Gwambiaeg

**Gwambiaeg** *(*'namtrik** pe **namui wam** e gwambiaeg, **guambiano** e spagnoleg)'', a reer eus ur yezh [[Amerindianed|amerindian]] komzet en [[Andoù]] gant [[Gwambiaiz]] e trowardroioù [[Silvia (kumun)|Silvia]], e [[departamant]] [[Cauca (departamant)|Cauca]] e mervent [[Kolombia]]. Un tammig ouzhpenn 10&nbsp;000 a dud a gomze ar yezh-se e dibenn an ). Bev-birvidik eo ha treuzkaset e vez c'hoazh a rumm da rumm, ha pa vefe bet dilezet gant ul lodenn eus ar bobl. Krog eur d'he c'helenn e skolioù zo. Ul lodenn eus [[bonreizh]] Kolombia zo bet troet e gwambiaeg. Emskiantek-kenañ eo Gwambiaiz, anezho ur bobl labourerien-douar, emañ o yezh en arvar ha stourm a reont evit he c'has war-raok. Skoueriekaet eo bet [[doare-skrivañ]] ar gwambiaeg (ha pa vefe tabut c'hoazh) ha meur a destenn zo bet embannet er yezh-mañ.

En-dro da Wambiaiz e vev ur bobl indian all an [[Nasaed]] (pe Paesed) a gomz [[nasaeg]] (pe Nasa yuwe). Kalz niverusoc'h eo ar re-mañ (e-tro 100.000 a dud). [[Totoroeg]] a gomzer ivez e kumun amezek [[Totoró (kumun)|Totoró]]. Daoust ma oa bet soñjet e penn kentañ e oa ur yezh distag eus an [[totoroeg]], ur [[rannyezh]] wambiaek eo. 

==[[Familh-yezhoù]]==

Boas eur da renkañ ar gwambiaeg e-touez ar [[yezhoù barbakoek]] (skourr ar [[yezhoù kokonoukoek]]) 
met e gwirionez n'eo ket asur tamm ebet ar rummata-se n'eo ket diazezet war ur studi wirion eus ar yezhoù a renker evel-se.

C'hoarvezet ez eus bet gant yezhoniourien zo renkañ ar gwambiaeg e-touez ar [[yezhoù nasaek]]. Evit doare n'eo ket soliet ar gerentiezh goulakaet-mañ ha soñjet e vez muioc'h-mui hiziv ez eo an [[nasaeg]] ur [[yezh digenvez]].

==Istor==
Displann-kenañ e hañval bezañ istor ar gwambiaeg zo ur yezh n'eo ket meneget nemeur er mammennoù istorel skrivet deuet betek ennomp. Ken eo bamus soñjal eo chomet bev ar yezh-mañ zoken pa'z eus bet marvet kemend-all tro-war-dro. Istorourien kolombian lec'hel zo o deus embannet e vije deuet ar gwambiaeg eus [[Perou]], degaset ma vije bet Gwambiaiz e-touez an arme [[Indianed]] savet gant an [[aloubidigezh spagnol Amerika|alouberien spagnol]] evit argadiñ Kolombia. N'eo ket bet prouet ar soñj-se. Er c'hontrol, embann a ra Gwambiaiz bezañ o vevañ war o zachenn a-holl viskoazh. Evit doare e felle da istorourien kolombian zo prouiñ ne oa ket Gwambiaiz eus ar vro ha, dre se, n'o doa ket muioc'h a wirioù war an douar eget diskennidi ar [[Spagnoled]]. Diskouez splann a ra koulskoude [[lec'hanvadurezh]] ar vro ma komzer gwambiaeg hiziv e vez komzet ar yezh el lec'h m'emañ abaoe pell-tre. Da skouer, Ur gumun er mervent da Silvia zo anvet [[Novirao (kumun)|Novirao]], stumm spagnolekaet **Nupirau**, an anv a ro Gwambiaiz d'o bro.
Kement-se lavaret, ha daoust ma n'eo ket asur tamm ebet c'hoazh [[rummatadur]] [[yezhoù Kolombia]], e c'hallfe bezañ darempredoù kerentiezh etre ar gwambiaeg ha yezhoù all (evel an [[awa]], anvet ivez kwaikareg) komzet muioc'h er su e departamant [[Nariño (departamant)|Nariño]] war an harzoù gant [[Ecuador]].

E gwambiaeg e ra **Nupirau** (an douar bras) Gwambiaiz eus o bro.

==Deskrivadur ar yezh==
Pemp [[soniad]] [[vogalenn]]ek ha 17 fonem [[kensonenn]]ek zo e gwambiaeg. En o zouez es eus [[kensonenn gilbleg|kensonennoù kildro]].
===Vogalennoù===

===Kensonennoù===

Distaget e vez ar strollad kensonennoù divouezh 'p', 't', 'ts', 'tš', 'ç', 'k', evel mouezhiet 'b', 'd', 'dz', 'dζ' [ɖʐ], 'J' [ɟ], 'g' [ɡ], war-lerc'h ar c'hensonennoù friet pe kev; ouzhpenn-se e tistager ar strollad 'p', 'tš', 'k', evel kensonennoù ruz mouezhiet 'β', 'ζ' [ʐ], 'γ' [ɣ], etre vogalennoù hag e dibenn ar gerioù; pe evel kensonennoù ruz 'f', 'š', 'x', e dibenn ar gerioù. Staonekaet e vez ar gensonenn 'k' dirak 'i' (ky / ç). Seniñ a ra an 'n' evel un 'm' dirak 'p' ''pe'' 'b'.

===Geriaoueg===
* Setu un daolenn a laka war wel un nebeud gerioù gwambiaek a-geñver gant yezhoù all eus mervent Kolombia. Merzout a c'haller pegen tost eo ar gwambiaeg eus an totoroeg.

 

===Lizherenneg===
Daou zoare-skrivañ zo dreist-holl (gant adstummoù).
#Hini an [[I.L.V.]] (spagnolekaet), diazezet er [[bloavezhioù 1970|bloavezhioù 70]] gant [[Judith Branks|Judith]] ha [[Thomas Brancks]].
#Hini [[Cabildo]] [[Guambia]].
Da varn diouzh an dielloù embannet e gwambiaeg e c'heller digejañ daou brantad e doare-skrivañ an I.L.V.
*Dielloù etre ar bloavezhioù [[1978]] ha [[1987]].
# c evit k atav.
# b, d, g evit p, t, k atav e-kreiz pe e dibenn ur ger.
*Diell eus [[1994]].
# k e lec'h c atav.
# p, t, k e-lec'h b, d, g e-kreiz hag e dibenn ar gerioù.
An emdroadur en doare-skrivañ an I.L.V. e dostañ kalz eus hini ar C'habildo; diskouez a ra ez eo gant doare-skrivañ ar C'habildo emañ al lañs bremañ.
*Setu roll al lizherennoù a reer ganto evit skrivañ ar gwambiaeg :
**A - CH - E - F - I - K - L - M - N - Ø - P - R - S - (SH) - T - U - W - Y**
*Ouzhpenn-se, e gerioù amprestet digant ar spagnoleg e c'haller kaout al lizherennoù da heul :
**B - D - G - J - O - V**
====Kudennoù reizhskrivañ====
Daoust d'an araokadennoù bras bet graet e dibenn an , n'eo ket peurziazezet doare-skrivañ ar gwambiaeg c'hoazh. Setu perak e kaver, hervez an aozerien, diskoulmoù disheñvel da grafoù kudennek zo.
*E dibenn ar gerioù e c'haller kaout I pe Y goude ur vogalenn evit merkañ an hantervogalenn []
Da skouer : 	
# **Mai** pe **May** ''(hent)''
# **Møi** pe **Møy** ''(bremañ)''
# **Ñui** pe **Ñuy** ''(e)''
*Douetañs a sav evit skrivañ gerioù a c'hoarvez distresadurioù fonologel enno ([[hevelebekadur]]ioù), hervez reolennoù distagañ reizh ar yezh.
Da skouer : 
#diwar ar ger **sruk** (maen) hag an elfenn vihanaat **-tsik** (-ig e brezhoneg) e stummer **sruktsik** (maenig), distaget []. Ha ret eo skrivañ **sruktsik** pe **sruutsik** evel ma ra skriverien zo ?
#N'eo ket sklaer evit an holl penaos aroueziañ an "oklusivenn c'harloc'henn", merk ar goulenn alies, ha daoust ha ret eo he aroueziañ zoken. Skriverien zo a implij an **h*' evitañ, an ILV peurgetket.

==Gwelet ivez==
* [[Istor ar gwambiaeg skrivet]]
* [[Totoroeg]]
* [[Léon Douay]]

==Daveennoù==
*Pachón, Ximena "Guambía" 1987: *Introducción a la Colombia Amerindia*: 235-248. Instituto Colombiano de Antropología; Bogotá. ISBN 958-612-051-1
*Vásquez de Ruiz, Beatriz 1988: *La predicación en Guambiano''; CCELA, Universidad de Los Andes, Bogotá. ISSN 0120-9507