open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Kroaz ar Vretoned

***Kroaz ar Vretoned*** a oa ur gelaouenn gatolik vrezhonek hag a voe embannet e Sant-Brieg etre 1898 ha 1920.

Adalek 1893 e krogas Frañsez Vallée da sevel pennadoù brezhonek bep sizhun evit ar gelaouenn c'hallek *La Croix des Côtes-du-Nord* (1892-1907). Pennadoù bihan e oant ha goude ur pennadig amzer e fellas da Vallée lakaat kreskiñ plas ar brezhoneg er gelaouenn. Aotre a voe roet dezhañ gant ar renerien da lakaat embann ur bajennad vrezhonek, hag adalek 1898 e teuas ar bajennad-se er-maez evel ur stagadenn da *La Croix des Côtes-du-Nord*, dindan an anv *Kroaz ar Vretoned*. Tamm-ha-tamm e kreskas ar stagadenn-se betek dont da vezañ ur gelaouenn sizhuniek diouti hec'h-unan hag a badas daou vloaz warn-ugent.

En deroù e veze embannet pennadoù relijiel enni dreist-holl, savet gant beleien evel Loeiz ar C'hlerg, met nebeut-ha-nebeut e teuas ar gelaouenn da vezañ liesseurtoc'h, gant pennadoù diwar-benn Istor Breizh, al labour-douar, kanaouennoù, pennadoù diwar-benn ar yezh, diwar dorn Vallée, pe savet gant tud a bep seurt : Frañsez Jaffrennou, Erwan ar Moal (Dir-na-Dor), Aogust Bocher, tud eus Treger ha Kerne-Uhel dreist-holl.

E-pad ar Brezel-bed kentañ e voe *Kroaz ar Vretoned* ul liamm etre ar soudarded war an talbenn hag o bro c'henidik. Un doare frealz e oa, da gelaouiñ an dud diwar-benn o buhez (lizheroù, testenioù, rentañ-kont eus ar brezel). Embann a reas ingal, da skouer, ar barzhonegoù savet gant Yann Mari Normand, "barzh Gwiglann".

Displegañ a reas ar rener kozh (tri-ugent vloaz e oa neuze) perak e oa aet ar gelaouenn da get, er pennad « Diwezan Kimiad » :

Met an diouer a arc'hant ha yec'hed ar rener o vont war fallaat n'int ket an abegoù nemeto a zispleg diskrog ar gelaouenn. En e eñvorennoù e skrivas Vallée :

## Levrlennadur
* Gérard Cornillet : *« Kroaz ar Vretoned » (1898-1920), son histoire et ses auteurs : index analytique des articles, poèmes, pièces et autres récits publiés dans ce journal*, tezenn, Skol-veur Roazhon II, 1990.
## Liamm diavaez
*Kroaz ar Vretoned (1898-1920) - Levraoueg Niverel Breizhek hag Europeat
## Notennoù
Alar

**Alar** a c'hall bezañ meur a dra.

**alar*, un adstumm eus arar.

## Tud
*Alar zo un anv den, hag un anv-bihan brezhonek, da dostaat ouzh Eler.
**Sant-Alar zo un anv-lec'h savet diwarnañ.

*Alar Kotli (1904–1963), tisavour eus Estonia
*Alar Toomre (1937-), steredoniour ha matematikour stadunanat
*Deni Alar (1990-), melldroader eus Aostria

## Lec'hioù
*Alar del Rey, ur gumun e proviñs Palencia, e Spagn.
Kanton Basel-Landschaft

left|thumb|Kumunioù Kanton Basel-Landschaf

**Kanton Basel-Landschaft** a zo ur c'hanton eus Suis.
### Bannoù
Pemp bann a zo er c’hanton ; anvet int diwar o fennlec’h :
*Bann Arlesheim
*Bann Laufen
*Bann Liestal
*Bann Sissach
*Bann Waldenburg
Kanton Fribourg

**Kanton Fribourg** (*Freiburg* en alamaneg) a zo ur c'hanton eus Suis.
## Tud
Eno e varvas ar chaloni Astralabe, mab da Eloiza hag Abalard, d'ar 5 a viz Eost 1171 en abati Hauterive, e Rouantelezh Bourgogn-Uhel, en Impalaeriezh santel roman german d'ar mare-se.
Lamia

**Lamia** zo un anv gresianek a gaver ivez e latin. 

Un anv-bihan arabek eo ivez, hag a dalv *skedus*, hag ivez *diwezuz livrin*..

## Mojenn
*E mojennoù Hellaz e oa anv ur vaouez a droas en un drougael pe un euzhvil, sellout ouzh Lamia (euzhvil) . 
*Mamm sibilla Libia a oa Lamia hec'h anv.

## Istor
*Làmia (Λάμια) ur gourtizanez en Atena, merc'h da Gleanor.

## Douaroniezh
* **[[Lamía (kêr)|Lamía]]** a oa ur gêr en Hellaz, savet er Vvet milved. 

## Loened
*Ul loen hañvalik ouzh ul logodenn, e Ginea Nevez 

## Steredoniezh
**[[(248) Lamia]]** zo un asteroidenn dizoloet gant Palisa en 1885.
Kanton Aargau

**Kanton Aargau** a zo ur c'hanton eus Suis.
### Kumunioù Kanton Aargau
Kumunioù gant ouzhpenn 10000 annezad enne (niveroù 2007) : 
* Wettingen (19 454 a. )
* Baden (17 098 a.)
* Aarau (15 791 a.)
* Wohlen (14 161 a.)
* Oftringen (11 318 a.)
* Rheinfelden (11 004 a.)
* Zofingue (10 686 a.)
* Spreitenbach (10 328 a.)
Creuse (stêr)

**Creuse** (galleg), **Cruesa** (en okitaneg), zo ur stêr e-kreiz Bro-C'hall, adstêr d'ar Vienne. 

## Departamant
Diwar anv ar stêr Creuse ez eus bet anvet un departamant gall e 1790.
Lamia (euzhvil)

**Lamia** (Λάμια e henc'hresianeg), pe **Sybaris** (Σύϐαρις e henc'hresianeg), a oa rouanez Libya, ha dont a reas da vezañ un euzhvil, hanter sarpant, hag a zebre bugale.

## Skridoù
Er skridoù nevesoc'h eo lakaet hec'h anv el liester, **lamiai** e henc'hresianeg.
N'eo ket ar vaouez nemeti kinniget evel euzhvil e mojennoù Hellaz: an empousa, ar mormo zo ivez. N'eus nemeti avat he dije hantergorf ur vaouez, ha hantergorf ur sarpant.
Laimos a lavarer e henc'hresianeg eus ar gorzenn-voued, ha debriñ bugale eo a rae Lamia.

## Mojenn
Merc'h e oa Lamia d'an doue Poseidon ha da Libya, a oa deneladenn ar vro anvet Libya. Rouanez Libya e oa, ha karet gant Zeus.

Hera a glevas an doare hag a laeras bugale Lamia. Da-heul kement-se e troas Lamia en un euzhvil kounnaret hag a grogas da lazhañ bugale. Evit he sioulaat e roas Zeus dezhi ar galloud da ziouganañ ha da dennañ he daoulagad. Pe e voe troet gant Hera en un euzhvil, pe e teuas da vezañ goude lazhadeg hec'h holl vugale (war-bouez Skylla), pe e oa merc'h da Hekate Hervez Ploutarc'hos. e c'halle lemel he daoulagad eus o foulloù hag o adlakaat en o lec'h. Diwezhatoc'h e voe kontet e oa un donezon deuet a-berzh Zeus, ha diwezhatoc'h c'hoazh e veze lavaret e oa bet taolet warni ur mallozh hag abalamour da hennezh n'halle ket serriñ lagad ebet ken e wele he bugale lazhet dizehan.

## Levrlennadur
*Antoninus Liberalis, *[[Metamorfozoù]]*,
*Karl Kerényi, 1951. *The Gods of the Greeks* pp 38–40. Thames & Hudson, 1980, ISBN 0-500-27048-1.

## Munudoù
Kemeret e oa bet an anv Lamia gant Thyraud de Vosjoli e-pad an Eil Brezel-bed. Kaoz eus e droioù a zo en e levr *Lamia*, hag er film Topaz, e 1969.

## Liammoù diavaez

*Theoi Project - Lamia
*Britannica Online Encyclopedia
*Greek Mythology Index - Lamia

## Notennoù
Kampala

**Kampala** eo kêr-benn Ouganda. Kêr vrasañ ar vro eo ivez, annezet gant 1.208.544 a dud e 2002. Emañ nepell diouzh al Lenn Victoria, e 1.190 m uhelder a-us live ar mor.

E-kichen Kampala emañ aerborzh etrebroadel Entebbe ha porzh Port Bell, war ribl al Lenn Victoria. Drezo e vez ezporzhiet kafe, kotoñs, te, sukr, arrebeuri...

Kampala zo kresket en-dro d'ur c'hreñvlec'h savet gant Frederick Lugard e 1890 evit ar *[[British East Africa Company]]*. E 1962 e teuas Kampala da vezañ kêr-benn ar vro e-lec'h Entebbe, pa zeuas Ouganda da vezañ dizalc'h. Ul lodenn vat eus kêr a voe distrujet da vare ar brezel diabarzh a voe e 1978-1979, a-enep an diktatour Idi Amin Dada. Adsavet eo bet abaoe ha kalz savadurioù nevez zo.
Coed-llai

**Coed-llai** (*Leeswood* e saozneg) zo ur gêriadenn hag ur gumuniezh e Sir y Fflint, e biz Kembre, ur 6&nbsp;km eus kêr Yr Wyddgrug.

E 2011 e oa  a dud o chom e kumuniezh Coed-llai ha 323 anezho a oa kembraegerien (15,7%).

## Istor
Dispac'h a voe eno e-kerzh emsavadeg 1869, pa oa bet digresket gopr ar vengleuzierien gant ar rener, John Young, un den hag a nac'he ivez ma vefe komzet kembraeg gant ar vicherourien er vengleuz.

Aozet e voe an Eisteddfod Vroadel e Coed-llai e 1921.

## Notennoù

## Liammoù diavaez
* Skeudennoù kozh: gwechall e Coed-Llai
*Lec'hienn kumuniezh Coed-llai
Diodoros

**Diodoros** zo un anv henc'hresianek (*Diodorus* e latin) hag anv meur a zen.

*Diodorus Aspendus, prederour eus ar IVvet kantved kent JK; 
*Diodorus Cronus, prederour eus ar IVvet kantved kent JK, eus skol Megara;
* Diodorus Tyre prederour peripatetek eus an IIvet kantved ;
* Diodorus Siculus, pe Diodoros Sikilia, istorour hellazat eus ar Iañ kantved kent JK, a skrivas ar *Bibliotheca historica* (al "Levraoueg istorel ")
* Diodorus Adramyttium prederour ha retorikour eus ar Iañ kantved kent JK ;
* Diodoros Tarsos (marvet war-dro 390), eskob kristen, doueoniour, 
* Diodoros Jeruzalem (1923 – 2000)
Levraoueg (anv levrioù)

**Levraoueg** zo un anv a vez roet da levrioù zo pa droer o anv orin d'ar brezhoneg, ha peurvuiañ ar ger henc'hresianek *Βιβλιοθήκη* (*Bibliotheke*).

## Oberennoù
*ar Biblioteka, gant ar pseudo-Apollodoros
*ar *[[Bibliotheca historica]]*, pe *levraoueg istorel*, gant Diodoros Sikilia,
*ar *Biblioteka*, pe Myriobiblion ( Μυροβίβλιον) en , gant Photios (pe Photius).
**Bibliotheca abscondita*, al levraoueg kuzh, un oberenn anavezet ivez evel Musaeum Clausum, gant Thomas Browne,

## Pennad kar
*Bibliotheca
Bibliotheca

Meur a levraoueg brudet zo bet graet **Bibliotheca** anezhi en latin.

*Bibliotheca Alexandrina, 
*Bibliotheca Corviniana, en Hungaria
*Bibliotheca Ulpia pe Bibliotheca Traiani 
*Bibliotheca Hermetica Philosophica en Amsterdam, 
*Bibliotheca Novi Augusti pe Bibliotheca Templi Augusti 
*Bibliotheca Porticus Octaviae pe Bibliotheca Marcelli 
*Bibliotheca Pacis 
*Bibliotheca Capitolina 
*Bibliotheca Antoninianae 
*Bibliotheca Panthei 
*Bibliotheca Apollinis Palatini 
*Bibliotheca Asini Pollionis 
*Bibliotheca Laurentiana 
*Bibliotheca apostolica vaticana 

## Pennad kar
*Biblioteka
Skylla (Megara)

**Pennadoù [[Sylla]] ha [[Silla]] zo ivez*.

**Skylla** (Σκύλλα e henc'hresianeg) a oa ur briñsez, merc'h da Nisos, roue Megara, e mojennoù Hellaz kozh. Trubardiñ a reas he zad dre garantez ouzh Minos. 

## Mojenn
Kontet eo ar vojenn gant Ovidius er *[[Metamorfozoù]]*. Ar roue Nisos en devoa ur guchennig blev mouk ha ganti e oa difaezhus. Minos, roue Kreta a aloubas rouantelezh Nisos, ha Skylla en gwelas eus mogerioù kêr hag a orgedas kenkent outañ. Evit gounit kalon Minos e fellas dezhi reiñ an trec'h dezhañ o vont da gemer alc'hwez kêr eus kerc'henn he zad d'he reiñ d'he c'haredig Minos. 

Heuget e voe an tad gant emzalc'h e verc'h, kuitaat a reas Megara kenkent. Hi a voe troed en evn-mor (*ciris*), hag he zad a vez atav war he lerc'h, en erer-mor (*haliaeetus*). (Ovidius VIII, 6-151, esp. 154-151)

Tennañ a ra istor Skylla da hini Komaitho, merc'h Pterelaos.
Sybaris

**Gwelout [[Sibari]], ar gêr italian a vremañ.*

**Sybaris** (Σύβαρις e henc'hresianeg) pe **Sibaris** (*[[Sibari]]* en italianeg hiriv) a oa ur gêr eus Magna Graecia, pe Hellaz Veur, en Italia, e kornôg pellañ Pleg-mor Taranto, a zo hiziv e proviñs Cosenza. 

## Istor
En tolead e oa pobl an Enotri, a vleunias o sevenadur en Oadvezh an Houarn, ha goude-se skubet kuit gant trevadennerien deuet eus Ac'haia war-dro 730-720 kent JK a reas o sklaved eus an Enotri hag a savas Sibaris. Di e teue marc'hadourezh eus Anatolia, eus Miletos dreist-holl. 

Er VIvet kantved kent JK e oa deuet Sibaris da vezañ ken pinvidik ma veze graet Sibarited eus an dud troet gant ar plijadurezhioù.
 
Brezel a voe etre Sibaris ha kêrioù amezek unanet, Crotone, Siris ha Metaponto, ha kollet emgann Nika e 510 kent JK. 
Distrujet e voe kêr goude ar brezel, ha goloet gant doureier ar stêr Crathis (a zo Crati hiriv).

## Lennegezh
Ur gontadenn c'hallek zo bet savet gant Charles Maurras diwar-benn dismantridigezh kêr Sybaris. 

## Notennoù
Bagad Cap Caval

**Bagad Cap Caval** zo ur bagad eus ar Vro-Vigoudenn a zo bet krouet e Ploveur e 1984 gant Denis Daniel.

Abaoe m'eo bet krouet e kemer perzh e Kenstrivadeg Vroadel ar Bagadoù. Abaoe 1996 emañ ar bagad er rummad kentañ. E-touez ar pemp gwellañ emañ abaoe 2002, ha Kampion Breizh eo bet e 2008, 2009, 2010, 2015, 2016 ha 2017.

## Disoc'hoù e [[Kenstrivadeg Vroadel ar Bagadoù]]
*1985: Kampion Breizh 4re Rummad
*1986: Kampion Breizh 3de Rummad
*1994: Kampion Breizh 3de Rummad
*1995: Kampion Breizh Eil Rummad
*2004: Eil kampion Breizh Rummad kentañ
*2007: Eil kampion Breizh Rummad kentañ
*2008: Kampion Breizh Rummad kentañ
*2009: Kampion Breizh Rummad kentañ
*2010: Kampion Breizh Rummad kentañ
*2015: Kampion Breizh Rummad kentañ
*2016: Kampion Breizh Rummad kentañ
*2017: Kampion Breizh Rummad kentañ
## Disoc'hoù e Kenstrivadeg ar Bed Pipe-Band
*1996: 5vet e Grade 3 
*1997: 7vet e Grade 2 
*2000: 8vet e Grade 2 
*2002: 6vet e Grade 2 
*2004: 3de e Grade 2 
*2006: 6vet e Grade 2, gwellañ strollad tamboulin-bout tenor
*2008: Kampion ar Bed Eil Rummad

## Sonadegoù
*Italia: Celtica (Courmayeur), Busto Folk (Milan) 
*Alamagn
*Hungaria 
*Enez Manav 
*Bro-Skos: Piping Hot Festival (Glasgow), Celtic Connections Festival (Glasgow)
*Iwerzhon: Digoradur ar vag Pont Aven (Roscoff-Cork), 15th William Kennedy Piping Festival (Armagh) 
*Bro C'hall: Les polymusicales (Avignon), Les estivales (Ar Roc'hell), Ouverture Coupe du monde 98 (St Denis) 
*Breizh: Emvod Ar Gelted (An Oriant), Gouelioù-Meur Kerne (Kemper), Douarnenez 2004 (Douarnenez), Kenstrivadeg ar Sonerien daou ha daou(Gourin), Ar C'houarz (Brest), Sal Glenmor (Karaez).

## Krouidigezhioù
*Hepken (produet gant Bagad Cap Caval, 9 abadenn) 
*Héritage d’une culture 2 (Gouelioù-Meur Kerne, 2 abadenn)
*Spered (Gouelioù-Meur Kerne, savet evit digoradur an Europeade). 
*Ijin 

## Pladennoù
*Bagad Cap Caval (1996, Declic Communication/Sony Music) 
*Brezhoneg’Raok (2002, Bagad Cap Caval/Coop Breizh) 
*Hepken Live (2004, Bagad Cap Caval/Coop Breizh)
*Ijin (2006, DVD, Bagad Cap Caval/Coop Breizh)

## Dastumerezhioù
*Le Grand Fest Noz (1996, Declic Communication/EMI music) 
*Championnat des Bagadou (1997, BAS/Coop Breizh) 
*Bagadou, l’anthologie (2002, Coop Breizh) 
*Au Coeur de la Musique Bretonne – volume 2 (2004, Coop Breizh) 
*La légende des Celtes (2005, Wagram Music) 
*Bagadoù, l’anthologie II (2006, Coop Breizh) 
*La Légende des Celtes II (2006, Wagram Music)

## Notennoù ha daveoù
Europeade

Gouel an *Europeade*' a zo ur gouel a lid ar sevenadur "folk" en Europa. Aozet e vez en ur vro disheñvel eus Europa bep bloaz. Gouel an *Europeade* a zo bet aozet e Horsens, Danmark e 2007 e Martigny, Suis e 2008 hag a vezo aozet e Klaipeda, Lituania e 2009, e Dachau, Alamagn e 2010 hag eTallinn, Estonia e 2011.

Aozet eo bet peder gwech e Breizh: E Roazhon teir gwech (1984, 1991, 1998) ha Kemper e 2005 e-pad Gouelioù-Meur Kerne.
Gouelioù-Meur Kerne

**Gouelioù-Meur Kerne / Festival de Cornouaille** a zo ur gouel krouet e 1923 gant Louis Bourhis hag a vez aozet bep bloaz e kêr Kemper (Breizh) e-kerzh miz Gouere. 


Skeudenn:Festival de Cornouaille 2012 - Défilé en fête 016.JPG|Banda Gaites Xácara (Asturiez), 2012
Skeudenn:Festival de Cornouaille 2012 - Défilé en fête 002.JPG|Marc'hegourien an Oded, 2012
Skeudenn:Festival de Cornouaille 2013 - Quai en Fêtes 02.jpg|Kêriadenn an teltennoù, 2013
Skeudenn:Photo Festival de Cornouaille 2013 - Mànran le 27 juillet - 005.jpg|Mànran, 2013 
Skeudenn:Festival de Cornouaille 2013 - Reine de Cornouaille 10.jpg| « Rouanez Kerne », 2013


## Liammoù

* Lec'hienn ofisiel
* Gouelioù meur Kerne e 1950
Ar C'houarz

**Le Quartz** (anv ofisiel) pe **Ar C'houarz** (anv brezhonek) a zo ur sal evit abadennoù hag ur greizenn sevenadurel eus Brest bet krouet e 1988 ha deuet da vezañ Leurenn Vroadel e 2000.
Evel e tost an holl salioù sevenadurel e kêrioù Breizh n'eus anv brezhonek ofisiel ebet. 

## Kinnig
Krouet eo bet gant Jacques Blanc e 1988 gant skoazell Georges Kerbrat, maer Brest, da-heul tan-gwall Palez an Arzoù hag ar Sevenadur.

### Liammoù diavez
Lec'hienn ofisiel
Scylla

**Scylla** zo un anv latin, gallek ha saoznek, deuet eus an anv henc'hresianek *Skylla*

*Anv latin Skylla, an nimfenn troet da vorvil,
**[[Scylla (genad)|Scylla]]*, ur genad kranked.
*Anv un asteroidenn eo ivez: (155) Scylla 

## Pennadoù kar:
* Skylla (Megara)
* Sylla 
* Scilla 
* Sila 
* Cilla
Scilla

**Scilla** zo un anv italianek

*un anv-bihan, deuet diwar an anv henc'hresianek Σκύλλα (''Skylla'') pe Σκύλλη (''Skullē'')
**Scilla Gabel, pe *Gabellini*, aktourez
*anv ur gumun, e proviñs Reggio Calabria, Scilla (Italia)
*un anv-tiegezh:
**Agostino Scilla, skiantour eus Sikilia er 

## E saozneg
E saozneg e skriver a-wechoù *Scilla* kenkoulz ha Cilla, evel berradur an anv Priscilla.

## Pennad kar
* Scylla
* Skilla
* Skylla (Megara)
Nouakchott

**Nouakchott** (نواكشوط *pe* انواكشوط *Nawākšūṭ* en arabeg, a zeuje eus un anv berberek a dalvezje "lec’h an avelioù"), eo kêr-benn ha kêr vrasañ Maouritania. Kreizenn velestradurel ha kenwerzhel Maouritania eo ha bez' eo unan eus kêrioù bras ar Sahara.

Emañ Nouakchott war ribl ar Meurvor Atlantel. Ur c'hreñvlec'h evit an arme c’hall e oa da gentañ. N’eo nemet e 1958 e voe kroget da sevel ur gêr vodern (daou vloaz a-raok dizalc’hiezh Maouritania), hag abaoe eo kresket, gant nomaded ar vro o tont d’en em ziazezañ enni. 894 403 a dud a oa o vevañ eno e 2013.

## Kêrioù gevellet
*  Madrid, Spagn
Dachau

**Dachau** (distaget: ) a zo ur gêr eus Bavaria, e kreisteiz Alamagn, un 20 km en hanternoz da v-München. 45 621 a dud a oa o chom enni e 2013.

## Istor
Krouet eo bet Dachau en . Ur c'hastell zo enni, savet en . Brud zo deut da gêr Dachau abalamour d'ar c'hamp-tolp a oa eno adalek 1933 ha betek dibenn an Eil brezel-bed.
Banniel Danmark

**Banniel [[Danmark]]**, lesanvet ***Dannebrog***, zo ruz gant ur groaz wenn ; div vrec'h ar groaz n'emaint ket e-kreiz met tostoc'h d'an tu diabarzh, ma vez staget ar banniel. Ur groaz evel-se a gaver ivez war bannieloù ar stadoù all zo e Skandinavia (Sveden, Norvegia, Finland hag Island) ha war bannieloù broioù bihanoc'h (Inizi Faero, Inizi Åland...). En amzer ma oa unanet Danmark ha Norvegia (1536 – 1814) e veze implijet an Dannebrog e Norvegia ivez. N'eo nemet e 1821 e voe degemeret ent-ofisiel banniel Norvegia.

Banniel Danmark eo ar c'hoshañ banniel er bed zo implijet c'hoazh evit ur stad. Ar roudoù koshañ anezhañ a gaver er . A-raok an amzer-se e veze implijet ur banniel warnañ skeudenn ur vran e Danmark, evel e broioù all Skandinavia.

## Orin ar banniel
Hervez ur vojenn hollanavezet e Danmark, e vije kouezhet ar banniel-se eus an oabl e-pad Emgann Lyndanisse, anavezet ivez evel Emgann Valdemar. Eno e oa soudarded Danmark, renet gant o roue Valdemar II, oc'h en em gannañ a-enep tud ar vro, e-kichen Lyndanisse (Tallinn) en Estonia, d'ar 15 a viz Mezheven 1219. Kouezhet e vije ar banniel eus an neñv e-touez tud Danmark ha trec'h e vijent bet war o enebourien goude-se abalamour da se.

N'eus prouenn ebet eus kement-se avat hag ar skridoù kentañ diwar-benn ar vojenn-se a voe skrivet ouzhpenn 300 vloaz goude an emgann.

Sur a-walc'h e oa ar banniel-se un arouez kristen, evel ma veze implijet stank en amzerioù-se, dreist-holl e-pad Brezelioù ar Groaz.

## Bannieloù all




## Liammoù diavaez

## Notennoù
Libia (disheñvelout)

**Libia** (pe *Libya* pe *Lybia*) zo un anv henc'hresianek, a orin, a vez graet eus meur a dra.

*Libya (merc'h Epafos) e mojennoù Hellaz kozh,
**Libya gozh*, pe Henlibia
*ar stad a vremañ, Libia
Pleg-mor Taranto

**Pleg-mor Taranto** a zo e kreisteiz Italia. Ur stumm karrezek zo dezhañ, digor an tu gevret anezhañ war ar Mor Ionian. Anvet eo diwar anv Taranto.
Magna Graecia

* *Douar Italia neuze <br />a oa Hellaz Veur*. Ovidius, *Fasti*, IV.

**Magna Græcia**, pe ἡ μεγάλη Ἑλλάς / *hê megálê Hellás* e henc'hresianeg, pe **Hellaz Veur** e brezhoneg, eo an anv a veze graet, en Henamzer, eus kreisteiz ledenez Italia hag eus Sikilia. Hiziv e vije Campania, Calabria, Basilicata, Puglia ha Sikilia. Tud zo ne lakaont ket Sikilia e Hellaz Veur avat, ha trevadennoù hellazat e toleadoù zo eus Italia ne oant ket en Hellaz Veur. 

## Istor
Tchipayeg

An **tchipayeg** a zo ur yezh eus ar familh ourouek-tchipayek hag an hini nemeti komzet gant un niver bras a dud. Implijet eo gant 1200 den diwar un boblañs veuriadel eus 1800 e rannvro al Lenn Titikaka ha war ribloù ar ster Desaguadero e Departamant Oruro
Jeans

**Jeans** (pe **blue jeans**) zo un anv saoznek evit ober anv eus ur seurt bragoù graet gant un danvez kotoñs anvet denim. Glas e oant abalamour ma veze livet an danvez gant ul livaj anvet *blu di Genova* en italianeg, da lavarout eo *glas Genova*. Hervez ar boaz, pe an henvoaz, ez eus pemp godell outañ, ur fourk prennet gant nozelennoù siellet, gwrierezh hewel liv orañjez, a liv gant kouevr an tachoù, hag un dikedenn e falslêr ouzh an dargreiz.

Bragoùioù-labour e oant da gentañ. Met adalek ar bloavezhioù 1950 e voent diouzh ar c'hiz e-touez yaouankiz SUA. Buan e teujont da vezañ unan eus arouezioù ar vro, evel Coca-Cola, hag ivez arouez ar frankiz dre an dilhad. Er broioù ma rene ar gomunourien, serret ouzh marc'hadourezh ar Stadoù-Unanet, gwelet e oant evel elfennoù fetis ar frankiz, hag er bloavezhioù 1960 e oant evel lifre an enebiezh ouzh ar sistem zoken.

Hiziv e vezont kavet e pep lec'h dre ar bed. Meur a seurt zo, meur a liv, goude ma oant glas da gentañ hepken. N'eo ket sur e vije soñjet gant tud an holl vroioù, evel gant Stadunaniz, ez int un elfenn eus sevenadur hag istor ar Stadoù-Unanet hag ar Far West, met kentoc'h evel unan eus arouezioù ar yaouankiz etrebroadel. Un dilhad diouzh ar c'hiz eo ar brageier-se abaoe meur a vloaz, hag a bep seurt kinkladurioù a weler warne, pell diouzh an dilhad labour orin, abeg da werzhañ anezho teir pe beder gwech keroc'h en Europa eget er Stadoù-Unanet.

E 2004 e oa bet prenet 14 miliard a zollaroù e brageier jeans er Stadoù-Unanet. 	 
 
## Istor ar Blue jeans
**1853** : da vare ar redadeg d'an aour e oa degouezhet an den yaouank Oscar Levi Strauss e Kalifornia gant gwiadoù d'ober teltennoù ha goloennoù-kirri. Alouberien ar Far West o doa ezhomm a vrageier padus. Neuze e teuas ar soñj dezhañ da ober unan e-barzh an danvez d'ober teltennoù. Ha setu krouet ar jean. Ar patrom kentañ a oa ur bragoù gant nozelennoù da lakaat brikoloù, pe dougelloù.

**1853-60** : derc'hel a ra Levi Strauss d'ober bragoùioù *jean*, nemet gant denim, kotoñs graet e Nîmes (*de Nîmes*) e kreisteiz Bro-C'hall, gant ar familh André.

**1873** : gwrioù war-benn a vez graet bremañ war ar godelloù a-dreñv, e stumm un erer eus ar Menezioù Roc'hellek evel arouez ar frankiz, graet gant neud e liv orañjez. Er memes bloavezh e kroger d'ober godelloù korndachet.

**1874** : krog e oar d'ober drevezadennoù eus bragoùioù Levi Strauss.

**1886** : bloavezh an dikedenn e falslêr.

**1889** : ganet eo *The Lee Company* e Kansas.
 
**1890** : ar bragoù 501 zo lakaet e gwerzh.

## Pennadoù kar
* bragoù
* denim
* Levi's 501
* Lee Cooper

## Liamm diavaez

* Penaos e vez graet ar ''blue jeans''

## Daveennoù
Saint Anne

**Saint Anne, Saint Ann** pe **St. Anns** eo anv Santez Anna e saozneg, hag un anv-lec'h er broioù saoznek, a glot neuze gant Santez-Anna e brezhoneg.

## Lec'hioù
###### 
* Saint Anne, kêrbenn en enezenn

###### 
* St Annes (Bristol)
* St Ann's (Nottingham)
* St. Annes, e Lancashire

###### 
*Saint Ann, parrez vrasañ ar vro

###### 
*Ste. Anne, a zo un anv lec'h gallek e Manitoba
*St. Anns e West Lincoln, Ontario
*Enez St. Anne, Ontario, sellout ouzh Listenn Inizi Ontario
*St. Anns e Skos Nevez
*St. Anne's, en Douar-Nevez

###### 
*St. Ann (Missouri)
*St. Anna (Wisconsin)
*St. Anne (Illinois)

## Pennadoù kar
*Sainte-Anne, an anv gallek kevatal
*Santa Ana, an anv spagnolek kevatal
Henlibia

**Henlibia**, pe *Libia an Henamzer*, a oa ar vro er c'huzh-heol d'ar stêr **[[Nil]]**. Dre vras eo gwalarn Afrika. Tud ar vro a oa hendadoù Berbered hiziv. Berbered a oa eno abaoe meur a vil bloaz a-raok na voe roud eus tud e Henegipt. Gant ar c'hemmoù en hin e voe kemm el lec'hiennoù-annez. 

E barr sevenadur Hellaz e veze graet *Libianed* eus ar Verbered-se. O bro en em astenne eus Maroko betek harzoù Henegipt. Hiziv ez eus un oaziz, Siwa, ma komzer berbereg c'hoazh en Egipt. 

## Pennadoù kar

* Henegipt
* Henamzer
Hot Fuzz

***Hot Fuzz*** zo ur film saoz renet ha kenskrivet gant Edgar Wright ha deuet er maez e 2007.
## Sinopsis

Ur poliser e kêr Londrez, Nicholas Angel (Simon Pegg) e anv, zo un dreist-poliser sorc'hennet gant e labour. Ken barrek hag aketus ez eo ma tirenk e genseurted. Diwar-se ez eo kaset gant penn ar brigadenn da gêriadenn didrabas Sandford, lec'h ma ne c'hoarvez kazimant netra. Gant e genseurt lec'hel nevez, Dany Butterman (Nick Frost), hag a hunvre eus fuzuilhadegoù ha redadegoù poursuiñ a bep seurt evel ar re a weler er filmoù birvilh, e reizh Nicholas un nebeud torroù-lezenn dister. Un nebeud marvioù iskis a lako anezhañ da furchal donoc'h e buhez annezidi ar gêriadenn...

## Dalc'henn

Simon Pegg : Nicholas Angel

Nick Frost : Danny Butterman 

Jim Broadbent : Frank Butterman 

Bill Nighy : Chef Inspecteur Kenneth 

Timothy Dalton : Simon Skinner 

Martin Freeman : Met Sergent 

Tim Barlow : Treacher 

Bill Bailey : Den an ti-polis 

Cate Blanchett : Jeannine 

Anne Reid : Leslie Tiller 

Steve Coogan : 

Peter Jackson : An tad nedeleg

## Fichenn teknikel

Titl : Hot Fuzz

Oberour : Edgar wright

Skriver senario : Simon Pegg hag Edgar Wright

Produer : Tim Bevan, Nira Parks, Eirc Fellner

Kompozer : David Arnold

Saver : Chris Dickens

Darbarer : Studio canal, Rogue Pictures

Aet e maez e Bro-c'hall d'ar : 18 Gouhere 2007

Bro orin : Rouantelezh-Unanet Bro-C'hall

Doare: komedienn, polis, birvilh
 
Padelezh : 2 eur

Stumm ar son : EX

Stumm ar bannadur : 2,35: 1 Cinémascope

Stumm produiñ : 35mm

Filmet e : Saozneg

## Marvailh

“Fuzz” zo un termen luc'haj hag a dalvez kement ha “beg-e-dog” pe “flik”. 

Pa vez gwelet e penn kentañ ar film ar mare ma vez ar sell en amzer dremenet war vuhez Angel, e weler un den dic'hizet e Tad-kozh an Nedeleg o goustilhañ e zorn. Ar filmaozer Peter Jackson an hini eo.

Mignonez Nicholas Angel e penn kentañ ar film zo bet c'hoariet gant an aktorez Cate Blanchett.
 
Ar filmañ zo bet graet e kêr Wells, kêr c'henidik Edgar Writht.

Da vare ar senenn gentañ er gourmarc'had, pa adlak Danny DVD Supercop er bailh evit heuliañ Nicholas war e poursu, e c'hellet gwelet un DVD gant ur jaketenn heñvel-mik ouzh hini Shaun of the Dead war-bouez e titl aet da Zombies Party.

Ar pub ma plij da Nicholas ha Danny en em gavout zo ar memes tavarn eget an hini er film Shaun of the Dead, ar Winchester.
Kanton Graubünden

**Kanton Grizon** (*Graubünden* en alamaneg, *Grischun* e romañcheg, *Grisons* e galleg ha *Grigioni* en italianeg) a zo unan eus kantonioù Suis, e gevred ar c'hengevread. Chur eo ar gêr-benn. Er c'hanton-mañ emañ Davos, ul lec'h goañviñ brudet evit an emgav etrebroadel gant pennoù-bras ar bed a vez dalc'het ennañ bep bloaz (ar *World Economic Forum* WEF).

## Ar yezhoù
Teir yezh ofisiel a zo:
*an alamaneg, komzet gant 68% eus an dud
*ar romañcheg, komzet gant 15%
*an italianeg, komzet gant 10%
Kanton Zürich

**Kanton Zürich** (*Kanton Zürich* en alamaneg) a zo ur c'hanton alamanek eus Suis. Kêr-Zürich eo ar pennlec'h.
Marc Le Fur

**Marc Le Fur** (*Mark ar Fur* e brezhoneg) zo ur politikour breizhat, ezel eus ar strollad Les Républicains (LR), ganet d'an 28 a viz Du 1956 e Dakar (Senegal). Kannad eo bet etre 1993 ha 1997, hag abaoe 2002; kuzulier rannvro etre 1998 ha 2002.
 
Kuzulier kanton Kintin eo ivez. E 2024 n'eo ket danvez kannad evit dilennadegoù kannaded ar Vodadenn Vroadel rak klañv eo gant ur c'hrign-bev . E vab Corentin Le Fur eo a vo danvez kannad. 

## Yezh
Lakaet en deus votiñ un enkemmad, anvet enkemmad ar Fur, deuet da vout mellad 75-1 ar Vonreizh c'hall a embann ez eo glad ar vro ar "yezhoù rannvro" (hag ar brezhoneg da heul eta).

## Liamm diavaez

*Lec'hienn ar c'hannad
## Notennoù ha daveennoù
Jacques Le Guen

**Jacques Le Guen**, ganet d'an 8 a viz Meurzh 1958 e Brest, zo ur politikour breizhat, ezel eus an UMP. 

Kuzulier hag eilmaer eo bet e kumun Gwinevez. Kuzulier departamant eo evit kanton Ploueskad abaoe 1998 ha Prezidant Kumuniezh kumunioù Bae ar C'hernig. Dilennet e oa bet da gannad er Vodadenn Vroadel d'ar 16 a viz Mezheven 2002, hag addilennet e 2007, met koll a reas e 2012.

Kaoz a oa bet e vije lakaet e penn listenn an UMP evit dilennadeg rannvro Breizh 2010. Lezet en deus e blas gant Bernadette Malgorn. 

N'en doa ket votet a-du gant Marc Le Fur evit lakaat ar yezhoù rannvroel e Bonreizh ar Republik C'hall.

## Liamm diavaez
*Lec'hienn ar c'hannad Jacques Le Guen
Kanton Sankt Gallen

**Kanton Sankt Gallen** a zo ur c'hanton eus Suis. Dont a ra e anv eus sant Gallen, pe Gall, ur manac'h iwerzhonat eus ar .

## Kêrioù
Kumunioù Kanton Sankt Gallen, muioc'h eget 10 000 annezad enne (sifroù 2007)
* Sankt Gallen (70 492 a.)
* Rapperswil-Jona (24 777 a.)
* Gossau (17 037 a.)
* Wil (16 684 a.)
* Uzwil (12 054 a.)
* Altstätten (10 439 a.)
* Buchs (10 285 a.)
Kanton Solothurn

**Kanton Solothurn** (*Kanton Solothurn* en alamaneg; *Soleure* e galleg) a zo ur c'hanton alamanek eus Suis, e gwalarn ar vro.
Anna Ac'hmatova

**Anna Ac'hmatova** (Анна Ахматова e ruseg, treuzskrivet **Anna Akhmatova** a-wechoù) a oa anv-pluenn ar varzhez rusek **Anna Andreïevna Gorenko** (Анна Андреевна Горенко), bet ganet d'an 23 a viz Mezheven 1889 ha marvet d'ar 5 a viz Meurzh 1966, unan eus barzhed anavezetañ an XX kantved el lennegezh rusek. En he oberenn e teu kaoz alies eus an amzer o tremen, eus an eñvor, hag eus pegen diaes eo skrivañ dindan gwask ar stalinouriezh. 

Lesanvet e oa bet *Rouanez an Neva*, hag ivez *Ene Oadvezh an Arc'hant*.

## Buhez
### Yaouankiz

Ganet e oa e Bolchoï Fontan, e-tal-kichen Odesa, ha hi trede a c'hwec'h bugel. Ijinour a vor e oa he zad. Adalek 1890 ez eas an tiegezh da chom da Tsarskoïe Selo, ma chomas Anna betek he 16 vloaz. Tud a beadra e oa he zud, hag abred e teskas galleg e Tsarskoïe Selo. Da 11 vloaz e krogas da skrivañ galleg met Evgueni Baratynski hag Pouchkine e oa e varzhed muiañ-karet. Gant aon ralk fallvrud war e anv e choulennas he zad diganti kemm hec'h anv en hec'h embannadurioù: kemer a reas *Ac'hmatova* da anv-pluenn dre ma oa anv he mamm-gozh tatar. Pa zispartias he zud e 1905 ez eas da chom gant he breudeur ha c'hoarezed, ha goude kregiñ da studiañ ar gwir en ur skol merc'hed e Kiev.

E-kerzh he studioù e reas anaoudegezh gant ar barzh Nikolai Goumilev, a reas al lez dezhi hag a zimezas dezhi e 1910. Miz mel a voe gante, beaj da Bariz. Ha dilezet ar wreg yaouank gant he gwaz a skampas da Afrika. Hi a veajas e-pad daou vloaz etre Italia ha Pariz. En Italia e voe merket don gant an tisavouriezh. E Pariz e tegouezhas gant Amedeo Modigliani, a voe brudet e boltredoù treset anezhi. 

Eus hec'h eured gant Goumilev, he doe ur mab, Lev Goumilev, a zeuas da vezañ un istorour a bouez hag a grouas luskad an « eurazouriezh ».
## Oberennoù
Hec'h oberenn zo anezhi barzhonegoù lourennek berr kenkoulz ha meurganoù diwar-benn marvezh ar spont stalinian evel *Requiem*. 
* Al levr " Requiem " e oa bet troet e brezhoneg gant Koulizh Kedez e 1997. 

### An « Oadvezh Arc'hant »
Gant Ac'hmatova, Ossip Mandelstam ha Goumilev, an deraouer al luskad, e voe krouet an akmeouriezh, 


Restr:Ахматова_Н.Гумилев_Л.Гумилев.jpg|Nikolaï Goumilev, Lev Goumilev hag Anna Ac'hmatova e 1916.
Restr:Modigliani78.jpg|Anna Ac'hmatova treset gant Modigliani, 1911.
Restr:1989 CPA PC 189.jpg
Restr:Anna Ahmatova's grave.jpg|Bez Anna Akhmatova.


## Liammoù diavaez
* Barzhoneg gant Anna Ac'hmatova : Requiem
* Anna Akhmatova: *Icône de la souffrance russe*.http://www.espritsnomades.com/sitelitterature/altmanakhmatova.html
Ya

**Ya** a zo ur ger brezhonek a gaver e meur a anv pe droienn.

* Ya, ur ger lakaet da adverb e geriadurioù zo (Geriadur an Here), da estlammadell gant tud all, hag a servij, n'eus forzh penaos e vije klenket, da respont d'ar goulennoù a lavarer int digor, hag a vez distaget en ur silabenn pe e div;
** Ya !, ur sizhunieg brezhonek, embannet gant Keit Vimp Bev ha renet gant Yann-Fañch Jacq;
** Ya d'ar brezhoneg, ur ger-stur gant Ofis ar Brezhoneg.
* *ya*, ur stumm eus ar verb mont, e-lec'h a, evel e-barzh *Ni a ya*, a vez lavaret ivez *Ni ac'h a*, pe *Ni az a*.
Gwiz

**Gwiz** a lavarer eus parez an tourc'h e brezhoneg. Graet e vez gant an anv-se ivez e meur a zoare all.

*Ar *wiz-ouez* eo parez an tourc'h-gouez.
*Ur wiz zo un anv dizereat ha mezhus a vez graet eus ur vaouez
** hag a zo lous ha digempenn,
** pe a venner teurel ar gwashañ kunujenn dezhi.
*Ur *wiz-Spagn* n'eo ket ur wiz, met ur vaouez skragn.
**Ar wiz* a lavarer eus ar voul ivez, er c'hoari horell.

## Troioù-lavar
Ouzhpenn se e vez lavaret
*e vezer *war gein ar wiz* pa vezer dilabour,
*ez eo ur vaouez lart *lart evel ur wiz*,
*e *tle bezañ moc'h bihan gant ar wiz* pa santer n'eo ket splann an traoù en un afer bennak.
Tourc'h

**Tourc'h** a zo un anv brezhonek, boutin ha divoutin.

*anv ul loen, par ar wiz, gwelout moc'h
*an tourc'h-gouez, pe pemoc'h-gouez
*un anv dizereat graet eus ur merc'hetaer, evel ma reer gwiz eus ur plac'h
*Tourc'h, ur gumun e Kerne
*brezhonekadur an anv kembraek Twrch
Twrch

**Twrch** zo un anv kembraek, kar ha par d'ar ger tourc'h e brezhoneg, 
*hag a reer eus an tourc'h-gouez (*Sus scrofa*) e kembraeg 
*hag a gaver en anv *twrch daear*, da lavarout eo *tourc'h douar*, anv ar c'hoz e kembraeg
*hag a gaver en anv Twrch Trwyth, an hoc'h-gouez hud en danevell Kulhwch hag Olwen, er Mabinogi 
*en anvioù-lec'hioù e Kembre:
** Cwmtwrch 
** Afon Twrch , anv meur a stêr e Kembre.

## Pennad kar
*Tourc'h
Twrch Trwyth

**Twrch Trwyth** zo anv un tourc'h-gouez euzhus a rank Culhwch mont da chaseal en danevell kembraek Kulhwch hag Olwen, er Mabinogi. Twrch eo mab ar priñs Tared, a zo dindan gazel-gê. Kontammet eo e zent; ur sizailh, ur grib hag un aotenn a zo war e benn etre e zivskouarn.

## Trevelloù ar ramz Ysbaddaden
Culhwch zo bet goulennet outañ, gant Ysbaddaden Pencawr, ar ramz a zo tad da Olwen, mont da gerc'hat krib ha sizailh diwar benn Twrch. Diwezhatoc'h en istor e tesker ez eus un aotenn ouzhpenn. Ezhomm zo eus ar binvioù-se da droc'hañ blev ar ramz. Goude-se e lavar Ysbaddaden n'eus nemet ur c'hi a c'hall hemolc'hiñ Twrch, ha Drudwyn an hini eo.

## Gerdarzh
Kenster eo an anvioù Twrch ha tourc'h, ha kar int d'ar ger iwezhonek *orc*, a gaver en *Orc tréith*. Hoc'h-gouez avat eo ster an anv amañ. 

### Hemolc'hiñ Twrch Trwyth
Gant an hemolc'h e ya ar braz eus eil hanterenn an danevell *[[Kulhwch hag Olwen]]*, ha kontet eo dre ar munud pe dre hent ez eont ha piv a ro bec'h. Daoust ma'z eo d'ar paotr Culhwch eo bet roet al labour, ha dezhañ e vo roet ar plac'h, eo Arzhur hag e dud a ra an hemolc'h hag al labour. 

### Lazhañ Twrch Trwyth
Goude bout kiriek da varv meur a hini eus bagad Arzhur e teu ar re-se a benn da dapout krog en aotenn, sizailh ha krib, kaset an hoc'h-gouez e-maez da Gerne-Veur, ha beuzet al loen.

## Menegoù all
Kaoz zo eus Twrch Trwyth en *[[Historia Britonum]]*:

:Ur marzh all zo er vro anvet Buelt. Ur bern mein a zo, ha war ur maen eus ar bern ez eus roud eus pav ur c'hi. Pa chaseas an hoc'h Troynt [=Twrch Trwyth], Cabal [*Cafall*], a oa ki ar brezelour Arthur, a reas ur roud er maen gant e droad, hag Arthur a-c'houdevezh... ur bern mein e-kichen ar maen e oa roud pav ar c'hi ennañ, hag e vez graet Carn Cabal anezhañ. Ha dont a ra tud hag a gemer ar maen en o dorn e-pad un deiz hag un noz, hag en deiz war-lerc'h emaén en-dro war ar bern.

## Liammoù diavaez
*Skrid ''Culhwch hag Olwen'', hervez skrid aoznek Charlotte Guest.
*https://web.archive.org/web/20090207074329/http://camelot.celtic-twilight.com/infopedia/t/twrch_trwyth.htm
*Celtic Folklore, Welsh and Manx (pdf), gant Sir John Rhys, ennañ munudoù diwar-bouez al lec'hanvioù a gaver e danevell ar chaseadenn ha gerdarzh *Twrch Trwyth* hag *Orc Tréith*.
Hoc'h-gouez

An **hoc'h-gouez**, pe **tourc'h-gouez**, (*Sus scrofa*) a zo ur bronneg kar d'ar moc'h doñv.

## Mojennoù
Anaout a reer moc'h-gouez
* e mojennoù Herakles, pan a da chaseal hoc'h-gouez koad ar menez Erimantos,
* er Mabinogi, Twrch Trwyth.
Asam

**Asam** (অসম [asam] en asameg, yezh pennañ ar vro), pe **Assam** diwar skouer ar saozneg, zo unan eus stadoù India. Tremen 26 milion a annezidi zo en Asam (2001), war ur gorread 78 438 km². Guwahati eo kêr vrasañ Asam met Dispur, e tolpad-kêrioù Guwahati, eo ar gêr-benn. An div yezh pennañ komzet er stad eo an asameg hag ar banglaeg (*bengali*); yezhoù all a vez kaozeet eno ivez evel ar yezhoù bodek, anezho yezhoù tibetek komzet ivez e Bhoutan.

En-dro da Asam emañ stadoù Arunachal Pradesh, Nagaland, Manipur, Mizoram ha Tripura en hanternoz hag er reter, Meghalaya er c'hreisteiz ha Kornôg Bengal er c'hornôg. Harzoù en deus ivez gant Bhoutan er gwalarn ha Bangladesh er mervent. 

Brudet eo plantadegoù te Asam.

## Istor
E 1826 hepken e voe aloubet Asam gant ar Saozon ha staget ouzh ar peurrest eus India. 

Pa voe rannet Pakistan hag India, div stad nevez dizalc'h diouzh Breizh-Veur, e c'holoe Asam an holl douaroù a oa e biz India, etre Pakistan ar Reter (Bangladesh bremañ), Sina ha Birmania. Tamm-ha-tamm, a-hed ar bloavezhioù, e voe krouet stadoù bihan all er reter, diwar-goust Asam. Ar wech diwezhañ ma oa bet rannet Asam a oa e 1972, pa oa bet krouet stad Meghalaya, en-dro da gêr Shillong a oa kêr-benn Asam betek neuze. Dispur a zeuas da vezañ kêr-benn nevez stad Asam.

Abaoe 1979 ez eus un emsavadeg kaset war-raok gant ar United Liberation Front of Asom (ULFA), ur strollad a stourm gant armoù da c'houlenn dizalc'hiezh Asam diouzh India. 

## Liammoù diavaez

* Lec'hienn ofisiel gouarnamant Asam (e saozneg)
Spagn (anvadurezh)

**Spagn** zo
*anv ur vro, 
*ur ger a gaver e meur a anv brezhonek
**en anvioù gwez: 
***oulm-Spagn
***derv-Spagn
***huegan-Spagn
**en anvioù plant zo: 
***pebr-Spagn
**en anvioù evned
***klujar-Spagn
***yar-Spagn
**en anv ur ouenn chas : ki-Spagn, anv all ar spagnol, en o zouez spagnol Breizh
*e troiennoù dizereat
***[[gwiz]]-Spagn*: ur wiz-Spagn n'eo ket ur wiz, met ur vaouez skragn
**ur *pok Spagn*, ur seurt pokoù gouest da vrazezañ ur vaouez
Skol-veur Breizh-Izel

**Skol-veur Breizh-Izel** pe "Skol-veur Brest" (*Université de Bretagne-Occidentale / UBO* an anv gallek ofisiel) zo ur skol-veur liesdanvezel staliet e Brest, Kemper, Roazhon, Montroulez, Gwened, Sant-Brieg.

Un 20&nbsp;000 studier bennak a zo enskrivet en ur gevrenn warn-ugent.

Div dachenn zo dezhi e Brest, unan e kreiz-kêr hag eben e karter ar Bougen.

Skourr Kemper a zo digor abaoe 1998 : graet e vez *Kreizenn skol-veur Pêr-Jakez Heliaz* anezhañ.

E 2017 e oa bet sinet ar garta *[[Ya d'ar brezhoneg]]* gant ar skol-veur.

## Levrlennadur
* KOSTIOU Jeremi, *Studierien war an dachenn*, e-barzh Ya !, niv. 410, miz Ebrel 2013, p.&nbsp;7.

## Notennoù
Tu arbennek

Er yezhoniezh e vez implijet an termen **tu arbennek** (saoz.: "*[[:en:Causative|causative voice]]*") evit komz eus un tu yezhadurel pa vez treuzfurmet frammadur kevreadurel diazez ur frazenn, o tont da vezañ arguzenn amskouer ur verb tranzitivel ar graer yezhadurel, en ur lakaat fiz ar verb da greskiñ (+1). Ma van div arguzenn a dalvez da c'hraer ar frazenn goude treuzfurmadur ar frazenn en tu arbennek e rank unan anezhe da vezañ un arguzenn amskouer.

Implijet e vez an tu arbennek gant ar mongoleg hag ar japaneg, da skouer e japaneg:

## Gwelit ivez:
* Arbennelezh
* Tu eneparbennek
* Tu yezhadurel
* Verb ergativel
Banjul

**Banjul** (anvet gwechall *Bathurst*) eo kêr-benn Gambia, gant 34.828 a annezidi (e 2003). An trede kêr vrasañ eo e Gambia goude Serrekunda ha Brikama. Emañ Banjul war bord ar Meurvor Atlantel, en aber ar stêr Gambia.

Banjul a voe savet e 1816, evit ar c'henwerzh hag an arme, pa oa ar Rouantelezh Unanet o klask lakaat urzh e kenwerzh ar sklaved. Anvet e oa *Bathurst* betek 1973, e koun Henry Bathurst, a oa bet gwechall oc'h ober war-dro an drevadenn saoz.

Banjul zo ur porzh-mor a bouez evit Gambia : drezañ e vez ezporzhiet an arachidez gounezet er vro.
Tourmantin

**Tourmantin** a zo
*gwez, ar gwez-tourmantin,
*rousin, a denner eus ar gwez-tourmantin, 
**al liñvenn strilhet diwar ar rousin-se
Caria

**Caria** zo
* ur vro gozh en Azia Vihanañ, gwelout Karia
*anv meur a barrez e Portugal
**Caria (Moimenta da Beira), e Moimenta da Beira
**Caria (Belmonte), e Belmonte.
Taleg

Un **taleg** a c'hall bezañ meur a dra :
*un den gant un tal bras, deuet da vezañ un anv-tiegezh brezhonek
** tud vrudet :
*** Rozenn Taleg (g. e 1986), kanerez vrezhonek 
*** Anthony Le Tallec (g. e 1984), melldraoder
*** Camille Le Tallec (1906-1991), priour
*** Damien Le Tallec (g. e 1990), melldraoder
*** Didier Le Tallec (g. e 1961), melldroader
*** Olivier Tallec (g. e 1970), skrivagner evit ar vugale ha skeudennaouer
*** Patrick Le Tallec (g. e 1954), matematikour
* ur pesk, an taleg, pe *Sparus aurata*
* ur yezh eus Tchad, en Afrika: an taleg
Banv

**Banv** zo
*anv ar wiz pa vez moc'h bihan warni;
***binvi* a larer eus ar *gwizi*
**ar vanv gozh*, anv ar par c'hwec'h er c'hoari domino.
Matmatah

**Matmatah** zo ur strollad sonerezh rock bet krouet e Brest e 1995 p'o deus kejet Stan ha Sammy (hag a oa un duo anvet "Tricards Twins") gant Eric ha Fañch e tavarnioù Brest.

Stan eo a ginnigas an anv *Matmatah* evit ar strollad, en abeg d'ar gêriadenn-geviioù dunizian heñvelanvet, Matmata.

E miz Gouere 1997 e teuas er-maez o *single* gentañ, *Lambé An Dro* ha *Les Moutons* enni. Berzh a reas diouzhtu, plijout a ra ar rock gant ur son keltiek, 30 000 skouerenn a voe gwezhet.

## Izili
### En disparti
* Tristan Nihouarn (Stan) kan, oud, klavier, gitar ha fleüt
* Cédric Floc'h (Sammy), gitar ha kan
* Éric Digaire (Éric), gitar boud, gitar, kan ha piano
* Benoît Fournier (Scholl), toserezh ha toumperezh

### Bet ezel
* Jean-François Paillard (Fañch) toserezh ha toumperezh

## Istor
### An deroù
Stan ha Sammy a vez oc'h ober abadennoù e tavarnioù Brest gant an anv Tricards Twins. Pa gejont gant Fañch hag Eric e stummont ur strollad nevez gant an anv Matmatah. Diazezet eo an anv-se war anv ur gêriadenn e Tunizia, Matmata, ma 'z ae Stan da vakañsiñ e-pad e yaouankiz. Savet eo ar gêr-se er roc'h penn-da-benn, ar ganaouenn *Troglodyte* (war ar bladenn *[[La Ouache]]*) a gomz anezhi. Met brudet eo kentoc'h ar gêriadenn-se evit bezañ degemeret an dro-filmañ *[[Star Wars]]*.

## Pladennrolladur
*Pennad pennañ : Dastumad pladennoù Matmatah
### Albomoù studio
* 1998 : *[[La Ouache]]*
* 2001 : *[[Rebelote]]*
* 2004 : *[[Archie Kramer]]*
* 2007 : *[[La Cerise]]
* [[2014]] : *Antaology*, dastumad
* [[2015]] : *Best-of Antaology* (Deluxe), dastumad
* [[2017]] : *Plates Coutures*

=== Live ===
* [[1999]] : *Concert Matmatah* (4 zon)
* [[2002]] : *Lust for a Live*
* [[2007]] : *28, Capucines*, ouzhpennadenn da *La Cerise*
=== Maxi single ===
* [[2006]] : *...and Times Goes Friendly*
* [[2008]] : *Bande à Part*

=== DVD ===
* [[2003]] : *Piste Off !*

== Fin ar strollad ==
D'ar 6 a viz Du 2007, goude 13 bloaz bezoud, ar strollad a lavar eo echu gant Matmatah : « *aussi bien artistiques que professionnelles, chacun d’entre nous ayant pour désir de continuer différemment son aventure musicale'' », a ouzhpenn ar strollad, hag a reas memestra e dro e-pad ar goañv, evel ma 'z eo dleet betek ar 15 a viz Kerzu. Met ar strollad a lavar memestra e tistroio en hañv evit un nebeud abadennoù evit lavaret kenavo d'e arvesterien.

## Liammoù diavaez
* Lec'hienn ofisiel
* My Space ar strollad
* Poltriji eus ho abadennoù e 2007
* Komzoù ar strollad
Verb eneparbennek

Er yezhoniezh e vez implijet an termen **verb eneparbennek** (saoz.: "*[[:en:Anticausative verb|anticausative verb]]*") evit komz eus ur verb amdranzitivel a dalvez da dispelgañ un darvoud o tennañ da stad pe da berzh-mañ'r-perzh rener ar verb hep reiñ titour semantikel diwar-benn arbenn an darvoud-se. 

Un arguzenn nemeti en deus ur verb eneparbennek (ar rener yezhadurel) hag a dalvez da c'houzañver an ober, da skouer

Un arbenn pe ur graer kuzh en devez an ober kaset da benn gant seurt verboù met ne c'hell ket bezañ displeget war-eeun oc'h implijout frammadur kevreadurezhel ur verb eneparbennek.

Da skouer:

* "terriñ": "terriñ a reas ar werenn" = "lakaet e oa bet da derriñ/da vezañ torr abalamour d'un arbenn bennak"

N'eo ket an tu-gouzañv ur savadur eneparbennek, rak daoust ha ma c'hell bezañ diverket ar graer yezhadurel tu-gouzañv c'hell bezañ vez diverket e c'hell bezañ meneget er frazenn (d.s. "Gwalc'het e oa bet ar c'hi" pe "Gwalc'het e oa bet ar c'hi gant Yann"). En tu-eneparbennek avat, da lâret eo pa dalvez ur verb arbennek da verb pennañ ar rannfrazenn n'eo ket dav menegiñ ar graer er frammadur kevreadurezhel evit ma vefe sklaer e oa bet kaset da benn an ober gant unan bennak pe gant un dra bennak, da skouer:

: **Tu-eneparbennek**:
:: "Terriñ a reas ar prenestr"
:: (*"Terriñ a reas ar prenestr gant Yann")

: **Tu-gouzañv**:
:: "Torret e oa bet ar prenestr (gant Yann)"

: **Stad**: 
:: "Torr e oa ar prenestr"

## Frammadur brizhemober
Peurliesañ er yezhoù romanek, hag ivez e yezhoù all evel ar yezhoù slavek e saver an tu eneparbennek a-drugarez d'ur ur frammadur kevreadurezhel diazezet war implij ur raganv brizhemober stag gant ur verb tranzitivel, da skouer 

* e spagnoleg:
: *El vidrio se quebró* ("Terriñ a reas ar gwer")
: *Se está hundiendo el barco* ("O c'houelediñ emañ ar vag")
* e galleg: 
: *Les poissons se pêchaient et se vendaient* ("Pesketaet ha gwerzhet e veze ar peket" / "Pesketañ ha gwerzhañ ar pesked a raed")
* e kroateg:
: *Staklo se razbilo.* "Terriñ a reas ar gwer"

Implijout a reer an hevelep frammadur gant verboù amdranzitivel evit sevel an tu-etre.

## Gwelit ivez:
* Arbennelezh
* Tu arbennek
* Tu yezhadurel
* Tu-etre
* Verb amakuzativel

## Liammoù diavaez ha levrlennadur
*Changing valency: Case studies in transitivity (edited by R. M. W. Dixon & A. Y. Aikhenvald, Research Centre for Linguistic Typology, Le Trobe University, Melbourne)
Sizailh

Ur **sizailh** zo ur benveg gant div aotenn lemm, staget dre ar c'hreiz, da droc'hañ danvez pe blev, pe paper a-wechoù. 

## Kemeniñ
Gant an nadoz eo unan eus binvioù ar c'hemener. 

## Keginañ
Keginerien zo o devez ur sizailh da droc'hañ kig. Surjianed ivez.

## Istor

Ar sizailh divaotennek staget en o c'hreiz a vije bet ijinet war-dro 100 goude JK en impalaeriezh roman. Anavet e oant ivez er Reter Pellañ. Servij a raent da gentañ da droc'hañ gloan diwar gein an deñved. 
Adal an IXvet kantved e oant binvioù ordinal en Europa hag Azia. 

Ar c'hentañ sizailhoù evit kleizarded zo bet aozet war-dro 1880.

## Yezh
* Diwar levezon ar galleg e kred lod n'eo ket ur ger unan: pa vez lavaret *sizailhoù* e komzer eus daou venveg, ha n'eo ket eus unan. 
* Tud zo a ra meskaj gant ar gerioù *sizailh* ha kizell, abalamour moarvat ma n'eus nemet ur ger e galleg evit an daou venveg.
Lydia

**Lydia** a oa ur vro gozh en Anatolia, war aod Mor Egea, ha Sardeis he c'hêr-benn. Anavezet e oa gant Homeros evel "Meonia". Anv eus Lydia a gaver e mojennoù Herakles hag Omfale, pe re Tantalos ha Pelops, hendadoù an Atrided.

Brudet eo ar roue Gyges, hag ar roue all Krezuz hag e binvidigezhioù bras.
Tourig-ar-prad

C'hoari **tourig-ar-prad** a zo c'hoari kerzhout war an daouarn gant an divhar er vann.

N'eo ket tre en em zerc'hel war ar penn eta, evel a vez graet er yoga, lakaomp.

## Pennad kar

*tour
Tu-etre

Er yezhoniezh e vez implijet an termen **tu-etre** (saoz.: "*[[:en:Grammatical voice|middle voice]]*") evit komz eus un tu yezhadurel hanter-hent etre an tu-gra hag an tu-gouzañv, dre ma ne c'hell ket bezañ renket ar rener nag evel c'hraer rik na da c'houzañver rik ar frazenn, gantañ perzhioù o tennañ koulz d'an eil ha d'egile.

En tu-etre e talvez ar rener da c'hraer ha da c'houzañver an ober war un dro, da lâret eo e c'hell talvezout ez-semantikel da emoberezh (un ober graet dezhañ e-unan pe evitañ e-unan) pe da genemobererezh (un ober graet an eil d'egile/eben) seul wezh ma vez liester ar rener, da skouer:

* e sañskriteg
: यज॑ते (yájate): "aberzhiñ a ra evitañ e-unan" (tu-etre rik)
: शेते॑ (śéte) "en e c'hourvez emañ"  (*media tantum* amdranzitivel),

## En henc'hresianeg
E henc'hresianeg eo alies emoberek ster an tu-etre, a c'hell bezañ tranzitivel pe amdranzitivel. A-wezhoù e c'hell bezañ implijet an hevelep frammadur evit merkañ an arbennelezh.

Kenglotaat a c'hell stumm an tu-etre gant hini an tu-gouzañv, da skouer:
	
: **Tu-etre (tranzitivel)**:
* Ἀνὴρ τιμᾶται ("En em enoriñ a ra un den" = "Kanañ a ra meuleudi dezhañ e-unan")

: **Tu-etre (amdranzitivel: ''media tantum'')**:
* κεῖμαι ("em gourves emaon")

: **Tu-gouzañv**:
* Ἀνὴρ τιμᾶται ὑπ' ἀνδρός ("Enoret e vez un den gant un den (all)"

Verboù emober rik pe verboù deponant int deuet da vezañ e gresianeg a-vremañ. 

## E latin hag er yezhoù romanek
Diorroet e oa bet verboù deponant al latin diwar tu-etre ar c'hent-indezeuropeg

* e latin :
: *inquinor* "en em louzañ a ran": *media tantum* tu-etre (stumm-emober)
: *sequor* "heuliañ a ran":  *media tantum* tu-gra

Deuet d'o zro da vezañ verboù brizhemober (*media tantum*) implijet gant meur a yezh romanek a-vremañ, da skouer:

* e galleg:
:*Je me souviens* ("Soñj am eus")

* e spagnoleg:
: *Me cayo* ("Kouezhañ a ran")

## En islanedeg
Unan eus ar yezhoù indezeuropek a-vremañ ral pe raloc'h implijet gante un tu-etre rik eo an islandeg merket gant al lostger "*-st*", da skouer:

* *matast* "debriñ": amdranzitivel (*media tantum*)
* *sjást* "bezañ gwelet: kevatal d'an tu-gouzañv
* *klæðast* "en em wiskañ": stumm-emober

## Gwelit ivez:
* Tu yezhadurel
* Tu-gouzañv
* Verb deponant
* Emobererezh
* Kenemobererezh