Paul Féval

**Paul Féval**, bet ganet *Paul Henry Corentin Féval* d'an  e Roazhon hag aet da Anaon d'ar  e Pariz, a oa ur skrivagner breizhat.
Puilh eo e skridoù, en o zouez tremen 70 romant, hogos kement all a istorioù berr, hag un 30 bennak a oberennoù all (pezhioù-c'hoari, studiadennoù war an Istor, flemmskridoù ha kraflevrioù kristen), ken e voe kel lennet ha brudet hag Honoré de Balzac (1799-1850) hag Alexandre Dumas (1802-1870) en e amzer.

Un alvokad e oa Paul Féval a-c'houde an aotreegezh war ar gwir a voe deroet dezhañ e skol-veur Roazhon ; ne reas ket berzh war ar vicher-se avat, setu e troas war-du al lennegezh. Kontadennoù ha romantoù-feilheton a skrivas da gentañ adalek 1841 ; gant e romant *Le bossu* (1857) e c'hounezas brud bras. Lies oberennoù a voe troet da bezhioù-c'hoari a-raok e dremenvan, ha meur a film sinema ha skinwel a voe sevenet diwar e bennoberenn *Le bossu*.

## Buhez
### Yaouankiz
D'an 29 a viz Gwengolo 1816 e voe ganet Paul Féval, en Hôtel de Brossac e Roazhon, en un tiegezh roueelour ha katolik. A orin eus Troyes e oa e dad, Jean Nicolas Féval, kuzulier e Lez ar roue ; deuet eus bro Redon e oa e vamm, Jeanne Joséphine Renée Le Baron, ur verc'h-vihan d'ar gwirelour Henri François Potier de La Germondaye (1729-1797), a orin eus Dinan, bet alvokad e Breujoù Breizh. O fempvet bugel ha diwezhañ e oa Paul.
Hôtel de Blossac - Hôtel de Brie depuis la rue du Chapitre.jpg|An Hôtel de Brossac

E 1826, d'e zek vloaz, e voe kaset da lojad e skolaj roueel Roazhon, eleze al lise *Émile-Zola* hiziv. Bloaz war-lerc'h e varvas e dad, ar pezh a gasas an tiegezh hogozik d'an dienez.

E-kerzh Reveulzi Gouere e 1830, hag eñ oadet a 14 vloaz, ec'h embannas Paul Féval e vennozhioù roueelour hag e loc'has kannoù. Diwar ali provizor ar skolaj e voe tennet eus ar skolaj gant e vamm ha kaset da "sioulaat" e maner ar Forest-Nevez e Glenneg, perc'hennet gant he familh, ma klevas istorioù a-zivout ar Chouanerezh. E miz Genver 1831 e tistroas da Roazhon, en eilvet klas.
Goude e vachelouriezh e 1833 ec'h eas da studiañ ar gwir e skol-veur Roazhon, ma voe deroet dezhañ un aotreegezh e 1836. Alvokad e voe neuze, hogen dilezel ar vicher a eure goude e vreutadenn gentañ, c'hwitet ma oa bet dre wall an tamallad.

Ugent vloaz e oa Paul Féval da neuze ; ret e voe dezhañ tennañ ur bilhed da vont d'e servij soudard. Siwazh dezhañ, un niverenn fall a dennas, ha goullonderiñ e yalc'h a rankas ober evit prenañ un den da vont en e lec'h. C'hoant gantañ da dreiñ d'al lennegezh e skrivas d'ur c'har dezhañ e Paris, a gavas labour evitañ en ur bank eno. E miz Eost 1837 e voulc'has e vuhez nevez. Berr e voe e red-micher en ti-bank : lenn romantoù a rae e-lec'h labourat, ha skarzhet e voe pa voe tapet o lenn ur flemmskrid gant H. de Balzac a-zivout trokelloù ar bankoù. Da baotr e vil vicher e troas tra ma skrive istorioù a veze nac'het gant embannerien ar gêr vras.
### Kentaoù el lennegezh
A-drugarez da anaoudeien e voe digoret d'an den yaouank dorioù ar metoù roueelour ha katolik e Paris. E 1841, pa oa oadet a 24 bloaz, e voe embannet e istor berr *Le Club des phoques* er gelaouenn lennegel *Revue de Paris*. E 1843 e voe embannet e romant-feilheton *Le loup blanc*, un istor troioù-kaer hag a c'hoarvez e koadeg Roazhon, er sizhunieg *Le Courrier français*. Da heul an embann-se, Anténor Joly, pennskridaozer ar gelaouenn, en devoa ur gudenn vras da ziluziañ : goulennet en devoa digant ur skrivagner aozañ ur skrid par da *Les Mystères de Paris*, bet embannet nevez a oa gant Eugène Sue ; *Les Mystères de Londres* a voe kaset dezhañ, hogen ker fall e oa ma ne c'helled ket e embann evel m'edo ; neuze e c'houlennas A. Joly digant Paul Féval adober al labour dindan miz – asantiñ a eure ar skrivagner, met gourc'hemennet groñs e voe dezhañ sinañ e skrid gant an anv-pluenn *Sir Francis Trolopp*. Berzh a reas ar romant kerkent hag ar pennadoù kentañ ; goude embannadur pennad diwezhañ ar rann gentañ, d'an 28 a viz Genver 1844, ec'h eas P. Féval da London evit dastum peadra da sevel ar pennadoù war-lerc'h, a voe embannet betek an 12 a viz Gwengolo. Dre 11 levrenn e voe moullet ar romant en e bezh e 1844, hag adembannet 20 gwezh.
### Remzad

Boulc'het e oa remzad Paul Féval el lennegezh c'hallek neuze. Dek oberenn a voe embannet betek Dispac'h Gall 1848, a skoas garv war ar skrivagner peogwir e oa roueelour ha mirour : ha n'en devije ket roet lañs dre e skridoù da emskiant politikel ar bobl, alese ar reveulzi-se ? Kenderc'hel da skrivañ ha da embann a reas koulskoude, hogen en un doare neptuekoc'h.

E 1853 avat ec'h aozas pozioù unan eus ar c'hanaouennoù roueel brudetañ, *Monsieur de Charrette* (anvet *Prends ton fusil, Grégoire* ivez).

Bloaz goude e timezas gant merc'h e vezeg, Marie Pénoyée ; eizh bugel o devoe, en o zouez Paul Auguste Jean Nicolas, lesanvet « *Paul Féval fils* », a gendalc'has gant oberennoù e dad.

E 1857 e teuas *Le bossu* a-zindan ar wask, anezhañ oberenn vrudetañ ar skrivagner, a-drugarez d'an haroz Lagardère. Nav romant all a voe skrivet gant e vab diwar an istor-se.

Er bloaz 1863 e kejas Paul Féval ouzh ar skrivagner saoz Charles Dickens (1812-1870) ; liammoù a vignoniezh a voe skoulmet gant an daou skrivagner.
Adalek 1865 betek 1868 e voe kadoriad ar *Société des gens de lettres*, hag arre adalek 1874 betek 1876

E 1876 e tistroas d'ar feiz kristen pan eas da unan da skridaozerien ar sizhunieg katolik *La France illustrée* renet gant an abad Louis Roussel (1825-1897), anezhañ diazezer an aozadur karitezel *Les Orphelins apprentis d'Auteuil* e 1866), kement-se a-c'houde ma voe korbellet ar skrivagner en *[[Académie française]]* ; berr e oa e arc'hant ivez, p'edo e vrud o vont war ziskar.
### An diwezh
Adalek deroù ar bloavezhioù 1880 e krogas Paul Féval da c'houzañv diwar barradoù hanterseizi, da lavaret eo e veze seizet an tu dehou pe an tu kleiz eus e gorf. Repu a gavas en Urzh Ospitaler *Saint-Jean-de-Dieu* e Paris. Hogos disoñjet e oa bet e oberennoù d'ar mare-se, met a-hed e vloavezhioù diwezhañ e klaskas o adaozañ en ur stumm tostoc'h d'e feiz adkavet.
D'ar 7 a viz Meurzh 1887 e varvas Paul Féval. E bered Montparnasse e Paris e voe beziet.

## Oberennoù
*Hep bloaziad : *La reine rouge*
*1841 : *Le bourgeois de Vitré* • *Le citoyen capitaine Spartacus* • *Le Club des phoques*
*1842 : *La femme blanche des marais* • *Rollan Pied-de-Fer*
*1843 : *Le Capitaine Spartacus* • *Le docteur Bousseau* • *Le joli château* • *Le loup blanc* • *La mort de César* • *Le médecin bleu* • *Le petit gars* • *Le vulnéraire du docteur Thomas*
*1844 : *Les aventures d'un émigré* • *Le banquier de cire* • *Contes de Bretagne* • *Les fanfarons du roi* • *Les mystères de Londres*
*1845 : *Les amours de Paris* • *Les contes de nos pères* • *Fontaine aux perles*
*1846 : *Les belles-de-nuit ou les anges de la famille* • *Le fils du diable* • *Quandoquidem* • *La quittance de minuit*
*1847 : *Les bandits* • *Les chevaliers du firmament* • *Le fils du diable* • *Le mendiant noir ou La créole* • *La Mort de Lord Byron, élégie dramatique* • *La mort de Lord Byron*
*1848 : *Le 24 février* • *La tour du diable : Le château de Croïat – La joute bretonne*
*1849 : *Les belles-de-nuit ou les anges de la famille* • *Un drôle de corps* • *Mauvais cœur* • *Une pécheresse* • *Les puritains d'Écosse*
*1850 : *Le bonhomme Jacques* • *Le jeu de la mort, ou La tirelire*
*1851 : *Beau démon* • *Le capitaine Simon* • *La fée des grèves* • *L'Inquisition* • *Les jumeaux de Foix* • *Le sourire de la Vierge* • *Les Tribunaux secrets, ouvrage historique*
*1851-52 : *Les Nuits de Paris*
*1852 : *Le château de velours* • *La forêt noire* • *Frère tranquille*
*1853 : *Frère tranquille : pièce de théâtre* • *Le livre des mystères* • *Monsieur de Charette* (kanaouenn) • *Les parvenus* • *Le tueur de tigres* • *Le volontaire*
*1854 : *Blanchefleur* • *La bourgeoise ou Les cinq auberges* • *Le paradis des femmes*
*1856 : *Les couteaux d'or* • *L'homme de fer* • *Madame Gil Blas, souvenirs et aventures d'une femme de notre temps* • *La vampire*
*1857 : *Le bossu* • *Les compagnons du silence* • *Les errants de la nuit* • *La louve* • *Le petit parisien* • *Lagardère !*
*1858 : *La Fabrique de mariages*
*1859 : *Le Roi des gueux* • *Le roman de minuit*
*1860 : *Le berceau de Paris* • *Le Chevalier Tènèbre*
*1861 : *Le drame de la jeunesse* • *La littérature au Sénat*
*1862 : *Le bossu : pièce de théâtre* • *Bouche de fer* • *Le Capitaine Fantôme* • *Le Chevalier Ténèbre* • *La garde noire* • *Jean Diable* • *Quatre femmes et un homme* • *Valentine de Rohan*
*1863 : *Annette Laïs* • *La fille du juif errant* • *Les filles de Cabanit, suite et fin du Capitaine Fantôme* • *Les habits noirs : cycle romanesque* • *Le poisson d'or*
*1864 : *Le Capitaine Fantôme : pièce de théâtre*
*1865 : *Les gens de la noce* • *Jean qui rit* • *Le mousquetaire du roi* • *Les parents terribles : Enfin seuls !* • *Les parents terribles : Les chenilles du ménage* • *Roger Bontemps*
*1866 : *La cavalière* • *La fabrique de crimes* • *La reine Cotillon* • *Cœur d'acier*
*1867 : *L'avaleur de sabre* • *La Chouanne* • *Mademoiselle Saphir* • *La pécheresse*
*1868 : *La rue de Jérusalem* • *Le Cavalier Fortune*
*1869 : *L'arme invisible* • *Chizac-le-Riche* • *Contes bretons* • *Les couteaux d'or : pièce de théâtre* • *La fille des rois* • *Maman Léo* • *La province de Paris – Amourette et Marie* • *Le quai de la ferraille*
*1870 : *Le Duc de Richelieu* • *La tache rouge*
*1871 : *Le dernier vivant*
*1872 : *Les compagnons du trésor* • *L'homme du gaz*
*1873 : *Le théâtre femme – Causerie à propos de l'École des femmes*
*1874 : *Le Chevalier de Keramour*
*1875 : *La bande Cadet* • *Les Cinq* • *Cocagne* • *La Forêt de Rennes – Nouvelle édition* • *La ville-vampire*
*1876 : *Bellerose* • *Gavotte* • *La première aventure de Corentin Quimper*
*1877 : *La Belle-Étoile* • *Châteaupauvre - Voyage de découverte dans les Côtes-du-Nord* • *Le dernier chevalier* • *Les étapes d'une conversion* : 1. *La mort du père* • *Jésuites !*
*1878 : *Le Denier du Sacré-Cœur* • *Douze femmes* • *La louve* • *Notre-Dame de Sion* • *Pierre Olivaint, petite esquisse d'un grand portrait* • *La première communion* • *Valentine de Rohan*
*1879 : *Chouans et Bleus* • *Les Merveilles du Mont Saint-Michel* • *Montmartre et le Sacré Coeur* • *L'outrage au Sacré-Coeur* • *Le Pèlerinage de Tours, visite au sanctuaire de Saint-Martin* • *Vieux mensonges !*
*1880 : *La comédie politique* • *Corbeille d'histoires* • *La France s'éveille* • *Pas de divorce !*
*1881 : *Le coup de grâce* • *Roger Bontemps, histoire d'un notaire et d'une tonne de poudre d'or*

## E brezhoneg
*1881 : *Histor burzudus ha beachou Corentin Kemper*, bet troet gant Arsène de Kerangal diwar *La première aventure de Corentin Quimper* (1876).
*1906-07 : *Ar Re-Wenn hag ar Re-C'hlas*, Glaoda ar Prad diwar *Les contes de nos pères* (1845).
*1942 : *[[Ar Pesk Aour]]*, Roparz Hemon, diwar *Le poisson d'or* (1863) ha skeudennaouet gant Robert Micheau-Vernez.
*1977 : *Ar bleiz gwenn*, Pêr Denez, adskrivet gant Ernest ar Barzhig, diwar *Le loup blanc* (1843) • *D'an hini gaerañ*, heñvel, diwar *Les amours de Paris* (1845), embannet gant *Skol* niv. 67-68, miz Du 1977.
*1980 : *Valentina a Roc'han*, heñvel, diwar *Valentine de Rohan* (1878).
*1987 : *Boudig an aod*, heñvel, diwar *La fée des grèves* (1851) • *Rollan Troad-houarn*, Alan an Diuzet, diwar *Rollan Pied-de-Fer* (1842).
*1993 : *Mab an diaoul*, Mark Kerrain, diwar *Le fils du diable* (1846).

## Azasadurioù
Meur a wezh ez eo bet azasaet *Le bossu* (1857) er sinema goude ar pezh-c'hoari (1862) ; oberennoù all zo bet azasaet ivez, koulz er sinema hag er skinwel.
*1912 : *Le bossu*, film sevenet gant André Heuzé .
*1925 : *Le bossu* (Jean Kemm) .
*1934 : *Le bossu* (René Sti) .
*1943 : *El jorobado* (Jaime Salvador) .
*1944 : *Le bossu* (Jean Delannoy) .
*1952 : *Il figlio i Lagardère* (Fernando Cerchio) .
*1958 : *El juramento de Lagardere* (Leon Klimovsky) .
*1959 : *Le bossu* (André Hunebelle) .
*1967 : *Les Aventures de Lagardère* (stirad skinwel, div rann)  • *Les habits noirs* (stirad skinwel, 31 rann) .
*1968 : *Les aventures de Lagardère* (Jean-Pierre Decourt) .
*1970 : *Le bossu* (Louis Boxus hag André Gevrey, film evit ar skinwel) .
*1977 : *Le loup blanc* (Jean-Pierre Decourt, film evit ar skinwel) .
*1997 : *Le bossu* (Philippe de Broca, film evit ar skinwel) .
*2003 : *Lagardère* (Henri Helman, stirad evit ar skinwel, 2 rann) .

## Enorioù
*E 1984, ar *Société des gens de lettres* a grouas ur Priz lennegel anvet *Prix Paul-Féval de littérature populaire*.
*Ur straed *Paul Féval* zo e Roazhon.
## Levrlennadur
* Baudry, Jeanne. *La jeunesse de Paul Féval*. In : *Annales de Bretagne et des Pays de l'Ouest* (ABPO), levrenn 44, niv. 3-4, 1937,  ha levrenn 45, niv. 1-2, .
* Buard, Jean-Luc. *Londres et ses Mystères en 1843 dans Le Courrier français d'Antñor Joly, folie-feuilleton en trois actes et un épilogue*. In : *Le Rocambole*, niv. 75-76 (*Le mystérieux Paul Féval*), 2016, pp. 167-206 .
* De Mirecourt, Eugène. *Paul Féval*. Paris : Gustave Havard, 1856 • .

## Liammoù diavaez

;Diwar-benn Paul Féval
* *[https://data.bnf.fr/fr/ark:/12148/cb11902704n Paul Féval]* war lechienn ar BNF (kavet d'an 29/10/2025)
* *[https://francearchives.gouv.fr/pages_histoire/26287848 Paul Féval]* war lec'hienn FranceArchives (kavet d'an 29/10/2025)
;Oberennoù Paul Féval enlinenn
* War Gallica (kavet d'an 29/10/2025)
;Sinema ha skinwel
*

## Notennoù ha daveennoù