open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Porsche

**Dr. Ing. h.c. F. Porsche AG**, brudet evel **Porsche**, a zo un embregerezh alaman arbennikaet war ar c'hirri-tan sport ker, ha gant tizh. Ouzhpenn kirri sport, sevel a ra ivez kirri-tan doare SUV ha sedan. Lec'h penn an embregerezh a zo e Stuttgart, Baden-Württemberg, an Alamagn. An embregerezh a zo perc'hennet gant Volkswagen AG, ur stroll hag a zo perc'hennet gant Porsche Automobil Holding SE, hag a vez berraet an aliesañ en Porsche SE.E-touez an otoioù gwerzhetañ hiziv-an-deiz gant Porsche e vez an 911, ar Panamera, ar Macan, ar Cayenne hag an Taycan.
## Notennoù ha daveennoù
Anaon (ministirad)

***Anaon*** (saozneg: *Annwyn - The Otherworld* ) zo ur stirad skinwel (war Prime Video e vez graet berrstirad anezhi)  gall krouet gant Bastien Dartois, o kenlabourat gant Sylvain Caron hag Elsa Vasseur. Filmaozet eo bet gant David Hourrègue ha skignet d'ar  4 betek an 11 a viz C'hwevrer 2026 war France 2.

Ar stirad skinwel thriller ha moliac'h a zo produet gant Tetra Media Fiction evit Prime Video ha France Télévisions.

Kinniget eo bet ar stirad e Gouel Séries Mania 2025 e Lille. e-kreiz istor ar stirad e vez mojennoù Breizh 
## Notennoù ha daveennoù
Charlène Guignard

**Charlène Guignard**, bet ganet d'an 12 a viz Eost 1989 e Brest, zo ur riklerez war skorrn vreton. Keveziñ a ra evit Italia abaoe 2013. Teir gwech eo bet kampionez Europa (2023, 2024 ha 2025), ha beskampionez ar bed eo bet e 2023. E 2026 he deus bet ar vedalenn aour er C'hoarioù olimpek goañv, asambles gant Marco Fabbri.

## Daveennoù
Skol er-maez

Gant **skol er-maez** e reer anv eus un doare kelenn en diavaez.

## Istor
Er bloavezhioù 1950 e oa bet ijinet an doare kelenn-se gant Ella Flateau, ur bedagogourez eus Danmark. Leun-chouk e oa ar skolioù er vro-se d’ar mare-se. Gant ar skolioù er-maez e oa posupl kreskiñ an niver a skolidi. C’hoari er-maez, mont er c’hoadoù, krapat er gwez, sellet ouzh an natur… zo ezhommoù a bouez evit ar vugale, hervez Ella Flateau.

## Deskrivadur
En natur e c’hell ar gelennerien ober kalz traoù gant ar skolidi.

Kalz gerioù zo evit komz diwar-benn an dra-se : « deskadurezh er-maez », « klas er-maez », « klas natur », «skol er c’hoadoù », hervez c’hoant ar skolaerien. Mont er-maez eo ar pal : deskiñ traoù e-kreiz an natur zo dudius evit ar vugale.

Deskiñ traoù diwar-benn ar vevoniezh, an douarouriezh, an ekologiezh…zo plijus pa’z eer e darempred gant an endro. Ober ur gentel (matematik ordinal, ur gentel c'halleg …)  zo posupl ivez .

Evit ar vugale eo bourrus mont er-maez evit :

* dizoloiñ o endro, deskiñ traoù nevez diwar-benn an natur : sellet ouzh ar gwez hag ar bleunioù, arvestiñ ouzh al loened… ;
* kompren gwelloc’h cheñchamantoù an natur : nevezamzer, hañv, diskar-amzer, goañv ; an amzer ; an temperadur ;
* bezañ asambles en ul lec’h all, sevel liammoù nevez ;
* en em santout gwelloc’h en o c’horf, en o fenn, bezañ siouloc’h ;
* lakaat ar fiziañs enno o-unan da greskiñ ;
* deskiñ gant o femp skiant : aesoc’h e vez an deskiñ, gwelloc’h e vez evit ar memor ;
* ouzhpenn-se, nebeutoc’h a gleñvedoù a vez gant ar vugale a ya er-maez alies.

### Doareoù da gregiñ ganti
Mont er-maez e-kichen ar skol zo mat, mont pelloc’h n’eo ket ret. Gellet a ra bezañ en ul liorzh publik, ur c’hoadig. Gwez ha bleunioù a c'hall bezañ er porzh-skol. Evit bezañ mat eo ret d’ar vugale kemer dilhad a-zoare. Gwelloc'h eo d'ar gelennerien kregiñ gant an abadennoù a oaront ober : aesoc’h e vo rak ober klas er-maez zo un nevezinti dija. Mat eo kaozeal gant e genseurted, gant tud bugale ar skol ha gant an aotrouniezhioù (Deskadurezh stad da skouer) evit kinnig e raktres.Pouezus eo bezañ laouen gant ar skolidi.

## Notennoù
Afer an ampoezonoù

**Afer an ampoezonoù** (galleg: *Affaire des Poisons*) a oa ur gwallreuz e Bro-C'hall e-kerzh ren Loeiz XIV. Etre 1677 ha 1682 e oa bet kavet kablus un toullad izili eus an noblañsoù uhel da vezañ ampoezonerien, pe bet oc'h implij ampoezonerien, ha da vezañ implijet galloudoù sorserezh, pe bezañ bet kemeret perzh e lidoù sorserezh. Ar gwallreuz a oa o tizhout kelc'h an dud tostañ d'ar roue. En holl e oa bet kondaonet d'ar marv 36 den.
## Orin ha kenarroud
E 1672, goudse marv naturel an ofiser varc'hegiezh Godin de Sainte-Croix, e voe ur renabl goude e varv. Kavet e oa bet ur voestad paperioù: nav lizher gant e vestrez, ar Varkizez de Brinvilliers, hag ur paper anavezout dleoù a 30 000 lur. Er voest e oa ivez boutailhadoù bihan ; goude bezañ bet arnodet e oa bet anat e oant bet reoù gant poezon e-barzh, reoù izel o efedoù da vezañ lakaet goustadik war un hir dermen a-benn degas efedoù marvus. El lizhiri, ar varkizez a anzav he deus ampoezonet he zad gant ur meskaj arsenik ha glaour touseg. Klasket he devoa lazhañ anezhañ dek gwech a-raok dont a-benn. Anzav a rae ivez bezañ lazhet he breudeur evit an hêrezh. Ouzhpenn-se e oa bet kavet ivez gant ar polis ul lizher prokuladur eus degemerer-meur ar gloer, Pierre Louis Reich de Pennautier, eus ar 17 a viz C'hwevrer 1669, a roe an aotre d'ur marc'hadour a Carcassonne da reiñ dre Godin de Sainte-Croix, a-berzh ar varkizez Brinvilliers, ur sammad arc'hant a 10 000 lur en dije prestet dezhi gant an anv Paul Sardan.

War ar pakad lizhiri e oa skrivet "*papiers pour être rendus à M. de Pennautier, receveur général du clergé, et je supplie très humblement de bien vouloir les lui rendre en cas de mort, n’étant d’aucune conséquence qu’à lui seul*". Ur restr ouzhpenn a oa, ur c'huitañs sinet Cusson, marc'hadour a Garcassonne.

Kroget e oa an afer da vat e 1675 pa oa bet prosez de Brinvilliers, a oa bet tamallet dezhi bezañ kenlabouret gant Sainte-Croix evit lazhañ he zad Antoine Dreux d'Aubray e 1666, gant daou vreur ivez, Antoine d'Aubray ha François d'Aubray, e 1670. Ar pal e oa kaout an hêrezh holl evito. Bez e oa bet trouzioù e vije bet oc'h ampoezoniñ tud paour pa oa bet o weladenniñ ospitalioù, met prouenn ebet ne voe kavet.

Ur wech tamallet, Colbert a c'houlennas e vije degaset eus Londrez lec'h ma oa evit bezañ barnet e Bro-C'hall. Bet e oa o klask tec'hout e Liège da guzhat en ul leandi. De Brinvilliers a voe harzet, jahinet ha ne voe ket kofesaet netra ganti. Kondaonet e voe d'ar marv. D'ar 17 a viz Gouhere e voe jahinet adarre, gant an dour (rediet da evañ dour), met ur wech c'hoazh ne voe ket kofesaet ganti. Dibennet e voe hag he c'horf a voe devet. Sainte-Croix ne voe ket barnet rak marvet e oa dija e 1672.

Ar prosez a oa bet unan brudet-kenañ en amzer-se ha tabut a oa savet tro-dro d'ar marvioù iskis lies. Tud vrudet, betek Loeiz XIV, a oa kroget da gaout aon da vezañ ampoezonet.

## Notennoù ha daveennoù
Feinwerkbau

**Feinwerkbau** zo un embregerezh alaman arbennikaet war an armoù-tan hag an armoù dre aer gwasket, ha produet a-ratozh evit ar sportoù tennañ. E Oberndorf am Neckar (Baden-Württemberg) emañ e sez.

## Istor
Karl Westinger hag Ernst Altenburger, daou ijiner hag o doa labouret evit Mauser betek dibenn an Eil Brezel-bed, a grogas e 1946 da sevel ur jederez nevez en o amzer vak. D'ar c'hentañ a viz Ebrel 1949 e savjont o embregerezh, ar «Feinwerkbau Westinger & Altenburger». E Horb am Neckar e voe staliet, pa oa bet difennet gant ar C'hallaoued a rene war ar vro sevel embregerezhioù hag a rae gant dir e Oberndorf, abalamour d'ar gêr bezañ ur greizenn armerezh istorel en Alamagn. E 1950 e voe skañvaet ar redioù hag e c'hellas an daou ijiner adkas o embregerezh hag e zek implijad da Oberndorf. Ar jederezioù ijinet gante a veze produet a-yoc'h gant an embregerezh Olympia, hag ostilhoù all a veze fardet gant Feinwerkbau. E 1952 e oa 100 implijad.

E dibenn ar bloavezhioù 1950 e voe adsavet ar gevredigezh sportoù tennañ alaman, ha divizout a reas Feinwerkbau sevel armoù. E 1961 e kinngjont an hini kentañ anezhe, ur fuzuilh dre aer gwasket, dezhañ ur c'hanol difiñv hag ur sistem armiñ war ar c'hostez. Adalek 1965 e voe gwerzhet ur bistolenn dre aer gwasket, an LP 65. Berzh a rejont tamm-ha-tamm e kenstrivadegoù a bep seurt, ha dont a reas Feinwerkbau da vezañ unan eus ar merkoù armoù implijetañ e bed ar sportoù tennañ a live uhel. Betek 2016 e oa meret an embregerezh gant bugale ha bugale-vihan Westinger hag Altenburger. Er bloaz-se, ar familh Altenburger a werzhas e lodennoù eus an embregerezh, a voe adanvet «Feinwerkbau GmbH». 115 implijad a zo hiziv an deiz.

Hiziv an deiz e produ an embregerezh armoù dre aer gwasket (kalibr .177), armoù-tan (kalibr .22 Long Rifle) ha darvanerioù tennañ. Armoù enne poultr du en deus bet produet etre 1985 ha 2015 ivez.

## Liamm diavaez
*  Lec'hienn an embregerezh
*  Roll an armoù produet en istor war lec'hienn Feinwerkbau

## Daveennoù
Horb am Neckar

**Horb am Neckar** zo ur gêr e Baden-Württemberg, en Alamagn, e reter ar C'hoad Du. Treuzet eo gant ar stêr Neckar. 25.695 annezad a oa e 2023.

## Kêrioù gevellet
Gevellet eo Horb am Neckar gant :
* Haslemere (Surrey),  (abaoe 1991)
* Salins-les-Bains,  (abaoe 1991)
* Sant Just Desvern,  (abaoe 1999)

## Liamm diavaez
*  Lec'hienn ofisiel

## Daveennoù
James Van Der Beek

**James Van Der Beek**, bet ganet d'an 8 a viz Meurzh 1977 e Cheshire (Connecticut) ha marvet d'an 11 a viz C'hwevrer 2026 e Austin (Texas), a oa un aktour stadunanat, brudet evit e rol er stirad *[[Dawson's Creek]]* (1998-2003).

## Liamm diavaez
*
Viktor Vinogradov

**Viktor Vladimirovitch Vinogradov** (rusianeg: Ви́ктор Влади́мирович Виногра́дов), ganet d'an 31 a viz Kerzu 1894 hag aet da Anaon 4 a viz Here 1969, a oa yezhoniour ha lizheregour rusian ha soviedat hag a oa bet e penn ar yezhoniourien soviedat goude an Eil Brezel-bed.
Legestr mod Amerika

**Legestr mod Amerika** pe **legestr mod Arvorig** zo ur meuz eus keginerezh Bro-C'hall ha keginerezh Breizh graet gant legistri (pe grilhed-mor) ha hilienn amerikan (eoul olivez, amann, hilienn domatez, ognon, chalotez, kignen, gwin gwenn ha kognag...). 

## Istor gwall luziet an anv

Lakaat a reas an barner war ar c'heginañ  gall Curnonsky krouidigezh ar rekipe war gont ar mestr-keginer Pierre Fraysse (genidik eus Seta e Lengadok) hag en doa labouret er *Café Américain* e Chicago er Stadoù-Unanet ha goude digoret ar preti "Chez Peter's" e 1854 e Pariz). Krouet en defe gant berzh rekipe al « legestr mod Amerika » anvet ivez « legestr mod Lengadok gant e hilienn amerikan » e 1860.

Padal e oa anavezet ur rekipe koshoc'h hag heñvel anvet « Homard Bonnefoy » abaoe 1853, war gartenn ar preti Bonnefoy, gant ar mestr-keginer provañsat Constant Guillot.

Hag an anv « Legestr mod Arvorig » ? E 1938 e oa anvet evel se ar meuz e-barzh al "Larousse gastronomique" gant ar c'heginer Prosper Montagné, kinniget evel ur meuz eus istor hevlezouriezh Bro-C'hall. Koulskoude e oa bet anv eus legestr mod Arvorig en nevezamzer 1914 er pred servijet el leti La Couronne en Oostende (Flandrez) en enor d'al letanant-kolonal baron Keuker de Watelet, 24 bloaz kent e vefe skrivet e levr gant Montagné.

Bremañ e vez kentoc'h ar boaz da gomz eus legestr mod Amerika pa 'z eo graet gant legestr amerikan pe kanadian (*Homarus americanus*), hag eus legetr mod Arvorig pa 'z eo keginet gant legestr breton (Breizh a zo ur produer bras a ligistri Europa pe *Homarus gammarus*). Met kavout a reer anvioù all evel « Legestr Arvorig mod Amerika » pe « Legestr amerikan mod Arvorig ».

## Aozennoù
Legestr, kognag ha gwin gwenn a zo ezhomm, hag evit an hilienn amerikan : eoul olivez, amann, tomatez, karotez, ognon, chalotez, kignen, koazhadur tomatez, lore, pebr-Spagn, suraval, perisilh, stragon ha saourenn besked.

## Rekipe
Goude bezañ skaotet al ligistri, tennit ar bizied,  lakait da resediñ an tammoù lost en amann hag eoul olivez. Lezit da gudaouiñ pep tra en ur gokell gant tomatez, karotez, ognon, chalotez, kignen, gwin gwenn ha kognag. Kreñvaat a c'haller an hilienn gant suraval, perisilh, stragon drailhet ha pebr-Spagn. Flammet e c'hall bezañ ar meuz gant kognag.

## Gwin
Evit mont gant ar rekipe gastronomek-se, kreñvaet gant kognag, e vez aliet da servijout gwin gwenn gwall nerzhus.

## Levrlennadur
* 1867 : *Le Livre de cuisine* gant Jules Gouffé, Pariz, Hachette Livre (*homard à l'américaine*, pajenn 633).   
* 1873 : *Grand dictionnaire de cuisine* gant Alexandre Dumas, embannet gant Alphonse Lemerre, 1873, 1179 p., p.634 (Lenn enlinenn, gwelet d'ar 6.11.2014 (*homard à l'américaine*).
* 1903 : *Le Guide culinaire* gant Auguste Escoffier (*homard à l'américaine*, pajenn 525).
* 1938 : *Larousse gastronomique* gant ar mestr-keginer Prosper Montagné (*homard à l'armoricaine*).
## Notennoù ha daveoù

## Gwelet ivez

* Keginerezh Bro-C'hall
* Keginerezh Okitania
* Keginerezh Provañs
* Keginerezh Breizh
* Boued mor
* Keginerezh Stadoù-Unanet Amerika

## Liammoù diavaez
* 
* Video : Recette : les homards à l'armoricaine] e Les Carnets de Julie war Frañs 3.
Kalibr 4,5 mm

Ar **c'halibr 4,5 mm** (**.177**) eo ar c'halibr bihanañ implijet en armoù dre aer gwasket, hag an hini nemetañ asantet er c'henstrivadegoù sportoù tennañ peurliesañ. Ar bannadelloù 4,5 mm zo plomoù doare *diabolo*, dezhe begoù plaen pe begek. Ar re blaen eo a vez implijet er sportoù tennañ. Bannadelloù dindan stumm bouligoù dir, lesanvet *BB*, a zo ivez, evit an dudi kentoc'h.

## Produerien
E-touez ar broduerien plomoù anavezetañ en Europa emañ Umarex, RWS, Gamo, Norma, Crosman ha Geco.
Smith & Wesson Model 500

Ar **Smith & Wesson Model 500** zo ur revolver un-ober ha daou-ober savet gant an embregerezhioù stadunanat Smith & Wesson ha Cor-Bon, ha gwerzhet abaoe 2003. Un daboulin 5 tenn en deus. Meur a hirder kanol a vez kinniget : 2,75', 3,5', 4', 6,5', 7,5', 8'⅜ pe 10,5'. Savet eo diwar framm X Smith & Wesson, o hini brasañ.

Gwelet e vez evel ar revolver galloudusañ a gaver war ar marc'had abalamour d'e vunision .500 S&W Magnum. Un argil bras en deus. Savet eo bet evit gellet chaseal forzh peseurt loen bras e Norzhamerika gant ur revolver.

## Er sevenadur
Abalamour d'e vent ha d'e c'halloud e weler ar revolver e meur a film birvidik stadunanat, en o zouez reoù ar frañchizoù *[[Jurassic Park]]* ha *[[John Wick]]*. Implijet e vez gant tudenn Jax Teller er stirad *[[Sons of Anarchy]]*.

E c'hoarioù video eus ar frañchizoù *[[Resident Evil]]* ha *[[Call of Duty]]* e c'haller implijout anezhañ peurgetket. An arm a c'hall bezañ divontet e *[[World of Guns: Gun Disassembly|World of Guns: Gun disassembly]]* ivez..

## Daveennoù
Thomas Buchanan (gouarnour eus Liberia)

**Thomas Buchanan**, ganet d'an 9 a viz Du 1808 hag aet da Anaon d'an 3 a viz Gwengolo 1841, a oa ur politikour ha diplomat stadunanat hag a oa bet kentañ gouarnour Liberia evit an American Colonization Society. Kar e oa da James Buchanan, hag a oa deuet da vezañ 15vet prezidant Stadoù-Unanet Amerika.
## Red-micher
Buchanan a oa bet kannad evit Kevredigezh Trevadennerezh Amerika er bloavezhioù 1830 e trevadenn Liberia, hag a oa bet krouet gant ar Gevredigezh en arvorioù kornôg Afrika e 1821.
## Notennoù ha daveennoù
Polis war-varc'h roueel Kanada

Ar **Royal Canadian Mounted Police** (RCMP), anvet ivez e galleg *Gendarmerie royale du Canada* (GRC), eo nerzh polis broadel Kanada. An RCMP zo un ajañs eus gouarnamant Kanada; ha kefridioù polis a vez sevenet ivez hervez kevrat evit 11 proviñs ha tiriad eus Kanada (an holl anezho nemet Ontario ha Quebec), war tiriad 150 kumun, ha 600 kumuniezh indian. An RCMP a vez anvet alies ar **Mounties** e saozneg (e galleg e vez graet aliesoc'h gant *la police montée*).
## Liammoù diavaez
* Lec'hienn ofisiel
Timbroù Campione

Daoust da gumun Campione d’Italia (*Campione* a-raok 1933) bezañ e kanton Ticino e Suis ez eo italian.

E-pad an Eil Brezel-bed e miz Gwengolo 1943 e savas a-du annezidi Campione d’Italia gant ar Gouarnamant italian nevez a stourmas a-enep Republik Sokial Italia Mussolini. Met troc’het e voe ar gumun eus ar peurrest eus Italia.

Un daouzek timbr bennak a voe embannet e 1944. Skoed-ardamez ar gumun e oa danvez ar rummad kentañ pa ziskoueze an eil rummad gweledvaoù heverk : an iliz, al lenn, iliz-veur Modena… Heñvel e oa an alc’hwez : R.R. POSTE ITALIANE COMUNE DI CAMPIONE.

## Pennadoù kar
* Timbroù Italia
* Timbroù Republik Sokial Italia
Sophie Adenot

**Sophie Marie Laurence Adenot**, ganet d'ar 5 a viz Ebrel 1982, zo un ijinourez, blenierez biñsaskellioù hag egoraerez c'hall. Ar renk a goronal he deus en Aerlu gall ha bez eo bet ar vaouez kentañ eus Bro-C'hall o vezañ bet nijerez biñsaskellioù arnodiñ e 2018. Choazet eo bet evit bezañ ezl eus  Korf europat an astraerien e strollad 2022. Ar c'hentañ gwech ma voe o veajiñ en egor a oa bet e 2026, er SpaceX Crew-12, lec'h ma oa bet o vont evit tizhout an Egorlec'h etrebroadel evit ur gefridi hir.
## Levrioù
*  Artificial gravity: Changing the intensity of coriolis cross-coupled stimulus with head-angl e, 2004, embannadur MIT, 137 pajenn, memor master, renet gant =Laurence R. Young
Yer Gentieg

:&nbsp;*Arabat droukveskañ gant ar ouenn [[yar Gentieg]].
----
*'Yer Gentieg''' zo yer gant ul Label ruz, savet dindan an amzer e Bro-Roazhon ha tro-wardro. Un anvadur Lec'h orin gwarezet (LOG) o deus abaoe 1996.

## Istor

Enezi lart Gentieg a veze kaset da Naoned ha Roazhon en XVIII kantved. E 1900 e vezent gwerzhet e marc'had Gentieg, an hini brasañ e Bro-Roazhon d'ar mare-se.

## Sevel ha produiñ
Ul Lec'h orin gwarezet o deus yer Gentieg peogwir ez eus bet heuliet ur politikerezh evit derc'hel ar produerezh lec'hel. Evit bezañ stampilhet yer eus « Gentieg » e tleont bezañ savet gant ur produer ezel eus kevelouri menajerien Gentieg ha bezañ o chom en Il-ha-Gwilen pe unan eus ar c'hantonioù nes. E-barzh kevelouri menajerien Gentieg ez eus ouzhpenn 170 produer, staliet e gevred an departamant evit al lodenn vrasañ anezho, ar pezh a ra tro-dro 350 kludeg. 75 % eus ar saverien zo war-hed 15 kilometr tro-dro Gentieg.

Dont a ra an holl yer-se eus skodoù gorrek o c'hresk. Ar penn-yar feurm label ruz zo ur penn-yar savet dindan an amzer e-pad 81 deiz maget gant edaj, hag a gaver a-hed ar bloaz. Savet e vezont gant ur stankted a 11 penn-yar/m² evit kregiñ.

Ar c'habon feurm label ruz zo ur par spazhet, savet dindan an amzer e-pad 150 deiz ha maget gant laezh-dienn e-pad ar 4 sizhun diwezhañ. Maget e vez gant edaj ivez met kavet e vez e dibenn ar bloaz hepken.

Ar yar-Indez feurm a vez savet e-pad 140 deiz ha kavet e vez e dibenn ar bloaz hepken. Eus he zu, ar skilyar feurm a vez savet e-pad 94 deiz da nebeutañ ha kavet e vez a-hed ar bloaz.

Savet e vez ar yer e savadurioù difiñv 400 m² a c'horread dezho. Ur park kloz gant gwez zo evit lakaat ar yer da redek er-maez, e-tro un hektar a c'horread dezhañ. Trapoù zo lakaet evito en un tu eus ar savadur.

Abaoe 2009 ez eus gwarantet gant kevelouri menajerien Gentieg ur magadur hep ODG (<0,9%) ha diwar edaj.

Bremañ e ra kevelouri Gentieg pennoù-yar bio savet dindan an amzer e-pad 81 deiz da nebeutañ.

Astalet e c'hall bezañ diferadennoù zo eus kaier ar c'hargoù al LOG evit abegoù yec'hedel evel evit stourm a-enep skignadur grip an evned e miz Du 2023.

### Produioù
Stank eo rummad ar yer Label ruz produet gant menajerien Gentieg : ar penn-yar feurm, ar c'habon feurm, ar c'habon skilyar feurm hag ar yar-Indez furm. Etre 80 000 ha  100 000 yar a vez produet bep sizhun, muioc'h e dibenn ar bloaz gant ar yer-Indez hag ar c'habonoù evit gouelioù Nedeleg hag ar bloaz nevez.

## Notennoù ha daveoù

## Liammoù diavaez
* Lec'hienn ofisiel
Krampouezh dantelez

Ar **c'hrampouezh dantelez** pe ar **gavotennoù** (anv ur merk implijet dre c'hourzhanvad) zo krampouezh brusk, fin kenañ, ruilhet warno o-unan.

## Istor
Ar c'hrampouezh dantelez a vije bet krouet dre zegouezh gant ar Gemperadez Katell Gornig e 1886 (pe Marie-Catherine Cornic, ganet e Kerfeunteun e 1857 ha marvet e 1917). Disoñjet he dije ur grampouezhenn war ur billig hag a vije bet re boazhet. Pleget he dije anezhi : ganet e vije bet ar c'hrampouezh dantelez. 

E gwirionez e oa anv dija eus krampouezh dantelez e 1835 e Montroulez ha Kemper hervez Alexandre Bouet. Met ar c'hrampouezh-se a oa teuzus. Ne oant ket dreistpoazhet, ne oant nemet krampouezh toullet, skañv, met ket brusk. 

Katell Gornig a voe an hini a skignas kenwerzh ar c'hrampouezh dantelez bepred, e-tro dibenn an XIX kantved. Al labouradegoù a oa e karter istorel Lokmaria, e Kemper. Tommet e oa ar c'hrampouezh dantelez dre c'hlaou-koad e siminalioù bras war pilligoù a-stou. 

Goude bezañ gwerzhet anezho hec'h-unan e Kemper ha war Aod an Emrodez he doa treuzkaset Katell Gornig he chemet da di Les Délicieuses, renet gant an Itron Tanguy. Skignet e voe ar produ en un doare etrebroadel dindan an anv *crêpe dentelle*.

An Ao. Hoyet a yeas war he lerc'h dindan ar merk l'Hermine d'Or. Prizioù europat a resevas.

Hiziv an deiz e vezont graet e Lokmaria c'hoazh gant Gwispiderezh Kemper. Gallout a reer gwelet ar c'hrampouezh graet unan hag unan gant an dorn.

Gavotenn eo anv all ar c'houign-se, ur merk krouet e Kemper e 1920, e karter Lokmaria.

Ur straed e Kemper a zoug anv Katell Gornig hiziv.

## Pennad kar
* keginerezh Breizh

## Daveoù
Federal Correctional Institution, Marion

**Ensavadur reizhañ kevredadel Marion** (saozneg: *Federal Correctional Institution, Marion* ha berraet en *FCI Marion*) zo un toull-bac'h kevredadel evit ar baotred er Stadoù-Unanet e Southern Precinct, e Kontelezh Williamson, en Illinois. Implijet e vez gant ar Federal Bureau of Prisons, ur skourr eus Departamant Justis ar Stadoù-Unanet. Un ouzhpennadur zo d'an toull-bac'h e stumm ur c'hamp-bac'h evit paotred savet gant tiez hag ul live surentez izel.

An FCI Marion e Su Illinois zo lec'hiet war-hed 14km er su da gêr Marion (Illinois), 480km er su da Chicago, ha 190 km er gevred da St. Louis (Missouri).
### Muntroù ar warded Clutts ha Hoffmann

D'an 22 a viz Here 1983, ar warded Clutts hag Hoffmann a voe lazhet e-kerzh div dagadenn disheñvel en un nebeud eurvezhioù, pep hini gant tagadennoù izili eus an Aryan Brotherhood, ur gang hag aozadur dreistbeliour gwenn ha neveznazi. An ofiser Clutts a oa bet kontellet ha lazhet gant Thomas Silverstein. E-kerzh ma oa ambrouget gant Clutts en un trepas, Silverstein a oa deuet a-benn da dreiñ war-zu ur gell. Ar prizoniad er gell a oa deuet a-benn da zigeriñ grizilhonoù Silverstein gant un alc'hwez laeret ha roet en doa ur gontell dezhañ. Pelloc'h er mintivezh-se, an ofiser Hoffmann a oa bet kontellet ha lazhet ivez gant Clayton Fountain, goude ma vije bet Hoffmann o tizarbenn Fountain hag a oa o tagañ ur gward all.
### Torfedourien a-benn-kaer

## Notennoù ha daveennoù

## Liammoù diavez
*  Toull-bac'h Marion war lec'hienn Burev Kevredadel an Toulloù-bac'h stadunanat
Christian Michel Yunis

**Christian Michel Yunis**, bet ganet e 1968 e Chile, zo ur c'hoarier echedoù chilean ha palestinian.
Mestr Etrebroadel (IM) FIDE eo abaoe 1990.
Renk Elo e miz C'hwevrer 2026: 2 230 *Standard*, 2 200 *Fonnapl* ha 2 325 *Luc'hedenn*.
## Kevezadegoù
### Kevezadegoù hiniennel
#### [[Kampionad chilean an echedoù|Kampionad hollek chilean]]
Kampion e voe div wezh : e 1993 e Santiago hag e 1998.

#### Kevezadegoù hiniennel all

### Kevezadegoù dre skipailh
#### [[Olimpiadoù echedoù]]
* C'hoari a reas peder gwezh e skipailh Chile.

* C'hoari a reas peder gwezh e skipailh Palestina.

## Notennoù ha daveennoù

## Liammoù diavaez
* E fichenn FIDE
* 38 partienn e Chess Games
* E c'hoari e 365 Chess
John Gotti

**John Joseph Gotti Jr.**, ganet d'ar 27 a viz Here 1940 hag aet da Anaon d'an 10 a viz Even 2002, a oa ur *[[Mafia stadunanat|mafioso]]* stadunanat ha penn ar familh torfedourien Gambino eus New York. Urzhiet hag harpet en devoa muntr ar penn familh torfedourien Paul Castellano e miz Kerzu 1985 evit kemer e blas e penn an aozadur. E penn ar sindikad torfederezh galloudusañ eus ar vro e oa bet a-benn neuze. 
## Notennoù ha daveennoù
Reizh ha lezenn

**Reizh ha lezenn** a vez graet eus ul lodenn eus ar Gwir liammet ouzh obererezhioù reizhel denel. Disheñvel eo al lezennoù war ar seks hervez ar broioù, rannvroioù hag ar varnadurezh, ha kemmet int bet a-hed an amzer. An obererezhioù seksel e-maez al lezenn a vez graet **torfedoù seksel** anezho.

Lod eus al lezennoù a bled gant an obererezhioù reizhel a zo bet savet evit gwareziñ an holl berzhidi, ul lod all zo bet savet evit talañ ouzh doareoù d'ober a vez lakaet da dorfedoù. Da skouer, ul lezenn a c'hall berzañ ar seks hep gwarez ma oar unan eus an dud oberiant ez eo klañv gant ur c'hleñved reizhel pe evit gwareziñ ur minor; gellout a ra ivez al lezennoù talañ ouzh an darempredoù seksel n'int ket a-genglev. Peurliesañ, al lezennoù a-sav a-enep an obererezhioù gwelet evel drougimplij revel pe doareoù d'ober ha n'int ket degemeret hervez selloù ar gevredigezh pe a sav a-enep an normoù sokial. Ar sakad revel zo un darempred dic'hoant etre daou zen gour, pe meur a hini, pe etre daou vinor, pe meur a hini, hag, hervez al lezennoù a denn d'an oad a asant, darempredoù etre un den gour hag ur minor.
## Termenadurioù
An torfedoù reizhel zo doareoù da gas obererezhioù seksel denel ha n'int ket degemeret pe a zo gwelet evel dañjerus evit ar gevredigezh, ha lakaet da dorfedoù gant ar Gwir. Un den hag a seven seurt obererezhioù a vez graet *[[torfedour reizhel]]* anezhañ. Ul lodenn eus an torfedoù reizhel zo reoù hag a implij ar feulster liammet ouzh ar seks. Ul lod all a zo liammet ouzh normoù sokial pe difenn-hud, evel ar gwadorged, sodomiezh, vilonaj ha dispakerezh. Lies-tre eo an doare da welet petra a zo un torfed pe get hervez ar sevenadurezhioù hag ar broioù, hag ar memestra a-fed disoc'h lezennel ha kastiz. 

E broioù ar C'hornaoueg eo siouloc'h al lezennoù war an obererezhioù reizhel, evel gant ar revelezh dre genoù, hag a vez gwelet evem un torfed e broioù all, met reutoc'h int war an torfedoù reizhel all. En un toullad sevenadurezhioù all, alies gant ur pouez relijiel kalz brasoc'h, ez eo ledanoc'h hollad an obererezhioù seksel lakaet da dorfedoù grevus.

Dre vras, al lezennoù war ar reizh e kalz broioù a glask talañ ouzh obererezhioù seksel gant minored pe bugale dindan an oad a asant, dispak n'int ket a-genglev pe sellet ouzh obererezhioù seksel e-maez al lezenn, seks gant tud kar (gwadorged), gant droug d'al loened, obererezhioù seksel gant tud aet da Anaon (nekrofiliezh). Al lezenn a c'hell bezañ lakaet da dalvezout pa vez kaoz eus harellerezh, noaz, aon, gloaz, pe tagadennoù broudet gant ar reizh, pe riskloù drougimplij eus lod darempredoù labour. Eus un tu all, al lezenn a vez implijet ivez evit reoliañ pe kontrolliñ an danvezioù pornografek pe gwelet evel hudur.
## Notennoù ha daveennoù
António José Seguro

**António José Martins Seguro**, ganet d'an 11 a viz Meurzh 1962, zo ur politikour portugalat ezel eus ar Strollad sokialour (PS) hag a zo bet dilennet da brezidant Portugal goude bezañ bet trec'h e dilennadeg prezidantel Portugal e 2026. Seguro a oa bet sekretour-meur ar Strollad Sokialour eus 2011 betek miz Gwengolo 2014 ; e-pad an amzer-se e oa ivez penn an enebadur e parlamant Portugal. 
## Yaouankiz ha skoliata
Seguro a zo ganet d'an 11 a viz Meurzh 1962 e Penamacor, an trede ha yaouankañ bugel da Domingos Sanches Seguro (1926–2017) ha Maria do Céu Martins (1927–2011). Labourerien-douar a ya d'ober an darn eus ar familh eus rannvro Beira Baixa; tad Seguro, Domingos, a oa perc'henn un Ti ar c'hazetennoù. Kroget eo gant ar politikerezh pa oa yaouank hag emezelet e oa e Straollad Sokialour Portugal (PS) en e yaouankiz. Kroget e oa gant kentañ kelc'hiad program an Aozadur marc'hadourezh ha management en  ISCTE – IUL (Instituto Universitário de Lisboa, met biken ne voe diplomet. Seguro en deus tapet un diplom war an darempredoù etrebroadel roet diwezhatoc'h gant Skol-veur emren Lisbon.
## Notennoù ha daveennoù
Prezidant Portugal

**Prezidant Portugal**, eus e anv ofisiel **prezidant ar Republik portugalat**, (portugaleg: *Presidente da República Portuguesa*), eo Penn Stad ha penn uhelañ Portugal.

Ar galloudoù, kargoù ha deverioù a zo gant ar prezidant, kement hag al liammoù gant ar c'hentañ-ministr ha kabinedoù ar vro a zo bet kemmet gant an amzer hag hervez ar bonreizhoù disheñvel. Hiziv-an-deiz ez eo an  Trede Republik, ur sistem dambrezidantel, ar prezidant n'en deus ket galloudoù erounit eeun, ar pezh a zo disheñvel diouzh prezidant Stadoù-Unanet Amerika pe prezidant ar Republik C'hall. En desped da-se, memes ma 'z eo dreist-holl ur penn lid, bez en deus lod galloudoù ha n'int ket dre ret reoù boas en ur renad parlamantel: unan eus e gargoù pouezusañ eo embannadur an holl lezennoù lakaet da dalvezout gant Bodad ar Republik (parlamant) pe gant ar gouarnamant (dre an ober-se ez a al lezennoù da dalvezout), ha bez en deus ur gwir veto a-enep al lezennoù (memes ma c'hall ar gwir veto-se bezañ tremenet dreist dezhañ pa vez lezennoù aotreet gant ar parlamant) pe kas lezennoù da vezañ ensellet gant al lez vonreizhel evit gwelet daoust hag e savont a-enep ar vonreizh pe get.
## Notennoù ha daveennoù
Bardatte

Ar **bardatte** zo ur meuz eus Bro-Naoned graet gant kaol farset. Debret e veze e dibenn an eostoù,  yen alies evel skudellad ar gouerien a laboure er parkeier.

## Gerdarzh
Dont a ra an anv eus ar *"barde"* e galleg, al lardenn fin a vez lakaet tro-dro ar meuz a-raok bezañ lakaet er girin.

## Aozennoù
Graet e vez ar bardatte gant ul logodenn kig drailhet lapin pe gad, sasunet gant louzeier-fin, lakaet en ur girin, splujet en ur bouilhoñs ha poazhet goustadik er forn. Debret e veze ar bardatte ent-hengounel gant kistin, pe raloc'h gant koailhed rostet.

## Notennoù ha daveoù

## Gwelet ivez

### Pennadoù kar
* kaol farset
* *[[Golabki]]*
* *[[Sarmale]]*
* keginerezh Breizh
SA80

An **SA80** (evit *Small Arms for 1980's*, armoù hiniennel evit ar bloavezhioù 1980) zo ur rummad armoù-skoaz hiniennel e servij er British Army abaoe 1985. Diazezet int holl war ar memes gwikefre *[[bullpup]]*, ha kambret int e 5,56 × 45 mm, unan eus kartouchennoù standart AFNA. 

## Istor ha deskrivadur
E dibenn ar bloavezhioù 1960 e fellas da arme Breizh-Veur kaout ur rummad armoù-skoaz nevez evit kemer plas reoù koshoc'h evel ar fuzuilh L1A1. Pa gemennas AFNA e 1977 e oa o vont da zibab ur gartouchenn standart nevez, ar Royal Small Arms Factory e Enfield a savas ar munision 4,85 × 49 mm. Ur fuzuilh a voe ijinet evit ar munision nevez-mañ gant an arsanailh saoz : adkemer a rejont kalz pezhioù eus an AR-18, en ur lakaat anezhe en un doare *bullpup* adkambret e 4,85 mm. Ur sistem tennata dre amprest gazoù gant ur piston a oa dezhi.

AFNA a embannas bezañ choazet ar 5,56 mm e 1980, hag adkambret e voe fuzuilh nevez arsanailh Enfield evit ar gartouchenn-mañ. Daleet e voe he implij ofisiel abalamour da vrezel an Inizi Maloù (1982), e-touez darvoudoù all.

E miz Here 1985, a-benn ar fin, e voe kinniget en ur mod publik an arm nevez, anvet SA80. E-touez e stummoù disheñvel e oa :

* ur fuzuilh-arsailh, anvet L85A1 ;
* ur fuzuilh-vindrailher (L86A1 LSW, *Light Support Weapon*), heñvel a-walc'h ouzh ar fuzuilh-arsailh, gant ur c'hanol hiroc'h ha ponneroc'h, hag un daoubez;
* ur stumm karabinenn berroc'h (L22), evit an ekipajoù tankoù ;
* un doare fuzuilh-kelenn, anvet L98, bet tennet he sistem amprest gazoù ha kemmet diavaez he c'hulasenn evit gellet adarmiñ anezhi gant an dorn.

War an dachenn e tiskouezas bezañ siek e e meur a geñver : n'halle ket bezañ tennet gant ur c'hleiziad, terriñ a rae buan he skoer, koll a rae ingal he c'harger, ha ne strinke ket mat he douilhezioù, e-touez kudennoù all. E gwirionez oa bet dibabet hep bezañ bet amprouet mat gant an arme. Abalamour d'ar strishadurioù war ar budjed divizet gant Margaret Thatcher, ijinourien Enfield a oa bet rediet da sevel un arm hag a gouste 250£ d'ar muiañ, pa oa war-dro 500£ koust ar fuzuilhoù-arsailh produet e broioù all er mare-se. Amprouennoù graet en Alamagn diwezhatoc'h a ziskouezas e tenne ar fuzuilh he-unan pa gouezhe war al leur.

Kalz klemmoù a savas e-touez ar soudarded, a oa displijet-bras gant an arm. Adalek 1997 e voe gwellaet ha produet gant an embregerezh alaman Heckler & Koch, pa oa bet serret ar Royal Small Arms Factory e 1988. Diskouez a reas an eil stumm (L85A2) bezañ fiziaploc'h e emgannoù brezel Afghanistan ha brezel Irak. Tro 200.000 fuzuilh L85A1 a voe gwellaet e L85A2 diwar an 320.000 produet.

Ur stumm modernaet (L85A3) a vez pourveziet d'ar soudarded vreizhveuriat abaoe 2018. Skañvaet eo bet. Reilhoù Picatinny ha livioù nevez zo dezhi.

## Levrlennadur
*  FERGUSON Jonathan, *THORNEYCROFT TO SA80: British Bullpup Firearms, 1901–2020*, Headstamp Publishing, 2020, ISBN 9781733424622

## Daveennoù
Frigousse

Ar **frigousse** zo ur meuz eus Bro-Roazhon, ur frigasenn gant kig-yar ha chistr. Sevel a ra ar frigousse d'ar Grennamzer, ur meuz goañv ankouaet hag addizoloet en XX kantved pa voe dedennet an dud adarre gant ar meuzioù simpl gant aozennoù lec'hel.

Aozet e vez gant kig-yar (yar, skilyar, koukoug Roazhon, houad, klujar...), chistr hag a zo koazhet evit kaout un hilienn, ha legumaj ar goañv : artichaod bihan, karotez, avaloù-douar... A-wechoù larjounezioù, kistin (eus Bro Redon da skouer) ha tokoù-touseg.

E 1991 e voe krouet ur *confrérie du Grand Ordre de la Frigousse* e Roazhon evit skignañ an hengoun lipous-se e pep lec'h. Gwisket e vez he izili e gwenn ha du ha dibunañ a reont er foarioù, er gouelioù hag er marc'hadoù evit brudañ ar frigousse hag ober un tañva anezhi war ar memes tro.

## Daveoù

## Pennadoù kar
* keusteurenn
* keginerezh Breizh
4,85 × 49 mm

Ar **4,85 × 49 mm** zo ur gartouchenn armoù-skoaz arnodel bet ijinet er Rouantelezh-Unanet e deroù ar bloavezhioù 1972, pa veze klasket ur munision bihanoc'h evit ar 7,62 mm NATO evit arme ar vro. Ijinourien arsanailh Enfield a gemeras harp war ar 5,56 × 45 mm implijet e arme ar Stadoù-Unanet dija. Bihanaat a reont kalibr ar vannadell, hag hiraat a rejont kolier an douilhez.

An armoù arnodel eus ar rummad SA80, krouet adalek dibenn ar bloavezhioù 1970, a oa kambret e 4,85 × 49 mm. Pa voe choazet ar 5,56 × 45 mm belgiat (SS109) gant an AFNA e 1977 e voe dilezet ar 4,85 × 49 mm evit ar c'halibr boutin nevez. Ne voe ket implijet james ar 4,85 × 49 mm gant ar British Army a-benn ar fin.

## Daveennoù
Darfour

An **Darfour** (en arabeg : دار فور, *Dār Fūr*, «douar ar Foured») zo ur rannvro e kornôg Soudan, poblet gant ouzhpenn 7 milion a annezidi, kantreerien arab en norzh, ha labourerien-douar nann-arab er su, muzulmaned anezho. Merket eo bet er bloavezhioù tremenet gant ur brezel hir eno (2003-2020). 

## Daveennoù
Arm a-wenn

Un **arm a-wenn**, pe **arm-diwall**, zo un dra damheñvel ouzh un arm-tan gwir, savet evit tennañ munisionoù a-wenn, bannadelloù-kemenn pe danvez hegus (gaz CS, pebr).

N'hallont ket tennañ munisionoù gwir, sañset, a-drugarez d'un nebeud kemmoù : disheñvel eo hirder o c'hambr, pe strishoc'h eo treuzkiz diabarzh o c'hanol da skouer.

Implijet e vezont da skouer e bed ar sinema e Bro-C'hall, m'eo ur redi ober gante, pa c'hall skipailhoù ar filmoù er Stadoù-Unanet ober gant armoù gwir enne munisionoù a-wenn. Implijet e vez an armoù a-wenn evel armoù-difenn nann-varvus ivez, er broioù m'eo aotreet.

## Lezenn
Hervez al lezenn e Bro-C'hall, an armoù a-wenn zo renket er rummad C. Evit ar sinema ez eus bet krouet e 2024 ur rummad anvet "armoù-arvest", ennañ an armoù gwir kemmet evit tennañ munisionoù a-wenn. An armoù-arvest a chom en o rummad orin (C evit ur fuzuilh-chase, B evit ur bistolenn da skouer) hag un aotre ispisial a ranker kaout evit o frenañ.

## Daveennoù
Munision gwenn

Ur **munision gwenn** zo ur munision, ur gartouchenn peurliesañ, hep bannadell ebet, graet evit produiñ efedoù un tenn evel an trouz, met hep an dañjer stag ouzh ar boledoù. Disheñvel eo ar munisionoù gwenn diouzh an douilhezioù distroñsañ ha diouzh ar c'hartouchennoù dornata, enne tamm poultr nag emors ebet.

Gellout a reont bezañ kartouchennoù en ur c'halibr klasel (.22 LR, 9 mm Parabellum, 5,56 mm NATO da skouer), evit bezañ tennet e armoù-tan standart, met kalibroù munisionoù gwenn hepken a zo ivez, evel an 9 mm P.A.K. Ar re gentañ a vez implijet gant an armeoù hag an nerzhioù-surentez evit pleustriñ, hag e bed ar sinema, ma ranker ober gant armoù-tan gwir kemmet evit bezañ a-wenn. Ar re all a gaver en armoù-difenn peurliesañ. Munisionoù gwenn a gaver ivez gant bannadelloù koad e bed an armeoù.

## Pennad kar

* Arm a-wenn

## Daveennoù
Koulzad brezel Edouarzh III e Breizh

Ar roue Edouarzh III a Vro-Saoz a oa bet e penn ur c'houlzad brezel e Dugelezh Breizh e 1342 ha 1343.

Rouantelezh Bro-Saoz, hag a oa o vrezeliañ a-enep hini Bro-C'hall abaoe 1337 e-kerzh ar Brezel Kant Vloaz, a oa savet a-du gant Yann Moñforzh e-kerzh Brezel hêrezh dugelezh Breizh, nebeut amzer goude ma tarzhas e 1341. Ar roue gall, Fulup VI, a oa-eñ savet a-du gant an danvez-dug all, Charlez Bleaz, hag a oa e niz.
E miz Eost 1342, Charlez en devoa harzet Yann ha bountet e harperien betek na chomje dezho nemet ul lec'h-kreñv, Brest, e kornôg Breizh. Ul lestraz saoz a oa deuet a-benn da derriñ seziz Brest d'an 18 a viz Eost. D'an 30 a viz Gwengolo, ul lu saoz-ha-breton, gant kalz nebeutoc'h a soudarded, a oa deuet a-benn da drec'hiñ a-grenn ul lu gall-ha-breton en Emgann Montroulez.

Edouazh III a oa da erruout gant ur bagad soudarded ouzhpenn nebeut amzer goude ar re gentañ, met diaesterioù bras en doa bet evit kavout bigi a-walc'h evit kas e soudarded. D'ar 6 a viz Here, a-benn ar fin, en doa roet urzh da lakaat da ouel, hag eñ ha mont gant ar soudarded a c'helle bezañ kaset gant ar bigi a oa e Mor Breizh. Tizhet o devoa Breizh d'ar 26 a viz Here goude ur veaj teir sizhunvezh gant korventennoù, hag Edouarzh da vont raktal war-zu Gwened. Ar morlu a oa aet er penn a-raok a voe flastret gant un nerzh galeoù goprsoudarded ha c'hwitet o doa tagañ kêr dre souezh. An tirlu a oa bet o sevel peadra da lakaat seziz war kêr a-raok kregiñ da vat gant an dagadenn d'an 29 a viz Du. Ar gwarnizon gall avat a oa deuet a-benn da dalañ ouzh an dagadenn, ha neuze e oa deraouet da vat ar seziz.

Bagadoù preizhañ saoz a oa bet o tagañ lodennoù reter an Dugelezh, met ar strivoù da zegas pourvezioù pe da greñvaat kostezenn Edouarzh adalek Bro-Saoz a oa bet c'hwitet holl. Ul lu gall ramzel a voe savet gant kalz a boan ha kerzhet a reas war-zu Malastred, un 30 kilometr bennak diouzh ar c'hamp saoz. Fulup IV en doa kaset e lez da Vreizh ha krog e oa da varc'hata gant Edouarzh. Peoc'h Malastred a voe sinet : sañset e oa pep tu da baouez gant an emgannoù e-pad tri bloaz hanter, adalek an 19 a viz Genver 1343 ; gwelet e voe ar peoc'h-se evel unan spletus evit Bro-Saoz, hag Edouarzh a zistroas d'e rouantelezh d'ar 1 a viz Meurzh 1343.
Yer Ankiniz

**Yer Ankiniz** a zo ul lec'h orin gwarezet (LOG) roet da yer savet e Bro Ankiniz ha Bro-Naoned dre vras.

## Kaier ar c'hargoù
Eus gouennoù rustek goustad o c'hresk eo yer Ankiniz. Savet e vezont dindan an amzer. Trapoù zo gant ar savadurioù sevel, digor eus mintin da serr-noz. Savet e vezont hep antibiotik ha maget hep OGK.  

## Takad douaroniel
Takad al LOG « Yer Ankiniz » a glot gant departamant Liger-Atlantel hag ul lodenn eus departamant Maine-et-Loire e-kichen Ankiniz.

## Divizoù evit produiñ
Savet e vez yer Ankiniz e savadurioù 400 m² dezho. Trapoù zo gant pep savadur evit moned d'an hentad.

100 % eus ar boued a zo diwar plant, mein ha vitaminoù, en o zouez 75 % a edaj.

Produet e vez yer gwenn, du ha melen gant ar venajerien, ha skilyer. Da vare ar gouelioù e kinnigont kaboned ivez ha yer-Indez.

Astalet e c'hall bezañ diferadennoù zo eus kaier ar c'hargoù al LOG evit abegoù yec'hed evel e miz Du 2023 evit stourm a-enep skignadur grip an evned.

## Daveoù

## Liammoù diavaez
*  Fichenn an INAO
Timbroù Karintia

Karintia (alamaneg *Kärnten*, sloveneg *Koroška*) zo ur rannvro eus Kreiz-Europa. Goude ar Brezel-bed kentañ ha fin Impalaeriezh Aostria-Hungaria e voe rannet e div lodenn : enkorfet e voe rannvro Maribor e Yougoslavia (Slovenia a-vremañ), tra ma voe staget ul lodenn vat ouzh Aostria (rannvro Karintia a-vremañ ) da-heul ur boblvouezhiadeg aozet e 1920.

D’ar 16 a viz Gwengolo 1920 e voe lakaet e gwerzh ur rummad 19 timbr eus Aostria dreistmoullet gant **Kärnten Abstimmung** (= *Poblvouezhiadeg Karintia* en alamaneg). 

D’ar 24 a viz Here e teuas e-maez ur rummad timbroù-kazetenn eus Yougoslavia dreistmoullet gant **K.G.C.A. 1920**, ar pezh a dalveze *Karintia, bodad-labour ar gouarnamant – Tiriad A*.

## Pennadoù kar
*Timbroù Aostria
*Timbroù Yougoslavia
*Timbroù Slovenia
Cabernet

**Cabernet** a zo ur familh gouennadoù gwini e-touez ar re builhañ er bed.

E Bro-C'hall e kaver anezhañ e gwiniegi Bourdel, hini ar Mervent ha gwiniegoù traoñienn al Liger.

## Ar seurtadoù gouennadoù Cabernet a zo er bed
* Cabernet sauvignon, un hibrid cabernet franc ha sauvignon B, unan eus rezinoù gwin puilhañ er bed
* Cabernet franc, ur ouennad kar d'ar Cabernet sauvignon, mesket gantañ alies
* Cabernet gros, kar d'ar ouennad Carménère
* Cabernet blanc, un hiron alaman-suis etre Cabernet sauvignon hag ur seurt rezin all
* Cabernet dorsa, un hiron etre Cabernet sauvignon ha Dornfelder, krouet en Alamagn e 1971
* Cabernet gernischt, ur ouennad sinaat tost pe heñvel ouzh Cabernet sauvignon
* Cabernet mitos, un hiron Cabernet Sauvignon ha Blaufränkisch, krouet en Alamagn e 1970
* Ruby cabernet, ur meskad etre Cabernet Sauvignon ha Carignan, krouet e Kalifornia
* Cabernet carbon
* Cabernet cortis
* Cabernet cubin
* Cabernet dorio
Seziz Brest (1342)

**Seziz Brest** a oa c'hoarvezet er bloavezh 1342 e-kerzh Brezel Hêrezh Breizh. Yann III, Dug Breizh, a oa marvet divugel e 1341 ha tabut a oa, evit kemer e lerc'h, etre Charlez Bleaz ha Yann Moñforzh. Charlez a oa niz da roue Bro-C'hall, Fulup VI (roue eus 1328 betek 1350), hag a harpe anezhañ gant ul lu bras. Charlez en doa aloubet Breizh, mont a rae wr-raok ha prizoniet e doa Yann. Gwreg Yann, Janed Flandrez, a oa bet oc'h adkemer penn tu Moñforzh ha kendalc'het gant ar stourm. Rouantelezh Bro-Saoz a oa o vrezeliañ a-enep hini Bro-C'hall abaoe 1337 e-kerzh ar Brezel Kant Vloaz ha Janed Flandrez he doa goulennet sikour milourel digant Edouarzh III, roue Bro-Saoz, hag a oa savet e oa a-du gant ar goulenn.

Gorrek e oa bet ar Saozon oc'h erruout hag e-keit se e oa bet nerzhioù Moñforzh o kilañ dre Vreizh. E miz Gouhere 1342, Janed a oa kelc'hiet gant Charlez hag ul lu bras, e Brest, ar c'hreñvlec'h diwezhañ a-du gant Moñforzh. Ar gêr a oa lakaet seziz warni : e tu ar mor e oa 14 galead goprsoudarded eus Genova. D'an 18 a viz Eost e oa bet ur flodad saoz 260 lestr, renet gant William de Bohun, o tagañ dre Lenn-vor Brest ha trec'het e oa bet ar galeoù gant an niver a enebourien, 11 anezho a voe devet. Ar bigi saoz o devoa degaset 1350 soudard, kalz nebeutoc'h eget na oa el lu breton-ha-gall. Met en ur welet kement a vigi saoz e lenn-vor Brest ha begenn al lu saoz o tilestrañ war an aod, ar C'hallaoued o doa soñjet e oant kalz niverusoc'h. Charlez en doa paouezet raktal gant ar seziz ha kilet buan, kollet en doa kornôg Breizh. An istorour Jonathan Sumption en deus deskrivet choaz Charlez evel unan sebezus. E-kerzh an daou viz war-lerc'h e oa bet soudarded saoz oc'h erruout ha dalc'het o devoa Brest betek 1362. Brezel diabarzh Breizh a oa padet betek 1365, ha Brezel ar C'hant Vloaz betek 1453.
## Pennadoù kar
Koulzad brezel Edouarzh III e Breizh
Jesse Jackson

**Jesse Louis Burns**, anavezet evel **Jesse Louis Jackson Sr.** pe **Jesse Jackson**, bet ganet d'an 8 a viz Here 1941 e Greenville (South Carolina) ha marvet d'ar 17 a viz C'hwevrer 2026, a oa ur stourmer politikel, ur politikour hag ur pastor badezour stadunanat. Labourat a reas asambles gant Martin Luther King Jr., ha dont a reas da vezañ unan eus tudennoù a bouez ar stourm evit gwirioù keodedour an dud du er Stadoù-Unanet e dibenn an XX kantved ha deroù ar XXI kantved.
## Obidoù
E-kerzh e obidoù e oa bet Barack Obama, Bill Clinton ha Joe Biden bet prezidanted ar Stadoù-Unanet evit ar Strollad Demokratel o flemmañ ar prezidant Donald Trump. Embannet eo bet sklaer gant ar mab Jesse Jackson Jr. ne oa ket tamm ebet doareoù d'ober e dad hag evit en ober e oa ret chom hep bezañ anavezet anezhañ .
## Levrlennadur

*  James MEADOWS, *Jesse Jackson. Journey to Freedom*, Child World, 2000, 40 p., ISBN 978-1567667424
*  Abby PHILLIP, *A Dream Deferred: Jesse Jackson and the Fight for Black Political Power*, Flatiron books, 2025, 352 p., ISBN 9781250806314

## Daveennoù
Greenville (South Carolina)

**Greenville** zo ur gêr e kontelezh Greenville, e norzh South Carolina (Stadoù-Unanet Amerika). 74.371 annezad a oa e 2024. Ar c'hwec'hvet kêr boblekañ er Stad eo.

Savet e voe ar gêr war douaroù ar bobl Cherokee war-dro 1770 gant Richard Pearis, un trevadenner hag en doa bet ur bugel gant ur vaouez cherokee.

## Tud
* Charles H. Townes (1915-2015), bet tapet gantañ priz Nobel ar Fizik e 1964.
* Jesse Jackson (1941-1926), politikour ha stourmer evit ar gwirioù keodedel.
* George Hincapie (ganet e 1973), marc'hhouarner.

## Liamm diavaez
* Lec'hienn ofisiel

## Daveennoù
Greenville (disheñvelout)

**Greenville** a c'hall ober dave da veur a anv-lec'h, en o zouez :

### Stadoù-Unanet Amerika
* Greenville (North Carolina)
* Greenville (South Carolina)
* Greenville (Ohio)

### Liberia
* Greenville, kêr-benn kontelezh Sinoe
L1A1

An **L1A1 SLR** (**Self Loading Rifle**) zo ur fuzuilh-emgann deveret eus an FN FAL. Implijet e voe adalek 1954 gant ar British Army, betek ma vije kemeret he flas gant ar fuzuilh-arsailh L85A1 adalek 1985. Produet e voe dreist-holl gant ar Royal Small Arms Factory e Enfield.

Kambret eo an L1A1 e 7,62 × 51 mm NATO. Daou vod tennañ he deus (damaotomatek hag aotomatek), ha mont a ra en-dro gant ur sistem tennata dre amprest gazoù dre biston. Pourveziet eo gant kargerioù fiñv 20 pe 30 kartouchenn. He lamm hag he fust a veze savet e koad da gentañ, met stummoù e polimer a zeuas war-lerc'h.

Implijet e voe an L1A1 gant ar British Army e-pad an emsavadeg komunour e Malaysia (1948-1960), e brezel an Inizi Maloù (1982) hag e Norzhiwerzhon, e-pad brezel Norzhiwerzhon. Ur stumm aostralian eus an L1A1 a voe ivez. Servijout a reas e-pad brezel Viêt Nam.

## Daveennoù
’71 (film)

***’71*** zo ur film drama ha brezel breizhveuriat, sevenet gant Yann Demange ha deuet er-maez e 2014.

## Sinopsis
E 1971, Gary, ur soudard breizhveuriat yaouank, zo kaset da Norzhiwerzhon, e Belfast, da vare Brezel Norzhiwerzhon. Pa oa o patrouilhañ en ur c'harter katolik ez eo paket en ur c'habaduilh hag en em gav e-unan, kollet. Klask a zo war e lerc'h gant tud an IRA, ha rankout a ra kuzhat ha klask distreiñ d'e vonn.

Ar film en deus resevet Priz ar publik e Gouel ar film breizhveuriat e Dinarzh e 2014, e-touez enorioù all.

## Fichenn deknikel
* Titl : *’71*
* Sevener : Yann Demange
* Senario : Gregory Burke
* Sonerezh : David Holmes
* Photographie : Tat Radcliffe
* Produerezh : Robin Gutch hag Angus Lamont
* Dasparzhet gant : StudioCanal
* Bro orin : 
* Yezh orin : saozneg
* Budjed : 8.100.000 £
* Pad : 99 munutenn

## Aktourien
* Jack O'Connell : Gary Hook
* Richard Dormer : Eamon
* Charlie Murphy : Brigid
* David Wilmot : Boyle
* Sean Harris : ar c'habiten Sandy Browning
* Killian Scott : James Quinn
* Sam Reid : an isletanant Armitage
* Barry Keoghan : Sean
* Paul Anderson : ar serjant Leslie Lewis
* Jack Lowden : Thompson (Thommo)
* Martin McCann : Paul Haggerty
* Babou Ceesay : ar c'haporal
* Paul Popplewell : ar c'haporal er prantad deskiñ
* Adam Nagaitis : Jimmy
* Joshua Hill : Carl

## Liamm diavaez
*  Fichenn IMDB

## Daveennoù
Alaaeddine Moussa

**Alaaeddine Moussa**, bet ganet e  1968, zo ur c'hoarier echedoù libanat ha palestinian.
Renk Elo e miz C'hwevrer 2026: 1 899 *Standard*.
2 255 eo bet e renk Elo *Standard* uhelañ.
Danvez Mestr (CM) eo abaoe 2006.
## Kevezadegoù
### Kevezadegoù hiniennel

### Kevezadegoù dre skipailh
#### [[Olimpiadoù echedoù]]
C'hoari a reas pemp gwezh e skipailh Palestina.

## Daveoù ha notennoù

## Liammoù diavaez
* E fichenn FIDE
* E c'hoari e Chess Base
* E c'hoari e Chess Games
* E c'hoari e Chess Tempo
Robert Duvall

**Robert Selden Duvall**, bet ganet d'ar 5 a viz Genver 1931 e San Diego (Kalifornia, Stadoù-Unanet Amerika) ha marvet d'ar 15 a viz C'hwevrer 2026 e Middleburg (Virginia), a oa un aktour hag ur sevenour stadunanat. Seizh gwech en doa bet priz ar gwellañ aktour pe an eil aktour gwellañ digant an Academy Awards.

Chomet eo brudet e unangomz er film *Apocalypse Now* (1979), ennañ ar frazenn *"Diouzh beure e plij c'hwezh an napalm din"*.

## Filmoù heverk
* *[[M*A*S*H (film)|M*A*S*H]] (1970)
* *The Godfather* (1972)
* *Apocalypse Now* (1979)
* *The Great Santini* (1979)
* *Gods and Generals'' (2003)

## Liamm diavaez
* Fichenn IMDB

## Daveennoù
Middleburg (Virginia)

**Middleburg** zo ur gêr e kontelezh Loudoun, e norzh Virginia (Stadoù-Unanet Amerika). 834 annezad a oa e 2019.

## Tud
* Robert Duvall (1931-2026), aktour ha sevener, marvet eno.

## Liamm diavaez
*  Lec'hienn ofisiel

## Daveennoù