open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Kanton Plouared

**Kanton Plouared** a oa anezhañ ur rann velestradurel eus Breizh, e departamant Aodoù-an-Arvor.

## Kumunioù
Kanton Plouared a yae 9 c'humun d'ober anezhañ :
* ar C'houerc'had
* Logivi-Plougraz
* **[[Plouared]]**
* Plougraz
* Plounerin
* Plounevez-Moedeg
* Plûned
* Tonkedeg
* Tregrom

## Daveoù
*  INSEE, poblañs lezennel kantonioù Aodoù-an-Arvor

## Liammoù diavaez
Treduder

**Treduder** (distaget ) zo ur gumun e Breizh, e Bro-Dreger hag e departamant Aodoù-an-Arvor.

## Douaroniezh
Restr:Map commune FR insee code 22350.png
Bevennoù Treduder :
* ar stêr Roskoad er reter a ra an disparti gant Plouzelambr ;
* Lanvaeleg er su ;
* ar stêr Dour-Elego pe Rinier Rozambaou a ra an disparti gant Plufur, ha war-du an norzh gant Plistin, el Lev-Draezh, pa'c'h a da 'n em veskañ gant ar stêr Yar.
;Kumunioù amezek : Lokmikael; Plouzelambr; Lanvaeleg; Plufur; Plistin

## Anv

* Régis de Saint-Jouan (1990) : "**Tredudel***, 1330;* **Tréduder***, adalek 1427*" 

* Hervé Abalain (2000) : "**Tretudel** *en 1330; "village de Tuder", saint obscur*".

## Istor
Gouestlet eo Treduder da sant Tuder a zo, hervez ar vojenn, deuet e Breizh gant sant Eflamm, patron Plistin, ha sent all o deus lezet o anv er c'horn-bro tro-war-dro: Kirio, Nerin, Garan, Kemo, Kivir.
Daoust d'ul lodenn eus al Lev-Draezh bezañ war gumun Treduder eo al labour-douar en deus lakaet ar barrez da vevañ, gwezhall-gozh gant al lin ha betek kreiz an  gant an avaloù. Brudet-bras e oa sistr Treduder.
Hirie an deiz eo aet da get buhez ekonomikel ar barrez, met a bep seurt arzourien a zo deuet d'en em staliañ enni.
Gallout a reer menegiñ anv ar Charlezenn, ur plac'h drouk a oa staliet gant he bandennad laeron er c'hoadoù a-hed an aod, er .
### 
#### [[Brezel-bed kentañ]]
* Mervel a reas 31 gwaz abalamour d'ar brezel hervez monumant ar re varv, da lavaret eo 7,11 % ag ar boblañs hervez an niveradeg bet graet e 1911.
## Monumantoù ha traoù heverk

Tréduder église Saint-Théodore 02.JPG|An iliz katolik.

* Iliz katolik *Sant Tuder*("Sant Teodor" ent-ofisiel bremañ).
* Feunteun *Sant Tuder*.
* Plakenn ar re varv (1914-1918) er vered, luc’hskeudenn.
## Emdroadur ar boblañs 1962-2012

## Melestradurezh

 
 

 

## Tud
## Ardamezeg
Familh Keraliou : *En argant, e bemp brizhenn erminig en sabel, e gab dentek ivez en sabel*
## Liammoù diavaez

* Treduder war lec'hienn Geobreizh
## Notennoù ha daveoù
Pavilhon

Ar **pavilhon** a zo ur c'hresteneg mor arvevat, e anv spesad *Lernaeenicus sprattae*. Bevañ a ra diwar-goust ar pesked-mor evel ar gliziged pe ar sardin o sunañ o gwad.

Larvennoù ar spesad a ra o annez war angelloù pe skantoù ar munus. Plijout a ra gwelloc'h d'ar parezed en o oad gour en em stagañ ouzh sichenn an angelloù pe e-barzh lagadoù ar re yaouank pe ar pesked en o oad gour. Lakaet e vez gwall glañv ar pesked gant ar pavilhonoù abalamour d'ar gwad a sunont.

Distreiñ a ra ar sardin d'o zachennoù dozviñ er mor bras e diwezh an hañv; a-drugarez d'an divroadeg-mañ e c'hall an arvevad en em barañ ha reiñ lañs d'ur c'helc'hiad nevez. 

## Levrlennadur
* Alan-Gwenog Berr, *Ichthyonymie bretonne*, levrenn I, Statistique et systématique, p. 264 § R 140 B
* EL GHARBI S. ; ROUSSET V. ; RAIBAUT A., "Biologie du copépode Lernaeenicus sprattae (Sowerby, 1806) et ses actions pathogènes sur les populations de sardines des côtes du Languedoc-Roussillon", *Revue des Travaux de l'Institut des Pêches maritimes* (Rev. trav. Inst. pêches marit.) ISSN 0035-2276, 1983, levrenn 47, Nnn 3-4, pp. 191-201
Kresteneg

Ur **c'hresteneg** a zo ul loen graet e groc'hen gant un danvez kalet a-walc'h. Tennet eo bet an anv eus ar ger kembraek *crestog*.

Ar **c'hresteneged** (Crustacea) zo un isskourrad eus an artropoded, ennañ war-dro 52 000 spesad deskrivet. En o zouez e kaver loened anavezet mat evel ar c'hranked, ar grilhed, ar chevr ha kement zo.... Ar pep brasañ anezhe a vev en dour, en dour dous pe en dour sall, met lod anezhe a vev war an douar evel kranked zo, ar moc'h-koad ha re all. Goloet e vez o c'horf gant un ezrelegenn peurliesañ hag analiñ a reont war-bouez brenkoù. Vic'hanerien int. 

Ar pep brasañ zo gouest da fiñval o-unan met lod eus an taksaoù zo arvevat hag a vev staget ouzh ul loen all (evel ar bronnoù-kranked, al laou-pesked pe ar pavilhonoù), ha re all a vev evel ar garilied, stag ouzh ar c'herreg.

## Roll ar c'hresteneged anavezetañ
* chevr (chevretez pe chifretez)
** chevr ruz (*Palaemon serratus*)
** chevr-traezh (*Crangon crangon*)
* kravan (*Balanus*)
* grilhed-dour (*Potamobius astacus*)
* grilhed-mor (*Palinurus vulgaris*)
* grilhed-traezh (*Nephrops norvegicus*)
* kranked
** kranked ar roue
** kranked-silioù (kranked-avel) (*Necora puber*)
** kouskered (kranked-saoz) (*Cancer pagurus*)
* laou-dar (moc'h-koad) (*Porcellio scaber*)
* legestr (*Homarus gammarus*)
* morgevnid (kevnid-mor) (*Maia squinado*)
* morgevnid-blevek (*Pilumnus hirtellus*)

## Kranked a bep seurt

Lyreidus tridentatus.jpg|*Lyreidus tridentatus*
Pachygrapsus marmoratus (1).JPG|*Pachygrapsus marmoratus*
Grapsus grapsus.JPG|*Grapsus grapsus*
Crab on Panamanian Beach 01.jpg|*Gecarcinum ruricola*
Hemigrapsus takanoi.jpg|*Hemigrapsus takanoi*


## Liamm diavaez
* Bevoniezh ar c'hresteneged
Krank-saoz

Ar **c'hranked-saoz**, a vez graet **kouskered** pe **kranked gwenn** diouto ivez, o anv spesad *Cancer pagurus*, a zo kresteneged hag a vez kavet er Meurvor Atlantel, er Mor Kreizdouar hag e Mor an Hanternoz. Ur grogenn ruz-gell hag hirgelc'hiek o deus, ha du eo penn o meudoù hag o favioù. Ur wezh erru en o oad gour e c'hall o c'hrogenn tizhout betek 25 cm hag e c'hallont pouezañ betek 3 kg. Gouest int da vevañ betek 20 vloaz met hiniennoù hepken a ya betek an oad-se abalamour d'ar peskerezh stank a vez graet anezhe.

Paot eo ar c'hranked-saoz e gevred ar Meurvor Atlantel betek Norvegia en hanternoz ha Norzhafrika er c'hreisteiz, war ar sont gant pezhioù maen gros, traezh ha lec'hid, eus glann ar mor betek 100 m pe war-dro. Kavet e vezont alies en toulloù hag er faoutoù er c'herreg met en toleadoù digor-frank ivez a-wezhioù. Kranked bihanoc'h a c'haller kavout dindan ar vein en aod.

## Liammoù diavaez
Teureug

An **teureuged**, pe **kistin-mor** ha **korriged** e lec'hioù zo, zo loened mor eus ar gevrennad *[[Echinoidea]]*, dezhe ur c'horf boulheñvel ha goloet a zrein lemm-pe-lemmoc'h. Bevañ a reont en holl vorioù ar bed. Pa vezont deuet d'o ment e vezont etre 3 ha 14 cm.

Divellkeineged mor int hag ezel int eus ar skourrad *Echinodermata*, anvet diwar ar gresianeg *ekhinos*, « draen » ha *derma* « kroc'hen ». Kar-tost int d'an anduilh-mor ha d'ar stered-mor.

## Keureug
E levrioù Jules Gros e kaver ur ger tost-kar:
* *ui-keureug*, *uioù keureug*
* *keureka* a vez graet eus an dastum anezho.
Tremael

**Tremael** (distaget: ) zo ur gumun eus Breizh e Bro-Dreger e departamant Aodoù-an-Arvor.
## Douaroniezh
* War lez ar stêr Yar emañ Tremael.
* Kumunioù amezek : Plistin, Plufur, Plounerin, Plegad-Moezan, Plouigno, Plegad-Gwerann.
## Anv
B. Tanguy : **Tremel**, 1371, 1427.
## Ardamezioù
*Palefarzhet; ouzh 1 ha 4 glazur karget gant ur greskenn en aour; ouzh 2 ha 3 en aour karget gant ur wezenn en glazur*.
Ardamezioù familh Tremael (XIV)
## Istor
### 
#### [[Brezel-bed kentañ]]
* Mervel a reas 39 gwaz abalamour d'ar brezel hervez monumant ar re varv, da lavaret eo 3,81 % ag ar boblañs hervez an niveradeg bet graet e 1911.
#### [[Eil Brezel-bed]]
* Mervel a reas c'hwezek den ag ar gumun abalamour d'ar brezel, hervez monumant ar re varv.
#### Brezelioù didrevadennañ
##### [[Brezel Aljeria]]
* Mervel a reas daou soudard.
## Monumantoù ha traoù heverk
### Henamzer
* Peulvanioù : Kerginiou, Trebriand.
* Moudennoù : Porzh ar Saoz, Kerivon.
### Savadurioù relijiel

Église Notre-Dame de la Merci de Trémel 01.JPG
Trémel. Eglise-130409-a.jpg|
Trémel. Eglise. Calvaire.jpg|
Trémel. Eglise. Saints du porche. 32.jpg|
Trémel. Eglise. Saints du porche. 33.jpg|

* Iliz katolik *Itron-Varia Drugarez* (1598 - digor XVII). 
Devet e voe an iliz gant ar Re Unanet d'an 3 Gouere 1590. Enrollet e voe war roll ar monumantoù istorel d'an 12 a viz Kerzu 1910. Distrujet e oa bet gant an tan er bloaz 2016.
* Chapel *Sant Maoris*.
* Kalvar ar vered.
* Presbital kozh.
### Manerioù ha kestell

Trémel - Château de Kermarzit - AD22 - 16FI6626.jpg|Maner Kerverzid
Château de Kermerzit 02.JPG|Ar c'houldri.

* Maner Kerverzid hag e gouldri.

Trémel - Château de Trébriand - AD22 - 16FI6630.jpg|Maner Trebriand.

* Maner Trebriand.
* Maner Kerdudavel.
* Maner Kersenant.
* Maner Koad Tromarc'h.
### Monumant ar re varv
## Emdroadur ar boblañs abaoe 1962

## Melestradurezh
## Tud vrudet
### Tub bet ganet eno
* Guillaume Ricou, ganet d'ar 17 a viz C'hwevrer 1778, pastor ha skrivagner brezhonek, troet gantañ mojennoù Aisopos (1828), hag ar Bibl, 27 a viz Eost 1845, gant an tad Jenkins, eus *Baptist missionary society*.

### Tub bet marvet eno
* Gwilh ar C'hoad, pastor ha skrivagner brezhonek, 1 a viz Meurzh 1914. (Regis de Saint-Jouan e lavar : 5 Meurzh 1848)
## Levrioù talvoudus
* Régis de Saint-Jouan : *Dictionnaire des communes. Département des Côtes d'Armor. Éléments d'histoire et d'archéologie*. Conseil Général des Côtes d'Armor. Saint-Brieuc. 1990.
## Liammoù diavaez

* Lec'hienn ar gumun
* Tremael en Institut géographique national
* Tremael en EBSSA
* infobretagne.com
## Notennoù ha daveoù
Loeiz XV (Bro-C'hall)

**Loeiz XV**, ganet d'ar 15 a viz C'hwevrer 1710 e Versailhez (Bro-C'hall) ha marvet eno d'an 10 a viz Mae 1774 a voe Roue Bro-C'hall ha Navarra adalek 1715 betek e varv e 1774.

Mervel a reas e dad pa oa 2 vloaz hag anvet e voe da zaofin en ofisiel. E dad-kuñv e oa ar roue Loeiz XIV, ha pa varvas hennezh e 1715 ne oa-eñ nemet 5 bloaz. E eontr-kozh, dug Orléans, a voe anvet da « rejant ar Rouantelezh » d'an 2 a viz Gwengolo 1715, betek ar 15 a viz C'hwevrer 1723: en dezi-se, krog ar c'hrennard en e 14vet bloavezh, e voe kemeret ar galloud gantañ. 

## Dimeziñ ha bugale

### Bugale hervez ar gwir

E bried Maria Leszczyńska a c'hanas dek bugel, ha tri anezhe a varvas yaouankik :
# Louise ''Élisabeth'' (1727-1759), dimezet da Filippo Iañ Parma, dug Parma 
# he c'hoar gevell Anne ''Henriette'' (1727-1752), 
# Marie *Louise* (1733), marvet gant ar sifern.
# Louis-Ferdinand de France (1729-1765), Daofin Bro-C'hall, tad da dri roue gall, ar vreudeur Loeiz XVI, Loeiz XVIII, ha Charlez X. 
# *Philippe* Louis, dug Anjev (1733)
# Marie ''Adélaïde'' (1732-1800),
# Victoire Louise Marie Thérèse, *Madame Victoire* (1733-1799)
# ''Sophie'' Philippe Élisabeth Justine (1734-1782), 
# *[[Thérèse de France (1736-1744)|Thérèse]]* Félicité (1736-1744), 
# ''Louise'' Marie, aet da leanez.

### Serc'hed ha besterd
Evel d'e dad-kozh Loeiz XIV e voe un toullad brav a serc'hed d'ar roue gall Loeiz XV, ha kalzik a vesterd. E beder serc'h kentañ e voe ar c'hoarezed de Nesle, peder c'hoar a oa merc'hed da Louis III de Mailly, markiz Nesle ha Mailly, priñs Orange.
Sede anvioù e serc'hed :

* Louise Julie de Mailly-Nesle, kontez Mailly (1710-1751), dimezet e 1726 (da 16 vloaz) d'he c'henderv Louis-Alexandre, kont Mailly. En 1733 e teuas da vout serc'h ar roue Loeiz XV, ha serc'h ofisiel en 1736. E 1739 avat e voe kemeret he lec'h gant he c'hoar Pauline. Dont a reas en-dro e gwele ar roue en 1741, met en 1742 e voe kaset kuit eus al lez war c'houlenn he c'hoar Marie-Anne ;

* Pauline Félicité de Mailly-Nesle, kontez Vintimille (1712-1741), serc'h d'ar roue Loeiz XV; dimezet en 1739 da Jean-Baptiste, kont Vintimille (1720-1777). Mamm e oa da :
** *[[Charles de Vintimille]]* (1741-1814), lesanvet an *Demi-Louis* (Hanter Loeiz) dre ma tenne kenañ da Loeiz XV. Markiz al Luc,
* Diane Adélaïde de Mailly-Nesle, dugez Lauraguais (1713-1760) ;
* Marie-Anne de Mailly-Nesle, markizez La Tournelle, dugez Châteauroux (1717-1744).
* *Hortense de Mailly-Nesle*, markizez Flavacourt
* Markizez Pompadour, pe Jeanne Antoinette Poisson hervez he gwir anv (1721-1764),
Roll emgannoù ar Brezel-bed kentañ

* Emgann ar Sambre; 
* Emgann Charleroi;
* Emgann Guise;
* Kentañ emgann ar Marn;
* Emgann Melle;
* Kentañ Emgann Arras; 
* Emgann Diksmuide;
* Emgann Lorette ;
* Emgann an Dardanelled;
* Emgann ar Somme;
* Emgann Tannenberg;
* Emgann Verdun;
* Emgann Chemin des Dames;
* Emgann Krec'h Vimy;
* Eil emgann ar Marn;
* Emgann Hartmannswillerkopf;
* Talbenn an Ijzer.
Loeiz XVI (Bro-C'hall)

**Loeiz XVI** (*Louis XVI* e galleg), a voe roue Bro-C'hall ha Navarra (1774–1791) ha goude se roue ar C'hallaoued (1791–1792).
Ganet e voe d'an 23 a viz Eost 1754 e Versailles ha dibennet d'an 21 a viz Genver 1793 war Plasenn an Dispac'h (bet Plasenn Loeiz XV kent) e Pariz.
Bez' e voe roue diwezhañ Bro-C'hall er marevezh a vez graet « Renad kozh » anezhañ.

## E vuhez
*Louis-Auguste* e oa e anv. Mab e oa da Louis-Ferdinand de France, Daofin Bro-C'hall ha d'e eil pried Maria Josepha von Sachsen (1731-1767).
## Dimeziñ ha bugale
Dimezet e voe da Maria Antonia Aostria (1755-1793), anavezet ivez evel Marie-Antoinette Bro-C'hall. Roue e voe a c'houde e zad-kozh Loeiz XV e 1774. Breur henañ e oa da Loiz XVIII ha Charlez X a zeuio da vezañ roueed Bro-C'hall.
## Ren
Pignat a ra war an tron da 19 vloaz. Diouzhtu e voe o talñ ouzh kudennoù lies dreist-holl goude ma voe bet kemeret perzh gant rouantelezh Bro-C'hall e Brezel dieubidigezh Stadoù Unanet Amerika, ouzhpenn da-se e oa kudennoù arc'hant drastus gant e vro. Adkempenner gwan, o cheñch ali alies, klask a rae degas kemmoù d'ar vonarkiezh gant sikour e maodierned. Adlakaet e voe e-plas ar parlamantoù, kempennet gwir an dud (fin ar jahinerezh aotreet e 1781 ha 1788, lammet statud ar served en domani roueel e 1779, roet lamm d'ar gwirioù-treizh korfel evit yuzevien Elzas e 1784, skrid-emglev lez-ober evit ar brotestanted e 1787).

Stankañ a reas da geñver an tailhoù hag arc'hantaouiñ ar rouantelezh (adkempennoù e 1774-1776, 1781, 1787 div wech). Mennozh lakaat e-plas un tailh eeun ingal evit holl sujidi ar vro e-plas an tailh dizingal taille. An noblañs a robenn a-sav a-enep kreñv, difenn a reont o dreist-gwirioù e parlamant Pariz ha lez Versailles e voe an enebiezhioù kreñvañ. Louis XVI en devoa klasket tremen e-bioù e enebourien evit degas adkempennoù en ur ginnig e vennozhioù dirak un emvod pennoù-bras e 1787 ha goude-se e-pad emvod ar Stadoù-meur e 1789.

## Darvoudoù pouezus
* Testamant Loeiz XVI
## Kenarroud
* Renad kozh
* Dispac'h Gall



## Liammoù diavaez
* http://www.archives-finistere.fr/userfiles/file/Accueil_le_doc_Louis_XVI_Version_bretonne_testament_Louis%20XVI_avec_traduction_francaise.pdf.
Loeiz XVII (Bro-C'hall)

**Loeiz XVII** eo an anv roet da **Loeiz Charlez Bro-C'hall** (Ganet d'ar 27 a viz Meurzh 1785 - marvet d'an 8 a viz Even 1795), mab Loeiz XVI, roue Bro-C'hall, dug Normandi ha **daofin Bro-C'hall** goude. 
Hervez urzh an dierniezh e vo anavezet roue gant holl ar riegezhioù all ha gant e eontr (hag a deuio da vezañ Loeiz XVIII) goude marv Loeiz XVI, betek keloù e varv, e Prizon an Templ. Eil mab Loeiz XVI ha Marie-Antoinette e oa.

## Youankiz
**Louis-Charles de France** a oa bet ganet e Kastell Versailhez d'ar 27 a viz Meurzh 1785. Badezet eo ar memes devezh e chapel Kastell Versailhez gant Louis René Édouard de Rohan, aluzenner meur Bro-C'hall, test eo Honoré Nicolas Brocquevielle, kure Iliz ar Werc'hez-Vari e Versailhez. Ar paeron a zo Louis Stanislas Xavier de France, a vo en dazont Loeiz XVIII ar vaeronez a zo Marie-Caroline de Lorraine, arc'hidugezh Aostria, rouanez an Div Sikilia, dre he gannadezh Elesbed Bro-C'hall, c'hoar Loeiz XVI.
## Notennoù ha daveennoù
Troidigezh enyezhel

Implijet e vez an termen **troidigezh enyezhel** (saoz. *intralinguistic translation*) gant studioù an treiñ evit komz eus un droidigezh ma vez kevatal ar yezh termen ouzh ar yezh orin.

Un nevezc'her an hini eo bet krouet er bloavezhioù 1970 gant Roman Jakobson hag a rae un diforc'h etre an tri doare treiñ pennañ-mañ:

* **Troidigezh etresemiotikel** (saoz. *intersemiotic translation*): treiñ etre sistemoù semiotek disheñvel, hag a c'hell bezañ yezhoù pe get. 

* **Troidigezh enyezhel** (saoz. *intralinguistic translation*): troidigezhioù diwar ur yezh orin kevatal d'ar yezh termen, da skouer pa glasker un heñvelster en ur yezh bennak pe c'hoazh etre galleg Kanada ha galleg Frañs.

* **Troidigezh etreyezhel** (saoz. *interlinguistic translation*): ar pep boazañ war dachenn an troidigezhioù micherel pa vez disheñvel ar yezh orin diouzh ar yezh termen, da skouer treiñ diwar ar saozneg evit sevel un destenn troet e brezhoneg. 

## Gwelit ivez:
* Yezh termen
* Yezh orin
* Troidigezh
* Semiotik
Yezh lieskreizennek

Er yezhoniezh e vez implijet an termen **yezh lieskreizennek** (saoz: ''pluricentric language'') evit komz eus ur yezh ganti meur a yezh unvan tost pe dostoc'h an eil ouzh eben, peurliesañ abalamour ma vez komzet an hevelep yezh e meur a vro disheñvel, da skouer:

disheñvel eo yezhadur, geriaoueg ha reolennoù reizhskrivañ ar saozneg hervez al lec'h ma vez komzet, da skouer: 

: Saozneg Stadoù-Unanet
:: "I never did that" ("biskoazh ne'm eus bet graet se")
:: "Do you have a light?" ("ha tan ac'h eus?")
:: "faucet" ("tuellenn")

: Saozneg Bro-Saoz
:: "I've never done that"
:: "Have you got a light?"
:: "tap"

Rannyezhoù disheñvel ez eus ivez er Stadoù-Unanet hag er Rouantelezh-Unanet ivez ha doareoù saozneg disheñvel en India, e Kanada, en Aostralia, h.a.

Meur a yezh liskreizennek a gaver en Europa hag ivez dre ar bed, en o zouez:

* Alamaneg: hervez ma vez komzet en Alamagn, e Suis pe en Aostria

* Portugaleg: dreist-holl hervez ma vez komzet e Portugal pe Brazil. 

* Spagnoleg: diforc'h etre ar yezh evel ma vez komzet e Spagn diouzh un tu hag an doareoù all implijet e Kreizamerika ha Suamerika 

* Galleg: disheñvel dreist-holl ar yezh evel ma vez komzet e Kanada diouzh un tu hag an doare ma vez komzet e Frañs, met diforc'hioù all e Belgia, Suis, Stadoù-Unanet h.a.

## Gwelit ivez
* Yezh unvan
* Yezh Ausbau
* Yezh Abstand
* Yezh-to
Niels Bohr

**Niels Henrik David Bohr** (7 a viz here 1885 18 a viz du 1962) a oa ur fizikour a vro Zanmark. 

 
Ganet oa e København, mab da g/Kristen Bohr 
ha Ellen Adler, breur da Harald Bohr (matematikour brudet). 
Studiañ a reas e skol-veur Kopenhagen ha tapout a reas e 
ziplom doktor e 1911. Renet ' voe e labourioù e Manchester 
(Rouantelezh Unanet) gant Ernest Rutherford. O heuliañ 
teoriennoù Rutherford e embannas e 1913 ur patrom eus an 
atom. An deorienn-se a zoaree an atom 'vel un nukleus lec'h 
ma troe gwiskadoù elektronoù tro-dro, ar gwiskadoù pellañ o 
vezañ paotoc'h e elektronoù hag o reiñ e berzhioù kimiek d'an 
atom. Gouest eo an elektronoù da dremen eus ur gwiskad d'egile 
en ur skignañ ur foton. Teorienn Niels Bohr a ziazez ar 
mekanikerezh Kantik.

Anvet e voe Niels da gelenner e 1916 e skol-veur Kopenhagen hag 
e 1920 e teuas da vezañ rener "ensavadur ar fizik teorikel" 
nevez savet.

Roet e voe dezhañ priz Nobel ar fizik e 1922 evit e araokadennoù 
diwar-benn ar mekanikerezh kantik. Da heul e c'hounezas forzh 
a brizioù evit e enklaskoù.

E 1943 e tec'has kuit Bohr eus Bro Zanmark, ac'hublet d'ar mare-se 
gant an armeoù Alaman, etrezek ar Stadoù Unanet (o tremen dre Vro 
Sveden ha Londrez)). Labourat a reas neuze e Los Alamos war ar 
raktres "Manhattan" (evit sevel ur vombezenn nukleel).

Ur wech echu ar brezel e tistroas da Gopenhag hag e stourmas evit 
un implij peoc'hus eus an energiezh nukleel, dreist holl dre 
savidigezh labourva broadel Risø e 1956.
 
Mervel a reas e Kopenhag d'an 18 a viz du 1962. Evit reiñ enor 
dezhañ e voe anvet an elfenn gimiek nivenn 107 Bohrium.
Joseph Le Brix

**Joseph Le Brix** pe **Jozeb-Mari ar Brizh** a zo bet ganet d'an 22 a viz C'hwevrer 1899 e Baden (Mor-Bihan, Breizh) ha marvet d'an 12 a viz Gwengolo 1931 en Oufa e-kostez Oural (Rusia).

Nijour breizhat hag ofiser en aerlu gall e oa. Mervel a reas pa glaskas mont, en un nijadenn eeun, eus Pariz da dTokyo, ar pezh na oa ket bet graet c'hoazh.

Un destenn enorus gant Tin Gariou a oa bet embannet er gazetenn L'Heure Bretonne (niverenn 187, 27 a viz C'hwevrer 1944) dindan an titl Jozeb-Mari ar Brix.

## Liammoù diavaez
*Pajenn gouestlet dezhañ war "En Eñvor"
Vittorio Emanuele II

**Vittorio Emanuele II a Savoia**, ganet d'ar 14 a viz Meurzh 1820 e Torino (Italia) ha marvet d'an 9 a viz Genver 1878 a oa roue Piemont ha Sardigna.

Roue Piemonte-Sardigna adalek an 23 a viz Meurzh 1849, kentañ roue Italia adalek ar 17 a viz Meurzh 1861 betek e varv e 1878.
## Buhez

## Dimeziñ ha bugale
E miz Ebrel 1842 e timezas e Stupinigi d'e geniterv Maria Adelaide Habsburg-Loren hag eizh bugel o doe:

* Maria Clotilde Savoia (1843 - 1911),
* Umberto, priñs Piemonte (1844-1878) ha roue Italia (1878-1900)
* Amedeo, roue Spagn (1871-1873) ha dug Aosta (1845-1890)
* Oddone Eugenio Maria, dug Monferrato (Torino, 11 luglio 1846 - Genova, 22 gennaio 1866)
* Maria Pia (16 ottobre 1847 - 17 luglio 1911), rouanez Portugal
* Carlo Alberto, dug Chiablese (Torino, 1851 - Stupinigi, 1854)
* Vittorio Emanuele (Torino, 1852 - 1852)
* Vittorio Emanuele, kont Genova (Torino, 8 a viz Genver 1855 - Torino, 17 a viz Mae 1855)

Ur serc'h en doa, Rosa Teresa Vercellana Guerrieri (lesanvet *La Rosina* pe *La bella Rosin*) ha dimeziñ a reas ganti en un doare morganatek e Roma d'ar 7 a viz Du 1869. Daou vugel o doe: 
* Vittoria 
* Emanuele.
Anezho e teu al lignezoù Mirafiori ha Fontanafredda.

## E varv
Mervel a eure e Roma d'an 9 a viz Genver 1878, goude ren 28 vlaz ha 9 miz.
Vittorio Emanuele III

**Vittorio Emanuele III a Savoia** a zo bet ganet d'an 11 a viz Du 1869 e Napoli (Italia) ha marvet d'an 28 a viz Kerzu 1947 en Aleksandria (Egipt).

Roue Italia adalek 1900 betek 1946, e-pad an daou vrezel-bed eta.

Dindan e ren eo e voe kemeret ar galloud gant Mussolini. 

## Pried ha bugale
Dimezet e oa da Elena del Montenegro ha pemp bugel o doe :
* Iolanda
* Mafalda, a varvas e 1944 e Büchenwald; 
* Umberto
* Giovanna
* Francesca
Deskrivelezh (yezhoniezh)

Er yezhoniezh e vez implijet an termen **deskrivelezh** (saoz: ''descriptivism'') evit komz ar fed ma vez klasket deskrivañ ha dielfennañ mont-en-dro ur yezh dres evel ma vez implijet gant ur gumuniezh tud, da lâret eo e talvez kement ha plediñ gant implijoù gwirion ur yezh. 

Keit ha ma plede ar yezhadurioù a-gozh gant sevel reolennoù o tennañ da implijoù "reizh" ur yezh dreist-holl, e talvez an deskrivelezh da vetodologiezh pennañ ar yezhoniezh a-vremañ, da lâret eo deskrivañ implijoù gwirion ur yezh hep soursial hag-eñ int "reizh" pe get.

Muioc'h-mui e labourer war dachenn ar yezhoniezh corpora, da lâret eo gant skridoù gwirion hir pe hiroc'h ha a c'hell bezañ dielfennet gwelloc'h-gwell dre urzhiataerezh evit kompren penaos ec'h a en-dro ur yezh e gwirionez.

## Gwelit ivez:
* Dereadegezh
* Yezhadur
Yezhadur

Er yezhoniezh e vez implijet ar ger **yezhadur** evit komz eus an hollad reolennoù a zispleg mont-en-dro ur yezh bennak. Disheñvel eo neuze yezhadur pep yezh diouzh hini ar yezhoù all.

## Gwechall ha bremañ
A-gozh ne veze kontet nemet ar vorfologiezh hag ar gevreadurezh evel tachennoù eus ar yezhadur.

Bremañ avat e vez graet "yezhadur", en un doare kalz ledanoc'h, eus hollad an holl dachennoù-studi a zo e-barzh ar yezhoniezh estreget ar pragmatik, da lavaret eo ar fonetik, ar fonologiezh, ar vorfologiezh, ar gevreadurezh hag ar semantik.

Implijet e vez ivez ar ger "yezhadur" da ober dave da oberennoù dre skrid bet savet evit displegañ reolennoù yezhadur ur yezh bennak, da skouer *[[Yezhadur bras ar brezhoneg]]* Frañsez Kervella.

## Yezhadur dre skrid
Ur yezhadur dre skrid a c'hell bezañ dereadegel, da lavaret eo pa dalvezont da zisplegañ penaos e rankfed implijout ar yezh en un doare "reizh" hervez reolennoù normativel an implij hengounel pe deskrivel, da lavaret eo pa dalvezont da zisplegañ reolennoù mont-en-dro ur yezh evel ma vez implijet e gwirionez gant an dud hep soursial evit gouzout hag-eñ eo "reizh" pe get an implijoù-se.

War dachenn ar c'hompoderezh e vez termenet kevreadurezh pep yezh programmiñ gant ur yezhadur furmel dre ma'z eus anezhi ur yezh furmel evel ma vez implijet ivez war dachenn ar matematik. Gant urzhaz Chomsky e vez kinniget meur a zoare yezhadur furmel pennañ.

## Yezhadurourien vrudet
*Frañsez Kervella (brezhoneg)
*Antonio de Nebrija (spagnoleg)
*Claude Favre de Vaugelas (galleg)

## Gwelit ivez
* Yezhadur dereadegel
* Yezhadur deskrivel
* Yezhoniezh
* Kevreadurezh
Dereadegezh (yezhoniezh)

Er yezhoniezh e vez implijet an termen **dereadegezh ** (saoz: ''prescription'') evit komz eus ar fed ma vez kinniget reolennoù normativel evit implij "reizh" ur yezh resis bennak, da lâret eo ur yezh unvan ganti reolennoù yezhadurel ha reizhskrivañ unvan.

Ne rank ket klotaat dre ret ar reolennoù normativel a gaver en ur "yehzadur dereadegel" pe "normativel" gant an doare ma vez implijet ur yezh gant an dud e gwirionez ha daosut ha ma kemm ar reolennoù dereadegel a-hed ar wezh e kemmont kalz goustadikoc'h evit implijoù gwirion ar yezhoù hervez an doare ma vezont komzet ha skrivet gant an dud, da skouer daosut ha ma ne vez ket implijet ar rannig nac'hañ "ne" e galleg dre gomz perrliesañ, e ranker e implijout dre skrid atav. 

Diouzh un tu e talvez reolennoù ur yezhadur deraedegel da unvaniñ ur yezh ha da sikour an dud d'en em gompren an eil re gant ar re all en desped da diforc'hioù lec'hel hag all. Diouzh an tu all avt e c'hell talvez evit muzuliañ pegen desket eo un den bennak hervez ma oar implijet pe get reolennoù ma rankont bezañ desket gantañ er skol hag all.

Gant ar yezhoniezh a-vremañ avat e klasker deskrivañ reolennoù mont-en-dro gwirion ar yezhoù hep lâret hag-eñ eo "reizh" pe "mat" an doare ma vez implijet pe get.

Evit yezhoù 'zo ez eus savadurioù arbennik e karg eus reolennoù normativel ar yezh. Savadurioù ofisiel e c'hellont bezañ, anavezet evel-hen gant ar gouarnamantoù pe zoken krouet war-eeun gante evel da skouer Bòrd na Gàidhlig evit gouezeleg Skos, pe c'hoazh nann-ofisiel evel da skouer Kesva an Taves Kernewek evit ar c'herneveureg.

A-wezhoù e talvez an ensavadur evit ar yezh en he fezh, evel da skouer ar Real Academia Española ("Akadamiezh Rouantel ar Spagnoleg") ganti skourroù e 21 bro disheñvel, ha gwezhoù all ne dalvezont nemet evit ur yezh lieskreizennel en ur vro resis evel da skouer an Académie française.

Setu un nebeud skouerioù all:

* Fryske Akademy ("Akademiezh ar frizeg") evit ar frizeg e Friz;
* Te Taura Whiri i te Reo Māori ("Kuzul ar maorieg") evit ar maorieg e Zeland-Nevez;
* Foras na Gaeilge evit an iwerzhoneg en su ha norzh Iwerzhon;
* Il-Kunsill Nazzjonali ta' l-Ilsien Malti ("Kuzul Broadel ar Malteg") evit ar malteg e Malta;
* Dewan Bahasa dan Pustaka ("Savadur evit ar Yezh hag al Lennegezh") evit ar malayeg e Malaysia ha Brunei;
* Türk Dil Kurumu ("Kevredigezh an Turkeg") evit an turkeg e Turkia;
* Akademio de Esperanto ("Akademiezh an Esperanteg") evit an esperanteg dre ar bed a-bezh

## Gwelit ivez:
* Deskrivelezh
* Politikerezh yezh
* Yezhadur
Oufa (kêr)

**Oufa** (*Өфө* e bachkireg, *Уфа* e rusianeg, *Ufa, Öfä* e tatareg, *Ěпхӳ* e tchouvacheg) zo ur gêr e Rusia e kember ar stêrioù Bielaia hag Oufa. Kêr-benn Republik Bachkortostan eo.

## Tud
*Jozeb-Mari ar Brix, nijer breizhat, marvet e 1931 oc'h en em flastrañ gant e garr-nij
*Rudolf Noureev (1938-1993), koroller, zo desavet eno
*Daniil Kvyat, ganet eno e 1994, bleiner kirri
Buzzcocks

** Buzzcocks ** zo unan eus ar strolladoù pennañ en istor ar punk rock breizhveuriat. E 1976 e krogas ar strollad da seniñ, war-lerc'h un abadenn roet gant ar Sex Pistols e Manchester.

O sonerezh a zo levezonet gant spered ar punk : kanaouennoù buan, berr, gitar-tredan war-raok, emzalc'h tud yaouank o deus traoù da lavaret en un doare eeun. Ar pezh a oa disheñvel enno e oa danvez ar c'hanaouennoù (istorioù a garantez dreist-holl), mouezh uhel ha bresk Pete Shelley, hag ampartiz dispar ar tabouliner, John Maher, a oa bet dilennet tabouliner gwellañ gant ar gelaouenn rock vreizhveuriat NME.

Ur bladenn maksi-45 tro, Spiral Scratch, a zeuas er-maez e 1976, gant Howard Devoto o kanañ. Mont a reas hemañ kuit evit echuiñ e studioù (krouiñ a reas Magazine un nebeud mizioù diwezhatoc'h). Shelley, Diggle, Garvey ha Maher a embannas teir fladenn LP etre 1977 ha 1981 hag un niver bras a 45 tro (dastumet war Singles Going Steady). Brudet e oant e Bro-Saoz, met hini ebet eus o fladennoù a bignas uhel a-walc'h (ar renk gwellañ a oa tizhet gant *Ever Fallen In Love* : #12 e Bro-Saoz). E 1981, skuizh ha kollet ganto an awen, e tispartias ar strollad.

Adkrouet e voe Buzzcocks e 1989. Kendalc'het o deus da reiñ abadennoù ha da embann pladennoù nevez, enno a-wechoù kanaouennoù a zegas soñj war-gil, betek amzer o yaouankiz.

Pete Shelley, bet ganet d'ar 17 a viz Ebrel 1955 e Leigh e bannlev Manchester, a varvas d'ar 6 a viz Kerzu 2018 e Tallinn en Estonia, oadet 63 bloaz.

## Izili ar strollad

* Howard Devoto (1976-1977) : gitar tredan, kan 
* Garth (1976-1977) : gitar-boud
* Pete Shelley (1976-2018) : gitar-tredan, kan
* Steve Diggle (1976-bremañ) : gitar-tredan, kan
* John Maher (1976-1981) : taboulinoù
* Steve Garvey (1977-1981): gitar-boud
## Pladennoù
* Another Music in a Different Kitchen (1978) 
* Love Bites (1978) 
* A Different Kind of Tension (1979) 
* Singles Going Steady (1979)
Yezh kellid

Er yezhoniezh e vez implijet an termen **yezh kellid** (saoz: *emerging language*) evit komz eus ur yezh n'eo ket bet tizhet ganti c'hoazh ur statud leun evel yezh emren penn-da-benn, disheñvel diouzh ar yezhoù tro-war-dro.

Hanter-hent eo ur yezh kellid neuze etre rannyezh ur yezh-to hag ur yezh peuremren, da skouer:

* araneg evel ur yezh kellid oc'h en en diorren diwar ar gwaskoneg
* bosnieg evel ur yezh kellid disheñvel diouzh ar serbeg ha/pe ar c'hroateg 

Kemmañ a ra statud seurt yezhoù hervez an dud a gomz diwar o fenn peurliesañ, da lâret eo int yezhoù evit ar re o difenn ha rannyezhoù evit ar re n'o difenn ket rak dont a ra rannyezhoù da vezañ yezhoù kellid ha neuze yezhoù emren hervez ar vontontez politikel pe get, da skouer ne vefe ket diaes lakaat ar gwenedeg da vezañ ur yezh kellid kentoc'h evit ur rannyezh brezhonek dres evel m'eo bet graet gant ar moldaveg disrannet a-ratozh-kaer diouzh ar roumaneg met n'eo ket bet graet evit ar brezhoneg peogwir e fell d'an darn vrasañ eus ar vrezhonegerion klask difenn ha kreñvaat unvaniezh ar yezh dre unvaniñ ar rannyezhoù kentoc'h evit he disrannañ.

## Gwelit ivez
* Politikerezh yezh
* Yezh-to
* Yezh Ausbau
* Yezh Abstand

## Liammoù diavaez:
*Pennad-skrid
Beltram Gwesklin

**Beltram Gwesklin** a oa ur goprsoudard eus ar Grennamzer, ezel eus unan eus koshañ tiegezhioù Breizh. Ganet e oa bet e 1320 e Bronn e-kichen Dinan, ha marvet e oa d'an 13 a viz Gouere 1380 dirak Châteauneuf-de-Randon, e bro Velai en Okitania. E servij roue Bro-C'hall Charlez V e voe, anvet da gonestabl Bro-C'hall gantañ. Unan eus tudennoù Roman national Bro-C'hall eo deuet da vezañ adalek an .

### Yaouankiz Beltram Gwesklin
Mab henañ Roparzh II Gwesklin (1300-1353), aotrou la Motte-Broons hag e wreg Chann Malesmains (marvet e 1350), intron Sens. E vilded (lavaret a reer diwar e benn e oa « an hini divalavañ etre Roazhon ha Dinam ») hag e daerded a dalvezas dezhañ dismeg e dad.

Abalamour da se e voe dav dezhañ gounit doujañs an noblañs diwar-bouez beg e gleze. Merzet e voe adalek e yaouankiz abalamour d'e nerzh, d'e oueskter ha dre ma oa douget d'ar c'hann. E-pad un tournez a oa difennet dezhañ kemer perzh ennañ, e faezhas holl e enebourien, kent nac'hañ en em gannañ gant e dad en ur izelaat e c'hoaf dre zoujañs da vare ar c'hrogad (evit brasañ souezh an arvesterien). 15 vloaz e oa.

### Kurioù kentañ

Dont a reas Gwesklin da vezañ brudet e 1357 o kemer perzh e difenn Roazhon a oa sezizet gant Yann Gent, dug Lancaster. Adoubet e voe neuze gant Eleastre Marès, e kastell Montmuran en Ivineg, hag hennezh a lakaas anezhañ Kabiten Pontorson ha Menez-Mikael-ar-Mor. 
Diskouez a reas e galonegezh e-kerzh ar brezel a rae e reuz etre Charlez Bleiz ha Yann Moñforzh evit hêrezh dugelezh Breizh oc'h harpañ kostezenn an hini kentañ.

## Liammoù diavaez
*Ul lec'hienn diwar benn ar Brezel kant vloaz ha Gwesklin. Kentoc'h a-du gant Charlez Bleiz
*Gwesklin dirak Châteauneuf-de-Randon gant AMILO

## Levrlennadur
Meur a vuhezskrid zo bet savet :
**Chroniques*, Livre I, Chapitre CCCLVI, Jehan Froissart da lenn enlinenn
* *Histoire de Bertrand du Guesclin, connestable de France et des royaumes de Léon de Castille, de Cordovë et de Séville, duc de Molines, comte de Longueville, etc.* gant P.H.D.C. Pariz, L. Billaine, 1666, 1693 gant Paul Hay du Chastelet
* *Histoire de Bertrand du Guesclin, Comte de Longueville, Connétable de France Reims - Le Batard* - 1807 - 2 levrenn, Mame, 1877, gant Guyard de Berville.
* *Chronique de Cuvellier, en vers*, embannet gant Charrière, 1845.
*Alexandre Mazas (1797-1856), *Bertrand Duguesclin, connétable de France : Dugueslin combat les Anglais et sauve le royaume*. – [Reproduction en fac-similé] – Nîmes : C. Lacour, dastumad « Rediviva », 2005. – 240 p., 21 cm. – ISBN 2-7504-0775-3. – Fac-similé al levrenn 3, 2 lodenn, eus an embannadur kentañ, Pariz : E. Devenne, 1828, embannet en dastumad « Vies des grands capitaines français du Moyen Âge ».
Yezhoù ourouek-tchipayek

Ur familh-yezhoù eo ar **yezhoù ourouek-tchipayek** (saozneg : *Uru-Chipaya*), enni div yezh komzet e Bolivia e Suamerika.

* Tchipayeg
* Ouroueg
Pantera

**Pantera** a zo bet ur strollad amerikan o tont eus Arlington e Teksas hag a zo bet anezhañ etre 1981 ha 2003. En e vloavezhioù kentañ en deus graet ar strollad ur sonerezh glam-metal hag a droas, adalek 1990, d’un doare tostoc’h d'an US power metal. Dont a reas ar vodadenn-mañ da vezañ unan eus strolladoù metal pennañ e diorroadur an thrash metal gant Anthrax, Slayer, Megadeth ha Metallica.

## Istor
(War ar stern)

## Pladennoù studio
* 1990: *Cowboys from Hell*
* 1992: *Vulgar Display of Power*
* 1994: *Far Beyond Driven*
* 1996: *The Great Southern Trendkill*
* 2000: *Reinventing the Steel*

## Izili
### Izili adalek 1987

* **[[Phil Anselmo|Philip « Phil » Anselmo]]** : Kan
* **[[Dimebag Darrell|« Dimebag » Darrell Lance Abbott]]** : Gitar
* **[[Rex Brown|Rex « Rocker » Robert Brown]]** : Izgitar
* **[[Vinnie Paul|Vincent « Vinnie » Paul Abbott]]** : Taboulinoù

### Ez-izili (a-raok 1987)
* Terry Glaze (Kaner, 1981-1985)
* Donnie Hart
* David Peacock
* Tommy Bradford
* Matt L'Amour

### Izili e istor ar strollad

TimeAxis = orientation:horizontal format:yyyy
ImageSize = width:750 height:250
PlotArea = width:700 height:200 bottom:20 left:20

Colors =
  id:canvas value:rgb(0.97,0.97,0.97)
  id:grid1  value:rgb(0.86,0.86,0.86)
  id:grid2  value:gray(0.8)
  id:bars   value:rgb(0.96,0.96,0.6)
  id:bg     value:white
  id:2color value:rgb(1,1,0.6)

BackgroundColors = canvas:bg

Period = from:1981 till:2003
ScaleMajor = unit:year increment:1 start:1981 gridcolor:grid1

BarData=
  barset:Bandmembers

PlotData=

# set defaults
  width:20 fontsize:m textcolor:black align:left anchor:from shift:(10,-4) color:bars

  barset:Bandmembers

  from:1981 till:2003 text:"Dimebag Darrell Abbott" 
  color:2color from:1981 till:2003 text:"Vinnie Paul Abbott"
  from:1981 till:1982 text:"Tommy Bradford" 
  color:2color from:1981 till:1982 text:"Donnie Hart"
  from:1982 till:2003 text:"Rex Brown" 
  color:2color from:1982 till:1985 text:"Terry Glaze"
  from:1985 till:1986 text:"Matt L'Amour"
  color:2color from:1986 till:1987 text:"David Peacock"
  from:1987 till:2003 text:"Phil Anselmo"



}
|}
Umberto II (Savoia)

**Umberto II a Savoia** a zo bet ganet d'ar 15 a viz Gwenholon 1904 e Racconigi (Italia) ha marvet d'an 18 a viz Meurzh 1983 e Genève (Suis).

Roue Italia adalek an 9 a viz Mae 1946 betek an 2 a viz Even 1946.

## Levrioù diwar e benn
* 
** Giovanni Artieri, *Umberto II e la crisi della monarchia*, Mondadori, Milano 1983
** Silvio Bertoldi, *Umberto II*, Bompiani, Milano 1983
** Gianni Oliva, *Umberto II - L'Ultimo Re*, Mondadori, Milano 2000, ISBN 88-04-47618-4
Brezel punek kentañ

**Ar brezel punek kentañ** (264 kent JK - 241 kent JK) a oa ar c'hentañ eus tri brezel a enebas Kartada ha Roma : Brezelioù Kartada pe ar Brezelioù punek. Dont a ra an anv-gwan punek eus an anv-gwan latin *poenicus* pe *punicus* a zeu eus *Poenus* a oa an anv a roe ar Romaned d'an enebourien-se, abalamour ma oa bet diazezet Kartada gant Fenikianed (*Phoenices* a dalvez Fenikianed ha Kartadaiz e latin). 
Ar brezel-se e badas 23 vloaz hag a zo unan eus are hirañ renet gant Roma. 

Anavet eo an darvoudoù a-drugarez d'ar skrivagnerien latin ha gresianek, Polibios dreist-holl. E-pad 23 vloaz e stourmas an daou c'halloud da gontrollañ kornôg ar Mor kreizdouar, da gentañ e Sikilia hag ar morioù tro-dro met ivez, daoust nebeutoc'h, e ledenez Italia hag e Norzhafrika. Kregiñ a reas ar brezel gant un dilestradeg eus ar Romaned e Messana, galvet gant hec'h annezidi. Sujañ a rejont goude reter an enezenn, ha sevel a rejont listri brezel. Kentañ trec'hioù ar Romaned war vor a atizas anezhe da zilestrañ e-tal Kartada da glask he rediañ da godianañ. Kaset e oa un arme roman dindan urzhioù Marcus Atilius Regulus met an ergerzhadeg a echuas gant un drouziwezh evit ar Romaned e 255 kent J.-K.. Kenderc'hel a reas ar brezel e-pad pell gant ar Gartadaiz o terc'hel aodoù kornôg Sikilia, tra ma lakae ar Romaned seziz warne hag int trec'h pe koll a bep eil war vor. E 241 kent J.-K. e oa trec'het Kartada gant ur brezel diwezhañ en inizi Aegates. 

Kartada, e Tunizia a vremañ, a oa ar galloud brasañ e kornôg ar Mor Kreizdouar e deroù ar brezel. Koulskoude ez eo ar Republik roman a oa trec'h, hag a redias hec'h enebourez da zegemer un emglev strizh, ma kolle he ziriadoù e Sikilia, ha digolloù bras da baeañ. 

## Notennoù
Gouenoù (sant)

**Gouenoù**, a gaver ivez skrivet **Goueznou**, zo unan eus sent vrezhon ar .

*Buhez Sant Gouenoù* a voe skrivet e 1019. Enni e lenner e oa genidik eus Kembre. En tu all d’ar mor e reas e studi e manati brudet Llanilltud Fawr. Erruout a reas e Breizh gant e dad Tudon, e c’hoar Tudona hag e vreur Majan, e-pad bloavezhioù kentañ ar . Unan eus diskibled sant Paol Aorelian e oa. Sevel a reas ur peniti war douaroù roet dezhañ gant ar c'hont Konomor, zo hiziv e kumun Gouenoù. An iliz kentañ a savas eno a vije bet sakret gant sant Houardon e 642.

Hervez ar richenn e voe roet da sant Gouenoù kement a zouar ha ma c'helle kelc'hiañ gant ur foz en un devezh. En em lakaat a reas Gouenoù da gerzhet en ur stlejañ ur forc'h war e lerc’h hag ar foz a voe graet el lec’hioù ma tremenas a gelc’hie un dachenn douar a voe graet anezhi e *vinic'hi*. *Fozioù sant Gouenoù* a veze gwelet c'hoazh en , a-hervez.

Abaoe an amzer-hont e vez graet Tro-vinic'hi Gouenoù, da zeiz Yaou Bask. D'an devezh-se e vez lidet pardon ar barrez, ha bale a ra an dud a-hed 18 km pe war-dro, war an hent a vije bet graet gant ar sant, pa oa o vevennañ e dachenn. Chom a reont a-sav gwech-ha-gwech all e lec’hioù a vije bet hentet gant Gouenoù en-dro d’ar vourc'h. Unan eus troioù-minic’hi diwezhañ Breizh eo, ha daoust ma n’eo ket anavezet kement ha hini Lokorn e vez kantadoù a dud bep bloaz o kemer perzh enni.

Enoret e vez pe e veze sant Gouenoù e meur a barrez all eus Breizh : e Sant-Gouenoù, Landeda, Lannarvili, Plouenan, Plougin ha Pleuloc'h.

Lidet e vez gouel sant Gouenoù d’ar 25 a viz Here.

## Liammoù diavaez
*Kantik Sant Gouenoù
*''La troménie de Gouesnou. Contribution à l'étude des minihis en Bretagne'', Bernard Tanguy, ''Annales de Bretagne et des Pays de l'Ouest'', 1984, Numéro 91-1
Hamilcar Barca

**Hamilcar Barca** pe **Hamilkar Barka** (270 k J-K – 228k J-K), a oa ur jeneral anvet komandant armeoù Kartada e Sikilia e-pad ar Brezel punek kentañ. E penn tiegezh ar Varkided e oa. Tad Hannibal, Hasdrubal ha Magon e oa. Tad-kaer Hasdrubal gaer e oa ivez. 

Boutin e oa an anv Hamilcar (Puneg-fenikianeg *ḥmlqrt*, "Breur Melqart") e-touez gwazed Kartada. An anv *Brq* (pe *Baraq*) a dalveze "taol kurun" e yezh Kartada ha kevatal eo eta d'an anv-gwan pe d'ar cognomen *Keraunos*, boutin e-touez kommandanted c'hresian ar mare. Kavet a reer gerioù tost en arabeg hag en hebraeg gant ar memes ster. 

Hamilcar a rene arme zouar ar Gartadaiz e Sikilia eus 247 da 241 kent J.-K. e-pad prantad diwezhañ ar C'hentañ brezel punek. Ren a reas ur gouvrezel efedus a-enep ar Romaned e Sikilia ha betek aodoù Italia. 
E 247 kent J.-K., goude bezañ staliet e soudarded er menezioù e-kichen Panormus (Palermo hiziv) e kasas Hamilkar meur a argad e Kornôg aodoù Italia. Rediet e voe ar Romaned da dennañ ar pep brasañ diouzh o arme e porzh Lilybaeum (hiziv Marsala). Drouziwezh rummad listri Kartada e 241 k J.-K. a lakaas ar brezel da baouez. Goude an atroperezhioù peoc’h Kartada a voe rediet da zilezel Sikilia ha da baeañ digolloù bras-kenañ. 

Goude faezhidigezh Kartada e tistroas Hamilcar en Afrika goude ma oa sinet ar peoc'h. Ne chome ket arc'hant a-walc'h ken gant ar Stad. Nac’hañ a reas Kartada, atizet gant enebourien ar jeneral, paeañ ar c'hoprsoudarded a oa dindan urzhioù Hamilkar e-pad brezel Sikilia kement ha ma oa bet prometet. En em sevel a rejont ha kalzig a sklaved libian a yeas d'o heul. Galvet e voe Hamilkar en-dro d'ar galloud. A-drugarez d'e levezon war ar c'hoprsoudarded hag ar pobloù afrikan tro-war-dro, ha d'e skiant evit ar strategiezh, a voustras buan an emsavadeg (-237). 

Anvet komandant an arme e 237 k J.-K. e krogas aloubadeg Hispania da gavout arc'hant ha soudarded evit Kartada. Sonjal a rae dezhañ argadiñ Roma dre eno. Tremen reas 9 bloavezh o prientiñ meuriadoù aloubet reter ha Su Hispania hag o sevel un arme bras-kenañ a dalvezas d'e vab Hannibal e-pad an Eil brezel punek. 
Mervel a reas muntret gant ur c'helt e -228.

## Notennoù
Brezel hêrezh dugelezh Breizh

**Brezel hêrezh dugelezh Breizh** (1341-1364) — pe Brezel an div Janed — a reas e reuz etre kostezenn Charlez Bleaz hag hini Yann Moñforzh, evit hêrezh dugelezh Breizh e-pad 23 bloaz. 

Ar brezel-se a reas e reuz e Breizh e-kreiz ar Brezel Kant Vloaz a c'hoarveze e Bro-C'hall, setu ma vez lakaet gant an istorourien c'hall da vezañ ul lodennig eus o brezel bras. Koulskoude e voe kalz berroc'h. 

## Istor
Pa varvas Yann III, dug Breizh, n'en doa bet bugel ebet. 
Daou zen a c'houlennas ar gurunenn neuze: e hantervreur Yann Moñforzh hag e nizez Janed Pentevr, merc'h d'e vreur Guy ha dimezet da Charlez Bleaz, anavezet evel dug kenkent gant Pirien Bro-C'hall .

**Brezel an div Janed** a vez graet eus Brezel Hêrezh dugelezh Breizh abalamour ma oa div Janed a bep tu :
* Janed ar Flamm, gwreg Yann Moñforzh en un tu,
* Janed Pentevr, gwreg Charlez Bleaz en tu all.

## Lennegezh

E-pad brezel hêrezh e c'hoarvez troioù-kaer Duncan O'Hara, haroz "Emgannoù Duncan O'Hara" ha "Abati an aon" (Emb. Keit Vimp Bev). Er romant savet evit ar re yaouank e stourm ar marc'heg Duncan O'Hara e-kichen John Chandos, Olier Klison pe Jehan Lesnereg. Echu eo an istor-se gant Kentañ Feur-emglev Gwenrann e 1365.
Yann Moñforzh

Meur a Yann zo e lignez tiegezh Moñforzh.
*Yann Iañ, kont Moñforzh (-1249).
*Yann Moñforzh, bet dug Breizh (1294-1345), unan eus daou enebour Brezel hêrezh dugelezh Breizh.
*Yann Moñforzh (marv e 1283), aotrou Tir ha Toron.
* Yann Moñforzh (marvet war-dro 1300), kont Squillace (Rouantelezh Naplez), mab Fulub II Moñforzh, aotrou Castres ha Jeanne de Lévis-Mirepoix
Yann Moñforzh (1294-1345)

Yann Breizh (war-dro 1294, Henbont – 26 a viz Gwengolo 1345, Henbont), anvet **Yann Moñforzh**, a oa kont Montfort-l'Amaury adalek 1330, kont Richmond (1341-1342), hag en diwezh dug Breizh (1341-1345), met dre vras ne vez ket niverennet hag e vab eo a vez roet an niverenn IV dezhañ.

Mab e oa da Arzhur II († 1312), dug Breizh, ha da Yoland Dreux († 1330), kontez Montfort l'Amaury.

## Dimeziñ ha bugale
Dimeziñ a reas da Janed Flandrez.


Armoiries Jean de Montfort.svg|Ardamez Yann Moñforzh
Jean de Montfort (1294-1345) Philip VI of France.jpg|Yann Moñforzh ha Fulup VI, roue Bro-C'hall.


## Notennoù ha daveennoù
Hannibal (disheñvelout)

**Hannibal**, pe **Annibal**, zo un anv punek, pe fenikianek, (diwar hann - "gras" ha baal - "mestr" pe "aotrou", a gomprener neuze evel "Gloar an Doue Ba'al"). Anv meur a zen e Kartada eo bet, hag adkemeret eo bet e saozneg. 

## Yezhoù all
* Aníbal e spagnoleg
* Annibal, anv-bihan gallek
* Annibale, en italianeg. 

## Tud
### Istor Kartada
* Hannibal Mago, sofet Kartada e 410 kent JK
* Hannibal Gisco ( 290 kent JK – 260 kent JK) a oa ur jeneral kartadat e-pad ar brezel punek kentañ;
* Hannibal Barca (247-183 kent J.-K.) a oa ur jeneral kartadat a oa tremenet dreist ar Pireneoù hag an Alpoù gant olifanted ha klasket kemer Roma e-pad an eil brezel punek.
* Hannibal Monomac'hos (an hini a stourm e-unan), keneil da Hannibal Barca, hag ofiser gantañ e Spagn hag en Italia
* Hannibal Rodos, moraer kartadat e-kerzh seziz Lilybaeum

### Chile
*Aníbal Pinto, prezidant Chile.

### Rusia
*Abram Petrovitch Hannibal (1697-1781), priñs afrikan ha jeneral rus 

### SUA
*Hannibal, trompilher jaz
*Hannibal Hamlin, bezprezidant SUA e-pad prezidantvezh kentañ Abraham Lincoln 

### Tud a faltazi
* *[[Hannibal (romant)|Hannibal]]* eo anv ur romant spont savet gant Thomas Harris 
* Aozet eo bet evit ar fiñvskeudennerezh e 2001 gant Ridley Scott gant an aktour Anthony Hopkins dindan an hevelep anv : *[[Hannibal (film, 2001)|Hannibal]]*. Sellet ivez ouzh Hannibal Lecter ;
* *[[Hannibal (film, 2008)]]* zo ur film raktreset gant Vin Diesel diwar-benn ar jeneral Kartadat Hannibal Barca. 
* ***Hannibal Smith*** eo anv unan eus harozed an **[[Agence tous risques]]'', un heuliad fimoù skinwel eus ar [[bloaz|bloavezhioù]] [[1980]], e lec'h m'emañ e penn ur bagad [[gopr-soudarded]]-justiser. Brudet eo ar [[frazenn]] a zeu gantañ bewezh da echuiñ an [[avantur]]ioù, e diwezh pep abadenn en ur vutuniñ e [[segalenn]] : ''Plijout a ra din kenañ pa'z a ur raktres da benn evel ur ganell !''

==Lec'hioù==
* [[Hannibal (Missouri)]], ur [[kêr|gêr]] e [[Missouri]]
* [[Hannibal (New York)]], ur gêr e stad [[New York]]
* [[Hannibal, Ohio]], ur gêr en [[Ohio]]

==Traoù all==
* **2152 Hannibal''', un asteroidenn

## Pennadoù kar
*Annibale
*Asdrubal
*Amilcar
Sofet

Ar ger **sofet** a c'hall kavout sterioù un tamm disheñvel hervez al lec'h ha mare an istor. En hebreeg hag un nebeud yezhoù semitek all, e talv *shofet* (liester *shoftim*) kement ha "Barner", diwar ar verb "Š-P-T", "barn". Titloù damheñvel a gaver e sevenadurezhioù semitek all, e Fenikia peurgetket.

## En Israel
En Israel, en Henamzer, e veze graet sofeted (*shoftim*) eus pennoù brezel hag a gemere penn meuriadoù israelat disheñvel er prantadoù dañjer evit faezhañ enebourien estren. Sellet ouzh Levr ar Varnerien evit gouzout hiroc'h.

## E Fenikia hag e Kartada
Er c'heodedoù dizalc'h niverus a oa e Fenikia (aod Liban ha Siria hiziv) hag en o zrevadennoù eus ar Mor Kreizdouar, ur sofet a oa ur magistrad a veze lakaet e penn ar geoded. Tennañ a rae e c'halloud da hini an diktator roman. 

Kartada, an drevadenn fenikian brudet, a oa renet gant kuzulioù brientinien renet gant daou sofet, o doa kargoù ha galloudoù damheñvel ouzh re ar Gonsuled Roman.

## Liamm Diavaez
* Levr ar Varnerien, e saozneg

## Levrlennadur
* Werner Dahlheim: *Die griechisch-römische Antike II*, laufende Nachdrucke.
* Stéphane Gsell: *Histoire ancienne d' Afrique du Nord II*, Pariz 1921.
* Werner Huß: *Geschichte der Karthager*, München 1985 (= Handbuch der Altertumswissenschaften III.8).
* Werner Huß: *Die Karthager*, 3. ed. riveduta, München 2004.
* Werner Huß: *Karthago*, 3. durchgesehene Auflage, C. H. Beck, München 2004.
* Serge Lancel: *Carthage*, Oxford 1997.
* Michael Palkovits: *Verträge zwischen Rom und Karthago*, juristische Diplomarbeit, Graz 2004.
* Gilbert und Colette Picard: *Vie et mort de Carthage*, Pariz 1970.
* Gerhard Schrot: *Karthago*, in: KlP 3, 1979, Sp. 136.
* Maurice Sznycer: *Carthage et la civilisation punique*, in: Claude Nicolet (a cura di): *Rome et la conquête du monde mediterranéen*, 2. ed., Collection Nouvelle Clio 8bis, Pariz 1978, S. 545–593.