Groe

**Groe** zo ur gumun eus kanton an Oriant-2, en Enez-Groe, e departamant ar Mor-Bihan e Breizh.
## Douaroniezh
14 km² eo gorread Enez Groe. An enezenn vrasañ eus Breizh eo goude ar Gerveur.

8 km hirder ha 3 km ledander dezhi.

Emañ penn gwalarn ha penn gevred an enezenn e mirva naturel François Le Bail.
## Ardamezioù

## Istor
### [[Henamzer]]
* Abaoe ar Ragistor, 10 000 bloaz a-raok J.-K., eo poblet Enez-Groe. Savet eo bet ar meurvein gant tud ar mare neolitik. E-kerzh an Henamzer eo deuet ar Wenediz kozh (Veneti) hag ar Romaned.
### Sent
* Er  e tilestras Sant Gourziern, deuet eus Kembre, en enezenn a-raok mont da Gemperle, hag er  e teuas Sant Tudi eus Kembre ivez.
### ha
* Vikinged a zo bet e Groe ivez e-pad ur pennad amzer. Kavet e voe ur bez viking e 1906 en enezenn.
### [[Dispac'h Gall]]
* Melestradurezh: krouet e voe kumun Groe e 1790; e Kanton Porzh-Loeiz hag e Bann Henbont e oa. Brasaet e voe Kanton Porzh-Loeiz gant lezenn an *8 pluviôse an IX* (28 a viz Genver 1801), dezhi an titl *loi portant réduction du nombre de justices de paix*. Lakaet e voe Groe en Arondisamant an Oriant krouet e 1800. 
### 
#### [[Brezel-bed kentañ]]
* Ur c'hamp-bac'h a voe digoret er gumun e 1914 evit derc'hel enbroidi eus ar stadoù o stourm ouzh Bro-C'hall ennañ.
* Mervel a reas 174 gwaz eus Groe abalamour d'ar brezel, 48 anezhe war vor, hervez monumant ar re varv, da lâret eo 2,99 % ag ar boblañs hervez an niveradeg bet graet e 1911.
#### Etre an daou vrezel-bed
* 1923: krouet e voe Kanton Groe, Groe o vout e gumun nemeti.
* 19-20 a viz Gwenholon 1930: c'hwec'h bag kollet, mervel a ra etre 34 ha 38 pesketour eus Groe abalamour d'ar gorventenn, o lezel 22 intañvez ha 38 emzivad war o lerc'h.
* 2-3 a viz C'hwevrer 1939: 180 mui 280 repuad o tont eus Spagn a zilestras e Groe a-raok bout kaset da Borzh-Loeiz.
#### [[Eil Brezel-bed]]

Bundesarchiv Bild 101I-073-2846-20, Frankreich, Hafen.jpg|Soudarded alaman e Porzh-Tudi.

##### Nijerezioù ar Re Gevredet aet d'ar strad
* Ur c'harr-nij (*[[Avro Lancaster|Lancaster I]]* marilhet R 5493 ha kodet KM-M) eus Aerlu ar Rouantelezh-Unanet (Royal Air Force) a gouezhas e donvor Groe d'ar 24 a viz Meurzh 1942: mervel a reas ar seizh milour eus ar Rouantelezh-Unanet hag ar milour aostralian a oa ennañ; ne voe ket adkavet o c'horfoù. 
* Ur c'harr-nij (*[[Hampden I]]* marilhet A 158 ha kodet VN-?) eus Aerlu ar Rouantelezh-Unanet (Royal Air Force) a gouezhas e Groe d'ar 25 a viz Meurzh 1942: mervel a reas ar pevar nijour a oa ennañ; douaret int bet e bered Kerantreizh en Oriant.
* D'an 12 a viz Eost 1943 e kouezhas an nijerez Wellington marilhet LN442 eus 466th Squadron ar Royal Australian Air Force en enezenn, lazhet e voe he femp nijour.
* D'an 23 a viz Gwenholon 1943 e kouezhas ur c'harr-nij *[[B-17]]* eus aerlu SUA (*[[United States Army Air Forces]]*) e Groe; lazhet e voe an dek nijour eus e baread.
* D'ar 14 a viz Eost 1944 e kouezhas un nijerez (*[[De Havilland DH.98 Mosquito|Mosquito]] VI* marilhet HR259 ha kodet DM-Q) eus aerlu ar Rouantelezh-Unanet (Royal Air Force) e Groe.
##### Traoù all
* E miz Du 1942 e voe bac'het 293 den en ur c'hamp savet nepell ouzh ar vered gant an Aozadur Todt, rediet e vezent da labourat evit sevel Moger ar Meurvor Atlantel; gwallgaset e vezent gant ar warded, 46 anezhe a varvas edan daou viz, en o mesk daou Bolonad yuzev, bet drouklazhet d'an 13 a viz Kerzu 1942. 
* E Sankenn an Oriant edo Groe.

* Dieubet e voe Groe d'an 10 a viz Mae 1945 goude emzaskoridigezh an Alamaned, prizoniet e voe 11 ofisour ha 559 is-ofisour ha milour ordin.

* D'an 23 a viz Mae 1945 e voe kavet korf marv un den eus ar gumun e-tal gwikadell Porzh-Loeiz. Er Rezistañs e oa; fuzuilhet e oa bet gant al lu alaman.
* Mervel a reas 50 den eus ar gumun abalamour d'ar brezel.
#### Brezelioù didrevadennañ
##### [[Brezel Aljeria]]
* Mervel a reas pevar milour eus ar gumun.
## Monumantoù ha traoù heverk

Menhir de l'île de Groix.jpg|Peulvan e Mez er Groez.
119_Tombe_viking_Groix.JPG|Ar bez viking adkrouet er mirdi.
Groix-le-port.jpg|Porzh Tudi, porzh pennañ an enez.
Bundesarchiv Bild 101I-073-2846-17, Frankreich, Hafeneinfahrt.jpg|Porzh Tudi e-pad an Eil brezel-bed gant soudarded alaman.
Sortie_Groix_68.JPG|Porzh Tudi.
Caseyeurs-de-l'ile-de-Groix.jpg|Bigi e Porzh Tudi.
Groix-lavoir.jpg|Poull-kannañ.
Groix-pointe des-chats.jpg|Tour-tan Beg ar C'hizhier.
Sortie_Groix_35.JPG|Traezheg.
Phare-de-Pen-Men.jpg|Tour-tan Penn-Maen.
Pointe-de-Pen-Men.jpg|Penn Maen. 
gands_sables_2.jpg|Traezheg.
locmaria.jpg|Lokmaria.
le_ciel_gronde.jpg|Gwel eus Groe.
Île_de_Groix_-_mai_2016_-_63.jpg|Monumant ar re varv.

* Mein-veur niverus : lec'hioù (pe zaolioù-maen) anvet "Men Cam", "Men Yann" ha "Vagouar-Huen". Peulvini Kêrlard ha Kêrglavezig. Bezioù kozh.
* Ur bez viking (- kantved), bet kavet e 1906, ennañ ur Viking a renk uhel.
* Arouezva Beg-Melen.
* Tour-tan Penn Maen.
* Tiez pesketaerien er penngêrioù. Feunteunioù ha poulloù-kannañ.
* Iliz katolik Sant-Tudi . Chapelioù  kantved ha  kantved: an Dreinded (er vourc'h), Itron Varia Kalmean, Sant-Leonard (e Kelwid), Itron Varia Plasmanek (e Lokmaria).
* Ekomirdi Groe: istor, bleuñvoù, loened, douarouriezh, maenoniezh.
* Mirva naturel ha douarouriel. Toull-an-Ifern. Toull-ar-Gurun. Groc'h-ar-Meot.
* Tour-tan Penn-Maen.
* Monumant ar re varv e-tal an iliz katolik, luc’hskeudenn. Dioueliet e voe d’ar 5 a viz Even 1922.
* Plakenn ar re varv (1914-1918) en iliz katolik, luc’hskeudenn.
* Monumant nijourion ar C'hommonwealth bet lazhet e miz Eost 1943.

## Poblañs

### Emdroadur ar boblañs abaoe 1793


Colors=
  id:lightgrey value:gray(0.9)
  id:darkgrey value:gray(0.7)
  id:sfondo value:rgb(1,1,1)
  id:barra value:rgb(0.7,0.8,0.9)
ImageSize  = width:800 height:350
PlotArea   = left:50 bottom:30 top:30 right:50
DateFormat = x.y
Period =from:0 till:6000
TimeAxis   = orientation:vertical
AlignBars  = justify
ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:1000 start:0
ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:500 start:0
BackgroundColors = canvas:sfondo
BarData=
  bar:1791
  bar:1792
  bar:1793
  bar:1794
  bar:1795
  bar:1796
  bar:1797
  bar:1798
  bar:1799
  bar:1800 text:1800
  bar:1801
  bar:1802
  bar:1803
  bar:1804
  bar:1805
  bar:1806
  bar:1807
  bar:1808
  bar:1809
  bar:1810
  bar:1811
  bar:1812
  bar:1813
  bar:1814
  bar:1815
  bar:1816
  bar:1817
  bar:1818
  bar:1819
  bar:1820 text:1820
  bar:1821
  bar:1822
  bar:1823
  bar:1824
  bar:1825
  bar:1826
  bar:1827
  bar:1828
  bar:1829
  bar:1830
  bar:1831
  bar:1832
  bar:1833
  bar:1834
  bar:1835
  bar:1836
  bar:1837
  bar:1838
  bar:1839
  bar:1840 text:1840
  bar:1841
  bar:1842
  bar:1843
  bar:1844
  bar:1845
  bar:1846
  bar:1847
  bar:1848
  bar:1849
  bar:1850
  bar:1851
  bar:1852
  bar:1853
  bar:1854
  bar:1855
  bar:1856
  bar:1857
  bar:1858
  bar:1859
  bar:1860 text:1860
  bar:1861
  bar:1862
  bar:1863
  bar:1864
  bar:1865
  bar:1866
  bar:1867
  bar:1868
  bar:1869
  bar:1870
  bar:1871
  bar:1872
  bar:1873
  bar:1874
  bar:1875
  bar:1876
  bar:1877
  bar:1878
  bar:1879
  bar:1880 text:1880
  bar:1881
  bar:1882
  bar:1883
  bar:1884
  bar:1885
  bar:1886
  bar:1887
  bar:1888
  bar:1889
  bar:1890
  bar:1891
  bar:1892
  bar:1893
  bar:1894
  bar:1895
  bar:1896
  bar:1897
  bar:1898
  bar:1899
  bar:1900 text:1900
  bar:1901
  bar:1902
  bar:1903
  bar:1904
  bar:1905
  bar:1906
  bar:1907
  bar:1908
  bar:1909
  bar:1910
  bar:1911
  bar:1912
  bar:1913
  bar:1914
  bar:1915
  bar:1916
  bar:1917
  bar:1918
  bar:1919
  bar:1920 text:1920
  bar:1921
  bar:1922
  bar:1923
  bar:1924
  bar:1925
  bar:1926
  bar:1927
  bar:1928
  bar:1929
  bar:1930
  bar:1931
  bar:1932
  bar:1933
  bar:1934
  bar:1935
  bar:1936
  bar:1937
  bar:1938
  bar:1939
  bar:1940 text:1940
  bar:1941
  bar:1942
  bar:1943
  bar:1944
  bar:1945
  bar:1946
  bar:1947
  bar:1948
  bar:1949
  bar:1950
  bar:1951
  bar:1952
  bar:1953
  bar:1954
  bar:1955
  bar:1956
  bar:1957
  bar:1958
  bar:1959
  bar:1960 text:1960
  bar:1961
  bar:1962
  bar:1963
  bar:1964
  bar:1965
  bar:1966
  bar:1967
  bar:1968
  bar:1969
  bar:1970
  bar:1971
  bar:1972
  bar:1973
  bar:1974
  bar:1975
  bar:1976
  bar:1977
  bar:1978
  bar:1979
  bar:1980 text:1980
  bar:1981
  bar:1982
  bar:1983
  bar:1984
  bar:1985
  bar:1986
  bar:1987
  bar:1988
  bar:1989
  bar:1990
  bar:1991
  bar:1992
  bar:1993
  bar:1994
  bar:1995
  bar:1996
  bar:1997
  bar:1998
  bar:1999
  bar:2000 text:2000
  bar:2001
  bar:2002
  bar:2003
  bar:2004
  bar:2005
  bar:2006
  bar:2007
  bar:2008
  bar:2009
  bar:2010
  bar:2011
  bar:2012
  bar:2013
PlotData=
 color:barra width:10 align:left
  bar:1793 text:1793
  bar:1800 text:1800
  bar:1806 text:1806
  bar:1821 text:1821
  bar:1831 text:1831
  bar:1836 text:1836
  bar:1841 text:1841
  bar:1846 text:1846
  bar:1851 text:1851
  bar:1856 text:1856
  bar:1861 text:1861
  bar:1866 text:1866
  bar:1872 text:1872
  bar:1876 text:1876
  bar:1881 text:1881
  bar:1886 text:1886
  bar:1891 text:1891
  bar:1896 text:1896
  bar:1901 text:1901
  bar:1906 text:1906
  bar:1911 text:1911
  bar:1921 text:1921
  bar:1926 text:1926
  bar:1931 text:1931
  bar:1936 text:1936
  bar:1946 text:1946
  bar:1954 text:1954
  bar:1962 text:1962
  bar:1968 text:1968
  bar:1975 text:1975
  bar:1982 text:1982
  bar:1990 text:1990
  bar:1999 text:1999
  bar:2006 text:2006
  bar:2012 text:2012
  bar:2013 text:2013
PlotData=
  color:barra width:10 align:left
  bar:1793 from:0 till:  2290
  bar:1800 from:0 till:  2231
  bar:1806 from:0 till:  2347
  bar:1821 from:0 till:  2542
  bar:1831 from:0 till:  2931
  bar:1836 from:0 till:  3034
  bar:1841 from:0 till:  3153
  bar:1846 from:0 till:  3145
  bar:1851 from:0 till:  3354
  bar:1856 from:0 till:  3390
  bar:1861 from:0 till:  3795
  bar:1866 from:0 till:  4043
  bar:1872 from:0 till:  4384
  bar:1876 from:0 till:  4462
  bar:1881 from:0 till:  4660
  bar:1886 from:0 till:  4892
  bar:1891 from:0 till:  4935
  bar:1896 from:0 till:  5222
  bar:1901 from:0 till:  5341
  bar:1906 from:0 till:  5509
  bar:1911 from:0 till:  5825
  bar:1921 from:0 till:  5334
  bar:1926 from:0 till:  5117
  bar:1931 from:0 till:  4716
  bar:1936 from:0 till:  4506
  bar:1946 from:0 till:  4344
  bar:1954 from:0 till:  4051
  bar:1962 from:0 till:  3525
  bar:1968 from:0 till:  3161
  bar:1975 from:0 till:  2727
  bar:1982 from:0 till:  2605
  bar:1990 from:0 till:  2472
  bar:1999 from:0 till:  2275 
  bar:2006 from:0 till:  2266
  bar:2011 from:0 till:  2220
  bar:2012 from:0 till:  2223
  bar:2013 from:0 till:  2233
TextData=
  fontsize:S pos:(50,10)
  text:sources - cassini.ehess.fr et INSEE



## Armerzh Groe e 1893

## Brezhoneg
* 1970 *Grammaire structurale du Breton de l'ile de Groix*, Elmar Ternes
* En hañv 2018 ha 2022 : devezhioù deskiñ brezhoneg zo bet eno gant UDB.
* Kentelioù breton a-c'houde 2018.
## Tud
* Guntiern, manac'h ha sant brezhon deuet eus Kembre. 
* Tudi, manac'h ha sant brezhon deuet eus Kembre.
* Henry Moret livour gall, 1856-1913.
### Tud bet ganet eno
* Yann-Bêr Kalloc'h, barzh, d'an 21 a viz Gouere 1888 e Groe hag aet da anaon d'an 10 a viz Ebrel 1917 en Urvillers (Aisne, Bro-C'hall), war an talbenn, e-pad ar Brezel-bed kentañ.
* Firmin Tristan (25 a viz Meurzh 1886-10 a viz Meurzh 1965 e Santez-Elen), maer ar gumun, kuzulier Kanton Groe ha kannad ar Mor-Bihan e Kambr an deputeed. 
* José Calloch, brezhonegour ampart, bet o labourat e Mirdi Groe, aet da Anaon d'an 21 a viz C'hwevrer 2020.
### Arzourien bet awenet gant Groe
* Livourien: Germaine Gardey, Henry Moret.
* Kanerien : Gilles Servat en-deus skrivet ur ganaouenn "L'île de Groix".
* Skrivagnerien: Lucien Gourong (ganet e 1943), konter ha beajour
## Sportoù
* Kampionad pouleñvat.
## Liammoù diabarzh
* Enez Groais, e Douar-Nevez, badezet diouzh enez Groe gant ar vesketaerien vreizhat.
## Liammoù diavaez
*  Keloù diwar-benn Enez Groe
*  Maerdi Groe
*  Istor Enez Groe hag ar familh Gourong

### Livadennoù gant [[Henry Moret]]

Moret 115.jpg|Henry Moret : *Groe* (1891)
Henry Moret La côte de l'île de Groix.jpg|Henry Moret : *Aod Enez Groe*
Henry Moret Île de Groix sous la neige.jpg|Henry Moret : *Enez Groe e-dan an erc'h* (1892)


## Dave ha notennoù