open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Yezhoù heibanek

Unan eus pevar skourr ar yezhoù kordofanek eus familh ar yezhoù nijerek-kongoek eo ar **yezhoù heibanek** komzet e Soudan.

Setu penaos e vez isrenket ar yezhoù er skourr-mañ:

* Koeg (*ko*)
* Warnangeg (*warnang*)
* Rereg (*rere*)
* Otoroeg (*otoro*)
* Logoleg (*logo*)
* Heibaneg (*heiban* pe *ebang*)
* Laroeg (*laro*)
* Chwaieg (*shwai* pe *shirumba*)
* Tiroeg (*tiro*)
* Moroeg (*moro*)

## Gwelet ivez
* Yezhoù kordofanek
Yezhoù rachadek

Unan eus pevar skourr ar yezhoù kordofanek eus familh ar yezhoù nijerek-kongoek eo ar **yezhoù rachadeg** komzet e Soudan.

Setu penaos e vez isrenknet ar yezhoù er skourr-mañ:

* Rachadeg (*rashad*)
* Tegaleg (*tegali*)
* Tumaleg (*tumali*)
* Morebeg (*moreb*)
* Tagoi (*tagoi*)
* Turdjoukeg (*turjuk*)
* Tingaleg (*tingal*)
* Toukoumeg (*tukum*)
* Touroumeg (*turum*)

## Gwelet ivez
* Yezhoù kordofanek
Kanton Alaer

Kanton Alaer a oa anezhañ ur rann velestradurel eus Frañs, e departamant ar Mor-Bihan hag e rannvro Breizh.

## Kumunioù
Kanton Alaer a yae 9 c'humun d'ober anezhañ :

* Alaer ;
* Begaon ;
* Paolieg ;
* Reoz ;
* Sant-Kogo ;
* Sant-Pereg ;
* Sant-Visant-an-Oud ;
* Sant-Yagu-ar-Bineg ;
* Sant-Yann-ar-Wern.

## Istor

## Daveoù
*  INSEE, poblañs lezennel kantonioù ar Mor-Bihan, 2007

## Gwelet ivez
Kantonioù ar Mor-Bihan | Kumunioù ar Mor-Bihan
Kanton Gwened-Reter

**Kanton Gwened-Reter** a oa anezhañ ur rann velestradurel eus Frañs, e departamant ar Mor-Bihan hag e rannvro Breizh.

## Kumunioù
Kanton Gwened-Reter a yae 8 kumun d'ober anezhañ :

* Gwened (rann);
* Hezoù ;
* Noaloù ;
* Sant-Teve ;
* Sine ;
* Surzhur ;
* Teiz ;
* An Drinded-Surzhur.

## Istor

## Daveoù
*  INSEE, poblañs lezennel kantonioù ar Mor-Bihan

## Gwelet ivez
Kantonioù ar Mor-Bihan | Kumunioù ar Mor-Bihan
Kanton Gregam

Kanton Gregam a oa ur rann velestradurel hag ur bastell-vro votiñ, e departamant ar Mor-Bihan hag e rannvro Breizh. Ur bastell-vro votiñ hepmuiken eo deut da vout e 2015.
## Istor
### [[Dispac'h Gall]]
* Melestradurezh: krouet e voe ar c'hanton gant al lezenn eus an 23 a viz Eost 1790. Teir c'humun a oa ennañ: Gregam (pennlec'h), Meukon ha Pleskob. E distrig Gwened e oa. Lakaet e oa bet ar c'hanton en arondisamant Gwened bet krouet e 1800. Brasaet e voe ar c'hanton dindan anv kanton Gregam ivez, gant lezenn an 8 pluviôse an IX (28 a viz Genver 1801), dezhi an titl loi portant réduction du nombre de justices de paix. .
### 
* Brasaet eo bet gant dekred an 21 a viz C'hwevrer 2014.

## Kumunioù
### Betek 2015

Kanton Gregam a yae 8 kumun d'ober anezhañ :
* Brandevi ;
* Kolpoù ;
* Gregam ;
* Lokmaria-Gregam ;
* Lokeltaz ;
* Meukon ;
* Plaodren ;
* Pleskob.
### Abaoe 2015
Kanton Gregam a ya 17 kumun d'ober anezhañ :
* **[[Gregam]]** ;
* Brandevi ;
* Brehant-Loudieg ;
* Ar Chapel-Nevez ;
* Eveliz ;
* Kerzhin ;
* Kolpoù ;
* Logunec'h ;
* Lokmaria-Gregam ;
* Lokeltaz ;
* Moustoer-Logunec'h ;
* Plaodren ;
* Ploueg-Grifed ;
* Pluverin ;
* Radeneg ;
* Regini ;
* Roc'han.
## Dilennidi

## Gwelet ivez
Kantonioù ar Mor-Bihan | Kumunioù ar Mor-Bihan
## Liamm diavaez
*  INSEE, poblañs lezennel kantonioù ar Mor-Bihan, 2007
## Daveoù ha notennoù
Kanton Malastred

Kanton Malastred a oa anezhañ ur rann velestradurel eus Frañs, e departamant ar Mor-Bihan hag e rannvro Breizh.

## Kumunioù
Kanton Malastred a yae 14 kumun d'ober anezhañ :

* Bohal ;
* Chapel-Karozh ;
* Karozh ;
* Lizioù ;
* Malastred ;
* Megerieg ;
* Mousterrin ;
* Roz-Sant-Andrev ;
* Rufieg ;
* Sant-Abran ;
* Sant-Gwioñvarc'h ;
* Sant-Marc'hell ;
* Sant-Nikolaz-ar-Roz ;
* Serent.

## Istor

## Daveoù
*  INSEE, poblañs lezennel kantonioù ar Mor-Bihan, 2007

## Gwelet ivez
Kantonioù ar Mor-Bihan | Kumunioù ar Mor-Bihan
Kanton Muzilheg

**Kanton Muzilheg** a oa ur rann velestradurel hag ur bastell-vro votiñ, e departamant ar Mor-Bihan hag e rannvro Breizh. Ur bastell-vro votiñ hepmuiken eo deut da vout e 2015.
## Istor
### [[Dispac'h Gall]]
* Krouet e voe ar c'hanton e 1790. Ur rann velestradurel ha lezvarnel hag ur bastell-vro dilenn e distrig ar Roc'h-Bernez e departamant ar Mor-Bihan e oa. Peder c'humun a oa ennañ: Arzhal, Beler, Laozag ha Muzilheg (pennlec'h).
* Lakaet e voe en arondisamant Gwened pa voe krouet e 1800.
* Brasaet e voe ar c'hanton dindan anv kanton Muzilheg ivez, gant lezenn an *8 pluviôse an IX* (28 a viz Genver 1801), dezhi an titl *loi portant réduction du nombre de justices de paix*.
### 
* Miret ha brasaet eo bet gant dekred an 21 a viz C'hwevrer 2014.
## Kumunioù
### Betek 2015

Kanton Muzilheg a yae seizh kumun d'ober anezhañ:
* Ambon ;
* Arzhal ;
* Beler ;
* Damgan ;
* ar Gwernoù ;
* Muzilheg ;
* Noal-Muzilheg.
### Abaoe 2015
Kanton Muzilheg a ya pemzek kumun d'ober anezhañ:
* **[[Muzilheg]]**
* Ambon
* Arzhal
* Beler
* Damgan
* Ferel
* ar Gwernoù
* Kamoel
* Marzhan
* Nivilieg
* Noal-Muzilheg
* Pennestin
* Pleaol
* Ar Roc'h-Bernez
* Sant-Aelwez
## Dilennidi

## Liamm diavaez
*  INSEE, poblañs lezennel kantonioù ar Mor-Bihan
## Daveoù

## Gwelet ivez
Kantonioù ar Mor-Bihan | Kumunioù ar Mor-Bihan
Kanton Ploermael

Kanton Ploermael a oa ur rann velestradurel hag ur bastell-vro votiñ, e departamant ar Mor-Bihan hag e rannvro Breizh. Ur bastell-vro votiñ hepmuiken eo deut da vout e 2015.
## Istor
### [[Dispac'h Gall]]
* Krouet e voe ar c'hanton e 1790. Ur rann velestradurel ha lezvarnel hag ur bastell-vro dilenn e distrig Ploermael e departamant ar Mor-Bihan e oa. Peder c'humun a oa ennañ: Gilieg, Gourhael, Mousterdelav ha Ploermael (pennlec'h).
* Lakaet e voe ar c'hanton en arondisamant Ploermael pa voe krouet e 1800.
* Brasaet e voe ar c'hanton dindan anv kanton Ploermael ivez, gant lezenn an *8 pluviôse an IX* (28 a viz Genver 1801), dezhi an titl *loi portant réduction du nombre de justices de paix*.
### 
#### Kemm arondisamant
* E 1926 e voe dilamet arondisamant Ploermael, lakaet e voe ar c'hanton en arondisamant Gwened.
### 
* Brasaet eo bet gant dekred an 21 a viz C'hwevrer 2014.
## Kumunioù
### Betek 2015

Kanton Ploermael a yae c'hwec'h kumun d'ober anezhañ :
* Gourhael ;
* Kempenieg ;
* Loiad ;
* Mousterdelav ;
* Ploermael ;
* Talbont.
### Abaoe 2015
Kanton Ploermael a ya 32 gumun d'ober anezhañ :
* **[[Ploermael]]**
* Brennieg
* Evriged
* Gilieg
* Gourhael
* Ar Govelioù
* Ar C'hrav-Sant-Laorañs
* Ar Groez-Helean
* Gwegon
* Gwiler-Porc'hoed
* Helean
* Josilin
* Kempenieg
* Killi
* Konkored
* Krugell
* Lannoez
* Loiad
* Maoron
* Menieg
* Mousterdelav
* Mozhon
* Neant
* Sant-Brieg-Maoron
* Sant-Leri
* Sant-Maloù-an-Teir-Feunteun
* Sant-Servant-an-Oud
* Talbont
* Trec'horanteg
* An Drinded-Porc'hoed
## Dilennidi

## Liamm diavaez
*  INSEE, poblañs lezennel kantonioù ar Mor-Bihan, 2007
## Daveoù ha notennoù

## Gwelet ivez
Kantonioù ar Mor-Bihan | Kumunioù ar Mor-Bihan
Kanton ar Gemene

Kanton ar Gemene a oa anezhañ ur rann velestradurel eus Frañs, e departamant ar Mor-Bihan hag e rannvro Breizh.

## Kumunioù
Kanton ar Gemene a yae 10 kumun d'ober anezhañ :

* Ar Gemene ;
* An Ignol ;
* Kernaskledenn ;
* Ar C'hroesti ;
* Lanwelan ;
* Lokmac'hloù ;
* Persken ;
* Pleurdud ;
* Sant-Karadeg-Tregonvael ;
* Sant-Tudal.

## Istor

## Daveoù
*  INSEE, poblañs lezennel kantonioù ar Mor-Bihan, 2007

## Gwelet ivez
Kantonioù ar Mor-Bihan | Kumunioù ar Mor-Bihan
Kanton Josilin

Kanton Josilin a oa anezhañ ur rann velestradurel eus Frañs, e departamant ar Mor-Bihan hag e rannvro Breizh.

## Kumunioù
Kanton Josilin a yae 11 kumun d'ober anezhañ :

* Gilieg ;
* Ar C'hrav-Sant-Laorañs ;
* Ar Groez-Helean ;
* Ar Govelioù ;
* Gwegon ;
* Helean ;
* Josilin ;
* Killi ;
* Krugell ;
* Lannoez ;
* Sant-Servant-an-Oud.

## Istor

## Daveoù
*  INSEE, poblañs lezennel kantonioù ar Mor-Bihan, 2007

## Gwelet ivez
Kantonioù ar Mor-Bihan | Kumunioù ar Mor-Bihan
Kanton Pondi

**Kanton Pondi**, pe *kanton Pondivi*, a oa ur rann velestradurel hag ur bastell-vro votiñ, e departamant ar Mor-Bihan hag e rannvro Breizh. Ur bastell-vro votiñ hepmuiken eo deut da vout e 2015.
## Istor
### [[Dispac'h Gall]]
* Krouet e voe kanton Pondi e 1790. Ur rann velestradurel ha lezvarnel hag ur bastell-vro dilenn e distrig Pondi e departamant ar Mor-Bihan e oa. Pondi a oa e bennlec'h hag e gumun nemeti.
* Lakaet e voe en arondisamant Pondi pa voe krouet e 1800.
* Brasaet e voe ar c'hanton dindan anv kanton Pondi ivez, gant lezenn an *8 pluviôse an IX* (28 a viz Genver 1801), dezhi an titl *loi portant réduction du nombre de justices de paix*.

### 
* Brasaet eo bet gant dekred an 21 a viz C'hwevrer 2014.
## Notennoù ha daveennoù
## Kumunioù
### Betek 2015

Kanton Pondi a yae dek kumun d'ober anezhañ :
* Gweltaz ;
* Gwern ;
* Kerforn ;
* Kroeshañveg ;
* Noal-Pondi ;
* Pondi ;
* Sant-Goneri ;
* Sant-Jelan ;
* Sant-Turiav ;
* Ar Sorn.
### Abaoe 2015
Kanton Pondi a ya c'hwezek kumun d'ober anezhañ :
* **[[Pondi]]**
* Baod
* Bartelame
* Bizhui-an-Dour
* Gweltaz
* Gwennin
* Gwern
* Kerforn
* Kroeshañveg
* Mêlrant
* Noal-Pondi
* Pluniav
* Sant-Goneri
* Sant-Jelan
* Sant-Turiav
* Ar Sorn
## Dilennidi

## Liamm diavaez
*  INSEE, poblañs lezennel kantonioù ar Mor-Bihan
## Daveoù

## Gwelet ivez
Kantonioù ar Mor-Bihan | Kumunioù ar Mor-Bihan
Arondisamant Pondi

**Arondisamant Pondi**, pe *arondisamant Pondivi*, a zo anezhañ ur rann velestradurel eus Frañs, e departamant ar Mor-Bihan hag e rannvro Breizh.

## Kantonioù ha kumunioù
### Betek 2016
Rannet e oa arondisamant Pondi e 10 kanton (betek 2014) hag e 78 kumun :

*kanton Baod ;
*kanton ar Faoued ;
*kanton ar Gemene ;
*kanton Gourin ;
*kanton Josilin ;
*kanton Klegereg ;
*kanton Logunec'h ;
*kanton Pondi ;
*kanton Roc'han ;
*kanton Sant-Yann-Brevele.

### Abaoe 2017
Adrannet e voe arondisamantoù ar Mor-Bihan d'ar 1 a viz Genver 2017. 93 c'humun zo en arondisamant Pondi bremañ.

## Istor
### kantved
* pa voe dilamet Arondisamant Ploermael e miz Gwengolo 1926 e voe lakaet e gantonioù en arondisamantoù Gwened ha Pondi.

## Roll an isprefeded 1936-1946

## Daveoù


## Gwelet ivez
*kantonioù ar Mor-Bihan | Kumunioù ar Mor-Bihan
Arondisamant an Oriant

**Arondisamant an Oriant** a zo anezhañ ur rann velestradurel eus Frañs, e departamant ar Mor-Bihan hag e rannvro Breizh.

## Kantonioù ha kumunioù
### Betek 2016
Rannet e oa arondisamant an Oriant e 15 kanton (betek 2014) hag e 60 kumun :
*kanton an Alre ;
*kanton Belz ;
*kanton Groe ;
*kanton Henbont ;
*kanton ar Gerveur ;
*kanton Kiberen :
*kanton Lannarstêr ;
*kanton an Oriant-Kreiz ;
*kanton an Oriant-Norzh ;
*kanton an Oriant-Su ;
*kanton Plañvour ;
*kanton Pleuwigner ;
*kanton Ploue ;
*kanton Pont-Skorf ;
*kanton Porzh-Loeiz.

### Abaoe 2017
Adrannet e voe arondisamantoù ar Mor-Bihan d'ar 1 a viz Genver 2017. 58 kumun zo en arondisamant an Oriant bremañ.

## Istor
### kantved
**[[Eil brezel-bed]]**

* Diwallet e vez an estrenion, an dud "divro" hag ar yuzevion gant ar velestradurezh (maerdioù an arondisamant ha komiserdi-kreiz an Oriant) hervez urzh prefed ar Mor-Bihan, ha kaset e vez rentaoù-kont divyezhek gallek-alamanek sizhuniek d'ar C'homandantur. 
## Roll an isprefeded 1935-1946

## Daveoù


## Gwelet ivez
*kantonioù ar Mor-Bihan | Kumunioù ar Mor-Bihan
Arondisamant Gwened

**Arondisamant Gwened** a zo anezhañ ur rann velestradurel eus Frañs, e departamant ar Mor-Bihan hag e rannvro Breizh.

## Kantonioù ha kumunioù
### Betek 2016
Rannet e oa arondisamant Gwened e 15 kanton (betek 2014) hag e 123 c'humun :

*kanton Alaer ;
*kanton an Elven ;
*kanton Gazilieg ;
*kanton Gregam ;
*kanton Gwened-Kreiz ;
*kanton Gwened-Reter ;
*kanton Gwened-Kornôg ;
*kanton Gwern-Porc'hoed ;
*kanton Kistreberzh ;
*kanton Malastred ;
*kanton Maoron ;
*kanton Muzilheg ;
*kanton Ploermael ;
*kanton ar Roc'h-Bernez ;
*kanton Roc'h-an-Argoed ;
*kanton Sarzhav ;
*kanton an Drinded-Porc'hoed.

### Abaoe 2017
Adrannet e voe arondisamantoù ar Mor-Bihan d'ar 1 a viz Genver 2017. 99 kumun zo en arondisamant Gwened bremañ.

## Istor
### kantved
* pa voe dilamet Arondisamant Ploermael e miz Gwengolo 1926 e voe lakaet e gantonioù en arondisamantoù Gwened ha Pondi.
## Daveoù


## Gwelet ivez
*Kantonioù ar Mor-Bihan
*Kumunioù ar Mor-Bihan
26 Here

## Darvoudoù
* 1520 : dont a ra Karl V da vezañ Impalaer Santel.
* 1795 : erlec'hiet eo ar Goñvañsion vroadel gant ar C'huzul-ren e Bro-C'hall.
* 1860 : dibenn Ergerzhadeg ar Mil p'en em gav Giuseppe Garibaldi dirak Vittorio Emanuele II, roue Piemont ha Sardigna.
* 1905 : Norvegia dizalc'h diouzh Sveden.
* 1956 : aloubet eo Hungaria gant armeoù Pakt Varsovia.
* 1967 : em em guruniñ a ra Muhammad Rizā Shāh Pahlevi Chah Iran.
* 1976 : dizalc'hiezh Transkei.

## Ganedigezhioù
* 1685 : Domenico Scarlatti, sonaozer italian.
* 1759 : Georges Jacques Danton, politikour gall.
* 1802 : Miguel I, roue Portugal.
* 1914 : Jackie Coogan, aktour stadunanat.
* 1916 : François Mitterrand, 21 prezidant Bro-C'hall.
* 1919 : Muhammad Rizā Shāh Pahlevi, diwezhañ Chah Iran.
* 1947 : Hillary Clinton, politikourez ha *First Lady of the United States*.
* 1959 : Evo Morales, prezidant Bolivia.

## Marvioù
* 899 : Alfred Veur, roue Wessex ha roue an Angled-ha-Saksoned.
* 1440 : Jili Raez, marichal a Vro-C'hall, krouget ha peuzdevet e Naoned diwar damall torfedoù euzhus.
* 1764 : William Hogarth, engravour ha livour saoz.
* 1890 : Carlo Collodi, skrivagner italian, aozer *[[Pinocchio]]*.
* 1909 : Itō Hirobumi, politikour japanat.
* 1933 : José Malhoa, livour portugalat.
* 1950 : João W. Nery, skrivagner brazilian.
* 1980 : Marcello Caetano, politiker portugalat.
* 1989 : Charles J. Pedersen, kimiour stadunanat.

## Lidoù
* Iliz katolik roman
** Sant Evarist, pab ()
** Sant Rogasian ha sant Felisian, merzherien en Afrika ()
** Sant Lukian ha sant Markian, merzherien e Nikomedia ()
** Sant Alor, trede eskob Kerne, enoret en Erge-Vihan, e Pornaleg, Tregeneg ha Tremeog ()
** Sant Deklan
Kanton Roc'han

Kanton Roc'han a oa anezhañ ur rann velestradurel eus Frañs, e departamant ar Mor-Bihan hag e rannvro Breizh.
## Kumunioù
Kanton Roc'han a yae 7 kumun d'ober anezhañ :
* Brehant-Loudieg ;
* Kerzhin ;
* Lantilieg ;
* Ploueg-Grifed ;
* Radeneg ;
* Regini ;
* Roc'han.
## Istor

## Tud
* Vincent Guillo, rezistant, maer Kerzhin ha kuzulier jeneral, drouklazhet gant an nazied e kamp-bac'h Neuengamme (Alamagn) d'an 15 a viz Genver 1945.
## Daveoù
*  INSEE, poblañs lezennel kantonioù ar Mor-Bihan

## Gwelet ivez
Kantonioù ar Mor-Bihan | Kumunioù ar Mor-Bihan
Kanton Logunec'h

Kanton Logunec'h a oa anezhañ ur rann velestradurel eus Frañs, e departamant ar Mor-Bihan hag e rannvro Breizh.

## Kumunioù
Kanton Logunec'h a yae 8 kumun d'ober anezhañ :

* Ar Chapel-Nevez ;
* Logunec'h ;
* Mourieg ;
* Moustoer-Logunec'h ;
* Moustoer-Remengol ;
* Neizin ;
* Pluverin ;
* Remengol.

## Istor

## Daveoù
*  INSEE, poblañs lezennel kantonioù ar Mor-Bihan

## Gwelet ivez
Kantonioù ar Mor-Bihan | Kumunioù ar Mor-Bihan
30 Eost

## Darvoudoù
* 1922 : dibenn Emgann Dumlupinar o lakaat un dermen da Vrezel dieubidigezh Turkia.
* 1933 : krouidigezh aergompagnunezh c'hall Air France.
* 1980 : Bernard Hinault, marc'hhouarnour breizhat, a ya da gampion ar bed marc'h-houarn war hent e Sallanches (Haute-Savoie).
* 1990 : embannet eo gant Sovied-Meur Tatarstan e zizalc'hiezh diouzh Unaniezh ar Republikoù Sokialour ha Soviedel.
* 1991 : Azerbaidjan dizalc’h diouzh Unaniezh ar Republikoù Sokialour ha Soviedel.
* 1992 : kentañ trec'h ar reder kirri-tan alaman Michael Schumacher e redva-kirri Spa-Francorchamps (Belgia).
* 1993 : peurechu eo Moskeenn Hassan II uhelañ ar bed he zour, e Casablanca (Maroko).
* 1999 : referendom war dizalc’hiezh Timor ar Reter.

## Ganedigezhioù

* 1797 : Mary Shelley, skrivagnerez saoznek, krouerez an danevell *Frankenstein; or, The Modern Prometheus*.
* 1811 : Théophile Gautier, arzvarnour, barzh ha skrivagner gallek.
* 1852 : Jacobus Henricus van 't Hoff, kimiour izelvroat, tapet Priz Nobel ar Gimiezh gantañ e 1901.
* 1856 : Émile Guépratte, ofiser meur a vor gall.
* 1871 : Ernest Rutherford, fizikour ha kimiour zelandneveziat, tapet Priz Nobel ar Gimiezh gantañ e 1908.
* 1912 : Edward Mills Purcell, fizikour stadunanat, tapet Priz Nobel ar Fizik gantañ e 1952.
* 1927 : Giorgio Porreca, mestrc'hoarier echedoù italian, skrivagner ha troer.
* 1930 : Mauro, melldroader etrebroadel brazilian.
* 1937 : Yann-Bêr Piriou, skrivagner ha barzh breizhat.
* 1954 : Alyaksandr Loukachenka, prezidant Belarus.
* 1958 : Anna Politkovskaya, kazetennerez rusian.
* 1963 : Paul Oakenfold, DJ ha produer sonerezh elektronek breizhveuriat.

## Marvioù
* 526 : Teodorig Veur, roue an Ostrogoted.
* 1483 : Loeiz XI, roue Bro-C'hall adalek 1461 betek e varv.
* 1990 : Adriano Chicco, mestrc’hoarier echedoù, saver kudennoù, istorour an echedoù ha skrivagner echedoù italian.
* 1990 : Eugène Yvernès, aktour sinema gall.
* 1995 : Lev Polugaevski, mestrc'hoarier echedoù belarus ha soviedat.
* 2003 : Charles Bronson, aktour lituanian-stadunanat.
* 2010 : Owen Edwards, kinniger abadennoù skinwel ha rener kentañ ar chadenn S4C (Sianel Pedwar Cymru) e Kembre.
* 2013 : Seamus Heaney, barzh saoznek eus Iwerzhon.
* 2017 : Marjorie Boulton, skrivagnerez esperantek eus Bro-Saoz.

## Lidoù
* er Relijion gatolik :
** Sant Fieg.
19 Gouere

## Darvoudoù
* 1485 : krouget eo Pierre Landais, kuzulier Frañsez II, dug Breizh, e Naoned.
* 1488 : kodianidigezh Felger.
* 1553 : dont a ra Mari Iañ da vezañ rouanez Bro-Saoz.
* 1925 : disklêriañ a ra Anatole de Monzie, Ministr gall an Deskadurezh Publik, *Pour l'unité linguistique de la France, la langue bretonne doit disparaître*, da geñver digoradur pavilhon Breizh e Diskouezadeg Etrebroadel Pariz.

## Sportoù
* 1900 : Michel Théato (luksembourgat e oa d'ar mare-se) a ya da gampion olimpek ar maraton e Pariz.
* 1919 : douget eo kentañ krez melen gant Eugène Christophe da geñver 11 tennad-hent Tro Bro-C'hall etre Grenoble (Isère) ha Jeneva (Suis).
* 1950 : 6 tennad-hent Tro Bro-C'hall etre Dinarzh ha Sant-Brieg (a-benn d'an eur) ; trec'h eo Ferdi Kübler (Suis).
* 1952 : digoradur ar  C'hoarioù Olimpek hañv e Helsinki (Finland).
* 1980 : digoradur an XXIIil C'hoarioù Olimpek hañv e Moskov (Unaniezh ar Republikoù Sokialour ha Soviedel) gant Leonid Brejnev, Prezidant Præzidium ar Soviet meur.
* 1981 : aet Tro Bro-C'hall gant ar reder breizhat Bernard Hinault.
* 1996 : digoradur ar  C'hoarioù Olimpek hañv en Atlanta gant Bill Clinton, Prezidant Stadoù-Unanet Amerika.

## Ganedigezhioù

* 1834 : 
**Jean-Marie Déguignet, skrivagner brezhonek ha gallek.
**Edgar Degas, livour gall.
* 1838 : Joel Asaph Allen, bronnegour, evnoniour ha loenoniour stadunanat.
* 1898 : Étienne Decroux, aktour (c'hoariva, sinema ha skinwel) korollour ha jestraouer gall.
* 1924 : Antoine Cuissard (*Tatane* a veze graet anezhañ), melldroader etrebroadel ha gourdoner gall.
* 1929 : Jean Malléjac, marc'hhouarner breizhat.
* 1946 : Ilie Năstase, tennisour rouman.
* 1947 :
** Bernie Leadon, kaner-sonaozer ha soner gitar stadunanat, unan eus pevar c'hrouer ar strollad Eagles.
** Brian May, gitarour ha pianoour saoz, ezel eus ar strollad Queen.
* 1948 : Hilaire Rama, soner gitar-boud breizhat a orin martinikat.
* 1958 : Angharad Tomos, skrivagnerez kembraek. 
* 1964 : Peter Dobson, aktour stadunanat.
* 1967 : Yaël Abecassis, aktourez israelat a orin marokan.

## Marvioù
* 1374 : Francesco Petrarca, barzh italianek.
* 1984 : Francis Gourvil, skrivagner ha kelaouenner breizhat (ha gall).
* 1994 : Jarl-Vari Guillois, bet dibunet gantañ Galv an 18 a viz Mezheven 1940 e brezhoneg er BBC.
* 2011 : Pierre Jonquères d'Oriola, marc'heg gall, kampion olimpek e 1952 ha 1964.

## Lidoù
Genesis

**Genesis** zo ur strollad sonerezh eus Bro-Saoz. Gallout a reer ober "Progressive Rock" eus stil ar strollad (un tammig muioc'h "pop-rock" adalek ar bloavezhioù 1980). Brudet-kenañ eo bet adalek ar bloavezhioù 1970 betek ar bloavezhioù 1990. Peter Gabriel, ha goude Phil Collins zo bet penn-kanerien Genesis.

## Izili Genesis

Izili :

* Peter Gabriel : kan 1967-1975
* Tony Banks : klavieroù 1967 - 
* Mike Rutherford : gitar-boud, gitar 1967 -
* Chris Stewart : taboulinoù 1967-1968
* Anthony Phillips : gitar 1967-1970
* Jonathan Silver : taboulinoù 1968-1969
* Jonathan Mayhew : taboulinoù 1969-1970 
* Phil Collins : taboulinoù, kan 1970-1996; 2006 -
* Steve Hackett : gitar 1970-1977
* Ray Wilson : kan 1997-1998

Sonerien :

* Bill Bruford : taboulinoù 1976
* Chester Thompson : taboulinoù 1976 -
* Daryl Stuermer : gitar 1978 -
* Anthony Drennan : gitar-boud 1998
* Nir Zidkyahu : taboulinoù 1998

## Pladennoù
### Studio

* 1969 *From Genesis to Revelation* (Gabriel, Banks, Rutherford, Phillips, Silver)
* 1970 *Trespass* (Gabriel, Banks, Rutherford, Phillips, Mayhew)
* 1971 *Nursery Cryme* (Gabriel, Banks, Rutherford, Hackett, Collins)
* 1972 *Foxtrot* (Gabriel, Banks, Rutherford, Hackett, Collins)
* 1973 *Selling England by the Pound* (Gabriel, Banks, Rutherford, Hackett, Collins)
* 1974 *The Lamb Lies Down on Broadway* (Gabriel, Banks, Rutherford, Hackett, Collins)
* 1975 *A Trick of the Tail* (Banks, Rutherford, Hackett, Collins)
* 1976 *Wind and Wuthering* (Banks, Rutherford, Hackett, Collins)
* 1977 *Spot the Pigeon* (Banks, Rutherford, Hackett, Collins)
* 1978 *... And Then There Were Three* (Banks, Rutherford, Collins)
* 1980 *Duke* (Banks, Rutherford, Collins)
* 1981 *Abacab* (Banks, Rutherford, Collins)
* 1983 *Genesis* (Banks, Rutherford, Collins)
* 1986 *Invisible Touch* (Banks, Rutherford, Collins)
* 1992 *We Can't Dance* (Banks, Rutherford, Collins)
* 1997 *Calling All Stations* (Banks, Rutherford, Wilson)

### Live

* 1973 *Genesis Live* 
* 1977 *Seconds Out* Live in Pariz
* 1982 *Three Sides Live*
* 1992 *The Way We Walk, Vol. 1: The Shorts* ha *Vol. 2: The Longs*
* 1998 *Genesis Archive — 1967-1975*
* 2000 *Archive #2 — 1976-1992*
* 2007 *Live Over Europe 2007*

## Liammoù

* Genesis Music
* Genesis-The Movement
* The Path
* Genesis-fr e galleg
José María Aznar

D'ar 25 a viz C'hwevrer 1953 e Madrid eo ganet José María Aznar López.

E penn ar Partido Popular eo bet hag e penn gouarnamant Spagn etre ar 5 a viz Mae 1996 hag ar 17 a viz Ebrel 2004.

E 1979 e oa emezelet ouzh an Emglev Poblek, ar strollad mirour bet savet gant Manuel Fraga. Da gannad ez eas a-raok mont da benn kumuniezh emren Castilla y León.

E 1987 e oa bet lakaet e penn e strollad gant Manuel Fraga. Dindan Aznar ez eas ar strollad war-zu ar frankizouriezh (tu-dehou ar c'hreiz) ha cheñchet anv ar strollad gantañ : ar Strollad Poblek e voe hiviziken. E Parlamant Europa ez eas ar SP kuit eus ar strollad mirour evit mont gant hini an dekomtratourien-gristen.

E 1994 e voe trec'het diwar nebeut gant Felipe González.

E 1996 e voe trec'h war Gonzales avat. En em harpañ war ar strolladoù euskarat ha katalan e voe rediet koulskoude evit sevel ur gouarnamant solud. D'ar 5 a viz Mae 1996 ez eas da 1añ Ministr, war anv an tu-dehou evit ar wezh kentañ abaoe distro an demokratelezh er vro. 

E 2000 e voe addilennet, ur muiañ-niver klok gantañ ar wezh-mañ. 

Eus 20% da 10% ez eas ar feur dilabour dindan e c'houarnamant a-drugarez d'ur c'hresk ekonimikel na oa ket bet anezhañ abaoe ar bloavezhioù 60.

Tost-tre d'ar Stadoù-Unanet e voe evit an aferioù estren. A-du e savas gant George W. Bush evit mont da vrezeleiñ da Irak e miz Meurzh 2003 daoust d'ar Spagnoled bezañ a-enep ar brezel.

Pell zo dija en doa lavaret n'ez afe ket war ar renk un trede gwech. Betek an 11 a viz Meurzh 2004 e oa mat-tre ar sontadegoù evit Mariano Rajoy a oa da zont d'e heul. D'an deiz-se avat e voe gwalldaolioù e Madrid ha bec'h a voe lakaet gant Aznar war an ETA pa ne oant ket kaoz eus an taol-se. Diwar se ez eas ar maout gant ar Strollad Sokialour a oa bet priziet kalz gant an dud penaos e oant ivez a-enep ar brezel.
27 Here

## Darvoudoù
* 1662 : prenet eo kêrioù Dukark, Fort-Mardijk ha Mardijk gant Loeiz XIV digant Charlez II (Bro-Saoz).
* 1682 : diazezet eo kêr Philadelphia gant William Penn.
* 1904 : digoret eo kentañ linenn dindandouar metro New York.
* 1964 : skignet eo an abadenn gentañ e katalaneg gant Skinwel Spagn (TVE).
* 1970 : krouidigezh ar strollad sonerien folk *[[Tri Yann an Naoned]]*.
* 1991 : dizalc'hidigezh Turkmenistan.
* 1998 : mont a ra Gerhard Schröder da seizhvet kañseller alaman.

## Sportoù
* 1968 : klozadur an  C'hoarioù Olimpek hañv e Mec'hiko gant Avery Brundage, prezidant stadunanat ar Poellgor etrebroadel olimpek.

## Ganedigezhioù
* 1466, 1467 pe 1469 : Erasmus, prederour ha teolojian izelvroat.
* 1728 : James Cook, merdead hag ergerzher saoz.
* 1782 : Niccolò Paganini, gitarour, violoñser ha sonaozer italian.
* 1858 : Theodore Roosevelt, politikour stadunanat ha 26 Prezidant ar Stadoù-Unanet, Priz Nobel ar Peoc'h.
* 1866 : Paul Bellamy, politikour gall.
* 1908 : James Macrae Aitken , mestrc'hoarier echedoù skosat.
* 1912 : Madeleine Sologne, aktourez (c'hoariva ha sinema) c'hall.
* 1922 : Michel Galabru, aktour gall.
* 1923 : Roy Lichtenstein, livour stadunanat.
* 1928 : Miroslav Filip, mestrc'hoarier ha kazetennour echedoù tchek.

## Marvioù
* 939 : Athelstan, roue ar Saozon.
* 1561 : Lope de Aguirre, konkistador euskarat.
* 1605 : Jalaluddin Muhammad Akbar, impalaer moghol.
* 1675 : Gilles Personne de Roberval, fizikour ha matematikour gall.
* 1936 : Thomas Edward Penard, ijinour tredan hag evnoniour stadunanat.
* 1974 : Everaldo, melldroader etrebroadel brazilian.
* 1975 : Peregrino Anselmo, melldroader etrebroadel ha gourdoner uruguayat.
* 1990 : Jacques Demy, filmaozer gall.
* 2010 : Néstor Kirchner, prezidant Arc'hantina.
* 2013 : Lou Reed, kaner-sonaozer stadunanat.

## Lidoù
* Iliz katolik roman:
** Sant an deiz : Santez Argentael,
** Santez Kristell, santez Sabina ha sant Visant, merzherien en Avila (),
** sant Eroteid ha sant Kapitolin, merzherien e Kapados (),
** sant Frumañs, abostol Etiopia.
29 Eost

## Darvoudoù
* 1526 : en Emgann Mohács eo trec’h an Durked renet gant Suleiman 1 war roue Hungaria ha Bohemia.
* 1533 : an impalaer inka Atahualpa a zo lazhet gant ar Spagnoled.
* 1541 : aloubet eo Buda, kêr-benn Hungaria, gant an Durked.
* 1642 : aloubet eo Perpinyà (*Perpignan*) gant soudarded c’hall Loeiz XIII, goude pevar miz seziz.
* 1756 : deroù ar Brezel seizh vloaz en Europa.
* 1842 : breizhveuriat eo Hong Kong dre Feur-emglev Nanjing.
* 1914 : penn-kentañ Emgann Guise (Aisne) (Brezel-bed kentañ).
* 1939 : tec'hel a ra Olier Mordrel ha Frañsez Debauvais war-zu Bro-Alamagn.
* 1942 : deroù Gouelioù ar Bleun Brug e Landreger.
* 1944 : deroù emsavadeg Slovakia a-enep an nazied.
* 1949 : prouadet eo he c'hentañ bombezenn A gant Unaniezh ar Republikoù Sokialour ha Soviedel e Kazakstan.
* 1966 : sonadeg dirak an holl diwezhañ ar strollad The Beatles e San Francisco.

## Sportoù
* 2004 : klozadur an  C'hoarioù Olimpek hañv en Aten gant Jacques Rogge, prezidant belgian ar Poellgor etrebroadel olimpek.

## Ganedigezhioù
* 1619 : Jean-Baptiste Colbert, politikour ha maodiern gall.
* 1632 : John Locke, prederour saoz.
* 1776 : François Marie Daudin, loenoniour gall.
* 1780 : Jean Ingres, livour gall.
* 1862 : Maurice Maeterlinck, skrivagner gallek eus Belgia, tapet gantañ Priz Nobel al Lennegezh e 1911.
* 1871 : Albert Lebrun, den-stad gall ha 15 Prezidant ar Republik C'hall.
* 1958 : Michael Jackson (*The King of Pop* e lesanv), aktour, dañser ha kaner-sonaozer stadunanat.

## Marvioù
* 1442 : Yann V (*Yann ar Fur* e lesanv), dug Breizh adalek 1389 betek e varv.
* 1523 : Ulrich von Hutten, marc'heg ha lenneg en Impalaeriezh Santel Roman alaman. 
* 1533 : Atahualpa, Inka diwezhañ, drouklazhet en e gell gant ar c'honkistador spagnol Francisco Pizarro.
* 1661 : Louis Couperin, sonaozer barok gall.
* 1799 : Pi VI, 250 Pab.
* 1885 : Bernhard Horwitz, mestrc'hoarier echedoù alaman-breizhveuriat hag aozer studiadennoù echedoù.
* 1905 : Jean-Marie Déguignet, skrivagner brezhonek ha gallek.
* 1921 : Joel Asaph Allen, bronnegour, evnoniour ha loenoniour stadunanat.
* 1923 : Georg Marco, mestrc'hoarier echedoù Roumanian.
* 1947 : Manolete (*Manuel Laureano Rodríguez Sánchez* e anv gwir), matador spagnol (° 4 a viz Gouere 1917 e Córdoba (Spagn)).
* 1975 : Éamon de Valera, trede prezidant Republik Iwerzhon.
* 2006 : 
** Youenn Gwernig, barzh, kaner ha skrivagner brezhonek.
** José Tonoli, mestrc'hoarier echedoù belgiat.

## Lidoù
*er Relijion gatolik :
** Sant Edern
28 Eost

## Darvoudoù
* 1521 : aloubet eo Belgrad gant an Durked.
* 1862 : penn-kentañ Eil Emgann Bull Run (Brezel diabarzh Stadoù-Unanet Amerika).
* 1910 : embannet eo Rouantelezh Montenegro.
* 1914 : Emgann war-vor Helgoland (1914) e Mor an Hanternoz etre morluioù Bro-Saoz hag an Impalaeriezh alaman (Brezel-bed kentañ).
* 1963 : prezegenn « I have a dream » gant Martin Luther King, Jr. e Washington D.C..
* 1990 : embann a ra Irak eo deuet Koweit da vezañ unan eus he froviñsoù.
* 2005 : disklêriañ a ra kuzul-meur an IRA e paouez gant ar stourm armet e Norzhiwerzhon.
* 2012 : dibabet eo Mitt Romney gant ar republikaned evit dilennadeg Prezidant Stadoù-Unanet Amerika.

## Sportoù

## Ganedigezhioù
* 1749 : Johann Wolfgang von Goethe, barzh, dramaour ha romantour alamanek aet da den-stad alaman.
* 1778 : Auguste Drapiez, naturour belgiat.
* 1841 : Louis Le Prince, ijinour ha kimiour gall bet krouet kentañ film berr mut (Roundhay Garden Scene) gantañ e 1888.
* 1896 : Liam O'Flaherty (*Liam Ó Flaitheartaigh* en iwerzhoneg), skrivagner iwerzhonat.
* 1903 : Bruno Bettelheim, bredelfennour aostrian-amerikan.
* 1908 : Robert Merle, skrivagner gall.
* 1917 : Jack Kirby, arzour amerikan ar c'hcomic.
* 1935 : Sonny Shroyer, aktourien stadunanat.
* 1940 : Philippe Léotard, aktour, barzh ha kaner gall.

## Marvioù
* 430 : Aogustin Hippo (pe Sant Aogustin c'hoazh), prederour ha teolojian kristen hag unan eus pevar "Zad an Iliz latin".
* 1839 : William Smith, tad douarouriezh saoz.
* 1987 : John Huston, aktour ha filmaozer amerikan.
* 2020 : Antoinette Spaak, politikerez eus Belgia.

## Lidoù
*er Relijion gatolik :
** Sant Elouan
27 Eost

## Darvoudoù
* 1172 : kurunet eo Herri ar Roue Yaouank ha Marc'harid Bro-C'hall (1158-1197) roue ha rouanez Bro-Saoz e Iliz-veur Westminster.
* 1793 : brezelioù an Dispac'h Gall : sevel a ra Toulon a-enep ar Republik c'hall ha lezel a ra al lestrazoù breizhveurat ha spagnol da dapout o c'hrog war ar porzh.
* 1798 : emañ an nerzhioù iwerzhonat ha gall tal-ouzh-tal gant an Arme zispac'hel c'hall e emgann Castlebar, ac'hano e teu Republik c'hoar Iwerzhon.
* 1813 : Brezelioù Napoleon : trec'h eo Napoleone Buonaparte war an nerzhioù aostrain, rusian ha prusiat e Emgann Dresden
* 1916 : disklêriañ brezel a ra Rouantelezh Roumania da Aostria-Hungaria, o tibab tu ar Gevredidi.
* 1928 : sinet eo emglev Kellogg-Briand.
* 1971 : c'hwitañ a ra un taol-stad e Tchad.
* 1991 : anavaezout a ra Kumuniezh ekonomikel Europa (KEE) dizalc'hiezh Estonia, Latvia ha Lituania.
* 1991 : disklêriañ a ra Moldova bezañ dizalc'h ouzh an URSS.

## Ganedigezhioù

* -551 : Konfusius, prederour sinaat.
* 1770 : Georg Wilhelm Friedrich Hegel, prederour alaman.
* 1845 : Gwilh ar C'hoad, pastor ha skrivagner a Vreizh bet troet an Testamant Nevez (1883) hag ar Bibl (1884) e brezhoneg gantañ.
* 1908 : Lyndon B. Johnson, 36 Prezidant Stadoù-Unanet Amerika.
* 1941 : Cesária Évora, kanerez eus ar C'hab Glas.
* 1970 : Peter Ebdon, c'hoarier snooker saoz.
* 1993 : Olivier Le Gac, marc'hhaourner breizhat.

## Marvioù
* 1312 : Arzhur II, Dug Breizh etre 1305 ha 1312.
* 1574 : Bartolomeo Eustachi, mezeg italian arbennigour war ar gorfadurezh.
* 1937 : Lionel Walter Rothschild, bankour, loenoniour ha politikour breizhveuriat.
* 1965 : Le Corbusier, savour-tiez ha kêraozour suis-gall.
* 1967 : Brian Epstein, gwazour arzel hag alier ar strollad The Beatles adalek 1961 betek e varv.
* 1975 : Haile Selassie I, Impalaer Ethiopia.
* 1979 : Louis Mountbatten, politikour saoz ha penn morlu Breizh-Veur, drouklazhet.
* 2003 : Pierre Poujade, politikour gall.

## Lidoù
Sant an deiz : Santez Mona
Yezhoù idjoek

Ur skourr eus ar yezhoù nijerek-kongoek eo ar **yezhoù idjoek** komzet gant an Idjoed (*Ijaw* pe *Izon*) hag an Defaked (*Afakani*) eo Nigeria (1,7 milion a dud en holl). 

Disheñvel a-walc'h diouzh ar peurrest eus ar yezhoù nijerek-kongoek eo ar yezhoù idjoek dre ma vez savet ar frazennoù enne hervez an urzh rener - renadenn dra - verb, bet levezonet emichañs gant ar yezhoù mandeek hag ar yezhoù dogonek komzet tro-dro dezhe. 

Setu penaos e vez isrenket ar yezhoù idjoek:

* Defakeg
* Yezhoù idjoek-rik
** Yezhoù idjoek ar reter
*** Nkoroeg (*nkoroo*)
*** Yezhoù ibanek-okrikek-kalabarek
**** Ibaneg (*ibani*)
**** Kalabareg (*kalabari*): eil yezh idjoek muiañ-komzet (250.000 den)
**** Kirikeg (*kirike* pe *okrika*)
** Yezhoù idjoek ar c'hornôg
*** Izoneg (*izon*): yezh idjoek muiañ-komzet (1 milion a dud) 
*** Idjoeg an diabarzh
**** Biseneg (*biseni*)
**** Akiteg (*akita* pe *okordia*)
**** Oroumeg (*oruma*)

## Gwelet ivez
* Yezhoù nijerek-kongoek

## Liammoù diavaez
* ''Ethnologue''
Defakeg

Un isskourr eus ar yezhoù idjoek eo an **dafakeg**, renket d'e dro ur yezh nijerek-kongoek.

## Gwelet ivez
*Yezhoù idjoek
*Yezhoù nijerek-kongoek

## Liammoù diavaez
*  Defaka war lec'hienn UNESCO
*  Roll gerioù defakeg hag enrolladurioù war lec'hienn UCLA Phonetics Lab.
Idjoeg

Ur yezh nijerek-kongoek eus skourr ar yezhoù idjoek eo an **idjoeg**.

Isrannet e vez evel-hen:

*Yezhoù idjoek ar reter
**Nkoroeg (*nkoroo*)
**Yezhoù ibanek-okrikek-kalabarek
***Ibaneg (*ibani*)
***Kalabareg (*kalabari
***[[Kirikeg]] (*kirike* pe *okrika*)
*Yezhoù idjoek ar c'hornôg
**[[Izoneg]] (*izon*)
**[[Idjoeg an diabarzh]]
***[[Biseneg]] (*biseni*)
***[[Akiteg]] (*akita* pe *okordia*)
***[[Oroumeg]] (*oruma'')

## Gwelet ivez
*Yezhoù idjoek
*Yezhoù nijerek-kongoek
Oroumeg

Ur rannyezh eus idjoeg an diabarzh eo an **oroumeg** (*oruma*) eus skourr yezhoù idjoek ar c'hornôg komzet e Nigeria.

Tost-tre d'ar biseneg ha d'an akiteg an hini eo.

## Gwelet ivez
* Yezhoù idjoek
Idjoeg an diabarzh

Ur yezh nijerek-kongoek eus is-skourr ar yezh idjoek ar c'hornôg eo **idjoeg an diabarzh** komzet e Nigeria.

## Gwelet ivez
* Yezhoù idjoek
Kalabareg

Ur yezh nijerek-kongoek eus is-skourr ar yezh idjoek ar reter eo ar **c'halabareg** (*kalabari*) komzet gant tro-dro da 250.000 den e Nigeria.

An eil yezh idjoek muiañ-komzet an hini eo.

## Gwelet ivez
* Yezhoù idjoek
Yezhoù krouek

Ur skourr eus ar yezhoù nijerek-kongoek eo ar **yezhoù krouek** (*kru*) komzet en Afrika ar C'hornôg o vont eus gevred Liberia betek reter Aod an Olifant.

Setu ur roll eus ar yezhoù krouek pennañ:

* Beteeg (*bété*)
* Nyabweg (*nyabwa*)
* Dideg (*dida*) 

## Gwelet ivez
* Yezhoù nijerek-kongoek
Yezhoù gourek

Ur skourr eus ar yezhoù nijerek-kongoek eo ar **yezhoù gourek**, ennañ tro-dro da 85 yezh komzet e norzh Aod an Olifant, gevred Mali, Burkina Faso, norzh Ghana, norzh Togo ha Benin hag e gwalarn Nijeria. 

Implijet e vez gant an holl yezhoù gourek lostgerioù evit merkañ klas an anvioù-kadarn, ha div donenn o devez peurliesañ ivez.

Graet e vez un diforc'h etre daou vloc'had yezh pennañ:

* Yezhoù gourek ar c'hreiz
* Yezhoù senoufoek

## Gwelet ivez
*Yezhoù nijerek-kongoek
Dideg

Ur yezh nijerek-kongoek eus skourr ar yezh krouek eo an **dideg** (*dida*) komzet en Aod an Olifant.

Tost a-walc'h eo d'ar beteeg ha d'an nyabweg.

## Gwelet ivez
* Yezhoù nigerek-kongoek
Yezhoù senoufoek

Ur skourr eus ar yezhoù nijerek-kongoek eo ar **yezhoù senoufoek**, ennañ ur 15 yezh bennaket komzet gant tro-dro da 1,5-2,7 milion a dud e norzh Aod an Olifant, gevred Mali ha mervent Burkina Faso.

Heñvel a-walc'h eo ar yezhoù senoufoek ouzh ar yezhoù gourek dre ma vez implijet gante lostgerioù evit merkañ klas an anvioù-kadarn.

Teir zonenn e vez kavet er yezhoù senoufoek avat kentoc'h evit an div donenn kavet peurliesañ er yezhoù gourek.

Levezonet eo bet ar yezhoù senoufoek gant ar yezhoù mandeek komzet en o zro e meur a geñver, da skouer urzh ar frazenn rener - renadenn dra - verb kentoc'h evit an urzh kavet peurliesañ er yezhoù nijerek-kongoek all rener - verb - renadenn dra.

Setu penaos e vez isrannet ar yezhoù er skourr-mañ peurliesañ:

**Yezhoù senoufoek an norzh**
*Yezhoù soupirek-mamarek
**Mamareg
**Nanerigeg
**Sisiteg
**Soupyireg
**Chempireg
**Yezhoù senoufoek ar c'hreiz**
*Yezhoù karaboroek
**Karaboroeg ar reter 
**Karaboroeg ar c'hornôg
*Yezhoù senarek
**Sebareg
**Senareg
**Nyarafoloeg
**Chenareg
*Palakeg (*palaka* pe *kpalaga*)
**Yezhoù senoufoek ar su**
*Yezhoù tagwanek-djiminiek
**Djiminieg 
**Tagwaneg 
*Nafanreg (*nafaara*)

## Gwelet ivez
* Yezhoù nijerek-kongoek

## Liammoù diavaez
*''Ethnologue''.
Yezhoù adamawek-oubangek

Ur skourr eus ar yezhoù nijerek-kongoek eo ar **yezhoù adamawek-oubangek** komzet gant tro-dro da 12 milion a dud en holl e Nijeria, Kameroun, Tchad, su Soudan ha Republik Kreiz Afrika.

Isrannet e vez ar yezhoù-mañ e daou vloc'had pennañ:

* Ar yezhoù adamawek: meur a yezh, en o zouez meur a hini en arvar da vont da get. Studiet-fall eo bet ar yezhoù-mañ. 
** Niellimeg
** Moumouyeg
* Ar yezhoù oubangek: meur a yezh bet studiet don pe donoc'h.
** Sangoeg

Ral eo ar yezhoù-mañ e-keñver ar yezhoù nijerek-kongoek all dre ma vez implijet klasoù gante evit renkañ an anvioù-kadarn.

## Gwelet ivez
* Yezhoù nijerek-kongoek

## Liammoù diavaez
* Pajenn diwar-benn ar yezhoù adamawek-oubangek
Yezhoù oubangek

Un is-skourr eus ar yezhoù nijerek-kongoek eo ar **yezhoù oubangek** komzet e Nijeria, Kameroun, Tchad, su Soudan ha Republik Kreiz Afrika.

Tost eo ar yezhoù-mañ d'ar yezhoù adamaweg.

Yezh pennañ ar familh-mañ eo ar sangoeg.

## Gwelet ivez
* Yezhoù nijerek-kongoek
Yezhoù mboumek

Ur skourr eus ar yezhoù adamawek eo ar **yezhoù mboumek** (*mbum*) komzet e norzh Kameroun.

Setu ar yezhoù mboumek pennañ:
* toupoureg (*tupuri*)
* Kareg (*kare*)

## Gwelet ivez
*Yezhoù nijerek-kongoek
Yezhoù adamawek

Un is-skourr eus ar yezhoù nijerek-kongoek eo ar **yezhoù adamaweg** komzet e Nijeria, Kameroun, Tchad, su Soudan ha Republik Kreiz Afrika.

E-touez yezhoù nebeutañ studiet betek-hen eo ar yezhoù er familh-mañ.

Komzet e vez an dran vrasañ gant nebeut-tre a dud hag en arvar da vont da get eo lod anezhe ivez.

Isrannet e vez ar yezhoù adamawek evel-hen:

*Yezhoù wadjek-djenek (*waja-jen*)
** Yezhoù toulek-wiyaek (*tula-wiyaaor* pe *waja*)
** Yezhoù bikwinek-djenek (*bikwin-jen* pe *jen*)
** Baeg (*baa*)
** Yezhoù beunek-mboiek (*bəna-mboi* pe *ungur*)
** Longoudeg (*longuda*)
* Yezhoù lekoek-nimbarek (*leko-nimbari*)
** Yezhoù moumouyek-yendangek (*mumuye-yendang*): yezh adamaweg muiañ-komzet (400.000 den) 
** Yezhoù lekoek (*leko*)
** Yezhoù dourouek (*duru*)
** Yezhoù nimbarek (*nimbari*)
* Yezhoù mboumek-dayek (*mbum-day*)
** Yezhoù mboumek (*mbum*)
** Dayeg (*day*)
** Yezhoù bouek (*bua*)
** Yezhoù kimek (*kim*)
* nyimwomeg (*nyimwom* pe *kam*)
* Yezhoù direnk
** Obloeg (*oblo*)

## Gwelet ivez
*Yezhoù nijerek-kongoek

## Liammoù diavaez
* Rol ar yezhoù adamawek
* ''Ethnologue''
Dayeg

Ur yezh adamaweg eo an **dayeg** (*day*) komzet e Tchad gant tro-dro da 49.916 den (1993).

## Gwelet ivez
*Yezhoù nijerek-kongoek

## Liammoù diavaez
*''Ethnologue'']
13 Meurzh

## Darvoudoù
* 1781 : gant ar steredoniour Wilhelm Herschel eo kavet ar blanedenn Uranus.
* 1921 : dizalc'hiezh Mongolia.
* 1938 : Anschluss Aostria gant an Trede Reich
* 1940 : sinet ar peoc'h etre an URSS ha Finland
* 1954 : deroù Emgann Dien Bien Phu etre soudarded ar Viet Minh hag an arme gall.
* 1994 : tapet rekord Bro-C'hall er goudor al lamm uhel (2,35 m) gant ar Breizhad Jean-Charles Gicquel, e Pariz.

## Sportoù
* 1922 : krouidigezh Olimpia Football Club e Montevideo (Uruguay).

## Ganedigezhioù
* 1900 : Giorgos Seferis, skrivagner gresian, tapet gantañ Priz Nobel al Lennegezh
* 1904 : René Dumont, saver an ekologiezh politikel e Bro-C'hall.
* 1941 : Mahmud Darwich, barzh arabek eus Palestina.
* 1955 : Alan Dipode, treser, skrivagner ha troer brezhonek.

## Marvioù
* 1711 : Nicolas Boileau, barzh ha skrivagner gall.
* 1879 : Adolf Anderssen, mestrc'hoariour echedoù alaman.
* 1881 : Aleksandr II, impalaer Rusia.
* 1927 : Gabriel Le Febvre *Gab Liskildry*, barzh.
* 1983 : Louison Bobet, reder marc'h-houarn.
* 1990 : Bruno Bettelheim, bredelfennour aostrian-amerikan.

## Lidoù
* Deiziadur henroman : *III ante idus Martias* = trivet deiz kent *idus* (=15) Meurzh. Gouel ebet.

## Notennoù
Toupoureg

Ur yezh mboumek eo an **toupoureg** (*tupuri*) komzet e norzh Kameroun hag e su Tchad.

## Gwelet ivez
*Yezhoù nijerek-kongoek
Boueg

Ur yezh adamawek eus skourr ar yezhoù bouek eo ar **boueg** (*bua*) komzet gant 7.708 den (1993) da norzh Stêr Chari dro-dro da gKorbol ha Gabil e su Tchad. 

Tost-tre d'ar maneg.

## Gwelet ivez
* Yezhoù adamawek
Maneg (yezh)

Ur yezh adamawek eus skourr ar yezhoù bouek eo ar **maneg** (*mana*, *fanian* pe *kobe*) komzet gant 1.100 den (1997) e kêriadennoù Mouraye, Sengué, Malakonjo, Rim, Sisi, Karo e kornôg Lenn Iro e su Tchad

## Gwlet ivez
* Yezhoù adamawek
Niellimeg

Ur yezh adamawek eus skourr ar yezhoù bouek eo an **niellimeg** (*niellim* pe *lua*) komzet gant 5.157 den (1993) tro-dro da Niellim ha Niou a-hed ar Stêr Chari e su Tchad

## Gwelet ivez
* Yezhoù adamawek
Kokeg

Ur yezh adamawek eus skourr ar yezhoù bouek eo ar **c'hokeg** (*koke*) komzet gant 600 den (1993) tro-dro da Daguela e su Tchad

## Gwelet ivez
* Yezhoù adamawek
Gouleg bonek

Ur yezh adamawek eus skourr ar yezhoù bouek eo ar **gouleg bonek** (*bon gula*) komzet gant 1.200 den (1993) e kêrriadennoù Bon ha Ibir e su Tchad

## Gwelet ivez
* Yezhoù adamawek
Koulaleg

Ur yezh adamawek eus skourr ar yezhoù bouek eo ar **c'houlaleg** (*kulaal* pe *gula iro*) komzet gant 3.500 den (1991) tro-dro da Lenn Iro e su Tchad

## Gwelet ivez
* Yezhoù adamawek
Gouleg zanek

Ur yezh adamawek eus skourr ar yezhoù bouek eo an **gouleg zanek** (*zan gula*) komzet gant 4,000 den (1997) tro-dro da Zan ha Chinguil e su Tchad

## Gwelet ivez
* Yezhoù adamawek
Noyeg

Ur yezh adamawek eus skourr ar yezhoù bouek eo an **noyeg** (*noy* pe *loo*) komzet gant 36 den (1993) e su Sarh e su Tchad.

Ur yezh damvarv an hini eo.

## Gwelet ivez
* Yezhoù adamawek
Yezhoù goulek

Ur skourr eus ar yezhoù bouek e familh yezh ar yezhoù adamawek eo ar **yezhoù goulek** komzet e su Tchad.

Setu penaos e vez isrenket ar yezhoù er skourr-mañ:
* Koulaleg (*kulaal* pe *gula iro*)
* Gouleg zanek (*zan gula*)
* Gouleg bonek (*bon gula*)

## Gwelet ivez
* Yezhoù nijerek-kongoek
Sangoeg

Ur yezh oubangek eus skourr ar yezhoù bouek eo ar **sangoeg** (*sango*) komzet e Republik Kreiz Afrika gant 400.000 den evel yezh kentañ met gant 5 milion a dud en holl o kontañ ar re a ra gantañ evel eil yezh. 

Talvezout a ra da yezh voutin ha levezonet-don e bet geriaoueg ar yezh-mañ gant ar galleg. 
N'eo ket sklaer hag-eñ e vefe ur yezh kreolek anezhi pe get. 

## Gwelet ivez
* Yezhoù adamawek

## Liammoù diavaez
*''Ethnologue''
* Lec'hien diwar-benn ar sangoeg
* Kentelioù sangoeg (e galleg)
Obloeg

Ur yezh adamawek direnk eus skourr ar yezhoù bouek eo an **obloeg** (*oblo*) komzet e Kameroun.

## Gwelet ivez
* Yezhoù adamawek
28 Here

## Darvoudoù
* 1492 : douarañ a ra Kristol Goulm en enez Kuba.
* 1533 : eurediñ a ra Herri, Dug Orleañs da gCaterina de' Medici e Marselha.
* 1628 : kodianañ a ra Ar Roc'hell goude ur seziz bet kroget d'an 10 a viz Gwengolo 1627.
* 1886 : dioueliet eo Delwenn ar Frankiz.
* 1918 : Kentañ Republik tchekoslovak.
* 1920 : sinet eo Feur-emglev Pariz etre Rouantelezh Roumania ha Kevredidi ar Brezel-bed kentañ.
* 1922 : Kerzhadeg war-du Roma gant Fasci Italiani di Combattimento.
* 1939 : lakaet harz war Célestin Lainé.

## Ganedigezhioù
* 1585 : Cornelius Jansen, diazezer ar jansenegezh.
* 1696 : Hermann Moritz Saks, milour gall.
* 1767 : Marie von Hessen-Kassel (1767-1852), rouanez Danmark ha Norvegia.
* 1829 : Zénaïde Fleuriot, romantourez vreizhat.
* 1846 : Auguste Escoffier, keginour meur gall.
* 1873 : Alphonse Rio, politikour, senedour ha den-stad.
* 1909 : Francis Bacon, livour breizhveuriat.
* 1933 : Garrincha, melldroader brazilian.
* 1944 : Coluche, fentigeller gall.
* 1947 : Henri Michel, melldroader etrebroadel ha gourdoner gall.
* 1955 : Bill Gates, diazezer an embregerezh urzhiataerezh Microsoft
* 1957 : Florence Arthaud, merdeadez c'hall.
* 1967 : Julia Roberts, aktorez stadunanat.
* 1989 : Camille Muffat, neuñvierez ha kampionez olimpek c'hall. 
* 1991 : Warren Barguil, marc'hhouarner breizhat.

## Marvioù
* 312 : Maxentius, Impalaer roman, e-pad emgann Pontus-Milvius e-kichen Roma.
* 899 : Alfred Veur, roue Bro-Saoz eus 871 da 899.
* 1627 : Jahangir, impalaer moghol.
* 1704 : John Locke, prederour saoz.
* 1905 : Alphonse Allais, skrivagner gall.
* 1931 : Louis Harel de la Noë, ijinour breizhat, saver hentoù-houarn e Breizh.
* 1949 : Marcel Cerdan, kampion boks gall.
* 1999: Rafael Alberti Merello, skrivagnour spagnol. 

## Gouelioù
* Devezh etrebroadel ar yezh hag ar sevenadure kreolek
* Iliz katolik roman
** Sant Simon ha sant Jud (lesanvet Tade), ebestel ()
** Santez Libouban, penitiourez e Plougouskant, mamm sant Goneri ()

## Notennoù ha daveennoù
Yezhoù mboumek-dayek

Ur skourr eus ar yezhoù adamawek komzet e Nijeria, Kameroun, Tchad, su Soudan ha Republik Kreiz Afrika eo ar **yezhoù mboumek-dayek** (*mbum-day*).

Isrenket e vez ar yezhoù er skourr-mañ evel-hen:

* Yezhoù mboumek (*mbum*)
* Dayeg (*day*)
* Yezhoù bouek (*bua*)
* Yezhoù kimek (*kim*)

## Gwelet ivez
* Yezhoù nijerek-kongoek
Yezhoù lekoek-nimbarek

Ur skourr eus ar yezhoù adamawek komzet e Nijeria, Kameroun, Tchad, Soudan ar Su ha Republik Kreiz Afrika eo ar **yezhoù lekoek-nimbarek** (*leko-nimbari*).

Isrenket e vez ar yezhoù er skourr-mañ evel-henn:
* Yezhoù moumouyek-yendangek (*mumuye-yendang*): yezh adamawek komzet ar muiañ (400 000 den) 
* Yezhoù lekoek (*leko*)
* Yezhoù dourouek (*duru*)
* Yezhoù nimbarek (*nimbari*)

## Gwelet ivez
* Yezhoù nijerek-kongoek
Yezhoù bikwinek-djenek

Ur is-skourr eus ar yezhoù wadjek-djenek komzet e Nigeria, Kameroun, Tchad, su Soudan ha Republik Kreiz Afrika eo ar **yezhoù bikwinek-djenek** (*bikwin-jen* pe *jen*).

Isrenket e vez ar yezhoù er skourr-mañ evel-hen:

## Gwelet ivez
* Yezhoù adamawek
* Yezhoù nijerek-kongoek
Baeg

Ur yezh wadjek-djenek eus is-skourr ar yezhoù bikwinek-djenek eo ar **baeg** (*baa*).

## Gwelet ivez
* Yezhoù adamawek
* Yezhoù nijerek-kongoek
Yezhoù kimek

Ur skourr eus ar yezhoù adamawek eo ar **yezhoù kimek** (*kime*) komzet e norzh Kameroun.

## Gwelet ivez
*Yezhoù nijerek-kongoek
Yezhoù lekoek

Un isskourr eus ar yezhoù lekoek-nimbarek komzet e Nigeria, Kameroun, Tchad, Soudan ar Su ha Republik Kreiz Afrika eo ar **yezhoù lekoek** (*leko*).

## Gwelet ivez
* Yezhoù adamawek
* Yezhoù nijerek-kongoek
Nyimwomeg

Ur yezh adamawek eo ar **nyimwomeg** (*nyimwom* pe *kam*) komzet e norzh Nigeria.

## Gwelet ivez
* Yezhoù adamawek
* Yezhoù nijerek-kongoek
Yezhoù dogonek

Ur skourr eus ar yezhoù nijerek-kongoek eo ar **yezhoù dogonek** (*dogon*) komzet e Mali gant tro-dro da 600 000 den en holl, ennañ ur 15 yezh pe rannyezh bennaket.

Tost-tre eo an holl yezhoù dogonek an eil d'eben hag aezet eo en em gompren kenetreze. 

Tonennoù a vez implijet gant an holl yezhoù dogonek, bet levezonet-don ivez gant ar bambareg hag ar fouleg komzet en o zro.

## Gwelet ivez
*Yezhoù nijerek-kongoek

## Liammoù diavaez
*  Diazezoù evit kompren an dogoneg