Sant-Maloù

**Sant-Maloù** a zo ur gêr eus Breizh e departamant Il-ha-Gwilen. Pennlec'h Arondisamant Sant-Maloù ha daou ganton eo. Kêr-benn Bro-Sant-Maloù eo, war aber ar Renk. 

Aled e oa anv ar gêr e mare ar Goriosolited, araok kemer anv ar manac'h brezhon Maloù er . Brudet eo Sant-Maloù evit bezañ bet porzh ar verdeerien, ar gourserien hag an ergerzherien er  ha . Bombezet taer e voe gant ar Gevredidi e-pad an Eil Brezel-Bed. Priziet eo ar Sant-Maloù intramuros gant an douristed hiziv hon deiz. 
## An anv

### Stummoù skrivet

* Erwan Vallerie (1995) ː  **Saint Malou**, 1287; 1294; **Saint-Malo**, 1304; **Sainct Malou**, 1333; **Saint Malou**, 1294; **Saint Malo**, 1341; 1345; 1364; **Saint Malou**, 1365; 1373; **Saint Mallou**, 1378; 1384; **Saint Malou**, 1406; 1415; **Saint Malo**, **Saint Maslou**, 1415; **Saint M̥alou**, 1420; 1422

### Gerdarzh
* Dont a ra an anv Sant-Maloù eus ar manac'h Maloù, lakaet da sant a voe eskob kentañ kêr.
## Douaroniezh

Ur porzh a sko war Pleg-mor Sant-Maloù (Mor Breizh) eo, e genoù ar Renk.

### Kumunioù amezek

## Ardamezioù

## Istor
### [[Dispac'h Gall]]
* 1790: gant al lezenn eus an 26 a viz C'hwevrer e voe lakaet Sant-Maloù da benn distrig Sant-Maloù. 
* Dekred eus ar 26 a viz Du 1790 war al le ret: embannet e voe bout mennet da nac'h al le ouzh ar Roue, ar vro hag al lezennoù gant Le Saoult, person parrez Sant-Maloù, hag he holl vikeled; person Parame a savas a-eneb d'al le ivez.
### 
#### [[Brezel-bed kentañ]]
* Mervel a reas 401 gwaz abalamour d'ar brezel hervez monumant ar re varv, da lâret eo 3,24% ag ar boblañs hervez an niveradeg bet graet e 1911.
#### [[Repuidi Brezel Spagn e Breizh]]
* Degemeret e voe meur a diegezh repuidi er gumun. 
#### [[Eil Brezel-bed]]
* Mervel a reas 216 den eus ar gumun abalamour d'ar brezel.
* Implijet e voe nijva *Blanche-Roche* e Sant-Servan gant al Luftwaffe (aerlu alaman).
* D'ar 7 a viz Kerzu 1940 e kouezhas un nijerez-anavezedenniñ *[[Spitfire]] PRIV*, marilhet AA792, eus ar *1st Photographic Reconnaissance Unit* eus aerlu ar Rouantelezh-Unanet (*[[Royal Air Force]]*) e pleg-mor Sant-Maloù; lazhet e voe e sturier, douaret eo e bered Sant-Kast-ar-Gwildoù.
* D'ar 27 a viz Ebrel 1942 e kouezhas un nijerez *[[Douglas A-20 Havoc|Havoc]] Mk I*, marilhet AW398 ha kodet YP-?, eus ar *23rd Squadron Royal Air Force Volunteer Reserve* eus aerlu ar Rouantelezh-Unanet (*[[Royal Air Force]]*) er mor nepell diouzh Kerreg "Les Haies de la Conchée" e Sant-Maloù gant tri nijour en he bourzh; unan anezhe a voe tapet d'an Alamaned, unan a varvas, ne voe ket adkavet korf an hini diwezhañ; ur bern siviled eus ar vro a gemeras perzh en obidoù ar Serjant Moore e Sant-Maloù.
* D'an 12 a viz Mae 1944 e kouezhas ur c'harr-nij *[[Seafire]] III* marilhet LR837 eus ar *88th Squadron* eus ar *[[Fleet Air Arm]]* (aerlu morlu ar Rouantelezh-Unanet) e donvor Sant-Maloù; ne voe ket kavet korf e sturier.
* D'ar 7 a viz Even 1944 e kouezhas ur c'harr-nij *[[Spitfire]] Mk XII* kodet EB-? eus ar *41st Squadron* eus ar *[[Royal Air Force]]* (aerlu ar Rouantelezh-Unanet) er mor nepell diouzh Sant-Maloù; ne voe ket kavet korf e sturier. 
* D'ar 24 a viz Even 1944 e kouezhas daou garr-nij *[[Typhoon]] Ib* eus ar *263 Squadron [[Royal Air Force]] Volunteer Reserve* (aerlu ar Rouantelezh-Unanet) e Sant-Maloù, unan, bleniet hant ur breizhveurad marilhet MN296 ha kodet HE-? e-kichen "Enez ar Be Vras" hag egile, bleniet hant ur C'hanadian marilhet MN524 ha kodet HE-? war an ti-post; an daou sturier a voe lazhet, douaret int e *Dinard English Cemetery* e bered nevez kumun Dinarzh. 
* D'ar 25 a viz Gouere 1944 e kouezhas ur c'harr-nij *[[Lockheed P-38 Lightning|P-38]]F* (anvet "Katy", marilhet 42-67116 ha kodet G2-?) eus aerlu SUA (*[[United States Army Air Forces]]*) e traezhenn "Le Sillon" e Sant-Maloù; tapet e voe e sturier d'an Alamaned;
* D'an 10 a viz Eost 1944 e kouezhas ur c'harr-nij anavezedenniñ *Piper L4* eus arme-zouar ar Stadoù-Unanet e donvor Sant-Maloù; lazhet e voe an daou ofisour a oa en e vourzh.
* d'an 31 a viz Eost 1944 e kouezhas un nijerez *[[Handley Page Halifax|Halifax]] III*, anvet "If any", marilhet MZ879 ha kodet BM-O, eus ar *433rd Squadron [[Royal Canadian Air Force]]* eus aerlu Kanada er mor nepell diouzh Sant-Maloù gant c'hwec'h nijour en he bourzh; lazhet e voent holl, ne voe kavet korf ebet.
* Emgannoù start a voe e miz Eost 1944 etre al lu alaman ha soudarded SUA ha distrujoù bras e kêr.
#### [[Brezel Korea]]
* Mervel a reas ur soudard e Yong Nae Ri d'an 20 a viz Mae 1951. Douaret e voe e Sant-Maloù.
#### Brezelioù didrevadennañ
##### [[Brezel Indez-Sina]]
* C'hwec'h milour a varvas.
##### [[Brezel Aljeria]]
* Seizh milour a varvas.
#### Broioù all
* TOE: daouzek milour a varvas.
## Melestradurezh
**Kendeuziñ kumunioù**: goude an Eil brezel-bed e oa aet kalz war zigresk niver annezidi Sant-Maloù. Diwar se e oa bet divizet e 1967 kendeuziñ ar gumun gant Parame ha Sant-Servan.
## Brezhoneg
* 10,0 % eus anvioù-lecʼh kumun gozh Sant-Maloù, 5,3 % eus re Parame ha 4,2 % eus re Sant-Servan a zo brezhonek.

## Monumantoù ha lec'hioù istorel

Betek 2005 e oa al label "Kêr a istor hag a c'hlad" gant Sant-Maloù met aet eo diganti. 

* Iliz-veur Sant-Visant, gouestlet da sant Visant Saragosa.
* an Tour Solidor savet gant Yann IV.
* Ar c'hastell bet savet gant duged Breizh : Yann IV, Yann V, Frañsez II hag Anna Vreizh. 
* Ar mogerioù-kreñv.
* Kenkizioù Parame.
* Monumant ar re varv, luc’hskeudennoù ha kartennoù-post.
* Plakennoù ar re varv (1914-1918) en iliz-veur, luc’hskeudennoù.
### Bez ar C'hommonwealth e bered ar gumun

Ur martolod eus Morlu ar Rouantelezh-Unanet eo. Marvet eo e-pad an Eil brezel-bed.

## Poblañs

### Emdroadur ar boblañs 1793-2012


Colors=
  id:lightgrey value:gray(0.9)
  id:darkgrey  value:gray(0.7)
  id:sfondo value:rgb(1,1,1)
  id:barra value:rgb(0.6,0.7,0.8)

ImageSize  = width:700 height:300
PlotArea   = left:50 bottom:50 top:30 right:30
DateFormat = x.y
Period     = from:0 till:52000
TimeAxis   = orientation:vertical
AlignBars  = justify
ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:5000 start:0
ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:2500 start:0
BackgroundColors = canvas:sfondo

BarData= 
  bar:1793 text:1793
  bar:1800
  bar:1806
  bar:1821
  bar:1831
  bar:1836 text:1836
  bar:1841
  bar:1846
  bar:1851
  bar:1856
  bar:1861 text:1861
  bar:1866
  bar:1872
  bar:1876
  bar:1881
  bar:1886 text:1886
  bar:1891
  bar:1896
  bar:1901
  bar:1906
  bar:1911 text:1911
  bar:1921
  bar:1926
  bar:1931
  bar:1936
  bar:1946 text:1946
  bar:1954
  bar:1962
  bar:1968 text:1968
  bar:1975
  bar:1982 text:1982
  bar:1990
  bar:1999 text:1999
  bar:2006 
  bar:2012 
  bar:2013 text:2013
PlotData=
  color:barra width:14 align:left
  bar:1793 from:0 till: 10730
  bar:1800 from:0 till: 9147
  bar:1806 from:0 till: 9934
  bar:1821 from:0 till: 9949
  bar:1831 from:0 till: 9981
  bar:1836 from:0 till: 9744
  bar:1841 from:0 till: 10053
  bar:1846 from:0 till: 10076
  bar:1851 from:0 till: 9997
  bar:1856 from:0 till: 10809
  bar:1861 from:0 till: 10886
  bar:1866 from:0 till: 10693
  bar:1872 from:0 till: 12316
  bar:1876 from:0 till: 10295
  bar:1881 from:0 till: 11212
  bar:1886 from:0 till: 10500
  bar:1891 from:0 till: 11896
  bar:1896 from:0 till: 11476
  bar:1901 from:0 till: 11486
  bar:1906 from:0 till: 10467
  bar:1911 from:0 till: 12371
  bar:1921 from:0 till: 12390
  bar:1926 from:0 till: 13137
  bar:1931 from:0 till: 12864
  bar:1936 from:0 till: 13836
  bar:1946 from:0 till: 11311
  bar:1954 from:0 till: 14339
  bar:1962 from:0 till: 17137
  bar:1968 from:0 till: 42297
  bar:1975 from:0 till: 45030
  bar:1982 from:0 till: 46347
  bar:1990 from:0 till: 48057
  bar:1999 from:0 till: 50675
  bar:2006 from:0 till: 49661
  bar:2012 from:0 till: 44620
  bar:2013 from:0 till: 44919


* E 1968 e voe staget **Parame** (8 811 annezad e 1962) ha **Sant-Servan** (14 963 annezad e 1962) ouzh Sant-Maloù.

## Tud

* Pierre de Lanoys, marc'heg an Templ, serjant eskopti Sant-Maloù. Bet aterset e-kerzh miz Ebrel 1310.

### <small>Tud bet ganet eno</small>

* Brendan, manac'h iwerzhonat, hag Aaron ha Maloù, menec'h kembreat eus an  
* Jakez Karter (1491-1557), ergerzhour ha dizoloer Kanada,
* François Gravé, aotroù Du Pont (1560-1629 pe nebeut goude), ergerzhour ha marc'hadour
* René Duguay-Trouin (1673-1736), kourser
* Pierre Louis Moreau de Maupertuis (1698-1759), jedoniour ha steredoniour
* Bertrand-François Mahé de la Bourdonnais (1699-1753), merdeer,
* Julien Offroy de La Mettrie (1709-1751), prederour 
* Marc-Joseph Marion du Fresne (1724-1772), ergerzher ha moraer
* François-René de Chateaubriand (1768-1848), skrivagner
* Roparzh Surcouf (1773-1827), kourser
* Yann-Vari de Lamennais (1780-1860), diazezour Urzh Breudeur Ploermael,
* Félicité Robert de Lamennais (1782-1854), skrivagner ha prederour,
* Ange Blaize (1811-1871), armerzhour, kelaouenner-brudañ ha melestrour, prefed Il-ha-Gwilen 
* Joseph Pouliquen (1897-1988), nijer, kentañ komandant ar rejimant chase Normandi-Niemen
* Jacques Briard (1933-2002), istorour ha hendraour,
* André Chalmel (g. e 1949), marc'hhouarner,
* Michel Plessix (1959-2017), tresour bannoù-treset

### <small>Tud bet marvet eno</small>
* Jakez Karter, ergerzhour breizhat ha dizoloer Kanada, 1añ a viz Gwengolo 1557.
* Pêr ar Rouz, yezhoniour ha kelenner brezhoneg e Skol-veur Roazhon, bet savet an ALBB *(Atlas Linguistique de Basse-Bretagne)* gantañ etre 1911 ha 1920, 3 a viz Gwengolo 1975 e Parame.

### Ardamezeg ar familhoù

## Sevenadur

### Brezhoneg

* Ur skol divyezhek zo bet savet en Deskadurezh-Stad e 2000. 
* E distro-skol 2024 e oa 33 skoliad enskrivet er c'hlasoù divyezhek (1,3 % eus skolidi ar gumun evit a sell ouzh ar c'hentañ derez).
* Evit gouzout muioc'h diwar-benn stad ar brezhoneg e Sant-Maloù, sellit ouzh lec'hienn Ofis Publik ar Brezhoneg, pajenn "Embannadurioù" https://web.archive.org/web/20131218073427/http://www.opab-oplb.org/97-studiadennou-sokio-yezhoniel.htm.

### Sport

#### Darvoudoù-sport a bep seurt
* 4 a viz Gouere 1949 : 5 tennad-hent Tro Bro-C'hall etre Rouan (Seine-Maritime) ha Sant-Maloù ; trec'h eo Ferdi Kübler (Suis).
* 5 a viz Gouere 1949 : loc'hañ a ra 6 tennad-hent Tro Bro-C'hall eus Sant-Maloù war-du Les Sables-d'Olonne (Vañde).
* 9 a viz Gouere 1956 : 5 tennad-hent Tro Bro-C'hall etre Caen (Calvados) ha Sant-Maloù ; trec'h eo ar Breizhad Job Morvan.
* 10 a viz Gouere 1956 : 6 tennad-hent Tro Bro-C'hall etre Sant-Maloù hag An Oriant ; trec'h eo Fred de Bruyne (Belgia).
* 30 a viz Mezheven 1960 : 5 tennad-hent Tro Bro-C'hall etre Caen (Calvados) ha Sant-Maloù ; trec'h eo André Darrigade.
* 1 a viz Gouere 1960 : 6 tennad-hent Tro Bro-C'hall etre Sant-Maloù hag An Oriant ; trec'h eo Roger Rivière.
* 28 a viz Mezheven 1962 : 5 tennad-hent Tro Bro-C'hall etre Pont-L'Evêque (Calvados) ha Sant-Maloù ; trec'h eo Emile Daems (Belgia).
* 30 a viz Mezheven 1967 : 1 tennad-hent Tro Bro-C'hall etre Añje (Maine-et-Loire) ha Sant-Maloù ; trec'h eo Walter Godefroot (Belgia).
* 1 a viz Gouere 1967 : loc'hañ a ra 2 tennad-hent Tro Bro-C'hall eus Sant-Maloù war-du Caen (Calvados).
* 30 a viz Mezheven 1974 : 3de tennad-hent Tro Bro-C'hall etre Montroulez ha Sant-Maloù ; trec'h eo Patrick Sercu (Belgia).
* 1 a viz Gouere 1974 : loc'hañ a ra 4re tennad-hent Tro Bro-C'hall eus Sant-Maloù war-du Caen (Calvados).
* 4 a viz Gouere 1980 : 8 tennad-hent Tro Bro-C'hall etre Flers (Orne) ha Sant-Maloù ; trec'h eo Bert Oosterbosch (Izelvroioù).
* 6 a viz Gouere 1980 : 9 tennad-hent Tro Bro-C'hall etre Sant-Maloù ha Naoned ; trec'h eo Jan Raas (Izelvroioù).
* 7 a viz Gouere 2008 : 3de tennad-hent Tro Bro-C'hall etre Sant-Maloù ha Naoned ; trec'h eo Samuel Dumoulin.

## Gevelliñ

## Pennadoù kar
* Parame,
* Sant-Servan.
## Notennoù ha daveoù

## Liammoù diavaez
* L'Ouest en mémoire (Ina) - Martoloded e Sant Maloù 1970