open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Louis-Jacques Suignard

**Louis-Jacques Suignard** a zo ur c’haner hag a gan e brezhoneg en doare a-vremañ. Sevel a ra an tonioù hag ar sonioù. Ne zinac’h ket, er c’hontrol, en deus c’hoant d’ober “diseurtaj” e brezhoneg, met lavaret ez eus bet ivez eo un doare Donovan e brezhoneg.

Pa oa krog da ganañ ne gane nemet er festoù-noz, gant Jañdo Robin ha tud all, ouzhpenn kanañ tonioù kozh, pe en un doare hengounel. Hiriv e kan ouzhpenn tonioù nevez savet gantañ. 

## Pladennoù
*Lodenn an ael* LJS01 (2004)

## Liamm diavaez
* E lec’hienn
Bro-Dreger

**Bro-Dreger** pe **Treger** (e galleg : *Trégor* pe *Trégor(r)ois* pe *Tréguier*) a zo unan eus nav bro diazez Breizh, hag a glot dre-vras gant an nav eskopti a oa bet e Breizh betek an Dispac'h Gall, war-bouez un dek parrez bennak eus Bro-Dreger hag a oa stag ouzh eskopti Dol. Koshoc'h eo ar vro eget an departamantoù, a zo bet savet e 1790.

## Douaroniezh
E Gwalarn Breizh emañ Treger. Hiziv ec'h endalc'h e diriad lodenn Gornôg departamant Aodoù-an-Arvor hag ur bastellig-vro e biz departamant Penn-ar-Bed ("Treger Izel"). Teir dourredenn a yae d'ober an harzoù anezhi, 
* ar C'hevleud ha Rinier Montroulez er C'hornôg 
* al Leñv, ha goude-se aber an Trev goude ar c'hember gant hemañ diwezhañ.

### Stêrioù
A gornôg da reter: 
*Kefleud 
*Dosenn
*Dourdu
*Douron
*Yar
*Rozkoad
*Kerdu
*Leger
*Gindi
*Yeodi
*Treñv
*Leñv

A-hend-all, ouzhpenn * Treger Izel*, etre Kefleud ha Leger, e komzer ivez eus
* Treger Vras etre Leger ha Treñv ;
* Treger Vihan etre Treñv ha Leñv .

### Menezioù
Bevennet eo Bro-Dreger, er c'hreisteiz, gant Menez Are, eus eienenn ar C'hefleud da hini al Leñv (Kerchouan).

Ar menezioù se a ra an disparti gant Bro-Gernev.

## Anv
Dont a rafe an anv eus *Tri*+**kor* = Tri bagad.

Gwelout breutadenn war bajenn Landreger.

## Istor

### Eskopti Treger

Diazezer an eskopti a zo bet, hervez an hengoun, sant Tudwal (Tugdual dre fazi), anvet ivez Pabu (Tad). P'eo unan eus ar seiz sant diazezer Breizh e oa Landreger war hent ar birc'hinrided a rae Tro Breizh. Bevañ a rae sant Tudwal er  hag eus Kembre e oa deuet. Roet e vije bet, gant e eontr Riwal, roue Domnonea, pe gant e genderv Derrog, un tamm douar evit ma vije savet un abati, hini Landreger. Daoust ma vije bet dilennet sant Tudwal da eskob e 532, ne gaver ket roud eus an eskopti a-raok an . Er  e tap sant Erwan, barner-Iliz ha person, ganet er Vinic'hi, e-kichen Landreger, ur vrud a santelezh ken buan m'eo santelaet daou-ugent vloaz goude e varv e 1303.

An eskob a zo staliet e Sant-Brieg bremañ a zo *eskob Sant-Brieg ha Landreger* diouzh e ditl ofisiel.

### Bro Dreger bremañ
127 kumun a-vremañ a ya d'ober Bro-Dreger istorel.

Hervez niveradeg 2010 e oa 205 023 annezad hag ur gorread a 2 251 km². Lannuon, Montroulez (glann dehou) ha Gwengamp eo ar c'hêrioù pennañ.

## Yezhoù

### Brezhoneg

Emañ Bro-Dreger e Breizh-Izel evit an darn vrasañ ha komzet e veze brezhoneg eno. N'eus nemet e daou barez e gevred ar vro e-lec'h e veze komzet gallaoueg.

E distro-skol 2024 e oa enskrivet er skol Diwan hag er c'hlasoù divyezhek 766 skoliad (11,3 % eus skolidi ar vro evit a sell ouzh ar c'hentañ derez).

## Giz Treger
Koef Treger, an doukenn, a veze kavet e-maez Treger a-wechoù, evel e kanton Kallag, e Kerne.

## Liammoù diavaez
*Listennad kumunioù Bro Dreger

## Notennoù ha daveennoù
Unanennoù diazez ar sistem etrebroadel

Ar sistem etrebroadel a zo seizh **unanenn ziazez** ennañ.

Unanennoù all ar fizik a c'heller deverañ eus an unanennoù-se : graet e vez unanennoù deveret eus ar sistem etrebroadel anezho. Dre an analizenn ventel e vezont deveret. Graet e vez gant rakgerioù evit skrivañ berroc'h an niveroù hir (bras pe vihan).

An unanennoù amañ da heul eo ar re ziazez a zo deveret an holl re all diouto. Dizepant ez int ent mentel, nemet ar c'handela a zo bet adtermenet diwar an unanennoù SI diazez all. Daoust da se eo chomet un unanenn ziazez evit abegoù istorel.

## Gwelet ivez

### Liammoù diabarzh
* Rakgerioù ar sistem unanennoù etrebroadel
* Troidigezh an unanennoù
* Unanennoù diazez
* Unanennoù deveret eus ar sistem etrebroadel

### Liammoù diavaez
* Burev Etrebroadel ar Pouezioù hag ar Muzulioù
* Sistem SI an unanennoù muzuliañ, pajenn eus Ministrerezh gall an industriezh
Rendileg

Ur yezh kouchitek ar reter eus is-skourr ar yezhoù rendilek-boniek eo ar **rendileg** (*rendil(l)e*), komzet gant tro-dro da 32.000 den e Marsabit e reter Kenya (1994).

## Gwelet ivez
* Yezhoù kouchitek
* Yezhoù afrez-aziatek
Bonieg

Ur yezh kouchitek ar reter eus isskourr ar yezhoù rendilek-boniek eo ar **bonieg** (*(wa)boni*, *aweer(a)*, *waata*, *(wa)sanye*, *ogoda* pe *wata-bala*), komzet gant tro-dro da 5 000 den en holl e biz Kenya (3 500 den e 1994) ha gant nebeut-tre a dud e Somalia (1991).

## Gwelet ivez
* Yezhoù kouchitek
* Yezhoù afrez-aziatek
Komsoeg

Ur yezh kouchitek ar reter eus isskourr ar yezhoù konsoek-gidolek eo an **c'homsoeg** (*komso*, *konso*, *gato*, *af-kareti* pe *karate*), komzet gant 149 508 den da yezh kentañ ha gant 5 658 den all da eil yezh en Etiopia hag gant un nebeud ezbroidi ivez aet d'en em staliañ en tu all d'ar vevenn e Kenya. 

## Gwelet ivez
* Yezhoù kouchitek
* Yezhoù afrez-aziatek
Diracheg

Ur yezh kouchitek ar reter eus is-skourr ar yezhoù konsoek-gidolek eo an **diracheg** (*d(h)irasha*, *dirayta*, *gardulla* pe *g(h)idole*), komzet gant 50.328 den evel yezh kentañ ha gant 1.974 den all evel eil yezh e Omo en Etiopia (1998).

Tost a-walc'h eo d'ar c'homsoeg.

## Gwelet ivez
* Yezhoù kouchitek
* Yezhoù afrez-aziatek
Yakoueg

Ur yezh kouchitek ar reter eus isskourr ar yezhoù yakouek eo ar **yakoueg** (*yaaku(a)*, *mukugodo*, *mogogodo*, *siegu* pe *ndoboro*), komzet gant tro-dro da 50 den nemetken diwar 250 en holl er meuriad-se e Laikipia e Kenya.

Ur yezh damvarv an hini eo.

## Gwelet ivez
* Yezhoù kouchitek
* Yezhoù afrez-aziatek
Dour

Ul liñvenn dreuzwelus, diliv, dic'hwezh ha divlaz eo an **dour** (liester : *dourioù*, *doureier*). An *oksidenn dihidrogen* eo pe an *[[trenkenn|drenkenn]] hidroksiek* e c'hell bezañ anvet ivez. Ur c'hompozad kimiek simpl eo, met gant perzhioù dibar diwar ar pennaheladur. E formulenn gimiek a zo H2O ha pep molekulenn a endalc'h un atom oksigen etre daou atom hidrogen en ur ober ur "V" digor bras. An dour pounner en deus daou atom deuteriom e-lec'h an hidrogen. An deuteriom a zo un izotop hidrogen. Formulenn an dour pounner (oksid deuteriom) a zo D2O.

Dindan ar gwask atmosferel a ya da aezhenn an dour pelloc'h eget 100° C hag a ya da vezañ solut dindan 0° (da skorn ez a da vezañ). Ur perzh dibar eo ivez pa chom an holl gompozadoù nes (sulfur hidrogen, ammoniak, metan, da skouer) er stad gazek dindan wrezioù izeloc'h.

En Douar a-bezh e kaver dour kazi e pep lec'h hag eo ur c'hompozad ret evit ar veverien ha dezho eo an dour un dra neutrel, divlaz ha dic'hwezh.

War-dro 70% gorread an Douar a zo goloet gant an dour hini ar meurvorioù da gentañ penn, met kavet e vez dindan stumm ur mor, ul lenn, un dourredenn, ur stêr, ur wazh pe ur ganol.
Deskrivet e vez red an dour a-dreuz pep kombod douarel dre dresañ kelc'hiad an dour (e gelc'hiad biogeokimiek).

## Gwelet ivez

* diazad doureier
* diholenadur
* dourañ
* dourioù etrebroadel
* dourlec'hiadurezh
* dour (lec'hanvadurezh)
* feunteun
* glav
* poull

## Divlaz
Ober a reer gant gerioù 
* evel **dourchistr, dourvel, dourwin, dourgafe, **, pa gomzer eus chistr, gwin, kafe, blaz an dour warne,
* hag ivez *[[dourwad]]*, meskaj dour ha gwad, pe ar c'hontrol.

## Liammoù diavaez

* Dour ar boutailhoù kontammet gant plastig : https://www.francetvinfo.fr/sante/environnement-et-sante/l-eau-en-bouteille-de-plusieurs-marques-contaminee-au-plastique-selon-une-etude_2657712.html
Gawadeg

Ur yezh kouchitek ar reter eus is-skourr ar yezhoù doulayek eo ar **gawadeg** (*gawwada*, *gauwada*, *gawata* pe *kawwada*), komzet gant 32.698 a dud (mui 1.367 den evel eil yezh) en Omo en Etiopia (1998).

C'hwec'h rannyezh pennañ ez eus:

* **Dihineg** (*dihina* pe *tihina*)
* **Gergereg** (*gergere* pe *k'ark'arte*)
* **Gobezeg** (*gobeze*)
* **Golangoeg** (*gollango* pe *kollango*)
* **Goroseg** (*gor(r)ose* pe *korrose*)
* **Harsoeg** (*harso* pe *worase*)

Tost eo d'ar bouseg ha d'ar samaieg ha d'ar golangoeg dreist-holl.

Talvezout a ra ar c'homsoeg da yezh uhel implijet gant pennoù-meur ar meuriad-se.

## Gwelet ivez
* Yezhoù kouchitek
* Yezhoù afrez-aziatek
Burev Etrebroadel ar Pouezioù hag ar Muzulioù

**Burev Etrebroadel ar Pouezioù hag ar Muzulioù** (**BIPM** evit an anv ofisiel *Bureau international des poids et mesures*) a zo unan eus an tri aozadur savet evit delc'her ar sistem unanennoù etrebroadel (SI) evel ma oa bet termenet gant Kenemglev ar metr.

Lec'hiet eo e Pavillon de Breuteuil e Sèvres, Frañs, a zo dezhañ un dezvad e-maez-tiriad. Dre se ne voe ket aloubet gant an Alamaned e-pad an eil brezel bed.

## Kefridi
Hervez e lec'hienn ofisiel : 

: *Ar BIPM a zo en e garg diogeliñ peurunvanidigezh ar muzulioù er bed a-bezh hag o zresuster d'ar Sistem unanennoù etrebroadel.*
: *Labourat a ra dindan aotrouniezh Kenemglev ar Metr a zo anezhañ ur [[feur-emglev]] diplomatel skoulmet etre ur riez hag hanter-kant (sifroù [[2005]]), ha seveniñ a ra e garg dre un toullad Kuzuliadegoù aliañ a zo o izili labourvaoù [[metrologiezh]] broadel eus ar Stadoù ezel eus Kenemglev ar Metr, ha dre e labour dezhañ e-unan sevenenet en e labourva.*
: *Kas a ra ar BIPM enklaskoù liammet ouzh ar muzulioù. Aozañ a ra, pe kemer a ra perzh e keñveriadennoù etrebroadel ar stalonoù muzuliañ broadel, ha kas a ra stalonadennoù da benn evit ar Stadoù ezel.*

Ar BIPM a zo ivez en e garg delc'her an Amzer hollvedel kenurzhiet (UTC) a zo anezhañ skeul an amzer a vez kaset diwarni ar frekañsoù dave hag ar signaloù-eur er bed a-bezh en un doare kenurzhiet.

Daou aozadur all a zo en o c'harg delc'hel ar sistem unanennoù etrebroadel :
* Kendalc'h Meur ar Pouezioù hag ar Muzulioù (CGPM, Conférence générale des poids et mesures) ;
* Kuzuliadeg Etrebroadel ar Pouezioù hag ar Muzulioù (CIPM, Comité international des poids et mesures).

## Istor

Da gentañ penn e teu orin Burev Etrebroadel ar Pouezioù hag ar Muzulioù eus an diviz ober gant ar sistem degel kemeret war atiz Gaspard Monge.

D'an 20 a viz Mae 1875 e voe sinet Kenemglev ar metr gant seitek Stad. Krouet e voe Burev Etrebroadel ar Pouezioù hag ar Muzulioù an dro-se.

Gant ar *Pavillon de Breuteuil* e Sèvres e vez roet bod d'ar BIPM abaoe 1884 ma voe lakaet ar savadur gouestlet d'al labourvaoù da vont en-dro.

E 1889 e voe asantet da bimpatromoù etrebroadel nevez ar metr hag ar c'hilogram gant kentañ Kendalc'h Meur ar Pouezioù hag ar Muzulioù a c'houlennas e vefent lakaet ent ofisiel er Pavillon de Breuteuil.

## Gwelet ivez

* Sistem unanennoù etrebroadel
* Sistem metrek

## Liammoù diavaez
* BIPM (e galleg)
* BIPM (e saozneg)
Elmoloeg

Ur yezh kouchitek ar reter eus is-skourr yezhoù omoek-tanaek ar reter eo an **elmoloeg** (*elmolo*, *fura-pawa*, *ldes*, *dehes*, *ndorobo*), komzet gant 8 den nemetken e reter Kenya (1994).

Ur damvarv an hini eo m'eo bet dilezet evit ober kentoc'h gant ar sambouroueg. 

Tost a-walc'h eo d'an dasanatcheg.

## Gwelet ivez
* Yezhoù kouchitek
* Yezhoù afrez-aziatek
Dasanatcheg

Ur yezh kouchitek ar reter eus is-skourr yezhoù omoek-tanaek ar reter eo an **dasanatcheg** (*da(a)sanach*, *dathanaik', *g(h)eleba*, *gelebinya*, *gallab*, *dama*, *marille*, *reshiat*, *russia* pe *shangilla''), komzet gant 34.564 a dud en holl en Omo en Etiopia (32.064 den e 1998 mui 231 den evel eil yezh) hag e reter Kenya (2.500 den e 1980).

 
## Gwelet ivez
* Yezhoù kouchitek
* Yezhoù afrez-aziatek
Baisoeg

Ur yezh kouchitek ar reter eus is-skourr yezhoù omoek-tanaek ar reter eo ar **baisoeg** (*baisoeg*, *bayuso* pe *alkali*), komzet gant 1.010 a dud en Etiopia (1995).

 
## Gwelet ivez
* Yezhoù kouchitek
* Yezhoù afrez-aziatek
Arboreg

Ur yezh kouchitek ar reter eus is-skourr yezhoù omoek-tanaek ar reter eo an **arboreg** (*arbore*, *arbora*, *erbore* pe *irbore*), komzet gant 4.441 a dud (mui 3.108 den evel eil yezh) en Omo en Etiopia (1998).

## Gwelet ivez
* Yezhoù kouchitek
* Yezhoù afrez-aziatek
Bouseg (kouchitek)

Ur yezh kouchitek ar reter eus is-skourr ar yezhoù doulayek eo ar **bouseg** (*bussa*, *dobase*, *d'oopace*, *d'opaasunte*, *lohu*, *mashile*, *mosiye* pe *orase*), komzet gant 6.624 a dud (mui 920 den evel eil yezh) en Omo en Etiopia (1998).

Tost-tre eo d'ar gawadeg ha d'ar samaieg.

 
## Gwelet ivez
* Yezhoù kouchitek
* Yezhoù afrez-aziatek
Samaieg

Ur yezh kouchitek ar reter eus is-skourr ar yezhoù doulayek eo ar **samaieg** (*(t)samai*, *tamaha*, *tsamak(k)o*, *bago*, *s'aamakk-ulo* pe *ku(i)le*), komzet gant 50 328 den evel yezh kentañ ha gant 8 621 a dud (mui 1 200 den all evel eil yezh) en Omo en Etiopia (1998).

Tost a-walc'h eo d'ar bouseg ha d'ar gawadeg.

## Gwelet ivez
* Yezhoù kouchitek
* Yezhoù afrez-aziatek
Sahoeg

Ur yezh kouchitek ar reter eus is-skourr ar yezhoù sahoek-afarek eo ar **sahoeg** (*sa(h)o*, *shaho*, *shoho* pe *shiho*), komzet gant 202.759 a dud en holl en Eritrea (180.000 den e 2001) hag Omo en Etiopia (22.759 den e 1998 mui 3.378 den evel eil yezh).

Tost-tre eo d'an afareg.

Komzet e vez ar rannyezh **irobeg** en Etiopia nemetken. 

## Gwelet ivez
* Yezhoù kouchitek
* Yezhoù afrez-aziatek
Afareg

Ur yezh kouchitek ar reter eus is-skourr ar yezhoù sahoek-afarek eo an **afareg** (*afar(af)*; amhareg: *adal*; arabeg: *danakil*), komzet gant tro-dro da 1.439.367 en holl en Afar en Etiopia (979.367 den mui 22.848 den evel eil yezh), su Eritrea (160.000 den e 2001) ha Djibouti (300.000 den e 1996). Marteze a-walc'h e vez komzet e Somalia ivez.

Tost-tre eo d'ar sahoeg.

Peder rannyezh ez eus

* **Afareg an norzh**
* **Afareg ar c'hreiz**
* **Aoseg** (*aussa*)
* **Badoueg** (*ba'adu*)

## Liammoù diavaez
* Ethnologue
* Mirdi ar Yezhoù

## Gwelet ivez
* Yezhoù kouchitek
* Yezhoù afrez-aziatek
Devezh etrebroadel ar yezh vamm

E 1999 e oa bet divizet gant an UNESCO ober eus an 21 a viz C'hwevrer **Devezh Etrebroadel ar Yezh Vamm**. Lidet e vez an devezh-se bep bloaz er stadoù zo izili eus an UNESCO hag e sez kreiz an aozadur, evit kas war-raok liesseurted ar yezhoù hag al liesyezhegezh. 

Divizet e oa bet sevel Devezh Etrebroadel ar Yezh Vamm e koun Devezh Merzherien ar Yezh, un devezh eus 1952, pa oa bet lazhet manifesterien evit ar banglaeg gant ar polis hag an arme e Dhaka, e Pakistan ar Reter.

## Brud
E broioù zo e vez implijet an devezh-se da vrudañ ar yezh, evel en Aljeria.

## Gwelet ivez
* Shohid Minar

## Liammoù diavaez
* 

## Notennoù
Garreg

Ur yezh kouchitek ar reter eus isskourr ar yezhoù somaliek eo ar **garreg** (*garre* pe *af-garre*) komzet gant ouzhpenn 50 000 den e su Somalia (1992).

## Gwelet ivez
* Yezhoù kouchitek
* Yezhoù afrez-aziatek
Dabarreg

Ur yezh kouchitek ar reter eus is-skourr ar yezhoù somaliek eo an **dabarreg** (*(af-)dabarre*) komzet gant tro-dro da 30.000 den e Shabeelle Izelañ hag e Qansax Dheere e Somalia (2000).
	
Div rannyezh ez eus:

* **Dabarreg** (*dabarre*)
* **Iroleg** (*(af-)iroole*)

## Gwelet ivez
* Yezhoù kouchitek
* Yezhoù afrez-aziatek
Somalieg

Ur yezh kouchitek ar reter eus is-skourr ar yezhoù somaliek eo ar **somalieg** (*Af-ka soomaali-ga* pe *af-maxaad tiri*) komzet gant 15 - 25 milion a dud en holl e Somalia (5.400.000-6.700.000 a dud e 1991), Djibouti (181.420 den pe 33,4% eus ar boblañs e 1996), Etiopia (3.187.053 a dud evel yezh kentañ mui 95.572 den evel eil yezh e 1998) hag e Kenya (312.339 den e Kenya 1989).

Ur yezh daspegel an hini eo.

E 1972 e voe bet degemeret ez-ofisiel al lizherenneg latin gant Gouarnamant Somalia evit ober gant ar yezh-mañ dre skrid ha ne vez ket skrivet eno ken gant ar skritur osmaniek abaoe.

Teir rannyezh ez eus:

* **Somalieg an norzh** : diazez ar yezh unvan.
* **Benadireg** (*benaadir*)
* **Achrafeg** (*af-ashraaf*)

E Kenya e vez komzet ouzhpenn an div rannyezh-mañ:

* **Degodieg** (*degodia*)
* **Ogadeneg** (*ogaden*) 

## Liammoù diavaez
* Ethnologue report on Somali
* Comprehensive Somali-English Dictionary
* Somali - English Dictionary

## Gwelet ivez
* Yezhoù kouchitek
* Yezhoù afrez-aziatek
Tounieg (somaliek)

Ur yezh kouchitek ar reter eus is-skourr ar yezhoù somaliek eo an **tounieg ** (*(af-)tunni*) komzet gant tro-dro da 20.000-60.000 den e Shabeelle Izelañ hag e Kreiz Jubba e Somalia (1992).

Levezonet eo bet gant ar mayeg.

## Gwelet ivez
* Yezhoù kouchitek
* Yezhoù afrez-aziatek
C'haron (loarenn)

**C'haron** (anvadur etrebroadel: *(134340) Pluto I Charon*) eo brasañ loarenn Ploudon. Graet e vez **Ploudon I** anezhi ivez. Dizoloet e oa bet d’an 22 a viz Mezheven 1978 gant James Christy.
Arabat kemmeskañ gant 2060 Chiron, ur c’horf-oabl all eus Koskoriad an Heol.
Dre m’eo bras-kenañ ment Charon e-keñver Ploudon (an hanter bihanoc’h hepken), e lavar lod emeur gant ur blanedenn doubl ha n’eo ket gant ur blanedenn hag ul loarenn tro-dro, dreist-holl p’emañ ar greizenn c’hravitañ e-maez eus Ploudon.
*Charon* a oa « treizher an Anaon » e gwengelouriezh Hellaz, met soñjet en doa ivez James Christy en anv e wreg Charlene pa oa o tibab an anv da reiñ d’e zizoloadenn.

1 207 km eo treuzkiz Charon.
Kaourintin Martins

Ur c’hoarier mell-droad breizhat eo **Kaourintin Martins** (*Corentin* en-ofisiel) .

D’an 11 a viz Gouere 1969 e Brest eo ganet. 

C’hoarier-kreiz e oa.

## Kluboù
*1988-1992 : Stad Brest 29
*1992-1996 : AJ Auxerre
*1996-1997 : Deportivo La Corogne
*1997-1999 : Racing Club Strasbourg
*1999-2000 : Jirondined Bourdel
*2000-2004 : Racing Club Strasbourg
*2004-2005 : Clermont Foot

## Skipailh Frañs
14 dibab, 1 pal.
----
Djidoueg

Ur yezh kouchitek ar reter eus is-skourr ar yezhoù somaliek eo an **djidoueg** (*jiiddu* pe *af-garre*) komzet gant ouzhpenn da 50.000 den e su Somalia (1992).

Tost a-walc'h eo d'ar bonieg.

## Gwelet ivez
* Yezhoù kouchitek
* Yezhoù afrez-aziatek
Mayeg

Ur yezh kouchitek ar reter eus isskourr ar yezhoù somaliek eo ar **mayeg** (*af-maay tiri* pe *rahanween*) komzet gant tro-dro da 500 000-1 000 000 a dud e su Somalia (1992).

Ur rannyezh a zo:
* **Heledieg** (*af-helledi*)

## Gwelet ivez
* Yezhoù kouchitek
* Yezhoù afrez-aziatek
Arzel Even

**Arzel Even** (ganet Jean *Raymond François Piette* d'an 3 a viz C'hwevrer 1921 e Lille ha marvet d'an 19 a viz Du 1971 en Aberystwyth, Kembre), a oa ur yezhour barrek war an holl yezhoù keltiek. Meur a anv-pluenn en deus implijet en e skridoù kentañ : *Natrovissus*, *Gereint*, *Artomagalos*, *Idriss Gawr*.

E dad a oa eus Flandrez Frañs hag e vamm a oa eus Breizh. Ober a reas e studi e Roazhon hag eno, pa oa studier, e teskas brezhoneg. E-pad an Eil brezel bed e voe embannet e skridoù brezhonek kentañ, war *[[Galv (kelaouenn)|Galv]]*, *[[Arvor (kazetenn)|Arvor]]*, *[[Gwalarn (kelaouenn)|Gwalarn]]*. Goude an Eil brezel bed, e 1946, e savas, gant Per Denez, ar gelaouenn sevenadurel *[[Kened (kelaouenn)|Kened]]*, a voe kendeuzet buan goude gant *[[Tír na nÓg (kelaouenn)|Tír na nÓg]]* ha gant *[[Al Liamm]]*.

Dimeziñ a reas Arzel Even gant ur Gembreadez, Enid Mair Phillips, e 1950, ha mont a reas da Gembre da vevañ. Eno e kavas labour evel levraoueger da gentañ ha goude-se evel kelenner brezhoneg e skol-veur Aberystwyth. 

Sevel a reas ar gelaouenn *[[Hor Yezh]]* e 1954 ha kenlabourat a reas gant ar gelaouenn-se betek e varv.

Gantañ eo bet savet *[[Istor ar Yezhoù Keltiek]]*, zo bet adembannet meur a wech gant *Hor Yezh*. Studiadennoù yezhoniezh niverus en deus embannet e meur a gelaouenn: *Hor Yezh* evel-just, *Bwletin y Bwrdd Gwybodau Celtaidd*/*Bulletin of the Board of Celtic Studies*, *[[Ogam (kelaouenn)|Ogam]]*, ha meur a bennad a embannas ivez e-barzh *[[Al Liamm]]*.

Mervel a reas yaouank a-walc’h e 1971. Douaret eo bet e Llanbadarn Fawr, e-kichen Aberystwyth. E Levraoueg Vroadel Kembre eo bet fiziet al levrioù hag ar skridoù a zo chomet war e lerc’h (war-dro 500 levr).

## E oberennoù
* *Kad Mag Tured*, e-barzh Tir na nOg niv. 5 (1947), Al Liamm niv. 6 (1948) betek 28 (1951).
* *La Bataille de Mag Tured*, e-barzh Ogam.
* *[[Istor ar yezhoù keltiek]]*, embannet er gelaouenn Hor Yezh da gentañ, ha goude-se e stumm 2 levrenn 1962, trede embannadur 1987 ha 1990.
* *Skol vihan an iverzoneg*, embannet e-barzh Hor Yezh, 1959.
* *Skol nevez ar c'hembraeg*, embannet e-barzh Hor Yezh, 1961.
* *French loanwords in Middle Breton*, University of Wales Press, 1973.
* *Geiriadur bach Llydaweg-Cymraeg*, Aberystwyth, 1960.
Kuzuliadeg Etrebroadel ar Pouezioù hag ar Muzulioù

**Kuzuliadeg Etrebroadel ar Pouezioù hag ar Muzulioù** (**CIPM** evit an anv ofisiel *Comité international des poids et mesures*) a zo unan eus an tri aozadur savet evit delc'her ar sistem unanennoù etrebroadel (SI) evel ma oa bet termenet gant Kenemglev ar metr. C'hoarvezout a ra eus triwec'h den a zeu eus Stadoù ezel eus Kenemglev ar metr. He c'harg pennañ eo diogeliñ peurunvanidigezh an unanennoù muzuliañ, ha seveniñ a ra ar garg-se gant he labour dezhi hec'h-unan pe gant he c'hinnigoù a ro da lenn da Gendalc'h Meur ar Pouezioù hag ar Muzulioù.

En em vodañ a ra ar CIPM bep bloaz e Burev Etrebroadel ar Pouezioù hag ar Muzulioù (BIPM, Bureau international des poids et mesures), ha breutaat a ra an dezrevelloù kinniget dezhi gant he C'huzuliadegoù Aliañ. Embann a ra un dezrevell bloaziek diwar-benn stad melestradurel ha arc'hantel ar BIPM evit gouarnamantoù ar Stadoù ezel eus Kenemglev ar metr.

Nevez 'zo he deus lakaet ar CIPM ar pouez war savidigezh ar *Mutual Recognition Arrangement* (**MRA** : Renkamant Anavezout Kenetre), anezhañ ur framm evit ma c'hello ar Stadoù ezel eus Kenemglev ar Metr degemer kenetrezo ar muzulioù kaset da benn en o labourvaoù broadel ketep.

## Liammoù diavaez
Diwar-benn MRA ar CIPM :
* http://www1.bipm.org/fr/convention/mra/ (e galleg)
* http://www1.bipm.org/en/convention/mra/ (e saozneg)
Skrid

Anv ur gelaouenn vrezhonek hag un ti-embann eo **Skrid**.

## Barzhonegoù e-barzh "Skrid"
**Serr-noz keltiek* (1976)
**Ar simbol* (1976)
**Hag e c'hoarzhent* (1977)
**Eured daonet* (1977)
**Ar Werzhourien kazetennoù* (1977)
**Ar pod lastez* (1978)
**Gwerz Bobby Sands* (1981)
**Reel* (1983)
**Levenez Gouez* (1983)
**An hini kozh* (1983)
**Ar c'hast* (1983)
**Brighton* (1984)
**Mello* (1984)
**Da Mark ha Paul, daou Iwerzhonad yaouank eus Belfast* (1984)
**Matolod-tilher* (1884)

## Skridoù
* *An enkrez* (danevell-83)

## Ti-embann
Er penn-kentañ e oa anv un dastumad levrioù embannet gant Mouladurioù Hor Yezh, met bremañ eo deuet da vezañ un ti-embann dizalc'h, kevredet gant Barn.

## Liamm diavaez
* Katalog ''Barn ha Skrid''
Alabeg

Ur yezh kouchitek ar reter eus isskourr ar yezhoù an Uheldiroù eo an **alabeg** (*(h)alaba* pe *allaaba*) komzet gant 126 257 den evel yezh kentañ ha gant 25 271 den evel eil yezh e Traoñienn Rift en Etiopia (1998).

Tost a-walc'h eo d'ar c'hambateg.

## Gwelet ivez
* Yezhoù kouchitek
* Yezhoù afrez-aziatek
Bourdjieg

Ur yezh kouchitek ar reter eus is-skourr ar yezhoù an Uheldiroù eo ar **bourdjieg** (*burji*, *bambala* pe *dasshi*) komzet gant den 42.730 den en holl e su Lenn Ciamo en Etiopia (35.731 evel yezh kentañ mui 3.045 den all evel eil yezh e 1998) hag e Kenya (7.000 den e (1994).
	
Tost a-walc'h eo d'ar sidamoeg.

## Gwelet ivez
* Yezhoù kouchitek
* Yezhoù afrez-aziatek
Kambateg

Ur yezh kouchitek ar reter eus isskourr ar yezhoù an Uheldiroù eo ar **c'hambateg** (*kambaata*, *kambatta*, *kambara* pe *donga*) komzet gant 606 241 den evel yezh kentañ ha gant 83 750 den all evel eil yezh e mervent Gurage, Kambaata ha Hadiyya en Etiopia (1998).

Tost a-walc'h eo d'an alabeg.

Teir rannyezh a zo:
* **Tambaroeg** (*tambaro*)
* **Timbaroeg** (*timba(a)ro* pe *timbara*)
* **Kebeneg** (*qebena* pe *kebena*): disheñvel a-walc'h diouzh ar rannyezhoù all ma vez renket evel ur yezh eus he fart gant tud zo.

## Gwelet ivez
* Yezhoù kouchitek
* Yezhoù afrez-aziatek
Libidoeg

Ur yezh kouchitek ar reter eus is-skourr ar yezhoù an Uheldiroù eo al **libidoeg** (*libido*, *maraqo* pe *marako*) komzet gant 36 612 den evel yezh kentañ ha gant 9 208 den all evel eil yezh e Hadiyya, Kambaata ha Gurage en Etiopia (1998).
	
Tost a-walc'h eo d'ar hadiyeg, e-keñver ar c'heriaoueg dreist-holl. 

## Gwelet ivez
* Yezhoù kouchitek
* Yezhoù afrez-aziatek
Raktresoù-lezenn

E Frañs e vez graet **raktresoù-lezenn** eus an danvez-lezennoù kinniget gant ar gouarnamant. Graet e vez kinnigoù lezenn eus an danvez-lezennoù kinniget gant izili ar Parlamant.

## Argerzh
E diabarzh ur Ministrerezh eo savet ar raktresoù-lezenn. 

Da c'houde e vezont kaset d'ar C'huzul-Stad a ro un ali.

Evit echuiñ ganti e vezont kinniget da Guzul ar Vinistred a dap an diviz kas anezho pelloc'h.

Ar Ministr e-karg a laka an destenn war burev unan eus an div vodadeg a ya d'ober ar Parlamant : ar Vodadenn Vroadel pe ar Sened.

Da lezenn ez a ma vez votet gant ar Parlamant. 

Tost 90% eus al lezennoù a zo raktresoù-lezenn.

Dindan mellad 35 ar Vonreizh eo termenet strizh tachennoù ar raktresoù-lezenn. E-maez an tachennoù-mañ emañ ar reoladurioù a vez graet eus an divizoù bet tapet.
Gedeoeg

Ur yezh kouchitek ar reter eus isskourr yezhoù an Uheldiroù eo ar **gedeoeg** (*ged(d)eo*, *deresa* pe *derasanya*) komzet gant 637 082 a dud da yezh kentañ ha gant 47 950 den all da eil yezh en Uheldirioù ar C'hreiz en Etiopia (1992).
	
Tost eo d'ar sidamoeg dreist-holl.

## Gwelet ivez
* Yezhoù kouchitek
* Yezhoù afrez-aziatek
Hadiyeg

Ur yezh kouchitek ar reter eus is-skourr ar yezhoù an Uheldiroù eo ar **hadiyeg** (*hadiyya*, *(h)adiya*, *hadya* pe *adea*) komzet gant 923.958 den evel yezh kentañ ha gant 150.889 den all evel eil yezh e Gurage, Kambaata ha Hadiyya en Etiopia (1998).
	
Tost-tre eo d'al libidoeg.

Div rannyezh ez eus:

* **Lemoeg** (*leemo*)
* **Soroeg** (*soro*)

## Gwelet ivez
* Yezhoù kouchitek
* Yezhoù afrez-aziatek
Sidamoeg

Ur yezh kouchitek ar reter eus is-skourr ar yezhoù an Uheldiroù eo ar **sidamoeg** (*sidámo 'afó* pe *sidaminya*) komzet gant 1.876.329 a dud evel yezh kentañ ha gant 101.340 den all evel eil yezh e Sidamo Awraja e su-kreiz Etiopia (1992).

Tost a-walc'h eo d'ar alabeg.

## Gwelet ivez
* Yezhoù kouchitek
* Yezhoù afrez-aziatek
Devezh ar vro

**Devezh ar Vro**, pe *devezh broadel*, a reer eus un devezh zo lakaet en deiziadur evit lidañ ur vro. Meur a stumm a c’hell bezañ gant al lidoù-se. Alies e vo ur gouel broadel, un devezh gouel, eus Devezh ar Vro. Alies e tegouezh an devezh-se d’un deiz eus ar bloaz ma teuas ar vro da vezañ dizalc’h (da skouer ar 4 a viz Gouere e Stadoù-Unanet Amerika. E broioù zo e vez dibabet deiz gouel ur sant enoret er vro (da skouer gouel Sant Padrig evit Iwerzhon). Deiziadoù pouezus en istor a c’hell bezañ lakaet da Zevezh ar Vro ivez (da skouer an 11 a viz Gwengolo evit Katalonia). En darn vrasañ eus ar broioù ne vez nemet un *Devezh ar Vro* bep bloaz, met e broioù zo, evel Pakistan, e c’hell bezañ meur a hini. Meur a anv a c’hell bezañ gant ar devezhioù gouel broadel : *Devezh an Dizalc’hidigezh*, *Devezh ar Frankiz*, *Devezh an Unaniezh*, *Devezh ar Republik*.

Er broioù dizalc’h e vez anavezet an devezh-se gant al lezenn ha peurvuiañ e vez un devezh gouel. Er broioù n’int ket dizalc’h e c’hell bezañ anavezet ent-ofisiel (da skouer e Katalonia e oa bet anavezet da zevezh gouel gant ar Parlamant e 1980). E broioù all, dre ma n’eo ket anavezet an devezh ent-ofisiel, e c’hell bezañ dizemglev war an deiziad. E Breizh da skouer e lavar kalz tud e vez *Devezh ar Vro* d’an 19 a viz Mae, gouel Sant Erwan, met d’ur mare zo bet e veze roet an anv *Devezh ar Vro*, e Breizh, d’un devezh eus miz Mezheven ma veze lidet koun Emgann Ballon (trec’h Nevenoe war ar Franked). Ar pouez a roer da Zevezh ar Vro a c’hell bezañ bras pe vrasoc’h hervez ar vro hag an devezh a c’hell kaout meur a stumm. E Frañs da skouer e vez moustroù bras gant soudarded o tibunañ war ar Champs-Élysées e Pariz ha tanioù-arvest a vez aozet e kalz kêrioù. En Iwerzhon e vez tud laouen o tibunañ e straedoù pep kêr hag e vez forzhig tud o lonkañ banneoù en ostalerioù. Gouel Erwan, e Breizh, a vez lidet gant abadennoù sonerezh dreist-holl.

E kalz broioù e tegouezh Devezh ar Vro d’un deiziad resis, met en un nebeud broioù e c’hell bezañ ur gouel mont-dont. E Jamaika, da skouer, e vez lidet Devezh ar Vro d’al lun kentañ eus miz Eost. Lidañ a reer evel-se dizalc’hidigezh Jamaika, a voe roet dezhi gant gouarnamant ar Rouantelezh Unanet d’al Lun 6 a viz Eost 1962, al lunvezh kentañ eus miz Eost er bloavezh-se. E Tailand, a-hend-all, e vez lidet deiz-ha-bloaz ar roue d’ar 5 a viz Kerzu. D’an deiz-se e vez Devezh ar Vro bremañ met cheñch a raio pa vo ur roue all war an tron.

## Un nebeud devezhioù broadel
Mol

Ar **mol** (simbol : **mol**) a zo un unanenn ziazez eus ar sistem etrebroadel a vez graet ganti war dachennoù ar fizik hag ar gimiezh dreist-holl. Ar mol eo kementad danvez ar sistemoù a zo enno kement a hamboudoù elfennel hag ez eus a atomoù e-barzh 0,012 kilogramad karbon 12. Graet e vez niver Avogadro eus an niver-se a hamboudoù a dalvez war-dro 6,0221353 × 1023. 

Pa vez kaoz eus moloù ez eo a-bouez bras lavaret ivez peseurt hamboudoù a vez kontet. Gallout a reont bezañ :
* atomoù
* molekulennoù
* ionoù
* elektronoù
* partikulennoù all
* strolladoù partikulennoù

## Gwelet ivez
* Kementad danvez
* Paoter molel
* Pouez molekulel
Boneg

Ur yezh kouchitek eus skourr yezhoù kouchitek ar reter eo ar **boneg** (*af-boon*) komzet gant nebeudig-tre a dud Kreiz Jubba e Somalia (1980).

Ur yezh damvarv an hini eo

## Gwelet ivez
* Yezhoù kouchitek
* Yezhoù afrez-aziatek
Yezhoù kouchitek ar su

Un isskourr eus ar yezhoù kouchitek eo **yezhoù kouchitek ar su**, ennañ 7 yezh komzet e Tanzania ha Kenya:
* Asakeg
* Bouroungeg
* Dahaloeg 
* Goroweg
* Irakweg
* Wasieg 
* Kwadzaeg 

## Gwelet ivez
* Yezhoù kouchitek
* Yezhoù afrez-aziatek
Yezhoù kouchitek an norzh

Un is-skourr eus ar yezhoù kouchitek eo *'yezhoù kouchitek an norzh*, ennañ 1 yezh komzet e Soudan:

* Ar bedawieg

## Gwelet ivez
* Yezhoù kouchitek
* Yezhoù afrez-aziatek
Bedawieg

Ur yezh kouchitek eus is-skourr yezhoù kouchitek an norzh eo ar **bedawieg** (*to-bedawiye*, *bedawi* pe *beja*) komzet gant tro-dro da 1.148.000 a dud en holl e biz Soudan (951.000 den e 1982) hag en Eritrea (120.000 den e 1970) hag Egipt.

Peder rannyezh ez eus:

* **Hadendoeg** (*hadendoa* pe *hadendiwa*)
* **Hadarebeg** (*hada(a)reb*)
* **Bicharineg** (*bisharin* pe *bisariab)
* *'Benamireg*' (*beni-amir'')

## Gwelet ivez
* Yezhoù kouchitek
* Yezhoù afrez-aziatek
Embregerezhioù Breizh evit ar Brezhoneg

E miz Du 2001 e oa bet roet lañs da **Embregerezhioù Breizh evit ar Brezhoneg** diwar intrudu Produet e Breizh-Création Bretagne, Diorren, Le Club de Bretagne ha Bretagne Prospective. 
Goude barnadenn ar C'huzul-Stad a dorre an diviz da reiñ ur statud publik da Ziwan e felle da Andrev Lavanant, prezidant EBB, bodañ un 70 embregerezh bennak da skoazellañ ar brezhoneg (arc'hantaouiñ ur c'houlzad brudañ, sikour an dezougen da gas ar vugale d'ar skolioù divyezhek...).

Tri bodad-labour a oa en EBB :
* Endro lezennel ha sokial.
* Kinnigoù hag alioù d'an embregerezhioù.
* Ezhommoù hag alioù d'ar bed sevenadurel.
Asakeg

Ur yezh kouchitek eus isskourr yezhoù kouchitek ar su eo ar **asakeg** (*aasáx*) komzet gwechall e norzh Tanzania nepell diouzh ar Vasaied. Da get e vefe aet e reter ar stepenn Vasaiat met komzet e vefe c'hoazh gant 350 a dud e kreiz he zachenn.

## Gwelet ivez
* Yezhoù kouchitek
* Yezhoù afrez-aziatek
Bouroungeg

Ur yezh kouchitek eus is-skourr yezhoù kouchitek ar su eo ar **bouroungeg** (*burunge*, *bulunge* pe *mbulungwe*) komzet gant tro-dro da 31.000 den e Kondoa e kreiz Tanzania (1987).

Ur yezh gant tonennoù an hini eo.

Tost-tre eo d'ar wasieg, ar goroweg hag an irakweg. 

## Gwelet ivez
* Yezhoù kouchitek
* Yezhoù afrez-aziatek
Wasieg

Ur yezh kouchitek eus isskourr yezhoù kouchitek ar su eo ar **wasieg** (*alagwase*, *wasi*, *chasi*, *uwassi* pe *asi*) komzet gant tro-dro da 10 000 den e Kondoa e kreiz Tanzania (1989).

## Gwelet ivez
* Yezhoù kouchitek
* Yezhoù afrez-aziatek
Kwadzaeg

Ur yezh kouchitek eus is-skourr yezhoù kouchitek ar su eo ar **c'hwadzaeg** (*kw'adza* pe *qwadza*) komzet gwechall e Mbulu e Tanzania (1998).

Ur yezh varv an hini eo. 

## Gwelet ivez
* Yezhoù kouchitek
* Yezhoù afrez-aziatek
Irakweg

Ur yezh kouchitek eus is-skourr yezhoù kouchitek ar su eo an **irakweg** (*iraqw*, *mbulu(nge)*, *erokh* pe *iraku*) komzet gant tro-dro da 365.000 den e Mbulu e Tanzania (1993).

Ur rannyezh ez eus:

* **Asaeg** (*asa*): disheñvel-tre, marteze a-awlc'h ur yezh evit hec'h-unan.

## Gwelet ivez
* Yezhoù kouchitek
* Yezhoù afrez-aziatek
Goroweg

Ur yezh kouchitek eus is-skourr yezhoù kouchitek ar su eo ar **goroweg** (*gorowa*, *goroa*, *gorwaa* pe *fiome*) komzet gant tro-dro da 30.000-50.000 den e Mbulu ha Kondoa e kreiz Tanzania (1987 ha 1990).

Tost-tre eo d'ar bouroungeg, ar wasieg. Ken tost eo d'an irakweg ma vez renket a-wechoù evel ur rannyezh irakwek. 

## Gwelet ivez
* Yezhoù kouchitek
* Yezhoù afrez-aziatek
28 Mae

## Darvoudoù
* 1588 : ar Grande y Felicísima Armada, gant 130 lestr ha 30 000 den eus Spagn war o bourzh, a ya kuit eus porzh Lisbon da vont da dagañ Bro-Saoz (betek an 30 a viz Mae e vo listri o tont er-maez eus ar porzh).
* 1918 : dizalc’hiezh kentañ republik Armenia.
* 1918 : dizalc’hiezh Azerbaidjan e stumm ur republik demokratel.
* 1926 : taol-stad e Portugal a-enep ar Republik Kentañ ha deroù an diktatouriezh.
* 1932 : peurechu eo al labourioù evit serriñ mor-bihan ar Zuiderzee en Izelvroioù. Dont a ra da vezañ an IJsselmeer, ha tamm-ha-tamm e vo gounezet polderioù diwar e goust. 
* 1937 : e San Francisco, e Kalifornia, digoradur ofisiel ar Golden Gate Bridge d’ar c’hirri gant ar prezidant Franklin Delano Roosevelt. 
* 1940 : kodianañ a ra Belgia gant Alamagn.
* 1964 : savet eo an Aozadur evit Dieubidigezh Palestina.
* 1974 : e Norzhiwerzhon eo echu gant rannadur ar galloud etre ar c’hostezennoù, abalamour d’un harz-labour gant ar Lealourion.
* 2014 : anavezet eo pobl Kernev-Veur da vinorelezh vroadel, hiviziken, hervez ar c'henemglev evit gwareziñ ar minorelezhioù broadel embannet gant Kuzul Europa.

## Ganedigezhioù

* 1524 : Selim II, sultan an Impalaeriezh Otoman;
* 1660 : Jorj Iañ Breizh-Veur, roue Breizh-Veur hag Iwerzhon
* 1759 : William Pitt ar Yaouañ, kentañ ministr ar Rouantelezh Unanet.
* 1779 : Thomas Moore, barzh saoznek eus Iwerzhon.
* 1823 : Anna Mezmeur, leanez skrivagnerez vrezhonek.
* 1884 : Edvard Beneš, politikour tchekoslovak.
* 1889 : Richárd Réti, mestrc'hoarier echedoù tchekoslovak.
* 1908 : Ian Fleming, skrivagner saoz, krouer James Bond.
* 1912 : Patrick White, skrivagner aostralian.
* 1944 : Jean-Pierre Léaud, aktour gall.
* 1945 : John Fogerty, soner ha kaner stadunanat.
* 1968 : Kylie Minogue, aktourez ha kanerez aostralian.

## Marvioù
* 1357 : Afonso IV, roue Portugal.
* 1787 : Leopold Mozart, kelenner war ar sonerezh, sonaozer ha bioliner alaman-aostria, tad Wolfgang Amadeus Mozart.
* 1795 : Sébastien de La Haye de Silz, jeneral chouan.
* 1843 : Noah Webster, skrivagner ha geriadurour amerikan.
* 1849 : Anne Brontë, skrivagnerez saoznek.
* 1912 : Patrick White, skrivagner saoznek eus Aostralia, Priz Nobel ar Lennegezh e 1973.
* 1916 : Ivan Franko, skrivagner ukrainek.
* 1959 : Robert Morton Nance, adsaver ar c’herneveg.
* 1972 : Edouarzh VIII, roue ar Rouantelezh-Unanet.
* 1982 : Henri Dyèvre, ijinour, dastumer lec’hanvioù brezhonek.
* 2020 : Guy Bedos, fentigellour gall.

## Lidoù
* Devezh ar Republik en Azerbaidjan hag en Armenia.
* Devezh ober traoù evit yec'hed ar merc'hed er bed.
24 Mae

## Darvoudoù
* 1778 : evit skoazellañ an Amerikaned, embannet eo ar brezel a-enep Bro-Saoz gant Bro-C'hall. 
* 1798 : deroù un emsavadeg republikan en Iwerzhon, gant an United Irishmen, a-enep yev Breizh-Veur.
* 1822 : emgann Pichincha, en Ecuador, evit dieubiñ ar vro diouzh yev Spagn.
* 1844 : gant an ijiner Samuel Morse eo kaset ar gemennadenn gentañ dre bellskriver, er Stadoù Unanet.
* 1883 : digoret eo pont Brooklyn.
* 1937 : digoret eo pont Golden Gate, o treugiañ div c'hlann bae San Francisco.
* 1993 : Eritrea dizalc’h diouzh Etiopia.

## Ganedigezhioù
* 1686 : Gabriel Daniel Fahrenheit, fizikour alaman († 16 a viz Gwengolo 1736 e Den Haag (Izelvroioù)).
* 1743 : Jean-Paul Marat, kazetenner ha politikour gall drouklazhet gant Charlotte Corday.
* 1819 : ar Rouanez Victoria .
* 1897 : Pierre Gillet, maer Sant-Yann-Brevele, kuzulier-departamant ha kannad ar Mor-Bihan e Kambr an deputeed, e Sant-Yann-Brevele.
* 1901 : José Nasazzi, melldroader etrebroadel ha gourdoner uruguayat.
* 1920 : Roparzh Broudig, skrivagner brezhonek.
* 1931 : Michael Lonsdale, aktour gall saoz.
* 1937 : Marivon Dupureur (Samson hec'h anv-tiegezh), atletourez war ar redadeg damhir.
* 1941 : Bob Dylan, kanour stadunanat.
* 1944 : Dominig Lavanant, aktourez c'hoariva ha sinema.
* 1961 : Alessandra Riegler, mestrc'hoarierez echedoù italian.
* 1992 : Juicy M, DJ ha produerez sonerezh elektronek ukrainek.

## Marvioù
* 1543 : Nikolaus Copernicus, steredoniour.
* 1947 : Charles Ferdinand Ramuz, skrivagner eus Suis.
* 1974 : Duke Ellington, soner amerikan. 
* 1995 : Harold Wilson, kentañ ministr ar Rouantelezh Unanet.
* 2006 : Maria Prad, saverez Strollad Beilhadegoù Treger
* 2006 : Claude Piéplu, aktor gall.

## Lidoù
* Eritrea : Devezh ar vro
* Bulgaria ha Makedonia : Devezh Sant Kirill ha Sant Methodios
## Notennoù ha daveennoù
22 Mae

## Darvoudoù
* 1794 : dibennet eo ar 26 melestrour eus Penn-ar-Bed e Brest.
* 1936 : krouet eo ar gompagnunezh Aer Lingus gant gouarnamant Republik Iwerzhon.
* 1972 : cheñch a ra anv Selan da Sri Lanka, ha degemer ur vonreizh nevez.
* 1990 : Norzhyemen ha Suyemen a ya d’ober, a-gevret, Republik Yemen.
* 1992 : degemeret eo Kroatia en Aozadur ar Broadoù Unanet.

## Ganedigezhioù
* 1724 : Marc-Joseph Marion du Fresne, ergerzher ha moraer breizhat.
* 1798 : Aleksandr MacDonnell, mestrc'hoarier echedoù iwerzhonat.
* 1808 : Gérard de Nerval, skrivagner gallek.
* 1813 : Richard Wagner, sonaozer alaman.
* 1859 : Sir Arthur Conan Doyle, skrivagner skosat hag ijiner Sherlock Holmes.
* 1879 : Jean Cras, ofiser a vor ha sonaozour.
* 1907 : Hergé, aozer bannoù-treset eus Belgia, krouer Tintin.
* 1924 : Charles Aznavour, kaner-sonaozer gallek.
* 1932 : Tavo Burat, skrivagner eus Piemont.
* 1946 : George Best, c'hoarier mell-droad eus Hanternoz Iwerzhon.
* 1949 : Ieuan Wyn Jones, politiker kembreat.
* 1979 : Tihomir Atanasov Dovramadjiev, mestrc'hoarier echedoù hag echedoù-bokser bulgar.

## Marvioù
* 337 : Kustentin Veur, impalaer roman.
* 1873 : Alessandro Manzoni, skrivagner italianek.
* 1885 : Victor Hugo, skrivagner gallek.
* 1887 : Honoré Jacquinot, evnoniour, louzawour ha loenoniour gall.
* 1932 : Isabella Augusta Gregory (*Lady Gregory*), skrivagnerez eus Iwerzhon.
* 1953 : Loeiz Herrieu, skrivagner brezhonek.
* 1967 : Langston Hughes, barzh, danevellour ha dramaour amerikan.
* 1981 : Roger Legris, aktour (c'hoariva ha sinema) gall.
* 2020 : Albert Memmi, skrivagner gallek.

## Lidoù
* Devezh ar vevdiseurtelezh er bed.
21 Mae

## Darvoudoù
* 1804 : digor bered Père-Lachaise e Pariz.
* 1854 : krouet eo ar Felibrige.
* 1871 : aloubet eo Kumun Pariz gant armeoù ar gouarnamant gall. E-korf ur sizhun ez eus lazhet 20 000 den ha harzet 38 000 den all.
* 1904 : diazezet eo Kevread Etrebroadel Football Association (KEFA) e Pariz gant seizh bro europat.
* 1927 : nijal a ra Charles Lindbergh a-us d'ar Meurvor Atlantel evit ar wech kentañ, e-unan-penn ha hep ehan, a New York da Bariz.
* 1941 : dibenn ar Blitz gant aerlu alaman ouzh ar Rouantelezh Unanet.
* 1956 : lakaet da darzhañ o c'hentañ bombezenn H gant ar Stadoù Unanet en atoll Bikini.
* 2012 : dilennet eo bet Tomislav Nikolić da brezidant Republik Serbia.

## Sportoù
* 1995 : mont a ra skipailh mell-dorn (paotred) Bro-C'hall da gampion ar bed evit ar wech kentañ, e Reykjavík (Island).

## Ganedigezhioù
* -427 : Platon, prederour eus Henc'hres.
* 1471 : Albrecht Dürer, livour hag engraver alaman.
* 1527 : Felipe II, roue Spagn ha Portugal.
* 1844 : Henri Rousseau (lesanvet *Ar maltouter Rousseau*), livour gall.
* 1855 : Émile Verhaeren, barzh belgiat gallek.
* 1921 : Andrei Sac'harov, fizikour rusian ha stourmer evit gwirioù mab-den, tapet gantañ Priz Nobel ar Peoc'h (nac'het gantañ).
* 1944 : Mary Robinson (*Máire Mhic Róibín*), prezidantez Republik Iwerzhon.
* 1971 : Aleksandr Dgebouadze, mestrc'hoarier echedoù belgiat.
* 1973 : Peter Heine Nielsen, mestrc'hoarier echedoù danat.
* 1985 : Mark Cavendish, marc'hhouarner eus Enez Vanav.

## Marvioù
* 1471 : Herri VI, roue Bro-Saoz.
* 1810 : marc'heg d'Eon, poliser kuzh treuzwisket.
* 1821 : Jac Glan-y-gors, barzh kembraek.
* 1919 : Victor Segalen, skrivagner a Vreizh.
* 1968 : Ernst Neubach, filmaozer, produour ha saver senario aostrian-hungarat.
* 1971 : Jim Sevellec, livour ha feilhañsour breizhat.
* 1991 : Rajiv Gandhi, kentañ ministr India.

## Lidoù
* Deiziadur henroman : *XII ante calendas Junias / Agonalia 3 / Vejovalia*

* Devezh an diseurtelezh sevenadurel er bed evit ar c'hendiviz hag an diorren.

## Notennoù
20 Mae

## Darvoudoù
* 1497 : John Cabot a ya kuit eus Bristol, war bourzh e vag *The Mathew* da vont war-glask douaroù en tu all d'ar Meurvor atlantel.
* 1498 : Vasco da Gama a erru e Kozhikode war aod kornôg India.
* 1794 : krouidigezh banniel Bro-C'hall a-vremañ.
* 1873 : Levi Strauss a laka ur breou war ar bragoù jeans ijinet gantañ.
* 1883 : kregiñ a ra ar menez-tan Krakatau da vezañ oberiant : dislonkañ a ray tri miz diwezhatoc’h.
* 1900 : deroù an eil C'hoarioù Olimpek e Pariz ; 1 066 atletour, deuet eus 26 bro, a genstriv e 17 sport ha 85 kevezadenn.
* 1902 : Kuba dizalc’h diouzh ar Stadoù Unanet.
* 1943 : aet Tchang Kaï-chek da brezidant Republik Sina.
* 1944 : deroù ur referendom pevar devezh en Island war an unaniezh gant Danmark. Tremen 97% eus ar voterien a sav a-du gant lakaat un termen d'an unaniezh-se ha 95% a sav a-du gant ur vonreizh republikan nevez.
* 1951 : lakaet eo Juluan Maner da wenvidig gant ar Pab Pi XII.
* 1980 : referendom e Kebek war dizalc’hiezh ar vro : 60% eus an dud a zibab an « nann ».
* 1995 : en un eil referendom war dizalc’hiezh Kebek eo trec’h an « nann » adarre, met war-bouez nebeut.
* 2002 : dont a ra Timor ar Reter da vezañ dizalc’h diouzh Indonezia.
* 2008 : dek vloaz goude e grogad diwezhañ, Skipailh Breizh ar vell-droad a zo trec'h 3-1 war hini Kongo.
* 2012 : Montpellier Hérault Sporting Kleub a ya da gampion Bro-C'hall mell-droad evit ar wech kentañ.

## Ganedigezhioù

* 1753 : Toussaint Louverture, brogarour ha dispac'hour haitian.
* 1799 : Honoré de Balzac, skrivagner gallek.
* 1806 : John Stuart Mill, prederour saoz.
* 1860 : Eduard Buchner, kimiour alaman, tapet Priz Nobel ar Gimiezh gantañ e 1907.
* 1882 : Sigrid Undset, skrivagnerez norvegek, tapet Priz Nobel al lennegezh ganti e 1928.
* 1900 : Lorenzo Fernández, melldroader etrebroadel ha gourdoner uruguayat.
* 1901 : Max Euwe, kelenner jedoniezh ha mestr meur echedoù izelvroat.
* 1906 : René Jayet, filmaozer, produour ha saver senario gall.
* 1935 : José Mujica, 40 prezidant Uruguay (2010-2015).
* 1944 : Joe Cocker, kaner blues saoz.
* 1981 : Iker Casillas, melldroader etrebroadel spagnol.

## Marvioù
* 794 : Æthelberht II, roue East Anglia
* 1277 : ar pab Yann XXI.
* 1506 : Kristol Goulm, ergerzher.
* 1622 : Osman II, sultan an Impalaeriezh otoman.
* 1834 : Markiz La Fayette, milour ha den-stad gall.
* 1864 : John Clare, barzh saoz.
* 1940 : Verner von Heidenstam, skrivagner svedek.
* 1971 : Waldo Williams, barzh kembraek.
* 2012 : Robin Gibb, kaner-sonaozer breizhveuriat, unan eus an tri breur o devoa krouet ar strollad Bee Gees.
* 2013 : Ray Manzarek, kaner ha soner klavier stadunanat, unan eus pevar c'hrouer ar strollad The Doors.
* 2019 : Niki Lauda, bleiner Formulenn 1 aostrian.
* 2025 : Trần Đức Lương, prezidant Vietnam.

## Lidoù
* Devezh ar vro:
** Kameroun.
** Timor ar Reter.
19 Mae

## Darvoudoù
* 1535 : lakaat a ra Jakez Karter da ouel evit e eil beaj da Norzhamerika. 
* 1604 : savidigezh kêr Montréal.
* 1848 : gant Emglev Guadalupe Hidalgo ez eus lakaet un termen d’ar brezel etre ar Stadoù Unanet ha Mec'hiko ha gwerzhet eo Kalifornia, Arizona Nevada, Utah d’ar Stadoù Unanet. 
* 1974 : dilennet eo Valéry Giscard d'Estaing da brezidant Republik Frañs gant 50,8% eus ar mouezhioù.
* 1974 : Coluche er skinwel evit ar wech kentañ.
* 2012 : degouezhet eo ar Redadeg evit ar Brezhoneg 2012 e Douarnenez.

## Ganedigezhioù
* 1519 : Bertrand d'Argentré, istorour ha gwiraour breizhat.
* 1593 : Jacob Jordaens, livour flandrezat.
* 1744 : Charlotte von Mecklenburg-Strelitz, gwreg Jord III, roue Breizh-Veur hag Iwerzhon.
* 1762 : Johann Gottlieb Fichte, prederour alaman.
* 1847 : Gustave Toudouze, skrivagner gallek.
* 1881 : Mustafa Kemal Atatürk, kentañ prezidant Republik Turkia.
* 1890 : Hô Chi Minh, prezidant Viêt Nam.
* 1913 : André Guilcher, douaroniour breizhat. 
* 1926 : Fernand Raynaud, fentigellour gall.
* 1926 : Pol Pot, diktatour Kambodja.

## Marvioù
* 804 : Alkuin, beleg ha kuzulier Karl Veur.
* 1296 : ar pab Selestin V.
* 1303 : Erwan Helouri, beleg hag alvokad breizhat.
* 1536 : Anne Boleyn, eil gwreg ar roue saoz Herri VIII.
* 1795 : James Boswell, den a lezenn ha skrivagner skosat.
* 1864 : Nathaniel Hawthorne, skrivagner amerikan.
* 1864 : John Clare, barzh saoz
* 1895 : José Martí, stourmer evit dizalc’hiezh Kuba.
* 1898 : William Ewart Gladstone, kentañ ministr ar Rouantelezh Unanet.
* 1932 : Charles Wallace Richmond, evnoniour stadunanat.
* 1935 : Thomas Edward Lawrence (Laorañs a Arabia), soudard ha skrivagner saoznek.
* 1994 : Luis Ocaña, reder marc'h-houarn eus Spagn.

## Lidoù
* er Relijion gatolik :
** Erwan (Eozen, Ewan, Iwan, Youn, Youenn, Yeun, Cheun)
* Devezh broadel Breizh, gouel Erwan.
* e Turkia, Devezh ar Sportoù hag ar Yaouankiz pe devezh e koun Atatürk
* e Gres, devezh e koun lazhadeg Gresianed ar Pont
17 Mae

## Darvoudoù
* 1792 : krouidigezh Eskemmdi New York. 
* 1809 : gant Napoleon Iañ eo staget Stadoù ar Pab ouzh an Impalaeriezh c’hall.
* 1846 : ijinet eo ar saksell gant Adolphe Sax.
* 1928 : digoradur an  C'hoarioù Olimpek hañv en Amsterdam (Izelvroioù).
* 1935 : gant ministr nazi an Deskadurezh, Bernhard Rust, eo berzet kelenn an esperanteg e skolioù Alamagn.
* 1940 : aloubidigezh Brusel gant armeoù Alamagn.
* 1970 : Thor Heyerdahl a laka da ouel war aod Maroko, da dreuziñ ar Meurvor Atlantel gant ur vag papiruz, ar *[[Ra II]]* hec’h anv. 
* 1995 : dont a ra Jacques Chirac, a oa maer Pariz betek-henn, da vezañ Prezidant Republik Frañs.

## Ganedigezhioù

* 1749 : Edward Jenner, mezeg saoz, kavadenner ar vaksin a-enep ar vrec’h.
* 1836 : Wilhelm Steinitz, meurc'hoarier echedoù tchek.
* 1866 : Erik Satie, sonaozour ha pianoour gall.
* 1880 : Jean d'Yd, aktour (c'hoariva ha sinema) gall.
* 1904 : Jean Gabin, aktour gall.
* 1907 : Álvaro Gestido, melldroader etrebroadel uruguayat.
* 1911 : Alberic O'Kelly de Galway, kazetennour echedoù ha mestrc'hoarier echedoù belgian.
* 1912 : Marie Déa, aktourez (c'hoariva, sinema ha skinwel) c'hall.
* 1961 : Enya, kanourez iwerzhonat.

## Marvioù
* 1510 : Sandro Botticelli, livour italian.
* 1727 : an impalaerez Katelin Iañ a Rusia.
* 1838 : René Caillié, ergerzher gall.
* 1838 : Charles Maurice de Talleyrand, diplomat gall.
* 1935 : Paul Dukas, sonaozer gall.
* 2017 : Rhodri Morgan, kentañ ministr Kembre.

## Lidoù
* Devezh ar pellgehentiñ er bed.
* *Día das Letras Galegas* ("Devezh al lizhiri galizek"), devezh gouel e Galiza, en enor d’ar galizeg
* Norvegia : devezh gouel e koun ar vonreizh kentañ bet degemeret e Norvegia e 1814