open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Atcholeg

Ur yezh nilez-saharek eus skourr yezhoù nilotek ar c'hornôg eo an **tesoeg** (*acoli*, *shuli*, *gang* pe *lwo*) komzet gant tro-dro da 800.000 den en Ouganda, Sudan.

Tost-kenñ eo an atcholeg d'an aloureg ha d'al langieg.

## Gwelet ivez
* Yezhoù nilez-saharek
* Yezhoù nilotek

## Liammoù diavaez
*''Ethnologue''
*Keleier en atcholeg
*Dafar klewelet en atcholeg
Dinkeg

Ur yezh nilez-saharek eus skourr yezhoù nilotek ar c'hornôg eo an **dinkeg** (*dinka*). Komzet e vez gant tro-dro da 4,2 milion den (e 2017) e Soudan ar Su hag en toleadoù tro-war-dro.

Tost-tre d'an nouereg eo.

## Rannyezhoù
Meur a rannyezh a zo, isrannet evel-henn:
*Yezhoù padangek komzet er biz
**Abialangeg
**Dongdjoleg 
**Louakeg 
**Ngokeg-sobateg 
**Agereg 
**Routeg 
**Toieg 
*Yezhoù rouwengek komzet er gwalarn
**Aloreg (*alor*)
**Ngokeg-kordofaneg (*ngok-kordofan*)
**Panaroueg (*pan aru*)
**Pawanyeg (*pawany*)
*Yezhoù agarek komzet er su-kreiz
**Aliapeg (*aliap*)
**Siekeg (*ciec*)
**Gokeg (*gok*)
**Agareg (*agar*)
*Yezhoù borek komzet er gevred
**Boreg (*bor*)
**Atokeg (*athoc*)
**Goleg (*ghol*)
**Nyarwengeg (*nyarweng*)
**Touikeg (*tuic*)
*Yezhoù rekek komzet er mervent
**Rekeg (*rek*)
**Abiemeg (*abiem*)
**Agwokeg (*aguok*)
**Apoukeg (*apuk*)
**Awaneg (*awan*)
**Laweg (*lau*)
**Lwakeg (*luac*)
**Malwaleg (*malual*)
**Palieteg (*paliet*)
**Palioupinyeg (*palioupiny*)
## Gwelet ivez
* Yezhoù nilez-saharek
* Yezhoù nilotek
Reeleg

Ur yezh nilez-saharek eus skourr yezhoù nilotek ar c'hornôg eo ar **reeleg** (*reel* pe *atuot*) komzet gant tro-dro da 50.000 den (1998) e Soudan.

## Gwelet ivez
* Yezhoù nilez-saharek
* Yezhoù nilotek
Lwoeg

Ur yezh nilez-saharek eus skourr yezhoù nilotek ar c'hornôg eo al **lwoeg** (*teso*, *iteso* pe *ateso*) komzet gant tro-dro da 3.185.000 a dud (1994) e Kenya.

## Gwelet ivez
* Yezhoù nilez-saharek
* Yezhoù nilotek
18 Du

## Darvoudoù
* 1504 : kurunennet eo Anna Vreizh evit an eil gwech e penniliz Sant-Denez. 
* 1788 : en em vodañ a ra Stadoù Breizh e Roazhon, evit ar wech diwezhañ.
* 1905 : peñse ar vag-dre-dan *[[Hilda]]* e-tal Sant-Maloù.
*1918 : dizalc'hidigezh Latvia.
* 1928 : Mickey Mouse a zeu war-wel evit ar wech kentañ e *[[Steamboat Willie]]*.

## Ganedigezhioù

* 709 : Kōnin, 49 Impalaer Japan.
* 1787 : Louis-Jacques Daguerre, ijiner gall al Luc'hskeudennerezh.
* 1900 : Roparz Hemon, yezhoniour ha skrivagner brezhonek.
* 1918 : Alex Joffé, den a sinema gall.
* 1923 : Alan Shepard, sterdead amerikan kentañ.
*1939 : Margaret Atwood, skrivagnerez saoznek eus Kanada.

## Marvioù

* 1922 : Marcel Proust, skrivagner gall. 
* 1941 : Walther Nernst, fizikour ha kimiour alaman, tapet Priz Nobel ar Gimiezh gantañ e 1920.
* 1948 : Fred Lazard, meurc'hoarier echedoù gall.
* 1952 : Paul Éluard, barzh gall.
* 1962 : Niels Bohr, fizikour danat.
* 1976 : Man Ray, arzour stadunanat.
* 1978 : Pablo Dorado, melldroader etrebroadel uruguayat.
* 1987 : Jacques Anquetil, marc'hhouarner gall.
* 2014 : Alain Gilles, c'hoarier etrebroadel ha gourdoner basket-ball gall.
* 2017 : Malcolm Young, kaner-sonaozer ha soner aostralian, unan eus daou grouer ar strollad AC/DC.

## Lidoù
Sant an deiz : Sant Maodez.
Dolouoeg

Ur yezh nilez-saharek eus skourr yezhoù nilotek ar c'hornôg eo an **dolouoeg** (*dholuo* pe *luo*) komzet gant tro-dro da 3 milion a dud e Kenya ha Tanzania.

Tost-tre eo an dolouoeg d'al langoeg, d'an atcholeg ha d'an dopadoleg komzet en Ouganda.

## Gwelet ivez
* Yezhoù nilez-saharek
* Yezhoù nilotek

## Liammoù diavaez
* ''Ethnologue''
Aloureg

Ur yezh nilez-saharek eus skourr yezhoù nilotek ar c'hornôg eo an **aloureg** (*alur*) komzet gant tro-dro da 500.000 den (1991) den e Republik Demokratel Kongo ha gant 420.000 den all (1993) en Ouganda.

## Gwelet ivez
* Yezhoù nilez-saharek
* Yezhoù nilotek
Yezhoù louoek

Un isskourr eus yezhoù soudanek ar c'hreiz eo ar **yezhoù louoek**.

## Gwelet ivez
* Yezhoù soudanek ar c'hreiz
* Yezhoù nilez-saharek
Parieg

Ur yezh nilez-saharek eus skourr yezhoù nilotek ar c'hornôg eo ar **parieg** (*päri*) komzet gant tro-dro da 28 000 den (1987) e Soudan ar Su.

## Gwelet ivez
* Yezhoù nilez-saharek
* Yezhoù nilotek
Yezhoù tatogek

Un is-skourr eus ar yezhoù nilotek eo ar **yezhoù tatogek**.

Div yezh ez eus en is-skourr-mañ:

* Datougeg (*datooga*)
* Omotikeg (*omotik*)

## Gwelet ivez
* Yezhoù nilotek ar su
* Yezhoù nilez-saharek
Yezhoù kalendjinek

Un isskourr eus ar yezhoù nilotek eo ar **yezhoù kalendjinek** komzet e Kenya, reter Ouganda ha norzh Tanzania.

Setu penaos e vez isrannet ar yezhoù en isskourr-mañ (hervez ''Ethnologue''):
* Yezhoù elgonek
** Koupsabinyeg 
** Sabaoteg 
* Yezhoù nandiek-markwetek
** Yezhoù markwetek
*** Endoeg 
*** Talaieg 
** Yezhoù nandiek
*** Aramanikeg 
*** Kalendjineg 
*** Kisankaseg (*kisankasa*)
*** Mediakeg (*mediak*)
*** Mosiroeg (*mosiro*)
*** Tougeneg (*tugen*) 
* Okiekeg (*oriek*)
* Peukouteg (*pökoot*) 

## Gwelet ivez
* Yezhoù nilotek ar su
* Yezhoù nilez-saharek

## Liammoù diavaez
* ''Ethnologue''
Matthias Platzeck

Bet ganet d'an 29 a viz Kerzu 1953 e Potsdam e oa **Matthias Platzeck** e penn Strollad Sokial-demokrat Alamagn (pennlizherennoù alamanek : SPD) eus 2005 betek 2006.

Pa veze ur Republik Demokratel Alamagn (RDA), e dad a oa mezeg e Potsdam (Reter Alamagn) ha Matthias Platzeck a yeas ivez gant studioù war ar skiantoù. Didrouz e kasas e vuhez evel ijinour. Evit ar gêr e laboure hag gant tachenn an endro e plede dreist-holl.

Pa gouezhas moger Berlin avat (1989) ez eas gant ar strolladoù nevez a oa savet a-enep ar riez komunour. Er C'hevre Glas e oant bodet.

E miz Meurzh 1990 e voe dilennet evel kannad an Emglev-90-ar re C'hlas e parlamant diwezhañ Republik demokratel Alamagn. War anv ar memes strollad ez eas ur nebeud mizioù da c'houde e parlamant rannvroel ar Brandenburg. Ministr an Endro el land-mañ e voe kazi diouzhtu war-lerc'h.

Ne savas ket a-du gant ar c'henteuziñ etre ar re C'hlas eus ar c'hornôg ha re ar reter. Etre daou e chomas hag e 1994 e reas e soñj mont gant ar SPD.

E 1998 ez eas da vaer Potsdam hag e miz Mezheven 2002 da benn al Land diwar un emglev SPD-Unaniezh kristen-demokratel (pennlizherennoù alamanek : CDU).

E 2004 e voe ar prezidant nemetañ eus ul land renet gant SPD a voe dilennet en-dro.

D'ar 15 a viz Du 2005 ez eas da benn SPD, war-lerc'h Gerhard Schröder.
D'an 10 a viz Ebrel 2006 e kemeras e retred.
Datougeg

Ur yezh nilez-saharek eus skourr yezhoù nilotek eo an **datougeg** (*datooga*) komzet gant tro-dro da 150.000 - 200.000 den (1993) e Tanzania.

## Gwelet ivez
* Yezhoù nilez-saharek
* Yezhoù tatogek
Karl Veur

**Karl Veur** (742- Aachen, 28 a viz Genver 814), anvet *Charlemagne* e galleg, *Charlemagne* pe *Charles the Great* e saozneg, *Karl der Große* en alamaneg, ha **Carolus Magnus** e latin, a voe roue ar Franked (771-814) hag *Impalaer ar C’hornôg* (800-814). Sellet e vez outañ hiziv, koulz e Bro-C'hall hag en Alamagn, evel unan eus diazezourien pep hini eus an div vro-se. 

## E vuhez
Mab henañ Pepin Grenn e oa Karl, ha ganet e oa bet, war a greder, d’ar 1añ a viz Ebrel 742. Met hervez istorourien zo e vije bet kentoc’h e 747 pe e 748. Ren a reas war ar Franked war-lerc’h marv e vreur Karloman Iañ (771). 

Tagañ a reas al Lombarded annezet en hanternoz Italia (774). Gant ar brezel aloubidigezh-se e voe diskouezet e oa deuet galloud ar rouaned frank da vezañ bras : Karl Veur a gemeras an anv a *roue al Lombarded*. A-hed e vuhez e voe Karl-Veur o vrezeliañ. Aloubiñ a reas bro ar Saksoned en hanternoz Alamagn ha lakaat anezho da dreiñ da gristenien. Lakaat a reas, goude se, ar Friziz da sujañ hag aloubiñ a reas Panonia. Klask a reas aloubiñ Spagn, met ne voe ket trec’h a-enep ar vuzulmaned a oa eno. Dont a reas a-benn koulskoude da grouiñ un takad anvet *Marca Hispanica* (Marz Spagn), war an harzoù etre e impalaeriezh ha Spagn. En hevelep doare e klaskas aloubiñ Breizh ha dont a-benn da grouiñ Marz Breizh (789-790), un takad evit mirout ouzh ar Vretoned da vont pelloc’h war-zu ar reter, hag ennañ broioù Naoned, Roazhon ha Gwened. Dindan beli ur c’hont e oa bet lakaet Marz Breizh. Unan anezho e voe Rolant, un niz da Garl Veur, an hini a voe lazhet e Roncevaux (771), pa oa armeoù an impalaer o klask aloubiñ Spagn.

Ken bras e oa deuet e zomani da vezañ ma soñjas adsevel Impalaeriezh roman ar C'hornôg. Gant ar Pab e voe kurunet impalaer e Roma d’ar 25 a viz Kerzu 800. Evel-se e oa lakaet Impalaeriezh ar Garolingidi war ar memes live hag impalaeriezh Bizantion ha Kalifelezh Baghdad.

Kenderc’hel a reas Karl Veur gant labour e dad evit kempenn mererezh ar vro. Eus Aachen, ma oa e gêr-benn, e veze renet an impalaeriezh gantañ. Kas a rae e pep rannvro un noblañs en e c’hourc’hemenn, anvet missus dominicus (kefridiad ar mestr) hag un eskob. En amzer Karl Veur e voe savet al lur, un unanenn voneiz hag un unanenn bouez. Rannet e oa al lur (moneiz) e 20 *gwenneg* ha rannet e oa pep gwenneg e 12 *diner*. Yezh pemdeziek Karl Veur e oa ar frankeg, ur yezh c’hermanek komzet gant ar Franked. Gouzout a rae latin hag un tamm gresianeg ivez. Un doare azginivelezh e voe mare e impalaeriezh. Ne ouie ket skrivañ gwall vat met desket en doa lenn ha broudañ a reas an dud da zeskiñ lenn en-dro dezhañ dre sevel skolioù en e balez. En e amzer e voe adskrivet dornskridoù latin, harpet e voe an arz (adeiladouriezh, lennegezh) ha liammoù kenwerzhel a voe gant broioù ar Reter nesañ.

Pa varvas Karl Veur, e 814, e voe douaret en iliz-veur Aachen. War e lerc’h e renas e vab, Loeiz an Deol, a oa bet kurunet e 813. Gant Karl Veur e oa kroget remziad ar Garolingidi.

Ar Priz Karl Veur a vez roet bep bloaz, e kêr Aachen, d’un den hag en deus kaset war-raok unvanidigezh Europa.

## Pennadoù all
* Impalaeriezh ar Garolingidi
Yezhoù nandiek-markwetek

Un isskourr eus ar yezhoù nilotek eo ar **yezhoù nandiek-markwetek**.

Setu penaos e vez isrannet er yezhoù en isskourr-mañ:

* Yezhoù markwetek
* Yezhoù nandiek

## Gwelet ivez
* Yezhoù kalendjinek
* Yezhoù nilez-saharek
Yezhoù markwetek

Un isskourr eus ar yezhoù nilotek eo ar **yezhoù markwetek**.

Div yezh a zo en isskourr-mañ:
* Endoeg 
* Talaieg

## Gwelet ivez
* Yezhoù nandiek-markwetek
* Yezhoù kalendjinek
* Yezhoù nilez-saharek
Yezhoù nandiek

Un isskourr eus ar yezhoù nilotek eo ar **yezhoù nandiek**.

C'hwec'h yezh a zo en isskourr-mañ:
* Aramanikeg 
* Kalendjineg 
* Kisankaseg 
* Mediakeg 
* Mosiroeg 
* Tougeneg 

## Gwelet ivez
* Yezhoù nandiek-markwetek
* Yezhoù kalendjinek
* Yezhoù nilez-saharek
Yezhoù elgonek

Un is-skourr eus ar yezhoù nilotek eo ar **yezhoù elgonek**.

Div yezh ez eus en is-skourr-mañ:

* Koupsabinyeg
* Sabaoteg

## Gwelet ivez
* Yezhoù kalendjinek
* Yezhoù nilez-saharek
Omotikeg

Ur yezh nilez-saharek eus skourr yezhoù nilotek eo an **omotikeg** (*omotik*) komzet gant nebeutoc'h evit 50 den (1980) den e Kenya.

Ur yezh en arvar da vont da get an hini eo ma n'eo ket marv endeo.

## Gwelet ivez
* Yezhoù nilez-saharek
* Yezhoù tatogek
Koupsabinyeg

Ur yezh nilez-saharek eus skourr ar yezhoù nilotek eo ar **c'houpsabinyeg** (*kupsabiny*) komzet gant tro-dro da 120.000 den en proviñs Sebei, en Ouganda.

## Gwelet ivez
* Yezhoù nilez-saharek
* Yezhoù kalendjinek
Endoeg

Ur yezh nilez-saharek eus skourr ar yezhoù nilotek eo an **endoeg** (*endo*) komzet gant tro-dro da 80,000 den (1997) e Kenya.

## Gwelet ivez
* Yezhoù nilez-saharek
* Yezhoù kalendjinek
19 Du

## Darvoudoù
*2002 : peñse an eoullestr Prestige dirak aodoù Galiza ha lanv du da-heul.

## Ganedigezhioù

* 1600 : Charlez I, roue Bro-Saoz.
* 1775 : Johann Karl Wilhelm Illiger, amprevanoniour ha loenoniour alaman.
* 1805 : Ferdinand de Lesseps, savour gall Kanol Suez.
* 1888 : José Raúl Capablanca, mestrc'hoarier echedoù kuban. 
* 1917 : Indira Gandhi, politikourez, ministr kentañ India adalek 1966 betek 1977 hag e 1980.
* 1934 : Valentin Kozmitch Ivanov, melldroader etrebroadel ha gourdoner rus.
* 1952 : Mark Kerrain, kelenner brezhoneg e Skol-veur Breizh-Uhel, kensaver ar gevredigezh ha ti-embann Sav-Heol.
* 1962 : Jodie Foster, aktourez amerikan.
* 1962 : Mic'hail Saltaev, mestrc'hoarier echedoù ouzbek .

## Marvioù

* 1665 : Nicolas Poussin, livour gall.
* 1798 : Wolfe Tone, brogarour iwerzhonat.
* 1800 : Yves Marie Audrein, eskob touer ha kannad breizhat muntret gant ar Chouaned.
* 1828 : Franz Schubert, sonaozer aostrian.
* 1899 : Jean Édouard lesanvet Yan Dargent, livour breizhat.
*2017 : Charles Manson, torfedour ha gourou stadunanat.
*2019 : José Mário Branco, kaner ha sonaozer portugalat.

## Lidoù
Sant an deiz : Sant Tangi
Kalendjineg

Ur yezh nilez-saharek eus skourr ar yezhoù nilotek eo ar **c'halendjineg** (*kalenjin *) komzet e kornôg Kenya gant tro-dro da 12% eus poblañs ar vro en he fezh.

Peder rannyezh pennañ ez eus: 
* Kipsigiseg (*kipsigis*)
* Nandieg (*nandi*)
* Terikeg (*terik*)
* Keiyoeg (*keiyo*)

## Gwelet ivez
* Yezhoù kalendjinek
* Yezhoù nilez-saharek
* Yezhoù nilotek
Kinareg

Ur rannyezh okiekek eus skourr yezhoù nilotek eo ar **c'hinareg** (*kinare*).

Ur yezh varv eo.

## Gwelet ivez
* Yezhoù kalendjinek
* Yezhoù nilez-saharek
* Yezhoù nilotek
Kisankaseg

Ur yezh nilez-saharek eus skourr ar yezhoù nilotek eo ar **c'hisankaseg** (*kisankasa* pe *ndorobo*) komzet gant tro-dro da 4.670 den (1987) e Tanzania.

## Gwelet ivez
* Yezhoù nilez-saharek
* Yezhoù kalendjinek
Terikeg

Ur rannyezh kalendjinek eus skourr yezhoù nilotek eo an **terikeg** (*terik*).

Ur yezh en arvar da vont da get an hini eo.

## Gwelet ivez
* Yezhoù nilez-saharek
* Yezhoù nilotek
* Yezhoù kalendjinek
Toieg

Ur rannyezh dinkek eus skourr yezhoù nilotek eo an **toieg** (*thoi*) komzet e Soudan.

## Gwelet ivez
* Yezhoù nilez-saharek
* Yezhoù nilotek
* Yezhoù nilotek ar c'hornôg
Soueg

Ur yezh nilez-saharek eus skourr ar yezhoù roubek eo ar **soueg** (*soo*) komzet gant tro-dro da 5.000 den (1972) en Ouganda.

## Gwelet ivez
* Yezhoù nilez-saharek
* Yezhoù roubek
Nyangieg

Ur yezh nilez-saharek eus skourr ar yezhoù roubek eo an **nyangieg** (*nyang'i*) komzet gwechall en Ouganda.

Ur yezh varv an hini eo.

## Gwelet ivez
* Yezhoù nilez-saharek
* Yezhoù roubek
Yezhoù kirek

Ur skourr eus ar yezhoù nilez-saharek eo ar **yezhoù kirek**.

Setu penaos e vez isrannet ar yezhoù er skourr-mañ :
* Yezhoù temeinek
* Yezhoù dadjouek
* Yezhoù sourmek-nilotek
** Yezhoù sourmek
** Yezhoù nilotek

## Gwelet ivez
* Yezhoù soudanek ar reter
* Yezhoù nilez-saharek
Yezhoù kirek-abaiek

Ur skourr eus ar yezhoù nilotek eo ar **yezhoù kirek-abaiek**.

Setu penaos e vez isrannet ar yezhoù er skourr-mañ:

* Yezhoù jebelek
** Yezhoù jebelek ar reter (*tabiek*) 
** Yezhoù bertek
* Yezhoù kirek
** Yezhoù temeinek
** Yezhoù dadjouek
** Yezhoù sourmek-nilotek
**** Yezhoù sourmek
**** Yezhoù nilotek

## Gwelet ivez
* Yezhoù soudanek ar reter
* Yezhoù nilez-saharek
Yezhoù sourmek-nilotek

Un isskourr eus ar yezhoù nilez-saharek eo ar **yezhoù sourmek-nilotek**, ennañ daou isskourr:
* Yezhoù sourmek
* Yezhoù nilotek

## Gwelet ivez
* Yezhoù kirek
* Yezhoù nilez-saharek
28 Genver

## Darvoudoù
* 1671 : ar morlaer Henry Morgan a laka ar bilh e Panamá.
* 1846 : Emgann Aliwal etre ar saozon hag ar Sikhed.
* 1871 : dibenn ar Brezel etre Frañs ha Prus : kodianañ a ra ar Frañsizien.
* 1918 : krouet eo an Arme Ruz e Rusia.
* 1930 : e zilez a ro an diktatour spagnol Miguel Primo de Rivera.
* 1986 : gwallzarvoud an egorvulzun Challenger.
* 2003 : dilennet Ariel Sharon da Gentañ Ministr Israel evit an eil gwech.

## Ganedigezhioù

* 1457 : Herri VII a Vro Saoz roue Bro-Saoz.
* 1841 : Henry Morton Stanley, kazetenner hag ergerzher kembreat.
* 1864 : Joseph Bédier, istorour ha skrivagner gallek.
* 1853 : José Martí, barzh ha brogarour eus Kuba.
* 1873 : Colette (*Sidonie-Gabrielle Colette* hec'h anv gwir), skrivagnerez c'hallek.
* 1879 : Francis Picabia, livour ha barzh gall.
* 1887 : Arthur Rubinstein, pianoour polonat-stadunanat.
* 1915 : Kenneth E. Stager, evnoniour stadunanat.
* 1936 : Ismail Kadaré, skrivagner albanat.
* 1977 : Irina Gorchkova, mestrc'hoarierez echedoù belgiat.
* 1978 : Gianluigi Buffon, melldroader etrebroadel italian.

## Marvioù

* 814 : Karl Veur.
* 1547 : Herri VIII, roue Bro-Saoz.
* 1596 : Francis Drake, ergerzher saoz.
* 1621 : Paol V, pab.
* 1683 : an tad Juluan Maner (Julien Maunoir), beleg ha misioner e Breizh.
* 1881 Fyodor Dostoyevskiy, skrivagner rusian.
* 1939 : William Butler Yeats, skrivagner saoznek eus Iwerzhon, tapet Priz Nobel al lennegezh gantañ.
* 1944 : Charles Haskins Townsend, loenoniour stadunanat.
* 1948 : Yngve Sjöstedt, amprevanoniour ha loenoniour svedat.
* 1963 : Gustave Garrigou, reder war varc'h-houarn gall, gounideg 9 Tro Bro-C'hall war varc'h-houarn e 1911.
* 1996 : Iosif Brodskiy, skrivagner rusianek.
* 2002 : Astrid Lindgren, skrivagnerez svedat.
* 2005 : Jacques Villeret, aktor gall.

## Lidoù
* Sent an deiz :
** sant Tomaz Aquino ()
** Juluan Maner (den eürus) († 1683)
** sant Abibon (lesanvet Diboan e Breizh) ()
* E Breizh
** Santez Alwena
Yezhoù roubek

Ur skourr eus ar yezhoù nilez-saharek eo ar **yezhoù roubek** (anvet ivez **yezhoù kouliakek**) komzet gant un nebeud-tre a dud er menezioù e biz Ouganda.

Levezonet-don eo bet ar yezhoù er skourr-mañ gant ar yezhoù kouchitek dreist-holl hag ivez gant ar yezhoù nilotek.

Teir yezh pennañ ez eus renket er skourr-mañ:

* Ikeg 
* **Yezhoù roubek ar c'hornôg**
**Soueg 
**Nyangieg 

## Gwelet ivez
* Yezhoù nilez-saharek
Yezhoù dadjouek

Un isskourr eus ar yezhoù nilez-saharek eo ar **yezhoù dadjouek** komzet gant strolladoùigoù tud war un takad ledan e Kordofan, Darfour ha Wadai e Soudan ha Tchad.

Setu penaos e vez isrannet ar yezhoù en isskourr-mañ:
* **Yezhoù dadjouek ar reter**:
** Chateg 
** Ligourieg 
* **Yezhoù dadjouek ar c'hornôg**:
** Mongoeg 
**Silaeg
**Begoeg (marv)
* Nyaleg 
* Ndjalgoulgouleg 

## Gwelet ivez
* Yezhoù kirek
* Yezhoù nilez-saharek
Chateg

Ur yezh nilez-saharek eus isskourr ar yezhoù kirek eo ar **chateg** (*shatt*) komzet gant tro-dro da 15 000 den (1984) e Soudan.

## Gwelet ivez
* Yezhoù nilez-saharek
* Yezhoù dadjouek
Ligourieg

Ur yezh nilez-saharek eus is-skourr ar yezhoù kirek eo an **ligourieg** (*liguri*) komzet e Soudan.

## Gwelet ivez
* Yezhoù nilez-saharek
* Yezhoù dadjouek
Silaeg

: *Arabat kemmeskañ gant ar *'silaeg** (''sila'') komzet e [[Laos]]''.

Ur [[Yezhoù nilez-saharek|yezh nilez-saharek]] eus is-skourr ar [[yezhoù kirek]] eo ar **silaeg*' (*sila'') komzet e Tchad.

## Gwelet ivez
* Yezhoù nilez-saharek
* Yezhoù dadjouek
Ndjalgoulgouleg

Ur yezh nilez-saharek eus isskourr ar yezhoù kirek eo an **ndjalgoulgouleg** (*njalgulgule*) komzet e Soudan ar Su.

## Gwelet ivez
* Yezhoù nilez-saharek
* Yezhoù dadjouek
Begoeg

Ur yezh nilez-saharek eus isskourr ar yezhoù kirek eo ar **begoeg** (*bego*) komzet gwechall e su Darfour e Soudan.

Ur yezh varv an hini eo.

## Gwelet ivez
* Yezhoù nilez-saharek
* Yezhoù dadjouek
Yezhoù temeinek

Un is-skourr eus ar yezhoù nilez-saharek eo ar **yezhoù temeinek** komzet e Soudan

An nyimangeg eo ar yezh temeinek pennañ.

## Gwelet ivez
* Yezhoù kirek
* Yezhoù nilez-saharek
Yezhoù soudanek ar reter

Un is-skourr eus ar yezhoù nilez-saharek eo **yezhoù soudanek ar reter**.

Setu penaos e vez isranent ar yezhoù en is-skourr-mañ:

* Yezhoù astaborek
** Yezhoù narek 
** Yezhoù astaborek ar c'hornôg
*** Yezhoù noubek
*** Yezhoù tamek
* Yezhoù kirek-abaiek
** Yezhoù jebelek
*** Yezhoù jebelek ar reter
*** Yezhoù bertek
** Yezhoù kirek
*** Yezhoù temeinek
*** Yezhoù dadjouek
*** Yezhoù sourmek-nilotek
**** Yezhoù sourmek
**** Yezhoù nilotek

## Gwelet ivez
* Yezhoù soudanek
* Yezhoù nilez-saharek
Yezhoù kounamek

Un isskourr eus ar yezhoù nilez-saharek eo ar **yezhoù kounamek**.

Ur yezh pennañ a zo en is-skourr-mañ, ar c'hounameg.

## Gwelet ivez
* Yezhoù soudanek an norzh
* Yezhoù nilez-saharek
Kounameg

Ur yezh nilez-saharek eus isskourr yezhoù soudanek ar reter eo ar **c'hounameg** (*kunam*) komzet gant tro-dro da 140 000 den (1993) en Eritrea.

## Gwelet ivez
* Yezhoù nilez-saharek
* Yezhoù dadjouek
20 Du

## Darvoudoù
* 284 : Diokletian a ya da impalaer roman.
* 1945 : deroù Prosez Nürnberg.

## Ganedigezhioù

* 1436 : Frañseza Dinan, gouarnerez Anna Vreizh († 4 a viz Genver 1500 e Kastell-Briant).
* 1813 : Fran Miklošič, yezhoniour sloven.
* 1897 : Jean Pouliquen, nijer breizhat, kentañ komandant ar rejimant chase Normandi-Niemen (Gwengolo 1942-C'hwevrer 1943).
* 1898 : Alberto Suppici, melldroader ha dibaber skipailh mell-droad Uruguay aet da gampion ar bed e 1930.
* 1907 : Henri-Georges Clouzot, den a sinema gall.
* 1920 : Gene Tierney, aktourez amerikan.
* 1923 : Nadine Gordimer, skrivagnerez suafrikan, Priz Nobel al Lennegezh
* 1925 : Robert Francis Kennedy, politikour amerikan.
* 1931 : Fañch Morvannou, kelenner skol-veur ha skrivagner brezhonek.
* 1934 : Lev Polugaevski, mestrc'hoarier echedoù belarus ha soviedat.
* 1934 : Paco Ibáñez, soner ha kaner spagnol.
* 1942 : Joe Biden, 46 prezidant Stadunanat.
* 1948 : Barbara Hendricks, kanerez soprano stadunanat.
* 1960 : Ye Jiangchuan, mestrc'hoarier echedoù sinaat.

## Marvioù

* 1704 : Charles Plumier, louzawour hag ergerzher gall.
* 1910 : Lyev Tolstoy, skrivagner rusianek.
* 1936 : José Antonio Primo de Rivera, politiker spagnol, ha saver ar Falange Española. 
* 1945 : Francis William Aston, fizikour ha kimiour saoz, tapet Priz Nobel ar Gimiezh gantañ e 1922.
* 1954 : Clyde Vernon Cessna, nijer ha saver kirri-nij anvet *[[Cessna]]*.
* 1955 : Gustave Gallet, aktour (c'hoariva, sinema ha skinwel) gall.
* 1975 : Francisco Franco, jeneral politikour ha den-a-Stad spagnol (1938-1975).
* 2007 : Ian Smith, kentañ ministr Rodezia eus 1964 da 1979. 

## Lidoù
Sant an deiz : Sant Emilion
21 Du

## Darvoudoù
* 1920 : Sulvezh Gwadek en Iwerzhon : 31 den zo lazhet e Dulenn.
* 1932 : an tren a zegase Édouard Herriot da Naoned evit lidañ stagidigezh Breizh ouzh Bro-C'hall e 1532 a rank ober un ehan e-kichen Ingrandes, war harzoù Breizh, dre ma oa bet lakaet leternioù war an hent-houarn eno gant tud ar strollad Gwenn-ha-Du.
* 2017 : e zilez a ro Robert Mugabe eus e garg a brezidant e Zimbabwe.

## Ganedigezhioù

* 1643 : René Robert Cavelier de La Salle, ergerzher gall.
* 1694 : Voltaire, skrivagner ha prederour gallek.
* 1804 : Benjamin Disraeli, den a Stad ha ministr kentañ ar Rouantelezh Unanet.
* 1848 : Carlo Salvioli, mestrc'hoarier ha skrivagnour echedoù ha teoriennour an dibennoù-partiennoù italian.
* 1887 : Joseph Mary Plunkett, barzh ha broadelour iwerzhonat.
* 1893 : Ernst Grünfeld, mestrc'hoarier, kazetennour ha skrivagnour echedoù aostrian.
* 1898 : René Magritte, livour [belgiat]t.
* [1902 : Isaac Bashevis Singer, skrivagner yidichek genidik eus Polonia, tapet gantañ Priz Nobel al lennegezh.
* 1907 : Ernesto Mascheroni, melldroader etrebroadel uruguayat.
* 1908 : Salomon Flohr, mestrc'hoarier echedoù tchekoslovakat-soviedat.
* 1965 : Björk, kanerez hag aktourez.

## Marvioù

* 1305 : Yann II, Dug Breizh eus 1286 betek 1305.
* 1695 : Henry Purcell, sonaozer saoz.
* 1721 : Antoine Watteau, livour gall.
* 1874 : Sir William Jardine, naturour skosat.
* 1910 : Lev Tolstoy, skrivagner rusian.
* 1916 : Franz Joseph Iañ, impalaer Aostria ha roue Hungaria.
* 1939 : Émile Guépratte, ofiser meur a vor gall.
* 1949 : Mari Manac'h, pe Lady Mond, breizhadez paour aet da binvidik.

## Lidoù
* Katoligiezh:
** Sant an deiz : Sant Koulman.
Yezhoù soudanek

Ur skourr eus ar yezhoù nilez-saharek eo ar **yezhoù soudanek**.

Setu penaos e vez isrannet ar yezhoù er skourr-mañ:

* Yezhoù soudanek ar c'hreiz
* Yezhoù soudanek an norzh
* Yezhoù soudanek ar reter

## Gwelet ivez
* Yezhoù nilez-saharek
Peter Drucker

**Peter Ferdinand Drucker** (19 a viz Du 1909 e Vienna – 11 a viz Du 2005 e Kalifornia) en deus skrivet kalz levrioù diwar-benn ar merañ embregerezhioù. 

Kazetenner war an ekonomiezh e voe da gentañ ha ne oa ket 20 vloaz pa reas ur pennad-kaoz gant Adolf Hitler kent da hennezh mont e penn Alamagn. E levr diwar-benn Friedrich Julius Stahl (prederour war ar gwir ha yuzev) a voe devet e 1933 ha diwar se e reas e soñj mont kuit eus ar vro.

Da vro-Saoz ez eas hag en ur selaou prezegennoù John Maynard Keynes e komprenas en doa c'hoant d'ober estreget ekonomiezh rak "studial emzalc'h an dud ha n'eo ket penaos emañ kont gant ar Yalc'h" a oa war e soñj. D'ar Stadoù-Unanet ez eas evit sevel Dibenn an den ekonomikel (1939) ha Dazont an den greantel (1942).

Kuzulier rener General Motors ez eas hag e levr pennañ Keal an embregerezhioù (1945) a savas diwar 18 mizvezh enklask e emvodoù kuzul-merañ GM ha pennadoù-kaoz gant sternidi ha micherourien an embregerezh. Ur vicher nevez a voe krouet : kuzulier war ar management. Evit General Electric hag American Heart Association e labouras da c'houde hag an den dave e voe diwar neuze evit pezh a denn d'ar vanagementouriezh.

Tamm-ha-tamm e pellaas diouzh emdroadurioù nevez ar gevalaouriezh, skoet ma oa gant kresk gopr ar pennoù embregerezhioù bras da skouer hag e 1993 e savas *[[En-tu all d'ar gevalaouriezh]]*.

## Liammoù diavaez

* https://web.archive.org/web/20070428052436/http://www.pfdf.org/leaderbooks/drucker/index.html
* https://web.archive.org/web/20140207054923/http://www.peter-drucker.com/
* https://web.archive.org/web/20051124061758/http://www.druckerschool.net/
* https://web.archive.org/web/20051126030334/http://www.peterdrucker.at/
22 Du

## Darvoudoù
* 845 : trec'h an Dug Nevenoe war lu Charlez ar Moal e kêriadenn Ballon war barrez Blaen, sañset dre ma'z eus tabut e-touesk istorourien 'zo diwar-benn an deiziad-mañ.
* 1863 : echu eo sevel karrbont Montroulez.
* 1918 : erruout a ra ar soudarded c'hall e Strasbourg.
* 1932 : stanket eo treñ prezidant ar Republik c'hall gant ur goulou ruz lakaet dre guzh war ar roudenn-hent-houarn e-kichen Ingrandes (Maine-et-Loire) war harzoù Breizh.
* 1943 : dont a ra Liban da vezañ ur stad dizalc'h diouzh Bro-C'hall.
* 1956 : digoradur ar  C'hoarioù Olimpek hañv e Melbourne (Aostralia) gant Philip Mountbatten, Priñs ar Rouantelezh-Unanet ha Dug Dunedin.
* 1963 : muntret eo John Fitzgerald Kennedy, prezidant SUA, e Dallas (Texas).
* 1963 : embannadur *[[With The Beatles]]* e Breizh-Veur, eil albom gant ar strollad The Beatles.
* 1968 : embannadur *[[The Beatles (albom)]]* pe an Albom gwenn, navet albom gant ar strollad The Beatles.
* 1975 : dont a ra Juan Carlos Iañ da vezañ roue Spagn.
* 2005 : anvet eo Angela Merkel da gañsellerez Alamagn gant kannaded ar Bundestag.
* 2017 : kondaonet eo Ratko Mladić, lesanvet "kiger ar Balkanioù", d'an toull-bac'h da viken.

## Ganedigezhioù

* 1842 : José-Maria de Heredia skrivagner gallek.
* 1533 : Alfonso II d'Este, dug Ferrara.
* 1847 : Richard Bowdler Sharpe evnoniour saoz.
* 1869 : André Gide, skrivagner ha Priz Nobel al Lennegezh e 1947.
* 1874 : Max Dearly, aktour (c'hoariva ha sinema) gall.
* 1890 : Charles de Gaulle, jeneral ha Prezidant ar Republik C'hall eus 1959 betek 1969.
* 1901 : José Leandro Andrade, melldroader etrebroadel uruguayat.
* 1923 : Piéral, aktour (c'hoariva, sinema ha skinwel) gall.
* 1929 : Terry Gilliam, filmaozer stadunanat.
* 1937 : René Abjean, sonaouzour breizhat.
* 1941 : Tom Conti, aktour ha romantour skos.
* 1958 : Jamie L. Curtis, aktourez Stadunanat.
* 1960 : Stéphane Freiss, aktour, filmaozer ha saver senario gall.
* 1984 : Scarlett Johansson, aktourez stadunanat. 

## Marvioù

* 1824 : François Levaillant, ergerzher, dastumer hag evnoniour gall.
* 1916 : Jack London, skrivagner saoznek eus ar Stadoù Uannet.
* 1955 : Guy Ropartz, sonaozer brezhon.
* 1963 : Aldous Huxley, skrivagner saoz.
* 1963 : John Fitzgerald Kennedy, prezidant Stadoù Unanet Amerika (lazhet e Dallas).
* 1980 : Mae West, aktourez stadunanat.
* 2007 : Maurice Béjart, dañsour ha korollour gall.
* 2007 : Julien Gracq, skrivagner gall.
* 2010 : Julien Guiomar, aktour gall.

## Lidoù
Sant an deiz : Santez Aziliz

* Iliz katolik roman
** Santez Sesilia (a vije orin raganv brezhonek Aziliz), gwerc'hez ha merzherez e Roma, paeronez ar sonerien hag ar ganerien (2il kantved)
23 Du

## Darvoudoù
*Emgann Tudela, e Navarra, e 1808.

## Ganedigezhioù

* 912 : Otto Iañ, impalaer kentañ an Impalaeriezh santel roman german.
* 1221 : Alfonso X, roue Kastilha.
* 1496 : Clément Marot, barzh gallek.
* 1743 : Théophile-Malo Corret de La Tour d'Auvergne, soudard gall anvet da *gKentañ Greunader ar Republik* gant Napoleon Iañ.
* 1760 : François Noël Babeuf lesanvet *[[Gracchus Babeuf]]*, dispac'her gall.
* 1804 : Franklin Pierce, 14vet prezidant Stadoù Unanet Amerika.
* 1826 : Lan Inizan, beleg ha skrivagner brezhonek.
* 1876 : Manuel de Falla, sonaozer spagnolat.
* 1888 : Harpo Marx, aktour, jestraouer ha soner stadunanat.
* 1896 : Klement Gottwald, prezidant Tchekoslovakia.
* 1905 : Carlos Torre, meurc'hoarier echedoù mec'hikan
* 1922 : Joan Fuster, skrivagner katalanek eus Bro València.
* 1922 : Manuel Fraga Iribarne, politiker spagnol.
* 1928 : Pierre Étaix, furlukin, komedian ha filmaozour gall. 
* 1962 : Nicolás Maduro, prezidant Venezuela.

## Marvioù

* 867 : Nikolaz I, pab. 
* 1170 : Owain Gwynedd, roue Gwynedd.
* 1682 : Claude Lorrain, livour gall.
* 1733 : Loeiz ar Pelleter, geriadurour brezhonek.
* 1856 : Manuela Sáenz, brogarourez eus Ecuador.
* 1861 : Salvatore Viale, barzh, reizhaouer ha skrivagner korsek.
* 1942 : Peadar Kearney, sonaozer ha barzh iwerzhonat.
* 1966 : Seán Tomás Ó Ceallaigh (Sean Thomas O'Kelly), prezidant Republik Iwerzhon.
* 1976 : André Malraux, skrivagner ha politikour gall.
* 1990 : Roald Dahl, skrivagner breizhveurat genidik eus Norvegia.
* 1995 : Louis Malle, filmaozer gall.
* 2006 : Philippe Noiret, aktour gall.

## Lidoù
Sant an deiz : Sant Bieuzi
* Iliz katolik roman
** Sant Klemant, 4e pab e Roma, merzheriet e dibenn ar 
** Sant Koulman, abad iwerzhonat, saver ur reoliadur menec'h, avieler Europa, deuet da Vreizh, da Luxeuil, da Aostria ha da Italia. Patron Bear (Bro-Dreger - Aodoù-an-Arvor), Minieg-Morvan, Treveneg (Bro-Oueloù - Aodoù-an-Arvor). Marv e Bobbio (Italia) e 615
** Sant Deniel, abad-eskob abati Bangor (Kembre), patron Plouzeniel (Bro-Leon - Penn-ar-Bed) ha Trezeniel (Bro-Dreger - Aodoù-an-Arvor) (7vet kantved)
** Sant Konzelv, manac'h e Breizh, diskibl da sant Konwoion (9vet kantved)
Yezhoù outoek-aztekek

Ur familh-yezhoù eo ar **yezhoù outoek-aztekek** komzet gant pobloù-orin e kornôg ar Stadoù-Unanet (Oregon, Idaho, Utah, Kalifornia, Nevada, Arizona) ha Mec'hiko.

Bez' ez eus 33 yezh er familh-mañ.
* Yezhoù hopiek
** Hopieg
* Yezhoù tubatoulabalek
** Tubatoulabaleg
* Yezhoù toubarek
** Toubareg (marv)
* Yezhoù noumek
** Yezhoù noumek ar c'hreiz
*** Komantcheg
*** Chochoneg
*** Timbicheg
** Yezhoù noumek ar su
*** Kawaiyisoueg
*** Outeg
** Yezhoù noumek ar c'hornôg
*** Monoeg
*** Paiouteg an norzh
* Yezhoù takek
** Tongvaeg (marv)
** Tataviameg marv)
** Yezhoù koupanek
*** Kahouilheg
*** Koupenheg
*** C'hwanenheg (marv)
*** Louisenheg
** Yezhoù serranek
*** Kitanemoukeg marv)
*** Serraneg (marv)
* Yezhoù aztekek
** Potchoutekeg (marv)
** Yezhoù aztekek ledan
*** Nahouatleg
*** Pipileg
* Yezhoù koratcholek
** Houitcholeg
** Yezhoù koraek
*** Koraeg
*** Koraeg Santa Teresa
* Yezhoù tarakahitek
** Yezhoù tarahoumarek
*** Gwaric'hioeg
*** Tarahoumareg
** Yezhoù sonorek
*** Opateg (marv)
*** Yezhoù kahitek
**** Mayoeg
**** Yakieg
* Yezhoù tepimek
** Odameg
** Pimeg ar menezioù
** Tepehouanek an norzh
** Tepehouanek ar su (marv)

## Liammoù diavaez
* ''Ethnologue''
Yezhoù toubarek

Ur skourr eus ar yezhoù outoek-aztekek eo ar **yezhoù toubarek**, ennañ ur yezh nemetken, an toubareg.

## Gwelet ivez
* Yezhoù outoek-aztekek
* Toubareg
Yezhoù noumek

Ur skourr eus ar yezhoù outoek-aztekek eo ar **yezhoù noumek**.

Setu penaos e vez isrannet ar yezhoù en skourr-mañ:

* Yezhoù noumek ar c'hreiz
* Yezhoù noumek ar su
* Yezhoù noumek ar c'hornôg

## Gwelet ivez
* Yezhoù outoek-aztekek
Yezhoù takek

Ur skourr eus ar yezhoù outoek-aztekek eo ar **yezhoù takek**.

Setu penaos e vez isrannet ar yezhoù en skourr-mañ:

* Tongvaeg 
* Tataviameg
* Yezhoù koupanek
* Yezhoù serranek

## Gwelet ivez
* Yezhoù outoek-aztekek
Yezhoù serranek

Un is-skourr eus ar yezhoù outoek-aztekek eo ar **yezhoù serranek**, ennañ div yezh:

* Kitanemoukeg
* Serraneg

## Gwelet ivez
* Yezhoù outoek-aztekek
* Yezhoù takek
Yezhoù aztekek

Ur skourr eus ar yezhoù outoek-aztekek eo ar **yezhoù aztekek**.

Setu penaos e vez isrannet ar yezhoù er skourr-mañ:

* Potchoutekeg
* Yezhoù aztekek ledan

## Gwelet ivez
* Yezhoù outoek-aztekek
Yezhoù tepimek

Ur skourr eus ar yezhoù outoek-aztekek eo ar **yezhoù tepimek**, ennañ peder yezh:

* Odameg
* Pimeg ar menezioù
* Tepehouanek an norzh
* Tepehouanek ar su 

## Gwelet ivez
* Yezhoù outoek-aztekek
Yezhoù tarahoumarek

Un isskourr eus ar yezhoù outoek-aztekek eo ar **yezhoù tarahoumarek**, ennañ div yezh:
* Gwaric'hioeg
* Tarahoumareg

## Gwelet ivez
* Yezhoù outoek-aztekek
* Yezhoù tarakahitek
Yezhoù noumek ar c'hreiz

Un is-skourr eus ar yezhoù outoek-aztekek eo **yezhoù noumek ar c'hreiz**, ennañ teir yezh :
* Komantcheg
* Chochoneg
* Timbicheg

## Gwelet ivez
* Yezhoù outoek-aztekek
* Yezhoù noumek
24 Du

## Darvoudoù
* 1642 : Abel Tasman eo an Europad kentañ oc'h erruout war an enezenn anvet gantañ *Douar Van Diemen* (anvet bremañ Tasmania).
* 1859 : embannadur kentañ al levr *The origin of species* gant Charles Darwin.
* 1986 : kemeret an diviz gant Kuzul-departamant Aodoù-an-Arvor ober gant ur panellerezh divyezhek.
* 2004 : gouarnamant Iwerzhon a c'houlenn e vije ofisiel an iwerzhoneg en Unaniezh Europa.
* 2017 : ouzhpenn 300 den zo bet lazhet en ur gwalldaol en ur voskeenn ejiptat e Bir al-Abed, e ledenez Sinai.

## Sportoù
* 1906 : dilennet eo Londrez gant ar Poellgor etrebroadel olimpek evit degemer ar pevare C'hoarioù Olimpek hañv e 1908.

## Ganedigezhioù

* 1632 : Baruch Spinoza, prederour izelvroat.
* 1655 : Karl XI, roue Sveden.
* 1679 : Chrisogone-Clément de Guer, markiz a Bontkalleg.
* 1784 : Zachary Taylor, daouzekvet prezidant ar Stadoù Unanet.
* 1826 : Carlo Collodi, skrivagner italian, aozer *[[Pinocchio]]*.
* 1864 : Henri de Toulouse-Lautrec, livour ha maendresour gall.
* 1941 : Pete Best, kentañ taboulinour ar strollad sonerezh The Beatles etre miz Eost 1960 ha miz Eost 1962.
* 1961 : Arundhati Roy, skrivagnerez eus India.

## Marvioù

* 1870 : Isidore Ducasse, lesanvet Kont Lautréamont, skrivagner gall.
* 1929 : Georges Clemenceau, Kentañ Ministr Bro-C'hall.
* 1963 : Lee Harvey Oswald, muntrer ar prezidant John F. Kennedy.
* 1991 : Freddie Mercury, kaner-sonaozer saoz, ezel eus ar strollad Queen.
* 1996 : Somhairle MacGill-Eain, skrivagner gouezelek.
* 1997 : Barbara, kanerez ha sonaozerez c'hall.
* 2024 : Breyten Breytenbach, skrivagner eus Suafrika. 

## Lidoù
* Santez Bleuñvenn
* Sant Bizhui, penitiour kembreat, diskibl da sant Gweltaz, deuet d'en em staliañ war riblenn ar Blavezh e lec'h m'emañ Bizhui-an-Dour hiziv (circa 570)
* Gouel Maria Miz Du
Yezhoù koupanek

Un is-skourr eus ar yezhoù outoek-aztekek eo ar **yezhoù koupanek**, ennañ peder yezh:

* Kahouilheg
* Koupenheg
* C'hwanenheg
* Louisenheg

## Gwelet ivez
* Yezhoù takek
* Yezhoù outoek-aztekek
Yezhoù aztekek ledan

Un is-skourr eus ar yezhoù outoek-aztekek eo ar **yezhoù aztekek ledan**, ennañ div yezh:

* Nahouatleg
* Pipileg

## Gwelet ivez
* Yezhoù aztekek
* Yezhoù outoek-aztekek
Yezhoù koraek

Un is-skourr eus ar yezhoù outoek-aztekek eo ar **yezhoù koraek**, ennañ teir yezh:

* Houitcholeg
* Koraeg
* Koraeg Santa Teresa

## Gwelet ivez
* Yezhoù koratcholek
* Yezhoù outoek-aztekek
Yezhoù kahitek

Un is-skourr eus ar yezhoù outoek-aztekek eo ar **yezhoù kahitek**, ennañ div yezh:

* Mayoeg
* Yakieg

## Gwelet ivez
* Yezhoù sonorek
* Yezhoù outoek-aztekek
11 Gouere

## Darvoudoù

* 1302 : en Emgann ar C'hentroù Aour eo trec'het roue Bro-C'hall gant un emglev kêrioù eus Flandrez.
* 1405 : lakaat a ra an amiral sinaat Zheng He da ouel evit e veaj kentañ.
* 1776 : deroù trede beaj James Cook.
* 1904 : astennet eo al linenn hent-houarn Brest-Lesneven betek Ploueskad.
* 1921 : Mongolia dizalc'h diouzh Sina.
* 1962 : kentañ treuzkasadenn skinwel dre al loarell *Telstar 1* e Pleuveur-Bodoù.

## Sportoù
* 1939 : 2 tennad-hent Tro Bro-C'hall etre Vire (Calvados) ha Roazhon ; trec'h eo Eloi Tassin.
* 1956 : loc'hañ a ra 7 tennad-hent Tro Bro-C'hall eus An Oriant war-du Añje (Maine-et-Loire).
* 1982 : 8 tennad-hent Tro Bro-C'hall etre Konk-Kerne ha Kastellin ; trec'h eo Frank Hoste (Belgia).
* 1986 : 8 tennad-hent Tro Bro-C'hall etre Saint-Hilaire-du-Harcouët (Manche) ha Naoned ; trec'h eo Eddy Planckaert (Belgia).
* 1998 : dalc'het eo rakredadeg Tro Bro-C'hall e Dulenn (Iwerzhon) (a-benn d'an eur).
* 2004 : 8 tennad-hent Tro Bro-C'hall etre Lambal ha Kemper ; trec'h eo Thor Hushovd (Norvegia).

## Ganedigezhioù

* 1274 : Robert Iañ a Vro-Skos, anvet ivez **Robert the Bruce**.
* 1757 : Johann Matthäus Bechstein, loenoniour ha naturour alaman.
* 1767 : John Quincy Adams, c'hwec'hvet prezidant ar Stadoù-Unanet.
* 1798 : Paolo Savi, douarour hag evnoniour italian.
* 1884 : Émile Ronet, aktour (c'hoariva ha sinema) gall.
* 1920 : Yul Brynner, aktour stadunanat.
* 1935 : Pêrig Herbert, sonaozour ha yezhoniour breizhat.
* 1968 : Conrad Vernon IV, den a sinema stadunanat.

## Marvioù

* 1937 : George Gershwin, stadunanat.
* 1964 : Maurice Thorez, komunour gall.

## Lidoù
* Devezh ar vro e Flandrez.
Yezhoù noumek ar c'hornôg

Un is-skourr eus ar yezhoù outoek-aztekek eo **yezhoù noumek ar c'hornôg**, ennañ div yezh:

* Monoeg
* Paiouteg an norzh

## Gwelet ivez
* Yezhoù outoek-aztekek
* Yezhoù noumek
Belle & Sebastian

**Belle & Sebastian** a zo ur strollad pop a vro Skos savet e Glasgow e miz Geñver 1996 da geñver ur genstrivadeg sonerezh aozet get rann business ar sonerezh en o skol-veur. "Tigermilk" a voe o albom kentañ, savet dreistholl a-zoc'h empenn faltazius Stuart Murdoch, hag enrollet e sigur pleustriñ ar gelennadurezh ha lakaet da zonet er-maez get ar label dizalc'h Electric Honey.

Goude e voent engouestlet get ur label brassoc'h, Jeepster Records ha savet un albom nevez e 1996 : "If You're Feeling Sinister" e 1996 hag un nebeud pladennoù berr (astennadoù anezhe) e 1997. O zrede albom "The Boy with the Arab Strap" e 1998 a voe tizhet an top-20 getoñ e renkadurezh ar pladennoù muiañ gwerzhet e Breizh Veur. Ar Brit Award evit "Best Newcomer" o deus tapet e 1999. Klevet e voe ar strollad er festival Bowlie Weekender e 1999.

Engouestlet e voent e miz gourhelen 2002 get Rough Trade Records. "Dear Catastrophe Waitress", savet e 2003, a voe degemeret mat ivez (c'hwitet ar priz Mercury Music getoñ e 2004). Setu ur strollad lidet ged e garourion avat, karourion leal mard eus anezhe.

E miz Geñver 2005 e voe dibabet ha dilennet Belle and Sebastian gwellañ strollad bro Skos get The List, e-touez strolladoù skosek arall (Simple Minds, Idlewild, Travis, Franz Ferdinand, the Proclaimers, ha re 'rall...).

Añv ar strollad a zo bet dilennet gete e koun "Belle et Sébastien" (ur c'hi hag ur paotr bihan), ur levr evit ar vugale skrivet get ar skrivagnerez c'hall Cécile Aubry, ur film-kazetenn a oa bet graet e bro C'hall diàrnehoñ hag un dresadenn-vev e bro Nippon e 1981.

Izili diazez ar strollad eo Stuart Murdoch (kan, gitar, touchennaouegoù), Stevie Jackson (kan ha gitar), Chris Geddes (touchennaouegoù), Sarah Martin (violoñs ha kan), Mick Cooke (trompilh ha gitar boud), Bobby Kildea (gitar ha gitar boud) ha Richard Colburn (taboulinoù). Gwezharall e oa bet Isobel Campbell (kan ha violoñsell) ha Stuart David (gitar boud) ennañ.

## Pladennoù :

 * Tigermilk, 1996; #13 UK (addaet er maez e 1999)
 * If You're Feeling Sinister, 1996
 * The Boy with the Arab Strap, 1998; #12 UK
 * Fold Your Hands Child, You Walk Like a Peasant, 2000; #10 UK, #80 US
 * Storytelling, 2002; #26 UK, #150 US
 * Dear Catastrophe Waitress, 2003; #21 UK, #84 US

## ha dastumadegoù :

 * Lazy Line Painter Jane (box of first three singles/EPs), 2000
 * Push Barman to Open Old Wounds (2xCD compilation of Jeepster EPs), 2005; #40 UK
10 Gouere

## Darvoudoù
* 1940 : nac'h a ra 80 parlamantad - 8 dilennad breizhat en o zouesk - votiñ al leungalloudoù d'ar Marichal Pétain.
* 1964 : embannadur *[[A Hard Day's Night (albom)|A Hard Day's Night]]* e Breizh-Veur, trede albom gant ar strollad The Beatles.
* 1981 : kentañ bannadenn ar film tresadennoù-bev *[[The Fox and the Hound]]* e Stadoù-Unanet Amerika.
* 2004 : dalc'het e vez e Brest, betek ar 16 a viz Gouere, pevare Gouel Etrebroadel ar Mor hag ar Vartoloded, *Brest 2004* e anv.
* 2010 : ouzhpenn ur milion a dud o vanifestiñ e straedoù Barcelona evit embann ez int ur vroad, da-heul barnadenn Lez-varn Vonreizhel Spagn a nac'he degemer statud emrenerezh Katalonia.

## Sportoù
* 1924 : Henri Deglane, gourener gall, a ya da gampion olimpek er rummad Grek-ha-roman e Pariz.
* 1951 : loc'hañ a ra 7 tennad-hent Tro Bro-C'hall eus Gwerc'h-Breizh war-du Añje (Maine-et-Loire) (a-benn d'an eur).
* 1953 : loc'hañ a ra 8 tennad-hent Tro Bro-C'hall eus Naoned war-du Bourdel (Gironde).
* 1956 : 6 tennad-hent Tro Bro-C'hall etre Sant-Maloù hag An Oriant ; trec'h eo Fred de Bruyne (Belgia).
* 1977 : 9 tennad-hent Tro Bro-C'hall etre An Oriant ha Roazhon ; trec'h eo Klaus-Peter Thaler (Republik Kevreadel Alamagn).
* 1982 : 7 tennad-hent Tro Bro-C'hall etre Kankaven ha Konk-Kerne ; trec'h eo Pol Verschuere (Belgia).
* 1994 : tapet rekord Bro-C'hall dindan an amzer al lamm uhel (2,33 m) gant ar Breizhad Jean-Charles Gicquel, en Eberstadt (Alamagn).
* 2004 : 7 tennad-hent Tro Bro-C'hall etre Kastellbriant ha Sant-Brieg ; trec'h eo Filippo Pozzato (Italia).
* 2016 : tapet e gentañ titl etrebroadel gant skipailh mell-droad Portugal da-geñver Kampionad mell-droad Europa 2016.

## Ganedigezhioù

* 1509 : Jean Calvin, unan eus pennoù an Disivoud protestant.
* 1830 : Camille Pissarro, livour gall.
* 1856 : Nikola Tesla, ijiner an tredan.
* 1881 : Marcelle Géniat, aktourez (c'hoariva ha sinema) c'hall.
* 1884 : Pierre Larquey, aktour (c'hoariva, sinema ha skinwel) gall.
* 1963 : Ronan Penseg, marc'hhouarnour.
* 1988 : Maria De Rosa, mestrc'hoarierez echedoù italian, Kampionez Italia e 2003.

## Marvioù

* 138 : Hadrianus, impalaer roman.
* 1559 : Herri II a Vro-C'hall, roue Bro-C'hall.
* 1851 : Louis-Jacques Daguerre, ijiner gall al luc'hskeudennerezh.
* 1884 : Paul Charles Morphy, meurc'hoarier echedoù eus SUA.
* 1963 : Césaire Le Coënt, barzh brezhonek.
* 2000 : Antonio Aparicio, skrivagner spagnol.
* 2015 : Omar Sharif, aktor genidik eus Ejipt.

## Lidoù
Mayoeg

Ur yezh outoek-aztekek eus skourr ar yezhoù kahitek eo ar **mayoeg** (*mayo*) komzet gant tro-dro da 40 000 den e Mec'hiko. Tost-tre eo d'ar yakieg.

## Gwelet ivez
* Yezhoù outoek-aztekek
* Yezhoù sonorek
Odameg

Ur yezh outoek-aztekek eus skourr ar yezhoù tepimek eo an **odameg** (*o'odham ñiok*) komzet gant tro-dro da 30.000-45.000 den en holl er Stadoù-Unanet (12.000) hag e Mec'hiko.

An eil yezh muiañ-komzet gant ur bobl-orin er Stadoù-Unanet an hini eo. 

Tost-kenañ eo d'ar pimeg ha d'an tohoneg.

## Gwelet ivez
* Yezhoù outoek-aztekek
* Yezhoù tepimek

## Liammoù diavaez
* ''Ethnologue''
Tarahoumareg izel

Ur yezh outoek-aztekek eus skourr ar yezhoù tarakahitek eo an **tarahoumareg izel** (*tarahumara baja*) komzet gant ouzhpenn 15 000 den e Chihuahua e Mec'hiko.

## Gwelet ivez
* Yezhoù outoek-aztekek
* Tarahoumareg
Tarahoumareg ar mervent

Ur yezh outoek-aztekek eus skourr ar yezhoù tarakahitek eo **tarahoumareg ar mervent** (*tarahumara suroeste*) komzet gant ouzhpenn da 100 den e Chihuahua e Mec'hiko.

## Gwelet ivez
*Yezhoù outoek-aztekek
*Tarahoumareg
9 Gouere

## Darvoudoù
* 455 : ar jeneral roman Avitus a zo embannet impalaer Impalaeriezh roman ar C'hornôg.
* 1810 : Napoleon a stag an Izelvroioù ouzh Bro-C'hall.
* 1816 : dieubidigezh Arc'hantina.
* 1967 : lakaet eo kreizenn nukleel Brenniliz da vont en-dro.

## Sportoù
* 1932 : loc'hañ a ra 3de tennad-hent Tro Bro-C'hall eus Naoned war-du Bourdel (Gironde).
* 1951 : 6 tennad-hent Tro Bro-C'hall etre Caen (Calvados) ha Roazhon ; trec'h eo Edouard Muller.
* 1953 : 7 tennad-hent Tro Bro-C'hall etre Ar Mañs (Sarthe) ha Naoned ; trec'h eo Livio Isotti (Italia).
* 1956 : 5 tennad-hent Tro Bro-C'hall etre Caen (Calvados) ha Sant-Maloù ; trec'h eo ar Breizhad Job Morvan.
* 1977 : 8 tennad-hent Tro Bro-C'hall etre Añje (Maine-et-Loire) hag An Oriant ; trec'h eo Giacinto Santambrogio (Italia).
* 1994 : loc'hañ a ra 7 tennad-hent Tro Bro-C'hall eus Roazhon war-du park tematek Futuroscope (Vienne).
* 1997 : loc'hañ a ra 4re tennad-hent Tro Bro-C'hall eus Pluveleg war-du tachenn ar c'hoarioù Puy du Fou (Vañde).
* 2006 : 8 tennad-hent Tro Bro-C'hall etre Sant-Meven hag An Oriant ; trec'h eo Sylvain Calzati.

## Ganedigezhioù

* 1249 : Impalaer Kameyama eus Japan.
* 1654 : Impalaer Reigen eus Japan.
* 1764 : Ann Radcliffe, skrivagner saoz.
* 1851 : Berthold Englisch, mestrc'hoarier echedoù aostrian.
* 1889 : James Chapin, evnoniour stadunanat.
* 1935 : Wim Duisenberg, politikour izelvroat.
* 1946 : William Sheller, kaner-sonaozer gall.
* 1962 : Aloyzas Kveinys, mestrc'hoarier echedoù lituanian.
* 1956 : Tom Hanks, aktour stadunanat.

## Marvioù

* 1856 : Amedeo Avogadro, kimiour italian (° 9 a viz Eost 1776 e Torino (Italia)).
* 1962 : Georges Bataille, skrivagner gall (° 10 a viz Gwengolo 1897 e Billom (Puy-de-Dôme)).
* 1984 : Erwan Kervella, ludresour ha fentigeller er gelaouenn Yod-Kerc'h (° 15 a viz Eost 1949 e Landreger).
* 2010 : Clément Guillon, bet eskob Kemper ha Leon
Yakieg

Ur yezh outoek-aztekek eus skourr ar yezhoù sonorek eo ar **yakieg** (*yoem noki*) komzet gant tro-dro da 16.000 den e Sonora e Mec'hiko hag en Arizona er Stadoù-Unanet (350 den).

E yakieg e vez liammet an doare da dsitagañ ar gerioù ouzh o ster, da skouer an 'l' a c'hell bezañ distaget /l/ pe c'hoazh /r/ evit diskwel n'emañ ket an hini o komz laouen pe a-du gant un dra bennaket.

## Liammoù diavaez
* ''Ethnologue'']

## Gwelet ivez
* Yezhoù outoek-aztekek
* Yezhoù sonorek
Tarahoumareg

Ur yezh outoek-aztekek eus skourr ar yezhoù tarakahitek eo an **tarahoumareg** (*tarahoumara*) komzet gant ouzhpenn da 65.000 den e norzh Mec'hiko,

Isrannet e vez e pemp yezh pe rannyezh disheñvel:

*Tarahoumareg izel
*Tarahoumareg ar c'hreiz
*Tarahoumareg ar gevred
*Tarahoumareg an norzh
*Tarahoumareg ar mervent

## Gwelet ivez
*Yezhoù outoek-aztekek
*Yezhoù tarahoumarek
8 Gouere

## Darvoudoù
* 1497 : loc'hañ a ra Vasco da Gama evit e veaj kentañ war-zu India.
* 1859 : dont a ra Karl XV da vezañ roue Sveden, ha roue Norvegia gant an anv Karl IV.
* 1941 : en em gavout a ra ur bodad skrivagnerien, e ti ar gazetenn nevez-c'hanet ''La Bretagne'' e Roazhon, da zegemer an doare-skrivañ peurunvan (pe KLTG).
* 2006 : 7 tennad-hent Tro Bro-C'hall etre Sant-Gregor ha Roazhon (a-benn d'an eur).
* 2012 : aet Didier Deschamps da zibaber broadel skipailh Bro-C'hall ar vell-droad.
* 2022 : muntret eo ar politiker japanat Shinzo Abe, bet kentañ ministr Japan e-pad meur a vloaz.

## Ganedigezhioù

* 1478 : Gian Giorgio Trissino, barzh italian.
* 1593 : Artemisia Gentileschi, livour italian.
* 1621 : Jean de La Fontaine, barzh gallek.
* 1815 : Adélaïde-Louise d'Eckmühl de Blocqueville, lennegourez ha barzhez c'hall.
* 1836 : Joseph Chamberlain, den-Stad saoz.
* 1838 : Ferdinand Graf von Zeppelin, ijinour alaman.
* 1841 : Charles Henry Tilson Marshall, ofiser er British Army hag evnoniour breizhveuriat.
* 1867 : Käthe Kollwitz, kizellerez ha livourez alaman.
* 1877 : René Navarre, aktour (c'hoariva ha sinema) gall.
* 1976 : Ellen MacArthur, bageerez saoz.

## Marvioù

* 1623 : Gregor XV, Pab.
* 1695 : Christiaan Huygens matematikour ha steredoniour eus an Izelvroioù.
* 1822 : Percy Bysshe Shelley, barzh saoznek.
* 1827 : Roparzh Surcouf, kourser breizhat.
* 1855 : Sir William Edward Parry, amiral hag ergerzher saoz.
* 1859 : Oscar I, roue Sveden.
* 1913 : Louis Hémon, skrivagner gallek, brudet e romant *Maria Chapdelaine* (skrivet gantañ e Kebek).
* 1943 : Jean Moulin, politikour gall.
* 1994 : Kim Il Sung, politikour korean.
* 2012 : Ernest Borgnine, aktour amerikan.
* 2022 : Shinzo Abe, bet kentañ ministr Japan.
* 2022 : José Eduardo dos Santos, bet prezidant Angola.
* 2022 : Luis Echeverría Álvarez, bet prezidant Mec'hiko.

## Lidoù
Toubareg

Ur yezh outoek-aztekek eus skourr ar yezhoù toubarek eo an **toubareg** (*tubar*) komzet gwechall e Mec'hiko. Ur yezh varv an hini eo, aet da get e diwezh ar bloavezhioù 1970.

## Gwelet ivez
* Yezhoù outoek-aztekek
Tubatoulabaleg

Ur yezh outoek-aztekek eus skourr ar yezhoù tubatoulabalek eo an **tubatoulabaleg** (*tübatulabal*) komzet gant ur c'hwec'h den bennaket er Stadoù-Unanet (Kalifornia), eus pobl an dTubatoulabaled. Ur yezh en arvar da vont da get an hini eo dre an diouer a dud a ra ganti hag o oad. 

## Gwelet ivez
* Yezhoù outoek-aztekek
Kitanemoukeg

Ur yezh outoek-aztekek eus skourr ar yezhoù serranek eo an **c'hitanemoukeg** (*kitanemuk*) komzet gwechall e Mec'hiko.

Ur yezh varv an hini eo.

## Gwelet ivez
* Yezhoù outoek-aztekek
* Yezhoù serranek