open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Izel

**Izel** zo un anv-gwan, kontrol da uhel. Un anv-lec'h hag un anv-tud e c'hall bezañ ivez :
* Izel (pe Izel-sur-Semois), ur rann eus kêr velgiat Chiny, e Rannvro Wallonia
* Izel-lès-Équerchin zo ur gumun e Pas-de-Calais
* Izel-lès-Hameau zo ur gumun e Pas-de-Calais
* İzel, skrivet a-wechoù Izel, zo un anv-bihan turk ral
* Izel zo un dudenn eus ar stirad stadunanat *[[Agents of S.H.I.E.L.D.]]*
Hent-bale hir 34

An **hent-bale hir 34** zo ur wenodenn-vale hir a ya eus Menez-Mikael-ar-Mor betek Sant-Nazer, oc'h echuiñ en aber al Liger. Hedañ a ra aodoù Breizh war-bouez aodoù Bro-Raez eta. En em astenn a ra a-hed 1700&nbsp;km.

Heuliañ a ra hentigoù kozh ar valtouterien evit ul lodenn vras anezhañ. Nebeut-ha-nebeut, ar re-se a oa deuet da vezañ dizimplij e deroù an . Gwechall gozh e rae ar valtouterien ar ged war an aodoù.

## Orinoù
Kavout a reer orinoù hentoù ar valtouterien e Breizh e diviz ar Vodadenn vonreizhañ vroadel (1789-1791) da erlec'hiañ Mererezh Broadel ar Maltouterezh ouzh ar Feurm meur d'an 23 a viz Ebrel 1791. Eveshaet e vez aodoù Breizh gant ar valtouterien diwar neuze. Sevel a reont lochoù bihan ouzhpenn ar postoù ofisiel lakaet gant Melestradurezh ar Maltouterezh.

Pevar fal a zo gant ar gwenodennoù-se : 
* lakaat boud ar floderezh, dilestrañ marc'hadourezh saoz e-maez lezenn da skouer
* difenn an aodoù ; krouet e vo korf milourel ar maltouterezh e 1831
* sikour ar beñseidi ha diwall ne vefe ket preizhet ar bigi skoet gant tud ar vro
* kas kefridioù polis da benn

## Istor
*1968 : gwenodenn-vale gentañ etre Beg Leger ha Porzh Mabo e Trebeurden, e-kichen Lannuon, kentradet gant Émile Orain hag en doa enlusket mignoned ha yaouankizoù evit difraostañ an tennad-se adalek 1967.
* 1974 : savet ez eus un tennad all eus an hent-bale hir gant Poellgor broadel an gwenodennoù-bale hir etre Douarnenez hag ar Faou. E-barzh an hent-bale hir 37 emañ, met ul lodenn a yelo gant ar 34.
* 1976 : Lezenn ar gwir tremen war an aod (lezenn n° 1285 an 31 a viz Kerzu 1976), krouet ez eus ur stec'hennad 3 metr led evit lezel an dud da dremen war droad.
* 1978 : krouet eo Kevread gall an dro-vale war droad e Breizh.
* 2008 : balizennet eo an hent-bale penn da benn. Ar gwenoder a c'hall ober ar 1700&nbsp;km "en un tennad".

## Armerzh
9 milion a dud a ra gant ar wenodenn e 2018, dasparzhet etre 40% a dud eus ar vro ha 60% a douristed. 202 milion a euroioù a vez gounezet gant ar vro a-drugarez da se.

## An hentad

 

### Departamant [[Manche]]

 



### [[Bro-Zol]]
 
 



### 
 



### 
 
 


### 
 


### 
 


### 
 



### 
 


### 
 

## Hent-bale hir 34 hag an natur
Tremen a ra ar wenodenn dre galz takadoù gwarezet, lec'h m'emañ loened ha plant dibar.

## Notenoù ha daveoù

## Gwelet ivez
### Sturlevrioù GR34
* *Le Tour des Monts d'Arrée et la presqu'île de Crozon*, FFRandonnée, Mezheven 2019, 114 p. 
* *La côte de Cornouaille*, FFRandonnée, Mezheven 2019, 154 p. 
* *Le littoral et les îles du Morbihan*, FFRandonnée, Meurzh 2018, 130 p. 
* *De la Vilaine à la Loire*, FFRandonnée, Mae 2018, 74 p. 
* *Les Abers - Le chemin des phares*, FFRandonnée, Gwengolo 2017, 106 p. 
* *La côte de Granit rose - Trégor morlaisien*, FFRandonnée, Ebrel 2018, 130 p. 
* *La côte d'Emeraude*, FFRandonnée, Meurzh 2019, 146 p. 
* An holl sturlevioù HBH34 war stal an FFRandonnée

### Pennadoù kar
* Hent-bale hir

### Liammoù diavaez
*  Tres ar GR34
*  Hentad klok ar GR34
Hent-bale hir 37

An **Hent-bale hir 37** a gas eus Gwitreg betek Douarnenez. Tremen a ra dre an Argoad.

## Kêrioù tremenet
******
: Gwitreg
: Kampal
: Sant-Albin-an-Hiliber
: Mousterel-an-Il
: Hazhoù-Bazeleg

******
: Begerel
: Mederieg
: Menezalban
: Sant-Tewiniav
: Ilfentig
: Sant-Pêran
: Plelann-Veur
: *La Touche-Guérin*
: Trec'horanteg
: Kermagaro
: Louad
: Ploermael

******
: Sant-Goneri
: Pondivi

******
: Ar Vouster

: Karaez-Plougêr
: Kledenn-Poc'hêr
: Lokmaria-Berrien
: Uhelgoad
: Lokeored
: Sant-Riwal
: Ar Faou
: Pentraezh
: chapel Santez Anna ar Palud
: Douarnenez

Echuiñ a ra e Douarnenez evel hent-bale hir 38.
Hent-bale hir 38

An **hent-bale hir 38** zo ur wenodenn-vale hir a ya eus Redon betek Douarnenez. Tremen a ra dre greisteiz an Argoad, dre Vro-Wened ha Bro-Gerne. 358 km hed eo.

## Kêrioù tremenet
******
: Redon
: Sant-Visant-an-Oud
: Roc'h-an-Argoed
: Tredion
: Sant-Yann-Brevele
:-   Kolpoù 
: Gregam
: Lanvodan
: Ploue

******

: Ar Faoued
: Ar Sent
: Gourin
: Kastell-Nevez-ar-Faou
: Santoz
: Brieg
: Kemper
: Lokorn
: Douarnenez

Echuiñ a ra e Douarnenez evel an hent-bale hir 37.
Adjaria

**Adjaria** (jorjieg : აჭარა), pe *Republik Emren Adjaria* ent-ofisiel, zo ur rannvro e mervent Jorjia. Batumi eo he c'hêr-benn.

Emañ Adjaria war aod ar Mor Du, e-harz ouzh Turkia.

## Liammoù diavaez
* Gouarnamant Adjaria
* Kuzul Uhel Adjaria
* Adjaria - BBC profile
Fehu

Ar run **ᚠ** (**Fe)**  (norseg **'; [[hensaozneg]] **') a verk ar son *f* er Futhark skandinaviat hag er Futhorc (Futhark saoz). E anv a dalva 'pinvidigezh' ha kar eo d'ar ger saoznek *fee* a dalve-eñ  'dañvad' pe 'saout', 'chatal' eta (nederlandeg *vee*, alamaneg *Vieh*, latin *pecū*, sañskriteg *pashu*).

Ar run a zeu eus ar proto-germaneg ****fehu*** er Futhark kozh, gant ar ster hañval: "argant, chatal, pinvidigezh".

Al lizherenn zo damheñvel ouzh 𐍆 *f*, el lizherenneg gotek, hag e oa anvet *faihu*.

Stumm ar run zo bet tennet eus al lizherenn etruskek *v* 𐌅 , evel al lizherenn c'hresianek digamma (Ϝ) hag al latin F hag a zeu eus ar lizherenn fenisek waw .

## Barzhonegoù ar runoù
An anv zo bet gwelet e-barzh tri barzhoneg diàr ar runoù:
William B. Shepard Smith

**William B. Shepard Smith** (w.d. 1910 - 29 a viz Du 1951, Abilene, Texas) a oa kelenner war ar yezhoù keltiek e skol-veur Columbia, e New York. Lakaet en doa embann er Stadoù-Unanet, e 1940, un *Dictionnaire étymologique de la toponymie bretonne*.

Eus ur familh iwerzhonat divroet da Amerika e oa W.B.S. Smith. Studiet en doa ar c’hembraeg hag an iwerzhoneg, a-raok dont da Vreizh e 1936 da beurstudiañ brezhoneg en doa desket el levrioù. C’hwec’h miz e chomas e Sant-Wazeg, o kavout bod er presbital, gant ar person, an aotrou Gwilhoù Saout. Ur wech distroet d’ar Stadoù-Unanet e kelennas ar yezhoù keltiek e skol-veur Columbia. Er bloaz 1940 e embannas, e stumm ur stagadenn da *Language*, kelaouenn al Language Society of America, un *Dictionnaire étymologique de la toponymie bretonne* (geriadur etimologel eus lec’hanvioù Breizh), diazezet war ul labour diembann gant Aogust Brizeug, erruet e levraoueg Columbia University goude bezañ bet etre daouarn Maurice Le Dault, levrdier e Kemper.

E-pad an Eil Brezel-bed ec'h en em gannas Smith war Talbenn ar Meurvor Habask, ouzh armeoù Japan. Eno e tapas e fall, war ar lavarer, ha mervel a reas, yaouank c’hoazh, d’an 29 a viz Du 1951 en Abilene, e Texas.

War-lerc’h ar brezel avat en doa kendalc’het da bleustriñ war ar yezhoù keltiek ha war ar brezhoneg dreist-holl. E skoazell a roas da lakaat moullañ levr kontadennoù Yann ar Floc'h, *[[Koñchennou eus Bro ar Ster Aon]]*, e 1950.
Otelo Saraiva de Carvalho

**Otelo Nuno Romão Saraiva de Carvalho** (distaget [] e portugaleg ; Lourenço Marques, 31 Eost 1936 – 25 Gouere 2021, Lisbon) a oa un ofiser portugalat. Unan eus pennoù bras Dispac'h ar Jenofl e voe e 1974. 

Goude an Dispac'h e voe unan eus renerien ar gouarnamant da c'hortoz, asambles gant Vasco Gonçalves ha Francisco da Costa Gomes. E 1976 ez eas war ar renk evit dilennadeg prezidant ar republik, hag erruout a reas da eil, gant skoazell an tu-kleiz pellañ, o tapout 16,46% eus ar mouezhioù. 

Er bloavezhioù 1980 e voe barnet Otelo Saraiva de Carvalho pa damalled dezhañ bezañ unan eus renerien luskad ar Forças Populares 25 de Abril hag a lazhas 17 den e meur a argadenn. Daoust ma nac'he en doa kemeret perzh el luskad-se e voe kondaonet da 15 vloaz toull-bac'h, d'an 20 a viz Mae 1987. Lezet e voe da vont e 1989, ha pardonet e voe dezhañ e 1996.

E miz Gouere 2021, pa oa klañv e galon, e voe kaset da ospital an arme e Lisbon. Mervel a reas eno d'ar 25 a viz Gouere 2021.
FC Krylia Sovetov

An **FC Krylia Sovetov** (e rusianeg *Профессиональный футбольный клуб "Крылья Советов"*) zo ur c'hleub rusian eus kêr Samara.

## Liammoù diavaez
*Lec'hienn ofisiel
Gwilym Prichard

**Gwilym Prichard** (4 Meurzh 1931 – 7 Mezheven 2015) a oa ul livour kembreat.

Ganet e voe Gwilym Arifor Pritchard e Llanystumdwy, e kontelezh Gwynedd, ha studioù a reas e skol arz Birmingham a-raok distreiñ da Gembre da labourat evel kelenner en Enez Mon. Dimeziñ a reas d’ul livourez, Claudia Williams, e 1953, ha cheñch a reas an doare da skrivañ e anv eus Pritchard da b-Prichard, pa ouezas e oa un arzour all anvet eveltañ. 

Brud a dapas evel livour er bloavezhioù 1960 hag e 1970 e voe dilennet da ezel er Royal Cambrian Academy of Art. E ziskouezadeg kentañ a reas e 1952 e Porthmadog ha goude-se e voe diskouezet e oberennoù e kalz diskouezadegoù all. Kuitaat a reas bed ar skolioù er bloavezhioù 1970 evit bezañ livour leunamzer, ha rein kentelioù a-wechoù e skol-veur Bangor. E 1984 e kuitaas Kembre ha bevañ a reas e meur a lec’h war zouar-bras Europa, o tremen 10 vloaz e Roc'h-an-Argoed, e kreisteiz Breizh. Distreiñ a reas da Gembre e 2001 d’ober e annez e Dinbych-y-Pysgod, e Sir Benfro 

Brudet eo e daolennoù leun a liv ma vez skeudennet maezioù Kembre, ken karet gantañ. 

## Liammoù diavaez
*  ''Book review: Gwilym Prichard, Claudia Williams'',  The Independent, 20 September 2013
* ''Gwilym Prichard: Painter acclaimed for his depictions of the rocky landscapes of Snowdonia, Brittany and Pembrokeshire'', The Independent, 28 June 2015
* Un nebeud livadurioù gant Gwilym Prichard
Treuzpluñveg

Un **treuzpluñveg** zo ur seurt goubenner hir. Lakaet e vez en un doagenn. E-barzh ez eus plu pe danvez blot all.

Gallout a reer en em gannañ gant treuzpluñvegoù ha goubennerioù evit farsal, hep riskl d'ober droug d'ar re all. An abadennoù-se a blij d'ar vugale, d'ar grennarded ha d'an dud gour zoken, en tier-lojañ, en trevadennoù vakañsoù, pe c'hoazh er c'hazarnioù. 

Raloc'h eo deuet da vezañ er c'hambreier eget ar goubenner avat.

## Gwelet ivez
* goubenner
* gwele
Golc'hed

Ar **c'holc'hed** zo un dilhad-gwele, ur seurt pallenn ha liñsel war un dro. En em silañ a ra ar c'housker dindani evit chom en e dommder. Tost ouzh ar plueg-treid eo met goloiñ a ra ar gwele a-bezh, ha lakaet e vez en un doagenn a vez gwalc'het pa vez lous.

Alies he deus kemeret ar c'holc'hed plas ar pallenn hag al liñsel a oa ar boaz en tier en  kantved.

## Gwelout ivez
* pallenn
* liñsel
* plueg
Temz

An **temz** a c'hall ober dave da veur a dra :
* an temz, an danvezennoù organek ha meinel a vez lakaet en douar gant al labourerien-douar pe al liorzhourien evit reiñ elfennoù bouedus d'ar plant,
* an temz pe ar spisoù a zo danvez a vez tennet eus plantennoù zo evit lakaat er boued ha cheñch ar blaz,
* temz an dour, en hidrologiezh, eo argemmoù ha dezverkoù fonnder un dourredenn,
* temz-spered un den, e psikologiezh, eo ar pezh a ra personelezh un den.
Alain Yaouanc

**Alain Yaouanc**, bet ganet d'ar 6 a viz Du 1931 e Saint-Germain-en-Laye (Seine-et-Oise) hag aet da Anaon d'ar 1añ a viz Here 2019 e Rochefort (Charente-Maritime), a oa un ezoterour, ur prederour ha romantour gallek. Steredour e oa ivez ha savet en devoa ur bern oberennoù war ar gartomañs hag ar steredouriezh, 

Meur a anv-pluenn en devoa graet ganto : *Hadès* evit e oberennoù ezoterek, *Alain Jansen* evit ar romantoù polis ha *Lieutenant Kijé* evit an danevelloù hag ar romantoù skiant-faltazi (*[[La Guerre des machines]]* embannet e miz Kerzu 1959, *[[Celten Taurogh]]* embannet e miz C'hwevrer 1961, *[[L'Épée de l'archange]]* embannet en eil trimiziad 1963, ha *[[Les Cendres de la Terre]]* embannet e kentañ trimiziad 1976).
Poti

**Poti** zo ur gêr hag ur gumun eus Jorjia, e rannvro Samegrelo-Zemo Svaneti. Emañ war aod ar Mor Du, en aber ar stêr Rioni. Ur porzh-mor a bouez eo ivez.

En em astenn a ra war ur gorread 65,8 km². E 2016 e oa poblet gant 41 500 a dud.

## Istor
Hervez Strabon e oa bet savet eno ur gêr anvet *Phasis* er VIIvet kantved kent J.K., gant Gresianed deuet eus Miletos hag aet da sevel trevadennoù e Kolkida.

## Liammoù diavaez

* Lec'hienn ofisiel
Glaz

**Glaz** a c'hall ober dave da veur a dra.

## Mezegiezh
Ur **[[Glaz (kigennoù)|c'hlaz]]** zo un argrezañ kaherel diratozh.

## Relijionoù katolik ha reizhkredennour
Ar **[[Glaz (kloc'h)|c'hlaz]]** a vez sonet gant ur c'hloc'h evit kelaouiñ ar marv pe an angoni.

## Liv

Ar glaz a ra dave d'al **[[glas (liv)|liv glas]]**. Komz a reer eus ar c'hlazenn (al leton) hag ar glazioù (ar maezioù, an natur). Alese an dro-lavar : predañ e ti Mari C'hlazioù : piknikañ.

### Anvioù-tud
Tud dedennet gant ar glazioù eo ar re anvet Glaziou war e seblant :
* Auguste François Marie Glaziou (1828-1906), liorzhawour breizhat,
* Joël Glaziou (g. e 1950), skrivagner gallek, skrivet gantañ *An den a veaje gant liorzhioù leizh e benn.*

### Sonerezh ha darvoudoù a bep seurt
* An Heol a zo glaz, c'hwec'hvet albom an Tri Yann,
* Glaz, ur strollad sonerezh brezhonek eus ar bloavezhioù 1990,
* Glaz Arena, ur sal abadennoù e Saozon-Sevigneg.

## Sellout ivez
* glas (disheñvelout)
* Glass
Afroamerikaned

An **Afroamerikaned**, pe **ar re Zu amerikan**, a reer eus ar Stadunaniz du o c'hroc'hen, diskennidi evit al lodenn vrasañ anezho eus ar sklaved degaset eus Afrika issahara da Amerika etre 1619 ha 1810. Un issevenadur dezho o-unan o deus krouet. 46 713 850  e oant e 2019.

## Stourm politikel
Stourmet o deus an Afroamerikaned a-enep ar sklaverezh ha diforc'hidigezh ar gouennoù en  hag  kantved. Araokadennoù a zo bet gant Trizekvet Enkemmad Bonreizh ar Stadoù-Unanet e 1865 diwar-benn freuzidigezh ar sklaverezh, ar Pevarzekvet Enkemmad e 1868 diwar-benn ar geodedourelezh stadunanat, hag ar Pempzekvet Enkemmad e 1870 diwar-benn ar gwir mouezhiañ. Diaesoc'h eo bet lakaat anezho da dalvezout e Su ar vro avat, abalamour d'al Lezennoù Jim Crow ha d'ar C'hu Klux Klan.

A-drugarez da luskad ar gwirioù keodedour, oberiant etre 1954 ha 1968 dreist-holl, ez eus bet votet lezennoù kevreadel evit lakaat termen da hanbarzh ar gouennoù er vro a-bezh. Adalek 2013 e stourm al luskad Black Lives Matter a-enep an diforc'hidigezh graet gant ar polis.
## Tud afroamerikan brudet

### Stourmerien politikel evit ar re Zu
*Martin Luther King
*Malcolm X
*Angela Davis
*Rosa Parks
### Politikourien
*Barack Obama, prezidant ar vro etre 2009 ha 2017
*Kamala Harris, bezprezidantez afroamerikan hag aziat-amerikan
### Sinema
*Spike Lee
* Morgan Freeman
*Will Smith
### Sonerezh
*Billie Holiday
*Aretha Franklin
* Jimi Hendrix
* James Brown
* Michael Jackson
### Sportourien
* Jesse Owens, atletour
* Muhammad Ali, boksour
* Mike Tyson, boksour
* Michael Jordan, basketour
*Serena Williams, c'hoarierez tennis


## Notennoù ha daveoù
Komandant

**Komandant** zo un titl milourel pe drevourel, hag ur rez a ofiser milourel e luioù zo.

## Titl
E penn ul lestr, un unvez pe un nerzh bennak emañ ar c'homandant. Kavout a reer an titl-se en armeoù (morlu, tirlu, aerlu), er polis, er bomperien, e-bourzh al listri hag an aerlistri, e melestradurezh ar bac'hoù.

Er broioù saoznek e ra alies dave d'un den bennak e penn ur greizenn bleustriñ pe un akademiezh vilourel, pe c'hoazh un c'hamp-bac'h.

## Rez milourel
El luioù gall hag iwerzhonat eo kevatal ar rez komandant ouzh ar rez major en AFNA (kod rez OF-3). Ar c'hentañ rez a ofiser uhel eo.

## Komandanted vrudet
* ar c'homandant Che Guevara, meulet er ganaouenn Hasta siempre,
* ar c'homandant Cousteau, ergerzher ar morioù
* an iskomandant Marcos e Chiapas,
* ar c'homandant Masoud en Afghanistan.
Saginaw Grant

**Saginaw Morgan Grant** (Pawnee, Oklahoma,  – Los Angeles, Kalifornia, ) a oa un aktour stadunanat ha penn a-hêrezh ar Vroad Sauk-ha-Foks.
Charlez II (Bro-Saoz)

**Charles II** (8 Mezheven 1630 – 16 C’hwevrer 1685) a oa roue Bro-Skos eus 1649 da 1651, ha roue Bro-Skos, Bro-Saoz hag Iwerzhon eus 1660 betek e varv e 1685.

Mab e oa da Charlez I Bro-Saoz, Bro-Skos hag Iwerzhon and Henriette Marie Bro-C'hall. Goude ma voe dibennet Charlez I e Londrez, d’an 30 a viz Genver 1649, pa oa Brezel Diabarzh Bro-Saoz oc’h ober e reuz, e voe embannet gant Parlamant Bro-Skos e teue Charlez II da vout roue, d’ar 5 a viz C’hwevrer 1649. Met e Bro-Saoz e oa neuze un doare republik anvet Commonwealth of England, renet gant Oliver Cromwell. Trec’het e voe Charlez II gant Cromwell en Emgann Worcester d’an 3 a viz Gwengolo 1651, ha tec’hel a reas Charles II da zouar-bras Europa. Ha dont a reas Cromwell da vezañ e penn Bro-Saoz, Bro-Skos hag Iwerzhon. Chom a reas Charlez II en harlu e-pad nav bloaz, e Bro-C'hall, er Proviñsoù Unanet hag en Izelvroioù spagnol. Goude marv Cromwell e 1658 e voe adsavet ar rouantelezh ha pedet e voe Charlez II da zistreiñ da Vro-Saoz. D’an 29 a viz Mae 1660, an deiz ma oa 30 vloaz, e erruas e Londrez ma voe graet un degemer c’hwek dezhañ. Diwar neuze e voe graet en holl skridoù ofisiel evel pa vije pignet war an tron diouzhtu war-lerc’h e dad adalek 1649.

Gant ar Parlamant e voe embannet un heuliad lezennoù anvet *kod Clarendon*  evit lakaat an Iliz anglikan da iliz ofisiel nemeti er vro. Asantiñ a reas Charlez II da gement-se daoust ma save-eñ a-du gant an tolerantouriezh. Dindan e ren e c’hoarvezas an Eil hag an Trede Brezel etre Bro-Saoz hag an Izelvroioù. E 1670 e voe sinet un emglev kuzh, Feur-emglev Dover, etre Charlez II hag e genderv, ar roue gall Loeiz XIV. Ar roue gall a roe e c’her da skoazellañ ar Saozon en Trede Brezel-se gant ma trofe Charlez ouzh ar gatoligiezh en-dro en amzer da zont. Klask a reas Charlez II degas frankiz relijiel d’ar gatoliked ha d’ar brotestanted e 1672, met ar Parlamant a nac’has votiñ an destenn kinniget gantañ. E 1679 e tisklêrias ar beleg anglikan Titus Oates e oa riskl da gaout un "irienn babel", abalamour ma oa katolik breur ar roue. Kement-se a lakaas tabut da sevel er Parlamant etre ar gostezenn Whig a c’houlenne ne c’hallje ket ur c’hatolik mont da roue hag ar gostezenn Tory a oa a-enep ar soñj-se. Charlez II a savas a-du gant an Doried, ha pa voe dizoloet, e 1683, Irienn Rye House da lazhañ Charlez hag e vreur Jakez, e voe harzet ha lakaet d’ar marv lod eus ar renerien Whig, tra ma voe lod all o vont d’an harlu. Divodet e voe ar Parlamant gant ar roue Charlez II e 1681 ha ren a reas e-unan betek e varv e 1685. Distreiñ a reas Charlez davet ar gatoligiezh da nozvezh diwezhañ e vuhez. 

Lesanvet eo bet *Merry Monarch* (ar roue laouen), abalamour d’al laouenidigezh a rene en e lez, war-lerc’h strizhder ren Cromwell. Daoust m’en devoe meur a vugel digant e vestrezed n’en devoe hini ebet digant e bried reizh Catarina Bragança. War e lerc’h neuze e pignas e vreur Jakez war an tron.
Doktor

**Doktor** zo un titl roet d'un den bennak a zo aet gantañ un doktolerezh, an diplom skol-veur uhelañ. Doktorez eo ar stumm gwregel. A-wechoù e vez implijet evit komz ouzh ur mezeg pe un dentour, pa vefe aet un doktorelezh gantañ pe get.

## Gedarzh hag istor
Dont a ra eus ar ger latin *doctor* tennet eus ar verb *docēre* hag a dalv 'kelenn'. Implijet eo bet en Europa evel un titl skolveuriek adalek an .

## Doktored
Doktored zo war kalz tachennoù :
* doktor war ar vezegiezh, an apotikerezh, an odontologiezh, etc...
* doktor war ar skiantoù all : matematikoù, kimiezh, fizik, bevoniezh, armerzh,  etc...
* doktor war ar gwir, ar brederouriezh, al lennegezh, etc...
* doktor an Iliz

An titl a zoktor *honoris causa* zo un titl a enor.

## Gwelet ivez
*kelenner
**[[Philosophiæ doctor]]*
*doctorelezh honoris causa
*mestroniezh
*aotreegezh
Mouk

Ar **mouk** a zo ul liv etre ar glas hag ar ruz. Mouk a c'hall bezañ heñvelster ouzh teñval, da skouer ruz mouk. 


Viola-odorata-closeup.jpg|[bokedoù-Meurzh
Chou cabus rouge 01.jpg|kaol ruz.
Aubergines.jpg|[berjinez.
Myrtille Wikipedia Dan 0429.jpg|lus
Image:Mure-sauvage.jpg|mouar gouez
Image:PurplePeruvianPotatoes.jpg|avaloù-douar Vitelotte



Black light bulb.jpg|gouloù dreistmouk.
Chasublepurple.jpg|pastor anglikan en e gazul vouk.
Image:Arcivescovosalvatore.jpg|dilhad un eskob.


## Gwelet ivez
* magenta (liv)
* indigo
Ar Borgn

**Ar Borgn** zo ul lesanv hag un anv-tiegezh brezhonek a ra dave d'un den born. Troet eo bet e *Le Borgne* gant marilh ar boblañs gall.

## Lesanv
* Antigon ar Borgn (-382, -301), diadok, letanant da Aleksandr Veur
* Acacius Caesarea (g. wd. 300, m.e 366), lesanvet *« Monophtalmus »* da lavaret eo « ar Borgn »,
## Anv-tiegezh
###### 
* Charles-Guy Le Borgne de Kermorvan (1695-1761), eskob Treger
* Alain-François Le Borgne de Kerusoret (wd. 1706 - 1771), ofiser a vor, penn skouadrenn er morlu
* Guillam er Borgn (1840-1927), barzh poblek brezhonek 
* Guy Le Borgne (1920-2007), rezistañt, jeneral
* Herri ar Borgn (1937-2015), skrivagner brezhonek
* Herve ar Borgn, emsaver, 
* Jakez ar Borgn, kaner-sonaozer brezhonek
* Pierre-Yves Le Borgn’ (g. e 1964), politikour

###### 
*Emmanuel Le Borgne (1610-1675), gouarnour Akadia
** Alexandre Le Borgne de Belle-Isle (1640-1693), e vab, gouarnour Akadia
* Jordan Leborgne (g. e 1995), melldroader gwadloupat

###### 
* Brittany LeBorgne, aktourez mohawk eus Kebek
Kombod (anv-tiegezh)

Ur c'hombod a oa ur rann eus un takad e Kembre ha Breizh, en Grennamzer. Un anv-tiegezh brezhonek eo deuet da vezañ e Bro-Leon. Gant marilh ar boblañs gall eo bet treuzskrivet e *Combot* pe *Combeau*.

Tud vrudet :
* Eozen Kombod (1799-1870), marc'hadour, troer, ha skrivagner brezhonek
* Paolig Kombod (g. e 1945), skrivagner brezhonek
* Henri Combot (1921-2013), melldroader
* Jean Combot (1928-2021), e vreur, melldroader
* Sébastien Combot (1987-), kaiaker
* Job Larigou (1928-2009), anv-leurenn Georges Combot, fentigellour

## Tudennoù
Un dudenn eo Combot er c'hoari video emgann Tekken.
Forest

**Forest** zo un anv-lec'h, un anv-bihan hag un anv-tiegezh a gaver er broioù saoznek dreist-holl, met ivez er re c'hallek, alamanek ha brezhonek.

## Anv-lec'h
* Black Forest, anv meur a lec'h
* Forestville, anv meur a gêr
* Forest Lake, anv meur a lec'h
* lenn Forest, anv meur a lenn
* kavout a reer ivez Forest Hill, Forest Park, etc...
###### 
* Forest, anv gallek Vorst, ur gumun eus Rannvro Brusel-Kêrbenn
* Forest, ur rann eus kumun Frasnes-lez-Anvaing
###### 
* Ar Forest-Fouenant, ur gumun eus Bro-Gerne, hag he forzh, Porzh ar Forest, e Bae ar Forest
* Ar Forest-Landerne, ur gumun eus Bro-Leon, ha dismantroù Kastell Goueled ar Forest
###### 
* Forest-sur-Marque, ur gumun e departamant Norzh
* Forest-en-Cambrésis, ur gumun e departamant Norzh
* Forest-l'Abbaye, ur gumun e departamant Somme
* Forest-Montiers, ur gumun e departamant Somme
* Forest-Saint-Julien, ur gumun e departamant Hautes-Alpes
###### 
* Forest-in-Teesdale, ur gêriadenn
###### 
* *Forest*, av saoznek La Fouarêt, unan eus dek parrez an enezenn
###### 
* distrig Forest, unan eus daouzek distrig an enezenn

###### 
* Kontelezh Forest, e stad Pennsylvania
* Kontelezh Forest, e stad Wisconsin
* Forest, ur gêr e stad Mississippi
* Forest, e kontelezh Fond du Lac, e stad Wisconsin
* Forest, ur gêriadenn e stad Louiziana
* Forest, ur gêriadenn e stad Ohio
* Forest Township, anv meur a lec'h

###### 
* Forest, ur bastell-vro velestradurel

## Anv-tiegezh
* Bernard Forest de Bélidor (1698-1761), ijinour milourel katalan
* Lee De Forest (1873-1961), ijinadenner stadunanat
* Jean-Claude Forest, pe « Forest » (1930-1998), aozer bannoù-treset gall
* Tanguy de la Forest (g. e 1978), tenner para-sport breton
* Emmelie de Forest (1993-), kanerez zanat, trec'h e kenstrivadeg Eurovision 2013

## Anv-bihan
*Forest Ray Moulton (1872–1952), steredoniour stadunanat
*Forest Whitaker (g. e 1961), aktour stadunanat

## Lesanv
* « Forest », lesanv Jules-Vincent Lamoré, levrdiour ha kentañ luc'hskeudenner breizhat, pe kentoc'h dagerreotiper.

## Sonerezh
* Deep Forest, strollad sonerezh new age
* Forest, strollad black metal rusian
* *Forest*, ur ganaouenn gant System of a Down
* *A Forest*, ur ganaouenn gant The Cure

## A bep seurt
* The Forest (c'hoari video)
* Abati Forest, e Belgia
* houad Forest, ur ouenn zoñv velgiat
* Nottingham Forest, ur c'hlub melldroad saoz

## Pennadoù kar
* Forrest, anv-bihan, anv-tiegezh hag anv-lec'h 
* Forester ha Forster, anvioù-tiegezh
* Laforest ha DeForest, anvioù-tiegezh
Gwenn (lec'hanvadurezh)

**Gwenn** zo ul liv a gaver el lec'hanvadurezh e Breizh koulz hag er bed.
## E Breizh
###### 
* ar Vro Wenn, anv all Bro-Wenrann peogwir eo bro an holen, lec'h m'emañ :
** Gwenrann
** Ar Poulgwenn
* Ar Roc'h-Wenn, ur gumun e Bro-Ankiniz
* Gwenred
* Gwenvenez-Penfaou

### Er broioù all
* Ar Vourc'h-Wenn, ur gumun e Bro-Leon
* Sant-Wenn, ur gumun e Bro-Gernev
* Ar Chapel-Wenn , ur gumun e Bro-Sant-Maloù
* Ar Wazh-Wenn, ur gumun e-kichen Baen-Veur

Er gorrlec'hanvadurezh :
* porzh-bageal ha traezhenn ar Vilin Wenn e Brest, Gwipavaz hag er Releg-Kerhuon
* Porzh-Gwenn, ur porzhig e Perwenan e Bro-Dreger
* Enez Wenn, un enezennig dirak bae ar Poulgwenn 
* maner Pont-Gwenn hag ar Familh Pont-Gwenn
* peulvan ar maen gwenn, e Pozieg,
* peulvan ar vein wenn, e Korzed,
* Chapel Itron Varia ar Feunteun Wenn e Plougastell-Daoulaz
* Chapel Itron-Varia Wenn e Gwenrann
* Abati Itron Varia ar Gurunenn Wenn e Chapel-ar-Wern

## Er bed

* ar Mor Gwenn, e Rusia
* ar Menez Gwenn, en Alpoù
* ar Menezioù Gwenn, anv meur a aradennad menezioù
* an Nil gwenn, un adstêr d'an Nil en Etiopia hag e Soudan
* stad an Nil Gwenn e Soudan
* al Lenn wenn, anv meur a lenn, da skouer *[[Weissensee (lenn)|Weissensee]]* en Aostria, ha Lenn Beloye e Rusia
* Kêr Wenn, lesanv meur a gêr

## Anvioù-lec'h faltazi
* Ered Nimrais pe ar Menezioù Gwenn e Douar ar C'hreiz ijinet gant Tolkien

## Pennadoù kar
* gwenn
* Ti Gwenn (disheñvelout)
* Alba
* Du (lec'hanvadurezh)
Gwenn (anv-bihan)

**Gwenn** zo un anv-bihan brezhonek a ra dave d'al liv gwenn ha da Santez Wenn. Roet e vez d'ar merc'hed kenkoulz ha d'ar baotred. Kar eo d'an anv-bihan kembraek Gwen.

## E yezhoù all
* Gwen ha Gwyn e kembraeg
* Gwenna e kerneveureg

## Anvioù savet diwar Gwenn pe Gwen

*Gwenael 
*Gwendal
*Gwendalynne
*Gwendolen
*Gwendoline
*Gwendolyn 
*Gwenfair
*Gwenffrewi (Winefride)
*Gwenhael
*Gwenhwyfar (Guinevere) 
*Gwenllian
*Gwenno
*Gwennan
*Gwennyn
*Gwenola 
*Gwenole
*Gwenvael
*Gwenvred


## Tud
* Gwenn (santez), anvet ivez "Gwenn Teirbronn"
* Gwenn-Aël Bolloré, rezistant ha den a afer
* Gwenn Foulon (g. e 1998), melldroader
* Gwenn Trimaud, biniaouer
* Maion & Wenn, un daouad kanerezed

## Pennadoù kar
* gwenn, pajenn disheñvelout
* ar Gwenn, anv-tiegezh
Kel

**Kel** zo un anv-bihan ral hag ur berranv eus anvioù liesseurt, da skouer Kelvin.

## Berranv
* Kelig

## Tud
* Kel Marubi (1870-1940), luc'hskeudenner albanat 
* Kel Carruthers pe Kelvin Carruthers (g. e 1938), kampion redadegoù marc'hoù-tan aostralian
* Yann-Kel Kernalegenn pe Yann-Vikael Kernalegenn (1954-1976), ezel eus an TDB,
* Kel Coslett pe Thomas Kelvin Coslett (g. e 1942), c'hoarier rugbi kembreat
* Kel Mitchell (g. e 1978), aktour ha fentigellour stadunanat, bet c'hoariet er stirad skinwel Kenan & Kel,
* Kel Calderón (g. e 1991), anv-leurenn Raquel Calderón, aktourez ha kanerez chilean.

## Ster all
Ur c'hel, ul lec'h m'emañ o chom ur penn-kezeg en ur marchosi. Dre astenn-ster e ra dave d'ul lec'h pe d'un egorenn hag a ren un arc'hwel bennak, da skouer renkañ traoù, pe ober ul labour bennak.

## Sellout ivez
* Kell
* Kellie
* Kelly
Beg ar Milier

**Beg ar Milier** zo ur beg-douar war aod norzh ar C'hab Sizun, e mervent Breizh. Emañ e kumun Beuzeg-ar-C'hab. 

War ar beg-douar ez eus un tour-tan bihan, tour-tan ar Milier.

Drezañ e tremen an hent-bale hir 34, a-hed an aod. Alese eo kaer ar gwel war Bae Douarnenez, Beg Penn ar Roz ha gourenez Kraozon.

## Liamm diavaez
* Conservatoire du Littoral
Ar Ruz

**Ar Ruz** zo ul lesanv hag un anv-tiegezh brezhonek a ra dave d'un den ruz e vlev.

**Ruz** a c'hall bezañ ivez ur stumm all d'an anv-tiegezh kastilhanek Ruiz.

## Anvioù kar e yezhoù all
* Rossi en italianeg
* Gough e Bro-Gembre

## Lesanv
* Erik ar Ruz (circa 950 - circa 1003), ergerzher norvegat
* Håkan ar Ruz, roue Sveden en eil lodenn eus an 
* Gwilherm II (c. 1060 - 1100) "Rufus" da lavaret eo ar ruz, roue Bro-Saoz, eil mab Gwilherm an Alouber.
* Odo Iañ, Dug Bourgogn (1060-1102).
* John Comyn III Badenoch, lesanvet ar Ruz (c. 1274 - 1306), baron skosat a gemeras perzh e kentañ brezel dizalc'hiñ Bro-Skos.

## Anvioù-tiegezh brezonek kar a-bell pe a-dost
* ar Rouz hag ar Rouzig
* ar Gwenn
* an Du
Roch Marc Christian Kaboré

**Roch Marc Christian Kaboré** zo un den a stad burkinabat, ganet e Ouagadougou d'ar 25 a viz Ebrel 1957. Prezidant ar Republik eo bet etre an 29 a viz Kerzu 2015 hag ar 24 a viz Genver 2022.

Armerzhour anezhañ, anvet eo bet ministr meur a wech a-raok bezañ kentañ ministr etre 1994 ha 1996, ur mare ma voe kollet talvoudegezh gant al Lur CFA. Goude se eo bet prezidant ar Vodadenn vroadel e-pad 10 vloaz, etre 2002 ha 2012. 

Danvez-prezidant ar Republik e oa e dilennadegoù 2015 evit ar *Mouvement du peuple pour le progrès* (MPP). Dilennet e voe kerkent hag an dro gentañ evit pemp bloaz, gant 53,49 % eus ar mouezhioù. Addilennet e voe evit un eil respet, en dro gentañ, gant 57,87 % eus ar mouezhioù dirak daouzek danvez-prezidant all. Ar prezidant kentañ eo hep liamm ebet gant an arme.

Anvet en doa Paul Kaba Thieba, ur armerzhour, da gentañ ministr d'ar 7 a viz Genver 2016. Ur sizhun goude e c'hoarvezas ur gwalldaol spontour e kreiz-kêr Ouagadougou d'ar 15 a viz Genver, sammet an atebegezh anezhañ gant al-Qaida er Maghreb islamek (AQMI). 

Cheñch a reas kentañ ministr d'ar 24 a viz Genver 2019 hag anvet e voe Christophe Joseph Marie Dabiré er post-se.

Addilennet e voe en dro gentañ evit un eil respet e 2020, gant  57,87 % eus ar mouezhioù. Met e-kerz un taol-stad e miz Genver 2022 e voe harzet gant ur gwarnizon milourien, ha reiñ a reas e zilez evel prezidant dindan gwask al lu. Bac'het e voe e lechioù a bep seurt hag embannet e voe e zieubidigezh gant ar gouarnamant nevez d'ar 6 a viz Ebrel.
Josef

**Josef** zo un anv-bihan alamanek, danek, svedek, norvegek ha tchekek, kevatal d'an anv brezhonek Jozef.

## Tud
* Josef Albers, arzour alaman broadet stadunanat
* Josef Bican (1913-2001), melldroader tchek
* Josef Dietrich (1892-1966), ofiser nazi
* Josef Dobrovský‎ (1753-1829), yezhoniour hag istorour tchek
* Josef Jungmann, yezhoniour, skrivagner ha troer tchekek
* Josef Stefan (1835-1893), fizikour, matemarikour ha barzh slovenek eus Karintia
* Josef Mengele (1911-1979), mezeg ha torfedour a vrezel nazi
* Josef Hader (g. e 1962), aktour aostrian
* Josef Kling (1811-1876), mestrc'hoarier echedoù alaman
* Josef Salvat (g. e 1988), kaner aostralian
* Josef Tal (1910-2008), sonaozour israelat
* Josef Terboven (1898-1945), torfedour nazi
* Josef Uridil (1895–1962), melldroader aostrian

## Sevenadur
* Josef K, anv un dudenn hag ur strollad sonerezh.
Maner Kerampuilh

**Maner Kerampuilh** zo ur maner e kumun Karaez-Plougêr, e kreiz Breizh. 

Ar maner a weler bremañ a oa bet savet e 1760 gant Charles Robert de Saisy, kont Kerampuilh ha kuzulier e Breujoù Breizh. E-touez izili ar familh Kerampuilh eo anavezet Alan a Gerampuilh, floc’h gant Beltram Gwesklin, ha Jil a Gerampuilh, beleg ha skrivagner brezhonek. Ur c’hastell koshoc’h a oa ganto, nepell, er mervent d’ar savadur a zo bremañ. Er familh e chomas ar maner betek an Dispac'h gall, pa voe gwerzhet evel ur bern "madoù broadel" all. Rentet e voe d’ar familh goude, da vare ar Restaorasion. Gwerzhet e voe ganto da gumun Karaez e 1938, ha dont a reas ar savadur da vezañ un ospital evit ar re gozh.

Er savadur ez eus ur c’horf-ti ha div gazel. Pa yeas d’un ti ar re gozh e voe treuzfurmet penn-da-benn an diabarzh. Enskrivet e voe an diavaez (toenn ha fasadenn) war renabl ar Monumantoù Istorel e 1965. 

Abaoe 1997 e vez roet bod da lise kentañ Diwan e domani Kerampuilh. Adprenet e voe ar maner gant Rannvro Breizh e 2010. Ennañ e voe staliet e 2021 burevioù evit servijoù ar rannvro ha sez Ofis Publik ar Brezhoneg. 

## Liamm diavaez
* Le château de Kerampuilh bientôt restauré - Univdivers, 17/07/2020
Geoffrey

**Geoffrey** zo un anv-bihan saoznek roet d'ar baotred, kar d'an anv brezhonek Jafrez. Dont a rafe eus ar c'hrennc'halleg Geoffrei, hag a zeufe eñ eus ar frankeg Godefrid.

Jeffrey zo ur stumm saoznegaet all. An daou stumm-se zo berraet e Jeff ha Geoff a-wechoù gant ar saoznegerien a-vremañ.

## Tud vrudet
* Geoffrey eo anv saoznek kalz konted Anjev, sellout Jafrez. En o zouez emañ Jafrez V, diazezer an tiegezh Plantagenet a renas war Bro-Saoz e-pad kantadoù,
* *Geoffrey of Monmouth*, stumm saoznek Jafrez Menoe, istorour eus an ,
* Geoffrey Chaucer (1343-1400), barzh ha skrivagner saoz, skrivet gantañ Istorioù Kêrgent,
* Geoffrey Roberts (g. e 1952), istorour saoz,
* Geoffrey Blake, anv meur a zen,
* Geoffrey Oryema (1953-2018), soner ha kaner ougandat.

## Sellout ivez
* Jeffrey
* Jefferson
* Jafrez
* Geoffroy
Geoffroy

**Geoffroy** zo un anv-bihan gallek a orin germanek, deuet da vezañ un anv-tiegezh. Par eo d'an anv brezhonek Jafrez.

Kalz stummoù all zo : Geoffrey, Geoffroi, Godefroy, Jeoffrey, Jeoffroy, Joffrey ha Joffroy.

## Tud vrudet
* Geoffroy Tournemine, eskob Treger eus 1296 da 1317
* Geoffroy Drouet, maer Naoned e 1564 
* Geoffroy de Pennart (g. e 1951), skrivagner ha skeudennaouer levrioù evit ar vugale

## Anv-tiegezh
* Étienne Geoffroy Saint-Hilaire (1772-1844), naturour gall
** e vab Isidore Geoffroy Saint-Hilaire (1805-1861), loenoniour
Jeffrey

**Jeffrey** zo ur stumm all eus an anv Geoffrey. Un anv-bihan saoznek eo hag un anv-tiegezh hag a gaver e Normandi ha Bro-Skos war un dro. Par eo d'an anv brezhonek Jaffrez.

Jefferson zo un anv-tiegezh saoznek tennet dioutañ. Jeff ha Geoff zo berranvioù implijet gant ar saoznegerien.

## Tud
* Jeffrey Epstein (1953-2019), den a afer ha torfedour revel stadunanat
* Jeffrey Tarrant (1956-2019), den a aferioù stadunanat
* Jeffrey Shaw, skrivagner brezhonek eus Kanada
* Jeffrey Brown (g. e 1975), krouer comics stadunanat
Randolph Caldecott

**Randolph Caldecott**, ganet e Chester d'an 22 Meurzh 1846 ha marvet e Saint Augustine d'an 12 C'hwevrer 1886, a oa un arzour saoz.

## Levr skeudennaouet gantañ
* *Breton Folk - An artistic tour in Brittany*, gant Henry Blackburn, Boston, James R. Osgood and Company, 1881

## Notenn
Alain Delon

**Alain Delon** a oa un aktour gall ganet d'an 8 a viz Du 1935 e Sceaux (Hauts-de-Seine, Bro-C'hall) ha marvet d'an 18 a viz Eost 2024 e Douchy-Montcorbon (Loiret). Tad d'an aktourien Alain-Fabien, Anthony hag Anouchka Delon eo.

## Filmoù
Unan eus an aktourien c'hall brudetañ e oa. E-touez ar film brudetañ en deus kemeret perzh enne e kaver *La Piscine, Rocco e i suio fratelli, Plein soleil, Le Guépard, Notre Histoire* pe *Un flic*. Tapet en doa *César* an aktour gwellañ evit *Notre Histoire* (1985) hag ur balmezenn a-enor e Gouel Filmoù Canas e 2019 evit enoriñ e red-micher a-bezh.

Alain_Delon_Rocco_et_ses_frères_1.jpg|Alain Delon e *[[Rocco e i suoi fratelli]]* gant Luchino Visconti (1960).  
Alain_Delon_sur_scène_2013_2.jpg|Alain Delon war al leurenn e 2013.


## Daveennoù
Jeff

**Jeff** zo ur berranv saoznek eus Jeffrey ha Jefferson, implijet e Norzhamerika dreist-holl.

Arabat droukveskañ gant Jef a zo ur berranv eus an anv brezhonek Jozef hag an anv gallek Jean-François.

## Tud vrudet
* Jeff Beck (1944-2023), gitarour rock saoz
* Jeff Gordon (g. e 1971), blenier kirri stadunanat
* Jeff Koons (g. e 1955), arzour stadunanat
* Jeff Foxworthy (g. e 1958), aktour stadunanat
* Jeff Garlin (g. e 1962), kaner, soner hag aktour stadunanat
* Jeff Goldblum (g. e 1952), aktor stadunanat
* Jeff Bergman (g. e 1960), aktour ha fentigellour stadunanat
* Jeff Conaway (g. e 1950), aktour stadunanat
* Jeff Buckley (1966-1997), soner-sonaozer stadunanat
* Jeff Mills (g. e 1963), DJ stadunanat
* Jeff Porcaro ((1954-1992), tambouliner, unan eus krouerien ar strollad Toto
* Jeff Bezos (g. e 1964), embreger, miliarder, bet kadoriad Amazon

## Sellout ivez
* Geoffrey
Bear (disheñvelout)

**[[Bear]]** zo ur gêr e Treger, etre Lannuon ha Gwengamp.

## Norzhamerika
*Bear* a dalvez kement hag arzh e saozneg. Kavout a reer ar ger-se el lec'hanvadurezh norzhamerikan :
* *Bear River* pe stêr an Arzh hag a dreuz Wyoming, Idaho hag Utah
* *Bear Lake* pe Lenn an Arzh en Idaho hag Utah
* Bear Brook, anv meur a wazh-dour
### [[Alaska]]
* Bear Creek, ur *census-designated place* pe CSP

### 

*"The Bear flag"* eo lesanv banniel Republik Kalifornia, peogwir e tiskouez un arzh grizzli, arouez ar vro.

### 
* *Bear Mountain*, anv saoznek Menez an Arzh, ur menez e park stad Menez an Arzh, war riblenn Kornôg an Hudson,
** ha pont Menez an Arzh, ur pont-skourr a-us d'an Hudson.

### [[Delaware]]
* Bear, ur CSP

### 
* *Great Bear Lake* ha *Great Bear River*, da lavaret eo Lenn Veur an Arzh ha Stêr Veur an Arzh, e Tiriadoù ar Gwalarn, e Kelc'h Arktika

### [[Sudakota]]
* Bear Butte, ul lec'h sakr evit an Indianed e korn-bro an Torgennoù Du

## Europa
### 
* *cap Béar*, anv gallek kab Biarra, e kumun Portvendres, hag ivez :
** tour-tan kab Biarra
** arouezva Biarra
** kreñvlec'h Biarra
** kreñvig Biarra
### 
* Bears, ur gêriadenn

## Pennadoù kar
* Arzh (lec'hanvadurezh)

## Notennoù ha daveoù
Arzh (lec'hanvadurezh)

Un **[[arzh]]** zo ul bronneg a gaver en anvioù-lec'h en Europa hag e Norzhamerika dreist-holl :
* enez an Arzh, anv meur a enezenn
* stêr an Arzh, anv meur a stêr

## 

* An Arzh, eil enezenn vrasañ Mor Bihan Gwened
* Dinarzh, « din an arzh »
** anvet eo bet An Arzhez (*« L'Ourse »*) mediaoueg ar gêr
* sant Arzhel pe Armel (*arzh* ha *mael*, priñs) en deus roet e anv da veur a lec'h : Plouarzhel, Ploermael, Plouharnel, Sant-Armael, etc.
* anv parrez Marzhan a zeufe eus ar ger "arzh" ivez

## 
* Ti an Arzh du e Richewihr

## 
* Lenn Veur an Arzh ha Stêr Veur an Arzh, e Tiriadoù ar Gwalarn, e Kelc'h Arktika

## 
* lenn an Arzh, er Pireneoù, e kumun Vièla d'Aura e Gwaskogn (departamant ar Pireneoù-Uhel)

## 
* Enez an Arzhed e Mor Barents

## 
*stêr an Arzh hag a dreuz Wyoming, Idaho hag Utah
*Lenn an Arzh en Idaho hag Utah
*Menez an Arzh, ur menez e park stad Menez an Arzh, war riblenn Kornôg an Hudson, e stad New York
** ha pont Menez an Arzh, ur pont-skourr a-us d'an Hudson.

## Tud
* Arzh Solothurn pe *Ursus Solodurensis* e latin,  sant kristen eus an  enoret en Solothurn e Suis
* Alberzh Iañ Brandendurg (c. 1100 - 1170), lesanvet Alberzh an Arzh

## Sellout ivez
* Sant-Arzh
* Bear (disheñvelout)

## Notennoù ha daveoù
Kouez

Ar **c'houez** zo lienaj lous pe propr peogwir emañ o paouez bezañ gwalc'het. Anv zo eus an dilhad hag al lienaj-ti (an dilhad-gwele, ar serviedennoù hag al lienaj-taol),  

Gwechall e veze kannet ar c'houez gant ar c'hannerezed er poull-kannañ. Bremañ e vez gwalc'het gant an dud er gêr, alies gant ur gannerez, ur mekanik a zo er gegin pe en ur sal a-ratozh anvet ar gouezierezh. Implijet e vez lijoù hag a-wechoù dousaer. Goude e c'hall ar c'houez bezañ lakaet da sec'hiñ war un neudenn dalc'het gant gwaskoù, pe war ur sec'hadeg, pe lakaet en ur mekanik anvet sec'her-kouez, evit kaout dilhad fresk. Gallout a ra ivez bezañ feret gant ur fer war un daol-feriñ.

An dud a c'hall ivez mont d'ur c'hanndi evit gwalc'hiñ o c'houez, ul lec'h ma tleer paeañ ur sammad arc'hant evit implijout kannerezioù emgefreek bras. Stalioù zo ivez a ra war-dro ar c'houez, roet e vez ar c'houez gant tarchoù diaes dezho evit e walc'hiñ hag e feriñ.
Devezh etrebroadel ar c'hizhier

**Devezh etrebroadel ar c'hizhier** a vez lidet d'an 8 a viz Eost, abaoe ar bloaz 2002. Krouet e oa bet ar gouel-se gant an International Fund for Animal Welfare evit gwareziñ ar c'hizhier. 

Un Devezh etrebroadel ar c'hizhier du zo ivez, d'ar 17 a viz Eost.

E 2021 e oa bet anv eus kazh komiserdi Lannuon anvet *Flocon*.

## Notennoù
Angelique Rockas

**Angelique Rockas**  zo un aktourez eus Bro-C'hres

### Pezhioù-c'hoari e Londrez
*1979: 'Prometheus Bound'
*1980: ''Tis Pity She's a Whore'
*1981: 'The Camp'
*1981: 'The Balcony'
*1982: 'Medea'
*1982: 'Mother Courage and Her Children'
*1983: 'In the Bar of a Tokyo Hotel'
*1984: 'Miss Julie'
*1985: 'Enemies'

### Filmoù
*1975: The Hollow Men
*1981: Outland
*1982: Medea (video)
*1989: Oh Babylon!
*1989: Emmones Idees ( TV )
*1990: The Witches

## Notennoù

## Liammoù diavaez
* Angelique Rockas e lec'hienn IMDB
Grand

**Grand** zo un anv-tiegezh gallek a gaver e Suis ha Bro-C'hall, hag ur ger stank en anvioù-lec'h Norzhamerika.

## Tud
* Maria Grand (g. e 1992), sonerez jazz suis
* Grand L. Bush (g. e 1955), aktour stadunanat
* Grand Puba (g. e 1966), raper stadunanat, ezel eus ar strollad Brand Nubian

## Anvioù-lec'h
### 
* La Grand' Vîngtaine, anv div barrez

### 
* kontelezh Grand Bassa
* kontelezh Grand Kru
* kontelezh Grand Gedeh
* kontelezh Grand Cape Mount

### 
* Grand Canyon, en Arizona
* Grand Rapids, anv meur a lec'h, en o zouez :
** Grand Rapids, ur gêr e Michigan
* Grand Geyser, geiser brasañ Park Broadel Yellowstone
* Grand Teton, ur menez e Park Broadel Grand Teton
* Grand Island, ur gêr e Nebraska
* Grand Forks, ur gêr e Dakota an Norzh

## Gwelout ivez
* Le Grand
* Legrand
* Grande
* Gran
* Petit
Genau'r Glyn

**Genau'r Glyn**  a oa ur c'hombod e kornôg Kembre er Grennamzer. Un tamm eus kantrev Penweddig e oa, e hanternoz Rouantelezh Ceredigion, asambles gant kombodoù Creuddyn ha Perfedd.

Bevennet e oa en hanternoz gant ar stêr Dyfi hag a zispartie Penweddig diouzh kantrev Meirionnydd. Er reter edo kantrev Cyfeiliog, e Powys ; hag er c'hreisteiz e oa kombod Perfedd, en tu all d'ar stêr Clarach.

An anv *Genau'r Glyn* a implijer c'hoazh evit envel ur gumuniezh, m'emañ kêriadennoù Landre, Dôl-y-bont ha Rhydypennau . Emañ ivez en anv Llanfihangel Genau'r-glyn.
Bodin

**Bodin** zo un anv-tiegezh a gaver e Breizh, e Kembre, e Bro-C'hall (Traoñienn al Liger dreist-holl) hag e Lec'hlenn.

## 
*Geneviève Asse (1923-2021), anv-arzourez Geneviève Bodin, livourez hag engraverez
*Bettina Graziani (1925-2015), lesanv Simone Bodin, diskouerez-c'hiz
*Serge Bodin (g. e 1962), marc'hhouarner
*Malween Bodin (g. e 1987), marc'hhouarner
*Kévin Bodin (g. e 1987), melldroader

## 
* Jean Bodin (1529 pe 1530 - 1596), gwiraour, damkanour an diharzveliezh c'hall
* Joseph Bodin de Boismortier (1689-1755), sonaozer
** e verc'h Suzanne Bodin de Boismortier (1722-1799), skrivagnerez
* Pierre Joseph François Bodin (1748-1809), politikour
* Jean-François Bodin (1766-1829), skrivagner, istorour ha politikour anjevat
** e vab Félix Bodin (1795-1837), skridarnodour, kazetenner, romantour, istorour ha politikour
* Louise Bodin (1877-1929), stourmerez komunour

## 
* Konstantin Bodin, roue Serbia ha tsar Bulgaria e 1072

## 
* Paul Bodin (g. e 1964), melldroader etrebroadel ha gourdoner
** e vab Billy Bodin (g. e 1992), melldroader etrebroadel

## 
* Astrid Bodin (1903-1961), aktourez
* Martin Bodin (1903-1976), rener ar skeudenniñ
* Ivan Bodin (1923-1991), melldraoder ha c'hoarier bandy
* Lars-Gunnar Bodin (1935-2021), diaraoger ar sonerezh elektronek
* Tomas Bodin, c'hoarier klavier The Flower Kings

## Lec'h
* Bodin, ur barrez e kumun Bodø, e kontelezh Nordland e Norvegia
Traoñ al Liger

**Traoñ al Liger** eo an anv roet d'un darn eus Traoñienn al Liger, en departamantoù-mañ, treuzet gant al Liger : Loiret, Loir-et-Cher, Indre-et-Loire (er rannvro Centre-Val de Loire) ha Maine-et-Loire (er rannvro Broioù al Liger), da lavarout eo er proviñsoù gall kozh Orléanais, Touren hag Anjev.

Kêrioù istorel zo : Orleañs, Bleaz, Amboise, Teurgn, Chinon, Saumur, Añje ha Montsoreau. Er c'hornad-se emañ ar c'hastilli anvet Kestell al Liger ha gwiniegi. 

Al lodenn etre Sully-sur-Loire (Loiret) ha Chalonnes-sur-Loire (Maine-et-Loire) zo bet lakaet war roll glad bedel an UNESCO abaoe 2000. Ul lec'hienn eus ar rouedad Natura 2000 eo ivez.

Ar *[[fouas|fouace]]* a zo ur seurt bara hengounel eus Traoñ al Liger.

## Pennadoù kar
* Kestell al Liger
*Traoñ al Liger (LOG), ar "gwin gall lec'h orin gwarezet rannvroel"  produet e Traoñienn al Liger
*Broioù al Liger, rannvro velestradurel
*Kreiz-Traoñ al Liger, rannvro velestradurel
Kestell al Liger

**Kestell al Liger** zo un hollad kestell er rannvro Traoñ al Liger. Un droienn douristel eo dreist-holl evit komz eus ar c'hestell a voe savet pe adsavet er  ha  gant roueed Bro-C'hall, en ur mare ma oa o lez eno. E rannvroioù Touren hag Anjev emaint.

War ribl al Liger hag he adstêrioù, pe nepell diouto, emañ ar c'hestell-se. N'eo ket gwall sklaer pelec'h emañ harzoù ar rannvro avat. Departamantoù Maine-et-Loire, Indre-et-Loire, Loir-et-Cher, Eure-et-Loir ha Loiret a vez lakaet e-barzh. Departamantoù Sarthe, Mayenne, Cher, Indre ha Nièvre a vez lakaet ivez gant lod.

E tufev pe e brik int bet savet. Arzourien italian eus ar Rinascimento, en o zouez an hini brudetañ Leonardo da Vinci, zo bet pedet di gant ar roueed c'hall hag a oa o tizoloiñ un arz bevañ nevez. 

Un nebeud kestell brudet :
* Kastell Chambord
* Kastell Chenonceau
* Kastell Chinon
* Kastell Montsoreau
* Kastell Amboise
* Kastell Langeais
Traoñienn ar Ron

**Traoñienn ar Ron** zo anv div rannvro douaroniel :
* ur rannvro e kanton Valais, e Suis,
* ur rannvro e Bro-C'hall, er c'hreisteiz da Lyon, betek genoù ar Ron er Mor Kreizdouar,
** gwinieg traoñienn ar Ron, lec'h ma vez produet gwin Côtes-du-Rhône peurgetket.
Gwinieg traoñienn ar Ron

**Gwinieg traoñienn ar Ron** zo ur winieg c'hall en daou du d'ar Ron, eus Vienne en norzh betek Avinhon er su, war 1317 kumun en holl.

Eil gwinieg Bro-C'hall eo evit ampled produadur gwinoù anvadur orin kontrollet, war-lerc'h gwiniegi Bourdel.

En em ledañ a ra war 6 departamant : Rhône, Loire, Ardecha ha Gard, war ribl dehoù ar Ron, Droma ha Vauclusa war ar ribl kleiz. E rannvroioù Auvergne-Rhône-Alpes, Okitania ha Provence-Alpes-Côte d'Azur emañ an departamantoù-se.

A Norzh da Su eo rannet ar winieg e daou hollad anvadurioù :
* traoñienn ar Ron an hanternoz, eus Vienne betek Livron-sur-Drôme (anvadurioù *Côte-rôtie*, *Condrieu*, *Saint-joseph*, *Crozes-hermitage*, etc.) ,
* traoñienn ar Ron ar c'hreisteiz, eus Montélimar da Avinhon (anvadurioù *Grignan-les-adhémar*, *Châteauneuf-du-pape*, *Gigondas*, *Beaumes-de-venise*, *Muscat de Beaumes-de-Venise*, *Vacqueyras*, etc.).

Ouzhpenn-se ez eus traoñiennoù adstêrioù ar Ron : hini an Droma hag a ra broig an Diois (anvadurioù *Clairette de Die, Crémant de Die, Coteaux-de-die* ha *Châtillon-en-diois*), goude an hini etre ar Ventor ha ribl dehoù ar c'hCalavon (anvadur *Ventoux*), an hini etre ribl kleiz ar c'hCalavon ha ribl dehoù an Durença-izel, enni torosad al Leberon (anvadur *Luberon*), hag ul lodenn eus Gard (anvadurioù *Costières-de-Nîmes* ha *Clairette de Bellegarde*).

## Notennoù ha daveoù
Pouezerez

Ur **bouezerez** zo ur mekanik hag a servij da bouezañ traoù a bep seurt. Daou c'her all a implijer evit an traezenn-mañ : *mentel* (benel) ha *balañs* (benel, diwar ar ger gallek *balance*).


Woman-with-a-balance-by-Vermeer.jpg|*Maouez gant ur bouezerez*, livet gant Johannes Vermeer
Balance.jpg|Meur a zoare pouezerezioù a wechall
Weegschaal (unster) met 2 gewichten in brons, 50 tot 200 NC, vindplaats- Onbekend, collectie Gallo-Romeins Museum Tongeren, GRM 48.jpg|Pouezerez roman, gant daou bouez arem (war-dro 50-200)
BalanceMineralPachuca.JPG|Pouezerez da bouezañ arc'hant hag aour
2_pesons.jpg|Krogoù-pouezer, a ya en-dro dre ur winterell
TACHO-Postwaage.jpg|Pouezerez Tacho evit ar Post