Iain Banks

**Iain Banks** (Dunfermline,  – Kirkcaldy, ) a oa ur skrivagner skosat.

Skrivet en deus kalz levrioù na c'heller renkañ e rummad ebet (*mainstream fiction* e saozneg) a sinas "Iain Banks" tra ma sinas "Iain M. Banks" e skridoù skiant-faltazi, an «&nbsp;M.&nbsp;» o vezañ evit *Menzies* ( ), an anv kreiz a oa bet dibabet gant e dud met disoñjet gant e dad pa oa aet da zisklêrian ar c'hanedigezh.

Goude graet berzh gant e romant kentañ, *The Wasp Factory* e 1984 e tivizas mont da skrivagner a-vicher. E 1987 e voe embannet e romant skiant-faltazi kentañ, *Consider Phlebas*, a voe levr kentañ e stirad *The Culture*, dek levr ennañ, a zo bet embannet betek ar bloaz 2012.

Pezhioù-c'hoari, abadennoù er skingomz ha filmoù evit ar skinwel zo bet aozet diwar oberennoù Iain (M.) Banks.

## Buhez ha respet
D'ar 16 a viz C'hwevrer 1954 e voe ganet Iain Banks e Dumferline, e kontelezh Fìobha, bugel nemetañ ur ruzikerez war skorn hag un ofiser en amiraliezh ar Royal Navy. Betek e navet bloaz e vevas e Port na Banrighinn a Tuath (*North Queensferry*) war ribl Firth of Forth m'edo e dad o labourat. Goude-se e voe anvet an ofiser e Gourock en Inbhir Chluaidh. E levraoueg Gourock e kavas Iain Banks levrioù S-F, *Kemlo and the Zones of Silence* gant E. C. Eliott an hini kentañ anezho ; kenderc'hel gant ar stirad *Kemlo* a eure, ar pezh e vroudas da skrivañ istorioù skiant-faltazi d'e dro. D'e 11 vloaz e skrivas e istor kentañ, ha da 16 vloaz e romant kentañ, *The Hungarian Lift-Jet*, un istor spierezh na voe embannet biskoazh.

Goude bezañ bet skoliataet e Gourock ec'h eas Iain Banks e 1972 da Skol-veur Stirling, ma studias ar saozneg, ar brederouriezh hag ar vredoniezh, ha ma voe diplomet e 1975. Eno e skrivas e eil romant, *TTR / The Tashkent Rambler* e-kerzh ar bloavezh-studi kentañ.
Kerkent hag echu e studi, oadet a 21 bloaz, e krogas da labourat du-mañ-du-hont en ur virout e abardaevezhioù evit skrivañ. P'en deveze amzer vak e veaje dre Europa ha Norzhamerika. Tri romant S-F a skrivas etre 1974 ha 1979, a zo chomet diembann.

Tregont vloaz e oa Iain Banks pa zeuas e romant kentañ, *The Wasp Factory*, a-zindan ar wask e ti MacMillan e London ; mennet e oa d'e sinañ "Iain M. Banks", met nac'het e voe gant an embanner, war zigarez ma oa re dost da *Rosie M. Banks*, un dudenn en istorioù hollvrudet P. G. Wodehouse (1881-1975). Tost d'ar skiant-faltazi eo danvez ar romant, pa c'hall al lec'h bezañ ur blanedenn hag an haroz bezañ un arallvedad, ken iskis m'eo an istor.

Bloaz war-lerc'h, e miz Meurzh 1985, e voe embannet gant MacMillan eil romant Iain Banks, *Walking on Glass*. E 1986 e voe embannet *The Bridge*, hag *Espedair Street* e 1987, a voe lennet war gwagennoù ar skingomz *BBC Radio 4*, gant kanaouennoù skrivet ha sonaozet gant ar skrivagner e-unan.

E 1987 ivez e voe embannet e gentañ romant skiant-faltazi, *Consider Phlebas*, sinet «&nbsp;Iain M. Banks&nbsp;» diwar c'houlenn ar skrivagner evit diforc'hañ e labour war dachenn an S-F diouzh e skridoù all. Berzh bras a eure al levr, koulz hag an nav all er stirad *The Culture*. A-zivout ar stirad-se e tisklêrias Iain M. Banks bezañ bet levezonet gant skridoù Brian W. Aldiss, Isaac Asimov, Arthur C. Clarke, Robert A. Heinlein, M. John Harrison ha Dan Simmons.

E miz Ebrel 2013 ec'h embannas Iain Banks e oa paket gant kankr ar gellenn vestl ; mervel a eure d'an 9 a viz Mezheven.

Betek e dremenvan e kendalc'has Iain (M.) Banks da skrivañ skiant-faltazi ha *mainstream fiction* : nebeut goude e obidoù e teuas er-maez e levr diwezhañ, *The Quarry*, e 27 romant.

Er bloaz 2015 e voe embannet e labour diwezhañ, un dastumad barzhonegoù anvet *Poems*.

## Enorioù
*1991 : *[[Kurd Lasswitz|Kurd Laßwitz Preis]]* ar romant estren evit *The Bridge* (*Die Brücke* en alamaneg).
*1992 : *Kurd Laßwitz Preis* ar romant estren evit *The Wasp Factory* (*Die Wespenfabrik*).
*1993 : *Kurd Laßwitz Preis* ar romant estren evit *Use of Weapons* (*Einsatz der Waffen*).
*1994 : *British Science Fiction Association Award* evit ar romant *Feersum Endjinn*.
*1996 : *British Science Fiction Association Award* evit ar roant *Excession*
*1997 : *University of Stirling honorary doctorate* • *British Fantasy Award / Karl Edward Wagner Award*.
*1998 : *Kurd Laßwitz Preis* ar romant estren evit *Excession* (*Die Spur der toten Sonne*).
*2004 : *Premio Italia / Romanzo internazionale* evit ar roamnt *Inversions*.
*2010 : *Open University honorary doctorate*.
*2013 : d'an 23 a viz Mezheven, goude marv ar skrivagner eta, e voe roet an anv «&nbsp;5099 Iainbanks&nbsp;» d'an asteroidenn 1985 DY1 bet kavet gant ar steredoniour H. Deleborgne d'ar .
*2015 : Elon Musk en deus roet da ziv eus gobarioù an embregerzh SpaceX anvioù listri tennet eus ar romant *The Player of Games* : *Just Read The Instructions* hag *Of Course I Still Love You*.
*2019 : an ergerzhadeg danvor *Five Deeps Expedition* a roas d'he listri anvioù tennet eus ar stirad *The Culture*
*2021 : un trede gobari da SpaceX zo bet anvet *A Shortfall of Gravitas* goude ul lestr er romant *Look to Winward*.

## Oberennoù
### Romantoù
;Faltazi
*1984 :*The Wasp Factory*
*1987 : *Espedair Street*
*1989 : *Canal Dreams*
*1992 : *The Crow Road*
*1993 : *Complicity*
*1995 : *Whit*
*1997 : *A Song of Stone*
*1999 : *The Business*
*2002 : *Dead Air*
*2007 : *The Steep Approach to Garbadale*
*2012 : *Stonemouth
*2013 : *The Quarry*
;Skiant-faltazi
*1985 : *Walking on Glass*
*1986 : *The Bridge*
*1987 : *Consider Phlebas* (*The Culture* /1)
*1988 : *The Player of Games* (*The Culture* /2)
*1990 : *Use of Weapons* (*The Culture* /3)
*1991 : *The State of the Art* (*The Culture* /4)
*1993 : *Against a Dark Background*
*1994 : *Feersum Endjinn*
*1996 : *Excession* (*The Culture* /5)
*1998 : *Inversions* (*The Culture* /6)
*2000 : *Look to Windward* (*The Culture* /7)
*2004 : *The Algebraist*
*2008 : *Matter* (*The Culture* /8)
*2009 : *Transition*
*2010 : *Surface Detail* (*The Culture* /9)
*2012 : *The Hydrogen Sonata* (*The Culture* /10)
===Teskadoù===
*2021 : *Culture Series 1*
*2021 : *Culture Series 2*
===Barzhoniezh===
*2015 : *Poems*
===Beajiñ===
*2003 : *Raw Spirit*, ul levr-beajiñ dre Vro-Skos hag he strilherezhioù [[wiski|whisky]].
===Istorioù berr===
*1987 : *A Gift from the Culture*, er gelaouenn saoz *Interzone* niv. 20, Hañv 1987, p. 44. • *Scratch*, er gelaouenn *Fiction*, levrenn 6, niv. 6, Eost 1987. • *Descendent*, en deskad *Tales from the Forbidden Planet* • *Cleaning Up*.
*1988 : *Excerpt: The Player of Games*,  • *Road of Skulls*, en deskad *20 under 35 – Original Stories by Britain's Best New Young Writers*.
*1989: *Piece*, er gelaouenn *The Observer"" • *The State of the Art*, en dastumad heñvelanvet. • *Odd Attachment*, en deskad *Arrows of Eros* .
*1994 : *Against a Dark Background (Epilogue)*, en deskad *A Mexicon Decade*
*1999 : *The Bridge (excerpt)*, en deskad *An Anthology Scottish Fantasy Literarure*
*2010 : *The Secret Courtyard*, en dastumad *The Spheres*.
;Dastumadoù
*1988 : *The State of the Art* (*Rod of Skulls*, *A Gift from the Culture*, *Odd attachment*, *Descendent*, *Cleaning Up*, *Piece*, *The State of the Arte* ha *Scratch*.).
*2010 : *The Spheres* (The Spheres*, *The Secret Courtyard*).
===Arnodskridoù===
*1988 : *Introduction* e [[M. John Harrison|Harrison, John M.]]. *Viriconium*. London : Unwin Paperbacks, 1988 
*1990 : *Iain Banks' Guest of Honour Speech, Eastercon '90*, er gelaouenn *Matrix* niv. 88, Even-Eost 1990, pp. 5-6 • *Introduction*, e *The Orbit Science Fiction Yearbook Three*, Orbit/Futura , Eost 1990, pp. 9-6 
*1994 : *A Few Notes on the Culture*, en *newsgroup rec.arts.sf.written*.
*2001 : *Introduction*, er romant *The Human Front* gant Ken MacLeod
*2006 : *Ken MacLeod *, e *Novacon 36 Programme Book*.

==Levrlennadur==
* Hubble, Nick & MacCallum-Stewart, Esther & Norman, Joseph. *The Science Fiction of Iain M. Banks*. Canterbury : Gylphi Limited, 2018, 
* Kincaid, Paul. *Iain M. Banks''. Chicago : University of Illinois Press, 2017 

## Liammoù diavaez
* 
* 
* 
## Notennoù