open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Magical Mystery Tour (albom)

***Magical Mystery Tour*** zo da gentañ ur bladenn embannet d'ar  er Stadoù-Unanet hag ur bladenn-astennet, embannet d'ar  er Rouantelezh-Unanet. Enni e klever sonerezh ar film Magical Mystery Tour skignet d'ar memes bloaz war ar BBC. N'eus nemet kanaouennoù ar film en EP embannet er Rouantelezh-Unanet tra ma oa bet lakaet pemp kanaouenn ouzhpenn er bladenn en SUA, en o zouez ar singloù Strawberry Fields Forever/Penny Lane a oa bet embannet a-raok Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band, ha tennet dioutañ. Abalamour da verzh stumm amerikan an albom eo bet embannet e 1976 gant Parlophone er Rouantelezh-Unanet. E-pad ar prantadoù-enrollañ-se e oa bet enrollet ar ganaouenn Hello, Goodbye, embannet e stumm ur single.

## Listenn ar c'hanaouennoù
Holl ganaouennoù savet gant Lennon/McCartney, war-bouez ar re ma'z eus merket un anv all.

## Fichenn-broduiñ
**The Beatles**

* John Lennon : gitar tredan, gitar akoustik, mellotron, orglez Hammond, piano tredan, piano, klavier, klaviolin, harmonika boud, banjo, taboulinoù, kan
* Paul McCartney : gitar boud, gitar akoustik, piano, mellotron, orglez Hammond, fleüt, harmoniom, taboulinoù, kan
* George Harrison : gitar tredan, gitar akoustik, gitar-boud, orglez Hammond, swarmandal, harmonika boud, violoñs, taboulinoù, kan
* Ringo Starr : toumperezh, timbaloù, benveg-tosiñ, kan

**Sonerien ouzhpenn**

* George Martin : produiñ, meskañ, piano.
*  Mick Jagger, Keith Richards, Marianne Faithfull, Keith Moon, Eric Clapton, Pattie Boyd Harrison, Jane Asher, Mike McGear, Graham Nash, Gary Leeds, Hunter Davies evel mouezhioù a-dreñv war *All You Need Is Love*.
* Neil Aspinall ha Mal Evans – taboulinoù.
* Sonerien prantadoù – Sidney Sax, Jack Rothstein, Ralph Elman, Andrew McGee, Jack Greene, Louis Stevens, John Jezzard, Jack Richards, Patrick Halling, Eric Bowie ha John Ronayne : violoñs ; Lionel Ross, Eldon Fox, Brian Martin, Terry Weil, Peter Halling, Norman Jones ha Jack Holmes : gourrebed ; Ken Essex ha Leo Birnbaum : alto ; Neill Sanders, Tony Tunstall, Morris Miller, Dick Morgan ha Mike Winfield : kornioù ;  David Mason, Elgar Howarth, Roy Copestake, John Wilbraham Greg Bowen, Derek Watkins, Stanley Roderick, Leon Calvert, Freddy Clayton, Bert Courtley, David Mason, Stanley Woods ha Duncan Campbell : trompilh ;  Evan Watkins hag Henry Spain : trombon ; Rex Morris ha Don Honeywill : saksofon ; Jack Emblow : akordeoñs ;  Mike Sammes Singers (Peggie Allen, Wendy Horan, Pat Whitmore, Jill Utting, June Day, Sylvia King, Irene King, G. Mallen, Fred Lucas, Mike Redway, John O'Neill, F. Dachtler, Allan Grant, D. Griffiths, J. Smith ha J. Fraser) : mouezhioù.
* Geoff Emerick ha Ken Scott – ijinourien son.
Yantai

Porzh-pesketa brasañ proviñs Shandong eo **Yantai**, e Republik Pobl Sina. Ur gêr eo abaoe 1950. Emañ etre Pleg-mor Bohai er C'hornôg ha kêr Weihai er Reter, war aod strizh-mor Bohai. Hervez niveradeg 2010 e oa 6 968 202 annezad enni.

## Douaroniezh
War aod strizh-mor Bahai emañ Yantai, etre Pleg-mor Bahai ha ar Mor Melen. War aod norzh ledenez Shandong emañ, a-dal aod su proviñs Liaoning.

Levezonet gant ar monson eo an hin, tomm ha gleb e vez an hañv, yen ha sec'h ar goañv.

## Melestradurezh
Yantai zo ur gêr-prefeti ha melestriñ a ra pevarzek rann : pemp distrig, c'hwec'h kêr-distrig, ur xian ha daou dakad diorren.

Un takad diorren armerzhel ha teknologel (YEDA) zo (e sinaeg : 烟台经济技术开发 ; *Kaifa Qū*), hag un takad diorren industriel a deknologiezh uhel.

## Armerzh
Eil kêr industriel Shandong eo Yantai, goude Qingdao. Ur vro a labour-douar eo ivez : brudet ez eus ur ouenn avaloù hag unan per. Embregerezh gwinierezh koshañ Sina zo eno, Changyu e anv. Brudet eo Longkou evit he zoazennoù "kelofan" (toazennoù treuzwelus sinaat).


烟台山近代建筑群海岸街海岸路口西向.jpg|E kreiz-kêr.
Yantai - Old German Post Office.jpg|An ti-post alaman er gêr gozh.
MoonBay.jpg|Bae Moon e Yantai.
Chateau-Changyu.jpg|"Chateau" Changyu, gwinierezh e Yantai.


## Gevellerezh ha mignoniezh
Skoulmet he deus ar gêr emglevioù kevelerezh gant 23 c'hêr e 14 bro.

### Gevellerezh

### Emglevioù mignoniezh

## Notennoù ha daveoù
Yellow Submarine (albom)

Dekvet albom ar Beatles eo ***Yellow Submarine***, embannet d'an  er Stadoù-Unanet ha d'ar  er Rouantelezh-Unanet. Embannet eo bet evel sonerezh ar film-bevaat skignet e miz Gouere 1968. War ar bladenn e klever c'hwec'h kanaouenn gant ar Beatles, peder nevez ha div bet embannet a-raok, Yellow Submarine hag All You Need Is Love. Ar peurrest eus an albom eo ar sonerezh aozet hag enrollet gant George Martin. Ur redi e-keñver ar c'hevratoù a oa bet an albom-se ha biskoazh n'eo bet gwelet evel un albom a-bouez, gant ar strollad zoken.

## Listenn ar c'hanaouennoù
Holl ganaouennoù savet gant Lennon/McCartney, war-bouez ar re ma'z eus merket un anv all.

## Fichenn-broduiñ
;The Beatles
* John Lennon : gitar tredan, gitar akoustik, piano, klavier, glockenspiel, ukulele, harmonika, taboulinoù, kan
* Paul McCartney : gitar boud, gitar akoustik,trompilh, taboulinoù, kan
* George Harrison : gitar tredan, gitar akoustik, gitar-boud, orglez Hammond, taboulinoù, violoñs, kan
* Ringo Starr : toumperezh, timbaloù, benveg-tosiñ, kan war *Yellow Submarine*
;Sonerien ouzhpenn
* George Martin : produiñ, meskañ, piano, sonaozañ.
Krogad zugzwang divarvel

Ar **C'hrogad ''zugzwang'' divarvel** zo ur c'hrogad c'hoari echedoù a c'hoarvezas e Kopenhagen e miz Meurzh 1923 gant an Alaman Fritz Sämisch hag al Latviad-Danad Aaron Nimzowitsch.
Abalamour d'un degouezh ral-tre e c'hounezas e anv, rak e kreiz ar c'hrogad en em gavas Sämisch e *[[zugzwang]]* : kement fiñv a raje a washaje e stad ; e dibenn ur c'hrogad e c'hoarvez *zugzwang* peurliesañ.

Den ne verzas ar c'hrogad-se d'an deiz ma voe c'hoariet. Daou vloaz goude, e 1925, A. Nimzowitsch a embannas e notennoù koulz er gazetenn *Wiener Schachzeitung* hag en e levr *Die Blockade* ma lakaas an degouezh-se d'ur *zugzwang* ; lod mestrc'hoarierien n'int ket ali gantañ.
* *Divarvel* a ro dave d'ar  C'hrogad divarvel  a voe c'hoariet e 1851 e Londrez gant Adolf Anderssen ha Lionel Kieseritzky.

## Dibun

## Rendael
Ar vestrc'hoarierien Wolfgang Heindenfeld (1911-1981), Andrew Soltis (ganet e 1947) ha Raymond Keene (ganet e 1948) a nac'has an termen *zugzwang* staget ouzh ar c'hrogad Sämisch–Nimzowitsch 1923.
*Heindenfeld : gwech ebet ne c'hoarvez *zugzwang* er c'hrogad-se ; Nimzowitsch zo darev da c'hoari 26. ... T5f3, Sämisch ne c'hall ket stourm a-enep, echu eo evitañ ha mat pell zo.
*Soltis : Sämisch en dije gallet fiñval hep en em lakaat en arvar, ha gounez tachenn goude ; Nimzowitsch a c'hall gounez an Damez, met kement-se n'eo ket *zugzwang* pa ne redi ket ar roue enebour d'en em lazhañ.
*Keene : seizadur zo, kentoc'h eget *zugzwang* ; erru e oa Sämisch er stad truezus a vez krak a-raok ar *pat*.

## Gwelout ivez
*Krogad divarvel
## Notennoù
Abbey Road (albom)

Unnekvet albom ar Beatles eo ***Abbey Road***, embannet d'ar  er Rouantelezh-Unanet. Anvet eo bet diwar lec'h ar studioioù EMI e Londrez, ha war ar golo eo skeudennaouet ar strollad o treuziñ straed Abbey Road, ur skeudenn dezrevellet-kenañ er sevenadur pop. Gant an albom e oa bet embannet ar singles ''Something'', kanaouenn George Harrison nemeti aet d'ober ur single, ha *[[Come Together]]* e miz Here.

Meur a zoare-seniñ a glever en albom, etre ar blues, ar rock hag ar pop, ha kalzik e oa bet implijet ar sintetizor Moog, silet dre un uhelgomzer Leslie. Albom nemetañ ar Beatles enrollet gant un trañzistor e stad solut an hini eo, ar pezh en deus roet ur son sklaeroc'h eget an albomoù kent. Anavezet eo an albom evit e eil darn aozet evel ur medley gant kanaouennoù berr. E-kerzh ar memes prantadoù-enrollañ e oa bet sonenrollet ar singloù *[[The Ballad of John and Yoko]]*/*[[Old Brown Shoe]]*.

Ar produer George Martin en doa asantet distreiñ gant ma vije labouret hervez ar memes reol hag en albomoù kentañ. Diwar an dra-se e oa bet kavet plijus a-walc'h enrollañ *Abbey Road* daoust ma chome kudennoù da renkañ. Enrollet e oa bet eus miz C'hwevrer betek miz Eost, ar wezh diwezhañ ma oa bet bodet holl izili ar strollad da seniñ asambles. E miz Gwengolo e oa bet lavaret gant Lennon ez ae kuit eus ar strollad, en un doare prevez avat. Embannet e oa bet fin ar Beatles war an ton bras gant McCartney ar bloaz war-lerc'h.

Burutellet taer e oa bet *Abbey Road* pa oa bet embannet, met gant an amzer eo bet gwelet evel unan eus albomoù gwellañ istor ar sonerezh. Meulet eo labour Harrison gant *Something* ha *[[Here Comes the Sun]]* evel al labour gwellañ en deus graet gant ar strollad. En enor d'an albom e oa bet adanvet ar studioioù EMI e studioioù Abbey Road.

## Listenn ar c'hanaouennoù
An holl ganaouennoù savet gant Lennon/McCartney, war-bouez ar re merket un anv all war o lerc'h.

* Klevet a reer *[[Her Majesty (kanaouenn)|Her Majesty]]* evel pistenn-guzh 14 eilenn goude fin *[[The End (kanaouenn, The Beatles)|The End]]*. Pa oa bet adembannet an albom e CD e oa bet lakaet ar bistenn-se e-touez ar re all, met pas gant an adembannadurioù vinil.

## Fichenn-broduiñ
;The Beatles
* John Lennon : gitar tredan, gitar akoustik, piano akoustik ha tredan, sintetizor Moog, mekanik trouz gwenn, efedoù son, taboulinoù, kan
* Paul McCartney : gitar boud, gitar akoustik, piano akoustik ha tredan, sintetizor Moog, efedoù son, taboulinoù, kan
* George Harrison : gitar tredan, gitar akoustik, gitar-boud, harmoniom, sintetizor Moog, taboulinoù, kan
* Ringo Starr : toumperezh, timbaloù, benveg-tosiñ, kan war *Octopus's Garden*
;Sonerien ouzhpenn
* George Martin : produiñ, meskañ, piano, sonaozañ.
* Billy Preston : orglez Hammond
* Mal Evans : annev
Soulles (stêr)

Ar **Soulles** zo ur stêr e Normandi e Bro-C'hall, 51,8 km hed dezhi, treuziñ a ra departamant Manche e Bro-C’hall. 
Tremen a ra dre Percy, Villebaudon, Maupertuis, La Haye-Bellefond, Moyon, Soulles, Dangy, Notre-Dame-de-Cenilly, Cerisy-la-Salle, Montpinchon, Ouville, Savigny, Belval, Courcy, Nicorps, Saint-Pierre-de-Coutances, Coutances, Orval, Bricqueville-la-Blouette, Heugueville-sur-Sienne.
Kemberiñ a ra gant ar Sienne etre Orval hag Heugueville-sur-Sienne.
## Pontoù

Viaduc_de_la_Soulles.jpg

* Pont hent-houarn dreist d’ar Soulles e Coutances.
Douar-ar-C'hreiz

**Douar-ar-C'hreiz** zo ur bed faltaziek savet gant ar skrivagner J. R. R. Tolkien, lec'h ma tremen an darn vrasañ eus e istorioù. E saozneg e vez graet "**Middle-Earth**" anezhañ, un termenadur a c'hall bout keñveriet gant ar ger *[[Midgard|Miðgarðr]]* e Gwengelouriezh lec'hlennat, ha *Middangeard* en oberennoù hensaoznek, evel *[[Beowulf]]*. Middle-earth zo ur c'hevandir e kreiz an Douar (anvet *Arda*) en un amzer pell a-raok hon istor anavezet. Oberennoù brudetañ Tolkien, evel *[[An Hobbit]]* hag *[[The Lord of the Rings|Aotrou ar Gwalinier]]*, zo diazezet warnañ. Hiriv e vez implijet ar ger "Middle-earth" evit taolennañ legendarium Tolkien, da lavaret eo an hollved tro-dro e romantoù.

Danavelloù Tolkien a c'hoarvez e gwalarn ar c'hevandir. Al lodenn-se a c'hall bout keñveriet gant Europa hag emañ e gwalarn ar bed kozh, gant tiriad *ar c'hontre* (*the Shire* e yezh an oberour) hag a zo heñvel ouzh maezioù bro-Saoz, pe Kornôg Midlands en un doare resisoc'h. Ar gêr e kreiz, Hobbiton, zo war an hevelep ledred hag Oxford.

Douar-ar-C'hreiz n'eo ket annezet gant mab-den nemetken, mes gant Elved, Korrien, Ented, hag Hobbided ivez, ha gant euzhviled a bep gouenn evel erevent, Trolled, pe Orged. A-hed an amzer ez eas da get an holl ouennoù nemet hini Mab-den hag a chomas war *Arda* betek hon oadvezh.
Jhilmar Lora

**Carlos Jhilmar Lora Saavedra** (berraet a-wechoù e **Jhilmar Lora**), bet ganet d'ar 24 a viz Here 2000 e Lima (Perou), a zo ur melldroader a-vicher.
Beg-douar Piombino

**Beg-douar Piombino** (*Promontorio di Piombino* en italianeg) zo ur beg-douar e-kichen kêr Piombino, e kreisteiz proviñs Livorno, e rannvro Toskana, en Italia.

Sellet a reer outañ evel al lec'h a verk an disparti etre Mor Liguria, en hanternoz, ha Mor Tirrenia, er c'hreisteiz. Er-maez, larkoc'h er mor, emañ enez Elba, hag etre an enezenn-se hag an douar-bras emañ Kanol Piombino.
Christophe

**Christophe** zo un anv-bihan gallek par d'an anv brezhonek Kristol.

## Stummoù all
* stumm kevrennet : Jean-Chistophe
* Christopher e saozneg
* Cristóbal e spagnoleg

## Tud
### 
* Christophe Soglo (1909-1983), soudard ha prezidant

### 
* Christophe Paul de Robien (1698-1756), politikour ha skiantour
* Christophe Honoré (g. e 1970), filmaozer
* Christophe Le Mevel (g. e 1980), marc'hhouarner
* Christophe Cudennec (g. e 1959), bageer dre-lien ha penn embregerezhioù
* Christophe Caron (1959-2005), talabarder
* Christophe Miossec (g. e 1964), saver kanaouennoù ha kaner
* Christophe Charbonnel (g. e 1967), kizeller
* Christophe Revel (g. e 1979), c'hoarier melldroad
* Christophe Priou (g. e 1958), dilennad

### 
* Christophe Arleston (g. e 1963), anv-arzour Christophe Pelinq, senarioour bannoù-treset
* Christophe Castaner (g. e 1966), politikour
* Christophe Rocancourt (g. e 1967), c'hwiblaer 
* Christophe (1945-2020), kaner
Sienne (stêr)

Ar **Sienne** zo ur stêr e Normandi, 92,6 km hed dezhi ; treuziñ a ra departamantoù  Calvados  ha  Manche e Bro-C’hall. Tremen a ra dre Saint-Sever-Calvados, Noues de Sienne, Le Gast, Coulouvray-Boisbenâtre, Fontenermont,  Boisyvon, Saint-Aubin-des-Bois, Saint-Maur-des-Bois, Beslon, Sainte-Cécile, Villedieu-les-Poêles, La Colombe, La Bloutière, Percy, Montaigu-les-Bois, Sourdeval-les-Bois, Hambye, La Baleine, Saint-Denis-le-Gast, Gavray, Ver, Cérences, Le Mesnil-Aubert, Trelly, Quettreville-sur-Sienne, Contrières, Hyenville, Orval ha Montchaton. Aberiñ a ra e Mor Breizh etre Heugueville-sur-Sienne, Regnéville-sur-Mer, Tourville-sur-Sienne hag Agon-Coutainville.
## Luc’hskeudennoù

FranceNormandieLeGastStSeverCalvEtang.jpg|Le Gast.
Coulouvray-Boisbenâtre - Boisbenâtre et la vellée de la Sienne (2).jpg|Coulouvray-Boisbenâtre.
Villedieu-les-poeles (France), bridge over the Sienne river.JPG|Villedieu-les-Poêles.
FranceNormandieGavrayLaSienne.jpg|Gavray.
FranceNormandieQuettrevilleSurSienneLaSienne.jpg|Quettreville-sur-Sienne.
Pont de la Roque.JPG|Pont La Roque e Monchaton - Orval.
Orval-sur-Sienne (Manche). - Flickr - sybarite48.jpg|Orval.
Airou

An **Airou** zo ur stêr e Normandi e Bro-C'hall, 30,5 km hed dezhi; treuziñ a ra departamant Manche.
Tremen a ra dre La Trinité (andon), Rouffigny,  Bourguenolles,
La Lande-d'Airou,  Le Tanu, La Haye-Pesnel, Beauchamps, Le Mesnil-Rogues, La Meurdraquière, Champrepus, Le Mesnil-Villeman, Le Mesnil-Amand .
Kemberiñ a ra gant ar Sienne e Ver.
San Carlos (Nicaragua)

**San Carlos** zo ur gêr hag ur gumun e Nicaragua, ha kêr-benn departamant Río San Juan eo ivez. E beg su al lenn Cocibolca, pe lenn Nicaragua, emañ, el lec'h ma tifluk ar Río San Juan.

Ur gorread a 1 445 km² zo d'ar gumun, ha stag outi eo an enezeg Solentiname, el lenn Nicaragua.
Lenn Nicaragua

**Lenn Nicaragua**, **lenn Cocibolca**, ***Koapolkan*** e náhuatl, anvet ivez *Gran Lago de Nicaragua* e spagnoleg, zo ul lenn vras dour dous e Nicaragua, 8 264 km² he gorread, anezhi ar vrasañ eus Kreizamerika. Teir enezenn, ur 400 enezennig ha  daou venez-tan zo enni. Rinkined dour dous (*Carcharhinus leucas*) zo enni ivez.
*La Mar Dulce* ("ar Mor dous") a veze graet anezhi gant ar gonkistadored. 

Meur a enez zo el lenn : Ometepe, an hini vras, hag an enezeg Solentiname 

## Pennad kar
*Roll lennoù Nicaragua
Guillermo del Toro

**Guillermo del Toro** zo ur filmaozer ha produour mec'hikan ganet e Guadalajara, e stad Jalisco, d'an 9 a viz Here 1964. E labour, awenet gant ar c'hontadennoù marzhus hag euzhus, a ziskouez eo boemet gant an euzhviled, an amprevaned, ar mekanikoù hag a vuzul an amzer hag ar bedoù damzouarel.

Ober a reas e film hir kentañ e 1993, *[[Cronos]]*, ur film euzh gant an aktour stadunanat Ron Perlman ennañ. Kalz prizioù a yeas gantañ, en o zouez hini Festival Cannes e 1993. Kenderc'hel a reas da seveniñ filmoù euzh ha mont a reas da chom da Galifornia. Mont a reas ivez da Spagn da dreiñ *El espinazo del diablo* (mell-kein an diaoul) e 2001, un istor spont e-pad Brezel Spagn. Labourat a ra gant budjedoù bras gant Hollywood, da skouer evit *[[Blade 2]]* (2002), an aktour Wesley Snipes o c'hoari ennañ, hag a ra berzh bras. Tennet eo an istor-se eus ur c'homics amerikan, *[[Hellboy]]*, deuet er-maez e 2004, Ron Perlman o c'hoari ar roll pennañ ennañ. Distreiñ a ra da vro-Spagn evit aozañ *[[El laberinto del fauno]]* (Milendall ar faon), ur film *fantasy* hag a ra berzh er bed a-bezh. E 2013 en doa graet ur film bras-bras e vudjed, *[[Pacific Rim]]*, awenet gant ar filmoù japanat *[[kaijū]]* hag a zo euzhviled ramzel enno (Godzilla da skouer), ha berzh a ra er bed a-bezh.

E 2017 ez eas gantañ Leon aour Festival Etrebroadel Sinema Venezia evit *[[The Shape of Water]]*, ur film moliac'h romantel stadunanat kenskrivet, kenbroduet ha sevenet gantañ. Ar bloaz war-lerc'h e oa bet tapet gant ar film pevar Oskar e Hollywood, en o zouez hini ar film gwellañ hag hini ar filmaozer gwellañ, hag ivez Golden Globe ar film gwellañ.

Dedennet eo ivez Guillermo del Toro gant ar c'hoarioù-video euzh, doare Lovecraft evel ma lavar-eñ.

## Filmoù
### Sinema

### Skinwel

## Notennoù ha daveoù
Leitir Móir

**Leitir Móir** zo un enezenn  war aod kreisteiz Conamara, e kontelezh Gaillimh, en Iwerzhon. Stag eo ouzh an douar-bras gant ur chaoser, bet savet e 1905. 

Mont a ra Leitir Móir gant inizi Garmna ha Leitir Mealláin, hag inizi bihanoc'h, da ober Ceantar na nOileán, ur c'hornad ma vez kaozeet iwerzhoneg bemdez gant an darn vrasañ eus an dud (71,7% anezho hervez niveradeg 2016).

## Notennoù
Garmna

**Garmna** zo un enezenn e kontelezh Gaillimh en Iwerzhon. Stag eo ouzh enez Leitir Móir gant ur chaoser, bet savet e 1905.

Mont a ra Garmna gant inizi Leitir Móir ha Leitir Mealláin, hag inizi bihanoc'h, da ober Ceantar na nOileán, ur c'hornad ma vez kaozeet iwerzhoneg gant an darn vrasañ eus an dud. Hervez niveradeg 2016 e veze komzet iwerzhoneg bemdez gant 71,7% eus tud Ceantar na nOileán.

## Notennoù
Leitir Mealláin

**Leitir Mealláin** zo un enezenn war aod kreisteiz Conamara, e kontelezh Gaillimh, en Iwerzhon.

Leitir Mealláin eo an hini gornokañ eus an teir enezenn Leitir Mealláin, Garmna ha Leitir Móir hag a ya d'ober, asambles gant inizi bihanoc'h, Ceantar na nOileán ("Kornad an Inizi"), stag ouzh an douar-bras gant pontoù ha chaoserioù. En-dro da Leitir Mealláin ez eus inizi bihan all, stag outi : Daighinis, Fernais, Inis Eirc hag An Chnapach.

Hervez niveradeg 2016 e veze komzet iwerzhoneg bemdez gant 71,7% eus tud Ceantar na nOileán.

## Notennoù
Benveg

Ur **benveg** (liester benvegoù pe binvioù) zo un dra implijet gant un den pe ul loen evit embreger un obererezh treloc'hel peurliesañ, gwrezel a-wechoù, war un dra pe ur boud bev. Efedusaat an obererezh eo ar pal. 

## Istor
Ar binvioù kentañ a veze graet gant maen, askorn ha koad hag implijet e vezent evit ober boued, armoù, chaseal, labourat danvez evit ober dilhad ha traoù spletus all. Ijinet e voe seurtoù binvioù all evit ar vetalouriezh hag ar gounezerezh, ha n'en deus ket paouezet mab-Den da grouiñ binvioù nevez ha kempleshoc'h betek hiziv.

## Arc'hwelioù ar binvioù
Servijout a ra ar binvioù d'ober kalz traoù, en o zouez :
*troc'hañ
*fiñval un dra
*embreger un obererezh kimiek, da skouer lakaat tan, enaouiñ...
*muzuliañ
*bleinañ
*benañ
*sankañ, soudañ
*pleustriñ war stlennoù ha roadennoù, da skouer gant un urzhiataer, un endro diorren, un daolenner...
Roll inizi Nicaragua

E Nicaragua ez eus inizi er Meurvor Atlantel, er Meurvor Habask, e Lenn Cocibolca (*Gran Lago de Nicaragua*) hag e Lenn Xolotlán (*Lago de Managua*).

## Inizi en Enezegi
Un enezeg 36 enezenn enni eo enezeg Solentiname, re vrasañ anezho o vezañ Mancarrón, Mancarroncito, San Fernando ha La Venada.

E Cayos Perlas, emañ Askill Cay, Baboon Cay, Billbird Cay, Black Mangrove Cay, Buttonwood Cay, Columbilla Cay, Crawl Cay, Grape Cay, Lime Cay, Little Askill Cay, Little Tang Wira Cay, Maria Crown Cam Cay, Maroon Cay, Seal Cay, Tang Wira Cay, Vincent Cay, Water Cay ha Wild Cane Cay.

Little Corn Island.JPG|*Islas del Maíz* er Mor Karib
Ometepe.jpg|*Isla de Ometepe* e Lenn Cocibolca


## Notennoù
Lazhadeg lise Columbine

**Lazhadeg lise Columbine** zo ul lazhadeg-skol a oa bet d'an 20 a viz Ebrel 1999, e skol eil derez Columbine (Colorado, Stadoù-Unanet Amerika). An daou vuntrer, ar studierien Eric Harris ha Dylan Klebold, o devoa lazhet 12 studier hag ur c'helenner. Dek studier a voe lazhet el levraoueg-skol, hag eno en em lazhas o-unan Harris ha Klebold. 21 den a oa bet gloazet gant an tennoù, hag un eskemm tennoù gant ar polis. Tri den gloazet a oa deuet a-benn da dec'hout. Pa erruas an darvoud e oa d'ar mare-se al lazhadeg washañ en ur skol e Stadoù-Unanet Amerika. An torfed zo deuet da vezañ ur vammenn awen evit meur a zen all, gant lazhadegoù gwashoc'h evit an hini orin dre ar bed. Ar ger "Columbine" zo deuet da vezañ un doare da envel ul lazhadeg skol pa c'hoarvez unan.

## Gwelet ivez

* *[[Bowling for Columbine]]*
* Feulster gant armoù-tan
1910 e Breizh

## Darvoudoù

## Sevenadur

## [[:Rummad:Ganedigezhioù 1910|Ganedigezhioù 1910]]
*Joseph Chardronnet, beleg ha istorour
*Fañch Elard, beleg ha troour brezhonek
*Biel Elies, beleg ha skrivagner brezhonek
*Yann Fouéré, emsaver
*Jarl-Vari Guillois, rezistant
*Théophile Jeusset, broadelour breizhat
*Armand Keravel, skolaer ha stourmer evit ar brezhoneg
*Yann Kerlann
*François Kerveadou
*Yann-Vari Kerwerc'hez
*Jakez Konan
*Henri Queffélec
*Maryvonne Quéméré-Jaouen

## [[:Rummad:Marvioù 1910|Marvioù 1910]]
*Jak an Arbouled
*Loeiz-Alberzh Bourgault-Ducoudray
*Emmanuel Dolivet
*Adolphe Julien Fouéré
*Yann ar Fusteg

__NOTOC__
Demon Slave

**Demon Slave** (魔都精兵のスレイブ *Mato seihei no sureibu*) zo ur manga doare shōnen skrivet gant Takahiro ha treset gant Yōhei Takemura. Bet e oa ragembannet da gentañ abaoe ar 5 a viz Genver 2019 er gazetenn *[[Shōnen Jump+]].* Goude-se eo bet embannet e stumm levrioù manga gant an embanner japanat Shūeisha. E Breizh eo embannet gant Kurokawa abaoe an 11 a viz C'hwevrer 2021.
## Degemer
E miz Du 2021, e oa bet gwerzhet ouzhpenn 1 milion skouerenn eus ar manga . 
## Notennoù ha daveennoù

## Liammoù diavaez
* Lec'hienn ofisiel ar manga Demon Slave
Völsung

Er wengelouriezh lec'hlennat eo **Völsung** (Norseg : *Vǫlsungr*  ) mab da Rerir ha hendad tiegezh milliget ar Völsungar, anvet diouzh e anv. An haroz german Sigurð zo e-touesk e hil. Muntret e voe gant an tiern gaoutat Siggeir, mes dialet e voe gant Sigmund, unan eus e vibien, hag e verc'h Signy hag a oa euredet gant Siggeir.

Istor Völsung a zo kontet gant Saga ar Völsunged, ul levr ma'z eus meur a richenn diwar-benn ar meuriad-se. En Island eo bet adkavet an dornskrid koshañ eus ar saga. Ouzh ar richenn ez eus bet staget istorioù all evel hini Helgi Hundingsbane (hag a zo perzh en hengoun tiegezh ar Wulfinged, "hil ar bleiz"), ha honnezh a ro kalz a zanvez evit ar meurgan Edda e gwerzennoù ha Saga ar Völsunged ivez. Völsung a adkaver ivez e Kan an Nibelunged, ha meneget eo ivez e-barzh *[[Beowulf]]* evel *Wæls* en hensaozneg.
Gaouted

Ar **C'haouted** (norseg: gautar [ˈɡɑu̯tɑr]; svedeg: götar  [ˈjø̂ːtar]) a oa ur meuriad german ledan a anneze ar Götaland ("lann ar c'haouted") e su Sveden a-vremañ adalek an Henamzer betek ar Grennamzer. 

Unan eus an teir c'henel svedat vras eo ar C'haouted gant ar Sveded (meuriad), hag ar C'huted. Gallout a c'haller gwelout anv ar meuriad e anvioù div eus proviñsoù istorel Sveden, *Västergötland* hag *Östergötland*, kornôg ha reter bro ar C'haouted, hag e-barzh meur a lec'hanv all.

Ur rannyezh dibar a vez klevet el lec'hioù-se, *Götamål* a vez graet anezhi.
Departamant Carazo

**Departamant Carazo** zo unan eus departamantoù Nicaragua, war lez ar Meurvor Habask, ha Jinotepe eo ar pennlec'h anezhañ.
Ometepe

**Ometepe**  zo un enezenn el Lenn Nicaragua (anvet ivez * Cocibolca*), e Nicaragua, anezhi daou venez-tan, hini Concepción, hag hini Maderas, dizoberiant. 

Un anv nahuatlek he deus: ōme (daou) ha tepētl (menez). Stag eo ouzh departamant Rivas.
Elrond

**Elrond** zo un dudenn eus Douar-ar-C'hreiz, an hollved savet gant J. R. R. Tolkien. 

E gerent Eärendil hag Elwing a oa hanter-elfed rak kement a vibien-den hag a elfed o devoa evel hendadoù. Dougen a ra-eñ ar walenn Vilya, Gwalenn an Aer, ha mestr Rivendell eo, e-lec'h ma vevas e-pad milvedoù en eil hag en drivet Oadvezh. 
Harpañ a ra an harozed e-barzh *[[An Hobbit]]*, kement hag e-barzh *[[The Lord of the Rings|Aotrou ar gwalennoù]]* hag er *[[The Silmarillion|Silmarillion]]*.
Departamant Rivas

**Departamant Rivas** zo unan eus departamantoù Nicaragua, e mervent ar vro, war lez ar Meurvor Habask, en hanternoz da Republik Costa Rica, ha Rivas eo ar pennlec'h anezhañ.

En departamant emañ  kumun San Juan del Sur, brudet an traezhegi anezhi, enez Ometepe, gant he daou venez-tan el lenn Cocibolca.
Lenn Managua

**Lenn Managua**, pe **lenn Xolotlán** (e nahuatleg), zo ul lenn vras a zour dous e kornôg Nicaragua, hag an eil lenn vrasañ eo, er vro kenkoulz evel e Kreizamerika, gant he 1049 km², war-lerc'h al lenn Nicaragua (pe lenn Cocibloca). 65 km hed zo da lenn Managua, ha 58 km led dezhi d'ar muiañ. Emañ Managua, kêr-benn ar vro, er beg gevred anezhi.

Enni e teu da aberiñ ar stêrioù Sinecapa hag  El Viejo.

Liammet eo ouzh al lenn Nicaragua gant ar stêr Tipitapa, a zo brasoc'h, ha 9 m izeloc'h.

## Inizi
**[[Momotombito]]* enez ha menez-tan, nepell diouzh ar Momotombo war lez al lenn.
**Isla Rosa*, enezennig.

## Skeudennoù

File:LakeManagua_Tipitapa1.jpg| Al lenn gwelet eus ar stêr Tipitapa (2003)



## Liammoù diavaez

## Pennad kar
*Roll lennoù Nicaragua
Álvaro Carrillo Alarcón

**Álvaro Carrillo** (1921-1969) zo ur sonaozer mec'hikan. Un tri c'hant kanaouenn bennak zo bet savet gantañ.

## Oberennoù brudetañ
Departamant Chontales

**Departamant Chontales** zo unan eus departamantoù Nicaragua, er reter d'al Lenn Nicaragua, ha Juigalpa eo ar pennlec'h anezhañ.
Álvaro Carrillo

**Álvaro Carrillo** zo anv meur a zen brudet: 

***[[Álvaro Carrillo (eskob Palencia)]]** (f. 1306), ur beleg kastilhan, deuet da vout eskob Palencia.
***[[Álbaro Carrillo]]**, anv-pluenn *Rafael del Castillo de la Cuesta*, skrivagner spagnolek .
***[[Álvaro Carrillo Alarcón]]** (1919-1969), sonaozer ha kaner mec'hikan.
Elf (Douar-ar-C'hreiz)

An **Elfed** zo ur ouenn a ra hec'h annez e Douar-ar-C'hreiz, ur bed faltaziek savet gant J. R. R. Tolkien, pell en amzer dremenet. Disheñvel int diouzh an Dud hag ar Gorred rak divarvel int. Gwelet e vezont en *[[An Hobbit]]*, e *[[The Lord of the Rings]]*, ha dreist-holl e *[[The Silmarillion]]*. 

Tolkien en deus savet an Elfed diwar menegoù e barzhonegoù kozh eus Europa an Norzh, en hensaozneg pergen. Ar re-se o deus lakaet Tolkien da daolennañ an Elfed evel boudoù bras, kenedus, arvarus, hag a vev el lec'hioù gwezek, o waregata. Tolkien en deus empentet yezhoù arveret gant an Elfed evel *[[Sindarin]]* ha *[[Quenya]]*.

An doare Elfed savet gant Tolkien a zo brudet-kenañ bremañ er C'hornôg hag e Japan. 
Deuet int da vezañ un elfenn diazez el lennegezh fantazi. Gwelet int bet e filmoù hag e c'hoarioù roll savet diwar oberennoù Tolkien.
Den (Douar-ar-C'hreiz)

Ar **ouenn denel** e Douar-ar-C'hreiz savet gant J. R. R. Tolkien eo ar vibien-den, gourel pe benel, disheñvel diouzh gouenn an elfed, ar gorrien, an orked, pe gouennoù arall. 
Taolennet int evel tud marvel ha krouet goude an elfed. Int zo "pobloù dieub" e-touesk an ented hag ar gorrien, disheñvel ouzh an orked hag a zo ur bobl sklav.

Tolkien a arver an darempredoù etre an dud hag an elfed da ziorren temoù evel ar marv hag an divarvelezh. An istor skoueriusañ eo richenn Aragorn hag Arwen. Pa'z eo an hobbited ur ouenn a vev en un endro peoc'hus, klet ha war ar maez ec'h eo an dud boudoù liesseurt, eus tud vilen, fallakr ha digalon betek kadourien c'halloudus ha feal evel Faramir hag Aragorn ; mennet e oa Tolkien da sevel ur veurgan nevez hag a glotje gant ar mare a-vremañ evit ar Saozon.
Skolveuridi o deus graet ereoù a bep doare etre tudennoù denel Douar-ar-C'hreiz ha tud wir Europa ar Grennamzer hag an Henamzer.

## Daveoù
Rannvro emren an Aod Karib Norzh

**Rannvro emren an Aod Karib Norzh** zo ur rannvro emren e Nicaragua, war lez ar Meurvor Atlantel, ha Puerto Cabezas eo ar pennlec'h anezhi.
Korr (Douar-ar-C'hreiz)

Ar **gorred** a zo ur ouenn eus hollved Douar-ar-C'hreiz savet gant ar skrivagner J. R. R. Tolkien. 
Damheñvel int ouzh *[[Dvergr|dvergar]]* ar gwengeloù german hag a oa boudoù teñval hag a rae o annez er menezioù, liammet ouzh ar mengleuzioù, ar vetalouriezh, ar c'hovel hag ar bravigerezh. Ur galloud hud kreñv o doa. 

Anv zo anezho evit ar wezh kentañ e-barzh *[[An Hobbit]]* (1937), ha da-c'houde en *[[Aotrou ar gwalennoù]]* (1954–55), hag en oberennoù dalif Tolkien evel *[[The Silmarillion]]* (1977), an *[[Unfinished Tales]]* (1980), hag en heuliad *The History of Middle-earth* (1983–96), embannet gant e vab Christopher Tolkien.
Aon (from)

An **aon** eo ar from a santer dirak un dañjer pe ur gourdrouz. Un ersav naturel eo hag a laka an dud hag al loened da dec'hel pe da dalañ ouzh an dañjer. Oberiañ a ra hueg an empenn evit ar pezh a sell ouzh an nervouriezh. 

Pa vez bras-bras an aon e komzer eus *spont*. Met pa n'haller ket hepkoriñ ar riskl e komzer eus enkrez kentoc'h. Pa bad re an enkrez-se e komzer eus fobiezh hag a zo ur strafuilh bredel.

Ar cheñchamantoù fiziologel zo gouranalad, kresk dastalm ar galon, dered gwad, tennder kigenn, kroc'hen gwazi, c'hwezadur, hiperglisemiezh hag all.
Zelaya

**Zelaya**, pe **Zelaia**, skrivet ivez **Celaya**, pe **Çelaya**, pe zo un anv tiegezh a orin euskarek. En euskareg e talvez kement ha park, peurvan.

## Tud
*Cornelio Zelaya (1782-1855), ofiser arc'hantinat a gemeras perzh er brezel-dizalc'hted en e vro.
*Héctor Zelaya, melldroader hondurazat.
*José Santos Zelaya, prezidant Nicaragua (1893- 1909).
*Manuel Zelaya, prezidant Honduras dilennet en 2005.
Hag ivez:
*Gabriel Celaya : barzh spagnolek.

## Lec'hioù
### 
**Zelaya*, kêriadenn er Partido del Pilar, e Proviñs Buenos Aires.

### 
*Celaya, kêr ha kumun e Mec'hiko, e stad Guanajuato.

### 
*Departamant Zelaya, departamant istorel e Nicaragua.
Laura Margherita Mazzarini

**Laura Margherita Mazzarini** (1608 - 1685) a oa merc'h da  Pierre Mazzarini ha d'Ortensia Buffalini, ha c'hoar e oa d'ar c'hardinalJules Mazarin.

## Bugale
Dimeziñ a eure d'ar c'hont Geronimo Martinozzi (ganet e  1610) ha div verc'h o doe:
* Laura (Fano, 27 Mae1639 – Roma, 19 Gouhere 1687);
* Anna Maria (Roma, 1637 – Pariz, 4 C'hwevrer 1672).
Mussolini

**Mussolini** zo un anv-tiegezh italianek ha hini meur a zen.
* Alessandro Mussolini (1854-1910), emsaver sokialour, tad Benito
* Benito Mussolini (1883-1945), *duce* Rouantelezh Italia
* Arnaldo Mussolini (1885–1931), kazetenner ha politikour, breur yaouank da Venito
* Vittorio Mussolini (1916-1997), sturier kirri-nij, mab da Venito
* Romano Mussolini (1927-2006), pianoour, mab da Venito
*Alessandra Mussolini (1962-), politikourez ha kannadez, merc'h-vihan da Venito
Momotombito

**Momotombito** zo un enez didud e Lenn Managua (Lenn Xolotlán) e Nicaragua, er gwalarn da Ledenez Chiltepe hag er c'hreisteiz d'un enezennig anvet Isla Rosa.

En enez Momotombito emañ ar menez-tan Momotombito, 350 m uhelder dezhañ, gwelet evel breur bihan ar menez-tan Momotombo, a zo war an douar-bras.

Gant ur vag eus Mateare (12,5 km) pe eus Puerto Momotombo (15 km) ez eer betek an enez.
Anna Maria Martinozzi

**Anna Maria Martinozzi** a oa un nizez d'ar c'hardinal Jules Mazarin.

Merc'h e oa d'ar c'hont roman Girolamo Martinozzi, ha da Laura Margherita Mazzarino, c'hoar d'ar c'hardinal Giulio Mazzarino. 

E 1654, da 17 vloaz, e timezas da Armand de Bourbon-Conti, priñs Conti. Daou vab o doe:
* Luigi-Armando Iañ  Bourbon-Conti (1661 – 1685), eil priñs Conti
* Francesco Luigi, lesanvet ''le grand Conti'' (1664 – 1709), priñs La Roche-sur-Yon, kont La Marche ha kont Clermont.
Ana Barbosa

**Ana Barbosa**,  a oa pried António Iañ, a voe roue Portugal e-pad daou viz, er , ha dek bugel o doe. 

Mervel a reas en harlu e Bro-C'hall evel he fried.
William Morris

**William Morris** (24 Meurzh 1834&nbsp;– 3 Here 1896) a oa ur barzh, un arzour hag ur skrivagner saoz ereet ouzh al luskad *Arts and Crafts Movement*. Ul levezon kreñv en deus bet war adsav an arzoù-gwiaderezh hengounel e Bro-Saoz. Hag e oberezh lennegel a daolas diazez ar moliac'h evel doare-lennegezh.

Morris zo ganet e Walthamstow, en Essex, en un tiegezh bourc'hizien binvidik. Dindan levezon ar grennamzeregezh e tremenas e yaouankiz o studial an oberennoù klasel e Skol-veur Oxford, ha keneren  *Birmingham Set*. Goude e studiadennoù e timezas gant Jane Burden, hag e yeas e darempred gant tud eus ar skol arzourion Pre-Raphaelite evel Edward Burne-Jones pe Dante Gabriel Rossetti, ha gant an tisavour nevezc'hotek Philip Webb. Webb ha Morris a dresas ar Red House e Kent e-lec'h ma vevas Morris adalek 1859 betek 1865, a-raok mont da vBloomsbury, e-kreiz Londrez. E 1861 e krouas Morris ar "Morris, Marshall, Faulkner &amp;amp; Co.", an embregerezh kinkladur, gant Burne-Jones, Rossetti, Webb, ha tud arall, hag o deus graet berzh bras, o levezonañ ar gened diabarzh da vare Victoria.

Morris a oa o chom e *Maner Kelmscott* en Oxfordshire a-c'houde 1871 en ur zerc'hel un ti e Londrez ivez. Entanet e oa gant e weladennoù en Island, lec'h ma kejas gant Eiríkur Magnússon. Gantañ e reas kalzig a droidigezhioù e saozneg eus sagaoù islandek. D'ar mare-se e teuas-eñ da vout brudet a-walc'h gant embannadur e varzhonegoù hag e zanevelloù, en o zouesk: *The Earthly Paradise* (1868–1870), *A Dream of John Ball* (1888), *News from Nowhere* (1890), hag an danevel moliac'h *The Well at the World's End* (1896). E 1877 e krouas ar *Society for the Protection of Ancient Buildings* da stourm a-enep an drastoù war ar savadurioù istorel. A-du e oa gant ar varksouriezh ha dedennet gant an anveliouriezh er bloavezhioù 1880, hag ur sokialour e teuas da vout a-benn ar fin.  E 1891 e krouas ar *Kelmscott Press* evit emban levrioù kaer hag enlivet, ul labour hag a reas betek e varv.

Unan eus pennoù diorren ar sevenadur Victorian e oa Morris. E vuhez-pad e oa anavezet evit e varzhonegoù, hogen e oberennoù war an arzoù hewel a chomas ar re vrudetañ goude e varv. E Bro-Saoz a-vremañ e c'haller gweladenniñ mirdioù liesseurt a zo enno oberennoù gant Morris, hag arrebeuri raktreset gantañ a vez produet hiriv an deiz.
## Daveoù
Dilennadeg prezidant ar Republik c'hall e 2022

**Dilennadeg [[prezidant ar Republik c'hall]] 2022** a vo e miz Ebrel 2022 evit dilenn prezidant ar Republik c'hall evit pemp bloaz dre ar votadeg unanv gant div dro. 

Daouzekvet dilennadeg ar prezidant eo er Pempvet Republik c'hall. D'an  e oa an dro gentañ, hag aozet a vo an eil tro etre an daou zen erruet da gentañ d'ar . Goude an dilennadeg-se e vo aozet dilennadegoù ar gannaded e miz Even.

## A-raok an dilennadeg

Emmanuel Macron (LREM) eo ar prezidant kimiader, mont a ra war ar renk evit un eil leuriadur, hervez m’eo aotreet gant ar Vonreizh. Daouzek den zo war ar renk.

## Tro gentañ
 den o deus votet diwar  (26,31% a zo chomet hep votiñ).

## Eil tro
Addilennet a voe **Emmanuel Macron** (58,54% eus ar mouezhioù eztaolet) a-enep **Marine Le Pen** (41,46% eus ar mouezhioù eztaolet). 28,01% eus an dud a zo chomet hep votiñ.

## Daveoù
1909 e Breizh

__NOTOC__

## Darvoudoù
* Goulenn a ra kannad ar Mor-Bihan, Paul Guyesse ouzh ministr an Deskadurezh ma vo kelennet ar brezhoneg.

## Sevenadur
*Embannadur kentañ *La Langue bretonne en 40 leçons*, gant Frañsez Vallée.
*Embannadur *[[Deuz ar Garantez d'ar Marv]]*, ur romant gant Loeiz ar Floc'h.
## [[:Rummad:Ganedigezhioù 1909|Ganedigezhioù 1909]]
*Vefa de Bellaing, emsaverez
*François Desgrées du Loû, kazetenner hag unan eus saverien ar gazetenn Ouest-France
*Maodez Glanndour, beleg ha skrivagner brezhonek
*Léon Le Calvez, marc'hhouarner
*Jean Marin, kazetenner ha rezistant
*Erwan ar Menga, beleg ha skrivagner brezhonek ha gallek
*Geneviève Prigent, Breizhadez aet da briñsez Montenegro
*François Tanguy-Prigent, politiker
*Raffig Tullou, kizeller ha drouiz

## [[:Rummad:Marvioù 1909|Marvioù 1909]]
*Marc'harid Fulup, klaskerez-vara, konterez ha kanerez
*Alan an Habask, beleg ha troour brezhonek
*Anna Mezmeur, leanez ha skrivagnerez vrezhonek
*Auguste Nayel, kizeller
*Pêr Pronost, barzh brezhonek ha gallek

__NOTOC__
George Martin (sonaozour)

**Sir George Henry Martin** (-) a oa ur produer, sonaozer ha soner saoz. Lesanvet eo alies ar *Pempvet Beatle* dre ar perzh en doa kemeret en istor ar strollad pop The Beatles kerkent hag e 1962 hag evit o holl albomoù studio.

Labour George Martin en em led war c'hwec'h degad er sonerezh, filmoù, skinwel hag arvestoù. A-raok labourat gant ar Beatles ha strolladoù pop all en doa labouret war enrolladennoù fentigellat gant tud evel Peter Sellers, Spike Milligan ha reoù all. A-hed e red-vicher en doa produet 30 kanaouenn deuet e penn ar rolloù er Rouantelezh-Unanet ha 23 er Stadoù-Unanet. Labouret en deus en embregerezhioù-media hag anvet e oa bet da varc'heg e 1996.
Niflheim

Er wengelouriezh lec'hlennat, **Niflheim**, pe **Niflheimr** (Norseg:  [ˈnivlˌhɛimz̠]; "lec'h hurennek",) zo ur bed tost d'an Hel hag an Niflhel. An anv *Niflheimr* a gaver e div vammenn nemetken: ar *Gylfaginning* hag ar *Hrafnagaldr Óðins*.

Niflheim a voe e penn-kentañ un tiriad leun a skorn gant stêrioù yen-sklas Élivágar hag eienenn Hvergelmir, a zeu an holl stêrioù anezhi.

Hervez ar *Gylfaginning*, Niflheim eo an eil bed o tont war wel eus Ginnungagap, goude Muspelheim, bed an tan. Hag etre an daou ved-se e teraouas ar grouidigezh dre vesk an tan hag ar skorn, o krouiñ an "aezhenn hud".

## Daveoù
The Tremeloes

**The Tremeloes** a oa ul laz sonerien saoz savet gant Brian Poole er bloavezhioù 1960. Berzh a reas o kanañ tonioù stadunanat da gentañ. 

## Istor
Savet e voe al laz e 1958 e Dagenham, e kontelezh Essex, hag anvet *Brian Poole and the Tremeloes*. E 1962 e voe dibabet gant ar gompagnunezh Decca, a oa o paouez nac'h The Beatles, sonenrollañ paotred Essex.

Kentañ izili al laz e oa Brian Poole (*1941), kaner ; Ricky West (*1943), gitarour ; Alan Blakely (*1942), gitarour ; Alan Howard (*1941), gitarour-boud ; Dave Munden (1943), tabouliner.

Kuit ez eas Brian Poole e 1966.

## Brezhoneg
Ar ganaouenn *Suddenly You Love Me* a voe brudet kenañ ha lakaet e galleg, hag e brezhoneg gant Yann Derrien. E gwirionez e teue eus ur ganaouen italianek, *[[Uno tranquillo]]*, sonenrollet e 1967 gant Riccardo Del Turco.
Dvergr

Er wengelouriezh lec'hlennat eo un **dvergr** [ˈdwerɡz̠] ur boud hag a vev dindan ar menezioù, ereet ouzh ar ouiziegezh, ar mengleuzioù hag an dornvicherioù. Hiriv eo mesket gweledigezh ar boud-se gant hini ar gorred, boudoù bihan ha divalav (*dwarf* eo an anv saozneg a-vremañ), mes ne oant ket taolennet evel-se er skridoù kozh.

## Gerdarzh
Ur ger germanek eo. Dvergr eo ar ger norsek tra ma'z eo *twerg* en henalamaneg uhel, *dweorg en* hensaozneg, hag a ziskenfe eus ur ger kentgermanek: *dwergaz.

Skolveuridi o deus savet un deorienn a-zivout orin an dverg oc'h ober furchadennoù yezhoniel hag keñveriadennoù mitologel. Soñjal a reer eo ereet an dvergr (liester: dvergar) ouzh an anaon. Gallout a reer menegiñ ar ger indezeuropek *dheur- ("drast"), pe *dhreugh ("gwallhunvre"). Keñveriet eo a-wezhioù gant ar ger sanskritek *dhvaras* (ur seurt "boud difetis").

## An dvergr er sevenadur a-vremañ
A-hed an amzer e voe mesket meizad an dvergr gant an dud vihan anvet *nanus* e yezhoù latin (nain e galleg, nano en italianeg, hag arall...) pe *korr* (pe *corr*) e yezhoù predenek. Daoust ma c'hallje ar ger predenek taolennañ ur boud damheñvel ouzh ar ster a-orin (ur boud diwelus ereet ouzh ar re varv), roudoù a zo gant an istorioù tro-dro ar gorriganed.

Ar skrivagner J. R. R. Tolkien, ur yezhoniour war ar yezhoù germanek, en deus arveret skeudenn an dvergr evit krouiñ gouenn ar gorrien (*dwarves* en destenn saoznek orin) en e hollved anvet Douar-ar-C'hreiz. A-c'houde-se eo deuet skeudenn ar c'horr da vout brudet-kenañ el lennegezh moliac'h.
Pseudocalyptomena

***Pseudocalyptomena*** a zo ur genad e rummatadur an evned, bet krouet e 1909 gant ar skiantour breizhveuriat Lionel Walter Rothschild (1868-1937).

## Spesadoù
N'eus nemet ur spesad golvaneged er genad-mañ : *[[Pseudocalyptomena graueri]]*.

## Notennoù ha daveennoù
Ardoileán

**Ardoileán** zo un enezenn war aod kornaoueg kontelezh Gaillimh, en Iwerzhon. Gwelet a reer warni c'hoazh an aspadennoù eus ur peniti a vije bet savet gant sant Féichín, a oa bet o vevañ ivez war enez Iomaí, nepell.
Casablanca (disheñvelout)

**Casablanca** ("Ti-Gwenn") zo un anv spagnolek hag anv meur a lec'h.
*Casablanca, brasañ kêr Maroko
*Casablanca, e  departamant Paysandú en Uruguay
*Casablanca, ur gumun e Chile
*Casablanca, ur menez-tan e Chile
hag ivez
*Casa Blanca, ur gêr en Arizona
*Casa Blanca, ur gêr e Texas
Tiffauges

**Tiffauges** a zo ur gumun e departamant Vande, e Bro-C'hall.
## Douaroniezh

Tiffauges - bords de Sèvre 1.jpg

* War lez ar Sevr emañ ar gumun.
## Dezougen
## Armerzh

Église Saint-Guénolé de Batz-sur-Mer, 2019 (24).jpg|Kloc'hdi iliz katolik Bourc'h-Baz.
Juxue horloge.jpg|Kloc'hdi iliz katolik Jutsi.

* Kenderc’het e veze orolajoù gant an embregerezh Lussault.
## Istor
### [[Dispac'h Gall]]
* Melestradurezh: savet e voe ar gumun  e 1790 ; lakaet e voe e Kanton Mortagne; e Bann Montaigu e oa. Lakaet e voe kumun Tiffauges en Arondisamant Montaigu bet krouet e 1800 hag en Arondisamant Napoléon-Vendée e 1810 pa voe diskaret Arondisamant Montaigu.
#### [[Brezel 1870-1871]]
* Mervel a reas ur gwaz eus ar gumun abalamour d'ar brezel e dibenn miz Du 1870 hervez marilhoù ar gumun, luc’hskeudenn.
### 
##### [[Brezel-bed kentañ]]
* Mervel a reas 48 gwaz eus ar gumun, da lavaret eo 4,07% eus ar boblañs e 1911, abalamour d'ar brezel hervez monumant ar re varv.
## Monumantoù ha traoù heverk

Château-Tiffauges-reconstitution.JPG
Château de Tiffauges (2).jpg
La tour du Vidame, château de Tiffauges.jpg
Chateau de Tiffauges 3.jpg
Chapelle, Château de Tiffauges.jpg
Chateau de Tiffauges 4.jpg

* Ar c’hastell.

Eglise de Tiffauges.jpg|Iliz katolik *Intron-Varia*.
Église Saint-Jean de Tiffauges.jpg|Iliz katolik *Sant Yann*.

* An ilizoù katolik.
* Monumant ar re varv, luc’hskeudennoù. 
## Daveoù ha notennoù
Casablanca (Chile)

**Casablanca** zo ur gêr hag ur gumun eus  Chile, e Proviñs Valparaíso hag e Rannvro Valparaíso. E 2002 e oa 21 874 a dud enni o chom.
Departamant Paysandú

**Departamant Paysandú** zo unan eus 19 departamant Uruguay ha kêr Paysandú eo ar pennlec'h anezhañ.
Let It Be... Naked

***Let It Be... Naked***, embannet d'ar  zo ur stumm advesket eus an albom Let It Be embannet e 1970. Lañset e oa bet ar raktres gant Paul McCartney a soñje dezhañ ne oa ket bet doujet gant ar produer Phil Spector d'ar raktres *Get Back* a oa distreiñ d'ur sonerezh eeunoc'h, hep ober ardoù ha lakaat re a draoù ouzhpenn, tostoc'h d'un albom enrollet war-eeun. Advesket eo bet kanaouennoù *Let it Be*, tennet an divizoù bet laosket er penn-kentañ hag e fin ar c'hanaouennoù ha tennet ar braz eus klinkladurioù Spector. Tennet e oa bet div ganaouenn, "Dig It" ha "Maggie Mae" – ha lakaet en o lec'h "Don't Let Me Down" a oa bet embannet evel tu-B ar single Get Back.

Asant George Harrison en doa bet ar raktres a-raok e varv, met n'o deus ket rannet ar Beatles all santimant McCartney diwar-benn frouezh labour Spector. Meulet e oa bet gant Lennon, a gave dezhañ e oa bet roet dezhañ "pistennoù-kaoc'h" troet gantañ en un dra bennak a c'helled "selaou hep rechetiñ". Harrison ha Starr o doa bet an digarez da embann e oant plijet gant labour Spector ivez.

## Listenn ar c'hanaouennoù
Holl ganaouennoù savet gant Lennon/McCartney, war-bouez ar re ma'z eus merket un anv all.

# *Get Back* – 2:24
# *Dig a Pony* – 3:38
# *For You Blue* – 2:27 – George Harrison
# *The Long and Winding Road* – 3:34
# *Two of Us* – 3:20
# *I've Got a Feeling* – 3:30
# *One After 909* – 2:44
# *Don't Let Me Down* – 3:18
# *I Me Mine* – 2:21 – George Harrison
# *Across the Universe* – 3:38
# *Let It Be* – 3:55

## Fichenn-broduiñ
;The Beatles
* John Lennon : gitar tredan, gitar akoustik, c'hwitellat, kan
* Paul McCartney : gitar boud, gitar akoustik, piano akoustik ha tredan, orglez Hammond, taboulinoù, kan
* George Harrison : gitar tredan, gitar akoustik, gitar-boud, tambura, kan
* Ringo Starr : toumperezh, timbaloù, benveg-tosiñ.
;Sonerien ouzhpenn
* George Martin : produiñ, meskañ, orglez Hammond, sonaozañ kerdin ha kouevr.
* Billy Preston : piano tredan, orglez Hammond
* Richard Anthony Hewson : sonaozañ kerdin ha kouevr.
* John Barham : sonaozañ laz-kanañ
* Linda McCartney : mouezh
;Produiñ
* Paul Hicks : kenbroduer, meskañ
* Guy Massey : kenbroduer, meskañ
* Allan Rouse : kenbroduer, meskañ
* Steve Rooke : masteriñ
* Glyn Johns : ijinour-son, meskañ
* Alan Parsons : skoazeller ijinour
* George Martin : produer, meskaj orin (hep bezañ lakaet war e gont)
Einherjar

Er wengelouriezh lec'hlennat eo an ***einherjar*** (unander: ***einheri***) ar re ambrouget d'ar *[[Valhalla]]* gant ar ''valkiriezed'' goude bout bet lazhet war an aerva. O anv a dalv "ar re a stourm o-unan". Bemdez e stourmont an eil ouzh egile war dachenn Idavoll betek o marv a-raok dasorc'hiñ en-dro e fin an dervezh. Ha bep noz e evont mez (produet gant Heiðrún) digaset gant ar valkiriezed, hag e tebront an hoc'h *Sæhrímnir* hag a zasorc'h hag a gresk en-dro betek an noz kentañ. An *einherjar* zo oc'h aozañ o c'horf hag o spered da vout darev da vrezeliñ pa vo deuet ar Ragnarök, e tachenn Vígríðr.

Kavout a reer an einherjar en *[[Edda e gwerzennoù|Edda gwerzaouet]]* hag en *[[Edda e komz-plaen|Edda e lavar-plaen]]* skrivet gant Snorri Sturluson, hag er werz *Hákonarmál* ivez (skrivet gant Eyvindr skáldaspillir en ) enlakaet en *[[Heimskringla]]*, meneget int ivez en ur varzhoneg eus an  anvet *Eiríksmál* hag a gomz diwar-benn marv Erik Haraldsson.

Un ere etimologel a c'hall bout etre an *einherjar* hag an Harii (ur meuriad german meneget gant Tacitus e-kerzh ar ). Skolveuridi o deus keñveriet an einherjar hag o c'hurioù gant an emgann peurbadel Hjaðningavíg, hag an hemolc'h gouez.
Departamant Ocotepeque

**Departamant Ocotepeque** zo un departamant eus Honduras hag Ocotepeque  eo ar gêr-benn anezhañ, a-stok ouzh an harzoù gant El Salvador ha gant Guatemala

## Stêrioù
* al Lempa, a ya da aberiñ en El Salvador.
Ode

Al lec'h izelañ etre daou gern ul linenn gribenn eo an **ode**. An hent etre div draoñienn e vez alies, hag hentoù kirri-tan, a-wechoù hentoù-houarn, a c'hall bezañ savet evit mont ha dont aesoc'h etrezo. Ul lec'h tremen e vez ivez alies evit loened zo, al laboused tremeniat dreist-holl met ivez eskell-kroc'hen ha balafenned tremeniat.

## An odeoù en Istor
N'eus ket kalz odeoù er Pireneoù. Brudet eo Boulc'henn Roland avat, graet gant ar marc'heg o skeiñ ouzh ar menez gant e gleze Durandal hervez ar vojenn. Merkout a ra an harzoù etre Bro-C'hall ha Spagn.

En Alpoù e tremenas Napoleone Buonaparte hag e arme e ode ar Sant-Bernez Bras e 1800 evit mont da vrezeliñ en Italia.

## Un nebeud skouerioù ode
* en Himalaya e vez graet "La" eus an ode, Marsimik La eo anv an hini uhelañ (5 582 m) e Ladakh (Kachmir), e Norzh lenn Pangong.
* ode Uspallata (3 832 m) etre Arc'hantina ha Chile, en Andoù.
* ode uhelañ Aostria eo an *Obere Glocknerscharte* (3 766 m), etre ar C'hleinglockner (3 783 m) hag ar Großglockner (3 798 m, menez uhelañ Alpoù Aostria).
* er Menezioù Roc'hellek emañ ode Rollins, e Kolorado (3 500 m).
* er Pireneoù, ode Envalira (2 409 m) en Andorra, gant ur riboul dindan treizhaj da 2 000 m.
* *Pas de Peyrol* (1 589 m), e menezioù Cantal.
* ode Kancamagus (870 m) en Appalachoù e Hampshire-Nevez e Bro-Saoz Nevez.

Er aradennadoù menezioù izel ez eus odeoù ivez, da skouer e Menez Are, ode Roc'h Tredudon (361 m), ode Roc'h Trevezel, pe ode ar Teir Fagodenn (282 m) hag a zo an harzoù etre Birmania ha Thailand.