open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Tour-tan Kereon

**Tour-tan Kereon** zo un tour-tan savet war ur garreg anvet « Maen Teñsel » etre Eusa ha Molenez, e gwalarn Breizh.

## Istor
Savet e voe etre 1907 ha 1916. Paeet e voe un darn vras eus al labourioù gant ur prof 585 000 lur roet gant ur vadoberourez anvet Amicie Lebaudy. Roet e voe d’an tour-tan nevez neuze anv eontr-kozh ar vaouez-se, Charles-Marie Le Dall de Kéréon, un ofiser eus ar morlu a oa bet dibennet da vare ar Spont e-pad an Dispac'h gall. Gant prof ar vadoberourez e voe gallet kinklañ diabarzh an tour-tan en un doare pompadus : mozaik er viñs, plañchod derv, marellet gant akajou hag ebena, lambruskoù derv.

D’ar 25 a viz Here 1916 e voe enaouet an tan kentañ. Mont a reas en-dro gant tir-eoul betek 1972, pa voe tredanekaet ar gouleier. 
An hini diwezhañ eo eus an tourioù-tan en donvor e Breizh, pe er Stad C’hall, da vezañ lakaaet da vont en-dro e-unan. Kement-se a c’hoarvezas d’an 29 a viz Genver 2004 ; abaoe e vez pellgontrollet diouzh tour-tan ar C'hreac'h ha n’eus gward ebet ennañ ken. Derc’hel a reer d’e dommañ ha d’e gempenn ur wech an amzer, memes tra.

## Notennoù

## Liammoù diavaez

* Lec’hienn an Direction départementale des territoires et de la mer – tour-tan Kereon.
* Skeudennoù eus tour-tan Kereon
*Inventaire général du patrimoine culturel - Base Mérimée – Phare de Kéréon
Gianfrancesco Iañ Gonzaga

**Gianfrancesco Iañ Gonzaga**, ganet en 1395 ha marvet e 1444 e Mantova, en Italia, a voe pempet kabiten ar bobl (*capitano del Popolo*) e kêr Mantova. 

## Dimeziñ ha bugale
Gianfrancesco a zimezas da Paola Malatesta, ha c'hwec'h bugel o doe :

* Ludovico (1412 – 1478), lesanvet *'il Turco*, eil markiz Mantova adal 1444;
* Carlo (†1456), aotrou Luzzara, Sabbioneta, Bozzolo, San Martino dall'Argine, Gazzuolo, Viadana, Gonzaga, Reggiolo, Isola Dovarese ha Rivarolo, 
** a zimezas da Lucia d'Este;
* Alessandro (1415-1466), aotrou Castel Goffredo, Castiglione delle Stiviere, Ostiano, Canneto, Redondesco, Mariana, Redondesco. 
**a zimezas da Agnese da Montefeltro;
* Margherita (1418-1439), marvet da 21 bloaz, 
** pried kentañ Leonello d'Este, markiz Ferrara, 
* Gianlucido (1421 – 1448), kloareg (studier) e Pavia, protonoter abostolek. pa varvas e dad e tegouezhas an douaroù-mañ dezhañ: Volta, Cavriana, Ceresara, San Martino Gusnago, Piubega, Rodigo ha Catellaro;
* Cecilia (1425–1451) leanez e kouent Santa Chiara (Mantova).
Miltamm

Ar c'hoari **miltamm** zo ur c'hoari ma klasker renkañ pezhioù a-strew d'ober ur skeudenn. Liesseurt eo ar skeudennoù da adsevel (eiladurioù taolennoù, fotoioù, tresadennoù...), lod bras-divent betek 48 000 tamm. Miltammoù teirment ("3D") zo ivez, evel monumantoù brudet er bed. E koad pe e kartoñs e vezont peurliesañ, ha war ur skramm e c'hallont bezañ hiziv hon deiz.

Ijinet e voe ar miltamm kentañ war-dro 1760 gant John Spilsbury, kartennour hag engraver londonat. Diwanet e voe en e benn didroc'hañ kartennoù broioù ar bed ha gwerzhañ anezho evel ur c'hoari da zeskiñ an douaroniezh. Adalek ar bloavezhioù 1930 e voe krog ar produiñ a-yoc'h.

Ar miltammoù boutin a grog gant 300 pezh, ha goude 500, 750 ha lieskementoù 1000 betek 1 0000 pezh. Merket e vez an oad ivez evit ma ne vefe ket re ziaes (pe re aes). Kavout a reer alies arvestoù an natur evel loened pe menezioù, pe savadurioù evel kastilli pe monumantoù. MartinPuzzle ha Ravensburger emañ e-touez ar merkoù brudetañ. E 2017 e voe lakaet er c'henwerzh gant Grafika ur miltamm 48 000 pezh anvet *Travel around the World* 7,68 metrad e hirder ha 2,04 metrad e uhelder.

Kampionad Bedel ar Miltamm (*World Puzzle Championship*) a vez aozet bep bloaz. Skipailh Stadoù-Unanet Amerika eo an hini a zo bet trec'h an aliesañ evit poent.

## Implij ar miltamm evel arouez
Logo Wikipedia a zo ur voul graet gant pezhioù miltamm. Tammoù a vank evit diskouez ez eus plas evit gouiziegezhoù nevez.

Graet e vez ivez gant ar miltamm gant aozadurioù zo da aroueziañ an aotegezh.
Sieglinde

**Sieglinde** zo un anv-bihan alamanek.

## Orin
Savet eo gant *Sieg*, trec'h, ha *linde*.
*Diwar *Sieg* e kaver ivez: *[[Siegfried]], [[Siegmund]], [[Siegrid]], Siegtrud*, ha re all.
*Diwar *linde* e kaver ivez: *Gerlinde, Rosalinde*, ha re all.

## Yezhoù all
*Ségolène, e galleg,
* *Zelinda* en italianeg
**Zyglinda*, e poloneg

## Tud
**Sieglinde*, mamm Siegfried e mojenn an Nibelungen ;
*Sieglinde Breitschwerdt, skrivagnerez alaman
*Sieglinde Hofmann, emsaverez eus ar RAF alaman; 
*Sieglinde Wagner, c'hoariganerez aostrian.

## lennegezh
**Zelinda* e-barzh ar pezh italianek *[[Gli amori di Zelinda e Lindoro]]* gant Carlo Goldoni.

## Pennad kar
*Linda
Louise Brooks

**Mary Louise Brooks**, ganet d'ar 14 a viz Du 1906 hag aet da Anaon d'an 8 a viz Eost 1985, a oa un aktourez stadunanat eus ar bloavezhioù 1920 ha 1930. Hiziv-an-deiz eo gwelet evel un ikon eus ar sevenadurezh flapper, dre ha doare bob hag a oa bet kroget da vezañ brudet drezhi pa oa kroget da vezañ aktourez.

Oadet a 15 vloaz, Brooks a oa kroget da vezañ korollerez ha tourioù he devoa graet Skol korollerez hag arzoù all Denishawn lec'h ma oa o tañsal gant Ted Shawn. Goude bezañ bet skarzhet, he oa bet o labourat evel chorus girl er *[[George White's Scandals]]*. Hanter noaz e oa hi o tañsal eb *[[Ziegfeld Follies]]* e New York City. E-pad ma oa o tañsal er *Follies*, Brooks a oa bet merzhet gant Walter Wanger, ur produer eus ar Paramount Pictures, ha sinet ganti ur c'hevrasd pemp bloaz gant ar studio. Gwelet e oa bet neuze e rolloù a-eil e meur a film eus ar Paramount Pictures a-raok kaout ar roll penn en *[[Beggars of Life]]* (1928). D'ar mare-se eo e oa tostaet ouzh an aktourez Marion Davies ha bet degemeret e kelc'h sokial ar patrom mediaioù William Randolph Hearst en Hearst Castle e San Simeon.

## Levrlennadur
**Portrait d’une flapper.*Roland Jaccard, 2007. Buhezskrid.
Tallulah

**Tallulah** zo un anv deuet eus yezh an Indianed Choctaw, ur pobl eus gevred SUA hag a dalv kement ha *dour o lammat*. E gavout a reer el lec'hanvadurezh, ha deuet eo da vout anv-bihan, moarvat diwar ar briñsez indian en ur vojenn.

## Mojenn

## Lec'hanvioù
;e Georgia
*an Tallulah River 
*an Tallulah Gorge 
*Tallulah Gorge State Park 
*Tallulah Falls, Georgia, ur gêr
*Tallulah Falls Lake, ul lenn
;e Louiziana
*Tallulah, Louisiana, ur gêr vihan

## Tud
*Tallulah Bankhead (1902 - 1968), aktourez stadunanat 
*Talulah Riley, aktourez saoz 
*Emma Tallulah Behn, priñsez norgeat ganet e 2008.
Talulah Riley

**Talulah Riley**, ganet d'ar 26 a viz Gwengolo 1985, **Talulah Jane Riley-Milburn** eus he anv gwirion, zo un aktourez saoz. C'hoariet he deus er filmoù *[[St. Trinian's (film, 2007)|St Trinian's]]*, *[[Pride and Prejudice]]* ha *[[The Boat That Rocked]]*.
## Liammoù diavaez
* Talulah Riley  war IMDb
Tallulah Bankhead

**Tallulah Brockman Bankhead** (31 a viz Genver 1902 e Huntsville – 12 a viz Kerzu 1968 e New York) a oa un aktourez stadunanat.

Dimeziñ a reas da John Emery en 1937 ha dizimeziñ en 1941. Serc'h e voe da Alla Nazimova ha Billie Holiday, ha mignonez vras da Zelda Fitzgerald.

Labourat a reas gant Alfred Hitchcock ha c'hoari er film Lifeboat. 

## Filmoù ha filmoù-skinwel ma kemeras perzh enno
Silbury Hill

**Silbury Hill** (« torgenn Silbury ») zo ur grec'henn ragistorel e kontelezh Wiltshire, e kreisteiz Bro-Saoz. E-kichen Avebury emañ, nepell diouzh Stonehenge.

## Ar grec'henn
An hini uhelañ eo eus ar c’hrugelloù savet gant mab-den en Europa, 40 metr uhelder dezhi, ha 167 metr he zreuzkiz. Hervez an arbennigourien e oa bet savet war-dro 4600 pe 4700 vloaz zo. A-vent eo gant piramidennoù Gizah. A-gevret gant Stonehenge ha lec’hiennoù all eus Nevezoadvezh ar Maen en trowardroioù eo bet lakaet war roll lec’hiennoù ar glad bedel, gant an UNESCO.

Hervez ar richenn e vije ar grugell-se lec'h beziañ ur roue anvet *Sil*. Meur a soñj zo bet eztaolet gant ar ragistorourien (lec’h azeuliñ, lec’h arvestiñ…), met betek-henn n’eus bet kavet displegadenn resis ebet d’ar savadur-se. N’eus bet kavet netra e-barzh daoust d’ar furchadennoù zo bet graet abaoe an .

## Liammoù diavaez

*British Archaeology magazine article on Silbury
*BBC Wiltshire: Going Inside Silbury Hill
* Silbury Hill, English Heritage
Gold Beach

**Gold Beach** a voe unan eus pemp traezhenn Dilestradeg ar 6 a viz Even 1944 e kumunioù Asnelles, Longues-sur-Mer, Port-en-Bessin, Saint-Côme-de-Fresné ha Ver-sur-Mer e departamant Calvados e Bro-C'hall. 
## Liammoù diabarzh
### Tachennoù dilestrañ all
* Juno Beach
* Sword Beach
* Omaha Beach
* Utah Beach
### Kumunioù tachenn Gold Beach
* Asnelles
* Longues-sur-Mer
* Port-en-Bessin
* Saint-Côme-de-Fresné
* Ver-sur-Mer
Notenn: Arromanches a zo just e-kichen Gold Beach en tu kornôg.
## Levrlennadur
* Yves Lecouturier, *Les plages du débarquement*, pajennoù 44-55, Embannadurioù *Ouest-France*, Roazhon, 1999.
Regina Daxenberger

**Regina Daxenberger** (2 a viz Genver 1811 - 16 a viz Du 1872), a oa ur goantenn alaman e Rouantelezh Bavaria en . Ar roue Ludwig Iañ Bavaria a roas urzh da Joseph Karl Stieler, livour al lez, d'he foltrediñ e 1829, ha war ziskouez emañ an oberenn e Poltredaoueg ar gened.

En 1832 e timezas da Heinrich Fahrmbacher, sekretour-kabined (“ Kabinettssekretär”) e gouarnamant Bavaria. Pemp bugel o doe.
Marianna Bacinetti

**Marianna Bacinetti**, pe **Marianna Florenzi** (Ravenna 1802-1870 Firenze) a oa ur varkizez italian, plac'h a zeskadurezh ha troourez, pried d'ar markiz Ettore Florenzi. Mignonez e oa d'ar roue Ludwig Iañ Bavaria, met n'eo ket sur e voe serc'h dezhañ. 

## Dimezioù
Div wech e timezas.
#e 1819 d'ar markiz Ettore Florenzi en Perugia;
#e Mae 1836 d'ar Saoz Evelyn Waddington en Firenze.

## Poltred
Daou boltred zo anezhi:
*unan gant Heinrich Maria von Hess e 1824, hag a zo war ziskouez en Neue Pinakothek, e München;
*unan all, a voe goulennet gant Roue Bavaria ouzh Joseph Karl Stieler, livour al lez, war-dro 1831, hag a zo war ziskouez e Poltredaoueg ar gened, e kastell Nymphenburg.
 
## Levrlennadur
* Jean Delisle (ed.): Portraits de traductrices. Ottawa, Les Presses de l’Université d’Ottawa, coll. “Regards sur la traduction” / Arras, Artois Presses Université, en dastumad “Traductologie”, 2002. VIII + 408 Seiten.
* Natale Graziani - Maria Luisa Adversi Selvi: Amante reale. La marchesa Florenzi e il re di Baviera (Roman), Milano, 2009

## Liammoù diavaez

* monumente online: Bayerns Könige Teil II: Ludwig I. – Künstler, Charmeur und Monarch
Lola Montez

**Lola Montez** pe **Marie Dolores Eliza Rosanna Gilbert**, kontez Landsfeld, ganet en An Ghráinseach (*Grange* e saozneg), e kontelezh Sligo, en Iwerzhon, e 1821, ha marvet e 1861 e New York, a oa ur gorollerez iwerzhonat, aktourez ha kourtizanez, brudet evel serc’h ar roue Ludwig Iañ Bavaria.

Martine Carol a oa Lola Montez er film *Lola Montès* gant Max Ophüls e 1955, hag Anouk Aimée e *Lola*, ar film gant Jacques Demy e 1961.

## Notennoù
Durotriges

An **Durotriged** a oa ur bobl vrezhon eus Enez Vreizh a-raok aloubadeg ar Romaned. E kreisteiz an enezenn e oant o chom, en un tolead zo aet bremañ d’ober kontelezh Dorset, ha kreisteiz Wiltshire ha Somerset. En-dro dezho e oa an Dumnonii, er c’hornôg, hag ar v-Belgae, er reter. *Durnovaria* (Dorchester hiziv) ha *Lindinis* (Ilchester hiziv) e oa kêrioù pennañ o bro. 

War a hañval e oant ur c’hevread meuriadoù kentoc’h eget ur bobl unvan. Skoet e veze arc’hant ganto hag adkavet ez eus bet pezhioù moneiz a-hed o zolead kenkoulz hag e lec’h all en Enez Vreizh (Dorset, lodenn Wiltshire, Hampshire, Somerset, lodenn Devon ar reter) pe en tu all d’ar mor, e Jerzenez pe en Arvorig ar c'hornog, e broioù ar Weneted, an Osismied, ar Goriosolited. War ar pezhioù-se ne gaver anv skrivet ebet hag abalamour da se n’anavezer hini ebet eus o renerien. Unan eus o c’hreñvlec’hioù e oa kastell-douar Maiden Castle e Dorset.

Stourm a reas an Durotriged ouzh aloubadeg ar Romaned e 43, met trec’het e voent a-benn ar fin gant soudarded al Legio II Augusta, renet gant Vespasianus. A-benn ar bloavezh 70 e oant bet romanekaet hag ul lodenn eus proviñs Britannia e oa o zolead.

## Anv
* Ptol. II, 3, 13 : DUROTRIGES
* Enskrivadurioù, war do 369 : 
* Rib 1672 : C(IVITAS) DUR(O)TR(I)GUM (L)ENDIN(I)ESIS
* Rib 1673 : CI(VITAS) DUROTRAG(UM) LENDINIESI(S)
Marteze : *Ar re kalonek (= trec'h) en emgann*

## Levroniezh
* Ordnance Survey : *Map of Roman Britain*. Southampton. 1956
* A.L.F. Rivet & Colin Smith : *The Place-Names of Roman Britain*. B.T. Batsford Ltd. London. 1979 - 1982

## Gwelet ivez
*Dortrig
Helene Sedlmayr

**Helene Kreszenz Sedlmayr** (1813, Trostberg - 1898, München) a oa ur goantenn alaman eus Rouantelezh Bavaria an  kantved. 

Merc'h e oa d'ur botaouer-lêr. Anaoudegezh a reas ar roue Ludwig Iañ  Bavaria ganti pa oa krennardez 15 vloaz ha pa bourchasas c'hoarielloù d'e vugale. 

## Poltred
Roue Bavaria a roas urzh da Joseph Karl Stieler, livour al lez, d'he foltrediñ e 1830, paoa 17 vloaz, da lakaat an daolenn en e zastumadeg poltredoù koantenned eus e vro.

War ziskouez emañ an daolenn e Poltredaoueg ar gened.

## Eured
En 1831 e timezas da Hermes Miller (1804-1871), ur mevel d'ar roue ha dek bugel, nav mab hag ur verc'h, o doe.

## Pennadoù kar
* Pennad diwar-benn Helene Sedlmayr
Pevare Kroaziadeg

Gant ar pab Inosant III e voe galvet d’ur pevare kroaziadeg, evit aloubiñ an Douar Santel adalek Ejipt. Hogen ne oa ket gwall domm priñsed ha rouaned broioù Europa ouzh ar soñj-se, goude c’hwitadenn an Trede Kroaziadeg. Un arme kroazidi a voe savet koulskoude, renet gant ar c’hont Tepot III Champagn da gentañ ha gant Bonifacio del Monferrato goude marv Tepot.

Hogen ne dremenas ket an traoù evel ma oa bet rakwelet. Emglev o doa graet ar groazidi gant Republik Venezia evit feurmiñ listri diganto da gas en tu all d’ar mor 4500 marc’heg, 9000 floc’h hag 20 000 troadeg. Ne c’hallas ket ar groazidi paeañ ar gwirioù treizh penn-da-benn da Venezia hag e-lec’h bezañ kaset da Ejipt e voent kaset ganto da Zara (Zadar) war aod Dalmatia, da adkemer evito ar gêr-se a oa bet e dalc’h Venezia diagent. Dre ma oa kristenien eus annezidi Zara e voe taolet an eskumunugenn war ar groazidi ha pennoù bras Venezia, war un dro, gant ar pab. Buan avat e voe torret an eskumunugenn-se evit ar groazidi. Neuze e voe prometet d’ar groazidi o defe skoazell a-berzh Impalaeriezh Bizantion, ma rofent skoaz, int, da adlakaat war dron an Impalaeriezh Izaag II Angelos a oa bet nevez-tennet e garg digantañ gant e eontr Alexios III Angelos. Ar pab, diouzh e du, a felle dezhañ ober e vad eus an disrannoù e Kergustentin evit adunvaniñ an Iliz.

Divizout a reas renerien ar Pevare Kroaziadeg mont da Gergustentin, da glask adlakaat Izaag II Angelos war an tron. Goude daou brantad seziz, e 1203 hag e 1204, e voe kemeret kêr gant ar groazidi ha tud Venezia, d’an 13 a viz Ebrel 1204. Lakaet e voe an tan e kêr ha distrujet e voe ul lodenn vat eus Kergustentin. Ur wech kemeret kêr gant ar groazidi e voe rannet Impalaeriezh Bizantion ganto ha savet Impalaeriezh Latin Kergustentin ha Stadoù bihan all war douaroù Gres (mare *Frankokratia* a reer eus mare-se en istor Gres). Lakaet e voe ar c’hont Baldoen Flandrez e penn an impalaeriezh nevez. Padout a reas Impalaeriezh Latin Kergustentin betek 1261, ar bloavezh ma voe adkemeret ar galloud gant an impalaer bizantat Mikael VIII Palaiologos.

Embann a reas ar pab Inosant III e oa laouen gant disoc’h ar Groaziadeg ha gant ar promesaoù da adunaniñ an ilizoù. E gwirionez, avat, e voe peurrannet an Iliz katolik roman hag Iliz ortodoks, a oa dispartiet abaoe ar Chism meur ar C'hornôg e 1054.

Da-heul e voe gwanaet galloud ar pab, gwanaet ivez galloud Impalaeriezh Latin, tra ma oa kreñvaet beli Republik Venezia e reter ar mor Kreizdouar.

Ar Pevare Kroaziadeg n’eas ket betek an Douar Santel hag ar groaziadeg kentañ eo ma ne oa ket bet brezeliet a-enep muzulmaned a-benn ar fin.
Christian Guyonvarc'h

: *Evit ar c'heltiegour, gwelet [[Christian-Joseph Guyonvarc'h]]*

**Christian Guyonvarc'h** a zo ur politikour ha buhezskridour breizhat, ezel eus Unvaniezh demokratel Breizh (UDB), ganet d'an 29 a viz Kerzu 1964 en Henbont (Mor-Bihan, Breizh), bet kuzulier rannvro.

Emezelañ a reas en UDB e 1983. Dizoloet en doa UDB pa oa studier e Naoned ha stourmer a-enep an apartheid e Suafrika. Goude daou vloaz servij broadel evel objektour er gevredigezh Ar Falz (ma ne zeskas ket brezhoneg) e teuas da vezañ skoazeller Max Simeoni, a oa kannad e Parlamant Europa (1989-1994).

E 1994 e teuas da vezañ mouezh aotreet UDB hag e reas e annez en Oriant. Kuzulier evit an embregerezhioù e oa deuet da vezañ. War listenn Jean-Yves Le Drian edo da-geñver dilennadegoù kuzulioù-kêr 1995. E 2001 e voe dilennet gant listenn Norbert Métairie, eilmaer e voe etre 2001 ha 2004. Dilezel a reas e garg a eilmaer pa voe dilennet da guzulier rannvro e 2004. Besprezidant karget eus an aferioù europat hag etrebroadel e voe betek 2010. 

Dilennet e oa bet da guzulier rannvro en-dro e 2010 met abalamour d'an diouer a emglev etre listenn ar PS hag al listenn UDB-Re C'hlas ne oa ket ken er brasañ niver. Ur wech aet UDB er brasañ niver e 2012 eo bet anvet da zaneveller meur budjed ar rannvro. E dilennadegoù rannvro 2015 ne oa war listenn ebet. Diorren a reas e vicher a vuhezskrider dre e gevredad kenwerzhel "Biographiesdebretagne". Dilennet e voe adarre er C'huzul-rannvro e 2021, en tu-enep. Ezel eo eus ar strollad-dilennidi *Breizh a-gleiz - emrenerezh, ekologiezh, broioù*.

E dilennadegoù ti-kêr 2014 e kemeras perzh el listenn "Gwipavaz Kengred" (Guipavas Solidaire e galleg) az eas ar maout ganti a-enep an tu-dehou hag ar Strollad sokialour. Anvet e voe da eilmaer Gwipavaz e karg eus an arc'hant ha dont a reas a-benn da saveteiñ budjed ar gumun, a oa en arvar da gouezhañ dindan beli ar prefeti ken fall ma oa bet meret gant ar skipailh kent. E 2016 e tilezas e garg abalamour d'e zizemglevioù gant ar maer Gurvan Moal, evel ar braz eus dilennidi Gwipavaz Kengred, a damalle d'ar maer bezañ tremenet hep doujañ ouzh reolennoù karta al listenn.

Ne voe ket war ar renk evit dilennadegoù-rannvro 2015, met dilennet e voe ur wech ouzhpenn en 2021. Ezel eo dibaoe eus ar strollad-dilennidi *Breizh a-gleiz, emrenerezh, ekologiezh, broioù, en tu-enep*.

## Levrioù
;e galleg
* 1988 : *Quelle place pour la Bretagne dans le marché unique européen ?*, Presses populaires de Bretagne
* 2023 : *Le voyage intérieur de l’océan à Guerlédan*, Eric Morency Editions (diwar-benn pourmennadennoù Christian Gyonvarc'h etre Brest ha Gwerledan)

Buhezskridoù kenwerzhel (gant e gevredad "Biographiesdebretagne") :
* 2018 : *[[Yannig Baron]] : ar seizh avel : par tous les vents de Bretagne*, Le Temps éditeur
* 2019 : *Yprema, le développement durable au cœur du BTP*
* 2019 : *[[Hervé Grall]] : ar mor e-barzh ma sac'h : comme un océan dans mes bagages*, Presses populaires de Bretagne
* 2020 : *Pierre Le Gonidec : histoire d’un pionnier du design de marque*,

## Levrlennadur
* *Dictionnaire biographique du mouvement breton XX-XXIe siècles* gant Lionel Henry, Yoran Embanner, 2013. 

## Notennoù
Giovanni Sforza

**Giovanni Sforza** (1466 – 1510) a oa ur priñs eus an Tiegezh Sforza hag aotrou Pesaro war-dro dibenn ar .

## E vuhez
Mab bastard e oa da Costanzo Iañ, ha niz da Alessandro Sforza. Dimezet e oa da Maddalena Gonzaga ha pa intañvas ec'h addimezas, e 1493, da Lucrezia Borgia, merc'h d'ar pab Alesant VI, met freuzet e voe an eured-se a-benn pevar bloaz, rak o klask un emglev frouezhusoc'h gant un tiegezh all edo tad Lucrezia, ha hennezh, dre ma oa pab, en doa galloud da derriñ eured e verc'h.	

Galvet e voe Ascanio Sforza da ober ar jubenn etre e niz hag an tiegezh Borgia. Klask a reas lakaat Giovanni da blegañ d'an torr-eured. Met nac'h a reas Giovanni dre zaou abeg: da gentañ dre ma oa ret dezhañ daskoriñ argouroù bras Lucrezia, da lavarout eo paouraat, ha da eil dre ma oa goulennet digantañ sinañ ur baperenn ma anzave bezañ dic'houest, da lavarout eo sachañ mezh ha goap warnañ. Dimezet e oa bet Giovanni a-raok, ha hervez an dihelloù en devoa bet besterd a-raok dimeziñ da Lucrezia, diaes krediñ eta e oa dic'houest. Gourdrouz a reas an Tiegezh Sforza paouez da reiñ gwarez da Giovanni ma ne blege ket, ha setu penaos e c'hallas mirout an argouroù goude sinañ ar baberenn vezhus. 

C'hwec'h miz goude e touas war baper e oa chomet Gwerc'hez Lucrezia. Nemet a-benn neuze e oa-hi dougerez eus an Infant Roman, ma lavare lod e oa he breur Cesare e oa an tad. Anat eo n'eo ket Sforza e oa an tad, met mont pelloc'h zo gwall ziasur.

Sforza a damallas neuze da Lucrezia da vezañ graet gwallorgedoù gant he zad, da gentañ, gant he breudeur goude. Chomet eo ar c'houn eus an tamall-se betek hiriv, evel arouez eus torfedoù an tiegezh, goude ma n'haller prouiñ netra. 

Kaset kuit e voe Giovanni eus Pesaro gant e vreur-kaer Cesare Borgia, ha n'hallas distreiñ nemet goude marv an dug. 

Klask e zial a reas ha betek diwar-goust al lenneg Pandolfo Collenuccio: savet e oa bet a-du gant Cesare Borgia, hag aet e oa da repuiñ da Ferrara e-ser Ercole Iañ d'Este, met sachet e voe da Pesaro gant ar promesa ha bac'het e voe, boureviet, ha lazhet hep prosez e 1504.

Addimeziñ a reas da Ginevra Tiepolo, hag ur mab o doe, Costanzo II (Giovanni Maria), a renas war e lerc'h e Pesaro ha Gradara.

Mervel a reas Sforza e Pesaro e 1510.
Axel von Fersen

**Axel von Fersen** zo anv tri zen brudet en istor Sveden:
 
*ar c'hont Axel von Fersen an Henañ, dimezet d'ar gontez Hedvig Catharina De la Gardie (1732–1800). 
*o mab Axel von Fersen ar Yaouankañ (1755-1810)

*Axel von Fersen (1798-1838), ofiser

## Pennad kar
*Fersen
Axel von Fersen an Henañ

** Fredrik Axel von Fersen** (1719-1794) , anavezetoc'h hiziv evel ** Axel von Fersen an Henañ**, a oa ur c'hont svedat, brezelour ha diplomat.

## E vuhez
Mab e oa da Hans Reinhold von Fersen, letanant-jeneral, eus un tiegezh brudet eus Livonia. 

### Brezelour
E 1740 ez eas da soudard gant ar Warded Svedat hag etre 1743 ha 1748 edo e Bro-C'hall gant ar rejimant Royal Suédois, ma savas da vrigadier.

Perzh a gemeras e Brezel Seizh Vloaz, hag e 1759 edo war-dro Usedom ha Wollin o stourm ouzh ar Brusianed.

### Politikour
Brudetoc'h eo evel politikour avat, ha teir gwech e voe anvet da brezidant noblañsed Sveden er parlamant. Enebour e oa da gostezenn al lez, ha d'ar roue Gustav III e-pad meur a vloaz. 

E 1756 e reas kondaoniñ kont Brahé d'ar marv, ha gantañ aotrouien all a felle dezho ober un dispac'h evit kreskiñ galloud ar roue. 

E 1789 e voe harzet ha perzh ebet ken ne gemeras er politikerezh.

## Dimeziñ ha bugale
Dimezet e oa d'ar gontez Hedvig Catharina De la Gardie (1732–1800).
Pevar bugel o doe, hag en o zouez : 
*Axel von Fersen ar Yaouankañ (1755-1810)
*Sophie von Fersen, a voe kontez Piper, 
*Hedvig Eleonora von Fersen, a voe kontez Klinckowström

Skrivañ a reas ul levr eñvorennoù, *Historiska Skrifter*, ha n'haller ket re fiziout enno evit kavout ar wirionez rik. Ezel e oa eus Akademiezh Sveden.
Duged Mantova

**Dugelezh [[Mantova]]**, anezhi ur stad vihan e ledenez Italia, a voe un aotrouniezh adalek 1276, savet da markizelezh en 1433, ha dugelezh adalek 1530.

En 1708 e voe staget Dugelezh Mantova ouzh Dugelezh Milano goude aloubadeg armeoù an Impalaer Leopold Iañ an Impalaeriezh Santel, e-pad brezel-hêrezh Spagn .

## Aotrouien Mantova
### [[Tiegezh Bonacolsi]] ([[1276]]-[[1328]])
*1276-1291 : Pinamonte
*1291-1299 : e vab Bardellone, 
*1299-1309 : Guido, niz da Vardellone
*1309-1328 : Rinaldo, ''il Passerino'', breur dezhañ 

### [[Tiegezh Gonzaga]] ([[1328]]-[[1433]])

### Kabitened ar Bobl

## Markizien Mantova
### [[Tiegezh Gonzaga]] ([[1433]]-[[1530]])

## Duged Mantova
Dont a reas Duged Mantova da vout Markizien Montferrato adalek 1536, gant eured Federico II Gonzaga, ha Duged Montferrato adalek 1574.

### [[Tiegezh Gonzaga]] ([[1530]]-[[1627]])

En 1627 e tibabas Vincenzo II envel Carlo Iañ da bennhêr, met adal 1627 betek 1631 e voe aloubet an dugelezh gant Savoia.

### [[Tiegezh Gonzaga, lignez Nevers|Tiegezh Gonzaga-Nevers]] ([[1627]]-[[1708]])
*1627-1637 : Carlo Iañ Mantova (1580-1637), mab-bihan da Federico II Gonzaga
*1637-1665 : Carlo II (1629-1665), mab-bihan da Carlo Iañ.
*1665-1708 : Carlo III Ferdinand (1652-1708), mab da Carlo II. 

En 1708 e voe staget dugelezh Mantova ouzh dugelezh Milano.

## Poltredoù

Image:Tizian 063.jpg|Federico II gant Tizian, 1525
Image:Tizian - Porträt der Eleonora Gonzaga.jpg|Eleonora di Mantova, merc'h da  Francesco II Gonzaga gant Tizian, 1538
Image:Mantua2 BMK.jpg|Palez Duged Mantova


## Liammmoù diavaez
* Digilander.libero.it : I Gonzaga di Mantova
Ar Maezioù Frank

**Les Champs Libres** (anv ofisiel gallek) pe **ar Maezioù Frank** (anv brezhonek ofisiel) zo anv ur savadur e Roazhon ma'z eus bodet ennañ daou ensavadur : levraoueg meurgêr Roazhon ha Mirdi Breizh ha div gevredigezh: Egorenn ar skiantoù (gant ur planetariom) hag ur c’hantin niverel.

## Notennoù


## Liammoù diavaez
*  Ar Maezioù Frank
*  ''Les Champs Libres''
Sword Beach

**Sword Beach** a voe unan eus pemp traezhenn Dilestradeg ar 6 a viz Even 1944 e kumunioù Colleville, Hermanville, Langrune, Lion-sur-Mer, Luc-sur-Mer, Ouistreham ha Saint-Aubin-sur-Mer e Calvados (Bro-C'hall). War gont arme ar Rouantelezh-Unanet e oa, ha kadourien eus ar Frañs Dieub a oa ivez da heul.

## Liammoù diabarzh
### Tachennoù dilestrañ all
* Juno Beach
* Gold Beach
* Omaha Beach
* Utah Beach

### Kumunioù tachenn Sword Beach
* Colleville, 
* Hermanville, 
* Langrune, 
* Lion-sur-Mer, 
* Luc-sur-Mer,
* Ouistreham,
* Saint-Aubin-sur-Mer.

## Levrlennadur
* Yves Lecouturier, *Les plages du débarquement*, pajennoù 27-33, Embannadurioù *Ouest-France*, Roazhon, 1999.
Saint-Gilles

**Saint-Gilles** zo un anv-lec'h gallek a gaver e meur a vro.

## Lec'hioù
###### 
;kumunioù
* Saint-Gilles, e Rannvro Brusel-Kêrbenn 
* *Saint-Gilles-Waes* pe Sint-Gillis-Waas, e Flandrez
* *Saint-Gilles-lez-Termonde* pe Sint-Gillis-bij-Dendermonde, e Flandrez
;lec'hioù all
* Saint-Gilles, karter ha torgenn e Liège
* *Saint-Gilles*, pe Sint-Gillis (Brugge), karter e Brugge

###### 
* Saint-Gilles, 
* Val-Saint-Gilles, 

###### 
Meur a gumun, anvet Sant-Jili e brezhoneg: 
* *Saint-Gilles*, Sant-Jili-Roazhon
* *Saint-Gilles-du-Mené*, Sant-Jili-ar-Menez e kanton Koedlinez
* *Saint-Gilles-les-Bois*, Sant-Jili-ar-C'hoad, e Treger 
* *Saint-Gilles-Pligeaux*, Sant-Jili-Plijo 
* *Saint-Gilles-Vieux-Marché*, Sant-Jili-ar-C'hozhvarc'had 

###### 
;kumunioù
* Saint-Gilles, en Indre
* Saint-Gilles, e Marne
* Saint-Gilles, e Saône-et-Loire
* Saint-Gilles-Croix-de-Vie, e Vande
* Saint-Gilles-les-Forêts, en Haute-Vienne
;kumun Okitania
* Sant Geli, pe Saint-Gilles e galleg, e Lengadok (departamant Gard)
;kumunioù Normandi
* Saint-Gilles, e Manche
* Saint-Gilles-de-Crétot, e Saena-an-Arvor
* Saint-Gilles-de-la-Neuville, e Saena-an-Arvor
* Saint-Gilles-des-Marais, en Orne

## Pennadoù kar
* Sant-Jili 
* Sant'Egidio 
* Saint Giles 
* Sint-Gillis
Buñs

Ar **buñs** a oa ur muzul kozh hag a servije evit ar gwin hag an ed. Dre vras e oa 300 litrad ennañ met kemmañ a c'halle hervez ar broioù. 
Meneget eo ar ger e geriadurioù Gregor(1732) hag ar Gonideg, hep resisaat muioc'h.

E galleg e reer gant ar ger *muid*, ha kemm a lakaer etre daou seurt:
*ar buñsad traoù sec'h, lakaomp ed, war-dro 5 litrad
*ar buñsad traoù dourek, lakaomp gwin, war-dro 300 litrad. Komzet e veze eus hanter vuñsadoù (*demi-muid*), war-dro 150 litrad neuze, aesoc'h da zougen.

Ar buñsad traoù sec'h eo a glotfe neuze gant almud Spagn, a zo kement ha 5 litrad pe muioc'hik (betek 10 litrad).

Evit gouzout hiroc'h e vije ret dastum danvez er skridoù kozh.

## Notennoù
Rouantelezh Polonia

**Rouantelezh Polonia** *(Królestwo Polskie)* a vez lavaret eus meur a varevezh en Istor Polonia :
* Rouantelezh Polonia (1025-1138), tierniezh Piast ;
* Rouantelezh Polonia (1138–1320).
; Diempradur ar vro (*rozbicia dzielnicowego*)
* Ar peder dugelezh e kendamouez (hêrezh Bolesław III) :
** dugelezh Mazovia ;
** dugelezh Polonia-Veur ;
** dugelezh Sandomierz ;
** dugelezh Silezia.
* Rouantelezh Polonia (1320–1385) (adsavidigezh Piast) ;
* Rouantelezh Polonia (1385–1569) (*Jagellon*) ;
* Marevezh rouaned dilennet Polonia (1569-1795), anvet Republik an Div Vroad ivez.

## Pennadoù kar
* Republik Polonia
Juno Beach

**Juno Beach** a voe unan eus pemp traezhenn Dilestradeg ar 6 a viz Even 1944 e kumunioù Bény-sur-Mer, Bernières-sur-Mer, Graye ha Saint-Aubin-sur-Mer e Calvados (Bro-C'hall). Kanadianed peurgetket e oa ar soudarded a zilestras eno.

## Pennadoù kar
;Tachennoù dilestrañ all
* Sword Beach
* Gold Beach
* Omaha Beach
* Utah Beach
;Kumunioù tachenn Juno Beach
* Bény-sur-Mer, 
* Bernières-sur-Mer, 
* Graye, 
* Saint-Aubin-sur-Mer.

## Levrlennadur
* Yves Lecouturier, *Les plages du débarquement*, pajennoù 35-43, Embannadurioù *Ouest-France*, Roazhon, 1999.
Rouantelezh Polonia (1025-1138)

**Rouantelezh Polonia** (latin : *Regnum Poloniae* ; poloneg : *Królestwo Polskie* ; ukraineg : Королівство Польське *Korolivstvo Polʹsʹke*) e oa Stad Polonia adalek kurunidigezh ar c'hentañ roue, an dug Bolesław Iañ (~ 967 – 17 Mezheven 1025) e 1025 betek an unaniezh gant Lituania ha deroù an dierniezh Jagiellon e 1385.


Polska 992 - 1025.png|**Dugelezh** Polonia dindan ren Bolesław (992-1025)
Europe mediterranean 1190 cropped.jpg|MMM Rouantelezh Polonia e-tro 1190
Polska 1333 - 1370.png|Polonia adalek 1333 betek 1390
Steve Eaves

**Steve Eaves**, ganet e 1952 en Stoke-on-Trent (Bro-Saoz), zo ur barzh, soner ha kaner kembraek, levezonet gant ar blues. 

Studier eo bet e Coleg Prifysgol Llanbedr Pont Steffan. Sonet en deus e meur a stollad, evel Steve Eaves a'i Driawd, a zo bet adanvet Steve Eaves a Rhai Pobl.

Tad eo d'ar ganerez Lleuwen Steffan ha d'ar skrivagnerez Manon Steffan Ros. 

E dibenn ar bloavezhioù 1990 e oa bet o seniñ e Breizh, e Kann al Loar Landerne. 

## Oberennoù
**Noethni* 1983, (Y Lolfa)
**Jazz yn y Nos* 1986, (Y Lolfa)
* *Posteri Poeth* (Pakad 4 skritell gant barzhoneg gant Steve Eaves, Robat Gruffudd, Robin Llwyd ab Owain, Dewi Pws), e miz Eost 2001, (Y Lolfa).

## Notennoù
Västmanland

**Västmanland** ("bro tud ar c’hornôg" e svedeg) zo ur broviñs eus Sveden (*landskap* e svedeg). 

Emañ e rannvro Svealand. Annezet eo ar broviñs gant 261 000 a dud hag en em astenn a ra war 8 363 km². En-dro dezhi emañ ar proviñsoù-mañ:
* Södermanland er gevred,
* Närke, er c'hreisteiz,
* Värmland er c'hornôg, 
* Dalarna en hanternoz
* hag Uppland er reter.
Närke

**Närke** zo ur broviñs eus Sveden (*landskap* e svedeg). 

Emañ e rannvro Svealand. Annezet eo ar broviñs gant 195 000 a dud hag en em astenn a ra war 4 126 km². En-dro dezhi emañ proviñsoù Västmanland en hanternoz, Södermanland er reter, Östergötland er mervent ha Värmland er gwalarn.
Enez Victoria (Kanada)

**Enez Victoria** (*Victoria Island* e saozneg, *Île Victoria* e galleg), **Kitlineq** en inuktitut, zo un enezenn e hanternoz Kanada. Hi eo an eil enezenn vrasañ e Kanada, gant ur gorread a 217 291 km², hag an navvet enezenn vrasañ eo e-touez inizi ar bed. Brasoc’h eo eget Breizh-Veur. E 2006 e oa annezet gant 1 875 a dud. Rannet eo e-keñver melestradurezh etre proviñsoù Tiriadoù ar Gwalarn ha Nunavut. Anvet e voe diwar ar rouanez Victoria.
Kabiten ar bobl

**Kabiten ar bobl**, *Capitano del Popolo * en italianeg, a oa un den a bouez e melestrerezh keodedoù Italia er Grennamzer, karget da harpañ ar podestà. Un estren e veze alies, ha rankout a rae c'hoari ouzh noblañsed kêr.
Scuderia Ferrari

Ar **Scuderia Ferrari** (*Strollad Ferrari* en italianeg) a zo ur skipailh redadegoù kirri krouet gant Enzo Ferrari hag a red e Formulenn 1 abaoe 1950. Redek a ra ivez en Andur, gant e anv-eñ, pe gant sikour skipailhoù-all. Gounezet en deus meur a wech titl ar vlenierien pe titl ar saverien e F1 ha 24 eurvezh ar Mañs. Redek a ra e-barzh ar gevezadeg 2022 gant ar vlenierien Charles Leclerc ha Carlos Sainz.

## A-raok ar Formulenn 1
## Ar Formulenn 1
### Bloavezhioù kentañ (1947-1958)
### Cheñchamantoù bras e Formulenn 1 (1959-1973)
### Eus Lauda da Villeneuve (1974-1982)
### Bloavezhioù an toull (1983-1995)
### Skipailh referañs (1996-2008)
### Stourm evit chom e-touez ar re wellañ (Abaoe 2009)

## Disoc'hoù e Formulenn 1

## Liammoù diavaez

* Lec'hien ofisiel
Lian Tanner

**Lian Tanner**, ganet e 1951 e Tasmania, zo ur skrivagnerez aostralian evit ar yaouankiz.

Emañ o vont d'echuiñ un heuliad tri levr, anvet *The Keepers Trilogy*:
*Gant an hini kentañ, *Museum of Thieves*, he deus bet ar priz Aurealis Award for Children's Fiction e 2010, hag ur White Raven gant an Internationale Jugendbibliothek en München. Embannet eo bet e saozneg en Alamagn, India, SUA. Troet eo bet e bulgareg, portugaleg, sinaeg, turkeg, ha re all.  
**City of Lies*, zo bet embannet e 2011, 
**Path of Beasts*, a vo embannet e 2012. 

## Liamm diavaez
* Lec’hienn ofisiel
Jane Erskine

**Jane Erskine** (1818-1846) a oa ur varonez saoz, a orin skosat.

## He buhez
Merc'h e oa da David Montagu Erskine (1776-1855). He zad a oa un diplomat saoz, a orin skosat, hag a oa o chom e SUA hag a zimezas e 1799 da Frances Cadwalader, merc'h da John Cadwalader, ur jeneral stadunanat a vrezelias a-enep ar Saozon e-pad Brezel Amerika. Kannad Bro-Saoz e SUA e voe Erskine goude, etre 1807 ha 1809 . 

He breur James Stuart Erskine (1821–1904), a voe anvet da gont gant Ludwig II Bavaria. 
Dimeziñ a reas Jane Erskine e 1837 d'ur c'henderv dezhi, James Henry Callander, politikour skosat.

Teir merc'h o doe. 
* Fanny Jane Callander.
* Mary Hermione, 
* Janey Sevilla Callander, 

Goude marv Jane e 1846 ec'h addimezas Callandar, e 1847, da Charlotte Eleanor Campbell, merc'h da John George Campbell of Ardpatrick, Argyll. Daou vab o doe
* George Frederick William Callander, 
* Henry Barrington Callander of Ardchyline.

Callandar a varvas e 1851.

## Poltred
Poltredet e voe Jane Erskine gant Joseph Karl Stieler e 1837, bloavezh hec'h eured. Stieler a oa bet anvet da livour e lez Ludwig Iañ Bavaria, roue Bavaria en 1820. War ziskouez emañ an oberenn e Poltredaoueg ar gened (*Schönheitengalerie* en alamaneg), e Palez Nymphenburg, nepell diouzh kêr München.
Yezhoù baltek

Ar **yezhoù baltek** zo ur skourr eus ar yezhoù indez-europek, komzet er reter d’ar Mor Baltel. 

Isrannet e vez ar yezhoù-se evel-henn :

* Yezhoù baltek ar reter:
** Latveg
**Lituaneg
**Kouroneg pe yezh Kourland (aet da get)
**Seloneg (aet da get)
**Semigaleg pe Zemgaleg (aet da get)

*Yezhoù baltek ar c'hornôg:
**Henbruseg pe Boruseg (aet da get e dibenn ar XVIIvet kantved)
**Yatvingeg pe Sudoveg (aet da get)
**ar skalvianeg (aet da get)
**hag ar galindianeg (aet da get)

E-keñver traoù zo (ereadurezh, geriaoueg) e tenn ar yezhoù baltek, un tammig, d’ar yezhoù slavek. Abalamour da se e voder anezho a-wechoù en ur skourr yezhoù baltek-ha-slavek. 
 
Implijet e vez al lizherenneg latin evit skrivañ an holl yezhoù baltek, a-wechoù gant un nebeud arouezioù diakritek ouzhpenn, evel :
Č, Š, Ž, pe ar makron da verkañ hirder ar vogalennoù. 

Dedennus-bras eo ar yezhoù baltek evit ar yezhoniourien a studi ar yezhoù indezeuropek, rak kavout a reer enno stummoù nebeut-emdroet hag a zo heñvel, moarvat, ouzh henstummoù an indezeuropeg kozh.

## Liammoù diavaez
*Pennad en Encyclopaedia Britannica (e saozneg)
Kastell Örebro

**Kastell Örebro** zo ur c’hastell eus ar Grennamzer en Örebro, e proviñs Närke, e kreiz Sveden.
Kroget e voe d’e sevel er , da vare ar roue Magnus Eriksson. Kresket e voe dindan ren an tiegezh Vasa, hag adsavet da ziwezhañ war-dro ar bloavezh 1900. 

Emañ ar c’hastell war un enezenn, er stêr Svartån. E-pad kantvedoù en deus talvezet da ziwall ar pont a ro tremen dreist ar stêr-se. 

E-pad daou gantved eo bet lec’h-annez gouarnour ar gontelezh. Abaoe 1935 ez eo ur monumant digor d’ar weladennerien, hag ur mirdi zo ennañ.
Sant'Egidio

**Sant'Egidio**, zo un anv-lec'h italianek.

## Gerdarzh
Eus *Sant* (sant ivez e brezhoneg) hag Egidio (Jili e brezhoneg). 

## Yezhoù all
Klotañ a ra gant an anvioù all-mañ:
*Sant-Jili, e brezhoneg
*Saint-Gilles, e galleg

## Lec'hioù

;Kumunioù:
* Sant'Egidio alla Vibrata, en proviñs Teramo en Abruz.
* Sant'Egidio del Monte Albino, en proviñs Salerno e Campania.
;Frazioni:
* Sant'Egidio, e Ferrara.
* Sant'Egidio, e Perugia
;Ilizoù
Meur a iliz zo en anv-se, met dreist-holl:
*Iliz Sant'Egidio, pennlec'h kumuniezh Sant'Egidio, e rione Trastevere, e Roma.

## Kumuniezh
* Kumuniezh Sant'Egidio, ur gumuniezh katolik en Italia.
Françoise Le Roux

**Françoise Le Roux** (Roazhon,  – ) a oa ur geltiegourez vreizhat hag ur skrivagnerez c'hallek. Dimezet e oa da Christian-Joseph Guyonvarc'h‎ ha gantañ he deus skrivet meur a levr diwar-benn ar Gelted kozh.

## Oberennoù
Gant Christian-Joseph Guyonvarc'h‎ he deus kenskrivet Françoise Le Roux holl hec'h oberennoù, a zo bet embannet gant Ouest-France Université, dastumad « De mémoire d’homme : l’histoire », e Roazhon.
* *Les Druides*, 1986 
* *La Civilisation celtique*, 1990 
* *La Société celtique*, 1991  
* *Les Fêtes celtiques*, 1995 
* *La légende de la ville d'Is*, 2000  ; burutellet eo bet gant Divi gKervella en *[[Hor Yezh]]* niverenn 223, 2000, pp. 51-54.

## Daveoù
Jili

**Jili** pe **Jil** zo un anv-bihan brezhonek.
## Yezhoù all
**[[Gilles]]*, e galleg
**Egyed* e hungareg
**Gillis* ha *Egidiu* en izelvroeg
**Ægidius* e latin
**Gèli* en okitaneg
**Gil* ha *Egídio* e portugaleg
**Giles* e saozneg
**Jiljí* e tchekeg
## Tud
### Sent
### Tud all
*Jili Breizh, priñs
*Jili Raez, aotroù
* Jil Penneg, aktour ha skrivagner. 
* Jil Léhart, kaner
### Anv-pluenn
* Jil Ewan , anv-pluenn Pêr Even, skrivagner ha yezhour 

## Pennadoù kar
*Sant-Jili, anv meur a lec'h.
Trans-Love Energies

Pempvet pladenn ar strollad Death in Vegas eo ***Trans-Love Energies***. D'ar 26 a viz Gwengolo 2011 e voe embannet er Rouantelezh-Unanet gant Portobello Records. An ton "Your Loft My Acid", ma kan Katie Stelmanis, a voe embannet dre internet nemetken d'an 18 a viz Gwengolo 2011.

## Roll an tonioù
* Silver Time Machine (Richard Fearless), 5:09
* Black Hole (Fearless), 4:54
* Your Loft My Acid (Fearless, Katie Stelmanis), 7:31
* Medication (Fearless), 5:06
* Coum (Fearless), 4:41
* Witchdance (Fearless, Stelmanis), 4:42
* Scissors (Fearless), 4:50
* Drone Reich (Fearless), 4:26
* Lightning Bolt (Fearless), 5:57
* Savage Love (Fearless), 6:58

## Sonerien, kanerien, tud perzh er bladenn
* Richard Fearless – produiñ, kan(ton 1, 4, 5, 7, 9, 10), kenaozer (ton 1, 4, 5, 8, 9), gitar (ton 2), programmiñ an taboulinoù (ton 6, 9), kenaozerien (ton 3, 6), luc'hskeudennoù
* James Greenwood – programmiñ, kenaozerien (ton 1, 3-5, 8, 9), programmiñ an taboulinoù (ton 6, 9), kenaozerien (ton 3, 6)
* Katie Stelmanis – kan (ton 3)
* Travis Caine – kan ha gitar (ton 10)
* Bill Skibbe – sonveskañ(ton 1, 3-10), kenaozerien (ton 5 and 8)
* Ian Button – gitar (ton 2, 9, 10)
* M. Sord – drums (ton 2, 4, 5, 9)
* Shahzad Ismaily – bouzouki ha banjo (ton 1), binvioù-sko (ton 2), gitar boud (ton 2, 9)
* Morgan Wiley – kenaozerien (ton 1), kenaozerien (ton 10)
* Tim Fairplay – kenaozerien Roland TR-808 (ton 3-7)
* Brent Arnold – gaolviolin (ton 1)
* Terry Miles – kenaozerien (ton 10)
* Doug Marvin – taboulinoù (ton 10)
* FearlessBeaven – design
Ludwig II Bavaria

**Ludwig II Bavaria** , ganet d´ar 25 a viz Eost 1845 e kastell Nymphenburg ha marvet d´ar 13 a viz Even 1886 a oa roue Bavaria.
 
## E dud
Mab e oa da Masimilian II Jozeb (1811-1864), Roue Bavaria, ha d'e bried Marie Friederike von Preußen (1825-1889).

## E vuhez
Prometet e oa bet d'e geniterv Sophie in Bayern, hogen terriñ a reas Ludwig an dimeziñ.

## E varv

## Kestell

Lakaata reas sevel un toullad kestell hervez doare ar Grennamzer.
McLaren Racing

**McLaren Racing** zo ur skipailh Formulenn 1 enrollet e 2013 dindan an anv Vodafone-McLaren-Mercedes. Redek a ra gant ar vlenierien Jenson Button ha Sergio Pérez. Krouet gant ar blenier Bruce McLaren, gounezet en doa meur a gevezadeg ha deuet eo da vezañ ur skipailh brudet-tre dre ar bed.
Winnipeg

**Winnipeg** eo kêr-benn proviñs Manitoba, e Kanada. Seizhvet kêr vrasañ Kanada eo, hag an hini vrasañ eus kreiz ar vro. Annezet eo gant 727 500 (2016). Emañ kêr Winnipeg e kember ar stêrioù Red River (*Rivière Rouge*) hag Assiniboine, nepell diouzh al lenn Winnipeg. Rust e vez an amzer eno (war-dro -19&nbsp;°C well-wazh e miz Genver, ha 19,7&nbsp;°C e miz Gouere) hag unan eus kêrioù bras yenañ ar bed eo. 

## An anv
Dont a ra anv kêr Winnipeg eus an anv-lec'h kreek ᐄᐧᓂᐯᐠ, wînipêk, a dalvez kement ha « dour du », « dour lous ».

## Poblañs
632.837 a dud a oa e 2006, 633 617 annezad a oa e 2011, hag hervez niveradeg 2016 e oant kresket da 727 500. Saozneger a-vihanik eo 95% anezho. Ar galleg (yezh ofisiel all Kanada), an filipineg, an alamaneg, ar pandjabeg hag an ukraineg a zo e-touez ar yezhoù komzet all. 64% eus an dud a zo kristen.

## Tud vrudet
* Neil Young en deus tremenet eno ul lodenn eus e vuhez
* Louis Riel, politikour
* Jamie Cudmore, c'hoarier rugbi XV
Ludwig II

**Ludwig II** zo anv meur a roue pe a briñs en istor Alamagn.

## Tud
* Loeiz ar German (806–876), anavezet ivez evel *Ludwig II der Deutsche*
* Ludwig II, Kont Württemberg, (1137–1181), Kont Württemberg
* Ludwig II, Kont Württemberg-Urach (1439–1457), Kont Württemberg
* Ludwig II von Baden (1824-1858), dug-meur Baden

### Bavaria
* Ludwig II, Dug Bavaria, (1229–1294), Dug Bavaria
* Ludwig II Bavaria (1845–1886), roue Bavaria

## Film
* *[[Ludwig II: Glanz und Ende eines Königs]]*, film alamanek e 1955 .

## Pennadoù kar
* Ludwig
* Ludwig Iañ
* Ludwig III
* Loeiz II
Teresa Portugal

**Teresa Portugal** (*Teresa de Portugal* e portugaleg ha spagnoleg) zo anv meur a rouanez pe briñsez.

* *Teresa, Kontez Portugal*, pe Teresa de León‎ (1080–1130), merc'h da Alfonso VI León ha Kastilha, mamm da Afonso Henriques, kentañ roue Portugal.
* Teresa Portugal, Kontez Flandrez (1157–1218), merc'h da Afonso Henriques, pried da Fulup Elzas.
***[[Teresa Portugal (1181-1250)]]**, merc'h da Sancho Iañ Portugal, pried kentañ Alfonso IX León.
* Teresa Portugal (1696-1706), merc'h da Pedro II Portugal.

## Pennad kar
*Teresa
Teresa de León (kontez Portugal)

**Tereza Leon**, pe **Teresa de León** e spagnoleg, pe **Teresa de Leão** e portugaleg, ganet etre 1083 ha 1085 - Manati Montederramo (Galiza) pe Póvoa de Lanhoso, marvet d'an 11 a viz Du 1130, a oa infantez León ha kontez Portugal. E galizeg-portugaleg e oa *Tarasia* pe *Tareja de Portucale*, hag e Portugal hiziv e vez graet *Dona Teresa* anezhi. 

Merc'h vastard d'ar roue Alfonso VI León ha d'e bried kleiz, Jimena Muñoz, e oa. E 1093 e voe dimezet gant he zad roue d'ur brezelour gall, Herri Bourgogn, ha roet e voe dezhi kontelezh Portugal evel argouroù. Meur a vugel he doe, ha dreist-holl Afonso Iañ Henriques, a voe kentañ roue Portugal.
Mervel a eure he fried Herri en 1112, ha ren a reas hec'h-unan. Evit talañ ouzh Rouantelezh León e reas emglev gant Galiza, ha goulenn a reas digant he c'hoar Urraca León reiñ dezhi Rouantelezh Galiza evel he lod eus hêrezh he zad dre ma oa marvet o breur, ar mab pennhêr nemetañ. D'ar mare-se pe e veze rannet an douaroù etre ar vibien pe etre ar merc'hed pa ne oa mab ebet, evel a zegouezhe.

## Dimeziñ ha bugale
Digant he fried Henrique de Borgonha he doe bugale: 
* Afonso Henriques (1094-1108)
* Urraca Henriques (war-dro 1095); 
** dimezet da Bermudo Peres de Trava, mab-bihan da Vímara Peres
* Sancha Henriques (war-dro 1095 pe 1097-1163), 
** dimezet da Sancho Nunes de Celanova (1070 - 1130) ha da Fernão Mendes (1095 - 1160) aotrou Bragança 
* Teresa Henriques (ganet war-dro 1098) 
* Henrique (war-dro 1106-1110)
* Afonso Henriques (1109-1185), kentañ roue Portugal
** dimezet da Matilda Savoia
Matilda Savoia

**Mafalda Savoia**, pe **Matilda Savoia**, pe *Mahaut* e galleg, pe **Mafalda de Sabóia** e portugaleg (1125-1157), a oa ur gontez eus Savoia a voe kentañ rouanez Portugal, adal hec'h eured e 1146 betek he marv. 

## He buhez
Merc'h e oa da Amedeo III Savoia (1092-1148) ha d'e bried Mathilde d'Albon (n.v.1110-m.ap.1145)

## Eured ha bugale
Dimeziñ a reas e 1146 da Afonso Iañ Portugal, 
* Henrique (1147-1157?).
* Urraca Portugal (1151-1188), dimezet da Fernando II León.
* Mathilde (1149-1160), dimezet da Alfonso II Aragon, marvet da 11 vloaz.
* Sancha (1153-?), marvet en bugel.
* Sancho Iañ Portugal (1153-1211), eil roue Portugal.

Beziet e voe e Manati Santa Cruz, e Coimbra, e-kichen he fried.
Larred

**Larred** a zo ur gumun a-wezhall eus Penn-ar-Bed e Breizh (hirie e Porspoder).

## Douaroniezh
## Anv

* Bernard Tanguy ː **Larret**, 1427; **Lanret**, 1453, 1464,1487; **Larret**, 1516
* Erwan Vallerie ː **Larret**, 1427; **Lanret**, 1453; **Larret**, 1516; **Lazret**, 1731; **Lazret**, 1779;

**Gerdarzh**

Bernard Tanguy a ro, evit skouer, un anv lec'h *Talar Rett*, war a seblant, war parrez Plougastell-Daoulaz.

Chom a ra an displegadur en gortoz.

## Ardamezioù
* N'ez eus ket.

## Istor
* Larred a oa ur barrez eus eskopti Leon gwechall.
### [[Dispac'h Gall]]
* Da vare an Dispac'h gall e teuas da vezañ ur gumun, unan eus ar re vihanañ e Penn-ar-Bed.
* Dekred eus ar 26 a viz Du 1790 war al le ret: e penn-kentañ 1791 e voe nac'het al le ouzh ar Roue, ar vro hag al lezennoù gant René Jaffrédou, kure.
### 
* Staget e voe parrez Larred ouzh parrez Porspoder e 1807 (1810 hervez Couffon & Le Bars), met ur gumun distag e chomas Larred betek 1970.
### 
#### [[Brezel-bed kentañ]]
* Mervel a reas nav gwaz ag ar gumun, eleze 6,47% ag he foblañs e 1911, abalamour d'ar brezel.
#### Staget ouzh Porspoder
* E 1971 e oa bet staget Larred ouzh kumun Porspoder.
## Monumantoù ha traoù heverk

Eglise de Larret-PORSPODER.jpg|An iliz katolik.
414 Porspoder Chapelle Saint-Léonor.jpg|Ar c'halvar.

* Iliz katolik *Sant Leonard* (XVIvet, 1729), hervez Couffon ha Le Bars; pe *Sant Leonor*, hervez Bernard Tanguy.
* Monumant ar re varv, luc’hskeudennoù.

## Emdroadur ar boblañs

* 143 annezer er bloaz 1878

## Melestradurezh
## Tud

### Ardamezeg ar familhoù

## Lennegezh
Kaoz zo eus Larred e-barzh Emgann Kergidu, en dekvet pennad:
**... Larred, neuze parrezig vihan, dianket war ar maez, hag hirio chapel a barrez Porspoder.*
## Pennad kar
* Porspoder.
## Liammoù diavaez

## Levrlennadur

* René Couffon & Alfred Le Bars : *Nouveau répertoire des églises et chapelles*. Diocèse de Quimper et de Léon. 1988
* Pol Potier de Courcy : *Nobiliaire et armorial de Bretagne*. Adembannadur Editions des Régionalismes. Cressé. 2011/2014
* Adolphe Joanne ː *Département du Finistère*. Hachette. 1878
* Bernard Tanguy : *Dictionnaire des noms de communes, trèves et paroisses du Finistère*. Chasse-Marée. ArMen. 1990
* Erwan Vallerie : *Diazezoù studi istorel an anvioù-parrez. Corpus.* An Here. 1995

## Notennoù ha daveoù
Edmonton

**Edmonton** eo kêr-benn proviñs Alberta e Kanada. An eil kêr vrasañ eo er broviñs, goude Calgary, hag ar pempvet kêr vrasañ e Kanada. 

Emañ e-kreiz Alberta, en un tolead koadoù ha menezioù izel, er reter d’ar Menezioù Roc'hellek.

## Liammoù diavaez

*Lec'hienn ofisiel kêr Edmonton (e saozneg)
*Blog gallegerien Edmonton (galleg ha saozneg)
Fredericton

**Fredericton** (distaget /ˈfɹɛdɹɪktən/ e saozneg ; /fʁedeʁiktœn/ e galleg) zo ur gêr eus Kanada. 

Kêr-benn proviñs Brunswick-Nevez eo hag an eil kêr vrasañ eo er broviñs. Annezet eo gant 50&nbsp;535 a dud (e 2006). Emañ Fredericton war ribl ar stêr Sant Yann (*Saint John River*). Div skol-veur zo e kêr.

## Gevelliñ
Gevellet eo Fredericton gant :
* 
* 	

## Liammoù diavaez
* Lec'hienn ofisiel (saozneg ha galleg)
Halifax (Nova Scotia)

**Halifax** eo kêr-benn proviñs Skos Nevez e Kanada hag ar gêr vrasañ eo e reter Kanada. Unan eus brasañ porzhioù pesketa ar bed eo ivez. E 2001 e oa 359 111 a annezidi en tolpad-kêrioù (*Halifax Regional Municipality*). 

Unan eus koshañ kêrioù Kanada eo, pa oa bet savet gant Saozon d’an 9 a viz Genver 1749. Saozneg eo ar yezh a vez komzet gant an darn vrasañ eus an annezidi met war-dro 4.000 galleger zo ivez, ha 1000 a vikmakegerien (Indianed a gomz mikmakeg).

## Gevelliñ
Gevellet eo Halifax gant :
* 
* 
*
Emgann Leipzig (1813)

**Emgann Leipzig**, pe **Emgann ar Broadoù**, a voe un emgann bras e 1813 (16-19 a viz Here 1813), an hini brasañ eus ren Napoleon Iañ, ha trec'het e voe an impalaer gall gant e enebourien.