open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Isabella Fieschi

**Isabella Fieschi** (a-raok 1320-goude 1356), a oa itron Milano (1331- 1349) dre ma oa pried da Luchino Visconti. 

## He buhez
Merc'h e oa da Carlo Fieschi, kont Savignone. Nizez e oa d'ar pab Adrian V.

E 1331 e timezas e Milano da Luchino Visconti. 

Splann e oa abegoù politikel an eured: kadarnaat al liammoù etre an tiegezh Visconti ha Republik Genova: Luchino a oa nevez intañvezet eus e eil pried, eus Genova ivez, Caterina Spinola, merc'h da Obizzo Spinola.

Brudet e oa kened Isabella, ha lesanvet e oa *Fosca*, ken mezhus e veze kavet hec'h emzalc'h. Hervez ar vojenn he devoa serc'heged e-leizh, en o zouez niz Luchino, Galeazzo II Visconti, ha doge Republik Venezia Andrea Dandolo.

## Bugale
Daou vab gevell he doe, ganet d'ar 4 a viz Eost 1346, Luchino ha Giovanni, hogen ne vevas nemet Luchino Novello (1346-1399), a zimezas div wech:
* da Luisa, merc'h da Gabriele Adorno, doge Genoa, ha da Violante Giustiniani, 
*da Maddalena Strozzi en 1372.

Lidet e voe ar ganidigezhioù gant ar madrigal *O in Italia felice Liguria*, savet gant Jacopo da Bologna, a oa barzh e lez Luchino abaoe 1339.

## Gasterezh
En 1347 ez eas Isabella, gant tud all eus Milano, da ober un dro da Venezia. E-kerzh an droiad-se he dije kemeret perzh en un abadenn c'hoari pevar gant tri gwaz war un dro, hag en o zouez Andrea Dandolo, Doge Venezia abaoe 1343, niz he fried, Galeazzo II Visconti. 

## Marv Luchino
E miz Genver 1349 e klevas Luchino pegement e veze doganet gant e bried Isabella, ma embannas e vije spontus he c'hastiz. Un toullad deizioù goude e voe kavet marv, diwar gontamm. Lesanvet e voe an intañvez *Isabella del veleno* ("Isabella ar c'hontamm "). Soñjal a rae an dud moarvat he devoa kavet an tu d'en em zifenn diouzh he c'hastizer e-lec'h gortoz bezañ lazhet gantañ. 

Kemeret e voe ar galloud gant e nized, diwar-goust ar mab, Luchino yaouank, war zigarez e vije bet bastard bugel an intañvez doganerez. Ha bac'het e voe Isabella hag he mab. 

En 1356, gant skoazell anaoudeien, e teuas Isabella a-benn da dec'hel eus Milano gan he mab Luchino. Hervez an testenioù e vije distroet da di he zud da Savignone.

## Notennoù
Olifant Norzhafrika

**Olifant Norzhafrika** (*Loxodonta pharaoensis* pe *Loxodonta cyclotis pharaoensis* pe *Loxodonta africana pharaoensis*) zo ur spesad olifanted aet da get hag anavezet dreist-holl evit an implij zo bet graet anezhañ e-kerzh ar brezelioù punek (implijet gant lu Kartago, da skouer gant Hannibal Barka). Evit gwir, ne ouier ket re hag ur spesad distag (ag ar genad Loxodonta - da lâret eo Olifanted Afrika) pe un isspesad da olifant savanennoù Afrika pe da Olifant koadoù Afrika. N'eo ket anavezet enta olifant Norzhafrika gant an daksonomiezh.

## Neuz
Bihanoc'h e oa eget olifant savanennoù Afrika hag a vent gant hini ar c'hoadoù.

## Steuziadur
Aet e vefe da get abalamour da vab-den (brezelioù, c'hoarioù ar sirk,...).
Fieschi

An tiegezh Fieschi zo unan eus koshañ tiegezhioù kêr Genova en Italia. War un dro gant ar re D'Oria, Spinola ha Grimaldi e voe unan eus ar pevar ziegezh a noblañs gladdalc'hel a verkas buhez politikel Republik Genova. Er Grennamzer e voe er gostezenn *guelfi* evel ar Grimaldi a-enep ar gostezenn ghibellina evel ar re Doria.

## Tud vrudet
### Pibien
*Inosant IV (Sinibaldo Fieschi) (1195-1254)
*Adrian V‎ (Ottobono Fieschi) (1205-1276)
### Tud all
*Isabella Fieschi, itron Milano
Hohkönigsburg

**Hohkönigsburg**, pe **Haut Königsbourg** e galleg, zo ur c'hastell eus ar Grennamzer e parrez Orschwiller en Elzas. Renevezet eo bet e 1900 ha gant an impalaer Wilhelm II e oa bet arc'hantet an nevezerezh.
"Kastell meur ar roue" a dalv anv ar c'hastell en alamaneg.

## Lec'hiadur ar c'hastell
Uhelder : 757 m.
* 12 km er reter da Schlettstàdt (ac'hano e c'haller e welout);
* 26 km en hanternoz daGolmar;
* 55 km er c'hreisteiz da Strosssburi.

Lec'hiet eo war ur c'hrec'h uhel etre aradennad ar Vojoù ha kompezenn Elzas. Ken bellouriel e oa mard eo bet droukc'hoantaet gant ar galloudoù tost e-pad ar Grennamzer ha betek ar Brezel Tregont Vloaz. Dilezet eo bet a-c'houdevezh.

## Istor ar c'hastell
Ne ouezer ket abaoe peur ez eus eus ur c'hastell eno. Ar wech kentañ ma oa bet skrivet un dra bennak diwar-benn ur c'hastell el lec'h-mañ a oa e 1147.
Echuet eo bet ar c'hastell e-kerzh hanterenn gentañ an daouzekvet kantved. Ur c'hastell impalaerel evit ar familh Staufer (pe Hohenstaufen) e oa. An anv meneget e 1147 a oa *Castrum Estufin*.

Implijet e oa bet an anv Stophanberch (menez ar Staufen) e 774 hag e 854 ; roet e oa bet gant Karl Veur ar menez hag an douaroù tro-dro a oa e dalc'h penniliz Saint-Denis.
Da gentañ e oa bet savet ur manati war al lec'hienn. Eus hemañ e c'halled bezañ mestr war lec'hioù hag hentoù kenwerzh ar rannvro.
Honfleur

**Honfleur** zo ur gumun e departamant Calvados e Bro-C'hall. 
## Istor
### kantved
;Eil brezel-bed
*Emgann Normandi, 1944 : d'ar 25 a viz Eost e voe dieubet Honfleur gant ar Vrigadenn Piron; trizek den nann-soudard a varvas abalamour d'ar brezel en Honfleur adalek miz Gouere 1944 betek miz Meurzh 1945, lazhet e voe pevar anezhe gant minennoù.
## Emdroadur ar boblañs 1793-2020

Colors=
  id:lightgrey value:gray(0.9)
  id:darkgrey value:gray(0.7)
  id:sfondo value:rgb(1,1,1)
  id:barra value:rgb(0.7,0.9,0.7)
ImageSize  = width:750 height:340
PlotArea   = left:50 bottom:30 top:30 right:50
DateFormat = x.y
Period =from:0 till:10000
TimeAxis   = orientation:vertical
AlignBars  = justify
ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:1000 start:0
ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:500 start:0
BackgroundColors = canvas:sfondo
BarData=
  bar:1793
  bar:1800 text:1800
  bar:1806 text:06
  bar:1821 text:21
  bar:1831 text:31
  bar:1836 text:36
  bar:1841 text:41
  bar:1846 text:46
  bar:1851 text:51
  bar:1856 text:56
  bar:1861 text:61
  bar:1866 text:66
  bar:1872 text:72
  bar:1876 text:76
  bar:1881 text:81
  bar:1886 text:86
  bar:1891 text:91
  bar:1896 text:96
  bar:1901 text:1901
  bar:1906 text:06
  bar:1911 text:11
  bar:1921 text:21
  bar:1926 text:26
  bar:1931 text:31
  bar:1936 text:36
  bar:1946 text:46
  bar:1954 text:54
  bar:1962 text:62
  bar:1968 text:68
  bar:1975 text:75
  bar:1982 text:82
  bar:1990 text:90
  bar:1999 text:99
  bar:2006 text:2006
  bar:2009 text:09
  bar:2014 text:14
  bar:2019 text:19
  bar:2020 text:20
PlotData=
 color:barra width:10 align:left
 bar:1793 from:0 till: 9256
 bar:1800 from:0 till: 8664
 bar:1806 from:0 till: 9724
 bar:1821 from:0 till: 9637
 bar:1831 from:0 till: 8888
 bar:1836 from:0 till: 9130
 bar:1841 from:0 till: 9580
 bar:1846 from:0 till: 9912
 bar:1851 from:0 till: 9361
 bar:1856 from:0 till: 9129
 bar:1861 from:0 till: 9553
 bar:1866 from:0 till: 9946
 bar:1872 from:0 till: 9061
 bar:1876 from:0 till: 9271
 bar:1881 from:0 till: 9601
 bar:1886 from:0 till: 9726
 bar:1891 from:0 till: 9450
 bar:1896 from:0 till: 9297
 bar:1901 from:0 till: 9610
 bar:1906 from:0 till: 9451
 bar:1911 from:0 till: 9298
 bar:1921 from:0 till: 8707
 bar:1926 from:0 till: 8491
 bar:1931 from:0 till: 8031
 bar:1936 from:0 till: 7861
 bar:1946 from:0 till: 7931
 bar:1954 from:0 till: 8661
 bar:1962 from:0 till: 9141
 bar:1968 from:0 till: 9292
 bar:1975 from:0 till: 9188
 bar:1982 from:0 till: 8495
 bar:1990 from:0 till: 8272
 bar:1999 from:0 till: 8175
 bar:2006 from:0 till: 8177
 bar:2009 from:0 till: 8163
 bar:2014 from:0 till: 7440
 bar:2019 from:0 till: 6733
 bar:2020 from:0 till: 6742
TextData=
  fontsize:S pos:(50,10)
  text: Cassini-EHESS hag EBSSA

## Melestradurezh

 
 
 

## Tud
*Alphonse Allais (1854-1905), skrivagner ha fentigeller
*Erik Satie (1866-1925), sonaozour ha pianoour
## Gevelliñ
* : Sandwich (1959)
* : Wörth am Main (2006)
* : Honfleur (2009)
* : Burlington (2013)
## Notennoù
Azzone Visconti

**Azzone Visconti** (1302 - 1339) a oa aotrou kêr Milano adalek 1327. 

Mab e oa da Galeazzo Iañ Visconti (1277 - 1328) ha da Beatrice d'Este (1268-1334), merc'h da Obizzo II d'Este, aotrou Ferrara ha Modena. 

E miz Mae 1322, e voe roet, dezhañ ha d'e vamm Beatrice, gant e dad, gouarnamant Piacenza ; e miz Here e rankas Azzone ha Beatrice tec'hel eus kêr a oa emsavet ha klask repu da gêr Cremona.
E miz Gwengolo 1325 e kemeras perzh en emgann Altopascio, pa voe trec'h e dad Galeazzo Iañ Visconti war armeoù Firenze, e tu ar Welfed (*guelfi *), kaset gant ar jeneral aragonat Raymond Ier de Cardone. Azzone a voe gwelet neuze evel ur brezelour kadarn ha haroz ar c'hibelined .

Torret e voe e dad a garg e Milano d'ar 5 a viz Gouhere 1327. Azzone a reas neuze e seizh gwellañ da adkemer Milano . 

D'ar 7 a viz Genver 1328, e oa deuet da gurunidigezh an impalaer Ludwig Bavaria ha bloaz goude, d'ar 15 a viz Genver 1329, e voe anvet gantañ da vikel impalaerel e Milano gant paeañ ur bern arc'hant (pe 60 000 pe 125 000 florin) ha ne baeas ket penn-da-benn.
 

## Notennoù
Isspesad

E bevoniezh ez eo un **isspesad** ul live taksonomek etre ar spesad hag ar seurtad (pe ar ouenn). 

## Termenadur
E-barzh ur spesad bennak ez eo un isspesad un hollad hiniennoù distag diouzh ar peurrest ag ar speasd (evit abegoù douaroniel, ekologel, korfadurel) hag a emdro e-maez red genetek ar spesad dave.

Goude ur pennad mat a amzer e tispak an hollad hiniennoù-se dezverkoù spesadel (pe isspesadel) hag en diforc'h diouzh ar spesad dave. Gellout a ra an dezverkoù-se bout nevez, da heul un dargenad hilel da skouer. Hogen an diforc'hioù-se a c'hell genel diwar stabiladur un dezverk argemmus er spesad dave.

Gellout a ra daou isspesad disheñvel gouennañ etreze dre ma n'eo ket kreñv a-walc'h c'hoazh an diforc'hioù etreze (en enep da zaou spesad ha ne c'hellont ket en ober).
Homs

**Homs** (en arabeg : ḥimṣ, حمص ; graet e veze *Emesa* anezhi e-pad an Henamzer (latin : Emesa ; henc'hresianeg : Έμεσα)) zo ur gêr a Siria (e-mesk ar re bobletañ), unan a bouezusañ kreizennoù greantel hag armerzhel ar vro. Lec'hiet eo Homs e kreiz Siria, nepell diouzh Liban. Bout ec'h eus etre 900 000 hag 1 000 000 a annezidi enni. Unan a lec'hioù kreiz an emsavadeg a-enep da renad Bashar al-Assad eo ivez adalek 2011.

## Douaroniezh
136 Km e biz Damas. 25000 annezer e 1863.

## Anv

* Emesa
* Homs, Hems

## Ardamezioù

## Istor

* Ibrahim-Pacha e oa trec'h war an Durked e bloaz 1832.
* Aloubet eo Homs gant ar Saozhon e 1840.

## Arkeologouriezh

## Tud ganet eno

* Julia Domna, merc'h ar beleg-meur Baal eus Emesia

## Tud marvet eno

* bloaz 217 ː Julia Domna, impalaerez roman, eil gwreg an impaler Septimius Severus, mamm Caracalla ha Geta

## Daveoù
Loxodonta

:*Gant ar ger "Olifant Afrika" e tegouezher amañ.*

**Olifant Afrika** pe genad ***Loxodonta*** zo un termen implijet evit komz eus daou spesad olifanted a vev en Afrika (mui unan aet da get: olifant Norzhafrika):
* olifant savanennoù Afrika (*Loxodonta africana*)
* olifant koadoù Afrika (*Loxodonta cyclotis*).

Bihanoc'h eo an eil spesad eget egile.
Buhez Genovefa a Vraban

***Buhez Genovefa a Vraban*** zo ur mister a zo bet embannet meur a wech.

*Buhez Genovefa a Vraban* (an anv a zo war ar golo) ha **Buhez Skouerius Jenovefa Kontez a Vraban** (an anv a zo e-barzh al levr) zo ur romantig gant Klaoda 'r Prat a zo bet embannet a-bennadoù e r gazetenn *[[Feiz ha Breiz]]* adalek miz Mae 1924 betek miz C'hwevrer 1925, hag e stumm ul levr, skeudennaouet gant an dimezell O. de Villers, gant Emgleo Sant Iltud e 1926.

Diazezet eo an istor war ur vojenn grennamzerel, hini Jenovefa a Vraban. Meneget ez eus ivez gwerzennoù eus *Buez Santez Genovefa*, ur pezh-c'hoari embannet e Lannuon e 1864.

Triwec'h pajenn ha pevar-ugent zo el levr, rannet dre seitek pennad, ur skeudenn e deroù pep hini. Ur rakskrid zo, anvet *D'al lenner*, met taolenn ebet nag en deroù nag e dibenn al levrig. Er rakskrid e lavar an oberour ez eo savet e labour diwar "Gontadennoù ar Chaloni Schmid", ha bet aotre gantañ, emezañ, "d'he zrei, e brezhoneg".

Seitek pennad zo el levr embannet e 1926, setu amañ o anvioù er skritur orin.
# *E ti he zud - Hec'h eured* – pajenn 3.
# *Sifroa o vont d'ar brezel* – p. 5.
# *Jenovefa a zo tamallet e gaou* – p. 9.
# *Jenovefa en toull teñval* – p. 13.
# *Jenovefa a deu da veza mamm* – p. 17.
# *Jenovefa a glev ano eus he barnedigez* – p. 21.
# *Jenovefa a zo kaset d'ar maro* – p. 27.
# *Eun heiez a vag Jenovefa hag he mab* – p. 33.
# *Buhez Jenovefa er gouelec'h* – p. 37.
# *Jenovefa o skolia he mab Benoni* – p. 43.
# *Jenovefa a gav eur gwiskamant tomm a-benn ar goanv* – p. 51.
# *Jenovefa a gouez klanv* – p. 57.
# *Jenovefa war c'hed eus ar maro* – p. 65.
# *Rann-galon Sifroa o kredi eo maro Jenovefa* – p. 71.
# *Sifroa a gav Jenovefa* – p. 77.
# *Jenovefa a zizro d'he c'hastell* – p. 85.
# *Penaos ec'h echu istor Jenovefa a Vraban* – p. 93.

## Notennoù

## Liammoù diavaez
*
Ablon

**Ablon** a zo ur gêriadenn hag ur gumun eus departamant Calvados e Bro-C'hall. 
## Istor
### kantved
* E 1809 e voe staget kumunioù Crémanville hag Ableville ouzh kumun Ablon.
### kantved
**[[Eil brezel-bed]], [[1944]]**: nav den nann-soudard a varvas en Ablon abalamour d'ar brezel, daou anezhe e miz Ebrel, tri e miz Mae, daou e miz Even ha daou e miz Eost.
## Douaroniezh
* War lez ar stêr Orange emañ Ablon.
## Monumantoù ha traoù heverk
* E-pad Brezel Kant Vloaz e voe distrujet ar c’hastell bet savet en  kantved. Savet e voe unan all en hevelep lec’h er  kantved, ne chom nemet un tour hepken anezhañ; e 1767 e voe savet an annez a weler bremañ; kouldri eus penn-kentañ ar  kantved ha pennti mod Sina eus 1845.
* Iliz katolik *Sant Pêr*, - kantved.
* Maner-feurm *La Houssaye*.
## Armerzh
* Labouradeg dinamit Nobel, 1875-1878, serret abaoe 1989 goude an darzhadenn c’hoarvezet e 1988.
## Emdroadur ar boblañs 1962-2011

## Melestradurezh

 

## Tud
## Gevelliñ
## Liammoù diavaez

## Notennoù ha dave
Le Theil-en-Auge

**Le Theil-en-Auge** a zo ur gêriadenn hag ur gumun eus departamant Calvados e Bro-C'hall. 
## Istor
### kantved
### kantved
**[[Eil brezel-bed]], [[Emgann Normandi]], [[1944]]**: d'ar 7 a viz Gouere e voe lazhet tri den nann-soudard er gumun gant ur vombezadeg. 
## Douaroniezh
## Monumantoù ha traoù heverk
* Iliz katolik ‘’Sant Pêr’’,- kantved.

## Armerzh

## Emdroadur ar boblañs 1962-2011

## Melestradurezh

 
 

## Tud
## Gevelliñ
## Liammoù diavaez

## Notennoù ha dave
Homo heidelbergensis

**Homo heidelbergensis** (" Den Heidelberg", anvet diwar anv kêr Heidelberg en Alamagn e-men e voe dizoloet ur c'haved anezhañ) zo ur spesad ag ar genad Homo aet da get hag a c'hellfe bout koulz hendad-kompez Homo neanderthalensis ha hini Homo sapiens (diasur evit hemañ diwezhañ). Bevet en dije etre 600 000 ha 200 000 a vloavezhioù. Graet en doa H. heidelbergensis gant un henijinerezh ar vein Acheulean tost d’an hini implijet gant Homo erectus.

## Filogeniezh
Hervez ar studiadennoù filogenetek diwezhañ e teufe Homo heidelbergensis ag un emdroadur ag Homo antecessor a veve en Europa hag a zo aet da get 700 000 bloaz zo (lakaet eo da Homo erectus diwezhat gant skiantourion zo avat). 

Etre 250 000 ha 200 000 bloaz zo ec’h emdroas Homo heidelbergensis betek donet da vout Homo neanderthalensis.

## Neuziadurezh ha spisverkoù-korf
Mar e geñverier gant Homo antecessor a zo bet anezhañ araozañ ez eus da Homo heidelbergensis ar spisverkoù-korf da heul:
* brasoc’h e oa e varr-klopenn (war-dro 1 200 cm³ -etre 1 100 ha 1 400-);
* un tal uheloc’h;
* un drolinenn lankoc’h;
* gwaregoù an abrant ha ne oant ket ken tev ha re Homo antecessor;
* ne oa ket ken hirgarvanet (ne oa ket ken hir e javed);
* dent bihanoc’h.
* Ar pared (ar wazed) a c’helle bout dezhe 1,75 metr sav (ha 62 kg) hag ar parezed 1,60 m (51 kg).

## Stuzegezh ha kalvezerezhioù
Bevañ a rae Homo heidelbergensis diwar an hemolc’h dreist-holl. Duac’h e oa da hemolc’hiñ jiboez bras: ar roñsed pe ar frikorneged da skouer. Evit se e rae gouzifiadoù hir (betek 2,50 m) ha binvioù sileks. Bout e vije an hominidae kentañ en doa graet goafioù, begoù maen dezhe. E stuzegezh a glot an Acheulean peurliesañ.
Tud kentañ ag ar genad Homo o doa beziet o re e vijent bet. Adkavet ez eus bet roudoù lidoù relijiel: implij an okr, mac’hagn ha darwrezadur korfoù-marv (an dra-se a c’hellfe diskouez ivez e oa eus ar ganibalegezh: debret e veze tud e degouezhioù zo).

### Lavar
Evit ul lod ag an henzenoniourion ne vije ket bet gouest tud Heidelberg d’ober kement-mañ (relijiusted, hemolc’h, ijinerezh ar vein,…) hep ur stumm kentidik ag al lavar. Gouzout a ouier e oa duac’h Homo ergaster da broduiñ soniadoù kemplezh pe gemplezhoc’h ha, sur a-walc’h, ez eo aet pelloc’h e ziskennidi (Homo heidelbergensis en o zouesk).

## Lec’hiadur ha lec'hiennoù henoniel
Bevet en doa Homo heidelbergensis en Europa (hag en Afrika gouez da lod). Adkavet ez eus bet karrekaennoù anezhañ:
* e Heidelberg, e-tal Mauer, en Alamagn;
* e Tautavel, e Pireneoù-ar-Reter (cf. Den Tautavel);
* e Mougev Petralona e Gres;
* e Boxgrove (Kornôg Sussex) hag e Suffolk e Bro-Saoz;
* Atapuerca (Sima de los Huesos), e-tal Burgos e Spagn.
Jenovefa a Vraban

**Jenovefa a Vraban** zo ur briñsez eus ur vojenn grennamzerel. Anavezet eo e meur a skrid brezhonek.

## Skridoù brezhonek
Teir levrenn oberenn a zo bet embannet e brehoneg:
* Buez Santez Genovefa, ur pezh-c'hoari e gwerzennoù embannet e Lannuon e 1864, 
*Buhez Genovefa a Vraban, gant Glaoda ar Prad embannet gant Emgleo Sant Iltud e 1926. Ur romantig savet diwar kontadennoù ar chaloni Schmid.
*Buhez Genovefa a Vrabant, Skrid adsavet gant Gwenael an Dug diwar tri dorn skrid, Emb TIR, Roazhon, 2008. 

## An istor
An istor zo ur skouer eus istor klasel ar vaouez c'hlan tamallet e gaou ha kaset kuit gant he fried a gred gwallgomzoù ur servijer. Un istor damheñvel a gaver e Sainte Tryphine et le Roi Arthur. Elfennoù all a gaver e kontadennoù Grimm (Rapunzel... ): ar vuhez er gouelec'h, ar c'hlask, ..., hag elfennoù eus buhez sent kristen. 

Jenovefa a Vraban a zo pried d'ar priñs palatin Siegfried von Trier (Sifroa e brezhoneg), ha tamallet eo gant ar mevel-bras Golo, drouk ennañ outi peogwir he devoa nac'het kousket gantañ. Kondaonet eo Jenovefa d'ar marv, hogen ne vo ket lazhet gant ar bourev, ha c'hwec'h vloaz e vevo gant he mab en ur vougev en Ardennes, maget gant un heizez.

Un deiz ma oa Siegfried o chaseal an heizez e kavas kuzhiadell Jenovefa hag e tegasas anezhi en-dro de gastell.

## Romantoù ha kontadennoù
-en alamaneg:
* Konrad Kunze: Genovefa von Brabant. In: *[[Verfasserlexikon]]*, Bd. 11 (2004), Sp. 512–513
* Konrad Vanja: Genovefa von Brabant. In: *[[Enzyklopädie des Märchens]]*, Bd. 5 (1987), Sp. 1003–1009
* Wolfgang Zäck: *Und so wurde sein Körper in vier Teile geteilt. Auf den Spuren der Genovefa-Legende von der Fraukirch bis zum Goloring.* Mayen 2004. ISBN 3980642666.
* Heinrich Sauerborn: *Geschichte der Pfalzgräfin Genovefa und der Kapelle Frauenkirchen*. Regensburg 1856. Google-Booksearch
* *Romanhafte Bearbeitung des Stoffes:* Genovefa, Roman aus dem frühen Mittelalter, von Günter Ruch, Rhein-Mosel-Verlag 2002 (auch als Hörbuch)
* Felix Brüll: *Die Legende von der Pfalzgräfin Genovefa nach dem noch ungedruckten, bisher verschollenen Texte des Johannes Seinius*. Prüm, 1899. Online-Ausgabe dilibri Rheinland-Pfalz
* Felix Brüll: *Die Maifelder Genovefa*. Andernach, 1897. Online-Ausgabe dilibri Rheinland-Pfalz
* Gottfried Kentenich: *Die Genovefalegende*. Trier, 1927 Online-Ausgabe dilibri Rheinland-Pfalz
* Heinrich Pröhle: *Rheinlands schönste Sagen und Geschichten*, S. 143: *Genovefa (Trier und Laach)*. Berlin 1886 Wikisource

-e galleg:
* *Geneviève de Brabant*, gant Matthias Emmich, 1472, troet diwar al latin gant Émile de La Bédollierre (1841).
* *L'innocence reconnue ou Vie de Sainte Geneviève de Brabant*, gant an Tad René de Cériziers, Pariz, 1634, Mons, 1638, Pariz, 1640, 1645, 1646 etc., Tournai, 1640, Lyon, 1649, 1669, Brusel, 1656, 1675.
* *L'innocence reconnue*, gant Arnaud Berquin (1776).
* *Geneviève de Brabant*, gant P. Duputel (1805).
* *Geneviève de Brabant*, gant José Germain, Nelson, 1936.
* *Légendes pour les enfants*, gant Paul Boiteau (1857).

-yezhoù all:
* *Janôvaparvam* gant Johann Ernst Hanxleden (c. 1720-1732), en Malayalam.

## Pennadoù kar
*Jenovefa
*Brabant

## Notennoù
Lorenzo de' Medici (1599-1648)

**Lorenzo de' Medici**, pe **Lorenzo di Ferdinando Iañ de' Medici **, (1599-1648) a oa ur mab da Ferdinando Iañ de' Medici, dug-meur Toskana ha d'e bried Cristina di Lorena. Breur e oa d'an dug-meur Cosimo II de' Medici .

Seizhvet bugel e dud e oa. Troet e oa gant ar chase, ar c'hon, ar c'hezeg. Dastum a rae al livadurioù, gwareziñ a rae Stefano Della Bella, en e di *Casino* er *via del Parione* , distrujet abaoe (warnañ e voe savet ar Palazzo Corsini al Parione), hag er Villa La Petraia, ma voe graet ar murlivadurioù gant Volterrano.

En 1617 ez eas gant e c'hoar Catalina de Médici, dimezet da Ferdinando Gonzaga, da Mantova, ha gweladenniñ a reas Venezia, Genova, Loreto ha Pésaro. 
En 1623 ez eas da Urbino da skoazellañ e c'hoar Claudia, nevez intañvezet eus an dug Federico Ubaldo della Rovere, evit lakaat he zad-kaer Francisco María II della Rovere, chomet dishêr, da lezel Dugelezh Urbino gant ar familh Medici. Tro wenn a reas, hag en 1626 ez eas gant Claudia da Innsbruck, d'hec'h addimeziñ da gont Tirol, Leopold V Aostria ha tro en devoa da weladenniñ kêrioù München, Nürnberg, Regensburg haNancy.

Ne zimezas ket. Mevel a reas e 1648 ha lavaret e voe e oa bet kontammet.
Traezenn dreuzneizhanat

**Traezenn dreuzneizhanat** (*trans-Neptunian object* e saozneg ; teskanv: *TNO*) a vez graet gant ar steredoniourien eus kement traezenn eus Koskoriad an Heol emañ he c'helc'htro en tu-hont da hini ar blanedenn Neizhan.
Gouriziad Kuiper ha Koumoulennad Oort a zo darnoù eus an egorenn-se.

E-touez an traezennoù treuzneizhanat emañ ar planedennoù-korr Ploudon, Eris, Makemake ha Haumea.

## Liammoù diavaez
Beatrice d'Este (1268-1334)

**Beatrice d'Este** (1268-1334) a oa merc'h da Obbizzo II d'Este, aotrou Ferrara, Modena ha Reggio Emilia ha da Jacobina Fieschi pe Constanza della Scala.

Div wech e timezas.
* da Ugolino Visconti, eus Pisa, lesanvet Nino, barner Gallura, 
*en 1300, da Galeazzo Iañ Visconti, a oa neuze aotrou Milano, ha goude dug Milano.

Meneget eo e Purgator ar barzh Dante Alighieri. Hi eo a zo pried (hep bout anvet avat) *Nino* (ar barner *Nin* eus Gallura) a ouel dezhi ha d'o merc'h *Giovanna*, e Purgator an *[[Divina Commedia]]* N'eo ket Beatrice Portinari, an itron karet gant ar barzh.
Pored

Ur **pored** zo:
*ur *pored*, pe *pore*, pe poread, a zo ur c'hleñved a gouezh war ur bern tud war un dro;
*ur *pored* pe *toraod*, pe tornaod.
Ni ho salud, Steredenn-vor

**Ni ho salud, Steredenn-vor** zo ur c'hantik brezhonek d'ar Werc'hez Vari, gwelet evel steredenn ar vartoloded.

## Notennoù ha daveennoù
Dzūkija

**Dzūkija**, pe **Dainava**, zo ur rannvro hengounel (unan ag ar pemp rannvro dudoniel) a Lituania lec’hiet e gevred ar vro.

Enni ez eus ur park naturel, krouet e 1991, a zo e bal mirout gweledvaoù ha tier-annez ar c’hornad-bro-mañ. 

Diazezet eo al lituaneg standard dreist-holl war al lituaneg komzet enni (rannyezh Aukštaitija, isrannyezh (patarmės) dzūkijanek, pe aukštaitijaneg ar Su (hep he distagadur rummel: anv ar rannvro a zeu ag an distagadur dz e-lec’h an distagadur standart dž)).
Fernando Pessoa

**Fernando Pessoa**, pe **Fernando António Nogueira de Seabra Pessoa**, ganet e 1888 ha marvet e 1935, zo ur skrivagner portugalek ha saoznek. Gwelet e vez evel unan eus brasañ barzhed *portugalek*, hag e lennegezh ar bed zoken, ha lakaet eo a vent hag er memes rummad a Luís de Camões. Hervez ar skridvarnour Harold Bloom eo bet *"ur prof deus ar portugaleg d'ar bed"*.Skrivet en deus ivez e saozneg ha galleg, ha troet zoken diwar ar yezhoù-se . 
:*"Amo como ama o amor. Não conheço nenhuma outra razão para amar senão amar. Que queres que te diga, além de que te amo, se o que quero dizer-te é que te amo?"* Fernando Pessoa

## E vuhez
 

E miz Gouhere 1893, pa oa pemp bloaz ar paotrig, e varvas e dad, Joaquim de Seabra Pessoa, diwar an droug-skevent. A vec'h c'hwec'h miz goude, e miz Genver, eo e vreurig Jorge a dremenas, oadet hag ur bloaz. Adpriediñ reas e vamm, Maria Madalena Pinheiro Nogueira, e miz Kerzu 1895. E deroù 1896 gant e vamm ez ejont e kêr Durban, da chom, kêr-benn trevadenn Natal, a oa da neuze e piaou ar Saozon, ma oa bet anvet e dad-kaer João Miguel dos Santos Rosa, ofiser en arme, konsul Portugal. Da gentañ e voe skoliataet Fernando Pessoa e skol Sant Joseph, renet gant leanezed gall hag iwerzhonat. Evel-henn yeas d'an Durban High School e miz Ebrel 1899, ma teuas da vout saozneger ampart ha ma voe douget d'al lennegezh saoznek. E miz Du 1903 e tremenas un arnodenn saoznek aozet gant *skol-veur ar [[Goanag Mat]]* (hiziv University of Cape Town), dezhañ voe roet ar priz nevez-aozet Queen Victoria Memorial Prize. A-benn prientiñ antre d'ar skol-veur ec'h heulias kentelioù-noz e-kerz ur bloaz, e skol genwerzh Durban. Kregiñ reas d'ar c'houlz-se, skrivañ istorioù e saozneg, a sine darn gant an anv David Merrick, hogen n'echuas ket ar pep brasañ dionte.

### Enbroet e Lisboa, harluet ennañ e-unan (1905-1911)

En 1905, da seitek vloaz, e laoskas e vamm e Durban, ha mont da chom e Lisboa, evit studiañ an diplomategezh en ur skol-uhel a zeuas da vout, skol-veur al lizhiri e 1911. Gant div voereb e veve, asambles gant e vamm-gozh a-berzh tad, a droe da follez, bep an amzer, Dionísia Perestrelo de Seabra. Bresk ha blin oa e yec'hed dezhañ. Pessoa a varvas diwar re a voeson d'an 30 a viz Du 1935 e Lisboa, kouezet en digenvez peuzdianav. N'eo nemet dek vloaz goude e varv (adalek ar bloavezhioù 1980 betek 2000), ma voe embannet lodenn vrasañ e oberennoù. Meulet bras e voe gant Octavio Paz, Roman Jakobson hag an Italian Antonio Tabucchi, hag hiviziken e vez gwelet e-touez brasañ skrivagnerien ha prederourien an XXvet kantvet, evel Rilke, Joyce pe c'hoazh Kafka. 

## Gwelet ivez
*Alexander Search

## Notennoù
Alexander Search

**Alexander Search** zo unan eus an anvioù-pluenn krouet gant ar skrivagner ha barzh portugalek Fernando Pessoa.
E 1899 e voe krouet pa oa studier *c'hoazh* Pessoa hag o chom e Suafrika (1896-1905), da-heul e vamm hag e leztad a oa *diplomat*. Gant an anv-se e skrive lizhiri dezhañ e-unan ouzhpenn barzhonegoù e saozneg pe portugaleg e 1903.

Ouzhpenn an anv-pluenn-se e voe krouet kalz a re all gant Pessoa, ha betek hini ur breur da Alexander Search, anvet **Charles James Search**.

Gallout a reer, goude ma n'ouzer ket pikol tra eus an darn-se eus buhez an oberour, lakaat ar barzhonegoù-mañ war e anv:
*Ao Meu Maior Amigo;
*Fraternidade;
*Piedade? Não!
*O Mundo;
*Mania da Dúvida;
*Quem Sonha Mais?
*Dor Suprema;
*Morte em Vida;
*Sonhos;
*Homens do Presente;
*Soneto de um Céptico;
*Perfeição;
*Perseverança

## Pennad kar
* Fernando Pessoa
The squeaky wheel gets the grease

**The squeaky wheel gets the grease** zo ur c'hrennlavar amerikan hag a droer evel-hen: *ar rod a wigour eo an hini a vo lardet*. Ret eo kompren eo an hini a glemm a vez roet dezhañ, hag e ranker klemm evit kaout.

## Istor
N'ouzer ket a belec'h e teu metaforenn ar rod a wigour met lakaet e vez war gont ar fentigeller Josh Billings en divije savet ar pezhig "The Kicker" (war-dro 1870).

:I hate to be a kicker,
:I always long for peace,
:But the wheel that does the squeaking,
:Is the one that gets the grease.

## Disheñvelded sevenadurel
Enebet eo ouzh ar c'hrennlavar brezhonek: *Fallañ ibil a zo er c'harr a wigour da gentañ*, a denn da lavarout eo ar re fall a glemm.
Ken enebet all eo ouzh ar c'hrennlavar japanat *An tach uhelañ eo an hini a vez skoet warnañ*.

## Notennoù
Kleñved an anaoud

**Kleñved an anaoud**, pe **anozognoziezh** zo ur c'hleñved a lam digant an den an ananaoudegezh eus e nammoù. Anozognoziezh a deu eus ar gerioù henc'hresianek *nosos*, " kleñved ", ha *gnosis*, " anaoudegezh ", hag *an-* pe *a-* evel rakger. Savet e voe an anv gant an neurologour Joseph Babinski, en 1914. C'hoarvezout a ra kleñved an anaoud eus freuz e kornioù zo eus an empenn .

## Tud vrudet skoet gant ar c'hleñved
*Jacques Chirac
Pessoa

**Pessoa** zo un anv-tiegezh portugalek:

* Fernando Pessoa, barzh portugalek
* João Pessoa, kêr-benn Paraíba, e Brazil
* Prémio Pessoa, prizioù (arz, lennegezh, skiant) e Portugal
Efed Dunning-Kruger

An **efed Dunning-Kruger** zo ur gredenn a lakfe an dud diampartañ da soñjal ez int barrekoc'h eget n'int tra ma kred ar re ampartañ ez int divarrek.
Tristram

**Tristram** zo un anv-bihan saoznek, deuet da vout anv-tiegezh.

## Yezhoù all
*Tristan, e brezhoneg ha galleg.

## Tud
* Tristram Cary (1925 – 2008) sonaozour soaz-aostralian.
* Tristram Dalton (1738 – 1817), politikour stadunanat 

* Henry Baker Tristram (1822 – 1906), beleg saoz hag evnoniour; meur a evn zo bet anvet diwar e lerc'h.
* Hildegard Tristram, kelennerez war ar saozneg hag ar studioù keltiek e skol-veur Freibrug im Breisgau.

## Lennegezh
* Tristram Shandy, ur romant saoznek gant Laurence Sterne
* Tristram of Lyonesse, barzhoneg hir gant Algernon Charles Swinburne e 1882.
* "Tristram", skrid a servijas da Edwin Arlington Robinson da gaout ar Priz Pulitzer .

## Evned
An anv *Tristram* zo bet roet da veur a evn abalamour d'an evnoniour saoz, Henry Baker Tristram . 
*Satanig Tristram
Theodor Kittelsen

**Theodor Severin Kittelsen** (27 a viz Ebrel 1857 – 21 a viz Genver 1914) a oa ul livour ha skeudennour norvegian hag unan a garetañ arzourion ar vro. Deuet e oa da vout brudet evit bout livet gweledvaoù Norvegia ha savet skeudennadurioù marvailhoù ha mojennoù ar vro. Brudet eo dreist-holl evit an trolled ha boudoù mojennel treset gantañ.

Peurliesañ e vez lakaet an oberennoù livet gantañ er stil nevezromantelour pe el livañ eeunek.

## Levrioù skeudennaouet gant Kittelsen

*  Fra Livet i de smaa Forholde I-II (1889-1890)
*  Fra Lofoten I-II (1890-1891)
*  Troldskab (1892)
*  Glemmebogen (1892)
*  Har dyrene Sjæl? (1894)
*  Kludesamleren (1894)
*  Im Thierstaate (1896)
*  Ordsprog (1898)
*  Svartedauen (1900)
*  Billeder og Ord (1901)
*  Folk og trold. Minder og drømme (1911)
*  Soria Moria slot (1911)
*  Løgn og forbandet digt (1912)
*  Heimskringla (1914)

## Oberennoù

Image:Kittelsen - Nøkken (Nasjonalmuseet)2.jpg|*Nøkken*, 1887-92 (Niksenn)
Image:Theodor Kittelsen Ekko 1888.jpg| *Ekko* 1888. (Heklev)
Image:Theodor Kittelsen Huldra forsvant.jpg| *Huldra forsvant* (Ar voudig a steuzias)
Image:Theodor Kittelsen - Hakkespett, 1912 (Woodpecker).jpg|*Hakkespett*, 1912 (Kazeg-koad)
Image:Theodor Kittelsen - Kornstaur i måneskinn, ca 1900 (Stooks of Corn in Moonlight).jpg|*Kornstaur i måneskinn*, ca. 1900 
Image:Trollet som grunner på hvor gammelt det er.jpg|*Trollet som grunner på hvor gammelt det er*, 1911 (An troll en em c'houlenn pe oad eo)
Image:Theodor Kittelsen - Det rusler og tusler rasler og tasler, 1900 (Creepy, Crawly, Rustling, Bustling).jpg|*Det rusler og tusler rasler og tasler*, 1900 
Image:Theodor Kittelsen - Skogtroll, 1906 (Forest Troll).jpg|*Skogtroll*, 1906 (Troll ar c'hoad)
Image:Theodor Kittelsen-En uheldig bjørnejakt.jpg|*En uheldig bjørnejakt.* (An Arzha Dichañsus)
Image:TheodorKittelsen-KvitebjørnKongValemon(1912).JPG| *Kvitebjorn - Kong Valemon* .1912 (Ar Roue Arzh Gwenn)
Image:Theodor Kittelsen - Op under Fjeldet toner en Lur.jpg| *Op under Fjeldet toner en Lur* .1900 (E Lein an Torgennoù e tasson ur Gleronadenn) 
Image:Theodor Kittelsen - Nøkken som hvit hest.jpg| *noekken som hvit hest* .1909 
Image:Theodor Kittelsen - Juletroll - Horse and Sledge in the Snow.jpg|*Juletroll* .1907 (Troll Jule) 
Image:Theodor Kittelsen 12 villender 1897.jpg|*12 villender* .1897 (An 12 Houad Gouez)
Image:Theodor Kittelsen Streik 1879.jpg|*Streik* .1879 (Diskrog-labour)
Image:Gutt på hvit hest.jpg| *Gutt på hvit hest* (Paotr war ur Jav Gwenn)


## Kittelsen hag an issevenadur Black Metal
Adimplijet ez eus bet livadurioù ha skeudennadurioù savet gantañ gant strolladoù Black Metal (pe Folk Metal) zo (Satyricon, Empyrium, Otyg…) evit skeudenniñ o fladennoù. An hani en deus graet an implij stankañ anezhe eo Burzum (Dreist-holl re *[[Svartedauen]]* – Ar Marv Du –) evit pladennoù evel *[[Hvis Lyset Tar Oss]]* ha *[[Filosofem]]*.
Meteorit

Ur **meteorit** a zo ur c'horf solut naturel deuet eus an egor ha n'eo ket bet distrujet mik gant an aergelc'h hag a dizh gorre an Douar pe planedennoù pe korfoù oabl all evel al Loar. Alies e vez houarnek ar meteoritoù.

## Liammoù diavaez

## Notennoù ha daveennoù
Diana Navarro

**Diana Navarro Ocaña**, ganet en Málaga d'an 21 a viz Ebrel 1978, zo ur ganerez andalouz, dezhi ur vouezh sebezus. 

Kanañ tonioù eus Andalouzia a ra dreist-holl : flamenco, copla andaluza, ha zarzuela. 

## He fladennoù
*2005 - *No te olvides de mi*
*2007 - *24 rosas*
*2008 - *Camino verde*
*2011 - *Flamenco*

## Liammoù
*  Lec’hienn ofisiel 
*O kanañ *Mira lo que has perdio* : http://www.youtube.com/watch?v=h5LXKh34gwI, copla andaluza.
Carmencita

**Carmen Dauset Moreno**, anavezetoc'h evel **Carmencita** (Almería, 1868 - 1910) a oa ur gorollerez spagnol.

Ganet e oa en Almería, hag aet da chom da SUA. 
Brudet e voe dre ur film berr, anvet *[[Carmencita (film)|Carmencita]]*, ha dre boltredoù anezhi a zo bet graet gant John Singer Sargent, William Merrit Chase ha James Beckworth.

Diwar a glever e film an istorour C. Musser, e oa Carmencita ar c'hentañ maouez dirak kamera Edison, ha neuze moarvat ar c'hentañ maouez en ur film e SUA.
Er film *Carmencita* e voe filmet o tañsal e ti *Koster & Bial's* e New York, maveze war al leurenn abaoe miz C'hwevrer 1890. 

Poltredet e voe gant livourien brudet evel John Singer Sargent, William Merritt Chase ha James Beckworth.


File:La Carmencita, by John Singer Sargent.jpg|Carmen Dauset Moreno (1890), gant John Singer Sargent.
File:Carmencita, by William Merritt Chase.jpg|*La Carmencita* (1890), gant William Merritt Chase.
File:Carmencita Dauset-by J.Singer Sargent (1905).jpg|Carmen Dauset Moreno (war-dro 1905), gant John Singer Sargent.



## Liamm diavaez
*  Carmencita en
Ruperto Chapí

**Ruperto Chapí Lorente** (1851-1909 ) zo ur sonaozour spagnol en deus savet *[[zarzuela]]s* dreist-holl. Daouzek vloaz e oa pa savas e gentañ zarzuela.
Scarborough Fair

**Scarborough Fair** zo ur ganaouenn saoznek eus ar Grennamzer, hag a deu eus Yorkshire.
 
Kaoz zo enni eus ur paotr yaouank a lavar d'ur selaouer mont da gontañ d'e garantez kas da benn un toullad oberoù dic'hallus, evel ober ur roched hep gwri, gwalc'hiñ anezhi en ur puñs sec'h, ha mar gra, e kemero anezhi en-dro. Kanet e vez peurvuiañ gant div vouezh, hini ar vaouez oc'h eilgeriañ d'ar paotr ober labourioù dic'hallus ivez, hag o prometiñ reiñ e roched disgwri dezhañ p'en devo o c'haset da benn.

## Orin
Tennañ a ra pozioù "Scarborough Fair" d'un doare gwerz skosat, anvet The Elfin Knight, a vije bet savet war-dro 1670, pe a-raok, anv enni eus un elf (seurt korrigan) a fell dezhañ kousket gant ur plac'h yaouank.

## Kanaouenn

## Yezhoù all


*"Parsley ([[perisilh]]), sage ([[saoj]]), rosemary ([[roumarin]]) and thyme ([[tin]])."*


Lakaet eo bet e meur a yezh:
* e galleg :*Chèvrefeuille que tu es loin*, gant Pierre Delanoe
*e brezhoneg : *Foar Gwirliskin*, gant Kristin David

## Kanerien
* Vicky Leandros 
**en alamaneg *Scarborough fair* en albomoù *[[Ich glaub an dich]]* (1969) hag *[[Ich bin wie ich bin]]* (2005)
**e galleg (*Chèvrefeuille que tu es loin*) en albom *[[Zomm sur Vicky]]* (1969)
**e gresianeg (*Na thimasai pos m'agapas*) en albom *[[I mikri mas istoria]]* (1969)

### E kabileg
* Idir : *Targit* (2013)

### E saozneg
En 1963 e oa bet kemeret an ton ha darn eus komzoù *Scarborough Fair* gant Bob Dylan evit skrivañ ar ganaouenn *Girl from the North Country*, embannet en albom The Freewheelin' Bob Dylan, hag a voe lakaet e galleg gant Hugues Auffray. Ar ganaouenn orin avat zo bet kanet gant tud all:
* Marianne Faithfull, en albom *North Country Maid* (1965)
* Simon and Garfunkel, en albom *[[Parsley, Sage, Rosemary and Thyme]]* (1966); adkemeret er film The Graduate e 1968.
* John Renbourn, en albom *[[The lady and the unicorn]]* (1970)
* Angelo Branduardi, en albom *Futuro Antico* (1996).
* Harry Belafonte, en albom *The Best Of* (2000)
* Sarah Brightman, en albom *La Luna* (2000)
* Nolwenn Leroy, en adembannadur he fladenn *[[Bretonne]]*

### E galizeg
*Luar na Lubre : *Romeiro Ao Lonxe* en albom *Cabo do Mundo* (1999) 

### E galleg
*Nana Mouskouri : *Chèvrefeuille, que tu es loin* (1968), komzoù gant Pierre Delanoë. 
*Clarisse Lavanant, savet ganti ar ganaouenn *L'amour en guerre*, a glever en hec'h albom *Les Filles comme moi* (2008).

### E spagnoleg
* Mägo de Oz: *Duerme*, en albom *Finisterra*, 

### E brezhoneg
* Kristin David hag Herve Kudenneg : *Foar Gwirliskin* (2020).

## Liammoù diavaez
* Kanet gant Sarah Brightman : http://www.youtube.com/watch?v=NgTa7Z_GWxE 
* Kanet gant Yao Si Ting : http://www.youtube.com/watch?v=jIK221ssIn8
* Kanet e galizeg 
**gant Sara Vidal ha Luar na Lubre : 
**gant Sara Vidal, Diana Navarro, ha Luar na Lubre :http://www.youtube.com/watch?v=xgao6FxtMLI&list=RDx6vZRO_XkYs
* Kanet e brezhoneg gant Kristin David hag Herve Kudenneg : Foar Gwirliskin

## Notennoù
Rosemary

**Rosemary** zo un anv-bihan kevrennek saoznek, savet diwar gevrennañ an anvioù Rose ha Mary. 

## Yezhoù all
**Rosamaria*
**[[Rose-Marie]]*, e galleg
**Rosmarie, Rosemarie, Rose-Marie, Rosa-Marie, [[Rose-Marie]]* en alamaneg; berrstumm: *[[Romy]]*.

## Tud
*Rosemary Clooney (1928-2002), kanerez hag aktourez stadunanat
*Rosemary Vandenbroucke, aktourez sinaat

## Lennegezh
* *[[Rosemary's Baby]]*, romant spont

## Film
* ''Rosemary's Baby'' (film), film diwar ar romant.

## Plant
Anv saoznek ar rosmari, pe roumarin eo ivez.
8°6 Crew

8°6 Crew a zo ur strollad sonerezh ska, skinhead reggae, dub hag un tammig oi! savet e Pariz (Bro C'hall) e 1995. Tri fladenn zo bet savet ganto.

## Izili
* Charly - kan
* Mama - boudenn
* Laurent - taboulinoù
* Stom : gitar
* Ludo : gitar
* Clément : trompilh
* Muzo : saksell
* Iky : ograou 
 
## Pladennaoueg
* *Bad bad reggae* (1999, Mad Butcher's Rcds (Adembannadur : Big 8 Records)) 
* *Menil' express* (2001, Big 8 Records) 
* *Old reggae friends* (2010, UVPR & Massprod)

## Liamm diavaez
* le86crew.free.fr Lec'hienn ofisiel
Enez Ellesmere

**Enez Ellesmere** (*Ellesmere Island* e saozneg, *Umingmak Nuna* en inuktitut) zo un enezenn e Meurvor Arktika, e hanternoz Kanada, tost da C'hreunland. 

Trede enezenn vrasañ Kanada eo enez Ellesmere, hag an dekvet enezenn vrasañ er bed, gant ur gorread a 196 235 km². Emañ en Enezeg ar Rouanez Elizabeth. E 2006 e oa poblet gant 146 den.

E-keñver melestradurezh emañ Ellesmere e tiriad Nunavut. Ur park natur, Park Broadel Quttinirpaaq, en em astenn war ul lodenn vras eus an enezenn.
Proviñs ar Biobío

**Proviñs ar Biobío** zo ur broviñs eus Chile, e reter Rannvro ar Biobío, harp ouzh an Andoù, ha kêr Los Ángeles eo ar gêr-benn. 353 315 a oa o chom er broviñs e 2002. 14 987,9 km² eo he gorread.

Div broviñs all ar rannvro, Proviñs Arauco ha Proviñs Concepción, zo stok ouzh an aod.
Patativa do Assaré

**Antônio Gonçalves da Silva**, anavezetoc'h evel **Patativa do Assaré**, ganet d'ar 5 a viz Meurzh 1909 en Assaré, e Ceará, e Brazil, ha marvet d'an 8 a viz Gouhere 2002 en Assaré ivez, zo ur barzh hag a skrive pezh a anver lennegezh cordel, unan eus re brudetañ an Nordeste.

## Notennoù
Rosa Cedrón

**Rosa Cedrón**, ganet d'ar 25 a viz Here 1972 e Monforte de Lemos, zo ur ganerez ha gourrebedourez c'halizat.

Etre 1997 ha 2005 e kane gant al laz sonerien Luar na Lubre. Kemeret e voe he lec'h neuze gant ar ganerez portugalat Sara Louraço Vidal. Kanet he deus gant Mike Oldfield ha klevet e vez en e albom *Tubular Bells III*.

Kanañ a ra hec'h-unan bremañ. 

## Pladenn
En 2007 he deus graet he fladenn gentañ hec'h-unan *Entre dous mares*, warni ar pezhioù-mañ: 
#"Soledad"
#"Como soños de nacre"
#"Miña nai Lúa"
#"Romance de Mirabella"
#"O valse da tola"
#"Se nos deixan"
#"Máis amor"
#"Heicho de mar"
#"O meu neno"
#"Arde el mar"
#"Macedonia"
#"Tus sueños"

### Liammoù diavaez
*Lec’hienn ofisiel
Rose-Marie

**Rose-Marie** zo un anv-bihan kevrennek, gallek hag alamanek, savet diwar gevrenniñ an anvioù Rose ha Marie .

## Adstummoù
*Marie-Rose

## Yezhoù all
*Rosemarie, en alamaneg
*Rosemary, e saozneg

## Tud
*Rose Marie Pinon (1794 -1832) , pried an douaroniour gall Louis Claude de Saulces de Freycinet
*Rose Marie (1923-2017), aktourez stadunanat
* Rosemarie Bowe (1932-2019), aktourez stadunanat
* *Rosemarie Magdalena Albach* (1938–1982), gwir anv Romy Schneider, aktourez alaman
* Rose-Marie (kanerez) (1956-), kanerez norzhiwerzhonat.

## Filmoù
* *Rose Marie (film e 1928)*, film digomz ma weler Joan Crawford 
* *Rose Marie (film e 1936)*, renet gant W.S. Van Dyke ;
* *Rose Marie (film e 1954)*, renet gant Mervyn LeRoy
Barneville-la-Bertran

**Barneville-la-Bertran** a zo ur gêriadenn hag ur gumun eus departamant Calvados e Bro-C'hall. 
## Istor
### kantved
### kantved
## Douaroniezh
## Monumantoù ha traoù heverk
* Iliz katolik roman *Sant Yann-Vadezour* gant un tour eus an  kantved.
* Maner *Les Vallées*, tro 1200. 
* Maner *Le Breuil*.
* Ar c'hastell hag e c'houliorzh

## Armerzh
## Emdroadur ar boblañs 1962-2009

## Melestradurezh

 

## Tud
## Gevelliñ
## Liammoù diavaez
## Notennoù ha dave
Pavla

**Pavla** zo un anv-bihan tchekek, hag a glot gant Paola e brezhoneg (hag e yezhoù all).

## Tud
*Pavla Hamáčková-Rybová, sportourez
*Pavla Havlíková, sportourez
*Pavla Vincourová, sportourez
*Pavla Vykopalová, kanerez
Ec'ho

**Ec'ho** (Ἠχώ /*Ēkhō* e henc'hresianeg, latinekaet en *Echo*), zo un oreadez, pe nimfenn eus ar menezioù, e mojennoù Hellaz kozh, hag a gare he mouezh. 

## Mojenn
Zeus ivez a gare he mouezh hag a zeue d'he gwelout alies. E wreg Hera avat a vage disfiz ouzh doareoù he fried doue, hag a ziskennas eus Menez Olympos da dapout mestr an doueed a-greiz e c'hoarioù gant an nimfezed.

A-wechoù e chome Hera da selaou Ec'ho o kontañ istorioù hir-mat tra ma veze Zeus o redek war-lerc'h an nimfezed all. Pa gomprenas Hera penaos e veze c'hoariet an dro-gamm dezhi e kastizas ar goantennig Ec'ho o lemel he mouezh diganti, nemet e oa kondaonet da adlavarout gerioù diwezhañ kaozioù an dud.

## Narkissos

Orgediñ a reas Ec'ho ouzh Narkissos, ur mab d'an nimfenn Liriope eus Thespiai. Honnezh a oa bet tapet gant an doue-stêr C'hefisos ha gronnet en devoa anezhi gant e droielloù, ha brazezet Liriope. Aet ar vamm da welout an diouganer Teiresias, ha goulennet outañ ha bevañ kozh a raje he mab.

## Notennoù

## Liammoù diavaez
Echo

**Echo** zo un anv saoznek hag a gaver stank e-touez an anvioù kazetennoù saoznek.

## Orin
Eus anv an nimfenn Ec'ho. 

## Yezhoù all
**Écho* e galleg.

## Kazetennoù

###### 
* *[[Byron Shire Echo]]*, e Byron Bay

###### 
**[[L'Écho de l'Armor et de l'Argoat]]*, e Gwengamp.

###### 
**[[L'Écho des savanes]]*, e Pariz . 

###### 
* *[[Liverpool Echo]]*, e Liverpool, 
* *[[The Northern Echo]]*, e Darlington, 
* *[[Bournemouth Daily Echo]]*, e Bournemouth
* *[[Southern Daily Echo]]*, e Hampshire

###### 
* *[[Echo Weekly]]*, e Kitchener, Ontario

###### 
* *[[South Wales Echo]]*, e Cardiff

###### 
* ''The Echo'', e Dublin, Ireland

###### 
* *[[The Irish Echo]]*, e New York City

## Lec'hioù
###### 
* Echo (Aragon)

###### 
* Echo (Alabama)
* Echo, Inyo County, California
* Echo, Mendocino County, California
* Echo, Minnesota
* Echo, Oregon
* Echo, Utah
* Echo Lake (California), lenn
* Echo Summit, a mountain pass in California

## Sonerezh
*Echo & the Bunnymen - laz
Erv Kourland

**Erv Kourland** (lituaneg: *Kuršių nerija*, rusianeg: *Куршская коса*, alamaneg: *Kurische Nehrung*, latveg: *Kuršu kāpas*) zo ur riblennad douar draezhek enk, dezhi 98 km a hirder, hag a zisparti Loc’h Kourland diouzh ar Mor Baltel. Rannet eo e daou etre Lituania en Norzh ha Rusia (Oblast Kaliningrad) er Su. Liammet eo ouzh ar c’hevandir er Su. 

Abaoe ar bloavezh 2000 emañ Erv Kourland a-bezh war roll ar Glad bedel savet gant an UNESCO.

A-wezhoù e vez graet “strizh-douar Kourland” anezhañ (e galleg da skouer). Hogen, ur fazi eo dre ma n’eo ket liammet ouzh an douar dre e zaou du.

## Douaroniezh
En em astenn a ra Erv Kourland eus ledenez Sambia, lec’hiet en Oblast Kaliningrad (bet Königsberg), betek ur strizh-mor enk a-dal da borzh Klaipėda lec’hiet e Lituania, war an douar-bras. Etre 400 m ha 3,8 km a ledander a zo da Erv Kourland diouzh al lec’h.

E-mesk tevennoù brasañ Europa a gaver eno.

## Loened ha struzh
Gwarezet eo an natur gant daou bark broadel eno: hani Kuršiu Nerija, eus tu Lituania, ha hani Kourchskaïa Kossa, eus tu Oblast Kaliningrad.

Kavout a reer enno 338 spesad mellkeineged, 251 spesad evned en o zouesk ha 35 spesad bronneged, kirvi-erc’h, yourc'hed, hoc’hed-gouez, lern, marted ar pin, erminiged, pudasked, avanked ha liñsed peurgetket. Evned-tremeniat a gav repu bep bloaz war an erv.

75% ag ar gwez zo gwez-pin.

## Barregezhioù naturel
Brudet eo Erv Kourland evit ar goularz a gaver war e draezhennoù.
Saint-Gatien-des-Bois

**Saint-Gatien-des-Bois** a zo ur gêriadenn hag ur gumun eus departamant Calvados e Bro-C'hall. 
## Istor
### kantved
* E dibenn ar c'hantved e voe staget kumun Le Mont-Saint-Jean (26 annezad e 1793) ouzh kumun Saint-Gatien (1 043 annezad e 1793). Graet e vez Saint-Gatien-Mont eus ar gumun nevez.

### kantved
### kantved
* Saint-Gatien-Mont a voe adanvet Saint-Gatien-des-Bois e 1957.
## Douaroniezh
## Monumantoù ha traoù heverk

Saint-Gatien-des-Bois église.JPG|Kloc'hdi an iliz
Saint-Gatien-des-Bois église intérieur.JPG|An diabarzh
Saint-Gatien-des-Bois église chœur.jpg|Ar c'heur

* Iliz katolik *Saint Gatien*,  kantved, gant lodennoù eus ar  hag ar  kantved. 
* Iliz katolik Mont-Saint-Jean,  kantved, ur grignol eo bremañ.
* Ti-prenn Ulric Guttinguer.
* Kouldri ti-feurm Herbigny,.
* Manerioù.

## Armerzh
### Dezougen

Deauville-St-Gatien-Aeroport-Aerogare.jpg| Aerborzh Deauville - Saint-Gatien

* An aerborzh.
## Emdroadur ar boblañs 1962-2009

## Melestradurezh

Skeudenn:Saint-Gatien-des-Bois mairie.JPG|Ar maerdi 


 

## Tud
## Gevelliñ
## Liammoù diavaez
## Levrlennadur
* Arcisse de Caumont, *Statistique monumentale du Calvados*, Embannadurioù Hardel, Caen, 1862, Levrenn IV, *Arrondissement de Pont-l'Évêque*, pajennoù 294-298, *Saint-Gatien-des-Bois et Le Mont-Saint-Jean*.

## Notennoù ha dave
Child Ballads

Ar **Child Ballads** zo un dastumad 305 gwerz saoznek eus Bro-Saoz ha Bro-Skos, gant o doareoù stadunanat, dastumet gant Francis James Child en . Anv al levr a oa ***The English and Scottish Popular Ballads***, embannet etre 1882 ha 1898 gant Houghton Mifflin e dek levrenn da gentañ, adembannet e pemp levrenn goude.

## Ar gwerzioù
Dastumad Child ne oa ket an hini kentañ gant ar seurt danvez, kalzik a oa bet zoken, met an hini brudetañ e oa hini an eskob Thomas Percy, anvet *[[Reliques of Ancient English Poetry]]* e 1765 Ouzhpenn-se e oa dastumadoù all eus broioù all. Kemer skouer a reas Child war labour Svend Grundtvig, a savas *[[Danmarks gamle Folkeviser]]*, ma oa renket ha niverennet ar gwerzioù, kinniget meur a zoare kichen-ha-kichen, da skoazellañ al lenner da gompren an heñvelderioù.. Diwar-se e vo kavet meur a gan gant ar memes niverenn dre ma kave da Child ne oant nemet doareoù disheñvel eus ar memes istor, petra bennak ma c'hallont bezañ disheñvel-bras, evel evit "James Hatley". Ha gwerzioù renket dindan niveroù disheñvel a c'hall bezañ enne gwerzennoù heñvel-mik.

Disheñvel eo oad ar gwerzioù ; "Judas" a zo eus an , hag un doare eus "A Gest of Robyn Hode" a voe moullet e dibenn ar  pe deroù ar . An darn vrasañ avat zo eus ar  pe . Darn o deus gwrizioù koshoc'h marteze met nebeut-tre anezho zo bet savet a-raok 1600. Ouzhpenn-se, n'eus ket kalz tonioù a vefe ken kozh hag ar werz en-eeun. Daoust da se ne oa ket bet savet dastumad ebet ken puilh ha hennezh en e raok e saozneg.

## Levrlennadur
* Child, Francis James. *The English and Scottish Popular Ballads*, 5 levrenn (Dover Publications, 2003)
* Bronson, Bertrand Harris. *The Traditional Tunes of the Child Ballads, with Their Texts, According to the Extant Records of Great Britain and North America*, 4 volumes (Princeton and Berkeley: Princeton University and University of California Presses, 1959, ff.).
* Bronson, Bertrand Harris. *The Singing Tradition of Child's Popular Ballads* (Princeton: Princeton University Press, 1976).
* Marcello Sorce Keller, "Sul castel di mirabel: Life of a Ballad in Oral Tradition and Choral Practice", *Ethnomusicology*, XXX(1986), no. 3, 449–469.

## Liammoù diavaez
* Skrid an dastumad
* Gwerzioù gant displegadurioù ha sonerezh
* Roll eus ar gwerzioù el levr Child ballads anavezet a-raok 1600
* http://www.pbm.com/~lindahl/ballads/early_child/
* The English and Scottish Popular Ballads enlinenn 
* en italianeg gant Riccardo Venturi 
* Project Gutenberg