Timbroù Spagn

Ken abred hag ar bloaz 1500 e voe aozet an eskemm lizhiri e Spagn pa voe sinet ur gevrad etre ar Gurunenn hag an embregerezh Thurn und Taxis, o reiñ an unwerzhouriezh d’an tiegezh alaman evit modernaat ar rouedad a oa dija etre ar manataioù abaoe ar Grennamzer e Kastilha hag en Aragon. Berzh a reas ken ma oa 450 burev-post e Spagn e 1849.

D’ar c’houlz ma voe embannet an timbroù spagnol kentañ (1850) e oa Spagn ur rouantelezh, diazezet a-gozh gant dimeziñ ar rouanez Izabel 1añ ha Fernando II a voe kaoz unaniezh Rouantelezh Kastilha ha Rouantelezh Aragon. Poltred ar rouanez Isabel II eo a gaver war an timbroù kentañ moullet e kreiz an  eta, war batrom ar pezh a reas ar Rouantelezh-Unanet.

Betek 1866 e oa ar moneiz ar real, a dalveze 8 cuarto pe 32 maravedi. Er bloaz-se e voe kinniget an escudo. Talvezout a rae 100 santim pe 1 000 milesima.

E 1843 e krogas gouarnamant berrbad ar jeneral Narváez da studiañ an timbroù rakpaeet, ijinet gant melestradurezh ar Rouantelezh-Unanet. Kavet e voe re uhel prizioù an ti-moullañ Perkins, Bacon ha Petch avat, ha divizet raktal sevel unan e Spagn. D'ar 24 a viz Here 1849 ec’h embannas ar rouanez Isabel II e vefe implijet timbroù-post gant Spagn adalek ar 1añ a viz Genver 1850. E miz Du e voe termenet ar prizioù hag ar reolennoù, hag embannet e voe an timbroù spagnol kentañ d'ar 1añ a viz Genver 1850.

Gant un dekred sinet d’an 12 a viz Gwengolo 1861 gant ar rouanez Isabel II e voe fiziet en embregerezh ‘’Fábrica del Sello’’ kefridi digen ar moullañ timbroù e Bro-Spagn. Kendeuzet e voe gant * Casa de la Moneda* e 1893, alese krouidigezh ar *Fábrica Nacional de Moneda y Timbre* (FNMT), ar stal nemeti aotreet evit war-dro embann an holl dimbroù e Spagn abaoe an amzer-se. Skrivet e vez a llizherennoù  **F.N.M.T.** e-barzh ar marz, e traoñ pep timbr abaoe ar bloavezhioù 1950. Dasparzhet ha gwerzhet e veze an timbroù gant ar servijoù-post anvet *Correos ha Telegrafos*. Adalek 2001 ez eo deuet an embregerezh-stal da vezañ *Sociedad Estatal de Correos y Telégrafos S.A.*  (Grupo Correos).

## An timbroù kentañ

Pemp timbr gant poltred Isabel II a yae d’ober ar rummad, a save o zalvoud-gwerzh eus c’hwec’h cuarto da zek real, pep hini e livioù disheñvel. Savet gant an teknik ar maendreserezh, ne oant ket kranellet. Paper fin pe dev a voe implijet gwech ha gwech.

Poltred ar rouanez troet war an tu-gleiz pe war an tu-dehou, hervez ar rummadoù, a voe embannet ingal eus ar bloaz 1850 da 1862. Ne oa ket meneget anv ar vro (pezh a rae ar Rouantelezh-Unanet]] a-raok 1862. E 1865 e voe graet an timbroù kranellet kentañ. 

## Ar gouarnamant berrbad hag ar rejañs

Goude an Dispac’h glorius a darzhas e 1868 e rankas mont kuit ar rouanez, ha d'an 30 a viz Gwengolo e voe savet ur gouarnamant da-c'hortoz e Spagn, dezhañ ar gefridi da gavout piv a vefe anvet war he lerc’h. Dreistmoullet e voe timbroù gant skeudenn Isabel II gant **HABILITADO por la NACION**  ( = *lakaet da dalvezout gant ar vroad*) (**HPN**) pe **Habilitado por la Junta Revolucionaria** . Daoust ma oa bet graet ul lodenn eus ar gemmadenn gant an ti-moullerezh broadel e lakaas meur a gêr ((Madrid, Oviedo, Salamanka...) o c’hached o-unan war ar stok a oa en o dalc'h.

Anvet e voe Francisco Serrano da vMaodiern Kentañ e 1868-1869, ha pennrener gant kefridi ar rejañs eus 1869 da 1870..

Lakaet e voe e gwerzh ur rummad timbroù-post nevez-flamm gant poltred treset ur vaouez, dindan ar vojenn COMUNICACIONES. Lesanvet e voe *La Matrona* ar skeudenn a oa ar alegorienn Bro-Spagn

## Ar roue [[Amadeo Iañ Spagn|Amadeo Iañ]]

E miz Du 1870 e votas an darn vrasañ eus kannaded Spagn evit ma vefe Amadeo, Dug Aosta anezhañ, roue nevez rouantelezh Spagn. 

E 1872 e teuas war wel poltredoù ar roue nevez war an timbroù embannet e Spagn hag e broioù trevadennet ganti (Kuba, Filipinez…) hag ur strobad pevar zimbr asambles, a ginnige tresadenn eeun ur gurunenn, pep hini o vezañ ¼ c. e dalvoud-gwerzh.

Dont a reas ar peseta da vezañ moneiz ar vro.
Ne badas ket pell amzer renad Amedeo Iañ : a orin italian, dic’houest da arsav Brezel ar Garlisted, ne blije na d’ar virourien, na d’ar frankizourien. Dilezel a reas e garg a roue d’an 11 a viz C’hwevrer 1873. Embannet e voe ar republik raktal gant ar parlamant (‘’Cortes’’).

## Ar Republik kentañ
Evit diskouez e oa cheñchet ar renad e voe moullet un heuliad timbroù warno tresadenn ur vaouez azezet, alegorienn nevez ar Republik.

Ne vevo ket Republik Spagn en tu all da viz Kerzu 1874 koulskoude : sevel a reas ar Jeneral Arsenio Martínez Campos a-enep ar Stad - komzet e vez eus ur ‘’Pronunciamiento’’ – hag embann a reas e save a-du evit ma ‘z afe Alfonso, priñs an tiegezh Bourbon ha mab Isabel II, da roue Spagn.

## Renad Alfonso XIII

Eus ar bloaz 1875 betek 1882 ne voe nemet poltred ar roue  Alfonso XII war an timbroù : a-fas, troet war-zu an tu-kleiz pe an tu-dehou, e-barzh frammoù disheñvel bepred, hep meneg anv ar vro.

Pa varvas Alfonso XII (25 a viz Du 1885) ne oa ket bet ganet e vugel a voe lakaet da roue Spagn dindan anv Alfonso XIII. Ganet e miz Mae 1886 e teuas da vezañ anavezet mat kenañ e boltred goude 1889 pa voe war an holl dimbroù-boutin ar rouantelezh hag e zrevadennoù. Moarvat an den yaouankañ bet skeudennaouet war un timbr !

Emdreiñ a ra tamm-ha-tamm danvez an timbroù, o tostaat ouzh ar gevredigezh, an istor : tri c’hantved deiz-ha-bloaz embann Don Quijote de la Mancha e 1905,  Diskouezadeg bras Madrid, ar Groaz Ruz (1926), kantved deiz-ha-bloaz marv Francisco de Goya e 1930, gant tresadenn engravet *La maja desnuda* (!)... 

Un niverenn kontroll a zo moullet war gein pep timbr.

E 1899 e kollas Spagn he zrevadennoù diwezhañ (Kuba, Puerto Rico hag ar Filipinez) abalamour d'ar brezel a-enep ar Stadoù-Unanet.
Renet gant Miguel Primo de Rivera etre ar bloaz 1923 ha 1930, dont a reas ar galloud spagnol da vezañ un diktatour muioc'h-mui, gant asant ar roue, pezh a lakaas an emsavadegoù sokial da vont war-raok betek diskar ar monarkiezh.

## 1931 : an Eil Republik

Embannet e voe ar republik d'ar 14 a viz Ebrel 1931, o lakaat un termen da renadoù aotrouniek Primo de Rivera ha Damaso Berneger. Ar roue Alfonso XIII a guitaas Madrid hag a yeas en harlu hep dilezel e garg koulskoude.

Gant ar velestradurezh nevez e voe embannet timbroù ar bloavezhioù kent dreistmoullet gant *Republica Española*, met buan e voe savet ur rummad timbroù-boutin evit enoriñ tud-meur ar c’hentañ republik :  Francesc Pi i Margall, Nicolás Salmerón, M. Ruiz Zorilla hag Emilio Castelar da skouer, an holl anezho o vezañ bet maodiern ar gouarnamant republikan, pe Blasco Ibáñez,  skrivagner republikan hag enep-kloer.

Alc’hwez an timbroù a oa ESPAÑA betek-henn a droas da **<small>REPUBLICA ESPAÑOLA</small>**. Treiñ a reas c’hoazh e 1936 da **ESTADO ESPANOL**

E 1936-37 e voe dibabet lakaat war-wel savadurioù heverk Spagn : Skol-veur Salamanca, iliz-veur Burgos…

Kavet e vez tudennoù an istor ivez : Mariana de Pineda Muñoz, stourmerez yaouank ar frankizouriezh, met ar rouanez Izabel Iañ ivez koulz hag ar marc’heg lesanvet  El Cid (e 1937-1940).

Da vare dilennadegoù ar bloaz 1936 e voe trec'h Talbenn ar Bobl, unvaniezh strolladoù an tu-kleiz. Raktal e savas Francisco Franco un taol-stad a-enep ar republik, penn-kentañ ur brezel diabarzh a badas betek 1939.

Kavout a reomp en dimbrawouriezh dasson ar brezel-diabarzh a lakae tal-ouzh-tal ar gouarnamant ha darseverien an arme. Ur rummad timbroù madoberus a voe embannet e 1938 evit sikour “milisoù ar bobl”.

## Timbroù embannet e-pad ar brezel diabarzh

Nerzhioù an daou du (republikaned ha broadelourien frankoour) a aloubas tiriadoù ma savjont melestradurezhioù postel lec'hel. Moullet e veze an timbroù gant kemennadennoù broadelour pe brezelour.

E kêrioù republikan (Almería, Barcelona, Madrid, Valencia) : dreistmoullet e voe an timbroù gant ‘’’REPUBLICA’’’

E kêrioù dindan dalc’h soudarded Franco (Saragossa, Bilbo, Logroño, Malaga, proviñs Orense, Santa Cruz de Tenerife, Segovia, Sevilla …) : 
* VIVA ESPANA! BILBAO 19 Junio 1937
* Arriba España Malaga Liberada (1937)
* Tresadennoù Sevilla (an iliz-veur), Malaga (ha poltred Franco)...
 
## Ar renad frankoour (1939-1975)

Trec'h milourel Franco a lakaas fin da Republik Spagn (miz Meurzh 1939). Ur renad diktatourel a voe diazezet betek marv Franco.e 1975.

E-pad ar prantad-se e oa an dimbrawouriezh spagnol o plediñ gant ar sevenadur broadel, an istor, an arzourien (livourien, sonerien) o deus degaset brud d’ar vro, ar savadurioù kozh…. Skeudenn Franco a gaver war timbroù-boutin. Darvoudoù liammet ouzh ar relijion gatolik a oa stank ivez war c’halzig timbroù.

Rummadoù timbroù pennañ embannet :

* Bep bloaz e veze embannet un heuliad timbroù gant livadurioù savet gant arzourien spagnol : Goya (1958), Velázquez (1959), Murillo (1960), El Greco (1961), Zurbarán (1962), hag all…
* Alouberien Amerika : unnek rummad embannet eus 1960 da 1970 a zegase soñj konkiserien ar Bed Nevez..
* Poltred Franco gant ardamezioù (1939), e kichen kastell La Mota (1948-54), hag e benn moal (1954-58).
* Gwiskamantoù an arme abaoe ar Grennamzer (1973-1978)
* Skoed-ardamez ar proviñsoù (1962-1966)
* Dilhadoù hengounel pep bro (1967-1970)
* Relijion : Itron Varia Pilar (1940), Bloavezh Marian (1954) gant skeudennoù delwennoù ar Werc'hez, 15 Kevrin ar Rozera (1962).
* Tudennoù : skrivagnerien (1966-1970)
* Timbroù touristel : monumantoù, kestell, manatioù.

Liesseurtoc'h e voe temoù an timbroù adal ar bloaz 1970 : 25vet deiz-ha-bloaz an UNICEF (1971), al loened gouez e Spagn, ar C’hoarioù Olimpek…

## 1975 : distro ar unpenniezh

C'hoant Franco a oa e vefe adsavet ar rouantelezh goude e varv. E 1975 e teuas Juan Carlos Iañ da vezañ roue nevez Spagn. Er memes bloavezh e voe embannet un rummad timbroù liesliv gant poltred ar roue, hini ar rouanez, hag ar c'houblad yaouank.

Ne cheñchas ket diouzhtu politikerezh ar velestradurezh evit a sell an dimbrawouriezh avat : kalz rummadoù (lifreoù milourel, devezhioù an timbroù, savadurioù hengounel) a gendalc'has da vezañ embannet.. An heuliad *Rouaned ha Rouanezed Spagn* (1978) a ziskoueze poltred ar pennoù bras kurennet eus Felipe V betek Juan Carlos, ha testeniañ a rae evel-se kendalc'h ar renad ha reizhveli an hini diwezhañ anezho.

Emdreiñ a ra aozadur Spagn e dibenn ar bloavezhioù 1970 : timbroù a verkas emrenerezh Bro-Euskadi ha Katalonia (1979), Asturiez (1983), Aragon (1984)… N’eus ket timbroù katalan koulskoude, ha kastilhaneg eo ar yezh nemeti a lenner war an timbroù, daoust d’ar statud kenofisiel votet evit difenn ar c’hatalaneg, an euskareg…

Emezelañ a reas Spagn d’ar Gumuniezh Europa e 1986.

Liesseurt eo danvez an timbroù e Spagn bremañ : luc’hskeudennerezh (Buñuel e 1994), bandennoù treset (1996 ha 1997), an arzoù-kaer, al lennegezh (Frederico Garcia Lorca e 1998), teñzorioù glad ar bed, an ti savouriezh…

## Timbroù mekanik

Adalek ar bloaz 1989 e voe lakaet da vont en dro e Madrid ur mekanik a embanne timbroù empegus dindan stumm un hirrgarrezek nann-kranellet, warnañ ar ger ESPAÑA ha logo ar velestradurezh. Tamm ha tamm e reas berzh an timbroù mekanik, heñvel o skeudenn ouzh an timbroù all hiviziken.

## Postoù dre-nij
 
Timbroù ar postoù dre-nij a voe embannet e Spagn eus ar bloaz 1920 da 1983.

## Pennadoù kar

*Timbroù Katalonia
*Timbroù Barcelona
*Timbroù Valencia
*Timbroù Euskal Herria
*Timbroù a denn da Vreizh embannet gant Postoù Spagn