open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
1939

*Diwar-benn bloavezh *'1939*' an [[Deiziadur gregorian|deiziadur gregorian]] eo ar bajenn-mañ.*

## Darvoudoù

* 3 a viz Gwengolo: penn-kentañ Emgann ar Meurvor Atlantel (1939-1945).
### Europa
* 1añ a viz Genver : freuzidigezh an Emglev alaman-ha-polonat a oa bet sinet e 1934.
* 14 a viz Meurzh : aloubet Bohemia ha Moravia e Tchekoslovakia gant lu Alamagn.
* 15 a viz Meurzh : goude aloubadeg kornôg Tchekoslovakia gant an arme alaman eo savet "bro-warezet Bohemia ha Moravia".
* 22 a viz Meurzh : aloubet eo kêr lituanat Memel gant Alamagn.
* 7 a viz Ebrel : aloubet Albania gant lu Italia.
* 23 a viz Eost : sinet an emglev etre Alamagn hag URSS.
* 1 a viz Gwengolo : aloubet eo Polonia gant lu Alamagn.
* 3 a viz Gwengolo : disklêriet ar brezel da Alamagn gant Bro-C'hall hag ar Rouantelezh Unanet.
* 10 a viz Gwenholon : disklêriet ar brezel ouzh Alamagn gant Kanada.
* 17 a viz Gwenholon : aloubet Polonia gant al Lu Ruz.
* 30 a viz Du : aloubet Finland gant al Lu Ruz.

#### Breizh
* 20 a viz Here : divodet eo Strollad Broadel Breizh gant gouarnamant Daladier.
* 28 a viz Here : lakaet harz war Célestin Lainé.
* 12 a viz Du : niverenn diwezhañ ar gazetenn vrezhonek Breiz.

#### Frañs
#### Spagn
* 26 a viz Genver : gant soudarded ar jeneral Francisco Franco eo kemeret Barcelona. 
* 28 a viz Meurzh : kouezhañ a ra Madrid etre krabanoù ar Jeneral Francisco Franco; dibenn Brezel diabarzh Spagn.

### Azia
#### Reter-nesañ

#### Reter-kreiz
#### Iskevandir indezat

#### Reter-pellañ

### Afrika

### Amerikaoù
#### Norzhamerika
##### Stadoù-Unanet
#### Suamerika
* 13 a viz Kerzu: Emgann Río de la Plata etre ar morlu breizhveuriat hag an hobregoner alaman *Admiral Graf Spee*.

### Okeania

### Arzoù ha lizhiri
#### Livañ
#### Sonerezh
#### Lennegezh
#### Sinema

### Skiantoù ha politikerezh
* Dizoloadenn ar frankiom gant ar fizikourez c'hall Marguerite Catherine Perey.
### Armerzh

### Sport
### A bep seurt/diasur

## [[:Rummad:Ganedigezhioù 1939|Ganedigezhioù]]

Gwelet ivez :*[[:Rummad:Ganedigezhioù 1939]]*

## [[:Rummad:Marvioù 1939|Marvioù]]

Gwelet ivez:*[[:Rummad:Marvioù 1939]]*
__NOTOC__
Yezhoù biouek-madarek B.2

Un is-skourr eus yezhoù biouek-madarek B eo ar **yezhoù biouek-madarek B.2**, ennañ 3 yezh komzet e Tchad ha Kameroun:

* Mbareg
* Mousgoueg 
* Mouskoumeg 

## Gwelet ivez
* Yezhoù afrez-aziatek
* Yezhoù biouek-madarek
Yezhoù biouek-madarek B.1

Un is-skourr eus yezhoù biouek-madarek B eo ar **yezhoù biouek-madarek B.1**, ennañ 10 yezh komzet e Tchad ha Kameroun ha Nigeria:

* **Yezhoù boudoumek** (*buduma*)
** Boudoumeg
* **Yezhoù djinek** (*jina*)
** Djineg
** Madjereg
* **Yezhoù kotokoek** (*kotoko*)
** Afadeg
** Lagwaneg
** Msereg
** Mpadeg
** Maslameg
** Malgbeeg
* Djilbeg

## Gwelet ivez
* Yezhoù afrez-aziatek
* Yezhoù biouek-madarek
France Prešeren

Ur barzh sloven eo bet **France Prešeren** (3 Kerzu, 1800 - 8 C'hwevrer, 1849).

Sellet e vez ouzh France Prešeren evel ouzh barzh brasañ Slovenia. Priziet-kaer eo en e vro met pelloc'h ivez rak e varzhoniezh a oa diouzh standardoù lennegezh diorroet Europa ar mare. Unan eus gwellañ romantelourien Europa eo bet. 

Ganet e oa bet war ar maez e Vrba, e Slovenia. Fellout a rae d'e vamm ez afe da veleg met den a Iliz ne zeuas ket da vezañ. Prederouriezh a studias ha, goude-se, gwir e skol-veur Vienna. Tapet e zoktorelezh war ar gwir gantañ e kavas fred evel skoazeller en un embregerezh war ar gwir e Ljubljana. Morse ne zeuas da vezañ ur gwiraour war e gont avat.
 
Barzhonegoù a skrive war e amzer vak. War-eeun eo awenet e varzhoneg vrudet *Sonetni Venec* (garlantezenn sonedennoù) gant e garantez c'hwitet evit Julija Primic (alamanekaet e "Julia Primitz") ha marv e vignon tost, ar barzh Matija Čop (Matthias Tschop). Evel gortozet e santer en ur c'halz eus e labourioù pasionoù goudrenk. Dedennus eo ar furmad bet implijet gantañ evit skrivañ *Sonetni Venec* : Dont a ra linenn ziwezhañ ur sonedenn da vezañ linenn gentañ an hini a zeu d'he heul. Evel-se ez a pevarzek sonedenn an dastumad da sevel ur c'harlantezennad tortiset a fromoù lourennek; n'hall ket sonedenn ebet bezañ drezi hec'h-unan. Mont a ra gwerzioù kentañ ar pevarzek sonedenn hag o lizherennoù kentañ da stummañ ar gerioù ""Primicovi Julji", "da Julija Primic". Lakaet eo bet seizhvet strofad barzhoneg *[[Zdravljica]]* (*Yec'hed*) Prešeren da gan-broadel e 1991. E meur a yezh eo bet troet e varzhonegoù. Kalz en deus bet skrivet en alamaneg ivez. Lod eus e varzhonegoù bet embannet evit ar wech kentañ war ar gazetenn a veze kinniget e sloveneg hag en alamaneg, ar pezh a ziskuilh e ijin barzhek muioc'h c'hoazh. 

Marvet eo d'an 8 a viz C'hwevrer, 1849 e Kranj e Slovenia. Graet e vez bremañ Deiz Prešeren eus an 8 C'hwevrer eno hag un devezh gouel sevenadurel broadel eo. Gwelet e vez ivez Prešeren war ar bilhedoù 1000 tolar ha war Plasenn Prešeren e Ljubljana ez eus un delwenn eus ar barzh a sell da viken war-du un izelvos eus Julija pintet uhel war voger ur savadur er penn all eus ar blasenn.

A-wechoù e vez implijet e anv dindan ar stumm alamanek "Franz Prescheren", dreist-holl en dielloù kozh a sav d'ar mare ma oa Slovenia dindan beli Aostria.

## Liammoù diavaez
* Preseren.net – Dafar war e vuhez, testennoù an darn vrasañ eus e varzhonegoù e sloveneg, saozneg hag alamaneg
* Barzhoneg war Wikimammenn
Yezhoù biouek-madarek A.7

Un isskourr eus yezhoù biouek-madarek A eo ar **yezhoù biouek-madarek A.7**, ennañ 5 yezh komzet e Kameroun:
* Bouwaleg
* Dabaeg 
* Gavareg
* Mbedameg
* Minaeg

## Gwelet ivez
* Yezhoù afrez-aziatek
* Yezhoù tchadek
* Yezhoù biouek-madarek
Yezhoù biouek-madarek A.8

Un isskourr eus yezhoù biouek-madarek A eo ar **yezhoù biouek-madarek A.8**, ennañ 12 yezh komzet e Nigeria:
*Batchameg
*Bataeg 
*Falieg
*Goudeg
*Goudoueg
*Holmaeg
*Djimieg
*Ngwabaeg
*Nzanyieg
*Charwaeg 
*Tsouvaneg
*Zizilivakaneg

## Gwelet ivez
* Yezhoù afrez-aziatek
* Yezhoù tchadek
* Yezhoù biouek-madarek
Yezhoù biouek-madarek A.5

Un isskourr eus yezhoù biouek-madarek A eo ar **yezhoù biouek-madarek A.5**, ennañ 20 yezh komzet e Kameroun:
*Baldamoueg
*Tchouvokeg 
*Dougworeg 
*Gadouweg
*Gemzekeg 
*Gizigeg an norzh
*Gizigeg ar su
*Madaeg 
*Mafaeg 
*Mataleg 
*Mboukoeg 
*Mefeleg 
*Melokwoeg 
*Mereyeg 
*Mofoueg an norzh
*Mofoueg ar su
*Mouyangeg 
*Pelaslaeg 
*Wouzlameg 
*Zoulgwaeg 

## Gwelet ivez
* Yezhoù afrez-aziatek
* Yezhoù tchadek
* Yezhoù biouek-madarek
Yezhoù biouek-madarek A.4

Un is-skourr eus yezhoù biouek-madarek A eo ar **yezhoù biouek-madarek A.4**, ennañ 10 yezh komzet e Nigeria ha Kameroun:

* **Yezhoù lamangek** (*lamang*)
** Lamangeg 
** C'hedieg 
** Vemgoeg-mabaseg 
* **Yezhoù mandarek rik** (*mandara proper*)
** **Yezhoù glavdaek** (*glavda*)
*** Sinenieg
*** Dgwedeg
*** Goudoufeg-gavaeg
*** Glavdaeg
*** Gvokoeg
** **Yezhoù mandarek** (*mandara*) (1)
*** Wandalaeg
** **Yezhoù podokoek** (*podoko*)
*** Parkwaeg 

## Gwelet ivez
* Yezhoù afrez-aziatek
* Yezhoù tchadek
* Yezhoù biouek-madarek
Yezhoù biouek-madarek A.2

Un is-skourr eus yezhoù biouek-madarek A eo ar **yezhoù biouek-madarek A.2**, ennañ 8 yezh komzet e Nigeria:

* **Yezhoù 1**
** Bouraeg-pabireg 
** Tchibakeg 
** Kofaeg 
** Poutaieg 
* **Yezhoù 2**
** Houbaeg 
** Margieg ar c'hreiz
** Margieg ar su
** Ngwahyieg

## Gwelet ivez
* Yezhoù afrez-aziatek
* Yezhoù tchadek
* Yezhoù biouek-madarek
Yezhoù biouek-madarek A.1

Un is-skourr eus yezhoù biouek-madarek A eo ar **yezhoù biouek-madarek A.1**, ennañ 5 yezh komzet e Nigeria:

* **Yezhoù ar reter**
** Bogaeg
** Gandaeg
** C'hwaneg
* **Yezhoù ar c'hornôg**
** Djaraeg
** Teraeg

## Gwelet ivez
* Yezhoù afrez-aziatek
* Yezhoù tchadek
* Yezhoù biouek-madarek
Kronologiezh ar wask skrivet

Diwar-benn ar (g)**wask skrivet** eo ar gronologiezh-mañ, enni deiziadoù pennañ istor ar mareadegoù (kelaouennoù, kazetennoù, magazinoù, kannadigoù…).
Diwar-benn ar moullañ, sell ouzh Istor ar voullerezh ivez.

*1041 : Kentañ levr moullet gant merkoù lem-laka e Korea
*War-dro 1400 : Kentañ levrioù moullet gant minaouedoù kouevr (metalgraferezh). Plom a zo skuilhet ha "moullet" e-barzh an toulloù engravet war ur blakenn gouevr. Lindrennet eo ar plom devoullet gant liv ha lakaet ur follenn-baper warnañ.
*1430 : Levrioù koadengravet en Alamagn hag en Izelvroioù. Lindrennet ar plankennoù ha lakaet ar follenn warno
*1454 : Moullet gant *Johannes Gensfleisch*, lesanvet Gutenberg, un deiziadur
*1456 : Kentañ levr liesvoullet, ar Bibl war 41 linenn e ditl, gant Gutenberg e Mainz
*Kentañ levr e liv
*1470 : Kentañ levr moullet e Pariz
*War-dro 1500 : Kentañ flemmskridoù moullet war follennoù distag
*War-dro 1500 : Kentañ almanakoù
*1535 : Berzhet eo ar moullañ gant Fransez Iañ, roue Bro-C'hall diwar ali an Iliz katolik roman p'eo dispac'hel ha frankizelour
*1631 : Embann a ra Théophraste Renaudot ar *Gazette de France*
*1648-1652 : Flemmskridoù embannet e-leizh, darn anezho a-enep ar ministr kentañ Mazarini (ar "mazarinades")
*1754 Embannet e Pariz ar *Correspondance littéraire* gant Melchior Grimm a dizh lennerien en Europa a-bezh
*1789 (26 eost) : Disklêriadur Gwirioù Mab-Den; er mellad IX e lenner kentañ embann frankiz ar Wask : *Kemmenadur frank ar [[preder]] hag ar [[mennozh]]ioù a zo unan eus gwirioù priziusañ an Den. Pep keodedour a zo dieub evit komz, skrivañ, moullañ, nemet pa sav e giriegezh mont re bell diwar sellout ouzh degouezhioù berzhet gant al lezenn*
*1790 Ijinet ha krouet gant William Nicholson kentañ ruilhenn-livañ
*1796 Ijinet gant Senefelder ar maendreserezh
*1799 Ijinet gant Louis-Nicolas Robert ur voullerezh diehan war ur ruilh-paper
*1800 Bonaparte embann ma vo ret kaout un aotre-embann en-dro
*1812 Kentañ gwask-tro graet e Breizh-Veur gant Friedrich Konig hag Andreas Bauer.
*1814 Gwask-tro Konig ha Bauer implijet evit moullañ ar pemdezieg *The Times* o produiñ 1100 skouerenn dre eur
1904

*Diwar-benn bloavezh *'1904*' an [[deiziadur gregorian]] eo ar bajenn-mañ.*

## [[Afrika]]

## [[Amerika]]
### [[Norzhamerika]]
### [[Kreizamerika]]
* 16 a viz Du : Stadoù-Unanet Amerika a zeu da vestr war Ganol Panamá.
### [[Suamerika]]

## [[Azia]]
* Penn-kentañ ar Brezel etre Japan ha Rusia.
#### [[Reter-Nesañ]]
#### [[Reter-Kreiz]]
#### [[Iskevandir Indez]]
#### [[Reter-Pellañ]]

## [[Europa (kevandir)|Europa]]
#### Breizh
* 14 a viz C'hwevrer : digoret eo al linenn hent-houarn Brest-Lesneven.
* 24 a viz Gwengolo : niverenn gentañ ar sizhunieg Ar Bobl, krouet e Karaez. 
* 14 a viz Kerzu : gwenvidikaet eo Charlez Bleaz gant Pi X.

## [[Okeania]]

## [[Arz]]où
#### [[Livouriezh]]
#### [[Lennegezh]]
#### [[Sinema]]
#### [[Sonerezh]]

## [[Skiant]]où

## [[Politikerezh]]

## [[Armerzh]]

## [[Sport]]où

## [[:Rummad:Ganedigezhioù 1904|Ganedigezhioù]]

Gwelet ivez :*[[:Rummad:Ganedigezhioù 1904]]*

## [[:Rummad:Marvioù 1904|Marvioù]]
Gwelet ivez:*[[:Rummad:Marvioù 1904]]*
__NOTOC__
1906

*Diwar-benn bloavezh *'1906*' an [[deiziadur gregorian]] eo ar bajenn-mañ.*

## Darvoudoù

### Europa
* Krouidigezh al Labour Party.

#### Kenvarc’had

#### Breizh
* 20 a viz C'hwevrer: aet Jarl Priel da vartolod e morlu gall.

#### Frañs

### Azia

#### Reter-nesañ

#### Reter-kreiz
#### Iskevandir indezat

#### Reter-pellañ

### Afrika
* Kendalc’h Aljesiras

### Amerikaoù
#### Norzhamerika
##### Stadoù-Unanet
#### Suamerika

### Oseania

### Arzoù ha lizhiri
#### Livañ
#### Sonerezh
#### Lennegezh
#### Sinema

### Skiantoù ha politikerezh

### Armerzh

### Sport
### A bep seurt/diasur

## [[:Rummad:Ganedigezhioù 1906|Ganedigezhioù]]

Gwelet ivez :*[[:Rummad:Ganedigezhioù 1906]]*

## [[:Rummad:Marvioù 1906|Marvioù]]

Gwelet ivez:*[[:Rummad:Marvioù 1906]]*
__NOTOC__
Meurvor Indez

Ur meurvor er su da Azia, er reter da Afrika hag er c'hornaoueg da Aostralazia eo **Meurvor Indez** . Anvet eo diwar hini Indez, da lavaret eo an holl vroioù el ledenez vras m'emañ India, Pakistan ha Bangladesh enni.

War e riblennoù hanternoz e kaver Ledenez Arabia, Iran, Pakistan, India, Bangladesh, Tailand, Malaysia, Indonezia hag Aostralia. Er c'hornôg e kaver aodoù Afrika (Djibouti, Kenya, Tanzania, Madagaskar, Mozambik, Moris) hag er Su emañ Meurvor ar Su. Dre un emglev etrebroadel emañ e harz gant ar Meurvor atlantel war led Kab ar Pikernigoù (20° E), gant ar Meurvor Habask war hed enez Tasmania ha gant Meurvor Antarktika war an 60vet hed Su. Gant Meurvor Indez ez eus ur gorread 75 milion a km².
Aostria-Hungaria

**Aostria-Hungaria** () a oa kevredad an div Stad meneget en anv ar vro.

## Anvioù
* *Die im Reichsrat vertretenen Königreiche und Länder und die Länder der heiligen ungarischen Stephanskrone* : "Ar rouantelezhioù hag ar broioù leuriadet e Kuzul an Impalaeriezh ha broioù Kurunenn Santel hungariat Sant Stefan".
* *A birodalmi tanácsban képviselt királyságok és országok és a magyar szent korona országai* "Ar rouantelezhioù hag ar broioù leuriadet e Kuzul an Impalaeriezh e broioù ar Gurunenn Santel hungariat".

## Istor
Diazezet e oa bet e 1867 war dachenn Impalaeriezh Aostria (1806-1867). Renet e oa gant an Habsbourged betek 1918, ar bloaz ma voe dispennet ar c'hevredad pa voe dilezet e dron gant an impalaer diwezhañ, Karl Iañ Habsbourg-Loren. Diazezet e voe meur a Stad war e dachenn : Aostria, Hungaria, Tchekoslovakia ha Rouantelezh SHS (Yougoslavia). Doskaret e voe lod rannvroioù a oa e dalc'h Polonia, Roumania hag Italia.

## Yezhoù

## Roll broioù Aostria-Hungaria

### Broioù Cisleithania (Aostria)

### Broioù Transleithania (Hungaria)
* Rouantelezh Hungaria
* Rouantelezh Kroatia ha Slavonia
* Kêr Fiume (Rijeka)
### Bro dindan melestradurezh voutin Aostria hag Hungaria
* Bosnia-Herzegovina

## Liammoù diavaez
* Kartennoù Aostria-Hungaria

## Notennoù ha daveennoù
20 C'hwevrer

## Darvoudoù
* 1472 : staget eo an inizi Shetland hag Orc'h ouzh rouantelezh Bro-Skos.
* 1810 : Andreas Hofer, un emsaver brogarour eus Tirol, zo lakaet d'ar marv ha lazhet gant armeoù Napoleon.
* 1906 : aet Jarl Priel da vartolod e morlu gall.
* 2003 : lez uhelañ Spagn (*Audiencia Nacional de España*) a ro urzh da serriñ ar gazetenn bemdeziek euskarek *[[Euskaldunon Egunkaria]]*.

## Ganedigezhioù

* 1797 : Jules Bourcier, evnoniour gall.
* 1844 : Joshua Slocum, merdeer kanadian.
* 1868 : Pompeu Fabra, yezhour katalanek.
* 1883 : Fred Lazard, meurc'hoarier echedoù gall.
* 1888 : Georges Bernanos, skrivagner gall.
* 1901 : Muhammad Naguib, prezidant Ejipt.
* 1902 : Visant Fave, den-a-iliz ha skrivagner brezhonek.
* 1912 : Pierre Boulle, skrivagner gall.
* 1925 : Robert Altman, filmaozer stadunanat.
* 1927 :
** Ibrahim Ferrer, kaner kuban, ezel eus al laz-seniñ Buena Vista Social Club.
** Sidney Poitier, aktour Stadunanat.
* 1951 : Gordon Brown, politikour eus Breizh-Veur.
* 1973 : Gaëtan Sarthou, mestrc'hoarier echedoù breizhat.
* 1988 : Rihanna, kanerez.

## Marvioù

* 1431 : Marzhin V, 206 Pab an Iliz katolik roman.
* 1171 : Konan IV, Dug Breizh.
* 1907 : Henri Moissan, kimiour gall, tapet Priz Nobel ar Gimiezh gantañ e 1906.
* 1920 : Robert Peary, ergerzher stadunanat.
* 1944 : Fanny Clar, stourmerez sokialour c'hall.
* 1976 : René Cassin, diplomat, gwiraour ha politikour gall, tapet Priz Nobel ar Peoc'h gantañ e 1968.
* 1993 : Ferruccio Lamborghini, greantour italian.

## Lidoù
* Deiziadur henroman : *X<sup>ante</sup> calendas Martias / Parentalia 7* = Xvet deiz kent In Meurzh : seizhvet deiz gouelioù ar Gerent
* Sent an deiz iliz katolik :

* E Breizh:
** sant Lever
21 C'hwevrer

## Darvoudoù
* 1804 : evit ar wech kentañ un ijinenn dre vurezh pe ur stlejerez, savet gant Richard Trevithick, a ya en-dro e labouradeg houarn Pen-y-Darren e Kembre. 
* 1848 : Manifesto ar strollad komunour embannet gant Karl Marx ha Friedrich Engels.
* 1916 : deroù Emgann Verdun e Bro-C'hall.
* 1952 : lazhet ez eus tud gant ar polis e-pad ur vanifestadeg evit ar banglaeg e Pakistan ar Reter (bremañ republik dizalc'h Bangladesh).
* 1993 : tapet eo rekord bedel al lammat gant ar berchenn en diabarzh (6,15 m) gant an atletour ukrainat Sergei Bubka, e Donetsk (Ukraina).

## Ganedigezhioù
* 1794 : Antonio López de Santa Anna, prezidant Mec'hiko.
* 1834 : Feliks Brignou, skrivagner ha troour brezhonek.
* 1885 : Sacha Guitry, skrivagner, aktour ha filmaozer gall.
* 1900 : Madeleine Renaud, aktourez gall.
* 1903 : Raymond Queneau, skrivagner gall.
* 1924 : Robert Mugabe, prezidant Zimbabwe.
* 1933 : Nina Simone, kanourez amerikan.
* 1937 : Harald V, roue Norvegia.

## Marvioù

* 1513 : Jul II, pab.
* 1677 : Baruch Spinoza, prederour izelvroat.
* 1730 : Benead XIII, 243 pab.
* 1894 : Gustave Caillebotte, livour gall.
* 1895 : Alphonse Guérin, mezeg ha surjian gall.
* 1926 : Heike Kamerlingh Onnes, fizikour izelvroat, tapet gantañ Priz Nobel ar fizik.
* 1938 : Yves Le Trocquer, ijinour ha polilikour.
* 1965 : Malcolm X, stourmer evit gwirioù ar Re Zu er Stadoù Unanet.
* 1977 : Seán Ó Ríordáin, barzh iwerzhonek.
* 2014 : Alphonse Arzel, maer Gwitalmeze ha senedour.
* 2015 : Meredydd Evans, skolveuriad ha stourmer evit ar c'hembraeg.

## Lidoù
* Devezh etrebroadel ar yezh vamm (UNESCO).
* Devezh Merzherien ar Yezh e Bangladesh.
* Deiziadur henroman : *IX ante calendas Martias / Feralia* = IXvet deiz kent In Meurzh / *Feralia* (displegadenn da zont)
* Iliz katolik : 

* E Breizh:
** santez Gwenn
Gwenn ha du

**Gwenn ha du**, pe **Gwenn-ha-Du**, zo
*anv Banniel Breizh
*Gwenn ha Du (strollad), un aozadur kuzh e Breizh war-dro 1932.
*Gwenn ha du (kazetenn), ur gazetenn savet gant broadelourien vreizhek, 
*liv ar sinema hag al luc'hskeudennerezh a-raok na vije krouet ar sinema hag al luc'hskeudenniñ e liv. S.o. ouzh Gwenn ha du (arz)
*anv kelc'h keltiek Landrevarzeg abaoe 1973, Gwen Ha Du
Troioù-kaer Tintin

***Troioù-kaer Tintin*** zo ur rummad albomoù bannoù-treset krouet gant Hergé. *Les Aventures de Tintin et Milou* eo an anv orin gallek. 

Troet hag embannet int bet e brezhoneg ivez. Daou albom brezhonek a voe embannet gant Casterman, anezhañ embanner orin an albomoù, hag ar peurrest gant An Here
Unan eus ar rummadoù bannoù-treset brudetañ er bed eo troioù-kaer Tintin ha Milou : ouzhpenn 230 milion a albomoù zo bet gwerzhet en ur 100 yezh bennak.

Ar penndudenn eo Tintin, ur c’hazetenner yaouank, reizh ha kalonek. E gi eo Milou, ur fox-terrier gwenn. A-hed an albomoù e teu tudennoù nevez evel ar c'habiten Haddock, ar c'helenner Klaskato hag ar boliserien Ar Bras hag Ar Braz. 

## Istor
Kroget e oa bet **Troioù-kaer Tintin** e 1929, er *[[Petit vingtième]]*, stagadenn evit ar re yaouank d’ar gazetenn velgiat *[[Le Vingtième Siècle]]*.

Kenderc'hel a rejont betek marv o oberour Hergé e 1983.

## Albomoù
Gant Casterman e voe embannet hag adembannet an holl albomoù gallek. Divi gKervella (1957-2017) a savas an doareoù brezhonek, war-bouez pemp.

## Liammoù diavaez
* Lec'hien ofisiel Tintin

## Notennoù
Yezhoù tchadek ar reter A.3

Un is-skourr eus yezhoù tchadek ar reter A eo **yezhoù tchadek ar reter A.3**, ennañ 2 yezh komzet e Tchad:

* Kereaeg
* Kwangeg

## Gwelet ivez
* Yezhoù afrez-aziatek
* Yezhoù tchadek
* Yezhoù tchadek ar reter
Yezhoù tchadek ar reter B.2

Ur isskourr eus yezhoù tchadek ar reter B eo **yezhoù tchadek ar reter B.2**, ennañ 1 yezh komzet e Tchad:
* ar moukouleg

## Gwelet ivez
* Yezhoù afrez-aziatek
* Yezhoù tchadek
* Yezhoù tchadek ar reter
22 C'hwevrer

## Darvoudoù
* 1495 : ar roue Charlez VIII a Vro-C'hall a erru e Naplez evit adpiaouiñ gwirioù e familh war Rouantelezh Naplez.
* 1819 : gwerzhet eo Florida gant Spagn d’ar Stadoù Unanet, e pemp milion a zollaroù.
* 1911 : distro Jarl Priel da Briel goude ma voe achu e amzer martolod er morlu gall.
* 1948 : taol-stad gant ar gomunourien e Tchekoslovakia.
* 1958 : sinadur an emglev unaniñ etre Ejipt ha Siria gant prezidanted an eil bro hag eben.
* 1997 : an dañvadez kentañ bet krouet dre ar c'hlonañ, Dolly hec'h anv. Gant ur skipailh skiantourien eus ar Bro-Skos eo bet kaset al labour dindan renerezh Ian Wilmut.

## Ganedigezhioù

* 1732 : George Washington, prezidant kentañ Stadoù Unanet Amerika.
* 1788 : Arthur Schopenhauer, prederour alaman.
* 1840 : August Bebel, politikour alaman.
* 1857 :
** Heinrich Hertz, fizikour alaman.
** Robert Baden-Powell, saver emsav ar Skouted.
* 1864 : Jules Renard, skrivagner gall.
* 1887 : Savielly Tartakower, meurc'hoarier echedoù gall-poloniat. 
* 1896 : Fañch Elies (*Abeozen* e anv-pluenn), yezhoniour ha skrivagner brezhonek.
* 1900 : Seán Ó Faoláin, skrivagner saoznek eus Iwerzhon.
* 1932 : Edward Moore "Ted" Kennedy, politikour amerikan.
* 1943 : Horst Köhler, prezidant Alamagn etre 2004 ha 2010.
* 1949 : Niki Lauda, bleiner Formulenn 1.
* 1959 : Mic'hail Gourevitch, mestrc'hoarier echedoù ukrainat, belgiat ha turk.
* 1962 : Steve Irwin.
* 1975 : Drew Barrymore.

## Marvioù

* 1512 : Amerigo Vespucci, ergerzher italian.
* 1913 : Ferdinand de Saussure, yezhoniour suis.
* 1942 : Stefan Zweig, skrivagner aostrian.
* 1943 : Hans ha Sophie Scholl, stourmerien enep-nazi.
* 1966 : Yeun ar Gow, skrivagner brezhonek.
* 1971 : Pierre Caron, filmaozer, produour ha saver senario gall.
* 1985 : Salvador Espriu, skrivagner katalanek.
* 1987 : Andy Warhol, arzour stadunanat.
* 2002 : Jonas Savimbi, politiker eus Angola. 

## Lidoù

* Deiziadur henroman : *VIII ante calendas Martias / Caristia* = VIIIvet deiz kent In Meurzh / *Caristia* (displegadenn da zont)
Yezhoù tchadek ar c'hornôg A.3

Un isskourr eus yezhoù tchadek ar c'hornôg A eo **yezhoù tchadek ar c'hornôg A.3**, ennañ 12 yezh komzet e Nigeria:
* **Yezhoù angasek**
** **Yezhoù 1**
*** Ngaseg
*** Michipeg
*** Tchakfemeg
*** Djortoeg
*** Kofyareg
*** Mwagavouleg
** **Yezhoù 1**
*** Goemaieg 
*** Koenoemeg 
*** Montoleg
*** Pyapouneg
*** Taleg
* **Yezhoù yiwomek** 
** Yiwomeg

## Gwelet ivez
* Yezhoù afrez-aziatek
* Yezhoù tchadek
* Yezhoù tchadek ar c'hornôg
Yezhoù tchadek ar c'hornôg A.2

Un isskourr eus yezhoù tchadek ar c'hornôg A eo **yezhoù tchadek ar c'hornôg A.2**, ennañ 21 yezh komzet e Nigeria:
* **Yezhoù bolek**
** **Yezhoù bolek rik**
*** Boleg
*** Beleg
*** Denoeg
*** Geroumeg 
*** Geraeg 
*** Galamboueg 
*** Giwoeg 
*** Koubieg 
*** Kolokeg 
*** Makaeg 
*** Ngamoeg 
*** Nyameg 
*** Boureg 
** **Yezhoù karekarek** 
*** Karekareg 
* **Yezhoù tangalek**
** **Yezhoù deraek**
*** Dereg 
** **Yezhoù tangalek rik**
*** Koutoeg 
*** Kwamieg 
*** Kouchieg 
*** Peroeg
*** Piyeg 
*** Tangaleg

## Gwelet ivez
* Yezhoù afrez-aziatek
* Yezhoù tchadek
* Yezhoù tchadek ar c'hornôg
Mathieu Kérékou

**(Ahmed) Mathieu Kérékou** (ganet d’an 2 a viz Gwengolo 1933 e Kouarfa, nepell diouzh Natitingou e departament Atakora, ha marvet d'ar 14 a viz Here 2015 e Cotonou) zo bet Prezidant Benin (bet Dahomey) etre ar 26 a viz Here 1972 hag ar 4 a viz Ebrel 1991. 

E 1974 e lakaas degemer ar varksouriezh-leninouriezh da ideologiezh ar gouarnamant ha krouet e voe gantañ *Strollad dispac'h poblek Benin*, evel ar strollad politikel nemetañ er vro. E 1975 e voe kemmet anv ar vro, a oa Republik Dahomey, evit dont da vezañ "Republik Pobl Benin". Goude ar manifestadegoù pobl liammet ouzh diskar moger Berlin avat ez asantas Mathieu Kérékou e vefe aozet ur c’hendiviz broadel evit sevel ur vonreizh evit ar vro. Da vare dilennadegoù ar prezidant e 1991 e voe trec’het gant Nicéphore Soglo.

Goude-se ez eas ar galloud gantañ en-dro da-heul dilennadegoù demokratel ar 4 a viz Ebrel 1996 hag adarre e miz Meurzh 2001. E 2006, e dibenn e zileuriadur, ne c’hallas ket en em lakaat war ar renk ken, abalamour m'eo merket e bonreizh ar stad ne c'hall ket tud en tu-hont da 70 vloaz mont war ar renk. En enep da voazioù pennoù ar stadoù afrikan all ne voe ket kemmet ar vonreizh gant Mathieu Kérékou evit ma c'hallje bezañ dilennet en-dro da brezidant.

***Amzer e penn ar vro** : 26 Here 1972 – 4 Ebrel 1991 • 4 Ebrel 1996 – 5 Ebrel 2006
***Prezidanted a-raok** : Justin Ahomadegbé (gwech kentañ) ; Nicéphore Soglo (eil gwech)
***Prezidant war-lerc’h** : Nicéphore Soglo (gwech kentañ) ; Yayi Boni (eil gwech)
Yezhoù tchadek ar c'hornôg A.4

Un isskourr eus yezhoù tchadek ar c'hornôg A eo **yezhoù tchadek ar c'hornôg A.4**, ennañ 7 yezh komzet e Nigeria:

* **Yezhoù fyerek**
** Fyereg
** Tambaseg
* **Yezhoù ronek**
** Roneg
** Douc'hweg
** Koulereg
** Moundateg
** Chaeg

## Gwelet ivez
* Yezhoù afrez-aziatek
* Yezhoù tchadek
* Yezhoù tchadek ar c'hornôg
Vandalerezh

Gant ar ger **vandalerezh** e venner deskrivañ ar freuz, pe an holl zistrujoù, pe oberoù gwasterezh diabeg, a vez kaset da benn war madoù foran pe prevez. 
Peurliesañ ez eo ar savadurioù pe ar madoù diloc'h a vez skoet gant ar vandalerezh, lec'hiennoù naturel, dielloù pe oberennoù arz, ha kement tra a ra identelezh ur sevenadur, e c'hlad peurgetket. Er yezh pemdez avat e vez implijet evit seurtoù gwasterezh all.

E damm hent en istor en deus graet ar ger-mañ abalamour d'an implij zo bet graet anezhañ gant an istorourien gristen dieubet gant Bizantion pa voe sujet ha lakaet da sklaved ar Vandaled trec'het ganto goude diskar rouantelezh "barbar" Kartada e 536; heskinet e oa bet tud an iliz roman gant ar Vandaled a oa Arianed anezho. 

## Deskrivadur
Dre vras e vez graet vandalerezh eus un taol gaou bet graet evit ar blijadur da noazout ouzh an nesañ. Implijet e vez an termen, da skouer, evit ober anv eus kemmoù n'int ket bet aotreet pe en enep da c'hoantoù an dud dre vras. 

### War ar Genrouedad
Gant diorroidigezh ar Genrouedad ez eus bet kemmet alies, hep aotre, pajennoù Web. En degouezh-mañ e vez graet gant vandalerezh evit ober anv eus emzalc'h un den a fell dezhañ noazout a-ratozh-kaer ouzh ul lec'hienn. Alies e vez graet en ur gas da benn tagadennoù bras.

#### Wikipedia
War Wikipedia n'eus ket kalz a vandalerezh peogwir e c'hall bezañ gwelet aes ha dizarbennet fonnus. 
Padal e vez kalzig a dabutoù, pa sav dizemglev etre an dud diwar-benn danvez pennad pe bennad. 

Lenn ivez 

## Istor
Evit doare eo bet implijet ar ger-mañ evit ar wech kentañ e-pad an dispac'h gall d'an 10 a viz Genver 1794 gant Henri Grégoire, eskob bonreizhel Bleaz, en e zanevell bet kaset d'ar Gonvañsion ma implije ar ger-se evit ober anv eus emzalc'hioù lu ar Republik.

A-hed an istor eo bet implijet an distruj monumantoù bet savet gant ar renadoù kent da arouez ar cheñchamant galloud. 

E-touez an degouezhioù vandalerezh nevez a-walc'h emañ an distruj monumantoù en Unaniezh Soviedel goude diskar ar renad ha distruj an delwennoù boudaat en Afghanistan gant an Dalibaned. Bez' emañ ivez an distruj monumantoù muzulman en ez-Yougoslavia asambles gant an dismatroù otoman o deus merket buhez ar rannved-se etre 1299 ha 1699.

__NOTOC__
Soukoureg

Ur yezh tchadek eus is-skourr ar yezhoù biouek-madarek A.6 eo ar **soukoureg** (*(adikimmu) sukur*, *sugur*, *gemasakun* pe *sakul*) komzet gant tro-dro da 14.779 den e norzh Adamawa Nigeria (1992). Posupl eo e vefe komzet e Kameroun ivez.

## Gwelet ivez
* Yezhoù biouek-madarek
* Yezhoù afrez-aziatek
Keraeg

Ur yezh tchadek eus is-skourr ar yezhoù tchadek ar reter A.3 eo ar **c'hereaeg** (*kera*) komzet gant tro-dro da 51.000 den en holl e mervent Tchad (44.523 den e 1993) hag e Kameroun (6.000 den).

## Gwelet ivez
* Yezhoù tchadek ar c'hornôg
* Yezhoù afrez-aziatek
Kwangeg

Ur yezh tchadek eus isskourr ar yezhoù tchadek ar reter A.3 eo ar **c'hwangeg** (*kwang*, *kuang*, *louang* pe *kwong*) komzet gant tro-dro da 16.805 den e mervent Tchad (1993) 

Eizh rannyezh a zo, tost-tre an eil d'eben:
* **Kwangeg** (*kwang*)
* **Monoueg** (*mob(o)u*)
* **Ngameg** (*(n)gam* pe *modgel*)
* **Tchagineg** (*tchagin* pe *tchakin*)
* **Aloaeg** (*aloa*)
* **Kawalkeg** (*kawalké*)
* **Gayaeg** (*gaya*)
* **Mindereg** (*mindéra*)

## Gwelet ivez
* Yezhoù tchadek ar c'hornôg
* Yezhoù afrez-aziatek
Gwandaraeg

Ur yezh tchadek eus isskourr ar yezhoù tchadek ar c'hornôg A.1 eo ar **gwandaraeg** (*gwandara* pe *kwandara*) komzet gant tro-dro da  den e Nigeria (1973).

C'hwec'h rannyezh a zo:
* **Karachieg** (*gwandara Karashi*) 
* **Koroeg** (*gwandara Koro*)
* **Gwandaraeg ar su** (*kyan kyar*)
* **Gwandaraeg ar reter** (*toni*) 
* **Gitataeg** (*gwandara Gitata*)
* **nimbiaeg** (*nimbia*)

## Gwelet ivez
* Yezhoù tchadek ar c'hornôg
* Yezhoù afrez-aziatek
Moukouleg

Ur yezh tchadek eus is-skourr ar yezhoù tchadek ar reter B.2 eo ar **moukouleg** (*mukulu*, *mok(o)ulo* pe *djonkor guera*) komzet gant tro-dro da 12 000 den e kreiz Tchad (1990).

C'hwec'h rannyezh ez eus :

* **Mikileg** (*mokilko*) 
* **Segineg** (*seginki*)
* **Dokileg** (*dokilki*)
* **Morieg** (*moriko*) 
* **Mezimeg** (*mezimko*)
* **Gougieg** (*gugiko*)

## Gwelet ivez
* Yezhoù tchadek ar reter
* Yezhoù afrez-aziatek
Noazhegezh

An **noazhegezh** zo ur gelennadurezh hag a lavar eo gwelloc’h bevañ noazh evit bezañ yac’h a gorf hag a spered hag a ro ton, diwar-se, d'an doare da vevañ en noazh-ran e degouezhioù ’zo eus ar vuhez.

Tamallet e vez gant darn an dougoù gwelata ha diskorata a yaje da heul seurt doare ober. Dre vras, koulskoude, ne vez tamm lusk seksel ebet en emzalc’h ar re a vez o noazhegiñ. Lavaret e vez ivez ez eus muioc’h a atiz diwar gwelet tud peuznoazh pe damnoazh eget diwar gwelet tud noazh-dibitilh, ha kalz pilpousoc’h ivez.

Displeget e vez gant aduidi an noazhegezh eo un doare da asantiñ da gorf an dud ha da skarzhañ ar vezh klañvidik eus ar c’horf pe eus lodennoù anezhañ a vez desket en ur bern sevenadurioù, hini ar broioù kristen er c'hornôg, ha hini ar broioù muzulman en Azia hag Afrika dreist-holl.

## Noazhegezh ha naturegezh

Ar braz eus an naturourien a ra ar c'hemm etre noazhegezh ha naturegezh. En naturegezh eo a bouez bout noazh, met traoù arall zo ouzhpenn: Doujañ ouzh ar re all hag ouzh an natur zo ivez. Un den o rouzañ war an traezh en e noazh a zo noazhour, ma taol sigaretennoù pe tuboù plastik pe paper pakañ boued war an traezh n'eo ket naturour.

## Gwelet ivez
*Naturegezh
*Noazhded en arz
1996

*Diwar-benn bloavezh *'1996*' an [[deiziadur gregorian]] eo ar bajenn-mañ.*

## Darvoudoù
* 5 a viz Mezheven : klonadur an dañvadez Dolly e Skos gant Ian Wilmut ha Keith Campbell.

### Europa

#### Kenvarc’had

#### Breizh
* 16 a viz Genver : barnet 2 zen eus Talbenn a-enep Broioù al Liger da baeañ 500 lur goude bezañ lakaet reuz en ur c'harr-samm paeet evit ober bruderezh da rannvro Broioù al Liger.
* 21 a viz Meurzh : digoridigezh ofisiel ti Dastum e Roazhon.
* 25 a viz Mae-26 a viz Mae : 10 Gouel Broadel ar Brezhoneg, e Speied.
* Gwengolo
** Krouidigezh klasoù divyezhek katolik e Gregam, Plouvien ha Pluvergad
** Krouidigezh ur c'hlas divyezhek publik e Plougerne
** 20 : ar Pab Yann-Baol II deuet da Santez-Anna-Wened (Mor-Bihan).
** 23 : dioueliet eo ar maen-kañv savet e Pont-'n-Abad e koun an daou soner (Sonerien Du) bet krouget e gaou eno.
* 10 a viz Du : Krouidigezh Emglev bro Douarnenez.

#### Frañs
* 29 a viz Genver : ar prezidant gall Jacques Chirac a embann e vo paouezet gant an "taolioù-arnod nukleel" e Polinezia.

### Azia
#### Reter-nesañ

#### Reter-kreiz
* 25 a viz Mezheven : tarzhadenn ur c'harr-samm-pej e Dhahran (Arabia Saoudat) prientet gant Al-Qaida. 19 den lazhet.

#### Iskevandir indezat

#### Reter-pellañ

### Afrika

### Amerikaoù
* Haiti : aet René Préval da brezidant.

#### Norzhamerika
##### Stadoù-Unanet
#### Suamerika

### Okeania

### Arzoù ha lizhiri
#### Livañ
#### Sonerezh
#### Lennegezh
#### Sinema

### Skiantoù ha politikerezh
* Dizoloadenn ar c'hopernikiom gant skipailh ar fizikour alaman Sigurd Hofmann.
### Armerzh

### Sport
### A bep seurt/diasur
*D'an 10 a viz C'hwevrer 1996 e kollas Garri Kasparov ur c'hrogad echedoù enep an urzhiataer stadunanat *[[Deep Blue]]* bet savet gant IBM. Ar wech kentañ en Istor ma voe trec'h un ardivink war ur Mestr etrebroadel.

## [[:Rummad:Ganedigezhioù 1996|Ganedigezhioù]]

Gwelet ivez :*[[:Rummad:Ganedigezhioù 1996]]*

## [[:Rummad:Marvioù 1996|Marvioù]]

Gwelet ivez:*[[:Rummad:Marvioù 1996]]*
__NOTOC__
Diagram energiezh

**Diagram energiezh** an elfennoù gimiek a zo gwriziennet e-barzh teorienn ar c'hwanta. Hervez an deorienn-se ne c'hell ket an atomoù bezañ nemet e stadoù energiezh resis 'zo e vefent. 

War an **diagram energiezh** e vez taolennet ar stadoù diseurt-se gant linennoù a-blaen, niverennet eus n=1 betek n=∞, ha war ahel an urzhiennoù emañ al liveoù diseurt a energiezh a glot ganto.

N'hell un elfennoù tremen eus an eil stad d'eben nemet ma vez kaset dezhi gant ur foton ar c'hementad rik a energiezh rekis evit trement eus an eil linenn d'eben. Mard eo disheñvel ar c'hementad energiezh n'en do ar foton efed ebet war an elfenn.

Al live n=0 a vez graet live diazez anezhañ. Stadoù iset eo ar re all. Tremenet e vez eus al live diazez d'ul live iset gant un euvradur energiezh. Gant un embann goulaouüs monokromatek e vez graet an tranzitadur kontrol.

Da skouer : **diagram energiezh** an atom hidrogen


```
^ E (eV)
                             |
n=∞ -------------------------| 0
                             |
n=5 -------------------------| -0,37
n=4 -------------------------| -0,54
                             |
n=3 -------------------------| -0,85
                             |
                             |
n=2 -------------------------| -1,51
                             |
                             |
                             |
n=1 -------------------------| -3,39
                             |
                             |
                             =
                             |
n=0 -------------------------| -13,6
                             |
```
Stad diazez

E fizik ar c'hwanta e vez graet **Stadoù diazez** ur sistem eus stadoù kwantek dezho an energiezh izelañ. Stad iset a vez graet eus kement stad energiezh a zo uheloc'h eget hini ar stadoù diazez.
Benin

Ur riez e kornôg Afrika eo **Republik Benin**. Graet e veze Dahomey anezhi betek 1975. Dizalc'hiezh ar vro a c'hoarvezas e 1960. Un aod berr a-walc'h he deus er Su war pleg-mor Benin p'emañ harzoù Togo er C'hornôg, Nigeria er Reter, Burkina Faso ha Niger en Norzh.

## Istor
**Pennad pennañ : [[Istor Benin]]*

Rouantelezh Dahomey a sav hec'h orinoù e Benin. Er  en em astenne war ul lodenn vras eus Kornôg Afrika. Gant un "oba" en he fenn e oa pinvidik a-walc'h p'en doa staliet darempredoù kenwerzh gant Portugaliz hag Izelvroiz evit gwerzhañ sklaved dezho. Degouezhet e oa Europiz e dibenn ar . Er mare-se e veze graet *Aod ar Sklaved* eus aodoù rouantelezh kozh ar Benin.

E dibenn an  e krogas Benin da goll he galloud ken e c'hellas Bro-C'hall lakaat anezhi da blegañ ouzh he beli e 1892. Ur brezel taer a renas ar roue Behanzin, eus Abomey e gêr-benn, met trec'het ha harluet e voe (1894).
E 1899 ez eas tiriad ar vro hiziv, anvet Dahomey, da vezañ lodenn eus un trevadenn vras, Kornôg Afrika gall hec'h anv. E 1958 e oe savet ur Republik an Dahomey emren a-raok ma voe embannet an dizalc'hiezh d'ar 1añ Eost 1960. E 1975 e teuas da vezañ *Republik pobl Benin*. Abaoe diwezh ar renad marksour eo deuet Republik Benin da vezañ unan eus broioù demokratelañ Afrika.

## Rannoù melestradurel
Betek 1999 e oa rannet Benin e 6 departamant. Kement hini anezhe a voe rannet e daou a-benn stummañ an 12 departamant a-vremañ.

* 1 : Alibori
* 2 : Atakora
* 3 : Atlantique
* 4 : Borgou
* 5 : Collines
* 6 : Kouffo
* 7 : Donga
* 8 : Littoral
* 9 : Mono
* 10 : Ouémé
* 11 : Plateau
* 12 : Zou
Kuzul-rannvro Breizh

E Roazhon emañ **Kuzul Rannvroel Breizh**, karget da verañ Rannvro Breizh. Ennañ ez eus 83 c'huzulier (dilennet evit 6 vloaz).

Lodennet eo ar plasoù dre zepartamant.
*17 kuzulier evit Aodoù-an-Arvor
*19 kuzulier evit Mor-Bihan
*23 c'huzulier evit Il-ha-Gwilen
*24 c'huzulier evit Penn-ar-Bed
Peogwir n'emañ ket al Liger-Atlantel ent-ofisiel e Rannvro velestradurel Breizh (daoust m'emañ hervez an istor), n'eus kuzulier ebet evit an departamant-se.

Loïg Chesnais-Girard eo prezidant ar C'huzul-rannvro abaoe an 22 a viz Mezheven 2017.

## Kuzulioù-rannvro kozh
### Prezidanted ar C'huzul-rannvro
* René Pleven (1974-1976)
* André Colin (1976-1978)
* Raymond Marcellin (1978-1986)
* Yvon Bourges (1986-1998)
* Josselin de Rohan (1998-2004)
* Jean-Yves Le Drian (2004-2012)
* Pierrick Massiot (2012-2015)
*Jean-Yves Le Drian (2015-2017)

### Dilennidi 2015-2021

### Dilennidi eus 2010 da 2015

### Dilennidi eus 2004 da 2010
83 c'huzulier e oa er C'huzul-rannvro :
* 58 evit al listenn « Breiz a-gleiz, Breiz d'an oll » hervez an anv bet implijet e 2004 (Strollad Sokialour, Strollad Komunour Gall, Strollad Radikal an Tu-kleiz, Ar Re C'hlas, Unvaniezh Demokratel Breizh)
* 25 kuzulier evit al listenn « Unvaniezh evit gounit » : (UMP, PCD, UDF)

### Dilennidi all, eus 1998 da 2004
83 c'huzulier e oa er C'huzul-rannvro :
* 3 eus tu-kleiz tre
* 34 eus tu-kleiz lies (Strollad Sokialour Gall, Strollad Komunour Gall, hag all)
* 1 eus Génération Écologie
* 1 eus CPNT
* 33 eus RPR (Bodadeg evit ar Republik) / UDF (Unvaniezh evit Demokratelezh ar vro)
* 4 eus tu-dehoù
* 7 eus FN (Talbenn Broadel)

Josselin de Rohan − RPR (Bodadeg evit ar Republik) − e oa Prezidant ar C'huzul-rannvro.

### Eus 1992 da 1998
* 3 eus PCF (Strollad Komunour Gall)
* 19 eus MRG (Strollad Radikal Tu-Kleiz) - PS (Strollad Sokialour)
* 6 eus ar re C'hlas
* 6 eus Genel ekologiezh
* 1 eus CPNT
* 33 eus UDF ha RPR
* 4 eus tu-dehoù
* 7 eus FN (Talbenn Broadel)

Yvon Bourges (RPR) e oa Prezidant ar C'huzul-rannvro.

### Eus 1986 da 1992
* 4 eus PCF (Strollad Komunour Gall)
* 30 eus PS (Strollad Sokialour) 
* 41 eus an emglev RPR (Bodadeg evit ar Republik) / UDF (Unvaniezh evit an Demokratelezh C'hall)
* 4 eus tu-dehoù
* 2 eus FN (Talbenn Broadel)

Yvon Bourges (RPR) e oa Prezidant ar C'huzul-rannvro.

## Gwelet ivez

### Liammoù
*    Lec'hienn Kuzul-rannvro Breizh
25 C'hwevrer

## Darvoudoù
* 1944 : Island a zeu da vezañ dizalc'h da vat diouzh Danmark.
* 1944 : skrapet ez eus 75 den e Rostrenenn gant an Alamaned.
* 1948 : ar prezidant Edvard Beneš a asant e vije ur gouarnamant gant komunourien hepken e Tchekoslovakia.
* 1954 : Gamal Abdel Nasser a zeu da vezañ Prezidant Egipt.
* 1986 : Corazón Aquino a zeu da vezañ Prezidantez Filipinez.

## Ganedigezhioù

* 1835 : Osbert Salvin, evnoniour, naturour ha skiantour saoz barrek war an divelfenneged.
* 1841 : Pierre-Auguste Renoir, livour gall.
* 1873 : Enrico Caruso, tenor italian.
* 1881 : Yann ar Floc'h, skrivagner brezhonek.
* 1890 : Viatcheslav Molotov, politikour ha den-Stad soviedat.
* 1901 : Zeppo Marx, aktour stadunanat.
* 1917 : Anthony Burgess, skrivagner saoz.
* 1943 : George Harrison, ezel eus ar strollad The Beatles.
* 1943 : Piazza : melldroader etrebroadel brazilian.
* 1949 : Amin Maalouf, skrivagner gall ha libanat.
* 1950 : Néstor Kirchner, prezidant Arc'hantina.
* 1953 : José María Aznar, politikour ha den-Stad spagnol.
* 1967 : Julio Granda, mestrc'hoarier echedoù perouat.

## Marvioù
* 1246 : Dafydd ap Llywelyn, Roue Gwynedd ha Priñs Kembre.
* 1852 : Thomas Moore, barzh saoznek eus Iwerzhon.
* 1894 : Marc-Athanase-Parfait-Œillet Des Murs, evnoniour gall.
* 1964 : Maurice Farman, nijer gall.
* 1980 : Caradog Prichard, skrivagner kembraek.
* 1983 : Tennessee Williams, skrivagner stadunanat.
* 1984 : Roger Couderc, kazetenner-sport gallek, ur mailh war ar rugbi.
* 2005 : Glanmor Williams, istorour kembreat.
* 2009 : Philip José Farmer, skrivagner stadunanat.
* 2019 : Mark Hollis, kaner breizhveuriat, krouer ar strollad Talk Talk.
* 2020 : Hosni Moubarak, prezidant Ejipt.

## Lidoù
* Devezh ar vro e Koweit.
* Devezh an aloubadeg e Jorjia, e koun aloubadeg ar vro gant an Arme Ruz e 1921.
26 C'hwevrer

## Darvoudoù
* 1790 : roet o anv ha termenet o bevennoù ha gorread d'an 83 departamant gall nevez war-bouez un dekred embannet gant ar Vodadenn Vonreizhañ.
* 1815 : Napoleon Iañ a dec'h kuit diouzh enez Elba.
* 1945 : dieubet eo Youenn Drezen hep bezañ bet barnet.
* 1976 : en em dennañ a ra Spagn diouzh Sahara ar C'hornôg.

## Ganedigezhioù

* 1786 : François Arago, fizikour, steredoniour ha den-stad gall.
* 1802 : Victor Hugo, skrivagner gall.
* 1842 : Camille Flammarion, steredoniour ha skrivagner gall.
* 1846 : William Frederick Cody (lesanvet Buffalo Bill), klasker-chañs stadunanat.
* 1852 : John Harvey Kellogg, mezeg ha surjian stadunanat, krouer ar malzennoù mais.
* 1871 : Louis Page, barzh brezhonek.
* 1884 : Alberto Batori, mestrc'hoarier, kudennour ha kazetennour echedoù italian.
* 1902 : Vercors, skrivagner gallek.
* 1930 : Roparz Omnes, yezhoniour arbennigour war ar spagnoleg hag ar brezhoneg.
* 1940 : Jean Failler, skrivagner breizhat, bet krouet tudenn Mary Lester gantañ. 
* 1954 : Recep Tayyip Erdoğan, Kentañ Ministr Turkia.

## Marvioù

* 1852 : Hélène Jegado, ampoezonerez vreizhat.
* 1856 : Phillip Parker King, ergerzher breizhveuriat.
* 1895 : Fañch an Uhel, gwerinoniour ha barzh brezhonek.
* 1931 : Otto Wallach, kimiour alaman, tapet Priz Nobel ar Gimiezh gantañ e 1910.
* 1937 : Géraud Reveilhac, milour gall, pennkaoz da afer *Pevar C'horporal [[Souain-Perthes-lès-Hurlus|Souain]]*.
* 1969 : Levi Eshkol, trede kentañ ministr Israel (1963-1969).
* 1971 : Fernandel, aktour, kaner ha sevener gall.

## Lidoù
* E Breizh:
** sant Koulfinid
Banaeg

Ur yezh tchadek eus is-skourr ar yezhoù biouek-madarek A.3 eo ar **banaeg** (*(ka-)bana*, *baza*, *koma* pe *mizeran*) komzet gant tro-dro da 13.000 den e Kameroun ouzh ar vevenn gant [Nigeria]] (1987). 

Tost-tre eo d'ar psikyeg, ar hyaeg hag ar c'hamweg.

Div rannyezh ez eus:

* **Gamboureg** (*gamboura*)
* **Gilieg** (*g(u)ili*)

## Gwelet ivez
* Yezhoù biouek-madarek
* Yezhoù tchadek
* Yezhoù afrez-aziatek
Dazaeg

Ur yezh tchadek eus isskourr ar yezhoù tchadek ar c'hornôg A eo an **dazaeg** (*daza* ; ISO 639-3 : [dzd]) komzet e Bauchi e Nigeria (1982).

## Gwelet ivez
* Yezhoù tchadek ar c'hornôg
* Yezhoù afrez-aziatek

## Notennoù
Lourieg

Ur yezh tchadek eus is-skourr ar yezhoù tchadek ar c'hornôg B eo al **lourieg** (*luri*) komzet gant tro-dro da 30 den e Bauchi e Nigeria (1973).

Ur yezh war-nes mont da get amn hini eo, pe aet da get dija.

## Gwelet ivez
* Yezhoù tchadek ar c'hornôg
* Yezhoù afrez-aziatek
Psikyeg

Ur yezh tchadek eus is-skourr ar yezhoù biouek-madarek A.3 eo ar **psikyeg** (*psikye*, *kapsiki*, *kamsiki* pe *ptsake*) komzet gant tro-dro da 52.000 den en holl e Kameroun (40.500 den e 1982) hag e Nigeria (12.000 den e 1992).

Tost-tre eo d'ar hyaeg hag ar c'hamweg.

Teir rannyezh ez eus:

* **Kamoueg** (*kamu* pe *kapsiki*)
* **Zlengeg** (*zlenge*)
* **Woulaeg** (*wula* pe *ula-xangku*): e Nigeria.

## Gwelet ivez
* Yezhoù biouek-madarek
* Yezhoù tchadek
* Yezhoù afrez-aziatek
Kamweg

Ur yezh tchadek eus is-skourr ar yezhoù biouek-madarek A.3 eo ar **c'hamweg** (*kamwe*, *hig(g)i*, *hiji* pe *vacamwe*) komzet gant tro-dro da 300.000 den en Adamawa e Nigeria (1992).

Tost-tre eo d'ar psikyeg hag ar hyaeg.

Implijet e vez ar yezh-mañ evit kelenn er skolioù kentañ-derez.

Eizh rannyezh ez eus:

* **Nkafaeg** (*nkafa*)
* **Dakwaeg** (*dakwa* pe *bazza*)
* **Sinaeg** (*sina*)
* **Woulaeg** (*wula*)
* **Foutoueg** (*futu*)
* **Tilipteeg** (*tili pte*)
* **Falieg Kiriya**
* **Falieg Mijilu**

## Gwelet ivez
* Yezhoù biouek-madarek
* Yezhoù tchadek
* Yezhoù afrez-aziatek
Mouskoumeg

Ur yezh tchadek eus is-skourr ar yezhoù biouek-madarek B.2 eo ar **mouskoumeg** (*muskum* pe *muzgum*) komzet gwechall e kornôg Tchad.

Ur yezh varv an hini eo, aet da get pa varvas an den diwezhañ a rae ganti e 1976

## Gwelet ivez
* Yezhoù tchadek
* Yezhoù biouek-madarek
* Yezhoù afrez-aziatek
Mousgoueg

Ur yezh tchadek eus is-skourr ar yezhoù biouek-madarek B.2 eo ar **mousgoueg** (*musgu*, *musgum*, *munjukk' pe *mulwi* ) komzet gant tro-dro da 85.908 den en holl e [[Kameroun]] (61.500 den e [[1982]]) hag e [[Tchad]] (24.408 den e [[1993]]).
 
Seizh [[rannyezh]] ez eus:

* *'Mpouseg** (''(m)pus'')
* **Begeg** (''beege'' pe ''jafga'')
* **Vouloumeg** (''v(u)lum'' pe ''mulwi''): e Tchad dreist-holl
* **Ngilemongeg** (''ngilemong'')
* **Lougoyeg** (''luggoy'')
* **Manilingeg** (''maniling'' pe ''mani-iling'')
* **Mouzoukeg*' (*muzuk* pe *mousgoueg Guirvidig'')

## Gwelet ivez
* Yezhoù tchadek
* Yezhoù biouek-madarek
* Yezhoù afrez-aziatek
Mbareg

Ur yezh tchadek eus is-skourr ar yezhoù biouek-madarek B.2 eo ar **mbareg** (*mbara*, *guelengdeng* pe *g'kelendeng*) komzet gant nebeutoc'h evit 1.000 den e reter Tchad (1980). 

## Gwelet ivez
* Yezhoù tchadek
* Yezhoù biouek-madarek
* Yezhoù afrez-aziatek
28 C'hwevrer

## Darvoudoù
* 1922 : Ejipt dizalc'h diouzh ar Rouantelezh Unanet.
* 1935 : ijinet eo an nilon gant Wallace Carothers eus ar gompagnunezh DuPont.
* 1946 : krouidigezh ar gazetenn-sport *[[L'Équipe]]* (da zont war-lerc'h *L’Auto-Vélo*) gant Jacques Goddet ; teir gwezh ar sizhun e vo embannet betek 1948.
* 1972 : sonadeg Alan Stivell e sal an Olympia e Pariz.

## Ganedigezhioù

* 1518 : Frañsez, mab da Frañsez I, roue Bro-C'hall ha Klaoda Bro-C'hall, dugez Breizh.
* 1533 : Michel de Montaigne, prederour gall.
* 1823 : Ernest Renan, istorour, prederour ha skrivagner gall.
* 1831 : Olier Souetr, barzh (savet gantañ “Gwerz Kêr-Is”).
* 1882 : Pádraic Ó Conaire, kazetenner ha skrivagner iwerzhonek.
* 1883 : Seán Mac Diarmada, emsaver iwerzhonat hag a gemeras perzh en Emsavadeg Pask.
* 1889 : John Todd Zimmer, evnoniour stadunanat.
* 1895 : Marcel Pagnol, skrivagner gall.
* 1909 : John Davis Skilton Jr., mirour mirdi hag ofiser stadunanat (Monuments Men).
* 1910 : Nikolaz Rossolimo, mestrc'hoarier echedoù ukrainat.
* 1942 : Brian Jones, sonaozer ha soner saoz, unan eus krouerien orin ar strollad The Rolling Stones.
* 1969 : Robert Sean Leonard, aktour stadunanat.
* 1969 : Philip Reeve, skrivagner saoz.

## Marvioù

* 1916 : Henry James, skrivagner stadunanat.
* 1928 : Oscar Chajes, mestrc'hoarier echedoù galitsian eus SUA.
* 1941 : Alfonso XIII, roue Spagn.
* 1971 : Hans Müller, mestrc'hoarier echedoù aostrian, anvet Mestr Meur e 1950.
* 1986 : Olof Palme, den-Stad ha ministr kentañ Sveden.
* 2011 : Annie Girardot, aktourez c'hall.
* 2015 : Yaşar Kemal, skrivagner turk.

## Lidoù
* Devezh ar vro en Andalouzia (*Día de Andalucía*).
* Katoliked
** E Breizh:
** sant Rivelen ;
** santez Enora pe Enori pe c'hoazh santez Azenor ;
** santez Sisilia.
29 C'hwevrer

Ur bloavezh bizeost eo ur bloavezh gant un 29 a viz C'hwevrer.

## Darvoudoù
* 888 : kurunet eo Odo Iañ, roue ar Franked, gant arc'heskop Sens.
* 1504 : Kristol Goulm a implij e anaoudegezh eus ur fallaenn war al Loar an noz-se da gendrec'hiñ Ameridianed da bourveziñ boued dezhañ.
* 1940 : dont a ra Hattie McDaniel da vezañ aktourez zu kentañ da c'hounit un Oskar evit he roll e *[[Gone with the Wind]]*. 
* 1940 : e Berkeley (Kalifornia) eo ez eo roet Priz Nobel ar Fizik 1939 da Ernest Lawrence gant pennkoñsul Sveden San Francisco, abalamour d'an Eil Brezel Bed.
* 1960 : gant ur c'hren-douar e Maroko ez eus lazhet ouzhpenn 3000 den ha distrujet ul lodenn vras eus Agadir e su ar vro.
* 1988 : an arc'heskob Desmond Tutu asambles gant 100 den a iliz zo serret e-pad un emsav a bemp deiz a-enep an apartheid er C'hab.
* 1996 : dibenn Seziz Sarajevo.
* 2020 : un emglev peoc'h zo sinet etre Stadoù Unanet Amerika ha Talibaned Afghanistan, evit lakaat fin d'ar brezel er vro-hont.

## Ganedigezhioù

* 1468 : Paol III, 220 pab.
* 1692 : John Byrom, barzh saoz.
* 1792 : Gioachino Rossini, sonaozer italian.
* 1896 : Morarji Desai, kentañ ministr India.
* 1920 : Michèle Morgan, aktourez c'hall.
* 1924 : Carlos Humberto Romero, politiker, prezidant El Salvador.
* 1960 : Khaled, kaner aljerian.
* 1960 : Guy Hascoët, politikour gall.
* 1972 : Pedro Sánchez, kentañ ministr Spagn.

## Marvioù
* 468 : Hilarius (pab).
* 1868 : Ludwig Iañ Bavaria, roue Bavaria.
* 1944 : Pehr Evind Svinhufvud, Prezidant Finland.
* 1956 : Elpidio Quirino, Prezidant Filipinez.

## Lidoù
* sant Tiernvael ()
Bareineg

Ur yezh tchadek eus is-skourr ar yezhoù tchadek ar reter B.3 eo ar **bareineg** (*barein* pe *baraïn*) komzet gant tro-dro da 4.100 den e su-kreiz Tchad (1993).

Peder rannyezh ez eus:

* **Gilieg** (*guilia*)
* **Djalkieg** (*jalkia*)
* **Sakayeg** (*sakaya*, *dagne* pe *jelkin*)
* **Komieg** (*komi*)

## Gwelet ivez
* Yezhoù tchadek
* Yezhoù tchadek ar reter
* Yezhoù afrez-aziatek
Sokoroeg

Ur yezh tchadek eus is-skourr ar yezhoù tchadek ar reter B.3 eo ar **sokoroeg** (*sokoro* pe *bedanga*) komzet gant tro-dro da 5.000 den e kreiz Tchad (1994). 

Tost-tre eo d'ar sabaeg hag ar bareineg. 

## Gwelet ivez
* Yezhoù tchadek
* Yezhoù tchadek ar reter
* Yezhoù afrez-aziatek
Tamkieg

Ur yezh tchadek eus is-skourr ar yezhoù tchadek ar reter B.3 eo an **tamkieg** (*tamki* pe *temki*) komzet gant tro-dro da 500 den e kreiz Tchad (1992), e rannvro Guera.

Tost a-walc'h eo d'ar sabaeg dreist-holl. 

## Gwelet ivez
* Yezhoù tchadek
* Yezhoù tchadek ar reter
* Yezhoù afrez-aziatek
Mbedameg

Ur yezh tchadek eus is-skourr ar yezhoù biouek-madarek A.7 eo ar **mbedameg** (*mbedam*) komzet e norzh Kameroun.

## Gwelet ivez
* Yezhoù biouek-madarek
* Yezhoù tchadek
* Yezhoù afrez-aziatek