open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Skinwel niverel douarel

Ur reizhiad skignañ niverel eo ar **skinwel niverek douarel** (berraet e SND), implijout a ra ar reoladoù DVB-T, ISDB hag ATSC ha skignet e vez war bandennoù miret evit ar skinwel VHF-III / UHF-V implijet dija evit skignañ ar chadennoù hertzel peusheñvel.

Gant ar reolenn DVB-T eo kodet ar skeudennoù hervez ar reolad MPEG-2 (e MPEG-4 AVC evit an SND paeüs e Bro-C'hall). E-giz-se eo bravoc'h ar skeudennoù ha dreist-holl ar son (son Dolby 5.1, skeudenn 16/9, son e yezh orin hag eilmouezhiet...), ha lieskementet eo an niver a chadennoù: evit gwir e c'heller lakaat da dremen 6 chadenn voutin war ur ganol hepken e MPEG-2 ha div pe deir gwech muioc'h e MPEG-4 AVC.

Ar gounid brasañ evit an arvesterien eo degemer chadennoù skinwel niverel gant ur stign rastell voutin. N'eus ket ezhomm cheñch ar skinweler nag ar rastell UHF evit degemer an SND. Ret eo prenañ ur voestig terminal DVB-T evit treiñ an arouezioù niverel da arouezioù peusheñvel hag evit cheñch ar chadenn gant ar pellurzhier.
10 Meurzh

## Darvoudoù
* 1535 : dre zegouezh e kav Tomás de Berlanga, eskob Panama, an inizi Galápagos, pa oa o vont da Berou.
* 1793: kroget eo gant ar c'halvadeg veur, bet divizet gant ar Goñvañsion, en darn vrasañ eus parrezioù Breizh ; emsavadeg e Sant-Filberzh-Deaz.
* 1831 : krouet eo al Lejion estren e Bro-C'hall.
* 1933 : digoradur ar c'hamp-bac'h nazi kentañ e Dachau.
* 1901: krouidigezh Stad Roazhon.
* 1952 : taol-stad Fulgencio Batista e Kuba.
* 1959: emsavadeg e Tibet, flastret kriz gant arme Republik Pobl Sina, miliadoù a dud lazhet.
* 1967 : Svetlana Allilouyeva, merc'h Stalin, a c'houlenn bod e Suis.
* 1998 : dilezel a ra ar jeneral Augusto Pinochet e garg a benn arme Chile ha dont da vezañ senedour. 

## Ganedigezhioù
* 1452 : Fernando II Aragon, roue Aragon ha Kastilha.
* 1503 : Ferdinand I, Impalaer roman santel. 
* 1749 : Lorenzo da Ponte, sonaozer.
* 1845 : Aleksandr III, impalaer Rusia.
* 1851 : Jakez Mari Gwilhoù, beleg ha skrivagner brezhonek.
* 1920 :
** Boris Vian, soner ha skrivagner gallek.
** Julio Bolbochán, mestrc'hoarier echedoù arc'hantinat.
* 1935 : José Antonio Labordeta, kaner aragonek.
* 1943 : Peter Berresford Ellis, istorour ha skrivagner saoz.
* 1947 : Donal Lunny, soner iwerzhonat.
* 1957 : Ousama ben Laden, diazezer Al-Qaida.
* 1958 : Sharon Stone, aktourez amerikan.

## Marvioù
* 1585 : Rembert Dodoens, louzawour flandrezat.
* 1682 : Jacob van Ruisdael, livour hag engraver izelvroat. 
* 1762: Jean Calas, kenwerzhour protestant, lakaet da varv e Toloza diwar ar varnadenn bet graet Parlamant ar gêr an deiz kent.
* 1776 : Élie Fréron, kazetenner ha skrivagner gallek.
* 1861 : Taras Chevtchenko, skrivagner ukrainat.
* 1872 : Giuseppe Mazzini, brogarour ha politikour italian.
* 1940 : Mic'hail Boulgakov, mezeg ha skrivagner rusian.
* 1965 : Firmin Tristan, maer Groe, kuzulier Kanton Groe ha kannad ar Mor-Bihan e Kambr an deputeed, e Santez-Elen.
* 1966 : Frank O'Connor, skrivagner iwerzhonat.
* 1990 : Daniel Clérice, aktour sinema gall.
* 2012 : Jean Giraud (*Mœbius *), treser ha senarier bannoù-treset.
* 2014 : Yvan Ropars, livour ha kizellour breizhat.

## Lidoù
* Deiziadur hen-roman : *VI ante idus Martias* = VIvet deiz kent *Idus* miz Meurzh / Deiz kentañ ar Mor Digor

* Devezh kenskoazell ha bezañ a-unan gant Tibet er bed a-bezh.

## Notennoù ha daveennoù
Riez

Ur **riez** a zo un aozadur politikel frammet oc'h ober e annez en un tiriad termenet gant harzoù, ur gouarnamant en e benn hag en deus ur riegezh en diavaez koulz hag en diabarzh. 

Peurvuiañ, evit bezañ gouest da sinañ emglevioù etrebroadel pe etreriezel ez eo ret d'ur riez bezañ bet anavezet evel ur vro dizalc'h goude m'he deus embannet e oa aet en he frankiz, o vezañ n'eus ket ret evit un nebeud emglevioù.

Diwar elfennoù diabarzh ivez e termener ar riez. Da skouer e skrive Max Weber : "*ur riez a zo ur gumuniezh denel a embann he deus gwir da vont dre nerzh en un doare reizhel ouzh n'eus forzh piv en un tiriad dibar*". Diouzh ar ster roet d'ar bomm "doare reizhel" ez intenter talvoudegezh al lavarenn. Eus ober ar gouarnamant, da lavaret eo ar c'horf politikel a zo e penn ar riez, eo ez eus kaoz amañ.

Kentañ testeni eus implij ar ger gallek *État*, "Stad", evit ur vro riek a gaver e skrid ar feur-emglev anvet Peoc'h Westfalia (1648). Komzet e vez eus "riez mod-Westfalia". Ur vro riek pe ur riez a zo ur voudelezh dezhi an emzalc'husted evit merañ hec'h oberoù politikel ha kevredigezhel hep na yafe riezoù pe c'halloudoù all da emellout enno.

Lod a lavar ez a war diskar tamm-ha-tamm ar riez mod-Westfalia diouzh emdroadur ar sistem etrebroadel a sil kemmoù armerzhel, politikel ha sevenadurel ha diouzh ar c'hemmoù teknologek ken e weler anadennoù nevez ha kreñv evel ar bedeliadur ha diorroadur tolpadurioù-riezoù rannvedel ha dreistriezel evel Unaniezh Europa. 

E brezhoneg e vez implijet kalz ar ger "Stad" evit ur riez, hag ouzhpenn ez eus Stadoù ha n'int ket riezoù, e-barzh riezoù krevredel da skouer. Setu perak e vez kaoz eus Stadoù-Unanet Amerika, ar re-mañ oc'h ober ur riez asambles.
E saozneg, e galleg hag e spagnoleg e vez graet Stad eus meur a dra, e brezhoneg e c'haller ober ivez. 

E komzoù boutin e vez mesket alies a-walc'h bro, broad ha riez, met ret e vefe pouezañ war an diforc'hioù bras a gaver etrezo :
***bro** a dalvez kement ha takad douaroniel bras pe vihan peurvuiañ ;
***broad** a zo liammet ouzh ar bobl a anavez bezañ dedennet ganti, met alies-tre e vez implijet evit traoù o tennañ d'ar riez (sellit ouzh "etrebroadel") ;
***riez** a zo liammet ouzh ar gouarnamant hag ouzh ur voudelezh anavezet el lezennoù etrebroadel.

Hiziv eo bet rannet gorread ar Voul-Douar etre 200 riez pe war-dro hag ouzhpenn-se ez eus un tiriad dibar, Antarktika ha tiriadoù a zo dindan ur galloud riezel sañset, met n'int ket evit gwir, da skouer, Somalia hag Irak.
Moravo-Silezia

Moravo-Silezia (*Moravské Slezsko* pe *České Slezsko* e tchekeg) eo bihanañ rannvro ar Republik Tchek. Chomet e oa e dalc'h an Habsbourged pa gouezhas lodenn vrasañ Silezia da Brusia e 1742. *Österreichisch-Schlesien* ("Silezia Aostrian") a veze graet eus ar vro betek 1918. Opava eo he c'hêr-benn istorel. Bremañ eo rannet etre rannvroioù melestradurel *Olomoucký* ha *Moravskoslezský kraj*.

E niveradeg 1910 e voe kontet 325 523 (43.90%) a alamanegerien, 235 224 (31.71%) a bolonegerien ha 180 348 (24.33%) a tchekegerien. Hiziv an deiz e vez komzet lac'heg, ur rannyezh eus an tchekeg, gant lod eus annezidi Moravo-Silezia.

Gorread Moravo-Silezia a zo 4 452 km², ha war-dro 1 000 000 a dud a zo o chom eno.

## Kêrioù pennañ Moravo-Silezia
* Karviná (67 000)
* Opava, alamaneg: *Troppau* (59 843)
* Český Těšín, alamaneg: *Teschen* (26 000)
* Krnov, alamaneg: *Jägerndorf* (25 600)

Kêrioù rannet etre rannvroioù:
* Ostrava, alamaneg: *Ostrau* (311 000) etre Moravia ha Moravo-Silezia
Gwener

**Gwener** zo un anv brezhonek a dalvez da envel meur a dra:
* un deiz eus ar sizhun, ar Gwener.
* an doueez roman, Gwener,
**anavezet ivez evel Afrodite, hag oberennoù arzel savet dezhi :
** delwennoù da Afrodite
** livadurioù da Afrodite
* ar blanedenn, Gwener.
* *Gwener*, keneil Robinson Crusoe, e-barzh Abrobin, diwar e anv saoznek Friday.
Burgenland

**Burgenland** ("Bro ar C'hastelloù"; hungareg *Felsőőrvidék* pe *Őrvidék*, kroateg *Gradišće*) zo ur stad kevredet a Aostria. Betek 1921 e oa perzh eus Hungaria, met diwar emglev Trianon e voe lakaet ar vro e dalc'h Aostria. Eisenstadt (hungareg *Kismárton*, kroateg *Željezno*) eo e gêr-benn.

Teir yezh ofisiel a zo e Burgenland: an alamaneg, an hungareg ha kroateg Burgenland (hag a zo ur standard dezhañ e-unan). Ar Romeg n' eo ket kenofisiel, met anavezet eo gant ar stad Aostrian, ha moullet e vez levrioù-skol er yezh-mañ ivez.

## Kêrioù pennañ Burgenland

Dre ur referendom e chomas Sopron (alamaneg *Ödenburg*), kêr-benn ar rannvro, stag ouzh Hungaria e 1921. N'eus ket kalz kêrioù a-bouez er peurrest eus ar vro e gwirionez,

## Tud vrudet a vBurgenland

* Joseph Haydn, sonaozour
* Franz (Ferenc) Liszt, sonaozour

## Gwinieg

Gwinieg Burgenland eo hini pennañ Aostria. Gwinoù ruz sec'h evel *Blaufränkischer* ha *Zweigelt* a vez produet dreist-holl, met *Strohwein*, gwin gwenn dous kar da Sauternes, zo ivez. 
* Gwiniegoù Aostria

## Liammoù diavaez

* Lec'hienn ofisiel stad kevredet Burgenland
26 Genver

## Darvoudoù
* 1564 : echu eo labourioù Sened Trenta, ma lakaer kemm etre ar Gatoligiezh hag ar Brotestantiezh.
* 1788 : listri eus morlu Breizh-Veur a daol an eor e bae Port Jackson en Aostralia, da zilestrañ an drevadennerien gentañ en em stalio da vat er vro-hont evit sevel Sydney.
* 1789 : “Devezh ar brikoloù” e Roazhon, ar bobl vunut a sav a-du gant Breujoù Breizh hag a youc'h “Bevet Bonreizh Breizh !”.
* 1841 : gant ar Rouantelezh Unanet eo aloubet Hong Kong a zo dilezet gant Sina.
* 1934 : sinadur an Emglev alaman-ha-polonat
* 1939 : gant soudarded ar jeneral Francisco Franco eo kemeret Barcelona. 
* 1950 : embannet eo bonreizh India a ra anezhi ur republik dizalc’h.
* 1965 : an hindi a zeu da vezañ yezh ofisiel India.
* 1986 : Steredenn-lostek Halley a zeu da vezañ gwelet en oabl en Europa.
* 1993 : dilennet eo Václav Havel da brezidant ar Republik Tchek.

## Sportoù
* 2014 : mont a ra skipailh mell-dorn (paotred) Bro-C'hall da gampion Europa evit an teir gwech, e Herning (Danmark).

## Ganedigezhioù

* 1467 : Guillaume Budé, mouller ha prederour gall.
* 1763 : Jean-Baptiste Bernadotte, jeneral en armeoù Napoleon, a zeuio da vezañ roue Sveden dindan an anv Karl XIV Johan Sveden.
* 1804 : Eugène Sue, skrivagner gallek.
* 1865 : Sabin Arana, krouer Strollad Broadel Euskadi.
* 1876 : Césaire Le Coënt, barzh brezhonek.
* 1904 : Seán MacBride, den-Stad iwerzhonat, tapet gantañ Priz Nobel ar Peoc'h.
* 1911 : Polykarp Kusch, fizikour genidik eus Alamagn, tapet gantañ Priz Nobel ar Fizik.
* 1918 : Nicolae Ceaușescu, kadoriad roumanian.
* 1918 : Philip José Farmer, skrivagner stadunanat.
* 1925 : Paul Newman, aktour ha filmaozer amerikan.
* 1944: Angela Davis, stourmerez politikel, prederourez, skrivagnerez ha kelennerez skol-veur stadunanat
* 1961 : Wayne Gretzky.
* 1990 : Youriy Kouzoubov, mestrc'hoarier echedoù ukrainat.

## Marvioù

* 1823 : Edward Jenner, mezeg saoz.
* 1824 : Théodore Géricault, livour gall.
* 1855 : Gérard de Nerval, barzh ha skrivagner gall.
* 1898 : Émile Richebourg, romanter gall.
* 1910 : Henri d'Arbois de Jubainville, keltiegour gall.
* 1970 : Albert Evans-Jones, barzh kembraek anavezetoc'h gant e anv-pluenn *Cynan*.
* 1981 : Robert Ballanger, politikour gall, kannad komunour adalek 1945 betek 1981.
* 2020 : Kobe Bryant.

## Lidoù
* Devezhioù broadel:
** Aostralia : Devezh Aostralia.
** India : Devezh ar Republik.

* Katoligiezh:
** Sent an deiz:
*** sant Tudian, abad Daoulaz.
*** sant Konan, abostolour Enez Vanav ().
*** Koun holl sent Enez Vanav.
** E Breizh :
** Sant Tujen.
Meurzh (miz)

Miz **Meurzh** eo trede miz ar bloaz hervez an deiziadur gregorian.
An eil eus ar seizh miz a zo 31 deiz enne eo. Er bloavezhioù bizeost e krog Meurzh er memes deiz ha miz Du, hag er bloavezhioù ordinal er memes deiz ha C'hwevrer.

War-dro an 20 e vez ar gedez, a zo deiz kentañ an nevezamzer ofisiel en hantervoul norzh.

## Gerdarzh
Dont a ra eus anv ar miz latin *Martius*, savet diwar anv *Mars*, anv an doue Meurzh e relijion Henroma.

## Istor
Miz Meurzh e oa anv ar miz kentañ en Henroma, miz an nevezamzer ha hini ar brezelioù : echu ar goañv, dousoc'h an amzer, izeloc'h an dour er stêrioù, gallout a rae an armeoù mont dre ar maezioù adarre.

Genver a zeuas da vout kentañ miz ar bloaz en amzer ar roue Numa Pompilius (war-dro 713 kent JK), pe dindan an Decemvires war-dro 450 kent JK : disheñvelder zo e testenioù ar skrivagnerien roman.

Meur a sevenadur ha relijion a laka ar bloaz da gregiñ e miz Meurzh.
Kregiñ a rae ar bloaz d'ar 1 a viz Meurzh e Rusia betek dibenn ar . Betek 1752 e kroge d'ar 25 a viz Meurzh e Breizh-Veur hag he zrevadennoù; gant an deiziadur gregorian e voe graet goude.

## Krennlavaroù
*« Berr, berr, miz C'hwevrer, karg an ant hag ar foz / Me o disec'ho en un deiz hag un noz »
*« Bleuñv e Meurzh, feurm en Abril / A ya holl gant ar morzil »
*« C'hoario Meurzh ar pezh a garo / Ur c'hostez ag ar c'hleuz a dommo »
*« Da c'houel Paol / Laka merenn vihan war an daol »
*« Da c'houel sant Jozeb / Mar bez klouar, taol al lin war an Douar »
*« Da c'houel sant Jozeb pe sant Benead / Gounid ar panez hag al lin mat »
*« Da Sul Fask / E lamm ar saout dreist o nask »
*« Da Wener ar Groaz e kroaz ar big he neizh »
*« Da Sul ar Bleunioù, kont ar vioù / Da Sul Fask, torr o fennoù / Da Sul ar C'hazimodo, frik ar c'hozh podoù »
*« Deiz Sul ar Bleunioù / E teu an naered eus ar c'hleuzioù »
*« Deuet Meurzh e-giz ma karo / Gwrac'h e korn ar c'hleuz a dommo »
*« E miz Meurzh glav hag avel foll / A ray lakaat evezh d'an holl »
*« E-pad ar sizhun santel / Amzer goloet, avel »
*« Heol Meurzh a c'hloaz / Heol Ebrel a lazh »
*« Meurzh a lazh gant e vorzholioù / An ejen bras e korn ar c'hraou »
*« Meurzh da Veurzh : tan-gwall, chas klañv ha naered »
*« Meurzh e skoulm / Ebrel e bodenn / Mae e bleuñv / Even e greunenn / Gouere e gwastell wenn »
*« Meurzh gant ur c'hwezhadenn / A zisec'h ar foz penn-da-benn »
*« Meurzh, gant e *veurzheri* / A ra d'ar wrac'h staota en ti / Ha d'he merc'h kerkoulz hag hi »
*« Miz Meurzh gant e vorzholioù / A lazh al leueoù en o mammoù »
*« Miz Meurzh gant e vorzholioù / A sko ker gwazh hag an Ankoù »
*« Miz Meurzh gant e vorzholioù / A zeu da skeiñ war hon dorioù »
*« Miz Meurzh gant ur c'hwezhadenn / A lazh meur a vagadenn »
*« Pa glevfet an drask o kanañ / Serret keuneud mat da dommañ / Pa glevfet ar voualc'h goude-se / Taolit ho chupenn a-gostez »
*« Tri deiz goude ma kan an drask / Ez a ar vuoc'h joaus d'he nask »
*« Tri devezh e Meurzh, tri devezh en Ebrel / E teu ar goukoug da dennañ ur vi erer pe ur vi sparfell »

## Notennoù
Brezhoneg eeun

Ar **brezhoneg eeun** a oa un dibab mil ger brezhonek, da zeskiñ d'ar vrezhonegerien lenn ha skrivañ o yezh da gentañ, hag aesaat deskiñ ar yezh d'ar re all. Ijinet e oa bet e 1935 gant Roparz Hemon. 

## Orin
Kemeret en doa da skouer ar Simple English, pe Basic English, krouet gant ar yezhoniour saoz Charles Kay Ogden (1889-1957), evit kelenn saozneg, ha kinniget el levr *Basic English: A General Introduction with Rules and Grammar* embannet e 1930.
Kemend-all a vo graet evit ar galleg ivez er bloavezhioù 1950 gant ar français fondamental savet evit kelenn galleg d'an estrenien ha da bobloù an impalaeriezh trevadennel c'hall a oa da vezañ gallekaet.

## Petra eo ?
Un doare aes da lenn ha skrivañ brezhoneg eo ar **brezhoneg eeun**.

E saozneg e oa ar skouer pa oa bet krouet ar roll-gerioù ha savet e oa bet ur roll eus ar brezhoneg pemdez, mil ger ennañ, gant Roparz Hemon, evit ma vije aesoc'h al lenn d'ar re a gomañs da zeskiñ brezhoneg. Embannet e oa bet e 1935.

## Levrlennadur
### Diwar-benn ar brezhoneg eeun gant [[Roparz Hemon]]
**[[Alc'hwez ar brezhoneg eeun]] ; La clef du breton simple*, Gwalarn (83), 1935 ; adembannet e 2001 gant Mouladurioù Hor Yezh,
**Penaos eo bet savet Roll-Geriou ar « Brezoneg Eeun »*, Gwalarn (118), 1938,
**Penaos eo bet savet roll gerioù-diazez ar brezhoneg*, Ar bed keltiek (27), 1961.

### Levrioù skrivet e brezhoneg eeun
Gant Roparz Hemon
* *[[Alanig an Tri Roue]]* (romant nedeleg, 1950) ;
* *Ar barrad-erc'h* (danevell troet diwar bPouchkin, deiziad) ;
* *[[Diamantoù Keroulaz]]* (romant polis, 1964) ;
* *Furnez ha faltazi* (pennadoù dastumet gant Hor Yezh goude marv Roparz Hemon e 1998) ;
* *[[Gaovan hag an Den Gwer]]* (romant an Daol-Grenn, deiziad) ;
* *[[Ho kervel a rin en noz ha marvailhoù all]]* (danevelloù, dastumet gant Embannadurioù Al Liamm e 1970) ;
* *Kontadennoù a vro-Skos* (kontadennoù, deiziad) ;
* *Re Bennavel* (danevell, deiziad) ;
* *An tenn* (danevell troet diwar bPouchkin, deiziad) ;
* *[[An Ti a Drizek Siminal]]* (romant polis embannet gant Al Liamm e 1956) ;
* *Ur prenestr a oa digor* (danevell, deiziad).

Embannadurioù An Here : 
*levrioù an heuliadenn *Berr-ha-berr*, *Ali Baba, Aladdin, Sindbad ar martolod* en o zouez.

## Hiziv
Ne gomzer ket nemeur eus *brezhoneg eeun* hiziv. Levrioù all e brezhoneg aes a zo, evit deskarded, met n'eus ket kaoz a vrezhoneg eeun gant an oberourien. 

## Liammoù
*Roparz Hemon
*
*

*Kement eo ar "brezhoneg eeun" hag ar "français fondamental" e galleg pe ar "basic English" e saozneg.
**Français fondamental (Wikipedia gallek)]
**Anglais basic (British American Scientific International Commercial English) (Wikipedia gallek);
**Basic English (Wikipedia saoznek);
**Basic English alphabetical wordlist (roll gerioù ar Basic English).
*Saozneg aes:
** Simple English. Brasoc'h eo niver ar gerioù e "simple English" ; chom a ra aes, avat, ar reolennoù yezhadur.
**Simplifications de l'anglais (Wikipedia gallek).

## Notennoù ha daveennoù
Yezhoù pwoek

Un is-skourr eus ar yezhoù karenek eo ar **yezhoù pwoek** (*pwo*) komzet e Myanmar hag e Tailand, ennañ peder yezh:

* Pwoeg ar reter
* Pwoeg an norzh
* Pwoeg ar c'hornôg
* Praeg

## Gwelet ivez
* Yezhoù sinek-tibetek
* Yezhoù karenek
Yezhoù karenek

Ur skourr eus ar yezhoù sinek-tibetek eo ar **yezhoù karenek** komzet e Myanmar ha Tailand.

Isrannet e vez ar yezhoù er skourr-mañ evel-hen:

*Yezhoù paoek
*Yezhoù pwoek
*Yezhoù sgawek-bgaiek
*Yezhoù karenek direnk

## Gwelet ivez
* Yezhoù sinek-tibetek
Yezhoù paoek

Un isskourr eus ar yezhoù karenek eo ar **yezhoù paoek** (*pa'o*) komzet e Myanmar hag e Tailand, ennañ ur yezh nemetken:
* ar paoeg

## Gwelet ivez
* Yezhoù sinek-tibetek
* Yezhoù karenek
Yezhoù karenek direnk

Er bloc'had yezhoù-mañ e vez renket an holl yezhoù karenek ha n'eus ket tu d'o renkañ e hini ebet all eus isskourroù ar skourr-se, ennañ ur yezh nemetken komzet e Myanmar :
* ar zayeineg.

## Gwelet ivez
* Yezhoù karenek
* Yezhoù sinek-tibetek
Paoeg (karenek)

Ur yezh karenek eus is-skourr ar yezhoù paoek eo ar **paoeg ** (*pa'o*, *thaungthu an norzh* pe *kareneg du*) komzet gant tro-dro da 560,000 den (1983) e Myanmar hag gant 600 den e Tailand (1975).

## Gwelet ivez
* Yezhoù sinek-tibetek
Yezhoù sgawek-bgaiek

Un is-skourr eus ar yezhoù karenek eo ar **yezhoù sgawek-bgaiek** (*sgaw-bghai*) komzet e Myanmar.

Isrannet e vez ar yezhoù en is-skourr-mañ evel-mañ:

* Yezhoù bgaiek (*bghai*)
* Yezhoù brekek (*brek*)
* Yezhoù kayahek (*kayah*)
* Yezhoù sgawek (*sgaw*)

## Gwelet ivez
* Yezhoù sinek-tibetek
* Yezhoù karenek
Zayeineg

Ur yezh karenek direnk eo ar **zayeineg** (*zayein*, *khaungtou* pe *gauntou*) komzet gant tro-dro da 9.300 den (1983) e Myanmar hag e Tailand

## Gwelet ivez
* Yezhoù sinek-tibetek
Yezhoù bgaiek

Un is-skourr eus ar yezhoù sgawek-bgaiek eo ar **yezhoù bgaiek** (*bghai*) komzet e Myanmar.

Isrannet e vez ar yezhoù en is-skourr-mañ evel-mañ:

* **Yezhoù bgaiek ar reter**
** Lateg
** Padaongeg 
* **Yezhoù bgaiek direnk**
** Bweeg 
** Gekoeg
* **Yezhoù bgaiek ar c'hornôg**
** Gebaeg

## Gwelet ivez
* Yezhoù karenek
* Yezhoù sinek-tibetek
Yezhoù kayahek

Un isskourr eus ar yezhoù sgawek-bgaiek eo ar **yezhoù kayahek** (*kayah*) komzet e Myanmar, ennañ pemp yezh:
* Kayaheg ar reter
* Yinbaweg 
* Yintaleg
* Manoumanaweg 
* Kayaheg ar c'hornôg

## Gwelet ivez
* Yezhoù karenek
* Yezhoù sinek-tibetek
Yezhoù brekek

Un is-skourr eus ar yezhoù sgawek-bgaiek eo ar **yezhoù brekek** (*brek*) komzet e Myanmar, ennañ ur yezh nemetken:

* ar brekeg

## Gwelet ivez
* Yezhoù karenek
* Yezhoù sinek-tibetek
Yezhoù sgawek

Un is-skourr eus ar yezhoù sgawek-bgaiek eo ar **yezhoù sgawek** (*sgaw*) komzet e Myanmar, ennañ teir yezh:

* Pakoueg 
* Sgaweg
* Wewaweg

## Gwelet ivez
* Yezhoù karenek
* Yezhoù sinek-tibetek
27 Genver

## Darvoudoù
* 1789 : kentañ stourmadeg feuls an Dispac'h gall e Roazhon ; tri den lazhet.
* 1900 : embannet eo evit ar wech kentañ gerioù BRO GOZ MA ZADOU (HENVELIDIGEZ) gant Frañsez Jaffrennou er sizhunieg katolik *[[La Résistance. Croix de Morlaix]]*.
* 1945 : digoret eo kamp-bac'h Auschwitz.
* 1973 : gant Emglevioù Peoc'h Pariz ez eus lakaet un termen da Vrezel Vietnam.

## Ganedigezhioù

* 1756 : Wolfgang Amadeus Mozart, sonaozer aostrian.
* 1790 : William Evans, mestrc'hoarier echedoù kembreat.
* 1814 : Viollet-le-Duc, savour tiez gall.
* 1832 : Lewis Carroll, skrivagner ha jedoniour saoz.
* 1852 : Fulgence Bienvenüe, pennseller an Hentoù ha Pontoù ha saver metro Pariz.
* 1879 : Loeiz Herrieu, skrivagner brezhonek.
* 1904 : Seán MacBride, alvokad iwerzhonat, Priz Nobel ar Peoc'h, krouer Amnesty International.
* 1944 : Nick Mason, tabouliner saoz, unan eus pevar c'hrouer ar strollad Pink Floyd.

## Marvioù

* 1851 : John James Audubon, naturour hag arzour stadunanat a-orin breton.
* 1901 : Giuseppe Verdi, sonaozer italian.
* 1933 : Erwan Vertou, skrivagner (Alc’houeder Treger, Erwanig ha Kaledvoulc'h e anvioù-pluenn) ha drouiz.
* 1979 : Arthur Dunkelblum, meurc'hoarier echedoù poloniat-belgiat.
* 1982 : Edouard Ollivro, kelenner, skrivagner ha politikour.
* 1983 : Louis de Funès, aktour gall.
* 2006 : Johannes Rau, prezidant republik Alamagn.
* 2010 : Jerome David Salinger, skrivagner stadunanat.
* 2017 : Emmanuelle Riva, aktourez c'hall.

## Lidoù
* Sent an deiz:
** santez Devotez, patronez Monako
** sant Sava, patron skolidi ha studierien Serbia
* E Breizh :
** sant Gildwen, patron ar Vretoned divroet

* Devezh an Eñvor e meur a vro (Alamagn, Danmark, Italia, Polonia, Rouantelezh Unanet), da eñvoriñ an Holokost, gouzañvidi an naziegezh hag ar gouennlazhadegoù.
Skrivagner

Ur **skrivagner** a zo un den hag a skriv, dreist-holl unan hag a zo e vicher skrivañ lennegezh. Gallout a ra ar skrivagnerien sevel romantoù, barzhonegoù pe oberennoù all c'hoazh.

Ur skrivagner a c'hall bezañ ivez un den a skriv, dre vicher alies, lizheroù, h.a., evit an dud dizesk peurliesañ, da skoazellañ anezho p’o devez da skrivañ d’ar velestradurezh, da aozadurioù a bep seurt.

## Binvioù
Gwechall e skrive ar skrivagner gant ur bluenn gwaz, liv da skrivañ eus ur c'horn-liv, ha paper parch. Goude-se zo bet paper diwar gwez, pluennoù dir, mekanikoù da skrivañ, ha bremañ an urzhiataer.
 
## Gwelet ivez
*Roll skrivagnerien Breizh
*Skrivagnerien vrezhonek
*Listenn ar romanterien vrezhonek hag o oberennoù
*Roll skrivagnerien al Liamm
*Roll skrivagnerien Skol Walarn
*Roll ar varzhed vrezhonek
*Roll skrivagnerien Emgleo Breiz
 
## Liammoù diavez
Steredoniezh

Skiant evezhiañ an oabl hag ar c'horfoù-egor eo ar **steredoniezh**. Kontet eo da skiant koshañ Mab-Den. Gouiziegezh vat a-fet ar steredoniezh (koublet alies gant ar steredouriezh), a zo bet gant an holl sevenadurioù aet da goll, ha kavet ez eus bet roudoù anezhe e pep seurt doareoù. Dispartiet e vez ar skiant e meur a dachenn : ar steredoniezh a evezhierezh, an astrometriezh, an astrofizik, hag ar gosmologiezh.

An astrofizik a zo ur brank eus ar steredoniezh hag eus ar fizik, ha sellet a ra diouzh aplikadennoù ar fizik er fenomenoù evezhiet gant ar steredoniezh. Evit bremañ, tout ar steredoniourien o deus ur stummadur hir ha resis war an astrofizik, hag o evezhiadennoù a vez studiet en ur genarroud astrofizik, setu n’eus ket kemend-all a gemm ken etre an daou gelenn-mañ.

## Levrioù
* Paul Lebreton, *[[Studi var an astrou]]*, Lefournier, Brest, 1848 (*→ lenn war [[s:Studi var an astrou|wikimammenn]]*).
Bier

Ar **bier** a zo un died alkoolek fardet diwar goadur un toullad sukroù dibar e-kreiz ul liñvenn dourek. Ar sukroù a zo produet diwar frikañ ha dourañ greun ed eginet, greun heiz peurvuiañ. Ar seurt yod deuet diwar ar fardañ-se a vez graet malt anezhañ. Ouzhpennet e vez bleunioù houpez peurvuiañ da reiñ ur blaz c'hwervik. Ar breserezh eo arz ar fardañ bier. 

Kavet e vez danvezioù hag aozerezhioù a bep seurt e lec'hioù ma vez gounezet edoù, ken a vez meur a liv ha meur a vlaz disheñvel war ar bïer.

## Bier en [[Henamzer]]
Unan eus an diedoù kozhañ eo ar bier, ha roud eus ar bier pa gaver e foñs jarloù eus ar 7vet milved kent Jezuz-Krist d'an nebeutañ ha kavet en Iran ha pa gaver testennoù istorel e Henegipt hag e Mezopotamia.

Ez-naturel e c'hell un nebeud sukroù mont da goiñ (ha da verviñ) diouzh ar goelloù o nijal en aer ha lod a gred eo bet kavet an doare evit produiñ ar bier e meur a vro er bed hep na vije bet liammoù etre an dud. 

E Mezopotamia eo bet kavet an dablezenn sumeriad a soñj da lod eo an hini goshañ (6vet milved kent Jezuz-Krist) er bed. Diskouez a ra tud oc'h evañ un died gant ur gorzennig raoskl diwar ul lestr boutin. Kaoz a zo eus bier e-barzh Meurzanevell Gilgamech. Anavezout a reer ivez ur varzhoneg e sumereg savet 3 900 bloaz 'zo en enor an doueez Ninkasi, maeronez ar breserezh, enni ar rekipe koshañ evit fardañ bier dre vara heiz. Un died eus ar re a vez evet ar muiañ ha pouezus-tre en armezh e oa ar bier evit sevenadurioù bras diazezet war gounezerezh an edoù evel hini Henegipt hag hini Mezopotamia.

## Bier Breizh
Evit anavezout anvioù kement seurt bier zo er vro, sellit ouzh Bier Breizh.

## Pennadoù kar
* korev

## Liammoù diavaez
Rouantelezh

Ur stumm politikel eo ar **rouantelezh**, ma weler ur roue pe ur rouanez o ren war un tiriad bihan pe vras. Un unpenniezh eo ar rouantelezh, unan eus ar stummoù koshañ kavet gant an dud evit en em aozañ ha sevel ur gevredigezh kenetrezo. Liesseurt koulskoude eo an doareoù rouantelezhioù a weler o roudoù en Istor hag er Ragistor ivez pa ziviner ez eus bet beziet rouaned gant traoù kaer ha ker-kenañ.

## Rouantelezhioù
### En [[Henamzer]]

### Adalek ar [[Grennamzer]]

### Bremañ
Pwoeg ar c'hornôg

Ur yezh sinek-tibetek eus is-skourr ar yezhoù pwoek eo **pwoeg ar c'hornôg** (*mutheit* pe *phlong sho*) komzet gant tro-dro da 210.000 den e Myanmar.

Teir rannyezh ez eus:

* **Baseineg** (*bassein*)
* **Touanteteg** (*tuan tet*)
* **Maobineg** (*maubin*)

Skrivet e vez gant un doare-skrivañ diazezet war ar skritur burmek.

## Gwelet ivez
* Yezhoù sinek-tibetek
Pwoeg an norzh

Ur yezh sinek-tibetek eus is-skourr ar yezhoù pwoek eo **pwoeg an norzh** (*phlong*) komzet gant tro-dro da 600.000 den (1983) e ae Sarieng gwalarn Tailand e Sina.

Teir rannyezh ez eus:

* **Maepingeg** (*mae phing*)
* **Omkoieg** (*omkoi* pe *hod*)
* **Maesariengeg** (*mae sarieng*)

## Gwelet ivez
* Yezhoù sinek-tibetek
Pwoeg ar reter

Ur yezh sinek-tibetek eus is-skourr ar yezhoù pwoek eo ar **pwoeg ar reter** (*phlou* pe *moulmein*) komzet gant tro-dro da 1.000.000 den (1998) e Myanmar ha gant 50.000 den e Tailand (1998).

Teir rannyezh ez eus:

* **Paanaeg** (*pa'an* pe *moulmein*)
* **Kawkareikeg** (*kawkareikeg*)
* **Tavoyeg** (*tavoy*)

## Gwelet ivez
* Yezhoù sinek-tibetek
Gekoeg

Ur yezh karenek eus is-skourr ar yezhoù bgaiek eo ar **gekoeg** (*geko*, *kekhong*, *kekaundu* pe *gaikho*) komzet gant tro-dro da 9.500 den e Myanmar (1983)

## Gwelet ivez
*Yezhoù tibetek-burmek
Brekeg

Ur yezh karenek eus is-skourr ar yezhoù brekek eo ar **brekeg** (*brek*, *pre*, *pramano* pe *laku*) komzet gant tro-dro da 16.600 den e Myanmar (1983).

## Gwelet ivez
*Yezhoù tibetek-burmek
Jakez-Erwan Mouton

**Jakez-Erwan Mouton** (Jacques-Yves Mouton), bet ganet e Sant-Maloù d'ar 29 a viz Genver 1957, zo kelenner ha skrivagner brezhonek. Bet eo kelenner war ar saozneg a-raok kelenn brezhoneg e Gwitalmeze.
Unnek levr zo bet skrivet gantañ e brezhoneg : romantoù evit ar grennarded, romantoù evit bugale ar c’hentañ derez, romantoù evit an dud deuet, hag un dastumad barzhonegoù.

## Skridoù
Embannet en deus danevelloù ha barzhonegoù e Skrid, Al Liamm, Brud Nevez hag all.
Skrivet en deus un toullad pennadoù evit ar gazetenn vrezhonek *[[Ya !]]*, er rubrik *Soñjoù*.

## Oberennoù
**Kammejou kenta*, un dastumad barzhonegoù bet embannet gant Brud Nevez e 1990. 
**Amba Odou*, ur rentañ-kont eus div veaj en doa graet e Mali, skrivet kevret gant Marie-Christine Waterkein hag embannet gant Emgleo Breiz e 1995, 127 p., ISBN 978-2-86775-150-9
**Mignon d'ar Sklaved*, ur romant bet embannet gant Keit Vimp Bev 2005, 96 p., ISBN 978-2-86824-066-8. Aet oa eil priz ar yaouankiz er rummad 6vet/5vet klas gantañ e 2005.
**Katrina*, emb. Keit Vimp Bev, 2007, 52 p. Kentañ priz ar Yaouankiz 2007.
**Diougan Ketzalkoatl*, emb. Keit Vimp Bev, 2007, 72 p., ISBN 978-2-86824-096-5. Eil priz ar Yaouankiz 2007.
**Ar C'hraken*, emb. Keit Vimp Bev, 2009, 78 p., ISBN 978-2-86824-129-8.
**Ar Gitar Tredan*, emb. An Alarc'h, 2010, 100 p.
*Tangi hag ar merien, Keit Vimp Bev, 2010, ISBN 978-2-86824-143-6
**An Doubl*, emb. Emgleo Breiz, 2010, ISBN 978-2-35974-005-9
*Un hunvre aet da wir, Keit Vimp bev, 2012, ISBN 978-2-86824-178-8
**No Pasaran* emb. Keit Vimp Bev, 2014, ISBN 978-2-86824-211-2
*Stourm ha karantez Keit Vimp Bev, 2014, ISBN 978-2-86824-223-5
**Ar Morgazh*, Keit Vimp Bev, 2015, ISBN 978-2-86824-252-5
*Bale bro, Emglev Breizh, 2015, ISBN 978-2-35974-114-8
*Al Loubianka, Keit Vimp Bev, 2018, ISBN 978-2-86824-311-9
*Afer Faber, Keit Vimp Bev, 2020, ISBN 978-2-86824-342-3

## Pennadoù
* *Le mythe de Tir Na N-og chez les premiers Liammistes*, La Bretagne Linguistique 14, CRBC, 2009

## Notennoù


## Liammoù diavaez
* Roll pennadoù Jakez-Erwan Mouton bet embannet war Al Liamm
* Jakez-Erwan Mouton war RCF o kinnig e levr Loubianka
Bweeg

Ur yezh karenek eus is-skourr ar yezhoù bgaiek eo ar **bweeg** (*bwe* pe *bghai*) komzet gant tro-dro da 15.700 den e Myanmar (1983) ha gant un nebeudig tud e Tailand. 

## Gwelet ivez
*Yezhoù tibetek-burmek
Gebaeg

Ur yezh karenek eus is-skourr ar yezhoù bgaiek ar c'hornôg eo ar **gebaeg** (*geba*, *kaba* pe *karenbyu*) komzet gant tro-dro da 40.100 den e Myanmar (1983).

## Gwelet ivez
*Yezhoù tibetek-burmek
Lateg

Ur yezh karenek eus is-skourr ar yezhoù bgaiek ar reter eo al **lateg** (*lahta*, *taru*, *tarulakhi*, *khahta* pe *peu*) komzet e Myanmar.

## Gwelet ivez
*Yezhoù tibetek-burmek
9 C'hwevrer

## Darvoudoù
*1621 : dont a ra Gregor XV da vezañ pab.
*1861 : dont a ra Jefferson Davis da vezañ prezidant Stadoù Kengevreet Amerika.
*1943 : dibenn Emgann Guadalcanal etre arme ar Stadoù Unanet hag arme Japan.
*1961 : seniñ a ra ar strollad The Beatles e *[[The Cavern Cluub|Cavern Club]]* Liverpool evit ar wech kentañ.
*1965 : mont a ra ar c'hentañ soudarded stadunanat da Vietnam.
*1991 : votiñ a reer a-du gant an dizalc'hiezh e Lituania.

## Ganedigezhioù
* 1060 : Honorius II, pab an Iliz Katolik.
* 1773 : William Henry Harrison, navvet prezidant Stadoù Unanet Amerika.
* 1781 : Johann Baptist von Spix, naturour alaman.
* 1854 : Edward Carson, gwiraour ha politiker eus Hanternoz Iwerzhon.
* 1874 : Erwan ar Moal, *Dir-na-Dor* e anv-pluenn, oberour * [[Pipi Gonto]] *, skrivagner brezhonek.
* 1910 : Jacques Monod, bevoniour gall, tapet gantañ Priz Nobel ar Fiziologiezh pe ar Medisinerezh e 1965.
* 1912 : Ginette Leclerc, aktourez (c'hoariva, sinema ha skinwel) c'hall.
* 1922 : Armel de Wismes, istorour eus Naoned.
* 1923 : Brendan Behan, skrivagner iwerzhonat.
* 1926 : Garret Fitzgerald, pe Gearóid Mac Gearailt, seizhvet Taoiseach Republik Iwerzhon.
* 1945 : Mia Farrow, aktorez stadunanat.

## Marvioù

* 1450 : Agnès Sorel, pried-kleiz ar roue gall Charlez VII.
* 1670 : Frederik III, roue Danmark. 
* 1794 : Charles-Marie Le Dall de Kéréon, asagn lestr gall gwilhotinet da vare ar Spont bras, bet roet e anv da Dour-tan Kereon.
* 1867 : Filippo De Filippi, beajour, loenoniour ha mezeg italian.
* 1874 : Jules Michelet, istorour ha skrivagner gall.
* 1874 : Comtesse de Ségur, kontez Ségur, skrivagnerez evit ar vugale.
* 1881 : Fyodor Dostoyevskiy, skrivagner rusianek.
* 1907 : Victor Henry, yezhour gall, bet studiet etimologiezh ar brezhoneg gantañ.
* 1923 : Emil Masson, prederour ha stourmer peoc'hgar, saver ar gelaouenn *[[Brug]]*.
* 1957 : Miklós Horthy, rejant Hungaria.
* 1973 : Markas Luckis, mestrc'hoarier echedoù lituanian. 
* 1984 : Yuri Andropov, politiker rusian, bet e penn an Unvaniezh Soviedel.
* 2022 : Erwan Vallerie, emsaver breizhat ha lec'hanvadurour.

## Lidoù
* Sent an deiz e Breizh :
** sant Teliav, pe Telo ().
Pakoueg

Ur yezh karenek eus is-skourr ar yezhoù sgawek eo ar **pakoueg** (*paku*, *monnepwa*, *mopwa*, *mopaga* pe *thalwepwe*) komzet gant tro-dro da 5.300 den e Kayah e Myanmar (1983).

Div rannyezh ez eus:

* **Bilitcheg** (*bilichi*)
* **Derhoumeg** (*derhuma*)

## Gwelet ivez
*Yezhoù tibetek-burmek
Sgaweg

Ur yezh karenek eus isskourr ar yezhoù sgawek eo ar **sgaweg** (*s'gaw*, *kanyaw*, *paganyaw*, *yang khao*, *pchcknya* pe *kyetho*) komzet gant tro-dro da 1 284 700 den e Myanmar (1983) ha gant 300 000 den e Tailand (1987).

Tost-tre eo d'ar pakoueg.

Div rannyezh ez eus:

* **Panapoueg** (*panapu*)
* **Palakieg** (*palakhi* pe *palachi*)

## Gwelet ivez
*Yezhoù tibetek-burmek
Padaongeg

Ur yezh karenek eus is-skourr ar yezhoù bgaiek ar reter eo ar **padaongeg** (*padaung* pe *kayang*) komzet gant tro-dro da 40.900 den e stadoù Kayah ha Mobyè e Myanmar (1983) ha gant un nebut tud e Thailand

## Gwelet ivez
*Yezhoù tibetek-burmek
Manoumanaweg

Ur yezh karenek eus is-skourr ar yezhoù kayahek eo ar **manoumanaweg** (*manumanaw*, *monu* pe *namö*) komzet gant tro-dro da 3.000 den e Kayah e Myanmar (1965).

## Gwelet ivez
*Yezhoù tibetek-burmek
Kayaheg ar c'hornôg

Ur yezh karenek eus is-skourr ar yezhoù kayahek eo **kayaheg ar c'hornôg** (*kayah li* pe *karennyi* pe *yang daeng*) komzet gant tro-dro da 210.900 den e Kayah ha Karen e Myanmar (1987) ha gant un nebut tud e Thailand

## Gwelet ivez
*Yezhoù tibetek-burmek
Kayaheg ar reter

Ur yezh karenek eus isskourr ar yezhoù kayahek eo **kayaheg ar reter** (*kayay* pe *kareneg ruz*) komzet gant tro-dro da 77 900 den en holl e Myanmar ha Tailand.

## Gwelet ivez
*Yezhoù tibetek-burmek
Yinbaweg

Ur yezh karenek eus is-skourr ar yezhoù kayahek eo ar **yinbaweg** (*yinbaw* pe *yeinbaw*) komzet gant tro-dro da 7.300 den e Shan e Myanmar (1983).

*Yezhoù tibetek-burmek
Yintaleg

Ur yezh karenek eus is-skourr ar yezhoù kayahek eo ar **yintaleg** (*yintale*, *yangtadai* pe *taliak*) komzet e Kayah e Myanmar.

## Gwelet ivez
*Yezhoù tibetek-burmek
Yezhoù tangoutek-tchiangek

Un isskourr eus ar yezhoù sinek-tibetek eo ar **yezhoù tangoutek-tchiangek** (*tangut-qiang*), komzet e Sina.

Isrannet e vez ar yezhoù er skourr-mañ evel-henn:
*Yezhoù tchiangek
*Yezhoù gyaraongek

## Gwelet ivez
* Yezhoù sinek-tibetek
Yezhoù gyaraongek

Un isskourr eus ar yezhoù tangoutek-tchiangek eo ar **yezhoù gyaraongek** (*rgyarong*) komzet e Sina, ennañ peder yezh:
* Horpeg (*horpa*)
* Changdjaieg (*shangzhai*)
* Gwanyintchaoeg (*guanyinqiao*)
* Djiarongeg (*jiarong*)    
  
## Gwelet ivez
* Yezhoù sinek-tibetek
Georges Jouin

**Georges L. Jouin**, ganet d'an 13 a viz Gwengolo 1956 e Pariz ha marvet d'ar 24 a viz Gwengolo 1996 e Montroulez, zo bet ur c'haner rock brezhoneg. Ur c'h-crooner e oa ivez, a denne e zoare tamm pe damm da hini Eddy Mitchell, awenet gant ar rock a oa diouzh ar c'hiz e Pariz en e yaouankiz, hini Eddy Mitchell pa oant yaouank o-daou.

En toull-bac'h e oa bet ivez war-lerc'h bezañ kemeret perzh en FLB.

## Buhezskrid
E dad a oa livour hag e vamm kanerez. Goude bezañ bet gwerzher levrioù en e levrdi *Kornôg* betek 1988 ha merzet gantañ e oa barrek da sevel barzhonegoù e krogas da sevel kanaouennoù gant mignoned sonerien. Div bladennig 45 tro a voe embannet e deroù ar bloavezhioù 1990 a-raok an daou CD *Jabadao Blues* ha *Breton Connection's* enno ur meskaj rock ha *[[rhythm and blues]]* kanet a-bep-eil pe e galleg pe e saozneg ha dreist-holl e brezhoneg.
Levrioù bannoù-treset a reas ivez, gant Tramber, *Le secret de Plégastel* (embannet e ti Albin Michel). Oadet a 40 vloaz e oa Georges L. Jouin pa varvas diwar ur c'hrign-bev. E oberennoù a chom stag ouzh sevenadur Breizh, ar rock hag ar riboul da viken.

## Pladennoù
**Kavomp ar gouloù / Hag e ouies* 45 T
**The King of Kof ha Kof* ST 370389 45 T
**Jabadao Blues* A107 (CD)
**Breton Connections* A126 (CD)
Roued

Ur **roued** zo ur benveg pesketa pe chaseal a ro an tu da dapout preizhoù, pesked dreist-holl.

Graet e vez gant un seurt gwiadenn a zo mailhoù, da lavaret eo toulloù etre kordennigoù kroaziet. An toull-se a vez graet al lagad pe ar mell anezhañ ivez. Pa implijer ur roued evit trapañ loened (pesked, laboused, kresteneged, amprevaned hag all...) e vez astennet ar ster da bep trap difetis ma lakaer tud da gouezhañ ennañ (sell ouzh al lavarenn "*kouezhañ e rouedoù un den bennak*".
Ur roued a implijer ivez e sportoù paliked evel an tennis, ar badminton, ar ping-pong pe sportoù bolotenn evel ar volley-ball pe ar water polo. Staliet e vez e-kreiz an dachenn c'hoari da zispartiañ tu c'hoari pep hini (pe pep skipailh). Ar bolotenn pe ar vell a ranker kas eus an eil tu d'egile dreist d'ar roued. 

## Gwelet ivez
* rouedad
* Kenrouedad
* bazh-roued
* roued-stlej
Yezhoù tchiangek

Un isskourr eus ar yezhoù tangoutek-tchiangek eo ar **yezhoù tchiangek** (saozneg: *qiangic*) komzet e Sina, ennañ 11 yezh:
* Tchiangeg an norzh
* Ersoueg
* Gwetchongeg
* Namouyieg
* Poumieg an norzh
* Poumieg ar su
* Tchueyueg
* Tchiangeg ar su
* Cheuchingeg
* Djabeg
  
## Gwelet ivez
* Yezhoù sinek-tibetek
29 Genver

## Darvoudoù

* 1616 : ar voraerien izelvroat Jacob Le Maire ha Willem Cornelisz Schouten a dremen hebiou Kab Horn da vont d’ar Meurvor Habask.
* 1819 : ar c’habiten saoz Thomas Stamford Raffles a daol an eorioù e bae Singapour ha sevel a ra un drevadenn eno hec'h anv Kompagnunezh saoz Indez ar reter.
* 1848 : Chile a zegemer ar sistem metrek.
* 1933 : anvet eo Adolf Hitler da gañseller Alamagn, gant ar prezidant Paul von Hindenburg.
* 1943 : bombezet eo Montroulez gant an aerlu saoz war greiz an deiz ; lazhet eo 80 den, bugale an hanter anezhe.
* 1996 : ar prezidant gall Jacques Chirac a embann e vo paouezet gant an "taolioù-arnod nukleel" e Polinezia.
* 2004 : pellgontrollet eo tour-tan Kereon eus tour-tan Ar C'hreac'h ; mont a ra kuit an daou ward diwezhañ, Brian O'Rorke ha Yann-Fulup Rocher, eus Kereon da vat.

## Sportoù
* 2017 : mont a ra skipailh mell-dorn (paotred) Bro-C'hall da gampion ar bed evit ar c'hwec'h gwech, e Pariz.

## Ganedigezhioù

* 1737 : Thomas Paine, dispac'hour ha skrivagner stadunanat.
* 1843 : William McKinley, prezidant Stadoù Unanet Amerika.
* 1852 : Louis Harel de la Noë, ijinour breizhat, saver hentoù-houarn e Breizh.
* 1860 : Anton Tchec'hov, **(Антон Павлович Чехов)** skrivagner rusian.
* 1866 : Romain Rolland, skrivagner gall Priz Nobel al Lennegezh e 1915.
* 1878 : Carl Eduard Hellmayr, evnoniour ha mirour mirdi aostrian.
* 1913 : Victor Mature (**Victor Joseph Maturi** e anv gwir), aktour stadunanat.
* 1926 : Abdus Salam, fizikour eus Pakistan, tapet gantañ Priz Nobel ar Fizik.
* 1966 : Romário, melldroader etrebroadel brazilian.

## Marvioù
* 1763 : Louis Racine, mab da Jean Racine ha barzh gall.
* 1820 : George III, roue Rouantelezh Unanet Breizh-Veur hag Iwerzhon (1801-1820).
* 1829 : Paul Barras, politikour gall.
* 1859 : William Cranch Bond, steredoniour stadunanat.
* 1884 : Louis-Théophile Rozenzweig, diellour eus ar Mor-Bihan.
* 1930 : Carlo Salvioli, mestrc'hoarier ha skrivagner echedoù ha teoriennour an dibennoù-partiennoù italian.
* 1934 : Fritz Haber, kimiour alaman, tapet Priz Nobel ar Gimiezh gantañ e 1918.

## Lidoù
* Sent an deiz :
** sant Gweltaz, lesanvet *ar Fur* ().
** sant Gwizian, tiern eus Kernev-Veur ()
** sant Frañsez a Sal ()
Djiarongeg

Ur yezh sinek-tibetek eus isskourr ar yezhoù gyaraongek eo an **djiarongeg** (*jiarong*, *(r)gyarong* pe *chiarong*) komzet gant tro-dro da  den (1993) norzh-kreiz Sichuan e Sina.

Teir rannyezh a zo:
* **Tchabaoeg** (*chabao*, *dazang* pe *djiarongeg ar biz*)
* **Sibadeg** (*sibada*, *caodeng* pe *djiarongeg ar gwalarn*)
* **Sitoueg** (*situ* pe *djiarongeg ar reter*)

## Gwelet ivez
* Yezhoù tangoutek-tchiangek
Changdjaieg

Ur yezh sinek-tibetek eus isskourr ar yezhoù gyaraongek eo ar **changdjaieg ** (*shangzhai*) komzet e norzh-kreiz Sichuan e Sina.

Teir rannyezh a zo:
* **Dayilieg** (*dayili*)
* **Zongkeueg** (*zongke*)
* **Poushieg** (*puxi*)

## Gwelet ivez
* Yezhoù tangoutek-tchiangek
Horpeg

Ur yezh sinek-tibetek eus isskourr ar yezhoù gyaraongek eo an **horpeg ** (*horpa*, *hor*, *hórsók*, *ergong*, *danba* pe *pawang*) komzet gant tro-dro da  den (1995) e kornôg Sichuan e Sina.

Ur yezh hep tonennoù an hini eo.

Div rannyezh a zo:
* **Daofoueg** (*daofu hua*)
* **Gecheutseg** (*geshiza*)

## Gwelet ivez
* Yezhoù tangoutek-tchiangek
Skingomz war ar Genrouedad

## Dre vras

Evel m'eo posupl kas programmoù ar skingomzoù war ar pellgomz e c'heller ober memestra war ar genrouedad dre ar protokol UDP. Meur a skingomzoù a vez kaset dre wagennoù koulz ha dre an Internet. Pa vezont kaset nemet dre ar genrouedad e vez anv eus *Webradios* e saozneg. Kinnig a reont programmoù liesdoare ha dreistordinal a-wechoù.

Perzhded ar son a zo hervez ar red, perzhded ar c'henstagadur pe c'hoazh perzhded an teuliad a orin.

## Evit Selaou

Gallout a reer selaou dre ur merdeer pe ur meziant evel VLC.
Tirol

**Tirol** a zo ur vro istorel en Alpoù hag ur rannvro europat (EuroRegion). Goude bezañ bet e dalc'h an Habsbourged abaoe 1369 e voe rannet etre Aostria hag Italia diwar emglev Saint Germain-en-Laye e 1919. Teir rannvro a zo bremañ :

* Stad kevredet Tirol (pe *Tirol an Norzh hag ar Reter*, Aostria),
* Su Tirol (Proviñs Bozen, Italia),
* Trentino (Proviñs Trento, Italia).

Menezioù uhelañ Tirol eo an *Ortler* (italianeg *Ortles*, 3&nbsp;905 m) hag ar *Großglockner* (3&nbsp;798 m).
Teiryezhek eo ar vro : e Tirol an Norzh hag ar Reter e komzer alamaneg, e Su Tirol alamaneg, italianeg ha ladineg (reto-romaneg), hag en Trentino italianeg.
Tiken Jah Fakoly

**Tiken Jah Fakoly** a zo ur c'haner reggae bet ganet d'an 23 a viz Mezheven 1968 e Odienne en Aod an Olifant. Dizoleiñ a ra buan ar sonerezh reggae ha sevel a ra e strollad kentañ e 1987, "Djelys". Dedennet gant an darvoudoù sokial ha politikel en e vro e grog da skrivañ kanaouennoù war ar stad dilenn, tamm-ha-tamm e teu da vezañ anavezet en e vro, gant ar re yaouank dreist-holl. Ur produer a zeu e darempred gantañ hag enrollañ a ra e gasedigoù kentañ e-kerzh ur genskrivadeg sonerezh aozet e Aod-an-Olifant e 1993.

E-kerzh ar memes bloavezh e varv ar prezidant Houphouët-Boigny ha disklêriet e vez ur c'hañv broadel. E-pad 3 miz ne vez skignet gant ar radio nemet kanaouennoù relijiel. Kentañ pladenn Fakoly a zeu er-maez hep kaout tamm brud ebet, un nebeud mizioù war-lec'h e teu er-maez ur bladenn all met chom a ra divrud adarre.

Fakoly a ziviz sevel kanennoù politikel, flatrañ an drougimplijoù hag emsaviñ a ra ar bolitikerien o skrivañ e soñjoù en e ganennoù. Gant sikour arc'hant e vignoned e laka da zont er-maez " Mangercratie " hag a zo brudet-kenañ en Afrika hag er broioù gallek. E 1998 e krog Tiken Jah Fakoly da enrollañ e bladennoù e Frañs.
Youlek, ec'h embann Fakoly e 2002 ar bladenn " Françafrique " enrollet en ur studio brudet mat : **Tuff Gong** e Kingston, e Jamaika. Brudet-tre e krog da vezañ. Deuet er-maez e 2004 ez eo " Coup de Gueule " ur bladenn reggae roots tennet eus ar vuhez e Jamaika hag en Aod-an-Olifant. Ur bern tud o deus sikouret anezhañ da enrollañ e bladenn : Tyrone Downie, ar ganerien Black Uhuru, Zebda ha Magyd Cherfi hag en deus skrivet gant Fakoly ar ganaouenn " Tonton d'América ".

"Evel ma lâr e-pad e atersadennoù e servij e sonennoù da lakaat an dud da soñjal en diaesterioù zo en Afrika, ar c'hleñvedoù, ar baourentez... Servijout a ra ivez da chom hep disoñjal eo ar pobloù afrikan tud eveldomp gant o hengounioù, o sevenadur..."

Abalamour da se ez eo brudet Tiken Jah Fakoly en Afrika hag en Europa a-bezh.

## Pladennoù
* 1993 : Djelys ( Djelys )
* 1994 : Missiri ( Djelys )
* 1999 : Mangercratie
* 2000 : Le Caméléon 
* 2000 : Cours d'histoire
* 2002 : Françafrique
* 2004 : Coup de gueule
* 2007 : L'Africain

## Prizioù
* 2003: e Frañs : Victoires de la musique 2003 er Rummad Reggae/Ragga/World gant ar bladenn Françafrique.
Tirol (Aostria)

**Tirol** (resisoc'h: **Tirol an Norzh hag ar Reter**) a zo unan eus stadoù kevredet Aostria.
Komzet e vez rannyezhoù su-bavarek gant ar boblañs a-bezh. Brasañ stêr Tirol an Norzh eo an Inn a red dre an holl kêrioù a bouez, nemet Lienz, kêr-benn Tirol ar Reter.

## Kêrioù brasañ Tirol (Aostria)

## Liammoù diavaez
* Tirol
* Lec'hienn ofisiel gouarnament Tirol (Aostria) 
* Kartennoù ha skeudennoù Tirol
* Istor Tirol
10 C'hwevrer

## Darvoudoù
* 1489 : kurunennet eo Anna Vreizh evel dugez en iliz-veur Roazhon.

## Ganedigezhioù

* 1698 : Pierre Bouguer, skiantour breizhat.
* 1858 : Régis-Marie-Joseph de l'Estourbeillon de la Garnache, kannad mirelour ar Mor-Bihan, saver Kevredigezh Vroadel Breizh.
* 1890 : Boris Pasternak, barzh ha skrivagner rusian, kinniget Priz Nobel al Lennegezh dezhañ (nac’het gantañ).
* 1893 : Sándor Takács, mestrc'hoarier echedoù roumanat.
* 1898 :
** Bertolt Brecht, dramaour alaman.
** Joseph Kessel, skrivagner gall.
* 1910 : Mario Napolitano, mestrc’hoarier echedoù italian.
* 1949 : Maxime Le Forestier, kaner-sonaozer gallek.
* 1989 : Manuel Leon Hoyos, meurc'hoarier echedoù mec'hikan.

## Marvioù
* 1837 : Aleksandr Pouchkin, skrivagner rusianek.
* 1923 : Wilhelm Röntgen, fizikour alaman.
* 2010 : Orlando Peçanha, melldroader etrebroadel brazilian.
* 2014 : Shirley Temple Black.

## Lidoù
* Katoligiezh:
** Sent an deiz e Breizh :
*** sant Fagan ().
*** sant Riwalann, penitiour.
Storlok

**Storlok** a zo bet ur strollad sonerezh eus Breizh hag a gane da gentañ penn kanaouennoù doare rock, hag ivez blues, e brezhoneg. Blaz ar folk a oa ivez gant o fladenn vras. Ne badas ket pell ar strollad-se. Daoust da se e tapas ur vrud “mitik” pa oa bet degaset un doare nevez da ganañ brezhoneg ganto ha pozioù stag eus darvoudoù o amzer. 

Darn eus o c’hanaouennoù a zo anavezet mat c’hoazh evel *Gwerz ar vezhinaerien*, *Keleier Plogoff* pe *Boutoù koat dre dan*. Etre keleier ar stourmoù er vro (Keleier Plogo ha Kastell Rock) hag ar stourmoù etrebroadel (*Gwerz Marv Jorj Jackson*) un nebeud sonerien ha kanerien yaouank o deus divizet er bloavezh 1976 *Lavar ar bed e brezhoneg* o heuliañ froud sonerezh ar mare. Ar strollad ne bado ket muioc'h evit pevar bloaz met roudoù hag heklev a chom c'hoazh war e lerc'h.

## Sonerien
Saverien ar pozioù o deus graet o zammig hent abaoe :
*Denez Abernot, graet en deus bet ur bladenn solo abaoe.
*Bernez Tangi, barzh, kaner ivez er strollad Penthotal, hag ur bladenn solo.
O kanañ gant ar strollad e oa ivez :
*Mona Jaouen, kanerez solo bremañ.
*Bob Simon, aktour e Strollad ar Vro Bagan.

Paotr e vinvioù :
*Gildas Beauvir, gitar, gitar dre dan
*Abalip, taboulinoù, fleüt
*Bertrand Floc’h, gitar, gitar boud
*Kristian Desbordes, lapous koad, piano (hiviv rener *Ensemble Choral du Bout du Monde*)
*Moris Ivin : ograou
*Yvon Gouez : gitar dre dan, kan

## Pladennoù
**Gwerz maro Jorj Jackson/Gwerz ar vezhinaerien* 45T
**[[Stok ha stok]]* (1979) NOE 30011 (adembannet e doare CD gant Coop Breizh (CD 930) gant, ouzhpenn, doare all unan eus ar c’hanaouennoù). Roll ar c'hanaouennoù : 

# Boutou koat dre dan
# Gwerz ar vezhinerien
# Gwerz marv Jorj Jackson
# Marjanig
# Kastell rock
# Ar c'hi en dienn
# Evid kaout an arc'hant hag ar galloud
# Ar zorserez
# Keleier Plogoff
# Gwerz marv Jorj Jackson (live)

## Liammoù diavaez
*Lec'hienn ofisiel Bernez Tangi
*Lec'hienn ofisiel Mona Jaouen
*Lec'hienn ofisiel Ensemble Choral du Bout du Monde
*Lec'hienn ofisiel Abalip
*Lec'hienn ofisiel Pempbiz, strollad nevez izili Storlok
*Pennad pajenn 122 levr *ROK#1, 20 ans de musique électrifiée en Bretagne*, Tome 1, 1960-1989, Les éditions de Juillet, 2010