Heliom

An **heliom** zo un elfenn gimiek monoatomek, disliv, dic'hwezh, divlaz, hogozik diemlusk, n'eo ket pistrius. **He** eo e arouez ha 2 e niver atomek.
Emañ e deroù heuliad ar gazoù nobl en Taolenn beriodek. 

E boentoù birviñ ha teuziñ eo ar re izelañ e-touez an elfennoù ha n'eus anezhañ nemet dindan stumm gaz, nemet en amveziadoù divoas ha rust-kenañ e vefe. An amveziadoù-se zo ret ivez evit krouiñ an nebeud liezelfennoù heliom hag a zo holl distabil pa vez reizh ar gwrezverk hag ar gwask.
Daou izotop stabil en deus an heliom. Ar stankañ eo an heliom 4 hag ar rouesañ eo an heliom 3.
A-bouez eo emzalc'h an daou seurtad heliom 4 tanav (heliom&nbsp;I ha heliom&nbsp;II) evit ar glaskerien a studi ar mekanikoù kwantek, anadenn an dreistberusted dreist-holl, stad tizhet gant an heliom er poent lambda e 2,1768&nbsp;K, war-dro −271&nbsp;°C (da −270,9732&nbsp;°C evit bezañ resis) hag evit ar re a studi efed ar gwrezverkoù tost d'ar zero klok war danvezioù all (evel an dreistherended).

Goude an hidrogen ez eo an heliom an elfenn stankañ en hollved, hag ar gaz *nobl* ar skañvañ eus an daolenn beriodek. En hollved a vremañ, hogozik holl an heliom produet zo disoc'h teuzadur nukleel an hidrogen er stered. War an Douar, e oa bet krouet da-heul digenstagadur skinoberiant an elfennoù pounneroc'h evitañ : ar rannigoù alpha zo nukleüsoù heliom a zeu diwar digenstagadur an uraniom, an toriom hag eus hini o elfennoù mibien. Goude e grouidigezh e vez bac'het ul lodenn anezho gant ar gaz naturel e feurioù tolpadur a ya betek 7% dre volum. 

## Istor
Dizoloet e voe an heliom (eus ar gresianeg ἥλιος, *hélios* "Heol") evit ar wezh kentañ gant Pierre Jules César Janssen, ur steredoniour gall, e kurunenn an Heol e-kerzh ar fallaenn a c'hoarvezas d'an 18 a viz Eost 1868 ha, nebeut goude, gant ar steredoniour saoz Sir Joseph Norman Lockyer, dindan stumm ur roudenn velenn dianav er skalfad.
Kinniget e oa an anv *helium*, nebeud amzer goude, gant hemañ ha gant ar c'himiour Sir Edward Frankland, diwar skouer anv arouez an Heol er vitologiezh c'hresian : Helios.

Dizoloet e voe e vezañs war an Douar e 1895 gant ar fizikour skosat Lord Rayleigh hag ar chimiour slosat Sir William Ramsay.
Abaoe ez eus bet kavet pikoloù pourvezioù heliom e gweleadoù gaz naturel Stadoù-Unanet Amerika, a zo deuet da vezañ e-giz-se ar pourchaser brasañ eus ar gaz-se er bed. E 1960 e tivizjont sevel ur c'huzhiad en deus tizhet ur milmilion a m<sup>3</sup>, e 1995, da lavaret eo war-dro &nbsp;tonnennad gaz.
An *Helium Privatization Act* e 1996 a roas an aotre da voulc'hañ ar pourvezioù-se adalek 2005. 

Koulskoude, e dibenn 2006, e savas berrentez war an heliom e bed ar skiantourien, hag en hini an embregerezhioù war a seblant, ar pezh en deus graet un danvez strategel eus an heliom.

## Talvoudegezh
Implijet e vez an Heliom :
* da waskreizhañ ar mirlec'hioù kriogenek ;
* er stad liñvek, e kriogeniezh, da yenaat ar mein-touch dreistheren a vez implijet, da skouer, evit ar SDV ;
* gant oksigen evit fardañ heliox, ar gaz implijet da splujañ don-kenañ er mor ; 
* ar memes meskad a implijer e mezegiezh da zivec'hiañ ar glañvourien o devez poan oc'h analat, abalamour ma tremen an heliom en hentoù an analañ en un doare aesoc'h evit an azot pa vezont strishaet ; 
* e surjianerezh, bannoù heliom ionizet produet gant ur sinkrosiklotron a vez implijet evit prederiañ yoc'hennoù al lagad ;
* en deiziadiñ dre ar skinoberiuster ;
* evit kavout fuadurioù, er c'horzennoù pe er c'hanioù da skouer ;
* evel gaz da c'hwezhañ baloñsoù evezhierezh an hin hag aerlistri ;
* evel gaz douger evit ar gromatografiezh c'hazek ;
* evel gaz gwareziñ evit a bep seurt traoù er greanterezh (evel ar soudañ dre wareg ha kresk ar felpennoù silikiom) ;
* mesket gant an neon el laserioù He-Ne, a skign war 632,8 nm ;
* gant meuzioù zo : stagadenn d'ar boued aotreet dindan an dave E939 evit gallout gwiriañ didreuzusted ar pakadoù implijet.

### Implij er vezegiezh
Roet e vez heliom da analañ dindan stumm meskadoù, enne 20% oksigen d'an nebeutañ, d'ar glañvourien o devez poan oc'h analat abalamour m'eo stanket pe strishaet o hentoù analat uhelañ pe izelañ. A-drugarez d'e c'hludegezh izel, an heliom a aesa ar strivoù evit analat.

### Dañjerioù stag ouzh analadur an heliom
Pa vez analet ur c'hementad heliom bihan e teu ar vouezh da vezañ skiltroc'h e-pad ur pennadig rak ar c'herdin-mouezh a fraoñv buanoc'h gant ar gaz-se, abalamour da zouester izeloc'h an heliom e-keñver hini an aer. Dinoaz eo pa ne vez lonket ken kementadoù bihan, rak ur gaz diemlusk eo an heliom. Analat kementadoù brasoc'h avat en ur wezh a c'hallfe degas ur vougadenn verr, a laka unan da vaganiñ. Bez' ez eus bet degouezhioù emboliezh an empenn ha kudennoù grevus eus ar skevent e-touez an dud o deus analet heliom dindan gwask (en un doukenn).

## Notennoù