John Muir

**John Muir** ( ; Dùn Bàrr,  – Los Angeles, ) a oa un douarour, ul loenoniour, ul louzawour, un naturelour, ur skornour hag ur skrivagner stadunanat a orin skosat. Abred e stourmas evit gwareziñ endro naturel SUA, ma voe lesanvet *John of the Mountains* ("John ar Menezioù") ha *Father of the National Parks* ("Tas ar Parkoù Broadel").

Dre al levrioù, an arnodskridoù hag al lizheroù ma teskrivas e droioù-kaer en natur, er Sierra Nevada dreist-holl, e harpas gwareziñ Yosemite Valley ha Sequoia National Park er Sierra Nevada e Kalifornia, an daou e 1890. Diwar ar skouer-se e voe gwarezet meur a dachenn naturel c'houez er bed.

## Buhez
Ganet e oa bet John Muir e Dùn Bàrr, e Lodenn an Ear, d'an 21 a viz Ebrel 1838, trede bugel Ann Gilrye hag he fried Daniel Muir diwar eizh. Abred-tre e voe angoulet gant gweledvaoù e gorn-bro, pa dremene un darn vras eus e amzer o kantren koulz en arvor hag en argoad ; d'ar mare-se e voe dedennet-bras gant an natur ha levrioù an naturelour Alexander Wilson.

Er bloaz 1849, pa oa 11 vloaz, e tivroas John Muir gant e dud da SUA, ma stailhjont un atant e su Wisconsin. Un abeg relijiel a oa d'ar c'hemm bras-se : da veno Daniel Muir e oa re laosk Iliz Bro-Skos, setu ec'h eas da SUA da emezelañ el luskad *Disciples of Christ* hag a gase adsevel ar gristeniezh evel ma oa en deroù. Ker relijel e oa e dad m'en devoa lakaet John, kent mont da Amerika, da lenn ar Bibl bemdez, ken e oa deuet ar bugel a-benn da zibunañ dre eñvor an Testamant Nevez hag un darn vras eus an Testamant Kozh. Koll feiz e dad a reas diwezhatoc'h.	

Pa oa 22 vloaz, e 1860, ec'h emezelas John Muir e Skol-veur Wisconsin e Madison, evit studiañ ar gimiezh, an douarouriezh hag a louzawouriezh e-mesk diskiblezhioù all — nepred n'en deus studiet un diskiblezh pelloc'h eget e-pad daou vloaz.

D'an  e tarzhas ar Brezel diabarzh ; evit tec'hel diouzh an enluadeg ec'h eas breur J. Muir da Ontario e Kanada ; di ec'h eas John ivez e 1864. Eno e tremenas an nevezamzer, an hañv hag an diskaramzer o furchal ar c'hoadegi hag ar geunioù, o tastum plant tro-dro da c'hlann reterel Lenn Huron hag a-hed tarroz Niagara.

P'edo e yalc'h o vont war dreutaat hag ar goañv o tont ec'h eas davet e vreur evit labourat gantañ en un heskennerezh. Eno e kendalc'has da furchal ha da zastum, evel diagent.

E miz Meurzh 1866 e tistroas da SUA. En Indianapolis e labouras da fardañ rodoù evit trenioù ; dizale e wellaas ar mekanikoù hag ar mont en-dro, ken e voe anvet da c'hourseller. Bloaz war-lerc'h avat e voe skoet e lagad dehou gant ul livn ; dall e voe e-pad c'hwec'h sizhunvezh. Adal neuze e tivizas en em c'houestlañ da studiañ an natur hag ar plant.
	
Er bloaz-se end-eeun, e miz Gwengolo 1867, e stagas John Muir, 29 bloaz, da vont war droad a-hed 1&nbsp;600 km eus Kentucky da Florida «&nbsp;dre an hent gouesañ, deliekañ ha dizarempredetañ a c'hellfe[n] kavout&nbsp;» (*A Thousand-Mile Walk to the Gulf*). Pan erruas e Cedar Key, e Florida, kent dibenn 1867 e kavas labour en un heskennerezh a-nevez ; tri devezh hepken e padas e chomadenn eno avat, pa voe skoet gant ur barrad malaria a badas tri miz ; darbet e voe dezhañ mervel, panave madelezh perc'henned al labouradeg, an tiegezh Hodgson, a reas dibaouez war e dro.

D'un deiz e miz Genver 1868 e krapas J. Muir war doenn ti ar re Hodgson da sellet ouzh an heol o vont da guzh. Alese e welas ul lestr er porzh, a oa da vont da Guba hervez a voe lavaret dezhañ. Lestrañ a eure ar Skosad neuze hag erruout e La Habana, ma kasas e amzer o studiañ plant ha kregin hag o weladenniñ liorzh kêr. Goude e chomadenn e Kuba ec'h eas da New York kent mont da Galifornia.

Dek vloaz goude, en hañv 1878, e voe implijet John Muir gant an *United States Coast and Geodetic Survey* nevez-krouet evel ambrouger hag arzour a-hed a 39 ledredenn evit kartenniñ Nevada hag Utah.

Goude-se en em stalias e San Francisco hag e chomas e-pad sizhun e Yosemite Valley, peogwir en devoa lennet a-zivout al lec'h. Ker bamet e voe gant an draoñienn skornel-se ma tistroas di diwezhatoc'h da labourat evel bugul e-pad ur predad. Eno e krapas gant meur a venez, Cathedral Peak (3&nbsp;327 m) ha Mount Dana (3&nbsp;981 m) en o zouez, hag e kerzhas a-hed ar *Bloody Trail* ("Ar Riboul Gwadus") betek Mono Lake , ul lenn sodek sall.
	
Savet en devoa ul lochig e Yosemite ha lezet ur wazh-dour da redek drezañ « evit kaout dour, sonerezh ha kompagnunezh » ; an daou vloaz ma vevas eno a zanevellas en e levr *My First Summer in the Sierra* (1911). Alies e tistroe di, ken e c'hounezas doujañs en draoñienn en abeg d'e c'houiziegezh a-zivout istor an natur, ha d'e ampartiz evel ambrouger ha konter

Alies e kase e amzer vak o studiañ an douarouriezh. Dizale e kavas e oa Yosemite Valley un draoñienn skornel, ar pezh a zislavare skiantourien e amzer, a embanne e oa bet ganet gant ur c'hren-douar ; da amatour e voe lakaet J. Muir ganto, war-bouez an hini pennañ anezho, Louis Agassiz (1807-1873). Kreñvaet e voe mennozh ar Skosad pa gavas e 1871, p'edo en e loch, ur skorneg vev dindan ar menez Merced Peak (3&nbsp;576 m) er Sierra Nevada.

E 1878 e voe galvet ar Skosad gant e geneiled da zistreiñ d'ar gevredigezh, ar pezh a reas. E korn-bro Oakland e kejas ouzh Louisa Wanda "Louie" Strentzel, bet ganet e Texas e 1847, merc'h d'ur mezeg ha liorzhour en devoa frouezhegi war 11 km² e Martinez. D'ar  e timezas John, oadet a 42 vloaz, gant Louisa, 33 bloaz,. A-hed an dekvloaziad da heul e labouras a-gevret gant e dadeg da verañ o frouezhegi. Div verc'h o devoe John ha Louisa : Wanda e 1881 ha Helen e 1886.

E 1888 e krogas an naturelour da glañvaat. Distreiñ da weladenniñ menezioù evit klask gwellaat a eure, ha krapat gant Mount Rainier (4&nbsp;392 m) e stad Washington, ar pezh a voe danvez ar pennad *An Ascent of Mount Rainier* en e levr *Steep Trails*.

Er bloaz 1903 e voe broadet John Muir en SUA. Unnek vloaz goude, d'ar 24 a viz Kerzu 1914, e varvas diwar skeventfo e Los Angeles, oadet a 76 vloaz. Er vered Muir-Strentzel Hanna e Martinez emañ e vez

## Oberoù
Ouzhpenn da studiañ douaroniezh Yosemite ec'h ensellas John Muir struzh an takad. E 1873 ha 1874 e renablas annezva ar gwez-sekoia ramzel (*Sequoiadendron giganteum*). Gant an *American Association for the Advancement of Science* e voe embannet e studiadenn, *On the Post-glacial History of Sequoia Gigantea* e 1876.

Peder gwec'h ec'h eas J. Muir da Alaska. E 1879 e voe ambrouget gant Amerindianed betek Glacier Bay (58°30′N – 137°00′K), ma'z eus ur skorneg a zo anvet *Muir Glacier* bremañ. Mont a-hed ar stêr Stikine betek British Columbia a eure, ma renablas tremen 300 skorneg. Distreiñ di a eure e 1880 hag e 1881
;Park Broadel Yosemite
Tiriadoù glan e oa Yosemite hag ar Sierra Nevada da veno John Muir ; da saotradur e lakae an tropelladoù chatal a veze lakaet da beuriñ eno. E miz Mae 1889 e tiskouezas da rener ar gelaouenn *The Century* pegen drastet e oa an natur gant tropelladoù deñved bras e rann reterel Yosemite. A-du e voe ar c'helaouenner evit embann ur pennad a-zivout ar fed-se, ha dre e levezon bolitikel e teuas a-benn da lakaat kinnig e Kendalc'h ar Stadoù-Unanet ul lezenn evit ma ve lakaet Yosemite d'ur Park Broadel, diwar skouer Park broadel Yellowstone e Wyoming, a oa bet staliet e 1872. E 1890 e voe heuliet gant ar C'hendalc'h, goude daou bennad gant John Muir e *The Century* : *The Treasures of the Yosemite* ("Teñzorioù ar Yosemite") ha *Features of the Proposed National Park* ("Elfennoù ar Park Broadel kinniget"). Dipitet e voe an naturour avat pa voe lakaet Park Broadel Yosemite dindan lezenn Kalifornia e-lec'h hini ar C'hengevredad.
;*Sierra Club*
E deroù ar bloaz 1892 e voe goulennet digant John Muir kemer perzh e krouidigezh ur c'hleub alpaerezh, ma vefe kadoriad. E miz Mae e voe savet ar *Sierra Club* ; betek e dremenvan e chomas J. Muir kadoriad ar c'hleub. Diouzhtu goude e emvod kentañ e savas ar *Sierra Club* a-enep bihanadur Park Broadel Yosemite dre an hanter, ha krog e voe da aozañ bodadegoù desavadurel ha skiantel. E 1895 e soñjas ar c'hleub e sevel mirlec'hioù broadel evit ar c'hoadegi, ar pezh a voe graet hag anvet *National Forests*. E 1906, a-drugarez da labour ar *Sierra Club*, e voe lakaet Park Broadel Yosemite dindan lezenn ar C'hengevredad ; ar C'hendalc'h a lakaas koulz ar bodad gwez-sekoia anvet Mariposa Grove ha Yosemite Valley e dalc'h Park Broadel Yosemite.

## Oberennoù
*1874 : *Studies in the Sierra*. San Francisco : The Sierra Club • 
*1877 : *On the Post-Glacial History of Sequoia Gigantea*, 1877 • 
*1888 : *Picturesque California: The Rocky Mountains and the Pacific Slope; California, Oregon, Nevada, Washington, Alaska, Montana, Idaho, Arizona, Colorado, Utah, Wyoming, Etc*. New York & San Francisco : J. Dewing Publishing Company
*1894 : *The Mountains of California*. New York : The Century Co. • 
*1901 : *Our National Parks*. Boston & New York : Houghton Mifflin Company • 
*1911 : *My First Summer in the Sierra*. Boston & New York : Houghton Mifflin Company • 
*1912 : *Edward Henry Harriman*. New York : Doubleday, Page & Company • 
*1912 : *The Yosemite*. New York : The Century Co. • 
*1913 : *The Story of my Boyhoof and Youth*. Boston & New York : Houghton Mifflin Company • 
*1915 (dalif) : *Letters to a Friend – Written to Mrs. Ezra S. Carr, 1866-1879*. Boston & New York : Houghton Mifflin Company • 
*1915 (dalif) : *Travels in Alaska*. Boston & New York : Houghton Mifflin Company 
*1916 (dalif) : *A Thousand-Mile Walk to the Gulf*. Boston & New York : Houghton Mifflin Company, 1916 • 
*1917 (dalif) : *The Cruise of the Corwin*. Boston & New York : Houghton Mifflin Company, 1917 • 
*1918 (dalif) : *Steep Trails*. Boston & New York : Houghton Mifflin Company, 1918 • 
	
## Enorioù

Bep bloaz d'an 21 a viz Ebrel e vez lidet *John Muir Day* e Kalifornia abaoe 1989.

Meur a lec'h zo bet anvet en enor da John Muir.
###### 
**John Muir Campus*, Dùn Bàrr, ma voe skoliataet.
**John Muir House*, sez Kuzul Lodainn an Ear e Baile Adainn.
**John Muir Country Park*, Lodainn an Ear.
**John Muir Way* etre Trossach National Park ha Dùn Bàrr
###### 
;Alaska
**Mount Muir* (2&nbsp;318 m).
**Muir Glacier*, ur skorneg.
**Muir Inlet*, ur skorneg all.
;Connecticut
**John Muir Trail*.
;Kalifornia
**John Muir College*, skol-veur e San Diego.
**John Muir Health*, un ospital e Walnut Creek.
**John Muir High School*, ul likez e Pasadena.
**John Muir Highway*, un troc'had en hent-tizh stadel 132 etre Coulterville ha Smith Station e Park Broadel Yosemite.
**John Muir National Historic Site* e Martinez.
**John Muir Trail*.
**John Muir Wilderness*, e kreiz ha su ar Sierra Nevada.
**Mount Muir* (4&nbsp;273 m), er Sierra Nevada.
**Muir Pass*, un ode er Sierra Nevada.
**Muir's Peak*, anv all ar menez-tan Black Butte (1&nbsp;931 m).
**Muir Woods National Monument*, en norzh da San Francisco.
;Kentucky
**Muir Valley*, un draoñienn brevez viret.
;Tennessee
*John Muir Trail
;Washington	
**Camp Muir* e Mount Rainier National Park.
### [[Egor]]
*An asteroidenn 128523 Johnmuir (2004 PX42).

## Levrlennadur
* Badè, William Frederick (1923-24). *The Life and Letters of John Muir*. Boston & New York : Houghton Mifflin Company, 1923 - levrenn 1 , 1924 – levrenn 2  • 
* Flinders, Tim. *John Muir – Spiritual Writings*. Maryknoll, New York : Orbis Books, 2013 
* Fox, Stephen. *The American Conservation Movement – John Muir And His Legacy*. Madison : University of Wisconsin Press, 1986 
* Gifford, Terry. *John Muir – His Life and Letters and Other Writings*. Seattle : Mountaineers Books, 1996 
* Jenni, Alexis. *J'aurais pu devenir millionnaire, j'ai choisi d'être vagabond*. Paris : Éditions Paulsen, 2020 
* Kiely Miller, Barbara. *John Muir*. New York : Gareth Stevens Publishing, 2007 
* Miller, Rod. *John Muir – Magnificent Tramp*. New York : Forge Books, 2005 
* Teale, Edwin Way (1954). *The Wilderness of John Muir – A selection of his collected work. Boston :& New Hork : Mariner Books, 2001 
* Turner, Frederick. *John Muir – Rediscovering America*. Boston : Da Capo Press, 2000 
* Wilkins, Thurman. *John Muir – Apostle of Nature*. Norman : University of Oklahoma Press, 1996 
* Wolfe, Linnie Marsh. *Son of the Wilderness – The Life of John Muir''. Madison : University of Wisconsin Press, 2003 

## Liammoù diavaez

* 

## Notennoù