open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Grunge

Ar **Grunge** (a anver a-wechoù 'Son Seattle' pe **Seattle sound**) a zo un isdoare a 'n alternative rock a zeuas war-wel e-kreiz ar bloavezioù 1980 e stad amerikan Washington, tro-war-dro Seattle pergen. Levezonet gant ar punk hardcore, an heavy metal hag ar rock indie, ar grunge a naou dre-vras gant torgammoù kreñv, gitaroù-tredan, kanaouennoù leun a nerzh ha pozioù kounnaret. Stil ar grunge zo dibarek a-walc'h e-tal an doareoù sonerezh all eus ar rock: lous, gwisket fall, setu ar skeudenn a voe roet eus al luskad a-hed e brantad, dizedennet ma oa ul lodenn vras eus ar sonerion gant an neuz hag an arvest.

Luskadoù kentañ ar grunge a grogas d'en em stummañ tro-dro d'al label lerc'hwez dizalc'h a Seattle Sub Pop e dibenn ar bloavezioù 1980. Dont a reas al luskad d'ober berzh er c'henwerzh el lodenn gentañ eus ar bloavezioù 1990, en abeg da enrolladurioù ar pladennoù *[[Nevermind]]* gant ar strollad Nirvana ha *[[Ten (kantenn Pearl Jam)|Ten]]* gant ar strollad Pearl Jam. Berzh ar strolladoù-mañ a vountas brud an alternative rock hag a lakas ar grunge da vout unan eus an doareoù hard-rock anavezetañ eus ar mare. Neoazh, ul lodenn vat a 'r strolladoù grunge ne oant ket en o bleud gant o brud. Daoust ma'z eus bet divodet ur bern eus ar strolladoù grunge e dibenn ar bloavezioù 1990 e kendalc'h o levezon da vout pouezus war ar rock modern hiziv an deiz.
Karv ar geunioù

**Karv ar geunioù** (*Blastocerus dichotomus*) a zo ur c'harv hag a vev e Suamerika (Arc'hantina, Brazil, Paraguay, Bolivia ha Perou). Ar spesad nemetañ eo er genad *Blastocerus*.
Odocoileus

***Odocoileus*** a zo ur genad e rummatadur ar bronneged.

## Spesadoù
2 spesad karveged eus Amerika a zo er genad-mañ:
* kariakou, *Odocoileus virginianus*
* karv-mul, *Odocoileus hemionus*
Karv-mul

Ar **c'harv mul** (*Odocoileus hemionus*) a zo ur c'harv hag a vev e kornaoueg Norzhamerika.

## Liammoù diavaez
Giraffidae

***Giraffidae*** zo ur c'herentiad e rummatadur ar bronneged, ennañ daou spesad a vev en Afrika issahara :
* ar jirafenn (*Giraffa camelopardalis*)
* an okapi (*Okapia johnstoni*)

## Perzhioù boutin
Ar jirafenn koulz hag an okapi he deus ur penn hir ha strizh, diweuz tanav hag un teod hir ha hegrog. An daou spesad zo karnek o zreid. Pevar askorn a ya d'ober eskern ar chouk-troad er jirafenn (askorn seul, askorn fer, diñseg ha bulzuneg juntet asambles, eskern gennheñvel juntet asambles). Tri askorn a ya d'ober re an okapi.

Kerniel dibar zo war penn ar jirafenn ha war hini ar par okapi : graet int gant migorn aet da askorn ha goloet int gant kroc'hen ha blev.
Antilopenn Amerika

**Antilopenn Amerika** (*Antilocapra americana*) a zo ur bronneg daskirier hag a vev e Norzhamerika.

Ar spesad nemetañ eo er c'herentiad *Antilocapridae*.

Eil loen douarel vuanañ ar bed eo (betek 88,5 km/h) hag ar c'hentañ war hedoù hir (betek 56 km/h war 6 km).
Sammadur

Ar **sammadur** zo un niñvadur elfennel a gevaraez peurgetket da zeskrivañ bodadur kementadurioù pe ouzhpennañ permettant mentennoù astennadel a memes anien, evel an hedoù, anr gorreadoù pe an ec'honadoù. E fizik pergen, sammadur daou hed na c'hellont en em gefleuniañ ent-niverel hepken mard eo ezgeriet an hedoù-mañ gant an hevelep unanenn muzuliañ. Disoc'h ur sammadur zo anvet ur **[[sammad (niveroniezh)|sammad]]**.

E jedoniezh, ar sammadur zo dispaket war an teskad niveroù boas met zo despizet ivez evit ergorennoù jedoniel all evel ar sturiadelloù hag ar c'hevreizhennoù.

Dre heñvelerezh, gervel a reer sammadur savelennn kenaoz diabarzh an egorioù sturiadel ha strolloù abelel 'zo. luniadoù jedoniniel all zo ken a niñvadur daouadek enno galvet sammadur, hogen ar re-mañ n'int ket bepred kevazas gant perzhioù ar sammadur boas.
Ejeneged

An **ejeneged** eo ar bronneged a ya d'ober ar c'herentiad *Bovidae*.

Ennañ emañ ar givri, an deñved, an bioù pe c'hoazh an antilopenned.

## Iskerentiadoù
10 iskerentiad a zo e-touez an ejeneged:
* *[[Bovinae]]* (skouer : ar yak)
* *[[Cephalophinae]]* 
* *[[Hippotraginae]]* (skouer : an adaks)
* *[[Antilopinae]]* (skouer : an oribi)
* *[[Caprinae]]* (skouer : ar c'havr)
* *[[Reduncinae]]* (skouer : ar puku)
* *[[Aepycerotinae]]* (1 spesad : an impala)
* *[[Peleinae]]* 
* *[[Alcelaphinae]]* (skouer : an hirola)
* *[[Pantholopinae]]* (1 spesad : antilopenn Tibet)
Bovinae

***Bovinae*** a zo un iskerentiad e rummatadur ar bronneged.

## Genadoù
* *[[Tetracerus]]*
* *[[Boselaphus]]*
* *[[Bubalus]]*
* *[[Bos (genad)|Bos]]*
* *[[Pseudoryx]]*
* *[[Syncerus]]*
* *[[Bison]]*
* *[[Tragelaphus]]*
* *[[Taurotragus]]*
Antilopenn pevarc'hornek

An **antilopenn pevarc'hornek** (*Tetracerus quadricornis*) a zo ur bronneg daskirier hag a vev e Nepal hag en India. Ar spesad nemetañ eo er genad *Tetracerus*.
Liesadur

Al **liesadur** zo unan eus pevar niñvadur an niveroniezh elfennel gant ar sammadur, al lamadur hag ar rannadur.

Liesadur daou gevan a c'hell bout desellet evel ur sammadur arrenet lies gwech. Da skouer, 3 lies 4 a c'hell bout gwelet evel sammadur tri niver 4 :
: 3 \times 4 = 4 + 4 + 4 = 12
Al liesadur a c'hell kevaraezañ da gontañ elfennoù renket en ur reizhkorn pe da jediñ gorread ur reizhkorneg a anavezer an hed hag al led anezhañ. Er memes mod e kevaraez da zidermenañ ur priz prenañ anavezer a 'r priz unanek hag a 'r c'hementad prenet.

Al liesadur en em holleka da strolloù all estreget an niveroù klasel (kevan, daveel, gwerc'hel). Da skouer, tu zo liesaat kemplezhion etrezo, kevreizhennoù, ogedoù ha zoken sturiadelloù dre niveroù.
Nilgo

An **nilgo** (*Boselaphus tragocamelus*) a zo ur bronneg daskirier hag a vev e Nepal, Pakistan hag India. Ar spesad nemetañ eo er genad *Boselaphus*.

## Doareoù pennañ
Emañ an nilgo e-touez antilopenned brasañ Azia, betek 1.50 m ouzh an draen ha 2 m hirder e gorf. Etre 100 ha 250 kg eo e bouez.

Berr eo e vlevenn, gell-melen gant ar barez ha glas-gris gant ar par. Gell sklaer eo ar menn. Takadoù gwenn zo war e fas ha dindan e elgezh. Gant ar par ez eus ur guchennad vlev dindan an takad gwenn-se. Ur roudenn wenn zo ivez adalek e vruched betek e bavioù a-dreñv.

Daou gorn du ha lemm zo gant ar par.

## Gouennañ
Bevañ a ra ar pared dispartiet diouzh ar parezed a-hed ar bloaz nemet da vare ar gouennañ (etre miz Kerzu ha miz Meurzh) pa en em vod strolladoù nilgoed gant ur par ha meur a barez.

Padout a ra an dougen war-dro 250 deiz ha ganet e vez ur menn pe zaou.

An oad gour a vez tizhet da 18 miz gant ar barez ha da 2,5 vloaz gant ar par.

## Emzalc'h
Oberiant eo an nilgo diouzh an deiz, dreist-holl abred diouzh ar beure hag e fin an endervezh.

## Skeudennoù

skeudenn:Nilgai.jpg|Ur par
skeudenn:Nilgau W004.jpg|Penn ur barez
skeudenn:Boselaphus tragocamelus-no watermark.jpg|Parez ha menned
Rannadur

Ar **rannadur** zo ur savelenn a genaoz a gevred da zaou niver liesâd an eil gant gin egile. Mar bez anvannel un niver, ar gevreizhenn "rannadur dre an niver-mañ" zo keveskemmenn ar gevreizhenn "liesadur dre an niver-mañ". 

Diforc'hañ a reer dre-vras ar rannadur "dik" (an hini a gomzer diwar e benn amañ) eus ar rannadur "gant an dilerc'h" (ar rannadur euklidel). Disoc'h ur rannadur a anver ar rannad.
Bubalus

***Bubalus*** a zo ur genad e rummatadur ar bronneged, ennañ bualed Azia.

## Spesadoù
* bual Azia, (*Bubalus bubalis*)
* bual India, (*Bubalus arnee*)
* tamarao, (*Bubalus mindorensis*)
* anoa ar plaenennoù, (*Bubalus depressicornis*)
* anoa ar menezioù, (*Bubalus quarlesi*)
Lec'hienn Web

Ul **lec'hienn Web**, pe **load gwe**, zo un dastumad pajennoù eus ar Genrouedad, liammet kenetrezo, gouestlet da un den, ur gevredigezh, un obererezh pe embregerezh bennak. E Geriadur brezhoneg An Here eo disklêriet evel ur *pourvezer stlenn war ur rouedad pellgehentiñ*. Peurvuiañ e kaver skrid ha skeudenn, met filmoù a c'haller kavout ivez.

## Notennoù ha daveoù
Saola

Ar **saola** (*Pseudoryx nghetinhensis*) a zo ur bronneg daskirier hag a vev e rannvroioù meneziek e Laos ha Vietnam. N'ouzer ket kalz a dra diwar e benn evit poent rak n'eus ket kalz anezho en natur ha ne vev ket pelloc'h eget 5 miz er mirvaoù. Ar spesad nemetañ eo er genad *Pseudoryx*. 

## Doareoù pennañ
Etre 80 ha 100 kg eo e bouez ha 1,50 m hirder e gorf. Gell eo e vlevenn, gant ur roudenn zu war e gein ha takadoù gwenn war e fas. Kerniel zo gant ar par koulz ha gant ar barez.

## Gouennañ
War a seblant e vefe koulz ar parañ etre miz Eost ha miz Du. Ur menn a vefe ganet bewech.
Bizon

Ar **bizoned**, pe **ejened-moueek**, eo ar bronneged daskirier a ya d'ober ar genad *Bison*.

Daou spesad bizoned a zo c'hoazh hiziv an deiz:
*Bizon Amerika, *Bison bison*
*Bizon Europa, *Bison bonasus*
Taurotragus

***Taurotragus*** a zo ur genad e rummatadur ar bronneged, ennañ daou spesad antilopenned hag a vev en Afrika.

* antilopenn-eland, *Taurotragus oryx*
* antilopenn-eland veur, *Taurotragus derbianus*

Gant loenoniourien 'zo e vez renket an daou spesad er genad *[[Tragelaphus]]*.
Antilopenn-eland veur

An **antilopenn-eland veur** (*Taurotragus derbianus* pe *Tragelaphus derbianus*) a zo un antilopenn hag a vev e kornôg ha kreiz Afrika.
Hippotraginae

***Hippotraginae*** a zo un iskerentiad e rummatadur ar bronneged, ennañ antilopenned.

## Spesadoù
* *[[Hippotragus]]*
** antilopenn rouan, *Hippotragus equinus*
** antilopenn c'hlas, *Hippotragus leucophaeus*, aet da get
** antilopenn zu, *Hippotragus niger*
* *[[Oryx]]*
** oriks beisa, *Oryx beisa*
** oriks-semterenn, *Oryx dammah*
** jemsbok, *Oryx gazella*
** oriks Arabia, *Oryx leucoryx*
* *[[Addax]]*
** adaks, *Addax nasomaculatus*
Heleta

**Heleta** (*Hélette* e galleg hag ent-ofisiel) zo ur gumun eus Euskal Herria, e proviñs Benafarroa, en Iparralde, e kanton Iholdi.

## Kumunioù amezek
* Aiherra en hanternoz
* Lekorne er gwalarn 
* Armendaritze et Donostiri er reter 
* Iholdi er gevred 
* Irisarri er c'hreisteiz

## Skeudennoù

Hélette Fronton2.jpg|Polotva Heleta 
Hélette Fronton1.jpg|
Hélette Eglise.JPG|Iliz an Itron Varia 
Hélette Mairie.JPG|*Herriko etxea*, an ti-kêr


## Liammoù diavaez
Irisarri

**Irisarri** (*Irissarry * e galleg hag ent-ofisiel) zo ur gumun eus Euskal Herria, e proviñs Benafarroa, en Iparralde.

## Kumunioù amezek
* Heleta en hanternoz
* Ortzaize er c'hornôg
* Iholdi ha Suhuskune er reter

## Liammoù diavaez
Lábaro

Al **lábaro** (spagnoleg), **lábaru** e kantabrieg, zo un arouez modern e Kantabria, e Spagn.

Savet eo diwar un arouez kozh, anvet *cantabrum* e latin, a oa gant ar bobl Cantabri e ledenez Iberia a-raok an aloubidigezh roman.

Gant emsav broadel Kantabria e vez implijet ur banniel mouk gant ul "lábaru" melen en e greiz.
Kanton Iholdi

**Kanton Iholdi** zo ur c'hanton e Nafarroa Beherea, en Iparralde, al lodenn eus Euskal Herria a zo er stad c'hall, e departamant ar Pyrénées-Atlantiques, er rannvro Aquitaine. 

## Kumunioù
14 kumun zo er c'hanton:
* Arhantsusi (Arhansus)
* Armendaritze
* Bunuze (Bunus)
* Donaixti-Ibarre (Saint-Just-Ibarre)
* Heleta
* Hozta (Hosta) 
* Ibarrola
* Iholdi, ar pennlec'h
* Irisarri
* Izura-Azme
* Jutsi
* Lantabat
* Larzabale-Arroze-Zibitze (Larceveau-Arros-Cibits)
* Suhuskune (Suhescun).
Larzabale-Arroze-Zibitze

**Larzabale-Arroze-Zibitze** (*Larceveau-Arros-Cibits* e galleg) a zo ur gumun e kanton Iholdi, e Navarra Izel, en Iparralde (Bro-Vask).

## Gerdarzh
Savet eo an anv diwar an euskareg: *Larzabale*, lanneg, *Arroze*, meineg, *Zibitze*, keoded.

## Skolioù
* Ur skolaj ikastola a zo (Erdozaintzi-Etxart Kolegioa)

## Liammoù diavaez

*Lec'hienn an ikastola
Kantonioù Iparralde

Setu kantonioù Iparralde, en Euskal Herria.
## Betek 2015
### En [[arondisamant Baiona]]
*Kanton Angelu-Norzh 
*Kanton Angelu-Su 
*Kanton Baiona-Norzh 
*Kanton Baiona-Su 
*Kanton Baiona-Reter 
*Kanton Baiona-Kornôg 
*Kanton Bastida 
*Kanton Biarritz-Reter
*Kanton Biarritz-Kornôg
*Kanton Bidaxune
*Kanton Ezpeleta 
*Kanton Hazparne 
*Kanton Hendaia 
*Kanton Iholdi 
*Kanton Baigorri
*Kanton Donibane Lohizune 
*Kanton Donibane Garazi 
*Kanton Donapaleu 
*Kanton Hiriburu 
*Kanton Uztaritze

### Arondisamant Oloron-Sainte-Marie
Daouzek kanton zo en arondisamant, met daou hebken zo en Iparralde, e Zuberoa:
*kanton Mauléon-Licharre 
*kanton Tardets-Sorholus

## Abaoe 2015
Antilopinae

***Antilopinae*** a zo un iskerentiad e rummatadur ar bronneged.

## Genadoù
* *[[Ammodorcas]]*
* *[[Antidorcas]]*
* *[[Antilope]]*
* *[[Gazella]]*
* *[[Litocranius]]*
* *[[Procapra]]*
* *[[Saiga (antilopenn)|Saiga]]*
* *[[Dorcatragus]]*
* *[[Madoqua]]*
* *[[Neotragus]]*
* *[[Oreotragus]]*
* *[[Ourebia]]*
* *[[Raphicerus]]*

Ha diouzh ar rummatadurioù :
* *[[Eudorcas]]*
* *[[Pantholops]]*
* *[[Nanger]]*
Dibatag

An **dibatag** (liester : **dibataged**) a zo ur spesad antilopenned, *Ammodorcas clarkei* an anv skiantel anezhañ.Ar spesad nemetañ eo er genad *Ammodorcas*.

Dougen a ra anv an dengarour aostralian Thomas William Henric Clarke (1860-1945).

## Annez
Brosezat eo ar spesad en Etiopia hag e Somalia.

## Liamm diavaez
*  ''Ammodorcas clarkei'' war al lec'hienn www.ultimateungulate.com.

## Notennoù ha daveennoù
Antilopenn India

**Antilopenn India** (*Antilope cervicapra*) a zo ur bronneg daskirier a-orin eus India ha degaset da Arc'hantina ha Stadoù-Unanet Amerika.

Ar spesad nemetañ eo er genad *Antilope*.
Gazella

***Gazella*** a zo ur genad e rummatadur ar bronneged.

## Spesadoù
Ne glot ket an holl rummatadurioù an eil gant egile evit pezh a sell eus izili ar genad. Sed amañ-dindan ar gazelenned a c'hell bezañ renket ennañ:
* gazelenn Arabia, *Gazella arabica*
* chinkara, *Gazella bennettii*
* *[[Gazella bilkis]]*, aet da get
* gazelenn Cuvier, *Gazella cuvieri*
* gazelenn Dorkas, *Gazella dorcas*
* gazelenn ar menezioù, *Gazella gazella*
* gazelenn Rhim, *Gazella leptoceros*
* *[[Gazella saudiya]]*, aet da get
* gazelenn Speke, *Gazella spekei*
* gazelenn Persia, *Gazella subgutturosa*

Renket e *Gazella* pe en *Eudorcas*:
* gazelenn tal rous, *Gazella rufifrons*
* gazelenn Thomson, *Gazella thomsonii*

Renket e *Gazella* pe e *Nanger*:
* gazelenn Dama, *Gazella dama*
* gazelenn Grant, *Gazella granti*
* gazelenn Soemmerring, *Gazella soemmerringii*
Gazelenn-jirafenn

Ar **c'hazelenn-jirafenn** (*Litocranius walleri*) a zo ur bronneg daskirier hag a vev e reter Afrika.

Ar spesad nemetañ eo er genad *Litocranius*.

## Liammoù diavaez
Procapra

***Procapra*** a zo ur genad e rummatadur ar bronneged, ennañ tri spesad gazelenned hag a vev en Azia.

* ar c'hazelenn Mongolia (*Procapra gutturosa*)
* ar c'hazelenn Tibet (*Procapra picticaudata*)
* ar c'hazelenn Przewalski (*Procapra przewalskii*).
Arhantsusi

**Arhantsusi** (*Arhansus* e galleg hag ent-ofisiel) zo ur gumun eus Euskal Herria, e proviñs Nafarroa Beherea, en Iparralde, e kanton Iholdi. 

74 a dud a oa chom enni e 2010.

Treuzet eo Arhantsusi gant ar stêr Biduze. 

## Kumunioù amezek
*Uhartehiri en hanternoz
*Izura-Azme er gwalarn
*Pagola ha Jutsi er c'hreisteiz
*Zuberoa er sav-heol

## An anv
Talvezout a ra an anv Arhantsusi kement hag *irineg*, *lec'h ma kresk an irin*.
Bunuze

**Bunuze** (*Bunus* e galleg hag ent-ofisiel) zo ur gumun eus Euskal Herria, e proviñs Nafarroa Beherea, en Iparralde, e kanton Iholdi.

## Kumunioù amezek
* Larzabale-Arroze-Zibitze en hanternoz
* Jutsi er biz
* Ibarrola er c'hornôg
* Donaixti-Ibarre er c'hreisteiz

## Liammoù diavaez
Hozta

**Hozta** (*Hosta* e galleg hag ent-ofisiel) zo ur gumun eus Euskal Herria, e proviñs Nafarroa Beherea, en Iparralde, e kanton Iholdi.

## Douaroniezh
### Kumunioù amezek
* Ibarrola en hanternoz
* Donaixti-Ibarre er biz
* Duzunaritze-Sarasketa er gwalarn
* Lekunberri er c'hornaoueg
* Behorlegi er c'hreisteiz

### Stêrioù
Div stêr a dreuz ar gumun:
*an Hoztako ura
*al Laminosineko erreka, adstêr dezhi

## Liammoù diavaez
Ibarrola

**Ibarrola** pe **Ibarla** (*Ibarrolle* e galleg hag ent-ofisiel) zo ur gumun en Euskal Herria, e proviñs Benafarroa, en Iparralde, e kanton Iholdi.

## Kumunioù amezek
* Larzabale-Arroze-Zibitze en hanternoz
* Bunuze er sav-heol
* Gamarte er c'hornôg
* Donaixti-Ibarre er gevred
* Duzunaritze-Sarasketa er mervent
* Hozta er c'hreisteiz

## Stêrioù
*Othapaleko erreka
*Ollokiko erreka
Jutsi

**Jutsi** (*Juxue* e galleg hag ent-ofisiel) zo ur gumun eus Euskal Herria, e proviñs Nafarroa Beherea, en Iparralde, e kanton Iholdi. Unan eus kumunioù Oztibarre eo.

## Kumunioù amezek
* Arhantsusi hag Izura-Azme en norzh
* Pagola er reter
* Larzabale-Arroze-Zibitze er c'hornaoueg
* Bunuze er mervent
* Donaixti-Ibarre er su

## Liammoù diavaez
Izura-Azme

**Izura-Azme** (*Ostabat-Asme* e galleg hag ent-ofisiel) zo ur gumun eus Euskal Herria, e proviñs Nafarroa Beherea, en Iparralde, e kanton Iholdi.

## Kumunioù amezek
* Ostankoa ha Uhartehiri en hanternoz
* Landibarre er c'huzh-heol
* Arhantsusi er sav-heol
* Larzabale-Arroze-Zibitze ha Jutsi er c'hreisteiz

## Liammoù diavaez
Donaixti-Ibarre

**Donaixti-Ibarre** (*Sent Just-Ibarre* en okitaneg; *Saint-Just-Ibarre* e galleg hag ent-ofisiel) zo ur gumun eus Euskal Herria, e proviñs Nafarroa Beherea, en Iparralde, e kanton Iholdi.

## Kumunioù amezek
* Bunuze ha Juxue en hanternoz
* Pagola er biz
* Muskildi er reter, zo e Zuberoa 
* Hozta hag Ibarrola er c'huzh-heol
* Altzürükü er gevred, zo e Zuberoa

## Skolioù
Ur skolaj ikastola a oa bet digoret e 1999, gant 19 skoliad, eus skolioù Sohüta, Garazi, Ortzaize, Oztibarre hag Amikuze. 130 e oant e 2007. Kaset eo bet ar skolaj-se da Lazarbale.

## Liammoù diavaez
Suhuskune

**Suhuskune** (*Suhescun* e galleg hag ent-ofisiel) zo ur gumun eus Euskal Herria, e proviñs Benafarroa, en Iparralde, e kanton Iholdi. 187 a dud a oa o vevañ eno e 2011.

## Douaroniezh
### Ar c'humunioù tro-dro
* Iholdi en norzh
* Landibarre hag Ainhize-Monjolose er reter
* Irisarri er c'hornaoueg
* Jatsu er su

## Liammoù diavaez
Kanton Hazparne

**Kanton Hazparne** zo unan eus kantonioù Iparralde, al lodenn eus Euskal Herria zo er stad c'hall, e departamant ar Pyrénées-Atlantiques, er rannvro Aquitaine.

## Kumunioù ar c'hanton
Seizh kumun zo ennañ. Peder c'humun a zo e proviñs Lapurdi, teir e Nafarroa Beherea.

## Istor
E 1790 e oa er c'humunioù-mañ e kanton Hazparne: Beskoitze, Hazparne hag Ahurti (Urt), stag ouzh distrig Uztaritze. 

Makea zo bet pennlec'h ur c'hanton ma oa Makea, Lekorne ha Luhuso, hag a oa stag ivez ouzh distrig Uztaritze.

Donamartiri zo bet penn ur c'hanton ma oa Mehaine, Donoztiri, Donamartiri, Aiherra hag Izturitze, stag ouzh distrig Donapaleu.
Raphicerus

***Raphicerus*** a zo ur genad e rummatadur ar bronneged, ennañ 3 spesad antilopenned eus Afrika.

## Spesadoù
* stenbok, *Raphicerus campestris*
* grisbok ar C'hab, *Raphicerus melanotis*
* grisbok Sharpe, *Raphicerus sharpei*
Donamartiri

**Donamartiri** (*Sent Martin d'Arberoa* en okitaneg; *Saint-Martin-d'Arberoue* e galleg hag ent-ofisiel) zo ur gumun eus Euskal Herria, e proviñs Benafarroa, en Iparralde, e kanton Hazparne. 

## Kumunioù amezek
* Oragarre en hanternoz
* Izturitze er gwalarn
* Mehaine er reter
* Donostiri er c'hornôg
* Armendaritze er c'hreisteiz

## Liammoù diavaez
Donoztiri

**Donoztiri** (*Sent Estève* en okitaneg; *Saint-Esteben* e galleg) zo ur gumun eus Euskal Herria, e proviñs Benafarroa, en Iparralde, e kanton Hazparne.

## Kumunioù amezek
* Izturitze en hanternoz
* Donamartiri er biz
* Aiherra er gwalarn
* Heleta er c'hornôg
* Armendaritze er gevred
* Iholdi er c'hreisteiz

## Liammoù diavaez
Eudorcas

***Eudorcas*** a zo ur genad e rummatadur ar bronneged, ennañ gazelenned eus Afrika. E rummatadurioù 'zo e vez renket e spesadoù er genad *[[Gazella]]*.

## Spesadoù
* gazelenn tal rous, *Eudorcas rufifrons*
* gazelenn Thomson, *Eudorcas thomsonii*
* gazelenn Mongalla, *Eudorcas albonotata* (pe renket evel isspesad *E. thomsonii*)
* gazelenn ruz, *Eudorcas rufina* (pe renket evel isspesad *E. rufifrons*), moarvat aet da get
Neotragus

***Neotragus*** a zo ur genad e rummatadur ar bronneged, ennañ 2 pe 3 spesad antilopenned eus Afrika.

## Spesadoù
* antilopenn Bates, *Neotragus batesi*
* an antilopenn roueel, *Neotragus pygmaeus*
* an antilopenn-vusk, *Neotragus moschatus* (pe renket er genad *Nesotragus*)
Ezpeleta

**Ezpeleta** (*Espeleta* en okitaneg; *Espelette* e galleg) zo ur gumun hag ur gêr vihan eus Euskal Herria, e proviñs Lapurdi, en Iparralde, ha pennlec'h kanton Ezpeleta.

## Brud
Brudet eo pimant Ezpeleta. E kêr e vez gwelet o sec'hañ ouzh talbenn an tier, pe ouzh ar balkonoù ha mogerioù diabarzh an ostalerioù ha brudet eo al leti "Euzkadi" gant se.

Foar ar pottoked a vez e miz Genver.

## Yezh
Ur skol Seaska zo en Ezpeleta.

## Skeudennoù

Espelette Eglise.jpg|Iliz Ezpeleta
Espelette_Façade_Piments.jpg|Pimant Ezpeleta ouzh un talbenn
Espelette Piments1.jpg|Pimant Ezpeleta ouzh un talbenn e kêr


## Liammoù diavaez
Lekuine

**Lekuine** (*Bonlòc* en okitaneg; *Bonloc* e galleg hag ent-ofisiel) zo ur gumun eus Euskal Herria, e proviñs Lapurdi, en Iparralde, e kanton Hazparne, a-stok ouzh Nafarroa Beherea.

Bihanañ kumun Iparralde eo.

## Kumunioù amezek
* Hazparne er gwalarn
* Aiherra er reter
* Lekorne er mervent

## Tud
*Yves Salaberri “Xala” (1979-), pilotari a vicher.

## Liammoù diavaez
Makea

**Makea** (*Macaye* e galleg hag ent-ofisiel) zo ur gumun eus Euskal Herria, e proviñs Lapurdi, en Iparralde, e kanton Hazparne, a-stok ouzh Nafarroa Beherea.

## Kumunioù amezek
* Hazparne en hanternoz
* Kanbo er gwalarn
* Lekorne er reter
* Luhuso er c'hornôg
* Bidarrai er c'hreisteiz, e Nafarroa Beherea

## Skeudennoù

Macaye Stèle12.JPG|Maen-bez
Macaye Stèle13.JPG|Maen-bez
Macaye Stèle15.JPG|Maen-bez
Macaye Toit.jpg|Toenn gozh
Macaye Porte.jpg|Dor
Macaye Linteau2.jpg|Gourin kizellet
Macaye Fenêtre.jpg|Prenestr


## Liammoù diavaez
Caprinae

***Caprinae*** a zo un iskerentiad e rummatadur ar bronneged, ennañ ar givri pe an deñved...

## Genadoù
13 genad a zo ennañ:
* *[[Budorcas]]*
* *[[Ovibos]]*
* *[[Ammotragus]]*
* *[[Capra]]*
* *[[Hemitragus]]*
* *[[Ovis]]*
* *[[Nilgiritragus]]*
* *[[Arabitragus]]*
* *[[Pseudois]]*
* *[[Capricornis]]*
* *[[Nemorhaedus]]*
* *[[Oreamnos]]*
* *[[Rupicapra]]*
Takin

An **takin** (*Budorcas taxicolor*) a zo ur bronneg daskirier a vev en India, Tibet, Bhoutan, Sina ha Myanmar.

Ar spesad nemetañ eus ar genad *Budorcas* eo.
Hazparne

**Hazparne** (*Hasparn* en okitaneg; *Hasparren* e galleg hag ent-ofisiel) zo ur gumun eus Euskal Herria, e proviñs Lapurdi, en Iparralde, e kanton Hazparne, a-stok ouzh Nafarroa Beherea.
### 
#### [[Brezel-bed kentañ]]
* 191 gwaz a gollas o buhez abalamour d'ar brezel hervez monumant ar re varv, da lavaret eo 3,52% ag ar boblañs hervez an niveradeg bet graet e 1911.
#### [[Eil Brezel-bed]]
* Mervel a reas 28 den eus ar gumun abalamour d'ar brezel.
#### Trevadennoù
* Brezel Indez-Sina: daou soudard a varvas.
* Brezel Aljeria: daou vilour a varvas.
## Skeudennoù

Urcuray Fronton.jpg|Polotva Urkurai
Urcuray Maison.jpg|Urkurai, ti Bernatenia
Urcuray Atalarri.jpg|Gourin un ti en Urkurai
Hasparren Fronton.jpg|Polotva
Hasparren Escaliers.jpg|Diri
Hasparren Poste.jpg|Ti-post
Urcuray Eglise.jpg|Urkurai

## Monumant ar re varv
* Monumant ar re varv.
## Liammoù diavaez

*
Lekorne

**Lekorne** (*Mendiondo* en okitaneg; *Mendionde* e galleg hag ent-ofisiel) zo ur gumun eus Euskal Herria, e proviñs Lapurdi, en Iparralde, e kanton Hazparne, a-stok ouzh Nafarroa Beherea. 

## Anv
Anvioù daou garter eo *Lekorne* ha *Mendionde*.

## Kumunioù amezek
* Lekuine en norzh
* Hazparne er gwalarn
* Aiherra (Nafarroa Beherea) er biz
* Heleta (Nafarroa Beherea) er reter
* Makea er c'hornôg
* Ortzaize ha Irisarri, er gevred o-div, e Nafarroa Beherea

## Monumantoù
* Ar gaztelu zahar (kreñvlec'h kentistorel) e Zihorri, etre Mendionde ha Heleta, 267 m.
* Kastell Garro


Mendionde (Pyr-Atl, Fr) Château de Garro.JPG|Kastell Garro
Mendionde Gréciette Fronton3.jpg|Polotva Gerezieta]
Mendionde Gréciette Linteau.jpg|Gourin kizellet (Gerezieta)


## Liammoù diavaez

* Lec'hienn ofisiel ar gumun
Kanton Baigorri

**Kanton Baigorri** zo unan eus kantonioù Nafarroa Beherea, en Iparralde, al lodenn eus Euskal Herria zo er stad c'hall, e departamant ar Pyrénées-Atlantiques, er rannvro Aquitaine.

A-stok emañ ouzh Nafarroa, en tu all d'ar Pireneoù.
 
## Kumunioù ar c'hanton
Unnek kumun zo er c'hanton:
* Aldude (Aldudes)
* Anhauze (Anhaux)
* Arrosa (Saint-Martin-d'Arrossa)
* Azkarate (Ascarat)
* Baigorri
* Banka (Banca)
* Bidarrai
* Irulegi
* Lasa 
* Ortzaize (Ossès)
* Urepele (Urepel).
Aldude

**Aldude** (*Aldudas* en okitaneg; *Aldudes* e galleg hag ent-ofisiel) zo ur gumun eus kanton Baigorri, e proviñs Nafarroa Beherea (pe Benafarroa), en Iparralde, en Euskal Herria, en hanternoz d'ar Pireneoù.

## Karterioù
* Esnazu (pe "Eznazu", pe "Esnaratsu" hervez kartenn Cassini)
* Iguxkagerrea
* Lekuederra
* Menementa

## Kumunioù amezek
* Banka er sav-heol
* Urepele er c'hreisteiz

* Stok ouzh Erroibar, e Nafarroa Uhel

## Stêrioù
* An Urepeleko Errobi
Urepele

**Urepele** (*Urepel * e galleg hag ent-ofisiel) zo ur gumun eus kanton Baigorri, e proviñs Nafarroa Beherea (pe Benafarroa), en Iparralde Euskal Herria, en hanternoz d'ar Pireneoù. A-stok emañ ouzh an tolead anvet Kintoa (*pays Quint* e galleg, ha *Quinto Real* e spagnoleg), un takad peurvanoù bremañ e Spagn hogen ma c'hall mêsaerien kanton Baigorri lakaat o deñved. 

## Kumunioù amezek
* Banka en hanternoz
* Aldude er c'huzh-heol
* Nafarroa Uhel e pep tu all (gant Erroibar er c'hreisteiz)

## Stêrioù
* An Urepeleko Errobi

## Keuz
Brudet eo keuz (boued) ar gumun.

## Skeudennoù

Urepel Ferme.jpg|Mereuri
Urepel Porte2.jpg|Dor voutailh


## Liammoù diavaez
Arrosa

**Arrosa** (*Sent Martin d'Arròsa* en okitaneg; *Saint-Martin d'Arrossa* e galleg hag ent-ofisiel) zo ur gumun eus kanton Baigorri, e Benafarroa, en Iparralde, en Euskal Herria.

## Kumunioù amezek
* Bidarrai en hanternoz
* Ortzaize er reter 
* Baigorri er c'hornôg
* Azkarate er gevred
* Irulegi er c'hreisteiz

## Skeudennoù

Saint Martin d'Arrossa Eglise.jpg|Iliz Sant-Martin
Saint Martin d'Arrossa Maisons.jpg|Tier e doare Benafarroa
Saint Martin d'Arrossa Fronton.jpg|Ar voger-bolotenn


## Liammoù diavaez
Baigorri

**Baigorri** (*Sent Estève de Baigòrri* en okitaneg; *Saint-Étienne-de-Baïgorry* e galleg hag ent-ofisiel) zo ur gumun eus kanton Baigorri, e Benafarroa, en Iparralde, en Euskal Herria hag e departamant ar Pireneoù-Atlantel e Bro-C'hall.


Baigorry7.JPG|Baigorri adal kastell Etxauz.
Saint Étienne de Baïgorry Saint-Sauveur-d'Occos.jpg| Chapel Saint-Sauveur d'Occos.
Saint Etienne de Baïgorry Nive Barrage.jpg| Stankell war ar stêr Errobi.


Saint Etienne de Baïgorry Rugby.jpg| Tachenn rugbi, deñved warni.
Saint Etienne de Baïgorry Pont Romain (3).jpg| Pont roman (1661) war ar stêr.
Saint Etienne de Baïgorry Salaisons.jpg|Stalioù sallañ kig a-hed ar stêr.
Pont de l'église de Saint-Étienne-de-Baïgorry.jpg|Ar pont hag an iliz St-Étienne.



## Kumunioù amezek
* Bidarrai en hanternoz
* Arrosa er biz
* Irulegi er reter
* Anhauze er gevred
* Banka er c'hreisteiz
Anhauze

**Anhauze** (*Anhaux* e galleg hag ent-ofisiel) zo ur gumun eus kanton Baigorri, e Benafarroa, en Iparralde, en Euskal Herria.

## Kumunioù amezek
* Irulegi en hanternoz
* Azkarate er biz
* Baigorri er c'hornôg
* Lasa er gevred
* Banka er mervent

## Liammoù diavaez
Irulegi

**Irulegi** (*Irouléguy* e galleg hag ent-ofisiel) zo ur gumun e kanton Baigorri, e Nafarroa Beherea, en Iparralde, en Euskal Herria.

Diwar anv ar barrez eo bet anvet gwin ar c'hanton, gwin Irulegi.

## Kumunioù amezek


## Skeudennaoueg

Irouleguy_Eglise.jpg|An iliz katolik
Irouleguy Vignoble.jpg|Ar winieg
Irouleguy_Fronton.jpg|Ar voger-bolotenniñ
Campsis sp. in Irouleguy Ferme.jpg|Un atant
Azkarate

**Azkarate** (*Ascarat* e galleg hag ent-ofisiel) zo ur gumun eus kanton Baigorri, e Benafarroa, en Iparralde, en Euskal Herria.

## Stêrioù
Treuzet eo Azkarate gant ar stêr Errobi hag hec'h adstêrioù: Arnegiko Errobi (*Nive d'Arnéguy*), Beherobiko erreka (*Nive de Béhérobie*), Berroko erreka ha *Pagolako erreka*.

## Skeudennoù

Ascarat Ferme.jpg|Ti e doare Benafarroa: teol ruz, mein benerezh er c'hornioù
Ascarat Fronton.jpg|Ar vogerenn-bolotenn


## Liammoù diavaez
Lasa

:*Evit kêr-benn Tibet, gwelet [[Lhasa]].*


**Lasa** (*Lasse* e galleg hag ent-ofisiel) zo ur gumun eus kanton Baigorri, e Benafarroa, en Iparralde, en Euskal Herria.

## Skeudennoù

Image:Lasse Fronton.JPG|Moger-bolotenn
Image:Lasse Lavoir.jpg|Garbitokia
Image:Lasse Stèle2.jpg|Maen-bez


## Liammoù diavaez
Lassa

*Lassa, kêr e Nigeria;
*Lassa, kêr e Togo;
*Lassa, ur viruz;

## Anvadurioù da dostaat
*Lhasa, kêr-benn Tibet;
*Plakenn Lhasa;
*Lhasa;
*Lasa, en Euskal Herria.
Kanton Maule-Lextarre

**Kanton Maule-Lextarre** (*canton de Mauléon-Licharre* e galleg), zo unan eus daou ganton Zuberoa, en Iparralde, al lodenn eus Euskal Herria a zo er stad c'hall, er rannvro Aquitaine. Maule-Lextarre (*Mauléon-Licharre* e galleg) eo ar penn-kanton. 19 kumun zo ennañ.

En arondisamant Oloron-Sainte-Marie emañ ar c'hanton, evel kanton Atharratze-Sorholüze, kanton all Zuberoa. 

## Stêr
Treuzet eo gant ar stêr Ühaitza. 

## Kumunioù
19 kumun zo ennañ:

## Istor

## Pennad kar
* Kantonioù Iparralde

## Notennoù
Kanton Atharratze-Sorholüze

**Kanton Atharratze-Sorholüze** (*Canton de Tardets-Sorholus* e galleg hag ent-ofisiel), zo unan eus daou ganton Zuberoa, en Iparralde, al lodenn eus Euskal Herria a zo er stad c'hall, e departamant ar Pyrénées-Atlantiques a zo er rannvro Aquitaine. Atharratze-Sorholüze (*Tardets-Sorholus* e galleg) eo ar pennkanton.

## Kumunioù
16 kumun zo er c'hanton: 

## Istor
E 1790 ne oa anv nemet eus *kanton Tardets*.

## Pennad kar
* Kantonioù Iparralde

## Notennoù
Aoudad

An **aoudad** pe **bouc'h Barbaria** (*Ammotragus lervia*) a zo ur bronneg daskirier hag a vev e Norzhafrika.

Ar spesad nemetañ eo er genad *Ammotragus*.
Banka

**Banka** (*Banca* e galleg hag ent-ofisiel) zo ur gumun eus kanton Baigorri, e Benafarroa, en Iparralde, en Euskal Herria.

## Kumunioù amezek
* Baigorri en hanternoz
* Anhauze ha Lasa er biz
* Aldude ha Baztan er c'hornôg
* Urepele er mervent
* Luzaide (Nafarroa) er reter
* Erroibar (Nafarroa) er c'hreisteiz

## Liammoù diavaez
Lasse

**Lasse** zo
*un anv-bihan norvegek ha svedek
**Lasse Gjertsen
**Lasse Hallström
** Lasse Mårtenson, kaner finlandat;
*un anv-lec'h gallek
** Lasse, kumun c'hall e Maine-et-Loire
** *Lasse*, kumun c'hall er Pyrénées-Atlantiques, a zo Lasa en Euskal Herria.

## Pennadoù kar
*Lassa
*Lasa
*Laz
Gavr-erc'h

Ar **c'havr-erc'h** (*Oreamnos americanus*) a zo ur bronneg daskirier hag a vev e Norzhamerika. Ar spesad nemetañ eo er genad *Oreamnos*.

## Doareoù pennañ
Heverk eo he blevenn wenn stank a sikour anezhi da dalañ ouzh ar yenijenn dre ma vev etre 1000 ha 5000 m a-us live ar mor e kornôg Norzhamerika, eus gevred Alaska betek Idaho ha Montana e SUA.

Kerniel du, etre 20 ha 30 cm hir, zo gant ar par koulz ha gant ar barez ha kreskiñ a reont a-hed buhez ar c'havr-erc'h. Gallout a reer jediñ oad ul loen o kontañ ar c'helc'hioù bloaziek a zo enno.
 
Etre 60 ha 80 kg eo pouez ar par paz'eo etre 55 ha 70 kg hini ar barez.

## Gouennañ

Mare ar gouennañ a c'hoarvez etre fin miz Du ha penn kentañ miz Genver. An dougen a bad etre 150 ha 180 deiz ha ganet e vez betek 3 menn gant ar barez war un tor serzh evit diwall diouzh ar preizhataerien. Dizonet e vez ar re vihan goude 3 pe 4 miz hag e chomont gant o mamm betek ganedigezh an torad a zeu war o lerc'h.
Kragvouc'h ar C'haokaz

**Kragvouc'h ar C'haokaz** (*Capra caucasica*) a zo ur bronneg daskirier hag a vev e norzh Jorjia hag e Kaokaz Rusia.
Kragvouc'h Dagestan

**Kragvouc'h Dagestan** (*Capra cylindricornis*) a zo ur bronneg daskirier hag a vev e Jorjia, Azerbaidjan ha Rusia.
Gavr ouez

Ar **c'havr ouez** (*Capra aegagrus*) a zo ur bronneg daskirier a-orin eus ar Reter-Kreiz.

E-touez hec'h isspesadoù emañ ar c'havr doñv.
Capra

***Capra*** a zo ur genad e rummatadur ar bronneged, ennañ ar c'havr hag ar c'hragvouc'hed.

## Spesadoù
9 spesad givri a zo ennañ:
* gavr ouez, *Capra aegagrus*
** gavr doñv, *Capra a. hircus*
* kragvouc'h ar C'haokaz, *Capra caucasica*
* kragvouc'h Dagestan, *Capra cylindricornis*
* markhor, *Capra falconeri*
* kragvouc'h an Alpoù, *Capra ibex*
* kragvouc'h Nubia, *Capra nubiana*
* kragvouc'h ar Pireneoù, *Capra pyrenaica*
* kragvouc'h Sibiria, *Capra sibirica*
* kragvouc'h Etiopia, *Capra walie*
Tahr Himalaya

**Tahr Himalaya** (*Hemitragus jemlahicus*) a zo ur bronneg daskirier a vev e Tibet, Nepal hag India. Degaset eo bet da Suafrika ha Zeland-Nevez.

Ar spesad nemetañ eo er genad *Hemitragus*.
Tahr Nilgiri

**Tahr Nilgiri** (*Nilgiritragus hylocrius*, bet *Hemitragus hylocrius*) a zo ur bronneg daskirier hag a vev en India.

Ar spesad nemetañ eo er genad *Nilgiritragus*.
Tahr Arabia

**Tahr Arabia** (*Arabitragus jayakari*, bet *Hemitragus jayakari*) a zo ur bronneg daskirier hag a vev en Oman ha, marteze, en Emirelezhioù Arab Unanet.

Ar spesad nemetañ eo er genad *Arabitragus*.

## Doareoù pennañ
An hini bihanañ e-touez an tahred eo: well-wazh 40 kg a bouez zo gant ar par hag 20 kg gant ar barez. War-dro 60 cm eo ouzh an draen.

Kerniel kromm hag o skeiñ war an a-dreñv zo gant ar par koulz ha gant ar barez. Hir hag arruz eo e vlevenn, gant ur roudenn gell teñval war e gein.

## Gouennañ

## Annez
Bevañ a ra war torioù hanternoz ar menezioù Hajar, etre 1000 ha 1800 m a-us live ar mor.
Mentoniezh aljebrek

Ar **ventoniezh aljebrek** zo un domani a 'r jedoniezh, etre ar ventoniezh hag an aljebr (an aljebr kantammsavat evit bout resisoc'h). Ent-eeun, studi ar seurtad aljebrek, an teskadoù poentoù despizet gant ataladoù polinomek a zo anezhi. Ent-hollekoc'h e tenn d'ar goulunioù.

Ar skourr-mañ a 'r jedoniezh n'en deus ket kalz da welout gant an aljebr mentoniel, hag a denn da arver ar c'halvezerezhioù amprouet eus ar ventoniezh elfennel a-benn diskoulmañ kudennoù a aljebr evel diskoulmadenn un atalad eil derez pe un atalad trimac'hek ha disoc'hoù a niveroniezh evel gwerzhad un niver tric'hornek.
Claudia

**Claudia** zo un anv-bihan italianek roet d'ar merc'hed, evel ma vez roet an anv Claudio d'ar baotred. Met un anv latin brudet e oa ivez en Henamzer. 

E Yezhoù all e lavarer :
*Cláudia‎, e portugaleg.
*Claude ha Claudine e galleg.

## Tud
 

### E Roma an Henamzer
* Claudia, ur vestalenn vojennel 
* Claudia Augusta, merc'h da Neron ha d'e eil pried Poppaea Sabina
* Claudia Capitolina, ur briñsez eus Commagene a orin eus Egipt
* Claudia Julia, merc'h-vihan an impalaer Tiberius
* Claudia Marcella, nizez d'an impalaer Augustus
* *Claudia*, merc'h da Glaoda Iañ ha Plautia Urgulanilla, c'hoar da Drusus,
* Claudia Octavia, pried kentañ an impaler Neron
* Claudia Augusta (Genver-Mae 63), merc'h da Neron ha Poppaea Sabina
* Claudia Procula, pried Pontius Pilatus
* Claudia Pulchra, anv meur a vaouez en istor Henroma
* Claudia Quinta, a reas kas delwenn Kibele eus Pessinus da Roma
* Claudia Tisamenis

### XVIIvet kantved
* Claudia de' Medici (1604 – 1648), arc'hdugez Aostria ha kontez Tirol
* Claudia Felicita d'Austria (1653 – 1676)

### Goude
* Claudia Muzio (1889 – 1936), kanerez soprano italian 
* Claudia Cardinale (1938 - 2025), aktourez italian
* Claudia Mori (1944- ), aktourez italian, pried ar c'haner Adriano Celentano
* Claudia Roth (1955-), politikourez alaman
* Claudia Bandion-Ortner (1966-), politikerez aostrian
* Claudia Schiffer (1970-), dougerez-dilhad alaman
* Claudia Ciesla, dougerez-dilhad alaman

## Lennegezh
**[[Claudine]]*, e romantoù gallek Colette

## Kelaouenn
**Claudia* zo anv meur a gelaouenn evit ar merc'hed :
**Claudia*, ur gelaouenn e Brazil, embannet gant Editora Abril
**Claudia*, ur gelaouenn e Pologn

## Steredoniezh
* (311) Claudia, un asteroidenn

## Pennadoù kar
*gens Claudia
*Cláudia‎
*Claude
*Glaoda
*Claudius
*Claudianus
Aloze-Ziboze-Onizegaine

**Aloze-Ziboze-Onizegaine** (*Alos-Sibas-Abense* e galleg hag ent-ofisiel ; *Alòs-Sibàs-Avensa* en okitaneg) zo ur gumun eus Zuberoa, en Iparralde, al lodenn eus Euskal Herria zo er stad c'hall. Hervez ar velestradurezh c'hall emañ e Kanton Atharratze-Sorholüze, e departamant ar Pireneoù-Atlantel hag er rannvro Akitania.

Savet eo diwar kêriadennoù :
* Aloze, 
* Ziboze, 
* hag Onizegaine. 

## Istor
* Aloze-Ziboze

### Kumunioù amezek
* Ozaze-Zühara hag Iruri en hanternoz
* Atharratze-Sorholüze er reter
* Altzai-Altzabeheti-Zunharreta ha Gamere-Zihiga er c'hornôg
* Laguinge-Restoue ha Lichans-Sunhar er c'hreisteiz. 

## Liammoù diavaez
Damkaniezh ar strolloù

**Damkaniezh ar strolloù** zo un diskiblezh a 'r jedoniezh. Lodenn an aljebr hollek a studi ar strolloù hag ar frammoù aljebrek a zo anezhi. Diorren damkaniezh ar strolloù zo o tont eus damkaniezh an niveroù, eus damkaniezh an ataladoù aljebrek, hag eus ar mentoniezh.

## Istor
Unan eus orinoù ar mennoz a stroll zo studi an ataladoù aljebrek gant Joseph-Louis Lagrange (1771). An termenadurezh a « stroll » a voe anatet evit ar wech gentañ gant Évariste Galois (1830) : tu zo da « strollañ » unandelvadurioù ar c'horfoù a zigenaozadur eus ur polinom disrannus. Ar mennoz a stroll a zo ivez e anien e studi ar mentoniezhoù nevez, Felix Klein (1872), ha damkaniezh an niveroù : Leonhard Euler, Carl Friedrich Gauss.

## Arloadurioù

- War ar stern -

## Pennadoù liammet
* Stroll (jedoniezh)
* Delakadenn a gendelvadur
Ainharbe

**Ainharbe** (*Ainharp* e galleg hag ent-ofisiel) zo ur gumun eus proviñs Zuberoa, en Euskal Herria, en hanternoz d'ar Pireneoù, e kanton Maule-Lextarre.
Damkaniezh an niveroù

Ent-henvoazel, **damkaniezh an niveroù** zo ur skourr a 'r jedoniezh a ra war-dro perzhioù an niveroù kevan, ha pa vent kevanion naturel pe kevanion daveel, hag a endalc'h ur bern kudennoù digor aes da gompren, zoken evit an nann-jendoniourion. En un doare hollekoc'h, tachenn studi an damkaniezh-mañ a sell ouzh un toullad kudennoù o tont en un doare anat eus studi ar c'hevanion. Damkaniezh an niveroù o deus ur plas dibarek e jedoniezh, ken dre e gennaskoù gant domanioù all, ken dre ar boem savet gant e zezrevelloù.

An termen « niveroniezh » zo arveret ivez da zaveiñ ouzh damkaniezh an niveroù. Ar ster-mañ a 'n termen niveroniezh n'emañ ket da vout kemmesket gant ar skourr a boelloniezh a studi an niveroniezh e ster ar reizhiadoù furmel.

Damkaniezh an niveroù a c'hell bout rannet e meur a dachenn studi reue an hentennoù arveret hag ar goulennoù trennet.
Niver naturel

Un **niver naturel**, a c'halver ivez **kevan naturel**, zo un niver kevan ha muiel.

Bez' ez eus anezho niveroù a gevaraez da gontañ ergorennoù pa vezont en ur c'hementad arskarek (da skouer ar bizied, pe delioù ur wezenn). Ne gevaraezont ket da vuzuliañ kementadoù kendalc'hek evel un hed, un ec'honad pe un tolz.

Ar mennozh zo da zesellout mann evel ur c'hevan naturel zo nevez a-geñver.

Daoust ma seblant nadel ar c'heal-mañ, o zermenadur furmel e jedoniezh n'eo ket bet ken aes da fetisaat. Aksiomoù Peano a zespiz teskad ar c'hevanion naturel, noted **N** pe teskad ar c'hevanion naturel dioueret a 'n elfenn mann.
Kevan daveel

Ur **c'hevan daveel** zo un niver kevan (eleze hep parzh rannel) ha muiel (+) pe leiel (-). Teskad  \mathbb Z ar c'hevanion daveel zo kediad kevanion naturel 0, 1, 2, ... (anvet kevanion daveel **muiel**) hag o enebadoù 0, -1, -2, -3, ... (anvet kevanion daveel **leiel**).

Abeg pennañ digoradur an niveroù leiel zo gallusted diskoulmañ holl ataladoù ar furm :
: *a* + *x* = *b*, ma vez *x* an dianavenn hag *a* ha *b* arventennoù. 
E teskad ar c'hevanion naturel, lod eus an ataladoù-mañ hepken o deus un diskoulm.
: 5 + *x* = 8 mar ha hepken mar x = 3 
: 9 + *x *= 4 n'en deus diskoulm ebet e teskad ar c'hevanion naturel. Un diskoulm zo gantañ e teskad ar c'hevanion daveel, an diskoulm-mañ o vout -5.
Niver feurek

Un **niver feurek** zo, e jedoniezh, un niver hag a c'hell en em ezgeriañ evel rannad daou kevan daveel. An niveroù feurek ankevan (anvet rannoù a-wechoù) zo notet peurliesañ *a*/*b*, ma vez *a* ha *b* daou gevan daveel (gant *b* anvannel). Envel a reer *a* an niverer ha *b* an anver.

Pep niver feurek a c'hell bout skrivet en un amvevennad a zoareoù diforc'hek, evel 1/2=2/4=3/6=h.a. Hogen, bez' ez eus ag ur furm brientet, pa ne vez ket a ranner boutin etre *a* ha *b*, estreget 1 (Niveroù kentañ int kenetrezo). Pep niver feurek anvannel en deus, en ur mod rik, ur furm hepken eus ar rizh-mañ gant un anver muiel. Komz a reer neuze a rann andireadus.

Dispakad dekredel un niver feurek zo bepred trovezhiek adalek un dekredell bennak (da skouer, e degouezh ur skritur dekredel bevennek, ouzhpennadenn mannoù a ziogel an drovezhiegezh). Kement-se zo gwir e forzh petore diazez. A-geveskemm, mar bez un dispakad dekredel trovezhiek gant un niver en un diazez d'an nebeutañ, neuze ez eus un niver feurek anezhañ.

Un niver gwerc'hel ha n'eo ket feurek a lavarer anezhañ ez eo anfeurek. Teskad an niveroù feurek zo ur c'horf, notet \mathbb{Q}, hag a c'heller notañ ent-furmel:
: \mathbb{Q} = \left\{\frac{m}{n}\,|\, (m,n) \in \mathbb{Z}\times \mathbb{N}-\{0\} \right\},
ma vez \mathbb{Z} gwalenn ar c'hevanion.
Zalgize-Doneztebe

**Zalgize-Doneztebe** (*Sauguis-Saint-Étienne* e galleg hag ent-ofisiel; *Sauguís-Sent Estève* en okitaneg) zo ur gumun eus Zuberoa, en Iparralde Euskal Herria, e kanton Atharratze-Sorholüze e departamant ar Pyrénées-Atlantiques er rannvro Aquitaine.

### Kumunioù amezek
* Mendikota en hanternoz
* Arrokiaga er biz
* Barkoxe er reter
* Ozaze-Zühara er mervent
* Iruri er c'hreisteiz
Ozaze-Zühara

**Ozaze-Zühara** (*Ossàs-Suhara* en okitaneg; *Ossas-Suhare* e galleg hag ent-ofisiel), zo ur gumun eus Zuberoa, en Iparralde Euskal Herria, e Kanton Atharratze-Sorholüze e departamant gall ar Pyrénées-Atlantiques er rannvro Aquitaine.
Montori

**Montori** (*Montory* e galleg hag ent-ofisiel ; *Montòri* en okitaneg), pe **Berorize**, zo ur gumun e Zuberoa, en Iparralde Euskal Herria, e Kanton Atharratze-Sorholüze e departamant gall ar Pyrénées-Atlantiques er rannvro Nouvelle-Aquitaine.

## Notennoù ha daveennoù
Ligi-Atherei

**Ligi-Atherei** (*Lic-Aterei* en okitaneg; *Licq-Athérey* e galleg hag ent-ofisiel) zo ur gumun eus Zuberoa, en Iparralde Euskal Herria, e kanton Atharratze-Sorholüze, e departamant ar Pyrénées-Atlantiques er rannvro Aquitaine.
Goral

Ar **goraled** eo ar bronneged daskirier a ya d'ober ar genad *Naemorhedus* (pe *Nemorhaedus*) hag a vev en Azia.

## Spesadoù
Iruri

**Iruri** (*Trois-Villes* e galleg hag ent-ofisiel; *Tres Vièlas* en okitaneg) zo ur gumun eus Zuberoa, en Iparralde Euskal Herria, e Kanton Atharratze-Sorholüze, a zo e departamant ar Pyrénées-Atlantiques hag er rannvro Aquitaine. 136 den a oa enni o chom e 2011. 

## Gerdarzh
Eus *iru*, tri, ha *herri*, kêr.

## Istor
*Kastell Tréville

## Tud
**Jean-Armand du Peyrer*, kont *Tréville* (pe *Troisville*), anavezet evel M. de Tréville, letanant-kabiten ar gompagnunezh mouskederien en amzer ar roue gall Loeiz XIII, hag unan eus tudennoù ar romant *[[Les Trois Mousquetaires]]* gant Alexandre Dumas (tad).

## Liammoù diavaez
Lakarri-Arhane-Sarrikotagaine

**Lakarri-Arhane-Sarrikotagaine** (*Lacarry-Arhan-Charritte-de-Haut* e galleg hag ent-ofisiel), **Lakarri** ent-berr, zo ur gumun eus Zuberoa, en Iparralde Euskal Herria, e kanton Atharratze-Sorholüze a zo e departamant ar Pyrénées-Atlantiques hag er rannvro Aquitaine.

## Karterioù ar gumun

*Lakarri
*Arhane
*Sarrikotagaine

## Kumunioù amezek
* Altzai-Altzabeheti-Zunharreta en hanternoz
* Etxebarre ha Lexantzü-Zünharre 
* Larraine er c'hreisteiz
Atharratze-Sorholüze

**Atharratze-Sorholüze** (*Tardets-Sorholus* e galleg hag ent-ofisiel) zo ur gumun eus Zuberoa, en Iparralde Euskal Herria, ha penn Kanton Atharratze-Sorholüze a zo e departamant ar Pyrénées-Atlantiques hag er rannvro Aquitaine.
Kanton Donapaleu

**Kanton Donapaleu** zo unan eus kantonioù Iparralde, al lodenn eus Euskal Herria zo er stad c'hall, e departamant gall ar Pyrénées-Atlantiques, er rannvro c'hall Aquitaine.

## Kumunioù
27 kumun zo en holl:

Seizh eus ar c'humunioù-se zo bet distaget eus kantonioù Zuberoa istorel: 
* Arüe-Ithorrotze-Olhaibi
* Domintxaine-Berroeta
* Etxarri
* Jeztaze 
* Lohitzüne-Oihergi
* Ozaraine-Erribareita
* Pagola.

## Pennad kar
* Kantonioù Iparralde
* Amikuze
Yavuz Ekinci

**Yavuz Ekinci** zo ur skrivagner turk ganet e Batman e 1979.

Meur a briz en deus bet e Turkia evit e oberennoù a skriv e turkeg, ur yezh desket gantañ er skol.

## Oberennoù
* *Meyaserin Uçuşu* (Nijadenn Meyaser)
* *Sırtımdaki Ölüler* (Ar re varv war ma c'hein)

## Liamm diavaez
* Lec'hienn Yavuz Ekinci
Arue

**Arue** zo anv meur a lec'h :
* *Arue* anv gallek Arua, ur gumun en departamant Landes
* *Arue*, skrivadur gallek ‘Ārue, kumun e Polinezia C'hall
* Arüe, karter eus kumun Arüe-Ithorrotze-Olhaibi, e Zuberoa, en Euskal Herria
Ovis

***Ovis*** a zo ur genad e rummatadur ar bronneged, ennañ an deñved ha loened kar dezho.

## Spesadoù
6 spesad a zo ennañ:
* argali, *Ovis ammon*
* dañvad, *Ovis aries*
* *[[Ovis canadensis]]*
* *[[Ovis dalli]]*
* *[[Ovis nivicola]]*
* *[[Ovis orientalis]]*
Rupicapra

***Rupicapra*** a zo ur genad e rummatadur ar bronneged.

## Spesadoù
2 spesad a zo ennañ:
* ar chamoez, *Rupicapra rupicapra*
* chamoez ar Pireneoù, *Rupicapra pyrenaica*
Chamoez

Ar **chamoez** (skrivet *chamoaz* ivez), pe **gavr-venez**, (*Rupicapra rupicapra*) a zo ur bronneg daskirier hag a vev en Alpoù, er Balkanioù, er C'haokaz hag e Turkia.

## Daveoù ha notennoù
Chamoez ar Pireneoù

**Chamoez ar Pireneoù**, pe **gavr-venez ar Pireneoù**, (*Rupicapra pyrenaica*) a zo ur bronneg daskirier hag a vev en Italia, Spagn ha Bro-C'hall.
Reduncinae

***Reduncinae*** a zo un iskerentiad e rummatadur ar bronneged, ennañ antilopenned.

## Spesadoù
* *[[Kobus]]*
** *[[Kobus ellipsiprymnus]]*
** kob, *Kobus kob*
** *[[Kobus leche]]*
** *[[Kobus megaceros]]*
** puku, *Kobus vardonii*
* *[[Redunca]]*
** *[[Redunca arundinum]]*
** *[[Redunca fulvorufula]]*
** *[[Redunca redunca]]*
David Holmgren

**David Holmgren** a zo un ekologour ha skrivagner aostralian ganet e 1955. Brudet eo dreist-holl evit bezañ krouet asambles gant Bill Mollison mennozh ar permakultur.

## Oberennoù
* 1978 Mollison, Bill and David Holmgren *Permaculture One: A Perennial Agriculture for Human Settlements.* Melbourne: Transworld.
* 1985 *Permaculture in the Bush.* Hepburn, Victoria: Holmgren Design Services.
* 1994 *Trees on the Treeless Plains: Revegetation Manual for Volcanic Landscapes of Central Victoria.* Hepburn, Victoria: Holmgren Design Services.
* 1995 'The Permaculture Movement and Education' in *Goldfields Permaculture and Landcarers*, 3, 14-16.
* 1996 a *Melliodora (Hepburn Permaculture Gardens): Ten Years of Sustainable Living.* Hepburn, Victoria: Holmgren Design Services.
* 1996 b 'Fryers Forest Village'. In *Green Connections*, 2.2, 20-21.
* 1997 'Getting Started'. *In Green Connections*, 10, 28-31.
* 2002 a *Permaculture. Principles and Pathways beyond Sustainability.* Hepburn, Victoria: Holmgren Design Services.
* 2002 b *David Holmgren: Collected Writings 1978-2000.*[CD] Hepburn, Victoria: Holmgren Design Services.
* 2005 *Mellidora (Hepburn Permaculture Gardens): A Case Study in Cool Climate Permaculture 1985 - 2005* [eBook] Hepburn, Victoria: Holmgren Design Services.
* 2006 a *Trees on the Treeless Plains: Revegetation Manual for Volcanic Landscapes of Central Victoria.* [eBook] Hepburn, Victoria: Holmgren Design Services.
* 2006 b *David Holmgren: Collected Writings & Presentations 1978 - 2006* [eBook] Hepburn, Victoria: Holmgren Design Services.
Tingrela

**Tingrela** a zo unan eus departamantoù Aod-an-Olifant. Tennañ a ra e anv eus hini e gêrbenn. Lec'hiet eo er rannvro Savanes e-kichen Mali.
Alcelaphinae

***Alcelaphinae*** a zo un iskerentiad e rummatadur ar bronneged, ennañ antilopenned.

## Genadoù
4 pe 5 genad a zo ennañ:
* *[[Alcelaphus]]*
* *[[Beatragus]]*
* *[[Connochaetes]]*
* *[[Damaliscus]]*
* *[[Sigmoceros]]*
Perisodaktiled

Ar **perisodaktiled** eo ar bronneged a ya d'ober an urzhiad *Perissodactyla*.

## Kerentiadoù
3 c'herentiad gant spesadoù bev hiziv an deiz a zo ennañ:
* *[[Equidae]]*
* *[[Tapiridae]]*
* *[[Rhinocerotidae]]*
Sant-Yann

**Sant-Yann** zo un anv-lec'h brezhonek, ha hini meur a gumun e Breizh.

*Sant-Yann-ar-Biz e Bro-Dreger, e kanton Lanneur, war an aod;
*Sant-Yann-ar-C'houenon, e kanton Sant-Albin-an-Hiliber e Bro-Roazhon:
*Sant-Yann-ar-Granneg, e Bro-Naoned;
*Sant-Yann-ar-Gwilen, e Bro-Roazhon;
*Sant-Yann-ar-Wern, e Bro-Gwened;
*Sant-Yann-Brevele, penn-kanton e Bro-Gwened;
*Sant-Yann-Drolimon e Kerne-Izel, er Vro Vigoudenn;
*Sant-Yann-Gerdaniel, ur gumun eus Treger, e kanton Plagad.
**Sant-Yann-Kerc'haoueg*, ur gumun gozh bremañ e Kerc'haoueg.

## Pennadoù kar
*Yann
*Plouyann
*Keryann