Tomi Ungerer

**Jean-Thomas Théodore "Tomi" Ungerer**, bet ganet d'ar  e Strossburi (Elsass) hag aet d'an Anaon d'an  e  An Góilín (*Goleen* e saozneg), e Kontelezh Corcaig (Poblacht na hÉireann) a oa un treser, ur skeudennaouer hag ur skrivagner elsassat.

Tremen 140 levr a embannas, a zo bet troet e meur a yezh ha gwerzhet er bed a-bezh. Brudet eo e levrioù evit ar vugale. E eñvorennoù skeudennaouet hag oberennoù politikel en deus graet ivez, koulz ha skeudennoù erotek.

Brudet eo e zoare ampart hag izegour da dresañ, leun a ijin dreist hag a fent teñval. Ker brudet all eo ar skritelloù a reas er bloavezhioù 1960 enep Brezel Viêt Nam ha diforc'hidigezh ar «&nbsp;gouennoù&nbsp;». Displegadennoù pouezus a-zivout an darvoudoù politikel ha kevredigezhel a c'hoarvezas en eil hanterenn an  eo oberennoù Tomi Ungerer. Betek e dremenvan e kendalc'has da stourm evit e vennozhioù, enep an armoù nukleel hag a-du gant Unaniezh Europa da skouer, dre aozadurioù evel *[[Amnesty International]]* ha *[[Reporters sans frontières]]*.

Ur mirdi zo gouestlet dezhañ en e gêr c'henidik.

## Buhez
### Bugaleaj
Alice Essler e oa e vamm, ha Théodore Ungerer e dad. Un ijinour hag ur farder horolajoù steredoniel e oa an tad ; un arzour hag un istorour e oa ivez.

Pa varvas Théodore Ungerer e 1935 e tilojas an tiegezh da Wintzenheim e-kichen Kolmer ; hag eñ pevar bloaz hepken e krogas Tomi da dresañ.

E 1939 e tarzhas an Eil Brezel-bed, ha destaget e voe Elsass ouzh Alamagn an Trede Reich. Deoget e voe ti ha labouradeg ar re Ungerer ; Tomi, eizh vloaz, a voe treuzkenteliet gant an nazied en e skol e Kolmer : deskiñ alamaneg dindan tri miz, deskiñ kanoù nazi, selaou prezegennoù Adolf Hitler. E anv-bihan gallek zo bet kemmet e «&nbsp;Hans&nbsp;». Galleg a veze er gêr c'hoazh koulskoude. Pa voe flatret Alice Essler d'an nazied en em dennas dre lavaret d'ar Gestapo e oa ret-mat e chomfe gallegerien en Elsass evit ren war ar C'hallaoued goude trec'h an Trede Reich. «&nbsp;Gall er ger, elsassat er straed hag alaman er skol&nbsp,» eo Tomi neuze.
Pa zistroas Elsass da Vro-C'hall e 1945 e voe berzet komz elsässerditsch ha ret komz galleg dindan boan a vout flac'hataet — nac'het e bivelezh hag e sevenadur ouzh Tomi un eil gwezh neuze.

Kement-se holl a levezonas e labour arzel A-hed e vuhez.
### Yaouankiz
Adalek 1946 e voe anaouder er skoutelezh hag e veajas war varc'h-houarn a-dreuz Bro-C'hall betek 1948.

E 1950, d'an oad a 18 vloaz, e c'hwitas war e vachelouriezh ; neuze ec'h eas da c'hoari biz-meud betek Kab an Norzh e Norvegia.

Daou vloaz goude, e 1952 ec'h enluas e rannarme an dremedalerien en Aljeria, met klañv-bras e voe hag e rankas distreiñ da Elsass er bloaz war-lerc'h 1953 ; e miz Here ar bloaz-se e krogas da studiañ e Skol-uhel an arzoù-kinklañ e Strossburi. Eno e kejas ouzh studierien o devoa bet yalc'hadoù digant ar *Fulbright Program* bet krouet e 1946 en SUA, ar pezh e lakaas da zaremprediñ ganto ar greizenn stadunanat e Strossburi. Drezo e voe dedennet gant lennegezh SUA, ar sonerezh jazz ha treserien bannoù-treset ar gazetenn *The New Yorker*, Saul Steinberg (1914-1999) dreist-holl. Siwazh, skarzhet e voe eus ar Skol-uhel goude bloaz, war zigarez ma oa amsent. E-pad bloaz adalek 1954 e labouras evel pestalier ha treser bruderezh evit embregerezhioù lec'hel.
### New York
Beajiñ dre Europa a eure ivez (Gres, Skandinavia], Yougoslavia hag all, dre c'hoari biz-meud bepred pe dre labourat war listri-karg) hag e 1956 ec'h erruas e New York, «&nbsp;gant 60 dollar en e c'hodell hag ur valad tresadennoù ha dornskridoù&nbsp;», a gontas en e eñvorennoù. Eno e skeudennaouas bruderezh evit ar jederioù Burroughs ; kenlabourat gant kazetennoù ha kelaouennoù a reas ivez : *Esquire*, *Harper's Bazaar*, *Life*, *The New York Times* ha *Village Voice* en o zouez. Bloaz goude e tivizas chom e New York da vat. Gantañ ivez e voe treset skritell ar film *Dr. Strangelove* skrivet ha sevenet gant Stanley Kubrick (1964).

Eno e skrivas hag e skeudennaouas e levr kentañ evit ar vugale, *The Mellops Go Flying* ("Ar re Vellops a ya dre garr-nij"), a voe embannet gant Harper & Row e 1957. Gant al levr-se ec'h eas priz ar Spring Book Festival.
Daou vloaz pelloc'h, e 1959, e timezas Tomi Ungerer gant Miriam Strandquest ; ur verc'h anvet Phoebe o devoe. Medalenn aour an New York Society of Illustrators a voe deroet d'an arzour er bloaz-se ivez.

War-du Europa e troas e 1961, pa voe embannet *Die drei Räuber* ("An tri laer") en Alamagn. Er vro-se e voe aozet e 1962 e Berlin un diskouezadeg a-zivout oberennoù an treser elsassat. Un diskouezadeg taolennoù flemmus a voe bloaz war-lerc'h e New York.

E 1966 e teuas a-zindan ar wask *The Party* ("An nozvezh vondian"), ul levr ma rae goap eus uhelidi New York. Daou dra bouezus a eure Tomi Ungerer er bloaz 1967 : sevel e New York enep Brezel Viêt Nam ha diforc'hidigezh ar «&nbsp;gouennoù&nbsp;», hag e Kanada e tiazezas a-gevret gant daou vignon ur gompagnunezh filmoù sinema ha skinwel anvet *Wild Oats* ("Kerc'h gouez" e saozneg plaen, "paotred yaouank diroll" e luc'haj).
### Kanada hag Iwerzhon
Goude dibriediñ ec'h addimezas Tomi Ungerer e 1971 gant Yvonne Wright, a oa a orin eus Kontelezh Corcaigh ; tri bugel o devoe. Kuitaat New York a reas an tiegezh hag em staliañ en un atant e Nova Scotia e Kanada. Tri levr a savas an arzour eno : *No Kiss for Mother* ("Pok ebet da Vammig", 1973, un emvuhezskrid evit ar vugale), *Allumette* (1974)) evit ar vugale ivez, ha skeudennoù evit *Das grosse Liederbuch ("Levr bras ar c'hanaouennoù, [[1975]]). E vuhez e Nova Scotia a gontas en e levr *Far Out Isn't Far Enough* ("Pell en diavaez n'eo ket pell a-walc'h", [[1983]]).

E [[1976]] e kuitaas Kanada gant e bried hag o bugale da vont da vevañ e An Góilín e Kontelezh Corcaigh ; alies e vezent e Strossburi ivez.

Pemp bloaz diwezhatoc'h, e [[1981]], e voe aozet un diskouezadeg vras e Mirdi an arzoù-kinklañ [[Pariz]] evit lidañ 25 bloaz remzad an arzour. Er bloaz-se end-eeun e voe dilennet da wellañ treser ar bed gant *Salon international de la caricature* e [[Montreal|Montréal]].

E [[1990]] e voe diskouezet tresadennoù *Amnesty Animal* da-geñver Kendalc'h bedel gwarezerien al loened e [[Basel]], [[Suis]]. Bloaz goude e lidas T. Ungerer e 60 gouel-bloaz gant embann levrenn gentañ e eñvorennoù, *À la guerre comme à la guerre*. E [[1994]] e voe embannet e [[Zürich]] ul levr anvet *Poster* ("Skritell") ma 'z eo bet dastummet holl  e dresadennoù evit ar bruderezh. E Bro-C'hall e [[1995]] e voe deroet Priz meur broadel an Arzoù grafek d'an arzour elsassat gant Maodierndi ar Sevenadur.

Daou levr evit ar vugale a voe embannet e [[1997]] : *Flix* e Zürich hag e Paris, *Cats as Cats Can* ("Kizhier evel ma c'hall kizhier" [bout]) e New York.

[[1998]] : da Domi Ungerer e voe deroet ar Priz [[Hans Christian Andersen]], lakaet a-live gant [[Priz Nobel|Briz Nobel]] al lennegezh evit ar vugale, en abeg d'e oberennoù war an dachenn-se.<br>Bloaz goude, e [[1999]] e voe embannet *Otto*, ul levr all evit ar vugale a-zivout ar brezel hag an naziegezh.<br>
Gant ar [[savouriezh]] ivez e oa dedennet an arzour : en hevelep bloaz e tresas gant an tisavourez Ayla Suzan Yöndel un diwallerezh evit ar vugale, e stumm ur [[kazh|c'hazh]], anvet *Kindergarten Die Katze*, a zo bet savet e Wolfartsweier e-kichen [[Karlsruhe]].

E [[2000]] e voe anvet Tomi Ungerer da gannad [[Kuzul Europa]] evit ar yaouankiz hag ar c'helenn.

Er bloaz [[2001]] e voe lakaet e oberennoù war ziskouez e [[Japan]]. Da-geñver 70 deiz-ha-bloaz an arzour e voe savet e Strossburi un diskouezadeg a-zivout e labour e New York. En hevelep bloaz e voe uhelaet da ofiser al Lejion a enor e Bro-C'hall.

E [[2002]] e voe embannet *De père en fils*, ul levr diwar-benn e dad, p'en devoa Tomi boulc'het skrivañ istor e familh ; e 2002 ivez e tegemeras *Kindergarten Die Katze* ar vugale kentañ.

Er bloaz [[2007]] e voe digoret Mirdi Tomi Ungerer / Kreizenn etrebroadel ar Skeudennaouiñ er Villa Greiner, bali ar Marseillaise e Strossburi.

<gallery mode="packed" heights="220px" caption="Mirdi Tomi Ungerer">
Villa Greiner Strasbourg 3.jpg|An diavaez
Strasbourg Musée Tomi Ungerer février 2014 16.jpg|En diabarzh
</gallery>

===Diwezh===
D'an 9 a viz C'hwevrer 2019 e varvas Tomi Ungerer e Corcaigh.  Tri devezh goude e voe e obidoù en iliz St Brendan e [[Beanntraí]].

Devet e voe korzf Tomi Ungerer ; un hanternn eus e ludu a voe lakaet e bered An Góilín, hag an hanterenn all e bez ar familh er S'Gallemaettel (bered Saint-Gall) Strossburi hag an hanter all e .

Ul lid-kañv protestant ha [[katoligiezh|katolik]] a voe aozet e Strossburi d'ar 15 a viz C'hwevrer, e galleg, en elsasseg hag en alamaneg. Gant ar maer e voe rentet enor d'an arzour a-berzh kêr. Ur bedadeg skout a voe e dibenn al lid.

<gallery mode="packed" heights="220px">
Hommage Tomi Ungerer Strasbourg 15 février 2019.jpg|Obidoù Tomi Ungerer en iliz-veur Strossburi
Tomi Ungerer tombe.jpg|Bez an arzour er S'Gallemaettel
</gallery>

==Oberennoù==
Gant Levraoueg vroadel Alamagn emañ katalog klok oberennoù Tomi Ungerer, ha gant hini Bro-C'hall e vez dalc'het ar re a zo bet embannet e galleg.
===Evit ar vugale===
*1957 : *The Mellops Go Flying* • *Mellops Go Diving for Treasure* • *The Brave Coward*
*1958 : *Crictor* • *The Mellops Strike Oil* • *Agee on Film*
*1959 : *Adelaide* • *Seeds and More Seeds*
*1960 : *Christmas Eve at the Mellops* • *Emile*
*1961 : *Rufus* • *The Three Robbers*
*1962 : *Snail, Where Are You?*
*1963 : *Mellops Go Spelunking*
*1964 : *Flat Stanley* • *One, Two, Where's My Shoe?* • *Beastly Boys and Ghastly Girls*
*1966 : *Oh, What Nonsense!* • *Orlando, the Brave Vulture* • *Warwick's Three Bottles* • *Der Mondmann*
*1967 : *Cleopatra Goes Sledding* • *What's Good for a 4-Year-Old?* • *Zeralda's Ogre* • *The Donkey Ride*
*1968 : *Ask Me a Question*
*1969 : *The Sorcerer's Apprentice*
*1970 : *Oh, How Silly!* • *The Hat*
*1971 : *I Am Papa Snap and These Are My Favorite No Such Stories* • *The Beast of Monsieur Racine*
*1972 : *The Hut* • *Oh, That's Ridiculous!*
*1973 : *No Kiss for Mother*
*1974 : *Allumette; A Fable, with Due Respect to Hans Christian Andersen, the Grimm Brothers, and the Honorable Ambrose Bierce* • *A Storybook*
*1978 : *The Great Song Book*
*1997 : *Tomi Ungerer's Heidi: The Classic Novel* • *Cats as Cats Can*
*1998 : *Flix* • *Tortoni Tremelo the Cursed Musician*
*1999 : *Otto: The Autobiography of a Teddy Bear*
*2009 : *Zloty*
*2013 : *Fog Island*
===Evit an oadourien===
*1960 : *Horrible. An account of the Sad Achievements of Progress* • *Inside Marriage*
*1962 : *Der Herzinfarkt*
*1964 : *The Underground Sketchbook*
*1966 : *The Party*
*1969 : *Fornicon*


*1970 : *Tomi Ungerer's Compromises*
*1972 : *Poster Art of Tomi Ungerer*
*1974 : *America*
*1976 : *Totempole*
*1979 : *Babylon*
*1981 : *Cat-Hater's Handbook, or, The Ailurophobe's Delight*
*1982 : *Symptomatics*
*1983 : *Rigor Mortis* • *Slow Agony* • *Heute hier, morgen fort*
*1984 : *Far out Isn't Far Enough* • *Femme Fatale* • *Schwarzbuch*
*1985 : *Joy of Frogs* • *Warteraum*
*1986 : *Schutzengel der Hölle*
*1997 : *Cats As Cats Can*
*1998 : *Tomi: A Childhood Under the Nazis*
*1999 : *Liberal Arts: The Political Art of Tomi Ungerer*
*2002 : *Erotoscope* • *De père en fils*
===All===
*1964 : skritell ar film *Dr. Strangelove*
*1965 : logo evit ar gomedienn war gan *Kelly*
*1968 : skeudennoù, skritell ha titloù evit ar film *Monterey Pop*
*1988 : tres Feunteun Janus e Strossburi

==Enorioù==

*1983 : Jacob Burckhardt Prize (Suis)
*1990 : Lejion a enor (Bro-C'hall)
*1993 : *Deutsches Bundesverdienstdreuz* (Alamagn)
**Prix national des Arts graphiques (Bro-C'hall)
*1998 : Priz Hans Christian Andersen evit al Lennegezh evit ar Yaouankiz (Suis)
*1999 : Priz Europa ar Sevenadur
*2000 : Kannad Kuzul Europa evit ar yaouankiz hag ar c'helenn • Ofiser al Lejion a enor (Bro-C'hall)
*2011 : *Lifetime Achievement Award*, Society of Illustrators (SUA)
*2010 : *Palme Academique de l'Académie de Strasbourg"" (Bro-C'hall)
*2008 : Priz alaman-ha-gall ar c'hazetennerezh (Alamagn, Bro-C'hall) • Priz Akademiezh Berlin (Alamagn)
*2004 : Doktorelezh a enor war ar [[Prederouriezh|Brederouriezh]], Skol-veur Karlsruhe (Alamagn) • *Sexual Freedom Award*, [[London]] ([[Rouantelezh-Unanet]])
*2003 : Priz lennegel Erich Kästner (Alamagn)
*2014 : *Commandeur de l’Ordre National du Mérite* (Bro-C'hall)
*2017 : *Bayerische Buchpreis* (Alamagn)
*2018 : Kommandour el [[Lejion a enor (Bro-C'hall)|Lejion a enor]] (Bro-C'hall)

==Levrlennadur==
* Racine, Ariane. *Parents et enfants. « Otto », confessions de Tomi Ungerer par la bouche d'un ours en peluche*. 
* Willer, Thérèse. *L'œuvre satirique de Tomi Ungerer*. 
* Willer Thérèse. *Tomi Ungerer – Tout sur votre auteur préféré*. Paris : L'école des loisirs, 2008  • 
* Willer, Thérèse (renerez). *Musée Tomi Ungerer''. Strossburi : Musées de la Ville de Strasbourg, 2022 

## Liammoù diavaez
* 
* 
* 
* 
*         
* 
* 
*

## Notennoù