XIIIvet kantved

| **** | 

../.. |  |  | ** kantved** |  |  | ../..


Bloavezhioù 1200 | Bloavezhioù 1210 | Bloavezhioù 1220 | Bloavezhioù 1230 | Bloavezhioù 1240

Bloavezhioù 1250 | Bloavezhioù 1260 | Bloavezhioù 1270 | Bloavezhioù 1280 | Bloavezhioù 1290


----
D'ar  1201 e krog an ** kantved** hag echuiñ a ra d'an 31 Kerzu 1300. 

## Darvoudoù
* Barrad skornel berr testeniekaet en Alpoù dre taouarc'heg skorneg Fernau (Tirol), etre 1200 (marteze 1150) ha 1300 (marteze 1350).

### Afrika
* En em staliañ a ra ar chorfa Alawit (diskennidi Ali, mab-kaer Muhammad), en oaziz Tafilalet e su Maroko.
* Astenn a ra rouantelezh Kanem (Tchad) he beli betek Fezzan.
* E Dahomey, war-dro an  hag an  kantved e vev Adjaed war glanoù ar Mono, etre Tado hag Athieme. Diwezhatoc'h, e tilec'h ul lodenn eus ar meuriad-se war un tiriad nes evit diazezañ kêr Allada (Ardra pe Ardes). Goude un drailh evit ar galloud e vez krouet gant lod eus Adjaed Allada ur meuriad all e trowardroioù Abomey. Nebeut goude e vez dilezet Allada gant ur bagad Adjaed all evit krouiñ rouantelezh Djakin (pe Porto-Novo) war an aod 
* Islamekaet e vez an Haousaed gant enbroidi deuet eus Mali.
* Kregiñ a ra pastored tutsi d'en em staliañ e reter Rwanda, e-tro an  pe ar , el lec'h m'emañ diazezet c'hoazh labourerien-douar hutu ha chaseourien pigme Toua. E-kerzh ar c'hantvedoù da-heul e teujont a-benn d'ober o renkoù e-keñver an Hutued en ur feurmiñ dezho darn eus o chatal gant doareoù a lakaio an Hutued da dreiñ da served.
* Bog kontouer pers Kiloa hag inizi Komorez
*En em staliañ a ra pobladoù bantou en Angola a-vremañ. Dilec'hiañ a reont, evit darn, ar pobloù engenidik khoisa.

### Madagaskar
* Derc'hel a ra Indoneziz niverus d'en em staliañ war aod reter Madagaskar betek an  kantved. Diouzh tu aod ar c'hornôg e kendalc'h ivez treuztiriadegoù an Afrikaned en hevelep doare. Gwelet Istor pobladur Madagaskar

### Amerika
* En he barr emañ sevenadur an Anasazied, deuet eus an norzh en hollad Pueblo ar c'hornôg (1200-1400). Savet e vez mogerioù pri uhel evit difenn ar c'hêriadennoù diouzh ar breizherien a bep seurt, marteze meuriadoù kantreerien Apach.

### Azia
* Anvet eo Genghis Khan, Temujin eus e anv ganedigezh, "Khan ar C'haned" gant ar meuriadoù mongol.
* Aloubet eo an darn vrasañ eus Azia ha reter Europa gant ar Vongoled dindan ren Genghis Khan. Mare an Impalaeriezh Vongol eo.
* Diazezañ a ra ar C'han Ogedei un dierniezh e Sina. Pennoù mongol zo a zilez ar voudaegezh Tatrik evit degemer an Islam.
*E Kambodja e vez erlec'hiet ar Voudaegezh mod Mahayana gant doare an Theravada.
*Diazezet eo rouantelezh Thai Sukhothai gant ar voudaegezh Theravada da relijion Stad. Diwezhatoc'h er c'hantved e vo sujet ul lodenn vat eus Stadoù Thailand, Laos, Myanmar, ha Malaysia hiziv an deiz.
* Ren Angrok, roue damvojennel Singosari (Java). Kontet eo e droioù er Pararaton pe levr ar rouaned. Mab ur c'houer anezhañ e c'hall bezañ gwelet evel arouez an ersav Javanat a-enep da levezon India. Dont a ra er galloud goude bezañ lazhet ar roue Kadiri; dimeziñ a raio gant e intañvez.
* Skoulmañ a ra shogun Japan darempredoù gant Ainoued enez Yeso (Hokkaido). Aozet dre vagadoù tud, ez eus gant an Ainoued ur sevenadur dezho o-unan a vez eztaolet dre ar Yukar, anezhañ barzhoneg danevellek ar vroad.
*Strollañ a ra an istorour Pers Rashid al-Din unnek testenn voudaat bet troet en arabeg.
*Pempvet, c'hwec'hvet, seizhet hag eizhvet kroaziadeg rouantelezhioù kornôg Europa a-enep d'an Islam

### Europa
*1204 : Lakaet an arigrap war Kergustentin vuzantat gant ar IV kroaziadeg; krouet eo an Impalaeriezh Latin.
* 1209-1229 : Kroaziadeg an Albiziz, aloubet eo Okitania gant baroned Bro-C'hall. Unan eus ar c'hroaziadegoù hag eus an Inkizadurioù kentañ a vo kaset da benn gant ar Gatoliked eo. Harpet e voe en deroù gant ar Pab evit lakaat un termen d'an disivoud katar.
*1212 : Da-heul Emgann Las Navas de Tolosa ha faezhidigezh armeoù ar Vaoured e Spagn e krog argerzh ur Reconquista kristen prim eus hanterenn su al ledenez Iberek.
* Da get ez a Stad Bulgar an Utiguried war ar Volga.
*Rediet eo ar roue Yann a Vro-Saoz da sinañ ar Magna Carta e Runnymede
*Diskar tierniezh Hohenstaufened an Impalaerien santel roman ha german
*En em gavout a ra Marco Polo hag e familh e Sina
*Mestr eo Jakez I Aragon war an Inizi Balearez ha Valencia.
*Krouet eo ar skolioù-meur kentañ.
*Leuskel a ra Norvegia Enez-Vanav gant Skos.
*Sinañ a ra Andrev II Hungaria ar vuilh aour a gadarna gwirioù an noblañs hungarat.

## Arz & sevenadur
* Sevel a ra an Inkaed Templ Koricancha en o c'hêr-benn Cuzco (Perou). 
* Soraboù a reer eus an testennoù koshañ bet skrivet e Madagaskar. E Malgacheg int bet skrivet gant lizherennoù arabek, war ur seurt paper a oa dalc'het kuzh an doare d'e sevel gant an Antemoroed.
* Abadennoù c'hoariva dañset diouzh stil relijiel ar bhârata-natyam, a orin eus Tamilnâdu, e su India, adal an . Tri seurt arvest a gavo o awen ennañ, ar c'hKuravamchi, ar bhâgavatamela ha kuchipudi Andhra Pradesh.

## Armerzh & kevredigezh

### Europa
* 60 milion a dud en Europa.
* E-tro 1200, ez a an darn vrasañ eus ar gouerien d'ober served e Frañs. E-kerzh an  eo rediet ar vistri da zistardañ o c'habestr war an dud abalamour da ziorroidigezh an armerzh. Roet e vez o frankiz d'an dud a-unanoù pe a-stroll. Ne sell mui ar servelezh nemet ouzh ar re baourañ-tout.
* Savet e vez ar c'hêriadennoù kentañ er c'hoadoù (ar *Waldhufendorf*) e kornioù an Alpoù adal 1200. En em ledañ a reont a-hed un hent gant parkerier a-skouer gantañ. Savet e vezont gant served kouerien a vez kinniget dezho doareoù emsavoc'h gant kartaoù trevadenniñ.
* E Bohemia eo merket ar c'hantved gant ur c'hresk bras war an niver a dud. Kreizennet betek-neuze e diazad an Elba (*Polabí*), strujus-tre evit al labour-douar, e krog an dud da zifraostañ an takadoù meneziek a-zevri. Kaset e vez an difraostañ da benn gant trevadennerien alaman dreist-holl deuet eus Thüringen, Souabia, Saks pe Aostria. Krouet e vez kêriadennoù dre gevratoù skrivet etre an aotrounez hag an drevadennerien. Gwarantet e vez dezho ar gwir hêrezh war an douaroù. Renet gant an trevadenner pinvidikañ (*rychter* pe *šule*), e kasont war-raok er plaenennoù ar Stuziañ trivloaziek implijet gant ar C'hermaned; labour ar mengleuzioù a chom ar binvidigezh vrasañ koulskoude.
* War-ziorren ez a ar c'hêrioù e Polonia ivez gant staliadur marc'hadourien alaman e Krakovia, Wrocław, Poznań, Gdańsk, hag all. Degas a reont ganto ar gwir alaman a orin eus Magdebourg ha mont a reont d'ober ar vrientinelezh tra ma chom mestr Poloniz war an artizanelezh hag ar servijoù. Dont a ra a-benn ar c'heodedoù-se da gaout gwirioù dreistordinal : gallout a reont dilenn ur maer ha n'int dalc'het na gant an tailhoù na gant rediennoù milourel. Kenwerzh bras zo a-hed ar Vistul a ya drezi ar varc'hadourezh hungarat (gwin, kouevr) betek Gdańsk, a ezporzh d'he zro ed Polonia. Cheñchamant zo e tres ar c'hêrioù : diwar wel ez a ar c'h*castrum* hag ar *suburbium* hag en em zispakañ a ra plasenn ar marc'had hedet gant ostel an ti-kêr.
* Kerkent hag e deroù ar c'hantved e vez dalc'het foar Skanör (Skania) d'ar c’houlz ma tremen an harinked eus an eil mor d'egile. Marc'hadourien Lübeck a zegas hag a werzh holen Lunebourg evit mirout ar pesked a vez ezporzhiet etrezek broioù ar su. Fonnus e kaver marc'hadourien alaman d'o zro da gentañ ivez, heuliet war-lerc'h gant ar Saozon ha Nederlandiz a grog da dremen hebiou da veg Skagen (*Umlandsfahrer*, "*cirumnavigatores*") adal kreiz ar c'hantved. Ouzhpenn an harinked hag an holen e ves eskemmet produioù all er foar : holen, houarn Stockholm, bier Lübeck, traezoù pakañ, kerdin, tonelloù, gwiadoù an Izelvroioù ha produioù oberiet all.

### [[Mongolia]]
* Kroget kerkent hag en eil hanterenn an  e kendalc'h ur renkad Brientinien d'en em stummañ en holl veuriadoù mongol ar stepennoù a-hed ar c'hantved. An *noïned* a vez graet anezho ha lakaet e vez dezho anvioù diforc'h evel *ba gatour* (hael, kalonek), *böki* (kreñv, galloudek), *bilgaï* (fur), *setchen* (gouiziek), *merguen* (gwareger peurvat). Brezeliañ a ra ar meuriadoù kenetrezo dizehan ha war gresk ez a galloud armerzhel Pennoù ar c'hlanoù trec'h. Muioc'h-mui a sklaved o deus hag ec'honoc'h eo o feurvanoù. Ar re drec'het, an *ounagan bogol*, a ra war-dro chatal ar meuriadoù e penn ha dispenn a reont roudoù ar jiboez e-pad an abadennoù chase aozet da live ar vro. Dont a ra an *nuker*, anezho izili koskor ar C'han, da vezañ nerzh armet mac'homerezh ar muianiver. 
* Merkañ a ra an tremen eus perc'henniezh stroll ar chatal hag ar peurvanoù gant ar c'hlanoù (*kuren*) da berc'henniezh prevez ar familhoù (*aïl*) penn-kentañ ar feodadelezh kantreat. Sujet eo ar vesaerien frank gant o aotrou, perc'henned (*edjen*) an domani hag ar peurvanoù (*noutoug*). Chom a ra diazezet armerzh an *aïl* war an emvastañ met ne vir ket ouzh an trok gant ar pobloù annezet amezek da vont war-raok (eskemmet e vez chatal ouzh produioù oberiet).

## Tud dibar

* Sant Tomaz Akwino (e-tro 1225 - 1274), prederour ha doueoniour italian.
*Dante Alighieri, skrivagner italian
* Sant Frañsez Asiz (Asiz, e-tro 1182, e-tro 1226), diazezer urzh katolik ar Frañseziz.
*Roger Bacon, Frañsezad, prederour ha skiantour 
*Bela IV Hungaria adsaver Hungaria goude freuz an aloubadeg vongol
*Bonaventure, doueoniour frañsezat
*Frederick II, impalaer an Impalaeriezh Santel Roman ha German
* Gengis Khan (1162 - 1227), Penn mongol hag alouber Azia, krouer an Impalaeriezh Vongol.
*Marco Polo, marc'hadour ha beajour 
*Robert Grosseteste, Pennstad saoz, doueoniour ha skiantour
*Aleksandr Hales, prederour ha doueoniour
*Aleksandr Nevsky, Priñs meur Novgorod ha Vladimir
*Kubilai Khan, Khan, diazezer an dierniezh Yuan e Sina
*Loeiz IX, "Sant Loeiz", roue Bro-C'hall ha kroazour
*Ramon Llull, prederour katalan (eus Majork)
*Albertus Magnus, prederour ha doueoniour alaman
* Marco Polo (Venezia, 1254, 1324).
*Petrus Peregrinus, skiantour
*Snorri Sturluson, istorour ha skrivagner sagaoù
*William Wallace, Penn broadel Skos

## Ijinadennoù, kavadennoù, degasadennoù
*Roll ijinadennoù an  kantved

* Implijet e vez ar garrigell en Europa.
* Degas a ra an Normaned an nadoz-vor e bed ar Mor Kreizdouar (e-tro 1200).
* Listri bras evit ar c'henwerzh atlantel. Implij ar stur stambod hag ar wiblenn.
* E meur a lec'h en Europa e vez erlec'hiet ar gegel gant ar c'harr-nezañ a lakaer da dreiñ gant un dornell evit nezañ ar gwiadoù.

## Liammoù diavaez
*An  kantved : Ar meurdezusañ eus ar c'hantvedoù gant James J. Walsh, 1907 (e saozneg).