open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Yezhoù bolgarek

Un is-skourr eus ar yezhoù turkek eo ar **yezhoù bolgarek**, ennañ 1 yezh komzet e Rusia (Europa). 

Setu penaos e vez isrannet ar yezhoù er skourr-mañ:

* an tchouvacheg

## Gwelet ivez
* Yezhoù altaek
Yezhoù turkek ar c'hornôg

Un isskourr eus ar yezhoù turkek eo **yezhoù turkek ar c'hornôg**, ennañ 11 yezh komzet en Ouzbekistan, Kazac'hstan, Kirgizstan, Rusia (Europa) ha Lituania.

Setu penaos e vez isrannet ar yezhoù er skourr-mañ:
* Yezhoù aralek-kaspiek
* Yezhoù pontek-kaspiek
* Yezhoù ouralanek

## Gwelet ivez
* Yezhoù altaek
Yezhoù toungousek ar mervent

Un is-skourr eus ar yezhoù toungousek ar su eo ar **yezhoù toungousek ar mervent**, ennañ 3 yezh komzet e Sina:

* an djourtcheneg
* ar manchoueg
* ar chibeg

## Gwelet ivez
* Yezhoù toungousek
Yezhoù turkek ar reter

Ur isskourr eus ar yezhoù turkek eo ar **yezhoù turkek ar reter**, ennañ 7 yezh komzet e Sina, Turkmenistan, Ouzbekistan hag Afghanistan:
* an ainoueg (turkek)
* an tchagataieg
* an ilieg (pe **turkeg iliek**)
* an ouigoureg
* an ouzbekeg
* yougoureg ar c'hornôg 

## Gwelet ivez
* Yezhoù altaek
Yezhoù turkek an norzh

Un is-skourr eus ar yezhoù turkek eo ar **yezhoù turkek an norzh**, ennañ 8 yezh komzet e Rusia (Azia):

* an altaieg (norzh ha su)
* ar choreg
* an dolganeg
* ar c'haragaseg 
* ar c'hakaseg
* an touvineg 
* ar yakouteg 

## Gwelet ivez
* Yezhoù altaek
Yezhoù turkek rik

Un is-skourr eus yezhoù turkek ar su eo ar **yezhoù turkek rik** (saozneg: *Turkish languages*), ennañ 4 yezh komzet e Turkia (Azia hag Europa) hag Iran:

* an turkeg gagaozek balkanek
* ar gagaouzeg
* ar c'houtchaneg (*turkeg c'horosanek*)
* an turkeg

## Gwelet ivez
* Yezhoù turkek
* Yezhoù altaek
Yezhoù azerbaidjanek

Un is-skourr eus yezhoù turkek ar su eo ar **yezhoù azerbaidjanek**, ennañ 5 yezh komzet en Iran hag Azerbaidjan:

* an azeri (norzh ha su)
* ar c'halajeg 
* ar c'hachkaeg 
* ar salchoukeg 

## Gwelet ivez
* Yezhoù turkek
* Yezhoù altaek
Yezhoù turkek ar su

Un is-skourr eus ar yezhoù turkek eo ar **yezhoù turkek ar su**, ennañ 12 yezh komzet en Iran, Azerbaidjan, Ouzbekistan, Sina, Turkia (Europa hag Azia) ha Turkmenistan.

Setu penaos e vez isrannet ar yezhoù er skourr-mañ:

* Yezhoù azerbaidjanek
* Turkeg Krimea 
* Salareg 
* Yezhoù turkek rik 
* Yezhoù turkmenek
* Ouroumeg

## Gwelet ivez
* Yezhoù altaek
Yezhoù turkmenek

Un isskourr eus yezhoù turkek ar su eo ar **yezhoù turkmenek**, ennañ 1 yezh komzet e Turkmenistan:
* an turkmeneg

## Gwelet ivez
* Yezhoù turkek
* Yezhoù altaek
Yezhoù ouralanek

Un is-skourr eus yezhoù turkek ar c'hornôg eo ar **yezhoù ouralanek** (saozneg: *Uralian languages*), ennañ 3 yezh komzet e Rusia (Azia hag Europa):

* ar bachkireg
* an tchoulimeg
* an tatareg

## Gwelet ivez
* Yezhoù turkek
* Yezhoù altaek
Yezhoù pontek-kaspiek

Un isskourr eus yezhoù turkek ar c'hornôg eo ar **yezhoù pontek-kaspiek**, ennañ 4 yezh komzet en Ouzbekistan, Lituania ha Rusia (Europa):

* ar c'hrimtchakeg
* ar c'haraimeg
* ar c'harachayeg-balkareg
* ar c'houmikeg

## Gwelet ivez
* Yezhoù turkek
* Yezhoù altaek
Yezhoù aralek-kaspiek

Un isskourr eus yezhoù turkek ar c'hornôg eo ar **yezhoù aralek-kaspiek**, ennañ 4 yezh komzet en Ouzbekistan, Kazac'hstan, Kirgizstan ha Rusia (Europa):
* ar c'harakalpakeg
* ar c'hazac'heg
* ar c'hirgizeg
* an nogaieg

## Gwelet ivez
* Yezhoù turkek
* Yezhoù altaek
Kareg Inizi Nikobar

Ur yezh aostrez-aziatek eus skourr ar yezhoù monek-kmerek eo ar c'hareg komzet en Inizi Nikobar en India. Ar yezh nikobarek muiañ komzet an hini eo.

## Gwelet ivez
* Yezhoù aostrez-aziatek
* Yezhoù monek-kmerek
* Yezhoù nikobarek
Yezhoù mongolek ar reter

Un is-skourr eus ar yezhoù mongolek eo **yezhoù mongolek ar reter**, ennañ 12 yezh komzet e Sina, Mongolia ha Rusia (Azia hag Europa. 

Setu penaos e vez isrannet ar yezhoù er skourr-mañ:

* Yezhoù dagourek
* Yezhoù mongourek
* Yezhoù oiratek-c'halc'hek

## Gwelet ivez
* Yezhoù mongolek
* Yezhoù altaek
Yezhoù mongolek ar c'hornôg

Un is-skourr eus ar yezhoù mongolek eo **yezhoù mongolek ar c'hornôg**, ennañ 1 yezh komzet en Afghanistan:

* ar mogolieg 

## Gwelet ivez
* Yezhoù mongolek
* Yezhoù altaek
Yezhoù mongourek

Un is-skourr eus yezhoù mongolek ar reter eo **yezhoù mongourek**, ennañ 4 yezh komzet e Sina:

* an toueg
* ar bonaneg
* an dongchiangeg
* yougoureg ar reter

## Gwelet ivez
* Yezhoù mongolek
* Yezhoù altaek
Yezhoù dagourek

Un isskourr eus yezhoù mongolek ar reter eo ar **yezhoù dagourek**, ennañ 1 yezh komzet e Sina:

* an daoreg

## Gwelet ivez
* Yezhoù mongolek
* Yezhoù altaek
Yezhoù oiratek-c'halc'hek

Un is-skourr eus yezhoù mongolek ar reter eo **yezhoù oiratek-c'halc'hek**, ennañ 7 yezh komzet e Sina, Mongolia, Rusia (Azia hag Europa). 

Setu penaos e vez isrannet ar yezhoù er skourr-mañ:

* Yezhoù c'halc'hek-bouryatek
* Yezhoù oiratek-kalmoukek-darc'hatek

## Gwelet ivez
* Yezhoù mongolek
* Yezhoù altaek
Yezhoù bouriatek

Un is-skourr eus ar yezhoù c'halc'hek-bouriatek eo **yezhoù bouriateg**, ennañ 3 yezh komzet e Rusia (Azia), Mongolia ha Sina. 

Setu penaos e vez isrannet ar yezhoù er skourr-mañ:

* Bouriateg Mongolia
* Bouriateg Sina
* Bouriateg Rusia

## Gwelet ivez
* Yezhoù mongolek
* Yezhoù altaek
Yezhoù mongolek rik

Un is-skourr eus ar yezhoù c'halc'hek-bouriatek eo **yezhoù mongolek rik**, ennañ 2 yezh komzet e Mongolia ha Sina: 

* Mongoleg c'halc'hek pe Mongoleg Mongolia
* Mongoleg Sina

## Gwelet ivez
* Yezhoù mongolek
* Yezhoù altaek
Yezhoù oiratek-kalmoukek-darc'hatek

Un is-skourr eus ar yezhoù oiratek-c'halc'hek eo **yezhoù oiratek-kalmoukek-darc'hatek**, ennañ 2 yezh komzet e Mongolia ha Rusia (Europa):

* an darc'hateg
* ar c'halmoukeg-oirateg

## Gwelet ivez
* Yezhoù mongolek ar reter
* Yezhoù mongolekoiratek-c'halc'hek
* Yezhoù altaek
Yezhoù c'halc'hek-bouryatek

Un is-skourr eus ar yezhoù oiratek-c'halc'hek eo **yezhoù c'halc'hek-bouryatek**, ennañ 5 yezh komzet e Mongolia, Sina ha Rusia (Azia). 

Setu penaos e vez isrannet ar yezhoù er skourr-mañ:

* Yezhoù bouriateg
* Yezhoù mongolek rik

 

## Gwelet ivez
* Yezhoù mongolek ar reter
* Yezhoù mongolek oiratek-c'halc'hek
* Yezhoù altaek
Daoreg

Ur yezh altaek eus skourr ar yezhoù dagourek eo an **daoreg** (*daur*, sinaeg: 达斡尔, pinyin: *dáwò'ěr*), komzet gant tro-dro da 89.950 den e Mongolia an Diabarzh, stok ouzh ar vevenn gant Proviñs Heilongjiang hag e gwalarn Xinjiang e Sina (1990). 

Teir rannyezh ez eus:

* **Batac'haneg** (*bataxan* pe *buteha*)
* **Hailareg** (*hailar'er*): ur rannyezh evenkiek evit tud zo
* **Tchitchihaeg** (*qiqiha'er*)

N'eo ket gwall strizh ar c'hensonerezh vogalennek ha kavet e vez meur a gensonenn stok-ha-stok hep vogalenn ebet kenetreze. 

Amprestet ez eus bet meur a c'her digant ar sinaeg, ar manchoueg hag an evenkieg. 

Da vare an dierniezh Qing e veze skrivet ar yezh gant ur skritur ispisial, ar skritur daorek. E 1975 e voe lakaet e pleustr un taol-esae gant ur reizhiad diazezet war al lizherenneg kirillek ha bremañ emeur o klask sevel un doare-skrivañ nevez diazezet wat al lizherenneg latin hervez reizhskrivañ ar pinyin. Peurliesañ avat e vez implijet ar sinaeg evel yezh dre skrid hag an daoreg evel yezh dre gomz. 

## Gwelet ivez
* Yezhoù mongolek ar reter
* Yezhoù altaek
Toueg

Ur yezh altaek eus skourr ar yezhoù mongourek eo an **toueg** (*tu*, *mongor* pe *mongour*), komzet gant tro-dro da 90 000 den e Proviñs Reter Qinghai e Sina (1982). 

Div rannyezh a zo, diheñvel a-walc'h an eil diouzh eben:
* **Hudjoueg** (*huzhu*)
* **Minheueg** (*minhe*)

Sañset eo pell-kenañ homañ diouzh an holl yezhoù mongolek all.

Ur yezh dre gomz eo an toueg nemetken hag implijet e vez pe ar sinaeg pe an tibeteg da yezh dre skrid. 

## Gwelet ivez
* Yezhoù mongolek ar reter
* Yezhoù altaek
Bonaneg

Ur yezh altaek eus skourr ar yezhoù mongourek eo ar **bonaneg** (*bonan* diwar ar bonaneg [bɵ:ŋɑn] pe *bao'an* diwar ar sinaeg: 保安, pinyin: *bǎoān*), komzet gant tro-dro da 12 000 den e Proviñs Qinghai, e mervent Proviñs Gansu hag e rannvro emren Ningxia. Kavet e vez Toued a ra gant ar bonaneg e Tongren e Proviñs Qinghai e Sina (1990). 

N'eus kensonerezh vogalennek ebet.

Div rannyezh pennañ ez eus, disheñvel a-walc'h an eil diouzh eben:

* **Djicheushaneg** (*jishishan* pe *dahejia*): bet levezonet-don gant ar sinaeg
** **'Ganhetaneg**' (*ganhetan*)
** **'Dadouneg**' (*dadun*)
* *Tounyeneg*' (*tongren* pe *tungyen*): bet levezonet-don gant an tibeteg
** **'Niendouhoueg**' (*nianduhu*)
** **'Guomarieg**' (*guomari*)
** **'Gadjiourieg**' (*gajiuri*)
** **'Bonaneg izelañ**' (*lower bao'an*)

Peurliesañ e vez implijet ar sinaeg evel yezh dre skrid.

## Gwelet ivez
* Yezhoù mongolek ar reter
* Yezhoù altaek
Dongchiangeg

Ur yezh altaek eus ar skourr ar yezhoù mongourek eo an **dongchiangeg** (diwar ar sinaeg *dongxiang* pe *santa* diwar o anv evite o-unan), komzet gant tro-dro da Proviñs Mervent Gansu 373.872 den e Sina (1990). 

Teir rannyezh ez eus, tost a-walc'h an eil d'eben dre vras:

* **Suonanbaeg** (*suonanba*): talvezout a ra da yezh unvan
* **Wangdjiadjieg** (*wangjiaji*)
* **Seudjiadjieg** (*sijiaji*)

Dont a ra an dud da gompren ar bonange ivez tamm-pe-damm. Levezonet-don eo bet gant ar sinaeg pa deu 30% eus ar geriou eus ar yezh-se war-eeun. N'eus kensonerezh vogalennek ebet.

Implijet e vez ar sinaeg evel yezh dre skrid.

## Gwelet ivez
* Yezhoù mongolek ar reter
* Yezhoù altaek
Yougoureg ar reter

Ur yezh altaek eus ar skourr ar yezhoù mongourek eo **yougoureg ar reter** (*shira yugur*, *yögur* pe *yugar*), komzet gant tro-dro da 3.000 den e gwalarn Proviñs Gansu e Sina (1991). 

Implijet e vez ar sinaeg evel yezh dre skrid hag ivez evel yezh voutin (*lingua franca*) gant yougoureg ar c'hornôg.

## Gwelet ivez
* Yezhoù mongolek ar reter
* Yezhoù altaek
Percy B. Shelley

**Percy B. Shelley**, ganet d’ar 4 a viz Eost 1792 ha marvet d’an 8 a viz Gouhere 1822, a oa unan eus brasañ barzhed saoz ar Romantelezh hag unan eus ar gwellañ barzhed bet biskoazh o skrivañ e saozneg. 

Keneil e oa da John Keats ha George Byron.

E eil gwreg e oa Mary Shelley, oberourez ar romant *[[Frankenstein]]*.

## Yaouankiz ar barzh
Mab e oa da Sir Timothy Shelley, a deuas da vezañ eil baronet Castle Goring ha da Elizabeth Pilfold. Tremen a reas e vugaleaj e Sussex ha skoliataet e voe er gêr gant ar beleg Thomas Edwards. E 1802 e voe kaset d’ar "Sion House Academy" da v-Brentford.
E 1804 ez eas da studiañ e Eton hag e miz Ebrel 1810 e Skol-Veur Oxford. 
Al levr kentañ kaset gantañ d’un embanner a oa ar romant "gotek" *Zastrozzi* (1810), ma tisplege e weledigezh dizoue eus ar bed.
Bouriateg

Ur yezh altaek eus skourr ar yezhoù oiratek-c'halc'hek eo ar **bouriateg** (*buryat*), komzet gant tro-dro da 450.000 den en holl e Hulun-Buyr e Mongolia an Diabarzh e Sina (65.000 den e 1982), e biz Mongolia (64.900 den e 1995 pe 2,5% eus ar boblañs), hag e Buryat-Mongol e Rusia (Azia) (318.000 den e 1990). 

E Sina e vez renket ez ofisiel dindan ar mongoleg. Disheñvel eo doare-yezh pe bro dre ma'c'h int bet levezonet gant yezhoù disheñvel: E Mongolia eo bet levezonet-don ar yezh gant ar mongoleg unvan hag implijet e vez ar mongoleg eno evel yezh dre skrid. E Rusia, avat, e lec'h ma vez skrivet gant al lizherenneg kirillek hag implijet evel yezh dre skrid eo bet levezonet-don gant ar ruseg.

Meur a rannyezh ez eus a vro da vro:
* **Bargoueg** (*bargu*): Sina
* **C'horieg** (*khori*): Sina, Mongolia, Rusia
* **Agaeg** (*aga*): Sina, Mongolia
* **Ec'hiriteg** (*ekhirit*): Rusia
* **Oungagg** (*unga*): Rusia
* **Ninzneg-oudinskeg** (*ninzne-udinsk*): Rusia
* **Bargouzineg** (*barguzin*): Rusia
* **Tounkaeg** (*tunka*): Rusia
* **Okaeg** (*oka*): Rusia
* **Alareg** (*alar*): Rusia
* **Boc'haneg** (*bokhan* pe *bohaan*): Rusia
* **Boulagateg** (*bulagat*): Rusia

## Gwelet ivez
* Yezhoù mongolek ar reter
* Yezhoù altaek
Nogaieg

Ur yezh altaek eus ar skourr ar yezhoù mongourek eo an **nogaieg** (*nogai*), komzet gant tro-dro da 68.000 den en holl e Kaokaz an Norzh hag e Cherkes e Rusia (Europa) (67.500 den e 1993) hag ivez e Kazac'hstan hag Ouzbekistan. 

Teir rannyezh ez eus, tost-tre an eil d'eben:

* **Nogaieg gwenn** (*ak*)
* **Nogaieg du ** (*kara*)
* **Nogaieg ar c'hreiz**

Skrivet e vez gant al lizherenneg kirillek.

## Gwelet ivez
* Yezhoù mongolek
* Yezhoù altaek
Oudiheg

Ur yezh altaek eus ar skourr ar yezhoù oudihek eo an **oudiheg** (*udihe*, *udekhe* pe *udegeis*), komzet gant tro-dro da 100 den (diwar 1.600 a dud) e reter pellañ Siberia e Rusia (Azia) (1991). 

Eizh rannyezh ez eus, tost-tre an eil d'eben:

* **C'houngarieg** (*khungari*)
* **C'horeg** (*khor*)
* **Anjouskeg** (*anjuski*)
* **Samargineg** (*samargin*)
* **Bikineg** (*bikin*)
* **Imaneg** (*iman*)
* **Sic'hoteg** (*sikhota*)
* **Alineg** (*alin*)

Ur yezh damvarv an hini eo. 

## Gwelet ivez
* Yezhoù toungousek ar gevred
* Yezhoù altaek
Orocheg

Ur yezh altaek eus ar skourr ar yezhoù oudihek eo an **orocheg** (*oroch*), komzet gant tro-dro da 100-150 den (diwar 900 a dud en holl) e reter Siberia Rusia (Azia) (1990). 

Peder rannyezh ez eus:

* **Kekareg** (*kekar* pe *kjakar*)
* **Namounkeg** (*namunka*)
* **Oricheneg** (*orichen*)
* **Tezeg** (*tez*)

## Gwelet ivez
* Yezhoù toungousek ar gevred
* Yezhoù altaek
Oultcheg

Ur yezh altaek eus ar skourr ar yezhoù nanaiek eo an **oultcheg** (*ulch* pe *hol-chih*), komzet gant tro-dro da 500-1.000 den (diwar 3.200 a dud) e ranndir Ulch e Rusia (Azia) (1995). 

Kelennet e vez er skolioù kentañ-derez. 

## Gwelet ivez
* Yezhoù toungousek ar gevred
* Yezhoù altaek
Orokeg

Ur yezh altaek eus ar skourr ar yezhoù nanaiek eo an **orokeg** (*orok* pe *u(j)lta*), komzet gant tro-dro da 30-82 den en holl (diwar 250-300 a dud) en Enezenn Sac'halin Rannbarzhoù Poronajsk ha Nogliki e Rusia (Azia) hag ivez gant un nebeud tud e Japan. 
 
Div rannyezh ez eus, disheñvl-tre an eil diouzh eben:

* **Orokeg ar su**: e Poronaisk
* **Orokeg an norzh**: e Val-Nogliki

Ur yezh en arvar da vont da get an hini eo.

## Gwelet ivez
* Yezhoù toungousek ar gevred
* Yezhoù altaek
Nanaieg

Ur yezh altaek eus ar skourr ar yezhoù nanaiek eo an **nanaieg** (*nanai*, *nanaj* pe *gold(i)*), komzet gant nebeutoc'h evit 5.760 den en holl e reter-pellañ Rusia (Azia) dreist-holl hag ivez gant 40 den (diwar 4.245 a dud) e Sina. 

Meur a rannyezh ez eus, disheñvel a-walc'h an eil diouzh eben:

* Rusia:
** **Soungareg** (*sunggari*)
** **Torgoneg** (*torgon*)
** **Kouroeg-ourmeg** (*kuro-urmi*)
** **Ousoureg** (*ussuri*)
** **Anakieg** (*akani*)
** **Birareg** (*birar*)
** **Kilaeg** (*kila*)
** **Samagireg** (*samagir*)

* Sina:
** **Heudjeneg** (*hezhen*)
** **Tchileungeg** (*qileng*)

En arvar da vont da get emañ e Sina.

## Gwelet ivez
* Yezhoù toungousek ar gevred
* Yezhoù altaek
Oirateg (Mongolek)

Ur yezh altaek eus ar skourr ar yezhoù oiratek-kalmoukek-darc'hatek eo an **oirateg** (ᡆᡕᡅᠷᠠᡑ ᡘᡄᠯᡄᠨ, *Өөрдин келн*, sinaeg: *Weilate yu*), komzet gant tro-dro da 518.000 den en holl e Kalmoukia e Rusia (Azia) (174.000 den e 1993), Sina (139.000 den e 1989) ha Mongolia (205.500 den). Komzet e vez ivez e Kirgizstan, Taiwan, Alamagn hag er Stadoù-Unanet.

Great e vez Kalmouked eus ar bobl a ra gant ar yezh-mañ e Rusia hag Oirated e Sina ha Mongolia.

Meur a rannyezh ez eus:

* **Bouzaweg** (*buzawa*)
* **Oirateg** (*oirat*)
* **Torgouteg** (*torgut* pe *torghuud*)
* **Derbeteg** (*dörböt* pe *derbet*)
* **Sarteg** (*sart*)
* **Kalmakeg** (*qalmaq*)
E Sina:
* **Djac'hatchineg** (*jakhachin*)
* **Bayiteg** (*bayit*)
* **Mingateg** (*mingat*)
* **Oloteg** (*ööld* pe *olot*)
* **C'hosouteg** (*khoshut* pe *khoshuud*)

Implijet e vez an tibeteg evel yezh sakr. 

Skrivet ec'h eo bet ar yezh e meur a doare-skrivañ a-hed ar wezh, o kregiñ gant ar skritur uigourek en . Er  e oa bet krouet ar skritur kalmoukek ofisiel anvet *todo bichig* ("skritur sklaer"), implijet e Rusia betek 1924 ma voe bet staliet al lizherenneg kirillek en e blas. Kenderc'hel a ra Kalmouked Sina d'ober gant ar skritur kozh neoazh. E Mongolia n'he deus ar yezh statud ofisiel ebet ha ne vez ket implijet dre skrid. 

## Gwelet ivez
* Yezhoù mongolek ar reter
* Yezhoù altaek

## Liammoù diavaez
* Rosetta Project
* Ethnologue
* https://web.archive.org/web/20130306110532/http://www.olnagazur.org/
Darc'hateg

Ur yezh altaek eus ar skourr ar yezhoù oiratek-kalmoukek-darc'hatek eo an **darc'hateg** (*darkhat*), komzet gant tro-dro da 4.500 den e Hövsgöl Aimag e norzh Mongolia (1956). 

Levezonet eo bet gant an oirateg ha marteze eop gant ar bouriateg. 

## Gwelet ivez
* Yezhoù mongolek ar reter
* Yezhoù altaek
Arvorig FM

Ur skingomz hollvrezhonek eo **Arvorig FM**, nann-kenwerzhel eo. 

## Istor
Krouet e oa bet *Arvorig FM* e Brest e 1995. Gireg Konan a oa unan eus ar re o deus krouet Arvorig FM gant David ar Gall, Andrev Roparzh, Ronan Hirrien, Ronan Debel, Jean-luc Bergot ha tud all e Kommana e 1998. Mont a reas studioioù ar radio d'en em staliañ e Kommanna goude-se. Ha bremañ emaint e Landerne. Bet eo bet kenurzhiet gant Herve ar Beg e-pad pell ha gant Reun Treger.
Bec'h he deus bet ar radio o kaout ur frekañs nevez digant ar CSA e 2007.

## Mont en-dro
Staliet eo e Landerne, e Park Ijinañ Meskoad. Skingaset e vez hec'h abadennoù war an talm 91,7 MHz e Bro-Leon ha 107MHz e Landerne. *Mouezh [[Bro-Leon]]* eo he lugan ha skrivet eo "E brezhoneg penn-da-benn" en he logo. Adkaset e vez lod eus an abadennoù gant Radio Kerne, Radio Kreiz Breizh ha Radio Bro Gwened. Bet eo bet renet gant Herve ar Beg

An arc'hant implijet gant ar radio a deu eus Kuzul Rannvro Breizh, Kuzul-departamant Penn-ar-Bed hag eus un aozadur stad, an FSER (Fond de Soutien à l'Expression Radiophonique).

Hervez testenioù ne vez klevet nag e kreiz-kêr Brest nag e Rekourañs.

## Aozadur
Yann-Bêr Thomin eo ar prezidant.  Pauline Daniel eo ar genurzhierezh. E 2023 e voe tri c'hoprad all.

Kenlabourat a ra er bodad Brudañ ha Skignañ evit sevel ar c'heleier (kelaouenner Erwan Blanchard e 2023).

Emañ ar skinpeul e Plouziri.
Aotreet eo bet *Arvorig FM* skignañ war ar skingomz niverel douarel e pastelloù-bro Brest ha Montroulez.

## Liammoù diavaez
*  Lec'hienn Arvorig FM
Se questo è un uomo

***Se questo è un uomo*** a zo un danevell hir, savet gant Primo Levi, skrivet etre miz Kerdu 1945 ha miz Genver 1947, diwar-benn e vuhez e kamp-labour Auschwitz III-Monowitz betek e zieubidigezh. Troet eo bet e brezhoneg gant Serj Richard e-giz ***Hag un den ez eus anezhañ***, Mouladurioù Hor Yezh, 2015.

## Danvez
Karget e oa bet Primo Levi e 1945, hag ur prizoniad all gantañ, da sevel un danevell deknikel diwar-benn mont en-dro kamp-diouennañ Auschwitz evit ar Re Unanet. Al labour-se eo a voe diazez e levr *Se questo è un uomo*. 

Poan en doe o kavout un embanner italian, nac'het e voe gant Einaudi, embanner meur Torino. A-benn ar fin e teuas al levr er-maez e miz Du 1947, e ti un embanner bihan, moullet 2500 skouerenn anezhañ hep sachañ nemeur a evezh warnañ. 1500 skouerenn a voe gwerzhet, ar peurrest a voe distrujet e liñvadeg Firenze e 1960. 

Pa voe embannet e eil levr *[[La Tregua]]* ("An Dreverz") e 1963, e teuas un tamm brud d’ar skrivagner hag e voe taolet muioc’h a evezh ouzh e *Se questo è un uomo*, a voe troet neuze e meur a yezh. 

*Se questo è un uomo* a gont ar vuhez e kampoù-diouennañ ar Yuzevien, evel ma oa bet bevet gant an oberour e-pad an Eil Brezel bed, gant ar stourm a zeiz da zeiz evit chom bev. Diskouez a ra a-hed al levr pegen euzhus e oa ar c’hampoù, ha pegen izel e veze lakaet an dud gant o bourevien. 
Unan eus ar gwellañ testenioù savet diwar ar Shoah eo al levr. 
Ur pennad-dilost a zo bet lakaet e 1976 d’al levr, ma klask Primo Levi respont d’ar goulennoù a vez graet outañ dalc’hmat goude e brezegennoù.

## Barzhoneg
Setu amañ ar varzhoneg a deu war-lerc'h ar rakskrid, e penn kentañ an danevell.


:C’hwi hag a vev dinec'h
:En ho tiez blot,
:C’hwi hag a gav en-dro pa zistroit d'ar gêr da noz
:Boued tomm ha dremmoù karet,
:Sellit pizh hag un den ez eus anezhañ
:A boagn er fank
:Na anavez ket an diskuizh
:A stourm evit ur c'horn bara
:A varv diwar ya pe nann.
:Sellit pizh hag ur vaouez ez eus anezhi,
:Deuet divlev ha dizanv
:Hep nerzh ebet ken da zerc'hel soñj
:Divuhez he daoulagad ha yen he bronn
:Evel ur ranig er goañv.
:Magit preder ez eus bet eus se:
:Deoc'h e c'hourc'hemenn ar c'homzoù-se.
:Engravit anezho en ho kalon.
:Soñjit enno er gêr, en ur vont gant ar straed,
:En ur vont da gousket, en ur sevel;
:Distagit anezho en-dro d'ho pugale.
:Peotramant, ra gouezho ho ti en e boull,
:Ra voc'h brevet gant ar c'hleñved,
:Ra droio ho pugale diwarnoc’h.


Savet eo bet ar varzhoneg diwar patrom ar *[[Chema Israel]]*, pedenn veur ar Yuzevien a zo da wir un arrouden eus levr an *[[Adlezenn]]*, VI, 4-9 ; ar gwerzennoù 6-7 a gaver amañ ger evit ger pe dost.

## Pezh-c'hoari
* *Primo* eo anv ar pezh-c'hoari savet ha c'hoariet gant Anthony Sher e Bro-Saoz.

## Levrlennadur
* *Ar re a oa chomet en o zao*, Louis Grall. Brud Nevez 265/2007.
* Diwar-benn al levr :  ''À la lettre''

## Da selaou
*  ''Se questo è un uomo'', abadenn skingomz Radio 3 Rai
Johannes Althusius

**Johannes Althusius** (kemeret evel anv-pluenn gant Johann Althaus) (1563-1638) ganet e Diesdenhausen (Nordrhein-Westfalen), a zo bet ur c'helenner alaman, ur skrivagner ha penn politikel ur riez bihan e Emden (Alamagn). Anavezet eo evel prederour ar c'humuniezhoù politikel hag ar gevreadelouriezh. Levezonet eo gant preder politikel Aristoteles ha Tomaz Akwino.

## Buhez

Ne oa ket pinvidik e dud ha studiañ a reas ar brederouriezh e Wittgenstein gant harp kont Yann a Nassau. Degemeret en deus ar brotestantiezh ar c'hont ha kemmañ a reas Althusius d'ar relijion nevez dindan ar stumm prezegennet gant Jean Calvin. Studiet en deus e Kologn hag e Pariz hag ez eas da studiañ ar gwir roman e Jeneva
. Degemeret evel doktor war ar gwir-iliz ha lik e oe e 1586 e Basel hag e c'helennas e Akademiezh Herborn ar gwir roman, ar brederouriezh hag an doueoniezh. E 1603 ec'h embannas e oberenn bennañ *Politica methodice digesta* (e latin), adembannet ha reizhet meur a wech betek an embannadur peurechuet e 1614.
E 1615 e asantas bezañ anvet pennbarner ar gêr damemren Emden (Friz ar Reter) hag eno e chomas betek e varv e 1638.

## Preder politikel
Ar symbiosis (kedvevañ) eo ar meizad pennañ. Termenañ a ra ar bolitikerezh evel "an arzh a bled gant staliañ, diorreañ ha mirout ar pezh a zo ret evit sevel ur vuhez kevredigezhel unvan etre an dud". Pep den a zo ezel ur "consociatio symbiotica" (kumuniezh genvevañ) ken eo ar gevredigezh ar bennaenn gentañ ha n'eo ket ar gevredigezh savet diouzh samm an hiniennoù. Pep a gumuniezh a dlee bezañ doujet outi, met labourat a ra ma vo bastaet d'an ezhommoù ha na c'hellont bezañ bastaet gant obererezh liveoù a-is dezhi. Setu perak eo bet gwelet Althusius, goude Tomas Akwino, evel prederour ar subsidiaritouriezh.

## Oberennoù
**Civilis conversationnis libri duo*, 1601.
**Politica, methodice digesta et exemplis sacris et profanis illustrata...* (Politikerezh eztaolet gant urzh ha displeget gant skouerioù sakr ha lik). 1614 (stumm embann diwezhañ).

## Daveoù
*Johannes Althusius, *Politica*, Frederick Smith Carney (kempenner), Liberty Fund, 1997. E saozneg. Diglok.
Meneger

__TOC__
### Ar skridoù
Ur **meneger** a zo ur roll elfennoù skrivet urzhiet dre an urzh alfabetek. Kavet e vez peurvuiañ el levrioù evit reiñ an tu da glask en ur doare efedusañ e danvez degaset en oberenn. D'an aliesañ e vez pennaouet an anvioù boutin pennañ pe an anvioù-tud pennañ pe an anvioù-lec'h pennañ pe an oberennoù hag all.
Kavet e vez ivez menegerien hollzanvezel e dibenn pe asamblez gant ar c'helc'hgeriadurioù urzhiet evit kavout un tremen aes e kementad bras a anaoudegezhioù c'heller kavout enno. E Encyclopedia universalis (doare gallek an Encyclopaedia britannica) ez eus daou levrenn meneger e-touezh an ugentad levrennoù.
### An urzhiataerezioù
Implijet e vez ivez menegerien evit ar rolloù niverel niverus meret gant an urzhiataerezioù. Pep hini anezho a ra gant forzh menegerien savet ez-automatek. Furchet e vez war dizh e-barzh diwar ar program ma vo jedet ha dispaket an disoc'hoù a glasker kaout.
Mogolieg

Ur yezh mongolek eus skourr ar yezhoù mongolek ar c'hornôg eo ar **mogolieg** (*moghol*, *mogholi*) komzet gwechall en-dro da Herat en Afghanistan. Ur yezh varv an hini eo war a seblant.

## Gwelet ivez

*Yezhoù mongolek
*Yezhoù mongolek ar c'hornôg
Meroiteg

Komzet e veze **Meroiteg** e rouantelezh Meroe anvet ivez rouantelezh Kouch, e Soudan e-pad ar marevezh meroitek (e-tro 300 kt JK - 400 goude JK). Ur yezh varv eo bremañ. 

Evit e skrivañ e veze implijet ar skritur meroitek. Abalamour d'an diouer a skridoù divyezhek n'eo ket anavezet mat-tre ar meroiteg. N'eus ket trawalc'h gant an nebeud gerioù zo bet kadarnaet o zalvoudegezh evit liammañ ar yezh ouzh yezh all ebet. Renket e vez gant yezhoniourien zo gant ar yezhoù nilek-saharek, met re all a sell ouzh ar meroiteg evel ouzh ur yezh en hec'h-unan. Peuzdianav e chom ar yezh-mañ eta daoust deomp kaout skridoù eviti. 

## Gwelet ivez
* Skritur meroitek
* Meroe

## Liammoù diavaez
* Lec'hiadur yezhoniel ar meroiteg, Claude Rilly, CNRS (saozneg)
Roll ergerzherien

An ergerzherien zo bet oc'h ergerzhout an Douar, war vor pe war zouar. 

*Roald Amundsen
*Willem Barentz
*Vitus Bering
*John Cabot
*James Cook
*Bartolomeu Dias
*Francis Drake
*Erik ar Ruz
*Leifr Eiríksson
*Edward Eyre
*Vasco da Gama
*Ibn Battuta
*Jakez Karter
*Kristol Goulm
*Fernan Magalhaes
*Marco Polo
*Abel Tasman
*Zheng He
*Yves de Kerguélen
*La Pérouse
*Piteaz
*Louis de Saint-Allouarn
Goueled Egipt

Frammet eo douaroniezh Egipt gant ar stêr Nil. **Goueled Egipt**, pe Egipt Izel, a reer eus al lodenn eus ar vro en traoñ e-keñver red ar stêr (eus ar su, uheloc'h, norshoc'h) hag ivez e-keñver hec'h uhelder. Plaen a-walc'h eo torosennadur Gouled Egipt.

Tu norshañ Egipt eo, adal ar mor Kreizdouar, gant delta an Nil, betek bro Fayoum gant kêr Kaero.

## Douaroniezh
Kêrioù Goueled Egipt :
* Aleksandria,
* Kaero (kêr-benn Egipt vodern),
* Port Said,
* Suez.

## Istor
Lec'hiennoù arkeologel :
* Kanope,
* Gizah,
* Heliopolis,
* Mimfis,
* Saqqarah,
* Abousir,
* Abou Rawash,
* Daschour,
* Sais,
* Tanis,
* Mendes,
* Bubastis/Tell Basta,

## Lodennoù all Egipt
Rannvroioù Egipt eus an norzh d'ar su, en ur bignat gant an Nil :
*Goueled Egipt (hag an delta),
*Kreiz Egipt,
*Gorre Egipt,
*Nubia.

## Pennadoù kar
*Egipt
*Douaroniezh
*Douaroniezh Egipt
*Henegipt
Michel-Hervé Julien

**Michel-Hervé Julien** (1927-1966) a oa unan eus krouerien an SEPNB ha difennour an endro e Breizh. Deuet eo da zifenn an natur dre ma oa dedennet-tre gant al laboused. E 1953 e krouas Rouedadoù an douaronourien hag an naturalourien eus Penn-ar-Bed gant Marcel Gautier hag Albert Lucas, hag a vo orin an SEPNB (Société pour l'Etude et la Protection de la Nature en Bretagne).

## Levrlennadur
* Maresca (Bruno), *Racines écologistes : portrait d'un fondateur*, Paris : Textuel, 2001.
* *Michel-Hervé Julien et son œuvre*, Penn ar Bed, n°47, décembre 1966.

## Notennoù ha daveennoù
Keltibereg

Ur yezh keltiek eus skourr yezhoù keltiek ar c'hevandir eo ar **c'heltibereg** komzet gwechall el ledenez iberek gant ar geltibered. Aet eo da get er  goude JK. Skrivet e veze gant al lizherenneg iberek ha diwezhatoc'h - goude aloubadeg Iberia gant ar Romaned - gant al lizherenneg latin ivez.

Kavet eus bet un nebeud testennoù keltiberek, ar re bouezusañ anezho e kêriadenn Botorrita (keltiberek: *Contrebia Belaisca*) e-kichen Saragosa.

Evel er yezhoù gouezelek n'eo ket bet emdroet ar /q/ hengeltiek e /p/ e keltibereg. Renket e vez ar yezh-mañ e-touesk ar yezhoù q-keltiek neuze.

## Testennoù

* Taolenn arem eus Botorrita (Zaragoza), tu IA.

:A.1. tirikantam : berkunetakam : tokoitoskue : sarnikio (:) kue : sua : kombalkez : nelitom
:A.2. nekue [: to : u]ertaunei : litom : nekue : taunei : litom : nekue : masnai : tizaunei : litom : soz : auku
:A.3. aresta[lo] : tamai : uta : oskues : stena : uerzoniti : silabur : sleitom : konskilitom : kabizeti
:A.4. kantom [:] sankilistara : otanaum : tokoitei : eni : uta : oskuez : boustomue : koruinomue
:A.5. makasiamue : ailamue : ambitiseti : kamanom : usabituz : ozas : sues : sailo : kusta : bizetuz : iom
:A.6. asekati : [a]mbitinkounei : stena : es : uertai : entara : tiris : matus : tinbituz : neito : tirikantam
:A.7. eni : oisatuz : iomui : listas : titas : zizonti : somui : iom : arznas : bionti : iom : kustaikos
:A.8. arznas : kuati : ias : ozias : uertatosue : temeiue : robiseti : saum : tekametinas : tatuz : somei
:A.9. enitouzei : iste : ankios : iste : esankios : uze : areitena : sarnikiei : akainakubos
:A.10. nebintor : tokoitei : ios : uramtiomue : auzeti : aratimue : tekametam : tatuz : iom : tokoitoskue
:A.11. sarnikiokue : aiuizas : kombalkores : aleites : iste : ires : ruzimuz : abulu : ubokum

:(Diskrivadur Jordán 2004)

* Enskrivadenn eus Peñalba de Villastar (Teruel).

:ENIOROSEI

:VTA TIGINO TIATVNEI

:TRECAIAS TO LVGVEI

:ARAIANOM COMEIMV

:ENIOROSEI EQVEISVIQVE

:OCRIS OLOCAS TOGIAS SISTAT LVGVEI TIASO 

:TOGIAS

:(Diskrivet Meid 1994)

## Levrlennadur
* Jordán Cólera, C. (2004). *Celtibérico*. Zaragoza.
* Hoz, Javier de. (1996). *The Botorrita first text. Its epigraphical background*; in: *Die größeren altkeltischen Sprachdenkmäler.* Akten des Kolloquiums Innsbruck 29. April - 3. Mai 1993, ed. W. Meid and P. Anreiter, 124&ndash;145, Innsbruck.
* Mallory, J. P. (1989). *In Search of the Indezeuropeks*. Thames & Hudson. ISBN 0-500-05052-X
* Meid, Wolfgang. (1994). *Celtiberian Inscriptions*, Archaeolingua, edd. S. Bökönyi and W. Meid, Series Minor, 5, 12&ndash;13. Budapest.

## Gwelet ivez
*Yezhoù keltiek
*Yezhoù keltiek ar c'hevandir
*Yezh varv
Kêrioù Henegipt

Gwelet ivez : Kêraozouriezh Henegipt

## [[Goueled Egipt]]
* 1 nom 
**Menfis
* 2 nom 
**Letopolis
* 3 nom
**Apis
**Hermopolis
* 4 nom 
**Proposis
* 5 nom 
**Sais
* 6 nom 
**Bouto
**Xois
* 7 nom 
**Demi-n-Hor
**Metelis
* 8 nom 
**Herôonpolis
**Pithom
* 9 nom 
**Busiris
* 10 nom 
**Athribis
* 11 nom
**Leontopolis
**Pharbaethos
* 12 nom 
**Sebennytos
* 13 nom 
**Heliopolis (Egipt)
* 14 nom 
**Tanis
**Taphnis
**Sile
* 15 nom 
**Hermopolis parva
* 16 nom 
**Mendes
* 17 nom
**Behedet
**Diospolis Kate
**Diospolis parva
* 18 nom
**Bubastis
* 19 nom 
**Leontopolis
**Tanis
* 20 nom
**Per-Sopdou
**Arabia

## [[Gorre Egipt]]
* 1 nom
**Philae
**Olifantin
**Ombos
* 2 nom 
**Apollinopolis
* 3 nom 
**Hierakonpolis
**Eileithyaspolis
**Latopolis
**Hermonthis
* 4 nom 
**Teba
**Diospolis Magna
* 5 nom 
**Koptos
**Ombos
* 6 nom 
**Denderah
**Tentyris
* 7 nom 
**Diospolis parva
* 8 nom 
**Abydos
**This
* 9 nom 
**Panopolis
**Khemmis
* 10 nom 
**Lykopolis
**Aphroditopolis
* 11 nom
**Hypselis
* 12 nom
**Antaeopolis
* 13 nom
**Lykopolis
* 14 nom
**Kusae
* 15 nom
**Hermopolis
* 16 nom
**Theodosiopolis
* 17 nom
**Kynopolis
* 18 nom
**Hipponos
* 19 nom
**Oxyrhynchos
* 20 nom
**Herakleopolis
* 21 nom
**Krocodilopolis
**Arsinoe
* 22 nom
**Aphroditopolis

## [[Nubia]]
* Meroe
* Napata
Monumantoù Henegipt

Kavet e vo war ar bajenn-mañ roll an temploù, ar beredoù ar piramidennoù hag an holl vonumantoù a ouzer bezañ bet savet da vare Henegipt.

## [[Goueled Egipt]]
*Abou Rawash
*Abousir, Taposiris kozh
*Daschour
*Fayoum
**Piramidenn Amenemhat III
*Gizah
**Piramidenn Kheops ha mirdi Bag an Heol
**Piramidenn Khephren hag ar Sfiñs
**Piramidenn Mykerinos
*Meidoum
*Mimfis
*Saqqarah
**Kemplezh Djezer : Piramidenn Djozer (pe Piramidenn derezek)
**Piramidenn Teti
**Kemplezh Sekhemkhet
**Bez Horemheb
**Piramidenn Ouserkaf
**Piramidenn Ounas
**Mastaba Mererouka
**Serapeum
**Mastaba Ptah-hotep
**Mastaba Ti
*Tanis
*Tell al-Dabea

## [[Kreiz Egipt]]
*Tell al-Amarna
*Templ Thot e Hermopolis
*Bez Petosiris e Tounah al-Gebel
*Bez Beni Hasan

## [[Gorre Egipt]]
* Abydos
* Denderah
* Bered Teba
** Traoñienn ar Rouaned
** Traoñienn ar Rouanezed
** Traoñienn an noblañsoù
** Dair al-Medinah
* Temploù Teba
** Dair al-Bahari
** Medinah-Habou
** Ramesseum
** Kolosennoù Memnon
** Cheikh Abd el-Gourna
* Louksor
** Templ Louksor
** Templ Karnak
* Esna
** Templ Esna
* Templ Nekhbet e El Kab
* Templ Horus en Hierakonpolis
* Edfou
** Templ Horus en Edfou
*Gebel Silsileh
* Kom-Ombo
** Templ Kom-Ombo
* Asouan
** Enez Philae, Templ Philae
**Mengleuzioù greunit, An obeliskenn diechu
**Bezioù an Nomarked
**Kouent Sant Simeon
* Kalabcha
** Templ Mandoulis e Kalabcha

## [[Nubia]]
*Abou Simbel
*Templ Amada
*Templ Amon e Dangeil (Soudan)
Nintendo Entertainment System

Ul letrin c'hoari eus an trede remziad eo an *Nintendo Entertainment System* pe *NES* produet gant Nintendo eus 1983 betek 2003. Al letrin ar muiañ gwerzhet er bloavezhioù 1980 ha 1990 an hini eo. E Japan, he bro orin, e oa bet gwerzhet al letrin dindan an anv *Nintendo Family Computer* pe *Famicom*. Lod eus ar c'hoarioù produet evit an NES e Japan ne oa ket lakaet e gwerzh nag en Europa nag er Stadoù Unanet.

## Roll ar c'hoarioù
* Roll c'hoarioù NES

## Liamm diavaez
* ClassicGaming.com's Museum – Nintendo Entertainment System (NES) - 1985-1995 (e saozneg)
Banniel an arallrevelezh

**Banniel an [[arallrevelezh]]** a oa bet savet war skouer banniel an heñvelrevelezh (ar “banniel kanevedenn”), nemet n'eus “liv” ebet gantañ (e-lec'h 6 liv ar banniel-hont hag en o zouez na gwenn ha du). Ar gwenn hag an du a ziskouez an div rev.

N'eo ket ken anavezet hag ar “Banniel kanevedenn”. Gwir eo n'o devez ket ezhomm alies tud ur muiañ-niver da ziskouez o identelezh revel.

Tennañ a ra un tamm da vanniel Breizh.

## Gwelet ivez
* Revelezh denel
* Banniel an divrevelezh
* Banniel an heñvelrevelezh
* Banniel an dreuzrevelezh
* Arouezioù LGBT
Yakouteg

Ur yezh altaek eus ar skourr yezhoù turkek an norzh eo ar **yakouteg** (yakouteg: саха тыла *saxa tyla*, anvet ivez: *yakut*), komzet gant tro-dro da 450.140 den e Yakoutia e Rusia (Azia) (1993).

## Lizherenneg
Skrivet e vez gant al lizherenneg kirillek.

## Keñveriadenn

## Gwelet ivez
* Yezhoù turkek
* Yezhoù altaek
## Liammoù diavaez
* Sakha Open World - Орто Дойду ul lec'hienn rouestlet da reiñ lusk d'ar yakouteg war ar wiadenn
C'hakaseg

Ur yezh altaek eus skourr yezhoù turkek an norzh eo ar **c'hakaseg** (*khakas*, *tatareg Abakan* pe *tatareg Yenisei*), komzet gant tro-dro da 20.000 den en holl e C'hakasia e Rusia (Azia) (2007) hag e Fuyu e Proviñs Heilongjiang e Sina (10 den e 1982). 

en arvar da vont da get emañ e Sina.

C'hwec'h rannyezh ez eus:

* **sagaieg** (*sagai*)
* **Beltireg** (*beltir*)
* **Katchaeg** (*kacha*)
* **Keuzeuleg** (*kyzyl*)
* Choreg (*shor*)
* **Kamaseg** (*kamassian*)

Skrivet e vez gant al lizherenneg kirillek e Rusia.

## Keñveriadenn

## Gwelet ivez
* Yezhoù turkek
* Yezhoù altaek
## Levrlennadur
*  Doniyorova, S., D. Arzikulova & C. Donyorov (2008) ''Parlons khakas. Une langue de Síbérie, Pariz: L'Harmattan
Karagaseg

Ur yezh altaek eus ar skourr yezhoù turkek an norzh eo ar **c'haragaseg** (*karagas*, *tofa(lar)*, *samoyedeg Sayan* pe *kamas*), komzet gant tro-dro da 25-30 den (diwar 730 den en holl) nemetken e en Irkutsk (Siberia) e Rusia (Azia) (1989). 

Ur yezh damvarv an hini eo. 

## Gwelet ivez
* Yezhoù turkek
* Yezhoù altaek
Altaieg

Ur yezh altaek eus ar skourr yezhoù turkek an norzh eo an **altaieg** (*altai*), komzet gant tro-dro da 20 000 den e Rusia (Azia) (1982), 70000 a dud o deus un tamm anaoudegezh eus ar yezh.

## Gwelet ivez
* Yezhoù turkek
* Yezhoù altaek
Choreg

Ur yezh altaek eus ar skourr yezhoù turkek an norzh eo ar **choreg** (*shor* pe *aba*), komzet gant tro-dro da 9.446 den (diwar 16.652 a dud en holl) en Altai Krai, C'hakas ha Gorno-Altai e Rusia (Azia) (1989). 

Div rannyezh ez eus:

* **Mrasaeg** (*mrasu* pe *mrasa*)
* **Kondomaeg** (*kondoma*)

Klasket e vez reiñ lusk d'ar yezh] adarre. 

## Gwelet ivez
* Yezhoù turkek
* Yezhoù altaek
Nǚshū

An **nushu** (e sinaeg : 女書/女书 nǚshū, « skritur ar merc’hed ») a oa ur yezh implijet hepken gant ar merc’hed e kontelezh Jiangyong, er rannvro Hunan e Sina.
Ar yezh-mañ a zo aet da get gant Yang Huanyi, plac’h diwezhañ a rae ganti, marvet d’an 20 a viz Gwengolo 2005.

## Yezh an endon

Ar yezh nushu a zo anezhi ur yezh bet ijinet 400 bloaz zo gant ar merc’hed ha ne oa nemet ar merc’hed a rae ganti. N’he deus tra ebet da welet gant ar sinaeg. Pal ar yezh-mañ a oa kaozeal etre merc’hed eus o santimentoù, o sekredoù, kuit da vezañ komprenet gant ar baotred.
Ne chom kazi skrid ebet skrivet e **nushu**. Pep dornskrid a veze devet pe douaret asambles gant he aozerez. Dielloù a gaver memestra er rannvro emrenn Guangxi, e su Sina. Skerboù, seier, avelerioù gant arouezennoù nushu brodet warno a zo bet kavet. Ur geriadur **nushu** 1800 arouezenn ennañ a zo bet embannet nevez zo koulskoude gant Zhou Shuoyi, paotr kentañ en deus desket un tamm nushu.

## Liammoù

* lec'hienn diwar-benn an nushu
Lizherenneg koptek

Al **lizherenneg koptek** a zo anezhi ul lizherenneg implijet evit skrivañ ar c'hopteg, yezh relijiel ar c'hopted hag a veze komzet en Egipt betek ar . Diorroet eo diwar al lizherenneg c'hresianek, met implijet e vez un nebeud lizherennoù amprestet diwar ar skritur demotek evit notenniñ sonennoù n'eus ket anezho e gresianeg. Setu al lizherenneg glok:

## Istor al lizherenneg

Implijet eo bet ar skritur-mañ abaoe ar . Daoust d'ar c'hopteg bezañ aet da yezh varv er vuhez pemdeziek ez eo chomet en implij gant an iliz koptek.

* Wolfgang Kosack: *Koptisches Handlexikon des Bohairischen.* Koptisch - Deutsch - Arabisch. Verlag Christoph Brunner, Basel 2013, ISBN 978-3-9524018-9-7.

## Gwelet ivez:

* Lizherenneg
* Doare-skrivañ
* Kopteg

## Liammoù diavaez

* Lech'ienn diwar-benn an doareoù-skrivañ (e saozneg)
Unander

An **unander** a zo ur rummenn yezhadur ma arouezer drezi emeur o komz eus un dra pe un den nemetken.

Enebet eo ouzh al liester hag ivez ouzh ar furm a-stroll a gaver e brezhoneg hag e yezhoù all. 

E yezhoù'zo e vez enebet ouzh an daouder ivez.
Atari 2600

An **Atari 2600**, lesanvet *Stella* pe *VCS* (*Video Computer System*) zo ul letrin c'hoari eus an eil remziad hag unan eus ar re c'hentañ oc'h ober gant kartouchennoù. Gwerzhet eo bet tost da 25 milion skouerenn anezhi dre ar bed a-bezh.

## C'hoarioù heverk

* *[[Breakout]]*, Atari (1978)
* *[[Combat (c'hoari video)|Combat]]*, Atari (1977) 
* *[[Donkey Kong|Donkey Kong]]*, Coleco (1982)
* *[[E.T. (c'hoari video)|E.T.]]*, Atari (1982)
* *[[Pac-Man]]*, Atari (1981)
* *[[Pitfall!]]*, Activision (1982)
* *[[Pole Position]]*, Atari (1983)
* *[[Space Invaders]]*, Atari
Penn laser

Ur **penn laser**, pe unvez laser, a zo ur voest peurgloz, enni un ec'hoder (ur c'haser) laser (un diod laser), ur bodad melezourioù, un enanker, ur c'heflusker poligon. Ar bodad-se a servij da "skrivañ", pe gentoc'h, d'enlouc'hañ skeudenn un teul war ul luc'hreüser. Peurgloz e vez ar boestoù da zalc'hen war ar boultrenn hag al leizhien da vont e-barzh.

Arveret e vezont gant ar moullerezioù hag ar pelleilerioù "laser" ha gant an darn vrasañ eus al luc'heilerezioù niverel.

## Pennreolenn e vont en-dro

Pa vez lakaet en-dro ur penn laser ec'h en em laka ar c'heflusker da dreiñ hag an diod da ec'hodiñ. Ar skinenn produet gant an ec'hoder laser a zeu da barañ war ar melezour poligon marc'het war ar c'heflusker. E-mod-se ec'h en em laka ar skinenn laser d'ober monodoneoù war ar melezour danzeet dres dirak ar c'heflusker poligon. Ne chom ken 'met neuze da sturiañ ar skinenn war-zu al luc'hreüser a zo d'enlouc'hañ warnañ skeudenn an teul da voullañ oc'h implijout un heuliad melezourioù.

Servijout a ra an enanker SOS da gontrolliñ emañ war enaou an diod laser ha da reiñ un dave eus savlec'h ar skinenn d'al luc'hreüser o treiñ evit ma vo enlouc'het anezhañ a linenn da linenn. Ret eo goubredañ tizh ar c'heflusker poligon gant tizh al luc'hreüser.
Kreiz Egipt

**Kreiz Egipt** a reer eus al lodenn eus Egipt zo etre Gorre ha Goueled Egipt. Dre vras ez a eus Qena (Denderah) betek su ar Fayoum. 

## En Henamzer

Kêr relijiel Kreiz Egipt a oa Abydos, pe c'hoazh Hermopolis. N'eus ket bet a *[[kêr-benn|gêr-benn]]* er vro-se evit gwir pe marteze e-pad ur frapad amzer berrik evel evit Tell al-Amarna, nepell eus Hermopolis, zo bet kêr-benn e-pad nebeutoc'h eget 10 vloaz. Ul lec'h dedennus-kaer eus Kreiz Egipt eo Beni Hassan. Eno eo bet douaret tud veur ar Rouantelezh Kreiz. Priziusañ lec'h Kreiz Egipt a zo templ Sethi I e Abydos, hep mar ebet. Er mareoù-mañ eo un tamm diaes gweladenniñ ar vro-se abalalamour d'an dizurzhioù a vez gwech ha gwech all. Netra grevus avat evit an douristed. Gwelloc'h eo chom hep ruzañ re bell en takad-se memes tra.

Rannvroioù Egipt a norzh da su :
*Goueled Egipt (pe Delta)
*Kreiz Egipt
*Gorre Egipt
*Nubia

## Gwelet ivez
*Egipt
*Douaroniezh Egipt
UNESCO

**UNESCO** (*United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization*, "Aozadur Desavadurel, Skiantel ha Sevenadurel ar Broadoù Unanet, ADSSBU") zo bet krouet d'ar 16 a viz Kerzu 1945 ha diazezet e Pariz. Ur rann eus Aozadur ar Broadoù Unanet (ABU) eo.

Pal an aozadur eo mirout ar peoc'h ha sikour ar surentez dre obererezhioù war tachennoù lies evel an deskadurezh, ar skiantoù, ha degas reizhadurioù e bed ar sevenadur evit reiñ harp d'an doujañs hollvedel d'ar justis, galloud ar Gwir, ha doujañs da Wirioù Mab-Den ha kement frankiz embannet dre Garta Aozadur ar Broadoù Unanet.

## Orin
Da heul un disentez gant Kevredigezh ar Broadoù e 1921 e voe krouet e 1922 ur Bodad Etrebroadel ar C'henober Speredel staliet e Genève. E 1925 e voe staliet Ensavadur Etrebroadel ar C'henober Speredel e Pariz evel skourr pennañ ar Bodad. Abalamour d'an Eil Brezel-bed ne c'hallas mui labourat, setu e voe krouet UNESCO d'ar .

## Palioù an aozadur
Termenet eo bet e balioù evel-mañ :
"[...] kemer perzh e mirout ar peoc'h er bed dre lakaat fetisoc'h kenlabour etre ar broadoù en ur blediñ gant an deskadurezh, ar skiant, ar sevenadur hag ar c'hemmenadur evit ma vo doujet evit pep hini hag e pep lec'h hep ma vo graet diforc'hioù e-keñver ar ouenn, ar rev, ar relijion d'ar justis, d'al lezenn, da wirioù an Den ha d'ar frankizoù-diazez a vez anavezet gant Karta ar Broadoù unanet evel perzhioù an holl bobloù".

Obererezh an UNESCO a vez meret o heuliañ 5 program bras : an deskadurezh, ar skiantoù rik ha naturel, ar skiantoù kevredigezhel, ar sevenadur hag an Ditour.
Emañ sez an UNESCO e Pariz hag ez eus tremen 50 burev hag ensavadur ouzhpenn er bed a-bezh. 191 riez a zo bet degemeret evel izili (kontet e 2005).

Savet en deus an aozadur-mañ roll ar Glad bedel ennañ un niver bras a vonumantoù, kêrioù, savadurioù ha gweledvaoù renket e meur a rummad.

Krouet en deus e 1992 ar program Memor ar bed evit ma vo doujet d'ar glad teulel ha ma vo miret anezhañ evit mad ar remziadoù da zont ha ma vo lakaet aesoc'h da dizhout gant ar gwerin.

E 1998 en deus disklêriet an ABU e vo an dekved 2001-2010 lakaet evel "Dekved broudañ aergelc'h an difeulster hag ar peoc'h evit bugale ar bed". Fiziet eo bet an aozañ en UNESCO.

Emblem of the United Nations.svg|Skoed ardamez an Unesco
UNESCO logo English.svg|Logo an Unesco e saozneg
Flag of UNESCO.svg|Banniel an UNESCO
Man and the Biosphere Programme Logo.svg|Logo ar program MAB (*Man and the Biosphere*)


## Pennad kar
*Glad bedel
Douaroniezh Henegipt

Heñvel a-walc'h e oa, a-benn ar fin, **Douaroniezh Henegipt**, ouzh douaroniezh Egipt a-vremañ. 

 

## Hin

Ur vro damdezherzhel he hinad eo Egipt. N'eus nemet a-hed ar wrimenn strujus a bep tu d'an Nil, e delta an Nil hag en un nebeud oazizoù strewet e c'hall Mab-den bevañ. Emañ ar peurrest eus ar vro dindan ar gouelec'h : dezerzh Libia er c'hornôg, dezerzh Arabia er reter hag ar Sinai er biz.

Emañ an dezherzhadur o vont war-raok er vro abaoe pell ha gounezet en deus an dezerzh war an douaroù strujus. Soñjal a reer e oa ar vro en-dro da biramidennoù kompezenn Gizah dindan ur savanenn da vare m'int bet savet. Hiziv eo dezherzhel-mik. Pa oa ar vro en he bog, dreist-holl a-drugarez d'an dourañ, o deus gallet an dud gorrekaat an dezherzhadur. Nevez zo c'hoazh, dre grouiñ oazizoù kalvezel, ez eus bet gallet distreiñ tachennoù a oa e-kreiz an dezerzh da vare an Henamzer dija evit ma vefe tu d'an dud bevañ enno. 

Dic'hlann bloaziek an Nil a oa darvoud pennañ ar bloaz evit Egiptiz an Henamzer (kregiñ a rae deiz kentañ ar bloaz pa oa tres sevel gant an dour). Hiziv eo bet kanoliet doureier an Nil gant stankell uhel Asouan met gwechall e tic'hlannent, hag e c'holoent un darn vat eus an trowardroioù en ur zegas ganto ul lec'hid du prizius (alese anv ar vro en Egipteg) a veze strujusaet an douaroù gantañ. Pinvidigezh ar vro a zeue eus an dic'hlann-se. Koulskoude e c'halle bezañ drastus an dourbeuz ivez pa save re, pe spontus an dienez er vro pa ne save ket a-walc'h an dour. Emplegadennoù bras-tre zo bet war ekoreizhiad traoñienn an Nil pa'z eus bet lakaet un termen, koulz lavaret, d'an dic'hlannañ bloaziek-se.

## Harzoù

Madik e klot harzoù "hengounel" Henegipt gant re ar Stad vodern a-vremañ. Er Rouantelezh Kozh e veze bevennet ar vro gant ar mor Kreizdouar en norzh, gant an dourlamm kentañ er su, gant dezerzh Libia er c'hornôg ha gant ar mor ruz ha dezerzh ar Sinai er reter. Dreist-holl eo bevennoù ar su o deus fiñvet a-hed ar c'hantvedoù. Da vareoù zo eo aet levezon Egipt betek Gorre Nubia er su, Azia-vihan betek an Amourou (e Siria) en hanternoz ha glannoù en Eufrat e reter. Atav eo bet berr beli Egipt war Siria-Palestina ha n'eo morse aet pelloc'h eget Palestina. E-pad ar Marevezhioù Etre e veze disrannet ar galloud hag e rene ar Faraoned war rouantelezhioù bihan-tre a-wechoù, evel Roueed an tierniezh. 

## Aozadur

Rannet e oa tiriad Egipt e rannvroioù melestradurel anvet nomoù. Renet e vezent en anv ar Faraon gant nomarked. Peurliesañ ne oa nemet rannoù melestradurel boutin eus an nomoù met pa veze gwanaet ar galloud kreiz e c'hallent bezañ emrenoc'h. E-pad ar Marevezhioù Etre e c'hallent dont da vezañ gwir priñselezhioù dizalc'h. Cheñch-dicheñch eo bet ment ha niver an nomoù a-hed Henamzer Egipt, ha pa vefe chomet stabil a-walc'h ar c'hreizennoù pennañ anezho.

## Ar rannvroioù
* Goueled Egipt
* Kreiz Egipt
* Gorre Egipt
* Nubia

## Gwelet ivez
*Egipt
*Douaroniezh
*Douaroniezh Egipt
*Nil
Sonerezh

Arz an aozañ sonioù ha paouezennoù  gant lusk eo ar sonerezh. Reolennoù resis ha kemmus hervez al lec'h hag ar mare zo evit sevel ur pezh sonerezh. Da sevenadurel e vez lakaet an arz-se en holl gevredigezhioù denel.

Kanañ eo an doare sonerezh kentañ, met diniver eo an doareoù binvioù-seniñ zo bet ijinet, ouzhpenn da vouezh an den, a-dreuz ar bed hag an amzer evit reiñ sonerezh da glevout.

Alies e talvez ar sonerezh da verkañ un darvoud pe ul lid relijiel bennak, ez-prevez pe ez-foran. Treuzkaset a rumm da rumm e vez sonerezh hengounel ar bobl-mañ-pobl. Sonerezh a vez aozet ivez da vont gant abadennoù sinema, c'hoarioù video, skinwel hag all.

## Teorienn ar muzik
* Ar sistem pentatonek

## Ar binvioù
Kemm a ra ar binvioù hervez an doare sonerezh a garer ober e reer 
* Listennad binvioù-seniñ

## Doareoù sonerezh
* Sonerezh hengounel
** Sonerezh hengounel Breizh 
*** Listennad kanerien ha sonerien hengounel breizhat
* Sonerezh klasel
* Sonerezh rock
* Listennad kanerien etrebroadel

### Seniñ ha kanañ
Arzoù tost eo seniñ (arz ar sonerezh) ha kanañ. 
* Gwelout kanañ

## Yec'hed
Implijet e vez ar sonerezh da stourm ouzh kleñvedoù zo  : kleñved Parkinson  ha kleñved Alzheimer .

## Levrlennadur
* *Geriadur bihan ar sonerezh*, Perig Herbert, Hor Yezh 1990.
Sonerezh klasel

Ar sonerezh gouiziek aozet en Europa hag e Rusia betek an  eo dre vras ar pezh a anver **sonerezh klasel**. Enebet e vez a-wechoù, da skouer, ar stumm "barok" ha "klasel" pe "klaselezh" ha "modernelezh" en arzoù all. Met evit ar sonerezh, graet e vez "sonerezh klasel" eus an holl stummoù, eus an hini barok betek an hini modern.
Koulskoude, graet e vez "sonerezh klasel" ivez eus ar sonerezh arnevez a zo skrivet gant ur sonaozour(ez) hag a heuilh ar reolennoù akademikel.

Forc'het e vez gant an termenadur-mañ diouzh ar sonerezh troadet (evel ar jazz, na heuilh ket ar reolennoù akademikel peurliesañ), ar sonerezh dizanv pe ar sonerezh a-strolladoù ma vez kuzhet anv ar sonaozour(ez), sonerezh ar filmoù, hag all.

Rik-ha-rik e reer "sonerezh klasel" eus ar sonerezh bet aozet etre 1750 ha 1820. Gant an termenadur-mañ ez eus sonaozourien brudet evel Haydn, Mozart pe Beethoven. 

Seizh rummad bras zo :
* sonerezh ar Grennamzer ;
* sonerezh an Azginivelezh ;
* ar sonerezh barok ;
* ar sonerezh klasel (klaselezh),
* ar sonerezh romantel (romantelezh),
* ar sonerezh modern (modernelezh),
* ar sonerezh a-vremañ. 

Sonerezh klasel – da lavaret eo reoliet strizh — zo ivez er broioù arabek, en India, e Bro-Skos (ar piobaireachd) hag e Japan.

## Gwelet ivez
Listenn ar sonaozourien