Erbiom

Un elfenn gimiek eo an **erbiom** ; **Er** eo e arouez kimiek, **68** e niver atomek ha **167,259** e dolz atomek.

## Istor
E 1843 e voe tennet div oksidenn vetalek eus un tamm kailh *gadolinit* gant ar c'himiour svedat Carl Gustaf Mosander e Stockholm : unan velen, a oa oksidenn terbiom Tb2O3, hag unan roz a oa oksidenn erbiom Er2O3.
Dispis eo ar gavadenn avat, rak lantanidoù all a oa hep mar er standilhon ; e 1878 e voe tennet iterbiom 70Yb eus un tamm erbiom gant ar c'himiour suis Jean-Charles de Galissac e Geneva, hag er bloavezh war-lerc'h e voe tennet skandiom 21Sc eus an iterbiom.
Er2O3 glanoc'h a voe hiniennekaet e 1905 gant ar c'himiour gall Georges Urbain hag, en hevelep bloavezh, gant ar c'himiour saoz Charles James.
E 1934 e voe kenderc'het ar metal glan gant ar gimiourien alaman Wilhelm Karl Klemm ha Heinrich Bommer.
Evel anvioù an itriom, an terbiom hag an iterbiom e teu anv an erbiom eus Ytterby, ur gêriadenn e-kichen Stockholm ma tenner kailhoù puilh al lantanidoù enno.
## Perzhioù
Ur metal govelius eo an erbiom, da lavaret eo e c'haller e bladañ a-daolioù morzhol ; aes eo da stummañ.
''Ferromagnetek'' eo an erbiom e gwrezverkoù yenoc'h eget -254,15&nbsp;°C : treiñ a ra da warell.
Gourzhferromagnetek eo etre -254,15 ha -193,15&nbsp;°C : n'eus gwarellegezh ken gantañ.
E gwrezverkoù tommoc'h eget -193,15&nbsp;°C e tro da gewarellek, da lavaret eo e vez desachet gant ur warellvaez diavaez. 
### Kimiek
* Buan e tazgwered an erbiom gant dour zomm, gorrekoc'h gant dour yen :
:2 Er [k] + 6 H2O [d] → 2 Er(OH)3 [dz] + 3 H2 [g]
* Dilufrañ gorrek a ra an erbiom en aer, hag aes eo e lakaat da zeviñ :
:4 Er + 3 O2 → 2 Er2O3 (*trioksidenn erbiom*)
* Aes ivez eo dileizhañ an holmiom en drenkenn sulfurek :
:2 Er [k] + 3 H2SO4 [dz] → 2 Er3+ [dz] + 3 SO42- [dz] + 3 H2 [g]
* Gant an holl halogenoù, aroueziet amañ dre *X*, e tazgwered Er pa vez tommoc'h eget 200&nbsp;°C :
:2 Er [k] + 3 *X*2 [g] → 2 Er*X*3 [k]

### Izotopoù
C'hwec'h izotop eus Er a gaver en natur : Er-162, Er-164, Er-166, Er-167, Er-168 hag Er-170.
Skinizotopoù zo bet kevanaozet, 29 anezho, 169Er o vezañ an hini stabilañ gant un hanter-vuhez a 9,4 devezh.

## Arver
* Haloù erbiom a implijer da reiñ ul liv roz d'ar gwer (lunedoù-heol, bravigoù) ha d'ar c'hroc'hanoù. 
* Gwer a lonk ar skinoù danruz a farder gant erbiom, a implijer e lunedoù surentez evit labourerien ar vetalouriezh.
* Er vetalouriezh ivez e lakaer erbiom er vanadiom a-benn ma vije blotoc'h hag aesoc'h da labourat.
* Gant erbiom e pister al luc'hedañvoù hag al laseroù a vez arveret er pellgehenterezh.
* Laseroù pistet gant erbiom a implijer er vezegiezh.
* Erbiom a implijer er barrennoù a reoilh al lonkañ neutronoù er c'hreizennoù derc'hanel.

## Notennoù


## Daveennoù
* ''American Chemical Society''  Liamm oberiant 25 DU 12
* AN NOALLEG Yann-Baol, *Geriadur ar Gimiezh*, Preder, Plomelin, 2008 ISBN 978-2-901383-69-7 Preder
* AN NOALLEG Yann-Baol, *Geriadur ar Fizik*, Preder, Plomelin, 2006 ISBN 978-2-901383-64-2
* *Annales de chimie et de physique*, Gallica / ''Bibliothèque nationale de FranPr''  Liamm oberiant 26 HER 12
* *Atomic weights of the elements 2007 (IUPAC Technical Report)* ''Pure an Applied Chemistry''  Liamm oberiant 26 HER 12
* *Atomic Weights and Isotopic Compositions for All Elements* ''National Institute of Standards and Technology''  Liamm oberiant 18 HER 12
* ''Bureau de Recherche Géologique et Minière (BRGM)''  Liamm oberiant 26 HER 12
* CONSIDINE Glenn D., *Van Nostrand's Encyclopedia of Chemistry*, Wiley-InterscienPr, 2005 ISBN 978-0-471-61525-5 
* DEPOVERE Paul, *La classification périodique des éléments — La merveille fondamentale de l'Univers*, De Boeck, Brussels, Belgia, 2002 ISBN 978-2-8041-4107-3 
* EMSLEY John, *Nature's Building Blocks — An A-Z Guide to the Elements*, Oxford University Press, 2001 ISBN 978-0-19-850341-5 
* *Geriadur brezhoneg* An Here, Plougastell-Daoulaz, 2001 ISBN 978-2-86843-236-0
* ÉTIENNE Guy, *Geriadur ar Stlenneg*, Preder, 1996 ISBN 978-2-901383-14-7
* HOLDEN Norman, *History of the Origin of the Chemical elements and Their Discoverers*, New York, 2001 ''Brookhaven National Laboratory''  Liamm oberiant 26 HER 12
* ''International Union of Pure and Applied Chemistry (IUPAC)''  Liamm oberiant 26 HER 12
* ''Jefferson Lab''  Liamm oberiant 22 KZU 2012
* ''Joint Institute for Nuclear Research (ОИЯИ e Dubna)''  Liamm oberiant 25 DU 2012
* ''Los Alamos National Laboratory''  Liamm oberiant 14 FEB 2013
* ''Les propriétés chimiques''  Liamm oberiant 07 GEN 13
* LIDE David R., *CRC Handbook of Chemistry and Physics - 88th Edition*, CRC Press,2007 ISBN 978-0-8493-0488-0 
* ''Royal Society of Chemistry''  Liamm oberiant 03 KZU 2012
* STWERTKA Albert, *A Guide to the Elements*, Oxford University Press, 1996 ISBN 978-0-19-508083-4 
* ''Webelements''  Liamm oberiant 26 HER 2012