open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Breizh 5/5

**Breizh 5/5** zo ur gevredigezh hervez lezenn 1901 bet savet evit lakaat war-wel youl ar braz eus annezidi 5 departamant Breizh da adstagañ departamant al Liger-Atlantel ouzh Breizh velestradurel. Gallout a ra pep strollelezh lec'hel (kêrioù, kumuniezhioù kêrioù, Kuzul Departamant, Kuzul rannvro, hag all) diskouez emañ a-unan gant mennad Breizh 5/5 en ur staliañ ur banell-hent « Breizh 5/5 » war an holl hentoù a gas dezhi ; gallout a rafe ivez lakaat ur blakennig war gement savadur a zo digor d’an dud.
D’an  e voe staliet ar panelloù-hent Breizh 5/5 kentañ, en antreoù pemp kumun, unan e pep departamant eus Breizh istorel.

## Rouedad
Bez' ez eo neuze luskad « Breizh 5/5 » un doare da sevel ur rouedad ma vo hiniennoù, embregerezhioù prevez, sevenadurel pe foran o kenlabourat da ziskouez emaint a-du gant ur rannvro enni pemp departamant.
Evit reiñ danvez d’ar rouedad ez eus bet savet ul lec’hienn ma 'z eus skeudennoù hag a ziskouez penaos ec’h embann hag e vrud « Breizh 5/5 » (pegsunioù, plakennoù) hag a ro da c’houzout, ma kar, piv ez eo. Evel-se e vo skoazellet an embregerezhioù, ar c’hevredigezhioù hag ar c’henwerzhioù a boagn da vrudañ Breizh 5 departamant.
Bez’ ez eus ivez ur roll kelaouiñ evit reiñ da c’houzout ha da vodañ izili rouedad « Breizh 5/5 ».
Posubl eo ivez sikour da baeañ ur banell « Breizh 5/5 » a vo profet d’ur strollelezh nevez d'he sikour da vont gant ar gevredigezh. Gant ar memes soñj e vez miret an holl c'hounidoù a vez graet diwar ar gwerzhañ pegsunioù, plakennoù, T-shirtoù, seier a-benn sikour da lakaat pannelloù-hent e lec’h all war hentoù Breizh da astenn tachenn Breizh 5 war 5.

## Oberoù

## Liammoù diavaez
*Breizh 5/5
**[https://www.facebook.com/breizh5sur5.bzh Facebook]*
*''Le Télégramme'', 18 GWE 18
YouTube

**YouTube, LLC** zo ur savenn stadunanat da eskemm videoioù war an Internet, diazezet e San Bruno e Kalifornia.
Tri implijiad eus PayPal : Chad Hurley, Steve Chen, ha Jawed Karim, o devoa savet ar servij e miz C'hwevrer 2005. Google en deus prenet al lec'hienn e miz Du 2006 evit ur sammad a 1,65 milmilion US$ ; unan eus skourroù Google ez eo YouTube hiziv-an-deiz.
Implijerien YouTube a c'hall lakaat videoioù en-linenn, sellet ouzh videoioù all, o notenniñ ha burutellañ, o eskemm, o gwellaat, o diskuliañ, ha heuliañ implijerien all. Dre YouTube e c'heller gwelet a bep seurt doareoù filmoùigoù, pe e vefent bet savet gant tud a-vicher, embregerezhioù pe gant tud nann arbennikaet. 

E-touez an danvez a c'heller kavout war ar savenn ez eus klipoù, klipoù skinwel, filmoùigoù, filmoùigoù bruderezh, teulfilmoù, enroladennoù son, filmoùigoù tañva, filmoùigoù live, ha videoioù blogañ, filmoùigoù kelenn ha filmoùigoù doare DOY. Darn eus an danvez a gaver war YouTube zo lakaet en-linenn gant hiniennoù ; lod anezho a-teu a-benn da vezañ brudet ha da c'hounit arc'hant e-giz-se (Inoxtag, Squeezie…). Bez' ez eus ivez danvez degaset gant embregerezhioù bras evel CBS, BBC, Vevo, hag Hulu a ro digoust danvez da welet dre hanterouriezh YouTube dre un c'henemglev gant ar savenn. 

An arvesterien n'int ket enrollet ne c'hellont nemet gwelet videoioù al lec'hienn. Ar re a zo izili a c'hell ouzhpenn arvestiñ, lakaat en-linenn danvez diniver, notenniñ hag eskemm. Ar videoioù hag a c'hellfe bezañ arvarus (feulster, reizh....) na c'hellont bezañ gwelet nemet gant an implijerien enrollet a zo 18 vloaz pe ouzhpenn.
## Gwallreuz ar c'hontrollerezh
E miz Gwengolo 2025 ez eus bet savet ur gemennadenn digareziñ gant YouTube, anzavet eo bet gant an embregerezh e oa bet rediet da lakaat da dalvezout ur c'hontrollerezh warar pezh a oa bet embannet, betek skarzhañ kontoù tud, dre gwask gouarnamant Joe Biden. Embannet eo bet ganto e vo adrentet ar c'hontoù bet skarzhet hep na vije bet graet un obererezh difennet gant reolennoù ar savenn. An temoù a oa bet goulennet da vezañ eveshiaet strizh a oa: ar C'hovid 19 , dilennadegoù stadunanat prezidantel 2020 ha mab ar prezidant d'ar mare-se Hunter Biden. 
## Notennoù ha daveennoù
François Georges-Picot

**François Georges-Picot** (1870–1951) a oa un alvokad hag un diplomat gall hag a gevraouas an Emglev Sykes-Picot gant an diplomat saoz Sir Mark Sykes (1879-1919) etre miz Du 1915 ha miz Meurzh 1916 a-zivout rannadur ar Reter-Nesañ a-c'houde ar Brezel-bed kentañ.

Kuzh e oa an emglev-se, a voe sinet d'ar  etre Bro-C'hall hag ar Rouantelezh-Unanet evit rannañ an Impalaeriezh otoman kenetrezo, pa c'houlakaent e vije trec'h ar c'hengevredad anvet *[[Emglev tridoubl]]* (Bro-C'hall, ar Rouantelezh-Unanet, Impalaeriezh Rusia, hag Italia diwezhatoc'h) war an Impalaeriezh otoman er Brezel-bed kentañ — kement-se holl hep derc'hel stad eus mennozhioù an Arabed.

## Buhez
Ganet e voe F. Georges-Picot e Pariz d'an , trede mab an istorour Georges Picot (1838-1909). Eontr-kozh ar prezidant gall Valéry Giscard d'Estaing eo dre Geneviève Georges-Picot, mamm-gozh a-berzh mamm hemañ.

Goude bout studiet ar gwir e voe alvokad e Lez engalv Paris e 1893. Daou vloaz war-lerc'h e troas war-du an diplomatiezh pa voe prezour kannad er Renerezh politikel kent mont da sekretour ar c'hannadour e København (Danmark).
E 1897 e timezas gant Marie Fouquet ; ur mab ha div verc'h o devoe.
Goude København ez eas da Veijing (Sina) kent bout anvet da Bennkoñsul Bro-C'hall e Beirout (Liban) nebeud a-raok deroù ar Brezel Bras.

Pa darzhas ar brezel e 1914 e voe kaset da Gaero (Egipt), ma chomas e darempred gant kristenien Varonit Liban. En nevezamzer 1915 e voe galvet da Baris gant Ministrerezh an Aferioù estren evit difenn lodenn Bro-C'hall er feur-emglev a oa e go.
Peogwir e oa anezhañ un ezel eus ar *Parti colonial* e savas F. Georges-Picot a-du gant ul Leuriadur melestradurel gall war Siria ha Liban er feur-emglev, pa felle dezhañ e renfe Bro-C'hall war ur "Siria glok" astennet eus İskenderun (e Turkia hiziv) betek Sinai hag eus Mosoul (en Iraq hiziv) betek aodoù ar Mor Kreizdouar.

Goude sinadur ar feur-emglev kuzh e voe anvet da Uhelgomiser e Siria ha Palestina (1917-1919), ma voe Louis Massignon e guzulier, kent bout kannadour e Bulgaria e 1920 hag en Arc'hantina goude.

## Levrlennadur
*  CLOAREC, Vincent & LAURENS, Henry : *Le Moyen-Orient au 20e siècle*, ArmandColin, 2003 

## Notennoù
Jair Messias Bolsonaro

**Jair Messias Bolsonaro**, ganet d'an 21 a viz Meurzh 1955, zo ur politikour brazilian. Bet eo ezel eus kambr deputeed Brazil, en anv stad Rio de Janeiro, abaoe 1991. Ezel eo eus ar Partido Liberal.

Bolsonaro, ganet e Glicério, e stad São Paulo, a voe diplomet e skol vilourel Agulhas Negras e 1977, servijet en doa goude-se e strolladoù kanolierezh hag harzlammerien tirlu Brazil. Dont a reas war-wel e 1986, p'en devoa skrivet ur pennad er gazetenn Veja ma rae anv eus goproù izel ar soudarded. Harzet e voe e-pad pemzektez gant al lu en desped d'al lizhiri harp en devoa resevet. Daou vloaz war-lerc'h e oa didamallet.

Bolsonaro en devoa embannet e c'hoant da vezañ war ar renk evit an dilennadegoù prezidant e miz Meurzh 2016 en anv ar Strollad Sokial Kristen. A-benn ar fin ez eas kuit eus ar strollad e 2018 evit emezeliñ er Partido Social Liberal, a roas harp dezhañ evit kampagn dilennadegoù prezidant Brazil e miz Eost 2018. Kemeret en doa da eiler ar jeneral war e leve Hamilton Mourão. Bolsonaro en em ginnig evel ur c'hannad dieub eus ar strolladoù politikel, ha prest da zifenn kreñv pennaennoù ar familh. Tizhet en deus ar c'hentañ plas e tro gentañ an dilennadegoù hollek d'ar 7 a viz Here 2018, Fernando Haddad kannad ar Partido dos Trabalhadores (PT) a errue en eil plas. Dilennet eo bet Bolsonaro e-pad an eil tro d'an 28 a viz Here 2018 evel 38vet prezidant Brazil, war lerc’h Michel Temer (2016-2018). D’an  en deus kollet an dilennadeg a-enep Lula.

## Soñjoù politikel

;Diktatouriezh
E-pad e vuhez poltikel, Bolsonaro en deus embannet meur a wech e harp d'an diktatouriezh vilourel brazilian a voe e-penn ar vro etre 1964 betek 1985. E 1993 e embanne frank, eizh vloaz war-lerc'h distro an demokratelezh, e oa bet marevezh ar soudarded unan o "tegas ur maread gounid padus da Brazil". Bolsonaro en deus embannet ivez e oa bet "klodus" ar mare-se en istor ar vro, hag e oa bet dre an diktatouriezh vilourel "20 vloaz urzh hag araokadur". E miz Kerzu 2008, Bolsonaro en devoa embannet e oa bet "fazi an diktatouriezh ne oa ket bet ar jahinerez, met ne oa ket bet lazhet (an enebourien)".
## Justis
D'an 11 a viz Gwengolo 2025 eo bet kondaonet Jair Bolsonaro da 27 vloaz toull-bac'h evit un taol-stad c'hwitet hag a oa bet d'an 8 a viz Genver 2023 e Brasília.
## Buhez personel
Bolsonaro zo bet dimezet teir gwech. Pemp bugel en deus.

## Daveoù
Strollad al Labourerien (Brazil)

Ar **Strollad al Labourerien** (e portugaleg **Partido dos Trabalhadores**, berraet e **PT**), zo ur strollad eus an tu-kleiz e Brazil. Savet e o bet e 1980. Ezel eo eus ar COPPPAL. Ganet eo gant ar *[[Partido da Social Democracia Brasileira]]* (PSDB) goude Taol-Stad 1964 hag an diktatouriezhoù war-lerc'h. Ar *Partido dos Trabalhadores* gant ar *Partido da Social Democracia Brasileira* eo an enebadur pennañ, abaoe ar bloavezhioù 1990, er vro. Kannaded ar strolladoù-se a erru alies da gentañ pe da eil en dilennadegoù. 

Ar *Partido dos Trabalhadores* en deus tapet plas prezidant ar vro gant Lula, prezidant etre 2003 ha 2011, ha Dilma Rousseff, prezidantez ar vro etre 2011 ha 2016. Tizhet don eo bet ar strollad gant aferioù breinadur.

## Izili brudet

Graet e vez *petistas* eus izili ar strollad, a-ziwar ar berradur portugalek "PT".
Sahle-Work Zewde

**Sahle-Work Zewde** (Amhareg: ሳህለወርቅ ዘውዴ), ganet d'an 21 a viz C'hwevrer 1950, zo un diplomatez etiopian deut da vezañ prezidantez Etiopia d'ar 25 a viz Here 2018. Ar c'hentañ maouez eo da vezañ bet dilennet prezidantez ar vro. Dilennet eo bet gant an holl vouezhioù e bodadeg parlamant kevreadel Etiopia.

Sahle-Work a oa bet diplomat ; kannadez ispisial sekretour-meur Aozadur ar Broadoù Unanet António Guterres e oa evit Unaniezh Afrika ha penn burev ar Broadoù Unanet evit Unaniezh Afrika.
Sara Winter

**Sara Fernanda Giromini**, lesanvet **Sara Winter**, ganet d'an 18 a viz Even 1992 e São Carlos, zo ur stourmerez vrazilian. Benelourez, krouerez skourr brazilian ar FEMEN, krouerez ar strollad « Bastardxs », deuet eo da vezañ stourmerez pro-buhez (enep sioc'hanidigezh) e 2015.
## Enep sioc'hanegezh
E miz Here 2015, ur miz goude bezañ gwilioudet, e teu da vezañ ur stourmerez pro-buhez. Deuet eo da vezañ ur stourmerez ingal eus al luskad enep sioc'hanañ anvet Pró-Mulher (« Pro-maouez »). Skrivet he deus ul levr *Vadia não ! Sete vezes que fui traída pelo feminismo* ( « Gast nann ! Seizh gwech trubardet gant ar venelouriezh »). Kemer a ra perzh en emvodoù gant ur psikologourez enep-sioc'hanidigezh.

E miz Here 2018 e ro harp d'ar c'hannad Jair Bolsonaro e-pad kampagn prezidantel Brazil 2018.
## Liammoù diavaez
* Lec'hienn ofisiel Sara Winter
HMS Audacious (1912)

An **HMS Audacious** a oa ar pevare bag hag an hini diwezhañ eus listri hobregonet ar c'hlasad King George V savet gant ar Royal Navy e penn kentañ ar bloavezhioù 1910. Ur wech echuet e 1913 e voe implijet evit difenn a-dost tiriadoù ar Rouantelezh-Unanet. Kaset e voe d'ar strad gant ur vinenn-vor alaman en norzh da aod Kontelezh Dún na nGall, en Iwerzhon, d'ar 27 a viz Here 1914. Filmet ha poltrijet e oa bet ar vag o vont d'ar strad gant touristed stadunaniz a oa war unan eus ar vigi kaset d'ar sikour. Dre urzh an Amiraliezh e voe kuzhet koll ar vag betek fin ar C'hentañ Brezel-bed.
Dreadnought

An **dreadnought** (*which dreads nought* : "n'en devez aon rak netra") e oa al lestr-hobregonet diazez e penn-kentañ an . Ar c'hentañ hini implijet gant ar Royal Navy, an HMS Dreadnought, a oa bet ken souezhus ul lestr pa oa bet moret e 1906 ma chomas stag an anv ouzh ar bigi dammheñvel outañ.
Graet e vez *pre-dreadnoughts* eus ar bigi a oa bet savet a-raok 1906. Daou gemm bras zo bet degaset gant ar rummad *dreadnought* : un armañ doare *all-big-gun* (kanolioù tev nemetken), gant kalz muioc'h a ganolioù ponner evit ar bigi en a-raok, hag ur motor dre aezhenn.

## Tresoù
Pal diazez saverien ar bigi doare dreadnought a oa kaout ar muiañ a hobregon, tizh, hag armamant posubl evit ur vag marc'had-mat. Mennozh diazez an dreadnought a oa bezañ ur vag gant un armamant "all-big-gun". Ne oa ket disoñjet an hobregon dreist-holl a live linenn vor ar vag. An armamant a-eil, kreizenn an tan, hag an difenn enep torpilhennoù a oa pouezus ivez.
Fuzuilhadeg sinagogenn Pittsburgh

**Fuzuilhadeg sinagogenn Pittsburgh** a zo bet e Pittsburgh, e Pennsylvania, d'ar 27 a viz Here 2018. Sinagogenn an *Tree of life* (gwezenn ar vuhez) a zo bet taget. Hervez ar polis e voe lazhet 11 den ha gloazet 6 all, 4 ofiser polis en o zouez. An tager, Robert Bowers, a zo bet harzet. Ar gwalldaol a zo bet e-pad servij ar Shabbat. An tenner en doa disklêriet "*All Jews must die*" (an holl yuzevien a rank mervel) a-raok kregiñ da dennañ war an dud a oa er savadur.
## An tenner
An tenner a zo un nevez-nazi ha dreistbeliour gwenn. Evitañ ar yuzevien a zo o klask lazhadegañ an dud wenn. Bowers a zo enebet ouzh Donald Trump rak bez e vefe-eñ ur "bedelour, ha ket ur broadelour" hag e vefe etre daouarn ar yuzevien.

## Gouzañverien
11 den a zo bet lazhet gant an tenner.

## Gwelet ivez

* Feulster gant armoù-tan
Martha Higareda

**Martha Elba Higareda Cervantes**, ganet e Villahermosa d'ar 24 a viz Eost 1983, zo un aktourez, produerez ha skrivagnerez senario mec'hikan. Brudet mat e voe dre he roll archerez Kristin Ortega, er stirad skinwel Altered Carbon.
## Buhez personel
Enebet eo ouzh Donald Trump, ha dreist-holl ouzh ar mennozh da sevel ur voger etre Mec'hiko ha Stadoù-Unanet Amerika.	.

## Filmoù

## Notennoù ha daveennoù
Battlestar Galactica: Razor

**Battlestar Galactica: Razor** zo ur film skinwel e bed ar stirad skinwel adwelet *[[Battlestar Galactica]]*. Skignet eo bet da gentañ e Stadoù-Unanet Amerika war Sci-Fi, e Kanada war ar chadenn Space hag er Rouantelezh-Unanet war Sky One.

## Istor
*Razor* a dremen e-pad 30 devezh kentañ buhez kabiten Lee Adama e-penn ar Pegasus (eil lodenn ar c'houlzad 2), goude al lodenn *"The Captain's Hand"* met a-raok an hini *"Lay Down Your Burdens"*. Implijet e vez taolioù-lagad e doare flashbackoù a-benn diskouez an isamiral Cain o reiñ urzhioù dres goude an dagadenn gant ar Cyloned. Gwelet e vez ivez an darvoudoù e-pad devezhioù diwezhañ ar c'hentañ brezel Cylon. Urzhioù Cain e fin an holokaost a zo chomet liammet ouzh an deiz-ha-hiziv dre dudennoù evel Kendra Shaw, hag en em zeskriv evel hêrezh Cain.

## Aktourien
Listenn an aktourien a zo roet hervez hini an DVD.
* Michelle Forbes — Amiral Helena Cain
* Stephanie Jacobsen — Major Kendra Shaw
* Mary McDonnell — Prezidantez Laura Roslin
* Edward James Olmos — Amiral William Adama
* Katee Sackhoff — Kabiten Kara "Starbuck" Thrace
* Jamie Bamber — Komandant Lee "Apollo" Adama
* James Callis — Dr. Gaius Baltar
* Tricia Helfer — Number Six / Gina Inviere
* Grace Park — Number Eight / Sharon Valerii
* Michael Hogan — Koronal Saul Tigh
* Fulvio Cecere — Letanant Alastair Thorne
* Nico Cortez —William Adama yaouank, lesanv "Husker"
* Steve Bacic — Koronal Jurgen Belzen
* Graham Beckel — Koronal Jack Fisk
* Campbell Lane — Hybrid
René Bazin

**René François Nicolas Marie Bazin** (Angers,  – ) a oa ur skrivagner, gwiraour, kelenner war ar gwir ha kazetenner gall.

## Buhez
Mab un alvokad e oa René Bazin ; e c'hoar Marie a oa mamm-gozh d'ar skrivagner Hervé Bazin (1911-1996).
Goude bout bet un aotreegezh war ar Gwir e Paris e kendalc'has gant e studioù e Skol-veur gatolik Angers, ma tapas e zoktorelezh. Adalek 1882, d'an oad a 29 bloaz, e voe kelenner war gwir an torfedoù.
E 1876 e timezas gant Aline Bricard (1855-1936) ; c'hwec'h merc'h ha daou vab o devoe.

A-hed e vuhez e voe tomm René Bazin ouzh an unpenniezh hag he difennerez an Iliz katolik roman.

Diwezhatoc'h e voe bespennskridaozer ar gazetenn *L'Étoile* hag e voulc'has *Stéphanette*, e romant kentañ, a voe embannet e 1883 e stumm un heuliadenn er gazetenn *L'Union* en Angers. Bloaz goude e voe embannet al levr.

E eil romant, *Ma Tante Giron*, a zeuas er gouloù e 1885.
An oberenn diwezhañ-mañ a zigoras dezhañ dorioù saloñsoù lennegel Paris, ma kejas ouzh rener ar gazetenn *Journal des débats* ; hemañ a asantas embann e stumm un heuliadenn trede romant René Bazin, *Une tache d'encre*.

Ken abred ha 1885 e voe lennet e oberennoù dirak Kelc'h studierien Skol-veur Angers.

E miz Du 1887 e kejas R. Bazin ouzh Ludovic Halévy (1834-1908), un ezel eus an *[[Académie française]]*, hag e alias da vont e darempred gant an ti-embann bras Calmann-Lévy ; hennezh a brenas gwirioù *Ma Tante Giron* kent embann levr *Une tache d'encre* e miz Mae 1888, en devoe Priz an* Académie française* a-drugarez da Ludovic Halévy.
Meur a wech e voe enoret R. Bazin gant an *Académie*

Levrioù a-zivout e veajoù a skrivas, hag e kenlabouras gant *La Revue des deus Mondes* (1829-bremañ) en ur aozañ pennadoù evit meur a gazetenn.

A-c'houde Brezel 1870-1871 ha faezhidigezh ar C'hallaoued e voe unan eus skrivagnerien luskad an Digollourien *(Revanchards)*, gant e romantoù *Les Oberlé* (1901) ha *Le Guide de l'Empereur* (1901 ivez).
Kement a verzh a reas*Les Oberlé* ma voe degemeret en *Académie française* e 1903, d'an oad a 50 vloaz.

E 1904 e voe dilennet e kuzul-kêr Saint-Barthélemy-d'Anjou, m'en devoa skrivet an darn vrasañ eus e levrioù.

E 1915 e voe dilennet da brezidant Gorfuniad ar gelaouennerien gristen *(Corporation de publicistes chrétiens)*, anvet Sindikad ar gazetennerien c'hall *(Syndicat des journalistes français)* ivez, hag e 1917 e tiazezas Burev katolik ar Wask *(Bureau catholique de la presse)*.

E miz genver 1917 e teuas an islamoniour Louis Massignon (1883-1962) d'e skoazellañ da aozañ buheskrid ar penitiour Charles de Foucauld (1858-1916).

E 1922 e voe ezel eus ar *Société royale des Sciences et Belles-lettres de Nancy*, anvet *Académie de Stanislas* ivez.

D'an  e varvas René Bazin e Paris.

## Oberennoù

## Sinema
E 1927 e voe graet ur film digomz diwar *La Terre qui meurt* gant Jean Choux ur film komz a voe e 1936 savet gant Jean Vallée.

## Notennoù
Emgann Mezeg

**Emgann Mezeg** a c'hoarvezas e 843 e-kichen Mezeg, etre Roazhon ha Redon, etre soudarded Renaud Herbauges, anvet da gont Naoned gant ar roue frank Karl Voal, en un tu, ha Bretoned Nevenoe, en tu all, skoazellet gant soudarded Lambert II Naoned ha Vikinged Hasting.
Urbino

**Urbino** (*Urvinum Mataurense* en amzer Henroma), zo ur gumun hag ur gêr en Italia, e Proviñs Pesaro e Urbino er rannvro Marche ; 13 944 a dud a oa o chom eno d'an .

## Istor
Kêr-benn un dugelezh e oa hag ur greizenn arzel a bouez da vare an Azginivelezh. Brudet eo an daolenn *[[Gwener Urbino]]*.

## Gwelit ivez
* Dugelezh Urbino.

## Notennoù
Y Drych

***Y Drych*** a oa ur gazetenn gembraek sizhuniek a veze embannet e Stadoù Unanet Amerika en .

Krouet e voe e 1851 e New York, gant an anv *Y Drych Americanaidd*. E 1855 e voe bodet gant ur gazetenn all, *Gwyliedydd Americanaidd*, ha diwar neuze e oa anvet *Y Drych a'r Gwyliedydd*. E 1860 e voe advadezet *Y Drych* hepmuiken, ha diazezet e voe e kêr Utica e stad New York. E 1865 e voe bodet gant *Baner America* hag anvet e voe neuze *Drych a Baner America*. Goude 1890 e veze graet *Y Drych* anezhi hepmuiken. Embannet e voe betek 1919.

Pouezusañ kazetenn gembraek ar Stadoù Unanet e voe en he amzer. Er gazetenn e veze kavet keleier eus Kembre koulz ha keleier diwar-benn Kembreiz er Stadoù Unanet, hag ur plas bras a veze roet d'an aferioù relijiel. 

## Liamm diavaez
* Y Drych - newyddiadur cenedlaethol at wasanaeth cenedl y Cymry yn y Talaethau Unedig
Gentile Brancaleoni

**Gentile Brancaleoni** (1416 – Urbino, 27 Gouere 1457) a oa dugez Urbino.

Merc'h e oa da Bartolomeo Brancaleoni, rektor ar Massa Trabaria, ha da Giovanna Alidosi. "Gentile" zo un anv-bihan roet koulz da vab evel da verc'h.

Mervel a reas he zad e 1424, pa oa eizh vloaz. Ha setu an div verc'h, Piera an henañ, ha Gentile, dindan o mamm, e penn madoù ha gwirioù o zad, hogen dindan evezh kont Urbino, Guidantonio da Montefeltro, a oa vikel * in temporalibus* ar pab Martinus V. He mamm, Giovanna Alidosi (en anv he merc'hed) a oa evel un itron  En he lez vihan e voe pedet, e 1426 ha 1433, Federico da Montefeltro, mab da gont Urbino, hag a oa aotreet gant ar pab da zimeziñ da Gentile.

Divoas e oa statud Mercatello ha Sant'Angelo in Vado (gouarnet ervat gant Giovanna Alidosi hogen dindan vikeliezh kont Urbino, e 1437, pa zimezas Gentile da Federico, o tigas dezhañ, evel argouroù, madoù ha gwirioù he zad, pa oa pennhêrez (marvet e oa he c'hoar Piera a-raok 1431).

Seizh vloaz goude, e 1443, ar pab Eugenio IV a roas da Federico da Montefeltro vikeliezh * in temporalibus* hag an titl a gont da-heul, evit an douaroù a oa bet da Bartolomeo Brancaleoni.
E 1444 e tegouezhas Federico da Montefeltro er galloud e douaroù e dud (Urbino, Cagli, Cantiano, Gubbio, Castel Durante ha darn eus Montefeltro), hag ivez e Sant'Angelo in Vado ha Mercatello (ha triwec'h kastell ar gontelezh a oa d'ar Brancaleoni a-gozh) a voe staget neuze ouzh an domani a voe anvet goude Dugelezh Urbino.

N'eo nemet d'ar c'houlz-se, ha da vat adal 1447, ez eas ar gontez Gentile da chom da Urbino.

En Urbino e reas Gentile war-dro besterd divastardet he fried evel pa vijent bet bugale dezhi (Elisabetta, Gentile, Buonconte hag Antonio), ha ne hañval ket gwirheñvel ar goñchenn e vije bet kraouiet en ur gouent gant he fried, war-zigarez ma oa gaonac'h, dezhañ d'ober un eured nevez. Federico a gare e wreg, ha ne addimezas nemet goude marv Gentile.

Mervel a eure d'ar 27 a viz Gouhere 1457, dre ma oa regofek moarvat.

## Lenn
*V. Lanciarini, *Il Tiferno Mataurense e la Provincia di Massa Trabaria*, ristampa anastatica Grafica Vadese, Sant'Angelo in Vado, 1988 (Roma 1890-19129), vol. I, pp.&nbsp;383–400 ha vol. II, pp.&nbsp;492–507.
*G. Franceschini, *La morte di Gentile Brancaleoni (1457) e di Buonconte da Montefeltro (1458)*, in “Archivio Storico Lombardo”, a. 2, fasc. 3-4, 1937, pp.&nbsp;489–500.
*E. Perini, *La signoria dei Brancaleoni di Casteldurante*, MEF Firenze Atheneum, Firenze, 2008, pp.&nbsp;72–74.
Karreg an Tan

**Karreg an Tan** zo un dorgenn, 281 m uhelder dezhi, er Menez Du, e kumun Gouezeg.

Diwar ar c'hrec'h e c'haller gwelet, pa vez sklaer an amzer, traoñienn ar stêr Aon, Menez Are ha betek Bae Douarnenez.

Dont a ra an anv, a gonter, eus ar boaz a oa en amzer ma veze taget Breizh gant ar Vikinged da eveshaat ar vro diwar an uhelenn-se ha da enaouiñ un tantad warni evit kas keloù d'an dud tro-war-dro pa veze gwelet ur vag viking o sevel gant ar stêr. Un doare taol-vaen vihan zo war al lein, ma veze graet an tantad, a-hervez.

Dibabet eo bet an titl *[[Diwar Dorgenn Karreg-an-Tan]]* gant Per Denez e 1999 evit embann un dastumad danevelloù bet savet gant Yeun ar Gow (a oa o chom e Gouezeg). Disklêriañ a ra Per Denez : "Diwar ziviz gant Mikael ar Gow eo bet dibabet titl al levr : fellout a rae deomp e vefe douget testeni gantañ d'ar garantez en doa Yeun ar Gow evit e gorn-bro, evit ar gweledva a oa bet o c'hronnañ e ved-diabarzh. A-ere ar varzhoniezh e stag Karreg-an-Tan an amzer-vremañ ouzh klod romantel an amzerioù koshañ".

## Liamm diavaez
*Skeudennoù
Frañmasonerezh

Ar **frañmasonerezh** zo un hollad aozadurioù diazezet er breudeuriezhioù mañsonerien e dibenn ar . Meur a skourr a zo, n'int ket kuzh daoust d'ar pezh a greder a-wechoù, met n'int ket bet digor atav. Kalz a bolitikerien, ministred, kannaded ha senedourien, 
zo ezel eus ar frañmasonerezh.

## E Bro-C'hall

## Liammoù diavaez
* film : ''Serge Abad Gallardo, ex franc-maçon converti : "La franc maçonnerie est luciférienne"''
*https://www.gadlu.info/godf-ratification-de-la-charte-europeenne-des-langues-regionales-ou-minoritaires/
Dorica castra

**Dorica castra** zo anv un doare da gomz ha da skrivañ pa lakaer div silabenn peurheñvel kichen-ha-kichen, evel "ca", en droienn *dorica castra*. Implijet e vez er varzhoniezh latin dreist-holl. Tennañ a ra un tamm d'an anadiplosis, ma vez adkemeret div wech ar memes ger, divsilabennek peurvuiañ. An doare brudetañ eo ar rimadell c'hallek *Trois p'tits chats*. 

## Skouerioù

### E latin
:« Di**vinum** **vinum**, Francisca ! »
:::— Charles Baudelaire, *[[Les Fleurs du mal]], Franciscæ meæ laudes*

### E brezhoneg
:« A**mañ 'mañ** va zamm douar, traoñienn va c'harantez ! »
:::— Glenmor, *Le Retour*, kanaouenn troet e brezhoneg gant Hervé Lossec.

## Pennad kar
* Anadiplosis

## Daveoù
Anadiplozenn

An **anadiplozenn** (diwar ar ger ἀναδίπλωσις / anadiplosis e henc'hresianeg, eus *ana*, « a-nevez », ha *diploos* « doubl ») zo un doare da adlavarout ger pe gerioù diwezhañ ul lavarenn pe ur werzenn ha d'o lakaat e penn kentañ al lavarenn pe gwerzenn da-heul, evit merkañ mat al liamm zo etrezo. Gant an adlavar-se, a c'hall bezañ graet ouzhpenn div wech, e vez kreñvaet ar ger pe ar mennozh. Tost-kar dezhi eo an epanadiplozenn.

Ma ne oa ket anavezet ar ger gant ar saverien gwerzioù kozh e veze implijet kenañ an doare ober se ganto.

## Skouerioù
*  *An aotrou Nann hag e bried /*'Yaouankik flamm** ’zo **dimezet**;/ **Yaouankik flamm** int **dimezet**, / Un’ daouzek vloaz, un all trizek :/ **Yaouankik flamm** int **dimezet**, **Yaouankik flamm** dispartiet.'' - [[Fañch an Uhel]], ''An Aotrou Nann''. Amañ e kaver an droienn ''yaouankik-flamm'' implijet peder gwech. 
*  ''Ha mar don-me azen a-dra-sur / **Me na n'on ket azen dre natur ;** — **Me na n'on ket azen dre natur** / Ma zad a larer oa un den fur'' - [[Fañch an Uhel]], ''Gwerz Lezobre'', I, 2-3 ([[1868]]).
*  ''Ha! Wie will ich dann dich **höhnen!** / **Höhnen?** Gott bewahre mich!'' - [[Friedrich Schiller|Schiller]], ''An Minna''.
*  ''Mit dem Schiffe spielen **Wind und Wellen,** /**Wind und Wellen** nicht mit seinem Herzen.'' [[Johann Wolfgang von Goethe]]. 
*  ''The years to come seemed **waste of breath**, / **A waste of breath** the years behind'' - [[William Butler Yeats]], ''The White Swans at Coole'', ''An Irish Airman Foresees His Death'' ([[1919]]), 14-15
*  '' Todo pasa y todo queda ; / pero lo nuestro es **pasar**, / **pasar** haciendo **caminos**, / **caminos** sobre la mar''. - [[Antonio Machado]]'', ''Campos de Castilla'', ''Proverbios y cantares'', XLIV ([[1917]])
*  ''[...] Et Cérès, **que fit-elle ?** / **Ce qu'elle fit ?** Un prompt courroux / L'anima d'abord contre nous. '' - [[Jean de La Fontaine]], ''Le Pouvoir des fables'' ([[1678]]).
*  "Tuer une femme, une femme sans défense !" ([[Victor Hugo]], Lucrèce Borgia (Hugo),  III,  3)
*  ''Et leur chanson se mêle au **clair de lune** — Au calme **clair de lune** triste et beau '', [[Paul Verlaine]], ''Clair de lune'' ([[1902]]).
*  ''... ma la gloria **non vedo**, — **Non vedo*' il lauro e 'l ferro ond'eran carchi * - Giacomo Leopardi, *Canti*, * Sull'Italia * (1818), 4-5.

## Pennadoù kar
* epanadiplozenn.
* epanalepsenn
* Andhadhi

## Notennoù
Minna

**Minna** zo un anv-bihan alamanek ha finnek roet d'ar merc'hed.

## Gerdarzh
Dont a ra eus berraat an anv-bihan Wilhelmine. En alamaneg e vez implijet Mina bremañ peurliesañ.

## Tud
* Maria Minna (ganet e 1948), politikourez kanadian

### Anv-bihan

File:MinchenHerzlieb1.jpg|Minna Herzlieb (1789–1865), poltred gant Louise Seidler.
File:Minna.jpg |Minna Planer (1809–1866). 
file:MinnaCanth.jpg |Minna Canth (1844–1897). 


* Minna Worms (marvet e 1096), merzherez yuzev
* Minna Herzlieb (1789–1865), embannerez alaman, dousig da Johann Wolfgang von Goethe
* Minna Planer (1809–1866), aktourez alaman, pried kentañ Richard Wagner
* Minna Canth (1844–1897), skrivagnerez finlandat
* Minna Citron (1896–1991),livourez stadunanat
* Minna Lachs (1907–1993), skrivagnerez aostrian
* Minna Aaltonen (ganet e 1966), aktourez finlandat
* Minna Mäki-Kala, koantenn finlandat, Miss Globe International e 1995.

## Oberennoù
* *Minna von Barnhelm oder das Soldatenglück*, komedienn gant Gotthold Ephraim Lessing e 1767.

## Lec'hioù
* **[[Minna (Nigeria)]]**, kêr e Nigeria.
* Minna Bluff, en Antarktika

## Pennadoù kar
* Mina
* Miina
Minna Worms

**Minna Worms**, marvet e 1096, a oa ur verzherez yuzev. 
Mignoned kristen he devoa e-touesk an noblañsed; nac'h a reas kemer ar relijion gristen. Lazhet e voe e-doug Lazhadeg Worms e 1096, da vare ar Groaziadeg kentañ.
Bao

**Bao** zo ur gumun eus Katalonia an Norzh, e komark Roussillon. E departamant Pireneoù-ar-Reter emañ.

## Ar vaered

## Poblañs

## Notennoù ha daveennoù
Epanadiplozenn

An **epanadiplozenn** (eus ar ger henc'hresianek ἐπαναδίπλωσις/epanadíplôsis, diwar ἐπί/epí, « war », ἀνά/aná, « a-nevez », ha διπλόος/diplóos, « doubl ») zo un doare da lakaat e fin ul lavarenn ar ger end-eeun a oa er penn-kentañ anezhi. Kontrol eo d'an anadiplozenn. Ganti e vez tro da c'hoari war al lusk, ha da bouezañ war ur ger pe ur mennozh.

## Skouerioù
* ***The King''' is dead. Long live '''the King***
* ***Blow''' winds and crack your cheeks! Rage, '''blow'''!'' — [[Shakespeare]], ''[[King Lear]]'', 3.2.1
* ***Once more** unto the breach, dear friends, **once more***. — Shakespeare, ''[[Henry V (play)|Henry V]]'', 3.1.1
* ***Last** things first; the slow haul to forgive them ... a telling figure out of rhetoric, | epanalepsis, the same word first and **last**.'' — [[Geoffrey Hill]], ''The Triumph of Love'', Section X
* ***Nice*' to see you, to see you, **nice**.'' — Bruce Forsyth. Amañ, dre ma'z eo ginet ar frazenn ouzhpenn bezañ adlavaret, eo ivez un antimetabolenn.
Jack and Jill (rimadell)

**Jack and Jill** (pe "Jack and Gill", hervez ar stummoù koshañ) zo ur rimadell saoznek brudet, savet a-raok 1777, hag a zo bet niverennet 10266 e-barzh ar Roud Folk Song Index.

## Ar rimadell

:Jack and Jill 
:Went up the hill
:To fetch a pail of water
:Jack fell down
:And broke his crown,
:And Jill came tumbling after.

Gwerzennoù all zo bet ouzhpennet goude: 
:Up Jack got, 
:And home did trot
:As fast as he could caper;
:To old Dame Dob, 
:Who patched his nob
:With vinegar and brown paper.

Kemmet e voe e 1919: 
:Up Jack got 
:And home did trot,
:As fast as he could caper;
:And went to bed 
:And plastered his head
:With vinegar and brown paper.
Epanalepsenn

An **epanalepsenn** (diwar ar ger henc'hresianek ἐπανάληψις / epanálêpsis « adlavar ») zo un doare lavar diazezet war ur ger hag a gaver e dibenn ul lavarenn hag a vez adimplijet e penn kentañ eil rann ar frazenn. An epanalepsenn a c'haller skeudenniñ evel-hen: A, A ______ .
Oceja

**Oceja** (*Osséja* e galleg) zo ur gumun eus departamant Pireneoù-ar-Reter, e bro Cerdanya, e Katalonia an Norzh.

## Poblañs

## Monumant
*Iliz Sant Pêr

## Notennoù ha daveennoù
Oddantonio II da Montefeltro

**Oddantonio II da Montefeltro** (1428 – Urbino, 22 a viz Gouhere 1444) a oa kont Urbino, deuet da vout kentañ dug Urbino, ha condottiero italian er . Ren a reas war-lerc'h e dad Guidantonio da Montefeltro, a oa kont Urbino.

## E vuhez
Mab e oa da Guidantonio da Montefeltro, a oa vikel ar pab ha kont Urbino, ha d'e eil pried Caterina Colonna, ur verc'h da Lorenzo Colonna, kont Alba.
Hantervreur e oa da Federico da Montefeltro. N'ouzer ket penaos e oa an darempredoù etre an daou vreur : koshoc'h e oa Federico, c'hwec'h vloaz e oa war e vreur, hogen izeloc'h e renk dre ma oa ganet bastard.

Gant ar pab Ujan IV, e Siena, d'ar 25 a viz Ebrel 1443, e voe anvet da zug Urbino, hag eñ 16 vloaz, evit e drugarekaat eus e skoazell er brezel a-enep an tiegezh Sforza er Marche.

Fontañ a reas arc'hant e zugelezhig gant e vuhez diroll, ha festoù hag a bade betek pemzektez, ken na veze ret kreskiñ an tailhoù, un dra ha ne blije ket nemeur d'an dud tailhet. Darempredoù mat a seblantekaout gant an tiegezh Malatesta a zalc'he Rimini.

D'an 10 a viz Meurzh 1444 e timezas da Isotta d'Este (1425-1456), bastardez da Niccolò III d'Este, aotrou Ferrara, Mòdena ha Reggio, ha da Stella Tolomea dell’Assassino . Ils n'eurent cependant pas d’enfant.

Mervel a reas da 16 vloaz, e 1444. En noz eus an 21 d'an 22 a viz Gouhere, e teuas a-benn Serafino Serafini, ur medisin anezhañ, da vont tre er palez an dug Oddantonio, ha betek e gambr, hag iriennerien all gantañ d'e heul. Ganto e voe drouklazhet an dug hag e guzulerien, Manfredo dei Pio da Carpi ha Tommaso di Guido dell'Agnello. Lakaet e voe an droullazh war gont gwazed eus ar vro hag a oa bet doganet gant an dug.

E hantervreur Federico, furoc'h en e vuhez ha gant e wenneien, a renas war e lerc'h evel dug Urbino, hag a roas sked d'an dugelezh. 
Arvar zo diwar-benn pegen kiriek e oa da varv e vreur Oddantonio, met prouenn ebet n'eus bet kavet a-enep dezhañ.
Skourjezañ Jezuz (Piero della Francesca)

**Skourjezañ Jezuz** pe **Flagellazione di Cristo** (en italianeg) zo un daolenn gant Piero della Francesca graet entre 1444 ha 1478, livet gant tempera war goad pupli, miret er Galleria Nazionale delle Marche, en Urbino, er rannvro Marche en Italia.

## Istor
Urzhiet e oa bet an daolenn gant ar c'hardinal Bessario, a c'hoantae kas an oberenn da Federico da Montefeltro, dug Urbino, evit c'hoari warnañ da gas ur groaziadeg enep an Durked.
Tomás de Bhaldraithe

**Tomás de Bhaldraithe** (14 Kerzu 1916 – 24 Ebrel 1996) a oa kelenner skol-veur ha geriadurour iwerzhoneg. E oberenn anavezetañ eo e c'heriadur, *English-Irish Dictionary*, embannet e 1959.

## Buhez
Ganet e voe e Luimneach. Lakaet e voe "Thomas MacDonagh" da anv dezhañ e koun Thomas MacDonagh (Tomás Mac Donnchadha), unan eus renerien Emsavadeg Pask e 1916. "Waldron" e oa anv e dad, hag a voe troet gantañ e "de Bhaldraithe" diwezhatoc'h. Desavet e voe e Dulenn.

Studioù galleg a reas ha tremen a reas amzer e Pariz er bloavezhioù 1930. Eno e tarempredas brogarourien vreizhat en harlu. Pa darzhas ar brezel ez eas da Iwerzhon en-dro. Ha neuze e stagas a-zevri gant studi an iwerzhoneg hag e rannyezhoù.

E 1960 e voe anvet da gelenner iwerzhoneg e skol-veur Dulenn ha dastum a reas danvez en iwerzhoneg komzet, dreist-holl hini Conamara. An danvez-se a implijas evit sevel e c'heriadur bras hag implijet e voe ivez diwezhatoc'h gant Niall Ó Dónaill evit e *Foclóir Gaeilge-Béarla*, embannet e 1978. E-pad meur a vloaz e labouras da sevel ur geriadur modern eus an iwerzhoneg, o klask doujañ d'an iwerzhonegoù komzet ha d'ar yezh skrivet unvan. Skoazellet e voe en e labour gant Éamon de Valera, prezidant Iwerzhon, hag evel-se e voe trec'h d'ar skoilhoù lakaet war e hent gant mirourien a bep seurt eus bed an deskadurezh. Gantañ ivez e voe savet al labourva yezh kentañ a voe savet e skolioù-meur Iwerzhon.

Meur a labour all a embannas, evel da skouer ur studiadenn war iwerzhoneg Cois Fharraige, e kontelezh Gaillimh. Labourat a reas kalz ivez e dibenn e vuhez evit *[[Foclóir na Nua-Ghaeilge]]* (Geriadur an iwerzhoneg nevez), diechu c'hoazh.

## Oberennoù
**English-Irish Dictionary* (geriadur saozneg-iwerzhoneg), An Gúm, 1959.
**Gaeilge Chois Fhairrge: Deilbhíocht* (studiadenn war iwerzhoneg Cois Fharraige), Institiúid Árd-Léinn Bhaile Átha Cliath, 1953.
**Cín Lae Amhlaoibh* (deizlevr Amhlaoibh Ó Súilleabháin gant ur rakskrid ha notennoù), An Clóchomhar, 1970.
**Seanchas Thomáis Laighléis* (diwar-benn ur c'honter ha kaner eus reter Gaillimh), An Clóchomhar, 1977.

## Liamm diavaez
* ''The Irish Times'', 2 May 1996.
* de Bhaldraithe - ainm.ie
Battista Sforza

**Battista Sforza** (Pesaro, 1446 – Gubbio, 1472) a oa dugez Urbino. Merc'h e oa da Alessandro Sforza, aotrou Pesaro, ha da Costanza da Varano, e bried kentañ.

E 1460 e timezas da Federico da Montefeltro (1422-1482), dug Urbino.

## He bugale
Seizh bugel he doe:
* Aura, ha n'ouzer netra anezhi;
* Girolama, a varvas e 1482, n'ouzer netra all;
* Giovanna (Urbino, 1463 - Urbino, 1514), 
** dimezet e 1474 da Giovanni Della Rovere, dug Sora hag Arce;
* Elisabetta (Urbino, 1464 - Venezia, 1510), 
** dimezet e 1479 da Roberto Malatesta, aotrou Rimini; intañvezet hag aet da leanez da gouent Santa Chiara en Urbino (hag adanvet Chiar;
* Costanza (Urbino, 1466 - Napoli, 1518), 
** dimezet e 1483 da Antonello Sanseverino, priñs Salerno ha kont Marsico;
* Agnese (Gubbio, 1470 - Roma, 1523), 
** dimezet e 1488 da Fabrizio Colonna dug Marsi ha Paliano, kont Tagliacozzo ha Celano;
* Guidobaldo (Gubbio, 1472 - Fossombrone, 1508), pennhêr ha dug Urbino, 
** dimezet e 1489 da Elisabetta Gonzaga.
Cecilia Gonzaga (1426 - 1451)

**Cecilia Gonzaga** (1426 - 1451) a oa merc'h da Gianfrancesco Iañ Gonzaga, kentañ markiz Mantova ha da Paola Malatesta.
Iorwerth Drwyndwn

**Iorwerth Drwyndwn** (*Iorwerth an Togn* e brezhoneg, rak torret e oa bet e fri) pe **Iorwerth ab Owain Gwynedd**, anavezet ivez e saozneg evel *Edward* (c. 1130–1174), a oa kentañ mab hervez lezenn Owain Gwynedd, roue Gwynedd, hag e bried kentañ Gwladys ferch Llywarch.

Dimezet e oa da Marared ferch Madog. E vab Llywelyn ap Iorwerth, anavezet ivez evel Llywelyn Fawr a unanas ar vro hag a voe unan eus brasañ rouaned Kembre. Iorwerth en doa bet Nant Conwy da hêrezh digant e dad, Owain Gwynedd. Kouskoude ne voe ket roet ar gurunenn dezhañ abalamour d'e fri torret.
Federico da Montefeltro

**Federico da Montefeltro** (Federico pe *Federigo*) zo anv tri den eus an tiegezh Da Montefeltro, anezho konted Urbino, pe duged Urbino. 

* Federico Iañ da Montefeltro (ca.1258-1322)
* Federico II da Montefeltro (?-1370)
* Federico III da Montefeltro (1422-1482), an hini brudetañ, anavezet ivez evel Federico da Montefeltro hag ivez evel *'Federico II da Montefeltro*.
Cecilia Gonzaga

**Cecilia Gonzaga** zo anv meur a briñsez eus an Tiegezh Gonzaga.

*Cecilia Gonzaga (1426 - 1451), merc'h da Gianfrancesco Iañ Gonzaga, Iañ markiz Mantova,
*Cecilia Gonzaga (1451 – 1472), merc'h da Ludovico III Gonzaga, IIvet markiz Mantova,
*Cecilia Gonzaga (? – 1479), merc'h vastard da Carlo Gonzaga.
Federico II da Montefeltro

**Federico II da Montefeltro**, pe *Federico Paolo Novello da Montefeltro*, a oa kont Urbino adal 1364 betek e varv e 1370.
Mab e oa da Nolfo da Montefeltro ha da Margherita di Cante Gabrielli, a oa he zud o ren war gêr Gubbio.

E 1360 e reas brezel da arme ar pab a oa renet gant Anichino di Bongardo. E vab Antonio a renas war e lerc'h.

## Dimeziñ ha bugale
Dimezet e oa da Teodora Gonzaga, merc'h da Ugolino Gonzaga eus Mantova, ha pevar bugel o doe:

* Antonio (1348-1404), kont war e lerc'h. 
* Nolfo
* Guido
* Galasso, lean.

Eontr e oa d'ar varzhez Battista Malatesta.

## Levrlennadur
*(it) G. Franceschini, I Montefeltro, Milano, Dall'Oglio, 1970
*(it) Claudio Rendina, Capitani di Ventura, Roma, Newton Compton, 1999
*(it) A. Fabretti, Biografie dei capitani venturieri dell'Umbria, Montepulciano, 1842
*(it) P. Litta, Famiglie celebri italiane, Milano, 1834
*(it) F. Zamponi, Storia d'Italia nel medio evo, Colla Notizia dei maggiori stati d'Europa, Bologne, Regia Tipografia, 1867
*(de) F. X. Bronner, Abenteuerliche Geschichte Herzog Werners von Urslingen, Aarau, Sauerländer, 1828
*(it) Ercole Ricotti, Storia delle compagnie di ventura in Italia, Athena, 1929.
*(it) G. F. et M. Villani, Croniche, Trieste, Tipografia Lloyd Austriaco, 1857.
Total War (heuliad c'hoarioù video)

**Total War** zo un heuliad c'hoarioù video strategiezh sevenet gant The Creative Assembly war urzhiataerioù hiniennel. Ur c'hemmesk eo etre c'hoari tro-ha-tro ha merañ danvezioù diazez, al lodenn emgann a zo unan amzer frank. Ar c'hoari kentañ en heuliad a voe  embannet e miz Even 2000. An hini diwezhañ eus an heuliad c'hoarioù video zo anvet Total War Saga: Thrones of Britannia . Embannet eo bet d'an 3 a viz Mae 2018. En holl ez eus bet gwerzhet 20 milion a skouerennoù eus an heuliad.
## C'hoarioù diazez

## Notennoù ha daveennoù
Battista Malatesta

**Battista Malatesta**, pe *Iohanna Baptista Malatesta*, anavezet ivez evel *Battista di Montefeltro* ( Urbino 1384-1448 Foligno) a oa ur varzhez italian eus Urbino, eus an tiegezh Montefeltro.

## He buhez
Merc'h e oa da Antonio II da Montefeltro, kont Urbino, ha da Agnesina dei Prefetti di Vico, ha nizez da Federico II da Montefeltro. E 1405 e timezas d'an dug Galeazzo Malatesta, hag ur verc'h o doe, Elisabetta, hag un niz, Costanza da Varano.

He fried Galeazzo a renas e Pesaro, adal 1429 betek 1431, pa voe harluet. Ha hi neuze da repuiñ heptañ da Urbino,ma oa bet savet ha maget.

Relijius kenañ e oa, ha pa intañvezas ez eas da leanez da vanati Sant'Urbano, e Foligno, en urzh Santa Chiara,ma kemeras an anv a Suor Girolama. War urzh ar pab ez eas alese gaznt leanezed arall da vanati Monteluce da gentañ, ha goude da da vanati nevez Urbino, ma voe brudet he madelezh.

## ''De studiis et litteris''
Desket e oa Battista war ar yezhoù hag ar brederouriezh, barzhez ha prezegerez e oa. Kenskrivañ a rae gant lenneien all evel Leonardo Bruni. Ul lizher gant Leonardo Bruni zo bet skrivet da Battista Malatesta de Montefeltro, hag anvet « De studiis et litteris », a oa bet savet en 1424. Ennañ e ra dave Bruni d'ur programm studioù evit ar merc'hed, o resisaat n'eo ket graet an anaoudegezh evit bezañ miret gant ar wazed hag e c'hall ar studioù bezañ graet gant paotred koulz ha gant merc'hed.

Battista a saludas an impalaer Sigismund Luksembourg pa dremenas dre Urbino e 1433 gant ur brezegenn e latin a voe kavet mat a-walc'h, un hanter kantved goude, da vezañ miret war baper.

## Notennoù
Janed Bavaria

**Janed Bavaria**, pe **Johanna von Bayern** en alamaneg, a zo anv meur a briñsez :
* Johanna von Bayern (1362–1386), pried ar roue Wenzel Bohemia; 
* Johanna von Bayern (1413–1444), pried Otto Iañ von Pfalz-Mosbach;
* Johanna Sophie von Bayern (1373/1377–1410), pried Albrecht IV Aostria.
Antonio II da Montefeltro

**Antonio II da Montefeltro** (1348 – 1404) a oa kont Urbino.

## E vugale
Dimezet e oa da Agnesina dei Prefetti di Vico, marvet e mae 1416.

Daou vugel o doe:
* Guidantonio, suo erede
* Battista, dimezet da Galeazzo Malatesta, 
** dimezet e 1405 d'an dug Galeazzo Malatesta, kont Pesaro; hag aet da leanez goude; 
* Anna, 
**dimezet da Galeotto Belfiore Malatesta
* daou vugel all.

Ur mab bastard, anvet Niccolò, en doe ivez.

## Goude e varv
*Federico II da Montefeltro Antonio II da Montefeltro
Rome: Total War (c'hoari video)

**Evit an heuliad c'hoarioù video gwelet [[Total War (heuliad c'hoarioù video)]]*.

**Rome: Total War** zo ur c'hoari strategiezh war urzhiataer savet gant The Creative Assembly hag embannet e 2004 gant Activision, hiziv an deiz eo perc'hennet ar gwirioù gant Sega. An doare war Mac OS X a oa bet embannet d'ar 5 a viz C'hwevrer 2010 gant Feral Interactive. Ar memes studio en devoa embannet ur stumm war iPad d'an 10 a viz Du 2016, ha war iPhone d'an 23 a viz Eost 2018. Ar c'hoari Rome: Total War eo an trede hini en heuliad c'hoarioù video Total War.
Agnese da Montefeltro

**Arabat droukveskañ gant *'Agnese di Montefeltro** (1470-1523).''

**Agnese da Montefeltro*', pe *Agnesina da Montefeltro'' (1431 – Mantova, 1456) a oa un itron a wad uhel en Italia ar XVvet kantved. Merc'h e oa da Guidantonio da Montefeltro, condottiero ha kont Urbino, ha da Caterina Colonna, merc'h da Lorenzo Onofrio Colonna. 

E 1446 e timezas da Alessandro Gonzaga (1415-1466), breur da varkiz Mantova, met bugel ebet n'o doe.

E 1456 e varvas e Mantova d'an oad a 25 bloaz.
Lucia d'Este

**Lucia d'Este** (Ferrara, 1419–1437) a oa merc'h da Niccolò III d'Este, markiz Ferrara, ha d'e eil pried Parisina Malatesta.

## He buhez
Ganet e oa e Ferrara, evel he c'hoar gevell, Ginevra d'Este. 
O mamm Parisina a voe tamallet dezhi bezañ doganet he fried gant he breur-kaer Ugo d'Este, ha kondaonet e voe an daou bichon d'ar marv gant an dogan neuze, e 1426, pa oa seizh vloaz ar gevellezed. 
Niccolò ac'h addimezas pemp bloaz goude, e 1431, da Ricciarda di Saluzzo. Eus an dimeziñ-se e voe ganet daou baotr, hantervreudeur da Lucia Ginevra : Ercole ha Sigismondo.

Ginebra a voe dimezet e 1434, da bemzek vloaz, d'ar brezelour Sigismondo Malatesta,

## Eured
E 1437, seizh vloaz war-lerc'h he c'hoar, e voe eureudet Lucia da Carlo Gonzaga, condottiero eus Mantova. Mervel a reas ar wreg yaouank un toullad mizioù goude.

## Arz
Poltred ur briñsez, diwar zorn Pisanello, hag a weler e mirdi al Louvre, a c'hallfe bezañ hini Lucia, pe hini Ginevra, pe hini Margherita Gonzaga.
Maria Aragon (1425-1449)

**Maria Aragon** (1425 – 9 Kerzu 1449) a oa ur briñsez aragonat eus Sikilia, merc'h bastardez ar roue Alfonso V Aragon, roue Naplez ha Sikilia hag e serc'h Giraldona Carlino, a roas tri bugel d'ar roue.

E 1444 e timezas Maria Aragon da Leonello d'Este, markiz Ferrara, ha mab da Niccolò III d'Este : intañv e oa he fried goude marv Margherita Gonzaga, ha tad e oa d'ur mab, Niccolò d'Este.

Mervel divugel a reas Maria e 1449, ha beziet e voe en iliz Santa Maria degli Angeli, e Ferrara, ma voe beziet Leonello ivez bloaz goude.
María Kastilha (rouanez Aragon)

**Maria Kastilha**, pe **María de Castilla** e spagnoleg (1401-1458), a oa infantez a Gastilha, merc'h henañ ar roue Enrique III *el Doliente* hag e bried *Catalina de Lancáster*, ha dre-se c'hoar henañ ar roue Juan II.

Dimezet e oa da Alfonso V Aragon.

## He buhez
Ganet e oa e kêr Segovia, ha bugel henañ he zud e oa. María de Ayala, leanez ha bastardez ar roue Pedro Iañ Kastilha e oa he maeronez. Savet e voe en un ti renet gant Kastilhaned, ma chomas betek hec'h eured, un dra divoas d'un infantez hag a oa da zimeziñ d'ur priñs estren. Pedro González de Mendoza, Senesal Meur ar rouantelezh, an hini a reas war-dro e zeskadurezh. Inés de Ayala y Toledo, itron Casarrubios del Monte, a oa he gouarnerez. Evel merc'h henañ e voe anvez da briñsez Asturiez.
Les Épingles

***Les Épingles*** zo un danevell gant Guy de Maupassant, embannet en 1888.

Adembannet e voe en dastumad La Main gauche e 1889.

## Lenn
*[Wikisource - Les Épingles](https://fr.wikisource.org/wiki/La_Main_gauche_(Ollendorff,_1899)/Les_%C3%89pingles)
Tsai Ing-wen

**Tsai Ing-wen** (蔡英文, pinyin : Cài Yīngwén, Wade-Giles : Ts'ai Ing-wen, *Tsai* eo an anv-familh) zo ur bolitikourez eus Republik Sina, ganet d'ar 31 Eost 1956. Bet eo bet 14 Prezidantez Republik Sina etre an 20 a viz Mae 2016 ha 2024. Erlec'hiet eo bet gant Lai Ching-te. Bez e voe war ar renk ivez, en anv ar strollad Minjin dang, evit dilennadeg prezidant Taiwan e 2012. Kollet he devoa e-tal Ma Ying-jou.

## Notennoù
Kateryna Handziuk

**Kateryna Viktorivna Handziuk**, ganet d'ar 17 a viz Even 1985 ha marvet d'ar 4 a viz Du 2018, a oa ur stourmerez enep breinadur ukrainat. Brudet he voe pa lakaas ar breinadur war wel e kêr Kherson. Taget e voe gant trenkenn sulfurek d'an 31 a viz Gouere 2018, ha marvet e oa da-heul ar gloazadennoù d'ar 4 a viz Du 2018.
## Goude he marv
E miz Even 2023 penn kuzul-kêr Oblast Kherson, Vladyslav Manher, hag e skoazeller, Oleksii Levin, a voe lakaet kablus eus he lazhadenn. An daou a voe kondaonet da zek vloaz toull-bac'h, hag un tailh-kastiz ₴15 milion (406 000 $) evel digoll d'ar familh.
## Liammoù diavaez
*  Ar c'heleier devezh beziadenn Kateryna Handziuk war BBC News
Une lettre

***Une lettre*** zo un danevell gant Guy de Maupassant en 1885.

## Istor
Embannet e oa bet er pemdezieg *[[Gil Blas]]* an 12 a viz Mezheven 1885 ha sinet Maufrigneuse.

## Ar gontadenn
War zigarez ul lizher skrivet d'ar skrivagner e respont Maupassant d'ul lennerez a c'houlenn digantañ kavout ur pried dezhi e-touez an dud anavezet gantañ ... 

## Embannadurioù
* 1885 : *Une lettre*, e*[[Gil Blas]]*
* 1964 : *Une lettre*, e *Contes et nouvelles*, 2 levrenn kinniget gant Albert-Marie Schmidt, gant harp Gérard Delaisement, Albin-Michel, 1964-1967
* 1979 : *Une lettre*, e *Maupassant, Contes et nouvelles*, tome II, kinniget gant Louis Forestier, Bibliothèque de la Pléiade, éditions Gallimard.

## Lenn ar skrid
* Wikisource

## Notennoù
Voyage de santé

***Voyage de santé*** zo un danevell gant Guy de Maupassant en 1886.

## Istor
Embannet e oa bet er stagadenn d'ar *[[Le Petit Journal (pemdezieg)|Petit Journal]]*, d'an 18 a viz Ebrel 1886.

## Ar gontadenn
War zigarez ur veaj e tiskouez Maupassant e anken dirak ar c'hleñved.

## Embannadurioù
* 1886 - *Voyage de santé*, e *[[Le Petit Journal (pemdezieg)|Le Petit Journal]]*
* 1964 - *Voyage de santé*, e *Contes et nouvelles*, 2 vol., kinniget gant Albert-Marie Schmidt, ha Gérard Delaisement, Albin-Michel, 1964-1967
* 1979 - *Voyage de santé*, e *Maupassant, Contes et nouvelles*, tome II, kinniget gant Louis Forestier, Bibliothèque de la Pléiade, éditions Gallimard.

## Lenn ar skrid
* Wikisource

## Notennoù