open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Côme

**Côme** pe **Cosme** zo un anv-bihan gallek, roet d'ar baotred.

## Orin
Ar sent Kosmas ha Damianos, a oa daou vreur hag a oa medisined ha merzherien e Kilikia, er IVvet kantved.

## Yezhoù all
*Cosimo, en italianeg; Cosima, roet d'ar merc'hed,
**[[Kosmas]]*, e henc'hresianeg,
**Cosmas*, e saozneg.
**Kuzma* e ruseg

## Tud
**Cosme de Rogier* pe *Côme Ruggieri*, anv gallekaet Cosimo Ruggieri (?- 1615), astrologour italian.

## Lec'hioù
**Côme*, anv gallekaet Como, e Lombardia
*Saint-Cosme, anv gallek meur a lec'h

## Pennad kar
*Pacôme
Nesocharis shelleyi

***Nesocharis shelleyi*** a zo ur spesad golvaneged eus ar c'herentiad Estrildidae.

Dougen a ra anv ar c'habiten saoz George Ernest Shelley (1840-1910) hag a oa ivez evnoniour ha geologour.

## Doareoù pennañ

## Boued
Bevañ a ra diwar amprevaned bihan, greun ha had.

## Annez hag isspesadoù
Ar spesad a gaver an daou isspesad anezhañ en Afrika : 
* *Nesocharis shelleyi bansoensis*, e gevred Nigeria ha mervent Kameroun,
* *N. s. *'shelleyi**', (Alexander, 1903), e Menez Kameroun (mervent Kameroun), Bioko.

## Liammoù diavaez
*  ''Nesocharis shelleyi'' el lec'hienn BirdLife International.
*  ''Nesocharis shelleyi'' e lec'hienn an International Union for Conservation of Nature (IUCN).

## Notennoù ha daveennoù
Renaud

**Renaud** zo un anv-bihan gallek, deuet da vout anv-tiegezh.
Savet eo diwar an elfennoù germanek *ragin* « kuzul » ha *waldan* « ren ».

## Tud
### Anv-bihan
* **[[Renaud (kaner)|Renaud]]**, anv-micher ar c'haner gall **[[Renaud Séchan]]**.
* Renaud Donnadieu de Vabre, politikour gall
* Renaud Laplanche (ganet e 1970), embreger gall-hag-amerikan

### Anv-tiegezh
* Francis Renaud (kizellour) (1887-1973), kizellour gall
* Francis Renaud (aktour) (ganet e 1967), aktour gall
* François Renaud (1923-1975), barner gall, drouklazhet
* Jean Renaud de Segrais (1624-1701), barzh gall
* Line Renaud (ganet e 1928), ur ganerez hag aktourez c'hall

## Lennegezh
* Renaud de Montauban, unan eus ar Pevar Mab Emon

## Sonerezh
* Renaud (opera), un opera gant Antonio Sacchini (1783)

## Lec'h
* Renaud (Kebek), ur rann eus Laval (Kebek)

## Pennadoù kar
* Renault (disheñvelout)
* Reno
Kosmas

**Kosmas** a oa ur sant eus Kilikia, medisin evel e vreur Damianos, ha merzherien o-daou. 

Ganet e vije en Arabia. Louzaouiñ an dud a raent en Aigéai (Ayash hiriv), hep kemer arc'hant digante. Se zo kaoz e larer anezhe « ἀνάργυροι / anárgyroi». Ganto e voe sachet kalz a dud d'ar feiz kristen.

Harzet e voent ha merzheriet, dindan Diocletianus, e 303 pe 310, war urzh ar prefed Lysias. Hervez ar vojenn e e rankent dinac'h o feiz, ne raent ket, ma voent boureviet euzhus, ha ne raent van ebet. A-benn ar fin e voent dibennet, evel o breudeur yaouankoc'h, Antime, Léonce hag Euprepius, a veze bepred d'o heul evit-doare. 

Lakaet eo bet da sant paeron ar surjianed hag e vreur da hini an apotikerien, lidet e vezont d'ar 26 a viz Gwengolo er C'hornôg, d'ar 1añ a viz Du er Reter.

## Arz
Unan eus o zaolioù brudet e oa bezañ imboudet ur c'har zu ouzh korf ur c'hlaénvour gwenn, ha kement-se zo bet danvez meur a livadur, evel hini Fra Angelico e Firenze. 

## Skeudennoù

File:Saint-Nic (29) Chapelle Saint-Côme 05.JPG| E Sant-Vig, e Breizh : chapel d'ar sent Kosmas ha Damian
file: Chefs de Saint-Côme et Saint-Damien, patrons de la paroisse de Brageac - Cantal.JPG| E Brageac, en Aovergn : klopennoù ar sent Kosmas ha Damian, paeroned parrez Brageac .
File:Szent_Kozma_%C3%A9s_Damj%C3%A1n_Commemorative_Plaque_in_Budapest.jpg|Plakenn e Budapest


## Pennad kar
*Côme
Blanche of Lancaster

**Blanche of Lancaster** (25 a viz Meurzh 1345/1347 – 12 a viz Gwengolo 1368) a oa ur briñsez saoz, eus an Tiegezh Plantagenet, merc'h d'ar pinvidikañ ha galloudusañ aotrou er rouantelezh, Henry of Grosmont, 1añ Dug Lancaster.

Dimeziñ a eure da John of Gaunt, ha mamm e oa da Henry IV, ha mamm-gozh da Henry V .

Mervel a reas Blanche e miz Gwengolo 1369 e kastell Bolingbroke.

## He bugale
Blanche ha John of Gaunt o deus bet seizh bugel:.

* Philippa of Lancaster (1360 – 1415), dimezet da João Iañ, roue Portugal.
* John of Lancaster (c.1362/1364); marvet da zaou vloaz.
* Elizabeth of Lancaster ( 1364 – 1426); dimezet teir gwech:
**da John Hastings, 3rd Earl of Pembroke, 
**da John Holland, 1st Duke of Exeter, 
**da John Cornwall, 1st Baron Fanhope.
* Edward of Lancaster (1365–1365).
* John of Lancaster (4 Mae 1366), marvet bihanik
* Henry IV (1367 – 1413); dimezet div wech
** da Mary de Bohun 
**da Joanna of Navarre.
* Isabel of Lancaster (b.1368); marvet bihanik.

## Goude he marv
Addimeziñ a reas Yann Gent daou vloaz goude, e miz Gwengolo 1371, da Gonstanza de Castilla, merc'h da Bedro Iañ Kastilha, e Roquefort (en departamant gall Landes hiziv), e Guyena.

## Notennoù
Saint-Cosme

**Saint-Cosme** zo un anv-lec'h gallek.

## Gerdarzh
Diwar an anv gallek Cosme, pe Côme, gallekadur anv ar sant Kosmas, merzher en IIIde kanved.

## Lec'hioù
* Saint-Cosme (Haut-Rhin)
* Saint-Cosme, kumun c'hall gwechall e Saône-et-Loire, stag hiriv ouzh Chalon-sur-Saône;
* Saint-Cosme-en-Vairais, e Sarthe
* Prioldi Saint-Cosme, prioldi eus an XIvet kanved
Daouzeksilabenneg

Un **daouzeksilabenn**, pe **daouzeksilabenneg**,  (*dodecasillabo* en italianeg) zo ur werzenn a gonter daouzek silabenn enni. Implijet e vez stank e galleg hag en italianeg, e brezhoneg a-wechoù ivez.

## E galleg
E galleg e lavarer *alexandrin* eus ar werzenn daouzeksilabennek, diwar anv  *[[Li romans d’Alexandre]]*, gant Alexandre de Paris, a voe gwerzaouet er stumm-se en XIIvet kantved. Alies e vez un ehanig er c'hreiz, an dambouez, goude ar c'hwec'hvet silabenn peurvuiañ.

## E brezhoneg
Setu skridoù daouzeksilabennek e brezhoneg: 
*ar ganaouenn An hini a garan‎
*krennlavaroù zo 

*Arabat eo krediñ* | *kement tra a glever*
*Ral eo ar wirionez,* | *kalz stankoc'h ar gevier.*


## E spagnoleg
An *alejandrino* spagnolek a zo savet diwar 14 silabenn (7 + 7) aozet evel-hen:

o o o o o o o | o o o o o o o&emsp;(o = silabenn ; | = dambaouez)

*Señores, si quisiéredes* | *mio serviçio prender,*
*querríavos de grado* | *servir de mio mester:*
*deve, de lo que sabe,* | *omne largo seer;*
*si non, podrié en culpa* | *e en riepto caer.*

(Kentañ poz al *Libro de Alexandre*)

Krog e oad da ober gantañ war-dro ar bloaz 1200, evit ar *[[mester de clerecía]]* (gwerzenn kloareg), e-barzh ar c'h-*cuaderna vía*, da lavarout eo 4 *alejandrino*. Implijet e voe dreist-holl en XIIIvet ha XIVvet kantved. evel en ''El libro de buen amor gant Juan Ruiz e 1330.

## Pennadoù kar
*Eizhsilabenneg
*Deksilabenneg

## Notennoù
Thomas Coville

**Thomas Coville**, bet ganet d'an 10 a viz Mae 1968 e Roazhon, a zo ur bageer-dre-lien breizhat.

## Loreadeg
* 2016: Tro ar bed e-unan e-bourzh ar vag dre-lien lieskouc'h *[[Sodebo Ultim]]* e 49 devezh 3 eurvezh ha 7 munutenn
* 25 a viz Genver 2026 :  savet eo ur rekord nevez tro ar bed war vag-dre-lien e 40 d 10 e 45 mun 50 e gant Thomas Coville hag e akipaj en ur gemer perzh en trofe Jules Verne.
Cecropis abyssinica

***Cecropis abyssinica*** a zo ur spesad golvaneged eus ar c'herentiad Hirundinidae.

Anvet e voe *Hirundo abyssinica* (kentanv) da gentañ-penn (e 1843) gant an amprevanoniour gall Félix Édouard Guérin-Méneville (1799-1874).

## Doareoù pennañ

## Boued
Bevañ a ra diwar amprevaned-nij dreist-holl ha kemer frouezh bihan ivez.

## Annez hag isspesadoù

Ar spesad a gaver ar c'hwec'h isspesad anezhañ en Afrika a-bezh :
* *Cecropis abyssinica *'abyssinica**', eus reter Soudan da Somalia,
* *C. a. ampliformis*, eus kreisteiz Angola ha hanternoz Namibia da gornôg Zambia ha gwalarn Zimbabwe,
* *C. a. bannermani*, e biz Republik Kreizafrikan ha mervent Soudan,
* *C. a. maxima*, (Bannerman, 1923), eus biz Nigeria da vervent Republik Kreizafrikan,
* *C. a. puella*, eus Senegal ha Gambia da hanternoz Kameroun,
* *C. a. unitatis*, eus Ginea ar C'heheder ha Gabon da greisteiz Somalia hag Angola, Botswana ha reter Suafrika.

## Liammoù diavaez
*  ''Cecropis abyssinica'' el lec'hienn BirdLife International.
*  ''Cecropis abyssinica'' e lec'hienn an International Union for Conservation of Nature (IUCN).

## Notennoù ha daveennoù
George Michael

**George Michael**, bet ganet **Georgios Kyriacos Panayiotou** (Γεώργιος Κυριάκος Παναγιώτου) d'ar 25 a viz Mezheven 1963 e Londrez (Bro-Saoz) hag aet d'an Anaon d'ar 25 a viz Kerzu 2016 e Goring-on-Thames (Oxfordshire, Bro-Saoz), a oa ur c'haner-sonaozer ha produour saoz.

Kroget e oa George Michael gant ar c'han evel ezel eus an daouad Wham! met brudet eo chomet evit e labour er bloavezhioù 1980 ha 1990, gant kanaouennoù evel *[[Last Christmas]]* pe *[[Wake Me Up Before You Go-Go]]*, ha pladennoù evel *Faith* (1987) pe *Listen Without Prejudice Vol. 1* (1990). George Michael en doa bet gwerzhet ouzhpenn 100 milion a bladennoù dre ar bed holl. E gentañ albom, *Faith* (1987), a oa bet gwerzhet tro da 20 milion a skouerennoù anezhañ.

Mintin abred d'ar 25 a viz Kerzu 2016 e voe adkavet George Michael marv e e wele d'an oad a 53 bloaz. Ne ouzer ket gwall vat gant petra eo marvet.

## Yaouankiz
Georgios Kyriacos Panayiotou a oa bet ganet e East Finchley, Londrez d'ar 25 a viz Mezheven 1963. An tad, Kyriacos Panayiotou, a oa ur pretiour a orin Gresianek-Chipriek a oa deuet da vevañ e Londrez er bloavezhioù 1950 hag a gemmas e anv gant ar stumm Jack Panos. Mamm George Michael, Lesley Angold (ganet Harrison; 1937–1997), a oa ur gorollerez Saoz. George Michael a dremenas darn e vugaleaj e Kingsbury, Londrez, e ti e dud bet prenet nebeut amzer goude ma voe-eñ ganet. Skoliataet e oa bet e Kingsbury High School. Div c'hoar henañ a oa dezhañ Yioda ha Melanie.

Pa oa oadet a zek vloaz ar familh a dilojas betek Radlett, Hertfordshire. Eno e voe skoliataet George Michael er Bushey Meads School er gêriadenn nepell Bushey. Eno e kejas gant Andrew Ridgeley a zeuas da vezañ e gamalad ha gant an amzer an eil ezel d'an duo Wham!. An daou gañfard o devoa ar memes c'hoant da zont da vezañ sonerien a vicher. George Michael a grogas gant seniñ e metro Londrez gant kanaouennoù evel "'39" gant Queen. Kroget e voe da vezañ un DJ goude-se, o c'hoari e boestoù-noz pe skolioù tro-dro Bushey, Stanmore, pe Watford. Goude-se e voe ezel eus ur strollad berrbad ska the Executive, gant e gamalad Ridgeley, Paul Ridgeley ar vreur, Andrew Leaver, ha David Mortimer (anavezet goude-se evel David Austin).

## Liammoù diavez
* Lec'hienn ofisiel George Michael
Tachymarptis

***Tachymarptis*** a zo ur genad e rummatadur an evned, ennañ glaouered, krouet e 1922 gant an evnoniour suafrikan Austin Roberts (1883-1948).

## Spesadoù hag an [[isspesad]]où anezhe
Daou spesad a ya d'ober ar genad :
* *[[Tachymarptis aequatorialis]]*
** *T. a. *'aequatorialis***, ''bamendae'', ''furensis'', ''gelidus'' ha ''lowei'',
* ''Tachymarptis melba'' ([[glaouer kof gwenn]])
** ''T. m. africanus'', ''archeri'', ''bakeri'', ''dorabtatai'', ''maximus'', ''marjoriae'', ***melba**', *nubifugus*, *tuneti* ha *willsi*.

Pemzek (15) isspesad zo en holl.

## Notennoù ha daveennoù
Cecropis

***Cecropis*** a zo ur genad e rummatadur an evned, krouet e 1826 gant an naturour alaman Friedrich Boie (1789-1870).

## Spesadoù hag an [[isspesad]]où anezhe
Nav spesad gwennilied a ya d'ober ar genad :
* *[[Cecropis abyssinica]]*
** *C. a. *'abyssinica***, ''ampliformis'', ''bannermani'', ''maxima'', ''puella'' hag ''unitatis'',
* ''[[Cecropis badia]]'',
* ''[[Cecropis cucullata]]'',
* ''Cecropis daurica'' ([[gwennili belost rous]])
** ''C. d. '''daurica***, *emini*, *erythropygia*, *japonica*, *kumboensis*, *melanocrissus*, *nipalensis* ha *rufula*,
* *[[Cecropis domicella]]*,
* *[[Cecropis hyperythra]]*,
* *[[Cecropis semirufa]]*
** *C. s. gordoni* ha ***semirufa***,
* *[[Cecropis senegalensis]]*
** *C. s. monteiri*, *saturatior* ha ***senegalensis***,
* *[[Cecropis striolata]]*
** *C. s. mayri*, *stanfordi*, ***striolata*** ha *vernayi*.

Tri isspesad warn-ugent (23) en holl.

## Notennoù ha daveennoù
Jo Cox

**Helen Joanne Cox**, lesanvet **Jo Cox**, ganet d'an 22 a viz Even 1974 e Batley ha droukazhet d'ar 16 a viz Even 2016 e Birstall, a oa ur bolitikourez saoz, bet kannadez evit Strollad al Labour.

Ezel e oa eus Ti ar C'humunioù abaoe 2015, ha sevel a rae he mouezh war brezel-sivil Siria hag ober a reas bec'h a-enep d'ar Brexit. Drouklazhet e oa bet d'ar 16 a viz Even 2016 gant un den o huchal "*Britain first*" ("Breizh-Veur da gentañ!") pa oa-hi o tifenn ar Rouantelezh-Unanet en Unvaniezh Europa.
The Witcher (heuliad romantoù)

**The Witcher** (poloneg: **Wiedźmin** ), pe ar Sorser e brezhoneg, a vez graet eus un heuliad romantoù moliac'h skrivet gant Andrzej Sapkowski. An heuliad romantoù a zo bet savet diwarnañ un heuliad c'hoarioù video a reas kement a verzh hag ar romantoù.

An heuliad danevelloù ha romantoù a gont troioù-kaer ar sorser Geralt z Rivii.
## Romantoù
Ismael Serrano

**Ismael Serrano** zo ur gitarour ha kaner spagnol.

## E bladennoù
* *Atrapados en azul* (1997)
* *La memoria de los peces* (1998)
* *Los paraísos desiertos* (2000) 
* *La traición de Wendy* (2002)
* *Principio de incertidumbre* (2003)
* *Naves ardiendo más allá de Orión* (2005)
* *El Viaje De Rosetta* (2006)
* *Sueños de un hombre despierto* (2007)
* *Acuérdate de vivir*' (2010)
Tachymarptis aequatorialis

***Tachymarptis aequatorialis*** a zo ur spesad glaouered eus ar c'herentiad Apodidae.

## Doareoù pennañ

## Boued

## Annez hag isspesadoù
Ar spesad a gaver ar pemp isspesad anezhañ en Afrika a-bezh :
* *Tachymarptis aequatorialis *'aequatorialis**', eus Eritrea hag Etiopia, dre reter Afrika, da greisteiz Mozambik ha reter Zimbabwe, kornôg-kreiz Angola,
* *T. a. bamendae*, e gwalarn Kameroun,
* *T. a. furensis*, e kornôg Soudan,
* *T. a. gelidus*, e kornôg Zimbabwe,
* *T. a. lowei*, (Bannerman, 1920), eus Sierra Leone da Nigeria.

## Liammoù diavaez
*  ''Tachymarptis aequatorialis'' el lec'hienn BirdLife International.
*  ''Tachymarptis aequatorialis'' e lec'hienn an International Union for Conservation of Nature (IUCN).

## Notennoù ha daveennoù
Sessomatto

***Sessomatto*** ("Rev sot") zo ur film italian, fentus hag erotek, kaset da benn e 1973 gant Dino Risi (1916-2008. Giancarlo Giannini ha Laura Antonelli a c'hoari an tudennoù pennañ.

Nav lodenn zo er film, an holl anezho diazezet war ar rev hag an troziadezhioù revel.

## Lodennoù
;1 – *Signora, sono le otto* • Itron, eizh eur eo ! (10 mn)
Ur mevel ne oar ket penaos dihuniñ ar vestrez-ti, ha dre-se en deus darempredoù revel ganti.
;2 – *Due cuori e una baracca* • Div galon en ul lochenn (5'30")
Ur c'houblad peorien a ziskred e vezont doganet an eil gant egile ; bewech ma tistro ar gwaz d'ar gêr e vez kann etrezo. Buan avat e sioula an traoù hag e orgedont, broudet ma vezont gant ar c'hann.
;3 – *Non è mai troppo tardi* • Nepred ne vez re ziwezhat (7'30")
Un alvokad ne ra ket war-dro e bried yaouank koant, rak ar maouezed koshoc'h eget 70 vloaz a blij dezhañ, hag unan dreist-holl. Dont a ra a-benn da orgediñ ganti. Nepell goude e verz ar vaouez kozh e teu an alvokad d'he zi pa vez ezvezant ; diskrediñ a ra ez eo evit ober al lez d'he matezh yaouank, met kavout a raio emañ o klask kaout he mamm 90 vloaz.
;4 – *Viaggio di nozze* • Sizhun briedelezh (17')
Ur c'houblad nevez-euredet a ya da Venezia evit o sizhun briedelezh, met daoust d'ar gwaz bout entanet ne zeu ket a-benn da seveniñ an dimeziñ. Ar vaouez a gav ne c'hall he fried orgediñ nemet e karbedoù o fiñval, neuze ez eo er saverez da dizhout o ranndi e sevenont an dimeziñ evit ar wech kentañ.
;5 – *Torna piccina mia* • Distro, karedig ! (7')
Ur gwaz en deus bet e sac'h digant e wreg ; goulenn a ra digant ur c'hast kenedus en em wiskañ evelti, dont da vout tev ha divalav. Dre-se e klask adkavout ar vaouez a gar kement c'hoazh.
;6 – *Lavoratore italiano all'estero* • Labourerien italien en estrenvro (7')
Un Italian zo o labourat e Danmark evel roer sper ; ur wech e c'hoarvez gantañ en em voloiñ en ur soñjal el leanez koant a labour en ospital.
;7 – *La vendetta* • An dial (11')
E Sikilia e voe lazhet un den gant ar *[[mafia]]*. E intañvez yaouank koant a bed *mafioso* pennañ ar c'hornad d'he zi, ha kinnig a ra dezhañ orgediñ ganti. Ar pezh a vo graet, betek ma varvo ar *mafioso* gant un taol-kalon ha m'he devo bet an intañvez he dial.
;8 – *Un amore difficile* • Ur garantez diaes (25')
Un den yaouank eus Puglia nevez-erruet e Milano a gred e vo sikouret gant e vreur a zo bet o chom eno e-pad bloavezhioù, met digant ez-gwreg hennezh e tesk n'eus bet kel ebet eus e vreur abaoe gwerso. Kent distreiñ d'ar vro ez a ar paotr yaouank d'un ti-dañs ma kej ouzh ur vaouez espar ; buan e verz ar paotr e vag karantez ouzh ur c'hast, ha nepell goude e kav n'eus ket ur vaouez anezhi, un treuzwiskad eo. Ha pelloc'h e verz an daou zen ez int breudeur.
;9 – *L'ospite* • Ar c'houviad (15')
Klask a ra gwreg ur rener labouradeg hoalañ ur c'houviad deuet da goaniañ. Broudet eo he fried gant kement-se – brouzet n'eo ket, pa skarzh ar c'houviad, a zo unan eus e implijidi, ha pa ro pour d'e wreg evit al labour vat he deus graet. Ar c'houviad, eñ, zo bet broudet ivez, neuze e lamm war ar vatezh.
Carrie Fisher

**Carrie Fisher** (21 a viz Here 1956-27 a viz Kerzu 2016) a oa un aktourez ha skrivagnerez senario stadunanat, brudet evit bezañ c'hoariet roll ar briñsez Leia er saga *[[Star Wars]]*.

## Notennoù
Malizia

***Malizia*** zo ur film italian kaset da benn gant Salvatore Samperi en 1973. Berzh bras a reas ar gomedienn erotek-se ma c'hoarie Laura Antonelli enni.

## An istor

## C'hoarierien

* Laura Antonelli : Angela La Barbera
* Turi Ferro : Ignazio La Brocca
* Alessandro Momo : Nino La Brocca
* Tina Aumont : Luciana Puglisi
* Lilla Brignone : la nonne
* Pino Caruso : Don Cirillo
* Angela Luce : Vedova Ines Corallo
* Stefano Amato : Stefano Puglisi "Porcello"
* Gianluigi Chirizzi : Antonio La Brocca
* Grazia di Marza : Adelina
* Massimiliano Filoni : Enzino La Brocca
Cyanomitra bannermani

***Cyanomitra bannermani*** a zo ur spesad golvaneged eus ar c'herentiad Nectariniidae.

Anvet e voe *Cyanomitra verticalis bannermani* (kentanv) da gentañ-penn (e 1943) gant an daou evnoniour breizhveuriat Claude Henry Baxter Grant (1878-1958) ha Cyril Winthrop Mackworth-Praed (1891-1974) da zougen bri d'an evnoniour saoz David Armitage Bannerman (1886-1979).

## Doareoù pennañ

## Boued

## Annez
Kavout a reer ar spesad en Afrika : Angola, kreisteiz Republik Demokratel Kongo ha hanternoz Zambia.

## Liammoù diavaez
*  ''Cyanomitra bannermani'' war al lec'hienn BirdLife International.
*  ''Cyanomitra bannermani'' war lec'hienn an International Union for Conservation of Nature (IUCN).

## Notennoù ha daveennoù
Space opera

Ar **space opera** a zo un is-rann eus ar skiant-faltazi aroueziet gant istorioù troioù hanez pe reuzeudik a dremen en ur framm geopolitikel luziet. Hervez an oberennoù e c'heller kavout ergerzh en egor war ur skeul vras, brezelioù etregalaktek pe strizhder er wirionder skiantel. Ganet e deroù ar bloavezhioù 1940 e teu da vezañ poblek er bloavezhioù 1960 ha 1970 gant Star Trek ha Star Wars.
Luke Skywalker

**Luke Skywalker** a zo tudenn bennañ teir oberenn orin *[[Star Wars]]* (rannoù IV da VI). Mab eo d'Anakin Skywalker ha Padmé Amidala ha breur gevell ar briñsez Leia Organa. Ganet eo e 19 kent EY, ha kontet eo e v'hanedigezh er film Rann III : Dial ar Sith. Dont a raio de vezañ ur marc'heg jedi hag haroz an Emglev Rebell e-kerzh ar brezel-sivil galaktek er rannoù IV, V ha VI, da laret eo an teir oberenn orin. Tregont vloaz war-lerc'h, da vare ar rann VII ez eo ar jedi bev diwezhañ hag aet eo en harlu war ur blanedenn bell.
Padmé Amidala

**Padmé Amidala** a zo un dudenn eus an hollved **Star Wars**. A orin eus ar blanedenn Naboo eo. Bet eo bet Rouanez Naboo. War-lerc'h he ren ez eo bet senedourez er sened galaktikel. A-enep da brezel ar c'hlonoù e oa, ha kemeret he deus perzh e krouidigezh ar pezh a zeuio da vezañ an Emglev Rebell. Dimezet eo dre-guzh da Anakin Skywalker dre ma n'hall ket ar Jedi dimeziñ pe zoken karout unan bennak. Marvet eo en ur c'henel ar c'hevelled Luke ha Leia. Dispartiet eo ar c'hevelled diouzhtu ha kuzhet diouzh o zad deuet da vezañ Dark Vador.
Han Solo

**Han Solo** a zo un dudenn ijinet eus bed ar filmoù skiant-faltazi Star Wars.
Ar c'hentañ gwech ma voe taolennet an dudenn a voe er c'hentañ film eus an heuliad filmoù, *[[Episode IV : A New Hope]]* (Rann IV : Ur spi nevez), e 1977.

Ur floder eo Han Solo, blenier al lestr-egor *[[Millennium Falcon]]* gant e gamarad Chewbacca. An div dudenn en em gav engouestlet er stourm etre ar rebelled hag an Impalaeriezh Galaktek. Tudennoù emgar zo anezho, difoutre eus ar re all ha liverien gevier, met dont a reont goustadik da vezañ pouezus da geñver ar stourm a-enep diktatouriezh an impalaer Palpatine.
Puffinus bannermani

***Puffinus bannermani*** a zo ur spesad evned-mor eus ar c'herentiad Procellariidae.

Anvet e voe *Puffinus bannermani* (kentanv) da gentañ-penn (e 1915) gant an daou evnoniour saoz Tom Iredale (1880-1972) hag aostralian Gregory Mathews (1876-1949) da zougen bri d'an evnoniour saoz David Armitage Bannerman (1886-1979).

## Doareoù pennañ

## Boued
N'anavezer ket kalz traoù diwar-benn boazioù ar spesad : martezeañ a reer e vev diwar gresteneged, pesked ha stioganed koulskoude.

## Annez
Kavout a reer ar spesad en Enezeg Ogasawara (er su da Japan).

## Liammoù diavaez
*  ''Puffinus bannermani'' war al lec'hienn BirdLife International.
*  ''Puffinus bannermani'' war lec'hienn an International Union for Conservation of Nature (IUCN).

## Notennoù ha daveennoù
Iliz an Adsav

**Iliz an Adsav**, pe **iliz ar Bez Santel** zo an iliz savet e Jeruzalem el lec’h ma oa bet staget Jezuz a Nazaret ouzh ar groaz, lakaet en ur bez (serret gant ur mên a ranker ruilhañ), hag adsavet da vev.

## Hervez an Aviel
En ul liorzh emañ ar bez : « *El lec'h ma oa bet staget Jezuz ouzh ar groaz e oa ul liorzh, hag el liorzh-se ur bez nevez ne oa bet lakaet den ebed ennañ c'hoa*z » (Yann 19, 41).

Ar bez a oa da Jozef a Arimati ha toullet er roc'h : « ... *un den pinvidig euz Arimati, anvet Jozef, eñ ivez diskibl da Jezuz... Lakaat a reas anezañ (Jezuz) en e vez nevez-flamm en doa graet toullañ evitañ e-una*n » (Mazhev 27, 57.61).

Ur bank a zo en tu dehou e diabarzh ar bez : « E*n ur vont er bez e welont, azezet en tu dehou, un den yaouank gwisket e gwenn...* » (Mark 16,5).

Serret eo gant eur mên a ranker ruilhañ : « *Ruilh a reas ur mên braz dirak dor ar bez* » (Mazhev 27,60).

## Istor Bez Santel
E amzer Herodez Antipas ur vengleuz dilezet oa deuet da vezañ ul liorzh ; chom a rae ur piltos e kreiz, dezhañ 11 metrad a uhelder, anvet “ar glopenn”, e hebraeg “golgota”. War kostezioù ar vengleuz e oa bet toullet bezioù, da skouer hini Jozef a Arimati.

Hervez lezennoù ar Juzevien, n'edod ket aotreet da gaout bezioù e diabarzh kêr ; bez Jezuz a oa eta e diavêz kêr. Azaleg ar bloavezh 42 eo ec'h en em gavo ar Golgota e diabarzh ar ramparz pa vezo graet ramparzioù nevez gant Agrippa 1 (41-44) da greski kêr Jeruzalem.

E 132, Hadrian a zifontas Jeruzalem da zevel kêr *Aelia Capitola*. Al lec'h a zeuas da vezañ ur forum hag e oe savet eno un templ en enor da Venus.

E 325, an eskob Makaire a reas furchadennoù hag a adkavas bez Jezuz.

E 335 e oe savet ha benniget iliz vraz amzer Kustentin Veur gant an *anastasis* (Bez santel) hag ar martyrium (chapel ar groaz).

E 614 e oe devet pep tra gant ar Bersed, Chosroès II. E 630 e oe adsavet an *anastasis*. E 967 hag e 1009 e oe devet ha distrujet pep tra gant ar Vuzulmaned. E 1149 e oe echuet ha sakret iliz ar Groazidi a zo hiziv c'hoazh en he zav.

## Notennoù
Douar Santel. Terre Sainte

**Douar Santel. Terre Sainte** zo ur levr beajiñ divyezhek diwar-benn an Douar Santel embannet gant ti embann Minihi Levenez e 1998. E skolveurieg eo skrivet, evel holl embannadurioù Minihi Levenez.

Ennañ e kaver pennadoù diwar-benn istor an Douar Santel, ar relijionoù ennañ (an Ilizou kristen, ar Juzevien, an Islam), hag al lec’hioù perc'herinded : Nazared ha Bro-C'halilea, Samaria, Betleem, ha Jeruzalem. Testennoù eus ar Bibl a zo gant notennigoù war al lec’hioù sakr a vez lidet enno buhez ha tremen Jezuz-Krist.

* *Douar Santel. Terre Sainte : evid a re a zo bet, evid a re a yelo, hag evid oll vugale Doue*, skrivet gant Job an Irien, gant skoazell Herve Danielou, Morgana Cloitre, hag Annaig ar Goz, Ti embann Minihi Levenez, nn 51-52, 1998, 169 p. (levr divyezhek) Lenn enlinenn, war ''Levraoueg niverekaet eskopti Kemper ha Leon''

## Gwelet ivez
*Douar Santel 
*War roudou sant Paol 
*Testamant Nevez
Jetsemani

En Aviel, **Jetsemani** (e henc'hresianeg : ΓεΘσημανή, e hebraeg : גת שמנים, e aramaeg : גת שמנא, *Gat Šmānê*, « pressouer an eoul ») zo el lec'h ma pedas Jezuz-Krist gant e ziskibien, e-pad noz ar Yaou-Gamblit, araok bezañ paket krog ennañ gant ar gwarded.

En aviel hervez sant Yann, goude ar Goan ziwezhañ, « *ez eas Jezuz, e ziskibien ouzh e heul, en tu all d'ar froud Sedron. Eno e oa ul liorzh hag ec'h antreas enni, Eñ hag e ziskibien. [[Judaz Iskariot|Judaz]], an trubard a anaveze ivez al lec'h-se, rak meur a wech e oa bet Jezuz eno gant e ziskibien. Judaz, o vezañ kemeret gantañ ar gompagnunez soudarded ha gwarded roet dezhañ gant ar Veleien-Vras hag ar Farizianed, a zeuas di gant leternioù, torchadoù-gouloù hag armoù* » (Yn 18, 1-3).

En deiz a hiziv, e kaver e Jetsemani "iliz ar Broadoù" ha "liorzh Olived" ar frañsiskaned.
Emañ Jetsemani e traoñ Menez an Olived.
Cosplay

**Cosplay** (japaneg: コスプレ *kosupure*, eus ar saozneg *costume play*) a vez graet eus un oberenn arzel ma vez tud *(cosplayers)* oc'h en em dreuzwiskañ gant gwiskamantoù ha rikoù evit bezañ an tostañ ar gwirañ ouzh un dudenn.
An dud *Cosplayers* a glask alies kejañ kenetrezo ar pezh a vez awen d'un is-sevenadur lesanvet *cosplay*. Bed ar c'hosplay a zo awenet kement gant ar mangaioù, ha tresadennoù-bev manga, bannoù-treset comics, tresadennoù-bev a bep seurt, c'hoarioù video, stiradoù skinwel pe filmoù.

## Skeudennoù

SDCC 2012 - Battlestar Galactica (7626716254).jpg|Cosplay Battlestar Galactica
Fan Expo 2014 - Saints Row (14951289879).jpg|Cosplay Saints Row
Wondercon 2016 - MGS Cosplay (26080919635).jpg|Cosplay Metal Gear Solid
Mileena cosplayer Amazing Arizona (cropped).jpg|Cosplay Mortal Combat
Little Mermaid Costume, 2009.jpg|Cosplay eus Walt Disney
New York Comic Con 2015 - Guts (22091811312).jpg|Cosplay eus ar manga Berserk
Vladislav as Geralt from Witcher 3 at Igromir 2013.jpg|Cosplay Geralt z Rivii eus the witcher
Iron Throne Moscow Metro (2019-05-11) 01.jpg|Cosplay eus GOT 
Anime Expo 2010 - LA - Cammy (Street Fighter).jpg|Cosplay eus Street Fighter
Cosplay of Lion-O at Comic Fiesta 2019.jpg|Cosplay ThunderCats
Iliz santez Anna Jeruzalem

**Iliz santez Anna** zo un iliz katolik e kêr gozh Jeruzalem, e-kichenn poull Betesda ha Dor Sant-Stefan. Eno e vez graet eñvor eus ginivelezh ar Werc’hez Vari, rak hervez rag-aviel Jakez e veve Anna ha Joakim eno peogwir e oa ganet Mari e-kichenn an Templ.

War lec'h poulloù Betesda e savjont ar Groazidi ur manati gwazed ha, war ar vougevioù iliz santez Anna. Houmañ emañ un iliz romaneg hag eo perhennet gand Bro-C'hall. En nev, a-zehou, skalieroù a gas d'ur chapel-dindan-douar : hervez ar Groazidi e oa eno ti Anna ha Joakim.

## Notennoù

## Skeudennoù

File:Jerus108.JPG|iliz santez Anna Jeruzalem
File:Eglis St. Anne, Bue Generale De Jerusalem -255 LACMA M.2008.40.272.jpg|an iliz gwechall
File:St Anna Ecclesia Jerusalem2.jpg|keur an iliz 
File:Jerusalem St Anna BW 6.JPG|delwenn santez Anna e-barzh an iliz
File:Beit Hasda 0066.jpg|er chapel-dindan-douar
Poull Betesda

Bez' emañ **poull Betesda** pe **Betzata** e Jeruzalem, e-kichenn Dor Sant-Stefan (anvet c'hoazh Dor al Leoned pe Dor an Deñved) hag iliz santez Anna.

War-dro 200 a-raok Jezuz-Krist e lakaas ar beleg-bras Simon II kleuzañ eno daou boull a 13m a zonder kichenn-ha-kichenn, ha kement-se da gaout dour evit servij an Templ. Diwezhatoc'h, er c'hentañ kantvet a-raok Jezuz, e oe implijet ar c'heviou e-kichenn da gibellañ, rak an dour, war a lavared, en doa vertuz da bareañ an dud. Tost da unan eus ar re-se oa ar paour-kêz den seizet e izili ha pareet gant Jezuz, nann dre vertuz an dour, met dre e gomz (Yann 5,1-18).

Da vare an impalaer Hadrian e oe savet eno un templ gouestlet da Serapis, doue ar pareañs. Er 5et kantvet eo un iliz vraz bizanteg, dezhi 45m a hirder, a oe batiset war al lec'h, en eñvor d'ar pare roet gant Jezuz. Pa oe kempennet er 7et kantvet, e veze graet eñvor eno ivez eus ginivelezh ar Werc’hez Vari, rak hervez rag-aviel Jakez e veve Anna ha Joakim eno peogwir e oa ganet Mari e-kichenn an Templ.

Ar Groazidi a zispartias an daou dra : war lec'h ar poulloù e savjont ur manati gwazed ha, war ar vougevioù, iliz santez Anna. Houmañ emañ un iliz romaneg hag eo perc’hennet gand Bro-C'hall. 

## Notennoù

## Gwelet ivez
* Iliz santez Anna
* Bethesda
Lenn Siloe

**Lenn Siloe** pe **Siloam** pe **Silwân**, e gresianeg :  (*kolymbēthra tou Silōam*), e hebraeg :  (*šilōaḥ*) pe  (*šelaḥ*), zo diavêz kêr gozh Jeruzalem, er su Menez Sion (pe dorgenn an Ofel), dirak kêriadenn Silwân.

Derezioù a ziskenn betek an dour, e-lec'h ma weler tammoù eus kolonennoù an iliz bizanteg, bet savet eno er 5et kantvet da zerc’hel soñj eus pareañs an den ganet dall gant Jezuz a Nazaret (Yann 9,1-41).

## Istor
Ar poull-se oa bet graet gant ar roue Ezekiaz, war-dro 700 araok Jezuz-Krist, da gaout dour e kêr, gant aon rak ur sezis. Ret e oa bet eta kleuzañ ar roc'h war ouzhpenn 500m da ober ur ganol da zigas an dour eus eienenn Gihôn betek ar poull. Un enskrivadur hebraek a zalc'h soñj eus levenez an doullerien p'en em gavjont an eil gant egile : "An dour a lammas eus an eienenn betek ar poull war daouzek kant ilinad".

Pareañs an den ganet dall a ro tro da Jezuz da gomz d’e ziskibien diwar-benn dallentez ar Farisianed hag ar gwir sklêrijenn (Yn 9,1-41).

## Notennoù
Ein Kerem

**Ein Kerem** pe **Ain-Karim** (hebraeg: **עין כרם**, arabeg: عين كارم - ‘Ein Kārem) zo ur gêriadenn en un draonienn 7 km er c'huzh-heol da Jeruzalem. Bro c'henidik sant Yann-Vadezour eo, hag eno emañ lec’h Gweladenn ar Werc'hez Vari da Elizabed.

## Iliz Sant Yann-Vadezour
E manati Sant-Yann ar frañsiskaned emañ an iliz anvet gant ar Groazidi "Sant-Yann-ar-Meneziou" en enor da c'hinivelezh sant Yann-Vadezour. Abaoe ar 4e kantvet, d'an nebeutañ, e reer eno eñvor eus Zakariaz hag Elizabed. War lec'h o zi e vefe bet savet an iliz kentañ er 4e kantvet. E hanternoz an aoter vras emañ ar c'hev, ur chapel-dindan-douar, anvet "Kev ginivelezh sant Yann", lec'h ma weler panelloù en izelvos a zispleg buhez ar sant. An iliz a zo bet adsavet gant ar fransiskaned e 1675.

## Iliz ar Weladenn
Hervez an Aviel, Mari a yeas buan en hent war-zu bro ar menezioù, d’ur gêr a Vro-Juda, evit gweladenniñ Zakariaz hag Elizabed he c'heniterv.

Ar Groazidi a zavas iliz ar weladenn war rivinoù un iliz vizantat. Hervez mojenn ar 6vet kanvet e vije bet digoret ar roc'h da reiñ gwasked da Elizabed ha d'he mab da vare lazhadeg an Inosanted santel war urzh Herodez Veur.
Un iliz a zo bet adsavet war al lec'h etre 1938 ha 1955.

## Skeudennoù

Church of the Visitation IMG 0632.JPG|Talbenn iliz ar Weladenn
Ancient well at Church of the Visitation.JPG|Ar Vougev dindan iliz ar Weladenn
Ein Karem BW 8.jpg|Freskenn Gweladenn ar Werc'hez Vari war talbenn iliz ar Weladenn
Church of the Visitationy8.JPG|Moger ar *Magnificat* e 42 yezh, unan anezho e brezhoneg
Ein Karem BW 9.jpg|Feunteun an Itron-Varia
Ein kerem 1903.jpg|Ein Kerem e 1903


## Notennoù
Villancico

Ur **villancico** zo un nouel kanet e Spagn. 

## Un nebeud ''villancicos''
* *Villancico guajiro*, gant Mercedes Pedroso, kanet gant ar Familia Valera Miranda, er bladenn *Son Así*, e 2006. 

## Liamm diavaez
* Pennad diwar-benn ur villancico teiryezhek (spagnoleg, aragoneg, katalaneg)
Adeste fideles

**Adeste fideles** zo un nouel latin a vefe bet savet en . Savet e vefe bet, ton ha son, gant ur c'hatolik saoz, John Francis Wade (ganet en 1710 pe 1711 ha marvet en 1786), harluet e kêr Douai, e hanternoz Pikardi ; kement-se a soñjer abalamour d'ar c'hoshañ dornskridoù sinet gantañ e 1750 ha 1751, met gallout a rafe an oberenn bezañ bet savet abretoc'h, war-dro 1743 pe 1745.

Ouzhpenn anv John Francis Wade ez eus bet meneget kalz re all evel oberourien an ton : John Reading hag e vab, Händel, Gluck, tud a Bortugal, evel Marcos Portugal, pe ar roue João IV end-eeun (**Hino Português** eo anv portugalek ar c'hantik).

## Komzoù (skrid saoznek gant Frederick Oakeley)

Gwerzennoù latin all zo bet ouzhpennet. Evel :

Doareoù all:



## Doareoù brezhonek
Daou zoare brezhonek zo kinniget el lec'hienn *kan iliz*:
*un doare savet e 1903, kavet el levr « Kantikoù evit Goouelioù Nedelek » (1903);
*un doare gwenedek savet gant ar chaloni Er Prielleg (1869-1945).

## Kanerien
* e 1998, gant Céline Dion en hec'h albom *These Are Special Times*.
* e 2009, gant Bob Dylan en e albom *Christmas in the Heart* ma kan en latin hag en saozneg;
* gant Andrea Bocelli en album *Viaggio Italiano*.

## Liammoù diavaez
* ''Adeste fideles'' kanet en ur sonadeg e Madrid
*  Pennad el lec’hienn ''kan iliz''.

## Notennoù
Emgann Hanoi

Emgann Hanoi a c'hall bezañ evit:
* Emgann Hanoi (1882)
* Emgann Hanoi (1946) e-pad Kentañ brezel Indez-Sina
Matthew W. Taylor

**Maddie William Taylor**, anavezetoc'h evel **Matthew W. Taylor**, bet ganet e Flint (Michigan, Stadoù-Unanet Amerika) d'an 31 a viz Kerzu 1966, zo un aktour hag ur fentigellour stadunanat.
Emgann Hanoi (1946)

**Emgann Hanoï** (vietnameg : ***Trận Hà Nội***) zo bet an emgann kentañ e-kerzh Kentañ brezel Indez-Sina.
Emgann a oa bet etre nerzhioù difenn kêr Hanoi (re an Unvaniezh C'hall) ha re ar Viet Minh. Nerzhioù reveulzier ar Viet Minh a voe trec'het ha rediet da dec'hout diouzh kêr evit mont da repuiñ e menezioù tost 100 kilometr pelloc'h. Adpaket e voe kêr goude 60 devezh emgann ha goude un oberiadur enep-guerilla.

Emgann Hanoi a oa bet un trec'h milourel ha strategiel evit ar C'hallaoued ; nerzhioù ar Viet Minh hag o harperien a voe sabatuet gant ar c'holl. Sklaer e oa deuet da vezañ evit emsaverien Viêt Nam ne c'hallent ket trec'hiñ ar C'hallaoued hag o harperien en emgannoù klasel abalamour d'an diforc'h spontus a armamant a oa etrezo.

Vệ quốc trong mùa đông 1946.jpg|Ar gward yaouankañ er goañv 1946
Hanoi guards in 1946.jpg|Gwarded Hà Nội e 1946
Lunge Mine soldier by Tran-van-Hoe.jpg|Soudard gant un arm-emlazh enep-tank


Tượng Trận Hà Nội 1946.jpg|E koun emgannerien ar Viet Minh e-pad Emgann Hanoi
René Duguay-Trouin

**René Duguay-Trouin**, ganet e Sant-Maloù d'an 10 a viz Mezheven 1673 ha marvet e Pariz d'ar 27 a viz Gwengolo 1736, a oa ur c'habiten-lestr breizhat e servij Roue Bro-C'hall. Gant ar brezelioù a renas Loeiz XIV e kavas tro d'en em gannañ ouzh listri saoz, izelvroat, spagnol ha portugalat. Kemer a reas kêr Rio de Janeiro en 1711.
Terpsiphone batesi

***Terpsiphone batesi*** a zo ur spesad golvaneged eus ar c'herentiad Monarchidae.

Dougen a ra anv an naturour stadunanat George Latimer Bates (1863-1940).

## Doareoù pennañ

## Boued

## Annez hag isspesadoù
Ar spesad a gaver an daou isspesad anezhañ e kreiz ha reter-kreiz Afrika :
* *Terpsiphone batesi bannermani*, Chapin, 1948, e Kongo, mervent Republik Demokratel Kongo (RDK) ha hanternoz Angola,
* *T. b. batesi*, Chapin, 1921, eus kreisteiz Kameroun ha Gabon da reter RDK.

## Liammoù diavaez
*  ''Terpsiphone batesi'' war al lec'hienn BirdLife International.
*  ''Terpsiphone batesi'' war lec'hienn an International Union for Conservation of Nature (IUCN).

## Notennoù ha daveennoù
Nouel (kan)

Un **nouel** zo ur c'hantik kristen hag a vez kanet da Nedeleg, kaoz ennañ eus ganedigezh ar Mabig Jezuz. A-wechoù e vez lakaet an anv war ganaouennoù goañv ha n'eus liv relijiel ebet warne. 

## Noueloù brudet

Setu anvioù un nebeudig anezhe:
* *[[Adeste fideles]]*, nouel latin savet en XVIIIvet kantved, troet e meur a yezh (saozneg, kembraeg). 
* *[[Stille Nacht]]*, nouel alamanek, troet e meur a yezh, e brezhoneg gant Roparz Hemon, hag anvet *Nozvezh sioul* , *Tawel Nos* e kembraeg.
* *Il est né le divin enfant*, nouel gallek.
* *[[La Marcho di Rèi]]* (1852); kan provañseg, adtapet gant Bizet.
* *[[Jingle Bells]]*, nouel saoznek, lakaet e brezhoneg gant Roparz Hemon hag anvet *Kleierigoù*
* *[[Ar Hyd y Nos]]*, nouel kembraek.

## E brezhoneg
E 1650 e voe embannet e Kemper an Nouelou Ancien ha Devot, savet gant Tangi Gwegen. Adembannet eo bet gant Preder. 

## Pennad kar
*villancico

## Notennoù
Nouelou Ancien ha Devot

**Nouelou Ancien ha Devot** zo un dastumad kantikoù Nedeleg (*[[Nouel (kan)|Nouel]]*) embannet e Kemper e 1650, savet pe dastumet gant Tangi Gwegen. 

## Levrlennadur
**[[Nouelou Ancien ha Devot]]*, 1650. Adembannet gant Goulven Pennaod, e ti Preder, 1984.
Andrzej Sapkowski

**Andrzej Sapkowski** (distagadur polonek : [ˈandʐɛj sapˈkɔfskʲi]) ganet d'an 21 a viz Even 1948 a zo ur skrivagner moliac'h brudet a orin eus Polonia. Bet eo ivez troour hag ekonomiour, ha skrivagner ar romantoù The Witcher.

Er bloavezh 2014 e oa bet enoret Sapkowski gant ar vedalenn evit dellid d'ar sevenadur– Gloria Artis (Zasłużony Kulturze - Gloria Artis).

Fent en deus Andrzej Sapkowski er vuhez a pemdez kement hag en e levrioù, a-wechoù e teu a-benn da feukañ an dud hep kaout ar c'hoant. D'ur goulenn e-pad ur Polcon war ar c'hoarioù e respontas "ne anaveze den en devoa c'hoariet d'ar c'hoarioù... Dre ma chome tost ouzh tud speredek".
## Istor
Sapkowski a oa bet studier war an ekonomiezh, a-raok mont gant hent ar skrivañ, e oa bet labouret gantañ evel gwerzher evit un embregerezh eskemmoù marc'hadourezhioù etrebroadel. Krog e voe gant hent ar skrivañ evel troour, dreist-holl oberennoù skiant-faltazi. Diskleriañ a ra en devoa bet skrivet e c'hentañ danevell "The Witcher" ("Wiedźmin") a daol-trumm evit gellout kemer perzh en ur genstrivadeg skiant-faltazi ha moliac'h aozet gant ar gelaouenn polonat Fantastyka.

Brud bras a reas kerkent hag embannet. Sapkowski a grouas ur c'helc'hiad istorioù adal an danevell e-bed ar sorserien Wiedźmin gant teir dastumad danevelloù pe istorioù berr ha pemp romant. Ar c'helc'hiad hag al levrioù tro-dro o deus degaset brud war an aozour ha lakaet war-raok ar vro da geñver sevenadur. Ar berzh bras a voe graet gant an heuliad c'hoarioù video The Witcher a zegasas ur brud er-maez d'eus Europa o vont etrezek ar bed holl.

Feuket e oa bet an aozour o welet e oa brudetoc'h an adsevel doare c'hoarioù video eget e romantoù.
## Romantoù
### Heuliad The Witcher

## Notennoù ha daveennoù
Luis Carlos de Morais Junior

**Luis Carlos de Morais Junior**, anavezetoc'h evel ** Lui Morais**, ganet en Humaitá, Rio de Janeiro, e Brazil e 1961, a zo ur skrivagner brazilian.
Zosterops vaughani

***Zosterops vaughani*** a zo ur spesad golvaneged eus ar c'herentiad Zosteropidae.

Dougen a ra anv an alvokad hag evnoniour breizhveuriat John Henry Vaughan (1892-1965).

## Doareoù pennañ

## Boued

## Annez
Brosezat eo ar spesad e Pemba, un enezenn e-touez reoù an enezeg Zanzibar (er-maez da dTanzania, e Meurvor Indez).

## Liammoù diavaez
*  ''Zosterops vaughani'' war al lec'hienn BirdLife International.
*  ''Zosterops vaughani'' war lec'hienn an International Union for Conservation of Nature (IUCN).

## Notennoù ha daveennoù
Arizelocichla

***Arizelocichla*** a zo ur genad e rummatadur an evned, krouet e 1905 gant an evnoniour stadunanat Harry Church Oberholser (1870-1963).

## Spesadoù hag an [[isspesad]]où anezhe
Daouzek spesad bulbuled a ya d'ober ar genad :
* *[[Arizelocichla chlorigula]]*,
* *[[Arizelocichla fusciceps]]*,
* *[[Arizelocichla kakamegae]]*
** *A. k. *'kakamegae*** ha ''kungwensis'',
* ''[[Arizelocichla kikuyuensis]]'',
* ''[[Arizelocichla masukuensis]]''
** ''A. m. '''masukuensis*** ha *roehli*,
* *[[Arizelocichla milanjensis]]*,
* *[[Arizelocichla montana]]*,
* *[[Arizelocichla neumanni]]*,
* *[[Arizelocichla nigriceps]]*
** *A. n. *'nigriceps*** hag ''usambarae'',
* ''[[Arizelocichla olivaceiceps]]'',
* ''[[Arizelocichla striifacies]]'',
* ''[[Arizelocichla tephrolaema]]''
** ''A. t. bamendae'' ha ***tephrolaema**'.

O c'havout a reer en Afrika, eizh (8) isspesad dezhe en holl.

## Rummatadur
Renket e veze an holl spesadoù er genad *[[Andropadus]]* kent.

## Notennoù ha daveennoù
Menez Sion

**Menez Sion** (en arabeg : جبل صهيون, en hebraeg : הר צִיּוֹן) zo unan eus torgennoù Jeruzalem. War menez Sion eo emañ ar sal e-lec'h ma lidas Jezuz a Nazaret gant e ebestel e Goan ziwezhañ. 

## Orin an anv
Torgenn an Ofel, e-lec'h ma oa kêr David, eo a zougas da gentañ an anv a Sion. Diwezatoc'h, pa savas ar roue Salaün an Templ war torgenn Moriah e oe anvet Sion an div zorgenn. A-benn ar fin eo Jeruzalem a-bezh a vezo graet anezhi "ar Sion santel" hervez ar salm 88 : « *Eus Sion e vez lavaret “va Mamm” rak pep den a zo ganet enni* ».

Tamm ha tamm eo bet ankounac'haet torgenn vihan an Ofel, rak kalz uhelloc'h eo an dorgenn a anver bremañ "Menez Sion" : eben ne c'helle ket bezañ ar menez Sion.

## Hengounioù kristen
Kumuniez kristen gentañ Jeruzalem a savas, war ar pezh a anver hiziv Menez Sion, un ilizig, rak eno eo e oa ar "Sal uhel" e-lec'h m'edo bodet an diskibien hag ar Werc’hez Vari da zeiz ar Pantekost. E 135 edo Jeruzalem a-bezh kouezet en he foull « *nemed un nebeud tiez bihan hag ilizig Doue, war al lec'h ma pignas an diskibien d'ar sal uhel, goude bezañ distroet eus [[menez an Olived]] war-lerc'h pignadenn on Dasprener* », evel ma skrivas sant Epifan e 392. Er 4e kantvet e voe graet eno un iliz vras.

Azalek ar 6vet kantvet e voe lec'hiet eno ivez ar Sal uhel e-lec'h ma lidas Jezuz e Goan ziwezhañ gant e ebestel ha ma savas Sakramant an Aoter. Er memes mare e veze graet eñvor war menez Sion eus "kousk" (*"dormitio"*) ar Werc’hez Vari : dereat e oa e vefe "kousket e Doue" el lec'h m'he doa resevet ar Spered Santel.

Diwezhatoc'h c'hoazh, war-dro an 10vet kantvet e voe lec'hiet eno ivez bez ar roue David, kement-se abalamour d'ar fazi war lec'h menez Sion.

Hiziv eta, er memes savadur, e kaver, en traoñ, bez David, hag en nec'h, ar sal uhel. Houmañ a zo ur sal c'hotek eus ar 14vet kantvet, hag e reer eñvor enni eus :
- Koan ziwezhañ Jezuz, 
- Jezuz, savet da vev, oc'h en em ziskouez d'e ziskibien,
- dibab Matiaz,
- hag ar Pantekost.

## Notennoù
Iliz ar C'hemennadur

**Iliz ar C'hemennadur** zo ur santual e Nazared savet gant ar frañsiskaned etre 1960 ha 1969 e plas an hini vihan savet e 1730. Houmañ he doa kemeret plas iliz vras ar Groazidi, bet distrujet gand ar sultan Baibars e 1263.

## Istor
Ar furchadennoù o deus lakaet war-wel mougev ar c'hemennadur. En amzer Jezuz, Nazaret a oa ur geriadennig eus ar menez, gant un ugent ti bennak, pep ti o kaout mougevioù dindanañ, a servije evel grignolioù (kalatrez), gant skalieroù da ziskenn enno.

Dindan iliz vizantat ar 5vet kantvet ez eus bet kavet maen gant un indu gwenn engravet "graffiti" warnañ, da skouer "XE MAPYA" (*[[Ave Maria]]*, Me ho salud Mari).

Skrivañ a ra Job an Irien : .

## Skeudennoù

Nazareth_(1)1.jpg|Bazilikenn ar C'hemennadur
Basilica of the Annunciation.jpg|Diouzh noz
Annunciation IMG 3078.JPG|Plaen ar santual
Nazaret Verkuendigungsbasilika BW 16.JPG|Talbenn e stumm un A, evel Ave Maria 
Izrael, Nazaret, mozaika w arkadach Bazyliki Zwiastowania Pańskiego.jpg|Marelligoù er c'hloastr
Wikimania 2011-08-07 by-RaBoe-069.jpg|Mougev ar C'hemennadur e-barzh an iliz danzouar


## Notennoù
Triss Merigold

**Triss Merigold** lesanvet **Pevarzekvet ar menez** a zo un dudenn ijinet e bed ar romantoù ha c'hoarioù video The Witcher. Krouet gant Andrzej Sapkowski evit danevelloù, deuet eo da vezañ un dudenn pouezus d'an heuliad romantoù The Witcher ha goude-se re an adsevel doare c'hoarioù video.

Ur sorserez eo he kamaladez gant sorserien ar strollad Wiedźmin. He karantez eo gant Geralt a Rivii, kevezerezh a zo etrezi ha Yennefer z Vengerbergu ur sorserez all.

## C'hoarioù video
Unan eus tudennoù pennañ an heuliad c'hoarioù video The Witcher eo Triss Merigold, adkavet e vezo anezhi en holl titloù an heuliad.

## Tro-dro d'an dudenn
* Ur fazi a oa bet graet en embannadur Tchekian d'ar romantoù, an anv Triss Merigold a zo deuet da vezañ *Triss Ranuncul* ha jaskier a zo deuet da vezañ *Marigold*
Devri

**Devri** zo ur geriadur treadegel brezhoneg–galleg enlinenn krouet gant Martial Ménard (1951–2016) en nevezamzer 2016.
Herve Bihan a ra war-dro Devri abaoe marv M. Ménard.

## Geriadur galleg-brezhoneg
Ur geriadur galleg-brezhoneg e c'hell bezañ ivez, gant Google da skouer : "être très embarrassé" site:devri.bzh/dictionnaire

## Fazioù
* Deuet eo an droienn «&nbsp;un diniver bras (a)&nbsp;» diwar ur fazi lenn, rak "eun di**v**i**n**er bras" an hini eo a zo moullet el levr nemetañ roet da vammenn, "*un évocateur*" er skrid gallek orin. Adkavout a reer an droienn faziek-se e geriadur Martial Ménard (p. 726-b, p. 731-a, p. 919-b, p. 1105-a), embannet e 2012, hag e levrioù embannet goude ar geriadur-se. N'eus roud ebet eus an droienn-se a-raok labour Martial Ménard.
* E traoñ ar bajenn degemer e lenner e vefe bet embannet GIBR etre 1976 ha 1998, koulskoude eo bet embannet evit ar wech kentañ etre 1959 ha 1979, hag **ad**embannet war-lerc'h, evel m'en displeg Martial Ménard e-unan en e c'heriadur (pp. 11-12).
* «&nbsp;Hep muioc'h a dreuz&nbsp;» an hini eo a zo moulet e-barzh Marvaillou Kerne (1910, p. 64), met «&nbsp;Hep muioc'h a dr**o**uz&nbsp;» war Le Courrier du Finistère (3 a viz Kerzu 1904, p. 3-a) hag e-barzh Eur Zac'had Marvailhou (1924, p. 142). Moarvat eo bet kavet gant Martial Ménard e-barzh geriadur Reun ar Glev (p. 1505-b), ha lakaet e-barzh Devri hep gwiriañ netra.

## Liamm diavaez
*Devri
*Pa gaver si pe fazi e c'haller kemenn da rener Devri, emañ ar postel e traoñ pep pajenn.
*N'eus *erratum* ebet avat, war bajenn ebet.

## Notennoù
Vedmak

Er vitologiezh slavek, ur **vedmak** (rusianeg : *ведьмак* ; ukrainianeg : *відьмак* ; polonek : *wiedźmin*) zo ar pezh a anver sorser en Europa ar C'hornôg. 
Ar ger a zo deuet diwar an henslaveg *vědě* « gouzout a ran » hag eus ar rusianeg kozh *vѣd* « gouiziegezh, galloudoù-hud ». Sorserez a vez lavaret *ведьма* «ved'ma/ vědma » e rusianeg. Ar vědma zo alies maouezed fallakr padal ar vedmak a c'hell bezañ tud a vat evit an denelezh.

Ar ger Vedmak a c'hell bezañ implijet evel ur gunujenn drouk a-enep unan bennak. Abaoe brud bras an heuliad romantoù (ha c'hoarioù video) Wiedźmin (The Witcher) gant Andrzej Sapkowski ez eo brudet an doare tudennoù vedmak dre ar bed-holl ha kemmesket gant skeudenn an dudenn Geralt z Rivii.

## Galloudoù
Kap eo da bareañ an dud pe al loened. Ur vedmak hervez ar mojennoù lies a c'hell ivez en em dreuzfurmiñ pe en ul loen (kezeg, balafenned, bleizi) pe en un dra. N'eo ket chalet gant galloudoù-hud ar rousalki. Eus un tu all ar Vedmak a c'hell bezañ gwelet evel tud vil a-enep an dud dre ma c'hellont lazhañ anezho, kas kleñvedoù war ar c'hêrioù pe risañ kistilli. A-wechoù e vez laret outo int iiammet gant an diaoul.

## Kefrifioù
Pal pennañ ar vedmak a zo stourm a-enep an dud fallakr o deus galloudoù hud (sorserezed, tud liammet ouzh an diaoul...). Ouzhpenn stourm a-enep an dud fallakr e vez ret dezhañ stourm a-enep al loened-hud pe an euzhviled : Vodyanoy pe rousalki.

## Enebourien ar vedmak

Vodyanoy.jpg|Ur Vodyanoy
Rusalka Bilibin.jpg|Ur rusalka


## Liammoù diavaez
* The Witcher
* Rousalka
* Vodyanoy
Acrocephalus gracilirostris

***Acrocephalus gracilirostris*** a zo ur spesad golvaneged eus ar c'herentiad Acrocephalidae.

Anvet e voe *Calamoherpe gracilirostris* (kentanv) da gentañ-penn (e 1864) gant an evnoniour alaman Gustav Hartlaub (1814-1900).

## Doareoù pennañ

## Boued
Bevañ a ra diwar amprevaned ha divellkeineged bihan all.

## Annez hag isspesadoù
Ar spesad a gaver an eizh isspesad anezhañ e kreisteiz ha reter Afrika :
* *Acrocephalus gracilirostris cunenensis*, eus mervent Angola ha hanternoz Namibia da gornôg Zimbabwe,
* *A. g. gracilirostris*, e kreisteiz Namibia, Suafrika, mervent Zimbabwe ha kreisteiz Mozambik,
* *A. g. jacksoni*, e biz Republik Demokratel Kongo, kreisteiz Soudan, Ouganda ha kornôg Kenya,
* *A. g. leptorhynchus*, eus reter Etiopia da reter Suafrika,
* *A. g. neglectus*, (Alexander, 1908), e kornôg Tchad,
* *A. g. parvus*, eus mervent Etiopia da hanternoz Tanzania, Rwanda ha Burundi,
* *A. g. tsanae*, (Bannerman, 1937), e gwalarn Etiopia,
* *A. g. winterbottomi*, eus reter Angola da hanternoz Zambia ha mervent Tanzania.

## Liammoù diavaez
*  ''Acrocephalus gracilirostris'' war al lec'hienn BirdLife International.
*  ''Acrocephalus gracilirostris'' war lec'hienn an International Union for Conservation of Nature (IUCN).

## Notennoù ha daveennoù