open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Koreaneg

Ar **c'horeaneg** a zo yezh ofisiel Korea an Norzh hag ar Su. Unan eus an div yezh ofisiel eus Prefeti Emren Yanbian e Sina eo ivez. Bez ez eus ivez kummunezhioù a goreanegerien e Rusia, Japan, Aostralia, Kanadaha Brazil. Krediñ a reer e vez komzet tro pe dro gant war-dro 80 milion a dud er bed a bezh.

N'eo ket sklaer da be familh e perc'henn ar c'horeaneg. Yezhonourien'zo a laka anezhañ er familh Yezhoù altaek tra ma kred reoù arall ez eo digenvez. Ur Yezh daspegel eo hag evel japaneg ha vietnameg en-deus amprested kalz gerioù digant ar sinaeg

## Anv

Meur ag anv a ro ar goreanegerien d'o yezh hervez al lec'h m'emaint o chom.

* E Korea an Norzh hag e Yanbian e Sina e vez anvet Chosŏnmal (조선말; Hanja :朝鮮말), pe, en un doare ofisieloc'h Chosŏnŏ (조선어; 朝鮮語).
* E Korea ar Su e vez anvet alies Hangungmal (한국말; 韓國말), pe, en un doare ofisieloc'h Hangugeo (한국어; 韓國語) pe Gugeo (국어; 國語; yezh vroadel). Anvet e vez wechoù'zo Urimal ("hor yezh"; 우리말 e Korea ar Su, 우리 말 e Korea an Norzh).
* Ar goreanegerien o vevañ war tachenad ar pezh a oa an Unaniezh Soviedel (Koryo-saram) a anv o yezh Goryeomal (고려말; 高麗말). Disheñvel eo homañ diouzh ar c'horeaneg reizh avat hag evel ur yezh distag e vez gwelet alies.

## Rummouriezh

Disklaer eo rummouriezh ar c'horeaneg hag, evel ma n'eus teorienn ebet asantet outi gant an holl glaskourien e vez alies livet evel ur yezh digenvez.

Abaoe embannadur ur pennad gant Ramstedt e 1926 e kred un darn vras eus ar yezhourien e perc'henn d'ar yezhoù altaek pe emañ tost ouzh ar rak-altaeg.

Krediñ a reer ivez en-deus ar c'horeaneg ul liamm gant ar japaneg en-deus an hevelep frammadur yezhadurel eveltañ. Un nebeud klaskourien o-deus lakaet an div yezh er familh altaek tra ma kred reoù arall eo liammet ar japaneg ouzh ar yezhoù Buyeo komzet gwechell e rouantelezhioù kozh Goguryeo ha Baekje. Ar japaneg hag ar baekjeg o-deus an hevelep frammadur fonetikel ha un nebeud eus o gerioù a zo heñvel. Bez ez oa liammoù sevenadurel anat etre Japan ha Baekje ha pa voe distrujet ar rouantelezh gant Silla e tec'has he noblañs da Japan. Hervez klaskourien arall, avat, n'o-deus ket an div yezh liamm genel ebet met un darn eus an hevelep sprachbund e oant.

Krediñ a reer e tiskenn ar c'horeaneg eus yezh Samhan ha Silla. N'ouzer ket hag e voent kar eus ar yezhoù Buyeo daoust ma kred kalz klaskourien goreanat e c'helle o c'homzerien kompren an eil egile. E orin e voent eus ar pezh a zlefe mont d'ar c'horeaneg krenn (ar yezh komzet a-raok ar brezel a seizh bloaz ha d'ar c'horeaneg a-vremañ. Gant rannyezh Jeju e oa bet miret perzhioù hen o stumm.

## Rannyezhoù

Meur a rannyezh en-deus ar c'horeaneg (anvet *mal*, bang-eon, pe saturi e Koreaneg). War rannyezh Seoul eo diazezet yezh ofisiel ar su tra ma eo hini an norzh diazezet war rannyezh Pyongyang.
Kaerell-vras

Ar **gaerell vras**, pe **fouin**, (*Martes foina*) zo ur bronneg e kerentiad ar mustelideged. Ar spesad mart boutinañ en Europa ar C'hornôg eo. 

## Doareoù pennañ
Hir ha moan eo o c'horf, berr o favioù, hir ha blevek o lost. Tizhout a reont 40 - 50 cm ha 2 kg. Gell eo o blevenn gant un tarch gwenn war o gouzoug a ro tro d'o disheñveliñ diouzh ar mart boutin.

## Annez
Ar c'haerelled bras a vez alies o chom en endroioù annezet gant an dud, er grignoloù a-wechoù da skouer. Pa vevont war ar maez e chomont pell diouzh al lec'hioù digor.

Kaerelled bras zo er Stadoù-Unanet abaoe ma'z eus achapet kuit hiniennoù a oa bet degaset di evel loened-ti.

## Emzalc'h
Un aneval-noz eo. Kousket a ra diouzh an deiz ha chaseal da serr-noz. Debriñ a ra bronneged bihan, buzhug ha frouezh. Gallout a ra chaseal evned-porzh ivez.

Koulz ar parañ a bad eus miz Even betek miz Eost hag en nevezamzer e vez ganet ar c'helin (etre 2 ha 4 dre dorad).

## Liammoù diavaez

*Ar gaerell vras war Animal Diversity Web
S/2004 S 3

**S/2004 S 3** eo anv da c'hortoz ul loarenn vartezeüs eus Sadorn lec'hiet e diavaez ar walenn F. Gwelet e voe evit ar wech kentañ gant Carl Murray war luc'hskeudennoù graet gant ar sontenn Cassini-Huygens. D'an 9 a viz Gwengolo 2004 e voe embannet en un doare ofisiel he c'havadenn.

Daoust da veur a arglask n'eo ket bet gwelet abaoe, ar pezh a c'hallfe lakaat da grediñ ne oa nemet ur berniad poultr aet da get un tammig goude he dizloadenn. Posupl eo ivez e vefe an hevelep korfenn hag S/2004 S 3. Ma'z eo gwir ar vartezeadenn-se e tremen he c'helc'htro a-dreuz ar walenn F.

## Daveoù

## Liammoù diavaez
* Embannadur an dizoloadenn e 2004
* Nevezioù JPL 

*... | [[S/2004 S 4]] | *'S/2004 S 3*' | [[Pandora (loarenn)|Pandora]] | ...*
Aosta

**Aosta** (***Aoste*** e galleg) a zo ur gêr ag Italia, kêr-benn rannvro emren ha divyezhek Traonienn Aosta, e gwalarn ar vro.

## Douaroniezh
Traonienn Aosta zo dezhi ur gorread 3&nbsp;263 km², ha gant-se eo bihanañ rannvro Italia.

## Istor
* Ar Salassed, diouennet gant ar Romaned.
* Augusta Praetoria Salassorum
Memor bev

Ar **memor bev**, pe **memor vresk** zo ur ur memor elektronek gouest da zerc’hel roadennoù tra ma vez voltet. Graet e vez anezhañ **RAM** (Random Access Memory). Implijet e vez en urzhiataeroù evit derc’hel roadennoù ar programmoù pa vezont o labourat.

## Seurtoù memorioù vev

Daou rummad meur a vemor vev a zo :
* **Ar memorioù dialuskel (DRAM - Dynamic Random Access Module)**. Ne goustont ket gwell ger ar re-se. Implijet e vezont evit memor kreiz an urzhiataer,
* **Ar memorioù diasavel (SRAM - Static Random Access Module)**. Koustañ a reont ker hogen int herrek. Arveret e vezont evit krubuilh ar mikroprosesorioù.
Libertà Emiliana-Nazione Emilia

**Libertà Emiliana-Nazione Emilia** a zo ur strollad politikel italian a glask gounit emrenerezh Emilia Romagna. Krouet e voe e 1999 gant un nebeud ag izili eus Lega Nord na oant ket a-du gant estrengasoni an emsav-se. Ur strollad ekologour eus an tu kleiz eo hag un ezel eus Emglev Libr Europa.

## Dilennadegoù

Kemer a reas perzh Libertà Emiliana-Nazione Emilia e dilennadegoù europat 1999 asambles gant ar Partito Sardo d'Azione hag ar Consumatori (0,3% en Emilia Romagna). E 2004 edo war listenn Emglev Libr Europa asambles gant Union für Südtirol, Partito Sardo d'Azione, Liga Fronte Veneto ha Lega Alleanza Lombarda (0,5% en Emilia Romagna, 1% e Piacenza).

Kevreet eo gant Alleanza Libera Emiliana hag tri dilennad en deus hepken : daou guzulier-karter hag ur c'huzulier-kêr.

## Liammoù diavaez

 Lec'hienn ofisiel
Elbe

An **Elbe** zo ur stêr eus Alamagn, unan eus re vrasañ kreiz Europa, 1 091 km hed dezhi. E Tchekia emañ hec'h andon. Treuziñ a ra Alamagn goude hag en em deurel e Mor an Hanternoz. 

## An anv
E tchekeg eo *Labe* ; en alamaneg *Die Elbe*; en alamaneg-izel *De Elve* pe *Elv*.

## Istor
An Elbe zo bet meneget gant Ptolemeos evel Albis ("gwenn") e Germania Magna hag hec'h andon er menezioù Asciburgis (Krkonoše pe Riesengebirge pe Menezioù ramzel), ma veve ar Vandalii (Vandaled).
Weser

Ar **Weser** zo ur stêr eus Alamagn, dezhi 452 km hed.

Stummet eo gant div stêr all, ar Fulda hag ar Werra, a gember e Hannoversch Münden. Redek a ra dre Saks-Izel ha treuziñ Bremen, a-raok en em deurel e Mor an Hanternoz e Bremerhaven.
Rouantelezh Hannover

**Rouantelezh Hannover** (en alamaneg: *Königreich Hannover*) zo ur rouantelezh en Bro-Hannover, en Alamagn, hag a badas eus 1814 da 1866. Klotañ a ra gant Braunschweig-Lüneburg hag a oa aet da get dindan Napoleon. 

## Istor
E 1813 e voe adsavet ar briñselezh a oa bet diskaret gant Napoleone Buonaparte. E miz Here 1814, e Kendalc'h Vienna, e teuas da vout **Rouantelezh Hannover**, evit lakaat ar roue saoz George III da vout a-renk gant roue Württemberg. 
E Kendalc'h Vienna e voe aozet un eskemm douaroù etre Hannover ha Prusia, ha gant-se e c'hallas Hannover kreskiñ un tamm mat. Hannover a dapas Eskopti Hildesheim, Frizia ar Reter, Kontelezh Izel Lingen, ha hanternoz eskopti Münster. Koll a reas lodennoù eus Dugelezh Lauenburg, e lez dehoù an Elbe, ha tachennoù bihan er reter. 

An unaniezh personel gant ar Rouantelezh Unanet a voe lakaet da fin e 1837 pa voe anvet Victoria da rouanez, rak abalamour d'al lezenn salek a dalveze en Hannover n'halle ket ur vaouez ren ma oa paotred vev en tiegezh. 

E-kerzh ar brezel etre Aostria ha Prusia e 1866 ez eas Hannover a-du gant Aostria, aloubet e voe gant Rouantelezh Prusia ha staget Hannover outi, ma teuas da vout Proviñs Hannover.

## Rouaned Hannover
Leie

Al **Leie** (*Lys* e galleg) zo ur stêr eus hanternoz Bro-C'hall ha Belgia, 195 km dezhi (85 e Bro-C'hall), adstêr d'an Escaut. Ar pep brasañ anezhi zo bet lakaet da ganol. 

## He red
E Lisbourg e-kichen Fruges emañ hec'h eienenn, 114,7 m a-us da live ar mor. E Flandrez Frañs en em astenn plaenenn al Leie, ledan ha plaen. 
Goude 85 km e Bro-C'hall e red 24,6 km etre an div vro (eus Houplines da v-Menen). 

Meskañ a ra he dourioù gant ar Schelde e Gent, 4,45 m a-us da live ar mor.

## Departamant
Anv ar stêr a oa bet roet d'un departamant gall e 1795. Gwelout: Lys (departamant).

## Emgannoù
Daou emgann bras zo bet war lez al Leie :
* Brezel bed kentañ: Emgann al Leie (1918), gant Portugaliz ha Breizh-Veuriz o talañ ouzh an Alamaned;
* Eil Brezel Bed: Emgann al Leie (1940) gant Belgiz o stourm ouzh armeoù alaman an Trede Reich. 


Skeudenn:therouanne-lys.JPG|Al Leie e Thérouanne
Skeudenn:Comines-Warneton JPG05a.jpg|Al Leie uheloc'h eget pont Comines (Bro-C'hall) - Comines-Warneton (Belgia)
Skeudenn:Comines-Warneton JPG05b.jpg|Al Leie izeloc'h eget pont Comines-Warneton (Belgia) - Comines (Bro-C'hall)
Lekeg

Al **lekeg** (*leco* pe *leko*) a zo ur yezh digenvez anavezet gant un 20 a dud e departamant La Paz (Bolivia). Implijet e veze gant ur bobl a oa anavezet gant tud an uheldirioù evel ar "Chuncho". Heñvelekaet e oant bet e-pad an  ha daoust ma chom un nebeud tud kozh barrek da gomz ar yezh n'implijont mui anezhi abaoe ur 50 vloaz 'zo bennak (e 2011).

## Niveroù e lekeg
* 1 ber
* 2 toi
* 3 tchai
* 4 didai
* 5 ber-tcha

## Gwelet ivez

Yezhoù Bolivia
Saar (stêr)

Ar stêr **Saar** (*Sarre* e galleg ) zo ur stêr a red e biz Bro-C'hall, e Loren hag Elzas, hag en Alamagn, e Saarland ha Rheinland-Pfalz, hag a zo adstêr d'ar Mosel (anezhi adstêr d'ar Roen) war he lez dehoù. 

Emañ eien ar Saar er menezioù Vojoù, etre Elzas ha Loren. Div wazh-dour zo, e gwirionez, an eil anvet *Sarre Rouge* hag eben *Sarre Blanche*, a ya d'en em unaniñ e Lorquin, e-harz menez Donon, ur menez uhel en hanternoz ar Vojoù. 

Redek a ra a-hed 246 km (126 km e Bro-C'hall ha 120 km en Alamagn) a-raok en em deurel er stêr Mosel e Konz (Rheinland-Pfalz).

Gwechall e oa pouezus ar Saar evit ijinerezhioù ar c'hornad : glaou, houarn ha dir. Danvezioù krai ha traezoù oberiet a veze kaset dre ar stêrioù (ar Mosel hag ar Roen), da skouer, betek ar Ruhrgebiet pe betek porzh Rotterdam. 

Tremen a ra ar Saar dre veur a zepartamant gall, a stad eus Alamagn, ha sede darn eus ar c'hêrioù treuzet :
* Moselle (G): Abreschviller (Sarre Rouge), Lorquin, Sarrebourg, Fénétrange
* Bas-Rhin (G): Sarre-Union
* Moselle (D): Sarralbe, Sarreguemines
* Saarland (D): Saarbrücken, Saarlouis, Dillingen, Merzig
* Rheinland-Pfalz (D): Saarburg, Konz.


Quelle_der_roten_saar.jpg|Eienenn ar *Roten Saar*.
Quelle_der_weissen_saar.jpg|Eienenn ar *Weißen Saar*.
SaarDonon.jpg|Ar Saar e-harz ar menez Donon (Vojoù).
dieSaar.jpeg|Ar Saar e-kichen Wolfskirchen (Loren).

## Traoù all
War lez ar Saar emañ ar *[[Völklinger Hütte]]*, ul lec'h gwarezet gant an UNESCO.

E Mettlach e ra ar Saar ur gildroenn ledan anvet *[[Saarschleife]]*.
Listenn stêrioù an Izelvroioù

A

* Aa (Maas)
* Afgedamde Maas
* Amer
* Amstel

B

* Beneden-Merwede
* Berkel
* Boven Merwede

D

* Dieze
* Dinkel
* Dommel
* Donge
* Dordtsche Kil

E

* Eems

G

* Gender
* Geul

	
H

* Hollands Diep
* Hollandse IJssel

I

* IJssel

J

* Jeker

K

* Kromme Rijn

L

* Lauwers
* Lek
* Linge

M

* Mark (Dintel)
* Merwede
* Maas 

N

* Nederrijn
* Niers
* Nieuwe Maas
* Noord River

O

* Oude IJssel
* Oude Maas
* Oude Rijn

R

* Regge
* Roen
* Roer

S

* Scheldt
* Westerschelde
* Het Scheur
* Schipbeek
* Spaarne
* Spui
* Swalm

V

* Vecht (Utrecht)
* Vechte
* Vidrus
* Vliet

W

* Waal
* Wurm

Z

* Zwarte Water
Nordrhein-Westfalen

** Nordrhein-Westfalen** (teskanv : **NRW**) zo unan eus stadoù Alamagn hiziv, e gwalarn ar vro.

## Istor
Savet e voe stad Nordrhein-Westfalen gant an arme saoz d'ar 25 a viz Here 1946.

Da gentañ e oa enni Bro-Westfalen ha tammoù eus proviñs ar Roen, a oa da Brusia kent. E 1947 e voe lakaet e-barzh Bro-Lippe ouzhpenn.
Lippe (stad)

Ar vro anvet **Lippe** a deu hec'h anv eus hini ar stêr Lippe e gwalarn Alamagn. 

Ur stad alaman e oa en Impalaeriezh Santel Roman, bet kontelezh betek 1789, priñselezh war-lerc'h betek 1918, ha stad dieub betek 1947.

Hiziv n'eo ken nemet ur bastell-vro e Nordrhein-Westfalen.

## Tiegezh Lippe
Bez' ez eus bet un tiegezh priñsed Lippe e penn an dugelezh.

## Liammoù diavaez
* Rosenland. Zeitschrift für lippische Geschichte
* Institut für Lippische Landeskunde
* Landesverordnungen und Landesgesetze der Grafschaft Lippe
* Fürstentum Lippe-Detmold
* Fürstentum Lippe (Ämter und Gemeinden) 1910
* Richtlinien für die Aufnahme des Landes Lippe in das Gebiet des Landes Nordrhein-Westfalen (Vereinbart zwischen Ministerpräsident Dr. Amelunxen und Landespräsident Drake, „Lippische Punktation“ am 17.01.1947)
* Rechtsgutachten im Auftrag des lippischen Landesverbandes zur staatsrechtlichen Verpflichtungen des Landes Nordrhein-Westfalen gegenüber dem Land Lippe
* Freistaat Lippe
* Kreis Lippe
* Lippische Heimatbücher
Zuiderzee

Ar **Zuiderzee** (distaget  e nederlandeg), **Sudersee** e frizeg, a oa ur pleg-mor bras en Izelvroioù a zo bet serret ouzh ar mor e 1932 gant ur stankell (*[[Afsluitdijk]]* e nederlandeg, *Ôfslútdyk* e frizeg) ha disec'het evit lod. 

IJsselmeer a reer eus al ledennad dour zo chomet e-lec'h ar Zuiderzee.
Bier Breizh

**Bier Breizh** a zo bier graet e Breizh, peurliesañ da vihanañ. 

## Istor
Breserezhioù zo e Breizh abaoe ar XVII kantved.

Krouet e voe ar vreserezh Korev e 1985 e Montroulez. Reiñ a reas lañs d'ar breserezh artizanel e Breizh hag e Bro-C'hall zoken. Dilojañ a reas an embregerezh e Karaez e 2005.

## Listenn anvioù bier graet e Breizh
###### 
* Philomenn (melen, rous, du) gant ar vrezerezh Touken
* Diwall gant ar strilherezh Warenghem

###### 
* Trompe-souris gant Brasserie de la Divatte
* Bière du Bouffay
* Brigantine

###### 
* Coreff (melen, rous, du)
* Ar-Men, Britt (melen, gwenn, rous), Dremmwel (melen, rous, alaouret), Tonnerre de Brest, Gwiniz Du (du evel-just) gant Brasserie de Bretagne. Celtika n'eo ket produet ken.
* Tri Martolod (melen)
* Tantad (melen 5%), Penn Gwenn (gwenn 4%), Hini Du (du evel-just ivez 4,7%), Melig (diwar mel 5%), gant Brezerezh An Alarc'h
* An Toull Du (du), An Toull Melen (melen), An Toull Ruz (rous) gant ar vreserezh Ar Broc'h

###### 
* Bag Noz gant Brasserie d'Emeraude
* Lactiwel, graet diwar laezh

###### 
* Telenn Du (du evel-just 4,5%), Duchesse Anne, lanche Hermine, Bonnets Rouges (diwar skav, 5,5%), Cervoise Lancelot (melen), Pays De Cocagne (rous 5,5%), Morgane, bier organek, XI.I (du 11.1%) gant Breserezh Lancelot
* Mor Braz

###### 
* Breserezh Les Roger-Bontemps

###### 
* Mutine gant Brasserie des Abers
* Melen

###### 
* Sainte Colombe (melen, du)
* Louarn, IPA graet e Roazhon

###### 
* Aezhenn (melen) gant ar vrezerezh Dimezell
* Gueuze de Bretagne, Olde Breizh gant Brasserie des Diaoulig

## Liamm diavaez
* https://www.bieresbretonnes.fr

## Daveoù
Sper

Ar **sper** eo al liñvenn arwenn taolet gant loened zo, ha kalc'h ar baotred (pe ar wazed), enni an had a c'hall speriañ ma kavont o zro, da lavarout eo ma c'hallont tizhout ur viell e korf ur vaouez da grouiñ ur zigot, a c'hano ur bugel diwarnañ. 

## Orin ar sper
En divgell e vez aozet ar sper gant ar bared.

## Strinkañ sper

* elfennoù
* neuz, blaz

## Sper sperius, sper yac'hus

## Er sevenadur

## Reiñ sper

## Yezh
### Gerioù deveret
* speriañ a zo lakaat had er vi, pe er viell, 
** **speriadur** a zo pa vez graet mat ar speriañ;
** **disper** eo an hini n'en deus ket sper;
*** **disperiañ** zo lemel e c'halloud da speriañ digant un den;
*** **disperius** eo an hini na c'hall ket speriañ;
* **speriek**
* **sperius** eo an den pe al loen a zo gouest da speriañ;
** **speriusted** a zo perzh un den sperius
* ur sperloenigan, pe spergellig, zo ur gellig a ya da speriañ ur viell.

### Gerioù kar dre o ster
* had
* laezh bouc'h, laezh tarv (dizereat)
* *millig* (luc'haj, diwar ar saozneg)

## Liammoù diavaez
Benny Moré

**Maximiliano Bartolomé Moré Gutierrez**, pe **Benny Moré**, ganet e Santa Isabel de las Lajas d'ar 24 a viz Eost 1919 ha marvet e La Habana d'an 19 a viz C'hwevrer 1963, zo ur c'haner kuban. Gwelet e vez evel an hini brasañ a-viskoazh, abalamour moarvat, m'en deus gouezet chom feal d'an doareoù-kanañ kozh ha war un dro krouiñ doareoù nevez en e amzer.

Lesanvet e oa *el Bárbaro del Rítmo*.

## Munudoù
* Ar ganaouenn *Santa Isabel de las Lajas* zo bet savet gantañ d'e barrez c'henidik.
*Kanaouennoù en deus kanet da veur a lec'h : Cienfuegos, Manzanillo, Marianao, *etc*.
* Bep bloaz e vez ur fest en eñvor dezhañ e Cienfuegos.
* Gantañ e voe kemeret ar c'hiz da youc'hal ¡*Azucar!* ("sukr !") pa gave dezhañ e oa saourus (sabroso) doare-seniñ ar sonerien ha startijenn gante. Adkemeret e voe ar ger gant Celia Cruz, a rae kreñv gantañ, ma kreder alies eo ganti e voe krouet ar c'hiz.

## Darn eus ar sonioù savet gantañ

* *Cómo fue*, bolero
* *Bonito y sabroso*, mambo
* *Santa Isabel de las Lajas*, son montuno
* *Qué bueno baila usted*, son montuno
* *Cienfuegos*, guajira
* *Se te cayó el tabaco*, guaracha
* *Locas por el mambo*, mambo
* *Conocí la paz*, bolero
* *Dolor y perdón*, bolero
* *Mi amor fugaz*, bolero
* *No te atrevas*, bolero
* *De la rumba al cha-cha-chá*, guaguanco cha cha cha
* *Rumberos de ayer*, rumba

## Pladennoù
* *Benny Moré, de verdad*, EGREM, 1992.
* *Benny Moré en vivo*, RTV Comercial/Discmedi, 1994.
* *Benny Moré & Pérez Prado* (2 CD), Orfeón Records, 2001.
* *Bárbaro del Ritmo (1948-1950)*, Tumbao Cuban Clasix, 2004.

## Liammoù diavaez
* O kanañ ''Ya son las doce'' 
* O kanañ ''Vertente Camaguey'' 
* O kanañ ''Soy guajiro''
* O kanañ ''Bonito y sabroso''
* O kanañ : , ha Germán Valdés o tañsal.

## Liammoù diavaez
* http://www.youtube.com/watch?v=4gKOSqVxSd8
* Ar film El Benny : https://www.youtube.com/watch?v=-oI5mctw_RM
* Film diwar e benn : https://www.youtube.com/watch?v=ORa9vpQgCk0
Mont-Terrible

**Mont-Terrible** a oa anv un departamant gall e Suis da vare an Impalaeriezh c'hall kentañ. Porrentruy e oa ar pennlec'h anezhañ.

## An anv
Dont a ra an anv eus ar Mont-Terri, pe *Pultberg* en alamaneg, ur menez 804 metr a uhelder dezhañ, e kanton Jura e Suis.

## Istor
Krouet e voe e 1793 pa voe staget ouzh Bro-C'hall ar République rauracienne, savet e 1792 diwar ul lodenn eus eskopti Basel.

E 1797, e voe distaget priñselezh kozh Montbéliard diouzh departamant gall an Haute-Saône evit he stagañ outi.

Diskaret e voe an departamant e 1800, ha staget ouzh an Haut-Rhin, e stumm daou arondisamant, re Delémont ha Porrentruy.

E 1815 e voe rannet an douaroù anezhañ: 
* priñselezh Montbéliard a yeas gant departamant gall an Doubs
* ar peurrest a yeas gant Bro-Suis d'ober ul lodenn eus kanton Bern.
1273

*Diwar-benn bloavezh *'1273*' an [[deiziadur juluan]] eo ar bajenn-mañ.*

## Darvoudoù

### Europa

#### Breizh
#### Frañs
### Azia
#### Reter-nesañ

#### Reter-kreiz

#### Reter-pellañ

### Afrika

### Amerikaoù
#### Norzhamerika
#### Suamerika

### Oseania

### Arzoù ha lizhiri
#### Livañ
#### Sonerezh
#### Lennegezh
### Skiantoù ha politikerezh

### Armerzh
### A bep seurt/diasur

## [[:Rummad:Ganedigezhioù 1273|Ganedigezhioù]]

Gwelet ivez :*[[:Rummad:Ganedigezhioù 1273]]*

## [[:Rummad:Marvioù 1273|Marvioù]]

Gwelet ivez:*[[:Rummad:Marvioù 1273]]*

__NOTOC__
Hayreddin Pacha

Un c'hourser hag un amiral e servij an impalaer otoman eo bet **Hayreddin Pacha**, lesanvet *Barv Ruz* dre intent fall gant an Europiz diouzh anv e vreur Aroudj (*Oruç* e turkeg otoman hiziv). Treuzkaset e oa bet lesanv e vreur "Baba Aroudj" dezhañ, met komprenet o deus an Italianed hag ar Saozon *Barbarossa* hag ar C'hallaoued *Barberousse*. Evit gwir e oa ur barv ruz dezhañ. Roet eo bet Hayreddin evit un titl a enor gant ar sultan Suleiman ar Meurdezus, ar pezh a dalvez evit "Mad ar Feiz" (*C'heir ed Din* en arabeg). Ganet eo bet e Kêr vMitileni (Enez Lesbos) e 1476 ha marvet e Kergustentin e 1540.

E dad e oa turk ha muzulman hag e vamm gresianez ha kristen hag e wir anv a oa *Yakupoğlu Hızır* (Hızır, mab Yakup). Evel ur marc'heger e servijas ar sultan otoman e dad *Yakup Ağa* hag e voe roet urzh dezhañ mont gant al lu a gemeras *Enez Mitileni* (Enez Lesbos hiziv) e 1462. Evel gopr e resevas un aotrouniezh en enezenn e-lec'h ma krouas un tiegezh.
Aa

**Aa** zo anv un toullad mat a stêrioù bihan en Europa. Dont a ra an anv eus ar germaneg kozh *aha*, kar d'al latin aqua, a dalv kement ha *dour*. Sed ar re anavezetañ:

## 
En Alamagn emañ:
* Aa Westfalen, pe Westfälische Aa, hec'h eienenn er c'hoad Teutoburger Wald, adstêr d'ar Werre e Herford
* Aa Münster, pe Münstersche Aa, adstêr d'an Ems
* ar Große Aa 
ha re all c'hoazh, hep ankouaat:
*an Aabach (Afte), adstêr d'an Afte.

## 
*an Aa ur stêr en hanternoz Bro-C'hall.

## 
E daneg, *aa* zo ur ger hag a dalv 'stêr'. Abaoe kreiz an  e vez skrivet *å*. 

Stumm Angl-Saoz ar ger a oa *ea*, skrivet *eau* hiriv, a zo chomet en un nebeud anvioù stêrioù e kornadoù a oa bet levezonet gant an Daned.

## 
*Div stêr e Latvia, o-div o tegouezhout e pleg-mor Riga, nepell diouzh Riga, a zo e-kreiz etreze;
**al Lielupe, a zo *Kurländische Aa* en alamaneg;
**ar Gauja, a zo *Livländische Aa* en alamaneg.

## 
Div stêr zo e Suis: 
*ar Sarner Aa 
*an Engelberger Aa 
hep ankouaat
*an Aabach (Greifensee),

## ha
En Izelvroioù ha Belgia:
* an Aa, ur stêr e proviñs Antwerpen, a zegouezh gant ar c'h-Kleine Nete e Grobbendonk;
* an Drentse Aa, ur stêr e proviñsoù Drenthe ha Groningen, hag a dremen dre gêr Groningen;
* an Aa a zo adstêr d'ar Maas, a dremen dre Helmond ha 's-Hertogenbosch.
* an *Aa* e *Weerijs*, e Noord-Brabant, ur stêr vihan e Breda, hec'h eienenn e Wuustwezel, e Belgia, gant teir adstêr dezhi: 
** ar c'h- *Kleine Aa*, a zo hec'h eienenn e Brecht, Belgia, hag an Nieuwe Aa en [Bakelse Aa]
* ar c'h[Kleine Aa e Wildertse Beek a dremen dre Essen (Antwerpen) ha Roosendaal (Noord-Brabant);
* an* Aa* en Utrecht

* e Drenthe
** ar Vledder Aa 
** an Drentsche Aa, 
** an Oude Aa, 

* stêrioù bihan all c'hoazh e proviñs Groningen, evel 
** ar *Pekel Aa*, e reter proviñs Groningen
** ar *Ruiten Aa*, e Westerwolde (Groningen)
** ar *Mussel Aa* e Westerwolde
** ar Westerwoldse Aa
hag ivez
* an Ahauser Aa hag an Alstätter Aa
* ar Bocholter Aa e-kichen Dinxperlo e Gelderland.

* an Noord Aa, e Zuid-Holland

Gallout a c'haller tostaat ouzh ar stêrioù anvet **Aa**, ar re a gaver **Ae**, **E**, **Ee**, **Ie**, pe **IJ** enne e nederlandeg.
Emglev ar skrivagnerien

Er bloaz 1907 e voe graet div vodadenn e Sant-Brieg gant skrivagnerien a genlaboure gant an div gelaouenn Feiz ha Breiz ha Kroaz ar Vretoned. Lakaat urzh en doare-skrivañ a felle dezho ober.

## Palioù
O mennozh a voe displeget ganto evel-hen :

**1) Pal da dizhout :** unvaniñ ar brezhoneg skrivet, pezh a dlee, da vezañ poellek, bezañ graet hep mont re bell ha tamm-ha-tamm, hogen gant youl hag onestiz.

**2) Doareoù :** e-keñver an danvez, aberzhiñ dre ret pezh a zo re a-ziforc'h e pep rannyezh komzet, hag a ve didalvoud pe noazus ouzh berzh-mat an oberenn graet a-gevret ; e-keñver ar furm, kemer dreist-holl pezh a zo eeunañ, boutinañ, pe reishañ hervez istor ar yezh, diouzh ma vo kavet mat e pep pleg.

Ne lavarent ket peseurt diazez a gemerent, hogen, diouzh lenn o skrid-emglev, ez eo anat e soñjent e doare-skrivañ ar Gonideg.

E gwir, ne gemmjont doare-skrivañ ar Gonideg nemet war un nebeud poentoù :

1) resisaat implij 'gw' (e-kichen, implij "gou"); 

2) lakaat 'y' e-lec'h 'i' e derou gerioù 'zo (yac'h, yen, hag all) ;

3) adimplij 'gn' ; 

4) Implij (i)lh ;

5) reizhañ implij ar c'hensonennoù mouezhiet ha divouezh e dibenn ar gerioù (da skouer, diforc'h etre an anv-kadarn "galleg" hag an anv-gwan "gallek").

## Anvioù sinerien an Emglev
Sinet e voe an emglev gant Emil Ernod, Loeiz ar C'hlerg, Yann-Vari Perrot, Frañsez Vallée, Eujen Koroller pe Gweltaz, Erwan ar Moal (Dir-na-Dor e anv e Goursez Breizh), Aogust Bocher (*Ar Yeodet* e anv-barzh), Frañsez Korel, Glaoda ar Prad, Jos-Per ar Bras (Dirlemm e anv-pluenn e Kroaz ar Vretoned).

Evel pep emglev, ne rae nemet braslinennañ al labour ; ar munudoù a ranke bezañ spisaet. Se a voe kefridi Ernod, Vallée ha Breuriezh Veur ar Brezhoneg. 
Skouer ar yezh, a dlee bezañ anavezet dindan an anv Doare-skrivañ KLT, a voe roet dreist-holl el levrioù "Sketla Segobrani" hag an "Notennoù diwar-benn ar Gelted Kozh"; dont a reas da vezañ yezh ar gelc'hgelaouenn Gwalarn.
Molekulenn

**Ur volekulenn** zo un hollad atomoù a anavezer e elfennoù gant ur formulenn gimiek.

Dont a ra ar ger **molekulenn** eus al latin *molecula* , ha graet e vez gantañ da envel un dolzennadig a zanvez, pe ur c'hreunenn a zanvez. 

Da skouer :
* **Ur volekulenn** metan CH4 zo anezhi un atom karbon (C) ha pevar atom hidrogen (H) ;
* **Ur volekulenn** dioksigen O2 zo anezhi daou atom oksigen (O).
Mart Nilgiri

**Mart Nilgiri** (*Martes gwatkinsii*) a zo ur bronneg hag a vev e su India (en torgennoù Nilgiri hag e Ghat ar c'hornôg).

## Doareoù pennañ
Heñvel ouzh ar mart gouzoug melen eo mart Nilgiri, nemet eo brasoc'h ha disheñvel framm e glopenn. Muzuliañ a ra etre 55 ha 65 cm gant ul lost 40 - 45 cm ha pouezañ a ra war-dro 2.1 kg.

## Emzalc'h
Nebeut a dra a anavezer a-zivout mart Nilgiri. Un aneval-deiz eo hag er gwez e vev dreist-holl. Debriñ a ra evned, bronneged bihan hag amprevaned.

## Liammoù diavaez

*Mart Nilgiri war lec'hienn Wildlife Institute of India
Corcyre

**Corcyre** a oa anv un departamant gall eus Gres da vare an Dispac'h gall hag Impalaeriezh c'hall kentañ, en enez a zo anavezet evel Korfou, hec'h anv hervez an italianeg, hag en inizi all tro-dro dezhi (Paxos, Antipaxos) hag ivez kreñvlec'h Parga.

## An anv
Dont a ra an anv gallek **Corcyre** eus stumm latin anv enez Korfou, *Κέρκυρα* (Kérkyra), e gresianeg a-vremañ, bet anvet ivez Κόρκυρα (Kórkyra) e henc'hresianeg.

## Istor
Krouet e oa bet an departamant e 1797, pa voe staget an Inizi Ionian, a oa da Republik Venezia betek-hen, ouzh Bro-C'hall. Kollet e voe e 1799, pa zilestras ar Rused, met ne voe dilamet en-ofisiel nemet e 1802.
 

## Gwelout ivez
* Listenn ar 130 departamant gall e  1811
Listenn ar 130 departamant gall e 1811

__NOTOC__
Setu roll ar 130 departamant gall bet krouet a-benn ar bloavezh 1811, pa oa gorread an Impalaeriezh C'hall Kentañ en e vrasañ.

Ne gavor ket amañ an departamantoù a voe krouet e-pad an Impalaeriezh goude 1811 (Listenn departamantoù gall Katalonia), nag ar re a voe kollet pe nullet a-raok 1811 (e Gres, en trevadennoù ha Golo, Liamone, Mont-Terrible, Rhône-et-Loire, Tanaro).

N'emañ ket an niverenn 90 er roll : il fut celui du département corse du Liamone jusqu'à la suppression de ce département le , puis resta vacant quelques mois avant d'être ré-attribué au département de Montserrat, créé le .

## Liammoù diavaez
*  Departamantoù an Impalaeriezh c'hall e 1809, testenn eus an *Dictionnaire géographique portatif* gant Vosgien (1809)

## Gwelet ivez
* Departamant gall
* Istor departamantoù Frañs

## Daveoù
Pandora (loarenn)

**Pandora** (gresianeg) a zo ul loarenn diabarzh eus Sadorn. Dizoloet e 1980 war luc'hskeudennoù graet gant ar sontenn *[[Voyager 1]]* ha dezhañ e rojod an anv da c'hortoz. E 1985 e voe anvet Pandora en un doare ofisiel hervez anv ar vaouez kentañ er vitologiezh c'hresian. Anvet eo ivez **Sadorn XVII**. Pandora a zo al loarenn vesaer diabarzh eus ar walenn F. Warni ez eus muioc'h a grateroù eget war Prometheus ha daou anezho d'an nebeutañ a vuzuilh 30 km.

He douester izel hag hec'h albedo uhel a laka da soñjal ez eo kenaozet gant skorn dreist-holl. Rouestlet eo he c'helc'htro, war a seblant, abalamour da levezon Prometheus. Bep 6.2 bloavezh e c'hoarvez ar c'hemm pennañ en o c'helc'htro pa dremen Pandora 1 400 km diouzh Prometheus

## Daveoù





## Liammoù diavaez
* The Planetary Society: Pandora

*... | [[S/2004 S 3]] | *'Pandora*' | [[Epimetheus (loarenn)|Epimetheus]] | ...*
Movimeg

Ur yezh digenvez eo ar **movimeg**. Komzet eo gant 1452 a dud war unr boblañs a 6528 war aod ar stêr Yacuma, e departamant Kreiz Beni e Bolivia. Ur yezh en arvar eo hag e vez tremenet d'un nebeud a vugale c'hoazh. Gant ar spagnoleg e ra izili arall ar meuriad.

## Niverioù e movimeg

* 1 sota?- 
* 2 oy-
* 3 tas-
* 4 oyka-

## Liammoù diavaez

: Ar movimeg war Language-Museum.com
Mounitcheg

Ur yezh digenvez eo ar mounitcheg. Komzet e oa gant 3 a dud e kêr Muniches, war ribl ar stêr Paranapura e Perou betek er bloavezhioù 1990. Nevez-varv eo. Izili ar meuriad a ra gant ar spagnoleg bremañ dreist-holl.

## Istor
Meneget ez eo ar Vounitchiz e 1668 evit ar wech kentañ. Bihan a-walc'h e oa o c'humuniezh d'ar mare-se dija. Hervez Ribeiro & Wise, o defe kejet ar Jezuited gant teir c'humuniezh hepken lec'hiet er memes rannvro hag ar gêriadenn Munichi a-vremañ. 320 a dud a veve er gumuniezh vrasañ hag e 1737 ne chome nemet 120 a vounitchegerien. War a seblant e oant bet levezonet gant ar Tchayahouitaed, ur meuriad kalz niverusoc'h a oa o chom tost ouzh kêriadennoù mounitchat.

## Niveroù e Mounitcheg
* 1 wuítsaa
* 2 útspa
* 3 u:tshuma
* 4 u:tspatsh
* 5 tsaâ'xowa
* 6 tsokta
* 7 kantshis

## Daveoù
*El munichi, un idioma que se extingue*, Instituto Lingüístico de Verano, Ministerio de Educación (Yarinacocha, Pucallpa, Perú), 1966

## Gwelet ivez
Yezhoù Perou
Makedonia (rannvro)

**Makedonia** zo ur rannvro istorel ha douaroniel eus Europa, er Balkanoù.
Diaes eo lavarout petra eo harzoù Makedonia. Cheñch-dicheñch int bet a-hed an istor. Hiziv emañ rannet etre pemp stad : Albania, Bulgaria, Gres (Makedonia), Makedonia an Norzh (e ruz war ar gartenn) ha Serbia.
1101

*Diwar-benn bloavezh *'1101*' an [[deiziadur juluan]] eo ar bajenn-mañ.*

## Darvoudoù

### Europa

#### Breizh

#### Frañs
### Azia
#### Reter-nesañ

#### Reter-kreiz

#### Reter-pellañ

### Afrika

### Amerikaoù
#### Norzhamerika
#### Suamerika

### Oseania

### Arzoù ha lizhiri
#### Livañ
#### Sonerezh
#### Lennegezh
### Skiantoù ha politikerezh

### Armerzh
### A bep seurt/diasur

## [[:Rummad:Ganedigezhioù 1101|Ganedigezhioù]]

Gwelet ivez :*[[:Rummad:Ganedigezhioù 1101]]*

## [[:Rummad:Marvioù 1101|Marvioù]]

Gwelet ivez:*[[:Rummad:Marvioù 1101]]*
__NOTOC__
John Graydd

**John Graydd** eo anv-pluenn an hini en deus skrivet ar romant *Ne vo ket kig ha farz evit Samantha*, embannet gant ar gevredigezh Tres e 2006. Hervez an destenn a lenner war kein al levr e vije *John Graydd* ur C'hembread en dije desket brezhoneg. 

Krediñ a reer eo bet savet al levr gant meur a zen, David ar Gall, kelenner e skolaj Diwan Gwened, Drian Bernier, Ronan Debel, levraoueger en ur skolaj Diwan, Yann-Jakez Jestin, kelenner e Skolaj Diwan ar Releg, Anke Simon, ha Gwenole Bihanig, kelenner e Skolaj Diwan ar Releg... 

## Liammoù diavaez
Tres
Gwilioud

Ar **gwilioud** eo ar mare ma vez ur vaouez o c'henel ur bugel. Komzet e vez ivez eus ganedigezh. C'hoarvezout a ra e dibenn an 9 miz ma toug ar vamm he bugel en he c'hof, pa deu ar bugel er-maez eus ar mammog.
Kontet e vez oad un den adalek ar mare-se en darn vrasañ eus ar sevenadurioù.

## Gwiliouderezh
Ur gwiliouder a vez graet eus ar medisin, pe ar surjian, a ra war-dro ar merc'hed o wilioudiñ, dreist-holl pa sav un diaezamant bennak.
An amiegez eo ar vaouez a ra war-dro ar gwilioud pa ne c'hortozer diaezamant ebet, nemet prest e vez da c'hervel an arbennigour betegouzout.
Eveshaat ouzh ar gwilioudiñ a ra gwiliouder pe amiegez, ha n'eo ket pareañ, rak bout dougerez n'eo ket bout klañv.

Poanius eo ar gwilioud. Eus ar boan-se e vez graet ar gwentloù. Hiriv ez eus doareoù da virout ouzh ar boan ha ne oa ket anezho gwechall.
Maouez

Ar **maouezed** (pe : ar **merc'hed**) eo ar rann eus gouenn mab-den a c'hall dougen bugale, hag a zo brasoc'h o niver eget hini ar rann all, ar wazed (pe : ar baotred), war an douar. 
Pa vez yaouankoc'h e vez graet plac'h pe merc'h eus ur vaouez peurvuiañ. Pa vez koshoc'h e vez lavaret gwrac'h a-wechoù. Pa gomzer outi e vo lavaret pe dimezell pe itron.

## Ar benvegad engehentiñ

Er benvegad-engehentiñ emañ :
* ar c'hourzh, ennañ ar muzelloù (reizh)-traoñ, an ellig, hag ar c'han-troazhañ) ;
* ar forzh pe gouhin, a zo benveg ar parañ ;
* ar mammog pe uterus, a zo un benvegad hag a ziwall ar grouell, ha war un dro ur gigenn a labour da vountañ ar bugel e-maez korf e vamm da vare ar gwilioud ;
* ar vielloù, a daol hormonoù, ha gametoù (anvet vioù) a ya da veskañ gant gametoù ar baotred (sper) a-benn engehentañ.
* ar c'hourzh

## Korfadurezh

Parez ar spesad eo ar vaouez, ar gwaz o vezañ ar par.
* Bihanoc'h e vez ar merc'hed eget ar baotred peurvuiañ, ha n'eo ket ken kreñv o c'higennoù ; re-se e vezont skañvoc'h.
* Nebeutoc'h a vlev zo war o dremm hag o c'horf.
* Skiltroc'h peurvuiañ eo mouezh ar merc'hed eget hini ar baotred.
* D'ar maouezed ez eus daou gromozom XX, d'ar wazed daou gromozom XY. Disheñvel eo hormonoù ar maouezed diouzh re ar baotred. *Progesteronoù* hag *oestrogenoù* eo hormonoù ar maouezed. 
* Disheñvel eo benvegad engehentiñ ar maouezed diouzh hini ar wazed, evel evit ar bevien all. 
* D'an oad kaezour e teu disheñvelderioù all : ment ar bronnoù, ledander an divlez.

Treasenn zodiakel ar blanedenn Gwener eo arouez etrebroadel ar reizh venel.

## Ar maouezed er gevredigezh

Abaoe ar ragistor ez eo bet lakaet ar merc'hed, evel ar baotred, en ul lec'h resis er gevredigezh. 

E kevredigezhioù chaseourien eo ar merc'hed a zastume al louzeier ha frouezh tra ma oa labour ar baotred degas kig, ma kred hiziv da lod eo gant ar merc'hed eo deuet al labour-douar.

### Bruderezh
Gant tud ar bruderezh e vez implijet ar maouezed da vrudañ marc'hadourezh. Korf ar maouezed a vez implijet alies da werzhañ dilhad, met ivez kirri-tan d'ar wazed.

## Yezh
A-wezhioù e vez implijet an termen dismegañsus "gwrac'h" evit komz eus maouezed kozh, dreist-holl evit ober goap, gant paotred.

Ar ger *gwrac'h* n'eo ket dismegañsus dre natur, nemet e pennoù tud zo.

## Levrlennadur
*  Olympe de Gouges *[http://fr.wikisource.org/wiki/Déclaration_des_droits_de_la_femme_et_de_la_citoyenne Déclaration des droits de la femme et de la citoyenne]*
* Jean-Jacques Rousseau, *[[Émile, ou De l’éducation]] Sophie ou La Femme (levrenn 5)*
*  Voltaire, *[http://fr.wikisource.org/wiki/Femmes,_soyez_soumises_à_vos_maris Femmes, soyez soumises à vos maris]* 
*  Diderot, *[http://fr.wikisource.org/wiki/Sur_les_femmes Sur les femmes]*
*  Goethe, *[http://fr.wikisource.org/wiki/Les_Bonnes_Femmes Les Bonnes Femmes]*
*  John Stuart Mill, *[http://fr.wikisource.org/wiki/De_l’assujettissement_des_femmes De l'assujettissement des femmes]*
* Simone de Beauvoir, *[[Le Deuxième Sexe]]*

## Skeudennoù

Women in Egypt.jpg|Div vaouez en Egipt
Flapper_nude_woman_1920.jpg|Luc'hskeudenn eus ur vaouez noazh er bloavezhioù 1920
Speriañ

Ar speriañ eo lakaat sper, pe had, da reiñ frouezh, da lavarout eo klask lakaat ur spergellig da gejañ gant ur viell.

Betek nevez zo, hag abaoe ma oa tud war an douar, e veze graet gant ur par hag ur barez pa vezent oc'h embarañ. 

Abaoe un tregont vloaz bennak dreist-holl ez eus bet kavet doareoù all d'ober.

(n'eo ket echu)
Mer-Égée

Ar **Mer-Egée** a oa anv un departamant gall eus Gres da vare an Impalaeriezh c'hall kentañ.

Krouet e oa bet an departamant d'ar 7 a viz Du 1797, pa voe staget an Inizi Ionian ouzh Bro-C'hall, gant inizi Zante, Kythera, Stophades ha Karaiskais pe Dragamesto. 

Kollet e voe pa zilestras ar Rused d'an 23 a viz Here 1798, met ne voe dilamet en-ofisiel nemet e 1802 pan eas an departamant, gant departamantoù gall all Gres d'ober Republik ar Seizh-Enez. 

D'an 20 a viz Gouhere 1807 e voe daskoret an Inizi Ionian d'an Impalaeriezh C'hall gant ar Rused, hag adsavet e voe an departamant d'an 13 a viz Gwengolo 1807.
 
D'an 8 a viz Here 1809 e voe staget ouzh ''Proviñsoù Iliria. 

D'an 8 a viz Here 1809 end-eeun edo ar Saozon oc'h aloubiñ Zante hag inizi all an departamant.

## Gwelout ivez
* Listenn an departamantoù gall e Gres
* Listenn ar 130 departamant gall e  1811
* Republik ar Seizh-Enez
Ithaque

An **Ithaque** a oa anv un departamant gall e Gres da vare an Impalaeriezh C'hall kentañ, en enez Itaka. 
Argostoli a oa ar pennlec'h.

Krouet e oa bet an departamant e 1797, pa voe staget an Inizi Ionia ouzh Bro-C'hall. Kollet e voe e 1799, met ne voe dilamet en-ofisiel nemet e 1802.
 
## Gwelout ivez
* Listenn ar 130 departamant gall e  1811
İzmir

**İzmir** (إزمير *İzmir* e turkeg, Σμύρνη *Smýrnē* e gresianeg modern, Իզմիր, en armenianeg, *Smirne* en italianeg, Ladino, Izmir e ladinoeg hep an i gant ur pik) a zo an trede kêr e keñver ar boblañs e Turkia hag ar porzh brasañ goude İstanbul.Emañ e Pleg-mor İzmir war ar Mor Egaios. Kêr-benn proviñs İzmir eo. Rannet eo bet ar gêr etre 9 distrig-meurgêr, i. e. Balçova, Bornova, Buca, Çiğli, Gaziemir, Güzelbahçe, Karşıyaka, Konak ha Narlıdere. E 2000 eo bet jedet ur boblañs 2 409 000 annezad ha 3 500 000 e 2005.

## Gerdarzh

Anv ez eus eus ar gêriadenn *Ti-smurna* war an tablezennoù Live II dizouaret e lec'h un trevadenn assirian e Kültepe (hanterenn gentañ an 2vet milved K. J.-K.), met ne c'heller ket bezañ asur ma 'z eus un dave da İzmir. Lod a soñje e c'hellfe bezañ un dave da Smirna, unan eus an Amazonezed. Ar meneg gresianek koshañ a zo unan e gresian aeolek, Μύῥρα, *Mýrrha* a zo bet kenstur d'an ionieg ha attikeg Σμύρνη *Smýrnē*, an daou stumm a vije deuet eus an hinirakgresianek, **Smúrnā*.

**Smyrna** a zo e gresianeg anv ar brousgwez *Myrrha commifera*, ar *gwez-dindin*, blantenn a zo dezhi ur rousin frondus anvet ar mir hag a vez kavet er Reter-Nesañ ha Bis Afrika. Ar Romaned o deus implijet Smyrna evel anv ar gêr hag e teu İzmir eus ar stumm-se. E brezhoneg e vez implijet *Smirn* evit ar mareoù rakturk.

## Istor
### Ragistor
Diwar dizoaladennoù graet e 2004 ha 2005 e ouzer eo İzmir unan eus ar gêrioù koshañ a zo bet er Reter-Nesañ p'eo bet kavet roudoù an annezioù er bloavezioù - 6500 betek - 4000 hag e c'heller gwelout n'eus ket bet spann ebet a-hed ar c'hantvedoù.

## Tud vrudet
Edouard Balladur ganet d'an 2 a viz Mae 1929.
Itaka

Itaka (e henc'hresianeg: Φεάκη pe Ἰθάκη, *Ithákê*; e gresianeg a-vremañ: Ιθάκη, *Itháki* distaget /i"tak:\a/), zo un enezenn eus ar Mor Ionian, er c'huzh-heol da Hellaz an douar-bras, hag er gevred da Gefalonia. Bez' ez eo unan eus an Inizi Ionian ha tost da 5 000 a dud zo o chom enni evit ur gorread a 96 km². Vathy eo he c'hêr-benn.

## Mojennoù
Hervez *[[Odysseia]]* Homeros e oa Odysseüs, roue Itaka, o klask distreiñ d'e rouantelezh pa oa echu brezel Troja, met chom a reas da gantren er Mor Kreizdouarel, pan edo e wreg Penelope ouzh e c'hortoz er gêr hag o klask dizarbenn he danvez-priedoù.

Al lec'h mojennel a oa Odysseüs e roue zo disheñvel diouzh an enezenn anvet Itaka hervez ar glaskerien a-vremañ.

## Istor

*War-dro 2000 bloaz a-raok JK ez eus bet kavet roud eus annezidi en enezenn. Tost da gêriadenn *Pelikaté* ez eus bet dizoloet un toullad mat a vezioù eus mare an Helladik krenn hag eus ar Mykenian, ha mogerioù kiklopeat. E lec'hioù all ez eus bet diguzhet podoù pri eus ar mare geometrek (trebezioù).
*200 vloaz kent JK e oa an enez e dalc'h ar Romaned.
*Goude se e voe e-kerz Impalaeriezh roman ar Reter.
*En  e oa perc'hennet gant Normaned Sikilia. Ur pennadig e voe e dalc'h an Impalaeriezh otoman, a-raok bezañ dindan aotrouniezh Republik Venezia.
*E dibenn an  e tegouezhas etre krabanoù republik nevez Bro-C'hall met e 1809 e voe distroadet ar C'hallaoued gant ar Saozon.
*E 1864 e voe "roet" Itaka gante da Vro-C'hres.
*E 1953 e voe distrujet an darn vrasañ eus batisoù an enez gant ur c'hren-douar.

## Pennadoù kar
*Douaroniezh : Mor Ionian, Inizi Ionian, Gres, Hellaz
*Mojennoù : Odysseia, Homeros, Odysseüs, Penelope
## Notennoù ha daveennoù
Mor Ionian

Ar **Mor Ionian** (*Deti Jon*, da lavarout eo "hor mor-ni" en albaneg, *Ιόνιο Πέλαγος* e gresianeg, *Mare Ionio* en italianeg) zo anezhañ ul lodenn eus ar Mor Kreizdouarel, er c'hreisteiz d'ar Mor Adria. 

*Er c'huzh-heol dezhañ emañ kreisteiz Italia, gant Kalabria, Sikilia, ha ledenez Salento.
*Er sav-heol dezhañ emañ gevred Albania hag un niver bras a inizi eus Gres, en o zouez Korfou, Zante, Kefalonia, Itaka, ha Lefkas. 
An holl inizi-se a vez graet an Inizi Ionian anezhe, gant inizi all evel enezeg ar Strofades, Sphagia, Schiza, Sapientza ha Kythira.

Ar mor zo anavezet evel unan eus ar re ma kren an douar dindane.

Listri-beajourien a vez o treizhañ etre Patras (e Bro-Hellaz) ha Brindisi pe Ancona, en Italia. Listri eus Pire a vez ivez. 

## Orin an anv
Hervez Aesc'hulos e teu an anv eus an doueez Io. Evit doare e oa bet anvet a-raok "mor Kronos ha Rea". 

Hervez ur vojenn all e oa ur priñs *Ionius* hag a oa mab d'ar roue *Adrias* eus Illyria a roas e anv da Vro Adria.

Lavaret e vez ivez e oa Ionius mab da Dyrrhachus, eus kêr Dyrrhachium (gwechall Epidamnos) (hiziv Durrës). Pa voe Dyrrhachus o klask stourm ouzh e vreudeur e voe sikouret gant Herakles, met e-doug an emgann e voe lazhet mab ar roue gant an haroz meur, dre fazi. Taolet e voe korf ar priñs er mor, a voe anvet ar **Mor Ionian** diwar-se.

## Lec'hioù en-dro d'ar Mor Ionian
*Sirakuza, porzh, er c'hornôg
*Catania, porzh, er c'hornôg
*Saranda, porzh ha traezhenn, NE
*Parga, porzh bihan
*Astakos
*Fiskardo, porzh bihan
*Keri, porzh ebet
*Methoni, porzh bihan ha traezhenn

## Plegoù-mor, ha strizhoù-mor
*Pleg-mor Ambracia
*Pleg-mor Cyparissia
*Pleg-mor Laconian
*Pleg-mor Patras
*Pleg-mor Messenia
*Pleg-mor Taranto
*Strizhdouar Messina
Republik ar Seizh-Enez

**Republik ar Seizh Enez** a voe krouet er bloaz 1800 e 7 eus an Inizi Ionian, etre Bro-Hellaz hag Italia, a oa bet e dalc'h Republik Venezia, hag a oa bet kemeret gant ar C'hallaoued e 1797.

Met n'eo ket gant ar Republik c'hall e voe krouet Republik ar Seizh Enez.

## An anv
**Republik an [[Inizi Ionian]]* a vez graet anezhi ivez, met ouzhpenn inizi ionian a oa e-barzh, pa oa ivez an inizi a oa e departamant gall ar Mer-Égée, er Mor Egea, pa oa stag an departamant ouzh Bro-C'hall.
**The Septinsular Republic* a vez lavaret e saozneg; *Επτάνησος Πολιτεία*, e gresianeg; *Repubblica Settinsulare* en italianeg.

## Istor
*E 1797, war-lerc'h feur-emglev Campo-Formio etre Bro-C'hall hag Aostria, e oa bet Bro-C'hall o lakaat he c'hrabanoù warne, hag e voe graet tri departamant anezho (gwelout: Listenn an departamantoù gall e Gres).
*D'an 2 a viz Ebrel 1800 e voe savet "Republik ar Seizh Enez", dindan evezh ha gwarez Rusia hag an Impalaeriezh otoman.
*D'an 20 a viz Gouhere 1807, e voe roet an inizi gant Rusia da Vro-C'hall, ha staget ouzh ar *Provinces illyriennes*, proviñsoù aloubet gant ar C'hallaoued en *[[Iliria]]*.
*E 1809 e voe kemeret an inizi gant ar Saozon. Gant feur-emglev Pariz, sinet d'an 20 a viz Du 1815, e voent fiziet enno en-ofisiel. Ganto e veze graet neuze gant ar gerioù *United States of Ionia*. Ur Vammlezenn a voe savet.

## Sened
Ur Sened a voe eus 1799 da 1864. D'an 21 a viz Mae 1864 e voe echu gant ar Sened pa voe roet an inizi da roue Gres gant ar Saozon, ha staget e voent ouzh ar rouantelezh d'an 2 a viz Mezheven.

Seizh enezenn ar republik a oa anezho: 
* Korfou, ha Kêr-Gorfou he c'hêr-benn.
* Paksos (pe *Paxi* pe *Paxo*)
* Lefkada (*Leucade*, pe *Sainte-Maure* e galleg), Amaksic'hi he c'hêr-benn.
* Kefalonia (*Céphalonie* e galleg), Argostoli he c'hêr-benn.
* Ithake (Ithaque, *Theaki*, *Petite Céphalonie* e galleg), Vathi he c'hêr-benn.
* Zakynthos (pe *Zakynthos*, *Zante* e galleg), Kêr Zakynthos pe Zante he c'hêr-benn.
* Kythera (pe *Cerigo*, pe *Cythère* e galleg), Capsali he c'hêr-benn. N'eo ket un enezenn ionian da-vat, p'emañ e Mor Egea.

## Levrioù
*Gallant, Thomas W., *Experiencing dominion. Culture, identity, and power in the British Mediterranean*, Notre Dame (Indiana) 2002. 
*Gekas, Sakis, *Business Culture and Entrepreneurship in the Ionian Islands under British Rule*, 1815-1864. London 2005.
*Papadopoulos, Christos K., *Die Ionischen Inseln von der Venezianerherrschaft bis zum Wiener Kongress. Eine völkerrechtliche Analyse unter dem Aspekt der Staatensukzession. (=Juristische Schriftenreihe. 209)*. Münster & London 2003. ISBN 3825865916 
*Wrigley, W. David, *The diplomatic significance of Ionian neutrality during the era of the Greek revolutio*n, 1821-31. Diss. Oxford 1984.

## Gwelout ivez
* Inizi Ionian

## Liammoù diavaez
*  Testenn kendivizad kuzh an 18 Vendémiaire eus ar bloaz X sinet etre ar Republik c'hall ha Rusia. (Wikimammenn)
Inizi Ionian

Un enezeg eo an **Inizi Ionian**, seizh enez vras enni, er Mor Ionian, etre Bro-Hellaz hag Italia. *Heptanesos* (Ar Seizh Enez) a vez graet anezho ivez.

E kornôg Bro-C'hres emaint, dirak Peloponnesos, e Kornôg Makedonia hag e mervent Albania. 
Er rannvro velestradurel (*periferia* hervez ar stumm gresianek) n'eus nemet peder enez : Kerkira, Kefalonia, Lefkada ha Zante.

P'emañ en ur lec'h strategel-kenañ e-tal toull Mor Adria ez eo tremenet an enezeg dindan beli meur a impalaeriezh, hini an impalaeriezh roman, hini Bizantion, hini roueed norman Sikilia, hini Republik Venezia, hini ar Republik c'hall, hini Rusia asambles gant an Impalaeriezh otoman, hini "impalaeriezh c'hall" Napoléon Bonaparte, hini Breizh-Veur a-raok bezañ tennet diouzh krabanoù ar Saozon gant ar brezel o deus renet ar C'hresianed evit he adtapout e 1864. 

Fonnus eo ar struzh (koadegoù), dre m'eo dous ha gleb a-walc'h an hin. 

## Listenn an inizi eus an hanternoz d'ar c'hreisteiz
* Korfou
* Paksos
* Antipaksos
* Lefkada
* Kalamos
* Ithake
* Kefalonia
* Zakynthos

A-wechoù e lakaer Kythera da enez ionian: ent istorel e oa enni met e Mor Egea emañ.

## Istor

### Henc'hres
En *[[Odysseia]]* savet gant Homeros war-dro penn ar milved kent Jezuz-Krist ez eo kontet an hir a veaj graet gant Ulises, roue Itaka evit adkavout e vro c'henidik, e wreg Penelope, e balez hag e vri.

E 31 kent JK e c'hounezas an impalaer roman Oktav emgann Actium, a-enep Marcus Antonius, e-kichen enezenn Lefkada.

### Impalaeriezh roman ar Reter

### Rouantelezh norman Sikilia

### [[Republik Venezia]]

### Gres modern : [[Republik ar Seizh-Enez]] pe Republik Heptanesos

## Gwelout ivez
* Republik ar Seizh-Enez

## Liammoù diavaez
*Impressions Ioniennes Skeudennoù eus an Inizi Ionian
Kefalonia

**Kefalonia** eo ar brasañ eus an Inizi Ionian, er Mor Ionian, er c'hornog da Vro-Hellaz.

## An anv

*Cephallenia, Cephallania, Cephallonia, Kefallinia,* pe *Kefallonia* (: Κεφαλληνία e henc'hresianeg; Κεφαλλονιά pe Κεφαλονιά e gresianeg a-vremañ). Dont a rafe an anv eus stumm an enezenn, hini penn un den.

## Istor

## Pennad kar
* Konted Kefalonia