open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Anv-kadarn

Un **anv-kadarn** a zo anezhañ ur ger a vez implijet evit ober dave d'un den, d'ul lec'h, d'un degouezh, d'un dra pe perzh un dra. 
E-lec'h un anv-kadarn e c'heller implijout ur *[[raganv]]* (d.s. *eñ*, *piv*).

Hervez struktur ar yezh, e c'hell chench stumm orin un anv-kadarn hervez perzhioù yezhadurel resis, da skouer:

:* An niver, d.s. *paotr* (unander) > *paotred* (liester) ; *gwez* (strollder) > *gwezenn* (unander) > *gwezennoù* (liester)
:* Ar reizh, d.s. *kemener* (gourel) > *kemenerez* (benel)
:* An troad, pe **an dro-c'her**, d.s. *gizon* (absolutivel) > *gizonak* (ergativel) en euskareg 

Ur rummenn yezhadurel eo an anvioù-kadarn hag a c'hell bezañ isrannet e meur a zoare, da skouer:

:* *[[Anv-kadarn niveradus|Anvioù niveradus]]* o tennañ da draoù fetis (d.s. *kador*, *aval*, *Añjela*) hag *[[Anv-kadarn hollek|anvioù hollek]]* o tennañ da vennozhioù, trivliadennoù h.a. (d.s. *karantez*, *frankiz*). Ne vez ket aezet atav ober an diforc'h etre an daou zoare anvioù-mañ.

:* *[[Anv divoutin|Anvioù divoutin]]* (d.s. *Yann-Vari*) hag *[[Anv boutin|anvioù boutin]]* (d.s. *paotr*). 

:* *[[Anv-stroll|Anvioù-stroll]]* (d.s. *tropellad*, *blokad*). 

An anvioù eo a dalvez da renerien ha da renadennoù en ur frazenn, met en o lec'h e c'haller lakaat raganvioù .

## Gwelet ivez:

* Anv divoutin
* Kevreadurezh
* Niver (yezhoniezh)
Loenoniezh

Al **loenoniezh** eo ar skiant savet diwar studi al loened. Emañ e kenskej meur a gelenn :
 
* studi emdroadur ar spesadoù
* ar baleontologiezh
* an etologiezh
* ar vorfologiezh
* an anatomiezh
* an ekologiezh

Al loenoniourien o deus klasket rummata ar bevien (plant ha loened) hervez o dezverkoù fizikel. Ar c'helenn a bled gant rummatadur ar bevien eo an daksinomiezh

## Gwelet ivez

* Roll al loenonourien vrudet
Teorienn an unifikasion vras

E fizik, e vefe unifikasion vras an integrasion, e-barzh ur sistem-represantiñ ha kalkuliñ unik, deus ar pevar nerzh bet kavet betek-hen :

* ar gravitasion
* an elektromagnetism
* an interaksion gwan pe an nerzh gwan
* an interaksion kreñv pe an nerzh kreñv

An integrasion-se a bermetfe da lakaad kompatibl ar relativite jeneral (a gerzh war ur skeul bras) hag ar mekanik kwantik (a gerzh war ur skeul bihan) ; an div deorienn-se so ken mad an eil hag he-ben e-barzh he tachenn ; pezh a zo, n'emaint ket kompatibl anezhe.

Meur a deorienn he-deus tizhet integrasionoù parsiel, beteg integriñ tri nezh ; ar muiañ konsideret a zo an deorienn "elektrogwan", da unvaniñ an elektromagnetism hag an interaksion gwan. Memes-tra n'eo ket deuet heni-e-bed a-benn da brouviñ ema-hi mat-tout. Dalc'hen a ra ar glaskerien da glask, lod o komañs deus ar mekanik kwantik (gravite kwantik), lod all o komañs deus ar relativite (ar relativite "skeulel"...), lod all c'hoazh oc'h ijinañ frammoù teorik nevez-flamm.
Doareer

Ur rummad gerioù eo an **doareer** pe **ger-termeniñ** (saoz. ''determiner''), a dalvez da resisaat kementad pe da didermeniñ un anv-kadarn. Meur a doare doreer resis a zo:

* gerioù-mell
* gerioù-kementiñ
* gerioù diskouezañ
* raganvioù-perc'hennañ

Peurliesañ, er yezhoù indezeuropek e vez implijet *doareerioù distag* a reer stagadennoù oute, da lâret eo gerioù distag ha n'int ket kengerioù lakaet pe e penn pe, raloc'h, e dibenn un anv-kadarn pe ur rannfrazenn anv. Yezhoù zo avat a ra kentoc'h gant kengerioù, dreist-holl lostgerioù evel e svedeg, da skouer :

:*bok* « levr » > *boken* « al levr »

## Doareerioù ar brezhoneg

* gerioù-mell: *an; al; ar* (strizh) , *un; ul; ur* (amstrizh)
* gerioù-kementiñ: *pep*, *nebeut*, *kalz*, *meur a*...
* raganvioù-perc'hennañ: *ma*, *da*, *e*, *he*, *hon/hol/hor*, *ho*, *o*
* gerioù diskouezañ: *-mañ*, *-se*, *-hont*, 

## Gwelet ivez
* Anv-kadarn
* Ger-mell
Fizik

Ar **fizik** (eus ar gresianeg φυσική (*physikos*= naturel) a zo studi an energiezh hag e etreober gant ar materi (cf. kimiezh, bevoniezh). Abalamour da preveudi an energiezh e-keñver istor an Hollved hag abalamour pep rann ar materi a dlee etreoberiañ gant an energiezh ma vo eztaolet e berzhioù evit mont da dreuzfurmiñ hag abalamour m'eo an energiezh an abeg pennañ pa ya ar materi da vezañ puzuilhet en e rannigoù bihanañ, ar fizik a zo lakaet alies evel ar skiant diazezel.
Ar fizik a bled gant ar materi e meur a doareoù ha meur a endro abaoe an isrannigoù-kalonenn a ya d'ober ar materi (cf. fizik ar rannigoù) beteg holl emzalc'h an Hollved materiel (cf. : kosmologiezh).

Meur a berzhioù a studier er fizik a zo perzhioù an holl sistemoù materiel, peurvirerezh an energiezh, da skouer. Ar perzhioù-se a vez anvet *lezennoù ar Fizik* alies.

Ar fizik a zo liammet ouzh teoriennoù ar matematik pa teoriennoù ar fizik a vez eztaolet ingal dindan stumm daveadurioù matematikel ha matematik ar fizik a vez graet a zo kemplesoc'h eget re ar skiantoù all.
An diforc'h etre ar matematik hag ar fizik a zeu eus hini o zachennoù : ar bed materiel evit hemañ ha patromoù difetis evit ar re-se. 
Koulskoude n'eo ken splann an diforch pa 'z eus un dachenn etrezo hag e vez anvet ar fizik matematikel o tennañ da dispakañ ar frammoù matematikel a gaver dindan an teoriennoù fizikel.

## Fizik teorikel ha fizik arnodel
E keñver ar skiantoù all e kaver un diforc'h pa weler eo kustum rannñ ar fizik etre ar fizik teorikel hag ar Fizik arnodel. Er 20vet kantved, an darn vuiañ eus ar fizikerien o deus en em arbennikaet pe e fizik teorikel pe e fizik arnodel.
Diorreet war hentoù disheñvel, pep skourr ar fizik a zepend an eil eus egile.
An araokadennoù a zeu alies pa arnodourien a lak war wel fenomennoù ha ne c'hell an teoriennoù displegañ anezho.
Ma ne vije a arnodoù e c'hellfe ar fizik teorikel mont war hentoù-dall.

Unanennoù ar fizik

## Teoriennoù pennañ

## [[Kelenn (Kelennerezh|Kelennoù]] pennañ
Astrofizik
Steredoniezh
Kosmologiezh
Mekanikerezh
Termodinamik
Tostadur

Un **tostadur**, pe un **aproksimaçïon**, so ur represantaçïon anrik (faos un tammig) deus un dra, hag a so tost a-walc'h memes-tra ewid boud implijabl. An aliessañ e vez komset deus tostadur ewid niverennow, med implijet e vez c'hoazh ewid traou all e-gis fonksionoù matematik, formow, ha lesennoù fisik.

Implijet e vez pa n'eus ked moaien da ober mod-all, pe pa vez aessoc'h.

Da skouer e vez gwraet gant ar fisissianed, a-wezhioù, evel ma vije rond an douar (pa n'eo ked toud-à-fed).
Bredoniezh

Ar **vredoniezh** pe **psikologiezh** (diwar ar gresianeg: *psyche* = bred ha*logos* = ger) zo studi emzalc'h, spered ha preder an den da gentañ holl, met emzalc'h ha spered al loened a zo studiet ivez, pe evel ur gelenn he-unan (cf. gouiziaduriezh al loened pe an etologiezh)pe c'hoazh, ha daelioù a zo diwarnañ, evel un tu evit merzout traoù a bled gant ar vredoniezh denel (cf. bredoniezh keñverel).

Pleustret e vez war ar vredoniezh e doareoù skiantel ha nann-skiantel. Ar vredoniezh a vez graet ar muiañ ganti a zo pozitivour he diazez pa ra gant studioù kementadel ha gant an hentenn skiantel evit testiñ ha diskar ar martezeadennoù o vezañ graet en un doare arnodel. Ar vredoniezh a ra alies gant an diuzelouriezh, da lavarout eo e sach pep gouiezegezh a c'hell kavout e tachennoù skiantel zo evit klask displegañ ha kompren an emzalc'h.

Koulskoude ne vez ket heuliet an hentenn skiantel gant pep enklask bredoniezh. Arveret e vez gant an imbourc'h kementadel teknikoù jubenniñ evit sevel lod a zeskrivadurioù sachet diwar ar glinikenn hep arnod. Kavet e vez ivez bredoniourion, ar vredoniourion denelour, da skouer, ha n'int ket evit degemer un hentenn skiantel.
Kenger

**Ur c'henger** a zo anezhañ ur morfem a vez staget ouzh ur morfem diazez evit krouiñ ur ger. Hervez al lec'h m'en em gavont e-keñver ar morfem diazez e c'heller isrannañ ar c'hengerioù evel-mañ:

:* Ur rakger (saoz. *prefix*): staget ouzh penn ur morfem diazez, d.s. *ober* > *adober*
:* Ul lostger (saoz. *suffix*): staget ouzh dibenn ur morfem diazez, d.s. *ober* > *oberiant*
:* Un enger (saoz. *infix*): ouzhpennet etre daou vorfem all, d.s. e saozneg *abso-bloody-lutely*
:* Un troger (saoz. *circumfix*): staget ouzh pep penn d'ur morfem diazez, d.s. *ne ...ket*
:* Ur dreistger (saoz. *suprafix*): ouzhpennet da berzhioù dreistskizhel (saoz. *suprasegmental*) ur morfem diazez, d.s. e saozneg *récord* (anv-kadarn) ha *recórd* (verb)

An holl gengerioù a zo ivez morfemoù stag atav dre o natur, da lâret eo ne c'hellont ket bezañ implijet evel gerioù war o fenn o-unan.

Ar morfem diazez, avat, a c'hell bezañ ur morfem distag (da lâret eo, ur ger) pe ur morfem stag pe ur wrizienn, da skouer :

:*ober* > *oberiant*: lostger (*-iant*) staget ouzh ur morfem distag (*ober*)
:*oberiant* > *oberiantiz*: lostger (-*iz*) staget ouzh ur morfem stag (-*iant*)
:*gra* > *(g)raent*: lostger (-*ent*) staget ouzh ur morfem stag (*gra*)

Pouezus-tre eo ar c'hengerioù a bep seurt evit ar yezhoù daspegel.
Arzoù an arvest

**Arzoù an arvest** a zo pleustroù o fal dezho sevel arvestoù foran. Oc'h orinoù a c'hell bezañ kavet er c'hoariva, en dañs, en tavarn-c'hoariva, er c'han, er sonerezh hag en arvest-straed.

Setu ar pleustroù pennañ :

* artifiserezh
* arz marc'hegel
* bannikerezh  
* c'hoariva
* dañs pe koroll
* kan
* kanaouenn
* margodenniñ
* mim
* sigoterezh
* sonerezh
Morfem

Hervez ar yezhour brudet Leonard Bloomfield ez eo ur **morfem** pe **stummad** an elfenn ster bihanañ, da lavarout eo dirannus, en ur yezh.

Da skouer :
Er ger *adober* ez eus daou vorfem : "ad-" a zo anezhañ ur morfem stag, d.l.e. ne c'hell ket bezañ implijet er yezh hepmuiken hag *ober* a zo anezhañ ur morfem distag, d.l.e. ur ger ennañ e-unan. 

**Doareoù morfemoù**

* *[[Morfem distag]]*
Ur morfem a c'hell ket bezañ implijet er yezh evel ur ger ennañ e-unan.

* *[[Morfem stag]]*
Ur morfem na c'hell ket bezañ implijet er yezh hepmuiken, d.s. lostgerioù evel '-ad' e 'dornad'.

* *[[Morfem plegadel]]* (saoz. 'inflectional morpheme')
Gant ar re-mañ ne vez ket cheñchet ster ur ger met kentoc'h e berzh en ur frazennoù. Merket e vez gant ar *morfemoù plegadel* amzer ar verboù, reizh ha niver un anv-gwan, h.a.

* *Morfem deverañ* (saoz. 'derivational morpheme')
Seurt morfemoù a dalvez da zeverañ gerioù en ur rummenn-ger disheñvel, d.s. 'ober' (verb) -> 'oberiant' (anv-kadarn) -> 'oberiantiz' (anv-gwan)

## Gwelet ivez:
* Morfologiezh
Ger-mell

Ar **gerioù-mell** a zo anezho gerioù bihan a vez implijet dirak an anv-kadarn, peurvuiañ, da spisaat pe da resisaat da betra e ra dave an anv-kadarn-se.

Dre vras e vez graet un diforc'h etre ar **[[ger-mell strizh]]** en un tu hag ar **[[ger-mell amstrizh]]** en tu all.

## Ar [[ger-mell strizh]]

Implijet e vez, dre vras, ar ** [[ger-mell strizh]] ** da ziskwel ez eo anavezet an anv-kadarn a reer dave dezhañ, (an **[[davead]]**, pe *referent* e saozneg), pe da ziskwel e teuio war-lerc'h gerioù all (peurliesañ anvioù-gwan), hag ar re-se a denno d'an anv-kadarn daveeet dezhañ gant ar ger-mell-se, d.s. 

:*an den*, a denn d'un den hag a zo anavezet dija, hervez soñj ar c'homzer,   gant e selaouer,  hag ar selaouer-se a oar, pe a rank gouzout, eus piv emañ egile o kaozeal;
:"an den bras": spisaet eo gant ur anv-gwan eeun 
:"an den am boa gwelet dec'h*: spisaet gant ur [[rannfrazenn anv-gwan]] (anvet ivez [[islavarenn-stag]])

== Ar [[ger-mell amstrizh]] ==

Implijet e vez ar *'gerioù-mell amstrizh*' evit diskwel ez eo diresis ha dispis an [[anv-kadarn]] a ra dave outañ, d.s.:

:*un den* = *un den bennaket*; *n'eus forzh piv*; *ne vern peseurt den*

Da yezhoniourion zo ez eo an [[anvioù-gwan niverenniñ]] un isrummad gerioù-mell da vezañ renket e-touez ar re amstrizh ivez.

Peurvuiañ e komzer eus ger-mell amstrizh unan, met yezhoù zo, evel ar [[galleg]], o deus ur ger-mell amstrizh lies:
:*des gens* = tud

== Implijoù ar gerioù-mell ==

*E meur a yezh, evel en [[arabeg]] da skouer, n'eus ket gerioù amstrizh. Ar brezhoneg eo ar [[yezh keltiek]] nemeti a implij ar gerioù-mell amstrizh.

*Ar gerioù-mell strizh n'eus ket anezhe e holl yezhoù ivez, evel ar [[japaneg]] hag ar [[ruseg]] hag a ra gant doareoù all da verkañ ar perzhioù stag d'an [[davead]]où. 

E meur a yezh e voe krouet ar gerioù-mell, dreist-holl ar re strizh, diwar [[raganv|raganvioù]] pe [[anv-gwan|anvioù-gwan]], d.s.:
:*ille* (latin) > *el* ha *la* ([[spagnoleg]])

Ar gerioù-mell a c'hell talvezout da verkañ [[jener]] pe [[niver (yezhoniezh)|niver]] un [[anv-kadarn]] ivez, da skouer e [[portugaleg]]:

:* Strizh
:*o* ~ *os* (gourel)
:*a* ~ *as* (benel)

:* Amstrizh
:*um* ~ *uns* (gourel)
:*uma* ~ *umas* (benel)

Bez e c'hellont merkañ ivez ar rol a c'hoarvez un [[anv-kadarn]] ur frazenn gant ar yezhoù a implij sistem ar [[kas (yezhoniezh)|c'hasoù]], d.s. e [[gresianeg]] (gerioù-amstrizh gourel unander nemetken):

:ο [[Nominativel-akuzativel|nominativel]]
:το(ν) [[Nominativel-akuzativel|akuzativel]]
:του [[genitivel]]

E brezhoneg, evel en [[arabeg]] dre gomz, e cheñch stumm ar gerioù-mell hervez ar sonioù a deu warlerc'h:
:*al levr*; *ul levr*
:*an den*; *un den*
:*ar c'hi*; *ur c'hi*

Yezhoù zo, evel re [[Skandinavia]] da skouer, a implij [[kenger|lostgerioù]] e lec'h gerioù-mell distag, da skouer e [[daneg]]:
:gourel: *plan* ("raktres") > *planen* ("ar raktres")
:nebreizh: *plan* ("plaenenn") > *planet* ("ar blaenenn")

Kavet e vez seurt [[Kenger|lostgerioù]] e yezhoù all ivez, d.s.:
:*consul* > *consulul* e [[roumaneg]]
:*drvo* ("gwezenn") > *drvoto'' ("ar wezenn") e makedoneg

## Gwelet ivez:
* Doareer
* Anv-kadarn
Rener (yezhadur)

Hervez dielfennerezh ar yezhoniezh ez eo **rener** ur frazenn kevatal da arguzenn ar verb o tennañ, peurliesañ, da orin an ober deskrivet gant ar verb-se. Er yezhoù a implijont an tu-gouzañv eo luzietoc'h un tamm peseurt elfenn ar frazenn a dalvez da rener honnezh rak ar rener a c'hell bezañ ivez pal ar verb ha n'eo ket orin ar verb evel boaz.

Peurliesañ ez eo ar rener an elfenn er frazenn gant an nebeuutañ a verkoù morfologel evit diskwel an troad rak nominativel e vez er yezhoù n'int ket ergativel.

Ouzhpenn-se e vez techet ar yezhoù da lakaat ar rener da gentañ p'en deus ur verr meur a arguzenn (d.s. ur renadenn eeun). Yezhoù zo a laka ar rener goude renadenn ar verb, met ral-tre eo seurt yezhoù.

P'emañ gwir evit meur a yezh en devez dre ret pep verb ur rener, ar brezhoneg avat a c'hell ober heptañ a-wechoù en ur ober gant verboù dibersonel. Keñveriañ:

:*Yezhoù a implij ur rener dre ret:
::***It''' is raining'' (Ne ra dave ar [[raganv]] ''it'' da [[anv-kadarn]] ebet)
::***Il** pleut'' (Ne ra dave ar [[raganv]] ''il'' da [[anv-kadarn]] ebet)
::''Mae **hi**’n bwrw glaw'' (Ne ra dave ar [[raganv]] ''hi'' da [[anv-kadarn]] ebet)

Ne denn ar [[raganv]]ioù implijet amañ da [[rener]] fetis ebet: graet e vez brizhraganvioù (saoz. ''dummy pronoun'').

:*Yezhoù a c'hell over gant verboù dibersonel:
::''Chove'' 
::''Glav a ra''

Ret eo ober an diforc'h avat etre ar yezhoù a c'hell ober gant verboù dibersonel diouzh un tu hag ar re a c'hell implijout [[raganv]]ioù pe get hag e vez graet [[Amraganvelezh|yezhoù amraganvelek]] oute e saozneg, da lâret eo e c'hellont leuskat ar raganvioù da gouezhañ, evel e [[galizeg]], da skouer :

:''Non como'' « Ne debran ket »
:***Eu*' non como'' « Me na zebr ket »

## Gwelet ivez:
* Renadenn dra
* Renadenn verb
Ster

# **Ster** (tres) a implijer evit ar pezh a chom en un doare fetis eus un den pe un dra. Heñvel eo ouzh tres pe roud. Da skouer : *N'eus ster ebet eus an ti goude ar grenadenn-douar*.
# **[[Ster (yezhoniezh)|Ster]]** a implijer en un doare difetis evit ur c'heal pe ur meizad a ya gant ur ger bennak. Da skouer : *N'eo ket bet komprenet ster al lavaroù gant ar selaouerien*.
# **Ster** (muzul) a implijer evel un unanenn ec'honad evit muzuliañ prenn pe geuneud nemetken. Kevatal d'ur metr-diñs eo.
#Stêr a implijer evit un dourredenn, da lavaret eo ur ganol pe ur ganolig dour naturel hag a ziskenn eus hec'h andon d'ur stêr all pe d'ar mor.
Rener

# **Rener** a zo evit un den a zo e penn un obererezh, ur gwazadur pe ur melestradur pe ur strollad tud o c'hoari pe o tañsal Sk. : Rener an dañs. Ent strizh : un den e penn un urzhaz evel un embregerezh Sk. : Rener ar stal-labour, ar rener-skol
# Rener (yezhadur) : Ur ger a zegas e furmoù d'ar verb
Dañs

An **dañs** pe ar **c'horoll** zo un arz evit lakaat an den da c'hoari gant e gorf ken ma ra un heuliadenn a fiñvadurioù kenurzhiet diwar mentadur ar sonerezh d'an aliesañ. An dañs zo ur stumm arz bev, met gallout a ra bezañ ul lid, pe un dudi ivez. Gallout a ra eztaoliñ soñjoù pe fromoù, pe kontañ un istor.

## Seurtoù

* ar varrez ("dañs klasel" a vez graet anezhi ivez e broioù ar C'hôrnog) : orin ar varrez a zo e-pad an Azginivelezh italian er . Barrezioù a vez graet ivez eus ar c'horollarvestoù kinniget er c'hoarivaoù.
* dansoù hengounel : dañsoù (stroll alies) graet gant pobloù ar bed en un doare hengounel, bremañ alies evit an dudi pe en arvestoù. Tennañ a reont eus sevenadurioù hag istor ar pobloù-se : dañsoù Breizh, dañs Iwerzhon, flamenco, dañs klasel India, an dañs afrikan...
* dañsoù saloñs : valsenn, tango...
* dañsoù latin : mambo, salsa, samba...
* an dañs hip hop
* an dañs jazz
* an dañs a-vremañ, hag all.

## E Frañs
### Ar barrez
E-pad ren Loeiz XIV e voe diorroet an dañs klasel kalz gant korollarvestoù a oa bet krouet evit ar roue.

Hiziv-an-deiz, evit dont da vezañ ur "dañserez steredenn" eo ret kregiñ an dañs abred. Ret eo kaout an TMD (technique, music, danse). Mat eo mont en ur skol dañs vroadel met n'eo ket rediet. Ha goude eo ret gortoz bezañ choazet gant Opera Pariz : pa 'z oc'h choazet e vez graet steredenn ac'hanoc'h.

## Liammoù diavaez

* Korolloù hengounel eus bro Nisa

## Gwelet ivez
* Neuierezh sinkronelaet
* Ruzikat arzel
* Jiminas luskek

## Notennoù ha daveoù
Arzoù ar gweled

**Arzoù ar gweled** a vez graet eus an arzoù ma venn an arzourien plijout d'an daoulagad dre sevel stummoù arzel. 

En **arzoù ar gweled** e lakaer
* an arzoù a vez graet *arzoù plastek*, pe *arzoù mezellat* anezho
* o lakaat al luc'hskeudennerezh hag ar video ouzhpenn. 

## Arzoù ar gweled pennañ
* Arz video
* Bannoù treset
* Brodererezh
* Design
* Engraverezh, pe garanerezh
* Grafitti
* Kizellerezh
* Livouriezh
* Luc'hskeudennerezh
* Sinema
* Tatouerezh
* Treserezh

## Burutellerezh
Ur meizad nevez eo ar bomm *arzoù ar gweled*, ha gantañ e vez lakaet er memes renk al livouriezh hag ar c'hizellerezh, arzoù trimilvloaziek da nebeutañ, gant doareoù ober n'int ket degemeret gant an holl evel arzoù (tag, graffiti). 

## Levrlennadur
* P. J. Galdin, ''Des arts plastiques aux arts visuels : les mutations à venir'', Nantes, site *InSitu*, 2001.
Amprevanoniezh

An **amprevanoniezh** a zo ur skourr eus al loenoniezh a zo e bal studiañ an amprevaned.

## Istor an amprevanoniezh

Kregiñ a ra an amprevanoniezh gant Aristoteles (-384/-322) hag a zispartias al loened gwad enno (*Enaimaed*) diouzh ar re all (*Anaimaed*). An amprevaned (*Entomaed*) a oa unan eus ar 4 familh a yae d'ober an Anaimaed hervezañ.

Er XVIvet kantved e labouras Ulisse Aldrovandi (1522-1605) war rummatadur al loened hag e renkas an amprevaned diouzh o lec'h-bevañ (douar pe dour) ha diouzh niver ha stumm o favioù hag o eskell.

Gant Jan Swammerdam (1637-1680) e voe savet an oberenn gentañ a blede gant korfadurezh an amprevaned.

Carl von Linné (1707-1778) a rummataas an amprevaned e 9 urzhad, diouzh stumm o eskell :
* Koleoptered, eskell diadreñv gwarezet gant an eskell diaraok a ya d'ober ur seurt gouhin kalet (sk. Buoc'hig-doue)
* Orthoptered, eskell eeun (sk. Kilhog-raden)
* Hemiptered, eskell diadreñv kroaziet ha hanter-guzhet (sk. Pugnez)
* Lepidoptered, eskell goloet gant skant (sk. Balafenn)
* Nevroptered, eskell nervennek (sk. Debrer-merien)
* Hymenoptered, eskell liammet div-ha-div (sk. Gwenan)
* Diptered, div askell (sk. Kelien)
* Thysanoptered, eskell gant pempilh (sk. Trips)
* Aptered, diaskell (sk. Laou)
 
E 1736 ec'h embann Réaumur (1683-1757) *Mémoires pour servir à l'histoire des insectes* hag a vo a bouez bras en amprevanoniezh.

Lamarck, e 1800, a ginnigas un termenadur evit sklaeraat petra eo an amprevaned. Tost a-walc'h eo e dermenadur ouzh an hini implijet gant an amprevanoniourien a-vremañ.

Jean Henri Fabre (1823-1915) zo brudet evel skiantour, skrivagner hag arvester ouzh an amprevaned. Lakaet eo Fabre e-touez tadoù etologiezh an amprevaned. Deskrivañ a reas e arnodennoù hag e evezhiadennoù en e *Souvenirs entomologiques*. 

## Hec'h implijoù
Meur a implij a vez graet diwar ar c’helenn skiantel-mañ :

* ekologiezh
* gounezerezh ha gwezegouriezh
** kleñved ar plant
** stourm ouzh an amprevaned gwaster (dre louzeier kimiek pe dre ar stourm biologel)
* greanterezh (produadur al louzeier-amprevaned, gwarez ar boued hag ar prenn)
* medisinerezh
** medisinerezh lezennel (evit diskoachañ eurioù ar marvoù hag an abeg anezho)
* sevel tiez (stourm ouzh an amprevaned debrer)
** stourm ouzh an amprevaned arvevat (arvevadouriezh) hag ouzh ar re a zegas kleñvedoù bilim 

## Liammoù diavaez
* Diazez-stlenn HYPPZ an INRA diwar-benn an amprevaned gwaster
* http://www.insects.org/ Lec'hienn war buhez an amprevaned (e saozneg)
* Office pour les insectes et leur environnement
* http://www.abacq.net/insecta/ INSECTA, Istor an amprevaned (e galleg)

## Levrlennadur
* Michel Lamy : Les insectes et les hommes, emb. Albin Michel Sciences, 1997
Penfell

Ur stêr e Bro-Leon eo ar **Penfell**.
## Gerdarzh
Ar Penfell (gallekaet e *Penfeld* diwar levezon touristel an alamaneg *feld*), a weler en e anv ar ger *penn* hag an termen *fell* a adkaver en anvioù stêrioù all e Breizh. Diskenn a ra eus Gouenoù ha treuziñ ar gêriadenn anvet Penfell e Gwiler. Goude-se e tremen dre gêr Vrest hag e tegas he dourioù da lenn-vor Brest dindan ar c'hastell-kreñv. E-barzh he zraoñienn, serzh he c'hostezioù, eo bet staliet porzh milourel Brest hag an darn gentañ eus arsanailh ar Roue er .
## Pontoù
Meur a bont a zo bet savet warnañ : Pont ar Gernevez, Pont an Harteloire, Pont Rekourañs (ar *Pont broadel* gwechall).
## Kumunioù douret
* Gouenoù (andon), 
* Gwiler-Leon,
* Boc'harzh,
* Brest (aber).
Kenverb

Er yezhoniezh e vez implijet an termen **kenverb** (saoz.: ''coverb'' pe ''converb'') evit komz eus ur verb didermen a dalvez evit sevel islavarennoù adstagennek.

E´keñver ar framm kevreadurezhel e ren war ur c'henver ur verb all daoust ha ma n'eo ket kevatal ar c'henverb da arguzenn ar verb-se.

Gallout a ra talvezout ur c'henverb da adstagenn, da lâret eo da adverb, met n'hall ket talvezout da brezegad ur frazenn eeun na da arguzenn un islavarenn, N'hall ket talvezout ivez ur c'henverb da arguzenn un anv, da lâret eo na da rener na da renadenn ar frazenn.

Krouet e oa bet an termen er penn-kentañ evit deskrivañ mont-en-dro ar mongoleg hagg implijet e vez peurliesañ bremañ c'hoazh evit komz eus elfennoù resis yezhadur ar yezhoù mongolek ha turkek ouzhpenn ar sinaeg.

Daosut ha ma n'eo ket kevatal penn-da-benn mont en-dro-an araogennoù ha kenverboù, e sinaeg e vez implijet an hevelep termen 介詞 (pinyin: *jiè cí*) evit komz eus an div elfenn yezhadurel-se dre ma vez implijet er yezh-se ar c'henverboù evel ma vez implijet an araogennoù (pe ar lerc'hennoù) er yezhoù all.

Renket e vez ar c'henverboù e sinaeg e rummad ar verboù, rak daoust ha ma c'hellont bezañ implijet evel araogennoù e c'hellont bezañ implijet ivez dreze o-unan evel verboù pennañ.

Implijet e vez ar c'henverboù evit sevel savadennoù verboù renk-ouzh-renk (saoz. ''serial verb construction''), unan eus perzhioù pennañ yezhadur ar sinaeg, da skouer: 


(ger-ouzh-ger: me.sikour.te.kavout.eñ.)
"E gavout a rin evidout" will find him for you.

Er skouer-mañ e vez implijet ar rannfrazenn enni ar c'henverb (*bāng nǐ*; "sikour.te") a-gevret gant ar verb pennañ (*zhǎo*; "kavout") ha kevatal eo d'ar rannfrazenn araogennek "evidout" e brezhoneg.

A-wezhoù e vez gant ur verb ur ster stre disheñvel pa vez implijet evel kenverb, da skouer  a dalvez "degouzhout" pa vez implijet evel verb ha "da" pa vez implijet evel kenverb. 

## Gwelit ivez
* Adstagenn
* Verb
* Araogenn
Laezh

Al laezh a zo un dourenn, pe ul liñvenn, gwenn he liv, a vez furmet e bronnoù ar bronnegezed e-keit ma vezont o tougen re vihan. 

Ar magadur gwellañ, hag an hini nemetañ a c'haller reiñ d'an darn vuiañ eus ar bronneged bihan eo: ennañ e kavont pezh zo ezhomm da greskiñ. D'ar vugale e c'haller reiñ pe laezh o mamm, o vezañ m'eo ur vronnegez ivez, pe hini ul loen bronnek bennak all, laezh-saout dreist-holl en hon bro. 

## Goro
Dre vras, pa vez kaoz a laezh e vez kaoz eus hini ar saout eta. Evit tennañ laezh digant ur vuoc'h, pe digant ur c'havr pe un dañvadez, pe ur gazeg pe ur gañvalez, e c'heller gwaskañ war begoù o bronnoù, ar pezh a vez anvet *goro* (ul loen). Er broioù diorroet e vez goroet ar saout (pe ar chatal all) gant un ardivink a reer goroerez anezhañ. 

## Greanterezh al laezh
Produet e vez al laezh e-kreiz atantoù bras er broioù diorroet ken e vez goroet diwar ar saout miliardoù a litradoù laezh, a vo evet pe debret e stumm boued-laezh. 

Peurliesañ e vez tennet an darn vuiañ eus an dienn: diziennet e vez al laezh, ha gant an dienn e vez graet amann.

* Kaoz zo bet, e 2008, ne oa ket a-walc'h a laezh ken, ez aje ar prizioù war-raok abalamour da se. 
* Manifester ez eus adarre gant ar saverien saout-laezh abalamour ne vezont ket paeet a-walc'h pa vez gwerzhet keroc'h gant ar stalioù bras.
* E Bro-Sina e vez lakaet traoù kimiek el laezh, ken ez eus bet miliadoù a vugale glañv. Aon zo e c'hoarvezfe kemend-all en hon bro en da-zont.

## Pennadoù kar
* amann
* dienn
* dienn-skorn
* riz dre laezh
* yaourt

## Laezh en taolennoù

Vermeer - The Milkmaid.jpg|* [[Plac'h al laezh]] *, gant Johannes Vermeer (v. 1660-1661). Implijet eo bet al livadur gant ar varc'hadourien evit brudañ o boued-laezh.
Scuola di fontainebleau, presunti ritratti di gabrielle d'estrées sua sorella la duchessa di villars, 1594 ca. 01.JPG|*[[Gabrielle d'Estrées gant ur c'hoar dezhi]]*: gwelout a reer piñsañ beg bronn ar vaouez da c'houzout ha laezh zo ganti


## Liammoù diavaezh
* L'Ouest en mémoire (Ina) - Sell war giz ouzh an harz labour en industriezh al laezh 1982
* L'Ouest en mémoire (Ina) - Harz labour en industriezh al laezh
* L'Ouest en mémoire (Ina) - Kudennoù industriezh al laezh
Chokolad

Ar **chokolad** a zo un toaz fardet gant kakao, anv greun ar wezenn gakao, ha sukr. Boued eo hag a vez kavet mat gant kalz a dud.

Eus ar c'hakao e tenner an amann kakao hag an toaz kakao. Kaledet int dre frikañ ha flastrañ anezho gant sukr, vanilha pe traoù all. Pa vez ouzhpennet laezh e komzer eus "chokolad dre laezh", a hend-all ez eus kaoz eus "chokolad du". Chokoload gwenn zo ivez, met n'eus ket toaz kakao e-barzh.

Malet e vez ar chokolad evit bezañ kinniget e stummoù diniver : plakennoù, delwennoùigoù, gwiskadennoù evit ar gwastilli, madigoù, vioù a vez kinniget e-leizh da vare Pask e lod broioù diwar al levezon gristen. Pa vez lakaet e stumm ur boultrenn, ouzhpennet flour dezhañ, e c'heller meskañ anezhañ gant dour pe laezh evit fardañ un died a vez evet gant kalz a dud ha gant ar vugale alies-tre. Implijet e vez evit fardañ kalz dibennoù-pred : gwastilli chokolad, diennoù, diennoù-skorn, tartez.

Ar flavonoid a gaver er chokolad du a zo un danvezenn mat-tre evit ar yec'hed. Tennet e vez kuit flavonoid ar chokoladoù all (chokolad dre laezh, chokolad gwenn...) dre m'eo un tammig c'hwerv.

## Istor
Dont a ra ar ger chokolad eus an nahouatleg *xocolatl* pe *chocolatl* a dalv « dour c'hwerv ». Prouet eo bet gant henoniourien e veze implijet ar fav kakao e lec'h furchadegoù Puerto Escondido (Honduras) etre 1100 ha 1400 kent JK.

## Gwelet ivez
Pastezerezh

## Notennoù
Yezh enteuzel

Un seurt yezh sintezel eo ur **yezh enteuzel** (saozneg : *fusional language*). Disheñvel eo ar seurt yezhoù-se diouzh ar re zaspegel dre ma vez unanet meur a vorfem betek ma vez diaezet dielfennañ pep morfem unan-hag-unan, evel da skouer en alamaneg pe e latin :

:::: ***der Mann*** "an den" : ar ger-mell strizh *der* a verk war un dro ar reizh (gourel), ar c'has (nominativel) hag an niver (unander)
:::: ***amo*** "karout a ran" : al lost-ger *-o* a verk war un dro an doare (*mod*), an tu-gra, kentañ gour unander, an amzer vremañ

An darn vrasañ eus ar yezhoù komzet en Europa a zo yezhoù enteuzel anezhe mui pe vui.

## Pennadoù kar
* Renkadur hervez ar vorfologiezh
* Yezh dezrannel 
* Yezh sintezel 
* Yezh daspegel 
* Yezh liessintezel
Elektronek

An **elektronik** eo ar skourr eus ar fizik hag a studi an anadennoù elektronek, da lavaret eo red an elektron hag ar rannigoù all karget gant an tredan en ardivinkoù. Ur skiant rik eo hag ur c'helenn teknikel evit ijinañ ha fardañ ardivinkoù elektronek.

Dre m'eo techet an tredan da heuliañ ur rouedad e ranker ijinañ meur a seurt rouedadoù evit sevel ardivinkoù elektronek, ar pezh eo al lodenn vras eus an ijinerezh elektronek.

An implij liesañ eus ar rouedadoù elektronek zo kontrolliñ, keweriañ ha dasparzhañ roadennoù en o stumm elektronek hag ivez daskemm ar c'halloudezh tredanel. Ne c'heller ket ober an daou dra hep dinoiñ pe grouiñ maezadoù ha redoù tredanel. Dre vras e ra an darn vuiañ eus ar reizhiadoù elektronek gant kontrolliñ pe gant treuzkemenn.

Goude an implij eeun a veze graet eus an tredan gant ar pelleiler hag ar pellgomz eo bet mare ar rouedadoù elektronek : goude hini ar skingomz e deroù an , kendalc'het ez eus bet gant ijinañ ar skinwel a-raok d'an ardivinkoù elektronek aloubiñ pep tachenn er vuhez en hogozik ar bed a-bezh.
Kement a reizhiadoù a-bouez a vez kontrollet ganto ma'z eus savet aon e c'hellfe e-leizh anezho chom a-sav diwar degouezhioù dreistordinal (oberiantiz an Heol, bombezenn atomek, melloù mein-kurun...) ha lakaat buhez an dud en arvar.
Yezh oligosintezel

**Oligosintezel** a reer eus ar yezhoù enne neubeut a vorfemoù, da skouer en tu-mañ da vil. Talvezout a ra ar morfemoù-se d'ur yezh sintezel da sevel frazennoù kadarnaat.

An diforc'h pennnañ neuze etre yezhoù liessintezel diouzh un tu hag ar yezhoù oligosintezel diouzh an tu all eo an niver a vorfemennoù implijet gante : kalz bihanoc'h evit an eil re.
Ar yezhoù-se gante ur seurt oligarkiezh a vorfemoù a rankfe sevel dre ret gerioù kevrennek hir spontus, hiroc'h c'hoazh evit er yezhoù sintezel boutin, dre ouzhpennañ meur a vorfem an eil war lerc'h egile. 

Gwech ha gwech all ez eo bet kredet e oa ar yezhoù oligosintezel ur re yezhoù genidik eus Amerika evel an nahuatl and pe ar blackfoot (yezh an Niitsitapii) met disgwelet eo bet war-lerc'h n'eo ket gwir. Betek hiziv n'eus bet kavet yezh ebet a glotfe gant ar perzhioù a zo ret evit bezañ renket evel ur yezh oligosintezel.

Ne gav ket avat da darn vrasañ ar yezhonourion e vefe eus seurt yezhoù oligosintezel e gwirionez, ha betek-henn n'eus bet kavet yezh ebet, bev pena varv, a vije seurt perzhioù ganti. 

## Pennadoù kar
* Renkadur hervez ar vorfologiezh
Yezh dezrannel

Er **yezhoù dezrannel** (saozneg : *analytic* pe *isolating language*), an darn vrasañ eus ar morfemoù zo morfemoù distag, da lavaret eo e c'hellont bezañ implijet evel gerioù hepmuiken
Ar c'hontrol-mik eo ar re-mañ diouzh ar yezhoù sintezel hag a ra diouzh o zu gant meur a vorfem stag evit merkañ perzhioù yezhoniel ar ger-mañ-ger. Er yezhoù dezrannel e verker perzhioù yezhoniel ar gerioù er frazenn hervez o urzh enni.

Ur yezh dezrannel anavezet mat eo ar sinaeg. Da skouer :

Evel ma tiskouez mat ar skouer-mañ, pep silabenn (pep eil a-wechoù) a dalvez d'ur mennad. Ouzhpenn-se e weler mat penaos e vez implijet daou c'her (pe daou vorfem) da dalvezout da *holl* (所有 *suǒyǒu* ha 都 *dōu*). Setu unan eus ar perzhioù kevreadel a gaver alies er yezhoù dezrannel.

Meur a yezh dezrannel all zo en Azia ar Gevred, evel an thai (pe *taeg*) hag ar vietnameg.

Pa geñverier ar frazenn sinaek gant he zroidigezh vrezhonek e weler splann penaos e vez implijet meur a vorfem stag (kengerioù) e brezhoneg evit merkañ perzhioù yezhoniel. Sklaeroc'h c'hoazh eo an diforc'h etre ar yezhoù dezrannel evel ar sinaeg hag ar yezhoù sintezel pa vezont lakaet keñver-ouzh-keñver gant yezhoù evel an alamaneg :

## Perzhioù pennañ ar yezhoù dezrannel
Peurliesañ e vez savet gerioù evit komz eus mennadoù difetis dre implijout meur a c'her (pe vorfem distag), da lavaret eo ez implij ar yezhoù dezrannel gerioù kevrennek kentoc'h evit gerioù savet dre zisplegadur en ur implijout morfemoù stag : kengerioù, da skouer.

Dre ma reont hep merkañ perzh yezhoniel pep ger dre ouzhpennañ morfemoù resis, ar yezhoù dezrannel a rank sevel o frazennoù hervez reolennoù kevreadel kalz strishoc'h evit er yezhoù sintezel evit merkañ perzh pep elfenn er frazenn.
E sinaeg, da skouer, e vez implijet rannoùigoù distag arbennik evit merkañ liammoù perc'hennañ ha n'eo ket ar genitivel evel e saozneg :

Techet e vez ar yezhoù dezrannel da rediañ ar gomzerion da lakaat o skiant-prenet da dalvezout , pa dennont da draoù na vezont ket lavaret evit kompren ar frazennoù, rak ne vez ket merket en un doare ken resis ha gant ar yezhoù sintezel al liammoù etre elfennoù disheñvel ar frazenn.

## Pennadoù kar
* Renkadur hervez ar vorfologiezh
* Yezh sintezel 
* Yezh daspegel 
* Yezh liessintezel

## Notennoù
Yezh liessintezel

Gant ar yezhoniour stadunanatEdward Sapir (1884-1939 e voe impljet an termenoù **[[Yezh sintezel|sintezel]]** ha **liessintezel** (saozneg : *polysynthetic*) evit ar wech kentañ er bloavezhioù 1920 evit deskrivañ yezhoù enne niver uhel a vorfemoù e pep ger. Kalz uheloc'h eo an niver a vorfemoù er yezhoù liessintezel evit er re sintezel. 

Er yezhoù liessintezel e vez implijet alies ur ger hir-spontus hepken evit ober diouzh ur frazenn a-bezh er yezhoù n'int ket ken sintezel all, evel ar yezhoù dezrannel.

## Skouerioù
Meur a yezh liessintezel zo e Norzhamerika hag e Siberia : an inuktitut, ar mohawkeg, an ainoueg, ar yupikeg, ar tsalagi ('"tcherokeeg"), ar soraeg, al luoravetlan ("tchuktchieg") hag an kalaallisut ("groenlandeg") zo un nebeud anezho.
;Luoravetlan
*Ur familh yezhoù a zo komzet e Ledenez Kamtchatka eo.
Pemp morfem zo er ger-mañ :
:::**Təmeyŋəlevtəpəγtərkən**
:::*t&#x0259;-mey&#x014B;&#x0259;-levt&#x0259;-p&#x0259;&#x03B3;t-&#x0259;rk&#x0259;n*
:::1.SG.SUBJ-"meur-poan-benn"-IMP
Ur frazenn eo r brezhoneg: « Poan-benn spontus am eus » (Skorik 1961: 102)
;Kalaallisuteg
*Greunlandeg ar C'hornôg eo.
Daouzek morfem zo er ger-mañ :
:::**Aliikusersuillammassuaanerartassagaluarpaalli**
:::*aliiku-sersu-i-llammas-sua-a-nerar-ta-ssa-galuar-paal-li*
:::dudi-reiñ-SEMITRANS-unan.mat.e-COP-lavaret.ma-REP-FUT-sur.met-3plSUBJ/3sgOBJ-met
Ar frazenn vrezhonek : « Koulskoude e lavarer ez eo un artist mat, met... »

## Kudennoù
Ret eo lavaret ne vez ket aezet atav lavaret hag-eñ ez eo ur yezh bennaket ur yezh liessintezel pe get kentoc'h evit ur yezh sintezel hepmuiken, rak diouzh un tu e c'hell bezañ diaes a-wechoù gouzout e pelec'h emañ ar bevennoù etre pep morfem, ha diouzh an tu all e c'hell ur yezh bezañ liessintezel war un dachenn yezhadurel resis, met nann sintetezel war un dachenn yezhadurel all. Disheñvel eo, da skouer, live sintezelezh ar verboù hag an anvioù er yezhoù Su Atabaskeg.

## Pennadoù kar
* Renkadur hervez ar vorfologiezh
* Yezh dezrannel
* Yezh sintezel
* Yezh daspegel
Italianeg

An **italianeg** a zo ur yezh renket e-touez ar yezhoù romanek, ar re-mañ e familh ar yezhoù indez-europek. Meur a rannyezh (ha sokiolektenn) italek-romanek a vez kavet. En Italia hag e Suis (kanton Ticino) e vez komzet hag e kumuniezhoù an Italianed divroet er bed a-bezh.

Evel meur a yezh Stad eo an italianeg modern ur rannyezh hag he deus graet berzh er-maez eus he fastell-vro, rannvro Toskana. Ar rannyezh toskan, an hini komzet ha skrivet e kêrioù Firenze, Pisa ha Siena, a zo aet da vezañ yezh Italia a-bezh, peogwir eo an hini vrudetañ e-keñver ar sevenadur hag dreist-holl al lennegezh.
E toskaneg eo bet skrivet levrioù Dante Alighieri, Petrarca ha Boccaccio a vez sellet outo evel an tri skrivagner italianek brasañ.

Brud Firenze, ur gaer a geoded, galloudus ha pinvidik a-gozh, kentañ kêrbenn Italia, a zo bet ur fed a-bouez ivez.

## Italianeg ha brezhoneg
### Gerioù brezhonek a orin italianek (''geriadur An Here'')
Deuet ez eus un nebeud gerioù italianek e brezhoneg, dre hanterouriezh ar galleg peurvuiañ.
* mandolinenn (It: *mandolino*)
* piano (It: *piano*)
* pizza (It: *pizza*)
* spaghetti (It: *spaghetti*)

### Geriadurioù
* **Geriadurig brezhoneg/italianeg**, Yoran Embanner

### Oberennoù italianek bet troet e brezhoneg
* LearnItaliano.net
* Boccaccio, G., **Ar marvailher italiat**, *troet gant Alan Brenn*, Emb. Gwalarn, 1931
* Dante, **[[An Divina Commedia]]**, *troet gant [[Pêr Bourdellez]]*, Imbourc'h, 1977
* Manzoni A., **Danvez Priedoù** *troet gant [[Pêr Bourdellez]]*, Mouladurioù Hor Yezh, 1986
* Silvestri, B., **Avel-draezh**, *troet gant [[Aline Gleoneg]]*, Ti embann Al Lanv, 2003

## Notennoù

* 
* 

## [[Yezh ar sinoù]]
* Ar re vouzar a ra gant Yezh ar sinoù italianek.
Ekosferenn

Talvezout a ra an **ekosferenn** kement ha ur sistem naturel lec'h zo tri live oc'h ober an eil war egile : an danvez, an energiezh, hag ar boudoù bev. Forjet eo bet ar gomz gant an ekologour amerikan Lamont Cole.

Hervez Robert Berbault eo gwell gant ekologourien 'zo implijañ "ekosferenn" e-lec'h implijañ "biosferenn". Da-neuze e vefe an ekosferenn an teskad formet gant ar viosferenn, he substrat geologel ha pedagogel (al litosferenn), hag an atmosferenn.
Yezh daspegel

Gant ar **yezhoù daspegel** (saozneg : *agglutinative languages*) e vez savet gerioù dre sammañ morfemoù an eil war-lerc'h eben.
Gant ar yezhoniour prusian Wilhelm von Humboldt (1767-1835) e voe goveliet an termen *agglutinierenden Sprachen* (diwar al latin *agglutinare*) evit dont a-benn da renkañ holl yezhoù ar bed hervez o morfologiezh.

Renket e-touez ar yezhoù sintezel e vez ar yezhoù daspegel. Enne, pep morfem stag zo ur c'henger hag en devez ur ster resis nemetañ (evel *gourel*, *amzer dremenet*, *liester*, hag all). Seurt yezhoù ne implijont ket kemmoù diabarzh evit sevel gerioù nevez, evel *korn* → *kerniel* met kengerioù stag nemetken. Dreist-holl, pep morfem a c'hell bezañ disrannet diouzh ar re all ha morfem ebet ne verk meur a perzh. Da skouer, e turkeg :
*göz* ("lagad") > *göz*'lük*** ("lunedoù") → ''gözlük'''çü*** ("un den a werzh lunedoù") → *gözlükçü*'lük*** ("gwerzhañ lunedoù") → ''gözlükçülük'''te*** ("gwerzherezh lunedoù")

Setu un nebeud yezhoù daspegel : ar yezhoù ouralek, ar yezhoù altaek, ar japaneg, ar c'horeaneg, ar yezhoù dravidek, an inuktitut, ar swahilieg, ar malayeg hag un nebeud yezhoù mesoamerikanek evel an nahuatl, an huastekeg hag an totonakeg.
Gwechall e veze komzet yezhoù a seurt-se ivez dre ar Reter-Nesañ hag en Iran, evel ar sumerieg, an elamiteg, an hurrieg, an urartieg, an hatieg, ar gutieg, al lullubieg hag ar c'hasiteg.

Yezhoù gante an hevelep doare morfologiezh n'int ket dre ret en un hevelep familh yezh, da skouer : yezhoù par eo ar finneg hag ar hungareg diouzh un tu met n'o deus netra da welet gant ar japaneg diouzh an tu all daoust dezhe bezañ holl yezhoù daspegel.

Meur a vorfem en devez pep ger dre vras er yezhoù dapsegel, ha peurliesañ e vezont yezhoù reizh-tre. E turkeg, da skouer, n'eus nemet ur verb amreizh.

## Gwelet ivez
*Renkadur hervez ar vorfologiezh
*Yezh dezrannel 
*Yezh sintezel 
*Yezh liessintezel
*Yezh enteuzel

## Notennoù
Yezh naturel

Implijet e vez an termen **yezh naturel** evit ober an diforc'h, pa vez ezhomm, etre ar yezhoù a vez komzet gant an dud hag yezhoù savet a-ratozh kaer evit palioù resis, evel da skouer ar *[[Yezh kompodiñ|yezhoù kompodiñ]]* implijet evit an urzhiataerezh (pe *kompoderezh*) hag ar sistemoù implijet gant ar poelloniezh jedoniel a reer *yezhoù* oute ivez. 

A-wechoù e kaver ivez an termen *yezh boutin* pe *yezh ordin*, dreist-holl pa vez kaoz eus filosofiezh ar yezhoù hag a zo kevatal da *yezh naturel*.

Gant an urzhiataerezh ez eo studi ar yezhoù naturel un isdachenn hag e vez implijet evit ober dave eus sistemoù ha termenoù enkas diazezet war patrom ar yezhoù implijet gant mab-den kentoc'h evit sistemoù diazezet war yezhoù kompodiñ rik.

Ret eo lâret ivez ez eo yezhoù naturel ar *yezhoù dre sinoù* implijet gant ar re vouzar hag a vezont implijet gant an dud evel n'eus forzh peseurt yezh naturel all hag enne strukturioù ha perzhioù heñvel oute.

## Yezhoù savet a-ratozh
Un nebeud yezhoù bet savet a-ratozh (saoz. *constructed languages* pe eeunoc'h *conlangs*) evel an esperanteg o deus gellet dont da vezañ yezhoù damnaturel diorroet-mat, rak tizhet ez eus bet gante tud d'o c'homz evel yezh kentañ. Met n'eo ket alies ma c'hoarvez kemendall gant seurt yezhoù

## Yezhoù kompodiñ
Abalamour m'o devez ur struktur luziet hag ur c'heriaoueg ledan gant kalz a amreizhterioù peueliesañ, ne dalvez ket ar yezhoù naturel evit an urzhiataerezh. Ret eo bet sevel yezhoù ispisial neuze evit ober war-dro an urzhiataerezh a vez graet **yezhoù kompodiñ'' oute.

## Gwelet ivez:

Yezh savet a-ratozh Yezh kompodiñ Yezh dre sinoù
Kas

#Kas (verb) a zo ur verb lies e sterioù evit an ober lakaat un dra pe un den da vont pelloc'h pe da vont en-dro.
#Kas (lañs) a zo un anv-kadarn evit ar pezh a c'hoarvez p'eo bet kaset un dra pe un den.
#Meur a ster evit traou fetis pe difetis a vez kavet, da skouer an trivliadoù a ya gant ar joa pe ar spered-ober.
# Evit nerzh red dour ur stêr, sellet ouzh : Kas (dour) 
#Kas (fizik) a eztaol ur c'hementad danvez a zilec'h en un unanenn amzer (kas an liñwenn en ur gorzenn)
#Kas (yezhoniezh) a zo kavet er yezhadur evit deskrivañ gerioù pe gengerioù a ya da resisaat un anv-kadarn.

## Pennad kar
*Kaş, kêr en arvor mervent Turki.
Yezhoniezh kognitivel

Ur skol yezhoniezh eo ar **yezhoniezh kognitivel** hag he-deus da bal klask lakaat da genglotañ mont-en-dro ar yezhoù naturel hag ar pezh a ouzer diwar-benn mont-en-dro an empenn. Hervez ar skol-mañ ez eo ret neuze displegañ penaos vez implijet ha penaos e vez dielfennet ur yezh gant an dud en ur geñveriañ gant an doare ma vez urzhiet ar soñjoù en o empenn.

Div isdachenn a zo: 

:*ar **[[semantik]] kognitivel** o tennañ d'an doare ma vez dielfennet ster ar gerioù hag ar frazennoù, hag;

:*ar *[[yezhadur]] kognitivel* o tennañ d'an doare ma vez savet, dielfennet ha komprenet strukturioù ar yezh

Setu un nebeud yezhoniourion brudet evit o labour war dachenn ar yezhoniezh kognitivel: George Lakoff, Mark Johnson, Eve Sweetser, Leonard Talmy, Ronald Langacker, Mark Turner, Gilles Fauconnier, Zoltán Kövecses, Charles Fillmore, Adele Goldberg ha Chris Johnson. Daoust ha ma ra Ray Jackendoff ur yezhoniour generativel outañ e-unan, heñvel-tre eo an darn vrasañ eus ar pezh a skriv e-keñver ar yezhoniezh kognitivel.

Damkanoù a zo o tennañ d'ar yezhoniezh kognitivel hag a zo ar c'hontrol-mik diouzh ar pezh a vez kelennet gant ar *[[yezhadur generativel]]*. Gwiriekaet e vez an teoriennoù-se vez gant tud o labourat war dachenn ar *[[vredoniezh|bredoniezh]]* hag ar *[[yezhonouriezh bredoniel]]* (pe *psikoyezhonouriezh*) evel Michael Tomasello, Raymond Gibbs, Michael Ramscar, Michael Spivey, Teenie Matlock ha Benjamin Bergen. 

O labourat emañ meur a hini ivez evit lakaat da glotañ ar yezhoniezh kognitivel diouzh un tu ha skiantoù neurologel diouzh an tu all, en o zouez: Tim Rohrer, Seana Coulson ha Lera Boroditsky. 

Disoc'hoù arnodennoù bet kaset da benn gant David McNeill o labourat war tachenn ar jestroù a dalvez da diskwel ez eo reizh damkanoù ar yezhoniezh kognitivel.

Tud all evel Jerome Feldman, Terry Regier ha Srinivas Narayanan o deus pledet gant al liammoù etre ar yezhoniezh hag an urzhiataerezh.

Setu gant peseurt tachennoù-studi pennañ e vez pledet ar yezhoniezh kognitivel:

:*Tachennoù-studi ar yezhoniezh dre vras;  

:*Studi ar **[[metaforenn]]où**, levezonet gant skridoù Lakoff ha Johnson dreist-holl;

:*Teorienn **[[kemmesk ar meizadoù]]** (saozneg *conceptual blending*), levezonet gant Gilles Fauconnier ha Mark Turner. 

:*Teorienn ar **[[semantik dre frammoù]]** (saozneg *frame semantics*), levezonet gant Charles Fillmore.

:*Isdachenn ar semantik o tennañ d'an **[[nerzhoniezh]]** (saoz. *force dynamics*), levezonet gant Leonard Talmy

:*Un nebeud doareoù yezhadur dre sevel (saozneg *construction grammar*), dreist-holl kinnigoù Adele Goldberg

Betek-henn n'eo ket bet posupl lakaat an holl isdachennoù-se da genglotañ an eil gant eben, dreist-holl peogwir e labour an dud war o zachenn resis hep derc'hel kont eus ar pezh emeur oc'h ober e lec'h all. Tud zo avat a zo o labourat evit lakaat an holl dachennoù-studi da vezañ genliammet kenetreze a-benn sevel un deorienn hollek o tennañ d'ar yezhoniezh kognitivel en he fezh.
Perzh lec'hel (yezhoniezh)

Ur **perzh lec'hel** (saoz. *aerial feature*)a zo ur perzh a vez kavet e meur a yezh en hevelep lec'h hep ma vefe liamm tipologel ebet (Gw. da skouer Renkadur hervez ar vorfologiezh) kenetreze.

Peurliesañ e vez lakaaet a-stroll yezhoù disheñvel e familhoù yezh hervez ar perzhioù boutin kentereze o tont diwar ur yezh orin nemeti. Ar *perzhioù lec'hel* avat a denn da bezhioù yezhoniel a kaver entre meur a yezh dre en em levezoniñ an eil hag ebn abalomour ma vezont komzet gant tud o vevañ tost-tre an eil re ouzh are re all. 
A-wechoù ez eo diazet a-walc'h ober an diforc'h etre perzhioù boutin etre parioù yezh disheñvel o tennañ d'ur yezh voutin (tipologiezh) pe o tont diwar ul levezon kenetreze (perzh lec'hel).

Ur skouer vat a gaver e yezhoù Su Afrika: n'eus liamm orinel ebet etre ar yezhoù bantu evel an zulueg (*isiZulu*) hag ar xhosaeg (*isiXhosa*) diouzh un tu hag ar yezhoù Khoi-San diouzh an tu all. Kouskoude, kavet e vez ur re kensonennoù ral-tre anvet klikoù enne o-daou. E gwirionez voe bet ampreset ar sonennoù-se gant ar yezhoù bantu digant ar yezhoù khoi-san.
Silabenn

Ar **silabenn** a zo anezhi un unded yezhoniel o tennañ d'ar yezh komzet. Pep silabenn he devez dre ret ur *graoñell* (peurliesañ ur vogalenn) ha sonennoù all a c'hell bezañ ouzhpennet outi. A-bouez e c'hell bezañ silabennoù ur yezh evit gouzout e pelec'h emañ an taol-mouezh e pep ger ha neuze evit ar metroù implijet evit sevel barzhonegoù hag all.

## Struktur ar silabenn
Setu struktur diazez ar silabenn:

* Penn ar silabenn
* Kraoñell ar silabenn
* Lost ar silabenn
* Klotennad ar silabenn

Ar c'hraoñell eo an elfenn ret nemeti. 

Dre vras e vez kavet sonennoù mouezhiet e kraoñell ar silabenn, peurliesañ ur vogalenn pe veur a vogalenn. A-wechoù avat ez eus ur gensonenn silabennek e kraoñell ar silabenn, da skouer |[l]| pe |[r]|.

Ret eo da bep silabenn kaout ur graoñell dre vras. Ar silabenn a c'hell kaout ul lost pe get. Pa vez ul lost ouzh ar silabenn e vez gret *silabenn serr* anezhi ha *silabenn digor* a vez graet eus ar re n'o deus lost ebet. Da skouer ("C" = kensonenn; "V" = vogalenn):

:* silabennoù digor:V, CV, CCV...

:* silabennoù serr: VC, CVC, CVCC...

Tost holl yezhoù ar bed a ra gant silabennoù digor, met n'eo ket an holl a ra gant silabennoù serr ivez.

## Fonologiezh ar silabenn
Ar reolennoù fonotaktikel a dalvez da c'houzout peseurt sonioù a c'hell implijout ur yezh bennaket ha penaos e c'hellont bezañ implijet ganti. Da skouer e c'heller e brezhoneg kregiñ ur ger gant an div gensonenn *s* + *k* asambles ("skol") met e portugaleg e ranker ouzhpennañ un *e* ("escola"). Struktur ar silabennoù a cheñch ivez a yezh da yezh hervez reolennoù fonotaktikel resis. 

Evel-se e ra yezhoù evel ar japaneg, daoust ha ma vez implijet silabennoù digor gant kazi holl yezhoù ar bed, gant silabennoù serr gant "-n" nemetken. Yezhoù evel ar sinaeg a rank ober gant silabennoù digor hag en o fenn ur gensonenn d'ar muiañ. Yezhoù all evel an arabeg a rank kregiñ pep silabenn gant ur gensonenn.

## Ar silabennoù hag an taol-mouezh
Alies a-walc'h ez eus ul liamm strizh etre lusk ar gerioù (an taol-mouezh) ha struktur ar silabennoù a zo enne. E latin e ouzer da skouer e pelec'h emañ taol-mouezh pep ger dre zielfennañ struktur ar silabennoù.

## Yezhoù hep silabennoù
N'eo ket sklaer ha bez' ez eus ur perzh hollek eus ar silabenn rak un nebeud yezhoù ral pe raloc'h evel an *[[nuxálk]]* (pe *bella coola*) a ra gant gerioù enne kensonennoù hepken, da skouer :

: xłp̓x̣ʷłtłpłłskʷc̓ [xɬp’χʷɬtɬpɬːskʷʦ’] 'gantañ e oa ur blantenn (saoz. "bunchberry")' &nbsp; &nbsp; (Bagemihl 1991:16) 

## Gwelet ivez :
* Penn ar silabenn
* Kraoñell ar silabenn
* Lost ar silabenn
* Klotennad ar silabenn
* Mora
* Pouez silabennek
* Pluti