open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
1777

*Diwar-benn bloavezh *'1777*' an [[deiziadur juluan]] eo ar bajenn-mañ.*

## Darvoudoù

### Europa

#### Breizh

#### Frañs
* 1añ a viz Genver: embannet eo *[[Journal de Paris]]*, kentañ gazetenn bemdeziek.

### Azia
#### Reter-nesañ

#### Reter-kreiz

#### Reter-pellañ

### Afrika

### Amerikaoù
#### Norzhamerika
#### Suamerika

### Oseania

### Arzoù ha lizhiri
#### Livañ
#### Sonerezh
#### Lennegezh
### Skiantoù ha politikerezh
* Dizoloadenn ar sulfur gant ar c'himiour gall Antoine-Laurent de Lavoisier.

### Armerzh
### A bep seurt/diasur

## [[:Rummad:Ganedigezhioù 1777|Ganedigezhioù]]

Gwelet ivez :*[[:Rummad:Ganedigezhioù 1777]]*

## [[:Rummad:Marvioù 1777|Marvioù]]

Gwelet ivez:*[[:Rummad:Marvioù 1777]]*

## Gwelet ivez
* Roll ar Pennoù Stad e 1777

__NOTOC__
Sibirill

**Sibirill** (distaget ) a zo ur gumun eus Bro-Leon e kanton Kastell-Paol, e departamant Penn-ar-Bed, e gwalarn Breizh.

## Douaroniezh

## Istor
### [[Dispac'h Gall]]
* Tud eus ar gumun a gemeras perzh en Emgann Kergidu d'ar 24 a viz Meurzh 1793 e-kichen Plougouloum; un dell-gastiz a 9 000 lur a voe paeet gant ar gumun edan 24 euriad.
### 
#### [[Brezel-bed kentañ]]
* Mervel a reas 70 gwaz ag ar gumun, da lâret eo 4,24% ag he foblañs e 1911, abalamour d'ar brezel.
#### [[Eil brezel-bed]]
* Mervel a reas ugent den ag ar gumun abalamour d'ar brezel.
#### Brezelioù didrevadennañ
##### [[Brezel Aljeria]]
* Mervel a reas tri milour eus ar gumun.

## Monumantoù ha traoù heverk

Château de Kérouzéré.jpg|Kastell Kerouzere.

*Kastell Kerouzere
*Maner Kerlann.
*Maner Sant-Jalm.
*Iliz katolik *Sant Pêr*.
* Monumant ar re varv, luc’hskeudennoù.
### Bezioù ar C'hommonwealth e bered ar gumun

Mervel a rejont e-pad an Eil Brezel-bed, ar c'harrnijour d'an 2 a viz C'hwevrer 1942 pa gouezhas e garr-nij (*[[Bristol Beaufort|Beaufort]]* marilhet *AW253* ha kodet *AW-A*) nepell diouzh Plougerne, re ar Morlu d'an 29 a viz Ebrel 1944 pa voe kaset o bag, an *destroyer* *HMCS Athabaskan*, d'ar strad, gant an tarzher alaman *Elbing T-24*; luc'hskeudenn.

## Emdroadur ar boblañs abaoe 1962

## Melestradurezh

## Tud
### Tud marvet eno
*1906 : Herri ar Ruskeg, geriadurour.

## Gevelliñ

## Liammoù diavaez
* Sibirill war lec'hienn Geobreizh

## Notennoù ha daveoù
Dan Simmons

**Dan Simmons** a zo ur skrivagner stadunanat hag en deus savet istorioù skiant-faltazi ha levrioù spont dreist-holl. Ganet eo bet d'ar 4 a viz Ebrel 1948 e Peoria (Illinois) (SUA) ha marvet eo d'ar  e Longmont, Colorado. Embannet eo bet e levrioù e seizh bro warn-ugent. Anavezet eo dreist-holl evit kelc'hiad *Hiperion* ha kelc'hiad *Ilium*.

## Buhez
Simmons en deus bet ur "B.A." e saozneg digant ar Wabash College e 1970 hag, e 1971, ur "Masters" war an deskadurezh er skol-veur Washington e St. Louis (Missouri). Bet eo o labourat er c'hentañ derez betek 1989.

Kregiñ a reas abred da skrivañ istorioù berr, daoust ma ne loc'has ket e esped da vat kent 1982, pa oa embannet e istor berr, *The River Styx Runs Upstream*, gant sikour Harlan Ellison, ha pa oa gounezet gantañ ar priz kentañ en ur genstrivadeg istorioù aozet gant ur gelaouenn skiant-faltazi ha spont. E romant kentañ, *Song of Kali*, a voe embannet e 1985.

Emañ bremañ o chom e Longmont, nepell diouzh Denver (Colorado), asambles gant e wreg Karen hag e verc'h.
Al lec'h a blij dezhañ ar muiañ evit skrivañ eo e eilti er menezioù, e Windwalker, e su park broadel Rocky Mountain.
Dan Simmons en deus staliet dirak e eilti un delwenn eus ar "Shrike", savet gant e vignon ha studier kent Clee Richeson. Ur poltred dezhañ a c'haller gwelet war lec'hienn ofisiel Dan Simmons.

Resevet en deus ar priz Hugo evit e romantoù *Hyperion* ha *The Fall of Hyperion*, a ya d'ober Kelc'hiad Hyperion, asambles gant *Endymion* ha *The Rise of Endymion*. Gounezet en deus ivez ar priz Locus evit kelc'hiad *Ilium* hag *Olimpos*.

## Levrlennadur
### Kelc'hiad [[Hiperion]]
* *Hyperion* (1989) - Hugo Award 1990, Locus Award 1990
* *The Fall of Hyperion* 1990 (*Drouziwezh Hiperion*) 
* *Endymion* (1996) 
* *The Rise of Endymion*, 1997 (*Dihun Endimion*)

### Ilium
* *Ilium*, 2003 - Locus Award 2004
* *Olympos*, (2005)

### Levrioù all
* *Song of Kali*, 1985) - World Fantasy Award 1986 
* *Carrion Comfort*, 1989 
* *Phases of Gravity* 1989
* *The Summer of Night*, 1991
* *Children of the Night*, 1992 - Locus Award 1993 (Skrid euzh)
* *The Hollow Man*, 1992
* *Lovedeath*, 1993
* *Fires of Eden*, 1994
* *Le Styx coule à l'envers*, 1997 (Dastumadenn embannet e Bro-C'hall)
* *The Crook Factory*, 1999
* *Darwin's Blade*, 2000
* *Hardcase, [[2001]]
* *Hard Freeze* [[2002]]
* *Hard as Nails'' 2003

## Liammoù diavaez
*  Lec'hienn ofisiel Dan Simmons
Les Humanoïdes Associés

**Les Humanoïdes Associés** a zo un ti embann bannoù-treset a ra war dro skiant-faltazi. Krouet eo bet e miz Kerzu 1974 gant Moebius, Jean-Pierre Dionnet, Philippe Druillet ha Bernard Farkas.

E-touez an titloù embannet ganto e c'heller mennegiñ **Troioù-kaer John Difool** hag an **Incal**, bet ijinet an daou gant Alexandro Jodorowsky.
Embann a ra ivez ar gazetenn Métal hurlant, hag tud vrudet evel Enki Bilal, Richard Corben, Jean-Pierre Dionnet, Alejandro Jodorowsky, Moebius, ...

## Dastumadennoù
*Les 3 masques
*Autodafé
*Aventures
*Dédales
*Eldorado
*Humour
*Jackpot
*Les Jardins de la peur
*Mémoires d'autres temps
*Métal
*Pied jaloux
*Portraits souvenirs
*Roman graphique
*Sang pour sang
*Styx
*Tohu Bohu
*Les Yeux de la tête
*Xanadu

## Liammoù diavaez
Lec'hienn ofisiel an ti-embann
Orleañs

**Orleañs** zo ur gêr eus kreiz Bro-C'hall, war lez ar stêr Liger. Kêr-benn ar rannvro c'hall Kreiz-Traoñ al Liger ha pennlec'h an departamant Loiret eo war un dro. War-dro  a dud zo o chom eno.
## Douaroniezh
Orleañs, da gentañ, e oa war lez dehoù argevek ar stêr Liger.

## Anv
#### Stummoù skrivet
* *Cenabum* (*Bell. Gall.*)
* *Kenabon* (Strabon; Ptolemaios, Geogr, II, 7)
* *Cenabo* (*Taolenn Peutinger*)
* *Canabum* (*It. Ant.*)
* *Cenab(...)* (*CIL*, XIII, 3067)
* *Genabum* (darn skridoù *Bell. Gall.*)
* *Civitas Aurelianorum* (*Conc. Gall.*; *CIL* XIII, 921; *Not. Gall.*)
* *Aurelianensis Urbs* (Sidonius Appolinaris, *Ep.* VIII, 15, 1)
* *Aurelianenses Urbs, Civitas* (Gregor a Dours)
* *Aurelianense Oppidum* (ibid.)
* *Aurelianis, Aurilianis, Aurilianes* (Marius a Avenches; Gregoe a Dours; Cosmographia Ravennate; Kronikenn Fredegarius)
* *... oppido civitatis Aurelianensium ...*(Leodebodus, e 651)

#### Gerdarzh
* *Cenabum* :
* *Aurelian...* : diouzh anv an impalaer *Aurelianus*, hag he devoa distaget diouzh Chartrez ha savet da gCivitas.

## Ardamezioù
## Istor
**Cenabum** e oa ur gêr (*oppidum*) ar Garnuted.

## Monumantoù ha traoù heverk
## Emdroadur ar boblañs
## Melestradurezh

## Tud
* **Moïse Vaillant**, genedig eus Orleañs, a zo bet kuzulier ouzh Breujoù Breizh e 1588.

## Gevelliñ
Gevellet eo Orleañs gant ar c'hêrioù-mañ:

## Levrlennadur
* Picard Jean-Charles : *Topographie chrétienne des cités de la Gaule des origines au milieu du VIIIè siècle. VIII. Province ecclésiastique de Sens (Lugdunensis Senonia)*. De Boccard. 1992

## Liammoù diavaez

* Lec'hienn ofisiel

## Daveoù ha notennoù
Loiret

* Ur stêr eo al **Loiret**: gw. Loiret (stêr)
* Un departamant gall eo al **Loiret** ivez, tapet e anv gantañ abalamour d'ar stêr hervez boaz an departamantoù gall. Orleañs eo ar penn-kêr anezhañ: gw. Loiret (departamant)
Loir-et-Cher

Al **Loir-et-Cher** (distaget: ) a zo un departamant er rannvro Centre, e Bro-C'hall. Bleaz eo ar penn-kêr anezhañ. Savet eo dre vras diwar un tamm eus an Orléanais met ivez diwar darnoù eus ar Perche, ar Maine, ar Berry hag an Touren. An 41 eo an niverenn roet dezhañ.

## Anv
Hervez boaz ur bern an departamantoù gall e teu an anv diwar hini stêrioù, amañ al Loir hag ar Cher.

## Istor
Savet eo bet an departamant diwar un tamm eus an Orléanais met ivez diwar darnoù eus ar Perche, ar Maine, ar Berry hag an Touren.

## Arondisamantoù al Loir-et-Cher
* Arondisamant Bleaz
* Arondisamant Romorantin-Lanthenay
* Arondisamant Vendôme

## Sevenadur
**Le Loir-et-Cher* a zo ur ganaouenn gant Michel Delpech.

## Liammoù diavaez

*Lec'hienn ar C'huzul-departamant
*Lec'hienn ar stad c'hall en departamant (prefeti)
*touristañ el Loir-et-Cher

## Notennoù ha daveennoù
Akira

***Akira*** (アキラ) zo ur manga cyberpunk seinen savet gant Katsuhiro Ōtomo hag embannet etre miz Kerzu 1982 ha miz Even 1990. Al lodenn ziwezhañ a voe embannet e 1993. Ur film a voe savet diwarnañ e 1988. Ōtomo ha Kōdansha a resevas Priz ar manga (rummad *seinen*) e 1984.

## Istor
Embannet e voe ar stumm a-orin adalek 1982 betek 1990 e *[[Young Magazine]]*, ur gelaouenn japanat. 6 Levrenn, enno 2000 pajenn a voe embannet gant Kōdansha. 

## Daveoù al levrennoù
**Akira, Volume 1*, embanner: Dark Horse, ISBN 1569714983, deuet er-maez e miz Kerzu 2000
**Akira, Volume 2*, embanner: Dark Horse ISBN 1569714991, deuet er-maez e miz Meurzh 2001
**Akira, Volume 3*, embanner: Dark Horse ISBN 1569715254, deuet er-maez e miz Mezheven 2001
**Akira, Volume 4*, embanner: Dark Horse ISBN 1569715262, deuet er-maez e miz Gwengolo 2001
**Akira, Volume 5*, embanner: Dark Horse ISBN 1569715270,deuet er-maez e miz Kerzu 2001
**Akira, Volume 6*, embanner: Dark Horse ISBN 1569715289, deuet er-maez e miz Meurzh 2002

## Liammoù diavaez
* AKIRA 2019
* Un tañva da Akira
* https://web.archive.org/web/20060903014845/http://www.mangareviewer.com/?page_id=21
Montenegro

**Republik Montenegro** (montenegreg / serbeg: *Crna Gora* / *Црна Гора*, distaget *Tsrna Gora*, ['tsr̩naː 'ɡɔra]; albaneg: *Mali i Zi*) a zo ur republik er Balkanioù a-hed Mor Adria.
Hervez he bonreizh eo Montenegro ur «Stad demokratel, gwaredour hag ekologel».

*Crna Gora* a dalvez kement ha *menez du*, dre ma seblante teñval d'ar verdeerien menezioù an Alpoù dinarek gwelet eus ar mor, kement a goadoù don a oa dre eno gwechall. Merdeerien Venezia eo o deus brudet an anv-se dre o yezh, hag en un bern yezhoù eus ar bed eo gant an anv *Montenegro* — a dalvez *menez du* ivez — eo anavezet ar vro.

Ur referendom war dizalc'hiezh ar vro a oa bet dalc'het d'an 21 a viz Mae 2006. 55,5% eus ar voterien a oa savet a-du gant an disrann hag evel-se adsevel an dizalc'hiezh a oa da Rouantelezh Montenegro betek 1918. Evit bezañ degemeret an disoc’h gant Unaniezh Europa e ranke ar “ya” tapout tremen 55%, ha 50% eus ar voterien a zlee eztaoliñ o mouezh (86,3% o deus graet).

Embannet e oa bet an dizalc'hiezh gant ar Parlamant d'an 3 a viz Mezheven 2006 ha degemeret e oa bet ar stad nevez en ABU d'an 21 a viz Mezheven 2006.

## Ar c'henelioù
Setu dasparzh kenelioù ar vro hervez niveridigezh 2003:

* En holl: 620,145
** Montenegriz 267,669 (*43.16%*) 
** Serbed 198,414 (*31.99%*)
** Bosniaked 48,184 (*7.77%*)
** Albanianed 31,163 (*5.03%*) 
** Muzulmidi 24,625 (*3.97%*) 
** Kroated 6,811 (*1.10%*) 
** Rromed 2,601 (*0.42%*)
Charlez VIII (Bro-C'hall)

**Charlez Eizh** (1470 – 1498), roue Bro-C'hall, a oa mab mab d'ar roue Loeiz Unnek ha da *Charlotte de Savoie* (war-dro 1439-1483).

## E vuhez
Ganet e 1470 e kastell Amboise ha marvet dre wallzarvoud er memes lec'h e 1498. Ren a reas goude marv e dad e 1483, hogen, pa ne oa nemet 13 vloaz, dindan e c'hoar Anne de Beaujeu betek e vajoriezh e 1491, ha ganti e voe lakaet da zimeziñ da Anna Vreizh. 

## Bugaleaj
Klask a reas priñsed ar rouantelezh c'hall lakaat al lezrouanez da blegañ ouzh o bolontezioù hag a renas ar Brezel foll outi eus 1485 da 1488. Loeiz, dug Orleañs, ha Frañsez II, dug Breizh, a vodas aotrounez all evit stourm ouzh armeoù ar Roue.

## Brezel gant Breizh ha dimeziñ
Trec'h e voe Charlez war arme dug Breizh Frañsez II en emgann Sant-Albin-an-Hiliber e 1488. Rediet e voe Frañsez II da sinañ ur feur-emglev e Sablé ma asantas drezañ goulenn aotre ar Roue a-raok eurediñ e verc'hed. Mervel a reas goude dindan miz.
E 1491 ez eas an arme roueel da lakaat seziz war gêr Roazhon, pa oa an dugez Anna Vreizh, 14 vloaz dezhi, a-drek ar mogerioù.
Dont a reas Anne de Beaujeu a-benn da rediañ anezhi da zimeziñ gant ar roue yaouank, kaset e voe kuit eus Breizh, ha lidet e voe an eured e kastell Langeais, e Touren.

## Peoc'h gant Bro-Saoz hag Aostria

## [[Brezelioù Italia|Brezel en Italia]]
Pa oa dimezet e dad gant Mari Anjev e klaskas Charlez VIII adpiaouiñ gwirioù a oa bet da familh Anjev war rouantelezh Naplez. E 1495 e aloubas dugelezh Milano, met rediet e voe da zont en-dro da Vro-C'hall pa savas war un dro enep dezhañ ar Pab, Alesant VI, an impalaer aostrian, Maksimilian Iañ, Fernan, roue Aragon, ha Republik Venezia.

## E varv
Mervel a reas goude ur gwallzarvoud, skoet gantañ e benn ouzh gourin un nor izel e kastell Amboise e 1498.

## Martezeadennoù
* Goude ma n'eus prouenn ebet ez eus bet kontet kreñv ivez e oa bet kontammet, hervez ur c'hiz a vije bet degaset gant ar c'halloued eus Italia. 
* Lod a lavar ivez (*Science et Vie, 1992*) e oa marvet diwar an naplez, tapet gantañ ar c'hleñved o c'hastaouiñ en Italia. Ha klasket e vije bet kuzhat ar wirionez ouzh e wreg. Nemet ne glot ket, hervez ar vedisined, danevell e varv gant azonoù ar c'hleñved.

## Dimezioù
*Marc'harid Aostria (1480-1530)
*Anna Breizh
Loeiz XI (Bro-C'hall)

**Loeiz XI**, roue Bro-C'hall, a oa ganet d'an 3 a viz Gouhere 1423 e Bourges, ha marvet d'an 30 a viz Eost 1483 e kastell Plessis-lez-Tours (hiziv e parrez La Riche, en departamant Indre-et-Loire). Roue Bro-C'hall e voe eus 1461 da 1483, anezhañ ar c'hwechvet roue eus ar skourr a Valois eus lignez ar Gapesianed. 
A-hed e vuhez e klaskas kreskiñ e zomani diwar-goust e amezeien, ha dreist-holl Charlez an Her, dug Bourgogn, ha Frañsez II, dug Breizh. Brudet e oa evel irienner, ken e oa bet lesanvet *"l'araigne"*, *ar gevnidenn*.

## Priedoù ha bugale
* Digant e bried kentañ Marc'harid Stewart (1440-1483) n'en doe bugel ebet.

* Digant e eil pried Carlotta di Savoia (1440-1483) en doe eizh bugel.

## Levrioù diwar e benn
* Jean Favier, *Louis XI*, Fayard, 2001 (ISBN 2-213-61003-7) ;
* Jacques Heers, *Louis XI*, Perrin, coll. « Tempus », 2003 (ISBN 2-262-02084-1) ;
* Paul Murray Kendall, *Louis XI, l'universelle araigne*, Fayard, 1974 (ISBN 2-213-00038-7). Ul levr brudet gant gwir abeg.
Heterofobiezh

Implijet e vez an termen **heterofobiezh** evit komz eus gwalldiforc'hioù a-enep da dud arallrevel abalamour d'o revelezh, peurliesañ gant tud heñvelrevel pe divrevel. 

Ral-kenañ eo seurt gwalldiforc'hioù e gwirionez avat, dreist-holl pa geñverier gant ar gwalldiforc'hioù hogozik sistematel a-enep d'an dud heñvelrevel.

Gant Daphne Patai e voe krouet an nevezc'her-mañ (diwar ar gresianeg $homo + fobia) hervez an hevelep patrom evit *[[homofobiezh]]*, implijet evit ar wech kentañ dre skrid e saozneg (*homophobia*) e 1990.

Er penn-kentañ e voe bet krouet ar ger-mañ evit komz eus un tuadur a veze kavet a-wechoù el luskad feminist duet da vezañ enep-gourel ken ma veze $ostracisex maouezed hag o deveze darempredoù reizhel ha/pe karantezel gant goured (sellit ouzh Lesbianouriezh politikel). 

## Gant Albert Memmi
Implijet eo bet ar ger heterofobiezh (*hétérophobie* e galleg) gant ar skrivagner gall Albert Memmi en e levr Le Racisme, evit ober anv eus ar gasoni ouzh an disheñvelder dre vras, ar ouennelouriezh o vezañ un doare heterofobiezh. 

## Gwelet ivez
* Lesbofobiezh
* Homofobiezh

## Liammoù diavaez
* A discussion of the origins and usefulness of the term
* BBC news -- Gay rights plans 'heterophobic'
Ginofiliezh

Ar **ginofiliezh** (diwar ar gresianeg γυνή *gunē*, “maouez”+ φιλια *philia*, “karantez”) a ra dave d'un den, gour pe vaouez, hag a vez sachet ez-karantezel ha/pe ez-reizhel war-du maouezed en o oad.

Bez' ez eus daou abeg pennañ evit implijout an nevezc'herioù-mañ: 

1. Dreist-holl evit kaozeal eus tuadur reizhel tud treuzrevel pe etrereizhel hep ober dave d'o revelezh-i. Ur gudenn a sav alies pa implijer an termenoù heñvelrevelezh pe arallrevelezh evit komz eus revelezh tud treuzrevel pe etrereizhel rak ober a a ra dave an termenoù-se d'o rev-i (ha n'eo ket na gourel na benel war-eeun) kement ha da hini an dud ma vezont sachet warne. N'eo ket sklaer, da skouer, hag-eñ e rankfer lâret ez eo lesbianed treuzc'houred hag a vez sachet war-du ar maouezed. Gwelloc'h, ha sklaeroc'h, eo lâret ec'h int ginefilel.

## Gwelet ivez
* Androfiliezh
* Treuzrevelezh
* Heñvelrevelezh
* Lesbianelezh
* Homofiliezh

## Liammoù diavaez
*Dynes, Wayne *Androphilia.* '''Encyclopedia of Homosexuality.''' Dynes, Wayne R. (ed.), Garland Publishing, 1990. p. 58.
Langeais

**Langeais** zo ur gumun hag ur gêrig a Vro-C'hall, e Bro-Touren, en departamant Indre-et-Loire, er rannvro Centre, war lez hanternoz ar stêr Liger.

Kresket eo bet d'ar 1 a viz Genver 2017 goude bezañ bodet gant Les Essards.

## Douaroniezh
Emañ Langeais war lez hanternoz al Liger. Treuzet eo gant div adstêr d'al Liger: ar Roumer hag ar Breuil.

## Istor
Ur c'hastell a voe savet en Xvet kantved, en amzer Foulk Nerra, kont Anjev.
Un iliz a voe savet en XIvet kantved. 
Er c'hastell a weler hiriv, savet war-dro kreiz ar xvvet kantved, gant Jean Bourr, ministr da Loeiz XI, e voe eureujet Charlez VIII d'an dugez Anna Vreizh e 1491. N'eo ket er c'hastell-se-se e varvas ar roue met en hini Amboise e 1498.

## Da welout eno

Restr:Pont suspendu de langeais.JPG|Ar pont dreist al Liger.
Restr:Chateau de Langeais.jpg|Ar c'hastell.
Restr:Maison 14 rue Anne de Bretagne Langeais.jpg|Ti kozh e straed Anna Vreizh.
Restr:Les Essards mairie. jpg.jpg|Ti-kêr kozh Les Essards.
Restr:Chateau de Langeais vu du jardin.jpg|Al liorzh

Eno e weler 
*un iliz eus an , , ha  kantved,
*ar c'hastell, savet war-dro kreiz ar , gant Jean Bourr, ministr da Loeiz XI, ar roue a voe eureujet e vab d'an dugez Anna Vreizh e 1491. Er park e-kichen ar c'hastell ez eus rivinoù eus an  kantved, en amzer Foulk Nerra, kont Anjev.
*ur pont war al Liger eus 1849
Kavout a reer ur straed Anna Breizh hag ul leti Anna Breizh e kreiz-kêr.

## Poblañsouriezh

E  e oa  a dud o chom er gumun.

## Lennegezh
**[[La Duchesse de Langeais]]*, romant gant Honoré de Balzac, a voe embannet en 1834 dindan an anv *Ne touchez pas la hache*.

## Daveoù
Marc'heg (marc'hegiezh)

Ur **marc'heg** (liester: *marc'heien*) e veze un den houarnwisket ha pignet war ur marc'h evit brezeliñ eus Europa ar grennamzer da gentañ. Peurliesañ e veze graet marc'heg un den eus an noblañs bihan a zalc'he ur glenn. An titl a veze hêrezhet a dad da vab, pe gallout a reed bezañ roet dre ar *benedictio militis* (an adoubmant) gant un denjentil all a-drugarez d'e gurioù milourel.
 
Betek an  e veze gwelet ar marc'heien evel tudjentil a rank izel a-walc'h, hogen e veze implijet ar ger diwezhatoc'h evit tud an noblañs a rank uheloc'h hag a oa floc'hien ganto. 

Marc'heien a c'halle bezañ ezel un urzh marc'hegiezh, evel, da skouer, an urzh Teutonek, urzh an Templ, urzh Malta (Urzh Sant-Yann Jeruzalem gwechall), Urzh Sant-Lazar.

Un nebeud marc'heien zo anavezet c'hoazh :
* Roland (m. e 778), marc'heg frank
* El Cid (tro 1043-1099), marc'heg kastilhan
* Jafrez Bouillon (tro 1058-1100), marc'heg frank
* Götz von Berlichingen, (1480-1562), marc'heg alaman
* Bayard (1473 pe 1474-1524), marc'heg gall

## Joust
Unan eus darvoudoù brudetañ an tournamantoù marc'hegerezh eo ar joust. Ur c'harg lans etre daou varc'heg o c'haloupat, an eil dirak egile eo.


File:Detail of a miniature of ladies watching knights jousting.jpg|Maouezed o sellet ouzh marc'heien o stourm, diwar an dornskrid Harley MS 4431 (XVvet kantved)
File:Paulus Hector Mair Tjost fig2.jpg|Dastumad Paulus Hector Mair (XVIvet kantved)


## Marc'hegerezh merc'hed

Ar merc'hed a gemere perzh er brezel gant ur pal resis, ouzh degouezhioù dreistordinal, evel prizoniadur pe marv o gwazed. Neuze, ne oa ket ar varc'hegerezh merc'hed ar reolenn, met ne veze ket sellet outañ evel ur skandal pe un dismegañs, gant ma kemere ar brezelourezed armoù evit un abeg reizh, e-barzh ur framm lezennel resis-kenañ.

Ne gemere ket ar merc'hed an armoù dre ret. Kemer a raent perzh war an tachennoù emgann dre emglevioù. Ral a wech e kemerent perzh war varc'h, o tougen ur broc'h. Koulskoude, skouerioù zo ma'z eo bet evel-se.

Eus an XIIvet betek ar XVvet kantved e oa anavezet un toullad maouezed noblañs e tiriadoù liesseurt Europa ar Grennamzer, e Bro-C'hall, Bro-Skos, Spagn hag Italia, o doa kemeret armoù evit difenn o c'hastell, o madoù.

## Gwelet ivez
* marc'heien an Daol Grenn, eus mojenn ar roue Arzhur
* ar bogatyr, marc'heg mojennel rusian

## Daveoù
Jakez Iañ (Bro-Skos)

**James Kentañ**, pe **Jakez Kentañ**, a oa ganet d'an 10 a viz Kerzu 1394 ha marvet d'an 21 a viz C'hwevrer 1437 a voe roue Bro-Skos eus ar 4 a viz Ebrel 1406 betek e varv. Koulskoude, eus 1406 betek 1424 ne oa ket bet roue nemet a anv.
Mab e oa da Robert III ha da Annabella Drummond. 

E 1402, pa ne oa nemet 8 vloaz, e varvas e vreur henañ David diwar an naon er vac'h, e Falkland e kontelezh Fife. A-raok marv e dad e 1406 e oa bet kaset Jakez da Vro-C'hall evit e surentez.

(n'eo ket echu)
La Riche

**La Riche** a zo ur gumun c'hall eus an departamant Indre-et-Loire, er rannvro Centre,  a dud enni hervez niveradeg poblañs . 

## Kastell

Enni emañ kastell Plessis-lez-Tours, kastell brudet ar roue Loeiz XI.
SOS homophobie

**SOS homophobie** a zo anv ur gevredigezh disklêriet hervez lezenn 1901 hag a zo he fal stourm a-enep d'ar gwalldiforc'h graet ouzh an dud abalamour d'o revelezh ha sevel a-enep d'ar feulster raze diazezet war an homofobiezh hag al lesbofobiezh.

Krouet e oa bet ar gevredigezh d'an 11 a viz Ebrel 1994 ha graet e vez war he zro gant tud a youl vat e Frañs a-bezh. Ezel eo eus Kreizenn Gae ha Lesbian Pariz (CGL de Paris).
 
Er penn-kentañ e oa bet krouet evit ma c'hellfe an dud gervel dre pellgomz hep reiñ o anv evit klemm rak ar feulster homofobiel. Diwar se e felle d'ar gevredigezh dielfennañ stad ar gudenn e Frañs ha neuze lakaat war evezh ar bolitikourion, ar mediaoù hag an dud dre vras dre o c'helaouiñ en un doare pishoc'h.

## Palioù ar gevredigezh
 
### Mirva an homfobiezh
 
* Skoazellañ an dud bet gouzañvet gante ar feulster pe ar gwalldiforc'h abalamour d'o revelezh dre sevel ur servij dre pellgomz dianv hag en ur reiñ dezhe titour diwar-benn o gwirioù hag ar pezh a c'hellent ober o-unan evit dont a-ben da diskoulmañ o c'huidennoù war an dachenn-se;

* Bep bloaz, diazezet war ar pellgomzadennoù-se, e vez embannet gant ar gevredigezh un teuliad a laka war-wel stad an traoù e Frañs dre vras e-keñver an homofobiezh.

### Stourm a-enep d'an homofobiezh
 
* Skoazellañ an tud bet gouzañvet gante felster an homofobiezh hag al lesbofobiezh a-drugarez d'o fellgomzadennoù pe dre sevel teuliadoù resis. Diwar al labour-se e c'hell tud ar gevredigezh kas an teuliad betel al lêz-varn, mont da gaozeal gant an dud kirikiek d'ar feulster er skolioù, war al lec'h-labour, hag all; 

* Kelaouiñ an dud dre vras diwar-benn an homofobiezh en ul lakaat war wel gwirioù an dud heñvelrevel;

* Pouezañ war ar velestradurezh foran hag aozadurioù ofisiel all evit ma chomfent a-sav da walldiforc'hañ etre an dud hervez o revelezh hag evit ma vefe savet lezennoù resis evit gwareziñ gwirioù an dud heñvelrevel;

* Stourm evit ma vo tizhet an hevelep gwirioù gant ar c'houbladoù LGBT evit ar c'houbladoù arallrevel.

## Gwelet ivez
* Homofobiezh
* Lesbofobiezh
* LGBT

## Liammoù diavaez
* sos-homophobie.org
Loeiz XII (Bro-C'hall)

**Loeiz Orleañs**, pe **Loeiz XII**, ganet d'ar 27 a viz Even 1462 e Bleaz (Bro-C'hall) ha marvet d'ar 1añ a viz Genver 1515 e Pariz (Bro-C'hall), zo bet roue Bro-C'hall adalek 1498 betek e varv .
 
Mab e oa da Charles d'Orléans, dug Orleañs, ha d'ar briñsez Marie de Clèves (1426-1487). E dad a oa niz d'ar roue Charlez V. Ne felle ket da Loeiz XI e c'hallje kaout hêred, ken e redias anezhañ da zimeziñ gant e verc'h Janed a Vro-C'hall, a oa siek a gorf; a spered avat ne oa ket. 

Dont a reas da vezañ roue memestra pa chomas divugel Charlez VIII hag Anna Vreizh. Goude torret e zimeziñ e euredas gant ar rouanez intañvez kenkent ha bloaz kentañ e ren.

## Bugaleaj

## [[Brezel foll]]
E 1485, evel dug en ur renk uhel e kemeras penn un emsavadeg noblañsoù a-gevred gant Frañsez II, dug Breizh e-enep al lezrouanez Anne de Beaujeu, o vezañ ma oa ar roue Charlez VIII, ur minor. Trec'het e oant e Sant-Albin-an-Hiliber e 1488. Toullbac'het e oa bet Loeiz ha dug Breizh lakaet da blegañ dirak Anne de Beaujeu. Anvet eo bet an avañtur ar Brezel foll.

## Difachañ
Pa yeas Charlez VIII da roue e oant difachet.

## Donedigezh d'an tron
E 1498 e varvas Charlez VIII a-daol-trumm ha ne oa ket chomet bev nep bugel dezhañ ganet diwar ar rouanez Anna Vreizh. Pa oant bet plijet bezañ asamblez e kinnigas ar roue nevez Loeiz da Anna Vreizh dimeziñ gantañ. Met evit kas an dimeziñ da benn e oa ret goulenn an aotre digant ar pab, Alesant VI Borgia, a ranke terriñ e eured kentañ gant merc'h Loeiz XI. 
Emglev a voe etre ar roue hag ar pab. Kas a reas Alesant VI e vab Cesare Borgia da Vro-C'hall gant an aotre ken gortozet ha roet e voe dezhañ, en eskemm, un dugelezh e Bro-C'hall (dug Valentinois e voe anvet) evit e boan hag aberzhet e voe ur briñsez, Charlotte d'Albret, a voe lakaet da zimeziñ gantañ.

## Dimezioù
Teir gwech e timezas. 

D'an 8 a viz Genver 1499, ec'h addimezas Loeiz hag Anna Vreizh (1477-1514) e Naoned.
Div verc'h o doe:
* Klaoda a Vro-C'hall (1499-1524), dugez Breizh (1514-1524) ha rouanez Bro-C'hall (1515-1524) dre he dimeziñ gant Frañsez Iañ (Bro-C'hall). 
* Renée a Vro-C'hall (1510-1575), itron a v-Montargis, dugez Chartrez (1528-1575), dimezet e 1528 gant Ercole d'Este (1508-1559), dug Ferrara, Modena ha Reggio. 
* daou vab, ha n'ouzer ket o anvioù
* daou vugel all, ha n'ouzer mann anezho.

En 1514 e timezas da Mari Tudor, priñsez a Vro-Saoz (1496-1533), merc'h d'ar roue saoz Herri VII, Kembread a orin, ha da Elesbed Plantagenêt ( pe [Elesbed York]). bugel ebet n'o doe. 

Ur mab bastard en doa bet ivez, [Michel Bucy, arc'heskob Bourges (1489-1511).
Donoe

An **Donoe** (pe : **Donoet**) eo anv ur yezhadur latin skrivet e brezhoneg er bloaz 1501. 
* Diwar anv ar yezhadurour roman Aelius Donatus (* war-dro 315 – † 380), aozer un *Ars grammatica*, e teu anv ar skrid.
## Levrlennadur
*Le Duc, Gwenaël. *Le Donoet – Grammaire latine en moyen breton*. In : 
*Le Duc, Gwenaël. *Le Donoet – Grammaire latine en moyen breton (suite)*. In : 

## Notennoù
Frañsez III (dug Breizh)

**Frañsez Bro-C'hall**, ganet d'an 28 a viz C'hwevrer 1518 e kastell Amboise ha marvet d'an 10 a viz Eost 1536 e kastell Tournon, a oa mab henañ Frañsez Iañ, roue Bro-C'hall, ha Klaoda Bro-C'hall, merc'h henañ Anna Breizh ha dugez Breizh a-berzh he mamm. Daofin Bro-C'hall e oa eta, ha dug Breizh dindan an anv a Frañsez III.

Badezet e voe en Amboise d'ar 25 a viz Ebrel 1519. Daofin Bro-C'hall a voe anvet hêr ar roue gall e 1518. Dugelezh Breizh a zegouezhas dezhañ pa varvas e vamm e 1524. 

## Spagn
E 1525 e voe trec'het e dad en emgann Pavia, ha priziniet e voe gant e enebour bras Karl V, impalaer Aostria ha roue Spagn. Evit bezañ dieubet e rankas ar roue gall fiziout e zaou vab Frañsez ha Herri en e enebour. En em zaskor a rejont war harzoù Frañs-Spagn d'ar 15 a viz Meurzh 1526. 

Pevar bloaz e chomas an daou vreur prizoniet e Spagn e-lec'h o zad, adalek 1526, goude sinet Peoc'h an Itronezed, betek 1530. Eus eno, a lavarer, e teuas gantañ ar c'hiz da wiskañ dilhad du.

## Dug Breizh
D'ar 14 a viz Eost 1532 e voe kurunennet Frañsez evel dug Breizh e Roazhon gant an eskob Eozen Maeeuc. Neuze e kuitaas urzh Sant Mikael (gall) hag e voe degemeret en Urzh an Erminig. E le a embannas e galleg hag e brezhoneg. Nemet ne renas ket abalamour ma oa dalc'het an dugelezh gant e dad.

Ur serc'h en doe d'e 17 vloaz : un dimezell *de l'Estrange*, an hini nemeti, a greder.

## Marv
Mervel a reas Frañsez III e 1536 e kastell Tournon, abalamour, a lavarer, en devoa evet ur banne dour, war-lerc'h ur c'hoariadenn tripod gant e sekretour, ar c'hont Montecuccolli. 
Unnek vloaz a-raok e dad. 18 vloaz e oa, dizimez ha divugel. Kredet e voe e oa bet kontammet. 
Tamallet e voe Montecuccoli, sekretour an Daofin, an hini en devoa roet ar banne dour, da vezañ e servij Karl V. Ha meur a seurt ampoezon a voe kavet en e lojeiz pa voe furchet. Goude bezañ bet jahinet ec'h anzavas en doa lazhet an dug. Prosez a voe graet e Lyon ha kondaonet ar c'hont da vout drailhet e tammoù, evel a veze graet d'al lazherien-roue.

Hiziv e soñjer e varvas an dug gant an droug-skevent, tapet e karc'har Madrid. Douaret e voe e penniliz Saint-Denis.
Hervez an istorourien e voe ur c'holl bras, dre ma hañvale bezañ ampartoc'h eget e vreur Herri, a voe roue Bro-C'hall, ha dug Breizh war e lerc'h, d'ober ar vicher.



Skeudenn:Jean Clouet 001.jpg|Frañsez Iañ, e dad
Skeudenn:Claude de France (1499-1524).jpg|E vamm, ar rouanez Klaoda
Skeudenn:Château d'Amboise 04.jpg|Kastell Amboise
Skeudenn:Chateau_tournon-4.jpg|Kastell Tournon
Slovakeg

Ar **slovakeg** (slovakeg: *slovenčina*) zo ur yezh indezeuropek eus skourr yezhoù slavek ar c'hornôg. Komzet e vez gant 6 milion a dud e Slovakia hag e meur a vro all e kreiz Europa. Abaoe 2004 ez eo ar slovakeg unan eus yezhoù ofisiel Unaniezh Europa. Kar eo d'ar tchekeg, hag en em gompren a ra slovakegerien ha tchekegerien an eil egile hep kudenn ebet.

## Rannyezhoù
Teir rannyezh pennañ a zo: hini ar reter, hini ar c'hreiz ha hini ar c'hornôg.

## Al lizherenneg slovakek
* 46 lizherenn zo el lizherenneg slovakek.
::**a &middot; á &middot; ä &middot; b &middot; c &middot; č &middot; d &middot; ď &middot; dz &middot; dž &middot; e &middot; é &middot; f &middot; g &middot; h &middot; ch &middot; i &middot; í &middot; j &middot; k &middot; l &middot; ľ &middot; [[Ĺ (lizherenn)|ĺ]]&middot;  m &middot; n &middot; ň &middot; o &middot; ó &middot; ô &middot; p &middot; q &middot; r &middot; ŕ &middot; s &middot; š &middot; t &middot; ť &middot; u &middot; ú &middot; v &middot; w &middot; x &middot; y &middot; ý &middot; z &middot; ž
**
## Liammoù diavaez

* Yezhadur slovakek (e slovakeg ha saozneg)
## Notennoù
Yezhoù slavek

Ur skourr eus ar yezhoù indez-europek eo ar **yezhoù slavek**, komzet e Kreiz ha Reter Europa hag e Siberia. 

Isrannet e vez ar yezhoù-mañ evel-henn:
* Yezhoù slavek ar reter:
** Ruseg
** Ukraineg
** Belaruseg
** Karpato-Rusineg
** Yougoslavo-Rusineg
** Poleseg ar c'hornôg
* Yezhoù slavek ar c'hornôg:
** Poloneg
** Tcheko-Slovakeg
*** Tchekeg
*** Slovakeg
*** Knaneg *([[yezh varv]])*
** Kachoubeg
** Sorabeg
** Polabeg *([[yezh varv]])*
** Slovintseg *([[yezh varv]])*
* Yezhoù slavek ar su:
** Serbeg
** Bosnieg
** Kroateg
*** Kroateg Molise
*** Kroateg Burgenland
** Montenegreg
** Makedoneg
** Bulgareg
** Sloveneg
*** Sloveneg Karintia
*** Sloveneg Prekmurje
*** Sloveneg Resia
* Henslaveg pe *Slaveg an Iliz ([[yezh varv]])*

## Gwelet ivez
* Yezhoù indez-europek
Eozen Maeeuc

**Eozen Maeeuc** (*Yves Mayeuc* e galleg), pe c'hoazh *Yvo Caervoyec*, ganet e Kervaeog e parrez Plouvorn e Leon e 1462, a voe eskob Roazhon. Marvet eo e Bruz er bloaz 1541. 

## Eskob
Lean e oa e kouent an Dominikaned e Montroulez, pan eas da hini ar C'heloù mat da Roazhon. Kofesour Anna Vreizh e oa a-raok bout hini ar rouaned c'hall Charlez VIII ha Loeiz XII. 

E 1505 ec'h ambrougas an dugez Anna Vreizh e-kerzh he beaj e Breizh, hag e savas ur c'hantik latin ha brezhoneg hag a voe kanet er Folgoad en enor d'an dugez.

E miz Genver 1507 e voe anvet da eskob Roazhon gant ar pab Jul II.

E 1532 e tegemeras an dug Frañsez III e kêr Roazhon evit e gurunenniñ en iliz-veur. Eno e c'hallas an dug lenn ur varzhoneg e brezhoneg, war un daolenn ispilhet, skrivet gant lizherennoù aour.

## Menegoù
* Amédée Guillotin de Corson, *Pouillé historique de l'archevêché de Rennes*, Roazhon, Fougeray ha Pariz, René Haton, 1880-1886, 6 vol. in-8° br., couv. impr. (a gaver e Gallica).
* Henri Poisson, *Une lumière de l'Ordre des frères prêcheurs. Yves Mahyeuc : 1462-1541, évêque de Rennes de 1506 à 1541*. Rakskrid gant ar c'hardinal Roques, Roazhon, 1948
* Lukian Raoul, *Geriadur ar skrivagnerien ha yezhourien*, Al Liamm, 1992.
* Gwennole ar Menn, *Un Veni Creator latin-breton dédié à Anne de Bretagne en 1505, Etudes Celtiques, volume 16, 1979*
* Gwennole ar Menn, *Les Bretons "tonnants" et le monde des lettrés, in *1491, La Bretagne Terre d'Europe*, [[CRBC]] Brest, 1992*
Ekobenelouriezh

An **ekobenelouriezh** a zo un ideologiezh ganet er bloavezhioù 1970. Ar ger (*écoféminisme*) a zo bet krouet gant Françoise d'Eaubonne e 1974 en he levr *Le féminisme ou la mort*, hag al luskad a zo dioroet dreist-holl a-dalek 1980 goude ur c'hendiviz er Stadoù-Unanet war "*An ekobenouriezh hag ar vuhez war an Douar*" (miz Meurzh 1980).

Ganet e metoù ar venelouriezh, e klask an ekobenelouriezh ober al liamm etre ar mennozioù benelour hag ar mennozioù ekologour. Ar stumm soñjal-se a embann ez eo liammet start mac'homerezh ar maouezed hag hini an natur (ha dre-vras an holl mac'homerezhioù: gouenel, a-enep d'ar bobloù minorelaet, h.a.). Kavout a rafent o orin er memes kevredigezh patriarkel. O fal a zo eta distruj ar gevredigezh patriarkel-se evit sevel e plas ur gevredigezh ekobenelour. Ar gevredigezh-se a vije diazezet war an doujañs kevatal evit an holl boudoù bev hag an holl pobloù. Aozet e vije en un doare matriarkel, hep hierarkiezhoù, tro-dro da eko-keriadennoù a 100-140 den.

## Evit mont pelloc'h
Lec'hienn pennañ an ekobenelouriezh (e saosneg)
MIES (Maria), SHIVA (Vandana), *L’écoféminisme*, Pariz, L’Harmattan, 1999 (1983 evit an embannadur e saosneg).
Saint-Dié-des-Vosges

**Saint-Dié-des-Vosges** (*Sankt Didel* en alamaneg) a zo ur gumun e Bro-C'hall, lec'hiet en departamant Vosges, e Grand Est. Pennlec'h Arondisamant Saint-Dié-des-Vosges eo.

## Douaroniezh

## Poblañs

## Istor
1507 : *[[Cosmographiae Introductio]]* (Martin Waldseemüller)

## Lec'hioù ha monumantoù

* Iliz-veur
* Iliz Sant Martin
* Chapel Sant Rok

## Skol-veur
Institut universitaire de technologie (IUT)
* Elektronik
* Urzhiataerezh
* Internet

## Tud vrudet ar gumun
* Jules Ferry
* Yvan Goll
* Martin Waldseemüller

## Lec'hiennoù internet
* Institut universitaire de technologie
## Notennoù ha daveoù
Tud ar beuznoz

Implijet e vez an termen **tud ar beuznoz** (diwar ar saozneg: “evening people”) evit komz eus ur strollad tud en India a zo bet ganet evel paotred met a zo dibabet gante ren o buhez evel pa vijent merc'hed, oc'h en em wiskañ hag oc'h en em zerc'hel hervez patromoù sevenadurel liammet ouzh ar merc'hed.

Klotañ a rafe seurt emzalc'hioù gant an dud a reer treuzrevel anezhe hervez ar patromoù sevenadurel a denn d'ar revelezh e kornôg Europa.

## Gwelet ivez

* Treuzrevelezh
* Tud daou spered
* Fafafined

## Liammoù diavaez
Efebofiliezh

An termen **efebofiliezh** (diwar ar gresianeg: έφηβος *ephebos* a dalv krennard) a vez implijet evit ober dave da oadourion/ezed hag a vez sachet ez-reizhel pe ez-karantezel war-du krennarded/ezed, met peurliesañ e vez implijet evit komz eus goured ha paotred. Un tuadur reizhel an hini eo. 
Implijet e vez a-wechoù an termen-mañ kentoc'h evit an termen "pedofiliezh" evit ober an diforc'h etre oadourion/ezed dedennet gant kaezegourion/ezed diouzh un tu ha gant bugale yaouankoc'h (rakkaezourion/ezed) diouzh an tu all. . Pa vez anv eus an oadourion tuet da glask darempredoù reizh gant ar grennarded ar yaouankañ ha kroget ganto argerzh ar gaezouregezh ekomzer eus an ebefiliezh

## Saviad lezennel
E-barzh lezennoù perzhiek pep Stad e vez termenet da bet oad e c'heller kaout darempredoù reizhel, un torfed e c'hell bezañ an efebofiliezh ma vez kaset da-benn an darempredoù war dachenn ar reizh. E Bro-C'hall ez eo bet lakaet da 15 bloaz rik evit tizhañ an oadouriezh reizhel. Darempredoù reizhel a vez aotreet, pa ne c'hoarvezh, na rediezh, na sourpren ha na breinadur ar vinored.

## Gwelet ivez
* Ebefiliezh
* Oadouriezh reizhel
* Pedofiliezh
* Pederastiezh
* Nepiofiliezh
Brezel Galia

Kroget e oa **Brezel Galia** er bloaz 58 kent J.K. hag echuiñ a reas e 51. Er bloavezh-se e oa bet fiziet e Julius Caesar ar garg da velestriñ Galia. 

### Ergerzhadeg an [[Helveted]]
Nepiofiliezh

Un nevezc'her eo an termen **nepiofiliezh** (diwar ar gresianeg: νήπιος *nepios*, "bugel bihan" + φιλια *-philia*, "karantez") implijet evit ober dave da duadur reizhel oadourion/ezed (peurliesañ goured) sachet ez-reizhel war-du bugale bihan-tre (etre 0-4 bloaz dre vras).

Un torfed eo er bed-holl.

## Gwelet ivez
* Pedofiliezh
* Pederastiezh
* Efebofiliezh
Pedofiliezh

Implijet e vez an termen **pedofiliezh** (diwar ar gresianeg παιδί, "bugel" + -φιλια "karantez"), pe **maboriadezh**, evit ober dave da dud en o oad hag en em sant sachet ez-karantezel ha/pe ez-reizhel war-du bugale, da lâret eo tud n'eo ket bet tizhet ar gaezouregezh gante c'hoazh. 

Krouet e oa bet an termen ***paedophilia erotica*** e 1886 gant ar psikiatrour eus Viena Richard von Krafft-Ebing pa embannas e oberenn *Psychopathia Sexualis*.

Diaes eo lakaat ur vevenn sklaer etre oadourion/ezed, krennarded/ezed ha bugale ; kemmañ a ra al lezennoù er c'heñver-mañ a vro da vro evit ar pezh a sell ouzh an darempredoù reizhel, met gant Aozadur Hollvedel ar Yec'hed e vez lakaet marevezh ar grennardezh etre 10 ha 19 vloaz, hag aliesik a-walc'h e vez komzet ivez eus 13-18 vloaz. Un den yaouankoc'h a vefe lakaet da *vugel* (pe rakkrennard mar tosta da 18-19 vloaz) ha lakaet da *oadour* pa vez ouzhpenn 18-19 vloaz. 

Un torfed eo kaout darempredoù reizhel etre tud deuet ha bugale (en o zouez ivez krennarded/ezed hervez ar vro) en darn vrasañ eus broioù ar bed, daoust ha ma c'hell kemmañ a vro da vro an oad resis hervez lezennoù.

## El lennegezh
* Sébastien Roch (1890), romant gant Octave Mirbeau.
## Gwelet ivez
* Nepiofiliezh
* Pederastiezh
* Efebofiliezh
The Bridges of Madison County

***Pontoù kontelezh Madison*** (*The Bridges of Madison County*) zo ur film amerikan bet savet e 1995 gant Clint Eastwood. Diwar romant Robert James Waller eo bet savet.

## Istor
Gwall eeun e hañval bezañ planedenn Francesca Johnson. Un deiz avat, en hañv 1965, en em gav gant al luc'hskeudenner Robert Kincaid, hag hemañ kollet e hent gantañ. En ur foar en Iowa emañ he gwaz hag he bugale... Heñchañ a raio anezhañ etrezek pontoù kontelezh Madison en deus da luc'hskeudenniñ evit an National Geographic. Karantez o buhez a ziwano diwar se...

## Fichenn deknikel
*Sevenour : Clint Eastwood
*Produktour : Clint Eastwood ha Kathleen Kennedy evit The Malpaso Company
*Senario : Richard LaGravenese diwar romant Robert James Waller 
*Sonerezh : Clint Eastwood, Lennie Niehaus
*Luc'hskeudennerezh : Jack N. Green
*Renerezh arzel : William Arnold
*Frammañ : Joel Cox
*Deuet er-maez : 2 Mezheven 1995 (SUA), 6 Gwengolo 1995 (Frañs)
*Pad : 135 munutenn

## Rolloù
*Clint Eastwood : Robert Kincaid 
*Meryl Streep : Francesca Johnson 
*Annie Corley : Caroline 
*Victor Slezak : Michael Johnson 
*Jim Haynie : Richard Johnson 
*Sarah Kathryn Schmitt : Carolyn, enfant
*Christopher Kroon : Michael, enfant
*Phyllis Lyons : Betty 
*Debra Monk : Madge

## Tro-dro d'ar film

* Koust : 22 000 000 dollar.
* Gounidoù en Amerika : 34 355 000 dollar.
* Gounidoù e-maez Amerika : 105 000 000 dollar. 

## Garedonoù
* Oskar an aktourez wellañ a oa aet gant Meryl Streep e 1996.
Alain Bouchart

**Alain Bouchart** pe **Alain Bouchard**, bet ganet e Bourc'h-Baz war-dro 1440, marvet entre 1514 ha 1530 e Pariz, a oa ur gwiraour hag un istorour breizhat, hag ur brezhoneger er . Sekretour Frañsez II, Dug Breizh, e oa.
Gantañ eo bet skrivet *[[Grandes chroniques de Bretagne|Les Grandes Croniques de Bretaigne]]*, hor c'hentañ levr istor Breizh moullet, a voe embannet e Pariz e 1514.

## Buhez

En noblañs e voe ganet ; kar e oa da Nicolas Bouchart, amiral breizhat eus ar . Ur maner anvet « Kerbouchard », ma kreder e oa bet ganet, zo e parrez Batz. Mab e oa marteze da Alain Bouchart, resevour e senesaliezh Gwenrann hervez un akta e 1434 (e 1432 e oa unan all er garg-se). Jacques Bouchart e oa e vreur henañ.

Kentañ ma kaver e sinatur e oa en 1471 en un akta e Gwenrann ma oa noter. E kentañ embannadur e Gronikoù e skriv er raklavar ez eo brezhoneger a-vihan, ha goulenn a ra bezañ digarezet ma skriv galleg fall. Betek fin an  e komzed brezhoneg e Bazh. 

War-dro 1471 e kemeras perzh gant tud uhel all a vro-Wenrann en un taol preizherezh enep tri lestr kenwerzh estren eus Genova, Alamagn ha Spagn hag a oa o verdeiñ war-dro ar Gerveur. Kemeret e voent, kaset da Nermouster, preizhet al listri ha kemeret madoù an dud. Prosez a voe dirak justis an dug, met n'ouzer ket penaos ec'h echuas.

## E lez an dug

Alvokad e vije bet ur pennad, rak difenn ar vicher-se a ra en e skridoù. War-dro deroù ar bloavezhioù 1480 ez a da labourat gant e vreur henañ Jacques a oa sekretour e kañsellerezh an dug Frañsez II.

Sevel e vouezh a ra o welout planedenn ar c'hañseller Guillaume Chauvin (marvet er vac'h en Ebrel 1484}}), hag enebiñ a ra ouzh galloud Pierre Landais, hag en e Gronikoù e kont penaos e kouezhas Landais e Mezheven 1485.

## Levrlennadur
*Alain Bouchart, *[[Grandes chroniques de Bretagne]]*, CNRS, 2013 . Un dibab eus e oberenn veur, embannet gant Marie-Louise Auger.

## Liammoù diavaez
*« Alain Bouchart, Grandes Chroniques de Bretagne : un compilateur et sa source » gant Marie-Louise Auger.

## Notennoù
276

## Darvoudoù

### Europa
* Lazhet eo an impalaer roman Marcus Claudius Tacitus gant e soudarded e Sikilia
* Da impalaer roman e ya Florianus. Nebeutoc'h eget ur mizvezh a bad e ren
* Probus a ya da impalaer roman

### Azia

### Afrika

## Arzoù ha skiantoù

## Ganedigezhioù

## Marvioù

__NOTOC__
Frankia

**Frankia**, *Francia* e latin, a oa, en amzer ar Garolingidi, anv ur vro ec'hon, dispis hec'h harzoù, enni Neustria hag Aostrazia, da lavarout eo ur vro oc'h en em astenn etre Arvorig er c'hornog, Akitania er c'hreisteiz, Friz en hanternoz, ha Saks er reter. 

Deuet an anv diwar rouantelezh ar Franked, bet savet gant ar Verovinged.
 
Gant ar ger **Frankia** e voe graet en-ofisiel eus ar vro da goulz rannidigezh Verdun, e 843 etre tri mab bev Loeiz Kentañ an Deol : 
*Frankia ar c'hornôg a voe roet da Karl Voal, 
*Frankia ar reter da Loeiz ar German, 
*hag etre an div rann-se e voe krouet ul Lotaringia, evit an Impalaer Lotar Iañ.

## Mont da welet ivez
*Impalaeriezh ar C'hornôg
Frankia ar Reter

**[[Frankia]] ar Reter** eo lodenn reter Impalaeriezh Karl Veur a oa bet rannet e 843. Gant Loeiz ar German e oa degouezhet. Er rouantelezh-se edo rann reter Aostrazia gozh, Saks, Thuringen ha Bavaria. 

## Anvioù-lec'hioù
Buan, pa echuas amzervezh Impalaeriezh ar C'hornôg er reter, e teuas Frankia ar Reter da vout Germania.
Ne voe miret anv ar Franked nemet er rannvroioù trevadennet da-vat ganto, en anvioù evel Frankonia ha Frankfurt (kreñvlec'h ar Franked), hag ivez en anv rouantelezh Frankia ar c'hornôg (deuet da vezañ Bro-C'hall) pa gustume ar rouaned anezhi embann an titl "rex Francorum" (roue ar Franked) bete an XIIvet kantved.

## Rannidigezh
Rannet e voe Frankia ar reter e peder dugelezh:
* dugelezh Souabia (Alemania), 
* Frankonia, 
* dugelezh Saks 
* Bavaria, enni Moravia ha Karintia). Ouzh an domanioù-se e voe staget lodennoù reter Lotaringia, war-lerc'h marv Lotar II e 869.

Padout a reas ar rannidigezh-se en Impalaeriezh santel, roman ha german, deuet diwar ar *Frankia ar Reter*-se, betek 1268, pa echuas lignez ar re Hohenstaufen. Sellout ouzh roll an unpennoù german.

## Pennadoù all
* Impalaeriezh ar C'hornôg
* Roll an unpennoù german
Treuzc'hour

Un nevezc'her eo an termen **treuzc'hour** bet savet diwar ar saozneg *transman*. Implijet e vez evit komz eus tud treuzrevel bet renket evel merc'hed pa oant bet ganet pe c'hoazh tud etrereizhel bet lakaet da verc'hed diwezhatoc'h, da lâret eo tud gant ur rev ganel pe "biologel" benel, hag a sant ne glot ket an identelezh revel diavaez gant o revelezh gwirion diabarzh.

Ur stad-den pe *identelezh* revel gourel o deus ha fellout a ra dezhe en em derc'hel evel goured ha bezañ hervez patromoù ar gevredigezh liammet ouzh ar goured.

Lod a vez oberetaet pe a implij hormonoù evit lakaat o revelezh diavaez da glotaat gant o revelezh diabarzh. Lod all avat ne ra netra evit kemmañ o c'horfoù en un doare peurbadus ha gwiskañ a reont evel goured.

Lod a gav gwell e vefe graet *goured* pe *paotred* anezhe hepmuiken, lod all avat a ra kentoc'h gant termennoù evel hemañ evit ober un diforc'h etreze ha goured kizrevel.

Kemm a ra tuadur reizhel an dreuzc'houred a hini da hini ivez evel-just: un drederenn dioute a gav gwell darempredoù reizhel ha/pe karantezel gant goured all hag en em deskriv evel *[[gae]]*, un drederenn a gav gwell maouezed hag ar peurrest a zisklêr bezañ divrevel, hollrevel pe anrevel. 

Evit komz eus tuadur reizhel tud treuzrevel hep ober dave d'ar rev-i e vez graet gant an termenoù androfiliezh evit komz eus an dud sachet war-du goured ha ginofiliezh evit ar re a vez sachet war-du maouezed.

## Gwelet ivez
* Treuzvaouez
* Treuzrevelezh
* Androfiliezh
* Ginofiliezh
* Kizrevelezh

## Liammoù diavaez
* FTM International
* The Transitional Male
Se non ora, quando?

***Se non ora, quando?*** (*Ma n'eo ket bremañ, pegoulz ?*) a zo un danevell-hir savet gant Primo Levi, diwar gwir destenioù, a-zivout istor ur bagad partizaned, yuzevien rus ha polonat, dre Europa drailhet ha hanter dismantret e-kerzh daou vloaz diwezhañ an Eil brezel-bed. 

Eus-talek Bielorusia betek Milano, eus-talek ar bed yidek betek hunvre Palestina, e heuliomp roudoù a-hed hag a-dreuz un dornad gwazed ha maouezed a oar sevel o fenn. 

''Ma n'eo ket em c'harg-me on, e karg piv e vin? ma n'eo ket se a zo d'ober, petra zo d'ober? / Ma n'eo ket bremañ, pegoulz e vo? 

Dont a ra an diskan eus ur ganaouenn a gaver en danevell, awenet gant ur pennad eus an Talmud. Diskouez a ra ar preder zo en destenn ha pegen troet e oa krog Primo Levi da vezañ gant ar yuzevegezh.

Embannet e voe en italianeg gant Giulio Einaudi Editore e 1982.
Priedoù-kleiz ar rouaned c'hall

## [[Charlez V a Vro-C'hall|Charlez V ar Fur]]

* Biette de Casinel, ganet war-dro 1340 - marvet war-dro1380)

## [[Charlez VI a Vro-C'hall|Charlez VI ar Foll]]

* Odinette de Champdivers, ganet war-dro 1384-1424)

## [[Charlez VII a Vro-C'hall]]

* Agnès Sorel, ganet war-dro 1422-1450)
* Antoinette de la Maignelais, ganet war-dro 1430-marvet war-dro1474)

## [[Loeiz XI a Vro-C'hall]]

* Phélisé Regnard
* Marguerite de Sassenage, ganet war-dro 1449-1471) 

## [[Frañsez Iañ (Bro-C'hall)]]
* Françoise de Foix, kontez Kastellbriant (1495-1537)
* Anne de Pisseleu, dugez Étampes (1508-1580)
* Mary Boleyn,

## [[Herri II a Vro-C'hall]]

* Jane Stuart, ganet war-dro 1520-marvet war-dro 1553)
* Filippa Duci, ganet war-dro1520-?)
* Nicole de Savigny (1535-1590)
* Diane de Poitiers (1499-1566)

## [[Charlez IX a Vro-C'hall]]

* Marie Touchet, ganet war-dro1553-1638)

## [[Herri III a Vro-C'hall]]

* Louise de La Béraudière du Rouhet
* Renée de Rieux de Châteauneuf, lesanvet "la belle de Châteauneuf" 
* Marie de Clèves, kontez Beaufort (1553-1574)

## [[Herri IV a Vro-C'hall]]

* Diane d'Andoins (1554-1621)
* Françoise de Montmorency (1562-?)
* Gabrielle d'Estrées, ganet war-dro 1571-1599)
* Catherine Henriette de Balzac d'Entragues, markizez a Verneuil (1579-1633)
* Jacqueline de Bueil, ganet war-dro1580-1651)
* Charlotte des Essarts, ganet war-dro 1580-1651)

## [[Loeiz XIII a Vro-C’hall]]

* Marie de Hautefort (1616-1691) 
* Louise de La Fayette, ganet war-dro 1616-1665)

## [[Loeiz XIV a Vro-C'hall]]

* Anne de Rohan-Chabot, priñsez a Soubise (1641-1709) 
* Catherine-Charlotte de Gramont, priñsez a Vonako (1639-1678) 
* Louise Françoise de la Baume le Blanc, dimezell a La Vallière, dugez a Vaujours (1644-1710)
* Françoise Athénaïs de Rochechouart de Mortemart, markizez a v-Montespan(1640-1707)
* Madame de Ludres (1687-1722)
* Claude de Vin des Œillets (ganet war-dro1637-1687) 
* Françoise d'Aubigné, markizez a v-Maintenon (1635-1719)
* Marie Angélique de Scoraille de Roussille, dugez a Fontanges (1661-1681)

## [[Loeiz XV a Vro-C'hall]]
Ur pemzek bennak zo anavezet dezhañ. 

* Louise Julie de Mailly-Nesle, kontez Mailly (1710-1751)
* Pauline Félicité de Mailly, kontez Vintimille (1712-1741)
* Diane Adélaïde de Mailly, dugez Lauraguais (1713-1760)
* Marie-Anne de Mailly, markizez La Tournelle, dugez Châteauroux (1717-1744
* Jeanne-Antoinette Poisson, markizez Pompadour (1721-1764)
* Jeanne Bécu, dugez du Barry (1743-1793)
* Marie-Louise O'Murphy (1737-1815), lakaet e gwele ar roue da 14 vloaz
* Françoise de Châlus, dugez Narbonne-Lara (1734-1821)
* Marguerite Catherine Haynault, markizez Montmélas (1736-1823)
* Lucie Madeleine d'Estaing (1743-1826)
* Anne Couffier de Romans, baronez Meilly-Coulonge (1737-1808)
* Louise Jeanne Tiercelin de La Colleterie, lesanvet *Madame de Bonneval* (1746-1779)
* Irène du Buisson de Longpré ( ?-1767)
* Catherine Éléonore Bénard (1740-1769)
* Marie Thérèse Françoise Boisselet (1731-1800)

## [[Loeiz XVIII a Vro-C'hall]]

* Zoé Talon, kontez *du Cayla* (1785-1852)