open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Fañch Abgrall

Ur barzh brezhonek e oa **Fañch Abgrall**, ganet ha marvet e Boneur. Studiañ a reas e skolaj Montroulez. Tapout a reas an droug-skevent ha distreiñ a reas neuze da Voneur. Krog e oa bet da sevel gwerzennoù e brezhoneg d'an oad a driwec'h vloaz. Heuliañ a reas neuze Taldir, ha graet e voe "Alc'houeder Arre" anezhañ gant ar C'hoursez e 1928.

## Buhez
Ganet e voe Fañch Abgrall d'ar  en un ti-soul e kêriadenn ar C'hreiskêr, e kumun Boneur, e kreizig-kreiz Menez Are. Paour-raz e oa e dud, Olivier Abgrall, a orin eus Bro-Leon, ha Marie-Josèphe Bothorel, a orin eus Boneur : e dad, devezhour diouzh e vicher, a yae a atant da atant da werzhañ nerzh e zivvrec'h, betek Rosko zoken, hag e vammm a oa ganti ur stal legumaj dister.

Mont a reas Fañch da skol-gumun Boneur ha merzet e voe e spered lemm hag e zoug d'ar studi gant ar mestr-skol, an Ao. Keineg. Hemañ en broudas da c'houlenn ur yalc'had-studi a roas tro dezhañ da vont da skol-lojañ skolaj Kernegez da Vontroulez etre 1919 ha 1925. Hag eñ paotrig diwar ar maez, ne voe ket en e jeu e-touez paotred kêr : tavedek, alies e-unan, ne gemere nemeur a berzh e c'hoarioù ar re all, met ur skoliad aketus e voe, douget d'al lennegezh muioc'h eget d'ar skiantoù. Marteze eo abalamour d'ar serridigezh-se warnañ e-unan e voe tuet da vont da varzh.

Tapet an droug-skevent gantañ ken abred ha 1923 e voe ret dezhañ kuitaat ar skolaj e 1925 pa oa er c'hlas kentañ evit mont d'an Uhelgoad da vezañ louzaouet. Danevellet en deus e-barzh *Et moi aussi, j’ai eu vingt ans !* an derapiezh nemeti a veze kinniget da neuze d'an dud tapet an droug-skevent ganto, ar gollapsoterapiezh, anezhi strinkellat un danvez eoulek etre gweuzoù ar bleurenn, o dispartiañ e-giz-se ar skevent diouzh ar c'hostoù.

Dre ma voe dispartiet e dud, goude ma voe deuet en-dro dibistig e dad eus ar Brezel Bras, ha ma voe bet ret d'e vamm mont da Bariz da labourat e-giz matezh da c'hounid o bevañs, e voe Fañch o chom diwar neuze e ti dister e vamm-gozh a oa er memes kêriadenn : ar C'hreiskêr. Ganti e voe louzaouet betek ma varvas d'an 12 a viz Meurzh 1930 : 23 bloaz e oa neuze.

Daoust ma voe berr e vuhez e tapas brud war dachenn al lennegezh e galleg kement hag e brezhoneg. Sevel a reas barzhonegoù ha danevelloù evit sizhuniegoù (« Le Pays breton ») ha kazetennoù (« la Dépêche de Brest et de l’Ouest » , « Ouest-Éclair »). Abred a-walc'h e voe taolet evezh outañ gant Augustin Dupouy, romanter anavezet ha saver kronikennoù evit « La Dépêche ».

## Oberennoù
* *Alan Kerven*, Édition bretonne, Sant-Brieg, 1930
* *Luc’hed ar Moged*, Emb. Armorica, Karaez, 1935
* *Et moi aussi, j’ai eu vingt ans*, Emb. Armorica, Karaez, 1935 (heuliet gant « Contes du Yun et de l’Arrée »)
20th Century Fox

**20th Century Studios** (bet **Twentieth Century-Fox Film Corporation** eus 1934 da 1985) a zo unan eus embregerezhioù brasañ ar produiñ filmoù sinema amerikan. E 1915 e voe krouet gant William Fox gant an anv Fox Film. Kendeuzet e voe gant Twentieth Century Pictures, bet savet e 1933 gant Darryl F. Zanuck (bet produour gant Warner Brothers) ha Joseph Schenck (bet prezidant United Artists). 

## Liammoù diavaez
*  Lec'hienn ofisiel
Rimadell

Ur **rimadell** zo ur seurt kanaouenn-bobl eeunik a vez kanet d'ar vugale. A-bouez eo ar sonioù hag al lusk.

En deskadurezh eo a-bouez ar rimadelloù evel poelladennoù eñvor, distagañ, ha yezhadur zoken.

## En alamaneg
*Kinderreim* a vez graet eus rimadell.

## E brezhoneg
### Rimadelloù brezhonek
:-Bisig bihan, pelec'h oc'h bet?
:-E Run ar Gow o klask ma boued
:-Ha petra hoc'h eus bet?
:-Un taol sklisenn war ma beg.

:Hei do! marc'h al Lae
:da gistina da Gorlae
:da glask kig ha bara mat
:da Fañchig vihan zo paotr mat

**Gwelout [[C'hwec'h Merc'h Gwerc'h]]*.

## En italianeg
Ur *"filastrocca"* a vez laret eus ur rimadell italianek. Gianni Rodari en deus savet un toullad re nevez.
*Piove, piove, zo ur rimadell dezhi seizh doare ha seizh-ugent.

## E saozneg
*As I Was Going to St Ives
*Twinkle Twinkle Little Star, zo ul luskellerez, lakaet da rimadell a-wechoù, pa ne vez kanet nemet al linennoù kentañ.

## E kembraeg
*Hwiangerdd* eo ar ger kembraek. Setu ar re vrudetañ:
* Gee, geffyl bach, rimadell gozh, a oa bet lakaet war un ton blues gant Dafydd Iwan
* *Dau gi bach*, bet lakaet e brezhoneg ha kanet gant Loeiz Roparz, a zo meur a don dezhi.
* Mi welais jac-y-do

## Perzhioù mat ar rimadelloù e diorren ar vugale
*Deskiñ gerioù
*Deskiñ o distagañ
*Embreger an eñvor
*Kustumiñ da gompren 
*Dihuniñ ar c'hoant da ganañ, ha da seniñ
*Reiñ plijadur o klevout barzhoniezh
*Reiñ al lusk da santout.

## Un toullad rimadelloù brudet
* Ambarabà ciccì coccò
* Anghingò
* Eeny, meeny, miny, moe
* Cavallino arrì arrò
* La storia di Paperotto
* Trenta dì conta novembre
* Solomon Grundy
* Fasi Lunari
* Piove, piove
* Girotondo

## Levrlennadur
**[[Rimadellou brezonek]]*, gant Glaoda ar Prad, 1911.
* Eluned Bebb, *Hwiangerddi'r Wlad* (Llyfrau'r Dryw, 1941. Dastumad kembraek.
**Rimadelloù hag unangomzoù*, Skol niv. 5, C'hwevrer, 1957

## Liammoù diavaez
*Rimadelloù italianek : http://www.canzonieredelprogno.it/attività/nostra%20ricerca/filastrocche.htm
*Rimadelloù italianek kanet : https://www.youtube.com/watch?v=lQpV5PuuJS8&list=PLDD60BDAEBABEECB9
Polisperc'hon

**Polisperc'hon** (*Πολυσπέρχων*/ *Polyspérkhôn*) a oa ur jeneral makedoniat dindan Alesant Veur.

## E vuhez
Ganet e oa Polisperc'hon en Epiros e Tymphaia. Mab e oa da Simmias. Soudard e oa e falanks Fulup II Makedonia. 

Kalonek e oa en emgann, prim e deod ivez, ma tisplijas d'an alouber meur ha bac'het e voe gantañ e-pad un toullad mizioù. E -324 e tistroas gant Krateros hag ar soudarded kozh da Vakedonia. Kamarad e oa da Antipater, hag e -319 e renas war e lerc'h e Makedonia. O frankiz a zaskoras da geodedoù Hellaz, met enebet outañ e oa an diadoked ha Kassandros Makedonia gwashoc'h evit ar re all: hennezh a oa mab da Antipater, hag emglev en doa graet gant Ptolemaios I, ha taolet e voe Polisperc'hon e-maez Rouantelezh Makedonia. Neuze ez eas da Etolia.

Pa zistroas da Vakedonia eus Indez, gant Krateros, e saveteas Antipater a oa gronnet e arme e Lamia. Dont a reas da vezañ mignon da Antipater ha karget e voe da adkemer Tessalia digant an Etolianed.
Neoptolemos

**Neoptolemos** (*Neoptolemus* e latin) zo un anv gresianek bet roet da veur a zen en Henamzer en Epiros.

## Tud
*Neoptolemos (haroz), mab da Ac'hilleüs ha Deidamea 
*Neoptolemos (jeneral) (marvet e 321), jeneral gant Alesant Veur 
*Neoptolemos Iañ Epiros, roue Epeirus, mab da Alcetas Iañ, tad da Alesant Iañ Epiros ha da Olympias, tad-kozh da Alesant Veur 
*Neoptolemos II Epiros, roue Epiros, niz da Alesant Veur
Penniliz Sant-Pêr

**Penniliz Sant-Pêr** (e latin *Basilica Sancti Petri*), *San Pietro in Vaticano* en italianeg (*Sant-Pêr er Vatikan*), eo savadur pennañ ar gatoligiezh. E Keoded ar Vatikan emañ, war ribl dehoù an Tiber. Soñjet ha savet dreist-holl gant Donato Bramante, Michelangelo, Carlo Maderno ha Gian Lorenzo Bernini, Penniliz Sant-Pêr a zo ar savadur brudetañ eus marevezh an azginivelezh hag ar brashañ iliz dre ar bed-holl. Hervez an hengoun katolik, Penniliz Sant-Pêr a zo lec'h bez Sant Pêr, penn abostoled Jezuz-Krist ha kentañ eskob Roma. A hervez e vefe bez Sant Pêr dres a-zindan peul pennañ ar penniliz.
Dre-se, meur a bab a zo bet beziet e Penniliz Sant-Pêr abaoe deroù ar gristeniezh, ha bez e oa bet eus un iliz war al lec'h abaoe mare an impalaer roman Kustentin Iañ. Penn kentañ al labourioù war ar savadur, evit erlec'hiañ an iliz kozh savet e 400, a oa bet kroget d'an 18 a viz Ebrel 1506. Echuet e oa bet al labourioù d'an 18 a viz Du 1626.

Penniliz Sant-Pêr a zo brudet mat dre ma z'eo ul lec'h piric'hinañ kement hag ul lec'h oferenniñ. Eno e vez ingal ar pab o seveniñ oferennoù ha lidoù relijiel e-pad ar bloaz (oferenn Nedeleg, hini Pask...). Desachet e vez etre 15 000 betek 80 000 a dud, kement dirak ar benniliz evit war ar blasenn Sant Pêr.

## Istor
;An iliz diazez
Iliz kozh Sant Pêr a oa unan eus ar  kroget da vezañ savet gant an impalaer roman Kustentin Iañ etre 319 ha 333.
Le Carillon de Vendôme

**Le Carillon de Vendôme** zo ur rimadell c'hallek a ra dave d'ar roue gall Charlez VII er grennamzer.

## Ar rimadell
:*Mes amis,*
:*Que reste-t-il*
:*À ce Dauphin si gentil ?*
:*Orléans, Beaugency,*
:*Notre-Dame de Cléry,*
:*Vendôme, Vendôme ! *
E Vendôme (Loir-et-Cher) e klever ar c'hleier o son ton ar rimadell-se da bep eur a-raok taolioù an horolaj Saint Martin. 

## Istor
Er XVvet kantved, e-padar brezel, ne chome nemet kêrioù Orléans, Beaugency, Cléry-Saint-André (ma emañ Notre-Dame de Cléry), Vendôme ha Bourges gant ar roue gall, a-raok na deuas Janed Ark da reiñ un tamm skoazell dezhañ .

## Liammoù diavaez
* Ton ha son  ''Carillon de Vendôme''
* Komzoù all ''Carillon de Vendôme''
Kolize

Ar **C'holize**(*Amphitheatrum Flavium*, kelc'hva Flavius, **Colosseum** e latin, **Colosseo** en italianeg) zo ur c'helc'hva e kreiz Roma, Italia, e reter ar Forom Roman. Bez' eo ar c'helc'hva brasañ a zo bet savet biskoazh.
Kroget e oa bet ar sevel e-kerzh ren an impalaer Vespasianus war lenn an " Domus Aurea " e 72 hag echuet e 80 dindan ren e hêr, Titus. Kemmoù a voe degaset goude-se e-kerzh ren Domitianus (81–96). An tri impalaer-se graet Tierniezh Flavian anezho, a roas o anv da gelc'hva Flavius.

Er C'holize e oa tu da zegemer etre 50&nbsp;000 ha 80&nbsp;000 arvester, gant ur geidenn a 65&nbsp;000. Implijet e oa al lec'h evit abadennoù gladiatourien, emgannoù war-vor (e-pad un amzer verr dre ma voe leuniet ar foz gant mekanikoù evit obererezhioù dudi all), chaseoù loened, lazhadegoù, adsevel emgannoù brudet, ha c'hoariva diazezet war ar vitologiezh klasel. N'eo nemet e penn-kentañ ar Gennamzer ma voe paouezet da implij ar savadur evit an dudi. Adimplijet e oe goude-se evel lec'h lojañ, lec'h labour, karterioù relijiel ha bered katolik. E 410 e krog sez Roma gant ar Vizigoted d'ar vare-se e tro ar c'holize da bered, Ne c'hellont (ar romaned) ket mui douaran o re varv e divaez ar gêr, setu perak e teuio ar c'holize da bezhan ur bered vrazh. Skeudennoù:
Panoramic photograph of interior of Colosseum.jpg|Ar **C'holize**
Map of downtown Rome during the Roman Empire large.png|Tres Henroma : en tu-dehoù el lein emañ ar **C'holize**

## Notennoù
Taj Mahal

An **Taj Mahal ** (en hindeg *ताज महल*, e perseg/ourdou تاج محل) a zo ur mozoleon en Agra, war lez ar stêr Yamuna e stad Uttar Pradesh en India. Emañ war roll lec’hiennoù glad ar bed, savet gant UNESCO. "Kurunenn ar palezioù" eo ster an anv Taj Mahal, deuet eus ar perseg.

Brudet eo an Taj Mahal evel ur bravig eus an arz islamek en India hag unan eus pennoberennoù miret brav-eston eus glad ar bed. Ur mozoleon eo, da lavaret eo ur savadur-kañv, savet gant an impalaer moghol Shah Jahan (1592-1666) evit degemer bez e wreg muiañ-karet, Arjumand Banu Begum, anavezetoc’h evel Mumtaz Mahal, a varvas e 1631.

Mervel a reas Mumtaz Mahal ("sklêrijenn ar palez") e 1631, pa c’hanas pevarzekvet mab an impalaer. Neuze e voe roet urzh gant Shah Jahan da sevel ar monumant hag echuet e voe ar braz eus al labourioù e 1648. Savet e voe e doare an arz muzulman, da lavaret eo n’eus skeudenn ebet ennañ, met marbr kizellet a ya da ginklañ kement elfenn a zo er savadur. Emañ ar bez he-unan e-kreiz ar savadur, hag ennañ ez eus ivez ur voskeenn ; en-dro d’ar savadur ez eus liorzhoù brav, gant ur voger tro-dro.

Ouzhpenn  a dud a voe o labourat war ar chanter. A-raok ma voe fin d’al labour e voe didronet Shaj Jahan gant unan eus e vibien ha toullbac’het. Pa varvas e 1666 e voe beziet en Taj Mahal ivez, asambles gant e wreg.

## Liamm diavaez
*  Lec'hienn ofisiel an Taj Mahal
Bob Dylan

**Bob Dylan**, ganet **Robert Allen Zimmerman** e Duluth, Minnesota d'ar 24 a viz Mae e 1941, zo ur c'haner stadunanat brudet abaoe ar bloavezhioù 1960. En deroù e kane hag e sone en doare folk da heul Woody Guthrie, Hank Williams, hag ar c'haner blues Robert Johnson. Darn eus e ganaouennoù kentañ, *[[Blowin' in the Wind]]* ha *[[The Times They Are a-Changin]]*, a oa bet savet a-enep ar brezel.

E 1962 e kemeras an anv *Bob Dylan* hervez al lezenn.

Gwelet eo bet e-barzh un nebeud filmoù ivez, ha livañ a ra ouzhpenn.

Priz Nobel al Lennegezh zo bet deroet dezhañ e 2016.

## Filmoù
**No Direction Home*, gant Martin Scorcese
**[[A complete unknown (film, 2025)|A complete unknown]]* (2025), biopic ar c'haner sevenet gant James Mangold

## Notennoù
Stankell uhel Asouan

**Stankell Asouan** (en arabeg السد العالي, treuzlizherennadur: *as-Sad al-'Aly*) pe, resisoc'h, **Stankell uhel Asouan**, a zo ur pikol bardell war an Nil en Egipt.
Burj Khalifa

**Burj Khalifa** (en arabeg برج خليفة, tour Khalifa) zo ur skraber-oabl e Dubai en Emirelezhioù Arab Unanet. An tour uhelañ bet savet gant mab-den eo, 829,8 metrad uhelder dezhañ.

D'an 21 a viz Gwengolo 2004 eo bet kroget al labourioù evit sevel an tour. Lodenn diavaez ar savadur a oa echuet d'ar 1añ a viz Here 2009. Digoradur ofisiel ar savadur a zo bet lidet d'ar 4 a viz Genver 2010.
Kleopatra (pried Fulup II)

**Kleopatra ** (Κλεοπάτρα) a oa ur briñsez eus Rouantelezh Makedonia, ha seizhvet ha diwezhañ pried ar roue Fulup II Makedonia er IVvet kantved kent JK. 

Merc'h e oa da Hippostratus ha nizez d'ar jeneral Attalus. En 337 e timezas d'ar roue. Neuze e voe anvet Euridike (Εὐρυδίκη): Kleopatra a oa ivez anv merc'h Fulup hag Olympias. Ne blijas ket an eured-se da Olympias, pedervet gwreg ar roue, gant aon na vije kollet hêrezh he mab Alesant.

Hervez Justinus ha Satyrus he doe daou vugel: ur verc'h, Europa, hag ur mab, Karanos.

Goude drouklazhet ar roue Fulup II, e voe lazhet bugale Kleopatra war urzh Olympias, ma en em lazhas Kleopatra war-lerc'h.

## Lennadur
* http://www.attalus.org/old/athenaeus13a.html
Kleopatra

**Kleopatra** zo un anv gresianek, a orin eus Makedonia. Brudet eo bet gant ar rouanez egiptat Kleopatra VII.

### Gerdarzh
Dont a ra eus *kleos* « lid » ha *patros* « ozhac'h ».

## Yezhoù all
*Cleopatra en italianeg.
*Cléopâtre, e galleg.

## Mojennoù Hellaz
E mojennoù Hellaz ec'h anavezer :
* Kleopatra, merc'h da Tros, priñsez eus Troia ;
* Kleopatra, merc'h da Idas, pe Kleopatra Alkyone, pried da Meleagros ; 
* Kleopatra (merc'h Boreas), pried da Fineüs (mab Agenor).

## Priñsezed ha rouanezed

### [[Rouantelezh Makedonia]]
* Kleopatra, unan eus seizh pried Fulup II Makedonia ;
* Kleopatra, merc'h Fulup II Makedonia hag Olympias, c'hoar Alesant Veur.

### [[Henegipt]]
Goude-se e voe douget an anv-se gant un toullad priñsezed ha rouanezed en Egipt, deuet ma oa an anv gant diskennidi ar Makedonian Ptolemaios Iañ. 

. En o zouez :

* Kleopatra Iañ, merc'h da Antioc'hos III  ha pried da Ptolemaios V ;
* Kleopatra II, merc'h da Ptolemaios V ha da Gleopatra Iañ. Dimeziñ a reas d'he daou vreur an eil war-lerc'h egile: Ptolemaios VI *Philométor* ha Ptolemaios VIII *Évergète II* ;
* Kleopatra III, merc'h da Ptolemaios VI *Philométor* ha da Gleopatra II. Dont a reas da vout eil pried hec'h eontr Ptolemaios VIII *Évergète II* e-kichen he mamm ;
* he c'hoar Kleopatra Théa, pried d'ar rouaned seleukid, Alexandre Iañ Balas, Demetrios II Nicator, hag Antioc'hos VII *Sidêtês* ;
* Kleopatra IV, merc'h da Ptolemaios VIII *Évergète II Tryphon* ha da Kleopatra III. Dimeziñ a reas d'he breur Ptolemaios IX *Sôter* ha goude da Antioc'hos IX ;
* Kleopatra Tryphaena, eil merc'h Ptolemaios VIII *Évergète II Tryphon* ha Kleopatra III, pried Antiochos VIII *Gryphos* ;
* Kleopatra Selene Iañ pe *Kleopatra V*, trede merc'h Ptolemaios VIII *Évergète II Tryphon* ha Kleopatra III, eil pried Antiochos VIII *Gryphos* ;
* Kleopatra V Tryphaena pe *Kleopatra VI*, merc'h da Ptolemaios X *Alexandre * ha da Bérénice III *Kleopatra Philopator* pe, hervez skridoù all, da Ptolemaios IX *Sôter* ha da Kleopatra IV. Pried e oa da Ptolemaios XII *Néo Dionysos* ;
* *Kleopatra Tryphaena* pe *Kleopatra VI*, merc'h da Ptolemaios XII *Neo Dionysos* ha da Kleopatra V Tryphaena (existence sujette à caution) ;
* Kleopatra VII pe *Théa Philopator*, an hini vrudetañ, merc'h da Ptolemaios XII *Aulète*. Dimeziñ a reas d'he daou vreur, Ptolemaios XIII et Ptolemaios XIV, ha serc'h e voe da Julius Caesar ha da Marcus Antonius ;
* Kleopatra Séléné II pe *Kleopatra VIII*, merc'h da Kleopatra VII ha Marcus Antonius, pried Juba II ha rouanez Mauretania.

### [[Judea]]
* * Kleopatra Jeruzalem*, 5 pried Herodez Veur ha mamm da Herodez Fulup II.

## Arzoù

### Sonerezh
* *[[Cleopatra e Cesare]]*, c'hoarigan gant Carl Heinrich Graun en 1742 ;

### Fiñvskeudennerezh
* * Kleopatra* zo bet anv meur a film savet diwar-benn Kleopatra VII, rouanez Egipt, gwelout Kleopatra VII (film)

## Steredennouriezh
*216 Kleopatra, un asteroidenn

## Pennadoù kar
*Cléopâtre
*Ptolemaios

## Notennoù
Empire State Building

An **Empire State Building** a zo ur skraper-oabl e New York City e Stadoù-Unanet Amerika. Lec'hiet er Fifth Avenue e-kreizh-kêr, e Manhattan, New York City. 381 metrad uhelder e ra ar savadur ha 443 metrad uhelder pa vez kontet ar rastell. An anv a zo deuet adal lesanv kêr New York, an *Empire State* (ar stad impalaer). Chomet eo ar savadur brasañ doare ti-uhel e-pad 40 vloaz, adal ma vefe bet echuet ar sevel er bloavezh 1931 betek ma vefe savet tour norzh ar World Trade Center (1973-2001) e-fin ar bloavezhioù 1970. Goude Gwalldaolioù an 11 a viz Gwengolo 2001, an Empire State Building a zistroe d'ar c'hentañ plas da geñver uhelder e kêr New York, betek ma vefe savet ar One World Trade Center e miz Ebrel 2012.
Dugelezh Akitania

**Dugelezh Akitania** a voe krouet e 675, da varv Childéric II. 
Adsavet e voe en IXvet kantved, evel kendalc'h rouantelezh Akitania roet da Pepin II Akitania (marvet en 838). 

Goude e voe brezelioù abalamour dezhi etre konted Aovergn, konted Toloza, ha konted Poatev.

## Pennadoù kar
* Akitania
* duged Akitania
* Guyenne
* Dugelezhioù ha kontelezhioù Bro-C'hall
Rouantelezh Akitania

**Rouantelezh Akitania** zo ur rouantelezh a zo bet er Grennamzer en Akitania. 

## Istor
### Er VIIvet kantved
Kentañ ma voe anezhi a voe e 628. Krouet e oa bet gant Caribert II, mab da Klotar II, a zimezas da Gisela, merc'h da dug Gwaskogn. En hanternoz dezhi e oa rouantelezh Dagobert Iañ, er c'hreisteiz e oa rouantelezh ar Vizigoted. 

### En VIIIvet kantved
Loeiz an Deol (a vo roue ar Franked diwezhatoc'h), a oa trede mab an impalaer Karl Veur, hag anvet e oa bet da roue Akitania gant e dad en 781 , pa ne oa nemet tri bloaz . 

E rouantelezh Akitania e oa Akitania en-eeun ha Vaskonia, ha Toloza e oa ar gêr-benn anezhi. E penn ar rouantelezh e oa bet lakaet Guilhem (war-dro 742 - †812), kont Toloza ha dug Akitania .

Goude marv Lupus II, kont Gwaskogn, e oa bet roet kurunenn ar gontelezh da Sancho Iañ Lupus, a anavezas aotrouniezh Karl Veur hag a eas gant Loeiz, roue Akitania ha mab da Garl Veur, da vrezeliñ a-enep Barcelona en 801. Met ne badas ket pell o emglev rak e 802 en doa graet emglev gant emir Cordoba. 
E 812 e oa en em savet Semen Loup, breur henañ Sancho Lupus Iañ ha kont war e lerc'h goude e varv. Kaset e voe un arme frank adarre, ha Loeiz en he fenn, da-vetek Iruña, o tremen dre Dax. Pa zistroas e tremenas dre ode Roncevaux, met a-raok e kemeras gouestlidi ha ne lezas anezho da vont nemet goude an tremen dañjerus-se pa ne oa ket a riskl ken evit e arme. 
Pa varvas an impalaer Karl e teuas Loeiz da gemer e lec'h, ha ren a reas gant e vibien. En 817 e roas douaroù bras da Pepin Iañ Akitania: Gwaskogn, marz Toloza, hag ur rann eus Septimania ha Bourgogn.
Brezel Kant Vloaz

**Brezel Kant Vloaz** (pe **Brezel ar C'hant Vloaz**; galleg: *Guerre de Cent Ans*; saozneg: *Hundred Years' War*) a zo ur brezel etre rouantelezhioù Bro-Saoz ha Bro-C'hall kroget e 1337 hag echuet e 1453. E Breizh, e Bro-C'hall hag en Izelvroioù Duged Bourgogn e c'hoarvezas an emgannoù.

Daou du o vrezeliñ: ar remziad *Plantagenêt* (rouaned Bro-Saoz) hag an hini *Valois* (rouaned Bro-C'hall). Meur a dreverz a voe e-pad ar 116 vloaz ma padas ar brezel.
## Abegoù
* Gwizion rouaned Bro-C'hall eo rouaned Bro-Saoz e Guyenne, ha ne blij ket dezhe.
* Kevredet eo Skos ha Bro-C'hall en Auld Alliance. 
* Rouaned Bro-Saoz a glask bout mestr war Flandrez.
* E 1328 e faot d'ar roue saoz Edward III mont da roue Bro-C'hall.

## Emgannoù

* Emgann Arnemuiden, 1338
* Emgann Sluis, 1340
* Emgann Crécy, 1346
* Seziz Calais, 1346-1347
* Emgann Poitiers, 1356
* Emgann Azincourt, 1415
* Emgann Formigny, 1450
* Emgannoù Brezel hêrezh dugelezh Breizh

## Levrlennadur
* Jean-Christophe Cassard, *Les Bretons dans la Guerre de Cent Ans*, Skol Vreizh, 64, 2010
Disivoud protestant

An **Disivoud protestant** a zo un troc'h relijiel c'hoarvezet er relijion gatolik e Kornôg Europa e penn-kentañ ar  kantved. Krouet eo bet gant ur manac'h alaman, Martin Luther. Anvet e vez luterianed ar re a-heul kelennadurezh Luther. Ar gall Jean Calvin, levezonet gant Ulrich Zwingli, eo an eil den a-bouez en troc'h relijiel. Graet e vez kalvinourion eus diskibled Calvin. Ur rann ispisial eus ar brotestantiezh a voe krouet gant ar roue saoz Herri VIII, an anglikanouriezh.
## Orin:ur gudenn deologel rik, penaos tapout ar silvidigezh?
Ankeniet eo Luther rak barnedigezh Doue. Sevel a ra a-du gant Paol Tars a embannas:*Soñjal a ra deomp e vo savetaet mab-den gant ar feiz hep seveniñ al lezenn*. Tro 1512-1513 e verzh Luther un enebadur etre frazenn Paol ha soñjoù teologourion ar Grennamzer: herveze ez eo ret gober traoù mat evit bout savetaet. E 1515-1516 e tegas Luther un doare all da gompren oberennoù Paol: *ar feiz hepken a gont*, mab-den ne c'hell ket en em saveteiñ e-unan, n'eus nemet Doue a c'hell e saveteiñ en ur reiñ ar feiz dezhañ.
Dyfrig

Sant **Dyfrig** (*Dubricius* e latin), *Devrig* e brezhoneg, a oa ur manac'h kembreat a veve er . Mab-bihan e oa da Peibio Clafrog , roue Ergyng ha dont a reas da vezañ eskob ar vro-se (Herefordshire hiziv). Diwezhatoc’h, a-hervez, e voe anvet da arc’heskob Kembre gant Jermen Auxerre.

Hervez ar richenn e voe mignon da sant Ildud a savas abati Llanilltud Fawr ha kelenner da sent Deiniol, a savas ur manati e Bangor, ha Teilo pe Telo, a grouas ur manati e Llandeilo. Mervel a reas en Ynys Enlli, "enez ar sent" e gwalarn Kembre, e 550 pe 612.

## Liammoù diavaez
*Early British Kingdoms - St. Dyfrig, Bishop of Ergyng
*Catholic Encyclopedia – Saint Dubric

## Notennoù ha daveennoù
José Antonio Labordeta

**José Antonio Labordeta Subías** (Zaragoza, 10 a viz Meurzh 1935 - Zaragoza, 19 a viz Gwengolo 2010) a oa ur soner, kaner, skrivagner ha politikour eus Aragon. Anavezet e oa evel kaner dreist-holl, gant an anv "Labordeta". 

Goude diskar diktatouriezh Francisco Franco e voe unan eus ar re a savas Strollad Sokialour Aragon. Sevel a reas ur gelaouenn aragonek anvet Andalán hag a-hed e vuhez e klaskas dihuniñ brogarouriezh Aragoniz. Kannad e voe e Madrid hag e parlamant Aragon en anv ar strollad politikel Chunta Aragonesista (CHA) etre 1999 ha 2008. 

Tad e oa d'ar skrivagnerez Ángela Labordeta.

## Liammoù diavaez
*O kanañ *Somos*: https://www.youtube.com/watch?v=qgOVPEVGtMo
Lupus II Gwaskogn

**Lupus II**a oa dug Gwaskogn en 769 betek 778. 
Krediñ a reer e oa mab da Lupus Iañ, dug Akitania ha Gwaskogn en 673 ha 676.

## E vuhez
Kaoz zo anezhañ e 769, abalamour d'e amezeg Hunald, dug Akitania, a deuas da repuiñ en e zugelezh goude faezhet gant Karl Veur. Ne fellas ket da lupus displijout d'animpalaer galloudus, ha daskor a reas ar paourkaezh Hunald da Garl Veur. 

## Bugale
Daou vab en doe sur:
* Sancho Iañ Lupus Gwaskogn, dug Gwaskogn eus 801 da 816
* Garcia Loup, kont Dax, marvet en 816.

## Notennoù


## Levrlennadur
* Estornés Lasa, B. Historia de Euskalerria. Epoca Vascona 476-824. Enciclopedia General Ilustrada del País Vasco.
*Collins, Roger. *The Basques*. Blackwell Publishing: London, 1990.
*Einhard. *[https://web.archive.org/web/20080514190052/http://www.fordham.edu/halsall/basis/einhard.html Vita Karoli Magni]*. Translated by Samuel Epes Turner. New York: Harper and Brothers, 1880.
*Lewis, Archibald R. *[http://libro.uca.edu/lewis/index.htm The Development of Southern French and Catalan Society, 718&ndash;1050]*. University of Texas Press: Austin, 1965.
*Lacarra, J. *Vasconia medieval: Historia y Filología*.
*Wallace-Hadrill, J. M., translator. *[https://web.archive.org/web/20060203233532/http://www.bu.edu/english/levine/grch4+5.htm The Fourth Book of the Chronicle of Fredegar with its Continuations]*. Greenwood Press: Connecticut, 1960.
*Estornés Lasa, Bernardo. *[http://www.euskomedia.org/aunamendi/38128 Auñamendi Encyclopedia: Ducado de Vasconia.]*
*Foundation for Medieval Genealogy: Gascony.
**Annales Laurissense*, in Mon. Gen. Hist. Scriptores, I, 148.
*"Astronomus", *[http://www.intratext.com/X/LAT0459.HTM Vita Hludovici imperatoris]*, ed. G. Pertz, ch. 2, in Mon. Gen. Hist. Scriptores, II, 608.
*Sedycias, João. ''História da Língua Espanhola''.
*Monlezun, Jean Justin. ''Histoire de la Gascogne''. 1864.

## Pennadoù kar
*Lupus
*duged Gwaskogn
Esbjerg

**Esbjerg** zo ur gêr eus Danmark, en arvor ledenez Jutland, e rannvro Syddanmark. E 2007 e oa 114 148 annezad en Esbjerg, war ur gorread 742,5 km².

## Monumantoù

Image:Esbjerg Torvet.jpg|
Image:Sankt Nikolaj Kirke Esbjerg.jpg|
Image:Esbjerg WaterTower.jpg|
Image:Esbjerg Musikkhuset.jpg|


## Kêrioù gevellet
Gevellet eo Esbjerg gant :
* Szczecin, 
* Eskilstuna,  
* Stavanger, 
* Jyväskylä, 
* Maniitsoq, 
* Suzhou, 
* Krems, 
* Ratzeburg,  
* Güstrow,  
* Ely, 
* Fjarðabyggð,
Ptolemaios (roue Thebai)

**Ptolemaios**, mab da Damasic'hthon ha tad da Ksanthos a vije bet roue Thebai hervez Homeros en .
Dre benn ma n'eus "t" ebet e gwrizienn stumm homerek e anv e sonjer e oa "Polemaios" stumm orin an anv-se.

## Notennoù
Komark Agoitz

**Komark Agoitz** zo unan eus 19 komark Nafarroa, ha 9 c'humun enni.

*Agoitz 
*Ibargoiti 
*Izagaondoa 
*Longida 
*Lintzoain 
*Elo
*Orotz-Betelu 
*Untziti 
*Urrotz
Kappadokia

**Kappadokia**, *Καππαδοκία* e gresianeg, pe **Cappadocia** e latin, *Kapadokya* e turkeg, a zo ur vro istorel eus Anatolia. Goude bezañ bet ur rouantelezh e teuas da vezañ ur broviñs en Impalaeriezh roman hag a zo hiziv e-kreiz Anatolia, e Turki, rannet etre proviñsoù 
Kayseri, Aksaray, Niğde ha Nevşehir.

## Istor
Kappadokia a oa anavet evel bro Hatti e diwez Oadvezh an arem, ha kreiz galloud an Hittited a oa e Hattusa. Goude diskar Impalaeriezh an Hittited, ha degouezh ar Vouchkied sirian-ha-kappadokian, goude o faezhidigezh gant Kroissos, roue Lidia, er  kantved, e oa renet ar vro gant brientinien a rae o annez e kestell hag a zalc'he ar beizanted er sklavelezh pe dost. Dont a reas da vezañ ul lodenn eus trede satrapiezh Persia er rannadur divizet gant Darius, met derc'hel a reas da vezañ renet gant he renerien. Hini ebet avat ne oa mestr war ar vro a-bezh ha dindan ar roue meur e oant holl war a seblant.

E -330 e teuas da vezañ dizalc'h dindan ar roue Ariarates Iañ a anavezas aotrouniezh Aleksandr Veur en un doare arouezius hag a ziazezas un dierniezh.

Dindan Ariarates IV e oa skoulmet an darempredoù kentañ gant Roma. Dont a reas Kappadokia da vezañ kevredad ar Romaned a-enep ar Seleukided met trec'het e voe. Digeriñ a reas neuze ur prantad strafuilh ha mont a reas tierniezh Ariarates da get e-pad ar brezelioù a-enep rouantelezh Pontos. E -92 e oa argaset roue Pontos, Mithridates Eupator, en doa he c'hemeret, ha lakaet e voe Ariobarzane Iañ, lesanvet *philoromaios* (« mignon ar Romaned ») war e dron gant ar Romaned. Goude se e harpas Kappadokia, pep hini d'e dro, Pompeius, Julius Caesar, Marcus Antonius hag Octavius er fin. E 17, da-heul droukc'hras he roue Arc'helaos, e oa staget ar vro ouzh an Impalaeriezh roman gant Tiberius. Dont a reas da vezañ ur broviñs impalaerel, ha staget e voe outi bro Pontos hag Armenia-Vihanañ.
## Notennoù
Luskad Etrebroadel ar Groaz Ruz hag ar C'hreskloar Ruz

**Luskad Etrebroadel ar Groaz Ruz hag ar C'hreskloar Ruz**, berraet e **Kroaz-Ruz etrebroadel** alies, a zo un aozadur etrebroadel dengar. Bodet e vez ennañ tremen 180 aozadur broadel.

## Istor
E kreiz an  e voe krouet. Krouet e oa bet gant Henri Dunant, e bal a oa degas ur skoazell neptu d'ar vilourion bet gloazet en emgannoù. Dunant a oa bet spontet gant stad truezek ar soudarded bet gloazet en Emgann Solferino e 1859.
Ibn Khaldun

**Ibn Khaldun** (anv klok: Abou Zeid Abd ur-Rahman Bin Mohamad Bin Khaldoun, en arabeg: أبو زيد عبد الرحمن بن محمد بن خلدون الحضرمي , 1332 e Tuniz, 1406 e Kaero) a oa un istorour, prederour, kannadour ha politikour eus Ifriqiya.
Ñico Saquito

**Ñico Saquito**, pe **Benito Antonio Fernández Ortiz**, ganet e Santiago de Cuba d'ar 17 a viz Genver 1901 ha marvet e La Habana d'ar 4 a viz Eost 1982, a oa ur soner eus Kuba. Anavezet eo evel gitarour en trova ha saver meur a ganaouenn brudet.

Da 15 vloaz en doa tapet un tamm brud gant un toullad kanaouennoù ma tilezas ar baseball da gregiñ ur vuhez a d-*trovador*. Er bloavezhioù 1920 en devoa bodet un tamm laz-seniñ en-dro dezhañ, goude-se ez eas gant ar c'h-*Cuarteto Castillo*, hag er bloavezhioù 1930 edo o foetañ henchoù Cuba gant e sonerien. Goude-se e tistroas da Santiago ma savas *[[Los Guaracheros de Oriente]]*, a sonas e kement parrez a zo e Cuba. E 1950 ez ejont betek Puerto Rico ha Venezuela. Chom a rejont er broioù estren betek war-dro 1960. Neuze e voe ret da bep hini ober e soñj: c'hoarvezet e oa Dispac'h Kuba, kemeret e oa bet ar galloud gant Fidel Castro, distreiñ pe na zistreiñ da Guba? Ñico a zistroas, ar re all ne rejont ket.
Ur pennad mat eo bet o son en ostaleri vrudet La Bodeguita del Medio, e La Habana.

## E oberenn
Savet en deus tonioù guaracha gant komzoù skañv, fentus peurliesañ. Met brudet bras ivez eo ar guajira, *Al vaivén de mi carreta*, ur son drist diwar-benn buhez kalet ar gouerien e Cuba.

Lesanvet e oa *El guarachero de Oriente*, abalamour da anv e laz-seniñ, hag ivez *Compay Gato*, abalamour d'ar ganaouenn *Adios compay gato*. E 1982 e reas ur bladenn evit ar gompagnunezh *Egrem* gant al lazoù *[[Cuarteto Patria]]* hag *El Duo Cubano*.

Brudet eo ar re-mañ dreist ar re all: 
**Cuidado compay gallo*, 
**[[María Cristina me quiere gobernar]]*, 
**Al vaivén de mi carreta*, 
**Adios compay gato*, kanet ivez gant Eliades Ochoa a ganas diwezhatoc'h el laz *[[Cuarteto Patria]]*
**Fuerza de voluntad*, kanet ivez gant ar Vieja Trova Santiaguera.
**Amarrao con fe ; La negra Leonor ; Estoy Hecho Tierra*
Adkanet eo bet e ganaouennoù brudetañ gant Eliades Ochoa, ur blijadur o selaou.

## Brud
* Lesanvet e oa * El guarachero de Oriente* ha * Compay Gato* abalamour d'e ganaouenn *Adiós compay gato* brudet en holl vroioù spagnolek.
*Er bloavezhioù 1960 e kane en Habana Vieja en ostaleri vrudet *La Bodeguita del Medio*.
*En 1982 e reas ur bladenn gant an daou laz Cuarteto Patria hag El Duo Cubano.

## Film
*https://www.youtube.com/watch?v=g_-Feaydrl8&list=PL7ROaKRcwR346UdOqbAnlfO5yMXfhtzCj&index=32

## Notennoù

## Liamm diavaez
* Ñico Saquito e-barzh Allmusic.com
*Ñico Saquito, deuet kozhik,  o kanañ "Maria Cristina me quiere governar" en davarn La Bodeguita del Medio, e La Habana.
Herpes

An **herpes** (eus ar ger henc'hresianek ἕρπης - herpes), pe **herpes simplex**, zo ur c'hleñved hag a laka tanijenn er c'hroc'hen deuet diwar ar viruz *Herpes simplex*. 
Dre vras ez eus daou seurt herpes:
* herpes ar weuz, a vez lavaret *beulbez* anezhañ ivez, a gaver ivez war an dremm, war ar fri, eo ar stumm ordinal, met gallout a ra tizhout an daoulagad 
* herpes ar c'haol, pe ar reizh, a c'hoarvez war groc'hen kourzh ar merc'hed, pe war kalc'h ar baotred.

Lavaret e vez ar memes anv eus ar c'hleñved hag eus ar viruz peurvuiañ, met diaesoc'h eo an traoù da ziluziañ, ha daou viruz eo a zo. 

## Barradoù
Skeiñ a ra an herpes a varradoù, a bad pell pe belloc'h hervez an dud, hervez pegen yac'h pe skuizh e vezont a-hend-all, etre 2 hag 21 deiz: pa vez skoet daou zen en un tiegezh e c'hall an eil bout pareet (distanet kentoc'h, rak n'eus pare ebet) dindan tri devezh, hag egile chom tapet e-pad teir sizhun. Goude ar barrad kentañ ec'h a ar viruz da repuiñ en nervennoù ha ne guita ket ar c'horf a-hed-buhez ken. C'hoarvezout a ra ar barradoù bep an amzer, diasur e vez ar penaos hag ar perag, met gouzout a reer petra a aesa d'ar viruz skeiñ: kenstok daou gorf, goulioù, skuizhder, heol. 

## Pare

Louzoù zo ouzh an herpes, met pare ebet n'eus outañ c'hoazh. Da virout ouzh an herpes e vije ret chom hep stekiñ ouzh tud klañv. Met kuzh eo ar c'hleñved etre ar barradoù: bihanaat ar riskl a c'haller, mirout outañ n'haller ket. Ouzhpenn-se, goude ur pennad, ne deu ket barradoù ken da lod tud, ken e kredont int pare, pa n'int ket. 

Louzoù a vez roet gant medisined hag a c'hall skañvaat ar boan ha berraat ar barradoù, netra ken: traet a zo da lakaat war ar goulioù, ne vezont ket ken efedus war an holl, ha kachedoù zo ivez. Ar vaksinoù a vezer oc'h arnodiñ n'int ket efedus evit poent.

Sed al louzoù enepviruz a vez roet: aciclovir (acyclovir), valaciclovir (valacyclovir), famciclovir, ha penciclovir. Aciclovir eo al louzoù koshañ, a zo jenerik ivez bremañ.

## Ar viruzoù
Viruz an *herpes simplex* a zo daou zoare dezhañ, hag a vez graet HSV-1 ha HSV-2 anezho. 

## Herpes ar reizh

## Levrlennadur
* R. H. Kampmeier: *Herpes genitalis: a clinical puzzle for two centuries*. Sex. Trans. Dis. (1984) 11: S. 41

## Liammoù diavaez
*  ''Herpes Simplex''
*  ''¿Qué es herpes genital?''
Prix des Incorruptibles

Ar **Prix des Incorruptibles** ( *priz an dud dibrenus*) zo ur priz lennegezh-vugale gallek, aozet er skolioù gall, adalek ar skolioù-mamm betek an eil klas, abaoe 1988 .

Krouet eo bet gant levrdiourien evit brudañ al lenn er skolioù ha berzh a ra er skolioù gall, diouzh ma poagn ar skolaerien ha kelennerien da lakaat o skolidi da gemer perzh.

## Aozadur
Ret e vez d'ar vugale lenn un toullad levrioù, eus ul listennad kinniget gant tud a vicher, ha reiñ notennoù dezho. Diwar-se e vez dibabet ar priz kentañ. Maeroned ha paeroned zo bet d'ar priz: Anna Gavalda, Martine Delerm ha Daniel Pennac.

## Levezon
Gant ar priz-se eo bet awenet krouerien Priz ar Yaouankiz e Breizh, emezo.

## Al loreidi
* 2004 : Franck Bijou, Delphine Aubry, *Née de la dernière pluie* (Éditions du Rouergue‎)
* 2005 : Jean-Philippe Arrou-Vignod, *Le Camembert volant* (Gallimard)
* 2006 : Kim Jin-kyeong, Kim Jae-Hong, *L'école des chats : Tome 1, Le Secret de la Grotte de Cristal* (Philippe Picquier)
* 2007 : Kate Saunders, *[[La Bataille de la sardine sacrée]]* (Nathan)
* 2008 : Emmanuelle de Saint Chamas, Benoît de Saint Chamas, *Contes des six trésors* (Jasmin)
* 2009 : Silvana Gandolfi, *Le Baume du Dragon* (Panama)
* 2010 ?

## Liamm où diavaez
* Lec'hienn ofisiel
* Al loreidi 
* Mont en-dro
Paprika

Ar **paprika** zo un temz, ruz e liv, a reer gant frouezh sec'het ha drailhet ar skilbebr (*[[Capsicum annuum]]*, eus kerentiad ar *[[Solanaceae]]*). E yezhoù zo e reer gant an termen "paprika" evit ar frouezh-se end-eeun.

Implijet e vez ar paprika da demzañ meuzioù abalamour d'e frond put ha d'e liv ruz. 

Lavarout a reer e teu ar ger "paprika" eus ar ger hungarek *paprika*, a dalvez kement ha pebr (*[[Capsicum]]*).

Implijet e vez paprika evit keginañ e meur a vro eus Azia, e Spagn hag en Hungaria, ma vez lakaet er meuz anvet goulach.
Jelvestr Gwerc'h

**Jelvestr Gwerc'h**, anavezetoc'h evel **Sylvestre de la Guerche**, ganet e 1030 e Gwerc'h-Breizh, ha marvet en 1096, a oa aotrou Gwerc'h-Breizh, hag eskob Roazhon eus 1078 betek e varv.

Un harp e oa d'an dug Konan II. War-dro 1060 e teuas da vout eil aotrou Gwerc'h, ha goude eskob Roazhon e 1075. Kreskiñ a reas e berc'henniezh diwar madoù an eskopti, e parrez Radenez.

Mignon e oa da Robert d'Arbrissel hag en em sikour a rejont an eil egile.
Willer

**Willer** zo un anv-lec'h a gaver en Elzas ha hini div gumun:

## Lec'hioù
* Willer en Elzas, departamant ar Roen-Uhel, 
* Willer-sur-Thur er Roen-Uhel ivez.
Ouzhpenn-se :
* Willerwalt, e Loren
* Willerval, er Pas-de-Calais e Bro-C'hall.

## Tud
Un anv-tiegezh alamanek eo ivez:
*Emil Willer, bokser alaman (ganet e 1932)
*Gundolf Willer, aktour alaman (ganet e 1937) 

*Tex Willer, haroz stadunanat istorioù treset, gant Aurelio Galleppini, hag a veze lennet stankik er bloavezhioù 1960 gant ar vugale ha krennarded.
Villiers

**Villiers** zo un anv-lec'h gallek, hag un anv-tiegezh, a gaver e Bro-C'hall hag en un nebeud broioù all (Bro-Saoz, Suafrika).

## Orin
Dont a ra eus ar ger latin *villare*, ha kar eo d'an anvioù-lec'hioù Villars, Viller, Villers et Willer.

## Lec'hioù

### 

*Villiers zo anv meur a gumun c'hall :

#### Hag ivez
* Buxières-lès-Villiers, en Haute-Marne
* Gudmont-Villiers, en Haute-Marne
* Launay-Villiers, e Mayenne
* Villiers-aux-Bois, kêriadenn e Troisfontaines-la-Ville
Hag ouzhpenn:
*Villiers zo un toull-metro e Pariz. 

### 
*Boudevilliers, kumun suis e kanton Neuchâtel
*Malvilliers, kêriadenn e kumun Boudevilliers
*Villiers, kumun e kanton Neuchâtel

## Tud
Setu an anvioù brudetañ:
* Philippe de Villiers, politikour gall 
* David Pieter de Villiers Graaff, politikour suafrikan (1859-1931)
* Gérard de Villiers, romantour gall 

* ***Rugbierien***
** Pieter de Villiers
** Dawie de Villiers

### 
** André Villiers, amprevanoniour gall (1915-1983)
** André Villiers, politikour gall (ganet en 1954)
** André Brochant de Villiers, douaroniour (1773-1840)
** en tiegezh Villiers de L'isle-Adam
*** Jean de Villiers de L'Isle-Adam, marvet en 1437
*** Auguste de Villiers de L'Isle-Adam, skrivagner gall (1838 - 1889)
*** Pierre de Villiers
** Claire Villiers, politikourez c'hall
** Édouard de Villiers du Terrage (1780-1855)
** François-Émile Villiers, pe *Émile Villiers*, politikour gall (1851-1941)
** François Villiers, (1920-2009), filmaozour gall
** Georges Villiers
** Jacques-François de Villiers, medisin (1727-1794)
** Jean-Baptiste de Villiers, gouarnour en trevadennoù gall 
** Jephan de Villiers, kizeller
** Louis Coulon de Villiers (1710-1757)
** François Coulon de Villiers (1712-1794)
** Joseph Coulon de Villiers (1718–1754)
** Louis Pierre Dufourny de Villiers, politikour gall (1739-1796)
** Nannie De Villiers
** Patty Villiers
** Pierre II de Villiers, (1365-1399)

### 
* George Villiers (1añ dug Buckingham), (1592-1628)
* George Villiers (2l dug Buckingham), (1628-1687)
* Victor Child Villiers, (1845–1915) gouarnour New South Wales

###### 
* Charles Villiers Stanford, sonaozour (1852-1924)

### 
*Giniel de Villiers (1972-), reder kirri-tan
* Karlien de Villiers, tresour (1975-)
* Peter de Villiers, gourdoner rugbi

## Embregerezh
* Villiers, embregerezh kefluskerioù

## Monumantoù
* Abati Villiers-aux-Nonnains, manati
* Kastell Villiers, e kumun Draveil.

## Pennadoù kar
* Villars
* Villers
Jenlain (bier)

Ar **Jenlain** a zo ur bier bervet e Jenlain, ur gumun eus departamant gall an Norzh e Bro-C'hall. Krouet e voe e 1922 gant an ti-bresañ Duyck.
Cro-Magnon

**Cro-Magnon** (e galleg), pe **Cròsmanhon** (en okitaneg), zo ul lec'h e kumun c'hall Les Eyzies-de-Tayac-Sireuil, e traonienn ar stêr Vesera (e Dordogne), ma voe kavet roud eus tud eus ar Ragistor, hag a zo gwarezet gant an UNESCO bremañ.

Bezioù ha binvioù a voe kavet. 

## Kemmesk
Droukvesket eo bet tud Cro-Magnon (war-dro 15 000 bloaz zo ) ha tud Neandertal (etre 250 000 ha 28 000 bloaz zo) en ur brezegenn gant ar politikour gall Nicolas Sarkozy e miz Gwengolo 2010.
 
## Pennad kar
*https://web.archive.org/web/20100922102241/http://www.lepoint.fr/actu-science/sarkozy-confond-neandertaliens-et-hommes-de-cro-magnon-a-lascaux-12-09-2010-1235455_59.php
Neandertal

An **Neandertal** en alamaneg, "traoñienn Neander", zo un draoñienn vihan ma red ar stêr Düssel er Stad alaman Nordrhein-Westfalen, un 12 km er reter da gêr Züsseldorf. Rannet eo an draoñienn etre kumunioù Erkrath ha Mettmann.
E 1856 eo e teuas al lec'h da vout brudet pa voe dizoloet Neanderthal 1, kentañ *Homo neanderthal*.

## Orin
Dont a ra anv an draoñienn *(tal)* eus hini Joachim Neuman (1650-1680), ur pastor hag a zeue di alies, hag en doa gresianekaet e anv e *Neander*.

Ar vougev, *das Gesteins* en alamaneg, hag a voe anvet *Neanderhöhle* diwezhatoc'h, a oa brudet he c'hened : pleustret e veze kenañ abaoe digoradur an hent-houarn etre Düsseldorf hag Elberfeld e 1871. 

Eskern a voe kavet er vougev, ha roet e voent da Johann Carl Fuhlrott en Elberfeld, hag a lavaras e oant re un den koshoc'h eget an hini modern, a voe graet Den Neandertal anezhañ, pe *Homo neanderthalensis* e latin, abalamour da vougev Neander.

## Doareoù-skrivañ
Daou zoare zo da skrivañ anv an draoñienn : *Neandertal* eo a gaver er geriadurioù hiziv, met chomet eo an doare kozh *Neanderthal*, evel ma veze a-raok kempenn ar skritur e 1901, war ar porzh-houarn hag ar mirdi. An doare kozh-se eo a gaver en anv skiantel an *Homo neanderthalensis* met *[[Den Neandertal]]* a skriver bremañ.
Monokini

Ar **monokini** (a-wechoù **unikini**) zo ur pezh dilhad-kouronkañ, anezhañ un hanter bikini, gwisket gant merc'hed ha ne c'holoont ket o bruched.A-benn ar fin n'eo nemet lodenn izel ar bikini.

## Istor
Krouet eo bet e SUA e 1964, gant Rudi Gernreich, ur gizour a orin aostrian hag a ijinas an anv war un dro, ha douget e voe gant Peggy Moffitt da gentañ. Er bloavezh-se e oa ur pezh dilhad a dape betek dindan ar bruched. Ne reas ket berzh avat, aesoc'h e kave ar merc'hed tremen hep lodenn uhelañ o bikini.


File:Jiriruzek net 2010 Vinohrady.jpg|Original design of Monokini by Rudi Gernreich in 1964.
Image:MonoSchw.jpg|Monokini Gernreich.


## Paotred
Ijinet ez eus bet monokinioù evit ar baotred ivez da zougen o strobelloù.


File:Topless_woman_walking_on_Coral_Beach,_Jamaica.jpg|Monokini eus dirak
File:A woman with a suntan wearing a bikini (2).jpg|Monokini eus a-drek


### Pubikini
E 1985 e voe embannet gant Rudi Gernreich ar pubikini, ur breur divrud a-walc'h d'ar bikini, ur gwisk bihanik, e stumm ur V, da ziskouez ar blev-gaol. E grouidigezh diwezhañ e oa, un nebeud deizioù a-raok dezhañ mervel e Los Angeles.

## Notennoù


## Levrlennadur
* Peggy Moffitt, William Claxton: *The Rudy Gernreich Book*, Rizzoli International Publications (1991)

## Liammoù diavaez
Chrzanów

**Chrzanów** zo ur gêr e rannvro Małopolska (Polonia vihan), e Polonia.

## Tud vrudet
* Ewa Krzyżewska, aktourez (1939-2003 )
* Leszek Nowak, soner (1964)
* Zbigniew Wąsiel, kizeller (1966)
## Gevellerezh
* Nyékládháza —  
* Harnes — 
* Ivano-Frankivsk — 

## Liammoù diavaez
* Chrzanovia Patria Parva (e poloneg, saozneg)
* Chrzanów (e poloneg, saozneg)
Unaniezh Utrecht

**Unaniezh Utrecht** (*Unie van Utrecht* e nederlandeg) zo un emglev, sinet d’an 23 a viz Genver 1579 en Utrecht etre seizh proviñs eus hanternoz an Izelvroioù a oa betek neuze e dalc’h Spagn. 

Unaniezh Utrecht a oa un emglev etre Holland, Zeeland, Utrecht, Gelderland, Overijssel, Groningen ha Friz, proviñsoù protestant anezho. Ur respont e oa da Unaniezh Arras, un emglev a oa bet sinet a-raok etre proviñsoù katolik eus kreisteiz an Izelvroioù, a embanne o harp da Spagn. 

Unaniezh Utrecht zo diazez Republik ar Seizh Izelvro Unanet, na voe anavezet da vat gant Spagn ha gant ar broioù all nemet e 1648, pa voe sinet Peoc'h Westfalia a lakae fin d’ar Brezel ar Pevar-Ugent Vloaz. E 1581 e voe sinet gant proviñsoù Unaniezh Utrecht, dizalc’h diouzh yev Spagn, Akta Den Haag, ur skrid ma veze embannet savidigezh Republik ar Seizh Izelvro Unanet.
Morfa Nefyn

**Morfa Nefyn** zo ur gêriadenn vihan er c'hornôg da Nefyn, e Gwynedd, en hanternoz Kembre, etre Trwyn Porth Dinllaen ha Penrhyn Nefyn. Un davarn zo. 

Ul labouradeg brikez zo bet eno etre 1868 ha 1906, ha mont a rae ar porzhig en-dro ivez. Hiziv ez eus hañvourien ha merdeerien.

## Skeudennoù

Morfa NefynLB01.JPG| Morfa Nefyn, gwelet a-us d'an aod
Morfa NefynLB06.JPG| Morfa Nefyn, gwelet eus an aod
Morfa NefynLB15.JPG| Adal an draezhenn
Morfa NefynLB16.JPG| Morfa Nefyn gwelet eus Porthdinllaen


## Liamm diavaez
* Morfa Nefyn war lec'hienn Rhiw
Porthdinllaen

**Porthdinllaen** zo ur gêriadenn e-kichen Morfa Nefyn e ledenez Llŷn. Aleshont e weler darn eus Yr Eifl pe Eryri. Un davarn zo, "Tŷ Coch", kembraeg a c'haller klevout a-wechoù e-barzh, met kalz Saozon zo ha n'eo ket yezh ar vro a vez gante. 

## Liammoù
* Skeudennoù
Benabar

**Bruno Nicolini** pe **Benabar** a zo ur c'haner hag ur sonaozour gall bet ganet d'ar 16 a viz Mezheven 1969 e Thiais (Bro- C'hall).

### Pladennoù
*1997 : La p'tite monnaie
*2001 : Bénabar
*2003 : Les risques du métier
*2004 : Live au grand rex
*2004 : Madame Edouard ( Bande original du film)
*2005 : Reprise des négociations
*2006 : Le lièvre de Vatanen ( Bande original du film)
*2007 : Best Of
*2008 : Infréquentable
*2009 : Incognito ( Bande oroginal du film)

### Singles
*2008 : L'effet Papillon
*2008 : Infréquentable
Glynllifon

**Glynllifon** pe **Plas Glynllifon** zo ur maner bras en hanternoz Kembre, e-kichen Llandwrog, etre Pwllheli ha Caernarfon, e Gwynedd . Ul leti eo bremañ.
Goñi (Nafarroa)

* *Ur pennad [[Goñi]] zo ivez.*

**Goñi** zo ur rann eus kumun Goñerri e Nafarroa, hag anezhi e teu anv ar gumun, petra bennak ma'z eo Aizpun ar pennlec'h. 38 den a oa o chom enni e 2007.
Indochine

**Indochine** a zo ur strollad sonerezh rock/new wave gall krouet e Pariz e 1981. Izili ar strollad eo Nicola Sirkis (kaner ha gitar), Boris Jardel (gitar), Oli de Sat (gitar), Marc Eliard (gitar-boud, ganet e Machikoul), Mr Shoes (taboulinoù) ha Matu (pianoour). Brudet int bet e 1982 gant ar single *L'Aventurier*. Indochine eo ar strollad gall bet gwerzhet gantañ ar muiañ a bladennoù: muioc’h eget 10 million a bladenn. Brudet eo ar strollad dreist-holl gant ar singlioù *Trois nuits par semaine*, *Canary Bay*, *3e sexe* pe c‘hoazh *J'ai demandé à la lune*, bet adlañset gantañ hag ar bladenn *Paradize* e 2002.

## Pladennoù
* L'Aventurier (1982)
* Le Péril Jaune (1983)
* 3 (1985)
* 7000 Danses (1987)
* Le Baiser (1990)
* Un jour dans notre vie (1993)
* Wax (1996)
* Dancetaria (1999)
* Paradize (2002)
* Alice & June (2005)
* La République des Méteors (2009)
* Black City Parade (2013)
* 13 (2017)

## Pladennoù dirak arvesterien
* Indochine Au Zénith (1986)
* Radio Indochine (1994)
* INDO LIVE (1997)
* Nuits Intimes (2001)
* 3.6.3 (2004)
* Hanoï (2007)
* Alice & June Tour (2007)
* Le Meteor Sur Bruxelles (2010)

## Pladennoù dastumad
* Le Birthday Album (1991)
* Unita (1996)
* Les Versions Longues (1996)

## Liamm
*  Lec'hienn ofisiel
Maroilles

**Maroilles** a c'hell bout :

* ur gumun eus departamant an Norzh e Bro-C'hall: Maroilles; 
* keuz kenderc'het e kumun Maroilles hag er vro tro-dro: Maroilles.
Vesera

Ar **Vesera** (*Vézère* e galleg) zo ur stêr 211 km hed a red e departamantoù Corrèze ha Dordogne hag en em daol er stêr Dordonha.

Brudet eo traonienn ar Vesera abalamour ma kaver enni mougevioù ha goudorioù o deus roet bod da dud ar Ragistor. En draonienn emañ Cro-Magnon ha Lascaux, da skouer. Gant UNESCO e oa bet lakaet an tolead e roll lec'hiennoù ar Glad bedel e 1979. 

## Liammoù diavaez

* Ar stêr Vesera/Vézère e lec'hienn ar Sandre
* Glad bedel - UNESCO
Ühaitza

Ar stêr **Ühaitza**, pe **Uhaitzandi** (eus *Uhaitz Handia*, ar *mell froud*) (*Le Saison*, pe *gave de Mauléon* e galleg), zo ur stêr hag a red dre Zuberoa, e reter Euskal Herria, hag e Bearn, en Okitania.

## Red
C'hoarvezout a ra e Ligi-Atherei, e kanton Tardets-Sorholus, eus kengej al Larraineko ühaitza (*Gave de Larrau* e galleg) hag ar Santa Graziko ühaitza.
Diskenn a ra eus ar Pireneoù ha treuziñ kanton Maule-Lextarre ha kêr Maule. 
Goude ez a etrezek Bearn. Kemberiñ a ra gant ar Gave d'Oloron e-kichen Sauvatèrra.

## An anvioù
*An anv lec'hel *Uhaitz Handia* (*Uhaitzandi* pe * Uhaitza* hep mui ) a dalv kement ha «froud veur » .
*An anv gallek *Saison* a c'hallfe dont eus * Gaison*, deuet eus  *ugaitz*  hag eus *uhaitz*.

## Adstêrioù
**Apʰanize* eo anv an adstêrioù  e Berorize (Apʰanize) ha Hauze (Apʰanixe) ;
**Apʰahura* a ro : Apʰaura (Aroue /Apʰurra  en Altzai), hag Arrast /Apʰuhura en Altzürükü.

## Dre belec'h e tremen
* Autevielle-Saint-Martin-Bideren
* Berogaine-Lahüntze
* Xarra
* Sarrikotapea
* Sohüta
* Ezpeize-Ündüreine
* Azpilda
* Garindaine
* Jeztaze
* Gotaine-Irabarne
* Ginarte-Parenties
* Idauze-Mendi
* Lixoze
* Maule
* Mendikota
* Nabarzi
* Urdiñarbe
* Ozaze-Zühara
* Ozaraine-Erribareita
* Rivehaute
* Saint-Gladie-Arrive-Munein
* Zalgize-Doneztebe
* Tabaille-Usquain
* Iruri
* Bildoze-Onizepea

## Notennoù
Saison

**Saison** zo un anv gallek, boutin ha divoutin
*ar ger a glot gant koulz-bloaz e brezhoneg, pe gant koulzad
*anv ar stêr Uhaitzandi e Zuberoa. Dont a rafe an anv-se eus ur meskaj etre an anv boutin gallek hag an anv euskarek kozh *Gaison*, diwar *ugaitz*, adstumm d'ar ger *uhaitz*.

## Lennegezh
**Une saison en enfer*, dastumad barzhonegoù gallek e komz-plaen gant Arthur Rimbaud e 1873,
**Les Saisons*, romant gallek gant Maurice Pons e 1965.