Jean-François Champollion

**Jean-François Champollion** lesanvet Champollion Yaouank (Figeac, 23 a viz Kerzu 1790 – Pariz, 4 a viz Meurzh 1832) a oa un egiptour gall a zaslennas hieroglifoù Egipt. "Tad an egiptouriezh" a reer anezhañ.

Lavarout a rae diwar e benn e-unan : .

## Buhezskrid
Ur skoliad hep e bar e oa bet. Gouzout a ouie kaozeal latin da nav bloaz, hebraeg da drizek vloaz hag arabeg da bevarzek vloaz. Kas a reas e studioù da benn e Figeac ha war-lerc’h e Grenoble. Pa oa lisead e oa bet entanet gant studi ar hieroglifoù egiptat hag a-drugarez d’e vreur Champollion-Figeac e teuas a-benn da gaout un eilskrid eus enskrivadurioù maen Rosetta, a oa bet skrivet warnañ e hieroglifoù, en henc'hresianeg hag e demoteg. Diwar neuze en doa komprenet e vije tu da lenn ar yezh-se a oa bet ankounac’haet abaoe kantvedoù goude bezañ studiet ar yezhoù kar ha mont a reas da Bariz e 1808 evit studiañ, e-touez traoù all, ar c'hopteg hag an amhareg. D’ar mare-se e skrivas d’e vreur :

Ul labour hir d’ober e oa bet dazlenn ar hieroglifoù : e 1807 e krogas ganti, e 1808 e tizoloas reolennoù pennañ ereadurioù (doare strollañ) an arouezioù. Neuze en em c’houlennas, o verzout e oa damheñvel arouezioù ar hieroglifoù ouzh unan eus ar rannyezhoù koptek ma ne veze ket implijet vogalenn ebet er skritur egiptek. E 1810 e soñjas dezhañ e c’halle an arouezioù-se bezañ ideogrammoù (evit ezteuler ur vennozh) pe fonogrammoù (evit ezteuler ur son). E 1812 e savas un daolenn gronologel diwar-benn ar skriturioù, ar skriturioù-red a oa anezho un doare eeunaet bet krouet goude ar hieroglifoù. 

E 1816 e voe rediet da zistreiñ da Fijeac en harlu abalamour d’e vennozhioù politikel troet war-du Napoleon Bonaparte ha rankout a reas paouez gant e enklaskoù. Diorren a reas gant e vreur un reizhiad kelenn kentañ derez a oa diazezet war ar vonitourelezh. E 1817 e tistroas da C'hrenoble, ma timezas gant Rosine Blanc.

Deuet da eilkelenner war an Istor e kendalc’has da gas e studioù da benn war ar hieroglifoù. E 1819 e teuas da vezañ sur, goude bezañ sellet ouzh ar papiruz a oa e "levr an anaon", e oa ar hierateg hieroglifoù eeunaet. Adalek 1821 e teuas a-benn da lenn sternioù ar roueed, en o zouez hini Ptolemaios V war maen Rosetta, ha goude hini Kleopatra war diazez un obeliskenn ha war ur bapiruzenn diyezhek. D’ar 27 a viz Gwengolo 1822 e skrivas al *[[Lizher d’an Ao. Dacier a denn da lizherenneg ar hieroglifoù fonetek]]*, ul lizher d'an ao. Bon-Joseph Dacier, sekretour an *Institut de France*, evit reiñ dezhañ da c’houzout e oa o paouez dizoleiñ ur reizhiad evit dazlenn ar hieroglifoù.

Gortoz a reas Champollion daou vloaz c’hoazh a-raok embann e *Levrig diwar-benn reizhiad hieroglifoù Henegiptiz* hag evit digeriñ dorioù an egiptouriezh skiantel. E gempredidi, en o zouez e vestr kozh Silvestre de Sacy dreist-holl, o doa breutaet ha tabutet a-zivout e zizoloadennoù da-heul.

E 1826 e oa bet anvet da virour e mirdi al Louvre, ma oa e-karg eus an dastumadoù egiptat. Kendrec’hiñ a reas ar roue [Loeiz XVIII] da brenañ an dastumad perc’hennet gant koñsul [Bro-Saoz en Egipt ha da c’houde e reas prenadennoù all a bouez, en o zouez obeliskenn Louksor a oa en he led e 1831 hag a oa bet lakaet war-sav e Pariz, place de la Concorde, e miz Kerzu 1833.

Adalek 1828 betek 1830 e teuas e hunvreoù da wir : mont a reas kuit da Egipt da seveniñ ur gefridi skiantel ; du-hont e tastumas roadoù ha traezoù a-leizh. Ur wech distroet da Bariz e voe anvet en Akademiezh an enskrivadurioù hag al lizherennoù kaer hag  e 1831 e roas e gentel gentañ enni.

D’an oad a 41 bloaz, skuizh-divi ma oa gant e labourioù, e varvas d’ar 4 a viz Meurzh 1832 e Pariz, ma voe douaret e vered Père Lachaise.

Roet eo bet e anv d’ul lise e Grenoble ha d’ul lise all e Figeac.

## Red-micher
* Lisead e Grenoble en Isère
* Studioù war yezhoù ar Reter, e Pariz]
* Eilkelenner war an Istor e Skol-veur Grenoble
* Mirour e Mirdi Egipt, mirdi al Louvre]
* Kador-gelenn Henoniezh egitptat e Collège de France

## Mirdi0où Champollion
* An ti ma oa bet ganet e Figeac
* Ti Champollion* e [[Vif]] en Isère, bet perc’hennet gant breur an egiptour.

== Buhezskrid ==
* [[1822]], *Lizher d’an Ao. Dacier a denn da lizherenneg ar hieroglifoù fonetek*
* [[1823]], [http://gallica.bnf.fr/notice?N=FRBNF30219351 *Pantheon egiptat, dastumad tudennoù mojennel eus Henegipt, hervez ar monumantoù*], testenn evit displegañ  [https://web.archive.org/web/20070313021453/http://digitalgallery.nypl.org/nypldigital/dgkeysearchresult.cfm?word=Dubois%2C%20L%2E%20J%2E%20J%2E%20%20%28Leon%20%20Jean%20%20Joseph%29&s=3&notword=&f=4 skeudennadurioù] [[Léon-Jean-Joseph Dubois]].
* [[1824]], *Levrig diwar-benn reizhiad hieroglifoù Henegiptiz*.
* [[1826]], Lizheroù d’an Ao. Dug Blacas d'Aulps.
* [[1827]], *Notennig evit displegañ ar monumantoù egiptat er Mirdi Charlez X*. 
* [[1828]], *Levrig diwar-benn reizhiad hieroglifoù an Henegipted pe Enklaskoù diwar-benn elfennoù kentañ ar skritur sakr-se, diwar-benn o c’henstrolloù liesseurt, ha diwar-benn keñveriadurioù ar reizhiad-se gant an hentennoù grafek egipatat all*.
* [[1828]]-[[1829]], [http://www.gutenberg.org/etext/10764 *Lizheroù skrivet eus Egipt hag eus Nubia*]
* [[1836]], *Yezhadur Egipteg* (dalif)
* [[1841]], [http://gallica.bnf.fr/notice?N=FRBNF33988260 *Geriadur egipteg skrivet gant hieroglifoù''] (dalif)

### A-zivout Champollion
* Champollion, héritier du peuple Kagoth gant Joël Polomski ha Gilles Faltrept, 1990, embannet gant Kevredigezh Dastumerien Figeac 
* Jean-François Champollion, Sa vie et son oeuvre, 1790-1832 gant Hermine Hartleben, 1990, Pygmalion 
* Champollion, Une vie de lumière gant Jean Lacouture, 1988, Grasset 

## Liammoù diavaez

* Buhezskrid klok ha skeudennaouet enlinenn 
* Yezhadur egipteg Champollion enlinenn (Édition 1836)
* Teuliad diwar-benn Champollion gant Radio Suisse Romande