Shogun

***Shōgun*** () a raed e Japan eus ur rener milourel adalek ar bloaz 709 betek 1868. Un impalaerezh e oa Japan, met gant ar *shōgun* e oa ar galloud e gwirionez.

Gant unpenn Japan e veze deroet an titl, hogen ar *shōgun* eo a rene *[[de facto]]* ; unpennoù gwirion zoken e voent a-hed ar Marevezh Kamakura (1185-1333) adalek 1192, pa voe anvet Minamoto no Yoritomo (1147-1199) da *shōgun* gant an impalaer Go-Toba (1180-1239, ren 1183-1198). Adal neuze e paouezas an titl da ober dave d'ur penn milourel hepmuiken, d'ur rener milourel ha politikel e reasbetek diwezh ar shōgunelezh ha ganedigezh Impalaeriezh Japan.
Adalek arn  e teuas ar garg da vout hêrezhel, met meur a glann a renas en Istor Japan : Minamoto, Ashikaga ha Tokugawa e voe ar re a renas ar pellañ.

*Bakufu* (幕府, "gouarnamant an deltenn") a raed eus ar shōgunelezh, eleze koskor ur *shōgun*, en dave da gamp e soudarded ha da verrbadelezh ar garg. Gant ar *bakufu* e veze melestret an impalaeriezh evit gwir avat, pa ne oa perzh an impaler(ez) hag al lez nemet unan a enor ; evitañ da vout berrbad e padas renad ar shōgunelezh a-hed tost da 700 vloaz : Tokugawa Yoshinobu, ar *shōgun* diwezhañ, a zaskoras ar galloud d'an impalaer Meiji e 1867.

## Gerdarzh
;*Shōgun*
Kement ha "pennkomandour un arme" e talv *shōgun*, a zo ur berradur eus 征夷大将軍 *seītai shōgun* "pennkomandour meur bazhyever ar varbared", an titl a veze roet d'an diktatourion vilourel e Japan etre ar bloazioù 1185 ha 1868. Titl ur jeneral a rene un arme kaset da vrezeliñ ouzh pobladoù Japan an Norzh e oa er penn-kentañ ; goude an  e troas da anv pennkomandour ar *[[Samourai|samurai]]*.
*Dre ar munud : 征 *sei* "bazhyevañ", 夷 *i* "barbar", 大 *tai* pe *dai* (etre [t] ha [d] eo ar son, evel e sinaeg) "meur", 将 *shō* "komandour" ha 軍 *gun* "arme".
;*Bakufu*
"Gouarnamant a-dreuz ar rideoz" eo ster diazez *bakufu* ; war an tachennoù-emgann e veze azezet penn ar gadourion en un deltenn damzigor, e arouez (紋 *[[mon]]*) war ziskouez war ar rideoz (幕 *maku*).

## Titloù
Meur a zoare *shōgun* zo bet en deroù, er Marevezhioù Asuka (538-710) ha Heian (794-1185), da skouer :
* 宮将軍 *miya shōgun*, "pennkomandour faezher ar varbared" ;
* 摂家将軍 *sekke shōgun*, "pennkomandour rejant" ;
* 陸奥鎮東将軍 *mutsu chintō shōgun*, "jeneral meur faezher Mutsu", ur proviñs e Japan), a oa titl Kose no Maro ;
* 征西大将軍 *seisei Taishōgun*, "pennkomandour peoc'hidigezh ar C'hornôg" ;
* 征東大将軍 *sei tōdai shōgun*, "pennkomandour peoc'hidigezh ar Reter", a oa titl Ki no Kosami ;
* 鎮守府将軍 *chinjufu shōgun*, "pennkomandour penkarter kreiz ar peoc'haat" ;
* 征狄大将軍 *seiteki taishōgun*, "pennkomandour faezher ar varbared" ;
* 持節大将軍 *mochisetsu taishōgun*, "pennkomandour faezher ar varbared" ;
* 征夷大将軍 *seītai shōgun*, "pennkomandour ar c'horf brezelekaat enep ar varbared" , a oa titl Ōtomo no Otomaro, ha Sakanoue no Tamuramaro ha Minamoto no Yoritomo war e lerc'h. An titl pouezusañ eo bet en Istor Japan.

## Ar benngadourion gentañ
### Marevezh Asuka ([[538]]-710)
Den ne oar resis piv e voe ar *shōgun* kentañ, na pegoulz e voe anvet gant rener ar vro.
Ar meneg kentañ eus an titl a gaver stag ouzh Kose no Maro (? – 7 C'hwevrer 717), a voe anvet da *chintō shōgun* e 709 gant an impalaerez Genmei (660-721, ren 707-715).
### [[Marevezh Nara]] (710-[[794]])
Goude faezhet pobladoù an Norzh e Hokkaidō, Tahiji no Agatamori (~668-737) a voe anvet gant an impalaerez Genshō (683-748, ren 715-724) da bennkomandour an armeadoù impalaerel kaset da beoc'haat ar meuriadoù.
Ne voe pennkadour ofisiel ebet kent Ōtomo no Yakamochi (~718-785), a voe anvet da bennkomandour milourel (兵部少輔, *heibu shōsuke*) er bloaz 755 gant an impalaerez Kōken (713-770, renoù 749-758 ha 764-770).
Ur *sei tōdai shōgun* e voe Ki no Kosami (~730-797), pa voe deroet an titl dezhañ er bloaz 788 gant an impalaer Kanmu (736-806, ren 781-806).
### Marevezh Heian (794-[[1185]])
Ōtomo no Otomaro (731-809) a voe ar c'hentañ *seītai shōgun* en Istor Japan ; gant an impalaer Kenmu e resevas ar garg e 794 evit stourm ouzh ar boblad Emishi (pe : Ezo), a veve er rannvro Tōhoku e penn norzh Honshū hag a nac'he beli an Tiegezh Yamato, hini an impalaeriezh. Ar re-se dreist-holl e oa ar "varbared" a ranke bout "peoc'haet" gant ar *shōgun*.
War e lerc'h e voe deroet an titl hag ar garg d'e ves-*shōgun*, Sakanoue no Tamuramaro (758–811), a voe *seītai shōgun* betek ar bloaz 808. A-drugarez dezhañ e voe saveteet buhez Funya no Watamaro (765-823), a voe anvet da *hyobushō* (maodiern al Lu) e 816. Ne voe titlet den ebet en e c'houde betek ar bloaz 940, pa voe Fujiwara no Tadabumi (873–947) anvet da *sei tōdai shōgun* gant an impalaer Suzaku (921-952, ren 930-946).
E 940 hepken e chomas an titl gant Fujiwara no Tadabumi ; ne voe den ebet war e lerc'h betek 1184 : er bloaz-se, e deroù miz Genver, Minamoto no Yoshinaka (1154-1184) en em anvas da *seītai shōgun*, met mervel a reas miz goude, d'an 21 a viz C'hwevrer. Gant ar c'hlann Minamoto e chomas ar garg avat betek 1219.
## Ar shōgunelezh
### [[Marevezh Kamakura]] (1185-[[1333]])
Unan eus kendirvi Minamoto no Yoshinaka, Minamoto no Yoritomo (1147–1199) a voe pennkadour e Brezel Genpei, ur brezel diabarzh a badas eus 1180 betek 1185, ma voe ar c'hlann Minamoto trec'h war ar c'hlann Taira er bloaz 1184. E 1192 e resevas an titl a *seītai shōgun* digant an impalaer Go-Toba (1180-1239, ren 1183-1198), a oa 3 bloaz hepken — an ez-impalaer Go-Shirakawa (1127-1192, ren 1155-1158) eo a rene e gwirionez ; pa lakaas Minamoto no Yoritomo e anv evit bout *seītai shōgun* e voe nac'het groñs gant Go-Shirakawa avat ; e 1192 end-eeun e varvas Go-Shirakawa, hag an titl a gouezhas e yalc'h Minamoto.
Diouzhtu e kemeras ar galloud e-lec'h an impalaer yaouank : ar *shōgun* Minamoto no Yoritomo — *shōgun* hepken e voe an titl adalek e ren — a droas da ziktatour milourel a renas war Japan a-bezh, kent staliañ kêr-benn e shōgunelezh e Kamakura, alese anv ar marevezh ; gantañ e voe staliet ar c'hentañ *bakufu*, ar gêr-benn *de facto* o vout Kamakura, daoust d'an impalaer ha d'al Lez bout bepred e Kyōto, ar gêr-benn ofisiel. E vab Minamoto no Yoriie (1182–1204) a renas war e lerc'h — da hêrezhel e oa aet ar garg eta. Boulc'het e oa marevezh Japan c'hladalc'hel, a voe echu e 1600. Betek 1868 avat ha hervez lezenn e chomas Japan dindan ren ar soudarded.
Daou vab da Vinamoto no Yoritomo a voe *shōgun*, betek 1219 ; daou *shōgun* eus klann Kujō a voe war o lerc'h betek 1252, heuliet gant pevar friñs. Adalek ar bloaz 1333 e voe ur marevezh all en Istor ar shōgunelezh.
### [[Marevezh Muromachi]] (1333-[[1568]])
Er bloaz 1333, an impalaer Go-Daigo (1288-1339, ren 1318-1339) a luskas un dispac'h mennet da adreiñ an holl c'halloudoù d'e lez ; ar shōgunelezh a gasas ar jeneral Ashikaga Takauji (1305-1358) da vougañ an emsavadeg, met sevel a-du gant an impalaer a reas Takauji hag e arme, ha diskaret e voe shōgunelezh Kamakura. Distreiñ da Gyōto a eure ar galloud, ha daou briñs a voe *shōgun* en ur ober tri bloaz.
Buan avat e voe displijet Ashikaga Takauji hag ar *samurai* gant «&nbsp;Assavidigezh Kenmu » an impalaer Go-Daigo, a glaske mirout an holl c'halloudoù. Nac'h a reas an impalaer lakaat Takauji da *shōgun*, hag ur fazi a reas pa roas an titl d'e vab ar priñs Moriyoshi (1308-1335) : sevel enep dezhañ a reas Takauji, kemer Kyōto er bloaz 1338 ha staliañ Kōmyō (1322-1380), ur c'hevezer da C'ho-Daigo, war an tron. Tec'hel da gêr Yoshino e proviñs Nara er Su a reas Go-Daigo, ma stalias ur gouarnamant all, ar pezh a loc'has ur brete hir etre Lez an Norzh ha Lez ar Su. *Shōgun* ha rener *de facto* e voe Ashikaga Takauji betek e varv e 1358 ; e Muromachi, un distrig e Kyōto, edo kêr-benn ar shōgunelezh, alese anv ar marevezh.
Pemzek ezel eus klann Ashikaga a voe *shōgun* goude Takauji, a-hed 255 vloaz betek 1588.

Er bloaz 1543 e voe tapet ul lestr kenwerzhel portugalat en ur gorventenn ha kaset da aod Enezenn Tanegashima a-vezh da Gyūshū. An Europiz kentañ o tilestrañ e Japan e voe an tri marc'hadour a oa e bourzh. Hep dale e voe degaset traezoù europat da Japan, mouskedoù pergen ; ken abred hag ar bloaz 1556 e oa war-dro 300 000 mousked en armeoù an *daimyō*, an aotrouion lec'hel a oa gwazien d'ar *shōgun*. 
### [[Marevezh Azuchi-Momoyama]] (1568-[[1603]])
Eus klann Oda a oa diazezet e Kastell Azuchi (e prefedelezh Shiga hiziv) ha klann Toyotomi diazezet e Kastell Momoyama (kastell Fushimi e Kyōto hiziv) e teu anv ar marevezh.
Tri ezel eus klann Oda a voe *shōgun* adalek 1568 betek 1583, ha tri ezel eus klann Toyotomi a renas war o lerc'h, eus 1585 da 1603.
### [[Marevezh Edo]] (1603-[[1867]])
Toyotomi Hideyori (1593–1615) a voe *shōgun de jure* adalek 1598 betek 1603. Unan eus an *daimyō*, Tokugawa Ieyasu (1543–1616) a oa savet enep ar shōgunelezh Toyotomi, ha trec'h e voe en Emgann Sekigahara (21 a viz Here 1600) ; *shōgun de facto* e voe Ieyasu eta, hag adalek 1603 e voe kentañ *shōgun* ar shōgunelezh Tokugawa, a stalias he c'hêr-benn en Edo (Tōkyō hiziv) hag a renas e-pad 268 vloaz, betek 1867 : ar Marevezh Edo e voe.

Tokugawa Yoshinobu (1837–1913) e voe ar *seītai shōgun* diwezhañ e 1866. Bloaz diwezhatoc'h, d'an 19 a viz Kerzu 1867, e rankas dilezel e garg a-c'houde un emsavadeg kaset gant *samurai* eus Chōshū, Satsuma ha Tosa evit daskor ar galloud d'an impalaer ; d'an 11 a viz Ebrel 1868 e voe lamet pep renk ha galloud digantañ.
Echu e oa gant ar shōgunelezh.

Meiji (1852-1912) a voe impalaer d'an 3 a viz C'hwevrer 1867 ; 122 impalaer Japan e oa hervez urzh hengounel an hêrezh, ha 1 unpenn Impalaeriezh Japan.

## Roll ar ''shōgun''
Bez' e voe 56 *shōgun* japanat betek 1868 (unan a reas div wezh), ha 3 etre 1868 ha bremañ ; daou jeneral stadunanat a voe *shōgun de facto* goude an Eil Brezel-bed, etre 1945 ha 1952.

### Marevezhioù Asuka, Nara ha Heian (538-1185)

# Kose no Maro (? – 717) : 709 hepken
# Tajihi no Agatamori (668 ? – 737) : 720-21
# Ōtomo no Yakamochi (*c*. 718–785) : 784-85
# Ki no Kosami (733-797) : 788-89
# Ōtomo no Otomaro (731–809) : 794-97
# Sakanoue no Tamuramaro (758–811) : 797-808
# Funya no Watamaro (765–823) : 811-16
# Fujiwara no Tadabumi (873–947) : 940 hepken
# Minamoto no Yoshinaka (1154–1184) : 1184 hepken

### Shōgunelezh Kamakura (1192–1333)

# Minamoto no Yoritomo (1147–1199) : 1192-99
# Minamoto no Yoriie (1182–1204) : 1202-3
# Minamoto no Sanetomo (1192–1219) : 1203-19
# Kujō Yoritsune (1218–1256) : 1226-44
# Kujō Yoritsugu (1239–1256) : 1244-52
# Priñs Munetaka (1242–1274) : 1252-66
# Priñs Koreyasu (1264–1326) : 1266-89
# Priñs Hisaaki (1276–1328) : 1289-1308
# Priñs Morikuni (1301–1333) : 1308-33

### Assavidigezh Kenmu (1333–1336)
# Priñs Moriyoshi (1308–1335) : 1333 hepken
# Priñs Narinaga (1326 – *c*. 1337–44) : 1335-36

### Shōgunelezh Ashikaga (1336–1573)

# Ashikaga Takauji (1305–1358) : 1338-58
# Ashikaga Yoshiakira (1330–1367) : 1359-67
# Ashikaga Yoshimitsu (1358–1408) : 1369-1395 (*de jure*) ha 1408 (*de facto*)
# Ashikaga Yoshimochi (1386–1428) : 1395-1423 (*de jure*) ha 1428 (*de facto*)
# Ashikaga Yoshikazu (1407–1425) : 1423-25
# Ashikaga Yoshinori (1394–1441) : 1429-41
# Ashikaga Yoshikatsu (1434–1443) : 1442-43
# Ashikaga Yoshimasa (1436–1490) : 1449-1474 (*de jure*) ha 1490 (*de facto*)
# Ashikaga Yoshihisa (1465–1489) : 1474-89
# Ashikaga Yoshitane (1466–1523) : 1490-93
# Ashikaga Yoshizumi (1481–1511) : 1495-1508
# Ashikaga Yoshitane (eil gwezh) : 1508-22
# Ashikaga Yoshiharu (1511–1550) : 1522-1547 (*de jure*) ha 1550 (*de facto*)

Ashikaga Yoshiteru (1536–1565) : 1547-65
Ashikaga Yoshihide (1538–1568) : 1568 hepken
Ashikaga Yoshiaki (1537–1597) : 1568-1573 (digarget ; dilezel a reas e 1588)

### Marevezh Azuchi–Momoyama (1568–1600)
# Oda Nobunaga (1535–1582) : 1568-1575 (*de jure*) ha 1582 (*de facto*)
# Oda Nobutada (1557–1582) : 1575-82
# Oda Hidenobu (1580–1605) : 1582-83
# Toyotomi Hideyoshi (1537–1598) : 1585-1592 (*de jure*) ha 1598 (*de facto*)
# Toyotomi Hidetsugu (1568–1595) : 1592-95
# Toyotomi Hideyori (1593–1615) : 1598-1603 (*de jure*)

Adalek 1598 betek 1600, ar shōgunelezh *de facto* a voe fiziet e Kuzul ar Pemp Kozhiad (五大老 *go-tairō*)

## Shōgunelezh Tokugawa (1600–1867)

# Tokugawa Ieyasu (1543–1616) : 1600 *de facto* – 1603 *de jure*, ha 1605 *de jure* – 1616 *de facto*
# Tokugawa Hidetada (1579–1632) : 1605-1623 (*de jure*) ha 1632 (*de facto*)
# Tokugawa Iemitsu (1604–1651) : 1623-51
# Tokugawa Ietsuna (1641–1680) : 1651-80
# Tokugawa Tsunayoshi (1646–1709) : 1680-1709
# Tokugawa Ienobu (1662–1712) : 1709-12
# Tokugawa Ietsugu (1709–1716) : 1713-16
# Tokugawa Yoshimune (1684–1751) : 1716-1745 (*de jure*) ha 1751 (*de facto*)
# Tokugawa Ieshige (1712–1761) : 1745-1760 (*de jure*) ha 1761 (*de facto*)
# Tokugawa Ieharu (1737–1786) : 1760-86
# Tokugawa Ienari (1773–1841) : 1787-1837 (*de jure*) ha 1841 (*de facto*)
# Tokugawa Ieyoshi (1793–1853) : 1837-53
# Tokugawa Iesada (1824–1858) : 1853-58
# Tokugawa Iemochi (1846–1866) : 1858-66
# Tokugawa Yoshinobu (1837–1913) : 1866-67

### Pennoù ar c'hlann Tokugawa goude ar shōgunelezh (1868–bremañ)
E 1882 e voe deroet da benn ar c'hlann Tokugawa an titl a "briñs" (公爵 *kōshaku*) e-touez an noblañsoù (華族 *kazoku*), gant ar gwir da sezañ e Kambr ar Birien (1871-1947).
# Tokugawa Iesato (1863–1940) : 1868-1940 ; kadoriad Kambr ar Birien 1903-1933
# Tokugawa Iemasa (1884–1963) : 1940-1963; kadoriad Kambr ar Birien 1946 to 1947
# Tokugawa Tsunenari (ganet e 1940) : 1963-bremañ

## Uhelrenerion a-berzh ar Gevredidi
Daou jeneral stadunanat a renas war Japan goude an Eil Brezel-bed ; 外人将軍 *gaijin shōgun*, "rener milourel estren" a reas Japaniz eus pep unan anezho.
# *General of the Army* Douglas MacArthur (1880-1964) : 15 Eost 1942 – 11 Ebrel 1951
# *General* Matthew Ridgway (1895-1993) : 11 Ebrel 1951 – 11 Mae 1952

## Levrlennadur

;
* マイペディア―小百科事典 *mai pedia – ko hakkajiten* "Ma fedia – Holloueziadur bihan". Tokyo : Heibonsha, 1996 
* 北畠 親房 Kitabatake Chikafusa (1293-1354). 神皇正統記 *Jinnō Shōtōki* "Kronikoù lignez wirion an impalaerion doueel" •  Varley, Paul H. *A Chronicle of Gods and Sovereigns*. New York : Columbia University Press, 1980 
;
* Beasley, William G. (1962). "Japan". In Hinsley, FH (ed.). *The New Cambridge Modern History Volume 11: Material Progress and World-Wide Problems 1870–1898*. Cambridge : Cambridge University Press, 1976 
* Campbell, Alan & Noble, David S.. *Japan – An Illustrated Encyclopedia*. Tōkyō : Kodansha, 1993 
* Carter, William R.. *Asuka period*. In : *Kodansha Encyclopedia of Japan Volume 1*. Tōkyō : Kodansha, 1983 
* Collcutt, Martin C.. *Bushidō*. In : *Kodansha Encyclopedia of Japan Volume 1*. Tōkyō : Kodansha, 1983 
* Edstrom, Bert. *Turning Points in Japanese History*. London : Routledge, 2016 
* Farris, William Wayne. *Japan to 1600: A Social and Economic History*. Honolulu : University of Hawaii Press, 2009 
* Frank, Richard. *Downfall: The End of the Imperial Japanese Empire*. New York : Penguin Books, 2001 
* Hane, Mikiso & Perez, Louis G. (1991). *Premodern Japan: A Historical Survey*. Boulder : Westview Press, 2014 
* Henshall, Kenneth. *A History of Japan: From Stone Age to Superpower*. London : Palgrave Macmillan, 2012 
* Holcombe, Charles. *A History Of East Asia: From the Origins of Civilization to the Twenty-First Century*. Cambridge : Cambridge University Press, 2017 
* Hudson, Mark. *Japanese Beginnings*. In : Tsutsui, William M.. *A Companion to Japanese History*. Malden : Wiley-Blackwell, 2009 
* Hunter, Janet. *Concise Dictionary of Modern Japanese History*. Berkeley : University of California Press, 1984 
* Large, Stephen S.. *Oligarchy, Democracy, and Fascism*. In : Tsutsui, William M.. *A Companion to Japanese History*. Malden : Wiley-Blackwell, 2009 
* Mason, R. H. P. & Caiger, J. G.. *A History of Japan*. New York : Tuttle Publishing, 1997 
* Meyer, Milton W.. *Japan: A Concise History*. Lanham : Rowman & Littlefield, 2012 
* McClain, James L.. *Japan: A Modern History*. New York : W. W. Norton & Company, 2001 
* McCullough, William H. (1999). *The Heian Court, 794–1070*. In ': 'The Cambridge History of Japan – Volume 2: Heian Japan*. Cambridge : Cambridge University Press, 1999 
* Morton, W Scott & Olenike, J Kenneth & Jansen, Marius B.. *Japan: Its History and Culture*. New York : McGraw-Hill, 2004 
* Nussbaum, Louis-Frédéric. *Le Japon – Dictionnaire et civilisation*. Paris : Robert Laffont, 1996  ;  Nussbaum, Louis-Frédéric. *Dōkyō*. In : *Japan Encyclopedia*, Harvard University Press, 2002, p. 158  • 
* Perez, Louis G.. *The History of Japan*. Westport : Greenwood Press, 1998 
* Sansom, George. *A History of Japan to 1334*. Stanford : Stanford University Press, 1958 
* Sato, Hiroaki. *Legends of the Samurai*. New York : Abrams Press, 2012 
* Takeuchi, Rizo. *The Rise of the Warriors*. In  : *The Cambridge History of Japan – Volume 2: Heian Japan*. Cambridge : Cambridge University Press, 1999 
* Totman, Conrad. *A History of Japan*. Malden : Wiley-Blackwell, 2014 
* Turnbull, Stephen. *The Samurai – A Military History*. London : Macmillan Publishers, 1977 
* Turnbull, Stephen. *The Samurai Sourcebook*. London : Cassell Publishing, 2000 
* Turnbull, Stephen. *Samurai – The World of the Warrior*. Oxford : Osprey Publishing, 2006 
* Turnbull, Stephen & Hook, Richard. *Samurai Commanders / 2*. Oxford: Osprey Publishing, 2005 
* Walker, Brett. *A Concise History of Japan*. Cambridge : Cambridge University Press, 2015 
* Weston, Mark. *Giants of Japan: The Lives of Japan's Greatest Men and Women''. New York : Regina Ryan Publishing, 2014 


## Pennadoù kar
*Istor Japan

## Notennoù