open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Le Dézert

** Le Dézert** a zo ur gumun e departamant Manche e Bro-C'hall, unan eus an departamantoù savet diwar Normandi gozh.
## Douaroniezh
## Istor
### [[Dispac'h Gall]]
* Krouet e voe ar gumun e 1790 diwar ar barrez katolik. Lakaet e voe e Kanton Esglandes hag e Distrig Saint-Lô. Lakaet e voe en Arondisamant Saint-Lô e 1800 hag e Kanton Saint-Jean-de-Daye e 1801.
### 
#### [[Brezel-bed kentañ]]
* Mervel a reas 28 gwaz eus ar gumun abalamour d'ar brezel hervez monumant ar re varv, da lavaret eo 4,56% eus ar boblañs e 1911; tri  anezhe voe lazhet d'an 22 a viz Eost 1914 e Belgia e penn-kentañ ar brezel, e Châtelet ur soudard eus ar 36vet Rujumant Troadegiezh, e Tamines ur soudard eus ar 136vet Rujumant Troadegiezh hag e Rossignol ur soudard eus ar 1añ Rujumant Troadegiezh Trevadennel.
#### [[Eil brezel-bed]]
* Mervel a reas dek den eus ar gumun abalamour d'ar brezel hervez monumant ar re varv, lod anezhe a oa tud nann-soudard bet lazhet e-kerzh Emgann Normandi.
## Monumantoù ha traoù heverk

Manoirdesaintortaire.jpg|Maner "Saint-Ortaire".
Chapelle Saint-Ortaire du Dézert (50). Vue sud-est.jpg|Chapel *Saint-Ortaire*.
Église Saint-Martin du Dézert.JPG|Iliz katolik *Sant Varzhin*
Le Désert - Prieuré de la Perrine 01.jpg|Ar prioldi.

* Chapel *Saint-Ortaire*, luc'hskeudenn.
* Iliz katolik *Sant Varzhin*, luc'hskeudennoù.
* Prioldi "La Perrine".
* Monumant ar re varv e-tal an iliz katolik, luc'hskeudenn ha kartenn-bost.
* Plakenn e koun ar C'horonal SUAat Harry Albert Flint bet marvet d'ar 24 a viz Gouhere 1944 e-pad Emgann Normandi, luc'hskeudenn.
## Emdroadur ar boblañs
## Melestradurezh
## Tud
## Liammoù diavaez
## Notennoù ha daveoù
Le Mesnil-Angot

** Le Mesnil-Angot** a oa ur gumun eus departamant ar Manche e Bro-C'hall.
## Douaroniezh
## Dezougen
## Istor
### 
### [[Dispac'h Gall]]
* Krouet e voe ar gumun e 1790 diwar ar barrez katolik. Lakaet e voe e Kanton Esglandes hag e Distrig Saint-Lô. Lakaet e voe en Arondisamant Saint-Lô e 1800 hag e Kanton Saint-Jean-de-Daye e 1801.

### 
### 
#### [[Brezel-bed kentañ]]
* Mervel a reas tri gwaz eus ar gumun abalamour d'ar brezel, eleze 3,13% ag ar boblañs hervez an niveradeg bet graet e 1911; lazhet e voe unan anezhe e Châtelet e Belgia d'an 22 a viz Eost 1914, e penn-kentañ  ar brezel, soudard er 36vet Rujumant Troadegiezh e oa .
#### [[Eil brezel-bed]]
### kantved
* Kendeuzet e voe kumunioù Graignes ha Le Mesnil-Angot d’an 28 a viz C'hwevrer 2007 d’ober kumun nevez  Graignes-Mesnil-Angot.
## Monumantoù ha traoù heverk

Église Saint-Martin du Mesnil-Angot.jpg|An iliz katolik.

* Iliz katolik *Sant Varzhin*, luc'hskeudennoù.

Le Mesnil-Angot - Tombe d'un curé dans le cimetière.jpg

* Bez ur person katolik er vered.
## Armerzh
## Emdroadur ar boblañs
## Melestradurezh
## Tud
## Gevelliñ
## Pennadoù kar
* Graignes,
* Graignes-Mesnil-Angot.
## Notennoù ha dave

## Liammoù diavaez
Flanez

Ar **flanez** zo ur meuz graet gant vioù baset e laezh (pe dienn), ha poazhet. Sonel, krenus, blouc'h ha bouk eo. Pa vez graet en ul lod evit un den e vez ront, hag ur flanezenn a vez graet anezhañ. Sukret e vez alies, ha debret e vez evel dibenn-pred neuze, pe merenn-vihan a-wechoù. Pa vez sall e vez debret evel digor-pred pe meuz pennañ.

Kavet e vez er c'heginerezhioù europat koulz hag aziat.

Pa vez lakaet flanez war un toaz tartez e vez kaoz eus "flanez ar bastezerien". Ar *flan maraîchin*, da skouer, zo ur meuz eus ar Geunioù Brezhon, gant kanell pe vanilha.

An diforc'h pennañ etre ar flanez karamel hag an dienn suilhet hag an dienn katalan eo ez eus sukr dev war-c'horre ar re-se.

Frouezh a c'hall bezañ ouzhpennet, hag an abrikez eo mignoned brasañ ar flanez. Chokolad, kafe, te, likor a c'hall bezañ lakaet el laezh evit liesseurtaat ar blaz. 

*Flanby* zo ur flanezenn vrudet, graet hep vioù, gant karamel, gwerzhet gant Nestlé.

Abaoe ar bloavezhioù 2000 ez eus muioc'h-muiañ a flanezennoù sall, graet gant keuz, legumaj, boued-mor, kig. Ar flanezenn gant morzhed-hoc'h zo tost-tre ouzh ar gichezenn.

## Gwelout ivez
* gwastell giz Euskadi

## Notennoù ha daveoù
La Meauffe

**La Meauffe** zo ur gumun e departamant Manche e Bro-C'hall, unan eus an departamantoù savet diwar Normandi gozh.
## Istor
## Douaroniezh

FranceNormandiePontHebertLaMeauffeClaiesDeVire.jpg

* Ar stêr Vire a dreuz ar gumun.
## Dezougen

Gare de La Meauffe 2019.jpg|An ti-gar.

* Treuzet eo ar gumun gant al linenn hent-houarn Lison Lambal. Serret eo an ti-gar.
## Armerzh

Fours à chaux de La Roque-Genêts (5).jpg|Ar fornioù.
La Roque-Genêts, trémie (2).jpg|Ur gern.

* Kenderc’het e veze raz er gumun.
## Istor
### [[Dispac'h Gall]]
* Krouet e voe ar gumun e 1790 diwar ar barrez katolik. Lakaet e voe e Kanton Esglandes hag e Distrig Saint-Lô. Lakaet e voe en Arondisamant Saint-Lô e 1800 hag e Kanton Saint-Clair e 1801.
### 
#### [[Brezel-bed kentañ]]
* Mervel a reas 23 gwaz eus ar gumun abalamour d'ar brezel hervez monumant ar re varv, da lavaret eo 4,01% eus ar boblañs e 1911; unan  anezhe voe lazhet d'an 22 a viz Eost 1914 en Aiseau-Presles e Belgia  e penn- kentañ ar brezel, soudard e oa er 136vet Rujumant Troadegiezh.
#### [[Eil brezel-bed]]
* Emgann Normandi, 1944: skarzhet e voe an [WehrmachtAlamaned] eus La Meauffe gant an tirlu [SUAat goude un emgann d'an 11 ha d'an 12 a viz Gouhere ; distrujet e voe  an iliz katolik.
* Mervel a reas triwec'h den eus ar gumun abalamour d'ar brezel hervez monumant ar re varv. Lod anezhe a oa tud nann-soudard bet lazhet e-pad Emgann Normandi.
## Monumantoù ha traoù heverk

La Meauffe-Cimetière 6.JPG|An iliz katolik.

* Iliz katolik *Sant Varzhin*, luc'hskeudennoù.
* Monumant ar re varv er vered, luc'hskeudennoù.

La Meauffe-Cimetière 1.JPG|Maen-koun ar vered.

* Er vered, maen-koun an dud nann-soudard eus ar gumun marvet abalamour d'an Eil brezel-bed, luc'hskeudennoù.
## Emdroadur ar boblañs
## Melestradurezh
## Tud
## Liammoù diavaez
## Notennoù ha daveoù
Gustave Toudouze

**Gustave Toudouze**, ganet d'an 19 Mae 1847 e Pariz ha marvet eno d'an 2 Gouere 1904, a oa ur skrivagner gallek. Tad eo d'ar skrivagner Georges-Gustave Toudouze ha breur d'al livour Édouard Toudouze.

## Oberennoù
* 1873 : *Octave, scènes de la vie parisienne au XIXème*
* 1875 : ''La sirène – Souvenir de Capri''
* 1877 : *Le Cécube de l'An 79* ; ''Le coffret de Salomé – Nouvelle vénitienne''
* 1878 : ''La coupe d'Hercule (papyrus pompéien)''
* 1880 : ''Madame Lambelle''
* 1883 : ''La séductrice – Roman parisien''
* 1883 : ''Albert Wolff – Histoire d'un chroniqueur parisien''
* 1884 : *Le Père Froisset*
* 1885 : ''Toinon – Moeurs parisiennes''
* 1887 : ''Le pompon vert''
* 1888 : ''Un voyage de noces'' ; ''En robe de soie''
* 1889 : ''La fleur bleue''
* 1890 : *Péri en mer !*
* 1891 : ''L'île aux mystères'' ; ''Livre de bord''
* 1892 : *L'idylle, ma douce* ; *Le vertige de l'inconnu*
* 1893 : *Tendresse de mère* ; ''Le Reboutou''
* 1894 : *La superstition et la foi – Un apôtre*
* 1895 : *L'orgueil du nom* ; ''Enfant perdu (1814)''
* 1896 : ''La vengeance des Peaux-de-Bique''
* 1898 : ''Le bateau-des-sorcières'' ; ''Le démon des sables (1798)''
* 1900 : ''Le mystère de la chauve-souris''
* 1902 : *Le Miroir tragique*
* 1904 : ''La gondole fantôme (1797)'' , ''Le Roy soleil''
;Dalif
* 1906 : ''Reine en sabots (1813)''
* 1909 : *La Sorcière du Vésuve (1808)*
* 1925 : ''Les chiennes des ténèbres''

## E brezhoneg
* *Ar c'henta pense*, troet gant Ervoan a Gerarvor diwar *Péri en mer !* (1890), Le Courrier du Finistère, 1891.

## Notennoù
Pier

**Pier** zo un anv-bihan en italianeg ha nederlandeg roet d'ar baotred. Ur stumm gwenedek eus Pêr e c'hall bezañ ivez.

Kavet e vez en anvioù ha titloù zo a saozneg, rak talvezout a ra piler ha peulgae er yezh-se.

## Tud
* Pier Soderini (1452-1522), den a Stad eus Republik Firenze
* Pier Luigi Farnese (1503-1547), priñs italian
* Pier Gerlofs (1480-1520), lesanvet "Grutte Pier", brezelour frizian, korser ha haroz poblek
* Pier an Arbouled (1810-1892), beleg ha saver kantikoù
* Pier ar Go (1860-1941), beleg, yezhadurour ha geriadurour
* Pier Laorañs (1874-1952), barzh brezhonek
* Pier ar Saoz (1899-1980), skrivagner ha troour brezhonek
* Pier Gonella (g. e 1977), gitarour ha kendiazezer ar strollad heavy metal italian Mastercastle
* Pier Paolo Pasolini (1922–1975), filmaozer ha skrivagner italian
* Jean-Paul Pier (1933-2016), matematikour luksembourgat

Anvioù-arzourez :
* Pier Angeli (1932-1971), aktourez italian
* Natacha St-Pier (g. e 1981), kanerez kanadian

## Anvioù-lec'h
* San Pier d'Isonzo, kumun italian
* San Pier Niceto, kumun italian

## A bep seurt
* Late of the Pier, ur strollad sonerezh elektronek saoz
Eugène Mouton

**Eugène Mouton**, pe **Mérinos**, ganet d'an 13 Ebrel 1823 ha marvet d'an 8 Even 1902, a oa ur skrivagner gallek.

## Oberennoù
;e galleg
* *Voyages et Aventures du Capitaine Marius Cougourdan, commandant le Trois-mâts "La Bonne Mère" de Marseille*, Librairie Hachette et Cie, Paris, 1890
* *Aventures et mésaventure de Joël Kerbabu Breton de Landerneau en Bretagne dans ses voyages en Portugal, aux Indes Orientales, en Arabie, en Éthiopie, en Chine, au Japon, au Tonkin et en France*, Paris, Hachette, 1907
* *Le XIXe siècle vécu par deux Français. Le colonel Louis Mouton et Eugène Mouton son fils, magistrat*, Paris, Ch. Delagrave, 1901
* *La Fin du Monde*, 1872

;e brezhoneg
* 1890, *Kastiz Kougourdan enn eur vag-nij*, troet gant Ervoan a Gerarvor diwar *Le supplice du ballon*, embannet war Le Courrier du Finistère.
Ervoan a Gerarvor

**Ervoan a Gerarvor** oa un troour brezhonek.

## Troidigezhioù
;Embannet war Le Courrier du Finistère
* 1889 : *Er Vrumenn*, diwar *Dans le brouillard* gant Armand Dayot.
* 1890 : *Kastiz Kougourdan enn eur vag-nij*, diwar *Le supplice du ballon* gant Eugène Mouton.
* 1891 : *Ar c'henta pense*, diwar *Péri en mer !* gant Gustave Toudouze (1890).

## Notennoù
Le Mesnil-Véneron

**Le Mesnil-Véneron** zo ur gumun e departamant Manche e Bro-C'hall, unan eus an departamantoù savet diwar Normandi gozh.
## Douaroniezh
## Istor
### [[Dispac'h Gall]]
* Krouet e voe ar gumun e 1790 diwar ar barrez katolik. Lakaet e voe e Kanton Esglandes hag e Distrig Saint-Lô. Lakaet e voe en Arondisamant Saint-Lô e 1800 hag e Kanton Saint-Jean-de-Daye e 1801.
### 
#### [[Brezel-bed kentañ]]
* Mervel a reas seizh gwaz eus ar gumun abalamour d'ar brezel hervez monumant ar re varv, da lavaret eo 4,86% eus ar boblañs e 1911.
#### [[Eil brezel-bed]]
* Mervel a reas tri milour ha daou zen nann-soudard eus ar gumun abalamour d'ar brezel hervez plakenn ar re varv. An dud nann-soudard a voe lazhet e-kerzh Emgann Normandi. Distrujet e voe an iliz katolik.
## Monumantoù ha traoù heverk

Le Mesnil-Véneron - Église Saint-Pierre.jpg|Diavaez an iliz katolik.
Nef de l'église Saint-Pierre du Mesnil-Véneron.jpg|Nev an iliz katolik.

* Iliz katolik *Sant Pêr*, , adsavet etre 1952 ha 1957, luc’hskeudennoù.

Plaque commémorative dans l'église Saint-Pierre du Mesnil-Véneron.jpg|Ar blakenn.

* Plakenn ar re varv en iliz katolik, luc’hskeudenn.
## Emdroadur ar boblañs
## Melestradurezh
## Tud
## Liammoù diavaez
## Notennoù ha daveoù
Moon-sur-Elle

**Moon-sur-Elle** zo ur gumun e departamant Manche e Bro-C'hall, unan eus an departamantoù savet diwar Normandi gozh.
## Douaroniezh
* War lez ar stêr Elle emañ Moon.
## Istor
### [[Dispac'h Gall]]
* Krouet e voe ar gumun e 1790 diwar ar barrez katolik. Lakaet e voe e Kanton Saint-Clair hag e Distrig Saint-Lô. Lakaet e voe en Arondisamant Saint-Lô e 1800.
### 
#### [[Brezel-bed kentañ]]
* Mervel a reas seizh gwaz eus ar gumun abalamour d'ar brezel hervez monumant ar re varv, da lavaret eo 5,23% eus ar boblañs e 1911.
#### [[Eil brezel-bed]]
* Mervel a reas c'hwec'h den eus ar gumun abalamour d'ar brezel hervez monumant ar re varv.  Tud nann-soudard a voe lazhet  e-pad Emgann Normandi; un nijour SUAat a voe lazhet eno d'ar 6 a viz Even 1944. 
#### Brezelioù didrevadennañ
##### [[Brezel Aljeria]]
* Mervel a reas ur milour eus ar gumun d'ar 17 a viz Gwengolo 1961 hervez monumant ar re varv. 
## Monumantoù ha traoù heverk

Moon-sur-Elle_-_Château.jpg|Ar c'hastell.

* Ar c'hastell, , hag e gouldri, . 

FranceNormandieMoonSurElleEglise.jpg|An iliz katolik.

* Iliz katolik *Gorroidigezh an Intron-Varia*, etre an  hag ar , luc'hskeudennoù.

Moon-sur-Elle - Chapelle du Mesnil-Vitey (2).jpg|Ar chapel.

* Chapel Le Mesnil-Vitey, luc'hskeudennoù.
* Monumant ar re varv e-tal an iliz katolik, er vered, luc'hskeudennoù.
* Plakenn ar re varv (1914-1918) en iliz katolik, luc'hskeudenn.
## Emdroadur ar boblañs
## Melestradurezh
## Tud
## Liammoù diavaez
## Notennoù ha daveoù
Mehaigne

Ar **Mehaigne** zo ur stêr e Belgia, adstêr d'ar Meuse war he lez kleiz.

Eieniñ a ra e La Bruyère, e proviñs Namur, redek en Hesbaye hag en em deurel er Meuse e Statte, e-kichen Huy, e proviñs Liège.
Dúnedain

E bed  Douar-ar-C'hreiz savet gant J. R. R. Tolkien eo an **Dúnedain** (/ˈduːnɛdaɪn/; ag an unander **Dúnadan**, "Den ar C'hornôg") a oa ur ouenn denel, anavezet ivez evel an Númenóreaned. Ar re a chomas bev goude beuzadenn o enez a zeuas d'en em staliañ en Arnor ha Gondor renet gant Elendil hag e vibien, Isildur hag Anárion.

Goude diskar Númenor e voe roet an anv Dúnedain d'an Númenóreaned a oa kar d'an elfed, hag ar re a oa a-enep a veze anvet an Númenóreaned Du.

Ar **c'hederion** e oa Dúnedain an Norzh (Arnor) hag ar Su (Ithilien, er Gondor) en Trede Oadvezh. Evel o hendadoù o devoa perzhioù mat heñvel ouzh an Elfed, en o zouez ar varregezh da veizañ yezhoù an evned hag al loened. Poursuerion ha brezelerion e oant, ha gwardet e veze ganto al lec'hioù a-enep an nerzhioù teñval.
## Daveoù
Badb

E gwengelouriezh ouezelat, **Badb** (pe **Ar Badb**, hag a dalv "ar bran") eo un doueez ag ar brezel, stumm ur bran anezhi, hag a c'hall bout anvet **Badb Catha** ("bran an aerva"). Skignañ a ra an aon hag ar poutder e penn ar vrezelerion evit harpañ un tu pe un tu arall ag an emgann. Badb a c'hall dont a-raok ar stourm evit diouganiñ brasder ar c'holloù, pe anvioù an dud a varvo.  A-wezhoù e tisklaerie an anvioù gant yudadennoù, aze e c'hallje bout keñveriet gant ar ben síde.

Gant he c'hoarezed, Macha hag ar Morrigan, peAnand, eo Badb unan ag an teir doueezed ag ar brezel, pe an *[[Morrígan|teir Morrígan]]*.
Saint-André-de-l'Épine

**Saint-André-de-l'Épine** zo ur gumun e departamant Manche e Bro-C'hall, unan eus an departamantoù savet diwar Normandi gozh.
## Douaroniezh
## Istor
### [[Dispac'h Gall]]
* Krouet e voe ar gumun e 1790 diwar ar barrez katolik. Lakaet e voe e Kanton Saint-Clair hag e Distrig Saint-Lô. Lakaet e voe en Arondisamant Saint-Lô e 1800.
### 
#### [[Brezel-bed kentañ]]
* Mervel a reas seitek gwaz eus ar gumun abalamour d'ar brezel hervez monumant ar re varv, da lavaret eo 5,90% eus ar boblañs e 1911; tri soudard eus ar gumun a voe lazhet e Belgia d'an 22 a viz Eost 1914, e penn- kentañ ar brezel, daou eus ar 25vet Rujumant Troadegiezh e Charleroi hag unan eus ar 1añ Rujumant Troadegiezh Trevadennel e Rossignol.
#### [[Eil brezel-bed]]
* Mervel a reas c'hwec'h den eus ar gumun abalamour d'ar brezel hervez monumant ar re varv.  Pevar anezhe a oa tud nann-soudard, lazhet e voent e-kerzh Emgann Normandi. Distrujet e voe an iliz katolik.
## Monumantoù ha traoù heverk

Église de Saint-André-de-l'Épine (clocher).jpg|Ar c'hloc'hdi.
Église de Saint-André-de-l'Épine.jpg|An iliz katolik.

* Iliz katolik *Sant Andrev*, 1956-1959, luc'hskeudennoù.

Saint-André-de-l'Épine - Monument aux Morts.jpg|Ar monumant.

* Monumant ar re varv dirak an ti-kêr, luc'hskeudenn. 
## Emdroadur ar boblañs
## Melestradurezh
## Tud
## Liammoù diavaez
## Notennoù ha daveoù
Soile

Ar **Soile** zo ur wazh e Belgia, adstêr d'ar Mehaigne.

## He red
Eieniñ a ra e Waret-la-Chaussée e kumun Éghezée, war un uhelenn a 195 m. 

Goude e red dre Hanret, Hemptinne ha Meeffe, en Hesbaye hag eus proviñs Namur da broviñs Liège.
Hieronymus

**Hieronymus** zo un anv-bihan latin hag alamanek hag a deu eus ar gresianeg Ἱερώνυμος (Hierṓnymos).

## Stummoù all e yezhoù all
* Jerome e saozneg
*Jérôme e galleg
*Girolamo, Gerolamo, Geronimo en italianeg
*Jerónimo, Gerónimo e spagnoleg
*Jeroen, e nederlandeg.

## Tud
* *Hieronymus* (war-dro 350-421), eskob Vienne e 421
* *Hieronymus* (mab da Karl Martel) (738 - 814)
* Hieronymus Bosch (1453-1516), livour izelvroat
* Hieronymus Cock (tro 1510-1570), livour hag engraver flamank.
Rupert

**Rupert** pe  **Ruppert** zo un anv-bihan saoznek.

## Orin
Dont a ra eus an anv latin *Rupertus*, deuet diwar an anv henalamanek  *Hruodoperht/Hruodoberht* a zo ivez orin an anv  Robert.  "Rupert" ha "Robert" a zo neuze stummoù disheñvel a vremañ diwar an anv henalamanek, diazezet war * Hrothi*, "klod, gloar" + *Berht*, "skedus";  koulz Rupert ha Robert eta a dalv  kement ha "brud skedus".

.
San Giorgio Albanese

**San Giorgio Albanese** a zo ur gumun eus Italia, e proviñs Cosenza, e rannvro Calabria.

Dont a ra an anv *Albanese* eus an albanegerien o doa kuitaet Albania da zont d'en staliañ e Calabria er . Betek bremañ e vez kaozeet ur rannyezh albanek gant o diskennidi anvet *Arbëresh*. Er yezh-se e reer *Mbuzati* eus ar gumun.
Théoden

**Théoden** a zo un den eus Douar-ar-C'hreiz, e bed *[[Aotrou ar Gwalennoù]]* skrivet gant J. R. R. Tolkien. Tiern ar Rohan hag Aotrou ar Mark pe ar Riddermark (bro ar Rohirrim) e oa, hag un den a bouez eo el levr *[[An daou dour]]* ha *[[Distro ar Roue]]*. Théoden a voe strobinellet gant e alier, Gríma Wormtongue, ha chom a reas difiñv pa oa e rouantelezh o vont da get. Hogen, goude bout pareet gant Gandalf e teuas da vout ur c'hevredad a bouez a-enep Saruman ha Sauron.
Emgann Campus Mauriacus

**Emgann Campus Mauriacus**, pe **Emgann Chalons**,  a c'hoarvezas e Galia e 451.

En emgann-se e oa armeoù Romaned ha Germaned, renet gant Aetius, en un tu, hag armeoù an Huned, renet gant Attila, en tu all. Faezhet e voe an Huned.
Corigliano-Rossano

** Corigliano-Rossano  ** a zo ur gumun eus Italia, e proviñs Cosenza, e rannvro Calabria.

## Istor
Krouet eo bet e 2018 diwar gendeuziñ kumunioù Corigliano Calabro ha Rossano.
Kilian

**Kilian**, pe **Cilian**, zo un anv-bihan gouezelek.

## Sent
Tri sant zo anavezet :
*Kilian Wurtzburg (640-689), eskob hag avielour Franken, merzher gant Colman ha Totnan ;
*Kilian Aubigny-en-Artois (†669 pe 680), abad en Artez er  ;
*Kilian Inis Cealtra, abad iwerzhonat en Enez Cybi e Kembre.
Weber

**Weber** ("Gwiader") zo un anv-tud alamanek.

## Tud

* Carl Maria von Weber (1786-1826) sonaozour
* Wilhelm Eduard Weber (1804–1891), fizikour alaman
* Heinrich Weber (1842–1913), matematikour alaman
* Max Weber (1864–1920), armerzhour alaman
* David Weber (1952), skrivagner skiant-faltazi
Avielour

Un **avielour** zo un den a brezeg an aviel, hag a glask treiñ an dud gant Jezuz Nazaret, a zo kaoz anezhañ er pevar aviel, oberennoù ar Pevar avielour kentañ.
Saint-Fromond

**Saint-Fromond** a zo ur gumun e departamant ar Manche e Bro-C'hall, unan eus an departamantoù savet diwar Normandi gozh.
## Douaroniezh
* War lez ar stêr Vire emañ ar gumun.
## Dezougen

Pont de Saint-Fromond.jpg|Ar Vire e Saint-Fromond.

* Ar pont dreist d’ar stêr Vire.
## Istor
### [[Dispac'h Gall]]
* Krouet e voe ar gumun e 1790 diwar ar barrez katolik. Lakaet e voe e Kanton Esglandes hag e Distrig Saint-Lô. Lakaet e voe en Arondisamant  Avranches e 1800 hag e Kanton Saint-Jean-de-Daye e 1801.
### 
#### [[Brezel-bed kentañ]]
* Mervel a reas naontek gwaz eus ar gumun abalamour d'ar brezel hervez monumant ar re varv, da lavaret eo 4,73% eus ar boblañs e 1911; daou soudard eus ar gumun a voe lazhet e Belgia d'an 22 a viz Eost 1914, e penn- kentañ ar brezel, unan e Falisolle, er 136vet Rujumant Troadegiezh e oa hag unan eus ar 25vet Rujumant Troadegiezh e Charleroi.
#### [[Eil brezel-bed]]

DeadGermansStFromond.jpg|Soudarded alaman marvet er gumun e 1944.

* Mervel a reas triwec'h den eus ar gumun abalamour d'ar brezel hervez monumant ar re varv. Lod anezhe a oa tud nann-soudard bet lazhet e-pad Emgann Normandi e 1944.
* Distrujet e voe ar c’hastell ha tost toud ar gêriadenn.
## Monumantoù ha traoù heverk

Chateau_rivière_marais.JPG
Chateau_rivière_cigognes.JPG

* Dismantroù Kastell La Rivière,  XIvet kantved.
* Manerioù  Martigny, La Dairie ha La Lande.

Église priorale Saint-Fromond de Saint-Fromond. Vue nord.jpg|An iliz katolik.

* Iliz katolik *Gorroidigezh an Intron-Varia ha Sant-Frodomundus*, XIvet kantved–XVvet kantved, luc’hskeudennoù.
* Monumant ar re varv er vered, luc’hskeudenn ha kartenn-bost. Dioueliet e voe d’ar 14 a viz Gouhere 1919.
* Plakenn ar re varv (1914-1918) en iliz katolik, luc’hskeudenn.
## Emdroadur ar boblañs
## Melestradurezh
## Tud
* Frodomundus, eskob Coutances adalek 677 betek 690.
## Liammoù diavaez
## Notennoù ha daveoù
Schmidt

**Schmidt** zo un anv-tud alamanek hag a ra dave da vicher ar gov.

## Anvioù par e yezhoù all
* Smith e saozneg,
* Smet e nederlandeg,
* ar Gov e brezhoneg.

## Tud
* Kathrin Schmidt (1958), skrivagnerez alaman
* Karl Schmidt-Rottluff (1884–1976), engraver alaman 
* Helmut Schmidt (1918–2015), politikour alaman
* Helle Thorning-Schmidt (1966), politikourez danat
Hoffmann

**Hoffmann** ("Den-a-lez") zo un anv-tud alamanek.

## Tud
* August Heinrich Hoffmann von Fallersleben (1798–1874), skrivagner alaman
* Karl Hoffmann (naturour) (1823–1859), naturour alaman
* Max Hoffmann (1869–1927), jeneral alaman
Meyer

**Meyer** ("Merer") zo un anv-tud alamanek.

## Tud
* Adolf Bernhard Meyer (1840–1911), naturour alaman
* Deon Meyer (1958), skrivagner afrikanek eus Suafrika 
* Kuno Meyer (1858–1919), yezhoniour alaman
* Stephenie Meyer (1973), skrivagnerez stadunanat
Artús

**Artús** zo un anv-bihan okitanek.

## Yezhoù all
*Artus e galleg.

## Tud
* *Artús Varena*, ganet d'ar 15 a viz Kerzu 2022, nac'het e anv gant ar bennadurezh c'hall.

## Oberenn
**Le rey Artus*, oberenn okitanek eus an 

## Pennadoù kar
* Afer Artús
* Afer Fañch

## Notennoù
Castillo

**Castillo** (*kastell* e brezhoneg) zo un anv-lec'h hag un anv-tiegezh spagnolek.
## Lec'hioù
### Kastilli brudet
* Castillo de San Felipe de Lara e Lenn Izabal e Guatemala.

### Kumunioù
;  e proviñs Cuenca: 
* Castillo-Albaráñez
* Castillo de Garcimuñoz
* Piqueras del Castillo.

Hag ivez:
* Castillo de Bayuela, e Proviñs Toledo.
* Castillo de Locubín, e Proviñs Jaén (Spagn).

* Cabañas del Castillo, e Proviñs Cáceres,
* Estopiñán del Castillo,  e Proviñs Huesca.
* Montealegre del Castillo, e Proviñs Albacete,
* Narros del Castillo, e proviñs Ávila.
* Úrbel del Castillo, , e proviñs Burgos.

## Tud
*Ana Castillo (1953), skrivagnerez stadunanat.
*Anna Castillo (1993), aktourez katalan er sinema.
*Fernanda Castillo (1982), aktourez vec'hikan.
*Pedro Castillo (1969), skolaer, sindikalour ha politiker perouat.

## Pennadoù kar
* Castello, en italianeg.
* Castel, en okitaneg.
* Castle, en saozneg.
* Castrillo.
* Kastell, en brezhoneg.
Suárez

**Suárez** zo un anv-tiegezh spagnolek, paotr-kenañ e Spagn, hag en Amerika Latin (Arc'hantina, Kuba, Mec'hiko) a-c'houde an trevadennerezh.

*Mab da Suero / Soeiru* eo an anv a-orin eus Asturiez, deveret eus al latin *Suerius*, eleze "diwaller-moc'h".

## Tud
*Inés de Suárez (1507–1580), konkistadorez spagnol e Chile
*Joaquín Suárez (1781-1868), prezidant Republik Uruguay
*Manuel Suárez Fernández (1895-1954), beleg katolik spagnol
*Adolfo Suárez (1932–2014), politiker spagnol
Wagner

**Wagner** zo un anv-tiegezh alamanek.

## Tud
* Richard Wagner (1813–1883), sonaozour alaman
* Walter Wagner (marvet e 1945), alvokad alaman
* Otto Wagner (1841-1918), arkitektour aostrian
## Aozadurioù
* Strollad Wagner
Afer Artús

**Afer Artús** zo bet boulc'het pa voe nac'het an anv-bihan Artús e Mende ouzh ar bugel Artús Varenne (pe *Varena* en okitaneg), ganet d'ar 15 a viz Kerzu 2022..

E miz Ebrel 2022 ivez e oa bet nac'het an anv Lilòia .

*Anvioù okitanek all zo bet nac'het betek-henn : Alaís, Alienòr, Antòn, Flòra, Julía ha Loís.

## Liammoù diavaez
;Gallek
*Kazetenn ''La Dépêche'', 09/01/2023
*Chadenn skinwel ''TF1'', 09/01/2023
*Kazetenn ''Ouest-France'', 10/01/2023
*Lec'hienn ''France Bleu'', 12/01/2023
*Kelaouenn ''Parents'', 12/01/2023 Kelaouenn Parents
*Kelaouenn ''Soirmag'', 12/01/2023 Soirmag
*Kazetenn ''Le Figaro'', 14/1/2023
*Ouillade 
*Elle
*Magicman 
*Sudinfo
*Pemdezieg Sud-Ouest 
*Closer
*Er sizhunieg Le Point  
*E BFMTV
*E L'Union
*En 7sur7
*En La Voix du Nord
*En Demotivateur
*En Actu.orange
*En Aufeminin
;Nederlandek
*E newsbbeezer.com
;Okitanek
*E Jornalet 
*E Radio Occitania
;Spagnolek
*En El Nacional
*E NewsESEuro
*En EITB

## Pennad kar
*Afer Fañch

## Notennoù
Smith

**Smith** zo un anv-tiegezh saoznek. Ober a ra dave da vicher ar gov. Anv-familh ar muiañ douget eo e Breizh-Veur, SUA, Kanada, Aostralia ha Zeland-Nevez, har ar pempvet a gaver ar muiañ e Republik Iwerzhon.

## Anvioù par e yezhoù all
* Schmidt en alamaneg,
* Smet e nederlandeg,
* ar Gov e brezhoneg.

## Tud

* Adam Smith (1723–1790), prederour hag armerzhour skosat
* Adrian Smith (marvet e 1957), soner saoz
* Alyn Smith (marvet e 1973), politikour skosat
* Andrew Smith (loenoniour) (1797–1872), loenoniour skosat
* Clark Ashton Smith (1893–1961), skrivagner amerikan
* Deborah Smith (marvet e 1987), troer saoz
* Edmund Kirby Smith (1824–1893), jeneral SUA
* Edward Smith-Stanley (1775–1851), politikour saoz
* Fanny Cochrane Smith (1834–1905), aborijenez eus Tasmania
* Jaden Smith (marvet e 1998), aktour, raper ha dañser stadunanat
* James Skivring Smith (1825–1892), politikour eus Liberia
* Joseph Smith (1805-1844), diazezer ar vormonegezh
* Keely Smith (marvet e 1932), kanerez jazz SUA
* Maggie Smith (1934–2024), aktorez saoz
* Marie Smith Jones (1918–2008), yezh eyak
* Matt Smith (marvet e 1982), aktour tele saoz
* Patti Smith (marvet e 1946), kanerez rock ha barzhez SUA
* Paul L. Smith (marvet e 1936), aktour hag ur fentigellour stadunanat
* Pennie Smith (marvet e 1945), luc'hskeudennerez saoz
* Thomas Cavalier-Smith (1942–2021), bevoniezh an emdroadur e kevrenn zoologiezh skol-veur Oxford
* Will Smith (g. e 1968), aktour, produour ha raper stadunanat
Vaccarizzo Albanese

**Vaccarizzo Albanese** a zo ur gumun eus Italia, e proviñs Cosenza, e rannvro Calabria.

Dont a ra an anv *Albanese* eus an albanegerien o doa kuitaet Albania da zont d'en staliañ da Galabria er . Betek bremañ e vez kaozeet ur rannyezh albanek gant o diskennidi, anvet *Arbëresh*. Er yezh-se e reer *Vakarici* eus ar gumun.
Adar Llwch Gwin

**Adar Llwch Gwin** zo evned speredek ha ledan keñveriet alies ouzh ar gripi e gwengelouriezh Preden,

## Gwengel
An Adar Llwch Gwin a voe roet d'ur brezelour anvet Drudwas ap Tryffin gant e wreg. An anv a zo tennet eus ar gerioù kembraek *adar* ("evn"), *llwch* ("poultr", "uloc'h"), ha *gwin* ("gwin"). An evned-se a veize yezh an dud hag asantiñ a raent d'ar pezh a veze goulennet gant o mistri. Pa oa Drudwas o vrezeliñ ouzh Arzhur e c'hourc'hemennas d'an evned lazhañ an den kentañ a zegouezhfe en aerva. Arzhur a oa dale gantañ hag an evned a dagas Drudwas pa deuas war an aerva, an hani kentañ, ha drailhet e voe ganto. Diwezhatoc'h e voe arveret an anv *Adar Llwch Gwin* el lennegezh kembraek evit taolennañ an evned-preizh evel an erered, ar falc'huned, ar sparfelled, hag ar wizion kadarn.

## Levrlennadur
*John & Caitlin Matthews (2005). *The Element Encyclopedia of Magical Creatures*. HarperElement

## Liammoù diavaez
* "Welsh Classical Dictionary" p. 232

## Daveoù
Jornalet

**Jornalet**, pe **Jornalet, gaseta occitana d'informacions**, zo anv ur gazetennig okitanek en-linenn evit netra, ha war baper dre goumanant.
Santa Caterina

**Santa Caterina** zo anv meur a lec'h en Italia.

#### Kumunioù
* Santa Caterina Albanese, e proviñs  Cosenza
* Santa Caterina dello Ionio, e proviñs  Catanzaro
* Santa Caterina Villarmosa, 

#### Rioni ha frazioni
* Rione Santa Caterina, e  Palio di Asti
* Santa Caterina, e Calangianus e proviñs Sassari
* Santa Caterina, e Concordia sulla Secchia e proviñs Modena 
* Santa Caterina, e Maratea e proviñs Potenza  
* Santa Caterina, e Reggio Calabria
* Santa Caterina, e Nardò e proviñs Lecce
* Santa Caterina, e Pergine Valsugana e proviñs Trento
* Santa Caterina, e Roccalbegna e proviñs Grosseto
* Santa Caterina Valfurva, e Valfurva e proviñs Sondrio
* Santa Caterina, e Lusiana Conco e proviñs  Vicenza 
* Santa Caterina, e Pasian di Prato e proviñs Udine
* Santa Caterina, e Malborghetto-Valbruna e proviñs  Udine
* Santa Caterina, en Acireale e Meurgêr  Catania
* Santa Caterina, e Massaquano, e  Vico Equense, e Meurgêr Napoli
* Santa Caterina di Pittinuri, e Cuglieri e proviñs Oristano

#### Dourredennoù
* Santa Caterina, kanol 20&nbsp;km hed e proviñs Padova etre Prà ad Este ha Vescovana
Filadèlfa de Gèrda

**Filadèlfa de Gerda** (*Claude Duclos* hec'h anv gwir) a oa ur varzhez okitanek eus an . 

## Liamm diavaez
* Escòla Gaston Febus
San Benedetto

**San Benedetto** zo anv meur a lec'h en Italia.

## Orin
Diwar anv ur sant anvet Benedetto, a zo Benead e brezhoneg.

## Kumunioù
*San Benedetto Belbo, e proviñs Cuneo
*San Benedetto dei Marsi, e proviñs L'Aquila
*San Benedetto del Tronto, e proviñs Ascoli Piceno 
*San Benedetto in Perillis, e proviñs L'Aquila
*San Benedetto Po, e proviñs Mantova
*San Benedetto Ullano, e proviñs Cosenza
*San Benedetto Val di Sambro, e proviñs Bologna

## Pennadoù kar
*Saint-Benoît 
*San Benito 
*São Bento
Jacques Davy du Perron

**Jacques Davy du Perron** (15 a viz Du 1556 e Saint-Lô - 6 a viz Kerzu 1618 e Bagnolet) a oa un eskob, un diplomat hag ur barzh gallek.

### Oberennoù
* *Oraison funèbre sur la mort de Monsieur de Ronsard* 1586. Hachette/BnF, 2018 
* *L'Évangile de Rome […]* G. Cartier, 1600 • Skrid
* *Apologie pour les pères Jésuites*, 1614 • Skrid
* *Brief discours sur quelques poinct concernans la police de l’Église et de l’État: et particulièrement sur la reception du Concile de Trente & la venalité des offices*, 1615 (ASIN: ‎B001CA7OJM)
* *Le Cardinal Jacques Davy du Perron : mélanges publiés à l’occasion du  centenaire de sa naissance*, Saint-Lô, Imp. Jacqueline, 1956
* *Les diverses œuvres*, Genève, Slatkine Reprints, 1969 
* *Recueil des poésies de Monsieur Du Perron*, Paris, Actes Sud, 2008
Iwan Stefan

**Iwan Dezire Stefan** (pe *Yves Désiré Stéphan* ; Groe, 1 Ebrel 1837 - Groe, 28 C'hwevrer 1914) a oa ur beleg eus eskopti Gwened ha troer brezhonek.

Beleget e voe e 1864 hag anvet da gure e Sant-Pêr-Kiberen, da gentañ, ha da c'houde en Ardeven, e Lokmaria-Gregam, e Kewenn, e Neizin hag e Karnag. Aluzener e voe en ospital Porzh-Loeiz e dibenn e vuhez. Lakaat a reas e brezhoneg Gwened *[[Levr bugale Mari|Livr bugalé Mari]] get pédenneu d'er Herhiéz ha historieu gaer*, diwar al levr savet gant ar chaloni Aogustin Chatton, eus eskopti Sant-Brieg.
Rigveda

Ar ***Rigveda*** pe ar ***Rig Veda*** (Sañskriteg: ऋग्वेद *ṛgveda*, eus *ṛc* "pediñ" ha *veda* "anaouedegezh") eo dastumad kozh ar meulganoù indian (*sūktas*). Unan ag ar pevar zestennoù hindou (*[[śruti]]*) anavezet evel ar vedaoù. Nemet unan ag ar Shakha a anaver hizhiv: ar Śakalya Shakha. Ul lodenn vras ag ar Shakhaoù a zo kollet hiziv, pe diembann.

Ar *Rigveda* eo testenn gozhañ ar c'horpus Vedic hag unan ag an testennoù skrivet en ur yezh indezeuropek. Al lizheregouriezh hag ar yezhoniezh a ziskouez eo bet kenaozet ar braz ag ar *Rigveda* Samhita e gwalarn an iskevandir Indez etre 1500 ha 1000 kent JC.

An destenn *eo rannet e* *Samhita*, *Brahmanas*, *Aranyakas* hag an *Upanishads*. Ar *Rigveda Samhita* eo kreiz an oberenn hag un dastumad a zek levr (*maṇḍala*s) gant 1,028 meulgan (*sūkta*s) ha 10,600 gwerz (anvet *ṛic*). En eizh levr –A levr 2 d'al levr 9 – a zo ar re gozhañ, hag ennañ eo displeget ar gosmologiezh hindou, al lidoù, hag anien an doueed. Al levr nevesoc'h (levr 1 ha 10) a zispleg ar vertuzoù evel an *dāna* (ar garitez), orin an hollved hag an doueel, ha goulennoù metafizik arall.

Hizhiv e vez disklaeriet c'hoazh ar gwerzioù e-pad ar pedoù hindou hag al lidoù-tremen  (evel an euredoù), neuze eo ar Rigveda an destenn religiel kozhañ arveret betek hizhiv.

## Daveoù
Kevin Glendalough

**Kevin Glendalough** (diwar ar furm saoznek), pe **Cóemgen mac Cóemloga** (en heniwerzhoneg) (war-dro 498 - 3 Mezheven 618) zo ur sant iwerzhonat, abad Gleann Dá Loch e menezioù Wicklow, en Iwerzhon.

## Liamm diavaez
:
Breinadurezh

Ar **goubrenerezh** pe **breinadurezh** a zo ur rummad oberezhioù dizonestiz a c'hell bezañ lakaet evel felladennoù pe dorfedoù gant justizoù ar Stadoù. Gant un den pe un aozadur eo graet dre gammarver an aotrouniezh evit desachañ gounidoù dilañvas pe galloudoù divoder.
E rummad ar goubrenerezh e kaver : ar paeañ gwinioù-marc'had, ar goubrenadur gouzañvat hag ar bogoderezh. Ne vez ket an holl eus an oberezhioù-se difennet e bro-mañ-bro. Komzet e vez ar goubrenerezh politikel pa vez lakaet e pleustr gant un den e karg ur gefridi ofisiel, uhel pe izel renk gantañ. A-zevri e vez kavet ar goubrenerezh e Stadoù miarc'hwelel, pa vez anv eus al laerelezh, an nemeurveliezh (oligarc'hiezh), ar Stad mafiaek pe drammek.
Cú Roí

**Cú Roí mac Dáire** (Cú Ruí, Cú Raoi) a oa roue Mumhan er Rúraíocht e gwengelouriezh Iwerzhon. Taolennet e vez evel ur brezeler gant barregezhioù dreistdenel ha dezhañ galloudezhioù hud. E anv a dalv moarvat "ki ar maez", pe "ki an aerva". Mab Dáire mac Dedad (pe Dáire Doimthech) eo hag un ezel ag ar c'hlann Dedad. Hogen, hervez T. F. O'Rahilly eo "Cú Roí ha Dáire an hevelep den".

Cú Roí a vez kavet en ur bern testennoù iwerzhonek, en o zouez: *[[Forfess Fer Fálgae]]*, *Amra Con Roi*, *Brinna Ferchertne*, *Aided Chon Roi*, *[[Fled Bricrenn]]*, *[[Mesca Ulad]]* ha *[[Táin Bó Cúailnge]]*. Danevelloù a ziskouez un enebadur etre eñ hag haroz Ulaid Cú Chulainn, hag a lazho anezhañ.
Santa Domenica

**Santa Domenica** zo anv meur a lec'h en Italia.

## Kumunioù
*Santa Domenica Talao, e proviñs Cosenza e Calabria
*Santa Domenica Vittoria, e meurgêr Messina e Sikilia

## Ranngumunioù
*Santa Domenica, e Placanica, e Meurgêr Reggio Calabria (Calabria)
*Santa Domenica, e Ricadi, e proviñs Vibo Valentia (Calabria)
The Sign of Four

**The Sign of Four** a zo ur romant polis saoznek Sherlock Holmes gant Arthur Conan Doyle, embannet e 1890.  C'hoarvezout a ra e metoù ar Vormoned.
Sarah Jacob

**Sarah Jacob** (12 Mae 1857 – 17 Du 1869) a oa ur plac'h yaouank eus Sir Gaerfyrddin, e Kembre, hag a voe brudet e Breizh-Veur a-bezh evel *the Welsh Fasting Girl* ("ar Gembreadez o yunañ"). Lavaret a rae he zud, Evan ha Hannah Jacob, he doa bevet e-pad daou vloaz hep debriñ nag evañ, ar pezh a sachas evezh ar c'hazetennoù hag ar vedisined. Soñjal a reer e c'houzañve diwar *[[anorexia nervosa]]*, ur c'hleñved a vire outi a zebriñ. Mervel a reas gant ar c'hleñved-se.

## He buhez
Ganet e voe Sarah war ar maez e Letherneuadd Uchaf e-kichen Pencader, e Sir Gaerfyrddin, e 1857. Eno e tremenas he buhez verr. Adalek he dek vloaz e konter e tremene hep boued e-pad prantadoù hirik. He zud a reseve ar re a gare dont da welet o merc'h, ha lavaret a raent n'he doa ket debret e-pad meur a viz. Ha goulenn a raent digant ar weladennerien reiñ arc'hant eviti. E dibenn he buhez e chome war he gwele gant ar gwan ma oa, gwisket evel ur plac'h nevez. Mervel a reas e 1869, en he daouzek vloaz. Ensellet e voe he c'horf, goude he marv, ha gwelet e voe he doa debret un tammig boued nebeud amzer a-raok. 

Kaset e voe he zud dirak al lez-varn goude-se, tamallet e voe dezho bezañ lazhet o merc'h ha kondaonet e voent d'an toull-bac'h.

## Liamm diavaez
* ''Ffilm The Wonder a stori drist y ferch oedd yn honni 'byw heb fwyta''' - BBC Kembre
Guardia Piemontese

**Guardia Piemontese** (*La Gàrdia* en okitaneg) zo ur gumun eus Italia, e proviñs Cosenza, e rannvro Calabria.

Er gumun e komzer ur rannyezh okitanek abaoe ma oa deuet di tud eus traoñiennoù okitanek Piemont en .
San Donato

**San Donato** zo un anv-lec'h italianek ha spagnolek.

#### 
;Kumunioù
*San Donato di Lecce 
*San Donato di Ninea 
*San Donato Val di Comino
*San Donato Milanese

#### 
**Sierra de San Donato*, pe Beriain (menez).
San Cosmo Albanese

**San Cosmo Albanese ** (*Strigàri* en arbëreshë, San Cuòsimu en calabrese ) a zo ur gumun eus Italia, e proviñs Cosenza, e rannvro Calabria. 590 a dud zo enni o chom. 

## Albaneg
Dont a ra an anv albanek Strighari eus ur brezelour eus kêr Stura en Albania.
Treuzdougen Herrek Rannvroel

An **Treuzdougen Herrek Rannvroel** pe **THR** (e galleg *Transport Express Régional* pe TER) zo ur merk kenwerzhel eus ar c'hevredad "SNCF Voyageurs" implijet evit an treuzdougen etre kêrioù e trenoù ha kirri-boutin e Frañs dre genemglevioù etre an SNCF hag ar rannvroioù melestradurel. Komz a reer eus an **Trenioù Herrek Rannvroel** (THR) evit trenioù ar rouedad-se (*Train Express Régional* pe TER e galleg).

Krouet e voe e 1986 ha kenveret eo gant ar Rannvroioù hag an SNCF abaoe 2002, nemet en Enez-Frañs (ha kêrioù zo e Centre-Val de Loire, Normandi ha Hauts-de-France) lec'h ma reer gant ar merk "Transilien", hag e Korsika lec'h m'eo bet divizet gant Strollegezh Korsika reiñ ar merañ d'ur c'hevredad ekonomiezh kemmesk (KEK) anvet *"camini di ferru di a Corsica"* pe *"chemins de fer de la Corse"* (CFC). E Lyon emañ sez ar c'hevredad "SNCF voyageurs" karget da gorvoiñ ar merk hag ar rouedad. Goude adreizh tiriadel 2015 e oa bet kenstrollet rouedadoù THR zo e 2016 ha 2017. En amzer dazont e vo digoret ar rouedad da gevratoù kevezer gall pe europat.

Kresket en doa an niver a veajourien etre 2002 ha 2012, digresket en doa etre 2012 ha 2016 ; kreskiñ a ra adarre abaoe 2017. Ar feur leuniañ a oa 25% e 2016.

Hervez an SNCF e 2016 e laboure 28 000 implijiad evit ar c'hinnig THR en 11 "Rannvro THR", evit ur c'hrengreadur a 4 miliard a euroioù.

Hervez an danevell graet gant Lez ar c'hontoù e 2019 diwar-benn an THR e sav ar c'houstoù hollek da 8,5 miliard a euroioù, 88% anezho skoaziadennet gant ar Stad (2 viliard) hag ar Rannvroioù (3,9 miliard).

## An THR e Breizh
*Gwelet ar pennadoù [[THR Breizh]] ha [[THR Broioù al Liger]].*

E Breizh ez eus daou THR, anvet "Breizhgo" e Rannvro Breizh hag "Aléop" e Broioù al Liger. Strollañ a reont beajoù gant trenioù, kirri-boutin, ha listri evit darbariñ an inizi. 

Linennoù zo a zo e div Rannvro, kenemglevioù zo etre ar rannvroioù neuze. Da skouer, meret eo al linenn Caen-Roazhon gant "TER Normandie" hepken, met kenveret eo Orleañs-Naoned/Ar Groazig gant "TER Centre-Val de Loire" ha "TER Pays de la Loire" (ar servij "Interloire" a vez graet anezhi), ha kenveret eo al linenn Brest/Kemper - Naoned gant "TER Bretagne" ha "TER Pays de la Loire".

Linennoù zo a zo anvet "Trenioù Touristel THR" gant an SNCF, da skouer al « ligne Baie » e Bae Menez-Mikael.

## Liamm diavaez
*   Lec'hienn ofisiel.

## Daveoù ha notennoù
Marrakech

**Marrakech** (arabeg : **مُرَاكُش** "Murrākušh", anv orin berberek: **Mṛṛakc / ⵎⵕⵕⴰⴽⵛ**) zo ur gêr e kreiz Maroko.

Anavezet eo evel "Kêr Ruz" hag unan eus peder c'hêr impalaerel Maroko eo, gant Rabat, Meknès ha Fes. Poblet eo gant 1 014 813 a dud (e 2024). Kêr-benn proviñs Marrakech-Tensift-El Haouz eo, e  traoñ ar Menezioù Atlas e kreisteiz Maroko.

## Deskrivadur
Evel kalz kêrioù e Norzhafrika hag er Reter-Nesañ ez eo Marrakech ur gêr gozh gant mogerioù (ar *medina*) hag ur gêr vodern nepell (ar *Gueliz*). Aerborzh Etrebroadel Menara (RAK) hag un hent-houarn a liamm anezhi ouzh Casablanca hag ouzh an norzh. Marrakech eo an trede kêr pobletañ e Maroko goude Casablanca ha Rabat.

Ur gêr istorel eo Marrakech; sellet e vez outi evel kalz muioc'h "afrikan" eget ar c'hêrioù bras all hag a zo aroueziet gant he sevenadur berber. Krouet e voe e 1062 gant ar sultan Almoravid Yusuf ibn Tashfin. Kreskiñ a reas betek bezañ kêr-benn armerzhel ha sevenadurel su Maroko hag e-pad ur pennad er Grennamzer e voe ivez kêr-benn ar vro a-bezh.

Ar brasañ *souk* (marc'had digor) er vro a gaver amañ ha brudet eo kêr ivez evit an *Djemaa el Fna*, ur blasenn vras ​​digor a vez leun ag akrobated, diduerien, konterien ha sonerien eus ar mintin d'an noz pa dremen en ur seurt preti digor bras gant un toullad stalioù boued.

Ul lec'h Glad ar bed war roll UNESCO eo medina Marrakech.

Meur a bark ha liorzh zo e kêr, en o zouez Liorzh Majorelle ha Liorzh Menara.

## Gouarnamant lec'hel
Marrakech eo kêr-benn ha kreizenn velestradurel proviñs Marrakech-Tensift-El Haouz. Renet eo Marrakech gant ur c'huzul-kêr ennañ 80 dilennad. E-kerzh an hañv 2009 e oa bet gounezet ur plas gant kêr Marrakech en istor ar merc'hed marokan pa oa bet dilennet an aotrounez Fatima Zohra El Mansouri da vaer gant un emvod-meur eus ar c'huzul : ar wech kentañ eo d'ur vaouez dont da vezañ maer en istor Maroko a-bezh .
## Tud vrudet
*Ibn al-Banna al-Marrakushi (1256 - war-dro 1321), matematikour ha steredoniour.
*Élisabeth Guigou (ganet e 1946), politikourez.
*Mordechai Vanunu (ganet e 1954), skiantour.
## Gevelliñ
* Granada, Spagn.
* Timbuktu, Mali.
## Liammoù diavaez
## Notennoù ha dave
Torosad herkiniat Arvorig

**Torosad Arvorig** pe **Tolzennad arvorikat** (*Torosad herkiniat Arvorig* pe *Tolzennad hersinian arvorikat* ent-hir) zo un torosad douarouriezhel herkiniat (eus Menezioù Harz en Alamagn) e penn kornaoueg Europa. Ennañ emañ Breizh a-bezh hag ivez lodennoù eus kornaoueg Bro-C'hall. Al lec'h uhelañ eo ar Monts des Avaloirs (417m) e departamant ar Mezven. 65 000 km² eo gorread an torosad. Da vare an Hoalad kentañ e savas plegoù-menez a yeas d'ober an torosad herkiniat tro-war-dro ar pezh zo bet anvet Arvorig da heul, un nebeud miliadoù a gantvedoù goude. Uhel-tre e c'hell bezañ bet ar menezioù met ne weler mui nemet ur argompezenn izel a-walc'h, roufennet ha gronnet gant ar mor don war dri diwar pevar eus he c'hostezioù. Ledenez Arvorig a vez graet eus an tiriad-se. Koulskoude torosad Arvorig a zo lod eus un anadenn orogeniezh a zo daou reteradur dezhi : ul lod war an ahel Gwalarn-Gevred, hini an Arvorig, hag ul lod all war an ahel Biz-Mervent, hini an orogeniezh varisk (Tchekia ha Su Alamagn, tolzennad Kreiz, e Bro-C'hall ha meur a aradennad venezioù er bed a-bezh). 

## Gerdarzh
Koadeier menezioù Harz a veze anvet *Silva hercynia* gant ar Romaned. Kinniget e voe ober gant "hercynien" (herkiniat) gant ar geologour gall, Marcel Bertrand, e 1887, pa studie geologiezh glaoueg Norzh Bro C'hall. An arbennigourien alamanek a gav gwelloc'h dezho ober gant an anv-gwan varisk, diwar ar Varisked, ur bobl germanek kozh e traoñienn uhel ar Main. An daou anv-gwan a dalv evit an anadenn herkiniat pe varisk, met torosad herkiniat a vez implijet evit an holl dorosadoù seurt-se, evel hini Arvorig, hag orogeniezh pe aradennad varisk evit an anadenn vedel. 
## [[Paleozoeg|Hoalad paleozoek]]

E-pad Marevezh an devonian e krog difluk an aradennadoù a zeu eus an orogeniezh varisk e-kreiz an douaroù a yelo d'ober Kreizeuropa. Er mare-se e voe teuzet kevandiroù kozh ken e voe aozet an dreistkevandir Pangea, dezhi an aradennad nevez. Un amzer hag oberiantiz dektonik vras e oa an devonian. Laurazia ha Gondwana a dostas an eil ouzh egile. Gant ar stokad eus Laurentia ha Baltika e voe krouet Euramerika er c'helc'hiad sec'h a-hed trovan ar C'havr-mor. Un amzer hag oberiantiz dektonik vras e oa an devonian. Laurasia ha Gondwana a dostas an eil ouzh egile.

E kreiz an devonian e kreskas ar gwask tektonik war ar Pangea ha e voe lakaet ar c'harregadoù a-wiskadoù ha poulzet da vont uheloc'h-uhelañ ken e tizhent 6 000 metr en uhelder.

## [[Mezozoeg|Hoalad mezozoek]]

## [[Kenozoeg|Hoalad kenozoek]]
## Levrlennadur
* Gwenole Bihannig, *Douaroniezh Breizh : ar vro hag an armerzh*, An Here, 1997, 222 p., ISBN 2-86843-163-1

## Notennoù ha daveennoù
Cleto (Calabria)

**  Cleto **  (*Petramala* e oa an anv kozh, miret er rannyezh lec'hel, * Kletè*, e gresianeg: Κλητή) a zo ur gumun eus Italia, e proviñs Cosenza, e rannvro Calabria.
Paola (Calabria)

**  Paola ** a zo ur gumun eus Italia, e proviñs Cosenza, e rannvro Calabria. 

## Tud
Brudet eo ar sant Francesco di Paola.
Sarasadat Khademalsharieh

**Sarasadat Khademalsharieh** (perseg : **سارا سادات خادم‌الشریعه** *Sārā Sādāt Xādemālsharīʾẹ*), bet ganet e Tehran d'an 10 a viz Meurzh 1997, anavet ivez evel **Sara Khadem**, zo ur c'hoarierez echedoù iranat a live etrebroadel.

E miz kerzu 2022 e kemeras perzh e kampionad ar bed an echedoù prim en Almaty, e Kazakhstan. Ne wiskas ket an *[[hijab]]*, a zo ret hervez lezenn Iran, ma voe komprenet kerkent e save a-du gant ar manifestadegoù a c'hoarvezas goude marv  Mahsa Amini en Iran.

Dre aon ne zistroas ket d'he bro met mont a reas da chom da Spagn. 

## Liammoù diavaez
* 
* 
* 
## Notennoù
Pasko

**Pasko** pe **Pasco** zo un anv-tiegezh a gaver e kalz yezhoù, en o zouez ar brezhoneg. En holl anezho e ra dave da ouel Pask.

An anv-tiegezh breizhat Pasko a vez skrivet *Pasco* gant marilh ar boblañs. E kerneveureg e kaver ar memes anv, skrivet Pasco, pe Pascoe aliesoc'h, ur stumm a gaver evel anv-bihan ivez. Stummoù all anvioù-tiegezh : Pascow, Pascho.

Pasko zo un anv-tiegezh slavek ivez : e makedoneg (Паско), e rusianeg hag ukraineg (Пасько). 

Pasco zo un anv-tiegezh ral a-walc'h e Norzh Italia : e Piemonte, Lombardia, Veneto ha Toskana.

## Tud
* Francis Polkinghorne Pascoe (1813-1893), amprevanoniour kerneveurat
* Yevdokia Pasko (1919-2017), lomanez, Harozez an Unvaniezh Soviedel
* Alice Pasco (1926-2013), livourez vreizhat

## Anvioù-lec'h
* Proviñs Pasco e Perou
* Pasco, ur gêr e stad Washington, SUA
* kontelezh Pasco e Florida, SUA
Néant

An **Néant** zo ur stêr e departamant Loir-et-Cher e Bro-C'hall. Goude redet 40,7 km e kember gant ar Beuvron e Vernou-en-Sologne.
Graeme Le Saux

**Graeme Pierre Le Saux** zo ur c'hoarier mell-droad bet ganet d'ar 17 a viz Here 1968 e Saint Hélyi, e Jerzenez. Etre 1987 ha 2022 e c'hoarias 403 match evel difenner kleiz er Premier League, ar c'hampionad a vicher uhelañ e Bro-Saoz, gant skipailhoù Chelsea, Blackburn ha Southampton. Hep mar na marteze eo bet ar melldroader barrekañ a Jerzenez, an hini dibabet ar muiañ e skipailh Bro-Saoz (36 gwech), hag an hini puilhañ e loreadeg (ar Premier League e 1995, Kib Europa Trec'hourien ar C'hiboù e 1998, Supergib Europa e 1998, Kib Bro-Saoz e 2000). Gant ar skipailh saoz ne c'hallas ket c'hoari Kampionad Europa nag e 1996 nag e 2000, abalamour ma oa bet gloazet a-raok bep taol ; hogen e 1998 e c'hoarias pevar c'hrogad e-pad Kib ar bed, betek an eizhvedenn gourfennoù.

E familh a-berzh tad a oa breton hec'h orin, eus Plouared, Plougonveur ha Pempoull. Un tiegezh goved e oa, a rumm da rumm. Unan anezho, François Marie Le Saux, a yeas da labourat war e vicher da Jerzenez, e fin an XIXvet kantved, asambles gant e wreg Elisa Marie Le Brun. Tud un tad-kuñv da Graeme Le Saux int. Rak se en dije gallet c'hoari evit skipailh Bro-C'hall ivez. Pe hini Breizh.
Torricella

**Torricella** zo un anv-lec'h italianek ha hini meur a gumun.

#### 
### Kumunioù
* Torricella (Taranto), e proviñs Taranto (Puglia)
* Torricella del Pizzo, e proviñs Cremona (Lombardia)
* Torricella in Sabina, e proviñs Rieti (Lazio)
* Torricella Peligna, e proviñs Chieti (Abruzzo)
* Torricella Sicura, e proviñs Teramo (Abruzzo)
* Torricella Verzate, e proviñs Pavia (Lombardia)

### Ranngumunioù pe frazioni
* Torricella, frazione e Foligno e proviñs Perugia
* Torricella, e  Fossombrone, e proviñs Pesaro e Urbino (Marche)
* Torricella, e Magione, e proviñs Perugia (Umbria)
* Torricella, e Motteggiana, e proviñs Mantova (Lombardia)
* Torricella, e Sissa Trecasali, e proviñs Parma (Emilia-Romagna)
* Torricella, kêriadenn e Valvasone Arzene, e proviñs Pordenone (Friuli-Venezia Giulia)

## 
* Torricella-Taverne, kumun e distrig Lugano (kanton Ticino)