open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Piroklastek

Talvezout a ra ar ger piroklastek kement ha "dispennet gant an tan" e gresianeg. Implijet e vez ar ger-mañ evit komz eus maen-poeñs, ludu, mein a bep seurt a vez tufet gant ur menez-tan. Komzet e vez eus "danvez piroklastek" pe "lastez piroklastek" pe c'hoazh eus "atredoù piroklastek". Gallout a ra an danvezioù piroklastek deverañ pe disac'hañ diwar ur menez-tan pa vez kalz a c'hlav pe a erc'h ouzh e dor. Deveradennoù piroklastek a lavarer, pe c'hoazh pa vez ur fankigell anezhe, e reer lahar anezhe. Aezhennoù tomm a vez eztaolet diouzh toull-diskarg ar menezioù-tan ivez ha c'hell disac'hañ ouzh torioù ar menezioù mesk-ha mesk gant ludu berv en ur c'h-koabrenn loskus pe nuée ardente. Gallout a ra an deveradennoù-se mont betek 160 km/eur hag an temperadur tapout 500&nbsp;°C. Menezioù-tan anvet pikern-ludu pe kemmesk a vez savet gant danvezioù piroklastek.

Gwelout Merapi, da skouer.
Seismograf

Ur seismograf pe seismomenter (en gresianeg seismos = krenañ-douar ha metero = muzuliañ) a vez implijet gant ar seismologour-ien da vuzuliañ ha da skrivañ gwagennoù seismek. Dre studiañ ar gwagennoù seismek e teu a-benn ar c'heologourien da gartennaouiñ diabarzh an Douar, da vuzuliañ ha da lec'hiañ krenañioù-douar ha fiñvoù all a bep seurt. Ar ger seismograf a dalvez tost da vat ar memes tra ha seismomenter, met evelkent e vez implijet muioc'h ar ger diwezhañ-mañ.

Ijinet eo bet ar seismomenter kentañ gant ur Sinaad anvet Zhang Heng er bloavezh 132 GK.Ijinet e voe ar seismomenter gant ur momeder a-blaen gant John Milne en Imperial College of Engineering e Japan en 1880. Diwar neuze eo e c'heller lavaret ez eur kroget e gwirionez gant ar seismologiezh a-vremañ.
Curt von Bardeleben

**Curt Carl Alfred von Bardeleben** a zo bet ganet d'ar 4 a viz Meurzh 1861 e Berlin ha marvet d'an 31 a viz Genver 1924 e Berlin.

Mestrc'hoarier echedoù alaman.

Diwar e vuhez hag e varv e voe savet pennañ tudenn ar romant *The Defense* gant Vladimir Nabokov.
Loupard an erc'h

**Loupard an erc'h**, anvet ivez **oñs**, (*Uncia uncia* pe *Panthera uncia*) a zo ur c'hazh bras eus menezegoù kreiz-Azia. Betek n'eus ket pell'zo e ranket anezhañ er genad *[[Panthera]]* gant meur a gazh meur arall. En ur c'henad ispisial e lakaer anezhañ hiziv. Evel al loupard koumoulek eo un hanterour etre ar c'hizhier meur ar re vihanoc'h o ment rak na ruoc'hal na rouzmouzat a c'hell. Brudet eo evit e greoñ hag a zo gris sklaer gant saotroù du. Blevad e lost a zo stank tre ha gant kreoñ eo goloet e pavioù.

Video • Snow Leopard (Uncia uncia)

## Livadur

Pouezañ a ra loupard an erc'h war-dro 75 kg ha gallout a reer e zisheñveliñ diouzh ar c'hizhier meur arall dre e lost hir a implij da virout e blom en tachennoù torosennek ma vev. Ober a ra gantañ da wareziñ e fri ouzh ar yenijen ivez. Ar blevd a c'holo e bavioù a zo ivez ur gwarez ouzh ar yenienn. Gris sklaer gant saotroù du niverus o-deus louparded an erc'h, ha roudennoù war o lost ivez. Ledanoc'h ha karrezekoc'h eget hini ar barezed eo penn ar piri.

E-pad an hañv e vev loupard a erc'h er pradennoù hag er roc'hegoù a-us da linenn ar gwez, betek 6000 m. E-pad ar goañv e tiskenn er c'hoadegoù, war-dro 2000 m. Gantañ e unanig e chom dreist holl, hag eñv e c'hell ar mammoù desevel ar c'hizhierig e-pad un amzer hir en ur c'hev.

Louparded an erc'h a vev en un endro diaes ha debriñ a reont tout ar pezh a c'hellont tapout. Gallout a reont chaseal preizhoù teir gwech brasoc'h egeto ha boutin eo evito da lazhañ anevaled-feurm. En natur eo o freizhoù pennañ kragvouc'hed Sibiria, bharaled, marc'hored, arc'hared, moc'h gouez, huneganed-menez ha skrigerien vihan.

Diaes tre da welout en natur eo loupard an erc'h. Ar film kentañ o tiskouez un oñs a dost a oa bet graet e 2006 evit an abadenn skinwel *[[Planet Earth]]*

## Mirerezh

En arvar eo loupard an erc'h, hag eñv e oa kresket e boblañs adalek ar bloavezhioù 60. Kavout a reer e chom war-dro 6000 loupard an erc'h en natur. Kiniget ez int gan an hemolc'h ha distrijadur o freizhoù hag o annez met ivez gant ar brezeloù. Ar bombezageoù amerikan war gevioù Afganistan o-doa bet un efed dianav met bras a-walc'h moarvat war poblañsoù lec'hiel louparded an erc'h.

Raktresañ a ra ar WWF da sevel ur mirlec'h evit louparded an erc'h er Park Broadel Khunjerab. Posupl eo da c'houennañ loupard an erc'h en ereoù ha kizhierig niverus a zo ganet e meur a zoo.

## Liammoù diavaez

loupard an erc'h

Snow Leopard Conservancy
Tolpad-kêrioù

Pa ya poblañs ur gêr da leuniañ kêrioù nes pe lodennoù anezho e vez lavaret ez eus un **tolpad-kêrioù**. Pep gêr eus un tolpadur annezidi, met ur fenomenn nevez a-walc'h eo pa 'z eus muioc'h muiañ a gêrioù bihan hag a gêriadennoù a vez savet tiez ha savadurioù war darn vuiañ o ziriad. Graet e vez ar bannlev eus ar gêrioù annezet leun pe gazi leun.

## Aozadur an tolpad-kêrioù
Alies a-walc'h e vez bodet ar gêr greis hag ar gêrioù en ur strollegezh publik. E Bro-C'hall e vez aozet kumuniezhoù-kêr ha kumuniezhoù tolpadoù-kêrioù.
E saozneg e vez graet metropolitan areas (takadoù metropolek) pe "metro" eus an aozadurioù-se.

## Roll an tolpadoù-kêrioù brasañ er bed

### Afrika
* Al Jaza'ir
* Dakar
* Johannesburg
* Kaero
* Lagos
* Nairobi

### Azia
* Kansai (Ōsaka, Kōbe ha Kyōto)
* Beijing
* Metro Manila
* Kêr Ho-Chi-Minh
* Tokyo

### Amerika
#### Norzhamerika
* Chicago
* Los Angeles
* New-York

#### Suamerika
* Caracas
* Kêr-Vec'hiko
* Rio de Janeiro

### Europa
* Antwerpen
* Berlin
* Istanbul
* Londrez
* Moskov
* Rotterdam, Amsterdam, Den Haag
* Ar Ruhr
* Pariz

### Okeania
* Sydney
Kalymnieg

Ar c'halymnieg a zo maread kentañ ar mezoproterozoeg. Eus ar gresianeg καλυμνα e teu. En em astenn a ra eus 1.600 milion bloaz'zo betek 1.400 milion bloaz'zo. Evel kalz mareadoù ar proterozoeg n'eo ket diazezet war ar gronologiezh met war ar stratigrafiezh.

Merket e voe ar c'halymnieg gant astennadur an uhelgompezennoù kevandirel kozh ha krouidigezh uhelgompezennoù kevandirel nevez war-dro hag ar c'hratonoù. E-pad ar c'halymnieg en em dorras an dreistkevandir Kolumbia, 1.500 milion bloaz'zo.

## Liammoù diavaez

Ar c'halymnieg war GeoWhen
Ektasieg

An Ektasieg (eus ar gresianeg εκτασις, astennadur) eo eil marevezh douaroniel ar Mezoproterozoeg. Padout a reas eus 1.400 milion a vloavezhioù zo betek 1.200 milion a vloavezhioù zo. N'eo ket diazezet war ar stratigrafiezh met war ar gronologiezh.

Gant astennadur ar c'holoenn gevandirel eo merket. Eus an Ektasieg e teu ar garrekaenn goshañ anavezet eus ur bevedeg a implije ar gouennadur reizhel : *[[Bangiomorpha pubescens]]*, anezho ur seurt bezhin ruz.

## Liammoù diavaez

an ektasieg war GeoWhen
Goloenn gevandirel

En douarouriezh eo ur c'holoenn gevandirel ur gwiskad volkanek pe goueledennek lec'hiet a-us ur c'hraton.
Seismologiezh

Ar **seismologiezh** a zo studi fiñverezh an Douar. Krenoù-douar a vez alies, pep hini anezhe neuze war baper a-drugarez d'ur seismograf. Barnet e vez neuze an titouroù-se gant ar seismologour a-benn lec'hiañ ar grenadenn war c'horre an Douar, he donder, ar seurt fiñvadenn a zo bet ha betek kompren ivez gwelloc'hik framm hon flanedenn.
Heidelberg

**Heidelberg** zo ur gêr eus Alamagn, e stad Baden-Württemberg. 150 000 a dud zo o chom enni (2012). Kêr Heidelberg zo pennlec'h un distrig (*Kreis*). Dont a rafe an anv Heidelberg eus *Heidelbeerenberg* (Menez al lus). Emañ Heidelberg war lez ar stêr Neckar, un adstêr d'ar Roen.

## Istor
E 1518 e oa unan eus oaledoù ar brotestantiezh o sevel, ha degemeret e voe Martin Luther eno.

Damzistrujet e voe en 1689 gant an arme c'hall kaset gant Loeiz XIV da ober freuz ha reuz er vro, ha devet e voe ar c'hastell. Arigrap Pfalz a vez lâret eus an darvoudoù-se.

## Liammoù diavaez

*  Bertha Benz Memorial Route
Jitomir

**Jitomir** (ukraineg: Житомир; poloneg: Żytomierz; ruseg: Житомир), zo ur gêr ag Ukraina, 132 km er c'hornôg da g- Kiev. 
272 200 a dud a oa eno e 2007.
Anllech

Anllech a oa mab Tutgual map Rhun ha roue Manav. Diarbenet e voe eus e rouantelezh gant Edwin Northumbria a felle dezhañ hec'h implijout da aloubiñ Gwynedd. Faezhet e voe hemañ gant Cadwallon Gwynedd e Emgann Meigen d'an 12 miz Here 633, avat, hag adkavout a reas Anllech e dron.

E vab Cynin a renas war-e-lerc'h.

## Liammoù diavaez

Anllech, King of Ynys Manaw
Thailand

**Rouantelezh Thailand** a zo ur vro eus gevred Azia. Harzoù he deus gant Laos ha Kambodja war-du ar reter, Malaysia war-du ar su ha Myanmar war-du ar c'hornôg. Riblet eo gant pleg-mor Thailand war-du ar su ha gant Mor Andaman war-du ar c'hornôg.
**Siam** (Thai: สยาม; IPA: [saˈjaːm]) e oa anv ar vro betek an 11 a viz Mae 1949. Ar ger *thai* (ไทย) a dalvez *frankiz* e yezh ar vro hag anv pobl bennañ ar vro eo ivez.

## Skolioù e bro Dhailand
Ur bochad skolioù a zo e bro Dhailand : skolioù e Thailandeg, pe Saozneg, pe Galleg. Kavout a reer skolioù e taieg ha saozneg e pep lec'h mes e-barzh Bangkok, Pattaya ha Koh Samui nemetken emañ ar re a zo e galleg.

* Evit gouzout muioc'h diwar-benn ar skolioù e bro Dhailand
Estoril

**Estoril** a zo ur c'humun eus Portugal, e arondisamant Cascais, war vord ar meurvor Altlantel, 18 km e kornôg Lisboa.

Ur gêr gouronkañ vrudet a zo anezhi, 23 769 annezad o chom war un tiriad a 8,79 km², pezh a ra ur stankter a 2 702,9 an/km².

Tost da Estoril e voe sinet, dindan hanterouriezh portugalat, Emglevioù Bicesse, etre ar MPLA hag an UNITA.

An anv-lec'h "*Estoril*" a zeufe e gerdarzh eus ar ger "estéril", da lavared eo "gaonac'h".
Tchernivtsi

**Tchernivtsi** (ukraineg: *Чернівці / Černivci*, alamaneg: *Czernowitz*, roumaneg: *Cernăuţi*, ruseg: *Черновцы / Černovcy*) zo ur gêr e kornaoueg Ukraina.

## Tud dibar
* Georg Marco, mestrc'hoarier echedoù roumanat, bet ganet e Tchernivtsi.
* Rose Ausländer, barzhez
* Itzig Manger, skrivagner
* Paul Celan, skrivagner
* Gregor von Rezzori, skrivagner
* Erwin Chargaff, biokimiour

## Liammoù diavaez

*  Lec'hienn kêr
Himalia (loarenn)

Himalia (gresianeg Ἱμαλíα) eo an hini vrasañ eus loarennoù direizh Yaou. Dizoloet eo bet gant Charles Dillon Perrine en arsellva Lick e 1904. Diwar an nimfenn Himalia, unan eus serc'hed Zeus, eo bet anvet e 1975. A-raok da se e raed anezhi Yaou VI pe Hestia.

E miz Kerzu 2000 e reas ar sontenn Cassini luc'hskeudennoù eus Himalia met ne ziskouezont munud ebet.

## Perzhioù fizikel

Luc'hskeudennoù Cassini a ziskouez e vuzuilh Himalia 150 ± 20 ha 120 ± 20&nbsp;km. Gris eo evel loarennoù arall he strollad. He spektr a ro tro da grediñ ez eus dour war he gorre.

## Gwelet ivez

Loarennoù direizh

## Liammoù diavaez

*Lec'hienn David Jewitt
*Lec'hienn Scott Sheppard
*Loarennoù diabarzh Yaou
Ignác Kolisch

**Kolisch Ignác báró**, pe **Baron Ignaz von Kolisch**, bet ganet d'an 6 a viz Ebrel 1837 e Pozsony, Hungaria (bremañ Bratislava, Slovakia), marvet d'an 30 a viz Ebrel 1889 e Vienna (Aostria).

Mestrc'hoarier echedoù, kazetennour ha kenwerzhour hungarat.

Berzh a reas, koulz en e vicher hag er c'hoari echedoù.

E c'hoari a zegasas brud dezhañ fonnapl: dreist ha tagus e oa e zoare. Ne gemere ket perzh en tournamantoù alies. E 1860 e tapas ar plas kentañ e tournamant etrebroadel Cambridge (Bro-Saoz). E 1861 e kollas ur match a-enep da Adolf Anderssen, kreñvañ c'hoarier d'ar c'houlz-se, gant un diforc'h ag ur poent hepken. En hevelep bloavezh e voe nul disoc'h e vatch a-enep da Louis Paulsen; e tournamant Pariz (Bro-C'hall) 1867 e teuas ar maout gantañ, en ur vout trec'h war Szymon Winawer ha Wilhelm Steinitz.

Gantañ e voe krouet ha renet, gant ar garg a benn-kazetennour, ar "Wiener Allgemeine Zeitung".
Lezgied

Al **Lezgied** a zo ur bobl eus norzh Azerbaidjan ha su Dagestan. Al lezgieg a gomzont ha derc'hel a rejont penn ouzh an aloubadeg rus e-pad an darn vrasañ eus an  kantved. Un emsav broadel a zo ganto hag a c'houlenn savidigezh ur republik emren.
Daniel Harrwitz

**Daniel Harrwitz**, bet ganet d'an 29 a viz Ebrel 1823 e Breslau (bremañ Wrocław, Polonia), marvet d'an 9 a viz Genver 1884 e Bozen e Su Tirol.

Mestrc'hoarier echedoù alaman.
Wrocław

**Wrocław** (distaget [ˈvrɔtswaf], alamaneg: *Breslau*), kêr-benn rannvro istorel Silezia, Polonia.

## Tud
### Tud bet ganet eno
* Christian Wolff (1679-1754), prederour
Thaksin Shinawatra

D'ar 26 a viz Gouere 1949 e oa bet ganet **Thaksin Shinawatra** (taieg: ทักษิณ ชินวัตร, distagadur: [tʰáksǐn tɕʰinnawát]). 

D'an 9 a viz C'hwevrer 2001 e oa bet anvet kentañ Ministr Thailand gant ar roue Rama IX.

Roet e oa bet lamm dezhañ gant un taol-stad d'an 19 a viz Gwengolo 2006 pa oa e New York evit emvod-meur an ABU.
Enrico Paoli

**Enrico Paoli** a zo bet ganet d'an 13 a viz Genver 1908 e Trieste (Aostria-Hungaria, bremañ Italia) ha marvet d'ar 15 a viz Kerzu 2005 e Reggio Emilia (Italia) .
Mestrc'hoarier echedoù italian e oa.
Deskiñ a reas c'hoari an echedoù p'edo nav vloaz. D'an oad a 60 vloaz e trec'has evit ar wezh diwezhañ e kampionad Italia. Gantañ e veze aozet tournamant brudet “Torneo di Capodanno” (Tournamant Etrebroadel Deiz-Kentañ-Bloaz) e Reggio Emilia: lañset e voe e 1958, hag aozet e vez c'hoazh. Hini 1991-1992 a vodas Garry Kasparov, Anatolij Karpov, Viswanathan Anand, Vassily Ivanchuk, Boris Gelfand, Lev Polugaevski, Mikhail Botvinnik, Mikhail Tal, Boris Spassky ha Vasily Smyslov ...
Teir gwech e voe Kampion Italia, e1951 e Venezia, e1957 e Reggio nell'Emilia hag e 1968 e Milano.
E 1950 e Venezia, Enrico Paoli a voe trec'h gant ar pezhioù du war ar Mestr Meur soviedat Aleksandr Kotov. E 1951 e teuas da vezañ Mestr Etrebroadel. E 1964 e voe dibabet evel Tredeog Etrebroadel.
Mankout a reas un hanter-boent dezhañ en un tournamant e 1969 e Vršac evit bout anvet Mestr Meur gant ar FIDE (Kevre Etrebroadel An Echedoù). E 1996 e voe roet an titl "Mestr Meur" *honoris causa* gant ar FIDE. E 2004 (96 vloaz e oa) e kemeras perzh en e dournanamant etrebroadel diwezhañ, hini Saint-Vincent.
## Div bartienn
* **[[Boris Spassky]] - Enrico Paoli (Dortmund, 1973)**

* Aleksandr Kotov a-enep Enrico Paoli, 0-1
## Liamm diavaez
* Ur pennad diwar e benn e ''Chessbase News''
Hampshire

**Hampshire** (*Southamptonshire* betek 1959) zo unan eus kontelezhioù Bro-Saoz, war ribl Mor Breizh, e kreisteiz Breizh-Veur. Er rannvro Gevred eo enframmet.

Brudet eo abalamour ma'z eo kontelezh ar skrivagnerez Jane Austen hag abalamour ma kaver eno porzh Southampton, porzh Portsmouth ha kêr-benn gozh rouantelezh Wessex, Winchester.

Rannet eo ar gontelezh velestradurel etre 11 distrig, pa'z eo disrannet diouti abaoe ar 1añ a viz Ebrel 1997 aotrouniezhioù unvan Southampton ha Portsmouth, daoust ma chomont er gontelezh lidel.

## Distrigoù Hampshire

## Liammoù diavaez
* Lec'hienn Kuzul Kontelezh Hampshire
## Pennad kar
* New Hampshire
Bratislava

**Bratislava** ( ; anvet *Prešporek*, *Prešporok*, *Požún* e slovakeg betek 1919 ; *Pozsony* e hungareg, *Pressburg* en alamaneg) eo kêr-benn Slovakia. Lec'hiet eo war ribloù an Danav, 60 km nemetken eus Wien, kêr-benn Aostria.

Bratislava Panorama R01.jpg|Bratislava

## Kêrioù gevellet

## Liammoù diavaez
*  Lec'hienn ofisiel
* Bratislava Guide
* Bratislava Accommodation
* Bratislava hotels
## Notennoù
Bogolyoubovo

**Bogolyoubovo** (rusianeg: **Боголю́бово**) a zo ur gêrig istorel nepell eus Vladimir, e Rusia.
## Tud dibar
* Yelizaveta Bykova, mestrc'hoarierez echedoù, a zo bet ganet e Bogolyubovo.
## Liammoù diavaez
*  Luc'hskeudennoù
*  Istor
Ys (strollad)

**Ys** a zo ur strollad sonerezh breizhek berrbad savet gant sonerien Alan Stivell mare *Stivell e Dulenn*, war-bouez Dan ar Braz.

Levezonet kreñv eo sonerezh ar strollad-se gant doare folk-rock Alan Stivell ar marevezh 1972-1975, hag un tammig gant doare Malicorne, savet ivez gant ur soner bet gant Alan Stivell hag a son amañ war un ton. Kanañ a reont dreist-holl e brezhoneg, tonioù kozh tredanekaet, hag un toullad pezhioù sonerezh eus Iwerzhon.

Hep René Werneer e teuio ar strollad-mañ da vezañ ar strollad Keris goude.

## Izili ar strollad
* Pierre Chérèze, kan, gitar
* Michel Santangeli, kan, taboulinoù, toserezh
* Pascal Stive, kan, klavieroù
* Jacky (Blet) Thomas, kan, gitar boud
* René Werneer, kan, violoñs, alto, fleüt Iwerzhon, kromorn, dulsimer.

## Pladennoù
**Madame la Frontière* Philips, 9101 056, 1976
Ole Rømer

**Ole Christensen Rømer** (ganet d’ar 25 a viz Gwengolo 1644 en Århus, marvet d’an 19 a viz Gwengolo 1710 e Kopenhagen) a oa ur steredoniour danat. Gantañ e oa bet muzuliet tizh ar gouloù evit ar wech kentañ e 1676.
Aljer

Kêr-benn Aljeria eo **Aljer** (arabeg: الجزائر al-Jazāʼir; galleg: *Alger*; berbereg: ⴷⵣⴰⵢⴻⵔ *Dzayer*), lesanvet « al Bahdja » (« al Lufrus ») pe « ar gêr wenn », houmañ eo kêr vrasañ ar vro gant 3 milion a annezidi en he zolpad-kêrioù, da lavaret eo 10% eus poblañs Aljeria. Ur porzh bras eo, unan eus ar re bouezusañ war aodoù ar Mor Kreizdouarel.

## Orin an anv
Peurvuiañ e vez komprenet an anv diwar ar ger arabek *Jazira* (unander) ha *Jaza'ir* (liester), da lavaret eo "an Enezeier" pa 'z eus un nebeud enezennoù e-tal ar porzh enklozet er chaoser hiziv. Koulskoude eo bet kinniget anv berberek un dierniezh, ar Ziridi (sellet ouzh istor ar gêr), pa dalvez *tiziri* loargann e berbereg.

## [[Douaroniezh]]

War dinaou menezioù Sahel al Jaza'ir emañ ar gêr he deus astennet he zakad war 230 km² betek 30 km eus an aod. War dinaou unan eus ar menezioù eo kluchet ar C'hasbah (*[[Kasbah]]*), karter koshañ ar gêr.

C'hwec'h dor gozh a zo tro-dro d'ar gêr (bab = dor): Bab El-Oued, Bab Azzoun, Bab Dzira, Bab El Bhar, Bab Jedid ha Bab Sidi Abd Rahmane.

An amzer en Aljer:

## Istor

### [[Henamzer]]
Seblantout a ra Aljer bezañ bet diazezet gant ar Fenikianed er IVre kantved kent Jezuz-Krist pa'z eus bet kavet listri kampiniat e foñs ur puñs e 1940. 
* Dont a ra ar gêr, anvet gouelini) ur c'hontouer fenikian eus re oberiusañ er 1 kantved kent Jezuz-Krist
* E 202 kent Jezuz-Krist e kouezh kêr dindan levezon ar Romaned diwar an emglev etre Massinissa, roue Numidia ha Skipio an Afrikan evit stourm ouzh Kartada. Icosium eo anv roman kêr er mare-se.
* War-dro ar IVe kantved e teu ar gristeniezh, relijion nevez an impalaeriezh roman.
* Aloubet gant ar Vandaled e 429, eo adroet d'ar Romaned diwar un emglev e 442
* Goude 533, o vezañ ma n'eo ket difennet brav gant ar Vizantidi, eo bet aloubet Aljer gant ar Verbered

### [[Krennamzer]]

## Gevellerezh
Gevellet eo Aljer gant meur a gêr tro ar bed:

## Arzourien ganet en Aljer
* Roger Hanin
* Daniel Auteuil
* Marlène Jobert
* Guy Bedos
* Vincent Colonna
* Tony Gatlif
Maout (disheñvelout)

*Ur loen bronnek eo ar **maout**, par an dañvadez, sell ouzh maout (loen)
** *Mont a ra ar maout gant un den* pa vez trec'h war ar re all; gwechall e veze roet ur maout bev d'ar gourener pa veze trec'h. *Mont a ra ar *'maout** gant an hini'' en deus graet berzh, pe a zo bet [[trec'h]]
**ur [[maoutken]] zo ur c'hroc'hen maout; brudet eo mojenn ar [[maoutken aour]].

*Dre skeudenn e vez lavaret **maout''' eus un den a zo ur mailh war un dra bennak hag a-wechoù un den o paboriñ

*Ur pezh-koad, lodenn ar c'hloc'h evit e lakaat a-istribilh etre div voger 

*ur gwaz ha a zo bet touellet gant e wreg, da lavaret eo un dogan.
Maout (loen)

Ur bronneg daskirier doñv eus ar c'herentiad *[[Bovidae]]*, anv spesad *Ovis aries* eo ar **maout** (liester : *meot*). Par an dañvadez eo met gant disheñvelsterioù bras p'eo kromm ha hir e gerniel ha brasoc'h e gorf. Un temz-spered kreñvoc'h a zo gantañ pa klask dispennañ e enebourien pe ar re a seblant bezañ. "Tourtañ" a ra ar meot all en ur redeg gant e gerniel prest da stokañ outo.

Pa vez kaoz eus ar meot hag an dañvadezed asamblez e vez implijet ar ger hollel dañvad. Evit deskrivadur ar par hag he farez, sell outañ.

Un diforc'h a vez graet etre ar meot : pa 'z int deuet en oad gouennañ, *hourzed* int ha pa vezont implijet evit ar gouennañ, *tourzed* int.

## Orin an anv
Ur ger keltiek kozh eo pa 'z eus bet kavet ar ger galianek **molton* (sell ouzh *mouton* ger galleg). Kavet e vez *mollt* (kembraeg), *mols* (kerneveureg), *molt* (iwerzhoneg) ha *mult* (gouezeleg Bro-Skos).

## [[Ardamezouriezh]]
Ul loen kavet e meur a vitologiezh, e meur a vojenn eo ar maout. Er vitologiezh keltiek eo ar maout un arouez evit nerzhioù an natur hag an frouezhusted.
Ardarmez Kerne eo, marteze diwar e gerniel (*kern*) ha diwar e greoñv (*knev*, stumm kozh krev). Ur c'hoari-gerioù e vefe hervez Divi Kervella ha kavet e vez ur maout war skoed-ardamez an eskopti ha hini ti-kêr Gemper.

E tresoù kozh ar sevenadur keltiek ez eus bet kavet ul loen e stumm ur sarpant gant penn ar maout. En ur deuziañ daou loen disheñvel-tre e veze diskouezet unaniezh ar perzhioù kontrol kevatal d'ar yin/yang sinaek.

## Gerioù deveret
*maoutañ = parañ ar maout gant an dañvadez
*maouter : den a ra war-dro an deñved

## Gerioù savet diwar maout
*maoutken : kroc'hen ar maout fardet evit ober ar parch
*saka-maout : c'hoari bugale

## Gwelet ivez

* dañvad
* ar Maoutken aour
Conwy (kêr)

**Conwy** zo ur gêr en arvor hanternoz Kembre, ur 35 km er reter da g-Caernarfon, e genou ar stêr Conwy. 
Betek 1974 e oa e Sir Gaernarfon, goude edo e Gwynedd betek 1996, ha bremañ emañ e Sir Conwy.

## Istor
Savet eo bet ar c'hastell brudet gant ar roue saoz Edouarzh Kentañ er bloaz 1284. 
Arsailhet e voe kêr Conwy gant armead Cromwell e 1645 ha kemeret.
Bangor (Kembre)

:*Evit implijoù all eus an anv Bangor, gwelit* Bangor (disheñvelout).

**Bangor** zo ur gêr hag ur gumuniezh eus Kembre, en hanternoz ar vro, dirak Enez Mon, e traonienn ar stêr Adda. War-dro 20 000 a dud zo o chom enni. Ur skol-veur zo. 

## An [[Eisteddfod Genedlaethol]]

Meur a *eisteddfod* vroadel zo bet e Bangor:

*Eisteddfod Genedlaethol Cymru Bangor 1890
*Eisteddfod Genedlaethol Cymru Bangor 1902
*Eisteddfod Genedlaethol Cymru Bangor 1915
*Eisteddfod Genedlaethol Cymru Bangor 1931
*Eisteddfod Genedlaethol Cymru Bangor 1971

## Tud
### Bet ganet eno
* Alex Thomson, merdeer, e 1974

## Kêrioù gevellet
*
Trieste

**Trieste** (latin : *Tergeste, Tergestum, Tercestum* ; sloveneg : *Trst* ; alamaneg ha friouleg : *Triest*), lec'hiet e reter pellañ ar vro, stok ouzh ar vevenn gant Slovenia, zo ur gêr en Italia. Eus 1382 betek 1919 e oa porzh pennañ Aostria-Hungaria, ha betek an deiz a hiziv ez eo bet miret o yezhoù gant ar minorelezhioù slovenek hag alamanek a zo o chom eno.

## Tud dibar
*Barbara Pernici, mestrc'hoarierez echedoù Italian bet ganet e Trieste
*Boris Pahor, skrivagner slovenek bet ganet e Trieste
*Enrico Paoli, mestrc'hoarier echedoù italian bet ganet e Trieste
*Vincenc Hrubý, mestrc'hoarier echedoù tchek a gelennas e Trieste

## Pennadoù kar
*Ente Radio Trieste

## Kenrouedad
*
Thomas More

**Thomas More**, *Thomas Morus* e anv latinaet, (Londrez,  – ), a oa un alvokad, ur politiker, ur prederour, ur skrivagner hag un denelour saoz a oa troet a-enep doareoù ha soñjoù ar roue Herri VIII Bro-Saoz. En abeg da se e voe lakaet d’ar marv gant hemañ e 1535. Pevar c'hantvedad diwezhatoc'h e voe santelaet gant an Iliz katolik roman.

Tost-tre da zenelourien all evel Erasmus a Rotterdam e oa Thomas More. Er bloaz 1499 ez eas da lean gant ar Chartrouzed. Pevar bloaz goude e nac’has doujañ d’e le a vanac’h, da c’hallout mont da gannad e Parlamant Bro-Saoz e 1504. Enebiñ a reas ouzh ar roue Herri VII Bro-Saoz ; hemañ er redias da zilezel e garg a gannad.

Pa varvas ar roue kozh e 1509 e tistroas Thomas More d’ober politikerezh. Dre ma oa erru mat gant ar roue nevez Herri VIII ec’h eas da guzulier dezhañ, da vouezh-aotreet Kambr ar C'humunioù pelloc'h, ha da gañseller ar rouantelezh e 1529.

Troc'het e voe red-vuhez Thomas More pa nac’has sentiñ ouzh kemennadenn Herri VIII, pa c’hoantae hemañ terriñ e zimeziñ gant Catalina Aragón. E gredennoù relijiel eo a harze ouzh More da vont a-enep urzhioù ar pab Klemañs VII. E 1532 e roas e zilez diouzh e labour a gañseller, hag e tilezas ar bed politikel. Toullbac’het e voe e 1534, ha dibennet e voe d’ar .

Gwenvidikaet e voe d'an  gant ar pab Leon XIII, hag anvet da sant gant ar pab Pi XI d'an .

Skrivet en deus Thomas More, e latin, ur romant politikel brudet, *[[Utopia (romant)|Utopia]]* (Leuven, 1516 evit ar skrid orin, ha Londrez, 1551 e saozneg). Gant Fañch Morvannou eo bet lakaet e brezhoneg hag embannet gant ar gelaouenn *[[Planedenn (kelaouenn)|Planedenn]]* kent dont er-maez e stumm ul levr e ti Skol Vreizh.

## Notennoù
Geofizik

Studi an Douar oc'h implijañ ar skiantoù fizikel, pe e vije ar ouziegezh war al lezennoù fizikel, implij an teknikoù pe c'hoazh ar binvioù fizikel evel ar seismograf pe seismomenter. Da skouer, ez eo ar seismologiezh ul lodenn eus ar familhoù skiantoù-mañ. Skouerioù eus binvioù all hag a c'heller implijout a zo ar c'hkonter Geiger, ar gravitomenter, ar magnetomenter...
Gouelezennouriezh

Studi ar gouelezenniñ hag ar gouelezennoù eo ar **ouezelennouriezh**, da lavarout eo an tevion/lec'hid ha/pe an dislav a bep seurt hag an doare m'en em zastumont er poulloù a wiskadoù) hag a zdiazad-où a-benn ober mein gouelezennek.

## Kelennoù nes
*Studi perzhioù kimiek, maenoniezhel ha paleontogek ar mein gouezelennek a zo anvet ar garregouriezh ouelezennek.
*Studi emdroad perzhioù ar mein gouelezennek a-hed an amzer a zo anvet ar weleadouriezh.
*An hidrogeologiezh a zo ivez nes-tre d'ar gouelezennouriezh pa red an darn vuiañ eus ar gweleadoù dour (stank pe distank) a-dreuz d'ar mein gouelezennek.

## Sellet ivez
*Maen gouezelennek
Neoproterozoeg

An **neoproterozoeg** a zo marevezh diwezhañ an eon proterozoeg. En em astenn a ra eus 1.000 milion bloaz'zo betek 542 milion bloaz'zo. An darvoudoù pennañ eus ar marevezh-hont a voe ar mareadoù-skorn eus ar c'hriogenieg hag a voe an hini kreñvañ e istor an Douar ha donedigezh war-wel an organegoù lieskellek kentañ e-pad an Ediakareg. Darn diwezhañ ar proterozoeg eo.

Nevezh a-walc'h eo meziad an neoproterozoeg. Krediñ a rae paleontologourien an  kantve e teraoue ar vuhez lieskellek gant an trilobitoù hag an arc'heocyazhided gentañ, e-pad ar c'hambrian. E-pad an  kantved e krogjod da gavout fosiloù koshoc'h, avat. Ur faon liesek a gavjod e mervent Afrika e 1920 hag unan arall e su Aostralia, hag eñv ne seljod ket pizh outañ kent ar bloavezhioù 50. Perc'hennañ a reont da ekosistemoù liesek na gomprener ket mat c'hoazh.

Un nebeud eus an anevaled-se a zo, war a seblant, hendadoù organegoù a-vremañ met an darn vrasañ anezho ne dennont da netra a anavezer. Ur c'horf gwak o-deus ha n'int ket sklaer o darempredoù gant ar furmoù a-vremañ. Un nebeud a glaskourien a gred ez int hendadoù faon ar c'hambrien tra ma kav da reoù arall e perc'hennont d'un doare aneval dianav. Anevaled ediakariek a reer anezho.

Merket e voe an neoproterozoeg gant fiñvadegoù kevandirel liesek. E eizh lodenn en em dorras an dreistkevandir Rodinia. War-dro ar c'hehider e voe lec'hiet ar re-mañ hag hervez reou'zo e voe an dra-se abeg mareadoù-skorn sturtiek ha marinoek. Ar re bouezusañ istor an Douar e voent ar re-mañ rak en-o-fad e tiskennas ar skornenn betek ar c'hehider. Krediñ a reer e c'holoe ar c'hler ar meurvorioù a-bezh hag-eñv e kav d'un nebeud a glaskourien e chomas un nebeud a gelc'hiadoù diskorn.

Tabut a oa e-pad un anzer hir a-zivout rannidigezhioù an neoproterozoeg. Envel a raean douarourien rusat marevezh diwezhañ an neoproterozoeg ar vendieg tra ma rae ar siniz gant sinieg ha darn vrasañ an amerikaned hag an aostraliz gant ediakareg. E 2004, koulskoude, e tivizas an Unvaniezh Etrevroadel Douarouriezh e vefe anvet Ediakarieg maread diwezhañ an neoproterozoeg.
Košice

**Košice** (pe *Kochitse* hervez doare-skrivañ ar brezhoneg; hungareg: *Kassa*, alamaneg: *Kaschau*) eo eil kêr vrasañ Slovakia. Unan eus kreizennoù sevenadurel pouezusañ ar Romed eo, hag ar c'hoariva romek nemetañ er bed a zo lec'hiet eno.

## Liammoù diavaez
* Lec'hienn ofisiel kêr Košice
Stenieg

Ar **stenieg** (eus ar gresianeg στηνος, strizh) a zo ar maread diwezhañ eus ar mezoproterozoeg. Padout a reas eus 1.200 milion bloaz'zo betek 1.000 bloaz'zo. N'eo ket diazezet war ar stratigrafiezh met war ar gronologiezh.

Tenn a ra e anv eus ar gweleoù liesteuzfurmek furmet en-e-bad. E-pad ar stenieg e touezas ar dreistkevandir Rodinia

## Liammoù diavaez

ar stenieg war GeoWhen
Aleksandr Kotov

**Aleksandr Aleksandrovitch Kotov** (Александр Александрович Котов) a zo bet ganet d'an 12 a viz Eost 1913 e Tula e Rusia ha marvet d'an 8 a viz Genver 1981 Moskov en Unaniezh Soviedel .

Ijnour, mestrc'hoarier ha skrivagner echedoù rusian ha soviedat.

Mestr Meur Etrebroadel e oa.

2620 e oa e renk Elo.

## Enorioù

* Roet e voe Urzh Lenin dezhañ e-pad an Eil brezel bed evit bout gwellaet ur mortez evit al Lu Ruz.

## Oberennoù skrivet

* Aleksandr Kotov:
** *Think Like a Grandmaster* ; 
** *Pensez comme un grand maître*, Embannadurioù Payot, Pariz, 2003, ISBN 2-228-89718-3 ;
* Aleksandr Kotov, *Play Like a Grandmaster* ; 
* Aleksandr Kotov, *Plan Like a Grandmaster* .
* Aleksandr Kotov ha Mikhail Tal, *L'école des Échecs* (levrenn I) ;
* Aleksandr Kotov, *L'école des Échecs* (levrenn II:*Les méthodes d'attaque sur le roi*) ;
* Aleksandr Kotov, *Confidences sur l'échiquier, les secrets d'un grand maître soviétique*, Embannadurioù Solar, Pariz, 1979.
* Paul Keres hag Aleksandr Kotov, *The Art of the Middle Game*, Penguin Books, 1964.

## Pennad diwar e benn
* Bernard Cafferty, "Alexander Kotov" (pennad embannet e *British Chess Magazine*, miz Gwengolo 1994).

## Liammoù diavaez
* Aleksandr Kotov: pellgargit 491 ag e bartiennoù e pgn
* E c'hoari e Chessgames
Toula (Rusia)

**Toula** (ruseg : *Ту́ла*) zo ur gêr e lodenn europat Rusia, er c'hreisteiz da Voskov, war ribl ar stêr Oupa. Da 465 000 a dud e save ar boblañs e 2024. 

## Tud dibar
* Aleksandr Kotov, mestrc'hoarier ha skrivagner echedoù, bet ganet e Toula.

## Ekonomiezh
E 1712 e voe lakaet sevel un arsanailh er gêr gant an tsar Pêr Iañ. A-bouez e voe al labouradeg e istor milourel ar vro, ha produet he deus armoù hiniennel evit armeoù Rusia hag URSS ingal dibaoe.
New Jersey

**New Jersey**, zo unan eus an 50 stad a ya d'ober Stadoù-Unanet Amerika. **Jerzenez Nevez** a vez lavaret ivez pa vez brezhonekaet an anv.

E biz ar Stadoù-Unanet emañ, a-hed aod ar Meurvor Atlantel.

## Istor
Annezet e oa al lec'h gant Henamerikaned 13.000 bloaz a-raok J.-K. Al Lenaped e oa ar bobl amerindian pennañ o chom eno pa erruas Europeiz er .

Unan eus an Trizek Trevadenn eus an Dispac'h amerikan e oa Jerzenez Nevez e-pad Brezel dieubidigezh ar Stadoù-Unanet.

## Douaroniezh
9 50 851 annezad a oa hervez un niveradeg e 2024. Trenton eo ar gêr-benn.

### Adrannoù
21 gontelezh zo. *Gwelit [[Kontelezhoù stad New-Jersey]]*. 

## Politikerezh
Anavezet eo evel unan eus stadoù araokourañ ar Stadoù-Unanet.

## Armerzh
Labour-douar, greanterezh kimiek hag apotikel.

## Sevenadur
Bill Evans a zo genidik eus New Jersey, evel Bruce Springsteen hag ar strolladoù Bon Jovi ha My Chemical Romance.

## Kêrioù New Jersey

## Liammoù diavez
*  Lec'hienn ofisiel Stad New Jersey
*  Lec'hienn ofisiel touristel New Jersey


Restr:Firestone Library Princeton front.jpg
Restr:Delaware Water Gap.jpg
Restr:Cooper Library Camden NJ.JPG
Lysithea (loarenn)

**Lysithea** (gresianeg Λυσιθέα) a zo ul loarenn brogradeg direizh eus Yaou. Gant Seth Barnes Nicholson e voe dizoloet e 1938 e Gedlec'h ar Menez Wilson. Tennañ a ra hec'h anv eus Lysithea, unan eus serc'hed Oceanus.

Ne zegemeras Lysithea hec'h anv a-vremañ nemet e 1975. Kent-se e voe anvet **Yaou X** pe, a-wechoù, Demeter. Emañ er strollad Himalia, pemp loarenn o kelc'htreiñ etre 11 ha 13 milion km eus Yaou.

## Liammoù diavaez

Lysithea

Seth B. Nicholson, "Two new satellites of Jupiter", PASP '''50''' (1938) 292&ndash;293
Lysithea (mitologiezh)

**Lysithea** (henc'hresianeg: *Λυσιθέα* pe *Λυσιθόη*) a oa merc'h Okeanos hag unan eus serc'hed Zeus e gwengelouriezh Hellaz.
Lev Polugaevski

**Lev Polugaevski**, bet ganet d'an 20 a viz Du 1934 e Mogilev (Belarus-Unaniezh Soviedel), marvet d'an 30 a viz Eost 1995 e Pariz (Bro-C'hall).

Mestrc'hoarier ha skrivagner echedoù belarus ha soviedat.
 
## Oberennoù skrivet

  
* Lev Polugaevski, *Slawisch*, Sportverlag, Berlin, 1989 ; 
* Lev Polugaevski, *Verteidigung im Schach*, Sportverlag, Berlin ; 
* Lev Polugaevski, *Grandmaster performance*, Embannadurioù Pergamon Press, Oxford, 1984 ; 
* Lev Polugaevski, *Königsindisch / Awerbach-System bis Petrosjan-System*, 1984 ; 
* Lev Polugaevski, *Grandmaster preparation*, Embannadurioù Pergamon Press, Oxford, 1981 ; 
* Lev Polugaevski, *Im sizilianischen Labyrinth*, Sportverlag, Berlin ; 
* Lev Polugaevski, *Damengambit*, Sportverlag, Berlin ; 
* Lev Polugaevski, *Sizilianisch*, Sportverlag, Berlin ;
* Lev Polugaevski, *Aus dem Labor des Grossmeisters*, Rau, Düsseldorf .

## Liammoù diavaez

* E c'hoari e Chessgames
* 15 Lec'hiadenn a-bouez ag e bartiennoù
* Fichenn buhezskrid
Reggio nell'Emilia

**Reggio nell'Emilia** (*Rèš* e rannyezh an tolead, *reggiano*), berraet e *Reggio Emilia* alies, zo ur gêr eus Italia, kêr-benn proviñs Reggio Emilia, e rannvro Emilia-Romagna. Ur 170 000 a dud zo o chom enni. 

## Lec'hanvadurezh
E latin e oa *Regium Lepidi*, diwar anv Lepidus, a ziazezas kêr.
Maen-torbez

Graet eo ar maen-mañ gant bili simantet gant ur meskaj traezhek kalz a houarn ennañ. Goude eo aet ar ouelezennad da vaen, ha da echuiñ, e voe gwintet ar vein-mañ e-lec’h m’emaint en deiz a hiziv. Kalz a vein a seurt-se a vez kavet er Pireneoù pa voe savet an aradennad venezioù.

## Liamm diavaez
* Mein-torbez e Bunn Abhann Duinne, Norzhiwerzhon
Tonieg

**An tonieg** eo maread kentañ an Neoproterozoeg. En em astenn a ra eus 1.000 milion bloaz'zo betek 850 milion bloaz'zo. N'eo ket termenet gant ar stratigrafiezh met gant ar skinvetriezh.

E-pad ar maread-se e teraouas disrannidigezh an dreistkevandir Rodinia. E-pad an tonieg ez eas da voutinoc'h ha liesekoc'h an akritarc'hed.

## Liammoù diavaez

An tonieg war GeoWhen
Manchester

Ur gêr ha distrig eus Bro-Saoz, anezhi ul lodenn eus kontelezh lidel Manchester Veur, eo **Manchester**. Ouzhpenn Manchester hec'h-unan ez eus en distrig ur barrez keodedel : Ringway

Ur perzh pouezus he doa bet e-pad ar Reverzhi c'hreantel. Hiziv eo ur greizenn sevenadurel ha genwerzhel ha, hervez reoù 'zo eil keoded ar vro. Ur boblañs a 437,000 annezad he deus kêr Manchester hec'h-unan.

## Anv
* I.A. 4687 (Iter II) ː MAMUCIO
* I.A. 4822 (Iter X) ː MAMCUNIO / MANCUNIO
* Ravenna 10658 ː MANTIO / MAUTIO / MANCIO
Talvoudegezh ː diwar **mammula*, evit kaozeal diouzh ur run heñvel diouzh ur vronn.

Dont a ra an anv eus an anv latin *Mamucium*, pe *Mancunium*, anv ar c'hreñvlec'h roman a oa war an duchenn m'emañ an iliz-veur, hag a dlefe dont eus un anv keltiek. Lod a wel ur wrizienn "mamm", a vije anv un doueez, marteze hini ar stêr Medlock e-harz an duchenn. Lod all a gompren mamm evel bronn, diwar ar gouezeleg, a vije un anv graet eus an duchenn abalamour d'he stumm (evel ma tostaer *bre* ha *bronn* e brezhoneg). *Manceinion* eo an anv kembraek, diwar Mancunium.

*Mancunians* eo anv annezidi Manchester e saozneg.

## Arkeologouriezh

Roman Manchester by Charles Roeder p15.jpg|
Roman Manchester by Charles Roeder p59.jpg|
Roman Manchester by Charles Roeder p53.jpg|
Roman Manchester by Charles Roeder p75.jpg|
Roman Manchester by Charles Roeder p107.jpg|
Roman Manchester by Charles Roeder p79.jpg|


## Kêrioù gevellet ha koñsuldioù
Gevellet eo Manchester gant meur a gêr. 
* Amsterdam,  (2007)
* Bilwi, 
* Chemnitz,  (1983)
* Córdoba, 
* Faisalabad,  (1997)
* Los Angeles,  (2009)
* Rehovot, 
* Sant Petersbourg,  (1962)
* Wuhan,  (1986)

E Manchester e kaver ar muiañ koñsuldioù e Breizh-Veur er-maez eus Londrez : ouzhpenn 800. O servijoù a ra war-dro al lodenn vrasañ eus Norzh Bro-Saoz. Staliet e oa ar re gentañ er bloavezhioù 1820 dre ma oa o kreskiñ al liammoù kenwerzh etrebroadel e-pad an Dispac'h Greantel.

## Liammoù diavaez
* Load kefridiel kêr Manchester

## Notennoù
Cheshire

**Cheshire** (*Kontelezh Chester* hervez an anv kozh, *Swydd Gaer* pe *Sir Gaer* e kembraeg), zo ur gontelezh eus gwalarn Bro-Saoz, stok ouzh hanternoz Kembre, e Breizh-Veur.

## Kêrioù
Chester (*Caer* e kembraeg) eo pennlec'h ar gontelezh, met Warrington eo ar gêr vrasañ.

## Douaroniezh
En hanternoz dezhi emañ Merseyside ha Greater Manchester, Derbyshire er reter, Staffordshire ha Shropshire er c'hreisteiz, Sir y Fflint ha Wrecsam e Kembre er c'hornôg.

D'ar 1añ a viz Ebrel 1998 e voe disrannet Warrington ha Halton diouzh ar gontelezh velestradurel, ha dont a rejont neuze da vezañ Aotrouniezhioù unvan.

Rannet e voe neuze ar gontelezh amaezel miret etre 6 distrig, adaozet d'ar 1añ a viz Ebrel 2009: kendeuzet e voe Hellesmere Port ha Neston, Distrig Chester ha Vale Royal da sevel Kornôg Cheshire ha Chester a-gevret pa voe kendeuzet diouzh o zu Crewe ha Nantwich, Congleton ha Macclefield da sevel Reter Cheshire a-gevret. Ur gontelezh lidel hepken a chom, pa voe freuzet kontelezh velestradurel Cheshire.

# Kornôg Cheshire ha Chester
# Reter Cheshire
# Warrington
# Halton
Aberystwyth

**Aberystwyth** zo ur gêr eus Kembre e kontelezh Ceredigion, e kember ar stêrioù Rheidol hag Ystwyth. 15 935 a dud a oa o vevañ eno hervez niveridigezh 2001. Ur skourr eus Skol-veur Kembre zo eno. Anvet eo ar gêr *Aberstouez* gant Roparz Hemon e-barzh Gwalarn niverenn 128-129 (1939, p. 75) ha gant Youenn Olier en e romant *[[Porzh an Ifern]]*.

## Brezhonegerien vrudet bet o vevañ en Aberystwyth
* Rhisiart Hincks
* Arzel Even
* Iwan Wmffre

## Gevelliñ
* Sant-Brieg 
* Kronberg 

## Aozadurioù diazezet en Aberystwyth
* *Llyfrgell Genedlaethol Cymru*, "Levraoueg Vroadel Kembre". Di ez eus bet kaset e-leizh a zihelloù brezhonek gant aon e vije bet graet n'eus forzh petra ganto e levraouegoù gallek Breizh. 
* *[http://www.aber.ac.uk/ Prifysgol Aberystwyth]*, "Kampus Aberystwyth Skol-Veur Kembre"
* *Coleg Llyfrgellwyr Cymru*, "Skol-stummañ evit al Levraouegerien".
* *Cymdeithas y Merlod a'r Cobiau Cymreig*, "Kevredigezh Poneoù Kembre";
* *[[Cymdeithas yr Iaith Gymraeg]]*, "Kevredigezh ar Yezh Kembraek"
* *[[Urdd Gobaith Cymru]]*, ur strollad aozet gantañ diduamanchoù evit ar vugale.
Minsk

**Minsk** (belaruseg : Мeнск *Myensk*, Мiнск *Myinsk*, ruseg : Минск *Minsk*, poloneg : Mińsk (Litewski), lituaneg : Minskas), eo kêr-benn ha kêr vrasañ Belarus.  a dud a oa o chom enni e 2022.

Dre ma 'z eo kêr-benn ar vro ez eus ur statud ispisial gant Minsk evel kêr-benn ha kreiz rannvro Minsk (*voblast*) ha Distrig Minsk (*raion*). E miz Genver 2021 e oa ar boblañs e- tro da zaou vilion a dud, ar pezh a lakaae Minsk en 11 renk e-touez kêrioù pobletañ Europa. Minsk zo unan eus kêrioù-penn Kenglad ar Stadoù Dizalc'h hag an Unvaniezh Ekonomikel Eurazian. 

## Gevelliñ
* 
* 
* 
* 
* 

## Liamm diavaez
* Skeudennoù eus Minsk
Skrav

Ar **skraved** a zo evned-mor eus ar c'herentiad *[[Sternidae]]* pe an iskerentiad *Sterninae* hervez ar rummatadurioù. Bremañ o lakaer kentoc'h er c'herentiad *[[Laridae]]* (hervez IOC 5.3. (2015)).

An darn vrasañ anezho a zo heverk gant o c'habell du hag o fluñv louet.

## Roll ar spesadoù
Er genad *[[Sterna]]*:
* *[[Sterna aurantia]]*
* Skrav Dougall, *Sterna dougallii*
* *[[Sterna striata]]*
* *[[Sterna sumatrana]]*
* *[[Sterna hirundinacea]]*
* Skravig boutin, *Sterna hirundo*
* *[[Sterna repressa]]*
* Skrav an Hanternoz, *Sterna paradisaea*
* *[[Sterna vittata]]*
* Skrav Kergelenn, *Sterna virgata*
* Skravig Forster, *Sterna forsteri* 
* *[[Sterna trudeaui]]*
* *[[Sterna acuticauda]]*

Gwechall er genad *Sterna* ha lakaet er genad *[[Onychoprion]]* bremañ:
* Skrav aleout, *Sterna aleutica*
* Skravig mouchig gwenn, *Sterna anaethetus*
* Skrav kein du, *Sterna fuscata*
* Skrav kein gris, *Sterna lunata*

Gwechall er genad *Sterna* ha lakaet er genad *Gelochelidon* bremañ:
* Skrav beg tev, *Sterna nilotica*

Gwechall er genad *Sterna* ha lakaet er genad *Hydroprogne* bremañ:
* Skrav-Kaspia, *Sterna caspia*

Gwechall er genad *Sterna* ha lakaet er genad *[[Sternula]]* bremañ:
* Skravig c'hwiton, *Sternula albifrons*
* Skravig Saunders, *Sternula saudersi*
* *[[Sternula antillarum]]*
* Skravig Amazonia, *Sternula superciliaris*
* *[[Sternula lorata]]*
* *[[Sternula nereis]]*
* *[[Sternula balaenarum]]*

Gwechall er genad *Sterna* ha lakaet er genad *[[Thalasseus]]* bremañ:
* Skrav meur, *Thalasseus maximus*
* Skrav kuchenn bras, *Thalasseus bergii*
* Skrav tek, *Thalasseus elegans*
* Skrav Bengal, *Thalasseus bengalensis*
* Skrav Bernstein, *Thalasseus bernsteini*
* Skrav kuchenn, *Thalasseus sandvicensis*
* *[[Thalasseus acuflavidus]]*

Genad *Phaetusa* :
* Skrav beg bras, *Phaetusa simplex*

Genad *Larosterna* :
* skrav inka, *Larosterna inca*

## Rummatadur

## Liammoù diavaez

## Daveoù ha notennoù
Dañvad

Ur bronneg daskirier doñv eus ar c'herentiad *[[Bovidae]]*, anv spesad *Ovis aries* eo an **dañvad** (liester : *deñved*). M'eo dañvad anv boutin ar spesad eo maout anv ar par, dañvadez anv ar barez hag oan anv an hini bihan. Maget e vez an deñved evit o c'hreoñv a zo graet gant gloan, evit o c'hig hag evit laezh an dañvadezed implijet evit fardañ meur a seurt fourmaj.

## Orin ar ger
Eus ur ger predenek martezeüs **damatos* e teu *dañvad*. Savet e oa bet war ur wrizienn indezeuropek a dalvez « doñvaat » hag a gaver ivez er c'hembraeg *dafad*, er c'herneveureg *davas*.


Restr:Ovejas en Patagonia - Argentina.jpg|Un tropellad deñved e Patagonia
Restr:Penn-dañvadWesthoek.JPG|Ur penn-dañvad er Westhoek


## Gwelet ivez
* maout
* oan
Enez ar Reünion

**Enez ar Reünion** (/reyˈniːɔ̃n/ pe /reˈỹɲɔ̃n/) (*La Réunion* e galleg; *La Rényon* pe *La Rénion* e kreoleg Reünion) zo un enezenn e Meurvor Indez. Mont a ra d'ober un departamant tramor gall. Saint-Denis eo anv ar pennlec'h anezhañ.

## Arondisamantoù ar Reünion
Rannet eo ar Reünion e pevar arondisamant :
* Arondisamant Saint-Benoît
* Arondisamant Saint-Denis
* Arondisamant Saint-Paul
* Arondisamant Saint-Pierre

## Notennoù
Alexander MacDonnell

**Alexander MacDonnell**, pe *McDonnell*, a zo bet ganet d'an 22 a viz Mae 1798 e Béal Feirste (Iwerzhon) ha marvet d'ar 14 a viz Gwengolo 1835 e Londrez (Breizh-Veur).

Mestrc'hoarier echedoù iwerzhonat.

## Matchoù Londrez
Adalek miz Mezheven 1834 betek miz Du e c'hoarias un heuliad c'hwec'h match (88 partienn) a-enep da Louis de la Bourdonnais, kampion ar bed er c'houlz-se ; 44 partienn a voe gounezet gant de la Bourdonnais, 30 gant McDonnell, 14 a voe nul; ne voe ket echuet ar seizhvet match.

## Partiennoù a-bouez
* Louis-Charles Mahé de La Bourdonnais a-enep da Alexander MacDonnell, Londrez,1834
* Louis-Charles Mahé de La Bourdonnais a-enep da Alexander MacDonnell, Londrez 1834

## Liammoù diavaez
*Match Louis-Charles Mahé de La Bourdonnais a-enep da Alexander MacDonnell
*E c'hoari e Chessgames
Béal Feirste

**Béal Feirste** (stumm saoznekaet: *Belfast*), eil kêr vrasañ ag Iwerzhon ha kêr-benn Norzhiwerzhon. 267 500 a dud a oa o vevañ e kêr e 2009, ha 641 638 en tolpad kêrioù.

## Tud vrudet
* Aleksandr MacDonnell, mestrc'hoarier echedoù iwerzhonat a zo bet ganet e Béal Feirste.
* Barry Douglas, pianoour ha penn laz-seniñ
Makedonia (Gres)

**Makedonia** (gresianeg **Μακεδονία**, *Makedonia*) a zo ur rannvro istorel (rouantelezh kozh Fulup II, Aleksandr Veur hag o diskennidi) eus Gres.

## Istor
Varese

**Varese** zo ur  gêr hag ur gumun eus  Italia, ha pennlec'h proviñs Varese e Lombardia .

## Liamm diavaez

* Lec'hienn ar gumun.
Elara (loarenn)

**Elara** (gresianeg Ελάρα) a zo ul loarenn brogradek direizh eus Yaou. Gant Charles Dillon Perrine eo bet dizoloet e 1905 en Arsellva Lick. Dont a ra hec'h anv eus Elara, unan eus serc'hed Zeus, ha mamm d'ar ramz Tityos.

E 1975 hepken e tegemeras Elara hec'h anv a-vremañ. Kent-se e voe anvet **Yaou VII** pe, gwechoù 'zo Hera.

E-touez strollad Himalia emañ, anezhañ pemp loarenn hag a gelc'htro etre 11 ha 13 milion a gilometradoù eus Yaou.

## Liammoù diavaez

Elara
Sondhi Boonyaratklin

Jeneral **Sonthi Boonyaratglin** (taieg: สนธิ บุญยรัตกลิน; LFE: [sŏntʰí bunjárátkalin]; *Sonthi Bounyaratkalin* hervez doare-skrivañ ar brezhoneg) bet ganet d'an 2 Here 1946 zo e penn lu Thailand. Muzulman eo hag an hini kentañ anezho eo e penn ul lu boudaek.

D'an 19 Gwengolo 2006 ez eas da 1añ Ministr dre un taol-stad.

## Deskadur ha deroù e esped

Studiañ a reas Sonthi Boonyaratglin en Akademiezh Vilourel Roueel Chulachomklao hag anvet e voe e 1969 en droadegiezh. Penn e voe da veur ag unanneoù.

E miz Eost 2004 e voe anvet eil penn al lu. Da penn-lu e voe anvet e miz Here 2005 a-drugarez da skoazell Surayud Chulanont, penn kozh al lu, ha Prem Tinsulanonda, prezidant ar c'huzul prevez ha alier ar roue Rama IX

## Diemglev gant Thaksin Shinawatra

Evel penn ar lu e asure Sondhi Boonyaratklin n'emello ket e enkadenn bolitikel a oa Thailand enni adalek 2005, daoust m'en doa disklaeriet : Doaniet e oa bet he Meurded gant an enkadenn, moarvat. Klemm a reas pa arnodas, en aner, Thaksin Shinawatra da lakaat kenskolidi e karg gwarnizon ar gêrbenn.
Bila Tserkva

**Bila Tserkva** a zo ur gêr eus kreiz Ukraina, war ribl ar stêr Ros.
## Istor
## Monumantoù ha traoù heverk
## Douaroniezh
## Emdroadur ar boblañs
## Melestradurezh
## Tud
* Yossele Rosenblatt, sonaozer
* David Bronstein, skrivagner ha mestrc'hoarier echedoù soviedat
* Volodymyr Dyudya (g. e 1983), marc'hhouarner ukrainat
* Lioudmila Mic'hailovna Pavlitchenko, tennerez-spieg soviedat
* Olexandr Medvid'
* Yuriy Zagorodniy
* Yuri Linnik, matematikour soviedat
* Shmuel Yerushalmi 
* Vadim Lazarkevich

## Liammoù diavaez
## Notennoù ha daveoù
Te Nilgiri

Un te teñval blazus eo te Nilgiri. En torgennoù Nilgiri, e Tamil Nadu ha Kerala en India, e kresk. A-drugarez d'an hinad tomm e c'heller dastum an deil a-hed ar bloaz. Met dastumet e vez 25 % etre Ebrel ha Mae ha 40 % etre Gwengolo ha Kerzu.

Aliañ a reer d'e c'hlec'hiañ gant un dour tomm-tre, e-tro 95°.

E 1839 hepken e voe plantet ar bodennoù-te kentañ e su India.

## Gwelet ivez

Te Assam

Te Kerala

Te Darjeeling
Strollad Baath

Ar **Baath** - pe reishoc'h: **Baʿth** - (anv klok: حزب البعث العربي الاشتراكي ,*hizb al-baʿth al-ʿarabī al-ichtirākī*, "Strollad sokialour arab an dasorc'hidigezh") a zo ur strollad lik, broadelour ha sokialour. Diazezet eo bet e 1940 e Damask gant Michel Aflaq ha Salah ad-Din al-Bitar. Betek 2003 e renas ar Baath war Iraq; e Siria avat en deus gellet ar strollad mirout e c'halloud.
Smilodon fatalis

Ar ***Smilodon fatalis*** (henc'hresianeg : σμίλη / *smílē*, « kizell » + ὀδούς / *odoús*, "dant", a zo ὀδόντος / *odóntos* pa zoare un anv-kadarn, ha latin *fatalis*, "marvus") eo an tigr dent sabrenn anavezetañ.

Dont a reas war wel 1,6 milion a vloavezhioù zo e Norzhamerika. En em astenn a reas e annez betek Perou goude-se. Mont a reas da get war-dro 16 000 bloaz zo.

Etre 130 ha 200 kg a bouez a oa ennañ, hag etre 100 ha 120 cm e oa e hirder.

## Gwelet ivez
**[[Smilodon gracilis]]*
**[[Smilodon populator]]*
Keris (strollad)

**Keris** eo kendalc'h ar strollad Ys, hep ar violoñsour René Werneer. War a seblant emañ ar c'hlaouierour Pascal Stive e penn ar strollad bremañ. Kalz a cheñchamant a zo en doare sonerezh avat. Troet kalz muioc'h bremañ war-du ar rock, ar pop hag al liesseurtaj, gant nebeut a donioù hengounel. E-keñver yezh ez eus cheñchamant ivez. Pa oa brezhoneg an holl dammoù gant Ys (war-bouez unan), eo galleg an holl dammoù amañ (war-bouez unan brezhonek).

Gant Patrig Molard e-barzh ar jeu gant e vinioù bras e kaver a-wechoù tammoù a zegas da soñj ar pezh a raio Soldat Louis diwezhatoc'h. Ar c'hanaouennoù liv ar fent pe ar goapaerezh warno alies a zegas da soñj ivez ar pezh a raio Les Goristes ugent vloaz goude.

Berr e seblant bezañ bet buhez ar strollad-mañ.

## Sonerien
*Pierre Chérèze, gitar, kan
*Patrig Molard, binioù bras, uileann pipe, bombard, fleüt, fleüt Iwerzhon
*Michel Santangeli, taboulinoù, kan
*Pascal Stive, klavieroù, kan
*Jacky Thomas "Blet", gitar-boud, kan

## Pladennoù
*Avel Vor* Philips 9101150 1977.
Perou

**Perou** a zo ur vro eus reter Amerika ar Su ha Lima eo he c'hêr-benn.

## Douaroniezh
Tro dro d'ar vro emañ Ecuador, Kolombia, Brazil, Bolivia, Chile hag ar Meurvor Habask.

Daou venez zo e Perou : El Misti hag Ubinas

## Poblañs

## Sevenadur
### Lennegezh
* Mario Vargas Llosa
* César Vallejo
* Alfredo Bryce Echenique
* Julio Ramón Ribeyro
* José María Arguedas
* Ciro Alegría
* José Carlos Mariategui
* Teodoro Fennadez
* Jaime Bayly
## Departamantoù Perou

## Skeudennaoueg

80 - Machu Picchu - Juin 2009 - edit.jpg|Machu Picchu
Nazca colibri.jpg|Kolibri e Nazca
Titikaka_Uros.jpg|Inizi Uros, Lenn Titicaca 


Peru little girl.JPG|Plac'hig e giz hengounel ar vro
Urarina shaman B Dean.jpg|Chaman eus ar boblad Urarina, 1988
Condor flying over the Colca canyon in Peru.jpg|Kondor dreist kanienn Colca


## Liammoù diavaez
*  Lec'hienn ofisiel Gouarnamant Perou