open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Koreteg

Ur yezh omotek eus is-skourr yezhoù ometoek ar reter eo ar **c'horeteg** (*koorete*, *ama(a)rro*, *badittu*, *nuna* pe *koyra*) komzet gant 3.879 den evel yezh kentañ ha gant 2.371 den all evel eil yezh e Sidama en Etiopia (1998).

## Gwelet ivez
* Yezhoù ometoek
* Yezhoù afrez-aziatek
Katchameg-gandjouleg

Ur yezh omotek eus is-skourr yezhoù ometoek ar reter eo ar **c'hatchameg-gandjouleg** (*kachama-ganjule*, *gats'ame* pe *get'eme*) komzet gant 4.072 den evel yezh kentañ ha gant 419 den all evel eil yezh e Kachama war Enezenn Gidicho en Etiopia (1998).

Teir rannyezh ez eus:

* **Gandjouleg** (*ganjule* pe *ganjawle*)
* **Katchameg** (*kachama*)
* **Gantaeg** (*ganta*)

## Gwelet ivez
* Yezhoù ometoek
* Yezhoù afrez-aziatek
Karoeg

Ur yezh omotek eus is-skourr yezhoù omotek ar su eo an **c'haroeg** (*karo*, *kerr)e* pe *cherre*) komzet gant tro-dro da 200 den nemetken e su Oromo en Etiopia (1998).

Tost-tre eo d'ar hamareg.

## Gwelet ivez
* Yezhoù omotek
* Yezhoù afrez-aziatek
Bentcheg

Ur yezh omotek eus isskourr ar yezhoù gimirek eo ar **bentcheg** (*bench*, *gimar(r)a* pe *dizu*) komzet gant 173.586 den evel yezh kentañ ha gant 22.640 den all evel eil yezh e Kafa en Etiopia (1998).

Ur yezh gant pemp tonenn an hini eo.

Teir rannyezh a zo:
* **Bentcheg** (*bench(o)* pe *benesho*)
* **Mereg** (*mer* pe *mieru*)
* **Sheeg** (*she* pe *kaba*)

## Gwelet ivez
* Yezhoù ometek-gimirek
* Yezhoù afrez-aziatek
1añ Ebrel

## Darvoudoù
* 831 : Nevenoe zo anvet da c'houarnour Breizh (gant Roazhon ha Naoned) gant Loeiz an Deol, roue ar Franked.
* 1918 : krouidigezh ar Royal Air Force pe RAF c'hoazh.
* 1938 : krouet ar c'hafe poultr *[[Nescafé]]* gant ar c'himiour suis Max Morgenthaler.
* 1939 : Francisco Franco a embann ez eo echu Brezel diabarzh Spagn.
* 1945 : deroù Emgann Okinawa.
* 1948 : ur statud emrenerezh a zo roet d’an Inizi Faero gant Danmark.
* 1949 : dont a ra Stad dieub Iwerzhon da vezañ Republik Iwerzhon.
* 1975 : krouidigezh ar gelaouenn viziek bannoù-treset *[[Fluide Glacial]]* gant Alexis Diament, Jacques Diament ha Marcel Gotlib.
* 1979 : goude ur referendom eo embannet ar republik islamour en Iran.
* 1983 : lakaet e pleustr al leve da 60 vloaz e Bro-C'hall.
* 1999 : e Kanada eo savet proviñs nevez Nunavut.

## Ganedigezhioù

* 1815 : Otto von Bismarck, kañseller alaman.
* 1865 : Richard Zsigmondy, kimiour aostrian, tapet Priz Nobel ar Gimiezh gantañ e 1925.
* 1868 : Edmond Rostand, dramaour ha skrivagner gall.
* 1873 : Sergueï Rachmaninov, pianoour, sonaozer ha penn laz-seniñ rusian.
* 1927 : Jacques Mayol, splujer war apne gall.
* 1929 : Milan Kundera, skrivagner gall eus Tchekoslovakia.
* 1940 : Wangari Maathai, stourmerez evit an ekologiezh eus Kenya.

## Marvioù
* 1441 : Blanca Iañ de Navarra, rouanez Navarra eus 1425 betek he marv.
* 1917 : Scott Joplin, pianoour ha sonaozer amerikan.
* 1922 : Karl Iañ (Aostria), impalaer diwezhañ Aostria.
* 1934 : Joseph Loth, yezhoniour ar brezhoneg hag ar yezhoù keltiek.
* 1966 : Brian Ó Nualláin (*[[Flann O'Brien]]* ha *[[Myles na gCopaleen]]* e anvioù-pluenn), skrivagner iwerzhonat.
* 1967 : Yann Ezel, skrivagner brezhonek.
* 1984 : Marvin Gaye, kaner amerikan.

## Lidoù
* Deiziadur henroman : *Calendis Apriliis / Venus Verticordia; Fortuna Virilis* = Deiz kentañ miz Ebrel. Gouelioù Venus Verticordia; Fortuna Virilis (troidigezhioù da zont) 

* Devezh ar farsadennoù hag ar fentigelloù (peskig Ebrel)
5 Ebrel

## Darvoudoù
* 1722 : erruout a ra ar moraer izelvroat Jakob Roggeveen en Enez Pask (Rapa Nui).
* 1879 : diskleriadur brezel Chile a-enep Perou ha deroù Brezel ar Mor Habask (1879-1883).
* 1896 : en Aten eo digoret ent ofisiel ar c’hentañ C'hoarioù Olimpek hañv eus an amzer vremañ, gant roue Gres.
* 1951 : er Stadoù Unanet eo kondaonet d’ar marv Ethel ha Julius Rosenberg, a damalled dezho bezañ spierien evit an Unaniezh Soviedel.

## Ganedigezhioù
* 1588 : Thomas Hobbes, prederour saoz.
* 1732 : Jean-Honoré Fragonard, livour gall.
* 1832 : Jules Ferry, politikour gall.
* 1908 : Herbert von Karajan, rener laz-seniñ eus Aostria.
* 1916 : Gregory Peck, aktour amerikan.
* 1925 : Léon Fleuriot keltiegour breizhat.
* 1929 : Hugo Claus, skrivagner flandrezat eus Belgia.
* 1934 : Roman Herzog, Prezidant Alamagn.
* 1937 : Colin Powell, jeneral ha politiker stadunanat.
* 1947 : Gloria Macapagal-Arroyo, Prezidantez Filipinez.
* 1955 : Christian Gourcuff, melldroader ha gourdoner breizhat.
* 1985 : 
** Erwin L'Ami, mestrc'hoarier echedoù izelvroat.
** Jan Smeets, mestrc'hoarier echedoù izelvroat.

## Marvioù
* 1419 : Sant Vicent Ferrer, misioner katalan.
* 1484 : Guillaume Chauvin, kañseller Breizh (marv en toull-bac'h)
* 1697 : Karl XI, roue Sveden.
* 1794 : Georges Danton, dispac’hour gall.
* 1871 : Paolo Savi, douarour hag evnoniour italian.
* 1891 : Johann Bauer, mestrc'hoarier echedoù aostrian.
* 1964 : Douglas MacArthur, jeneral stadunanat.
* 1975 : Chiang Kai-shek, politikour broadelour sinaat.
* 1988 : Pierre Prévert, aktour sinema ha filmaozer gall.
* 1994 : Kurt Cobain, kaner ha soner stadunanat.
* 1997 : Allen Ginsberg, barzh stadunanat.
* 2002 : Layne Staley, kaner ar strollad grunge Alice in Chains.
* 2005 : Saul Bellow, skrivagner genidik eus Kanada, tapet gantañ Priz Nobel al Lennegezh.
* 2008 : Charlton Heston, aktour ha filmaozer amerikan.
* 2012 : Bingu wa Mutharika, prezidant Malawi.

## Lidoù
* Deiziadur henroman : *Nonis Aprilibus / Megalensia Ludi II* = 5 Ebrel / Eil devezh gouelioù *Magna Mater* (Mamm Meur)
* Iliz katolik : Sant Visant Ferrer
13 Ebrel

## Darvoudoù
* 1203 : en deiz-se (pe en deizioù-se) e oa bet muntret Arzhur Iañ, hêr Breizh ha Bro-Saoz, gant e eontr Yann Dizouar.
* 1204 : Kergustentin aloubet ha preizhet gant perzhidi ar Pevare Kroaziadeg.
* 1250 : trec’het eo perzhidi ar Seizhvet Kroaziadeg en Egipt ha prizoniet eo roue Bro-C’hall Loeiz IX.
* 1598 : gant Herri IV eo embannet Edid Naoned, a ro frankiz kredenn d’ar Brotestanted.
* 1719 : en em vodañ a ra 16 ezel eus Kevredigezh Vrogar Breizh e koadoù Lanvaoz.
* 1809 : kodianañ a ra ar Frañsizien gant Andreas Hofer e Tirol.
* 1861 : Emgann Fort Sumter e-pad Brezel diabarzh ar Stadoù Unanet.
* 1936 : bombezennoù zo lakaet da darzhañ e prefetioù Breizh gant ar strollad Gwenn ha Du, da-geñver ugent vloaz Emsavadeg Pask en Iwerzhon.
* 1986 : Yann-Baol II eo ar pab kentañ a ya e-barzh ur sinagogenn, e Roma.
* 1987 : emglev a ra Portugal ha Sina evit ma vefe staget Macau ouzh Sina e 1999.

## Ganedigezhioù
* 1743 : Thomas Jefferson, trede prezidant Stadoù-Unanet Amerika.
* 1747 : Louis Philippe d'Orléans (1747-1793), priñs gall.
* 1751 : Armand Tuffin ar Roueri, brogarour breton.
* 1802 : Leopold Fitzinger, loenoniour aostrian.
* 1823 : Eugène Mouton, skrivagner gallek.
* 1860 : James Ensor, livour eus Belgia.
* 1868 : Maria Emilie Snethlage, evnoniourez ha naturourez vrazilian a orin alaman.
* 1906 : Samuel Beckett, skrivagner iwerzhonat ha Priz Nobel al Lennegezh.
* 1922 : Julius Nyerere, politikour eus Tanzania.
* 1939 : Seamus Heaney, barzh iwerzhonat.
* 1940 : Jean-Marie Gustave Le Clézio, skrivagner gallek.
* 1941 : Jean-Marc Reiser (Reiser diouzh e anv-pluenn), saver bandennoù treset.
* 1956 : François Schuiten, aozer bannoù-treset eus Belgia.
* 1963 : Garry Kasparov, mestrc'hoarier echedoù rusian.
* 1974 : Konstantin Sakaiev, mestrc'hoarier echedoù rusian.
* 1978 : Farouk Amonatov, meurc'hoarier echedoù tadjik.

## Marvioù
* 1084 : Hoel, dug Breizh.
* 1203 : Arzhur Iañ, hêr Breizh ha Bro-Saoz, dre vuntr.
* 1605 : Boris Godounov, tsar Rusia.
* 1695 : Jean de La Fontaine, barzh gallek.
* 1865 : Achille Valenciennes, loenoniour gall.
* 1893 : Jean Dufresne, mestrc'hoarier echedoù alaman.
* 1926 : Klaoda ar Prad, kelenner ha skrivagner brezhonek.
* 1994 : Claude Heymann, filmaozer, romantour ha saver senario gall.
* 2015 : Günter Grass, skrivagner alaman, Priz Nobel ar Lennegezh e 1999.

## Lidoù
* Deizhiadur roman : *Idus Aprilibus. Feriae Jovis. Ludi Ceriales II* = *Idus* Ebrel. Gouelioù Jupiter. Eil devezh ar c'hoarioù gouestlet da gCeres. Deiz-ha-bloaz dedi templ *Jupiter Victor / Libertas*

* Deiz kentañ ar bloaz e Thailand ha Laos (*Songkran*)
* Deiz kentañ ar bloaz e Kambodia
15 Ebrel

## Darvoudoù

* 1450: Emgann Formigny.
* 1755 : embannadur ar geriadur hollsaoznek bras kentañ gant Samuel Johnson, *A Dictionary of the English Language*.
* 1877 : kentañ nij ur viñsaskell gant an ijinour italian Enrico Forlanini.
* 1896 : dibenn ar C'hoarioù Olimpek kentañ en Aten.
* 1912 : peñse ar mordreizher Titanic.
* 1941 : bombezadeg Béal Feirste, e Norzhiwerzhon, gant kirri-nij al Luftwaffe : mil den lazhet ha 56 000 ti distrujet.
* 1955 : digoradur ar preti McDonald's kentañ e Des Plaines e Stadoù Unanet Amerika.
* 1989 : deroù emsavadeg ar blasenn Tiananmen e Republik Pobl Sina.
* 2019 : un tan-gwall a zistruj iliz-veur Notre-Dame Pariz

## Ganedigezhioù
* 1452 : Leonardo da Vinci, arzour hag ijinour italian.
* 1469 : Gourou Nanak Dev, saver ar relijion sikh.
* 1642 : Suleyman II, sultan otoman.
* 1684 : Katelin Iañ, impalaerez Rusia, eil gwreg an tsar Pêr ar Bras.
* 1707 : Leonhard Euler, matematikour suis.
* 1772 : Étienne Geoffroy Saint-Hilaire, bevoniour gall.
* 1797 : Adolphe Thiers, alvokad, istorour, kazetenner ha den-stad gall.
* 1806 : Emile Souvestre, skrivagner gallek a Vreizh.
* 1831 : Eugène Poubelle, prefet Pariz.
* 1843 :  Henry James, skrivagner stadunanat.
* 1894 : Nikita C'hrouchtchov, penn gouarnamannt URSS.
* 1901 : René Pleven, politikour a Vreizh.
* 1906 : Denis Marion, skrivagnour gallek, breutaer, kelennour skol-veur ha mestrc'hoarier echedoù belgiat.
* 1910 : Miguel Najdorf, mestrc'hoarier echedoù poloniat-arc'hantinat.
* 1912 : Kim Il Sung, politikour Korea.
* 1920 : Richard von Weizsäcker, politiker alaman, Prezidant Alamagn.
* 1936 : Raymond Poulidor, marc'hhouarner gall. Aet ar maout gantañ da-geñver Tro Bro-Spagn e 1964.
* 1959 : Emma Thompson, aktorez saoz.

## Marvioù
* 1558 : Hürrem Sultan pe Roksolana, gwreg Suleiman ar Meurdezus.
* 1764 : Madame de Pompadour, pried-kleiz ar roue Loeiz XV.
* 1865 : Abraham Lincoln, prezidant Stadoù Unanet Amerika (1861-1865).
* 1969 : Victoria Eugenia de Battenberg, rouanez kenseurt Spagn.
* 1980 : Jean-Paul Sartre, skrivagner ha prederour gall, kinniget dezhañ Priz Nobel al Lennegezh (nac'het gantañ).
* 1986 : Jean Genet, barzh, dramaour ha skrivagner gall.
* 1989 : Madeleine Lagadeg, Breizhadez, lazhet gant soudarded en El Salvador.
* 1989 : Charles Vanel, aktour ha sevener gall.
* 1990 : Greta Garbo, aktorez svedat.
* 1998 : Pol Pot, diktatour Kambodja.

## Lidoù
* Deiziadur henroman : *XVII ante calendas Maias / Fordicidia / Ludi Ceriales IV* = XVIIvet deiz kent In Mae; Arberzh ur vuoc'h leun; Pevarvet devezh c'hoarioù gouestlet da gCeres.
17 Ebrel

## Darvoudoù
* 1492 : sinadur un emglev etre Kristol Goulm ha roueed Spagn evit ma’z afe Koulm war vor betek Indez davit spisoù.
* 1793 : gwilhotinet maer Gwitalmeze, Frañcois Barbier e anv, e Brest.
* 1931 : e Katalonia eo reuzfurmet ar Republik Katalan en ur Generalitat de Catalunya, gant Francesc Macià da brezidant anezhi.
* 1941 : kodianañ a ra Rouantelezh Yougoslavia gant Alamagn.
* 1950 : lazhet eo Edouard Mazé, micherour ha stourmer CGT, e-kerzh ur vanifestadeg e Brest.

## Ganedigezhioù
* 1804 : Marc-Athanase-Parfait-Œillet Des Murs, evnoniour gall.
* 1885 : Karen Blixen (bet ganet **Karen Christenze Dinesen**), skrivagnerez dan.
* 1910 : Vladas Mikenas, mestrc'hoarier ha kazetenner echedoù estonian ha lituanian.
* 1919 : Chavela Vargas (**María Isabel Anita Carmen de Jesús Vargas Lizano** hec'h anv gwir), kanerez vec'hikan.

## Marvioù
* 1790 : Benjamin Franklin, politikour ha diplomat stadunanat.
* 1855 : Aleksandr Ledan, mouller ha skrivagner breizhat.
* 1962 : Pierre Larquey, aktour (c'hoariva, sinema ha skinwel) gall.
* 2008 : Aimé Césaire, barzh ha politikour eus Martinik.

## Lidoù

* Deiziadur henroman : *XV ante calendas Maias / Ludi Ceriales VI* = XVvet deiz kent In Mae. C'hwec'hvet devezh c'hoarioù goustlet da gCeres

* Devezh ar vro e Siria (dizalc’hiezh e 1946).
14 Ebrel

## Darvoudoù
* 1849 : dizalc’hiezh Hungaria diouzh Aostria.
* 1865 : muntret eo Abraham Lincoln, prezidant ar Stadoù Unanet.
* 1912 : al lestr *[[Titanic]]* a ya d’ar strad, e-pad e veaj kentañ da dreizhañ ar Meurvor Atlantel.
* 1931 :
** an Eil Republik Spagnol embannet e Spagn, gant kannaded ar c’h-Cortes.
** e Barcelona ec'h embanner ar Republik katalan.
* 1973 : kentañ kenstrivadeg Kan ar Bobl en Oriant.

## Ganedigezhioù

* 1204 : Herri I, roue Kastilha.
* 1527 : Abraham Ortelius, kartennaouer flandrezat.
* 1578 : Fulup III, roue Spagn.
* 1889 : Efim Bogoljubov, mestrc'hoarier echedoù ukrainat.
* 1895 : Albert Evans-Jones, barzh kembraek anavezetoc'h gant e anv-pluenn *Cynan*.
* 1943 : Ivan Nemet, mestrc'hoarier echedoù yougoslaviat a Serbia ha suis.
* 1945 : Ritchie Blackmore, saver kanaouennoù ha soner gitar saoz, unan eus pemp krouer ar strollad Deep Purple.

## Marvioù
* 911 : Sergius III, pab.
* 1759 : Georg Friedrich Händel, sonaozour alaman ha saoz.
* 1838 : August Bigarré, jeneral gall, ganet er Gerveur.
* 1891 : Georges-Henri MacKenzie, mestrc'hoarier echedoù skosat, bet broadet e SUA.
* 1917 : L. L. Zamenhof, mezeg ha saver an esperanteg.
* 1930 : Vladimir Mayakovsky, skrivagner rusian.
* 1964 : Rachel Carson, bevoniourez stadunanat. 
* 1986 : Simone de Beauvoir, skrivagnerez c’hall.
* 1990 : Georges Lacombe, filmaozer gall.
* 2018 : Miloš Forman, den a sinema stadunanat.

## Lidoù
* Deiziadur henroman : *XVIII ante calendas Maias / Ludi Ceriales III* = XVIIIvet deiz kent Iañ Mae. Trivet devezh c'hoarioù gouestlet da gCeres

* Deiz kentañ ar bloaz e Bangladesh (*Poila Baisakh*)
16 Ebrel

## Darvoudoù
* 1745 : Emgann Culloden, pe Cùil Lodair, etre arme Charles Edward Stuart ha hini dug Cumberland.
* 1917 : Vladimir Lenin a zistro eus e harlu e Suis da Rusia.

## Ganedigezhioù
* 1605 : Gwilherm Kiger, yezhour brezhonek, oberour ar C’hollokoù hag an Nomenclator.
* 1881 : Fernand-René, aktour c'hoariva ha sinema gall.
* 1889 : Charlie Chaplin, aktour ha filmaozer saoz.
* 1922 : Boby Lapointe, kaner gall.
* 1947 : Gerry Rafferty, kaner-sonaozer skos.
* 1969 : Frank Bodenes, skrivagner ha troer brezhonek.

## Marvioù
* 1788 : Georges-Louis Leclerc, comte de Buffon bevoniour ha jedoniour gall.
* 1828 : Francisco de Goya, livour spagnol.
* 1850 : Marie Tussaud, krouerez ar mirdi koar (*Madame Tussauds*) e Londrez.
* 1859 : Alexis de Tocqueville, istorour ha politikour gall.
* 1929 : John Morris-Jones, yezhadurour kembraek.
* 1941 : Émile Bernard, arzour gall
* 1959 : Loís Alibèrt, yezhoniour okitanek.
* 1978 : Sergio Bianchi, mestrc'hoarier echedoù italian.
* 1998 : Vefa de Bellaing, bet ganet Geneviève Charbonnier de Sireuil, songarourez, emsaverez yezh ha sevenadur Breizh ha barzhez.
* 2020 : Luis Sepúlveda, skrivagner chileat.

## Lidoù
* Deiziadeur henroman : *XVI ante calendas Maias / Ludi Ceriales V* = XVIvet deiz kent In Mae; pempvet devezh c'hoarioù gouestlet da gCeres

* Devezh ar vro en Inizi Faero.
* Devezh Inizi Orc'h (Bro-Skos) (gouel sant Magnus).
18 Ebrel

## Darvoudoù
* 1874 : embannet eo kentañ ranbennad eus *[[Toull al Lakez]]* gant Lan Inizan e Feiz ha Breiz.
* 1901 : krouet eo kumun Keriadoù diwar ul lodenn eus tiriad kumun Plañvour.
* 1954 : krog eo Jarl Priel da skrivañ *[[Va Zammig Buhez]]*.
* 1984 : lez-varn Chicago a embann eo kiriek eus gallzarvoud an Amoco Cadiz an embregerezh amerikan Amoco Corp. ha Chanterioù bigi Astilleros Españoles eus Cádiz.

## Ganedigezhioù
* 1896 : Job de Roincé, kazetenner ha skrivagner.
* 1977 : Jonathan Rowson, mestrc'hoarier echedoù skosat.
* 1988 : Pierre Desproges, fentigellour gall.

## Marvioù
* 1558 : Hürrem Sultan pe Roksolana, gwreg ar sultan Suleiman ar Meurdezus.
* 1935 : Panait Istrati, skrivagner gallek genidik eus Roumania.
* 1942 : Jochen Rindt, blenier kirri-tan redek aostrian.
* 1955 : Albert Einstein, fizikour alaman, suis ha stadunanat.
* 1959 : Émile Ronet, aktour (c'hoariva ha sinema) gall.
* 1974 : Marcel Pagnol, skrivagner gallek.
* 1997 : Visant Fave, den-a-iliz ha skrivagner brezhonek.
* 2009 : Yvon Bourges, politiker, bet prezidant Kuzul-rannvro Breizh.

## Lidoù
* Deiziadur henroman : *XIV ante calendas Maias / Ludi Ceriales VII* = XIVvet deiz kent In Mae. Seizhvet devezh c'hoarioù gouestlet da gGeres
24 Ebrel

## Darvoudoù
*-1184 : Gresianed a ya tre e Troia, oc’h implijout ur marc’h koad bras, Marc'h Troia (hervez ar mojennoù).
*1800 : savidigezh Levraoueg ar C'hendalc’h e Washington D.C..
*1884 : Impalaeriezh Alamagn a gemer dindan he gwarez ar vro en-dro da Lüderitz war aod su Afrika : deroù trevadenn Mervent Afrika Alaman.
*1915 : deroù Gouennlazh an Armenianed.
*1916 : deroù Emsavadeg Pask en Iwerzhon. Embannet eo Republik Iwerzhon e Dulenn.
*1977 : eil Gouel an Unvaniezh aozet gant CUAB e Sant-Nazer.

## Ganedigezhioù
* 1845 : Carl Spitteler, skrivagner alamanek eus Suis, tapet gantañ Priz Nobel al Lennegezh e 1919.
* 1856 : Philippe Pétain, marichal ha politikour gall.
* 1903 : José Antonio Primo de Rivera, politiker spagnol.
* 1942 : Barbra Streisand kanerez.
* 1946 : Dick Rivers, kaner rock gall.
* 1980 : Karen Asrian, mestrc'hoarier echedoù armeniat.
* 1996: Ash Barty, tennis Aostralian.

## Marvioù
* 1112: Herri Bourgogn, kont Portugal.
* 1342 : Benead XII, pab.
* 1731 : Daniel Defoe, skrivagner saoznek.
* 1877 : Jean-Baptiste Barré, kizeller eus Naoned.
* 1903 : Louis de Bussy, ijinour lestrsaverezh eus Naoned.
* 1973 : Jeanne Fusier-Gir, aktourez (c'hoariva ha sinema) c'hall.
* 2018 : Henri Michel, melldroader etrebroadel ha gourdoner gall.
* 2019 : Dick Rivers, kaner rock gall.
* 2019 : Jean-Pierre Marielle, aktour gall.

## Lidoù
*Devezh koun Gouennlazh an Armenianed e Turkia (1915–1917)
*Devezh ar Republik e Gambia
25 Ebrel

## Darvoudoù
* 1719 : embannadur *[[Robinson Crusoe]]* gant Daniel Defoe.
* 1792 : *[[La Marseillaise]]* (kan broadel Frañs) a zo savet gant Claude Joseph Rouget de Lisle.
* 1859 : derou al labourioù evit sevel Kanol Suez.
* 1865 : digor eo al linenn hent-houarn betek Brest.
* 1940 : Banniel an inizi Faero a zeu da vezañ ofisiel.
* 1974 : *[[Dispac'h ar Jenofl]]* e Portugal a zegas an demokratelezh en-dro.
* 1976 : kentañ Gouel an Unvaniezh aozet gant CUAB e Kastell an Duged e Naoned.

## Ganedigezhioù
* 1214 : Loeiz IX, roue Bro-C'hall (*Sant-Loeiz*).
* 1599 : Oliver Cromwell, den-Stad breizhveuriat.
* 1725 : Philipp Ludwig Statius Müller, loenoniour alaman.
* 1874 : Guglielmo Marconi, ijiner italian, tapet gantañ Priz Nobel ar Fizik.
* 1917 : Ella Fitzgerald, kanourez jazz amerikan.
* 1920 : Jean Carmet, aktour (c'hoariva, sinema ha skinwel) ha saver senario gall.
* 1921 : Ferruccio Castiglioni, mestrc'hoarier echedoù italian.
* 1927 : Albert Uderzo, aozer bannoù-treset gall.
* 1936 : Leonel Sánchez, melldroader etrebroadel chileat.
* 1941 : Bertrand Tavernier, aktour ha filmaozer gall.
* 1947 : Johan Cruyff, melldroader etrebroadel ha gourdoner izelvroat.

## Marvioù
* 1744 : Anders Celsius, fizikour ha steredoniour svedat.
* 1975 : Jacques Duclos politikour komunour gall.
* 1984 : Yves-Marie Rudel, skrivagner breizhat.
* 1995 : Ginger Rogers, aktourez amerikan.

## Lidoù

### Deiziadur henroman
* *VII ante calendas Maias / Robigalia / Pueri Lenonii* = VIIvet deiz kent In Mae / Pedennoù evit diwall an ed diouzh ar mergl / Gouel al leon yaouank (displegadenn da zont)

### Deiziadur kristen
* Sant Mark, avielour
* E Alexandriae Ejipt : Anianus, eskob
* E Antioch : sant Stefan, eskob ha merzher, dindan impalaer Zenon
* E Syracusia, Sikilia : ar vreudeur Evodius, Hermogenius, Callistus, merzherien
* E Laubus (?), Belgia : Erminius, eskob ha kofesour
* E Antioch : Philonius & Agathopodus, diagoned. Ignas, eskob ha merzher

### Gouelioù broadel
* *[[Dispac'h ar Jenofl]]* kounet e Portugal (gouel broadel).
* Gouel an Dieubidigezh, en Italia, e koun dibenn an Eil brezel-bed.
* Gouel ar banniel en Inizi Faero.
* Gouel ar banniel e Eswatini.
26 Ebrel

## Darvoudoù
* 1802 : distaoliadeg embannet gant Napoleon Bonaparte evit an darn vrasañ eus an noblañsoù en harlu abaoe an Dispac'h gall, aotreet da zistreiñ da Frañs.
* 1857 : degouezh an tren kentañ e ti-gar Roazhon.
* 1937 : kêriadenn Gernika, en Euskadi, a zo bombezet gant aerlu Alamagn. 
* 1964 : en em unaniñ a ra Tanganyika ha Zanzibar da vont d’ober Tanzania. 
* 1986 : en Ukraina e tarzh un dazloc’her e kreizenn nukleel Tchernobyl.

## Ganedigezhioù
* 121 : Marcus Aurelius, Impalaer roman.
* 1319 : Yann II, roue Bro-C'hall.
* 1575 : Maria de' Medici, pried Herri IV (Bro-C'hall).
* 1648 : Pedro II, roue Portugal.
* 1711 : David Hume, prederour skosat.
* 1782 : Maria Amalia Teresa an Div Sikilia.
* 1785 : John James Audubon, evnoniour amerikan.
* 1787 : Ludwig Uhland, barzh romantel alaman.
* 1798 : Eugène Delacroix, livour gall.
* 1812 : Alfred Krupp, greantour alaman.
* 1894 : Rudolf Hess, unan eus ar pennoù nazi.
* 1898: Vicente Aleixandre, barzh spagnol.
* 1905 : Jean Vigo, filmaozer, produour ha saver senario gall.
* 1937 : Jean-Pierre Beltoise, bleiner kirri redek gall.

## Marvioù
* 757 : Stefan II, pab.
* 1478 : Giuliano de' Medici, penn-stad italian e Firenze.
* 1910 : Bjørnstjerne Bjørnson, skrivagner norvegek, tapet gantañ Priz Nobel al Lennegezh e 1903.
* 1920 : Srinivasa Ramanujan, matematikour eus India.
* 1984 : Count Basie, soner jazz amerikan.

## Lidoù
* Devezh-bed perc'henniezh ar c'hefred

### Deiziadur kristen
*Quarto Kaléndas Martii*

* Perge, Pamphylia : Nestor, eskob, & Papius, Diodorus, Cononus, Claudius, merzherien, 
* (lec'h ?) Fortunatus, Felicius, ha 27 all, merzherien
* Aleksandria Ejipt : Aleksandr, eskob
* Bononia (Bolonia, Italia) : Faustinianus, eskob ha merzher dindan Dioklesian
* Gaza, Palestina : Poorphyrius, eskob
* Floréntia (Florañs, Italia) : Andrev, eskob ha kofesour
* (*In territorio Archiacénsis* ?), Gallia : Viktor, kofesour

## Levrioù talvoudus

* *Martyrologium Romanum*. Romae. Vatican. 1922
28 Ebrel

## Darvoudoù
* 1373 : lestrañ a ra Yann IV (dug Breizh) kuit eus Brest da Vro-Saoz.
* 1774 : e Sardigna, un emsavadeg a-enep yev Piemont a gas kuit ar besroue Balbiano.
* 1908 : krouidigezh an "Universala Esperanto-Asocio".
* 1947 : Thor Heyerdahl, gant pemp den all, a ya kuit eus Perou war bourzh ar c’h-*[[Kon-Tiki]]* da brouiñ o doa gellet tud eus Suamerika mont betek inizi Polinezia. 
* 1979 : mont a ra an eoullestr Gino d’ar strad en donvor da Eusa.
* 1981 : ur statud emrenerezh a zo hiviziken gant Galiza.

## Ganedigezhioù

* 1442 : Edward IV, roue Bro-Saoz.
* 1676 : Fredrik I, roue Sveden.
* 1758 : James Monroe, pempet prezidant SUA.
* 1795 : Charles Sturt ergerzher saoz Aostralia.
* 1844 : Thomas Jones (Tudno), barzh kembraek.
* 1868 : Émile Bernard, arzour gall.
* 1889 : António de Oliveira Salazar, politiker portugalat, kentañ ministr Portugal.
* 1896 : Tristan Tzara, skrivagner roumanek ha gallek.
* 1900 : Maurice Thorez, komunour gall.
* 1902 : Johan Borgen, skrivagner norvegiat.
* 1914 : Michel Mohrt, skrivagner gallek.
* 1916 : Ferruccio Lamborghini, greantour italian.
* 1924 : Kenneth Kaunda, prezidant kentañ Zambia.
* 1928 : Yves Klein, livour gall.
* 1937 : Saddam Hussein, politikour ha den-Stad irakat, bet prezidant Irak.
* 1943 : Jacques Dutronc, kaner-sonaozer hag aktour gall.
* 1948 : Terry Pratchett, romantour saoz.
* 1960 : Ian Rankin, skrivagner skosat.
* 1974 : Penélope Cruz, aktorez spagnol.

## Marvioù
* 1197 : Rhys ap Gruffudd, priñs Deheubarth.
* 1716 : an tad Louis-Marie Grignon de Montfort.
* 1945 : Benito Mussolini, politikour ha den-Stad italian.
* 1946 : François de La Rocque, milour, politikour ha harzour gall.
* 1954 : Léon Jouhaux, sindikadour gall, tapet gantañ ar Priz Nobel evit ar peoc'h e 1951.
* 2000 : Luciano Lilloni, mestrc'hoarier echedoù italian.
* 2012 : Matilde Camus, barzh spagnol.
* 2021 : Michael Collins, astraer stadunanat.

## Lidoù

### Deiziadur henroman
*IV ante calendas Maias / Floralia - Florae Ludi 1* = IVvet deiz kent In Mae; Gouel an doueez *Flora*. Deiz kentañ ar c'hoarioù gouestlet da *Flora*. Deiz-ha-bloaz dedi templ *Flora* (e-kichen ar *Circus Maximus*)

### Deiziadur kristen
* Sant Paol ar Groaz, beleg ha kofesour
* Ravenna : sant Vitalus, merzher
* Atina, e Campania : Marcus, eskob; merzheriet dindan Domisian
* Prusae, e Bithynia : Patricius, eskob, hag Acatius, Manandrus, Polyaenius, merzherien
* (lec'h ?) Aphrodisius, Caralippus, Agapius, Eusebius, merzherien
* Pannonia : Pollionus, merzher dindan Diocletianus
* Milano (*Mediolanum*) : santez Valeria, c'hoar Vitalius, ha mamm Gervasius ha Protasius; merzherez
* Aleksandria, Ejipt : santez Theodora, gwerc'hez ha merzherez, dindan Diocletianus
* Turiasone, Hispania Tarraconensis : Prudentus, aluzenner

### Deiziadurioù broadel hag etrevroadel
* Devezh bedel ar yec’hed el labour 
* Devezh ar vro e Sardigna
23 Ebrel

## Darvoudoù
* 1014 : en Emgann Cluain Tarbh, en Iwerzhon, eo trec’het ar Vikinged gant ar roue Brian Bórú a goll e vuhez en emgann koulskoude.
* 1488 : dibenn Seziz Kastell-Briant kelc'hiet gant arme Charlez VIII. Dismantret eo ar c'hastell gant ar C'hallaoued.
* 1793 : gwilhotinet maer Gwitevede, Jean Prigent e anv, e Lesneven.
* 1911 : e Moskov e timez ar skrivagner breizhat Jarl Priel gant Janed Brenchereau, skolaerez war ar galleg, un devezh goude bezañ erruet e kêrbenn Rusia.
* 1933 : krouidigezh ar Gestapo.
* 1976 : e Barcelona e teu er-maez niverenn gentañ ar pemdezieg katalanek "Avui".
* 1990 : dont a ra Namibia da vezañ ezel eus Aozadur ar Broadoù Unanet.
* 1993 : dre ur referendom e tibab tud Eritrea bezañ dizalc’h diouzh Etiopia.

## Ganedigezhioù
* 1564 : William Shakespeare, skrivagner saoznek.
* 1775 : William Turner, engravour ha livour saoz.
* 1858 : Max Planck, fizikour alaman, tapet gantañ Priz Nobel ar Fizik.
* 1885 : Jarl Priel, dramaour ha skrivagner brezhonek.
* 1887 : Karel Hromádka, mestrc'hoarier echedoù tchek).
* 1891 : Sergei Prokofiev, sonaozour rusian.
* 1902 : Halldór Kiljan Laxness, skrivagner islandat, tapet gantañ Priz Nobel al Lennegezh e 1955.
* 1906 : Arthur Dunkelblum, meurc'hoarier echedoù poloniaat-belgiat.
* 1918 : Maurice Druon, skrivagner gall.
* 1928 : Shirley Temple, aktorez stadunanat.
* 1936 : Roy Orbison, kaner-sonaozer stadunanat.
* 1941 : Jacqueline Boyer, kanerez c'hallek.
* 1947 : Bernadette Devlin, politikourez en Hanternoz Iwerzhon.
* 1963 : Pia Cramling, meurc'hoarierez echedoù svedat.
* 1966 : Lembit Oll, meurc'hoarier echedoù estonian.
* 1984 : Aleksandra Kosteniuk, meurc'hoarierez echedoù rusian.

## Marvioù
* 1014 : Brian Bórú, roue Iwerzhon (lazhet en emgann).
* 1407 : Olier V Klison, konestabl gall.
* 1616 : Miguel de Cervantes, skrivagner spagnolek.
* 1616 : William Shakespeare, skrivagner saoznek.
* 1625 : Maurits van Nassau, priñs eus an Izelvroioù.
* 1841 : Camillo Ranzani, lean ha naturour italian.
* 1850 : William Wordsworth, barzh saoznek.
* 1918 : Paul Sébillot, folklorour hag un dastumer kontadennoù eus Breizh-Uhel.
* 1976 : Ferdinand Le Drogo, marc'hhouarnour breizhat, kampion Bro-C'hall e 1927 ha 1928.
* 1983 : Paul Vaitonis, mestrc'hoarier echedoù lituanian ha kanadian.
* 1992 : Satyajit Ray, saver-filmoù ha skrivagner indian.
* 1996 : Pamela Lyndon Travers, skrivagnerez, aozerez Mary Poppins.
* 2007 : Boris Yeltsin, den-stad ha kentañ prezidant Kevread Rusia.
* 2022 : Arno, kaner belgiat.

## Lidoù

### Deiziadur roman
**IX ante calendas Maias / Vinalia Priora / Venus Erycina (in Capitolino)* = IXvet deiz kent In Mae / kentañ gouel ar gwini / Deiz-ha-bloaz dedi templ *Gwener* *Erycina (war ar C'hapitol)*

### Deiziadur kristen
* Sant Jord

### Deiziadurioù broadel hag etrevroadel
* Devezh ar vro e Bro-Saoz
* Devezh ar vro en Aragon
* *[[Diada de Sant Jordi]]* e Katalonia, ma vez profet levrioù ha rozennoù
*Devezh etrebroadel al levrioù evit an UNESCO
29 Ebrel

## Darvoudoù
* 1770 : dilestrañ a ra James Cook en Aostralia, en ul lec'h anvet gantañ *Botany Bay*.
* 1916 : dibenn Emsavadeg Pask e Dulenn : kodianañ a ra pennoù an emsavadeg gant nerzhioù Breizh-Veur.
* 1944 : peñse a ra al lestr-distrujer *[[HMCS Athabaskan]]* nepell diouzh an Enez Werc'h, dirak aod Plougerne, kaset d'ar strad gant ul lestr-tarzher alaman. 
* 1945 : eured Adolf Hitler hag Eva Braun.
* 1945 : kodianañ a ra arme Alamagn en Italia gant ar Gevredidi.
* 1961 : krouidigezh ar Font Bedel evit an Natur gant Julian Huxley e Morges (Suis).

## Ganedigezhioù
* 534 : ar barzh kembraek Taliesin.
* 1762 : Jean-Baptiste Jourdan, jeneral gall.
* 1780 : Charles Nodier, skrivagner gall.
* 1818 : Tsar Aleksandr II (Rusia).
* 1823 : Daniel Harrwitz, mestrc'hoarier echedoù alaman.
* 1863 : William Randolph Hearst.
* 1901 :
** Olier Mordrel, broadelour breizhat.
** Hirohito, impalaer Japan.
* 1930 : Jean Rochefort, aktour breizhat.
* 1950 : Zouc, aktourez ha fentigellourez suis.
* 1958 : Michelle Pfeiffer, aktourez.

## Marvioù
* 1676 : Michiel de Ruyter, amiral izelvroat. 
* 1743 : Abbé de Saint-Pierre, prederour gall.
* 1793 : John Michell, fizikour saoz.
* 1849 : Jean-Gabriel Prêtre, livour loened suis.
* 1937 : Wallace Hume Carothers, kimiour stadunanat.
* 1951 : Ludwig Wittgenstein, prederour aostrian.
* 1967 : J.B. Lenoir, kaner ha soner blues stadunanat. 
* 1967 : Anthony Mann, filmaozer stadunanat.
* 1980 : Alfred Hitchcock, filmaozer saoz.

## Lidoù

### Deiziadur roman
* *III ante calendas Maias / [[Flora (doueez)|Florae]] Ludi II* = IIIvet deiz kent In Mae = Eil devezh c'horioù goustlet de *Flora*

### Deiziadur kristen
* gouel Santez Katell a Sienna
* Sant Roparzh
* Sant Segondel.

### Deiziadurioù broadel hag etrevroadel
* Devezh etrebroadel an dañs.
22 Ebrel

## Darvoudoù
* 1500 : Pedro Álvares Cabral, un ergerzher portugalat, eo an Europad kentañ o tilestañ e Brazil.
* 1515 : donezonet e vefe Dugelezh Breizh da Frañsez Iañ a Vro-C'hall ma yafe Klaoda Bro-C'hall da anaon a-raok he gwaz roueel.
* 1911 : degouezhout a ra ar skrivagner breizhat Jarl Priel e Moskov evit ar wech kentañ.
* 1912 : kregiñ a reer da embann ar *[[Pravda]],* kazetenn Strollad komunour an Unaniezh Soviedel.
* 1970 : Devezh an Douar lidet evit ar wech kentañ.

## Sportoù
* 1917 : krouidigezh Club Plaza Colonia de Deportes e Colonia del Sacramento (Uruguay).

## Ganedigezhioù
* 1451 : Izabel Kastilha, rouanez Kastilha ha Leon.
* 1724 : Immanuel Kant, prederour alaman.
* 1813 : Jørgen Moe, eskob ha skrivagner norvegek, dastumer kontadennoù.
* 1870 : Lenin, dispac'hour ha den-Stad rusian.
* 1876 : Charlez Kotonneg, medisin, adsaver ar gouren breizhek.
* 1891 : Nicola Sacco, stourmer diveliour italo-amerikan (lakaet d'ar marv d'an 23 a viz Eost 1927).
* 1899 : Vladimir Nabokov, skrivagner rusian stadunanat.
* 1907 : Lucio Del Vecchio, mestrc'hoarier echedoù italian.
* 1937 : Jack Nicholson, aktour ha sevener amerikan.
* 1952 : Marilyn Chambers.
* 1957 : Donald Tusk, politikour polonat, kentañ ministr Polonia.

## Marvioù
* 1616 : Miguel de Cervantes, barzh, dramaour ha romantour spagnolek.
* 1758 : Antoine de Jussieu, bevoniour gall.
* 1794 : Isaac Le Chapelier, breutaer ha politikour, unan eus saverien ar C'hleub breton.
* 1833 : Richard Trevithick, ijiner ar stlejerez dre vurezh.
* 1867 : Aleksandr Petrov, mestrc'hoarier echedoù ha saver kudennoù echedoù rusian.
* 1915 : Alfred Ely-Monbet, kabiten adarme, saver arrebeuri ha kizeller, lazhet war an talbenn e-kerzh emgann Boezinge.
* 1932 : Sándor Takács, mestrc'hoarier echedoù roumanat.
* 1944 : Aogust Bocher, *Ar Yeodet*, barzh breizhat.
* 1994 : Richard Nixon, prezidant Stadoù Unanet Amerika.

## Lidoù
* Devezh an Douar.
Meloeg

Ur yezh omotek eus is-skourr yezhoù ometoek ar c'hreiz eo ar **meloeg** (*melo* pe *malo*) komzet gant 20.151 den evel yezh kentañ ha gant 4.657 den evel eil yezh e norzh Omo en Etiopia (1998).

## Gwelet ivez
* Yezhoù gimodjanek
* Yezhoù afrez-aziatek
Oydaeg

Ur yezh omotek eus is-skourr yezhoù ometoek ar c'hreiz eo an **oydaeg** (*oyda*) komzet gant 16.597 den evel yezh kentañ ha gant 4.040 den evel eil yezh e gwalarn Omo en Etiopia (1998).

Tost a-walc'h eo d'ar wolayteg hag ivez d'ar basketeg.

## Gwelet ivez
* Yezhoù gimodjanek
* Yezhoù afrez-aziatek
Wolaiteg

Ur yezh omotek eus is-skourr yezhoù ometoek ar c'hreiz eo ar **wolayteg** (*wolaytta*, *wel(l)amo*, *wolataita*, *borodda*, *uba* pe *ometo*) komzet gant 1.231.673 a dud evel yezh kentañ ha gant 89.801 den evel eil yezh e Wolaytta en Etiopia (1998).

Tost-tre eo d'ar Gamoeg-gofaeg-dawroeg ha d'an dorzeg.

Tost a-walc'h eo d'ar gamoeg

Ur rannyezh ez eus :
* **Zalaeg** (*zala*)

Rannyezhoù wolaytek e c'hellfe bezañ an dorzeg, ar meloeg hag an oydeg ivez.

## Gwelet ivez
* Yezhoù gimodjanek
* Yezhoù afrez-aziatek
Yezhoù afrikat-hag-aziat direnk

Er bloc'had yezhoù-mañ e vez enket an holl yezhoù afrikat-hag-aziat ha n'eus ket tu d'o renkañ e hini ebet all eus skourroù ar familh-yezhoù-se. 

N'eus nemet ur yezh er bloc'had-mañ komzet en Etiopia:

* Biraleg

## Gwelet ivez
* Yezhoù afrikat-hag-aziat
Biraleg

Ur yezh afrez-aziatek eus bloc'had ar yezhoù direnk eo ar **biraleg** (*birale*, *(ifa')ongota*, *birelle* pe *shanqilla*) komzet gant 20 den nemetken e gevred Omo en Etiopia (1990).

War-nes mervel emañ ar yezh-se.

## Gwelet ivez
* Yezhoù afrez-aziatek
Yezhoù egiptek

Ur skourr eus ar yezhoù afrez-aziatek eo ar **yezhoù egiptek**, ennañ yezhoù komzet gwechall en Egipt :

* Kopteg
* Egipteg

## Gwelet ivez
* Yezhoù afrez-aziatek
Gamoeg-gofaeg-dawroeg

Ur yezh omotek eus is-skourr yezhoù ometoek ar c'hreiz eo ar **gamoeg-gofaeg-dawroeg** (*gamo-gofa-dawro*) komzet gant 1.236.637 a dud evel yezh kentañ ha gant 77.883 den evel eil yezh en Omo en Etiopia (1998).

Bez' emañ ar gouarnamant o prientiñ dafar kelenn er yezhoù-se.

Ur yezh gant tonennoù an hini eo.

Tost-tre eo d'an dorzeg ha d'ar wolayteg.

Teir rannyezh pennañ a zo:

* **Gamoeg** (*gamo* pe *gemu*)
* **Gofaeg** (*gof(f)a*)
* **Dawroeg** (*dawro*, *kullo* pe *ometay*)
** **'Kontaeg**' (*konta*)
** **'Kouchaeg**' (*kusha* pe *koysha*)

## Gwelet ivez
* Yezhoù gimodjanek
* Yezhoù afrez-aziatek
Dorzeg

Ur yezh omotek eus is-skourr yezhoù ometoek ar c'hreiz eo an **dorzeg** (*dorze*) komzet gant 20.782 den evel yezh kentañ ha gant 3.597 den evel eil yezh e Etiopia (1998) e Norzh Omo dreist-holl, daoust ha m'emañ ar gumuniezh vrasañ en Addis Ababa.

Tost-tre eo d'ar Gamoeg-gofaeg-dawroeg ha d'ar wolayteg.

## Gwelet ivez
* Yezhoù gimodjanek
* Yezhoù afrez-aziatek
Kopteg

Ur yezh afrez-aziatek eus is-skourr ar yezhoù egiptek eo ar **c'hopteg** (ⲙⲛⲧⲣⲙⲛⲕⲏⲙⲉ *met rem en kēme*; "yezh pobl Egipt" e kopteg) komzet gwezhall en Egipt.

Ar **c'hopteg** eo stad diwezhañ emdroadur ar yezhoù egiptek, hag e tiskenn war-eeun diouzh an henegipteg a veze skrivet e hieroglifoù, er skritur hieratek, hag er skritur demotek. Skrivet e vez gant al lizherenneg koptek zo ur seurtad un tamm disheñvel diouzh al lizherenneg gresianeg, gant un nebeud lizherennoù (disheñvel hervez ar rannyezh) a zeu rak-eeun diouzh ar skritur demotek. Evel yezh vev er vuhez pemdeziek e oa bet ar c'hopteg en e vleuñv war-dro 200 goude J.-K. betek 1100 goude J.-K. Kemeret e oa e lec'h tamm-ha-tamm gant arabeg Egipt. Chom a reas bev war ar maez avat betek ar  kantved d'an nebeutañ. Deuet eo hiziv an deiz da vezañ yezh liderezh an Iliz reizhkredennour koptek hag an Iliz katolik koptek (war un dro gant arabeg ha gresianeg). 

## Liammoù diavaez
* Coptic Language site - Dafar evit deskiñ kopteg hag ur roll liammoù.
* New Athena Unicode font
* Deskiñ kopteg enlinenn (e saozneg hag en arabeg, gant videoioù): pourchaset gant Iliz reizhkredennour koptek Sant Takla Haymanout - Aleksandria, Egipt
* Learn Coptic Websites
* Pellgargañ lizherennouegoù kopteg digoust: lizherennaouegoù diazezet war an ASCII
* Remenkimi: ul lec'hienn gouestlet d'ar c'hopteg 
* Coptic Standard Fonts: ASCII-based fonts
* Istor ar c'hopteg
* Deskiñ kopteg
* Kanenn goptek Tomaz
* Troer niveroù koptek (CNT) - ur meziant Windows dieub gant Ambrose Boles hag a dro an niveroù a hiziv e kopteg Bohairek (gant an distagadur). El lec'hienn-mañ e kaver ivez ur meziant dieub evit deskiñ kontañ e koptek Bohairek.

## Sellet ivez ouzh
* Yezhoù afrez-aziatek
1240

*Diwar-benn bloavezh *'1240*' an [[Deiziadur juluan|deiziadur juluan]] eo ar bajenn-mañ.*

## Darvoudoù

### Europa

#### Breizh
* Diwar urzh an dug Yann eo argaset an holl Yuzevien eus ar vro. Diberc'hennet int eus o holl vadoù.

#### Frañs
### Azia
#### Reter-nesañ

#### Reter-kreiz

#### Reter-pellañ

### Afrika

### Amerikaoù
#### Norzhamerika
#### Suamerika

### Oseania

### Arzoù ha lizhiri
#### Livañ
#### Sonerezh
#### Lennegezh
### Skiantoù ha politikerezh

### Armerzh
### A bep seurt/diasur

## [[:Rummad:Ganedigezhioù 1240|Ganedigezhioù]]

Gwelet ivez :*[[:Rummad:Ganedigezhioù 1240]]*

## [[:Rummad:Marvioù 1240|Marvioù]]

Gwelet ivez:*[[:Rummad:Marvioù 1240]]*

__NOTOC__
Yezhoù yakouek

Un isskourr eus yezhoù kouchitek ar reter eo ar yezhoù yakouek, ennañ 1 yezh komzet e Kenya:
* Yakoueg

## Gwelet ivez
* Yezhoù kouchitek
* Yezhoù afrez-aziatek
Yezhoù omoek-tanaek ar reter

Un is-skourr eus yezhoù kouchitek ar reter eo ar yezhoù omoek-tanaek ar reter, ennañ 4 yezh komzet en Etiopia ha Kenya:

* Arboreg
* Baisoeg
* Dasanatcheg
* Elmoloeg

## Gwelet ivez
* Yezhoù kouchitek
* Yezhoù afrez-aziatek
Yezhoù sahoek-afarek

Un is-skourr eus yezhoù kouchitek ar reter eo ar yezhoù sahoek-afarek, ennañ 2 yezh komzet en Etiopia hag Eritrea:

* Afareg 
* Sahoeg

## Gwelet ivez
* Yezhoù kouchitek
* Yezhoù afrez-aziatek
Yezhoù somaliek

Un is-skourr eus yezhoù kouchitek ar reter eo ar yezhoù somaliek, ennañ 6 Yezh komzet e Somalia:

* Dabarreg 
* Garreg
* Djidoueg
* Mayeg
* Somalieg
* Tounieg

## Gwelet ivez
* Yezhoù kouchitek
* Yezhoù afrez-aziatek
Yezhoù doulayek

Un isskourr eus yezhoù kouchitek ar reter eo ar yezhoù doulayek, ennañ 3 yezh komzet en Etiopia:

* Bouseg
* Gawadeg
* Samaieg

## Gwelet ivez
* Yezhoù kouchitek
* Yezhoù afrez-aziatek
Yezhoù oromoek

Un is-skourr eus yezhoù kouchitek ar reter eo ar yezhoù oromoek, ennañ 6 Yezh komzet en Etiopia ha Kenya:

* Oromoeg Borana-Arsi-Guji
* Oromoeg ar c'hornôg-kreiz 
* Garrehegádjoureg
* Oromoeg ar reter
* Ormaeg
* Sanyeg

## Gwelet ivez
* Yezhoù kouchitek
* Yezhoù afrez-aziatek
Yezhoù kouchitek an Uheldiroù

Un isskourr eus yezhoù kouchitek ar reter eo yezhoù kouchitek an Uheldiroù, ennañ 7 yezh komzet en Etiopia:
* Alabeg
* Bourdjieg
* Gedeoeg
* Hadiyeg
* Kambateg
* Libidoeg
* Sidamoeg

## Gwelet ivez
* Yezhoù kouchitek
* Yezhoù afrez-aziatek
Aostralia

**Aostralia** (), **Kenglad Aostralia** (*Commonwealth of Australia*) hervez hec'h anv riez, a zo ur vro en Emisferenn ar Su er Gevred da Azia. Endelc'her a ra ar c'hevandir bihanañ a zo er bed ha meur a enezenn e Meurvor Indez, e Meurvor ar Su hag ar Meurvor Habask. Ar broioù amezek dezhi eo Indonezia, Timor ar Reter ha Papoua Ginea-Nevez en norzh, Inizi Salomon, Vanuatu ha tiriad Kaledonia-Nevez (Kanaky) er biz ha Zeland-Nevez er gevred.

E-pad 40&nbsp;000 bloaz ne oa nemet Aostralianed a-orin (an *Aborijened*) o vevañ er c'hevandir a-bezh. Gweladennet e oa an tiriad gant pesketaerien eus an inizi tost, met ne dizhas an enezenn vras ergerzherien ha marc'hadourien europat nemet er . E 1770 ec'h embannas Breizh-Veur he gwirioù war ar vro goude dilestridigezh James Cook, met tizhet e oa bet Botany Bay gant Louis de Saint-Aloüarn en e raok hep na voe embannet an dalc'h en anv ar roue gall Loeiz XV. E 1788 e stalias Breizh-Veur un drevadenn anvet "Kembre-Nevez"' evit kas ar c'haleourien di. Kement a gresk a voe e niver ar boblañs ken e krouas ar Saozon trevadennoù roueel all a-hed an .

E 1901 e voe savet kevread Aostralia dre unanidigezh 6 trevadenn bodet dindan an anv *Commonwealth of Australia* (Kenglad Aostralia) staget ouzh Rouantelezh Breizh-Veur. Ur gouarnamant dibar a zo bet staliet gant ur renad-parlamant hag ur vuhez politikel demokratel. Tizhet en deus ar boblañs 20,4 milion a dud, an darn-vuiañ anezho a zo o vevañ er c'hêrioù bras, an holl anezho war an aodoù. Ar c'hêrioù pennañ a zo Sydney, Melbourne, Brisbane, Perth hag Adelaide.

## Gerdarzh an anv
Dont a ra ar ger Aostralia eus al latin *australis* = eus ar c'hreisteiz. Kredet e veze er Grennamzer e c'hellje bezañ ur c'hevandir bennak er Su da Azia, met den ne ouie e pelec'h e oa.

## Banniel
**Gwelet [[Banniel Aostralia]]*

Banniel Aostralia a oa bet dibabet gant ur genstrivadeg aozet e 1901, hag adveret a-c'houde, e 1909. Ar steredenn vras seizh barr dindan an Union Jack ne oa nemet c'hwec'h barr en orin, a arouez ar c'hwec'h stad (Aostralia ar C'hornôg, Aostralia ar Su, Queensland, Sukembre-Nevez, Tasmania ha Victoria) hag ar seizhvet barr a arouez an tiriadoù (Tiriad an Norzh, Tiriad ar C'hêr-benn...). Ar pemp steredenn da zek eur rik a arouez Kroaz ar Su, ur steredeg eus oabl hanterzouar ar Su.

## Douaroniezh

Australia satellite plane.jpg|Aostralia gwelet eus an egor
Sunset at Uluru on July 30, 2005.jpg|Menez Uluru *(Ayers Rock)*


## Stadoù ha tiriadoù
Ur vro gevreadel eo Aostralia, gant seizh stad emren ha tiriadoù ouzhpenn.
* ''Gwelet Stadoù ha tiriadoù Aostralia

## Liammoù diavaez
Yezhoù kouchitek ar reter

Un is-skourr eus ar yezhoù kouchitek eo yezhoù kouchitek ar reter, ennañ 34 yezh komzet e Somalia, Etiopia ha Kenya.

Isrannet e vez ar yezhoù en is-skourr-mañ evel-hen:

* Yezhoù doulayek 
* Yezhoù an Uheldiroù
* Yezhoù konsoek-gidolek
* Yezhoù oromoek
* Yezhoù rendilek-boniek
* Yezhoù sahoek-afarek
* Yezhoù somaliek
* Yezhoù omoek-tanaek ar reter
* Yezhoù yakouek

## Gwelet ivez
* Yezhoù kouchitek
* Yezhoù afrez-aziatek
Kantved

Ur prantad kant vloaz eo ar **c'hantved** (eus an niverenn kant). Implijet e vez er sistemoù deiziata, da lavaret eo an deiziadurioù. Kontet e vez gant niveroù petvediñ, dre m'eo an amzer ur meizad keñverel (relativel). Setu perak n’eus ket ur c'hantved mann.

En deiziadur kristen ijinet hag implijet en Europa, ha goude-se er broioù levezonet gant Europa ha kazi e pep lec'h dre ar bed a-bezh bremañ e jeder ar c'hantvedoù a-raok hag adalek ganedigezh ar C'hrist. Komzet e vez eus ar marevezh kristen evit an eil prantad.

En deiziadur yuzev hag en muzulman e reer gant kantvedoù, met gant ur poent-orin dibar.

## Sell ivez
* degad-devezhioù (deg deiz)
* eon (untermenet)
* marevezh (untermenet)
* pempbloaz
* milved (mil bloazh)
Sindikad Labourerien Breizh

**Sindikad Labourerien Breizh (SLB)** zo ur sindikad broadelour breizhat bet krouet e 2001. E-touesk e stourmerien bennañ e oa bet Dominig Jolivet ar C'hlec'h.

## Disoc'hoù
E 2012 en deus tapet ar sindikad 3,16% eus ar mouezhioù e votadegoù an embregerezhioù bihan-bihan (en tu-mañ da 11 goprad), e Rannvro Breizh (4 departamant).

## SLB Skol-Veur
Rann studierien an SLB eo SLB Skol-Veur.

## Pennadoù kar
*Dazont, sindikad studierien broadelour, kreñv er bloavezhioù 1990.

## Liammoù diavaez
*  Lec'hienn ofisiel

## Notennoù ha daveennoù
Tonenn (mas)

An **donenn** (simbol: **t**) a zo un unanenn vas kevatal gant 1&nbsp;000 kilogram. A-wezhioù e vez graet *tonenn vetrek* anezhi. Daoust m'emañ an donenn er-maez eus ar sistem etrebroadel (SI) e vez implijet asambles gantañ.
*kanttonenn: 100x 1000 kg

Graet e vez gant tonennoù all e broioù 'zo :
* tonenn amerikan (*short ton*), a dalv 907,185 kg (2000 lb)
* tonenn saoz (*long ton*), a dalv 1016,047 kg (2240 lb)
Kementad danvez

Ar **c'hementad danvez** zo ur c'hementad fizikel evit muzuliañ an niver a hamboudoù elfennel e-keñver an niver a hamboudoù elfennel a zo e-barzh 0,012 kilogramad karbon-12 (an hamboudoù elfennel a zo anezho atomoù, molekulennoù, ionoù, elektronoù pe partikulennoù). 

Ar mol eo an unanenn SI evit ar c'hementad danvez.

Arabat kemmeskañ ar c'hementad danvez gant ar mas a vez eztaolet e kilogram.

## Formulennoù a denn d'ar c'hementadoù danvez
n=\frac{N}{N_A}
n kementad danvez
N niver a atomoù
Na Niver Avogadro (6,023.1023 mol- 1)

n=\frac{m}{M}
n kementad danvez
m mas ar standilhon
M mas molel ar spesad (mas ur mol eus ar spesad-se)

n=\frac{V}{V_m}
n kementad danvez
V volume ar standilhon
Vm volume molel ar spesad (volum ur mol eus ar spesad-se)

c=\frac{n}{V}
c paoter molel (niver a voloù dre litrad)
n kementad danvez
V volum

## Gwelet ivez
* paoter molel
Ismail Haniyah

**Ismail Haniyah** (bet ganet e 1962 pe 1963 ha drouklazhet d'an 31 a viz Gouhere 2024) (arabeg: إسماعيل هنية) a zo unan eus pennoù-meur ar Hamas. Ha daoust ma n'emañ ket e-touez ar re grisañ o folitikerezh e soñj ez eo ret distrujañ Stad Israel. Goude bezañ anvet kentañ ministr e tisklêrias Haniyah ne anavezfe ket Stad Israel ha ne lakafe ket ar Hamas da zilezel an armoù. http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/4731058.stmhttp://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/4731058.stm

Dibabet e oa bet d'an 21 a viz C'hwevrer 2006 evit dont da vezañ Kentañ ministr nevez Aotrouniezh Vroadel Palestina goude ma oa aet ar maout gant re Hamas dindan an anv *Listenn ar c'hemm hag an adwel* er vouezhiadeg bet dalc'het d'ar 25 a viz Genver 2006. http://www.haaretzdaily.com/hasen/spages/683827.html

Dilennet e oa bet Haniyah da vezañ penn al listenn ha neuze e oa sklaer e c'hellfe dont da vezañ kentañ-ministr goude ma oa bet roet e zilez gant Ahmed Qourei. Goude ma tapas an Hamas ar galloud e strizhenn Gaza eo torret eus e garg d'ar 14 a viz Mezheven 2007 gant ar Prezidant Mahmoud Abbas.

## E vuhez
Ganet e oa bet Haniyah e kamp repuidi Al-Chati e Ghaza. Repuidi e oa e dud deuet eno goude m'o doa tec'het kuit diouzh o zi en Achkelon e Stad Israel e 1948, da geñver ar Brezel arabek-hag-israelek. E 1987 e oa bet tapet gantañ e aotreegezh war al lennegezh arabek e Skol-Veur islamek Ghaza. E 1989 e oa bet bac'het e-pad tri bloaz gant Stad Israel abalamour da vezañ kemeret perzh el luskad palestinat ha kaset e oa bet en harlu da Liban goude bezañ bet leusket da vont er-maez e 1992. Ur bloaz war-lerc'h ec'h eas en-dro da c'h-Ghaza ma teuas da vezañ Rener ar Skol-veur islamek.

E 1997 e oa bet divac'het Cheic'h Ahmed Yasin, penn speredel Hamas, ha dilennet e oa bet Haniyah neuze da ren war e aferioù. E miz Gwengolo 2003 e oa bet gloazet gant ur vombezenn bet kaset gant aerlu Israel da glask lazhañ pennoù ar Hamas. Mont war greñvaat ec'h eas e garg er Hamas e-doug Intifada Al-Aqsa dre m'en em gleve mat gant Yasin hag ivez abalamour ma oa bet lazhet kalz a bennoù eus ar Hamas gant surentez Israel.
Atmosferenn

An **atmosferenn**, pe **aergelc'h**, eo ar gwiskad aezhennek a zo gronnet ur blanedenn gantañ hag a vez dalc'het gant ar gravitadur. Er pennad-mañ ne vo anv ken eus atmosferenn an Douar. Diwar-benn aergelc'h planedennoù all, sellet ouzh ar pennad Atmosferenn (planedennoù)
Gwareziñ a ra an aergelc'h ar vuhez war an Douar abalamour ma teuz ar skinoù uslimestra, ma tomm gorread ar blanedenn o terc'hel an tommder (efed ti-gwer), ha ma tigresk kemmoù ar gwrezverk etre an deiz hag an noz. 

Rannet eo an atmosferenn e gwiskadoù disheñvel, pep hini gant e berzhioù dibar evel ar gwrezverk pe an aozadur kimiek. Tolzennad pe mas an aergelc'h zo eus 5x1018 kg, hag emañ an tri c'hard anezhi dindan ur vevenn a dremen war-dro 11 km eus gorread ar blanedenn. Dont a ra an aergelc'h da vezañ rouesoc'h-rouesañ a vuzul ma kresk an uhelder, hep bevenn termenet ebet etre an aergelc'h hag an egor diavaez. Da 120 km uhelder an hini e krog efedoù an aergelc'h da vezañ merzet pa zeu un egorlestr betek a Douar. Sellet e vez ivez alies ouzh al linen Kármán, da 100 km uhelder, evel ar vevenn etre an atmosferenn hag an egor diavaez.

**[[Aer]]** eo an anv roet d'an aergelc'h implijet da analañ ha gant a luc'hkevanaoz pe fotosintezen. En aer sec'h ez eus well-wazh (dre **volume**) 78.09% nitrogen, 20.95% oksigen, 0.93% argon, 0.039% Dioksid karbon, ha kementadoù bihan gazoù all. Ur c'hementad bihan ha kemmus a aezhenn dour a vez ivez en atmosferenn, war-dro 1% eus an hollad. Daoust da aozadur an aer ha da wask an aergelc'h da cheñch hervez ar gwiskadoù, ne gaver aer azas evit ma chomfe bev ar plant hag al loened douar nemet e troposferenn an Douar hag en aergelc'hioù kevanaozet.


Top of Atmosphere.jpg|Ar gouloù glas a vez skignet muioc'h evit hirderioù-gwagennoù all en argelc'h, ar pezh a ro ur rodenn c'hlas d'an Douar pa vez gwelet diouzh an egor.
Sunset from the ISS.JPG|Gwel a-skizh eus aergelc'h an Douar. Al livioù a ziskouez well-wazh gwiskadoù an aergelc'h.


## Gwiskadoù an aergelc'h
Ouzh ober an aergelc'h emañ :
* an droposferenn (0 - 10-16 km) (16 km er c'heheder, hag 8-10 km er poloù)
* ar stratosferenn (10 - 50 km) (etre ar stratosfer hag ar mezosfer emañ ar gwiskad ozon)
* ar mezosferenn (50 - 80 km),
* an dermosferenn (80-500 km),
* an eksosferenn (+ 500 km).