Kastell-Briant

**Kastell-Briant** (*Châteaubriant* e galleg) a zo ur gumun a Breizh e Kanton Kastell-Briant, el Liger-Atlantel. E reter ar vro emañ, e Marzoù Breizh.

## Douaroniezh
War lez ar C'haer hag ar C'honn emañ Kastell-Briant.
### Kumunioù amezek

## Anv

* Erwan Vallerie ː **Castellum Brienti**, XIvet; **Castro Brientii**, 1265; **Chateaubrient**, 1265, 1348; **Chasteaubrient**, 1353; **Castrum Briencii**, 1453; **Chasteaubriand**, 1576; **Chasteaubriant**, 1624; **Chateaubriand**, 1779;
* --------------------------------

Savidiezh ar c'hastell gant Briant zo kaoz eus anv ar gumun en XIvet kantved.

Skrivet eo Brient « Brientii » pe « Brieni ».

Dont a ra war wel an anv « Castrum Brieni » pe « Castrum Brientii ». Miret eo ar skritur gant an « t ».

E 1266 e teu ar meneg kentañ e galleg eus anv ar baron « Geffrey de Cheteau Brient ». Ar skritur « Cheteau Brient » eo an hini implijetañ.

## Ardamezioù

## Istor
### Orinoù
Abaoe pell zo ez eus roudoù eus Mab-den war-dro bro Gastell-Briant.
Daoust d'an abad Cotteux, lesanvet « distrujer bras ar peulvanoù », an hini en doa savet kalvar Lufer en ur gemer e zanvez krai e-touez meur a vaen kozh, chom a ra peulvanoù e-kichen Kastell-Briant memestra. Bez ez eus anezho e Ruzieg, er gêrig La Houssais, war hent Hezin-ar-Mengleuzioù, e Trefieg, e Luzevieg hag e Sant-Albin-ar-C'hestell.
Dizoloet eo bet ivez bouc'halioù Nevezoadvezh ar Maen er Borderies dreist-holl, e hanternoz redva Bere.
Bere (ur c'harter eus Kastell-Briant hiziv an deiz) a vefe ur gêrig galian. War ur c'hondon houarnek emañ Bere ha merkoù kozh-kenañ a ziskouez eo bet implijet kalz. Siwazh n'eo ket anavezet mat orin ar C'halianed a vefe bet war rosioù Bere : ar vro zo war harzoù pobloù an Andecavi, ar Redones, ar Weneted hag an Namneted. Marteze e teufe anv Bere eus ur ger keltiek a dalvez « uhelder », e latin « Bairacus » a zo deuet da vezañ « Bereus » ha goude Bere. Er marc'hallac'h ez eus bet dizoloet relegennoù ar savadurioù roman e 1876.
An hentoù roman a liamme Condeium (Candé) ha Condevicnum da Condate a groaze unan gant egile amañ.
 
### Krennamzer uhel
Er  ez a ar vro gant ar Vretoned ha staget eo ouzh ar rouantelezh vreizhat goude. Rannet eo Breizh ar Grennamzer etre tierned, pep hini gouarnet gant aotrounez bihan. N'eus roud skrivet ebet diwar-benn aotrounez bihan Bere.
Kreskiñ a ra buan-tre Bere e penn-kentañ ar Grennamzer. Daou santual zo : unan evit Sant-Pêr hag egile evit Sant-Yann. Ur stal moneiz zo savet eno.
Bere zo ur gwir greizenn evit al labour-douar, ar sevel-loened, ar metalouriezh hag ar c'henwerzh.

### Krennamzer izel
Goude ar bloavezh mil, goude bezañ resevet madoù gant eskob Naoned Gautier II, sañset eo familh Briant mont da vevañ war douaroù santualioù Sant-Pêr ha Sant-Yann. Un ober politikel an hini eo rak an noblañs (ha familh Briant en he zouez) a c'hall sikour an eskob ha kont Roazhon ouzh konted Naoned hag Anjev.
Istor Kastell-Briant a grog e penn-kentañ an XIvet kantved pa sav Briant (kevredad kont Roazhon) ur c'hreñvlec'h war ur voudenn el lec'h ma kroaz ar stêr Kaer gant ar stêr Rollard. Ar c'hastell zo lod e Marzioù Breizh evel re Gwitreg, Felger, Ankiniz, Klison, Machikoul. Lakaet e oa da ziwall Breizh rak ar rouantelezh c'hall.
Savet eo « prioldi Sant-Salver » gant Briant diwezhatoc'h e Bere, kalon gentañ ar gêr aet war vrasaat d'ar gevred abalamour da savidigezh parrez « Sant-Yann » en XIvet kantved ha kouent « Sant-Mikael » en XIIIvet kantved. Savet en  eo parrez « Sant-Pêr » goshoc'h koulskoude.
Goude, en XIIvet kantved, aet eo war vrasaat Kastell-Briant war tu kornôg ar C'hastell.
D'an 3 a viz Meurzh 1222 e voe un emgann e Bere etre dug Breizh Pêr I ha baroned all gant senesal Anjev Amaury Craon en o fenn.
En ur plas strategel emañ ar c'hastell, se zo kaoz e anavez ar gêr emgannoù hag aloubadegoù a bep seurt.
E 1235, sez roue bro C'hall Loeiz IX eo an hini bouezusañ. Etre an  hag ar  neuze e vo dibabet gant an aotrounez sevel mogerioù-kreñv. Ouzhpenn ar mogerioù eo gwarezet ar gêr gant touflezoù maget gant ar stêr Kaer en hanternoz ha gant ar stêr Rollard er su. E-barzh ar mogerioù e oa pemp dor : « nor Sant-Yann » er gwalarn, « nor an Torche » er biz, « nor an nor-guzh » er su, « nor Sant-Mikael » hag an « nor nevez » er gevred.
Daou ahel pennañ a groaze an eil gant egile : straed Couere hag ar Straed Vras. Gourizet e oa Kastell-Briant gant meur a fabourz. Er gwalarn e oa strobet Kastell-Briant ha Bere (kalon kentañ ar gêr) gant fabourz Couere. Er mervent e oa fabourz ar Barre tra ma oa kavet hini Sant-Mikael er gevred. En diwezh e oa fabourz an Torche er biz. E kalon kêr e oa ur c'hoc'hu koad padal e oa bet distrujet e 1865.
Familh Briant a ziazezas kêr Kastell-Briant met ivez baronelezh Gastell-Briant a ya diwar wel er XIVvet kantved. Kemer a ra he flas familh Dinan diouzhtu war-lerc'h hag ur wezh mouget anezhi eo familh Laval a zeuas a benn da gaout Kastell-Briant.
Pa eo kroget gant sez Kastell-Briant d'ar 15 a viz ebrel 1488 e oa Lois II de la Trémoille e penn ar C'hallaoued. Dispennet eo ar c'hastell ha paket eo Yann eus Laval. Penn-kentañ ur c'houlzad brezel an hini eo ha Breizh a gollo alies evel e Ankiniz, Klison, Redon pe Gwengamp. Faezhadenn Sant-Albin-an-Hiliber a vo an hini bouezusañ *(evit kaout muioc'h a vunudoù gwelet ar pennad [[Sez Kastell-Briant (1488)|Sez Kastell-Briant]])*.

Skeudenn:Donjon2 Chateaubriant.jpg|An tour-mol
Skeudenn:Peter I of Brittany.jpg|Pêr I


### Azginivelezh
Er XVIvet kantved, gouarnour Breizh Yann eus Laval a reas ur bern traoù : lakaat a reas dezhañ sevel kazelioù Azginivelezh ar c'hastell evit e wreg Frañseza Foaz. Legadet eo e varonelezh gant Yann eus Laval da Anne eus Montmorency.
Degemeret eo bet Frañsez Iañ (Bro-C'hall), Herri II (Bro-C'hall) ha Charlez IX (Bro-C'hall) e Kastell-Briant gant ar varoned.
Etre 1590 ha 1597 eo tapet ar gêr gant al Lig gant dug Mercoeur en he fenn. Ti Condé a zeu a-benn da gaout Kastell-Briant er XVIIvet kantved met ne vo ket o chom eno. Un ospital zo krouet en hevelep oadvezh, e 1680.

Restr:Jean de Laval.jpg|Jean de Laval gant Clouet
Restr:Madame chateaubriant foix g.jpg|Frañseza Foaz 

### [[Dispac'h Gall]]
* Krouet e voe kumun Kastell-Briant e 1790 diwar ar barrez katolik. Lakaet e voe da benn Kanton Kastell-Briant. Lakaet e voe da benn distrig Kastell-Briant gant lezenn an 26 a viz C'hwevrer 1790. E 1800 e voe lakaet da benn Arondisamant Kastell-Briant.
* D'an 22 a viz Ebrel 1794 e oa bet dibennet Jean-Baptist-August Château-Briant (ur c'habiten-marc'hegiezh hag a oa nobl a-raok) e Pariz peogwir e oa a-enep an dispac'h.
### kantved
#### [[Brezel-bed kentañ]]
* Mervel a reas 235 gwaz eus ar gumun abalamour d'ar brezel, da lavaret eo 3,14% eus he foblañs e 1911.
#### [[Eil brezel-bed]]
* Mervel a reas 72 den eus ar gumun hervez monumant ar re varv .
* 22 a viz Here 1941: lazhadeg 27 gouestlad e Kastell-Briant gant an Alamaned.
* Dieubet e voe Kastell-Briant d'ar 4 a viz Eost 1944 gant lu SUA.
### Darvoudoù sport a bep seurt
* 7 a viz Gouere 1983 : 6 tennad-hent Tro Bro-C'hall etre Kastellbriant ha Naoned (a-benn d'an eur) ; trec'h eo Bert Oosterbosch (Izelvroioù).
* 10 a viz Gouere 2004 : 7 tennad-hent Tro Bro-C'hall etre Kastellbriant ha Sant-Brieg ; trec'h eo Filippo Pozzato (Italia).
## Ekonomiezh
Brudet ar sevel chatal ha foar Bere. Ar meuz kastellbriant a zeufe eus ar gêr.

## Monumantoù ha traoù heverk
* Monumant ar re varv, luc'hskeudennoù ha kartenn-bost. Dioueliet e voe d’ar 7 a viz Mae 1922.
* Ar c'hastell, rummet evel monumant istorel.
* Iliz *Sant-Yann Bereg*: parrez an .
* Monumant Kamp Choisel.
* Mengleuz ar Re Fuzuilhet: d'an 22 a viz Here 1944 e oa bet fuzuilhet ostajoù gant an Alamanted en ur vengleuz e Kastell-Briant. Lazhet e oant bet e rebourserezh d'an ober rezistañs. Ul letamant-koronal, Karl Hotz, eus ar Wehrmacht a oa bet lazhet e Naoned. Daou zevezh war-lerc'h e oa bet divizet lakaat 48 ostaj d'ar marv. 27 e Kastell-Briant, 16 e Naoned ha 5 e Pariz. Guy Môquet a oa en o zouez: 16 vloaz e oa.
## Melestradurezh

## Poblañs
### Emdroadur ar boblañs abaoe 1793


Colors=
  id:lightgrey value:gray(0.9)
  id:darkgrey value:gray(0.7)
  id:sfondo value:rgb(1,1,1)
  id:barra value:rgb(0.7,0.9,0.7)
ImageSize  = width:800 height:350
PlotArea   = left:50 bottom:30 top:30 right:50
DateFormat = x.y
Period =from:0 till:16000
TimeAxis   = orientation:vertical
AlignBars  = justify
ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:2000 start:0
ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:1000 start:0

BackgroundColors = canvas:sfondo
BarData=
  bar:1791
  bar:1792
  bar:1793
  bar:1794
  bar:1795
  bar:1796
  bar:1797
  bar:1798
  bar:1799
  bar:1800 text:1800
  bar:1801
  bar:1802
  bar:1803
  bar:1804
  bar:1805
  bar:1806
  bar:1807
  bar:1808
  bar:1809
  bar:1810
  bar:1811
  bar:1812
  bar:1813
  bar:1814
  bar:1815
  bar:1816
  bar:1817
  bar:1818
  bar:1819
  bar:1820 text:1820
  bar:1821
  bar:1822
  bar:1823
  bar:1824
  bar:1825
  bar:1826
  bar:1827
  bar:1828
  bar:1829
  bar:1830
  bar:1831
  bar:1832
  bar:1833
  bar:1834
  bar:1835
  bar:1836
  bar:1837
  bar:1838
  bar:1839
  bar:1840 text:1840
  bar:1841
  bar:1842
  bar:1843
  bar:1844
  bar:1845
  bar:1846
  bar:1847
  bar:1848
  bar:1849
  bar:1850
  bar:1851
  bar:1852
  bar:1853
  bar:1854
  bar:1855
  bar:1856
  bar:1857
  bar:1858
  bar:1859
  bar:1860 text:1860
  bar:1861
  bar:1862
  bar:1863
  bar:1864
  bar:1865
  bar:1866
  bar:1867
  bar:1868
  bar:1869
  bar:1870
  bar:1871
  bar:1872
  bar:1873
  bar:1874
  bar:1875
  bar:1876
  bar:1877
  bar:1878
  bar:1879
  bar:1880 text:1880
  bar:1881
  bar:1882
  bar:1883
  bar:1884
  bar:1885
  bar:1886
  bar:1887
  bar:1888
  bar:1889
  bar:1890
  bar:1891
  bar:1892
  bar:1893
  bar:1894
  bar:1895
  bar:1896
  bar:1897
  bar:1898
  bar:1899
  bar:1900 text:1900
  bar:1901
  bar:1902
  bar:1903
  bar:1904
  bar:1905
  bar:1906
  bar:1907
  bar:1908
  bar:1909
  bar:1910
  bar:1911
  bar:1912
  bar:1913
  bar:1914
  bar:1915
  bar:1916
  bar:1917
  bar:1918
  bar:1919
  bar:1920 text:1920
  bar:1921
  bar:1922
  bar:1923
  bar:1924
  bar:1925
  bar:1926
  bar:1927
  bar:1928
  bar:1929
  bar:1930
  bar:1931
  bar:1932
  bar:1933
  bar:1934
  bar:1935
  bar:1936
  bar:1937
  bar:1938
  bar:1939
  bar:1940 text:1940
  bar:1941
  bar:1942
  bar:1943
  bar:1944
  bar:1945
  bar:1946
  bar:1947
  bar:1948
  bar:1949
  bar:1950
  bar:1951
  bar:1952
  bar:1953
  bar:1954
  bar:1955
  bar:1956
  bar:1957
  bar:1958
  bar:1959
  bar:1960 text:1960
  bar:1961
  bar:1962
  bar:1963
  bar:1964
  bar:1965
  bar:1966
  bar:1967
  bar:1968
  bar:1969
  bar:1970
  bar:1971
  bar:1972
  bar:1973
  bar:1974
  bar:1975
  bar:1976
  bar:1977
  bar:1978
  bar:1979
  bar:1980 text:1980
  bar:1981
  bar:1982
  bar:1983
  bar:1984
  bar:1985
  bar:1986
  bar:1987
  bar:1988
  bar:1989
  bar:1990
  bar:1991
  bar:1992
  bar:1993
  bar:1994
  bar:1995
  bar:1996
  bar:1997
  bar:1998
  bar:1999
  bar:2000 text:2000
  bar:2001
  bar:2002
  bar:2003
  bar:2004
  bar:2005
  bar:2006
  bar:2007
  bar:2008
  bar:2009
  bar:2010 
  bar:2011
  bar:2012 text:2012
  bar:2013
  bar:2014
  bar:2015
  bar:2016
  bar:2017
  bar:2018
  bar:2019
  bar:2020 text:2020
  bar:2021
PlotData=
 color:barra width:10 align:left
 bar:1793 from:0 till: 3324
 bar:1800 from:0 till: 3049
 bar:1806 from:0 till: 2768
 bar:1821 from:0 till: 3274
 bar:1831 from:0 till: 3709
 bar:1836 from:0 till: 0
 bar:1841 from:0 till: 3732
 bar:1846 from:0 till: 3867
 bar:1851 from:0 till: 4064
 bar:1856 from:0 till: 4287
 bar:1861 from:0 till: 4636
 bar:1866 from:0 till: 4834
 bar:1872 from:0 till: 5111
 bar:1876 from:0 till: 5228
 bar:1881 from:0 till: 5564
 bar:1886 from:0 till: 6177
 bar:1891 from:0 till: 6523
 bar:1896 from:0 till: 7001
 bar:1901 from:0 till: 7234
 bar:1906 from:0 till: 7169
 bar:1911 from:0 till: 7479
 bar:1921 from:0 till: 7692
 bar:1926 from:0 till: 7989
 bar:1931 from:0 till: 8112
 bar:1936 from:0 till: 8271
 bar:1946 from:0 till: 9276
 bar:1954 from:0 till: 9284
 bar:1962 from:0 till: 10852
 bar:1968 from:0 till: 11986
 bar:1975 from:0 till: 13231
 bar:1982 from:0 till: 14023
 bar:1990 from:0 till: 12783
 bar:1999 from:0 till: 12065
 bar:2006 from:0 till: 12390
 bar:2011 from:0 till: 12007
 bar:2012 from:0 till: 11905
TextData=
  fontsize:S pos:(50,10)
  text:


## Tud
* Charles-François Le Normant de la Baguais, eus Sant-Yann-Bere, selaouer ouzh Kambr ar C'hontoù Breizh e 1720
* Louis Colin de La Biochaye (1750-1813), prezidant ar reketoù Breujoù Breizh, livour
* Ernest Bréant (1880-1944), politikour
* Jean Gillois ganet e 1909, jeneral hag ijinour an arme
* Yann a Laval
* Sophie Trébuchet, mamm Victor Hugo
* Jacques Pâris de Bollardière, jeneral ha stourmer peoc'hgarour
### Tud bet marvet eno
* Frañseza Dinan, gouarnerez Anna Vreizh, d'ar 4 a viz Genver 1500.
* Jakez Riou, skrivagner brezhonek, d'ar 14 a viz Genver 1937.
* 27 den fuzuilhet gant an nazied an 22 a viz Here 1941, en o zouez Pierre Guéguin maer Konk-Kerne, Marc Bourhis eus Tregon, Guy Môquet stourmer komunour eus Pariz ha Jean Grandel maer Gennevilliers.
* Fernand Jacq (1908-1941), medisin, rezistant, fuzuilhet e miz Kerzu 1941
* An doktor Jean Tricoire, hag en doa skrivet ul levr da zeskiñ brezhoneg, zo bet o chom e Kastell-Briant ha marvet e voe eno d'ar 17 a viz Meurzh 1994. Diazezet e oa bet gantañ kelc'h keltiek kêr. Resevet en doa Kolier an Erminig e 1993.
### Ardamezeg ar familhoù

## Brezhoneg
* E 2018 ez eus bet kaoz da zigeriñ ur c'hlas divyezhek, met nac'het e voe gant an deskadurezh-stad.
## Gevelliñ
* Baile Átha Luain (Iwerzhon, Cúige Laighean), abaoe 1975
* Radevormwald (Alamagn, Nordrhein-Westfalen), abaoe 1981
* Brabova (Roumania)
* Eskemmoù gant  Tigzirt (Kabilia)
## Liammoù diavaez
* Lec'hienn ofisiel an ti-kêr
*  Kastell-Briant war-lerc'hienn Geobreizh
## Levrlennadur
* Pol Potier de Courcy: *Nobiliaire et armorial de Bretagne*. Adembannadur Editions des Régionalismes. Cressé. 2011/2014
* Erwan Vallerie : *Diazezoù studi istorel an anvioù-parrez. Corpus.* An Here. 1995
## Daveoù ha notennoù