Hurling

**Hurling** e saozneg, **iomáint**, **iománaíocht** (benel) en iwerzhoneg, zo ur sport a-stroll a vez c'hoariet dindan an amzer. Ur sport hengounel gouezelek kozh-tre eo, a vez graet en Iwerzhon gant gwazed. Abaoe deroù an  e vez graet gant maouezed ivez, dindan an anv *camogie* (*camógaíocht* en iwerzhoneg).

Meur a berzh zo boutin d'an hurling ha d'ar vell-droad ouezelek : an dachenn, ar palioù, an niver a c'hoarierien hag un darn eus ar c'heriaoueg.

Gant an aozadur Cumann Lúthchleas Gael / CLG (Gaelic Athletic Association / GAA) e vez renet koulz an hurling hag ar vell-droad ouezelek abaoe 1884. Er-maez da Iwerzhon e vez graet hurling dindan ren CLG e Bro-Saoz (McGovern Park e London) hag e Stadoù-Unanet Amerika (Gaelic Park e New York).

Un tamm eus ar sevenadur gouezelek eo *iomáint*, a vez heuliet gant an diaspora iwerzhonat er bed a-bezh. Er bloaz 2018 e voe anzavet evel Glad sevenadurel dizanvezel an denelezh gant UNESCO.

## Istor
Koshoc'h eget istor anavet Iwezhon eo an hurling, pa veze graet a-raok donedigezh ar gristeniezh en enez, degaset ma oa bet di gant ar Gelted. E lezennoù hen Iwerzhon er  e kaver meneg eus ar sport. En e levr *A History of Hurling*, an aozer Seamus J. King a ra dave d'ur c'hrogad a voe c'hoariet e Cnoc na Teamhrach (Tara) e kontelezh An Mhí e-tro ar bloaz 1200 kent JK. Meneg zo eus ur c'hrogad er veurgan iwerzhonek *[[Táin Bó Cúailnge]]* (), pa c'hoari Cú Chulainn en Eamhain Mhacha e kontelezh Ard Mhacha.

Menegoù all a gaver e lezennoù Reachtanna Chill Chainnigh (Statutes of Kilkenny, 1366-67) ha war ur bez en Inis Eoghain e kontelezh Dún na nGall.

En  e voe an hurling en e varr, pa veze juloded saoz-hag-iwerzhonat o terc'hel skipailhoù *iomáint* war o douaroù hag oc'h aozañ krogadoù etre an domanioù. E  Coláiste na Tríonóide (Trinity College, e Dublin) e 1879 e voe diazezet an Irish Hurling Union hag aozet unan eus ar skridoù kentañ a stalias reolennoù ar sport. E 1884 e voe diazezet ar GAA e Dúrlas Éile / Thurles e kontelezh Tiobraid Árann, a aozas e 1888 ar c'hentañ kampionad en Iwezhon a-bezh (*Craobh Shinsear Iomána na hÉireann* / *All-Ireland Senior Hurling Championship*), ma voe trec'h kontelezh Tiobraid Árann war gontelezh Gaillimh.

Abaoe ar bloavezhioù 2000 ez eo an hurling an eil sport muiañ-karet en Iwerzhon goude ar vell-droad ouezelek

Doareoù all an hurling a vez c'hoariet er broioù kelt all : *[[camanachd]]*, *iomain* e Bro-Skos, *bando* e Kembre ha *cammag* en Enez Manav.
;C'hoarioù Olimpek
Ur sport nann-ofisiel e voe an hurling e C'hoarioù Olimpek an hañv e St. Louis (Missouri) e 1904. Gwech ebet n'eus bet hurling er C'hoarioù abaoe.

## Reolennoù
### Tachenn

Damheñvel ouzh un dachenn rugby hogen brasoc'h eo an dachenn ma reer hurling. An hevelep tachenn a vez implijet gant ar vell-droad ouezelek, evit aesaat pleustr an daou sport en ul lec'h hepken.

Ul letonenn skouergornek eo, 130-145 metr he hirder ha 80-90 metr he ledander. Ur pal stummet evel al lizherenn H zo e pep penn strizh, graet gant daou bost 6-7 metr uhel plantet 6,50 metr an eil diouzh egile ha liammet gant un dreuzellenn a zo staliet 2,50 metr a-us al letonenn. Ur roued zo dindan an dreuzellenn, stag outi hag ouzh ar peulioù ; don a-walc'h eo a-drek ar pal. Linennoù treuz zo merket adalek pep pal da 13 metr, 20 metr ha 65 metr (45 evit ar vell-droad ouezelek), pep linenn o vezañ merket gant bannieloù e pep penn. Un hantergelc'h zo e kreiz linenn an 20 metr.

Tachennoù bihanoc'h ha palioù bihanoc'h zo evit ar yaouankizoù
### Skipailhoù
Daou skipailh zo, pemzek c'hoarier e pep hini anezho.
*1 diwaller (*cúl báire* / *goalkeeper*).
*3 drekour (*lánchúlaí deas*, *lánchúlaí láir*, *lánchúlaí clé* / *right fullback*, *center fullback*, *left fullback*).
*3 hanterour (*leathchúlaí deas*, *leathchúlaí láir*, *leathchúlaí clé* / *right halfback*, *center halfback*, *left halfback*).
*2 greizour (*lár na páirce* / *midfielder*).
*3 araoger etre (*leatosaí deas*, *leatosaí láir*, *leatosaí clé* / *right half forward*, *center half forward*, *left half forward*).
*3 fennaraogour (*lántosaí deas*, *lántosaí láir*, *lántosaí clé* / *full right forward*, *full center forward*, *full left forward*).

*Atav e vez prest un diwaller all, niverennet 16, da gemer lec'h an hini a zo o c'hoari. A-wezhioù e vez un trede diwaller prest, niverennet 31.
*Erlec'hidi zo d'ar c'hoarierien all, niverennet adal 17.
### C'hoari

Ar c'hoarierien a rank implijout ur vazh prenn onn (*Fraxinus sp.*) anvet *camán* (, gourel, diwar *cam* "kamm" ;  *hurley*) evit kas ur bellenn vihan anvet *sliotar* (, gourel, orin dianav) etre peulioù ar skipailh enep, dreist an dreuzellenn evit gounez 1 poent (*pointe* / *point*, "poent") pe er roued a zo dindani evit gounez 3 foent (*cúl* / *goal*, "pal") ; diwallet eo ar roued. Gwir zo da dapout ar *sliotar* gant an dorn ha d'e zougen a-hed pevar c'hammed d'ar muiañ kent implijout ar vazh evit e stlepel er vann pe d'an douar. Reiñ un taol troad d'ar *sliotar* a c'heller ivez, pe e stlepel gant palv an dorn digor evit e dremen d'ur c'hoarier nes. Mar fell d'ur c'hoarier dougen ar bellenn a-hed muioc'h eget pevar c'hammed e c'hall he derc'hel war penn ar vazh, pe he derc'hel en e zorn div wech d'ar muiañ. Keit ha m'en deus un troad da nebeutañ war an douar e c'hall ur c'hoarier arsailhañ skoaz-ouzh-skoaz un eneber a zo gant ar *sliotar*, pe a zo o heuliañ ar bellenn ivez.
;Kontañ ar poentoù
Diforc'het e vez etre poentoù ha palioù er gont : ur merk 2-11 a dalv 2 bal hag 11 poent, eleze 6 + 11 = 17 poent en holl.

E diwezh gourfenn *Craobh Shinsear Iomána na hÉireann* 2024 (21/07/2024, Croke Park, Dublin) e voe strizh-strizh trec'h kontelezh An Clár (3-29) war gontelezh Corcaigh (1-34), rak An Clár en devoa merket 9 + 29 = 38 poent ha Corcaigh 3 + 34 = 37 poent ; laouen e voe an daou skipailh evelato.
### Dafar
**Sliotar* : unan hepken zo war an dachenn ; ur bellenn e spoue goloet gant lêr eo, 69-72 millimetr he zreuzkiz ha 110-120 gramm a bouez enni. Pa vez stlapet kreñv e c'hall tizhout 110 metr gant un tizh dreist da 150 km/h.
**Camán* : unan da bep c'hoarier zo, ha d'an diwaller ivez ; ur vazh eo, 61-91 santimetr he hirder, plad ha ledan he fenn.
**Clogad* : un tokarn, a zo ret d'an holl c'hoarierien ha c'hoarierezed a bep oad dougen abaoe ar bloaz 2010, pan eo mennet CLG/GAA da vihanaat an niver a wallzarvoudoù war an tachennoù.

Hurling Ball and Hurley.JPG|*Camán* ha *sliotar*
Hurling helmet 000 0200.jpg|*Clogad*

### Padelezh
Ur c'hrogad etre kontelezhioù a bad 2 x 35 munutenn ; 2 x 30 munutenn eo padelezh an holl grogadoù all, ha 2 x 25 munutenn a-wezhioù evit ar skipailhoù c'hoarierien oadet 13 vloaz ha nebeutoc'h. An tredeog pennañ a c'hall divizout ouzhpennañ amzer mard eus bet ehanoù er c'hrogad.

Mard eo rampo an daou skipailh e diwezh ar c'hrogad e vez aozet un eil krogad. Mard eus un eil rampo e vez ouzhpennet 2 x 10 munutenn ; mard eus rampo adarre e vez tennet ouzh ar palioù. Hervez live ar c'hampionad eo an adc'hoariadennoù-se, a zo divizet gant an tredeoged ha gant ar GAA er c'hampionadoù uhelañ rak ne c'heller ket atav aozañ ur c'hrogad dindan verr amzer.
### Tredeoged
Betek 8 tredeog a vez en ur c'hrogad hurling.
*1 penntredeog, war an dachenn e-mesk ar c'hoarierien.
*2 dredeog all, unan war pep kostez.
*4 zredeog all c'hoazh, daou e-kichen pep pal.
*1 ouzhpenn war ar c'hostezioù, er c'hrogadoù etre kontelezhioù hepken.
Er c'hrogadoù etre kontelezhioù hepken e vez un tredeog dre video, e Croke Park e Dublin hag e Semple Stadium e Durlas Éile.

Gant ar penntredeog e vez lañset ha paouezet ar c'hrogad, enrollet ar poentoù, roet tennoù-digoll, merket an torroù-reolenn ha roet kastizoù melen (gouzavadenn) pe ruz (skarzhadenn) d'ar c'hoarierien o deus torret reolenn pe reolenn ; skarzhet e vez ur c'hoarier en deus bet div c'houzavadenn e-kerzh ur c'hrogad.
;

## E-maez Iwerzhon
Kalz kleuboù *iomáint* zo er bed a-bezh, a-drugarez d'an diaspora, hogen en Iwerzhon hepken ez eus ur skipailh broadel.
;
E 1844 e voe ur c'hrogad e Melbourne, e Stad Victoria, ma oa meur a gleub er bloavezhioù 1870 ; e 1885 e voe tremen  a dud oc'h arvestiñ ur c'hrogad etre daou skipailh eus Sydney. Gant Australasia GAA e vez aozet krogadoù en Aostralia.
;

E Mercedes e proviñs Buenos Aires e voe aozet ur c'hrogad e dibenn ar bloavezhioù 1880 ; e miz Gouere 1900 e voe diazezet an Hurling Club e Hurlingham, Buenos Aires. E-pad ar Brezel-bed kentañ avat e voe dic'hallus lakaat degas bizhier eus Iwerzhon, ha re bounner ha re reut e oa an onn arc'hantinat. Adkroget e voe da c'hoari goude 1918, hogen da get ec'h eas an hurling en Arc'hantina a-c'houde an Eil Brezel-bed. Met e 1980 e voe c'hoariet krogadoù en-dro, a-drugarez d'un droiad gant an Aer Lingus Hurling Club e-pad teir sizhun. Adalek 2009 e voe buhez a-nevez en Hurling Club.
; ha 
Adalek ar bloavezhioù 1780 ez eus bet enbroidi eus kontelezh Cill Chainnigh ha kontelezh Port Láirge e Kanada hag e New York ; goude ''An Gorta Mór'', an Naonegezh Vras (1845-49), e voe un enbroadeg veur, hag Iwerzhoniz o tegas an hurling ganto. E Boston, e 1886, e voe c'hoariet ar c'hrogad kentañ renet gant ar GAA en SUA, ha c'hoariet e vez *iomáint* gant diskennidi an enbroidi abaoe.
;
Abaoe dibenn an  e vez graet hurling eno dindan ren ar British GAA ; al Lory Meageher Cup eo kib ar c'hrogadoù etre ar c'hontelezhioù Lancashire ha Warwickshire. Krogadoù enep kontelezhioù iwerzhonat a vez aozet ivez : London eo ar skipailh nann-iwerzhonat o vezañ bet trec'h en All-Ireland Senior Hurling Championship (1901).

Ur c'hleub zo e Caerdydd abaoe 1956, anvet St Colmcilles Cardiff GAA. E 2012 e voe c'hoariet ar c'hrogad hurling kentañ e Bro-Skos.
;
Hep mar ebet e voe c'hoariet hurling gant soudarded an Irish Brigade e-kerzh Eil brezel ar Voeren (1889-1902). E-tro ar bloavezhioù 1915-16 e voe savet ur skipailh gant enbroidi eus kontelezh Cill Mhantáin a oa deuet da labourat en ul labouradeg danvez tarzh en Umbogintwini e KwaZulu-Natal. A-c'houde donedigezh kalz Iwerzhoniz er bloavezhioù 1920 e voe diazezet an Transvaal Hurling Association e Johannesburg e 1928. Er bloaz 1932, ur skipailh ac'h eas da Iwerzhon evit kemer perzh en Aonach Tailteann (C'hoarioù Tailteann), ma voent degemeret gant an *taoiseach* (pennvaodiern) Éamon de Valera.

Bev e voe ar sport e Suafrika betek an Eil Brezel-bed, a lakaas termen da zonedigezh Iwerzhoniz ha da vizhier dereat.

## Levlennadur
* King, Seamus J.. *A History of Hurling*. Dublin : Gill & Macmillan, 2005 
* King, Seamus J.. *The Clash of the Ash in Foreign Fields – Hurling Abroad*. Shannon : S. J. King, 1998 
## Liammoù diavaez

* 
* 

## Gwelet ivez
*Camanachd
*hoke

## Notennoù