Ulrich von Hutten

**Ulrich von Hutten, « ex buchonia »** (ganet d'an 21 a viz Ebrel 1488 e kastell Steckelberg e Schlüchtern en Hessen; marvet d'an 29 a viz Eost 1523 e-kichen Zürich), marc'heg an Impalaeriezh, a voe ul lenneg, hag unan eus bruderien an Disivoud protestant en Impalaeriezh santel roman. Evel Martin Luther ha Conrad Celtis ez eo ivez unan eus tadoù ar vroadelouriezh alaman. 

## E vuhez
### E yaouankiz
Petra bennak ma oa ar mab henañ, hag e tlee bezañ hêr d'e dad, e voe kaset da abati Fulda en 1499 evit bout manac'h. 
Gant skoazell e vignon Johann Jäger eus Dornheim e tec'has ac'haleno e 1505. O-daou ez ejont da skol-veur Erfurt en hañv 1506. Eno ivez e kejas von Hutten gant ar barzh Eoban Hesse. Er goañv 1507 e lakaas e anv e skol-veur Viadrina e Frankfurt (Oder), ha goude-se ez eas da skol-veur Leipzig.

### Kentañ skridoù

En nevezamzer 1509, e oa diarc'hant e Greifswald,hag ar bourc'hvestr Lötz hag e vab, ur chaloni, a roas skoazell dezhañ. 

Ne ouezer ket perak, met dindan nebeutoc'h evit tri miz e trenkas ar soubenn etrezo. Skarzhet e voe Hutten neuze, ha tennet digantañ kement tra en doa. E Rostock e savas Hutten e oberenn bouezus kentañ : un dastumad *Klemmganoù* dindan div levrenn hag a-enep d'ar re Lötz eo.

E 1511 e savas *Ars versificatoria* p'edo e Wittenberg. Buan e voe degemeret ar skrid er skolioù-meur. Goude-se e veajas Hutten da Vienna ha da Italia. E 1512 e chomas a-sav e Venezia ha Pavia, ha goude-se e Bologna. Eno ec'h enskrivas e kentelioù war ar gwir, dre ma felle dezhañ adskoulmañ darempredoù mat gant e dad. Met rankout a reas chom a-sav abalamour d'ar brezel ha d'ar baourentez. Er memes mare e voe kontammet e dreid. 

### Distro da Alamagn
Da Alamagn ez eas en-dro e 1514. Diwar ali Eitelwolf von Stein, e lakaas da bal labourat evit Albrecht von Brandenburg-Ansbach, hag eñ eskob Magdeburg ha Mainz. Met nullet e voe ar raktres dre ma varvas an eskob. Paour-razh en em gavas Hutten neuze, ha daoust da se e savas eil lodenn e flemmskrid diwar-benn ar yezhoù kozh ha diwar-benn Johannes Reuchlin, anvet *Epistolæ obscurórum virórum*. En oberenn-se, savet e brizhlatin a-ratozh-kaer, e ra goap ouzh Dominikaned Köln hag a oa mirourien, hag ouzh emzalc'h ar **skolaned** dre vras.

### Chomadenn en Italia
D'ar 7 a viz Mae 1515 e voe drouklazhet Hans von Hutten, hag eñ mab Ludwig von Hutten (hag a oa ivez paeron Ulrich von Hutten) e koad Böblingen gant e bennaotrou, dug Ulrich von Württemberg e anv. Ulrich von Hutten a savas neuze pemp **pismigadur** a-enep d'an dug hag un diviz anvet *Phalarismus*. War wellaat ez eas neuze an darempredoù gant e familh. A-drugarez da sikour e vignoned ha hini eskob Mainz e c'hellas echuiñ gant e studioù en Italia ha goulenn ur post-labour evel kuzulier ar priñs e kañsellerdioù an Impalaeriezh Santel German. E miz Kerzu 1515 edo o chom e Roma. 

Ar roue a voe difennet gantañ a-enep da bemp kannad gall e 1516, hag e-pad an hañv ez eas da Vologna hag eno e kendalc'has gant e studioù war ar gwir hag al lennegezh c'hresian.

### ''Kevre Schwaben''
E studioù a beurechuas er skol-veur e 1517, met nac'h a reas tremen an arnodennoù. Pa zistroas da Alamagn e voe roet kurunenn ar varzhed dezhañ gant an impalaer Maksimilian Iañ, hag a seblante bezañ entanet gant e skridoù. E 1519 ez eas von Hutten gant *[[Kevre Schwaben]]*, hag a oa bet aozet a-enep da Ulrich Wurtemberg.

An diviz flemmus *Phalarismus* a voe savet gantañ e-pad ar goañv 1516-17. Un diviz etre tud varv eo, diwar skouer Lukian, hag en diviz e kont ar pezh a c'hoarvez etre ur gwasker anvet Phalaris hag un tirant alaman dianv, daoust ma komprener ez eo Ulrich von Württemberg. *Phalarismus Dialogus Hutenius* a voe embannet e latin e 1517. 

Tizhet e voe e bal gantañ : bannet e voe Ulrich von Württenberg gant an impalaer. Goude ur prosez anvet « prosez ar gambr c'hlas », e voe restaolet 27 000 florin da Hutten abalamour da vuntr e dud. Ul lodenn eus ar sammad-se a voe roet dezhañ e 1520, ha gant an argant-se e prenas kastell Frankenberg, hag a zo e kornôg koad Steigerwald. Kempennet e voe ar c'hastell gant ar marc'heg Ludwig von Hutten yaouank (1493-1548), hag eñ diazezer lignez Frankenberg.

### Ulrich von Hutten hag an Disivoud

Ulrich von Hutten a save a-du gant Martin Luther, hag a soñje dezhañ e oa un haroz alaman. Luther a soñje dezhañ e oa von Hutten unan eus a re a vroude ar gwellañ an Disivoud. Kement-se a weler er builh-eskumunugañ embannet gant ar pab Leon X e miz Genver 1521 : en destenn ez eus anv a von Hutten hag a Luther. Ken taer e oa skridoù Von Hutten ken e teuas a-benn da gendrec'hiñ ar marc'heg Franz von Sickingen da sevel a-du gant Luther. E 1520 en doa lakaet embann *Vadiscus*. Ur skrid dindan stumm un diviz eo, ma ra goap ouzh ar babiezh. Awenet e voe Matthias Grünewald gant an destenn, hag ur c'hoadengravadur anvet *Trias Romana* a savas, ma weler alegorienn tri fec'hed pennañ (ar bizhoni, an orged hag ar vrasoni) gant an displegadenn da-heul :
:*Dry ding hand mich gefochten an,
:*das ich der wält gäb zu verstan,
:*Was jetz zu Rom wär die losantz
:*Sprich ich dry ding regierens gantz:
:*Hoffart, unküschheit vmder gydt

Hutten a rankas tec'hout war-du [[Suis]] a-benn ar fin, hag eno e labouras evit [[Ulrich Zwingli]]. D'an [[29 a viz Eost]] [[1523]] e varvas gant an [[naplez]] en enezenn [[Ufenau]], e lenn [[Zürich]].

==Tro-lavar==
Ger-stur [[skol-veur Stanford]], bet dibabet e 1891 : « *Die Luft der Freiheit weht* » (*Lakaat avel ar frankiz da c'hwezhañ*) a ra dave d'un dro-lavar gant von Hutten.

==Oberennoù==
* *De guaiaci medicina et morbo gallico liber unus* (1521), Bologne, impr. Hieronymus de Benedictis. Pleustrad war an [[naplez]] (an « droug gall ») ha penaos pareañ dre implij koad gaiag.
* *Epistolæ obscurórum virórum* (1515-17), Köln. Dastumad 70 lizher flemmus embannet dianv, hag adembannet meur a wech (da skouer e Londrez e 1519).
* *Beklagung der Freistädte deutscher Nation* (*Klemmgan kêrioù dieub ar vroad alaman*), 1522.
* *Poemata cum corollariis*, embannadurioù Eduardus Böcking, Leipzig, Teubner, 1862.
* *Die Schule der Tyrannen*. Wissenschaftliche Buchgesellschaft, Darmstadt 1997, ISBN 3-534-13315-3

==Daveoù==
*'Arnodadennoù**
* J.-C. Saladin - ''La bataille du grec à la Renaissance'' (2004) - Les Belles-Lettres, Pariz. ISBN 2-251-38047-7 
* Volker Preß: ''Ulrich von Hutten. Ein deutscher Held oder gescheiterter Außenseiter?''. Hessischer Rundfunk, Frankfurt/M. 1988
* Günter Scholz (Hrsg.): ''Ulrich von Hutten (1448-1523). Glanzvoller Humanist, gescheiterter Reichsreformer''. Stadtarchiv, Böblingen 1989 (Ausstellungskatalog)

**Belles-Lettres**
* Kurt Eggers: ''Hutten. Roman eines Deutschen''.Volkschaft-Verlag, Dortmund 1943
* Kurt Eggers: ''Der junge Hutten''. Weisse, Berlin 1938
* Rudolf Gottschall: ''Ulrich von Hutten. Ein Drama''. Theile Verlag, Königsberg 1843
* Conrad Ferdinand Meyer: Huttens letzte Tage''. Reclam, Stuttgart 1988, ISBN 3-15-006942-4
* Gerd Salmen: ''Ulrich von Hutten. Ein dramatisches Gedicht''. Thalia-Theater-Verlag, Brandenburg/Havel 1997
* Franz Rueb : Der hinkende Schmiedgott Vilkan, Ulrich von Hutten 1488-1523. Ammann Verlag 1988, ISBN 3-250-10104-4

**Troidigezhioù e galleg**
* Ulrich von Hutten, ''L'expostulation, ou plainte de Ulrich de Hutten contre Erasme de Rotterdam, prêtre et théologien'', troet e galleg evit ar wech kentañ gant Alain van Dievoet, azalek niv. 99 (miz Meurzh 2001) ar gelaouenn velgiat "Anderlechtensia".
* ''Epîtres des hommes obscurs'' (troet gant [[Jarl Priel]] diwar ''Epistolae obscurorum virorum''), [[Pariz]], [[à l'enseigne du Pot Cassé]], 1933

== Liammoù diavaez ==
* [https://web.archive.org/web/20070911035911/http://www.stefan-etzel.de/HOME/bios/hutten.htm Ulrich von Hutten (1488-1523) marc'heg, lenneg hag emsaver ar Rhön]
* [http://www.stanford.edu/dept/pres-provost/president/speeches/951005dieluft.html Ger-stur skol-veur Stanford]
* [https://web.archive.org/web/20071008140504/http://www.stadt-plan-mitte.de/index/337/ Buhez tud dibar Berlin]
*[http://diglib.hab.de/drucke/348-1-quod-9/start.htm Testenn**Ars versificatoria* gant Hutten, Pariz 1528]
*[http://diglib.hab.de/drucke/108-5-quod-11/start.htm Testenn  *Kurtzer auszug wie böslich die Bepste gegen den Deudschen Keysern jemals gehandelt...'', Wittenberg, e-tro 1535]

## Notennoù