open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Andrea del Sarto

**Andrea del Sarto** (1486-1531), **Andrea d'Agnolo di Francesco di Luca di Paolo del Migliore** e anv gwirion, a oa ul livour italian eus Firenze da vare an Azginivelezh italian.

E 1524, Michelangelo a zegasas al livour yaouank Giorgio Vasari (1511-1574), oadet a 13 vloaz, da stal-labour Andrea, ha hennezh a gavas e oa donezonet an den. E-touez e ziskibien e oa Jacopo Pontormo, Rosso Fiorentino, Francesco Salviati ha Jacopino del Conte. Re all a oa bihanoc'h o brud : Bernardo del Buda, Lamberto Lombardi, Nannuccio Fiorentino hag Andrea Squazzella.

## Lennegezh
Ur varzhoneg anvet *Andrea del Sarto* zo bet skrivet en enor dezhañ e 1855 gant ar barzh saoz Robert Browning.

## Sonerezh
E 1969, ar c'hoarigan *Andrea del Sarto* gant ar sonaozour gall Daniel-Jean-Yves Lesur 1908-2002, diwar ar pezh-c'hoari *André de Sarto* Alfred de Musset (1833 ha 1851) e 1848.

## Livadurioù

Leda_col_cigno.jpg|*[[Leda]] hag an [[alarc'h]]*, ~1490
Sarto, Andrea del - Noli me tangere - c. 1510.jpg|*[[Noli me tangere]]*, ~1510
Andrea del Sarto 007.jpg|*Ur gwaz yaouank*, goude 1510
Andrea del Sarto 010.jpg|*An [[ael|arc'hael]] [[Rafael (Bibl)|Rafael]] gant Tobiaz, sant Leonard hag ar profer Leonardo di Lorenzo Morelli*, 1512
Andrea del Sarto 012.jpg|*[[Gwerc'hez Vari|Gwerc'hez]] ha bugale*, 1512
Andrea del Sarto 013.jpg|*Lucrezia de Baccio Del Fede*, ~1514
Del Sarto Andrea Stories of Joseph 1.jpg|*Istor bugaleaj [[Jozeb, mab Jakob|Jozeb]]*, 1515-1520
Del Sarto Andrea Stories of Joseph 2.jpg|*Jozeb o tisplegañ hunvreoù ar [[faraon]]*, 1515-1520
Andrea del Sarto - Madonna delle Arpie - Google Art Project.jpg|*Gwerc'hez an [[Harpiezed]] *, 1517
Andrea del Sarto 002.jpg|*Rendael a-zivout an [[Trinded kristen|Drinded]]*, 1517-1518
Portrait_of_a_Woman,_circle_of_Andrea_del_Sarto.jpg|*Ur vaouez*, ~1518
Andrea del Sarto 005.jpg|*Gwerc'hez ha bugel gant sant Yann yaouank*, ~1518
Andrea del Sarto 011.jpg|*[[Klemmvan d'ar C'hrist marv]], 1519-1520
Andrea del Sarto 009.jpg|*Degemenn*, 1520-1530
Andrea del Sarto 001.jpg|*Yann ar Badezour*, 1520-1530
Andrea del Sarto 006.jpg|*Aberzhidigezh Izaag*, 1527-1529
Andrea del Sarto - Dama col - Google Art Project.jpg|*Itron gant barzhonegoù Petrarca*, 1528
Andrea del Sarto 015.jpg|*Maouez e melen'', 1529-1530


## Notennoù
Rachel Ruysch

**Rachel Ruysch**, ganet d'an 3 a viz Mezheven 1664 e Den Haag, marvet en Amsterdam d'an 12 a viz Eost 1750, a oa ul livourez izelvroat, a live bleunioù dreist-holl. Gant Maria van Oosterwijk ha Judith Leyster eo unan eus teir brudetañ livourezet izelvroat ar marevezh.

Da dri bloaz ez eas he zud da chom da Amsterdam 

He zad Frederik Ruysch, a oa ur c'horfadurour hag ul louzawour brudet. Dastum a rae ur bern traoù divoas en e di. Skoazellañ he zad a rae da brientiñ ha kempenn ar pezhioù lakaet war ziskouez en ul *liquor balsamicum* gant bleunioù ha dantelezh. Da 15 vloaz ez eas Rachel Ruysch da zeskiñ livañ gant Willem van Aelst, livour e Delft painter, brudet e livadurioù bleunioùpaintings. 

En 1693 e timezas d'ar poltredour Juriaen Pool (1666-1745), ha dek bugel o doe. 

He c'hoar Pieternel a zimezas da Jan Munnicks, a live bleunioù en Hortus Botanicus Amsterdam. Ur vaouez deol e oa Rachel Ruysch .

Bevañ a reas betek 85 bloaz, ha livañ a reas adal he yaouankiz betek tremen pevar-ugent vloaz. Ur c'hant bennak a daolennaoù ganti zo anavezet. 

## Liammoù diavaez

* National Museum for Women in the Arts: Paintings by Rachel Ruysch
* Old Masters: Overlooked Women Artists
* Rachel Ruysch, Amsterdam's Pallas and Minerva
* Rachel Ruysch, Amsterdam's Pallas and Minerva of the Amsterdam IJ
Rachel Bluwstein

**Rachel Bluwstein Sela**, ganet d'an 20 a viz Gwengolo 1890 e Saratov, e Rusia, ha marvet d'ar 16 a viz Ebrel 1931 e Tel Aviv, a oa ur skrivagnerez hebreek eus Rusia a zivroas da Balestina e 1909. Anavezet eo dreist-holl evel **Rachel** (רחל) — evel-se eo e sine hec'h oberennoù—, pe *Rachel ar varzhez* (רחל המשוררת).

## He buhez
Rachel a oa ganet e Saratov e Rusia d'an 20 a viz Gwengolo 1890. Unnekvet bugel Isser-Leib ha Sophia Bluwstein e oa, ha merc'h-vihan da rabbi kumuniezh yuzev Kiev. Pa oa bugel ez eas an tiegezh da chom da b-Poltava, en Ukraina, hag eno ez eas d'ur skol yuzev rusek.
Da 15 vloaz e krogas da skrivañ barzhoniezh. Da 17 ez eas da g-Kiev da studiañ al livouriezh. 

Rachel a varvas d'ar 16 a viz Ebrel 1931, ha hi 40 vloaz. Beziet eo e bered Kinneret, he bez troet ouzh Mor Galilea, hervez he c'hoant disklêriet er varzhoneg *If Fate Decrees*.

## Levrlennadur

### en hebreeg
* *Aftergrowth*, Davar, 1927 (Safiah, ספיח)
* *Across From*, Davar, 1930 (Mineged, מנגד)
* *Nevo*, Davar, 1932 (Nevo, נבו)

### Dastumadoù hebreek
* *Poems*, Davar, 1935 (Shirat Rachel, שירת רחל)
* *Inside and Outside Home* (children), Sifriat Poalim, 1974 (Ba-Bayit U Ba-Hutz, בבית ובחוץ)
* *As Rachel Waited*, Tamuz, 1982 [Ke-Hakot Rachel, כחכות רחל]
* *Poems, Letters, Writings*, Dvir, 1985 (Shirim, Michtavim, Reshimot, שירים, מכתבים, רשימות)
* *In My Garden*, Tamuz, 1985 (Be-Gani Neta`aticha, בגני נטעתיך)
* *Will You Hear My Voice*, Bar, 1986 (Ha-Tishmah Koli, התשמע קולי)
* *Rachel's Poems*, Sridot, 1997 (Shirei Rahel, שירי רחל)

### e yezhoù all
*  *Flowers of Perhaps: Selected Poems of Rahel* London, Menard, 1995, ISBN 1-874320-02-0
*  Berlin, Hechalutz, 1936; Tel Aviv, Davar, 1970
*  Barcelona, Riopiedras, 1985
*  : Winnipeg, WIZO U.S.A. and Canada, 1932
* Buenos Aires, Kium Farlag, 1957

Pezhioù distag zo bet embannet e meur a yezh : afrikaneg, arabeg, sinaeg, nederlandeg, saozneg, esperanteg, galleg, frizeg, alamaneg, gresianeg, hungareg, italianeg, japaneg, kembraeg, portugaleg, roumaneg, serbeg-kroateg, slovakeg, spagnoleg, ukraineg, vietnameg, ha yideg.

## Liammoù diavaez
*  Buhezskrid ha levrlennadur Ensavadur evit treiñ al lennegezh hebraek
* Oberenn varzhoniel glok Rachel, en hebraeg
* Rachel\Mood troidigezh eeun he barzhoneg "Helech Nefesh"), e saozneg

## Notennoù
Rachel de Queiroz

**Rachel de Queiroz**, ganet d'ar 17 a viz Du 1910 e Fortaleza ha marvet d'ar 4 a viz Du 2003 e Rio de Janeiro, a oa un dramaourez, ur romantourez hag un droourez vraziliat. Skrivet he deus diwar-benn pobl an Nordeste. Lavaret e vez eo Raquel de Queiroz meurañ skrivagnerez Brazil.

E 1927 e krogas da labourat evel kazetennerez. E 1930 e voe embannet he c'hentañ romant, *O Quinze*, deuet da vout ur film.

E 1964 e voe anvet da gannadez Brazil er Broadoù Unanet.

E 1969 he deus bet ar *Prêmio Jabuti*.

E 1977 e voe ar vaouez kentañ degemeret en *Academia Brasileira de Letras*.

E 1993 e voe ar vaouez kentañ o resev ar *Prêmio Camões*, ar brasañ priz lennegel roet e portugaleg.

## Buhez
Rachel a oa merc'h da Marco de Queiroz Clotilde Franklin de Queiroz, kar da José de Alencar.

E 1917, goude ur sec'hor vras, ez eas he zud da chom da Rio de Janeiro ha goude da Belém do Pará, war lez ar stêr Amazon. Daou vloaz goude e oa distro da Fortaleza. 


Adonias FIlho, Rachel de Queiroz, Gilberto Freyre.jpg|Rachel de Queiroz gant he mignoned Adonias Filho (tu kleiz), ha Gilberto Freyre (tu dehoù)
Estatua de Rachel de Queiroz.JPG|Delwenn da Rachel de Queiroz e Fortaleza

## Oberennoù
* *O Quinze*, romant (1930)
* *João Miguel*, romant (1932)
* *Caminho de pedras*, romant (1937)
* *As Três Marias*, romant (1939
* *A donzela e a moura torta*, kronikoù (1948)
* *O galo de ouro*, romant (1950)
* *Lampião*, c'hoariva (1953)
* *A beata Maria do Egito*, c'hoariva (1958)
* *Cem crônicas escolhidas*, kronikoù (1958)
* *O brasileiro perplexo*, kronokoù (1964)
* *O caçador de tatu* , kronikoù (1967) 
* *O menino mágico*, evit ar yaouankizoù (1969), loreet gant ar *Prêmio Jabuti*
* *Dora, Doralina*, romant (1975)
* *As menininhas e outras crônicas*, kronikoù (1976)
* *O jogador de sinuca e mais historinhas*, istorioù berr (1980) 
* *Cafute e Pena-de-Prata*, evit ar yaounkizoù (1986)
* *Memorial de Maria Moura*, romant (1992)
* *Teatro*, c'hoariva (1995)
* *Nosso Ceará*, danevell (1997, a-gevret gant al leanez Maria Luiza de Queiroz Salek)
* *Tantos Anos*, emvuhezskrid (1998, a-gevret gant Maria Luiza de Queiroz Salek)
* *Não me deixes: suas histórias e sua cozinha*, eñvorennoù bouedoniel (2000, a-gevret gant Maria Luiza de Queiroz Salek)

## Liammoù diavaez
* He buhez
## Notennoù
Raquel Tavares

**Raquel Tavares**, ganet d'an 11 a viz Genver 1985 e Lisbon, zo ur ganerez fado portugalat.

## Kanerez
Gounezet he deus ar brasañ kevezadeg kanañ fado a zo e Portugal, ar “Grande Noite Do Fado”.
Alies e kan er “Bacalhau De Molho”, unan eus brudetañ tier fado Lisbon pa ne vez ket o kanañ dre Europa, e Pariz, Roma pe Madrid.

## Film
E 2004 edo Raquel o kanañ fado e film Mário Barroso a zo anvet "O Milagre segundo Salomé" ("Ar burzhud hervez Salomé").
Dañset he deus en Eurovision Dance Contest 2008 gant João Tiago, ha da eizhvet e oant.

## He fladennoù
* 2006 - *[[Raquel Tavares (albom)|Raquel Tavares]]* (Movieplay)
* 2008 - *[[Bairro (albom)|Bairro]]* (Movieplay)
## Notennoù
Strakig

Ar **strakiged** eo an evned a ya d'ober ar genad *Saxicola* a voe krouet e 1802 gant al loenoniour alaman Johann Matthäus Bechstein (1757-1822).

## Spesadoù hag an [[isspesad]]où anezhe
Pemzek spesad a ya d'ober ar genad :
* *[[Saxicola caprata]]*
** *S. c. aethiops*, *S. c. albonotatus*, *S. c. anderseni*, *S. c. atratus*, *S. c. belensis*, *S. c. bicolor*, *S. c. burmanicus*, *S. c. caprata*, *S. c. cognatus*, *S. c. francki*, *S. c. fruticola*, *S. c. nilgiriensis*, *S. c. pyrrhonotus*, *S. c. randi*, *S. c. rossorum* ha *S. c. wahgiensis*,
* *[[Saxicola dacotiae]]*
** *S. d. dacotiae* ha *S. d. murielae* (†),
* *[[Saxicola ferreus]]*,
* *[[Saxicola gutturalis]]*
** *S. g. gutturalis*, ha *S. g. luctuosus*,
* *[[Saxicola insignis]]*,
* *[[Saxicola jerdoni]]*,
* *[[Saxicola leucurus]]*,
* *[[Saxicola macrorhynchus]]*,
* *[[Saxicola maurus]]*
** *S. m. hemprichii*, *S. m. indicus*, *S. m. maurus*, *S. m. przewalskii* ha *S. m. variegatus*,
* ar strakig rous (*Saxicola rubetra*),
* ar strakig-lann (*Saxicola rubicola*)
** *S. r. hibernans* ha *S. r. rubicola*,
* *[[Saxicola sibilla]]*
** *S. s. ankaratrae*, *S. s. sibilla* ha *S. s. tsaratananae*,
* *[[Saxicola stejnegeri]]*,
* *[[Saxicola tectes]]*,
* *[[Saxicola torquatus]]*
** *S. t. albofasciatus*, *S. t. axillaris*, *S. t. clanceyi*, *S. t. felix*, *S. t. jebelmarrae*, *S. t. moptanus*, *S. t. nebularum*, *S. t. oreobates*, *S. t. promiscuus*, *S. t. salax*, *S. t. stonei*, *S. t. torquatus* ha *S. t. voeltzkowi*.

## Liammoù diavaez

## Notennoù ha daveennoù
Janed Pentevr

**Janed Pentevr**, lesanvet **Janed ar Gammez** (war-dro 1324 – 10 a viz Gwengolo 1384) e Gwengamp) a voe dugez Breizh *suo jure* war un dro gant Charlez Bleaz (*iure uxoris*) adalek an  betek a , e-pad bloavezhioù Brezel Hêrezh Breizh pa voe graet klemm war he zitl gant tiegezh Moñforzh. Ouzhpenn-se e oa kontez Pentevr. He ren a voe merket gant ar brezel diabarzh a oa deuet da vezañ un dachenn emgann evit rouantelezhioù Bro-C'hall ha Bro-Saoz en o brezel Kant Vloaz. Gant roue Bro-C'hall e voe harpet tra ma voe harpet Yann Moñforzh gant roue Bro-Saoz. Goude ar brezel e chomas gant titl dugez Breizh, hep ar galloud avat.

## Buhez
Merc'h e oa da Guy Pentevr, breur da Yann III, dug Breizh, ha Janed Avaugour e oa. Bugel nemeti he zad e oa. Ouzhpenn-se, dre ma oa divugel an dug e oa pennhêrez nemeti kurunenn an Duged ouzhpenn d'he gwirioù war kontelezh Pentevr.

E 1335 e voe marc'hataet dimeziñ Janed gant John Eltham, earl Kernev-Veur ha breur roue Bro-Saoz, Edouarzh III met ne'z eas ket gwall bell hag e 1337 e timezas da Charlez Bleaz en Pariz.

E 1341, da varv Yann III, e voe fiziet an dugelezh enno, gant skoazell an noblañsed ha gant asant roue Bro-C'hall, Fulup VI a aotreas Charlez Bleaz d'ober enor evit an dugelezh. Nemet e voe klemmet an titl gant Yann Moñforzh, mab da Yolanda Moñforzh, eil pried an dug Arzhur II. Yann III en doa klasket pellaat bugale Yolanda diouzh an hêrezh, betek klask lakaat eil dimeziñ e dad da vezañ nullet, en aner. Yann Moñforzh a voe heuliet gant ul lodenn eus an noblañs izel ha kendalc'het e voe ar stourm goude e varv zoken, gant e wreg Janed Flandrez evit o mab Yann IV. Prizoniad e voe Charlez Bleaz e-pad ul lodenn eus ar brezel a-raok mervel en emgann an Alre a voe trec'h ar re Moñforzh.

Gant feur-emglev Gwenrann e voe aotreet Janed da implijout titl dugez Breizh, met da Yann IV e voe roet ar galloud. He diskennidi o dije bet droed da gaout an dugelezh avat ma varvje ar re Voñforzh dihêr. E 1379 e savas a-du gant Yann IV pa glaskas roue Bro-C'hall stagañ Breizh ouzh e vro.

## Dimeziñ ha bugale
Janed ha Charlez o doa bet ar vugale da heul :
* Marc'harid, dimezet e 1351 gant Charlez de la Cerda.
* Mari (wd 1340-1404), intron Guise, dimezet e 1360 gant Loeiz I Anjev
* Yann I, kont Pentevr (1345-1404)
* Guyon (m. 1385)
* Herri (m. 1400)
* Charlez (m. a-raok 1364)

## Kuzulierien Janed Pentevr

## Notennoù
Sikist gris

Ar **sikist gris** (*Sicista pseudonapaea*) a zo ur bronneg krigner hag a vev e kreiz Azia (Kazakstan ar reter hag e norzh pellañ Xinjiang, Sina).
Sikist Tien Shan

**Sikist Tien Shan** (*Sicista tianshanica*) a zo ur bronneg krigner hag a vev e Sina, Kazakstan ha Kirgizstan.
Giacomo del Po

**Giacomo del Po** (Palermo, 1654 – Napoli, 1726) a oa ul livour barok italian, desket dezhañ ar vicher gant e dad Pietro del Po ha gant ar gall Nicolas Poussin.
Krk

**Krk** (distaget [kr̩k] e kroateg, *Veglia* en italianeg, *Vekla* e veilhoteg, *Curicta* e latin) zo un enezenn war aod Kroatia, nepell diouzh kêr Rijeka.

En em ledañ a ra an enezenn war 405,78 km² ha poblet eo gant 17 860 a dud (2001), ar pezh a ra anezhi an enezenn bobletañ e Mor Adria. Staget eo ouzh an douar-bras war-bouez ur pont, abaoe 1980. Krk eo anv ar gêr vrasañ en enez.

### Yezh
E Krk e veze komzet veilhoteg, unan eus ar yezhoù dalmatek. Mont a reas ar yezh-se da get e dibenn an , pa varvas he c’homzer diwezhañ, Tuone Udaina e 1898.

## Liammoù diavaez

* Lec’hienn ofisiel e kroateg hag e saozneg
Skoulerer jave du

Ar **skoulerer jave du** (*Circaetus pectoralis*) a zo un evn-preizh hag a vev en Afrika. 

## Doareoù pennañ

## Boued

## Annez
Skoulerer roudennek

Ar **skoulerer roudennek** a zo ur spesad evned-preizh, *Circaetus fasciolatus* an anv skiantel anezhañ. 

## Doareoù pennañ

## Boued
Bevañ a ra diwar naered dreist-holl ha kemer glazarded ha raned ivez gwech an amzer.

## Annez
Kavout a reer ar spesad en Afrika, eus Kenya da viz Suafrika.

## Liammoù diavaez
*  ''Circaetus fasciolatus'' war al lec'hienn BirdLife International.
*  ''Circaetus fasciolatus'' war lec'hienn an International Union for Conservation of Nature (IUCN).

## Notennoù ha daveennoù
Skoulerer gell

Ar **skoulerer gell** a zo un evn-preizh, *Circaetus cinereus* an anv skiantel anezhañ.

## Doareoù pennañ

## Boued

## Annez
Bevañ a ra al labous en Afrika.

## Daveennoù
Skoulerer louet

Ar **skoulerer louet** a zo ur spesad evned-preizh, *Circaetus cinerascens* an anv skiantel anezhañ.

Anvet e voe *Circaëtos* [sic] *cinerascens* (kentanv) da gentañ-penn (e 1851) gant an ergerzher hag evnoniour alaman Johann Wilhelm von Müller (1824-1866). 

## Doareoù pennañ

## Boued
Bevañ a ra diwar naered dreist-holl ha divellkeineged bihan ivez.

## Annez
Kavout a reer ar spesad en Afrika issahara en un takad hag a ya eus Senegal ha Gambia da gornôg Etiopia, Namibia ha Zimbabwe.

## Liammoù diavaez
*  ''Circaetus cinerascens'' war al lec'hienn BirdLife International.
*  ''Circaetus cinerascens'' war lec'hienn an International Union for Conservation of Nature (IUCN).

## Notennoù ha daveennoù
Skoulerer Beaudouin

**Skoulerer Beaudouin** (*Circaetus beaudouini*) a zo un evn-preizh hag a vev en Afrika ar C'hornaoueg. 

## Doareoù pennañ

## Boued

## Annez
Kavout a reer al labous eus Senegal da Susoudan. 

## Rummatadur
Diouzh an evnoniourien e vez renket ar skoulerered en urzhiad *[[Falconiformes]]*, *[[Accipitriformes]]* pe *[[Ciconiiformes]]*.

## Daveennoù
Trogon kolierek

An **trogon kolierek** a zo un evn, *Trogon collaris* an anv skiantel anezhañ. 

## Doareoù pennañ

## Boued

## Annez
Bevañ a ra al labous e Kreizamerika hag Amazonia.

## Rummatadur
Trogon lagad gwenn

An **trogon lagad gwenn** a zo ur spesad evned, *Trogon comptus* an anv skiantel anezhañ. 

## Doareoù pennañ

## Boued

## Annez
Kavout a reer ar spesad e Suamerika, e koadeier gleb kornôg Kolombia ha gwalarn Ecuador.

## Liammoù diavaez
*  ''Trogon comptus'' war al lec'hienn BirdLife International.
*  ''Trogon comptus'' war lec'hienn an International Union for Conservation of Nature (IUCN).

## Notennoù ha daveennoù
Trogon kabell c'hlas

An **trogon kabell c'hlas** a zo un evn, *Trogon curucui* an anv skiantel anezhañ. 
## Doareoù pennañ

## Boued

## Annez hag isspesadoù
Al labous a vev an tri isspesad anezhañ e Suamerika :
* *Trogon curucui behni* a gaver en un takad hag a ya eus reter Bolivia da greisteiz Brazil, Paraguay ha hanternoz Arc'hantina,
* *Trogon curucui curucui* a gaver e reter Brazil, Paraguay ha Bolivia
* *Trogon curucui peruvianus* eus kreiz-kreisteiz Kolombia da Ecuador, Perou ha reter Brazil.

## Rummatadur

## Liamm diavaez
* ''Trogon curucui'' war al lec'hienn ''Avibase''.
Trogon melanurus

***Trogon melanurus*** a zo ur spesad evned e-touez kerentiad an *[[Trogonidae]]*.

## Doareoù pennañ

## Boued

## Annez
Bevañ a ra al labous e koadeier gleb Amazonia, ha norzh Kolombia ivez.

## Rummatadur

## Liamm diavaez
* ''Trogon melanurus'' war al lec'hienn ''Avibase''.

## Notennoù ha daveennoù
Trogon-menez

An **trogon menez** (*Trogon mexicanus*) a zo ur spesad evned eus kerentiad an Trogonidae. 

## Doareoù pennañ

## Boued

## Annez
Bevañ a ra al labous en uheldirioù ha koadegi gleb Kreizamerika.

## Daveennoù
Benoni Auran

**Benoît Benoni-Auran** (1859 e Monteux (Vaucluse) - 1944) a oa ul livour provañsat. Kalzik eus e daolennoù a zo war ziskouez e ti-kêr Monteux.
Anthracoceros

***Anthracoceros*** a zo ur genad e rummatadur an evned, ennañ kalaoed, krouet e 1849 gant ar skiantour alaman Ludwig Reichenbach (1793-1879)

## Spesadoù hag an [[isspesad]]où anezhe
Pemp spesad kalaoed a ya d'ober ar genad :
* Kalao brizh ar reter (*Anthracoceros albirostris*)
** *A. a. *'albirostris**' ha *convexus*,
* Kalao brizh Malabar (*Anthracoceros coronatus*),
* ar c'halao du (*Anthracoceros malayanus*),
* ar c'halao Palawan (*Anthracoceros marchei*),
* ar c'halao Sulu (*Anthracoceros montani*).
O c'havout a reer en Azia ar Gevred, daou (2) isspesad dezhe en holl.

## Notennoù ha daveennoù
Kalao brizh ar reter

**Kalao brizh ar reter** (*Anthracoceros albirostris*) a zo un evn hag a vev en Azia.

## Doareoù pennañ

## Boued

## Liammoù diavaez
Kalao brizh Malabar

Ar **c'halao brizh Malabar** a zo un evn, *Anthracoceros coronatus* an anv skiantel anezhañ.

## Doareoù pennañ

## Boued

## Annez
Bevañ a ra al labous e koadegi India ha Sri Lanka.

## Rummatadur

## Notennnoù ha daveennoù
Benoni (Bibl)

* *Gwelout ar pennadoù [[Benjamin]] ha [[Benoni]].*

**Benoni**, pe **Benjamin**, pe **Benyamin**, pe **Binyamin** a oa unan eus daouzek mab Yaakov, eil mab Rahel, ha diazezer meuriad Binyamin, unan eus daouzek meuriad Israel hervez ar Bibl.
 
## Er Bibl
Diaes e voe ar gwilioud ha p'edo Rahel o vervel diwarnañ e anvas he mab "Ben-oni" (mab ma foan). Met "Binyamin" e voe anvet gant e dad.

## Notennoù
Tockus

***Tockus*** a zo ur genad e rummatadur an evned, krouet e 1830 gant an naturour gall René Primevère Lesson (1794-1849), ennañ kalaoed.

## Spesadoù hag an [[isspesad]]où anezhe
Dek spesad kalaoed a ya d'ober ar genad :
* *[[Tockus damarensis]]*,
* ar c'halao Decken (*Tockus deckeni*),
* ar c'halao beg ruz (*Tockus erythrorhynchus*),
* ar c'halao beg melen (*Tockus flavirostris*),
* ar c'halao Jackson (*Tockus jacksoni*),
* *[[Tockus kempi]]*,
* *[[Tockus leucomelas]]*,
** *T. l. elegans* ha ***leucomelas***,
* ar c'halao Monteiro (*Tockus monteiri*),
* *[[Tockus ruahae]]*,
* *[[Tockus rufirostris]]*.
O c'havout a reer e takadoù 'zo eus Afrika, daou (2) isspesad dezhe en holl. 

## Rummatadur
Diblaset e oa bet ar spesadoù *[[kalao kabellek|alboterminatus]]*, *[[kalao Bradfield|bradfieldi]]*, *[[Lophoceros camurus|camurus]]*, *[[Lophoceros fasciatus|fasciatus]]*, *[[kalao Hemprich|hemprichii]]*, *[[Lophoceros nasutus|nasutus]]*, *[[Lophoceros pallidirostris|pallidirostris]]* er genad *[[Lophoceros]]* ha *[[Horizocerus hartlaubi|hartlaubi]]* e-barzh hini *[[Horizocerus]]*, kement-se da-heul disoc'h labourioù skiantel embannet e 2013.

## Notennoù ha daveennoù
Benjamin

**Benjamin** zo un anv-bihan saoznek hag e meur a yezh all, roet d'ar baotred. Klotañ a ra ivez gant an anv brezhonek Benoni.

## Gerdarzh
Dont a ra eus an hebreeg, talvout a ra kement ha *mab eus ma zu dehoù*.

## Yezhoù all
* بنيامين (Binyamin) en arabeg
**Benyamin* 
* *Beniamino* en italianeg
* Benoni e brezhoneg

## Eilstummoù
*Ben, Benny, *Bennie*, Benji, Benjie, Bengie, *Benjy* e saozneg. 

## Anv-bihan
*Benjamin (sant), merzher kristen er  kantved e Persia
*Benjamin (Khazar), penn-stad en  kantved
*Benjamin Tudela, rabi spagnol er  kantved 
*Patriarch Benjamin I
### 

* Benjamin Péret (1899-1959), barzh dreistrealour gallek
* Ben Barbaud, krouer an Hellfest
### 
*Benjamin Constant (1767-1830), politikour ha skrivagner gall a orin suis
* Benjamin Rabier (1864-1939), skeudennaouer ha treser bannoù-treset 
*Benjamin Biolay (1973-), kaner
### 
*Benjamin Britten (1913-1976), sonaozour
*Benjamin Disraeli (1804-1881), Kentañ Ministr
*Ben Barnes (1981-), aktour
*Benjamin Zephaniah, skrivagner ha barzh
### 
*Benyamin Netanyahou (1949-), politikour ha kentañ ministr
### 
*Benjamin II (1818-1864), anv-pluenn Israe͏̈l Joseph Benjamin, beajour ha skrivagnour yuzev
### 

*Benjamin Franklin (1706-1790), unan eus diazezerien SUA, kannad, skiantour
*Benjamin Harrison (1833-1901), 23de Prezidant SUA
*Benjamin Wade (1800-1878), politikour
*Benjamin Agosto, ruziker arzel
* Ben Stiller (g. e 1965), aktour
*Benjamin McKenzie (1978-), aktour
*Ben Affleck (1972-), aktour

## Anv-tiegezh
*Andre Benjamin (1975)
*Arthur Benjamin (1893-1960)
*Asher Benjamin (1773-1845)
*François Benjamin (1962),
*Harry Benjamin (1885-1986)
*Judah P. Benjamin (1811-1884), politikour stadunanat
*Lucy Benjamin (ganet e 1970), aktourez
*René Benjamin (1885-1948), skrivagner gallek
*Walter Benjamin (1892-1940), skrivagner alamanek
Penelopides

***Penelopides*** a zo ur genad e rummatadur an evned, ennañ kalaoed, krouet e 1849 gant ar skiantour alaman Ludwig Reichenbach (1793-1879).

## Spesadoù hag an [[isspesad]]où anezhe
Pemp spesad kalaoed a ya d'ober ar genad :
* ar c'halao Mindanao (*Penelopides affinis*)
** *P. a. *'affinis*** ha ''basilanicus'',
* ''[[Penelopides manillae]]''
** ''P. m. '''manillae*** ha *subniger*,
* ar c'halao Mindoro (*Penelopides mindorensis*),
* *[[Penelopides panini]]*
** *P. p. *'panini**' ha *ticaensis*,
* *[[Penelopides samarensis]]*.
O c'havout a reer holl en Azia ar Gevred, c'hwec'h (6) isspesad dezhe en holl.

## Notennoù ha daveennoù
Ocyceros

***Ocyceros*** a zo ur genad e rummatadur an evned, krouet e 1873 gant ar skiantour breizhveuriat Allan Octavian Hume (1829-1912).

## Spesadoù
Tri spesad a ya d'ober ar genad :
* *[[Ocyceros birostris]]*,
* *[[Ocyceros gingalensis]]*,
* *[[Ocyceros griseus]]*.

O c'havout a reer en Iskevandir Indez.

## Notennoù ha daveennoù
Buceros

***Buceros*** a zo ur genad e rummatadur an evned, ennañ kalaoed, krouet e 1758 gant an evnoniour svedat Carl von Linné (1707-1778).

## Spesadoù hag an [[isspesad]]où anezhe
Tri spesad kalaoed a ya d'ober ar genad :
* ar c'halao daougornek (*Buceros bicornis*),
* *[[Buceros hydrocorax]]*
** *B. h. *'hydrocorax***, ''mindanensis'' ha ''semigaleatus'',
* ar [[kalao frikornek|c'halao frikornek]] (''Buceros rhinoceros'')
** ''B. r. borneoensis'', ***rhinoceros**' ha *silvestris*.
O c'havout a reer holl en Azia, c'hwec'h (6) isspesad dezhe en holl.

## Notennoù ha daveennoù
Aceros

****** a zo ur genad e rummatadur an evned, krouet e 1844 gant an naturour breizhveuriat Brian Houghton Hodgson (1800 pe 1801-1894).

## Spesadoù
N'eus nemet ur spesad kalaoed er genad-mañ : *[[Aceros nipalensis]]*, brosezat en Azia (en un takad hag a ya eus biz India da gornôg Thailand ha gwalarn Viêt Nam).

## Rummatadur
Dilec'hiet eo bet ar spesad *[[Rhyticeros cassidix|cassidix]]* er genad *[[Rhyticeros]]*.

## Notennoù ha daveennoù
Ceratogymna

***Ceratogymna*** a zo ur genad e rummatadur an evned, ennañ kalaoed hag a vev en Afrika issahara, krouet e 1854 gant an evnoniour gall Charles Lucien Bonaparte (1803-1857).

## Spesadoù
N'eus nemet daou spesad kalaoed hag a ya d'ober ar genad :
* *[[Ceratogymna atrata]]*,
* *[[Ceratogymna elata]]*.

## Rummatadur
E-pad pell amzer e voe renket ar c'hwec'h spesad eus ar genad *[[Bycanistes]]* ennañ ivez :
* *[[Bycanistes albotibialis]]*,
* *[[Bycanistes brevis]]*,
* *[[Bycanistes bucinator]]*,
* *[[Bycanistes cylindricus]]*,
* *[[Bycanistes fistulator]]*,
* *[[Bycanistes subcylindricus]]*,ar pezh n'eo ket gwir ken an deiz a hiziv.

## Notennoù ha daveennoù
Otiz du

An **otiz du** (*Eupodotis afra* pe *Afrotis afra*) a zo ur spesad evned eus kerentiad an Otididae. 

## Doareoù pennañ

## Boued

## Annez
Bevañ a ra al labous e pradennoù mervent Suafrika.

## Daveennoù
Otiz glas

An **otiz glas** a zo un evn, *Eupodotis caerulescens* an anv skiantel anezhañ.

## Doareoù pennañ

## Boued

## Annez
Bevañ a ra al labous e Lesotho ha Suafrika.

## Rummatadur
Otiz Hartlaub

**Otiz Hartlaub** (*Eupodotis hartlaubii* pe *Lissotis hartlaubii*) a zo ur spesad evned eus kerentiad an Otididae . 

## Doareoù pennañ

## Boued

## Annez
Bevañ a ra al labous en Afrika ar Reter.

## Daveennoù
Otiz Somalia

An **otiz Somalia** a zo ur spesad evned, *Eupodotis humilis* (pe *Heterotetrax humilis*) an anv skiantel anezhañ. 

## Doareoù pennañ

## Boued

## Annez
Kavet e vez ar spesad e reter Etiopia ha hanternoz Somalia.

## Liammoù diavaez
*  '''''Heterotetrax humilis''''' war lec'hienn an International Union for Conservation of Nature (IUCN).

## Notennoù ha daveennoù
Otiz kof du

An **otiz kof du** (*Eupodotis melanogaster* pe *Lissotis melanogaster*) a zo un evn. 

## Doareoù pennañ

## Boued

## Annez
Bevañ a ra al labous en Afrika.

## Dave
Bycanistes

***Bycanistes*** a zo ur genad e rummatadur an evned, krouet e 1860 gant an daou evnoniour alaman Cabanis ha Heine, ennañ kalaoed.

## Spesadoù hag an isspesadoù anezhe
C'hwec'h spesad a ya d'ober ar genad :
* *[[Bycanistes albotibialis]]*,
* *[[Bycanistes brevis]]*,
* *[[Bycanistes bucinator]]*,
* *[[Bycanistes cylindricus]]*,
* *[[Bycanistes fistulator]]*
** *B. f. duboisi*, ***fistulator*** ha *sharpii*,
* *[[Bycanistes subcylindricus]]*
** *B. s. *'subcylindricus**' ha *subquadratus*.
O c'havout a reer en Afrika issahara, pemp (5) isspesad dezhe en holl.

## Rummatadur
E-pad pell amzer e voent renket er genad *[[Ceratogymna]]*.

## Notennoù ha daveennoù
Rhyticeros

***Rhyticeros*** a zo ur genad e rummatadur an evned, ennañ kalaoed, bet krouet e 1849 gant ar skiantour alaman Ludwig Reichenbach (1793-1879)

## Spesadoù
C'hwec'h spesad kalaoed a ya d'ober ar genad :
* *[[Rhyticeros cassidix]]*,
* *[[Rhyticeros everetti]]*,
* *[[Rhyticeros narcondami]]*,
* *[[Rhyticeros plicatus]]*,
* *[[Rhyticeros subruficollis]]*,
* *[[Rhyticeros undulatus]]*.
O c'havout a reer en Azia ar Gevred.

## Rummatadur
Renket e veze an holl spesadoù er genad *[[Aceros]]* betek 1990.

## Notennoù ha daveennoù
Otiz Savile

An **otiz Savile** a zo un evn, *Lophotis savilei* an anv skiantel anezhañ.

Anvet e voe *Eupodotis savilei* gant an amiral hag evnoniour breizhveuriat Hubert Lynes (1874-1942) da gentañ-penn.

## Doareoù pennañ

## Boued

## Annez

Bevañ a ra al labous en Afrika (mervent Maouritania hag eus Senegal da Nigeria, Tchad ha kreisteiz Soudan).

## Rummatadur

## Liamm diavaez
* ''Lophotis savilei'' war al lec'hienn ''Avibase''.
Otiz kof gwenn

An **otiz kof gwenn** a zo ur spesad evned eus kerentiad an Otididae, *Eupodotis senegalensis* an anv skiantel anezhañ. 

## Doareoù pennañ

## Boued

## Annez
Bevañ a ra al labous en Afrika issahara.

## Rummatadur

## Dave
Afrotis

***Afrotis*** a zo ur genad e rummatadur an evned, krouet e 1855 gant al loenoniour saoz George Robert Gray (1808-1872).

## Spesadoù hag an [[isspesad]]où anezhe
Daou spesad otized a ya d'ober ar genad :
* an otiz du (*Afrotis afra*),
* *[[Afrotis afraoides]]*
** *A. a. afraoides*, *A. a. damarensis* hag *A. a. etoschae*.

Tri isspesad en holl ; o c'havout a reer en Afrika ar Su.

## Notennoù ha daveennoù
Otiz Bengal

An **otiz Bengal** a zo un evn, *Houbaropsis bengalensis* pe *Eupodotis bengalensis* an anv skiantel anezhañ. 

## Doareoù pennañ

## Boued

## Annez
Bevañ a ra al labous en Azia (India, Kambodja, Nepal, Viêt Nam ha, marteze, Bangladesh).

## Rummatadur
Houbaropsis

***Houbaropsis*** a zo ur genad e rummatadur an evned, krouet e 1893 gant al loenoniour saoz Richard Bowdler Sharpe (1847-1909).

## Spesadoù hag an [[isspesad]]où anezhe
N'eus nemet ur spesad otized er genad-mañ : *Houbaropsis bengalensis*, anv skiantel an Otiz Bengal, daou isspesad — *H. b.*'bengalensis**' ha *blandini* — dezhañ, brosezat e biz India, su Nepal ha su Viêt Nam.

## Notennoù ha daveennoù
Lophotis

***Lophotis*** a zo ur genad e rummatadur an evned, krouet e 1848 gant ar skiantour alaman Ludwig Reichenbach (1793-1879).

## Spesadoù
Tri spesad a ya d'ober ar genad :
* *[[Lophotis gindiana]]*,
* *[[Lophotis ruficrista]]*
* an otiz Savile (*Lophotis savilei*).

O c'havout a reer holl en Afrika.

## Liammoù diavaez

## Notennoù ha daveennoù
Lissotis

***Lissotis*** a zo ur genad e rummatadur an evned, krouet e 1848 gant ar skiantour alaman Ludwig Reichenbach (1793-1879).

## Spesadoù hag an [[isspesad]]où anezhe
Daou spesad otized a ya d'ober ar genad :
* an otiz Hartlaub (*Lissotis hartlaubii*),
* an otiz kof du (*Lissotis melanogaster*)
** *L. m. *'melanogaster**' ha *notophila*.
O c'havout a reer e takadoù 'zo eus Afrika, daou (2) isspesad dezhe en holl.

## Notennoù ha daveennoù
Douryar Lord Howe

**Douryar Lord Howe** (*Porphyrio albus*) a oa un evn hag a veve en Aostralia, en enez Lord Howe. Aet e vije da get e penn kentañ an  kantved.

## Doareoù pennañ

## Boued

## Annez
Douryar ar Reünion

**Douryar ar Reünion** (*Porphyrio coerulescens*) a oa un evn hag a veve en Enez ar Reünion. Aet e vije da get war-dro 1730.

## Doareoù pennañ
Tost e oa moarvat d'an takahe.

## Boued

## Annez
Bevañ a rae al labous enez ar Reünion.

## Dave
Takahe

An **takahe** (*Porphyrio hochstetteri*) a zo un douryar.

## Doareoù pennañ

## Boued

## Annez
Strishet eo siwazh al labous hiziv e mervent Enez ar Su e Zeland-Nevez.

## Liammoù diavaez
*  ''Porphyrio hochstetteri'' war al lec'hienn BirdLife International.
*  ''Porphyrio hochstetteri'' war lec'hienn an International Union for Conservation of Nature (IUCN).

## Notennoù ha daveennoù
Harpactes

***Harpactes*** a zo ur genad e rummatadur an evned, ennañ trogoned.

## Spesadoù
* trogon Filipinez, *Harpactes ardens*
* trogon Diard, *Harpactes diardii*
* trogon Duvaucel, *Harpactes duvaucelii*
* trogon penn ruz, *Harpactes erythrocephalus*
* trogon Malabar, *Harpactes fasciatus*
* trogon kilpenn ruz, *Harpactes kasumba*
* trogon jave melen, *Harpactes oreskios*
* trogon kanell, *Harpactes orrhophaeus*
* trogon Ward, *Harpactes wardi*
* trogon Whitehead, *Harpactes whiteheadi*
Trogoniformes

**Trogoniformes** a zo un urzhiad e rummatadur an evned, ennañ an trogoned hag ar c'hwetzaled. Trogonidae eo ar c'herentiad nemetañ ennañ.

## Genadoù
*Trogoned:
** *[[Apaloderma]]*
** *[[Apalharpactes]]*
** *[[Harpactes]]*
** *[[Priotelus]]*
** *[[Trogon (genad)|Trogon]]* - Brisson, 1760 (20 spesad),

*Kwetzaled:
***[[Euptilotis]]*
***[[Pharomachrus]]*
Apaloderma

***Apaloderma*** a zo ur genad e rummatadur an evned, ennañ trogoned eus Afrika.
## Spesadoù
* *[[Apaloderma aequatoriale]]*
* Trogon narina, *Apaloderma narina*
* *[[Apaloderma vittatum]]*
## Liammoù diavaez
Apalharpactes

***Apalharpactes*** a zo ur genad e rummatadur an evned, ennañ daou spesad trogoned.

## Spesadoù
* trogon Sumatra, *Apalharpactes mackloti*
* trogon Java, *Apalharpactes reinwardtii*
Ketzal

Ar **c'hetzaled** a zo evned eus ar c'herentiad *Trogonidae* hag a vev e Kreizamerika, e Mec'hiko dreist-holl.
E Guatemala e vev *Eupilotis neonexus*, met hiniennoù zo bet gwelet en SUA, en Arizona ar Su, tostik-tost da harzoù Mec'hiko.

## An anv
Dont a ra an anv eus ar ger nahouatlek *quetzalli*, a zo kement ha « pluenn lost vras splann », hag a gaver en anv an doue aztek Quetzalcoatl, an « naer bluek » pe « naer-getzal », pa'z eo unan eus he stummoù. E nahouatleg e reer *quetzaltototl* anezhañ, gant an elfenn *tototl* hag a dalv kement ha "labous".

## Spesadoù
;Genad *Pharomachrus*.
**Pharomachrus antisianus*.
**Pharomachrus auriceps*.
**Pharomachrus fulgidus*.
**Pharomachrus mocinno*.
**Pharomachrus pavoninus*.
;Genad *Euptilotis*
**Euptilotis neoxenus*.

## Statud mirerezh
N'emañ ket ar c'hetzaled dre vras en arvar en natur, petra bennak ma'z eo bet lakaet ar spesadoù *Pharomachrus moccino* hag *Euptilotis neoxenus* el live NT (*Near Threatened*, "Tost da vezañ en arvar") gant an ''IUCN''.

## Skeudennoù
Pharomachrus

***Pharomachrus*** a zo ur genad e rummatadur an evned, ennañ pemp spesad ketzaled.

## Spesadoù
* *[[Pharomachrus antisianus]]*
* *Pharomachrus auriceps*, ar c'hetzal penn aour
* *[[Pharomachrus fulgidus]]*
* *Pharomachrus mocinno*, ar c'hetzal skedus
* *[[Pharomachrus pavoninus]]*
Babi Yar

**Babi Yar**, "Saonenn ar Gwrac'hed" (ruseg : Бабий Яр ; poloneg : *Babi Jar* ; ukraineg ; Бабин Яр *Babyn Yar*) zo ul lec'h etre Łukianowka ha Syriec (e distrig Kyiv en Ukraina hiziv) ma voe lazhadeget tost da 100 000 den, nannsoudarded, Yuzevien an darn vrasañ anezho, gant an nazied hag ar Schutzmannschaft, e-kerzh an Eil Brezel-bed.

## Donedigezh an nazied e Kyiv
E Gwengolo 1941 e teuas ar Wehrmacht e Kyiv, enni 900 000 a dud, ha 130 000 a Yuzevien. D'an 28 a viz Gwengolo, e voe gourc'hemennet d'an holl Yuzevien en em ginnig en deiz war-lerc'h, deiz Yom Kippour, da 8 eur, gant o faperoù, madoù ha dilhad tomm.


Execution Babi Yar, by Felix Lembersky.jpg|*Lazhadeg Babi Yar*, gant Felix Lembersky, ~1950
70 років трагедії Бабиного Яру.jpg|Timbr eus Ukrainia, da 70 bloavezh reuz Babi Yar



## Pennadoù kar
* Lazhadeg Babi Yar
* 6vet lu (Werhmacht)

## Liammoù diavaez

* Dans les fosses de Babi Yar, Le Monde diplomatique, Eost 2007
* Kiev et Babi Yar, Encyclopédie de la Shoah en ligne
Prêmio Jabuti

Ar **Prêmio Jabuti** eo ar priz lennegel pouezusañ e Brazil a baoe ma voe krouet e 1959.

Entre al loreidi emañ Moacyr Scliar, Rachel de Queiroz, Carlos Heitor Cony, Chico Buarque, Gilberto Dimenstein, Carlos Drummond de Andrade, Flávio Moreira da Costa, Lygia Fagundes Telles ha re all.

Bruno Tolentino an hini a zo bet loreet ar muiañ, gant tri friz er rummad "barzhoniañ, gant al levrioù-mañ:  "As horas de Katharina", "O mundo como Idéia" hag "A imitação do amanhecer".

## Liammoù diavaez

*Listenn loreidi ar Prêmio Jabuti, er wikipedia portugalek.
* Prêmio Jabuti
* Câmara Brasileira do Livro - istor ar  Prêmio Jabuti
* Câmara Brasileira do Livro - CBL
* Panorama Editorial - Revista da CBL
Trogon Sumatra

**Trogon Sumatra** (*Apalharpactes mackloti*) a zo un evn hag a vev en Indonezia. 

## Doareoù pennañ

## Boued
Trogon Java

**Trogon Java** (*Apalharpactes reinwardtii*) a zo ur spesad evned eus kerentiad an Trogonidae. 

## Doareoù pennañ

## Boued

## Annez
Bevañ a ra al labous e koadegi meneziek kornôg Java.

## Daveennoù
Otiz Rüppell

**Otiz Rüppell** (*Eupodotis rueppellii*) a zo ur spesad evned eus kerentiad an Otididae.

## Doareoù pennañ

## Boued

## Annez
Bevañ a ra al labous en Angola ha Namibia.

## Daveennoù
Aimophila

***Aimophila*** a zo ur genad e rummatadur an evned, krouet e 1837 gant an evnoniour saoz William Swainson (1789-1855).

## Spesadoù hag an [[isspesad]]où anezhe
Tri spesad golvaneged a ya d'ober ar genad :
* *[[Aimophila notosticta]]*,
* *[[Aimophila rufescens]]*
** *A. r. antonensis*, *discolor*, *hypaethra*, *mcleodii*, *pectoralis*, *pyrgitoides* ha ***rufescens***,
* *[[Aimophila ruficeps]]*
** *A. r. australis*, *boucardi*, *canescens*, *duponti*, *eremoeca*, *extima*, *fusca*, *laybournae*, *obscura*, *pallidissima*, *phillipsi*, ***ruficeps***, *sanctorum*, *scottii*, *simulans*, *sororia* ha *suttoni*.

O c'havout a reer e kreisteiz Stadoù-Unanet Amerika, Mec'hiko ha Kreizamerika, pevar isspesad warn-ugent (24) dezhe en holl.

## Notennoù ha daveennoù
Tahr

An **tahred** zo bronneged daskirier a vev en Azia.

## Spesadoù
Tri spesad tahred zo, e pep a c'henad :
* tahr Arabia, *Arabitragus jayakari*
* tahr Himalaya, *Hemitragus jemlahicus*
* tahr Nilgiri, *Nilgiritragus hylocrius*
Eriocnemis

***Eriocnemis*** a zo ur genad e rummatadur an evned, krouet e 1849 gant ar skiantour alaman Ludwig Reichenbach (1793-1879).

## Spesadoù hag an [[isspesad]]où anezhe
Unnek spesad evned-kelien a ya d'ober ar genad :
* *[[Eriocnemis aline]]*
** *E. a. *'aline*** ha ''dybowskii'',
* ''[[Eriocnemis cupreoventris]]'',
* ''[[Eriocnemis derbyi]]'',
* ''[[Eriocnemis glaucopoides]]'',
* ''[[Eriocnemis godini]]'',
* ''[[Eriocnemis isabellae]]'',
* ''[[Eriocnemis luciani]]''
** ''E. l. baptistae'', ''catharina'', ***luciani***, ''meridae'' ha ''sapphiropygia'',
* ''[[Eriocnemis mirabilis]]'',
* ''[[Eriocnemis mosquera]]'',
* ''[[Eriocnemis nigrivestis]]'',
* ''[[Eriocnemis vestita]]''
** ''E. v. arcosae'', ''paramillo'', ''smaragdinipectus'' ha ***vestita**'.

O c'havout a reer e takadoù 'zo eus Suamerika, unnek (11) isspesad dezhe en holl.

## Notennoù ha daveennoù
Ibiz

An **ibized** zo evned hirc'harek, kromm o figos, hag a ya d'ober an darn vrasañ eus ar c'herentiad Threskiornithidae (a-gevret gant ar spanelled).

## Genadoù ha spesadoù
* *[[Threskiornis]]* 
** an ibiz sakr, *Threskiornis aethiopicus*
** ibiz sakr Madagaskar, *Threskiornis bernieri*
** an ibiz penn du, *Threskiornis melanocephalus*
** ibiz gwenn Aostralia, *Threskiornis molucca*
** ibiz Aostralia, *Threskiornis spinicollis*
** ibiz Reunion, *Threskiornis solitarius*, aet da get
* *[[Pseudibis]]*
** an ibiz skoazioù gwenn, *Pseudibis davisoni*
** ibiz du India, *Pseudibis papillosa*
* *[[Thaumatibis]]*
** an ibiz meur, *Thaumatibis gigantea*
* *[[Geronticus]]*
** ibiz moal ar c'hreisteiz, *Geronticus calvus*
** ibiz moal an hanternoz, *Geronticus eremita*
* *[[Nipponia]]*
** ibiz kribennek Azia, *Nipponia nippon*
* *[[Bostrychia]]*
** an ibiz kreskennek, *Bostrychia carunculata*
** an ibiz hadeda, *Bostrychia hagedash*
** an ibiz olivez, *Bostrychia olivacea*
** an ibiz jave brizh, *Bostrychia rara*
** an ibiz olivez korr, *Bostrychia bocagei*
* *[[Theristicus]]*
** an ibiz jave gwenn, *Theristicus caudatus*
** an ibiz louet, *Theristicus caerulescens*
** an ibiz dremm zu, *Theristicus melanopis*
* *[[Cercibis]]*
** ibiz lost begek, *Cercibis oxycerca*
* *[[Mesembrinibis]]*
** ibiz glas, *Mesembrinibis cayennensis*
* *[[Phimosus]]*
** ibiz dremm ruz, *Phimosus infuscatus*
* *[[Eudocimus]]*
** an ibiz ruz, *Eudocimus ruber*
** ibiz gwenn Amerika, *Eudocimus albus*
* *[[Plegadis]]*
** an ibiz du, *Plegadis falcinellus*
** an ibiz dremm wenn, *Plegadis chihi*
** ibiz Puna, *Plegadis ridgwayi*
* *[[Lophotibis]]*
** ibiz kribennek Madagaskar, *Lophotibis cristata*
Suzana hag ar gozhidi (Rubens)

**Suzana hag ar gozhidi**, pe ***Susanna e i vecchioni***, zo anv meur a livadur brudet, hag ivez un eoullivadur war lien graet gant Pieter Paul Rubens, e 1607, hag a zo e Roma, er Galleria Borghese.
Fotosintezenn

Ar **fotosintezenn** pe **luc'hkevanaoz** a zo ur reaktadenn deus ar vetabolegezh hag a dro an dioksidenn garbon da vateri organek dre implij energiezh ar gouloù. Graet e vez aototrofed eus an organegi hag a ra ar fotosintezenn abalamour ma krouont drezo oc'h-unan ar materi hag a vo implijet evit produiñ oc'h energiezh. Plant, bezhin ha sianobakteri a implij seurt hentenn en ur zieubiñ dioksigen evel dilerc'hiad. 
Euvret eo energiezh ar gouloù gant ur protein, ul lodenn anezhañ anvet klorofil ha lec'hiet en un organit anvet kloroplast. Implijet a c'hell bezañ ar glusid produet enno evit analadur an organeg pe verniet evit e gresk.
Metabolegezh

**Metabolegezh** a reer eus hollad ar reaktadennoù kimiek hag a aotre ar vuhez, houmañ diwezhañ termenet evel kreskiñ ha gouennañ, derc'hel ar framm ha daremprediñ gant an endro.
Heterotrofel pe aototrofel a c'hell bezañ metabolegezh ar gellig hec'h-unan pe an organeg a-bezh.
Vasil Spasov

**Vasil Spasov** (bulgareg:Васил Спасов) a zo bet ganet d'ar 14 a viz C'hwevrer 1971.

Ur c'hoarier echedoù bulgar eo.

Mestr Etrebroadel eo abaoe 1991 .

Here 2025: 2 368 eo e renk Elo *Standard*, 2 462 e renk Elo *Fonnapl* ha 2 511 e renk Elo *Luc'hedenn*, 2 621 eo e renk Elo *Standard* uhelañ, bet tizhet e miz Gwengolo 2010.

Kampion Bulgaria e voe e 1990, 1997, 2000, 2003 ha 2008.

Kampion (mibion) bedel echedoù (hiniennel) e 1989.
## Notennoù

## Liammoù diavaez
* E fichenn FIDE 
* E c'hoari e Chessgames
Kampionezed (junior) bedel echedoù (hiniennel)

**Kampionezed** (junior) bedel echedoù (hiniennel)

:

## Pennadoù kar
* Kampioned (mibion) bedel echedoù (hiniennel)
2010 e Breizh

**[[Kronologiezh vloaziek evit Breizh]]**
:2009 e Breizh - **2010 e Breizh** - 2011 e Breizh

2010 e Breizh 
:Genver - C'hwevrer - Meurzh - Ebrel - Mae - Mezheven 
:Gouere - Eost - Gwengolo - Here - Du - Kerzu

## Darvoudoù

 

__NOTOC__
Judit (Botticelli)

Gant al livour italian Sandro Botticelli ez eus bet livet teir zaolenn awenet gant mojenn Judit ha Holofern.
## E [[Mirdi an Ofisoù]]
Div daolenn zo e Firenze:
**Il ritorno di Giuditta a Betulia* (Distro Judit da Vetulia), 1470, Galleria degli Uffizi, Firenze; 
**un doare all zo e mirdi an arzoù e Cincinnati, SUA;
**Dizoloadur muntr Holofern*, war-dro 1472, Galleria degli Uffizi, Firenze.


Sandro Botticelli 020.jpg|*Distro Judit*'
Sandro Botticelli 018.jpg|*Dizoloidigezh muntr Holofern*


## Er [[Rijksmuseum Amsterdam|Rijksmuseum]]

Un daolenn all zo en Amsterdam ma weler Judit o terc'hel ar penn emañ o paouez troc'hañ:
**Judith o kuitaat teltenn Holofern*, 1495-1500, Rijksmuseum, Amsterdam.
## Pennad kar
*Judit ha Holofern (arz)
Gheorghe Panaiteanu Bardasare

**Gheorghe Panaiteanu Bardasare** (1816-1900) a oa ul livour roumanat.

## Liammoù diavaez
* E vuhez (e roumaneg)
Judit (Vouet)

Gant al livour gall Simon Vouet ez eus bet livet div daolenn awenet gant mojenn Judit ha Holofern.
*unan teñval al livioù anezhi, glas ha du dreist-holl, a weler en Alte Pinakothek, e München, e Bavaria;
*hag unan sklaeroc'h, ruz ha melen kentoc'h, a zo e Kunsthistorisches Museum Vienna, en Aostria. 

## Pennad kar
*Judit ha Holofern (arz)
Simon Vouet

**Simon Vouet** (9 a viz Genver 1590 e Pariz - 30 a viz Even 1649 e Pariz) zo ul livour barok gall eus ar . Bez' ez eo unan ag ar C'hallaoued levezonet gant doare Caravaggio. 

## Oberennoù

* *[[Ar Goan Diwezhañ (arz)| Ar Goan ziwezhañ]] * (1616-1620), *Palazzo Apostolico*, Loretto (Italia)
* *Poltred un den yaouank* (1600-1650), Mirdi al Louvre, Pariz
* *Ar Priñs Marcantonio Doria d'Angri* (1621), Mirdi al Louvre, Pariz
* *Kroazstagidigezh*, *Chiesa del Gesù*, Genova
* *Temptadur Sant Frañsez* (1624-1625), iliz San-Lorenzo-en-Lucina, Roma
* *Sant Frañsez o tilezel e vadoù * (1624-1625), iliz San-Lorenzo-en-Lucina, Roma
* * An Tiegezh Santel, Santez Elesbed, ha Sant [[Yann ar Badezour]]* (1625-1650), Mirdi al Louvre, Pariz
* *An Amzer trec'het gant ar Garantez, ar Goanag, hag ar Vrud* (1627), Mirdi ar Prado, Madrid, Spagn, 
* *Gwener o kousket* (1630), Mirdi an Arzoù-kaer, Budapest

* *Poltred Loeiz XIII*, Kastell Versailhez(1643)
* *Ar peder vertuz pennañ * (1638), Salon de Mars, Kastell Versailhez
** *Alegorienn an Dilontegezh *
** *Alegorienn an Nerzh *
** *Alegorienn an Dilontegezh *
** *Alegorienn ar Justis *
* *[[Judit (Vouet)|Judit]]*, Munich Pinacothek 
* *Judith gives her servant Holofernes's head* HST, 129cm X 111cm - 1630 c. 
* *Venus hag Adonis*, (1642), Paul Getty Museum
* *Krist ouzh ar golonenn*, (Eustache Le Sueur?), Mirdi al Louvre, Pariz
* *Polymnia, Muzenn an Helavarded*, Mirdi al Louvre, Pariz
* *Ar Goan Ziwezhañ*, *Musée des Beaux-Arts*, Lyon

## Pennad kar
* Judit (Vouet)

## Liammoù diavaez

*  ''La tribune de l'art'', diwar-benn Simon Vouet
*  Simon Vouet en  Artcyclopedia
Tapir ar menezioù

**Tapir ar menezioù** (*Tapirus pinchaque*) a zo ur bronneg hag a vev e Suamerika (Kolombia, Ecuador ha Perou).

## Doareoù pennañ
Tapir ar menezioù eo an hini bihanañ eus ar pevar spesad tapired a zo, war-dro 1.80 m e gorf ha 90 cm ouzh an draen. Etre 130 ha 180 kg a bouez a zo ennañ.

Tanav eo e groc'hen met stank e vlevenn c'hell pe zu hag a sikour anezhañ da dalañ ouzh ar yenijenn. Gwenn eo e lapennoù ha beg e zivskouarn.

Ur c'hwesha eus ar gwellañ a zo dezhañ a-drugarez d'e drompilh gizidik.

Bevañ a ra war-dro 30 vloaz.

## Gouennañ
A-raok ar gouennañ en em gann ar pared evit ur barez. C'hoarvezout a ra un tamm a-raok koulz-amzer ar glaveier.

An dougen a bad war-dro 13 miz hag an tapir bihan nevez-c'hanet a vez 4 kg a bouez ennañ. Dizonet e vez d'an oad a 6 miz ha chom gant e vamm ur bloavezh-pad. Tizhout a ra e oad gour etre 3 ha 4 bloaz.

## Emzalc'h

Aonik eo tapir ar menezioù ha plijout a ra dezhañ kouronkañ er stêrioù hag er poulloù. Un neuier ampart eo ha gallout a ra chom pell amzer dindan dour en ur analat gant e drompilh. Un doare eo dezhañ da chom kuzhet hag achap kuit diouzh preizhataerien.

P'en em gav daou dapir an eil gant egile e tispakont o dent ha stouiñ o divskouarn evit diskouez taeroni. Ma n'eo ket trawalc'h evit lakaat unan anezho da skarzhañ kuit en em gannont o klask dantañ pavioù a-dreñv egile. Dre m'eo lemm-mat rakdent an tapir e c'hell bezañ gwall c'hloazet gant emgannoù a-seurt se.

## Boued

En em vagañ a ra diouzh an noz diwar delioù ha brousgwez.

## Annez
Bevañ a ra e koadegoù hanternoz an Andoù, en tu all da 2000 m a-us live ar mor.

## Liammoù diavaez
war ''animal diversity'', e saozneg

pennadig war stad arvarus m'emañ tapir ar menezioù, IUCN, e saozneg
Tapir Azia

**Tapir Azia** (*Tapirus indicus*) a zo ur bronneg hag a vev e gevred Azia (Myanmar, Thailand, Indonezia ha Malaysia).
Perig Herbert

**Perig Herbert** (pe **Pêrig Herbert**) a oa ur sonaozour breizhat hag ur yezhoniour, bet ganet d'an 11 a viz Gouere 1935 e Néré (Charente-Izelañ d'an ampoent, Bro-C'hall), en ur familh a-orin eus korn-bro Sant-Maloù ha Dinan, hag aet da Anaon d'ar 27 a viz Meurzh 2001 e Roazhon (Il-ha-Gwilun).

## Oberennoù sonerezh
**Pevarbenveg*, 1967
**4 commentaires sur l'œuvre de Maïakowski*, 1967
**Urien*, 1969
**Oiseaux pour un soleil de fer*, 1968-1970
**Immram II*, 1972-1973
**Skilfoù dorn*, 1974
**Eizhadenn evit an amzer deuet*, 1976
**Immram IV*, 1977-1978
**Dremmoù an eñvor I*, 1978
**Salm II*, 1982
**An Dorgenn*, 1982
**Lez Don (Cassiopeia)*, 1983

## Studiadennoù
*(gant Jil Ewan), *[[Geriadur bihan ar sonerezh]]*, Embannadurioù Hor Yezh, 1985.
**Orin an delenn*, Al Liamm niv.240, 1987.
*Heuliad pennadoù diwar-benn anvadurezh al laboused e brezhoneg e-barzh Hor Yezh.

## Levrlennadur
*Al Liamm, niv. 397, Meurzh-Ebrel 2013, p.58-78.
José Clementino de Azevedo Neto

**José Clementino de Azevedo Neto** (Rio Grande do Norte, 27 a viz Eost 1960) zo ur c'haner ha sonaozer brazilan.

## Liammoù diavaez
* Lec'hienn
Aototrofiezh

E diazez pep ekosistem emañ an aototrofed : Treiñ a reont energiezh o endro (hag a zo e stumm gouloù pe sustañs kimiek) e molekulennoù organek ha luziet evel ar glusid, molekulennoù hag a c'hell bezañ berniet enno pe implijet evit produiñ o energiezh. Produadur a-gentañ-renk eo dre reaktadurioù evel ar fotosintezenn. E kontrol eus an aototrofed emañ an heterotrofed hag a rank tennañ o mammenn-energiezh eus glusid boudoù all.
Morerer penn gwenn

Ar **morerer penn gwenn** (*Haliaeetus leucocephalus*) a zo un evn-preizh.

## Doareoù pennañ

## Boued

## Annez
Bevañ a ra al labous e Norzhamerika.

## Rummatadur
Diouzh an evnoniourien e vez renket ar morerered en urzhiad *[[Falconiformes]]* pe *[[Accipitriformes]]*.

## Liammoù diavaez

## Notennoù ha daveennoù