open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Gad-venez

Ar **c'had venez** (liester : **gedon menez**) a zo ur spesad bronneged geotdebrer, *Lepus timidus* an anv skiantel anezhañ.

## Doareoù pennañ
Gell eo e vlevenn en hañv ha gwenn er goañv. Meur a isspesad a zo ha lod anezho a chom gell o blevenn a-hed ar bloaz.

## Boued

## Annez

Kavout a reer ar spesad en un takad hag a ya eus Ledenez Skandinavia, Finland ha Sápmi da Siberia.

## Liammoù diavaez
*  ''Lepus timidus'' war al lec'hienn ''Mammal Species of the World''
*  ''Lepus timidus'' war lec'hienn an International Union for Conservation of Nature (IUCN).

## Notennoù ha daveennoù
Gad Europa

**Gad Europa** (*Lepus europaeus*) a zo ur bronneg geotdebrer, a-orin eus Europa hag Azia ar C'hornaoueg, met degaset eo bet e meur a lec'h all er bed.

Tennañ a ra d'ar c'honikl nemet eo hiroc'h e zivskouarn hag e bavioù

## Annez
Liñs

Al **liñsed** a zo ur strollad a bevar gouenn (Liñs Kanada, Liñs Iberia, Liñs Eurazia hag ar Liñs rous) e-touez ar c'hazheged gouez. An anv *lynx* a za ag ar gresianeg λύγξ hag a ziskenn ag an indezeuropeg *leuk-* ('lou', 'gouloù', 'skedus') rak sked e zaoulagad.

## Doare

Al liñs a zo berr e lost, ledan e bavioù hag hir e vourrenn. War e ziskouarn eh eus ur guchenn du. Ur c'houzougenn du a vez gwelet dindan ar c'houg hag a c'hall bout keñveriet gant ur skoulm papilhorig.

O livioù a c'hall kemm etre ur feur aour, gell pe ha louet, ha brizhiet gant merkoù du, dreistholl war an izili. Atav eo gwenn feur o bruched. Hirded ha liv e feur, kement a ledanded e bavioù a gemm hervez hin o annez. O favioù a c'hall bout ledanoc'h eget an dorn pe an troad denel.

Al Liñs rous hag al Liñs Kanada eo ar rummoù bihanañ, tra ma eo brasoc'h al Liñs Iberia hag Eurazia.

## Spesadoù
4 spesad liñsed zo :
* liñs Eurazia pe liñs boutin (*Lynx lynx*)
* liñs Iberia (*Lynx pardinus*)
* liñs Kanada (*Lynx canadensis*)
* al liñs rous (*Lynx rufus*)
Liñs Eurazia

Al **liñs boutin**, pe **Liñs Eurazia**, (*Lynx lynx*) zo ur c'hazh krenn e vent eus koadegoù Europa ha Siberia ma'z eo unan eus ar preizherien pennañ.

## Perzhioù

Hanter vrasoc'h eo eget liñs Kanada. E vlevenn zo melen sklaer gant marelloù ha roudennoù du. Ur gelc'hienn a vlev hir en deus tro-dro d'e c'houzoug ha dindan e c'hroñj.

Betek 38 kg e c'hell pouezañ ar pared brasañ, met ar pouez keidat zo 20 kg evit ar pared ha 17 kg evit ar parezed. Etre 80 cm ha 130 cm e vuzul gant ul lost 11-24 cm.

## Annez hag emzalc'h

Er c'hoadegoù stank emañ al liñsed dreist holl met gallout a reont bevañ en endroioù arall. Hemolc'h a ra gedon, krignerien bihan, lern ha, gwechoù 'zo, yourc'hed.

Boutin e oa gwechall en Europa a-bezh met aet eo da get e broioù kornôg ha kreiz ar c'hevandir. Variant eo e statud hervez ar broioù.

* Frañs : dineret war-dro 1900, adlakaet er Vojoù hag er Pireneoù
* Belgia : deuet eus Frañs e 2005
* Alamagn : dineret e voe e 1850 met adlakaet e koadeg Bavaria e 1990. E gavout a reer en Eifel ivez, deuet eus Frañs moarvat.
* Suis : aet da get e 1915 hag adlakaet e 1971. Aleze e adboblekaas Aostria ma oa aet da get ivez.
* Polonia : bez ez eus war-dro 1000 penn er menezioù Tatra hag e Koadeg Białowieża
* Karpatoù: war-dro 2500 liñs a vev eno
* Balkanoù : aet da get eo e 1908, war a seblant, met adlakaet e voe e Slovenia e 1973. Un nebeud pennoù a c'heller kavout en Albania ha Gres ivez.
* Skandinavia : hogozik aet da get e oa al liñs met kreskiñ adarre he deus graet e boblañs abaoe ma'z eo gwarezet. N'eus ket pell 'zo eo bet aotreet an hemolc'h adarre.
* Estonia : bez ez eus war-dro 1000 liñs er vro.
* Rusia : muioc'h eget 90% eus ar boblañs vedel a vev e koadegoù Siberia
* Kreiz Azia : kavout a reer liñsoù ivez e Gansu, Qinghai, Sichuan ha Shaanxi, hag ivez e Mongolia, Kazakstan, Ouzbekistan, Turkmenistan, Kirgizstan ha Tadjikistan.

## Isspesadoù
* *Lynx lynx lynx*
* *Lynx lynx dinniki*
* *Lynx lynx isabellinus*
* *Lynx lynx koslowi*
* *Lynx lynx sardiniae*
* *Lynx lynx stroganovi*
* *Lynx lynx wrangelli*

## Liammoù diavaez
*Liñs Europa
Many happy returns

**Many happy returns** pe hiroc'h **Many happy returns of the day** zo ul lavar saoznek a vez lâret pa vez penn-bloaz un den, e Breizh-Veur dreist-holl.

A-raok kreiz an  kantved e c'halle bezañ implijet da-geñver n'eus forzh lid pe gouel, da hetiñ distro un darvoud plijus.
Liñs Iberia

**Liñs Iberia** (liester : **liñsed Iberia**), pe **liñs Pardel**, (*Lynx pardinus* pe *Felis pardina*) a zo ur spesad eus ar genad *Lynx*.

## Perzhioù

Heñvel a-walc'h ouzh liñs Eurazia eo liñs Iberia hag unan eus e isspesadoù a veze graet anezhañ n'eus ket pell 'zo. Bihanoc'h eo avat, ha marellet eo e vlevenn pa n'eus nemet roudennoù damsklaer war hini e genderv en hanternoz.

Pouezañ a ra war-dro 12-13 kg, un tammig nebeutoc'h evit ar parezed. Ar pared a vuzul 98 cm hag ar parezed 88 cm gant ul lost 12-13 cm. An aneval tostañ eus liñs Eurazia eo moarvat ha gantañ e kenvevas er pireneoù war a seblant. Debriñ a ra bronneged bihan dreist holl evel ar c'honikled pe ar gedon. Er c'hoadegoù ha strouezhegoù e vev dreist holl.

Ar parezed o deus etre unan ha pemp kolen e Meurzh pe Ebrel goude un dougen a zaou viz. Gouennañ a c'hellont goude ur bloaz.

## Annez

Unan eus anevaled ralañ Europa eo al liñs pardel. Bevañ a rae gwechall el ledenez a-bezh ha ne dreuzvev hiziv nemet en un nebeud rannvroioù. Ne vefe mui nemet 150 anezho en natur hag e Coto Doñana hag Andújar hepken e vefe ar boblañs bras a-walc'h evit ma c'hellfent gouennañ. Al liñs pardel a zo gwarezet gant al lezenn met en arvar emañ c'hoazh en abeg d'ar bigrierezh, da zistrujadur e annez ha d'ar miksomatoz a zo bet dinodet e breizhoù gantañ.

E 2005 e voe ganet liñsoù Iberia en ur mirlec'h evit ar wech kentañ, ar pezh a laka da esperiñ saveteiñ ar spesad zoken ma ya da get en natur.

## Notennoù ha daveennoù

## Liammoù diavaez
*  ''Felis (Lynx) pardinus'' Linnaeus el lec'hienn Wild Cats of the World.
Victoria (kanaouenn)

"**Victoria**" a zo ur ganaouenn bet savet gant Ray Davies hag eñ soner ha kaner er strollad The Kinks. Kanaouenn gentañ ar bladenn *Arthur (Or the Decline and Fall of the British Empire)* (1969) eo.

Er ganaouenn ec'h implijas Ray Davies an ton goapaüs en doa implijet e tonioù all evel *Dedicated Follower of Fashion* (1966), hag ivez ur meskaj etre ar c'hoantoù tadelour a veze en Impalaeriezh vreizhveuriat da vare ar rouanez Victoria, "Land of my Victoria/Land of hope and gloria", gant gwirvoud ar vuhez pemdez er Rouantelezh-Unanet en  kantved, "Sex was bad and obscene/And the rich were so mean", and expresses the simple adulation of the queen and country by the working class, "Though I am poor, I am free/When I grow I shall fight/For this land I shall die".

An ton a grog gant ur riff sonerezh blues, ha war gresk ez a gant binvioù kouevr ha kerdin pa grog an troc'h ("Land of hope and gloria"). Kanet eo an diskan gant Dave Davies, hag an efed psikedelek a glever a voe savet dre implijout un drone indian, a laka da soñjal er ganaouenn "See My Friends" savet gant The Kinks e 1965. Efedoù heñvel a voe implijet ivez gant The Byrds ha The Beatles.

Gant stumm single "Victoria" e tizhas The Kinks an *top 40* er Rouantelezh-Unanet ha hini Kanada, ha *top 10* Sveden.

## Victoria sonet en-dro
Sonet e voe Victoria en-dro gant The Fall (Top 40 ar Rouantelezh-Unanet e 1988). E miz C'hwevrer 2009 e teuas er-maez ar bladenn Heroes (da sikour ar gevredigezh War Child), ma kaver Victoria sonet gant The Kooks. An albom-se a zeuas ivez er-maez dindan stumm ur c'houfrig pladennoù 7", ennañ ur bladenn gant an ton sonet gant The Kooks (tu A) hag an ton orin gant The Kinks (tu B). Sonet eo bet Victoria gant meur a strollad all, evel Cracker, Nomeansno ha Sonic Youth.

## Liammoù diavaez
*ofisiel Ray Davies 
*Forom Ray Davies  - "The Old Grey Board"
*Forom ofisiel Ray Davies war YouTube
*Selaou ar ganaouenn
## Notennoù
Kangourou rous

Ar **c'hangourou rous** (*Macropus rufus*) a zo ur bronneg geotdebrer godellek hag a vev en Aostralia. Ar c'hangourou brasañ eo ha, dre se, ar godelleg brasañ war ar memes tro.

## Doareoù pennañ
Disheñvel eo ar par diouzh ar barez. War-dro 85 kg ha 160 cm (uhelder) eo ar par pa n'eo ar barez nemet war-dro 35 kg ha 130 cm. O lost a c'hell bezañ 1 m e hirder.

Cheñch a ra kalz niver ar c'hangouroued rous : etre 5 ha 12 milion diouzh ma vez sec'hor pe get. Ar parezed n'hallont ket engehentañ ma n'eo ket stank a-walc'h ar struzh ha n'eus ket sper gant ar pared pa vez sec'hor.

En em vagañ a ra diwar gwrizioù, delioù ha geot.

Bevañ a ra a-strolladoù etre 2 ha 10 kangourou enno.

## Liammoù diavaez
Kangourou gris ar reter

**Kangourou gris ar reter** (*Macropus giganteus*) a zo ur bronneg geotdebrer godellek hag a vev e su ha reter Aostralia.

## Liammoù diavaez
Kangourou gris ar c'hornôg

**Kangourou gris ar c'hornôg** (*Macropus fuliginosus*) a zo ur bronneg geotdebrer godellek a vev e su Aostralia.

## Annez

## Liammoù diavaez
Kangourou-antilopenn

Ar **c'hangourou-antilopenn** (*Macropus antilopinus*) a zo ur bronneg geotdebrer godellek hag a vev e norzh Aostralia.
Makak

Ar **makaked** eo ar marmouzed eus Azia ha Norzhafrika (ha Jibraltar) a ya d'ober ar genad *Macaca*.

## Spesadoù
Rummad *Macaca fascicularis* :
* *[[Macaca arctoides]]*,
* *[[Macaca fascicularis]]*.
Rummad *Macaca mulatta* :
* ar makak Taiwan (*Macaca cyclopis*),
* *[[Macaca fuscata]]*,
* ar makak rhesus (*Macaca mulatta*).
Rummad *Macaca nemestrina* :
* *[[Macaca hecki]]*,
* *[[Macaca leonina]]*,
* *[[Macaca maura]]*,
* *[[Macaca nemestrina]]*,
* *[[Macaca nigra]]*,
* *[[Macaca nigrescens]]*,
* *[[Macaca ochreata]]*,
* *[[Macaca pagensis]]*,
* *[[Macaca siberu]]*,
* *[[Macaca silenus]]*,
* *[[Macaca tonkeana]]*.
Rummad *Macaca sinica* :
* ar makak Assam (*Macaca assamensis*),
* *[[Macaca radiata]]*,
* *[[Macaca sinica]]*,
* ar makak Tibet (*Macaca thibetana*),
* *[[Macaca munzala]]*.
Rummad *Macaca sylvanus* :
* *[[Macaca sylvanus]]*.

## Annez
Kavout a reer ar makaked en Azia, eus India betek Japan ha linenn Wallace, koulz hag en Afrika an Norzh ha Jibraltar.

## Notennoù ha daveennoù
Kangourou

Ar **c'hangouroued** zo bronneged godellek geotdebrer rummataet er genad *Macropus*, asambles gant spesadoù all evel wallabied zo. En Aostralia e vevont.

Pevar spesad kangouroued zo :
*kangourou rous (*Macropus rufus*) ;
*kangourou gris ar reter (*Macropus giganteus*) ;
*kangourou gris ar c'hornôg (*Macropus fuliginosus*) ;
*kangourou-antilopenn (*Macropus antilopinus*).
Pangolin meur

Ar **pangolin meur** (*Manis gigantea*) a zo ur bronneg eus Afrika.

En em vagañ a ra diwar merien ha merien-gwenn dreist-holl.
Balum askellek

Ar **balum askellek** (*Megaptera novaeangliae*) a zo ur morvil fanoliek. Ar spesad nemetañ eo er genad *Megaptera*. Ur balum deuet d'e vent a dap 13-14 m hag a bouez war-dro 25 tonenn. Brudet eo ar balumed askellek evit al lammoù bras a reont e-maez an dour, ar pezh a blij kalz d'ar sellerien balumed. Gallout a rafe bezañ en tu-hont da 80 000 balum askellek dre ar bed, un niver hag a gresk ingal, pa oant bet en arvar da vont da get da heul ar balumeta a ziouennas war-dro 90% anezho.

## Doare

## Annez

## Liammoù diavaez
Hamster Roumania

**Hamster Roumania** (*Mesocricetus newtoni*) a zo ur c'hrigner hag a vev e Roumania ha Bulgaria.

## Rummatadur
Hamster Roumania a c'hell bezañ renket ivez er c'herentiad *Muridae*.
Mezoplodon

Ar **mezoplodoned** eo ar morviled dantek a ya d'ober ar genad *Mesoplodon*. 

## Spesadoù
14 spesad mezoplodoned zo evit poent, met re all a c'hellfe bezañ ouzhpennet en amzer da zont :
* mezoplodon Sowerby (*Mesoplodon bidens*)
* mezoplodon Andrew (*Mesoplodon bowdoini*)
* mezoplodon Hubbs (*Mesoplodon carlhubbsi*)
* mezoplodon Blainville (*Mesoplodon densirostris*)
* mezoplodon Gervais (*Mesoplodon europaeus*)
* ar mezoplodon dent-ginkgo (*Mesoplodon ginkgodens*)
* mezoplodon Gray (*Mesoplodon grayi*)
* mezoplodon Hector (*Mesoplodon hectori*)
* mezoplodon Layard (*Mesoplodon layardii*)
* mezoplodon True (*Mesoplodon mirus*)
* mezoplodon Perrin (*Mesoplodon perrini*)
* ar mezoplodon korr (*Mesoplodon peruvianus*)
* mezoplodon Stejneger (*Mesoplodon stejnegeri*)
* mezoplodon Bahamonde (*Mesoplodon traversii*)
Talapoin ar su

**Talapoin ar su** a zo ur marmouz bihan, *Miopithecus talapoin* an anv skiantel anezhañ.

Unan eus an daou spesad, a-gevret gant talapoin an norzh, a ya d'ober ar genad *Miopithecus* eo.

## Doareoù pennañ

## Boued

## Annez

Bevañ a ra en Afrika (Angola ha Republik Demokratel Kongo), e tachennoù lec'hiet a-hed ar stêrioù.

## Liamm diavaez
* ''Miopithecus talapoin'' war al lec'hienn ''Mammal Species of the World''

## Notennoù ha daveennoù
Talapoin an norzh

**Talapoin an norzh** (*Miopithecus ogouensis*) a zo ur marmouz hag a vev en Afrika (Gabon, Kameroun, Ginea ar C'heheder, Republik Kreizafrikan, Republik Demokratel Kongo, Angola), e tachennoù lec'hiet a-hed ar stêrioù.

Dont a ra e anv skiantel diwar anv ar stêr Ogowe e Gabon.
Olifant-mor ar su

**Olifant-mor ar su** (*Mirounga leonina*) a zo ur bronneg mor bras eus ar c'herentiad *Phocidae*. 

Disheñvel-mat eo ar pared diouzh ar parezed, a-fet pouez koulz hag a-fet ment. Etre 2 ha 4 zonenn ha war-dro 4 m eo ar pared pa n'eo ar parezed nemet war-dro 600 kg ha 3 m.

Bevañ a ra tost ouzh Antarktika hag aodoù su Afrika, Amerika hag Aostralia.
Olifant-mor an norzh

**Olifant-mor an norzh** (*Mirounga angustirostris*) a zo ur bronneg mor bras eus ar c'herentiad *Phocidae*. 

Bevañ a ra er meurvor Habask, war aodoù Norzhamerika.
Olifant-mor

An **olifanted-mor** eo ar bronneged mor a ya d'ober ar genad *Mirounga*. Dont a ra o anv diwar fri ar pared a denn d'un drompilh.

## Spesadoù
2 spesad olifanted-mor a zo :
* olifant-mor ar su (*Mirounga leonina*)
* olifant-mor an norzh (*Mirounga angustirostris*)
Narwal

An **narwal** (*Monodon monoceros*) a zo ur morvil dantek. Ar spesad nemetañ eo er genad *Monodon*. Heverk eo ar pared gant ur stilhon hir a gresk diouzh o c'harvan grec'h.

## Annez

## Liammoù diavaez
Nadoz

Meur a **nadoz** (pe **nadoez**) zo :

**nadoz* ar gemenerien, gwelout nadoz (gwriat)
*an nadoz-aer, un amprevan
*an nadoz-vor, benveg-merdeiñ
*an nadozioù, pe jeraniom
Nadoz (gwriat)

Un nadoz zo ur benveg da wriat, implijet gant ar gemenerien. Un toull zo e penn an nadoz, anvet *krao* ha *kraoenn*, da neudenniñ an nadoz.

Gant ur veskenn e reer Evit mirout a c'hloazañ ar biz pa vezer o wriat.

## Krennlavar relijiel

## Notennoù
Victoria (Enez-ar-Priñs-Edouarzh)

**Victoria** zo ur gêriadennig e-kreiz Enez ar Priñs Edouarzh, e Kanada. 77 den aoa o chom enni e 2006 .

Evit sachañ touristed e lavar an dud eo "Victoria-by-the-sea".
La Victoria

**La Victoria** zo un anv-lec'h spagnolek (*An Trec'h* e spagnoleg):

* La Victoria, Valle del Cauca, kêr ha kumun e Valle del Cauca 
* La Victoria, Boyacá, kêr ha kumun e Departamant Boyacá 

* La Victoria, Republik Dominikan, un distrig e kumun Herrera del Alto Villa Mella

* Distrig La Victoria, Paraguay

* Distrig La Victoria, Perou, anv meur a distrig e Perou

* La Victoria de Acentejo, Santa Cruz de Tenerife, en Inizi Kanariez
* La Victoria, Córdoba, Spagn

* La Victoria, Texas 

* La Victoria, Venezuela, e stad Aragua 

## Pennadoù kar
* Victoria
* Vitoria
Avank-Spagn

An **avank-Spagn** (*Myocastor coypus*) zo ur c'hrigner bras a-orin eus Suamerika. Degaset eo bet d'ar c'hevandirioù all en XIXvet kantved ma voe desavet evit e feur.

Unan eus ar spesadoù loened noazusañ eo en Europa.

## Rummatadur
A-wechoù e vez renket an avank-Spagn er c'herentiad *[[Echimyidae]]*. Mod all eo ar spesad nemetañ er genad *Myocastor* hag er c'herentiad *Myocastoridae*.
Lemming ar c'hoadeier

**Lemming ar c'hoadeier** (*Myopus schisticolor*) zo ur c'hrigner eus Eurazia (Norvegia, Sveden, Finland, Rusia, Sina ha Mongolia). Ar spesad nemetañ eo er genad *Myopus*.

## Rummatadur
Lemming ar c'hoadeier a c'hell bezañ renket ivez er c'herentiad *Muridae*.
Grilian

Ar **grilian** (*Muscardinus avellanarius*) a zo ur c'hrigner bihan eus Europa. Ar spesad nemetañ eo er genad *Muscardinus*. Bevañ a ra diouzh an noz o krapat er gwez el lec'h ma kav e voued. E-pad ar goañv e c'hall chom morgousket tost da 6 miz.

## Annez

Kavet e vez en ul lodenn vat eus Europa, war-bouez Europa an Norzh ha Ledenez Iberia.
Reunig kelc'hennek

Ar **reunig kelc'hennek** (*Pusa hispida* pe *Phoca hispida*) a zo ur bronneg mor eus ar c'herentiad *Phocidae*.

## Isspesadoù
* *Pusa hispida hispida* a vez kavet er Mor Arktek hag e Mor Bering
* *Pusa hispida ochotensis* a vez kavet e Mor Okhotsk
* *Pusa hispida saimensis* a vez kavet e Lenn Saimaa e Finland
* *Pusa hispida ladogensis* a vez kavet e Lenn Ladoga (Rusia)
* *Pusa hispida botnica* a vez kavet er Mor Baltel hag e Pleg-mor Botnia

## Liammoù diavaez
Merienaer godellek

Ar **merienaer godellek**, pe **numbat**, (*Myrmecobius fasciatus*) a zo ur godelleg amprevanetaer hag a vev e kornôg Aostralia.

## Doareoù pennañ
En em vagañ a ra diwar merien-gwenn ha, raloc'h, diwar merien. Faoutañ a ra ar grugell gant skilfoù e bavioù a-raok ha sunañ an amprevaned gant e deod 10 cm. 

Bevañ a ra en e-unan hag argas a ra ar merienaerien all diouzh e diriad.

52 zant bihan-bihan zo en e c'henoù. War-dro 25 cm eo hirder e gorf ha 20 cm hini e lost. E bouez zo etre 300 ha 700 g.

Ar re vihan a chom stag ouzh bronnoù ar vamm e-pad 4 miz.

## Rummatadur
Ar spesad nemetañ eo er c'herentiad *Myrmecobiidae*.
Merienaer meur

Ar **merienaer meur** (*Myrmecophaga tridactyla*) a zo ur bronneg amprevanetaer hag a vev e Kreiz ha Suamerika.

## Doareoù pennañ
Etre 1 ha 2 m eo hirder e gorf, gant ul lost war-dro 80 cm. Etre 20 ha 40 kg eo e bouez. Bihan eo e fas, e zaoulagad hag e zivskouarn. Stumm un duellenn zo gant e voj hir.

War-dro 25 km² eo e diriad. Kousket a ra war an douar, en un toull pe dindan brousgwez, e benn hag e gorf goloet gant e lost.

Distrujañ a ra ar c'hrugelloù merien pe merien-gwenn gant skilfoù e bavioù a-raok ha dastum e breizhoù gant e deod 60 cm. Goloet eo e deod gant drein bihan ha halv pegus.

## Rummatadur
Ar spesad nemetañ eo er genad *Myrmecophaga*.

## Liammoù diavaez
Kalvez

Ar c'halvez a ra war-dro framm an doenn.
Ar c'halvez-mor a ra war-dro framm ar bigi.

Alies e vez gwelet kalvez pe munuzer, n'eo ket ar memes tra : ar munuzer a sav arrebeuri evit an ti pe evit ur chanter bennak.

## Pennad kar
Kalvez (anv-tiegezh)
Frieg

Ur **frieg** zo
*un den gant ur fri bras;
*un anv-tiegezh brezhonek: *(ar) Frieg*;
*ur marmouz, ar marmouz friek.
Morleon Aostralia

**Morleon Aostralia** (*Neophoca cinerea*) a zo ur bronneg mor eus ar c'herentiad *Otariidae*. Ar spesad nemetañ eo er genad *Neophoca*.
Nozigell

An **nozigelled** eo an eskell-kroc'hen a ya d'ober ar genad *Nyctalus*. Bevañ a reont en Europa, Azia ha Norzhafrika.

## Spesadoù
6 spesad nozigelled zo :
* an nozigell vras (*Nyctalus lasiopterus*)
* an nozigell voutin (*Nyctalus noctula*)
* nozigell Leisler (*Nyctalus leisleri*)
* (*Nyctalus aviator*)
* (*Nyctalus azoreum*)
* (*Nyctalus montanus*)
Nozigell voutin

An **nozigell voutin** (liester : **nozigelled boutin**) a zo ur spesad eskell-kroc'hen hag a vev en Europa, *Nyctalus noctula* an anv skiantel anezhañ.

## Doareoù pennañ
War-dro 8 cm eo e e hirder ha 30 g e bouez.

Plaouiañ a ra preizhoù bras a-walc'h, evel skrilhed pe c'hwiled-derv.

Tremen a ra an deiz e toulloù er gwez pe er savadurioù.

D'an nevez-amzer e vez ganet ur c'holen pe zaou gant ar barez.

## Notennoù ha daveennoù
Nozigell Leisler

**Nozigell Leisler** (*Nyctalus leisleri*) a zo un askell-groc'hen hag a vev en Europa, Azia ha Norzhafrika.
Rakoungi

Ar **rakoungi** (*Nyctereutes procyonoides*) (liester: **rakoungon**) a zo ur bronneg er c'herentiad *Canidae* hag a vev e reter Azia.

Ar spesad nemetañ eo er genad *Nyctereutes*.

Lod eus ar rakoungon (ar re a vev e hanternoz o ziriad) a c'hoañva.
Goz c'hodellek

Ar **gozed godellek**, pe **Notoryctes** hervez o anv skiantel, a zo bronneged godellek ha turierien hag a vev e dezerzhioù kornôg Aostralia.

## Spesadoù
2 spesad gozed godellek a zo:
* goz c'hodellek ar su (*Notoryctes typhlops*);
* goz c'hodellek an norzh (*Notoryctes caurinus*).
Milena Agus

**Milena Agus** (1959 e Genova (Liguria, Italia) en ur familh sard) a zo ur skrivagnerez italianek. Kelennerez war an italianeg hag an istor eo e Casteddu. He romant kentañ, *[[Mentre dorme il pescecane]]* e ditl, a voe embannet gant an embannadurioù Nottetempo e 2005. Gant hec'h eil hini, *[[Mal di pietre]]* (2006) e ditl, e teuas da vezañ brudet. E trizek yezh eo bet troet.

## Hec'h oberennoù
* *Mentre dorme il pescecane*, 2005
* *Mal di pietre*, 2006
* *Ali di babbo*, 2008
* *Il vicino*, 2008

## Prizioù
* Premio Forte Village 2007 
* Premio Campiello, selezione dei giurati 2007 
* Premio Santa Marinella 2007 
* Premio Elsa Morante 2007

## Liamm diavaez
* Lec'hienn Liana Levi, hag a embann oberennoù Milena Agus e galleg
* Milna Agus war lec'hienn Nottetempo
Lostigell wennard

Al **lostigell wennard** (liester: **lostigelled gwennard**), *Lasiurus cinereus* eus hec'h anv skiantel, a zo un askell-groc'hen hag a vev e Norzhamerika.

## Liammoù diavaez
Gousperell

Ar **gousperelled** eo an eskell-kroc'hen a ya d'ober ar genad *Myotis*.

## Spesadoù
War-dro 90 spesad gousperelled a zo, en o zouez :
* gousperell Bechstein (*Myotis bechsteinii*)
* ar c'housperell skouarnek vihan (*Myotis blythii*)
* gousperell Brandt (*Myotis brandti*)
* gousperell Capaccini (*Myotis capaccinii*)
* gousperell ar geunioù (*Myotis dasycneme*)
* gousperell Daubenton (*Myotis daubentonii*)
* gousperell Geoffroy (*Myotis emarginatus*)
* ar c'housperell skouarnek vras (*Myotis myotis*)
* ar c'housperell varvek (*Myotis mystacinus*)
* gousperell Nathaline (*Myotis nathalinae*)
* gousperell Natterer (*Myotis nattereri*)
Gousperell varvek

Ar **c'housperell varvek** (liester: **gousperelled barvek**) (*Myotis mystacinus*) a zo un askell-groc'hen vihan eus Europa.
Gousperell Geoffroy

**Gousperell Geoffroy** (*Myotis emarginatus*) a zo un askell-groc'hen hag a vev en Europa, Azia ha Norzhafrika.
Gousperell Natterer

**Gousperell Natterer** (*Myotis nattereri*) a zo un askell-groc'hen hag a vev en Europa ha tro-war-dro.

## Annez
Achille Devéria

**Achille Devéria** (6 a viz C'hwevrer 1800 e Pariz - 23 a viz Kerzu 1857) a oa ul livour gall hag a zeskas gant Girodet-Trioson. Liesseurt eo ar pezh a livas : oberennoù relijiel ha re orgedus a voe savet gantañ. An hini kentañ hag a lakaas liv en e vaendresadennoù e voe. 

E 1830 e oa deuet Devéria da vezañ ur skeudennaouer brudet ha meur a vaendresadenn en doa laaket embann (da skouer skeudennoù diwar-benn *Faust* gant Goethe). Tresañ a reas ivez engravadurioù orgedus.

E 1849 e voe anvet rener rann an engravadurioù e levraoueg vroadel Bro-C'hall, ha kulator skoazeller e rann Egipt mirdi al Louvre. 
Dibenn e vuhez a gasas en Egipt, ma tresas hag adskrivas ar pezh a wele. E vreur, Eugène Devéria e anv, a oa livour ivez. A-gevret e rejont war-dro ur skol-arzoù. 

## Oberennoù skeudennaouet
Sed un nebeud anezho

1826 - Jean de la Fontaine, Les Fables de La Fontaine.
1835 - Charles Perrault, Contes (Le Chat botté, Cendrillon).
1836 - Daniel Defoe, Robinson Crusoë.
1839 - Miguel Cervantès, Don Quichotte.

## Liamm diavez
*Achille Devéria gant Laure Beaumont-Maillet, rener rann ar stampennoù hag al luc'hskeudennoù e levraoueg vroadel Frañs

## Livadurioù orgedus


Image:Deveria01.jpg
Image:Deveria02.jpg

Image:Deveria04.jpg
Image:Deveria05.jpg
Image:Deveria06.jpg
Image:Deveria07.jpg
Image:Achille_Devéria_erotism.jpg
Image:Deveria09.jpg
Image:Deveria10.jpg
Image:Humorous illustration of lessening of male sexual powers with age.png|
Image:Deveria13.jpg|
Image:Deveria14.jpg
Image:Deveria15.jpg
Image:Deveria16.jpg
Image:Deveria17.jpg
Image:Achille_Devéria_Les_petits_jeux_innocens.jpg|
Gousperell Capaccini

**Gousperell Capaccini** (*Myotis capaccinii*) a zo un askell-groc'hen hag a vev e kreisteiz Europa, Azia ha Norzhafrika.
Gousperell Daubenton

**Gousperell Daubenton** (*Myotis daubentonii*) a zo un askell-groc'hen hag a vev en Eurazia.

## Doareoù pennañ
War-dro 5 cm eo he hirder hag etre 5 ha 15 g he fouez. Evel an holl c'housperelled eo bihan ha gell.

Nijal a ra a-us d'an dour evit pakañ amprevaned en he genoù pe en hec'h askell a ya d'ober ur c'hodell. Chaseal a ra ivez war-c'horre an dour o tapout krog en he freizhoù gant he favioù a-dreñv.

Diouzh an deiz e kav bod er gwez pe e savadurioù liesseurt.

Gallout a ra beajiñ 300 km evit mont da c'hoañvaat d'ur vougev pe d'ur vengleuz.
Johann Nepomuk Geiger

**Peter Johann Nepomuk Geiger** (11 a viz Genver 1805 - 29 a viz Here 1880 e Wien) a oa un engravour hag ul livour aostrian.

E Wien e voe ganet Geiger hag er penn-kentañ e felle dezhañ dont da vezañ kizeller evel ma veze graet en e familh, met barrekoc'h e oa war an tresañ hag al livañ. E 1841 e savas skeudennoù da skeudennaouiñ *Vaterländischen Immortellen* (""), savet gant Anton Ziegler. Betek 1848 e savas meur a skeudenn da skeudennaouiñ barzhonegoù ha darvoudoù istorel, hag eoullivadurioù a savas ivez evit ar familh Habsburg.

Goude ur veaj d'ar reter gant Masimilian I e 1850 e voe dreistawenet. E 1853 e voe anvet da gelenner en Akademiezh arzoù Vienna. Meur a oberenn diazezet war oberennoù Goethe, Friedrich Schiller ha William Shakespeare a livas evit familh ar roue. Oberennoù diwar-benn ar vuhez er reter a savas ivez.


PeterJohannNepomukGeigerEroticWatercolor04.jpg|Dourlivadur, 1840
Geiger-masturbation-mutuelle.jpg|Dourlivadur, 1840
Schlacht bei Pressburg.jpg|Emgann Pressburg, engravadur, 1850
Hunnen.jpg|An Huned o stourm ouzh an Alaned, engravadur livet, ~1873
Serotin daouliv

Ar **serotin daouliv** (*Vespertilio murinus*) zo un askell-groc'hen eus Eurazia.

## Doareoù pennañ
War-dro 6 cm eo e hirder hag etre 10 ha 25 g e bouez. Dont a ra e anv eus liv du e zivaskell hag e fas ha liv gwenn e gof.


Vespertilio murinus range map.png
Vespertilio murinus male.jpg
Skouarnegell rous

Ar **skouarnegell rous** (*Plecotus auritus*) zo un askell-groc'hen eus Eurazia.

## Doareoù pennañ
War-dro 5 cm eo hirder he c'horf, keit ha he lost. Etre 7 ha 14 g eo he fouez.

Anavezet e vez, evel an holl skouarnegelled dre he divskouarn bras ha he dremm teñvaloc'h eget he c'horf.

Pakañ a ra amprevaned a ya da zebriñ war ur c'hlud.
Pipistrell voutin

Ar **bipistrell voutin** (*Pipistrellus pipistrellus*) zo un askell-groc'hen a vev en Eurazia ha Norzhafrika.

## Doareoù pennañ
War-dro 4 cm eo he hirder ha nebeutoc'h eget 10 g he fouez.

Diouzh an deiz e kav bod e faoutoù naturel pe frailhoù er savadurioù.

Bevañ a ra a-stroll. En em vodañ a ra ar parezed a-viliadoù evit reiñ bronn da bep a golen. Ar re vihan a c'hell nijal d'an oad a 3 sizhun.

## Is-spesadoù hag annezva
John Michael Talbot

**John Michael Talbot**, ganet d'an 8 a viz Mae 1954 en Oklahoma City (Oklahoma), a zo ur c'haner, sonaozour ha gitarour eus Stadoù-Unanet Amerika.

## Pladennoù

# Reborn (1972.)
# John Michael Talbot (1976.)
# The New Earth (1977.)
# The Lord's Supper (1979.)
# Beginnings / The Early Years (1980.)
# Come to the Quiet (1980.)
# The Painter (1980.)
# For the Bride (1981.)
# Troubadour of the Great King (1981.)
# Light Eternal (1982.)
# Songs For Worship Vol. 1 (1982.)
# No Longer Strangers (1983.)
# The God of Life (1984.)
# Songs For Worship Vol. 2 (1985.)
# The Quiet (1985.)
# Be Exalted (1986.)
# Empty Canvas (1986.)
# The Heart of the Shepherd (1987.)
# Quiet Reflections (1987.)
# The Regathering (1988.)
# Master Collection (1988.)
# The Lover and the Beloved (1989.)
# Come Worship the Lord Vol. 1 (1990.)
# Come Worship the Lord Vol. 2 (1990.)
# Hiding Place (1990.)
# The Birth of Jesus (1990.)
# The Master Musician (1992.)
# Meditations in the Spirit (1993.)
# Meditations from Solitude (1994.)
# Chant from the Hermitage (1995.)
# The John Michael Talbot Collection (1995.)
# The Talbot Brothers Collection (1995.)
# Brother to Brother (1996.)
# Our Blessing Cup (1996.)
# Troubadour for the Lord (1996.)
# Table of Plenty (1997.)
# Hidden Pathways (1998.)
# Pathways of the Shepherd (1998.)
# Pathways to Solitude (1998.)
# Pathways to Wisdom (1998.)
# Quiet Pathways (1998.)
# Spirit Pathways (1998.)
# Cave of the Heart (1999.)
# Simple Heart (2000.)
# Wisdom (2001.)
# Signatures (2003.)
# City of God (2005.)
# Monk Rock (2005.)
# The Beautiful City (2006.)
# Living Water 50th (2007.)
# Troubadour Years (2008.)

## Liammoù diavaez

*  Lec'hienn ofisiel John Michael Talbot
*  ''The Brothers and Sisters of Charity''
Molos Cestoni

**Molos Cestoni** (*Tadarida teniotis*) a zo un askell-groc'hen hag a vev en Europa hag Azia.

## Liammoù diavaez
Askell-groc'hen

An **eskell-kroc'hen**, pe **logod-dall**, pe **laboused-noz**, eo ar bronneged a ya d'ober an urzhiad *Chiroptera*.

Gant ar groc'henenn stignet etre o c'horf, o izili hag o bizied eo an eskell-kroc'hen ar bronneged nemeto gouest da nijal.

An darn vrasañ anezho zo amprevanetaerien a chase diouzh an noz. Ober a reont gant ultra-son evit dilec'hiañ ha chaseal.

## Spesadoù
18 kerentiad ha war-dro 1.000 spesad eskell-kroc'hen zo, en o zouez :

Isurzhiad *Megachiroptera*
* Kerentiad *[[Pteropodidae]]*

Isurzhiad *Microchiroptera*
* Kerentiad *[[Emballonuridae]]*
* Kerentiad *[[Antrozoidae]]*
* Kerentiad *[[Molossidae]]*
** ar molosed
* Kerentiad *[[Furipteridae]]*
* Kerentiad *[[Myzopodidae]]*
* Kerentiad *[[Natalidae]]*
* Kerentiad *[[Thyropteridae]]*
* Kerentiad *[[Mormoopidae]]*
* Kerentiad *[[Mystacinidae]]*
* Kerentiad *[[Noctilionidae]]*
* Kerentiad *[[Phyllostomidae]]*
* Kerentiad *[[Megadermatidae]]*
* Kerentiad *[[Nycteridae]]*
** an niktered
* Kerentiad *[[Rhinolophidae]]*
** ar frigribelled
* Kerentiad *[[Craseonycteridae]]*
* Kerentiad *[[Rhinopomatidae]]*
* Kerentiad *[[Vespertilionidae]]*
** ar barbastelled
** ar gousperelled
** al lostigelled
** ar minioptered
** an nozigelled
** ar pipistrelled
** ar serotined
** ar skouarnegelled
...
Frigribell

Ar **frigribelled** eo an eskell-kroc'hen a ya d'ober ar genad *Rhinolophus*.

## Spesadoù
War-dro 70 spesad frigribelled zo :
* (*Rhinolophus acuminatus*)
* (*Rhinolophus adami*)
* (*Rhinolophus affinis*)
* (*Rhinolophus alcyone*)
* (*Rhinolophus arcuatus*)
* (*Rhinolophus beddomei*)
* frigribell Blasius (*Rhinolophus blasii*)
* (*Rhinolophus bocharicus*)
* (*Rhinolophus borneensis*)
* (*Rhinolophus canuti*)
* (*Rhinolophus capensis*)
* (*Rhinolophus celebensis*)
* (*Rhinolophus clivosus*)
* (*Rhinolophus coelophyllus*)
* (*Rhinolophus cognatus*)
* (*Rhinolophus convexus*)
* (*Rhinolophus creaghi*)
* (*Rhinolophus darlingi*)
* (*Rhinolophus deckenii*)
* (*Rhinolophus denti*)
* (*Rhinolophus eloquens*)
* ar frigribell greizdouarel (*Rhinolophus euryale*)
* (*Rhinolophus euryotis*)
* ar frigribell vras (*Rhinolophus ferrumequinum*)
* (*Rhinolophus formosae*)
* (*Rhinolophus fumigatus*)
* (*Rhinolophus guineensis*)
* (*Rhinolophus hildebrandti*)
* (*Rhinolophus hilli*)
* (*Rhinolophus hillorum*)
* ar frigribell vihan (*Rhinolophus hipposideros*)
* (*Rhinolophus inops*)
* (*Rhinolophus keyensis*)
* (*Rhinolophus landeri*)
* (*Rhinolophus lepidus*)
* (*Rhinolophus luctus*)
* (*Rhinolophus maclaudi*)
* (*Rhinolophus macrotis*)
* (*Rhinolophus madurensis*)
* (*Rhinolophus maendeleo*)
* (*Rhinolophus malayanus*)
* (*Rhinolophus marshalli*)
* (*Rhinolophus megaphyllus*)
* frigribell Mehely (*Rhinolophus mehelyi*)
* (*Rhinolophus mitratus*)
* (*Rhinolophus montanus*)
* (*Rhinolophus nereis*)
* (*Rhinolophus osgoodi*)
* (*Rhinolophus paradoxolophus*)
* (*Rhinolophus pearsonii*)
* (*Rhinolophus philippinensis*)
* (*Rhinolophus pusillus*)
* (*Rhinolophus rex*)
* (*Rhinolophus robinsoni*)
* (*Rhinolophus rouxii*)
* (*Rhinolophus rufus*)
* (*Rhinolophus ruwenzorii*)
* (*Rhinolophus sakejiensis*)
* (*Rhinolophus sedulus*)
* (*Rhinolophus shameli*)
* (*Rhinolophus shortridgei*)
* (*Rhinolophus siamensis*)
* (*Rhinolophus silvestris*)
* (*Rhinolophus simulator*)
* (*Rhinolophus sinicus*)
* (*Rhinolophus stheno*)
* (*Rhinolophus subbadius*)
* (*Rhinolophus subrufus*)
* (*Rhinolophus swinnyi*)
* (*Rhinolophus thomasi*)
* (*Rhinolophus trifoliatus*)
* (*Rhinolophus virgo*)
* (*Rhinolophus yunanensis*)
* (*Rhinolophus ziama*)
Pipistrell

Ar **pipistrelled** a zo eskell-kroc'hen eus ar c'herentiad *Vespertilionidae*. Dont a ra o anv diwar an italianeg *Pipistrello* a sinifi *Askell-groc'hen*.

## Spesadoù
E-touez ar spesadoù pipistrelled emañ :
* pipistrell Kuhl (*Pipistrellus kuhlii*)
* pipistrell Nathusius (*Pipistrellus nathusii*)
* ar bipistrell voutin (*Pipistrellus pipistrellus*)
* pipistrell Savi (*Hypsugo savii*)
...
Serotin

Ar **serotined** zo eskell-kroc'hen eus ar c'herentiad *Vespertilionidae*. 

## Spesadoù
E-touez ar spesadoù serotined emañ :
* ar serotin daouliv (*Vespertilio murinus*)
* ar serotin boutin (*Eptesicus serotinus*)
* serotin Nilsson (*Eptesicus nilssonii*)
...
Skouarnegell

Ar **skouarnegelled** eo an eskell-kroc'hen eus ar c'herentiad *Vespertilionidae* a ya d'ober ar genad *Plecotus*. 

## Spesadoù
E-touez ar spesadoù skouarnegelled emañ :
* ar skouarnegell rous (*Plecotus auritus*)
* ar skouarnegell c'hris (*Plecotus austriacus*)
* skouarnegell an Alpoù (*Plecotus alpinus*)
...
Vitória

**Vitoria** zo un anv spagnolek, **Vitória** e portugaleg.
## Yezhoù all
*Victoria, e saozneg
*Vittoria, en italianeg 
## Anv-tud
*Victoria eo an anv er yezhoù all peurvuiañ.
**Duque de la Victoria* (Dug an Trec'h), titl noblañs roet d'ar jeneral spagnol Leopoldo O'Donnell, a oa ivez *Dug Tetouan*, en XIX kantved.

## Lec'hanvadurezh
### 
* *Vitoria-[[Gasteiz]]* - kêr-benn kumuniezh emren Euskadi.

### 
* Vitória (Porto) - parrez e kuzul Porto
###### 
* Vitória (Espírito Santo) - kêr-benn stad Espírito Santo, 
* Vitória - distrig e kêr Salvador
* Vitória da Conquista - kumun e stad ar Bahia.
* Vitória de Santo Antão‎ - e Pernambuco.

## Kleuboù mell-droad
Meur a gleub mell-droad zo anvet **Vitória** er broioù portugalek:

;e Portugal
* Vitória Futebol Clube - e Setúbal,
* Vitória Sport Clube - e Guimarães,

;e Brazil
* Esporte Clube Vitória - e Salvador,
* Vitória Futebol Clube (ES) - e Vitória.

## Telenovelas eus Brazil

**[[Vitória (telenovela)|Vitória]]* - e 1964.
**[[Vitória Bonelli]]* - gant Geraldo Vietri.
## Pennadoù kar
*Victoria
*La Victoria
*Vittoria
*Victoire
Frigribell vihan

Ar **frigribell vihan** (*Rhinolophus hipposideros*) a zo un askell-groc'hen eus Eurazia hag Afrika.

## Doareoù pennañ
4 cm eo hirder he c'horf hag etre 5 ha 10 g he fouez. An hini vihanañ eo e-touez ar frigribelled.

Bevañ a ra a-stroll e tachennoù koadek ha strouezhek.
Frigribell greizdouarel

Ar **frigribell greizdouarel** (*Rhinolophus euryale*), liester: **frigribelled kreizdouarel**, a zo un askell-groc'hen hag a vev tro-dro d'ar mor Kreizdouarel.
Miniopter Schreibers

**Miniopter Schreibers** (*Miniopterus schreibersii*) zo un askell-groc'hen a vev en Europa, Azia, Afrika hag Aostralia.
Pika

Ar **pikaed** eo ar bronneged bihan geotdebrer a ya d'ober ar c'herentiad *Ochotonidae* hag ar genad nemetañ ennañ: *Ochotona*.

Daoust ma tennont d'ar chinchillaed emaint en urzhiad *Lagomorpha*, asambles gant ar gedon hag ar c'honikled.

## Spesadoù
30 spesad pikaed zo.
;Isurzhiad *Pika*

;Isurzhiad *Ochotona*

;Isurzhiad *Conothoa*
Pika Amerika

**Pika Amerika** (*Ochotona princeps*) a zo ur bronneg geotdebrer hag a vev e menezioù kornôg Norzhamerika.
Pika Royle

**Pika Royle** (*Ochotona roylei*) a zo ur bronneg geotdebrer hag a vev en Azia (India, Pakistan, Nepal, Tibet).
Kole-mor

Ar **c'hole-mor** (*Odobenus rosmarus*), liester : **koleoù-mor**, a zo ur bronneg mor bras. Ar spesad nemetañ eo er genad *Odobenus* hag er c'herentiad *Odobenidae*.
591

*Diwar-benn ar bloavezh *'591*' en [[deiziadur juluan]] eo ar bajenn-mañ.*

## Darvoudoù

#### Breizh

#### Er bed

### Arzoù ha lizhiri
### Skiantoù ha politikerezh
### Armerzh
### A bep seurt

## [[:Rummad:Ganedigezhioù 591|Ganedigezhioù]]

Gwelet ivez :*[[:Rummad:Ganedigezhioù 591]]*

## [[:Rummad:Marvioù 591|Marvioù]]

Gwelet ivez:*[[:Rummad:Marvioù 591]]*
__NOTOC__
Xabier de Lizardi

**José María Aguirre Egaña** (1896 - 1933), anavezet evel **Xabier de Lizardi**, zo ur barzh ha skrivagner euskarek. 

Gant Lauaxeta eo ar brasañ skrivagner euskarek eus ar mare a-raok ar brezel. Keñveriet e vez a-wechoù gant ar skrivagner spagnolek Juan Ramón Jiménez. 

Kemeret en doa an anv Xabier de Lizardi met sinañ a rae ivez *Zarauztar Sabin* ha *Samaiko Zulo*. 

N'eus deuet nemet daou levr a zindan e bluenn: 
* *Biotz-begietan* (Er galon hag en daoulagad) skrivet en 1932
*un antologiezh *Umezurtz-olerkiak* (Barzhonegoù an emzivad) embannet en 1934, goude e varv 
 
## E oberenn
### Barzhonegoù

* *XX. mendeko poesia kaierak* (cuadernos de poesía del siglo XX), 2000, *Susa*: Edición de Koldo Izagirre.
* *Biotz-begietan* (En el corazón y en los ojos), 1932, *Verdes-Atxirika*.
* *Olerkiak* (poemas) 1983, *Erein*: edición de Juan Mari Lekuona, Ángel Lertxundi y Xabier Lete.
* *Umezurtz olerkiak* (Poemas de huérfano) 1934, *Euskaltzaleak*)
* *Lizardi* (frenedo), 1975, *Valverde*.

### C'hoariva
* *Bi aizpak* (Dos hermanas), 1932, *Antzerti*.
* *Laño ta izar* (Niebla y estrella), 1932, *Antzerti*
* *Ezkondu ezin ziteken mutilla* (El chico que no se podía casar), 1953, *Revista Egan*

### Pennadoù
* *Itz lauz*, (En palabras llanas) 1934, *Euskaltzaleak*.
* *Kazetari lanak* (trabajos de periodista),1986, *Erein - Asociación de editores vascos*)

## Menegoù
* *XX. mendeko poesia kaierak* (Cuadernos de poesía del siglo XX), Koldo Izagirre 
* *Euskal literatura alfabetatzeko* (Para alfabetizar la Literatura vasca), Enrike Zabala.
* *Euskal literaturaren historia* (Historia de la literatura vasca), Ibon Sarasola. 
* *Euskal literaturaren antologia* (Antología de la literatura vasca), Xabier Mendiguren y Koldo Izagirre. 
* *Historia de la literatura vasca*, Koldo Mitxelena 
* *Euskal literatura* (Literatura vasca), Santiago Onaindia 
* *Euskal Idazleen Lorategia* (Jardín de los escritores vascos), Karmelo Etxenagusia 
* *Lur hiztegi entziklopedikoa* (Diccionario Enciclopédico Lur).
* *Harluxet Hiztegi Entziklopedikoa* (Diccionario Enciclopédico Harluxet)

## Liammoù diavaez
*Barzhonegoù Xabier de Lizardi
*Xabier Lizardi en Argia
Skoazog

: **''Morvleiz** a zegas amañ. Evit ar pesk: gwelet rinkin*.
----










Ar *'skoazog** (''Orcinus orca''), lesanvet **bleiz-mor** ha **morvleiz*', zo ur [[morvil]] dantek hag a vev en holl veurvorioù ar bed. Al loen brasañ eo er [[kerentiad|c'herentiad]] *Delphinidae*.

En em vagañ a ra diwar [[pesk]]ed askornek, [[rinkin]]ed, morviled ([[balum]]ed) ha [[bronneg]]ed-mor all ([[reunig]]ed a bep seurt, [[morleon]]ed, [[kole-mor|koleoù-mor]] hag all).

Ar [[spesad]] nemetañ eo er [[genad]] *Orcinus''.


Cetacea range map Orca.PNG|Tiriad ar skoazog
Orca size.svg|Skoazog ha den keñver-ha-keñver
Orca sexual dimorphism.png|Upr par (laez) hag ur barez
Falsskoazog

Ar **falsskoazog** (*Pseudorca crassidens*) a zo ur morvil dantek. Ar spesad nemetañ eo er genad *Pseudorca*.

Evel ar skoazog e c'hell lazhañ morviled all.
Balum reizh du

Ar **balum reizh du** (*Eubalaena glacialis*) a zo ur morvil fanoliek hag a vev e norzh ar Meurvor Atlantel. Unan eus ar spesadoù balumed ar muiañ en arvar ez eo. Ne vefe nemet ur 400 bennak anezho.

## Doareoù

## Annez

## Liammoù diavaez
Miguel Matamoros

**Miguel Matamoros** a oa a ur c'haner ha sonaozer eus Santiago de Cuba ganet d'ar 5 a viz Mae 1894 ha marvet eno d'ar 15 a viz Ebrel 1971. Brudet eo e laz-seniñ anvet Trio Matamoros hag e ganaouennoù deuet da vout oberennoù klasel e bed sonerezh Kuba hag er bed spagnek penn-da-benn. Unan eus krouerien, pe bruderien, ar son kuban e oa, un doare sonerezh eus reter Kuba.

## An Trío Matamoros
E 1925 eo e voe savet en Santiago de Cuba, gant Miguel Matamoros, Siro Rodríguez ha Rafael Cueto, an Trío Matamoros hag e 1928 e voe sonenrollet o fladenn gentañ.

Diwezhañ ma kanas an triad dirak an dud a voe e 1960.

## Conjunto Matamoros
Er bloavezhioù 1940 e oa deuet mare ar c'h-*[[Conjuntos cubanos|conjuntos]]*, anezho lazioù-seniñ brasoc'h, ha savet e voe gant Miguel ar c'h-Conjunto Matamoros. Gant se e ranke ar son kemm e zoare, muioc'h a vinvioù a oa eget er re anvet Sexteto pe Septeto, c'hwec'h pe seizh soner enne.

Ur c'hant pezh a voe enrollet gante, gant mouezhioù brudet evel re Benny Moré ha Carlos Embale. 
Beajiñ a reas al laz da Santo Domingo, Venezuela, Puerto Rico ha New York.

## Liammoù diavaez
; Pennadoù
* Pennad db an Trío Matamoros (Lennus d'an 8 a viz Gouhere 2013)
* Pennad db an Trío Matamoros (Lennus d'ar 24 a viz Mae 2016)
* Pennad eus an Diario de Cuba : *Trío Matamoros o el arte de hacer mal una discografía* (2012) http://www.diariodecuba.com/cuba/1339747672_999.html

; O kanañ 
* Descarga *Son de la loma* :  (Lennus d'ar 5 a viz Gouhere 2007)
* O kanañ *Son de la loma* : 

## Oberennoù
* Lágrimas Negras‎
* Mi veneración
* El que sembra su maiz
Morhoc'h du

Ar **morhoc'h du** (*Phocoena phocoena*) a zo ur morvil dantek. Unan eus ar morviled bihanañ eo.


File:Ecomare - bruinvis Berend (berend3).jpg|
File:Ecomare - skelet bruinvis (bruinvis-skelet-sd).jpg|
File:Ecomare - bruinvis Michael met penis (michael-penis-4580-sd).jpg|
Bered Highgate

**Bered Highgate** a zo ur vered e Highgate, e Bro-Saoz, er Rouantelezh-Unanet. Digoret e voe e 1839. Buan e teuas da vezañ ur vered diouzh ar c'hiz, ha stank e voe ar weladennerien enni. Ur vered naturel eo, hag an alezioù anezhi a zo leun a wez hag a vleunioù. Hervez kont e vije bet darvoudoù kuzh ha dreistnatur enni.

## Tud vrudet douaret e bered Highgate

* Karl Marx (1818-1883)
* Michael Faraday (1791-1867)
* Douglas Adams, skrivagner
* Edward Hodges Baily, kizeller
* Jacob Bronowski, skiantour
* Patrick Caulfield, livour
* Robert Caesar Childers, skrivagner
* William Kingdon Clifford, prederour
* John Singleton Copley, livour
* Charles Cowper, politikour
* Charles Dickens, skrivagner
* George Eliot, skrivagner
* Paul Foot, kazetenner
* William Friese-Greene, diaraoger ar sinema
* Mansoor Hekmat, komunour
* Alexandre Litvinenko, spier eus KGB
* Ralph Richardson, aktour
* Donald Alexander Smith, politikour
* Herbert Spencer, prederour
* Leslie Stephen, skrivagner
* Arthur Waley, arbennigour war Sina
* George Wombwell, penn ur gouezvildi
* Adam Worth, torfedour
* Patrick Wymark, aktour
Belouga

Ar **belouga** (*Delphinapterus leucas*) a zo ur morvil dantek. En hevelep kerentiad hag an narwal emañ hag ar spesad nemetañ eo er genad *Delphinapterus*.

## Doareoù pennañ

## Annez

## Liammoù diavaez
C'hwezher bras

Ar **c'hwezher bras** (*Physeter macrocephalus* pe *Physeter catodon*) a zo ur morvil dantek bras. Ar spesad nemetañ eo er genad *Physeter*.
Gnou

Ar **gnoued** eo an antilopenned a ya d'ober ar genad *Connochaetes*. Bevañ a reont en Afrika. Distaget e vez /gnuˑ/ ar ger en unander.

## Spesadoù
Daou spesad gnoued a zo:
* ar gnou lost gwenn (*Connochaetes gnou*)
* ar gnou glas (*Connochaetes taurinus*)
Forn

Ur **forn** zo ur c’hombod, gant un nor vihan outañ, ma lakaer meuzioù da boazhañ (bara, kig ha kement zo). Implijet e vez fornioù ivez evit poazhañ pe sec’hiñ traezoù poderezh.

## Istor

Ar fornioù koshañ zo bet kavet war an Douar zo e traoñienn an Indus, en Azia. Eno e veze ur forn, graet gant pri, da boazhañ boued e pep ti war-dro ar bloavezh 3200 kent J.K.

Anv zo er skridoù henc'hresianek eus ar fornioù ma veze poazhet bara gant ar C’hresianed en Henamzer. Graet e vezent gant pri ivez. Ganto e veze graet bara gant ur bern stummoù disheñvel : torzhioù, mouchennoù, choanennoù, baraennoù. Dont a reas ar poazhañ bara da vezañ ur gwir vicher, dre ma veze graet muioc’h-mui gant labourerien arbennikaet a werzhe o bara d’an dud dre vras. Moarvat ez eo micher ar baraer (pe ar « pober ») unan eus ar micherioù koshañ zo en-dro d’ar boued.

Ouzhpenn bara e veze graet pastez ha gwastilli gant ar C’hresianed kozh ivez. Debret e veze ar meuzioù-se alies da-geñver lidoù ispisial pe devezhioù gouel. War-dro ar bloavezh 300 e oa un 70 seurt bara disheñvel e Gres.

## [[Keginañ]]

Hiziv an deiz e kaver fornioù e pep kegin, graet e metal peurvuiañ, hag implijet e vezont da boazhañ hor meuzioù : kig, legumaj, tourtennoù a bep seurt, gwastilli, ha bara ivez a-wechoù.

Gwechall e veze goret ar fornioù gant keuneud pe glaou. Bremañ e vez graet peurliesañ gant gaz pe tredan. Alies ez eo ar forn ul lodenn eus un dra vrasoc’h, un ardivink-ti a reer fornigell anezhañ. 

Er fornioù modern e c’haller reoliañ an tommder, war-bouez ur gwrezreoler. Gallout a reer ivez reoliañ ar pad a-wechoù, da c’houzout pegeit amzer e chom ar boued er forn : evel-se e c’hell ar poazhañ chom a-sav e-unan. Un doare fornioù modern bihan, ar skinfornioù, a vez tommet pe poazhet buan ar boued enno dre berzh gwagennoù tredan-warellek berr.

## Implijoù all
Estreget evit poazhañ boued e vez implijet fornioù : brikennoù, teol pe priajoù a vez poazhet ha sec’het e fornioù tomm-gor.

## Gwelet ivez
* Fornez
* Fornigell
* Skinforn
* Tandoor

## Notennoù


## Liammoù diavaez
588

*Diwar-benn ar bloavezh *'588*' en [[deiziadur juluan]] eo ar bajenn-mañ.*

## Darvoudoù

#### Breizh

#### Er bed

### Arzoù ha lizhiri
### Skiantoù ha politikerezh
### Armerzh
### A bep seurt

## [[:Rummad:Ganedigezhioù 588|Ganedigezhioù]]

Gwelet ivez :*[[:Rummad:Ganedigezhioù 588]]*

## [[:Rummad:Marvioù 588|Marvioù]]

Gwelet ivez:*[[:Rummad:Marvioù 588]]*
__NOTOC__
Oriks

An **oriksed** eo an antilopenned bras a ya d'ober ar genad *Oryx*. 

## Spesadoù
3 pe 4 spesad oriksed a zo:
* 1 a-orin eus Arabia :
** oriks Arabia, *Oryx leucoryx*
* 2 pe 3 a-orin eus Afrika :
** an oriks-semterenn, *Oryx dammah*
** ar jemsbok, *Oryx gazella*
** an oriks beisa, *Oryx beisa* (evit loenoniourien 'zo eo un isspesad eus *Oryx gazella*)
Oribi

An **oribi** (*Ourebia ourebi*) a zo un antilopenn vihan eus Afrika. Ar spesad nemetañ eus ar genad *Ourebia* eo.
Ejen-musk

An **ejen-musk** (*Ovibos moschatus*) a zo ur bronneg arktikel.

Anavezet eo an ejened-musk evit o feur tev ha c'hwezh kreñv ar pared a reont gantañ evit desachañ ar parezed da vare ar gouennañ.

Ar spesad nemetañ eo er genad *Ovibos*.
Edicións Xerais de Galicia

**Edicións Xerais de Galicia, S.A.** zo un embanner galizat staliet e Vigo.

## Istor
Savet e voe en 1979 en Vigo gant Xulián Maure Rivas ha Germán Sánchez Ruipérez. Ur rann eo eus ar Grupo Anaya abaoe 1988, hag abaoe 2004 eus ar Grupo Lagardère.

Embann a ra levrioù galizek dreist-holl.

War-lerc'h Víctor Fernández Freixanes eo Manuel Bragado a zo bet anvet da rener .

## Prizioù
Bep bloaz e vez aozet 
*ar Premio Xerais evit ar romantoù, 
*ar Premio Merlín evit al lennegezh-vugale 
*abaoe 2006 ar Premio Caixa Galicia evit al lennegezh-krennarded.

### Pennadoù kar
* Premio Merlín
* Premio Xerais

### Liammoù diavaez
*Páxina web de Edicións Xerais de Galicia, S.A
*Blog
O-Zone

**O-Zone** a zo ur strollad sonerezh pop dance eus Moldavia, tri Roumanad a zo ennañ (Dan Bălan, Radu Sârbu hag Arsenie Toderaş). Abaoe 2004 eo brudet dre ar bed, en arbenn d'ar ganaouenn Dragostea Din Tei (*Karantez dindan ur wezenn-dilh*). Brudet eo bet an ton-se gant videoioù lakaet war internet, en o zouez hini Gary Brolsma, ur c'hrenard amerikan a 19 bloaz. Dragostea din tei a zo ur ganaouenn gant leun a yezhoù disheñvel enni.Berzh e ra e Amerika ar Su, er c'humuniezhioù gay dreist-holl, hag e Sina ar c'hôrnog.

Ar strollad O-Zone a gemeras perzh en Nouvelle Star eus Romania e 2004, met kollet o deus pa oant er c'hardgourfenn.
Dispartiañ a ra ar strollad e fin 2004.

Arsenie Toderaş a gendalc'h e unan dindan an anv-pluenn Arsenium, dileuriet en deus Moldavia e kenstivadeg Eurovision e 2006 gant Natalia Gordienko ha Connect-R, o kanañ *[[Loca]]*. Erruout a ra en 20 plas gant 22 poent, dirak Bro-Sagn gant ar strollad Las Ketchup hag ar Rouantelezh Unanet gant Daz Sampson.

Kenderc'hel a ra ivez Radu Sarbu da ganañ e unan (gant an anv RadU). Dan Balan a gendalc'h eñ gant ur raktres rock gant ar strollad Balan, ha goude gant ur raktres pop Crazy Loop. E 2008 e vez adkanet *Dragostea Din Tei* gant ar c'haner amerikan T.I. ha Rihanna, dindan ur stumm Hip Hop, anvet eo ar ganaouenn nevez "Live your life", En eil plas ar singles e voe e SUA.

## Perzhidi ar strollad
*Dan Bălan
*Radu Sârbu
*Arsenie Toderaş

Petru Jelihovschi a zo bet ivez er strollad.

## Pladennrolladur
### Albums
**[[Dar, Unde Ești]]* (1999)
**[[Number 1 (Album)|Number 1]]* (2002)
**[[DiscO-Zone]]* (2004)

### Singles
**[[Numai Tu]]* (2003)
**[[Dragostea Din Tei]] (Maiahi)* (2004) 
**[[Despre Tine]]* (2004)
**Mai Ya Hi (English Translation of Dragostea Din Tei)* (2005)

## Liammoù diavaez
* Lec'hienn internet ofisiel ar strollad O-Zone