open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ferdinand Iañ Bulgaria

**Ferdinand I Bulgaria** (Фердинанд I e bulgareg ; 26 C'hwevrer 1861 – 10 Gwengolo 1948) a oa roue Bulgaria. Da gentañ evel priñs (*knyaz*) eus 1887 da 1908, ha goude evel roue (*tsar*) eus 1908 betek 1918. Dindan e ren, Bulgaria a gemeras perzh er Brezel-bed kentañ a-du gant ar Galloudoù Kreiz (Alamagn, Aostria-Hungaria, Turkia) adalek 1915.

## Buhez
Ganet e voe Ferdinand d’ar 26 a viz C’hwevrer 1861 e Vienna, e tiegezh Sachsen-Coburg-Gotha-Koháry. Mab e oa d’ar priñs August von Sachsen-Coburg-Gotha (1818–1881) ha d’e wreg Clémentine Orleañs (1817–1907), merc’h da Loeiz-Fulup Iañ, roue Bro-C’hall. Desavet e voe e-mesk noblañsoù uhel Aostria-Hungaria, hag e domanioù ar familh en Hungaria hag en Alamagn. Ferdinand, hag a oa ofiser en arme Aostria-Hungaria, a voe dilennet da briñs e penn Bulgaria gant bodadenn vras ar vro-se, d’ar 7 a viz Gouere 1887. 

D’an 20 a viz Ebrel 1893 e timezas gant Maria Luisa di Borbone-Parma, ur briñsez italian, merc’h da Roberto Iañ Parma.
Pevar bugel o devoe :
*Boris (1894–1943)
*Kyril (1895–1945)
*Evdokia (1898–1985)
*Nadejda (1899–1958)

Mervel a reas Maria Luisa e 1899. Un eil gwreg en devoe Ferdinand goude : d’an 28 a viz C'hwevrer 1908 e timezas gant Eleonore Reuß zu Köstritz (1860-1917).
Pa’z eas Bulgaria eus ur stad emren d’ur stad dizalc’h da vat, e 1908, e teuas Ferdinand da vezañ « tsar », d’ar 5 a viz Gwengolo 1908. E zilez a roas dek vloaz war-lerc’h, d’an 3 a viz Here 1918.

Ferdinand I a lakaas Bulgaria da gemer perzh er Brezel-bed kentañ, a-du gant Alamagn, evit gallout kreskiñ e zomani er Balkanoù hag en em zizober eus levezon Rusia. Met e zilez a roas e 1918 , goude drouziwezh ar Galloudoù Kreiz, kuit da nerzhioù estren lakaat o c’hrabanoù war ar vro. Sevel a reas e vab henañ Boris war an tron en e lec’h.

Mervel a reas e 1948, e Coburg, e Bavaria.

## Levrlennadur
**Böttcher, Hans-Joachim: Ferdinand von Sachsen-Coburg und Gotha 1861 - 1948  -  Ein Kosmopolit auf dem bulgarischen Thron.* Berlin 2019 
*
*
Feur-emglev Riga (1920)

**Feur-emglev Riga** (latveg: Latvijas-Krievijas miera līgums, ruseg: Рижский мирный договор 1920 года) a voe sinet d’an 11 a viz Eost 1920 etre gouarnamant republikan Latvia ha gouarnamant bolchevik Rusia e Riga (Latvia) goude an arsav-brezel da heul dieubidigezh Livonia gant luioù Latvia ha Polonia. Peurviwiriekaet e voe gant an div Stad e miz Here 1920.

Latvijas—Krievijas miera līguma parakstīšana Rīgā (1920).jpg|Kevraouerien latviat ha soviedat o sinañ an emglev.

Ioffe_Abram_power_of_Attorney.jpg|Galloud dileuriañ Rusia Soviedel bet roet da Adolf Joffé gant Vladimir Lenin. 
Latv Kriev karte.jpg|An harzoù etre Latvija ha Rusia soviedel.

## Abegoù
* Kemeret e voe Latvia gant an Alamaned e miz Gwengolo 1917 abalamour d'an Dispac'h ha d'an trubuilhoù e Rusia. Padout a reas betek miz Du 1918, pa rankas Alamagn kodaniañ e Compiègne (Bro-C'hall) d'an 11 a viz Du 1918.
* Klask a reas bihan-niver Alamaned ar vro bout staget, mod pe vod, ouzh Alamagn; e rummadoù uhel ar gevredigezh e oant, lod anezhe o vout noblañsoù, ha perc'henned war tachennoù bras ken-ken. 
* Embannet e voe Stad Latvia d'an 18 a viz Du 1918.
## Kevraouerien
* E anv Latvia :  Jānis Vesmanis,  Pēteris Berģis, Ansis Buševics,  Eduards Kalniņš ha Kārlis Pauļuks,
* E anv Rusia :  Adolf Joffé ha Jakov Haniecky.

## Liammoù diavaez
## Notennoù ha dave
Lankell

Ul **lankell**, pe ur **romb**, zo ur pevarzueg dezhañ pevar zu keit-ha-keit.

## Dezverkoù
Ur pevarzueg rez a zo ul lankell mard eo ha hepken mard eo gwir unan eus an traoù-mañ :
* Keit-ha-keit eo e bevar zu (dre dermenadur).
* A-serzh eo e dreuzvegennoù an eil war eben hag en o c'hreiz e kejont.
* E ziv dreuzvegenn a zo kreizkornennoù eus daou gorn diabarzh ragenep.
* Ur c'hensturieg dezhañ daou du kenheuilh keit-ha-keit eo.
* Ur c'hensturieg eo hag a-serzh eo e dreuzvegennoù an eil war eben.
* Ur c'hensturieg eo hag unan eus e dreuzvegennoù a zo ur greizkornenn eus ur c'horn diabarzh.

## Amregenn ha gorreenn
### Jediñ an amregad
Bezet *a* un tu eus ul lankell, gallout a reer jediñ hec'h amregad *A* :
:A = 4 a.

### Jediñ ar gorread
Bezet *d* diaz ul lankell, da lavaret eo ne vern pehini eus he zuioù, hag *s* he sav, gallout a reer jediñ he gorread *G* en hevelep doare hag ur c'hensturieg diforzh :
:G = d \times s.

Bezet *p* ha *q* regadoù he zreuzvegennoù, gallout a reer jediñ he gorread evel-henn ivez :
:G = \frac{p \times q}{2}.

## Notennoù
Roll sonaozadennoù John Philip Sousa

Setu amañ listenn peuzklok oberennoù ar sonaozour ha pennsoner stadunanat John Philip Sousa (1854-1932).

Bez' ez eus el listenn-mañ 134 zon-bale, 68 pezh kanet, 24 faltazienn, 22 don-dañsal, 15 operetenn, 14 fentigellenn, 11 heuliad, 9 fezh evit trompilhoù & taboulinoù, 4 digoradenn, 2 bezh evit sonadegoù ha 2 varzhoneg sinfoniel, eleze 305 oberenn en holl.

## Notennoù
Sioc'hanidigezh

Ar **Sioc'hanidigezh**, pe an **diforc'hidigezh**, a vez graet eus ar fed ma vefe torret un dougen dre tennañ pe skarzhañ ur grouell pe fetus. Pa erru ur sioc'hanidigezh hep ma vefe eus un obererezh e vez graet kolladenn. Erru a ra kolladennoù en 30% betek 40% eus an dougerezioù. Pa vez anv eus un obererezh a-ratozh evit pouez un dougerez, e vez graet sioc'hanidigezh. Pa vez doujet ouzh reolennoù ar medisinerezh, ar sioc'hanañ a zo unan eus an obererezhioù mezegel surañ a vez. Pa ne vez ket doujet ouzh ar reolennoù ez eo unan eus ar mammennoù gwashañ a-fed marv maouezed dougerezed, dreist-holl er broioù o tiorren. Pevarzek gwech suroc'h eo ar sioc'hanidigezh evit ar gwilioudiñ a-fed buhez ur vamm gant sifroù Stadoù-Unanet Amerika.
## Pennadoù kar
* Kolladenn
Charlotte Vega

**Charlotte Elizabeth Vega**, ganet d'an 10 a viz C'hwevrer 1994 e Madrid, zo un aktourez ha top model spagnol. Brudet eo bet evit he roll er film spagnol The Misfits Club embannet e 2014, evit ar roll pennañ er film iwerzhonat The Lodgers (2017). C'hoariet he deus ivez rolloù penn e stiradoù skinwel spagnol e 2015 – trede koulzad ar stirad Velvet hag er c'houlzad nemetañ eus ar stirad skinwel saoz-spagnolat The Refugees.
## Filmlennadur
### Filmoù

### Skinwel

## Liammoù diavaez
* Charlotte Vega war IMDb
Regiopolis

En Alamagn e vez graet **regiopolis** eus ur gêr er-maez diouzh kalon tiriad ur vetropolenn.

Ar gêr *regiopolis* zo ur vetropolenn a-live gant ur rannvro, ur skeul vihanoc'h evit hini ur vetropolenn met gant ar memes dielfennadur : emañ e penn un tiriad dre an nerzh ekonomikel, sevenadurel ha politikel kreñv a vez kreizennet eno. Ouzhpenn da-se, an niver bras a annezidi a zegas ur galloud-sujañ war ar peurrest eus an tiriad a zo tro-dro.
Implijet e vez an droienn evit ober anv eus kêrioù gant ur vent kreiz met gant ur gêr brasoc'h, ur vetropolenn re dost, evit ma c'hellfe bezañ kalon un tiriad ledanoc'h. Evit ober anv eus an tiriad tro-dro d'ur regiopolis e c'haller ober gant *regio* (damheñvel ouzh *tiriad metropolitan* pe ar berradur *metro*).

## Rostock

Ar c'hentañ gwech ma voe graet anv eus meizad ar Reiopolis e voe diwar-benn Rostock.

## Notennoù ha daveennoù
Black Francis

**Charles Thompson IV**, ganet d'ar 6 a viz Ebrel 1965, zo ur soner, skrivagner pozioù ha gitarour stadunanat. Brudet eo evel penn ar strollad rock Pixies, dre al lesanv **Black Francis**. Pa voe torret ar strollad e 1993, e oa kroget gant un hent sonerezh e-unan gant al lesanv **Frank Black**. Goude daou albom gant al label 4AD hag unan gant American Recordings, e oa aet kuit diouzh al label ha savet ur strollad nevez anvet **Frank Black and the Catholics**. Adkemeret en deus al lesanv Black Francis e 2007.
Arthur Schopenhauer

**Arthur Schopenhauer** (Danzig, 22 C'hwevrer 1788 – Frankfurt am Main, 21 Gwengolo 1860) a oa ur prederour hag ur c'helenner skol-veur.

Sevel a reas ur c'helenn a-zivout gouiziadoniezh, usvedoniezh, kenedouriezh ha divezelezh. En em lakaat a rae da heulier Immanuel Kant (1724-1804) hag implij a reas prederouriezh e vestr evit frammañ e soñj dezhañ.
E-touez ar brederourien eus an  e tiorroas meizad an *uhelvennaderiezh dangorel*. Hennezh a voe unan eus ar brederourien alamanek kentañ hag o deus diorroet ar mennozh ma vez renet an hollved gant ur bennaenn ziboellek.
Manifestadeg an 13 a viz Meurzh 2021 evit ar brezhoneg

Ur vanifestadeg a oa bet aozet d'an 13 a viz Meurzh 2021 e Kemper evit difenn ar brezhoneg. 5000 a dud (e-tro 1000 a vugale) a oa bet o tibunañ e Kemper da c'houlenn ma vefe lakaet da dalvezout ur Steuñv Marshall evit ar brezhoneg. An dud a oa bet bodet war ar blasenn Laenneg, dirak an ti-kêr, a-raok dibunañ e kêr.

Ar galv a oa bet aozet gant Diwan, Divyezh, Divaskell (Dihun), Kelennomp!, SNEF-FSU ha CFDT-FEP DIWAN.

Kalzig politikourien a oa deuet evel Isabelle Assih, maerez Kemper ; Nathalie Sarabezolles, prezidantez kuzul-departamant Penn-ar-Bed ; Loïg Chesnais-Girard, prezidant kuzul-rannvro Breizh ; Marc Le Fur, kannad LR en Aodoù-an-Arvor ; Ronan Dantec, senedour el Liger-Atlantel ; Christian Troadec, maer Karaez ha kuzulier rannvroel ;  Paul Molac, kannad er Morbihan ha difenner ul lezenn evit ar yezhoù rannvroel kinniget gantañ dirak ar Vodadenn vroadel c'hall ; Sébastien Miossec, maer Rieg ; Didier Le Gac, kannad LREM e Penn-ar-Bed ; Yannick Kerlogot, kannad LREM en Aodoù-an-Arvor ; Nadège Havet, senedourez LREM e Penn-ar-Bed ; Graziella Melchior, kannadez LREM e Penn-ar-Bed ; Annaïg Le Meur, kannadez LREM e Penn-ar-Bed.

Daou strollad politikel o deus kemeret perzh ivez : Strollad Breizh hag UDB.

## Liammoù diavaez
* Galv manifestiñ Kelennomp!
* Filmig war Frañs3 Breizh
## Notennoù ha daveennoù
Fairuzabadi

**Fairuzabadi** pe **al-Fayrūzabādī** (arabeg الفيروزآبادي) (1329–1414) a oa ur geriadurour hag a savas ur geriadur arabek bras anvet *al-Qamus al-Muhit*. 

Genidik e oa Fairuzabadi eus Fars en Iran. Studioù a reas e meur a lec'h, Shiraz, Baghdad, Damask, a-raok beajiñ ha bevañ tro-ha-tro e Jeruzalem, en Ejipt, e Mekka hag e Yemen.

Skrivañ a reas barzhonegoù, met e oberenn anavezetañ eo e c'heriadur *Al-Qamus al-Muhit* (القاموس المحيط) m'en doa bodet danvez tennet eus daou c'heriadur all, *Al-Muhkam* gant Ibn Sida (m. 1066) hag *Al-ʿUbab* gant al-Saghānī (m. 1252).  E c'heriadur e div levrenn a reas berzh, kalz muioc'h eget ma reas *Lisan al-Arab* gant Ibn Manzur (m. 1312). Implijet e voe *al-Qamus* e-pad tost da bemp kantved.

## Notennoù
Juventus Turin

An **Juventus Football Club** pe **Juventus [[Torino]]** zo ur c'hleub mell-droad italian a c'hoari er Rummad A.
Sarlat-la-Canéda

**Sarlat-la-Canéda**, anvet peurliesañ **Sarlat** hepmuiken, zo ur gumun c'hall eus departamant Dordogne, er rannvro Nouvelle-Aquitaine. E 2018 e oa annezet gant 9 127 a dud. 


Restr:Sarlat-la-Canéda-Place.jpg|Kreiz kêr Sarlat
Restr:Sarlat-medieval-city-by-night-13.jpg|Ti ar skrivagner Étienne de La Boétie
Restr:Sarlat.jpg|Kreiz kêr Sarlat en hañv


## Liammoù diavaez
*sarlat-tourisme.com
*sarlat.fr

## Notennoù
Tirant

Un **tirant**, en Henc'hres, a oa un unpenn a rae implij eus e c'halloud en ur mod aotrouniek, feuls ha direizh. 

Implijet e veze ar ger en Henc'hres evit envel tud deuet e penn o c'heoded goude brezelioù diabarzh, er  ha  kantved a-raok Jezuz-Krist dreist-holl. Dont a reas an tamall a dirantelezh da vezañ un arm politikel, un doare da zivrudañ un enebour.
Stêrouriezh

Ur skourr eus an douriawouriezh *(*hidrologiezh)*, a zo studi kelc'hiad an dour war an Douar eo ar **stêrouriezh**, a bled gant ar stêrioù.

He ratozh eo studiañ rouedad an dourredennoù war an douar (ha n'eo ket er mor), termeniñ o diazad doureier, muzuliañ o c'has, o gwrezverk, an elfennoù kimiek a zo enno, koulz hag o aezhennadur hag o ensiladur e krestenenn an Douar. An eienennoù ha kement doare da vagañ un dourredenn zo ul lodenn eus ar stêrouriezh ivez.

## Notennoù
Cefni

Ar stêr **Cefni** zo ur stêr a red e kornôg Enez Mon e hanternoz Kembre, ha 16,9 km hed dezhi.

Eieniñ a ra nepell diouzh kêriadenn Bodffordd, e-kreiz an enez, ma red betek Llyn Cefni. Eus al lenn e ya betek Llangefni, hag alese etrezek Gors Ddyga ha goude war-du Malltraeth, ma ya da aberiñ.
Chapel Pontouar

**Chapel Pontouar** zo lec'hiet e kumun Tregourez, e Kerne, e departamant Penn-ar-Bed.

## Istor
Chapel Pontouar, savet er , a oa gouestlet er penn-kentañ da sant Gwezenneg, deuet eus Kembre e fin ar . Hervez ar vojenn e teue ar voraerien da bardonañ d'ar chapel da drugarekaat ar sant evit bezañ saveteet ur vag hag he bourzhiad ganti a-gevret gant e vreur gevell Jagu e-kerzh ur barr-avel. Abaoe ar  ez eo gouestlet ar chapel da Itron Varia Pontouar.

## Arkitektouriezh
Ur savadur e stumm ur groaz latin eo.

### An diavaez
Bez' ez eus un tourig gant ur gorzenn war ar pignon kornôgel, ha diri war ar skoaz.
;Ar feunteun
Ar feunteun en ardraoñ, hag a zo moarvat eus ar memes maread, a voe distaget diouzh ar chapel gant digoradur an hent a gas da Gemper e 1893. An feunteunig volzek-mañ, brudet he dour evit pareañ poanioù-skouarn sañset, a oa ur skeudenn eus sant Gwezenneg enni.
;Ar c'halvar
Ar c'halvar zo eus ar .

### An diabarzh
#### An [[nev]]
Er chapel ez eus un nev gant pevar zreuziad, dispartiet diouzh ur chantele, eeun e penn-chantele gant prenestraj e furm flourdiliz, gant ur volz.
; Ar chantele

; Delwenn
Ar chapel a zalc'h un delwenn eus sant Gwezenneg a voe kizellet e 1563, ha delwennoù eus sant Roc'h, santez Anna hag ar Werc'hez, sant Maur, sant Maurice, ha delwenn gaer meurbet Itron Varia Pontouar. 

## Azeulerezh, lidoù hag abadennoù
; Ar pardon
Lidet e vez da Sul kentañ miz Eost.

## Skeudennaoueg



## Liammoù diavaez

## Notennoù
Yagu

**Yagu** zo ur manac'h brezhon, deuet eus Kembre da Vreizh e fin ar , hag anvet da sant. 

Hervez ar vojenn e oa mab da sant Fragan ha d'e bried santez Gwenn, ha breur gevell da Gwezhenneg, Gwenole, ha Klervi.

Lidet e vez d'an 2 a viz C'hwevrer. 

An anv-tiegezh  *Jégu*, anavezet  war-dro  Sant-Yagu-an-Enez, a c'hallfe dont eus e anv.

## Lec'hioù
Meur a lec'h zo en e anv:
* Sant-Yagu-an-Enez,
* Sant-Yagu-ar-Menez, 
* Sant-Yagu-ar-Bineg.
Gwezhenneg (sant)

**Gwezhenneg**, pe Gwezenneg, pe Gwezheneg, zo ur sant brezhon deuet eus Kembre e fin ar Vvet kantved. Lidet eo d'ar 5 a viz Du. Gevell eo da sant Yagu, Gwenole, Klervi.

Unan eus mibien Fragan ha Gwen. *Uuetenoc* zo meneget alies e Diellevr Redon. Dont a ra an anv-se eus ar brezhoneg kozh *uueten* (emgann). 

## Gwelet ivez
* an anv Gwezhenneg
En or ag er vuhé devot

**En or ag er vuhé devot pé instructioneu forh pourfitable eit conduie ha sonnat en inean én devotion; dré sant Françaes a Sales, escob ha prince a Genève**  zo anv ul levr devosion embannet e Gwened e 1838 e ti JM Galles.

Un droidigezh eus un oberenn c'hallek, an *[[Introduction à la vie dévote]]* eo anv an oberenn-se, a oa bet troet dija gant Charlez ar Brizh hag embannet e 1709, hag anvet *[[Introduction dar Vuez Devot]]*.
Andrew

**Andrew** zo un anv-bihan saoznek kar d'an anv Andrev. Dont a ra eus ar gresianeg  *Ἀνδρέας*, Andreas. E-touez an dek anv-bihan ar muiañ roet d'ar baotred eo er broioù saoznek. Un anv-tiegezh eo ivez.

## Sant
Anv unan eus ebestel Jezuz eo Andrev. Sant patrom Bro-Skos eo.

## Berranvioù
* Andie
* Drew

## Yezhoù all
### E yezhoù all Bro-Skos
* *Andra* e skoteg
* *Aindrea, Aindreas* pe *Anndra* e gouezeleg Bro-Skos
### Yezhoù all
*Andrea, en italianeg
*Andreas, en alamaneg
*André, e galleg, katalaneg, hungareg, korseg, tchekek, portugaleg...
*Andrés, e spagnoleg

## Tud
### 
* Andrew Smith, (1797-1872), ergerzhour, etnologour, loenoniour ha mezeg-arme
* Andrew Lang (1844-1912), skrivagner skosat, barzh ha skridvarner
* Andrew Cramond (g. e 1994), rugbier

### 
* Andrew Carnegie (1835-1919), industriour stadunanat, ganet e Bro-Skos
* Andrew Jackson (1767-1845), seizhvet prezidant ar vro
* Andrew Johnson (1808-1875), seitekvet prezidant ar vro
* Andrew Garfield (g. e 1983), aktour
* Andrew Wiles (g. e 1953), matematikour saoz

### 
* Andrew Niccol (g. e 1964), filmaozer, senarier ha produer 

## Film
* *Amos & Andrew* (1993) gant aktourien Nicolas Cage ha Samuel L. Jackson

## Pennadoù kar
* Andrews
* St Andrews
* Andru
* MacAndrew
* McAndrew
Cato

**Cato** a oa anv meur a zen brudet eus istor Henroma, eus an tiegezh Porcii.
*Marcus Porcius Cato Maior, pe Cato an Henañ (234–149 kent JK),  politikour
*Marcus Porcius Cato Licinianus, mab da g-Caton an Henañ, gwiraour
*Marcus Porcius Cato (konsul en 118 kent JK), mab da g-Cato Licinianus
*Gaius Porcius Cato, mab da g-Cato Licinianus, konsul
*Marcus Porcius Cato Salonianus (ganet en 154 kent JK), mab da g-Cato an Henañ ha d'e eil pried Salonia
**Lucius Porcius Cato, mab da g-Cato Salonianus, konsul
**Marcus Porcius Cato (tad Cato ar Yaouankañ), mab da Cato Salonianus
*Marcus Porcius Cato Uticensis, lesanvet Cato ar Yaouankañ pe *Cato Uticensis* (95–46 kent JK), politikour
**Marcus Porcius Cato (mab da Cato ar Yaouankañ)

## Lec'hioù

*Cato Island, enezenn e Queensland

*Cato (New York), kêr e kontelezh Cayuga, e stad New York,
*Cato (Wisconsin), kêr e Wisconsin.
Porcia

**Porcia** a c'hall bezañ meur a dra :

*Gens Porcia, un tiegezh en Henroma
*Porcia Catonis, ur Romanez, gwreg da v-Brutus
*Porcia (c'hoar Cato ar Yaouankañ), ur Romanez, c'hoar da g-Cato ar Yaouankañ
*Porcia (Friuli-Venezia Giulia), ur gumun eus Italia
*Kastell Porcia, ur c'hastell e Spittal an der Drau, en Aostria
C'hrysaor

**Chrysaor** (Henc'hresianeg: Χρυσάορος, *Chrysáoros*; ger-ha-ger: "An hini a zo ur c'hleze aour gantañ" (χρυσός, "aourel" and ἄορ, "Kleze")) eo breur Pegasos ha mab Poseidon ha Medusa. Alies e vez taolennet evel ur paotr yaouank. Chrysaor ha Pegasos a voe ganet pa voe dibennet penn Medusa gant Perseüs.
C'hryasor a zimezas gant Kalliroe, merc'h da Okeanos, ha ganto e c'hanas ar ramz Geryon.
## Mammennoù
Beg ar Gouin

**Beg ar Gouin** zo ur beg-douar e Gourenez Kraozon, e kumun Kameled. Emañ er c'hornôg da Vae Kameled. A-gozh ez eus difennoù eno da ziwall porzh Kameled diouzh argadennoù diavaez. Diforc'hañ a reer ar *Gouin Vras* hag ar *Gouin Vihan*.

## Istor
E 1693 e voe savet meur a greñvlec’h, war urzh Vauban, tro-dro da Vae Kameled, da zifenn ar porzh-se diouzh argadennoù gant Saozon pe Izelvroiz, enebourien da Loeiz XIV. Ganto e oa difennet mulgul Brest ivez.

En  e voent kempennet hag adarmet.

Da vare an Eil Brezel-bed e voe savet kreñvlec’hioù all gant an alouberien alaman, etre 1942 ha 1943. Gallout a rae ar c’hanolioù staliet eno tennañ betek 22 km hed. An difennoù gwellañ e oant e-touez ar re a oa e gourenez Kraozon. E 1944 e voe peurzistrujet kanolioù ar Gouin Vras.

## Liamm diavaez
Alida Valli

**Alida Valli** (1921 e Pula-2006 e Roma) a oa un aktourez italian. C'hoariet he deus e ouzhpenn 100 film, gant filmaozerien vrudet evel Mario Soldati, Alfred Hitchcock, Carol Reed, Michelangelo Antonioni, Luchino Visconti, Bernardo Bertolucci, Georges Franju ha Dario Argento.
Ar Berr

**Berr** pe **ar Berr** zo un anv-tiegezh brezhonek. Troet eo bet e *Le Berre* ha *Le Bert* gant marilh gall ar boblañs. 

## Tud
* Leon ar Berr (1874-1946), kelaouenner ha barzh
* Alan-Gwenog Berr (1913-1974), yezhoniour 
* Alexandre Le Berre (1925–1975), melldroader
* Alan E. ar Berr (1937-2019), c'hoarier-pezhioù, troour ha geriadurour
* Yves Le Berre, kelenner brezhoneg, kuzulier-kêr PCF e Brest
* *Marie-Charlotte Le Berre*, anavezetoc'h evel Dodik Jegou, arzourez 
* Pierrick Le Bert (g. e 1970), melldroader.

## Gwelet ivez
* ar Braz
* ar Bihan
Götz von Berlichingen

**Gottfried von Berlichingen zu Hornberg**, pe "Götz von Berlichingen", "Götz mit der eisernen Hand" e voranv (G. e zorn houarn), (1480 e Jagsthausen - 23 Gouere 1562 e kastell Hornberg, e Neckarzimmern) a oa ur marc'heg impalaerel frankek. Brudet-bras eo evit ar perzh a bouez en doa kemeret e Brezel ar Gouerion Alaman, ha dre m'eo bet taolennet gant Johann Wolfgang von Goethe er pezh-c'hoari *Götz von Berlichingen*. Brudet eo an arroud a gaver er pezh-se, *Er aber, sag's ihm, er kann mich im Arsche lecken !* ("Hennezh, kae da lavaret dezhañ e c'hall lipañ ma revr!"), ur frazenn dizoare anavezet-mat gant an alamanegerien.
Marc'hegiezh Impalaerel

Ar **Varc'hegiezh Impalaerel** (alamaneg : *Reichsritterschaft*) a oa ur gumuniezh a vrientinien alaman hag a oa e darempred gant an Impalaer santel roman german hep bout stag ouzh ur rouantelezh nag ur roue. Ur stael *Reichsunmittelbar* ("dihanterouriezh impalaerel") a veze graet anezho.

Adal 1495 e voe savet ar *Reichstag* ("Bodadeg an impalaeriezh") hag ar vrientinelezh vrasañ a gemere perzh enni (dilennerien, priñsed, duged, konted ha preladed ivez). Sezioù hêrezhel a oa roet dezho. Hogen nac'het e oa d'an noblañs bihanoc'h, marc'heien ha baroned peurvrasañ anezho. Hi o deus mennet o bodañ e pemzek *Ritterorten* ("bodadoù marc'heien") evit diskouez o youl da pouezañ war an impalaer ha dont tre er *Reichstag*. Krouet e voe marilhoù ha sezioù evito e 1542. E 1577 e voe tolpet an holl *Ritterorten* e tri *Ritterkreis* ("Kelc'h marc'heien") : ar Ritterkreis Frank, ar Ritterkreis Swab ha Ritterkreis ar Roen.

Götz von Berlichingen a oa unan anezho.
Bongo

**Bongo** zo anv meur a dra.

* ar bongo, un antilopenn eus Afrika ; 
*ar bongo, ur benveg-tosiñ.

## Anv-tud
**Bongo** zo un anv-tiegezh :
### Afrika
*Omar Bongo (1935-2009), bet prezidant Gabon
**e vab Ali Bongo (1959-), bet prezidant Gabon
### Europa
*  (?-1601), skrivagner italian er XVI kantved, oberour an Numerorum mysteria

## Anv-lec'h
*Bongo, un distrig eus Rannvro Ghana Uhel ar Reter e Ghana, hag ur gêr, pennlec'h an distrig

## Yezh
*ar bobl Bongo e Soudan ar Su, hag he yezh ar bongoeg
Gwezhenneg

**Gwezhenneg** zo un anv-tiegezh brezhonek hag a zeu eus un anv-bihan kozh, anv sant Gwezhenneg, unan eus mibien Fragan. *Uuetenoc* zo meneget alies e Diellevr Redon. Dont a ra an anv-se eus ar brezhoneg kozh *uueten* (emgann). 

Kalz stummoù gallekaet disheñvel a gaver e marilh ar boblañs : Guezennec, Guézennec, Guézenec, Guéthénoc, Guézenoc, Guéhenneuc, Guéhenno, Guihenneuc, Guihéneuc, Guiheneuf, Guihenneuf, Guiszeneuf, Guineheux, Guinéheux, Guinéheu, hag all, hag all.

E Beuzid-Klison e oa ganet ur bugel dindan anv Guiheneuf e 1781 ha marvet dindan hini *Dixneuf* e 1783. Er XVIIvet kantved e oa c'hoarvezet ar memes tra e La Boissière-de-Montaigu, e marzioù dispartiañ Breizh ha Poatev, lec'h ma oa deuet an anv Guineheuf da vezañ *Guyneuf* hag a-benn ar fin, *Dixneuf*.

## Anv-lec'h
* Kemper-Gwezhenneg, kumun eus Bro-Dreger
* Gwezhennoù, kumun eus Bro-Wened
* Kastell ar Roc'h-Gwezenneg, e Mur, e Kerne-Uhel
* Kastell Kerwezhenneg e Begnen

## Tud
### Gwethenog
* Gwethenog Pourc'hoad (m. e 1046), beskont, diazezer tiegezh ar Pourc'hoad

### Guezennec, Guézenec, Guéhennec
* Francis Guézennec (1926-2006), soudard ezel eus ar Bagad stourm Kieffer e-pad an eil Brezel-bed
* Alain Guéhennec (g. e 1954), eilsturier ralli-redadeg

### Guéhéneuc
Ur familh nobl gall a orin breizhat eo :
* François Scolastique de Guéhéneuc (1759-1840), politikour
** Louise de Guéhéneuc, dukez Montebello (1782-1856), e verc'h, pried ar marichal Jean Lannes
** Charles Louis Joseph Olivier Guéhéneuc (1783-1849), e vab, eil-a-gamp Napoleone Buonaparte

### Guéhenneux
E Bro-Gwened ha Bro-Naoned.

### Guéhenno
* Jean Guéhenno (1890-1978), skrivagner gallek, hag Annie Guéhenno (1916-2006), e bried, rezistantez ha skrivagnerez
** o mab Jean-Marie Guéhenno (g. e 1949), diplomat

### Guiheneuf, Guihenneuf
* René Guiheneuf (1746-1793), chouan
* Robert Guiheneuf (1899-1986), skrivagner komunour
* Yves Guiheneuf, armerzhour
Timeo Danaos et dona ferentes

« ***Timeo Danaos et dona ferentes*** » zo ul lavar latin lakaet gant ar barzh latin Vergilius, en e veurgan *[[Aeneis]]* (II, 49) e genoù Laokoon, lavar hag a dalv kement hag  « Aon am eus rak ar C'hresianed, ha pa vezont o reiñ profoù. »  Dave a ra da vojenn Marc'h Troia, ha brudet e oa en amzer ma veze skignet ar sevenadur klasel er skolioù.

Implijet e vez hiriv dreist-holl d'ober anv eus promesaoù ar bolitikerien.

## Lennegezh
*E  2018, anv ar romant *Greeks Bearing Gifts*  (Gresianed o tougen profoù) gant Philip Kerr, unan eus re diwezhañ ar rummad *[[Bernie Gunther]]*.

## Notennoù
Nihoniom

An **nihoniom** zo un elfenn gimiek kevanaozet gant mab-den ; **113** eo e niver atomek ha **Nh** e arouez. Skinoberiek-kenañ eo. War-dro dek eilenn eo hanter-vuhez an izotop stabilañ a anavezer, 286Nh.
E taolenn drovezhiek an elfennoù emañ er strollad 13, an drovezh 7 hag ar bloc'h p, hini ar Bor.

## Istor
Kevanaozet e voe er bloaz 2003 dre genlabour Rusia hag SUA en Ensavadur Unvanet an Enklaskoù Nukleel (ruseg : Объединённый институт ядерных исследований, ОИЯИ) e Dubna (Oblast Moskov), hag e 2004 gant Japaniz er RIKΞN (理研) e Wakō (Prefeti Saitama). D'o heul e labouras skipailhoù dizalc'h en Alamagn, e Sina hag e Sveden.
E 2015, an *International Union of Pure and Applied Chemistry* (IUPAC) a anzavas ar skipailh japanat evel pennlabourerien, hag aotreet e voent da reiñ un anv d'an elfenn nevez. E 2016 e kinnigjont *nihoniom*, diwar anv o bro, 日本 *Nihon*, "Tir ar Sav-Heol". D'an 8 a viz Mezheven 2016 e voe embannet an anv ofisiel gant an IUPAC.

## Perzhioù
Nebeut tre a ouzer a-zivout 113**Nh** abalamour ma n'eus bet kenderc'het nemet 4 atomenn hag a zigevan buan-tre.
Jedet ez eus bet koulskoude e c'hall an nihoniom diskouez perzhioù kar da re e strollad (13), eleze 5B, 13Al, 31Ga, 49In ha 81Tl.

## Izotopoù
Setu amañ an 8 izotop eus 113**Nh** a zo bet kavet.
;A-zivout ar bann "Digevanañ"
* **α** a dalvez ez eztaol an elfenn ur rannig alfa (kraoñell 2He) en ur zigevaniñ.
* **d** a dalvez *degerc'had*, da lavaret eo e c'hall an elfenn pakañ un elektron, ar pezh a laka ur proton da dreiñ d'un neutron ; un neutrino hag ur skin gamma zo eztaolet goude.

## Notennoù
Bhopal

Kêr-benn stad Madhya Pradesh eo **Bhopal** (distaget [bʱoːpaːl] en hindoustaneg ha /boʊˈpɑːl/ e saozneg), e kreizh India. Unan eus kêrioù "glasañ" ar vro eo, ha brudet eo evit he lennoù niverus. 16 kêr vrasañ India eo, hag ar 131 er bed.

Diazezet e voe e 1707 ha kêr-benn "stad Bhopal" e oa, ur stad priñsel eus ar Raj breizhveuriat. Kalz monumantoù a zeu eus ar mare-se, evel moskeenn an Taj-ul-Masajid ha palez an Taj Mahal (arabat droukveskañ gant an Taj Mahal en Agra).

Eno e c'hoarvezas brasañ gwallreuz industriel ar bed e miz Kerzu 1984 : tarzhadenn ul labouradeg diastuzerioù.

## Treuzdougen
Brasañ hini ar stad eo aerborzh etrebroadel Raja Bohj. E-touez ar c'hwec'h porzh-houarn a zo er gêr, hini *Bhopal Junction* e Bhopal kozh hag hini *Bhopal Habibganj* e Bhopal nevez eo ar re vrasañ. Kalz gourhentoù zo, ur rouedad busoù hag ur metro zo o vezañ savet.

## Daveoù ha notennoù
Moskoviom

Ar **moskoviom** zo un elfenn gimiek kevanaozet gant mab-den ; **115** eo he niver atomek ha **Mc** he arouez. Skinoberiek-kenañ eo. War-dro 0,65 eilenn hepken eo hanter-vuhez an izotop stabilañ a anavezer, 290Mc.
E taolenn drovezhiek an elfennoù emañ er strollad 15, an drovezh 7 hag ar bloc'h p, hini an elfennoù ez eo  *n*s2 *n*p1–6 o aozadur elektronek.

## Istor
En Ensavadur Unvanet an Enklaskoù Nukleel (*Joint Institute for Nuclear Research*, JNJR ; ruseg : Объединённый институт ядерных исследований, ОИЯИ) e Dubna (Oblast Moskov) e voe kevanaozet e miz Eost ar bloaz 2003 dre genlabour ur skipailh rusian, renet gant ar c'helenner Youri Oganessian (ganet e 1933) hag unan stadunanat el Lawrence Livermore National Laboratory e Livermore (Kalifornia).
D'an 2 a viz C'hwevrer 2004 ez embannas an enklaskerien o devoa skinataet amerikiom-243 gant ionoù kalkiom-48 ha bet peder atomenn eus un elfenn nevez, dre an izotopoù {}_{\ 115}^{287}\operatorname{[?]} ha {}_{\ 115}^{288}\operatorname{[?]} ; goude ur 100 ms e tigevanjont en ur ezteurel rannoùigoù alfa ha treiñ da izotopoù nihoniom, {}_{\ 113}^{283}\operatorname{Nh} ha {}_{\ 113}^{284}\operatorname{Nh}.
E 2009-10 e voe kavet an izotopoù Mc-289 hag Mc-290 dre zigevanidigezh an Tenness, 293Ts ha 294Ts ; diwezhatoc'h e voe kevanaozet an izotop 289Mc ivez, war-eeun ar wech-se.

E 2011 e voe ensellet al labourioù-se gant an *International Union of Pure and Applied Chemistry* (IUPAC) hag an *International Union of Pure and Applied Physics* (IUPAP), na gadarnjont ket ar gavadenn. Goude danevelloù all bet embannet gant SUA e 2015 e voe anzavet ar gavadenn gant an IUPAC, hag aotreet e voe an enklaskerien da ginnig un anv evit an elfenn nevez. E miz Mezheven 2016 e voe *moskoviom* an anv ofisiel, en enor da Oblast Moskov.

## Perzhioù
Ne ouzer netra a-zivout an elfenn 115**Mc** er-maez eus he aozadur elektronek.

E taolenn drovezhiek an elfennoù emañ er strollad 15, hini ar *pniktogenoù* : 7N, 15P, 33As, 51Sb ha 83Bi.
* Eus an henc'hresianeg  πνίγειν *pnigein* "mougañ" e teu an anv *pniktogen* abalamour ma seblant perzhioù an nitrogen mougañ a-feur ma tiskenner er strollad 15 eus an drovezh 1 d'an hini 7, daoust da aozadur elektronek an elfennoù-se bezañ *n*s2 *n*p3 bepred.

## Izotopoù
Pevar izotop eus 115**Mc** zo bet kavet.
;A-zivout ar bann "Digevanañ"
* **α** a dalvez ez eztaol an elfenn ur rannig alfa (kraoñell 2He) en ur zigevaniñ.

## Notennoù
Tenness

An **tenness** zo un elfenn gimiek kevanaozet gant mab-den ; **117** eo he niver atomek ha **Ts** he arouez. Skinoberiek-kenañ eo. War-dro 0,051 eilenn hepken eo hanter-vuhez an izotop stabilañ a anavezer, 294Ts.
E taolenn drovezhiek an elfennoù emañ er strollad 17, an drovezh 7 hag ar bloc'h p, hini an elfennoù ez eo *n*s2 *n*p1–6 o aozadur elektronek.

## Istor
En Ensavadur Unvanet an Enklaskoù Nukleel (*Joint Institute for Nuclear Research*, JNJR ; ruseg : Объединённый институт ядерных исследований, ОИЯИ) e Dubna (Oblast Moskov) e voe klasket kevanaozañ un elfenn nevez adalek miz Kerzu ar bloaz 2004 dre genlabour ur skipailh rusian, renet gant ar c'helenner Youri Oganessian (ganet e 1933), hag unan stadunanat en Oak Ridge National Laboratory (ORNL) en Oak Ridge (Tennessee).
D'an 10 viz Ebrel 2010 ez embannas an enklaskerien o devoa skinataet berkeliom-249 gant ionoù kalkiom-48 ha bet c'hwec'h atomenn eus un elfenn nevez, dre an izotopoù {}_{\ 117}^{293}\operatorname{[?]} ha {}_{\ 117}^{294}\operatorname{[?]} dre {}_{\ 117}^{297}\operatorname{[?]}.

E miz meurzh 2016 e voe kinniget d'an *International Union of Pure and Applied Chemistry* (IUPAC) an anv *tennessine* evit an elfenn nevez, en enor d'an Tennessee. E miz Mezheven 2016 e voe degemeret da anv ofisiel, gant an arouez 117Ts.

## Perzhioù
Ne ouzer netra a-zivout an elfenn 117**Ts** er-maez eus he aozadur elektronek abalamour ma'z eus bet kenderc'het kalz re nebeut a atomennoù, ma tigevanont kalz re vuan ha ma koustont kalz re ger.

## Izotopoù
Daou izotop eus 117**Ts** zo bet kavet betek-henn.
;A-zivout ar bann "Digevanañ"
* **α** a dalvez ez eztaol an elfenn ur rannig alpha (kraoñell 2He)en ur zigevaniñ.

## Notennoù
Oganesson

An **oganesson** zo un elfenn gimiek kevanaozet gant mab-den ; **118** eo he niver atomek hag **Og** he arouez. Skinoberiek-kenañ eo. War-dro 0,181 eilenn hepken eo hanter-vuhez an izotop stabilañ a anavezer, 295Og.
E taolenn drovezhiek an elfennoù emañ er strollad 18, an drovezh 7 hag ar bloc'h p, hini an elfennoù ez eo  *n*s2 *n*p1–6 o aozadur elektronek.

## Istor
En Ensavadur Unvanet an Enklaskoù Nukleel (*Joint Institute for Nuclear Research*, JNJR ; ruseg : Объединённый институт ядерных исследований, ОИЯИ) e Dubna (Oblast Moskov) e voe kevanaozet an elfenn nevez er bloaz 2002 dre genlabour ur skipailh rusian, renet gant ar c'helenner Youri Oganessian (ganet e 1933), hag unan stadunanat el Lawrence Livermore National Laboratory e Livermore (Kalifornia) dre skinata atom Kaliforniom-249 gant ionoù Kalkiom-48.
E miz Kerzu 2015 e voe anzavet labour ar skipailh gant an *International Union of Pure and Applied Chemistry* (IUPAC)

E miz meurzh 2016 e kinnigas an IUPAC envel an elfenn nevez en enor da Youri Oganessian, en devoa labouret war an dachenn e-pad 60 vloaz. *Oganesian* a voe kinniget neuze, en ur chom tost d'ar reizhskrivadur rusek (Оганесян), met nac'het e voe gant ar JNJR war zigarez ma chome gant an hengoun soviedel da dreuzskrivañ an anvioù hervez an doare gallek, ha ma vije *oganesson* tostoc'h da skeivadur etrebroadel anv ar skiantour. E miz Mezheven ez embannas neuze an IUPAC kavadenn an **oganesson**, an elfenn 118**Og**.

## Perzhioù
Ne ouzer netra a-zivout an elfenn 118**Og** er-maez eus he aozadur elektronek abalamour ma'z eus bet kenderc'het kalz re nebeut a atomennoù, ha ma tigevanont kalz re vuan.

## Izotopoù
Daou izotop eus 118**Og** zo bet kavet betek-henn.
;A-zivout ar bann "Digevanañ"
* **α** a dalvez ez eztaol an elfenn ur rannig alpha (kraoñell 2He) en ur zigevaniñ.
* **SE** : skiriadur emdarzh ; pa vez atomennoù pounner-kenañ o tizhout un tolz atomek tro-dro da 56 e torr e kraoñelloù bihanoc'h.

## Notennoù
Santa Maria di Licodia

**Santa Maria di Licodia** *(Santa Marìa de Fuddia* e sikilianeg) zo ur gumun e Sikilia, e proviñs Catania, hag enni 7 677 a dud e 2018.

## Notennoù
Penrith (Cumbria)

**Penrith** zo ur gêr vihan hag ur barrez keodedel e Cumbria, e hanternoz Bro-Saoz. Emañ e traoñienn ar stêr Eden, nepell diouzh Park broadel al Lake District.

## Anv
Soñjal a reer peurvuiañ ez eo *Penrith* un anv keltiek, met n'emañ ket an holl a-unvouezh evit displegañ an elfennoù a zo ennañ.

Evit lec'hanvadurourien zo e kaver ennañ an elfennoù kembraek, pe kumbriek *pen* (= penn) ha *-rhyd* (= roudouz).

Evit lod all, hag a lavar n'emañ ket Penrith en ul lec'h ma c'haller treuziñ ar stêr aes, e vefe savet diwar an elfennoù *pen* ha *rhudd* (= ruz).

## Notennoù
Requin Chagrin

**Requin Chagrin** zo ur strollad sonerezh gall ha gallek, krouet ha buhezet gant an arzourez Marion Brunetto (bet ganet e 1991).

Homañ a oa grafourez diouzh he micher, e Pariz. Un dudi ne oa ken ar sonerezh - ha taboulin a sone gant ur strollad rock-garage. Pa ouie soniñ gitar, gitar boud ha piano ivez eo krog da sevel tonioù hec'h-unan penn. Unan anezho, *Adélaïde*, a voe embannet war ur bladenn gant la Souterraine, ur gevredigezh a oa he fal diskoachañ arzourien underground gall. Neuze eo e rankas envel he raktres arzel - ha *Requin Chagrin* a voe choazet ganti war ar prim. Brud a zegasas ar ganaouenn da Vrunetto, peadra da c'hallout embann he fladenn gentañ - *[[Requin Chagrin (pladenn)|Requin Chagrin]]* hec'h anv, embannet e miz Gwengolo 2015, warni tonioù melkonius doare surf, shoe-gaze, dream pop ha garage. Tri soner a zibabas evit he soniñ war al leurennoù: Grégoire Cagnat, Yohann Dedy ha Romain Mercier-Balaz.

Nikola Sirkis, kaner Indochine, a voe plijet-bras gant ar bladenn gentañ-se, ken ma tivizas produiñ an eil gant e label KMS - *[[Sémaphore (pladenn)|Sémaphore]]*, aet er-maez e miz Genver 2019. Gant aodoù Ramatuelle, e-lec'h m'he deus kresket ar sonerez, eo awenet anv ar bladenn. Ar mor hag an dour a gaver roud anezho e meur a ganaouenn. Ar bladenn zo dek kanaouenn warni, dezho tonioù melkonius doare dream-pop, reverb, ha new wave. Teir c'hanaouenn a voe tennet anezhi, da vrudañ an albom, ha videoioù savet diwarno: *Mauvais Présage*, *Sémaphore* ha *Rivières*.

*[[Bye bye Baby]]* eo trede pladenn ar strollad, embannet e miz Ebrel 2021, ha *Déjà vu* ar c'hentañ single skignet diwarni. Aet muioc'h-mui Marion Brunetto war-du tonioù dream-pop. Ur wech ouzhpenn eo bet savet an holl ganaouennoù ganti hec'h-unan - tonioù, pozioù, hag all. An douar hag ar stered zo bet danvez an testennoù ar wech-mañ.

## Pladennoù
* Requin Chagrin (la Souterraine, 2015)
* Sémaphore (KMS Disques, 2019)
* Bye Bye Baby (KMS Disques, 2021)
Porth reb Tor

**Porth reb Tor** ("Ouf e-kichen an Dorgenn" e kerneveureg), pe **Carbis Bay** e saozneg, zo ur gêr gouronkañ hag ur gêriadenn (anvet **Karrbons**, "chaoser") e Kernev-Veur. Ur miltir er gevred da b-Porth Ia emañ, war aod kornôg *St-Ives Bay* pe *Cammas an Tewyn*, da lavaret eo "Bae an Tevennoù".

E miz Genver 2021 e voe embannet e vo e Porth reb Tor 47 emvod-uhel ar G7 e miz Even 2021.

## Douaroniezh
E parrez keodedel Porth Ia emañ Porth reb Tor, asambles gant Lannanta ha Trehals. Hervez niveradeg 2001 e oa 3&nbsp;482 annezad e Porth reb Tor ha Lannanta war un dro. Lannanta, Porth reb Tor ha Porth Ia zo kevreet an eil gant eben gant an hent A3074. Un ti-gar zo ivez, unan eus ar pemp a zo war linenn Bae Porth Ia.

## Savadurioù a bep seurt
Bez ez eus un iliz gouestlet da Sant Anta hag an holl sent, ur skol, ul leti dirak an aod savet e 1894 gant Silvanus Trevail, un tisaver kerneveuriat brudet, hag ur monumant da John Knill, maer Porth Ia er .

Stivesbaymap.gif|Kartenn eeun e saozneg eus Porth reb Tor e Bae an Tevennoù.
Carbis Bay from St.Ives.jpg|Porth reb Tor gwelet eus Porth Ia.
The parish church of St Anta and All Saints Carbis Bay - geograph.org.uk - 1618145.jpg|An iliz


## Daveoù ha notennoù

## Liammoù diavaez
* Kuzul-kêr Porth Ia
* Kreizenn titouriñ evit gweladenniñ Porth Ia
Beg ar Fri

**Beg ar Fri** zo ur beg-douar e Bro-Dreger, e kumun Gwimaeg. 

Ul lec'h kaer eo ha gwarezet eo bremañ pa'z eo perc'hennet gant Mirva an aodoù. Uhel-mat eo an tornaod eno, tost da 80 metr a-us live ar mor.

## Istor
E-pad an Eil Brezel-bed, en ur porzhig er reter d'ar beg, e oa bet un toullad tud, Saozon ha Gallaoued, o lestrañ hag o tilestrañ dre guzh, harpet gant rezistanted eus ar vro. E-touez an dud a voe o tremen eno e deroù 1944 edo François Mitterrand, a oa aet da Londrez e 1943. Ur maen-koun divyezhek (gallek ha saoznek) zo bet lakaet da zerc’hel soñj eus an darvoudoù-se.

War-dro ar bloaz 1980 e oa bet ur raktres gant EDF da sevel ur greizenn nukleel war aod Beg ar Fri. Dilezet e oa bet ar soñj buan a-walc'h, pa oa ur raktres all gant EDF e Breizh d’ar c'houlz-se, e Plougoñ.

## Liamm diavaez
* ''Un plan de sauvegarde pour préserver le site de Beg an Fry'', Le Télégramme 5/01/2021
* ''Beg-an-Fry, un Solutré maritime ?'' Patrick Gourlay, Vingtième Siècle. Revue d'histoire 2009/2 (n° 102)
Guy Pavec

**Guy Pavec** (Penharz, 27 Mezheven 1935 – Landudeg, 26 Meurzh 2021) a oa ur c'hizeller breizhat.

Goude e santifikad en doa labouret evel micherour evit sevel tiez, e meur a embregerezh eus Kemper. E-keit ha ma oa o labourat e kemere kentelioù noz e skol an arzoù-kaer. Goude e goñje en Aljeria, e oa aet da artizan bener mein, adalek 1960, ha da gizeller adalek 1975. Buan a-walc’h e voe gwelet pegen barrek e oa, ha pegen brav e oa e labour, gant Yves-Pascal Castel, ur beleg eus eskopti Kemper en deus studiet an arz relijiel e Breizh ha savet meur a levr war an danvez-se. Diwar neuze e krogas Guy Pavec da labourat evit un toullad parrezioù, da gempenn kalvarioù pe da zresañ delwennoù mein. 

Ur c'hizeller « a c'hiz kozh » e oa Guy Pavec. Labourat a rae gant e zaouarn, hep sikour binvioù tredan. E-touez al labourioù bet kaset da benn gantañ e c'haller menegiñ delwennoù en iliz Itron Varia ar C’heloù mat en Ospital-Kamfroud, en iliz Sant-Vazhev e Kemper, kalvar Lanzignag e Landelo, ar monumant d’ar re varv e Purid, er Vro Vigoudenn, delwenn Jean Moulin e Kastellin, pe c’hoazh ur monumant d’ar rezistanted e-harz ar Menez C'homm.

## Liamm diavaez
* ''Le Manoir de Kerazan rend hommage à Guy Pavec'', Le Télégramme 27/03/2021
Desmond Harrington

**Desmond Harrington**, ganet d'an 19 a viz Here 1976, zo un aktour stadunanat. C'hoariet en deus en The Hole (2001), Ghost Ship (2002), Wrong Turn (2003). Desmond a zo bet o c'hoari ivez er stirad skinwel Dexter e-kerzh an trede koulzad gant ar roll an Det. Joseph "Joey" Quinn. c'hoariet en deus ivez an dudenn Jack Bass, eontr Chuck Bass en Gossip Girl.
## Buhez personel
Etre 1999 ha 2000 eo bet e koublad gant ar manikin Amber Valletta.

E 2010 eo bet o vevañ gant an aktourez italian, Eve Mauro.

E 2012 eo bet e koublad gant an aktourez Amanda Seyfried.

Bevañ a ra e Los Angeles.
## Filmlennadur
### Filmoù

### Filmoù

## Liammoù diavaez
* Desmond Harrington war IMDb
Lucy Liu

**Lucy Liu**, ganet d'an 2 a viz Kerzu 1968 zo un aktourez, produerez hag arzourez stadunanat. Labouret he deus er skinwel koulz hag evit ar sinema. Enoret eo bet gant daou Screen Actors Guild Awards hag ur Critic's Choice Award gant ur Seoul International Drama Award. Lakaet e oa bet he anv evit ur Primetime Emmy Award for Outstanding Supporting Actress in a Comedy Series hag ivez evit tri People's Choice Awards ha div wech Saturn Awards.
## Filmlennadur
## Filmlennadur
### Filmoù

## Notennoù ha daveennoù
Cumaradh Mòr

**Cumaradh Mòr** (*Great Cumbrae*, *Great Cumbrae Island*, *Cumbrae*, * The Isle of Cumbrae* e saozneg ; *Muckle Cumbrae* e skoteg) eo ar vrasañ eus an div enez anvet **Cumaradh** (pe * The Cumbraes*  e penn an aber Firth of Clyde e kornôg Skos.
Ally McBeal (tudenn)

**Allison Marie McBeal** zo un dudenn ijinet er stirad skinwel Ally McBeal war ar chadenn Fox ha c'hoariet gant Calista Flockhart.

Ally zo un alvokadez eus Boston. Brudet eo evit bezañ ur vaouez e karantez dizehan o klask un danvez-pried. Alies e vez o klevet kanaouennoù en he fenn. Gwelet a ra ivez falswelidigezhioù, hini ur babig dreist-holl, aon ganti ma vefe re ziwezhat a-fed korf evit kaout bugale.
Emgann Cabo Fisterra (1509)

**Emgann Cabo Fisterra**  zo un emgann war vor hag a c'hoarvezas d'an 18 a viz Genver 1509 e pleg-mor Bizkaia, en donvor da aod Galiza.

Mont a eure ul lestraz portugalat, kaset gant ar moraer Duarte Pacheco Pereira, lesanvet an *Akiles lusitanian* gant ar barzh Luís de Camões, a-benn d'ul lestraz a bevar lestr gall, renet gant Pierre de Mondragon. Ul lestr gall a voe kaset d'ar strad, an tri all a voe tapet, ha Pierre de Mondragon, a rae e reuz e kanol Mozambik hag a-hed aodoù Afrika, diwar-goust al listri spagnol pe portugalat, a varvas en emgann.
Emgann Cabo Fisterra (Mae 1747)

**Emgann Cabo Fisterra**  zo un emgann war vor, dirak Cabo Fisterra, e Galiza, hag a c'hoarvezas d'ar 14 a viz Mae 1749.

Trec'h e voe al lestraz saoz, kaset gant George Anson, war al lestraz gall.
Lestraz

Ul **lestraz** pe **flodad morlu** zo ur furmadur listri brezel – ar furmadur ledanañ eo evit ur morlu – renet gant un den nemetken. Ur flodad war vor a vez tu keñveriañ gant un tirlu war an douar.
## Notennoù ha daveennoù
We Were Soldiers

**We Were Soldiers** zo ur film brezel stadunanat eus 2002, skrivet ha renet gant Randall Wallace, ha gant Mel Gibson evel aktour pennañ. Diazezet eo war al levr *[[We Were Soldiers Once… and Young]]* (1992) gant al Letanant jeneral (Ret.) Hal Moore hag ar c'hazetenner Joseph L. Galloway. Kontañ a ra emgann Ia Drang d'ar 14 a viz Du 1965.
## Istor
E 1954, e-kerzh Brezel Indez-Sina, un unvez c'hall a zo trapet gant ar Viet Minh. Penn an nerzhioù Viet Minh, Nguyen Huu, a ro an urzhioù da lazhadegañ an holl rak "lazhañ an holl kaset ganto, ha paouez a raint da zont".

Unnek vloaz war-lerc'h, Stadoù-Unanet Amerika zo engouestlet e Brezel Vietnam. Al letananat koronal eus an US Army, Hal Moore, zo choazet evit bezañ e penn un argadenn. Ur wech erruet e Vietnam eo kelaouet ez eus ur bon stadunanat o vezañ taget, ha roet urzh dezhañ da gemer penn 400 soudard evit herzel nerzhioù Norzh Vietnam. Ar spierezh stadunanat ne oar ket tamm ebet pet soudard enebour a zo. Moore a zo penn ur skourr nevez ar varc'hegiezh-nij evit mont etrezek traoñienn Ia Drang. Ur wech erruet eno, ar soudarded a dap ur prizoniad norzhvietnamian a zisklêr dezho ez eo Ia Drang ur vazenn gant un divizion a-bezh (4000 soudard).

## Pennadoù kar
* 1st Cavalry Division

## Liammoù diavaez
* We Were Soldiers war IMDb
Cumaradh Beag

**Cumaradh Beag** (*Little Cumbrae* e saozneg) zo un enezennig didud en aber ar Firth of Clyde, e Siorrachd Àir a Tuath e Bro-Skos. Ur c'hastell hag un tour-tan zo warni.

## Lec'hanvadur
Kement ha *Cumaradh Bihan* e talvez *Cumaradh Beag* e gouezeleg Bro-Skos, ar ger *cumaradh* o talvezout evit "lec'h ar bredenegerien", rak
predenek e oa ar yezh a veze komzet gant annezidi Rouantelezh Strat Clut.

## Notennoù
Cumbre del Laudo

**Cumbre del Laudo** zo ur menez-tan bev en Arc'hantina, e proviñs Catamarca, e departamant Antofagasta de la Sierra ha dezhañ 6&nbsp;152 m a uhelder.
Emgann Cabo Fisterra (Here 1747)

**Emgann Cabo Fisterra**  zo un emgann war vor, dirak Cabo Fisterra, e Galiza, hag a c'hoarvezas e miz Here 1747.

Trec'h e voe al lestraz saoz,  dindan an Amiral Edward Hawke,  war al lestraz gall.

Hemañ, evel an emgann all e miz Mae eno c'hoazh, a oa un abadenn all eus Brezel Hêrezh Aostria.
Emgann Cabo Fisterra (1761)

**Emgann Cabo Fisterra** zo un emgann a c'hoarvezas d'ar 13 ha 14 Eost 1761 er Meurvor Atlantel dirak Cabo Fisterra, etre Saozon ha Gallaoued e-kerzh ar Brezel Seizh Vloaz.

Listri gall, dindan ar c'habiten Dugué L'Ambert, a oa o tistreiñ eus ar Mor Karib en em gavas gant ur morlu saoz dindan ar c'habiten Robert Faulkner.
Federico Ubaldo della Rovere

**Federico Ubaldo della Rovere** (1605-1623) a oa dug Urbino.

## E vuhez
### Ganedigezh

Intañvet e oa an dug Francesco Maria II della Rovere, goude marv e bried Lucrezia d'Este (1535-1598), merc'h-vihan da Anna Breizh, ha pevarzek vloaz koshoc'h egetañ. Dibennhêr e oa an intañv, hogen ur pennhêr en devoa ezhomm rak panevetañ ez aje da get an tiegezh Montefeltro Della Rovere, a ziskenne eus Federico da Montefeltro, ha daskoret e vije dugelezh Urbino da Stadoù ar Pab neuze. Hag eñ neuze ha goulenn digant ar pab Klemez VIII an aotre da eureudiñ  da Livia Della Rovere, pevarzek vloaz, ur geniterv eus ur skourr all eus e diegezh.

Pevar bloaz goude an eured e voe ganet, d'ar 16 a viz Mae 1605, e palez Pesaro, Federico Ubaldo .

## Notennoù
Trovezh (taolenn drovezhiek)

**Trovezh** a reer e taolenn drovezhiek an elfennoù eus ul linennad elfennoù kimiek dezho an hevelep niver a wiskadoù elektronek, a c'heller gwelet evel amestezioù an elektronoù tro-dro da graoñell an atomenn-mañ-atomenn.

Abaoe ar bloaz 2016 ez eus 118 elfenn kavet, kadarnaet hag anvet, dasparzhet en daolenn dre 7 trovezh ha 18 strollad.


32-column periodic table-a.svg|Taolenn drovezhiek an elfennoù e 2016 — Pep linenn 1-7 zo un drovezh.


Da skouer, setu amañ gwiskadoù elektronek elfenn gentañ hag elfenn diwezhañ an trovezhioù 3, 5 ha 7.

A-feur ma lenner a gleiz da zehoù war un drovezh, eleze eus ar strollad 1 betek ar strollad 18 en daolenn, pep elfenn he deus 1 proton ouzhpenn d'an elfenn a zo en he raok ; da skouer, en drovezh 5, 54Xe (bann 18) he deus 54 froton, da lavarout eo 17 muioc'h eget 37Rb a zo er bann 1 gant 37 proton.
Seul vui ma pellaer eus ar bann 1 en un drovezh, seul belloc'h eus ar metaloù eo an elfenn ; neuze, holl elfennoù ur bann o deus perzhioù kimiek ha fizikel damheñvel, alese an anv [«&nbsp;strollad eus an daolenn drovezhel&nbsp;» a zo bet roet d'ar bannoù.
Neuze, div elfenn amezek en un drovezh zo tost dre o zolz atomek, evel 37Rb ha 38Sr, met disheñvel eo o ferzhioù : ur metal alkaliek (strollad 1) eo ar Rubidiom, tra ma'z eus ur metal prialkalek eus ar Strontiom strollad 2).
Livia della Rovere

**Livia della Rovere** (Pesaro, 16 a viz Kerzu 1585 – eno, 6 a viz Gouhere 1641) a oa ur briñsez italian eus an tiegezh della Rovere, anezhi diwezhañ dugez Urbino (1599-1631).

## He buhez
Merc'h henañ Ippolito della Rovere, markiz San Lorenzo in Campo, e oa. E dad a oa mab divastardet ar c'hardinal Giulio della Rovere, hag Isabella Vitelli, markizez dell'Amatrice. Ur breur he doa, Giulio, markiz San Lorenzo in Campo ha dell'Amatrice, ha peder c'hoar da vihanañ :
*Lucrezia, pried da Marcantonio Lante, markiz San Lorenzo in Campo, ha mamm da Ippolito Lante Montefeltro della Rovere, dug Bomarzo ha diazezour an tiegezh Lante Montefeltro della Rovere ;
*Elisabetta, marvet en-bugel ;
*Eleonora ha Livia, leanezed e manati Corpus Domini, e Pesaro.

## Un dugelezh
E 1570 e voe dimezet Francesco Maria II della Rovere, dug Urbino, da Lucrezia d'Este (1535 – 1598), merc'h da Ercole II d'Este, dug Ferrara. Ur gwall zimeziñ e voe : kalz koshoc'h e oa ar wreg eget an ozhac'h, naplezek e oa Francesco Maria, reiñ a reas e gleñved d'ar paourkaezh Lucrezia, ha divugel e chomjont.

Dispartiañ a rejont e 1578, hep gallout dizimeziñ avat. Distreiñ a reas Lucrezia da Ferrara, ma varvas e 1598.

### He bloavezhioù diwezhañ
En em dennañ a eure Livia da Gastelleone, er palez della Rovere savet gant he zad. Mervel a reas eno e Gouhere 1641. Beziet e voe en iliz Pesaro gant menec'h ar c'h-Corpus Domini, hervez he youl.

Perc'hennez e oa d'ur bern oberennoù arzel.

## Notennoù