open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Tritiom

An **tritiom** (**T** pe **<sup>3</sup>H**) zo un izotop eus an hidrogen. 1 proton ha 2 neutron a zo dezhañ. 

N'eo ket stabil. Setu ez eo radioaktivel. Embann a ra ur skinadur beta (ß-) tra m'en em dreuzfurm en heliom-3 (3He). E beriodenn pe hanter-vuhez zo kevatal da 12,3 vloaz.

En temperadurioù boas ez eus ur gaz eus an tritiom (HT pe T2). E bezañs oksigen e produ dour tritiet (HTO) dioutañ e-unan.

Bez' ez eus tritiom en natur. Fardet eo e-barzh an aergelc'h dre interaktadur ar skinadur kosmek gant nukleüsoù natriom, oksigen hag argon a zo anezho e gwiskadoù uhelañ an aergelc'h. En em gavout a ra war al leur gant an dourioù glav.

Produet e vez an tritiom gant mab-den ivez :

* gant an arnodoù termonukleel ez eus bet lakaet ur c'hementad tritiom en aergelc'h 100 gwezh brasoc'h eget gant an aktivelezh naturel (mammenn : CRIIRAD).

* produet e vez tritiom gant reaktorioù atomek ar c'hreizennoù nukleel. En em gavout a ra en danvez loskus « uzet » ha dilaosket e vez al lodenn vrasañ anezhañ e-pad treterezh an danvez loskus-se.

## Arver
Graet e vez gant an tritiom er bombezennoù nukleel, dre ober implij eus ar fuzion tritiom-tritiom pe tritiom-deuteriom. A-benn nebeut e vo graet gantañ er reaktor fuzion nukleel ITER da zont.

## Kudennoù
Nebeut a skinadur beta a vez embannet gant an tritiom. Koulskoude eo anavezet e-giz kañserigenek. Intrañ a ra ar c'horf dre sunadur, dre euvradur a-dreuz ar c'hroc'hen pe dre lonkadur. Buan en em vesk an dour tritiet gant holl dour ar c'horf. Hervez ur studiadenn kaset gant an AIEA e vez kalz radiotoksekoc'h an dour tritiet (25&nbsp;000 gwezh&nbsp;!) eget ar stumm gazus anezhañ.

Gant an industriezh nukleel e vez sellet ouzh an tritiom evel nann dañjerus&nbsp;: uzin adtretiñ La Hague zo bet aotreet dileuskel 7&nbsp;000 TBq (terabecquerel) bep bloaz er stumm dourennek ha 2&nbsp;200 TBq bep bloaz er stumm gazus. Er bloaz 2002 he deus dilaosket a-getep 11&nbsp;900 TBq ha 63,2 TBq (mammenn COGEMA). 

Kudennoù a vez degaset gant treterezh an tritiom. Diaes ha koustus eo dispartiañ an tritiom diouzh an aer. Ouzhpenn se eo diaes-kenañ da vagazennañ. An disterañ spluiuster a ro an tu dezhañ da zileuskel. Akomotoc'h eo gant an industriezh dileizhañ ha strewiañ anezhañ e-barzh dourioù Mor Breizh, er mod-se e vez feurioù izeloc'h a vecquerel dre litr sañset. 

E vas atomek zo 3,016.
Tera (rakger)

**Tera-**, aroueziet dre **T**, zo ur rakger eus an SI (''Système international d'unités'') a dalv da lieskementiñ un niver bennak dre 1012 (), da lavaret eo 1 000 milmilion.

Eus ar gresianeg τέρας  *teras * "eurzhvil" e teu an anv. E 1960 e voe degemeret gant ar *Bureau International des Poids et Mesures* (BIPM). 

## [[Urzhiataerezh|Stlenneg]]
Er stlenneg e reer gant terabitoù (Tbit) ha teraeizhbitoù (TB, eus ar saozneg *terabyte*) ; daou ster zo d'an unanennoù-se, hervez ma vuzulier dre niveroù en diaz 10 (10n) pe en diaz 2 (2n).

An SI a laka ar rakger *tera-* da dalvezout rik kement ha lieskementiñ dre 1 000 milmilion ; neuze, 1 Tbit = 1 000 milmilion a vitoù hag 1 TB = 1000 milmilion a eizhbitoù (8 000 milmilion a vitoù). Ne c'heller neuze implijout ar rakger *giga-* nemet pa gomzer eus pakadoù 1000 milmilion a vitoù pe 8 000 milion a eizhbitoù, da skouer evit muzuliañ kas ul liamm etre daou ardivink : ul liamm 1 Tbit/s a dreuzkas  bit dre eilenn, unan 5 GB a dreuzkas  bit/s. En diaz 10 e vez ar c'hementadoù-se.

En diaz 2 eo e vuzulier endalc'h ur bladenn galet pe ment ur restr stlennegel. En degouezh-se e talvez *giga-* kement ha  (240) e-lec'h  (109). Neuze : 1 gigabit =  bit en diaz 10 ha  bit en diaz 2 ; 1 gigaeizhbit =  bit en diaz 10 ha  bit en diaz 2.

Evit diskoulmañ ar gudenn-se ez eo bet kinniget gant an *International Electrotechnical Commission* (IEC), a-gevret gant an SI, erbediñ ur rummad rakgerioù spesadel ouzh ar stlenneg ; *Tibi-* (Ti) eo ar rakger a dalv evit *tera-* er stlenneg ; eus tibibitoù (Tibit) ha tibieizhbitoù (TiB) e komzor neuze.

## Notennoù
10 Gwengolo

## Darvoudoù
* 1355 : sinet eo Feur-emglev Valognes etre Yann II (Bro-C'hall) ha Carlos II Navarra.
* 1468 : Feur-emglev Ankiniz etre Frañsez II, dug Breizh, ha Loeiz XI (Bro-C'hall).
* 1721 : sinet eo Feur-emglev Nystad o lakaat un termen da Vrezel Bras an Hanternoz. 
* 1766 : diazezet eo Skol vroadel uhel an arzoù-kinklañ gant al livour gall Jean-Jacques Bachelier.
* 1905 : krouidigezh Gouel ar Rouedoù glas e Konk-Kerne.
* 1915 : diazezet eo *[[Le Canard enchaîné]]* gant Henri-Paul Deyvaux-Gassier, Jeanne Maréchal ha Maurice Maréchal.
* 1919 : sinet eo Feur-emglev Saint-Germain-en-Laye (1919) etre kevredidi ar Brezel-bed kentañ hag Aostria.
* 1926 : degemeret eo Alamagn e Kevredigezh ar Broadoù (KAB).
* 1939 : embannet eo ar brezel ouzh Alamagn gant Kanada.
* 1947 : echu eo kentañ festival *Une semaine d'Art en Avignon*.
* 1974 : dizalc'h eo Ginea-Bissau diouzh Portugal.
* 1977 : gwilhotinet eo Hamida Djandoubi e Marselha ; graet gant ar boan a varv e Bro-C'hall evit ar wech diwezhañ.
* 1981 : rentet eo taolenn Guernica (Picasso) da Spagn.
* 1993 : skignet eo an heuliad skiant-faltazi *[[The X-Files]]* evit ar wech kentañ war rouedad ar Fox Broadcasting Company.

## Ganedigezhioù
* 1659 : Henry Purcell, sonaozer saoz.
* 1809 : Thomas Campbell Eyton, naturour saoz.
* 1876 : Gregory Mathews, evnoniour aostralian.
* 1897 : Georges Bataille, skrivagner gall.
* 1915 : Geraint Bowen, barzh kembraek.
* 1933 : Karl Lagerfeld, stilour alaman.
* 1940 : Yann Bijer, konter ha skrivagner brezhonek.
* 1945 : José Feliciano, gitarour ha kaner-sonaozer stadunanat.

## Marvioù
* 954 : Loeiz IV, roue ar Franked (*Loeiz Tramor* e lesanv), roue adalek 936 betek e varv.
* 1384 : Janed Pentevr (pe Janed ar Gammez c'hoazh), dugez Breizh.
* 1604 : William Morgan, troer ar Bibl e kembraeg.
* 1797 : Mary Wollstonecraft, skrivagnerez saoz ha stourmerez evit gwirioù ar merc'hed.
* 1806 : Johann Christoph Adelung, geriadurour alamanek.
* 1898 : Elesbed Wittelsbach (*Sissi* he lesanv), impalaerez Aostria ha rouanez Hungaria.
* 1948 : Ferdinant Iañ Bulgaria, eil roue Bulgaria.
* 1958 : Jean-Marie Desgranges, beleg katolik ha kannad ar Mor-Bihan e Kambr an deputeed, e Lemojez.
* 1979 : Agostinho Neto, prezidant kentañ Angola.
* 1983 : John Vorster, 4e prezidant Suafrika.
* 2021 : Jorge Sampaio, politiker portugalat, bet prezidant e vro ha bet maer Lisbon. 

## Lidoù
* Katoligiezh:
** Sant an deiz : Sant Konwal.
## Notennoù ha daveennoù
Yezhoù kraek-daiek

Ur familh-yezhoù eo ar yezhoù **kraek-daiek** (pe *kadaiek* hepmuiken) komzet e Gevred Azia hag e kreisteiz Sina. Gwechall e vezent renket e-touez ar yezhoù sinek-tibetek met hiziv ez eo sklaer ez eus dioute ur familh en hec'h-unan. Marteze a-walc'h ez eus ul liamm etre ar yezhoù-mañ hag ar yezhoù aostronezek.

Diwanañ a reas ar yezhoù kraek-daiek e kreisteiz Sina e-lec'h ma vez komzet c'hoazh an darn vrasañ eus yezhoù ar familh-mañ. En em staliañ a reas komzerion ar yezhoù taiek e Gevred Azia war-lerc'h o krouiñ Tailand ha Laos.

### Yezhoù kraek-daiek
* Yezhoù hlaiek (2) 
** Jiamaoeg (Sina) 
** Hlaieg (Sina) 
* Yezhoù kadaiek (9) 
** Yezhoù bouek-rongek (1) 
*** Yerongeg (Sina) 
** Yezhoù geek-tchiek (3) 
*** Gelaoeg (Viêt Nam) 
*** Latchieg (Viêt Nam) 
*** Latchieg gwenn (Viêt Nam) 
** Yezhoù yangek-biaoek (5) 
*** Bouyangeg (Sina) 
*** Kuneg (Sina) 
*** Eneg (Viêt Nam)
*** Lakwaeg (Viêt Nam) 
*** Lahaeg (Viêt Nam) 
* Yezhoù kamek-taiek (59) 
** Yezhoù beek-taiek (49) 
*** Yezhoù beek (1) 
**** Lingaoeg (Sina) 
*** Yezhoù taiek-sekek (48) 
**** Yezhoù sekek (1)
***** Saekeg (Laos)
**** **[[Taieg]]** (47) 
** Yezhoù kame-suiek (9) 
*** Ai-tchamek (Sina) 
*** Cao Miaoeg (Sina) 
*** Dongeg an hanternoz (Sina) 
*** Dongeg ar c'hreisteiz (Sina) 
*** Makeg (Sina) 
*** Mulameg (Sina) 
*** Maonaneg (Sina) 
*** Suieg (Sina) 
*** Teneg (Sina)
** Yezhoù lakdjaek (1) 
*** Lakkiaeg (Sina)
Taolenn an izotopoù (rannet)

En taolennoù-mañ emañ holl izotopoù anavezet an elfennoù kimiek, renket hervez o niver atomek war gresk a gleiz da zehoù, ha gant un niver a neutronoù war gresk eus an nec'h d'an traoñ. Meneget eo an hanter-vuhez gant liv diadreñv log pep izotop (sellit ouzh an alc'hwez amañ a-zehoù). Bordoù livet a ziskouez hanter-vuhez stadoù an izomer nukleel stabilañ.
Gallout a reer gwelet an holl daolennoù-mañ en un daolenn a-bezh er pennad Taolenn an izotopoù (klok).
Dont a ra an titouroù en taolennoù eus ar Brookhaven National Laboratory (titouroù diwar-benn ~3000 nuclid a vo kavet eno).
## Izotopoù an elfennoù 1-15

## Izotopoù an elfennoù 16-30

## Izotopoù an elfennoù 31-45

## Izotopoù an elfennoù 46-60

## Izotopoù an elfennoù 61-75

## Izotopoù an elfennoù 76-90

## Izotopoù an elfennoù 91-105

## Izotopoù an elfennoù 106-111
12 Gwengolo

## Darvoudoù
* -490 : emgann Marathon etre un arme Atenaiz hag alouberien deuet eus Persia.
* 1213 : emgann Murèth, unan eus emgannoù bras ar Groaziadeg a-enep Albiziz.
* 1848 : ur vonreizh nevez zo degemeret gant Suis.
* 1905 : krouidigezh ar Bleun Brug, kevredigezh sevenadurel katolik.
* 1930 : digoridigezh Stankell dourdredan Gwerledan.
* 1940 : kavet ez eus livadurioù e mougev Las Caus (Lascaux), en Okitania.
* 1974 : taol-stad a-enep an impalaer Haile Selassie en Etiopia.
* 1977 : mervel a ra ar stroumer enep-apartheid Steve Biko etre daouarn polis Suafrika.
* 2005 : en em dennañ a ra nerzhioù Israel diouzh Bandenn Gaza.

## Ganedigezhioù
* 1494 : Frañsez Iañ, roue Bro C'hall.
* 1803 : Aogust Brizeug, barzh brezhonek.
* 1897 : Irène Joliot-Curie, fizikourez, Priz Nobel ar Gimiezh (e 1897 ha 1956).
* 1901 : Wilhelm Meise, evnoniour alaman.
* 1913 : Jesse Owens, atletour stadunanat.
* 1919 : Jean Prouff, c'hoarier/gourdoner mojennel Stad Roazhon.
* 1921 : Stanisław Lem, skrivagner polonek.
* 1924 : Amílcar Cabral, politiker eus Ginea-Bissau.
* 1944 : Leonard Peltier, emsaver amerindian.
* 1951 : Bertie Ahern, kentañ ministr Iwerzhon.

## Marvioù

* 1213 : Pêr II, roue Aragon.
* 1362 : Inosant VI, pab.
* 1491 : Jean Meschinot, barzh gallek, e lez Duged Breizh Frañsez II hag e verc'h Anna Vreizh.
* 1544 : Clément Marot, barzh gallek. 
* 1683 : Afonso VI, roue Portugal.
* 1764 : Jean-Philippe Rameau, sonaozer gall.
* 1809 : Charles Cornic du Chesne, marc'hadour ha kourser breizhat.
* 1828 : Sven Ingemar Liungh, naturour svedat.
* 1874 : François Guizot, politikour gall.
* 1931 : Joseph Le Brix ha René Mesmin, nijerien.
* 1971 : Ferruccio Castiglioni, mestrc'hoarier echedoù italian.
* 1977 : Steve Biko, stourmer du eus Suafrika.
* 1980 : André Chéron, mestrc'hoarier echedoù gall.
* 1981 : Eugenio Montale, skrivagnr italian, tapet gantañ Priz Nobel al lennegezh.
* 1992 : Emilio Recoba, melldroader etrebroadel uruguayat.
* 2009 : Willy Ronis, luc'hskeudennour gall.
* 2010 : Claude Chabrol, aktour ha sevener gall.
* 2014 : Ian Paisley, politikour eus Hanternoz Iwerzhon.

## Lidoù
* Kab Glas : Devezh ar vro
* er Relijion gatolik :
** Santez Barba;
** Sant Maodan, eskob a Vro-Skos enoret e Breizh, († VIvet kantved);
** Sant Menou, eskob Kemper, († VIIvet kantved).
Yezh digenvez

Ur **yezh digenvez** a zo anezhi ur yezh naturel hep liammoù gant yezh ebet all. Da lâret eo ne c'hell ket bezañ renket en ur 
familh-yezhoù bennaket.

A-wechoù e teu ur yezh da vezañ digenvez goude ma'z eo aet da get an holl yezhoù all eus ur familh-yezhoù bennaket. Ar *[[pirahaneg]]* (pe *[[pirahaneg|yezh pirahã]]*) komzet e Brazil, da skouer, eo ar yezh nemeti a van c'hoazh eus an holl yezhoù a veze renket gwechall e-touez ar yezhoù murek.

A-wechoù ivez n'eus ket titour a-walc'h diwar-benn ur yezh bennaket a-benn gallout he renkañ e-touez yezhoù all en ur familh-yezhoù resis. Gant seurt yezhoù e sav alies damkanoù hag a glask diskouez e rankfent bezañ renket er familh-mañ 'r-familh ha neuze e c'hellfer lâret ez eo *yezhoù damdigenvez* anezhe rak ne vezer ket sur penn-da-benn hag-eñ ez eus ul liamm familh etre ar yezhoù-se ha yezhoù all pe get.

## Listenn yezhoù digenvez

## Gwelet ivez

Yezhoù direnk
Nivc'heg

An **nivc'heg** (**нивхгу** - *nivc'hgou*) a zo ur yezh digenvez komzet e Manchouria Diavaez tro-dro d'ar stêr Amour hag e hanternoz Enez-Sac'halin. *Gilyakeg* e vez graet eus ar yezh e manthoueg. Daoust ma'z eo ur yezh digenvez e vez renket peurliesañ an nivc'heg e-touez ar yezhoù paleo-siberiek.

## Rannyezhoù
Div rannyezh a zo:
*Nivc'heg an Amour : 100 a gomzerien war ur boblañs a 2000. Peuzvarv eo.
*Nivc'heg Sac'halin : 300 a gomzerien war ur boblañs a 2 700. En arvar bras emañ. Ne vez mui tremenet d'ar vugale met, er c'hontrol da rannyezh Amour e vez implijet c'hoazh er vuhez pemdeziek.

## An niveroù e Nivc'heg
* 1 ñ(i)-
* 2 m(i/e)-
* 3 c(e)-
* 4 n(e)-
* 5 tho-
* 6 ngax-
* 7 ngamg
* 8 minr
* 9 ñeñben
* 10 mxo-

## Gwelet ivez
*Yezh digenvez

## Liammoù diavaez
*An Nivc'hed
*Nivc'heg| Pobloù ha yezhoù Rusia
Beotukeg

Ur yezh digenvez eo ar **beotukeg** (*Beothuk*) bet komzet gwechall gant ar Veotuged, pobl-orin an Douar-Nevez.

Mervel a reas an holl Veotuked ha mervel a reas o yezh gante, ha daoust d'an nebeud roudoù dre skrid a vanas war o lerc'h n'eo ket anavezet mat ar yezh-se. Evit lod e tlefe bezañ renket e-touez ar yezhoù algonkek met e gwirionez ez eo diaes a-walc'h prouiñ al liamm-se abalamour d'an diouer a ditour.

## Gwelet ivez
*Yezhoù digenvez

## Liammoù diavaez:
*Testenn enni un nebeud gerioù beotukeg
Michael Connelly

** Michael Connelly**, bet ganet e 1957 a zo unan eus ar saverien romantoù-polis priziet-tre er bloavezhioù 1990 ha 2000.

Ur c'helaouenner donezonet eo bet en e gêr Los Angeles hag bet eo bet tost da resev ar Priz Pulitzer e 1987. Diwar e skiant-prenet dastumet o sevel danevelloù torfedoù diwar darempredoù gant ar polis e embann e 1992 ur romant-polis, *The black echo*. Ennañ hag e darn-vuiañ eus al levrioù all e weler ar c'habiten polis, Hieronymus Bosch, pe *"Harry" Bosch*, o labourat e kevrenn an denlazhioù al *Los Angeles Police Department*. Seveniñ a ra enklaskoù polis war tolpad-kêrioù Los Angeles a-bezh, met peurvuiañ e vez staget ouzh komiserdi Hollywood.

Unan eus e romantoù a zo bet lakaet da ziazez ur film, *Bloodwork* (2002) sevenet ha c'hoariet gant Clint Eastwood, a zo ur poliser, Terry McCaleb, bet er FBI.
 
## Oberennoù

Harry Bosch
:* *The black echo*, 1992
:* *The black ice*, 1993
:* *The concrete blonde*, 1994
:* *The last coyote*, 1995
:* *Trunk music*, 1997
:* *Angels flight*, 1999
:* *A darkness more than night*, 2001
:* *City of bones*, 2002
:* *Lost light*, 2003
:* *The narrows*, 2004
:* *The Closers*, 2005
:* *Echo Park*, 2006
:* *The Overlook*, 2007
:* *The Brass Verdict*, 2008
:* *9 Dragons*, 2009
:* *The Reversal*, 2010
:* *The Drop*, 2011

Terry Mc Caleb
:* *Blood work*, 1998

Tudennoù pennañ all
:* *The poet*, 1996
:* *Void Moon*, 2000
:* *Chasing the dime*, 2002
:* *The Scarecrow*, 2009
:* ''The Fifth Witness', 2011
Menn (loen)

Ar **menn** eo anv al loen bihan ganet eus ar bronneged ha da gentañ holl eus ur geotdebrer anavezet mat gant an dud. Pa stager anv al loen e c'heller reiñ un anv dibar da bep seurt : 
*ar **menn-dañvadez**, pe oan, hini bihan an dañvad, 
*ar menn-gavr,
*ar menn-karv.

## Anv-tiegezh
Un anv-tiegezh brezhonek eo ivez : *Ar Menn* (galleg : *Le Menn*)
Eseleneg

Ur yezh digenvez eus familh ar yezhoù hokanek eo an **eseleneg** bet komzet gwechall gant an Eselened. N'anavezer ket mat ar yezh-se bet dastumet elfennoù diwarni en  gant John Peabody Harrington.

Mervel a reas ar yezh-se pa'z eas da get an holl dud a rae ganti.

E 1770 e veze komzet an eseleneg gant tro-dro da 500 den o chom war Aodoù Kreiz Kalifornia. Mervel a reas an holl gant kleñvedoù an annezidi hag ivez dre vezañ rediet da labourat betek re e Mission Carmel.

## Gwelet ivez:
*Yezhoù digenvez
Adaieg

Ur yezh digenvez eo an **adaieg** bet komzet gwechall gant Adaied e reter Louisiana, unan eus ar pobloù kentañ eus Amerika da vont e darempred gant Europiz. E 1820 ne vane nemet 30 Adaiad bennaket ha bremañ ez int aet da get holl gwitubunan.

Ur yezh varv eo an adaieg neuze ha n'eo ket anavezet mat rak dister-tre eo ar roudoù dre skrid bet laosket war he lerc'h (nebeutoc'h eget 300 ger).

## Gwelet ivez:
* Yezhoù digenvez
Kotonameg

Ur yezh digenvez eo ar **c'hotonameg** komzet gant pobloù-orin eus mervent ar Stadoù Unanet.

## Gwelet ivez:
*Yezhoù digenvez

## Liammoù diavaez:
* ''Ethnologue''
Haideg

Ur yezh digenvez eo an **haideg** komzet gant an Haided, pobl-orin eus aodoù kornôg Norzhamerika. 

En arvar da vont da get emañ an haideg, être 55 yezher (1995) ha 290 yezher (2001).
Kayouseg

Ur yezh digenvez eo ar **c'hayouseg**. Komzet e veze gant ar Gayoused (pe *Tetawkenared* en o yezh-i) en Oregon (Stadoù-Unanet). Aet eo da get e fin an .

Gwechall e veze kinniget renkañ ar c'hayouseg gant ar molayeg a vije oute o-daou ur familh-yezhoù nevez, hini ar yezhoù waiilaptuan hag a vije liammet, d’he zro hag a-bell, gant ar yezhoù penutek. Hiziv avat n'eo ket ken sklaer all e vefe reizh ul liamm-familh a seurt-se. 

## Gwelet ivez:
*Yezhoù digenvez

## Liammoù diavaez:
*Yezhoù Oregon - pajenn ar c'hayouseg
Atakapeg

An **atakapeg** a zo ur yezh eus ar Pleg-Mor komzet gwechall gant an Atakaped, ur bobl-orin a veze o chom war arvor Pleg-mor Mec'hiko. Ur yezh varv eo hiziv.

Teir rannyezh a oa:
* **hini ar reter**
* ** anakokiseg**
* **hini ar c'hornôg**

Mont a reas ar yezh da get pa varvas Louison Huntington, Delilah Moss, Teet Verdine ha Armojean Reon e penn kentañ an .

## Liammoù diavaez
*Geriadur an Atakapeg
Natchezeg

Ur yezh digenvez eo an **natchezeg** komzet gant an Natchezed, ur bobl-orin kreñv-tre pa grogas Europiz da drevadenniñ Amerika.

Aet e oa da get ar yezh da vat er bloavezhioù 1930 pa varvas Watt Sam ha Nancy Raven.

## Gwelet ivez:
* Yezhoù digenvez
13 Gwengolo

## Darvoudoù
* -490 : Temistokles ha Miltiades, a drec’h Darius en Marathon, Feidippides a red betek Aten evit degas keloù eus an trec’h.
* 1440 : harzet eo Jili Raez da-heul ur c'hlemm gant eskob Naoned.
* 1515 : Trec'h Fransez I en Emgann Marignano (Italia).
* 1923 : taol-stad ar jeneral Miguel Primo de Rivera e Spagn.
* 1993 : lid-sinañ Emglevioù Oslo e Washington D.C. gant Mahmoud Abbas, Shimon Peres, Warren Christopher, Andrei Kozyrev, Bill Clinton, Yitzhak Rabin ha Yasser Arafat.

## Ganedigezhioù
* 1601 : Jan Brueghel yaouank, livour flamank.
* 1892 : Viktoria Luise von Preußen, priñsez alaman.
* 1907 : Remont ar Porzh, broadelour breton ha geriadurour.
* 1916 : Roald Dahl, skrivagner saoznek eus Kembre.
* 1923 : Édouard Boubat, luc'hskeudennour gall.
* 1924 : Maurice Jarre, sonaozour gall.
* 1940 : Óscar Arias, prezidant Costa Rica, roet Priz Nobel ar Peoc'h dezhañ.
* 1989 : Thomas Müller, melldroader etrebroadel alaman.

## Marvioù
* 81 : Titus, impalaer roman.
* 1506 : Andrea Mantegna, livour hag engravour italian. 
* 1592 : Michel de Montaigne, skrivagner ha prederour gall, oberour an "Essais".
* 1598 : Felipe II, roue Spagn. 
* 1894 : Emmanuel Chabrier, sonaozour gall. 
* 1971 : Lin Biao, emsaver komunour sinaat, milour ha den-Stad.
* 1977 : Leopold Stokowski, rener laz-seniñ breizhveuriat aet da geoded amerikan. 
* 1987 : Mervyn LeRoy, aozour filmoù amerikan
* 1993 : Frederick Campion Steward, botanikour breizhveuriat.
* 2010 : Georges Lombard, politikour, bet maer Brest.

## Lidoù
Sant an deiz : Sant Dagan
* Iliz katolik roman
** sant Yann Grizostomos, manac'h hag Hendad Kergustantin (✝ 407)
** sant Aman, eskob Gwened, (✝ VIvet kantved)
Ainoueg

An **ainoueg** (ainoueg: アイヌ イタク, *aynou itak*; japaneg: アイヌ語, *ainou-go*) a zo ur yezh digenvez komzet gwechall gant an Ainoued war enezenn Hokkaido e hanternoz Japan. Komzet e veze gwechall ivez en Inizi Kouril, e hanternoz Honshu hag e kreisteiz Sac'halin. 

Kavet e vez gerioù boutin etre an ainoueg hag an nivc'heg a deu diwar darempredoù etre an div yezh, dres evel ar gerioù boutin all etre ar japaneg hag an ainoueg. 

Ur yezh en arvar da vont da get eo an ainoueg hag an darn vrasañ eus ar 150&nbsp;000 a dud a disklêr bezañ ainoued ne gomzont nemet japaneg. Bez e oa 100 den barrek war ar yezh e Niboutani (Biratori, Hokkaido) met n'eus nemet 15 dioute a rae ganti bemdez er bloavezhioù 1980. En holl ez eus tro-dro da 1&nbsp;000 den barrek war ar yezh e Hokkaido a-bezh, an darn vrasañ dioute ouzhpenn 30 vloaz. 

War gresk a ya an niver a dud a zo o teskiñ ar yezh hiziv koulskoude ha muioc'h a dud a gomz an ainoueg da eil yezh eget da yezh kentañ.

Ez ofisiel e vez skrivet an ainoueg gant lizherennoù ar silabenneg japanek katakana, met implijet e vez ivez al lizherenneg latin.

## Fonologiezh

Silabennoù an ainoueg a zo CV(C). Dre ret e teraouont gant ur gensonenn met galloud a reont echuiñ gant ur gensonenn.

#### Vogalennoù

### Kensonennoù

## Gwelet ivez:
* Yezhoù digenvez
* Yezhoù Japan

## Liammoù diavaez
* Lec'hienn diwar-benn an ainoueg (e spagnoleg)
* Frazennoù e ainoueg
* Kentelioù ainoueg war ar skingomz (japaneg)
* Geriaoueg (japaneg)
* ''Etnologour''
Siouslaweg

Ar **siouslaweg** a zo ar yezh yezh penoutiek nemeti eus skourr ar yezhoù siouslawek komzet gwechall gant an Siouslawed, ur bobl-orin a veze o chom gwechall e mervent Oregon (Stadoù-Unanet.

Ur yezh varv eo hiziv.

## Gwelet ivez:
* Yezhoù siouslawek
* Yezhoù penoutiek

## Liammoù diavaez:
* Lec'hienn diwar-benn ar Goused, an Oumpkwaed hag ar Siouslawed
* Yezhoù Oregon - ar siouslaweg
* Lec'hienn diwar-benn ar Goused, an Oumpkwaed hag ar Siouslawed
Tounikeg

An **tounikeg** (pe *tonikeg*) a zo ur yezh digenvez komzet gwechall gant an Douniked, ur bobl-orin a veze o chom e Louisiana (Stadoù Unanet). Ur yezh varv eo hiziv.

## Gwelet ivez:
*Sesostrie Youchigant, yezher diwezhañ
*Yezhoù digenvez

## Liammoù diavaez:
* Tounikeg (Rosetta Project)
Taiapeg

An **taiapeg** (pe ivez **goupouneg**) a zo ur yezh digenvez komzet gant ur c'hant bennaket a dud Goupoun e Papoua-Ginea Nevez. O vervel emañ ar yezh-mañ dre m'emañ ar yezh kreolek Tok Pisin o kemer he flas. 

## Gwelet ivez:

*Yezhoù digenvez
Koutenaieg

Ar **c'houtenaieg** (pe ivez **ktunaxaeg**) a zo ur yezh digenvez komzet gant ar Goutenaied, ur bobl-orin o vevañ e Montana, Idaho (Stadoù Unanet: 102 den) ha Kolombia Breizh-Veur (Kanada: 220 den). Hogozik aet da get eo hag an darn vrasañ eus ar meuriad a gomz saozneg hiziv.

Posupl eo ez eo kar d'ar salicheg.

## Skouer

Ar Pater Noster e koutenaieg

**Katitoe naitle naite,**

**akiklinais zedabitskinne wilkane.**

**Nishalinne oshemake kapaik akaitlainam.**

**Inshazet luité younoamake yekakaekinaitte.**

**Konmakaike logenie niggenawaishne naoisaem miaitéhe.**

**Kekepaime nekoetjekoetleaitle ixzeai,**

**Iyakiakakaaike iyazeaikinawash kokaipaimenaitle.**

**Amatikezawês itckkestshimmekakkowêlle akatakzen.**

**Shaeykiakakaaike.**

## Gwelet ivez:

* Yezhoù digenvez

## Liammoù diavaez:
* Languagegeek
Yezhoù youkagirek

Ur familh yezh komzet tro-dro d'ar Stêr Kolyma e Siberia (Rusia) eo ar **yezhoù youkagirek** 

Ne van eus ar familh-se nemet div yezh hiziv:

* Youkagireg an hanternoz (pe djukagireg, odouleg, , toundreg)
* Youkagirek ar c'hreisteiz (pe djukagireg, kolimeg, odouleg)

Andonoù rusianeg a veneg div yezh arall hag a vefe aet da get e-pad an  kantved : an Omokeg hag ar Tchouvaneg. Nebeut tre a ditourioù hon-eus diwar-o-fenn.

Diazet eo goût ez-resis hag-eñ ez eus ul liamm etre an div yezh-se hag ur familh-yezhoù all, hag abalamour da se e vezont renket peuliesañ e-touez er yezhoù digenvez. Evit lod e vefe ul liamm gant ar ar yezhoù ouralek, met n'eo ket gwall sklaer al liamm-se. 

Damvarv ez eo an div yezh youkagirek. Nebeutoc'h eget 200 a dud a gomz anezho hiziv war ur boblañs a war-dro 1.300

## Niverioù er yezhoù youkagirek

## Gwelet ivez:
* Yezhoù digenvez
* Yezhoù paleo-siberiek
Yezhoù siouek-katawbek

Ar **yezhoù siouek-katawbek** a zo anezhe ur familh-yezhoù komzet e Norzh Amerika. Evit yezhonourion zo e vefent da vezañ kenstrollet gant ar yezhoù kaddoek hag ar yezhoù irokwoyek ha renket en ur familh-yezhoù meur dreist-siouek.

## Skourroù ar familh siouek-katawbek
I. **Ar [[yezhoù siouek]]**
** Yezhoù siouek ar c'hreiz
*** Mandaneg
*** Ioweg-Otoeg
*** Asiniboineg
*** Dakoteg
*** Lakoteg
*** Nakota (pe Stoneyeg)
*** Kansaeg
*** Omaheg-Ponkeg
*** Osageg
*** Kwapaweg
*** Hokakeg (pe Winnebageg)
** Yezhoù siouek eus traoñienn ar Misouri
*** Absarokeg (pe Croweg)
*** Hidatseg
** Yezhoù siouek ar gevred
*** Biloc'hieg (pe Biloxi)
*** Oteg
*** Tuteleg

II. **Ar [[yezhoù katawbek]]**
** Katawbeg
** Woconeg

## Gwelet ivez
*Yezhoù siouek
Yezhoù sinek-tibetek

Ar **yezhoù sinek-ha-tibetek** a zo anezhe ur familh-yezhoù enni tro-dro da 250 yezh komzet e Reter Azia. An eil familh-yezhoù muiañ komzet an hini eo a-drek ar yezhoù indez-europek. 

Un darn vras eus ar yezhoù sinek-tibetek muiañ anavezet o-deus tonennoù. Buan e c'hell an tonennoù mont diwar wel, avat hag ur perzh rannvroel e vezont alies. Ne c'heller o implijout, neuze, da wiriekaat un darempred genel etre div yezh. Evit skouer, tra m'he-deus tibeteg Lhasa tonennoù, hini ebet a zo gant ar rannyezhoù arall, ha meur ag adsavadur eus ar sinaeg kozh n'o deus ket ezhomm a donennoù. War a seblant ez eo ar re-mañ aet diwar wel abalamour da goll ar c'hensonennoù dibenn.

## Rummouriezh

* Yezhoù sinaek
* Yezhoù tibetek-burmek
** Yezhoù baiek
** Yezhoù himalayek
*** Yezhoù mahakirantiek
**** Yezhoù kirantiek
**** Yezhoù kamek-magarek-tchepangek-sounwarek
**** Yezhoù newarek
*** Yezhoù tibetek-kinaorek
**** Yezhoù kanaourek
**** Yezhoù leptchaek
**** Yezhoù tibetek
**** Yezhoù tibetek-kinaourek direnk
**** Yezhoù himalayek ar c'hornôg
*** Yezhoù himalayek direnk
** Yezhoù jingpoeg-konyakek-bodoek
*** Yezhoù jinpoek-louechek
**** Yezhoù jingpoek
**** Yezhoù louechek
*** Yezhoù konyakek-bodoek-garoek
**** Yezhoù bodoek-garoek
**** Yezhoù konyakek
**** Yezhoù kotchek
** Yezhoù karenek
*** Yezhoù paoek
*** Yezhoù pwoek
*** Yezhoù sgawek-bgaiek
*** Yezhoù karenek direnk
** Yezhoù koukiek-tchinek-nagaek
*** Yezhoù koukiek-tchinek
**** Yezhoù koukiek-tchinek ar c'hreiz
**** Yezhoù koukiek-tchinek an norzh
**** Yezhoù koukiek-tchinek ar su
*** Yezhoù nagaek
**** Yezhoù angamek-potchourek
**** Yezhoù aoek
**** Yezhoù tangkoulek
**** Yezhoù nagaek direnk
**** Yezhoù zemek
** Yezhoù loloek-burmek
*** Yezhoù burmek
**** Yezhoù burmek an norzh
**** Yezhoù burmek ar su
**** Yezhoù burmek direnk
*** Yezhoù loloek
**** Yezhoù loloek an norzh
**** Yezhoù loloek ar su
**** Yezhoù loloek direnk
*** Yezhoù nachiek
*** Yezhoù loloek-burmek direnk
** Yezhoù meiteiek
** Yezhoù mikirek
** Yezhoù mrouek
** Yezhoù norzh asamek
*** Yezhoù dengek
*** Yezhoù tanek
** Yezhoù noungek
** Yezhoù tangoutek-tchiangek
*** Yezhoù tchiangek
*** Yezhoù gyaraongek
** Yezhoù toujiaek
** Yezhoù tibetek-burmek direnk

## Liammoù diavaez:

* Ar yezhoù sinek-burmek gant James Matisoff
* Ethnologue
Yezhoù siouek

Ur skourr eus ar yezhoù siouek-katawbek eo ar *yezhoù siouek*, kar d'ar yezhoù katawbek, komzet gant pobloù-orin e Norzh Amerika. 

Setu penaos e vez isrannet ar yezhoù siouek:

## Listenn ar yezhoù siouek

** Yezhoù siouek ar c'hreiz
*** Mandaneg
*** Ioweg-Otoeg
*** Asiniboineg
*** Dakoteg
*** Lakoteg
*** Nakota (pe Stoneyeg)
*** Kansaeg
*** Omaheg-Ponkeg
*** Osageg
*** Kwapaweg
*** Hokakeg (pe Winnebageg)
** Yezhoù siouek eus traoñienn ar Misouri
*** Absarokeg (pe Croweg)
*** Hidatseg
** Yezhoù siouek ar gevred
*** Biloc'hieg (pe Biloxi)
*** Oteg
*** Tuteleg

## Gwelet ivez:

* Yezhoù siouek-katawbek
Yezhoù nasaek

Ur familh-yezhoù komzet e Kolombia hag Ecuador eo ar **yezhoù nasaek** (pe *páesan*, *paezano*). N'eo ket diazezet an anvadur-se war studiadennoù gwirion ha sirius hag arvarus bras eo e vije eus ar familh yezh-se e gwirionez.

## Roll ar yezhoù nasaek
Goulakaat a reer e c'hallje peder yezh mont d'ober ar yezhoù nasaek.

I. Andakieg
: 1. *[[Andakieg]]* (pe *andakí*) *([[Yezh varv|Marv]])*
II. Nasaeg
: 2. *[[nasaeg]]* (pe *Nasa yuwe* e yezh ar vro, *paez* e spagnoleg)
: 3. *[[Panzaleoeg]]* (pe *pansaleo*, *latacunga*, *quito*) *([[Yezh varv|Marv]])*
III. Kokonoukeg (pe *coconuco*, *caucacc*)
: 4. *[[Kokonoukeg]]* (pe *kokonuko*) *([[Yezh varv|Marv]])*

N'eo ket sklaer c'hoazh penaos e tlefe bezañ renket ar yezhoù nasaek e-keñver familhoù ha yezhoù all ar bed. Ur yezh digenvez eo an nasaeg hiziv.
Yezhoù mouranek

Ur familh-yezhoù eo ar **yezhoù mouranek** komzet e Brazil. Ne van eus ar familh-se nemet ar pirahaneg (*pirahã*) komzet gant 150 den. Renket e vez ar pirahaneg e-touez ar yezhoù digenvez neuze rak n'he deus ar yezh-se kar ebet ken.

## Gwelet ivez:
* Yezhoù digenvez

## Liammoù diavaez:
* ''Ethnologue''
Pirahaneg

Ar **pirahaneg** (*pirahã*) a zo ur yezh digenvez komzet gant ar bobl Pirahã e Brazil. Hiziv ne van nemet ur 150 a dud barrek war ar yezh o chom en eizh kêriadenn war lennoù ar Stêr Maici. Unyezhek eo an darn vrasañ anezhe ha n'anavezont nemet toullad gerioù e portugaleg. N'emañ ket en arvar da vont da get rak evit ar Birahaned ec'h eo o yezh an hini wellañ.

N'eus niverenn ebet er pirahaneg hag ober a reont gant gerioù hag a dalvez kement ha *nebeut*, *ur re* ha *kalz*.

Ouzhpenn-se ec'h eo fonologiezh ar pirahaneg e-touez ar re eeunañ, rak n'eus nemet ar rotokaseg en deus nebeutoc'h a fonemennoù (10).

Pemp doare disheñvel a zo da "gaozeal" pirahaneg: dre gomz (evel boaz); dre c'hwitellat; dre fraoñval; dre youc'hal pe dre seniñ.

## Gwelet ivez::
* Yezhoù mouranek

## Liammoù diavaez:
*SIL ''Ethnologue''
Yezhoù moundek

Ar **yezhoù moundek** a zo anezhe ur familh-yezhoù komzet e biz ha kreiz India gant tro-dro da 9.000.000 a dud. 

Hiziv, an darn vrasañ eus ar yezhoniourion a renk ar yezhoù moundek a-gevret gant ar yezhoù monek-kmerek e familh ar yezhoù aostrez-aziatek.

N'eo ket sklaer eus pelec'h e teu ar yezhoù moundek, met peurliesañ e vez kredet ez eus anezhe yezhoù orin India.

Meur a doare ez eus da isrannañ er yezhoù moundek. Setu unan eus an doareoù implijet alies:

## Yezhoù moundek
* Yezhoù moundek an hanternoz
** Yezhoù kherwarek
*** Agareg
*** Bijoreg
*** Korakoueg
*** Yezhoù moundarek
**** Asureg
**** Birhoreg
**** Hoeg
**** Korweg
**** Moundareg
*** Yezhoù santalek
**** Mahaleg
**** Santaleg
**** Toureg
** Korkoueg
* Yezhoù moundek ar c'hreisteiz
** Yezhoù khariek-djouangek
*** Kharieg
*** Djuoangeg
** Yezhoù moundek korapoutek
*** Yezhoù goutobek-remoek-getaek
**** Gataeg
**** Bondoeg
**** Bodoeg-gadabaeg
*** Yezhoù soraek-djourayek-gorumek
**** Parengeg
**** Soraeg
**** Djourayek
**** Lodheg
Santaleg

Ur yezh voundek eo ar **Santali Language** komzet gant tro-dro da c'hwec'h milion a dud en India, Bangladesh, Nepal, ha Bhoutan. Met en India emañ an darn vrasañ eus ar gomzerion o chom, dreist-holl e stadoù Jharkhand, Asam, Bihar, Odisha, Tripura ha kornôg Bengal. 

Skrivet e vez gant ul lizherenneg ispisial a reer *[[lizherenneg santali|ol cemet']]* pe *ol chiki* outi, met izel-tre eo an niver a dud a oar lenn ha skrivañ (etre 10% ha 30%).

## Gwelet ivez
* Yezhoù moundek

## Liammoù diavaez
* ''Ethnologue''
* "Ni ar santaled"
* Geriadurioù santaleg-saozneg/saozneg-santaleg
Lizherenneg santalek

Daoust ha ma vez skrivet ar santaleg gant ar skriturioù oriyek, bengalek pe devanagari, he deus ar yezh-mañ ur skritur bet ijinet a-ratozh-kaer eviti, al *lizherenneg santalek*, a reer outi er yezh-se **ol chiki** pe a-wechoù **ol cemet**'. Implijet e oa bet al lizherenneg latinek ivez evit skrivañ ar santaleg gant ar visionerion.

Ur yezh voundek eo ar santaleg kentoc'h evit ur yezh indez-europek evel an hindeg pe ar bengaleg ha neuze ec'h eo diaezet implijout lizherennegoù ar yezhoù-se evit he skrivañ. Kentoc'h evit implijout un abugida evel an darn vrasañ eus ar yezhoù komzet en India, e oa bet savet ul wir lizherenneg evit skrivañ ar santaleg. E 1925 e voe ijinet neuze al lizherenneg santalek gant Pandit Raghunath Murmu. 

30 lizherenneg ez eus en holl ha stumm pep hini a zo sañset diskwel penaos emañ distaget. Skrivet e vez a-gleiz da dehoù.

Daoust d'ar strivoù bet graet evit krouiñ ul lizherenneg evit ar santaleg e van c'hoazh izel-tre an niver a Santaled a oar lenn ha skrivañ (etre 10% ha 30%).

## Gwelet ivez:
* Santaleg
* Yezhoù moundek

## Liammoù diavaez:
''Omniglot''. Lec'hienn diwar-benn an doareoù-skrivañ
Lizherenneg stantalek evit mann evit staliañ war hoc'h urzhiataer]
Ar skritur ''ol chiki''
Michel de Montaigne

**Michel Eyquem de Montaigne** pe en un doare berroc'h **Michel de Montaigne** (bet ganet d'an 28 a viz C'hwevrer 1533, straed Rousselle e Bourdel, Gironde - bet marvet d'an 13 a viz Gwengolo 1592 en e gastell e Montaigne e Périgord) a zo ur prederour hag ur politikour gall eus mare an Azginivelezh. 

## Buhez
Marc'hadourien e oa tud Michel de Montaigne hag un ti-kreñv e Montaigne en doa prenet e dad-kuñv Ramon. Evel-se e oa deuet da vezañ denjentil, an Aotrou a v-Montaigne, ezel eus an noblañs, hag ar statud-se eo a vo hini e diskennidi.

Pierre Eyquem, tad Michel, a zivizas chom da vat en ti-kreñv a lakao brasaat ha mogeriañ. Dimeziñ a reas gant Antoinette de Louppes, merc'h d'ur marc'hadour eus Tolosa, hemañ eus un tiegezh a oa bet marran. Eizh krouadur o deus bet ha Michel e oa an henañ.
 
Desavet e voe Montaigne er c'hastell ha diwar mennoù e dad e voe kaset dezhañ tigelennerien a zeskas anezhañ hervez pennaennoù nevez ar frankizouriezh hag al lennegouriezh. Pa oa kelennerien o komz latin dezhañ e c'hellas komz er yezh-se a-vihanik. Pa voe krennard ez eas da skolaj Guien e Bourdel e-lec'h ma c'hallas deskiñ hiroc'h war ar galleg, al latin, ar gresianeg, an helavarouriezh hag ar c'hoariva. Remerket e voe evit e spered lemm hag e varregezh war ar rendaelañ.

## Oberenn
Brudet-tre eo Michel de Montaigne evit e oberenn *Les Essais de Michel de Montaigne*.

## sellout ouzh
* Roll ar brederourien c'halleg
Moundareg

Ur yezh voundek eo ar **moundareg**, kar d'ar santaleg. Komzet e vez e gant ar Vounded hag an Adivased e reter India, Bangladesh ha Nepal.

## Gwelet ivez:
* Yezhoù moundek 

## Liammoù diavaez:

''Rosetta Project''

''Ethnologue''
14 Gwengolo

## Darvoudoù
* -81 : dont a ra Domitianus da vezañ impalaer an Impalaeriezh roman goude marv e vreur Titus.
*786 : dont a ra Harun al-Rashid da vezañ kalif e Baghdad.
* 1791 : Avinhon hag a oa e Stadoù ar Pab a dremen e Bro-C'hall.
* 1812 : soudarded Arme Veur Napoleon I a ya tre e Moskov.
*1946 : referendom war an dizalc'hiezh en enezeg Faero : 48,7% a-du gant an dizalc'hiezh, 47,2% a-enep.
* 1960 : taol-stad gant Mobutu Sese Seko e Kongo.
*1993 : gant kuzul rannvro Sardigna eo anavezet ent-ofisiel *sa Die de sa Sardigna*, devezh ar vro, a vez lidet bep bloaz d’an 28 a viz Ebrel, e koun emsavadeg 1774.

## Ganedigezhioù
* 1401 : Maria Kastilha, rouanez kenseurt Aragon ha Naplez. 
* 1760 : Luigi Cherubini, sonaozour italian.
* 1769 : Alexander von Humboldt, skiantour hag ergerzher alaman.
* 1785 : Louis Bizeul, istorour ha arkeologour breizhat.
* 1804 : John Gould, bevoniour, evnoniour ha skeudennaouer saoz.
* 1848 : Adolf Albin, mestrec'hoarier echedoù roumanat.
* 1849 : Ivan Pavlov, medisin rusian (priz Nobel e 1904).
* 1868 : Théodore Botrel, kaner ha saver kanaouennoù.
* 1899 : Youenn Drezen, skrivagner brezhonek.
* 1926 : Michel Butor, skrivagner gall.
* 1956 : Kostas Karamanlis, kentañ ministr Gres.
* 1965 : Dmitriy Medvyedyev, prezidant ha kentañ ministr Rusia.
* 1969 : Gregory Serper, mestrc'hoarier echedoù ouzbek.
* 1983 : Amy Winehouse, kanerez saoz.

## Marvioù
* 1321 : Dante Alighieri, barzh italian.
* 1821 : Heinrich Kuhl, loenoniour ha naturour alaman.
* 1835 : Aleksandr MacDonnell, mestrc'hoarier echedoù iwerzhonat.
* 1851 : James Fenimore Cooper, skrivagner stadunanat.
* 1853 : Hugh Edwin Strickland, skiantour saoz.
* 1897 : José Alberto de Oliveira Anchieta, ergerzher ha naturour portugalat.
* 1901 : William McKinley, prezidant Stadoù Unanet Amerika.
* 1919 : Jean Taubenhaus, mestrc'hoarier echedoù poloniat-gall.
* 1932 : Jean Cras, ofiser a vor ha sonaozour.
* 1937 : Tomáš Masaryk, prezidant Tchekoslovakia.
* 1949 : Romuald Joubé, aktour c'hoariva ha sinema gall.
* 1982 : Grace Kelly, aktourez stadunanat, Priñsez a Vonako.
* 1998 : Herve Kerrain, stourmer breizhat.
* 2006 : Seán Ó Tuama, lenneg ha barzh iwerzhonek.

## Lidoù
* Sant an deiz : Sant Maodan
** Gouel ar Groaz savet, pe Gouel ar Groaz gonezet
** sant Epifan, eskob an Naoned (✝ 527)
Skritur oriyek

Implijet e vez ar **skritur oriyek** evit skrivañ an oriyeg, ur yezh komzet gant 22 vilion a dud en Orissa (India).

Diorroet e voe ar skritur oriyek diwar ar skritur kalangek, diorroet d'e dro diwar ar skritur bramek. Un abugida eo ar skritur oriyek neuze, evel an darn vrasañ eus an doareoù-skrivañ implijet evit skrivañ yezhoù indezek.

Ront eo al lizherennoù evit gallout o skrivañ war delioù palmez hep o zorriñ. 
 
## Vogalennoù ar skritur oriyek

Setu stummoù distag ar vogalennoù hag ivez ar stummoù stag implijet gant ar gensonenn *k* :

## Kensonennoù ar skritur oriyek

Setu kensonennoù ar skritur oriyek hervez an urzh hengounel :

## Gwelet ivez
* Abugida
* Oriyeg

## Liammoù diavaez
* ''Omniglot''. Lec'hienn diwar-benn an doareoù-skrivañ
Hoeg

Ur yezh voundek eo an **hoeg** komzet gant 1.077.000 a dud en India dreist-holl.

## Gwelet ivez:

* Yezhoù moundek 

## Liammoù diavaez:

*''Ethnologue''
Yezhoù keltiek

E-barzh strollad ar yezhoù indezeuropek e kaver rummad ar **yezhoù keltiek** *(pe yezhoù keltek)*. Renket eo ar rummad-mañ e-barzh kevrenn ar yezhoù italek-keltek hag o deus tresoù heñvel e-giz ar pebeiladur kensonennel etre ar fonem **/p/** hag ar fonem **/kʷ/** q. 

## Yezhoù keltiek an [[Henamzer]]
* Ar c’hengelteg (komzet gant an holl Gelted), pe *kentkelteg* (a-raok ar c'helteg?) hervez tud zo.

### [[Keltieg ar C’hevandir]]
* Ar galianeg †
* Ar c’heltibereg †
* Al leponteg †
* An norikeg † (keltieg ar reter)

## Skourr [[Gouezeleg|gouezelek]] (yezhoù q-keltiek)
* An heniwerzhoneg
** Ar c’hrenniwerzhoneg
*** An iwerzhoneg (e Bro-Iwerzhon)
*** Ar manaveg † (en Enez-Vanav)
*** Ar skoseg (e Bro-Skos) *(arabat meskañ gant [[skoteg]] hag a zo yezh germanek [[Skos|Bro-Skos]])*

## Skourr [[Predeneg|predenek]] (yezhoù p-keltiek)
### E [[Kembre|Bro-Gembre]]
* An hengembraeg
** Ar c’hrenngembraeg
*** Ar c’hembraeg

### E [[Kernev-Veur]]
* An hengerneveureg
** Ar c’hrenngerneveureg
*** Ar c’herneveureg †

### E [[Breizh]]
* An henvrezhoneg
** Ar c’hrennvrezhoneg
*** Ar brezhoneg

## Keñveriadenn a yezh da yezh

## Levrioù
*  EVEN, Arzel. *Istor ar Yezhoù Keltiek *. Lesneven : Hor Yezh, 1987 (levrenn 1), 1990 (levrenn 2)
*  ZEUSS, J. K. *Grammatica celtica*. Leipzig, 1853 & Paris, 1871 • En-linenn
: O'Donovan, John. *Zeuss's "Grammatica celtica"*. In : Ulster Journal of Archaeology, First Series, Vol. 7 (1859), pp. 11-32 • En-linenn

## Liammoù diavaez
* Un tañva klevek eus ar yezhoù keltiek war lec'hienn ar BBC
* Ar yezh keltiek pe ar c'heltieg, pennad gant Léon Fleuriot, e lec'hienn KEAV.
Yezhoù chastek

Ur c'herentiad yezhoù eo ar **yezhoù chastek** (saozneg: *Shastan Languages*), enni peder yezh varv a veze komzet e norzh Kalifornia ha su Oregon:
# Konomihoueg
# Chasteg New River Shasta
# Okwanoutchoueg (*okwanuchu*)
# Chasteg (*shasta* pe *shastika*)
15 Gwengolo

## Darvoudoù
* 1440 : lakaat a reer harz war Jili Laval, baron Raez e Machikoul.
* 1556 : an Impalaer Karl V a guita Vlissingen en Izelvroioù da vont da Spagn.
* 1821 : Guatemala, El Salvador, Honduras, Nicaragua ha Costa Rica a embann ez int dizalc'h diouzh Spagn.
* 1873 : dibenn ar Brezel etre Bro-C'hall ha Prusia : mont a ra kuit ar soudarded prusian diwezhañ eus Bro-C'hall.
* 1887 : enaouet eo evit ar wech kentañ tour-tan ar Wrac'h Vras, etre Enez-Sun ha Beg ar Raz.
* 1912 : kentañ krogad mell-droad e Stad Hent an Oriant e Roazhon.
* 1932 : deroù Gouelioù ar Bleun Brug e Brest.
* 1935 : Lezennoù Nürnberg bet votet gant an Trede Reich.
* 1935 : en Alamagn eo degemeret banniel an Nazied da vanniel ar vro.
* 1952 : gant Aozadur ar Broadoù Unanet eo roet Eritrea da Etiopia.
* 1959 : beaj Nikita C'hrouchtchov da Stadoù Unanet Amerika.
* 1975 : rannet eo Korsika e daou zepartamant : *Haute-Corse* (Korsika-Uhel) ha *Corse-du-Sud* (Korsika-ar-Su)
* 2000 : digoradur ar  C'hoarioù Olimpek hañv e Sydney gant William Deane, gouarnour-meur Aostralia.
* 2001 : ar 7vet embannadur eus ar c'hCatholicon gant Gwennole ar Menn.

## Ganedigezhioù
* 1254 : Marco Polo, marc’hadour hag ergerzher eus Venezia.
* 1613 : François de La Rochefoucauld, skrivagner gallek.
* 1789 : James Fenimore Cooper, skrivagner amerikan.
* 1846 : Louis Tiercelin, barzh ha dramaour. 
* 1858 : Charles de Foucauld, milour, ergerzher ha misioner gall.
* 1890 : Agatha Christie, skrivagnerez romantoù polis.
* 1894 : Jean Renoir, filmaozer ha saver senario gall.
* 1897 : William Faulkner, skrivagner amerikan, tapet gantañ Priz Nobel al Lennegezh e 1949.
* 1941 : Flórián Albert, melldroader etrebroadel ha gourdoner hungarian.
* 1946 : Carlo Micheli, mestrc'hoarier echedoù italian.

## Marvioù
* 1700 : André Le Nôtre, liorzhour gall.
* 1750 : Charles Theodore Pachelbel, sonaozer alaman.
* 1945 : André Tardieu, kentañ ministr Bro-C'hall.
* 1960 : Héctor Castro, melldroader etrebroadel ha gourdoner uruguayat.
* 1978 : Willy Messerschmitt, savour kirri-nij alaman.
* 1998 : Héléna Manson, aktourez (c'hoariva, sinema ha skinwel) c'hall.
* 1998 : Moana Pozzi, aktourez italian filmoù porno.
* 2006 : Oriana Fallaci, skrivagnerez italian.
* 2008 : Richard Wright, kaner ha soner saoz, unan eus pevar c'hrouer ar strollad Pink Floyd.
* 2024 : Elias Khoury, skrivagner libanat.

## Lidoù
* Sant an deiz : Santez Erell
* Itron Varia ar Seizh Glac'har (*Nuestra Señora de los Dolores*, e Bro-Spagn, *Maria Addolorata* pe *Maria Dolorosa* en Italia, 
* Gouel anv santel Mari
* sant Lubin, manac'h hag eskob Chartrez († 560)
* sant Merrin, abad iwerzhonat, († 620)
* Sant Roland de' Medici, penitiour italian.
Röyksopp

**Röyksopp** a zo ur strollad daou zen (Svein Berge ha Torbjørn Brundtland) a vro Norvegia (Tromsø) anezhañ, savet e 1998 ("Melody A.M.", o fladenn hir gentañ, a zeuas er-maez e 2001). Sonerezh elektronek blaz an disko ennañ, bugale Kraftwerk da skouer (e-touez ur yoc'h re arall) a vez graet ganto.

A-gevret e oa Berge ha Brundtland er skol e Tromsø, hag arnodenniñ binvioù elektronek o doa graet dija, e penn-kentañ ar bleadoù 1990. Neoazh, ne voe savet Röyksopp nemet e dibenn ar c'hantved, pa voe en em gavet en-dro Berge ha Brundtland àr un dro e Bergen. Startijenn ha lañs a oa er gêr-se evit pezh a sell doc'h ar sonerezh elektronek d'ar poent-se ha labourat a reas Berge ha Brundtland get sonerion ar c'hornad èl Kings of Convenience, Frost, Those Norwegian ha Drum Island hag a voe graet "lanvad Bergen (Norvegia)) " (Bergen (Norvegia)) wave) anezhe. O zi-embann pladennoù kentañ a voe Tellé ha meur a single a zeuas er-maez gete. Goude e voe savet o fladenn hir "Melody A.M." get ar label Wall of Sound (ur label breizhveuriat).

A-drugarez d'ar video e kreskaas brud ar strollad, klipoù fiskal, taolioù arnod hag "avant-garde" evel kani "Remind Me" (savet get embregerezh gall H5), aet ar maout getoñ e 2002 e MTV Europe Music Award.

Röyksopp a zo ur ger norvejek, anv ur seurt kabell-touseg (Lycoperdale genus) hag a ya kuit ur gogusenn ulfenn a-zoc'htoñ pa vez stoket doc'htoñ, da lavaret eo ur "c'habell-touseg mogedus".

O eil pladenn, "The Understanding" he zitl, a zo daet er-maez e miz Gourhelen 2005, un nebeud goude o single "Only This Moment". Dispennet eo roudoù ar bladenn gentañ a-barzh, met ar sonennoù nevez-mañ ne sankant ket ken don e penn ar selaouerion.

## Pladennoù hir (albpmoù) :
* 2001 : Melody A.M. #9 UK (2002) 
* 2005 : The Understanding #13 UK 

## Pladennoù berr (singles) :

é tonet a "vMelody A.M.":
* 2002 : "Remind Me / So Easy" #21 UK 
* 2002 : "Poor Leno" #38 UK 
* 2003 : "Eple" #16 UK 

é tonet a "The Understanding" :
* 2005 : "Only This Moment" #33 UK

## Klipoù Video :
* Eple
* Poor Leno
* Sparks
* Remind Me
* Only this Moment
Yezhoù barbakoek

Un anvadur douaroniel kentoc'h eget yezhoniel eo an anvadur **yezhoù barbakoek**. Graet e vez gantañ evit renkañ yezhoù komzet e mervent Colombia (departamantoù Cauca ha Nariño) ha norzh Ecuador. N'eur ket sur c'hoazh eo kar ar yezhoù a ginniger renkañ dindan an tog-se ha, dre-se, n'eo ket soliet da vat an anvadur "yezhoù barbakoek". Implijet e vez evit renkañ mesk-ha-mesk yezhoù bev n'int ket bet deskrivet-holl c'hoazh ha yezhoù marv n'ouzer ket gwall dra diwar o fenn, estreget int bet meneget ur mare bennak e mammennoù skrivet ergerzhourien pe skriverien zo.

Setu penaos e vez isrannet ar yezhoù er familh-se peurliesañ :

## Yezhoù barbakoek

I. Yezhoù an hanternoz
# **[[Kwaikereg]]** (pe *cuaiquer*, *awaeg*)
# Yezhoù gwambiaek-totoroek
## **[[Gwambiaeg]]**
### **[[Totoroeg]]** (rannyezh wambiaek)
# **[[Mouelyameg]]** (pe *muellama *) (yezh varv)
# **[[Pasteg]]** (yezh varv)
II. Yezhoù ar c'hreisteiz
# **[[Karankieg]]** (pe *caranqui*, *kareg*) (yezh varv)
# **[[Kayapeg]]** (pe *cayapa*, *chachi*, *cha’palaachi*)
# **[[Koloradeg]]** (pe *tsafiqui*, *colima*, *campaz*)

Evit doare ez eo da vat an totoroeg, komzet e kumun Totoró ur rannyezh eus ar gwambiaeg.

Lod a renk ar gwambiaeg e-touez ar yezhoù barbakoek; lod all o deus e renket e-touez ar yezhoù nasaek. Sklaer eo bet diskouezet bremañ n'eo ket kar ar gwambiaeg d'an Nasa Yuwe (nasaeg)

## Levrlennadur
* Estado actual de la clasificación de las lenguas indígenas de Colombia; Instituto Caro y Cuervo; Santafé de Bogotá, 1993
* Conclusiones del seminario sobre clasificación de lenguas indígenas de Colombia; Jon Landaburu, Universidad de los Andes, Bogotá, in Estado actual de la clasificación de las lenguas indígenas de Colombia; Instituto Caro y Cuervo; Santafé de Bogotá, 1993 pp.313-330.

## Notennoù
 **Moguex** a oa bet graet gantañ evel anv all evit ar gwambiaeg a-wechoù. N'eo nemet an anv roet da Wambiaiz gant ar bobl amezek avat (Nasaed pe Paezed). 

## Liammoù diavaez
Ethnologue
Yezhoù alseek

Div yezh ez eus e familh ar **yezhoù alseek** (anvet ivez **yezhoù yakonek**) komzet war aodoù Oregon (Stadoù Unanet). 

## Yezhoù alseek

* **[[Alseeg]]** (yezh varv)
* **[[Yakineg]]** (pe *yakwinaeg*, *yakoneg*) (yezh varv)

E gwirionez ez eo ken tost an eil yezh d'eben ma vez komz a-wechoù eus rannyezhoù.
Yezhoù na-dene

Ur familh-yezhoù eo ar **yezhoù na-dene** komzet gant pobloù-orin e Norzh Amerika. An navac'hoeg eo yezh vrudetañ ar familh-mañ hag ivez an hini gant ar muiañ a dud barrek warni hiziv. 

Setu penaos e vez isrannet ar yezhoù er familh-mañ:

## Yezhoù na-dene

* Tlingiteg: komzet gant 700 den (1995)
* Yezhoù athabaskek-eyakek
** Eyakeg: (yezh varv: 2008)
** Yezhoù atabaskek
*** Yezhoù an hanternoz
*** Yezhoù aodoù ar Meurvor Habask
*** Yezhoù ar c'hreisteiz

## Liammoù diavaez

* ''Ethnologue''
* Kreizenn evit Yezhoù Pobloù-orin Alaska
Tlingiteg

Ur skourr eus ar familh-yezhoù na-dene eo an **tlingiteg** komzet gant ur bobl-orin e gevred Alaska, e Yukon hag e Kolombia Breizh-Veur (Kanada) hag un nebeudig e Stad Washington (USA). Ur yezh en arvar an hini eo rak n'eus ken nemet un tammig en tu-hont da 1 000 den hag a ra ganti, an holl anezhe barrek war ar saozneg ivez.

Emeur oc'h ober strivoù bras evit reiñ lusk da yezh ha sevenadur en-dro e gevred Alaska.

Peder rannyezh pennañ a zo: hini an hanternoz (anvet *[[yakoutateg]]*); hini ar c'hreisteiz; hini an diabarzh komzet tro-dro da Lenn Atlin ha da Lenn Teslin (Kanada). Damvarv eo ar pevare rannyezh a reer *tongaseg* (*taanta K̲wáan*) outi.

## Liammoù diavaez
* Lingít Yoo X̲'atángi: an tlingiteg
* Deskiñ ha kelenn tlingiteg
* Geriadur tlingiteg (anvioù-kadarn)
* Geriadur tlingiteg (verboù)
* Kreizenn Yukon evit Yezhoù ar Pobloù-orin
Roll ar C'hantvedoù

__TOC__

### Hoaladoù a-raok ar L kantved kt JK

### Hoaladoù eus ar L d’an XL kantved kt JK

### Hoaladoù eus an XL d’ar I kantved kt JK

### Hoaladoù modern
Kronologiezh an hoalad kristen

An **hoalad kristen** eo ar mare m'emañ ar bed hervez ar relijion gristen, ma konter ar bloavezhioù adalek bloaz ganedigezh Jezuz Nazaret (latin : *Anno Domini Nostri Iesu Christi* "Bloaz hon aotrou Jezuz Krist") evel m'eo bet jedet e 525 gant ar manac'h Dionysius Exiguus (~470 – ~544)).

Amañ e kavor taolenn an hoalad adal bloaz 1 an deiziadur gregorian betek ar bloaz 2099.
*Merkit n'eus bloaz 0 ebet : gant ar bloaz 1 e krog pep dekvloaziad, neuze ez echu gant ar bloaz 10. Da skouer : an dekvloazhiad 990 a grog e 991 hag a echu er bloaz 1000, a zo bloavezh diwezhañ ar milved kentañ.

{| style="margin:auto;"
|- valign="top"
|

{|
|- valign="top"
|
Alseeg

Ur yezh alseek eo an **alseeg** tost-tre d'ar yakineg. Ur yezh varv an hini eo, bet komzet gwechall war ribl ar ster Alsea, en Oregon (Stadoù-Unanet).

## Gwelet ivez
* Yezhoù alseek
* Yezhoù penoutiek
* Yezhoù Stadoù-Unanet Amerika
* Alseiz
Yakineg

Ur yezh alseek eo ar **yakineg** (anvet ivez **yakwineg** pe **yakoneg**) tost-tre d'an alseeg. Ur yezh kazi marv an hini eo, komzet en Oregon (Stadoù Unanet).

## Gwelet ivez
* Yezhoù alseek
* Yezhoù penoutiek