Arsanailh Roazhon

**Arsanailh Roazhon**, bet anvet ivez ***Atelier de Construction de Rennes***, a oa un arsanailh staliet e mervent Roazhon hag e Sant-Jakez-al-Lann. Produiñ a reas munisionoù ha dafar all evit an arme c'hall etre kreiz ar bloavezhioù 1840 ha 2000.

## Istor

### Orin
En XVIII kantved e voe meur a vrezel etre ar Rouantelezh c’hall ha Bro-Saoz, ar Brezel Seizh Vloaz (1756-1763) hag ar brezel war-vor (1778-1783) en o zouez. E 1777 e voe divizet lakaat sevel teuzerezh Antrig (e Antr, e Bro-Naoned, war ribl al Liger) evit pourveziañ ar Morlu gant kanolioù. Adalek 1778 e voe boulc’het raktres un arsanailh all, en douaroù, evit gwareziñ anezhañ diouzh an tagadennoù adalek an aodoù.

Roazhon a voe dibabet, abalamour d’ar gêr bezañ aes da zaremprediñ eus an aod hag eus kêrioù all a-drugarez da hentoù gwelloc’h. E deroù an Dispac’h gall e servijas kêr da zegemer soudarded ha da greizennañ dafar evit an arme. Pa voe disklêriet adarre ar brezel da Vro-Saoz e 1793 e voe staliet un arsanailh kentañ e savadurioù an Hôpital Général. Un dekred a voe embannet e 1798 gant an Directoire evit trebadekaat al lec’h, en ur sevel ur skol hag un arsanailh kanolierezh er gêr. Ne grogas ket al labourioù koulskoude abalamour d’an diouer a arc’hant.

### Savadurioù kentañ

E 1832 e voe studiet penaos sevel un arsanailh nemetken. E 1844 a voe pozet maen kentañ ar savadurioù, a oa soñjet evit degemer 320 micherour. Roll an arsanailh e oa pourveziañ pezhioù kanolioù evit gellet difenn an aodoù eus genoù ar Saena betek hini ar Gironde. Brasaet e voe al lec’h e 1859 c’hoazh : triwec’h devezh-arat e oa neuze, etre ar vali Sebastopol hag ar vali La Tour d’Auvergne.

E 1856 e voe prenet tachennoù e kêriadennig La Courrouze, a oa pell diouzh kreiz-kêr neuze, evit sevel magajennoù poultr eno. Un hent-houarn a voe savet war ar prim e 1871 evit goulloiñ dafar an arsanailh ha kas anezhañ da lec’h all, pa oa ar Brusianed o tostaat ouzh Breizh.

### Diorren goude brezel 1870-1871
Goude ar brezel a-enep Prusia (1870-1871) e voe divizet kreñvaat nerzh milourel Bro-C’hall. 6,5 hektar a voe prenet tro-dro d’ar magajennoù poultr evit sevel ur *gargousserie* (e-lec’h ma veze leuniet ar munisionoù gant poultr) hag ur gartoucherezh (e-lec’h ma veze bodet elfennoù ar munisionoù). D’ar mare-se e oa tachenn Roazhon o ledañ, hag en em gavout a reas daou lec’h an arsanailh er gêr da vat. Strivoù a voe graet e dibenn an XIX kantved evit aozañ gwelloc’h al liamm etre atalieroù hag an arsanailh.

Just a-raok deroù ar Brezel-bed Kentañ e oa 1300 micherour o labourat e arsanailh Roazhon. E-pad ar brezel e voe brasaet a galz. Pevar devezhiad-arat magajennoù hag atalieroù a voe savet. Unnek hektar a voe prenet e Sant-Jakez-al-Lann evit stokiñ ar munisionoù produet. E 1917 ha 1918 e laboure 18.000 den en arsanailh en holl. Produet e veze obuzioù evit ar c'hanol 75 mm eno ; 400.000 douilhez evit ar munisionoù-mañ a voe savet e-pad ar bloavezh 1917 da skouer. 35% eus ar vicherourien a oa merc'hed. Lod anezhe a oa o labour kargañ an obuzioù gant melinit, un danvez-tarzh melen dañjerus evit ar yec'hed. « *Munitionettes* » a voe graet anezhe. War-dro 2000 Tunizian, 1000 Italian hag un nebeud kantadoù a Sinaiz a labouras war al lec'h ivez. Un harz-labour a voe e miz Even 1917, e-touez ar micherourezed dreist-holl, evit goulenn ur c'hresk war ar goproù. Trec'h e voent.

Etre an daou vrezel-bed e sioulaas an obererezh en arsanailh, a brodue kartouchennoù evit armoù hiniennel hepken. 44 hektar tachenn a voe feurmet evit oberioù all. Kamp Verdun (war-hed ar vali Jean Mermoz hiziv an deiz) a zegemeras repuidi eus Spagn e dibenn ar bloavezhioù 1930.

E 1938 e adkrogas Bro-C’hall da broduiñ armoù a-yoc’h abalamour da c'hourdrouzioù an Trede Reich. 24 hektar a voe prenet evit sevel ur gartoucherezh nevez. Ne oa ket echuet pa erruas an arme alaman en arsanailh, d’an 18 a viz Even 1940. Implijet e voe al lec’h gant an Alamaned a-hed an Eil Brezel-bed, met n’eo ket sklaer evit petra. Ar mekanikoù hag an dafar modern a voe kaset da Alamagn. En nozvezh etre an 3 hag ar 4 a viz Eost e voe lakaet ar magajennoù munisionoù da darzhañ gant ar Wehrmacht. Tan a voe lakaet e kalz savadurioù eus an arsanailh ivez. Implijet e voe al lec’h gant melestradurezh an arme betek an 18 a viz Even 1945.

### Diskar e eil hanterenn an XX kantved
Goude an Dieubidigezh, da c’hortoz e vije adlañset ur programm adarmiñ gant Bro-C’hall, ar Ministr Charles Tillon a zivizas e vije produet madoù all gant an arsanailhoù. Hini Roazhon a broduas neuze turgnoù horolajerezh, haderezioù hag hejerezioù, a veze kaset da URSS da skouer. Adalek 1947 e voe adlañset produerezh an douilhezioù ha kargañ ar munisionoù. War-dro 1960 e c’halle an uzin produiñ 110 douilhez e laton ha 70 e dir bep eurvezh, evit obuzioù 75 mm. 970 den a laboure war al lec’h neuze. D’ar c’houlz-se e krogas an arme da werzhañ tachennoù tro-dro d’an arsanailh, ha ledanaet e voe e oberioù : adkarroù milourel a voz savet da skouer.

Etre 1960 ha 1966 e voe digoret ur greizenn stummañ gant an arsanailh, e bali La Tour d'Auvergne. 20 deskard a veze dibabet bep bloaz. E 1968 e voe dilezet ar c’hargañ munisionoù gant poultr en arsanailh abalamour ma oa kêr Roazhon o ledañ hag o tostaat ouzh ar savadurioù. Digreskiñ a reas obererezhioù an atalieroù betek 2000, pa voe serret da vat.

### Hiziv an deiz
Ur c’harter nevez-flamm, La Courrouze, zo bet savet e plas an arsanailh adalek eil hanterenn ar bloavezhioù 2000. Roudoù a gaver eus an arsanailh hiziv an deiz e anv ur c’harter (Cleunay-Arsenal-Redon) e mervent ar gêr. Ur straed nevez, digoret da vare sevel karter ar Courrouze, a zo bet anvet straed ar Munitionettes gant kuzul-kêr Roazhon e 2010.

## Levrlennadur
*  Kevredigezh "Mémoire Arsenal-Courrouze" ha Christine Barbedet, *L'arsenal de Rennes de 1793 à nos jours*, Les Éditions de Juillet, 2012, 257 p., ISBN 978-2-36510-013-7

## Liamm diavaez
*  *[https://fresques.ina.fr/ouest-en-memoire/fiche-media/Region00384/l-arsenal-de-rennes.html L'Arsenal de Rennes]*, reportaj an ORTF (27/10/1972) war lec'hienn L'Ouest en mémoire / INA (6 mn 24)

## Pennadoù kar
* Arsanailh an Oriant
* Arsanailh Brest
* Teuzerezh Antrig

## Notennoù ha daveennoù