open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Serge Voronoff

**Samuel Abramovitch Voronov**, anavezetoc'h evel **Serge Voronoff** (en ruseg: Сергей Абрамович Воронов, Sergueï Abramovitch Voronov ; war-dro an 10 a viz Gouhere 1866 – 3 a viz Gwengolo 1951) a oa ur surjian gall a orin rus brudet dre ma imboude kelloù marmouzien war ar wazed p'edo o labourat e Bro-C'hall e bloavezhioù 1920 ha 1930. Gant an dro-vicher-se e teuas da vout brudet-bras ha pinvidik-mor. Oberataet gantañ e vije bet kalz a arzourien pe kalz a dud vrudet evel Gabriele D'Annunzio, Pierre Loti, Blaise Cendrars, Sacha Guitry, Mustafa Kemal. Goude ur pennad e voe gwelet evel ur filouter. Pa varvas en 1951 da 85 bloaz, e oa damankouaet ha gwall nebeud a gazetennoù a reas meneg eus an darvoud. En 1999 e voe kaoz zoken e oa deuet viruz ar SIDA, kavet e 1980, eus imboudoù Voronoff er bloavezhioù 1920.
Lyncornis macrotis

***Lyncornis macrotis*** a zo ur spesad evned eus ar c'herentiad Caprimulgidae.

Anvet e voe *Caprimulgus macrotis* (kentanv) da gentañ-penn (e 1831) gant al loenoniour iwerzhonat Nicholas Aylward Vigors (1785-1840).

## Doareoù pennañ

## Boued

## Annez hag isspesadoù
Ar spesad a gaver ar pemp isspesad anezhañ :
* *Lyncornis macrotis bourdilloni*, Hume, 1875, e mervent India,
* *L. m. cerviniceps*, eus Bangladesh ha biz India da greisteiz Sina, Indez-Sina ha hanternoz Malezia,
* *L. m. jacobsoni*, e Simeulue (un enezenn er-maez da walarn Sumatera),
* *L. m. macropterus*, en inizi Banggai, Sangihe, Sula, Sulawesi ha Talaud,
* *L. m. macrotis*, e hanternoz ha reter Filipinez.

## Liammoù diavaez
*  ''Lyncornis macrotis'' war al lec'hienn BirdLife International.
*  ''Lyncornis macrotis'' war lec'hienn an International Union for Conservation of Nature (IUCN).

## Notennoù ha daveennoù
John Palsgrave

**John Palsgrave**, ganet war-dro 1480 e Londrez ha marv e 1554 e Northamptonshire, a oa ur beleg katolik e lez Herri VIII, roue Bro-Saoz. 

Sevel a reas ul levr anvet *Lesclarcissement de la langue francoyse* ("L'éclaircissement de la langue française"), ul levr skrivet e saozneg daoust d'e ditl gallek. Al levr-se, embannet e Londrez e 1530, a seller outañ evel ar c'hentañ yezhadur eus ar galleg. Savet e oa bet evit ar Saozon o doa c'hoant da zeskiñ galleg.

Treiñ a reas e saozneg ivez ur pezh-c'hoari skrivet e latin gant Wilhelm Gnapheus.

## Levrlennadur
*John Palsgrave, *L'éclaircissement de la langue française (1530)*, Paris, Honoré Champion, 2003, ISBN 2745308513.
*Gabriele Stein, *John Palsgrave as Renaissance Linguist: A Pioneer in Vernacular Language Description*, Oxford, Clarendon Press, 1997, ISBN 0198235054.
Brezel Irak

**Oberiadur brezel Iraqi Freedom** pe **Aloubadeg Irak** pe c'hoazh **Dieubidigezh Irak** a vez graet eus ar brezel en Irak gant ar Stadoù-Unanet hag e harperien a-enep gouarnamant Saddam Hussein. Lodenn gentañ ar brezel a vez graet Aloubadeg Irak o welet lu ha gouarnamant Irak trechet gant an alouberien. Siwazh dezho kenderc'hel a raio ar brezel ur wech trec'het ar vro reizh gant emsaverien a-bep seurt o talañ ouzh dalc'hidigezh ar vro. Memes ur wech lakaet e-plas ur gouarnamant da c'hortoz e kendalc'ho ar brezel o welet muioc'h-mui ar vro o vezañ rannet dre ar relijion.
Istimet e vez etre 151 000 betek 600 000 pe muioc'h an niver a irakian bet lazhet e-pad an 3 pe 4 bloavezh brezel kentañ. Ar Stadoù-Unanet a guitaas ar vro e 2011 met a voe rediet da zont en-dro er bloavezh 2014 e-penn ur gevredad nevez evit klask lakaat harz d'an emsavadegoù lies o freuziñ Irak.

## Lesanvioù
Lesanvioù a-bep seurt a zo bet d'ar brezel-se: **Second Gulf War** (Eil brezel ar Pleg-Mor) , **Gulf War II** (Brezel ar Pleg-Mor II), pe **Gulf War 2**. Hervez ar selloù politikel e vez lesanvet dieubidigezh pe aloubadeg Irak. O c'houzout e oa bet livet gevier gant gouarnamant ar Stadoù-Unanet evit kendrec'hiñ ar brasañ niver a vroioù evit aotreañ anezho da dagañ ar vro e 2003. Goude-se e voe implijet ar gevier evit desach broioù en o kevredad. Degaset e oa bet ur sell kizidig war ar brezel-se. A-feur ma teuas war-wel ne oa ket bet Saddam Hussein kablus da vezañ penn da Gwalldaolioù ramzel e New-York hag e Washington. An niver uhel a irakianed bet lazhet e-pad ha goude an aloubadeg en doa degaset ivez ur sell fall war an oberiadur. Ouzhpenn-se an aloubadeg en doa roet lañs bras d'an nerzhioù islamour kement ha plantañ freuz ha reuz dre ar vro. Betek e-touez renkoù ar soudarded stadunanat e oa bet mouezhioù evit emsevel a-enep ar brezel.
Macropygia ruficeps

***Macropygia ruficeps*** a zo ur spesad evned eus ar c'herentiad Columbidae.

Anvet e voe *Columba ruficeps* (kentanv) da gentañ-penn (e 1835) gant an evnoniour izelvroat Coenraad Jacob Temminck (1778-1858).

## Doareoù pennañ

## Boued

## Annez hag isspesadoù
Ar spesad a gaver an eizh isspesad anezhañ :
* *Macropygia ruficeps assimilis*, Hume, 1874, eus kreisteiz Myanmar da walarn Thailand ha mervent Sina,
* *M. r. engelbachi*, e gwalarn Viêt Nam, hanternoz Laos,
* *M. r. malayana*, e Malezia,
* *M. r. nana*, e Borneo ha Sebatik,
* *M. r. orientalis*, en Inizi bihan ar Sounda,
* *M. r. ruficeps*, e Jawa ha Bali,
* *M. r. simalurensis*, e Simeulue (un enezenn er-maez da walarn Sumatera),
* *M. r. sumatrana*, e Sumatera.

## Liammoù diavaez
*  ''Macropygia ruficeps'' war al lec'hienn BirdLife International.
*  ''Macropygia ruficeps'' war lec'hienn an International Union for Conservation of Nature (IUCN).

## Notennoù ha daveennoù
Golden Division

Ar 1 brigadenn eus an nerzhioù ispisial irakian lesanvet **Golden Brigade** ha bremañ **Golden Division** (saozneg:1st Special Operations Brigade) lesanvet a-wechoù "**Dirty Divsion**" evit an dud a gav abeg dezhañ a zo diazezet e Baghdad. Rannet eo e 3 batailhon an hini 1añ, an eil hag ar 5vet. Ouzhpenn da-se e kaver ur batailhon harp hag ur batailhon gourdoniñ nerzhioù ispisial Irak.

Ar c'hentañ batailhon a oa ar 36vet batailhon komando irakian adanvet.

An urzhioù a vez resevet gant ar c'hentañ maodiern irakian ha n'eo ket evel peurrest an nerzhioù lu gant ministrerezh difenn Irak.
## Izili
Aboae freuz an nerzhioù lu irakian dre bountadur ar Stad Islamek e oa bet lakaet strivoù ar c'huzulierien amerikan war ar Golden Division evit dont a-benn da adsevel nerzhioù leal d'ar gouarnamant irakian, arbennikaet ha pell diouzh breinadurezh peurrest al lu.

O welet an tagadennoù war ar Golden Division gwelet evel ostilh marvus ar c'hentañ maodiern irakian Nouri al-Maliki e oa bet lakaet pouezh war doujañ ouzh gwirioù Mab-den.

## Tuta
Nebeut-tre a verc'hed a zo ezel d'ar Golden Division.
## Gourdoniñ
Gourdoniñ ar Golden Division a vez graet gant soudarded Amerikan dreist-holl soudarded an nerzhioù ispisial.
## Dafariñ
Aes eo anavezout izili ar Golden Division war an dachenn emgann dre o unwisk soudard du. Evel an holl soudarded eus an nerzhioù ispisial dre ar bed e vez kuzhet o fas gant kagoulennoù pe gant ur voualenn a-wechoù gant ur penn-eskern treset warnañ.
Implij a reont karbedoù Humvee hobregonet.

Gwisket ha dafaret int dres evel ma z'eo nerzhioù lu ispisial SUA.
## Emgann Falloujah (2016)
Evit emgann Falloujah strolladoù komando ar Golden Division a voe an nerzhioù lu kentañ irakian o vont etrezek kêr goude ur sujidigezh a daou vloaz hanter d'ar Stad Islamek.
## Emgann Mosoul
Ur wech c'hoazh ar Golden Division a zo bet choazet evit bezañ ar c'hentañ nerzh eus al lu irakian o vont etrezek kêr vMosoul dindan beli ar Stad Islamek.
## Implij propaganda
Implijet e vez ar Golden Division kement gant an Amerikaned ha gant gouarnamant Irak evel ostilh propaganda da ziskouez eo adsavet a-nevez nerzhioù lu Irak hag int nerzhioù lu arbennik.
## Tabutoù
Lesanvet e vez "*Dirty Divsion*", gant tud hag a rebech dezho ober war-dro an toulloù-bac'h kuzh en Irak ha bezañ implijet evit lazhadegoù e-maez justis eus enebourien ar gouarnamant irakian. A-raok ar stourm a-enep ar Stad Islamek, ar Golden Division a oa gwelet evel ostilh ar c'hentañ maodiern irakian Nouri al-Maliki evit lazehadegañ pe herzel e enebourien bolitikel. Goulennoù a veze savet gant tud a lezenn eus Irak evit ma vefe roet lamm d'an divizion pe ma vefe kendeuzet gant nerzhioù all al lu irakian.
## Liammoù diavaez
### Poltredoù
* Poltredoù ar ''Golden Division'' e-pad emgann Falloujah 2016
### Filmoùigoù
*  Filmig gant Vice News "War hent Falloujah : Asambles gant ar Golden Division eus nerzhioù ispisial Irak"
*  "A Sniper In Iraq's Golden Division Remembers His Fallen Comrade"

## Notennoù ha daveennoù
McGuire Sisters

Ar **McGuire Sisters** a oa teir c'hoar, eus SUA, anezho Christine McGuire (ganet e 1926), Dorothy McGuire (1928 – 2012), ha Phyllis McGuire (ganet e 1931) hag a gane er bloavezhioù 1950 ha 1960. E-touesk o c'hanaouennoù brudetañ emañ "Sincerely" ha "Sugartime", savet betek niverenn 1 ar gwellañ gwerzhioù.
Marthe

**Marthe** zo un anv-bihan gallek roet d'ar merc'hed.

## Yezhoù all
**[[Marta]]*, e brezhoneg ha spagnoleg,
**Márta*, e hungareg,
**[[Martha]]*, e kembraeg ha saozneg.

## Tud
* Mart'nália, anv-micher ar ganerez vrazilian Martinália Mendonça Ferreira, ganet e 1965,
* Marthe Niel (1878-1928), nijerez vreizhat, ganet Marie Ange Denieul,
* Marthe Vassalo, ganet e 1974, kanerez vreizhat.

## Levrlennadur
* *Marthe et Marie*, Jean-Louis Chrétien, Guy Lafon, Étienne Jolet, Paris, Desclée de Brouwer, 2002
Diana di l'Alba

**Diana di l'Alba** zo ul laz sonerien ha kanerien gorsek savet e 1978 gant Antonu Marielli, Ghjuvan Francescu Sicurani hag an daou vreur Ghjuvan Ghjacumu ha Cristanu Andreani.

## Pladennoù
*1996 : Pueta
*1998 : Sumenti d'acqua
*2001 : Punt'è Taccu
*2004 : Donna dea
*2008 : Da musica la vita
*2013 : Indiature

## Liammoù diavaez
*O kanañ "Amerindianu"
Calum

**Calum**, pe **Callum**, zo un anv-bihan gouezelek roet d'ar baotred.

### Tud

*Calum Alistair MacDonald pe Calum Alasdair Domhnallach (1956), politikour
*Calum Stewart (1982), soner ha saver tonioù skosat
*Calum Worthy (1991), aktour ha produer kanadian
*Callum Bruce (1983), rugbier eus Zeland-Nevez
*Callum Davidson (1976), melldroader skosat
*Callum Ferguson (1984), krikeder aostralian
*Callum Innes (1962), livour skosat
*Callum Macdonald (1912–1999), embanner skosat
*Callum MacLeod (1988), reder-kirri soaz
*Callum McCarthy (1944), banker breizhveuriat
*Callum McManaman (1991), melldroader saoz

### Anv-tiegezh

*Ian Callum (1955), dizagner-kirri skosad
*David McCallum (1933), aktour ha soner skosad

## Traoù all

* Gillie Callum, unan eus dañsoù hengounel ar c'hlezeier e Bro-Skos
* Tillandsia 'Calum', plant
Ninox scutulata

***Ninox scutulata*** a zo ur spesad evned-preizh eus ar c'herentiad Strigidae.

Anvet e voe *Strix scutulata* (kentanv) da gentañ-penn (e 1822) gant an naturour breizhveuriat Thomas Stamford Raffles (1781-1826).

## Doareoù pennañ

## Boued
Bevañ a ra diwar amprevaned bras, glazarded, laboused bihan, logod ha raned.

## Annez hag isspesadoù
Ar spesad a gaver an nav isspesad anezhañ :
* *Ninox scutulata borneensis*, e Borneo, hanternoz Inizi Natuna,
* *N. s. burmanica*, Hume, 1876, eus biz India da greisteiz Sina, Indez-Sina ha Thailand,
* *N. s. hirsuta*, e kreisteiz India, Sri Lanka,
* *N. s. isolata*, e Car Nicobar,
* *N. s. javanensis*, e kornôg Jawa,
* *N. s. lugubris*, e hanternoz, biz ha kreiz India, Nepal,
* *N. s. palawanensis*, e Palawan (mervent Filipinez),
* *N. s. rexpimenti*, e Tokieong Long,
* *N. s. *'scutulata**', e Malezia, Enezeg Riau, Sumatera ha Bangka.

## Liammoù diavaez
*  ''Ninox scutulata'' el lec'hienn BirdLife International.
*  ''Ninox scutulata'' e lec'hienn an International Union for Conservation of Nature (IUCN).

## Notennoù ha daveennoù
Bezen Shabak

**Bezen Shabak** (arabeg :**Quwat Sahl Nīnawā**, berraet e **QSN**), anvet ivez **Liwa Sahl Nineveh** ("Nerzhioù plaenennoù Nineve"), a vez graet eus un aozadur stourm savet d'an 23 a viz Du 2014 gant un nerzh etre 500 ha 1500 milisian d'ar muiañ. Pal an aozadur brezel-se eo adkemer galloud war korn-bro Nineve, a zo kouezhet etre daouarn ar Stad Islamek. Ouzhpenn d'ar c'hoant-se e fell d'an aozadur difenn tud ar vro diouzh feulster an djihadourien. Ar strollad zo enebour ivez d'ar Gurded a glask bezañ mistri war an tiriad, met an holl nerzh a zo implijet a-enep ar Stad Islamek betek-henn.

## Istor ar strollad
*Quwat Sahl Nīnawā*, a c'heller treiñ gant "Nerzhioù plaenennoù Nineve", zo awenet gant korn-bro Nineve, ma vev ar pep niverusañ eus ar bobl Shabak.
Ar bobl Shabak zo ur strollad tud kement hag ur gumuniezh relijiel eus norzh Irak, a embann bezañ disheñvel diouzh ar Gurded ha diouzh an Arabed, ha lidañ ur relijion dibar anvet Shabakerezh. Ar bezen zo harp a-grenn d'ar Chiited, a zo enep-sunnit, harpet dre levezon bras an Islam chiit en o relijion.

Evit lod tud ez eo ar strollad stourm-se ur bezen savet gant Iran evit kaout nerzh levezon er c'horn-bro. Plas ar relijion chiit zo uhel e simboloù ar bezen, uheloc'h evit re an identelezh shabak.

## Emgann Mosoul 2016
Ar bezen Shabak en deus kemeret perzh en emgann veur a-enep ar Stad Islamek e Mosoul. Hervezo ez eo bet lazhet o fennofiser Muhammad Jassim al-Bayati war an dachenn.
## Pinijenn
E miz Gouhere 2019, Stadoù-Unanet Amerika en deus savet pinijennoù a-enep penn ar strollad Waad Qado:

Qado eo penn an 30vet Brigadenn bezenn. Ar strollad-se a zo kablus eus rastellañ arc'hant dre feulster tro-dro Bartalla, e plaenenn Nineve, harzadennoù tud, ha skraperezh tud. An 30vet brigadenn en deus bet harzet ha prizoniet tud diabeg, pe gant kargoù faltaziek, ha lakaat paeañ tailhoù en hrazoù-tremen dalc'het ganto. Testoù e-leizh a zo er boblañs lec'hel oc'h embann e oa bet ar Beazen Shabak o vont betek tagañ tud, laerañ, srapañ tud ha gwallerezh .

## Video
* Kan-bale ar Bezen Shabak
* Video propraganda ar Bezen Shabak

## Liammoù diavaez
* Lec'hienn ar bodad demokratel Shabak
## Notennoù ha daveennoù
Bob Newhart

**George Robert Newhart**, anavezetoc'h evel **Bob Newhart**, bet ganet e Oak Park (Illinois, Stadoù-Unanet Amerika) d'an 5 a viz Gwengolo 1929, zo un aktour hag ur fentigellour stadunanat.
Pelargopsis capensis

***Pelargopsis capensis*** a zo ur spesad evned eus ar c'herentiad Alcedinidae.

Anvet e voe *Alcedo capensis* (kentanv) da gentañ-penn (e 1766) gant an naturour svedat Carl von Linné (1707-1778).

## Boued
Bevañ a ra diwar grank, krignerien, pesked, ploged ha raned.

## Annez hag isspesadoù

Ar spesad a gaver an trizek isspesad anezhañ en Azia ar Gevred hag en Iskevandir India :
* *Pelargopsis capensis burmanica*, eus Myanmar da Indez-Sina ha hanternoz Malezia.
* *P. c. *'capensis**', eus Nepal, dre India, da Sri Lanka,
* *P. c. cyanopteryx*, e Sumatera, Bangka ha Belitung,
* *P. c. floresiana*, eus Bali da Flores,
* *P. c. gigantea*, e kreiz ha kreisteiz Filipinez,
* *P. c. gouldi*, e hanternoz Filipinez,
* *P. c. innominata*, e Borneo,
* *P. c. intermedia*, Hume, 1874, en Inizi Nikobar, 
* *P. c. javana*, e Jawa,
* *P. c. malaccensis*, e kreiz ha kreisteiz Malezia, en Inizi Riau ha Lingga,
* *P. c. osmastoni*, en Inizi Andaman,
* *P. c. simalurensis*, e Simeulue (un enezenn er-maez da walarn Sumatera),
* *P. c. sodalis*, en inizi Banyak, Batu, Mentawai ha Nias (er-maez da walarn Sumatera).

## Liammoù diavaez

*  ''Pelargopsis capensis'' el lec'hienn BirdLife International.
*  ''Pelargopsis capensis'' e lec'hienn an International Union for Conservation of Nature (IUCN).

## Notennoù ha daveennoù
Pericrocotus

***Pericrocotus*** a zo ur genad e rummatadur an evned, krouet e 1826 gant an naturour alaman Friedrich Boie (1789-1870).

## Spesadoù hag an [[isspesad]]où anezhe
Pemzek spesad golvaneged a ya d'ober ar genad :
* *[[Pericrocotus albifrons]]*,
* *[[Pericrocotus brevirostris]]*
** *P. b. affinis*, *anthoides*, ***brevirostris*** ha *neglectus*,
* *[[Pericrocotus cantonensis]]*,
* *[[Pericrocotus cinnamomeus]]*
** *P. c. *'cinnamomeus***, ''malabaricus'', ''pallidus'', ''peregrinus'', ''sacerdos'', ''saturatus'', ''thai'' ha ''vividus'',
* ''[[Pericrocotus divaricatus]]'',
* ''[[Pericrocotus erythropygius]]'',
* ''[[Pericrocotus ethologus]]''
** ''P. e. annamensis'', ***ethologus***, ''favillaceus'', ''laetus'', ''mariae'', ''ripponi'' ha ''yvettae'',
* ''[[Pericrocotus flammeus]]'',
* ''[[Pericrocotus igneus]]''
** ''P. i. '''igneus*** ha *trophis*,
* *[[Pericrocotus lansbergei]]*,
* *[[Pericrocotus miniatus]]*,
* *[[Pericrocotus roseus]]*,
* *[[Pericrocotus solaris]]*
** *P. s. cinereigula*, *deignani*, *griseogularis*, *montanus*, *montpellieri*, *nassovicus*, *rubrolimbatus* ha ***solaris***,
* *[[Pericrocotus speciosus]]*
** *P. s. andamanensis*, *exul*, *flammifer*, *fohkiensis*, *fraterculus*, *gonzalesi*, *insulanus*, *johnstoniae*, *leytensis*, *marchesae*, *minythomelas*, *modiglianii*, *nigroluteus*, *novus*, *semiruber*, *siebersi*, ***speciosus*** ha *xanthogaster*,
* *[[Pericrocotus tegimae]]*.

O c'havout a reer en Azia ar Gevred hag ar Su, seizh isspesad ha daou-ugent (47) dezhe en holl.

## Notennoù ha daveennoù
Pericrocotus brevirostris

***Pericrocotus brevirostris*** a zo ur spesad golvaneged eus ar c'herentiad Campephagidae.

Anvet e voe *Muscipeta brevirostris* (kentanv) da gentañ-penn (e 1831) gant al loenoniour iwerzhonat Nicholas Aylward Vigors (1785-1840).

## Doareoù pennañ

## Boued
Bevañ a ra diwar artropoded hag o larved ; kemer a ra broñsoù ivez.

## Annez hag isspesadoù
Ar spesad a gaver ar pevar isspesad anezhañ :
* *Pericrocotus brevirostris affinis*, eus biz India ha hanternoz Myanmar da greisteiz-kreiz Sina,
* *P. b. anthoides*, e gevred Sina, Laos ha hanternoz Viêt Nam,
* *P. b. *'brevirostris**', e kreiz ha reter menezioù Himalaya, biz India,
* *P. b. neglectus*, Hume, 1877, e gevred Myanmar ha gwalarn Thailand.

## Liammoù diavaez
*  ''Pericrocotus brevirostris'' war al lec'hienn BirdLife International.
*  ''Pericrocotus brevirostris'' war lec'hienn an International Union for Conservation of Nature (IUCN).

## Notennoù ha daveennoù
Pericrocotus speciosus

***Pericrocotus speciosus*** a zo ur spesad golvaneged bihan eus ar c'herentiad Campephagidae.

Anvet e voe *Turdus speciosus* (kentanv) da gentañ-penn (e 1790) gant an evnoniour saoz John Latham (1740-1837).

## Doareoù pennañ

## Boued
Bevañ a ra diwar amprevaned.

## Annez hag isspesadoù
Ar spesad a gaver an triwec'h isspesad anezhañ :
* *Pericrocotus speciosus andamanensis*, Beavan, 1867, en Inizi Andaman,
* *P. s. exul*, e Lombok,
* *P. s. flammifer*, Hume, 1875, e gevred Myanmar, kreisteiz Thailand ha hanternoz ha kreiz Malezia,
* *P. s. fohkiensis*, e gevred Sina,
* *P. s. fraterculus*, e biz India, hanternoz Myanmar, kreisteiz Sina, Hainan ha hanternoz Indez-Sina,
* *P. s. gonzalesi*, e hanternoz ha reter Mindanao (kreisteiz Filipinez),
* *P. s. insulanus*, e Borneo,
* *P. s. johnstoniae*, e Menez Apo (gevred Mindanao, kreisteiz Filipinez)
* *P. s. leytensis*, e Samar, Bohol ha Leyte (reter-kreiz Filipinez),
* *P. s. marchesae*, e Jolo (Enezeg Sulu),
* *P. s. minythomelas*, e Simeulue (un enezenn er-maez da gornôg Sumatera),
* *P. s. modiglianii*, e Enggano (un enezenn er-maez da vervent Sumatera),
* *P. s. nigroluteus*, e kreisteiz-kreiz Mindanao (kreisteiz Filipinez),
* *P. s. novus*, e Luzon ha Negros (hanternoz ha kreiz Filipinez),
* *P. s. semiruber*, e reter-kreiz India, kreisteiz Myanmar, Thailand ha kreiz ha kreisteiz Indez-Sina,
* *P. s. siebersi*, e Jawa ha Bali,
* *P. s. *'speciosus**', eus menezioù Himalaya da vervent Sina,
* *P. s. xanthogaster*, e kreisteiz Malezia, Sumatera hag inizi tost.

## Rummatadur
Disheñvelet e oa bet diouzh *[[Pericrocotus flammeus]]*.

## Notennoù ha daveennoù
Nouri al-Maliki

**Nouri Kamil Mohammed Hasan al-Maliki** (arabeg : **نوري كامل المالكي**) lesanvet **Jawad al-Maliki** ganet d'an 20 a viz Even 1950 e Abou Gharaq, zo ur politkour irakian ezel eus ar strollad chiit Dawa. Kentañ maodiern Irak e voe etre 2006 ha 2014, ha besprezidant etre 2014 ha 2015.
## CIA ha Nerzhioù Al-Qods
Choazet e oa bet Nouri al-Maliki evel kentañ maodiern Irak goude ur marc'hata daonet etre ar CIA amerikan hag Iran dreist-holl nerzhioù ispisial Al-Qods hep kemer e kont c'hoantoù ar Gurded na c'hoantoù ar pennoù bras Chiit.
Nerzhioù Al-Qods

**Nerzhioù Al-Qods** (Perseg: **نیروی قدس‎‎** Nīrū-ye Qods, pe **سپاه قدس** Sepāh-e Qods) a vez graet eus un aozadur nerzhioù a-ratozh eus Iran, skour oberiadurioù etrebroadel Gwarded ar Reveulzi. Nerzhioù Al-Qods a vez suj da penn-bras Iran, Ali C'hamenei. Pennofiser an nerzhioù Al-Qods a zo Esmail Ghaaniar abaoe lazhadenn ar Major Jeneral Qasem Soleimani e 2020. Diaes meurbet eo da gaout ur mennozh eus an niver a izili en aozadur-se. E 2007 e oa istimet un hollad 15 000 soudard. War listenn an aozadurioù sponterezh pe harp d'ar sponterezh hervez SUA eo nerzhioù ispisial Al-Qods abaoe 2007.
## Istor an nerzh
Anv an nerzhioù Al-Qods a zo awenet gant anv arabeg Jeruzalem: *Al-Quds* pe *Al-Qods*. An nerzhioù Al-Qods a oa bet krouet e-pad ar Brezel Iran-Irak evel nerzh ispisial da ziwall an harzoù evit an aozadur Lu Gwarded ar Reveulzi Islamek. E-pad ha goude ar brezel e voe roet harp ha stummadur d'ar C'hurded o stourm a-enep Saddam Hussein gant an nerzhioù ispisial Al-Qods. E 1982, unvezhioù Al-Qods a vez kavet e Liban, ar re-se a vezo mammenn d'an aozadur stourm Hezbollah.
### Aozadur
An nerzhioù Al-Qods a zo ledet war un dousennad bro hervez an ofiser spiañ amerikan David Dionisi, an nerzhioù a zo rannet hervez 8 tachenn obererezh:

* Broioù ar C'hornôg
* Irak
* Afghanistan, Pakistan, hag India
* Israel, Liban, ha Jordania
* Turkia
* Norzh Afrika
* Ledenez arabek 
* Ez-republikoù an URSS
### Qasem Soleimani

Abaoe ma oa lakaet e-penn an aozadur Qasem Soleimani etre 1997 ha 1998 e oa kalz war-gresk pouezh an nerzhioù Al-Qods er stourmoù lies ha garv a gaver er reter neshañ. Deuet e oa da vezañ an nerzhioù ispisial-se gant o fennofiser ur c'hendivizer diazez evit ar brezelioù lies er c'horn-bro (Siria, Irak...). Lazhet e oa Qasem Soleimani gant un dron amerikan d'an 3 a viz Genver. Esmail Ghaani en deus kemeret e lec'h.
## Stourm a-enep ar Stad Islamek
An nerzhioù Al-Qods a zo enebourien daonet d'ar Stad Islamek. Er bloavezh 2014, unvezhioù d'an nerzhioù Al-Qods a voe kaset da Irak evit bezañ penn d'an oberiadurioù brezel kaset da benn gant Iran a-enep ar Stad Islamek. Iran en devoa kaset tri batalhion Al-Qods evit sikour gouarnamant Irak da dalañ ouzh tagadenn Norzh Irak gant ar Stad Islamek e 2014. Betek 40 ofiser Al-Qods a gemeras perzh e Eil emgann Tikrit (Meurzh 2015), gant e-penn ar strollad ar Jeneral Qasem Soleimani .
Raqqa Is Being Slaughtered Silently

**Raqqa Is Being Slaughtered Silently** ("Emeur o trouklazhañ Raqqa en didrouz"), berraet gant ar stummoù **RSS** pe **RBSS**, a vez graet eus un aozadur kelaouiñ keodedour eo e bal diskouez feulster ar Stad Islamek e kêr Raqqa e norzh Siria.
Pennadurezhioù ar Stad Islamek a laka Raqqa da gêr-benn o c'halifelezh. RSS a glask diskouez anat n'emañ ket a-du poblañs kêr gant an djihadourien abaoe m'eo bet aloubet ; ouzhpenn-se e klask stourm a-enep propaganda ar Stad Islamek evit desach tud da zont e Raqqa da vevañ. Deuet eo RBSS da vezañ unan eus an nebeudig mammennoù ar c'helaouiñ e Raqqa ha na vefent ket suj d'ar Stad Islamek. Pep ezel eus an aozadur kement hag o c'hamaladed, harperien pe gerent zo gwelet evel kablus a spierezh hervez an aozadur djihadour, ha kondaonet d'ar marv. D'an 22 a viz Even 2016 e tisklêrie RBSS bezañ kollet 14 ezel pe den tost d'al luskad.

## Izili
Kroget eo ar c'helaouiñ gant 17 den e miz Ebrel 2014. Un ezel en deus kuitaet kêr Raqqa a zisklêir:

### Izili brudet
* Abdalaziz Alhamza 
* Hussam Eesa
* Abu Mohammed
* Ibrahim Abdul Qader †
* Al-Moutaz Bellah Ibrahim †
* Ahmad Mohammed al-Mousa †
* Naji Jerf †

## Kolloù denel
Meur a zen zo bet lazhadeget gant ar Stad Islamek evit bezañ bet ezel pe tomm ouzh al luskad kelaouiñ RSS.
* Mae 2014, Al-Moutaz Bellah Ibrahim a voe skrapet ha lazhadeget. 
* Miz Gouhere 2015, ar Stad Islamek a embannas ur filmig propaganda a ziskouez daou zen staget ouzh gwez ha fuzuilhet. Ar Stad Islamek a embann e oant izili eus an RBSS, met unan eus krouerien al luskad a nac'h ar fed-se.
* Hamoud al-Mousa, tad unan eus krouerien ar strollad, a zo bet lazhadeget e toull-bac'h ar Stad Islamek.
* 30 a viz Here 2015, an ezel da RSS Ibrahim Abdul Qadir, 20 vloaz, hag e gamalad Fares Hamadi a voe adkavet toullgofet ha dibennet en Urfa, Turkia. Ar wech kentañ e oa gwelet tud lazhet gant ar Stad Islamek er-maez da zouaroù an djihadourien.
* D'ar 16 a viz Kerzu 2015, tud kuzhet o dremm a lazhas Ahmad Mohammed al-Mousa, ezel eus RBSS, en ul leti en Idlib, Siria
* Fin miz Kerzu 2015, Naji Jerf, filmer ar strollad, a voe lazhet e Gaziantep e Turkia gant ur bistolenn didrouz e-kreiz an deiz dres dirak ur savadur kelaouiñ. Ar Stad Islamek a embannas dre Dwitter e oant aozerien an taol. 
*D'an 22 a viz Even 2016, e-kerzh un atersadenn gant Sarah Montague war BBC HardTalk, un degemenner d'an RBSS Hussam Eesa a zisklêrias gant sikour un troer : 

## Liammoù diavaez
* Lec'hienn ofisiel an aozadur
* Pajenn Facebook an aozadur
* Twitter ofisiel an aozadur
## Pennadoù kar
* Mosul Eye

## Notennoù ha daveennoù
Haidar al-Abadi

**Haider Jawad Kadhim Al-Abadi** (pe al-'Ibadi; Arabeg: **حيدر جواد كاظم العبادي**) ganet d'ar 25 a viz Ebrel 1952 zo ur politkour irakian hag a zo kentañ maodiern Irak abaoe an 8 a viz Gwengolo 2014. A-raok e oa bet maodiern an darempred etre 2003 ha 2004, e-pad ar c'hentañ gouarnamant goude ren Saddam Hussein.

Muzulman Chiit, bet e oa bet choazet evel kentañ maodiern gant ar prezidant Fuad Masum d'an 11 a viz Eost 2014 evit kemer plas Nouri al-Maliki, aotreet e oa bet gant parlamant Irak d'an 8 a viz Gwengolo 2014.
## Hent poltikel ar c'hentañ maodiern
Goude dilez Nouri al-Maliki degemeret mat gant ar sunnited en Irak a rebeche dezhañ bezañ strizhkredennour. D'ar 15 a viz Eost 2014, a-raok ma gemerfe e roll en un doare ofisiel, pennoù bras ar meuriadoù sunnit emsavet e proviñs Anbar a zisklêrie e oant prest da genlabourat gant hervez amplegadoù gant Haïder al-Abadi.

Diouzhtu erruet er galloud e voe ret dezhañ stourm evit echuiñ gant ar prosezioù lies ouzh ar gazetennerien gant ar gouarnamant en e raok.

Al-Abadi a zo bet rediet lakaat e holl nerzh da stourm a-enep ar Stad Islamek abaoe ma z'eo kentañ ministr. Flemmus eo bet da geñver politikerezh Barack Obama hag ar vank a harp efedus gant Stadoù-Unanet Amerika evit talañ ouzh ar Stad Islamek. Goustadik eo bet lakaet Irak da dostaat ouzh Rusia hag Iran evit dont a-benn da zistrujañ ar c'halifat en Irak.

E miz Ebrel 2016, al-Abadi a oa deuet war-wel evel ur c'hentañ ministr gwan ha na zeue ket a-benn da lakaat da dalvezout neveziadurioù war an dachenn sokial. Ne teu ket a-benn da stourm a-enep ar breinadurezhh.

## Yaouankiz ha desevel
Tad Al-Abadi a oa ezel eus skourr neuro surjianerezh ospital Baghdad. Bez e oa ivez inspektour meur evit ministrerezh meur Irakian ar yec'hed, rediet e voe da zilezel e bost e 1979 dre ma oa savet a-enep doareoù d'ober gant ar strollad Baath ha beziet e voe en estren-vro pa voe marvet. Al-Abadi, hag a gomz saozneg flour, a oa bet diplomet eus skol-veur Al-Idadiyah Al-Markaziyah e 1970 (Arabic: الإعدادية المركزية‎) e Baghdad. E 1975, e echue gant studioù ijinerezh war an tredan e skol-veur an teknologiezh e Baghdad. E 1980, e oa diplomet war an ijinerezh tredanel e skol-veur Manchester.
Lluís Llach

**Lluís Llach i Grande** (distaget [] e katalaneg), ganet d’ar 7 a viz Mae 1948 e Girona, e Katalonia, zo ur c’haner hag ur soner katalan.

Bevet en en deus e vugaleaj e Verges, ur gêriadennig e komark ar Baix Empordà, war lez an Ter.

Bez’ eo unan eus kanerien anavezetañ ar rummad anvet *[[Nova cançó]]* (Kan nevez), ul luskad sonerien ha kanerien a oa bet o kanañ e katalaneg da vare diktatouriezh Francisco Franco, en un amzer eta ma oa berzet yezh ha sevenadur Katalonia. E ganaouenn anavezetañ *[[L'Estaca]]* zo diwar-benn ur peul brein hag a glasker lakaat da gouezhañ, ur skeudenn sklaer a-walc’h eus ar renad politikel. Rankout a reas Lluís Llach kuitaat e vro e-pad ur pennad, evel ma reas meur a ganer hag a arzour all eus Spagn en amzer-se, ha bevañ a reas en harlu, e Pariz e-pad ur pennad; betek marv an diktatour.

Skrivañ e ganaouennoù en deus graet Lluís Llach hag emdroet eo e skridoù, adalek an deroù betek ar bloavezhioù 2000. E-unan en deus desket seniñ gitar. Gouzout a ra ivez seniñ piano, adalek pezhioù klasel gant Franz Schubert betek tonioù modernoc’h gant Reynaldo Hahn, Erik Satie pe c’hoazh Manuel Blancafort. Tonioù salsa en deus sonet evit lod eus e ganaouennoù (*Terra*) pe tonioù jazz (*El jorn dels miserables*). Lod eus e ganaouennoù zo awenet gant an dañs barok (*Laura*, *Jo sé*, *Vinyes verdes vora el mar*).

Disklêriañ a ra Lluís Llach emañ Mahalia Jackson ha Jacques Brel e-touez ar ganerien o deus levezonet anezhañ.

Skrivet en deus kanaouennoù a bep seurt, awenet gant ar garantez, ar brederouriezh, ar politikerezh. Ar mor hag ar marv eo an daou dem a gaver meneget an aliesañ enno. Estreget kanaouennoù skrivet gantañ e-unan, en deus kanet ivez barzhonegoù, katalanek dreist-holl, ha lakaet sonerezh warno. E-touez ar varzhed kanet gantañ e c’haller menegiñ Konstantinos Kavafis, Màrius Torres, Josep Maria de Segarra, Pere Quart ha, dreist-holl, Miquel Martí i Pol.
 
Paouezet eo da ganañ, gant ur sonadeg e Verges e miz Meurzh 2007, hag emañ bremañ o c’hounit gwiniegoù hag oc’h ober gwin. Er bloavezhioù diwezhañ eo savet a-du gant ar strolladoù a c’houlenn dizalc’hidigezh Katalonia. E 2015 e oa penn listen e pastell-vro Girona ha dilennet e oa bet e Parlamant Katalonia gant tud all eus ar strollad Junts pel Sí, un emglev tud a-du gant dizalc’hiezh ar vro.

E ganaouenn hollvrudet *L'Estaca*, savet e 1968, zo deuet da vezañ un eil kan broadel e Katalonia, koulz lavaret, ha kanet e vez en holl manifestadegoù evit dizalc’hiezh ar vro. Troet eo bet e meur a yezh, ar galleg, ar c’horseg, an euskareg, ar poloneg, an arabeg hag ar brezhoneg en o zouez.

## Notennoù

## Liamm diavaez
*Lec'hienn ofisiel Lluís Llach  
*Lec'hienn e galleg
Maria Beatrice Aostria-Este

**Maria Beatrice Aostria-Este** (*Maria Beatrix von Österreich-Este* en alamaneg pe *Maria Beatrix Anna Franziska, Erzherzogin von Österreich-Este, Prinzessin von Modena*), anavezet ivez evel Beatrix Modena (1824-1906) a oa ur briñsez italian, eus dugelezh Modena, hag eus an Tiegezh Habsbourg-Este. 

Merc'h e oa da Francesco IV dug Modena (1779-1846) ha d'e bried María Beatriz Victoria Savoia (1792-1840), merc'h da Vittorio Emanuele Iañ, roue Sardigna.
 
E 1847 e timezas d'ar priñs spagnol Juan Bourbon ha Braganza.
M109 howitzer

An **M109** a zo ur c'hanol emfiñv emgefluskek stadunanat 155 mm doare howitzer, hag a oa bet implijet evit ar wech kentañ e fin ar bloavezhioù 1960. Abaoe ez eo bet gwellaet ha kemmet meur a wech. E stumm diwezhañ eo an **M109A7**. Rummad an M109 eo an hini implijetañ er c'hornôg evit an tennañ-skoazellañ ameeun e-touez ar brigadennoù hobregonet pe en troadegiezh mekanikaet.

## Mont en-dro
An M109 en deus 6 bourzhiad : penn ar bagad, ar blenier, an tenner, an tenner-skoazell ha daou garger obuzennoù. An tenner a fiñv ar c'hanol a-gleiz pe a-zehoù, an tenner-skoazell a fiñv ar c'hanol war-zu an a-us pe an traoñ. An **M109A6 Paladin**, e eil stumm diwezhañ, a implij 4 bourzhiad nemetken: ar c'homandant, ar blenier, an tenner hag ur c'harger obuzennoù.

Ar British Army a zo krog gant kemmañ e M109 evit reoù AS-90. Meur a nerzh lu eus Europa a zo o tilezel o M109 koshañ evit PzH 2000 alaman. Klasket e vez gwellaat ha nevesaat an M109 a gaver er Stadoù-Unanet pe e Suis. Gant al lamm roet d'ar meiziad XM2001 Crusader amerikan e chom an M109A6 Paladin karbed diazez ar ganolierezh emgefluskek howitzer evit ar Stadoù-Unanet.
Beatrice d'Este (gwenvidigez)

**Beatrice II d'Este** (war-dro 1226-18 a viz Genver 1262) a oa ur briñsez italian eus an Tiegezh Este, leanez ha gwenvidigez.

Merc'h e oa da Azzo VII d'Este ha da Giovanna di Puglia; nizez e oa da Beatrice Iañ d'Este, ha keniterv da Beatrice, rouanez Hungaria. 
Leanez e voe, ha diazezourez kouent beneadat *Sant’Antonio in Polesine* e Ferrara. Anvet e voe da wenvidigez, ha lidet eo d'an 18 a viz Genver.

## Poltred
Ar poltred anezhi gant Bartolomeo Veneto, e 1510, a zo hini Lucrezia Borgia e gwirionez. Hiriv emañ er Snite Museum of Art, en Indiana, e SUA.
Aozadur Badr

An **Aozadur Badr** (arabeg: **منظمة بدر‎‎**), anvet **Brigadennoù Badr** pe **Korfad Badr** a-raok, a vez rgaet eus un aozadur irakian gant en e-benn Hadi Al-Amiri. Ar brigadenn Badr a oa an aozadur milourel tuet gant Iran ha diazezet er memes bro eus ar strollad muzulman chiit Al-Majlis Al-A'ala Al-Islami Al-'Iraqi (Kuzul-meur evit ar Reveulzi islamek en Irak). Savet e oa bet er bloavezh 1982. Abaoe 2003 hag aloubadeg Irak darn stourmerien ar strollad Badr a zo emezelet en nerzhioù polis ha lu nevez Irak. 

Da geñver ur sell politikel, ar brigadenn, Badr ha Kuzul-meur evit ar Reveulzi islamek en Irak a oa gwelet evel aozadurioù kendeuzet abaoe 2003, hiziv-an-deiz gant ur sell ofisiel ez int daou skourr disheñvel o welet an Aozadur Badr o tont da vezañ ur strollad politikel irakian o kemer perzh en dilennadegoù. Nerzhioù stourm ar Brigadennoù Badr gant ar c'huzulierien Iranian e-penn, a zo deuet da vezañ enebourien daonet d'ar Stad Islamek aboae 2014 en Irak. Degemeret eo bet an nerzhioù lu-se er c'hengevrad Al-Hashd Al-Sha'abi (Engalvadeg an nerzhioù pobl).

## Istor
An Aozadur Badr a oa bet savet en Iran e 1982 evel skourr milourel an Al-Majlis Al-A'ala Al-Islami Al-'Iraqi (Kuzul-meur evit ar Reveulzi islamek en Irak). Diazezet e oa en Iran e-pad 20 vloaz (ren Saddam Hussein) gant pennofiserien eus Iran. An izili a oa kantadoù a repuidi eus Irak, pe ez-soudarded Irak o devoa stourmet gant Iran e-pad ar Brezel Iran-Irak. Tuet ha dafaret e oa gant Iran.
N'int ket deuet a-benn da ziwriziennañ ac’hanomp…

**N'int ket deuet a-benn da ziwriziennañ ac’hanomp…** zo ur bladenn vrezhonek gant Rhapsoldya (Paker Prod).

## Liammoù
*An Digor
*E-Biou ar Boled !
*Emskiant ar Bobl
*Daoulagad ar Stourmer
*Diwriziennañ
*Ar C’helenner
*Frankiz ?
*Contre-violence
*Gant ma Hent-bann
*Teknokratelezh
*Magañ pe Dagañ ?
*Kounnar an Anarkour
*Digevatalded
*Nannfin
Adam Jarzębski

**Adam Jarzębski**, ganet e Warka a-raok 1590 ha marvet e Varsovia en 1648, a oa ur skrivagner, barzh, sonaozour ha biolinour polonat. Ezel e oa bet eus chapel Johann Siegmund Hohenzollern e Berlin, war-dro 1612. Goude ez eas da studiañ da Roma e-pad bloaz. Pa zistroas e voe ezel eus chapel roueel Varsovia.

Brudet eo e zornskrid *Canzoni e concerti*, ennañ 27 pezh.
Ter (Katalonia)

An **Ter** zo ur stêr eus Katalonia e komark ar Ripollès, 208 km dezhi. Eieniñ a ra er Pireneoù, hag en em deurel er Mor Kreizdouar.

Treuziñ a ra ar c'humunioù :
* Setcases, Vilallonga de Ter, Llanars, Camprodon, La Ral, Sant Pau de Segúries, Sant Joan de les Abadesses, Ripoll, Montesquiu, Sant Quirze de Besora, Borgonyà, Torelló, Sant Hipòlit de Voltregà, La Gleva, Manlleu, Roda de Ter, Vilanova de Sau, Susqueda, Osor, la Cellera de Ter, Anglès, Sant Julià del Llor i Bonmatí, Bescanó, Salt, Girona, Sarrià de Ter, Sant Julià de Ramis, Medinyà, Celrà, Bordils, Cervià de Ter, Sant Joan de Mollet, Flaçà, Sant Jordi Desvalls, Colomers, Jafre, Verges, Ultramort, Ullà, Torroella de Montgrí, L'Estartit

En amzer aloubadeg c'hall deroù an  e voe savet un departamant gall anvet Ter.
Verges

**Verges** zo anv meur a lec'h.

## Lec'hioù
###### 
* Verges, kumun e Jura (departamant)
* Deux-Verges, e Cantal (departamant)
* Sainte-Verge, e Deux-Sèvres

###### 
* Verges 

## Lennegezh
* *[[Les Onze Mille Verges]]*, romant erotek gant Guillaume Apollinaire
Mitch Hedberg

**Mitchell Lee Hedberg**, anavezetoc'h evel **Mitch Hedberg**, bet ganet e Saint Paul (Minnesota) (Stadoù-Unanet Amerika) d'ar 24 a viz C'hwevrer 1968 hag aet da Anaon d'an 29 a viz Meurzh 2005 e Livingston (New Jersey, SUA), a oa un arzour hag un den a sinema stadunanat.
Veliokased

Ar **Veliokased** zo ur bobl c'halian pe velgiat hag a veve en daou du da lez ar stêr Saena. Hervez Plinius an Henañ eo ar Saena a rae ar vevenn entre bro ar Velged, en hanternoz, ha Celtica, er c'hreisteiz. 

Se zo kaoz e vez lavaret a-wechoù e oant Belged, hag a-wechoù Arvorigiz. Chomet eo o anv en hini Vexin, gwechall Veuguessin (*Veliocassinus pagus*).

E Rotomagus, hiriv Rouen, e oa o c'hêr-benn.

## Pennadoù kar
*Pobloù Galia
Azeuladur an impalaer

**Azeuladur an impalaer** zo un doare relijion Stad ma vez azeulet an impalaer pe an tiegezh impalaerel evel doueed pe hanter zoueed.

## Istor
En istor e voe azeulet faraoned Egipt, Impalaerien Etiopia hag impalaerien Japan.

### Henegipt

### Henroma

E Roma e voe aozet azeuladur an impalaer gant an impalaer Aogustus evit unaniñ pobloù an impalaeriezh en ur relijion.

### Japan

### Sina
*Mibien an oabl* eo lesanv imalaerien Sina.

## Pennadoù kar
*Azeuladur impalaerel en Henroma
Azeuladur impalaerel en Henroma

An **azeuladur impalaerel en Henroma** a oa un doare da gustumiñ annezidi an impalaeriezh, disheñvel ma oant dre o yezhoù, kredennoù, da zoujañ da Impalaeriezh Roma dre an impalaer lakaet e renk an doueed. Lidoù a veze en e enor, aberzhoù, banvezioù, abadennoù a bep seurt. Kement-se a voe aozet dindan an impalaer Aogustus ha skignet e pevar c'horn an Impalaeriezh. 

E Galia e voe savet temploù e-leizh da azeuliñ an impalaer, evel e Nîmes, en ti zo hiriv ar *Maison Carrée*, e Vienne, ha lec'hioù all.

An impalaer a oa ivez beleg meur, ha gant-se en devoa ur perzh sakr. Tud zo ivez, hervez kredennoù ar bobl, evel Scipio, Marius ha Sulla, o devoa perzhioù doueel. Caesar a ziorroas ar vojenn e oa diwar ouenn an doueez Venus hag Aeneas.

## Levrlennadur
* L. Cerfaux et J. Tondriaux, *Les cultes des souverains dans la civilisation gréco-romaine*, Paris, 1957.
* Michel Christol, « L'épigraphie et les débuts du culte impérial dans les colonies de vétérans en Narbonnaise », *Revue archéologique de Narbonnaise*, Tome 32, 1999, pp. 11-20, http://www.persee.fr/web/revues/home/prescript/article/ran_0557-7705_1999_num_32_1_1514
* G. Frija, *Les prêtres des empereurs. Le culte impérial dans la province romaine d'Asie*, 2012.
* S. Price, *Ritual and Power. The Roman Imperial Cult in Asia Minor*, Cambridge, 1984.
* B. Rémy, *Loyalisme politique et culte impérial dans la cité de Vienne au Haut Empire d'après les inscriptions*, Revue archéologique de Narbonnaise, levrenn 36, 2003, p. 361-375 (http://www.persee.fr/web/revues/home/prescript/article/ran_0557-7705_2003_num_36_1_1130)
* Lily Ross Taylor, *The Divinity of the Roman Emperor*, Middletown, 1931 ; réimpr. New York, Garland Publishing.
Bucerotiformes

**Bucerotiformes** a zo un urzhiad e rummatadur an evned, termenet e 1888 gant an evnoniour alaman Max Fürbringer (1846-1920).

## Kerentiadoù <small>(renket diouzh an urzh filogenetek)</small>
Diouzh Doare 6.4 an *IOC World Bird List* ez a pevar c'herentiad d'ober an urzhiad :
* Upupidae - Leach, 1820 (ur genad ennañ),
* Phoeniculidae - Bonaparte, 1831 (daou c'henad ennañ),
* Bucorvidae - Bonaparte, 1854 (ur genad ennañ),
* Bucerotidae - Rafinesque, 1815 (pemzek genad ennañ).

## Notennoù ha daveennoù
Rhipidura aureola

***Rhipidura aureola*** a zo ur spesad golvaneged bihan eus ar c'herentiad Rhipiduridae.

## Doareoù pennañ

## Boued
Bevañ a ra diwar amprevaned.

## Annez hag isspesadoù
Ar spesad a gaver an tri isspesad anezhañ en Azia ar Gevred hag en Iskevandir India :
* *Rhipidura aureola *'aureola**', Lesson, 1831, eus reter Pakistan, hanternoz India ha kreisteiz Nepal da greiz India,
* *R. a. burmanica*, (Hume, 1880), eus Myanmar ha kreisteiz Sina da greisteiz Indez-Sina,
* *R. a. compressirostris*, (Blyth, 1849), e kreisteiz India ha Sri Lanka.

## Liammoù diavaez
*  ''Rhipidura aureola'' el lec'hienn BirdLife International.
*  ''Rhipidura aureola'' e lec'hienn an International Union for Conservation of Nature (IUCN).

## Notennoù ha daveennoù
Frederik III

**Frederik III** (1609-1643) a oa roue Danmark ha Norvegia. 

Mab e oa da Christian IV ha da Anne Catherine von Brandenburg 	

Dimezet e oa d'ar briñsez alaman Sophie Amalie von Braunschweig-Lüneburg
Ostilio Ricci

**Ostilio Ricci** ganet e Fermo e 1540 ha marvet e Firenze e 1603 a oa ur matematikour italian.

## Istor
Kelenner e oa e skol-veur Firenze en akademiezh Accademia delle Arti del Disegno, savet e 1560 gant Giorgio Vasari. Kelenner eo bet d'ar skiantour Galileo Galilei.

## Oberennoù
* Ostilio Ricci, *Problemi di Geometria Pratica: L'uso dell'Archimetro*, skrid-levr, Firenze, Biblioteca Nazionale, II – 57
* Ostilio Ricci, *Breve instruzione all' architettura militare* 
* Ostilio Ricci, *Trattato di fortificazione*
## Levrlennadur
* T. B. Settle, "Ostilio Ricci, ur pont etre Alberti ha Galileo", e XIIe Congrès International d'Histoire des Science, Actes, Pariz, 1971, III B, pp. 121–126.
* F. Vinci, Ostilio Ricci da Fermo, Maestro di Galileo Galilei, Fermo, 1929.
* James Reston, Jr., Galileo: A Life, Harper Collins, 1994.
* Albert Presas i Puig, Ostilio Ricci, the Practical Education and the Canon of Technical Knowledge at the Beginning of the Italian Renaissance, Max-Planck-Institut für Wissenschaftsgeschichte, Berlin, 2002.
* Osler, Margaret J. Reconfiguring the World: Nature, God, and Human Understanding from the Middle Ages to Early Modern Europe. Baltimore: Johns Hopkins UP, 2010.
Per Olov Enquist

**Per Olov Enquist** (ganet d'an 23 a viz Gwengolo 1934) zo ur c'hazetenner ha skrivagner svedat.

Studiet en deus istor al lennegezh e Skol-veur Uppsala ha labouret en deus evel kazetenner er *[[Svenska Dagbladet]]* hag en *[[Expressen]]*, koulz hag evit ar skinwel, etre 1965 ha 1976. Bevet en deus e Berlin e 1970 ha 1971 hag e 1973 e voe o kelenn e skol-veur Kalifornia,e Los Angeles.

Skrivet en deus romantoù, pezhioù-c'hoari, levrioù evit ar vugale. Tapet en deus brud dre ar bed a-bezh gant e romant *Livläkarens Besök* ("Gweladenn medisin ar roue") (1999), ma kont istor Johann Friedrich Struensee, a oa medisin personel ar roue Christian VII Danmark. Garedonet eo bet gant meur a briz : Priz lennegezh Kuzul an Norzh e 1968, ar Priz Selma Lagerlöf e 1977, ar Priz Dobloug e 1988, hag ar Priz Flaiano, en Italia, e 2002.
Berjinez

Ar **berjinez** zo frouezh taolet gant plant eus ar genad *[[Solanum]]*, anvet *Solanum melongena*. Debret e vezont evel legumaj, o-unan pe mesket gant legumaj all.

Tra ma teu ar braz eus legumaj ar c'herentiad *Solanaceae* eus Amerika, evel an tomatez (Solanum lycopersicum), ar patatez (Solanum tuberosum) pe ar skilbebr (Capsicum), hag a zo bet degaset da Europa goude, ar berjinez a zeu eus broioù tomm Azia, hag eus Indez ent-resis. Plant gouez e oant eno da gentañ, a-raok ma voent gounezet hag en em ledañ, dre ar Reter-Nesañ, betek broioù ar Mor Kreizdouar. Hiziv c'hoazh ne vezont ket debret kement-se e broioù hanternoz Europa nag e Norzhamerika. En Azia e vez gounezet 93% eus ar berjinez gounezet er bed.

Plant bloaziek eo ar berjinez ha tapout a reont 1 metr uhelder d'ar muiañ. E stumm per bras eo ar frouezh, ha tapout a reont etre 10 ha 30 cm hirder hag 1 kg d'ar muiañ. Meur a stumm hag a liv a c'hallont kaout, hervez ar seurtadoù. Glas-ruz e vezont peurliesañ, met gwenn e c'hallont bezañ ivez.

Keginet e vezont evel legumaj, ha pa vijent frouezh evit ar skiantourien, rak n'int ket dous. Implijet e vezont kalz e boued ar broioù eus ar Mor Kreizdouar. Kavet e vezont, da skouer, e meuzioù evel ar mousaka (Gres), *escalivada* (Broioù Katalan), ratatouille (Provañs) *mirza ghasemi* (Iran), *imam bayıldı* pe *karnıyarık* (Turkia).
Adelheid Aostria

**Adelheid Aostria**, pe **Adelheid von Österreich** en alamaneg, ganet e 1822 e Milano, a oa neuze e proviñs Lombardia en impalaeriezh Aostria, ha marvet e 1855, e Torino, e Rouantelezh Piemonte, a oa ur briñsez aostrian, ac'hdugez Aostria ha priñsez Hungaria, deuet da vout Rouanez Sardigna goude dimeziñ da Vittorio Emanuele II.

## He buhez
Merc'h e oa da Ranieri Giuseppe d'Asburgo-Lorena.

### Eured ha bugale
Dimeziñ a reas e Stupinigi (Torino) e miz Ebrel 1842 d'he c'henderv Vittorio Emanuele II, ha dont a reas da vout rouanez Sardigna en 1849. Eizh bugel he doe.

* Maria Clotilde (Torino, 1843 - Moncalieri, 1911), priñsez Buonaparte;
* Umberto (Torino, 1844 - Monza, 1900), priñs Piemonte (1849-1878) ha roue Italia (1878-1900);
* Amedeo (Torino, 1845 - 1890), roue Spagn (1871 - 1873) ha dug Aosta;
* Oddone Eugenio Maria (Torino, 1846 - Genova, 1866), dug Monferrato;
* Maria Pia (Torino, 1847 - Stupinigi, 1911), rouanez kenseurtez Portugal;
* Carlo Alberto (Torino, 1851 - Stupinigi, 1854) dug Chiablese (proviñs eus Dugelezh Savoia, hiriv rannet etre Bro-C'hall (Haute-Savoie), ha Suis (kanton Valais ha kanton Vaud);
* Vittorio Emanuele (Torino, 1852 - 1852);
* Vittorio Emanuele (Torino, 1855 - 1855), kont Genevese (proviñs eus Dugelezh Savoia, diwar anv kêr Ginevra-Genève).

## He marv
Goude hec'h eizhvet gwilioud ez eas da obidoù he mamm-gaer. Annoued a dapas ha mervel a reas un toullad deizioù goude, en 1855, da 33 bloaz. Beziet e voe e Superga.

Re abred e varvas evit bout kentañ rouanez Italia.
Martha My Dear

***Martha My Dear*** a zo ur ganaouenn saoznek gant ar strollad sonerien saoz The Beatles.

Daoust d'an emglev boas a rene an darempredoù arzel etre Lennon ha McCartney e oa bet savet ***Martha My Dear*** e 1968 gant Paul McCartney (1942-) e-unan-penn, ton ha son.

Petra bennak m'en devoa ar sonaozer saoz ur *bobtail* d'an ampoent n'eo ket ar giez "Martha" a oa kaoz anezhi er sonenn tamm ebet. A-ratozh-kaer e oa bet krouet o soñjal en aktourez Jane Asher (1946-) en devoa darempredet e-pad pell amzer betek dimeziñ e miz Kerzu 1967. Ne oant ket tonket da chom asambles dre ma'z eas Asher diouzh McCartney e miz Gouere 1968 hep na vije gwall sklaer abegoù an dispartiañ. E buhezskrid Lennon skrivet gant Philip Norman (1943-), embannet e 2008, e tispleg an aozer he dije Jane Asher tapet Paul McCartney a-gevret gant ar saverez senario stadunanat Francie Schwartz (1944-)...

Enrollet e voe d'ar 4 a viz Here 1968, McCartney o seniñ un toullad mat a vinvioù (gitar-boud, piano ha taboulinoù en o zouez) hag eñ eilet gant sonerien binvioù kouevr ha dre gerdin. 2:28 he fad e voe kanet gant McCartney ivez hag embannet d'an 22 a viz Du 1968 evel an navet kanaouenn eus kentañ pladenn an albom *[[The Beatles (albom)|The Beatles]]*.

Savet en devoa McCartney un nebeud kanaouennoù all kent — *[[I'm Looking Through You]]*, *[[We Can Work It Out]]* (1965), *[[For No One]]*, *[[Here, There and Everywhere]]* (1966) — an holl anezhe awenet gant Jane Asher. Un istor garantez a oa ouzh e c'hortoz koulskoude : d'an 12 a viz Meurzh 1969 ec'h euredas da Linda Eastman, ul luc'hskeudennerez stadunanat en devoa graet anaouedegezh ganti d'ar... 15 a viz Mae 1967 e Londrez.

## Arzourien all
N'eo ket bet adkanet gant kement-se a arzourien all : gallout a reer menegiñ doare dic'hortoz ar strollad Ambrose Slade e 1969 (a-raok dont da vezañ Slade).

## Ar gerioù...
*  ...war al lec'hienn L<small>YRICS</small>F<small>REAK</small>.

## Liamm diavaez
* Ul lodenn eus ''Martha My Dear''.
*  ''Martha My Dear'' kanet gant Ambrose Slade.

## Notennoù ha daveennoù
Ferdinando di Savoia-Genova

**Ferdinando Savoia-Genova**, pe **Ferdinando di Savoia-Genova** en italianeg, zo anv daou briñs eus Savoia:

* Ferdinando di Savoia-Genova (1822-1855)
* Ferdinando di Savoia-Genova (1884-1963)
Leopold Aostria

**Leopold Aostria**, pe **Leopold von Österreich** en alamaneg, zo anv meur a zen.

* Leopold Iañ (Aostria) (*der Erlauchte*; ~940–994), Markgraf Aostria
* Leopold II (Aostria) (*der Schöne*; 1075–1095), Markgraf Aostria
* Leopold III (Aostria) (*der Heilige, Milde, Fromme*; 1073–1136), Markgraf Aostria, anvet da sant;
* Leopold (Bavaria) (*der Freigebige*; ~1108–1141), Markgraf Aostria ha dug Bavaria,
* Leopold V (Aostria) (*der Tugendhafte*; 1157–1194), dug Aostria,
* Leopold VI (Aostria) (*der Glorreiche*; 1176–1230), dug Aostria.

## Tiegezh Habsbourg
* Leopold Iañ (Habsburg) (*der Glorwürdige, das Schwert Habsburg*; 1290–1326), dug Aostria 
* Leopold II von Habsburg (1328–1344), rejant Aostria-Uhel/Tirol
* Leopold III (Habsburg) (*der Gerechte*; 1351–1386), dug Aostria
* Leopold IV von Habsburg (*der Dicke*; 1371–1411), dug Aostria
* Leopold V (Österreich-Tirol) (1586–1632), arc'hdug Aostria, priñs Tirol
* Leopold Wilhelm von Österreich (1614–1662), eskob ha gouarnour an Izelvroioù Spagnol
* Leopold Iañ an Impalaeriezh Santel (1640–1705), Impalaer Santel,
* *Leopold von Österreich* (1716–1716), mab d'an impalaer Karl VI.
* Leopold II an Impalaeriezh Santel (1747–1792), Impalaer Santel,
* Leopold von Österreich (1823–1898), Priñs Hungaria
* Leopold II Toskana (1797–1870), arc'hdug Aostria, dug-meur Toskana
* Leopold Wölfling (*Leopold Ferdinand Salvator*; 1868–1935), arc'hdug Aostria
* Leopold Salvator von Österreich-Toskana (1863–1931), arc'hdug Aostria

## Pennadoù kar
* Leopold
* Österreich