo kantread, sevenadur ar c'hezeg a zo bev mat c'hoazh. Darn eus an dud a zo boudaiz anezho.

## Istor
E 1206 e voe diazezet an Impalaeriezh Vongol gant Tchingiz C'han.

Er XVI kantved e voe gounezet ar vro ouzh feiz an voudaegezh tibetan. Staget e voe ar vro ouzh Sina gant an tierniezh Qing.

Dizalc'hiezh ar vro a voe disklêriet e 1911 ha goude un dispac'h e voe dizalc'h ar vro diouzh Sina da vat e 1921. Met dont a reas da vezañ ur stad amheuliat eus an Unvaniezh Soviedel e 1924 pa voe krouet Republik Poblel Mongolia.

E 1989 e voe un dispac'h enep-komunour hag e deroù ar bloavezhioù 1990 e yeas Mongolia da gaout ur vonreizh nevez e 1992, ur sistem liesstrolladek hag un ekonomiezh varc'had.

## Skeudennoù

ÖmnöGobi16.JPG
Khongoryn_Els_sand_dunes.jpg
Rider_in_Mongolia,_2012.jpg


## Liammoù diavaez
* (mongoleg) Lec'hienn ofisiel gouarnamant Mongolia
*  *[http://emscat.revues.org/index.html Études mongoles et sibériennes, centrasiatiques et tibétaines]* (EMSCAT), kelaouenn skiantel (digor d'an holl).
Paul Iribe

**Paul Iribe** (18 a viz Even 1883 en Angoulême - 21 a viz Gwengolo 1935 e Roquebrune) a oa un tresour hag ur c'hinklour gall. Gwelet e vez evel unan eus diaraogerien an arz kinklañ.

## E vuhez

Goude bezañ studiet e skol arzoù-kaer Pariz e labouras Paul Iribe evel tresour evit meur a gelaouenn evel *Le Rire*, *Le Sourire*, ha *L'Assiette au beurre*. E 1906 e krouas ur gelaouenn vroadelour anvet *Le Témoin*. Ur gazetenn nevez e oa a-fet kinnig, hag embannet e voe betek 1910.

E 1908 e tresas *les Robes de Paul Poiret racontées par Paul Iribe* diwar c'houlenn Paul Poiret. Nevez e oa doare an albom-se, hag ur skouer e teuas da vezañ evit a sel ouzh katalogoù dilhad.
E 1914 e lakaas embann *Le Mot*, asambles gant Jean Cocteau. En holl e voe embannet 20 niverenn eus ar gelaouenn-se. Er memes koulz ez eas d'ar Stadoù-Unanet ha 6 vloaz e chomas eno : rener arzel Cecil B. DeMille e voe, ha labourat a reas war 16 film, stumm digomz an Dek gourc'hemenn en o zouez.

Azalek 1913 e krouas Iribe pezhioù-arrebeuri evit tud evel Paul Poiret, Jeanne Lanvin, Coco Chanel ha Jacques Doucet. Er pezhioù-arrebeuri savet gantañ e vez merzet e voe levezonet gant pezhioù annez an  kantved.

Evit a sell ouzh an arz kinklañ e voe dedennet gant meur a dachenn anezhañ : bravigoù, danvez, avelerien, levrioù evit ar vugale, kartennoù-post... Un tres brudet hag arouezius eus an arz kinklañ anvet « rozenn Paul Iribe » a voe krouet gantañ. 
Bruderezh a savas ivez, da vrudañ merkoù evel hini ar gwerzher gwin Nicolas ha da vrudañ ar mordreizher *Normandie*.

E 1933 e stagas en-dro gant ar gelaouenn *Le Témoin* ha 69 niverenn a voe embannet. Ur gelaouenn enepparlamant e oa, ha taer e voe ar pennadoù a enni da vare afer Stavisky.

## Levrlennadur

* Raymond Bachollet, Daniel Bordet, Anne-Claude Lelieur, *Paul Iribe*, embannadurioù Denoël, 1982
Edouarzh Iañ

**Edouarzh Iañ** a vez lavaret eus meur a roue pe briñs:

* Edouarzh Iañ (Bro-Saoz), pe Edward Iañ, roue Bro-Saoz (1272-1307) 
**Edouarzh Iañ*, pe Duarte Iañ, roue Portugal (1433-1438)
**Edouarzh Iañ Farnese*, pe Odoardo Iañ Farnese, dug Parma ha Piacenza (1622-1646)

## Pennadoù kar
*Edouarzh II
*Edouarzh
Strizh-mor Dover

**Strizh-mor Dover** (*Strait of Dover* e saozneg; *Pas de Calais* e galleg; *Nauw van Kales* e nederlandeg; *Fretum Gallicum* er skridoù latin) eo anv ar strizh-mor etre Mor Breizh ha Mor an Hanternoz, hag etre Calais, e Bro-C'hall, ha Dover, e Bro-Saoz.
Ne

**Ne** zo un anv hag ur ger yezhadurel, e brezhoneg hag e meur a yezh all.

## Lec'hioù
*Ne, ur gumun en Italia, e Liguria, e proviñs Genova

## Arouez
**Ne*, arouez an neon 

## Yezhoù
### E brezhoneg
**Ne*, rannig-verb an nac'hañ
**Ne*, rakger-nac'h, evel e-barzh *netra, nemeur, nepell, nemat, nebeud*.

### E yezhoù all
**Ne*, e galleg, kevatal d'an *ne* brezhonek.
Gaztelugatxeko Doniene

Un enezenn vihan dirak aod Bizkaia eo **Gaztelugatxeko Doniene** (*San Juan de Gaztelugatxe* e spagnoleg), e kumun Bermeo, en Euskal Herria. Staget eo ouzh an douar-bras gant ur pont ardaouel. War he lein ez eus ur peniti, savet da Sant Yann-Vadezour en Xvet kantved, daoust ma'z eus bet diskouezet gant an dizoloadennoù e oa darnoù bennak hag a sav d'an IXvet kantved. Gant an enez vihan amezek, Aketze, ez eo ur biotop gwarezet hag en em astenn eus kêr Bakio betek kap Machichako e pleg-mor Gwaskogn.

Evit mont da weladenniñ Gaztelugatxeko Doniene ez eus meur a barklec'h. Ar gwellañ mare da vont di eo an nevezamzer hag an diskaramzer, abalamour d'ar peoc'h a vez neuze, rak kalz tud a vez e-pad an hañv.

Ar ger *gaztelugatxe* a zeu eus an euskareg *gaztelu* (kastell) hag *aitz* (roc'h).

## Deskrivadur
Serzh eo aod Euskadi er rannvro-se. Krignat a ra ar mor an aod roc'hek dibaouez, ha krouiñ a ra riboulioù, kevioù ha gwaregoù. E-kreiz ar gevrenn-se eus an aod emañ enez Gaztelugatxeko Doniene, gant an enez vihan Aketze (*Enez ar c'honikled*), ur baradoz evit al laboused-mor.

E-kichen ar peniti ez eus ul lochenn vihan d'ar weladenner da gaout gwasked ha da zebriñ e ti Mari Glazioù dirak ar gwel eus ar mor.

### Ar peniti
An iliz vihan, a vez serret peurvuiañ, a zo anezhi abaoe IXvet kantved. E 1053 he doa roet, gant don Iñigo López Aotrou Bizkaia, d'ar manati San Juan de la Peña, e-kichen Jaka en Hueska.

## Implijoù bellouriel
## Luc'hskeudennoù

Skeudenn: gaztelugatxe doniene 2.jpg| Gaztelugatxe doniene
Skeudenn: gaztelugatxe doniene baseliza.jpg| Er peniti
Skeudenn: gaztelugatxe doniene baseliza 1.jpg| Er peniti
Skeudenn: gaztelugatxe doniene baseliza 2.jpg| Ar peniti
Skeudenn: gaztelugatxe doniene baseliza 3.jpg| E-kichen ar peniti
Skeudenn: gaztelugatxe doniene baseliza 4.jpg| Ar peniti
Skeudenn: Gaztelugatxe doniene eskailarak.jpg| Gaztelugatxe doniene
Skeudenn: Gaztelugatxe doniene eskailarak 1.jpg| Ar skalier
Skeudenn: Gaztelugatxe doniene eskailarak 3.jpg| Ar skalier
Skeudenn: Gaztelugatxe doniene eskailarak 4.jpg| Ar skalier

## Lec'hiennoù internet

https://web.archive.org/web/20080828190229/http://www.sanjuandegaztelugatxe.com/ (es)
Kenavo

**Kenavo** zo ur ger brezhonek, implijet stank, ha gant gallegerien zoken, hag a gaver en anv oberennoù lennegel ha kanaouennoù.

## Gerdarzh
Savet eo gant *ken*, *na*, ha *vo* (eus bezañ). 

## Lennegezh
**Kenavo, Amerika !*, ur romant gant Jakez Konan, Al Liamm, 1986 
**Kenavo, my love*, ur pezh c'hoari savet gant Goulc'han Kervella, ha c'hoariet gant Strollad ar Vro Bagan
**Kenavo ar c'hentan er joaioù*, ul levr gant Per Denez, Brud Nevez, 1989
**Kenavo Monsieur Gauguin*, ul levr gant Catherine Puget ha Denise Delouche, 2003

## Kanaouennoù
### E brezhoneg
**[[Kenavo deoc'h, gwir Vretoned]]* kanet gant meur a laz-kanañ
**Kenavo deoc'h, mignoned ker* savet gant Roparz Hemon, war don ar c'han skosat *[[Auld Lang Syne]]*
**Kenavo Prizon Pariz*, trede albom gant Claude Besson, 1980
**Kenavo Glenmor* gant Alan Stivell en enor da c'hGlenmor en e albom *[[1 Douar]]*, 1998
**Kenavo d'An Naoned* skrivet gant Gilles Servat ha kanet gantañ ha Nolwenn Korbell en e albom *Sous le ciel de cuivre et d'eau* e 2005
**Kenavo Youenn Vras* gant Gilles Servat en e albom *Ailes et îles* e 2011 en enor da Youenn Gwernig, aet d'an anaon e 2006
* *Kenavo* gant Gwennyn en he albom *Mammenn*, 2009

### E galleg
**Kenavo*, ur ganaouenn c'hallek gant Théodore Botrel, kanet gant meur a zen 
**Kenavo (comme on dit chez moi)*, ur ganaouenn c'hallek gant Gérard Jaffrès
**Kenavo Monsieur Stravinsky* savet gant Paul Castanier en albom *Claviers celtiques*, 1979
**Kenavo*, kanaouenn gant Gérard Jaffrès en albomoù *Au creux de ma terre* e 1999, *Viens dans ma maison* e 2003 ha *Gérard Jaffrès en public* e 2010.

## Pennadoù kar
*Adieu
*Adiós
*Ciao
*Kimiad
Arthuret

**Arthuret** zo ur barrez eus kêr Carlisle, e gwalarn Bro-Saoz, e Cumbria, tost da harzoù Bro-Skos, ma c'hoarvezas Emgann Arfderydd er .

## Ar barrez
Div gêriadenn zo anezhi: Longtown hag Easton. Div stêr zo ouzh he bevenniñ: ar stêr Esk er c'hornôg, hag ar stêr Lyne er c'hreisteiz. 2,434 a dud a oa o vevañ enni hervez niveradeg 2001. 

Ul lec'h a bouez eo bet moarvat rak unan eus an eizh lec'h meneget er c'hentañ kartenn moullet eus Bro-Skos e oa, e 1570, graet gant Abraham Ortelius. Sed ar seizh lec'h all meneget: Carlisle, Kirklinton, Jedburgh, Wark, Coldstream, Norham ha Berwick (Logan Mack 1926).

## Mojenn Arzhur
Nepell diouzh an iliz e c'hoarvezas Emgann Arfderydd, meneget e *Vita Merlini* Jafrez Menoe hag en *Annales Cambriae*, hag a vije c'hoarvezet er bloaz 573. 

## Iliz Arthuret

## Levrlennadur
*Begg, Ean. & Rich, Deike (1991). On the Trail of Merlin. ISBN 0-85030-939-5
*Glennie, John S. Stuart (1869). Arthurian Localities. Pub. Edinburgh. P.68.
*Mack, James Logan (1926). The Border Line. Pub. Oliver and Boyd. P.51.
*Skene, W.F.(1988). Arthur and the Britons in Wales and Scotland. ISBN 0-947992-23-5.
Cumbric

**Cumbric** ("kumbrieg") a vez lavaret e saozneg eus ar yezh predenek komzet en Hanternoz Kozh Enez Vreizh etre ar  hag an  kantved. Marvet eo gant lanv an alouberien c’herman, Angled ha Saozon. 

## Skridoù
N’anavezer nemet tri ger anezhi kavet e-barzh ur skrid latin, *Leges inter Brettos et Scottos*: « galnys », « mercheta » ha « kelkyn », a vije « galanas », « merch » ha « cylch » e kembraeg a vremañ, ha « merc'heta » ha « kelc'h(enn) », e brezhoneg evit an daou ziwezhañ. Anvioù-tud zo ivez e *Buhez [[sant Kentigern]]*. El lec’hanvadurezh eo ez eo chomet ar brasañ roud anezhi. 

Komzet e veze e rouantelezhioù brezhon an hanternoz kozh, da lavarout eo Rheged, Gododdin ha Strat Clut, e broioù a zo bet lonket gant Bro-Skos pe Bro-Saoz.

Lavaret e vez eo er yezh-se e voe savet oberennoù ar varzhed Taliesin hag Aneurin er  kantved. Ne vije ket gwall zisheñvel diouzh an hengembraek nag ouzh an henvrezhoneg. Predeneg a vez lavaret a-wechoù eus ar genyezh pe ar skourr yezhoù-se.

## Levrlennadur
*  Hervé Abalain, *Le Pays de Galles, identité, modernité*, Éditions Armeline, Crozon, 2000, .
*  Myles Dillon, Nora Kershaw Chadwick, Christian-Joseph Guyonvarc'h et Françoise Le Roux, *Les Royaumes celtiques*, Éditions Armeline, Kraozon, 2001, .
*  Christian Y. M. Kerboul, *Les Royaumes brittoniques au Très Haut Moyen Âge*, Coop Breizh, Speied, 1997, .
*  Arzel Even, *Istor ar yezhoù keltiek* (Histoire des langues celtiques), 2 levrenn, Hor Yezh, Lesneven, 1962.

## Pennadoù kar
* Kerneveureg
Korr liorzh

Ur **c'horr liorzh** a zo skeudennadur ur grouadenn vihan ha mojennel (korr, kornandon, lutun, nisse hag all) dindan stumm un delwenn vihan, hag a vez implijet da ginklañ liorzhoù. Tud zo a blij dezho dastum korred liorzh. Tud all, er c'hontrol, a gav mezhus e vefe korred e liorzhoù, hag o dieubiñ a reont. En heuliadoù skinwel koulz hag e lennegezh evit ar vugale e vez anv alies eus korred liorzh o tont da vezañ bev.

## Taolennadur
Peurliesañ c'horr liorzh ur barv gwenn, kroc'hen roz, ur boned ruz, ha gwisket e vez gant ur bragoù hag ur stammenn a liv disheñvel. 
A bep seurt a vez kavet : re zo savet gant pri, re all gant plastik. Re zo a denn da oberennoù arzel, padal n'eo ket ken brav ar re blastik.

## Istor
Ar c'horred liorzh kentañ a voe savet en Alamagn er  kantved. Gant Sir Charles Isham e voent kaset d'ar Rouantelezh-Unanet : 21 c'horr savet gant priaj ha dastumet en Alamagn a gasas gantañ e 1847 hag o implijout a reas da ginklañ e liorzh en Northamptonshire.

## Levrlennadur
* Jean-Yves Jouannais : Des nains, des jardins. Essai sur le kitsch pavillonnaire. Embannet gant Hazan, 1999.

## Liammoù diavaez
* Istor ar c'horred liorzh
* Korred liorzh , studiadenn diwar-benn ar c'horred liorzh 
* Gnomeland
Ti Picassiette

**Ti Picassiette** (pe **Ti e vil tamm**) a zo un ti lec'hiet e Chartres. Un ti savet gant marelledurioù gwer ha feilhañs sanket er betoñs eo.

Savet eo bet gant un den nemetken, **Raymond Isidore** (8 a viz Gwengolo 1900 - 7 a viz Gwengolo 1964) e anv, hag eñ lesanvet **Picassiette**.

Hervez e wreg hag e zaou vab-kaer e voe maget e awen gant e huñvreoù. Ur wech aet an awen kuit hag echuet gant e raktres e krogas da gantren, hag a-dreuz ez eas e spered. E-pad un nozvezh arnevek e tec'has kuit diouzh e di war-du ar maezioù, rak soñjal a rae dezhañ e oa fin ar bed. Mervel a reas nepell goude.

## Red an darvoudoù
* 24 a viz Kerzu1929: Raymond Isidore, hag eñ skuber e bered Chartres, a brenas un dachenn dilezet e straed *des Rouliers* (hiziv an deiz *rue du Repos*) ha kerkent e stagas gant sevel un ti bihan hep dour-red na privezioù. 
* 15 a viz Eost 1930 : en em staliañ a reas en ti gant e wreg hag e zaou vugel. Azalek ar mare-se e ouestlas e vuhez a-bezh da ginklañ e di hag al liorzh a oa stag outañ.
*1938: Kregiñ a reas gant kempenn an ti. Tammoù listri torret bet dastumet en diskargoù-lastez tro-war-dro eo ar pezh a implije ar muiañ. Abalamour da se e voe krouet e lesanv gant e amezeien : dre veskañ anv Picasso hag ar ger gallek *assiette* e voe savet an anv "Picassiette".
*1964 : Marv Raymond Isidore. 
*1981 : Prenet an ti gant ti-kêr Chartres. 
*1983 : Lakaet Ti Picassiette da vonumant istorel.

Ur genstrivadeg sevel marelladurioù a ve aozet e Chartres bep daou vloaz. Picassiette eo anv ar priz a vez gounezet.

## Notennoù


## Liamm diavaez
 Ti Picassiette, lec'hienn kêr Chartres
Liorzh Rosa Mir

**Liorzh Rosa Mir** zo ul liorzh lec'hiet e karter *La Croix-Rousse* e Lyon. Krouet eo bet gant Jules Senis. Ul liorzh vihan e porzh diabarzh ur c'hendi eo, lec'hiet e niverenn 83, *Grande rue de la Croix-Rousse*. Ne vez ket graet war-dro reoliek, ha hiziv an deiz e vez kempennet gant implijidi ti-kêr Lyon.

Krouet eo bet gant Jules Senis (1913-1983), hag eñ artizan mañsoner ha karrezer, hag a zeuas da repuiñ e Lyon goude brezel diabarzh Spagn. Gouestlet en deus ugent bloavezh diwezhañ e vuhez da sevel al liorzh burzhudus-se, a-benn enoriñ e vamm, Rosa Mir Mercader hec'h anv, hag ar Werc'hez Vari.

Gant ur c'hrign-bev e oa tapet Jules Senis ha dont a reas a-benn d'en em dennañ goude meur a vloaz en ospital. Touet en doa e savfe ul liorzh mar deufe a-benn d'en em dennañ, ha setu penaos e krouas liorzh Rosa Mir.

## Al liorzh
Ul liorzh enni meur a golonenn ha meur a dreuzadenn eo. An holl anezho zo goloet gant kregin-mor ha tammoù mein.

400 m² eo gorread al liorzh, ha merzet e vez e voe levezonet Senis gant savouriezh Spagn, dreist-holl ar pezh a savas Antoni Gaudí (park Guel hag ar Sagrada Família).

Tennañ a ra ivez d'ar pezh a savas Ferdinand Cheval, met e liorzh Rosa Mir ez eo ar vokederezh ha frammoù kinklet a zo bet lakaet war wel.

Emañ a liorzh war roll ouzhpenn ar savadurioù istorel, ha perc'hennet eo gant kêr Lyon abaoe 1983.


Rosa-mir-allee.jpg|Unan eus alezioù al liorzh
Rosa-mir-vue-du-haut.jpg|Gwel diouzh a-us alezioù al liorzh


Rosa-mir-detail.jpg|E-barzh Liorzh Rosa Mir
Rosa-mir-niche.jpg|Kustod ennañ un aoter


## Titouroù pleustrek
Al liorzh a c'haller gweladenniñ da Sadorn (3 eur - 6 eur goude kreisteiz) etre ar 1 a viz Ebrel hag an 30 a viz Du.

## Liammoù diavaez

* Lec'hienn kevredigezh Liorzh Rosa Mir
* Luc'hskeudennoù eus al liorzh war Flickr
T.N.T. (pladenn)

***T.N.T.*** eo eil albom ar strollad hard rock aostralian AC/DC, deuet er-maez d'an 20 a viz C'hwevrer 1976 en Aostralia.

## Listenn an tonioù
# *[[It's a Long Way to the Top (If You Wanna Rock 'n' Roll)]]* (5:15)
# *Rock 'n' Roll Singer* (5:04)
# *The Jack* (5:51)
# *Live Wire* (5:50)
# *[[T.N.T. (kanaouenn)|T.N.T.]]* (3:34)
# *Rocker* (2:49) 
# *Can I sit next to you girl* (4:11)
# *High Voltage* (4:02)
# *School Days* (5:23)

## Sonerien
* Bon Scott : Kan
* Angus Young : Gitar pennañ
* Malcolm Young : Gitar luskek
* Mark Evans : Gitar boud
* Phil Rudd : Toumperezh
Jardin Georges Delaselle

**Jardin Georges Delaselle** a zo ul liorzh ar broioù tomm lec'hiet war enez Vaz e Penn ar Bed. Digoret eo d'an dud o defe c'hoant e weladenniñ.

Krouet eo bet al liorzh etre 1898 ha 1918 gant ar parizian Georges Albert Delaselle (1861-1944), hag en doa prenet douaroù kement e plije dezhañ an enezenn. Graet en deus war dro furchadegoù war enezenn Vaz.
Un dastumad vrav a blant eus ar broioù tomm en deus savet war al lec'h. Met e 1937 e rankas gwerzhañ e zouaroù. Adaozet e vo an dachenn e 1957 evit dont da vezañ ur c'hamp vakañsiñ. E-pad tregont vloaz ne vo ket graet war-dro al liorzh. E 1987 eo bet adprenet hag eo bet kroget, gant tud a volontez vat, al labour da lakaat anezhañ en ur stad vat en-dro. Ne vo nemet e 1991 e c'hello kregiñ ur gwir labour efedus hag arc'hantaet pa vo roet ar priz "Chef d’œuvre en péril" d'al liorzh.

An aozadurioù hep pal arc'hantel *Conservatoire de l'Espace Littoral et des Rivages Lacustres* o deus kroget e 1997 da verañ al liorzh.

Hiziv an deiz eo muioc'h eget 2.000 spesad plant, rummadoù gwez palm pe fleur pik. An div drederenn a zo o tont eus an hantervoul su, eus Chili, Afrika ar Su, Aostralia pe c'hoazh Zeland-Nevez.
El liorzh e chom ivez dek bez eus oadvezh an Arem.

## Liammoù ha Levrlennadur

* Jardin Georges Delaselle
* Denis Clavreul, *Le jardin de l'île de Batz: Histoire illustrée du jardin exotique de Batz créé par Georges Delaselle*, Paris : Gallimard, 2008. ISBN 9782742420216.
* Richard Reymann, *Île de Batz: Jardin Georges Delaselle*, Actes Sud/Editions locales de France.
* Parcs et Jardins degemer (Gallrg)
* Conservatoire des Jardins et Paysages degemer (Galleg)
* Gralon.net degemer (Galleg)
Leone Singer

**Leone Singer**, ganet d'an 11 a viz Du 1893 e Trieste (en Aostria-Hungaria d'an ampoent, en Italia abaoe 1919) ha marvet d'ar 21 a viz Gwengolo 1975 e Villa Opicina, a oa un implijad-bank hag ur mestrc'hoarier echedoù italian ha kazetennour echedoù.

E 1915, c'hoari a reas e Vienna e tournamant an amatourion: pevare e voe, a-gevred gant Steiner. E tournamant Milano, e 1919, e voe trede a-gevred gant Sani. Tapout a reas an eilvet plas, goude Davide Marotti e Kampionad italian an echedoù e Viareggio (1921). Diwezhañ e voe e Tournamant meur Londrez 1922. E tournamant Milano, e 1926, tapout a reas 50% ag ar poentoù. En Tournamant Broadel Rosselli e 1930, e voe 1añ-2vet, a-gevred gant Rosselli, met koll a reas ar bartienn a zisparti.
E Kampionad italian an echedoù e Milano e 1931 e voe eizhvet (5 poent/11), a-gevred gant Rastrelli, diwar 12 c'hoarier.

Skrivañ a rae ar rubrikenn *Scacchi elementari* ("Diazezoù an echedoù") e L'Italia Scacchistica er bloavezhioù 1926 ha 1927.

## Liammoù diavaez (e [[saozneg]])

* E bartiennoù e Chesscom
* Ur bartienn a-enep da Aleksandr Alec'hin
* Ur bartienn a-enep da Salomon Flor
429

* 1182 *[[ab urbe condita]]*
* Bloavezh boutin o kregiñ hag hoc'h echuiñ gant ur Meurzh.

## Darvoudoù

### Europa
#### Impalaeriezh roman
* Impalaer ar Reter : Flavius Theodosius II 
* Impalaer ar C'hornôg ː Valentinianus III (Placidius Valentianus) dindan adrenerezh e vamm Galla Placidia.
* Koñsuled ː Flavius Florentius & Flavius Dionysius o-daou er Reter

#### Britannia romana
*Beaj kentañ sant Jermen Auxerre ha sant Loup da Enez Vreizh

#### Bro-Skos
*Eujen II

#### Galia
* Roue ar Vranked salianed : Klodion *ar Blevek* ?
* Roue Wizigoted Akitania : Teodorig Iañ

#### Hispania
* Genserig eo Roue ar Vandaled.

### Afrika
* Deuet eo ar Vandaled eus Spagn da Afrika. Mont a raint a-hed an aod hag erruout e Kartada e 439.

### Reter nesañ

### Azia
* An Huned *hephtaliked* e Persia.

## Arzoù, skridoù, ha teknikoù
## Relijionoù
* Sul-Fask ː 07 Ebrel
*Pab ː Selestin Iañ

## [[:Rummad:Ganedigezhioù 429|Ganedigezhioù 429]]

## [[:Rummad:Marvioù 429|Marvioù 429]]

## Daveoù
__NOTOC__
Cadell

Un anv-bihan kembraek hag anv meur a briñs e oa Cadell e Kembre er Grennamzer.

## Priñsed
*Cadell ap Gruffudd 
*Cadell ap Brochfael, anavezet ivez evel Cadell Powys
**Nest ferch Cadell, merc'h dezhañ 
***Cadell ap Rhodri, mab-bihan dezhañ 
**Cyngen ap Cadell, mab dezhañ 

*Cadell Ddyrnllwg 
*Cadell ab Einion

## Hiziv
Kavout a reer ivez
*Cadel Evans, marc'hhouarner
Katigern

**Katigern**, pe **Catigern Fendigaid** (*Katigern Venniget*) hervez e lesanv, pe **Cadeyrn Fendigaid** pe **Cadeyrn ap Vortigern** e kembraeg a-vremañ (405? - 447) a oa ur roue brezhon er , e Powys moarvat.

## E anv
Savet eo e anv diwar kad, ha "tigern" (tiern).

## Istor
Roue Powys e oa, ha hervez Historia Brittonum Nennius, e oa eil mab Vortigern ("Gwrtheryn" e kembraeg). Moarvat e oa dindan e dad a oa roue meur e kreisteiz Enez Vreizh. Benniget e oa bet gant Jermen Auxerre, eskob Auxerre e Galia, pa oa deuet d'ober e gentañ tro da Enez Vreizh en 429. Eus ar bennozh-se eo e teuas dezhañ e lesanv *Catigern Fendigaid*.

En 447, en em savas e vreur Vormiter a-enep e dad, ha Katigern (Cadeyrn) an hini a gasas arme o zad a-enep an emsavad.

Hervez *Historia Brittonum* bepred, ha hervez ar C'hronik angl ha saoz e vije bet lazhet gant ar Saozon, er memes emgann hag ar priñs saoz Horsa, en Emgann Aylesford e Kent war-dro 455. Beziet e vije bet nepell diouzh liaven Kit's Coty House, pe e-barzh al liaven end-eeun hervez ar vojenn. 

A-wechoù e vez kemmesk etrezañ hag e vab **Cadell**, pe **Cadell ap Cadeyrn** hervez ar c'hembraeg a-vremañ, lesanvet Cadell Ddyrnllwg, a voe roue war e lerc'h. 

Marteze en doa ur mab all, Rhyddfedd Frych, pe Rhyddfedd ap Categern.

## Liammoù diavaez
*Catigern war lec'hienn Vortigern Studies
*Bez Catigern war lec'hienn Vortigern Studies
Jermen

**Jermen** zo un anv-bihan brezhonek.

## Yezhoù all
*Garmon, e kembraeg.
*Germain, e galleg.
*Germán, e spagnoleg.

## Tud
### Sent
#### Sent gall
Daou sant "gall" dreist-holl zo brudet:
*Jermen Auxerre, ur sant galian eus ar Vvet kantved (+ 418), a voe bras e levezon war relijion ar Vrezhoned, enoret en div Vreizh, lidet d'an 31 a viz Gouhere
*Jermen Pariz (+ 576), eskob Pariz, lidet d'an 28 a viz Mae.

Sent "gall" all zo avat:
*Jermen Besançon (+ 259 pe 372), eskob Besançon ha merzher, lidet d'an 11 a viz Here). 
*Jermen Amiens (+ 460), a oa ur Skot, eskob ha merzher, tu bennak etre Normandi ha Pikardi, lidet d'an 2 a viz Mae
*Jermen Talloires (+ 1018), beleg e Talloires.

#### Sent all
Sent all zo e broioù arall:
#Jermen Cesarea Palestina (+ 308), merzher en Palestina (12 a viz Du).
#Jermen Dobrodja (war-dro 410), manac'h (29 a viz C'hwevrer).
#Jermen Manav (war-dro 474), eskob (3 a viz Gouhere).
#Jermen Capua (+ 545), eskob (30 a viz Du).
#Jermen Münsterthel (), abad Münsterthel.
#Jermen Konstantinopolis (+ 733), penn-iliz Konstantinopolis (12 a viz Mae).
#Jermen Eikossiphinissa (IXvet kantved), manac'h en Makedonia (22 a viz Du).
#Jermen Kantara (+ 1231), manac'h ha merzher e Kiprenez (19 a viz Mae).

#### Sent reizhkredennek
#Germain Alaska (+ 1836), manac'h misioner rus (13 a viz Kerzu ha 27 a viz Gouere).
#Jermen Garedja (+ 1851), manac'h ha merzher en Jorjia (12 a viz Eost). 
#Jermen Kazan (+ 1568), arc'heskob (6 a viz Du ha 23 a viz Mezheven).
#Jermen Solovki (+ 1479), manac'h (30 a viz Gouhere).
#Jermen Valaam (+ 1353), manac'h rus (28 a viz Mezheven hag 11 a viz Gwengolo).

## Lennegezh
**[[E Skeud Tour Bras Sant Jermen]]*, gant Yeun ar Gow .

## Lec'hanvadurezh
###### 
*Sant-Jermen-an-Il 
*Sant-Jermen-ar-Bineg 
*Sant-Jermen-Gougleiz
*Plogastell-Sant-Jermen, er Vro-Vigoudenn

### Er broioù gallek
*Gwelout ar pennad Saint-Germain.
Emgann

Un **emgann**, pe **kad**, pe **argad**, a zo ur c'hrogad etre daou enebour e-pad ur brezel.  Un emgann a zo ur stourm milourel hag a zo termenet hervez ar padelezh, an dachenn, hag an nerzhioù engouestlet. Ur stourm berr amzer etre nerzhioù etre nerzhioù met hep ma vije anat an disoc'h pe ar pouez a vez anvet ur stourmadenn. Ar ger "emgann" a c'hell bezañ implijet evit ober eus ur c'hmpagn-brezel a-bezh, ar menneg a chom disheñvel diouzh ur stourmadenn resisoc'h.

Ar re a ve oc'h en em gannañ eo an *emgannerien*, pe ar *gadourien*, pe an *argadourien*. Brezelourien pe belourien a vez lavaret ivez. E penn an emgannerien en ur brezel emañ ar benngadourien, pe jeneraled. 

## Emgannoù e Breizh
Setu anvioù un nebeud emgannoù brudet e Breizh
*Emgann Ballon
*Emgann Jengland
*Emgann Kergidu
*Emgann Konkerel
*Emgann an Tregont
*Emgann an Alre

## Emgannoù e broioù arall

### Emgannoù war zouar
*Emgann Azincourt
*Emgann Crécy
*Emgann Austerlitz
*Emgann Waterloo

### Emgannoù war vor
Setu anvioù un nebeud emgannoù brudet war vor
*Emgann Trafalgar
*Emgann Jutland

## Politikerezh
*Emgann (strollad politikel)
Kad

**Kad** zo un anv boutin brezhonek, implijet evel anv divoutin a-wechoù.
*ur ger hag a dalvez kement hag emgann,
**a zo savet ar ger **argad** diwarnañ
*a gaver 
**en anvioù-pobloù : Katuriged, ha re all
**e meur a anv den: 
***Kadoudal, Kadwallader, Kadwallon, Kadvan, 
***e Kembre: Cadwaladr, Cadoc;
*stumm berraet anv ar strollad sonerien Kadwaladyr;
*ur gelaouenn drouizel (1936-1939) Kad;
*pennlizherennoù an aozadur *[[Kuzul an Distaoliadeg]]*, un aozadur a skoazelle ar brizonidi bolitikel er bloavezhioù 1979-81;
*Pennlizherennoù Korvigelloù an Drouizig, un aozadur a bled gant stlenneg ha brezhoneg.
Tiern

Un **tiern**, pe **tigern** e henvrezhoneg, a oa ur priñs brezelour e-touez Brezhoned Enez Vreizh, pe re Letavia. 

An anv *tigern* a gaver en anvioù tud uhel e-touez ar Vrezhoned.
*Vortigern (*tiern meur*)
*Katigern
*Kentigern 
**Mordiern* ("tiern meur"), evel en anv Meven Mordiern.

Ur penndiern a veze graet eus ur priñs a oa tierned all dindanañ.
430

1183 *Ab Urbe Condita* = **430** goude J.-K.

Bloavezh boutin, o kregiñ hag hoc'h echuiñ gant ur Merc'her

## Darvoudoù

### Europa

#### Impalaeriezh roman
* Impalaer ar Reter : Flavius Theodosius II
* Impalaer ar C'hornôg ː Valentinianus III (Placidius Valentianus) dindan adrenerezh e vamm Galla Placidia.
* Koñsuled ː Theodosius II Aug. XIII (Reter) & Valentinianus III Aug. III (Kornôg)

#### Britannia romana
* Vortigern ?
* 30 Meurzh : emgann an *Alleluya*, e-kichen Yr Wyddgrug

#### Bro-Skos
* Eujen II

#### Galia
* Franked salian : C'hlodio ? 
* Wizigoted Akitania ː Teodorig Iañ

#### Hispania

### Afrika
* Trec'het eo ar c'hont Bonifas gant ar Vandaled, ha mont a ra da wareziñ en *Hippo Regius* (Hippona, Annaba)

### Reter nesañ

### Azia

## Arzoù, skridoù, ha Skiantoù

## Relijionoù
*Sul-Fask ː 30 Meurzh
*Celestinus
* 19 a viz Du 430 : kaset ez eus gant an impalaerien ul lizher d'ar benn-eskibien evit ur sened-iliz en Efesos e miz Mezheven 431.

## [[:Rummad:Ganedigezhioù 430|Ganedigezhioù]]

## [[:Rummad:Marvioù 430|Marvioù]]
* Sant Aogustin, e-kerzh seiziz Hippo Regius (Annaba)

## Daveoù
__NOTOC__
447

__NOTOC__
*1200 *[[ab urbe condita]]*
*Bloavezh boutin o kregiñ hag oc'h echuiñ gant ur Meurzh

## Darvoudoù

### Europa

#### Impalaeriezh roman
* Impalaer ar Reter : Flavius Theodosius II 
* Impalaer ar C'hornôg ː Valentinianus III (Placidius Valentianus)
* Koñsuled ː Calepius (Kornôg) & Ardabur iunior (Reter)
* Attila a dreuz an Danav. Aloubiñ a ra ouzhpenn 100 kêr ha kreñvlec'h. Goulenn a ra start douaroù all.

#### Enez Vreizh

#### Bro Skos
* Eujen II

#### Galia
* Franked salian ː C'hlodio ar Bleveg 
* Wizigoted Akitania ː Teodorig Iañ
* Burgonded ː

#### Hispania

#### Kêrgustentin
* Adkempennet eo mogerioù Kergustentin.
* Isaurianed zo galvet evit difenn Kergustentin ouzh an Huned.

### Afrika

### Reter nesañ

### Azia

## Arzoù ha skiantoù
* 447 eo ar bloavezh kentañ meneget en *[[Annales Cambriae]]*, skrivet e latin.

## Relijionoù
* Sul-Fask ː 30 Meurzh, pe 20 Ebrel
*Leon Iañ *ar Meur*

## [[:Rummad:Ganedigezhioù 447|Ganedigezhioù 447]]

## [[:Rummad:Marvioù 447|Marvioù 447]]

## Daveoù
Paul Duhem

**Paul Duhem** (1919 e Blandain - 1999) a oa ul livour belgiat.

## E vuhez
Gant e dud-kozh e voe desavet. Ar skol a guitaas d'an oad a 14 vloaz, hag e labouras evel mevel e meur a di-feurm. E-pad an Eil Brezel Bed e voe gloazet hag harluet, hag abalamour da se e vo kaset d'ur bredospital.

E 1978 e voe degemeret en un oaled, hag eno e kasas lod brasañ e amzer o liorzhañ. Daouzek vloaz goude, d'an oad a 70 vloaz,e tilezas al liorzhañ hag e stagas gant an tresañ. En ur stal-labour e trese.

A-zevri-kaer e trese, ha diehan e tresad betek e varv. Tud ha dorioù eo an dodennoù pennañ a gaver en e oberennoù.

Un diskouezadeg vras eus e oberenn a-bezh a voe aozet en Dastumad Arz garv e Lausanne e-keit ma oa bev.

## Liamm diavaez
* E vuhez
Aleksander Pavlovitch Lobanov

**Alexandre Pavlovitch Lobanov** (1924 e Mologa - 2003 en Afonino) a oa un arzour rusian.

## E vuhez
Hervez tud tost outañ e teuas da vezañ mut ha bouzar d'an oad a 6 vloaz, abalamour d'un danijenn-empenn. E 1937 e repuas e Iaroslavl gant e familh. Er bredospital e voe degemeret e 1947. Goude-se e voe kaset da ospital Afonino, hag eno e chomas betek e varv e 2003.
Azalek ar bloavezhioù 1960 e stagas gant an tresañ. Flemmskeudennoù eus URSS tost ouzh an arz poblel a voe savet gantañ.

## Levrlennadur
* *Alexandre Lobanov et l'art brut en Russie*, miz Ebrel 2003, Embannadurioù abcd, rakskrid gant Bruno Decharme, testennoù gant Jean-Louis Lanoux ha Régis Gayraud.
* *Aleksander Pavlovitch Lobanov, auteur d'art brut russe*, miz C'hwevrer 2007, embannadurioù Aquilon, gant Dominique de Miscault hag Alain Escudier.

## Liammoù diavaez
* Lec'hienn diwar e benn
* Lobanov e lec'hienn ABCD
Opčine

**Opčine** e sloveneg, **Opcina** e triesteg, **Opicina** en italianeg, a zo ur rann-gumun eus Trieste en Italia, e rannvro Friuli-Venezia Giulia.
Stadsdeel

***Stadsdeel*** (liester *stadsdelen*; da lavaret eo *lodenn eus ur gêr*) eo an anv a vez roet da zistrigoù ul lodenn eus kêrioù brasañ an Izelvroioù.

Diwar ar 15 *[[deelgemeente]]n* a zo en Amsterdam ez eus 14 anezho a zo *stadsdelen*. Un doare gournamant eo, dre ma vez fiziet enno ar galloud seveniñ (*stadsdeelwethouders*) hag ar galloud lezenniñ (*Stadsdeelraad*, ur c'huzul dilennet gant an annezidi eo).

En Eindhoven e kaver *stadsdelen*, hag a glot gant ar c'hêrioù a voe kendeuzet en Eindhoven e 1920. Daoust ma vez graet anezho war ar paperioù ofisiel, n'o deus tamm perzh ebet a-fet politikerezh.

## Gwelout ivez
*Gemeente
*Deelgemeente
Deelgemeente

***Deelgemeente*** (da lavaret eo: *damgumun*) eo an anv a vez roet da isrannoù ar c'humunioù e Belgia hag en Izelvroioù. 

## Belgia
Kement kumun a oa anezhi evel framm distag d'ar 1añ a viz Genver 1961, ha ne oa mui anezhi d'ar 1añ a viz Genver 1977 a zo bet lakaet da *deelgemeente* e lod brasañ ar c'humunioù. 

Peurliesañ ne dalvez ket an *deelgemeenten* da frammoù melestradurel. Nemet en Antwerpen : eno e vezont gwelet evel al live melestradur izelañ, hag e vez graet distrigoù anezho.

Sellet ivez ouzh Kêrioù Belgia hag ouzh ar Rummad "Kumunioù Belgia".

## Izelvroioù
*Deelgemeenten* a gaver e Rotterdam hag en Amsterdam. 14 eus ar 15 *deelgemeenten* a gaver en Amsterdam a vez graet *[[stadsdeel]]* anezho.

E pep deelgemeente e kaver ur maer (*deelgemeentevoorziter*), chevined (*deelgemeentewethouders*) hag ur vodadeg dilennet (*deelgemeenteraad*).
Aloïse Corbaz

**Aloïse Corbaz**, ganet d'an 28 a viz Even 1886 e Lausanne (Suis), marvet d'ar 5 a viz Ebrel 1964 e Gimel, anavezet ivez dindan an anv **Aloïse**, a oa ul livourez suis. Hec'h oberennoù a vez renket en Arz garv.

## He buhez
Kanourez a felle dezhi dont da vezañ pa oa bugel. Mervel a reas he mamm pa oa 11 vloaz. Goude bezañ bet en ur skol eil derez e studias ar gwriat en ur skol micherioù e Lausanne. E 1911 e voe kaset da Alamagn evel skolaerez prevez en ur familh uhel eus Leipzig. Goude-se ez eas da Botsdam, da di ar pastor Dryander, hag a oa chapalan an impalaer Gwilherm II Alamagn. Orgediñ a reas ouzh an impalaer, evel ma c'haller lenn e lizheroù skrivet ganti d'ar mare-se. Distreiñ a reas da di he zud e Suis abalamour d'ar Brezel-bed kentañ. E 1918 e voe kaset da vredospital Cery abalamour ma oa tapet gant ar skizofreniezh. Azalek 1920 e voe dalc'het da vat e bredospital *La Rosière* e Gimel. Ha diwar neuze e stagas gant ar skrivañ hag an tresañ. 
Distrujet e voe hec'h oberennoù er penn-kentañ, hag azalek 1941 e voent miret dre ma sachent evezh Hans Steck, rener ar bredospital, ha hini Jacqueline Porret-Forel.

Peurliesañ e trese war paper pakata a veze gwriet ganti, a-benn kaout follennoù bras. Leuniañ ar follennoù a rae, tresañ a rae war an daou du anezho, hag implijout a rae kreionoù ha kleiz druz. 
Tud dibar an istor pe tud bed ar faltazi a drese, ha koubladoù, ar c'hoarigan hag ar c'hoariva a oa dodennoù pennañ he labour.

Ul lodenn eus hec'h oberennoù a c'haller gwelout hiziv an deiz e Dastumad an Arz garv e Lausanne hag e *Kunstmuseum* Soleure.

## Levrlennadur

* Alain Bonfand, Jacqueline Porret-Forel, Guy Tossatto, *Aloïse*, La Différence, Pariz, 1989
* Jacqueline Porret-Forel, *Aloïse et le théâtre de l'univers*, Éditions d'Art Albert Skira, Genève, 1993
* Jacqueline Porret-Forel & Jean Dubuffet, *Aloïse*, Fascicule de l’Art brut N°7, Compagnie de l’Art Brut, Lausanne, 1966
* Jacqueline Porret-Forel, « La voleuse de mappemonde – Les écrits d’Aloïse», embannadurioù Zoé, 2004
* Jean-Louis Ferrier, « Le monde ancien naturel d’autrefois », pp 108–117, in « *Les Primitifs du * », Terrail, 1997
* Jacqueline Porret-Forel, in "L’Oeuf Sauvage" n°9, 1994
* David Maclaglan, "Aloïse Corbaz – Raw Classics", Raw Vision Niv. 33, 2000

## Filmoù
*Muriel Edelstein « *Sans Souci, l'Art d'Aloïse* », 54', 2000
*Liliane de Kermadec "ALOÏSE", 1975, film skrivet gant L. de Kermadec hag André Téchiné

## Liamm diavaez
* He buhez war lec'hienn Dastumad an Arz garv
Vonn Ströpp

**Vonn Ströpp** pe **Vonn Stropp** (ganet e 1962 e Stanwell) a zo unan eus an 123 anv-pluenn implijet gant un arzour saoz a sav oberennoù renket en Arz garv. Lavaret e vez ez eo e oberennoù "ur seurt psikedeliezh rakraffaelian".

Mab d'un tad iwerzehonat tapet gant ar skizofreniezh eo, ha lavarout a reas e voe trist e vugaleaj. E-unan e teskas livañ hag hervezañ en doe gweledigezhioù azalek an oad a 11 vloaz. Goude bezañ dilezet ar skol e reas meur a vicher paeet fall, ha neuze e stagas gant a livañ, ha diehan e livas. E Hounslow e vez o chom hiziv an deiz, hag e lavar ez eo livañ un dra boanius evitañ, damheñvel ouzh ur c'hroazstagadur. Eoullivadurioù a denn da oberennoù Salvador Dali a vez savet gantañ ha peurliesañ e liv gweledvaoù enno elfennoù a denn d'an Diskuliadur.

Diskouezet eo bet e oberennoù e meur a lec'h evel Dastumad an Arz garv e Lausanne, en American Visionary Art Museum e Baltimore, hag e mirdi Bethlem Royal Hospital. Jimmy Page ha Michael Stipe a zastum oberennoù savet gantañ.

## Notennoù

## Liammoù diavaez
*Von Stropp, Henry Boxer Gallery
*Vonn Ströpp, e vuhez e lec'hienn *British Outsider Art exhibition* e Pariz
Aod Euskal Herria

**Aod Euskal Herria**, pe *Euskal Kostaldea* en euskareg, eo an aod etre Angelu en Iparralde (Bro-C'hall) ha Muskiz er c'hornôg da Vilbo, e Bizkaia, a-hed ar Mor Kantabrek.

## Skeudennoù

Skeudenn:Playa de Las Arenas Areetako Hondartza.jpg|*Las Arenas* e Getxo
Image:Ogoño lurmuturra1.jpg|Ar beg-douar Ogoño
Image:Marearteko zabalgune.JPG|Entre Deba ha Zumaia
Image:San_Sebastian_from_Igeldo.jpg|Bae ha traezheg Kontxa, e Donostia.
Skeudenn:Hendaye Plage.jpg|Traezheg Hendaia.
Skeudenn:France-Biarritz-Grande lage et Casino-2005-08-05.jpg|Ur mor a hañvourien e Biarritz dirak ar c'hazino.
Martha Grünenwaldt

**Martha Grünenwaldt** (1910 e Hamme-Mille e Brabant Wallonia; marvet e 2008) a zo un arzourez velgiat. Hec'h oberennoù a vez renket en arz garv.

Soner-red e oa he zad, ha gantañ e teskas seniñ violoñs. Mont a rae he zad da senién da-geñver gouelioù er c'hêriadennoù tro-war-dro, hag hi a yae d'e heul. Neuze ne zeas ket alies d'ar skol kentañ derez.

D'an oad a 23 bloaz e timezas gant ur soner. Er memes mare e labouras en ul labouradeg, betek ma vefe ganet he merc'h, Josine hec'h anv. Dispartiañ a reas diouzh he gwaz e 1937 hag azalek ar mare-se e teuas da vezañ kantreerez : asamble sgant he merc'h ez ae da seniñ violoñs dirak an tavarnioù. E dibenn 1940 e voe adtapet he merc'h gant he gwaz. Dont a reas-hi da vezañ matezh en ur c'hastell, hag e no e voe difennet outi seniñ violoñs. E 1968 e voe degemeret e ti he merc'h, e Mouscron. 

E 1981 e stagas gant an tresañ. 71 vloaz e oa. Tresañ a rae war tu-gin skritelloù pe paper-moger dastumet ganti. Implijout a rae gouach, boulbluennoù ha kreionoù-liv. Maouezed a denn da vleunioù, da laboused pe da loened a vez treset ganti. 

## Liammoù diavaez
* Martha Grünenwaldt en Dastumad ABCD
* Un nebeud tresadennoù
* Martha Grünenwaldt e Création Franche
Randstad

**Randstad** pe **Randstad Holland**, (da lavaret eo « *[[daskêriad]] [[Holland]]* » e nederlandeg) a zo un daskêriad enni ar c'hêrioù da-heul : Utrecht, Amsterdam, den Haag ha Rotterdam, en Izelvroioù. En holl ez eus enni 7,5 milion a annezidi, da lavaret eo 2/3 eus poblañs ar vro.

Peder froviñs a zo e-barzh Randstad :
* Flevoland
* Noord-Holland
* Zuid-Holland
* Utrecht
Ar c'hêrioù brasañ a gaver enni o vezañ :

* Amsterdam
* den Haag
* Rotterdam
* Utrecht
hag ivez:
* Almere
* Delft
* Dordrecht
* Gouda
* Haarlem
* Hilversum
* Leiden
Caradog

**Caradog** e kembraeg a vremañ, skrivet **Caradoc** ha *Caradawg, Cradawg*ivez, zo un anv-bihan kembraek a zo Karadeg e brezhoneg, *Caratacus* e latin hag anv meur a zen. 

## Tud
;Henamzer
:*Caradog ap Brân, mab Bendigeidfran, tudenn vojennel
:*Caradog, anv kembraekaet Caratacos, haroz brezhon a gasas ar Vrezhoned da vrezeliñ ouzh ar Romaned war-dro ar bloaz 50
:*Caradog, tad Eudaf hag Elen, gwreg Macsen Wledig, en danevell Breuddwyd Macsen, stag ouzh ar Mabinogi
:*Caradoc Freichfras, roue mojennel Enez Vreizh ha Letavia, roue Gwent marteze hervez an istor
:* Caradocus, roue brezhon mojennel eus ar IVvet kantved
:* *Caradoc*, a glaskas gwallañ santez Gwenfrewi , er VIvet kantved
;Krennamzer
:*Caradog ap Meirion (730? - 798?), roue Gwynedd
:*Caradog ap Gruffudd (marvet e 1081), priñs Gwent
:*Caradog Llancarfan (marvet war-dro 1156), manac'h en abati Llancarfan, skrivet gantañ *Buhez [[Gweltaz (sant)|Gweltaz]]*
;
:*Griffith Rhys Jones (Caradog) (1834 - 1897), penn al laz-kanañ 'Côr Mawr', ennañ 460 mouezh (South Wales Choral Union), a c'honezas div wech ar priz kentañ e kentstrivadegoù Crystal Palace Londrez er bloavezhioù 1870. 
;
:*Caradoc Evans, skrivagner saoznek kembreat 
:*Caradog Prichard, barzh ha romantour kembraek 

## Lennegezh
* Caradoc pe *[[Carados]] an Tour Poanius*, e mojennoù an Daol Grenn, a zo lazhet, war un dro gant e vreur, gant Lansalot. 
*Ar barzh Caradog Prichard e-barzh *[[The Grey King]]*, ur romant gant Susan Cooper .

## Lec'hanvadurezh
*Caer Caradoc, un dorgenn anvet diwar anv Caratacus e kontelezh Shropshire.

## Pennadoù kar
* Karadeg
* Cerdic Wessex
Karadeg

Un anv-bihan kozh eo **Karadeg**, deuet da vout anv-tiegezh, hag anv-lec'h. **Caradec** eo ar stumm anavet e Breizh-Izel, **Caradeuc** e Breizh-Uhel.

## Yezhoù all
*Caradog, e kembraeg a vremañ.
**[[Aimable]]*, pe *[[Amable]]*, e galleg.

## Anv-bihan
Ral eo evel anv-bihan e Breizh.

## Anv-tiegezh
* Louis-René Caradeuc de La Chalotais, gwiraour breizhat 
* François Caradec (1924-2008), skrivagner gall,
* Jean-Michel Caradec (1946-1981), kaner gallek,
* Loïc Caradec (1948-1986), moraer.
* Vincent Caradec, kevredadoniour gall

## Lec'hanvadurezh

*Sant-Karadeg, kumun e kanton Loudieg
*Sant-Karadeg-Tregonvael, kumun e kanton ar Gemene
*Kastell Caradeuc e Plouan ha Begerel, e kanton Evrann. 
* Kergaradeg, ur c'harter e Brest
*Iliz *Saint-Caradeuc*, e Donzy, en Nièvre, e Bro-C'hall.

## Pennadoù kar
*Karatakos
*Caradog
Plueg

Ur **blueg** zo ur seurt torchenn pe sac'h ma vez lakaet plu. 

## Plueg-penn
Ar *blueg-penn* a vez lakaet dindan ar penn.

## Plueg-treid

Ar *blueg-treid* a vez lakaet war an treid. Tost-tre eo ouzh ar c'holc'hed met berroc'h eo egeti.

## Pennadoù kar
*Pluenn
600

*Diwar-benn bloavezh *'600*' an [[deiziadur juluan]] eo ar bajenn-mañ.*

## Darvoudoù

### Europa

#### Breizh

#### Frañs
### Azia

### Afrika

### Amerika

### Okeania

### Arzoù ha lizhiri
#### Livañ
#### Sonerezh
#### Lennegezh
### Skiantoù ha politikerezh
### Armerzh
### A bep seurt

## [[:Rummad:Ganedigezhioù 600|Ganedigezhioù]]

Gwelet ivez :*[[:Rummad:Ganedigezhioù 600]]*

## [[:Rummad:Marvioù 600|Marvioù]]

Gwelet ivez:*[[:Rummad:Marvioù 600]]*
__NOTOC__
Colima (Colima)

**Colima** eo kêr-benn ar stad anvet Colima, e Mec'hiko.

## Arz

Figura estilo Colima con cabezas trofeo (M. América Inv.91-11-039) 02.jpg
Incensario Tláloc Estilo Colima (M. América Inv.91-11-26) 01.jpg
Figura estilo Colima con cabezas trofeo (M. América Inv.91-11-039) 01.jpg
Servan

**Servan** zo un anv-bihan brezhonek, diwar an anv latin *Servanus*. Anv ur sant hag a c'hallfe bezañ Serf eo, sant brezhon eus an Hanternoz Kozh. Roet en dije e anv da Sant-Servan.

## E galleg
Ma n'eo ket stank an an anv *Servan*, eo bet diouzh ar c'hiz an anv *Servane*, e Breizh da vihanañ, er bloavezhioù 1980. 
* Servane Escoffier (g. e 1981 e Sant-Maloù), merdeerez

## Anv-tiegezh
N'ouzer ket petore darempred zo, ma'z eus unan, etre anv ar sant brezhon hag an anv-tiegezh gallek, brudet gant daou zen:
* Joseph Michel Antoine Servan (1737-1807), a oa ur filozofour
* Joseph Servan (1741-1808), a oa ur jeneral

Ouzhpenn ez eus ur familh kazetennerien c'hall brudet anvet Servan-Schreiber.
Sexred Essex

**Sexred Essex** a oa kenroue Essex, eus 616 da 617, asambles gant e vreur Saeward, goude marv o zad Saebert. 

Gounezet e oa bet o zad d'ar feiz kristen e 604 met feal e oa chomet an daou vreur d'ar relijion angl-ha-saoz. Kaset kuit o doa Sant Melitus eus ar rouantelezh pa oa deuet da brezeg an aviel.

Lazhet e voe Sexred hag e vreur Saeward en un emgann gant Wessex.