Gwengamp

**Gwengamp** a zo ur gêr eus Breizh e Bro-Dreger, ur gumun, ur penn-kanton, ha penn-arondisamant. E 2009 e oa 21 645 a dud en unvezh-kêr, ar pevare brasañ en departamant.
## Douaroniezh
* Treuzet eo ar gumun gant an Trev.
### Kumunioù amezek

## Dezougen

TigarGwengamp.jpg|An ti-gar.

* War al linennoù hent-houarn Brest Roazhon,
Karaez Gwengamp ha Pempoull Gwengamp emañ Gwengamp.
## Anv
* Régis de Saint-Jouan (1990) : "**Guemcamp'',*** *1123*".
* Bernard Tanguy (1992) : "*'Wingamp, Guencamp**, 1123; **Guengamp**, 1145; **Wengampus**, 1151; **Wengamp, Guengampus**, 1156-1169; **Wingamp**, 1156-1171; **Guengampus, Guingampus**, 1235".
== Ardamezioù ==

War un eilskouerenn eus 1778, an dresadenn a ziskouez : ''treustellet etre argant ha glazur a c'hewec'h fezh'' (Sigismond Ropartz)
== Istor ==
=== Henamzer ===
=== Krennamzer ===
===  ===
* [[Emsavadeg ar Bonedoù ruz]]: tri emsaviad a voe krouget e Gwengamp.
=== [[Dispac'h Gall]] ===
* Gant al lezenn eus an 26 a viz C'hwevrer 1790 e voe lakaet Gwengamp da benn un distrig.
===  ===
* [[1862]]: tizhet eo Gwengamp gant an [[hent-houarn]].
==== [[Brezel Gall-Prusian eus 1870]] ====
* Mervel a reas trizek gwaz eus ar gumun .
===  ===
==== [[Brezel-bed kentañ]] ==== 
* Mervel a reas 387 gwaz abalamour d'ar brezel hervez monumant ar re varv, da lavaret eo 4,12 % ag ar boblañs hervez an niveradeg bet graet e 1911; mervel a reas c’hwezek anezhe e [[Belgia]] e mizioù [[Eost]] ha [[Gwengolo]] [[1914]], e penn-kentañ ar brezel; e [[Flandrez]] [[Belgia]] e miz [[Ebrel]] [[1915]] e varvas pevar milour eus ar gumun.
==== [[Eil Brezel-bed]] ====
* D'an [[26 Gwengolo|26 a viz Gwengolo]] [[1943]] e kouezhas ur c'harr-nij (''[[Supermarine Spitfire|Spitfire]] IX'' marilhet BS-140 ha kodet MD-?) eus [[aerlu]] ar Stadoù-Unanet (''[[United States Army Air Forces]]'') nepell diouzh Gwengamp; e nijour a voe lazhet, douaret e voe er [[Brittany American Cemetery and Memorial|Brittany American Cemetery]] e [[Montjoie-Saint-Martin]] e departamant [[Manche]] e [[Bro-C'hall]].
* Dieubet e voe Gwengamp d'ar [[7 Eost|7 a viz Eost]] [[1944]] gant ar [[Rezistañs]] hag an Task Force A eus lu [[SUA]].
* Mervel a reas 98 den ag ar gumun abalamour d'ar brezel.
===== [[Brezel Indez-Sina]] =====
* Mervel a reas seizh soudard.
===== [[Brezel Aljeria]] =====
* Mervel a reas eizh milour.
== Monumantoù ha traoù heverk ==
Ur gêr mogeriet e oa Gwengamp gwechall, met distrujet e voe an darn vrasañ eus ar mogerioù en .
=== Mogerioù Gwengamp ===
<gallery>Guingamp. Cp. Marché aux cochons.jpg|Kartenn bost. Marc'had ar moc'h, dindan ar vogerioù</gallery>
=== Penniliz Itron-Varia ===
==== - diavaez ====
<gallery>PennilizIntronVariaWirSikourGwengamp.jpg|Ar benniliz</gallery>
==== - diabarzh ====
<gallery>Chapelle de la Vierge - Basilique de Guingamp.jpg|Chapel ar Werc'hez en iliz
Guingamp. Basilique. Dédicace 1.jpg|Dedi enskrivet
Guingamp. Basilique. Nef. Choeur.jpg|Nev. Chantele
Guingamp. Basilique. Galerie.jpg|Al lein hag ar volzennoù</gallery>
=== Abati **ar Groaz Santel** ===
<gallery>
Abbaye Sainte-Croix, Guingamp, Cotes d'Armor, France 02.jpg
Guingamp - Abbaye Sainte-Croix - Enlart.jpg
</gallery>
=== Feunteun ar Blomenn ===
<gallery>ArBlomenneGwengamp.jpg|Ar Blomenn
Guingamp. Plommée. Noël 2006.jpg|Nedeleg 2006</gallery>
=== Kastell ar Salioù ===
<gallery>Château des Salles à Guingamp.JPG|Kastell des Salles (XVvet kantved)</gallery>
=== Monumantoù ha plakennoù ar re varv ===
* Gwerenn-livet 1870-1871 er benniliz katolik, luc’hskeudennoù.
* Monumant ar re varv, bet dioueliet d'an [[11 a viz Du]] [[1924]], luc’hskeudennoù ha kartennoù-post.
* Monumant an [[48vet Rujumant Troadegiezh (lu gall)|48vet Rujumant Troadegiezh]] er vered, luc’hskeudenn.
* Plakenn dirak kazarn kozh an 48vet Rujumant Troadegiezh, luc’hskeudenn.
* Plakennoù ar re varv er Skolaj-Lise katolik ''Intron-Varia'', luc’hskeudenn.
* Plakenn ar re varv (1914-1918) er benniliz katolik, luc’hskeudenn.
=== Straejoù ha tiez ===
<gallery>
TiezkozhPlasennarC'hreizGwengamp.jpg|
Guingamp. Maisons. P1010012.gif|
Guingamp. Maisons. P1010112.jpg|</gallery>
== Brezhoneg ==
=== Ya d'ar brezhoneg ===
* D’an 8 a viz Gouere 2008 e oa bet votet ar garta [[Ya d'ar brezhoneg]] gant kuzul-kêr ar gumun.
=== Deskadurezh ===
* Ur skol Diwan zo e Gwengamp abaoe 1980. Klasoù divyezhek zo eno ivez abaoe [[1981]].
* E distro-skol 2024 e oa enskrivet er skol [[Diwan]] hag er c'hlasoù divyezhek 133 skoliad (16 % eus skolidi ar gumun evit a sell ouzh ar c'hentañ derez).
===Skol-Veur ===
* Ur skol-veur brevez a zo eno a ginnig ur stummadur e brezhoneg.
== Poblañs ==
<div style="text-align:center;">**Emdroadur poblañs Gwengamp abaoe 1793*'</div>
<div style="text-align:center;">
<timeline>
Colors=
  id:lightgrey value:gray(0.9)
  id:darkgrey value:gray(0.7)
  id:sfondo value:rgb(1,1,1)
  id:barra value:rgb(0.7,0.9,0.7)
ImageSize  = width:800 height:350
PlotArea   = left:50 bottom:30 top:30 right:50
DateFormat = x.y
Period =from:0 till:10000
TimeAxis   = orientation:vertical
AlignBars  = justify
ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:2000 start:0
ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:1000 start:0
BackgroundColors = canvas:sfondo
BarData=
  bar:1791
  bar:1792
  bar:1793
  bar:1794
  bar:1795
  bar:1796
  bar:1797
  bar:1798
  bar:1799
  bar:1800 text:1800
  bar:1801
  bar:1802
  bar:1803
  bar:1804
  bar:1805
  bar:1806
  bar:1807
  bar:1808
  bar:1809
  bar:1810
  bar:1811
  bar:1812
  bar:1813
  bar:1814
  bar:1815
  bar:1816
  bar:1817
  bar:1818
  bar:1819
  bar:1820 text:1820
  bar:1821
  bar:1822
  bar:1823
  bar:1824
  bar:1825
  bar:1826
  bar:1827
  bar:1828
  bar:1829
  bar:1830 
  bar:1831
  bar:1832
  bar:1833
  bar:1834
  bar:1835
  bar:1836
  bar:1837
  bar:1838
  bar:1839
  bar:1840 text:1840
  bar:1841
  bar:1842
  bar:1843
  bar:1844
  bar:1845
  bar:1846
  bar:1847
  bar:1848
  bar:1849
  bar:1850 
  bar:1851
  bar:1852
  bar:1853
  bar:1854
  bar:1855
  bar:1856
  bar:1857
  bar:1858
  bar:1859
  bar:1860 text:1860
  bar:1861
  bar:1862
  bar:1863
  bar:1864
  bar:1865
  bar:1866
  bar:1867
  bar:1868
  bar:1869
  bar:1870 
  bar:1871
  bar:1872
  bar:1873
  bar:1874
  bar:1875
  bar:1876
  bar:1877
  bar:1878
  bar:1879
  bar:1880 text:1880
  bar:1881
  bar:1882
  bar:1883
  bar:1884
  bar:1885
  bar:1886
  bar:1887
  bar:1888
  bar:1889
  bar:1890 
  bar:1891
  bar:1892
  bar:1893
  bar:1894
  bar:1895
  bar:1896
  bar:1897
  bar:1898
  bar:1899
  bar:1900 text:1900
  bar:1901
  bar:1902
  bar:1903
  bar:1904
  bar:1905
  bar:1906
  bar:1907
  bar:1908
  bar:1909
  bar:1910
  bar:1911
  bar:1912
  bar:1913
  bar:1914
  bar:1915
  bar:1916
  bar:1917
  bar:1918
  bar:1919
  bar:1920 text:1920
  bar:1921
  bar:1922
  bar:1923
  bar:1924
  bar:1925
  bar:1926
  bar:1927
  bar:1928
  bar:1929
  bar:1930 
  bar:1931
  bar:1932
  bar:1933
  bar:1934
  bar:1935
  bar:1936
  bar:1937
  bar:1938
  bar:1939
  bar:1940 text:1940
  bar:1941
  bar:1942
  bar:1943
  bar:1944
  bar:1945
  bar:1946
  bar:1947
  bar:1948
  bar:1949
  bar:1950 
  bar:1951
  bar:1952
  bar:1953
  bar:1954
  bar:1955
  bar:1956
  bar:1957
  bar:1958
  bar:1959
  bar:1960 text:1960
  bar:1961
  bar:1962
  bar:1963
  bar:1964
  bar:1965
  bar:1966
  bar:1967
  bar:1968
  bar:1969
  bar:1970 
  bar:1971
  bar:1972
  bar:1973
  bar:1974
  bar:1975
  bar:1976
  bar:1977
  bar:1978
  bar:1979
  bar:1980 text:1980
  bar:1981
  bar:1982
  bar:1983
  bar:1984
  bar:1985
  bar:1986
  bar:1987
  bar:1988
  bar:1989
  bar:1990 
  bar:1991
  bar:1992
  bar:1993
  bar:1994
  bar:1995
  bar:1996
  bar:1997
  bar:1998
  bar:1999
  bar:2000 text:2000
  bar:2001
  bar:2002
  bar:2003
  bar:2004
  bar:2005
  bar:2006
  bar:2007
  bar:2008
  bar:2009
  bar:2010 text:2010
  bar:2011
  bar:2012
  bar:2013
  bar:2014
PlotData=
 color:barra width:10 align:left 
 bar:1793 from:0 till: 5177 
 bar:1800 from:0 till: 5190 
 bar:1806 from:0 till: 4973 
 bar:1821 from:0 till: 5550 
 bar:1831 from:0 till: 6100 
 bar:1836 from:0 till: 6466 
 bar:1841 from:0 till: 6796 
 bar:1846 from:0 till: 6949 
 bar:1851 from:0 till: 6718 
 bar:1856 from:0 till: 6893 
 bar:1861 from:0 till: 7350 
 bar:1866 from:0 till: 6977 
 bar:1872 from:0 till: 7045 
 bar:1876 from:0 till: 7895 
 bar:1881 from:0 till: 8404 
 bar:1886 from:0 till: 8744 
 bar:1891 from:0 till: 9196 
 bar:1896 from:0 till: 9272 
 bar:1901 from:0 till: 9252 
 bar:1906 from:0 till: 9212 
 bar:1911 from:0 till: 9385 
 bar:1921 from:0 till: 7923 
 bar:1926 from:0 till: 8575 
 bar:1931 from:0 till: 8644 
 bar:1936 from:0 till: 8663 
 bar:1946 from:0 till: 9080 
 bar:1954 from:0 till: 8117 
 bar:1962 from:0 till: 8912 
 bar:1968 from:0 till: 9232 
 bar:1975 from:0 till: 9284 
 bar:1982 from:0 till: 8507 
 bar:1990 from:0 till: 7905 
 bar:1999 from:0 till: 8008
 bar:2006 from:0 till: 7693
 bar:2012 from:0 till: 7235
 bar:2013 from:0 till: 7106
TextData=
  fontsize:S pos:(50,10)
  text:mammenn Cassini hag EBSSA
</timeline>
</div>
== Melestradurezh ==
<gallery mode="packed" heights="150px">
TikêrGwengamp.jpg|An ti-kêr.
</gallery>
== Sport ==
* E Gwengamp emañ diazezet ar c'hleub mell-droad [[En Avant de Guingamp]], bet kemeret perzh gantañ el [[Kampionad mell-droad Frañs|Ligue 1]] etre [[1995]] ha [[1998]], etre [[2000]] ha [[2004]] hag en-dro adalek [[2013]], hag aet e oa ar maout gantañ e [[kib Frañs]] e [[2009]] ha [[2014]] a-enep [[Roazhon]]. Unan eus ar bihanan kêrioù eo Gwengamp e-keñver ment ar stad( plas gant ur boblañs a  a dud hepken).
== Tud ==
===Tud bet ganet eno===
* [[François Valentin]], [[livour]] [[breizh]]at, d'an [[10 a viz Ebrel]] [[1738]].
* [[Emmanuel Le Maout]], naturour, d'an [[29 a viz Kerzu]], [[1799]].
* [[Guy Ropartz]], sonaozer brezhon, d'ar [[15 a viz Mezheven]] [[1864]].
* [[Claudine Mazéas]], dastumerez sevenadur dre gomz, d'ar [[26 a viz Gwengolo]] [[1926]].
===Tud bet marvet eno===
* [[Vefa de Bellaing]], bet ganet Geneviève (Jenovefa e brezhoneg) Charbonnier de Sireuil, songarourez, emsaverez yezh ha sevenadur [[Breizh]] ha barzhez (*Soaz Kervahe* hec'h anv-pluenn) d'ar [[16 a viz Ebrel]] [[1998]].
* [[Édouard Ollivro]], kelenner, skrivagner ha politikour d'ar [[27 a viz Genver]] [[1982]].
=== Abaded Sante-Kroaz ===
* 1134-1144 : Jean de la Grille
* 1144- : Moyse
* R.
* 1190 : Jodoin
* e-tro 1202 : L.
* e-tro 1267 : Daniel
* e-tro 1397 Jean de Plédran
* e-tro 1400 : Rolland I
* 1418-1436 : Prigent
* 1437-1452 : Jean Hamon
* 1453-1497 : Bertrand
* 1502-1512 : Rolland II
* 1514-1536 : Jean de Kernavanay
* 1536-1546 : Jean le Cozic
* e-tro 1556 : Philippe Remond
* 1592-1639 : Pierre Cornulier
* e-tro 1671 : Louis Du matz
* 1699-1740 : Charles du Plessis d'Argentré, eskob Tulle
* 1741-1762 : René Joseph de Gouyon-Launay, aluzenner ar rouanez.
* 1762-1790 : Louis-François Freslon de la Freslonnière, anvet abad de la Freslonnière
=== Ardamezeg ar familhoù ===


== Gevelliñ ==


==Liammoù diabarzh==
*[[War-raok Gwengamp]].
== Liammoù diavaez ==

*  [https://www.villeguingamp.bzh/ villeguingamp.bzh], lec'hienn ar gumun
*  [http://www.geobreizh.bzh/geobreizh/bre/keriou-fichenn.asp?numero_paysbreton=1&insee_ville=22070 Gwengamp war al lec'hienn Geobreizh]
== Levrlennadur ==
*  Sigismond Ropartz : *Guingamp. Etude pour servir à l'histoire du Tiers-Etat en Bretagne*. Prud'homme. Saint-Brieuc. A859; adembannet gant Lafitte Reprints. Marseille. 1982.
*  Régis de Saint-Jouan : *Département des Côtes d'Armor. Dictionnaire des communes; éléments d'histoire et d'archéologie*. Conseil Général des Côtes d'Armor. 1990.
*  Daniel Delattre : *Les Côtes-d'Armor, les 372 communes*. 2004
*  Michel Froger & Michel Pressensé : *Armorial des Côtes-d'Armor et Ille-et-Vilaine''. 2008.
## Daveoù ha notennoù