open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Glazaour mouk

Ar **glazaour mouk** (*Oriolus traillii*) a zo un evn a vev en Azia ar Su hag en Azia ar Gevred.

## Annez hag isspesadoù

Al labous a gaver ar pevar isspesad anezhañ :
* *O. t. traillii*, e tor su an Himalaya, Yunnan ha hanternoz Indez-Sina ;
* *O. t. robinsoni*,  e kreisteiz Indez-Sina ;
* *O. t. nigellicauda*, e Hainan ;
* *O. t. ardens*, e Taiwan.
Glazaour jave du

Ar **glazaour jave du** a zo ur golvaneg, *Oriolus xanthonotus* an anv skiantel anezhañ.

## Doareoù pennañ

## Boued

## Annez hag isspesadoù
Al labous a vev ar pevar isspesad anezhañ — *Oriolus xanthonotus consobrinus*, *Oriolus xanthonotus mentawi*, *Oriolus xanthonotus persuasus* hag *Oriolus xanthonotus xanthonotus* — e ledenez Malaysia hag en Indonezia hag ivez e Brunei, Filipinez, Myanmar, Singapour, Tailand.

## Liamm diavaez
* ''Oriolus xanthonotus'' war al lec'hienn ''Avibase''.

## Notennoù ha daveennoù
Glazaour kabell du

Ar **glazaour kabell du** (*Oriolus xanthornus*) a zo un evn hag a vev e su hag e gevred Azia.

## Liammoù diavaez
Icterus

***Icterus*** a zo ur genad e rummatadur an evned, ennañ glazaoured, krouet e 1760 gant an evnoniour gall Mathurin Jacques Brisson (1723-1806).

## Spesadoù hag an [[isspesad]]où anezhe
Tri spesad golvaneged ha tregont a ya d'ober ar genad :
* *[[Icterus abeillei]]*,
* *[[Icterus auratus]]*,
* *[[Icterus auricapillus]]*,
* *[[Icterus bonana]]*,
* *[[Icterus bullockii]]*,
* *[[Icterus cayanensis]]*
** *I. c. cayanensis* hag *I. c. chrysocephalus*,
* *[[Icterus chrysater]]*
** *I. c. chrysater*, *I. c. giraudii*, *I. c. hondae* hag *I. c. mayensis*,
* *[[Icterus croconotus]]*
** *I. c. croconotus* hag *I. c. strictifrons*,
* *[[Icterus cucullatus]]*
** *I. c. cucullatus*, *I. c. igneus*, *I. c. nelsoni*, *I. c. sennetti* hag *I. c. trochiloides*,
* *[[Icterus dominicensis]]*,
* *[[Icterus fuertesi]]*,
* an ikter Baltimore (*Icterus galbula*),
* *[[Icterus graceannae]]*,
* *[[Icterus graduacauda]]*
** *I. g. audubonii*, *I. g. dickeyae*, *I. g. graduacauda* hag *I. g. nayaritensis*,
* *[[Icterus gularis]]*
** *I. g. flavescens*, *I. g. gigas*, *I. g. gularis*, *I. g. tamaulipensis*, *I. g. troglodytes* hag *I. g. yucatanensis*,
* *[[Icterus icterus]]*
** *I. i. icterus*, *I. i. metae* hag *I. i. ridgwayi*,
* *[[Icterus jamacaii]]*,
* *[[Icterus laudabilis]]*,
* *[[Icterus leucopteryx]]*
** *I. l. bairdi* (†), *I. l. lawrencii* hag *I. l. leucopteryx*,
* *[[Icterus maculialatus]]*,
* *[[Icterus melanopsis]]*,
* *[[Icterus mesomelas]]*
** *I. m. carrikeri*, *I. m. mesomelas*, *I. m. salvinii* hag *I. m. taczanowskii*,
* *[[Icterus nigrogularis]]*
** *I. n. curasoensis*, *I. n. helioeides*, *I. n. nigrogularis* hag *I. n. trinitatis*,
* *[[Icterus northropi]]*,
* *[[Icterus oberi]]*,
* *[[Icterus parisorum]]*,
* *[[Icterus pectoralis]]*
* *[[Icterus portoricensis]]*,
** *I. p. carolynae*, *I. p. espinachi*, *I. p. guttulatus* hag *I. p. pectoralis*,
* *[[Icterus prosthemelas]]*
** *I. p. praecox* hag *I. p. prosthemelas*,
* *[[Icterus pustulatus]]*
** *I. p. alticola*, *I. p. formosus*, *I. p. graysonii*, *I. p. maximus*, *I. p. microstictus*, *I. p. pustulatus*, *I. p. pustuloides* hag *I. p. sclateri*,
* *[[Icterus pyrrhopterus]]*
** *I. p. periporphyrus*, *I. p. pyrrhopterus*, *I. p. tibialis* hag *I. p. valenciobuenoi*,
* *[[Icterus spurius]]*
** *I. s. phillipsi* hag *I. s. spurius*,
* *[[Icterus wagleri]]*
** *I. w. castaneopectus* hag *I. w. wagleri*.

O c'havout holl en Amerika.

## Notennoù ha daveennoù
Glazaour kof gwenn

Ar **glazaour kof gwenn** a zo un evn, *Oriolus sagittatus* an anv skiantel anezhañ.

## Doareoù pennañ

## Boued

## Annez
Bevañ a ra al labous en Aostralia ha su Ginea Nevez.

## Liamm diavaez
 ''Oriolus sagittatus'' war al lec'hienn ''Avibase''

## Notennoù ha daveennoù
Ach

An **ach** (*Apium graveolens* anv skiantel ar spesad) a zo plant geotennek daouvloaziek eus ar c'herentiad *Apiaceae*. Gounezet e vezont evit o delioù, o greun hag o gwriziennoù. Kreskiñ a ra ar plant-gouez el lec'hioù gleb.
## Mare ar bleuñv
* Miz Eost-miz Here (bleunioù gwenn)
## Uhelder
* War-dro 25 cm
## Istor
## Spesadoù
* *Apium graveolens* var. *graveolens*
* *Apium graveolens* var. *dulce*: ach-liorzh 
* *Apium graveolens* var. *rapaceum*: ach-rabez
* *Apium graveolens* var. *secalinum*
## Keginerezh

Legumaj ha spis eo an ach.
### Greun
* Evit reiñ blaz d'ar pesked ha d'ar c'haol fleur
* Lakaet el lambig
* Holen-ach
### Delioù
* Drailhet, er soubenn pe el lipig
### Skourroùigoù
* Kriz ha drailhet er saladenn
* Poazh (dre *[[Bechamel|vechamel]]*, gant dienn, kreien)
### Gwrizienn
* Kriz, rasklet ha mesket gant mayonnaise (ach *remoulade*) da skouer
* Poazh (soubenn, kreien, yod)
* Holen-ach
## Louzawouriezh
## Levrlennadur

## Gwelout ivez
* Spis (temz)
## Skeudennoù

Skeudenn:Illustration Apium graveolens0.jpg
Skeudenn:Apium graveolens3.jpg
Skeudenn:Celery seed.jpg
Skeudenn:Knolselderij knol (Apium graveolens var. rapaceum) 'Dolvi'.jpg
Skeudenn:Celery cross section.jpg

## Liammoù diavaez
* Plantkelt er wikipedia
* Plantkelt.net
## Daveoù ha notennoù
Francesco II Gonzaga

**Francesco II Gonzaga** (Mantova, 1466 – Mantova 1519) a oa condottiero italian. Mab e oa da Federico Iañ  Gonzaga, markiz Mantova, ha da Marc'harid Bavaria (1442-1479), c'hoar da zug Bavaria. 

Servij a reas en arme dug Milano ha Republik Venezia.

## E vuhez
En 1483, da 17 vloaz, e oa o servij arme Gian Galeazzo Sforza, dug Milano.
En 1484 e varvas e dad hag e voe anvet da markiz Mantova .
Adarre e reas condotta gant Milano en 1485 ha 1486. 
En 1489 avat ez eas da servij Republik Venezia.

## Dimeziñ ha bugale
Dimeziñ a reas e 1490 da Isabella d'Este‎. Tri bloaz warn-ugent e oa ar gwaz, pemzek vloaz ar wreg. 
Eizh bugel o doe.

# Eleonora Gonzaga (1493 - 1550 en Urbino), a zimezo e 1507 da Francesco Maria Iañ della Rovere (1490-1538), dug Urbino.
# Margherita Gonzaga (1496 - 1496 Mantova)
# Federico II Gonzaga (1500 - 1540 en Marmirolo) pempet Markiz Mantova adal 1519, ha kentañ Dug Mantova adal 1530;  Markiz Monferrato eteuas da vout pa zimezas e  1533 ∞ 1531 Margherita del Monferrato (1510-1566), merc'h d'ar Markiz Guglielmo IX
# Livia Gonzaga (1501-1508)
# Ippolita Gonzaga (1503-1570 en Mantova), leanez e manati San Vincenzo e Mantova adal 1518
# Ercole Gonzaga (1505 - 1563 en Trento) , eskob Mantova en 1521 , kardinal en 1527, rejant evit e nized e 1540 .
# Ferrante Iañ Gonzaga (1507 - 1557 e Brusel) Kont Guastalla 1539, besroue Sicilia 1536-1546, besroue Milano adal 1546; dimeziñ a eure e 1529 da Isabella da Capua (†; 1559), merc'h d'ar priñs Ferdinando da Molfetta
# Livia Gonzaga (1508 - 1569 e Mantova) , leanez e kouent Corpus Christi e Mantova adal 1523
# Pietro Gonzaga
Alessandro Gonzaga (1427-1466)

**Alessandro Gonzaga** (Mantova, 1427–1466) a oa un den eus Tiegezh Gonzaga Mantova.

## E vuhez
Mab e oa da Gianfrancesco Iañ Gonzaga, kentañ markiz Mantova, ha da Paola Malatesta, a oa merc'h da Carlo Iañ Malatesta aotrou Rimini.

Breur e oa da Ludovico III Gonzaga, markiz Mantova war-lerc'h o zad. 

Dimeziñ a reas da Ippolita Sforza, merc'h da Federico Sforza, kont Santa Fiora.

E 1446 e timezas da Agnese da Montefeltro, merc'h da Guidantonio, kont Urbino, ha da Caterina Colonna, c'hoar d'ar c'hardinal Prospero Colonna, un niz d'ar pab Martinus V, met bugel ebet n'o doe. 

Pa intañvas e 1456 ez eas da birc'hirinañ d'an Douar Santel, hag e 1457 ez eas da lean gant Urzh Sant'Ambrogio ad Nemus e Milano, ha goude da gouent san Nicolò e Mantova, ma varvas e 1466.
Razh Polinezia

**Razh Polinezia** (*Rattus exulans*) zo ur c'hrigner a-orin eus gevred Azia hag a vev bremañ en darn vrasañ eus inizi ar meurvor Habask.
Morilhon bihan

Ar **morilhon bihan** (*Aythya affinis*) a zo un evn palvezek hag a vev en Amerika an norzh.

## Doareoù

## Liammoù diavaez
Morilhon Baer

Ar **morilhon Baer** a zo un evn palvezek, *Aythya baeri* an anv skiantel anezhañ.

En arvar bras emañ an evn, abalamour d'ar chase war a seblant.

## Doareoù pennañ

## Boued

## Annez
Bevañ a ra al labous e reter Azia (Manchouria dreist-holl).

## Rummatadur

## Liammoù diavaez
*  ''Aythya baeri'' war al lec'hienn BirdLife International.
*  ''Aythya baeri'' war lec'hienn an International Union for Conservation of Nature (IUCN).

## Daveennoù
Morilhon Madagaskar

**Morilhon Madagaskar** (*Aythya innotata*) a zo un evn palvezek brosezat e Madagaskar. Tremen ral eo, hag e-pad ur mare (er bloavezhioù 1990-2000) e oa bet soñjet e oa aet da get. Er bloaz 2006 e oa bet kavet un nebeud en ul lec'h distro, ha klasket e vez bremañ lakaat o niver da greskiñ.
Morilhon Zeland-Nevez

Ar **morilhon Zeland-Nevez** a zo un evn palvezek, *Aythya novaeseelandiae* an anv skiantel anezhañ.

## Doareoù pennañ

## Boued

## Annez
Brozesat eo al labous e Zeland-Nevez.

## Rummatadur
Morilhon kein gwenn

Ar **morilhon kein gwenn** (*Aythya valisineria*) a zo un evn palvezek eus kerentiad an Anatidae. Ar spesad brasañ eus genad *[[Aythya]]* eo.

## Doareoù pennañ

## Annez
Bevañ a ra al labous en hanternoz Norzhamerika.

## Liammoù diavaez

## Daveennoù
Balaenoptera

***Balaenoptera*** a zo ur genad e rummatadur ar bronneged, ennañ 7 spesad balumed.

## Spesadoù
* balum boutin (*Balaenoptera physalus*)
* balum an hanternoz (*Balaenoptera borealis*)
* balum Eden (*Balaenoptera edeni*)
* balum glas (*Balaenoptera musculus*)
* balum begek (*Balaenoptera acutorostrata*)
* balum begek Antarktika (*Balaenoptera bonaerensis*)
* balum Omura (*Balaenoptera omurai*)
Cliara

**Cliara** (*Oileán Chliara* en iwerzhoneg, *Clare Island* e saozneg) zo un enezenn veneziek war aod kornôg Iwerzhon, e kontelezh Maigh Eo. Brudet eo rak enni e oa o chom ar vorlaerez Gráinne Ní Mháille, er .

Emañ Cliara e digor ur bae bras anvet Cuan Mó. Er mervent dezhi emañ Inis Toirc ; en hanternoz emañ enez Acaill. Unan eus inizi bras Iwerzhon eo, gant ur gorread a 18,7 km². War-dro 130 den zo o chom e Cliara bremañ, pa oa bet betek 1600 a annezidi en , a-raok an Naonegezh Vras.

Emañ Cliara war-hed 5,6 km diouzh an douar-bras. Mont a c’haller di gant bigi a loc’h diouzh ur c’hal e-kichen Cluain Cearbán (Louisburgh).

Er Grennamzer e oa Cliara ul lodenn eus douaroù an tiegezh Ó Máille. Rivinoù o c’hastell a weler enni c’hoazh, koulz ha rivinoù un abati ma vije bet beziet Gráinne Ní Mháille.

## Liammoù diavaez

* Information site on Clare Island
Morilhon Amerika

**Morilhon Amerika** (*Aythya americana*) a zo un evn palvezek.

## Doareoù pennañ

## Anenez
Bevañ a ra al labous e Norzhamerika.

## Liammoù diavaez
*  ''Aythya americana'' war al lec'hienn BirdLife International.
*  ''Aythya americana'' war lec'hienn an International Union for Conservation of Nature (IUCN).

## Notennoù ha daveennoù
Morilhon Aostralia

Ar **morilhon Aostralia** a zo ur spesad houidi palvezek, *Aythya australis* an anv skiantel anezhañ.

Anvet e voe *Nyroca australis* da gentañ-penn (e 1838) gant an naturour saoz Thomas Campbell Eyton (1809-1880).

## Doareoù pennañ

### Boued
Bevañ a ra diwar loened-dour bihan hag a bak dre splujañ.

### Annez
Bevañ a ra ar spesad en Aostralia (Tasmania enni) ha mervent Okeania. Pa vez sec'hor e c'hall mont betek an inizi nes evel Ginea Nevez ha Zeland-Nevez.

## Liammoù diavaez
*  ''Aythya australis'' war al lec'hienn BirdLife International.
*  ''Aythya australis'' war lec'hienn an International Union for Conservation of Nature (IUCN).

## Notennoù ha daveennoù
Vanilha

Ar **vanilha**, a vez graet **vanilh**, **vanilhez** ha **vanilhenn** anezho ivez, zo plant eus ar c'herentiad *Orchidaceae*, ouzhpenn 110 spesad anezho. Tri anezho a vez gounezet evit o frouezh : *Vanilla planifolia André*, *V. pompona Schiede* ha *V. tahitensis J.W. Moore*.

## Spesadoù


Vanilla chamissonis habitat.JPG|*Vanilla chamissonis*
IMG 5467-Vanilla imperialis.jpg|*Vanilla imperialis*
Vanilla phalaenopsis.jpg|*Vanilla phalaenopsis*


## Frondoù
Vanilha zo unan eus elfennoù ar frondoù brudetañ.

## Keginerezh
Implijet e vez ar vanilha e gwastilli ha diennoù a zo, evel an dienn saoz, hag e meuzioù evel ar *banana split* ha flanez ar bastezerien.

## Liammoù diavaez

*  ''Vanille et parfums'', J.M. Savart, Bull. Soc. Pharm. Bordeaux, 2003

## Daveoù ha notennoù
Skiant (fiziologiezh)

XxX :Meurastumm.png]] Ur pennad **[[skiant]]** a zo ivez.

Ar **pemp skiant** a zo anezho:
* ar c'hleved
* ar c'hwesha
* ar gweled
* ar stekiñ
* an tañva

## Liammoù diavaez
Gil Scott-Heron

**Gil Scott-Heron**, ganet d'ar 1añ a viz Ebrel 1949 e Chicago ha marvet d'ar 27 a viz Mae 2011, a oa ur soner, barzh ha romantour stadunanat. "Third World Revolution" e oa unan eus e ganaouennoù brudetañ.

## E bladennoù

### Liamm diavaez
* Lec'hienn ofisiel
Jeff Conaway

E 2011 e oa marv **Jeff Conaway**, ganet e 1950 ha marvet e 2011, a oa un aktor hag un esperadenn er show Taxi.
E Grease e c'hoarias ivez.
Pierfrancesco de' Medici

**Ur pennad [[Pierfrancesco di Lorenzo de' Medici]] (1431 - 1469) zo ivez*.

**Pierfrancesco di Lorenzo de' Medici**, pe **il Giovane** pe **il Popolano** (1487–1525), abalamour d'e dad-kozh lesanvet Pierfrancesco de' Medici il Vecchio, a oa un arc'hantour italian, eus skourr *popolano* an tiegezh Medici, e Firenze e deroù ar XVIvet kantved. 

## E vuhez
Ganet e oa e Firenze. Mab e oa da Lorenzo il Popolano ha da Semiramide Appiano. Ne gemeras ket perzh er politikerezh, war-bouez ur wech, e 1522, pa voe kaset da gannad d'ar pab.

## Dimeziñ ha bugale
En 1511 e timezas da Maria Soderini ha pevar bugel o doe :
* Laudomia (war-dro 1510 - 1558), a zimezas div wech:
** da Alamanno Salviati, 
** da Filippo Strozzi
* Lorenzino (1514-1548), lesanvet *Lorenzaccio*, muntrer an dug Alessandro de' Medici.
* Giuliano (1520 - 1588), den a iliz, arc'heskob Albi
* Maddalena (marvet en Ebrel 1583), dimezet da Roberto Strozzi.

## E varv
Mervel a reas Pierfrancesco e Cafaggiolo en 1525.

## Collegamenti esterni
* Fonte: Archivio online di documenti sulla famiglia Medici
Mut

Ar **simud ** eo kleñved an den na c'hall ket komz. Kement-se a c'hoarvez peogwir n'hall ket ober sonioù en e c'henoù pe abalamour da stad e deod, kerdin e vouezh, pe e skevent. 

A-wechoù e vez bouzar an dud ivez ha se zo kaoz n'hallont ket ober sonioù ha ne glevont ket.

## Tud
*Juan Fernández de Navarrete (Logroño, 1526 - Toledo, 1579), anavezet ivez evel *Navarrete el Mudo*, livour spagnol mut.

## Sinema
* *[[The Piano]]*, Jane Campion, 1993 (mut eo *Ada McGrath* c'hoariet gant Holly Hunter)

## Gwelout ivez
* Filmoù mut
Anna Maria Luisa de' Medici

**Anna Maria Luisa de' Medici** (1667-1743) a oa ur briñsez italian, merc'h da Cosimo III de' Medici, ha da Marguerite Louise d'Orléans, nizez d'ar roue gall Loeiz XIII (Bro-C'hall). 
Chom a reas an hini diwezhañ eus an tiegezh Medici, goude marv he breur an dug-meur Gian Gastone e 1737, ha mervel a reas divugel. 

## He buhez
N'en em gleve ket he zud. E 1675, ha hi 8 vloaz, e tispartias tad ha mamm. Distreiñ a reas an dugez-veur da Vro-C'hall. Gant ar roue e voe lakaet en ur gouent evit intañvezed. 
He zad a glaskas dimeziñ e vugale da gaout un hêr. 
Evit Anna-Maria-Luisa e soñjas da gentañ e Loeiz XIV, a intañvas e 1683, ha goude en e vab, an Daofin Meur, intañv ivez e 1690. 
Ne voe ket gallet skoulmañ an dimezioù kaer-se, rak gwell e kavas an daou briñs dimeziñ d'o serc'hed. 

Dimezet e voe Anna Maria Luisa en 1691 da Johann Wilhelm II, dilenner Pfalz, met dre ma oa naplezek an den ne engehentas bugel ebet. 

Met bugel-bihan ebet ne voe d'an tad-kozh Cosimo eta: e vab henañ Ferdinando a oa naplezek, gwaz Anna Maria Luisa a oa ivez, hag an trede, Gian Gastone, a oa troet gant ar baotred hag ar boeson. 

Dre se e oa tonket d'an tiegezh Medici mont da get.

## Intañvez
En 1713 e varvas Ferdinando, breur henañ Anna-Maria-Luisa, pennhêr ar gurunenn. 
Mervel a reas pried Anna-Maria-Luisa en 1716 , hag he breur-kaer eo a deuas da vout dilenner Pfalz, Karl III Philipp von der Pfalz, tra ma stagas hi d'ober war-dro madoberoù.
He mamm Marguerite-Louise a varvas e 1721, hag he zad Cosimo e 1723. He breur Gian Gastone neuze a voe anvet da zug-veur. 

Anna-Maria-Luisa a varvas en 1743, da 76 vloaz. Legadiñ a reas kement tra he devoa en anv an tiegezh Medici da Toskana gant ma chomfe pep tra e kêr Firenze ha ma vije diskouzet an dastumadoù d'an holl.
Sant Bikenig

**Sant Bikenig** zo ur sant ha n'eus ket anezhañ. Meneget eo e anv en droienn *da zeiz sant Bikenig*, a zo kement ha lavarout biken.

## Roud
Anv zo eus gouel Sant Bikenig e skridoù Jarl Priel. 

## Sent ijinet
Un toullad anvioù sent ijinet zo e yezhoù all :
* en alamaneg : *Sankt Nimmerlein* ("sant Bikenig") pe *Sankt Nimmerleinstag* '"deiz sant Bikenig")
* e galleg : *Saint-Glinglin*
* en italianeg : *San Mai* ("sant Biken") pe *giorno del mai* ("Devezh ar viken")
* e nederlandeg : *Sint-juttemis*
* e portugaleg : *São Nunca* ("sant Biken")

## Pennad kar
*Sant Diboan
Garazi

**Garazi** (*Pays de Cize* e galleg) zo ur vroig e traonienn uhelañ ar stêr Errobi, e Nafarroa Beherea, unan eus teir froviñs Iparralde, en Euskal Herria. 

### Kumunioù
Sed kumunioù Garazi:

## Tud vrudet
*Bernart Etxepare

## Notennoù
Villa Medicea del Trebbio

Ar **Villa Medicea del Trebbio** zo ur * [[villa medicea]] * e-kichen San Piero a Sieve, er Mugello, e proviñs Firenze.

## Istor
Savet e voe ar *villa* er c'hornad a oa kavell an tiegezh Medici hag an hini gentañ, pe unan eus ar re gentañ, a voe savet e-maez kêr Firenze. 

Da Giovanni di Bicci de' Medici e oa.
Eno e voe savet Lorenzino de' Medici.

## Pennad kar
* Ville medicee
Goaf-bann

Ur **goaf-bann**, pe speg, zo ur seurt goaf da vannañ. Peurvuiañ e vez graet gant un troad koad, hir ha skañv, gant ur beg houarn.

## pennad-kar
*goaf
*goafig-bann
Giuliano di Pierfrancesco de' Medici

**Ur pennad [[Giuliano de' Medici]] zo ivez.*

**Giuliano di Pierfrancesco de' Medici**, ganet e Firenze war-dro 1520, marvet e kastell Auriol e 1588, a oa un den a iliz italian, eskob e Bro-C'hall (eskob Besièrs, eskob Albi hag arc'heskob Ais de Provença).

Mab e oa da Pierfrancesco de' Medici ha da Maria Soderini. Breur e oa da Lorenzino de' Medici. Goude marv e dad e voe savet gant e vamm ha kerent all er villa del Trebbio. 
E 1526, p'edo goprsoudarded alaman o tostaat ouzh Firenze e tec'has gant e vreur da Venezia.

E vreur Lorenzo an hini a lazhas Alessandro de' Medici (1510-1537), dug Firenze, e 1537, ha Giuliano a dec'has neuze da gêr Bologna da gentañ, da Venezia goude. 

Goude emgann Marciana, e tec'has adarre, gant e genderv Pierre Strozzi, da Vro-C'hall, pa oa kar d'ar rouanez Caterina de' Medici, . 

En 1561 ez eas da Roma da vout beleget, ha pa zistroas da Vro-C'hall e voe anvet, e miz Ebrel, da eskob Besièrs, war-lerc'h e genderv Laurent Strozzi. 

E 1562 e voe kemeret kêr Besièrs gant ar Brotestanted, lakaet an iliz-veur en arigrap gante, distrujet bezioù an eskibien ha hini Jeanne de France.

Bepred war-lerc'h e genderv Laurent Strozzi e teuas da vout abad Saint-Victor de Marseille hag arc'heskob Aix.
Perroz-Hamon

Ur gumun gozh a Vreizh eo **Perroz-Hamon**. Ul lodenn eus kumun Plaeraneg, e departamant Aodoù-an-Arvor eo bremañ. 
## Douaroniezh

### Kumunioù amezek

## Istor
* Perroz-Hamon a oa ur barrez eus eskopti Dol gwechall, enklozet en eskopti Sant-Brieg. Stag e oa bet an iliz parrez ouzh abati enez Sant-Rion, er bloavezhioù 1180, hag ouzh abati Boporzh war-lerc'h. Div drev a oa er barrez, Lannevez ha Lanvigneg. E 1664 e oa deuet Lannevez da vezañ un drev stag ouzh parrez Perroz-Hamon.
### [[Dispac'h Gall]]
* E 1790 e voe krouet kumun Perroz-Hamon.
### 
* D'ar 14 a viz Ebrel 1824 e oa bet staget kumunioù Lannevez ha Perroz-Hamon ouzh kumun Plaeraneg.

### 
## Monumantoù

Chapelle de Perros-Hamon Ploubazlanec.JPG|Ar chapel.
Calvaire de la chapelle de la Trinité de Perros-Hamon à Ploubazlanec.jpg|Ar c'halvar.

* Chapel *an Drinded* hag he c'halvar.

## Emdroadur ar boblañs 1793-1831

## Melestradurezh
* Joseph Pierre Michel a voe maer adalek 1790 betek 1792, Yves Poëns adalek 1792 betek 1795 hag Yves Augustin Michel adalek 1795.
## Tud vrudet
## Liammoù diavaez
## Notennoù ha daveoù
Bouzelloù

Ar **bouzelloù** eo al lodenn eus ar benvegad koazhañ a gas eus ar stomog d'ar fraezh. E korf an dud hag ar bronneged all ez eus div lodenn anezho : ar vouzellenn voan hag ar vouzellenn dev.
Pig-spern lost hir

Ar **big-spern lost hir** (*Lanius cabanisi*) a zo un evn kigdebrer.

## Annez
Bevañ a ra al labous e Kenya, Somalia ha Tanzania.

## Dave
Pig-spern beg tev

Ar **big-spern beg tev** zo un evn kigdebrer, *Lanius tigrinus* an anv skiantel anezhañ.

## Doareoù pennañ

## Boued

## Annez
Bevañ a ra al labous en Azia ar Reter.

## Rummatadur

## Liamm diavaez
* Lanius tigrinus'' war al lec'hienn ''Avibase''.

## Dave
Inis Toirc

**Inis Toirc** (hervez an iwerzhoneg) pe *Inishturk* (hervez ar saozneg) zo un enezenn war aod kornôg Iwerzhon, e kontelezh Maigh Eo. Annezet eo gant war-dro 70 den, war ur gorread 12 km². 

Talvezout a ra an anv *Inis Toirc* kement ha « Enez an tourc'h ». 

Mont a c’haller di gant bigi a loc’h diouzh ur porzhig e-kichen Cluain Cearbán (Louisburgh).

## Liammoù diavaez
* Official Inishturk Website
Bouzellenn dev

Ar **vouzellenn dev**, anvet ivez **kolon**, eo lodenn diwezhañ ar benvegad koazhañ. Emañ etre ar vouzellenn voan hag ar fraezh. War-dro 1,5 metr eo he hed. Berroc'h eo eget ar vouzellenn voan, met tevoc'h, ledanoc'h eo.
Lavand (Lavandula)

Al **lavand** (*lavandula*) a zo plant frondus eus ar c'herentiad *Lamiaceae*, dezho bleunioù glas melus.
## Mare ar bleuñv
Miz Even-miz Eost
## Uhelder
## Istor
## Gounidigezh
## Spesadoù

## Frond
## Keginerezh
## Louzawouriezh
## Levrlennadur

## Livouriezh


Skeudenn:Georg Macco Südliche Landschaft mit Lavendel.jpg|*Südliche Landschaft mit Lavendel*, Georg Macco, 1914
Skeudenn:Bleu lavande.jpg|*Bleu lavande*, Paul Monnier, 1973
Skeudenn:Lavender meadow.jpg| *Lavender Meadow", [[Gabor Peterdi]], 1986
Skeudenn:Mayreste - Champ de lavande.jpg|*Champ de lavande*, 2000
</gallery>

==Foarioù==
* *Foire de la lavande* aozet e [[Digne les Bains]] e miz Eost abaoe 1921
==Gwelout ivez==
* [[Spis (temz)]]
== Skeudennoù ==

<gallery widths="150px" heights="150px" perrow="5">
Skeudenn:Koeh-087.jpg|
Skeudenn:Lavandula Angustifolia.jpg|*Lavandula angustifolia*
Skeudenn:Lavandula Latifolia.jpg|Schéma de la *Lavandula latifolia*
Skeudenn:Lavenderatsunset.jpg|
Image:Lavandula-angustifolia-flowering.JPG|*Lavandula angustifolia*
Skeudenn:Lavandula dentata.jpg|*Lavandula dentata*
Skeudenn:Lavandula stoechas02.jpg|*Lavandula stoechas*
Skeudenn:Lavandula intermedia.jpg|*Lavandula intermedia*
Skeudenn:Lavande Jean Tosti.jpg|*Lavandula stoechas''


## Liammoù diavaez
## Daveoù ha notennoù
Bouzellenn voan

Ar **vouzellenn voan** eo al lodenn eus ar benvegad koazhañ zo etre ar stomog hag ar vouzellenn dev. E korf an dud, pa vez echu o c'hresk ganto, e c'hall ar vouzellenn voan bezañ keit ha 5 pe 6 metr. Hiroc'h eo eget ar vouzellenn dev. Met bihanoc'h eo he zreuzkiz, moanoc'h eo, alese an anv "bouzellenn voan".
Cléire

**Cléire** (*Cléire* pe *Oileán Chléire* en iwerzhoneg, *Clear Island* pe *Cape Clear Island* e saozneg) zo un enezenn war aod mervent Iwerzhon, e kontelezh Korkig. 
 
En em astenn a ra war 3 km hed hag 1,5 km led, ha 125 den a oa o chom enni e 2006. Er Gaeltacht emañ an enezenn hag iwerzhoneg a vez komzet gant an darn vrasañ eus an annezidi. Ouzhpenn  a dud a oa o chom en enez a-raok an Naonegezh Vras.

Bigi a ya diouzh porzhioù An Scoil ha Dún na Séad (Baltimore), war an douar-bras, betek an enezenn.

Brudet eo Cléire dre m’eo enni e oa bet ganet sant Ciarán, ha dre ma ro bod d’un niver bras a evned-mor (ereved du hag ereved beg hir, morvrini ha sataniged). Rinkined, delfined ha reuniged a gaver er mor tro-dro. 

## Liammoù diavaez
* Lec’hienn ofisiel Cléire
* Coláiste Phobal Chléire
* Cape Clear Island - Europe for visitors
Villa Medicea di Cafaggiolo

Ar **Villa Medicea di Cafaggiolo** zo ur genkiz savet gant an tiegezh Medici 25km en hanternoz da Firenze, 

Eno e voe lazhet Eleonora di Garzia di Toledo gant he fried. 

## Pennad kar
*Ville medicee
Maria di Cosimo Iañ de' Medici

**Maria di Cosimo Iañ de' Medici** (1540-1557) a oa ur briñsez italian eus Firenze, merc'h henañ Cosimo Iañ de' Medici, dug-meur Toskana, hag e bried Eleonora di Toledo, marvet da 17 vloaz gant ar malaria. Poltredet eo bet gant Agnolo Bronzino.

C'hoar e oa da Isabella de' Medici. Dimezet e oa (hep bout euredet) da Alfonso II d'Este, met mervel a reas a-raok an eured. Desavet e voe gant he breudeur hag ur bugel eus ar speredekañ e oa. Pa ne gomprene ket he breur Francesco e gentel henc'hresianeg e ouie e gelennerien gervel Maria da zisplegañ dezhañ.

Hervez ur vojenn diwar he fenn, adskrivet el levr *The Tragedies of the Medici* gant Edgcumbe Staley (1845-1903), e veze diwallet kened Maria diouzh ar baotred, nemet daoust da se e teuas a-benn da vont e darempred, e kuzh, gant ur serc'heg yaouank, Malatesta de' Malatesti. Lazhet e vije bet gant he zad a-daolioù kontell pa gouezhas war an dousoù.

## Levrlennadur
* Staley, Edgcumbe (1908) : ''The Tragedies of the Medici''
* Murphy, Caroline P. : *Murder of a Medici Princess*. Oxford (R-U) : Oxford University Press, 2008
Gwrac'hig kazugel

Ar **wrac'hig kazugel** (liester : **gwrac'higed kazugel**), a zo ur golvaneg amprevanetaer bihan, *Prunella fulvescens* an anv skiantel anezhañ.

## Doareoù pennañ

## Boued

## Annez
Bevañ a ra ar spesad e Nepal, Boutan hag er c'hornôg hag en norzh d'an Himalaya betek Lenn Baikal.

## Liammoù diavaez
* Fichenn Birdlife

## Notennoù ha daveennoù
Prunella himalayana

***Prunella himalayana*** a zo ur spesad golvaneged eus ar c'herentiad Prunellidae.

Anvet e voe *Accentor Himalayanus* (kentanv) da gentañ-penn (e 1842) gant al loenoniour saoz Edward Blyth (1810-1873).

## Doareoù pennañ

## Boued

## Annez
Kavout a reer ar spesad en un takad hag a ya eus menezioù Azia ar C'hreiz da Afghanistan, kreisteiz Tibet ha gwalarn India.

## Liammoù diavaez
*  ''Prunella himalayana'' war al lec'hienn BirdLife International.
*  ''Prunella himalayana'' war lec'hienn an International Union for Conservation of Nature (IUCN).

## Notennoù ha daveennoù
Royal Canadian Air Force

Ar **Royal Canadian Air Force** (berradur: **RCAF**), e galleg *Aviation royale canadienne* (berradur: *ARC*), e oa aerlu Kanada adalek 1924 betek 1968, hag en-dro abaoe 2011. Talvezout a ra an anv saoznek kement ha "Nerzh aer roueel kanadian", hag an hini gallek "Nijerezh roueel kanadian".

## Ar Royal Canadian Air Force e Breizh: rummadoù liammet ouzh ar pennad-mañ
* :Rummad:Nijerezioù ar C'hommonwealth aet d'ar strad e Breizh e-pad an Eil brezel-bed
* :Rummad:Bezioù-brezel ar C'hommonwealth e Breizh
Minoc'h Alaska

**Minoc'h Alaska** (*Sorex alaskanus*) zo ur bronneg bihan brosezat en Alaska. Gallout a ra bezañ rummataet evel un isspesad da *[[Sorex palustris]]*.
Gwrac'hig Nepal

Ar **wrac'hig Nepal** a zo ur spesad evned, *Prunella immaculata* an anv skiantel anezhañ.

Anvet e voe *Acc.*[entor] *immaculatus* (kentanv) da gentañ-penn (e 1845) gant an naturour breizhveuriat Brian Houghton Hodgson (1800 pe 1801-1894).

## Doareoù pennañ

## Boued
Bevañ a ra diwar zivellkeineged, greun ha had ha kemer hugennoù ivez.

## Annez
Kavout a reer ar spesad en un takad hag a ya eus menezioù Himalaya da hanternoz Myanmar ha kreiz Sina.

## Liammoù diavaez
*  ''Prunella immaculata'' war al lec'hienn BirdLife International.
*  ''Prunella immaculata'' war lec'hienn an International Union for Conservation of Nature (IUCN).

## Notennoù ha daveennoù
Baile an Sceilg

**Baile an Sceilg** zo ur gêriadenn en Uíbh Ráthach. Emañ en unan eus gouezelegvaoù kontelezh Ciarraí, e mervent Iwerzhon.

Menec'h deuet eus Sceilig Mhichíl a oa o vevañ eno ha savet o doa ur manati, hogen dilezet eo bet da c'houde.
Minoc'h Tien Shan

**Minoc'h Tien Shan** (*Sorex asper*) zo ur bronneg bihan a vev e kreiz Azia (Sina, Kazakstan ha Kirgizstan).
Gwallzarvoud nukleel Fukushima I

**Gwallzarvoud nukleel [[Fukushima]]** e Bro-Japan zo c'hoarvezet d'an 11 a viz Meurzh 2011, ha renket e oa el live 7, evel gwallzarvoud Tchornobyl.
Najwa Karam

**Najwa Karam** zo ur ganerez eus Liban, ganet e 1966, brudet he mouezh flour ha gudulus. 
## He fladennoù
*  *[[Ya Habayeb]]*, 1989
*  *[[Ana ma3akoun]]* : *Ganeoc'h emaon*, 1992
*  *Ma Bismahlak* : *Je ne te permets pas*
*  *Hazzi Hilo* : *Ma bonne étoile*
*  *Ma Hada La Hada* : *D'ici et d'ailleurs*
*  *Maghroumeh* : *E karantez*
*  *Rouh Rouhi* : *Mon âme intérieure*
*  *Oyoun Albi* : *Les yeux de mon cœur*
*  *Nadmanah* : *Confuse*
*  *Tahamouni* : *Tamallet*
*  *Saharni* : *Ensorcelée*
*  *Shu Mgheira* : *Transformée*
*  *Kibir El Hob* : *Amour grandissant*
*  *[[Hayda Haki]]* : *Brudoù*
*  *Aam Bimzah Maak* : *Bourdal a ran ganit*, 2008
*  *Khallini Shoofak* : *Laosk-me d'az kwelout*, 2009

### Dastumadoù dibabet
* *The Very Best Of*
* *Greatest Hits*
Gouelanig gris

*Arabat droukveskañ gant ar [[Gouelan gris]].*


Ar **gouelanig gris** (*Chroicocephalus novaehollandiae* pe *Larus novaehollandiae*) a zo un evn-mor.

## Doareoù pennañ

## Boued

## Annez
Al labous a gaver an daou isspesad anezhañ:
* *Chroicocephalus novaehollandiae [novaehollandiae pe gunni]*, e kreisteiz Aostralia ha Tasmania,
* *Chroicocephalus novaehollandiae forsteri*, en hanternoz Aostralia ha Kaledonia Nevez.

## Liammoù diavaez
''Larus novaehollandiae'' war al lec'hienn BirdLife International.
''Larus novaehollandiae'' war al lac'hienn IUCN.

## Daveennoù
Gouelanig beg ruz

Ar **Gouelanig beg ruz** (liester: **Gouelaniged beg ruz**) a zo un evn-mor, *Chroicocephalus scopulinus* eus e anv skiantel, hag a vev e Zeland-Nevez. 

## Rummatadur
E doare 5.3 (Gouhere 2015) an IOC eo lakaet da vezañ un isspesad eus *[[Chroicocephalus novaehollandiae]]*, gant an anvadur *Chroicocephalus novaehollandiae scopulinus*.

## Liammoù diavaez

## Daveoù ha notennoù
An Blascaod Mór

**An Blascaod Mór** (*Great Blasket (Island)* e saozneg) eo an enezenn vrasañ en enezeg Na Blascaodaí, dirak aod kontelezh Ciarraí, e mervent Iwerzhon.

Emañ an enezenn war-hed 2 km diouzh an douar-bras ha sevel a ra betek 292 metr uhelder el lec’h uhelañ (An Cró Mór). Dún Chaoin eo ar gêr dostañ war an douar-bras ; alese e c’haller kemer ar vag da vont da An Blascaod Mór, e-pad an hañv.

Tud a oa o chom en enezenn betek 1953. D’ar mare-se e tivizas gouarnamant Iwerzhon ne c’hallent ket chom eno ken, dre ma oa re zigenvez an enez, hag adlojet e voent war an douar-bras. Ul lec’h hollvrudet eo chomet An Blascaod Mór koulskoude, pa roe bod gwechall d’ur gumuniezh diles he sevenadur gouezelek. Daoust ma ne voe gwech ebet ouzhpenn 150 den o chom enni, eo brudet an eñvorennoù skrivet gant Peig Sayers (*Machnamh Seanamhná*, « Soñjezonoù ur vaouez kozh »), Muiris Ó Súilleabháin (*Fiche Bliain Ag Fás*, « Ugent vloaz o kreskiñ ») ha Tomás Ó Criomhthain (*An t-Oileánach*, « An enezour »).
Dairbhre

** Dairbhre** (hervez an iwerzhoneg) pe *Valentia Island* (hervez ar saozneg) zo un enezennig e mervent Iwerzhon, dirak ledenez Uíbh Ráthach e kontelezh Ciarraí. 
Liammet eo ouzh an douar-bras war-bouez ur pont, ha bigi a ya ivez eus an douar-bras d’an enezenn. Annezet eo Dairbhre gant 650 den, o chom war un tamm douar 11 km hed ha 3 km led.

Brudet eo enez Dairbhre evel al lec’h glepañ zo en Iwerzhon. Klouar-kenañ e vez an amzer enni, ken na vez ket rev gwech ebet er goañv. Gant se e oa bet savet enni ul liorzh dam-drovanel er bloavezhioù 1830, gant un aotrou Peter George Fitzgerald, hag enni e kresk spesadoù plant eus an hantervoullzouar su na gaver ket dindan an amzer e lec’h all ebet en Iwerzhon (Cyatheales pe raden-gwez, da skouer). Digor e vez al liorzh-se d’ar weladennerien.

E Dairbhre e oa bet staliet penn reter ar fun gentañ a voe implijet da gas pellskridoù a-dreuz ar Meurvor Atlantel, etre Europa hag Amerika. Graet e voe ar gasadenn gentañ e 1866, etre Faill an Amaráin (Foilhommerum Bay), en enez Dairbhre, ha Heart's Content, en Douar-Nevez. Implijet e voe ar fun-se da gas pellskridoù betek 1966.

## Liammoù diavaez
*Valentia Heritage Centre - Ionad Oidhreachta Dairbhre
*Valentia Island Website
Robert De Niro

**Robert Anthony De Niro ** ganet d'ar 17 a viz Eost 1943 e New York, zo un aktour stadunanat hag italian ; rener ha produour filmoù eo ivez.
Bez' e voe dibabet evit roll Vito Corleone yaouank e 1974 er film *[[The Godfather Part II|The Godfather Lodenn II]]*, ha gounezet en devoe priz an Academy Award evit ar gwellañ eil rol.
Labouret en deus abaoe pell amzer gant ar sevener filmoù Martin Scorsese ; gant unan eus e filmoù e voe enoret gant an Academy Award for Best Actor evit e daolennadur eus Jake La Motta e 1980 er film *[[Raging Bull]]*.

C'hoariet en deus e kalz filmoù all evel *[[Brazil (film)|Brazil]]* e 1985 ha *[[Machete (film, 2010)|Machete]]* e 2010.
Tell

Un **dell** zo ur sammad arc'hant savet gant un aotrouniezh bennak (ur stad, ur strollegezh) war an dud pe war an traoù a-benn talañ ouzh an dispignoù graet gant an aotrouniezh-se evit mad an holl.

Kemm a lakaer etre :
* an **telloù eeun**, pe *tailhoù*, a rank an dud paeañ, bep bloaz, diwar o gounidoù hag o feadra ;
* an **telloù ameeun**, pe *taosoù* pe *gwirioù*, a baeer war ar madoù beveziñ (taos war ar gwerzh ouzhpennet (TGO), taosoù war ar butun, an alkool, an trelosk...).
Fukushima

**Fukushima** (|福島|"enezenn ar blanedenn vat") zo un anv-lec'h hag un anv-tiegezh japanek.

* Fukushima (kêr), kêr-benn an departamant
* 福島県 *Fukushima-ken* – prefediezh Fukushima
* div greizenn nukleel e Fukushima-ken :
** Fukushima I (Fukushima Daiichi) 
*** Gwallzarvoud nukleel Fukushima I e meurzh 2011
** Fukushima II (Fukushima Dai-ni)

## Tud
* Fukushima Masanori – samourai er marevezh Sengoku period
* Mizuho Fukushima – politikour
* Satoshi Fukushima, aktor
Swahileg

Ar **swahileg** pe **swahili** (*kiswahili* er yezh-se end-eeun) zo ur yezh vantouek komzet e broioù reter Afrika, dreist-holl, gant meur a vilion a dud. Ouzhpenn 50 milion a dud a oar swahileg, daoust ma n’eus nemet etre 5 ha 10 milion a gomz ar yezh-se evel yezh kentañ.

Ur gwir "lingua franca" pe yezh voutin eo deuet ar swahileg da vezañ e reter Afrika. Ur yezh ofisiel eo ivez en aozadur Unaniezh Afrika (asambles gant ar saozneg, ar galleg, an arabeg, ar spagnoleg hag ar portugaleg).

## Notennoù


## Liammoù diavaez

* ''Ethnologue''
* Kiswahili? Hakuna matata - Cours de Swahili
Valentia

**Valentia** zo un anv latin hag a gaver e meur a yezh da envel meur a lec'h.

## Lec'hioù
;
*Valentia (Britannia), proviñs roman en Enez Vreizh
;
* *Valentia* anv latin Valence (Drôme), e Bro-C'hall 
;
*Vibo Valentia, kêr en Italia
*Proviñs Vibo Valentia, proviñs en Italia
* *Valentia*, anv latin Nuragus, e Sardigna, Italia 

* *Valentia Island*, pe Dairbhre, enezenn eus Iwerzhon 

* *Valentia*, anv latin València, e Spagn

## Pennad kar
*Valencia
Villa Medicea di Cerreto Guidi

[thumb|250px|[Giuseppe Zocchi, *La Real Villa di Cerreto* (1744)]]
[thumb|250px|''Cerreto Guidi'', lagadenn   er [Villa di Artimino]]

Ar **Villa Medicea di Cerreto Guidi** (1555 - 1738) zo ur c'hastell, pe gentoc'h ur villa medicea, savet gant an tiegezh Medici e-kreiz Cerreto Guidi, e proviñs Firenze, .

## Muntr
E Gouhere 1576 eo amañ e voe lazhet Isabella de' Medici, krouget gant he fried Paolo Giordano Iañ Orsini dre ma oa bet avoultrez. En amzer-se e oa an ti da Giovanni de' Medici, breur da Isabella, ha pa varvas-eñ e 1621 e laoskas e vadoù gant e niz Lorenzo de' Medici. 
Goude marv Lorenzo, ha n'en doa mab ebet, e tegouezhas ar villa gant e vreur, an dug-meur Cosimo II de' Medici, ha hennezh a roas an ti d'e vab, ar c'hardinal Leopoldo de' Medici, e 1671.

## Mirdi
Abaoe 2002 eo ur mirdi, ar Museo storico della caccia e del territorio, mirdi ar chase.
Yann Desbordes

**Yann Desbordes** (1929 - 5 a viz Here 2011) a oa ur c'helenner ha yezhadurour brezhonek. Bevet en doa e-pad pell e Lesneven. Dimezet e oa da Tereza Desbordes ha ganti e reas war-dro Mouladurioù Hor Yezh.

## Levrioù
**[[Petite grammaire du Breton Moderne]]*, Lesneven, Mouladurioù Hor Yezh, 1983, 1990 (eil embannadur), 1999 (pevare embannadur).
Goueledenn

Ur **oueledenn ** zo ur **vrozh-dindan**, gwisket gant ar merc'hed dindan brozh pe sae. Peurvuiañ e vezont douget bremañ da virout ouzh ar yenijenn.

Unan eus plijadurioù an arvesterien en dañsoù a wechall, en amzer ar saeoù hir, e veze gwelout ar merc'hed o treiñ hag o tiskouez o goueledenn. Graet e vezent neuze evit bezañ gwelet, ha dantelezhet e vezent peurvuiañ.

## Lennegezh
Kaoz zo eus brozh-dindan ar skolaerez er romantig-bugale *Ar sarpant glas e-barzh ar c'hlas*, gant Evelyne Brisou-Pellen.

## Pennadoù kar
* krinolinenn
* pareo
* sarong

## Liammoù diavaez
Krinolinenn

Ar **grinolinenn** zo un danvez tev ha kalet a-walc'h anneuennet gant reun hag a veze stegnet war ur framm gwalennoù ha kelc'hioù dir, douget gant merc'hed a renk uhel en  evit lakaat koeñv en o sae.
 
Eus Italia e oa deuet an danvez hag ar c'hiz ; *crinolino* eo an anv italianek, eus *crino*, "reun" ha *lino*, "lin" ; danvez kotoñs a veze implijet a-wechoù, pa veze marc'hatmatoc'h. Diwezhatoc'h e voe roet an anv "krinolinenn" d'ar framm e-unan.

Ne veze ket aes d'ar merc'hed mont en o c'hoazez, ha ne veze ket aes tostaat dezho a-wechoù ; goap a veze graet aes gant ar wazed ouzh ar seurt paramanterezh.


Crinoline joke photograph sequence 01.jpg
Crinoline joke photograph sequence 02.jpg
Crinoline joke photograph sequence 03.jpg
Crinoline joke photograph sequence 04.jpg
Crinoline joke photograph sequence 05.jpg


## Notennoù

## Gwelet ivez
*Jav-sae
Flask

Ur **flask** zo ur voutailh vihan, e gwer peurvuiañ, da lakaat dourennoù zo, koustus, prizius, pe dañjerus a-wechoù.
E SUA e vez graet flaskoù dir ( e gwer e torrfent) da lakaat hini kreñv.

## Gerdarzh
Dont a ra eus ar ger latin *flasco*, deuet da vout *flacon* e galleg (boutailhig), *fiasco* en italianeg (boutailh). 

## Gwelet ivez
* Boutailh
Rakig Afrika

Ar **rakig Afrika** a zo un evn, *Rallus caerulescens* an anv skiantel anezhañ.

## Doareoù pennañ

## Boued

## Annez
Bevañ a ra al labous en Afrika issahara.

## Rummatadur
Rakig tek

Ar **rakig tek** a zo ur spesad evned, *Rallus elegans* an anv skiantel anezhañ.

## Doareoù pennañ

## Boued
Bevañ a ra diwar amprevaned-dour ha kresteneged dreist-holl.

## Annez hag isspesadoù
Ar spesad a gaver an daou isspesad anezhañ :
* *Rallus elegans elegans*, o neizhañ e reter Kanada ha biz Stadoù-Unanet Amerika hag o c'hoañviñ e reter Mec'hiko,
* *R. e. ramsdeni*, e Kuba hag en Isla de la Juventud.

## Liammoù diavaez
*  ''Rallus elegans'' war al lec'hienn BirdLife International.
*  ''Rallus elegans'' war lec'hienn an International Union for Conservation of Nature (IUCN).

## Notennoù ha daveennoù
Mezventi

Ar **vezventi** eo stad an dud a zo **mezv** goude evañ boeson pe diedoù alkoolek, an dud zo ur c'hementad bras a alkool en o gwad.

## Poan-vlev

## Kleñved

## Levrlennadur
"Out of It. A Cultural History of Intoxication" de Stuart Walton. (Penguin Books, 2002) ISBN 0-14-027977-6

## Gwelit ivez
*Dramm
Niue

**Niue** (saozneg), pe **Niuē** (niueeg), a zo un enezenn eus ar Meurvor Habask. Ur stad eo ivez, liammet frank ouzh Zeland-Nevez a velestre anezhi betek 1974, ha dre-se n'eo ket ur riez, daoust ma'z eo anavezet gant ar gumuniezh etrebroadel. 260 km² eo he gorread ha  den a oa o vevañ enni e 2011. Alofi eo ar gêr-benn.

## Liammoù diavaez
*  Niuean Government (lec'hienn ofisiel)
Herlegon sakr

An **herlegon sakr** a zo ur spesad evned hirc'harek, *Egretta sacra* an anv skiantel anezhañ.

Anvet e voe *Ardea sacra* (kentanv) da gentañ-penn (e 1789) gant an naturour alaman Johann Friedrich Gmelin (1748-1804).

## Doareoù pennañ

## Boued
Bevañ a ra diwar vlotviled, kresteneged ha pesked peurvuiañ.

## Annez hag isspesadoù
Ar spesad a gaver an daou isspesad anezhañ :
* *Egretta sacra albolineata*, e Kaledonia-Nevez hag en Inizi Loyauté,
* *E. s. sacra*, war aodoù Azia ar Gevred, en Enezeg Malayzia, Okeania hag Aostralazia.

## Liammoù diavaez
*  ''Egretta sacra'' war al lec'hienn BirdLife International.
*  ''Egretta sacra'' war lec'hienn an International Union for Conservation of Nature (IUCN).

## Notennoù ha daveennoù
Morzhed

Ar **vorzhed** (*divorzhed* pe *divvorzhed* en daouder, *morzhedoù* el liester) eo ar rann eus an ezel traoñ zo etre al lez hag ar glin, pa gomzer eus an dud hag an daoudroadeged all. Ur rann eus ar pav a-dreñv eo pa gomzer eus pevarzroadeged.

An askorn morzhed eo askorn bras ar vorzhed.

## Anv-tiegezh deveret
**ar Morzhadeg*
Nauru

**Nauru**, ent-hir **Republik Nauru** (e naoeroeg *Naoero* ha *Ripublik Naoero*, e saozneg *Republic of Nauru*), a zo ur enezenn-stad eus Oseania, e Mikronezia. 9 267 a dud a oa o chom enni e 2010. Bihanañ republik ar bed eo (21 km²) hag an eil riez poblet an nebeutañ (war-lerc'h ar Vatikan). N'eus kêr-benn ebet, daoust ma vez lavaret alies ez eo Yaren, an distrig pennañ e-lec'h m'emañ ar braz eus ar savadurioù ofisiel. N'eus kêr na kêr-benn en enez.
Avu

An **avu** zo ur organ bras pouezus evit an dud hag ar mellkeineged all. Ar wagrenn vrasañ eo e korf an den.

## E gefridioù er c'horf
* Puraat ar gwad.
* Dispenn kelligoù ruz ar gwad.
* Kevanaozañ protein plasma ar gwad.
* Fardañ ar bestl.
Inis Bó Finne (Gaillimh)

:*Diwar-benn Inis Bó Finne e kontelezh Gaillimh eo ar pennad-mañ. Un enezenn all zo anvet [[Inis Bó Finne (Dún na nGall)|Inis Bó Finne]] e kontelezh Dún na nGall.*

**Inis Bó Finne**, da lavaret eo « enez ar vuoc'h wenn » en iwerzhoneg (saoznekaet e *Inishbofin* e saozneg) zo un enezenn dirak aod kornôg Conamara, war-hed 8 km diouzh an douar-bras.

War-dro 5,5&nbsp;km hed hag 3&nbsp;km led eo, ha poblet eo gant war-dro 200 den. Mont a c'haller da Inis Bó Finne gant bagoù a loc'h diouzh porzhig An Cloigeann, war an douar-bras. 

## Liammoù diavaez

* Inishbofin Island Website
Menez Logan

**Menez Logan** (*Mount Logan* e saozneg) eo ar menez uhelañ e Kanada, gant 5 959 metr uhelder, hag an eil menez uhelañ e Norzhamerika. E Yukon emañ. Anvet e voe diwar Sir William Edmond Logan, un douarour eus Kanada.
Kiribati

**Kiribati** (distaget ] e kiribateg), ent-hir **Republik Kiribati** (*Ribaberika Kiribati* e kiribateg, *Republic of Kiribati* e saozneg), zo ur riez enezek eus ar Meurvor Habask gant 32 atoll hag un enezenn gouralek ouzh hec'h ober ; 811 km² eo gorread douaroù ar Stad, strewet war 3 500 000 km² avat. Da 108 145 a dud e save ar boblañs e miz Gouere 2017. Tarawa Teinainano, en atoll Tarawa, eo ar gêr-benn.

## An inizi
Tri strollad inizi a zo, a gornôg da reter :
* an Inizi Gilbert (*Tungaru* e kiribateg, *Gilbert Islands* e saozneg), anezho 16 atoll: Abaiang, Abemama, Aranuka, Arorae, Beru, Butaritari, Kuria, Makin, Maiana, Marakei, Nikunau, Nonouti, Onotoa, Tabiteuea, Tamana ha Tarawa, en homañ ziwezhañ emañ ar gêr-benn, Tarawa Teinainano.
* an Inizi Pinikiti *(Phoenix Islands)*, didud war-bouez Enez Kanton,
* Inizi al Linenn : pemp anezho (Malden, Starbuck, Enez Caroline, Vostok hag Enez Flint) zo didud ; eno ez eus bet graet arnodoù nukleel gant Breizh-Veur ha SUA er bloavezhioù 1950. 
Inizi all :
* Banaba, ha n'eo ket un atoll met ur makatea, poblet rouez.

## Istor

## Lennegezh
* J. Maarten Troost : *La vie sexuelle des cannibales: À la dérive dans le Pacifique Sud *, Folio, 2013
Filippo Strozzi il Giovane

**Filippo Strozzi**, ganet ** Giovan Battista** (Firenze, 1489 – 1538), a oa ur politikour, condottiero hag arc'hantour italian eus Firenze, er XVIvet kantved, ar brudetañ eus an tiegezh Strozzi.

Mab e oa da Filippo Strozzi il Vecchio (1428-1491), arc'hantour ha politikour. Daou vloaz e oa pa varvas e dad, ha kemmet e voe e anv-bihan gant e vamm neuze.

## Dimeziñ ha bugale

Dimezet e oa da Clarice de' Medici, ur verc'h da Lorenzo II de' Medici, ha dek bugel o doe.

## E varv
Bac'het e voe gant an dug-meur Cosimo Iañ de' Medici ha lazhet marteze war e urzh.
Filippo Strozzi

**Filippo Strozzi** zo anv tri den brudet er  ha  kantved:

* **[[Filippo Strozzi il Vecchio]]** (1428-1491), arc'hantour ha politikour
* e vab **[[Filippo Strozzi il Giovane]]** (1489-1538), arc'hantour, politikour condottiero; kemmet e voe e anv-bihan Giambattista gant e vamm pa oa daou vloaz, goude marv e dad,
* e niz **[[Filippo di Piero Strozzi]]** (1541-1582), condottiero e lez Bro-C'hall.
Denali

**Denali**, diagent **Menez McKinley** (*Mount McKinley* e saozneg), en Alaska, eo ar menez uhelañ en Amerika an Norzh, gant 6 168 metr uhelder. E 1913 e savas tud warnañ evit ar wech kentañ.

## An anv
Abaoe 1975 eo «&nbsp;Denali&nbsp;» — eus ar c'hoyukoneg, hag a dalv "an hini uhel", an anv a vez graet gantañ gant tud ar vro — an anv a zo bet dibabet gant Alaska ent-ofisiel, met hervez an *[[United States Board on Geographic Names]]* e oa *Mount McKinley* bepred, diwar anv ar prezidant William McKinley, un anv roet e 1897, rak nac'h a rae Stad Ohio, ma oa genidik William McKinley, e vije distroet war an anv-se. D'an 30 a viz Eost 2015, ar prezidant Barack Obama a roas da c'houzout e vefe Denali an anv nemetañ.

## Liammoù diavaez

* ''Le Monde'', 31 Eost 2015
Royal Australian Air Force

Ar **Royal Australian Air Force** (berradur: **RAAF**) eo aerlu Aostralia. Krouet e voe e miz Mae 1921. Talvezout a ra an anv kement ha *Nerzh aer roueel aostralian*. Kemer a reas lec'h an *Australian Flying Corps* bet krouet d'an 22 a viz Here 1912. 

## Ar Royal Australian Air Force e Breizh: rummadoù liammet ouzh ar pennad-mañ
*:Rummad:Nijerezioù ar C'hommonwealth aet d'ar strad e Breizh e-pad an Eil brezel-bed
*:Rummad:Bezioù-brezel ar C'hommonwealth e Breizh
Royal New Zealand Air Force

Ar ***Royal New Zealand Air Force*** e saozneg (berradur: **RNZAF**), ***Te Tauaarangi o Aotearoa*** e maorieg, eo aerlu Zeland-Nevez. Krouet e voe e miz Mae 1923. Talvezout a ra an anv kement ha *Nerzh aer roueel Zeland-Nevez*. 

## Ar ''Royal New Zealand Air Force'' e Breizh
*:Rummad:Nijerezioù ar C'hommonwealth aet d'ar strad e Breizh e-pad an Eil brezel-bed
*:Rummad:Bezioù-brezel ar C'hommonwealth e Breizh
Rakig beg hir

Ar **rakig beg hir** a zo un evn, *Rallus longirostris* an anv skiantel anezhañ.

## Doareoù pennañ

## Boued

## Annez
Bevañ a ra al labous war aodoù Suamerika.

## Rummatadur
Rakig gouzoug gris

Ar **rakig gouzoug gris** a zo ur spesadevned eus kerentiad ar Rallidae.

## Doareoù pennañ

## Boued

## Annez
Bevañ a ra al labous en Amerika (eus Mec'hiko da Uruguay).

## Rummatadur

## Daveennoù
Rakig eskell ruz

Ar **rakig eskell ruz** zo un evn, *Aramides calopterus* an anv skiantel anezhañ.

## Doareoù pennañ

## Boued

## Annez
Bevañ a ra al labous e Suamerika (Brazil, Ecuador ha Perou).

## Rummatadur
Aramides mangle

***Aramides mangle*** a zo ur spesad evned e-touez kerentiad ar Rallidae.

## Doareoù pennañ

## Boued

## Annez
Brosezat eo al labous-mañ e reter Brazil, adalek stad Maranhão betek hini Rio de Janeiro, ma vez graet "saracura-do-mangue", "saracura-da-praia" ha "saracura três-potes" anezhañ.

## Rummatadur

## Liamm diavaez
* ''Aramides mangle'' war al lec'hienn ''Avibase''.

## Notennoù ha daveennoù
Clarice de' Medici

**Clarice de' Medici** (Firenze, 1493 – Firenze, 1528) a oa merc'h da Piero il Fatuo ha Alfonsina Orsini, ha c'hoar e oa da Lorenzo II de' Medici '1492-1519), a renas e Firenze goude marv o zad.
Merc'h-vihan e oa da Lorenzo il Magnifico, ha nizez d'ar pab Leon X. Anvet e oa bet, hervez ar c'hiz en tiegezh Medici, diwar anv he mamm-gozh Clarice Orsini.

Dimeziñ a reas da Filippo Strozzi e 1508 ha mont a reas da chom da Roma, ma oa ar bibien Medici, Leon X ha Klemañs VII, e penn ar vro. 
Pa varvas he breur e 1519 e reas war-dro e verc'h emzivad, Caterina de' Medici, a vo rouanez Bro-C'hall. 

## He bugale
10 bugel he doe:
#Piero Strozzi (marvet e 1558), condottiero, a zimezas da Laudomia di Pierfrancesco de' Medici
#Roberto Strozzi (m. 1566), baron Collalto ha denjentil roman, a zimezas da Maddalena di Pierfrancesco de' Medici
#Maria Strozzi, a zimezas da Lorenzo Ridolfi
#Leone Strozzi (m. 1515), marc'heg en Urzh Malta
#Giulio Strozzi (m. 1537)
#Vincenzo Strozzi (m. e Roma e 1537)
#Alessandro Strozzi (m. 1541)
#Luigia Strozzi (marvet diwar gontamm e 1534), a zimezas d'ar senedour Luigi Capponi
#Maddalena Strozzi, a zimezas da Flaminio, conte dell'Anguillara
#Lorenzo Strozzi (1523-1571), abad ha kardinal

## Levrlennadur
*Marcello Vannucci, *Le donne di casa Medici*, Newton Compton Editori, Roma 1999, ha 2006 ISBN 8854105260
* Irene Mahoney: *Katharina von Medici – Königin von Frankreich – Fürstin der Renaissance*; Verlag Georg D. W. Callwey München; 3. korrigierte Auflage 1988; ISBN 3-7667-0891-0
* James Cleugh: *Die Medici - Macht und Glanz einer europäischen Familie*; Genehmigte Lizenzausgabe für Bechtermünz Verlag im Weltbild Verlag GmbH; Augsburg 1996; ISBN 3-86047-155-4 
* Franco Cesati: *Die Medici – Die Geschichte einer europäischen Dynastie*. La Mandragora s.r.l, 1999, ISBN 88-85957-39-0

## Liammoù diavaez
* A-zivout an tiegezh  Medici