Glaz (liv)

**Glaz** a reer eus al liv gweladus a zo etre 0000 mouk ha 0000 gwer er skalfad tredanwarellek, adalek an trohed 450 nm betek an trohed 495&nbsp;nm. Mouk eo al liv a weler pa vez berroc'h an trohed eget 450&nbsp;nm, ha gwer a weler pa vez an trohed hiroc'h eget 495&nbsp;nm. "Glaz glan" a reer eus al liv glas eo 450&nbsp;nm e drohed.

Glas e vez an oabl pa vez dizolo ha pa vez heol ; glas e seblant bezañ al ledennadoù bras a zour ivez pa vez brav an amzer, abalamour ma vez distaolet liv an oabl ganto. En abeg d'ur gwered luc'hel anvet "amstrewadur Rayleigh" e welomp un oabl glas : strewet muioc'h eget re al livioù all e vez trohedoù glas gouloù gweladus an Heol gant atomoù oksigen ha nitrogen aergelc'h an Douar. Dre an hevelep anadenn e welomp liv glas war an traoù a zo er pelloù, peogwir e vez treuzet muioc'h a aer gant ar gouloù.

Al liv glas eo hini karetañ tud ar sevenadurioù kornaouegel, e kav dezho ez arouez an unvaniezh (banniel Europa, da skouer), an didermen, ar fiziañs, ar fealded, an ijin, ar yenijenn, hag an dristidigezh evit lod.

## Yezh
E brezhoneg evel er yezhoù keltiek all e reer gant an anv-gwan *glas* hepmuiken evit ober anv eus traoù glas o liv hag eus traoù gwer en natur evel ar geot, delioù ar gwez... Kement ha gris e c'hall talvout ivez.
Gwir eo kement-se e meur a yezh nann-keltiek ivez ; e rusianeg avat ez eus daou liv disheñvel eus al liv glas sklaer hag al liv glas teñval.
Eus ar gwrizienn gletiek **glasto-* e teu *glaz* ha neuze *glas*.
Testeniekaet eo ar stumm latinaet *glastum* gant Plinius an Henañ (23-79), diwar ar stumm hengeltiek *glast* ; testeniekaet eo *glas* en henvrezhoneg hag e krennvrezhoneg gant ar sterioù "gwer" ha "gris".
Er *[[Catholicon|C'hatholicon]]*, anezhañ ar geriadur kentañ e brezhoneg (1464), emañ testeniekaet ar ger *glas* ivez :
Glas. g. vert. l. hic (« galleg : *vert* ; latin : an dra-se »)

## Al liv glas en natur
Plant, loened ha mein glas zo en natur. Setu amañ un nebeud anezho.
### Plant

Myosotis victoria dsc00894.jpg|Daoulagad-ar-Werc'hez
Blue Anemone coronaria.JPG|Diskrab glas
CentaureaCyanus-bloem-kl.jpg|Ur c'hlizinenn
Lactarius indigo 48568 edit.jpg|*[[Lactarius indigo]]*
Vaccinium corymbosum3.jpg|Lus

### Loened

Ficedula sapphira 2.jpg|*[[Ficedula sapphira]]*
Linckia laevigata Tonga.jpg|*[[Stered-mor|Linckia laevigata]]*
Exceptional newcomer.svg|*[[Morpho peleides]]*
Indian Peafowl on Display.jpg|Paun glas
Jellyfish2.jpg|*Rhistozoma pulmo*

### Mein

Copper sulfate.jpg|Sulfat kouevr (CuSO4· 5H2O)
Geschliffener blauer Saphir.jpg|Safirenn
Agate.JPG|Agat
Azurite-velvet-beauty.jpg|Azurit
Lapis2.jpg|Lapis lazuli

## Fardañ liv glas
Daoust dezhañ bezañ paot en natur, n'eus bet kavet liv glas ebet en arz ragistorel Henoadvezh diwezhañ ar maen (adalek ar bloavezhioù –35&nbsp;000 betek ar bloavezhioù –10&nbsp;000), moarvat abalamour ma veze diaes-bras da arzourien ar mare fardañ ha mirout livegennoù glas diwar ar plant, al loened pe ar mein a gavent tro-dro dezho. Marteze ivez ez eo troet o liv glas da c'hell pe zu gant an amzer.
Peuzheñvel e voe c'hoazh lec'h ar glaz en Nevezoadvezh ar maen (adalek –8000 betek –3000), pa voe krog an dud da vestroniañ teknikoù al livadennerezh : du, ruz, gell a veze implijet stank peogwir ez anavezed al livegennoù a-gozh, melen a oa nevez, ral e oa ar gwenn, ha dizimplij pe dost e oa al livioù glas ha gwer. Eus Afrika hag Azia e teu ar c'hentañ tammoù gwiad livet etre –6000 ha –4000 a zo deuet betek ennomp ; eus deroù ar bloavezhioù –3000 e teu an tammoù danvez europat ; arlivioù ruz zo warno-holl.

En Henamzer c'hoazh ne veze livet danvez nemet e ruz, gwenn pe zu gant ar Romaned hag an Henc'hresianed ; ne veze ket implijet ar glaz, ar melen hag ar gwer, petra bennak ma'z anavezed ar c'hailh anvet azurit Cu3(CO3)2(OH)2 a ro livegennoù glas. En Henegipt e veze fardet traezoù glas diwar ar mein dambrizius lapis lazuli "maen glas" a lakaed dont eus an dachenn a zo Afghanistan hiziv ; ken koustus e oa an doare avat ma rankas Henegiptiz aozañ o livegenn dezho adalek –2500 dre zrailhañ ur meskaj dioksidenn silikiom (SiO2), kali, kouevr ha raz (CaO) a domment betek 800-900°C.
Ar Gelted hag ar C'hermaned a implije ingal ar blantenn *Isatis tinctoria*, anvet "kerboullenn" e brezhoneg, evit fardañ liv glas goude un hir a steudad labourioù war an indigo 000 a zo en he delioù.
Pobladoù ar Reter-Nesañ ivez a implije ar glaz, a fardent diwar ar blantenn indigo *(Indigofera tinctoria)* a lakaent dont eus Afrika hag Azia (eus "Indez" end-eeun e teu anv ar blantenn, *indicum* e latin) ; kalz kreñvoc'h ha padusoc'h eo ar glaz-se eget an hini a gaver dre ar gerboullenn.
Ken abred hag an  e ouie Sinaiz ober gant kobalt evit kinklañ o zraezoù porselen.

Dister e oa implij ar glaz er Grennamzer ; ruz pe vouk e veze dilhad ar binvidien, ar beorien hepken a farde livioù arc'hlas dibad diwar *Isatis tinctoria* evit livañ gwiadoù.
En  e c'hoarvezas ur c'hemm bras er relijion gristen pa voe lakaet he doue en neñv. Etre 1130 ha 1140 e voe adsavet penniliz Saint-Denis ha staliet enni gwerelloù livet e glaz gant kobalt, ar pezh a leunias an iliz gant gouloù glas. Adal ar mare-se e voe glas an oabl war ar skeudennoù – alaouret, du, gwenn pe ruz e veze betek neuze. En he barr e oa an deoliezh d'ar Werc'hez Vari, a voe lakaet en neñv ivez ha gwisket gant ur vantell c'hlas. Da heul an darvoud-se teuas an dilhad glas diouzh ar c'hiz, ha greantel e voe implij *Isatis tinctoria* adalek an , *Indigofera tinctoria* o vezañ evit ar binvidien hepken en abeg ma teue a bellvro. Glas e voe liv roueed Bro-C'hall adalek Fulup II an Aogust (1165-1223), ha liv ar vrientinelezh e voe kent dibenn ar c'hantved.
Broudet e voe gounezerezh ar gerboullenn en Europa neuze, ha diwarnañ e pinvidikaas Pikardi, kontelezh Toloza, Thüringen ha Toskana. Ne badas ket avat, rak indigo a voe enporzhiet eus Amerika hag Antilhez, izeloc'h e briz eget hini Indez en abeg ma veze fardet gant sklaved. Da get ez eas finborte Pikardi ha Toskana, tra ma pinvidikaas Naoned ha Bourdel, porzhioù morianeta anezho.

War-dro ar bloavezh 1706 e voe kavet ar *Preußischblau*, "glaz Prusia", e Berlin gant ar c'himiour ha farder livioù Johann Jacob Diesbach. Ur glaz teñval eo, na oa ket anezhañ en amzerioù kent.
E 1850 e voe krouet en SUA ar bragoù *[[jeans]]* kentañ, diwar an dilhad glas livet gant indigo a veze douget gant pesketaerien Genova, *Genoa* e saozneg, alese an anv.
## Argeladurezh ar glaz
Ur pezh argeladurel zo da bep liv diazez e sevenadur Mab-Den, pa c'hall al livioù merkañ pe dreuzkas kealioù, degas fromoù, aozañ bonegoù pe reizhiadoù, sikour da rummata, da urzhasaat ha da enebiñ.
Diwezhat en istor Mab-Den ez erruas al liv glas er sevenadurioù kornôgel, marteze abalamour ma oa ken diaes e fardañ, setu ez eo chomet dister an disterañ en argeladurezh ar vuhez kevredigezhel, er relijionoù hag en arzoù pa oa du, gwenn ha ruz tri liv diazez an holl gevredigezhioù hen.
### Henamzer
Merzet ez eus bet ur gudenn e yezhoù ar C'hornôg evit envel ar glaz : ne oa ger resis ebet a gement a verke al liv-se – en  e klaskas lod gouizieien gouzout hag-eñ e oa gouest tud an Henamzer da welet an arlivioù glas evel m'o gwelomp-ni hiziv an deiz, ar pezh a ziskouez pegen skoemp e veze dere ar glaz kent hon amzer.
Unan eus skridoù koshañ an denelezh eo ar Bibl, a zo bet troet en hogosik an holl yezhoù a-feur ma voe ar Gristeniezh oc'h aloubiñ ar bed a-bezh. Seul niverusoc'h an troidigezhioù gant an amzer, seul niverusoc'h ivez an daveoù da livioù na oant ket meneget a-ratozh-kaer er skridoù hebraek ; da skouer : p'emañ "skedus" en hebraeg e kaver "gwenn"" pe "ruz" e latin ; an hebraeg evit "teñval" pe "lovr" zo "du" pe c'hoazh "gwer" ; pa vez an hebraeg hag ar gresianeg o lavaret "disliv" e kaver "gwenn", "gwer" e latin hag e yezhoù all ; "pinvidik" en hebraeg a ro "mouk". Abalamour da gement-se ez eo diaes-bras termeniñ lec'h ar glaz e pobloù ar Bibl.

Liv ar Varbared – ar Gelted hag ar Germaned – e oa ar glaz en Henroma. Liv ar marv, an ifern hag ar c'hañv e oa ivez. Dispriziet e veze an daoulagad c'hlas : da c'histi e veze lakaet ar merc'hed ; katellerien, barbared pe istrogelled a veze graet eus ar baotred.
Koulskoude e rae ar Romaned gant ar glaz evit unwiskoù o morlu ha glas e oa liv gwiskamant an amiral a c'houneze un emgann ha pa voe savet Sextus Pompeius da "Praefectus Classis et Orae Marittimae" (Amiral al lestraz hag Aodoù Roma) gant ar Sened e oa gwisket gant ur vantell c'hlas. Graet e veze gant al liv glas evit ar morlu dre ma oa liv sakr Neptunus, doue ar mor.
Betek deroù ar Grennamzer e padas dere izel ar glaz en Europa, ne oa pouez ebet dezhañ e-tal ar gwenn, an du hag ar ruz a oa an tri liv diazez er vuhez kevredigezhel ha relijiel evel en Henroma.
### Krennamzer
Glas e oa an dilhad da vare ar Veroveed (~450-752) koulskoude, dre levezon ar Gelted hag ar Germaned bepred. Adal kreiz an  hag ar Garolingidi e tistroas boazioù ar Romaned ; ar gouerien hepken a gendalc'has da livañ o dilhad e glaz.
N'eus roud ebet eus ar glaz en anvioù-lec'hioù pe en anvioù-tud eus ar mare-se, ha pa vefe e latin pe en teodyezhoù. N'eus meneg ebet eus ar glaz el liderezh katolik, ne gaver arouez pe ardamez glas ebet e kevredigezhioù ar mare ; evel-se e chomas an traoù betek kreiz an , pa voe fardet ar c'hentañ gwerelloù o foñs glas.

Adal an  e teuas al liv glas da vout diouzh ar c'hiz er Gornaoueg : liv ar vrientinelezh e voe, kreskiñ a reas pouez ar glaz en armerzh ha forzh pegement e voe implijet en arzoù.
Gwiskamant ar Werc'hez en arzoù end-eeun e voe pennabeg ar gemmadenn dic'hortoz-se. Liv ar c'hañv a veze lakaet warni en amzerioù kent, peogwir e oa marvet he mab war ar groaz : du, gris, gell, mouk teñval pe gwer teñval ; teñval-tre e veze ar glaz pa veze implijet. Adal deroù an  hag ar roue gall Loeiz VII e voe gwisket gant ur glaz frankoc'h, splannoc'h ha skedusoc'h. War-dro ar bloavezhioù 1140 e krouas ar werellourien ur glaz anvet  glas Saint-Denis  evit penniliz Saint-Denis ; buan e voe skignet, ha krouet e voe  glaz Chartres  ha  glaz Le Mans  ; gant an amzer, emdroadur an teknikoù ha hini an armerzh e voe krouet arlivioù glas nevez. Loeiz IX (1214-1270) e voe ar roue gall kentañ o wiskañ dilhad glas war ar pemdez.

En ardamezouriezh ivez e kavas ar glaz e lec'h.  *En glazur hadet a flourdiliz en aour*  eo skoed-ardamez rouaned Bro-C'hall, ar glaz – a splann da deñval – oc'h aroueziañ ar Werc'hez ha, drezi, ar relijion gristen.
Studiet eo bet ar c'hementad a liv glas a zo en ardamezouriezh Europa etre kreiz an  ha deroù ar  : 5% a oa *circa* 1200, 15% *c.* 1250, 25% *c.* 1300 ha betek 30% war-dro 1400 ; e-keit-se e tigreskas al liv ruz eus 60% *c.* 1200, 50% *c.* 1300 betek 40% war-dro 1400.
N'eus skoed glas ebet e boneg al livioù ar c'helc'hiad arzhuriek – a zo du, gwenn, gwer pe ruz – met a-hed ar XIVvet kantved e kemmas o argeladurezh er romantoù marc'hegiezh ha marc'heien c'hlas a zeuas war wel, al liv glas oc'h aroueziañ o c'halonegezh, o lealded hag o fealded ; reoù zister e oant er penn-kentañ ha tamm-ha-tamm e voe graet pennharozioù anezho.
E dibenn ar Grennamzer e voe ar glaz – liv ar Werc'hez, hini ar roue Arzhur ha hini ar rouaned c'hall – lakaet da aroueziañ al lealded, ar peoc'h, ar frealz, al levenez hag ar garantez. Ul liv nobl e voe, a zidronas ar ruz. Adal ar mare-se e voe kemmet argeladurezh al livioù e kevredigezhioù ar Gornaoueg, pa voe dilezet ar reizhiad gwenn-du-ruz a gaver ivez er mojennoù kozh evel Kabellig Ruz, Gwenn-erc'h hag ar seizh Korrig hag er fablenn hen  Ar vran hag al louarn gant Aisopos. War c'hwec'h liv ec'h eo diazezet ar reizhiad nevez : du, glaz, gwenn, gwer, melen ha ruz, ha kontrol d'ar ruz e voe lakaet ar glaz, ar pezh a zo gwir hiziv c'hoazh.

### Azginivelezh
Etre ar XVvet hag ar  e troas ar glaz da liv buhezegezhel dre levezon al liv du.
E kreiz ar  kantved e voe embannet gant pennadurezhioù ar gristeniezh un aridennad lezennoù evit reoliañ buhezegezh ar c'hevredigezhioù europat. Enep an nevezentioù, ar merc'hed hag ar yaouankizoù e voent savet dreist-holl. Livioù ar gwiskamantoù pergen a voe reoliet-strizh : dre al liv e ranked gouzout dere pep den er gevredigezh. Berzet e voe an dilhad ruz, re goustus en abeg da briz al livegennoù prizius, hag ar re c'hlas flamm, evit an hevelep abeg. E du en em wiskas ar binvidien neuze, ar pezh a lakaas al livadennerien da ijinañ doareoù da gaout liv du don ha padus. Buan e teuas an du da vezañ diouzh ar c'hiz en Europa a-bezh, ar pezh a badas a-hed ar  ; kreñvaet e voe an tech-se gant ar brotestantiezh, a droas tamm-ha-tamm da lakaat ar glaz par d'an du evel liv an dereadegezh, ar vertuz, an onestiz, an dilontegezh hag ar gristeniezh.
### An oadvezh modern
E dibenn ar  e voe ijinet arlivioù glas nevez, a-drugarez d'an indigo bezañ marc'hatmatoc'h. Da get ez eas implij ar gerboullenn adalek 1737, re wan ma voe e-tal an indigo ha glaz Prusia. Aloubet e voe sevenadur Europa gant al liv glas war kement tachenn a zo : dilhad, arzoù-kaer, lennegezh (*Die Leiden des jungen Werther* Johann Wolfgang von Goethe), barzhoniezh ha sonerezh (ar *[[blues]]*, bet ganet war-dro 1870). Ul liv romantel, hunvreel ha melkonius eo ar glaz da neuze. Ouzhpenn-se, ul liv politikel eo evit Bro-C'hall, liv ar Republik ha liv ar vammvro goude bezañ bet hini he rouaned.
Adalek an  e voe ar glaz liv karetañ tremen 50% eus tud ar Gornaoueg, dirak ar gwer (20%), ar gwenn (8%) hag ar ruz (8%).
## Livouriezh
En arz al livouriezh ec'h eo al liv glas unan eus an tri liv diazez, gant ar ruz hag ar melen. Sellout a reer outañ, en amzer a-vremañ, evel ul liv yen, hag al liv orañjez 0000 zo bet lakaet da liv klokaus dezhañ, dre m'eo orañjez ar meskaj ruz + melen.
Kalz livioù a c'heller kavout dre veskañ al liv glas gant an daou liv diazez all : glaz + ruz = mouk 000000000 ha glaz + melen = gwer 000000000, an arlivioù anezho o vezañ diouzh kementad pep liv.

A-bouezh eo bet ar glaz e oberennoù Pablo Picasso (ar « marevezh glas »),Yves Klein ha Geneviève Asse .

## Moullerezh ha stlenneg
Er moullerezh ec'h eo al liv glas unan eus ar pevar liv diazez ar reizhiad CMYK a implijer evit ar moullañ e pevarliverezh.

Er stlenneg ec'h eo al liv glas unan eus al livioù diazez ar reizhiad RGB *(*'R**ed, **Gr**een, **B**lue)'' a implijer evit diskouez ar skeudennoù war ar [[skramm]]où.<br>
Er pajennoù [[Internet|web]] ez implijer ar boneg <code>#00f</code> evit diskouez al liv glas "glan" <span style="color:#00f; background-color:#00f;">0000</span>, da lavaret eo an arliv 450&nbsp;nm er skalfad tredanwarellek.
==Glazoù nevez==
D'an [[19 Mae]] [[1960]], an arzour gall [[Yves Klein]] ([[1928]]-[[1962]]) a lakaas marilhañ an <span style="color:#201bc0; background-color:#201bc0;">0000</span> ''Internatinal Klein Blue'', a c'heller kodiñ en [[HTML]] dre <kbd>#201bc0</kbd>.

E [[2016]], ar gompagnunezh Shepherd Color a lakaas war ar marc'had ul livegenn c'hlas nevez anvet ''YInMn Blue'' a oa bet kavet dre zegouezh gant skipailh ar c'helenner Mas Subramanian en Oregon State University e [[2009]].<br>
''YInMn Blue'' eo anv al livegenn abalamour ma teu diwar ur meskaj [[Itriom]] (**{}_{\ 39}^{89}\operatorname{Y}**), [[Indiom]] (**{}_{\ 49}^{115}\operatorname{In}**) ha [[Manganez]] (**{}_{\ 25}^{55}\operatorname{Mn}*').
<gallery mode="packed" heights="200px" style="margin-top:20px;">
IKB 191.jpg|*IKB 191*<br>Yves Klein (1962)
YMnO3 P63mmc Wiki Image.png|Luniadezh strink<br>*YInMn Blue*
</gallery>
==Pennadoù kar==
*[[Disheñvelout gwer diouzh glas er yezhoù]]
==Liammoù diavaez==
* [http://www.color.org/index.xalter *International Color Consortium*] <small>— Tizhet 24/03/2019</small>
* [https://web.archive.org/web/20130730002605/http://www.webexhibits.org/pigments/ *Pigments through the Ages*] <small>— Tizhet 24/03/2019</small>
==Levrlennadur==
* Pastoureau, Michel : *Bleu – Histoire d'une couleur*, Seuil, 2000, 
* Pastoureau, Michel & Simonnet, Dominique : *Le petit livre des couleurs*, Éditions du Panama, 2005, 
* Pastoureau, Michel : *Une histoire symbolique du Moyen-Âge oocidental*, Points, 2014, 
*  Moore, Christopher : *Sacré Bleu'', Équateurs, 2015, 
## Notennoù