Fablenn

Ar **fablenn** zo un danevell verr, berr-tre zoken peurvuiañ, skrivet e gwerzennoù kentoc'h evit e komz-plaen, en sell da gelenn. Perzhioù arall he deus: lakaat a ra an anevaled da gomz, a-wechoù ar plant, pe nerzhioù an natur, pe traoù zoken. Antropomorfekaet e vezont, da lavarout eo e vez roet perzhioù denel dezho.

Prim e vez ar c'homzoù, ha fent a vez alies. Ur gentel a vez ivez, lavaret fraezh gant an oberour peurvuiañ, e dibenn ar skrid kentoc'h eget er penn kentañ, anat d'al lenner a-wechoù.

N'eo ket evel ur barabolenn eta, rak nemet tud ne vez er parabolennoù. 

## Gerioù
Dont a ra ar ger *fablenn* eus ar ger latin "fabula" ("istor"), deuet eus ar verb "fari" ("komz"). Diwar ar ger-se eo deuet ar verboù *fablar/hablar* e spagnoleg.
Ar ger *fablenn*, a gaver e Geriadur Gregor, e 1732, e-kichen ar gerioù *marvailh* ha *mojenn*.

## Istor
Anavet eo ar fablenn a bell zo, graet e veze fablennoù e Mezopotamia 4000 bloaz zo. Kavet ez eus bet taolennoù eus levraouegoù-skol an amzer-hont ma lenner istorioù eus lern lorberien, kon diampart (« Ki ar gov ha n'en doa ket gallet diskar an annev a ziskaras ar podad dour »), olifanted (« Ur flemmerez diskennet war gein un olifant a c'houlennas digantañ ha ne oa ket re bonner ha ne vije ket gwelloc'h dezhi nijal kuit »). Kalz fablennoù a zo da dostaat ouzh krennlavaroù, ha savet int war un enebiezh (« Pezh ac'h eus kavet, na lavar ger anezhañ; pezh ac'h eus kollet, komz anezhañ »). Koulskoude n'eus kentel splann ebet.

### Levezon indezat
Berzh bras a reas ar fablennoù en Indez gant ar *'[[Pañchatantra]]*. Skrivet e voe an dastumad fablennoù indezat-mañ e sañskriteg entre -300 ha 570, ha kemmet-ha-digemmet meur a wech. Unan eus e stummoù zo anvet *[[Hitopadesha]]* pe *An deskadurezh talvoudus *. Kavet e vez al loened boutin d'ar fablennoù europat: azen, leon, marmouz, naer, hag un toullad re all, nemet emañ an aourgi e lec'h al louarn. Gant al levr-se e voe levezonet lennegezh ar C'hornôg, gre un hir a hent.

Da gentañ e tegouezhas e Pers ma voe troet en arabeg hag anvet Kalîla wa Dimna*, ha diweZhatoc'h en [[hebreeg]] ha neuze en [[latin]] hag anvet *Directorium humanae vitae* en [[1280]].

[[Pierre Poussines]] a reas un droidigezh all traduction en 1666,  anvet  *Specimen sapientiae Indorum veterum*. 
Un doare pers a voe lakaet ivez en galleg en 1644 hag anvet  *le Livre des lumières ou la Conduite des Rois, composée par le sage indien Pilpay, traduite en français par David Sahid, d’Ispahan, ville capitale de Perse*. Evit an troour ne oa nemet un anv-pluenn kemeret gant [[Gilbert Gaulmin]]. 

Gant an oberennoù-se e voe awenet Jean de La Fontaine pa skrivas « L’Ours et l’Amateur des jardins » « La Laitière et le pot au lait », « La Tortue et les deux Cygnes » ha « Les Poissons et le Cormoran ».

=== Er Grennamzer ===
En  e savas [[Marie de France (barzhez)|Marie de France]] un dastumad 102 fablenn. An darn vrasañ zo diwar-benn loened (bleiz, louarn, leon, ki, erer), darn a ra anv eus tud, evel  "La femme et son amant", Le paysan et son épouse querelleuse", "le vieillard et le chevalier".

=== Da vare an Azginivelezh ===

* [[Francisco de Sá de Miranda]] (1481 -1558), barzh portugalat a skrive e spagnoleg;
* [[Gabriele Faerno]], anavezet ivez evel [[Faernus Cremonensis]] (1510-1561), a lakaas fablennoù [[Aisopos]] e latin, embannet goude e varv er *Fabulae centum, ex antiquis auctoribus delectae et a Gabriele Faerno, cremonensi carminibus explicatae*.
*[[Andrea Alciato]]

===War-lerc'h Jean de La Fontaine===
Bras e oa bet berzh fablennoù [[Jean de La Fontaine]], ha kalz heulierien en doe.

===En XVIIIvet kantved===


Kalz eus heulierien [[Jean de La Fontaine]] zo kouezhet e puñs an ankoun. Koulskoude ez eus chomet koun:
* eus ar Saoz [[John Gay]] (1685 – 1732) 
*eus an Alaman [[Karl Wilhelm Ramler]] (1725-1798) hag e *Fabellese* (1783-90);
* eus an Italian [[Lorenzo Pignotti]] (1739–1812)
*eus ar Spagnol [[Félix María Samaniego]] (1745-1801) a gaver er *Fábulas en verso castellano para el uso del Real Seminario Bascongado*, embannet e 1781.
*eus ar Spagnol [[Tomás de Iriarte y Oropesa]] (1750-1791)
*eus ar Gall [[Jean-Pierre de Claris de Florian]] ([[1755]]-[[1794]]) hag eus e zastumad a gant fablenn, awenet gant oberennoù ar Saoz [[John Gay]] pe ar Spagnol [[Tomás de Iriarte y Oropesa]];

E-kichen da se e ranker menegiñ ar [[Reineke Fuchs]], gant [[Goethe]].

==En XIXvet kantved==


En XIXvet kantved e vo dilezet ar fablennoù e galleg, met e [[Rusia]] e talc'ho [[Ivan Krylov]] da skrivañ fablennoù. E [[Spagn]] e rae heñvel skrivagnerien evel [[Cristóbal de Beña]] (*Fábulas políticas*) ha [[Juan Eugenio Hartzenbusch]]. 

E [[Bro-Saoz]] e skrivas [[Rudyard Kipling]] [[The Jungle Book]], hakontadennoù a zeuas a zindan pluenn [[Beatrix Potter]] (1858-1943) .

E [[SUA]] e voe implijet ar fablennoù gant [[Ambrose Bierce]] evit ar flemmerezh politikel, hag e [[Fables for the Frivolous]].

== Fablennoù en XXvet kantved ==
[[Jean Anouilh]] a embannas un dastumad gallek anvet *Fables*, ennañ 43 fezh, e [[1961]]. 

N'eo ket el lennegezh c'hallek ken avat e vez aozet fablennoù, met gant tud evel [[Franz Kafka]] (1883 – 1924) en alamaneg, gant [[Monteiro Lobato]] ha [[José Cardoso Pires]] en [[portugaleg]], gant [[Damon Runyon]] (1884-1946) ha [[James Thurber]] (1894-1961) en saozneg. 
[[Animal Farm]] gant [[George Orwell]] (1903 - 50) a zo ur fablenn bolitikel. 

===Italianeg===
*[[Italo Calvino]] (1923 - 85) eo ar brudetañ skrivagner fablennoù en [[Italia]].
*[[Favole al telefono]], fablennoù savet gant [[Gianni Rodari]].

==E brezhoneg==
Brud o deus bet fablennoù [[La Fontaine]] (anvet * Yann ar Feunteun * gant lod zoken) e brezhoneg. <br />
Meur a zen zo bet o treiñ darn eus e oberennoù : [[Eozen Kombod]], [[Gwilherm Rikou]], [[Paotr Treoure]], [[Stefan ar Strad]], [[Pierre Désiré de Goësbriand]], [[Gab Milin]], [[Daniel Doujet]]. <br />

Komzoù kriz en deus bet [[Roparz Hemon]] diwar-benn an doug-se d'un doare-lennegel diamzeriet, ha d'un oberour gallek a oa, ouzhpenn ur skrivagner dister hervez e soñj, arouez ar marmouzerezh lennegel ha sujidigezh al lennegezh vrezhonek.

E [[2005]] e oa bet embannet al levr brezhonek *Fablennoù Jean de la Fontaine*, troet gant [[Eozen Kombod|Yves Louis Marie Combeau]] ha [[Daniel Doujet]].

== Levrlennadur ==
*[[Guillaume Ricou]], *Fablennoù Ezop ha Fedr*. [[Brud Nevez]] 1986; 2000. Skrivet en ur brezhoneg gallekaet ha n'o laka ket aes da lenn.
**Mojennoù Aisôpos*, embannet gant [[An Here]], 2000. 
**Fablennoù Jean de la Fontaine'', troet e brezhoneg gant Yves Louis Marie Combeau ha Daniel Doujet. Embannadurioù Al Lanv, 2005.

## Fablennourien

File:Velázquez - Esopo (Museo del Prado, 1639-41).jpg|Aisopos, hervez Velázquez
|Rumi
File:Valmiki_Ramayana.jpg|Valmiki
File:Jean-de-la-fontaine.jpg|Jean de La Fontaine
File:John Gay - Project Gutenberg eText 13790.jpg|John Gay
File:Lessing in blue.jpg|Gotthold Ephraim Lessing
File:Ignacy Krasicki 111.PNG|Ignacy Krasicki
File:DositejObradović.jpg|Dositej Obradović
File:Samaniego.jpg|Félix María de Samaniego
File:Tomas de Iriarte Joaquin Inza.jpg|Tomás de Iriarte y Oropesa
File:Jean-Pierre Claris de Florian.jpg|Jean-Pierre Claris de Florian
File:Ivan Krylov.jpg|Ivan Krylov
File:Abierce.jpg|Ambrose Bierce
File:Wladyslaw Reymont 1897 (71364799) (cropped).jpg|Władysław Reymont
File:Felix Salten 1910.jpg|Felix Salten
File:James Thurber NYWTS.jpg| James Thurber
File:Monteiro_Lobato.jpg| Monteiro Lobato
File:GeoreOrwell.jpg|George Orwell


## Liamm diavaez
*Studienn a-zivout fablennoù La Fontaine

## Notennoù