Carel van Mander

**Carel van Mander** (miz Mae 1548 e Meulebeke - 11  a viz Gwengolo 1606 e Amsterdam), a oa ul livour hag ur skrivagner flamank. Ma n'eo ket priziet-tre a-fet livañ, ez eo brudet dreist-holl evit e zastumad buhezskridoù livourien izelvroat hag alaman ar  hag ar  kantved.

## E vuhez

Kaset e voe Carel van Mander da studiañ da c'h-Gent tro-dro 1560. Ne felle ket dezhañ bezañ gwerzher lien evel e vreur, neuze e tibabas al livañ hag al lennegezh. Deskiñ a reas e Gent gant a livour Lucas de Heere etre 1564 ha 1566, ha goude-se gant Pierre Vlerick e Kortrijk hag e Tournai.
Goude-se ez eas da beurzeskiñ en Italia.

E Firenze e kejas gant Giorgio Vasari (1573), labourat a reas war ar murlivadurioù e Terni (1574), ha goude-se ez eas da Roma, hag eno e kejas gant ul livour flamank all, Bartholomeus Spranger e anv. Mignoned e teujont da vezañ (1574-77). Asambles e labourjont e lez Rudolf II. E 1578 e tistroas da Flandrez, hag e timezas gant Louise Buse. Bloaz goude e voe ganet ur mab.

Skarzhet e voe eus Flandrez abalamour d'ar reuz ha d'ar vosenn, hag en em staliañ a reas gant e familh e Haarlem e 1580 e-pad ur pennadig da gentañ, ha da-vat azalek 1583. Eno e kejas gant an engraver Goltzius, al livour Cornelis van Haarlem hag ar bankour Rauwaerts. Asambles e savjont akademiezh arzoù Haarlem.

Da gentañ e voe levezonet gant orbidouriezh Spranger. Er bloavezhioù 1590 e kemmas doare da livañ, naturalour ha rakbarok e teuas e oberennoù da vezaoñ, kazi sur diwar levezon Akademiezh Haarlem. *Kermesoù* a livas tro-dro 1600 hag er memes koulz en doe Frans Hals da skoliad.

E Amsterdam e varvas e 1606. Eno e oa deuet da chom e 1604 hag er bloavezh-se ivez en doa lakaet embann al levr a lakaje anezhañ da vezañ istorour kentañ skolioù arzoù an Norzh, ouzhpenn 70 vloaz a-raok Joachim von Sandrart.

## ''Het Schilder-Boeck'' : Levr al livourien
#### Kinnig ha framm

Embannet gant van Mander e Amsterdam e miz Gouere 1604 hag embannet e Haarlem gant Paschier van Wesbuch e miz Kerzu 1604, anvet eo al levr ***Het Schilder-Boeck*** ("*Levr al livañ'" pe "*levr al livourien *") ennañ c'hwec'h testenn zisheñvel :
# *Pennaennoù arz uhel-tre al livañ* (d'ar marc'hadour taolennoù ha dastumer Melchior Wyngtis van Middelburg) enno displegadennoù diwar-benn ar gened ;
# *Buhez livourien vrudet an henamzer* (d'ar marc'hadour a Amsterdam Jacques Razet), dastumad testennoù [[Plin gozh]] hag [[Athenaios]] ;
# *Buhez livourien italian modern* (da Varthelemy Ferreris, gwerzher ha dastumer a Leyde), diwar labourioù [[Giorgio Vasari]] (van Mander a gejas gantañ en Italia war-dro 1573) hag eñvorennoù Van Mander pa oa en Italia ;
# *Buhez livourien ilurañ an Izelvroioù hag Alamagn* (da zaou vreser a Haarlem, Jan Matthysz Ban ha Cornelis Gerritsz Vlasman), lodenn vrasañ al levr eo, enni 94 pennad, da lavaret eo en-dro 100 buhezskrid (a vent disheñvel) diwar-benn livourien flamank, izelvroat hag alaman an Azginivelezh ;
# *Displegadennoù diwar-benn Treuzfurmadurioù Ovidius* (da Gedeon Fallet, sekretour kêr Amsterdam) ;
# *Taolennadur delwennoù an henamzer* (d'al livour Cornelis Ketel), an div destenn ziwezhañ o vezañ displegadennoù skeudennoù.

Evit a sell ouzh istor an arzoù ez eo ar pevar lodenn "*Buhez livourien ilurañ an Izelvroioù hag Alamagn*" (***Het Leven der doorluchtige Nederlandsche en Hoogh duytsche Schilders***) an hini bouezusañ. Enni e kaver div lodenn : en hini gentañ (71 pennad) e vez kinniget buhez hag oberennoù an arzourien marvet a-raok ma vefe embannet al levr, en eil hini (23 fennad) e kaver displegadennoù diwar-benn livourien ne oant ket marv d'ar mare-se. 

E-pad meur a vloaz e reas van Mander enklaskoù. Damheñvel eo e levr ouzh hini Vasari (*Vite* livourien italia an Azginivelezh). War ar seblant e voe levezonet van Mander gant labour e vestr kentañ, [[Lucas de Heere]] e anv, hag en dije skrivet ul levr anvet *Buhez livourien* aet da get, ha gant *Pictorum aliquot celebrium Germaniae inferioris effigies* ([[Antwerpen]], [[1572]]) gant [[Dominicus Lampsonius]]. Ur seurt respont e oa ivez da [[Giorgio Vasari]] hag a embanne e oa oberennoù italian an Azginivelezh gwelloc'h evit kement tra a veze graet en Europa. Van Mander a felle dezhañ diskouez e oa bet dibar labour arzourien alaman, flamank hag izelvroat azalek mare ar re Gent ( kantved) a-fet teknik hag a-fet mestroniañ arz ar poltrediñ ha hini ar gweledvaoù.

====Buhezskridoù a gaver e *Het Leven ...*====
*'Lodenn gentañ** : Livourien ( ha  kantved) marv a-raok 1604


# [[Hubert van Eyck]] ha [[Jan van Eyck]]
# Roger de Bruges (disheñvelet, dre fazi, diouzh [[Rogier van der Weyden]], kinniget er pennad 8)
# [[Hugo van der Goes]]
# Diwar meur a livour, re gozh ha re vodern ([[Hans Sebald Beham]], [[Lucas Cranach]], Israel de Meckenen, [[Martin Schongauer]], [[Hans Memling]], Gerard van der Meire, Gerard Horenbout, Lievin de Witte, Lancelot Blondeel, Jean Vereycke, [[Gerard David]], [[Jan Sanders van Hemessen]], Jean Mandijn, Volckert Claeszoon, Jean Singher, Jean van Elburg de Gueldre, Arnould de Beer, Jean Crans, L. van Noort, Michel Gast, Pierre Bom ha Cornelis van Dalem)
# Van Ouwater
# [[Geertgen tot Sint Jans]]
# [[Dirk Bouts]]
# [[Rogier van der Weyden]]
# J. Cornelis
# [[Albrecht Dürer]]
# Engebrechtsz
# [[Bernard van Orley]]
# [[Lucas van Leyden]]
# Yann an Nederlandat
# [[Quinten Matsijs]]
# [[Hieronymus Bosch]]
# C. Kunst
# De Cock
# [[Jan van Calcar]]
# Pierre Koeck
# [[Joachim Patinir]]
# [[Henri Bles]]
# Lucas Gassel
# [[Lambert Lombard]]
# [[Hans Holbein ar Yaouankañ]]
# Vermeyen
# [[Jan Gossaert]]
# Joorisz
# J. van Cleef
# [[Heinrich Aldegraver]]
# J. Swart
# Livourien malinan
# J. Mostaert
# De Weert
# les van Cleef
# [[Antonio Moro]]
# De Backer
# [[Hieronymus Cock]] ha Matthias Cock
# Key
# [[Pieter Brueghel gozh]]
# [[Jan van Scorel]]
# Claeszoon
# Bueckelaer
# [[Frans Floris]]
# [[Pieter Aertsen]]
# [[Maarten van Heemskerck]]
# Aertszoon
# Hubert Goltzius
# Pierre Vlerick
# Bloklandt
# Lucas de Heere
# Jacques Grimmer
# Corneille Molenaer
# [[Pieter Balten]]
# Van Lierre
# Pieter ha [[Frans Pourbus gozh]]
# Geeraerts
# Christophe Schwartz
# [[Michiel van Coxcie]]
# Barentsen
# [[Lucas van Valckenborch]] ha Martin van Valckenborgh
# [[Hans Bol]]
# François ha [[Gillis Mostaert]]
# [[Marinus van Reymerswale]]
# Henri van Steenwyck
# De Ryckère
# [[Gillis Congnet]]
# [[Joris Hoefnagel]]
# [[Arnold Mytens]]
# Van Winghen
# [[Maarten de Vos]]

**eil lodenn** : Livourien oberiant e 1604
# [[Hans Vredeman de Vries]]
# [[Jan van der Straet]], lesanvet [[Stradanus]]
# [[Gillis van Coninxloo]]
# [[Bartholomeus Spranger]]
# [[Cornelis Ketel]]
# Geldorp
# Miereveld
# [[Goltzius]]
# Vroom
# Soens
# [[Hans von Aachen]]
# Pierre ha Corneille De Witte
# [[Mathieu Bril]] ha [[Paul Bril]]
# [[Cornelis van Haarlem]]
# [[Jacques de Gheyn II]]
# [[Otto van Veen]]
# [[Jan Snellinck]]
# [[Joachim Wtewael]]
# Adam van Noort, [[Joos de Momper]], Frans Badens
# "" ""
# [[David Vinckboons]]
# Arzourien vev liesseurt (C. Floris, P. Moreels, Grebber, C. Claesz, Van Somer, Van der Voort, E. Krynsz, Ravensteyn, Druyvesteyn, De Mosscher, T. Ariaensz, Van der Heck, Monfort, Cluyt, J. Ariaensz et Hubert Tons)


==E oberenn==
====Taolennoù====
* ''Dibennidigezh Santez Katell'' (1582) - [[Courtrai]], iliz Sant-Varzhin
* ''An Dour-beuz'' (tro 1583) - [[Haarlem]], [[Mirdi Frans Hals]] 
* ''Liorzh ar Garantez'' - [[Sant-Petersbourg]], [[mirdi ar Peniti]]
* ''Gouel Maria Veurzh'' - [[Haarlem]]
* ''Azeulerezh ar vêsaerien'' (tro 1596-98) - [[Kiev]]
* ''Prezeg Sant Yann'' (1597) - [[Hannover]]
* ''Azeulerezh ar vêsaerien'' (eoullivadur war goad, 1598) - [[Haarlem]], Mirdi Frans Hals 
* ***Emziouer Sipion*** (1600) - [[Amsterdam]], [[Rijksmuseum Amsterdam]]
* ***Dañs al leue aour**' (1602) - [[Haarlem]], Mirdi Frans Hals

====Tresadennoù====
* *Skrapadenn Europa* (1589) - [[Budapest]]
* *Apollon ha Dafne* (tro 1589) - [[Firenze]]
* *Pan ha Sirinx* (tro 1589) - Firenze
* *Kermes* (tro 1600) - [[Pariz]], Skol vroadel an arzoù-kaer
* *Madalen o vorc'hediñ* - [[Londrez]]
* *Den en noazh, eus a-dreñv* - [[Amsterdam]], dastumad van Regteren-Altena
* *Penn ur vaouez* - [[Haarlem]], diazezadur Teyler

==Notennoù==
<references/>

==Levrlennadur==
* Carel van Mander, *Le livre de peinture*, kinnig ha notennoù gant Robert Genaille, Hermann, 1965.
* Karel Van Mander, *Le Livre des peintres - Vies des plus illustres peintres des Pays-Bas et d'Allemagne'', digoradur ha notennoù gant Véronique Gerard-Powell, Les Belles Lettres, , 2002, levrenn I ha II.