open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ayşe Kulin

**Ayşe Kulin** zo ur skrivagnerez ha kazetennerez turk ganet en Istanbul e 1941. 

## Oberennoù
* *Güneşe Dön Yüzünü*, (danevell), 1984.
* *Bir Tatlı Huzur*, (buhezskrid), 1996.
* *Adı: Aylin*, (buhezskrid romantet), 1997.
* *Geniş Zamanlar*, (danevell), 1998.
* *Foto Sabah Resimleri*, (danevell), 1998.
* *Sevdalinka*, (romant), 1999.
* *Füreya*, (buhezskrid romantet), 2000. 
* *Köprü*, (romant), 2001. 
* *Nefes Nefese*, (romant), 2002.
* *İçimde Kızıl Bir Gül Gibi*, (esae), 2002.
* *Babama*, (emvuhezskrid), 2002.
* *Kardelenler*, (enklask), 2004.
* *Gece Sesleri*, (romant), 2004.
* *Bir Gün*, (romant), 2005. 
* *Bir Varmış Bir Yokmuş*, (danevell), 2007.
* *Veda*, (romant), 2008.
* *Sit Nene`nin Masalları*, (evit ar vugale), 2008
* *Umut*, (romant), 2008.
* *Taş Duvar Açık Pencere*, (esae), 2009
* *Türkan*, (buhezskrid romantet), 2009
Kazul

Ar **gazul** zo ur vantell hag a vez gwisket gant ar veleien gatolik, anglikan pe luterian pa lavaront an oferenn pe pa gemeront perzh e darvoudoù-liderezh all.

## Liamm diavaez
Stol

Ar **stol** zo ur pezh dilhad e stumm ul lurell hag a vez gwisket war o skoaz pe zivskoaz gant ar veleien pe an diagoned kristen pa reont lidoù.

## Skeudennoù

## Liammoù diavaez
Andigena

***Andigena*** a zo ur genad e rummatadur an evned, ennañ spesadoù toukaned, krouet e 1851 gant ar skiantour saoz John Gould (1804-1881).

## Spesadoù hag an [[isspesad]]où anezhe
Pevar spesad a ya d'ober ar genad :
* *[[Andigena cucullata]]*,
* *[[Andigena hypoglauca]]*
** *A. h. hypoglauca* hag *A. h. lateralis*,
* *[[Andigena laminirostris]]*,
* *[[Andigena nigrirostris]]*
** *A. n. nigrirostris*, *A. n. occidentalis* hag *A. n. spilorhynchus*.

O c'havout a reer holl e Suamerika.

## Notennoù ha daveennoù
Skeul Mercalli

**Skeul Mercalli** a reer eus ur skeul rummata ar c'hrenoù-douar. Ur skeul subjektivel eo, diazezet war pegen bras eo emled an dismantroù stadet.

## Istor

Savet eo bet e 1902 gant ar vulkanologour Giuseppe Mercalli. Implijet-bras e voe betek ma voe savet skeul Richter e 1935. Muzuliañ a ra kreñvded ar stroñsadennoù santet hag ar reuz a c'hoarvez war gorre an douar, gant un dereziadur a ya eus 1 da 12.

## Derezioù kreñvded

## Gwelet ivez

* Meurez ur c'hren-douar
* Skeul Rossi-Forel
* Kren-douar
* Skeul Medvedev-Sponheuer-Karnik
Aulacorhynchus

***Aulacorhynchus*** a zo ur genad e rummatadur an evned, krouet e 1835 gant ar skiantour saoz John Gould (1804-1881).

## Spesadoù hag an [[isspesad]]où anezhe
Pevarzek spesad toukaniged a ya d'ober ar genad :
* *[[Aulacorhynchus albivitta]]*
** *A. a. albivitta* hag *A. a. phaeolaemus*,
* *[[Aulacorhynchus atrogularis]]*
** *A. a. atrogularis*, *A. a. cyanolaemus* hag *A. a. dimidiatus*,
* *[[Aulacorhynchus caeruleogularis]]*,
* *[[Aulacorhynchus coeruleicinctis]]*,
* *[[Aulacorhynchus cognatus]]*,
* an toukanig Derby (*Aulacorhynchus derbianus*),
* *[[Aulacorhynchus griseigularis]]*,
* *[[Aulacorhynchus haematopygus]]*
** *A. h. haematopygus* hag *A. h. sexnotatus*,
* *[[Aulacorhynchus huallagae]]*,
* *[[Aulacorhynchus lautus]]*,
* *[[Aulacorhynchus prasinus]]*
** *A. p. prasinus*, *A. p. virescens*, *A. p. volcanius*, hag *A. p. warneri*,
* *[[Aulacorhynchus sulcatus]]*
** *A. s. calorhynchus*, *A. s. erythrognathus* hag *A. s. sulcatus*,
* *[[Aulacorhynchus wagleri]]*,
* *[[Aulacorhynchus whitelianus]]*
** *A. w. duidae*, *A. w. osgoodi* hag *A. w. whitelianus*.

O c'havout a reer e Kreiz ha Suamerika.

## Notennoù ha daveennoù
Sparted

Ar **Sparted** (henc'hresianeg : Σπαρτο ί*Spartoi* "tud hadet", eus ar verb σπείρω *speírō*, "hadañ") a oa ar pemp bugel a oa ganet eus dent an aerouant a oa bet hadet gant Kadmos, roue diazezer kêr Dhebai. Kontet e oant da vout bugale Ares.

Kroget e vijent d'en em gannañ an eil a-enep d'egile kerkent hag anadet ha ne vanas nemet pemp anezhe. Hervez Ferekydes Syros ez eo Kadmos o lakaas d'en em gannañ an eil re a-enep ar re all o teurel ur maen oute. Ne chomas nemet :
*Ec'hion (Ἐχίων *Ekhίôn* "mab an naer") ;
*Oudaios (Οὐδαῖος *Oudaĩos* "deuet e-maez an douar") ;
*C'hthonios (Χθονίος / *Khthoníos* "a ya dindan an douar") ;
*Hyperenor (Ὑπερήνωρ / *Uperếnôr* "dreistden") ;
*Peloros (Πέλωρος *Pélôros* "bras-spontus").

Sikour a rejont Kadmos neuze da sevel Thebai ha dont da vezañ hendadoù tiegezhioù nobl ar geoded. Ec'hion a zeuas zoken da vezañ mab-kaer Kadmos, pa zimezas gant e verc'h, Agaue. Dont a reas dezhe ur bugel anvet Pentheüs a gemeras lec'h Kadmos war dron Thebai.

Epaminondas a ziskenne anezho, hervez Paosanias, hag abalamour da se e touge arouez an aerouant.

## Notennoù
Olifant Kalon-Evn

**Olifant kalon-evn** zo ul levr evit bugale, skrivet gant ar skrivagnerez euskarek Mariasun Landa hag embannet e brezhoneg e miz Mae 2010 gant Sav-Heol, troet diwar *Elefante txori-bihotza* gant Mark Kerrain. Gant Degast' ez eo graet an tresadennoù.

An trede levr gant an oberourez-se eo da vezañ bet troet e brezhoneg.

## An istor
Ur skolaerez zo  ovont d'ober skol d'an olifanted.

## Yezhoù
Embannet e oa bet al levr en euskareg e 2001 gant Anaya, hag e spagnoleg goude. Prestik e voe e sloveneg. Diembann eo e galleg e 2010.

## Prizioù
E 2002 e oa bet loreet al levr euskarek gant ar White Ravens.

## Notennoù
Cyngor Llyfrau Cymru

**Cyngor Llyfrau Cymru** (* Welsh Books Council* e saozneg) zo un aozadur ofisiel e Kembre a ra war-dro politikerezh al levrioù kembraek ha saoznek embannet e Kembre : skoazellañ ha brudañ. Bremañ e vez arc'hantet gant gouarnamant Kembre.

Savet eo bet e 1961, hag anvet **Cyngor Llyfrau Cymraeg** da gentañ. 

## Liammoù diavaez
* Lec’hienn ofisiel
In God We Trust

**In God We Trust** (*E Doue e fiziomp*) a zo ur frazenn saoznek ha sturienn ofisiel Stadoù-Unanet Amerika, hag ivez hini Florida ha hini Nicaragua, ur vro spagnolek koulskoude.

Ar frazenn-se eo a lenner war ar bilhedoù moneiz stadunanat, hag a zo bet danvez meur a flemmadenn diwar-benn an darempred etre Doue hag an dollar, pe an doue-dollar.
Gott mit uns

**Gott mit uns** (*Doue ganimp*) zo ur frazenn voutin en Alamagn. A-wechoù e vez liammet ouzh an arme alaman adalek an Impalaeriezh alaman betek dibenn an Trede Reich. Koulskoude eo kalz koshoc'h an orin anezhi peogwir eo ster an anv hebraek *[[Immanuel]]* a zo er Bibl. Goude an eil brezel-bed e veze skrivet alies war an dismantroù. 

## Orin
*Nobiscum deus* (*Doue ganimp*) a oa ur youc'h-brezel e dibenn an Impalaeriezh roman hag Impalaeriezh Bizantion.

Er  kantved e voe implijet evel ger-tremen, en arme Gustav Adolf, en emgannoù Breitenfeld (1631), Lützen (1632) ha Wittstock (1636) er Brezel Tregont Vloaz.

E 1701, pa voe kemmet e ardamezioù gant roue Prusia, Frederig  Prusia, e voe skrivet *Gott mit uns* warne.

## Liamm diavaez
*Gott Mit Uns hervez an Time Magazine
Jovinus

**Jovinus** a oa ur senedour gall-ha-roman hag en doa klasket skrapañ an tron etre 411 ha 413, da vare an impalaer Flavius Honorius. Goude faezhidigezh Constantinus III, e voe anvet da impalaer e Mainz gant Gundahar, roue ar Vurgonded ha Goar, roue an Alaned.

Daou vloavezh e renas e Galia, kent bezañ faezhet gant Ataulf, roue ar Vizigoted.
Shah Jahan

**Shahab Uddin Muhammad Shah Jahan I** (e anv leun : *Al-Sultan al-'Azam wal Khaqan al-Mukarram, Abu'l-Muzaffar Shihab ud-din Muhammad, Sahib-i-Qiran-i-Sani, Shah Jahan I Padshah Ghazi Zillu'llah [Firdaus-Ashiyani]*) (anavezetoc’h evel *Shah Jahan*, شاہجہان en ourdoueg, شاه جهان e perseg, da lavaret eo "roue ar bed") (5 a viz Genver 1592 - 22 a viz Genver 1666) a voe ar pempvet impalaer moghol en Indez etre 1628 ha 1658. Mab e oa d’an impalaer Jahangir, ha d’e wreg Bilqis Makani Begum.

Anavezet eo dreist-holl peogwir e lakas sevel an Taj Mahal, ur mozoleon en enor d’e eil gwreg, Arjumand Banu Begum, anavezetoc’h evel Mumtaz Mahal, a varvas e 1631, diwar he fevarzekvet bugel. Gantañ ivez e voe lakaet sevel ar voskeenn vrasañ en Indez, ar Jama Masjid, e Delhi.

Daoust ma oa hanter Hindouad, eus tu e vamm, e oa un impalaer troet-kenañ gant an islam ha ne reas ket ken brav d’ar relijionoù all evel e dad Jahangir pe e dad-kozh Akbar. 

E dibenn e ren e voe toullbac’het gant e vab Aurangzeb e kreñvlec’h Agra, a-dal d’an Taj Mahal. Evel-se e c’halle an den kozh gwelet, en tu all d'ar stêr, al lec’h ma oa beziet e wreg. Eno e varvas.

## Liammoù diavaez
 
* History of Islam in India at IndiaNest.com (e saozneg)
* Islamic architecture - The Reign of Shah Jahan, 1628-1658
Eurostopodus

***Eurostopodus*** a zo ur genad e rummatadur an evned, ennañ adrened, krouet e 1838 gant ar skiantour saoz John Gould (1804-1881).

## Spesadoù
Seizh spesad adrened a ya d'ober ar genad :
* *[[Eurostopodus archboldi]]*,
* *[[Eurostopodus argus]]*,
* *[[Eurostopodus diabolicus]]*,
* *[[Eurostopodus exul]]*,
* *[[Eurostopodus mystacalis]]*,
* *[[Eurostopodus nigripennis]]*,
* *[[Eurostopodus papuensis]]*.

## Notennoù ha daveennoù
Eleothreptus

***Eleothreptus*** a zo ur genad e rummatadur an evned, ennañ daou spesad adrened eus Suamerika.

## Spesadoù
* *[[Eleothreptus anomalus]]*
* *[[Eleothreptus candicans]]*
Tulum

**Tulum** zo ur ger a gaver e meur a vro, el lec'hanvadurezh dreist-holl.

## 
*Saonenn Tulum e Proviñs San Juan, brudet he gwin. 

## 

* ur gêr, pe un hengêr, e ledenez Yucatán e Mec'hiko, gwelout Tulum (Mec'hiko)
* Kumun Tulum e Quintana Roo, e Mec'hiko
* Tulum, Quintana Roo, ar bourk e-kreiz kumun Tulum, nepell diouzh an hengêr.

## 
* ur binioù turk, e reter Anatolia, gwelout Tulum (binioù)
Sac'h

Ur **sac'h** zo un endalc'her hebleg. 

## Perzhioù
Skañvoc'h eo ar seier eget ar paneroù peurvuiañ, breskoc'h ivez, ha n'haller ket lakaat traoù ken ponner e-barzh. Met a bep seurt seier zo, hervez an danvez anezho hag ar pezh a lakaer enno : seier paper zo da lakaat simant, ha 35 kg a ya e-barzh sac'hadoù simant ordinal.

## Seurtoù

*ar *sac'h-beaj*, skañvoc'h eget ar valizenn
*ar *sac'h-binioù*, pe binioù,
*ar sac'h-boued zo un anv roet d'ar stomog pe poull-kalon.
**sac'h-c'hwen*, kunujennus taolet da loened zo, chas peurvuiañ
*ar sac'h-dorn, d'ar merc'hed da zougen o rikoù,
*ur sac'h-farz, d'ober farz kig ha farz e Leon
* ar *sac'h [[jut]]*, a servije da lakaat glaou, patatez
*ur sac'h-kafe, d'ober kafe, en oadvezh ragistorel ma ne oa ket a sil-kafe nag a baper-sil
*ar sac'h-kein
*ar sac'h-kousket
*Ur sac'h-lastez, e plastik peurvuiañ,
*ar *sac'h-min*, da reiñ boued d'ar c'hezeg
*ur *sac'h-nouenn* zo ennañ peadra ar beleg katolik da nouenniñ an dud war o zremenvan.
*ar sac'h paper, a bep ment, re vihan da lakaat frouezh er stalioù, re vras da lakaat glaou-koad, plastr, simant
*ar sac'h plastik, gwalenn ar bed. 
hag ivez
*ar sac'hadig te
*ar sac'higell, sac'h bihan da lakaat traoù a bep seurt, kreionoù da skouer.

## Kunujennoù ha mallozhioù
*ur *sac'h-[[gwin]]* zo ul lonker, 
*ur *sac'h-[[kaoc'h]]* zo un den heugus ha flaerius
**Ma sac'h!*
**sac'h an [[dienn]]!*
**sac'h-an-diaoul*, den noazus; kunujenn hag estlammadell
Stomog

Ar **stomog** eo an organ m'en em gav ar boued a zo bet debret hag a zo o vont da vagañ korf an den pe al loen.

## Framm

## Arc'hwelerezh

## Kleñvedoù

## Stomogoù all

## Anvioù all ar stomog
* Gwechall e kreded e oa er galon e tegouezhe ar boued a veze debret, alese an anvioù *poull-kalon* ha *poull ar galon*.
* *Sac'h-boued* a lavarer ivez, en un doare poblek avat.
Sac'h plastik

Ar **sac’h plastik** zo ur sac'h a vez roet, gwerzhet, prestet, kinniget, gant an holl varc'hadourien d'ar brenerien da zougen o frenadennoù.
Graet eo ar seier plastik gant polietilen aozet gant kimiezh an eoul-maen. 
Ouzhpenn ar seier plastik-se avat a zo, hag e plastik ivez e vez ar seier-lastez. 

## Dañjerus d'ar vugale ha loened

Bep an amzer e vez degaset da soñj d'an dud eo gwelloc'h chom hep lezel ar vugale da c'hoari gant seurt seier. Techet e vezont da lakaat anezho war o fenn, ha mouget ez eus bet lod evel-se. 

Skañv eo ar seier plastik, mont a reont gant an avel, kavet e vezont e pep lec'h, war ar maez, er menezioù, er morioù. Dañjerus int d'al loened ivez: debret e vezont gant ar saout hag an deñved er parkeier, gant pesked ha baoted er mor, ha mouget e vezont ganto ivez. 

## Saotradur
N'a ket ar seier plastik da get o-unan goude ma'z int bet implijet, ha hirbad int. Ur gwallgudenn eo deuet da vezañ. E Korsika ez eus bet klasket lakaat berz warne.  

## Plastik naturel
René Pleven

:  *Evit sterioù all ar ger *'Pleven**, gwelit ar pennad [[Pleven (disheñvelout)]]''
<HR noShade>

**René Pleven*', ganet d'ar [[15 a viz Ebrel]] [[1901]] e [[Roazhon]] ha marvet d'an [[13 a viz Genver]] [[1993]] e [[Pariz]], a oa ur politikour breizhat ha gall.

==Buhez==
Bet eo gant [[Charles de Gaulle]] e [[Londrez]] e miz Mezheven [[1940]] hag e 1958 en doa votet ar galloudoù leun dezhañ.

Kannad [[Aodoù-an-Arvor]], e [[pastell-vro]] [[Dinan]], eo bet etre [[1945]] ha [[1969]]. Da gentañ en UDSR (a oa strollad François Mitterrand ivez) a voe ar prezidant anezhi eus 1946 da 1953, ha goude dindan livioù strolladoù eus ar c'hreiz. 

E penn Kuzul ar Vinistred e oa e miz Gouere [[1950]], gant harp strolladoù an Trede Tu. Kinnig a reas raktres [[Kumuniezh Europa an Difenn]] dirak ar gannaded. 

E [[1951]] e voe unan eus kensaverien ar [[CELIB]] a voe e brezidant betek [[1972]].

Harpañ a reas [[Georges Pompidou]] e 1969 hag anvet e voe da Vinistr ar Justis etre 1969 ha 1973, dindan [[Jacques Chaban-Delmas]] ha [[Pierre Messmer]]. 

E 1973 e voe trec'het gant [[Charles Josselin]], war-bouez 51 vouezh.

Kentañ prezidant Desavadur Publik rannvroel Breizh e voe e 1974.

Krouet eo bet ar *Petit Bleu des Côtes-du-Nord'' gantañ, ha renet gantañ e-pad 30 vloaz.

## Gouarnamantoù Pleven
Div wech eo bet René Pleven e penn gouarnamant ar Pevare Republik C'hall. 

### Kentañ gouarnamant ([[12 a viz Gouhere]] 1950 - [[10 a viz Meurzh]] 1951)
* René Pleven - Prezidant ar C'huzul
* Robert Schuman - Ministr an Diavaez
* Guy Mollet - Ministr evit Kuzul Europa
* Jules Moch - Ministr an Difenn Broadel
* Henri Queuille - Ministr an Diabarzh
* Maurice Petsche -
* Edgar Faure 
* Jean-Marie Louvel -
* Paul Bacon -
* René Mayer -
* Gaston Defferre - Ministr ar Verdeadurezh a Genwerzh, a vo maer Marseille
* Pierre-Olivier Lapie - Ministr an Deskadurezh Vroadel
* Louis Jacquinot -
* Pierre Pflimlin - Ministr al Labour-Douar
* François Mitterrand - Ministr Bro-C'hall Tramor 
* Antoine Pinay - 
* Pierre Schneiter - 
* Eugène Claudius-Petit - 
* Charles Brune - Ministr ar Post
* Albert Gazier - 
* Jean Letourneau - 
* Paul Giacobbi -

### Eil Gouarnamant (11 aviz Eost 1951 - 20 a viz Genver 1952)
* René Pleven - 
* Georges Bidault - 
* René Mayer - 
* Robert Schuman - 
* Charles Brune - 
* Pierre Courant - 
* Jean-Marie Louvel -
* Paul Bacon - 
* Edgar Faure - 
* André Morice - Ministr ar Verdeadurezh a Genwerzh, a vo maer Naoned
* André Marie - 
* Emmanuel Temple - 
* Paul Antier -
* Louis Jacquinot - 
* Antoine Pinay - 
* Paul Ribeyre - 
* Eugène Claudius-Petit - 
* Joseph Laniel - 
* Robert Buron - Ministr ar C'helaouiñ, a vo maer Laval
* Pierre Pflimlin - 
* Jean Letourneau - 
* Maurice Petsche - 
* Henri Queuille -

## A bep seurt
* Ur stad René Pleven zo en Apakpa, e Benin, en Afrika.
* Un ospital René Pleven zo e Dinan
* Ur Priz René Pleven a vez roet e Breizh abaoe 1995.
Impalaeriezh Voghol

An **Impalaeriezh Voghol** pe **Impalaeriezh Vogol** (*Babür İmparatorluğu* en Turkeg, مغلیہ سلطنت, *Muġalīh Sulṭanat* en ourdoueg) en em astenne war un darn vat eus Indez etre deroù an  ha kreiz an . 

Genidik e oa hendadoù tierniezh an impalaerien eus kreiz Azia. Babur, un diskennad da Jengis Khan, e voe an impalaer kentañ. E 1526 e voe trec'h Babur war sultan diwezhañ Sultanelezh Delhi, Ibrahim Shah Lodi, en Emgann kentañ Panipat. War-lerc'h Babur e teuas e vab Humayun e 1530, hogen kollet e voe gant hennezh kalz eus an douaroù a oa bet aloubet gant e dad. Tizhet e voe he ment vrasañ gant an Impalaeriezh dindan ren mab Humayun, Akbar Veur, a bignas war an tron e 1556. War e lerc’h e voe e vab Jahangir (1605–1627) ha goude-se Shah Jahan, a savas an Taj Mahal en Agra, evel bez d’e wreg, Mumtaz Mahal. 

Goude marv Aurangzeb e 1707 e krogas diskar an Impalaeriezh, daoust ma padas ur c’hantved hanter c’hoazh. An impalaer diwezhañ, Bahadur Shah II, ne chome mui nemet kêr Delhi en e zalc'h, e gwirionez, pa oa ar peurrest eus ar vro e dalc’h Breizh-Veur mui pe vui. Goude Emsavadeg ar Sipaied e 1857 e voe tennet e garg digant Bahadur Shah gant ar Saozon, harluet e voe diouzh e vro ha kaset da Virmania.

## Pennadoù kar
* Impalaerien Vogol
Sac'h-kein

Ur **sac'h-kein** zo ur sac'h hag a vez douget gant an den war e gein, pe ouzh e gein kentoc'h, rak dalc'het e vez ar sac'h gant lêrennoù staget ouzh e zivskoaz, hag an divskoaz hag an divgroazell eo a zoug ar pouez. 

Implijet e veze da gentañ evit kerzhadennoù hir, war ar maez pe er menezioù, gant ar soudarded, ha goude gant skouted ha yaouankizoù o pourmen hag o veajiñ. 

Ar re yaouank a gav aesoc'h c'hoari biz-meud gant ur sac'h-kein eget gant ur valizenn.
Sac'h-dorn

Ur **sac'h-dorn** zo ur sac'h da zougen en dorn, hag a servij d'ar merc'hed da lakaat pezh o devez ezhomm pa vezont o pourmen e kêr : yalc'h, alc'hwezioù, paperoù, lunedoù, melezourig, fardoù hag all. Ur c'hodell vras zo ennañ ha meur a c'hodell vihan alies. Douget e vez en dorn, met darn zo deuet da vout seier-amerindian ; seier-labour a oa ivez, peogwir e tastument delioù koka (*Erythroxylum coca*) e seier danvez.

En Europa e veze paneroù kentoc'h gant ar maouezed pa'z aent da brenañ diankajoù. N'eo ket ar maouezed a renk uhel a brene o boued : ar mitizhien a oa graet evit se, ha paneroù eo a veze ganto. Seier bihan avat a veze gant o mestrezed pan aent da redek ar stalioù-dilhad.

## Lennegezh
Er pezh-c'hoari *The Importance of Being Earnest* gant Oscar Wilde e oa bet kavet Jack Worthing en ur sac'h-dorn (*handbag*) e porzh-houarn Victoria Station e Londrez pa oa nevez-c'hanet, ma lavar Lady Bracknell, danvez e vamm-gaer : "*A handbag?*" — un doare sac'h-dorn brasoc'h e ranke bezañ.


Bristol.zoo.crocskin.handbag.arp.jpg|Krokodiled troet da seier-dorn, zoo Bristol, Bro-Saoz
Sa purse2.jpg|En India
Peruvian double cloth bag.png|E Perou
Istanbul.GrandBazaar002.jpg|En Istanbul, Turkia
Baobab bag.jpg|E neud koad baobab, Zimbabwe
Dooneyandbourkepurse.jpg|*Dooney and Bourke*, Norwalk, Connecticut
Pink Birkin bag.jpg|*Birkin*, Hermès, Pariz
Burberry handbag.jpg|*Burberry*, Londrez
Cartier hand bag.jpeg|*Cartier*, Pariz
VeraBradleyBag.jpg|*Vera Bradley*, Roanoke, Indiana
Very beautiful unidentified model at Mercedes-Benz Fashion Week 2.jpg|Vuitton, Pariz
Denim crochet purse.jpg|E kotoñs denim
Bushandtasche (fcm).jpg|E mezell
Sac'h paper

Ur **sac'h paper** zo ur sac'h graet gant paper da zougen traoù ha n'int ket re bonner.

E stalioù zo, pa ne vez ket graet gant seier plastik, e c'haller bezañ servijet gant seier paper. 

E *SUA* e vez graet gant seier paper muioc'h eget en Europa, eget e Spagn pe Bro-C'hall bepred. 
E Breizh e c'haller kaout seier paper e-lec'h seier plastik er stalioù bihan ma vez gwerzhet frouezh, bara, dilhad, botoù. E ti ar gigerien pe gant marc'hadourien pesked e vez roet seier plastik peurvuiañ, hag er stalioù bras ivez. 

## Adimplij
Adimplij ar seier paper a c'haller, kontrol d'ar seier plastik. Alies e vez graet ar seier paper gant paper adimplijet.
Sac'h-lastez

Ur **sac'h-lastez** zo ur sac'h da lakaat lastez. Peurvuiañ e vezont e polietilen, a-wechoùigoù e paper.

## Polietilen
Meur a liv zo, hervez ar vro, pe hervez ar pezh e vezer sañset da lakaat e-barzh.

## Istor
A-raok ar sac'h-lastez e veze taolet al lastez e poubellennoù, pe sailhoù-lastez a oa en houarn da gentañ, hag e plastik goude. Pa veze dastumet lastez ar sailhoù houarn e veze klevet trouz spontus.

Ijinet eo bet ar sac'h-lastez en 1950, gant Kanadianed, Harry Wasylyk, Larry Hansen ha Frank Plomp.
Kanton Biarritz-Kornôg

**Kanton Biarritz-Kornôg** a oa unan eus kantonioù Lapurdi, en Iparralde, savet gant ul lodenn eus kêr Biarritz. Diskarget eo bet e 2015.

## Daveoù


## Pennad kar
* Kantonioù Iparralde
Kanton Biarritz-Reter

**Kanton Biarritz-Reter** zo unan eus kantonioù Lapurdi, en Iparralde, savet gant ul lodenn eus kêr Biarritz.
Souslik Europa

**Souslik Europa** (*Spermophilus citellus*) a zo ur bronneg krigner eus kerentiad ar gwiñvered (*Sciuridae*).

Daoust ma'z eo gouest da bignat gant ar gwez e tremen ar souslik an darn vrasañ eus e amzer war an douar.

Bevañ a ra e reter Europa.
Paper-sil

**Paper-sil** zo paper da silañ pe aer pe un dourenn bennak, da zerc'hel ennañ danvezioù a bep seurt.

Ur skouer ordinal eo ar paper-sil da silañ kafe, a vez lakaet en ur sil-kafe. Unan all eo ar sac'hadoùigoù te a zo graet gant ur seurt paper-sil ivez.
Sac'hadig te

Ur **sac'hadig te** zo ur sac'hig graet e paper, leun a vruzun delioù te, da silañ an te, hag a vez lakaet da c'hlec'hiañ en dour tomm-skaot, en un tas pe en ur pod, d'ober te da evañ. 

Tud zo a gav gwelloc'h ober te en un doare natureloc'h ha skeiñ dour berv war an te lakaet en ur pod-te.
Jut

**Evit an anv-pobl, gwelout *'Juted** .''


Ar **jut*' ( *Corchorus capsularis'' e latin) , lesanvet kanab Kalkutta, zo ur plant, gounezet e Bangladesh hag en India dreist-holl, hag a servij d'ober un danvez tev a vez graet seier gantañ.
Kanab

Ar **c'hanab** zo ur blantenn a vez gounezet abalamour d'an neudennnoù anezhi hag a servij d'ober un danvez.

Gwechall e veze graet gouelioù bagoù ha listri dreist-holl gant an danvez kanab.

## Evn
Un evn zo anvet kanaber, pe kanabaer.
Milin-gafe

Ur **vilin-gafe** (liester: **milinoù-kafe**) a zo ur benveg hag a servij da valañ kafe er gêr. Betek kreiz ar bloavezhioù 1960 e veze unan e pep ti, met adalek neuze e oa krog an dud d'ober gant ur vilin-gafe tredan.

## Bro-C'hall
E Bro-C'hall e krogas an tiegezh Peugeot da ober milinoù-kafe e deroù an .
Sil-kafe

Ur **sil-kafe** zo ur benveg da silañ ar c'hafe, graet e dir peurvuiañ. Ur baperenn-sil a vez lakaet ennañ ha kafe war-benn. Aliezik e vez lavaret sil-kafe eus ar baperenn-sil ivez.

An eil hag egile o deus kemeret lec'h ar sac'h-kafe a veze implijet gwechall gant ar pod-kafe a veze lakaet war an tan.
Tofaeg

Ur yezh altaek eus ar skourr yezhoù turkek an norzh eo an **tofaeg**(Тоъфа дыл *Tòfa dyl*, anvet ivez *tofalareg* pe *karagaseg*), komzet e Rusia e Oblast Irkutsk.

Ur yezh en arvar da vont da get an hini eo, komzet hiziv gant un 30 nden bennak nemetken.

Tost-tre eo an tofaeg ouzh an tuvaeg, ken ma c'hellfe an touhaeg hag an tsengeleg bezañ renket evel rannyezhoù tofaek pe evel rannyezhoù tuvaek.

## Doare-skrivañ
Ral a wezh e vez ket implijet ar yezh dre skrid, met seul wezh m'hen graer ec'h implijer al lizherenneg kirillek gant lizherennoù arbennek ouzhpenn: 

Lizherennoù arbennik implijet evit skrivañ an toufaeg: Ғғ (), Әә (), Ii (), Ққ (), Ңң (), Өө (), Үү (), Һһ (), and Ҷҷ . A-wezhoù e talvez al lizherenn ъ da-heul ur vogalenn da verkañ un donenn izel, da skouer *эът* ("kig").

## Keñveriadenn

## Gwelet ivez
* Yezhoù turkek
* Yezhoù altaek
## Notennoù

## Liammoù diavaez
* Ethnologue: Tuvin
* Enesay.com - Tuvinian literature and mythology
* - Tuvan language and folklore materials
* TyvaWiki Language Articles
* Tuvan Alphabet
* Ethnologue entry for Karagas
*  and Obsolescent Change in Tofa
* Рассадин, В.И. 1978. Морфология Тофаларского языка в сравнительном освещении. Москва: Наука.
Sac'h-kafe

Ar **sac'h-kafe** a oa ur sac'h kotoñs, stag ouzh ur c'helc'h houarn, hag a veze implijet en XXvet kantved da lakaat kafe malet ha chikore ha da c'hlec'hiañ en ur pod-kafe ma veze skoet dour tomm-berv.

Kemer a rae liv ar c'hafe buan, ha goude ur pennad amzer, bloaz alies, ne veze ket mat ken hag e veze implijet unan all. 

Klotañ a ra gant ar sil-kafe paper a vez implijet hiziv d'ober kafe.
Sac'h-farz

Ar **sac'h-farz** (pe *sac'h-fars*) zo ur sac'h bihan, e lin pe e kotoñs peurvuiañ, a servij da boazhañ ar farz pa vez graet kig-ha-farz. Ennañ e vez lakaet ar bleud gwinizh du hag ar rezin a-raok e soubañ er pod-houarn da boazhañ gant ar c'hig.

Ur benveg a bouez e oa e keginoù Bro-Leon betek n'eus ket pell c'hoazh.

## Liammoù diavaez
*Fardañ seier-farz, pennad tennet eus Ouest-France
Piramidenn al Lochoù

**Piramidenn al lochoù** ( *Pirámide de los Nichos*, e spagnoleg) zo ur biramidenn e Republik Mec'hiko, e rannvro Veracruz, e kêr rakkolombian El Tajín.

Savet eo ar biramidenn war ur savadur kent en deus un tisaverezh heñvel. Muzuliañ a ra 18 metrad uhelder. Savet eo gant 6 pladenn lakaet evel ur skalier.

Gallout a reer mont war al lein gant ur skalier en tu norzh.

Kinklet eo an talbenn gant 365 loch, skeudennoù 365 deiz ar bloaz.

## Levrlennadur
* COE, Michael, *Les premiers Mexicains*, Armand Colin, Civilisations, Paris, 1989 - P 141
Ciconiiformes

**Ciconiiformes** a zo un urzhiad e rummatadur an evned, enni ar c'hwiboned hag evned kar dezho. An urzhiad-mañ a zo bet cheñchet kalz er bloavezhioù diwezhañ ha diwar-se eo disheñvel-mat an niver a gerentiadoù enni hervez ar rummatadurioù. Ciconiidae a c'hellfe bezañ ar c'herentiad nemetañ ennañ.

## Kerentiadoù
* Ciconiidae (c'hwiboned, jabirued, begoù-digor, maraboued...)

E Ciconiiformes pe e Pelecaniformes :
* Ardeidae (kerc'heized, bongorzed...)
* Balaenicipitidae (beg-botez)
* Scopidae
* Threskiornithidae (ibized, spanelled)

E Rummatadur Sibley-Ahlquist e vez kendeuzet meur a urzhiad e Ciconiiformes : Charadriiformes, Sphenisciformes, Procellariiformes, Falconiformes, Phoenicopteriformes, Podicipediformes...
Ar Pemp Skoed a Vreizh

***Ar Pemp Skoed a Vreizh*** zo ur romant skrivet gant Evelyne Brisou-Pellen, troet e brezhoneg gant Mark Kerrain.

## Levr gallek
Troet eo diwar al levr gallek *Les Cinq écus de Bretagne* a oa bet embannet gant Hachette jeunesse e 1993 hag adembannet meur a wech. 
Ur golo divalav a oa bet lakaet gant Al Liamm d'an embannadur kentañ e brezhoneg.*<sup>(Soñj personel)</sup>*

## Diverradenn

Kregiñ a ra an istor e 1469, e Roazhon.

Guillemette Landais, emzivadez a drizek vloaz nevez marvet he zad, gward e kastell Felger, zo deuet da glask war-lerc'h an aotrou Boisguerin. Emañ, teñzorour kêr, a zo un den galloudus. Met goulenn a ra he cheñchfe anv hag e vefe anvet Filip evit kuzhat hec'h identelezh. E ti an aotrou Boisguérin e kej gant e deskard Estienne, gant ar servijerez Lucasse, gant Jili, breur Boisguerin, ha gant Beatris, merc'h Gilles.

## Evezhiadennoù
* Embannet eo bet e galleg gant Hachette jeunesse, en dastumad *Livre de Poche Jeunesse*, 217 pajenn a zo.
* Un heuliadenn a zo bet skrivet gant Evelyne Brisou-Pellen d'ar romant-mañ, *[[Les Portes de Vannes]]* (1993). N'eo ket bet embannet e brezhoneg evit c'hoazh . 

* Alies e vez studiet ar romant-mañ e-pad kentelioù galleg er skolaj, er 5vet klas, dre ma vez studiet ar Grennamzer en Istor.

## Embannadurioù
* *Les cinq écus de Bretagne*, Hachette jeunesse (ISBN 2-01-020026-8).
* *Ar Pemp Skoed a Vreizh*, troet gant Mark Kerrain, Al Liamm (ISBN 2-7368-0064-8).

## Notennoù ha daveoù
Accipitriformes

**Accipitriformes** a zo un urzhiad e rummatadur an evned, ennañ evned-preizh deiz evel an erered, ar baoued pe ar skouled.

E-pad pell e oant bet rummataet en urzhiad Falconiformes, asambles gant ar falc'huned.

## Kerentiadoù
* Cathartidae (5 genad ha 7 spesad)
* Sagittariidae (1 genad hag 1 spesad)
* Pandionidae (1 genad ha 2 spesad)
* Accipitridae (68 genad ha 255 spesad)
* † Teratornithidae, aet da get
Todidae

**Todidae** a zo ur c'herentiad e rummatadur an evned, termenet e 1825 gant al loenoniour iwerzhonat Nicholas Aylward Vigors (1785-1840).

Diouzh Doare 14.2 an *IOC World Bird List* n'eus nemet ur genad oc'h ober ar c'herentiad :

## Genadoù
* *[[Todus]]* - Brisson, 1760 (5 spesad).

## Notennoù ha daveennoù
Todus

****** a zo ur genad e rummatadur an evned, krouet e 1760 gant an evnoniour gall Mathurin Jacques Brisson (1723-1806).

## Spesadoù
Pemp spesad a ya d'ober ar genad :
* *[[Todus angustirostris]]*,
* *[[Todus mexicanus]]*,
* *[[Todus multicolor]]*,
* *[[Todus subulatus]]*,
* *[[Todus todus]]*.

## Annezva
O c'havout a reer en Antilhez Brasañ.

## Notennoù ha daveennoù
Alarc'h gouzoug du

An **Alarc'h gouzoug du** (liester: **Elerc'h gouzoug du**) a zo un evn palvezek eus Suamerika, *Cygnus melancoryphus* an anv skiantel anezhañ.

## Doareoù pennañ

## Boued

## Annez

## Liammoù diavaez

## Daveoù ha notennoù
Eider lunedek

An **eider lunedek** (*Somateria fischeri*) a zo un evn palvezek eus ar c'herentiad Anatidae. 

## Doareoù pennañ

Spectacled Eider female RWD.jpg|Parez
speceidernest1B.jpg|Neizh
Somateria fischeri MHNT.ZOO.2010.11.16.2.jpg |Museum specimen 


## Boued

## Annez
Bevañ a ra e biz-hanternoz Siberia hag Alaska.

## Daveennnoù
Marzioù Argant

E bed faltaziek ar Rouantelezhioù Ankouaet evit ar c'hoari-roll Kevioù hag Erevent emañ lec'hiet ar Marzioù Argant. Luruar a zo un anv nevez all evit ar rannvro-se. Lec'hiet eo e gwalarn Faerun. Yen eo an hin hadañjerus eo ar vro gant kalz euzhviled : orked, erevent ha ramzed.
An Itron Uhel Alustriel a zo bet e penn ar Marzioù Argant.
Korrien, elfed ha tud a genlabour evit difenn ar vro.

Ed Greenwood ha Jason Carl o deus kenlabouret da sevel al levr diwar-benn ar Marzioù Argant.

Saozneg : The Silver Marches
Galleg : Les Marches d'Argent
Sundabar

Sundabar a zo ur gêr er Marzioù Argant er bed faltaziek ar Rouantelezhioù Ankouaet.
Ur gêr vogerek eo. 

## Poblañs

14 259 den a oa o vevañ enni, araok an Hudvosenn.
Un hanter diouto a zo tud hag un drederenn a zo korrien. Kornandoned, hanterdud hag elfed a zo ivez. 

## Istor
Da vare rouantelezh Delzoun e voe dija Sundabar ur wikadell greñv, savet ha poblet gant korrien.

## Kartenn

Ur gartenn eus Sundabar a zo war ar skritell vras a gaver el levr Kevioù hag erevent trede embannadur diwar-benn ar Marzioù Argant.

Saozneg : Sundabar

Galleg : Sundabar
Barabaeg

Ur yezh turkek eus ar is-skourr ar yezhoù ouralanek eo ar **barabaeg**, komzet gant tro-dro da 8000 den en Oblast Novosibirsk, Oblast Tyumen hag en Oblast Tomsk e Siberia (Rusia). Ken tost emañ ouzh an tatareg ma vez renket e vel ur rannyezh anezhañ peurliesañ, o talvezout an tatareg unvan da yezh dre skrid.

Pa vez skrivet, ec'h implijer al lizherenneg kirillek.

## Keñveriadenn

## Gwelet ivez
* Tatareg
## Liammoù diavaez:
*  Ethnologue
*  The Red Book of the Peoples of the Russian Empire
Afchareg

Ur yezh turkek eo an **afchareg** (e turkeg: *afşarca*) komzet e Turkia, Siria, Afghanistan hag Iran. 

Alies e vez lakaet an afchareg da rannyezh turkek, bet levezonet donoc'h evitañ gant ar perseg.
Erein

**Erein** zo un ti-embann euskarek e Donostia.

Embannet ez eus romantoù polis gant Donna Leon ha Henning Mankell.

## Liamm diavaez
*  Lec’hienn ofisiel
Koailh harlikin

Ar **goailh harlikin** a zo ur spesad evned, *Coturnix delegorguei* an anv skiantel anezhañ.

Dougen a ra anv an evnoniour ha naturour gall Adulphe Delegorgue (1814-1850) en devoa e zeskrivet evit ar wech kentañ.

## Doareoù pennañ

## Boued
Bevañ a ra diwar c'heot, greun ha had.

## Annez hag isspesadoù
Ar spesad a gaver an tri isspesad anezhañ :
* *Coturnix delegorguei arabica*, Bannerman, 1929, e kreisteiz Arabia,
* *C. d. delegorguei*, en Afrika issahara ha Madagaskar,
* *C. d. histrionica*, e São Tomé.

## Liammoù diavaez
*  ''Coturnix delegorguei'' war al lec'hienn BirdLife International.
*  ''Coturnix delegorguei'' war lec'hienn an International Union for Conservation of Nature (IUCN).

## Notennoù ha daveennoù
Koailh Japan

**Koailh Japan** (*Coturnix japonica*) a zo un evn eus kerentiad ar Phasianidae.

## Doareoù pennañ

## Boued

## Annez
Bevañ a ra al labous e Japan ha Boutan, Manchouria, Sac'halin, reter Mongolia ha gevred Rusia. 

## Daveennoù
Klujar Arabia

Ar **glujar Arabia** zo ur spesad evned eus kerentiad ar Phasianidae, *Alectoris melanocephala* an anv skiantel anezhañ.

## Doareoù pennañ

## Boued

## Annez
Bevañ a ra al labous e kreisteiz ledenez Arabia (Arabia Saoudat, Oman ha Yemen).

## Liammoù diavaez

## Notennoù ha daveennoù
Alectoris philbyi

***Alectoris philbyi*** a zo ur spesad evned e-touez kerentiad ar *[[Phasianidae]]*.

Dougen a ra anv an ergerzher hag evnoniour breizhveuriat St John Philby (1885-1960).

## Doareoù pennañ

## Boued

## Annez
Bevañ a ra al labous e gouelec'hioù roc'hellek mervent Arabia Saoudat ha hanternoz Yemen.

## Rummatadur

## Liamm diavaez
* ''Alectoris philbyi'' war al lec'hienn ''Avibase''.
Frankolin du

Ar **frankolin du** a zo ur spesad evned, *Francolinus francolinus* an anv skiantel anezhañ.

Anvet e voe *Tetrao Francolinus* (kentanv) da gentañ-penn (e 1766) gant an naturour svedat Carl von Linné (1707-1778).

## Doareoù pennañ

## Boued
Bevañ a ra diwar amprevaned, greun ha had.

## Annez hag isspesadoù
Ar spesad a gaver ar c'hwec'h isspesad anezhañ :
* *Francolinus francolinus arabistanicus*, e kreiz ha kreisteiz Irak, mervent Iran,
* *F. f. asiae*, e kornôg ha kreiz India, Nepal, Bhoutan,
* *F. f. bogdanovi*, e kreisteiz Iran, kreisteiz Afghanistan, mervent Pakistan,
* *F. f. francolinus*, eus Kiprenez hag Azia Vihanañ da Israel (war-du ar c'hreisteiz) ha da Iran ha Turkmenistan (war-du ar reter),
* *F. f. henrici*, e kreisteiz Pakistan, kornôg India,
* *F. f. melanonotus*, Hume, 1888, e reter India, Bangladesh.

## Liammoù diavaez
*  ''Francolinus francolinus'' war al lec'hienn BirdLife International.
*  ''Francolinus francolinus'' war lec'hienn an International Union for Conservation of Nature (IUCN).

## Notennoù ha daveennoù
Frankolin ar geunioù

**Frankolin ar geunioù** (*Ortygornis gularis*) a zo un evn.

## Doareoù pennañ

## Boued

## Annez
Bevañ a ra ar spesad e reter India.

## Notennoù ha daveennoù
Frankolin louet

Ar **frankolin louet** a zo un evn, *Ortygornis pondicerianus* an anv skiantel anezhañ.

## Doareoù pennañ

## Boued

## Annez
Al labous a gaver an tri isspesad anezhañ :
* *Ortygornis pondicerianus interpositus*, e gwalarn India ha Pakistan,
* *O. p. mecranensis*, e gevred Iran ha ktz Pakistan,
* *O. p. *'pondicerianus**', e ktz India ha Sri Lanka.

## Rummatadur

## Liammoù diavaez
*  ''Sterna dougallii'' war al lec'hienn BirdLife International.
*  ''Sterna dougallii'' war lec'hienn an International Union for Conservation of Nature (IUCN).

## Notennoù ha daveennoù
Francolinus leucoscepus

***Francolinus leucoscepus*** a zo un evn e-touez kerentiad ar *[[Phasianidae]]*.

## Doareoù pennañ

## Boued

## Annez
Bevañ a ra en Afrika ar reter : Djibouti, Eritrea, Etiopia, Kenya, Ouganda, Somalia, gevred Soudan ha hanternoz Tanzania.

## Rummatadur

## Liamm diavaez
* Fichenn eus Birdlife

## Notennoù ha daveennoù
Pternistis afer

***Pternistis afer*** (*Francolinus afer* kent) a zo ur spesad evned eus kerentiad ar Phasianidae.

Anvet e voe *Tetrao afer* da gentañ-penn (e 1776) gant al loenoniour alaman Philipp Ludwig Statius Müller (1725-1776).

## Doareoù pennañ
 

## Boued

## Annez hag isspesadoù
Ar spesad a gaver ar seizh isspesad anezhañ en Afrika :
* *Pternistis afer afer*, e kornôg Angola ha gwalarn-pellañ Namibia,
* *Pternistis afer castaneiventer*, e Suafrika (kreisteiz ha reter proviñs kozh ar C'hab),
* *Pternistis afer cranchii*, eus kornôg Kongo da reter Ouganda ha kornôg Kenya, betek biz Zambia,
* *Pternistis afer harterti*, war glann hanternoz Lenn Tanganyika (reter Republik Demokratel Kongo, Burundi, gwalarn Tanzania),
* *Pternistis afer leucoparaeus*, war aodoù Kenya (eus ar stêr Tana da harz Tanzania),
* *Pternistis afer melanogaster*, eus Mozambik da reter Tanzania ha reter Zambia,
* *Pternistis afer swynnertoni*, eus diabarzh Mozambik da c'hevred Zimbabwe.

## Liammoù diavaez
*  ''Pternistis afer'' war al lec'hienn BirdLife International.
*  ''Pternistis afer'' war lec'hienn an International Union for Conservation of Nature (IUCN).

## Notennoù ha daveennoù
Frankolin ar C'hab

**Frankolin ar C'hab** a zo ur spesad evned, *Pternistis capensis* (*Francolinus capensis* kent) an anv skiantel anezhañ.

Anvet e voe *Tetrao capensis* da gentañ-penn (e 1789) gant an naturour alaman Johann Friedrich Gmelin (1748-1804).

## Doareoù pennañ

## Boued

## Annez
Emañ brosezat ar spesad e Suafrika (kornôg ha kreisteiz proviñs kozh ar C'hab).

## Liammoù diavaez
*  ''Pternistis capensis'' war al lec'hienn BirdLife International.
*  ''Pternistis capensis'' war lec'hienn an International Union for Conservation of Nature (IUCN).

## Notennoù ha daveennoù
Frankolin beg ruz

Ar **frankolin beg ruz** a zo ur spesad evned, *Pternistis adspersus* an anv skiantel anezhañ.

Anvet e voe *Francolinus adspersus* (kentanv) da gentañ-penn (e 1838) gant an naturour breizhveuriat George Robert Waterhouse (1810-1888).

## Doareoù pennañ

## Boued
Bevañ a ra diwar zelioù ha struj plant a bep seurt koulz ha bulb ha hugennoù ; ne ra ket fae ivez war blotviled bihan, c'hwiled, lammerezed, merien-gwenn ha pugnez.

## Annez hag isspesadoù
Ar spesad a gaver an daou isspesad anezhañ en Afrika :
* *P. a. adspersus*, eus mervent Angola ha gwalarn Namibia da hanternoz Botswana,
* *P. a. mesicus*, eus hanternoz-kreiz Namibia da walarn Zimbabwe ha mervent Zambia.

## Liammoù diavaez
*  ''Pternistis adspersus'' war al lec'hienn BirdLife International.
*  ''Pternistis adspersus'' war lec'hienn an International Union for Conservation of Nature (IUCN).

## Notennoù ha daveennoù
Frankolin Swainson

Ar **frankolin Swainson** a zo un evn, *Pternistis swainsonii* (gwechall *Francolinus swainsonii*) an anv skiantel anezhañ.

Dougen a ra anv ar skiantour breizhveuriat William Swainson (1789-1855).

## Doareoù pennañ

## Boued

## Annez hag isspesadoù
Al labous a vev an daou isspesad anezhañ en Afrika ar Su :
* *Pternistis swainsonii lundazi* a gaver eus hanternoz ha kornôg Zimbabwe da greisteiz Mozambik,
* *Pternistis swainsonii swainsonii* a gaver eus gevred Angola da hanternoz Namibia, kreisteiz Botswana ha biz Suafrika.

## Rummatadur

## Liamm diavaez
* ''Pternistis swainsonii'' war al lec'hienn ''Avibase''.

## Notennoù ha daveennoù
Frankolin Hartlaub

Ar **frankolin Hartlaub** a zo ur spesad evned, *Pternistis hartlaubi* an anv skiantel anezhañ.

Anvet e voe *Francolinus Hartlaubi* (kentanv) da gentañ-penn (e 1869) gant an evnoniour portugalat José Vicente Barbosa du Bocage (1823-1907) da zougen bri d'an evnoniour alaman Gustav Hartlaub (1814-1900).

## Doareoù pennañ

## Boued

## Annez
Kavout a reer ar spesad en torgennoù roc'hellek a gaver eus mervent Angola da greiz Namibia.

## Liammoù diavaez
*  ''Pternistis hartlaubi'' war al lec'hienn BirdLife International.
*  ''Pternistis hartlaubi'' war lec'hienn an International Union for Conservation of Nature (IUCN).

## Notennoù ha daveennoù
Frankolin Erckel

**Frankolin Erckel** (*Francolinus erckelii*) a zo un evn hag a vev en Afrika.

## Doareoù pennañ

## Boued

## Annez
Bevañ a ra al labous en Etiopia dreist-holl, hag en un nebeud plasoù en Eritrea ha Soudan.

## Dave
Megapodius

***Megapodius*** a zo ur genad e rummatadur an evned, krouet e 1823 gant ar skiantour gall Joseph Paul Gaimard (1793-1858).

## Spesadoù hag an [[isspesad]]où anezhe
Daouzek spesad a ya d'ober ar genad :
* *[[Megapodius bernsteinii]]*,
* *[[Megapodius cumingii]]*
** *M. c. cumingii*, *M. c. dillwyni*, *M. c. gilbertii*, *M. c. pusillus*, *M. c. sanghirensis*, *M. c. tabon* ha *M. c. talautensis*,
* *[[Megapodius decollatus]]*,
* *[[Megapodius eremita]]*,
* *[[Megapodius freycinet]]*
** *M. f. buruensis*, *M. f. forsteni*, *M. f. freycinet*, *M. f. oustaleti* ha *M. f. quoyii*,
* *[[Megapodius geelvinkianus]]*,
* *[[Megapodius laperouse]]*
** *M. l. laperouse* ha *M. l. senex*,
* *[[Megapodius layardi]]*,
* *[[Megapodius nicobariensis]]*
** *M. n. abbotti* ha *M. n. nicobariensis*,
* *[[Megapodius pritchardii]]*,
* *[[Megapodius reinwardt]]*
***M. r. castanonotus*, *M. r. macgillivrayi*, *M. r. reinwardt*, *M. r. tumulus* ha *M. r. yorki*, 
* *[[Megapodius tenimberensis]]*.

O c'havout a reer holl en Azia ar Gevred hag Okeania.

## Liammoù diavaez

## Notennoù ha daveennoù
Aepypodius

***Aepypodius*** a zo ur genad e rummatadur an evned, krouet e 1880 gant ar skiantour gall Émile Oustalet (1844-1905).

## Spesadoù hag an [[isspesad]]où anezhe
Daou spesad a ya d'ober ar genad :
* *[[Aepypodius arfakianus]]*
** *A. a. arfakianus* hag *A. a. misoliensis*,
* *[[Aepypodius bruijnii]]*.

## Liammoù diavaez

## Notennoù ha daveennoù
Talegalla

***Talegalla*** a zo ur genad e rummatadur an evned, krouet e 1828 gant an naturour gall René Primevère Lesson (1794-1849).

## Spesadoù hag an [[isspesad]]où anezhe
Tri spesad a ya d'ober ar genad :
* *[[Talegalla cuvieri]]*
** *T. c. cuvieri* ha *T. c. granti*,
* *[[Talegalla fuscirostris]]*
** *T. f. aruensis*, *T. f. fuscirostris*, *T. f. meyeri* ha *T. f. occidentis*,
* *[[Talegalla jobiensis]]*
** *T. j. jobiensis* ha *T. j. longicaudus*.

## Liammoù diavaez

## Notennoù ha daveennoù
Chamaepetes

***Chamaepetes*** a zo ur genad e rummatadur an evned, krouet e 1832 gant al loenoniour alaman Johann Georg Wagler (1800-1832).

## Spesadoù hag an [[isspesad]]où anezhe
Daou spesad a ya d'ober ar genad :
* *[[Chamaepetes goudotii]]*
** *C. g. fagani*, ***goudotii***, *rufiventris*, *sanctaemarthae* ha *tschudii*,
* *[[Chamaepetes unicolor]]*.
O c'havout a reer e Kreiz (ar spesad *unicolor*) ha Suamerika, pemp (5) isspesad dezhe en holl.

## Notennoù ha daveennoù
Crax

***Crax*** a zo ur genad e rummatadur an evned, krouet e 1758 gant an naturour svedat Carl von Linné (1707-1778).

## Spesadoù hag an [[isspesad]]où anezhe
Seizh spesad a ya d'ober ar genad :
* *[[Crax alberti]]*,
* *[[Crax alector]]*
** *C. a. *'alector*** hag ''erythrognatha'',
* ''[[Crax blumenbachii]]'',
* ''[[Crax daubentoni]]'',
* ''[[Crax fasciolata]]'',
** ''C. f. grayi'', ***fasciolata*** ha ''pinima'',
* ''[[Crax globulosa]]'',
* ''[[Crax rubra]]''
** ''C. r. griscomi'' ha ***rubra**'.
O c'havout a reer e Suamerika dreist-holl, panevet ar spesad *rubra* a gaver e Kreizamerika ha Mec'hiko ivez.

## Notennoù ha daveennoù
Skeul (kenfeur)

: *Evit ar pennadoù heñvelstumm, sellit ouzh [[Skeul]]*

Ar **skeul** eo ar c'heñver etre muzul hirderioù un dra real ha muzul hirderioù e daolennadur (kartenn c'heografek, maketenn,...).

:skeul=\frac{hirder~an~taolennadur}{hirder~real}.\,\!

Eztaolet e vez ar skeul e stumm ur gevrenn, 1 he numerator.

Da skouer, ar skeul 1/100 pe 1:100 a dalv ez eo an hirderioù gwir kant gwezh kement hag hirderioù an taolennadur :

:hirder~real=hirder~an~taolennadur \times 100.\,\!

## Daveoù
Skeuliad

: *Evit ar pennadoù heñvelstumm, sellit ouzh [[Skeul]]*

Ur **skeul** pe ur **skeuliad** a zo anezhi ur rummad talvoudoù anterin renket derez-ha-derez, un dereziadur, eus un daolennad muzulioù. Talvezout a ra ar seurt skeulioù da stagañ un niver ouzh anadennoù diaes da vuzuliañ, diwar an arouezioù pe an diskouezioù anezho.

Skeulioù 'zo o deus un niver termenet a zerezioù : 13 derez a zo er skeul Beaufort da skouer. Pa ne vez harz ebet da dalvoudoù ar skeul, e komzer neuze eus *skeul digor*.

## Skouerioù eus skeulioù
* Skeul Beaufort
* Skeul Berger
* Skeul Brinell
* Skeul Delisle
* Skeul Fahrenheit
* Skeul Fujita
* Skeul INES
* Skeul Kinsey
* Skeul Leyden
* Skeul Mercalli
* Skeul Mohs
* Skeul Monoyer
* Skeul Newton
* Skeul Pauling
* Skeul Rankine
* Skeul Réaumur
* Skeul Richter
* Skeul Rockwell
* Skeul Rømer
* Skeul Rossi-Forel
* Skeul Saffir-Simpson
* Skeul Scoville
* Skeul Shore
* Skeul Terry
* Skeul TORRO
* Skeul Turin
* Skeul Vickers
* skeuliad (mouezh)
Skeul

Ur **skeul** a c'hall bezañ :

* ur benveg a dalvez da bignat pe da ziskenn, sellet ouzh skeul (benveg) ;
* ur skeuliad, ur rummad derezioù en un daolennad muzulioù, sellet ouzh skeul (muzul) ;
* ur c'henfeur etre ment taolennadur un dra ha ment an dra daolennet, sellet ouzh skeul (kenfeur) ;
* un teskad frekañsoù sonioù, a vez graet derezioù anezho peurliesañ, termenet gant ur sistem sonerezh bennak, sellet ouzh skeulenn.

## Gwelet ivez
* Skeul amzervezhioù douarouriezhel e geologiezh.
* Skeul an hesonerezh e yezhoniezh.
* Skeuliadur tonennel e yezhoniezh.
Gioc'h Puna

**Gioc'h Puna** (*Gallinago andina*) a zo un evn hirc'harek.

## Doareoù pennañ

## Boued

## Annez
Bevañ a ra al labous en Andoù (eus hanternoz Perou da walarn Arc'hantina ha hanternoz Chile).

## Daveennoù
Gioc'h Japan

**Gioc'h Japan** (*Gallinago hardwickii*) a zo un evn hirc'harek hag a vev e Japan. Goañviñ a ra en Aostralia.

## Doareoù pennañ

## Boued

## Annez
Gioc'h an Andoù

**Gioc'h an Andoù** a zo ur spesad evned hirc'harek, *Gallinago jamesoni* an anv skiantel anezhañ.

## Doareoù pennañ

## Boued

## Annez
Kavout a reer ar spesad eus Andoù Kolombia da gornôg Venezuela ha reter Bolivia.

## Notennoù ha daveennoù
Gioc'h Madagaskar

**Gioc'h Madagaskar** (*Gallinago macrodactyla* eus e anv skiantel) a zo un evn hirc'harek hag a vev e reter Madagaskar.

## Doareoù pennañ

## Boued

## Annez
Gioc'h Swinhoe

Ar **gioc'h Swinhoe** a zo un evn hirc'harek, *Gallinago megala* an anv skiantel anezhañ.

Dougen a ra anv an naturour saoz Robert Swinhoe (1836-1877).

## Doareoù pennañ

## Boued
Bevañ a ra diwar divellkeineged dreist-holl, amprevaned, blotviled ha buzhug en o zouez.

## Annez
Bevañ a ra al labous en Azia, ar peurliesañ e Siberia tra ma nij kuit d'un takad hag a ya eus India da c'hevred Azia, Filipinez hag hanternoz Aostralia da c'hoañviñ.

## Rummatadur

## Liamm diavaez
*  ''Gallinago megala'' war al lec'hienn BirdLife International.
*  ''Gallinago megala'' war lec'hienn an International Union for Conservation of Nature (IUCN).

## Notennoù ha daveennoù
Gioc'h Afrika

**Gioc'h Afrika** (*Gallinago nigripennis*) a zo ur spesad evned hirc'harek.

## Doareoù pennañ

## Boued

## Annez
Bevañ a ra ar spesad en Afrika issahara.

## Notennoù ha daveennoù
Gioc'h Magalhães

Ar **gioc'h Magalhães** a zo un evn hirc'harek, *Gallinago paraguaiae* an anv skiantel anezhañ.

## Doareoù pennañ

## Boued

## Annez
Bevañ a ra al labous e Suamerika.

## Rummatadur
Gallinago stricklandii

***Gallinago stricklandii*** a zo ur spesad evned hirc'harek e-touez kerentiad ar *[[Scolopacidae]]*.

Dougen a ra anv ar skiantour saoz Hugh Edwin Strickland (1811-1853).

## Doareoù pennañ

## Boued

## Annez
Bevañ a ra al labous e kreisteiz Suamerika (Chile hag Arc'hantina) hag en Inizi Maloù. 

## Rummatadur

## Liamm diavaez
* ''Gallinago stricklandii'' war al lec'hienn ''Avibase''.

## Notennoù ha daveennoù
Gioc'h impalaerel

Ar **gioc'h impalaerel** (*Gallinago imperialis*) a zo un evn hirc'harek hag a vev e Suamerika (Kolombia, Ecuador, Perou).

## Doareoù pennañ

## Boued

## Annez
Gioc'h meur

Ar **gioc'h meur** a zo un evn hirc'harek, *Gallinago undulata* an anv skiantel anezhañ.

## Doareoù pennañ

## Boued

## Annez
Kavout a reer an daou isspesad anezhañ e Suamerika:
* *Gallinago undulata undulata*, eus Kolombia da Venezuela, ar Gwianaoù ha hanternoz Brazil,
* *Gallinago undulata gigantea*, eus reter Bolivia da Baraguay, gevred Brazil ha biz Arc'hantina.

## Rummatadur

## Liammoù diavaez
*  ''Gallinago undulata'' war al lec'hienn BirdLife International.
*  ''Gallinago undulata'' war lec'hienn an International Union for Conservation of Nature (IUCN).

## Daveennoù
Paper privezioù

Ar **paper privezioù**, lesanvet *paper-revr*, zo paper a zo graet evit naetaat ar revr goude kac'hat, pe beg ar c'han-troazh goude staotat.

Ijinet e voe gant ar Sinaiz d'an eil kantved kt JK.

Trizek kilogramm a baper privezioù a yafe gant pep den en Europa bep bloaz, 270 000 gwezenn a yafe bemdez  da fardañ seurt paper war-zigarez degas naetadurezh d'al lodennoùigoù-se eus ar c'horf.

Ober a reer ivez gant paper adimplijet e-lec'h diskar gwez.

## Notennoù ha daveoù
Malizenn

Ur **valizenn** zo ur c'hased gant un dornigell da lakaat dilhad ha peadra ar beajour hag a zigor evel un nor, pe ul levr alc'hwezet.

## Danvez
Un amzer zo bet e oa graet ar malizennoù gant gloan, lien. Goude-se e kartoñs. Hiziv int e plastik kalet, ha houarn ivez a-wechoù.
Sourouc'han skasek

Ar **sourouc'han skasek** (liester : **sourouc'haned skasek**) a zo ur spesad evned hirc'harek, *Calidris himantopus* an anv skiantel anezhañ.

## Doareoù pennañ

## Boued

## Annez
Bevan a ra ar spesad e kornadoù-hanternoz Norzhamerika ha nijal kuit d'un takad hag a ya eus gevred Stadoù-Unanet Amerika da greisteiz Suamerika da c'hoañviñ.

## Liammoù diavaez
*  ''Calidris himantopus'' war al lec'hienn BirdLife International.
*  ''Calidris himantopus'' war lec'hienn an International Union for Conservation of Nature (IUCN).

## Notennoù ha daveennoù