Rock 'n' roll

Ar **rock 'n roll** (skrivet **rock and roll** ha **rock & roll** ivez, "brañsellat ha ruilhal") zo un doare sonerezh a zo bet ganet e Stadoù-Unanet Amerika war-lerc'h an Eil brezel-bed, e deroù ar bloavezhioù 1950, goude ijinadenn ar gitar tredan. Dont a ra ar bomm *rock 'n' roll* eus luc'haj ar sonerien *[[blues]]* a rae an anv-se eus an darempredoù revel.

E deroù al luskad rock 'n' roll e veze savet tonioù diwar re ar blues sonet buanoc'h, evel ar ganaouenn *That's All Right, Mama* gant Arthur Crudup (1905-1974), pa voe kanet gant Elvis Presley (1935-1977). Abred avat e voe azasaet tonioù *[[country music]]* kanet buan, evel *Jambalaya* Hank Williams (1923-1953) hag a voe adkemeret gant Jerry Lee Lewis (1935-2022), pe *Rock Around the Clock* Bill Haley (1925-1981), a zo savet war ton *Move It All Over* Hank Williams.

E-keit-se e klaske ar yaouankizoù du ur sonerezh laouenoc'h eget ar blues, hag unan o lakafe da zañsal.

## Istor
;Gitaroù tredan
Ne vefe ket bet eus ar rock 'n' roll hep ijinadenn ar gitar tredan.

Ken abred ha 1911, da heul ijinadenn an amplaer elektronek, e voe breouet ur paker tredanwarellek evit ar piano ha forzh pe venveg-seniñ gant kerdin metalek. Gitaroù klev amplaet dre an ardivink-se a voe fardet gant ar soner hag ijinour Lloyd Loar (1886-1943) evit Gibson Guitar Corporation kent 1924. E 1928 e voe lakaet ur gitar klev amplaet war ar marc'had gant an embregerezh Stromberg-Voisinet e Chicago. E 1935 e voe breouet gant L. Loar ur paker tredanwerellek nevez, heñvel ouzh ar re a zo bremañ, "evit binvioù-seniñ dre gerdin evel ar gitar, ar vandolinenn, ar violin hag all".

Adalek ar bloavezhioù 1930 ivez e voe lakaet gitaroù tredan hep kef-dasson (*solid body*) war ar marc'had gant an embregerezhioù Audiovox ha Rickenbacker. Clarence Leonidas "Leo" Fender (1909-1991) ha Clayton Orr "Doc" Kaufmann (1901-1990) a lakaas er c'henwerzh o gitar tredan kentañ e 1950, ar Fender *Esquire Solid-Body*, a roas lañs d'ar rock 'n' roll er Stadoù-Unanet hag er bed a-bezh d'o heul.
;Er Stadoù-Unanet
Kempred gant donedigezh ar gitar Fender war ar marc'had e voe al lazoù rock 'n' roll kentañ er Stadoù-Unanet. Ganto e voe kendeuzet ar blues, ar c'hountry hag ar jazz kent krouiñ nouspet is-rummad sonerezh rock a-hed dekvloaziadoù. An teir mammenn-se o-unan zo deveret diouzh meur a zoare sonerezh, en o zouez an tonioù hengounel deuet eus Afrika, Europa ha Suamerika, ha tonioù ar sonerezh klasel. Enbroidi deuet eus ar bed a-bezh en em stalias er Stadoù-Unanet en ur zegas o sonerezhioù hag o binvioù-seniñ. An holl levezonoù sevenadurel-se a lakaas ar Stadoù-Unanet da sturierien ar sonerezh-pobl betek bremañ.

Evit d'ar rock 'n' roll bezañ bet ganet er Stadoù-Unanet ne c'heller ket lavarout ez eo ur sonerezh rannvroel, pa ne c'heller ket kavout e orin e nep takad ; gant ar skingomz ez eo bet ganet e gwirionez, da gentañ dre abadennoù an *disc-jockey* a orin rus-ha-kembreat Albert James "Alan" Freed (1921-1965) a skignas *rhythm and blues* ha «&nbsp;rock 'n' roll&nbsp;» — gantañ e voe dibabet an anv — adalek Cleveland (Ohio) a-hed ar bloavezhioù 1950.

Stag c'hoazh ouzh doare *[[swing (sonerezh)|swing]]* ar sonerezh jazz sonet gant Benny Goodman (*The King of Swing*, 1909-1986) e oa al lazoù rock 'n' roll kentañ.

Elvis Presley e voe ar c'hentañ kaner rock 'n' roll o c'hounez brud er bed a-bezh, petra bennak ma voe berzet e abadennoù skinwel kentañ ; stek e soner gitar tredan, Scotty Moore (1931-2016), a levezonas ar rummadoù sonerien a voe war e lerc'h. Pouezus-tre ivez e voe ar gitarour Chuck Berry (1926-2017) : diwar stek T-Bone Walker (1910-1975), ar c'hentañ gitarour o seniñ blues gant ur benveg tredan, ec'h ijinas Chuck Berry digoroù ha luskoù diazez tonioù ar rock 'n' roll.
;E Breizh-Veur
Goude lañs ar rock 'n' roll stadunanat er bloavezhioù 1950 e voe tro hini Breizh-Veur da ren war ar bed er bloavezhioù 1960 ; ar *British Invasion* a reer eus ar mare a zo bet adalek The Beatles (1960-1970) betek Led Zeppelin (1968-1980). The Beatles e voe ar c'hentañ laz estren d'ar Stadoù-Unanet o levezoniñ sevenadur SUA, pa gasjont da get kement aspadenn eus ar blues, ar c'hountry hag ar jazz dre zegas un doare son nevez.

En hevelep mare avat e voe ul luskad all hengouneloc'h, ar *British Blues Boom*, a grouas ar blues saoz diwar sonerezh Howlin' Wolf (1910-1976), Muddy Waters (1913-1983), B.B. King (1925-2015), Bo Diddley (1928-2008), Freddy King (1934-1976) ha Buddy Guy (bet ganet e 1936). E penn al luskad-se e voe Eric Clapton (bet ganet e 1945) ; goude endevout sonet gant John Mayall (bet ganet e 1933) hag al lazoù The Yardbirds, Cream, Blind Faith ha Derek & the Dominos e renas e respet dezhañ e-unan betek hiziv an deiz hag e troas da unan eus gitarourien bennañ ar blues hag ar rock 'n' roll. Ur gitarour hepken a voe par dezhañ e Londrez, ha stadunanat e oa : Jimi Hendrix (1942-1970), a voe ken kreñv all e levezon war ar rock 'n' roll koulz dre e stek hag e donioù.

Ne baouezas ket The Beatles a zegas kemmadennoù er roc'k 'n' roll a-hed ar bloavezhioù 1960 ; o albom *Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band* (1967) a levezonas ar marc'hed betek dibenn ar bloavezhioù 1980. Diwar an albom-se e voe ganet al luskad *progressive rock* dre al lazoù Pink Floyd e 1965, Genesis e 1967 ha Yes e 1968.

D'ar mare-se ivez e teuas war wel daou laz eus ar re bouezusañ en Istor ar rock 'n' roll : Led Zeppelin ha Black Sabbath, o-daou e 1968. Gant ar gitarour Jimmy Page (bet ganet e 1944) e voe krouet Led Zeppelin goude bezañ bet soner e studioioù ha bet lakaet da unan eus gwellañ sonerien gitar tredan a-viskoazh ; brudet e voe Led Zeppelin evit degas livioù nevez war ar blues ha reiñ lañs d'al luskad *hard rock*, tra ma voe krouet al luskad *heavy metal* gant Black Sabbath.

;Bloavezhioù 1970
Goude an darvoudoù sevenadurel ha politikel a c'hoarvezas e dibenn ar bloavezhioù 1960 (*Summer of Love* e San Francisco e 1967, trubuilhoù en Europa e 1968) e voe mantret un darn vras eus yaouankizoù ar bed : marvet e oa al luskad *[[hippie]]*, marvet ivez e oa Jimi Hendrix, Brian Jones (1942-1969, penn The Rolling Stones), Janis Joplin (1943-1970) ha Jim Morrison (1943-1971, The Doors) — an holl da 27 vloaz, ha ne oa bet dispac'h ebet. Ar rock 'n' roll avat a gendalc'has gant e hent, hag e dibenn an dekvloaziad e oa meur a luskad ennañ : *progressive rock* (The Beatles, The Beach Boys), *hard rock* (The Rolling Stones, The Who), *heavy metal* (Led Zeppelin, Black Sabbath, Deep Purple), *blues rock* (The Doors, Janis Joplin), *country rock* (Buffalo Springfield, The Byrds), *southern rock* (Lynyrd Skynyrd, ZZ Top) hag all, hag all, hep na glaskfe laz pe laz krouiñ un doare nevez ; ne raent nemet seniñ ar pezh a blije dezho tra ma veze peget liketennoù ouzh o c'hein gant ar c'hazetennerezh arbennik.

E dibenn an dekvloaziad e tiforc'has rock 'n' roll Breizh-Veur diouzh hini ar Stadoù-Unanet. Beuzet e voe Breizh-Veur el luskadoù *[[punk rock]]* (Sex Pistols, The Clash) ha *[[new vave]]* (Duran Duran, Spandau Ballet) tra ma chome ar Stadoù-Unanet feal da "ene" ar rock 'n' roll (Van Halen).
;Blovezhioù 1980
Eus ar Rouantelezh-Unanet avat e teuas nevezadur al luskad *hard rock* er bloavezhioù 1980, a-drugarez d'al lazoù Iron Maiden, Judas Priest ha Motörhead ; buan e voent heuliet er Stadoù-Unanet gant Metallica, Slayer, Megadeath hag Anthrax, a droas nebeut-ha-nebeut an *hard rock* d'an *trash metal*. E dibenn an dekvloaziad e voe ganet an *alternative rock* en daou du eus ar Meurvor Atlantel, dre un distro d'ar pezh a veze anvet *pop music* er bloavezhioù 1960 : sonerezh eeun a c'heller seniñ aes ha tonioù a chom en eñvor an dud, evel re R.E.M. (SUA) ha The Cure (Bro-Saoz).
;Bloavezhioù 1990
Un doare son nevez a voe  er Stadoù-Unanet da heul an *alternative rock* : al luskad *[[grunge]]* (anvet *post-punk* ivez), gant e stek eeun, hep gitarourien dreistdonezonet o soloioù hirbadus ; Nirvana e oa al laz *grunge* pennañ. Buan e voe ur respont e Breizh-Veur, gant *Britpop* al lazoù Blur, Oasis ha Pulp.
;Diwezhatoc'h
Bepred e kendalc'h ar rock 'n' roll da emdreiñ, daoust d'e steredenn bezañ bet dilufret un tamm mat, hogen kement ha skourroù hag is-skourroù zo ennañ ma'z eo aet an anv «&nbsp;rock 'n' roll&nbsp;» da re zispis. *Classic rock* a reer bremañ eus ar sonerezh a voe enrollet er bloavezhioù 1960 ha 1970, met anavezet mat eo c'hoazh gant yaouankizoù an XXIvet kantved — ar pezh a zo reizh, pa oar an holl dud pe dost ez eus c'hoazh eus sonerezh Johann Sebastian Bach ha Wolfgang Amadeus Mozart.
;Bremañ
Biskoazh n'eus bet un doare sonerezh par d'ar rock 'n' roll a-fet ijinusted hag an niver a vailhed, evit daou abeg : kalz lazoù a oa da "oadvezh aour" ar rock 'n' roll, neuze re oa ret d'ar sonerien bezañ er vegenn evit padout ; al lazoù a groue o sonerezh hag an tier-embann a rae war-dro brudañ  al lazoù. Kensonadegoù a veze e pep lec'h, diezhomm e oa ar skinwel evit ma teufe mailhed nevez war-c'horre.

Aesoc'h eo kompren an anadenn-se pa selaouer penaos ez eo bet savet ha sonet pevare albom Led Zeppelin (1971), *Sabbath Bloody Sabbath* gant Black Sabbath (1973) ha *The Dark Side of the Moon* gant Pink Floyd (1973) a-douez degadoù a bennoberennoù. Biken ken moarvat ne vo kavet o far, rak kemmet eo bet an amzer (kenwerzheloc'h a-galz eo hiziv) hag ar sonerezh (ken mat e vo, hogen disheñvel).

## Doareoù rock 'n' roll
Setu amañ ul listenn diglok eus an anvioù a zo bet roet da skourroù niverus ar rock 'n' roll. Diglok eo, evel-just : n'eus nemet 95 anezho amañ, hag emañ ar rod o treiñ c'hoazh.

## Levrlennadur

* Friedlander, Paul : *Rock and Roll – A Social History, Westview Press, 1996 
* *The Rolling Stone Encyclopedia of Rock & Roll*, Touchstone, 2001 
* Bourre, Jean-Paul : *Sexe, sang et rock'n'roll'', Camion Blanc, 2009 
## Notennoù