Delfi

**Delfi** (*Δελφοί*, *Delphoi* e henc'hresianeg) a zo war un dro ur gêr en Hellaz kozh, e Fokis, hag ur gêr a-vremañ e-kichen an hini gozh. 

## Henamzer
Ur gêr-benn relijiel e oa ma veze enoret an doue Apollon en ur santual ma veze ar Pitia o lavarout orakloù an doue. Ar santual a oa anezhañ un toullad savadurioù er-maez eus ar geoded, pe polis. Eno e veze lidoù relijiel.

### An anv
Dont a ra an anv Δελφοί (*Delphoí*), ul liester anezhañ, eus ar ger kozh δελφίς 'delphís*: hervez barzhonegoù [[Homeros]] e vije en em droet an doue Apollon e delfin evit sachañ martoloded eus [[Kreta]] da enoriñ anezhañ el lec'h-mañ, dibabet gantañ.

=== Istor ===
Roud zo eus tud en tolead abaoe [[Nevezoadvezh ar Maen]]. El lec'h m'emañ ar santual ez eus bet kavet un tamm kêriadenn eus war-dro 1400 kent JK. 
*Pythô* (Πυθώ, οῦς (ἡ) ha Πυθών, ῶνος (ἡ) e henc'hresianeg) e oa anv al lec'h en *Ilias* (II, 519 ha IX, 405) hag en *Odysseia* (VIII, 80), hag a voe dilezet entre an [[XIvet kantved kent JK]] hag an [[VIIIvet kantved kent JK]]. Diwar neuze eo moarvat e vleunias ar santual, gant savidigezh an [[aoter]] kentañ, an [[templ]] kentañ. <br />
Etre kreiz an VIIIvet kantved ha kreiz ar VIIvet kantved eo e savas brud Apollon Pitia : eñ a zo mestr war an trevadenniñ a vez kaset da benn en amzer-se. 
War a greder e voe distrujet an templ gant ur c'hren-douar e [[-373|373]] kent JK, met ne voe ket re vras an droug deuet diwar un diruilh-douar. 

Koll pouez hag emrenerezh politikel a reas tamm-ha-tamm adalek ar IVvet kantved ha gouzañv a reas diwar ar mesk hag ar reuz o ren er vro . 


E [[-279|279 kent JK ]] e voe preizhataet santual [[Delfi]] gant armeoù ar Gelted renet gant [[Akic'horios]] ha [[Brennos]].


En [[392]] e voe lakaet berz war ar c'hehelerezh pagan en impalaeriezh roman gant [[Embann Theodosius]] ha setu neuze fin ofisiel azeulerezh an Apollon Pitia. Ur gêr gristen a voe savet neuze er santual (ilizoù, kenkizoù bras) hag a eas da get war-dro ar VIIvet pe VIIIvet kantved. Dilezet e voe al lec'h ha goloet ar rivinoù tammig ha tammig. 

Er XVvet kantved e voe gweladennet Delfi gant an [[hendraour]] italian [[Ciriaco de' Pizzicolli]] (1390 - 1452), lesanvet *tad an hendraouriezh*.

== Orakl Apollon Pitia ==


Gant Apollon e-unan e vije bet savet santual Delfi war-lerc'h hini [[Delos]]. Da neuze e oa diwallet ar santual gant un naer anvet « [[Piton (mojenn)|Piton]] », mab d'an doueez [[Gaia]] (an Douar) a ziwalle un orakl gouestlet d'an doueez [[Temis]]. Apollon en devoa c'hoant da sevel un orakl da heñchañ an dud a lazhas Piton gant e wareg hag a lakaas e anv war an orakl. Evit lakaat e veleien da zont e tiheñchas ul lestr eus [[Kreta]].

Gant ar vojenn-se a ra eus Apollon un alouber ha saver trevadenn e c'haller kompren perak eo eñ a oa bet lakaet da baeron d'an travadennerezh hellazat hag e voe skignet ar c'hehelerezh anezhañ en trevadennoù.

Er marevezh kristen e voe brudet ar Pitia evel ur vaouez tapet gant an diaoul pe an aerouant 
([[Jean Chrysostome]]) a deue e korf an diouganerez adalek deun an douar ma veze lakaet an trebez .

Delfi a oa kreiz ar bed hervez mojennoù Hellaz kozh. An « [[omphalos]] » ( « ar [[begel]] ») a oa ur maen [[pikernek]], lakaet war eeun en 
adyton, paket en danvez ha daou erer en [[aour]] a-us dezhi. Hervez ar mojennoù e oa bet [[Zeus]] o lakaat daou erer da nijal kuit, pep hini a bep tu da gelc'h an douar, hagen em gavet e oa an daou [[evn-preizh]] e-kreiz an douar. 

Orakl ebet ne oa pa n'edo ket Apollon en e santual ha gortozet e veze e zistro gant e feizidi. Neuze e veze aozet an tremen gant ar veleien hervez un urzh dibabet gante, profoù a veze graet d'an doue, ar veleien a daole takennoù dour war ur c'havr ha ma ne grene ket e veze kollet e dro gantar pirc'hirin kaezh.


== Kehelañ Dionysos ==
 
E-kerz ar goañv e veze kontet ez ae Aopollon kuit eus Delfi da en em c'hlanaat da [Hyperborea]], ha [[Dionysos]] an hini a gemere e lec'h.

=== Templ Apollon Pitia ===
[[Pausanias ar Beajour]] a ra anv eus c'hwec'h templ dediet d'an doue [[Apollon]] a oa bet a-hed ar bloavezhioù : an hini kentañ a vefe bet ul lochenn lore, an eil savet gant gwenan ar [[Menez Parnassos]] en [[koar]] ha [[pluñv]] evned ar vro, an trede gant [[Hefaistos]] en [[arem]].

== Hiziv ==
3,511 a dud a oa o chom eno e 2001.

== Levrlennadur ==
* F. Lefèvre, *L'amphictionie pyléodelphique : histoire et institutions*, Paris, 1998.
*  H. Parke et D. E. W. Wormell, *The Delphic Oracle*, Oxford, 1956, 2 vol.
* G. Roux, *Delphes, son oracle et ses dieux*, Belles Lettres, Paris, 1976.
* J.-Fr. Bommelaer, D. Laroche, *Guide de Delphes*, De Boccard, Paris, 1991, I. « Le Site »
* École Française d'Athènes, *Guide de Delphes*, De Boccard, Paris, 1991, II. « Le Musée »).

== Liammoù diavaez ==
* BAURIN Claude, *Les sanctuaires panhelléniques, lieux privilégiés de l'identité grecque*, Mae 2002 — [https://web.archive.org/web/20100115163103/http://www.clio.fr/BIBLIOTHEQUE/Les_sanctuaires_panhelleniqueslieux_privilegies_de_l_identite_grecque.asp *Clio*]  
* LÉVÊQUE Pierre, *En Grèce, la religion des oracles*, Meurzh 1995 — [https://web.archive.org/web/20100421021317/http://www.clio.fr/BIBLIOTHEQUE/en_grece_la_religion_des_oracles.asp *Clio*] 
* *Les commandements ou ordres de Delphes* [http://www.projethomere.com/travaux/commendementsdelphiques.htm — *Projet Homère*] 
* Dizoleiñ Delfi : [https://web.archive.org/web/20090515234438/http://www.voyagegrece.org/delphes.htm *Voyage en Grèce''] 

## Skeudennoù

## Pennadoù kar

* Apollon
* Pitia