Rouantelezh-Unanet

**Rouantelezh-Unanet Breizh-Veur ha Norzhiwerzhon**, anvet **ar Rouantelezh-Unanet** peurliesañ, zo ur Stad europat dizalc’h bet krouet e 1801. Breizh-Veur (enni Bro-Saoz, Bro-Skos, Kembre ha Norzhiwerzhon a ya d’hec’h ober ; ur gontelezh e Bro-Saoz ez eo Kerne-Veur). An darn vrasañ he ziriad zo tost diouzh aodoù gwalarn Europa ha tro-dro dezhi emañ Mor an Hanternoz, Mor Breizh hag ar Meurvor Atlantel.
***Notenn** : arabat eo droukkemer ar Rouantelezh-Unanet gant Bro-Saoz, unan eus ar broadoù pennañ a ya d’hec’h ober, na gant Breizh-Veur, an enezenn bennañ.

## Istor
**Pennad dre ar munud : [[Istor ar Rouantelezh-Unanet]]*
* Roll Rieion ar Rouantelezh-Unanet (abaoe 1603)
* Roll ar C'hentañ Maodierned

## Ensavadurioù
Daoust d’ar pezh a greder alies he deus ar Rouantelezh-Unanet ur Vonreizh. Hogen n’emañ ket-houmañ, e stumm un dastumad berr ha kempoell a velladoù, evel ma voe diwanet diwar skridoù prederourien c’hall an {{XVIIIvet kanved]] (Montesquieu pergen), hag evel m’eo savet lodenn vrasañ ar bonreizhoù hiziv an deiz er bed. An degouezh-mañ zo boutin a-walc'h evit skridoù bet embannet a-hed an Istor (Karta Veur e 1215, Disklêriadur ar Gwirioù e 1689 hag all).

Ur rouantelezh parlamantel eo ar Rouantelezh-Unanet : ur roue pe ur rouanez a vez laket e Penn ar Stad. Arouezius pe lidel eo e c’halloudoù. An Tevezeg, dezhañ da anv "Kentañ Ministr" (*Prime Minister*), eo rener gwirion ar galloud oberiañ. Emañ hemañ lakaet e penn ar Gouarnamant, ha bepred e vez anvet d'ar post-se, gant ar roue, an den a zo e penn ar strollad politikel aet gantañ an trec’h da vouezhiadeg ziwezhañ da Di ar C’humunioù (*House of Commons*).

Rannet e div gambr eo ar Parlamant Breizhvreurat : c’hoarvezout a ra eus Ti ar C’humunioù, dilennet d’ar mouezhiañ hollek evit 5 bloaz, ha (*House of Lords*), ennañ tud o tont eus familhoù brientin.

Tri sistem lezennoù diforc’h zo er Rouantelezh-Unanet : al Lezenn saoz (*English Law*), a vez lakaet da dalvezout e Bro-Saoz hag e Kembre, al Lezenn norzhiwerzhonat (*Northern Ireland Law*) evit Norzhiwerzhon, hag al Lezenn skosat, ur sistem kemmesket diazezet war pennaennoù ar *[[common laws|c’hommon laws]]* hag ar *[[civil laws]]*, evit Bro-Skos. An Akta Unaniezh, bet sinet e 1707,  a warant sistem lezennoù distag hag emren evit Bro-Skos.

Hous of lords eo al lez uhelañ evit barn ar vuntrerien hag an dorfedourien e Bro-Saoz, Kembre ha Norzhiwerzhon, hag evit barn an dorfedourien hepken e Bro-Skos.

Kemmoù nevez zo bet degaset nevez zo er Vonreizh hag e-se e vo treuzkaset galloudoù Ti an hous of lords da Lez uhelañ ar Rouantelezh-Unanet.

## Strolladoù politikel
**Pennad dre ar munud : [[Politikerezh ar Rouantelezh-Unanet]]*
Daoustrollad zo e Parlamant Breizh-Veur : daou strollad pennañ a zeu lerc’h-ouzh-lerc’h evit kas da benn ha sturiañ ar galloud :
* ar Strollad mirour, (Conservativ Party) war an tu dehou ; (gant Thatcher da skouer)
* ar Strollad Labour, (war an tu kleiz) kevezer kentañ ar Strollad mirour abaoe ar bloavezhioù 1920. (Gant Tony Blair da sk:)

Ouzhpenn d'an daou strollad-se  — e kaver strolladoù arbennik Kernev-Veur, Kembre, Manav, Bro-Skos ha Norzhiwerzhon — strolladoù ha n’eo ket dister o levezon :
* ar Strollad Frankizour-Demokat, war an tu kreiz, hêr d’ar Strollad Frankizour, kevezer kentañ ar Strollad mirour betek ar Brezel-bed kentañ ;
* ar Strollad evit Dizalc’houriez ar Rouantelezh-Unanet (UKIP), mennet eo evit stourm a-enep koll galloud ar Rouantelezh-Unanet dirak Unaniezh Europa ;
* Strollad Glas Bro-Saoz ha Kembre ;
* ar Strollad Broadel Breizhveurat (BNP), war an tu dehou pellañ.

## Lec'hiadur en darempredoù etrebroadel
Ezel eo ar Rouantelezh-Unanet eus Kuzul Europa, ar G8, ar G20, ABU, an AFNA, ar C’hommonwealth hag AESD. Ar galloud nukleel zo gant ar RU, e-se eo ivez ur galloud milourel kreñv war tachenn ar bed, ha n'eo ket dister, p'eo bet gouest da zelc'her penn ouzh Alamagn nazi e 1940-45 ha kas meur a rejimant da vrezelioù Irak e 1991 ha 2003.

Levezon bras he deus bet gwechall, ar Rouantelezh-Unanet er bed a bezh, bet e-pad pell an Impalaeriezh Breizhveuriat bet ur reizhad trevadennelour, abalamour dezho ma vez komzet saozneg e meur a vro dreist-holl ha dre m’he deus darempredoù start gant Stadoù-Unanet Amerika. Ki bihan SUA int abaoe an eil brezel bed, evit brezel an Irak int aet ganto a-enep da Sadam Usein. 

## Adrannoù
**Pennad dre ar munud : [[Adrannoù ar Rouantelezh-Unanet]]*
Peder rann a ya d’ober ar Rouantelezh-Unanet. Alies e vez graet *Home nations* ("Broadoù orin") pe "Broioù bonreizhañ" anezho.

Rannet e vez pep broad gant ar gouarnamantoù lec’hel. Envel a ra an unpenn ul Letanant-Lord evit dileuriañ anezhi en takadoù diforc’h dibar a-dreuz ar Rouantelezh. En daolenn amañ dindan emañ deskrivet buan ar peder bro vonreizhañ.

## Tiriadoù er bed
An Tiriadoù breizhveurat tramor zo anezho tiriadoù dindan aotrouniezh ha reolerezh furmel ar Rouantelez-Unanet, met ned eont ket d’ober ul lodenn eus ar Rouantelezh he-unan.

Manav, beliezh Jerzenez ha beliezh Gwernenez n’int ket lodenn eus ar Rouantelezh-Unanet ; bez’ emaint e dalc’h ar Gurunenn Saoz.

## Douaroniezh
**Pennad dre ar munud : [[Douaroniezh ar Rouantelezh Unanet]]*
Ur blaenenn eo lodenn vrasañ Bro-Saoz ha n’eo ket gwall uhel, rannet a reter da gornôg gant un takad meneziekoc’h. An Thames (346 km) hag ar stêr Severn (354 km) eo an div stêr bennañ er Rouantelezh. Hirañ stêr ar Rouantelezh eo ar Severn. E-kichenik Dover emañ ar riboul dindan Mor Breizh a liamm Breizh-Veur ouzh Frañs.

N’eus ket a gernioù a yafe en tu-hont da 1 000 m e Bro-Saoz. Ar Scafell Pike, 978 m a uhelder  eo ar vegenn uhelañ  ; el Lake District, e Cumbria emañ lec'hiet.

Liesseurt eo douaroniezh Bro-Skos, gant (*lowlands*) broioù izel  er su hag uheldirioù (*highlands*) en norzh hag er c’hornôg. Ar menez Beinn Nibheis (1&nbsp;343 m) eo al lec’h uhelañ kement e Bro-Skos hag er Rouantelezh-Unanet.

Brec’hioù hir ha don ya da sankañ en he douaroù. Tost 800 enezenn zo e Bro-Skos. An darn vrasañ anezho zo e kornôg hag e norzh ar vro. En o zouez emañ an inizi Gall, Inizi Orc'h hag inizi Sealtainn. Daoust m’eo Dinedin (zinedin) kêr-benn Bro-Skos, ur gêr puilh karget gant istor eo hag e kaver ur savouriezh meinek heverk enni.  Glaschu (glazgow) avat eo ar gêr pennañ er vro.

Kembre zo ur vro a zo stank ar menezioù enni. Yr Wyddfa (&nbsp;1085 m) eo ar vegenn uhelañ anezhi. Caerdydd, (Kaerdewi) ar gêrbenn lec'hiet e su ar vro, eo ar gêr vrashañ, ma vev kalzig a dud eno. Darn vrasañ ar bolañs zo o chom e su Kembre, dreist-holl er c’hêrioù evel  Abertawe, Casnewydd ha Caerdydd. Wrecsam eo ar gêr vrasañ en norzh. Ur mirdi istorel war glad Kembre zo e Kaediz.

Norzhiwerwhon zo anezhi ur vro a zo stank an torgennoù enni. Ar c’hêrioù pennañ zo Béal Feirste, Doire hag Ard Mhacha. Ar broviñs-se a ya d’ober ul lodenn eus ar Rouantelezh-Unanet. Loch nEathach (388 km²) eo al lenn vrasañ en inizi breizhveuriat. Al lenn zo war-dro 30 kilometr er mervent da Véal Feirste. Sliabh Dónairt (849 m) eo ar vegenn uhelañ e Norzhiwerzhon.

Krediñ a reer e vefe war-dro 1&nbsp;000 enezenn er Rouantelezh-Unanet ; hag un 800 bennak anezho e Bro-Skos. Chomet disaotr ha naturel eo darn vrasañ an inizi-se ; lod anezho koulskoude zo bet krouet gant Mab-den diazezet int war mein ha koad.

Da geñveriañ, evidomp da gaout ur soñj, gorread ar Rouantelezh-Unanet zo ken bras pe dost hag hini Roumania, Ecuador, Ghana hag Ouganda zoken.
* Kêrioù ar Rouantelezh-Unanet
* Roll al lec’hioù pellañ eus ar Rouantelezh-Unanet

## Armerzh
**Pennad dre ar munud : [[Armerzh ar Rouantelezh-Unanet]]*
Dioreet-mat eo an trede gennad, ar c'henwerzh pergen, gant chadennoù gourmarc'hadoù ledet-mat dre ar vro, evel Tesco, Sainsbury's, Asda ha Morrisons.

## Poblañsouriezh
**Pennad dre ar munud : [[Poblañsouriezh ar Rouantelezh-Unanet]]*

Colors=
  id:lightgrey value:gray(0.9)
  id:darkgrey value:gray(0.7)
  id:sfondo value:rgb(1,1,1)
  id:barra value:rgb(0.6,0.7,0.8)
ImageSize = width:900 height:350
PlotArea = left:50 bottom:30 top:30 right:50
DateFormat = x.y
Period =from:0 till:70000
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = justify
ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:10000 start:0
ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:5000 start:0
BackgroundColors = canvas:sfondo
BarData=
  bar:61 text:1961
  bar:62
  bar:63
  bar:64
  bar:65
  bar:66
  bar:67
  bar:68
  bar:69
  bar:70 text:1970
  bar:71
  bar:72
  bar:73
  bar:74
  bar:75
  bar:76
  bar:77
  bar:78
  bar:79
  bar:80 text:1980
  bar:81
  bar:82
  bar:83
  bar:84
  bar:85
  bar:86
  bar:87
  bar:88
  bar:89
  bar:90 text:1990
  bar:91
  bar:92
  bar:93
  bar:94
  bar:95
  bar:96
  bar:97
  bar:98
  bar:99
  bar:00 text:2000
  bar:01
  bar:02
  bar:03
  bar:04
  bar:05
  bar:06
  bar:07
  bar:08
  bar:21 text:2021
PlotData=
  color:barra width:10 align:left
  bar:61 from:0 till: 52894
  bar:62 from:0 till: 53298
  bar:63 from:0 till: 53723
  bar:64 from:0 till: 54136
  bar:65 from:0 till: 54516
  bar:66 from:0 till: 54854
  bar:67 from:0 till: 55153
  bar:68 from:0 till: 55414
  bar:69 from:0 till: 55642
  bar:70 from:0 till: 55842
  bar:71 from:0 till: 56013
  bar:72 from:0 till: 56154
  bar:73 from:0 till: 56266
  bar:74 from:0 till: 56352
  bar:75 from:0 till: 56414
  bar:76 from:0 till: 56454
  bar:77 from:0 till: 56476
  bar:78 from:0 till: 56486
  bar:79 from:0 till: 56495
  bar:80 from:0 till: 56508
  bar:81 from:0 till: 56530
  bar:82 from:0 till: 56561
  bar:83 from:0 till: 56606
  bar:84 from:0 till: 56669
  bar:85 from:0 till: 56753
  bar:86 from:0 till: 56860
  bar:87 from:0 till: 56990
  bar:88 from:0 till: 57137
  bar:89 from:0 till: 57292
  bar:90 from:0 till: 57449
  bar:91 from:0 till: 57608
  bar:92 from:0 till: 57770
  bar:93 from:0 till: 57933
  bar:94 from:0 till: 58096
  bar:95 from:0 till: 58258
  bar:96 from:0 till: 58418
  bar:97 from:0 till: 58577
  bar:98 from:0 till: 58743
  bar:99 from:0 till: 58925
  bar:00 from:0 till: 59131
  bar:01 from:0 till: 59363
  bar:02 from:0 till: 59618
  bar:03 from:0 till: 59894
  bar:04 from:0 till: 60186
  bar:05 from:0 till: 60489
  bar:06 from:0 till: 60804
  bar:07 from:0 till: 61129
  bar:08 from:0 till: 61461
  bar:21 from:0 till: 66961
TextData=
  fontsize:S pos:(30,20)
  text:mammemm = Office for National Statitics


## Sevenadur
**Pennad dre ar munud : [[Sevenadur ar Rouantelez Unanet]]*
**Gwelet ivez : [[Lennegezh saoz]]*
N'eus yezh ofisiel ebet er Rouantelezh-Unanet ; ar saozneg eo *de facto*.
Ar yezhoù rannvroel anavezet eo :
* ar c’herneveureg, e Kernev-Veur ;
* ar gouezeleg Skos hag ar skoteg, e Bro-Skos ;
* ar c’hembraeg, e Kembre ;
* an iwerzhoneg ha skoteg Ulaid, e Norzhiwerzhon.

En o frankiz emañ ar melestradurioù lec’hel da implijout yezhoù an enbroidi pe yezhoù all dibabet ganto ha diouzh an dud a zo o chom en o fastell-vro.

Ar vro gentañ eo bet oc’h embann timbroù-post e 1840 ; ar *[[Penny Black]]* eo an anv an timbr kentañ.

## Media
Ar BBC (*British Broadcasting Corporation*), er Rouantelezh-Unanet, a bled war un dro gant ar BBC Television hag ar BBC Radio. Chadennoù all zo koulskoude, evel ITV ha Channel 4 evit ar skinwel, ha meur a chadenn brevez evit ar skingomz.

Kelaouennoù pennañ ar Rouantelezh-Unanet eo *[[The Times]]* ha *[[The Guardian]]*.

## Pellgehentiñ
Gant ar Royal Mail e vez asuret treuzkas al lizheroù. British Telecom eo an embregerezh istorel a ra war dro ar c'hehentiñ dre pellgomz ; kompagnunezhioù all zo.

## Kehentiñ
Stank-tre eo sistem an hentoù ha gourhentoù, kreizennet emañ e meur a geñver en-dro da Londrez. Abaoe m'eo bet privatized British Rail e vez meret rouedad an hentoù-houarn gant meur a embregerezh disheñvel, (un tammig evel ar mare a-raok unaniezh ar sistem metrek, bet diazezet gant Napoleon). 

British Airways eo kompagnunezh pennañ an aerlinennoù.

## Anvioù kefridiel
* *United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland* (saozneg)
Karta Europa ar yezhoù rannvro pe bihanniver a anavez ar c’hembraeg, ar skoseg, an iwerzhoneg, ar c’herneveureg hag ar skoteg evel yezhoù rannvroel ar Rouantelezh-Unanet hag an anvioù kefridiel a zo roet dezho zo :
* *Teyrnas Unedig Prydain Fawr a Gogledd Iwerddon* (kembraeg) ;
* *An Rìoghachd Aonaichte na Breatainn Mhòr agus Eirinn a Tuath* (skoseg) ;
* *Ríocht Aontaithe na Breataine Móire agus Thuaisceart Éireann* (iwerzhoneg) ;
* *An Rywvaneth Unys a Vreten Veur hag Iwerdhon Glédh* (kerneveureg) ;
* *Unitit Kinrick o Great Breetain an Northren Ireland* (skoteg).

### Liammoù diavaez
* 
* 
*  I-uk, Porched kefridiel ar Rouantelezh-Unanet
*  Porched melestradurezh Breizh-Veur
*  Parlamant ar Rouantelezh-Unanet
*  Sifroù ha roadennoù a-zivout ar Rouantelezh-Unanet