open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Arondisamant Baiona

**Arondisamant Baiona** zo unan eus an tri arondisamant a zo e departamant gall ar Pireneoù-Atlantel. Ennañ emañ div broviñs kornôg Iparralde Euskal Herria, da lavarout eo Lapurdi ha Nafarroa Beherea, hag an darnig kornôk eus Zuberoa.

## Kantonioù an arondisamant
### Betek 2016
Rannet e oa arondisamant Baiona e 19 kanton (betek 2014) hag e 123 c'humun :
#### E [[Lapurdi]]
*Kanton Angelu-Norzh
*Kanton Angelu-Su 
*Kanton Bastida 
*Kanton Baiona-Reter
*Kanton Baiona-Norzh 
*Kanton Baiona-Kornôg 
*Kanton Biarritz-Reter 
*Kanton Biarritz-Kornôg 
*Kanton Bidaxune 
*Kanton Ezpeleta 
*Kanton Hendaia 
*Kanton Donibane Lohizune 
*Kanton Hiriburu 
*Kanton Uztaritze

#### [[Nafarroa Beherea]]
*Kanton Iholdi 
*Kanton Baigorri
*Kanton Donibane Garazi

#### Kantonioù enne kumunioù eus div broviñs
*Kanton Donapaleu, ennañ 27 kumun, 20 eus Nafarroa Beherea ha 7 anezho eus proviñs kozh Zuberoa.
*Kanton Hazparne, ennañ 7 kumun, 4 eus Lapurdi, 3 eus Nafarroa Beherea

### Abaoe 2017
Adrannet e voe arondisamantoù Pireneoù-Atlantel d'ar 1 a viz Genver 2017. 122 gumun zo en arondisamant Baiona bremañ.

## Daveoù
Altzai-Altzabeheti-Zunharreta

**Altzai-Altzabeheti-Zunharreta** (*Alçay-Alçabéhéty-Sunharette* e galleg hag ent-ofisiel; *Aucet-Aucet Juson-Sunarreta* en okitaneg) zo ur gumun eus Zuberoa, en Iparralde, al lodenn eus Euskal Herria zo er stad c'hall. Hervez ar velestradurezh c'hall emañ e Kanton Atharratze-Sorholüze, e departamant ar Pyrénées-Atlantiques hag er rannvro Aquitaine.

## Pennad kar
*Altzai

## Liammoù diavaez
Arüe-Ithorrotze-Olhaibi

**Arüe-Ithorrotze-Olhaibi** (*Aroue-Ithorots-Olhaïby* e galleg hag ent-ofisiel) zo ur gumun eus proviñs Zuberoa, en Euskal Herria, en hanternoz d'ar Pireneoù, e kanton Donapaleu.

## Istor
E 1973 e oa bet staget Ithorrotze-Olhaibi ouzh Arüe.

## Skeudennoù

Aroue-Ithorots-Olhaïbe, Pyr-Atl,Fr) La mairie situé à Aroue.JPG|Ti-kêr Arüe. 
Aroue (Aroue-Ithorots-Olhaïbe, Pyr-Atl, Fr) l'église dans la lumière du matin.JPG|Iliz Arüe.


## Liammoù diavaez
Domintxaine-Berroeta

**Domintxaine-Berroeta** (*Domesenh-Berrauta* en okitaneg; *Domezain-Berraute* e galleg hag ent-ofisiel) zo ur gumun eus proviñs Zuberoa, en Euskal Herria, en hanternoz d'ar Pireneoù, e kanton Donapaleu.

## Skeudennoù

Église Saint-Jean-Baptiste de Domezain (Domezain-Berraute, Pyr-Atl, Fr).jpg|Iliz Sant Yann-Vadezour e Domintxaine
Berraute (Domezain-Berraute, Pyr-Atl, Fr) L'église trinitaire.JPG|Iliz Berroeta
Berraute (Domezain-Berraute, Pyr-Atl, Fr) ëglise avec cimetière.JPG|Iliz ha bered Berroeta
Dispakadur dekredel

E jedoniezh, an **dispakadur dekredel** zo un doare da skrivañ an niveroù gwerc'hel muiel gant skoazell mac'hoù 10 (ha pa vent leiel pe muiel). Pa vez kevanion naturel a 'n niveroù e klot an dispakadur dekredel gant ur skrivad diazez 10. Pa vez niveroù dekredel anezho e kaver un dispakadur dekredel bevennet. Pa vez niveroù feurek anezho e c'heller kavout un dispakadur dekredel anvevenn trovezhiek. Erziwezh, pa vez niveroù anfeurek anezho, e vez anvevenn hag antrovezhiek an dispakadur dekredel.

## Pennadoù liammet
* Skrivad dekredel savlec'hek
* Kevan naturel
* Kevan daveel
* Niver dekredel
* Niver feurek
* Dekredell darreadek
* Niver gwerc'hel
* Dispakadur dekredel a 'n unanenn
Mont Lozère

Ar *Mont Lozère* (**Mont Losera** en okitaneg, distaget /mont louzero/ er c'hornad) zo ur venezeg c'hreunvaenek e gevred ar Massif central, e departamant al Lozère, a deu e anv eus hini ar venezeg. Menez uhelañ ar Cévennes eo. Tapout a ra 1 699 m en e lec'h uhelañ.
Kiang

Ar **c'hiang** (*Equus kiang*) a zo ur bronneg karnek hag a vev en India, Sina, Tibet, Pakistan ha Nepal.

## Doareoù pennañ
Brasoc'h eo eget an azen gouez hag azen gouez Azia, spesadoù kar dezhañ. War-dro 2 m eo eo hirder hag 1.40 m ouzh an draen. Etre 250 ha 450 kg eo e bouez.

Cheñch a ra liv e vlevenn hervez ar c'houlz-amzer : arruz en hañv ha gell teñval er goañv. Hiroc'h ha stankoc'h eo e vlev diouzh ar goañv. 

Tost-mat eo ouzh azen gouez Azia ha n'eus nemet 1% a ziforc'h etre TDN mitokondriennoù an daou spesad. Disheñvelaet e vefe an daou spesad war-dro 500.000 bloaz 'zo.

Bevañ a ra war-dro 20 vloaz.

## Gouennañ
Mare ar gouennañ a c'hoarvez e miz Eost ha miz Gwengolo. An dougen a bad 1 bloaz pe dost ha ganet e vez an eal nemetañ en hañv, pa eo fonnus ar boued.

Dizonet e vez an hini yaouank d'an oad a 1 bloaz ha tizhet e vez e oad gour da 2 vloaz.

## Annez
Bevañ a ra e dezerzhioù ha stepennoù an uheldirioù, etre 4000 ha 7000 m a-us live ar mor.
Eskiula

**Eskiula** (*Esquiula* en okitaneg; *Esquiule* e galleg hag ent-ofisiel) zo ur gumun eus proviñs Zuberoa, en Euskal Herria, bremañ e kanton Auloron e Senta Maria-kornaoueg.

## Istor
*En 1790 edo e kanton Aramits, gant kumunioù eus Bearn.
*E 2000 e voe c'hoariet ar pastorala (en euskareg) en Eskiula. Ar bolitikerien c'hall Jacques Delors ha Martine Aubry a oa deuet di n'eo ket sur o doa komprenet kalz a dra.

## Liammoù diavaez
Gwrizienn garrez

**Gwrizienn garrez** pe **daouvonad** (pe *bon daou*) un niver gwerc'hel muiel *x* zo un niver muiel ma vez ar c'hehed anezhañ par da *x*. E notañ a reer \sqrt x pe x^{1/2}*x*½.

Ur paliked pri eus ar 48vet kantved kent J.K. a ziskouez e anaveze ar Vabilonian daouvonad daou hag un treol a jedadur.

Pep niver gwerc'hel *x* muiel en deus un daouvonad a zo un niver gwerc'hel. Daouvonad un niver kevan *n* zo pe ur c'hevan, pe un niver anfeurek, eleze ne c'hell ket bout dezgeriet dre ur rann. Seblantout a ra e va √2 an niver anfeurek kentañ anavezet.

En azginivelezh, jedoniourion zo bet kaset da zespizañ daouvonad un niver leiel, ar pezh a gasas da savidigezh an niveroù kemplezh. An daouvonadur a oa ar pempet bonadur, desellet eo ivez evel ur rann.

## Pennadoù liammet
* Daouvonad daou
* Daouvonad tri
* Daouvonad pemp
* Trivonad
* Gwrizienn un niver kemplezh
* Niver anfeurek
** Niver aljebrek
* Niver gwerc'hel
** Niver kemplezh
* Argemmvac'hañ
Jeztaze

**Jeztaze** (*Gestars* en okitaneg; *Gestas* e galleg hag ent-ofisiel) zo ur gumun eus Zuberoa, en Iparralde Euskal Herria, e kanton Atharratze-Sorholüze e departamant ar Pyrénées-Atlantiques hag er rannvro Aquitaine.
Pagola

**Pagola** pe **Phagola** (*Pagolle* e galleg hag ent-ofisiel; *Pagòla* en okitaneg) zo ur gumun eus proviñs Zuberoa, en Euskal Herria, en hanternoz d'ar Pireneoù, e kanton Donapaleu.
Ceolwulf Wessex

**Ceolwulf Wessex** a oa roue Wessex etre 597 ha 611. 

Anvet e voe da roue goude marv e vreur henañ Ceol Wessex, peogwir ez oa re yaouank mab, Cynegils Wessex, da ren. 

Pevarzek bloazvezh e renas ha Cynegils a yeas da roue war e lerc'h.
Montalbano

**Montalbano** zo un anv lec'h italianek, kar d'ar Menezalban brezhonek.

## Kumunioù en Italia
***[[Montalbano Elicona]]** - e proviñs Messina, e Sikilia
***[[Montalbano Jonico]]** - e proviñs Matera, e Basilicata

### Ranngumunioù
***[[Montalbano (Fasano)|Montalbano]]** - frazione e kumunFasano e proviñs Brindisi
***[[Montalbano (Ferrara)|Montalbano]]** - frazione e Ferrara.

## Douaroniezh
***[[Montalbano (monte)]]** - uhelenn etre ar Valdarno hag ar Prato, Pistoia ha  Firenze.
****[[Chianti Montalbano|Montalbano (Chianti)]]** - gwin  Chianti en tolead
***[[Montalbano (tolead)]]** - tolead ma vez graet gwin  Chianti

## Lennegezh
*Ar c'homiser Salvo Montalbano krouet gant ar skrivagner Andrea Camilleri, diwar anv ar skrivagner spagnolek Manuel Vázquez Montalbán.

## Pennadoù kar
*Montalbán e spagnoleg
*Montauban e galleg
Montalbán

**Montalbán** zo un anv-lec'h spagnolek.

## E yezhoù all
*Montalban, en okitaneg.
*Montauban, e galleg
*Montalbano, en italianeg
*Menezalban, e brezhoneg

## Lec'hioù

###### 
*Montalban, anv okitanek ur gêr anvet Montauban e galleg. 

###### 
; kumunioù
***[[Montalbán (Aragon)]]**,  e proviñs Teruel, en Aragón.
***[[Montalbán de Córdoba]]**, e proviñs Córdoba (Spagn), en Andalucía.
***[[La Puebla de Montalbán]]**,  e proviñs Toledo, e Castilla-La Mancha.
***[[San Martín de Montalbán]]**, e proviñs Toledo
***[[Villarejo de Montalbán (Toledo)]]**, e proviñs Toledo,  e Castilla-La Mancha.

###### 
* **[[Montalbán (Caracas)]]**, karter e Caracas.
* **[[Municipio Montalbán]]**, kumun e stad Carabobo.

## Anv-tiegezh
* Juan Pérez de Montalbán, skrivagner spagnolek, XVIIvet kantved
* **[[Manuel Vázquez Montalbán]]** (1939–2003), skrivagner spagnolek
* **[[Ricardo Montalbán]]** (1920–2009), aktour mec'hikan

## Pennadoù kar
*Monte Albán
*Montauban
*Alban
*Saint-Alban
Argemmvac'henn

Ar c'hevreizhennoù **argemmvac'hel** zo ul lodenn a 'n arloadurioù pouezusañ e dezrann, pe en un doare hollekoc'h e jedoniezh pe en domanioù arloadur anezhañ.
Bez' ez eus meur a zespizadur kevatal eus ar c'hevreizhennoù argemmvac'hel gwerc'hel:
* un arloadur kendalc'hek eus \R  da \R^*_+\  a dreuzfurm ur sammad e liesâd
* Keveskemmenn ur gevreizhenn logaritmek
* Disoc'h un atalad orgemmel linennek a 'r gentañ urzh, 
* Sammad ur steudad a-bezh.

An despizadurioù diforc'hel a gevaraez da ledañ despizadur ar c'hevreizhennoù argemmvac'hel da gevreizhennoù eus C da C* pe zoken eus an egorioù kempleshañ ; amañ neuze ez arverer anezhañ e mentoniezh riemannian pe e damkaniezh strolladoù Lie, pe c'hoazh e studi aljebroù Banach.

Arloadurioù elfennel ar c'hevreizhennoù argemmvac'hel gwerc'hel pe gemplezh a sell ouzh diskoulmadur an ataladoù orgemmel, mont-en-dro damkaniezh Fourier, .... hogen, tachennoù arloadurioù ar c'hevreizhennoù argemmvac'hl zo ivez ledan kenan : studi kengresk ar strolloù, h.a.
Equus

***Equus*** a zo ur genad e rummatadur ar bronneged, ennañ ar marc'h, an azen pe ar roudenneg.

## Spesadoù

Isgenad *Equus*
* marc'h gouez, *Equus ferus*
** marc'h, *Equus caballus* pe *Equus f. caballus*
** marc'h Przewalski, *Equus przewalskii* pe *Equus f.przewalskii* 
Isgenad *Asinus*
* azen gouez, *Equus africanus*
** azen, *Equus a. asinus* pe *Equus asinus*
* azen gouez Azia, *Equus hemionus*
* kiang, *Equus kiang*
Isgenad *Dolichohippus*
* roudenneg Grévy, *Equus grevyi*
Isgenad *Hippotigris*
* roudenneg ar stepennoù, *Equus quagga*
* roudenneg ar menezioù, *Equus zebra*
Montauban

**Montauban** zo un anv-lec'h gallek, savet diwar ar ger *Mont* (menez) hag an anv-den *[[Alban]], anv daou verzher [[kristen]]*.
Brezhonekaet eo bet e *Montaoban, [[Menezalban]], Menez-Alban*.

## Yezhoù all
Par d'an anv *Montauban* gallek a gaver e yezhoù all: 
*e spagnoleg:
**Monte Albán, menez ha kêr zapotek e Mec'hiko
**Montalbán ha Montalban 
*en italianeg:
**Montalbano

## Lec'hioù
Meur a gumun zo anvet *Montauban*.

###### 
**Montauban-de-Bretagne*, en Il-ha-Gwilen, a zo Menezalban e brezhoneg

###### 

**Montauban*, pennlec'h Tarn-et-Garonne, Montalban en okitaneg;
*Montauban-de-Luchon, en Haute-Garonne,
*Montauban-de-Picardie, er Somme,
*Montauban-sur-l'Ouvèze, en Drôme,
*Fresnes-lès-Montauban, er Pas-de-Calais,

### Kebek
*Notre-Dame-de-Montauban

## Tud

*Renaud de Montauban
Wihtgar

**Wihtgar** a oa ur penn-brezel sakson pe jut meneget. C'hronik Angl-ha-Saoz. Erruet e vefe bet gant ar Westseaxe e 514 ha sujet e vefe bet da Gerdic goude 519. Digantañ en-defe degmeret enez Wight e 534. Enni en-defe krouet ur rouantelezh a bado betek 688.

N'eo ket sur e oa un den reolek, avat, rak anv tud Wight a oa *Wihtwara* ha *Wihtwarasburgh*. An daou anv-se a denn eus anv kozh an enez ha gwirheñvel eo e oa bet ijinet istor Wihtgar da zisplegañ orin anv an enez.
Crocodilia

***Crocodilia*** a zo unan eus ar pevar urzhiad a ya d'ober ar stlejviled. Ennañ emañ an 23 spesad krokodiled, gavialed, kaimaned hag aligatored.

## Doareoù pennañ
An holl spesadoù-se a vev hag a chase en dour pe tost outañ. Azas eo o c'horf ouzh an elfenn-se : gwarezet eo o daoulagad gant un trede malvenn ha klapedoù a ya da stoufañ o divfronell hag o divskouarn. Ober a reont gant o lost evel gant ur stur evit dilec'hiañ buan en dour.

Hir ha kreñv eo o c'harvanoù ha lemm o dent. Rak-se eo diaes d'o freizhoù achap kuit diouzh o c'hrog.

O c'horf zo goloet gant ur c'hroc'hen kalet a c'hell bezañ kreñvaet c'hoazh gant skant a-wechoù.

Ar c'haiman korr eo ar spesad bihanañ (war-dro 50 cm e hirder) hag ar c'hrokodil-mor an hini brasañ (betek 7 metr e hirder hag 1 donenn e bouez).

## Lec'h bevañ
Bevañ a ra ar c'hrokodileged er rannvedoù trovanel hag istrovanel.

## Kerentiadoù
3 c'herentiad zo ennañ :
* *[[Gavialidae]]* (2 spesad)
* *[[Alligatoridae]]* (8 spesad)
* *[[Crocodylidae]]* (13 spesad)
Krokodil-geun

Ar **c'hrokodil geun** (*Crocodylus palustris*) a zo ur stlejvil hag a vev en iskevandir Indez ha betek en Iran.
Gavial Malaysia

**Gavial Malaysia** (*Tomistoma schlegelii*) a zo ur stlejvil hag a vev en Indonezia ha Malaysia.

Renket e c'hell bezañ er c'herentiad *[[Crocodylidae]]*.
Crocodylus

***Crocodylus*** a zo ur genad e rummatadur ar stlejviled, ennañ an darn vrasañ eus ar c'hrokodiled.

## Spesadoù
* krokodil Amerika (*Crocodylus acutus*)
* ar c'hrokodil hobregonet (*Crocodylus cataphractus*)
* krokodil Orinoko (*Crocodylus intermedius*)
* krokodil Johnston (*Crocodylus johnsoni*)
* krokodil Filipinez (*Crocodylus mindorensis*)
* krokodil Morelet (*Crocodylus moreletii*)
* krokodil an Nil (*Crocodylus niloticus*)
* krokodil Ginea Nevez (*Crocodylus novaeguineae*)
* ar c'hrokodil-geun (*Crocodylus palustris*)
* ar c'hrokodil-mor (*Crocodylus porosus*)
* krokodil Kuba (*Crocodylus rhombifer*)
* krokodil Siam (*Crocodylus siamensis*)
Gavial

Ar **gavialed** eo ar stlejviled a ya d'ober ar c'herentiad *Gavialidae*.

Daou spesad gavialed a zo :
* gavial Indez, *Gavialis gangeticus*
* gavial Malaysia, *Tomistoma schlegelii* (a c'hell bezañ renket er c'herentiad *[[Crocodylidae]]* ivez)
Alligatoridae

***Alligatoridae*** a zo ur c'herentiad e rummatadur ar stlejviled, ennañ an aligatored hag ar c'haimaned.

## Spesadoù

Genad *Alligator*
* aligator Amerika (*Alligator mississippiensis*)
* aligator Sina (*Alligator sinensis*)
Genad *Paleosuchus*
* ar c'haiman korr (*Paleosuchus palpebrosus*)
* kaiman Schneider (*Paleosuchus trigonatus*)
Genad *Caiman*
* ar c'haiman lunedek (*Caiman crocodilus*)
* ar c'haiman beg ledan (*Caiman latirostris*)
* ar c'haiman yakare (*Caiman yacare*)
Genad *Melanosuchus*
* ar c'haiman du (*Melanosuchus niger*)
Caiman

***Caiman*** a zo ur genad e rummatadur ar stlejviled.

## Spesadoù
3 spesad bev hiriv an deiz zo ennañ :
* ar c'haiman lunedek (*Caiman crocodilus*)
* ar c'haiman beg ledan (*Caiman latirostris*)
* ar c'haiman yakare (*Caiman yacare*)
Paleosuchus

***Paleosuchus*** a zo ur genad e rummatadur ar stlejviled.

## Spesadoù
2 spesad bev hiziv an deiz a zo ennañ:
* ar c'haiman korr (*Paleosuchus palpebrosus*)
* kaiman Schneider (*Paleosuchus trigonatus*)
Anseriformes

**Anseriformes** a zo un urzhiad e rummatadur an evned, ennañ an elerc'h, an houidi hag ar gwazi.Termenet e voe e 1831 gant al loenoniour alaman Johann Georg Wagler (1800-1832).

## Kerentiadoù <small>(renket diouzh an urzh filogenetek)</small>
Diouzh Doare 6.2 an *IOC World Bird List* ez a tri c'herentiad d'ober an urzhiad :
* Anhimidae (2 c'henad ennañ)
* Anseranatidae (1 genad hepken ennañ : *[[Anseranas semipalmata|Anseranas]]*)
* Anatidae (eizh genad ha daou-ugent ennañ).

## Notennoù ha daveennoù
Anser

***Anser*** a zo ur genad e rummatadur an evned, ennañ gwazi, krouet e 1760 gant an evnoniour gall Mathurin Jacques Brisson (1723-1806).

## Spesadoù hag an [[isspesad]]où anezhe
Unnek spesad gwazi a ya d'ober ar genad hiziv an deiz :
* ar waz vailh (*Anser albifrons*)
** *A. a. *'albifrons***, ''elgasi'', ''flavirostris'', ''gambelli'' ha ''sponsa'',
* ar [[gwaz louet|waz louet]] (''Anser anser'')
** ''A. a. '''anser*** ha *rubrirostris*,
* ar waz beg berr (*Anser brachyrhynchus*),
* ar waz-erc'hegi (*Anser caerulescens*)
** *A. c. atlanticus* ha ***caerulescens***,
* ar waz impalaerel (*Anser canagicus*),
* ar waz-alarc'h (*Anser cygnoides*),
* ar waz vailh vihan (*Anser erythropus*),
* ar waz-eostoù (*Anser fabalis*)
** *A. f. *'fabalis***, ''johanseni'' ha ''middendorffii'',
* ar [[gwaz India|waz India]] (''Anser indicus''),
* ar [[gwaz Ross|waz Ross]] (''Anser rossii''),
* [[gwaz an toundra]] (''Anser serrirostris'')
** ''A. s. rossicus'' ha ***serrirostris**'.

Pevarzek (14) isspesad dezhe en holl.

## Notennoù ha daveennoù
Juan Pérez de Montalbán

**Juan Pérez de Montalbán** zo ur skrivagner spagnolek eus ar XVIIvet kantved, (Madrid, 1602 - Madrid, 25 a viz Gouhere 1638), mignon bras da Lope de Vega.
Lohitzüne-Oihergi

**Lohitzüne-Oihergi** (*Lohitzun-Oyhercq* e galleg hag ent-ofisiel) zo ur gumun eus proviñs Zuberoa, en Euskal Herria, en hanternoz d'ar Pireneoù, e kanton Donapaleu.
Montalban

**Montalban** (*Montauban* e galleg) a zo ur gumun eus Okitania ha pennlec'h departamant Tarn-ha-Garona. Ur 61 000 a dud zo enni o chom.

## An anv
Diwar an anv latin *mons albanus*, *menez gwenn*. 

## Istor
### XVIIIvet kantved
E-pad an Dispac'h gall e oa bet roet dezhi un anv all: *Rive-Civique*.

### XXvet kantved

## Monumantoù ha traoù heverk

Montauban - le Pont Vieux.jpg|Ar Pont Kozh.
Montauban - Le Musée Ingres.jpg|Mirdi Ingres.

### Iliz-veur ''Intron-Varia Gorroidigezh''

Restr:MontalbanIliz-veurTal.jpg|Tal. 
Restr:MontalbanIliz-veurAoter.jpg|Aoter.
Restr:MontalbanIliz-veurChapel.jpg|Chapel
Restr:MontalbanIliz-veurDelwenn01.jpg|Delwenn.
Restr:MontalbanIliz-veurDelwenn02.jpg|Delwenn.
Restr:MontalbanIliz-veurDelwenn03.jpg|Delwenn.
Restr:MontalbanIliz-veurDelwenn04.jpg|Delwenn.
Restr:MontalbanIliz-veurDelwennAmbroazMilano.jpg|Delwenn Ambroaz Milano.
Restr:MontalbanIliz-veurDelwennEostenHippo.jpg|Delwenn Eosten Hippo.
Restr:MontalbanIliz-veurKador-brezeg.jpg|kador-brezeg.
Restr:MontalbanIliz-veurNevhakeur.jpg|Nev ha keur.
Restr:MontalbanIliz-veurOgraoù.jpg|Ograoù.
Restr:MontalbanIliz-veurSebeliadurJezuz-KristgantMarcel-Lenoir.jpg|Sebeliañ Jezuz-Krist, livadenn gant Marcel-Lenoir.
Restr:Ingres - O Voto de Luis XIII.jpg|Gouestl Loeiz XIII, livadenn gant Ingres. 

* Iliz-veur katolik *Intron-Varia Gorroidigezh*, - kantved.

## Armerzh
## Douaroniezh
## Emdroadur ar boblañs 1962-2011
## Melestradurezh

Hôtel d'Alies - Mairie de Montauban.jpg|An ti-kêr.

## Tud
;Tud ganet eno
*1952 : Fulup Lannuzel, skrivagner brezhonek

## Gevelliñ

## Pennadoù kaqr
*Montalbanejo
*Menezioù Alban

## Liammoù diavaez
## Notennoù ha daveennoù
Saint-Palais

**Saint-Palais** zo un anv-lec'h gallek savet diwar anv ur sant, Palladius (Palais e galleg), a oa eskob Saintes e Galia er .
## Kumunioù gall
*Saint-Palais, en Allier
*Saint-Palais, er Cher
*Saint-Palais, er Gironde
**Saint-Palais* er Pyrénées-Atlantiques, a zo Donapaleu en euskareg
*Saint-Palais-de-Négrignac, er Charente-Maritime
*Saint-Palais-de-Phiolin, er Charente-Maritime
*Saint-Palais-du-Né, er Charente
*Saint-Palais-sur-Mer, er Charente-Maritime
Kanton Bidaxune

**Kanton Bidaxune** (*canton de Bidache* e galleg) zo ur c'hanton eus ar Pyrénées-Atlantiques, savet diwar proviñs kozh Nafarroa Beherea, ha div gumun eus Lapurdi.

## Kumunioù
7 kumun zo er c'hanton:
* Akamarre (*Came* e galleg)
* Bardoze (*Bardos*), an hini nemeti a zo euskarek
* Bidaxune (*Bidache*)
* Burgue-Erreiti (*Bergouey-Viellenave*)
* Erango (*Arancou*)
* Gixune (*Guiche*)
* Samatze (*Sames*)

An div gumun deuet eus Lapurdi eo Bardoze ha Gixune.

## Istor
En 1790 ne oa er c'hanton nemet kumun Bidaxune, ha stag e oa ouzh distrig Uztaritze.

## Pennadoù kar
* Kantonioù Iparralde

## Notennoù
Guiche

**Guiche** a zo un anv a gaver el lec'hanvadurezh c'hallek.

## Kumunioù
* anv gallek kumun Gixune, e Lapurdi, en Iparralde Euskal Herria, 
**a oa ur gontelezh gwechall, kontelezh Guiche;
* La Guiche, kumun, e departamant ar Saône-et-Loire e rannvro Bourgogn. 

## Ober
* Unan eus pennoberoù an doullgorferien, guiche (toullgorfañ)
Gixune

**Gixune** (en euskareg), *Guiche* e galleg, *Guishe* en okitaneg, zo ur gumun waskonek eus Lapurdi en Iparralde Euskal Herria, e kanton Bidaxune.

## Kontelezh
Ur gontelezh e oa gwechall, kontelezh Gixune.

## Liammoù diavaez

* Lec'hienn ofisiel ar gumun
Sphenodontia

***Sphenodontia***, pe ***Rhynchocephalia***, a zo unan eus ar pevar urzhiad a ya d'ober ar stlejviled, ennañ an tuataraed.

## Kerentiadoù
3 c'herentiad a zo ennañ:
* *[[Gephyrosauridae]]*, aet da get
* *[[Pleurosauridae]]*, aet da get
* *[[Sphenodontidae]]*
Sphenodontidae

***Sphenodontidae*** a zo ur c'herentiad e rummatadur ar stlejviled, ennañ an tuataraed.

Chom a ra ur genad hepken gant spesadoù bev ennañ: *[[Sphenodon]]*.

## Liammoù diavaez
Tuatara

An **tuataraed** a zo stlejviled hag a denn d'ar glazarded hag a zo brosezat e Zeland Nevez. Ne chom nemet daou spesad bev hiziv an deiz en urzhiad-mañ (*Sphenodontia*) pa oa bras an niver anezho 200 milion a vloavezhioù 'zo. Dont a ra o anv eus ar maorieg ha talvezout a ra kement ha *pikoù war e gein*. Gwarezet int gant ul lezenn embannet e 1895 dre m'emaint en arvar da vont da get diwar daou abeg pennañ: o zachenn-vevañ a ya war vihanaat ha preizherien nevez zo bet degaset gant mab-den (razh Polinezia (*Rattus exulans*) en o zouez).

An tuataraed zo glas-gell, betek 80 cm a hirder hag 1,3 kg a bouez enno. Ur gribenn dreinek a red a-hed o c'hein, heverk gant ar pared dreist-holl. Un trede lagad zo war o fenn hag a c'heller gwelet war ar re yaouank betek an oad a 4-6 miz. Goude-se e vez goloet gant skant ha pigmantoù.

## Spesadoù
2 spesad tuataraed a zo:
* *[[Sphenodon punctatus]]*
* *[[Sphenodon guntheri]]*

## Liammoù diavaez
Baot

Ar **baoted** eo ar stlejviled a ya d'ober an urzhiad *Testudines*.

## Kerentiadoù
Ar spesadoù bev hiriv an deiz zo renket e daou isurzhiad ha 14 kerentiad.
Anatidae

**Anatidae** a zo ur c'herentiad e rummatadur an evned hag a ya ar gwazi, an houidi hag an elerc'h d'ober anezhañ, termenet e 1820 gant al loenoniour saoz William Elford Leach (1791-1836).

Diouzh Doare 14.2 an *IOC World Bird List* ez a daou c'henad (bev c'hoazh) ha hanter-kant d'ober ar c'herentiad :

## Genadoù <small>(renket diouzh an urzh filogenetek)</small>

* *[[Dendrocygna]]* - Swainson, 1837 (8 spesad),
* *[[Thalassornis]]* - Eyton, 1838 (1 spesad),
* *[[Cereopsis]]* - Latham, 1801 (1 spesad),
* *[[Branta]]* - Scopoli, 1769 (6 spesad),
* *[[Anser]]* - Brisson, 1760 (11 spesad),
* *[[Coscoroba]]* - Reichenbach, 1853 (1 spesad),
* *[[Cygnus]]* - Garsault, 1764 (6 spesad),
* *[[Stictonetta]]* - Reichenbach, 1853 (1 spesad),
* *[[Hymenolaimus]]* - G.R.Gray, 1843 (1 spesad),
* *[[Tachyeres]]* - Owen, 1875 (4 spesad),
* *[[Merganetta]]* - Gould, 1842 (1 spesad),
* *[[Plectropterus]]* - Stephens, 1824 (1 spesad),
* *[[Sarkidiornis]]* - Eyton, 1838 (2 spesad),
* *[[Cyanochen]]* - Bonaparte, 1856 (1 spesad),
* *[[Alopochen]]* - Stejneger, 1885 (3 spesad, 2 aet da get en o zouez)
* *[[Neochen]]* - Oberholser, 1918 (1 spesad),
* *[[Chloephaga]]* - Eyton, 1838 (5 spesad),
* *[[Radjah]]* - Reichenbach, 1853 (1 spesad),
* *[[Tadorna]]* - Boie, 1822 (6 spesad, 1 en arvar bras en o zouez),
* *[[Malacorhynchus]]* - Swainson, 1831 (1 spesad),
* *[[Salvadorina]]* - Rothschild & Hartert, 1894 (1 spesad),
* *[[Cairina]]* - Fleming, 1822 (1 spesad),
* *[[Asarcornis]]* - Salvadori, 1895 (1 spesad),
* *[[Pteronetta]]* - Salvadori, 1895 (1 spesad),
* *[[Aix]]* - Boie, 1828 (2 spesad)
* *[[Chenonetta]]* - Brandt, 1836 (2 spesad, 1 aet da get en o zouez),
* *[[Nettapus]]* - Brandt, 1836 (3 spesad),
* *[[Amazonetta]]* - Boetticher, 1929 (1 spesad),
* *[[Callonetta]]* - Delacour, 1936 (1 spesad),
* *[[Lophonetta]]* - Riley, 1914 (1 spesad),
* *[[Speculanas]]* - Boetticher, 1929 (1 spesad),
* *[[Sibirionetta]]* - Boetticher, 1929 (1 spesad),
* *[[Spatula]]* - Boie, 1822 (10 spesad),
* *[[Mareca]]* - Stephens, 1824 (6 spesad, 1 aet da get en o zouez),
* *[[Anas]]* - Linnaeus, 1758 (32 spesad, 1 aet da get en o zouez),
* *[[Marmaronetta]]* - Reichenbach, 1853 (1 spesad),
* *[[Rhodonessa]]* - Reichenbach, 1853 (1 spesad, en arvar bras),
* *[[Netta]]* - Kaup, 1829 (3 spesad),
* *[[Aythya]]* - Boie, 1822 (12 spesad)
* *[[Polysticta]]* - Eyton, 1836 (1 spesad),
* (†) *[[Camptorhynchus]]* - Bonaparte, 1838 (1 spesad, aet da get),
* *[[Somateria]]* - Leach, 1819 (3 spesad),
* *[[Histrionicus]]* - Lesson, 1828 (1 spesad),
* *[[Melanitta]]* - Boie, 1822 (6 spesad),
* *[[Clangula]]* - Leach, 1819 (1 spesad),
* *[[Bucephala]]* - Baird, 1858 (3 spesad)
* *[[Mergellus]]* - Selby, 1840 (1 spesad),
* *[[Lophodytes]]* - Reichenbach, 1853 (1 spesad),
* *[[Mergus]]* - Linnaeus, 1758 (5 spesad, 1 aet da get en o zouez),
* *[[Heteronetta]]* - Salvadori, 1865 (1 spesad),
* *[[Nomonyx]]* - Ridgway, 1880 (1 spesad),
* *[[Oxyura]]* - Bonaparte, 1828 (6 spesad),
* *[[Biziura]]* - Stephens, 1824 (1 spesad).


## Notennoù ha daveennoù
Donapaleu

**Donapaleu** (*Saint-Palais* e galleg) zo ur gêr eus Iparralde Euskal Herria, e proviñs Nafarroa Beherea. Evit ar velestradurezh c'hall emañ e departamant gall ar Pyrénées-Atlantiques, ha pennlec'h kanton Donapaleu eo.

## An anv
Goude ma'z eo Saint-Palais an anv gallek ne deufe ket eus an anv gallek Palais, met eus *San Palay*, pe *Pelayo*, ur c'hrennard kristen merzheriet e Córdoba e 926.

## Kumunioù amezek
Spoue

Ar **spoue** eo al loened divellkeinek a ya d'ober ar skourrad *Porifera*. Bevañ a reont en dour (er mor evit an darn vrasañ anezho) a silont evit en em vagañ.

Meur a stumm zo gant ar spoue met an holl anezho a chom stag ouzh un diaz kalet bennak.

## korfadurezh

Daou wiskad kelligoù, etrezo un danvez jel-heñvel, a ya d'ober anezho :

* Ar gwiskad diavaez (ar pinakoderm) a c'hoarvez eus kelligoù plat (ar pinakokit) a laosk plas amañ a-hont d'an toulligoù hag o deus ur roll en eskemmoù etre ar spoueenn hag hec'h endro.

* Meur a gellig disheñvel zo en danvez etre-gwiskad, en o zouez ar spikulennoù kalkek pe silikek a ya d'ober un astez skeledenn.

* Ar gwiskad diabarzh zo kelligoù ispisial ennañ (ar c'hoanokit) a zo o roll krouiñ ur red-dour er gavenn (lodenn ziabarzh ar spoueenn) a-benn pourchas boued d'an organeg. 

Tremen a ra an dour dre an toulligoù hag elfennoù magus a chom stag ouzh ar brec'hioù tro-dro da skourjez ar c'hoanokit. Skarzhet e vez an dour dre an oskulom.

## Kevrennadoù
3 c'hevrennad spoue a zo.
* spoue silikek :
** *[[demospongiae]]* (sk. : avu melen, fiez-mor, kouign-rouanez)
** *[[hexactinellida]]*
* spoue kalkek :
** *[[calcarea]]*
Chelydridae

***Chelydridae*** zo ur c'herentiad e rummatadur ar stlejviled.

## Genadoù
Diouzh ar rummatadurioù ez eus 2 pe 3 genad baoted ennañ :
* *[[Macrochelys]]*
* *[[Chelydra]]*
* *[[Platysternon]]*
Cheloniidae

***Cheloniidae*** a zo ur c'herentiad e rummatadur ar stlejviled, ennañ baoted mor.

## Genadoù
5 genad a zo ennañ:
* *[[Chelonia]]*
* *[[Eretmochelys]]*
* *[[Natator]]*
* *[[Caretta]]*
* *[[Lepidochelys]]*
Palladius

**Palladius** zo un anv-bihan latin ha hini meur a zen.

## Tud
*Rutilius Taurus Aemilianus Palladius, pe *Palladius* (hepmui), skrivagner a-zivout al labour-douar e Roma ar IVvet kanved;
*Palladius (prefed), prefed Alexandria e 373
*Palladius Antioch, pe *Palladius ar Penitiour*, marvet e 309, sant kristen eus ar 
*Palladius Ratiaria, doueoniour arian er IVvet kantved ; 
*Palladius (prefed), prefed Alexandria en 373

*Palladius, (fl. 408-431; marvet war-dro 457/461), anavezet ivez evel * Palladius an Diagon*, kentañ eskob Iwerzhon, a-raok Padrig, er .
*Palladius (Caesar) (420–455), mab d'an impalaer roman Petronius Maximus,

*Palladius Embrun (*Pallade, Pélade, Patllari*), marvet e war-dro 541, eskob Embrun, e Galia, en Alpoù Provañs
*Palladius of Ratiaria, doueoniour arianat eus dibenn ar  
*Palladius Saintes, *Pallais* e galleg, eskob Saintes er ; diwar e anv e teu al lec'hanv Saint-Palais

*Peder Palladius (1503–1560), eskob danat; 

## Pennadoù kar
* Palladio
* Palladium
* Palladas
Ahatsa-Altzieta-Bazkazane

**Ahatsa-Altzieta-Bazkazane** (*Ahaxe-Alciette-Bascassan* e galleg hag ent-ofisiel) zo ur gumun eus kanton Donibane Garazi, e proviñs Nafarroa Beherea (pe Benafarroa), en Iparralde, en Euskal Herria, en hanternoz d'ar Pireneoù.

## Monumantoù ha traoù heverk

## Gerdarzh
Eus Ahatsa ("roc'h"), hag Altzieta ("gwern").

## Kumunioù amezek
* Duzunaritze-Sarasketa en hanternoz, 
* Donazaharre er gwalarn, 
* Aintzila er c'hornôg, 
* Ezterenzubi er c'hreisteiz,
* Lekunberri er reter.

## Istor
**Ahatsa-Altzieta-Bazkazane** zo unanet abaoe an 11 a viz Mezheven 1842.

## Liammoù diavaez
Bardoze

**Bardoze** pe **Bardotze** (*Bardos* e galleg hag ent-ofisiel; *Bardòs* en okitaneg) zo ur gumun eus kanton Bidaxune, e proviñs Lapurdi, en Iparralde, en Euskal Herria, en hanternoz d'ar Pireneoù.

## Kumunioù tro-war-dro
*Gixune en hanternoz
*Ahurti ha Hazparne er c'hornôg
*Bastida er c'hreisteiz 
* Bidaxune er reter.

## Stêrioù
Adstêrioù d'an Aturri (*[[Adour]], e galleg*) 
*ar stêr Harana
*Iholdiko erreka (*Joyeuse * e galleg)

## Yezhoù
Ouzhpenn euskareg e veze komzet okitaneg gant darn eus an dud gwechall. 

### Krennlavaroù
Rimadelloù okitanek zo diwar-benn Bardoze:

*Que bas entau Bidache ? Pot de grache.*
*Que bas entau Bardos ? Chuque aquét os.*
*A Bardos que minjà la carne e que dachen lous os.*



Da Vidaxune 'maout 'vont? Podad druzoni.
Da Vardoze 'maout 'vont?  Sun an askorn.
E Bardoze, debr ar c'hig ha laosk an eskern.
Lauhire

**Lauhire** eo an anv okitanek (deuet eus an euskareg) a vez roet d'ar vroig etre Euskal Herria ha Bearn, en hanternoz da gember ar stêrioù Saison ha Gave d'Oloron.

Seizh kumun zo enni:
*Avitenh
*Arboti-Zohota
*Autevièla-Sent Martin-Vidèren
*La Bastida
*Burgue-Erreiti
*Ilharre
*Ozaraine

## Gerdarzh
Dont a ra eus *lau hiri*, ar pevar domani. Lavaret e vez eo dre ma oa etre peder bro: Zuberoa, Nafarroa Beherea (Navarra-Izel), Bearn ha Gwaskogn. 

Met marteze ne ra dave nemet da beder dachennad douar-labour. 

## Notennoù
Burgue-Erreiti

**Burgue-Erreiti** (en euskareg), *Vergüei-Vièlanava* (en okitaneg), *Bergouey-Viellenave* (e galleg hag ent-ofisiel), zo ur gumun eus kanton Bidaxune, e proviñs Nafarroa Beherea, en Iparralde, en Euskal Herria, en hanternoz d'ar Pireneoù.

## Kumunioù amezek
* Erango er biz
* Arrueta-Sarrikota er c'hornôg
* Ilharre, Labetze-Bizkai ha Martxueta er su.
Er reter emañ Bearn.
Bidaxune

**Bidaxune** (*Bidache* e galleg hag ent-ofisiel; *Bidaishe* en okitaneg) zo ur gumun ha pennlec'h kanton Bidaxune, e proviñs Nafarroa Beherea (pe Benafarroa), en Iparralde, en Euskal Herria, en hanternoz d'ar Pireneoù. War lez kleiz an Aturri emañ.

*Bidaxundar* a vez lavaret eus ur broad en euskareg.

## Gerdarzh
Eus *bide*, gwenodenn, ha *haitz*, maen.

## Kumunioù amezek
* Hastings en hanternoz d'ar stêr Aturri, zo e Gwaskogn hag e departamant al Landes.
* Akamarre er sav-heol
* Oragarre hag Arrueta-Sarrikota er c'hreisteiz, zo e kanton Donapaleu
* Bardoze er c'huzh-heol, zo e Lapurdi, eviti da vout e kanton Bidaxune

## Istor
En Nafarroa edo Bidaxune betek ar . Goude e voe ur briñselezh dizalc'h. Gant an Dispac'h Gall e voe lakaet e departamant ar Basses-Pyrénées.

## Skeudennoù

File:Bidache-halage-002.jpg|A-hed an Aturri
File:Bidache-halage-003.jpg


## Notennoù

## Liammoù diavaez
* Lec'hienn ofisiel Bidaxune
* Lec'hienn kevredigezh istor ha sevenadur bro Bidaxune
* Istor Bidaxune
* Bidaxune war lec'hienn an IGN
Erango

**Erango** (*Arancon* en okitaneg, *Arancou* e galleg hag ent-ofisiel) zo ur gumun eus kanton Bidaxune, e proviñs Nafarroa Beherea (pe Benafarroa), en Iparralde, en Euskal Herria, en hanternoz d'ar Pireneoù.

## Kumunioù amezek
* Akamarre er gwalarn.
* Burgue-Erreiti er mervent.

Er reter emañ Bearn.
Akamarre

**Akamarre** (*Càmer* en okitaneg, *Came* e galleg hag ent-ofisiel) zo ur gumun eus kanton Bidaxune, e proviñs Nafarroa Beherea (pe Benafarroa), en Iparralde, en Euskal Herria, en hanternoz d'ar Pireneoù.

War lez kleiz ar stêr Aturri emañ.

## Kumunioù amezek
* Hastings, Ueire Gave hag Òrta Vièla el Landes en hanternoz
*Bidaxune, er c'huzh-heol
* Lèren ha Sent Pèr de Lèren er sav-heol
* La Bastida de Vièlafranca hag Erango er gevred
* Arrueta-Sarrikota ha Burgue-Erreiti er c'hreisteiz.
Samatze

**Samatze** (*Samas* en okitaneg; *Sames* e galleg hag ent-ofisiel) zo ur gumun eus kanton Bidaxune, e proviñs Nafarroa Beherea (pe Benafarroa), en Iparralde, en Euskal Herria, en hanternoz d'ar Pireneoù.

## Kumunioù amezek
An holl gumunioù amezek zo e Gwaskogn. Dispartiet eo diouzh Euskal Herria gant an Aturri. E gwirionez ne veze ket kontet en Iparralde a-raok krouidigezh ar c'hantonioù e 1790. 

## Poblañs

## Liammoù diavaez
Baot penn bras

Ar **vaot penn bras** (*Platysternon megacephalum*) zo ur stlejvil a vev e Sina, Myanmar, Thailand, Laos ha Vietnam.

## Rummatadur
Ar spesad nemetañ eo er genad *Platysternon* hag er c'herentiad *Platysternidae*.

Diouzh ar rummatadurioù e c'hell bezañ renket er c'herentiadoù *[[Chelydridae]]* pe *[[Testudinidae]]* ivez.
Saint-Alban

**Saint-Alban** zo un anv-lec'h gallek, ha hini meur a gumun e Bro-C'hall. Savet eo an anv diwar anv ur sant kozh anvet Alban, met meur a sant Alban zo.

## 
* Abati St-Alban, e-kichen Mainz

#### 
* Parrez Sant-Alvan (*Saint-Alban* ent-ofisiel), e Bro-Sant-Brieg

#### 
*Saint-Alban (Ain) 
*Saint-Alban (Haute-Garonne) 
*Saint-Alban-Auriolles, en Ardecha (departamant) 
*Saint-Alban-d'Ay, en Ardecha 
*Saint-Alban-de-Montbel, e Savoie (departamant) 
*Saint-Alban-de-Roche, en Isère (departamant) 
*Saint-Alban-des-Hurtières, e Savoie 
*Saint-Alban-des-Villards, e Savoie 
*Saint-Alban-du-Rhône, en Isère 
*Saint-Alban-en-Montagne, en Ardecha 
*Saint-Alban-les-Eaux, el Loire 
*Saint-Alban-Leysse, e Savoie 
*Saint-Alban-sur-Limagnole, el Lozère (departamant) 
*Saint-Julien-en-Saint-Alban, en Ardecha 
*Saint-Alban-sous-Sampzon, kumun gozh en Ardecha, hiziv e-barzh Saint-Alban-Auriolles

## Bro-Saoz

* Saint-Alban's (gwechal Verulamium)

#### 
* Kumun Saint-Alban

#### 
* Saint-Alban, ur c'harter eus kêr vBasel 

## Notennoù
Baot Blanding

**Baot Blanding** (*Emydoidea blandingii*) a zo ur stlejvil hag a vev e Norzhamerika. Ar spesad nemetañ eo er genad *Emydoidea*.

## Annez
Bevañ a ra tro-war-dro al Lennoù Meur Amerika.
Alban

**Alban** zo un anv-bihan brezhonek hag a gaver e meur a yezh all (galleg, saozneg, okitaneg), hag el lec'hanvadurezh. Deuet eo diwar an anv latin Albanus.

## Yezhoù
* Albán e spagnoleg.
* Albano, en italianeg

## Tud
### Sent
* Alban Verulamium, merzher en Enez Vreizh,
* Alban Mainz, merzher e Germania,
* Alban Roe, beleg saoz ha merzher.

### Tud all
* Alban Berg, sonaouzour aostrian,
* Henri Alban-Fournier, anavezetoc'h evel Alain-Fournier, skrivagner gallek,
* Dr. Alban, soner svedat ha nigerian,
* Alban Lafont, melldroader gall ha burkinabe.

## Lec'hioù
An anv Alban a gaver e lec'hanvadurezh meur a vro.

###### 
* Alban, en Ontario 

###### 
* Alban, e Tarn, *Albanh* en okitaneg;
* *Alban*, anv okitanek Alba-la-Romaine.

###### 
* Alban, e Wisconsin

### En anvioù kenaozet
* Montalban
* Saint-Alban
* St Albans, e meur a vro

## Pennadoù kar
* Alba
* Albán
* Albany
* Albania
* Albanian
* Albion
* Montauban
Clemmys

***Clemmys*** zo ur genad e rummatadur ar stlejviled, ennañ ur spesad baoted : ar vaot vrizhellek (*Clemmys guttata*).

Tri spesad all zo bet rummataet er genad *Clemmys* kent bezañ lakaet e genadoù all :
* *[[Actinemys marmorata]]*
* *[[Glyptemys insculpta]]*
* *[[Glyptemys muhlenbergii]]*
Baot-koad

Ar **vaot-koad** (*Glyptemys insculpta*, bet *Clemmys insculpta*) a zo ur stlejvil hag a vev e Norzhamerika.

## Liammoù diavaez
Baot-dour gwern

**Baot-dour ar gwernioù** (*Emys orbicularis*) zo ur stlejvil a vev pergen Europa.

Ar spesad nemetañ eo er genad *Emys*.
Emydidae

***Emydidae*** a zo ur c'herentiad e rummatadur ar stlejviled, ennañ war-dro 40 spesad baoted.
 
## Genadoù
12 genad a zo ennañ:
*Iskerentiad *Emydinae*:
** *[[Emys]]*
** *[[Emydoidea]]*
** *[[Actinemys]]*
** *[[Clemmys]]*
** *[[Glyptemys]]*
** *[[Terrapene]]*

*Iskerentiad *Deirochelyinae*:
** *[[Deirochelys]]*
** *[[Chrysemys]]*
** *[[Graptemys]]*
** *[[Malaclemys]]*
** *[[Pseudemys]]*
** *[[Trachemys]]*
Baot Muhlenberg

**Baot Muhlenberg** (*Glyptemys muhlenbergii*, bet *Clemmys muhlenbergii*) a zo ur stlejvil hag a vev e reter ar Stadoù-Unanet.
Glyptemys

***Glyptemys*** zo ur genad e rummatadur ar stlejviled, ennañ daou spesad baoted eus Norzhamerika :

* *[[Glyptemys insculpta]]*
* *[[Glyptemys muhlenbergii]]*
Terrapene

***Terrapene*** a zo ur genad e rummatadur ar stlejviled, ennañ baoted eus Norzhamerika.

## Spesadoù
* *[[Terrapene carolina]]*
* *[[Terrapene coahuila]]*
* *[[Terrapene nelsoni]]*
* *[[Terrapene ornata]]*
St Albans

**St Albans** pe **St. Albans** zo un anv-lec'h saoznek.

## Gerdarzh
Diwar an anv Sant Alban, pe Alban Verulamium, a vije bet kentañ merzher kristen Enez Vreizh.

## Lec'hioù
### 
* St Albans, e New South Wales

### 
* St. Albans, e Maine
* St. Albans, e Montana
* St.Albans, e Pennsylvania
* St Albans, e Vermont
* St. Albans, e West Virginia

### 
* St Albans (Hertfordshire), e Hertfordshire
Albán

**Albán** zo un anv spagnolek, kar da Alban, hag anv meur a lec'h.

#### 
Div gumun zo:
*Albán, e departamant Cundinamarca. 
*Albán, e departamant Nariño. 

#### 
*Monte Albán,  lec'hienn arkeologek e stad Oaxaca.
Albano

**Albano** zo un anv-den italianek, deuet eus an anv latin Albanus, un anv a veze roet da gentañ d'un den deuet eus ur gêr anvet *[[Alba]]* (da lavarout eo pe * [[Alba Longa]] *, pe *Alba Fucentia*, pe *Alba Pompeia*, pe unan all c'hoazh).

### Stummoù all
*Paotred: *Albanino*
*Plac'hed: *Albana, Albania*

## Yezhoù all
*Alban, en okitaneg, brezhoneg, galleg, saozneg.
*Albán, e spagnoleg

## Tud
*Albano Canazza, melldroader italian
*Albano Carrisi, anavezet evel Al Bano, kaner italian.

## Lec'hanvadurezh
Anv meur a gumun italian eo :
*Albano di Lucania, e proviñs Potenza,
*Albano Laziale, e proviñs Lazio,
*Albano Sant'Alessandro, e proviñs Bergamo,
*Albano Vercellese, e proviñs Vercelli,
hag ivez
*Montalbano,
*Sant'Albano Stura.

## Pennadoù kar
*Alba, lec'hanv latin 
*Alba (anv-bihan)
Geoemydidae

***Geoemydidae*** zo ur c'herentiad e rummatadur ar stlejviled, ennañ war-dro 75 spesad baoted.

## Genadoù
Diouzh ar rummatadurioù e cheñch an niver a c'henadoù renket e *Geoemydidae*, sed amañ ar re a c'hell bezañ ennañ :
* Iskerentiad *[[Batagurinae]]*
** *[[Batagur]]*
** *[[Callagur]]* 
** *[[Geoclemys]]*
** *[[Hardella]]* 
** *[[Kachuga]]*
** *[[Morenia]]*
** *[[Pangshura]]*

* Iskerentiad *[[Geoemydinae]]*
** *[[Chinemys]]*
** *[[Cuora]]* 
** *[[Cyclemys]]*
** *[[Geoemyda]]*
** *[[Leucocephalon]]*
** *[[Malayemys]]*
** *[[Heosemys]]*
** *[[Hieremys]]*
** *[[Mauremys]]*
** *[[Melanochelys]]*
** *[[Notochelys]]*
** *[[Ocadia]]* 
** *[[Orlitia]]*
** *[[Pyxidea]]*
** *[[Rhinoclemmys]]*
** *[[Sacalia]]*
** *[[Siebenrockiella]]* 
** *[[Vijayachelys]]*
Knidaried

Ar **c'hnidaried** eo al loened dour a ya d'ober ar skourrad *Cnidaria*.

Daou stumm knidaried zo : ar poliped (stag ouzh un diaz evel ar bronnoù-mor pe ar c'houral) hag ar morgaoul.

## Korfadurezh

## Kevrennadoù
** *[[Anthozoa]]*

* Isskourrad *[[Medusozoa]]*
** *[[Cubozoa]]*
** *[[Hydrozoa]]*
** *[[Scyphozoa]]*
** *[[Staurozoa]]*
** *[[Myxozoa]]*
** *[[Polypodiozoa]]*
Antozoared

An **antozoared** eo al loened a ya d'ober ar gevrennad *Anthozoa*, da lâret eo ar c'houral hag ar bronnoù-mor.
Mantell

Ur **vantell** (eus ar ger latin *mantellum*) zo ur pezh dilhad hir, tev, ha tomm, a vez douget er broioù yen, pe pa vez yen, evel dilhad war-benn alies, war-benn ur porpant pe chupenn alies. Tapout a ra izeloc'h eget an dargreiz, eget ar porpant eta, betek an daoulin alies, pe izeloc'h zoken. Ponner e vez ar mantilli peurvuiañ, met darn a vez skañvoc'h. 

Douget e vez ar mantilli gant gwazed evel gant maouezi, met disheñvel e vezont: strishoc'h e vez re ar merc'hed peurvuiañ. 

## Mantilli a bep seurt
A bep seurt mantilli zo, tev pe devoc'h, hir pe hiroc'h, hag anvioù a bep seurt dezhe.
* Bournous
* Chesterfield, kuzhet an nozelennoù warni
* Duffle coat, gant ur gabell
* Kaban
* Kabig
* Levitenn
*Loden pe *lodo*, mantell a liv gwer, eus Tirol, anavezet abaoe ar XIVvet kantved, 
* Mantell-c'hlav: meur a seurt zo
**Mantell war-benn*
* Mc Farlane, mantell hir divilgin, ur c'hab outi; 
* Paludamentum, mantell ar jeneraled roman en amzer ar Republik ;
* Parka
* Poncho
* Trench-coat 

## Mojennoù ha lennegezh
* Istor Martinus (pe Marzhin), ar soudard roman kristen a rannas e vantell gant ur paour.
* *Ar Vantell* ( Шинель / Shinel, e ruseg) un danevell gant ar skrivagner rus Nikolai Gogol, a chom da dreiñ e brezhoneg.

## Skeudennoù


El Greco - San Martín y el mendigo.jpg|Martinus o rannañ e vantell gant ar paour, hervez El Greco. 
Sir Cyril Newall and Lord Londonderry in France.jpg|Ofiserien eus an RAF, an aerlu saoz, e Bro-C'hall e 1939, en o mantilli
1972 Winter Olympics - Mantel Margit Schumann.jpg| Mantell feur Margit Schumann, atletourez reteralaman (DDR) e C'hoarioù Olimpek ar Goañv e 1972.
Blotvil

Ar **blotviled** eo al loened divellkeinek a ya d'ober ar skourrad *Mollusca*.

Alies mat int stummet gant ur penn, ur c’horf gludek, ha gant un troad. Ar c’horf gludek zo gwisket gant ur mantel, a brodu ur grogenn raz a-benn sevel ar grogenn.

Mollusca a zeu deus al latin Mollis, “mou”. Blotvil a zeufe deus "Blot + vil ". 

117 000 spesad a vefe er skourrad. Etre 60 000 ha 100 000 spesad fosilized a vrasjeder.  

Perlez a c’hell blotviled zo krouiñ, goloiñ a reont gant nakr an elfennoù atizus hag o deus bet klasket en em silañ en o ziabarzh. Daoust d’al liesseurted a arvezioù e c’hell al loened-se bezañ, e kaver dezverkoù boutin d’an holl blotviled a-vremañ. Danvez raz a grouont dre ar c’hein, pezh a ro stumm d’ar grogenn. Stumm ur walenn zo gant ar sistem nervennek, lec’hiet emañ tro-dro da ganol an treizhañ.

Hermafrodit eo ar spesadoù evel ar maligorn hag an istr. 500 milion a vloavezhioù e vefent.

* E-touesk ar blotviled emañ ar gasteropoded, evel da skouer ar maligorn, ar velc’hwedenn, en em stlejañ a reont war un troad.

* Ur strollad all a zo anezhañ an daougleureged en o zouez an istr, ar meskl. Gwarezet e vezont gant ur grogenn. O zoare bevañ zo heñvel ouzh hini ar bronn-vor, silañ a reont an dour evit en em vagañ gant plankton. Gant an emdroadurezh o deus kollet o fenn, hag o zaoulagad zo aet tamm ha tamm diwar wel, gant an amzer.

* Ar c’hefalopod zo barzh rummad ar blotviled ivez, loened evel ar morgaz, ar c’halamar, ar morgad pe ar morgaoul.

## Kevrennadoù
War-dro 100 000 spesad blotviled a zo, renket en 8 kevrennad :
* *[[Aplacophora]]*
* *[[Bivalvia]]*
* *[[Caudofoveata]]*
* *[[Cephalopoda]]*
* *[[Gastropoda]]*
* *[[Monoplacophora]]*
* *[[Polyplacophora]]*
* *[[Scaphopoda]]*
Niver muiel

Un **niver muiel** zo un niver a zo brasoc'h pe par da vann, evel da skouer 3 pe e. E stern an niveroù kemplezh, muiel a c'houglev gwerc'hel dre-ret, met evit muioc'h a fraezhded ez arverer « niver gwerc'hel muiel ». Mann zo un niver gwerc'hel muiel hag ur c'hevan naturel. Pa vez un niver muiel hag anvannel, e lavarer eus outañ ez eo **muiel strizh**.

Pa gomzer a niveroù muiel, e tleer meizañ an adanor *muiel* en ur ster ledan, eleze n'eo ket ezlakaet mann, hag ez eo enta mann an niver nemetañ da vout muiel ha leiel war un dro. Mar desellomp an niveroù muiel met anvannel, e tleomp resisañ muiel strizh.

*Ar c'hevanion naturel zo holl muiel evit an daveadur urzhiañ naturel ⩽.
*teskad ar c'hevanion daveel muiel zo notet ent-boas \mathbb{Z}_+,
*teskad ar c'hevanion daveel muiel strizh zo notet ent-boas \mathbb{Z}_+^*,
*teskad an niveroù feurek muiel zo notet ent-boas \mathbb{Q}_+,
*teskad an niveroù feurek muiel strizh zo notet ent-boas \mathbb{Q}_+^*,
*teskad an niveroù gwerc'hel muiel zo notet ent-boas \mathbb{R}_+,
*teskad an niveroù gwerc'hel muiel strizh zo notet ent-boas \mathbb{R}_+^*,
## Perzhioù
*Sammad daou niver muiel zo un niver muiel,
*sammad un niver muiel hag un niver muiel strizh zo un niver muiel strizh.
En un doare hollek, diforc'h daou niver muiel n'eo ket muiel. Da skouer 2-3=-1 ha 5-2=3.
*Liesâd daou niver muiel zo un niver muiel,
*liesâd daou niver muiel strizh zo muiel strizh.
Liesâd un niver muiel hag un niver muiel strizh n'eo ket muiel strizh en un doare hollek, dre ma c'hell an niver kentañ bout mannel.
*Gin un niver muiel strizh zo un niver muiel strizh,
*rannad un niver muiel hag un niver muiel strizh zo muiel,
*rannad daou niver muiel strizh zo muiel strizh.

*Un niver zo bihanoc'h eget (pe par d') unan all mar ha nemet mard eo muiel diforc'h an eil hag ar c'hentañ,
*un niver zo bihanoc'h strizh eget unan all mar ha nemet mard eo muiel strizh diforc'h an eil hag ar c'hentañ,
*En ur liesaat un dibarder dre un niver muiel, tu an dibarder ne cheñch ket.

## Pennadoù liammet
*Niver leiel
Gwiskamant

Ur **gwiskamant** zo un dilhad evit paotred ennañ ar pezhioù-mañ:
*ur porpant pe chupenn,
*ur bragoù
*ur jiletenn
Dindan e vez gwisket ur roched, ur gravatenn, a-wechoù ur mouchouer e godell ar bruched hag a-wechoù, war penn, un tog ivez.
Primated

Ar **primated** eo ar bronneged a ya d'ober an urzhiad *Primates*, ennañ al lemureged, ar galagoed pe ar marmouzed, hag an Hominidae, an dud.

## Kerentiadoù
* Isurzhiad *[[Strepsirrhini]]*
** Infraurzhiad *[[Lemuriformes]]*
*** *[[Cheirogaleidae]]*
*** *[[Lemuridae]]*
*** *[[Lepilemuridae]]*
*** *[[Indriidae]]*
** Infraurzhiad *[[Chiromyiformes]]*
*** *[[Daubentoniidae]]*
** Infraurzhiad *[[Lorisiformes]]*
*** *[[Lorisidae]]*
*** *[[Galagidae]]*

* Isurzhiad *[[Haplorrhini]]*
** Infraurzhiad *[[Tarsiiformes]]*
*** *[[Tarsiidae]]*
** Infraurzhiad *[[Simiiformes]]*
*** *[[Callitrichidae]]*
*** *[[Cebidae]]*
*** *[[Aotidae]]*
*** *[[Pitheciidae]]*
*** *[[Atelidae]]*
*** *[[Cercopithecidae]]*
*** *[[Hylobatidae]]*
*** *[[Hominidae]]*

## Liamm diavaez
* ''Primates'' war al lec'hienn Mammal Species of the World.
Cercopithecidae

***Cercopithecidae*** a zo ur c'herentiad e rummatadur ar bronneged, ennañ marmouzed hag a vev er Bed Kozh.

## Genadoù
* Iskerentiad *[[Cercopithecinae]]*
** *[[Allenopithecus]]* (1 spesad: marmouz Allen)
** *[[Miopithecus]]* (2 spesad; skouer: talapoin an norzh)
** *[[Erythrocebus]]* (1 spesad: ar patas)
** *[[Chlorocebus]]* (6 spesad; skouer: ar verved)
** *[[Cercopithecus]]* (war-dro 20 spesad; skouer: mouna Campbell)
** *[[Macaca]]* (22 spesad; skouer: makak Taiwan)
** *[[Lophocebus]]* (6 spesad; skouer: mangabe du)
** *[[Rungwecebus]]* (1 spesad: ar c'hipunji)
** *[[Papio]]* (5 spesad ; skouer: babouz Ginea)
** *[[Theropithecus]]* (1 spesad: ar jelada)
** *[[Cercocebus]]* (6 spesad; skouer: ar mangabe kof aour)
** *[[Mandrillus]]* (2 spesad; skouer: an dril)
* Iskerentiad *[[Colobinae]]*
** *[[Colobus]]* (5 spesad; skouer: kolobouz Angola)
** *[[Piliocolobus]]* (9 spesad; skouer: ar c'holobouz ruz)
** *[[Procolobus]]* (1 spesad: kolobouz Van Beneden)
** *[[Semnopithecus]]* (7 spesad; skouer: al langur-aour)
** *[[Trachypithecus]]* (16 spesad; skouer: langur Nilgiri)
** *[[Presbytis]]* (11 spesad; skouer: langur Thomas)
** *[[Pygathrix]]* (3 spesad)
** *[[Rhinopithecus]]* (4 spesad)
** *[[Nasalis]]* (1 spesad: an nazik)
** *[[Simias]]* (1 spesad)
Chesterfield

**[[Chesterfield]]** zo anv meur a lec'h dre ar bed.

## Lec'hioù
### 
* Chesterfield (Bro-Saoz), brasañ kêr Derbyshire

### 
* Chesterfield, Connecticut
* Chesterfield, Idaho
* Chesterfield, Illinois
* Chesterfield, Indiana
* Chesterfield, Massachusetts
* Chesterfield, Michigan
* Chesterfield (Missouri)
* Chesterfield, New Hampshire
* Chesterfield Township, New Jersey
* Chesterfield, New York
* Chesterfield, South Carolina
* Chesterfield Court House, Virginia
* Chesterfield Township, Macoupin County, Illinois
* Chesterfield Township, Michigan
* Chesterfield Township, Fulton County, Ohio
* Chesterfield Township, New Jersey

### 
* Chesterfield Inlet, Nunavut

### Meurvor Habask
* Inizi Chesterfield, un enezeg stag ouzh Kaledonia-Nevez

## Traoù a bep seurt
* Chesterfield (sigaretennoù), sigaretennoù

* Chesterfield F.C., kleub mell-droad Chesterfield, Derbyshire, England
* Earl of Chesterfield, noblañs eus Derbyshire, England
* Ar sofa Chesterfield, ur seurt sofa.
* Ar vantell Chesterfield, ur vantell hir
* Chesterfield, karter e West Valley City, Utah, en Utah e SUA
* The Chesterfields, strollad sonerien pop 
* *Chesterfield Motion Pictures Corporation*, ur gompagnunezh filmoù etre 1925 ha 1936, lonket gant Republic Pictures
* loeroù ha loeroù-gaol zo anvet *[[Chesterfield (loeroù)|Chesterfield]]*

## Pennad kar
* Fort Chesterfield
Porpant lost-pig

Ar **porpant lost-pig** zo ur porpant du, berr en tu a-raok evel ur porpant, ha hir en tu a-dreñv evel ur vantell. Ouzhpenn eo troc'het an tu adreñv dre an hanter, ha gant-se en deus stumm ul lost-pig.
Talapoin

An **talapoined** eo ar marmouzed a ya d'ober ar genad *Miopithecus*.

## Spesadoù
2 spesad talapoined a zo:
* talapoin an norzh, *Miopithecus ogouensis* 
* talapoin ar su, *Miopithecus talapoin*