open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ti-koz

An **Ti-koz** a zo anv un ti e kreiz-kêr istorel Roazhon, en niverenn 3 straed Sant-Gilherm, a-dreñv an Iliz-veur. Rummet eo monumant istorel abaoe an 20 a viz Gouere 1923.

## Istor
Sevel a ra an ti d'ar XVI kantved. Meneget eo an deiziad savidigezh 1505 war e dalbenn. Savet e voe evit daou chaloni eus an Iliz-veur, unan eus Sant-Mikael, egile eus Sant-Sebastian, alese an delwennoù en div zor.

## Anvioù
Abaoe fin an XIX kantved da nebeutañ e oa anvet *maison du Guesclin*, zoken ma n'eus netra da welout gant Beltram Gwesklin, evel ma voe skrivet gant ar folklorour Adolphe Orain kerkent ha 1892 :

En eil lodenn eus an XX kantved e oa staliet ennañ ur preti cheuc'h anvet *Ty-coz*, hag en doa serret e miz Gwengolo 1994 goude un tangwall. Miret eo bet an anv evit an ti brudet-se e stumm "Ti-koz", ha gantañ e ra Roazhoniz hag ar mediaioù bremañ. Koulskoude eo chomet an anv "maison du Guesclin" war lec'hienn Ministrerez gall ar Sevenadur

## Arkitektouriezh
Ur savadur korbellek eo, gant e vannoù koad. Da vare savidigezh an Ti-koz e oa ret paeañ un tailh jedet diouzh ar plas a gemere an ti war al leur. Setu perak e veze savet tiez gant ur framm korbellek d'ar mare-se. Un ti "doubl" eo, gant ur mont-tre disheñvel evit pep chaloni.


RennesDSC 0765.JPG|Tal a-raok, e rez-an-douar.
Rennes An Ti Kozh-SaintMichel.jpg|Delwenn sant Mikael e gwareger.
Rennes An Ti Kozh-SaintSébastien.jpg|Delwenn sant Sebastian.


## Daveoù
John Woo

**John Woo Yu-sen** (sinaeg: 吳|宇|森), ganet d'an 22 a viz Gwengolo 1946, zo ur filmaozer eus Hong Kong gant ul levezon vras war an doare filmoù bridividk. Enoret eo bet alies, evel gant un Hong Kong Film Award evit ar gwellañ skeudennerezh, ar gwellañ filmaozer, ha gwellañ frammañ, kement hag ur Golden Horse Award, un Asia Pacific Screen Award hag ur Saturn Award. Gwelet eo evel unan eus kentañ krouerien ar filmoù doare heroic bloodshed ha doare gun fu eus sinema birvidik Hong Kong. Brudet eo evit e "dañs boledoù" birvidik kenañ, al lodennoù birvidik, ar skeudennoù stilizet, ar Mexican standoff, implij ar slow motion alies hag an taolioù-lagad d'ar sinema *[[wuxia]]*, film noir ha Western.
## Notennoù ha daveennoù
Faragoeller

Ur **faragoeller**, pe **kammigeller** pe **darouesker**, a vez graet eus un den a-vicher hag a ra gwall lammoù. Ar faragoellerien a vez kavet alies e bed ar sinema e filmoù pe evit ar skinwel. Gellout a reont kemer plas un aktour all, pa vez riskloù e vije gloazadennoù ma ne vije ket sevenet an obererezh gant un den stummet mat ha boas. Kavet e vez paotred ha merc'hed oc'h ober ar vicher-se
## Marvioù
Istorioù faragoellerien marvet e-kerzh filmañ *[[Ben-Hur (film, 1959)|Ben Hur]]* ha *[[Where Eagles Dare]]* a zo faos. En desped da-se ez eus riskloù gwirion da vezañ gloazet pe da vervel el labour-se. Alies e vez ar c'hevratoù oc'h embann sklaer e c'hell bezañ implijet al lodennoù filmet memes ma vez gloazet pe lazhet ar faragoeller e-kerzh ar filmañ. Lod filmaozerien evel Jackie Chan a embann e vije un direspet chom hep en ober.
## Notennoù ha daveennoù
Lina Nassr

right|120px|Lina Nassr at the FIDE Grand Swiss 2023
**Lina Nassr** zo ur c'hoarierez echedoù aljerian bet ganet e 2003 en Aljeria.

Mestrez Etrebroadel FIDE (WIM) eo abaoe 2018, Mestrez FIDE (WFM) e oa abaoe 2015, Woman Candidate Master (WCM) abaoe 2013 

He renk Elo uhelañ a voe 2 080, bet tizhet e miz Meurzh 2024. He renk Elo *Standard* diwezhañ a oa 2 059, 1 963 he renk *Fonnapl* ha 1 957 he renk *Luc'hedenn* e miz Gwengolo 2025 .
### Kampionadoù hiniennel etrebroadel
#### Kampionad Afrika ar Merc'hed er rummad ''Yaouer''
* Kampionez e voe teir wezh, e 2017 e Lomé, e 2021 e Monrovia hag e 2022 e Bejaia.
#### Kampionad Afrika ar Maouezi
* Trec'h e voe e 2023, 7.5/9, perzhegañ a reas evit Kib bedel ar Maouezi 2023.
#### Kampionad arab ar Maouezi
* E 2023, gant 7.5/9, e voe trec'h e C'hartoum.
#### Kib bedel ar Maouezi
* Koll a reas e 2023  er rondenn gent añ a-enep da Sophie Milliet.
### Kampionadoù etrebroadel dre skipailh
#### [[Olimpiadoù echedoù|Olimpiadoù ar Maouezi]]
C'hoari a reas e skipailh Aljeria:
* e 2018, ouzh ar bempvet tablezenn er 43 Olimpiad e Batoumi (3,5/6),
* e 2022, ouzh an eil tablezenn er 44 Olimpiad e Chennai (6,5/11).

## Notennoù ha daveennoù

## Liammoù diavaez
* He fichenn FIDE
* He c'hoari e Chess Games
* He c'hoari e 365 Chesscom
Tyler James Robinson

**Tyler James Robinson**, ganet d'ar 16 a viz Ebrel 2003, zo ur c'heodedour stadunanat a damaller dezhañ muntr ar stourmer trumpour mirour stadunanat Charlie Kirk. Robinson, ur paotr 22 vloaz eus Washington (Utah), a zo bet harzet goude 33 eurvezh klask war lerc'h goude ma vije bet tennet war choug Kirk pa oa o prezegenniñ en Utah Valley University d'an 10 a viz Gwengolo 2025. Robinson a vez rebechet dezhañ torfedoù lies, evel muntr, harz ouzh ar justis, disteurel un test. Prokulored en Utah o deus embannet e vije goulennet ganto kastiz ar marv en degouezh-se.
## Daveennoù
Claudia Cardinale

**Claudia Cardinale**, bet ganet d'ar 15 a viz Ebrel 1938 e La Goulette, ur c'harter eus Tuniz, ha marvet d'an 23 a viz Gwengolo 2025 e Nemours (Bro-C'hall) a oa un aktourez hag un diskouezerez-c'hiz italian, bet broadet gall.

Cardinale a oa bet enoret gant priz "Ar bravañ italianez e Tunizia" e 1957, ar priz a oa ur veaj betek Italia, ar pezh a roas an tu dezhi da gaout liamm buan gant bed ar sinema, dreist-holl dre ar produer filmoù Franco Cristaldi, hag a ao deuet da vezañ he mentor e-kerzh bloavezhioù ha dimezet e oant bet goude-se. Kroget eo hi da vezañ aktourez gant ur roll bihan gant an aktour egiptat Omar Sharif e *[[Goha]]* (1958), Cardinale a oa deuet buan da vezañ unan eus aktourezed brudetañ Italia, gant rolloù e filmoù evel *[[Rocco and His Brothers]]* (1960), *[[Girl with a Suitcase]]* (1961), *[[Cartouche (film)|Cartouche]]* (1962), *[[The Leopard (film, 1963)|The Leopard]]* (1963) ha Federico Fellini *[[8½]]* (1963).

 
## Filmoù

## Liamm diavaez
*  

## Daveennoù
Timbroù Bundi

Ur gêr eus Rajasthan (India) eo Bundi bremañ, pa oa ur vro warezet gant ar Rouantelezh-Unanet en .

Timbroù a voe embannet gant ar velestradurezh adalek 1894 : diouzh ur stumm karrezek pe dost, nann-kranellet, warno lizherennoù hindiek hepken, treset e oa en o c’hreiz ur goustilh hengounel. Adembannet e voe a vloaz da vloaz, gant paper tev pe danav betek 1898.

E 1915-30 e teuas er-maez timbroù gant skeudenn ar maharajah Raghubir Singh o terc’hel ur c’hleze, loened a bep tu dezhañ.

Rummadoù kalz modernoc’h o stumm a voe embannet e 1941 ha 1947 : skoed-ardamez ar rouantelezh, poltred ar penntiern Badahur Singh ha gweledva Bundi. Hervez an timbroù eo gwisket ar raja gant dilhad hengounel pe gant lifre un ofisour eus an arme. Evit ar wech kentañ e teue war-wel un alc’hwez e saozneg : BUNDI STATE POSTAGE.

Timbroù India a voe implijet e Bundi goude 1947.
Gouennañ

Ar **gouennañ** a zo un argerzh bevoniel hag a brodu organegoù nevez eus ur spesad diwar un hinienn (pe div) rakvezant eus ar spedad-mañ. Ar gouennañ a zo, gant ar mezhur, unan eus an arc'hweloù bras rannet gant an holl vevedegoù evit ma treuzvevfe o spesad, hag a yafe da get heptañ.
 
N'eus nemet 50% eus an organegoù hag a ouenn, hag an organegoù ne dreuzkasont nemet 50% eus o genoù.

Daou zoare gouennañ a zo : ar gouennañ anrevel hag ar gouennañ revel. Er gouennañ anrevel e c'hall un organeg gouennañ hep un organeg all. Krouiñ a ra ur gopienn anezhañ heñvel he genetik, pe dost. Ar gouennañ anrevel a vez graet gant an organegoù unkelligek koulz hag ar re lieskelligek.

Er gouennañ revel e tle bezañ e darempred div gellig ouennañ anvet gametoù. Krouet e vez ar gametoù dre ar meioz. Pep gamet a zo ennañ an hanter eus kromozomoù ur gellig normal. Hiliañ a ra an daou c'hamet, ur gellig sper hag ur gellig viell, a-benn krouiñ ur gellig all anvet zigot. E zezverkoù genetek zo deveret eus re ar c'helligoù kerentel.

## Daveoù
Tarzhadenn

Un **darzhadenn** a vez graet eus emled bliv ur volum eus ur sammad danvez hag ur skarzh energiezh war-zu an diavaez. Alies e vez krouet temperadurioù uhel ha dieubet gazoù gant ur gwask uhel. An tarzhadennoù a c'hell bezañ krouet gant un emled gorrek ha ne vije ket dañjerus ma ne vije ket talet ouzh an emled, ha ne ra forzh petra a dal ouzh an emled a zo freuzet gant ar gwask, neuze e vez dieubet an nerzh en un doare fonnus. Ur skouer eus an dra-se eo dislonk ur menez-tan krouet dre emled ar magma er gambr magma hag a ya betek tizhout gorre an douar. Tarzhadennoù dreistsonek a vez krouet pa vez an dispenn o'n em ledañ buanoc'h eget ar son hag en em ledañ a ra dre gwagennoù stroñs. Tarzhadennoù issonek a vez krouet pa vez an dispenn o'n em ledañ gorrekoc'h eget ar son 
.
Film gwallreuz

Ur **film gwallreuz** a zo un doare film hag a bled gant ur gwallreuz da zont pe o vezañ hag un diazez eo e senario ar film. Ar gwallreuzioù a c'hell bezañ traoù a bep seurt evel gwallreuzioù naturel, gwallzarvoudoù, tagadennoù milourel pe sponterezh pe gwallreuzioù hollek evel ur bandemiezh. Un isrann eus ar filmoù birvidik eo ar filmoù gwallreuz. Alies e vez ar filmoù-se o tisplegañ doare bevañ ul lec'h, ha goude-se ar gwallreuz, hag a-wechoù, met diret eo, an disoc'h eus ar gwallreuz. Kement-mañ a vez kontet pe dre lagad un hinienn, pe dre heuliañ ur strollad tud evel ur familh pe dre heuliañ hiniennoù hervez an doaeoù a vez implijet ganto evit tremen dreist ar gwallreuz. 
## Notennoù ha daveennoù
Plouz&Foen

**Plouz&Foen** pe **Plouz ha Foen** zo ur strollad rap e brezhoneg .
## Istor
Graet o deus anaoudegezh Kadvael ha Gweltaz el lise. Kroget o deus da embann sonerezh e 2019. Bet int war al leurenn e meur a lec'h (festival ar Roue Arzhur...), betek en estrenvro evel e festival Tafwyl, e Kerdiz. Trec'h int bet en taol-lañs e 2023. E 2025 o devoa kemeret perzh en abadenn Breizh a live e Karaez.
## Izili
* Kadvael Jolivet, lesanvet Kavalou: kan
* Gweltaz Foulon, lesanvet Toutz : kan
* Théophile Rousic-Plantec : teknisian
## Notennoù ha daveennoù
Aron Bielski

**Aron Bielski**, ganet d'an 21 a viz Gouhere 1927 hag aet da Anaon d'an 22 a viz Gwengolo 2025, deuet da vezañ **Aron Bell**, a oa ur yuzev polonat-stadunanat brudet evit bezañ bet ezel eus ar strollad rezistañs Partizaned Bielski, an hini brasañ eus ar strolladoù armet o doa savetaet yuzevien e-kerzh an Eil Brezel-bed. Anavezet e oa ivez gant an anv **Arczyk Bielski**. Breur yaouankañ ar pevar breur Bielski e oa, hag an hini diwezhañ goude marv (Asael e 1945, Tuvia e 1987, hag Alexander ("Zus") e 1995).
## Notennoù ha daveennoù
6,5 × 53 mm R

Ar **6,5 × 53 mm R**, anvet **.256 Mannlicher** er broioù saoznek a-wechoù, zo ur gartouchenn armoù-skoaz implijet er fuzuilhoù Mannlicher-Schönauer, adalek 1893 gant arme Roumania hag adalek 1895 gant arme an Izelvroioù. Morlu Portugal a reas gant ar munision-mañ adalek 1896 ivez. Tost heñvel eo ouzh ar 6,5 × 54 mm Mannlicher-Schönauer bet implijet gant arme Gres, met ur bourled a zo dezhi.

Implijet e voe ar gartouchenn hag he fuzuilh gant arme an Izelvroioù betek aloubadeg ar vro gant ar Wehrmacht e 1940. Kartouchennoù kozh a gaver c'hoazh da brenañ, met n'eus embregerezh ebet ken o produiñ anezhe. Gellet a ra bezañ adkarget diwar douilhezioù .303 British ha dafar ispisial.

## Daveennoù
Film gwadus

Ur **film splatter** pe **film gore**, pe **film gwadus**, a zo doare film spont hag a bouez war diskouez dre ar munud obererezhioù feuls hag an disoc'hoù degaset ganto. En doare filmoù-se, alies dre implij efedoù ispisial, e vez diskouezet en un doare ledan gwanded korf mab-den hag an dilerc'hioù degaset gant muturniezhioù.
Singin' in the Rain

***Singin' in the Rain*** zo ur film komedienn sonerezh ha karantez stadunanat embannet e 1952 filmaozet ha renet a-fed dañs gant Gene Kelly ha Stanley Donen. An aktourien eo Kelly, Donald O'Connor ha Debbie Reynolds, gant Jean Hagen, Millard Mitchell, Rita Moreno ha Cyd Charisse evit ar rolloù a-eil. Ar film a ro tro da welet un doare skañv ha fentus eus Hollywood e fin ar bloavehzioù 1920, gant an tri aktour pennañ stanket etre mare ar filmoù mut ha donedigezh ar "son".
## Liammoù diavaez
*  Singin' in the Rain war IMDb
National Film Registry

An **National Film Registry** (berraet en **NFR**, brezhoneg: marilh broadel ar sinema) eo al listenn filmoù stadunanat savet gant an National Film Preservation Board (NFPB), ar filmoù da vezañ gwarezet. Pep hini a zo choazet dre m'eo talvoudus a-fed sevenadur, istor, pe kened ha kement-se abaoe krouidigezh an NFPB e 1988.
## Notennoù ha daveennoù

## Liammoù diavaez
*  Hollad ar filmoù pe diellfilmoù el listenn gwarezet
Western spaghetti

Ur **Western spaghetti** zo un doare filmoù western produet en Europa. Deuet e oa war-wel e-kreiz ar bloavezhioù 1960 gant ar filmaozer Sergio Leone hag e stil hag en doa graet berzh bras er box-office etrebroadel. An droienn zo bet implijet gant burutellerien-filmoù dre ma oa darn eus ar filmoù western-se o vezañ produet ha filmaozet gant Italianed.

Darn eus ar filmoù doare western spaghetti a oa etrebroadel e gwirionez o vezañ kenbroduet gant Italia ha Spagn, ha raloc'h Bro-C'hall, Alamagn ar C'hornôg, Breizh-Veur, Portugal, Gres, Yougoslavia, hag ar Stadoù-Unanet. Ouzhpenn 600 western europat a oa bet savet etre 1960 ha 1978, gant ouzhpenn 500 anezho savet gant Italia, hag a oa e penn ar produerezh. Darn eus ar filmoù western spaghetti a oa bet filmet etre 1964 ha 1978 gant boujedoù izel, ha filmet e studioioù Cinecittà ha goude-se e su Italia pe e Spagn.
## Notennoù ha daveennoù
Albert II (Monako)

**Albert II Monako**, pe **Albert Alexandre Louis Pierre Grimaldi** er marilhoù, bet ganet d'ar 14 a viz Meurzh 1958 e Monako, zo pevarzekvet priñs Monako abaoe ar 6 a viz Ebrel 2005. Mab eo da Rainier III, a voe e penn ar briñselezh etre 1949 ha 2005, ha d'an aktourez stadunanat Grace Kelly. Dimezet eo gant Charlene Wittstock. Asambles o deus bet daou c'hevell e 2014 : Jacques, pennhêr ar briñselezh, ha Gabrielle. Albert en deus anavezet daou vugel all ganet pa ne oa ket euredet : Jazmin Grace Grimaldi (ganet e 1992, gant Tamara Rotolo) hag Alexandre Grimaldi (ganet e 2003, gant Nicole Coste).

Gwriziennoù breton he deus familh Albert II : ar c'hont Jakez Matignon, aotrou Matignon, a zimezas en XVIII kantved gant Louise-Hippolyte, priñsez Monako. Dont a reas hemañ da vezañ priñs Monako e 1715, dindan an anv Jakez I.

## Daveennoù
Tonton Macoute

***Tonton Macoute*** a oa anv izili ar **Volontaires de la Sécurité Nationale** (VSN) en Haiti etre 1958 ha 1986. Savet e oa bet an aozadur damsoudardel ha polis kuzh diwar patrom ar bezenoù faskour, goude un arnod taol-stad a-enep ar prezidant François Duvalier d'an 29 a viz Gouere 1958, hag implijet e voe da c'houde gant e vab Jean-Claude Duvalier betek diskar ar renad e 1986.

## Istor
Diazezet eo an *Tonton Macoute* war un dudenn hengounel haitian, ur peizant kozh gwisket e glas hag e ruz, hag ur sac'h-skoaz bras anvet "*macoute* " gantañ. Deuet eo tamm-ha-tamm da vezañ kevatal d'ar *Bonhomme sept-heures* e Kebek pe d'ar *[[Père Fouettard]]* e Bro-C'hall, da larêt eo un dudenn skrijus ijinet evit spontañ ar vugale. 

Ganet diwar veno Duvalier evit "*lakaat pep Haitian da vezañ difennour an Dispac'h*", ar VSN a voe krouet evit aozañ surentez ar prezidant, ha stummet gant ar CIA en deroù. Met treiñ a reas buan war-zu ur polis politikel prevez prezidantel : paeet e oant war-eeun gant François Duvalier (lesanvet "Papa Doc", un dudenn all eus an hengoun Vodou). An holl wirioù a oa gant an *Tonton Macoute*, hag a spontas ar boblañs haitian e-pad renad Duvalier hag e vab. Dalc'het e vez soñj anezho evit bezañ torret gwirioù mab-den hag evit o zorfedoù chivous liesseurt (muntroù, jahinerezh, harzadegoù, gwalladennoù hag all).

Goude diskar diktatouriezh Duvalier, an *Tontons Macoutes* kozh a gemmas en ur seurt klann levezon aozet e rouedad : an izili bet a zeuas da vezañ skoazellerien an arme pe politikourien "neo-duvalier". Muntroù liesseurt a voe tamallet dezho, a-enep skoazellerien ar prezidant nevez Jean-Bertrand Aristide e 1993 dreist-holl. Deuet eo "*Makoutegezh*" da vezañ un droienn implijet evit envel ar renadoù politikel breinet ha feuls a-enep enebourien-stad ha siviled. 

## Pennadoù kar
* Duvalieregezh
* Luckner Cambronne
* Max Adolphe
* Istor Haiti
* Skouadron ar marv
* Lazhadeg Gousperoù Jeremia

## Daveennoù
Formoraich

**Formoraich** zo ur strollad sonerezh pagan black metal breton eus Penn-ar-Bed. Identelour int , brud a zo deuet warno dre ma oant sañset da gemer perzh en un abadenn neveznazi e-kichen Verdun. 
## Justis
Ar c'haner a zo bet kondaonet e 2009 evit bezañ labezet degadoù a savadurioù relijiel katolik e Breizh o vezañ bet betek plantañ tan en ur chapel eus ar . Kondaonet e oa bet da pevar bloaz toull-bac'h.

## Izili
* Maeror (gitar)
* Gwenc’hlann An Teñval (kaner) 
* Ulfar An Disehol (gitar boud)
* Balor (gitar) 
* Seb (taboulinoù)
## Kanaouennoù
* Taranadenn 
* Galv an doueed
* Souflamoù ar c'hunujennoù
* Kevrenn 18
* Deuet eo an amzer  
* Urzh ar reustl
## Pennadoù kar
* Arkaist
## Notennoù ha daveennoù

## Liammoù diavaez
* Pajenn Instagram
François Duvalier

**François Duvalier**, ganet d'ar 14 a viz Ebrel 1907 hag aet da Anaon d'an 21 a viz Ebrel 1971, lesanvet **Papa Doc**, a oa ur politikour haitian ha Vodouour hag a oa bet prezidant Haiti eus 1957 betek e varv e 1971.
Smith & Wesson Model 14

Ar **Smith & Wesson Model 14** zo ur revolver c'hwec'h tenn kalibr .38 Special, produet gant an embregerezh stadunanat Smith & Wesson. Ur blatinenn un-ober ha daou-ober hag ur c'houch reolius en deus. 

Produet e voe adalek 1947 dindan an anv **Smith & Wesson K-38 Target Masterpiece**, abalamour d'e galibr ha peogwir e oa savet tro-dro da stern K Smith & Wesson. Anvet e voe **Model 14** adalek 1957, pa zibabas an embregerezh adenvel e armoù evit simplaat e gatalog. Priziet eo gant an dennerien sport. 6 adstumm eus ar Model 14 zo bet produet etre 1957 ha 1982, 1991 ha 1999, hag e-pad un nebeud bloavezhioù goude 2009. Ur stumm un-ober nemetken a veze gwerzhet e 1961 ha 1962. 

## Daveennoù
Apocalypse Now

***Apocalypse Now*** zo ur film brezel ha psikologel stadunanat embannet e 1979 produet ha filmaozet gant Francis Ford Coppola. Ar senario a zo bet kenskrivet gant Coppola, John Milius, ha Michael Herr, ha damziazezet eo war ar romant embannet e 1899 hag anvet *[[Heart of Darkness]]* gant Joseph Conrad. Kemmet eo bet lec'h an istor, eus Kongo e fin an XIXvet kantved etrezek Brezel Vietnam. Ar film a heul ur veaj war ur stêr eus Su Vietnam betek Kambodja gant ar c'habiten Willard (Martin Sheen), hag a zo da gas da benn ur gefridi guzh da lazhañ ar c'horonal Kurtz (Marlon Brando), un treitour d'an nerzhioù ispisial hag a damaller muntroù dezhañ hag a lakaer da sot. An aktourien all er film eo Robert Duvall, Frederic Forrest, Albert Hall, Sam Bottoms, Laurence Fishburne, Dennis Hopper, hag Harrison Ford.
Priz Pulitzer evit buhezskrid

Ar **priz Pulitzer evit ur vuhezskrid pe un emvuhezskrid** (eus 1917, betek 1972) deuet da vezañ **priz Pulitzer evit ur vuhezskrid** (saozneg: **Pulitzer Prize for Biography**) zo unan eus ar seizh priz Pulitzer stadunanat a vez roet bep bloaz evit al lennezgeh pe ar sonerezh. Ar priz a vez roet evit talvoudekaat ur "vuhezskrid a dalvoudegezh ha titouret mat gant un aozour stadunanat" An dud enoret a vez profet dezho ar sammad a 15 000 US$..
## Notennoù ha daveennoù
Ball-trap

Ar **ball-trap** zo ur sport tennañ, ma ranker tizhout pladennoù pri taolet er vann, a-drugarez d'ur fuzuilh flour he c'hanol. Meur a amprouenn zisheñvel zo ennañ, ha teir anezhe zo olimpek.

## Istor
Krouet e voe ar sport en XVIII e Bro-Saoz gant chaseourien hag a felle dezhe pleustriñ war an tennañ er-maez eus mare ar chase. Da gentañ e veze tennet war bichoned bev. Mouezhioù a savas a-enep implij loened bev, hag en XIX kantved e krogjod da implijout boulennoù gwer leuniet gant pluñv. Adalek 1880 e voe graet gant pladennoù pri, evel hiziv an deiz. Implij loened bev a gendalc'has betek ar bloavezhioù 1930. E-pad an Eil Brezel-bed e veze graet ball-trap gant soudarded stadunanat pe alaman, levierien nijerezed en o zouez, evit pleustriñ war o dastaolioù.

### Kevreadoù
Reolennoù ar ball-trap a-vremañ zo bet termenet adalek ar bloavezhioù 1920 e Massachusetts. Er Stadoù-Unanet e oa bet krouet ar c'hevread kentañ, *National Skeet Shooting Association* e anv, e 1947. E Bro-C'hall, ar C'hevread Tennañ gant Armoù-chase (*Fédération Française de Tir aux Armes de Chasse* e anv ofisiel), bet krouet e 1925 gant ar c'hont Justinien Clary, a gendeuzas e 1967 gant Unaniezh Ar C'hevredigezhioù Tennañ (*Union des Sociétés de Tir*) e-barzh ar Kevread Gall ar Sportoù Tennañ (*Fédération Française de Tir*). E 1985 e voe ur rann koulskoude, ha savet e voe Kevread Gall ar Ball-Trap (*Fédération Française de Ball-Trap*), a zo anezhi c'hoazh. 13 kleub meret gant Kevread Bro-C'hall ar Ball-Trap a oa e Breizh e 2025, 6 anezhe e Aodoù-an-Arvor.


Restr:Ball-trap en 1899.jpg|Ball-trap e 1899
Restr:Vincent Hancock shoots skeet at Rio Games (28839231692).jpg|An tenner Vincent Hancock (Stadoù-Unanet) e C'hoarioù olimpek Rio (2016)
Restr:Skeet.gif|Aozadur un dachenn Skeet olimpek
Restr:Laporte-ball-trap-machine.jpg|Ur mekanik da vannañ pladennoù pri


## Amprouennoù

Teir amprouenn olimpek zo er ball-trap. E Bro-C'hall int meret gant an FFTir :

* Fos olimpek
* Skeet olimpek
* Double trap

C'hwec'h amprouenn all a zo anezhe, meret e Bro-C'hall gant an FFBT :

* Fos hollvedel
* Hentad chase
* Compak Sporting
* Fos Euro
* Pemoc'h-gouez o redek
* Biñsoù-tro

## Liammoù diavaez
*  Lechienn ar C'hevread Ball-Trap gall

## Daveennoù
Kasting (arzoù pleustrek)

En industriezh an arzoù pleustrek evel er c'hoariva, ar filmoù, pe ar skinwel, **kasting**, a vez ur bazenn eus ar rak-produerezh evit choaz un danvez aktour, dañser, kaner, pe extra evit kemer roll un dudenn en uu skript, alies ur senario. An doare d'ober-se a vez implijet evit filmoù hir, abadennoù skinwel, diellfilmoù, filmoù sonerezh, pezhioù-c'hoari, pe tammoù bruderezh evit an arvesterien.
Maia Sandu

**Maia Sandu**, bet ganet d'ar 24 a viz Mae 1972 e Risipeni (raion Fălești, neuze e RSS Moldavia), zo un den a Stad moldovat, prezidantez Republik Moldova abaoe ar 24 a viz Kerzu 2020.

## Buhez

### Studioù
Maia Sandu he deus graet studioù war ar Gwir hag an Ekonomiezh e Akademiezh ar studioù war an ekonomiezh (Moldova) etre 1989 ha 1994, ha war ar velestradurezh publik e skol-veur Harvard (Stadoù-Unanet Amerika), etre 2009 ha 2010.

### Respetoù politikel
Ministrez an Deskadurezh e voe etre 2012 ha 2015 a-raok krouiñ he strollad politikel, ar PAS (Partidul Acțiune și Solidaritate, *Strollad Ober ha Kengred*) e 2016. Er memes bloaz e kollas en dilennadegoù prezidant a-enep Igor Dodon, un den dezhañ soñjoù a-du gant Rusia. Goude un enkadenn vonreizhel e voe anvet da Gentañ Ministrez ar vro e-pad un nebeud mizioù e 2019. Dilennet e voe da brezidantez ar vro da vare dilennadegoù 2020. Addilennet e voe er memes post da vare dilennadegoù miz Kerzu 2024.

### Soñjoù
Pa oa ministrez an Deskadurezh he doa lakaet votiñ lezennoù a-enep ar goubrenerezh en he melestradurezh. Strivañ a ra evit ma vo enbarzhet Moldova e-barzh Unaniezh Europa, ha stourm a ra a-enep tagadennoù Rusia a zo hervezi o klask distabilaat an demokratelezh er vro. Souten a ra Ukraina abaoe aloubadeg ar vro e 2022.

## Daveennoù
Produer filmoù

Ur **produer filmoù** a vez graet eus un den karget eus produerezh ur film, eus kavout ha choaz an istor diazez, betek ar goude-produerezh, ar bruderezh hag an embann eus ar film. Sevel a reont ar steuñvioù ha kenurzhiañ zl lodennoù disheñvel eus produerezh ar film, evel choaz ar senario, kenurzhiañ ar skrivañ, ar filmaozañ, ar frammañ, hag al lodenn arc'hantaouiñ. Ar produer a ra war-dro ar rak-produerezh, filmañ diazez, hag al lodennoù goude-produerezh eus ar filmaozerezh. A-wechoù, ar produer seveniñ a c'hell labourat gant ur produer keveler pe meur a hini, ur produer skoazeller, evit harpañ anezhañ hag ar penn-broduer(ien).

Ar produer filmoù eo hag a choaz ar filmaozer evit ar film, ha kemend all evit skipailh ar film. Ar produer a rank diwall e vije sentet ouzh ar budjed, an amzer roet evit sevel ar film. Ar produer eo hag a zo kiriek ivez eus al lojistik ha war tachenn an aferioù eus ar filmañ. Ar filmaozer a zo kiriek eus lodenn arzel ar film e-kerzh ar produiñ met a labour dindan evezh ar produer. A-wechoù e sav tabut bras etre ar produer hag ar filmaozer rak selloù disheñvel a zo gant pep hini, ha kement-mañ betek ma vije goulennet gant lod filmaozerien tennañ o anv diouz listenn saverien ur film. Lod filmaozerien a gav gwelloc'h produiñ o filmoù dezho o-unan hep pouez ar produerezh greantel warno ha gant muioc'h a frankiz evel gant ar filmoù dizalc'h da skouer.
Produerezh ur film

**Produerezh ur film** eo hollad argerzh krouidigezh ur film. Meur a bazenn zo : da gentañ kentpatrom un istor diazez, goude-se eo ret sevel ur senario, kavout an aktorien, kent-produerezh, filmañ diazez, enrollañ ar son, goude-produerezh, ha skignañ an oberenn ur wech echuet dirak arvesterien, ar pezh a gas betek embannadur ar film. An argerzh n'eo ket linennel, rak ar filmaozer a film lodennoù en dizurzh, adfilmañ a ra anezho pa vez ezhomm, ha goude-se e vez ret frammañ pep tra, hag adfilmañ lodennoù pa vez ezhomm c'hoazh. Ar filmaozañ a zo liammet ouzh endroioù a bep seurt, ekonomikel, sokial ha politikel, dre ar bed. An teknikoù implijet a zo lies-tre. Ar filmoù a oa enrollet da gentañ war  kelligoù luc'hskeudenniñ, met hiziv-an-deiz e vezont enrollet e stumm niverennel.
## Notennoù ha daveennoù
Maia (anv)

**Maia** zo un anv-badez roet d'ar merc'hed. Tri orin zo dezhañ :
* un anv deveret eus Maria, un anv a orin hebraek hag a dalv kement ha "karet" ;
* un anv a orin latin hag a dalv kement ha "eus miz Mae", ar pezh a ra dave d'an doueez roman pagan Maia. ;
* un anv-badez maoriek hag a dalv kement ha "kalonek".

Maia zo un anv-tiegezh portugalek ivez.

## Stummoù all
Maya, Maïe, Maïa.

## Tud
### Anv-badez
* Maia Tchibourdanidze (g. e 1961), mestrc'hoarierez echedoù jorjian.
* Maia Sandu (g. e 1972), prezidantez Republik Moldova.
* Maia Mitchell, aktorez eus Aostralia
* Maia Morgenstern, aktorez eus Roumania

### Anv-tiegezh
* Jennifer Maia (g. e 1988), stourmerez MMA brazilian.
* Tim Maia (1942 – 1998), soner eus Brazil

## Daveoù
The Day After

***The Day After*** zo ur film skinwel stadunanat eus 1983, filmaozet gant Nicholas Meyer. Ur film brezel eo hag a gont istor ur bec'h armet etre Aozadur ar Feur-emglev Norzh-Atlantel ha Pakt Varsovia en Alamagn hag a dro buan d'ur brezel nukleel hollek etre Stadoù-Unanet Amerika hag an URSS. Heuliañ a reer annezidi Lawrence (Kansas), ha Kansas City (Missouri), ha familhoù peizanted all o vevañ nepell diouzh siloioù misil nukleel. An aktourien eo JoBeth Williams, Steve Guttenberg, John Cullum, Jason Robards ha John Lithgow. Ar film a zo bet skrivet gant Edward Hume ha produet gant Robert Papazian.

Ouzhpenn 100 milion a arvesterien zo bet, tro 39 milion a diegezhioù, o welet ar film pa voe skignet evit ar wech kentañ d'an 20 a viz Du 1983, war ar rouedad skinwel stadunanat ABC. 

Ar film a oa bet skignet war ar skinwel Stad soviedel e 1987, e-kerzh ur marc'hata war an armoù nukleel. Ar broduerien o devoa goulennet e vije an droidigezh e rusianeg unan gwirion oc'h heuliañ ar senario, ha na vije ket troc'het ar skignadenn gant komzadennoù.

## Notennoù ha daveennoù
Senario

Ur **senario** (eus an italianeg: *scenario*), pe **skript** (eus ar saozneg: *script*), zo ul labour dre skrid savet evit ur film, un abadenn skinwel, pe ur c'hoari video gant senarioourien. Ar senariooù a c'hell bezañ labourioù o-unan pe azasadurioù eus oberennoù a oa dija dre skrid. Ur senario a zo un doare danevelladur lec'h ma vez diskrivet ar fiñvoù, an obererezhioù, ar c'homzoù eus an tudennoù en un doare arbennikaet. Ouzhpenn-se e c'heller kaout titouroù a-zivout an doare da filmañ ul leurenn, gant titouroù a-zivout ar gouloù a vez ezhomm hag ar c'hemmoù el leurennoù.
Duda Yankovich

**Duda Yankovich** (serbeg: Душица Јанковић, Dušica Janković), ganet d'ar 27 a viz Gwengolo 1976, zo ur vokserez ha stourmerez mixed martial arts ganet e Serbia. Emañ o vevañ e Brazil abaoe 1999. Yankovich a oa bet kampionez vedel 2066 ar Women's International Boxing Association (WIBA) er rummad skañv.
## Notennoù ha daveennoù
Brezel nukleel

**Brezel nukleel** a vez graet eus ur bec'h milourel pe ur strategiezh politikel a implij an armoù nukleel. An armoù nukleel a zo reoù distruj ramzel, pa vezont keñveriet gant ar brezel henvoazel. An armoù nukleel a c'hell degas distrujoù kalz ledanoc'h en ur prantad kalz berroc'h, hag ouzhpenn-se e c'hellont bezañ mammenn dilerc'hioù radiologel. Ur brezel gant eskemmoù tennoù armoù nukleel a zegasje kemmoù war an hir dermen, da gentañ e vije an dilerc'h skinoberiek hag a vije krouet, ar pezh a c'hellje degas efedoù drastus, evel ar "goañvezh nukleel", un naonegezh nukleel ha betek kouezhadenn ar sevenadurezh. Ur brezel gant armoù termonukleel gant munisionoù ar Brezel Yen, pe gant munisionoù  bihanoc'h an amzer a-vremañ, a c'hellje krouiñ posublderioù betek tizhout steuzidigezh an denelezh.

D'an deiz-a-hiziv, implij nemetañ an armoù derc'hanel en ur brezel a oa bet e 1945 gant Stadunaniz e-kerzh bombezadennoù atomek Hiroshima ha Nagasaki. D'ar 6 a viz Eost 1945, ur vombezenn uraniom (lesanvet "Little Boy") a oa bet bannet war kêr Hiroshima e Japan. Tri devezh war-lec'h, d'an 9 a viz Eost, ur vombezenn plutoniom (lesanvet "Fat Man") a oa bet bannet war kêr japanat Nagasaki. An daou zarvoud o devoa lazhet e-tro 200 000 a dud ha buanaet kodianidigezh Japan, hag a oa bet a-raok ma vije implijet un arm nukleel all.

## Notennoù ha daveennoù

## Pennadoù kar
* Holokaost nukleel
* Riskl gwallreuz hollvedel
Naonegezh nukleel

**Naonegezh nukleel** a zo un droienn evit ober anv eus un naonegezh martezeet hag a vefe ur riskl deuet goude ur brezel nukleel. Soñjal a reer e vije an temperadurioù o tiskenn evel disoc'h ur brezel nukleel ha gant heuliadoù war ar produiñ boued, ar pezh a zegasje un enkadenn boued e-touez an ddud chomet bev dre ar bed.

Martezeadenn ur "goañvezh nukleel" zo brudet e-touez an dud met dizemglev zo c'hoazh gant an arbennigourien ; an disoc'h posubl a-fed torridigezh ar frammoù boueta gant an tarzhadenn(où) ha gant an dilerc'hioù nukleel deuet diwar ur brezel nukleel a zo anatoc'h avat. Meur a levr a zo bet skrivet war an diaesterioù a vije gant ar frammoù boueta, evel *[[Fallout Protection]]*, pe *[[Nuclear War Survival Skills]]*, pe *[[Would the Insects Inherit the Earth and Other Subjects of Concern to Those Who Worry About Nuclear War]]* gant Philip J. Dolan, hag unan nevesoc'h hag a bled gant an diarbennoù e-tal ur goañvezh nukleel drastus ha skog ur gometenn, *[[Feeding Everyone No Matter What]]*.
## Pennadoù kar
* Holokaost nukleel
* Brezel nukleel
Lawrence (Kansas)

**Lawrence** zo ur gêr e stad Kansas, e Stadoù-Unanet Amerika. Sez kontelezh Douglas eo, 40 km er c'hornôg da Gankas City. Treuzet eo gant ar stêr Kansas. 87 643 den a oa o chom eno e 2010. E Lawrence emañ skol-veur Kansas, ha skol-veur Haskell ar Broadoù indian.

## Istor
D'an 21 a viz Mae 1856 e c'hoarvezas dizalbad Lawrence : ur vandennad armet a 800 milisian deuet eus Missouri, ar sherif Samuel J. Jones (1820-1880) ha senedour Missouri David Rice Atchison en he fenn, a zistrujas div gazetenn a-enep ar sklaverezh e Lawrence, ar *Kansas Free State* hag an *Herald of Freedom*.

D'an 21 a viz Eost 1863 a c'hoarvezas lazhadeg Lawrence, un darvoud gwadus e-pad ar Brezel diabarzh amerikan. Guerilleros ar forbann William Quantrill, deuet eus Missouri, a rae gwll droioù e Kansas. Taget e voe ar gêr gant etre 300 ha 450 paotr e tarzh an deiz ha lazhañ a rejont ouzhpenn 180 a baotred ha paotredigoù, lakaat a rejont tan en ur c'hard eus ar gêr, da lavaret eo e voe devet 185 ti, ha preizhañ a rejont tost holl ar stalioù ha tiez-bank.

## Douaroniezh
Kêrioù nes : Kansas City (40 km er reter), Topeka (30 km er c'hornôg).

## Tud vrudet
### Ganedigezhioù
* Erin Brockovich, sacherez evezh ha stourmerez an endro
### Marvioù
* James E. Gunn, skrivagner skiant-faltazi

## Gevelliñ
*  
* 
* 

## Er sevenadur poblek
### Er skinwel
E Lawrence e c'hoarvez ul lodenn eus istor an telefilm eus 1983 *[[The Day After]]*, ha senennoù eus ar film a zo bet troet e kêr.

Er stirad ''Supernatural'' eo ganet e Lawrence an daou vreur Sam ha Dean Winchester. Krouer ar stirad Eric Kripke en deus divizet lakaat ar vreudeur da zont e Lawrence rak emañ bered Stull e-kichen, ha brudet eo evit he mojennoù-kêr.

Er stirad ''Jericho'' e 2006 eo distrujet ar gêr penn da benn.

### El lennegezh
Un toullad romantoù gant ar skrivagner skiant-faltazi James E. Gunn a c'hoarvez e Lawrence, evel *The Immortals* (1964) hag a zo bet diazez an telefilm ABC ha stirad skinwel *The Immortal* (1969-1971).

### Er sonerezh
Emañ ar ganaouenn "*Lawrence KS*" e-barzh albom 2002 *Golden Age of Radio* gant ar c'haner folk stadunanat Josh Ritter*.* 

En albom *Mission California* eus 2007 gant Cross Canadian Ragweed emañ ar ganaouenn "*Lawrence*" hag a zo bet awenet gant ur familh digledoureien en deus kejet gant ar strollad da vare Nedeleg pa oa o weladenniñ kêr.

## Daveoù
ORTF

An **ORTF** (**Office de Radiodiffusion-Télévision Française**, *Ofis skingas radio ha skinwel gall*) a oa un ensavadur publik gall hag a rene war skignerezh ha produerezh ar c'hleweled publik broadel ha rannvroel e Bro-C'hall etre 1964, pa gemeras plas an RTF, ha dismantret e 1975 evit krouiñ chadennoù pe ensavadurioù nevez, en o zouez Radio France, Télévision française 1, Antenne 2 ha France Régions 3. An INA a voe ganet diwar an disrann-se ivez. E Ti ar Radio e Pariz e oa e sez. Meur a wech e voe tamallet d'an ORTF bezañ tuet evit ar gouarnamantoù e plas, evel da vare darvoudoù miz Mae 1968 da skouer. 

## Daveennoù
Bombezenn

Ur **vombezenn** zo ur benveg tarzh, savet gant un endalc'her leuniet gant un danvez-tarzh, e bal distruj ar pezh a zo tro-dro ha/pe lazhañ tud. Gellet a ra bezañ boulc'het he zarzhadenn gant ur munuter, ur bellurzhierez, pe ur c'haptor (dre wask, dre radar pe dre stekiñ da skouer).


Restr:Mk-82 xxl.jpg|Ur vombezenn Mk 82 nann-heñchet, graet evit bezañ taolet deus un nijerez.
Restr:German aviator dropping a bomb somewhere on the western front., ca. 1919 - ca. 1919 - NARA - 533184.tif|Un nijer alaman o taoler ur vombezenn e dibenn ar Brezel-bed Kentañ.
Restr:Trip-wire pipe bomb.jpg|Ur vombezenn savet diwar tuellennoù metal.
Restr:Bolt-117 lgb.jpg|Ur vombezenn BOLT-117 heñchet dre laser.
Restr:Tsar Bomba Paris.png|Raksell distrujoù tarzhadenn an Tsar Bomba, ar vombezenn nukleel greñvañ a zo bet lakaet da darzhañ biskoazh en Istor Mab-Den, war ur gartenn eus Pariz.


## Pennadoù kar
*Bombezenn atomek
*Bombezenn A
*Bombezenn H
*Bombezenn darzh
*Bombezenn entanañ
*Bombezenn-beg
*Ardivink-Tarzh Primaozet (IED)
*Bombezer
Vlašim

**Vlašim** (e tchekeg, pe **Wlaschim** e alamaneg) zo ur gêr e distrig Benešov (Kreiz Bohemia), e Tchekia. E 2024 e oa 11.455 annezad enni.

## Savadurioù
Kastell Vlašim a oa ur c'hastell e doare ar Grennamzer savet er XIV kantved. Adsavet e voe hervez giz varok an Azginivelezh, e deroù ar XVII kantved.

Vlašim (okres Benešov) (7.).jpg
Vlašim (okres Benešov) (6.).jpg


## Ekonomiezh
E Vlašim emañ sez an embregerezh munisionoù Sellier & Bellot.
Brezel-bed

Ur **brezel-bed** a vez graet eus ur brezel etrebroadel lec'h ma vez darn eus ar galloudoù brasañ er bed o kemer perzh pe o vezañ an dachenn-emgann. Implijet e vez an droienn-se evit ober anv eus an daou vrezel brasañ hag a zo bet en , ar C'hentañ Brezel-bed (1914–1918) hag an Eil Brezel-bed (1939–1945). Lod istorourien avat a ra brezel-bed eus brezelioù all evel Brezel an Nav Bloaz, Brezel Hêrezh Spagn, ar Brezel Seizh Vloaz, Brezelioù ar C'henunaniezhioù hag ar Brezel Yen.

## Notennoù ha daveennoù
Suhl

**Suhl** zo ur gêr e land Thüringen, e kreiz Alamagn. 36.986 annezad he doa e 2023.


Restr:Marienkirche Suhl Pano-3.jpg|An iliz Sant-Marien
Restr:Thuringia Suhl asv2020-07 img15 Cross Church.jpg|Kreuzkirche
Restr:Thuringia Suhl asv2020-07 img08 Town hall.jpg|Ti-kêr
Restr:Suhl-Heinrichs-Rathaus-2005-09-16.jpg|Ti-kêr Heinrichs
Restr:Thuringia Suhl asv2020-07 img20 PlDerDtEinheit.jpg|Mirdi an armoù (Waffenmuseum), dirak an dorgenn Domberg
File:Thuringia Suhl asv2020-07 img06 Cross Church.jpg|Diabarzh ar Kreuzkirche


## Istor
Brudet eo ar gêr abaoe ar Henamzer abalamour d'an houarnegi a gaver stank tro-dro. A-drugarez d'an houarn e voe krouet eno embregerezhioù armoù-tan pe karbedoù evel Sauer & Sohn (1751), C. G. Haenel (1840) ha Simson (savet e 1856).

## Tud
### Bet ganet e Suhl
* Wilhelm Cuno (1876–1933), kañseller ar Reich 
* Corinna Harfouch (1954-), aktourez
* Guido Heym (1882-1945), politikour ha rezistant 
* Sandra Hüller (1978-), aktourez 
* Mario Kummer (1962-), marc'houarner, kampion olimpek e 1988 
* Christiane Huth (1980-), roeñverez medalennet e C'hoarioù olimpek 2008
### Marvet e Suhl
* Hugo Schmeisser (1884-1953), ijinour armoù-tan
Emgann Montroulez

**Emgann Montroulez** a oa bet stourmet nepell diouzh kêriadenn Lanneur e Breizh d'an 30 a viz Gwengolo 1342 etre ul lu saoz-breton hag ul lu kalz niverusoc'h gall-breton. E 1337 e oa tarzhet Brezel ar C'hant Vloaz etre Rouantelezh Bro-Saoz ha Rouantelezh Bro-C'hall ; ar Saozon a harpe tu Yann Moñforzh e-kerzh ar brezel diabarzh breton abaoe 1341. Ar C'hallaoued int a harpe Charlez Bleaz, un niz d'ar roue gall. Eus un tu e oa 3000-5000 a Vretoned ha Saozon e-tal etre 10 000 ha 15 000 a Vretoned ha Gallaoued.

Ul lu bihan saoz-breton renet gant William, kont Northampton, en doa lakaet seziz war porzh Montroulez. Charlez Bleaz en doa kemeret penn un nerzh kalz brasoc'h a soudarded hag aet kuit eus Gwengamp evit klask terriñ ar seziz. Ar Saozon a oa bet kelaouet eus kement-mañ ha baleet o devoa diouzh noz ha prientet difennoù nepell diouzh Lanneur. Pa oa bet gwelet al lec'hioù difenn saoz, e oa bet an tu gall-breton o rannañ al lu e teir divizion, pep hini a-dreñv unan all. Ar c'hentañ hini, savet gant Bretoned, a oa aet war-raok hag a voe tizhet gant tennoù stank ar waregerien-hir saoz, ken o doa ranket chom a-sav ; aet e oa an dagerien kuit hep klask mont pelloc'h. An eil, enni tud-a-armoù gall ha breton, o devoa taget hardizh ha bliv met harzet e oant bet gant ur foz kuzhet dres dirak al linennoù saoz-breton. Stanket dres dirak ar waregerien, en ur bern mesk-kemmesk, kalz soudarded a voe lazhet ganto hep gellout en em zifenn. Tro 200 marc'heg gall a oa deuet a-benn da dremen dreist ar foz ha da dizhout linennoù tud-a-armoù saoz hag a oa o'n em gannañ war droad. Ar bagad-se a voe troc'het diouzh ar peurrest eus an nerzhioù gall-breton hag an holl a voe lazhet pe prizoniet. 

Un trec'h breton-saoz e oa bet an emgann, hag a vo un diazez, er strategiezhoù brezel implijet er bloavezhioù 1340 e-kerzh Brezel Kant Vloaz.
## Pennadoù kar
Koulzad brezel Edouarzh III e Breizh
Kansas (stêr)

Ar **C'hansas** a zo ur stêr e biz Kansas, e Stadoù-Unanet Amerika. Un adstêr d'ar Missouri eo, ha neuze un eiladstêr d'ar Misssissippi. 270 km hirder zo dezhi. En em deurel a ra er Missouri e Kaw Point e Kansas City. Treuziñ a ra kêrioù Topeka ha Lawrence.

Redek a ra en ur blaenenn ha neuze n'eo ket kreñv he fonnder ha kalz kildroennoù he deus.

## Anv
Ar C'hansas en deus roet e anv da Stad Kansas. *Kansas river* eo e anv e saoznek, met graet e vez "**Kaw**" anezhañ gant tud ar vro. Dont a ra e anv eus hini ar meuriad indian Kaw pe Kanza. Da vare Frañs Nevez, pa oa e-barzh Louiziana c'hall, e veze graet *rivière des Cansez* anezhañ.
Batailhon skol

Ar **batailhonoù skol** (e galleg : *bataillons scolaires*) a oa ensavadurioù krouet e Bro-C'hall da vare an Trede Republik. Oberiant e voent etre 1882 ha 1892. O fal e oa reiñ un tañva eus an arme d'ar baotred yaouank en deskadurezh publik, ha broudañ o broadelouriezh c'hall.

## Istor
Diouzhtu goude faezhidigezh o bro e brezel 1870-1871 a-enep Prusia, kelennerien e Bro-C'hall a aozas o-unan pleustradegoù milourel en o skolajoù hag en o liseoù, hep ne vijent rediet da gentañ. Lod anezhe a ginnigas kentelioù embregerezh-korf pe a c'houlennas gant ar Stad bezañ pourveziet gant fuzuilhoù-kelenn adalek 1872-1873. Politikourien evel Jules Ferry a bouezas muioc'h-mui evit rediañ kelenn an embregerezh-korf hag ar pleustradegoù milourel er yaouankizoù, a-benn kreñvaat spered brogarour ar vugale, ha votet e voe ul lezenn evit se a-unvouezh gant Kambr an Deputeed hag ar Sened e miz Genver 1880.

E 1882, un dekred sinet gant ministrerezhioù an Diabarzh, ar Brezel hag an Deskadurezh publik a grouas ar batailhonoù skol, evit kenurzhiañ an obererezhioù lies aozet gant kelennerien. Degemeret e veze ar skolajidi hag al liseidi enno da gentañ, met digoret e voent d'ar skolidi tamm-ha-tamm, diwar urzh ar prefeded alies. Rannet e oant e kompagnunezhioù, evel en arme, ma oa skolidi a-walc'h da vagañ anezhe. Pleustriñ a rae ar vugale hag ar grennarded war an tennañ gant armoù kelenn prenet gant pep kumun, hag a oa peurliesañ kopiennoù fuzuilhoù reoliek an arme, evel al Lebel, met izeloc'h o c'halibr. Kentelioù teorienn vilourel ha dibunadegoù a veze aozet ivez.

Nebeutoc'h a vatailhonoù a gaved el lec'hioù ma oa kreñv pouez an Iliz katolik. Ne oa ket ret d'ar baotred kemer perzh enne, ha nac'het e voe gant un niver uhel a familhoù kas o bugale di, evit meur a abeg, ekonomikel pe ideologel. Ar pleustradegoù a veze aozet d'ar yaou ha d'ar sul beure, a oa devezhioù hep skol, ar pezh ne vroude ket ar vugale da gemer perzh ivez. E departamant an Norzh da skouer, 8,1% eus ar baotred etre 12 ha 16 vloaz a gemere perzh en ur batailhon skol e 1886 hepken. Tabutoù a savas e buhez politikel ha sokial ar vro e-pad dek vloaz war interest gwir an ensavadur. E 1892 e voe divizet paouez gant ar batailhonoù skol, a oa re goustus e-keñver an disoc'hoù izel degaset.

## Levrlennadur
*  BOURZAC Albert, *Les bataillons scolaires, 1880-1891 : l'éducation militaire à l'école de la République*, L'Harmattan, 2004, 354 p., ISBN 978-2747569750

## Daveennoù
Treverz an Nedeleg

**Treverz an Nedeleg** a vez graet eus an harzoù-tennañ lec'hel a c'hoarvezas da vare an Nedeleg war dalbenn kornôg ar Brezel-bed Kentañ, e 1914 dreist-holl, etre soudarded alaman ha reoù Breizh-Veur dreist-holl. Darvoudoù heñvel a c'hoarvezas etre soudarded gall hag alaman ivez, met nebeutoc'h a ditouroù zo deuet betek ennomp abalamour d'ar sañsur a oa war ar c'hazetennoù hag al lizhiri kaset eus an talbenn.

A-raok nozvezh ar Pellgent e 1914 e kinklas Alamaned o zrañcheoù gant gwez-sapr, ha kanañ a rejont Nouel. E meur a lec'h e respontas Saozon, Skosiz pe Gembreiz en ur ganañ ivez. En deiz war-lerc'h e kasas paotred an daou du amzer asambles er-maez eus an trañcheoù, en ur c'hoari mell-droad, hag en ur eskemm profoù evel chokolad, segalennoù, sigaretennoù pe rom. E lec'hioù all eus an talbenn e tiskennas Gallaoued hag Alamaned e trañcheoù o enebourien zoken. Betek ur sizhunvezh e padas an treverzioù a-wechoù.

Kontet e voe an darvoudoù en un nebeud kelaouennoù breizhveuriat hag e lizhiri soudarded dreist-holl. N'eo ket anavezet kenkoulz darvoudoù a seurt-se goude 1914 : berzet e voent gant an ofiserien uhel, ha kalz kaletoc'h e oa deuet brezel an trañcheoù da vezañ adalek 1915, ar pezh a zigalonekaas kalz soudarded da glask breudeuriañ gant an enebourien a oa e-tal dezhe.

## Er sevenadur
* *[[Joyeux Noël (film, 2005)|Joyeux Noël]]*, film gall sevenet e 2005 hag a daolenn un dreverz war an talbenn da Nedeleg 1914.
* *Christmas Truce*, ur ganaouenn gant ar strollad Sabaton (2021).
* *An dreverz*, ur levr evit ar vugale savet gant Toni Galmés hag embannet gant Timilenn (2025).

## Pennadoù kar
* *[[Bevañ ha lezel da vevañ]]*

## Daveennoù
Tank troadegiezh

Un **tank troadegiezh** a oa bet ur steuñv tankoù sevenet gant ar Rouantelezh-Unanet, Bro-C'hall, Impalaeriezh Japan hag an URSS er bloavezhioù etre an daou vrezel-bed. An tankoù troadegiezh a oa bet soñjet evit degas un harp d'an droadeien e-kerzh an tagadennoù. Da dizout ar pal-se, ar c'harbedoù a oa hobregonet kreñv evit reiñ an tu dezho da vezañ tost ouzh an enebourien ha servij evel goudor pe skoed pa oa un tan kreñv dirak. An hobregon ouzhpennet a oa bet o tennañ fiñvusted, ar pezh na oa ket ur gudenn dre ma oa ur roll gorrek a-walc'h da gaout rak an droadeien ne fiñvent ket buan-tre.

Ur wech ma oa trec'h un dagadenn troadeien gant tankoù troadegiezh dirak, tankoù bliv evel ar cruiser pe an tankoù skañv a oa da erruout a-benn neuze hag oc'h implij o fiñvusted uhel ha ledanoc'h evit tennañ gounid eus an torr el linennoù enebour. Ar pal nevez a oa neuze tagañ pell a-dreñv linennoù difenn an enebourien ha troc'hañ al linennoù kehentiñ ha pourveziñ.

An tankoù troadegiezh a oa bet erlec'hiet gant mennad an "tankoù hollimplij" hag a c'helle seveniñ kefridioù an tankoù troadegiezh met ivez bezañ o-unan, evel ar Centurion hag a oa bet o kemer plas an tank Churchill hag an tankoù etre hag ar re Cruiser er servij. Kement-mañ a oa bet o tegas an tankoù stourm diazez implijet hiziv-an-deiz c'hoazh.
Bevañ ha lezel da vevañ

***Bevañ ha lezel da vevañ*** (diwar an droienn saoznek *Live and let live*) zo un droienn ganet er Brezel-bed Kentañ evit deskrivañ emzalc'h ar soudarded o doa un emglev gant o enebourien, tavel pe sklaer, evit chom hep bezañ feuls, kement-mañ da vare brezel ar fozioù-difenn dreist-holl.

Evit lakaat an droienn e pleustr e c'halle ar c'hanolierezh tennañ da eurioù ha war sibloù difiñv raktermenet gant an daou du, evit chom hep gloazañ den. Gellet a rae ivez soudarded chom hep tennañ war soudarded enebour evit ne grogje eskemm tennoù ebet etreze. Mont a reas betek treverzioù lec'hel, evel da vare an Nedeleg war talbenn kornôg Europa e 1914.

Kement-mañ a veze lakaet e pleustr e takadoù lec'hel-kenañ, a live ar c'hevrennoù pe ar c'hompagnunezhioù d'ar muiañ. An ofiserien uhel a oa emskiant eus se, ha lod a urzhie patrouilhennoù, anavezadennoù pe kerc'hadennoù evit kreñvaat « spered argadourien » ar soudarded.

## Levrlennadur
*  Tony Ashworth, *Trench Warfare 1914–1918: The Live and Let Live System.*, McMillan Pub, 2000, 305 p., ISBN 978-0330480680
Den-a-armoù

:&nbsp;*Arabat droukveskañ gant [[Man-of-war]]
Un *'den-a-armoù''' a oa ur soudard eus Mare uhel ar Grennamzer betek an Azginivelezh. Ar re-se a oa arbennikaet war implij armoù ha stourm a raent alies gant hobregonoù leun evel marc'hegerien bonner. Un den-a-armoù a c'helle bezañ marc'heg, pe noblañs, ur marc'heg pe noblañs ezel eus un domani suj, pe ur goprsoudard eus ur gompagnunezh veur suj d'ur c'habiten. An doare soudarded-se a veze paeet gant arc'hant pe a veze rediet da stourm dre liammoù gladdalc'hel. Alies e vez implijet den-a-armoù pe marc'heg gant ar memes ster, met ma oa tud-a-armoù eus an holl varc'heien dafaret evit ar brezel, dre ret, an dud-a-armoù ne oant ket holl marc'heien.
## Notennoù ha daveennoù
Film gourharozed

Ur **film dreistharozed** (pe **film gourharozed**) a vez graet eus un doare film lec'h ma vez kavet ur gourharoz d'an nebeutañ, un dudenn gant dreistgalloudoù hag a vez implijet evit sikour tud pe gwareziñ ar peoc'h er bed pe gwareziñ ar surentez foran ha stourm a-enep an dorfedourien. A-wechoù e vez gwelet evel un isrann eus ar filmoù doare birvidik hag a zo deuet da vezañ ar filmoù spletusañ a-fed doare film dre ar bed. E-kreiz ar filmoù-se e vez kavet ar ''gourgalloudoù'', teknologiezhoù penn a-raok evit hon amzer, anadennoù kevrinek, pe barregezhioù korf pe spered dreistordinal.

Ar filmoù dreistharozed a implij alies lodennoù eus ar filmoù karantez, fent, moliac'h ha skiant-faltazi. Darn eus ar filmoù dreistharozed a vez produet gant frañchizoù media stadunanat DC ha Marvel ; alies int azasadurioù eus oberennoù comic. Ar filmoù dreistharozed o-unan a zo dreist-holl reoù gant ul lodenn evit displegañ orinoù an dreistharoz.
## Notennoù ha daveennoù
Obuz

Un **obuz** pe **obuzenn** zo ur vannadell granek kleuz, enni danvez-tarzh. Tennet e vez gant ur c'hanol pe ur c'hanol-mortez hervez he doare poulzañ.

## Etimologiezh
Dont a ra ar ger eus an alamaneg *Haubnitze*, deveret e-unan eus an tchekeg kozh *haufnice*, hag a dalveze "batalm". Implijoù kentañ ar ger el lennegezh vrezhonek zo testeniekaet adalek ar Brezel-bed Kentañ.

## Gwelet ivez

* Shrapnel
* Kanolierezh
* Kanolierezh arvorel

## Daveennoù
Giannino Castiglioni

**Giannino Castiglioni** (Milano, Italia, 4 a viz Eost 1884 – Lierna, 16 a viz Eost 1971) a oa ur c'hizeller hag ul livour italian, unan eus ar re vrudetañ en XX kantved war e dachenn.  

E vibien, Achille ha Pier Giacomo Castiglioni, a zeuas da vezañ brudet evel dizainerien ivez.

## Daveennoù