open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Kastell ar Gwildoù

Emañ **Kastell ar Gwildoù** e kumun Krehen, en arvor Bro-Sant-Maloù, e genoù ar stêr Argenon. 

## Istor
Ur c’hastell kentañ a voe savet gant mein ha prenn, en . Diwar ar beg-douar ma oa savet e c’halled kontrollañ aes an tremens en aber an Argenon. 

Ar c’hastell mein kentañ a voe savet e deroù an  moarvat, e stumm ur garrezenn gant un tour ront e pep korn. E-kreiz ar  e voe distrujet evel meur a gastell all e Breizh, abalamour da reuz Brezel hêrezh dugelezh Breizh. En amzer-se e oa ar c’hastell d’an tiegezh Belmaner, a-du gant tiegezh Penteür. Ur verc’h da Yann IV Belmaner a zimezas da Charlez Dinan hag hemañ a greskas e zomani evel-se. Goude bezañ brezeliet a-du gant ar Gwesklin hag a-enep ar Saozon, ez eas Belmaner a-du gant Yann Moñforzh. Unan eus diskennidi ar Belmaner, Frañseza Dinan, a zimezas gant ur mab d’an dug, Jili Breizh. Hennezh a oa breur da Frañsez I. Gwarizi a vage ouzh e vreur ha gwall dost e oa d’ar Saozon, dre m’en doa tremenet ul lodenn eus e vugaleaj e Bro-Saoz. E 1446 e vo lakaet herzel Jili Breizh gant tud Frañsez I. Lazhet e voe en e gell e 1450. E dibenn ar  e c’houzañvas ar c’hastell adarre diwar ar brezel evit dizalc’hiezh Breizh : kemeret e voe gant armeoù Bro-C’hall e 1487 ha c’hwezhet e voe an tan ennañ. E 1499 e varvas ar berc’hennez, Frañseza Dinan, ha tremen a reas ar c’hastell neuze etre krabanoù tiegezh Laval, na reas ket kalz war e dro. 

Daoust da se e voe adkempennet goude, memes tra, ha lakaet e-tailh da badout ouzh an armoù nevez gant danvez-tarzh. Lakaet e voe seziz warnañ meur a wech e-pad brezelioù ar C’hevre ; goude-se ez eas war an diskar ha dilezet e voe da vat en . Lod eus ar mein a voe implijet gant saverien tiez ar c’hornad…
 
Abalamour d’e istor ha d’e berc’henned eo anavezet kastell ar Gwildoù alies evel « Kastell Jili Breizh ».

## Bremañ
Daoust ma n’eo ket ken meurdezus kastell ar Gwildoù ha ma oa er Grennamzer, eo chomet en e sav betek hiziv, en un endro kaer. E 1951 e voe lakaet war roll ar monumantoù istorel hag e 1981 e voe prenet ar rivinoù gant departamant Aodoù-an-Arvor. Abaoe un nebeud bloavezhioù e vez furchet ar rivinoù, e-pad an hañv, da glask gouzout hiroc’h diwar-benn istor ar c’hastell.

## Liammoù diavaez

* Kastell ar Gwildoù el lec'hienn “Les côtes du nord de l’Armorique (e galleg)
* Pajennadoù diwar-benn Kastell ar Gwildoù el lec’hienn Créhen et le Val d’Arguenon
Eau Claire (Wisconsin)

**Eau Claire** zo ur gêr lec'hiet e kornôg-kreiz stad Wisconsin, en Stadoù-Unanet Amerika. 61,704 annezad a oa eno er bloaz 2000. Krouet eo bet anv Wisconsin en ur mod ofisiel e 1856.


Eau Claire - Water Street looking west 2005.jpg
SargeBoydBandshellInOwenPark, Eau Claire.jpg


Eau Claire - Chippewa River looking south east.jpg
2009-0711-EauClaire-CH.jpg
Eau Claire - Federal Building 2005.jpg
Clarence Chamberlin house.jpg


## Liammoù diavaez
*   Lec'hienn ofisiel
Imre Hungaria

**Imre Hungaria** zo anv daou zen :
* Sant Imre (war-dro 1000-1007 - 1031), priñs ha sant katolik 
* Imre Hungaria (1174-1204), roue Hungaria
Baden Powell de Aquino

**Ur pennad [[Baden Powell]] zo.* 

**Roberto Baden Powell de Aquino** (1937-2000) zo ur gitarour ha kaner eus Brazil.

## E bladennoù
### Albomoù
Gunilla Bielke

**Gunilla Bielke**, pe *Gunilla Johansdotter Bielke* (25 a viz Mezheven 1568–1597), a oa rouanez Sveden hag eil pried ar roue Yann III Sveden (1537-1592). Kaer-eston e oa ha levezon bras he doe war he fried kozh, 31 bloaz koshoc'h eviti. 

## He buhez
Merc'h e oa da Johan Axelsson Bielke, kenderv d'ar roue, bet gouarnour Östergötland, ha da Margareta Posse. D'he 10 vloaz e oa bet kaset d'al lez da vezañ kamaradez-c'hoari gant merc'h ar roue, ar briñsez Anna Finland (1568-1625), a oa er memes oadoù evelti. En 1582 e voe anvet da zimezell a enor gant ar rouanez. E 1583 e varvas ar rouanez. 

Evel div rouanez all a-raok dezhi, Margareta Leijonhufvud (mamm ar roue, 1516-1551) ha Katarina Stenbock (1535-1621), e oa bet prometet he dorn d'un denjentil yaouank pa fellas d'ar roue dimeziñ dezhi. Nac'h a reas Gunilla dimeziñ d'ar roue, ken feuket e voe Yann III ma roas ur skouarnad dezhi gant e vanegoù. Destrizhet e voe gant he zud, ha torret ar bromesa gant ar paotr yaouank, Per Jonsson. 

Dimeziñ a reas e 1585, ha droug bras a oa e c'hoarezed ar roue, a gave dezho e oa un dimeziñ dindan renk. Ne zeuas ket breudeur ha c'hoarezed ar roue d'an eured. 

## Rouanez
Ur gaer a veleganez e oa evit-doare, pa zimezas. Poltred ebet ne roe enor a-walc'h dezhi, a lavared. Hañvalout a ra ar roue bezañ bet sachet daveti gant hoal he yaouankiz hag he c'hened, e-kreiz melkoni e gozhni deuet goude marv e bried kentañ, Katarina Jagellonica. Setu bepred an abeg a roas ar roue d'e c'houarnamant. Ha pa oa bet goulennet outañ perak ne zimeze ket d'ur briñsez roueel e lavaras e c'hoantae ur wreg kaer ha ne c'halle ket kaout fiziañs er poltredoù. 

Ur bern arc'hant a voe roet dezhi, hag unan eus pinvidikañ rouanezed Sveden eo bet. Bras e oa he levezon war ar roue kozh. Treiñ a reas ar roue war-du ar Brotestantiezh, evel ma oa bet troet war-du ar gatoligiezh gant e wreg kentañ. Meur a wech ec'h anzavas ar roue bezañ kemmet e soñj hag e zisentez "abalamour da c'hoant hon mestrez ar Rouanez". 

E 1590 e reas d'he fried dieubiñ prizonidi bolitikel, kannaded er Parlamant.

## Rouanez Trederannerez
Pa varvas ar roue e 1592 e chomas e Kastell Stockholm, prest da stourm da gaout madoù diwar hêrezh, eviti hag he mab. He breur-kaer, a vo Karl IX, a damallas dezhi chom eno da laerezh madoù diwar-goust ar roue nevez, Sigismund III Vasa. Ha gant gwreg ar roue, Anna Aostria, e voe tamallet dezhi bezañ skarzhet ar c'hastell a-benn ma oa erruet gant he fried eus Pologn e 1593. Kasoni a vage an div rouanez an eil ouzh eben, abalamour d'ar relijion. Gunilla a nac'has kuitaat Stockholm a-raok kaout hec'h hêrezh. Tapout a reas kaout un tamm eus pezh a felle dezhi, hag en em dennañ a reas da Gastell Bråborg, ma tremenas pevar bloavezh diwezhañ he buhez. Beziet eo en iliz-veur Uppsala.

## Bugale
Ur mab he doe:
* Johan, Dug Östergötland.

## Levrlennadur
*Herman Lindqvist (2006). Historien om alla Sveriges drottningar (Swedish). Norstedts Förlag. ISBN 9113015249.
* Åke Ohlmarks: *Alla Sveriges drottningar* (All the queens of Sweden) (Swedish)
*Herman Lindvist: *Historien om alla Sveriges drottningar* (History of all the queens of Sweden) (Swedish) (2006)
Rahouenn

Ar **rahouenn** zo un unanenn hed kozh. Hed an dorn digor eo an diazez, par eo neuze d'an hed zo etre beg ar biz-meud ha beg ar biz-bihan pa astenner ar bizied, da lâret eo e-tro 20 cm. Kar eo d'ar ger *rhychwant* en kembraeg hag a dalv kement ha *[[palv]] an dorn* ivez. Deveret eo ar ger-mañ eus ar rakger pouezañ *ra-* hag un termen amsklaer. 

10 bizad pe 7 ½ meutad (= 90 linennad) zo er rahouenn naturel (e gresianeg **). A-hend-all, ar peurliesañ, eo keit hag an daoufarzh eus an troatad, da lâret eo 10 ⅔ bizad pe 8 meutad (=96 linennad).

Er reizhiad dibar d'ar saverion ilizoù-meur er Grennamzer e oa 89 linennad real rik er rahouenn.

Dre leterc'hañ, er skiantoù-anavout, eo ar rahouenn ar c'hementad termenet a stlennoù (gerioù, sifroù, ha c'hoazh) a c'hall bezañ berniet en eñvor war verrdermen.
Linennad (unanenn)

Al **linennad** (arouez: **ln**) zo un unanenn hed meizet e-doug ar Grennamzer. Peurvuiañ eo keit hag an daouzekvet lodenn eus ar meutad.

En horolajerezh e vez damimplijet al linennad, keit ha 2,255 mm rik, evit kalibrañ ur fiñvadenn, aliezik.

Keit ha 2,116 mm rik eo al linennad er reizhiad angl-ha-saoz hiziv. Linennad ar Roue Frañs, arouez **l**, an daouzekvet lodenn eus meutad ar Roue, a oa bet termenet gant Lezenn an 19vet eus miz ar Frimenn er Bloaz VIII (an 10vet a viz Kerzu 1799). Kinnig a ra homañ eo « keit ar metr ha 3 zroatad hag 11,296 linennad eus tez Pariz ». E-tro 2,256 mm zo el linennad dindan ar Renad Kozh, neuze.

Hervez reizhiad ofisiel ar Grennamzer, ez eus :
* 9 linennad en ur bizad (= ¼ palvad)
* 12 linennad en ur meutad (= ⅓ palvad)
* 34 linennad en ur palvad
* 144 linennad en un troatad (= 4 palvad)
* 216 linennad en un ilinad (= 6 palvad)
* 864 linennad en un tezad (= 24 palvad)

War ar memes tro e veze implijet ur reizhiad diazezet war *pemp niver* eus heuliad Fibonacci (1175-1240) gant ar saverion ilizoù-meur :
* 1, 1, 2, 3, 5, 8, 13, 21, **34, 55, 89, 144, 233**, 377, 610, 987...
« **Ar ganenn real** » a veze graet eus o benveg muzuliañ. 555 linennad(≈ 1,25 metr) a oa enni.

Pemp muzul dishañval a oa outi, liammet an eil ouzh egile dre sammañ ar muzulioù diaraok.
* 34 linennad en ur palvadig (?) *(lat. palmus minor)* 
* 55 linennad en ur palvad *(lat. palmus maior)*
* 89 linennad en ur rahouenn (ur palvad war ur palvadig)
* 144 linennad en un troatad (ur rahouenn war ur palvad)
* 233 linennad en un ilinad (un troatad war ur rahouenn)
Meutad

Ur **meutad** (ha n'eo ket ur *meudad*) a zo un unanenn hed a wechall, kemm-digenn he zalvoudegezh hervez ar broioù, ar rannvroioù hag ar mareadoù.

Kement ha 2,54 cm e talv an *inch* saoz, anvet "meutad teknikel etrebroadel" ivez, a vez arveret er Rouantelezh-Unanet, e Kanada hag en SUA dreist-holl. Daouzek meutad zo en un troatad.

## Gwelout ivez
* Meud
Jean Tricoire

**Jean Clément Anatole Tricoire**, bet ganet e Saint-Martin-des-Noyers (Vendée) d’an 28 a viz Genver 1921 ha marvet e Kastell-Briant d’ar 17 a viz Meurzh 1994, a oa ur mezeg arbennigour hag a savas un hentenn da zeskiñ brezhoneg. Prezidant ar *Fondation culturelle bretonne* - Emgleo Breiz eo bet.

## Buhez
E Naoned e reas e studioù mezegiezh hag e soutenas un dezenn war an analadouriezh. Mont a reas da vezeg arbennigour e Kastell-Briant. Dimeziñ a reas e 1946 da Germaine Yvonne Allenou, eus Groñvel. Pa ne ouie ket galleg e vamm-gaer e grogas Jean Tricoire da zeskiñ brezhoneg e 1948 digant e bried. Dre forzh klask un doare poellek da zeskiñ e kavas tu da sevel ha da embann hentennoù-deskiñ. Klask a reas kinnig un doare evit klevout skouerioù frazennoù distaget gant brezhonegerien a-vihanik, ha gwelloc'h e kave dezhañ kinnig skouerioù o tont eus Kreiz Breizh.

E 1963 e asantas mont da brezidant Emgleo Breiz war-lerc'h Loeiz Dujardin (a oa ur mezeg ivez) hag e kenlabouras a-dost gant ar sekretour-meur, François Morvannou. Perzh a gemeras en Al Leur Nevez. Dastum a reas ivez danvez gallaoueg pobl eus korn-bro Kastell-Briant.

Mervel a reas e pennospital Kastell-Briant e deroù 1994 diwar un hir a gleñved a lakae anezhañ seizet.

## Saver hentenn Tricoire
Diwar ar c'haieroù en doe savet evit lakaat an dud da zeskiñ brezhoneg e tennas ur *méthode Tricoire*, div levrenn dezhi, a lakaas embann diwar e goust e 1955. Pelloc'h a voe adembannet hag ur blasenn staget outi dindan embannadurioù Emgleo Breiz (1963, 1970, 1983, 1991). En ur reizhskrivadur skolveuriek e voe savet, war-bouez an hini ziwezhañ.

Koulz hag an hentennoù-deskiñ savet gant Visant Seite a voe berroc'h ha graet evit an deraouidi, levrioù-deskiñ Jean Tricoire, asambles gant ar pladennoù, a voe implijet kalz e rouedadoù Emgleo Breiz kentelioù noz, deskadurezh dre lizher, kelc'hioù keltiek) e-pad hanter diwezhañ ar .

## Enorioù
Resevet en deus Kolier an Erminig e 1993 e Dinan.

## Oberennoù
* *Les Processus de guérison des cavernes pulmonaires tuberculeuses, guérison des cavernes chirurgicalement ouvertes...*, Paris, G. Doin, 1946, 175 p. [1829]. Tezenn vezegiezh.
* *Komzom, lennom, ha skrivom brezoneg ou le Breton par le disque... , 2e édition..1, 2e édition augmentée d'exercices, d'inter-chapitres et d'un supplément... Illustration de Jean Trotreau*.
**Komzom, lennom ha skrivom brezoneg*.
***Kentañ lodenn, Emgleo Breiz, Roazhon, 1955*. Adembannet e 1970 (e Brest, Presse libérale du Finistère) ha 1983 (diwezhañ embannadur). 
***Eil lodenn*, 1963. Emgleo Breiz. 
***Me a gomzo brezoneg*. Trede lodenn. 1990. Ne oa ket bet embannet gant Emgleo Breiz, marteze peogwir ne oa ket skrivet e falc'huneg, met er [etrerannyezhel a oa bet kinniget e-kerzh bodadegoù er bloavezhioù 1972-76 (*braw, assurañs, passianted, poent eo, ur c'hamarad, n'eus ket awalc'h*).

## Levrlennadur
* Armand Keravel, *Jean Tricoire*, e *Brud Nevez*, niv. 174, Ebrel 1994.
* Frañsez Morvannou, *An Dr Tricoire*, e *Brud Nevez*, niv. 174, Ebrel 1994.

## Notennoù ha daveennoù
Östergötland

**Östergötland** zo ur broviñs eus Sveden, e gevred ar vro. Linköping eo ar gêr vrasañ.

En-dro dezhi emañ ar Mor Baltel er reter, proviñsoù Närke er gwalarn, Södermanland er biz, Småland er c’hreisteiz, hag al lenn Vättern er c’hornôg.
Americus

**Americus** zo un anv-bihan latin, deuet diwar un anv germanek Emmerich, kar d'an anvioù Americo, Amerigo, Aymeri.

## Gerdarzh
Dont a ra eus an anv germanek *Haimirich* pe *Haimerich*, savet diwar *haimi* (ti, bro) ha *rich* (galloudek), a c'haller kompren evel "galloudus en e vro" pe, en un doare all met tost a-walc'h, evel "roue ar vro". Diwar an anv-se eo e teuas Heinrich, ha neuze Henry, ha Herri hag an holl stummoù kar. 

## Yezhoù all
*E latin e kaver *Aimericus* pe *[[Americus]]*, pe *Amerigus*, 
*Americo en italianeg, hag a droio da Arrigo hag Enrico.
*Imre, en hungareg

## Tud
**Sanctus Americus*, anv latin Sant Emeric , pe Sant Imre (war-dro 1000-1007 - 1031), priñs ha sant katolik eus Hungaria, 
**Americus Vespucci*, anv latinekaet Amerigo Vespucci (1454-1512).

## Lec'hanvioù

*Americus, Georgia
*Americus, Indiana
*Americus, Kansas

## Pennad kar
*Américo
Ajedrez Universal

**Ajedrez Universal** (*Echedoù Hollvedel* e spagnoleg) a zo ur gazetenn spagnolek emnannet e gouestlet d'an echedoù. He fenngazetennour eo Jaime Lombana Ordoñez.
## Dave
* Rubens Filguth, *[[Xadrez de A a Z]]*: dicionário ilustrado, Porto Alegre: Artmed, 2005, 240 pajenn.
Aventuras da Mente

**Aventuras da Mente** a oa ur gazetenn bortugalek gouestlet d'an echedoù embannet e Brazil e 1991 ha 1992. Eduardo Arruda a oa he fenngazetennour.
## Dave
* Rubens Filguth, *[[Xadrez de A a Z]]*: dicionário ilustrado, Porto Alegre : Artmed, 2005, 240 pajenn.
Chess Life

**Chess Life** a zo ur gazetenn saoznek gouestlet d'an echedoù embannet en SUA gant Kevre Echedoù SUA. Mestrc'hoarierion brudet ha skrivagnerion a skriv e **Chess Life**, evel Pal Benko (*In the Arena*), Robert Byrne, Bobby Fischer (*Fischer Talks Chess*), Garry Kasparov, Paul Keres (*Keres Annotates...*), Edmar Mednis, Bruce Pandolfini (*Solitaire Chess*), Zsuzsa Polgár (*Opening Secrets*), Samuel Reshevsky (*The Art of Positional Play*), Jennifer Shahade hag Andrew Soltis (*Chess to Enjoy*).
## Dave
* Rubens Filguth, *[[Xadrez de A a Z]]*: dicionário ilustrado, Porto Alegre: Artmed, 2005, 240 pajenn.
Exclama!

***Exclama!*** a oa ur gazetenn bortugalek gouestlet d'an echedoù embannet e São Paulo e Brazil e 1999. Rodrigo Disconzi da Silva a oa he fenngazetenner.

## Levrlennadur
*  Rubens Filguth. *Xadrez de A a Z: dicionário ilustrado*. Porto Alegre : Artmed, 2005, 240 pajenn
Europa-Rochade

**Europa-Rochade** a zo ur gazetenn alamanek gouestlet d'an echedoù embannet bep miz en Alamagn. H. Köhler eo he fenngazetennour.
## Liamm diavaez
* Rochade Europa

## Dave
* Rubens Filguth, *[[Xadrez de A a Z]]*: dicionário ilustrado, Porto Alegre : Artmed, 2005, 240 pajenn.
Telescacco 92

**Telescacco 92** a zo ur gazetenn italianek gouestlet d'an echedoù embannet en Italia gant skoazell an ASIGC (Associazione Scacchistica Italiana Giocatori per Corrispondenza - Kevredigezh C'hoarierion Pellechedoù Italia). Renato Incelli eo he fenngazetennour. 
## Dave

* Rubens Filguth, *[[Xadrez de A a Z]]*: dicionário ilustrado, Porto Alegre : Artmed, 2005, 240 pajenn.
Teoria Al Dia

**Teoria Al Dia** a zo ur gazetenn gouestlet d'an echedoù embannet gant c'hoarierion arc'hantinat ha brazilian. Antonio Pacini ha Juan Sebastian Morgado eo he fenngazetennourion. 
## Dave

* Rubens Filguth, *[[Xadrez de A a Z]]*: dicionário ilustrado, Porto Alegre : Artmed, 2005, 240 pajenn.
Mañueta

**Mañueta** (*Baños de Ebro* e spagnoleg, ha *Baños de Ebro-Mañueta* da stumm ofisiel) zo ur gumun eus proviñs Araba‎, en Euskal Herria, war lez ar stêr Ebro. 

## Poblañs
Legutio

**Legutio** (stumm euskarek ofisiel; *Villarreal de Álava* e spagnoleg (diofisiel)) zo ur gumun eus proviñs Araba‎, en Euskal Herria. 

## Poblañs
Armiñon

**Armiñon** (*Armiñón * e spagnoleg, stumm ofisiel) zo ur gumun eus proviñs Araba‎, en Euskal Herria.

## Poblañs
Xadrez Alternativo

**Xadrez Alternativo** a oa ur gazetenn bortugalek gouestlet d'an echedoù embannet en Paraná e Brazil adalek 1994 betek 1999. Rodrigo Disconzi da Silva ha Luiz Rüppel Bittencourt Filho a oa he fenngazetennourion. 
## Dave

* Rubens Filguth, *[[Xadrez de A a Z]]*: dicionário ilustrado, Porto Alegre : Artmed, 2005, 240 pajenn.
Xeque Mate

**Xeque Mate** a oa ur gazetenn bortugalek gouestlet d'an echedoù embannet e Rio de Janeiro e Brazil e 1925 hag e 1926. Luiz Viana Deusdedit Pereira Travassos a oa he fenngazetennour. 
## Dave

* Rubens Filguth, *[[Xadrez de A a Z]]*: dicionário ilustrado, Porto Alegre : Artmed, 2005, 240 pajenn.
Lapuebla de Labarca

**Lapuebla de Labarca** (spagnoleg, implijet ivez en euskareg hag ent-ofisiel) zo ur gumun e kreisteiz proviñs Araba‎, en Euskal Herria.

## Poblañs
Johan III

**Yann III**, pe **Johan III** e svedeg, pe **Juhana III**, e finneg, ganet d'an 20 a viz Kerzu 1537 ha marvet d'ar 17 a viz Du 1592, a oa roue Sveden adalek 1568 betek e varv . 

## E vuhez
Mab e oa d'ar roue Gustav I ha d'e eil pried Margaret Leijonhufvud. E vreur henañ Erik a voe roue war-lerc'h o zad. 

Ren a rae Johan ivez e Finland, evel Dug Johan, eus 1556 da 1563. En hañvezh 1568 en em savas, a-gevret gant e vreur Karl (a reno evel Karl IX), hag e kemeras kurunenn Sveden a viro betek e varv e 1592. Bac'hañ e vreur henañ Erik XIV a reas, hag e lazhañ ivez moarvat, evit kemer e gurunenn. 

E 1581 e voe anvet da Briñs Meur Finland.

## Dimezioù
Div wech e timezas
*da g-Katarina Jagellonica (1568-1583), ur briñsez polonat katolik, a lakas he gwaz da dreiñ ouzh ar gatoligiezh; 
*da c'h-Gunilla Bielke (1585-1592), hag ur mab o doe, ur gaer a blac'h 30 vloaz yaouankoc'h eget he gwaz, hag a rene war he fried hag a lakas anezhañ da dreiñ ouzh ar brotestantiezh.

## Bugale
Gant Katarina Jagellonica 
# Elisabet (1564-1566), anvet ivez *Isabella*
# Sigismund (1566-1632)
# Anna (1568-1625)

Gant Gunilla Bielke hag ur mab o doe 
* Johan, Dug Östergötland.

## Pennad kar
*Rouaned Sveden
Beunans Meriasek

**Beunans Meriasek** (pe **Bywnans Meryasek** e kerneveg a-vremañ, Kernewek Kemmyn, pe *Ordinale de Sancti Mereadoci Episcopi et Confessoris* e latin), *Buhez Meriadeg*, a zo ur pezh-c'hoari eus ar grennamzer e kerneveureg, echuet e skrivañ e 1504. An oberour eo Mester Rad(ulphus) Ton, pe Mester Hadton, hervez a lenner er skrid. 

E kerneveureg eo skrivet, war-bouez frazennoù latin, saoznek ha gallek. 

Kollet e oa ar skrid pa voe adkavet e 1869 e Peniarth, e Meirionydd, e Kembre, gant W. W. E. Wynne. 

## Pennadoù kar
Pezhioù kerneveurek all:
**[[Ordinalia]]*
**[[Beunans Ke]]*

## Liamm diavaez
*Skrid Beunans Meriasek
Rubens Filguth

**Rubens Alberto Filguth** (São Paulo, 4 a viz Meurzh 1956) a zo ur c'hoarier echedoù braziliat, kelennour, kazetennour ha skrivagnour echedoù.
Mestr Etrebroadel (FIDE) eo abaoe 1983.
## Oberennoù
* *[[Matrizes Táticas]]* (2008)
* *[[A Importância do Xadrez]]* (2007)
* *[[Conto Xadrez Prático]]* (2006)
* *[[Inteligências em Confronto|Inteligências em confronto]]* (2006)
* *[[Xadrez de A a Z]]*: dicionário ilustrado, Porto Alegre : Artmed, 2005, 240 pajenn
* *[[Conto Xadrez]]* (2005)
* *[[Sabedoria Universal]]* (1999)
* *K x K, a Perestroika no Tabuleiro - A maoir rivalidade do esporte* (1991). 
* *[[Mequinho, o Perfil de um Gênio|Mequinho, o perfil de um gênio]]* (1983)

## Liammoù diavaez
* E bartiennoù e Chess Games
* E fichenn FIDE
Literatura de cordel

Al ***literatura de cordel*** (portugaleg evit "lennegezh fisel") zo un doare barzhoniezh poblek a oa dre gomz a orin kent bout moullet war baper marc'had-mat ha lakaet war ziskouez a-ispilh ouzh ur fiselenn, a-gaieradoù 8, 16 pe 32 bajennad d'ar muiañ peurliesañ.

Dont a ra eus lennegezh dre gomz troubadoured ar Grennamzer, a zeue da ganañ er marc'hallac'hioù sonennoù diwar-benn brezelourien, priñsezed ha darvoudoù skrijus ar vro.

Adalek 1450 ha deroù marevezh ar moullañ e voe moullet al lennegezh-se war follennoù anvet *folhetos* e Portugal, ma vezer kustum da ispilhañ paper. E Brazil e vleunias en . Prennengravadurioù a vez war ar golo, hag en deroù e vezent graet gant ar varzhed o-unan war a lavarer.
Klotañ a ra an doare gant al lennegezh war follennoù-nij, anavezet e Breizh en hevelep kantved ha betek deroù an .

## Brazil
Ouzhpenn *literatura de cordel* e reer *cordel* end-eeun, *literatura popular em verso* ("lennegezh poblek e gwerzennoù") ha *folheto* ivez eus an doare e Brazil ; e gwerzennoù e vez eno peurliesañ, pa vez kentoc'h e komz-plaen e Portugal.

Bev eo c'hoazh al *literatura de cordel* e Brazil, en Nordeste ha dreist-holl e stadoù Ceará, Paraíba ha Pernambuco. Alies ne oar ket lenn an oberourien *folhetos*, ar re goshañ bepred : sevel a reont o skrid en o fenn ha reiñ da dreuzskrivañ d'un den all. War un dro int sonsaverien (met adimplijout a reont ar memes tonioù aliezik) ha primganerien ; gwerzhañ a reont o *folhetos* er foarioù ivez.

An oberourien, anvet *cordelistas*, a lavar c'hwec'h, eizh pe dek gwerzenn hogos war gan, ouzh son ar violin pe ar gitar alies, pe a lenn en un doare meurdezus da sachañ evezh ar brenerien.

E 1988 eo bet savet an *Academia Brasileira de Literatura de Cordel*, annezet e Rio de Janeiro.

## Danvez
C'hwec'h dodenn a vez el *literatura de cordel* dre vras :
*marvailhoù, enne priñsed hag erevent, boudiged ha burzhudoù a-leizh ;
*harozed hag harozezed ;
*danvez goapaus
*karantez
*danvez relijiel
*keleier 

## Pennadoù kar
*Pajada
*Rouxinol do Rinaré (1966 - )
*Patativa do Assaré (1909 — 2002).

## Levrlennadur
* ''Academia Brasileira de Literatura de Cordel''
* ''Biblioteca dal Cordel''
Jean Failler

Ganet eo bet Jean Failler e Kemper d'ar 26 a viz C'hwevrer 1940, kalvez e dad ha kouezierez e vamm. Goude bezañ tapet un testeni gouested war ar gontouriezh e oa aet da zibabour lizhiri er Post, da c'houde difraeer asurañsoù kent mont d'ober e goñje en Aljeria. Adalek 1962 e oa aet da vareour en embregerezh tiegezh savet gant e dud.

Ran gant al lennegezh e oa kroget da skrivañ pezhioù-c'hoari. Tapet eo bet priz ar skrivagnerien vreizhat gant e romant kentañ *(L'ombre du Vétéran)* e 1993. Krouet eo bet heuliad Mary Lester gantañ, un dudenn en deus skrivet 35 romant diwar he fenn betek-henn, e galleg nemetken.

Emañ o chom en Enez-Tudi.
## Oberennoù
### <small>Heuliad Mary Lester</small>
# *Les bruines de Lanester* (Lannarstêr),
# *Les diamants de l'archiduc* (Kemper),
# *La mort au bord de l'étang* (Bro-Gernev),
# *Marée blanche* (Konk-Kerne),
# *Le manoir écarlate* (tro-dro da Kastell-Nevez-ar-Faou, e Kastell Trevarez peurgetket),
# *Boucaille sur Douarnenez* (Douarnenez),
# *L'homme aux doigts bleus* (Ar Baol-Skoubleg),
# *La cité des dogues* (Sant-Maloù) (troidigezh *Mayhem in Saint-Malo* gant William Rodarmor),
# *On a volé la Belle-Étoile !* (Kameled),
# *Brume sous le grand pont* (Sant-Nazer),
# *Mort d'une Rombière* (Enez-Tudi),
# *Aller simple pour l'enfer* (war vor, etre Inizi Faero hag Enez ar Skorn),
# *Roulette russe pour Mary Lester* (Sant-Ke-Porzh-Olued),
# *À l'aube du troisième jour* (Karaez-Plougêr, e-pad Gouel an Erer Kozh),
# *Les gens de la rivière* (glannoù an Oded),
# *La bougresse* (Menezioù Du),
# *La régate du Saint-Philibert* (An Drinded-Karnag),
# *Le testament Duchien* (An Uhelgoad),
# *L'or du Louvre* (Inizi Glenan),
# *Forces noires* (Roazhon),
# *Couleur Canari* (Naoned),
# *Le renard des grèves* - Levrenn 1 (Norzh Penn-ar-Bed),
# *Le renard des grèves* - Levrenn 2 (Norzh Penn-ar-Bed),
# *Les fautes de Lammé-Bouret* (Pont-Aven),
#: Abalamour d'ar prosez savet da Jean Failler gant ur vaouez he doa kredet en em anavezout en unan eus tudennoù ar *Renard des grèves*, kontet e vez ar pemp tro-kaer war-lerc'h gant Mary Lester hec'h-unan.
# *La variée était en noir* (Ar Briwer),
# *Rien qu'une histoire d'amour* (Aber An Intel),
# *Ça ira mieux demain* (Ar C'hab),
# *Bouboule est mort* (Sant-Brieg),
# *Le passager de la Toussaint* (Brest),
# *Te souviens-tu de Souliko'o ?* - Levrenn 1 (Norzh Penn-ar-Bed),
# *Te souviens-tu de Souliko'o ?* - Levrenn 2 (Norzh Penn-ar-Bed),
# *Sans verser de larmes* (Norzh Penn-ar-Bed),
# *Il vous suffira de mourir* - Levrenn 1 - *Motel des Forges* (Lenn Gwerledan),
# *Il vous suffira de mourir* - Levrenn 2 - *Le Brâme du cerf* (Lenn Gwerledan),
# *Casa del Amor* (Nervouster),
Moorsel

**Moorsel** zo un anv-lec'h izelvroek.

## Lec'hanvioù

### 
* Moorsel, kêriadenn e Vossem, e kumun Tervuren 
* Moorsel, kêriadenn en Aalst
* Moorsele, kêriadenn e Wevelgem.

### 
*Moorsel (Someren), kêriadenn e kumun Someren.

## Tud
**Van Moorsel** zo un anv tiegezh izelvroek
* Corné van Moorsel, savet gantañ c'hoarioù 
* Leontien van Moorsel, marc'hhouarnerez nederlandat ganet en 1970.
Kroměříž

**Kroměříž** (en alamaneg **) a zo ur gêr eus Tchekia, e Rannvro Zlín.

Brudet eo abalamour da balez an eskob ma repuas lez Vienna da vare Nevezamzer ar pobloù. Tammoù abadennoù eus ar film Amadeus a oa bet troet ivez el lec'h-se.

Al « Lustgarden » pe jardin ar plijadurioù, ul liorzh e-kichen palez an eskob zo bet lakaet war roll ar Glad bedel an UNESCO.

## Liammoù

* Lec’hienn ofisiel
Abbeyville

**Abbeyville** zo un anv-lec'h a gaver e Stadoù Unanet Amerika. 

* Abbeyville, e Colorado,
* Abbeyville, en Ohio.
Brezna

**Brezna** zo un anv-lec'h serbek.

## 
* Brezna, kêriadenn e Gornji Milanovac, e distrig Moravica ;
* Brezna, kêriadenn e Kraljevo, distrig Raška ;
* Brezna, kêriadenn e Priboj, e distrig Zlatibor ;
* Brezna, kêriadenn e Kosovo e Prizren/Prizren, e Distrig Prizren.
Broudig

**Broudig** zo un anv-tiegezh brezhonek, eus kornad Lannuon.

## Tud
*Roparzh Broudig (1920-1991), skrivagner brezhonek 
*Fañch Broudig, kelaouenner
*Yann-Erwan Broudig, bredelfennour. 

## Kanaouenn
*Koneri Broudig
Adelshofen

**Adelshofen** zo un anv-lec'h alamanek.

* Adelshofen (Oberbayern), e Bavaria
* Adelshofen (Mittelfranken), e Bavaria
* Adelshofen (Eppingen), e Baden-Württemberg
* Adelshofen (Bad Wurzach), e Baden-Württemberg
Agnières

**Agnières** zo un anv-lec'h gallek, hini meur a gumun e Bro-C'hall.

* Agnières (Pas-de-Calais), e Pas-de-Calais 
* Agnières (Somme), kumun c'hall gwechall, hiziv e-barzh Hescamps, e Somme.
* Agnières-en-Dévoluy, en Hautes-Alpes

## Pennadoù kar
*Anières 
*Asnières
Katarina Jagellonica

**Katarina Jagellonica** (e svedeg), pe **Katarzyna Jagiellonka** (e poloneg) (1526- 1583), a oa ur briñsez eus Pologn hag a zeuas da vout rouanez Sveden .

Merc'h e oa da Sigmund Iañ Pologn ha Bona Sforza . Dimeziñ a reas da Johan III, roue Sveden. Mamm e oa da Sigismund III Vasa.

## He bugale
# Elisabet (1564-1566), anvet ivez *Isabella*
# Sigismund (1566-1632)
# Anna (1568-1625)
Barbara von Brandenburg

**Barbara von Brandenburg** zo bet anv meur a briñsez alaman :
* Barbara von Brandenburg (1423–1481), pe **Barbara Gonzaga**, priñsez alaman, dimezet da Luigi III Gonzaga, Markiz Mantova,
* Barbara von Brandenburg (1464–1515), pried kentañ Vladislas IV Bohemia, rouanez Bohemia eus 1476 betek 1492, kaset kuit gant he fried; 
* Barbara von Brandenburg-Ansbach-Kulmbach (1495–1552), Landgravez Leuchtenberg
* Barbara von Brandenburg (1527–1595), dugez Brieg eus 1586 betek 1595

## Pennadoù kar
*Barbara
*Brandenburg
*Barbara Gonzaga
Barbara Kolanka

**Barbara Kola**, pe **Kolanka**, ganet e dibenn ar  kantved ha marvet e 1550, a oa ur Bolonadez a renk uhel. Merc'h e oa da Paweł Kola z Dalejowa, ha da Bruneta z Chodcza.

## Dimeziñ ha bugale
Dimezet e oa da Jerzy Radziwiłł, ur priñs lituanian. Tri bugel o doa : 
*Mikołaj Radziwiłł Rudy , hetman Lituania
*Anna Elżbieta Radziwiłłówna,
*Barbara Radziwiłłówna, pe Barbara Radziwiłł , ganet e 1520.
And the Band Played Waltzing Matilda

**And The Band Played Waltzing Matilda** zo ur ganaouenn saoznek skrivet gant Eric Bogle e 1971 diwar-benn ur soudard aostralian en Emgann Gallipoli e 1915 e-pad ar Brezel-bed kentañ. En emgann-se e varvas 50 000 soudard aostralian, eus an ANZAC, anv an armeoù aostralian ha zelandneveziat.

## Ar ganaouenn
Foeter-bro yaouank e oa ar soudard a-raok mont d'ar brezel. Gwelout a ra e gamaraded o vervel en-dro dezhañ, ha koll a ra e zivhar. Goude ar brezel e wel ar soudarded kozh o vervel hag ar yaouankizoù diseblant ouzh o foanioù. 

Dave a ra ar ganaouenn d'ar ganaouenn all, anvet Waltzing Matilda, hag a zo ur ganaouenn-bobl brudet er vro hag unan eus arouezioù broadel Aostralia. 

## Kanerien
Kanet eo bet ha sonenrollet ar ganaouenn gant Joan Baez, The Pogues, Luke Kelly, The Clancys, Tommy Makem, The Fureys.

## Pennadoù kar
*ANZAC Day

## Liammoù diavaez
*Skrid ar ganaouenn:
** Pajenn Eric Bogle ma c'haller gwelout skrid e ganaouennoù
** Skrid ar ganaouenn And the Band Played Waltzing Matilda el lec'hienn pogues.com
* Pennad-kaoz e  2002 gant Eric Bogle diwar-benn ar ganaouenn e-barzh ar Sydney Morning Herald
* Band Played Waltzing Matilda slideshow video at YouTube.com
* Kanet gant ar ganerien-mañ:
**'And the Band Played Waltzing Matilda' – kanet gant Eric Bogle ha sonet gant ar Franklyn B Paverty Bush Band (lec'hienn)
**Kanet gant  Marjorie Roswell
**Joan Baez
Mate Postal

**Mate Postal** a zo ur gazetenn spagnolek embannet bep daou viz e Barcelona gant *Comisión Permanente de Ajedrez postal de la Federación Espanõla de Ajedrez*. Ul lec'hienn a vez implijet ivez abaoe 1997 evit embann keleier ar gevredigezh.
## Liamm diavaez
* Lec'hienn ofisiel Mate Postal
Torre e Cavallo - Scacco!

**Torre e Cavallo - Scacco!** a zo ur gazetenn echedoù italian hag italianek embannet e Brescia. E 1985 e voe krouet **Torre e Cavallo** gant Francesco Corrarello. Kendeuzet e voe div gazetenn a-gent, "Torre e Cavallo" ha "Scaccho!", e 2000.
Renet eo gant Roberto Messa, mestr etrebroadel "FIDE", bet Kampion Italia e 1981. Embannet e vez 11 gwezh ar bloaz. 
## Liamm diavaez
* Lec'hienn ar gazetenn
Deiz an ANZAC

**Anzac Day**, pe Gouel an Anzac (Australian and New Zealand Army Corps), eo ar gouel a vez lidet en Aostralia ha Zeland-Nevez d'ar 25 a viz Ebrel da enoriñ an * Australian and New Zealand Army Corps* (ANZAC) a oa bet kaset e 1915 da vrezeliñ ouzh arme Turki er Brezel-bed kentañ, en Emgann an Dardanelloù. 
Hiziv an deiz e vez anv muioc'h eus ar brezelioù zo bet abaoe. Lidet e vez Anzac Day en Inizi Cook, Niue, Samoa ha Tonga ivez.
Waltzing Matilda

***Waltzing Matilda*** zo ur ganaouenn-bobl eus Aostralia, embannet e 1903, hag an hini vrudetañ eus ar vro, betek bezañ lesanvet *eil [[kan broadel]] ar vro*. 

## Istor
Skrivet eo bet e 1895 gant ar barzh broadelour Banjo Paterson. Embannet e voe gant ar sonerezh e 1903. Ur mirdi zo bet savet d'ar ganaouenn, ar *Waltzing Matilda Centre*, e Winton, e Queensland.

Kentañ ma voe sonenrollet a voe e 1926, kanet gant John Collinson ha Russell Callow[3]. 

Klevet e vez ar ganaouenn ingal a-hed ar film *[[On the Beach (film, 1959)|On the Beach]]* (gant Stanley Kramer, miz Kerzu 1959), deuet da vezañ pennañ tem ar film skiant-faltazi-mañ.

## Ar skrid

Un tamm kemm zo bet er skrid abaoe 1903, met hini ebet en istor.

### Gerioù aostralian
; *Swagman* : Diwar *swag*, sac'h ur baleer-bro, pe pakad-kousket, ennañ pallenn ha liñsel. En ur ganaouenn all e klever *my swag has got room for one man only!* Ur *swagman* zo un devezhour. 
; *Waltzing* : diwar ar ger alamanek *[[:de:Wanderjahre|auf der Walz]]*, hag a dalv kement ha beajiñ da zeskiñ doareoù nevez ar vicher. Ar verb *to waltz* a zo *valsiñ* : *valsiñ* a ra ar pallenn dre ma kerzh an den. - 
; Matilda : anv roet d'ar pallenn 
; Billabong : poull
; *Coolibah* : asez gwezenn eucalyptus e-kichen ar billabongoù.
; *Jumbuck* : dañvad. Diwar *jump up* (lammat) distaget gant an Henvroiz, devezhourien anezho, abalamour ma lammont a-wechoù dreist ar c'hlouedoù!
; *Billy* : ur seurt kastelodennig.
; *Squatter* : an den a vev en ur *squat*, un atant.

## Pennad kar
* *[[And the Band Played Waltzing Matilda]]*

## Da selaou
*Kanet gant bugale
Youenn Souffez-Despré

**Youenn Souffez-Despré** (1922-1997, e Gwipavaz) a oa ur soudard hag a gemeras perzh er Rezistañs.Goude an Eil Brezel-bed ez eas da vrezeliñ gant an arme c'hall da Indochina hag Aljeria.

Kuitaet gantañ an arme e voe kelenner e Brest hag e savas Oaled Sant Erwan e Brest e dibenn 1969.

Ezel e voe, oberiant-tre, en "Emglev An Tiegezhioù".
Labourat a reas e stern "Iliz-ha Breizh" etre 1971 ha 1974 da reiñ lañs d'an oferennoù brezhonek da heul Sened-meur Vatikan II.

Emañ e vez e bered Sant Marzhin Brest, er garrezenn 19, renk 3 adalek ar biz, bez 21, nepell diouzh hini Roparz Hemon hag hini Per Mokaer.

## Notennoù
Emglev An Tiegezhioù

**Emglev An Tiegezhioù** a zo un aozadur savet e 1947 gant Alan Louarn ha Yann Kerlann e Yerres. Youenn Olier ha Paol Kalvez a zo bet izili oberiant diouzhtu. Sikour an tiegezhioù brezhonek da dreuzkas ar yezh eo pal an ensavadur-se. E-tro 1970 e oa bet diskleriet ar gevredigezh e prefeti an Naoned.

Betek war-dro 60 familh a voe d'ar poent-hont, a-raok savidigezh ar skolioù Diwan. Anv a gaver eus ar gevredigezh er gelaouenn Al Liamm (an notennoù) hag e Wanig ha Wenig.

Adalek 1954 e voe kaset en-dro gant Youenn Souffez-Despré, hervez Youenn Olier (*Imbourc'h* niv. 340, p. 12) hag adalek 1998 e voe resisaet er statudoù identelezh katolik ar gevredigezh, daoust ma oa katolik a spered abaoe ar penn kentañ ; an holl ne oant ket katoliked, evel Kerlann, met un aergelc'h kristen a rene. Evit ar bodadegoù da skouer e veze bepred un Oferenn.

Abaoe, daoust ma'z embann "mennout bezañ un emsav" ez eo dreist-holl evit poent kevredigezh-merañ embannadurioù Imbourc'h, hag ez embann bep daou viz ur gelaouenn a c'heller lenn ivez en-linenn, Kannadig Imbourc'h, e-lec'h e klask hec'h aozerion "kas en-dro ur preder brezhon ha kristen e brezhoneg". E liamm emañ gant Breuriezh "Kristenion Breizh" pergen evit troidigezh "Liderezh an eurioù" hag "Ar Bibl Santel" hag e klask sikour ar gristenion vrezhonegerion da genlabourat "war bep tachenn" : da sevel o ziegezh, da ren o buhez kefredel hag ar stourmoù e brezhoneg.

Disklêriañ a ra ar gevredigezh vrezhonek-se bezañ "broadelour" ha "katolik", e linenn istorel "Gwalarn" Roparz Hemon diouzh un tu, ha "Feiz ha Breiz" Yann-Vari Perrot diouzh un tu all.

Prezidant ar gevredigezh-se zo Tepod Gwilhmod abaoe 2002. Skrivet e vez pennadoù ingal gant Yann Mikael, Youenn Troal ha Yann Talbot enni.
## Liamm diavaez
*Lec'hienn Emglev An Tiegezhioù (E.A.T.)
Kannadig Imbourc'h

**Kannadig Imbourc'h** a oa kelaouenn ar gevredigezh Emglev An Tiegezhioù. 

Warlerc'hiad ar gelaouenn Imbourc'h e oa ha deuet e oa er-maez etre ar bloaz 2001 ha 2018. 

Renet e oa gant Yann Mikael. Tepod Gwilhmod, Ewan Delanoy, Youenn Troal, Paol Kalvez ha Yann Talbot a skrive enni ingal. Bep tri miz e teue er-maez. Fañch Kerrain en deus skrivet pennadoù e-barzh ivez.

Kavout a raed e-barzh :
* Pennadoù diwar-benn an darvoudoù a c'hoarvez er bed, e Frañs hag en Emsav ;
* Studiadennoù war istor Breizh ;
* Troidigezhioù pennadoù a brederouriezh, a istorouriezh ;
* Pennadoù a feizoniezh, buhez ar sent, pedennoù ;
* Keleier diwar-benn buhez ar gevredigezh Emglev An Tiegezhioù, an oferennoù e brezhoneg ha kement 'zo ...

Embannet ez eus bet 107 niverenn eus Kannadig Imbourc'h e-kerzh 17 bloavezh. Adkavout a c'heller an niverennoù kozh ha roll an holl bennadoù bet embannet war Kannadig Imbourc'h war lec'hienn Emglev An Tiegezhioù. Diwar gouezhadenn ar gelaouenn-se ez eo bet savet ar gelaouenn nevez Ar Gouloù Gwenn gant Tepod Mab Kerlevenez ha Yann Mikael.
Agnieszka Brustman

**Agnieszka Brustman** a zo bet ganet d'ar 31 a viz Gouere 1962 e Varsovia (Polonia).

Mestrc'hoarierez echedoù poloniat.

Mestr Meur (Maouezi) abaoe 1982 ha Mestr Etrebroadel (Maouezi) abaoe 1985 eo.

Bet eo bet kampionez "junior" (Maouezi) Europa e 1980 ha kampionez "junior" (Maouezi) ar bed e 1982.

Kampionez (Maouezi) Polonia e 1982, 1984, 1987 ha 1996.

Tredeog FIDE abaoe 2007 ha Tredeog Etrebroadel abaoe 2011 eo.

2 344 edo he renk Elo d'ar 1añ a viz Meurzh 2011.

## Partiennoù dibar
*Agnieszka Brustman a-enep da Nona Gaprindashvili, Ckhaltubo (Jorjia) 1988, Candidates tournament, Caro-Kann Defense, B12, 1-0
*Agnieszka Brustman a-enep da Alisa Galliamova-Ivanchuk, Azov 1990, Sicilian, Richter-Rauzer Attack, B66, 1-0
 
## Liammoù diavaez
* He fichenn FIDE
Hent-houarn Sant-Maloù Roazhon

Ul linenn hent-houarn zo etre Roazhon ha Sant-Maloù, niverenney 441000 en anvadur *Réseau ferré de France* (RFF).

## Bloaziadoù
Er bloavezhioù 1840, kumunioù Sant-Malo, [Sant-Servan]] ha Parame a c'houlennas ma vefent liammet ouzh rouedad hentoù-houarn an embregerezh *Compagnie des chemins de fer de l'Ouest* (CFFO) a oa da vezañ staliet. Asantet e voe d'o goulenn.
* : kendeuzet e voe rouedadoù Breizh ha Normandi
* : aotreet e voe al linenn Roazhon – Sant-Maloù.
* : digoradur al linenn.
*2005 : tredanet e voe al linenn ; d'an 11 a viz Kerzu ec'h erruas an TGV kentañ e Sant-Maloù.

## Tres
***PK** = *Poent Kilometrek*, an hed adalek porzh-houarn Pariz-Montparnasse *(Adalek [[porzh-houarn Roazhon]])*.

## Levrlennadur
* Blier, Gérard. *Nouvelle géographie ferroviaire de la France*. Paris : La Vie du rail, 1993.
* Foucqueron, Gilles. *Saint-Malo: histoire et géographie contemporaine*. Roazhon : Ouest-France, 2016 
* Lartilleux, Henri (1955). *Géographie universelle des transports : Géographie des chemins de fer français*, levrenn 1. Paris : Chaix-Desfossés, 1966.
* *Rail Passion*, kelaouenn, niv. 78, C'hwevrer 2004, p. 59.

## Liammoù diavaez
* Site personnel sur la ligne Rennes - Saint-Malo

## Notennoù
Die Schachwoche

**Die Schachwoche** a oa ur gazetenn alamanek gouestlet d'an echedoù embannet e Suis betek miz Mae 2003. Werner Widmer a oa he fenngazetennour.
Argantzun

**Argantzun** (*La Puebla de Arganzón* e spagnoleg hag ent-ofisiel) zo ur gumun eus proviñs Burgos e Kastilha ha Leon, nemet emañ e kontelezh Trebiñu ha gronnet gant proviñs Araba en Euskal Herria.

## Emdroadur ar boblañs 1897-2006
Iruña Oka

**Iruña Oka** (*Iruña de Oca* e spagnoleg, kenofisiel) zo ur gumun eus proviñs Araba en Euskal Herria.

## Rannoù
* Billoda
* **Iruña Oka**
* Langraiz Oka, ar pennlec'h
* Mandaita 
* Olabarri 
* Tresponde

## Poblañs
Lantziego

**Lantziego** (euskareg; *Lanciego* e spagnoleg ha kenofisiel) zo ur gumun e kreisteiz proviñs Araba‎, en Euskal Herria.

## Rannoù
Teir rann zo er gumun:
* "Assa", anv ofisiel Asa (en euskareg), hag "Assa" en spagnoleg.
* *Binasperi/Viñaspre*, anv ofisiel Binasperi (en euskareg), a zo *Viñaspre* en spagnoleg.
* Lanciego-Lantziego.

## Poblañs
Lantaron

**Lantaron** (*Lantarón* e spagnoleg hag ent-ofisiel) zo ur gumun e kreisteiz proviñs Araba‎, en Euskal Herria.

## Poblañs
Kuartango

**Kuartango** (*Cuartango* e spagnoleg, diofisiel) zo ur gumun e gwalarn proviñs Araba‎, en Euskal Herria.

## Poblañs
Arraia-Maeztu

**Arraia-Maeztu** (stumm euskarek ofisiel; *Arraya-Maestu* e spagnoleg, diofisiel) zo ur gumun e reter proviñs Araba‎, en Euskal Herria.

## Poblañs
Arratzua-Ubarrundia

* *Ur gumun all eo [[Arratzu]], e [[Bizkaia]]. *


**Arratzua-Ubarrundia** (*Arrazua-Ubarrundia* e spagnoleg, diofisiel) zo ur gumun e hanternoz proviñs Araba‎, en Euskal Herria.

## Poblañs

## Liammoù diavaez
Kanpezu

**Kanpezu** (*Campezo* e spagnoleg, stumm kenofisiel) zo ur gumun e sav-heol proviñs Araba‎, en Euskal Herria.

## Poblañs
Gaubea

**Gaubea** (en euskareg; *Valdegovía* e spagnoleg; kenofisiel an daou stumm), pe **Gobiaran**, zo ur gumun bras-mat e kornôg proviñs Araba‎, en Euskal Herria.

30 kêriadennig zo enni.

## Rannoù
Er gumun vras-mañ ez eus adkumunioù:

* **Valderejo**, a zo enni peder c'hêriadenn: Lahoz, Lalastra, Ribera ha Villamardones. 
* E **Villamaderne**, emañ kêriadenn Bellojín.

## Poblañs
Rebelution

**Rebelution** a zo ur strollad reggae a orin eus Santa Barbara e Kalifornia. Izili ar strollad eo Eric Rachmany, Rory Carey, Wesley Finley ha Marley Williams. Kuitaat a reas Matt Velasquez ar strollad neubeut amzer goude o dije krouet o c'hentañ pladenn, ''Courage to Grow'', m'en deus skrivet ha kanet tro-dro an hanter eus ar c'hanaouennoù. 

## Istor
E 2004, an izili Eric Rachmany (kan/gitar), Matt Velasquez (kan/gitar), Rory Carey (klavier), Wesley Finley (tamboulinoù) ha Marley D. Williams (gitar boud) en em strollas er skol-veur hag a veve e memes koulz e Isla Vista, ur gumuniezh e-kichen traezhenn Santa Barbara. E 2004-2005 e krogas Rebelution da seniñ ingal e-barzh abadennoù lec'hel ha dizalc'h. Emban a rejont un EP.

Dont a reas er gouloù pladenn gentañ Rebelution ''Courage to Grow'' e miz Mezheven 2007. Ar bladenn a zo bet saludet evit he zonioù fin, hag evit he c'homzoù a denn d'an emskiant sokial. *Courage to Grow* a zo bet pellgarget kalz, ha sonet war radioioù evel San Francisco Live 105. Ar bladenn a zo bet dibabet gant ar selaouerien war iTunes evel gwellañ albom reggae 2007, ha tizhet en deus ul lein gant an niverenn 4 war ar *Billboard Top Albums Reggae*.

Daou vloaz goude *Courage to Grow* e embannas Rebelution un eil pladenn anvet ''Bright Side of Life''. D'ar 4 a viz Eost 2009 e oa er c'hentañ plas war iTunes er rummad reggae, hag en trede plas evit ar pladennoù ar muiañ pellgarget er Stadoù-Unanet en holl rummadoù. Tizhout a rae ar bladenn an n°1 war ar *Billboard Top Albums Reggae*.
Erriberabeitia

**Erriberabeitia** (*Ribera Baja* e spagnoleg, kenofisiel) zo ur gumun e proviñs Araba‎, en Euskal Herria.

An itron Miren Santamaría Martínez eo maerez ar gumun abaoe 2019.
## Notennoù
Eskuernaga

**Eskuernaga** (*Villabuena de Álava* e spagnoleg, kenofisiel) zo ur gumun eus proviñs Araba‎, en Euskal Herria.

## Poblañs
Villabuena

**Villabuena** zo un anv-lec'h spagnolek.
## Lec'hanvioù
*E Castilla y León:
** **[[Villabuena del Puente]]**, kumun e proviñs Zamora ;
****[[Villabuena (León) | Villabuena]]**, bourk e kumun Cacabelos e proviñs León ;
** **[[Villabuena (Soria)|Villabuena]]**, bourk e Proviñs Soria .

*En Euskal Herria:
** **Villabuena de Álava**, anv spagnolek Eskuernaga, kumun e proviñs Araba.

## Pennadoù kar
*Villa
*Vila
Drumont

**Drumont** zo un anv-lec'h gallek hag un anv-tiegezh.

*Ar Menez Drumont (*Trumenkopf* en alamaneg), e Bussang er Vojoù;
*Edouard Drumont, skrivagner enepyuzev gall.
Ginea (Araba)

**Ginea** (*Guinea* en spagnoleg) zo ur rann eus kumun Gobiaran (*Valdegovía-Gaubea* en ofisiel), e kornôg proviñs Araba, e Kumuniezh Emren Euskadi. 
32 km emañ er c'hornôg da gêr Gasteiz, kêr-benn ar broviñs, ha 24 km en hanternoz da Miranda de Ebro, er *sierra de Arcamo*, ha 700 m uhelder dezhi.

Ur 15 a dud zo o chom eno.
A-raok 1927 e oa stag ouzh Lacozmonte.

Iliz San Martín zo e-kreiz ar barrez, nemet n'eo ket bras he zalvoudegezh arzel.
Erriberagoitia

**Erriberagoitia** (*Ribera Alta* e spagnoleg, kenofisiel) zo ur gumun eus proviñs Araba‎, en Euskal Herria.

## Poblañs
Zabel

**Zabel** zo un anv-tiegezh alamanek.

## Tud
* Ades Zabel (* 1963), aktour alaman
* Albert Zabel (1834–1910), sonaozour alaman
* Erik Zabel (* 1970), marc'hhouarner alaman
* Günter Zabel (* 1926), politikour (Hessen, SPD)
* Hermann Zabel (1832–1912), louzawour alaman

## Lec'hanvadurezh
*Zabel, kêriadenn e Tran, Bulgaria 

## Pennadoù kar
* Schachzabel
* Wurfzabel
Menez Drumont

Ar **Menez Drumont** (pe *Trumenkopf* en alamaneg) zo ur menez er Vojoù, e kumun Bussang, en departamant Vosges, e Bro-C'hall. 

1 200 uhelder zo dezhañ, moal e gern. 

Un daol-reteriñ zo en nec'h.

## Pennad kar
*Drumont
Vojoù

Ar **Vojoù** pe **Vogezoù** (*Vogesen* en alamaneg; *Vosges* e galleg) zo menezioù e reter Bro-C'hall, etre Loren hag Elzas. 

## Kernioù
Ar gern uhelañ eo ar Großer Belchen (gwechall *Sultzer Belchen*; *Grand Ballon* e galleg ha *Ballon de Guebwiller* gwechall), dezhi 1 424 m uhelder. Ar *ballon*où eo ar menezioù uhelañ, viheñvel an nec'h anezho.

## Istor
### An anv
Kozh eo an anv. E De bello gallico gant Julius Caesar e lenner ar meneg *ex monte Vosego*, diwar-benn ur menez etre *Gallia celtica* ha *Gallia belgica*. Bet eo an harz etre Kelted Haedui ha Kelted (Belged a lavar lod) Leuci, a veze brezel etreze. Plinius, a veze oc'h aveiñ ar morlu roman, a anaveze pin ar Vojoù. 
Kaoz zo ivez eus un doue *vosegus*, un anv-gwan, er gerioù Merc[urio] vosego. En  e krede an istorourien e oa bet un doue Vosegus o redek ar c'hoadoù teñval.

### Harzoù
Tennet e oa bet Elzas-Loren digant Bro-C'hall e 1871 gant Alamagn. Etre 1871 ha 1918 e oa an departamant Vosges a-stok ouzh Alamagn. Neuze e komzed eus *linenn c'hlas ar Vojoù*, hag Elzas a-dreñv dezhi en Alamagn, o hiraezhiñ, hervez ar vroadelourien c'hall, dindan ar yev alaman.

## Notennoù
O universal é o local sem muros

**O universal é o local sem muros** (*Hollvedel eo an traoù lec'hel mar bezont divoger*) zo ur frazenn skrivet gant ar skrivagner portugalat Miguel Torga (1907-1995)e pemzekvet levrenn e zeizlevr (Diário XV, 1990) dalc'het gantañ e-pad 60 vloaz. 

Difennour sevenadur ha yezh Portugal e oa Torga. Ar sevenadur, hervezañ, an hini a ro da bep den ha da bep strollad tud e zibarded. « Ur sevenadur zo er bed evel ur gouloù o skediñ ..."

## Liamm diavaez
*Pennad diwar-benn ar meizad hag an oberour
De Bello Gallico

***Commentarii de Bello Gallico***, pe ***De Bello Gallico***, pe **Brezel Galia**, zo ul levr istor a zo anezhañ seizh levrenn diwar zorn Julius Caesar. Savet eo diwar notennoù skrivet gantañ a-hed ar brezel ha dastumet war-dro 52-51 kent JK. Kontañ a ra ar jeneral diktatour an oberoù-brezel kaset da benn gantañ, diwar an danevelloù savet gantañ, ha darnig gant e ofiserien uhelañ, da gas da Sened Roma (a daole evezh ouzh oberoù ar brokonsuled evel Caesar) e-kerzh brezel Galia a c'hoarvezas eus 58 da 52 kent JK, ur brezel renet ha gounezet gantañ. Un eizhvet levr a voe savet diwezhatoc'h gant Aulus Hirtius diwar-benn an emgannoù diwezhañ e 51 kent Jk ha saviad Galia en 50 kent JK.

N'eus arvar ebet diwar-benn an oberenn, met ar goshañ skouerenn anavezet anezhi a zeu eus marevezh ar garolingidi, un 800 vloaz goude an darvoudoù; gant se eo unan eus koshañ skridoù an Henamzer klasel, war-bouez skridoù an Testamant Nevez. 

## Danvez al levr
;Levrenn I (bloavezh 58)
:Deskrivadur ar pobladoù galian ; divroadeg an Helveted ha brezelioù enep dezho ; brezelioù enep Germaned Ariovistus.
;Levrenn II (57)
:Brezeliadenn enep ar Velged.
;Levrenn III (56)
:Brezeliadenn enep pobloù Arvorig ; brezeliadenn Publius Crassus e Gallia Aquitania.
;Levrenn IV (55)
:Brezeliadenn enep Germaned ; kentañ treuzadeg ar Roen en Istor ; kentañ tro-vrezel en Enez Vreizh.
;Levrenn V (54)
:Eil tro-vrezel en Enez Vreizh ; emsavadeg an Eburones hag an Dreveri.
;Levrenn VI (53)
:Eil treuzadeg ar Roen ; peoc'hidigezh Norzh ha Kreiz Galia.
;Levrenn VII (52)
:Emsavadeg an holl bobloù galian ; seziz Avaricum ; Emgann Gergovia ; Emgann Alesia.
;Levrenn VIII (51 ha 50)
:Peoc'hidigezh Galia ; peurechuet an aloubadeg en *[[oppidom]]* Uxellodunum ; stad Galia er bloaz 50.

## Levrlennadur
*  ''Commentarii de bello Gallico''
*  ''La Guerre des Gaules''
*  Gelzer, Matthias & . *Caesar, der Politiker und Staatsmann*. Stuttgart : Franz Steiner Verlag, 2008 
*  Zehnacker, Hubert ha Fredouille, Jean-Claude. *Littérature latine*. Paris : Presses universitaires de France, 2013 
*  Canfora, Luciano. *Jules César, le dictateur démocrate*. Paris : Flammarion, 2020 

## Gwelet ivez
*Brezel Galia
## Notennoù
Valmala

**Valmala** zo un anv-lec'h hag a gaver e div vro:

***[[Valmala (Burgos)|Valmala]]**, kumun e proviñs Burgos e Spagn.
***[[Valmala (Italia)|Valmala]]**, kumun e proviñs Cuneo en Italia.
Eltziego

**Eltziego** (stumm ofisiel spagnolek: *Elciego*, a gomprener evel *an hini dall*) zo ur gumun e kreisteiz proviñs Araba‎, en Euskal Herria.

## Poblañs
Skrivadeg

Ar **Skrivadeg** zo un abadenn reizhskrivañ brezhoneg hag a vez aozet bep bloaz e miz Meurzh, abaoe 1997. Da gentañ e oa anvet *Skrivadenn*. Prizioù a vez roet d'ar berzhidi. Un dro-diwezh a vez aozet evit ar re wellañ.

## Liammoù diavaez
* Ar skrivadeg gwelet gant  Frank Bodenes.
* "''La'' skrivadeg'', une communion en paradoxes"''. Labour-studi (e galleg) gant Malo Morvan diwar-benn savboentoù enebet a-zivout ar Skrivadeg, embannet er gelaouenn *[[Glottopol]]* niv.26 (Gouere 2015)].
Arondisamant an Havr-Nevez

**Arondisamant an Havr-Nevez** a zo ur rann velestradurel eus Bro-C'hall, e departamant Seine-Maritime hag e rannvro Normandi.

## Kantonioù ha kumunioù
### Betek 2016
Rannet e oa arondisamant an Havr-Nevez e 20 kanton hag e 176 kumun.

### Abaoe 2017
Adrannet e voe arondisamantoù Seine-Maritime d'ar 1 a viz Genver 2017. 146 kumun zo en arondisamant an Havr-Nevez bremañ.

## Daveoù
Dulantzi

**Dulantzi** (*Alegría* pe *Alegría de Álava* e spagnoleg; *Alegría-Dulantzi* ent-ofisiel) zo ur gumun e kreisteiz proviñs Araba‎, en Euskal Herria.

## Poblañs

## Istor
*Emgann Dulantzi