Gandalf

**Gandalf** a zo un hudour en romantoù *[[An Hobbit]]* hag *[[Aotrou ar Gwalennoù]]* bet skrivet gant J. R. R. Tolkien. Ezel eo eus urzh an *Istari* ha dont a ra da vezañ penn ha mentor Kumuniezh ar Walenn.

Evel hudour ha douger ur Walenn a c'halloud en deus ur beli bras

### Anvioù

Tolkien en doa tennet anv *Gandalf* eus hini *[[Gandalf (mitologiezh)|Gandálfr]]*, ur c'horr er *Dvergatal*, ur roll a anvioù korred er *[[Völuspá]]*. E Norseg e talvez an anv kement ha "elf e bennbazh". Adkavout a reer ar memes skeudenn en anv *Tharkûn*, a dalvez "den e bennbazh" e Khuzdul, yezh ar Gorrred ijinet gant Tolkien. 

Gandalf en deus meur a anv hag a lesanv en oberennoù Tolkien. Faramir a ra "ar pirc'hirin gris" anezhañ, ha disklêrian a ra en deus lavaret Gandalf : "Kalz a anvioù am eus hag e kalz a vroioù. *Mithrandir* ("pirc'hirin gris"}} e-touez an Elfed, Tharkûn evit ar Gorred, Olórin e oan-me em yaouankiz er c'hornôg hag a zo disoñjet, Incánus er su, en norzh *Gandalf*; d'ar reter ne'z an ket.". 

E-barzh un dornskrid abred eus *[[The Hobbit]]* ez eo anvet *Bladorthin*. Er skrid-se e vez graet Gandalf eus ar C'horr a zeuio da vezañ Thorin Skoedderv.

Pep a liv disheñvel o deus mantilli hudourien Douar ar C'hreiz. E-pad ar pep brasañ eus e vuhez evel hudour, mantell Gandalf a oa gris, alese e anv : Gandalf "ar gris" ha *Greyhame* (tilouet), diwar an hensaozneg *hame* ("golo, kroc'hen") a vez graet anezhañ e Rohan. *Mithrandir* eo e anv e sindarin, ar pezh a dalvez "ar pirc'hirin gris" pe "ar reder bro louet". E-kreiz *The Lord of the Rings* e teu Gandalf da vezañ penn urzh an hudourien, hag advadezet eo Gandalf Wenn. Ar c'hemm statud ha dilhad a zegas un anv all : "ar marc'heger gwenn". Kouslkoude e kendalc'h an Elfed da envel anezhañ *Mithrandir*. A-wezhioù e *[[The Lord of the Rings]]*, ez a e enebourien outañ gant lesanvioù evel : kaner fall (Stormcrow), *Láthspell* ("Keloù fall" e hensaozneg), ha "Foll gris".

## Buhez
### Valinor

E Valinor, e veze graet *Olórin* eus Gandalf. Unan eus Maiar Valinor e oa, unan eus pobl ar Vala Manwë evit bezañ resis. A-hervez e oa ar furañ eus ar Maiar. Daremprediñ a rae daou Valar all : Irmo, rak bevañ a rae en e liorzhoù, ha Nienna, patromez a druez, a gelennas anezhañ. Pa zivizas ar Valared kas urzh an Istari en tu all d'ar mor da Zouar-ar-C'hreiz da guzuliañ ha da skoazellañ ar re a enebe ouzh Sauron e oa graet anv eus Olórin gant Manwë. Olórin a c'houlennas da gentañ bezañ digarezet abalamour m'en doa aon rak Sauron ha ma tiouere an nerzh da dalañ outañ, Manwë avat a respontas e oa muioc'h a abegoù abalamour da se dezhañ da vont di.

Evel ar Maiar arall, Gandalf ne oa ket un den tonket da vervel met ur boud damheñvel ouzh un ael e stumm un den. Evel unan eus ar speredoù-se, Olórin a servije krouer ar bed (Eru Ilúvatar) "tan kuzh" ar c'hrouer. 

Antreal a reas ar Maiar er bed dindan furm pemp hudour hag e kemeras neuz un den kozh evel sin a uvelded. Roll an hudourien a oa kuzuliañ met morse talañ ouzh nerzh Sauron gant ho hini. Degemeret e vefe gwelloc'h alioù un den kozh uvel gant rouaned hag aotronez Douar ar C'hreiz evit hini ur boud galloudus hag a rofe urzhioù dezhe war-eeun

### Douar ar C'hreiz

Erruout a reas an hudourien e Douar ar C'hreiz pep hini d'e dro, abred e-doug an trede oadvezh. An hini diwezhañ e oa Gandalf. Degouezhout a reas e havroù Mithlond. Seblantout a rae bezañ an hini koshañ hag an hini disterañ met Círdan, ar saver listri, a santas e oa an hini brasañ anezhe kerkent hag o emgav kentañ. Narya, Gwalenn an tan, a roas dezhañ. Sarouman, penn an hudourien, a glevas komz eus an donezon hag a oa feuket e vije bet choazet Gandalf. Hemañ a guzhas mat ar walenn, ha ne ouie nemeur a dud e oa gantañ kent dezhañ kuitaat gant an dougerien gwalennoù all. 

Stennet e oa an darempred etre Gandalf ha Sarouman, penn an Istari. Urzh o doa an hudourien da skoazellañ an dud, an Elfed, hag ar Gorrred, met dre o c'huzulioù hepken. Difennet e oa implijout an nerzh da da vestrañ anezhe. Sarouman avat a zalc'he nebeutoc'h-nebeutañ kont eus an urzh-se. 

#### Ar C'huzul gwenn
Abred e touetas Gandalf ne oa ket un Nazgûl eus igromañser Dol Guldur met Sauron e-unan. Hag eñ ha mont da Zol Guldur da zizoleiñ ar wirionez, met tec'het a reas an igromañser razañ. Distreiñ a reas an igromañser da Zol Guldur goude-se gant muioc'h a nerzh hag ar C'huzul gwenn a oa savet evit respont d'an dañjer. Spi he doa Galadriel e vefe renet ar c'huzul gant Gandalf, met nac'hañ a reas, rak ne felle ket dezhañ bezañ liammet ouzh hini war-bouez ar Valar o doa kaset anezhañ. Choazet e oa Sarouman en e lec'h, abalamour ma oa an hini a oa ar muiañ desket diwar-benn labour Sauron en Eil Oadvezh.

Distreiñ a reas Gandalf da Zol Guldur e dañjer e vuhez ha deskiñ en un doare asur e oa Sauron distroet e oa an igromañser. Ar bloaz war-lerc'h e oa galvet ar C'huzul gwenn, ha Gandalf a alias kas Sauron kuit. Sarouman, avat, a lavaras d'ar C'huzul e c'hwitfe strivoù anat Sauron evit adkavout ar Walenn Nemeti, dre ma oa bet kaset ar Walenn d'ar mor gant ar stêr Anduin pell zo, hag e oa divizet gortoz. D'ar mare-se avat e krogas Sarouman e-unan da glask ar Walenn tost da Brad an Elestr ma oa bet lazhet Isildur. 
 
#### Erebor
El levr *[[Unfinished Tales]]* e skriv Tolkien un tamm hiroc'h diwar-benn an istor a-dreñv *[[An Hobbit]]*. Anv a ra eus ar gejadenn dre zegouezh etre Gandalf ha Thorin Oakenshield, ur roue korr en harlu, e tavarn ar *Prancing Pony* e Bree. Gandalf en doa rakwelet abaoe ur pennad amzer ar mare ma tarzhfe ar brezel gant Sauron, ha gouzout a rae e oa an norzh e dañjer bras. E ken kaz ma vefe taget Rivendell e c'hallfe an aerouant Smaug ober distrujoù bras. Kenderc'hiñ a reas Thorin e c'halle sikour anezhañ da c'hounit en-dro e rouantelezh kollet en Erebor digant Smaug, hag evel-se e krogas an avantur.

 

## Filmoù ha radio

An aktour saoz Ian McKellen a c'hoari Gandalf e filmoù *[[The Lord of the Rings (film)|The Lord of the Rings]]* renet gant Peter Jackson etre 2001 ha 2003.

## Notennoù

## Daveoù
### E skridoù Tolkien
::*Diskouez a ra ar roll-mañ lec'h pep arroud e skridoù tolkien.*

### E skridoù all