open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Sudoku

**Sudoku** (japaneg: 数独,  *sūdoku*) a zo anv ur c'hoari matematik bet ijinet e 1979 er Stadoù-Unanet gant Howard Garns, diwar skouer ar c'harrez latin ha diwar kudenn ar 36 ofiser eus ar matematikour suis Leonhard Euler. Deuet eo da vezañ brudet-meurbet e Japan er bloavezhioù 1986. Anavezet eo en Europa abaoe 2005.

Pal ar c'hoari eo leuniañ ur gael isrannet d'he zro e kaelioùigoù dre implijout ur rummad sifroù (pe lizherennoù pe arouezioù) disheñvel, evit ma ne vefe morse muioc'h eget ur wech dre linenn, kolonenn hag iskael. An aliesañ e vez graet gant sifroù a 1 da 9, d'ar mare-se e vez an iskaelioù gant ur stumm karrez, 3x3 hag ar gael vras dre 9x9. Evit kregiñ e vez lakaet atav un nebeud sifroù er gael-mañ'r-gael a-benn loc'hañ gant ar c'hoari (evel er skeudennoù a-zehoù).

## Liammoù diavaez
* Llwyfan ar gyfer cystadlu yn sudoku yn rhyngwladol. Ar gael hefyd yn Ffrangeg, Almaeneg ac Eidaleg
* 100% SudoKu EnLinenn
* SudoKu
1964

*Diwar-benn bloavezh *'1964** an [[deiziadur gregorian]] eo ar bajenn-mañ.''

== Darvoudoù ==


=== Europa ===

==== Kenvarc’had ====

==== Breizh ====
* [[4 Genver|4 a viz Genver]]: krouidigezh [[UDB|**U**nvaniezh **D**emokratel **B*'reizh]].

==== Bro C'hall ====
* [[27 Mezheven|27 a viz Even]] : Krouidigezh an [[ORTF]].
* [[7 Du|7 a viz Du]]: krouidigezh [[CFDT|Kengevread gall demokratel al labour]] e [[Pariz]].
* [[19 Kerzu|19 a viz Kerzu]]: relegoù [[Jean Moulin]] er [[Panteon]] ([[Pariz]]).

==== Malta ====
* [[21 Gwengolo|21 a viz Gwenholon]]: ar vro a zeu da vezañ dizalc'h diouzh [[Breizh-Veur]].
 
==== URSS ====
* [[14 Here|14 a viz Here]] : [[Leonid Brejnev]] a gemer plas [[Nikita Khrouchtchev]] e penn an [[URSS]].

=== Azia ===


==== Reter-nesañ ====
* [[23 Mae|23 a viz Mae]] : Krouidigezh [[Aozadur Dieubidigezh Palestinia]] (منظمة التحرير الفلسطينية).

==== Reter-kreiz ====
====Iskevandir indezat====


==== Reter-pellañ ====

=== Afrika ===
* [[12 Mezheven|12 a viz Even]] : [[Suafrika]] : Nelson Mandela kondaonet d'an toull-bac'h evit e vuhez-pad.

=== Amerikaoù ===
==== Norzhamerika ====
===== Stadoù-Unanet =====
==== Suamerika ====

=== Oseania ===

=== Arzoù ha lizhiri ===
==== Livañ ====
====Sonerezh====
* [[4 Kerzu|4 a viz Kerzu]]: embannadur *Beatles for Sale* e [[Breizh-Veur]], pevare albom gant ar strollad [[The Beatles]].

==== Lennegezh ====
* [[23 Meurzh|23 a viz Meurzh]]: embannet eo *In His Own Write*, kentañ levr [[John Lennon]].
==== Skingomz ====
* [[27 Meurzh|27 a viz Meurzh]]: skignañ a ra [[Radio Caroline]] e [[dourioù etrebroadel]] [[Mor an Hanternoz]], evit ar wech kentañ.

====Sinema====
* [[2 Meurzh|2 a viz Meurzh]]: penn-kentañ filmañ *A Hard Day's Night* gant ar filmaozer [[SUA|amerikan]] [[Richard Lester]] (izili ar strollad [[The Beatles]] evel aktourien).

=== Skiantoù ha politikerezh ===
* Dizoloadenn ar [[rutherfordiom]] gant skipailh ar [[fizik]]our [[Unaniezh ar Republikoù Sokialour ha Soviedel|soviedel]] [[Georgyi Nikolayevitch Flerov]] e [[Dubna]] ([[Rusia]]), hag ivez gant skipailh ar fizikour [[Stadoù-Unanet Amerika|amerikan]] A. Ghiorso e [[Berkeley]] ([[Kalifornia]]).

=== Armerzh ===

=== Sport ===
===A bep seurt/diasur===

== [[:Rummad:Ganedigezhioù 1968|Ganedigezhioù]] ==


Gwelet ivez :*:Rummad:Ganedigezhioù 1964*

== [[:Rummad:Marvioù 1964|Marvioù]] ==

Gwelet ivez:*:Rummad:Marvioù 1964''
__NOTOC__

## Levrlennadur
Kenemglev ar metr

**Kenemglev ar metr** zo ur skrid-emglev etrebroadel skrivet e galleg (*Convention du Mètre*) ha sinet d'an 20 a viz Mae 1875 gant 17 riez hag en deus da bal unaniñ ar pouezioù hag ar muzulioù war an dachenn etrebroadel. Adrenket e voe e 1921 gant ar 6 CGPM. E 1960 e voe adanvet ar sistem unanennoù bet diazezet gantañ *Système international d'unités* (SI) ("Sistem unanennoù etrebroadel").

Tri aozadur a zo bet krouet gant ar C'henemglev :
* **BIPM** (Burev Etrebroadel ar Pouezioù hag ar Muzulioù ; Bureau international des poids et mesures) - ur greizenn etrebroadel diwar-benn ar vetrologiezh e Sèvres e-kichen Pariz ;
* **CGPM** (Kendalc'h Meur ar Pouezioù hag ar Muzulioù; Conférence générale des poids et mesures) - ur vodadeg dalc'het bep pevar pe c'hwec'h vloaz gant dilennidi eus an holl vroioù ezel ; 
* **CIPM** (Kuzuliadeg Etrebroadel ar Pouezioù hag ar Muzulioù ; Comité international des poids et mesures) - ur guzuliadeg velestradurel en em vod bep bloaz er BIPM.

En o c'hichen ez eus dek "kuzuliadeg aliañ" ("CC"), da skouer : "Comité consultatif d'électricité et magnétisme (CCEM)".

## Sinerien

Gant 17 siner e voe roet lañs d'ar skrid-emglev e penn kentañ. Kresket e voe o niver betek 21 e 1900, 32 e 1950, 44 e 1975, 48 e 1997 ha 49 e 2001. E miz Here 2005 ez eus 51 siner :

*Alamagn
*Arc'hantina
*Aostralia
*Aostria
*Belgia
*Brazil
*Rouantelezh Unanet Breizh-Veur ha Norzhiwerzhon
*Bulgaria
*Chile
*Danmark
*Republik Dominikan
*Egipt
*Finland
*Frañs
*Gres
*Hungaria
*India
*Indonezia
*Iran
*Israel
*Italia
*Iwerzhon
*An Izelvroioù
*Japan
*Kameroun
*Kanada
*Republik demokratel ha poblel Korea
*Republik Korea
*Malaysia
*Mec'hiko
*Norvegia
*Pakistan
*Polonia
*Portugal
*Roumania
*Kevredad Rusia
*Serbia-ha-Tchernagora
*Sina
*Singapour
*Slovakia
*Spagn
*Stadoù-Unanet Amerika (a ra c'hoazh gant standardoù SUA)
*Suafrika
*Suis
*Sveden
*Republik Tchek
*Thailand
*Turkia
*Uruguay
*Venezuela
*Zeland-Nevez

Seitek riez all a zo kevredet gant ar C'henemglev :

*Belarus
*Costa Rica
*Ecuador
*Estonia
*Filipinez
*Hong Kong
*Jamaika
*Kenya
*Kuba
*Latvia
*Lituania
*Malta
*Panamá
*Slovenia
*Taiwan
*Ukraina
*Viêt Nam

## Liammoù diavaez
* Kenemglev ar metr war lec'hienn BIPM
* http://www.bipm.fr/enus/1_Convention/foreword.html
1949

*Diwar-benn bloavezh *'1949*' an [[deiziadur gregorian]] eo ar bajenn-mañ.*

## Darvoudoù

### Europa

#### Kenvarc’had

#### Breizh
* 19 a viz Gwenholon: kimiadiñ a ra Jean-Yves Le Toumelin diouzh ar Groazig (Liger-Atlantel) evit ober tro ar bed war e vag-dre-lien "Kurun".

#### Bro C'hall

### Azia
* 19 a viz Gouhere: dizalc'hded Laos.
* 8 a viz Eost: dizalc'hded Bouthan.
* 8 a viz Du: dizalc'hded Kampuchea.
* 1 a viz Genver: harz-tennañ e Kachmir er brezel etre India ha Pakistan.

#### Reter-nesañ

#### Reter-kreiz
#### Iskevandir indezat
* 26 a viz Du: gant Parlamant India eo degemeret bonreizh nevez ar vro a ra ur republik anezhi.

#### Reter-pellañ

### Afrika

### Amerikaoù

#### Norzhamerika
31 Meurzh : Douar-Nevez a zeu da vezañ dekvet proviñs Kanada.

##### Stadoù-Unanet

#### Suamerika

### Okeania

### Arzoù ha lizhiri
#### Livañ
#### Sonerezh
#### Lennegezh
#### Sinema

### Skiantoù ha politikerezh
* Kevanaozet eo izotop 243 an elfenn 97 a-ratozh-kaer e Skol-veur Berkeley (Kalifornia) gant skipailh Stanley Thompson, Albert Ghiorso ha Glenn Theodore Seaborg.
### Armerzh

### Sport
### A bep seurt/diasur

## [[:Rummad:Ganedigezhioù 1949|Ganedigezhioù]]

Gwelet ivez :*[[:Rummad:Ganedigezhioù 1949]]*

## [[:Rummad:Marvioù 1949|Marvioù]]

Gwelet ivez:*[[:Rummad:Marvioù 1949]]*
__NOTOC__

## Levrlennadur
Lanv du an Tanio

An eoullestr **Tanio** a yeas d'ar strad d'ar 7 a viz Meurzh 1980 a-dal da Enez-Vaz. Etre  ha  tonenn eoul-maen a yeas da saotrañ aodoù Penn-ar-Bed hag Aodoù-an-Arvor.

## Liammoù diavaez
* Lanv du an Tanio war lec'hienn ar CEDRE.

## Gwelet ivez
* Listenn al lanvioù du pennañ
* Tanio
1962

*Diwar-benn bloavezh *'1962*' an [[deiziadur gregorian]] eo ar bajenn-mañ.*

## Darvoudoù
* 11 a viz Here: digoradur sened-iliz Vatikan II dindan renerezh ar Pab Yann XXIII.
### Bro-C'hall - Aljeria
* 18 a viz Meurzh: Frañs hag Aljeria a sin Emglevioù Evian da lakaat fin da Vrezel Aljeria. 
* 5 a viz Gouere: dizalc'hidigezh Aljeria.

### Europa

#### Kenvarc’had

#### Breizh

#### Bro-C'hall
* 8 a viz C'hwevrer: nav den a zo lazhet gant ar polis en ur vanifestadeg a-enep an OAS, e Pariz (*lazhadeg Charonne*).
* 3 a viz Gouere: gwalldaol OAS a-enep da sez ar Monde Libertaire
* 18 a viz Meurzh: sinadur emglevioù Evian.
* 5 a viz Gouere: dizalc'hidigezh Aljeria.
#### Kembre
* 13 a viz C'hwevrer: distagañ a ra Saunders Lewis ur brezegenn anvet Tynged yr Iaith (*tonkad ar yezh*) war gwagennoù BBC Kembre. Gant ar brezegenn-se e voe awenet ar re a savas Cymdeithas yr Iaith Gymraeg.

### Azia

#### Reter-nesañ

#### Reter-kreiz
#### Iskevandir indezat
##### Birmania
* 2 a viz Meurzh: kemeret eo ar galloud gant an arme, renet gant ar jeneral Ne Win.

#### Reter-pellañ

### Afrika
#### Aljeria
* 25 a viz Gwenholon: embannet eo ar Republik. Dilennet eo Ferhat Abbas e penn ar gouarnamant.

### Amerikaoù
#### Norzhamerika
##### Stadoù-Unanet
#### Suamerika

### Oseania

### Arzoù ha lizhiri
#### Livañ
#### Sonerezh
#### Lennegezh
#### Sinema

### Skiantoù ha politikerezh

### Armerzh

### Sport
### A bep seurt/diasur

## [[:Rummad:Ganedigezhioù 1962|Ganedigezhioù]]

Gwelet ivez :*[[:Rummad:Ganedigezhioù 1962]]*

## [[:Rummad:Marvioù 1962|Marvioù]]

Gwelet ivez:*[[:Rummad:Marvioù 1962]]*
__NOTOC__

## Levrlennadur
Yezhoù omotek an norzh

Un is-skourr eus ar yezhoù omotek eo **yezhoù omotek an norzh**, ennañ 24 yezh komzet e Etiopia. 

Isrannet e vez ar yezhoù er skourr-mañ evel hen:

* Yezhoù diziek
* Yezhoù gongaek-gimodjanek
* Yezhoù maoek

## Gwelet ivez
* Yezhoù afrez-aziatek
Yezhoù maoek (omotek)

Un is-skourr eus yezhoù omotek an norzh eo ar **yezhoù maoek** (*mao*), ennañ 4 yezh komzet e Etiopia. 

Isrannet e vez ar yezhoù en is-skourr-mañ evel hen:

* Yezhoù maoek ar reter
* Yezhoù maoek ar c'hornôg

## Gwelet ivez
* Yezhoù omotek
* Yezhoù afrez-aziatek
Yezhoù diziek

Un is-skourr eus yezhoù omotek an norzh eo ar **yezhoù diziek** (saozneg: *dizoid*), ennañ 3 yezh komzet e Etiopia:

* Dizieg
* Nayieg
* Chekoeg

## Gwelet ivez
* Yezhoù omotek
* Yezhoù afrez-aziatek
Yezhoù maoek ar reter

Un is-skourr eus ar yezhoù maoek eo **yezhoù maoek ar reter**, ennañ 1 yezh komzet e Etiopia:

* Bambasieg 

## Gwelet ivez
* Yezhoù omotek an norzh
* Yezhoù afrez-aziatek
Yezhoù omotek

Ur skourr eus ar yezhoù afrez-aziatek eo ar **yezhoù omotek** (saozneg: *omitic*), ennañ 28 yezh komzet e Etiopia. 

Gwechall e vezent renket e-touez yezhoù kouchitek ar c'hornôg.

Implijet e vez ar skritur etiopek evit ober gante dre skrid.

Isrannet e vez ar yezhoù er skourr-mañ evel hen:

* Yezhoù omotek an norzh
* Yezhoù omotek ar su

## Gwelet ivez
* Yezhoù afrez-aziatek
Yezhoù omotek ar su

Un is-skourr eus ar yezhoù omotek eo **yezhoù omotek ar su**, ennañ 4 yezh komzet e Etiopia:

* Arieg
* Hamereg
* Dimeg
* Karoeg

## Gwelet ivez
* Yezhoù afrez-aziatek
Yezhoù gongaek

Un is-skourr eus ar yezhoù gongaek-gimodjanek eo ar **yezhoù gongaek**, ennañ 28 yezh komzet en Etiopia.

Isrannet e vez ar yezhoù en is-skourr-mañ evel-henn:

* Yezhoù gongaek ar c'hreiz
* Yezhoù gongaek an norzh
* Yezhoù gongaek ar su

## Gwelet ivez
* Yezhoù omotek an norzh
* Yezhoù afrez-aziatek
Tanio

An ***Tanio*** zo un eoullestr hag a zo aet d'ar strad ar 7 a viz Meurzh 1980 e-tal aod Penn-ar-Bed, e-kichen Enez-Vaz. Eizh martolod a zo aet diwar wel e-pad ar gwallzarvoud, ha 10 000 tonenn a eoul-mein d'an nebeutañ a zo bet skuilhet ouzh aodoù Breizh-Izel. Ul lanv du spontus eo bet peñse an Tanio.
Yezhoù gimodjanek

Un is-skourr eus ar yezhoù gongaek-gimodjanek eo ar **yezhoù gimodjanek**, ennañ 28 yezh komzet e Etiopia:

Isrannet e vez ar yezhoù en is-skourr-amñ evel-hen:

* Yezhoù djandjeroeg
* Yezhoù ometek-gimirek

## Gwelet ivez
* Yezhoù omotek an norzh
* Yezhoù afrez-aziatek
Yezhoù djandjeroek

Un isskourr eus ar yezhoù gimodjanek eo **yezhoù djandjeroeg** (*janjero*), ennañ 1 yezh komzet e Etiopia:

* Yemsaeg 

## Gwelet ivez
* Yezhoù omotek an norzh
* Yezhoù afrez-aziatek
Yezhoù ometek-gimirek

Un is-skourr eus ar yezhoù gimodjanek eo **yezhoù ometek-gimirek** (*ometo-gimira*), ennañ 12 yezh komzet e Etiopia.

Isrannet e vez ar yezhoù en is-skourr-mañ evel-hen:

* Yezhoù tcharaek
* Yezhoù gimirek
* Yezhoù ometoek

## Gwelet ivez
* Yezhoù omotek an norzh
* Yezhoù afrez-aziatek
Gwiler-Leon

**Gwiler-Leon** a zo ur gumun eus Bro-Leon, e kanton Brest-4, e departamant Penn-ar-Bed, e gwalarn Breizh.
## Douaroniezh
* War lez an Aber Ildud hag ar stêr Penfell emañ Gwiler.
## Anv

* Erwan Vallerie (1995) : **Guicler**, 1350; **Guillar**, 1458; **Guillier**, 1516; **Guillez**, 1630; **Guic-Ler**, 1636; **Guilloer**, 1779;
* Diouzh al latin *villare*

## Ardamezioù

* *En glazur e groaz en aour karget ouzh kondon gant ul leon kudennek en sabel hag heuliet ouzh kab gant daou ererig en arc'hant, unan ouzh pep konk, hag ouzh beg gant c'hwec'h ruilhenn en arc'hant, tri ouzh pep konk.*
* Sturienn ː "*Persévérance et hardiesse*". 
* Aozerien : Ao. Fagnen ha Shultz. 
* Degemeret gant ar Gumun ː 22 Here 1987.

## Istor
### [[Dispac'h Gall]]
* Dekred eus ar 26 a viz Du 1790 war al le ret: e penn-kentañ 1791 e voe nac'het al le ouzh ar Roue, ar vro hag al lezennoù gant ar person, Guillaume-Marie Ulfien Duval, ha daou gure, Yves Provost ha François Cariou.
### 
#### [[Brezel-bed kentañ]]
* Mervel a reas 37 gwaz eus ar gumun, da lâret eo 1,69% eus he foblañs e 1911, abalamour d'ar brezel.
#### [[Eil Brezel-bed]]
*Lazhet e voe ur soudard ag ar gumun d’an 10 a viz Even 1940 e Sainte-Barbe-sur-Gaillon (Eure, Bro-C'hall).
* D'ar 6 a viz Gouere 1941 e kouezhas un nijerez Wellington II marilhet W5360 ha kodet PH-U eus ar *12th Squadron* eus ar Royal Air Force (aerlu ar Rouantelezh-Unanet) e Gwiler; lazhet e voe he c’hwec’h nijour, douaret int e bered ar gumun; d'ar 16 a viz Ebrel 1943 e kouezhas ur c'harr-nij B-24D-15-CO (anvet "Ball of Fire Junior", marilhet 41-23874 ha kodet YM-?) eus aerlu ar Stadoù-Unanet (*[[United States Army Air Forces]]*) gant unnek milour en e vourzh e Gwiler-Leon; tri anezhe a voe lazhet (daou a zo douaret er Brittany American Cemetery e Montjoie-Saint-Martin), ar re all a voe tapet gant an Alamaned.
## Brezhoneg
* Klasoù divyezhek brezhoneg-galleg zo er skol gatolik Santez-Tereza abaoe 2002. 
* E distro-skol 2024 e oa 92 skoliad enskrivet er c'hlasoù divyezhek (8,8 % eus skolidi ar gumun evit a sell ouzh ar c'hentañ derez).

## Monumantoù ha traoù heverk
* Iliz katolik *Sant Volantin*.
* Maner Keroual.
* Monumant ar re varv, luc’hskeudenn. Ouzhpennet e voe 25 anv d’ar 5 a viz Mae 2018
### Bezioù ar C'hommonwealth e bered ar gumun

Karrnijourion e oant holl. Mervel a rejont d'ar 7 a viz Gouere 1941 e-pad an Eil Brezel Bed.
## Emdroadur ar boblañs abaoe 1962

## Melestradurezh
## Tud

### Ardamezeg ar familhoù

## Gevelliñ
* Gevellet eo Gwiler gant:

*Estenfeld en Alamagn.

## Liammoù diavaez
* Lec'hienn ofisiel kêr Gwiler-Leon
* Gwiler-Leon war lec'hienn Geobreizh
* Lec'hienn ar greizenn sevenadurel
* Lec'hienn war istor Gwiler

## Levrlennadur
## Daveoù ha notennoù
29 Meurzh

## Darvoudoù
* 1796: fuzuilhet eo François-Athanase de Charette de La Contrie e Naoned.
* 1936: en Alamagn e vot 99% eus an dud a-du gant an adarmañ e Bro ar Roen. E 1933 e oa bet berzet an holl strolladoù politikel.
* 1973: soudarded diwezhañ Stadoù Unanet Amerika a ya kuit diouzh Su Vietnam. 
* 2004:
** Bulgaria, Estonia, Latvia, Lituania, Roumania, Slovakia ha Slovenia a zeu da vezañ izili eus AFNA.
** e Republik Iwerzhon eo difennet butuniñ en holl lec’hioù labour, an ostalerioù hag ar pretioù en o zouez.

## Ganedigezhioù
* 1187 : Arzhur Iañ (dug Breizh).
* 1852 : John Jenkyn Jones, pastor kembreat ha saver kantikoù brezhonek.
* 1902 : Marcel Aymé, skrivagner gall.
* 1907 : Adolphe Touffait, melldroader ha reizhaouer gall.
* 1913 : R. S. Thomas, barzh kembreat.
* 1943 : John Major, Kentañ ministr ar Rouantelezh Unanet.

## Marvioù
* 1796 : François-Athanase de Charette de La Contrie, tudenn ar chouanerezh.
* 1891 : Georges Seurat, livour gall.
* 1930 : Paul Bellamy, politiker gall.
* 1994 : Paul Grimault, den a sinema gall.
* 2009 : Remi Derrien, skrivagner, kazetenner, aktour ha jubennour brezhonek.

## Lidoù
1añ Meurzh

## Darvoudoù
* 1565 : savidigezh kêr Rio de Janeiro.
* 1580 : kentañ embannadur *Les Essais* gant Michel de Montaigne.
* 1815 : Napoleon Iañ a zistro diouzh e harlu war enez Elba hag a zilestr e Golfe-Juan.
* 1896 : kavet eo ar skinoberiantiz gant ar Gall Henri Becquerel.
* 1902 : enaouet eo Tour-tan Enez-Werc'h.
* 1979 : dont a ra Greunland da vezañ emren diouzh Danmark.
* 1979 : referendomoù e Kembre hag e Skos war an emrenerezh kinniget dezho gant gouarnamant Londrez : 33% a-du e Skos,12 % a-du e Kembre.
* 1987 : krouidigezh ar chadenn skinwel c'hall Métropole Télévision S.A. pe M6 c'hoazh.
* 2020 : ouzhpenn daou-ugent den zo lazhet ha 200 gloazet e kannoù etre muzulmaned hag hindouiz e New Delhi, en India.

## Sportoù
* 1932 : krouidigezh Danubio Fútbol Club e Montevideo (Uruguay).

## Ganedigezhioù

* 1445 : Sandro Botticelli, livour italian.
* 1810 : Fryderyk Franciszek Chopin, pianoour ha sonaozer polonat.
* 1819 : Władysław Taczanowski, evnoniour polonat.
* 1904 : Glenn Miller, trombonour ha penn lazh-seniñ jazz stadunanat.
* 1910 : David Niven, aktour breizhveuriat.
* 1911 : Rina Ketty, kanerez c'hall.
* 1922 : Yitzhak Rabin, milour ha politikour israelat bet tapet Priz Nobel ar Peoc'h gantañ e 1994.
* 1927 : Harry Bellafonte, aktour ha kaner-sonaozer stadunanat.
* 1928 : Liliane Maigné, aktourez (c'hoariva ha sinema) c'hall.
* 1934 : Jean-Michel Folon, arzour belgiat.
* 1941 : Maaja Ranniku, meurc'hoarierez echedoù estonian.
* 1944 : Roger Daltrey, aktour ha kaner rock saoz, unan eus tri c'hrouer ar strollad The Who.
* 1964 : Paul Le Guen, melldroader etrebroadel ha gourdoner breizhat.
* 1987 : Daniël Stellwagen, mestrc'hoarier echedoù izelvroat.

## Marvioù

* 1244 : Gruffudd ap Llywelyn Fawr, priñs Gwynedd.
* 1510 : Dom Francisco de Almeida, milour hag ergerzher portugalat.
* 1643 : Girolamo Frescobaldi, klavisimer, ograouer ha sonaozer italian.
* 1875 : Tristan Corbière, barzh gallek a Vreizh.
* 1911 : Jacobus Henricus van 't Hoff, kimiour izelvroat, tapet Priz Nobel ar Gimiezh gantañ e 1901.
* 1914 : Gwilh ar C'hoad, pastor ha skrivagner a Vreizh, bet troet an Testamant Nevez (1883) hag ar Bibl (1884) e brezhoneg gantañ.
* 1964 : Peter Arsenievich Romanovski, mestrc'hoarier ha kelenner echedoù soviedat.
* 1984 : Jackie Coogan, aktour stadunanat.
* 1992 : Marie Déa, aktourez (c'hoariva, sinema ha skinwel) c'hall.

## Lidoù ha darvoudoù
* Devezh broadel :
** Kembre : Gouel Dewi (*Dydd Gŵyl Dewi*).
** Bosnia-ha-Herzegovina (e koun an dizalc’hiezh e 1992).
*Deiziadur henroman : *Calendis Martiis* */ Feriae Marti; Matronalia* = Deiz kentañ miz Meurzh, goustlet da vMeurzh ha d'ar Mammoù. Deiz-ha-bloaz diskar ar *Salianed*, ha deiz-ha-bloaz dedi templ *Juno Lucina* (Junon doueez ar wilioudoù)

* Sent an deiz :
** sant Divi (paeron Kembre).
** santez Nonn, mamm sant Divi.
** santez Maelaria, penitiourez e Dirinonn ().
** sant Monan, sant skosat.
** sant Albin, eskob Angers, a orin eus Breizh († 550).

* Gouel ar bier en Island.

* Penn kentañ an nevez-amzer evit ar veteorologourien.
Yezhoù gongaek ar su

Un isskourr eus ar yezhoù gongaek eo **yezhoù gongaek ar su**, ennañ 2 yezh komzet en Etiopia:
* Kafitchoeg 
* Chakatchoeg 

## Gwelet ivez
* Yezhoù omotek an norzh
* Yezhoù afrez-aziatek
6 Meurzh

## Darvoudoù

* 1447 : Nikolaz V anvet da bab
* 1521: dizoloet Guam gant Fernão de Magalhães
* 1869 : Dmitri Mendeleev a ginnig e daolenn beriodek an elfennoù da Gevredigezh Kimiourien Rusia.
* 1946 : Hô Chi Minh a sin un emglev gant Frañs evit anavezout Viêt Nam evel ur stad emren eus Kevredad Indezsina en Unaniezh C'hall. 
* 1957 : Mont a ra Aod an Aour ha Togoland, div drevadenn eus ar Rouantelezh-Unanet, d'ober stad dizalc'h Ghana.

## Ganedigezhioù
* 1405 : Yann II, roue Kastilha.
* 1475 : Michelangelo Buonarroti, anvet peurvuiañ Michelangelo, livour italian.
* 1619 : Savinien Cyrano de Bergerac, skrivagner gall.
* 1701 : Louis-René de Caradeuc de La Chalotais, den a lezenn ha difenner gwirioù Breizh.
* 1784 : Anselme Gaëtan Desmarest, skrivagner ha loenoniour gall.
* 1841 : Charles-Augustin de Coulomb, fizikour gall.
* 1904 : Jose Antonio Agirre, a voe prezidant kentañ gouarnamant Euskadi.
* 1928 : Gabriel García Márquez, skrivagner eus Kolombia, tapet gantañ Priz Nobel al Lennegezh.
* 1946 : David Gilmour, kaner-sonaozer ha soner gitar saoz, ezel eus ar strollad Pink Floyd.
* 1968 : Moira Kelly.
* 1972 : Shaquille O'Neal.

## Marvioù
* 1836 : Davy Crockett, brezelour ha politikour stadunanat.
* 1854 : Caspar Georg Carl Reinwardt, naturour izelvroat a orin prusian.
* 1856 : Johan August Wahlberg, ergerzher ha naturour svedat.
* 1930 : Marianna Abgrall, skrivagnerez vrezhonek.
* 1950 : Albert Lebrun, den-stad gall ha 15 Prezidant ar Republik C'hall.
* 1959 : Florian Le Roy, skrivagner gallek.
* 1965 : Sonja Graf, mestrc'hoarierez echedoù a-vicher alaman, arc'hantinat ha stadunanat.
* 1973 : Pearl Buck, skrivagnerez eus ar Stadoù-Unanet, tapet ganti Priz Nobel al Lennegezh.

## Lidoù
* Devezh an dizalc'hiezh e Ghana.
* Deiziadur henroman : *Pridie nonas Martias* = kentañ devezh kent *nonae* a viz Meurzh. Deiz-ha-bloaz  *Augustus Pontifex Maximus* = Aogust Beleg-Meur (16 Genver 27 kent J.-C. / 19 Eost 14 goude J.-C.)
8 Meurzh

## Darvoudoù
* 1821 : da-heul ur galv graet gant ar priñs Alexandros Ypsilanti evit m'en em savfe ar bobl c'hresian a-enep an Impalaeriezh otoman e krog Brezel dizalc'hiezh Gres.
* 1911 : lidet eo Devezh etrebroadel ar merc'hed evit ar wech kentañ.
* 1917 : kregiñ a ra Dispac'h C'hwevrer e Rusia.
* 1965 : erruout a ra 3 500 soudard eus ar Stadoù Unanet e Su Vietnam, an Amerikaned kentañ o tont da gemer perzh e brezel Vietnam. 
* 1979 : embannadur albom kentañ Tintin e brezhoneg : *[[Ar seizh boulenn strink]]*.
* 1990 : departamant Aodoù-an-Hanternoz a zeu da vezañ Aodoù-an-Arvor

## Ganedigezhioù
* 1286 : Yann III, dug Breizh ha kont Richmond, aet da benn ar vro e 1312.
* 1702 : Anne Bonny, morlaerez.
* 1714 : Carl Philipp Emanuel Bach, pianoour ha sonaozer alaman.
* 1879 : Otto Hahn, kimiour alaman, tapet Priz Nobel ar Gimiezh gantañ e 1944.
* 1892 : Juana de Ibarbourou, barzhez eus Uruguay.
* 1909 : László Rajk, politiker komunour eus Hungaria.
* 1924 : Georges Charpak, fizikour gall, tapet Priz Nobel ar Fizik gantañ e 1992.
* 1925 : Efim Geller, mestrc'hoarier ha skrivagner echedoù ukrainat ha soviedat.
* 1937 : Juvénal Habyarimana, prezidant Rwanda (1973-1994).
* 1946 : Randy Meisner, kaner-sonaozer ha soner gitar stadunanat, unan eus pevar c'hrouer ar strollad Eagles.

## Marvioù
* 1702 : Gwilherm III (Bro-Saoz), roue Bro-Saoz.
* 1869 : Hector Berlioz, sonaozer gall.
* 1874 : Millard Fillmore, trizekvet Prezidant Stadoù-Unanet Amerika.
* 1917 : Ferdinand Graf von Zeppelin, ijinour alaman.
* 1942 : José Raúl Capablanca, mestrc'hoarier echedoù kuban.
* 1970 : André Siméon, aktour sinema gall.
* 1989 : Yelizaveta Bykova, meurc'hoarierez echedoù soviedat.
* 1999 : Joe DiMaggio, c'hoarier baseball stadunanat.

## Lidoù
* Devezh Etrebroadel Gwirioù ar Maouezed
Yezhoù gongaek ar c'hreiz

Un is-skourr eus ar yezhoù gongaek eo **yezhoù gongaek ar c'hreiz**, ennañ 1 yezh komzet e Etiopia:

* Anfiloeg 

## Gwelet ivez
* Yezhoù omotek an norzh
* Yezhoù afrez-aziatek
9 Meurzh

## Darvoudoù
* 1500 : loc'hañ a ra bigi Pedro Álvares Cabral diouzh Lisbon, war-zu Amerika.
* 1762 : Jean Calas, kenwerzhour protestant, barnet da varv e Toloza.
* 2015 : mont a ra da Anaon ar sportourien c'hall Florence Arthaud, Camille Muffat hag Alexis Vastine en ur gwallzarvoud biñsaskell en Arc'hantina.

## Ganedigezhioù
* 1454 : Amerigo Vespucci, ergerzher italian.
* 1749 : Honoré Mirabeau, dispac'hour ha politikour c'hall.
* 1800 : Alexandre Glais-Bizoin, alvokad ha politikour breizhat (ha gall).
* 1809 : Ferdinand Heine, dastumer hag evnoniour alaman.
* 1890 : Viatcheslav Molotov, politikour soviedat.
* 1929 : Yvon Marrec, marc'hhouarnour breizhat.
* 1934 : Yuri Gagarin, astraer soviedel.
* 1939 : Jean-Pierre Chevènement, politikour gall.
* 1943 : Bobby Fischer, mestrc'hoarier echedoù eus SUA, kampion bedel echedoù.
* 1954 : Bobby Sands, stourmer en Irish Republican Army.

## Marvioù
* 1661 : Jules Mazarin, kardinal, politikour ha den-Stad gall.
* 1873 : Jules Bourcier, evnoniour gall.
* 1888 : Gwilherm Iañ, Impalaer Alamagn.
* 1912 : John Gerrard Keulemans, livour ha skeudennaouer izelvroat.
* 1992 : Menahem Begin, bet kentañ ministr Israel.
* 1994 : Charles Bukowski, skrivagner stadunanat.

## Lidoù
14 Meurzh

## Darvoudoù
* 1774 : erruout a ra ar moraer saoz James Cook en Enez Pask.
* 1891 : lezenn hag a laka eur Pariz da dalvezout e pep lec'h er Stad C'hall.
* 1937 : gant ar pab Pi XI eo embannet ar c'helc'hlizher *Mit brennender Sorge*, diwar-benn an Iliz katolik en Trede Reich hag a-enep an naziegezh.
* 1939 : aloubet eo Bohemia ha Moravia gant armeoù Alamagn. 
* 1939 : dont a ra Slovakia da vezañ ur stad dizalc'h ha distag diouzh Tchekia.
* 1984 : klask a reer lazhañ Gerry Adams, penn Sinn Féin, en em denn, gloazet-bras.
* 2006 : kentañ bannadenn ar film tresadennoù-bev *[[Cars]]* e Stadoù-Unanet Amerika.
* 2013 : mont a ra Xi Jinping da brezidant Republik Pobl Sina.

## Ganedigezhioù
* 1681 : Georg Philipp Telemann, sonaozer alaman.
* 1804 : Johann Strauss (tad), sonaozour aostrian.
* 1844 : Umberto I, kentañ roue Italia unanet.
* 1847 : Castro Alves, barzh brazilat.
* 1866 : Aleksei Troitzky, mestrc'hoarier echedoù soviedat, saver studiadennoù echedoù.
* 1879 : Albert Einstein, fizikour ganet en Alamagn, tapet gantañ ar Priz Nobel.
* 1903 : Mustafa Barzani, politikour eus Kurdistan Irak.
* 1905 : Raymond Aron, prederour gall.
* 1909 : Léon Le Calvez, reder war varc'h-houarn breizhat.
* 1933 : Georges Lamia, melldroader (diwaller-pal) gall.
* 1945 : David Levy, mestrv'hoarier echedoù skosat.
* 1952 : Kristen Noguès, telennourez.
* 1958 : Albert II, pevarzekvet priñs Monako.

## Marvioù

* 840 : Eginhard, manac'h frank ha skrivagner latin.
* 1471 : Thomas Malory, skrivagner saoz, oberour *[[La morte d'Arthur]]*.
* 1868 : Édouard Verreaux, dastumer, naturour hag evnoniour gall.
* 1883 : Karl Marx, prederour ha politikour alaman.
* 1951 : Gwilherm Berthou-Kerverzhiou (e anv-pluenn), skrivagner brezhonek.
* 1989 : Zita von Bourbon-Parma, diwezhañ impalaerez Aostria-Hungaria
* 2006 : Lennart Meri, skrivagner estonek ha prezidant Estonia.
* 2009 : Alain Bashung, kaner-sonaozer gall.
* 2014 : Tony Benn, politiker saoz.
* 2018 : Stephen Hawking, astrofizikour saoz.
* 2018 : Liam O'Flynn, soner iwerzhonat.
* 2026 : Jürgen Habermas, prederour alaman.

## Lidoù
* Deiziadur henroman : *Pridie idus Martias. Equirria. Mamuralia* = an deiz kent *idus* Meurzh. Gouel ar c'hezeg. Gouel e koun *Mamurius*.

## Notennoù
15 Meurzh

## Darvoudoù
* 44 BC : muntret eo Julius Caesar gant Marcus Junius Brutus ha tud all.
* 1493 : distro Kristol Goulm da Spagn goude e veaj kentañ da Amerika.
* 1793 : argadet eo Loudieg gant an emsavidi a-enep ar c'halvadeg veur.
* 1848 : e Pest (Budapest, Hungaria) e krog an emsavadeg a-enep galloud Aostria, renet gant Sándor Petőfi.
* 1875 : digoradur Tour-tan Tevenneg a-vaez da Veg ar Vann.
* 1939 : goude aloubadeg kornôg Tchekoslovakia gant an arme alaman eo savet "bro-warezet Bohemia ha Moravia".
* 1943 : da vare ma'z a kuit 74 den yaouank da Servij al Labour Ret e sav ur vanifestadeg vras e ti-gar Gwengamp.
* 1946 : kentañ devezh prosez Roparz Hemon.

## Ganedigezhioù
* 1776 : Aimé-Casimir-Marie Picquet du Boisguy, jeneral chouan.
* 1830 : Paul Heyse, skrivagner alaman, tapet gantañ Priz Nobel al lennegezh.
* 1830 : Élisée Reclus, douaroniour gall.
* 1879 : Frañsez Jaffrennou, *Taldir*, skrivagner breizhat.
* 1895 : Goulven Mazéas, stourmer kevredelour breizhat.
* 1975 : Veselin Topalov, mestrc'hoarier echedoù bulgar.

## Marvioù
*-44 : Julius Caesar, jeneral, politikour ha diktatour roman.
* 1937 : Howard Phillips Lovecraft, skrivagner amerikan skiant-faltazi ha spont.
* 1961 : Akiba Rubinstein, mestrc'hoarier echedoù poloniat.
* 1981 : René Clair, filmaozer gall.
* 1987 : Léon Fleuriot, keltiegour breizhat.
* 2000 : Bernard de Parades.
* 2015 : Naig Rozmor, barzhez vrezhonek.

## Lidoù ha darvoudoù
* Deiziadur henroman : *Idibus Martiis. Feria Jovis. Anna Perenna* = deiz *Idus* miz Meurzh. Gouel Yaou. Gouel Anna Perenna.
* Relijion katolik : Sant Longin(us), soudard, merzher.
* Devezh etrebroadel a-enep gwall emzalc’hioù ar polis.
* Hungaria : Devezh gouel broadel e koun emsavadeg 1848.

## Notennoù
17 Meurzh

## Darvoudoù
* 1756: Gouel Sant Padrig zo lidet e kêr New York evit ar wech kentañ.
* 1793: argadet eo ar Gward broadel e Pazieg gant an emsavidi a-enep ar c'halvadeg veur; tri den lazhet.
* 1861: embannet eo Rouantelezh Italia.
* 1959: Tenzin Gyatso, ar 14vet Dalai Lama, a dec'h diouzh Tibet da vont da India da repuiñ.

## Ganedigezhioù
* 1918 : Miroslav Katětov, mestrc'hoarier echedoù tchek.
* 1928 : Alberto Giustolisi, mestrc’hoarier echedoù italian.
* 1930 : James Irwin, astraer amerikan.
* 1938 : Rudolf Nureyev, dañsour rusian.
* 1955 : Gary Sinise, aktourien stadunanat.
* 1956 : Catherine Leprince, aktourez (sinema ha skinwel) ha skrivagnerez c'hall.

## Marvioù
* 1853 : Christian Doppler, fizikour ha matematikour aostrian.
* 1879 : Ludwig Reichenbach, loenoniour ha louzawour alaman.
* 1893 : Jules Ferry, politikour ha ministr gall.
* 1915 : Lucien Lechat, korporal breizhat, bet fuzuilhet « evit ar skouer » e-pad ar Brezel-bed kentañ.
* 1951 : Fañch Fave, marc'hhouarner breizhat. Ganet e oa bet e Gwiniventer an 18 Kerzu 1905.
* 1955 : Tenenan Gouriou, skrivagner brezhonek.
* 1956 : Irène Joliot-Curie, fizikourez c'hall, tapet Priz Nobel ar Gimiezh ganti.
* 1959 : Iwan an Diberder, kelaouenner breizhat ha gwerinoniour.
* 2017 : Piarres Charritton, skrivagner euskarek.
* 2017 : Derek Walcott, skrivagner saoznek eus Santez Lusia.
* 2019 : Eduard Limonov, skrivagner rusian.
* 2021 : John Magufuli, prezidant Tanzania.

## Lidoù

* Deiziadur henroman : *XVI ante calendas Apriles; Liberalia, Agonalia 2; Argei* = 16vet deiz kent Kala Ebrel; deiz goustlet d'an doue Liber (Bacchus); arberzh loened; eil lidkerzh an Argei (hendadoù ar Romaned).

* Devezh ar vro :
** Iwerzhon (Gouel Sant Padrig);
** Montserrat.

* Iliz katolik:
** Iwerzhon : sant Padrig, sant-paeron Iwerzhon ha Montserrat.
** Jeruzalem : Jozef a Arimathea
** Roma : Aleksandr ha Teodor, merzherien
** Aleksandria (Ejipt) : merzherien templ Serapis.
** Kergustentin : sant Paul, merzher dindan Konstantin *Copronimus*.
** ''Cabillone'' / Cavaillon (e Galia) : sant Agricola, eskob

## Notennoù
23 Meurzh

## Darvoudoù
* 1536: ar roue Frañsez I a ro kontelezh Penteür en-dro da Yann III de Brosse.
* 1919: en Italia eo savet al luskad faskour gant Benito Mussolini.
* 1964: embannet eo *[[In His Own Write]]*, kentañ levr John Lennon.
* 1970: krouidigezh Emsav an 23 a viz Meurzh (marksour-leninour) e Maroko.

## Ganedigezhioù

* 1769 : William Smith, tad douarouriezh saoz.
* 1817 : Visant Roudaod, skrivagner brezhonek ha geriadurour brezhonek.
* 1881 : Roger Martin du Gard, skrivagner gall, tapet gantañ Priz Nobel al Lennegezh.
* 1887 : Juan Gris, livour ha kizeller spagnol.
* 1905 : Paul Grimault, den a sinema gall.
* 1910 : Akira Kurosawa, filmaozer japanat.
* 1912 : Wernher von Braun, fizikour genidik eus Alamagn.
* 1931 : Viktor Kortchnoy, mestrc'hoarier echedoù suis. 
* 1938 : Stefano Tatai, mestrc'hoarier echedoù italian.
* 1956 : José Manuel Durão Barroso, politikour eus Portugal, prezidant Kengor Europa.
* 1992 : Kyrie Irving

## Marvioù
* 1369 : Pedro Iañ Kastilha, rue Kastilha.
* 1555 : Jul III, pab.
* 1689 : Catherine de Francheville, leanez, diazezourez an tiez retred evit ar merc'hed.
* 1801 : Paol I, impalaer Rusia.
* 1842 : Stendhal, skrivagner gall.
* 1891 : Joseph-Marie-Laurent Hillion, barner a beoc'h ha kuzulier kanton, kannad mirour en Aodoù-an-Hanternoz. 
* 1910 : Nadar, luc'hskeudennour gall.
* 1956 : Frañsez Jaffrennou *Taldir*, skrivagner brezhonek.
* 1974 : Dante Pasqua, mestrc'hoarier ha skrivagnour echedoù italian.
* 1987 : Maurice Labro, filmaozer ha saver senario gall.
* 2014 : Adolfo Suárez, kentañ ministr Spagn.
* 2019 : Claude Besson, kaner ha soner breizhat.

## Lidoù ha darvoudoù
* Deiziadur henroman : *X ante calendas Apriles / Tubilustrium; Nerinalia* = X deiz kent In Ebrel / deiz da ober war dro netaat an trompilhioù; deiz gouestlet d'an doue Nerinus.

* Pakistan : Devezh ar Vro (Devezh ar Republik).
* Devezh ar veteorologiezh er bed.
24 Meurzh

## Darvoudoù
* 1603 : James VI a Vro-Skos a zeu da vezañ roue Bro-Saoz ivez, dindan an anv James I.
* 1793 : Emgann Kergidu e-kichen Plougouloum ; trec'h eo ar jeneral republikan Canclaux.
* 1882 : Robert Koch a embann en deus kavet ar vazhell a zeu an dorzhellegezh diwarni. 
* 1989 : An Exxon Valdez a ya d'ar strad en Alaska (e Bae ar Priñs William). Ar 40.000 tonenn eoul-maen a oa o treuzdougen a ya da saotrañ 1744 kilometrad aodoù.

## Ganedigezhioù
* 1607 : Michiel de Ruyter, amiral izelvroat.
* 1832 : Émile de Kératry, milour ha politikour gall.
* 1837 : Georges-Henri MacKenzie, mestrc'hoarier echedoù skosat, bet broadet e SUA. 
* 1848 : Emrys ap Iwan, skrivagner kembraek ha brogarour kembreat.
* 1876 : Adolphe Beaufrère, livour-engravour breizhat.
* 1921 : Vasily Smyslov, mestrc'hoarier echedoù rusian.
* 1924 : Gaston Latimier, yezhour breizhat.
* 1926 : Dario Fo, skrivagner italian, tapet gantañ Priz Nobel al Lennegezh.
* 1930 : Steve McQueen, aktour amerikan.
* 1960 : Yasser Seirawan, mestrc'hoarier echedoù eus SUA.
* 1963 : Iván Morovic, mestrc'hoarier echedoù chilean.
* 1966 : Kristian Troadeg, politikour breizhat.
* 1978 : Monika Socko, mestrc'hoarierez echedoù poloniat.
* 1983 : Nicolas Tripoteau, mestrc'hoarier echedoù breizhat.

## Marvioù
* 809 : Harun al-Rashid, kalif abasid e Baghdad.
* 1275 : Beatris Bro-Saoz, c'hoar ar roue Edouarzh Iañ (Bro-Saoz), dugez Breizh goude bezañ dimezet gant ar dug Yann II.
* 1455 : ar pab Nikolaz V.
* 1603 : Elesbed I rouanez Bro-Saoz hag Iwerzhon adalaek 1558 betek he marv (1533).
* 1905 : Jules Verne, skrivagner gallek.
* 1909 : John Millington Synge, skrivagner iwerzhonat.
* 1945 : Juluen Sklison (Paotr Juluen), beleg ha skrivagner brezhonek.
* 1946 : Aleksandr Alekhin, mestrc'hoarier echedoù rusian.
* 2016 : Johan Cruijff, melldroader etrebroadel ha gourdoner izelvroat.
* 2020 : Manu Dibango, kaner ha soner genidik eus Kameroun.
* 2020 : Albert Uderzo, treser bannoù-treset Asteriks.

## Lidoù

### Deiziadur henroman
* *IX ante calendas Apriles / QRCF / Quando Rex Comitiauit Fas* = IXvet deiz kent In Ebrel / QRVF 

### Deiziadur kristen
* Gabriel, arc'hael

* E Roma : Epigmenius, beleg, merzher dindan Dioklesian
* E Roma : Pigmeius, beleg, merzher dindan Juluan *an Dianzavour*
* E Roma : Mark ha Timothe, merzherien dindan Antonin
* E Caesarae Palestina : Timolaus, Dionysius, Pausidius, Romulus, Alexandrus, Agapus, merzherien didan Dioklesian
* E Maoritania : ar vreudeur Romulus ha Secundus
* E Judea : Simeon
* E Synnadae, Phrygia : Agapetus, eskob
* E Brixiae / Brescia : Latinus, eskob
* E Siria : Seleucus, kofesour
* E Sveden (?) : ar werc'hez Katell, merc'h santez Berc'hed
25 Meurzh

## Darvoudoù
* 1306 : Robert the Bruce a zeu da vezañ roue Bro-Skos.
* 1655 : gant Christiaan Huygens eo dizoloet Titan, an hini vrasañ eus loarennoù Sadorn. 
* 1821 : deroù ar brezel evit dizalc’hiezh Gres pa tiskleir Gresianed ez int dizalc’h diouzh an Impalaeriezh Otoman.
* 1918 : savet eo Republik Pobl Belarus.
* 1924 : e Gres ez embanner ar republik. 
* 1957 : krouet eo Kumuniezh Armerzhel Europa gant Alamagn ar C’hornôg, Frañs, Italia, Belgia, an Izelvroioù ha Luksembourg.
* 2006 : e Bièvres eo aet da Anaon Serge Antoine, bet treset kartenn rannvroioù Bro-C'hall gantañ e 1958.
* 2012 : lid-envel Kounlec'h torridigezh ar sklaverezh e Naoned.
* 2016 : dalc'het ur sonadeg digoust e La Habana (kêr-benn Kuba) gant ar strollad rock saoz The Rolling Stones.

## Ganedigezhioù
* 1767 : Joachim Murat, marichal da vare an Impalaeriezh C'hall Kentañ.
* 1846 : Michael Davitt (Mícheál Mac Dáibhéid), politikour iwerzhonat, saver al Land League.
* 1863 : William Robert Ogilvie-Grant, evnoniour skosat.
* 1881 : Béla Bartók, sonaozour eus Hungaria.
* 1885 : Firmin Tristan, maer Groe, kuzulier Kanton Groe ha kannad ar Mor-Bihan e Kambr an deputeed, e Groe.
* 1890 : Jean Guéhenno, kazetenner ha skrivagner gallek e Felger.
* 1921 : Simone Signoret, aktourez c'hall.
* 1942 : Aretha Franklin, kanerez ha sonerez stadunanat.
* 1962 : Daniel Contin, mestrc'hoarier echedoù italian-arc'hantinat, c'hoarier echedoù a-vicher.

## Marvioù
* 1005 : Kenneth II a Skos (en emgann).
* 1734 : Toussaint François Rallier du Baty, maer Roazhon e-pad 39 bloaz.
* 1738 : Turlough O'Carolan, pe *Toirdhealbhach Ó Cearbhalláin*, sonaozour ha telennour iwerzhonat.
* 1801 : Novalis, barzh alaman.
* 1865 : Feliks Jarocki, amprevanoniour hag evnoniour polonat.
* 1914 : Frederic Mistral, barzh ha geriadurour gall okitanek, tapet Priz Nobel al Lennegezh gantañ e 1904.
* 1918 : Claude Debussy, sonaozer gall.
* 1929 : Robert Ridgway, evnoniour stadunanat, hag eñ barrek war ar rummataouriezh.
* 1980 : Roland Barthes, prederour ha skrivagner gall.
* 1981 : Edward Lasker, mestrc'hoarier echedoù stadunanat.
* 2020 : Donatien Laurent, etnologour breizhat.
* 2020 : Yann-Cheun Veillard, mirdiour breizhat.
* 2021 : Bertrand Tavernier, filmaozer gall. 

## Lidoù
* Gres : Devezh ar vro.
* Gouel ar C'heloù Mat, pe Gouel Maria Meurzh, er relijion gatolik.
## Notennoù ha daveennoù
30 Meurzh

## Darvoudoù
* 1814: soudarded broioù ar C’hwec’hvet kengevreadur, enebet ouzh Napoleon, a erru e Pariz.
* 1856: gant Emglev Pariz ez eus lakaet fin da Vrezel Krimea.
* 1867: gant ar Stadoù Unanet eo prenet Alaska digant Rusia evit 7,2 milion a zolarioù.
* 1912: Emglev Fas, sinet etre roue Maroko ha Frañs, a ra ur vro-warezet eus Maroko.

## Ganedigezhioù
* 1135 : Maimonides, rabin ha prederour eus Andalouzia.
* 1326 : Ivan II (Rusia), lesanvet *Ar C'huñv*, Priñs meur Moskov.
* 1746 : Francisco Goya, livour hag engraver spagnat.
* 1754 : Jean-François Pilâtre de Rozier, nijer gall.
* 1811 : Robert Wilhelm Bunsen, kimiour alaman.
* 1844 : Paul Verlaine, barzh gallek.
* 1853 : Vincent van Gogh, livour izelvroat.
* 1880 : Seán O'Casey, dramaour iwerzhonat.
* 1895 : Jean Giono, skrivagner ha skriver senario gall.
* 1900 : Santos Urdinarán, melldroader etrebroadel uruguayat.
* 1936 : Lucien Rault, kampion breizhat ar redek a-dreuz maezioù.
* 1945 : Eric Clapton, gitarour saoz.

## Marvioù

* 1707 : *Sébastien Le Prestre de Vauban*, anavezet dindan an anv Vauban, jeneral gall ha savour kreñvlec’hioù.
* 1935 : Charlez Kotonneg, medisin, adsaver ar gouren breizhek.
* 1950 : Léon Blum, politikour ha den-Stad gall bet prezidant ar c'huzul.
* 1985 : Xabier Galdeano, kazetennour, luc'hskeudennaouer ha brogarour euskarat. 
* 2006 : John McGahern, skrivagner iwerzhonat.
* 2018 : Christophe Salengro, aktour ha leurenner gall.
* 2020 : Louise Ebrel, kanerez vrezhonek; Bill Withers.
* 2022 : Roger Laouenan, kazetenner ha skrivagner breizhat.

## Lidoù
* Deiziadur henroman : *III ante calendas Apriles / Salus Publica; Concordia; Pax* = IIIvet deiz kent In Ebrel; Gouel gwarez ar bobl, an doueez *Concordia*, ar Peoc'h

* Devezh an Douar evit Arabed Israel.
31 Meurzh

## Darvoudoù
* 1492: ar *Roueed katolik* Fernant hag Izabel a sin un dekred a-benn skarzhañ an holl Yuzevien eus Spagn nemet e teufent da vezañ Katoliked.
* 1945: war-droad ez a kuit Roparz Hemon eus Marburg (Bro-Alamagn).
* 1959: tec’hout a ra ar 14vet Dalai Lama, Tenzin Gyatso, da India ha goulenn ar repu politikel eno. 
* 1979: mont a ra kuit ar soudarded saoz diwezhañ eus Malta.
* 2011: dont a ra Mayotte da vezañ unan eus departamantoù Bro-C'hall
* 2013 : kendeuziñ a ra Brit Air gant Airlinair ha Régional evit reiñ HOP!

## Ganedigezhioù
* 1519 : Herri II, roue Bro C'hall.
* 1596 : René Descartes, prederour gall.
* 1685 : Johann Sebastian Bach, sonaozer alaman.
* 1732 : Joseph Haydn, sonaozer aostrian.
* 1778 : Coenraad Jacob Temminck, loenoniour izelvroat.
* 1871 : Arthur Griffith (*Art Ó Gríofa* en iwerzhoneg), prezidant Dáil Éireann, unan eus saverien Sinn Féin.
* 1884 : Henri Queuille, politikour gall.
* 1905 : Federico Norcia, mestrc'hoarier echedoù italian
* 1926 : John Fowles, skrivagner saoz.
* 1927 : César Chávez, stourmer evit gwirioù al labourerien divroet eus Amerika Latin da Stadoù-Unanet Amerika.
* 1955 : Angus Young, sonaozer ha soner gitar aostralian, unan eus daou grouer ar strollad AC/DC.
* 1987 : 
** Wang Yue, mestrc'hoarier echedoù sinaat.
** Humpy Koneru, mestrc'hoarierez echedoù indiat.

## Marvioù
* 1204 : Eleanora Akitania, Dugez Akitania, Rouanez Bro-C'hall ha Rouanez Bro-Saoz.
* 1814 : Pierre Sonnerat, ergerzher ha naturour gall.
* 1837 : John Constable, livour saoz.
* 1855 : Charlotte Brontë, skrivagnerez saoz.
* 1934 : Joseph Loth, yezhour breizhat.
* 1945 : Anne Frank, Yuzevez bet ganet en Alamagn, aozerez Deiziataer Anne Frank.
* 1980 : Jesse Owens, atletour stadunanat.
* 1988 : Gwilherm Dubourg, beleg ha skrivagner brezhoneg.
* 1995 : 
** Selena.
** Madeleine Sologne, aktourez (c'hoariva ha sinema) c'hall.
* 2016 : Imre Kertész, skrivagner hungarat, aet gantañ Priz Nobel al Lennegezh e 2002.

## Lidoù
* Deiziadur henroman : *Pridie calendas Apriles* = Deiz kentan kent In Ebrel / Deiz-ha-bloaz dedi templ al Loar;

* Devezh César Chávez Day e stadoù hag e kêrioù zo er Stadoù Unanet.
* Devezh ar Frankiz e Malta.
Anfiloeg

Ur yezh omotek eus is-skourr yezhoù gongaek ar c'hreiz eo an **anfiloeg** (*anfillo* pe *maoek ar su*) komzet gant tro-dro da 500 den e Koadeg Anfillo en Etiopia (1990).

Ur yezh en arvar da vont da get an hini eo dre ma ra an dud muioc'h-mui gant oromeg ar c'hornôg.

## Gwelet ivez
* Yezhoù gongaek-gimodjanek
* Yezhoù afrez-aziatek
Bambasieg

Ur yezh omotek eus isskourr yezhoù maoek ar reter eo ar **bambasieg** (*bambassi*, *bambeshi*, *siggoyo*, *amam*, *fadiro*, *maoek an norzh* pe *didessa*) komzet gant tro-dro da 5 000 den e Beni Shangul en Etiopia (1982).

Div rannyezh a zo:
* **Bambasieg** (*bambassi*)
* **Kereg** (*kere*)

## Gwelet ivez
* Yezhoù maoek (omotek)
* Yezhoù afrez-aziatek
Boroeg

Ur yezh omotek eus is-skourr yezhoù gongaek an norzh eo ar **boroeg** (*b(w)oro*, *shinasha* pe *scinacia*) komzet gant 19.878 den evel yezh kentañ ha gant 2.276 den all evel eil yezh e mervent Amhara en Etiopia (1998). 

Peder rannyezh ez eus:

* **Amouroueg** (*amuru*)
* **Wambereg** (*wambera*)
* **Gamileg** (*gamila*)
* **Goubeg** (*guba*)

## Gwelet ivez
* Yezhoù gongaek-gimodjanek
* Yezhoù afrez-aziatek
Yemsaeg

Ur yezh omotek eus is-skourr ar yezhoù djandjeroeg eo ar **yemsaeg** (*yem(sa)*, *yemma*, *janjero*, *janjerinya*, *janjor*, *yangaro* pe *zinjero*) komzet gant 81.613 den evel yezh kentañ ha gant 4.356 den all evel eil yezh en Oromo e mervent Etiopia (1998). 

Ur yezh gant tonennoù an hini eo ha klasket e vez sevel ul lennegezh eviti hec'h-unan.

Div rannyezh ez eus, disheñvel-tre an eil diouzh eben:

* **Fougaeg** (saozneg: *Fuga of Jimma*)
* **Tobaeg** (*toba*)

## Gwelet ivez
* Yezhoù gongaek-gimodjanek
* Yezhoù afrez-aziatek
Sezeg

Ur yezh omotek eus is-skourr yezhoù maoek ar c'hornôg eo ar **sezeg** pe **sezoeg** (*sezo*) komzet gant tro-dro da 3 000 den e kornôg Oromo en Etiopia (1995).

Tost a-walc'h eo d'ar bambasieg. 

## Gwelet ivez
* Yezhoù maoek (omotek)
* Yezhoù afrez-aziatek
Ganzaeg

Ur yezh omotek eus is-skourr yezhoù maoek ar c'hornôg eo ar **ganzaeg** (*ganza*, *ganzo* pe *koma*) komzet e kornôg Oromo en Etiopia (1982).

Tost a-walc'h eo d'ar hozoeg-sezeg.

Tost marv eo ar yezh-mañ.

## Gwelet ivez
* Yezhoù maoek (omotek)
* Yezhoù afrez-aziatek
Kafitchoeg

Ur yezh omotek eus isskourr yezhoù gongaek ar su eo ar **c'hafitchoeg** (*kaficho*, *kaf(f)a*, *kefa* pe *caffino*) komzet gant 569&nbsp;626 den evel yezh kentañ ha gant 46&nbsp;720 den all evel eil yezh e Kafa en Etiopia (1998). Komzet e vez ivez marteze a-walc'h e Soudan.

Tost a-walc'h eo d'ar chakatchoeg.

Div rannyezh pennañ ez eus, disheñvel-tre an eil diouzh eben :

* **Kafaeg** (*kafa*)
* **Bocheg** (*bosha* pe *garo*)
* **Mandjoeg** (*manjo*) : ul luc'haj kafitchoek

## Gwelet ivez
* Yezhoù gongaek-gimodjanek
* Yezhoù afrez-aziatek
Chakatchoeg

Ur yezh omotek eus is-skourr yezhoù gongaek ar su eo ar **chakatchoeg** (*shakacho*, *moc'ha*, *mocha* pe *shekka*) komzet gant 54.894 den evel yezh kentañ ha gant 3.476 den all evel eil yezh e Norzh Kafa en Etiopia (1998).

Ur yezh gant tonennoù an hini eo.

Tost-tre eo d'ar c'hafitchoeg .

## Gwelet ivez
* Yezhoù gongaek-gimodjanek
* Yezhoù afrez-aziatek
Nayieg

Ur yezh omotek eus is-skourr ar yezhoù diziek eo an **nayieg** (*nayi* pe *nao*) komzet gant 3.656 den evel yezh kentañ ha gant 1.876 den all evel eil yezh e Kafa en Etiopia (1998).

Tost a-walc'h eo d'ar chekoeg ha d'an dizieg.

An dud yaouank a gomz kentoc'h kafitchoeg hag a dalvez da yezh konwerzh. 

## Gwelet ivez
* Yezhoù omotek an norzh
* Yezhoù afrez-aziatek
Dizieg

Ur yezh omotek eus is-skourr ar yezhoù diziek eo an **dizieg** (*dizi*, *(dizi-)maji*, *sizi* pe *twoyu*) komzet gant 21.075 den evel yezh kentañ ha gant 2.054 den all evel eil yezh e Kafa en Etiopia (1998).

Ur yezh gant tonennoù an hini eo.

Tost a-walc'h eo d'ar chekoeg ha d'an nayieg.

## Gwelet ivez
* Yezhoù omotek an norzh
* Yezhoù afrez-aziatek
Chekoeg

Ur yezh omotek eus is-skourr ar yezhoù diziek eo ar **chekoeg** (*shek(k)o* pe *shak*) komzet gant 23.785 den evel yezh kentañ ha gant 4.920 den all evel eil yezh e Kafa en Etiopia (1998).

Ur yezh gant teir zonenn an hini eo.

Tost a-walc'h eo d'an nayieg ha d'an dizieg.

Div rannyezh ez eus:

* **Dorchaeg** (*dorsha*)
* **Boulaeg** (*bulla*, *da(a)n* pe *daanyir*)

## Gwelet ivez
* Yezhoù omotek an norzh
* Yezhoù afrez-aziatek
Yezhoù ometoek

Un is-skourr eus ar yezhoù ometek-gimirek eo **yezhoù ometoek**, ennañ 10 yezh komzet e Etiopia.

Isrannet e vez ar yezhoù en is-skourr-mañ evel-hen:

* Yezhoù ometoek ar c'hreiz
* Yezhoù ometoek ar reter
* Yezhoù ometoek ar c'hornôg

## Gwelet ivez
* Yezhoù gimodjanek
* Yezhoù afrez-aziatek
Yezhoù tcharaek

Un isskourr eus ar yezhoù ometek-gimirek eo ar **yezhoù tcharaek**, ennañ 1 yezh komzet en Etiopia:
* ar tcharaeg

## Gwelet ivez
* Yezhoù gimodjanek
* Yezhoù afrez-aziatek
Yezhoù ometoek ar c'hornôg

Un isskourr eus ar yezhoù ometoek eo **yezhoù ometoek ar c'hornôg**, ennañ 1 yezh komzet en Etiopia:
* Basketeg

## Gwelet ivez
* Yezhoù ometek-gimirek
* Yezhoù gimodjanek
* Yezhoù afrez-aziatek
Maleg (omotek)

Ur yezh omotek eus is-skourr ar yezhoù ometoek eo ar **maleg** (*male*) komzet 53.779 den evel yezh kentañ ha gant 6.730 den all evel eil yezh en Omo en Etiopia (1998).

## Gwelet ivez
* Yezhoù gimodjanek
* Yezhoù afrez-aziatek
Yezhoù ometoek ar c'hreiz

Un is-skourr eus ar yezhoù ometoek eo **yezhoù ometoek ar c'hreiz**, ennañ 5 yezh komzet e Etiopia.
* Dorzeg
* Gamoeg-gofaeg-dawroeg
* Meloeg
* Oydaeg
* Wolayteg
## Gwelet ivez
* Yezhoù ometek-gimirek
* Yezhoù gimodjanek
* Yezhoù afrez-aziatek
Tcharaeg

Ur yezh omotek eus isskourr ar yezhoù tcharaek eo an **tcharaeg** (*chara* pe *ciara*) komzet gant 6&nbsp;932 den evel yezh kentañ ha gant 5&nbsp;556 den all evel eil yezh e kreiz Kafa en Etiopia (1998).

## Gwelet ivez
* Yezhoù ometek-gimirek
* Yezhoù afrez-aziatek
Basketeg

Ur yezh omotek eus is-skourr yezhoù ometoek ar c'hornôg eo ar **basketeg** (*basket(t)o*, *baskatta* pe *mesketo*) komzet gant 57.805 den evel yezh kentañ ha gant 8.961 den all evel eil yezh e Norzh Oromo en Etiopia (1998).

## Gwelet ivez
* Yezhoù ometoek
* Yezhoù afrez-aziatek
Dimeg

Ur yezh omotek eus is-skourr yezhoù omotek ar su eo an **dimeg** (*dime* pe *dima*) komzet gant 6.501 den evel yezh kentañ ha gant 529 den all evel eil yezh e Kafa en Etiopia (1998).
 

## Gwelet ivez
* Yezhoù omotek
* Yezhoù afrez-aziatek
Hamereg

Ur yezh omotek eus is-skourr yezhoù omotek ar su eo ar **hamereg** (*hamer-banna*, *hamar-koke*, *beshada* pe *kara kerre*) komzet gant 42.838 den evel yezh kentañ ha gant 7.120 den all evel eil yezh e su Oromo en Etiopia (1998) nepell diouzghh ar vevenn gant Kenya, Ouganda ha Soudan.

## Gwelet ivez
* Yezhoù omotek
* Yezhoù afrez-aziatek
Arieg

Ur yezh omotek eus is-skourr yezhoù omotek ar su eo an **arieg** (*a(a)ri*, *ara*, *arao*, *aarai* pe *shankill(iny)a*) komzet gant 58.857 den evel yezh kentañ ha gant 13.319 den all evel eil yezh e norzh-kreiz Omo en Etiopia (1998).

Dek rannyezh ez eus:

* **Gozaeg** (*gozza*)
* **Bakoeg** (*bako*)
* **Biyoeg** (*bi(y)o*)
* **Laydoeg** (*laydo*)
* **Seykieg** (*seyki*)
* **Changameg** (*shangama*)
* **Sidoeg** (*sido*)
* **Woubahamereg** (*wubahamer* pe *ubamer*)
* **Sedoeg** (*zeddo*)
* **Galileg** (*galila*): disheñvel-tre diouzh ar rannyezhoù all

## Gwelet ivez
* Yezhoù omotek
* Yezhoù afrez-aziatek
Zayseg-zergouleg

Ur yezh omotek eus is-skourr yezhoù ometoek ar reter eo ar **zayseg-zergouleg** (*zayse-zergulla* pe *zaysse*) komzet gant 17.797 den evel yezh kentañ ha gant 2.815 den all evel eil yezh en Omo en Etiopia (1998).

Div rannyezh ez eus:

* **Zayseg**' (*zayse*)
* **Zergouleg**' (*zergulla*)

## Gwelet ivez
* Yezhoù ometoek
* Yezhoù afrez-aziatek