Bouda

*Diwar-benn ar c'hentañ bouda istorel lenn ar pennad [[Gautama Bouddha|Siddhārtha Gautama]]*

An titl **Bouda** (sañskriteg बुद्धा *buddha* - gourel pe direizh, *buddhā* er furm wregel - « dihun », anv-gwan-verb-gouzañv eus ar wrizienn verb *budh-*, « dihuniñ »), a vez roet er voudaegezh d'un den en deus tizhet an dihun, dre e furnez (prajñā) peurgetket, da lâret eo en deus tizhet an nirvāna (hervez an *[[hinayana|hīnayāna]]*), pe trehontet an daouelezh samsara/nirvana (hervez ar *[[mahayana|Mahāyāna]]*). Gallout a reer ober anv anezhañ gant anvioù-gwan all : « gwenvidik » (भगवत् *bhagavat*), « an hini en deus trec'het » (जिन *Jina*), « Deuet evel-henn » (तथागत *[[Tathagata|Tathāgata]]*).

E-touez kalz Boudaed, an hini ar muiañ anavezet a chom diazezer ar voudaegezh, Siddhārtha Gautama, pimpatrom ar « Bouda glan ha disi » (सम्यक्सम्बुद्धा *samyaksambuddhā*).

Bouda zo ivez unan eus enkorfadurioù Vichnou e mojennoù an Hindoued. Anadiñ a ra er c'hKali Yuga.

## Tri seurt dihun

Adalek an deroù e ra anv an testennoù pāli eus tri hent da heuliañ da dizhout an dihun:
* *śrāvakabuddha* (sañskriteg ; pāli *sāvaka-buddha*), eo ar "selaouer", en hini en deus tizhet an nirvana a-drugarez da gelennadur ur bouda. Graet e vez arhat anezhañ ha ne vez ket sellet outañ atav evel ur bouda. 
* *pratyekabuddha* (sañskriteg, pāli *pacekka-buddha*), *bouddha digenvez*, eo an hini en deus kavet an hent e-unan, met n'en deus ket ar varregezh da zieubiñ boudoù all. 
* *[[samyaksambuddha]]* (sañskriteg, pāli *sammāmsam-buddha*), *bouddha glan ha disi*,eo an hini en deus tizhet an "dihun glan ha peurvat" (*samyaksambodhi*) drezañ e-unan hag a zo gouest da gelenn an dharma. Da dizhout an dihun-se e ranker heuliañ hent bodhisattva. 

Ar seurt diwezhañ-se an hini a vez anv anezhañ pa gomzer eus *bouda*. Ar bouda istorel eo an hini illurañ, Shakyamuni, met *samyaksambuddha* all zo anavezet hag azaouezet. 

Goude e nirvāna e vez dieubet un bouda eus an holl liammoù (*[[dek liamm|samyojana]]*), met gallout a ra c'hoazh bezañ tizhet gant ur c'hleñved pe ampoezonet. Daoust d'e gorf da gaout 32 merk diforc'hus ez eo graet eus peder elfenn hag e c'hell mervel eta. Koulskoude e ra anv testennoù zo eus peuzdic'hloazusted ar bouda peurvat, disoc'h a zeu eus ar fed m'en deus dilezet e garma fall, oc'h aberzhiñ e-doug buhezioù niverus lodennoù eus e gorf, pe e vuhez, peurgetket. Ar gloaz roet gant Devadatta da Shākyamuni zo displeget evel sin un nemorant bihan a garma fall.

## En Theravāda

Ar voudaegezh kozh pe Boudaegezh theravāda a gelenn e vez heuliet hent ar bodhisattva gant un nebeud tud hepken. E penn an hent-se e vez tizhet dihun peurvat ha glan ar *samyaksambouddha* a ro an tu da lakaat « rod an dharma da dreiñ » ha da skignañ ar gelennadurezh vat dre ar bed. Graet o deus ar mennad da vevañ kalz buhezioù a-raok dirak ur bouda eus an amzer dremenet. Cheñch a ra munudoù esped Bodhisattva hervez ar skolioù boudaegezh. Deskrivañ a ra ar *Buddhavamsa* tri zennad pe *kalpa* kent diraez ar vuhez ma teu ar bodhisattva da vezañ bouda. Ur wezh tizhet an nirvāna, ar bouda (evel an arhat) a vev e vuhez diwezhañ. Ar marv a verk ar steuziadur klok (parinirvana). 

Adalek an deroù e anavezas ar voudaegezh, ouzhpenn bouda hon oadvezh, meur a vouda o deus bevet en amzer dremenet. Menegiñ a ra an *[[Digha Nikaya]]* hag ar *[[Samyutta Nikaya]]* 6 anezhe, testennoù all 24, ar *Buddhavamsa* 27 ; an Apadana en *[[Khuddaka Nikāya|Khuddaka-Nikaya]]* a ya betek 35. Evit pezh a sell ar Voudaed da zont, Maitreya, disklêriet e oa e zonedigezh gant Gautama e-unan, eo an hini nemetañ anavezet er reol pāli, mes testennoù skrivet goude evel an *Dasabodhisattuppattikatha* hag an *Dasabodhisattaddesa* a gont 9 anezhe, ha 7 anezhe zo meneget gant o lec'h annez : Metteyya (Maitreya), Rama, Pasena, Vibhuti zo o vevañ er baradoz Tusita, Subhuuti, Nalagiri, Parileyya zo o chom er baradoz Tavatimsa.

## Er Mahāyāna

Hervez ar voudaegezh mahāyāna ha vajrayāna e c'hall pep hini sevel an dezv da zont da vezañ bodhisattva hag e c'haller anavezout natur bouddha (*tathāgatagarbha*) en holl voudoù santidik. Ar bouda n'eo ket ken an hini a dizh an nirvāna, met kentoc'h an hini en deus trehontet an daouelezh samsara/nirvāna. En tu all da se o deus ar voudaed tri neuz anvet an *[[trikāya]]* : 
* Ar « c'horf treuzfurmadur », nirmāṇakāya, ar c'horf den a dreuz an istor, an hini nemetañ gwelet gant an dud ; 
* Ar « c'horf plijadurezh », sambhogakāya, santet gant bodhisattvaed zo ;
* Ar « c'horf dharma » klok, dharmakāya, frouezh ar furnez peurvoutañ, naoutur ar bouda, goulloder (*śūnyatā*) ma vez neullet an daouelezhioù. 

## Notennoù