Aliañs tridoubl

An **Aliañs tridoubl** (anvet *Triple alliance* pe *Triplice* e galleg) eo an emglev-brezeliñ savet etre an Impalaeriezh alaman, Aostria-Hungaria ha Rouantelezh Italia etre 1882 ha 1915.

Enebiñ a rae ar gevredidi-se ouzh re an Emglev tridoubl (ar Republik c'hall, ar Rouantelezh-Unanet hag Impalaeriezh Rusia), e-doug ar Brezel-bed kentañ peurgetket.

### Eus Emglev an tri impalaer d'an Aliañs doubl (1871-1879)
E 1871, Emglev an tri impalaer (ar c'hentañ rouedad kevredidi savet gant Bismarck) a oa ur c'hevredad skoulmet etre Alamagn, Aostria-Hungaria hag Impalaeriezh Rusia. Evit Bismarck, pal kentañ ar c'hevredad-se e oa lakaat Bro-C'hall da vezañ hec'h-unan war an dachenn diplomatek. Broudet e oa Bro-C'hall d'ar mare-se gant ar c'hoant da gas an dorzh d'ar gêr da Vro-Alamagn abalamour m'he doa kollet an Elzas-Loren da-heul Brezel 1870. Koulskoude e voe torret an emglev-se goude dianzav ar Rusianed e-pad an enkadenn Gall-hag-alaman e 1875 hag ar stourmoù levezon etre Vienna ha Sant-Petersbourg er Balkanioù, da-heul gwanadur an Impalaeriezh otoman. 

E 1878, e-pad Kendalc'h Berlin, e kinnigas ar c'hañseller alaman mont da dredeog evit tresañ tachenn levezon Aostria-Hungaria ha Rusia er Balkanioù a oa atav dindan an Impalaeriezh otoman en un doare ofisiel sañset. Da-heul kement-se e teuas priñselezh, hag adalek 1882, Rouantelezh Serbia da zepantout eus Aostria-Hungaria war dachenn an diplomatiezh hag ar c'hoñvers e-skoaz priñselezh Bulgaria, daoust ma oa dindan an Impalaeriezh otoman, a ranke heuliañ politikerezh diavaez Rusia. E-keit-se e tisklêrias ar c'hañseller e harpe emell Bro-C'hall e Tunizia da vroudañ anezhi da zisoñjal an Elzas-Loren ha da implijout hec'h energiezh hag he nerzh war dachenn an trevadennoù. 

Ouzhpenn bezañ tredeog Europa a-bezh e labouras Bismarck ivez da dostaat e vro hag Aostria-Hungaria evit sevel ur c'hevredad solut a dalvezfe da ziazez d'un eil reizhiad diplomatek. E 1879 e sinas Impalaeriezh Alamagn hag Aostria-Hungaria un emglev a warante ur skoazell vilourel da bep hini e ken kaz e vefent taget gant Rusia hag an neptuegezh bete-gouzout e tagfe an eil pe egile ur vro european all (Bro-C'hall, evel-just, pe ur vro er Balkanioù). Dleet e voe neuze da Aostria-Hungaria terriñ holl he daremredoù diplomatek a vignoniezh gant Bro-C'hall. Ganet e oa an Aliañs doubl.

### Eus an Aliañs doubl betek an Aliañs tridoubl (1879-1882)
Emsav-tre e voe an emglev evit an daou gevredad : kreñvaet e oa Alamagn e-kreiz ar c'hevandir european e-keit ha ma rae Aostria-Hungaria he mad eus harp an Impalaeriezh alaman en he stourm ouzh Rusia er Balkanioù. Hiviziken, dre ma oant sur eus harp Aostria-Hungaria hag eus neptuegezh Rusia, n'en em sante ket gourdrouzet an Alamaned ken gant Bro-C'hall a oa d'ar mare-se da vat oc'h aloubiñ Tunizia ha n'o doa ket da zoujañ ur brezel gant meur a dalbenn. 

E 1881 e lakaas ar C'hallaoued o c'hraban war Tunizia, ar pezh a zisplijas kenañ da Italia a felle dezhi kemer ar vro-se ivez. Diwar neuze, pa en em sante gourdrouzet gant kresk an Impalaeriezh trevadennel gall, e oa broudet Roma da c'houlenn bezañ ezel eus ar c'hevredad alaman-hag-aostrian, daoust d'an dizemglevioù he doa gant Aostria-Hungaria war he harzoù. Savet e voe an Aliañs tridoubl d'an 20 a viz Mae 1882.

## Deroù an Aliañs tridoubl (1882-1890)

### Emglev gant Roumania (1883)
Er c'hontrol d'ar pezh a felle da boblañs Roumania he doa c'hoant ma vefe staget Treuzsilvania aostrian-hag-hungarian, poblet gant ur vinorelezh Roumaned, ouzh o bro, roue Roumania Carol Iañ a gevredas gant an div impalaeriezh en ur feson guzh dre ur feur-emglev sinet d'an 30 a viz Here 1883. Fellout a rae d'ar roue Carol Iañ, hag eñ a orin eus an tiegezh Hohenzollern-Sigmaringen, chom tost d'e orin germanek koulz ha modernaat e vro. 

### Ar stourmoù etre kostezennoù e Bulgaria (1885-1887)
Buan-kenañ e rankas an Aliañs tridoubl talañ ouzh distro ar stourmoù levezon etre Aostria-Hungaria hag an Impalaeriezh rusian er Balkanioù dre hanterouriezh ar c'hostezennoù a-du gant Aostria pe gant Rusia e Bulgaria. Ar priñs Aleksandr Battenberg a glaskas unaniñ Bulgaria o stagañ Roumelia ar reter ouzh e vro e 1885, ar pezh a lakaas ar brezel da darzhañ gant Rouantelezh Serbia pa nac'has Bulgaria diskregiñ diouzh an tiriad-se pe digoll Serbia gant douaroù all. 

Deuet da vezañ trec'h, priñs Battenberg a ziskouezas en ur feson anat e youl da vezañ distag diouzh aotrouniezh ar Rused war e vro hag a glaskas en em glevet gant ar gostezenn a-du gant Aostria. Neuze e aozas ar Rusianed un taol-Stad dre zindan d'an 20 a viz Eost 1886. Bloaz goude e teuas Ferdinand Saks-Cobourg ha Gotha da vezañ priñs nevez Bulgaria. E-pad ar stourmoù-se, an Aliañs tridoubl (hag Aostria-Hungaria) n'he doa graet netra, ha doujet e-giz-se d'an emglevioù divizet e-pad Kendalc'h Berlin e 1878 (edo Bulgaria dindan levezon ar Rused). Koulskoude e voe anat buan ne oa eus priñs nevez Bulgaria nemet ur silienn a boulze kostezenn Rusia ouzh kostezenn Aostria-Hungaria da greskiñ e c'halloud dezhañ e-unan. 

### An Aliañs tridoubl, kreizon eil reizhiad Bismarck (1887-1890)
E 1885, e deroù brezel Abisinia (pe ar c'hentañ brezel italian-hag-etiopian, 1885-1896) e oa displijet da vroioù pennañ ar c'hevandir european (ha Bro-C'hall peurgetket) pa oa bet kemeret Massaoua, en Eritrea gant an Italianed, gant asant ar Rouantelezh-Unanet. O welet kement-se e tostaas Rouantelezh Italia da Impalaeriezh Alamagn. 

Evit kregiñ, Bismarck a ginnigas mont da dredeog en divizoù diwar-benn ar feur-emglev a lakae war-sav Emglev ar Mor Kreizdouar (1887-1896), a vode ar Rouantelezh-Unanet hag Italia, hag un tamm diwezhatoc'h Aostria-Hungaria. Anavezout a rae ar feur-emglev ar *[[Statu quo ante bellum|statu quo]]* er Mor Kreizdouar, koulskoude, unan eus e balioù pennañ a oa kaeañ ouzh kresk Impalaeriezh Rusia er Balkanioù hag ouzh he youl da gontrolliñ strizhoù-mor Turkia (ar pezh a warante d'an Impalaeriezh otoman ne'z afe ket da get), ha war un dro gwarantiñ gwirioù Italia a-enep Bro-C'hall. Bismarck diouzh e du a brofitas eus an emglev-se da dostaat ar Rouantelezh-Unanet hag an Aliañs tridoubl.

E 1887 e kinnigas ivez Bismarck daou emglev etre daou e-barzh framm an Aliañs tridoubl da greñvaat divizoù kemeret en Emglev ar Mor Kreizdouar.
* Ar c'hentañ emglev etre Italia hag Aostria-Hungaria a zivize, e ken kaz ma ne vefe ket tu da zerc'hel ar *statu quo* er Balkanioù, pe war aodoù an Impalaeriezh otoman hag en inizi Mor Egea ha Mor Adria, e vefe rediet Italia hag Aostria-Hungaria neuze da gas soudarded da zerc'hel ar vro, goude bezañ skoulmet un emglev etrezo hepken avat. ouzhpenn ar *statu quo* e tifere ar feur-emglev e vefe digollet an div vro gant douaroù. Betek-gouzout e c'hounezfe Aostria-Hungaria douaroù er Balkanioù e c'hounezfe Italia douaroù en Alpoù.
* An eil emglev etre Italia hag an Impalaeriezh alaman a warante skoazell Alamagn da Italia pa vefe taget gant Bro-C'hall abalamour da zizemglevioù etrezo diwar-benn trevadennoù Afrika an Norzh.
Ouzhpenn-se d'an 18 a viz Even 1887, e-lec'h emglev an tri impalaer (1881-1884) hag en un doare kontrol a-grenn d'ar palioù roet da emglev ar Mor Kreizdouar, e sine Alamagn ha Rusia ur feur-emglev surentez nevez dre guzh (1887-1890), atav evit kenderc'hel Bro-C'hall en he digenvezded war an dachenn diplomatek. Dre ar skrid-emglev-se e warante Rusia e chomfe neptu pa vefe taget Alamagn gant Bro-C'hall e-keit ha ma warante houmañ chom neptu pa vefe taget Rusia gant Aostria-Hungaria ha pa gasfe ar Rused soudarded da strizhoù-mor Turkia.

## An Aliañs tridoubl goude Bismarck (1890-1896)

### Bro-C'hall ha Rusia a stard o darempredoù
En Alamagn e voe graet "bloavezh an tri impalaer" eus 1888. Mont a reas Gwilherm I da anaon, heuliet un nebeud mizioù goude gant Frederig III. Gwilherm II a bignas neuze war an tron. Ar c'hañseller Bismarck a roas e zilez eus e garg e 1890, hag e voe anvet ar c'hont von Caprivi en e lec'h. 

Pa roas Bismarck e zilez e voe kemeret lec'h e *[[Realpolitik]]*, diazezet war mad ar vroad ha mererezh ar peoc'h war an dachenn diplomatek, gant *[[Weltpolitik]]* Gwilhem II, tagusoc'h war dachenn an trevadennoù hag ar morluoù hag er redadaeg d'an armoù. Kouezhañ a reas eil reizhad Bismarck en e boull buan. Da gentañ ne voe ket astennet an emglev surentez nevez etre Alamagn ha Rusia e 1890, hag homañ a grogas da stardañ he darempredoù gant Bro-C'hall.

### Gwellaat a ra an darempredoù etre Bro-C'hall hag Italia

En Italia e oa ar c'hont Crispi, enebet ouzh Bro-C'hall, a oa Prezidant ar c'huzul. Kontañ a rae war skoazell listri Aostria-Hungaria betek-gouzout e kreskfe trevadennoù Bro-C'hall en Afrika an hanternoz diwar-goust Italia. Diouzh he zu, Aostria-Hungaria ne oa ket tomm rak ne blije ket dezhi gwelet Italia o c'hounnit tachenn, e Libia peurgetket, abalamour ma oa ar vro-se e dalc'h an Impalaeriezh otoman ha m'en defe roet un digarez da Impalaeriezh Rusia evit klask gounit tachenn er Balkanioù.

E miz Genver 1891 e oa diskaret gouarnamant Crispi, heuliet gant gouarnamant ar markiz di Rudini, troet gwelloc'h e-keñver Bro-C'hall. Amzer en doa bet ar c'hont Crispi da ouzhpennañ daou emglev 1887 da destenn gentañ feur-emglev an Aliañs :

* Dont a reas an emglev italian-hag-aostrian war ar Balkanioù da vezañ mellad 7 feur-emglev an Aliañs tridoubl.
* An emglev german-hag-italian war Afrika an Norzh a zeuas da vezañ mellad 10 ar feur-emglev. 

Ne blije ket nemeur ar mellad-se d'an Alamaned rak rediet e vefent da zisklêriañ ar brezel da Vro-C'hall da zont war sikour Italia pa glaskfe homañ astenn he zomani en Afrika. Met pa oa ur riskl e wellafe an darempredoù etre ar Republik c'hall hag Italia e asantjont. Sinet e voe stumm nevez feur-emglev an Aliañs tridoubl e Berlin d'ar 6 a viz Mae 1891 hag e warante kendalc'h ar *statu quo* e Cyrenaica, e Tripolitania hag e Tunizia. Ouzhpennet e voe ivez ur mellad diwar-benn ar skoazell ekonomikel etre an teir Stad. E soñj e oant ivez da sinañ anezhi gant ar Rouantelezh-Unanet diwezhatoc'h. 

Evel ma klaske miret ouzh Italia hag Bro-C'hall a skoulmañ darempredoù gwelloc'h ha dre ma ne c'halle ket kontañ ken war abilded diplomatek Bismarck, e kreñvaas Alamagn al liammoù skoulmet etre Rusia ha Bro-C'hall, a voe treuzfurmet dizale en ur c'hevredad gall-ha-rusian e 1892. Ar c'hevredad nevez-se a c'hourdrouze Italia hag Alamagn da vezañ rediet d'en em gannañ war daou dalbenn war un dro evel ma touje Bismarck.

## War hent ar brezel (1896-1914)
### An darempred etre Italia ha Breizh-Veur : gwiridig an Aliañs tridoubl
Nevesaet e voe an Aliañs tridoubl e 1896, hep kemm. E framm ar *Weltpolitik* neoazh, Gwilhem II en doa anoazhet ar Saozon en ur skoazellañ ar vBoered (kaset en doa ur  telegramm da Baol Kruger e 1896). Pa grogas an darempredoù etre Breizh-Veur hag Imapalaeriezh Alamagn da fallaat e teuas nec'hamant d'an Italianed. Evite, ar Rouantelezh-Unanet a oa ur mignon abalamour ma keveze gant Bro-C'hall en Afrika. Nac'hañ a rae gouarnamant Rudini kement tagadenn ouzh ar Rouantelezh-Unanet, daoust da drec'h etiopian Adoua (1896), en doa diskaret esaeoù Italia da drevadenniñ Abisinia hag echuet ar c'hentañ brezel italian-hag-etiopian.

### Breizh-Veur a dosta d'ar c'hevredad gall-ha-rusian
Adalek sinadur ar c'hevredad gall-ha-rusian (1892) betek deroù ar brezel-bed kentañ (1914), Alamagn en doa dilezet ar *Realpolitik* da heuliañ ar *Weltpolitik*. Klask a reas an Aliañs tridoubl lakaat Bro-C'hall da chom en hec'h-unan war an dachenn diplomatek, en aner, ha da lakaat skoilhoù da gresk he zrevadennoù (enkadenn Fachoda e 1898 ha « taol Agadir » e 1911).    

A-vuzul ma tarzhe an enkadennoù etrebroadel an eil goude eben e krogas ar Rouantelezh-Unanet da dostaat da Vro-C'hall war an dachenn diplomatek (Emglev kalonek e 1904) ha da Rusia ivez (kenemglev angl-ha-rusian e 1907) evit renkañ kalz arguzoù etrezo.    

Ret e voe gortoz brezelioù ar Balkanioù (1912-1913) da welet ur c'henlabour gwirion etre ar gevredidi gall ha rusian ha Breizh-Veur (Emglev tridoubl). Ha ret e voe gortoz c'hoazh ma ne vefe ket doujet neptuegezh ar Velgiz gant an Alamaned e devezhioù kentañ ar brezel bras evit gwelet ar Rouantelezh-Unanet o'n em renkañ diouzh tu Rusia ha Bro-C'hall.    

### Luziadell ar Balkanioù
E-keit ha ma tommae an darempredoù etre Breizh-Veur hag ar c'hevredad gall-ha-rusian, Rusia a oa deut a-benn da gaout an tu-gounit er stourm levezon a enebe Aostria-Hungaria outi er Balkanioù, da-heul an taol-Stad a-du gant Rusia e Serbia e 1903. Diwar neuze e oa dieubet gouarnamant Serbia diouzh aotrouniezh Vienna ha tremen a reas dindan levezon Rusia hag ar banslaviezh. Netra ne vire ken ouzh ar vroadelouriezh serbiat da ziorren er Balkanioù.    

Aostria-Hungaria diouzh he zu a stagas outi an tiriadoù otoman a oa meret gant Aostria-Hungaria e Bosnia-Herzegovina da-geñver Dispac'h an Durked-yaouank e 1908. Bulgaria a reas he mad eus kement-mañ da lakaat he c'hrabanoù war Roumelia ar c'hornôg.   

Ur pennadig amzer goude, e 1912, e-keit ha ma oa diskaret galloud an Otomaned, ar monarkiezioù slav-ha-balkanat (Serbia, Bulgaria ha Montenegro), dindan levezon rusian, ha Bro-C'hres, dindan levezon Breizhveuriz, a savas Kevre ar Balkanioù, a-enep Aostria-Hungaria hag an Impalaeriezh otoman. Milin-poultr ar Balkanioù a grogas da vezañ dañjerusoc'h-dañjerusañà ha daou vrezel balkanek a darzhas. Goude trec'h ar c'hevre e fin kentañ brezel ar Balkanioù e kollas an Otomaned hogos holl o douaroù en Europa, war-bouez Istanbul. Bulgaria avat en em ziskouezas re lontrek hag Eil brezel ar Balkanioù a darzhas, ma stourmas ouzh he c'hevredidi gozh eus Kevre ar Balkanioù, Roumania (atav tost d'an Aliañs tridoubl) hag an Impalaeriezh otoman. Ur wezh trec'het gant hec'h enebourien e kollas Bulgaria kalz douaroù ha pellaat a reas diouzh he c'hevredad rusian a-vuzul ma tostae d'an Aliañs tridoubl war an dachenn diplomatek.  

Izelaet e oa an Impalaeriezh otoman ha Bulgaria ha treiñ a reas broadelouriezh Serbia ouzh hec'h enebour diwezhañ : Aostria-Hungaria. D'an 28 a viz Even 1914 e voe drouklazhet an arc'hdug Franz-Ferdinand e  Sarajevo, e Bosnia, gant ur broadelour serb eus Bosnia anvet Gavrilo Princip, ezel eus ar strollad "Bosnia yaouank" (*Mlada Bosna*). Pennabeg e voe an darvoud-se da argadenn Aostria-Hungaria e Serbia d'an 28 a viz Gouere 1914, a lakaas ar brezel-bed kentañ da darzhañ abalamour da c'hoari ar c'hevredadoù etre Stadoù Europa.

## Heuliadoù e-pad ar c'hentañ Brezel-bed (1914-1916)

### Miz Eost 1914 : neptuegezh Italia er brezel
Da-heul digoradur ar brezel e kavas gwell Italia chom neptu da gentañ rak, hervez gouarnamant Antonio Salandra, an Aliañs tridoubl a oa un emglev difenn dreist-holl, ha netra ne redie Italia da gemer perzh en ur brezel argadiñ. Diwar neuze e voe graet an Impalaeriezhioù kreiz eus izili an Aliañs tridoubl o doa disklêriet ar brezel (Alamagn hag Aostria-Hungaria). 

### Miz Here 1914 : an Impalaeriezh otoman a gemer perzh er brezel
An darempredoù tost a oa etre an Impalaeriezh alaman hag an Impalaeriezh otoman ne oant ket nevez. Un heuliad eus Weltpolitik Gwilherm II e oa. Pa zigoras ar brezel e miz Eost 1914 e voe tapet berr ar renerien otoman. Ne oa ket prest an impalaeriezh da gemer perzh diouzhtu er brezel : dasparzhet e oa he soudarded e proviñsoù pell ha ne oa ket gouest da zifenn he c'hêr-benn, Kergustentin, ouzh un argadenn gant ar gevredidi. 

Daoust ma chomas neptu en un doare ofisiel pa darzhas ar brezel e oa liammet an Impalaeriezh ouzh ar Reich gant ur feur-emglev kuzh. E-doug tost daou viz e loveas ar gouarnamant otoman. Ren a rae ur politikerezh a-du gant an Alamanted en ur bourchas disklêriañ ar brezel hep tuañ gante en un doare ofisiel koulskoude. Ar c'has renet war-lerc'h ar Goeben hag ar Breslau (miz Gouere - miz Eost 1914) a boulzas an Otomaned da gemer perzh er brezel da vat diouzh kostez an Impalaeriezhoù kreiz (miz Here 1914).

### Miz Mae 1915 : mont a ra Italia a-du gant ar Gevredidi
D'ar 26 a viz Ebrel 1915 e oa skoulmet feur-emglev Londrez etre Italia hag ar Gevredidi a lakae anezhi da cheñch tu. Roma a zisklêrias ar brezel d'ar Reich d'ar 24 a viz Mae 1915 goude un eskemm eus promesaoù diwar-benn an tiriadoù poblet gant Italianed a oa gouarnet gant Aostria-Hungaria hag a felle dezhi kaout (Tirol, Istria, Dalmatia, etc.) hag eus un dachenn levezon en Albania hag e Turkia. *De facto* e oa fin an Aliañs tridoubl.

### Miz Here 1915 : Bulgaria a ya a-du gant an impalaeriezhioù kreiz
Yenaet e oa an daremredoù etre Bulgaria ha Rusia abaoe ma oa bet pladet e-pad Eil brezel ar Balkanioù. Neptu e chomas Bulgaria eta da gentañ, e deroù ar brezel. Koulskoude, e-pad 1915, e voe tostaet ar gouarnamant gant an div gostezenn. Ferdinand I a felle dezhañ gounit douaroù hag a-du ez eas gant ar gostezenn a bromete dezhañ gounidoù prim war e enebourien eus Serbia. Dre ma kave skort promesaoù ar Gevredidi e sinas gouarnamant Bulgaria un emglev gant an impalaeriezhioù kreiz ha d'ar 5 a viz Here 1915 e antreas er brezel gante.  

### Miz Eost 1916 : Roumania a cheñch tu
Diouzh he zu, Roumania a chomas neptu da gentañ a-drugarez d'ar fed ma oa kuzh an emglev he stage ouzh an Aliañs tridoubl. E 1916 avat ez eas a-du gant ar Gevredidi abalamour da c'hounit tiriadoù poblet gant Roumaned (ar rann eus Treuzsilvania renet gant Aostria-Hungaria, Bukovina, ha kement zo...).

## Notennoù