open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Taole

**Taole** o ur gumun e Bro-Leon e kanton Montroulez, e departamant Penn-ar-Bed, e gwalarn Breizh. Penn kanton e oa betek 2015.
## Douaroniezh
* Ar stêr Eon a gember gant ar Peñzez e Pont-Eon, etre Plouenan ha Taole.
;Kumunioù amezek

## Anv
* Bernard Tanguy ː *Taulai*, 1128 ; *Taule*, 1353 ; *Guictaule*, 1398 ; *Taulé*, 1426
* Erwan Vallerie ː evel B. Tanguy, hag ivez ː *Taulle*, 1516 ; *Tolle*, 1530
;Gerdarzh
War a-seblant, diwar anv ur sant brezhon dizanavet.

## [[Ardamezouriezh|Ardamezioù]]

## Brezhoneg
### Ar Brezoneg er Skol
* 1934-1936: ar c'huzul-kêr a savas a-du gant ar mennad skignet gant al luskad Ar Brezoneg er Skol (ABES) evit kelennadurezh ar brezhoneg er skol.
### Deskadurezh
* Ur skol divyezhek a zo eno abaoe 2022.
* E distro-skol 2024 e oa enskrivet er c'hlasoù divyezhek 18 skoliad (7,7 % eus skolidi ar gumun evit a sell ouzh ar c'hentañ derez).

## Istor
* A-raok an Dispac'h Gall, parrez Taole e oa enni ivez Karanteg hag Henvig.
### [[Dispac'h Gall]]
* Dekred e ar 26 a viz Du 1790 war al le ret : e penn-kentañ 1791 e voe nac'het al le ouzh ar Roue, ar vro hag al lezennoù gant Laot, person, ha Bourhis ha Penguilly, kureed.
### 
#### [[Brezel-bed kentañ]]
* Mervel a reas 132 waz ag ar gumun, da lâret eo 4,65% ag he foblañs e 1911,abalamour d'ar brezel.
#### [[Eil Brezel-bed]]
* Mervel a reas ugent den ag ar gumun abalamour d'ar brezel.
#### Brezelioù didrevadennañ
##### [[Brezel Aljeria]]
* Mervel a reas daou vilour eus ar gumun.

## Monumantoù ha traoù heverk

Eglise Taule.jpg|Iliz katolik *Sant Pêr*, 1902-1904.

* Monumant ar re varv, luc’hskeudennoù, gant anvioù nijourion ar C'hommonwealth marvet e 1942. Dioueliet e voe e 1920. 
### Bezioù ar C'hommonwealth e bered ar gumun

Mervel a rejont e-kerzh an Eil Brezel-bed, d'an 29 a viz Here 1942 pa gouezhas o c'harr-nij (*[[Armstrong Whitworth Whitley|Whitley V]]* marilhet *Z6579*) nepell diouzh Taole, luc'hskeudenn.

## Emdroadur ar boblañs abaoe 1962

## Tud
* Yann-Vari Penwern (1807-1856), dastumer kanaouennoù brezhonek.

### Ardamezeg ar familhoù

## Liammoù diavaez

* Taole war lec'hienn Geobreizh

## Levrlennadur
* Hervé Abalain : *Les noms de lieux bretons*. Les Universels Gisserot. 2000
* Embannadurioù Flohic : *Le Patrimoine des communes du Finistère*. 1998
* Michel Froger & Michel Pressensé : *Armorial des communes du Finistère*. 2001
* J.B. Ogée : *Dictionnaire historique et géographique de la province de Bretagne, dédié à la Nation bretonne*. 1780
* Pol Potier de Courcy : *Nobiliaire et armorial de Bretagne*. Adembannadur Editions des Régionalismes. Cressé. 2011/2014
* Bernard Tanguy : *Dictionnaire des noms de communes, trèves et paroisses du Finistère*. Chasse-Marée. ArMen. 1990
* Erwan Vallerie : *Diazezoù studi istorel an anvioù-parrez. Corpus.* An Here. 1995

## Daveoù ha notennoù
Terrug

Centre de Telgruc-sur-Mer.JPG|Kreiz ar vourc'h.

**Terrug** a zo ur gumun eus Bro-Gerne e kanton Kraozon, e departamant Penn-ar-Bed, e kornôg Breizh.
## Douaroniezh
## Istor
### 
* Emsavadeg ar Bonedoù ruz: 
** trubuilhoù a voe er barrez d'an 13 a viz Gouere 1675;
** nac'het e voe an distaoliadeg roueel e miz C'hwevrer 1676 ouzh un den eus Terrug, Maurice Steffan, goude Emsavadeg ar Bonedoù ruz .
### [[Dispac'h Gall]]
* Dekred eus ar 26 a viz Du 1790 war al le ret: e penn-kentañ 1791 e voe graet al le ouzh ar Roue, ar vro hag al lezennoù gant ar person, Gloaguen, ha Louboutin, kure.
### 
#### [[Brezel-bed kentañ]]
* Mervel a reas 93 gwaz ag ar gumun,eleze 4,25% ag he foblañs e 1911, abalamour d'ar brezel.
#### [[Eil brezel-bed]]
* Mervel a reas 58 den ag ar gumun abalamour d'ar brezel.
* D'an 1 a viz Gwengolo 1944 e voe dieubet ar gumun gant ar rezistanted hag an tirlu SUAat.
* Dre fazi e voe bombezet ar gumun gant aerlu SUA d'an 3 a viz Gwengolo 1944. Lazhet e voe 60 soudard SUAat, 28 rezistant FFI ha 33 annezad eus ar gumun.
## Monumantoù ha traoù heverk
* Monumant ar re varv, luc’hskeudenn. Dioueliet e voe d’an 13 a viz Gwengolo 1920, ur mell friko a voe. 
## Emdroadur ar boblañs abaoe 1962

## Melestradurezh
## Tud
### Tud ganet eno
*1954 : Padrig an Habask, emsaver brezhonek.

## Gevelliñ
## Liammoù diavaez

* Terrug war lec'hienn Geobreizh

## Daveoù ha notennoù
Trebabu

**Trebabu** a zo ur gumun eus Bro-Leon hag ur gumun eus kanton Lokournan, e departamant Penn-ar-Bed, e gwalarn Breizh.
## Douaroniezh

416 Ria Conquet.jpg|
417 Pont Kerjan.jpg|
043 Etang de Kerjean.jpg|

## Istor
### [[Dispac'h Gall]]
* Dekred eus ar 26 a viz Du 1790 war al le ret: e penn-kentañ 1791 e voe nac'het al le ouzh ar Roue, ar vro hag al lezennoù gant ar person Vincent Hamelin e anv.
### 
#### [[Brezel-bed kentañ]]
* Mervel a reas c’hwec’h gwaz ag ar gumun, da lâret eo 2,52% ag he foblañs e 1911,abalamour d'ar brezel.
#### Brezelioù didrevadennañ
##### [[Brezel Aljeria]]
* Mervel a reas daou vilour eus ar gumun.

## Monumantoù ha traoù heverk

Église Saint-Tugdual de Trébabu, Finistère 02.JPG|An iliz katolik.

* Iliz katolik *Sant Tugdual*.

Monument_aux_Morts_-_Trébabu-29.jpg| Plakenn ar re varv.

* Plakenn ar re varv, *Trebabu d’he bugale maro er Vrezel*, luc’hskeudenn.
## Emdroadur ar boblañs abaoe 1962

## Melestradurezh
## Tud
## Gevelliñ
## Liammoù diavaez

* Trebabu war lec'hienn Geobreizh

## Notennoù ha daveoù
Triagad

**Triagad** zo ur gumun er Vro Vigoudenn, e kanton Pont-'n-Abad, e departamant Penn-ar-Bed, e mervent Breizh.
## Douaroniezh
* E **Lechiagad** emañ ar porzh ha lodenn arvor ar gumun.
## Istor
###### 
* Preizhet e voe maner *Lestriagad*, perc'hennet gant an aotrou du Haffont, gant ur strollad emsavidi eus Triagad ha Ploveur e miz Even 1675 e-kerzh Emsavadeg ar Bonedoù ruz. Un emglev a voe sinet e miz Eost 1675 etre an aotrou ha dileuridi an div barrez : parrez Ploveur a asantas paeañ 800 lur a zigoll d'e berc'henn, parrez Triagad 400 lur.
### [[Dispac'h Gall]]
* Dekred eus ar 26 a viz Du 1790 war al le ret : e penn-kentañ 1791 e voe nac'het al le ouzh ar Roue, ar vro hag al lezennoù gant Larour, person.
### 
#### [[Brezel-bed kentañ]]
* Mervel a reas 83 gwaz ag ar gumun, da lavaret eo 3,69% ag he foblañs e 1911, abalamour d'ar brezel.
#### [[Eil brezel-bed]]
* Mervel a reas c’hwezek den ag ar gumun abalamour d'ar brezel.
#### Brezelioù didrevadennañ
##### [[Brezel Indez-Sina]]
* Mervel a reas ur milour eus ar gumun d’an 10 a viz  Genver 1952 er C’hamp prizonidi 5D e bro Than Hoa en Annam er Viêtnam.
##### [[Brezel Aljeria]]
* Mervel a reas ur milour eus ar gumun d’ar 17 a viz Mae 1959 e Tlemcen .

## Monumantoù ha traoù heverk

Menhir de Squividan ou de Reun, Léchiagat, Finistère (France).JPG
Lesconil-Treffiagat 007 Menhir de Lehan.JPG

* Daou beulvan.

Monument_aux_morts_de_Tréffiagat_(Finistère).jpg|Monumant ar re varv,

* Monumant ar re varv
## Emdroadur ar boblañs abaoe 1962

## Melestradurezh

 
 
 
 
 

## Tud vrudet
### Tud bet ganet eno
* 1940 : Yann Bijer, skrivagner brezhonek
### Tud marvet eno
*1985 : Olier Mordrel, broadelour brezhon
## Gevelliñ
## Liammoù diavaez

## Dave ha notennoù
Trelaouenan

**Trelaouenan** a zo ur barrez eus Bro-Leon hag ur gumun eus kanton Kastell-Paol, e departamant Penn-ar-Bed, e gwalarn Breizh.
## Gerdarzh
Savet eo anv ar barrez diwar hini Laouenan (manac'h).
## Douaroniezh
## Istor
### [[Dispac'h Gall]]
* Tud eus ar gumun a gemeras perzh en Emgann Kergidu d'ar 24 a viz Meurzh 1793 e-kichen Plougouloum; un dell-gastiz a 600 lur a voe paeet gant ar gumun edan 24 euriad.
### 
#### [[Brezel-bed kentañ]]
* Mervel a reas 37  gwaz eus ar gumun abalamour d'ar brezel, eleze 4,95% ag ar boblañs hervez an niveradeg bet graet e 1911.
#### [[Eil brezel-bed]]
* Mervel a reas eizh den ag ar gumun abalamour d'ar brezel.
## Monumantoù ha traoù heverk

Manoir de Creac'h-Ingar Tréflaouénan 03.jpg|Ar maner.
Manoir de Creac'h-Ingar Tréflaouénan 08.jpg|Ardamezioù ouzh ar voger.

*Maner Kerzengar (Creac'h Ingar).

Tréflaouénan (29) Église 01.JPG|An iliz katolik.
Intérieur église Saint-Léonor Tréflaouénan 07.jpg|Trelaouenan: banniel en iliz-parrez.

* An iliz katolik.

Extérieur église Eglise Saint-Léonor Tréflaouenan 07.jpg|Ar monumant e-tal an iliz.

* Monumant ar re varv.

## Emdroadur ar boblañs abaoe 1962

## Melestradurezh
## Tud
## Gevelliñ
## Liammoù diavaez

* Trelaouenan war lec'hienn Geobreizh

## Notennoù ha daveoù
Gwilherm Iañ (Alamagn)

**Gwilherm Iañ**, pe **Wilhelm Friedrich Ludwig**, pe *Wilhelm Iañ* hervez e anv alamanek, pe *Wilhelm Friedrich Ludwig von Preußen* e anv en e hed, ganet d'an 22 a viz Meurzh 1797 e Berlin, marvet d'an 9 a viz Meurzh 1888) e Berlin, priñs eus an tiegezh Hohenzollern, a voe lezroue Prusia (1858-1861), 5vet roue Prusia (1861-1888) da c'houde, ha neuze kentañ impalaer Alamagn, pe *Kaiser* (1871-1888).

## E dud
Mab e oa da Frederig-Gwilherm III (1770-1840), roue Prusia, ha da Luise von Mecklenburg-Strelitz (1776-1810). O eil mab e oa ; e vreur henañ e oa Frederig-Gwilherm (1795-1861), a voe roue Prusia war-lerc'h e dad (1840-1861).

## E yaouankiz
Evel eil mab, ha dezhañ nebeud a chañsoù da vout roue un deiz, ne voe ket skoliet ervat ar paotr yaouank. 

Evel e hendadoù e reas war-dro micher an armoù, ha kemer perzh a reas er brezelioù a-enep da Napoleon e 1814 hag e 1815 ha kontet eo da vezañ bet brezelour kalonek. 

D'an 11 a viz Mezheven 1829, ec'h euredas gant Augusta von Sachsen-Weimar-Eisenach, (1811-1890), merc'h da Charlez-Frederig von Sachsen-Weimar-Eisenach (1783-1853), dug-meur Sachsen-Weimar-Eisenach, ha da v-Mari a Rusia (1786-1859). 
Daou vugel o devoe:
* Frederig III Alamagn (1831-1888), impalaer Alamagn 
* Luise von Preußen (1838-1923)

Plegañ d'ar frankizourien e 1848 ne blijas ket d'an noblañs a oa anezhañ, ma rankas mont da repuiñ da Vro-Saoz. 
Er bloaz war-lerc'h e voe faezhet gantañ Dispac'herien Baden.

## Lezroue
E 1857 e voe skoet e vreur Frederig-Gwilherm IV Prusia gant ur barrad, ma vanas e spered betek fin e vuhez. 
E 1858 e voe lakaet Gwilherm da lezroue, a-raok dont da vout roue Prusia e 1861. Dre ma n'halle ket lakaat ar Breujoù (Landtag) da vouezhiañ a-du gant kreskiñ arc'hant an arme, e soñjas dilezel e garg, met gervel a reas Otto von Bismarck da zont da vinistr gantañ, ha diwar neuze ez eas ar renad war-du an unbenniezh hollc'halloudek. 
Mestr e voe war ar C'hengevredad Alaman war-lerc'h emgann Sadowa ma voe faezhet an arme aostrian d'an 3 a viz Gouhere 1866.
 
D'an 2 a viz Genver 1861 e voe anvet da roue Prusia war-lerc'h e vreur henañ Frederig-Gwilherm IV Prusia (1795-1861), marvet divugel.

D'an 18 a viz Genver 1871, pevar miz war-lerc'h dezhañ trec'hiñ war ar C'hallaoued e-kerzh Brezel 1870-1871, e voe anvet impalaer e Trepas ar Melezourioù e palez Versailhez, da zismegañsiñ ar C'hallaoued.

## Liammoù diavaez
* http://www.archontology.org/nations/german/germ_state1/wilhelm1.php
Erika

**Erika** zo un anv-bihan svedek, ha germanek, roet d'ar merc'hed, savet diwar an anv-paotr Erik, a gaver en Alamagn evel e Sveden hag en holl vroioù skandinavek.

## Yezhoù all
*Erica e saozneg

## Tud

* Erika Alexander, aktourez stadunanat
* Erika Büsch, gitarourez ha kanerez urugwaiat
* Erika, kanerez italian
* Erika Fassenen, harozez vroadel en Enez ar Skorn
* Erika Christensen, aktourez stadunanat
* Erika Eleniak (g. e 1969), aktourez stadunanat
* Erika Mann (1905-1969), skrivagnerez ha kanerez, merc'h d'ar skrivagner Thomas Mann, c'hoar da Klaus Mann
* Erika Mann, politikerez alaman
* Erika Oliveira, gizourez vrazilian
* Erika Pluhar, kanerez, aktourez ha skrivagnerez aostrian
* Erika Kornélia Szeles (1941-1956), harozez hungarat
* Erika Selin, kanerez svedat
* Erika von Brockdorff, stourmerez enepnazi alaman
* Erika Wendt (1917-2003), spierez alaman e-pad an eil brezel-bed e Sveden 
* *Erica Wright*, gwir anv ar ganerez stadunanat Erykah Badu
* Princess Erika (g. e 1964), kanerez c'hallek
* Erika Ender (g. e 1974), kanerez ha sonaozerez panamean

## Traoù all
* An Erika zo un eoullestr feurmet gant ar gompagnunezh Total hag a reas peñse e 1999 dirak aodoù Breizh, gwelout Lanv du an Erika
* Ar gorventenn Erika a c'hoarvezas e Pleg-mor Mec'hiko e 2003.
Groupe information Bretagne

Ar **Groupe information Bretagne** (**GRIB**) a zo ur c'hevredad krouet er bloavezh 2000.

Fellout a ra d'e izili reiñ *keleier dizalc'h* ha dihelloù diwar-benn ar c'hudennoù a sav bremañ e Breizh, emezo, ha da gentañ-penn *an istor adskrivet* gant *ar vroadelourien* hag « *ar mont a-dreuz kumuniezhel a-vremañ degaset ha kaset war-raok gant an emsav broadelour*. 

Gant stourmerien dezho ur sell *republikan* eo e vez aozet ar c'helaouiñ "dizalc'h"-se, nemet embann a ra n'eo stag ouzh strollad politikel ebet. 
Aotreet eo implij skridoù ar GRIB gant ma vo meneget o orin. 
Diazezet eo ar GRIB e Montroulez.
 
## Skeiñ mibin, skeiñ kalet
Skeiñ bazhadoù a ra tud ar GRIB gant kement hini a ne sav ket a-du gant o sell republikan, ha buan e vezer lakaet da vroadelour pa ne seller ket gant ar sell-se. 
E-touez an dud bazhataet e c'haller menegiñ, mesk-ha-mesk:
*Edmond Hervé, maer Roazhon, peogwir en deus krouet ur *Comité de l'identité bretonne*,
*Jean-Yves Le Drian, prezidant Kuzul-rannvro Breizh, dre m'en deus lakaet votiñ ur steuñv da zifenn ar brezhoneg;
*Didier Pillet, eus Ouest-France dre m'en deus aotreet embann un istor Breizh e bannoù-treset, ha dre ma ne vez ket embannet savboent ar GRIB er gazetenn;
*Mikael Treger, dre ma kred difenn Roparz Hemon en e levr *"Aborigène Occidental"*;
*Patrick Le Lay, dre m'en deus klasket sevel ur skinwel un tamm brezhoneg ennañ;
*Per Denez, ha gantañ mesk-ha-mesk, Kuzul ar Brezhoneg, Embannadurioù an Here, o deus embannet skridoù Fañch an Uhel er skritur peurunvan,
*Bernez an Nail, ha kement levr skrivet gantañ, moarvat dre ma oa e penn Skol Uhel ar Vro
*Diwan, peogwir n'eo ket ur skol republikan, emezo;
*Kuzul Sevenadurel Breizh, a zo un aozadur broadelourien hervezo;
*tud Galv Karaez, dre m'o deus kredet sevel klemm abalamour da ganaouenn enepbreizhat ur c'haner parizian;
*hep ankouaat ar Gwenn ha Du, ur bier graet e Karaez, an delenn geltiek.

## E-touez ar re a gemer perzh ennañ a-wel d'an holl
* Françoise Morvan, Jean-Marc Huitorel.
* Al Libre Pensée hag o mignoned "republikan" a bep tu.
* Yvonne Bollmann.

## Da welout ivez
### O lec'hienn ha re all kenstag
* Lenn a c'halled o c'helaouiñ gwechall e lec'hienn an Observatoire du Communautarisme, un aozadur hag a embanne keleier diwar-benn dañjer ar gumuniezhouriezh e Bro-C'hall. N'eus ket eus al lec'hienn-se ken met adtapet eo bet gant Comité Laïcité République.
Pennadoù a oa
**evel hini Anne-Marie Le Pourc'hiet, kelennerez e Skol-Veur ar Gwir e Roazhon, diwar-benn klemm *Galv Karaez*,
**pe re Pierrick Le Guennec diwar-benn istor an emsav politikel breizhat e-pad an eil brezel bed pe enep d'ar brezhoneg;
*Kas a rae d'ar bajenn http://aosb.free.fr ma vez embannet enni al lizhiri enep ar panelloù divyezhek kaset gant tud ar strollad da Ouest-France, met ne gaver ket enni al lizhiri a-du gant ar panelloù. Graet eo ar bajenn-se evit levezoniñ an dilennidi a-enep ar panelloù divyezhek e Breizh.

### Pennadoù all
* Françoise Morvan
* Fañch an Uhel
* republikanouriezh
Torino

Kêr-benn Rannvro Piemonte ha hini proviñs Torino e Norzh Italia eo **Torino**, **Turin** e piemonteg, unan eus kêrioù brasañ ar vro. Torinoiz eo anv an annezidi.
Dont a ra he galloud armerzhel eus he saviad war ar Po, stêr hirañ ar vro e-kreiz ar gompezenn vrasañ hag e penn izelañ  traoñienn as stêr Dora Riparia, o tiskenn eus un an Alpoù.

## Kumunioù tro-dro
Venaria Reale, Settimo Torinese, Borgaro Torinese, San Mauro Torinese, Collegno, Rivoli, Baldissero Torinese, Grugliasco, Pino Torinese, Orbassano, Pecetto Torinese, Beinasco, Moncalieri, Nichelino. 

## Istor
Ur gêr kozh-tre eo, deuet da vezañ un drevadenn roman en amzer an impalaer Aogust. D'an 
30 a viz Genver er bloaz 9 kent JK  e voe anvet *Augusta Taurinorum*.

E 1418 e teuas Torino  da vezañ kêr-benn dugelezh Savoia.

Etre 1563 ha 1713 e voe kêr-benn Stadoù Savoia ; adal 1713 betek 1720 e voe hini rouantelezh Sikilia ; adal 1720 betek 1861 e voe hini rouantelezh  Sardigna, hag  adal 1861 betek 1865 evoe kêr-benn rouantelezh Italia.

## Brezhoneg
* E miz Mae 2022 e voe klevet ar strollad Alvan & Ahez o kanañ *Fulenn* e brezhoneg e Kenstrivadeg Eurovision ar C'han.

Turin_piazza_san_carlo_2009.JPG|*Piazza San Carlo*
Mole Antonelliana 17 marzo.jpg|*Mole Antonelliana*


## Liammoù diavaez
* Skeudennoù
## Notennoù
Pierrick Le Guennec

**Pierrick** (pe **Pierrik**) **Le Guennec** zo ur politikour ha trotskour breizhat, bet war ar renk en dilennadegoù kanton e 2004 e Lanester evit ar strollad trotskour Parti des Travailleurs, ma tapas 0,71% eus mouezhioù an dud enskrivet, ha 9vet war «Liste des Travailleurs» er memes bloavezh, evit an dilennadegoù european, 0,31% eus mouezhioù an dud enskrivet.

Sekretour ar Fédération de la Libre pensée eo er Morbihan.

## Oberoù
Skrivet en deus diwar-benn skolidi Diwan. Savet eo a-enep d'ar panelloù divyezhek (gallek-brezhonek) er Mor-Bihan. Skrivet en deus diwar-benn istor an emsav breizhek e-barzh al lec'hienn Observatoire du Communautarisme e skridoù e lec'h ma tispleg e gasoni a-enep d'an emsav. Mennozhioù broadelour gall taer-tre a zo gantañ.

## Doareoù ober
Dre vras e sav teuliadoù war boent pe boent eus istor politikel an emsav, tud 'zo (Roparz Hemon...), aozadurioù (Diwan...) pe traoù dibar (Gwenn-ha-Du, Bro gozh ma zadoù...). Tennañ a ra tammoù frazennoù tapet amañ hag ahont e-barzh kelaouennoù kozh alies (diaes a-walc'h da gavout dre vras) ha lakaat anezho kichen-ha-kichen ha degaset pe liammet ouzh frazennoù pe titloù savet gantañ.

## Pennadoù kenstag
*Françoise Morvan
*Groupe information Bretagne
*Republikanouriezh

## Dave ha notennoù
Mae 2006 e Breizh

**[[Kronologiezh vloaziek evit Breizh]]**
:2005 e Breizh - **2006 e Breizh** - 2007 e Breizh

2006 e Breizh 
:Genver - C'hwevrer - Meurzh - Ebrel - Mae - Mezheven 
:Gouere - Eost - Gwengolo - Here - Du - Kerzu

## Darvoudoù diawelet

## Mae

## Meurzh [[10 Mae]]
Echu eo e harz-debriñ gant Yannig Baron, prezidant ar gevredigezh Dihun. Padet en deus 22 devezh en holl. Deuet eo a-benn Y. Baron gant e stourmadeg, da lakaat renerezh an deskadurezh katolik da vont war-raok evit diorren ar c'helenn divyezhek brezhoneg-galleg.

Divizet ez eus bet eta digeriñ 7 klasad divyezhek nevez en c'hentañ derez : 2 e Penn-ar-Bed (Plouvorn ha Plouarzhel), 1 en Aodoù-an-Arvor (en un tu bennak en Treger), 1 en Liger-Atlantel (Pornizh) ha 3 er Mor-Bihan (Mêlrant, Surzhur ha Gwened).

Divizet ez eus bet ivez gant Poellgor an Deskadurezh Katolik lakaat ur garta en he sav e kenlabour gant Dihun, a-benn programmiñ war meur a vloaz diorren ar skolioù divyezhek.

Diwar lec'hienn Dihun Breizh

## Meurzh [[16 Mae|16 a viz Mae]]
Aet eo d'an anaon **[[Pêr ar Bihan]]**, barzh ha skrivagner bet adalek an deroù e-barzh skipailh ren ar gelaouenn Al Liamm.

## Merc'her [[24 Mae|24 a viz Mae]]
Aet eo d'an anaon **[[Maria Prat]]**, en he c'hantved bloavezh. E penn Strollad Beilhadegoù Treger e oa bet e-pad pell. Pezhioù-c'hoari farsus ha rimadelloù a-leizh a oa bet savet ganti.
Anvioù Odin

**Listenn anvioù [[Odin]]**

## Menegoù



## Gwelout ivez

### Da lenn

*  ; 
* .

### Liamm diavaez

*  Skaldic Project
*  Asatru Art
Kelennouriezh

Skiant ar c'helenn eo ar **gelennouriezh**.
Ober a ra war-dro an doareoù hag ar binvioù liesseurt da gelenn an danvezioù-skol d'an dud, pe e vijent tud vras pe vugale.

## Kelennouriezh ha pedagogiezh

*Gwelloc'h e kav lod ober gant ar ger "kelennouriezh" eget gant "pedagogiezh", a dalv kement ha "skiant ar *sevel* bugale", hervez e ster orin bepred, goude ma vez implijet a-wechoù evit *kelenn* ivez, hag alies diwar-benn *tud ha n'int ket bugale*.

*Ma reomp gant *pedagogiezh* evit bugale e rankomp ober gant **"andragogiezh"** evit tud vras; hogen berzh ebet ne ra ar ger-se e galleg-se (*andragogie*), ha diwar-se ne ya den d'e heul e brezhoneg ivez. Neuze, en e lec'h, e vez graet e galleg gant (*formation continue, coaching*) ha klasket e vez dreveziñ ar gerioù-se e brezhoneg, evel re alies pa zeu ur ger nevez diouzh ar c'hiz, ha pa vije diezhomm.

**Pedagogiezh* a vez implijet, tre evel e galleg, da envel meur a dra disheñvel: 1 ar sevel bugale, 2 an deskiñ bugale, da lavarout eo ober skol dezho 3 ar c'helenn ha doareoù ha binvioù micher ar c'helenner. Mesket e vez ar gêr hag ar skol, ar skoliad hag ar c'helenner, a zo dezho ezhommoù disheñvel. Daou ober disheñvel eo deskiñ ha kelenn.
Gerontofiliezh

Implijet e vez an termen **gerontofiliezh** (diwar ar gresianeg: *γερών*, "kozh" + φιλία *filia* "karantez") evit deskrivañ ur barafiliezh ma vez sachet tud yaouank war-du tud kozh en un doare reizhel ha/pe karantezel.

## Gwelet ivez
* Revelezh
* kronofiliezh
* Teleiofiliezh
Koprofiliezh

**Kaoc'hgarouriezh**, pe **koprofiliezh** (diwar ar gresianeg: κόπρος *kopros*, "kaoc'h" + φιλία *filia*, "karantez") a larer eus ur barafiliezh ma vez broudet en un doare reizhel tud zo gant an danvezenn a vez ermaeziet eus ar c'horf, o hini pehini ar re all, dre ar fraezh, dre he c'hwezhañ, he zañva pe he gwelet. Kaset e c'hell bezañ da benn pe a-unan-penn pe gant tud all. Anvet e vez ivez *scat*.

Dañjerus e c'hell bezañ mont betek debriñ ar c'haoc'h, hag a vez graet gant lod a-wezhoù, ha pa vije kac'her ha debrer an hevelep den, abalamamour d'ar c'hleñvedoù degaset gant bakteria pe viruz. 

## Gwelet ivez
* Revelezh
* Parafiliezh
Kronofiliezh

Implijet e vez an termen **kronofiliezh** (diwar ar gresianeg: χρόνος *c'hronos*, "oad" + φιλία *filia* "karantez") eveit deskrivañ meur a barafiliezh liammet ouzh diforc'hioù oad etre tud a gas da benn darempredoù reizhel kenetreze. 

Un nevezc'her an hini eo, bet krouet evit ar wezh kentañ gant John Money. 

N'eus liamm ebet etre ar gronofiliezh diouzh un tu hag ar pedofiliezh diouzh un tu all, rak ne rak ket dave da rakkrennarded/ezed, met kentoc'h da oadourion/ezed disheñvel o oad.

## Gwelet ivez
* Revelezh
* Gerontofiliezh
* Teleiofiliezh
* Parafiliezh

## Liammoù diavaez
* [Pennad-skrid diwar-benn ar gronifiliezh (pdf) ](https://web.archive.org/web/20060819051808/http://www.ynot1.com.au/magazines/TAT%20serial%20monogamy%20%5Bv6.0%5D%20(WP).pdf)
Observatoire du Communautarisme

An **Observatoire du communautarisme** zo bet savet e miz Gouhere 2003 evit kelaouiñ ar C'hallaoued diwar-benn ar gumuniezhouriezh ha stourm a-enep dezhi.

Lavarout a ra ar renerien ez eo un arsellva dizalc'h hag ur benveg da aesaat ar c'helaouiñ hag ar preder a-zivout ar gumuniezhouriezh, al likouriezh, ar gwallziforc'hañ hag ar ouennelouriezh" ha "da vrudañ an oberoù graet a-enep an hollvedouriezh republikan".

Renet eo gant *Julien Landfried*. Kensavet eo bet gant *Frédéric Beck* (a zo rener al lec'hienn republikan « Revue républicaine ») ha *François Devoucoux du Buysson* (rener ar « Perroquet Libéré » hag oberour al levr « Les Khmers roses : Essai sur l'idéologie homosexuelle »).

## Aozadurioù arbennik
Kaset e vez war-raok gantañ lec'hiennoù Internet dediet da aozadurioù arbennik, en o zouez:
*Groupe information Bretagne
*Capve ("Republikaned a-enep ar vroadelouriezh euskarat")
Nekrofiliezh

An **nekrofiliezh** (diwar ar νεκρός *nekros*, "(korf-)marv" + φιλία *philia*, "karantez") a zo anv ur parafiliezh a ra dave da dud sachet ez-reizhel war-du korfoù-marv.

Imoplijet e evz an termen ivez a-wechoù en un doare arouezel evit deskrivañ darempredoù, romantel pe get, ma vez kontrollet penn-da-benn un den gant egile hag a chom hep respont, dres evel ur c'horf-marv. 

Abeg meur a meuntrer bet lazhet gante un den war egile renk-ouzh-renk eo bet an nekrofiliezh. 

Peurliesañ ne vez ket degemeret mat kaout darempredoù gant korfoù-marv e sevenadur ebet ha lakaet e vez da dorfed diwar abeg ar fed ma ne c'hell ket un den marv reiñ e asant evit seurt darempredoù, daoust ha ma'z eus bet darvoudoù ral-kenañ ma oa bet roet asant an hini a c'houzañvas seurt darempredoù a-raok mervel evel da skouer Armin Meiwes.

## Gwelet ivez
* Revelezh
* Parafiliezh
Pederastiezh

Un termen ledan eo ar **bederastiezh** (diwar ar henc'hresianeg *pais* "paotr" + *erastes* "amourus") implijet evit komz eus darempredoù heñvelrevel etre oadourion ha krennarded.

Kavet e veze pratikoù a seurt-se e meur a sevenadur de ar bed da geñver an henamzer, ha brudet a-walc'h eo ar perzh sokial ma c'hoarveze e Henc'hresia dreist-holl, ma talveze kement da dudi ha d'un darempred deskiñ etre ur studier yaouank hag ur mest koshoc'h evitañ, deuet en e oad. Daoust ha ma oa anezhañ un dra reoladel e sevenadur ar vro, tud zo a save o mouezh a-anep d'ar bederastiezh, dreist-holl pa denne da darempredoù reizhel war-eeun, en o zouez Platon.

E Henroma e oa bet skarzhet ar bederastiezh pa degouezhas ar gristeniezh eno.

Diaes eo lakaat ur vevenn rik etre ar bederastiezh hag ar bedofiliezh ha dreist-holl an efebofiliezh hag un torfed a c'hell bezañ suert darempredoù hiziv hervez lezennoù resis pep bro hag a denn d'an oad ma c'hell unan kaout darempredoù reizhel.

## Gwelet ivez
* Ginofiliezh
* Treuzrevelezh
* Heñvelrevelezh
* Homofiliezh
* Iolaos
Teleiofiliezh

Gant tud zo e vez graet **teleiofiliezh** (diwar ar gresianeg: *τέλειος*, "disi; en e oad" + φιλία *filia* "karantez") evit deskrivañ un tuadur reizhel a sachfe tud rakkaezourek war-du oadourion koshoc'h evite en un doare karantezel ha/pe reizhel.

Un nevezc'her an hini eo, bet krouet evit ar wezh kentañ gant Kurt Freund. 
Alies-kenañ e vez kavet seurt emzalc'hioù en darn vrasañ eus kevredigezhioù ar bed, ha neuze ne vez ket laket da barafiliezh. Met a-benn ma vez sachet tud deuet en o oad gant bugale ne vez ket komzet eus parfiliezh met eus pedofiliezh. 

## Skouer
Ur plac'h pemzek vloaz sot e 2008 sot gant Paul McCartney.

## Gwelet ivez
* Revelezh
* Gerontofiliezh
* Kronofiliezh
Bolz-enor

Ur savadur stumm ur wareg en e greiz eo ar **volz-enor** gant ur volzenn etre div dolzenn vañsonerezh m'emañ o pouezañ warno.
Savet e vez bolzioù-enor a-dreuz an hentoù pe war o lezoù. Evit enoriñ an unpennoù hag ar pennoù brezel e vezont savet peurliesañ. Lod anezho zo bet savet a-dal da ramparzhioù ar gêrioù mogeriet. Gwechall e veze bolzoù-enor da-c'hortoz, (graet e prenn) en antreoù ar c'hêrioù pa veze ur roue o tont e-barzh. Koulskoude eo bet brudet ar Romaned pa oant kustum da sevel bolzoù-enor graet e mein-benerezh en enor d'an trec'hioù graet gant o impalaerien hag o jeneraled.
Renevesaet eo bet ar c'hustum gant unpennoù Europa adal ar , gant Loeiz XIV a Vro-C'hall hag meur ar roue all da c'houde. An diktatour gall Napoléon Bonaparte en deus lakaet da sevel div volz-enor e Pariz (An Ambroug-kezeg hag ar Steredenn).
## Bolzoù-enor brudet
**Gwelout ivez [[Bolzoù-enor roman]].*
;
* Dor Brandenbourg, e Berlin
* Siegestor e München
;
* Siegestor e Innsbruck
;
* Dor Menin e Ieper
* Bolz-enor an Hanter-kant bloaz e Brussel
;
* Dor Pariz e Lille
* Bolz-enor Montpellier
* Bolz-enor an Ambroug-kezeg (Pariz)
* Bolz-enor ar Steredenn (Pariz)
* Dor Sant-Denez e Pariz
* Dor Sant-Marzhin e Pariz
* Dor Meurzh e Reims
* Bolz-enor Glanum e Saint-Rémy-de-Provence
* Bolz-enor Germanicus e Saintes
;

* Bolz Trajan, en Ancona,
* Bolz-enor Aogust (Aosta), 
* Bolz-enor Benevento) 
* Arco del Sacramento, Benevento
* Arco di Traiano (Canosa), e Canosa di Puglia
* Bolz-enor Augusto (Fano), 
* Bolz-enor ar Peoc'h, e Milano,
* Bolz-enor Aogust (Rimini),
* Bolz-enor Kustentin, e Roma,
* Bolz-enor Septimus Severus e Roma,
* Bolz-enor Titus e Roma,
* Arco di Adriano (Capua), e Santa Maria Capua Vetere, 
* Arco di Augusto, del 9-8 a.C., Susa
* Arco di Riccardo, e Trieste, 
* Arco dei Gavi, e Verona
Rimini
Arco Augusto Aosta.jpg|Arco di Augusto,Aosta
Arco di Augusto-Susa.jpg|Arco di Augusto,Susa
Arco di Augusto Fano illuminato.jpg|Arco di Augusto,Fano
Arcoromano.jpg|Arco di Riccardo,Trieste
Arco Gavi.jpg|Arco dei Gavi,Verona
Arco di Traiano e mura di ronda.JPG|Arco di Traiano,Ancona
Benevento-Arch of Trajan from South.jpg|Arco di Traiano*(Porta Aurea)*, Benevento
Arco del Sacramento 01.JPG|Arco del Sacramento,Benevento
Ehrenbogen arco di adriano.jpg|Arco di Adriano,Santa Maria Capua Vetere

;
* Bolz-enor Sergius e Pula (Istria)
;
* Bolz-enor Septim Sever e Leptis Magna
;
* Bolz-Enor-Marmor (Marble Arch) e Londrez
;
* Bolz-enor e Barcelona
* Dor ar Pont e Cordoba
* Dor Alcalà e Madrid
Klaoda Bro-C'hall

**Klaoda Bro-C'hall**, ganet d'an 13 a viz Here 1499, ha marvet d'an 20 a viz Gouhere 1524 e Bleaz, a oa dugez Breizh (1514-1524) ha rouanez Bro-C'hall (1515-1524) dre he dimeziñ gant Frañsez Iañ, roue Bro-C'hall en 1515. 
Merc'h henañ ar roue gall Loeiz XII a Vro-C'hall hag e wreg Anna Breizh e oa.
Mamm-gozh e oa eta da Herri III, roue Bro-C'hall (1551-1589) a lakaas lazhañ e genderv Herri, dug Guise.

C'hoar e oa da Renée Bro-C'hall. 
Bez e oa ivez: kontez Soissons, Blois, Coucy, Étampes, Montfort-L'Amaury, ha dugez Milano. 

## Dugez Breizh

Dre ma oa ur plac'h, ne c'halle ket, hervez giz ar rouaned c'hall, bezañ rouanez war-lerc'h he zad, met peogwir n'he doa breur ebet e c'halle bezañ anvet da zugez Breizh.

## Brud
Hervez Brantôme :
:*... le roy son mary luy donna la vérolle, qui lui advança ses jours. Et madame la régente ([[Louise de Savoie]]) la rudoyait fort […] *.

Ret e oa dezhi plegañ d'ar roue a veze dalc'hmat gant Françoise de Foix.

## Bugale
Seizh bugel o devoe Klaoda ha Frañsez Iañ :
* Louise, Priñsez Bro-C'hall (19 a viz Eost 1515 &ndash; 21 a viz Gwengolo 1517) - marvet da 2 vloaz.
* Charlotte de Valois (23 a viz Here 1516 &ndash; 8 a viz Gwengolo 1524) - marvet da 8 vloaz.
* Frañsez (28 a viz C'hwevrer 1518 &ndash; 10 a viz Eost 1536) - kurunennet e Roazhon evel Dug Breizh, marvet da 18 vloaz.
* Herri II, roue Bro-C'hall (31 a viz Meurzh 1519 &ndash; 10 a viz Gouere 1559) - dimeziñ a reas gant Caterina de' Medici. Bugale dezho.
* Madalen (10 a viz Eost 1520 &ndash; 2 a viz Gouere 1537) - dimeziñ a reas gant Jakez V, roue Bro-Skos. 
* Charlez, Dug Orleañs (22 a viz Genver 1522 &ndash; 9 a viz Gwengolo 1545) - marvet da 23 bloaz.
* Marc'harid Bro-C'hall, dugez Berry (5 a viz Mezheven 1523 &ndash; 14 a viz Gwengolo 1574) - dimeziñ a reas gant Emanuele Filiberto, dug Savoia,  e 1559. Bugale dezho.

## Goude he marv
Mervel a reas e 1524. Addimeziñ a reas ar roue da Leonor Aostria (1498-1558)

He mab henañ Frañsez a voe dug war he lerc'h ha kurunennet e voe evel Frañsez III, dug Breizh.
Klaoda

**Klaoda**, pe **Glaoda**, pe **Klaod**, a zo un anv-bihan brezhonek. Dont a ra eus brezhonekadur an anv gallek Claude, a deu eus al latin Claudius. Evel an anv gallek e vez roet koulz da baotred evel da verc'hed. 

Anaout a reer stummoù gwregel, *Klaodina, Glaodina*, diwar ar stumm gallek *Claudine*.

N'eo ket bet roet an anv brezhonek-se war-eeun, en ur mod ofisiel. 

## Er yezhoù all
* latin : *[[Claudius]]*
* alamaneg : *[[Claude]], [[Klaus]]* d'ur paotr ; *[[Claudia]], Klaudia* d'ur plac'h
* galleg : *Claude*, roet da baotr pe blac'h, *[[Claudine]]*, roet d'ur plac'h, *[[Jean-Claude]]* roet d'ur paotr
* hungareg : *Kolos*
* italianeg : *[[Claudio]]* d'ur paotr; *Claudia*, d'ur plac'h
* nederlandeg : *Claudius*
* poloneg : *Klaudiusz ; Klaudia*
* portugaleg: *[[Cláudia]]*, 
* ruseg : *Клавдя* (Klavdia)
* svedeg : *Claudius*

## Tud

## Henamzer ha Krennamzer
*Glaoda Iañ (10 kent JK - 54), impalaer roman,
* *Klaodios Ptolemaios* pe *Claudius Ptolemaius*, muioc'h anavezet dindan an anv Ptoleme (e-tro 90 - e-tro 168), steredoniour hag astrologour henc'hresian 
*Glaoda Besançon (c. 607- 699), sant.

## 
*Klaoda Bro-C'hall, merc'h henañ Anna Breizh, ha rouanez Bro-C'hall er  kantved,
*Glaoda Marigo, oberour ar c'hentañ Buhez ar Sent en  kantved,
*Glaoda Laporte (1734-1792), merzher,
*Glaoda Mari al Lae (1745-1791), skrivagner brezhonek,
*Glaoda ar Prad (1875-1926), skrivagner brezhonek,
*Klaod an Duigou, emsaver,
*Klaodina Mazeas (1926-2018), dastumerez sonioù, eus Gwengamp,
*Glaoda Millour (1922-2014), milvezeg hag un emsaver,
*Yann-Glaod Morvan, kelenner brezhoneg,
*Klaod an Intañv, skolaer e Lannuon, ha kaner festoù-noz.

## Lennegezh
**Glaodina Kabon*, div werz e Gwerziou Breiz Izel. 
**Klaodinaig, pe Minorez Kerzadiou, e Plougastell*, e-barzh *Marvailhou ar Vretoned e-tal an tan*, gant Klaoda ar Prad.

## Plant
* prun Glaoda, pe prun ar Rouanez Glaoda, ur ouenn prun, diwar anv Klaoda Bro-C'hall.
Yezhoù zaparoek

Ur familh-yezhoù eo ar **yezhoù zaparoek** (*zaparoan*, *Sáparoan*, *Záparo*, *Zaparoano*, *Zaparoana*) enni 7 yezh en arvar da vont da get komzet e Perou hag Ecuador gant nebeutoc'h eget 700 den en holl:

## Disrannadurioù

Eus seizh yezh eo kenaozet ar familh zaparoek :

* Strollad Zaparo
**Zaparoeg
** Andoeg
**Arabeleg
* Ikito-Kawarano 
** Aouchirieg
**Kahouaraneg 
** Ikiteg
* Direnk
**Omouraneg
**Konambeg
**Gayeg

## Liammoù gant familhoù all

Digenvez eo ar yezhoù zaparoek. Un nebeud kkaskerien o deus kinniget liammoù gant familhoù all.

* Gant ar yezhoù peba-yagouanek, Payne (1984) ha Kaufman (1994)
* Gant ar yezhoù kahouapanek, Greenberg (1987).

## Geriadur

## Liammoù diavaez
* Zaparoan ''Ethnologue''

## Daveoù

La famille linguistique Zaparo, H. Beuchat and P. Rivet - Journal de la société des américanistes - Année 1908 lien Volume 5 pp.&nbsp;235–249 http://en.scientificcommons.org/24734764
Alfredo Stroessner

**Alfredo Stroessner Matiauda** (3 a viz Du 1912&ndash;16 a viz Eost 2006) a oa ur politikour hag ur jeneral eus Paraguay, a voe prezidant ar vro-hont etre 1954 ha 1989.

Ganet e oa bet d'an 3 a viz Du 1912 en Encarnación e Paraguay. Mab e oa da Hugo Stroessner,ur bresour-bier a orin eus Bavaria, ha da Heriberta Matiauda, genidik a Baraguay. 
D'e seitek vloaz ez eas war ar vicher soudard hag e savas tamm-ha-tamm gant skeul hierarkiezh an arme. Daou vloaz diwezhatoc'h e oa letanant. 

E 1932 e teuas brezel an t-Chaco, ha kaset e voe Alfredo Stroessner d'an talbenn. Buan e voe tapet galoñsoù gant Alfredo Stroessner dre ma tiskouezas bout kalonek ha speredek war an dachenn-emgann, ha leal ouzh ar jeneral Higinio Moríñigo. Neuze, hag abalamour da se e voe anvet da jeneral penn an armeoù.
Asirianed

**Tennañ a ra ar pennad-mañ d'an *'Asirianed**, ur bobl aramaeger ha kristen. Evit bro gozh Asour (en [[Henamzer]]), sellit ouzh : [[Asiria]].''
<br>
An **Asirianed*' ([[Yezhoù aramaek|aramaeg]]: ܐܬܘܪ̈ܝܐ Āṯurāyē), a vez graet *Arameaned*, *Kaldeaned*, *Siriaked*, *Sayfo* ha *Seyfo'' anezho ivez, a zo ur bobl pe ur genel hag a oa diazezet e darnoù 'zo eus ar riezoù a-vremañ : Iran, Iraq, Liban, Siria. Da heul heskinadegoù ha gouennlazhadegoù an  e oa tec'het kuit an hanter anezho hag aet da vevañ er C'haokaz, e Norzhamerika hag en Europa ar C'hornaoueg.
War-dro ur milion hanter a zo anezho. Ober a reont gant yezhoù nevez-aramaek, ha kristenien int.

## Strew er bed
Kavet e vez war-dro 800&nbsp;000 anezho en Iraq, 500&nbsp;000 e Siria, 83&nbsp;000 e SUA, 35&nbsp;000 e Sveden, 23&nbsp;000 en Alamagn, 19&nbsp;000 en Aostralia, 14&nbsp;000 e Rusia hag un 10&nbsp;000 bennak en Iran m'o deus gwir da gaout ur sez er Parlamant.
Polabeg

Ar **polabeg** (polabeg: *wenska rec*) a zo ur yezh varv eus skourr yezhoù slavek ar c’hornôg. Komzet eo bet e biz Alamagn betek an .
Nebeud a destennoù a zo bet miret, al lodenn vrasañ anezho dastumet gant daou eus ar bolabegerien diwezhañ, Johann Parum Schulze ha Christian Henning von Jessen.

## Skouer (ar Pater Noster e polabeg)

*Aita nos, tâ toi jis wâ nebesai, sjętü wordoj tüji jaimą; tüji rik komaj; tüja wüľa mo są ťüńot kok wâ nebesai tok no zemi; nosę wisedanesnę sťaibę doj nam dâns; a wütâdoj nam nose greche, kok moi wütâdojeme nosim gresnarem; ni bringoj nos wâ warsükongę; toi losoj nos wüt wisokag chaudag. Pritü tüje ją tü ťenądztwü un müc un câst, warchni Büzac, nekąda in nekędisa. Amen.*

Leun-chouk a c'herioù izelalamanek eo ar bedenn-mañ:

*wordoj 
*rik 
*komaj 
*wül'a 
*bringoj 
*warsükongę 
*losoj 

Anat eo ez eo bet amprestet ar vogalennoù  /œ/ hag  /y/ digant an izelalamaneg.

## Liammoù diavaez
* Storna wenske reci un historie - Lec'hienn diwar-benn yezh hag istor ar bolabed (e polabeg ha tchekeg)
Kachoubeg

Ar **c'hachoubeg** (*kaszëbsczi jãzëk* er yezh end-eeun) zo unan eus yezhoù slavek ar c'hornôg. Komzet e vez gant 50 000 - 150 000 a dud e rannvro Pomerania e Polonia ha gant divroidi e Kanada. Abaoe 2005 ez eo anavezet ent-ofisiel gant ar stad polonat, met daoust da se e chom ar c'hachoubeg ur yezh en arvar da vont da get.

## Skeudennoù

Skeudenn:Kaschubei_heute.png|Takad ar c'hachoubeg (Kachoubia)
Skeudenn:Powiat Pucczi 2 ubt.jpeg|Panell divyezhek (polonek-kachoubek) e Puck, Polonia
Skeudenn:POL Kaszuby flag.svg|Banniel Kachoubia


## Liammoù diavaez
*Kaszëbsczé studia-Studioù kachoubek (e kachoubeg, poloneg hag alamaneg)
*Les dialects kachoubes - Revue des études slaves 64-3
Iliz Santez Nonn (Dirinonn)

**Iliz parrez [[Dirinonn]]** a zo dediet da Santez Nonn, mamm Sant Divi, sant meur Kembre.

Dreist eo dre:

- tour an iliz, stumm Bro-Leon warnañ, savet e 1588,

- ar porched, ennañ delwennoù an Ebestel hag hini an Dreinded Santel,

- ar bannieloù kozh,

- ar gwerennoù livet, warno buhez Santez Nonn ha Sant Divi,

- an orfeberezh sakr. 

Pevar c’hloc’h zo er c’hloc’hdi ha war unan eo skrivet:

"graet gant Jac. Le LOUARN” 1633. (1655 hervez Couffon).

Izeloc’h, e weler arouez an teuzer, treset brav: ul louarn evel-just o treuziñ ur park gant bleunioù kaer ennañ."
Yezhoù skandinavek

**Yezhoù skandinavek**, pe *yezhoù germanek an norzh*, a reer eus an daneg, ar faeroeg, an islandeg, an norvegeg (an daou stumm anezhañ, bokmål ha nynorsk), ar svedeg hag an norneg. Dont a reont holl eus an norseg, hag un isskourr int eus skourr ar yezhoù germanek, e familh ar yezhoù indezeuropek.

An islandeg (ha, betek ur poent, ar faeroeg) eo ar yezh a zo emdroet an nebeutañ, e-keñver an henyezh, an hini kempleshañ, m’eo bet miret ar muiañ doare mont en-dro an norseg. Dalc’het eo bet gantañ, da skouer, an troadoù.

En em gompren mat a-walc’h etrezo a ra an dud a gomz yezhoù skandinavek disheñvel, dreist-holl yezhoù ar c’hevandir. Un den a gomz daneg a c’hell kompren an dud e Sveden ha bezañ komprenet ganto. Ha kemend-all gant an norvegeg (an eil stumm pe egile). 

Abalamour da se, ha peogwir e c’hell an diforc’hioù etre ar rannyezhoù bezañ bihanoc’h c’hoazh, eo diaes rannañ ha rummata ar yezhoù skandinavek. Daoust da se e vezer boas d’o rannañ e daou skourr, skandinaveg ar c’hornôg (pe an inizi) ha skandinaveg ar reter (pe ar c’hevandir). Yezhoù skourr ar reter a zo aet war eeunaat e-keñver yezhadur ha levezonet int bet e-keñver geriaoueg gant an alamaneg, an izelalamaneg hag an nederlandeg. 

Isrannet e vez ar yezhoù-mañ evel-henn :

* Yezhoù skandinavek ar c'hornôg
** Faeroeg
** Islandeg
** Nynorsk (norvegeg)
** Norneg (yezh varv)
* Yezhoù skandinavek ar reter
** Daneg
** Bokmål (norvegeg)
** Svedeg

Ar *romani rakripa* pe *svensk romani* (romeg Sveden) n’emañ ket an holl yezhoniourien a-unvouezh war an doare d’e renkañ, e-touez ar yezhoù romek pe e-touez ar yezhoù skandinavek.

## Gwelet ivez
* Yezhoù indezeuropek
* Skandinavia
Kumun Pariz

**Kumun Pariz** a zo ur gumun ganet diwar un emsavadeg poblek e Pariz ganet diwar brezel 1870-1871 etre Bro-C'hall ha Prusia. Padout a reas ar gumun eus an 18 a viz Meurzh 1871 d'an 28 a viz Mae 1871, pa nac'has annezidi 'zo eus Pariz anavezout ar Vodadeg Vroadel dilennet diwar mouezhioù ar sitoaianed c'hall a veve e lec'hioù nann-aloubet gant Prusia.

Enebet e oa perzhidi ar gumun ouzh aloubadeg Bro-C'hall gant ar Brusianed eus un tu, hag ouzh gouarnamant mirour Adolphe Thiers dilec'hiet e Versailhez eus an tu all. An emsavoù micherourien o deus bet ul levezon vras Gumun Pariz, a oa ar banniel ruz hec'h arouez. Hervez an istimadurioù e varvas etre 5.000 ha 15.000 perzhiad eus ar gumun da vare ar Sizhunvezh Wadek (21-28 a viz Mae 1871) pa voent lazhet en emgannoù a-enep d'an arme pe fuzuilhet ganti.

## Kronologiezh

### Eus ar brezel d'ar Gumun
**[[1870]]**
* 19 a viz Gouere : Bro-C’hall a zisklêr ar brezel da Brusia.
* 2 a viz Gwengolo : trec’het eo Napoleon III e Sedan.
* 4 a viz Gwengolo: disklêriadur an Trede Republik e Lyon hag e Pariz. 
* 27 a viz Here : Bazaine, e-penn an arme republikan, a godian e Metz.
* 28/30 a viz Here : klask a ra an arme terriñ gronn ar Brusianed, o vont d’ar Bourget. Ur c’hwitadenn eo.
* 31 a viz Here : emsavadeg e Pariz. Flourens ha tud Belleville a dap an Ti-Kêr, diouzh an noz eo tapet gant an arme en-dro.
* 3 a viz Du : votadeg evit ur gouarnamant a Zifenn Broadel.
* 5/7 a viz Du : dilennadegoù ar maered er c’harterioù.
* 3 a viz Kerzu : c’hwitet eo un taol eus an arme evit terriñ kelc’hiadur ar Brusianed.
* 21/22 a viz Kerzu : c’hwitet eo adare un taol eus an arme evit terriñ kelc’hiadur ar Brusianed er Bourget.

**[[1871]]**

* 19 a viz Genver : c’hwitet eo un arsailh all evit klask terriñ ar c’helc’hiadur.
* 22 a viz Genver : manifestadeg vras a enep ar galloud dirak an Ti-Kêr.
* 28 a viz Genver : sinet eo an arsav-brezel etre Prus ha Frañs.
* 8 a viz C’hwevrer : dilennet eo ur Vodadeg Vroadel.
* 15 a viz C’hwevrer : en em gevrediñ a ra ar Gward Broadel.
* 17 a viz C’hwevrer : Adolphe Thiers lakaet e-penn ar galloud seveniñ.
* 26 a viz C’hwevrer : sinet eo ar peoc’h e Versailhez, mouezhiet eo gant ar Vodadeg Vroadel d’ar 1añ a viz Meurzh.
* 1/3 a viz Meurzh : ar brusianed en em stal war ar Champs-Elysées e-pad tri devezh.
* 10 a viz Meurzh : dilojañ a ra ar Vodadeg Vroadel da Versailhez.

### Eus ar Gumun d’an Trede Republik
**[[1872]]**

* 14 a viz Meurzh : Freuzadur ar Gward Broadel. Lezenn Dufaure a harz diouzh an dud da vont en Etrebroadel.
* 14 a viz Meurzh : an harluidi kentañ a zo kaset d’ar galeoù da Galedonia-Nevez.

**[[1875]]**

* 14 a viz C’hwevrer : mennad Wallon, votet gant ur vouezh diforc’h etre ar muiañ-niver hag ar bihan-niver.

**[[1876]]**

* Miz C’hwevrer / miz Meurzh: an trec’h az a gant ar republikaned en dilennadegoù.

**[[1879]]**

* 3 a viz Meurzh : distaoladeg lodeg.

**[[1880]]**

* 23 a viz Mae : kentañ lid-koun dirak moger ar re gevredet e bered Père Lachaise.
* 11 a viz Gouere : distaoladeg hollek.

## Tudennoù pouezus
* Arthur Arnoult
* Elisabeth Dmitrieff
* Jaroslav Dombrowski
* Nathalie Lemel
* Louise Michel
* Arthur Ranc
* Jules Vallès
Renée de Rieux de Châteauneuf

**Renée de Rieux** (pe "des Rieux"), lesanvet *la Belle de Châteauneuf*, ganet war-dro 1541 ha marvet e 1582, a oa merc'h-vihan d'ar marechal des Rieux, ur brezelour breizhat a vrezelas en amzer Anna Vreizh. Mestrez e oa bet d'ar roue gall Herri III.

## He zud
Merc'h e oa da Jean de Rieux (1508 † 1563), aotrou Châteauneuf ha Sourdéac, ha d'e bried, dimezet en 1548, Béatrice itron La Perrière, merc'h da Claude de Jonchères, aotrou La Perrière, en Anjev.

## El lez
Plac'h a enor e oa gant ar rouanez c'hall, an italianez Caterina de' Medici. Sot ganti e oa mab ar rouanez, dug Anjev, a zeuas diwezhatoc'h da vezañ roue e Bro-C'hall dindan an anv Herri III), ha meur a soned a savas an dug en enor dezhi, goude ma oa troet gant ar baotred ivez. Abalamour d'an darempred-se a-hervez, a grogas e 1569, eo ec'h enebas an dug ouzh an dimeziñ a oad oc'h aozañ dezhañ gant Elesbed Bro-Saoz. Met goude ur pennad e troas e selloù war-du Marie de Cleves (1571). 
El lez e voe klasket ur pried dezhi, rak disfiz he devoa ar rouanez kozh Catarina ouzh kened an dimezell hag a c'halle reiñ re a levezon dezhi, ha kaoz a voe eus Voivod Transilvania, eus kont Leicester; eus Antoine Duprat, provost Pariz; hag eus kont Brienne, met hini ebet n'eas betek penn.

Pa voe deuet Herri da vout roue ha pa zimezas gant Louise de Vaudemont, ez eas Renée a-benn d'ar rouanez, ken e voe harluet.

## Dimezioù
E 1575 e timezas d'un den eus Firenze, anvet Antinotti, sot ma oa -hi gantañ. E gontellata a reas-hi dre warizi e 1577. Kontet eo an darvoud e deizlevr l'Estoile evel-hen : « l'ayant trouvé paillardant, la belle Chateauneuf tua son mari, virilement, de sa propre main. » 

Gwarezet e oa gant ar roue, setu ne voe ket kastizet abalamour da se. 

Goude ec'h addimezas d'ur c'habiten galeoù, Philip Altoviti, a voe anvet da gont Castellane gant ar roue. Hennezh a voe lazhet e 1586 en un duvell gant Henri d'Angoulême, a varvas ivez eus e c'hloazoù.

## Levrlennadur
* Jean François Dreux du Radier: *Mémoires historiques, critiques, et anecdotes sur les reines et régentes de France*. Band 5. P. Renouard, Pariz 1827, S. 96–190 (online).
* Jules Dubern: *Histoire des reines et régentes de France et des favorites des rois*. A. Pougin, Pariz 1837, S. 365–369 (online). 
* Jean Chrétien Ferdinand Hoefer: * Nouvelle biographie générale depuis les temps les plus reculés jusqu'à nos jours*. Band 10. Firmin Didot, Pariz 1854, Sp. 105.
* Jean François de La Croix: *Dictionnaire historique portatif des femmes célèbres*. Band 3. L. Cellot, Pariz 1769, S. 330–331 (online).
* Agricol Hippolyte de Lapierre de Châteauneuf: *Les favorites des rois de France: depuis Agnès Sorel, d’après les sources les plus authentiques*. Band 1. Jehenne, Pariz 1826, S. 66–74 (online).
Dom Lobineau

**Guy Alexis Lobineau**, anvet ivez **Dom Lobineau**, a oa bet ganet e 1666 e Roazhon, ha marvet e 1727 e Sant-Yagu-an-Enez, a oa un istorour breizhat, manac'h benediktan eus urzh Sant Maour. 

E 1707 e voe klokaet gantañ enklaskoù Jean-Audren de Kerdrel, manac'h benediktan eus Landunvez, hag e genlabourerien, a veze arc'hantet gant Stadoù Breizh, e skrivas un *Histoire de Bretagne*.
Menoe

**Menoe** eo an anv brezhonek a glot gant an anv kembraek **Mynwy**. 
* ur stêr, ar stêr Menoe, a dremen dre gêr Menoe,
* ur gêr eus Kembre, kêr Venoe, e *kontelezh Menoe*, a zo *[[Trefynwy]]* e kembraeg.
** Er gêr-se e oa Jafrez Menoe o chom, hag eñ oberour Historia Regum Britanniae.
* ur gontelezh, kontelezh Menoe e gevred Kembre, harp ouzh Bro-Saoz, a zo * [[Sir Fynwy]] * e kembraeg, 
** hag a zo bet anvet Gwent etre 1974 ha 1996,
** hag a glot mui pe vui gant Rouantelezh Gwent kozh.

## Notenn
Historia Regum Britanniae

***Historia Regum Britanniae*** ("Istor Rouaned Breizh") eo al levr brudetañ skrivet e latin gant Jafrez Menoe (~1095 – ~1155, ur manac'h eus kêr Menoe e Kembre, en .

Gant al levr-se eo bet brudet dre Europa mojennoù ar roue Arzhur ha marc'hegerion an Daol Grenn.

Kontañ a ra istor mojennel Enez Vreizh, abaoe donedigezh Brutus a Droja, mab da Eneas, betek marv Cadwallader er , war-lerc'h ober anv eus Caius Julius Caesar, hag eus ar roue Arzhur. 

Hervez ar skrivagner eo diazezet e oberenn war ul levr kozh e brezhoneg (*Britannici sermonis liber vetustissimus*, al levr koshañ er prezeg brezhonek). E-pad pell n'eus ket bet lakaet kalz a gred en dra-se, met istorourien 'zo, evel Léon Fleuriot ha muioc'h c'hoazh Gwenael an Dug ha Claude Sterckx, a ziskouez ez eus bet danvez "ragarzhuriek" a-raok Jafrez Menoe ha kavet meneg eus al "levr kozh-kozh"-se. Hervez ar re a lavar eo deuet ar skrid diwar ijin Jafrez Menoe dreist-holl, e vije bet awenet da gentañ gant ul levr eus Nennius, eus an , *[[Historia Britonum]]*, war ul levr all anvet *Historia ecclesiastica gentis Anglorum*, ha war levr Gweltaz *[[De Excidio Britanniæ]]*, gant un toullad mojennoù kembreat ha roman ouzhpenn. Evit ar re all, evel Léon Fleuriot, n'en dije ijinet Jafrez nemet nebeut a draoù, ha diazezet en dije bet e skrid, evit un darn da vihanañ, war danvez eus Breizh, ha ne vije ket bet "ken kozh-se" al *«liber vetustissimus»*.

## Liamm diavaez
*Troidigezh ar skrid e saozneg: http://www.yorku.ca/inpar/geoffrey_thompson.pdf.

## Notennoù