open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Luftwaffe (Wehrmacht)

Al **Luftwaffe** a oa nijlu ar Wehrmacht alaman e-pad an Eil Brezel-bed. Nerzhioù nijlu alamagn e-pad ar C'hentañ Brezel-bed, al Luftstreitkräfte eus al lu douar hag ar Marine-Fliegerabteilung evit ar morlu Kriegsmarine, a oa bet roet lam dezhi e 1920 hervez disoc'h Feur-emglev Versailhez a redie Alamagn da chom hep kaout eus un nijlu.

E-pad ar mare etre an daou vrezel Bed, an nijourien alaman a oa gourdonet dre guzh o tremen e-biou eus ar feur-emglev e bazenn nij Lipetsk. Gant ma oa ar strollad Nazi o kemer nerzh ha dre torridigezh Feur-emglev Versailhez ganto, al Luftwaffe a oa bet krouet d'ar 26 a viz Ebrel 1935. Al Lejion Kondor eus al Luftwaffe a gemeras perzh e Brezel diabarzh Spagn. Ar brezel a zuio da vezañ ul lec'h gourdoniñ evit an nijerien, ar c'hirri-nij hag ar strategiezhoù brezel. An disoc'h a voe da lakaat al Luftwaffe da vezañ arbennikaet, ha gant ul lañs teknikel brasoc'h evit darn an nijluioù dre ar bed. Pouezus e voe an darvoud-se dre ma roio lañs bras da nerzhioù an Trede Reich e 1939.

Hañv 1939, al Luftwaffe a oa savet gant 28 Geschwaders (flodad).
## Aozadur al Luftwaffe

## Pennadoù kar
*Luftwaffe

## Rummadoù kar
:Rummad:Nijvaoù al Luftwaffe e Breizh

:Rummad:Nijerezioù alaman aet d'ar strad e Breizh e-pad an Eil brezel-bed
Weneted (disheñvelout)

**Weneted** (stumm brezhonekaet), pe **Veneti** (stumm latin), a c'hall bezañ anv meur a boblad :

*Weneted, ur bobl c'halian eus Arvorig, a oa o vevañ er pezh zo Bro Gwened bremañ
*Veneti (Adria), ur bobl a veve en Henamzer e goueled Mor Adria, en tolead zo rannvro Veneto bremañ
**ar veneteg, o yezh, tost d'al latin; 
*Veneti (Vistula), ur bobl a oa o vevañ en Henamzer en arvor ar Mor Baltel, en aber ar stêr Vistula 

**Veneti* a reer ivez en italianeg eus annezidi rannvro Veneto
Eburones

An **Eburones**, pe **Eburoned** a oa ur bobl a oa o vevañ e Gallia Belgica. Hervez Julius Caesar e oant o vevañ etre ar stêrioù Roen ha Meuse, er gevred da zouaroù ar Venaped, er pezh zo deuet da vezañ Limbourg. Trec'het e voent gant Caesar e-pad Brezel Galia. Ha diwezhatoc'h e teuas ar vro annezet ganto da vezañ ul lodenn eus proviñs roman Germania Inferior. 

E 54 kent JK e voe taget an armeoù roman gant an Eburones, renet gant Ambiorix ha Catuvolcos, ha skoazellet gant an Nervii. Miliadoù a Romaned a voe lazhet en argad. O c'holl brasañ e voe e-pad Brezel Galia. Er bloavezh war-lerc'h e voe taget an Eburones gant Caesar ; lazhet e voe Catuvolcos met dont a reas Ambiorix a-benn da dec'hout. 
 
N'eo ket sklaer daoust hag ur bobl geltiek pe ur bobl c'hermanek e oa an Eburones. Daoust ma oant o vevañ e Gallia Belgica, e veze graet anezho gant Caesar *Germani cisrhenani* ("Germaned en tu-mañ d'ar Roen"), da lavaret eo Germaned a oa o vevañ er c'hornôg d'ar Roen. Koulskoude ez eus meur a abeg da soñjal e oant Kelted : 
*anvioù o rouaned, evel Ambiorix ha Catuvolcos, zo anvioù keltiek. 
*anv ar bobl hec'h-unan zo bet displeget gant ar wrizienn geltiek **eburo-* a dalvez kement ha (gwez-)ivin hag a adkaver er ger brezhonek *evor* pe en anvioù-lec'h evel *Eburacium* (York). 

## O anv
Keltiek e vefe o anv, duet diwar *eburo- « ivin » pe « hoc'h-gouez». Tostaet e vez ivez ouzh ar ger ibar, a zo ivin en iwerzhoneg, ouzh ar gerioù brezhonek evor hag efwr, e kembraeg. A-hervez e c'hounezent gwez-ivin d'ober gwaregoù ha saezhoù, ha gwelloc'h e oa o re eget re all Galia. 

Anavezet eo an anv *eburo* el lec'hanvioù Yverdon, Embrun, Ivry, Ivrey, Évry, Ivry-la-Bataille, Eure, Evreux, Eburacum (York) ...

## Pennadoù kar
*Pobloù Galia

### Liammoù diavaez
* Lec'hienn diwar-benn an Eburoned (en alamaneg)
* Istor an Eburoned (e galleg)

## Notennoù
Timur

**Timur** (**تیمور**, *Temür*, "houarn" e tchagataieg), lesanvet alies **Tīmur-e Lang** pe **Timur Lenk** (**یمور لنگ**, *Timur kamm*), anavezet e yezhoù Europa evel **Tamerlan** (8 a viz Ebrel 1336 - 19 a viz C'hwevrer 1405), a voe unan eus pennoù meur Kreiz Azia e dibenn ar . Gantañ e voe savet tierniezh an *Dimourided* hag un hendad d'an impalaer moghol Babur e oa ivez.

Moarvat e voe ganet e Shahrisabz (en Ouzbekistan bremañ), en ur familh uhelidi, diskennet eus Mongoled Jengis Khan o doa degemeret boazioù ha yezhoù turkek ha persek. Muzulmad e oa Timur.

## Aloubadegoù
War-dro 1360 e teuas Timur da vezañ e penn un armead tud eus kreiz Azia. Kemer a reas perzh e brezelioù e Transoxiana hag aloubiñ a reas Khorasan, gant ur miliad a varc'heien. Tamm-ha-tamm e kreskas e c'halloud ha sevel a reas un impalaeriezh, gant he c'hêr-benn e Tachkent.

Etre 1370 ha 1372 e renas argadoù en hanternoz d'ar menezioù Tian Shan. E 1383 e stagas da aloubiñ Persia. Kemer a reas Herat, Khorasan ha reter Persia, hag a-benn 1387 e oa bet peuraloubet Persia gantañ. Yud ha rust e voe an aloubadegoù-se, hervez a gonter : pa glaskas annezidi Isfahan sevel a-enep e yev e lakaas lazhañ an holl anezho, 70 000 a dud. Etre 1382 ha 1405 e voe tizhet gant e armeoù kêrioù ken pell ha Delhi ha Moskov, hag aloubet e voe gantañ douaroù e-leizh en em astenne etre ar menezioù Tian Shan e-kreiz Azia hag ar menezioù Taurus en Anatolia. Kouezhañ a reas Baghdad etre e zaouran e 1401. E 1402 e tigoras brezel a-enep an Impalaeriezh Otoman, en un emgann e-kichenAnkara, hag e skrapas ar sultan Bayezid I. Mervel a reas hennezh en toull-bac'h 

E miz Kerzu 1404 e stagas da vrezeliañ a-enep an dierniezh Ming, kevredet gant ar Vongoled. Hogen klañv e chomas ha falc'het e voe gant an derzhienn en Otrar (e Kazakstan hiziv), d'ar 17 a viz C'hwevrer 1405, a-raok bezañ tizhet harzoù Sina. 

## Hêrezh
E meur a lec'h ha meur a vro e seller ouzh Timur evel un torfedour daonet, dre ma voe preizhet ha dismantret Baghdad, Damask, Delhi ha kêrioù all c'hoazh gant e armeoù. E kreiz Azia avat e virer anezhañ eñvor ur rener meur a lakaas an arzoù da vleuñviñ en e lez. Lakaat a reas e-leizh a arzourien eus ar broioù aloubet gantañ da zont da Samarkand ha lezel a reas frankiz dezho da sevel o oberennoù eno. Gantañ e voe lakaet sevel savadurioù kaer en e gêr-benn. 

Hiziv an deiz e seller outañ evel un haroz broadel en Ouzbekistan. 

Mojennoù a gonter diwar e benn. E 1941 e voe tennet e gorf eus ar bez gant ur skiantour rusian, Mikhail M. Gerasimov. Daou zevezh war-lerc'h e voe aloubet an Unvaniezh Soviedel gant an armeoù alaman. Adveziet e voe Timur, gant enorioù bras, e miz Du 1942. Ha diouzhtu war-lerc'h e voe trec'h ar Soviediz en Emgann Stalingrad.

## Liammoù diavaez

* ''Biographie de Tamerlan''
* ''Encyclopaedia Britannica''
* ''The life of Timur''
Veneti (Adria)

Ar **Veneti** (e latin) pe *Veneted* (stumm brezhonekaet) a oa ur bobl eus an Henamzer a veve e hanternoz ar pezh zo bremañ Italia, etre an Alpoù ha goueled Mor Adria (rannvro Veneto hiziv).

Ur yezh indezeuropek a veze komzet ganto, anavezet dre un 300 enskrivadur bennak eus ar mare etre ar VIvet kantved kent JK hag ar I kantved kent JK. Moarvat e oa kar o yezh da yezhoù all komzet en amzer-se e ledenez Italia.

En Italia e reer *Paleoveneti* anezho, evit lakaat kemm etre ar boblad-se hag an dud zo o chom e rannvro Veneto bremañ hag a reer *Veneti* anezho en italianeg.

N'eo ket sklaer peseurt darempred a c'hallfe bezañ etre Veneti goueled Mor Adria ha Weneted Arvorig, ar bobl c'halian a veve gwechall e bro Gwened. Hervez an douaroniour Strabon, e oa deuet Weneted eus arvor Galia d'ober o annez en arvor Mor Adria. Met hervez skrivagnerien all, evel Titus Livius, e oa gwirizoù ar Veneti e bro ur bobl anvet *Eneti* pe *Enetoi*, annezet en arvor kreisteiz ar Mor Du en amzer Brezel Troia. Bezet a vezo e c'hallfe bezañ un darempred etre anvioù meur a bobl, e meur a lec'h en Europa : *Veneti*, *Venedi* pe *Venedae*, meneget gant Tacitus (Veneti (Vistula)), *Veneti* Italia ha Weneted Arvorig,.

Abred e teuas ar Veneti da gaout darempred gant ar Romaned. Dont a rejont da vezañ keodeourien roman e 49 kent JK, evel annezidi all Gallia Cisalpina. Dindan ren an impalaer Augustus e oa deuet o bro da vezañ unan eus rannvroioù Italia anvet *Venetia et Histria*, hag Aquileia e oa ar gêr-benn. E-touez kêrioù all bro ar Veneti e c'haller menegiñ *Patavium* (Padova) pe Verona.

E mareoù diwezhañ diskar an Impalaeriezh roman e voe savet Venezia war an aod, ha kreskiñ a reas ar gêr-se tamm-ha-tamm betek dont da vezañ ur galloud bras en Europa er Grennamzer.

## Notennoù


## Gwelet ivez
* Weneted

## Liammoù diavaez
* Ancient Venets (e saozneg)
* Iscrizioni Venetiche - Venetic inscriptions (en italianeg)
Flemmskrid

Ur **flemmskrid** zo un oberenn flemmus, skrivet d'ober goap ouzh tud pe traoù (ar Stad, an aozadurioù, hag all) evit lakaat kemm enne.

A bep seurt flemmskridoù zo : barzhonegoù (flemmganoù), kanaouennoù, pezhioù-c'hoari, ha romantoù zoken.

## Istor
Tad ar flemmskridoù e vije ar barzh Lucilius en . E latin e komzer eus *satura*, "pod-brein".

## Oberourien flemmskridoù

#### E brezhoneg
* *[[Kleñved ar medalennoù]]*, pezh-c'hoari gant Ivon Krog (1909)
* *[[An aotrou Bimbochet e Breizh]]*, romant gant Roparz Hemon (1927)
* *[[Gorsedd Digor]]*, pezh-c'hoari gant Jakez Riou (1928)
* *[[Dogan]]*, pezh-c'hoari gant Jakez Riou (1943)

#### E yezhoù all

## Gwelet ivez
* Flemmdresadenn
Son da Zont

**Son da Zont** a oa un abadenn skinwel e brezhoneg gouestlet da sonerezh Breizh. Kinniget e veze bep Sadorn da 10e25 war France 3 gant Youenn Chap. Skignet eo bet etre 2008 ha 2011, araok bout kinniget e doare ur gronikenn en abadenn Bali Breizh.

## Liammoù diavaez
* Lec'hienn Son da Zont
* Son da Zont war pluzz.fr
Youenn Chapalain

**Youenn Chapalain** a zo soner hag animatour an abadenn Son da Zont. Seniñ a ra gant ar binioù-kozh hag ar saksofon.

## Bagadoù
* Bagad Kemper
## Kevredigezhioù
* Lorient express Cie
## Strolladoù
* An Habask/Chapalain
* Boderiou/Moal/Chapalain 
* Bodenès/Poder/Chapalain 
* Le Hir/Chapalain
## Pladennoù
* Kreiz Breizh Akademi, *Norskt*, Innacor, 2006
## Liammoù diavaez
* Lorient express Cie
Karabasenn

Ar **garabasenn** eo anv matezh ar person, an hini a rae war-dro e di, e voued, e zilhad. Gallout a rae bezañ mamm pe c'hoar ar beleg. Brudet e veze ar c'harabasenned da vezañ kintus pe drouk. 

## Lennegezh
Karabasenn ar person a vez kaoz anezhi e meur a gontadenn vrezhonek.
*e *Kure Brelevenez*, e Kontadennoù ar Bobl, gant Fañch an Uhel. 

### C'hoariva
* *La servante du curé*, M. Bayard/M. Xavier/Michel Masson Masson, Théâtre du Palais-Royal, d'an 23 a viz Mae 1840 evit ar wech kentañ

## Sinema
**Pränstänkan* (*Intañvez ar pastor*), film svedek gant Carl Theodor Dreyer e 1920, diwar *Prestekonen* bet skrivet gant Kristofer Janson.

## Sonerezh
* *Perrine était servante*, kanaouenn c'hallek
* *La bonne du curé*, kanaouenn c'hallek gant Charles Level - T. Roval - T. Montoya, 1974, kanet gant Annie Cordy
* *La chambre de la karabasenn*, *Entre ardoise et granit/Maen glas*, Soaig Siberil, 1996

## Levrlennadur
*Yves Le Gallo, *Clergé, Religion et Société en Basse-Bretagne de la fin de l'Ancien Régime à 1860*, Les Éditions Ouvrières, 1991, pp. 893-895.

## Liammoù diavaez
*''Être gouvernante dans un presbytère'' (e Kebek)
*M'hoc'h eus c'hoant da selaou ''Perrine était servante'' kanet gant Les Compagnons de la Chanson e 1946
Timor

thumb|Enez Timor, rannet e div lodenn
**Timor** zo unan eus inizi enezeg Indonezia, er reter.

Rannet eo enez Timor e div lodenn : stad dizalc'h Timor ar Reter ha Timor ar C'hornôg, zo un tamm eus proviñs indoneziat Nusa Tenggara Timur. En holl en em astenn an enezenn war 30 777 km 2. Dont a ra an anv Timor eus ar ger indonezek *timur*, a dalvez kement ha « reter », rak e reter un aridennad inizi emañ. 

Er c’hreisteiz hag er gevred emañ Aostralia, en tu all da Vor Timor. Er gwalarn emañ enez Sulawesi, en tu all da Vor Banda. Hag er c’hornôg emañ inizi Sumba ha Flores, en tu all da Vor Savu. 

Kupang el lodenn gornôg ha Dili el lodenn reter eo ar c’hêrioù brasañ. Goloet e oa enez Timor gant koadegi trovanel gwechall met kalz a wez zo bet diskaret.

Yezhoù malayek-polinezek a gomzer en enezenn. E Timor ar Reter eo ofisiel an tetoumeg hag ar portugaleg hag e Timor ar C’hornôg eo ofisiel an indonezeg.
Aedui

An **Aedui** (pe *Haedui*) pe **Aedued**, (Αἰδούοι en henc’hresianeg) a oa ur bobl eus Gallia Lugdunensis, a oa o vevañ etre ar stêrioù Arar (Saône) ha Liger. En-dro dezho e oa ar Bituriges hag ar Sequani. Bibracte e oa o c’hêr-benn, e-kichen Autun.

A-raok mare Julius Caesar o doa graet emglev gant ar Romaned. Sevel a rejont a-du gant kevre ar pobloù galian a-enep Caesar koulskoude. Met goude faezhidigezh armeoù Verkingetoriks en Emgann Alesia, e voe graet emglev en-dro etre an Aedui hag ar Romaned. Diwezhatoc’h e voe dismantret o c’hêr-benn Bibracte ha lakaat en he lec’h ur gêr hanter-roman hanter-c’halian, *Augustodunum* (Autun), anvet diwar-lerc'h anv an impalaer Augustus.

## Tud
Un nebeud anvioù tud hag a oa Aedued zo anavezet gant oberenn Caesar ha traoùachoù kavet e Bibracte :
* Dumnorix
* Diviciacos
* Suros
* Julius Sacrovir

## Notennoù
Saône

Ar **Saône** (distaget [so:n] e galleg, *Arar* gwechall) zo ur stêr e reter Bro-C'hall. Un adstêr d'ar Ron eo. Emañ eien ar Saône e Vioménil e departamant ar Vosges, ha teurel a ra he dour er Ron e Lyon.

Redek a ra ar Saône dre an departamantoù-mañ : Vosges, Haute-Saône, Côte-d'Or, Saône-et-Loire, Ain, Rhône kent kemberiñ e Metropol Lyon.

## Istor
An Ambarri eo anv ar bobl c'halian hag a oa o chom war lezioù ar stêr. 

War lez ar stêr eo e c'hoarvezas Emgann an Arar, e 58 kent JK, pa viras Julius Caesar ouzh an Helveted da dreuziñ ar stêr.

## Notennoù
Varro

**Varro** zo anv latin meur a zen e Roma gozh:

* *[[Caius Terentius Varro]]*, politikour en  ;
* Marcus Terentius Varro er .
* *[[Aulus Terentius Varro Murena]]* , konsul er .
* *[[Varron (barzh)|Publius Terentius Varro Atacinus]]*, barzh er .
Bildu

**Bildu** (*"bodañ"*, *"en em vodañ"* en euskareg) zo un emglev strolladoù politikel euskarat eus an tu-kleiz a-du gant an dizalc'hiezh vroadel. Ennañ emañ ar strolladoù Eusko Alkartasuna, Alternatiba, Araba Bai ha tud all c'hoazh, lod anezho o tont eus ar strollad berzet Sortu. Savet e oa bet an emglev-se e miz Ebrel 2011, evit kemer perzh er votadeg evit kuzulioù kumunioù ha proviñsoù Euskadi ha Nafarroa e miz Mae 2011. Er votadeg evit Parlamant Kumuniezh Emren Euskadi dalc'het e miz Here 2012 en deus bet 25% eus ar mouezhioù ha tapet 21 sez, dre-se eo deuet da vezañ an eil strollad er Gumuniezh.
Rouanez

**Rouanez** a c'hall bezañ:
* ur vaouez e penn ur rouantelezh pe ur Stad, 
** evel Boudika, pe Kristina Sveden
* gwreg ur roue, galloud politikel dezhi e-skoaz he fried, 
** evel Marie-Antoinette Bro-C'hall, bet rouanez Bro-C'hall
* anv ur blantennig: gwelout Rouanez (plantenn)
* unan eus liesterioù an anv roue (evel *roueed, rouaned, rouizien*)
Rouanez (plantenn)

Ar **rouanez** a zo ur blantenn-red c'heotennek vividik, dezhi bleunioù glas pe wenn. *Vinca* eo anv latin ar genad.

## Istor
## Louzawouriezh
## Spesadoù
* *Vinca balcanica*
* *Vinca difformis*
* *Vinca herbacea*
* *Vinca major*
* *Vinca minor*
## Skeudennoù

Skeudenn:Vinca-difformis-20090309-1.jpg|*Vinca difformis*, Cáceres, Bro-Spagn
Skeudenn:Vinca major 1.jpg|*Vinca major*
Skeudenn:Vinca_major_oxyloba2.jpg|*Vinca major* var. *oxyloba*
Skeudenn:La pervenche.jpg|*Vinca minor*


## Liammoù diavaez
* Plantkelt er wikipedia
* Plantkelt.net
## Daveoù ha notennoù
Jean-Baptiste Bernadotte

**Jean-Baptiste Bernadotte** (Pau,  - Stockholm, ), a oa ur jeneral gall hag a renas evel roue Sveden.

=Yaouankiz==

## Dispac'h gall

## Roue Sveden
Bugel ebet n'o doa bet rouaned Sveden, goude advabañ ar priñs Christian d'Augustenbourg,  marvet e 1810. Neuze e voe advabet ur jeneral gall gant ar roue  Karl XIII, roue Sveden divugel.
Jean-Baptiste Bernadotte, priñs  Pontecorvo, marichal Bro-C'hall, ha hennezh neuze a voe lakaet da roue e 1818. Roue Sveden e voe Bernadotte gant an anv  a *[[Karl XIV Johan]]*, ha roue Norvegia gant an anv *Karl III Johan*.
Martial

**Martial** zo un anv-bihan, alamanek, gallek ha saoznek, diwar an anv latin Martialis, anv deuet eus an anv-gwan deveret eus an anv Mars, anv latin an doue Meurzh. 

## Yezhoù all
** Marcial* e portugaleg ha spagnoleg
** Marcjalis* e poloneg
* *Marziale*, en italianeg 

## Tud
### Henamzer
*Marcus Valerius Martialis, anavezet evel Martialis, pe Martial, barzh latin eus ar 
* Quintus Gargilius Martialis, skrivagner latin eus an 
### 
* Martial Pézennec (1933-2010), soner 
* Martial Ménard (1951, Pariz-2016, Kemper ), yezhour brezhonek
* Martial Gabillard, politikour
* Martial Tricoche (1969-), raper, kaner ar strollad Manau
### 
* Martial Solal (1927-) pianoour jazz, soanozer ha penn laz-seniñ
* Martial Bild (1961-), politikour eus an tu-dehoù pellañ
Martialis

**Martialis** zo ur c'h-cognomen latin deuet diwar an anv Mars, anv latin an doue Meurzh. Diwar an anv-se eo deuet an anv-bihan Martial. 

## Tud
*Marcus Valerius Martialis, barzh 
*Quintus Gargilius Martialis, barzh ha liorzhour
Marcus Valerius Martialis

**Marcus Valerius Martialis** (40-103), anavezet ivez evel Martialis, pe Martial, a oa ur barzh latin eus ar Iañ kantved goude JK, brudet e flemmganoù. Bazhadoù a ro en e skridoù d'an orgedourien ha d'ar gwrac'hed. 

## E vuhez
Ganet e oa e Bilbilis (Calatayud hiziv), e Hispania Tarraconensis, war dro ar bloaz 40. Deuet e oa da Roma d'e 23 bloaz. Mignon e oa da Blinius ar Yaouankañ, Quintilianus, Juvenal. 

Goude bevet 35 bloaz e Roma e tistroas d'e vro, ma varvas war-dro ar bloaz 103. 

Diwar e benn e-unan e skrivas : 
:*Sunt quoedam bona, sunt mala, sunt mediocria plura*
:A-wechoù  e vezan mat, a-wechoù fall, gwechoù gwall zister*

==Oberennoù==
An *Epigrammaton libri*, pevarzek levrenn enno, eo e bennoberenn, anezho [[Barzhoniezh|barzhonegoù]] berr savet etre [[85]] ha [[98]], nemet re al levrenn XII a voe savet war-dro [[102]], pa zistroas d'e gêr c'henidik.

Diskibien e-leizh en deus bet.

==Liammoù diavaez==
*  [http://thelatinlibrary.com/martial.html *Epigrammaton libri'']
Bangka

**Bangka** zo unan eus inizi Indonezia. Emañ er reter da enez Sumatera, dispartiet diouti gant strizh-mor Bangka, dezhañ etre 11 ha 27 km led. Un tamm eus proviñs Bangka-Belitung eo. Pangkalpinang eo ar gêr vrasañ.

En em astenn a ra enez Bangka war 11 942 km² hag annezet eo gant war-dro 400 000 a dud. Gounit a reer pebr en enezenn ha pouezus eo obererezh ar mengleuzioù staen enni ivez.
Quintus Gargilius Martialis

**Quintus Gargilius Martialis** a oa ur skrivagner latin diwar-benn al liorzhañ hag a oa o vevañ en .

Ofiser e oa ha krediñ a reer eo e anv a zo meneget en un enskrivadur latin evel komandant an armead 260 soudard a varvas en Auzia en Mauretania Caesariensis. 
Tammoù bras eus e oberenn (anvet *De hortis*, a greder), a oa diwar-benn ar gwez hag al legumaj, hag o ferzhioù da bareañ, a zo deuet betek ennomp, evel ul lodenn eus ar *[[Medicina Plinii]]*, un dornlevr dizanv eus ar IVvet kantved, anezhañ un dastumad aozadurioù diwar louzoù tapet eus *[[Naturalis Historiae]]* (xx&ndash;xxxii), gant Plinius an Henañ.

## Levrlennadur
*
**[[Corpus Inscriptionum Latinarum]]*, viii, 9047.
Fleioüs

**Fleioüs** (Φλειοῦς /Phlioús e henc'hresianeg, *Phlius* e latin) a oa ur geoded-stad, pe ur *polis* eus Henc'hres, war glann ar stêr Asopos, en Argolis, e ledenez Peloponnez, er c'hreisteiz da bolis Sikyon, er mervent da Gorinthos.

Fliasia a lavarer peurvuiañ eus ar c'horn-bro en-dro da gêr.
Seram

**Seram** zo unan eus inizi Maluku e reter Indonezia. An eil enezenn vrasañ eo en enezeg-se, gant ur gorread a 17 100 km2. 

Emañ etre mor Seram en norzh ha mor Banda er su, hag etre inizi Buru (er c'hornôg), Ambon (er mervent), Misool (er biz) ha Ginea Nevez (er reter). Masohi eo ar gêr vrasañ.

Goloet eo an enezenn gant koadoù trovanel stank. Kopra, rousin, ha pesked a vez produet hag ezporzhiet. 

Evel ar peurrest eus enezeg Maluku emañ Seram e tolead linenn Wallace, un tolead a bouez bras evit ar skiantourien abalamour da liesseurted ar gouennoù plant ha loened ennañ, a-c'haoliad etre toleadoù Azia hag Okeania.
RAF

**RAF** a c'hall bezañ:
* berradur Royal Air Force, aerlu ar Rouantelezh-Unanet;
* berradur *Rote Armee Fraktion*, ur strollad spontourien bolitikel eus Alamagn; gwelet Tuad an Arme Ruz.
Mardin

**Mardin** (ماردين en arabeg, ܡܶܪܕܺܝܢ e sirieg) zo ur gêr vras e gevred Turkia, kêrbenn proviñs Mardin. Anavezet eo abalamour d'he savadurioù e doare ar broioù arab. 

War-dro 82.000 annezad zo enni.
Rottweil

**Rottweil** zo ur gêr gozh e Baden-Württemberg, en Alamagn, ar gêr goshañ el Land-se. Emañ war-dro 90 kilometr er c'hreisteiz diouzh Stuttgart. En amzer ar Romaned e veze graet *Arae Flaviae* anezhi hag unan eus kreñvlec'hioù roman Germania Superior e oa.
 
Eno emañ kavell ar ouenn chas *[[Rottweiler]]*.
Nervii

An **Nervii**, pe **Nervied**, a oa ur bobl eus Gallia Belgica, diazezet etre ar stêrioù Escaut ha Meuse. 

Hervez ar Remi e oa an Nervii ar bobl bellañ en hanternoz e-touez pobloù Gallia Belgica. Hervez an douaroniour Strabon e oa germanek o orin. Ha kemend-all a voe skrivet gant Tacitus, en e levr *[[Germania (levr)|Germania]]*. Ar pezhioù metal adkavet en o c'hêr-benn *Bagacum* (Bavay hiziv) a seblant bezañ labourioù Galianed koulskoude.

## Istor
Kemer a reas perzh an Nervii en emglev pobloù Gallia Belgica a-enep Julius Caesar e 57 kent JK, ha darbet e voe dezho flastrañ armeoù Caesar en emgann ar Sabis (ar stêr Sambre hiziv). E skridoù Julius Caesar e veze graet anezho ar bobl muiañ brezelgar e-touez pobloù Galia. 

Harpet e voe ganto emsavadeg Ambiorix hag an Eburones e 53 kent JK.

Goude tagadennoù gant ar Franked e dibenn an  e teuas Camaracum (Cambrai) da vezañ o c'hêr-benn nevez. 

## Tractus armoricani et nervicani
Un dugelezh savet gant ... war dro ... evit difenn aodoù Mor-Breizh.

## Kêrioù an Nervied
* Bagacum (Bavay 
* Camaracum (Cambrai)

## Notennoù ha daveoù


## Pennadoù kar
*Pobloù Galia
-53

701 *Ab Urbe Condita* = 53 kent J.-K.
## Darvoudoù
### [[Europa]]
#### Republik roman
* Koñsuled : Cneus Pompeius Magnus III & Quintus Caecilius Metellus Pius Scipio

#### Galia
* C'hwec'hvet bloavezh brezel.
* Brezel a-enep an Nervianed, Senoned, Carnuted, Menaped, Trevired, Ubianed, Sueved.

### [[Afrika]]
#### Ejipt
* Faraon : Ptolemaios XII Neos Dionysos ''Auletes''
### [[Azia]]
#### Judea
* Hyrcan II
## Arzoù, skridoù, ha teknikoù
## Relijionoù
## Ganedigezhioù
## Marvioù
## Daveoù
Lison (Calvados)

**Lison** a zo ur gumun eus departamant gall Calvados e Bro-C'hall.
## Istor
### kantved
**[[Eil brezel-bed]]**, 1944 : mervel a reas tri den nann soudard e Lison abalamour d'ar brezel.

## Monumantoù ha traoù heverk

* Penn al linenn hent-houarn Lambal-Lison. Sellet ouzh Hent-houarn Lambal Dol evit ul lodenn eus al linenn e Breizh.
* Iliz katolik *Sant Jord*.

## Douaroniezh
* Kemberiñ a ra ar stêrioù Elle ha Rieu e **Lison**.

## Emdroadur ar boblañs 1962-2008

## Melestradurezh
## Tud
## Liammoù diavaez
## Notennoù ha daveoù
Luise von Brandenburg

**Luise von Brandenburg** , pe **Luise Dorothea Sophie** (1680-1705) a oa ur briñsez prusian, merc'h da gentañ roue Prusia Frederig Iañ (1657– 1713) ha d'e bried Elisabeth Henriette von Hessen-Kassel.

## Dimeziñ

Dimeziñ a reas war an ton bras, e miz Mae 1700, e Berlin, d'he c'henderv, ar priñs Friedrich von Hessen-Kassel (1676-1751), jeneral alaman.
Klañvidik e oa Luise, ha mervel a reas e 1705, da 25 bloaz, er gwentloù. Bugel ebet n'he doa . 

## Goude he marv
Addimeziñ a reas he fried intañv dek vloaz goude, e 1715, da Ulrika Eleonora (1688-1741), merc'h da Garl XI, roue Sveden, ha divugel e voent ivez. Tri bloaz goude an eured, e 1718, e voe anvet Ulrika da rouanez Sveden. E 1720 e tilezas ar galloud goude reiñ ar gurunenn d'he fried.
Lison

**Lison** zo un anv-lec'h gallek. 

## Lec'hanvioù gall
*Lison (kumun c'hall) e Calvados.
*Ar stêr Lison en Doubs.

## Anv-tud
*Ur berranv gallek eo evit Élisabeth.
*Un anv-tiegezh gallek. 

## Traoù all
*Lison Pramaggiore, gwinieg italian, e Venezia ha tro-war-dro. 

## Pennad kar a bell
*Lisson
Ernst

**Ernst** zo un anv-bihan alamanek, roet d'ar baotred.

## Adstummoù
*Ernestine, evit ar merc'hed.

## Yezhoù all
*Ernest, e brezhoneg hag e kalz yezhoù all
*Ernesto, e spagnoleg

## Tud

### Rouaned ha priñsed
*Ernst Iañ
**Ernst Iañ von Sachsen-Coburg-Gotha
*Ernst II
*Ernst III
*Ernst IV
*Ernst August 
**Ernst August von Hannover 
***Ernst August Iañ von Hannover

### Tud all
========
*Ernst Jünger skrivagner alaman 
*Ernst Mach 
*Ernst Thälmann 
*Ernst Grünfeld 
*Ernst Ludwig Kirchner 
*Ernst Haeckel 
*Ernst Niekisch 
*Ernst Röhm 
*Ernst Falkbeer 
*Ernst-Robert Grawitz
*Ernst Röhm (1887–1934), politiker alaman (NSDAP)
*Ernst von Salomon 
*Ernst Scholz (RDA)
*Ernst Bloch

========
*Ernst Neubach, filmaozer, produour, saver senario ha sonaozer

========
*Ernst Lubitsch (1892–1947), 

========
**Ernst Ingmar Bergman*, anv gwir Ingmar Bergman
Buru

**Buru** zo unan eus inizi Maluku e reter Indonezia. 

En em astenn a ra Buru war 9 505 km2 hag annezet eo gant 135 000 a dud (e 2009). Namlea eo ar gêr-benn. Emañ Buru er c'hornôg d'an inizi Seram hag Ambon, e proviñs Maluku.

Da vare ren ar prezidant Suharto war Indonezia, e teuas enez Buru da vezañ anavezet evel al lec'h ma veze bac'het prizonidi bolitikel. E-touez ar brizonidi-se e voe Pramoedya Ananta Toer, unan eus ar skrivagnerien indonezek brudetañ.

Evel ar peurrest eus enezeg Maluku emañ Buru e tolead linenn Wallace, un tolead a bouez bras evit ar skiantourien abalamour da liesseurted ar gouennoù plant ha loened ennañ, a-c'haoliad etre toleadoù gevred Azia hag Okeania. E-touez ar spesadoù bronneged dibar da enez Buru ha d'an enezennoùigoù tro-dro emañ ar Babirousa blevek.

## Liammoù diavaez
* Koadegi Buru, e lec'hienn World Wildlife Fund (e saozneg).
Ambon (disheñvelout)

**Ambon** a c'hall bezañ :
* Ambon, ur gumun e departamant ar Mor-Bihan
* Enez Ambon, un enezenn en Indonezia
* Ambon (Maluku), ur gêr en enezenn-se, kêr-benn proviñs Maluku.
* Emgann Ambon, un emgann c'hoarvezet war an enez e-pad an Eil Brezel-bed, etre arme Japan en un tu hag armeoù ar Stadoù Unanet, Aostralia hag an Izelvroioù en tu all.
Montjoie-Saint-Martin

**Montjoie-Saint-Martin** zo ur gumun e departamant gall Manche e Bro-C'hall.
## Douaroniezh
## Istor
### [[Dispac'h Gall]]
* Krouet e voe ar gumun e 1790 diwar ar barrez katolik. Lakaet e voe e Kanton Saint-James hag e Distrig Avranches. Lakaet e voe en Arondisamant  Avranches e 1800.
### 
#### [[Brezel-bed kentañ]]
* Mervel a reas triwec'h gwaz eus ar gumun abalamour d'ar brezel, eleze 4,51% ag ar boblañs hervez an niveradeg bet graet e 1911
#### [[Eil brezel-bed]]
* Mervel a reas pemp den eus ar gumun.
* Emgann Normandi, 1944: dieubet e voe ar gumun gant an 314 Rejimant Troadegiezh SUAat d'an 2 a viz Eost; lazhet e voe pevar den nann-soudard gant ur vombezadeg e Montjoie, unan anezhe a oa bet ganet e Louvigneg-an-Dezerzh.
## Monumantoù ha traoù heverk
* Iliz katolik *Sant Varzhin*.

Brittany American Cemetery - 51307720587.jpg|Chapel ar vered.
Brittany cemetery entrance 1.jpg|Mont-tre ar vered.

* Brittany American Cemetery and Memorial, Bered ha Kounlec'h Amerikan (SUAat) Breizh.
* Monumant da eizh soudard marokan eus an Eilvet Rannlu Hobregonet gall bet lazhet en Emgann Normandi.
* Monumant ar re varv dirak an iliz katolik, luc’hskeudenn.
* Plakenn ar re varv (1914-1918) en iliz katolik, luc’hskeudenn.
## Poblañs
### Emdroadur ar boblañs 1962-2010

Colors=
  id:lightgrey value:gray(0.9)
  id:darkgrey  value:gray(0.7)
  id:sfondo value:rgb(1,1,1)
  id:barra value:rgb(0.6,0.7,0.8)
ImageSize = width:500 height:400
PlotArea = left:50 bottom:50 top:30 right:30
DateFormat = x.y
Period = from:0 till:350
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = justify
ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:50 start:0
ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:10 start:0
BackgroundColors = canvas:sfondo
BarData=
  bar:1962 text:1962
  bar:1968 text:1968
  bar:1975 text:1975
  bar:1982 text:1982
  bar:1990 text:1990
  bar:1999 text:1999
  bar:2007 text:2007
  bar:2010 text:2010
  bar:2020 text:2020
PlotData=
  color:barra width:30 align:left
  bar:1962 from:0 till: 339
  bar:1968 from:0 till: 322
  bar:1975 from:0 till: 288
  bar:1982 from:0 till: 285
  bar:1990 from:0 till: 268
  bar:1999 from:0 till: 265
  bar:2007 from:0 till: 272
  bar:2010 from:0 till: 272
  bar:2020 from:0 till: 239
PlotData=
  bar:1962 at: 339 fontsize:S text: 339 shift:(-8,5)
  bar:1968 at: 322 fontsize:S text: 322 shift:(-10,5)
  bar:1975 at: 288 fontsize:S text: 288 shift:(-10,5)
  bar:1982 at: 285 fontsize:S text: 285 shift:(-10,5)
  bar:1990 at: 268 fontsize:S text: 268 shift:(-10,5)
  bar:1999 at: 265 fontsize:S text: 265 shift:(-10,5)
  bar:2007 at: 272 fontsize:S text: 272 shift:(-10,5) 
  bar:2010 at: 272 fontsize:S text: 272 shift:(-10,5)
  bar:2020 at: 239 fontsize:S text: 239 shift:(-10,5)
TextData=
  fontsize:S pos:(20,20)
  text:

## Melestradurezh

 

## Tud
## Liammoù diavaez
## Notennoù ha daveoù
Helveted

An **Helveted** pe **Helvetii** (hervez al latin) a oa ur bobl c’halian a oa o vevañ el lec’h m’emañ Suis bremañ er c’hentañ kantved kent JK.

Anv a vez graet anezho gant Julius Caesar en e Commentarii de Bello Gallico, ma kont e klaskjont mont eus an Alpoù war-zu mervent Galia e 58 kent JK. Miret e voe outo a dreuziñ bro an Allobroged gant armeoù Caesar. Neuze e klaskjont tremen dre zouaroù ar Sequani hag an Aedui : taget e voent gant ar soudarded roman ha faezhet en emgann an Arar (Saône). Ur pennadig goude e voent trec’het adarre en emgann Bibracte, e bro an Aedui. Rankout a rejont distreiñ d’o bro orin ha roet e voe dezho ar gefridi da zifenn harzoù an Impalaeriezh roman diouzh ar C’hermaned, ha ganto ur statud a « bobl gevredet » (*foederati*). C’hwec’h vloaz war-lerc’h koulskoude e voe an Helveted o reiñ harp da emsavadeg Verkingetorix e 52 kent JK.

En III hag er  e voe taget bro an Helveted, a oa bet romanekaet da neuze, gant Alemanned ha Burgonded. A-benn ar  e oa bet peuraloubet gant ar pobloù german-se.

## Notennoù
Abati Melk

**Abati Melk**, ***Stift Melk*** en alamaneg, zo un abati beneadat enAostria hag unan eus brudetañ manatioù kristen ar bed. Emañ e-kichen kêr Melk, dreist ar stêr Danav en Aostria Izel.

Savet e voe an abati e 1089, pa roas Leopold III, Margrav Aostria unan eus e gestell da veneadiz eus Abati Lambach. Ur skol a voe savet eno en  ha brudet-bras e teuas he levraoueg da vezañ, gant he dastumad dornskridoù eus ar Grennamzer.

Etre 1702 ha 1736 e voe savet ar savadur a weler bremañ. Kinklet eo iliz ha levraoueg an abati gant freskennoù kaer livet d’ar mare-se.

Dre ma oa brudet-bras abati Melk eo deuet a-benn da badout betek an deiz a hiziv hep gouzañv re diwar an trubuilhoù diwasket gant abatioù all en Aostria da vare Brezelioù Napoleon pe da vare an Anschluss (stagidigezh Aostria ouzh Alamagn da vare an Nazied).

## Liammoù diavaez

*     Stift Melk- Lec’hienn ofisiel
Bazenn

**Bazenn ** a c’hall bezañ meur a dra :

* ul lec’h ma vez bas an dour er mor ; sellit ouzh bazenn (mor)
*ur c'hediad kimiek dezhañ perzhioù enebet ouzh re an trenkennoù ; sellit ouzh bazenn (kimiezh)
Bazenn (kimiezh)

Ur **vazenn** a zo ur c'hediad kimiek hag a vez termenet dre vras gant an dazgweredoù gant un doare all a gediad kimiek kenglotaus, an trenkennoù

## Termenadurioù

Ar bazennoù zo korfoù a c’hall kemer ionoù H+ digant trenkennoù.
Kement kediad kimiek a c'hall bezañ dispennet en un dourenn ha reiñ un dileizhenn ganti ur pH uheloc'h eget 7. An amoniak pe ar soda (dioksidenn natriom) zo bazennoù, da skouer. 

C'hwerv eo o blaz.

An dileizhennoù pe an teuzadennoù anezho a lez an tredan da dremen.
Bazenn (mor)

Ur **vazenn** (liester : *bazennoù*, *bazinier*) pe ur **vaz** (liester : *bazoù*, *bazioù*) zo ul lec'h er mor ma vez bas an dour hag a c'hall bezañ dizoloet d'an izelvor.

Evit ar voraerien eo dañjerus ar bazennoù, pa c'hall ar bigi skeiñ warno hag ober peñse.

E lec'hanvadurezh aodoù Breizh e kaver stank ar gerioù « baz » ha « bazenn ».
Enez Ambon

**Ambon** zo unan eus an inizi Maluku e reter Indonezia. Ambon a reer ivez eus kêr vrasañ an enezenn, hag a zo ivez kêr-bennn proviñs Maluku.

En em astenn a ra Ambon war ur gorread a 775 km2. Meneziek eo an enezenn, met strujus eo an douar. Unan eus teir enezenn vrasañ enezeg Maluku ar su eo, gant Buru ha Seram.

Goude dizalc'hiezh Indonezia, hag abalamour da bolitikerezh kreizennañ ar prezidant Sukarno, e voe un emsavadeg en inizi Maluku a-enep gouarnamant kreiz Jakarta. Embannet e voe Republik Maluku ar Su e 1950, gant kêr Ambon da gêr-benn. Etre 1999 ha 2002 e voe emgannoù etre kristenien ha muzulmiz en Ambon koulz hag en inizi all an enezeg.
-54

700 *Ab Urbe Condita* = 54 kent J.-C
## Darvoudoù
### [[Europa]]
#### Republik roman
* Koñsuled : Lucius Domitius Ahenobarbus hag Appius Claudius Pulcher

#### Galia hag Enez Vreizh
* Pempvet bloavezh brezel Galia. Nevez-amzer : eil argadenn war Enez Vreizh. Kaezar zo trec'h war Cassivellaunos. Tapet eo ar gêr-benn Camulodunum (Colchester). Miz Here : Emgann Aduatuca . Trec'h e voe an Eburoned renet gant Ambiorix war arme roman Julius Caesar. Lazhet eo ar jeneraled Sabinus ha Cotta. Brezel a-enep an Nervianed, an Armorikaned, Trevired.

### [[Afrika]]
#### Ejipt
* Faraon : Ptolemaios XII Neos Dionysos ''Auletes'' 
### [[Reter-Nesañ]]
#### Judea
* Hyrcan II
### [[Azia]]
## Arzoù, skridoù, ha teknikoù
## Relijionoù
## Ganedigezhioù
## Marvioù
## Daveoù
-58

696 *Ab Urbe Condita* = 58 kent J.-K.
## Darvoudoù
### [[Europa]]
#### Republik roman
* Koñsuled : Lucius Calpurnius Piso Caesoninus & Aulus Gabinius
* Galia : (5 *ante calendas Aprilis*) = d'an 28 a viz Meurzh (?) -58, an Helveted en em laka en hent evit mont d'en em staliañ e bro Saintonge. Harzet int war ar stêr Ron, e Montmort,gant Caius Julius Caesar, prokoñsul roman e Galia. Krog eo Brezelioù Galia. Brezel a-enep Ariovistus, roue ar C'hermaned.

### [[Afrika]]

#### [[Ejipt]]
* Faraon : Ptolemaios XII Neos Dionysos ''Aulet''

### [[Reter-Nesañ]]

#### Judea
* Hyrcan II

### [[Azia]]
## Arzoù ha teknikoù
## Relijionoù
## Ganedigezhioù
## Marvioù

## Daveoù
Halmahera

**Halmahera** zo unan eus inizi Maluku e reter Indonezia. 

Emañ e norzh an enezeg, etre Sulawesi ha Ginea Nevez, dres war linenn ar c'heheder. 

Halmahera eo an hini vrasañ eus an inizi Maluku, gant ur gorread 17 780 km², ha poblet eo gant 162 000 a dud (1995). Emañ e proviñs Norzh Maluku.

Spagnoled ha Portugaliz e voe an Europiz kentañ o tont d'an enez, war-dro 1525. E 1660 e teuas da vezañ perc'hennet gant an Izelvroioù.
Mor Timor

**Mor Timor** (*Timor Sea* e saozneg, *Laut Timor* en indonezeg, *Mar de Timor* e portugaleg) zo ur mor n'eo ket gwall zon etre enez Timor en norzh, Aostralia er su, Mor Arafura er reter, ha Meurvor Indez er c'hornôg.

E Mor Timor ez eus bazennoù, enezennoùigoù didud ha gweleadoù tireoul ha gaz er c'hondon. Un emglev zo bet sinet etre ar stadoù amezek da rannañ ar pinvidigezhioù-se etrezo. 

Marteze e teuas annezidi gentañ Aostralia eus Indonezia dre Vor Timor, d'ur mare ma oa basoc'h an dour ennañ.

Darwin eo ar gêr vras nemeti a gaver war ribl Mor Timor.
Madura

**Madura** zo unan eus inizi Indonezia. Harp ouzh aod biz Jawa emañ hag ur strizh-mor bihan zo etre an div enezenn, anvet strizh-mor Madura.

En em astenn a ra enez Madura war ur gorread 4 250 km2 hag annezet eo gant war-dro 3,65 milion a dud (e 2010). Muzulmizeo ar braz eus an dud ha kaozeal a reont *maduraeg*, ur yezh valayek a vez komzet ivez e reter Jawa.

Emañ enez Madura e proviñs Jawa Timur *(Jawa ar Reter)*.

## Liammoù diavaez

*
Allobroged

An **Allobroged** pe **Allobroges** (hervez al latin) a oa ur bobl c’halian diazezet etre ar stêrioù Ron hag Isère, Alpoù an Hanternoz ha Lenn Geneva, er c’hentañ kantved kent JK, el lec’h m’emañ bremañ Savoia ha Daofinez. Vienne e oa o c’hêr-benn, ha Genève (diwar ar ger *genoù*) a oa ur gêr all dezho . Brudet e oant da vezañ brezelourien gadarn.

## O anv
Talvezout a rafe an anv *Allobroges* kement ha « tud eus ur vro all », « tud arallvro », diwar an div elfenn c'halianek *allo-*, « all », ha **brogi-* « bro ».

## Istor
Diwar bluenn Caesar, en De Bello Gallico, e lenner e oant o chom e hanternoz *Gallia Transalpina* pe Narbonensis. Pelloc’h, en hanternoz da Lenn Geneva, edo an Helveted. Aloubet e voe o bro gant ar Romaned e -121, met ne oa ket deuet-mat ar vistri nevez hag o zailhoù gant an Allobroged ha meur a wech en em savjont a-enep o alouberien (-77, -61, -43). 

Strolladoù Allobroged a gemeras perzh en armeoù Caesar koulskoude e-pad Brezel Galia. Da vare an impalaer Aogust e voe rannet Gallia Narbonensis e div lodenn ha krouet e voe proviñs Gallia Viennensis. Dont a reas Vienne da vezañ ur greizenn roman a bouez er broviñs-se. 

E dibenn an Impalaeriezh roman, er , e teuas bro an Allobroged da vezañ anvet *[[Sapaudia]]*, ur ger hag a zo aet da Savoia diwezhatoc'h. Er  e voe taget hag aloubet proviñs Vienne ha Sapaudia gant pobloù german evel ar Vurgonded.

## Kan
*Les Allobroges* pe *Le Chant des Allobroges* eo anv kan broadel Savoia.

## Notennoù


## Liammoù diavaez
*  Les Allobroges et l’Allobrogie – Archéologie et toponymie
*  Les Allobroges -  Dictionnaire Historique de la Suisse

## Pennadoù kar
*Catugnatos
*Insula Allobrogum
*Pobloù Galia
*Pointe Allobrogia
Hent-houarn Lannuon Plouared

Ul linenn hent-houarnzo etre Plouared ha Lannuon, niverennet 446000 en anvadur RFF (*Réseau ferré de France*).

## Istor
E miz Eost 1865 e voe kemmet anv ti-gar Plouared da Blouared-Lannuon, evel ma oa bet goulennet gant maer Lannuon ar mare. Ar c'hemm-se a c'hoarvezas pevar miz goude digoradur al linenn Hent-houarn Brest Roazhon. Da-heul e c'houlennas dilennidi Lannuon ma vefe ouzhpennet un tamm linenn betek Lannuon. Dek vloaz goude e voe aotreet ur c'horvoiñ "gallus" d'an embregerezh *Compagnie des chemins de fer de l'Ouest* (CCFO).

D'an 31 a viz Kerzu 1875 e voe fiziet al linenn da CCFO. Da heul an aotre-mañ e vez digoret al linenn d'an 13 a viz Du 1881.

D'ar 15 a viz Even 2000 e voe echuet tredanaat al linenn evit ma c'hellfe mont an TGV betek Lannuon.

## Tres
***PK** = *Poent Kilometrek*, an hed adalek porzh-houarn Plouared war al linenn Pariz-Brest.

## Levrlennadur
* Picard, Alfred  (1884). *Les chemins de fer français – Tome 3*. Paris : Hachette|BnF, 2012 
## Gwelet ivez
* THR Breizh
* Tren tizh bras
## Notennoù
Marigny (Manche)

**Marigny** zo ur gumun a-wezhall e departamant gall Manche e Bro-C'hall. Pennlec'h kanton Marigny e oa.
## Douaroniezh
## Istor
### [[Dispac'h Gall]]
* Krouet e voe ar gumun e 1790 diwar ar barrez katolik. Lakaet e voe da benn Kanton Marigny hag e Distrig Saint-Lô. Lakaet e voe en Arondisamant Saint-Lô e 1800.
### 
#### [[Eil brezel-bed]]
* Emgann Normandi, 1944:
** difennet e voe Marigny gant soudarded alaman eus ar Rannlu SS Das Reich hag eus ar 353 Rannlu Troadegiezh, skoazellet gant un nebeud tankoù, dieubet e voe ar gumun gant an 3 Rannlu Hobregonet SUAat d'ar 26 a viz Gouhere e dibenn an devezh;
** 39 den nann-soudard a varvas er gumun abalamour d'an emgann.
### Brezelioù didrevadennañ
#### [[Brezel Aljeria]]
* Mervel a reas daou vilour eus ar gumun.
### 
* 2016: kenstaget e voe kumunioù Marigny ha Lozon d'ober ur gumun nevez, Marigny-Lozon.
## Monumantoù ha traoù heverk

FranceNormandieMarignyButteDuCastel.jpg

* Ar voudenn-gastell, *Butte du Castel*.
* An iliz katolik.
* Monumant ar re varv dirak an iliz katolik, luc’hskeudennoù.
## Emdroadur ar boblañs abaoe 1962

Colors=
  id:lightgrey value:gray(0.9)
  id:darkgrey  value:gray(0.7)
  id:sfondo value:rgb(1,1,1)
  id:barra value:rgb(0.6,0.7,0.8)

ImageSize = width:350 height:373
PlotArea = left:50 bottom:50 top:30 right:30
DateFormat = x.y
Period = from:0 till:2200
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = justify
ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:200 start:0
ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:50 start:0
BackgroundColors = canvas:sfondo

BarData=
  bar:1962 text:1962
  bar:1968 text:1968
  bar:1975 text:1975
  bar:1982 text:1982
  bar:1990 text:1990
  bar:1999 text:1999
  bar:2007 text:2007
  bar:2010 text:2010

PlotData=
  color:barra width:30 align:left

  bar:1962 from:0 till: 1125
  bar:1968 from:0 till: 1196
  bar:1975 from:0 till: 1255
  bar:1982 from:0 till: 1440
  bar:1990 from:0 till: 1668
  bar:1999 from:0 till: 1874
  bar:2007 from:0 till: 2087
  bar:2010 from:0 till: 2141

PlotData=

  bar:1962 at: 1125 fontsize:S text: 1125 shift:(-8,5)
  bar:1968 at: 1196 fontsize:S text: 1196 shift:(-10,5)
  bar:1975 at: 1255 fontsize:S text: 1255 shift:(-10,5)
  bar:1982 at: 1440 fontsize:S text: 1440 shift:(-10,5)
  bar:1990 at: 1668 fontsize:S text: 1668 shift:(-10,5)
  bar:1999 at: 1874 fontsize:S text: 1874 shift:(-10,5)
  bar:2007 at: 2087 fontsize:S text: 2087 shift:(-10,5)
  bar:2010 at: 2141 fontsize:S text: 2141 shift:(-10,5)

TextData=
  fontsize:S pos:(20,20)
  text:


## Melestradurezh

 
 

## Tud
## Liammoù diavaez
## Notennoù ha daveoù
Huisnes-sur-Mer

**Huisnes-sur-Mer** a zo ur gumun eus departamant Manche e Bro-C'hall. 
## Douaroniezh

Sheep in salt marsh meadows (25879658463).jpg|Deñved-palud o peuriñ.
Le Mont-Saint-Michel - panoramio (2).jpg|Saout o peuriñ.

* War aod Mor Breizh e Bae Menez-Mikael emañ Huisnes.
## Istor
### [[Dispac'h Gall]]
* Krouet e voe ar gumun e 1790 diwar ar barrez katolik. Lakaet e voe e Kanton Pontorson hag e Distrig Avranches. Lakaet e voe en Arondisamant Avranches e 1800.
### 
#### [[Brezel-bed kentañ]]
* Mervel a reas 21 gwaz eus ar gumun abalamour d'ar brezel, eleze 6,73% ag ar boblañs hervez an niveradeg bet graet e 1911.
#### Anv
* E 1939 e voe ouzhpennet *sur-Mer* ouzh anv ar gumun.
#### [[Eil brezel-bed]]
* Mervel a reas daou zen eus ar gumun e 1940.
* Emgann Normandi, 1944: dieubet e voe ar gumun gant ar 79 Rannlu Troadegiezh SUAat d'ar 1 a viz Eost.
## Monumantoù ha traoù heverk

Huisnes-sur-Mer (50) Église.jpg|An iliz katolik. 
Huisnes-sur-Mer (50) Monument aux morts.jpg|Ar monumant.
MontDeHuisnes.jpg|Ar mozoleon.

* Iliz katolik *Sant Pêr*.
* Monumant ar re varv.
* Mozoleon milourel alaman *Mont-de-Huisnes*, bet digoret d'ar 14 a viz Gwenholon 1963.
* Monumant ar re varv er vered,dirak an iliz katolik, luc’hskeudennoù.
* Plakenn ar re varv (1914-1918) en iliz katolik, luc’hskeudenn.
## Emdroadur ar boblañs 1962-2010

Colors=
  id:lightgrey value:gray(0.9)
  id:darkgrey  value:gray(0.7)
  id:sfondo value:rgb(1,1,1)
  id:barra value:rgb(0.6,0.7,0.8)

ImageSize = width:350 height:373
PlotArea = left:50 bottom:50 top:30 right:30
DateFormat = x.y
Period = from:0 till:280
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = justify
ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:50 start:0
ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:10 start:0
BackgroundColors = canvas:sfondo

BarData=
  bar:1962 text:1962
  bar:1968 text:1968
  bar:1975 text:1975
  bar:1982 text:1982
  bar:1990 text:1990
  bar:1999 text:1999
  bar:2007 text:2007
  bar:2010 text:2010

PlotData=
  color:barra width:30 align:left

  bar:1962 from:0 till: 269
  bar:1968 from:0 till: 274
  bar:1975 from:0 till: 218
  bar:1982 from:0 till: 187
  bar:1990 from:0 till: 163
  bar:1999 from:0 till: 151
  bar:2007 from:0 till: 179
  bar:2010 from:0 till: 208

PlotData=

  bar:1962 at: 269 fontsize:S text: 269 shift:(-8,5)
  bar:1968 at: 274 fontsize:S text: 274 shift:(-10,5)
  bar:1975 at: 218 fontsize:S text: 218 shift:(-10,5)
  bar:1982 at: 187 fontsize:S text: 187 shift:(-10,5)
  bar:1990 at: 163 fontsize:S text: 163 shift:(-10,5)
  bar:1999 at: 151 fontsize:S text: 151 shift:(-10,5)
  bar:2010 at: 208 fontsize:S text: 208 shift:(-10,5)

TextData=
  fontsize:S pos:(20,20)
  text:

## Melestradurezh

 
 

## Tud
## Liammoù diavaez
## Notennoù ha daveoù
Abati Westminster

**Abati Westminster** zo unan eus savadurioù relijiel anavezetañ Londrez. Emañ e karter *Westminster* (« manati ar c'hornôg »), a zo er c'hornôg da greiz kêr-benn Bro-Saoz. Savet e voe en doare gotek, en  dreist-holl, da vare ren ar roue Herri III. *Collegiate Church of St Peter at Westminster* ("Iliz-chabistr Sant Pêr e Westminster") eo an anv ofisiel klok. 

En abati Westminster e vez graet al lidoù a denn da rouaned ha rouanezed Bro-Saoz ha Breizh-Veur : kurunidigezh, dimeziñ hag obidoù. Er savadur emañ bezioù un darn vat eus ar rouaned ha rouanezed-se. Tud vrudet all zo bet beziet eno ivez, evel Winston Churchill, Oliver Cromwell, Charles Darwin, Charles Dickens, Benjamin Disraeli, Georg Friedrich Händel, David Livingstone, William Shakespeare ha John André.

## Liammoù diavaez
*Lec'hienn ofisiel Abati Westminster
Abati Cwm-hir

:*Diwar-benn rivinoù un abati eo ar pennad-mañ. Ur pennad all zo diwar-benn ar geriadenn anvet [[Abaty Cwm-hir]]*
**Abati Cwm-hir**, pe **abati Cwm Hir**, a oa un abati eus urzh ar Sistersianed e reter Kembre. Emañ ar rivinoù anezhañ en hanternoz da gêr Llandrindod e Powys.

Savet e voe ur manati eno gant menec’h eus Abati Hendy-gwyn ar Daf e 1176 (met marteze e oa bet ur manati koshoc’h eno). Gant menec’h abati Cwm-hir e voe savet Abati Cymer, d’e dro, e 1198. 

Priñsed Gwynedd a roas o skoazell da abati Cwm-hir en . Kement-se a goustas ker d’ar venec’h rak devet e voe ar savadur dre ziv wech gant soudarded saoz ha ret e voe d’an abati paean un dell-gastiz 200 lur sterling e 1231 abalamour ma oa bet harpet Llywelyn ab Iorwerth gant ar venec’h en e emgann ouzh un arme saoz e-kichen Y Gelli Gandryll. Korf dibennet Llywelyn ap Gruffudd, diwezhañ priñs Kembre dieub, a voe beziet en abati, goude an emgann ma voe lazhet, e Cilmeri, e miz Kerzu 1282.

E deroù an , dindan ren Llywelyn ab Iorwerth, e oa bet kroget gant labourioù evit ober eus iliz an abati an hini vrasañ e Kembre (75 metr hed). Met ne voent morse kaset betek penn. E 1381 ne oa nemet 8 manac’h en abati ken ha kouezhañ a reas ar savadur en e boull tamm-ha-tamm e-pad emsavadeg Owain Glyndŵr.
Arvern

**Arvern**, **Alvern**, pe **Aovergn** (*Auvèrnhe* pe *Auvèrnha* en okitaneg, *[[Auvergne]]* e galleg) zo ur vro istorel en Okitania hag evit un darn vat ur broviñs kozh e Bro-C’hall abaoe dibenn an . 

Meur a aotrouniezh a voe er Grennamzer er vro annezet a-gent gant pobl c’halian an Arvernii ha mont a reas an douaroù-se da stummañ ur gontelezh goude-se. Staget e voe kontelezh Arvern ouzh rouantelezh Bro-C'hall e dibenn an , gant ar roue Fulup II an Aogust, tra nac'het betek ar  gant lod eus diskennidi konted Arvern.

Hiziv emañ proviñs kozh Arvern en he fezh e-barzh rannvro Auvergne, met brasoc’h eo ar rannvro velestradurel eget Arvern gozh.
 
Clermont-Ferrand eo ar gêr-benn istorel.

*Auvernhat* pe arverneg a reer eus rannyezh okitanek Arvern.

## Eus ar proviñs d'an departamantoù

An darn vrasañ eus ar proviñs zo aet d'ober departamantoù ar Puy-de-Dôme hag ar C'hantal. Tammoù zo en Haute-Loire hag en Allier.

## Tud
*Vercingetorix, penn galian
*E Riom, en Arvern, ez eo bet ganet ar c'haner Alain Cochevelou, anavezet gwelloc'h dindan e anv arzour Alan Stivell ; den-e-karg eno edo e dad d'an ampoent.

## Notennoù ha daveennoù
Gallia Comata

**Gallia Comata** eo al lesanv a rae ar Romaned, betek -51, eus al lodennoù eus Galia a oa en tu-hont da Narbonensis (pe *Provincia*), etre ar Pireneoù hag ar Roen. Aloubet e voent gant Julius Caesar etre -58 ha -51. 

**Tres Galliae** (=teir Galia) a reer ivez eus ar broioù-se, a oa anezho, diwezhatoc'h, Gallia Belgica, Gallia Lugdunensis (pe *Gallia Celtica*) ha Gallia Aquitania. Caesar a skrivas : *Omnis Gallia est divisa in partes tres* : *Tres Galliae*.

## An anv
Ne ouzer ket mat petra eo orin al lesanv-se, ha ne gaver ket e skrid Caesar, goude m'me~mañ en oberenn Plinius. *Comata*, a dalvez kement ha « blevek » e latin. Gallout a rafe ober dave d'ar c'hoadek ma oa al lodennoù-se eus Galia en amzer-hont, e-skoaz Italia. Pe gallout a rafe ober dave ivez d'ar blevek ma oa o annezidi, ar C'halianed, o devoa blev ha mourroù hir, e-skoaz ar Romaned a aotenne o barv hag a droc'he o blev. Gant ar romenekaet e kemmas o gizioù hag o dilhad, o blev hag o yezh. 

## Pennadoù kar
*Gallia Cisalpina
*Gallia Belgica
-59

695 *Ab Urbe Condita* = 59 kent J.-K.
## Darvoudoù
### [[Europa]]
#### Republik roman
* Koñsuled : Caius Julius Caesar & Marcus Calpurnius Bibulus

### [[Afrika]]
#### Ejipt
* Faraon : Ptolemaios XII Neos Dyonisos ''Auletes'' 
### [[Reter-Nesañ]]
#### Judea
* Hyrcan II 
### [[Azia]]
## Arzoù, skridoù, ha teknikoù
## Relijionoù
## Ganedigezhioù
## Marvioù
## Daveoù