Deiziadur republikan gall

An **Deiziadur republikan gall** a oa un deiziadur a voe krouet hag implijet da vare an Dispac'h gall, goude staliadur ar republik e Bro-C'hall. Implijet e voe e-pad 12 vloaz, adalek dibenn 1793 betek 1805, hag e-pad 18 devezh gant Kumun Pariz e 1871.

Ijinet e oa bet evit diverkañ ar roud eus ar gouelioù relijiel diouzh an deiziadur hag evit lakaat da dalvezout ar sistem dre zek, a oa bet lakaet da dalvezout evit ar muzulioù (metr, litr, lur gall...).

Gant an Deiziadur republikan gall e voe kemmet anv ar mizioù hag an devezhioù. Rannet e oa ar bloavezh etre daouzek miz, tregont devezh e pep hini, gant pemp pe c'hwec'h devezh ouzhpenn, anvet *[[Sans-culottides]]*, e dibenn ar bloavezh.
Pep miz oa rannet etre tregont devezh (teir gwezh dek). Anvet e oa an devezhioù-se gant anvioù savet diwar elfennoù latin : *primidi*, *duodi*, *tridi*, *quartidi*, *quintidi*, *sextidi*, *septidi*, *octidi*, *nonidi*, *décadi*. An dekvet devezh-se a oa lakaet evit derc'hel lec'h ar Sul. D'an devezh-se e ranke an holl diskuizhañ ha kemer perzh er c'hoarioù gourc'hemennet gant ar gouarnamant. Paouezet e voe d'ober gant an anvioù-se e 1802 (bloavezh X).

## Bloavezhioù
Kregiñ a rae ar bloavezh da gedez Gwengolo. Deiz kentañ ar bloaz e oa deiz kentañ miz "Mendem". Lakaet e voe niverennoù d'ar bloavezhioù, gant sifroù roman. An 22 a viz Gwengolo 1792 e voe deiz kentañ ar bloavezh I.
Paouezet e voe d'ober gant an deiziadur republikan-se d'ar 1añ a viz Genver 1806, da lavaret eo d'an deiz goude an *10 Nivôse An XIV*.

## Mizioù
Gant ar barzh ha politikour gall Fabre d'Églantine (1750-1793) e voe ijinet anvioù nevez mizioù ar bloaz.
Setu o anvioù republikan, gant un displegadenn e brezhoneg (EK, war-lerc'h an anvioù a gaver er romant Emgann Kergidu).
* Mizioù an diskar-amzer (en *-aire*)
** *[[Vendémiaire]]* (22 a viz Gwengolo ~ 21 a viz Here) - Miz ar vendem, miz Mendem (miz ar vendaich, EK)
** *[[Brumaire]]* (22 a viz Here ~ 20 a viz Du) - Miz ar vrumenn, ar brumennoù
** *[[Frimaire]]* (21 a viz Du ~ 20 a viz Kerzu) - Miz ar frim, ar yenion
* Mizioù ar goañv (en *-ose* da gentañ, en *-ôse* goude)
** *[[Nivôse]]* (21 a viz Kerzu ~ 19 a viz Genver) - Miz an erc'h
** *[[Pluviôse]]* (20 a viz Genver ~ 18 a viz C'hwevrer) - Miz ar glav (EK)
** *[[Ventôse]]* (19 a viz C'hwevrer ~ 20a viz Meurzh) - Miz an avel
* Mizioù an nevez-amzer (en *-al*)
** *[[Germinal]]* (21 a viz Meurzh ~ 19 a viz Ebrel) - Miz ar sev (miz ar séan, EK)
** *[[Floréal]]* (20 a viz Ebrel ~ 19 a viz Mae) - Miz ar bleuñv (EK)
** *[[Prairial]]* (20 a viz Mae ~ 18 a viz Mezheven) - Miz ar pradoù
* Mizioù an hañv (en *-idor*)
** *[[Messidor]]* (19 a viz Mezheven ~ 18 a viz Gouere) - Miz an eost
** *[[Thermidor]]* (19 a viz Gouere ~ 17 a viz Eost) - Miz ar wrez
** *[[Fructidor]]* (18 a viz Eost ~ 16 a viz Gwengolo) - Miz ar frouezh

## Deizioù

Ne voe ket trawalc'h da Fabre d'Églantine avat ; evit pellaat muioc'h c'hoazh diouzh an Iliz ez ijinas erlerc'hiañ termenoù a denn d'ar gounezerezh ha d'ar maezioù ouzh anvioù ar sent a oa bet gouestlet pep devezh ar bloavezh dezho. *Calendrier rural*, "deiziadur kouerel", a voe graet eus an deiziadur-se neuze.
Pep *quintidi*, da lavaret eo 5, 15 ha 25 devezh pep mizvezh, a oa gouestlet d'ul loen ; pep *décadi*, da lavaret eo 10, 20 ha 30 devezh pep mizvezh, a oa gouestlet d'ur benveg. Anvioù danvezioù a dalvez evit al labour-douar hag ar sevel-tiez a voe dibabet evit *Nivôse*, kentañ mizvezh ar goañv.

Setu amañ skouer degad kentañ miz *Vendémiaire*, da lavaret eo degad kentañ ar bloavezh republikan :
* *Primidi*, "devezh kentañ", devezh ar rezin ;
* *Duodi*, "eil devezh", safron ;
* *Tridi*, "trede devezh", kistin ;
* *Quartidi*, "pevare devezh", digounnar *(Colchicum autumnale)* ;
* *Quintidi*, "pempvet devezh", marc'h ;
* *Sextidi*, "c'hwec'hvet devezh", balzam ;
* *Septidi*, "seizhvet devezh", karotez ;
* *Octidi*, "eizhvet devezh", pasvoulouz *(Amaranthus caudatus)* ;
* *Nonidi*, "navvet devezh', panez ;
* *Décadi*, ""dekvet devezh", beol.

## An deiziadur kouerel
Setu amañ, renket dre rannamzerioù, *Calendrier rural* ar Republik, a grog dre ar 1 a viz *Vendémiaire* (diwar al latin *vendemia*, "mendem"), devezh ar rezin – an 22 a viz Gwengolo – hag a echu gant an 30 a viz *Fructidor*, da lavaret eo ar 16 a viz Gwengolo, devezh ar baner.
*Kemm-digemm eo ar c'henglotadur etre an deiziadur-se hag an deiziadur gregorian a implijomp ; bez' e c'hall devezh kentañ ur miz "republikan" bezañ etre an 18 hag an 22 eus ur miz gregorian, diouzh ar bloaz – ur c'heitad eo ar c'henglotadur a roomp amañ eta.
*Gant al livour Louis Lafitte (1770-1828) e voe aozet ar skeudennoù, a voe engravet gant Salvatore Tresca (1750-1845) etre 1797 ha 1798. 
### Diskar-amzer

### Goañv

### Nevez-amzer

### Hañv

## Daveoù
* Kristof Jezegoù, *Hor Bro e-pad ar Revolusion*, Ti-moullañ Ar Bobl, Karaez, 1915.
* Lan Inizan, *Emgann Kergidu*, levrenn 2, pp.&nbsp;144–152, 171-177, Al Liamm, 1977.

## Notennoù