open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Roll al louzaouennoù-pareañ e Breizh

Sellet ivez ouzh ar pennad louzaouenn-bareañ

## Meneger an anvioù boutin

### A
* Agremant (*Agrimonia Eupatoria*)
*Avron

### B
* Benede (*Atropa belladonna*)
* Bezv (*Betula pendula*)
* Boked-laezh
* Boued-evned
*Brulu (*Digitalis purpurea*)

### C
* C'hwelien
*C'hwistoù

### D
* Daoulagad ar werhez (*Myosotis* sp.)
*Derv (*Quercus robur*)
* Digounnar
* Drez (*Rubus fructicosus*)

### E

### F

* Fanouilh, pe lost-louarn
* Faouenn
*Flamboezenn (*Rubus idaea*)

### G
*Gwaz
* Gwern (*Alnus glutinosa* (L.) Gaertn., 1790)

### H
*Houpez
*Huelenn-c'hwerv (*Artemisia Absinthium*)

### I
* Iliav-douar (*Glechoma heredacea*)

### J
*Jansif
*Jenevreg (*Juniperus*)

### K
* Kanab pe Kouarc'h (*Cannabis sativa*) 
* Kaol-garv (*Borago officinalis*)
* Kaol morc'h (*Rumex* sp.)
*Karkailh
* Kassi
* Kistin (*Castanea sativa* Mill., 1768)
* Kokatris (*Ocimum basilicum*)
* Koriandrez

### L
* Lin (plant)
*Lin gouez
*Linad (*Urtica dioica*)
*Linad gwenn (*Lamium album*)
*Lost-louarn
*Louzaouenn-ar-c'halvez (*Achillea millefollium*)
*Louzaouenn-ar-c'hi (*Agopyron repens*)
*Louzaouenn-ar-c'housked (*Hyosciamus niger*)
*Louzaouenn-an-deñved
*Louzaouenn-an-derzienn (*Teucrium chamaedrys*)
*Louzaouenn-an-digounnar
*Louzaouenn-droug-ar-Roue (*Scrofularia nodosa*)
*Louzaouenn-an-daoulagad
* Louzaouenn-an-douar (*Chenopodium album* L., 1753)
*Louzaouenn-an-elaz (*Hepatica nobilis*)
*Louzaouenn-ar-flemm (*Aconitus napellus*)
*Louzaouenn-ar-galon (*Melissa officinalis*)
*Louzaouenn-ar-groaz (*Verbena officinalis*)
*Louzaouenn-ar-mammoù (*Matricaria Chamomilla*)
*Louzaouenn-ar-pemp-delienn (*Potentilla reptans*)
*Louzaouenn-ar-men (*Physallis Alkekengi*)
*Louzaouenn-ar-paz (*Tussilago forfara*)
*Louzaouenn-ar-pemp-gwazhienn
*Louzaouenn-santez-Apollina (*Hyosciamus niger*)
*Louzaouenn-santez-Veronica 
*Louzaouenn-ar-skevent (*Pulmonaria officinalis*)
*Louzaouenn-ar-soavon
*Louzaouenn-an-teil (*Fumaria officinalis*)
*Louzaouenn-an-tign (*Arctium lappa*)
* Louzaouenn-an-troc'h (*Symphytum officinale*)
*Louzaouenn-ar-vosenn pe an askol gwenn (*Carlina acaulis*)
* Lus (*Vaccinium Myrtillus*)

### M
*Malv-gwenn (*Althae officinalis*)
*Melion (*Viola rivinania*)
*Millzoull (*Hypericum perforatum*)
*Munudig

### N

### O

* Origanell

### P
* Pemp-ridenn (so. Louzaouenn-ar-pemp-gwazhienn)
* Pourpi pe pipoul (*Pullis pes*)

### R
* Regalis (*Glycyrrhiza glabra*)
* Ros ar palud (*Papaver rhoeas* L., 1753)
* Roumarin (*Rosmarinus officinalis*)
* Ruz

### S
*Santurig pe savourea
* Saoj munut (*Salvia officinalis*)
* Semen contra
* Sivi-garzh (*Fragaria vesca*)
* Skav (*Sambucus nigra*)
* Skouarn-azen (*Symphytum officinale*)
* Spern-du (*Prunus spinosa* L., 1753)
* Spern-gwenn (*Crataegus laevigata* (Poir.) DC., 1825 pe *Crataegus monogyna* Jacq., 1775)

### T
*Talbod
*Tilh
*Tin
* Treuzgeot
*Troad-bleiz
*Troad-ebeul
*Troad-leon (*Alchemilla vulgaris*)
* Turc'h

### U
* Uhelvarr (*Viscum album*)

### V
* Valérian

### Y
* Yalc'h-ar-person (*Capsella bursa-pastoris*)
Balkanioù

Ur rannved, pe ur vro douaroniel ha politikel e Gevred Europa eo ar **Balkanioù**, an darn vuiañ en ul ledenez meneziek, hini ar Balkanioù, hag int staget ouzh aradennad-venezioù an Alpoù er Gwalarn ha ouzh aradennad-venezioù ar C'harpatoù er Biz. 
Tri aradennad-venezioù a ya d'ober menezioù ar Balkanioù :
* aradennad-venezioù an Alpoù dinarek
* tolzennad ar Rodop
* aradennad-venezioù ar Balkan

E-barzh rannvro ar Balkanioù ez eus 9 stad pe lodenn eus ur stad :
* Albania
* Bosnia-ha-Herzegovina
* Bro-C'hres
* Bulgaria
* Kroatia
* Makedonia an Norzh
* Montenegro (anv ofisiel : *Cerna Gora* = ar Menez du)
* Serbia
* Slovenia
* Lodenn Turkia, e takad Trakia ar Reter, zo anvet *Roumelia* ivez.

War-dro al ledenez e kaver Mor Adria ha Mor Ionia er c'hornôg, Mor Egaios er Biz hag ul lodenn vihan eus ar Mor du.
 
Er Balkanioù ez eus 53 milion a annezidi war 550 000 km2.

Dont a ra anv ar Balkanioù eus aradennad-venezioù ar Balkan, zo e Mervent Bulgaria hag e Reter Serbia. E turkeg e talvez *balkan* "menez serzh ha koadeg".

## [[Brezelioù ar Balkanioù]] ha kudenn ar Balkanioù
E-kreiz an  e veze kaoz eus kudenn ar Balkanioù pa veze meur a bobl o klask bezañ dieub eus beli an Impalaeriezh otoman.
Robert Crépeaux

**Robert Crépeaux** a zo bet ganet e 1900 e Grassa (Okitania), er Stad c'hall, ha marvet e 1994 e Pariz (Bro-C'hall).

Graet gantañ e studi en *[[École polytechnique]]* e labour evel ijinour en SNCF. Meurc'haorier echedoù, bet kampion Bro-C'hall e 1924, 1925 ha 1941. .
Kemer a ra perzh en Olimpiadoù.

## Div bartienn

* http://scleinzell.schachvereine.de/so_training/colle_04.htm Edgard Colle a-enep da Robert Crépeaux, Gent, 1926 ;
* http://www.chessgames.com/perl/chessgame?gid=1410040 Savielly Tartakower a-enep da Robert Crépeaux, Gent, 1926.

## Liamm diavaez

* E bartiennoù e Chessgames

#### Notennoù
Demodokos

Ur penn-den eo **Demodokos** (Δημοδόκος e henc'hresianeg) e-barzh an *[[Odysseia]]* gant Homeros. Ur barzh eo e lez Alkinoos, roue Faiakiaiz.
Savielly Tartakower

**Savielly (Xavier) Grigoryevitch Tartakower** a zo bet ganet d'an 22 a viz C'hwevrer 1887 e Rostov-war-Don en un tiegezh aostrian-poloniat ha marvet d'ar 4 a viz C'hwevrer 1956 e Pariz (Bro-C'hall).

E dud, yuzev, a voe drouklazhet dirazañ e-doug ur pogrom pa oa 12 vloaz.

Kemer a reas perzh er Brezel bed kentañ en armeoù aostro-hungariat. Dont a reas goude da Vro-C'hall. Dibab a reas neuze bout keodedour poloniat, daoust dezhañ bout divarrek war ar poloneg. E-pad an Eil Brezel Bed e kemeras perzh er Rezistañs dindan an anv-brezel *Cartier*. Goude an Eil Brezel Bed, ne faotas ket dezhañ distreiñ da Bolonia, deut da vout komunour. Broadet e voe Gall.

Meurc'hoarier echedoù gall-poloniat. Kelenn a reas da Miguel Najdorf. Kemer a reas perzh en ur bern tournamantoù etrebroadel gant disoc'hoù a-zoare, da skouer e Vienna (1923), e Londrez (1927) hag e Hastings (1946).

Skrivet e voe gantañ ur yoc'h pennadoù er c'hazetennoù arbennik ha kalz a levrioù ivez.

## '''Un digoradur'''

Ijinet oa bet gantañ an digoradur-mañ, diwar an **Digoradur Hollandat**:

1.d4 f5

2.e4 fe

3.Mc3 Mf6

4.g4

## Oberennoù skrivet

* Savielly Tartakower, *La partie d'échecs hypomoderne*;
* Savielly Tartakower, *The Tree of Chess Knowledge*;
* Xavier Tartacover, *Tartakover vous parle*, Petite Bibliothèque Payot, Embannadurioù Payot, Pariz.
* Savielly Tartakower ha Julius du Mont, *500 Master Games of Chess*, Dover Publications, June 1, 1975, ISBN 0-486-23208-5. (bet embannet a-raok e div levrenn gant G. Bell & Sons, 1952.)
* Xavier Tartacover, *Bréviaire des échecs*, Livre de Poche, ISBN 2-253-04620-5, unan eus ar gwellañ levrioù kinnig e galleg.
* Savielly Tartakower, *My Best Games of Chess 1905-1954*, Dover Publications, 1985, ISBN 0-486-24807-0. Klok-kenañ eo al levr-mañ.
* Xavier Tartakover, a gevred-gant Maurice Beaucaire, Pierre Vincent, ha Fred Lazard, *Pour apprendre à jouer aux échecs*, Embannadurioù Bornemann, Pariz, 1976.

## Liammoù diavaez

* Kmoch, Hans (2004). Grandmasters I Have Known: Sawielly Grigoriewitsch Tartakower e Chesscafe
* Partiennoù Tartakower
Fred Lazard

**Fred Lazard** a zo bet ganet d'an 20 a viz C'hwevrer 1883 e Pariz (Bro-C'hall) ha marvet d'an 18 a viz Du 1948.

Meurc'hoarier echedoù gall, barrek-kenañ da ziskoulmañ kudennoù, brudet er bed a-bezh abalamour d'e studiadennoù dibennoù-partiennoù.

## Oberennoù skrivet

* Maurice Beaucaire, Pierre Vincent, Xavier Tartakover et Fred Lazard, *Pour apprendre à jouer aux échecs*, Embannadurioù Bornemann, Pariz, 1976.

## Liamm diavaez
* E c'hoari e Chessgames
George Koltanowski

**George(s) Koltanowski** a zo bet ganet d'ar 17 a viz Gwengolo 1903 en Antwerpen (Belgia), deuet da vout keodad eus SUA ha marvet d'ar 5 a viz C'hwevrer 2000 e San Francisco (SUA).

Meurc'hoarier echedoù. Bet Kampion Belgia meur a wezh. Barrek-kenañ war ar c'hoari dall kempred:
* Antwerpen, 30 a viz Mae 1931: 20 gounezet, 10 nul, 0 kollet;
* Dinedin, Here 1937: 24 gounezet, 10 nul, 0 kollet.

C'hoari a reas a-enep da Humphrey Bogart er C'hongo Belgiat e 1952.

## Liammoù diavaez

* Lec'hiadennoù a-bouez ag e bartiennoù
* Ur mell pennad diwar e benn
Damião de Odemira

**Damião de Odemira**, anavezet ivez dindan ar stumm italianek **Damiano**, a zo bet ganet en Odemira (Portugal) er  kantved ha marvet er  kantved.

Apotikaer portugalat, c'hoarier ha skrivagner echedoù. E studiadenn bet skrivet en italianeg hag e spagnoleg (*Tratado de Xadrez* e portugaleg; "Questo libro e da imparare giocare a scachi: Et de belitissimi Partiti"), embannet e Roma e 1512, a roas e vrud dezhañ. Ret oa bet dezhañ tec'hout kuit du-hont pa voe skarzhet ar yuzevion eus Portugal dindan ren Manuel Iañ.

## '''Ar C'haradenn Damiano'''
Anvet eo bet ar c'haradenn-mañ diwar Damiano, daoust dezhañ bout lâret splann ne vez ket un dra vat c'hoari "f 6".

1. e4 e5

2. Mf3 f6

3. Mxe5

## Oberenn skrivet
* Damião de Odemira, *Tratado de Xadrez*, *"Questo libro e da imparare giocare a scachi: Et de belitissimi Partiti"*, Roma, 1512.
## Liamm diavaez
Div bartienn e Chessgames
Doloù

**Doloù** a oa ur gumun e kanton Plened-Yugon, e departamant Aodoù-an-Arvor, e norzh Breizh.

Bodet e voe gant Lanyugon d'ar 1 a viz Genver 2016 d'ober ur gumun nevez : Lanyugon-Kumun-Nevez hag a oa bet adanvet Lanyugon hepken d'ar 1 a viz Genver 2024.

## Anv
* Erwan Vallerie ː *Dulci Loco*, 1208 ; *Dolou*, 1227 ; *de Dolo*, 1231 ; *Doulou*, 1236, 1249 ; *Dollou*, 1291 ; *Dolou*, 1351 ; *Dollo*, 1516.
## Ardamezioù
*En gul e zek kanochenn en argant, 4, 3, 2, 1;*
## Istor
### 
#### [[Brezel-bed kentañ]]
* 46 gwaz a gollas o buhez abalamour d'ar brezel hervez monumant ar re varv, da lavaret eo 4,95 % ag ar boblañs hervez an niveradeg bet graet e 1911.
## Brezhoneg
* 6,0 % eus anvioù-lecʼh ar gumun gozh a zo brezhonek.

## Monumantoù ha traoù heverk

Chevet de l'église Saint-Lezin.jpg|Iliz katolik *Sant Lezin*.
Manoir du Lou.jpg|Maner al Loù

* Monumant ar re varv.

## Emdroadur ar boblañs abaoe 1962

## Tud
### Ardamezeg ar familhoù

## Liammoù diavaez

*  Doloù war lec'hienn Geobreizh
*  Glad Doloù
## Levrlennadur
*  Pol Potier de Courcy : *Nobiliaire et armorial de Bretagne*. Adembannadur Editions des Régionalismes. Cressé. 2011/2014
*  Erwan Vallerie : *Diazezoù studi istorel an anvioù-parrez. Corpus.* An Here. 1995

## Notennoù ha daveoù
Duaod

**Duaod** (distaget: ) zo ur gumun eus Breizh, e Bro-Gernev hag e kanton Kallag, e departamant Aodoù-an-Arvor.
## Douaroniezh
* Kumunioù amezek : Pluskelleg; Kallag; Sant-Servez; Lokarn; Karnoed

## Anv
* Bernard Tanguy : **Duaut**, 1269, 1305; **Duaut Kelen**, c. 1330; **Duaut Kaelen**, 1368; **Duaut**, 1375, 1391, 1445; **Duault Quelen**, 1574.
* Hervé Abalain (2000) : *"***Duaod** *(de* du aod*), "colline noire"*.

## Ardamezioù
**en argant, e leon c'heotet, krabanet ha teodet en gul, ha kurunet en aour"*
## Istor
### 
#### [[Emsavadeg ar Bonedoù ruz]]
* Preizhet e voe ar presbital d'an 11 a viz Gouere 1675 gant 46 emsaviad, tri beleg en o mesk. Ar person, Claude Budes e anv, a oa ur mell deogour, priol Landujen, un drev eus Duaod, e oa ivez; d'ar 1 a viz Eost ez eas pevar den kaset gant tud Landujen da Garaez betek ti an noter François Guillaume da zeviñ paperioù hag a servije interestoù ar person, herveze.
* Nac'het e voe an distaoliadeg roueel eus miz C'hwevrer 1676 ouzh un den eus Duaod, Jacques Lancot, goude an emsavadeg .
### 
 Régis de Saint Jouan (1990) : "*Dre ur skrid-embann eus an 19 Ebrel 1869, Duault a voe oa rannet etre teir c'humun nevez : Duaod, [[Sant-Nigouden]], ha [[Sant-Servez-Kallag|Sant-Servez]] (gwechall Burtulet)".*
### 
#### [[Brezel-bed kentañ]]
* Mervel a reas 65 gwaz abalamour d'ar brezel hervez monumant ar re varv, eleze 4,93 % ag ar boblañs hervez an niveradeg bet graet e 1911; mervel a reas daou anezhe e Belgia d’an 22 a viz Eost 1914, e penn- kentañ  ar brezel: en Arsimont ur soudard eus ar 1añ Rujumant Troadegiezh Trevadennel hag e Maissin  ur soudard eus ar 64vet Rujumant Troadegiezh; d’an 22 a viz Ebrel 1915 e voe lazhet ur soudard eus an 73vet Rujumant Troadegiezh Tiriadel e Boezinge e Flandrez Belgia.

#### [[Eil Brezel-bed]]
* Mervel a reas 24 den eus ar gumun abalamour d'ar brezel.
## Monumantoù ha traoù heverk

Duault. Panorama. 04.jpg|An iliz katolik.
Chateau_de_Rosvilliou.jpg|Ar maner.
Duault. Kerhamon. 042.jpg|Monumant ar Rezistañs.

* Iliz katolik *Sant Maodez*.
* Maner Rozvilioù.
* Monumant ar re varv e-tal an iliz katolik, luc’hskeudennoù ha kartenn-bost .
* Monumant ar Rezistañs, e Kerhamon.
## Luc'hskeudennoù

Duault 1925.jpg|Kartenn-bost, 1925.
Duault. Panorama. 04.jpg|Skeudenn bet tapet diouzh Rozvilioù.
Duault. Panorama. route de Locarn.jpg|Skeudenn bet tapet diouzh hent Lokarn.

## Poblañs

## Melestradurezh
## Tud

### Ardamezeg ar familhoù

## Liammoù diavaez

## Daveoù ha notennoù
Erieg

**Erieg** a zo ur gumun eus Breizh e Bro Sant-Maloù e kanton Bronn, e departamant Aodoù-an-Arvor, e Norzh Breizh.
## Douaroniezh
* War lez ar Renk emañ Erieg.
## Anv

*Bernard Tanguy (1992) : "**Eccl. de Yriac***, c. 1330;*  **Eréac***, 1352;* **Yriac***, 1388;* **Yrreac***, 1405;* **Irriac***, 1407;* **Ereac***, 1451*".  Gerdarzh ː Marteze diwar un anv-den *Irrius* ̟ lostger *-acus*.

## Ardamezioù

* "En aour, e gab en sabel"

Ardamezioù tiegezh d*u Chastellier* (siell 1377)"

## Istor
### 
#### [[Brezel-bed kentañ]]
* Mervel a reas 67 gwaz abalamour d'ar brezel hervez monumant ar re varv, da lavaret eo 5,18 % ag ar boblañs hervez an niveradeg bet graet e 1911; unan anezhe a yeas diwar wel e Jemeppe-sur-Sambre e Belgia d’an 22 a viz Eost 1914, soudard e oa en 48vet Rujumant Troadegiezh.
#### [[Eil Brezel-bed]]
* D'ar 26 a viz Genver 1943 e kouezhas un nijerez (*[[Vickers Wellington|Wellington]]* marilhet BJ714 ha kodet QB-F) eus aerlu ar Rouantelezh-Unanet (Royal Air Force) en Erieg. Tri nijour a voe serret gant an Alamaned hag an tri all eus al laz a varvas, douaret e voent e bered ar gumun.
* Mervel a reas pevarzek den abalamour d'ar brezel.
## Brezhoneg
* 12,2 % eus anvioù-lecʼh ar gumun a zo brezhonek.

## Monumantoù ha traoù heverk

Éréac (22) Église Saint-Pierre 01.JPG|An iliz katolik.

* Iliz katolik *Sant Pêr*.

Éréac (22) Monument aux morts.JPG|Monumant foran ar re varv.

* Monumant foran ar re varv e-tal an iliz katolik, luc’hskeudenn ha kartennoù-post .
* Monumant ar re varv en an iliz katolik, luc’hskeudenn ha kartenn-bost 
### Bezioù ar C'hommonwealth e bered ar gumun

Marvet int e miz Genver 1943, e-pad an Eil brezel-bed, pa gouezhas o c'harr-nij en Erieg.

## Demografiezh

## Melestradurezh
## Tud

### Ardamezeg ar familhoù

## Levrlennadur
## Liammoù diavaez
* Lec'hienn ofisiel ar gumun
* Erieg en Institut géographique national

## Notennoù ha daveoù
Glad bedel

E 1972 e tivizas Emvod meur ABU ma vije savet roll ar **Glad bedel**, ennañ lec'hiadoù ha gweledvaoù arouezel eus ar bed. Fiziet eo bet en Unesco klask anezho ha kempenn ar roll.

## E Breizh
Ma'z eus 54 lec'hiad degemeret er Frañs, 3 en Iwerzhon, 7 e Bro-Skos, 4 e Kembre hag 1 e Kernev-Veur war **roll glad ar bed**, n'eus nemet unan e Breizh : meurvein Karnag hag ar Mor-Bihan. Ouzhpenn se e kaver ivez Tour Kameled hag a zo lodek e Rouedad lec'hiennoù meur Vauban. Goulenn a reer ivez ma vije lakaet war ar roll klozioù-parrez Penn-ar-Bed.

## Taolenn dasparzh ar glad bedel
Klaska ra izili UNESCO ober a seurt ma vefe kempouez an traoù etre kevandirioù evit a sell ouzh lec'hiañ ar glad bedel. Er penn-kentañ e veze lakaet Europa war-wel dreist-holl. Gwir eoc 'hoazh, nemet ez eo deuet kempouesoc'h an traoù bremañ ma tegemer lec'hiennoù naturel dreistordinal. E 2012 e oa 961 lec'h war ar roll, dasparzhet etre 157 Stad : 745 anezho a denn d'ar sevenadur, 187 anezho a denn d'an natur, ha 29 anezho a zo kemmesk (sevenadur ha natur). A-fet douaroniezh ez int dasparzhet e pemp tiriad : Afrika issahara, Stadoù arab (Norzhafrika ha Reter-Nesañ), Azia ha Habask (gant Aostralia hag Okeania), Europa ha Norzhamerika (Stadoù-Unanet ha Kanada), hag Amerika latin (gant Mec'hiko hag ar C'harib).

E tiriad Europa-Norzhamerika ez eo renket Kevredad Russia, Turkia, broioù ar C'haokaz hag Israel.

## Notennoù
Anton Bruckner

**Anton Bruckner** (4 a viz Gwengolo 1824 - 11 a viz Here 1896) a zo ur sonaozour aostrian. 

## Buhez

Josef Anton Bruckner a zo bet ganet d'ar 4 a viz Gwengolo 1824 en Ansfelden, ur gêrig eus Aostria-Uhel.

## Oberennoù

### Siñfoniennoù
* *Siñfonienn niv. 1 (1866)*
* *Siñfonienn niv. 0 (1869)*
* *Siñfonienn niv. 2 (1872)*
* *Siñfonienn niv. 3 « Wagnerian » (1873)*
* *Siñfonienn niv. 4 « Romantel » (1878)*
* *Siñfonienn niv. 5 (1878)*
* *Siñfonienn niv. 6 (1881)*
* *Siñfonienn niv. 7 (1883)*
* *Siñfonienn niv. 8 (1890)*
* *Siñfonienn niv. 9 (diachu) (1896)*

### Sonerezh kambr
* Pevarad e Ut bihan (oberenn a-yaouank)
* Pempadenn gant evit div arvoud (alto) e fa bras (1881)

### Sonerezh relijiel
* 3 oferenn war gan (e re bihan (1864), e mi (1866) hag e fa (1867)
* Te Deum (evit laz-kanañ ha laz-seniñ bras) (1885)
* Salm 150 (evit laz-kanañ ha laz-seniñ bras) (1892)
* Helgoland (evit laz-kanañ paotred ha laz-seniñ bras) (1893)
* Motedoù

### Pezhioù evit piano hag orglez

## Gwelet ivez
Listenn ar sonaozourien
Jean Sibelius

**Jean Sibelius** zo bet ganet d'an 8 a viz Kerzu 1865 e Hämeenlinna (*Tavastehus* e Svedeg). Mervet eo d'an 20 a viz Gwengolo 1957 e Järvenpää (e-kichen Helsinki). Ur sonaozer finnat e oa. 

## Buhez

## Oberennoù

### Siñfoniennoù
* Siñfonienn niv. 1 e mi bihan, opus 39 (1899)
* Siñfonienn niv. 2 e re bras, opus 43] (1902)
* Siñfonienn niv. 3 en Ut bras, opus 52 (1906)
* Siñfonienn niv. 4 e la bihan, opus 64 (1911)
* Siñfonienn niv. 5 e mi bemol bras, opus 82 (1915 ; adlabouret e 1916 hag e 1919)
* Siñfonienn niv. 6 e re bihan, opus 104 (1923)
* Siñfonienn niv. 7 en Ut bras, opus 105 (1924)

### Kengerzadoù (Concerti)

* Kengerzad evit violoñs (1903)

### Pezhioù siñfoniek
* En saga (1892-1901)
* Finlandia (1899)
* Heuliad Karelia
* Kullervo (1892)
* Heuliad Lemminkäinen (1893) 
* Marc'hekadenn-noz ha sav-heol, opus 55 (1908)
* Morzen, opus 73 (1914)
* Sonerezh evit leurenn « Barr-amzer » (1925) 
* Tapiola, opus 112 (1925-1926), Barzhoneg siñfoniek

### A-bep seurt
* En etsi valtaa loistoa (1895), kan nedeleg hengounel
* Jääkärin marssi ("Bale ar chaseer") (1915)
* Voces intimae (1909), pevarad
* Kuolema ("Ar marv"), opus 44 gant "ar vals trist", opus 44 niv. 1

## Gwelet ivez
Listenn ar sonaozourien
Tim Berners-Lee

**Sir Timothy John Berners-Lee** (bet ganet d'an 8 a viz Mezheven 1955 e Londrez) a zo un ijinour hag ur stlennegour breizhveuriat, hag ur c'helenner er MIT.

Lakaet e vez da ijinadennour ar World Wide Web, en doa graet ar c'hinnig kentañ anezhañ e miz Meurzh 1989. D'ar 25 a viz Kerzu 1990, gant skoazell Robert Cailliau hag ur skipailh studierien yaouank er CERN, e kasas da benn ar c'hentañ kehentadenn pengennet etre un arval hag ur servijer HTTP dre ar Genrouedad.

E 1999 e voe lakaet Berners-Lee gant *[[Time Magazine]]* e-touez 100 Tudenn Pennañ an . E 2007 e voe rummet er plas kentañ, a-rampo gant Albert Hofmann, e rollad 100 genezh bev *[[The Daily Telegraph]]*.

Rener ar World Wide Web Consortium (W3C) eo Berners-Lee, an aozadur a c'hoursell ouzh diorroadur dibaouez ar Web. Diazezer ar World Wide Web Foundation eo ivez, klasker uhel hag entitled eus Kador diazezer 3Com en MIT Computer Science and Artificial Intelligence Laboratory (CSAIL), d.l.e. Arnodva Stlenneg Naouegezh Artifisiel an MIT. Rener ar Web Science Research Initiative (WSRI) eo, hag un ezel eus poellgor aliañ ar MIT Center for Collective Intelligence (Kreizenn an MIT evit an Naouegezh A-stroll).

E miz Ebrel 2009 e voe dilennet da ezel eus Akademiezh Broadel Skiantoù Stadoù-Unanet Amerika, lec'hiet e Washington, D.C..
World Wide Web Consortium

Ar **World Wide Web Consortium** (anvet ar W3C peurliesañ) a zo un aozadur reolata hep pal kenwerzhel bet krouet e miz Here 1994. Aozet eo evel ur c'henseurtiz etrebroadel. Ennañ e labour asambles aozadurioù ezel, ur skipailh tud gopret hag ar publik evit ma vo diorroet reoladoù da vezañ implijet er World Wide Web. Termenet eo bet e bal evel-se : "*kas diorroadur ar World Wide Web d'e galloudezhioù brasoc'h m'eo posupl tizhout anezho en ur sevel [[protokol]]où hag [[hentenn]]où ma 'z eont da bourchas ur c'hresk padus*". Krouiñ a ra ar W3C poelladoù ha kas a ra oberioù evit an deskadurezh hag an enklask hag ur forom ivez. 

E penn ar W3C emañ Tim Berners-Lee, hemañ krouer kentañ reoladoù an URL (Uniform resource locator), an HTTP (Hypertext Transfer Protocol) hag an HTML (HyperText Marked-up Language), an holl diazezoù pennañ teknologiezhioù ar World Wide Web.

## Istor
Richárd Réti

**Richárd Réti** a zo bet ganet d'ar 28 a viz Mae 1889 e Pezinok (e Slovakia bremañ, en Hungaria, ul lodenn eus Impalaeriezh Aostria-Hungaria pa oa ganet) ha marvet d'ar 6 a viz Even 1928 e Praha (Tchekoslovakia). 

Mestr-meur echedoù tchekoslovak, marvet abred. 

Aozer studiadennoù. Dont a reas ar maout gantañ e meur a dournamant goude ar Brezel bed kentañ: Košice, Budapest, Gothembourg, Teplitz-Schönau.

## Oberennoù skrivet
*  Richárd Réti, *Cours scientifique d'[[echedoù|échecs]]*, Petite Bibliothèque Payot, Embannadurioù Payot, Pariz ;
*  Richárd Réti, *Les Idées modernes aux [[echedoù|échecs]]*, Petite Bibliothèque Payot, Embannadurioù Payot, Pariz ;
*  Richárd Réti, *New Ideas In [[echedoù|Chess]]*,1922 ;
*  Richárd Réti, *Masters Of The [[echedoù|Chess]] Board*, 1930.

## Levrioù diwar e benn

*  Harry Golombek, *Richard Rétis beste Partien*, Überarbeitete Neuauflage von John Nunn, Beyer-Verlag, Hollfeld 2002, ISBN 3-88805-268-8 ;
*  Ján Kalendovský, *RICHARD RÉTI šachový myslitel*, Olympia, Praha, 1989 .

## Div bartienn

* **Richárd Réti / [[Savielly Tartakower]], [[Vienna]], [[1910]]**.

1. e4 c6 

2. d4 d5 

3. Mc3 dxe4 

4. Mxe4 Mf6 

5. Dd3 e5 

6. dxe5 Da5+ 

7. Fd2 Dxe5 

8. O-O-O Mxe4?? 

9. Dd8+ Rxd8 

10. Fg5+ Rc7 

11. Fd8 mat

* **[[Mario Monticelli]] – Richárd Réti ([[Budapest]], 1926)**

1. d4 Mf6

2. Mf3 b6

3. c4 Fb7

4. Mc3 e6

5. Dc2 c5

6. e4 cxd4

7. Mxd4 d6

8. Fe2 Ae7

9. O-O O-O

10. Fe3 Mbd7

11. Tfd1 a6

12. f3 Tc8

13. Dd2 Me5

14. b3 Dc7

15.Ma4 Mfd7

16. Tac1 Mc5

17. Mb2 Tfd8

18. De1 Ff6

19. Df2 Mc6

20. Mxc6 Fxc6

21.Md3 Db7

22. Mf4 Fb2

23. Tc2 Fa3

24. Fc1 Fxc1

25. Tcxc1 b5

26. Dg3 De7

27. Td2 bxc4

28. Fxc4 Fb5

29. Fxb5 axb5

30. Tcd1 Ta8

31. h3 Mb7

32. Rh2 Df6

33. Md3 Tdc8

34. e5 De7

35. Mf4 d5

36. Mh5 Df8

37. Td4 Txa2

38. Tg4 g6

39. Mf6+ Rg7

40.Th4 h6

41. Txh6 Dc5

42. Th7+ 1-0
Jean Dufresne

**Jean Dufresne**, bet ganet d'ar 14 a viz C'hwevrer 1829, marvet d'an 13 a viz Ebrel 1893 e Berlin (Alamagn) a oa ur mestrc'hoarier echedoù ha skrivagner alaman.

Un diskibl da Adolf Anderssen e voe. Skrivañ a reas dornlevrioù ha dastumadennoù krogadoù mestrc'hoarierion.
Adolf Anderssen

**Karl Ernst Adolf Anderssen** a zo bet ganet d'ar 6 a viz Gouere 1818 e Breslau, Alamagn (bremañ Wrocław, Polonia), marvet d'an 13 a viz Meurzh 1879.

Kelennour jedoniezh, mestrc'hoarier echedoù alaman ag ar renk kentañ. Lec'hiet kentañ e tournamantoù Londrez e 1851 ha 1862 ha Baden e 1870. Trec'h e voe war Daniel Harrwitz, Ignác Kolisch, Johann Löwenthal ha Johannes Zukertort. Sellet e vez outañ evel ouzh kampion ar bed adalek 1851 betek 1859, pa voe trec'het gant Paul Charles Morphy.

## Garadenn Anderssen

## Krogad « divarvel »
Ar  **c'hrogad divarvel**  zo ur c'hrogad a voe d'an 21 a viz Mezheven 1851 e Londrez etre Adolf Anderssen hag ar mestrc'hoarier estonian Lionel Kieseritzky, er-maez eus pep tournamant.
Brudet eo abalamour d'an doare ma c'hounezas A. Anderssen : dre lamm goude aberzhet ur Faourell, e zaou Dour hag e Zamez, padal n'en doa L. Kieseritzky kollet nemet tri soudard.

Da-geñver an Diskouezadeg Hollvedel e Londrez, e 1851, ec'h aozas ar mestr-c'hoarier saoz Howard Staunton, gwellañ c'hoarier Europa d'ar mare, un tournamant etrebroadel a voe gounezet gant Anderssen. Goude-se, ar c'hampion alaman a c'hoarias krogadoù dizalc'h ; a-enep L. Kieseritzky e c'hounezas unan anezho. Ken bamet e voe L. Kieseritzky ma pellskrivas an dibun d'e gleub echedoù e Pariz, hag e miz Gouere 1951 e voe embannet er gazetenn *La Régence* ar c'hrogad a voe anvet *Unsterbliche Partie* "Krogad Divarvel" gant ar mestrc'hoarier aostrian Ernst Falkbeer er gelaouenn *Wien Schachzeitung* e 1855.

## Liamm diavaez
* Anderssen partienn
Jarosław Kaczyński

**Jarosław Aleksander Kaczyński** (bet ganet d'an 18 a viz Mezheven 1949 à Varsovia e Polonia), a zo ur politikour polonat anezhañ. E penn ar gostezenn bolitikel Gwir ha Justis (PiS) emañ abaoe 2003. Breur gevell eo da Lech Kaczyński, a oa Prezidant Polonia, pa oa-eñ Kentañ Ministr, etre miz Gouere 2006 ha miz Du 2007.
Osip Bernstein

**Osip Samoylovitch Bernstein** (e ruseg: **Осип Самойлович Бернштейн**, *Osip Samoylovitch Bernchteyn*) a zo bet ganet d'an 20 a viz Gwengolo 1882 e Jitomir (Ukraina) ha marvet d'an 30 a viz Du 1962 er Pireneoù gall.

Doktor war ar Gwir (Heidelberg, 1906).

Mestr-meur etrebroadel echedoù rusian-ukrainan.

Lec'hiet kentañ e tournamant Oostende (Belgia) e 1906. Dilezel a reas an echedoù goude 1914. Dont a reas d'ober e annez e Pariz (Bro-C'hall). C'hoari a reas e tournamant Londrez (Breizh-Veur) e 1946 koulskoude, ha dont a reas a-benn da dapout an eilvet plas.

## Levr
* Savielly Tartakower, *Moderne Schachstrategie: Ossip S. Bernsteins Schach- und Lebenslaufbahn*, Breslau, 1930 (Reprint Olms-Verlag, Zürich 1985, ISBN 3-283-00177-4).

## Liammoù

* E bartiennoù e Chessgames
Luis Ramírez de Lucena

**Luis Ramírez de Lucena**, XVvet Kantved, Spagn.

C'hoarier ha skrivagner echedoù spagnol.

Gantañ e voe skrivet ar c'hoshañ levr bet moulet a-zivout an echedoù: *Repeticion de Amores e Arte de Axedres*, bet embannet e Salamanca e 1497; peurliesañ e raer *Lucena* ag al levr. Div lodenn a gaver el levr: unan a-zivout an echedoù, eben ag ar garantez. El lodenn a-zivout an echedoù e kaver dek digoradur ha kant-pemp kudenn.

Ne ouier ket pikol tra deus buhez Lucena. E anv a zo sur. E Skol-Veur Salamanca e reas e studi. Ur yuzev deut da vout kristen e vefe bet. Ar skrivagner Fernando de Rojas en-defe implijet e dudenn da ijinañ e **Calixto** de *La Celestina*.

E 1922 e voe prouet e oa bet skrivet *Dornskrid Göttingen* (1490) gant Lucena. Un dornskrid arall, hini Pariz, a voe dizoloet e 1922, gant 84 pajenn ennañ, 28 kudenn hag 20 digoradur dielfennet. Sinet eo "Luzena". Mesket eo katalaneg ha galleg en destenn.
Evrann

**Evrann** (*Evran* e galleg) a zo ur gumun eus Bro Sant-Maloù ha pennlec'h kanton Evrann, e departamant Aodoù-an-Arvor, e Hanternoz Breizh.

## Ardamezioù

## Douaroniezh

* War lez ar Renk emañ ar gumun.
* Dre ar gumun e tremen kanol an Il hag ar Renk.
* Emañ Evrann er gevred da Zinan, un 10&nbsp;km alese. Treuzet eo gant an Il a gej eno gant kanol an Il hag ar Renk.

### Kumunioù amezek

## Istor
* *Ivran*, en 1218, diwar ar ger galianek *eburos, gwez-[[ivin (gwez)|ivin]] *
### [[Dispac'h Gall]]
* Dekred eus ar 26 a viz Du 1790 war al le ret: nac'het e voe al le ouzh ar Roue, ar vro hag al lezennoù gant ar person.
### 
#### [[Brezel-bed kentañ]]
* Mervel a reas 162 waz abalamour d'ar brezel hervez monumant ar re varv, da lavaret eo 4,46 % ag ar boblañs hervez an niveradeg bet graet e 1911; tri soudard eus ar gumun a voe lazhet e Tamines e Belgia e miz Eost 1914, unan d’an 21,  en 2vet Rujumant Troadegiezh e oa, an daou all d’an 22, unan a oa  a oa en 2vet Rujumant Troadegiezh ivez , an trede hini a oa er 47vet Rujumant Troadegiezh .
#### [[Eil Brezel-bed]]
* D'an 3 a viz Eost 1944 e kouezhas un nijerez *[[Piper L4]]* eus tirlu SUA e "Bétineuc" en Evrann; he nijour a voe lazhet.
* Mervel a reas unnek den ag ar gumun abalamour d'ar brezel.
## Brezhoneg
* 6,6 % eus anvioù-lecʼh ar gumun a zo brezhonek.

## Monumantoù ha traoù heverk

Chateau Beaumanoir Evran 1.png|Ar c'hastell.

* Kastell Beaumanoir, ur c'hastell eus 1628.

Evran église.JPG|An iliz katolik.

* Iliz katolik *Sant Pêr ha Sant Paol*.

Evran Monument aux morts.JPG|Ar monumant.

* Monumant ar re varv, luc’hskeudenn.
* Plakennoù  ar re varv en iliz katolik,1914-1918, luc’hskeudennoù1939-1945, luc’hskeudenn.

## Poblañs

## Melestradurezh
## Tud
* Auguste Havouisée, jezuist, a voe eskob Shanghai.
* Yann Fouere, brogarour breizhat.
## Liammoù diavaez
* Lec'hienn Kumuniezh kumunioù Dinan
*  Evrann war lec'hienn Geobreizh
## Notennoù ha daveoù
Ar Faved

**Ar Faved** (distaget alies  er vro), a zo ur gumun eus Treger, bremañ e kanton Plouha, e departamant Aodoù-an-Arvor, e hanternoz Breizh.
## Douaroniezh
## An anv
* Bet skrivet "ar Faoued-Pontrev" evit he dishañvalout diouzh ar Faoued er Mor-Bihan.
E 2015 eo skrivet Ar Faved e lec'hienn ar gumun, hag Ar Faoued war ar panelloù-hent.
## Brezhoneg
### Ar Brezoneg er Skol
* 1934-1936: ar c'huzul-kêr a savas a-du gant ar mennad skignet gant al luskad Ar Brezoneg er Skol (ABES) evit kelennadurezh ar brezhoneg er skol.
## Istor
### Kanton
* E kanton Lannolon eo bet eus 1790 betek 2014, e kanton Plouha emañ abaoe 2014.
### 
#### [[Brezel-bed kentañ]]
* Mervel a reas 44 gwaz abalamour d'ar brezel hervez monumant ar re varv, da lavaret eo 7,76 % ag ar boblañs hervez an niveradeg bet graet e 1911; lazhet e voe unan anezhe e Rossignol e Belgia d’an 22 a viz Eost 1914, soudard e oa en 2vet  Rujumant Troadegiezh Trevadennel.

#### [[Eil Brezel-bed]]
* Mervel a reas pemp den eus ar gumun abalamour d'ar brezel.
## Monumantoù ha traoù heverk

Église Saint-Hervé du Faouët.jpg|An iliz katolik ha monumant ar re varv.

* Iliz katolik *Sant Herve*.
* Chapel *Itron-Varia Drugarez* e Kergrist.
* Monumant ar re varv dirak an iliz katolik, luc’hskeudenn  ha kartenn-bost 
## Emdroadur ar boblañs abaoe 1962

## Tud
### Tud ganet eno
### Tud marvet eno
### Tud liammet ouzh ar gumun
## Melestradurezh
## Liammoù diavaez

* Pajenn ar Faved war lec'hienn an etrekumuniezh

## Notennoù ha daveoù
Marmaduke Wyvill

**Marmaduke Wyvill**, bet ganet d'an 22 a viz Kerzu 1815 e Constable Burton, Yorkshire (Breizh-Veur), marvet d'ar 25 a viz Mezheven 1896 e Bournemouth, (Breizh-Veur). Politikour ha mestrc'hoarier echedoù saoz. Dilennet e voe da ezel Breujoù Breizh-Veur evit Richmond, North-Yorkshire e 1847.

Tapout a reas an eilvet plas goude Adolf Anderssen er c'hentañ tournamant etrebroadel e Londrez (Breizh-Veur) e 1851.

## Liamm

* Partiennoù e Chessgames: http://www.chessgames.com/perl/chessplayer?pid=10335
* E fichenn e Chessmetrics: http://chessmetrics.com/cm/CM2/PlayerProfile.asp?Params=199510SSSSS3S144323000000141000000000033710100
Kerhouarn

**Kerhouarn** (*[[La Ferrière]]* e galleg) a oa ur gumun eus Bro Sant-Brieg e kanton Loudieg, e departamant Aodoù-an-Arvor, e norzh Breizh.
Bodet eo bet gant Plezeved d'ar 1 a viz Genver 2016 d'ober ur gumun nevez: Ar Milinoù, anv berrbad, lamet e 2017.
## Douaroniezh
## Anv
* Bernard Tanguy (1992) : **Eccl. de Ferreria**, 1128; **cap. de Ferraria**, 1199; **chap. de la Ferrière**, 1424;
* Erwan Vallerie (1995) ː **Ferreria**, 1128; 1129
## Ardamezioù
## Istor
### Abati Lanteneg
#### Roll an Abaded

### 
#### [[Brezel-bed kentañ]]
* Mervel a reas 32 gwaz hervez monumant ar re varv er gumun hag hervez monumant Santez-Anna-Wened ivez abalamour d'ar brezel, da lavaret eo 4,56% eus ar boblañs e 1911.
## Brezhoneg
* 37,0 % eus anvioù-lecʼh ar gumun gozh a zo brezhonek.

## Monumantoù ha traoù heverk

La Ferrière (22) Église Notre-Dame 02.JPG|An iliz katolik.
La Ferrière (22) Croix monumentale 01.JPG| Kroaz ar Vosenn.
La Ferrière (Côtes-d’Armor) Croix de la Noë 800.jpg|Kroaz "La Noë".

* Iliz katolik *Intron Varia*.
* Kroaz ar Vosenn.
* Kroaz "La Noë".
* Monumant ar re varv e Leurgêr ar Maerdi, luc’hskeudenn.

## Emdroadur ar boblañs abaoe 1962

## Melestradurezh
## Tud
### Ardamezeg ar familhoù

## Pennadoù kar
* Ar Milinoù,
* Plezeved,
* Plezeved (kumun gozh).
## Levrlennadur
* Pol Potier de Courcy : *Nobiliaire et armorial de Bretagne*. Adembannadur Editions des Régionalismes. Cressé. 2011/2014
* Erwan Vallerie : *Diazezoù studi istorel an anvioù-parrez. Corpus.* An Here. 1995
## Liammoù diavaez

*  Kerhouarn war lec'hienn Geobreizh
## Notennoù ha daveoù
George Alan Thomas

* *Un toullad tud vrudet zo bet anvet [[George Thomas]].* 

**George Thomas** a zo bet ganet d'ar 14 a viz Mezheven 1881 e Therapia (Turkia) ha marvet d'an 23 a viz Gouere 1972. 

Mestrc'hoarier echedoù a-vicher saoz , bet kampion Breizh-Veur.

C'hoarier badmington ha tennis a-vicher.

## [[Echedoù]]
Div wezh e voe kampion Breizh-Veur. Trec'h e voe e kampionad 1934-1935 e Hastings, dirak gwellañ c'hoarierion ar prantad, evel Max Euwe, Salomon Flohr, José Raúl Capablanca ha Mikhail Botvinnik.

## Badmington

Adalek 1906 betek 1928, e voe kampion "All England" :

* Nav gwezh e skipailh doubl gwazed;
* Eizh gwezh e doubl kemmesk; 
* Peder gwezh er c'hoari hiniennel.

Krouiñ a reas ar Gib Thomas.

## Liamm

* Buhez ha partiennoù: http://www.geocities.com/siliconvalley/lab/7378/thomas.htm
Adolf Albin

**Adolf Albin** a zo bet ganet d'ar 14 a viz Gwengolo 1848 e Bukarest (Roumania) ha marvet d'ar 1añ a viz C'hwevrer 1920 e Vienna (Aostria). 

Mestrec'hoarier echedoù roumanian.

Diwezhat e teskas c'hoari, goude e 20 vloaz. Kemer a reas perzh e degouezioù etrebroadel goude e 40 vloaz. E tournamant New York 1893 e voe eilvet war-lerc'h Emanuel Lasker, ha dirak Jackson Showalter hag Harry Nelson Pillsbury. C'hoari a reas e tournamantoù a live uhel-kenañ, evel e Hastings (1895) (8,5/21) ha Nürnberg (1896) (7/18). Daoust da disoc'hoù tournamant izel a-walc'h e oa deut a-benn eus c'hoarierion vrudet, da skouer Wilhelm Steinitz (kampion ar bed) e New York (1894) ha Nürnberg (1896). Gantañ e voe skrivet ar c'hentañ levr echedoù e roumaneg: *Amiculŭ Jocului de Schach*, bet embannet e 1872.

## Enepgaradenn Albin

Kemm e Garadenn an Damez:

1.d4 d5 

2.c4 e5

## Tagadenn Albin
En Difenn Gall:

1.e4 e6 

2.d4 d5 

3.Mc3 Mf6 

4.Fg5 Fe7 

5.e5 Mfd7 

6.h4

## Oberenn skrivet
* Adolf Albin, *Amiculu Jocului de Schach*, 1872.

## Levr diwar e benn
* O. Urcan, *Chess Fathering a Nation: Adolf Albin (1848-1920) and [[Georg Marco]] (1863-1923)*, Moravian Chess, Olomouc, 2004.

## Liammoù diavaez
* Un destenn gant Tomasz Lissowski (1999) Adolf Albin: The Teacher of Nimzovich?
* Enepgaradenn Albin, lodenn I
* Enepgaradenn Albin, lodenn II
Frank Marshall

**Frank Marshall** a zo bet ganet d'an 10 a viz Eost 1877 e New York (SUA) ha marvet d'an 9 a viz Du 1944.
Ur c'hoarier echedoù e oa, kampion SUA adalek 1909 betek 1936, unan ag ar re greñvañ ag ar bed a-bezh e penn kentañ an XXvet Kantved.
## Oberenn skrivet
* Frank Marshall, *My Fifty Years of Chess*, ISBN 1-84382-053-6.
## Ul levr diwar e benn
* Andy Soltis, *Frank Marshall, United States Chess Champion: A Biography With 220 Games*, 1994, ISBN 0-89950-887-1.
## Liammoù diavaez
* 341 bartienn gant Frank Marshall e pgn
* Hans Kmoch, 2004, Grandmasters I have Known: Frank James Marshall
* 15 Lec'hiadenn a-bouez ag e bartiennoù
Ernst Grünfeld

**Ernst Grünfeld** a zo bet ganet d'ar 21 a viz Du 1893 e Vienna (Aostria) ha marvet d'an 3 a viz Ebrel 1962 e Vienna (Aostria).

Mestrc'hoarier, kazetennour ha skrivagnour echedoù aostrian.

E tournamant Vienna (1920) e tapas ar plas kentañ a-gevred gant Savielly Tartakower; 1añ e Margate (Breizh-Veur) e 1923: trec'h e voe war Aleksandr Alekhin, Efim Bogoljubov ha Richárd Réti; 1añ e Merano-Meran (1924); 1añ e Budapest (Hungaria) e 1926 a-gevred gant Mario Monticelli; 1añ e Vienna (1927), 1añ e Vienna (1928) a-gevred gant Sándor Takács ha 1añ e Vienna (1933) a-gevred gant Hans Müller, 1añ en Ostrava (Mährisch-Ostrau) e 1933; kampion Alamagn e 1923.

Hervez "Chessmetrics" e voe tizhet e renk Elo uhelañ gantañ e 1924-1925 : 2715.

## '''An Difenn Grünfeld'''

Alies e implije an **Difenn Grünfeld**:

1. d4 Mf6

2. c4 g6

3. Mc3 d5

## Oberennoù skrivet

* Kalz a bennadoù a-zivout an digoradurioù e kazetennoù echedoù Europa, en Alamagn, e Belgia, e Bulgaria hag en Unaniezh Soviedel;
* *The Queen's Pawn Game and the Queen's Gambit Declined* (1924);
* *Taschenbuch der Eroffnungen im Schach* (1953).

## Liamm
* Hans Kmoch, *[http://www.chesscafe.com/text/kmoch04.txt Grandmasters I Have Known: Ernst Gruenfeld]*, 2004.
* Renk Elo .
ƛ (lizherenn)

Ul lizherenn latin ispisial eo **ƛ** bet krouet e 1934 hag implijet er Stadoù-Unanet pa reer diouzh yezhoù genidik ar Nozrh Amerika dre skrid, treuzskrivet [tɬ] hervez al lizherenneg fonetikel etrebroadel
Ḷ (lizherenn)

Ul lizherenn latin ispisial eo **Ḷ**, **ḷ**' implijet doubl (***Ḷḷ***) gant an asturianeg evit skrivañ ar son kensonennel [ʎ] kavet e rannyezh ar c'hornôg.
Ḻ (lizherenn)

Ul lizherenn latin ispisial eo **Ḻ**, **ḻ** implijet gant ar serieg evit skrivañ ar son kensonennel [l], keit ma ma vez implijet gant ar yezh-se al lizherenn ''l'' hepmuiken evit ober diouzh ar son [ɬ].
Çh (lizherenn)

Ul lizherenn latin ispisial eo **Çh**, **çh**, implijet gant ar manaveg evit skrivañ ar son kensonennel [tʃ], disheñvel diouzh **ch** [x]. Alies avat ne reer ket an diforc’h dre skrid etre an div lizherenn-mañ.
Ŀl

Ul lizherenn latin ispisial eo **ŀl** (katalaneg: *ela geminada*) implijet gant ar c'hatalaneg evit skrivañ ar son kensonennel [l] pe [l:], *iŀlegible* “dilennus”, *siŀlaba* “silabenn”. 

Implijet e vez evit gallout skrivañ daou ''l'' an eil war-lerc'h egile en ur ober an diforc'h gant al lizherenn ''ll'' implijet evit skrivañ ar son [λ].
Mh (lizherenn)

Ul lizherenn latin ispisial eo **Mh**, **mh** implijet gant an iwerzhoneg evit skrivañ ar son kensonennel [w] dirak ar vogalennoù *a*, *o* pe *u* (distagadur *ledan*) e deroù ur silabenn, da skouer *lámha* /la:wə/ “daouarn” ha /v/ e diwezh ur silabenn, da skouer *léamh* /lʲe:v/ “o lenn” ha /vʲ/, dirak ar vogalennoù *e* hag *i* (distagadur *moan*), da skouer *nimh* /nʲivʲ/ “pesk”.

Implijet e vez ivez a-wezhoù evit treuzskrivañ ar son [mh] e yezhoù all, evel da skouer ar sañskriteg.

## Gwelet ivez
* Divc'hrafenn
Fh (lizherenn)

Ul lizherenn latin ispisial eo **Fh**, **fh**, distaget mut, implijet gant an iwerzhoneg evit skrivañ kemmadur al lizherenn ''f'', da skouer *fíon* (“gwin”) > *fhíon* /i:n/.

## Gwelet ivez
* Divc'hrafenn
Gh (lizherenn)

Ul lizherenn latin ispisial eo **Gh**, **gh** implijet gant an iwerzhoneg evit skrivañ ar son kensonennel [ɣ] dirak ar vogalennoù *a*, *o* pe *u* (distagadur *ledan*) e deroù ur ger, da skouer *ghasúr* /ɣasu:r/ “paotr” (gant kemmadur) hamut goude ur vogalenn hir, da skouer *Eoghan* /o:ən/ ha /j/, dirak ar vogalennoù *e* hag *i* (distagadur *moan*), da skouer **dóigh** /do:j/ “doare”.

Implijet e vez ivez a-wezhoù evit treuzskrivañ ar son [gh] e yezhoù all, evel da skouer ar sañskriteg hag ivez evit romanikaat al lizherenn arabek غ (''ghayn'').

## Gwelet ivez
* Divc'hrafenn
John Cochrane

**John Cochrane** a zo bet ganet d'ar 4 a viz C'hwevrer 1798 e Skos ha marvet d'an 2 a viz Meurzh 1878 e Londrez (Bro-Saoz).

Breutaer ha mestrc'hoarier echedoù skosat.

## Garadenn Cochrane

1.e4 e5
 
2.Mf3 Mf6

3.Mxe5 d6

4.Mxf7.

## Kronologiezh
* 1815: Eil letanant eo war ar vag *Bellerophon* a gas Napoleon en harlu da Santez-Eelena.
* 1821: Mont a ra da Bariz (Bro-C'hall); du-hont e voe trec'het gant Alexandre Deschapelles ha Louis de la Bourdonnais. 
* 1822: Embann a ra *A Treatise on the Game of Chess*. Dont a ra da vout breutaer.
* 1824: C'hoari a ra e skipailh Londrez en ur genstrivadeg dre lizher a-enep da skipailh Dinedin. 
* 1841-1843: C'hoari a ra ingal a-enep da Howard Staunton. 
* 1869: Mont a ra war e leve.

## Liammoù diavaez

* E c'hoari e Chess Games
* Nikolay Minev: ''The Legacy of John Cochrane'' (e PDF)
* Gilles Hervet ha Jean-Marc Yvinec: dielfennadennoù eus Garadenn Cochrane
Gwalc'hion

**Gwalc'hion** (*Gausson* e galleg) a zo ur gumun eus Bro Sant-Brieg e kanton Mur, e departamant Aodoù-an-Arvor, e hanternoz Breizh.
## Douaroniezh
## Anv
*Gausson* eo an anv koshañ a anavezer d'ar barrez-se, skrivet ivez *Gauçzon* gwechall. Ar meneg kentañ eus an anv *Gwalc'hion* a gaver e Geriadur kentañ An Here.
## Istor
### 
#### [[Brezel-bed kentañ]]
* Mervel a reas 84 gwaz abalamour d'ar brezel hervez monumant ar re varv, da lavaret eo 5,09 % ag ar boblañs hervez an niveradeg bet graet e 1911; mont a reas ur soudard eus ar gumun diwar wel en Rossignol e Belgia d’an 22 a viz Eost 1914, er 1añ Rujumant Troadegiezh Trevadennel e oa; e Flandrez Belgia e miz Ebrel 1915 e varvas daou soudard eus ar gumun, unan d’an 22 1915 e Pilkem, egile e Staden d’ar 24, er 74vet Rujumant Troadegiezh Tiriadel e oant o-daou,.

#### [[Eil Brezel-bed]]
* Mervel a reas c'hwec'h den ag ar gumun abalamour d'ar brezel.
### Brezelioù didrevadennañ
##### [[Brezel Indez-Sina]]
* Mervel a reas un archer eus ar gumun d’an 13 a viz Kerzu 1947 en Haiphong en  Tonkin er Viêtnam.
## Brezhoneg
* 16,1 % eus anvioù-lecʼh ar gumun a zo brezhonek.

## Monumantoù ha traoù heverk

Gausson - Église Saint-Étienne 01.jpg|An iliz katolik.
Chapelle Saint-Nicolas de Gausson 03.JPG|Ar chapel.

* Iliz katolik *Sant Stevan*.
* Chapel *Sant Nikolaz*.
* Monumant ar re varv e Leurgêr an Iliz, luc’hskeudenn ha kartenn-bost.
* Plakenn ar re varv (1914-1918) en iliz katolik, luc’hskeudenn.

## Emdroadur ar boblañs abaoe 1962

## Tud
* Jean-Marie Le Veneur de La Roche, unan eus pennoù ar chouanerezh, ganet e Gwalc'hion.
*Mathurine Fourchon a oa bet ganet e Gwalc'hion e 1786.Ur soudardez c'hall eo, aet da vrezeliñ en Afrika. Ar seizhvet maouez eo da vezañ kinklet gant al Lejion a Enor gall.
* Hubert Pécheux, kelenner war an teknologiezh e skolaj Kalon Sakret Lambal, ganet e Gwalc'hion.
## Gevelliñ
* 
## Melestradurezh

## Daveoù ha notennoù
Max Lange

**Max Lange** a zo bet ganet d'ar 7 a viz Eost 1832 e Magdeburg (Alamagn) ha marvet d'an 8 a viz Kerzu 1899 e Leipzig (Alamagn). 

Meurc'hoarier echedoù alaman. 

Skrivañ a reas meur a zornlevr hag un dastumadenn partiennoù eus Paul Charles Morphy.

## Oberennoù skrivet
* Max Lange, *Jahrbuch des Westdeutschen Schachbundes 1862/63*, (alamaneg), 230 pajenn, Kunstlederband, Reprint, 1984, ISBN 3-283-00116-2 ; 
* Max Lange, *Paul Morphy, a sketch from the chess world*, (saozneg), 356 pajenn, Reprint, ISBN 80-7189-397-8 .
 
## Liamm diavaez
* E c'hoari e Chessgames.
Henry Bird

**Henry Edward Bird** a zo bet ganet d'ar 14 a viz Gouere 1830, e Portsea (Hampshire) e Breizh-Veur ha marvet d'an 11 a viz Ebrel 1908 e Londrez (Breizh-Veur).

Mestrc'hoarier echedoù saoz.

Kemer a reas perzh e tournamantoù etrebroadel: Londrez, 1851 (kentañ tournamant etrebroadel), Vienna (Aostria) ha New Jersey (SUA). Koll a reas ur bartienn a-enep da Paul Charles Morphy e 1858.

## Degasadennoù

* **Digoradur Bird**:

1. f4

* **Difenn Bird** (en ur *[[Ruy López de Segura]]*):

1.e4 e5

2.Mf3 Mc6

3.Fb5 **Md4**

## Oberennoù skrivet

* *Chess Masterpieces*, Londrez, 1875; 
* *Chess History and Reminiscences*, Londrez, 1893; 
* *Modern Chess*; 
* *Chess for Beginners*;
* *An Analysis of Railways in the United Kingdom*.

## Liammoù diavaez

* E bartiennoù e Chessgames
* Henry Bird 22 bartienn e pgn
* Chess History and Reminiscences E levr klok
ग

Unan eus lizherennoù pennañ al lizherenneg ''devanagari'' eo **ग**, implijet evit skrivañ ar son kensonennel [g]. 

Diorroet er penn-kentañ evit skrivañ ar sañskriteg e vez implijet bremañ al lizherenneg-mañ evit skrivañ meur a yezh vev all, en o zouez an hindeg (*hindi*)

Diorroet e oa bet diwar ar skritur bramiek (''brahmi'') ha kevatal d'al lizherennoù-mañ da heul e meur a abjad all implijet evit skrivañ yezhoù India dreist-holl, en o zouez: 

* Skritur panjabek: ਗ
* Skritur goudjaratek: ગ
* Skritur banglaek (*bengali*): গ
* Skritur oriyek: ଗ
Emanuel Lasker

**Emanuel Lasker** (Berlinchen, 24 a viz Kerzu 1868 – New-York, 11 a viz Genver 1941) a oa ur jedoniour, ur mestrc'hoarier echedoù alaman ha kazetenner.

## Kampion echedoù

Capablanca-Lasker 1925.jpg|José Raúl Capablanca a-enep da Emanuel Lasker, 1925.

E 1894 e teuas da vout an eil kampion echedoù (ofisiel) ag ar bed pa voe trec'h war Wilhelm Steinitz gant 10 krogad gounezet, 4 null, 4 kollet. E-pad 27 vloaz e chomas Kampion ar Bed. N'eus bet hini ebet oc'h ober kement abaoe.
Tournamantoù meur a voe gounezet gantañ : Londrez (1899), Sankt Peterbourg (1896 ha 1914), ha New York (1924).
E 1921 e kollas e ditl, pa voe trec'het gant José Raúl Capablanca.
E tournamant Moskov (1925) e voe trec'het gant Carlos Torre.

Yuzev e oa. A-gevret gant e wreg e kuitaas Alamagn e 1933 abalamour d'an naziegezh. Da Vro-Saoz ez ejont, da Unaniezh Soviedel goude, ha da New York (SUA) d'ober o annez.

## Oberoù skrivet
* *Manual of Chess*, 1925.
* *Lasker's Chess Magazine*, New-York-Londrez.

## Levrioù ha pennadoù diwar e benn
* J. Hannak, *Emanuel Lasker: The Life of a Chess Master*, 1952, reprinted by Dover, 1991, (rakskrid gant Albert Einstein) ISBN 0-486-26706-7.
* Ken Whyld, *The Collected Games of Emanuel Lasker*, The Chess Player, Nottingham, 1998.
* Michael Dreyer, Ulrich Sieg (Hrsg.): *Emanuel Lasker - Schach, Philosophie, Wissenschaft*, Philo, Berlin/Wien 2001 ISBN 3-8257-0216-2.
* Jacques Hannak: *Emanuel Lasker - Biographie eines Schachweltmeisters* (Mit einem Geleitwort von Prof. Albert Einstein). Siegfried Engelhardt Verlag, Berlin, 1952.
* Robert Hübner: *Emanuel Laskers Stilbegriff*. ChessBase Magazin Nr.93, April 2003, Seite 14-19.
* Robert Hübner: *Der Wettkampf Lasker - Schlechter*. Schach 1999, Heft 5 Seite 39-47, Heft 6 Seite 49-60, Heft 8 Seite 53-66, Heft 10 Seite 36-47, Heft 11 Seite 53-61.
* Elke-Vera Kotowski (Hrsg.): *Emanuel Lasker: homo ludens, homo politicus*. Verlag für Berlin-Brandenburg, Potsdam, 2003. ISBN 3-935035-15-2.
* Isaak und Wladimir Linder: *Das Schachgenie Lasker*. Sportverlag Berlin, 1991. ISBN 3-328-00399-1.
* Michael Ehn: *Lasker - Schlechter 1910, Neue Fakten aus Wiener Quellen*, ausführliche Darstellung zu diesem Wettkampf, SchachReport 1995/8 S.71-74 und SchachReport 1995/9 S.69-72.

## Liammoù diavaez
*  50 "Chess puzzles"
*  Un nebeud pajennoù eus e gazetenn ''Lasker's Chess Magazine'', 1905
*  E c'hoari e Chessgames
*  64chess
*  Pennadig diwar-benn Emanuel Lasker
*  Pennadig diwar-benn Emanuel Lasker

## Gwelet ivez
* Go
Joseph Henry Blackburne

**Joseph Henry Blackburne** a zo bet ganet e miz Kerzu 1841 e Manchester (Breizh-Veur) ha marvet e 1924.

Ur c'hoarier echedoù saoz e oa, lesanvet e voe "Marv Du".

Ren a reas war echedoù Breizh-Veur e dibenn an XIX Kantved. Deskiñ a reas c'hoari echedoù diwezhat a-walc'h, da 18 vloaz. C'hoari a reas e-pad ouzhpenn 50 vloaz. E-pad ur prantad e voe an eil c'hoarier er bed a-bezh. Stummet e voe brudañ an echedoù dre c'hoari partiennoù dall kempred er vro a-bezh.

## '''Ar C'haradenn Blackburne'''

## Oberenn skrivet
* *Mr. Blackburne's Games at Chess*, 1899, nevez adembannet gant Moravian Chess; 400 partienn bet c'hoariet gantañ, 20 kudenn bet savet gantañ hag e vuhezskrid.
## Liammoù diavaez
* E c'hoari Chess Games
* E fichenn e Chessmetrics
* Joseph H Blackburne 117 partienn e pgn
Milan Vidmar

**Milan Vidmar** a zo bet ganet d'an 22 Mezheven 1885 ha marvet d'an 9 Here 1962 e Ljubljana, e Slovenia, (Yougoslavia).

Ijinour war an tredan, prederour, skrivagnour ha mestr meur echedoù yougoslaviat a Slovenia.

## E vuhez
Kregiñ a reas da studial an ijinerezh mekanik e 1902, tapout a reas e ziplom e 1907 e skol-veur Vienna. Tapout a reas e ziplom doktor prederouriezh e 1911 e skol-veur teknik Vienna. Ne grogas ket e studioù ijinerezh an tredan er skol-veur teknik araok 1904, neuze e tremenas arnodennoù-ispisial evit ar c'hentelioù pouezusañ.

## Oberennoù skrivet

* *Pol stoletja ob šahovnici*, Ljubljana, 1951;
* *Šah*;
* *Razgovori o šahu z začetnikom*;
* *Goldene Schachzeiten*;
* *Transformatorji*;
* *Problemi prenosa električne energije*;
* *Pogovori o elektrotehniki*;
* *Med Evropo in Ameriko*;
* *Moj pogled na svet*;
* *Oslovski most*, Merkur, Ljubljana,1936.

## Liamm diavaez

* Partiennoù Milan Vidmar (e saozneg)
Siegbert Tarrasch

**Siegbert Tarrasch** a zo bet ganet d'ar 5 a viz Meurzh 1862 e Breslau (Alamagn) ha marvet d'ar 17 a viz C'hwevrer 1934 e München (Alamagn).

Mezeg ha mestr meur echedoù alaman, unan ag ar re wellañ e dibenn XIXvet Kantved hag e penn kentañ an XXvet Kantved. Brogarour alaman e oa, lazhet e voe ur mab dezhañ e-pad ar Brezel bed kentañ. Yuzev e oa ivez: handeet e oa bet gant an nazied.

## Ur studiadenn
**Siegbert Tarrasch***Kagans neueste Schachnachrichten, 1921*

## Oberennoù skrivet

* Siegbert Tarrasch, *Traité pratique du jeu d'échecs*, Petite Bibliothèque Payot, Embannadurioù Payot, Pariz;
* Siegbert Tarrasch, *300 Schach-Partien*;
* Siegbert Tarrasch, *Die moderne Schach-Partie*,
* Siegbert Tarrasch, *Die Verteidigung des Damengambits*,
* Siegbert Tarrasch, *Das Schachspiel*.

## Liammoù diavaez

*299 partienn e pgn: Siegbert Tarrasch
*Ballo, Harald (1996): Siegbert Tarrasch Part 1. Chesscafe.com.
*Ballo, Harald (1996): Siegbert Tarrasch Part 2. Chesscafe.com.
*Tarrasch's games at muljadi.org
*1908 Lasker - Tarrasch Title Match