open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Zug (kêr)

**Zug** zo ur gumun suis, pennlec'h kanton Zug.

## Istor

## Monumantoù ha traoù heverk

Zug Burg Zug und Museum 3.jpg|Kastell Zug.
Bahnhof Zug.jpg|Ti-gar Zug.
Zug Huwilerturm 3.jpg|Huwilerturm.


## Douaroniezh
## Emdroadur ar boblañs

Colors=
  id:lightgrey value:gray(0.9)
  id:darkgrey value:gray(0.7)
  id:back value:rgb(1,1,1)
  id:bars value:rgb(0.6,0.7,0.8)
 
 
ImageSize  = width:600 height:400
PlotArea   = left:50 bottom:50 top:30 right:30
DateFormat = x.y
 
Period     = from:0 till:30000
TimeAxis   = orientation:vertical
AlignBars  = justify
ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:10000 start:0
ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:2000 start:0
BackgroundColors = canvas:back
 
BarData=
  bar:1850 text:1850
  bar:1860 text:1860
  bar:1870 text:1870
  bar:1880 text:1880
  bar:1890 text:1890
  bar:1900 text:1900
  bar:1910 text:1910
  bar:1920 text:1920
  bar:1930 text:1930
  bar:1940 text:1940
  bar:1950 text:1950
  bar:1960 text:1960
  bar:1970 text:1970
  bar:1980 text:1980
  bar:1990 text:1990
  bar:2000 text:2000
  bar:2008 text:2008
  bar:2016 text:2016
 
PlotData=
  color:bars width:25 align:left
 
  bar:1850 from:0 till:3302
  bar:1860 from:0 till:3854
  bar:1870 from:0 till:4243
  bar:1880 from:0 till:4805
  bar:1890 from:0 till:5120
  bar:1900 from:0 till:6508
  bar:1910 from:0 till:8096
  bar:1920 from:0 till:9499
  bar:1930 from:0 till:11113
  bar:1940 from:0 till:12372
  bar:1950 from:0 till:14488
  bar:1960 from:0 till:19792
  bar:1970 from:0 till:22972
  bar:1980 from:0 till:21609
  bar:1990 from:0 till:21705
  bar:2000 from:0 till:22973
  bar:2008 from:0 till:24854
  bar:2016 from:0 till:29804 
PlotData=
  bar:1850 at:3302 fontsize:S text:3302 shift:(-12,5)
  bar:1860 at:3854 fontsize:S text:3854 shift:(-12,5)
  bar:1870 at:4243 fontsize:S text:4243 shift:(-12,5)
  bar:1880 at:4805 fontsize:S text:4805 shift:(-12,5)
  bar:1890 at:5120 fontsize:S text:5120 shift:(-12,5)
  bar:1900 at:6508 fontsize:S text:6508 shift:(-12,5)
  bar:1910 at:8096 fontsize:S text:8096 shift:(-12,5)
  bar:1920 at:9499 fontsize:S text:9499 shift:(-12,5)
  bar:1930 at:11113 fontsize:S text:11113 shift:(-12,5)
  bar:1940 at:12372 fontsize:S text:12372 shift:(-12,5)
  bar:1950 at:14488 fontsize:S text:14488 shift:(-12,5)
  bar:1960 at:19792 fontsize:S text:19792 shift:(-12,5)
  bar:1970 at:22972 fontsize:S text:22972 shift:(-12,5)
  bar:1980 at:21609 fontsize:S text:21609 shift:(-12,5)
  bar:1990 at:21705 fontsize:S text:21705 shift:(-12,5)
  bar:2000 at:22973 fontsize:S text:22973 shift:(-12,5)
  bar:2008 at:24854 fontsize:S text:24854 shift:(-12,5)
  bar:2016 at:29804 fontsize:S text:29804 shift:(-12,5)
 
TextData=
  fontsize:S pos:(19,32)
  text:Emdroadur poblañs Zug abaoe 1850

Dave: OFS
## Melestradurezh
## Tud dibar

## Liammoù diavaez
*  Lec'hienn ar gumun

## Notennoù ha daveoù
-8

746 *Ab Urbe Condita* = 8 kent J.-K.

## Darvoudoù

### Europa

#### Impalaeriezh roman
* Impalaer : Aogust (Caius Julius Caesar Octavianus)
* Koñsuled : Gaius Marcius Censorinus ha Gaius Asinius Gallus Saloninus

### Afrika

### Reter-nesañ

#### Israel
* Herodez Veur

### Azia

## Arzoù, skridoù, ha Teknikoù

## Relijionoù

## Ganedigezhioù -8

## Marvioù -8
Microligea palustris

***Microligea palustris*** a zo ur spesad golvaneged eus ar c'herentiad Phaenicophilidae.

Anvet e voe *Ligea palustris* (kentanv) da gentañ-penn (e 1884) gant an evnoniour stadunanat Charles Barney Cory (1857-1921).Ar spesad nemetañ er genad *Microligea* an hini eo.

## Doareoù pennañ

## Boued
N'ouzer ket kalz tra : soñjal a ra d'ar skiantourien e vev diwar amprevaned peurvuiañ.

## Annez hag isspesadoù

Ar spesad a gaver an daou isspesad anezhañ :
* *Microligea palustris *'palustris**', e douraoù uhel Hispaniola,
* *M. p. vasta*, e mervent Republik Dominikan.

## Rummatadur
Renket e veze er c'herentiad Parulidae kent.

## Liammoù diavaez
*  ''Microligea palustris'' war al lec'hienn BirdLife International.
* ''Microligea palustris'' war lec'hienn an International Union for Conservation of Nature (IUCN).

## Notennoù ha daveennoù
Chateaubriant

Un anv tiegezh nobl kozh eus Breizh eo **Châteaubriant**, *« kastell ar "Brient" »* tudjentil genedik eus bro-Gastellbriant.

## Anvioù-tud
* Françoise de Châteaubriant (1495-1537), serc'h d'ar roue gall Frañsez 1;
* he gwaz Jean de Laval-Châteaubriant (1486-1543), gouarnour Breizh eus 1531 betek 1543, mignon d'ar roue gall Frañsez 1;
* Alphonse de Châteaubriant (1877-1951), skrivagner ha kazetenner,
* Loïc de Châteaubriant (1958- ), stourmer evit ar brezhoneg.

## Gwelet ivez
*Kastellbriant
*Chateaubriand
* Briant
Xenoligea montana

***Xenoligea montana*** a zo ur spesad golvaneged eus ar c'herentiad Phaenicophilidae.

Anvet e voe *Microligea montana* (kentanv) da gentañ-penn (e 1917) gant an evnoniour ha naturour stadunanat Frank Michler Chapman (1864-1945)Ar spesad nemetañ er genad *Xenoligea* an hini eo.

## Doareoù pennañ

## Boued
Bevañ a ra diwar amprevaned hag artropoded all.

## Annez
Brosezat eo ar spesad en Hispaniola.

## Liammoù diavaez
*  ''Xenoligea montana'' war al lec'hienn BirdLife International.
*  ''Xenoligea montana'' war lec'hienn an International Union for Conservation of Nature (IUCN).

## Notennoù ha daveennoù
Chateaubriand

Un anv tiegezh nobl kozh eus Breizh eo **Chateaubriand**. Dont a ra eus Châteaubriant, stumm gallek Kastellbriant. Savet eo an anv diwar "kastell" ha "Briand" pe "Briant" (gwelet an anv Brian).
## Anvioù-tud
* François-René de Chateaubriand (1768-1848) skrivagner ha politikour
* Lucile de Chateaubriand (1764-1804) c'hoar ar skrivagner, skrivagnerez
* Céleste de Chateaubriand (1774-1847) gwreg ar skrivagner
* Armand de Chateaubriand (1768-1809) keniterv ar re-mañ, gwazour roueelour e-pad an Dispac'h Gall

## Anvioù-lec'h
* Assis Chateaubriand kêr eus Paraná e Brazil
* Maison de Chateaubriand ur mirdi
* Lise Chateaubriand ul lise publik e Roazhon
* Joliot-Curie - Chateaubriand un arsavlec'h eus metro Roazhon

## Sevenadur
* *[[Chateaubriand (Diesbach)|Chateaubriand]]* buhezskrid ar skrivagner
* Chateaubriand, ur film evit ar skinwel
* Prix Chateaubriand priz lennegezh war an istor

## Boued
* Chateaubriand, spilhenn vevin tri santimetr a devder ganti
* ur wastell eus Clermont-Ferrand

## Gwelet ivez
* Châteaubriant
* Briand
Briand

*Gwelet ivez ar pennadoù [[Briant]], [[Chateaubriand]] ha [[Chateaubriant]].*

**Briand** zo un anv tud (gwelet an anv Brian) a gever stank e kornog Bro-C'hall koulz hag e Breizh hag e Kebek. Kavout a reer ar ger en anvioù tiegezh kozh breizhat evel Chateaubriand (a orin eus Kastellbriant), Pontbriand, Trobriand, Bois-Briand ha Goesbriand.
## Anvioù-tud
Gallaoued :
* François Briand barzh eus ar 
* Philippe Briand (1956-) lestrsavour
* Philippe Briand (1960-) politikour
* Anne Briand-Bouthiaux (1968-) biatletourez
* Arnaud Briand (1970-) c'hoarier hoke war skorn
* Ludwig Briand (1981-) aktour
* Jimmy Briand (1985-) c'hoarier mell-droad etrebroadel
Kebekiz :
* Manon Briand (1964-) filmaozerez
Bretoned :
* Jean-Olivier Briand (1715-1794) ganet e Plerin, prelad katolik, eskob Kebek
* Aristide Briand (1862-1932) politikour ha diplomat, Priz Nobel ar Peoc'h e 1926
* Camille Bryen (1907-1977), Camille Briand e anv gwir, arzour, barzh ha livour
* Pascale Briand (1952-) biologourez ha politikourez

## Istor
* gouarnamant Aristide Briand
* Emglev Briand-Kellogg, emglev etrebroadel e 1928.

## Lec'h
* Kastell Bois-Briand e Naoned
* E Bro-Dinan e kaver stêr "Guébriand" e Pledeliav, kêriadenn "Le Guébriand" ha stank "Guébriand" e Pludunoù

## Pennadoù kar
* Briant
* Brian
Skynet (Terminator)

**Skynet** zo ur speredegezh kalvezel niverennel diazez e bed ar Frañchiz Terminator. Bez eo enebour daonet an denelezh o klask lazhadegañ Mab-Den. Ne vez ket gwelet alies Skynet er frañchiz, Skynet a zo ur program niverennel deuet da vezañ emren hag a zo en em ledet e milionoù a urzhiataerezhioù dre ar bed; dre-se ez eo deuet da vzañ galloudus kalz muioc'h evit na oa e posublderioù diazez. Krouerien Skynet o deus klasket talañ outañ en aner. Evit dreistbevañ, Skynet en deus kroget da lazhadegañ an denelezh. Implijet e vez gant Skynet an holl objedoù niverennel a zeu da vezañ ul lodenn esu ar rouedad. Goude bezañ bannet misiloù nukleel e-pad an Judgment Day, Skynet a implijo hag a grouo robotoù lies evit lazhañ peurrest an denelezh: dronoù, mekanikoù brezel, android ha cyborg (dreist-holl doare Terminator), ha kement program urzhiataer posubl. 

Skynet a soñj e vez ret dezhañ difenn ar bed evel ma z'eo bet urzhiet dezhañ met evit dont a-benn e vez ret lazhañ an holl dud.

Skynet a zo bet gwelet evit ar wech kentañ ouzh ur skramm er film Terminator Salvation embannet e 2009. Dremm an aktourezh saoz Helena Bonham Carter eo a voe implijet. Ur wech e voe tu gwelet Skynet en un doare gwirion, er film Terminator Genesys embannet e 2015, c'hoariet e oa gant an aktour saoz Matt Smith ha gant stumm un Terminator T-5000.
## A-raok an Judgment Day
Skynet zo ur speredegezh kalvezel niverennel savet gant an United States Armed Forces evit gwellaat difennerezh ar vro. Savet eo bet gant miles Bennett Dyson hag e skipailh skiantourien. Skynet a oa bet savet evel ur sistem spiañ ha kelaouiñ liammet ouzh nerzhioù difenn Stadoù-Unanet Amerika. E-penn an holl teknologiezhoù difenn betek ar c'hirri-nij Northrop Grumman B-2 hag ar misiloù nukleel stadunanat. Pal krouidigezh Skynet a oa da reiñ lamm d'ur c'hwitadennoù denel posubl.
Pontbriand

**Pontbriand** zo un anv tiegezh nobl kozh eus Breizh, savet diwar "pont" ha "Briand" (gwelet an anv Brian).

## Tud
Guyon de Breil, beskont Pontbriand, eus Tiegezh du Breil
* Julien du Breil (1515 - 1587) aotrou Pontbriand
* Henri-Marie Dubreil de Pontbriand (1709-1760) ganet e Plerin, arc'heskob Kebek
* Toussaint du Breil de Pontbriand (1776-1844) penn ar chouaned ha soudard
* Marie-Ange du Breil de Pontbriand (1777-1856), milour ha politikour
* Fernand du Breil de Pontbriand (1848-1916) politikour, maer Ervoreg
* Charles de Foucauld de Pontbriand (1858-1916) soudard, ergerzhour, douaroniour, den a relijion ha yezhoniour
* Michel de Pontbriand (1911-2000) rezistant ha politikour, maer Ervoreg
* Jean-Noël Pontbriand, (1933) barzh kebekat

## Lec'hioù
* Ostel Pontbriand, un ostel prevez e Sant-Brieg savet gant Joseph-Victor du Breil de Pontbriand (1724-1784)
* Pontbriand ur gumun kozh eus Kebek staget ouzh kêr Thetford Mines e 2001

## Gwelet ivez
* Briand
Ion Antonescu

**Ion Antonescu** (Pitești, 15 Mezheven 1882 - prizon Jilava, 1 Mezheven 1946) a oa un ofiser ha politiker eus Roumania. E penn armeoù Roumania e voe hag e penn ar stad eus 1940 betek 1944, gant an titl *conducătorul statului* ("levier ar stad").

Ezel eus bodad-stur arme Roumania e voe e-pad ar Brezel-bed Kentañ. Etre 1922 ha 1926 e voe kargad a-berzh an arme e kannati Roumania e Pariz, hag e Londrez da c'houde. E 1937 e voe anvet da jeneral, e penn bodad-stur an arme. Ha goude-se e voe anvet da vinistr ar Brezel e gouarnamant Octavian Goga, ur gouarnamant eus an tu-dehoù hag enep-yuzev.

E deroù 1938 e voe divodet ar gouarnamant gant ar roue Carol II, a savas ur renad anvet "karlouriezh" a oa un doare diktatouriezh met a stourme ouzh nerzhioù an tu-dehoù pellañ. Bac'het e voe Ion Antonescu e manati Bistrița, er C'harpatoù. Feal e chomas renad Carol II d'an emglevioù a oa gant ar Rouantelezh-Unanet ha Bro-C'hall. Goude kiladeg armeoù an div stad-se dirak re an Trede Reich, e miz Mezheven 1940, e voe didammet Roumania gant an Nazied. Besarabia a voe roet d'an Unvaniezh Soviedel, ul lodenn vat eus Transilvania a voe roet da Hungaria hag un tamm eus Dobroudja e voe lezet gant Bulgaria. 40% eus douaroù Roumania a voe tennet diganti.
 
Neuze e voe anvet Ion Antonescu da gentañ ministr ha ren a reas ar vro, gant skoazell faskourien ar Gward Houarn, adalek Gwengolo 1940. Lakaat a reas ar roue da reiñ e zilez hag en em envel a reas *Conducător* d'ar 14 a viz Gwengolo. E miz Genver 1941 e klaskas ar Gward Houarn ober un taol-stad, met flastret e voe ha diwar neuze e renas Antonescu war ar vro e-unan, e penn un diktatouriezh renet gant an arme. Ouzhpenn bezañ Kentañ Ministr e oa ivez ministr an Aferioù diavaez ha ministr an Difenn.

Evit adtapout an douaroù kollet gant Roumania e tuas Ion Antonescu gant Alamagn Adolf Hitler hag Italia Benito Mussolini ha disklêriañ ar brezel d'an Unvaniezh Soviedel. Mont a reas soudarded rouman d'en em gannañ gant an Alamaned da aloubiñ an Unvaniezh Soviedel. Dindan ren Antonescu e voe lazhet ouzhpenn 300 000 a Yuzevien hag ouzhpenn 20 000 a Romed.

Daoust ma oa krog Antonescu da gaozeal gant ar Gevredidi en hañv 1944, pa wele e oa an avel o treiñ, e c'hoarvezas un taol-stad a-enep dezhañ, renet gant ar roue Mikael Iañ, d'an 23 a viz Eost 1944. Kaset e voe an diktatouriezh d'an traoñ. Harzet e voe Ion Antonescu, barnet, kondaonet d'ar marv ha lazhet d'ar 1 a viz Mezheven 1946.
Briant

**Gwelet ivez an anv [[Chateaubriant]], [[Briand]], ha [[Chateaubriand]].*

**Briant** zo un anv brezhonek a dalv kement ha "uhel, pouezus" e henvrezhoneg (gwelet an anv Brian). Kavet e vez ivez e Bro-Saoz hag e Bro-C'hall. 
## Anvioù-lec'h
**Briant** a gaver stank a-walc'h e Breizh dreist-holl :
* Kastellbriant, *Kastell an tiegezh Brient*, ur gêr e reter ar vro brudet evit e gastell e Marzhoù Breizh
* e korrlec'hanvadurezh ar vro : Kerbriant, Menbriant e Pradvael, La Briantais
* Boisbriant : gwelet Boisbriand
* Briant, ur gumun c'hall e departamant Saône-et-Loire

## Anvioù-tud

* an tiegezh "de Chateaubriand" zo un tiegezh kozh uhel eus Bro Gastell-Briant, e Marzhoù Breizh. Gant Briant, kentañ aotroù Kastellbriant, e voe savet ur c'hreñlec'h war ribl ar C'haer etre 1028 ha 1050. Un aotroù all eus an tiegezh-se a oa anvet Briand II. Gwelet ivez ar skrivagner brudet François-René de Chateaubriand, hag ar pennadoù Chateaubriand ha Chateaubriant
* an tiegezh "Budes de Guébriant"
* Denis Briant (1655-1716), manac'h beneadat
* Théophile Briant (1891-1956), barzh
* Vincent Briant (ganet e 1986), c'hoarier melldroad
* Yvon Briant (1954-1992), politikour

* Alexandre Briant (1556-1581), beleg jezuist
* Michael E. Briant (ganet e 1942), filmaozer, aktour, produour ha senariour
* Shane Briant (1946-2021), aktour

* Louis-Alexandre Briant (1759-1812), soudard
* Pierre Briant (ganet e 1940), istorour war an Henamzer, eus Anjev

## Lennegezh
* Unan eus an tudennoù pennañ eo Briant er romant *Deux ans de vacances* gant Jules Verne

## Armerzh
* Brient, embregerezh kilhevardon

## Gwelet ivez
* Brian
* Briand
* Bryant
Derventio Coritanorum

**Derventio ** a oa ur c'hreñvlec'h roman gwechall hag ur gêr vihan e proviñs roman Britannia. Hiziv eo anavezet evel Little Chester, hag emañ war harzoù kêr Derby, e kontelezh Derbyshire, e Bro-Saoz.

## Douaroniezh
Restr:Littlechester. Cb.jpg|
|Ordnance Survey. Map of Roman Britain

## Anv
Rivet & Smith, p. 334

* Ravenna 10646 : **Derbentione / Derbencione**

Evit an dalvoudegezh, gwelout Derventio Brigantum.
Childerig III

**Childerig III**, ganet war-dro 714 ha marvet war-dro 755, a oa roue ar Franked, e Neustria, Burgondia hag Aostrazia etre 743 ha 751. N'ouzer ket da biv e oa mab, met gwelet eo evel ar merovead diwezhañ.

## Tiegezh
N'eus meneg ebet eus e dud en dihelloù. Al Liber historiæ Francorum a achu gant ar bloaz 725, ha Chronique de Frédégaire, skrivet gant Childebrand, eontr da Pepin Grenn, a chom hep skrivañ ger war an afer.

Martezeennoù zo bet steuet avat:

## E vuhez

Goude marv Thierry IV en 737 ne oa den eus tierniezh Merove da lakaat ar gurunenn war e benn, ma voe laosket ar vro diroue gant maer ar palez Aostrazia, Karl Martel. E-pad seizh vloaz e voe merket ar bloaz 737 war an holl baperoù.
Little Chester

**Little Chester** pe **Chester Green** zo ur bannlev eus kêr Derby, e Derbyshire, e Bro-Saoz. Emañ en hanternoz da greiz kêr Derby, war lez ar stêr Derwent.

Eno e oa gwechall ur c'hreñvlec'h roman bras, anvet Derventio. Diazezet e oa ar c'hreñvlec'h-se war lez ar stêr hag e kroashent pemp hent roman.
-9

745 *Ab Urbe Condita* = 9 kent J.-K.

## Darvoudoù

### Europa

#### Impalaeriezh roman
* Impalaer : Aogust (Caius Julius Caesar Octavianus)
* Koñsuled : Nero Claudius Drusus ha Titus Quinctius Crispinus Sulpicianus 
### Afrika

### Reter-nesañ

#### Israel
* Herodez Veur 

### Azia

## Arzoù, skridoù, teknikoù

## Relijionoù

## Ganedigezhioù -9

## Marvioù -9
*Drusus an Henañ, jeneral roman.
Calyptophilus tertius

***Calyptophilus tertius*** a zo ur spesad golvaneged eus ar c'herentiad Calyptophilidae.

## Doareoù pennañ

## Boued

## Annez
Brosezat eo ar spesad en Hispaniola.

## Rummatadur
Renket e veze er c'herentiad Thraupidae kent ha sellet outañ evel un isspesad — *Calyptophilus frugivorus tertius* — da *g[[Calyptophilus frugivorus]]*.

## Liammoù diavaez
*  ''Calyptophilus tertius'' war al lec'hienn BirdLife International.
*  ''Calyptophilus tertius'' war lec'hienn an International Union for Conservation of Nature (IUCN).

## Notennoù ha daveennoù
Santiponce

**Santiponce** zo ur gumun eus Spagn e proviñs Sevilla, e kumuniezh emren Andalouzia.

## Istor
Eno e oa gwechall kêr roman *Italica*, ar gêr roman gentañ diazezet en Hispania, savet gant Scipio Africanus. En Italica e voe ganet an impalaerien Trajan hag Hadrian.

## Anv
A. **Italica**

Anvet ivez : *Divi Trajani Civitas* = Kêr an doue Trajan

B. **Santiponce**

## Ardamezioù
Hlodwig III

**Hlodwig III** (*Clovis III* e galleg), ganet war-dro 670 hogen marvet n'ouzer pedavare, a oa roue Franked Aostrazia adal 675 betek 676. Diroueet e voe pa voe gouvezet ne oa ket mab d'ar roue kent.

Ganet e oa war-dro 670, hag Ebroin an hini a embannas ar gaou e oa mab da Klotar III.
En 675, goude drouklazhet ar roue Childerig II, e voe anvet Teodorig III da roue gant Franked Neustria ha Burgondia.

Ha setu neuze Franked Aostrazia, hag o maer-ar-palez Ebroin, tennet ar galloud diganto, da embann e oa Hlodwig, bugel a 5 bloaz, an hini a oa roue Aostrazia.
Formicarius (genad)

***Formicarius*** a zo ur genad e rummatadur an evned, krouet e 1783 gant an evnoniour izelvroat Pieter Boddaert (1733-1795).

## Spesadoù hag an [[isspesad]]où anezhe
C'hwec'h spesad golvaneged a ya d'ober ar genad :
* *[[Formicarius analis]]*
** *F. a. *'analis***, ''connectens'', ''crissalis'', ''griseoventris'', ''hoffmanni'', ''panamensis'', ''paraensis'', ''saturatus'', ''umbrosus'', ''virescens'' ha ''zamorae'',
* ''[[Formicarius colma]]''
** ''F. c. amazonicus'', ***colma***, ''nigrifrons'' ha ''ruficeps'',
* ''[[Formicarius moniliger]]''
** ''F. m. intermedius'', ***moniliger*** ha ''pallidus'',
* ''[[Formicarius nigricapillus]]''
** ''F. n. destructus'' ha ***nigricapillus***,
* ''[[Formicarius rufifrons]]'', 
* ''[[Formicarius rufipectus]]''
** ''F. r. carrikeri'', ''lasallei'', ***rufipectus**' ha *thoracicus*.

O c'havout a reer e Kreiz ha Suamerika, pevar isspesad warn-ugent (24) dezhe en holl.

## Notennoù ha daveennoù
Charles Barney Cory

**Charles Barney Cory**, bet ganet d'an 31 a viz Genver 1857 e Boston (Massachusetts, Stadoù-Unanet Amerika) hag aet da Anaon d'an 31 a viz Gouere 1921, a oa un evnoniour hag ur golfer stadunanat.

## Listenn al [[labous]]ed studiet gantañ
### [[Genad]]où
* **C** : *[[Calyptophilus]]*,
* **L** : *[[Microligea palustris|Ligea]]*,
* **M** : *[[Microligea palustris|Microligea]]*,
* **S** : *[[Siptornopsis hypochondriaca|Siptornopsis]]*.
### [[Spesad]]où
* **C**
: *[[Calonectris borealis]]*, *[[Calyptophilus frugivorus]]*, *[[Conopophaga cearae]]*,
* **I** : *[[Inezia tenuirostris]]*,
* **M**
: *[[Melanospiza richardsoni]]*, *[[Microligea palustris]]*,
* **S** : *[[Setophaga vitellina]]*.
### [[Isspesad]]où
* **T** : *[[Thamnophilus caerulescens|Thamnophilus caerulescens cearensis]]*.

## Notennoù ha daveennoù
Derventio (Papcastle)

**Derventio**, anvet ivez **Derventio Carvetiorum**, a oa ur c'hreñvlec'h roman e hanternoz Enez Vreizh, e Papcastle war ar stêr Derwent.
Savet e voe ur c'hreñvlec'h gant prenn da gentañ, hag adsavet gant mein da c'houde. Meneget eo *Derventio* gant Dizanv Ravenna

En-dro d'ar c'hreñvlec'h e oa un tammig kêr ivez (*[[vicus]]*).

En 12vet kantved e voe implijet mein ar c'hreñvlec'h roman gant an Normaned evit sevel Kastell Cockermouth.

## Douaroniezh
Restr:Papcastle. Cb.jpg|
|Ordnance Survey. Roman Britain

## Anv
Evel evit Derventio Brigantum, dont a rafe an anv-lec'h Derventio eus ar elfenn **daru-*, **deru-* (= derv) ha talvezout a rafe kement ha "stêr an derv".Rivet & Smith, p.&nbsp;334/

## Notennoù
Inizi Selvagens

An inizî **Selvagens** (e portugaleg *Ilhas Selvagens*, da lavaret eo "inizi gouez") zo un enezeg er Mor Atlantel, stag ouzh Portugal. Emaint etre an inizi Kanariez er su hag enez Madeira en norzh. E-keñver melestradurezh int stag ouzh Rannvro Emren Madeira (*Região Autónoma da Madeira*). Teir enezenn bennañ zo en enezeg, *Selvagem Grande*, *Selvagem Pequena* hag *Ilhéu de Fora*, hag un dousenn inizi bihanoc'h.

## Istor
Kentañ meneg splann anezho a gaver en ur gartenn a vije diwar zorn hini pe hini eus ar vreudeur Pizzigani, eus Venezia, e 1367.

En 1402 e voe aloubet an Inizi Kanariez gant merdeerien eus rouantelezh Kastilha, met n'efont ket betek an Inizi Selvagens.

En 1438 e tisklerias ar merdeer portugalat Diogo Gomes en devoa kavet anezho dre chañs, p'edo o tont eus aod Ginea. leuskel a reas kentañ meneg skrivet a zo bet eus ar vrasañ enezenn , *Selvagem Grande*.
La Veillée (Maupassant)

***La Veillée*** zo un danevell gant Guy de Maupassant, embannet en 1882.

## Istor
Kentañ ma voe embannet *Une passion * a oa e *[[Gil Blas]]* ar 7 a viz Mezheven 1882, sinet Maufrigneuse. Ne voe adembannet nemet goude marv ar skrivagner, en dastumad dalif ''Le Père Milon'' en 1899.

## An danevell

## Embannadur gallek

## Notennoù
Un cas de divorce

***Un cas de divorce*** zo un danevell gant Guy de Maupassant, embannet en 1886.

## Istor
*Un cas de divorce* a oa bet embannet er sizhunieg *[[Gil Blas]]* d'an 3 a viz Eost 1886, hag adembannet en 1890 en dastumad *[[L'Inutile Beauté]]*.

## An danevell

## Embannadurioù gallek
* 1886 - *Un cas de divorce*, e *[[Gil Blas]].* 
* 1890 - *Un cas de divorce*, e*[[L'Inutile Beauté]]*, embannet gant Victor Havard.
* 1979 - *Un cas de divorce*, e Maupassant, *Contes et Nouvelles*, tome II, éditions Gallimard, Bibliothèque de la Pléiade.

## Liammoù diavaez
* L’Inutile Beauté (da selaou).
* ''L'Inutile Beauté'', Bibliothèque électronique du Québec
Chamaeza

***Chamaeza*** a zo ur genad e rummatadur an evned, krouet e 1825 gant al loenoniour iwerzhonat Nicholas Aylward Vigors (1785-1840).

## Spesadoù hag an [[isspesad]]où anezhe
C'hwec'h spesad golvaneged a ya d'ober ar genad :
* *[[Chamaeza campanisona]]*
** *C. c. berlepschi*, *boliviana*, ***campanisona***, *columbiana*, *fulvescens*, *huachamacarii*, *obscura*, *olivacea*, *punctigula*, *venezuelana* ha *yavii*,
* *[[Chamaeza meruloides]]*,
* *[[Chamaeza mollissima]]*
** *C. m. *'mollissima*** ha ''yungae'',
* ''[[Chamaeza nobilis]]''
** ''C. n. fulvipectus'', ***nobilis*** ha ''rubida'',
* ''[[Chamaeza ruficauda]]'', 
* ''[[Chamaeza turdina]]''
** ''C. t. chionogaster'' ha ***turdina**'.

O c'havout a reer e Suamerika, triwec'h (18) isspesad dezhe en holl.

## Notennoù ha daveennoù
Papcastle

**Papcastle** zo ur gêriadenn hag ur barrez keodedel eus Bro-Saoz, e kontelezh Cumbria. Bremañ eo peuzstag ouzh kêr Cockermouth, a zo war lez kreisteiz ar stêr Derwent. E 2001 e oa 406 den o chom er gêriadenn, ha 385 hepken da vare niveradeg 2011.

Dont a rafe anv *Papcastle* eus ur ger norsek hag ur ger hensaoznek : *papi*+*cæster*, da lavaret eo "ar c'hreñvlec'h roman annezet gant ur penitiour".

E Papcastle e oa gwechall-gozh ur c'hreñvlec'h roman anvet *[[Derventio (Papcastle)|Derventio]]*, savet e koad da gentañ hag adsavet gant mein da c'houde.

## Notennoù
Bazil (sant)

**Bazil** (Basileus) Caesarea, anvet ivez Bazil Veur, ganet e 329 ha marvet, diouzh a gonter, d'ar 1 a viz Genver 379 e Caesarea e Kappadokia, a voe eskob Caesarea in Cappadocia, en Azia Vihanañ, hag un doueoniour a bouez, doktor an Iliz.

## Buhez

Anvet e voe da eskob Kaezarea e 370.

Enebiñ e reas ouzh Arius, Apollinarius, Eusthatius.

Mont a reas da Anaon e 379.

Lidet e vez d'an 2 Genver, ha d'ar 14 Mezheven.

## Skridoù
* *Homeliennoù*
* *Prezegennoù*
* *Pleustradoù* diwar-benn *Skiant ar Vuhezegezh* hag *Emgastizerezh*
* *Displegoù diwar-benn lodennoù ar Skriturioù*
* *Hexameron : Prezegennoù diwar-benn ar c'hwec'h devezh Krouadur ar Bed*
Son de la Loma

**Son de la Loma** zo ur ganaouenn spagnolek savet gant ar sonaozer kuban Miguel Matamoros e 1922. Brudet eo er bed spagnolek ha kanet gant ur bern tud ha lazoù, pep hini en e zoare.

## Liammoù divaez
*  ''Afro Salsa''
Nesospingidae

**Nesospingidae** a zo ur c'herentiad e rummatadur an evned.

Diouzh Doare 8.1 an *IOC World Bird List* n'eus nemet ur genad golvaneged d'ober ar c'herentiad :
* *[[Nesospingus speculiferus|Nesospingus]]* - P.L.Sclater, 1885 (1 spesad).

Renket e veze er c'herentiad Thraupidae kent.

## Notennoù ha daveennoù
AEK

**''Alfabetatze Euskalduntze Koordinakundea'' - AEK**, eo an aozadur savet e 1976 d'ober war-dro ar c'helenn euskareg e-maez an deskadurezh hag ar skolioù, hag a aoz ar c'horrika bep daou vloaz abaoe 1980.
-11

743 *Ab Urbe Condita* = 11 kent J.-K.

## Darvoudoù

### Europa

#### Impalaeriezh roman
* Impalaer : Aogust (Caius Julius Caesar Octavianus)
* Koñsuled : Quintus Aelius Tubero ha Paullus Fabius Maximus 

### Afrika

### Reter-nesañ
* Judea : Herodez Veur

### Azia

## Arzoù, skridoù, ha teknikoù

## Relijionoù

## Ganedigezhioù -11

## Marvioù -11
Emgann Berlin

**Emgann Berlin**, pe **Schlacht um Berlin**, anvet **Oberiadur Argadenn Straegiel Berlin** gant an Unvaniezh Soviedel, pe **Kouezhadenn Berlin**, a voe argadenn veur ziwezhañ ar Gevredidi war Talbenn Europa en Eil Brezel-bed. 

Goude an Argadenn war ar Vistula–Oder e miz Genver-C'hwevrer 1945, al Lu Ruz a oa chomet da c'hortoz war ul linenn 60 km er reter da Verlin. D'an 9 a viz Meurzh, Alamagn he devoa savet ur steuñv evit difenn kêr Berlin. Anv ar steuñv a oa Oberiadur Clausewitz. Ar c'hentañ obererezhioù difenn e kelc'h-tro Berlin a oa bet kroget d'an 20 a viz Meurzh. Ar re-se a oa suj d'an den nevez e penn Strollad lu ar Vistula, ar jeneral Gotthard Heinrici.

Pa voe adkroget an argadenn soviedel d'ar 16 a viz Ebrel, e oa daou dalbenn (strollad arme) o tagañ Berlin : unan eus ar reter, unan all eus ar su. Un trede hini a flastras an nerzhioù lu alaman a oa en norzh d'ar gêr-benn. 

A-raok ma krogfe Emgann Berlin, an Arme Ruz en doa kelc'hiet ar gêr goude bezañ bet trec'h e meur a emgann diouzh renk, dreist-holl Emgann Seelow hag Emgann Halbe. D'an 20 a viz Ebrel 1945, Devezh deiz-ha-bloaz Hitler, ar 1añ Talbenn Bielorusian renet gant ar Marechal Georgy Zhukov, o heuliañ hentoù eus ar reter hag eus an norzh a groge da ganoliañ kreiz-kêr Berlin. E-pad an amzer-se ar marechal Ivan Konev gant e 1añ Talbenn Ukrainian a freuze linennoù difenn ar Strollad Arme Kreiz hag a yae war-raok dre bannlev su ar gêr. D'an 23 a viz Ebrel ar jeneral Helmuth Weidling e oa lakaet e-penn an nerzhioù difenn e Berlin. Ar gwarnizon a oa savet gant divizionoù mac'hagnet ha dizurzhiet eus ar Wehrmacht ha Waffen-SS, gant nerzhioù diampart ar Volkssturm ha re an Hitlerjugend. Dindan doug ur sizhun e teuas a-benn an Arme Ruz da aloubiñ ar gêr a-bezh. 

A-raok ma vefe echuet an emgann, Hitler hag pennoù bras zo eus an Trede Reich a emlazhas. Gwarnizon ar gêr a godianas d'an 2 a viz Mae, met kenderc'hel a reas ar stourm er biz, kornôg, ha mervent Berlin, betek fin ar brezel d'an 8 a viz Mae (9 a viz Mae evit an Unvaniezh soviedel). Lod eus an unvezioù alaman a stourmas evit tec'hout kuit hag en em rentañ d'ar gevredidi kornôgat e-serr d'ar gomunisted.

## Levrlennadur
*  BEEVOR Anthony*, Berlin : The Downfall 1945*, Londrez, Penguin, 2002, ISBN 9780670030415
*  NIKOULIN Nikolai, *Воспоминания о войне* (memorioù brezel), Mirdi ar Peniti, Sant Petersbourg, 2007
*  Cornelius Ryan, *The Last Battle*, NY Simon & Schuster, 1966.
Conopophaga

***Conopophaga***, a zo ur genad e rummatadur an evned, krouet e 1816 gant an evnoniour gall Louis Jean Pierre Vieillot (1748-1831).

## Spesadoù hag an [[isspesad]]où anezhe
Nav spesad golvaneged a ya d'ober ar genad :
* *[[Conopophaga ardesiaca]]*
** *C. a. *'ardesiaca*** ha ''saturata'',
* ''[[Conopophaga aurita]]''
** ''C. a. '''aurita***, *australis*, *inexpectata*, *occidentalis*, *pallida* ha *snethlageae*,
* *[[Conopophaga castaneiceps]]*
** *C. c. brunneinucha*, ***castaneiceps***, *chapmani* ha *chocoensis*,
* *[[Conopophaga cearae]]*,
* *[[Conopophaga lineata]]*
** *C. l. *'lineata*** ha ''vulgaris'',
* ''[[Conopophaga melanogaster]]'',
* ''[[Conopophaga melanops]]''
** ''C. m. '''melanops***, *nigrifrons* ha *perspicillata*,
* *[[Conopophaga peruviana]]*,
* *[[Conopophaga roberti]]*.

O c'havout a reer holl e Suamerika, seitek (17) isspesad dezhe en holl.

## Notennoù ha daveennoù
Pittasoma

***Pittasoma*** a zo ur genad e rummatadur an evned, krouet e 1860 gant an evnoniour stadunanat John Cassin (1813-1869).

## Spesadoù hag an [[isspesad]]où anezhe
Daou spesad golvaneged a ya d'ober ar genad :
* *[[Pittasoma michleri]]*
** *P. m. *'michleri*** ha ''zeledoni'',
* ''[[Pittasoma rufopileatum]]''
** ''P. r. harterti'', ''rosenbergi'' ha ***rufopileatum**'.

O c'havout a reer e Kreiz ha Suamerika, pemp (5) isspesad dezhe en holl.

## Notennoù ha daveennoù
Teretistris

***Teretistris*** a zo ur genad e rummatadur an evned, krouet e 1855 gant an evnoniour alaman Jean Cabanis (1816-1906).

## Spesadoù hag an [[isspesad]]où anezhe
Daou spesad golvaneged a ya d'ober ar genad :
* *[[Teretistris fernandinae]]*,
* *[[Teretistris fornsi]]*
** *T. f. *'fornsi**' ha *turquinensis*.

O c'havout a reer e Kuba, daou (2) isspesad dezhe en holl.

## Notennoù ha daveennoù
Benlli Gawr

Ur ramz mojennel kembreat e oa **Benlli Gawr**, meneget meur a wech en oberennoù ar Gogynfeirdd.

Hervez Nennius, en Historia Brittonum, e oa roue Powys ha bec'h en doe gant Sant Garmon.
Cynddelw Brydydd Mawr

**Cynddelw Brydydd Mawr** (war-dro 1155–1200) a oa unan eus gwellañ barzhed kembraek an  e lez Madog ap Maredudd, Owain Gwynedd ha Dafydd ab Owain Gwynedd

Marvnad Madog a savas a-raok sevel pezhioù all evit rouaned Powys, rannet e div lodenn etre Owain Cyfeiliog ha Gwenwynwyn. 

## Levrioù
*Meic Stephens (ed). *A Companion to Welsh Literature*.

## Liammoù diavaez
*Cynddelw at Wikisource
Teretistridae

**Teretistridae** a zo ur c'herentiad e rummatadur an evned.

Diouzh Doare 12.1 an *IOC World Bird List* n'eus nemet ur genad golvaneged d'ober ar c'herentiad :
* *[[Teretistris]]* - Cabanis, 1855 (2 spesad).

## Notennoù ha daveennoù
Grallaricula

***Grallaricula***, a zo ur genad e rummatadur an evned, krouet e 1858 gant al loenoniour saoz Philip Lutley Sclater (1829-1913).

## Spesadoù hag an [[isspesad]]où anezhe
Nav spesad golvaneged a ya d'ober ar genad :
* *[[Grallaricula cucullata]]*
** *G. c. *'cucullata*** ha ''venezuelana'',
* ''[[Grallaricula cumanensis]]''
** ''G. c. '''cumanensis*** ha *pariae*,
* *[[Grallaricula ferrugineipectus]]*
** *G. f. *'ferrugineipectus***, ''leymebambae'' ha ''rara'',
* ''[[Grallaricula flavirostris]]''
** ''G. f. boliviana'', ''brevis'', ''costaricensis'', ***flavirostris***, ''mindoensis'', ''ochraceiventris'', ''similis'' ha ''zarumae'',
* ''[[Grallaricula lineifrons]]'',
* ''[[Grallaricula loricata]]'',
* ''[[Grallaricula nana]]''
** ''G. n. hallsi'', ''kukenamensis'', ***nana**', *nanitaea*, *occidentalis* hag *olivascens*,
* *[[Grallaricula ochraceifrons]]*,
* *[[Grallaricula peruviana]]*.

O c'havout a reer e Kreiz (*G. flavirostris* hepken) ha Suamerika, un isspesad warn-ugent dezhe en holl.

## Notennoù ha daveennoù
Kintore

**Kintore** (distaget [] e saozneg ; *Ceann Tòrr* e gouezeleg) zo ur gêr en Aberdeenshire, e Bro-Skos. Emañ war lez ar stêr Deathan (Don).

## Istor
Eno e oa ur c'hreñvlec'h roman anvet *Devonia*, war lez ar stêr.


Restr:Kintore. Cb.jpg|
|Ordnance Survey. Roman Britain

Meneg zo eus an anv *Devonia* e skridoù latin :
* Klaudios Ptolemaios II, 3, 9 : **Devania**, ur gêr eus Taezali
* Dizanv Ravenna 1087 : **Devoni**

Dont a rafe eus anv ar stêr *Devona* (a zo aet da *Don* ha *Deathan*).
-13

741 *Ab Urbe Condita* = 13 kent J.-K.

## Darvoudoù

### Europa

#### Impalaeriezh roman
* Impalaer : Aogust (Caius Julius Caesar Octavianus) 
* Koñsuled : Tiberius Claudius Nero ha Publius Quinctilius Varus 

### Afrika

### Reter-nesañ

#### Judea
* Herodez Veur 

### Azia

## Arzoù, skridoù, ha teknikoù

## Relijionoù

## Ganedigezhioù -13

## Marvioù -13
Myrmothera

***Myrmothera*** a zo ur genad e rummatadur an evned, krouet e 1816 gant an evnoniour gall Louis Jean Pierre Vieillot (1748-1831).

## Spesadoù hag an [[isspesad]]où anezhe
Daou spesad golvaneged a ya d'ober ar genad :
* *[[Myrmothera campanisona]]*
** *M. c. *'campanisona***, ''dissors'', ''minor'', ''modesta'', ''signata'' ha ''subcanescens'',
* ''[[Myrmothera simplex]]''
** ''M. s. duidae'', ''pacaraimae'', ''guaiquinimae'' ha ***simplex**'.

O c'havout a reer e Suamerika, dek (10) isspesad dezhe en holl.

## Notennoù ha daveennoù
James Bond (evnoniour)

**James Bond**, bet ganet d'ar 4 a viz Genver 1900 e Philadelphia (Pennsylvania, Stadoù-Unanet Amerika) hag aet da Anaon d'ar 14 a viz C'hwevrer 1989, a oa un evnoniour stadunanat.
Barrek e oa war dachenn an evned a gaver er Mor Karib. 

## Listenn al [[labous]]ed studiet gantañ
### [[Genad]]où
* **X** : *[[Xenoligea montana|Xenoligea]]*.
### [[Spesad]]où
* **L** : *[[Leptotila conoveri]]*,
* **P** : *[[Pauxi unicornis]]*,
* **S** : *[[Scytalopus zimmeri]]*,
* **V**
: *[[Vireo caribaeus]]*, *[[Vireo nelsoni|nelsoni]]*.

## Notennoù ha daveennoù
Ribauldequin

Ur **Ribauldequin**, anvet ivez **rabauld**, **ribault**, **ribaudkin**, **machine infernale** pe **arm ograoù**, a oa un arm eus fin ar Grennamzer gant meur a ganol war un diaz oc'h implij bolodoù bihan. Implijet e voe e-pad ar  hag ar . 

Pa veze tennet gant an arm en un taol e veze krouet ur barrad bolodoù houarn taolet war an enebour. Implijet e oant bet, dreist-holl e penn kentañ ar  kantved, goude-se e oant implijet muioc'h evel armoù difenn enep den. An anv *arm [[ograoù]]* a zo deuet dre m'eo heñvel a-walc'h neuz kanolioù lies an arm ouzh re ar benveg sonerezh.
Saar-Lor-Lux

**Saar-Lor-Lux**, **SaarLorLux**, zo un anv roet d'ur rannvro krouet en Europa dreist bevennoù ar Stadoù.

Krouet e oa bet an anv gant silabennoù kentañ an anvioù *[[Saarland|*'Saar**land]]'', ''[[Loren|**Lor**raine]]'' ha ''[[Luksxembourg|**Lux*'embourg]]* diwar Dugelezh veur Luksembourg, ar rannvro Loren e Bro-C'hall (aet da get abaoe), stadoù Saarland ha Rheinland-Pfalz en Alamagn ha Wallonia e Belgia.
Dem Bones

***Dem Bones*** ("An Eskern-se"), anvet ivez ***Dry Bones*** ("Eskern Sec'h") ha ***Dem Dry Bones*** ("An Eskern Sec'h-se") zo un ton *[[negro spiritual]]* hengounel gant ar pozier ha sonaozer stadunanat James Weldon Johnson (1871-1938). Lod mammennoù a laka *Dem Bones* war anv e vreur J. Rosomond Johnson ivez.E 1928 e voe enrollet evit ar wech kentañ, gant al laz-kanañ The Famous Myers Jubilee Singers.

Un darvoudenn kontet er Bibl, e Yehezkel 37:1-14, eo orin ar c'homzoù, ma lenner penaos ez eas ar profed da weladenniñ "Traoñienn an Eskern Sec'h" hag e tiouganas eno e vijent adsavet a varv da vev war gourc'hemenn Doue, kement-se evit aroueziañ azginivelezh vroadel Israel.

## Ar ganaouenn
Kemm-digemm e vez ar pozioù, evel a c'hoarvez alies gant an tonioù hengounel, hogen bepred e vez an eil rann oc'h eilpennañ an hini gentañ.

## Liammoù diavaez
* ''Dem Bones'' kanet gant The Delta Rhythm Boys e 1955
## Notennoù
Grallaria

***Grallaria*** a zo ur genad e rummatadur an evned, krouet e 1816 gant an evnoniour gall Louis Jean Pierre Vieillot (1748-1831).

## Spesadoù hag an [[isspesad]]où anezhe
Daou spesad golvaneged ha tregont a ya d'ober ar genad :
* *[[Grallaria albigula]]*
** *G. a. *'albigula*** ha ''cinereiventris'',
* ''[[Grallaria alleni]]''
** ''G. a. '''alleni*** hag *andaquiensis*,
* *[[Grallaria andicolus]]*
** *G. a. *'andicolus*** ha ''punensis'',
* ''[[Grallaria bangsi]]'',
* ''[[Grallaria blakei]]'',
* ''[[Grallaria capitalis]]'',
* ''[[Grallaria carrikeri]]'',
* ''[[Grallaria chthonia]]'',
* ''[[Grallaria dignissima]]'',
* ''[[Grallaria eludens]]'',
* ''[[Grallaria erythroleuca]]'',
* ''[[Grallaria erythrotis]]'',
* ''[[Grallaria excelsa]]''
** ''G. e. '''excelsa*** ha *phelpsi*,
* *[[Grallaria flavotincta]]*,
* *[[Grallaria gigantea]]*
** *G. g. *'gigantea***, ''hylodroma'' ha ''lehmanni'',
* ''[[Grallaria griseonucha]]''
** ''G. g. '''griseonucha*** ha *tachirae*,
* *[[Grallaria guatimalensis]]*
** *G. g. aripoensis*, *binfordi*, *carmelitae*, *chocoensis*, ***guatimalensis***, *ochraceiventris*, *princeps*, *regulus*, *roraimae* ha *sororia*,
* *[[Grallaria haplonota]]*
** *G. h. chaplinae*, ***haplonota***, *parambae* ha *pariae*,
* *[[Grallaria hypoleuca]]*
** *G. h. castanea* ha ***hypoleuca***,
* *[[Grallaria kaestneri]]*,
* *[[Grallaria milleri]]*
** *G. m. gilesi* ha ***milleri***,
* *[[Grallaria nuchalis]]*
** *G. n. *'nuchalis***, ''obsoleta'' ha ''ruficeps'',
* ''[[Grallaria przewalskii]]'',
* ''[[Grallaria quitensis]]''
** ''G. q. alticola'', ''atuensis'' ha ***quitensis***,
* ''[[Grallaria ridgelyi]]'',
* ''[[Grallaria ruficapilla]]''
** ''G. r. albiloris'', ''avilae'', ''connectens'', ''interior'', ''nigrolineata'', ''perijana'' ha ***ruficapilla***,
* ''[[Grallaria rufocinerea]]''
** ''G. r. romeroana'' ha ***rufocinerea***,
* ''[[Grallaria rufula]]''
** ''G. r. cajamarcae'', ''cochabambae'', ''obscura'', ''occabambae'', ***rufula***, ''saltuensis'' ha ''spatiator'',
* ''[[Grallaria squamigera]]''
** ''G. s. canicauda'' ha ***squamigera***,
* ''[[Grallaria urraoensis]]'',
* ''[[Grallaria varia]]''
** ''G. v. cinereiceps'', ''distincta'', ''imperator'', ''intercedens'' ha ***varia**',
* *[[Grallaria watkinsi]]*.

O c'havout a reer e Kreiz ha Suamerika tri-ugent (60) isspesad dezhe en holl.

## Notennoù ha daveennoù
La Baronne (Maupassant)

*** La Baronne*** zo un danevell gant Guy de Maupassant en 1887.

## Istor
Embannet e voe * La Baronne* e *[[Gil Blas]]* ar 17 a viz Mae 1887 hag adembannet en dastumad *[[Le Rosier de madame Husson (dastumad)|Le Rosier de Mme Husson]]* en 1888.

## Diverrañ

## Embannadurioù
* 1887 - * La Baronne*, e *[[Gil Blas]]* 
* 1888 - * La Baronne*, e *[[Le Rosier de madame Husson (dastumad)|Le Rosier de Mme Husson]]* e ti an embanner Quantin.
* 1979 - * La Baronne*, e *Maupassant, Contes et nouvelles*, tome II, Bibliothèque de la Pléiade, éditions Gallimard.

## Liammoù diavaez
* Skrid an danevell e wikisource : https://fr.wikisource.org/wiki/Le_Rosier_de_Madame_Husson_(recueil,_Ollendorff_1902)/La_Baronne.

## Notennoù
-17

737 *Ab Urbe Condita* / 17 Kent J.-K

## Darvoudoù

### Europa

#### Impalaeriezh roman
* Impalaer : Aogust (Caius Julius Caesar Octavianus)
* Koñsuled : Gaius Furnius ha Gaius Junius Silanus

### Afrika

### Reter-nesañ
* Judea : Herodez Veur 

### Azia

## Arzoù, skridoù, ha teknikoù

## Relijionoù

## Ganedigezioù -17

## Marvioù -17
Redadeg 2016

**Redadeg 2016** zo ur Redadeg dre Vreizh, c'hoarvezet en nevez-amzer 2016 adalek an 29 a viz Ebrel, ma loc'h eus Sant-Ervlan, betek Lokoal-Mendon ma tegouezh d'ar 7 a viz Mae, goude 1 700 km dre bemp departamant Breizh.

## Liammoù diavaez
Lec'hienn Ar Redadeg
## Pennadoù kar
*Redadeg 2008
*Redadeg 2010
*Redadeg 2012
*Redadeg 2014
*Redadeg 2018
Redadeg 2018

**Redadeg 2018** eo ar 6vet Redadeg, anezhi 1 800&nbsp;km dre bemp departamant Breizh e miz Mae 2018.

C'hoarvezet eo eus ar 4 a viz Mae 2018, pa loc'has eus Kemper, betek an 12 a viz Mae pa zegouezhas e Plougerne.

## Liammoù diavaez
*Lec'hienn ar Redadeg.

## Pennadoù kar
*Redadeg 2008
*Redadeg 2010
*Redadeg 2012
*Redadeg 2014
*Redadeg 2016
Bellifortis

**Bellifortis** ("Kreñv er brezel", "Difennoù brezel" ; alamaneg: **Der Kampfstarke**) eo ar c'hentañ levr-deskiñ skeudennet war an deknologiezh vilourel. Skrivet e oa bet e penn kentañ ar . Un dastumad eo diwar skridoù gant skrivagnerien bennañ an teknologiezhioù milourel, evel *[[De Re Militari]]* gant Vegetius ha * [[Strategemata]]* gant Frontinus. Lakaet ez eus ur pouez bras war teknikoù ar sezizoù brezel. Met anv zo eus hudouriezh, evel un elfenn ouzhpenn evit an teknikoù brezel. "Leun eo a astrologiezh," hervez a skriv Lynn White Jr. en ur pennad diwar-benn an adembannadur. Nebeut skeudennoù a zo reoù gant hudouriezh evel doare da saozaniñ an enebour hep bezañ rediet da lazhañ anezhañ.

180 skeudenn a zo el levr, skrivet eo holl e latin. Ar pezh a laka al levr da vezañ unan dreistordinal a zo ar fed ne vefe ket nemet ul levr war ar brezel  . Kavout a reer ennañ skeudennoù eus ur sauna, ur gouriz enep-reizh, ur vatalasenn da c'hwezhañ. El levr-se e vez kavet ivez ur skeudenn, an hini gentañ krennamzerel eus viñs Arc'himedes
## Skeudennoù

Konrad Kyeser, Bellifortis, Clm 30150, Tafel 21, Blatt 91v.jpg|Ur marc'heg gant ur sarpant-nij e-stumm un diaoul
Konrad Kyeser, Bellifortis, Clm 30150, Tafel 15, Blatt 82v (Ausschnitt).jpg|Ur gouriz enep-reizh
Conrad Kyeser's Bellifortis c 1405 fig 1.jpg|Aleksandr Veur gant ur roketenn
Konrad Kyeser, Bellifortis, Clm 30150, Tafel 03, Blatt 08v (Ausschnitt).jpg|Ur bignerez ha tour-tagañ e-pad ur sez war ar memes-tro
MS.1360 Bellifortis of Konrad Kyeser Folio 025v.jpg|Ur c'harr brezel gant marc'heien
Springald.jpg|Ur Springald doare arbalastr evit ar sezioù milourel
Konrad Kyeser, Bellifortis, Clm 30150, Tafel 14, Blatt 79r.jpg|Ur splujer 


## Levrlennadur
* Jean-Patrice Boudet, *Entre science et nigromance : Astrologie, divination et magie dans l'Occident médiéval (XIIe-Xve siècle)*, embannadurioù la Sorbonne, dastumadenn Histoire ancienne et médiévale, 4 a viz Kerzu 2006, 624 pajenn 
* Lefèvre, Wolfgang, *Picturing Machines 1400-1700*, MIT Press, 2004, 

## Liammoù diavaez
* Bellifortis-PDF Goethe Universitaet Frankfurt a. Main
* Lodennoù da welet e levraoueg Akademiezh ar skiantoù hungarat
## Notennoù ha daveennoù
L'Aveu (film)

**L'Aveu** zo ur film gallek (*The Confession* e saozneg) gant Costa-Gavras, en 1970, savet diwar buhez Artur London.
L'Aveu

**L'Aveu** zo anv meur a oberenn:
* L'Aveu (Maupassant), un danevell gant Guy de Maupassant, en 1885.
* L'Aveu, anv gallek ar film amerikan Summer Storm, gant Douglas Sirk, en 1944.
* L'Aveu (film), ur film gall gant Costa-Gavras, en 1970.
An Diskuizh

**An Diskuizh**, pe **Le Repos** (e galleg) zo un eoullivadur gant al livour gall Édouard Manet e 1869. Hiriv emañ er Museum of Art e kêr Providence (Rhode Island), e SUA.

Al livourez Berthe Morisot en ur sae wenn eo ar vaouez a weler.
Sonja Knips

**Sonja Knips** (1873-1959) a oa ur vaouez a renk uhel e Vienna, e deroù an . Brudet eo he foltred gant al livour aostrian Gustav Klimt.
Potier des Échelles e oa he anv plac'h yaouank, a-raok dezhi dimeziñ da Anton Knips. 

## Liamm diavaez
* The Blue Lantern
Goro

**Goro** eo an ober a vez graet da dennañ laezh diouzh buoc'h, dañvad, gavr, pe ul loen all, evel kirvi-erc'h e Sápmi.
Gwechall e Breizh e veze goroet ar saout er c'hrevier, ha dastumet al laezh en ur c'helorn a veze goullonderet e podoù-houarn ponner, karget goude e kamionoù. Ne veze ket goroet alies er park rak ponner e veze dougen kelorniadoù leun. 

Hiriv e vez goroet gant mekanikoù. Degaset e vez ar saout d'ur sal ma vez bet staliet ar mekanikoù da zastum al laezh.

## Livouriezh
Elsa Artadi

**Elsa Artadi i Vila** (bet ganet d'an 19 a viz Eost 1976 e Barcelona) a zo ur gelennerez Skol-Veur, un ekonomourez hag ur bolitikourez katalan. Studiet he doa e Skol-Veur Harvard a-raok kelenn en Italia hag e Sina. Dilennet e oa bet da gannadez e Parlamant Katalonia e 2017 ha mouezh-aotreet he strollad politikel (*Junts per Catalunya*) eo. Tost eo da Carles Puigdemont, ha kinniget e oa bet hec'h anv evit mont da Brezidantez ar Generalitat e plas Puigdemont a-raok ma voe dibabet Quim Torra.
Oriol Junqueras

**Oriol Junqueras i Vies** (bet ganet d'an 11 a viz Ebrel 1969 e Barcelona) a zo ur politikour hag un istorour katalan, ezel eus Esquerra Republicana de Catalunya (ERC). Besprezidant ar Generalitat e oa bet etre 2015 ha 2017 a-raok bezañ diskaret gant gouarnamant Spagn abalamour d'e soñjoù politikel ha d'e berzh er referendom war an dizalc'hidigezh. En toull-bac'h emañ abaoe miz Du 2017 da c'hortoz ur prosez.
Quim Torra

**Joaquim Torra i Pla**, anavezetoc'h dindan an anv **Quim Torra** (bet ganet d'an 28 a viz Kerzu 1962 e Blanes) a zo un alvokad, embanner, skrivagner ha politikour katalan. Dilennet eo bet da brezidant ar Generalitat e 2018 diwar goulenn Carles Puigdemont goude bezañ dilennet da gannad e Parlamant Katalonia e Kerzu 2017.

D'an 28 a viz Gwengolo 2020 e voe torret diouzh e garg a brezidant gouarnamant emren Katalonia goude barnadenn Lez Uhelañ Spagn a gadarna ur gondaonidigezh kent gant ul lez-varn izeloc'h.
Claudius Bombarnac

**Claudius Bombarnac** zo ur romant gant Jules Verne e 1892.

Embannet e oa bet a-bennadoù er gelaouenn * Le Soleil*, adal an 10 a viz Here betek ar 7 a viz Kerzu 1892. Adembannet e oa bet en ul levr d'an 21 a viz Du e 1892 gant Hetzel.

Er romant e kont Jules Verne beaj ar c'hazetenner Claudius Bombarnac a-dreuz Azia, dre un hent-houarn a gasfe eus Mor Kaspia betek Beijing.

## Liamm diavaez
* Claudius Bombarnac
Mansel Lewis

**Mansel Lewis**, pe **Charles William Mansel Lewis**, ganet e 1845, ha marvet e 1931, eus Parc y Strade, e Llanelli, a oa ul livour kembreat.
Euchrepomis

***Euchrepomis*** a zo ur genad e rummatadur an evned, krouet e 2012 gant an evnoniour stadunanat Gustavo A. Bravo hag e genseurted.

## Spesadoù hag an [[isspesad]]où anezhe
Pevar spesad golvaneged a ya d'ober ar genad :
* *[[Euchrepomis callinota]]*,
** *E. c. *'callinota***, ''guianensis'', ''peruviana'' ha ''venezuelana'',
* ''[[Euchrepomis humeralis]]'',
* ''[[Euchrepomis sharpei]]'', 
* ''[[Euchrepomis spodioptila]]''
** ''E. s. meridionalis'', ''signata'' ha ***spodioptila**'.

O c'havout a reer e Kreiz ha Suamerika, seizh (7) isspesad dezhe en holl.

## Rummatadur
Renket e veze an holl spesadoù er genad *[[Terenura]]* kent.

## Notennoù ha daveennoù
MIT Press

An **MIT Press** zo un ti-embann skolveuriek liammet ouzh ar Massachusetts Institute of Technology (MIT) e Cambridge, Massachusetts (Stadoù-Unanet Amerika).

Orin an MIT Press a zo er bloavezh 1926 pa voe embannet gant an MIT un heuliad lennadurioù anvet *Problems of Atomic Dynamics* diwar prezegennoù roet gant ur fizikour alaman deuet da vezañ Priz Nobel, Max Born. 

6 vloaz war-lerc'h, e 1932, e oa bet savet un ti-embann gwirion gant an MIT. Anvet e oa *Technology Press*. An ti-embann a oa bet savet gant James R. Killian, Jr., hag a oa pennrener kazetenn skolidi an MIT d'ar mare-se hag a voe prezidant ar skol goude-se.
Chomit er gear

**Chomit er gear** zo un danevell gant Glaoda ar Prad, loreet gant Kevredigez Broadel Breiz e 1912. 

## Liamm diavaez
*https://web.archive.org/web/20201025140327/http://bibliotheque.idbe-bzh.org/data/cle26/Chomit_er_Gear_.pdf
-18

736 *Ab Urbe Condita* = 18 kent J.-K

## Darvoudoù

### Europa

#### Impalaeriezh roman
* Impalaer : Aogust (Caius Julius Caesar Octavianus)
* Koñsuled : Publius Cornelius Lentulus Marcellinus ha Gnaeus Cornelius Lentulus

### Afrika

### Reter-nesañ

#### Judea
* Herodez Veur

### Azia

## Arzoù, skridoù, ha teknikoù

## Relijionoù

## Ganedigezhioù -18

## Marvioù -18
Souvenir

**Souvenir** zo ur ger gallek (*koun* e brezhoneg), hag anv meur a dra.

### Lennegezh
* *[[Souvenir (Lamartine)|Souvenir]]*, ur varzhoneg gant Alphonse de Lamartineen e zastumad Méditations poétiques ;
* *[[Souvenir (Maupassant, 1882)|Souvenir]]*, un danevell gant Guy de Maupassant en 1882 ;
* *[[Souvenir (Maupassant, 1884)|Souvenir]]*, un danevell gant Guy de Maupassant en 1884.
Souvenir (Maupassant, 1884)

***Souvenir*** (*Koun* e brezhoneg) zo un danevell c'hallek gant ar skrivagner gall Guy de Maupassant, embannet en 1884.

## Istor
Embannet e voe e *[[Gil Blas]]* e 1884, hag adembannet e *[[Contes du jour et de la nuit]]* e 1885.

## Ar gontadenn

## Liammoù diavaez