open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Herri Bourgogn

**Herri Bourgogn** a oa anv meur a zen.

*Herri Bourgogn (985-1018) (985-1018), eskob Lausanne, Genève ha Fribourg;
*Herri Bourgogn, lesanvet ''Donzel'' (v. 1035-1066), mab da Robert Iañ Bourgogn, dug Bourgogn, ha da Helie de Semur ;
*Herri Bourgogn (kont Portugal) (war-dro 1066 pe 1069-1112), kont Portugal, mab da Herri Bourgogn, lesanvet ''Donzel'' ha da Sybille de Barcelone ;
*Herri Bourgogn (1087-1131), manac'h en abati Cîteaux, mab da Odo Iañ   Bourgogn, dug Bourgogn, ha da Sybille Bourgogn ;
*Herri Bougogn (v. 1124-1170), eskob Autun (1148-1170), aotrou Flavigny, mab da Huon II Bourgogn, dug Bourgogn, ha da Mathilde de Mayenne;
*Herri Bourgogn (ganet war-dro 1302, marvet goude 1337), mab da Yann Bourgogn (marvet war-dro 1302), eus tiegezh konted palatin Bourgogn, ha da Marguerite de Blâmont.
* Herri Bourgogn, mab da Adolphe, priñs Veere, diskibl da Erasmus er XV kantved. 

## Pennadoù kar
*Herri
*Bourgogn
Saint-Jean-de-la-Haize

**Saint-Jean-de-la-Haize** zo ur gumun e departamant Manche e Bro-C'hall. 
## Douaroniezh
* Ar stêr Sée a ra ar vevenn etre Saint-Jean hag Avranches.
## Istor
### 
### [[Dispac'h Gall]]
* Krouet e voe ar gumun e 1790 diwar ar barrez katolik. Lakaet e voe e Kanton Avranches hag e Distrig Avranches. Lakaet e voe en Arondisamant Avranches e 1800 .
### 
### 
#### [[Brezel-bed kentañ]]
* Mervel a reas 36 gwaz eus ar gumun abalamour d'ar brezel, eleze 6,75% ag ar boblañs hervez an niveradeg bet graet e 1911; mervel a reas tri milour eus ar gumun e Belgia e miz Eost 1914, e penn- kentañ ar brezel, d’an 22, ur soudard eus ar 25vet Rujumant Troadegiezh en Oret hag ur c’horporal eus ar 136vet Rujumant Troadegiezh e Falisolle  ha, d’ar 25, ur soudard eus ar 25vet Rujumant Troadegiezh en Aiseau-Presles; lazhet e voe ur soudard eus ar gumun e Boezinge e Flandrez Belgia d’an 22 a viz Ebrel 1915, en 79vet Rujumant Troadegiezh Tiriadel e oa.
#### [[Eil brezel-bed]]
* Mervel a reas seizh milour eus ar gumun, pemp e 1940 ha daou e 1941; lazhet e voe ur gwaz nann-soudard gant ur vombezadeg en Avranches d’ar 7 a viz Even 1944 e-kerzh Emgann Normandi.
* D'an 30 a viz Gouhere 1944 e voe distrujet ur steudad alaman er gumun gant an USAAF.

#### Brezelioù  didrevadennañ
##### [[Brezel Aljeria]]
* Mervel a reas ur soudard eus ar gumun  d’ar 16 a viz Gouhere 1958 e Kerrata (departamant Setif).
## Monumantoù ha traoù heverk

FranceNormandieSaintJeanDeLaHaizeEglise.jpg|An iliz katolik.
Chapelle Notre-Dame de Bon Secours et de toute Vertu de Saint-Jean-de-la-Haize.jpg|Ar chapel.

* Iliz katolik *Sant Yann-Vadezour*, div zelwenn rummet enni
. 
* Chapel "Le Châtelier", . 
* Monumant ar re e-tal an iliz katolik, er vered, luc’hskeudennoù.
## Armerzh
## Dezougen
## Emdroadur ar boblañs 1962-2010

## Melestradurezh

 

## Tud
## Gevelliñ
## Notennoù ha dave

## Liammoù diavaez
Rose Nabinger

**Rose Nabinger** (ganet d'an 23 a viz Here 1958 e Frankfurt, Hessen) zo ur ganerez hag un sonaozourez alaman.
Granada (Spagn)

**Granada** zo ur gêr eus Spagn, e kumuniezh Andalouzia. Kêr-benn proviñs Granada eo. Emañ e-harz menezioù ar Sierra Nevada, aradennad uhelañ Spagn. E 2009 e oa annezet gant 234 325 a dud, ha tost da 500 000 a dud a oa o chom en tolpad-kêrioù.

Savadur brudetañ Granada eo an Alhambra, ur palez kaer savet er Grennamzer, d’ar mare ma oa rouantelezhioù muzulmat e su Spagn. Abalamour d’an Alhambra ha da savadurioù kaer all e teu e-leizh a douristed da c’h-Granada. Ur skol-veur anavezet eo ivez.
A-gozh eo annezet takad Granada, abaoe amzer ar Geltibered d’an nebeutañ. Da vare ar Romaned e veze graet "Illiberis" anezhi. Aloubet e voe gant arme muzulmat Tariq ibn-Ziyad e 711. E 1013 e teuas rannvro Granada da vezañ ur rouantelezh diouti hec’h-unan, renet gant ur sultan, hag adalek 1228 e voe renet gant an tiegezh nasrid. Int eo a lakaas sevel palez an Alhambra.

D’an 2 a viz Genver 1492 e kodianas an emir Mohammed XII, lesanvet Boabdil, dirak arme ar rouaned katolik, Fernando Aragon hag Izabel Kastilha hag echu e voe neuze gant rouantelezh Granada a voe staget ouzh Spagn.

Da vare ar rouantelezh vuzulmat eo an Alhambra, liorzhoù ar Generalife ha karter an Albaicín hag a zo bet lakaet war Roll lec’hiennoù glad ar bed, abaoe 1984.

## Tud vrudet
* Leo Africanus, douaroniour ha skrivagner (war-dro 1494 – war-dro 1554)
* Federico García Lorca, skrivagner spagnolek
* Eugenia de Montijo, gwreg Napoleon III, impalaer Bro-C’hall

## Kêrioù gevellet
Gevellet eo Granada gant :
*  
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Notennoù


## Liammoù diavaez

* Ti-kêr Granada
* Lec’hienn ofis touristerezh Granada
Sandie Shaw

**Sandie Shaw**, *Sandra Ann Goodrich* diouzh hec'h anv gwir, bet ganet e Dagenham (ur vannlev er reter da Londrez) d'ar 26 a viz C'hwevrer 1947, zo unan eus brudetañ kanerezed *[[pop music]]* ar bloavezhioù 1960.

Dre ma kustume kanañ diarc'hen e voe graet *the barefoot pop princess of the 1960s* anezhi e Bro-Saoz.

D'an 8 a viz Ebrel 1967 e voe dalc'het daouzekvet Kenstrivadeg Eurovision ar C'han e Vienna (Aostria) : gant Sandy Shaw hag he c'hanaouenn *Puppet on a String* ez eas ar maout, en ur ober dezhi mont da gentañ kanerez vreizhveurat o vezañ loreet da-geñver ar genstrivadeg-se.

E miz Ebrel 2013 he devoa graet he soñj kuitaat metoù ar sonerezh evit gwir.

## Liamm diavaez
* Kenstrivadeg Eurovision ar C'han 1967
Dolça de Barcelona

**Dolça Berenguer de Barcelona** (1160 - Coimbra, 1198) a oa un infantez aragonat, deuet da vout rouanez Portugal.

Merc'h e oa da Ramón Berenguer IV *el Sant*, kont Barcelona, ha d'ar rouanez Petronila Aragon. Dimeziñ a reas da da Sancho Iañ Portugal e 1174, ha rouanez Portugal e voe adalek 1185 . 

## Bugale
Unnek bugel he doe Dulce goude hec'h eured da Sancho Iañ Portugal e 1174:
*Teresa Portugal (1181-1250), dimezet da Alfonso IX León, anvet da wenvidigez e 1705.
*Sancha Portugal (1180-1229) abadez Lorvão, anvet da wenvidigez e 1705.
*Constança Portugal (1182) (1182-1186?)
*Afonso II (1186-1223), dimezet da Urraca Kastilha (Rouanez Portugal) (1187 - 1220).
*Pedro Portugal, kont Urgel (1187-1258), dimezet da Arumbaix, kontez Urgel (en Aragon), aotrou Maiorca.
*Fernando de Portugal, kont Flandrez (1188-1233), dimezet da Joana de Constantinopla, kontez Flandres ha kontez Hainaut.
*Henrique (?-1191), marvet en bugelig.
*Raimundo Portugal(1195-?), marvet en bugelig.
*Mafalda Portugal (1195/96-1256), dimezet da Enrique Iañ Kastilha, anvet da wenvidigez e 1705.
*Branca (1196/98-1240?), itron Guadalajara.
*Berengária Portugal (1196/98-1221), dimezet d'ar roue Valdemar II Danmark.

## Liammoù diavaez
Lara (levr)

***Lara*** zo titl un dastumad trizek danevell gant Goulc'han Kervella, bet embannet gant *[[Al Liamm]]* e 1989 evit ar wech kentañ.

## Al levr
A-hed an trizek danevell amañ da-heul :
* *Charretour Doue*
* *Al laer-amann*
* *Un dro-besketa e Karanteg*
* *Ar jubile*
* *E bered ar mor*
* *Ar gambr ruz*
* *Porto-Vecchio*
* *An ti bihan gwenn e-touez reier ar C'hleger*
* *Lara*
* *Iz 2000*
* *Ar peñse-marv*
* *Nedeleg e Porzh-Trein*
* *Va zroiad er gêrbenn*
e ro tro Goulc'han Kervella d'e lennerien da weladenniñ ur bed hag a anavez-eñ mat : hini ar medisinerezh, ha kement-mañ dre ar vedisined o-unan, ar c'hleñvedoù hag ivez ar… follentez.

N'ankoua ket an oberour ober un droiadig eus tu an dreistnatur koulz d'ar from ha d'ar mousfent evel-just.

## An eil embannadur
E 2002 eo bet adembannet dindan an titl *Lara* gant An Here - Al Liamm al lod brasañ eus an danevelloù a yae d'ober al *Lara* kentañ bodet gant danevelloù bet embannet e 1999 en dastumad *[[E vrennigen ziwezhañ]]*, gant ur rakskrid gant Herve ar Bihan.

Ne oa ket bet adembannet an danevelloù-mañ :
* *Iz 2000*
* *Ar peñse-marv*
* *Nedeleg e Porzh-Trein*
* *Va zroiad er gêrbenn*.
Ha kavout a reer ar re-mañ (a denn d'an hevelep temoù) :
* *O talc'her ostaleri*
* *E vrennigenn ziwezhañ*
* *Ar mab medisin*
* *Ar pellgomz*.
Kampionad ar bed war varc'h-houarn paotred

**Kampionad ar bed war varc'h-houarn war an hent evit ar baotred** a zo ur redadeg war varc'h-houarn dalc'het bep bloaz en ur vro disheñvel hag aozet gant an Union Cycliste Internationale (UCI) evit ar varc'hhouarnerien a-vicher. Er c'hontrol diouzh ar pezh a c'hoarvez evit ar redadegoù all e vez dalc'het war un hent-tro hag e red ar varc'hhouarnerien a-skipailhoù broadel, ha neket a-skipailhoù merkoù. Ar gounider a c'hall dougen ar "c'hrez kanevedenn" e-pad bloaz.

## Loreadeg

:*Notenn — Ar vro merket eo ar vro ma rede ar marc'hhouarner eviti.*
Kastell Wartburg

**Kastell Wartburg** (*Die Wartburg* en alamaneg) zo ur c'hastell en Alamagn, e stad Thüringen.

Pintet eo war ur vri, dreist kêr Eisenach, war lez Koadeg Thüringen. Savet e voe war-dro ar bloavezh 1067 gant ar c’hont Ludwig der Springer (*Loeiz al Lammer*) hag abaoe 1999 eo bet lakaet war roll Lec’hiennoù ar Glad Bedel gant UNESCO.

## Istor
Liammet-strizh eo kastell Wartburg ouzh istor politikel ha relijiel ar broioù alaman. Etre 1211 ha 1227 e voe ar briñsez Elesbed Hungaria, a voe lakaet da santez diwezhatoc’h, o chom ennañ. E 1521 ha 1522, Martin Luther, ar manac’h gwallgaset en abeg d’e vennozhioù protestant, a vevas kuzhet er c’hastell, dindan an anv "Junger Jörg" hag ennañ e troas, e-korf 11 sizhun, an Testamant Nevez en alamaneg, ar pezh a voe diazez ur patrom yezh unvan evit an alamanegerien er c’hantvedoù war-lerc’h. Ar skrivagner Johann Wolfgang von Goethe a reas e annez er c’hastell ivez, er bloavezh 1777. D’an 18 a viz Here 1817 en em vodas strolladoù studierien alaman e kastell Wartburg d’ober ur gouel a-du gant an demokratelezh ha gant unvanidigezh Alamagn : devet e voe ganto arouezioù eus impalaeriezh Napoleon ha levrioù a sellent outo evel levrioù kilstourmerien. 

Abalamour d’an holl draoù c’hoarvezet ennañ, e seller ouzh kastell Wartburg evel ur monumant istorel a bouez evit istor Alamagn ha hini ar brotestantiezh. Er bloavezhioù 1950 ha 1960 e voe kempennet ar c’hastell da glask reiñ dezhañ an neuz en doa er .

## Liammoù diavaez

*Lec'hienn ofisiel Kastell Wartburg (en alamaneg hag e saozneg)
* Skeudennoù eus ar c’hastell el lec’hienn historische-orte.de
Germain

**Germain** zo un anv-bihan gallek roet d'ar baotred, ha deuet da vout anv-tiegezh.

## Adstummoù
**[[Germaine]]*

## Yezhoù all
* Germán, e spagnoleg
* Germano, en italianeg
* Jermen, e brezhoneg
* Garmon, e kembraeg

## Tud
### Anv-bihan
* Germain de Brie (1490-1538), skrivagner gall

### Anv-tiegezh
* Henri Germain, anv meur a zen
* Sophie Germain (1776-1831), matematikourez c'hall, merc'h da François-Thomas Germain.

## Pennadoù kar
*Germainville, kumun c'hall
*Saint-Germain, anv-lec'h
*St Germain, soner gall.
Saint-Germain

**Saint-Germain** zo un anv-lec'h gallek.

###### 
*Saint-Germain, kêriadenn en Éghezée e proviñs Namur. 

###### 
An teiz farrez zo e Bro-Roazhon :
* *Saint-Germain-du-Pinel*, anv gallek Sant-Jermen-ar-Bineg
* *Saint-Germain-en-Coglès*, anv gallek Sant-Jermen-Gougleiz
* *Saint-Germain-sur-Ille*, an gallek Sant-Jermen-an-Il

###### 
*Saint-Germain-des-Prés, karter e Pariz, er VIvet arondisamant ; 
* Saint-Germain-en-Laye, kumun er c'hornôg da Bariz, en Yvelines er rannvro Île-de-France.
*Île Saint-Germain en Hauts-de-Seine.
*Saint-Germain, bet kumun en Indre-et-Loire.
Germaine

**Germaine** zo un anv-bihan gallek roet d'ar merc'hed.

## Gerdarzh
Diwar an anv *[[Germain]]*, roet d'ar baotred. 

## Yezhoù all
* Germana, en italianeg ha spagnoleg

## Tud
* Germaine de Foix
* *Anne-Louise Germaine Necker*, baronez Staël-Holstein, anavezet evel Madame de Staël ( 1766 -1817), romantourez suis.
* *Germaine Coty*, (1886 -1955), pried René Coty, politikour gall.
* Germaine Tillion
* *Germaine de France* ( 1891 - 1974) aktourez c'hall.
* Germaine Gardey (1904-1995), livourez c'hall
* Germaine Kerjean (1893-1975), aktourez (c'hoariva, sinema ha skinwel) c'hall.

#### Lec'hioù
* Germaine, kumun c'hall en Aisne
* Germaine, kumun e Marne
* Germaines, e Haute-Marne

## Lennegezh

## Film
**Germaine*, anv gallek ur pezh-c'hoari hag ur film flandrezek, *Groenten uit Balen*, gant Walter van den Broeck.
E Skeud Tour Bras Sant Jermen

***E Skeud Tour Bras Sant Jermen*** zo titl ul levr eñvorennoù gant Yeun ar Gow, daou c'hant c'hwec'h pajenn warn-ugent dezhañ, bet moullet gant *[[Ti ar Skrev]]* er Baol e 1955 evit ar wech kentañ.

## Adembannadurioù
Adembannet e oa bet al levr gant *[[Al Liamm]]* e 1978.

## Al levr
Adalek ganedigezh e dad-kuñv (Yeun ar Gow e anv ivez !), e 1793 pe 1794, betek 1910 e kont Yeun ar Gow e vugaleaj e Pleiben e-lec'h ma oa bet ganet e miz Here 1897. Pemp pennad warn-ugent a ya d'ober an oberenn :
* *Ma zud-kozh a-berzh ma zad*
* *Pa voe intañvezet ma mamm-gozh*
* *E-lec'h ma 'z eus anv eus ar gourenadeier a veze gwechall e Pleiben*
* *Al lapoused o vont diouzh o neizh hag ar pezh en em gavas da c'houde*
* *Yeun ar Gow o fortuniañ*
* *Lakaat a ran ma fri war an douar*
* *Er bloavezhioù kentañ eus ma yaouankiz tenerañ*
* *An hent-houarn o tont er vro*
* *Devezhourien ha mevelien*
* *Ma zad evel m'am eus eñvor anezhañ*
* *Ma zamm buhez betek ar mare ma voen kaset d'ar skol*
* *Hon amezeien dost*
* *Beajoù dre ar c'horn-bro — Skol ar baotred — Teatr ar voused*
* *Gouel an hent-houarn*
* *War an hent da Lourd*
* *O pardonañ e Lourd*
* *Skol, skol-louarn ha vakañsoù*
* *An nozvezhioù e korn an oaled : spont ha dudi*
* *Kelennadurezh ar gêr*
* *Goude labourioù al linenn — Marv ma zad*
* *Skol ar Ganiched — Brezel ha c'hoarioù*
* *Gouelioù ha diduamantoù*
* *Ar foarioù*
* *Ur vrastaolenn eus tud ar barrez hag o boazamantoù*
* *Ar politik*.
Taolennañ a ra ar skrivagner darvoudoù ar mare-se koulz ha tud eus Pleiben hag he zrowardroioù en ur yezh pinvidik-mor. An holl droioù-lavar a ra gante sof-kont a-hed al levr a zo skrivet gant lizherennoù stouet hag ur roll eus ar *Gerioù ha doareoù-lavar implijet e Pleiben ha tro-war-dro* a gaver en dibenn anezhañ (c'hwec'h pajennad).

Disheñvel eo al levr dre ma n'eo ket "traoù kouer" a gont ar skrivagner. Eñvorennoù ur paotr eus ar vourc'h int, d'ar mare m'emañ an hent-houarn o tegouezh er c'hontread ; hag ouzhpenn-se, emañ e dad e penn ur c'hoñvers hag a feurm kirri (gant al loened hag ar vevelien da-heul) ha fred en deus kavet war al linenn. Yeun ar Gow, hag a skriv hanter-kant vloaz war-lerc'h, a gas al lenner da gompren penaos an tren en deus kemmet buhez ar vro, hentoù ar genwerzh ha betek ar gwiskamant (ar gasketenn) hag ar parlant (ret drailhañ un tammig galleg gant tud al linenn)...

A-hend-all, ur mailh eo Yeun ar Gow evit taolenniñ dremm hag anal ul lec'h : ret eo gwelet penaos eo livet bourc'h Brasparzh pe c'hoazh buhez porzh Meilh-ar-Wern...a-raok an hent-houarn. Ha fent ar c'honter ne vez ket kollet gantañ : gouzout a ray al lenner penaos ha perak e oa bet troc'het "paltoioù" da "wayed" (gwazi) bourc'h Pleiben.

## Levrlennadur

* Padrig an Habask, An anvioù-tud hag an anvioù-lec'h el levr « E skeud tour bras Sant Jermen » gant Yeun ar Gow, Hor Yezh 290, Mezheven 2017
Cream

**Cream** a oa ur strollad sonerien vreizhveuriat bet krouet e-kreiz 1966 gant ar soner taboulin saoz Ginger Baker, ar soner gitar-boud ha kaner skosat Jack Bruce, ar soner gitar ha kaner saoz Eric Clapton.

Ne badas ket gwall bell istor ar strollad peogwir e tispartias an izili anezhañ an eil diouzh egile kenkent ha miz Du 1968.
Urraca Kastilha

**Urraca Kastilha** zo anv meur rouanez pe infantez eus Kastilha ha León .

* Urraca Fernández, anvet ivez Urraca Kastilha (?-1007), merc'h da Fernán González, 
** dimezet en 941 d'ar roue Ordoño III León, hag intañvezet,
** addimezet en 958 d'ar roue Ordoño IV León, hag adintañvezet, 
** addimezet en 962 d'ar roue Sancho II Navarra, adintañvezet hag aet da leanez.
***[[Urraca Iañ León|Urraca de León y Castilla]]**, (1081 – 1126), rouanez Kastilha ha León, merc'h d'ar roue Alfonso VI León.
* Urraca Kastilha (?-1189), bastardez da Alfonso VII Kastilha, 
**dimezet en 1144 d'ar roue García V Navarra, mamm da Urraca Navarra a zimezas da García de Najera.
* **[[Urraca Kastilha (Rouanez Portugal)|Urraca Kastilha]]**, (1186 – 1220), rouanez Portugal,
** dimezet da Afonso II, roue Portugal.

## Pennadoù kar
*Urraca
*Rouantelezh Kastilha
Antoine de Saint-Exupéry

**Antoine Jean-Baptiste Marie Roger de Saint-Exupéry** zo ur skrivagner gallek hag un nijer. Ganet e oa bet d'an 29 a viz Mezheven 1900 e Lyon ha mont a reas da Anaon d'ar 31 a viz Gouere 1944 er mor e-kichen Marselha. E levr *[[ar Priñs Bihan]]* a zo unan eus al levrioù lennet ar muiañ er bed.

## Liammoù diavaez
Urraca Zamora

**Urraca de Zamora** pe **Urraca Fernandez** (León, 1033 - León, 1101). a oa infantez Rouantelezh León. 

Merc'h e oa da Fernando Iañ León "o Grande" ou "O Magno" (c. 1016 - 27 a viz Kerzu 1065) ha d'e bried Sancha Iañ León (1016 - 7 a viz Du 1067). 

Pa varvas he zad e tegouezhas dezhi kêr Zamora hag an trowardroioù.

## Hêrezh
A-raok da Fernando mervel e rannas e rouantelezhioù etre e bemp bugel:
* da Alfonso e roas Rouantelezh León; 
*da Sancho e roas Rouantelezh Kastilha; 
*d'e vabig Garcia, Rouantelezh Galiza; 
*da Elvira, kêr Toro; 
*da Urraca, kêr Zamora.

## Zamora
Pan eas Urraca da chom da Zamora, ec'h annezas kastell Zamora, pevar zour outañ; en tour a zo bet miret emañ ar *Museo Baltasar Lobo* hiziv.

Maeronez armoù Rodrigo Díaz de Vivar, ar Cid Campeador, e oa Urraca pa voe anvet da varc'heg war-dro ar bloaz 1060 en iliz Santiago de los Caballeros de Zamora. C'hoar gwellañ karet Alfonso e oa hag e skoazellañ a reas da adc'hounit e rouantelezh ha da c'houarn e vro goude.

## Aloubadeg
Pa varvas Fernando Iañ León e oa drouklaouen-bras e vab henañ Sancho gant an doare ma oa rannet madoù e dad, ma tisklerias brezel d'e vreudeur ha c'hoarezed. Un den brezelgar e oa, evel a voe gwelet buan e Kastilha gant Brezel an Tri Sancho. Diwezhatoc'h e reas brezel d'e vreur Alfonso VI, ha goude e reas emglev gant e vreur Alfonso da vont da aloubiñ rouantelezh Galiza o breur García, er bloaz 1071. An infantez Urraca hepken a zalc'has penn a-drek mogerioù Zamora, d'he breur Sancho II, rak aet e oa Alfonso da repuiñ e taifa Toledo, a voe kemeret gantañ diwezhatoc'h.
Sancho II a lakaas seziz war Zamora. Seizh miz e padas met kreñv e oa ar mogerioù ha ne voe ket kemeret gant ar roue. Se zo kaoz e larer eus Zamora eo «la Bien Cercada».

## Notennoù
3615 Usul

Un abadenn vousfentus diwar-benn bed ar c'hoarioù video eo ***3615 Usul***. Kinniget eo gant Baptiste Penel, gantañ ar pseudonim **Usul**. Skignet e vez un abadenn etre 5 ha 10 munutenn bep sizhun war al lec'hienn Jeuxvideo.com abaoe miz Here 2011.

## Mont-en-dro ar c'hronikoù
Bep sizhun e komz Usul hag e skipailh eus ur sujed a denn d'ar c'hoarioù-video gant fent. Rannet e vez an abadennoù gant komzadennoù Usul e-unan, sketchoù ha skeudennoù c'hoarioù-video.

Hogos bep gwech e vez deraouet an abadennoù gant Usul gant ar memes frazenn: « Hiziv emaomp d'ar Sul hag evel bep Sul » pe/ha « Evit gwir ez eus daou rumm a » hag echuiñ a ra gant ul lavarenn hag a denn da endalc'had an abadenn.

## Diwezh an abadennoù

Skignet e voe an abadenn diwezhañ d'an 19 a viz Genver 2014. E-pad an abadenn-mañ voe tennet kuit ar skramm a-dreñv, ar framm skrivet 3615 warnañ hag all. Ur ganaouenn vousfent a voe kanet ha graet e oa bet ur jestr gant ar skipailh: "ur silzigad", ur jestr krouet gant Dieudonné, hag a rae reuz er mediaoù d'ar c'houlz-se.
Brezel an Tri Sancho

**Brezel an Tri Sancho** a vez graet eus ur brezel a c'hoarvezas entre ar bloavezhioù 1065 ha 1067 en douaroù a zo hiziv e proviñsoù Burgos ha La Rioja, etre tri roue an teir rouantelezh, anvet Sancho o-zri, da lavarout eo Sancho Garcés IV Navarra, Sancho Ramírez Aragón ha Sancho II Kastilha, hag a oa kendirvi ha mibien-vihan da Sancho III Navarra.

Anavezet eo ar brezel dre ur skrid eus an XIIIvet kantved, anvet *Primera crónica general*.

Tarzhañ a reas ar brezel abalamour d'ar bec'h a veze abaoe rannet rouantelezh Sancho Veur e 1035, abalamour ma en doa laosket Fernando Iañ  Kastilha douaroù eus Kastilha gant e vreur García III war-lerc'h Emgann Tamarón. Neuze e oa an tu kreñv gant Navarra, met kemm a c'hoarvezas e 1065, pa varvas ar roue Fernando Iañ Kastilha. 

Hennezh a oa deuet a-benn da unaniñ dindan e gurunenn rouantelezhioù Kastilha ha Leon. Pa varvas e voe rannet e rouantelezh etre e vibien. Gant Sancho e oa aet Kastilha, ha c'hoant en doa da greskiñ e rouantelezh gant Bureba hag Alta Rioja. Gounezet e oant bet gant e dad Fernando koulskoude diwar-goust ar Galifelezh, hogen roet en doa anezho d'e vreur henañ García Sánchez III Navarra, tad Sancho IV.

## Brezel
En em sevel a reas ar bobl e darn eus an douaroù-se ouzh gouarnamant Navarra ha goulenn a reas digant roue Kastilha kemer o zoleadoù en-dro en e rouantelezh, ken na darzhas ar brezel. 

Sancho II Kastilha a c'hoantaas kemer douaroù ar Bureba hag ar Rioja Alta, a oa d'e genderv Sancho Garcés IV Navarra. Goude krogadoù war an harzoù gant bagadoù armet roue kastilha e c'houlennas Sancho Garcés skoazell digant e genderv Sancho Ramírez Aragón.

El Cid a gemeras perzh en darn eus an emgannoù da skoazellañ Sancho II de Castilla.

Echuiñ a reas ar brezel e 1067 hep trec'hour ebet. Sancho II Kastilha arrebató a Navarra La Bureba, komark ar Montes de Oca ha Pancorbo.
Teresa de León

**Teresa de León **, pe ** Tereza León **, a c'hall bezañ

### Xvet kantved
*Teresa Ansúrez, pe Teresa León (a-raok 943 - Oviedo, 25 a viz Ebrel 997), pried Sancho Iañ León 

***[[Teresa de León (Rouanez Navarra)|Teresa León]]** (928 - 957), merc'h da Ramiro II, roue León, a voe rouanez Navarra goude dimeziñ d'ar roue García II Navarra, ha kontez Aragon.

### XIvet kantved

**Teresa León (*992-1039), merc'h da Bermudo II León.
* **[[Teresa de León (kontez Portugal)]]** (1080-1130), kontez Portugal. Merc'h vastard da Alfonso VI León ha Kastilha, roue León ha Kastilha, ha d'e bried kleiz Jimena Muñoz. Pried da Herri Bourgogn (kont Portugal). Mamm e oa da Afonso Iañ Enríquez, kentañ roue Portugal.

## Pennad kar
*Teresa
Germán

**Germán** (distaget [xerˈman]) zo un anv-bihan spagnolek

## Yezhoù all
*Germain, e galleg

## Tud
* Germán Busch, Prezidant Bolivia etre 1937 ha 1939
* Germán Urzúa Valenzuela, istorour chileat
* Germán Valdés, kaner mec'hikan, anavezet evel Tin Tan. 

## Pennadoù kar
* Germán González, anv meur a zen
* Germán Gómez
* Germán Martínez
* Germán Ramirez
Plomb (Manche)

**Plomb** a oa ur gumun eus departamant ar Manche e Bro-C'hall.
## Douaroniezh
## Istor
### 
### [[Dispac'h Gall]]
* Krouet e voe ar gumun e 1790 diwar ar barrez katolik. Lakaet e voe e Kanton Tirepied hag e Distrig Avranches. Lakaet e voe en Arondisamant Avranches e 1800.
### 
### 
#### [[Brezel-bed kentañ]]
* Mervel a reas pevarzek gwaz eus ar gumun abalamour d'ar brezel, eleze 2,68% ag ar boblañs hervez an niveradeg bet graet e 1911; mervel a reas tri soudard eus ar gumun e Belgia d'an 22 a viz Eost 1914, e penn- kentañ  ar brezel: daou eus ar 136vet Rujumant Troadegiezh e Falisolle, unan a yeas diwar wel, egile a voe lazhet hag e Châtelet e voe lazhet unan eus ar 25vet Rujumant Troadegiezh .
#### [[Eil brezel-bed]]
* Mervel a reas daou vilour ag ar gumun e 1940 abalamour d'ar brezel.
#### Brezelioù didrevadennañ
##### [[Brezel Aljeria]]
* Lazhet e voe ur soudard eus ar gumun d'ar 5 a viz Gwengolo 1958 e Derbea.
### kantved
* Bodet e voe gant div gumun all d'ar 1 a viz Genver 2016 d'ober ur gumun nevez: Le Parc.
## Monumantoù ha traoù heverk

Église Saint-Martin de Plomb.jpg|An iliz katolik.

* Iliz katolik *Sant Varzhin*, dibenn ar  kantved gant div zelwenn rummet enni. 

FranceNormandiePlombChateauFoulerie.jpg|Kastell La Foulerie.

* Kastell "La Foulerie".
* Kastell "La Champagne".
* Monumant ar re varv e-tal an iliz katolik, luc’hskeudenn.
## Armerzh
## Dezougen
## Emdroadur ar boblañs 1962-2010

## Melestradurezh

 
 
 

## Tud
* Pedro Descoqs (1877 e Plomb - 1946), jezuist ha prederour gall.
## Gevelliñ
## Pennadoù kar
* Braffais, 
* Le Parc,
* Sainte-Pience.
## Notennoù ha dave

## Liammoù diavaez
García Galiza

**García Galiza** pe **García II** (1042–1090), a voe roue Galiza div wech: etre 1065 ha 1071 da gentañ, hag etre 1072 ha 1073 goude. 

Trede mab Fernando Iañ, roue León, hag e bried ar rouanez Sancha de León e oa. E vamm a oa merc'h da Alfonso V León. Breur yaouankoc'h e oa d'an daou roue, Sancho II Kastilha *el Fuerte* hag Alfonso VI León *el Bravo*. Div c'hoar o doa ivez: an infantezed Elvira de Toro hag Urraca Zamora. Prizoniet e oa bet gant e vreur Alfonso, ha mervel a reas er vac'h e kastell Luna, er bloaz 1090.
Loeiz ar C'hlerg

**Loeiz ar C'hlerg**, pe *Louis Le Clerc* ent-ofisiel (30 a viz Mezheven 1861 – 27 a viz Kerzu 1944), *Kloareg ar Wern* e anv-pluenn, a oa beleg, kelenner ha skrivagner brezhoneg.

Eus Lanrodeg, e-kichen Gwengamp, e oa genidik Loeiz ar C'hlerg. Goude bezañ bet beleget e 1885 e voe  lakaet da gelenn e skolaj Itron-Varia Wengamp. Skol vrezhoneg a grogas d'ober eno d'e skolidi e 1897, bloaz goude digoret hini Sant Charlez Sant-Brieg gant Frañsez Vallée. Evito e savas ul levr yezhadur, *Grammaire bretonne du dialecte de Tréguier*, hag ul levr poelladennoù da-heul, *Exercices sur la grammaire bretonne du dialecte de Tréguier*.

Brudet eo e levrioù *Ma beaj Jeruzalem* (1903) ha *Ma beaj Londrez* (1910), ma kont e eñvorennoù-beaj en ur brezhoneg tregeriek eus ar c'hentañ.

E 1920, aet hanter dall, e voe lakaet da labourat, da eiler, gant beleien Lannolon. E 1926 e roas e zilez hag ez eas da di ar veleien gozh, a oa e karmel Sant-Brieg, hag eno e varvas e 1944. 

## Oberennoù
**[[Ma Beaj Jeruzalem]]*, ti-moullañ Prud'homme, Sant-Brieg, 1903, adembannet gant Emgleo Breiz, 1997.
**[[Ma Beaj Londrez]]*, ti-moullañ Sant-Gwilherm, Sant-Brieg, 1910.
**[[Grammaire bretonne du Dialecte de Tréguier]]*, ti-moullañ Prud'homme, Sant-Brieg, 1908 ; adembannet gant Emgleo Breiz, 1986.
**[[Exercices sur la grammaire bretonne du dialecte de Tréguier]]*, ti-moullañ Prud'homme, Sant-Brieg, 1910.
**Levr-ambroug evit diski komz an holl yezou*, savet gant L. ar C'hlerg ha Yann-Vari Normand, ti-moullañ Prud'homme, Sant-Brieg.

## Menegoù
**... eun enor eo d'imp, tud a vreiz Izel, komz memez tra, pe dost, evel ma komze Verkingetotix, unan euz ar re o deuz graet ar muian a eno da Vro-C'hall.* Ma Beaj Jeruzalem.
**Etouez an devezio am euz tremened en Jeruzalem, heman eo an hini an euz græt ar muian a vad d’am c’halon a Fransez ha d’am c’halon a Vreizad. N’ho peuz ket ezom da c’houlen diganin ha bet he deuz lod en o dudi ma c’halon a gristen : rak hep ar gwir fe n’hellomp ket kaout eur garante wirion ’vit hon diou Vamm-Vro, an hini vraz hag an hini vihan.* Ma Beaj Jeruzalem.

## Levrlennadur
**L'abbé Louis Le Clerc (1861-1944) ou la politique du breton d'un abbé régionaliste : Kloareg ar Wern*, kounskrid mestroniezh istor gant F. Personig, Skol-veur Breizh-Izel, 1997

## Liammoù diavaez

*Exercices sur la grammaire bretonne du dialecte de Tréguier, el lec'hienn Gallica
*Ma Beaj Jeruzalem, el lec'hienn Gallica

## Notennoù
Brooklyn

**Brooklyn** ( en SUA ha  e Brooklyn) zo unan eus pemp *borough* (ranngêr velestradurel) kêr New York. An hini brasañ eo, hag an hini pobletañ anezho eo gant 2 736 074 a dud e 2020, dirak Queens.

## Tud ganet e Brooklyn
* Milton Friedman (1912-.2006), armerzhour
Brooklyn (disheñvelout)

**[[Brooklyn]]** a zo unan eus pemp "borough" (ranngêr velestradurel) kêr New York, er Stadoù-Unanet.

Gallout a ra bezañ ivez:
*Brooklyn (Connecticut), e Connecticut
*Brooklyn (Illinois), en Illinois
*Brooklyn (Indiana), en Indiana
*Brooklyn (Iowa), en Iowa
*Brooklyn (Michigan), e Michigan
*Brooklyn (Ohio), en Ohio
*Brooklyn (Wisconsin), e Wisconsin

## A bep seurt
* Brooklyn Nine-Nine, ur stirad skinwel stadunanat
Manhattan (disheñvelout)

**[[Manhattan]]** a zo unan eus pemp "borough" (ranngêr velestradurel) kêr New York er Stadoù-Unanet.

## Anvioù-lec'h all
*Manhattan en Illinois
*Manhattan e Kansas
*Manhattan e Montana
*Manhattan e Nevada

## Sevenadur
**[[Manhattan (film)|Manhattan]]*, ur film savet gant Woody Allen (1979)
**[[Manhattan Transfer]]*, ur romant gant John Dos Passos
* *Dr Manhattan*, unan eus tudennoù ar c'homic Watchmen gant Alan Moore

## Traoù all
* mahattan, ur c'hoktel gant wiski,
*Raktres Manhattan, anv-kod raktres ar vombezenn atomek stadunanat gentañ
Queens (disheñvelout)

**Queens** a c'hall bezañ:

* Queens, unan eus pemp *borough* (ranngêr velestradurel) kêr New York er Stadoù-Unanet
* Queens (Kentucky)
* Queens (West Virginia)
* Queens Chapel Manor (Maryland)
* Queens Cove (Florida)
* Queens Lake (Virginia)
* Queens Point (Montana)
* Queens Run (Pennsylvania)
* Queens Village (New York)

## Film
* *[[Queens (film)]]*, film spagnol (2005)
Queens

**Queens** (distagadur: ) a zo unan eus ar pemp *borough* (ranngêr velestradurel) a ya d'ober kêr New York er Stadoù-Unanet. An hini brasañ eo hag an eil pobletañ, gant 2 405 464 a dud  e 2020 (2 736 074 a dud a oa e Brooklyn e 2020).

## Liammoù diavaez
Bronx

**The Bronx** (distagadur: ) zo unan eus pemp *borough* (ranngêr velestradurel) kêr New York er Stadoù-Unanet. Emañ e norzh kêr, en norzh da Vanhattan ha Queens.

## Pennadoù kar
*Hart Island
Bronx (disheñvelout)

**Bronx** a c'hall bezañ:

*Bronx, unan eus pemp *borough* (ranngêr velestradurel) kêr New York, er Stadoù-Unanet
*Bronx River, ur rinier e New York
*Bronx, ur c'hoktel
**[[A Bronx Tale]]*, ur film (1993)
Plasencia

**Plasencia**, pe **Placencia** pe **Placentia**, zo anvioù lec'hioù a orin latin hag a vez kavet e meur a vro.

## Lec'hioù

###### 
* Placencia, e kreisteiz ar vro

###### 
* *Placencia de las Armas*, a zo *[[Soraluze]]* en euskareg, en Gipuzkoa

###### 
* Placentia, e proviñs an Douar-Nevez ha Labrador;

###### 
* Plasencia (Extremadura), e proviñs Cáceres, Extremadura; 
* Plasencia de Jalón, e proviñs Zaragoza, 
* Plasencia del Monte, e proviñs Huesca, 
* ar Llano de Plasencia, tolead etre ar stêrioù Jalón ha Huecha, e proviñs Zaragoza

###### 
* Placentia, e Kalifornia

## Tud
* Casto Plasencia y Maestro (1846-1890), livour spagnol;
* Alfredo R. Placencia (1875 - 1930), barzh ha beleg eus Mec'hiko;
* Carlos Medina Plascencia (1955 - ), politikour eus Mec'hiko;
* Pedro Plascencia Salinas (1956-1994), pianoour ha sonaozour eus Mec'hiko;
* José de Jesús Plascencia Herrera, politikour mec'hikan.

## Pennadoù kar
* Piacenza en Italia
* Plaisance
* Plaisir 
* Plasence
* Prazeres
Manhattan

**Manhattan** (distagadur: ) a zo unan eus ar pemp *[[borough New York|borough]]* (ranngêr velestradurel) a ya d'ober kêr New York er Stadoù-Unanet. An hini bihanañ anezho eo, met an hini stankañ ar boblañs ennañ, hag ivez an hini pinvidikañ. Klotañ a ra Manhattan gant **kontelezh New York** met homañ n'he deus ket galloudoù ur  gontelezh normal peogwir e klev ouzh gouarnamant New York.

Ur plas arc'hantel bras eo Manhattan, hag eno emañ Wall Street hag an New York Stock Exchange. Ur bern skraberioù-oabl a zo, gant ar re vrudetañ evel an Empire State Building hag an One World Trade Center a gemer lec'h ar World Trade Center distrujet gant gwalldaolioù d'an 11 a viz Gwengolo 2001. Er New York City Hall (*« Ti-kêr New York »*) emañ sez Gouarnamant ar gêr. Skolioù-meur brudet zo ivez, evel Skol-veur Columbia, Skol-veur New York ha Skol-veur Rockfeller.

Heñvel ouzh New York eo Manhattan ul lec'h bedvroat. Kalz koñsuldioù ha sez ar Broadoù Unanet a gaver eno. E *China Town* emañ an niver brasañ a Sinaiz er Cʼhornôg. Lec'h touristelañ ar *Mell Aval* eo, gant 62,8 milion a doutisted e 2017. Ar mirdioù brudetañ eo ar Metropolitan Museum of Art, ar muzeom amerikan istor naturel hag ar Museum of Modern Art (MoMA). Time Square, Central Park ha Grand Central Terminal emañ e-touez an dek lec'h ar muiañ gweladennet er bed. 

## Istor
Dont a ra an anv eus ar ger mounseek *manaháhtaan* hag a dalv « enezenn stank he zorgennoù » moarvat.

Diazezet e voe ur post kenwerzh e Manhattan izel gant tud eus ar Proviñsoù-Unanet e 1624. Prenet e voe da Ameridianed hag anvet Amsterdam Nevez e 1626. Tremen a reas dindan reoladur ar Saozon e 1664, hag e voe adanvet *New York* pa voe roet an douaroù-se da Dug York gant e vreur ar roue Charlez II Bro-Saoz.

## Douaroniezh
C'hoarvezout a ra ar *borough* eus enezenn Mahattan, Marble Hill en douar bras hag enezigoù. Enezenn Manhattan zo 59 km² dindani, 21,6 km hirder ha 3,7 km ledander dezhi d'al ledanañ (e-kichen ar 14vet straed).

Yen ha gleb e vez ar goañv, tomm ha gleb an hañv.

## Yezhoù

## Notennoù ha daveoù

## Liammoù diavaez
*  Lec'hienn kadoriad ''borough'' Manhattan
*  Lec'hienn Gouarnamant Kêr New York gant liammoù da ajañsoù Manhattan
Staten Island (disheñvelout)

*Staten Island, unan eus pemp *borough* (ranngêr velestradurel) kêr New York, er Stadoù-Unanet
*Staten Island, un enezenn en Inizi an Aleouted en Alaska
**[[Staten Island (film)|Staten Island]]*, ur film (2009)
Staten Island

**Staten Island** (distagadur: ) a zo unan eus pemp *borough* (ranngêr velestradurel) kêr New York. Un enezenn eo ivez. Emañ e mervent kêr.

## Liammoù diavaez
Staten Island (Inizi Aleout)

**Iluugix Tanax** zo anv unan eus Inizi Andreanof, en Inizi Aleout, e Mor Bering, en Alaska, bet adanvet **Staten Island** gant Stadunaniz. Tost emañ d'an Enez Adak ha didud eo.

Anvet e voe Staten en 1934 gant an ame stadunanat dre ma tenne un tamm da Staten Island New York, a gavas da unan bennak.
Stormy Weather (kanaouenn)

***Stormy Weather*** zo ur ganaouenn bet savet e 1933 gant daou arzour stadunanat : an ton anezhi gant ar sonaozer Harold Arlen hag ar gerioù gant Ted Koehler.

Da gentañ e oa bet enrollet ar ganaouenn e miz C'hwevrer 1933 gant laz-seniñ Leo Reisman, hag un tamm berzh a reas. Brasoc'h brud avat he doe c'hoazh pa voe kanet gant Ethel Waters, e 1933 ivez, en toull-noz Cotton Club (Harlem), hag enrollet neuze e miz Mae. E-pad unnek miz e voe ar gwellañ gwerzhet. 

## Danvez
N'eo ket nevez-flamm an danvez anezhi : n'a ket gwall vat ar vuhez abaoe m'eo aet kuit ma muiañ-karet diouzhin, evel an amzer troet da arnevek — ur vaouez an hini a gan he glac'har avat, ar pezh a zo dibaot a-walc'h.

## Kanerien
Ur morad kanerien ha kanerezed all o deus kanet ar ganaouenn mil vrudet-mañ, Shirley Bassey, Ella Fitzgerald, Judy Garland, Billie Holliday, Lena Horne, Frank Sinatra en o zouez. A-hed ar bloavezhioù eo deuet da vezañ ur *standard*.

En 1943 e voe kemeret hec'h anv er film *[[Stormy Weather (film)|Stormy Weather]]* (deuet da vout *Symphonie magique* en galleg), ma oa kanet gant Lena Horne.

Enrolladur orin Ethel Waters zo bet lakaet e-touez enrolladurioù Levraoueg ar C'hongres en 2004.

## Liamm diavaez
* Pozioù orin ar ganaouenn war Metro Lyrics
*  Kanet gant Ethel Waters
*  Kanet gant Lena Horne (gant un nebeud kemmoù er gerioù)
Maria Pia Savoia (rouanez Portugal)

**Ur vaouez all a veze graet *Maria Pia Savoia* anezhi : [[Maria Pia Bourbon-Parma]], ganet e  1934.*

**Maria Pia Savoia**, pe **Maria Pia de Sabóia** e portugaleg, a oa ur briñsez italian hag a deuas da vout rouanez Portugal pa zimezas da Luís Iañ.
Wall Street (disheñvelout)

* **[[Wall Street]]**, a zo ur straed e Manhattan, New York, er Financial District (karter an arc'hant). Eno emañ:
** an New York Stock Exchange, ur Yalc'h a vez graet a anezhi **Wall Street** alies, dre ledanvad.

Diwar an anv-se emañ ivez:
* *[[The Wall Street Journal]]*, ur pemdezieg etrebroadel
* *[[Wall Street (film)|Wall Street]]*, film savet gant Oliver Stone (1987)
* *[[Wall Street: Money Never Sleeps]]*, film savet gant Oliver Stone (2010)
Broadway

**Broadway** (*hent ledan, hent meur*), (distagadur: ), a zo unan eus hentoù pennañ kêr New York er Stadoù-Unanet, tro-ha-tro straed, bali ha boulouard. Hir-mat eo an hent, tremen a ra dre Vanhattan war 21 km ha dre ar Bronx war 3,2 km ha kendelc'her pelloc'h e-maez eus New York war 29 km. Al lodenn vrudetañ eo an darn a dreuz karter Manhattan, ha brudet evit bezañ kreizig-kreiz bed ar c'hoariva amerikan. En em gavout a ra e Times Square, ur blasenn vrudet ma kaver ur bern stalioù hag ur bern salioù abadenniñ. 

## Liammoù diavaez
Broadway (disheñvelout)

**Broadway** zo un anv brudet evel bali ha karter ar c'hoarivaoù en New York, e SUA. Anv meur a lec'h all eo ivez.

## Lec'hioù

###### 
* Broadway, ur gêriadenn e Worcestershire 
* Broadway, ur vali e Londrez 

###### 
Kêriadennoù:
* Broadway
* Broadway

###### 
* Broadway, un hent bras e Manhattan, e New York
* Broadway (c'hoariva), ar pezhioù c'hoariet en 40 c'hoariva a-vicher e New York, bodet en-dro da hent Broadway
* *[[Broadway Theatre]]*, ur c'hoariva e Broadway e New York

## Sonerezh
* *[[Broadway (son)|Broadway]]*, ur ganaouenn gant DeSylva, Henderson ha Brown
* *[[The Lamb Lies Down on Broadway]]*, un albom gant Genesis (1974)

## Sinema
* *[[Broadway (film, 1929)|Broadway]]*, ur film savet gant Pál Fejős (1929)
* *[[Broadway (film, 1942)|Broadway]]*, ur film savet gant William A. Seiter (1942)
Yalc'h (disheñvelout)

**yalc'h** a c'hall bezañ:
*yalc'h, ur sac'hig evit lakaat pezhioù moneiz
*Yalc'h (alies gant ur bennlizherenn), ensavadur m'en em voder evit ober obererezhioù kenwerzhel hag eskemmoù arc'hant
*ur ger all evit lavaret "arc'hant ar stad": *Ministr ar Yalc'h*
*yalc'h-vutun, sac'hig ma vez lakaet butun
*yalc'h-ar-person, ur blantenn, *Valerianella locusta* hec'h anv skiantel
East River (disheñvelout)

**[[East River]]** a zo ur strizh-mor e kêr New York, er Stadoù-Unanet.

**East River** a c'hall bezañ ivez:
* East River (New River), e Virginia ha West Virginia
* East River (Virginia)
* East River (Florida)
* East Bay River, anvet ivez "East River", e Florida
* Hillsborough River (Enez ar Priñs Edward), anvet ivez "East River", en Enez ar Priñs Edward, e Kanada
East River

**East River** (*rinier ar reter*) a zo ur strizh-mor e kêr New York, er Stadoù-Unanet. Daoust d'e anv "River" (rinier, stêr) n'eo ket ur stêr met ur strizh-mor ma c'hoarvez tre ha lanv. Dispartiañ a ra karterioù Queens ha Brooklyn diouzh Enez-Vanhattan hag ar Bronx, hemañ o vezañ war an douar-bras.

## Liammoù diavaez
Harlem (disheñvelout)

**Harlem** a c'hall bezañ:

## Anvioù-lec'h
* **[[Harlem]]**, ur c'harter e kêr New York, ennañ:
**East Harlem, anvet ivez "Spanish Harlem", pe "El Barrio"
** Harlem Meer, lenn e Central Park
* Harlem River, strizh-mor etre Manhattan hag ar Bronx e New York
* Harlem (Georgia)
* Harlem (Montana)
* Harlem (Kalifornia)
* Harlem (Florida)
* Haarlem, kêr en Izelvroioù

## Sinema
* *[[Harlem Nights]]*, film amerikan savet gant Eddy Murphy (1989)
* *[[A Rage in Harlem]]*, film amerikan savet gant Bill Duke (1991)

## Sport
* Harlem Globetrotters, skipailh basketball hag a ra "basket-arvest" dre ar bed a-bezh

## Tud
* Harlem Désir, politikour gall
Lena Horne

**Lena Mary Calhoun Horne**, bet ganet d'an 30 a viz Mezheven 1917 e Brooklyn (New York City) hag aet da Anaon d'an 9 a viz Mae 2010 e Manhattan (New York City), a oa un aktourez hag ur ganerez stadunanat.

Da 16 vloaz e oa krog da labourat evel dañserez, e 1934, e Cotton Club New York, ha goude ez eas da Hollywood, ma c'hoarias tammoù en un toullad filmoù, met dreist-holl e daou film, Cabin in the Sky ha Stormy Weather (film). Buan avat ne c'hallas ket c'hoari ken abalamour d'he mennozhioù politikel a-gleiz.

## iskis
He c'hanaouenn *Whisperin*' zo bet kanet e galleg gant Boris Vian ha deuet da vout *Et si j'avais un franc cinquante*.
Wall Street

**Wall Street** a zo ur straed e kêr New York, e su Manhattan. Tuet eo eus reter Broadway war-du East River betek South Street, a-dreuz ar Financial District, karter an aferioù e New York.
Graet e vez gant **Wall Street** dre ledanv evit ober anv eus ar c'harter a-bezh, hag ivez eus eskemmdi brasañ ar bed, an New York Stock Exchange.
## Orin an anv
*Wall Street* a dalvez kement ha "Straed ar Vur". Un difenn e oa, savet gant Izelvroiz Amsterdam-Nevez, a oa e tu ar su, marteze a-enep ar Saozon a oa e tu an norzh, pe neuze an Indianed. War ar c'hartennoù kozh e kaver skrivet *de Waal-Straat* e nederlandeg, ar pezh en deus lakaet lod tud da lavaret e oa evit "Mur ar Walloned", pa oa 30 familh eus Wallonia e-touez an diazezerien degaset gant al lestr *Nieu Nederlandt* e 1624.
Harlem

**Harlem** (distagadur: ) a zo ur c'harter e ranngêr velestradurel (*borough*) Manhattan e kêr New York, er Stadoù-Unanet. E-pad pell eo bet ur c'harter kreñv ar re zu ennañ, hag unan eus lec'hioù pouezus emsav ar re zu evit ar gwirioù keodedel.

## An anv
Dont a ra anv Harlem eus hini Haarlem en Izelvroioù.

## Liammoù diavaez
Tristan Tzara

**Tristan Tzara**, ganet **Samuel Rosenstock** d'ar  e Moinești (Roumania), ha marvet d'ar  e Pariz, Bro-C'hall, a zo ur skrivagner, ur barzh hag ur skridarnodour roumanek ha gallek, hag unan eus diazezourien al luskad Dada, a vo pelloc'h ar marc'h-blein anezhañ.
Giovanni Lista

**Giovanni Lista** a zo un istorour hag un arzvarnour italian ganet e 1943.

## Liammoù diavaez
*    Lec'hienn ofisiel Giovanni Lista
*    Ligeia, kelaouenn savet gant Giovanni Lista
Raymond Souplex

**Raymond Souplex** (Raymond Guillermain diouzh e anv gwir), bet ganet d'ar 1añ a viz Mezheven 1901 e Pariz hag aet da Anaon er memes kêr d'an 22 a viz Du 1972, a oa un aktour, ur saver divizoù ha senarioioù koulz hag ur fentour gall.

E 1937 e teuas brud dezhañ a-drugarez d'an dudenn a grouas-eñ – hini *La Hurlette*, klasker-bara ha prederour anezhañ – da-geñver an abadenn dalc'het war gwagennoù Radio Luksembourg : *[[Sur le banc]]* (*War ar bank* e brezhoneg). Berrarvestoù a veze c'hoariet a-gevret gant e geneilez *Carmen* (an aktourez c'hall Jeanne Sourza).

E 1957 e oa bet dibabet gant ar filmaozer Claude Loursais da gemer roll an enseller (ha komiser da c'houde) Antoine Bourrel en heuliad skinwel *[[Les Cinq Dernières Minutes]]*. Adalek 1958 betek 1972, a-hed c'hwec'h pennad ha hanter-kant, e voe-eñ klevet o tistagañ ar frazenn mil vrudet a gloze pep enklask : « Bon Dieu ! Mais c'est bien sûr ! ».

Kemeret en devoa perzh en un toullad mat a filmoù ivez, *[[Sur le banc (film)|Sur le banc]]* peurgetket, sevenet gant Robert Vernay e 1954.

## Liamm diavaez
* Un abadenn
East Harlem

:*Gant *'Spanish Harlem** e tegouezher amañ. Ur pennad [[Spanish Harlem (kanaouenn)]] zo ivez.''
<HR noShade>
**East Harlem*', lesanvet ivez "Spanish Harlem", pe "El Barrio", zo ur rann eus karter [[Harlem]], e [[New York]], en [[Manhattan|Enez Manhattan]], a-stok ouzh an [[Upper East Side]], [[Central Park]] hag an [[East River]]. Lesanvet e oa bet *Spanish Harlem'' abalamour d'an niver bras a dud o chom eno hag a oa spagnolegerien deuet eus Puerto Rico; bremañ e kaver muioc'h mui a dud deuet eus ar Republik Dominikan, hag ivez eus El Salvador pe Mec'hiko. Betek 1930 e oa anavezet evel "Italian Harlem". Abaoe 2000 avat e kresk niver an dud a orin sinaat.
Spanish Harlem (kanaouenn)

***Spanish Harlem*** zo ur ganaouenn saoznek gant Jerry Leiber ha Phil Spector, kanet gant Ben E. King e 1960. Kentañ kanaouenn brudet Ben E. King o kanañ e-unan e oa, goude dezhañ kuitaat al laz The Drifters. E 1987, pa reas brasoc'h berzh gant Stand By Me (niv. 1 ar gwellañ gwerzhioù) e voe adembannet ar ganaouenn *Spanish Harlem* ivez, ma savas betek bezañ an 92vet gwellañ gwerzh. 

E-touesk ar ganerien all a roas ar muiañ a vrud d'ar ganaouenn emañ Aretha Franklin.
Afonso II Portugal

**Afonso II** a oa Roue Portugal. Mab e oa da Sancho I ha Dulce Berenguer, infantez Aragon. Ganet e voe e 1185.

Dimeziñ a reas e 1211 da Urraca Kastilha (1185- Coimbra 1220), infantez a Gastilha, merc'h da Alfonso VIII Kastilha ha d'ar rouanez Leonor Plantagenêt.

Lesanvet e voe *O Gordo*, dre ma oa tev. Mervel a reas e 1223.

## Dimeziñ ha bugale
Pemp bugel o doe:
*Sancho II Portugal (1207-1248), roue Portugal war-lerc'h e dad
*Afonso III (1210-1279), roue Portugal war-lerc'h e vreur
*Leonor Portugal (rouanez Danmark) (1211-1231), a zimezas da Valdemar III Danmark
*Fernando Portugal (1217-1246), Aotrou Serpa
*Vicente Portugal (1219)
Warta

Ar **Warta** (*Warthe* en alamaneg) zo ur stêr eus Polonia, e kornôg ar vro. Un adstêr d’an Oder eo, war e lez reter.

Eieniñ a ra e proviñs Silezia, e-kichen kêr Zawiercie, er su da Częstochowa. Treuziñ a ra Polonia Vras ha tremen dre b-Poznań. E-kichen Kostrzyn nad Odrą e kember gant an Oder. Adstêr vrasañ an Oder eo ha hiroc’h egetañ eo zoken.

Bageal a c’haller a-hed tost d’an hanter eus ar stêr. Dre an Noteć, unan eus hec’h adstêrioù, ha dre Ganol Bydgoszcz e c’haller tapout ar stêr Wisła. Ur park natur zo abaoe ar bloavezh 2001 en tolead ma kej ar Warta gant an Oder.
Sade Adu

**Sade Adu** pe **Sade** (Helen Folasade Adu diouzh hec'h anv gwir), bet ganet d'ar 16 a viz Genver 1959 en Ibadan (Nigeria), zo ur sonaozerez ha kanerez sonerezh soul ha jazz. Broadet Breizhveuriadez ez eo ezel eus ar strollad Sade abaoe 1983.
Afonso III

**Afonso III** (1210-1279), lesanvet "o Bolonhês" dre ma oa kont Boulogne (e Bro-C'hall), a oa roue Portugal war-lerc'h e vreur Sancho II Portugal, adalek 1248. Eñ e oa ar roue kentañ anvet Roue Algarve.

## E vuhez
Ganet e oa e Coimbra d'ar 5 a viz Mae 1210, hag eñ eil mab ar roue Afonso II hag e bried Urraca Kastilha.

Kont Boulogne e oa dre berzh e wreg eus 1238 betek 1253.

Mervel a reas en Alcobaça d'ar 16 a viz C'hevrer 1279.

## Dimeziñ ha bugale
Dimeziñ a reas 
* da Matilde II, kontez Boulogne, betek [1245]]
* da Beatriz Kastilha ha Guzmán (1242-1303), bastardez da Alfonso X Kastilha ha d'e serc'h, Mayor Guillén de Guzmán.

E vab, Dinis, a renas war e lerc'h.
Lampedusa

**Enez Lampedusa** (*Isola di Lampedusa* en italianeg) a zo un enezenn perc'hennet gant Bro-Italia er Mor Kreizdouar, lec'hiet etre Malta hag aod Tunizia. Dindan 20,2 km² emañ hag un tammig en tu-mañ da 6 000 a dud a zo o vevañ enni. An hini bennañ eus Inizi Pelagie eo, ha gant an div all, Linosa ha Lampione, ez a d'ober ur gumun anvet Lampedusa e Linosa, stag ouzh Proviñs Agrigento e Sikilia (205 km aleshont). Lodenn suañ Italia eo, hag evit a sell an douaroniezh ez eo lodek en Afrika.

## Pal evit an divroerien
Evel m'emañ tostik an enez eus aod kevandir Afrika (167 km diouzh aod Tunizia ha 355 km diouzh aod Libia) ez eo ur pal evit an divroerien a glask tizhout diaotre ha dre vor Unaniezh Europa. Krog e oa an traoù e penn kentañ ar bloavezhioù 1990 ha n'en deus graet al lusk-se nemet mont amplaat abaoe.

## Liammoù diavaez
Inizi Pelagie

**Inizi Pelagie** (*Isole Pelagie* en italianeg) a zo un enezeg teir enezenn vihan er Mor Kreizdouar, etre Malta ha Tunizia, er su da Sikilia. Perc'hennet int gant Bro-Italia, ha mont a reont d'ober kumun Lampedusa e Linosa, e Proviñs Agrigento e Sikilia.

## An inizi
*Lampedusa, an hini vrasañ, 20,2 km², un tammig en tu-mañ da 6 000 a dud o vevañ enni
*Linosa, 5,43 km², war-dro 430 a dud
*Lampione, didud, 0,36 km²
Lampedusa ha Lampione a zo lodek en Afrika tra ma'z eo Linosa lodek en Europa. Ur skouer ral eus un enezeg treuzkevandirel ez eo.
Little Mix

**Little Mix** (a oa anavezet a-raok dindan an anv *Rythmix*) a zo ur *girls band* eus Bro-Saoz. Gounezet o doa 8 bloavezh *The X Factor* e 2011 ; ar wech kentañ e oa evit ur strollad gounit ar priz-se. Er strollad emañ Perrie Edwards, Jade Thirlwall, Leigh-Anne Pinnock ha Jesy Nelson.

Goude berzh o single *Wings*, Little Mix a embannas *DNA*, o albom kentañ, e 2012. Kanaouennoù all evel *Change Your Life* ha *How Ya Doin'?* a zeuas war-lerc'h. Embannet e voe an albom-mañ d'ar 25 a viz Ebrel 2013 e Frañs.  O eil albom ,*Salut*, a voe embannet d'an 3 a viz Kerzu 2013.
## Hentad e ''The X Factor''
Harlem River

An **Harlem River** zo ur strizh-mor e kêr New York, 13 km dezhi, etre an Hudson River hag an East River, hag etre karterioù Manhattan hag ar Bronx. Un darn eus an Harlem River eo an "Harlem River Ship Canal". Daoust d'an anv "River" (rinier) n'eo ket ur stêr met ur strizh-mor, gant tre ha lanv. Ar memes tra a c'hoarvez gant an East River, ur strizh-mor ivez.