open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Hesonerezh kensonennel

Er yezhoniezh e vez implijet an termen **hesonerezh kensonennel** (saoz.: ''consonant harmony'') war tachenn ar fonologiezh hag ar fonetik evit komz eus un doare heñveladur a-bell ma vez levezonet gantañ kensonennoù hervez patromoù resis en ur yezh bennak e degouezhioù yezhadurel resis.

Meur a doare hesonerezh kensonennel ez eus, en o zouez e ar bep aliesañ e kaver **hesonerezh dre c'hwibanusaat** ma vez isrannet an holl c'hwibanennoù e daou rummad: kensonennoù a-raok (sonennoù s-heñvel) hag a-dreñv (sonennoù ʃ-heñvel) hag implijet e vez pep rummad gant gerioù enne kensonennoù resis. 

Kavet e vez patromoù hesonelezh kensonennel a-seurt-se e navac'hoeg, rwandaeg (''kinyarwanda'') da skouer. 

E apacheeg ar c'hornôg da skouer e implijer ar rakger *si-* nemet pa grog kelf ar verb gant ur kensonenn dre fic'hal drekkevig ma vez implijet en e lec'h ar rakger *shi-*:

* ***s'''iyį̄į̄'' <small>("ur samm a zo en ul lec'h bennak")</small>
* ***s**inéʼ'' <small>("tri pe muioc'h a draoù hepleg a zo en ul lec'h bennak")</small>
* ***s*'iłāā* <small>("un dra hepleg moan a zo en ul lec'h bennak")</small>
* ***s**iʼą̄ą̄* <small>("un dra solut ront a zo en ul lec'h bennak")</small>
* ***s**itsooz* <small>("un dra hepleg plaen a zo en ul lec'h bennak")</small>
* ***s**iziid* <small>("un dra dourennek a zo en ul lec'h bennak")</small>
* ***sh**ijaa'' ("tri pe muioc'h a traoù solut reut nann-bev a zo en ul lec'h bennak")

E yezhoù aostronezeg 'zo e kaver hesonelezh kensonennel etre ar c'hensonennoù linkus ma implijet [r] pe [l] hervez ma kaver [r] pe [l] er wrizienn hag e gwaranieg e kaver hesonelezh dre fri ma vez implijet kensonennoù dre fri pe get hervez ma vez distaget dre fri ar gesnonenn bennañ er wrizienn. 

## Gwelit ivez:
* Heñveladur (yezhoniezh)
* Metafoniezh
* Hesonerezh vogalennek
Kanton Gwareg

**Kanton Gwareg** a oa anezhañ ur bastell-vro votiñ e departamant Aodoù-an-Arvor.

## Kumunioù
Kanton Gwareg a yae 8 kumun d'ober anezhañ:
* **[[Gwareg (kumun)|Gwareg]]**
* Lanniskad
* Leskoed-Gwareg
* Melioneg
* Pellann
* Perred
* Sant-Ijo
* Sant-Jelven

## Brezhoneg
Ne vez ket kelennet brezhoneg e skolioù ar c'hanton.

## Liammoù diavaez
* Ul lec'hienn gouestlet d'ar c'hanton ha d'an touristerezh

## Daveoù
*  INSEE, poblañs lezennel kantonioù Aodoù-an-Arvor
Sant-Ijo

**Sant-Ijo** a zo ur gumun eus Breizh, e Bro-Gernev hag e kanton Rostrenenn e departamant Aodoù-an-Arvor.
## Douaroniezh
## Istor
### 
#### [[Brezel-bed kentañ]]
* Mervel a reas 41 gwaz eus ar gumun abalamour d'ar brezel hervez monumant ar re varv, da lavaret eo 6,06 % ag ar boblañs hervez an niveradeg bet graet e 1911; lazhet e voe unan anezhe e Boezinge e Flandrez Belgia d’an 22 a viz Ebrel 1915, soudard e oa er 74vet Rujumant Troadegiezh Tiriadel.
#### [[Eil Brezel-bed]]
* Mervel a reas pevar den eus ar gumun abalamour d'ar brezel hag ur soudard e 1945 p'edo al lu gall o terc'hel Alamagn.
## Monumantoù ha traoù heverk

Église Saint-Ignace de Saint-Ygeaux.jpg|An iliz.

* An iliz katolik.

Monument aux Morts Saint-Igeaux.jpg|Ar monumant.

* Monumant ar re varv, luc’hskeudenn.
## Emdroadur ar boblañs abaoe 1962

## Melestradurezh
## Tud
;Tud ganet eno
*1903 : Auguste Loriquer, barzh.
## Liammoù diavaez

* Pajenn Sant-Ijo war lec'hienn an etrekumuniezh
* Sant-Ijo war lec'hienn Geobreizh
* Sant-Ijo war Infobretagne.com
## Notennoù ha daveoù
Sant-Jelven

**Sant-Jelven** a oa ur gumun eus Breizh, e Bro-Gernev hag e kanton Rostrenenn e departamant Aodoù-an-Arvor. Kendeuzet e oa bet gant div gumun-all d'ar 1 a viz Genver 2017 d'ober ur gumun nevez : Berrepoz-ar-Blavezh.
## Douaroniezh

Ecluse de Tregnanton - Les Travaux Publics de la France.jpg|Skluz Tregnanton.

* War lez ar ganol eus Naoned da Vrest emañ Sant-Jelven.

452 Lac de Guerlédan.jpg|Al lenn.

*Lenn Gwerledan.
## Istor
### 
#### [[Brezel-bed kentañ]]
* Mervel a reas 43 gwaz abalamour d'ar brezel hervez monumant ar re varv, da lavaret eo 4,41 % ag ar boblañs hervez an niveradeg bet graet e 1911.
#### [[Eil Brezel-bed]]
* Mervel a reas c'hwec'h den ag ar gumun abalamour d'ar brezel.
## Monumantoù ha traoù heverk

Abbaye Notre-Dame de Bon-Repos à Saint-Gelven - Côtes d'Armor (22) - France - 03.jpg|An abati.

* Abati Verrepoz pe "Abati an Diskuizh Mat".

Saint-Gelven - Clocher de l'église paroissiale - AD22 - 16FI5501.jpg|An iliz katolik.

* Iliz katolik *Sant Jelven*.
* Monumant ar re varv.
## Emdroadur ar boblañs abaoe 1962

## Melestradurezh
## Tud
## Liammoù diavaez

*  Sant-Jelven war lec'hienn Geobreizh
## Notennoù ha daveoù
Rontder (yezhoniezh)

Er yezhoniezh e vez implijet an termen **rontder** (saoz.: ''roundedness'') war tachenn ar fonologiezh hag ar fonetik evit komz eus un doare gweuzadur vogalennek ma vez rontaet an diweuz pa vez distaget ur vogalenn.

Pa vez distaget ur vogalenn ront e vez digoret an diweuz e stumm ur ront keit ha ma vezont distegn pa distager ur vogalenn blaen pe nann-ront. 

Implijet e vez kentoc'h an termen gweuzadur pa gomzer eus ar fed ma vez rontaet pe get ur kensonenn.

E darn vrasañ eus yezhoù ar bed e vez plaen ar vogalennoù a-raok keit ha ma vez ront ar vogalennoù a-dreñv, setu perak e vez isrannet ar vogalennoù etre **[[vogalennoù a gentañ renk]]** (plaen hag a-raok mui ront hag a-dreñv) ha **[[vogalennoù a gentañ renk|vogalennoù a eil renk]]** (ront hag a-raok mui plaen hag a-dreñv).

Hervez reolennoù treuzskrivañ al lizherenneg fonetikel etrebroadel e c'heller implijout ur sin diakritek skreivet didan un arouezenn bennañ evit merkañ ar fed ma vez rontaet keit ha ma c'heller merkañ ar ved ma vez rontaet-krenn ur vogalenn dre skrivañ ur "w" bihañ a-us ha d'an tu-dehoù dezhi, da skouer e houpaeg ma vez diforc'het etre tri drez rontder: [x x̹ xʷ] pe [x x̜ʷ xʷ]. Div arouezenn ispisial all ez eus el LFE ledanaet: [ə͍] evit merkañ diweuz stegnet nann-ront ha  evit merkañ sonennoù ront-digor. 

Daou doare rontder disheñver ez eus: **rontadur endogweuzek** (pe "moustret") ha **rontadur ezogweuzek** (pe "koagennek"). 

: **Rontadur endogweuzek**: tosaat a ra eil korn an diweuz ouzh ebet keit ha ma c'hell bezañ damvoustret an diweuz met ne vez ket koagennet an diweuz ha ne deu nemet o diavaez war-wel;

: **Rontadur ezogweuzek**: koagennet e vez an diweuz evel pa reer ur pok ha donta ra diabarzh an diweuz war-wel.

Peurliesañ pa vezont distaget ront e vez ezogweuzek ar vogalennoù a-dreñv keit ha ma vez endogweuzek ar vogalennoù ront a-raok.

E japaneg avat ez eo endogweuzek ar vogalenn a-dreñv serr hag e svedeg ez eo fonemek an daou doare rontder dre ma diforc'her e rannyezhoù 'zo etre vogalenn greiz etre plaen, endogweuzek hag ezogweuzek.

N'eus arouezenn ispsial ebet el LFE evit ober an diforc'h tre an daou daore rontader-se ha peurleisañ pa gomzer eus "rontder" hepmuiken e vez komprenet evel rondtadu ezogweuzek. 

## Gwelit ivez:
* Vogalenn
* Kensonenn
* Doare distagañ
* Gweuzadur
Sokrates

:*Evit sterioù an anv *Socrates* gwelet [[Socrates (disheñvelout)]]*


Ur prederour gresian hag e veze o chom e Keoded Aten, eo bet  **Sokrates** (diwar an henc'hresianeg: Σωκράτης) (tro-dro 470–399 kent JK). Krouet eo bet gantañ diazez ar brederouriezh kornôgat, hag eñ da vezañ degemeret evel an oberer meur war an danvez. Lakaet e oa ul lodenn eus e vennozhioù hag eus e vuhez dre skrid gant Platon.

## Prosez ''Sokrates''
Un nebeud brientinien a zisklêrias gwelet ennañ ur spered hag a vreine talvoudegezhioù buhezegezh hengounel Ateniz. Hervezo e oa un dañjer evit ar geoded hag an urzh sokial. E 399 kent J.-K., *Sokrates* a oa tamallet gant Anitos, un ezel a-bouez eus ar strollad demokratour, ha gant daou eus e vignoned, eus an daou dorfed da-heul:
* Nac'h anavezout doueed ar geoded ha degas doueed nevez;
* Breinañ ar yaouankiz.

Div lodenn a oa bet en e brosez. Da gentañ e oa bodet 501 barner an Helie evit barn anezhañ. *Sokrates* a nac'has lenn ur brezegenn difenn a oa bet skrivet dezhañ gant an alvokad brudet Lisias. Lavaret en dije da Lisias a-zivout an dra-se: *"Heñvel eo ouzh ur rummad botoù kaer n'eo ket diouzhin"*. *Sokrates* a gavas gwell neuze kontañ e vuhez d'ar varnerien. Abalamour d'e emzalc'h skañv e oa kondaonet gant 281 mouezh a-enep dezhañ.

En eil lodenn ar prosez e oa ret choaz ar c'hastiz a ve roet da *Sokrates* : Da choaz e oa etre ar marv (ar pezh a c'houlenne an damallerien), pe un dell-gastiz pounner. Evit broudañ an div gostezenn da gaout muioc'h a habaskter ne choaze ket ar varnerien ar c'hastiz o-unan, met mouezhiañ a raent evit an hini, kinniget gant unan eus an div gostezenn, a seblante dezhe bezañ an hini poellekañ. Gallout a rae eta *Sokrates* kinnig ur c'hastiz a c'hallfe bezañ degemeret gant ar varnerien. Disklêriañ a reas neuze e oa a-du evit paeañ un dell-gastiz 25 drakm, da lâret eo hogos netra. *Sokrates* a rae an dra-se e-ser godisal en e brosez dezhañ e-unan! Krediñ a reas zoken goulenn muioc'h evit an dell-gastiz dister-se : gant ar pezh en doa graet evit ar geoded, emezañ, e telleze bezañ herberc'hiet ha maget er Pritaneia betek fin e vuhez (s.o. Platon, *[[Meulidigezh Sokrates]]*, 36d-37b), ar pezh a oa ur merk a enor bras roet d'ar geodediz o doa rentet servijoù bras d'ar geoded. An emzalc'h-se a lakaas droug da vont er varnerien, ha *Sokrates* a voe kondaonet d'ar marv gant 80 mouezh ouzhpenn.

Kondaonet e oa da evañ ur c'hontamm marvus, ar c'hegid. Tro a voe roet dezhañ gant e vignoned da dec'hout pa oa toullbac'het. Nac'hañ a reas avat abalamour ma oa pouezusoc'h doujañ da lezennoù ar geoded hervezañ evit mirout e vuhez (s.o. Platon, *[[Kriton]]*). 

## Notennoù
Fluorit

## Liammoù

* Mineralienatlas - Fluorit
* Flussspat aus Wölsendorf
* Private Fluoritsammlung Ch. Hartmann
Kristal reizhad

Ur **kristal reizhad** a zo kristal rummadoù dre skoueradur diwar tri tu. Implijet e dreist holl e maenoniezh.

7 kristal reizhad a zo :
Nuala Ní Dhomhnaill

**Nuala Ní Dhomhnaill** (ganet e 1952) zo unan eus ar barzhezed iwerzhonek anavezetañ en hon amzer. Ganet e oa bet e Lancashire, e Bro-Saoz, e 1952, da dud deuet eus Iwerzhon, hag aet e oa da Iwerzhon da vevañ pa oa 5 bloaz. He yaouankiz he deus tremenet e korn-bro An Daingean, e kontelezh Ciarraí da gentañ, hag e An tAonach, e kontelezh Tiobrad Árann da c'houde. 

Studioù saozneg hag iwerzhoneg he deus graet e skol-veur Korkig. Kroget he deus da skrivañ barzhonegoù en iwerzhoneg, zo bet embannet er gelaouenn *Innti*. Dimezet eo gant un douaroniour turk, Dogan Leflef, ha bevet he deus e Turkia hag en Izelvroioù e-pad bloavezhioù a-raok dont da Iwerzhon en-dro. Bremañ emañ o vevañ e Dulenn. 

Nuala Ní Dhomhnaill a gomz meur a yezh : saozneg, turkeg, galleg, alamaneg ha nederlandeg. Met dibabet he deus skrivañ en iwerzhoneg hepken. Ezel eo eus *[[Aosdána]]* (Akademiezh arzoù Iwerzhon). Ouzhpenn barzhonegoù he deus skrivet pezhioù-c'hoari evit ar vugale, studiadennoù lennegel ha pennadoù skridvarnerezh. 

He barzhonegoù zo bet troet e meur a yezh : galleg (*Carnaval et autres poèmes / Feis agus dánta eile*, troet gant A. J. Hugues, Céline Lelong, Gwendal Denez ha Yann Bevant hag embannet gant Travaux d'Investigation et de Recherche), alamaneg, poloneg, italianeg, norvegeg, estoneg, japaneg, saozneg ha brezhoneg (*Ar Gwele seiz*/*Leaba Shíoda*, troet gant Herve ar Bihan, Alan Botrel, Gwendal Denez hag Art J. Hughes hag embannet gant Skrid.

## Liamm diavaez
*Nuala Ní Dhomhnaill o lenn he barzhonegoù - lyrikline.org
Argolis

**Argolis** (Ἀργολίς e henc'hresianeg hag e Katharevousa, Αργολίδα *Argolida* er yezh a vremañ) a oa anv ur vro eus Henc'hres. Edo e reter ledenez Peloponnesos. Meur a Stad a oa enni : re Argos, Troizen, Epidaoros, hag Hermione. Deuet eo da vezañ ur prefeti e Hellaz hiziv.

Ar c'heodedoù anezhi a oa: Argos, Mykenai, Tiryns, Naoplia, Troizen, Hermione hag Epidaoros.
Leukippos

**Leukippos** (henc'hresianeg : Λεύκιππος / Leúkippos) a oa mab Gorgofone ha Perieres. Pried e oa da Filodike, merc'h an doue-stêr Inac'hos, ha tad e oa da Foibe hag da Hilaeira, hag ivez da Arsinoe, mamm da Asklepios (hervez doareoù zo eus ar vojenn).

Kastor ha Polydeukes a skrapas merc'hed Leukippos, Foibe hag Hilaeira, hag a zimezas ganto. Savet gwarizi en Idas ha Lynkeüs, nized Leukippos, ha lazhet Kastor ganto. Roet e voe an divarvelezh da Bolydeukes gant Zeus, ha da Gastor da-heul war e c'houlenn.

## Tud all
* Ur mab da Herakles hag Eurytele, merc'h da d-Thespios
* **Leukippos** zo ivez anv ur prederour hellazat, gwelout Leukippos (prederour).
*Mab Poimandros, lazhet gant e dad dre wallchañs.
Dick McKee

**Richard “Dick” McKee** (Anv iwerzhoneg **Risteárd Mhic Aodha**), a zo ganet d'ar 4 a viz Ebrel 1893 ha marvet d'an 21 a viz Du 1920 . Un ezel pouezus eus an Irish Republican Army, anavezet edan anv an IRA, e oa-eñ. Mignon e voe gant pennoù pouezus al luskad republikan iwerzhonad, e-giz Éamon de Valera, Austin Stack ha Michael Collins.

(War ar stern emañ ar pennad-mañ. Ne dalvez ket ar boan da labourat warnañ.)
Kanton Gwengamp

**Kanton Gwengamp** zo anezhañ ur bastell-vro votiñ eus Breizh, e departamant Aodoù-an-Arvor. Brasaet e oa bet da 9 c'humun gant dekred an 13 a viz C'hwevrer 2014.

## Kumunioù
### Betek 2015

Kanton Gwengamp a yae 8 kumun d'ober anezhañ :
* Gras-Gwengamp ;
* **[[Gwengamp]]** ;
* Koadoud ;
* Mousteruz ;
* Pabu ;
* Plouizi ;
* Plouvagor ;
* Sant-Eganton.

### Abaoe 2015
Kanton Gwengamp a ya 9 c'humun d'ober anezhañ :
* **[[Gwengamp]]** ;
* Goudelin ;
* Gras-Gwengamp ;
* Ar Merzher ;
* Pabu ;
* Pañvrid-ar-Beskont ;
* Plouizi ;
* Plouvagor ;
* Sant-Eganton.

## Istor

## Daveoù

## Gwelet ivez
Kantonioù Aodoù-an-Arvor | Kumunioù Aodoù-an-Arvor
Kartoù

Gant **kartoù**, da lavaret eo rummadoù kartennoù ispisial, e vez graet meur a c'hoari, hervez ar seurt kartoù.
Dre vras e kaver e Breizh:
* ar c'hartoù ordinal, pe doare gall, pe doare saoz dezho, 32, 52 pe 54 c'hartenn enno.
** en doare gall eo skrivet: R, D, V, war gartoù zo, evit *Roi, Dame, Valet*
** en doare saoz eo skrivet K, Q, J, warno, evit *King, Queen, Jack*
* ar c'hartoù tarot (pe tarotoù), brasoc'h, 78 kartenn enno
* ar *vuoc'h*, disheñvel-mik ar skeudennoù anezho.

## Ar c'hartoù ordinal
* Daou liv, du ha ruz, zo d'ar c'hartoù, met pevar rumm zo: *pikez, keur, karo, treflez*.
** Pa vez komzet eus ur gartenn hepken e vez lavaret: *ur bikezenn, ur geurenn, ur garavenn, un dreflezenn*. 
** Pa vez komzet eus atou, e vez lavaret *un atouenn* pe *ur benngartenn*.
* Kartoù niverennet zo e pep rumm 
** eus 7 da 10, er c'hoari gant 32 gartenn
** eus 2 da 10 er c'hoari gant 52 gartenn, pe 54 mar konter an 2 farouell (*joker*) an vez e lod kartoù.
** ar born a vez graet eus an "1".

* Kartoù "gwisket" zo e pep rumm:
** ur roue (rouizien)
** un damez (damizien)
** ul lakez (lakizien)

## Ar c'hartoù tarot
Er c'hartoù tarot ez eus 
* e pep rumm
** dek kartenn niverennet eus 1 da 10,
** peder c'hartenn gwisket, e-lec'h teir er c'hoari boutin, : ur marc'heg zo etre al lakez hag an itron,
* ur rumm all, anvet atou, gant kartoù eus 1 (an izelañ) da 21 (an uhelañ)
* ur gartenn all, anvet ar *gitarour* pe ar farouell gant lod, an *digarez* (diwar ar ger gallek) gant lod all.

## Ar vuoc'h

## Pouez ar c'hoarioù
Gwechall e veze c'hoariet 'r c'hartoù kenañ en ostalerioù. Hiriv ez eus kalz nebeutoc'h a ostalerioù hag e vez c'hoariet gant traoù a bep seurt a zegas arc'hant : bilhard, c'hoarioù tredan, pe redadegoù kezeg.

Poker a vez c'hoariet muioc'h-mui a-drugarez d'ar skinwel ha d'ar c'hazinoioù a zo en em glevet da vrudañ ar c'hoari-se, da sachañ pratikoù d'an tier-c'hoari. War an Internet e c'haller c'hoari ivez, a-benn gounez arc'hant.

## Gerioù
*Ur *pleg* a vez lavaret eus ar c'hartoù a zo war an daol pa vez bet lakaet e gartenn gant pep c'hoarier,
**Ober an dorn* a vez lavaret eus reiñ ar c'hartoù d'ar c'hoarierien e deroù ur c'hoariadenn. *Gant piv emañ an dorn ?* a vez goulennet da c'houzout piv zo bet mestr hag a rank c'hoari da gentañ. 
*Pa vez *freuz-dorn* er c'hoari-c'hartoù ne c'hoarier ket an taol, hag e vez adroet ar c'hartoù.
Paotr Treoure

**Paotr Treoure** a oa anv-pluenn **Augustin Konk**, beleg a Vro-Leon, brudet ivez evel *An aotrou Konk*.

## Anv-pluenn
Dindan meur a stumm e kaver e anv-pluenn : *Paotr Treoure*, *Paotr-Tréouré*, *Potr Treoure*… Hervez katalog Levraoueg broadel Bro-C'hall ez eo *Paotr Treoure* ar stumm etrebroadel.

## E vuhez
D'ar 16 a viz Here 1874 e voe ganet Augustin Konk e Treoure, e parrez Plougin. 
E skolaj Lesneven e reas e studi kent bezañ beleget e 1898. Kure e voe e Kastell-Paol, person e Lokenole goude-se ; e 1930 e voe person e Plouneour-Traezh, ma chomas betek e varv d'ar 26 a viz Kerzu 1952 e Kastell-Paol.

Er skolioù katolik e veze lakaet ar vugale da zeskiñ e vojennoù dre an eñvor, evel ma veze desket Fablennoù Jean de la Fontaine e galleg.

E 2021 ez eus bet embannet ur bladenn gant TES, enni darn eus e vojennoù, asambles gant re all, troet e brezhoneg diwar fablennoù La Fontaine gant meur a aozer ha lennet gant meur a vouezh (Mari Kermareg, Loeiza Beauvir, David ar Gall...).

## Oberennoù
**[[Barzaz ha Soniou evit ar vugale]]* (Presse Libérale, Brest, 1935, nemet bloavezh ebet merket war al levrig) gant barzhonegoù ha kanaouennoù. Adembannet div wech :
***[[Mojennou ha Soniou]]* (Imprimerie Centrale de Bretagne, Rennes, hep bloavezh), adembannadur kresket eus al levr kentañ, graet war-lerc'h an Eil Brezel-bed, ennañ ur rakskrid gant ar chaloni Frañsez Falc'hun. Darn eus ar skridoù a voe implijet gant Radio-Kimerc'h.
***Mojennou*, Brud Nevez, 1982.
***Yann ar paotr mat*, e-barzh: Patrice Fourn, *A bep seurt gant un istrogell*, Nadoz-Vor Embannadurioù, Brest, 2025, pp. 99-103.

### Kanaouennoù
Un toullad kanaouennoù zo bet savet gantañ, war tonioù eus Bro-Skos, Kembre, Kernev-Veur, SUA ; re all kempennet hepken. En o zouez : 
*Gwir Vretoned, war ton Seziz Gwengamp, e Barzhaz Breizh, bet brudet bras ;
**Marijanig Lagadbran*, dastumet ha kempennet gantañ (hep ma oufed resis diwar beseurt danvez), kanet en ur bern skolioù Diwan ;
*Mari Vastrouilh, savet gantañ war un ton eus SUA ;
**Va zi bihan*, diwar ur ganaouenn eus Kembre, bet enrollet gant Eliane Pronost ;
**Luskell va bag*, diwar ur c'han a Vro-Skos, *The Skye boat song* ;
**Good onions, very cheap*, diwar-benn ar Jonied ;
**Ar bloaz nevez*, diwar un ton eus Kembre ;
** Yannig an difouper neiziou*, war don gavotenn an Aven (ha hini ar ganaouenn *Matilin an Dall*), savet pe gempennet.

## Levrlennadur
*Abeozen : *Istor lennegezh vrezhonek an amzer vremañ* (Al Liamm).

## Pennadoù kar
*Al louarn hag ar rezin
*Al louarn besk
*Ar vran hag al louarn
*Mojennoù (1961)

## Liammoù diavaez
*Oberennoù Paotr Treoure er CRBC Brest

## Notennoù
Mojennou ha Soniou

**"Mojennou ha Soniou"** zo anv un dastumad skridoù gant Potr Treoure, anv-pluenn Augustin Konk (Augustin Conq), moullet gant an *Imprimerie Centrale de Bretagne* e Roazhon goude an Eil Brezel-bed, hep bloavezh merket warnañ avat.

## Framm
*115 pajenn zo niverennet, hep an daolenn en dibenn. 
*Ur rakskrid gallek ur bajenn dezhañ zo da gentañ ; kinnig a ra danvez al levr berr ha berr : 60 mojenn, 3 marvailh gwerzennaouet, 20 kanaouenn. Darn eus ar skridoù ha kanaouennoù, a lenner, a voe enrollet e Roazhon da vezañ implijet gant Radio-Kimerc'h.
*Ur rakskrid brezhonek gant ar chaloni Falc'hun, "chaloni a enor eus Eskopti Kemper, Kelenner e Skol-Veur Roazon".
*An ton zo roet evit pep son war-bouez *Bro-goz ma zadou*, a zo merket evel "ton anavezet".
## Taolenn
*Koulz ar reizhskrivadur brezhonek hag an hini gallek zo rik amañ evel m'emaint moullet el levr, vioù-koukoug hag all.

## Liamm diavaez
+. Paotr Treoure, *[http://bibliotheque.idbe.bzh/document.php?id=mojennou-ha-soniou-12553&l=fr Mojennou ha Soniou]*, hep deiziad.
Goueliekadur

Er yezhoniezh e vez implijet an termen **goueliekadur** (saoz.: ''velarisation'') war dachenn ar fonetik hag ar fonologiezh evit komz eus un seurt doare distagañ a eil renk ma sav kein an teod war-du gouel ar staon keit ha ma vez distaget gant ul lec'h distagañ pennañ all.

Enebiet e vez kensonennoù goueliekaet ouzh kensonennoù staonekaet, en o zouez an iwerzhoneg ma reer an diforc'h etre kensonennoù *caol* ("moan": staonekaet) ha *leathan* ("tev": goueliekaet) hag ar ruseg ma komzer kentoc'h eus kensonennoù "blot" (staonekaet) ha "kalet" (goueliekaet). Kavout a reer alies an termenoù "sklaer" (staonekaet) ha "teñvel" (goueliekaet)

Hervez reolennoù treuzskrivañ al lizherenneg fonetikel etrebroadel e c'heller merkañ ar goueliekadur e daou doare disheñvel: 
# dre varreniñ un arouezenn bennañ hag a dalvez koulz evit merkañ ar goueliekadur hag ar gargadennekadur, d.s.  > ; pe
# skrivañ arouezenn ur gammaig (), d.s. . Gant an arouezenn-mañ e vez merket ar goueliekadur en un doare sklaer ha resis.

## Gwelit ivez:
* Doare distagañ a eil renk
* Doare distagañ
* Lec'h distagañ
* Kensonenn
* Staonekadur
Hardouin de Chartres

**Hardouin de Chartres** a oa un doktor hag ur c'helenner breizhat eus an . Ren a rae ur skol, e Felger. Er skol-se e oa bet desket Étienne Iañ, oberour al *Livre des Manières*, unan eus an oberennoù lennegel o deus merket ganedigezh ar galleg, anezhañ un den tost da Herri II, roue Bro-Saoz ha dug Normandi.

E ditl a zoktor a laka an den da soñjal e c'hallfe bezañ bet diskibl da Fulbert, eskob brudet Chartres.

Ur straed "Hardouin de Chartres" a zo e Roazhon.

## Notennoù
Kanton Mêl-Karaez

**Kanton Mêl-Karaez** a oa anezhañ ur bastell-vro votiñ eus Breizh, e departamant Aodoù-an-Arvor.

## Kumunioù
Kanton Mêl-Karaez a yae 8 kumun d'ober anezhañ:
* Lokarn
* **[[Mêl-Karaez]]**
* Ar Vouster
* Paoul
* Plevin
* Trabrivan
* Trefrin
* Treogan

## Daveoù
*  INSEE, poblañs lezennel kantonioù Aodoù-an-Arvor
Brody

**Brody** (en ukraineg:Броди; e poloneg:Brody, e rusianeg:Броды, e yiddicheg: בראָד, *Brod*) a zo ur gêr eus Kornôg Ukraina. 

Kêrbenn bann Brody eo.
Rouse

**Rouse** (bulgareg : Русе, gwechall Roustchouk, turkeg : Rusçuk) a zo ur gêr eus Bulgaria, en hanternoz ar vro, war lez dehou ar stêr Danav, a-dal da gêr Giurgiu, a zo war al lez kleiz, e Roumania.
Cynlas Goch

Mab Owain Ddantgwyn ha roue Rhôs e oa Cynlas Goch. Meneget eo gant Gweltaz evel unan eus ar vac'homerien a rene Preden goude disparti ar Romaned. Hervezañ e vije bet e gêrbenn e Din-Arth, ur c'hreñvlec'h e-kichen Llandrillo-yn-Rhos.

## Liammoù diavaez

 Cynlas Goch war Early British Kingdoms
Bogotá

**Bogotá**, anv ofisiel: **Bogotá, Distrito Capital**, hag a oa *Santafé de Bogotá* etre 1991 ha 2000, eo kêr-benn Kolombia. Ar gêr vrasañ er vro eo ivez, gant 7 185 889 a annezidi (niveradeg 2005). 

Lec'hiet eo Bogotá 2 640 metr a-us live ar mor, er menezioù Andoù. 

Unan eus kêrioù pennañ Kolombia eo Bogotá, evit an armerzh, gant Medellín ha Cali.
## Kêrioù mignon
### Kevellerezh
Kevellet eo Bogotá gant meur a gêr :

### Unvaniezh ar c'hKêrioù Ibero-Amerikan
Ezel eo Bogotá eus Unvaniezh ar c'hKêrioù Ibero-Amerikan adalek an 12 a viz Here 1982 evit sevel liammoù mignoniezh gant ar c'hêrioù da-heul :

### Kenlabour
Kenlabourat a ra ivez gant :
* 

## Daveoù
Gaou

Kontañ **gaou**, livañ **gevier,** zo kontañ traoù dre gomz pe dre skrid evit touellañ an dud peurvuiañ, pa ouzer n'eo ket ar wirionez. **Gaouiaded** pe **gaouierien** eo an dud a gont gevier. 

## Furien Sina
Ar prederour sinaat Konfusius a sav a-enep ar gaou, met kavout a ra dezhañ eo ret gouzañv re ar varc'hadourien rak panevet da se n'hallint ket gounit o bara. 

Lao Zi en deus kelennet ne dle ket an den yaouank vertuzius kilañ rak disklêriañ pep gaou, ha pa vije bet graet gant e dad, met ne sav ket Konfusius a-du gantañ : arabat eo d'ur mab diskuilh e dad, Muiañ a c'hall ober eo chom hep mont da heul an dud a skouer fall.

## Abegoù da livañ gevier
Meur a dra a c'hall bezañ kaoz d'un den da gontañ gevier : an emgarantez, an aon, an dismegañs, al lorc'h, ar warizi, ar gasoni, ar garantez en o zouez.

## Gwir
Ober gaou da unan bennak er gwir a dalv ober un dra bennak fall dezhañ hag a-youl vat.

## Levrlennadur
*Eosten Hippo :  ("A-zivout livañ gevier").
* ''Cansoun dei mens&ograve;negai'' (Son ar gevier), kanaouenn okitanek.

## Pennadoù kar
* gaouad
Gargadennekadur

Er yezhoniezh e vez implijet an termen **gargadennekadur** (saoz.: ''pharyngealization'') war dachenn ar fonetik hag ar fonologiezh evit komz eus un seurt doare distagañ a eil renk ma vez strishaet ar c'hargadenn keit ha ma vez distaget ur gensonenn pe ur vogalenn gant ul lec'h distagañ pennañ all.

Un ebeniezh fonemek a gaver etre kensonennoù kurunennek gargadennekaet, anvet "kensonennoù stambouc'hus", enebiet ouzh kensonennoù kurunennek plaen en arabeg ha distaget e vez al lizherenn *[[Ayin (lizherenn)|ayin]]* evel ur stankenn gargadenn e meur a rannyezh arabek.

Kavet e veze en oubic'heg 14 kensonenn gargadennekaet hag implijet e vezont stank pe stankoc'h ivez gant meur a yezh komzet e kompezennoù Norzhamerika, en o zouez ar yezhoù salichek hag ar yezhoù sahaptiek. Er yezhoù touek ("tuu") e kaver fonemoù ankoueekaet zoken. 

Hervez reolennoù treuzskrivañ al lizherenneg fonetikel etrebroadel e c'heller merkañ ar goueliekadur e daou doare disheñvel: 
# dre varreniñ un arouezenn bennañ hag a dalvez koulz evit merkañ ar goueliekadur hag ar gargadennekadur, d.s.  > ; pe
# skrivañ arouezenn ur gammaig (), d.s. . Gant an arouezenn-mañ e vez merket ar goueliekadur en un doare sklaer ha resis.

## Gwelit ivez:
* Doare distagañ a eil renk
* Doare distagañ
* Lec'h distagañ
* Kensonenn
* Staonekadur
* Kensonenn gargadenn
* Kensonenn ankoue
* Hugennekadur
Gao Jixing

**Gao Jixing** (907-928) a voe diazezer rouantelezh Jingnan, anvet ivez Nanping, unan eus an Dek Rouantelezh a zalc'he Sina e-pad Marevezh ar Pemp Tiernelezh hag an Dek Rouantelezh. Da Jiedushi (gouarner milourel) eus Jiangling gant renerien Tiernelezh al Liang Diwezhat. Goude o diskar en em embannas da roue Jingnan

## Daveoù

Mote, F.W. (1999). Imperial China (900-1800). Harvard University Press, 11, 16. ISBN 0-674-01212-7.
Erifyle

**Erifyle** (Ἐριφύλη /*Eriphúlê* e henc'hresianeg) a oa merc'h da dTalaos, c'hoar Adrasto. Dimeziñ a reas da Anfiaraos eus Argos. Profet e voe dezhi tro-c'houzoug an doueez Harmonia gant Polynikes evit ma lakfe he gwaz d'ober brezel ar Seizh a-enep Thebai. Lavarout a reas neuze da Amfiaraos kemer perzh en aloubadenn a grog ganti mojenn ar Seizh a-enep Thebai, petra bennak ma ouie-hi e varvje er brezel. Brezel a reas he gwaz, ha mervel eno. Kent mervel e c'houlennas Amfiaraos ouzh e vibien Alkmaion hag Amfiloc'hos tennañ dial eus e varv. Gant he mab Alkmaion e voe lakaet Eurifyle d'ar marv.
Gwrangon

Hervez Nennius e vije bet **Gwrangon** roue Ceint kent na voe roet ar rouantelezh-se da Hengist gant Vortigern. N'eo ket Nennius un andon fizius, avat, ha, war a seblant e oa Gwrangon un uheliad e rouantelezh Gwent hag a vije bet lakaet daroue Ceint gant an istorour.
Jingnan

**Jingnan** (荆南), anvet ivez Nanping (南平), a oa unan eus an dek Rouantelezh e kreiz Sina, e-doug Marevezh ar pemp tierniezh hag an dek rouantelezh. Krouet e oa bet e 924. He diazezer Gao Jixing (高季興) a oa bet anvet da Jiedushi (gouarner milourel) Jiangling e 907 gant Tierniezh al Liang Diwezhat a zalc'he norzh Sina goude diskar an dierniezh Tang. Kemer a reas ar renk a roue goude distruj al Lianged Diwezhat gant an dierniezh Tang Diwezhat.

## Douaroniezh
Jingnan a oa ar rouantelezh a oa bet hirañ he buhez e-mesk ar rouantelezhioù bihan. Jiangling a oa he c'hêr-benn ha derc'hel a rae daou vann war ribloù ar Yangtze. Harzhoù en doa gant an dierniezh Tang Diwezhat, gant rouantelezh Chu ha gant Tanged ar Su pa stagjont ar rouantelezh-mañ ouzh o hini e 951. Gant ar Shu Diwezhat en doa harzhoù ivez goude o c'hrouidigezh e 934.

## Diskar ar rouantelezh
Krouet e voe an Dierniezh Song e 960 met daoust ma lakaer d'an amzeriad-mañ penn Marevezh ar Pemp Tiernelezh hag an Dek Rouantelezh e treuzvevas rouantelezhioù ar Su e-pad hogozik 20 bloavezh. An hini kentañ da vezañ distrujet a voe Jingnan avat. E 963 e voe aloubet.

## Renerien

## Liammoù diavaez

 Jingnan war Chinaknowledge.de
Louarn Kozumel

**Louarn Kozumel** (*Urocyon sp.*), pe **Louarn Cozumel** a zo ur spesad dianv a lern a veve betek n'eus ket pell 'zo war an enezenn vec'hikan Cozumel.

N'eo ket bet deskrivet en un doare skiantel hag aet da get e c'hellfe bezañ. Tennañ a rafe da louarn an Inizi. Un tammig brasoc'h e vefe avat.

## Daveoù
*  Cuarón, Alfredo D.; Martinez-Morales, Miguel Angel; McFadden, Katherine W.; Valenzuela, David; & Gompper, Matthew E. (2004): The status of dwarf carnivores on Cozumel Island, Mexico. *Biodiversity and Conservation* **13**: 317–331. PDF
*  Gompper, M. E.; Petrites, A. E. & Lyman, R. L. (2006): Cozumel Island fox (*Urocyon* sp.) dwarfism and possible divergence history based on subfossil bones. *[[Journal of Zoology|J. Zool.]]* **270**(1): 72–77.
Polyneikes

**Polyneikes** (henc'hresianeg Πολυνείκης / *Polyneíkês*, "kalz a riotoù") a oa mab da Oidipoüs, ha d'e bried Iokaste. Dimezet e oa da Argia, merc'h da Adrastos, ha bugale o doe : Thersandros, Adrastos ha Timeas.

Oidipoüs, goude bezañ lazhet e dad Laios, a oa dimezet d'e vamm, ha bet bugale ganti : Polyneikes neuze, hag Eteokles, Antigone, Ismene. 

Pa voe anavezet kement-se e voe kaset kuit Oidipoüs eus kêr Dhebai, ha harluet da Golonos (a zo dodenn an drajedienn *Oidipoüs e Kolonos* gant Sofokles). E zaou vab avat a chomas d'ober war-dro o zamm rouantelezh. 

Divizet e voe gant an daou vreur ren e Thebai pep hini d'e dro, bep eil bloaz. Met pa deuas ar c'houlz e nac'has Eteokles lezel e lec'h gant Polyneikes, ha setu Polyneikes da Golonos da c'houlenn bennozh e dad. E-lec'h bennozh avat e klevas e vallozh. 

Hag abalamour d'ar mallozh-se e varvas an daou vreur en un emgann evit ar galloud (danvez an drajedienn *[[Ar Seizh a-enep Thebai]]* gant Aisc'hylos). Kreon, breur da Iokaste, deuet da roue nevez e Thebai, a zifennas neuze seveniñ al lidoù-kañv ret evit Polinikes. Petra a reas an div c'hoar ? Sed aze dañvez an drajedienn *Antigone* holl-vrudet gant Sofokles.

## Pennadoù kar

* Epigoni
* Bibliotheke
* Antigone
Kensonenn stambouc'hus

Er yezhoniezh e vez implijet an termen **kensonenn stambouc'hus** (saoz.: ''emphatic consonant'') war dachenn ar fonetik hag ar fonologiezh evit komz eus un enebiezh fonemek a gaver er yezhoù semitek etre ur rummad kensonennoù dre serriñ distaget e meur a doare disheñvel a yezh da yezh hag ar c'hensonennoù dre serriñ plaen.

Hervez ar yezh semitek resis e c'hell bezañ distaget ar c'hensonennoù mouezhiet ha/pe divouezh er rummad stambouc'hus-se evel dre drekstaonekadur, dre hugedekadur pe dre c'hourlañchennekadur (da skouer en arabeg) pe c'hoazh dre strakal (kensonennoù divouezh nemetken, da skouer en amhareg) pe dre entarzhañ.

Peurliesañ e vez romanekaet ar sonennoù stambouc'hus dre skrivañ ur pik dindan ul lizherenn, d.s. "ṣ".

En arabeg unvan a-vremañ e vez enebet kensonennoù kurunennek plaen ouzh kensonennoù kurunennek all produet gant un doare distagañ a eil renk ma vez izelaet kein pe gwrizienn an teod, bet deskrivet evel drekstaonekadur, hugedekadur pe gourlañchennekaet:

:Plaen: ﺱ (/s/: "sīn") kv. Stambouc'hus: ﺹ (/sˁ/: "ṣād" )
:Plaen: ﺩ (/d/: "dāl") kv. Stambouc'hus: ﺽ (/dˁ/: "ḍād")
:Plaen: ﺕ (/t/: "tāʼ") kv. Stambouc'hus: ﻁ (/tˁ/: "ṭāʼ")
:Plaen: ﺫ (/ð/: "ḏāl") kv. Stambouc'hus: ﻅ (/ðˁ/ pe /zˁ/: "ẓāʼ")

Hervez an enklaskoù bet kaset da-benn war an dachenn-mañ e oa pemp kensonenn stambouc'hus a-orin e kentsemiteg: 

* ur gensonenn dent dre serriñ divouezh treuzskrivet "ṭ" ([]). Gwelit ivez: ''tet(h)''
* ur gensonenn etredent dre daravat divouezh treuzskrivet "ṱ" ([]). Gwelit ivez: ''tsade''
* ur gensonenn kevig dre daravat divouezh treuzskrivet "ṣ" ([]). Gwelit ivez: ''tsade''
* ur gensonenn a-gostez dre daravat pe dre foic'hal divouezh treuzskrivet "ṣ́" ([]). Gwelit ivez: ''tsade''
* ur gensonenn drekstaon dre serriñ divouezh pe mouezhiet treuzskrivet "ḳ" ([]or []). Gwelit ivez: ''qoph(h)''

## Gwelit ivez:
* Doare distagañ a eil renk
* Gourlañchennekadur
* Kensonenn gourlañchenn
* Kensonenn ankoue
* Hugedekadur
Leda

**Leda** (*Λήδα* e henc'hresianeg) a oa merc'h Thestios, roue Aitolia. Dimeziñ a eure da d-Tyndareos, roue Sparta. Mamm e oa da Glytaimnestra, Helena, Kastor ha Polydeukes.

Karet e voe gant Zeus a zeuas d'ober e lez dezhi e korf un alarc'h. P'edo un erer war e lerc'h e teuas an alarc'h da glask repu etre divvrec'h Leda. Kousket a reas ganti p'edo-hi en he gwele e-kichen he fried a oa kousket. Diwar e garantez e c'hanas daou vugel: Helena ha Polydeukes, a voe ganet en ur vi, tra ma voe ganet Kastor ha Klytaimnestra en ur vi all. Anavezet eo daou vreur Kastor ha Polydeukes (Polluks) evel an Dioskured, da lavarout eo bugale Zeus.

Hervez un doare all eo da Nemesis e oa ar vi-se, fiziet ganti e Leda.

## Doareoù all
Doareoù disheñvel zo d'ar vojenn, hag a-wechoù e vez kinniget an Dioskured evel mibien da Zeus o-daou, pe neuze ne vez kaoz nemet eus ur vi. E skridoù zo n'eus meneg a vi ebet, evel gant Homeros, ha ne grede ket an dud nemeur er vojenn, ha war an diwezhadoù dreist-holl e veze goapaet ar vojenn.

Gant Tindareos he doe Leda ur verc'h arall, Foibe. 
 
## Arz
Implijet eo bet ar vojenn gant meur a arzour adalek an Azginivelezh italian. Leda hag an alarc'h dreist-holl zo bet livet gant Leonardo da Vinci, Paolo Veronese, François Boucher, Paul Cézanne, Salvador Dali.

## Lennegezh

### Ronsard
Ur varzhoneg c'hallek gant Ronsard, *La Défloration de Lède*, e-barzh an dastumad *Les Odes*, zo awenet marteze gant un daolenn diwar zorn Michelangelo. Evel meur a arzour ec'h empent pigos an evn o vont e gouhin Leda.

### Yeats
*Ur varzhoneg saoznek gant William Butler Yeats: *Leda and the Swan* a voe embannet e 1928.

:A sudden blow: the great wings beating still
:Above the staggering girl, her thighs caressed
:By the dark webs, her nape caught in his bill,
:He holds her helpless breast upon his breast.

:How can those terrified vague fingers push
:The feathered glory from her loosening thighs?
:And how can body, laid in that white rush,
:But feel the strange heart beating where it lies?

:A shudder in the loins engenders there
:The broken wall, the burning roof and tower
:And Agamemnon dead.
::::::Being so caught up,
:So mastered by the brute blood of the air,
:Did she put on his knowledge with his power
:Before the indifferent beak could let her drop?

## Skridoù
* *[[Metamorfozoù]]* Ovidius.

## Taolennoù

Leda and Zeus (Swan).jpg|Leda hag an alarc'h, Museo del Prado
Bacchiacca - Leda and the Swan.jpg|*Leda hag an alarc'h* gant Bacchiacca.
Attribué_à_François_Boucher,_Léda_et_le_Cygne_(vers_1740).jpg|*Leda hag an alarc'h* gant François Boucher.
Boucher Leda och svanen.jpg|Gant François Boucher.
MoreauLeda.jpg|Leda, gant Gustave Moreau.
Leda et le cygne par Paolo Veronese 2.jpg|Leda hag an alarc'h, gant Paolo Veronese.
Paul Cezanne Leda au cygne.jpg|*Leda hag an alarc'h* gant Paul Cézanne (1880-1882).


## Pennad kar
*Leda hag an alarc'h, diwar-benn al livadurioù gouestlet d'ar vojenn.

## Gwelout ivez
*Leda (loarenn)

## Liammoù diavaez

## Notennoù
Kleisthenes

**Kleisthenes** (henc'hresianeg: Κλεισθένης, *Kleisthénês*) a oa ur brientin eus Aten eus tiegezh an Alkmaeonided hag en doa bevet war-dro 570-507 kent JK. Kar e oa d'an tirant Kleisthenes Sikyon, dre e verc'h Agariste hag he fried Megakles, e dud.

## Liammoù diavaez
*Kleisthenes ha Solon.
Leonidas

**Leonidas** (henc'hresianeg: *Λεωνίδας*, "Mab leon", "Heñvel ouzh ul leon"), marvet d'an 19 a viz Gwengolo -480, a oa ur roue eus Sparta, ar seitekvet eus lignez an Agiaded, un tiernac'h ag a ziskennfe ag an hanterzoue Herakles. Mab ar roue Anaxandridas II e oa, ha goude marv e lezvreur Kleomenes Iañ e kemeras ar galloud e 489 kent J.K. tra ma oa Leotychidas an eil roue. Eurediñ a reas merc'h Kleomenes, Gorgo.

Ur roll a bouez en doe e kerzh an eil brezel etre ar c'hresianed hag ar bersianed, e lec'h ma renas e wizion davet Emgann an Termopiloù e 480 kent J.K. da zifenn an arroud a-enep al lejionoù persian divent. Leonidas hag e 300 kenvroad a stourmas start o lazhañ kantadoù a bersianed a-raok ma yeas an holl d'an Anaon. Daoust ma voe aet an trec'h gant ar bersianed, ar c'hresianed a deuas a benn o argasiñ ag ar vro e kerzh ar bloaz kentañ. A-c'houde e gurioù e teuas da vout un haroz brudet betek hon amzer.

## Er sevenadur poblek

### Filmoù
*300, diwar-benn Leonidas hag emgann an Termopiloù
Antenor

**Antenor ** a oa 
*ur priñs eus Troia, breureg da Briam, a gemeras perzh e brezel Troia,

* ur c'hizeller hellazat eus ar VIvet kantved kent JK, a savas delwenn an Tiranoktoned,

*ur skrivagner a savas un istor eus enez Kreta, ha n'ouzer ket nemeur a dra all diwar e bouez.
Akamas

**Akamas** a zo anv meur a zen e mojennoù Hellaz kozh :

*ur mab da dTheseüs ha Faidra, gwelout Akamas mab Theseüs,

*ur mab da Antenor ha Theano, gwelout Akamas mab Antenor,

*Akamas mab Eusoros, lazhet gant Aias e brezel Troia.
Akarnan

**Akarnan** (henc'hresianeg : Ἀκαρνάν *Akarnán*) a oa mab da Alkmeon, unan eus an Epigoned, ha da gKalliroe.

Pa voe lazhet he gwaz gant Fegeüs ez eas Kalliroe da aspediñ Zeus da dreiñ he mibien, bugaligoù anezho, Akarnan hag Amfoteros, e gwazed. 

Kerkent ha deuet bras ha kreñv ez eas an daou vab da lazhañ Fegeüs hag e vibien. 

Sevel a rejont neuze rouantelezh Akarnania.
Tiranoktoned

An **Diranoktoned** eo an anv a reer eus daou zen, Harmodios (war-dro 530-514 kent JK) hag Aristogeion (war-dro 550-514 kent JK),, a lazhas Hipparc'hos, tirant Aten, er bloavezh 514 kent JK, hag a voe lazhet tost kerkent. An "dieuberien" a vez graet anezhe ivez.

Dont a rejont da vezañ harozed eus Aten abalamour do ferzh e diskar an diranted.
Bet int ar c'hentañ Gresianed a voe kavet dellezek gant o c'henvroidi da gaout un delwenn savet dezhe.

An div vammenn bennañ diwar-benn drouklazh an tirant eo hini Toukidides (VI, 56-59) ha *[[Bonreizh Aten]]* (XVIII) gant Aristoteles.

## Marevezh istorel
Kemer ar galloud a reas Peisistratus e 561. Un tirant a vez graet anezhañ, met ar ger henc'hresianek tyrannos ne dalvez ket e oa un den kriz, nemet eo dre nerzh eo e kemeras ar galloud. Peisistratus a blije d'ar bobl peogwir e reas pinvidigezh ha galloud Aten, goude ma veze kasoni outañ e tiegezhioù an noblaénsed kozh o doa kollet ar galloud.

Pa varvas Peisistratus e 527/528 e renas e zaou vab Hippias hag Hipparc'hos war e lerc'h. Kenderc'hel a rejont hervez an hent diskouezet dezho gant o zad, met displijet e voe an dud pa grogas Hipparc'hos da c'hoari gant e c'halloud.

## Ar muntr
Kement-se a c'hoarveze er bloavezh 514 a-raok JK eta. 
Un Atenad eus ar renkad etre e oa Aristogiton, hervez Thucydides, war-dro 35 bloaz dezhañ. Hervez Lukian Samosata avat, en e ziviz flemmus *Ar C'horbiner * (48), e oa Aristogiton « un den eus ar werin hag ur paour»..

Harmodios, ur paotr yaouank eus noblañs kêr, e "bleuñv kened e yaouankiz" hervez an istorour, a oa e vuiañ-karet, e eromenos.

Hervez Toukidides, en doa bet Hipparc'hos, hag eñ unan eus ar Bisistratided (gourvibien an tirant kozh Pisistratos), ur gabestrenn digant Harmodios. Evit reiñ un distro lous e klaskas un doare a-feson.

Pediñ a eure c'hoar ar paotr yaouank da vezañ kaneforos (dougerez ar baner) e lidambroug ar Panathénées. Kement-se a oa un enor ha ne veze kinniget nemet da verc'hed uhelañ tiegezhioù Aten. Goude-se, dirak an holl, e kasas anezhi kuit war-zigarez ne verite ket an enor-se.

Hervez Aristoteles, e oa Thessalos, mab da serc'h Peisistratus, ur vaouez a oa genidik a Argos anezhi, un den a oa hanter-vreur da Hipparc'hos neuze, hag en doa bet ar gabestrenn digant Harmodios hag a viras ouzh e c'hoar a vezañ kaneforos. 
Ne vern penaos eo war-lerc'h an darvoud-se e c'hoantaas Harmodios hag Aristogiton klask kaout an dizober eus Hipparc'hos, a reas ar vezhekadenn, hag ivez eus e vreur Hippias, a oa ar galloud etre e zaouarn e gwirionez. 

## Liammoù diavaez

* Istor Harmodius hag Aristogiton Projet Androphile - Ar garantez etre paotred en istor ar bed

## Notennoù
Doare distagañ a eil renk

Er yezhoniezh e vez implijet an termenoù **doare distagañ a eil renk** ha **lec'h distagañ a eil renk** (saoz.: ''secondary articulation'') war dachenn ar fonetik hag ar fonologiezh evit komz eus kensonennoù kendistaget gante un eil doare distagañ pe un eil lec'h distagañ ouzhpenn an doare distagañ pennañ.

Gwanoc'h eo an doareoù/lec'hioù distagañ dre dostaat evit an doareoù/lec'hioù distagañ pennañ livet gant an eil doare distagañ-se kentoc'h evit bezañ levezonet na pouezet warnañ hag abalamour da se e vez komzet eus doareoù/lec'hioù distagañ "a eil renk", da skouer ar gensonenn dre serriñ drekstaon divouezh gweuzet  a zo e lec'h distagañ pennañ hini ur gensonenn dre serriñ, livet an doare distagañ pennañ-se gant al lec'h distagañ a eil renk, da lâret eo ar gweuzadur rak klevet e vez evel un doare "k" gant un distagadur ispisial.

En tu all avat pa gomzer eus kensonennoù kendistaget par-ha-par e kaver daou doare/lec'h distagañ pennañ war un dro, ken pouezus an eil hag egile, da skouer ar gensonenn gweuz-drekstaon , ganti da lec'hioù distagañ pennañ an drekstaon hag an diweuz.

Meur a doare/lec'h distagañ a eil renk ez eus, en o zouez ar re implijetañ-mañ :
;Doareoù distagañ a eil renk
::Friadur, d.s. boundoueg [ṽ]
::C'hwezhadur, d.s. hindeg [tʰ]
;Lec'hioù distagañ a eil renk
::Gweuzadur, d.s. brezhoneg [gʷ]
::Staonekadur, d.s. ruseg hag iwerzhoneg )
::Drekstaonekadur, d.s. saozneg ha portugaleg /l/ e diwezh ur ger > )
::Gourlañchennekadur, d.s. ar c'hensonennoù stambouc'hus en arabeg ). 

## Gwelit ivez:
* Doare distagañ
* Kendistagadur
* Staonekadur
* Drekstaonekadur
* C'hwezhadur
* Gweuzadur
* Gourlañchennekadur
* Friadur
Kalliroe (merc'h Ac'heloos)

**Kalliroe** (henc'hresianeg : Καλλιρόη / Kalliróê) pe **Kallirroe** (Καλλιρρόη) a oa merc'h Ac'heloos, gwreg Alkmaion ha mamm Akarnan hag Amfoteros.
Machine Head

**Machine Head** zo ur strollad heavy metal, bet savet e 1992 e Oakland, Kalifornia.

## Pladennoù

* Burn My Eyes (1994)
* The More Things Change (1997)
* The Burning Red (1999)
* Supercharger (2001)
* Hellalive (Pladenn war al leurenn - 2003)
* Through the Ashes of Empires (2004)
* The Blackening (2007)
* Unto the Locust (2011)
* Bloodstone & Diamonds (2014)
* Catharsis (2018)

## DVD

* Elegies

## Sonerien
### Hiziv an deiz

* Robb Flynn - kan, gitaroù, (saver ar strollad)
* Adam Duce - Kan a-dreñv, gitar bout, (saver ar strollad)
* Phil Demmel - Gitaroù (2003-)
* Dave McClain - taboulinoù (1995-)

### Bet er strollad
* Logan Mader - gitaroù (saver ar strollad)- 1997)
* Tony Costanza - taboulinoù (saver ar strollad) - 1994)
* Chris Kontos - taboulinoù (1994 - 1995)
* Ahrue Luster - gitaroù (1999 - 2001)

## Liammoù diavaez
* Machine Head e Roadrunner
* Pennad-koaz gant Rob Flynn (2006)
Bilzig

***Bilzig*** eo anv ur romant brezhonek skrivet gant Fañch al Lae.

## An istor
*Bilzig* zo ur romant da gelenn ar yaouankiz. Embannet e voe al lodenn gentañ ("Bugaleach Bilzig") evit ar wech kentañ er gelaouenn *[[Buhez Breiz]]*, adal an niverenn 37 (miz Genver 1924) betek an niverenn 47 (miz Du 1924). E 1925 e voe embannet ar romant a-bezh.

Kontañ a ra bugaleaj ha yaouankiz ur paotr paour hag emzivad eus parrez Lokireg, e Bro-Dreger. Savet eo gant e voereb Izabel. Afer en deus ouzh ar person hag ar c'hont, dalc'herien ar galloud er barrez. War a seblant ez eo c'hoarvezet an istor en  etre Lokireg, Plistin (Toull-ar-c'hirri, al Lev-Draezh), Sant-Eflamm), Lokmikael, Perroz-Gireg, Montroulez, Lannuon…

Lakaet en deus an aozer barzhonegoù e-barzh an istor.

Skrivañ a ra Fañch al Lae gant ar skritur KLT ha santet e vez da-vat blaz yezh Treger. Ne vez ket lakaet a *ñ* e fin an anv-verb, *ao* met *ô*, *eur* evit *ur*, *buhe*, *anean*, *kenta*, *pôtr*, *penôs*, ... Bez' ez eus gerioù a skriv evel e klev anezho.

## Levrlennadur
Ur pennad diwarbenn *Bilzig* zo en *[[Annales de Bretagne]]* e 1958, e-lec'h ma 'n em c'houlenn Pêr Trepos hag-eñ ez eo tennet ar pennad tri eus *Bilzig* e gwirionez.

## Embannadurioù
*Embannadur Buhez Breiz, e 1925.
*Embannadur Emgleo Breiz, e falc'huneg, e 1963 gant skeudennoù gant F. Ar Goail ; adembannet eo bet gant ur golo nevez e 1995.
*Un embannadur divyezhek, skrivet e KLT evel e 1925 gant un droidigezh e galleg graet gant Bernez Kabon, gant Skol Vreizh e 2003 .

## Limmoù diavaez
*  Katalog ar BnF

## Notennoù
Themistokles

**Themistokles** (henc'hresianeg Θεμιστοκλῆς ; 524–459 kent J.K.) a oa ur politikour atenat da vare ar brezelioù medek. Labourat a reas da greskiñ morlu Aten evit bezañ gouest da dalañ ouzh ar Bersed. Lakaat a reas Ateniz da ouestlañ gounidoù o mengleuzioù arc'hant da sevel listri brezel nevez ouzhpenn e-lec'h o rannañ etreze. Tremen a reas morlu Aten eus 70 da 200 lestr a-drugarez d'an dra-se.

## Levrlennadur
* JACT, *The World of Athens*
* ''Encyclopædia Britannica'', unnekvet embannadenn
* Hornblower, Simon and Spawforth, Antony (ed.), *The Oxford Companion to Classical Civilization* (Oxford: Oxford University Press, 1998).

## Liammoù diavaez
* Buhez Temistokles gant Ploutarc'hos
* Livius.org, Temistokles gant Jona Lendering
Glywysing

**Glywysing** a oa ur rouantelezh vrezhon e kreisteiz Kembre er Grennamzer, hag er c'hornôg da Rouantelezh Gwent, etre ar stêrioù Tawe hag Usk. Enderc'hel a rae e dachenn kêr a-vremañ Kerdiz. Tennañ a ra e anv eus ar roue Glywys a renas war-dro 480 met marteze e oa bet krouet abretoc'h gant un darn eus ar Silured.

Dizalc'h e chomas ar rouantelezh betek 560. Staget e voe ouzh Gwent neuze, goude marv ar roue diwezhañ Cadwg Ddoeth ha n'en doa hêr ebet. Adkrouet e voe e 755 evit mab roue Gwent Rhys ap Ithel hag e 850 evit Rhys ap Arthfael. E ziskennidi a renas war ar rouantelezh, unvanet gwechoù 'zo gant Gwent betek 950. Unvaniñ a reas neuze Morgan Hen Fawr an div rouantelezh hen ur vro anvet Morgannwg.

Teir isrouantelezh a oa e-barzh Glywysing : Gwynllwg, Penychen ha Gorfynedd.

## Listenn rouaned Glywysing

*Glywys : war-dro 480
*Gwynllyw Farfog : 480 - 523 (roue Gwynllwg)
*Pawl : 500 - 540 (roue Penychen)
*Merchwyn Vesanus : war-dro 500 (roue Gorfynedd
*Cadwg Ddoeth : 523 - 560
*560 - 755 renet gant Gwent
*Rhys ap Ithel : war-dro 755
*Arthfael Hen ap Rhys : 785 - 885
*825 - 830 : renet gant Gwent
*Rhys ap Arthfael : 830 - 840
*Hywel ap Rhys : 840 - 886
*Owain ap Hywel : 886 - 930 (roue Gwent ivez)
*Griffith : 928 - 934 (roue Gower)
*Cadogan : 930 - 950 (roue Gwent ivez)
Listenn inizi Gres

Setu **listenn inizi Hellaz**

## Renket a vrasañ da vihanañ

## Hervez ar morioù pe an inizi

### [[Kreta]] ha trowardroioù

* Agria Gramvousa
* Chrysi
* Kreta
* Dia
* Dragonada
* Elasa
* Gavdopoula
* Gavdos
* Gianysada
* Haghia Pantes
* Koufonisi
* Mohlos
* Nea Souda
* Paximadia
* Psira
* Spinalonga

### [[Mor Egea]]

#### [[Kiklades]]

* Amorgos
* Anafi
* Andros
* Anydro
* Delos
* Despotiki
* Drakonissi
* Falkonera
* Folégandros
* Gios Georgios
* Gyaros
* Haghios Andreas
* Ios
* Irakleia
* Kéa
* Keros
* Kimolos
* Kinaros
* Kitriana
* Koutsomyti
* Kythnos
* Levitha
* Makra
* Milo et Antimilos
* Makronissos
* Mikonos
* Naxos
* Ofidoussa
* Pac'hia
* Paros hag Antiparos
* Petalioi
* Petites Cyclades : Iraklia, Schinoussa, Koufonissia, Donoussa
* Polyaigos
* Rhénée
* Santorin 
* Serifos
* Sifnos
* Sikinos
* Strongyli
* Syros
* Tinos
* Thirasia
* Velopoula

#### [[Dodekanesa]]

* Agathonisi
* Alimia
* Astypalée
* Kalymnos
* Karpathos
* Cassos
* Chalki
* Cos
* Farmakonissi
* Gyali
* Kastellórizo
* Kinaros
* Leros
* Levitha
* Lipsi
* Nimos
* Nissiros
* Ofidoussa
* Patmos
* Pserimos
* Rodos
* Saria
* Sirna
* Symi
* Syrna
* Telendos
* Tilos
* Tria Nisia

#### [[Inizi Saronik]]

* Agios Georgios
* Angistri
* Dokos
* Aigina pe **Egina**
* Hidra
* Poros
* Salamis
* Spetses
* Spetsopoula

#### [[Sporades]]

* Alonnisos
* Arki
* Gioura
* Kyra Panagia
* Pelagos
* Peristera
* Piperi
* Psathoura
* Scantzoura
* Skópelos
* Skiathos
* Skyropoula
* Skyros
* Valaxa

#### Inizi arall

* Agios Efstratios
* Andipsara
* Armathia
* Astakida
* C'hios
* Elafonissos
* Fourni
* Haghios Minas
* Ikaria
* Inoussès
* Lesbos
* Lemnos
* Psara
* Samos
* Samotraki
* Saria
* Sfaktiria
* Thasos
* Thimena
* Ydra
* Zafora

### [[Mor Ionia]]

#### [[Inizi ionian]]
* Antikythera
* Antipaksos 
* Atokos
* Ec'hinades
* Eriekoussa
* Ithake
* Kalamos
* Kastos
* Kefalonia
* Korfou
* Kythera
* Lefkada
* Madouri
* Meganisi
* Othonos
* Paksos
* Pondikonissi
* Skorpios
* Vidos
* Zante