open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Melos

**Mêlos** (e henc'hresianeg : Μῆλος , "Mêlos") zo un enezenn eus Mor Egea en enezeg ar C'hikladez. Anavezet eo ivez dindan an anv "Milo", ha brudet eo abalamour d'un delwenn d'an doueez Afrodite (fallanvet Venus), anvet Afrodite Melos (pe Gwener Milo) a voe kavet en douar anezhi.

## Douaroniezh
Emañ enezenn Mêlos e penn pellañ mervent enezeg ar C'hikladez, ur 120 km eus aod Lakonia. Eus ar c'hornôg d'ar reter ez eus 23 km d'al ledanañ, ha 12 km eus an hanternoz d'ar c'hreisteiz d'an hirañ ; 150,6 km² eo gorread an enezenn. 
Torgennek eo ar pep brasañ anezhi. Ar menez uhelañ eo *Profitis Elias*, 774 metrad dezhañ.

## Istor
Adalek an  e oa bet poblet an enez. Obsidian alese a veze gwerzhet en darn vrasañ eus Hellaz, betek Kiprenez, Kreta, hag Egipt. Ul lec'h a-bouez e oa da vare sevenadur Minos. 

Kêr vrasañ an enez, Mêlos ivez hec'h anv, a voe krouet gant Sparta war-dro ar bloaz 700 kent JK.

Goude ar brezelioù medek e nac'has en em glevout gant kêr Aten. 
E 426 kent JK e voe argadet Mêlos gant armeoù emglev Delos, ma rankas paeañ truaj. 
Dek vloaz goude, e -416, e voe aloubet gant Aten. 

War c'her Alkibiades, a-hervez, e voe lakaet an holl wazed d'ar marv, ha lakaet ar merc'hed hag ar vugale da sklaved gant Aten.

Eus an darvoud-se ez eus kaoz e pennad V, 85–103 levr Thoukydides (471-~400 KJK), ma'z eus un diviz etre tud Athena ha re Mêlos, ha ma'z eo displeget politikerezh Aten. En eñvor Hellaz e chomas pell evel un abeg da vagañ droug ouzh tud ar gêr vras.

Genidik a Vêlos e oa Diagoras a Vêlos, un den dizoue brudet er . Se zo kaoz e vez graet ar "Melosad" eus Sokrates gant Aristofanes en e bezh-c'hoari *Ar C'hogus*. 

Er bloaz 1820, p'edod o furchal dismantroù ar gêr gozh, e voe kavet un delwenn divrec'hiet eus Afrodite Melos. Honnezh eo ar *Gwener Milo* a zo diskouezet e Mirdi al Louvre, e Pariz.

## Pennadoù kar
* Emgann Melos
* Afrodite Melos
Yaou

**Yaou** a c'hall bezañ :
* Yaou, un doue roman, heñvel ouzh Zeus tud Hellaz;
* Yaou, anv un deiz eus ar sizhun, lakaet en anv-se en enor d'an doue;
* Yaou, anv ur blanedenn, anvet diwar-lerc'h an doue roman.
41

794 AUC (*Ab Urbe Condita* = goude diazez Kêr Roma) / 0041 PC (goude ganedigezh J.-K.)
----

## Darvoudoù
### [[Afrika]]

### [[Europa]]

#### Impalaeriezh roman
* Impalaer : Kaligula (Caius Julius Caesar Germanicus), adalek ar 16 Meurzh 37. Drouklazhet eo da heul e wreg Caesonia hag e verc'h ar 24 Genver gant gward ar Bretoridi kaset gant Cassius Chaerea. Embannet eo Klaod (Tiberius Claudius Nero Drusus), ar 25 Genver (> 13 Here 54)
* Koñsuled : C(aius) Caesar IV & Cn(eus) Sentius Saturnius. 
** Irienn a-enep da Galigula ma kemer perzh Senedourien zo, ar frankizidi, prefeded ar pretordi ha daou dribun eus ar c'hohortennoù pretorian, Cassius Chaerea ha Cornelius Sabinus. Divizet eo e vo taget an impalaer da greisteiz pa zeuio er-maez eus arvest ar c'hoarioù palatin.
** Muntr Kaligula (25 bloaz) en e balez gant Charea hag an iriennerien all (24/01). Marv dishêr e klask ul lodenn eus ar Sened profitañ eus an degouezh evit addiazezañ ar renad republikan. Met disoñjet o doa pouez an arme. Anavezet da impalaer eo Klaoda, mab da Drusus eontr kozh Kaligula, gant ar bretorianed. 51 bloaz eo. Rediet eo ar Sened da asantiñ goude un nozvezhiad marc'hata. 
** Evitañ da vezañ un den onest, desket ha sirius, chom a ra Klaoda un den gwan ha dizampart koulskoude. A-hed e ren e vo paket gant iriennoù e wragez, Mesalina hag Agrippina, pe e chomo dindan levezon e frankizidi, anezho tud speredek, c'hoantek ha ganto ur spered kas war-raok. Int-i eo a vo gwir mistri ar gouarnamant.
* Aotreet eo ar frankiz relijiel en-dro gant Klaoda evit Yuzevien an impalaeriezh met difennet eo an abostolerezh evit Yuzevien Roma.
* War ar Roen e c'hwit un argas german a-enep ar Romaned.
* Tamallet dezhañ e avoultriezh gant Livilla, c'hoar Agrippina, eo harluet Seneka e Korsika.
* *De situ orbis*, gant Pomponius Mela.

#### [[Enez Vreizh]]
* Adminios, Togodumnos, Caratacos, mibien Cunobelinos

### [[Reter-nesañ]]
* Herod Agrippa I, gouarnour Jude, a zeu a-benn da vezañ anvet roue gant Klaoda.
* Kregiñ a ra diskibled Jezuz Nazareth da stummañ kumuniezhioù e-touez an Diaspora, dreist-holl e Damask, war aod ar mor Kreizdouar hag e Antiokia. Evit ar wech kentañ e vez graet "kristenien" anezho (eus ar gresianeg Christos, Eouliet, Mesiaz). Degemeret e vez ar Baganed en o mesk ar pezh a laka enebiezh ar Farizianed da sevel. Gwasket gant ar re-mañ e laka Herod Agrippa I herzel Pêr ha Jakez, breur Yann, a zo lazhet.

### [[Azia]]
## [[:Rummad:Ganedigezhioù 41|Ganedigezhioù 41]]
* 30 Kerzu 41 (pe 40) : Titus, impalaer roman.
* Tiberius Claudius Caesar Germanicus, anavezet gwelloc'h dindan an anv *Britannicus*, mab da Glaoda ha da Mesalina.
* Martial (bloaz ganedigezh gwirheñvel), barzh latin eus Hispania

## [[:Rummad:Marvioù 41|Marvioù 41]]
* 24 Genver : Caligula, impalaer roman, drouklazhet gant ar warded pretorian.
* 24 Genver : Julia Drusilla, merc'h Caligula, drouklazhet.
* Dibenn ar bloaz - Julia Livilla, merc'h Germanicus, nizez Klaoda, lakaet da vervel gant an naon en he harlu.
188

941 *Ab Urbe Condita* = 188 goude J.-K.

## Darvoudoù

### Europa

#### Impalaeriezh roman

*Impalaer : Commodus (Lucius Aelius Aurelius Commodus) (01.01.177 / 17.03.180 / 31.12.192)
*Koñsuled : P. ? Seius Fuscianus II & Marcus Servilius Silanus II
*Ar c'halloud emañ etre daouarn Cleandrus, ur sklav savet da varc'heg (185 / 189)

### Afrika

* Pertinax a ya da brogoñsul Afrika

### Reter nesañ

### Azia

* Deroù ren Himiko e Japan
* Faezhet eo Zhang Ju gant Zhang Chun gant lu Han, Liu Yu en e benn

## Arzoù, skridoù, ha skiantoù
## Relijionoù

* Pab ː Eleutherius (174 - 189)

## [[:Rummad:Ganedigezhioù 188|Ganedigezhioù]] 188
Gwelet ivez :*[[:Rummad:Ganedigezhioù 188]]*

* Septimius Bassianus (Caracalla), e Lyon (*Lugdunum ad Rhodanum*), ar 4 Ebrel 188

## [[:Rummad:Marvioù 188|Marvioù]] 188

Gwelet ivez:*[[:Rummad:Marvioù 188]]*

## Daveoù
__NOTOC__
189

942 *Ab Urbe Condita* = 189 goude J.-K.

## Darvoudoù

### Europa

#### Impalaeriezh roman

*Impalaer : Commodus (Lucius Aelius Aurelius Commodus) (01.01.177 / 17.03.180 / 31.12.192)
*Koñsuled : Dulius Silanus & Quintus Servilius Silanus
*Ar c'halloud emañ etre daouarn Cleandrus, ur sklav savet da varc'heg, abaoe 185. Laket d'ar marv war urzh Commodus, dirak klemmoù ar bobl.
*Pertinax a zo prefed Roma

### Afrika

### Reter nesañ

### Azia

## Arzoù, skridoù, ha skiantoù
## Relijionoù

* Pabed ː Eleutherius (174 / 24.05.189). Victor (189 - 198)

## [[:Rummad:Ganedigezhioù 189|Ganedigezhioù]] 189

Gwelet ivez :*[[:Rummad:Ganedigezhioù 189]]*

## [[:Rummad:Marvioù 189|Marvioù]] 189

Gwelet ivez:*[[:Rummad:Marvioù 189]]*

* Ar pab Eleutherius, 24 Mae 189

## Daveoù
__NOTOC__
191

944 *Ab Urbe Condita* = 191 goude J.-K.

## Darvoudoù

### Europa

#### Impalaeriezh roman

* Impalaer : Commodus (Lucius Aelius Aurelius Commodus) (01.01.177 / 17.03.180 / 31.12.192)
* Koñsuled ː Opilius Pedo Apronianus & Marcus Valerius Bradua Mauricus.
* Pesciennus Niger, gouarner Siria.

* Tangwall e Roma.

### Afrika

### Reter nesañ

### Azia

## Arzoù, skridoù, ha skiantoù
## Relijionoù

* Victorius (189 - 198)

## [[:Rummad:Ganedigezhioù 191|Ganedigezhioù]] 191

Gwelet ivez :*[[:Rummad:Ganedigezhioù 191]]*

## [[:Rummad:Marvioù 191|Marvioù]] 191

Gwelet ivez:*[[:Rummad:Marvioù 191]]*

## Daveoù
__NOTOC__
193

946 *Ab Urbe Condita* = 193 goude J.-K.

## Darvoudoù

### Europa

### Impalaeriezh roman
* Bloavezh ar Pemp Impalaer :
* Impalaerien ː Publius Helvius **[[Pertinax]]** (Iañ Genver 193 / 28 Meurzh 193). Marcus **[[Didius Julianus]]** (28 Meurzh 193 / Iañ Mezheven 193). Caius **[[Pescennius Niger]]** Justus (digor Ebrel 193 / 194-195). Lucius **[[Septimius Severus]]** (9 Ebrel 193 / 4 C'hwevrer 211)
* *Caesar* (eil impalaer) evit Septimius Severus ː Decimus **Clodius** Septimius **Albinus**.
* Konsuled ː Quintus Pompeius Sosius Falco & Caius Iulius Erucius Clarus Vibianus

* Publius Helvius Pertinax, konsul ha kenseurt Commodus, a voe savet da *[[augustus (titl)]]* d'ar 1añ Genver 193, gant skoazell Laetus, prefed ar pretordi. Drouklazhet e voe d'an 28 Meurzh 193 gant ar memes hini, e penn 200 pe 300 pretorien. 
* An impalaeriezh a zo neuze gwerzhet da Didius Julianus ǃ An 9 Ebrel, Septimius Severus a zo anvet *august* gant 15 lejion e *Carnutum*. Pesciennus Niger, gouarnour Syria, a zo anvet august gant e 3 lejion. Clodius Albinus a zo anvet *august* gant e 3 lejion Breizh, mes ne zegemer ket nemet renk *caesar* roet dezhañ gant Septimius Severus. Didius Julianus a zo lazhet ar 1ñ Mezheven. Ar brezel-diabarzh a zo digoret etre Septimius Severus ha Pesciennus Niger. 

## Arzoù, skridoù, ha skiantoù

## Relijionoù

* Pab ː Victorius (189 - 198)

## [[:Rummad:Ganedigezhioù 193|Ganedigezhioù]] 193

Gwelet ivez :*[[:Rummad:Ganedigezhioù 193]]*

## [[:Rummad:Marvioù 193|Marvioù]] 193

Gwelet ivez:*[[:Rummad:Marvioù 193]]*

## Daveoù
__NOTOC__
Arallrevouriezh

Un ideologiezh sokial eo an **arallrevouriezh** diazezet war ar gredenn a difenn n'eus nemet un doare revelezh reizh pe dereat, da lâret eo hini arallrevelezh gant darempredoù reizhel pe karentezel etre maouezed ha goured nemetken.

Krouet e oa bet an termen-mañ bet savet war an hevelep patrom ha "gouennelouriezh" evit diskwel ez eus un ideologiezh sokial anezhañ hag a-benn gallout chom hep implijout an termen "homofobiezh" peogwir ne ra ket dave e gwirionez d'ur c'hleñved-spered evel ur gwir fobiezh. 

Hervez an arallrevouriezh e vefe un torfed, ur pec'hed pe, d'an nebeutañ, un doare emzalc'h a-dreuz n'eus forzh peseurt doare revelezh denel all, dreist-holl an heñvelrevelezh.

Abalamour da seurt ideologiezh ez eus bet mac'homet pe c'hoazh lazhet tud disheñvel o revelezh diouzh an hini nemeti lakaet da reizh gant ar gevredigezh-mañ-kevredigezh e meur a vro er bed, ken en Europa ar c'hornôg har er c'hevandirioù all evel-just, a-hed an amzerioù hag hiziv c'hoazh e meur a lec'h.

## Gwelet ivez
* Arallrevelezh
* Heñvelrevelezh
* Revelezh
* LGBT
* Homofobiezh
Damzivrevelezh

Un tuadur reizhel o tennañ d'ar revelezh denel eo an **damzivrevelezh** pe **divrevelezh digor** (saozneg: *bi-permissive* pe *bi-curious*).

Ober dave a ra an termen-mañ d'un den arallrevel dre vras digor da gaout darempredoù reizhel gant tud eus an hevelep rev (saozneg: *heteroflexible*) pe d'un den heñvelrevel dre vras digor da gaout darempredoù reizhel gant tud eus ur rev disheñvel diouzh hec'h/e hini hep mont d'o c'hlask a-ratozh (saozneg: *homoflexible*).

## Gwelet ivez
* Divrevelezh
* Revelezh
Homofobiezh

An termen **homofobiezh** savet diwar *homo-* "heñvel" ha *fobiezh* (gresianeg: Φοβος; "aon") a vez implijet evit deskrivañ kasoni pe dispriz davet an heñvelrevelezh pe an dud heñvelrevel. Un termen ideologel an hini eo, liammet ouzh an arallrevreoladouriezh.

Krouet e oa bet an nevezc'her-mañ gant ar psikologour George Weinberg hag implijet evit ar wezh kentañ dre skrid e saozneg e "Time Magazine" e 1969, 

Ret eo anzav eo bet savet fall ar ger-mañ hag a talvezfe kement hag "aon rak traoù heñvel an eil re diouzh ar re all" hervez e etimologiezh diouzh un tu ha dreist-holl n’eo ket dereat an termen-mañ evit ober dave d’an treuzveno sokial ha/pe hiniennel a-enep d’an heñvelrevelezh diouzh an tu all rak n’eo ket e gwirionez ur c’hleñved spered evel ar fobiezhioù all, met kentoc’h un ideologiezh. Abalamour da se e oa bet krouet an termen arallrevouriezh hervez patrom termenoù all evel "gouennouriezh" evit lakaat war-wel en un doare–splann e tenn d’ar c’hredennoù ideologel ha sokial. 

War al live hinienel e komzer eus *homofobiezh diabarzh* (pe *homofobiez ego-distonek*) pa nac'h hini pe hini anaout o heñvelrevelezh. Herevz tud zo, en o zouez Sigmund Freud ez eo an darn vrasañ eus an dud homofobel tud heñvelrevel o-unan ha ne deu ket a-benn d'hen anaout ha neuze o devez kas oute o-unan hag ivez a-enep d'an dud all hag a zo (pe a seblant bezañ) heñvelrevel.

E broioù zo ez eus lezennoù resis a-enep d'an homofobiezh, e broioù all avat ez eo an homofobiezh unan eus kredennoù ideologel pennañ hag enne e vez lakaet an heñvelerezh da dorfed.

## Gwelet ivez
* Arallrevreoladouriezh
* Arallrevouriezh

## Liammoù diavaez
* Devezh etrebroadel a-enep d’an homofobiezh (ar 17 a viz Mae)

## Notennoù
Arallrevreolegezh

An **Arallrevreolegezh** pe (*heteronormativelezh*) a zo un termen implijet gant ar studioù queer dreist-holl evit ober dave d’an doare ma vez lakaet an arallrevelezh da vezañ ar revelezh denel dereat pe reizh nemeti en ur gevredigezh bennak, da lâret eo e vez lakaet an arallrevelezh da vezañ reolad (pe *norm*) emdalc’h ur gevredigezh resis.

Krouet e oa bet an termen gant Michael Warner e 1991 implijet gantañ er pennad bet savet gantañ "Introduction: Fear of a Queer Planet", unan eus levrioù pennañ kentañ diwar-benn an deorienn queer, savet diwar ar meizad "Arallrevelezh dre ret ha bezañ lesbianel bet krouet en e raok gant Adrienne Rich. 

Implijet eo bet ar meziad-mañ evit dielfennañ ha klask kompren reoladoù hengounel a-denn d'ar reizh, d'ar stadoù-den revel ha d'ar revelezh er gevredigezh.

Diazezet eo an arallrevreoladouriezh war un nebeud kredennoù pennañ, da skouer :
* renket e c'hell bezañ pep den e doau rumm: goured ha maouezed; 

* reizh eo an darempredoù etre tud eus rummoù disheñvel nemetken (reolad an arallrevelezh);

* gant pep rumm e klot perzhioù disheñvel er gevredigezh

Diazezet e vez an arallrevreoladouriezh war ar fed m'emañ ret koublad tud eus pep rumm evit gouennañ ha diwar-se e vez duisrannet rol pep hini er gevredigezh dre vras hervez o rev (liammet war-eeun eus ar reizh) hag o lakaat doareoù revelezh disheñvel diouzh an arallrevelezh da vezañ "enep-naturel" pe "amrevreoladel", en o zouez tud heñvelrevel, divrevel ha treuzrevel.

Liammet e vez strihk an arallrevreoladouriezh neuze ouzh ar batriarkelezh dre ma vez kreñvaet rol hengounel ar baotred er gevredigezh drezi.

## Gwelet ivez
* Homofobiezh
* Arallrevouriezh
* Heñvelrevelezh
* Arallrevelezh
Iliz Sant Edern (Lannedern)

**Porzh bered** Lannedern a zo heverk tre dre savouriezh dispar e holl pezhioù.
*An iliz a zo dediet da Sant Edern, ar memes hini en deus roet e anv d’ar barrez.
*An tour iliz bet savet e 1606, a zo beget gant un tourig.
*Ar porched (1626), dreist ivez, a zo bet meneget gant ar skrivagner Waquet, en e levr (art breton), lodet en deus anezhañ e-touez ar re gaerañ eus eskopti Kemper ha Leon, 26 anezho. 
*E diabarzh an iliz e weler delwennoù kozh ha dreist-holl ar re: Sant Edern war e garv boas, hag hini ur Pieta e maen greun kersanton.
*Maen-bez kizellet Sant Edern (XIVvet kantved) ;
*Ar garnel, e tu ar mervent, a ziskouez un nor, stumm an Azginivelezh dezhi, hag ivez pevar frenestr e-kreiz ar grommen gant « putti » a-us.
*Kalvar ar vered (XVIIvet kantved) hervez Couffon, a zoug ivez delwenn Sant Edern war e garv mojennel.
*Roll ar porchedoù klasel en eskopti Kemper ha Leon, 26 anezho :
Penn-ar-C'hrann (1553), Gwipavaz (1553), Landivizio (1554), Daoulaz (1556), Brasparzh (1581-1592), Lanhouarne (1582), Pleiben (1588-1591), Goulc'hen (1598), Sant-Tegoneg (1599), Bodiliz (1601), Landerne (1604), Gwimilio (1606), Plouedern (1609), an Treoù-Leon (1610), Tremaouezan (1610), Gwiglann (1615), Rosloc'hen (1620), Ploudiern (1624), Gouenoù (1642), Kommanna (1645), Lokmelar (1664), Plouziri (1665), Pleiber-Krist (1667), Beuzeg-ar-C'hab (1670), Plabenneg (1674).
Euskal Herria

**Euskal Herria** e yezh ar vro, **Bro-Vask** e brezhoneg, a-wechoù Euskadi dre fazi, eo anv ar vro ma komzer euskareg ; seizh proviñs istorel zo ouzh hec'h ober.Tri hollad melestradurel zo, daou e Spagn hag unan e Frañs.
## An anv

## Holladoù melestradurel

## Yezhoù
Euskareg a vez komzet en darn vrasañ eus an tiriadoù-se, koulz ha yezh ofisiel ar riez el lec'h m'emaint : kastilhaneg evit an daou hollad melestradurel kentañ, galleg evit an hini diwezhañ.

## Douaroniezh
*Hiru Erregeen Mahaia, er Pireneoù, eo ar menez uhelañ (2 428 m).

## Gwelout ivez
*Euskadi

## Liammoù diavaez
* Pennad ''Euskariz'' war bed.bzh

## Notennoù
Euzkadi

**Euzkadi** zo
* **[[Euskal Herria|Euzkadi]]**, ur ger savet gant Sabino Arana evit ober anv eus ar vro anvet hiziv Euskal Herria.
* *Euzkadi*, ar vro emren e Spagn an Eil Republik Spagnol, hervez Statud Emrenerezh 1936 
hag ivez
* **[[Euskadi]]**, ger deuet diwarnañ, hag a vez graet en euskera hiziv eus Kumuniezh Emren Euskadi, da lavarout eo an teir froviñs Bizkaia, Gipuzkoa hag Araba, pezh a vez laret País Vasco anezhañ e spagnoleg.

## Kazetennoù ha kelaouennoù
* Ur gelaouenn embannet en Bilbao en 1911 hag awenet gant ar vroadelouriezh.
* An **[[diario Euzkadi]]**, kazetenn ar vroadelourien en Bilbao entre 1913 ha1937.
* Ar gelaouenn **[[Euzkadi Roja]]** embannet gant ar Partido Comunista de Euskadi entre 1933 ha 1937. 
* Ur gelaouenn dalc'het gant broadelourien hag embannet en Caracas, Venezuela, gant harluidi, entre 1942 ha 1950.
* Ur gelaouenn dalc'het gant broadelourien hag embannet en Chile, Venezuela, gant harluidi, entre 1943 ha 1944.
* Ur c'helc'hlizher embannet gant ar c'h-*Comité Extraterritorial del Partido Nacionalista Vasco* en Mec'hiko, en 1959.

## Film
* Ur film-kelaouiñ en 1933.

## Pennadoù kar
* Euskadi
* Euskal Herria
194

947 *Ab Urbe Condita* = 194 goude J.-K.

*.*

## Darvoudoù

### Europa

#### Impalaeriezh roman ː

* Impalaerien ː Caius **Pescennius Niger** Justus (digor Ebrel 193 / 194-195). Lucius **Septimius Severus** (9 Ebrel 193 / 4 C'hwevrer 211)
**Caesar* (eil impalaer) evit Septimius Severus ː Decimus **Clodius** Septimius **Albinus** (jeneral an arme Britannia)
* Koñsuled ː Imp. Caesar L. Septimius Severus Pertinax Augustus II & Didius Clodius Septimius Albinus Caesar

### Afrika

### Reter nesañ

### Azia
## Arzoù, skridoù, ha skiantoù
## Relijionoù

* Victorius (189 - 198)

## [[:Rummad:Ganedigezhioù 194|Ganedigezhioù]] 194

Gwelet ivez :*[[:Rummad:Ganedigezhioù 194]]*

## [[:Rummad:Marvioù 194|Marvioù]] 194

Gwelet ivez:*[[:Rummad:Marvioù 194]]*

## Daveoù
__NOTOC__
196

949 *Ab Urbe Condita* = **196** goude J.-K.

## Darvoudoù

#### Europa

#### Impalaeriezh roman

*Impalaerien  ː 
*Lucius Septimius Severus (9 Ebrel 193 / 4 C'hwevrer 211) 
*Decimus Clodius Septimius Albinus (?? Genver 196 / 17-19 C'hwever 197)
*06 Ebrel : e *Viminacium*, anvet eo Caracalla *Caesar* (= eil impalaer) gant e zad Septimius Severus. Oajet eo a 8 bloaz
*Koñsuled ː Caius Domitius Dexter II & Lucius Valerius Mesalla Thrasea Priscus

### Afrika

### Reter nesañ

### Azia

## Arzoù, skridoù, ha teknikoù
## Relijionoù

* Pab ː Victorius (195 - 198)

## [[:Rummad:Ganedigezhioù 196|Ganedigezhioù]] 196

Gwelet ivez :*[[:Rummad:Ganedigezhioù 196]]*

## [[:Rummad:Marvioù 196|Marvioù]] 196

Gwelet ivez:*[[:Rummad:Marvioù 196]]*

## Daveoù
__NOTOC__
Aten

Kêr-benn Gres eo **Aten** (henc'hresianeg, el liester atav : Ἀθῆναι *Athínai* ; gresianeg a-vremañ : Αθήναι pe aliesoc'h Αθήνα *Athína* ), anvet diwar anv an doueez Athena. Unan eus ar c'heodedoù brudetañ eo p'eo bet ur riez-kêr pennañ e Henc'hres, kavell meizadoù hag anaouedegezhioù aet da vezañ mein-bon ar sevenadur europat ha bedel.
Kavet e vez ivez ar stummoù **Atenas**, pe **Atena** a-wechoù.

## Istor
*Aten (henamzer)
**Atena voe savet sur a-walc'h en IIIde milvet kent J-K w**ar
an Akropolenn da 156 m uhelder gant tud eus Mysenia. Ur mare monarkel
a vefe bet da-heul o kregiñ gant These hag oc'h echuiñ gant Kodro.
These a reas eus Aten kêrbenn an Atik. Emdreiñ a reas ar
gouarnamant en un oligarkiezh renet gant 9 arkont, war-lerc'h e voe
an tyran kentañ Pisistrates a lañsas ekonomiezh Aten, met skarzhet
e voe gant an aristokrated, hag e vab Hippias a voe rediet dezhañ
kuitaat da bro Persia. Clisthen a gemeras ar galloud hag a instituas
un demokratiezh e -508. En he barr, er Vvet
kantved kent J-K, Aten a en em lede war 2 650 Km karrez. 

Hervez
mythologiezh an Ateniz e vefe bet krouet pep tra adalek ar C'haos.
Diwarnañ e vefe bet ganet 8 ramz en o zouez Gaïa (Douar-Mamm) hag
Ouranos (Oabl steredennek). Kalz a vibien o devo ha dreist-holl
Kronos (amzer). Gant Rhea en doe d'e dro 5 bugel
a zebras evit chom hep bezañ didronet, met Rhea, displijet gant
Kronos, a guzhas ar 6vet
hini, Zeus. Deuet bras, Zeus a lazho Kronos, a zieubo e vreudeur ha
c'hoarezed hag a reno war ar Gwenved.

### Keoded Aten
Levezonet eo bet istor politikel ha prederouriezh Europa a-bezh gant demokratiezh Aten. Evit anavezout istor keoded Aten da vare an Henamzer, sellit ouzh ar pennad diwar-benn Kronologiezh Henc'hres.

### Istor a vremañ

Deuet eo Aten da vezañ bremañ kêr-benn Bro-Ch'res p'eo bet adsavet e 1835. Un tolpad-kêrioù bras eo, enni 3,7 milion annezad, o kreskiñ buan dave ar Reter hag an Norzh war lodenn vrasañ he fastell-vro, an Attika. Ur greizenn bolitikel, armerzhel, greantel galloudusoc'h-galloudusañ ha modernoc'h-modernañ eo.

## Kêrioù gevellet

### Kenlabour
* , Belgrad (1966)
* , Pariz (2000)

## Daveoù
Albrecht Becker

**Albrecht Becker** (Thale am Harz e Alamagn, 14 a viz Du 1906 - 22 a viz Ebrel 2002, Hamburg), bet tresour arvestoù, luc'hskeudenner hag aktor diouzh e vicher, a oa bet bac'het gant an Nazied abalamour ma oa heñvelreviat.

Da 18 vloaz e vagas karantez ouzh un den koshoc'h evitañ hag a-gevret e chomjont e-pad hogozik dek vloaz. E 1935 e oa bet harzet, tamallet hervez Mellad 175 da vezañ heñvelreviad ha kaset e oa bet d'an toull-bac'h e Nürnberg e-pad 3 bloaz.

Goude ma oa bet laosket da vont ec'h eas gant Arme Alamagn d'en em gannañ e Talbenn Rusia betek 1944.

## Gwelet ivez
*Roll kampoù-bac’h an nazied
*Loskaberzh
*Istor an dud heñvelrevel dindan ren an nazied
Loulotte

Anvet ez eus daou zen eus ur seurt lennegezh a denn da Vreizh un tamm bennak.

Gant Bécassine.

* Merc'h mistri Bécassine eo Loulotte el levrioù treset. Ur bugel abil eo, roet da ziwall d'ur vatezh berr he skiant, dre ma teu eus Breizh. 
E daou levr e kaver hec'h anv: *Loulotte et Bécassine*, ha *Bécassine et la petite Loulotte*. 

Gant Françoise Morvan

* Anv merc'h Françoise Morvan eo ivez, hervez he flemmskrid Le Monde comme si. Gant an anv-se e ra dave d'ur bugel buhezek ha parizian a ro bec'h d'ar vatezh skornet en he boazioù tremen kozh hag he bed diwar-lerc'h. 
Un eneberez eo ar verc'hig ouzh an urzh savet gant nerzhioù an deñvalijenn a glask lakaat en arvar sklerijenn ar sevenadur jakobin.
Karl Lange

**Karl Lange** (Hamburg, 28 a viz Here 1915), a oa bet bac'het gant an nazied abalamour d'e revelezh.

E 1935, pa oa Lange ugent vloaz, e oa bet kontet d'ar polis en dije bet darempredoù dre guzh gant ur paotr 15 vloaz ha harzet hervez ar Mellad 175 hag a lakae an heñvelrevelezh da dorfed.

Laosket e oa bet da vont goude pemzek miz, met harzet e oa bet e 1937 en-dro ha kaset d'an toull-bac'h e Fuhlsbüttel ha neuze da doull-bac'h Waldheim. Eno en doa bet un taol-nervus. 

Goude ar brezel e stagas Lange da labourat en un ti-bank, met skarzhet e oa bet raktal pa glevas rener an ti e oa bet barnet gant an nazied evit "torfedoù reizhel".

## Gwelet ivez
*Roll kampoù-bac’h an nazied
*Loskaberzh
*Istor an dud heñvelrevel dindan ren an nazied
Mongolia an Diabarzh

**Mongolia an Diabarzh** (mongoleg , *öbür mongghul*, sinaeg: 内蒙古自治区, Nèi Měnggǔ Zìzhìqū). **Mongolia ar Su** a vefe reishoc'h hervez an anvadur mongolek.

Rannvro emren eus Republik Pobl Sina, e hanternoz ar vro. Lec'hiet evit ul lodenn vras e dezerzh Gobi etre Mongolia hag ar Stêr Velen.

## Poblañs
Mongolia ar Su a zo bro ar Vongoled, koulskoude n'eont d'ober nemet 13% eus ar boblañs. Displeget e vez an dra-se dre an trevadennerezh sinaat hag aloubidigezh ar vro gant ar Sinaiz Han. Ar minorelezhioù a zo an Daured, an Evenked, an Orokined, ar Sinaiz Hui, ar Vanchoued hag ar Goreaned.

### Pobloù a ya d'ober poblañs Mongolia ar Su
Niveridigezh ar bloaz 2000
Pobl Niver a dud Dregantad 
Sinaiz Han 18,465,586 79.17% 
Mongoled 3,995,349 17.13% 
Manchoued 499,911 2.14% 
Sinaiz Hui 209,850 0.900% 
Daured 77,188 0.331% 
Evenked 26,201 0.112% 
Koreaned 21,859 0.094% 
Rusianed 5,020 0.022%

## Liammoù diavaez
Charanga

Ur **charanga** a zo un hollad sonerezh a gaver ennañ ur piano, ur violoñs, ur violoñsell, ur guiro, un dreujenn-gaol, ur fleüt, ur gourrebed hag un timbal (arabat faziañ gant an dimbalenn, a gaver er sonerezh klasel).
Sonet ez eus bet **danzonoù** da gentañ penn gant seurt hollad. Savet ez eus bet da heul sonerezh cha-cha-cha hag ivez salsa.

## Liammoù liesseurt
* https://web.archive.org/web/20060502001338/http://www.buscasalsa.com/rubrique.php3?id_rubrique=25
Karl Gorath

**Karl Gorath** (bet ganet d'an 12 a viz Kerzu 1912 e Bad Zwischenahn, en Alamagn) eo anv un den heñvelrevel bet harzhet gant an Nazied e 1938 tamallet abalamour d'e revelezh ha kaset d'ar c'hampoù-bac'h e Neuengamme hag Auschwitz. Leusket e voe da vont kuit e 1945.

O studial evit dont da vezañ klañvdiour e oa Gorath pa voe bet flatret d'e 26 vloaz gant ur c'haredig deut da vezañ erezus ha barnet e oa bet hervez Mellad 175 hag a lakae an heñvelrevelezh da dorfed. 

Abalamour d'e stummadur evel klañvdiour e voe bet kaset Gorath da labourat en ur c'hlañvdi evit prizonidi en un iskamp eus Neuengamme, met kaset e oa bet da Auschwitz pa nac'has reiñ nebeutoc'h a vara d'an dud klañv a orin polonat. Pa oa en Auschwitz e oa bet rediet da wiskañ an tric'horn ruz, arouez ar brizonidi bolitikel, hag hervezañ e-unan e oa a-drugarez da se, kentoc'h evit an tric'horn roz, ma n'en doa ket bet da c'houzañv ar gwalldaolioù resevet evit ar prizonidi heñvelrevel.

Adtapout a reas e frankiz e miz Genver 1945 da geñver dishualadenn Auschwitz.

Komz a vez eus Gorath ha pemp den all bet bac'het gant an Nazied abalamour d'o revelezh en ur film bet savet gant Jeffrey Friedman ha Rob Epstein, *[[Paragraph 175 (film)|Paragraph 175]]* e anv. 

## Gwelet ivez
*Roll kampoù-bac’h an nazied
*Loskaberzh
*Istor an dud heñvelrevel dindan ren an nazied
Iliz Sant-Servez (Sant-Servez-Landivizio)

Dispar eo **Porzh bered** (klok) Sant-Servez-Landivizio, dreist-holl dre savouriezh kloc’hdi e iliz hag e garnel.
* Ar c’hloc’hdi gotek (, gant e garidelloù ha kambroù ar c’hleier (div eus pep hini), a zo moarvat unan eus ar re vravañ james bet savet en eskopti Kemper ha Leon.
* Kalvar (XVIIvet kantved) ar vered, labour ar mestr kizeller Rolan Dore
* Ar garnel, beget gant un tourig (XVIIvet kantved) e maen greun. Giz an Azginivelezh zo warni, gant un nor gizellet eus ar c’hentañ ha pemp prenestr.
* En iliz e weler delwennoù kozh ha dreist holl unan eus ar Werc’hez gant ar mabig Jezuz.
* Taolennoù kaer gantYan Dargent, bet ganet amañ e Sant-Servez d’ar Gwener 15 a viz Here 1824 hag aet d’an Anaon d’ar Sul 19 a viz Du 1899
* Div daolenn all, dedennus ha souezhus war un dro, skrivet e brezhoneg.
* Kador brezeg (1666) kizellet gant Y. Kervella hervez Couffon.

Amañ da heul, an destenn skrivet e brezhoneg war unan eus an div daolenn :

Hon Tad Santel ar Pap Pi
navet en deveus aotréet, ar
c'huec'hved varn-uguent a viz
Meurs 1862, indulgeançzou
plenyer da Kement ini a visito
peb bloas an Ilis man an eil
Sul a viz Gouéré pé unan deus
ar seiz deiz tosta varlerc’h hag
a pédo dévotamant evit iso-
mou an Ilis, gant ma vézo
guir penitant, ma en dévézo
confeçzeet ha communieet



Bretagne Finistere SServais2 tango7174.jpg|Ar c’halvar
Image1.porte église Saint Servais.jpg|Un nor
Image0.iliz St Servez'.jpg|Taolenn
Image0.iliz St Servez.jpg|Taolenn all
Arthur Ranc

Ur politikour gall oa **Arthur Ranc**, ganet e Poitiers e 1831 ha marvet e 1908.

E studioù eil derez a reas en e gêr c’henidik ha mont a reas da Bariz da studiañ ar gwir. E Pariz e teuas da vezañ mignon gant Jules Vallès hag Arnoult ; evelto en em ganas a enep war ar bardelloù d’an 2 a viz Kerzu 1851. Kenskrivañ a reas gant Blanqui ha Mazzini ; evit kement-se e voe toullbac’het ur bloaz e 1854. Goude bezañ kemeret perzh en ur gwall-daol e voe harluet e Lambessa en Aljeria. Tec’hout a reas en ur dremen dre Italia ha Suis. Enno e vevas betek distaoladeg 1859. 

Distreiñ a reas neuze da Bariz; enno e kenlabouras da gelaouenn Delescluze *« Le Réveil »* hag e hini Vallès *« La Rue »*. Toull-bac’het e voe meur a wech evit e bennadoù. D’ar 4 a viz Gwengolo 1870 e voe anvet maer an IXvet karter ha da c’houde e voe kannad er Vodadeg Vroadel. Reiñ a reas e zilez d’an 2 a viz Meurzh. Ne oa ket e Pariz d’an 18 a viz Meurzh pa darzhas an emsavadeg hogen distreiñ a reas buan eno ha dilennet e voe e Kuzul ar Gomun en IXvet karter. Reiñ a reas e zilez, d’ar 6 a viz Ebrel evit diskouez e ziemglev e-keñver dekred an ostajoù. Goude-se e kemeras perzh el *« Ligue d’union républicaine pour la défense des Droits de Paris »* hag a glaske renabliñ ar peoc’h etre an daou du. N’en deus bet Ranc kudenn ebet e-pad ar Sizhunvezh wadek hogen, kazetennoù Versailhez en em zirollas a-enep dezhañ ha tec’hout a reas da Velgia. Kondaonet e voe d’ar marv dre zesfailh gant an trede kuzul brezel. Distreiñ a reas goude an Distaoladeg ha dilennet e voe kannad ar Sen e 1881 a-raok bezañ senatour e 1891.
Arthur Arnould

**Arthur Arnould** ganet e 1833 e Dieuze, e departamant ar Moselle, e Reter Bro-C’hall, ha marvet e 1895, a voe ezel eus Kumun Pariz. 

Mab e oa d’ur c’helenner frankizour. Kregiñ a reas da labourat er velestradurezh, met treiñ a reas buan war du ar c’hazetennerezh. Kejañ a reas gant Jules Vallès pa oant studierien, ha mignon bras dezhañ e oa. Stourmet o deus asambles a enep Taol-Stad Napoleon III e 1851. Kastizet e voe meur a wech evit e bennadoù a-enep d’an Impalaeriezh. Goude ma voe diskleriet ar Republik e 1870 e voe anvet da islevraoueger Kêr Bariz hag ismaer ar IVre karter. D’ar 26 a viz Meurzh 1871 e voe anvet ezel eus ar Gomun gant ar IVre hag ar VIIvet karter. Kemer a reas perzh e meur a Bodad Oberiant : aferioù diavaez, labour hag eskemm, ha deskadurezh. Skrivañ a reas gant Vermorel er « Journal Officiel » . Votañ a reas a-enep ar C’homite « de Salut Public», sinañ a reas ivez Manifesto ar vinorelezh. Goude ar sizhunvezh gwadek ez eas da repuiñ da Vro-Suis, eno e kejas ouzh Bakounin hag e vo mignon bras dezhañ. Kenderc’hel a reas evel just da genskrivañ gant e mignon Vallès. E 1878 e embannas e Brusel *Histoire populaire et parlementaire de la Commune de Paris*, hag a zo resis kenañ war ideologiezh ar Gumun. Goude an distaoladeg e tistroas da Bariz, hag eno e skrivas romantoù dindan anv pluenn A. Matthey.
Elisabeth Dmitrieff

**Elisabeth Dmitrieff** (1851-1910) a oa unan eus emsaverezed ar Gumun. Genel a reas e rannvro Pskov e Bro-Rusia e 1851. Laeradenn un ofiser galloudus, resevout a reas un deskadurezh a-feson e Sant-Petersbourg e-lec’h ma kejas gant sokialourien. Dimeziñ a reas gant ar c’horonel Tomanovski evit gellout mont d’an estrenvro. Mont a reas da Vro-Suis e-lec’h ma krouas kevrenn rusian an Etrebroadel. Kejañ a reas gant Marx e Londrez ha dont da vezañ tost dezhañ. Kaset e voe war e urzh da Bariz e miz Meurzh 1871 evel kannadez Kuzul-meur an Etrebroadel. Oberiant-tre e voe e-pad ar Gumun, o vezañ unan eus pennoù-bras Unvaniezh ar Maouezed evit Difenn Pariz ha sikour an dud gloazet. Stourm a reas evit ingalded ar reizhoù, ingalded ar goproù ha c’hoant he doa krouiñ un Etrebroadel evit ar merc’hed a-benn tizhout ar palioù-se. Stourm a reas e-pad ar Sizhunvezh Gwadek evel n’eus forzh peseurt gwaz. Distreiñ a reas da Rusia o tremen dre Suis. Eno e timezas ur gwaz kondaonet d’an harlu e Siberia. Heuliañ a reas anezhañ. Du-se e teskas e oa bet kondaonet dre zesfailh e Bro-C’hall d’ar 26 a viz Here 1872 d’an harlu. Mervel a reas e-kichen he gwaz e Siberia e 1910.
Le Cri du peuple (kazetenn 1871)

**Le Cri du Peuple**, « kazetenn bolitikel pemdeziek », a zo ur gazetenn c'hallek embannet e Pariz (Bro-C'hall) e 1871 war ur folenn vras gant pemp kolonenn. dek kantim he friz. Jules Vallès a oa he fenngazetennour. Casimir Bouis, Jean-Baptiste Clément, Pierre Denis, Charles Rochat a voe redaktourien all. Gustave Courbet, Bauer hag André Leo a roas un nebeud pennadoù.

Embannet e voe he niverenn gentañ d’an 22 a viz C’hwevrer 1871. Ar jeneral Vinoy a zifennas hec'h embann d’an 11 a viz Meurzh. D’an 19 e krogas Vallès gant ur gazetenn nevez « Le Drapeau », met, abalamour d'an emsavadeg kroget antronoz e embannas niverenn 19 « Le Cri du Peuple » d’an 21 a viz Meurzh. Dont a reas ar gazetenn er-maez en un doare reoliek e-pad mare ar Gomun, betek an niverenn 83, embannet d’an 23 a viz Mae 1871, da lavaret eo betek kreiz ar sizhunvezh wadek.

« Le Cri du Peuple » a zo bet kazetenn vrudetañ ar Gomun, abalamour da personnelezh Jules Vallès, kazetenner brudet dija e-mesk ar bobl abalamour d'e stourmoù ha d'e bennadoù.

Stil ar gazetenn a zo nerzhus, prederiet hag entanet a-benn broudañ mennozhioù politikel.
Friedrich-Paul von Groszheim

**Friedrich-Paul von Groszheim** (bet ganet d'ar27 a viz Ebrel, 1906 e Lübeck en Alamagn) oa bet bet bac'het gant an Nazied abalamour d'e revelezh.

Unan eus 230 gour e oa Von Groszheim bet harzhet e Lübeck gant an SS e miz Genver 1937 tamallet da vezañ heñvelrevourion lakaet da dorfed hervez Mellad 175. 

Kaset e oa bet d'an toull-bac'h e-pad dek miz ma oa rediet da wiskañ al lizherenn "A" a dalveze *Arschficker* ("paotr e bri") hag eno e c'houzañvas meur a walldaol hervezañ e-unan, dalc'het en ur gellig vihan hep tamm tommerez, nebeut-tre a voued hag hep privezioù. 

Adharzhet e oa bet e 1938 hag ar wezh-se e oa bet jahinet ha spazhet dre ret a-raok ma oa bet leusket da vont kuit. 

Abalamour ma oa bet spazhet e oa bet nac'het outañ gallout ober e goñje e 1940. 

Harzhet e oa bet evit an teirvet gwezh e 1943, ar wezh-mañ evel prizoniad politikel abalamour ma savas a-du an ez-Kaizer Wilhelm II ha kaset e oa bet da gamp-bac'h Neuengamme.

Mont a reas da Hamburg da chom goude ar brezel.

## Gwelet ivez
*Roll kampoù-bac’h an nazied
*Loskaberzh
*Istor an dud heñvelrevel dindan ren an nazied
Yusuf Kabir

**Yusuf Kabir**, un Nigeriad eus Lagos, oa oa bet harzet gant e garedig Usman Sani d'an 13 a viz Gouere 2005 ha kaset d'an toull-bac'h goude bezañ tamallet da vezañ heñvelrevour, rak un torfed an hini eo hervez ar charia, ma vez kastizet gant ar marv. En arvar e oant da vezañ meinataet, ma vefent bet barnet ha kavet kablus.

Didamallet e voe an daou zen e miz Kerzu 2005 avat.

## Liammoù diavaez
* Heñvelrevourion da vezañ lazhet dre teurel tammoù maen warne e Nigeria
*Men charged with sodomy by Islamic court, face stoning
*Nigerian men face death by stoning for having gay sex
*Two gay men in Nigeria face death by stoning if convicted
*Report on human rights issues in Nigeria
*Nigeria. In due sotto processo per sodomia
*Los hombres de Sabon Gari
*la pena de muerte en los sistemas penales nigerianos 
*La ley islámica y travestismo
*Le PS demande à Chirac d'empêcher la condamnation à mort de deux Nigérians
**Nigerian Prisoners and Detainees*, Books, LLC, 2010, ISBN 1156803659
Jarosław Dąbrowski

Un dispac'hour polonat oa **Jarosław Żądło-Dąbrowski** (*Jaroslav Dombrowski* e galleg), aet eo da Anaon e-pad darvoudoù Kumun Pariz d'an 23 a viz Mae 1871.

Ganet e voe e Jitomir e Bro-Bolonia (Impalaeriezh Rusian) d'an 13 a viz Du 1836. Mab ur familh paour eus an noblañs e oa hag ober a reas e studioù e Brest-Litovsk hag e Sankt Peterbourg. Mont a reas e Lu ar C’haokaz betek 1859. Pa zistroas en em lakaas en Akademiezh al lu. Kaset e voe da Varsovia da vougañ an emsavadeg. Emglev a reas gant ar re-se betek mont er C’hengor Broadel Kreiz. Harzet e voe e 1862 ha kondaonet d’ar marv. E 1864 e voe cheñchet e gastiz e harlu. E Bro-C’hall ec'h erruas e 1865 ha gounit a rae e dammig kreun dre dresañ. E 1866, e-pad ar brezel etre Italia hag Aostria, e kejas gant republikaned evel Delescluze, Varlin ha Auguste. E-pad ar Sez e voe harzet div wech abalmour m'en doa kavet abeg en difenn, kement-se war ul levr-stroll. 

Pa grogas ar Gumun e voe lakaet da gomandant an  lejion. Adalek an 9 a viz Ebrel e voe lakaet e-penn difenn an dachenn ar muiañ taget: Neuilly. Rossel a roas dezhañ renadur holl soudarded ar ribl dehoù. C’hoant en doa d'implij ar c'hanolierezh met ne voe ket selaouet. D’an 23 a viz Mae e voe gloazet-bras war bardell straed Myrrhe. Mervel a reas div eurvezh diwezhatoc’h. E gorf a voe kaset d’ar Père-Lachaise evit bezañ enoret. Ur chapel-biledoù a voe aozet hag ar bobl a rae al lost evit pokat da dal gwellañ jeneral ar Gumun. War a seblant e vije bet douaret korf Dombrowski e bered Ivry, hogen den ne oar pelec’h emañ e gorf.
Gwynedd

**Gwynedd** zo un anv-lec'h kembraek, hini ur rouantelezh kozh hag ur gontelezh a vremañ.

*ur rouantelezh vrezhon gozh, a-raok ma oa anv eus Kembre en Istor, gwelout Rouantelezh Gwynedd, ha div rann enni:
**ar vro anvet **[[Gwynedd Uwch Conwy]]**
**ar vro anvet **[[Gwynedd Is Conwy]]** (*Lower Gwynedd* e saozneg), pe Perfeddwlad e kembraeg; 

*ur *gontelezh* a vremañ en hanternoz Kembre, kontelezh Gwynedd 
**savet dre vras war domani kozh ar rouantelezh, 
**ha graet gant kontelezhioù *[[Sir Gaernarfon]]* ha *[[Sir Feirionnydd]]*, a oa bet kaset d'an traoñ e 1974.
David N. Dumville

**David Norman Dumville** zo ur c'heltiegour hag istorour saoz ganet e 1949. Bet eo o kelenn en Obair Dheathain, Abertawe, Berkeley, Dulenn.

## Oberennoù
* (gant Kathryn Grabowski) Chronicles and Annals of Mediaeval Ireland & Wales, 1984
* (gant Michael Lapidge) The Annals of St Neots, 1985
* The Historia Brittonum, 1985
* Histories and Pseudo-Histories of the Insular Middle Ages, 1990
* 'Wessex and England from Alfred to Edgar, 1992
* Liturgy and the Ecclesiastical History of Late Anglo-Saxon England, 1992
* Britons and Anglo-Saxons in the Early Middle Ages, 1993
* English Caroline Script and Monastic History, 1993
* Saint Patrick, 1993
* The Anglo-Saxon Chronicle, 1995
* The Churches of North Britain in the First Viking Age, 1997
* "Three Men in a Boat" (inaugural lecture), 1997
* Councils and Synods of the Gaelic Early and Central Middle Ages, 1997
* A Palaeographer's Review', vol. 1 1999, vol. 2 2003
* Saint David of Wales, 2001
* Annabes Cambriae, 2002
* The Annals of Ulster, 2002
* (gant Pádraig Ó Néill) Cáin Adomnáin and Canones Adomnani, 2003
* Wessex and England from Alfred to Edgar

## Gwelout ivez
Nennius
Mallam Abdullahi Ibrahim

**Mallam Abdullahi Ibrahim**, un Nigerian eus Lagos, oa oa bet harzet e miz Du 2004 ha kaset d'an toull-bac'h goude bezañ tamallet bezañ heñvelrevour, rak un torfed an hini eo hervez ar charia, ma vez kastizet gant ar marv.

Gant ul lez-varn islamek ez eus bet embannet un urzh evit klask e garedig Michael Ifediora Nwokoma met keit ha ma chom hep bezañ tapet ne c'hell ket bezañ barnet nag an eil nag egile, met rankout a raio Mallam Abdullahi Ibrahim chom en toull-bac'h memes tra.

Ma vez tapet Nwokoma ha kavet kablus e vezint lakaet o-daou da vervel dre deurel mein warne.

## Liammoù diavaez
* Heñvelrevourion da vezañ lazhet dre deurel mein warne e Nigeria
Rhys ap Tewdwr

Rhys ap Tewdwr (1078 – 1093) a oa roue Deheubarth hag un ezel eus tierniezh Dinefwr.

Roue e teuas da vezañ goude marv e genderv Rhys ab Owain en un emgann ouzh Caradog ap Gruffydd e 1078. Pa voe aloubet Deheubarth e 1081 gant Caradog ap Gruffydd e voe ret da Rhys mont da repuiñ da Iliz-veur Sant David. Gant Gruffydd ap Cynan, hag a oa o klask adtapout kurunenn Gwynedd, en em gevreas, avat, hag en emgann Mynydd Carn e faezhas Caradog, Trahaearn ap Caradog ha Meilyr ap Rhiwallon en hevelep bloaz.

Dont a reas Gwilherm an Alouber da Zeheubarth d'ober ur birc'hirinded. War a seblant ec'h anavezas galloud Rhys ap Tewdwr pa reas e zisklêriadur a wazoniezh.

E 1088 ec'h argasas Cadwgan ap Bleddyn eus Powys Deheubarth ha rediañ a reas Rhys ap Tewdwr de dec'hout da Iwerzhon. Distreiñ a reas Rhys ap Tewdwr gant ur morlu, avat, ha trec'hiñ a reas war Cadwgan ap Bleddyn, a varvas daou eus e vreudeur, Madog ha Rhiryd, en emgann.

E 1093 e voe ret dezhañ stourm ouzh un emsavidigezh a glaske lakaat Gruffydd, mab Maredudd ab Owain, war dron Deheubarth. Gouest e voe Rhys da drec'hiñ an emsaverien en emgann Llandudoch.

Derc'hel a reas Rhys ap Tewdwr ouzh an Normaned betek 1093, pa voe lazhet e-kichen Brycheinog gant un alouber norman bennak. N'ouzer ket hag-eñ e voe dre drubardiezh pe en un emgann.

Gant Gwladys verch Rhiwallon eus tierniezh Mathrafal e Powys e oa bet dimezet. Daou vab en doa bet: Gruffyd ha Hywel. Rhys a voe roue Deheubarth goude marv e dad, met an darn vrasañ eus e rouantelezh a voe aloubet gant an Normaned. Ne renas nemet war Cantref Mawr.

E verc'h Nest ferch Rhys a oa brudet he c'hened. Dimezet e voe gant Gerald Pembroke hag anvet e vez "Helena Kembre" abalamour ma voe skrapet gant Owain ap Cadwgan, hag e voe pennkaoz d'ur brezel diabarzh.

## Pennadoù kar
*Nest
Auguste Vermorel

## Auguste Vermorel (1841-1871) ezel ar Gomun
Auguste Vermorel a zo bet ganet e Denicé e departamant ar Rhône e 1841. Kazetenner eo bet, krouiñ a ra La Jeune France e 1831. Dont a ra da vezañ pennkazetenner Le Courrier Français, kenlabourat a ra ivez evit ar gazetenn La Réforme. E gazetennoù a oa holl troet war-zu ar sokialouriezh. Bewech ma krouas ur gazetenn e voe difennet anezhi, hag harzet ha toullbac'het Vermorel. Dre ma ne zeuas ket a-benn ar renad da ziskar anezhañ dre an doare-se, e voe implijet al lañchenn. Lavaret a rejont e oa eñ spier an Impalaeriezh. Skrivagner, embann a reas Les hommes de 1848 e 1868, Les hommes de 1851 e 1869 ha Le Parti socialiste e 1870, tri levr a-bouez d'ar poent-se. En toull e oa pa voe disklêriet ar Republik ha dieubet e voe un nebeut amzer goude. Kemer a ra perzh e emsavadeg an 31 a viz Here ha toullbac'het adarre. Ur wech dieubet, digalonekaet, divizout a ra kuitaat Pariz. D'an 18 a viz Meurzh e tistro da Bariz; d'ar 26 eo dilennet kannad ar Gomun en XVIIIvet karter. Embann a ra e-doug ur miz L'ordre ha L'Ami du Peuple : ne vo embannet nemet peder skouerenn anezhe. Kemer a raio perzh er Bodad Oberiant hag e Kuzul ar Surentez. Lissagaray a lavaras dioutañ : « Il se livra à corps perdu. Plus actif et laborieux qu'aucun; il ne sortait du Conseil que pour aller aux avant-postes. » A-enep ar muiañ-niver e voe, a-enep he zuioù jakobinour, he frazennoù divlaz. Evel-just e sinas manifesto ar bihan-niver. E-pad ar Sizhunvezh Gwadek ez eas war ar bardelloù da sikour ar stourmerien. D'ar 25 a viz Mae, goude merenn, war bardell ar C'hastell-Dour e voe gloazet-mat, d'an ampoent ma varvas Delescluze. Harzet antronoz e voe kaset da Versailhez e-lec'h ma varvas tamm-ha-tamm dre ziouer a bareañ.
Nest ferch Rhys

**Sellout ouzh ar pennad [[Nest]].*

**Nest ferch Rhys** (war-dro 1085 – marvet a-raok 1136 ; fl. 1100-1120) a oa ur briñsez eus rouantelezh Deheubarth brudet he c'hened. Merc'h e oa d'ar roue Rhys ap Tewdwr ha d'e wreg *Gwladys verch Rhiwallon*.

War-lerc'h marv he zad e 1093, e voe aloubet Deheubarth gant an Normaned hag ar roue norman Herri Iañ a Vro-Saoz a embannas bout he gwarezer.
Ur mab he doe Nest eus e berzh, *[[Henry FitzRoy]]*. E 1100 e c'hoantaas Henry dimeziñ anezhi da unan eus e varc'heien, Gerald Windsor, anvet gantañ da aotrou Penfro. Pevar bugel o doe Nest ha Gerald :
#*William FitzGerald* (marvet e 1173)
#*Maurice FitzGerald*, aotrou Lanstephen (marvet e 1177)
#*David FitzGerald*, arc'hdiagon Cardigan hag eskob Tiddewi, 
#*Angharad a [[Windsor]]*

Da Nedeleg 1109, e oa Nest hag he gwaz o tegemer he c'henderv *[[Owain ap Cadwgan]]*, mab da *[[Cadwgan ap Bleddyn]]*, priñs Powys. Ken bamet e voe Owain gant koantiz Nest ma'z eas da argadiñ kastell *[[Cenarth Bychan]]* gant pemzek gwaz, ma skrapas Nest, ha ma kasas ar wreg hag he bugale gantañ. Diwezhatoc'h e kasas ar vugale en-dro d'o zad. 

Diwar an dro-se e voe graet *Helen a Gembre* anezhi abalamour d'ar brezel a voe da-heul an darvoudoù-se. Daou vab a voe ganet gant Nest diwar Owain, *Llywelyn* hag *Einion*, ha neuze e voe kaset en-dro d'he gwaz. 

Pa varvas he fried e voe karet gant *Stephen*, konestabl Cardigan, he devoe ur mab all digantañ, *Robert Fitz-Stephen*.

Merc'h Nest, Angharad, a voe mamm d'an eskob ha skrivagner Gerald a Gembre. He mibien Maurice ha Robert a eas da vrezeliñ da Iwerzhon gant Strongbow; mervel a eure Robert e 1182.

## Anv-bihan
N'eo ket un anv roet kenañ d'ar merc'hed, abalamour da vuhez diroll, hervez kredennoù strizh ar brotestantiezh kembreat, ar briñsez Nest.
Cardigan

**Cardigan** zo anv saoznek 
*kêr Aberteifi e Kembre;
*kontelezh Ceredigion e Kembre, anvet ivez kontelezh Aberteifi
*ur bastell-vro e Kanada
*Lord Cardigan, ur brezelour saoz
*gloan eus Ceredigion
*ur ouenn chas, anvet resis *Cardigan Welsh Corgi* (korrgi, ki bihanik)
**[[The Cardigans]]*, ur stollad sonerien "pop" eus Sveden.
Ceredigion

**Ceredigion**, a oa bet anvet e-pad ur pennad *Cardiganshire* e saozneg (met bremañ e vez graet gant *Ceredigion* koulz e kembraeg hag e saozneg), a zo ur gontelezh eus Kembre hag a oa bet savet diwar ur rouantelezh kozh.
Dont a ra an anv eus ur roue kozh anvet Ceredig. A-raok 1976 e veze graet "Sir Aberteifi" anezhi. 

## Kêrioù
*Aberteifi, 
*Llanbedr Pont Steffan, 
*Llandysul, 
*Tregaron 
*Aberaeron. 

## Gwelet ivez
*Rouantelezh Ceredigion
Ac'haied

Ur bobl indezeuropat eus Henc'hres e oa an **Ac'haied** (Ἀχαιοί *Ac'haioí* en henc'hresianeg). 

## Istor
Deuet e oant eus ribloù ar Mor Du d'ober o annez da C'hres, war-dro an eil milved kent Jezuz-Krist. Kas a rejont ar Belaged kuit eus an toleadoù gwellañ a-raok bezañ kaset pelloc'h d'o zro gant an Dorianed ma voent rediet da gavout repu er Peloponnesos, dreist-holl en Ac'haia a zo bet anvet diwar o lerc'h.
En o amzer e tiwanas kêrioù Argos, Mikene, Tirins, Pilos. Moraerion e oant, hag ober a raent kenwerzh gant Kiprenez, Egipt hag Enez Kreta. Goveliañ a raent an arem, doñvaat a raent ar c'hezeg. Anaout a raent ar skritur ha skrivañ a raent ur yezh henc'hresian war tablezennoù pri gant ur skritur a reer ar skritur linennek B anezhañ.

## An anv
*Ac'haied* eo an anv a vez graet ar muiañ (598 gwech) eus tud Hellaz en Ilias hag en Odysseia Homeros. A-hend-all e vez lavaret Danaed (Δαναοί *Danaoi *, kavet 138 gwech en Ilias) hag *Argived* (Ἀργεῖοι *Argeioi*, 29 gwech en Ilias).

## Meurganoù
En Ilias hag en Odysseia e vez kaoz eus an Ac'haied, evel pa vije bet graet an anv-se eus an holl Henc'hresianed. Anv zo eus Agamemnon, roue an Ac'haied, hag eus e lez e Mikene. Mont a reas ar roue da gerc'hat Elena, pried e vreur Menelaos, da gêr Droia (e gwalarn Turkia hiziv), goude ma oa bet skrapet gant an Droianed. Ha setu penaos e krogas brezel Troia, hervez ar barzh Homeros.

Koulskoude, n'eus bet kavet roud eus ar brezel-se nemet er vojenn a seblant bezañ bet savet gant ar barzh dall. Ma'z eus bet ur seurt brezel e vefe war-dro 1230 kt JK| hervez kavadennoù ar arkeologourien (sellet ouzh Heinrich Schliemann).

Achilles Penthesilea Pio-Clementino Inv933.jpg|**Ac'haied** oc'h en em gannañ ouzh Amazoned e Brezel TroiaMirdi Pio-Clementino, Keoded ar Vatikan


## Kêrioù
Sevel a rejont kêrioù mogeriet gant mein ramzel, 5 m tevder dezho, ken e krede an Henc'hresianed e oant bet degaset gant ar Gikloped, ma reer "mogerioù kikloped" eus ar seurt mogerioù. Div zor a chom e Mikene, Dor al Leonezed an hini anavezetañ.

## Enebourien
E dibenn an  kantved kent Jezuz-Krist e voe aloubet un darn eus tiriad an Ac'haied gant an Dorianed. Distrujet e voe kêrioù Mikene, Argos ha Tirins.

## Ac'haia
Ac'haia eo anv bro an Ac'heaned.
Brycheiniog

**Brycheiniog** zo un anv-lec'h kembraek, ha
*hini Rouantelezh Brycheiniog, ur rouantelezh kozh e Kembre er Grennamzer, diwar anv ar roue kozh Brychan (Brec'han e brezhoneg); 
*hini ur gontelezh eus Kembre goude, 
**anvet ivez Sir Frycheiniog, 
**hag Aberhonddu e oa ar gêr vrasañ, 
**hag a zo aet d'ober un darn eus kontelezh Powys bremañ.

## Pennad kar
*Powys
Aberteifi

**Aberteifi** eo anv ar gêr a zo e penn kontelezh Ceredigion e Kembre, war lez ar stêr Teifi. Bez' e oa 4 203 a annezidi e 2001.

Un enezenn zo nepell a vez graet Ynys Aberteifi anezhi. 

E 2011 e oa  a dud o chom e kumuniezh Aberteifi ha  anezho a oa kembraegerien (54,6%).

## Kontelezh
"Sir Aberteifi" a veze graet ivez eus kontelezh Ceredigion.

Gevellet eo gant kêr Brioude, e Bro-C'hall.

## Pennadoù kar
* Eisteddfod Aberteifi, 1176

## Liammoù diavaez
* Skeudennoù eus Aberteifi
* Lec'hienn ofisiel
* Niveridigezh 2001. Stadegoù poblañs
* Theatr Mwldan Cardigan
* BBC Cardigan - Aberteifi
* Mudiad Ysgolion Meithrin
*  www.geograph.co.uk : Skeudennoù eus Aberteifi ha tro-war-dro
François Achille Bazaine

**François Achille Bazaine** a oa ur marichal gall a zaskoras e arme d'ar Brusianed e 1871. Deuet eo da vezañ arouez ar vezh d'an armeoù gall.
E 1944 e veze graet *Pétain-Bazaine* pe *Bazaine-Pétain* eus ar marichal kozh Philippe Pétain gant ar re a c'houlenne ma vefe kondaonet d'ar marv, da lavarout eo ar gomunourien dreist-holl.