Arsenik

Un elfenn gimiek eo an **arsenik**, anvet **arsenom** ivez ; **As** eo e arouez kimiek, **33** e niver atomek ha **74,922** e dolz atomek. Ur metaloid eo an arsenik.

Dibaaot a wezh e kaver strinkennoù arsenik glan en natur ; dindan e stumm maenat en e gaver.
Sina eo ar c'henderc'her arsenik pennañ er bed (25 000 tonennad e 2011, dirak Chile (11 500 t) ha Maroko (8 000 t). D'o heul : Perou, Rusia, Belgia, Kazakhstan, Mec'hiko. War-dro 52 000 tonennad ag arsenik a voe kenderc'het er bed e 2011.
## Gerdarzh
* *Orpimant* a rae ar Vretoned gant maenad an arsenik, diwar ar galleg *orpiment*, o tont eus al latin *auripigmentum*, "liv an aour".
* **Arsenik** eo anv an elfenn, diwar ar galleg (1398) *arsenic*, 
En Henamzer e voe graet heñvel, hag implijet e veze da ober liv melen evit an arzoù. Er vezegiezh ivez e voe arveret, koulz en Europa hag e Sina, dindan e stumm trisulfidennek A2S3 (an *orpimant*).
En  e voe kenaozet an deiroksidenn arsenik (As2O3, "arsenik gwenn") gant an alkimiour arab Abu Musa Jâbir ibn Hayyân Al-Azdi. Dre m'eo divlaz ha dic'hwezh e voe ur pistri galloudus, anvet *pistri ar Rouaned ha roue ar pistrioù* ; ne voe ket tu d'e ziguzhat er boued kent an .

E 1250 e voe kavet an elfenn e-unan gant ar c'himiour german Albrecht von Bollstädt, lesanvet *Albertus Magnus* pe *sant Alberzh Meur* (1193-1280), dre lakaat ur meskaj orpimant ha soavon da dommañ.
E 1649 ez embannas an apotiker german Johann Schröder daou zoare da fardañ arsenik.
E 1760 e fardas an apotiker-kimiour gall Louis-Claude de Gassicourt (1731-1799), hep gouzout dezhañ pa oa o klask aozañ liv diwelus evit skrivañ, ar c'hentañ kenaoz diazezet war an arsenik, anvet *[[:fr:cacodyle|kakodil]]* (*tetrametildiarsenik*, C4H12As2).
Armoù kimiek graet gant arsenik a voe implijet e-kerzh ar Brezel-bed kentañ.

## Perzhioù
### Kimiek
Tost-tre d'e amezeg er strollad 15, ar fosfor, eo an arsenik. Tri stumm zo dezhañ en natur, a anavezer diouzh o liv du, griz pe velen.
Oksidet e vez pa vez lakaet da zeviñ en aer ; da *drioksidenn arsenik*' (AS2O3) e tro neuze, gant c'hwezh ar c'hignen ; an hevelep kenaoz a c'haller kaout dre lakaat arsenik e darempred gant an drenkenn sulfurek H2SO4. *Trenkenn arsenik* (H3As04)a ro gant an drenkenn nitrek HNO3 devec'hiet, ha *trenkenn ortoarsenius*(H3As03) dre an HNO3 tanav.
Da 614 ° C e sec'hdarzh, da lavaret eo e tro da c'haz.
### Izotopoù
**<sup>75</sup>As** eo an izotop paotañ en natur, an hini a anver **As**. Tremen tregont skinizotop zo bet krouet gant mab-den betek-henn, eus **<sup>60</sup>As** betek **<sup>92</sup>As** ; **<sup>73</sup>As** eo an hini stabilañ, gant un hanter-vuhez a 80,3 devezh.
## Arver
### Er gounezerezh
* Pistrius eo an arsenik, setu e veze implijet evit gwareziñ ar prenn diouzh an amprevaned, ar bakteri hag ar fungi dindan e stumm *arsenat kouevr kromet* er bed a-bezh abaoe ar bloavezhioù 1930. Adalek 2004 e voe berzet en Unaniezh Europa hag e Stadoù-Unanet Amerika, met arveret e vez c'hoazh er broioù all.
* Kenaozadoù arsenik ha plom a veze arveret da wareziñ ar gwez-frouezh, met adalek ar bloavezhioù 1950 e voent erlerc'hiet gant kenaozadoù arsenik hepken, a zo dizroukoc'h evit yec'hed mab-den.
* Arsenik a lakaer e boued ar yer c'hoazh, evit mirout outo a vezañ klañv hag evit ma kreskfent buanoc'h.
### Er greanterezh
* En un dileizhenn arseniat soda e souber al lêr hag ar c'hrec'hin evit tennañ an arvevaded diouto.
* E daspugnerioù ar c'hirri-tan e lakaer un nebeud arsenik da greñvaat kendeuzad plom-stibiom an elektrodoù.
* Dre arsenik e virer ouzh ar zink a guitaat an arem, a zo ur c'hendeuzad kouevr-zink.
* En elektronik ez arverer *arsenid [[galliom]]* (GaAs), a zo ul ledreüzenn kalz buanoc'h (ha kalz keroc'h) eget ar silikiom ; da fardañ diodoù laser ha diodoù-luc'hañ (*LED*, *Light Emitting Diod* e saozneg) en e implijer.
* Ne vez mui lakaet arsenik ha plom er gwer. 
### Er vezegiezh
Arsenik a veze arveret kent dizoloadur an enebbevoù gant ar Skosad Sir Alexander Fleming e 1928.
*Trioksidenn arsenik* As2O3 a voe arveret abaoe ar XVIIvet kantved a-benn stourm ouzh ar c'hrign-bev.

### Er brezel
A-hed Brezel Viêt Nam ez arveras ar Stadoù-Unanet ar "Gwezher Glas" (*Blue Agent*) , ur meskaj a 65 % kakodilat sodiom (CH3)2AsOOH ha 35 % trenkenn nitrek NaCl a zo ul lazhgeot, evit distrujañ ar rizegi hag an deliaouegi.
## Notennoù


## Daveennoù
* ''American Chemical Society''  Liamm oberiant 25 DU 12
* AN NOALLEG Yann-Baol, *Geriadur ar Gimiezh*, Preder, Plomelin, 2008 ISBN 978-2-901383-69-7 Preder
* AN NOALLEG Yann-Baol, *Geriadur ar Fizik*, Preder, Plomelin, 2006 ISBN 978-2-901383-64-2
* *Annales de chimie et de physique*, Gallica / ''Bibliothèque nationale de France''  Liamm oberiant 26 HER 12
* *Atomic weights of the elements 2007 (IUPAC Technical Report)* ''Pure an Applied Chemistry''  Liamm oberiant 26 HER 12
* *Atomic Weights and Isotopic Compositions for All Elements* ''National Institute of Standards and Technology''  Liamm oberiant 18 HER 12
* ''Bureau de Recherche Géologique et Minière (BRGM)''  Liamm oberiant 26 HER 12
* CONSIDINE Glenn D., *Van Nostrand's Encyclopedia of Chemistry*, Wiley-Interscience, 2005 ISBN 978-0-471-61525-5 
* DEPOVERE Paul, *La classification périodique des éléments — La merveille fondamentale de l'Univers*, De Boeck, Brussels, Belgia, 2002 ISBN 978-2-8041-4107-3 
* EMSLEY John, *Nature's Building Blocks — An A-Z Guide to the Elements*, Oxford University Press, 2001 ISBN 978-0-19-850341-5 
* *Geriadur brezhoneg* An Here, Plougastell-Daoulaz, 2001 ISBN 978-2-86843-236-0
* ÉTIENNE Guy, *Geriadur ar Stlenneg*, Preder, 1996 ISBN 978-2-901383-14-7
* HOLDEN Norman, *History of the Origin of the Chemical elements and Their Discoverers*, New York, 2001 ''Brookhaven National Laboratory''  Liamm oberiant 26 HER 12
* ''International Union of Pure and Applied Chemistry (IUPAC)''  Liamm oberiant 26 HER 12
* ''Joint Institute for Nuclear Research (ОИЯИ e Dubna)''  Liamm oberiant 25 DU 2012
* LIDE David R., *CRC Handbook of Chemistry and Physics - 88th Edition*, CRC Press,2007 ISBN 978-0-8493-0488-0 
* ''National Nuclear Data Center''  Liamm oberiant 09 KZU 12
* ''Royal Society of Chemistry''  Liamm oberiant 03 KZU 2012
* STWERTKA Albert, *A Guide to the Elements*, Oxford University Press, 1996 ISBN 978-0-19-508083-4 
* ''Webelements''  Liamm oberiant 26 HER 2012