Felibrige

Ar **Felibrige** (reolad modern) pe **Felibritge** (reizhskrivadur klasel) a zo ur gevredigezh hag ur skol lennegel krouet evit adsav lennegel an okitaneg, savet e Castèunòu de Gadanha (Provañs) gant Frederic Mistral, Teodòr Aubanèu (*Teoudor Aubanèu*), Josèp Romanilha (*Jousep Roumanilho’'), Jean Brunet (1823-1894), Paul Giera (1816-1861), Anselme Mathieu (1828-1895) ha Alphonse Tavan (1833-1905). Ur seurt [[kenvreuriezh]] hag ur [[kevarzhe ouiziek|c'hevarzhe ouiziek]] ez eo, gant lidoù ha traezennoù arouezel, heñvelek a-walc'h da re [[Goursez Breizh]], eus un tu, hag ul labour gouiziegezh, eus un tu all, pa talc'h da aozañ ostilhoù yezh evel en ur adnevezañ [[geriadur]] bras an okitanek, « [[Lou Tresor dóu Felibrige]] » e anv. Ur [[kevread|c'hevread]] evit bodañ kevarzheoù felibr, anvet *escolo felibrenco*, hag a zo liammet d'ar Felibrige kreiz eo ivez.  
== Gerdarzh ==
An anv « felibres » a c'hell dont ag ur fazi poblek. Ar c'hantik a oa anavezet a ganour da selaouer hag an dud o deus komprenet enta : « Li Sèt Felibres de la Lèi » (*ar Seizh Felibr ag al Lezenn*), pa oa ret kompren « Li Sefers, libres de la Lèi » (ar Seferieu, levrioù al Lezenn).
N’eo ket kalz anavezet « sefer », rak ur ger [[hebraeg|hebraek]] eo, p'eo ur sefer ur [[rolled]], evel e oa al levrioù en araok hag e weler e dalc'h ar [[Profed|Brofeded]] àr an ikonoù.<br>
Koulskoude n'eo ket sklaer awalc'h an displegadennoù kinniget gant Mistral e-unan en e [[emvuhezskrid]]. Hervezañ e c'helfe bezañ ar ger okitanek liammet ouzh *fellebris*, [[latin]] evit *magadell*. Hag [[Alain Rey]] a skrivas e wele ar c'hoari gerioù « sefers, libres » evel ur [[fentigell]].

== Diaraogerien ar Felibrige ==
Dont a reont war-lerc'h diaraogerion evel an aotrou Millot (saver an *Histoire littéraire des troubadours*, [[1794]]), [[Fabre d’Olivet]] ha [[Raynouard]] (*Choix de poésies originales des troubadours*, [[1816]]-[[1821]]). Ar re-se a felle dezhe derc'hel un [[hengoun]] barzhek, a za ag ar «chansos» ag an [[troubadour|droubadour]]ed, hag evezhiañ purded ar yezh. Bez e oa ur strollad okitanek arall e amzer pa oa yaouank Frederic Mistral, « Li troubaires » (*An Droubadoured*), e [[Marselha]], met e izili a oa troet ouzh ar gêr-se hepken. 

==Istor==

Àr-dro [[1850]], ar varzhed okitanek a sante an ezhomm d'en em zastum, hag en em gempenn, evit reiñ un alan nevez d’al lennegezh hag ar yezh okitanek. D'an 21 a viz Eost 1853 e voe aozet Gouel an Droubadoured (Roumavagi dei Troubaires) e [[Ais de Provença]] hag e voe kouviet da vont di [[Aogust Brizeug]] gant Josèp Romanilha ha Jean-Baptiste Gaut, met ar barzh brudet evit bezañ bet loreet gant an Akademiezh gall ne c'hellas ket dont, ken gwanaet e voe gant an droug-skevent.<br>
Savet e voe ar Felibrige e kastell [[Fòntsegunha]] (e Castèunòu de Gadanha, e Provañs], d’an [[21 a viz Mae]] [[1854]] gant seizh barzh yaouank: [[Teodòr Aubanèu]], [[Joan Brunet]], [[Pau Gièra]], [[Ansèume Matièu]], [[Frederic Mistral]], [[Josèp Romanilha]] hag [[Anfòs Tavan]]. Fellout a rae dezho sevel krog an okitaneg hag unvaniñ e zoare-skrivañ. Mistral a ginnig dezhe an anv «felibres», deuet ag ur ganaouenn gozh relijiel (e-menn ar Werc'hez Maria a zispleg hi he deus kavet he mab e-barzh an templ « e-mesk seizh felibre al lezenn »). Ar c'hentañ izili ag ar Felibrige a zo enta «Doctored al lezenn». An hani koshañ zo Romanilha, obérour *Li Pascareleto* (Bleuñv-Pask), e 1847 ha *Li Pantaiaire* (An hunvreourion), e 1851. Skrivet en deus ivez an oberoù boutinoc'h evel *Li Prouvençalo* (ar Vrovañsalezed / geotennoù ar Werc'hez) 1852. 

An emsav a gemer e lañs, hag int a renk gober ur framm d’ar bagad. E 1876, ar Felibrige a ziazezas pemp « mantenencios » ([[Lengadok]]-[[Arvern]]-Limouzin ; [[Gwaskogn]]-[[Bearn]] ; [[Gwienna]]-[[Perigòrd]] ; [[Velai]]; [[Rousilhon]] ; Provañs) ; pep unan a zo melestret get un « sendic ». Hiriv an deiz ez eus seizh "mantenéncio". E-pad gouelioù Santo-Estello e vez dibabet ar « h/capoulier », ha majouraùs nevez a vez emzilet pa ‘z eus lehieu. E 1884, Roumanilha a yeas « capoulier » goude Frederic Mistral. An hani a zo bet fur pa ne fellas ket dezhañ chom « majourau » razh e vuhez. An emsav na vehe ket padet goude e varv moarvat.

== Reizskrivadur Mistral ha brud nevez degaset gantañ d'al lennegezh okitanek ==
Mistral a skrivas holl e oberoù e okitaneg hag en doe savet ur [[reizhskrivadur]] a yeas da vezañ ar reolad mistralad pe ar reolad modern. Reiñ ul lufr hag ur welusted d'ar yezh a oa bet implijet e lezioù roueel ha priñsel er Grennamzer a voe pal uhel ar Felibrige. Gounit a reas e bariadenn Mistral pa teuas ar vrud broadel hag etrebroadel gant e varzhoneg hir, *Mireio* e 1859. Skrivañ a reas ivez, *Calendau* ha *Lo Poema dau Ròse*, (Barzhoniezh ar Roen). Ispisialourion lennegezh a laka hemañ diwezhañ ar-lein e obéreu arall.

== Breizh hag ar Felibrige == 
Krouidigezh ar Felibrige a zo bet broudet gant adsavidigezh al lennegezh poblel brezhoneg (*Barzaz Breiz*, 1839 ha 1845) ha stil nevez ar varzhoniezh vroadel dispaket gant [[Aogust Brizeug]] ha ne voe ket ar gejadenn graet a-bell. Respont a reas Brizeux gant ul lizher berr hag  ur varzhoneg hir a-walc'h, «Aux poètes provençaux», pa voe kouviet da gejañ ganto e 1853.<br>N'o deus ket ankounac'het oberenn ha ton Brizeug, pa voe sevenet lid-kañv ar barzh brezhonek e Montpelhier, e-lech ma varvas e miz Mae 1858, ken e teuas ur bagad felibred d'e ambroug d'ar vered. 
 
*Ha mouget eo kan an eostig/ Nann, kas a ri buhez en-dro d'az yezh hevouezh war zigresk, Provañs kaer… Yezh ar vro a zo ar chadenn beurbadus a laka pep da vezañ dalc'het asambles,/Ganti e vez desket traou ar vuhez,/Ganti e vezont miret en soñj*.(Tennet diouzh "Aux poètes provençaux, à leur réunion du 21 août 1853*)..

## Oberiantizoù
Ne ra ar Felibred nemet labourat evit ar yezh okitanek. Pep unan n’eo ket barzh, met pep unan a laboura eviti. Ar simpl « felibres mantenèires » (felibroù dalhourion) a skriv kontadennoù ha fentigelloù, a sav pezhioù-c'hoari, a gan e okitanek. Ar « mèstres d’òbra » (mistri-labour) a skriv pennadoù diàr an Istor, an Douaroniezh pe o tennañ d'al Lennegezh okitanek. Sevel a reont kazetennoù, arvestoù ha darvoudoù a bep sort. Ar « mestres en Gai Saber » (*mistri e Gouzout Laouen*).
Un pal a-bouez eo ledanañ an deskadurezh okitanek eus ar skol-vamm d'ar skol-veur ha e klask e kas pelloc'h pep a skol felibr lec'hel diorroadur ar c’halandretoù (skolioù kentañ derez), ar skolajoù hag al liseoù okitanek, kenurzhiet an ober gant ar "meñtenansoù" (*mantenéncio*) el live rannvroel. Kouviet e vez ar Felibrige evit reiñ e ali diwar-benn programoù an Deskadurezh-stad.
Kemer perzh e ra ar Felibrige e-barzh an obererezhioù a denn da zifenn ha diorroadur an okitaneg, da skouer evit ma vo sinet gant gouarnamant Bro-C'hall Karta ar yezhoù nebeut implijet.

## Gouel Santo-Estello ha C'hoarioù meur ar Boked
Daou zegouezh a vez aozet ingal gant ar Felibrige e kêrioù an okitanekva tro-ha-tro, Gouel Santo-Estello ha C'hoarioù Meur ar Boked.
### Santo-Estello
Lidet e vez gouel Santo-Estello (*Santa-Estèla*, er reizhskrivadur klasel) pep bloaz gant degouezhioù sevenadurel hag arzel asambles gant emvod-meur ar gevredigezh.
### C'hoarioù Meur ar Boked
Adalek ar Grennammzer e vez dalc’het goulioù ar Boked e pep korn an okitnanegva hag ar c’hatalanegva evit brudañ ar c’hrouidigezh er yezhoù okianek ha katalanek. O heuliañ an hengoun-se e vez aozet gant ar ‘’Felibrige* ur [[kenstrivadeg|c’hentstrivadeg]] dindan anv Gouelioù Meur ar Boket pep seiz bloaz adalek 1878. Meur a gennad lennegel pe sevenadurel a c’hell bezañ pleustret : barzhoniezh, kan, komz plaen, c’hoariva, studiadennoù, pedagogiezh ha kelennouriezh,, klipoù, filmoù, diaporamaoù. Renket e vez ar loeet etre loreidi ha loreidi veur.<br>
Embann a ra juri ar gouelioù piv e vez dibabet evel Loread Meur Gouelioù ar Boked hag eo dezhañ da choaz Rouanez ar ‘’Felibrige* a vo enoret er seiz bloaz a zeu.
 
## Mont en-dro
Anvet e vez ar strolladoù lec'hel skolioù felibr (*escolo felibrenco*) renet gant ur c'habiskou (*cabiscou*) ha bodet e vezont e-barzh ar*meñtenansoù* (mantenéncio).
Renet e vez ar *Felibrige* gant ur c'h-capoulier (distaget evel *kapoulie*), evel prezidant, ha 29 *majouraù*, a zibab anezhañ, bodet er c'hoñsistor. Burev ar Felibrige a zo tri den ennañ : ar c’hapoulie, ar baile (beli) hag ar c’h-clavairis.
Peurvuiañ an hanter-hant « majouraus » (49 mui ar c'h/capoulier) a dlee bezañ bet « mèstres en Gai Saber » en a-raok, ha pe n’eo ket mui rekis. 
Provañs eo ar rannvro e-menn ar felibred a zo niverusañ. An eil rannvro zo Arvern. Ar Felibrige a zo ar gevredigezh unan a zo e pep rannvro ar Vro Ok.

## Capoulieoù
* (1876-1888) Frédéric Mistral
* (1888-1891) Joseph Roumanille
* (1891-1901) Félix Gras
* (1901-1909) Pierre Devoluy
* (1909-1919) Valère Bernard
* (1919-1922) Joseph Fallen
* (1922-1941) Marius Jouveau
* (1941-1956) Frédéric Mistral, niz
* (1956-1962) Charles Rostaing
* (1962-1971) Elie Bachas
* (1971-1982) René Jouveau
* (1982-1989) Paul Roux
* (1989-1992) Paul Pons
* (1992-2006) Pierre Fabre
* (2006-2022) Jacques Mouttet 
* (2022-...) Paulin Reynard

## Felibrige hag okitanouriezh

## Pennadoù liammet
* Frederic Mistral
* Institut d'Estudis Occitans
* Lo Congres
* Okitaneg
* Reoladoù an okitaneg

## Levrlennadurezh
* Émile Ripert, *Le Félibrige, Paris*, Armand Colin, 1924 ; réédition Éditions Jeanne Laffitte, 2001 ISBN 2-86276-363-2
* René Jouveau, *Histoire du Félibrige’’, 4 levrenn, Nîmes, Imprimerie Bené, 1970-1984
* André Tartanson, ‘’Histori* Nostro,  Avignon, Emembann.
* Pierre Miremont, Jean Monestier, *Le Félibrige et la Langue d’Oc*, Périgueux, Lo Bornat, 1985
* Joan-Pèire Baldit, ‘’Occitània*, troidigzh de Jordi Bolòs i Maria Dolors Duran, Edicions La Magrana, Col·lecció Alliberament, 14, Barcelona, 1982.
* Pèire Bec, *La llengua occitana’’, Edicions 62, Col·lecció a l'Abast, 133, Barcelona.
* Robèrt Lafont, La révolution régionaliste,  1968.
* Robèrt Lafont, ‘’Pour une théorie de la nation, 1969.

## Liammoù diavaez
* Site óuficiau dóu Felibrige - Site Officiel du Félibrige   
* ''Histoire du Félibrige & des 7 félibres'' - NotreProvence.fr 
* ''Le Félibrige, un incertain nationalisme linguistique'', Philippe Martel, in Mots, les langages du politique (2004) 

## Notennoù ha daveennoù