Candide

***Candide ou l'Optimisme*** zo ur gontadenn filozofikel c'hallek, savet gant Voltaire hag embannet e Suis, e kêr Genève, e miz Genver 1759. Ugent gwech e voe embannet e-pad buhez an oberour, gant se eo unan eus an oberennoù a reas ar brasañ berzh el lennegezh c'hallek.

« Candide » eo an haroz, un anv deuet eus ar ger latin *candidus*, hag a dalv, war un dro, kement ha "gwenn", hag ivez "a feiz vat", "didro". An anv dibabet-se a ziskouezfe kredoni an haroz. Souezhiñ a ra, a-hed e droioù, rak kement tra amreizh a wel.

Meneg zo er gontadenn eus kren-douar ar 1añ a viz Du 1755 e Lisbon, ha displegañ a ra Voltaire e sell ouzh an Droug er bed. Gwelet eo ar gontadenn evel un dagadenn nerzhus ouzh ar wellwelouriezh, kelennet gant an Alaman Gottfried Leibniz en e oberenn c'hallek La Monadologie, e 1714.

Hervez a lenner war golo an embannadur kentañ e 1759, e vefe troet ar gontadenn diwar skrid alamanek an *docteur Ralph*. E gwirionez n'eo nemet unan eus lesanvioù Voltaire evit en em ziwall diouzh an aotrouniezh hag e bolis.

Candide zo ivez un danevell-veaj a droio an haroz da filozofour, un doare Télémaque a c'hiz nevez.

## Kenarroud politikel
Pa voe embannet an oberenn edo Voltaire o chom en domani *Délices* e Genève, ur gwir * palez filozofour gant liorzhoù [[Epikur]]*. Daou zarvoud o deus glac'haret anezhañ kentaou : krenadenn-douar Lisboa d'an 1 a viz Du 1755 ha deroù ar Brezel Seizh Vloaz (1756). Ma skrivas ar brederiadenn : « An istor en e hed hogozik zo un heuliad krizderioù didalvoud » (Essai sur l’histoire générale, 1756).

Hervez meur a skridvarnour n'eo an haroz hegredik nemet an oberour e-unan. Ar baron vestfalian zo arouez an noblañs alaman, sot-nay gant ar palefarzoù-noblañs, ha « roue ar Vulgared  » e ve Frederig II, roue prusia, a voe trec'h e 1757 en emgann Rossbach. Un dial e ve ar gontadenn, goude an tabut a voe etrezo en 1753. Ober anezhañ « roue ar Vulgared » n'eo nemet un doare da silañ e voazioù reizhel, pa deu bulgar eus ar ger « bougre » deuet eus « bulgare »!) hag a dalveze « heñvelreizh » en amzer-se.

## Ar gontadenn
Tregont pennad zo e *Candide ou l'Optimisme*.
{|
|-valign="top"
|


|
### Pennad I
Candide zo ur paotr yaoank hag a zo o chom e kastell ar baron Thunder-ten-tronckh en Westphalia.Pangloss ar prederour eo e vestr-skol, kelenn a ra ar « métaphysico-théologo-cosmolonigologie », hag embann a ra, da-heul Leibniz, e vevomp er gwellañ bed zo bet biskoazh. Candide avat zo skarzhet eus ar bed -se goude reiñ ur pok d'an dimezell Cunégonde, merc'h ar Baron. Ha Candide neuze dre ar bed, war hent ur veaj hir ha kentelius.

### Pennad II
Tapet eo Candide gant tutaerien roue ar Vulgared a zo o klask tud yaouank d'ober soudarded ganto. Skourjezet eo.

### Pennad III
Tec'hout a ra Candide eus an arme vulgar.

### Pennad IV
Reiñ a ra an aluzen d'ur paour : Pangloss an hini eo. Gant ul lestr ez eont da Lisbon.

### Pennad V
Kren-douar Lisbon.

### Pennad VI
Auto-da-fé: Candide tersataet, Pangloss krouget.

### Pennad VII
Candide da-heul an hini gozh: adkavout a ra Cunégonde.

### Pennad VIII
Istor Cunégonde: penaos e voe gwallet ha lazhet he zud.

### Pennad IX-X

### Pennadoù XI–XIV
Eus Buenos Aires (pennad XIII) da Baragway, bro ar jezuisted (pennad XIV), hag ac'hano d'an Eldorado (pennadoù XVII-XVIII) ha goude da Surinam (pennad XIX).

### Pennad XV
Breur Cunégonde a gont penaos eo chomet bev. Candide a lavar e kar e c'hoar hag e fell dezhañ dimeziñ dezhi. Hag ar jezuist da gounnariñ. Kann zo, ha lazhet eo ar beleg gant Candide, a rank tec'hel.

### Pennad XVI
Candide ha Cacambo a gav div verc'h ha daou vermouz war o lerc'h.

## Pennadoù XXI–XXII
Distro da Europa. E Bro-C'hall : e Bourdel.

### Pennadoù XXIII
E Bro-Saoz.

### Pennadoù XXIV

E Venezia.

### Pennadoù XXV-XXX

E Konstantinopolis (pennad XXVII).

## Film
* *[[Candide ou l'optimisme au XXe siècle]]* (film, 1960)

## Pennad kar
* Cándido

## Liamm diavaez
*  http://www.lefigaro.fr/livres/2007/11/08/03005-20071108ARTFIG00104-les-secrets-de-fabrication-de-candide.php

## Notennoù