open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Su

Ar **Su** a zo unan eus ar pevar avel ha merket eo war an nadoz-vor. En tu kontrol d'an Norzh emañ hag e ra ankloù skouer gant ar C'hornôg hag ar Reter.

## Kreisteiz
Ar **C'hreisteiz** a vez lavaret anezhañ ivez, diwar lec'hiadur an Heol d'an eur a greisteiz, met kement-mañ n'eo gwir, evit a sell an douaroniezh, nemet en hantervoul an Norzh, ha dreist-holl a-us Trovan ar C'hrank: en hantervoul ar su emañ an Heol en norzh da greisteiz.

Dre ur reolenn voutin e vez kempennet ar c'hartennoù evit ma vo d'an traoñ lodenn su an diriad a weler treset warno.

Emañ ar "Su douaroniel" e penn traoñ an ahel ma'z a ar voul-Douar da dreiñ en-dro dezhañ hag e vez ar pol Su eus ar poent-se. E kevandir Antarktika emañ.

Emañ ar "Su gwarellek" (pe vagnetek) e poent m'emañ ar pol Su gwarellek, da lavarout eo ar poent e-lec'h ma kaver ar brasañ nerzh gwarellek negativel. En Antarktika emañ ivez, un nebeud kantadoù a gilometradoù pelloc'h eget ar Su douaroniel.

Implijet e vez an termen Su evit menegiñ takadoù bras ha bihan hag a zo gwelet er Su gant an arseller. Dre hollegezh e vez termenet evel broioù ar C'hreisteiz ar re a zo e Su Norzhamerika hag Europa : alies ec'h intenter evel-se ez eus diforc'hioù e-keñver araokadur ar galvezoniezh. An darn vrasañ eus broioù ar Su a vez kavet en hemisferenn su.

Evel pep tu eus rod an avelioù e c'hell ar ger Su bezañ un anv, un anv-gwan hag un adverb, an daou ziwezhañ gant un s bihan.

## Dehou
A-wechoù e vez lavaret "dehou" eus ar su, evel en droienn *ar mor dehou*, a gaver e korn-bro ar C'hab hag Enez-Sun dreist-holl.

E kembraeg ivez e talv ar ger *de* kement ha *dehou* (enebet ouzh *chwith*) ha kement ha *kreisteiz* (enebet ouzh *gogledd* neuze), hag an eilstumm *deau* zo kement ha *dehou* ivez. Ar ger-se eo a gaver en anv Deheubarth (*Dehoubarzh* e brezhoneg, da lavarout eo *parzh an dehou*, pe *tolead ar c'hreisteiz*).

## Liammoù diavaez
 Pelec'h emañ an Heol da greisteiz e pep lec'h war an Douar? Skol-veur Naoned (e galleg)

## Notennoù ha daveennoù
Bodadenn vonreizhañ vroadel

Evit sevel ur vonreizh e vez bodet ur vodadenn vonreizhañ. Ur vonreizh a zlee bezañ skrivet evit ur bobl hag e tlee bezañ degemeret asant ar bobl goude. Graet e vez gant ur referendom d'an aliesañ. Patrom ar vodadenn vonreizhañ eo ar **Vodadenn vonreizhañ vroadel** c'hall a oa bet krouet diwar votadeg kannidi Breujoù meur Rouantelezh Bro-C'hall e 1789.

An darn vrasañ eus ar gannaded a oa bet bodet e Versailhez diwar urzh ar roue Loeiz XVI ne oant ket evit gouzañv ne vije ket asantet gant an Noblañs hag ar Gloer cheñch sistem-merañ Bro-C'hall. D'an 21 a viz Mezheven e tivizjont embann, goude ur votadeg, ez ajent d'ober ur vodadenn nevez, he fal dezhi sevel ur vonreizh hag hec'h anv, ar Vodadenn vonreizhañ vroadel.

O welet ne oa ket ar roue evit bleniañ labourioù ar Breujoù meur ec'h embannas e vije lakaet un arsav war o daelioù hag e voe serret dorioù ar sal-vodadeg. D'an 22 a viz Mezheven, pa welas ar gannaded e oa bet serret an dorioù e voe kinniget gant un nebeud kloer ma vije graet ar vodadeg en Iliz Sant-Loeiz e Versailhez. Kant nav c'hannnad ha daou-ugent eus ar Gloer ha daou gannad eus an Noblañs a yeas da vodañ gant kannaded an Trede-urzh.
Kornôg

Unan eus ar pevar avel eo ar **c'hornôg** (pe **kornaoueg**) ha merket eo war tu kleiz an nadoz-vor. En tu enep d'ar reter emañ hag a-skouer gant an norzh, a zo el laez, diouzh an eil tu hag ar su, a zo merket en traoñ, diouzh an tu all.

Un anv, un anv-gwan pe un adverb a c'hell bezañ ar ger «&nbsp;kornôg&nbsp;» ; implijet e vez evit ar reteradur hag en douaroniezh.

## Kartennouriezh
Dre voaz e vez treset war kostez kleiz ar c'hartennoù lodenn an tiriad lec'hiet er c'hornôg; hini an norzh e oa ar c'hostez kleiz war ar c'hartennoù hen, el laez e veze ar Reter hag en traoñ e veze merket ar c'hornôg: alese an anvioù Breizh-Uhel (er reter, e laez ar gartenn gwechall), ha Breizh-Izel (er c'hornôg, en traoñ). 

## Reteradur
Kavet e vez an tu kornôgel dre sellet ouzh al lec'h ma'z a an Heol da guzh e mare rik ar gedez, rak enep red an horolaj e tro ar voul-Douar warni hec'h-unan.

Mard afec'h dizehan etrezek ar c'hornôg e heuilhfec'h ur c'helc'h anvet ledred. O kregiñ war ar c'heheder e heuilhfec'h ar c'helc'h brasañ.

## Sterioù all
Graet e vez «&nbsp;ar C'hornôg&nbsp;» dre vras eus un toullad broioù europat ha Norzhamerikan – eus Aostralia ivez a-wechoù, zoken p'emañ er Su – a zo diorroet mat e-keñver an deknologiezh.
E-pad ar Brezel Yen e vezed kustum da enebiñ ar broioù-se, «&nbsp;ar C'hornôg&nbsp;» neuze, ouzh «&nbsp;ar Reter&nbsp;», da lavaret eo an Unvaniezh soviedel, ar riezoù dindan e veli, ha Republik Pobl Sina, Norzhkorea ha Mongolia.
A-wechoù ez eneber «&nbsp;ar C'hornôg&nbsp;» ouzh «&nbsp;ar Su&nbsp;» ivez, war dachenn an armerzh pergen rak sellet e vez ouzh «&nbsp;ar C'hornôg&nbsp;» evel broioù pinvidik e-tal re ar Su a vefe paour.

## Notennoù
Louzawouriezh

Skiant ar plant hag ar struzh eo al **louzawouriezh**. Meur a iskelenn zo enni, a zo liammet kreñv gant ar skiantoù all gouestlet da studi ar bevion.
 
Gant al louzawouriezh hollek e vez studiet an daksonomiezh, da lavaret eo rummatadur ar plant, o morfologiezh, o histologiezh, o biogeografiezh hag o c'hleñvedouriezh. Bez' ez eus kelennoù, ar wezouriezh en o zouez, evit studiañ ur rumm plant hepken.

Dre anaoudegezhioù a zastumer war ar plant e kaver traoù da dalvezout en apotikerezh, el louzaouerezh, er gounezerezh, el liorzherezh hag er goadegouriezh.

## Rummatadur ar plant
Ijinet eo bet rummatadur kentañ ar plant gant an naturour svedat Carl von Linné (1707-1778) en e oberenn *Systema Naturae* (1735), met ne vez mui implijet bremañ.

## Pennadoù kar
* Roll louzawourien
Dihun

Kevredigezh ar gerent o deus bugale e klasoù divyezhek brezhoneg-galleg ar skolioù kristen e Breizh e oa **Dihun**. 4 971 skoliad a oa enne e miz Gwengolo 2013. E 2020 eo bet krouet Divaskell Breizh war he lerc’h.

## Istor
E 1989 e oa krog ar seurez Anna-Vari Arzur e bro Leon ha Yannig Baron e bro Gwened da glask digeriñ ar skolioù kristen d'ar gelennadurezh divyezhek brezhoneg-galleg.
Diwar o labour pennek e voe digoret ur c'hlas divyezhek e skol Sant-Gwenn e Gwened gant 29 bugel hag ur c'hlas divyezhek all e Gwiseni d'an distro-skol 1990.
D'ar 26 a viz Here e voe fiziet dezvadoù *Dihun-56* e prefeti ar Mor-Bihan.
E miz C'hwevrer 1993 e teuas *Dihun [[Penn-ar-Bed]]* da vezañ ur gevredigezh kerent hag e miz Mezheven 1993 e voe krouet *Dihun-Breizh*.

E 2020 e voe savet Divaskell Breizh da geemer lec'h Dihun.

## Yun
E 2006 en deus ranket ar prezidant Yannig Baron ober yun evit diskouez pegen drouklaouen e oa ar gevredigezh gant enebiezh renerezh ar skolioù katolik ouzh mont war-raok ar c'helenn brezhoneg. War a seblant e vije deuet a-benn da lakaat ar renerien da blediñ da vat gant ur c'helenn ne oant ket gwall nec'het gantañ a-raok. Da vihanañ eo evel-se eo bet kinniget an danevelloù embannet e dibenn ar yun.

## Liammoù diavaez
Diell lec'hienn ofisiel Dihun-Breizh

## Daveoù

*
Jeannie Robertson

**Jeannie Robertson** (1908 - 13 a viz Meurzh 1975) a oa ur ganerez hengounel eus Bro-Skos.

Savet e oa bet e-touesk ur familh termaji hag oa brudet-tre, e Breizh-Veur a-bezh, evit kalite he roll-kanaouennoù hengounel (ur familh ha ne oa ket mui kantreat kemend-all d'ar mare-se, o chom e oant en Aberdeen). 

Desket he-doa he roll-kanaouennoù, unan deus ar re vrasañ e Breizh-Veur, gant he mamm, ha gant kanerion hengounel all ivez, bet kejet ganti war an hentoù. 

Adalek ar bloavezh 1953 he doa gallet kanañ dirak an dud e-barzh ar c'hentañ festivalioù folk. Er memes bloavezh e oa bet enrollet (hag aterset) gant ar sonour brudet Alan Lomax. Kanet he doa dezhañ un doare eus *Andrew Lammie (Mill o' Tifty's Annie)* hag a badas ouzhpenn 13 munut (ha lârout a rae hi c'hoazh ne oa ket aze nemet an hanter deus ar werz).

Graet e veze c'hoazh ganti arvestoù all, pladennoù, abadennoù-radio ha tele, betek fin ar bloavezhioù 1960. Dekoret e voe gant ar Rouanez, e 1968, da Ezel eus Urzh Impalaeriezh Breizh-Veur (MBE). 

Ouzhpenn he gwerzioù klasel, e kane c'hoazh kanaouennoù farsus evel *Never Wed an Old Man*. 
He c'hanaouenn vrudetañ hiziv an deiz eo *I'm a man you don't meet every day* pe *Jock Stewart*, ha zo bet adkanet gant Archie Fisher, The Dubliners, The McCalmans, The Tannahill Weavers ha The Pogues. 

## Pladennoù
* *The Queen Among The Heather*, Rounder 1998
Struzh

Hollad ar plant eus an tolead eo ar **struzh** ha studiet e vez o sevel rolloù ar spesadoù-plant (spesadoù struzhel) a c’heller kavout en ur spas douar bennak pe un trevreizhad (ekosistem). Lakaet e vez e-tal al loened lec’hel.

Al levrioù skeudennet ma kaver enno renabloù ar spesadoù-plant evit o teskrivañ hag o anavezout a vez graet plantennaouegoù eus outo.

Miret e vez dastumadegoù ar spesimenoù (da lavaret eo plant lakaet da vezañ kraz) el louzaouegoù. Ur rouedad louzaouegoù a zo bet savet er bed a-bezh ken eo a-bouez evit ar votanikourien bezañ gouest pe adkavout a pezh a zo bet diskoachet dija ha d'ijinañ anvioù-plant nevez mar bez ezhomm.
Milzoull

= Deskrivadur =

Ur blantenn c'heotennek eus kerentiad ar *Clusieged* e-barzh genad an *Hypericum* eo ar **Milzoull**.

Meur a spesad milzoull a vez kavet : 
 
* Milzoull toull = *Hypericum perforatum*
* Milzoull bleunioù bras = *Hypericum calycinum*
* Milzoull dilikat = *Hypericum pulchrum*
* Milzoull hiriset = *Hypericum hirsutum*
* Milzoull brizh = *Hypericum maculatum*
* Milzoull deliek = *Hypericum perfoliatum*
* Milzoull menez = *Hypericum montanum*
* Milzoull androzem = *Hypericum androsaemum*
* Milzoull palud = *Hypericum palustris*

## Annez

Ur blantenn ouez eo, kar-an-heol ha kar-ar-raz, hag a gresk aes-tre war ribloù an hentoù, gwrimennoù ar c'hoadoù, ar pradoù hag ar c'hleuzioù sec'h. N'eo ket evit gouzañv nag ar glebor hag an disheol.
Kavet e vez en Europa a-bezh, en Azia, e Norzhafrika hag e Norzhamerika.
Familh

* Ur familh a zo, er yezh pemdez, ur rummad tud kar an eil d'egile,
* Ur familh a c'hall bout ur rummad sokial, eus ar re a vez studiet gant ar sokiologourien,
* Graet e vez gant ar ger "familh" e matematik evit hollegañ an naouturioù à n-uplet hag a heuliennoù.
Touristerezh

Pleustriñ war an **touristerezh** a zo beajiñ ha chom pell eus ar gêr e-pad ouzhpenn un nozvezh. 

Er penn-kentañ ne veze komzet eus touristerezh nemet pa veze baleet evit en em ziduiñ (ha fall ha fonnus, ouzhpenn-se, alies a-walc'h). Bremañ e c'holo industriezh an touristerezh an holl obererezhioù ekonomikel (treuzdougen, letioù, pretioù, hag all) a vez implijet p'en em ziblas un den en un doare digustum.
Hag e c'hall bezañ evit ober aferioù ("touristerezh aferioù) pe evit ur pirc'hirinaj ("touristerezh relijiel").

Dedennet e vez an tourist gant ar sevenadur ha gant natur al lec'hioù gweladennet gantañ. E-pad pell eo bet miret an oberiantiz-se evit an dud pinvidik. Dibaoe eo deuet an touristerezh da vezañ un industriezh wirion, pa oa en em lakaet da vale bro tud à renk etre eus broioù ar c'hornog (Frañs, Bro-Saoz, SUA...). An dra-se a zo bet posupl goude kresk live ar vuhez, ha goude an araokadennoù bet graet war tachenn an treuzdougen ivez.

## Liammoù diavaez
*   ''Tourisme Bretagne''
Republik Roma

**Republik Roma**, pe ar **Republik roman**, a voe savet war-dro 509 kent Jezuz-Krist pa voe skarzhet ar roue etrusk Tarquin le Superbe, gant uhelidi Roma. Padout a reas betek -44, pa voe lazhet Julius Caesar, daoust ma ne voe flastret nemet e -31 gant emgann Actium, ha ne voe ofisiel ar fin anezhi nemet pa voe roet an titl a Augustus da Octavius e -27.
## Gerdarzh
Ar *res publica*, ar republik, eo *tra ar bobl*, an holl.
## Magistraded ha Sened
Renet e oa Roma gant magistraded dilennet gant an holl geodediz, met evit ur bloavezh hepken. Votet e oa al lezennoù gant an holl geodediz ivez. Ur Sened, tri-c'hant henvagistraded ennañ, a veze i izili anvet gant ar sensored, an uhelañ magistraded. Ne rene ket ar Sened, met e roe alioù a-bouezh bras ha den ne grede chom hep heuliañ anezho dre aon e c'hoarvefe dezhañ darvoudoù fall. Embann a rae ar Sened *Senatus-consultum* ha ma veze ar republik en argoll e c'hell votiñ un urzh evit ar goñsuled : *Caveant consules ne quid detrimenti res publica capiat* (Ra ziwallo ar gonsuled na c'hoarvezfe d'ar republik digoll ebet). Ma oa un arvar milourel bras e c'hellfe ar Sened envel un diktator hag ur mestr ar varc'hegiezh evit kondui an armeoù.

## Pobl Roma
Ur seurt demokratelezh e oa e Kêr Roma pa veze votet an holl lezennoù gant bodadeg ar Bobl, ar *C'homitia tributa* (bodadeg ar meuriadoù) e veze graet eus outo. Koulskoude e oa un vodadeg bihan ha ne veze aotreet dibab an izili nemet d'ar re binvidik. Ar *C'homitia centuriata*-mañ a oa karget envel ar vagistraded uhel. Dre vras e rene aferioù Roma ar re binvidik.

## Ar renk enorioù (''cursus honorum'')
## Gwerinidi ha patrisianed
Veda

Ar **Veda** pe ar **Vedaoù** (*ved* en hindi ha *veda* e sañskriteg) a c'hoarvez eus ur stroll testennoù relijiel, anezho sichenn ar vedegezh hag an hindouegezh.

Kar eo ar ger *veda* d'ar wrizienn vrezhonek *gouez- (gouzout)*. *Gouezoniezh* eo ster ar ger **veda**.

Graet e vez *veda* ivez eus testennoù all, da skouer : ar **sthāpatya-veda** *(gouezoniezh an diazezañ)* a zo anezhañ an tisavouriezh pe an adeiladiñ ; an **Āyur-veda** *(gouezoniezh an hirhoal)* a zo anezhañ ar medisinerezh. Met pa ne vez ket resisaet e talv ar **Veda** kement hag ar Ouezoniezh hec'h-unan. Ar *śruti* eo ar **Veda**-se. Dont a ra ar ger *śruti* eus ar wrizienn sañskritek ŚRU *(klevet)* a zo kar d'ar brezhoneg KLEV. Hervez an hengoun vedek e vez graet *śruti* eus an testennoù a zo bet "klevet" gant richied ha treuzfurmet e sonioù ganto. Lakaet e vez kemm etre ar *śruti* a zo bet diskuilhet d'ar richied, hag ar *smrti* a zo bet eztaolet gant mistri zenel.

Ar vedaoù a zo enno ar meulganoù, al lidoù hag ar mantraoù. Kontañ a reer 4 veda: ar **Rg-veda**, ar **Yajur-veda**, ar **Sāma-veda** hag an **Atharva-veda**.

* Ar **Rg-veda** *(Gouezoniezh ar rannoù)* eo an hini koshañ. Savet e vefe bet war-dro 1500 kent Jezuz Krist.
* Ar **Yajur-Veda** *(Gouezoniezh formulennoù an aberzhioù)* a zo bet dalc'het muioc'h eget ar re all peogwir e veze implijet er *yajña-où*, lidoù diazez ar vedegezh.
* Ar **Sāma-veda** *(Gouezoniezh ar sonioù heson)*. N'eus anezhañ nemet meulganoù (eus ar Rg-veda peurvuiañ) bet azasaet evit bezañ kanet.

An tri veda kentañ a vez graet anezho *trayī vidyā*: "ar ouezoniezh tripl".

* An **Atharva-veda** *(Gouezoniezh Atharvan)* a zo izeloc'h e live. E-kichen ar meulganoù amprestet digant an tri all ez eus ennañ meulganoù hud dreistholl: strobinelloù karantez pe evit diwall diouzh enebourien a bep seurt.
Sahaja Yoga

Ur strollad relijiel eo ar **Sahaja Yoga** diazezet war kredennoù doareoù resis an hindouegezh krouet gant an indianez Nirmala Shrivastava a reer ivez outi Shri Mataji Nirmala Shrivastava, Shri Mataji Nirmala Shrivastava ha Shri Mataji Nirmala Devi, bet ganet e 1923. 

Hervez ar strollad, ur *[[sektenn]]* evit lod, ez eo ar sahaja yoga an hentenn nemiti a c'hell kas d'an emanaoudegezh dre dihuniñ nerzh ar c'h-*[[kundalini]]*. Diazezet eo neuze war sistem ar chakraoù.

Tud zo o deus savet groñs a-enep d'ar sahaja yoga o lâret ez eus ur sektenn anezhañ a walc'h empenn an izili dre evezhiañ ouzh o buhez en un doare strizh. Tamallet e vez da wallimplijout kredennoù ar yoga evit gounit ar muiañ a arc'hant posupl digant an izili.

## Liammoù diavaez:
* Sahaja Yoga Lec'hienn ofisiel ar Sahaja Yoga
* Sahaja Yoga Australia
* Sahaja Yoga Introduction
* Sahaja yoga essentials
Iliz Satan

**Iliz Satan** (saozneg *Church of Satan*) a zo un aozadur didoueour gouestlet d'ar satanouriezh hervez *Bibl ar Satanouriezh* skrivet gant Anton Szandor LaVey e 1969.

Diazezet emañ kredennoù an Iliz dre vras war Satan pe Satanaz ar gKristeniezh, o kelenn ober dres ar c'honrtol diouzh ar pezh e vez kelennet gant ar relijionoù hengounel, dreist-holl dre disklêriañ emañ pep hini e karg eus e vuhez hag e dazont ha n'emañ kiriek nemet outañ e-unan.

N'eo ket evite neuze Satan un doare enep-doue a dlefer pep hini sentiñ outañ, met kentoc'h ez eo ar stanouriezh un hent relejiel "kleizour" a gas an dud war hent an emanaoudegezh drezi o-unan a dre ober diouzh o c'hoantoù hep soñjal er re all nag en un doue bennaket, forzh pehini e vefe.

Krouet e oa bet an Iliz e San Francisco d'an 30 a viz Ebrel, da geñver Gouel ar Gwrac'hed, e 1966 gant Anton Szandor LaVey, bet Beleg Meur an Iliz betek e varv e 1997.

Nac'hañ e ra an Iliz ar statud didailh er Stadoù-Unanet a c'hellfe kaout dre wir evel iliz m'emañ rak krediñ a ra e dlefe pep hini bezañ kiriek dezhañ e-unan evit ar pezh a ra. 

Ne glask ket izili nevez dre vrudañ an Iliz, ha pep ezel nevez a rank bezañ ouzhpenn 18 vloaz. Ret eo ivez da izili an Iliz sentiñ ouzh lezennoù ar vro e lec'h m'emaint o chom.

Goude marv LaVey e 1997 e voe staliet e wreg Blanche Barton e penn an Iliz ha kenderc'hel a ra hounnezh da labourat gant an Iliz. E 2001 avat e roas he fost d'ur c'houblad izili abaoe pell Peter H. Gilmore a deuas da vezañ Beleg Meur an Iliz gant Peggy Nadramia da Velegez Veur.

Sêzva an Iliz emañ hiziv e New York e-lec'h m'emañ ar c'houblad Beleion Veur o chom. 

## Liammoù diavaez:
* Lec'hienn ofisiel Iliz Satan
Gresianeg

Ar **gresianeg** () a zo ur skourr eus ar yezhoù indezeuropek en-e-unan. Studiet eo bet e istor diwar teulioù skrivet 3 500 bloaz zo hag ez int lod ar roudoù skrivet koshañ a c'heller kavout evit ur yezh indezeuropek. Komzet e vez gant 15 milion a dud, an darn vuiañ e Bro-C'hres ha e Kiprenez, met gant kumuniezhioù Gresianed divroet ivez.

Skrivet e vez ar gresianeg gant al lizherenneg c'hresianek, al lizherenneg wir kentañ zo bet er bed hag eo tad d'al latin ha d'al lizherenneg kirillek.

**Gregaj** (pe **gregach**) – dismegañsus a-wezhioù, o taveiñ d'ur yezh lenneien digomprenus – ha **gresim** – ger lennek – a vez implijet ivez evit envel an henyezh. 
 
## Istor
Komzet ez eus bet gresianeg e Ledenez ar Balkanoù adalek an eil milved kt JK evel m'eo bet lakaet war wel pa oa bet diskoachet tablezennoù al linenneg B eus 1500 kt JK. Koulskoude n'eus ket liamm ebet etre al linneneg B hag al lizherenneg c'hresian hag hemañ a zeu eus al lizherenneg fenikian, doare-skrivañ an abjad (war-dro 1000 kt JK). N'eus ket bet kalz a cheñchamant abaoe.

Dre voaz e vez rannet istor ar gresianeg etre ar mareoù-mañ :

* **Mikenieg**, yezh ar sevenadur mikenat a weler skrivet gant al linenneg B
* **[[Henc'hresianeg]]** da gentañ ar gresianeg kozh-bras ha goude e teu ar gresianeg klasel. Hemañ a zo bet studiet koulz gant tud ouiziek ar bed muzulmat ha gant re Europa abaoe ar Grennamzer. 
* **Gresianeg hellenistel** (gresianeg ar c'hoine pe ar **c'hoine** a vez graet anezhañ ivez - *koine* « boutin »). Ur yezh c'hresianek boutin hag etrebroadel, an hini kentañ a zo bet, hag a zo deuet eus teuziadur an atikeg, rannyezh Aten gant rannyezhoù all. Deroù ar yezh voutin a c'heller adkavout diwar heñchadurioù armeoù Aleksandr Veur hag emdroadur an tiriadoù en deus aloubet. Pa renas ar sevenadur hellenistel en rn niver brasoc'h a vroioù e veze komzet *ar c'hoine* eus an Egipt betek harzoù an Indez.
* Goude trec'h ar Romaned war Vro-C'hres e renas an divyezhegezh e Roma hag e meur a diriadoù an Impalaeriezh roman. Ar gresianeg boutin a zeuas da vezañ un eil yezh nann-ofisiel a gomze meur a zen, uhel pe izel, pe evel yezh kentañ pe evel eil yezh. Liammet eo ar gresianeg boutin gant deroù ar Gristeniezh peogwir eo bet skrivet an Testamant Nevez gantañ hag e seblant e prezege an Abostoled e gresianeg, darn anezho gant un anv gresianeg (Kephas (Pêr), Mazias, Taddeos). Anvioù all a vez roet d'ar yezh hellenistel : rannyezh Aleksandria, *gresianeg goudeklasel* ha *gresianeg an Testamant Nevez* ivez. 
* **Gresianeg ar Grennamzer** : ur c'hendalc'h d'ar c'hoine eo bet ar yezh ofisiel ha vernakular a veze komzet en Impalaeriezh Bizañs e-pad ar Grennamzer. Anvet e vez **gresianeg bizantat** ivez. 
* **Nevezc'hresianeg** : Emdroad ar gresianeg a-vremañ diwar ar gresianeg ar bobl (*[[dhimotiki]]*) a c'hell bezañ adkavet adalek deroù ar Grennamzer.

*Da vezañ kendalc'het*

## Gwelet ivez
* Dhimotiki
* Katharevousa
Mor Kreizdouar

Ul lodenn eus ar Meurvor Atlantel eo bet ar **Mor Kreizdouar**, met kazi kaeet eo bet gant an douaroù. En Norzh eo klozet gant Europa, er Su gant Afrika hag er Reter gant Azia. N'eo digor nemet eus tu ar c'hornaoueg gant strizh-mor Jibraltar na ra nemet 14,4 km.
Gant ar vorourien e vez graet ar *Mor Kreizdouar Euroafrikan* pe *Mor Kreizdouar Europa* anezhañ evit ober ar c'hemm etrezañ hag ar morioù kreizdouar all.
 
Un hent bras-kenañ evit an treuzdougerezh dre vor eo bet er Ragistor hag en Henamzer pa zeuas da vezañ anat d'ar pobloù o doa ezhomm d'ober kenwerzh ha da sevel liammoù politikel ha sevenadurel, en o zouez pobl Egiptiz kozh, pobl ar C'hresianed, pobl ar Romaned ha pobloù ar Reter, Semited (an Arabed, ar Fenikianed hag ar Yuzevien en o zouez) ha Persed.
Unan eus mammennoù pennañ sevenadur ar C'hornôg eo bet ar pezh a zo c'hoarvezet a-gozh war aodoù ar Mor Kreizdouar.

## An anv
Kreizdouar (kreiz + douar) a zeu eus troidigezh rik an anv-gwan latin *mediterraneus*, hemañ o treiñ an henc'hresianeg *mesogeios* (*μεσογεῖος*).
Bez' ez eus (bet) anvioù all :
* *Mare nostrum* (Hor mor) evit ar Romaned;
* "Mor bras" pe "Mor Kornôg" er Bibl;
* ha-Yam ha-Tichon (הים התיכון) ar mor e-kreiz e hebraeg modern. Un droidigezh eus an alamaneg eo: *Mittelmeer*
* *Akdeniz* (ar mor gwenn) e turkeg.
Sandhi

Graet e vez **sandhi** (diwar ar sañskriteg संधि 'saṃdhi'; "liamm") gant ar yezhadurourien (da heul re India) eus kemmadurioù fonetikel a c'hoarvez gant ar soniadoù e degouezhioù 'zo. Arabat kemmeskañ ar c'hemmadurioù a c'hoarvez e brezhoneg hag e yezhoù all diwar abegoù yezhadurel hag ar sandhioù a c'hoarvez diwar abegoù fonetikel.

Pa c'hoarvez ar sandhioù e penn kentañ pe e dibenn ar gerioù e vez graet *diavaez* anezho ha pa c'hoarvezont e diabarzh ar gerioù e vez graet *diabarzh* anezho.

## Sandhioù sañskritek
Renablet ha studiet pizh e oa bet ar sandhioù sañskritek hag ar reolennoù a ren anezho abaoe ouzhpenn 2500 vloaz zo en oberenn ar yezhadurour sanskritek Pānini (560-480 kent JK), an astādhyāyī. Lod anezho a zo heñvel e brezhoneg hag e sañskriteg.

## Sandhioù brezhonek
### Sandhioù diavaez
Pa vez heuliet kensonenn dibenn ur ger gant ur vogalenn e teu, dre vras, ar gensonenn-se da vezañ mouezhiet:
*"Ramp eo" a vez distaget "ram**b** eo";
*"Mat eo" a vez distaget "Ma**d** eo";
*"Plijus eo" a vez distaget "Pliju**z** eo".

#### Nemedennoù
Ar gerioù a echu gant *"s" + kensonenn* a chom divouezh:
* "Prest eo" a vez distaget *pres*'t** eo''
* "Fresk int" a vez distaget ''fres**k** int''.

===Kaletadur===
A-wechoù, war-lerc'h ur gensonenn-dibenn, e c'hell ur gensonenn deroù-ger kaletaat ha dont da vezañ [[divouezh]]:<br />
* ''b'' deroù-ger a vo neuze distaget ''p'', ha "pemp bloaz" a vez distaget "pemp **p**loaz"; heñvel e-barzh ''hent bras, mab-bihan, paotr bihan,  bep bloaz'' ha ''plac'h pihan'' (e-lec'h ''plac'h vihan'')
* ''d'' deroù-ger a vo neuze distaget ''t'', hag "ed-du" a vez distaget "etu"; heñvel e-barzh ''miz Du, lagad du, gwinizh du, ed-du, a-hed-da-hed, 'gav din, me 'gred din''; 
** "Me gav din" a vez distaget "Me ga**f t**in".
** ''pemzek dez'' hag ''eizh dez'' a skriver ''pemzektez, eizhtez'', hervez an distagadur.
* ''g'' deroù-ger a vo neuze distaget ''k'', evel e ''pet gwech, dek gwech, kant gwech, miz Genver, dek gwenneg''
* ''z'' deroù-ger a vo distaget ''s'' en troiennoù ''tud zo, patatez zo''.

=== Sandhioù diabarzh ===
Gallout a reer kavout sandhioù diabarzh e brezhoneg pa vez savet gerioù diwar meur a elfenn, ur rakger hag ur wrizienn da skouer.<br />
**Skouerioù:*'
* "en" + "penn" a ro "empenn". Dirak ar [[kensonenn-weuz|gensonenn-weuz]] *p* eo deuet ar [[kensonenn-dant|gensonenn-dant]] *n* da vezañ ar gensonenn-weuz *m*.
* "pred" + "ti" a ro "preti". Dirak ar gensonenn [[divouezh|zivouezh]] *t* eo deuet ar gensonenn [[mouezhiet]] *d* da vezañ [[divouezh]] *t*, ha kendeuzet eo bet an daou *t*.
**addont, addozv*

== Sandhi tonennel ==
Sandhioù a c'hell c'hoarvezout gant [[tonenn (yezhoniezh)|tonennoù]] daou [[ger|c'her]] kichen-ha-kichen. Graet e vez *sandhioù tonennel'' anezho .

## Gwelit ivez:
* Sandhi tonennel
Aon

**Aon** a c'hell bezañ:
#an aon, ar from a santer dirak un dañjer, gwir pe faltaziet 
# ar Stêr Aon, a ya eus Lohueg, e Treger, betek Kastellin hag alese d'en em deurel e gevred lenn-vor Brest, 
# Aon, ur mab da Boseidon, doue ar mor hag ar c'hezeg en Hellaz kozh
Stêranvadurezh

Ar **stêranvadurezh** eo ar skiant a bled gant studi anvioù ar stêrioù hag an dourredennoù dre vras. Klasket e vez an anvioù e-keñver ar gerdarzh (orin ar ger, pe etimologiezh). Ur studi a bouez eo evit an douriawourien o deus ezhomm anavezout anvioù ar stêrioù a vez studiet ganto.

## Yezhoù orin an anvioù
An anvioù stêrioù koulz ar re a gaver liammet gant an torosennadur (anvioù an uhelennoù hag ar menezioù, dreist-holl) a vez miret e-pad kantvedoù pe milvedoù alies. Alies-tre e chom ar penngef en ur yezh kozh hag aet da get dindan gwiskamant ur yezh all hag en deus aloubet an tiriadoù ma red ar stêr drezo. Koulskoude e vez diaes-tre bezañ sur ma kaver un anv ha ne vefe ket e yezh orin koshoc'h c'hoazh eget ar yezh lakaet evel e hini gant an arbennigourien.

## Anvioù stêrioù e [[yezhoù indezeuropek]]
*yezhoù iberek
*yezhoù germanek
*yezhoù keltiek
*yezhoù latin
*yezhoù ligurek

Sell ivez ouzh stêranvadurezh Breizh
Stêr Aon

Ur stêr e Kornôg Breizh eo ar **Stêr Aon** pe an **Aon**. War 145 km e tiskenn adalek hec'h eienenn e-kichen Lohueg (Treger ; Aodoù-an-Arvor) betek lenn-vor Brest etre Rosloc'hen (Kerne - Penn-ar-Bed) ha Landevenneg (Kerne ; Penn-ar-Bed). Graet e vez *Richer [[Kastellin]]* eus hec'h aber pa ya al lanv betek ar gêr-se a-hed un hir a wazhenn.

War an hanterad izel eo bet kanoliet er bloavezhioù 1830 evit bezañ ul lodenn eus ar Ganol Naoned-Brest etre Meilh-ar-Wern ha Pont-Triffen, poent-kej etre an teir c'humun Speied, Kledenn-Poc'hêr ha Landelo hag etre ar Stêr Aon ha lodenn ganoliet ar stêr Iêr.

## [[adstêr|Adstêrioù]]
En tu dehoù
*Rudalveget
*Beurc'hoad
*Stêr Arc'hant
*Elez
*Stêr Wanez
*Dourdu (Doufine)

En tu kleiz
* Iêr
*Gwazh an Teir feunteun

## Kumunioù a red ar stêr etrezo

* Lez kleiz : Plourac'h, Poullaouen, Kerglof, Kledenn-Poc'hêr, Speied, Sant-Wazeg, Laz, Santoz, Gouezeg, Lotei, Sant-Kouled, Kastellin, Dineol, Tregarvan, Argol

* Lez dehou : Bolazeg, Skrigneg, Lokmaria-Berrien, Plouie, Landelo, Kastell-Nevez-ar-Faou, Lennon, Pleiben, Meilh-ar-Wern, Sant-Segal, Pont-ar-Veuzenn, Rosloc'hen. 

## Dourioù-beuz
Meur a wech ez eus bet dourioù-beuz diwar ar glaveier diehan a c'hell kouezhañ war he diazad-doureier. Goude dourioù-beuz bras e 2000 ez eus bet divizet gant Kuzul-departamant Penn-ar-Bed ma vefe savet ur stankell e Meilh-ar-Wern e-lec'h skluz ar Gilli C'hlas. 8 rañvell a ya da glozañ, ez-aotomatek, an hent pe d'an dour dous pe d'al lanv hervez al liveoù anezho.

## Pennadoù kar
*Roll stêrioù pennañ Breizh
*Roll stêrioù Breizh renket hervez o hirder‎
Falun Gong

**Falun Gong** (sinaeg hengounel: 法輪功; sinaeg eeunaet: 法轮功; treuzskrivadur pinyin: Fǎlún Gōng; "Ober gant Rod al Lezenn") pe **Falun Dafa** (sinaeg hengounel: 法輪大法; sinaeg eeunaet: 法轮大法; treuzskrivadur pinyin: Fǎlún dàfǎ; "Lezenn Veur Rod al Lezenn") a zo ul luskad speredel a orin sinaat. E Sina e vez klasket flastrañ al luskad-mañ rak hervez gouarnamant Republik Pobl Sina ez eus ur sektenn anezhañ.

Hervez al luskad e-unan ez eo Falun Gong ur skol-breder *qigong* (氣功; qìgōng) diazezet war kredennoù hengounel Sina kar d'an Taiqi Quan.

Aet eo kalz war gresk abaoe ma oa bet digoret Falun Gong d'an holl ez ofisiel e 1992 gant an den a oa bet krouet gantañ, Li Hongzhi (李洪志) hag a zo o chom hiziv er Stadoù-Unanet) betek tapout tro-dro da 80 milion a izili e Sina e 1998 hervez sifroù ofisiel Sina. Aet eo war vrasaat ivez an niver a izili dre ar bed a-bezh, dreist-holl er Stadoù-Unanet, e Kanada, Aostralia hag Europa.

E Sina e vez klasket mougañ al luskad Falun Gong ha lazhet ez eus bet gant ar gouarnamant un 260 ezel bennaket ha savet ez eus bet luskadoù dre Europa o c'houlenn groñs e chomfe a-sav Sina da heskinat izili Falun Gong.

Hervez gouarnamant Sina ez eo Falung Gong ur sektenn hepmuiken hag hervezañ e vefe an aozadur kiriek da varv ouzhpenn 1600 den bet nac'het reiñ louzoù dezho. N'eo ket gwall sur seurt tamalloù, avat, evit aozadurioù a zifenn gwirioù mab-den evel Amnesty International.

D'an 23 a viz Genver 2001 eo marvet un den goude bezañ lakaet an tan ennañ e-unan e Plasenn Tiananmen, un ezel eus Falun Gong anezhañ hervez gouarnamant Sina.
## Marvioù
Diaes eo kavout sifroù ha dielloù resis a-fed jahinañ marvus e Sina, met istimet e vez niver izili Falun Gong a zo bet lazhet dre flastradennoù. E 2009, The New York Times en devoa embannet, e oa hervez aozadurioù difenn gwirioù Mab-den "d'an nebeutañ 2000" den a zo bet lazhet eeun. Amnesty International en doa embannet e oa bet 100 ezel Falun Gong lazhet er bloavezh 2008, pe en toull-bac'h pe nebeut amzer goude bezañ bet dieubet. Ar c'hazetenner enklask Ethan Gutmann en doa istimet e oa bet lazhet 65 000 Falun Gong a oa bet lazhet evit laerañ organoù etre 2000 ha 2008 hervez atersadennoù hir, ouzhpenn-se ar skolveuridi David Kilgour ha David Matas o doa embannet, "mammenn 41 500  treuzplatadur war ur mare 6 bloavezh etre 2000 ha 2005 a chom hep displegadenn".

### Liammoù diavaez
* Lec'hienn ofisiel (e galleg)
* "Falun Gong, ur sektenn?" (e galleg)
Roll ar fizikourien

## Fizikourien resevet Priz Nobel ar Fizik ganto
* Pierre Curie
* Marie Curie
* Albert Einstein
* Enrico Fermi

Sellet ivez ouzh roll loreidi priz Nobel ar fizik

## Fizikourien alaman
* Max Planck 
* Albert Einstein

## Fizikourien stadunanat
* Edward Teller

## Fizikourien c'hall
* Pierre Curie
* Marie Curie
* Paul Langevin

## Fizikourien italiat
* Enrico Fermi
Hlodwig Iañ

**C'hlodwig**, pe **Hlodwig** (war-dro 466 – 27 a viz Du 511), a oa roue ar Franked *Salian*, war-lerc'h e dad Childerig Iañ, war-dro 480 goude Jezuz-Krist, en ur vro er c'hornôg d'ar stêr Roen, en-dro da gêr Tournai. Eñ eo ar roue frank kentañ a unvanas ar meuriadoù frank en-dro dezhañ. 
Dont a reas a-benn da astenn e veli war an darn vuiañ eus Galia. Gwelet e vez gant an istor ofisiel gall evel kentañ roue Bro-C'hall. Dont a reas e anv da vezañ skrivet *Louis* e galleg ha Loeiz e brezhoneg. 

## Gerdarzh
***Hlod*** a zo evit *brud* ha ***wig*** evit *emgann* e henc'hermaneg. Stumm alamanek hiriv: *Ludwig* ha stumm latinaet : *Ludovicus*. Penn al lignez roueed kentañ e Bro-C'hall eo bet Hlodwig, anvet Meroveed diwar anv un tad-kozh.

## Galia e dibenn ar Vvet kantved
E dibenn ar  goude Jezuz-Krist e oa aet beli an Impalaeriezh roman da get e Galia. Meur a bobl c'herman, a veze graet Barbared anezho, a oa o ren e rouantelezhioù bihan. 
 
* Ar Franked staliet e Biz Galia, o doa servijet da soudarded-skoazell da zifenn harzoù an Impalaeriezh, 
* Ar Vurgonded staliet e pastell-vro Lugdunum hag e Savoia (*[[Sapaudia]]*) 
* Ar Wizigoted staliet e Su al Liger hag el Lenguadoc

Koulskoude e oa chomet milourien galian-roman hag a oa mestr war pastelloù-bro zo, evel hini Soissons e-lec'h ma rene Syagrius. 

Hlodwig, mab da Hilderik ha da vBasina, a zeuas da vezañ roue war ur rouantelezh tro-dro da Tournai e Belgia a hiriv.

## Dimeziñ ha bugale
Gant ur vaouez dianv :
* Thierry Iañ

Dimezet e oa da Glotilde. 
* Klodomir (w-d 495 - 25 a viz Even 524) a voe roue ar Franked, asambles gant e vreudeur, eus 511 da 524.
* Childebert Iañ, roue Pariz, war-dro 511-558
* Klotar Iañ.
Lizherennegoù jorjiek

Meur a lizherenneg a zo bet implijet evit skrivañ ar jorjieg abaoe m'eur krog d'e skrivañ (gwelet pelloc'h). Hiziv an deiz e vez implijet an doare skrivañ anvet *Mc'hedrouli* (მხედრული, "skritur milourel"). 

Implijet e vez al lizherenneg jorjiek a-vremañ (*mc'hedrouli*) da skrivañ ar jorjieg dreist-holl, met ivez un nebeud yezhoù kaokazek all.

Teir lizherenn ha tregont a zo el lizherenneg a vez implijet hiziv an deiz evit skrivañ ar jorjieg a-vremañ. Lizherennoù all a zo bet implijet gwechall ivez (diskwelet e mouk en daolenn a-is):

Ne ra diforc'h ebet etre al lizherennoù bras hag ar re vihan. Klasket zo bet, koulskoude, implijout un doare skritur koshoc'h anvet *asomtavrouli* da dalvezout da lizherennoù bras:

## Istor al lizherenneg(où)
Ijinet e oa bet doare-skrivañ koshañ anvet *Asomtavrouli* ("lizherennoù bras", gwelet a-us) pe *Mrgvlovani* "skritur ront" e 412 a-raok Jezuz gant beleion jorjieg *Matra* (perseg Mithra), bet cheñchet un tammig gant ar roue Parnavaz I ag Iberia e 284 aJ.

Deuet e oa war wel un doare-skrivañ all en IXvet kantved anvet *Nousc'huri* ("lizherennoù bihan") pe *kutc'hovani* ("karezennek"). Implijet e veze an asomtavrouli hag an nousc'houri, anvet a-stroll *c'houtsouri* (ხუცური, pe "skritur an iliz"), evit sevel skridoù relijiel ma talveze al lizherennoù *asomtavrouli* da lizherennoù bras.

Deuet eo war wel al lizherenneg a vez implijet hiziv anvet *Mc'hedruli* (მხედრული, "skritur milourel") evit ar wech kentañ en XIvet kantved. Implijet e veze betek ar XVIIvet kantved evit sevel skridoù na dennent ket d'an iliz, met war-lerc'h e veze implijet al lizherennoù-se evit an holl skridoù, relijiel pe get.

## Liammoù diavaez
* ''Omniglot'' Lec'hienn diwar-benn an doareoù-skrivañ e saozneg (Asomtavrouli ha Nousc'ha-c'houcouri)
* ''Omniglot'' (Mc'hedruli)
Lizherenneg armeniek

Krouet e oa bet al **lizherenneg armeniek** gant Sant Mesrop e 405. Implijet e vez evit skrivañ an armenieg.

Posupl eo e vije bet levezonet diorroadur al lizherenneg gant doare-skrivañ all, da skouer ar pahlavi, lizherenneg ar sirieg pe c'hoazh hini ar fenesieg. Met dre vras ez eo kazi sur e vije bet kemeret lizherenneg ar gresianeg da batrom pennañ evit krouiñ al lizherenneg armeniek.

## Gwelit ivez:
* Romanekadur an armenieg
## Liammoù diavaez:
* ''Omniglot'' Lech'ienn diwar-benn an doareoù-skrivañ e saozneg
Lizherenneg hebraek

Div lizherenn warn-ugent zo el **[[lizherenneg]] hebraek**. Implijet eo evit skrivañ meur a yezh komzet gant ar yuzevion, dreist-holl an hebraeg met ivez ar yidicheg, al ladinoeg hag ar yuzev-arabeg. Klasket ez eus bet, met en aner, skrivañ an hebraeg gant lizherennoù latinek en Israel. Skrivet e vez a dehou da gleiz.

Ne oa ket ul lizherenneg e gwirionez er penn kentañ, met kentoc'h un abjad, da lâret eo ne veze skrivet nemet ar c'hensonennoù. Tamm-ha-tamm avat e oa bet ijinet doareoù da diswel penaos distagañ ar vogalennoù, da gentañ o oc'h implijet lizherennoù kensonennel evel matres lectionis ha war-lerc'h dre krouiñ ur sistem pikoù ha skrapoù bihañ anvet niqqud.

Savet e oa al lizherenneg hebraek diwar patrom al lizherenneg fenikek war-du diwezh an eil milved a-raok Jezuz.

Diorroet e oa bet ar stil a vez implijet hiziv hag a reer *skritur karrezennek* outañ en IIvet kantved a-raok Jezuz Krist diwar skouer al lizherenneg arameek a veze implijet gant ar yuzevion evit skrivañ en hebraeg abaoe ar kantved a-raok Jezuz Krist.

Ne vez graet diforc'h ebet etre lizherennoù bras (pe bennlizherennoù) ha lizherennoù bihan, met lizherennoù zo o deus ur stumm ispisial pa vezont implijet e diwezh ur ger.

Peurliesañ ne vez implijet an niqqud nemet evit levrioù evit ar vugale pe c'hoazh evit levrioù sakr evit bezañ sur e vo distaget mat pep ger. Ouzhpenn ar sistem-se ez eus ur sistem skrapoù all a dalvez da diskwel penaos e rank bezañ kanet pep ger en Torah.

Pep lizherenn a dalvez ivez evel un niverenn (d.s. alef = 1) hag implijet e vez an talvoudoù niverennek-se er Qabbalah evit jediñ ster kuzh ar gerioù.

Pa weler en daoelenn daou stumm disheñvel evit an hevelep lizherenn ez eo an hini a-gleiz ar stumm a vez implijet pa degouez e diwezh ur ger.

----

## Gwelet ivez:
* Hebraeg
* ISO 259
* Romanekadur an hebraeg
* Niqqud

## Liammoù diavaez:
* ''Omniglot''. Lec'hienn diwar-benn ar doareoù-skrivañ (e saozneg).
Lobsang Rampa

**Tuesday Lobsang Rampa** a oa anv-pluenn **Cyril Hoskins** bet ganet e Plympton (Bro-Saoz). Mervel a reas e 1981. Hervezañ e oa Lobsang rampa anv spered ul lama tibetek a oa deuet da chom en e gorf-eñ. Ar rak-anv Tuesday ("Dimeurzh") a deu diwar anv an devezh ma oa bet kemeret korf Hoskins gant al lama-se.

Skrivañ a reas meur a levr a-hed e vuhez o kontañ e yaouankiz e Tibet hag ar skiant en doa prenet eno. Deuet e oa da vezañ brudet-tre hag an darn vrasañ eus an dud a grede ennañ ne ouient ket e oa e gwirionez un den eus Bro-Saoz ha ne oa ket bet e Tibet biskoazh. Embannet e oa bet e levr kentañ, hag ivez an hini brudetañ, *The Third Eye* ("An trede lagad") e 1956. War-lerc'h eo bet diskwelet e oa faos an traoù kontet gantañ el levr-se, met daoust da se e kendalc'he -- hag e kendalc'h c'hoazh -- tud da grediñ ha da fiziout ennañ. 

Gwech-ha-gwech-all e sav tud a-enep al levrioù-se a zo kaoz enne eus speredelezh Tibet ha doare boudaegezh ar vro-se hep ma vefe skrivet sklaer warne ez eo faltazi ha faos ar pezh a zo kontet enne.

## Liammoù diavaez
*Lec'hienn a-du gant Rampa
*''Fictitious Tibet: The Origin and Persistence of Rampaism'' Pennad o kritikañ Rampa (hir)
*Pennad o kritikañ Rampa (berr)
Thaana

**Thaana** eo anv an doare-skrivañ implijet evit an dhivehieg komzet er Maldivez. N'eo ket ul lizherenneg e gwirionez, met kentoc'h un abugida, da lavaret eo e vez skrivet pep kensonenn gant lizherennoù hag ar vogalennoù a vez lakaet a-is pe a-us gant sinoù ispisial evel en arabeg.

An nav lizherenn gentañ (h–v) a voe savet diwar stumm an niverennoù arabek hag an nav lizherenn da heul (m–d) a oa bet savet hervez stumm an niverennoù indezek. Ar peurrest (z–ch), a vez implijet evit skrivañ gerioù o tont eus yezhoù all ha dreist-holl evit treuzskrivañ gerioù o tont eus an arabeg a oa stummet hervez al lizherennoù heñvelson kemmet gant skrapoù estreget an *y* a-orin dianav.

Evel an arabeg e vez skrivet an thaana a zehoù da gleiz. Implijet e vez ar vogalennoù gant sinoù o tont eus an arabeg. Evit diskouez n'eus vogalenn ebet war-lerc'h ur gensonenn bennak eo ret implijout ur sin ispisial anvet *[[soukoun]]*. 

Implijet e vez al lizherenn *alifu* e tri doare disheñvel: evit dougen ur vogalenn hep kensonenn ebet; gant ar *soukoun* e talvez e vefe distaget hir ar gensonenn a deu war he lerc'h; pa c'hoarvez ur *soukoun* e dibenn ur ger e vez distaget /eh/. 

**Notenn**: Implijet e vez al lizherenn ޜ da treuzskrivañ ar son saoznek [Z]

## Liamm diavaez
* ''Omniglot'' Lec'hienn diwar-benn an doareoù-skrivañ (e saozneg)
Abugida

Ur *vrizh[[silabenneg]]* pe c'hoazh un *dam[[lizherenneg]]* (saozneg "alphasyllabary") eo an **abugida**, da lâret eo ez eo un doare-skrivañ a implij lizherennoù a ra dave da bep ur gensonenn mui ur vogalenn. N'eo ket kevatal an abugida d'ur **[[silabenneg]]** rik rak kemmet e vez al lizherenn diazez evit diskouez penaos e ranker distagañ ar vogalenn a zeu da heul ar gensonenn. En ur silabenneg, avat, ez eus ul lizherenn diazez ispisial evit pep silabenn hep ma vefe heñvel stumm lizherennoù oc'h ober dave da silabennoù heñvel, da skouer e vefe disheñvel-poch al lizherenn implijet evit skrivañ ar silabenn "ka" diouzh an hini implijet evit skrivañ ar silabenn "ki" hag all evel e silabenneg an tsalagi (*tcherokeeg*).

Da skouer, en un abugida ne vefe lizherenn diazez ebet evit ar gensonenn "k", met ul lizherenn diazez evit ar silabenn "ka" a c'hellfe bezañ kemmet e meur a doare evit lakaat anezhi da vezañ distaget "ki" pe "ku", h.a. Sinoù ispisial a vez implijet ivez, mar vez ezhomm, evit diskwel ez eo mut ar vogalenn diazez el lizherenn silabennek diazez, d.s. "kat" e lec'h "kata". Pa vez ezhomm hervez ar yezh ma vez implijet un abiguda evit he skrivañ e c'hell bezañ kemmet e meur a doare ivez al lizherennoù silabennek diazez evit skrivañ meur a gensonenn da heul hep vogalenn ebet kenetreze, d.s. "apta" e lec'h "apata".

Kazi an holl yezhoù e India hag ivez dre Azia ar Gevred a vez skrivet oc'h implijout sistemoù abugida diazezet war ar skritur brahmi.

## skouerioù
* Abugida etiopek (*fidel*) implijet evit skrivañ an amhareg, h.a.
* Silabenneg ar c'hreeg
* Skriturioù brahmi
** Skritur bengalek
** Skritur burmek
** Devanagari implijet evit skrivañ ar sañskriteg, an hindeg, h.a.
** Skritur goudjaratek
** Skritur gurmukhi implijet evit skrivañ ar panjabeg
** Skritur kannadek
** Skritur khmerek
** Skritur laoek
** Skritur malayalamek
** Skritur meroitek
** Skritur sinhalek
** Skritur tamilek
** Skritur telougouek
** Skritur taiek
** Skritur tibetek

## Gwelet ivez:
* silabenneg
* abjad
* lizherenneg

## Liammoù diavaez:
* "Omniglot". Lec'hienn diwar-benn ar silabennegi hag an abugidaoù (e saozneg)
Silabenneg

Ur **silabenneg** (pe **silabennaoueg**) a zo un doare-skrivañ ennañ ul lizherenn oc'h ober dave d'ur silabenn, da lâret eo ur gensonenn hag ur vogalenn.

En ur silabenneg rik n'eo ket heñvel stumm al lizherennoù implijet evit skrivañ silabennoù heñvel unan eus o fonem, da skouer e rankfe bezañ disheñvel-poch al lizherenn evit skrivañ ar silabenn "ta" diouzh an hini evit "ti", "to", hag all. 

Damheñvel ouzh ar silabennegoù eo an abugidaoù, met en eil re ez eo heñvel stumm al lizherenn gensonennel diazez a ra dave d'ur silabenn pa vez cheñchet ar vogalenn enni.

Ouzhpenn ar c'harakterioù o tont eus ar sineg (*kanji* 漢字) implijet dre vras evit skrivañ ar gwiriennoù pe ar gerioù diazez e vez implijet div silabenneg rik ivez gant ar japaneg: an *[[hiragana]]* (平仮名), implijet dreist-holl evit skrivañ ar rannigoù yezhadurel hag ar *[[katakana|c'hatakana]]* (片仮名) implijet evit treuzskrivañ gerioù o tont eus yezhoù estren estreget ar sineg. Klotaat-brav a ra an doare-skrivañ-mañ gant ar japaneg a-drugarez da struktur e fonologiezh diazezet war silabennoù savet kazi atav war ur gensonenn + ur vogalenn.

Ral a-walc'h eo ar yezhoù ec'h implijer silabennegoù rik evit o skrivañ, en o zouez: 

* an tsalagi (tcherokeeg) (Amerika)
* ar vaieg (Afrika)

## Gwelet ivez:
* abugida
* abjad
* lizherenneg

## Liammoù diavaez:
* Syllabaries - Omniglot's rollad silabennegoù hag abugidaoù, enne skouerioù reizhiadoù skrivañ liesseurt
Dic'hlann

Bez' e vez un **dic'hlann**, pe **dileun**, pe **dour-bras**, pa zeu ur stêr er-maez eus he naoz.

An dra-se a zegouezh goude glavioù bras, pe goude ur rann don e-barzh an douar hag a zieub ar gweleadoù freatek. Un dic'hlann brudet eo hini an Nil, hag a ya betek 25 kilometr diouzh bordoù ar stêr-se.

## Gwelet ivez
*Dour-beuz
Izelañ dour

An **izelañ dour**, pe **izelvezh**, a reer eus izelañ live ur stêr. Ar c'hontrol eo diouzh an dileun pe "dour bras". Evit ar mor e komzer eus *morizeloù*.

Dour bihan ur stêr a vez muzuliet e m3/s.
Stankell

Ur **stankell** zo un savadur arz savet a-dreuz ur stêr evit dalc'hen he dour.
Pa c'hall ur stankell bout goloet gant an dour e vez lâret ur chaoser, kentoc'h, pe un dig ("un dig" e vez lâret ivez pa vez kaoz eus kaniañ ur red kentoc'h eget krouiñ ur lennad dour).
Gant ur stankell war ur stêr, o krouiñ lennoù pe mirlennoù, e c'haller reolenniñ fonnder ar stêr (evit gwellaat monedone al listri), dourañ ar parkeier, ha diarbenn un tammig ar reuzioù naturel (dileunioù, liñvadennoù). Gant ur stankell e c'haller c'hoazh produiñ tredan (komz e reer neuze eus ur stankell dourdredan), en ur mod marc'had-mat a-walc'h.
Memes tra, evit sevel stankelloù re vras, e vez ret beuziñ traoñiennoù a-bezh, o tiblasañ kalz tud hag o tegas kalz a stroñs d'an endro.

## Un nebeud stankelloù

### Breizh

* Stankell vordredan ar Renk
* Stankell Gwerledan
* Stankell Arzhal

### Bed

* Stankell an Teir C'hanienn (Sina)
* Stankell Asouan (Egipt)
* Stankell Atatürk (Turkia)
* Stankell Hoover (Stadoù Unanet)
Niver atomek

Graet e vez **niver atomek** (**Z**) e kimiezh hag e fizik eus an niver a brotonennoù a zo e-barzh nukleüs un atomenn. En un atomenn neptu (na **+** na **–**) he c'harg tredanel) eo kevatal an niver a elektronennoù d'an niver atomek.

* En notadur {}^{A}_{Z}\!\rm X ez eo **X** arouez an elfenn gimiek, **<small>A</small>** an niver tolz (sammad an niver a brotonennoù hag a neutronennoù), ha **<small>Z</small>** an niver atomek.
Da skouer, an izotop Uraniom-238 zo notennet {}^{238}_{92}\!\rm U, 92 o vezañ an niver atomek ; A = 238 (92 protonenn + 146 neutronenn).
Plas an elfenn gimiek en daolenn beriodek a vez roet gant an niver-se.

## Gwelet ivez
* Taolenn beriodek an elfennoù
* Roll an elfennoù hervez o niver
Rummad-roueed

Un heuliad roueed pe impalaerien deuet da vezañ penn ar rouantelezh (pe an impalaeriezh) eo ar rummad-roueed.

Unan eus ar moaianoù a vez gwelet evit treuskas eo an hêrezh. Eus an tad d'ar mab, met eus an eontr d'ar niz hag a-wechoù eus ar moereb d'ar nizez, met alies-tre eus ar breur d'ar breur (araok klask er rummad (remziad) yaouankañ), met ivez eus ar breur d'ar c'hoar.
peurvuiañ n'e oa ket ar merc'hed evit kaout ar beli, met kavet eo bet e meur a lec'h, meur a mare hag eo c'hoaz.
Roll an elfennoù hervez o anvioù

Setu amañ ur **roll eus an [[elfenn gimiek|elfennoù kimiek]]** renket hervez o anvioù, ha kodet gant livioù hervez ar seurtoù elfennoù. Evit pep elfenn e vez roet e simbol kimiek, e niver atomek, e vas atomek (pe niver mas e izotop stabilañ), ha niveroù e strollad hag e beriod en daolenn beriodek.

## Notennoù
* N'eus izotop stabil ebet d'an elfenn, hag un talvoud etre krochedoù, d.s. [209], a verk niver mas an izotop a zo dezhañ ar vuhez hirañ. Teir elfenn avat, an toriom, ar protaktiniom hag an uraniom, o deus ur c'hompozadur izotopel naturel karakteristikel, ha dre se eo kevatal o mas atomek d'an hini roet.
* Variañ a ra kompozadur izotopel an elfenn-mañ e-barzh standilhonoù geologel 'zo ha gallout a ra ar variadur mont en tu-hont d'an diasurter lakaet en daolenn.
* Gallout a ra kompozadur izotopel an elfenn variañ e-barzh danvezioù-koñvers 'zo, ha dre se e c'hell ar mas atomek variañ en ur mod heverk diouzh an talvoud roet.
* Variañ a ra ar c'hompozadur izotopel en danvezioù a vez kavet war an Douar, ken n'heller ket reiñ ur mas atomek resisoc'h.
* Gallout a ra mas atomek al Litiom-koñvers variañ etre 6,939 ha 6,996&mdash;ret eo analizañ (dielfennañ) an danvez studiet evit kavout un talvoud resisoc'h.

## Daveoù
*Atomic Weights of the Elements 2001 *(Masoù Atomek an Elfennoù 2001)*, Pure Appl. Chem. 75(8), 1107-1122, 2003. Dastumet d'an 30 a viz Mezheven 2005. Dont a ra masoù atomek an elfennoù dezho niveroù atomek etre 1 ha 109 eus ar vammenn-se.
*WebElements Periodic Table. Dastumet d'an 30 a viz Mezheven 2005. Dont a ra masoù atomek an elfennoù dezho niveroù atomek etre 110 ha 116 eus ar vammenn-se.

## Gwelet ivez
*Anvioù brezhonek an elfennoù
*Taolenn beriodek an elfennoù kimiek
Silabenneg inuktitut

Implijet e vez ar **[[silabenneg]] [[inuktitut]]** (*titirausiq nutaaqevit*) evit skrivañ ar yezh komzet gant an Inuit e Nunavut (Greunland) ehag e norzh Kebek. Diorroet e voe diwar silabenneg ar c'hreeg bet ijinet er bloavezhioù 1870 gant Edmund Peck, ur misioner anglikan.

Kregiñ a c'hell ur silabenn gant ar sonennoù g, j, k, l, m, n, p, q, r, s, t, v, ng, ɫ, pe hini ebet hag ar vogalennoù a c'hell bezañ a, i, u pe hini ebet.

Divizet e oa bet nevez 'zo gant an **[[Inuit Tapiriit Kanatami]]** (aozadur ofisiel an inuit e Kanada) http://www.itk.ca/ resteurel ar silabennoù enne an diftongenn "ai" e lec'h implijout "a" + ᐃ rak aezetoc'h eo hiziv implijout meur a lizherenn a-drugarez d'an urzhiataerezioù.

Ne vez ket implijet ar silabenneg-mañ evit skrivañ ar yezh inuktitut e pep lec'h ma vez komzet, rak daoust ha m'emañ kenofisiel e Nunavut hag e Kebek e lec'h ma vez implijet aliesoc'h-aliesañ, e vez implijet al lizherenneg latinek e Kalaallit Nunaat (Greunland), Alaska, Labrador, h.a.

## Gwelet ivez:
* Inuktitut

## Liammoù diavaez:
*''Omniglot''. Lec'hienn diwar-benn an doareoù-skrivañ (e saozneg)
Savadur arz

E tachenn an ijinerezh sivil, e vez graet **savadur arz** eus un oberenn savaduriñ dibar n'eo nag un ti nag ur savadur goudoret all. Gallout a ra bezañ :
* un arc'hwel kehentiñ (un hent, un hent-houarn, ur gourhent, ur ganol...)
* ur pezh savadur frammet evit mont dreist ur skoilh bennak : ur pont, ur c'harrbont, ur riboul, un dourbont, ur saverez-vigi...
* ur pezh savadur savet evit diheñchañ elfennoù naturel, pe evit kreñvaat pezhioù savadur all : ur stankell, ur c'hae, ur chaoser, ur peulgae, ur savenn-douar, ur skluz, ur voger-harp...
* 
## Gwelet ivez
### Pennadoù all
* Isframm dezougerezh
* Dezougerezh
* Labourioù foran

### Liammoù diavaez
* Structurae - Diaz-stlenn ha dispak fotoioù savadurioù arz er bed (alamaneg).