Bram Stoker

**Abraham "Bram" Stoker** (Cluain Tarbh, Dulenn, 8 a viz Du 1847 - Londrez, 21 a viz Ebrel 1912) a oa ur skrivagner iwerzhonat. Meur a romant hag a zanevell zo bet skrivet gantañ, ha brudet e teuas da vezañ a-drugarez d'e romant anvet *[[Dracula]]* (1897).

## Buhez
Trede mab diwar seizh bugel Abraham Stoker (1799-1876) hag ar wregelourez Charlotte Mathilda Blake Thornely (1818-1901) e oa. Klañvidik e voe betek ma vefe seizh vloaz, ha kas a rae e amzer diglañvadur o selaou mojennoù Iwerzhon kontet gant e vamm. A-hed e vuhez e talc'has soñj anezho.

E 1863 ec'h eas da Drinity College, ma voe diplomet e 1870. Dizale e krogas da skrivañ istorioù ; e 1872 e voe embannet *The Crystal Cup* gant *The London Society*, ha goude-se *The Chain of Destiny* (peder lodenn) e-barzh *The Shamrock*.

E-kerzh e amzer-studi e voe troet gant ar arz ar c'hoariva, betek mont da vuruteller pezhioù-c'hoari er gazetenn *Dublin Evening Mail* p'edo o labourat evel kargad e Dulenn ; kenberc'henn ar gazetenn e oa ar skrivagner istorioù spont gotek J. S. Le Fanu (1814-1873). E [miz Kerzu [1876]] e skrivas A. Stoker ur pennad diwar-benn perzh an aktour Henry Irving (1838-1905) e *[[Hamlet]]* William Shakespeare en *Theatre Royal* e Dulenn. Irving a lennas ar pennad hag a bedas Stoker da goan e Shelbourne Hotel m'edo o chom, ha mignoned a zeujont da vezañ.

D'an hevelep mare e skrivas Stoker al levr nann-faltazi *The Duties of Clerks of Petty Sessions in Ireland* ("Deverioù ar c'hrefierien el lezoù-barn lec'hel"), a voe embannet e 1879 hag a droas da oberenn glasel.

E 1878 e timezas Stoker gant Florence Balcombe, ur vaouez hag a oa bet karedig Oscar Wilde. Dilojañ a rejont da Londrez; d'an 31 a viz Kerzu 1879 e voe ganet o bugel nemetañ, Irving Noel Thornley Stoker e anv.

E Londrez e labouras Stoker el *Lyceum Theatre*, ur c'hoariva ma oa H. Irving ar merer arzel ; e-pad 20 vloaz e voe Stoker merer an aferioù eno. A-bouez bras e voe ar c'henlabour etre Stoker hag Irving, rak a-drugarez da hemañ diwezhañ e voe degemeret Stoker e renkoù uhel Londrez hag e kejas ouzh kalz tud vrudet evel al livour stadunanat James Abbott McNeill Whistler (1834-1903) hag ar skrivagner Arthur Conan Doyle.

Dre labourat gant Irving, hag a oa aktour brudetañ ar mare-se, ha dre ober war-dro unan eus salioù c'hoariva brudetañ Londrez e voe brudet Stoker. E Londrez e kejas ivez gant ar skrivagner ha buruteller Hall Caine (1853-1931) hag a zeuas da vezañ unan eus e vignoned tostañ ; dezhañ e voe dediet *Dracula*.

Dre heuliañ troioù Irving e veajas Stoker er bed a-bezh war-bouez Europa ar Reter. En SUA dreist-holl e lije dezhañ beajiñ ha div wech e voe pedet en Ti Gwenn, ma kejas ouzh ar prezidanted William McKinley ha Theodore Roosevelt. Ken entanet e voe Stoker gant ar vro ken e tiazezas daou levr diwarni. Eno e kejas ivez gant unan eus ar skrivagnerien a blije ar muiañ dezhañ, Walt Whitman.

Ouzhpenn labourat e skrivas Stoker romantoù, an hini brudetañ anezho o vezañ *Dracula*, bet embannet e 1897. A-raok stagañ gant ar skrivañ e kasas meur a vloavezh o klask ditouroù diwar-benn folklor Europa hag istorioù sunerien-wad. Ur romant lizheriek eo *Dracula* : diazezet eo war un dastumad pennadoù deizlevrioù, pellskridoù ha lizheroù savet gant tudennoù an istor hag ivez tammoù pennadoù (ijinet) tennet eus kazetennoù Whitby (Yorkshire) ha Londrez. Gant gweladennoù e New Slains Castle e Cruden Bay (Aberdeenshire) ez eo bet levezonet ivez, ha gant kev-iliz St. Michan's Church e Dulenn.

Meur a wech e voe taget e empenn a-raok ma varvfe e 1912 ; hervez kont e vije marv abalamour d'an naplez Devet e voe e gorf, hag al ludu a voe lakaet e *Golders Green Crematorium* e Londrez.

## Mennozhioù
Er brotestantiezh e voe desavet Abraham Stoker. Daoust ma soñje dezhañ e ranke ar brotestanted hag ar gatoliked kenvevañ (evel ma lenner e *The Snake's Pass*, 1890) e savas a-du gant ar strollad politikel frankizour *Liberal Party*, pa grede dezhañ e vefe degaset peoc'h en Iwerzhon gant al luskad *[[Irish Home Rule]]* hag a stourme evit ma vefe Iwerzhon emren er Rouantelezh-Unanet. Unpennelour e voe ivez avat, ha soñjal a rae dezhañ e ranke Iwerzhon chom stag ouzh an Impalaeriezh Vreizhveuriat, ha lakae da "nerzh evit ar mad". A-du e savas gant ar pennmaodiern William EwartGladstone (1809-1898), mignoned e oant, ha Stoker a savas a-du gant e vennozhioù a-zivout Iwerzhon.

Dedennet e oa Bram Stoker gant ar skiantoù dre vras, gant ar vezegiezh dreist-holl, ha krediñ a rae en araokaat, evel ma lenner e *The Lady of the Shroud* (1909). Evel ar braz eus tud er mare-se e krede ivez er ouennelouriezh skiantel hag er frenologiezh. Tuet war ar skiantoù kuzh evel vesmeregezh ar mezeg alamagn Franz-Anton Messmer (1734-1815). Dedennet e oa ivez gant an damkanadennoù kentañ war an torfedoù, lenn a reas oberennoù an torfedoniour italian Cesare Lombroso] (1835-1909) hag ec'h implijas elfennoù tennet eus al lennadennoù-se evit skrivañ *Dracula*. Diforc'hioù a wele ivez etre paotred ha merc'hed, hag e lod brasañ e romantoù e kaver dodenn an dañjer skeudennet gant merc'hed hervez patromar  *[[femme fatale]]*.

Gant ar gevrinouriezh e oa dedennet, dreist-holl gant an teogiñ loened. Daoust da se en doa disfiz rak ar flod war an dachenn-se, ha soñjal a rae dezhañ e ranke ar mennozhioù skiantel bezañ trec'h war an treuzkredennoù. Ur c'heneil dezhañ, J. W. Brodie-Innis a oa ezel eus ar gevredigezh kuzh *[[Hermetic Order of the Golden Dawn]]* e-kreiz ar bloavezhioù 1890, met n'eus bet kavet prouenn ebet eus perzhouriezh Stoker er strollad-se.

## Oberennoù

### Romantoù
**The Primrose Path* (1875)
**The Chain of Destiny* (1875)
**The Snake's Pass* (1890)
**Seven Golden Buttons* (skrivet e 1891 ; embannadur dalif e 2015)
**The Fate of Fenella* (1891–1892) 
**The Watter's Mou*' (1895)
**The Shoulder of Shasta* (1895)
**Dracula* (1897)
**Miss Betty* (1898) ; diwar *Seven Golden Buttons*
**The Mystery of the Sea* (1902)
**The Jewel of Seven Stars* (1903, azgwelet e 1912)
**The ManThe Man* (1905) ; embannet ivez dindan an talbenn *The Gates of Life*.
**Lady Athlyne* (1908)
**The Lady of the Shroud* (1909)
**The Lair of the White Worm* (1911) ; embannet ivez dindan an talbenn *The Garden of Evil* ; ur gentel zalif verraet a voe embannet e 1925.
### Dastumadoù istorioù
**Under the Sunset* (1881) ; eizh kontadenn evit ar vugale.
**Snowbound: The Record of a Theatrical Touring Party* (1908)
**Dracula's Guest and Other Weird Stories* (1914) ; dastumet gant Florence Balcombe Stoker.
### Istorioù e-maez dastumad
**Buried Treasures* (1875)
**The Chain of Destiny* (1875)
**The Crystal Cup* (1878)
**The Dualitists; or, The Death Doom of the Double Born* (1887)
**The Gombeen Man* (1889–1890), trede pennad *The Snake's Pass*.
**Lucky Escapes of Sir Henry Irving* (1890)
**The Night of the Shifting Bog* (1891)
**Lord Castleton Explains* (1892) ; dekvet pennad *The Fate of Fenella*.
**Old Hoggen: A Mystery* (1893)
**The Man from Shorrox* (1894)
**The Red Stockade* (1894)
**When the Sky Rains Gold* (1894)
**At the Watter's Mou': Between Duty and Love* (1895) ; ur rann eus eil pennad *The Watter's Mou*'.
**Our New House* (1895)
**Bengal Roses* (1898)
**A Yellow Duster* (1899)
**A Young Widow* (1899)
**A Baby Passenger* (1899)
**The Seer* (1902) ; kentañ hag eil pennad *The Mystery of the Sea*.
**The Bridal of Death* (1903) ; un diwezh disheñvel evit *The Jewel of Seven Stars*.
**What They Confessed: A Low Comedian's Story* (1908)
**The Way of Peace* (1909)
**The 'Eroes of the Thames* (1908)
**Greater Love* (dalif, 1914)
### Nann-faltazi
**The Duties of Clerks of Petty Sessions in Ireland* (1879)
**A Glimpse of America* (1886)
**Personal Reminiscences of Henry Irving* (1906)
**Famous Impostors* (1910)
**Great Ghost Stories* (dalif, 1998) ; dastumet gant Peter Glassman ha skeudennaouet gant Barry Moser.
### Pennadoù
**Recollections of the Late W. G. Wills*, e *The Graphic*, 19/12/1891
**The Art of Ellen Terry"*, e *The Playgoer*, Here 1901 
*''The Question of a National Theatre'', e *The Nineteenth Century and After*, levrenn LXIII, Genver-Even 1908
*''Mr. De Morgan's Habits of Work'', e *The World's Work*, levrenn XVI, Mae-Here 1908
*''The Censorship of Fiction'', e *The Nineteenth Century and After*, levrenn LXIV, Gouere-Kerzu 1908
*''The Censorship of Stage Plays'', e *The Nineteenth Century and After*, levrenn LXVI, Gouere-Kerzu 1909
*''Irving and Stage Lightning'', e *The Nineteenth Century and After*, levrenn LXIX, Genver-Even 1911

## Hêrezh
;Sinema
Tremen 170 film zo bet awenet gant *Dracula*, an daou vrudetañ o vezañ bet graet e1922 hag e 1979. 
*1922 : *Nosferatu, eine Symphonie des Grauens* ("Nosferatu, ur sinfonienn a spont"), ar film kentañ, digomz ; sevenet e voe gant an Alaman F. W. Murnau (1888-1931). Bev e oa Florence Stoker d'ar mare-se ; gant sikour *The British Incorporated Society of Authors* e savas prosez ouzh aozerien ar film peogwir ne oa ket bet goulennet hec'h aotre diganti, ha n'he doa resevet gwenneg toull ebet. Meur a vloaz e padas an istor, Florence Stoker o c'houlenn ma vefe distrujet ar film orin ha kement eilad a oa bet graet. E miz Gouere 1925 e voe douget ar varn hag an intañvez a c'hounezas. Un nebeud skouerennoù eus ar film a voe miret koulskoude, ha brudet-bras e voe an oberenn-se.
*1979 : *Nosferatu - Phantom der Nacht* ("Nosferatu - Tasmant an noz"), film sevenet gant an Alaman Werner Herzog (*1942) diwar hini 1922.
;Sonerezh
*1988 : *Nosferatu*, ur strollad sonerezh rock gotek breizhveuriat.
*2003 : *Nosferatu: The Wrazh of Malachi*, ur c'hoari video FPS (*[[First-person shooter]]*) svedat.
*2005 : *Nosferatu D2*, ur strollad sonerezh rock dizalc'h (*indie*) breizhveuriat, a zivodas e 2007.

## Levrlennadur
;Gant Bram Stoker
* 
* 
* Stoker, Florence (dastumerez). *Dracula's Guest and Other Weird Stories*. Binker North, 1914 
* Miller, Elizabeth & Eighteen-Bisang, Robert. *Bram Stoker's Notes for "Dracula"*. London : McFarland, 2008 
;Diwar-benn Bram Stoker
* Belford, Barbara. *Bram Stoker: A Biography of the Author of Dracula*. London : Weidenfeld and Nicolson, 1996 
* Belford, Barbara. *Bram Stoker and the man who was Dracula*. Cambridge : Capo Press, 2002 
* Hopkins, Lisa. *Bram Stoker: A Literary Life*. London : Palgrave Macmillan, 2007 
* Hughes, William. *Beyond Dracula: Bram Stoker's Fiction and Its Cultural Context*. London : Palgrave, 2000 
* Murray, Paul. From the Shadow of Dracula: A Life of Bram Stoker*.  London : Pimlico, 2005 
* Senf, Carol A. *The Critical Response to Bram Stoker*. Santa Barbara : Greenwood, 1993 
* Senf, Carol A. *Dracula: Between Tradition and Modernism*.  Woodbridge : Twayne Publishers, 1998 
* Senf, Carol A. *Science and Social Science in Bram Stoker's Fiction*. Santa Barbara : Greenwood, 2002 
* Senf, Carol A. *Bram Stoker*. Caerdydd : University of Wales Press, 2010 
* Shepherd, Mike. *When Brave Men Shudder: the Scottish origins of Dracula*. Newcastle upon Tyne : Wild Wolf Publishing, 2018
* Skal, David J. *Something in the Blood: The Untold Story of Bram Stoker*. New York : Liveright, 2017 

== Liammoù diavaez ==
* 
* 
*  /*Dracula*
*  /*Nosferatu''

## Notennoù