open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Noord-Holland

**Noord-Holland** (pe *Holland an Hanternoz*, pe *Hanternoz Holland*) zo unan eus proviñsoù an Izelvroioù, e gwalarn ar vro. Ul lodenn eo eus proviñs kozh Holland, a oa bet daouhanteret e 1840.

En-dro dezhi emañ Zuid-Holland er c'hreisteiz, proviñs Utrecht ha Flevoland er gevred. Er reter dezhi emañ lenn vras an IJsselmeer hag er c'hornôg Mor an Hanternoz.

Haarlem eo kêr-benn ar broviñs. Met Amsterdam, kêr-benn an Izelvroioù, eo ar gêr vrasañ.

Abaoe miz Genver 2016 ez eo rannet Noord-Holland e 48 kêr (nederlandeg : *gemeente*). 

Kêrioù e rannvro West-Friesland:
Sealand

**Sealand** a zo un anv saoznek a vez graet eus meur a lec'h. 

## Lec'hioù
* Priñselezh Sealand, ur vro bihan-bihanik, er-maez da Suffolk
* Sealand e-kichen Penarlâg, e Sir y Fflint, e Kembre
** RAF Sealand, kamp an aerlu saoz (Royal Air Force) e Sir y Fflint, e Kembre.
* Doare saoznekaet Sjælland, un enezenn eus Danmark
* Doare saoznekaet Zeeland, ur broviñs eus an Izelvroioù
 
## Gwelet ivez
* Seeland
* Zeeland (disheñvelout)
Proviñs Utrecht

**Proviñs Utrecht** () eo ar vihanañ eus eus 12 proviñs an Izelvroioù, e-kreiz ar vro, En hanternoz dezhi emañ an Eemmeer, proviñs Gelderland er reter, ar stêr Roen er c'hreisteiz, Zuid-Holland er c'hornôg, Noord-Holland er gwalarn. Kêr Utrecht eo a zo kêrbenn dezhi. Amersfoort ha Zeist eo ar c'hêrioù bras all.
Iliz anglikan

Rannet eo da gentañ ar **Gumuniezh anglikan** e peder Iliz dizalc'h :
* Iliz Bro-Saoz
* an Iliz e Kembre
* Iliz eskoptiel Skos
* Iliz Iwerzhon

## Arc'heskob Canterbury

## Rannadurioù
Rannet eo Iliz Bro-Saoz e daou arc'heskopti, rannet o-unan e 44 eskopti :
Jean Arp

**Jean Arp** (pe **Hans Arp**) (16 a viz Gwengolo 1886 e Strasbourg – 7 a viz Even 1966 e Basel, Suis) a oa ur barzh, ur livour hag ur c’hizeller a gemeras perzh e dada hag en dreistrealouriezh.
Al lod brasañ eus e oberennoù a zo bet kensavet gant e wreg, Sophie Taeuber hec’h anv. Dimeziñ a rejont d’an 20 a viz Here 1922.

## E vuhez

Da gentañ e oa Arp ur barzh. E 1916 e kemeras perzh e krouidigezh dada e Zürich. Skeudennoù a dresas evit meur a levr dada, evel *Le Passager du Transatlantique* gant Benjamin Péret, pe *Vingt Cinq Poèmes* gant Tristan Tzara, hag ivez evit ul levr savet gant Richard Huelsenbeck. Stagañ a reas gant ar c’hizellañ adalek 1917. 

E 1922 e timezas gant Sophie Taeuber-Arp. 
E oberennoù plastr ha marmor kentañ a savas adalek 1930. Ouzhpenn e reas re all war goad livet. Pegañ paper ha brodañ a reas ivez.

E vrud az eas war gresk e Köln, Berlin, Pariz ha Hannover. E 1925 en em stalias e Clamart, kemer a reasas perzh er strollad dreistrealour hag er strollad anvet Cercle et Carré. 
E Strasbourg e kemeras perzh e raktres kempenn *L'Aubette*, etre 1926 ha 1929. Al labour-se a gasas da benn asambles gant e wreg ha gant Theo van Doesburg.
E 1954 e voe roet dezhañ priz etrevroadel ar c’hizellañ e Venezia.
Lod brasañ e oberennoù a c’haller gwelout hiziv an deiz e mirdi arzoù a-vremañ Strasbourg. Ar blasenn dirak ar mirdi a zo bet roet e anv dezhi.

## Liammoù diavaez
* Rondeurs Arp displeget d’ar re yaouank
*  Hans Arp – E vuhez
*  Hans Arp - Museum
Sophie Taeuber-Arp

**Sophie Taeuber** (19 a viz Genver 1889 e Davos - 13 a viz Genver 1943 e Zürich) a oa ul livourez hag ur gizellerez suis. Gwreg Jean Arp eo bet ivez.

## He buhez
Sophie Taeuber a studias an arzoù pleustrek e München hag e Hamburg. Gant he mignonez Mary Wigman e tizoloas an dañs, ha kentelioù he doe gant ar c'horollour Rudolf van Laban.
E 1915 en em stalias e Zürich, ha dre ma oa barrek war an dañs e voe degemeret e Cabaret Voltaire. Dindan un anv faos ha gwisket gant maskloù e tañsas, peogwir ne vefe ket bet degemeret he dañsoù gant pennoù skol arzoù pleustrek Zürich (eno e kelennas Sophie Taeuber etre 1916 ha 1929). Er memes bloavezh e kejas ivez gant Jean Arp, e diskouezva Tanner. Dimeziña rejont d'an 20 a viz Here 1922. An daou anezho a gemeras perzh e dada.
E dibenn ar bloavezhioù 1920 en em stalias e Pariz. Eno e kendalc'has da bleustriñ war an design, met chom a reas a-sav gant an dañs. En he livadurioù (levezonet a galz gant he stummadur en arzoù pleustrek) e c'haller gwelout penn-kentañ al livañ diheverz diazezet war ar ventoniezh (anvet ivez arz fetis).
Etre 1926 ha 1928 e kemeras perzh Sophie Taeuber-Arp, Jean Arp ha Theo van Doesburg e raktres *L'Aubette* Strasbourg : ober a rejont war-dro ar sevel hag ar c'hinklañ. Dedennet e voe Sophie Taeuber gant ar raktres, dre ma klote gant mennozhioù ar Werkbund (lakaat an arzoù hag ar vuhez pemdez da gejañ), ul luskad he doa dedennet anezhi pa oa yaouankoc'h.
Er bloavezhioù 1930 e tostaas ouzh luskad ar sevelouriezh. Ur gazetenn sevelour a savas hec'h-unan, anvet e oa *Plastique*.
Sophie Taeuber ha Jean Arp az eas da repuiñ e Dordogne e 1940.
E 1941 e krouas ur greizenn arzoù e Grasse, asambles gant Sonia Delaunay hag arzourien all. Mont a reas ar greizenn en-dro betek ma varvfe e 1943.
Mervel a reas e Zürich d'an 13 a viz Genver 1943 : pistriet e voe gant unoksidenn garbon ur fornigell.
Marcel Janco

**Marcel Janco** (24 a viz Mae 1895 e Bukarest - 21 a viz Ebrel 1984 e Tel Aviv) a oa ul livour hag ur savour. Ezel e voe eus dada, maskloù a aozas evit al luskad-se.

## E vuhez
E 1913 e kejas gant Jean Arp e Zürich. E 1919 e savjont ar strollad arzourien anvet "Artistes Radicaux". Ganto e oa ivez Alberto Giacometti.
Kemer a reas perzh e ganedigezh dada e Zürich d'ar 5 a viz C'hwevrer 1916, asambles gant Hugo Ball, Richard Huelsenbeck, Tristan Tzara, Jean Arp ha Sophie Taeuber. 
E 1922 e tistroas da Roumania hag e krouas ar gelaouenn "Contimporanul". E 1941 ez eas da repuiñ e Tel Aviv hag e teuas da vezañ unan eus arzourien vrudetañ ar vro. Ur strollad anvet Dremmwelioù Nevez a grouas e 1953 war dismantroù Ein Hod (nepell eus Haifa). Eno ivez e sikouras staliañ ar mirdi dada, ur pennadig a-raok ma varvfe.
Chom a reas tost ouzh Tristan Tzara betek fin e vuhez, ha meur a dresadenn hag a engravadur a savas evit skeudenniñ levrioù Tzara.

## Oberennoù

* « Cabaret Voltaire », 1916, eoullivadur war lien
* « Soleil Jardin Clair », 1918

## Liammoù diavaez
* Kreizenn arzourien Ein Hod
* Oberennoù Marcel Janco en Engel Gallery
Eskopti anglikan Exeter

## Istor

Abaoe 1027 e voe dalc'het eskoptioù Lannalded (Kernev-Veur) ha Crediton (Devon) etre daouarn eskibion kumun (**Lyfing** etre 1027 ha 1046 ; **Leofric** adalek 1046). E 1050 e teuas Leofric d'en em staliañ e Exeter ha da vezañ evel-se eskob kentañ ar gêr-se.

E 1877 e voe disrannet eskopti Truru diouzh hini Exeter

Load kefridiel eskopti anglikan Exeter
Kapelle (Zeeland)

**Kapelle** zo ur gumun hag ur gêr eus proviñs Zeeland, en Izelvroioù, e ledenez Zuid-Beveland. 49.66 km² eo gorread ar gumun (douar : 37,14 km² dour : 12,52 km²). D'ar 1añ a viz Genver 2007 e oa 12 014 annezad enni (stankter : 323 annezad/km²).

## Kêrioù ar gumun
*Biezelinge
*Kapelle
*Schore
*Wemeldinge

## Tud vrudet
*Annie M.G. Schmidt - skrivagnerez bet ganet e Kapelle
*Jan Peter Balkenende - bet kentañ ministr an Izelvroioù, ganet e Biezelinge
*Jan Kees de Jager - ministr an argant

## Liammoù diavaez
*Lec'hienn ofisiel
*Kartenn
Fontaine (Duchamp)

***Fontaine*** (pe *Fountain* e saozneg) a zo pe ur farsadenn pe un oberenn arzel savet gant Marcel Duchamp e 1917. Peurliesañ e vez anvet ar staotlec'h. Anvet eo bet ready-made gant Duchamp e-unan, dre ma implijas un dra a oa bet krouet a-raok. Ur staotlec'h feilhañs gwenn eo an oberenn, sinet eo « R. Mutt 1917». Ur c'hoari ger eo, dre ma'z eo *Armut* ur ger alamanek a dalvez paourentez. Displegadennoù all a zo bet roet : ar frazenn saoznek "art mute" marteze(Duchamp o tiskouez e oa o tegas kemm e bed an arzoù), pe c'hoazh R M U T T, da lavaret eo : *ready-made eut été*.
Kinniget e voe an oberenn en un diskouezadeg abalamour da ober goap, ha kollet e voe prestik goude. Hiziv an deiz ez eo gwelet evel unan eus oberennoù arzel brudetañ an XXvet kantved. E meur a virdi arzoù ar bed (kreizenn Pompidou da skouer, pe mirdi skol-veur Indiana) e c'haller gwelout adskeudennoù testeniet gant Duchamp.

### Istor
Er penn-kentañ e oa ur farsadenn nemetken, dre ma felle da Duchamp ober goap ouzh bed an arzoù e New York. Ober a reas e soñj lakaat degemer ur dra divalav en un diskouezadeg arzoù. Duchamp a ginnigas neuze e *Fontaine* da Society of Independent Artists. Nac'het e voe an oberenn, dre ma ne oa ket arzel (*"not being art"*).

E 1963 e voe aozet ar c'hilsell kentañ war dada e Pasadena Museum of Art e Los Angeles. D'ar mare-se e voe goulennet gant Marcel Duchamp adkrouiñ e *Fontaine*. Berzh a reas, un ugent skouerenn ouzhpenn a voe savet. Adalek ar bloavezhioù 1960 e voe gwelet evel unan eus oberennoù pouezusañ an XXvet kantved. Er memes koulz e voe savet damkanadenn ar ready-made : forzh pe dra, keit m'eo bet dibabet gant un arzour a c'hall dont da vezañ un oberenn arzoù.
Hiziv an deiz ez eo gwelet evel ur skouer eus an arz a-vremañ, ha daou luskad da nebeutañ a zo bet levezonet gant an oberenn : luskad an arz menozel ha hini ar Pop Art.
E miz Du 1999 ez eus bet gwerzhet ur skouerenn evit 1,677 milion a euroioù.
E miz Kerzu 2004 eo bet dilennet *Fontaine* Duchamp evel skouer bouezusañ arz an XXvet kantved gant pemp kant den eus bed an arzoù er Rouantelezh-Unanet.
Arz bihanañ

**Arz bihanañ** a zo un dro-lavar implijet a-benn envel ul luskad arzoù a-vremañ bet diorroet er bloavezhioù 1960 er Stadoù-Unanet. An dro-lavar “arz bihanañ” a zo bet implijet evit ar wech kentañ gant ar prederour breizhveuriat Richard Wollheim e dibenn 1965 er gelaouenn *Arts Magazine*, diwar-benn un diskouezadeg bet aozet er Green Gallery (New York). El luskad-se e kaver arzourien evel Donald Judd, Carl Andre, Robert Morris ha Sol LeWitt (an daou-se a bellaas eus ar strollad goude ur pennad). Ul luskad a-bouez eo e istor an arzoù en XXvet kantved, hag al luskad arzoù pouezusañ eo bet er Stadoù-Unanet e dibenn ar bloavezhioù 1960. Ul levezon e vo ivez evit arzourien luskad an arz menozel.

## Istor
Alies e vez gwelet an arz bihanañ evel un doare da stourm a-enep da zaou luskad all : an eztaoladurezh difetis hag ar pop art. A-fet levezon e c’haller menegiñ ar savour alaman Ludwig Mies van der Rohe, taolennoù Kasimir Malevitch, re Ad Reinhardt ha re Frank Stella. Hervez ar arzourien vihanañ n’eus tra ebet da “santout”, nemet ar pezh a weler. Diginkl an oberennoù zo un dra a-bouez, met n’eo ket ar pal avat. Lod brasañ an arzourien a nac’has just a-walc’h an dro-lavar “arz bihanañ” : skeudenn an oberenn a zo bihanañ, ket an arz e-unan. Labour ha preder an arzourien a zo diazezet war an doare ma vez merzet an traoù, ha penaos e vezont en un tachad : endro an oberennoù a zo stag ouzh an oberennoù. Arzourien zo evel Robert Morris pe Carl Andre a savo oberennoù a laka an tachad da vezañ fetis, re all evel Dan Flavin a ro danvez d’an tachad en ur sklerijennañ anezhañ. Teuzet e vez an oberennoù gant o endro, hag an oberennoù a ziskouez d’an arvester ez eo hollek e zoare da welout an traoù.

## Taolennoù bihanañ
An taolennoù bihanañ a zo eeun-tre : daou pe dri liv, ha stummoù diazez : kelc’hioù, karrezioù, eeunennoù. A-bouez bras eo eeunded an oberennoù, dre ma n’eo ket subjektivel tamm ebet an doare da skeudenniñ. N’eus nemet al livioù hag ar stummoù a gont.

## Kizellañ bihanañ

Gwelout :
* Carl Andre
* Richard Serra
* Donald Judd
* Robert Morris
* Dan Flavin

## Sonerezh bihanañ
Gwelout :
* Steve Reich 
* Michael Nyman
* John Coolidge Adams
* Philip Glass
* Terry Riley
* La Monte Young
* Morton Feldman
* Arvo Pärt

## Arz bihanañ ha design
Gwelout :
* Bauhaus 
* Ludwig Mies van der Rohe 
* Marcel Breuer
* Gerrit Rietveld 
* Shiro Kuramata
* Jasper Morrison
* Jean-Marie Massaud
* Ronan & Erwan Bouroullec 

#### Arzourien
* Peter Downsbrough
* Carl Andre
* Serge Chamchinov
* Dan Flavin
* Felix González-Torres
* Dan Graham
* Donald Judd
* Sol LeWitt
* John McCracken
* François Morellet
* Robert Morris
* Bruce Nauman
* Fred Sandback
* Richard Serra
* Tony Smith
* Frank Stella
* Niele Toroni
* Bernard Villers
* Agnès Martin

#### Luskadoù damheñvel
* Sonerezh bihanañ
* Arz menozel
* Arte Povera

### Liammoù diavaez
*  Arz bihanañ hag arz menozel
*  War lec’hienn Kreizenn Pompidou
Cabaret Voltaire

**Cabaret Voltaire** a oa un davarn sevenadurel lec'hiet e niverenn 1añ Spiegelgasse, e Zürich (Suis). Er straed-se edo Lenin o chom. Mont a reas Cabaret Voltaire en-dro e-pad c'hwec'h miz : etre miz C'hwevrer ha miz Gouere 1916. Chom a reas a-sav abalamour d'an trouz diouzh noz, ha d'an trouz dre vras.
Diazezet eo anv al lec'h war an dislavar etre cabaret (an noz) ha Voltaire (ar preder). Eno e voe krouet dada.

## Krouidigezh
Abaoe 1914 e oa ur strollad arzourien yaouank e Zurich : mont a raent a davarn da davarn, hag anvet e oant Cabaret Pantagruel. En o zouez e oa Hugo Ball. Gantañ e voe kavet an davarn a zo deuet da vezañ Cabaret Voltaire. Digoret e voe d'ar 5 a viz C'hwevrer 1916.

## Ul lec'h evit an arzourien
Al livour Marcel Janco a oa o pourmen e Zürich pa glevas sonerezh : en davarn ez eas, hag eno e kejas gant Ball hag a oa o seniñ piano. Goude ma vefent deuet d avezañ mignoned e kinnigas Ball e vignoned da Janco, en o zouez Tristan Tzara ha Jean Arp. 

Dre ma ne oa ket pinvidik a-walc'h Ball evit kempenn diabarzh an davarn e c'houlennas digant e vignoned ma prestfent taolennoù dezhañ a-benn kinklañ anezhi. Kinklet e voe an davarn neuze gant oberennoù Modigliani, Picasso, Kandinsky, Klee, Jawlensky, Fernand Léger ha Matisse.
En davarn-se, enni taolennoù savet gant dazontourien, kubourien ha eztaoladourien, en em gavas arzourien yaouank liesseurt, hag abadennoù sonerezh ha lennegezh a aozjont eno.

## Ganedigezh [[dada]]

Ma kreder ar pezh a lavaras Marcel Janco (e-barzh *Dada, monographie d'un mouvement*) e komprener e voe implijet ar ger dada da envel ul luskad a oa anezhañ dija. Ma voe implijet ar ger da vat adalek ar 14 a viz Gouere 1916 (lennadeg Manifeste DaDa Hugo Ball) e voe roet lañs d'al luskad d'an 23 a viz Even, pa voe krouet ar barzhonegoù hep gerioù ha pa voe aozet abadennoù Richard Huelsenbeck. 

**Cabaret voltaire** a zo ivez titl ar gazetenn dada gentañ a zo bet embannet e Zürich gant Hugo Ball d'ar 24 a viz Mae 1916.


## Liamm diavaez

* '''Cabaret Voltaire''', Zürich
Eufronios

* *Arabat meskañ anv *'Eufronios** ha hini [[Eufronius]] pe Euphronius a voe [[eskob Teurgn]].'' 



**Euphronios*' (*war-dro'' 535 - war-lerc'h 470 kent JK) a oa ur poder ha liver en Aten etre dibenn ar VIvet kantved ha deroù ar Vvet kantved kent JK.
Strollad sonerien

Ur **strollad sonerien** zo ur strollad hag a vod tud da seniñ binvioù disheñvel pep hini peurvuiañ. Pa vez muioc'h eget dek soner e vez lâret ul laz-seniñ, met n'eo ket ken strizh-se implij ar gerioù. 

Ur c'haner a c'hall bezañ ivez ouzhpenn, pe meur a hini.

A-wechoù e vez lavaret e teu giz ar strolladoù sonerien eus ar jazz e penn kentañ an . Koulskoude e oa strolladoù bihan a sonerien glasel, pevaradoù pe bevarbenvegoù, a oa strolladoù sonerien ervat. 

Pa seller eus ar sonerezh-pobl e weler ivez e oa strolladoù sonerien gant tri soner pe... nebeutoc'h. 

## E Breizh
E Breizh e oa sonerien binioù ha bombard hag a sone a-gevret hag a oa tud a vicher evel Matilin an Dall hag e gomper Yann ar Chapel en . 

## Pennadoù kar
*Pevarad, pe pevarbenveg
*Bagad sonerien
Courcelles-le-Comte

**Courcelles-le-Comte** a zo ur gumun eus departamant Pas-de-Calais (Bro-C'hall).
## Istor
### kantved
* Brezel-bed kentañ: kemeret eo bet ar gêriadenn gant an 3 Rann eus Lu ar Rouantelezh-Unanet d'ar 21añ a viz Eost 1918; roet e voe ar Groaz Brezel 1914-1918 d'ar gumun e 1920.
## Monumantoù ha traoù heverk
* Iliz katolik *Saint-Sulpice*, adsavet goude ar Brezel-bed kentañ;
* Bered ar C'hommonwealth:*Warry Copse Cemetery* 

Ur vered ag ar Brezel-bed kentañ eo. Krouet eo bet gant ar 3 Rann e dibenn miz Eost 1918. Daou soudard beziet enni a zo chomet dianav.
## Douaroniezh
## Emdroadur ar boblañs

## Melestradurezh

## Tud dibar
## Liammoù diavaez
## Notennoù ha daveoù
Priñselezh Liège

**Priñselezh Liège** a oa ur stad emren en Impalaeriezh Santel Roman a zo bet anezhi eus 985 da 1795 .

## Istor
E 985 eo e voe savet priñselezh eskobel Liège, pa voe roet Kontelezh Huy da Notger, eskob Liège abaoe 972. Brudet e voe ar skolioù anezhi betek an XIIvet kantved. 

800 vloaz e padas betek Dispac'h Liège.

Gant Charlez an Her e voe staget ouzh Bourgogn. E 1509 e voe anavezet, evel ar priñs-eskob Érard de La Marck, gant an impalaer santel Masimilian Iañ

## Pennadoù kar
*Istor Belgia

## Levrlennadur
* Stanislas Borman, *Les Seigneuries allodiales du Pays de Liège, avec une introduction historique*, Liège, J. Gothier, 1867. (Aussi en version PDF, *ex libris www.chokier.com*)
* Georges Hansotte, *Les institutions politiques et judiciaires de la principauté de Liège aux Temps modernes*, Bruxelles, Crédit Communal, 1987. In-8° broché, 355 p., (collection « Histoire », série in-8°, n° 73, 1987).

## Liammoù diavaez
* Istor ar briñselezh en e hed 
* Les Bonnes Villes de la principauté
* La principauté de Liège (portail fédéral belge)

### Skridoù gwiraouel
*  Les Échevins de la Souveraine Justice de Liège, par le Chevalier Camille de Borman, Liège, 1892
* Déclaration des Droits de l'Homme et du Citoyen de Franchimont
Kapelle

**Kapelle** a zo un anv nederlandek (a dalv kement ha chapel), a vez graet eus meur a lec'h : 
*Kapelle (Westhoek), ur gumun e Flandrez Frañs, e Bro-C'hall
*Kapelle (Zeeland), ur gumun e proviñs Zeeland, en Izelvroioù
*Kapelle-op-den-Bos, ur gumun e Brabant Flandrez, e Belgia.
Indus

An **Indus** eo stêr bennañ Pakistan. Eienañ a ra e Tibet, treuziñ Kachmir ha Pakistan penn-da-benn. War-dro 3000 kilometr eo e hed, hag ur stêr a bouez bras eo evit al labour-douar hag ar c'henwerzh er broioù treuzet gantañ.

Ur spesad delfined, delfined an Indus, a gaver er stêr-se hag enni hepken.
Wancourt

**Wancourt** a zo ur gumun eus departamant Pas-de-Calais (Bro-C'hall).
## Istor
### kantved
* Brezel-bed kentañ: ar gêriadenn a voe distrujet razh e 1917; roet e voe ar Groaz Brezel 1914-1918 d'ar gumun e 1920 
.

## Monumantoù ha traoù heverk
### Bered ar C'hommonwealth:''Wancourt British Cemetery''

Ur vered ag ar Brezel-bed kentañ eo. Krouet eo bet e miz Ebrel 1917. Implijet e voe betek miz Here 1918. 410 bez a oa enni d'an 11 a viz Du 1918 (arsav-brezel). Degaset e voe bezioù eus beredoù bihan hag eus an tachennoù-emgann eus gevred Arras gant 29th Division e miz mae 1917 hag implijet betek miz Meurzh 1918 hag e mizioù Eost, Gwengolo hag Here 1918 adarre.

## Douaroniezh
## Emdroadur ar boblañs

## Melestradurezh
## Tud dibar
## Liammoù diavaez
## Notennoù ha daveoù
Guntiern

Sant **Guntiern** zo ur manac'h ha sant brezhon deuet eus Kembre betek Groe er . 

Douaroù a vije bet roet dezhañ en Anawrot ha parrez Bei gant Gradlon, roue Kerne. Eno e savas abati Anawrot, kavell kêr Gemperle, a-raok mont kuit en-dro betek de Lokouiarn en Henbont. 

War-dro 1050 e teuas an abati-se da vout Abati Kroaz Santel Kemperle. 

Restr:GwerennlivetGuntiernPennilizHenbont.jpg|Gwerenn livet Sant Guntiern e penniliz an Henbont.
Skeudenn:KemperleDelwennledGuntiern.jpg|Delwenn-led en iliz ar Groaz Santel e Kemperle.

## Levrlennadur
* Henri Guiriec, *La Région de l'Ellé - bas et haut Ellé* (pajenn 24), e ti an aozer, 1939.
Hoel

**Hoel** zo un anv-bihan brezhonek, kar d'an anv-bihan kembraek **Hywel**, a zo bet brudet gant konted Kerne.

*Hoel Iañ, kont Naoned ha dug Breizh eus 960 da 981. 
*Hoel II, kont Kerne ha Naoned, mab da Alan Kanhiart, kont Kerne, ha da Judit Naoned. 
*Hoel III, kont Naoned

## Mojennoù
Kaoz a zo eus meur a Hoel all er mojennoù. 
*Unan a vije tad da Izold ar Vreizhadez karet gant Tristan. Pezh a c'haller dastum eo e c'hallfe bezañ lec'hiet ar vojenn e Kerne, hag e oa un anv anavet e-touez uhelidi Kerne a-raok konted an  kantved.

*Un Hoel, kont Goueloù a vije bet pried Santez Azenor.

*E mojennoù an Daol Grenn ez eus un Hoel, niz da Arzhur, ha roue Breizh Vihan.

### Kronik Sant Brieg
Eus meur a Hoel ez eus anv ivez e Kronik Sant-Brieg. 
**Hoelus Rex Armoricae*, pe *Rex Armoricanorum Britonum*, a stourm gant ar Roue Arzhur.

## Pennad kar
*Hywel
Hoel III

**Hoel III**, a zlee bout dug Breizh en 1148, a oa mab d'an dug Konan III ha da Maud Bro-Saoz, a oa kont Naoned etre 1148 ha 1156.

E vamm a oa merc'h bastard d'ar roue saoz Herri Iañ, 
Pa oa an dug Konan III war e dalaroù ne fellas ket dezhañ anavezout e vab Hoel evel dug, dre ma vije bet mab bastard, hag e anavezas e vab-bihan Konan IV, mab d'e verc'h Berta Breizh ha d'he fried Alan Pentevr, kont Richmond. Lakaet e voe an dug bihan dindan evezh eil pried e vamm, Eudon de Porhoët. 

Hoel avat a voe anavezet evel dug ha kont gant tud Naoned. 
Tamallet e voe da Hoel gant Bernard of Clairvaux, bezañ kousket gant e c'hoar Berta . 
Un nebeud kartaoù a sinas, met dilezel a reas an titl a zug. En 1154 e oa deuet Konan IV en oad da gemer ar gurunenn ha da stourm ouzh e leztad, a venne he mirout evitañ, hag en devoa graet emglev gant e eontr. Faezhet e voe Konan da gentañ ha mont a reas da repuiñ da Richmond, e Bro-Saoz. Hoel ivez a voe trec'het d'ar 16 a viz Kerzu 1154 e-kichen Reudied. 

E 1156 e voe kaset Hoel kuit eus e gontelezh gant Naonediz, broudet gant kont Anjev, Jafrez VI, pe *Geoffery FitzEmpress*, breur yaouankañ Herri II, roue Bro-Saoz. 

N'ouzer ket da biv e oa dimezet, met ur verc'h en doa, kregiñ a rae hec'h anv gant un **O**, badezet e voe d'an 13 a viz Eost 1149, ha mont a reas da leanez da *Coët* war lez al Liger. 

Pegoulz e varvas Hoel, n'ouzer ket. Krediñ a ra lod ez eas da glask repu da abati La Melleray.

Gantañ e echuas lignez konted Kerne. 

## Notennoù
Haelen

**Haelen** zo ur gêr e Limburg, e gevred an Izelvroioù, hag enni kêriadennoù Buggenum, Horn, ha Nunhem.
Abaoe miz Genver 2007 emañ e kumun Leudal.

## Liamm diavaez
*Lec'hienn ofisiel
Marc'hhouarnerezh

Ar **marc'hhouarnerezh** eo an anv a vez graet ouzh ar mont war varc'h-houarn, un ardivink divrodek peurvuiañ (met unrodek, teirrodek, pe bederrodek ivez a-wechoù) hag a ya war-raok dre nerzh an den a zo warnañ. Gallout a ra an obererezh-se bezañ un doare emzezougen, ur blijadur, pe ur sport. Gallout a ra c'hoarvezout war an hentoù, pe gwenodennoù zoken a-wechoù, war ar maez pe e kêr, dindan an amzer pe dindan doenn, war an erc'h pe ar skorn ivez.

## Emzezougen
Kalz a dud a ya da labourat bemdez war o marc'h-houarn, pe a implij anezhañ da emzezougen e kêr. Kavout a ra dezho ez eont buanoc'h, pa vez stank an dremeniri, hag e kavont lec'h da barkañ aesoc'h. Lod a gav gwelloc'h mirout ar marc'hhouarn evit ar pourmen.

## Sport
Evel sport ez eo gouarnet ar marc'hhouarnerezh gant an Union Cycliste Internationale e Suis. Dre vras e reer kemm etre 
* ar marc'hhouarnerezh war an hent
* ar marc'hhouarnerezh war ar c'helc'h
* ar marc'hhouarnerezh a-dreuz park, pe *cyclo-cross*
* ar BMX
* ar marc'hhouarnerezh treuz-bro, MTB (*mountain bike* e saozneg)
### Dafar ha paramant
E kalz broioù ha n'int ket gwall ziorroet eo ar marc'h-houarn an ardivink muiañ implijet. Betek n'eus ket pell e oa gwir c'hoazh e Sina, e Viet-Nam, en India dre ma chome izel niver ar c'hirri-tan. Mar deo bet kemeret lec'h ar marc'hoù-houarn gant ar c'hirri-tan er broioù-hont abaoe deroù ar XXIañ kantved, en-dro d'ar c'hêrioù bras bepred, eo chomet gwir e Kuba. 

## Doareoù disheñvel
### E kêr

### Dougen marc'hadourezh

Ouzhpenn fiñval hag emzougen a c'haller ober war varc'h-houarn, peogwir e c'haller ivez dougen marc'hadourezh. 
E-pad pell amzer e veze kaset al lizhiri war varc'h-houarn hepken. E 1880 e voe prenet ar marc'hoù-houarn kentañ gant Royal Mail Breizh-Veur. 37,000 anezho zo eno hiziv, 25,700 en Alamagn, 10,500 en Hungaria ha 7000 e Sveden. 
Er bloavezhioù 1950 e veze gwelet poliserien war varc'h-houarn e Pariz, ha bremañ e weler adarre, diwar-skouer Kalifornia. E Breizh ivez, e weler un nebeud poliserien war varc'h-houarn e Roazhon ha Naoned e-pad an hañv. 

### Pourmen ha plijadur

### Redadegoù
Gwelout ar pennad : Redadeg war varc'h-houarn.

### Saotradur an aer
Mont war varc'h-houarn e-kreiz an dremeniri a laka an den da analat aer saotret. Lavaret e vez ez eo dañjerusoc'h, met diskouezet ez eus bet e veze analet aer saotret muioc'h e-barzh ar c'hirri-tan , abalamour ma ne vez ket nevezet an aer er c'harr pe, pa vez graet, eo gant aer saotret n'eus forzh penaos.

## Notennoù

## Liammoù diavaez
Marc'h-houarn a-blaen

Ur **marc'h-houarn a-blaen** zo ur seurt marc'h-houarn graet evit bezañ kaset war-raok gant un den o troadikellat en e c'hourvez, pe en e hanter c'hourvez, gant e zivhar a- blaen. 
Emañ an troadikelloù er penn a-raok, hag e-lec'h un dibr ez eus ur seurt kador gant ur c'hein da harpañ outañ. Bihanoc'h e vez ar rod a-raok peurvuiañ. A-us d'an daoulin e vez ar varrenn-stur, pe dindan revr ar blenier. 
## Istor

Gant Charles Mochet an hini e voe krouet ar c'hentañ marc'h-houarn a-blaen.
Pederrodek e oa, da reiñ tro d'e vab da vont war an hent hep bezañ diskaret gant ur c'harr. Goude e krouas marc'hoù-houarn pederrodek gant div azezenn a reas «vélocar» anezho, 

## Notennoù



## Liammoù diavaez
* Enor da Charles Mochet, gant George Mochet
* Le site de l'association française affiliée à l'IHPVA
* présentation et historique
* Ur gaer a lec'hienn eus Belgia 
* DMOZ Open Directory Project
* DicoBent, le… dico du bent !
* un petit wiki du VPH
Poc'hêr

**Poc'hêr** (*Poher* e galleg) zo ur rannvro istorel e Breizh, en-dro da Garaez, ha gwechall ur rouantelezh vrezhon.

## Istor
En  (840 : *Poucaer* ; 871 : *Poucher*) e oa anezhi ur briñselezh e-kreiz kornôg Breizh, en-dro da Garaez, ar gêr a voe savet e-lec'h keoded galian-ha-roman *Vorgium*, goude ma oa aet beli an impalaeriezh roman da get.

Kavet e vez an anv koshañ *Poucaer*, deveret eus *Pagus* (latin evit pastell-vro), ha *kaer* (ger keltiek ha brezhonek-kozh evit ur gêr mogeriet, deuet eus ar ger latin *castra* ). E-kreiz ar Grennamzer ne oa mui ar gêr-gloz nemet un drev eus ar barrez vras a oa Plougêr hec'h anv (Plebs Kaer > Plou Kaer > Plougêr). Sant Pêr, an abostol, an hini e oa patron iliz Plougêr, ma c 'heller krediñ eo el lec'h-se e oa kreiz ar barrez kentidik, ha Karaez, Plonevell, Kerglof, ar Vouster ha Trefrin trevioù anezhi. Un drev eus ar barrez-se e oa Karaez, gant un iliz-trev dediet da sant Treveur.

Ma n'eus ket kalz a deulioù istorel-rik evit e brouiñ ez eus roudoù eus ur penn-bras, pe ur mac'htiern, anvet Konveur (*Conomorus* e latin) a oa ar c'hi e loen-arouez (Kon + meur) hag e oa o ren war ar gêr mogeriet ha tro-war-dro. An anv-se eo ar memes hini ha *Cynvawr* e hengembraeg.
Neuz ur Barv-Glas a zo bet roet dezhañ gant ar mojennoù ha lazhet en defe meur a wreg dezhañ pa oant dougerezed gant aon na vije muntret gant e vab da zont, evel mojenn Kronos en Hellaz kozh. Lazhet en doa Santez Trifin, e wreg diwezhañ, koulz hag e vab nevez, Treveur dre e zibennañ. Neuze e vije bet graet ur burzhud gant sant Gweltaz en ur adlakaat ar penn en e lec'h. Mont a reas ar bugel d'ober an heg gant e dad en ur stlepel un dornad douar warnañ. Marvet e vije bet Konveur raktal, lazhet gant dorn Doue a-hervez.

Un den anvet Konveur zo bet meneget meur a wech gant Gregor Teurgn evel ur priñs brezhon en doa roet repu da Vakliav, hemañ breur da C'hanaoù, kont Breizh hag argaset gantañ. Ouzhpenn-se e sav enep-krenn d'ar Franked pa zegemer Kram a glask didronañ e vreur, ar roue frank Klotar III.
Anv zo eus Konveur (Konveured all?) e buhezioù sent zo, darn anezho savet en tu all da Vor Breizh.

En IXvet kantved, e 871 da lavarout mat, e weler un titl rouez a-walc'h d'ar mare-se roet da Yezekael, hini *princeps Poucher* (Priñs Poc'hêr). 
En  edo Bernard, beskont Poc'hêr, o reiñ douaroù da Abati Kroaz Santel Kemperle, evel m'o doa graet konted Kerne e penn ar c'hantved a-raok ma oant aet konted da duged Breizh (e 1066 gant Hoel III.

#### 
Ijinet eo bet ar ger Kreiz Breizh a gemer alies lec'h an anv istorel Poc'hêr.

## Levrlennadur
* Joëlle Quaghebeur, *La Cornouaille du IXè au XIè siècle : Mémoire, pouvoirs, noblesse*. Quimper : Société archéologique du Finistère, 2001.

## Sellet ivez
* Kumuniezh kumunioù ar Poc'hêr
* Kledenn-Poc'hêr
Marc'hhouarnerezh war an hent

Pa gomzer eus **marc'hhouarnerezh war an hent** e komzer eus marc'hhouarnerezh evel sport hag eus ar redadegoù a bep seurt aozet war an hentoù. En Europa dreist-holl eo brudet ar sport-se, rak n'eo ket gwall anavezet en Afrika abalamour ma n'eus ket hentoù diouzh se, na kennebeut en Amerika, dre an hevelep abeg, pe, evel e SUA, dre ma n'eus ket arc'hant a-walc'h da c'hounit e-skoaz e sportoù all.

Kemm a reer etre seurtoù redadegoù disheñvel:
*ar *redadegoù a zeiz da zeiz*, enne meur a dennad-hent, evel an teir zro vroadel veur, re Bro-C'hall, Italia ha Spagn, ha re all ha n'int ket ken brudet (troioù Suis, Belgia, Alamagn, Sveden). 
*ar *redadegoù un devezh*, anvet ivez *redadegoù klasel*, Pariz-Roubaix, Liège-Bastogne-Liège, da skouer
*ar *redadegoù a-enep d'ar montr*, evel Priz meur ar Broadoù, 
*ar *redadegoù a-enep d'ar montr dre vagadoù*, 
 

## Nerzh da badout

E-pad ur redadeg e ran ar marc'hhouarner strivañ da chom hep koll nerzh en aner evit e zispign d'ar c'houlz gwellañ.
Strollad Mirour (R.U.)

Ar **Strollad Mirour** (e saozneg *Conservative Party* ; ent-ofisiel: *Conservative and Unionist Party*) a zo ur strollad breizhveurat krouet e 1834, war-lerc'h ar Strollad Tory en  ha . Ur strollad politikel eus an tu dehoù, pe dehoù kreiz eo. Abaoe krouidigezh ar strollad e chom unan eus an daou re pennañ er Rouantelezh Unanet. E-penn kentañ gant ar Strollad Frankizour ha goude 1920 gant Strollad al Labour pe strollad al labourerien.

E-pad an  ez eus bet 57 vloaz gant kentañ ministred eus ar strollad-se: e-touez ar re vrudetañ emañ Winston Churchill (eus 1940 betek 1945, hag adal 1951 betek 1955) ha Margaret Thatcher (adal 1979 betek 1990).

Etre 2016 ha 2019 eo bet Theresa May e penn ar strollad, ha kentañ ministr e-lec'h David Cameron. Boris Johnson en deus kemeret he flas etre 2019 ha 2022.

## Liammoù diavaez
* Lec'hienn ofisiel ar Strollad Mirour
* Lec'hienn Facebook ar strollad
Demokrated Frankizour (R.U.)

E saozneg **Liberal Democrats** (berradur: *LibDems*), a zo ur strollad politikel eus an tu kreiz. Krouet oa bet d’an 3 Meurzh 1988, diwar gendeuziñ ar Strollad Frankizour hag ar Strollad Sokial-Demokrat.

Abaoe an 18 Kerzu 2007 ez eo Nick Clegg e vleinad.

Da geñver dilennadeg Parlamant Europa ha da zilennadegoù lec'hel ar Yaou 4 Mezheven 2009 e kilas dirak ar Strollad Mirour hag e kollas ar galloud e Kernev-Veur (muianiver keñverel evit ar verourion), Devon ha Somerset (muianiver dreistel evit ar virourion).

## Liamm diavaez
*Lec'hienn ofisiel ar Strollad Frankizour-Demokrat
David Cameron

**David William Donald Cameron ** zo bet ganet d’an 9 a viz Here 1966 e Londrez, ur politikour saoz eo. Dilennet e voe d’ar 7 a viz Mezheven da gannad Withney.

D’ar 6 Kerzu 2005 e teuas da vezañ bleiniad ar Strollad mirour, eleze danvez Kentañ Maodiern e ken kaz ez afe an trec’h gant e strollad da vouezhiadeg a zeu evit Ti ar C’humunioù.

Da-heul dilennadegoù kannaded hag a gasas d'ur parlamant hep muiañ niver, mont a ra da gentañ ministr d'an . David Cameron a zo ar pennrener saoz yaouankañ abaoe 1812 ha kas a ra ar c'henemglev-gouarnamant kentañ (gant an Frankizourien-Demokrat) abaoe 1945. Da geñver ar votadegoù dalc'het d'ar 7 a viz Mae 2015 ez a an trec'h gant e strollad gant ur muianiver dreistel, hag ez eo adanvet da Gentañ Ministr hep n'en dije ezhomm da gaout emglev gant strolladoù all er wech-mañ.

 


## Liammoù diavaez

*Lec'hienn David Cameron
Gouarnamant Tony Blair

Gouarnamant savet gant ar Strollad Labour a renas ar Rouantelezh-Unanet etre Mae 1997 hag ar 27 Mezheven 2007. Da heul Gouarnamant John Major e teuas, hag amsavet gant Gouarnamant Gordon Brown e voe.
Ninnog

**Ninnog**, anavet ivez evel **Nenooc, Nennoca, Nennocha, Ninnoc, Ninnocha, Gwengustle** zo ur santez vrezhon, brav-meurbet a-hervez, marvet d'ar 4 a viz Mezheven 467. Daet e oa a Vreizh-Veur get he 14 breur, hag o deus rac'h gouestlet o buhez da Zoue. Geti e oa bet savet ur manati evit ar maouezi e Lann-ninnoc (Lanneneg) e-kostez Plañvour. 
Donet a raje an anv Ninnog ag ur ger keltiek "nin", hag a sinifi "leanez".

## Mojenn
Un deiz ma oa an aotrou *Waroch* (Gwereg) é jiboesat, e welas un heizez (pe ur c'harv). Diviz a reas he jiboesaat mes ar loen a yeas 'barzh ar manati, e-lec'h ma oa Ninnog é pediñ hag e c'hourvezas dirakti. Estlammet an Aotrou e laoskas bev ar loen hag e profas argant ha douaroù d'ar manati.

## Buhez
Ur skrid zo bet savet diwar he buhez, *Vitam Sancta Ninnocæ*, a zo e dielllevr Kemperle, ma lenner « in quodam libello rustico stilo digestam reperientes, maluimus potius incomposite materiei rectam simplicitatam in scribendo servare quam plus justo minus eam emendando : eriem narrationis depravare. »

## Lid
Lidet e vez d'ar 4 a viz Mezheven, deiz he marv.

## Lec'hioù
Hi an hini a vije enoret dindan an anv *SANCTA CANDIA*, **sainte Candide** e Skaer ha Tourc'h.

## Notennoù


## Liammoù
*''Vies des saints de la Bretagne Armorique'' par Albert Le Grand (1637) - édition de 1901 - Quimper
Artez

**Artez** (*Artois* e galleg) a oa ur broviñs istorel eus Bro-C'hall, etre Pikardi ha kontelezh Flandrez. En em ledañ a rae en-dro da gêr Arras, war un dachennad kement ha 4 000 km² bennak. E-touez ar c’hêrioù all zo en Artez e c’haller menegiñ Saint-Omer, Lens ha Béthune. 

## Douaroniezh
Artez a glot mui pe vui gant diabarzh departamant Pas-de-Calais, ha gant arondisamantoù Arras, Béthune, Saint-Omer, ha Lens. En e gondon emañ ar gwelead glaou en em astenn pelloc’h er reter, e departamant an Nord hag e-kreiz Wallonia.

## Istor
Ur gontelezh e oa Artez gwechall, a voe staget ouzh kontelezh Flandrez. E 1180 e voe roet da Vro-C’hall, da argouroù ur briñsez eus Flandrez. E 1237 e teuas da vezañ ur gontelezh distag en-dro, evit ur mab-bihan d’ar briñsez-se. Dre hêrezh e tremenas dindan ren duged Bourgogn e 1384. War-lerc’h marv an dug, Charlez an Her, e tegouezhas gant an Habsbourged ha tremen a reas goude-se dindan kurunenn Spagn. Da-heul emsavadegoù relijiel 1566 en Izelvroioù, ez eas e-barzh Unaniezh Artez (pe *Unaniezh Atrecht*), savet gant proviñsoù eus kreisteiz ar vro hag enebet ouzh *Unaniezh Utrecht*, savet gant proviñsoù an hanternoz e 1579. Artez ha kontelezh Hainaut a reas emglev gant ar roue Fulup II. Chom a reas Artez neuze en Izelvroioù Spagnol, betek ar mare ma voe aloubet gant ar C’hallaoued e-pad ar Brezel Tregont Vloaz. Staget e voe ouzh Bro-C’hall dre Feur-emglev ar Pireneoù e 1659, ha dont a reas da vezañ ur broviñs c’hall. Daoust ma veze graet gant ar galleg er vro e veze sellet ouzh Artez evel ul lodenn eus an Izelvroioù a-raok an amzer-se.

## Artez hiziv

Kaoz a vez eus Artez c'hoazh a-wechoù evel en anv *Skol-veur Artez*.
Kadog Kerne

Hervez William Worcester a skrive er XVvet kantved e oa **Cadoc** un diskennad eus pennoù Rouantelezh Kernev-Veur en amzer an aloubadeg norman e 1066, hag anvet e voe da gentañ Kont Kernev-Veur gant Gwilherm an Alouber.

N'ouzer ket pegoulz e varvas met ur priñs anvet *[[Hoel II|Hoel, kont Kerne]]* hag a zeue moarvat eus Kerne e Breizh, hag a c'hallje bezañ bet a ouenn Rouaned Kernev-Veur ivez, a zeuas da vout dug Breizh goude dimeziñ da *[[Hawiz|Havise]], pennhêrez Breizh* e 1066. E-unan e renas adalek 1072 betek e varv e 1084. War e lerc'h e renas e vab hag e vab-bihan,

En amzer an aloubadeg norman e oa da Cadoc, kont Kerne, ardamezioù a oa ur skoed du gant bosoù aour 

## Notennoù
Ilizioù protestant e Breizh-Veur kevezer ouzh an Iliz anglikan

Daoust da gelennadurezh an Iliz anglikan bezañ bet levezonet gant ar galvinouriezh da vare ren Edouarzh VI (1547-1553) e chomas, ur wezh an Iliz anglikan adsavet gant Elesbed Iañ (ren : 1558-1603) goude ren katolik Mari Tudur (1553-1558), hec'h aozadur hag he liderezh heñvel ouzh hini an Iliz katolik.

Diwar neuze eta e krogas ar brotestanted saoz da enebiñ ouzh an Iliz anglikan. Gant ar galvinouriezh e voe awenet al lodenn vrasañ anezho. Dre ma vennent ul liderezh eeunoc’h ha dreist-holl glanoc’h (*pure* e saozneg) e voent anvet **puritaned** hag o luskad ar buritanelezh. Anvet e voent ivez, diwezhatoc’h dreist-holl, presbiteriz. Luskadoù protestant all a eskoras en o c’hichen, evel ar vreuriezhouriezh, displeget evit ar wezh kentañ e 1582 gant Robert Browne, pe c’hoazh ar vadezouriezh, degouezhet e Londrez e 1612, 3 bloaz goude krouidigezh ar gumuniezh vadezour kentañ e Amsterdam gant ar Saoz harluet John Smyth.

E-pad ren Charlez I hag en Dispac’h saoz kentañ (1625-1649) ez enebas ar buritaned, a-du gant an daelidi, ouzh ar rouelourion anglikan. Trec’h Oliver Cromwell a verkas ivez hini ar buritaned bellour etre 1648 ha 1660. Daoust d’an Iliz anglikan bezañ adsavet gant Charlez II (ren: 1660-1685) e voe hemañ gougemerus da geñver ar brotestanted chomet er-maez an Iliz anglikan (presbiteriz, warlec’hidi ar buritaned; ar vreuriezhourion; ar vadezourion; ar grenerien, krouet d’ar mare-se gant George Fox…), anvet a-stroll hivizen dindan an termen **digemplegourion** (*nonconformists*); pa verkas Jakez re a gengarantez evit ar gatoligiezh hag evit roue Frañs Loeiz XIV e voe an digemplegourion e-touez e enebourion daerañ, pezh a zisoc’has war Eil Dispac’h Bro-Saoz (1688). Gant Skrid Gougemerusted 1689 e voe aotreet ar brotestanted, anvet hiviziken **disrannidi** (*disenters*), da bleustriñ didrabas o relijion. Chom a raent dispellaet diouzh ar geodedelezh leun ha diouzh pep gwir politikel avat.

E-pad an  ez eskoras ul luskad nevez, an hentennouriezh, savet gant John Wesley, a reas berzh betek an , e Kembre pergen, e-lec’h ma levezonas don an Emsav broadel. Ul levezon vras he deus bet an hentennouriezh war ar strollad whig ha war e warlec’hiad, ar Strollad Frankizour da c’houde, pa oa ar strollad tory, hag e warlec’hiad ar Strollad mirour da c’houde stag ouzh an Iliz anglikan.

E 1828 o deus gounezet an disrannidi gounezet o rezidigezh, eleze in deuet da vezañ keodidi leun.
Llancarfan

**Llancarfan** a zo anv ur gêriadenn hag ur gumuniezh er c'hornôg da Y Barri, demdost da Y Bont-faen, e Bro Morgannwg, e kreisteiz Kembre. Un davarn zo, hag un iliz, ma oa un abati kozh. 

## Abati
Eno e oa un abati diazezet gant sant Cadoc, pe Kadoù er , ha brudet e oa an deskadurezh roet enniSant Cainnech (515/516 - 600), Caradoc Llancarfan (XIIvet kantved) eo ar re vrudetañ skoliet eno.

Ac'hano moarvat ez ae Brezhoned an tolead da Vreizh, o treuziñ ar Mor Hafren, ha Domnonea gozh, ha goude Mor Breizh. 

Er Grennamzer e oa stag an iliz ouzh abati Gloucester.

## Murlivadurioù
En 2013 e voe dizoloet murlivadurioù eus ar XVvet kantved er manati. pembloavezh labour nevesaat a vo, betek 2018. 

## Tud vrudet all
E-touez an dud brudet all eus ar barrez eo ret menegiñ ar barzh Iolo Morganwg.

## Notennoù

## Liammoù

* geograph.co.uk: luc'hskeudennoù eus Llancarfan hag an trowardroioù
Sir Conwy

**Sir Conwy**, pe **kontelezh Conwy**, e Kembre, eo an anv a reer eus ar gontelezh krouet e 1996 en-dro da gêr Conwy en hanternoz Kembre. Savet e voe neuze gant un darn eus kontelezh Gwynedd kozh (a oa bet Sir Gaernarfon a-raok) hag a oa er c'huzh-heol da stêr Conwy, hag un darn eus kontelezh Clwyd kozh (a oa Sir Ddinbych a-raok) hag a oa er sav-heol d'ar stêr.

## Kêrioù
* Abergele
* Bae Colwyn
* Bae Cinmel
* Bae Penrhyn
* Betws-y-Coed
* Capel Curig
* Capel Garmon
* Cerrigydrudion
* Conwy
* Cyffordd Llandudno
* Deganwy
* Dolgarrog
* Dolwyddelan
* Dwygyfylchi
* Eglwysbach
* Glan Conwy
* Gwytherin
* Gyffin
* Hen Golwyn
* Llanbedr-y-Cennin
* Llandrillo-yn-Rhos
* Llandudno 
* Llanddoged
* Llanddulas
* Llanfairfechan
* Llanfair Talhaearn
* Llangernyw
* Llanrwst
* Llysfaen
* Melin-y-coed
* Mochdre
* Pandy Tudur
* Penmachno
* Penmaenmawr
* Pentrefoelas
* Rowen
* Tal-y-bont
* Tal-y-cafn
* Trefriw
* Tywyn
* Ysbyty Ifan

## Kumuniezhioù
34 c'humuniezh zo er gontelezh :

Ar c'hoshañ maner eo Kastell Gwydir, e Dyffryn Conwy.

## Kestell
*Kastell Conwy
*Kastell Degannwy
*Kastell Dolwyddelan

## Liamm diavaez
* Kuzul Conwy
Hywel

Un anv-bihan kembraek eo **Hywel**, kar da Hoel e brezhoneg. 

*Hywel ap Cadwaladr
* Hywel ab Ieuaf, roue Gwynedd marvet e 985 
*Hywel ab Owain Gwynedd, priñs ha barzh, marvet e 1170 
* Hywel ap Rhodri Molwynog marvet e 825 
*Hywel ab Edwin roue Deheubarth marvet e 1044 
*Hywel fab Emyr Llydaw, kar d'ar roue Arzhur 
* Hywel Cilan , barzh (1435 - 1470) 
*Hywel Dda (war-dro 880 - 950) roue 
*Hywel Foel ap Griffri ap Pwyll Wyddel, barzh
*Hywel Davies ; morlaer en XVIIIvet kantved 
* Hywel Teifi Edwards, istorour 
*Hywel Ystorm, barzh 
*Hywel Rhodri Morgan, anavezetoc'h evel Rhodri Morgan, penn gouarnamant Kembre
* Syr Hywel y Fwyall 
* Hywel Gwynfryn, kaser abadennoù kembraek e Radio Cymru

Hag ivez:
* Cynan ap Hywel , priñs (999 - 1005)
* Owain ap Hywel
*Edwin ap Hywel 
*Rhodri ap Hywel 

## Anv-tiegezh
Diwar Hywel e teu an anvioù *Powell* (*ap Hywel*) hag *Hywels*.

## Lec'hanvadurezh
*Llyn Hywel, ul lenn e Gwynedd
*Crug Hywel, ur menez
Sir Abertawe

**Sir Abertawe** a vez graet eus kontelezh Abertawe e kreisteiz Kembre. Enni emañ kêr Abertawe hag he c'harterioù, ha ledenez Gŵyr.

## Istor
Krouet e oa bet ar gontelezh e 1996 en-dro da gêr Abertawe, a oa e penn kornôk kontelezh kozh Sir Forgannwg betek 1974, ha goude pennlec'h Gorllewin Morgannwg.

### Kestell

*Kastell Abertawe
*Kastell Oxwich
*Kastell Pen-rhys
*Kastell Ystumllwynarth

### Kumunioù Abertawe
Llyn Hywel

**Llyn Hywel**, pe **Lenn Hywel** hervez ar brezhoneg, zo ul lenn  e menezioù ar Rhinogau, er reter da gêriadenn Llanbedr ha Cwm Nantcol, e Gwynedd, en hanternoz Kembre.

Emañ Llyn Hywel etre Rhinog Fach hag Y Llethr, ha div lenn vihanoc'h zo, Llyn y Bi ha Llyn Perfeddau, tost dezhi. 

## Levrlennadur
*Geraint Roberts, *The lakes of Eryri* (Gwasg Carreg Gwalch, Llanrwst, 1995). ISBN 0-863811-338-0
Philippe de Montmorency, kont Hoorn

**Philippe de Montmorency** (1524-5 a viz Mezheven 1568), anavezet ivez evel kont Altena ha kont Horn, a oa mab da Jeanne Egmont ha d'he fried kentañ *Joseph de Montmorency*. Titl kont Horn a deuio dezhañ a-berzh eil pried e vamm, *Jean de Horn*.

Dimeziñ a reas da Anne Walburge de Neuenhar. Servij a reas an impalaer Karl V, ha graet e voe marc'heg eus Urzh ar Maoutken aour en 1555. En emgann Saint-Quentin (1557), e oa e penn askellad dehoù an arme war droad gant kont Mansfeld da vare an arsailh a-enep ar c'honestabl gall Anne de Montmorency.

Sevel a reas a-du gant emsavadeg ar Gorgerien a-enep politikerezh Felipe II, roue Spagn. Abalamour da se e voe dibennet war urzh Fernando Álvarez de Toledo y Pimentel, dug Alba. 
Dibennet e voe Philippe de Montmorency e leurgêr vras Brusel war un dro gant kont Egmont, d'ar 5 a viz Mezheven 1568.

## Liammoù diavaez
* Ardamezioù konted Horn
* Page généalogique sur Horn, Hornes, Horne
A. J. Cronin

Ur romantour skosat e oa **Archibald Joseph Cronin**, ganet d'an 19 a viz Gouhere 1896 e Cardross ha marvet d'ar 6 a viz Genver 1981.

## Levrlennadur
### Romantoù
* *Hatter's Castle* (1931), ISBN 0-450-03486-0
* *Three Loves* (1932), ISBN 0-450-02202-1
* *Grand Canary* (1933), ISBN 0-450-02047-9
* *Country Doctor* (1935)
* *The Stars Look Down* (1935), ISBN 0-450-00497-X
* *The Citadel* (1937), ISBN 0-450-01041-4
* *Jupiter Laughs* (play, 1940), ISBN B000OHEBC2
* *The Keys of the Kingdom* (1941), ISBN 0-450-01042-2
* *Adventures of a Black Bag* (1943, rev. 1969), ISBN 0-450-00306-X
* *The Green Years* (1944), ISBN 0-450-01820-2
* *Shannon's Way* (1948), ISBN 0-450-03313-9
* *The Spanish Gardener* (1950), ISBN 0-450-01108-9
* *The Valorous Years* (1950)
* *Beyond This Place* (1953), ISBN 0-450-01708-7
* *A Thing of Beauty* (1956), ISBN 0-515-03379-0
* *The Northern Light* (1958), ISBN 0-450-01538-6
* *The Native Doctor* (1959)
* *The Judas Tree* (1961), ISBN 0-450-01393-6
* *A Song of Sixpence* (1964), ISBN 0-450-03312-0
* *Further Adventures of a Black Bag* (1966), ISBN 0-563-49432-8
* *A Pocketful of Rye* (1969), ISBN 0-450-39010-1
* *Desmonde* neu *The Minstrel Boy* (1975) 
* *Lady with Carnations* (1976), ISBN 0-450-03631-6
* *Gracie Lindsay* (1978), ISBN 0-450-04536-6
* *Doctor Finlay of Tannochbrae* (1978), ISBN 0-450-04246-4
### Arall
* *Kaleidoscope in "K"* (1933)
* *Vigil in the Night* (serial, 1939)
* *Adventures in Two Worlds* (cofiant, 1952), ISBN 0-450-03195-0
* *The Innkeeper's Wife* (1958)
Gwener o kousket

**Gwener o kousket** (108 x175 cm, eoullivadur war lien), anavezet ivez dindan an anv **Gwener Dresden**, a zo un daolenn bet savet gant al livour italian Giorgione hag a c'haller gwelout e Gemäldegalerie Alte Meister, Staatliche Kunstsammlungen, e Dresden, en Alamagn. Hiziv an deiz e ouezer eo bet echuet an daolenn (an oabl hag an endro) gant Tizian e 1510, goude marv Giorgione. 

## An daolenn
Ur vaouez zo en he gourvez, en he noazh, hag he zrolinenn a seblant heuliañ hini an endro a weler a-dreñv, o tiskouez neuze ar c'horf evel un dra naturel-tre, tost ouzh an natur. 

Hervez lod vefe an daolenn-se penn-kentañ an arz modern, rak diskouez ur vaouez en he noazh a oa un dra ral-kenañ d'ar mare-se, war-bouez e taolennoù Sandro Botticelli. Ouzhpenn da se ez eo leun a erotegezh an doare m'eo astennet Gwener, hag an doare ma laka he daouarn. Liv an argant a zo gant al lien a zo dindani, padal e oa boas an arzourien (gwelout Tizian pe Diego Velázquez) da implijout livioù tomm evit livañ seurt traoù. 

Diwezhatoc'h e voe levezonet arzourien evel Dominique Ingres, Pieter Paul Rubens, pe c'hoazh Édouard Manet gant taolenn Giorgione.

## Pennadoù kar
* Gwener Urbino, gant Tizian
Strollad evit Dizalc’hted ar Rouantelezh-Unanet (UKIP)

An **United Kingdom Independence Party (UKIP)**, *Strollad evit Dizalc'hted ar Rouantelezh-Unanet*, a zo ur strollad politikel savet e 1993, mennet da zifenn riegezh leun ar Rouantelezh-Unanet rak Unaniezh Europa. Da heul dilennadegoù 2014 en deus 24 c'hannad e Parlamant Europa. Nigel Farage eo e vleiniad.

## Liamm diavaez
*Lec'hienn ofisiel
Kenkiz Tugendhat

**Kenkiz Tugendhat** (Brno, Republik Tchek) a zo ur c'henkiz bet savet etre 1929 ha 1930 evit Fritz Tugendhat hag e wreg Alfreda, diwar ur steuñv bet aozet gant Ludwig Mies van der Rohe. Gwelet e vez evel unan eus pennoberennoù van der Rohe, hag enskrivet eo war listenn glad ar bed gant UNESCO abaoe 2001, evel unan eus skouerioù peurvat ar stil etrevroadel a ziwanas er bloavezhioù 1920.

## Ar c'henkiz hag e istor

Savet eo bet ar c'henkiz e diavaez Brno, war un dachenn war zinaou. Rez an douar (estaj ar servijoù eo, gant ar c'hambreier) a sko war ar straed, hag ar salioù a vever enno a zo en estaj dindan, e rez al liorzh.

Ludwig Mies van der Rohe a implijas e vennozhioù diwar-benn ar steñv dieub a-benn aozañ ar c'henkiz : kement sal a zo gouestlet d'ur perzh resis (sal-debriñ, burev, saloñs...) hep speurenn ebet. Ur framm dir a zo (evel e pennti Alamagn a voe e diskouezadeg etrevroadel Barcelona e 1929) : peulioù stumm ur groaz dezho, ha gwisket gant inoks. Koad gwez sitroñs hag eben a zo bet implijet en diabarzh. Gwarezet eo ar burev diouzh gouloù an heol gant un tamm oniks. An talbenn a sko war al liorzh a zo savet gant prinistri gwer bras-tre, evit ma teufe ar sklerijenn e-barzh ar savadur.
Ludwig Mies van der Rohe a dresas kement tra a zo e-barzh ar c'henkiz : ar gador Tugendhat da skouer.
Ar re Dugendhat a rankas tec'hout kuit e 1938, rak yuzevien e oant. Ne zistrojont biken d'o zi. E-pad an Eil Brezel Bed e voe staliet burevioù Messerschmitt er c'henkiz. Pa voe trec'het an nazied e vo aloubet ar savadur gant ar Rused, ha preizhet e voe.
E 1955 e teuas ar c'henkiz da vezañ perc'hennet gant ar stad, hag ennañ un ti adklenne d'ar re yaouank.
E 1963 e voe lakaet ar c'henkiz da savadur sevenadurel gant ar stad, ha kempennet e voe.
E 1992 en em gavas Vaclav Klaus ha Vladimir Meciar ennañ a-benn rannañ Tchekoslovakia.
Abaoe 1994 eo digor ar c'henkiz d'ar weladennerien, ennañ ez eus ur mirdi.

## Gwelout ivez
* Ludwig Mies van der Rohe
* Bauhaus

## Liammoù diavaez
* Lec'hienn ofisiel
* pennad war lec'hienn UNESCO