open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Gwener ar Groaz (pezh-c'hoari)

***Gwener ar Groaz*** zo titl ur pezh-c'hoari berr (un arvest) gant Jarl Priel bet embannet en niverenn 25 (Meurzh - Ebrel 1951) eus ar gelaouenn Al Liamm - Tir na n-Óg.

Ma fizier er pezh a oa bet skrivet gant an oberour e-unan e oa bet peurechuet e bezh-c'hoari gantañ d'an 29 a viz Meurzh 1950 (*29-III-1950*) en e di e Priel (Aodoù-an-Arvor).

## An tudennoù
* **Miriam**, gwreg ar c'here Simon ar Sirenead,
* **Lia**, unan eus amezegezed Miriam (ne vez nemet damglevet he mouezh er penn-kentañ),
* **Andrev**, mab da Simon ha Miriam (ne vez na gwelet na klevet),
* **Rufus**, mab da Simon ha Miriam (ne vez na gwelet na klevet),
* **Rebekka**, unan eus amezegezed Miriam,
* **Noemi Vihan**, merc'h ar baraer,
* **Salome**, unan eus amezegezed Miriam,
* **Simon** ar Sirenead, kere diouzh e vicher,
* **An Druilheg** a ziskouezo bezañ an torfedour **Barrabas** e gwirionez, kenderv da vMiriam,
* **Ar Roman**, ur soudard anezhañ,
* **Eleazar**, kambrer Miriam,
* **Zadok**, ur Sadusead anezhañ.

## Ar pezh-c'hoari
Ur Gwener d'enderv e Jeruzalem, e ti ar c'here Simon. Hec'h-unan-penn emañ Miriam er ger, aet he gwaz da gerc'hat keuneud ha louzoù-kegin beure-mat hag he daou vab ne oar-hi ket da belec'h an diaoul. Latennet-mat eo ar vaouez hag o klakenniñ gant amezegezed dezhi e klev Miriam ez eus bet c'hoarvezet darvoudoù iskis a-walc'h : straket un taol-kurun ken e oa deuet an oabl da vezañ du-peg, peurroget stign an Templ ha krenet an douar a-hervez... Kaset ez eus bet tri zorfedour d'ar marv da Venez Kalvar ha tapet he gwaz da reiñ skoazell d'unan anezhe ha ne oa ket evit dougen e groaz. Ur Gwener hep e bar e vo hemañ : Gwener-ar-Groaz.
John D. Loudermilk

**John Dee Ebe Sneezer Loudermilk**, ganet d'an 30 a viz Meurzh 1934 e Durham (North Carolina), zo ur c'haner ha saver-sonioù stadunanat. Darn eus e ganaouennoù zo bet lakaet e yezhoù all.

## E ganaouennoù
### E bladennoù
#### Albomoù

### Pladennoù bihan

### Gant tud all

### Kanaouennoù savet evit tud all
* 1956 - A Rose and a Baby Ruth (George Hamilton IV)
* 1957 - Sittin' in the Balcony (Eddie Cochran)
* 1959 - Waterloo (Stonewall Jackson mit Marijohn Wilkin) 
* 1961 - Ebony Eyes (Everly Brothers)
* 1961 - Top 40, News, Weather and Sports (Mark Dinning)
* 1962 - Sad Movies Always Make Me Cry (Sue Thompson)
* 1963 - Talk Back Trembling Lips (Ernest Ashworth und Johnny Tillotson)
* 1963 - Bad News (Johnny Cash) und (Boxcar Willie)
* 1963 - Abilene (George Hamilton IV, Waylon Jennings)
* 1964 - Tobacco Road (The Nashville Teens, War, Lou Rawls, David Lee Roth, Edgar Winter)
* 1968 - I Wanna Live (Glen Campbell)
* 1968 - Then You Can Tell Me Goodbye (Casinos - Eddy Arnold) 
* 1968 - It's My Time (Everly Brothers)
* 1969 - Indian Reservation (Don Fardon) ha (The Raiders)
* 1973 - Blue Train (George Hamilton IV)
* 1978 - Break My Mind (Vern Gosdin)

## E yezhoù all
*Road Hog, anavezet e portuigaleg hag e galleg
*Tobacco Road, lakaet e galleg, kanet gant Dick Rivers. Unan eus doareoù gwellañ ar ganaouenn a oa gant Jefferson Airplane. 

## Liammoù diavaez
* John D. Loudermilk o kanañ
Yves Floc'h

**Yves Floc'h**, bet ganet e Plougerne d'ar 24 a viz Mae 1906 hag aet d'an Anaon e-kichen Douarnenez d'an 12 a viz Eost 1990 (douaret eo e Dinan), a oa ul livour breizhat, poltredour-gweledvaour, hag ur c'helenner war an tresañ adalek 1933 betek 1971.

Mab henañ da gouerien, ne gomzas nemet brezhoneg betek an oad a c'hwec'h vloaz. Yann-Vari Perrot an hini eo a verkas pegen donezet e oa Yves Floc'h war an tresañ. Studiañ a reas e Roazhon hag e Pariz. Desker e voe da Louis-Marie Désiré-Lucas.

Pried e oa da vMarguerite Villard, merc'h d'ar barzh-kazetenner René Villard (1875 - 1940) ha merc'h-vihan d'al livour Jean-Marie Villard (1828 - 1899). 

## Un nebeud oberennoù
* "Porzh Gwened" (*Le port de Vannes*), 1952
* "Porzh Gwened" (*Le port de Vannes*), 1968
* "Sant-Kadou" (*Saint-Cado*), 1969

## Levrlennadur
* *Yves Floc'h*, Jacques Petit, 1992
* *Peintres des Côtes de Bretagne*, Léo Kerlo ha Jacqueline Duroc, Chasse-Marée, 2007, ISBN 9782914208864
* *War roudou Yves Floc'h*, Le temps des livres, 96 p., 2000

## Liammoù diavaez
*  ''Yves Floc'h – Peintre de Bretagne''
Mary Pope Osborne

**Mary Pope Osborne**, bet ganet **Mary Pope** d'an 20 a viz Mae 1949 e Fort Sill (Oklahoma, Stadoù-Unanet Amerika), a zo ur skrivagnerez stadunanat evit ar yaouankiz. Brudet eo he heuliad romantoù Magic Tree House troet e 30 yezh ha 100 milion a skouerennoù gwerzhet.
Alfonso VI León

**Alfonso VI León** (1047- Toledo, 1109), lesanvet *el Bravo* (an hini gouez), a renas e León war-lerc'h e vreur, Sancho II Kastilha ha León (1037-1072), hag e Galiza ha Kastilha.

Kemer a reas kêr Toledo, en 1085. Faezhet e voe en emgannoù Uclés, ma varvas e bennhêr, an infant Sancho Alfónsez, ha Sagrajas . 

## Dimezioù ha bugale
Meur a wech e timezas.
*En 1067 da *Agata Normandi*, merc'h da Gwilherm Iañ, roue Bro-Saoz, ha da Matilda Flandrez, nemet mervel a reas-hi a-raok an eured.

*En 1069 da Inés Akitania, merc'h d'an dug Guido Guillermo VIII Akitania ha d'e bried Matilde de la Marche. Inés avat ne oa nemet dek vloaz, ha ret e voe gortoz ken na voe en oad da eurediñ, da bevarzek vloaz eta, a-raok an eured e 1073 pe deroù 1074. Mervel a reas e Mezheven 1078, da 19 vloaz.

*Ne chomas ket intañv pell amzer, rak en 1079 ec'h addimezas da Constanza de Borgoña, ur briñsez c'hall, intañvez ar c'hont Hugo III de Châlon, hogen divugel. Honnezh a oa merc'h da Roperzh II Bourgogn, dug Bourgogn, ha merc'h-vihan Roperzh II Bro-C'hall, roue Bro-C'hall ha mab da Huon Capet. ur verc'h o doe:

** Urraca Iañ León (1081–1126), a renas war-lerc'h he zad Alfonso. Div wech e timezas:
*** d'ar priñs gall Raimundo de Borgoña 
*** ha da Alfonso Iañ Aragon (*el Batallador*), roue Aragon. Bec'h a savas etreze, ha brezel da-heul.
War he lerc'h e renas he mab (ha mab da Raimundo de Borgoña), Alfonso VII León *el Emperador*.

*E miz Du 1093 ec'h addimezas adarre da Berta, ha n'ouzer ket piv e oa he zud, hag a varvas divugel e dibenn 1099.

N'ouzer ket mat pe e timezas gant Zaida pe ne reas ket. Hervez ar c'hronik *[[De rebus Hispaniae]]*, savet gant Rodrigo Jiménez de Rada, arc'heskob Toledo, eo meneget evel pried da Alfonso VI. Hervez ar c'h- *[[Crónica najerense]]* hag ar *[[Chronicon mundi]]* avat e oa serc'h ha n'eo ket pried da Alfonso VI. N'ouzer ket ivez ha krog e oa Alfonso ha Zaida d'en em zaremprediñ a-raok pe goude marv ar rouanez Constanza. Hervez Gonzalo Martínez Díez, e voent euredet goude ar bloaz 1100, divastardet o mab, a deuas neuze da vezañ priñs pennhêr ar rouantelezh kristen León. Tri bugel o doe: 

* Sancho Alfónsez (1093–1108), e vab nemetañ ha pennhêr ar rouantelezh. Lazhet e voe en emgann Uclés, ur glac'har bras d'e dad. 
* Elvira Alfónsez (1100–1135), dimezet en 1117 da Ruggero II, roue Sikilia, ha bugale dezho.
* Sancha Alfónsez (1101–c. 1125), dimezet da Rodrigo González de Lara, kont Liébana, ha dezho bugale:
** Elvira Rodríguez de Lara, dimezet d'ar c'hont Ermengol VI de Urgel. Addimeziñ a reas Rodrigo da Estefanía Ermengol war-dro 1135.

Eus e zarempred gant Jimena Muñoz en doe div verc'h:
* Teresa Alfónsez (1083/1085–1130). Kontez Portugal pa zimezas da Henrique de Borgonha. O mab Alfonso Enríquez, a voe kentañ roue Portugal.
* Elvira Alfónsez (c. 1079–d. abril 1157), a zimezas da Remont IV Toloza, kont kont Toloza, ha goude intañveziñ, da 'r c'hont Fernando Fernández de Carrión.

Addimeziñ a reas c'hoazh, en 1108, da Beatriz de Este, merc'h d'an dug d'Este. Hogen mervel a reas ar roue dindan bloaz. Neuze e tistroas ar rouanez d'he bro hag addimeziñ a reas eno. Beziet e voe en iliz-veur Pavia.
Kentañ Ministr ar Rouantelezh-Unanet

Ar **C'hentañ Ministr** eo penn ar gouarnamant e Rouantelezh Unanet Breizh-Veur ha Norzhiwerzhon.

## Roll ar C'hentañ Ministred
Jean-Louis Ughetto

**Jean-Louis Ughetto**, bet ganet d'ar 1añ a viz Genver 1938 e ? hag aet da Anaon e miz Mezheven 2011 e Pariz, a oa ijinour ar son er sinema hag ur skrivagner gall.

## Goproù
Da-geñver lid ar Césars e voe deroet Priz ar gwellañ son dezhañ :
* evit *[[L'Argent]]* (Robert Bresson) e 1984,
* evit *[[Rendez-vous]]* (André Téchiné) e 1986, a-gevret gant Dominique Hennequin,
* evit *[[Les Innocents]]* (André Téchiné) e 1988, a-gevret gant Dominique Hennequin.
Veronica Veronese

**Veronica Veronese** zo un eoullivadur gant al livour saoz Dante Gabriel Rossetti e 1872 hag Alexa Wilding en devoa kemeret da batrom. Abaoe 1935 emañ an daolenn en Delaware Art Museum e SUA.
Ophelia

**Ophelia** zo un anv-bihan saoznek, deuet eus an henc'hresianeg. 

## Brud
Un anv-bihan ral a-walc'h eo. Dont a ra ar brudig anezhañ eus Hamlet, trajedienn Shakespeare.

## Yezhoù all
**Ofélia* pe *Ofilia*, e portugaleg; *Ofeliano*, stumm deveret evit ar baotred
**Ofelia*, en italianeg ha spagnoleg
**Ophélie*, e galleg

## Tud
*Ofelia de Aragón (1888 - 1980 ), anv-micher ar ganerez spagnol *Jacinta Roy Yagüe*. 
**Ophélie Winter*, kanerez c'hall

## Lennegezh
**Ophelia*, merc'h Polonius e pezh-choari Hamlet, gant William Shakespeare; poltredoù anezhi zo bet graet kalzig, diwar brud ar pezh.
**Ophelia St. Clare*, er romant Uncle Tom's Cabin
**Ophélie*, barzhoneg gant Artuhr Rimbaud.

## Liverezh
Meur a daolenn zo anvet Ophelia, pe Ophélie:
**La mort d' Ophélie, e 1844 gant [[Eugène Delacroix]]
* [[Ophelia (Millais)‎ |Ophelia]], e 1852 gant [[John Everett Millais]]
**Ophelia*, e 1863-64 gant [[Arthur Hughes]]
**Ophelia*, e 1870 gant [[Pierre Auguste Cot]]
**Ophélie*, e 1883 gant [[Alexandre Cabanel]]
**Ophelia*, meur a daolenn gant [[John William Waterhouse]] (etre 1889 ha 1910)
**Ophelia*, e 1895 gant [[Paul Albert Steck]]


<gallery>
Arthur_Hughes_-_Ophelia_(Second_Version).JPG | *'Ophelia*', gant [[Arthur Hughes]] (1863-64)
Alexandre Cabanel, Ophelia.JPG|*Ophélie* gant [[Alexandre Cabanel]] (1883).
JWW Ophelia 1889.jpg|*Ophelia* gant [[John William Waterhouse]] (1889)
John William Waterhouse - Ophelia (1894).jpg|*Ophelia* gant [[John William Waterhouse]] (1894).
John William Waterhouse - Ophelia (1910).jpg|*Ophelia'' gant John William Waterhouse (1910).



## Traoù all
*171 Ophelia, un asteroidenn
*Ophelia (loarenn), unan eus loarennoù Ouran
Yvette L'Héritier

**Yvette L'Héritier** (1907-2004) a oa livourez. Nizez e oa da Léon Hamonet (1877-1953), livour breizhat genidik eus Erge-ar-Mor.

## Un nebeud oberennoù
* "Roc'h Goueon" (*Le Fort La Latte*)
* "Erge-ar-Mor" (*Erquy*)

## Levrlennadur
* *Peintres des Côtes de Bretagne*, Léo Kerlo ha Jacqueline Duroc, Chasse-Marée 

## Liammoù diavaez
* Salle virtuelle Erquy
Emma Herland

**Emma Herland**, bet ganet e Cherbourg (Manche) d'ar 16 a viz C'hwevrer 1855 hag aet d'an Anaon e Kemper d'ar 5 a viz Genver 1947, a oa livourez.

Studiañ a reas e Brest ma oa bet kaset he zad evit e labour. Mont a reas da chom da gKonk-Kerne war-dro 1885 ha da gKemper war-dro 1920.

Merc'hed bihan ha plac'hed yaouank he doa livet dreist-holl.

Ur straed zo en hec'h anv e Kemper.

## Un nebeud oberennoù
* "Stammerezed war gae Konk-Kerne" (*Tricoteuses sur le quai de Concarneau*)

## Levrlennadur
* *Peintres des Côtes de Bretagne*, Léo Kerlo ha Jacqueline Duroc, Chasse-Marée, 2006, ISBN 9782914208833
Kumuniezh kumunioù ar Renk hag ar Froudveur

**Kumuniezh kumunioù ar Renk hag ar Froudveur** a oa anezhi ur gumuniezh kumunioù, e Bro Dinan, e departamant Aodoù-an-Arvor, e Breizh. Krouet e voe e 1994. Rannet e oa bet d'ar 1 a viz Genver 2017 etre Dinan Tolpad-kêrioù (3 c'humun) ha kumuniezh kumunioù Aod an Emrodez (1 gumun).

Edo he sez e Plouhern. He frezidant diwezhañ a oa Raymond Armange, eilmaer Langorlae.

## Kumunioù
Ar gumuniezh kumunioù a yae 4 c'humun d'ober anezhi:
* Langorlae
* Plelin-Tregavoù
* **[[Plouhern]]** (sez)
* Tremereg

## Liamm
* Lec'hienn web ar gumuniezh kumunioù

## Notennoù ha daveoù
Kumuniezh kumunioù Bro Matignon

**Kumuniezh kumunioù Bro Matignon** a oa anezhi ur gumuniezh kumunioù, e Bro Dinan, e departamant Aodoù-an-Arvor, e Breizh. Krouet e voe e 1996. Rannet e oa bet d'ar 1 a viz Genver 2017 etre Dinan Tolpad-kêrioù (7 kumun) ha Lambal Douar ha Mor (2 gumun).

Edo he sez e Matignon. He frezidant diwezhañ a oa Arnaud Lécuyer, maer Sant-Postan.

## Kumunioù
Ar gumuniezh kumunioù a yae 9 c'humun d'ober anezhi:
* Frehel
* Henant-Bihan
* **[[Matignon]]** (sez)
* Pleboull
* Plevenon
* Ruskad
* Sant-Kast-ar-Gwildoù
* Sant-Denwal
* Sant-Postan

## Liamm
* Lec'hienn web ar gumuniezh kumunioù

## Notennoù ha daveoù
Mary Poppins

**Mary Poppins** zo un dastumad levrioù bet skrivet gant Pamela Lyndon Travers (1899-1996) hag embannet adalek 1934. Kontañ a ra istor un noun-voudig a zo karet gant ar vugale.
Skeudennaouet eo bet ar romant gant Mary Shepard en Europa ha gant Gennadiy Kalinovskiy en URSS.
*Ur film anvet ''Mary Poppins'', produet gant Walt Disney, a zeuas er-maez e 1964, Julie Andrews ar benntudenn anezhañ.
*Ur gomedienn war gan a voe produet gant *Walt Disney Theatrical* e 2004.

## Liammoù diavaez
*
Tro Bro-C'hall war varc'h-houarn 2014

Tro Bro-C'hall war varc'h-houarn, e 2014, a oa loc'het eus Leeds, e Yorkshire, e Bro-Saoz, d'ar 5 a viz Gouhere, ha degouezhet e Pariz d'ar 27 a viz Gouhere.

## An tennadoù

## Ar Vretoned
*Cyril Gautier eo ar Breton kentañ, 25vet er renkamant hollek.
*Ar skipailh Bretagne-Séché Environnement, a oa ar wech kentañ dezhañ kemer perzh en Dro, a zo degouezhet 18vet war 22.

## Liammoù diavaez
Yvette (stêr)

An **Yvette ** zo ur stêr e Bro-C'hall, en Île-de-France, adstêr d'an Orge, a zo adstêr d'ar Seine, ha 39,3 km dezhi.

Dont a ra hec'h anv eus ur gêriadenn anvet *Yvette*, e Lévis-Saint-Nom.

## Red ar stêr
Tremen a ra an Yvette dre seitek kumun.
-en Yvelines :
*Lévis-Saint-Nom, Maincourt-sur-Yvette, Dampierre-en-Yvelines, Saint-Forget, Chevreuse, Saint-Rémy-lès-Chevreuse.
-en Essonne :
*Gif-sur-Yvette, Bures-sur-Yvette, Orsay, Villebon-sur-Yvette, Palaiseau, Champlan, Saulx-les-Chartreux, Longjumeau, Chilly-Mazarin, Épinay-sur-Orge, Savigny-sur-Orge.
Ar Groufalo

***Ar Groufalo*** (e saozneg : ***The Gruffalo***) zo ul levr saoznek evit bugale, skrivet gant Julia Donaldson ha skeudennaouet gant Axel Scheffler, embannet evit ar wech kentañ e 1999. Berzh bras he deus graet an oberenn, hag ouzhpenn 13,5 milion a skouerennoù anezhi a oa bet gwerzhet e 2022. 

## E brezhoneg
* *Ar Groufalo*, An Here, 2002 

### Tresadennoù-bev
* *Ar Groufalo*, 2019, 27'
* *Mab ar Groufalo*, 2019, 30'

## Liamm diavaez
* Roll troidigezhioù en ouzhpenn 90 yezh ha rannyezh

## Daveennoù
Zbigniew Preisner

**Zbigniew Preisner**, bet ganet **Zbigniew Antoni Kowalski** d'an 20 a viz Mae 1955 e Bielsko-Biała (Polonia), a zo ur saver sonerezh film poloniat.

## Ar filmoù en deus aozet ar sonerezh anezhe
* 1984 : *[[Bez końca]]* (*Dibenn*) gant Krzysztof Kieślowski,
* 1988 : *[[Dekalog]]* (*An Dek Gourc'hemenn*) gant Krzysztof Kieślowski,
* 1988 : *[[Krótki film o zabijaniu]]* (*Ur film berr diwar-benn al lazhañ*) gant Krzysztof Kieślowski,
* 1988 : *[[Krótki film o milosci]]* (*Ur film berr diwar-benn ar garantez*) gant Krzysztof Kieślowski,
* 1989 : *[[Hitlerjunge Salomon]]* (*Salomon e Yaouankizoù hitlerian*) gant Agnieszka Holland,
* 1990-1991 : *[[Podwójne życie Weroniki]]* (*Div vuhez Veronika*) gant Krzysztof Kieślowski, dindan anv H. Van den Budenmayer,
* 1991 : *[[Olivier, Olivier]]* gant Agnieszka Holland,
* 1991 : *[[At Play in the Fields of the Lord]]* gant Héctor Babenco,
* 1992 : *[[Fatale]]* gant Louis Malle,
* 1992 : *[[Le Fil de l'horizon]]* gant Fernando Lopes,
* 1993 : *[[Trois Couleurs : Bleu]]* gant Krzysztof Kieślowski,
* 1993 : *[[The Secret Garden]]* gant Agnieszka Holland,
* 1994 : *[[Trois couleurs : Blanc]]* gant Krzysztof Kieślowski,
* 1994 : *[[Trois Couleurs : Rouge]]* gant Krzysztof Kieślowski,
* 1994 : *[[Mouvements du désir]]* gant Léa Pool,
* 1994 : *[[Radetzky March]]* gant Axel Corti,
* 1994 : *[[When a Man Loves a Woman]]* gant Luis Mandoki,
* 1994 : *[[Quartet in 4 Movements]]* gant Luca Rikaki,
* 1995 : *[[Élisa (film)|Élisa]]* gant Jean Becker,
* 1995 : *[[Feast of July]]* gant Christopher Menaul,
* 1996 : *[[Øen i Fuglegaden]]* (*An Enez e Straed an Evn*) gant Søren Kragh-Jacobsen,
* 1997 : ** gant Charles Sturridge,
* 1998 : *[[Corazón iluminado]]* gant Héctor Babenco,
* 1999 : *[[Dreaming Of Joseph Lees]]* gant Eric Styles,
* 2000 : *[[The Last September]]* gant Deborah Warner,
* 2000 : *[[Aberdeen (film)|Aberdeen]]* gant Hans Petter Moland,
* 2001 : *[[Weiser]]* gant Wojciech Marczewski,
* 2002 : *[[Between Strangers]]* gant Edoardo Ponti,
* 2003 : *[[Effroyables jardins]]* gant Jean Becker,
* 2003 : *[[SuperTex]]* gant Jan Schütte,
* 2003 : *[[It's All About Love]]* gant Thomas Vinterberg,
* 2004 : *[[The Beautiful Country]]* gant Hans Petter Moland,
* 2007 : *[[Un secret]]* gant Claude Miller,
* 2013 : *Dies Irae* e-barzh *[[La grande bellezza]]* gant Paolo Sorrentino.
Rosa Bonheur

**Rosa Bonheur** (Bourdel,  – Thomery, ) a oa ul livourez loened c'hall.

## Oberennoù
### Livadurioù
* *Labourage nivernais* (1849)
* *Sultan et Rosette, les chiens des Czartoryski* (1853)
* *Marché aux chevaux de Paris* (1853)
* *Les Pyrénées*
* *Le Roi de la forêt* (1878)
* *Veaux* (1879)
* *Relais de chasse* (1887)
* *Portrait de Sultan et Saïda* (war-dro 1888), daou leon d'an damesaer François Bidel.
* *Le Colonel [[Buffalo Bill|William F. Cody]]*
* *La Foulaison* (1899)


Rosa Bonheur - Labourage nivernais.jpg|*Labourage nivernais* (1849)
Rosa bonheur horse fair 1835 55.jpg|*Marché aux chevaux* (1853)
Rosa Bonheur Calves 1879.jpg|*Veaux* (1879)


Bonheur Sultan and Rosette.jpg|*Sultan and Rosette, les chiens des Czartoryski* (1852)
Rosa Bonheur - Relay Hunting.jpg|*Relais de chasse* (1887)
Rosa Bonheur - Portrait de Col. William F. Cody.jpg|*Le Colonel William F. Cody* (1889)


## Notennoù
Petro Porochenko

**Petro Oleksiyovytch Porochenko** (ukraineg: Петро Олексійович Порошенко), bet ganet d'ar 26 a viz Gwengolo 1965 e Bolhrad (Republik Soviedel Ukraina), zo un aferour ukrainat dilennet da brezidant Ukraina d’ar 25 a viz Mae 2014 en dro gentañ.
Bet e oa bet ministr an aferioù estren etre 2009 ha 2010, ha ministr an eskemmoù hag an diorroadur ekonomikel e 2012. Etre 2007 ha 2012, Poroshenko a oa penn Kuzul Bank Broadel Ukraina.
Emmanuel

**Emmanuel** a zo un anv-bihan gallek ha saoznek, deuet diwar an hebraeg, hag a dalv *Emañ Doue ganimp*. Implijet e vez da anv-familh ivez.

## Adstummoù all
**[[Emmanuelle]]* hag *[[Emma]]* evit ar merc'hed.

## Yezhoù all
* alamaneg: *Immanuel*
* euskara: *Imanol*
* gresianeg: *Emmanouil* / *Εμμανουήλ*, *Manolis* / *Μανόλης*
* hebraeg: *Immanuel* ; stumm berr hebraek : *Mano*
* hungareg: *Emánuel* 
* italianeg: *[[Emanuele]]* ; stumm berr italianek : Manuele, Manue 
* katalaneg: *Manel*
* roumaneg: *Emanuel, Emanoil, Emanuil*
* portugaleg: *Emanuel, [[Manuel]]*
* saozneg: *Emanuel* ; stumm berr saoznek : *Manny* 
* spagnoleg: *[[Manuel]]* ; berrstummoù : *Manolo, Manolete ; [[Manuela]]* evit ar merc'hed.

### Anvioù kevrennek
**José Manuel, Juan Manuel* a zo paot-bras er broioù spagnolek.
*Vittorio Emanuele en italianeg, anv tri roue

## Tud

### Emmanuel
* Emmanuel Le Maout (1799-1877), louzawour ha naturour breizhat
* Amable-Emmanuel Troude (1803-1885), geriadurour brezhonek
* Emmanuel Chabrier (1841-1894), sonaozour gall
* Emmanuel Krivine, bet ganet e 1947, mestr laz-seniñ gall
* Emmanuel Macron (g. e 1977), politikour gall
* Emmanuel de La Villéon (1858-1944), livour breizhat
* Emmanuel Sapira (1900-1943), meurc'hoarier echedoù roumanian-belgiat

### Emmanuelle
**Gwelout an anv-bihan [[Emma]] ivez*.
* Emmanuelle Arsan, (1928 pe 1932 pe 1940 - 2007), romantourez c'hall
* Emmanuelle Cosse, bet ganet e 1974, kazetennerez ha politikourez c'hall

### Immanuel
* Immanuel Kant
Gwener-ar-Groaz

**Gwener-ar-Groaz** zo ur gouel relijiel a vez lidet gant ar Gristenien d'ar Gwener a-raok Sul-Fask e koun Pasion Jezuz-Krist.

Klotañ a ra gant an deiz ma voe kroazstaget Jezuz Nazaret gant ar Romaned betek e varv. Krak war-lerc'h ar Yaou-Gamblit hag a-raok ar Sadorn-Fask e verk an deiz-mañ dibenn ar C'horaiz evit ar Gatoliked ivez.

## Krennlavar
* *Deiz Gwener ar Groaz / E Yun an dud, bihan ha bras.*
Tour-tan Hern

:*Arabat droukveskañ gant "Tour ar C'horn", un tan tost d'an aod etre Kerborzh ha Pleuvihan.*

**Tour-tan Hern**, pe **tour-tan ar C'hern**, zo un tour-tan e Breizh, er-maez da Bleuvihan ha da Erv an Talberzh (Aodoù-an-Arvor). Kroget e voe d'e sevel gant an ijinour gall Léonce Reynaud, e 1834, war kerreg anvet "Hern" hag echuet e voe e 1839 ha digoret d'ar 1añ a viz C'hwevrer 1840.

Uhel-mat eo pa dap 57 m a sav.

## Liammoù diavaez

* Fichenn an tour-tan war lec'hienn Renerezh ar mor Norzhatlantel - kornaoueg Mor Breizh
* ''Phares et feux'' 
* ''Phares du monde''
Emma

**Emma** a zo un anv-bihan gallek ha saoznek, roet d'ar merc'hed, deuet diwar an anv hebreek Emmanuel, roet d'ar baotred, hag a dalv *Emañ Doue ganimp*. 

## Adstumm
Ur stumm hiroc'h, Emmanuelle, zo ivez. 

## Yezhoù all
*Manuela, e spagnoleg

## Tud
### Rouanezed ha priñsezed
* Emma Bro-C'hall, anv meur a briñsez
* Emma Italia, priñsez frank en Xvet kantved
* Emma Normandi, priñsez norman en Xvet kantved, rouanez Bro-Saoz ha rouanez Danmark

### Tud all
* Emma Jones, anv meur a vaouez
* Emma Herland (1855-1947), livourez c'hall
* *Emma de Caunes*, seurt aktourez c'hall en XXvet kantved

## Lennegezh

* *Emma*, romant saoznek gant Jane Austen, gwelet evel ar romant polis kentañ,
* *Emma Rouault*, pe *Emma Bovary*, harozez ar romant *Madame Bovary*, gant Gustave Flaubert.

## Skinwel
* *Emma Peel*, harozez e-barzh *[[The Avengers]]*, heuliad skinwel saoz. 

## Lestr
* Emma Mærsk, lestr-karg

## Laboused
* *Pyrrhura emma* : ur spesad evned eus ar c'herentiad Psittacidae, diwar anv Emma Salvadori, c'hoar-gaer d'an evnoniour italian Tommaso Salvadori (1835-1923).
Anna Klumpke

**Anna Elizabeth Klumpke** (1856-1942), a oa un arzourez stadunanat, ganet ha marvet e San Francisco, hag a vevas pell amzer e Bro-C'hall.

Mont a reas da chom da Bariz pa ne oa nemet 15 vloaz. Deskiñ a reas livañ gant al livour gall Pierre Auguste Cot. Daremprediñ a reas Rosa Bonheur ha bevañ ganti e kastell By, e Thomery (Seine-et-Marne), betek marv Rosa Bonheur, en 1899. Distreiñ a reas d'ar Stadoù-Unanet ha mervel da 86 vloaz.

## He buhez
Merc'h e oa da John Gerald Klumpke, ganet pe e Bro-Saoz pe en Alamgn, ha hennezh a oa marc'hadour tiez pinvidik e San Francisco. He mamm, Dorothea Mattilda Tolle. Anna ar bugel henañ, ha seizh bugel all a oa. Dorothea Klumpke-Roberts a voe steredoniourez, Julia Klumpke bioloñsourez, hag Augusta Déjerine-Klumpke, a voe medesinez-nervennoù e Pariz.

Da 3 bloaz e oa kouezhet Anna ha torret he doa askorn he morzhed. Da 5 bloaz e kouezhas adarre hag e voe taget gant an *osteomyelitis*, gant arthritis en he daoulin. Poaniañ a reas he mamm d'he fareañ, betek mont ganti hag he c'hoarezed da gêr Berlin da welout ur medisin brudet, Bernhard von Langenbeck.

18 miz e voe en ospital, gant kibelladennadoù tomm e Kreuznach. Siwazh, efed ebet ne voe, hag Anna a chomas kamm a-hed he buhez. Ta ma oant en Europa e reas o mamm he seizh gwellañ da reiñ deskadurezh vat dezho. Met an amzer tremenet en Europa a lakaas an darempred etre he zud da vont da fall. Pemzek vloaz e oa Anna pa voe torret o dimeziñ. Gant he c'hwech bugel ez eas he mamm da chom da Alamagn, da gêr Göttingen, ma vevjont ur pennad gant c'hoar Mattilda, dimezet d'un Alaman. Anna hag he c'hoar Augusta ac'h eas d'ar skol da g-Cannstatt, e-kichen Stuttgart. Pa oa 17 vloaz ez eas an tiegezh da chom da g-Clarens, e-kichen al lenn leman, e suis,ma tremenas daou vloaz en ur skol-lojañ. 

Pa oa bugel he devoa bet Anna ur vergodenn "Rosa", diwar ur patrom diwar zorn Rosa Bonheur, ken brudet en amzer-se ma veze graet mergodennoù diwar he fatrom. Abaoe he oad teneraén eta e oa bet levezonet Anna gant an arzourez c'hall. En em gavout a reas gant Rosa Bonheur e miz here 1889, war zigarez jubenniñ evit ur marc'hadour kezeg. Prestik goude edont o chom o-div e kastell Bonheur e Thomery, e-kichen Fontainebleau, ha padout a reas o darempred ken na varvas Rosa e 1899. Gant Rosa e oa bet lakaet da bennhêrez. Gwerzhañ a reas oberennoù ar C'hallez e 1900 da sevel ur priz arzel hag ur mirdi Rosa Bonheur e Fontainebleau .

Goude marv Bonheur e vevas Klumpke etre div vro ha teir c'hêr, Bo-C'hall ha SUA, Thomery, Boston, ha San Francisco, ar gêr ma teuas da chom er bloavezhioù 1930. E-pad ar brezel-bed kentañ e savas un ospital evit ar soudarded en he zi, e Thomery.

E 1940, pa oa 84, ec'h embannas Anna Klumpke he * Memoirs of an Artist*. Mervel a reas e 1942, da 86 vloaz, e San Francisco, he c'hêr c'henidik. 

## Levrlennadur
* *Rosa Bonheur: sa vie, son œuvre*. Flammarion, Paris 1908.
* *Memoirs of an Artist*. Wright and Potter, Boston 1940.
Emanuele

**Emanuele** zo un anv-bihan italianek hag a zeu eus an anv hebraek Immanuel.

## Yezhoù all
* Emmanuel, e galleg ha saozneg
* Emanuel e portugaleg
* Manuel e spagnoleg ha portugaleg

## Anvioù deveret
* Vittorio Emanuele, anv meur a briñs
*Emanuele Filiberto, anv meur a briñs 
*Carlo Emanuele, anv meur a briñs hag anv kevrennek italianek
Saint-Jacques

**Saint-Jacques** zo un anv-lec'h gallek.

## Lec'hioù
###### 
N'eo ket un anv stank e Breizh:
* *Saint-Jacques-de-la-Lande*, anv gallek Sant-Jakez-al-Lann, en Il-ha-Gwilun.
* *Chapel Sant-Jakez*, e Kloar-Karnoed

###### 
* Saint-Jacques, en Alpes-de-Haute-Provence
* Saint-Jacques, kumun gwechall e Calvados
* Saint-Jacques-d'Aliermont, e Seine-Maritime
* Saint-Jacques-d'Ambur, e Puy-de-Dôme
* Saint-Jacques-d'Atticieux, en l'Ardèche
* Saint-Jacques-de-Néhou, e Manche
* Saint-Jacques-des-Arrêts, e Rhône
* Saint-Jacques-des-Blats, e Cantal
* Saint-Jacques-des-Guérets, e Loir-et-Cher
* Saint-Jacques-de-Thouars, e Deux-Sèvres
* Saint-Jacques-en-Valgodemard, en Hautes-Alpes
* Saint-Jacques-sur-Darnétal, e Seine-Maritime
* Ville-Saint-Jacques, e Seine-et-Marne

### 
* *Cap Saint-Jacques*, anv gallek Vũng Tàu, pennlec'h proviñs Bà Rịa-Vũng Tàu.

## Notennoù
Sant-Jakez

**Sant-Jakez** zo un anv-lec'h brezhonek.

## Orin
Dont a ra an anv eus Aviel. Daou abostol zo anvet *[[Jakez]]*: 
*Jakez, mab Zebede, pe *Jakez an Henañ*, 
*Jakez, mab Alfe, pe *Jakez ar Yaouankañ*, kenderv da Jezuz. 

## Yezhoù all
*Saint-Jacques, e galleg
*Santiago, e spagnoleg

## Lec'hioù
*Sant-Jakez-al-Lann, e Bro-Roazhon
* Iliz Sant-Jakez Lokireg
* Iliz Sant-Jakez Perroz-Gireg

## Broioù all
**Sant-Jakez an Turki* a vez graet eus kêr Santiago de Compostela e kanaouennoù hengounel brezhonek 'zo.

## Gwelout ivez
* Hent Sant-Jakez
* krogenn-Sant-Jakez
Léonce Reynaud

**Léonce François Reynaud**, bet ganet e Lyon d'ar 1añ a viz Du 1803 hag aet da Anaon e Pariz d'ar 14 a viz C'hwevrer 1880, a zo un tisavour hag ijinour gall.

Goursellet en devoa ouzh sevel un toullad mat a dourioù-tan gall — Tour-tan ar C'hern (Aodoù-an-Arvor) en o zouez — pa oa e penn Servij an tourioù-tan hag ar balizennoù, etre 1846 ha 1878.

Anvet e voe da rener Skol vroadel an hentoù ha pontoù e 1869 e-lec'h ma chomas betek 1874.
Pickles (ki)

**Pickles** a oa ur c'hi-deñved skos bastard, gwenn ha du e vlevenn, hag en devoa tapet brud vras un nebeud mizvezhioù a-raok ma voe kroget Kib vell-droad ar bed 1966 e Bro-Saoz (bet dalc'het adalek an 11 betek an 30 a viz Gouere).

Pevar bloaz abretoc'h (e 1962 enta) e oa bet dalc'het seizhvet doare Kib vell-droad ar bed e Chile hag aet ar maout gant skipailh Brazil evit an eil gwech diouzh renk. Asantet o devoa an aozerien saoz e vefe diskouezet trofe ar genstrivadeg – ar Gib Jules Rimet – e Central Hall Westminster, e kreizig-kreiz Londrez d'ar Sul 20 a viz Meurzh 1966. Aze e oa bet dalc'het un diskouezadeg timbroù ken dibaot ha prizius an eil hag egile gant ar Stanley Gibbons' Stamp Company. Padal, un ofis relijiel a ranke bezañ dalc'het er memes sal ivez a-raok he digeriñ d'ar weladennerien. Eviti da vezañ bepred dindan selloù pemp gward surentez e oa aet ar gib gant un den dianav pa zistroas ar gward George Franklin d'abardaez ! Digoret e oa bet ar werenn ziskouez ma oa an trofe enni hep na vije bet gwelet gant den ebet...

Gant ur paotr anvet "Jackson" e oa bet goulennet un daspren a 15 000 ₤ dre ur bellgomzadenn kaset da Joe Mears, prezidant ar Football Assocation, kenkent hag an deiz war-lerc'h. Fiziet e oa bet an afer er polis Charles Buggy na chomas ket louediñ : goude un nebeud eurioù ha dizeurioù e voe tapet ar "Jackson", Edward Betchley diouzh e anv gwir, a ziskouezas bezañ un torfedour dister, c'hoant gantañ d'ober e vad eus ar saviad.

Seizh devezh diwezhatoc'h, d'ar Sul 27 a viz Meurzh enta, e voe adkavet an trofe gant **Pickles**, hag eñ oc'h ober un dro-vale gant e vestr David Corbett e South Norwood, ur c'harter er gevred da Londrez. Paket gant sifelennoù e oa e-barzh ur gazetenn gozh e-harz garzh ul liorzh. Raktal e voe kaset ar gib gantañ da gomiserdi Gypsy Hill. Ha disammet aozerien Kib vell-droad ar bed war un dro.

Ne voe ket kavet al laer. Diskrediñ a rejod war mestr **Pickles** e-pad ur pennad amzer kent reiñ ur gopr a 6 000 £ dezhañ. Ar pezh a lakaas kaol e soubenn ar martolod yaouank a oa o labourat war ur gobar eus an Tavoez d'ar mare-se. Pa'z eas ar maout gant An Tri Leon a-barzh fin ar gont e voe pedet Corbett ha **Pickles** da friko-lidañ trec'h (kentañ ha... diwezhañ) skipailh Bro Saoz. War a lavarer e oa bet aotreet ar c'hi da beurlipat asied e vestr...

Mervel a reas ar c'hi **Pickles** e 1967, taget gant e lêrenn tra m'edo oc'h ober ar pezh a vez graet gant holl chas ar bed : redek war-lerc'h ur c'hazh. Gwelout a c'haller e rollenn en National Football Museum e Manchester.

C'hoari a reas **Pickles** an aktour er film breizhveuriat *[[The Spy with a Cold Nose]]* sevenet gant ar filmaozour kanadian Daniel Petrie e 1966.
D'an 3 a viz Mezheven 2006 e oa deuet er-maez ur film evit ar skinvel, **' an titl anezhañ, bet savet gant ar filmaozour breizhveuriat [[Gavin Millar]] : ennañ ez eo roet mouezh da b**Pickles''' gant an aktour saoz Harry Enfield.

## Notennoù
Texas (disheñvelout)

**Texas** a c'hall bezañ:
*Texas, an eil brasañ Stad eus ar Stadoù-Unanet, e su ar vro
*Texas (strollad), ur strollad sonerezh eus Bro-Skos
*Texas Instruments (TI), un embregerezh elektronik diaezezet e Dallas, e stad Texas
**[[Paris, Texas]]*, ur film gant Wim Wenders

## Gwelet ivez
**Texa*, anv saoznek Teacsa, un enezenn e Bro-Skos
Jean Bazaine

**Jean René Bazaine**, bet ganet e Pariz d'an 21 a viz Kerzu 1904 hag aet d'an Anaon e Clamart (Hauts-de-Seine) d'ar 4 a viz Meurzh 2001, a oa ul livour, skeudennaouer ha skrivagner gall. Diskennad e oa da George Hayter, poltredour ar rouanez Victoria.

Mont a reas da Sant-Wennole (Penmarc'h) alies. E-touez e oberennoù e kaver gwer-livet Chapel ar Vadalen e Penmarc'h.

## Un nebeud oberennoù
### Levrioù
* *Notes sur la peinture d'aujourd'hui*, 1948
* *Exercice de la peinture*, Seuil, Pierres vives, 1973 
* *Le Temps de la peinture : 1938-1989*, Aubier, 1990 
### Timbroù
* Bro C'hall: Un timbr 0,87 € an dalvoudegezh anezhañ, an eoullivadur *Plongée, 1984* warnañ, a oa bet lakaet e gwerzh e 2011.

## Levrlennadur
* *Bazaine*, Jean Tardieu et al., Maeght, 1975, ISBN 9782855870120 
* *Bazaine*, Bernard Ceysson et al., Skira, 1990, ISBN 9782605001620
* *Couleurs et mots*, Roger Lesgards, Le Cherche-Midi, 1998, ISBN 9782862745411 
* *Bazaine*, Jean-Pierre Greff, Ides et Calendes, 2002
* *Bazaine à Penmarc'h*, Jean-Pierre Abraham et al., Éditions Palantines, 2007, ISBN 9782911434853 
 
## Liammoù diavaez
* Unesco: Jean Bazaine
* Centre Pompidou: Jean Bazaine
Margaret Campbell MacPherson

**Margaret Campbell MacPherson**, bet ganet e St. John's (Kanada) e 1860 hag aet d'an Anaon e Versailles (Seine-et-Oise d'ar mare-se) e 1931, a oa ul livourez kanadian, poltredourez, gweledvaouerez ha livourez ar bleunioù.
Studiañ a reas e Bro-Skos, Suis ha Pariz a-raok divizout chom e Bro C'hall. Tremen a reas un nebeud hañvezhioù e Breizh.

## Un nebeud oberennoù
* "Breizhadez yaouank" (*Breton girl*)
* "Diabarzh un iliz e Breizh" (*Brittany church interior*), war-dro 1897

## Un nebeud diskouezadegoù
* *International Exhibition*, Edinburgh, Bro-Skos, 1886 
* *Exposition universelle*, Pariz, Bro-C'hall, 1900, medalenn arem
* *Pan-American Exposition*, Buffalo, Stadoù-Unanet Amerika, 1901 
* *Exposition nationale*, Reims, Bro-C'hall, 1903, medalenn aour
* *Exposition internationale*, Naoned, Bro-C'hall, 1904, medalenn aour
* *Carnegie International Exhibition*, Pittsburgh, Stadoù-Unanet Amerika, 1913 

## Levrlennadur
* *Peintres des Côtes de Bretagne*, Léo Kerlo ha Jacqueline Duroc, Chasse-Marée, 2006, ISBN 9782914208833

## Liammoù diavaez
* Canadian Women Artists History Initiative
* Musée des beaux-arts du Canada
Lippina

Ar **Madonna col Bambino**, pe al **Lippina** zo anv un eoullivadur gant Fra Filippo Lippi war-dro 1465 hag a zo war-ziskouez en Uffizi e Firenze.
Geneviève Asse

**Geneviève Asse** (1923-2021), **Geneviève Bodin** hec’h anv en ti-kêr, a oa ul livourez hag un engravourez vreizhat, brudet evit ar « glaz Asse ».

Geneviève Anne-Marie Bodin a oa ganet e Gwened d'ar 24 a viz Genver 1923. Studierez e voe e Skol vroadel uhel an Arzoù-kinklañ e Pariz etre 1940 ha 1942. Kemer a reas perzh ar Rezistañs hag ambulañserez e oa en arme. Goude ar brezel e oa mignonez gant livourien ha barzhed evel Samuel Beckett, Georges Braque, Nicolas de Staël. A-bouez e oa ar frankiz eviti.

Livourez ar sklêrijenn hag an treuzwel e oa. Brudet eo dre ma implije dreist-holl al liv glas war daolennoù bras. *"Ret eo labourat kalz evit bezañ livour, meur a vuhez vefe ezhomm evit lavarout tout ar pezh zo da lavarout"*, emezi. Awenet e oa gant natur he bro c'henidik : *"Awenet on bet gant Breizh, se en deus lakaet ac'hanoc'h da vezañ livourez. Disavet on bet e-kreiz ar gwez-avaloù hag e foñs an natur (..) treuziñ a raemp ar parkeier evit mont war bord ar mor."*. Un ti hag ul labourva he doa war Enizenac'h.

Mervel a reas d'an oad a 98 bloaz d'an 11 a viz Eost 2021 en Ostel evit an dud vac'hagnet e Pariz.

## Un nebeud oberennoù
* "Fenêtre" (1955) e dastumad ar Greizenn Pompidou
* "Mor Atlantel IV" (*Atlantique IV*), 1991
* "Mein-sav" (*Stèles*), 1992-1999
* "Arvorig" (*Armorique*), 1997
* "Mintinvezh" (*Matin*), 2013
* gwerennoù-livet Iliz-chabistr Lambal
* ul lodenn eus gwerennoù-livet Iliz-veur Saint-Dié-des-Vosges

## Un nebeud diskouezedagoù berrbad
* Kilsell e Mirdi Arz modern Pariz, 1988
* *Geneviève Asse, peintures*, Kreizenn Pompidou, 26 a viz Even - 9 a viz Gwengolo 2013
* Mirdi an Arzoù-kaer Lyon, 2015
* Poldred Geneviève Asse gant Philippe de Poulpiquet, Mirdi an Arme - Ostel milourel an dud vac'hagnet, Pariz, 2020

## Un nebeud diskouezedagoù pad
* un estaj a-bezh eus Mirdi ar C'hoc'hu e Gwened
* « Ouverture de la nuit » e Mirdi an Arzoù-kaer Roazhon
* « Diptyque Atlantique » e Mirdi an Arzoù-kaer Naoned
* "Porte de l'infini" e Mirdi LaM, Villeneuve d'Ascq
* "Les voies de l'espace", Palez an Arzoù-kaer Lille

## Enorioù
* Kroaz ar Brezel 1939-1945
* Kroaz vras al Lejion a enor e miz Genver 2014 (dekred an 31 a viz Kerzu 2013)
* un timbr gant ar Post gall e 2017

## Levrlennadur
* *Geneviève Asse, La pointe de l'oeil*, Marie-Cécile Miessner, Marie Françoise Quignard, Bibliothèque Nationale De France, 2002, ISBN 9782717721850 
* *Geneviève Asse*, Silvia Baron Supervielle, Jean Leymarie, Éditions Palantines, 2004, ISBN 2911434404
* *Genevieve Asse, Donation et dessins*, Christian Briend, Isabelle Ewig, Ba, Somogy, Coédition Musée, 2013, ISBN 9782757206683

## Liammoù diavaez
*Kreizenn Pompidou: Geneviève Asse

## Notennoù ha daveoù
Tal-Coat

**Tal-Coat** pe **Pierre Tal-Coat** (Pierre Jacob e anv en ti-kêr), bet ganet e Kloar-Karnoed d'an 12 a viz Kerzu 1905 hag aet d'an Anaon e Saint-Pierre-de-Bailleul (Eure) d'an 11 a viz Even 1985, a oa ul livour breizhat. 

## Un nebeud oberennoù
* "Lazhadegoù" (*Massacres*) (a-enep da vBrezel Spagn), 1936

## Un nebeud diskouezedagoù
### Diwar e benn
* Grand Palais, 1976

## Prizioù
* *Grand Prix National des Arts*, 1968

## Levrlennadur
* *Pierre Tal'Coat, Peintures et Dessins, 1946-1985*, Florian Rodari, J.P Leger, Somogy, Coédition Musées, 2011, ISBN 9782757204603
* *Aux déserts que l'histoire accable, L'art de Tal-Coat*, Henri Maldiney, Cerf, 2013, ISBN 9782204100335

## Liammoù diavaez
Lec'hienn ofisiel
Kenneth Iañ

**Cináed mac Ailpín** (** Coinneach mac Ailpein** e gouezeleg a vremañ), ** Kenneth MacAlpin** en doare saoznekaet, pe **Kenneth Iañ** (810 – 858) a oa roue ar Bikted, kentañ roue ar Skoted, lesanvet *An Ferbasach*, "an Alouber".
Ivan-tsarevitch

**Ivan-tsarevitch** ( Ива́н Царе́вич ou Иван-царевич, e ruseg, da lavarout eo *Yann ar priñs*) zo un haroz eus ar folklor rus hag a gaver e meur a gontadenn. Mab un tsar eo, hag a-wechoù ar yaouankañ a dri, evel e kontadenn an evn-tan. Alies e vez o stourm ouzh Kochtchei.

Brudet eo bet e-maez Rusia gant barrez Sergei Diaghilev hag Igor Stravinski, *[[An Evn-tan]]*, en 1910.

## Ivan-tsarevitch en arz

Polenova Ivan Tsarevich.jpg|Yelena Polenova, *Ivan-tsarevitch hag an [[Evn-tan]]*, 1896
Ivan Tsarevich i lebed.jpg|Viktor Vasnetsov, *Ivan-tsarevitch hag an [[alarc'h]]*, derou an XXvet k.
Wiktor Michajlowitsch Wassnezow 004.jpg|Viktor Vasnetsov, *[[Ivan-tsarevitch hag ar bleiz louet]]*.
Jules Rimet

**Jules Rimet**, bet ganet e Theuley (Haute-Saône) d'ar 14 a viz Here 1873 hag aet da Anaon e Suresnes (Seine d'ar mare-se) d'ar 15 a viz Here 1956, a voe ur rener mell-droad meur.

E-touez diazezerien Red Star Football Club e voe, bet lakaet da brezidant ar c'hleub-mañ adalek 1897 betek 1910.

D'ar 7 a viz Ebrel 1919 e voe dilennet da gentañ prezidant Kevread mell-droad Bro-C'hall (betek 1949, gant un troc'h etre 1942 ha 1944).

Bez' e voe prezidant Kevread Etrebroadel Football Association (KEFA) ivez, e-pad tri bloavezh ha tregont (1921-1954), hag a-drugarez d'e luskad e voe krouet Kib vell-droad ar bed e 1928. Se zo kaoz e toug kentañ trofe ar genstrivadeg-mañ e anv.
Max Oppenheimer

**Max Oppenheimer**, lesanvet **Mopp**, ganet d'an 1 a viz Gouere 1885 e Vienna (Aostria-Hungaria d'ar mare-se) ha marvet d'an 19 a viz Mae 1954 e New York (SUA), a oa ul livour aostrian.

## Buhez

## Levrlennadur
*  Wilhelm Michel, *Max Oppenheimer*, München, Georg Müller, 1911
*  Michael Pabst, *Max Oppenheimer : Verzeichnis der Druckgraphik*, München, Galerie Michael Pabst, 1993
*  *MOPP - Max Oppenheimer 1885-1954*, Vienna, Mirdi yudev, 1994
*  *Max Oppenheimer (MOPP) 1885-1954. Gemälde und Graphiken*, Baden, Stiftung Langmatt Sidney und Jenny Brown, 1995
*  Marie-Agnes von Puttkamer, *Max Oppenheimer - MOPP (1885-1954) : Leben und malerisches Werk mit einem Werkverzeichnis der Gemälde*, Vienna/Kolun/Weimar, Böhlau, 1999

## Liammoù diavez
*  Pennad war austria-forum.org
*  Buhezskrid war kettererkunst.de
Istr ar Menezioù Roc'hellek

***Rocky Mountain oysters*** ("Istr ar Menezioù Roc'hellek") a reer e Norzhamerika eus kelloù leueoù keginet. Kelloù moc'h pe zañvad e vezont a-wechoù.
Rènnas del Castèl

**Rènnas del Castèl** (*Rennes-le-Château* e galleg) a zo ur gêrig en Okitania, anezhi ur gumun eus departamant an Aude er rannvro Lengadok-Rousilhon. Brudet eo evit un teñzor hag a vije bet kavet eno e 1885 gant beleg ar barrez.

## Liammoù diavaez
Abel

**Abel** zo un anv-bihan a orin hebreek, hag a gaver ivez e meur a yezh, er broioù protestant dreist-holl.

## Tud
*Abel, mab da Adam hag Eva, e Levr ar C'heneliezh.
*Abel Iañ Danmark (1218-1252), roue Danmark (1250-1252).
*Abel Omnes, pastor protestant e Plougouskant, e penn ar gevredigezh Skingomz ha Skinwel.
*Abel Tasman, moraer hag ergerzher izelvroat. 

### Anv-tiegezh
Un anv tiegezh sonerien alaman e oa
* **[[Clamor Heinrich Abel]]** (1634-1696), biolinour;
* **[[Christian Ferdinand Abel]]** (1682-1761), biolinour;
* **[[Leopold August Abel]]** (1718-1794), biolinour;
* **[[Karl Friedrich Abel]]** (1723-1787), biolinour;
Hag ivez
* **[[Niels Henrik Abel]]** (1802-1829), matematikour norgeat.
Chalon-sur-Saône

**Chalon-sur-Saône** zo ur gêr eus Saône-et-Loire e Bro-C'hall, er rannvro Bourgogne. 
## Istor
## Monumantoù ha traoù heverk

Restr:Châlons-sur-SaôneKreiz-kêr01.jpg

* Tiez kozh e kreiz-kêr.
### Iliz-veur
Iliz-veur *Sant Visant*, 1090-1520.

Restr:Châlons-sur-SaôneIliz-veur01.jpg
Restr:Châlons-sur-SaôneIliz-veur02.jpg
Restr:Châlons-sur-SaôneIliz-veur03.jpg


Restr:ChalonIliz-veur01.jpg|Gwerenn livet


Restr:ChalonIliz-veur02.jpg
Restr:ChalonIliz-veur03.jpg
Restr:ChalonIliz-veur04.jpg
Restr:ChalonIliz-veur05.jpg

* Pallennoù-moger.

Restr:ChalonIliz-veur06.jpg

* Biñs.

Restr:ChalonIliz-veur07.jpg

* Marelladenn.

## Douaroniezh
## Emdroadur ar boblañs
## Melestradurezh
## Tud
## Gevelliñ
## Liammoù diavaez
## Notennoù ha daveennoù
Pierre Rabhi

**Pierre Rabhi** (**Rabah Rabhi** diouzh e anv gwir), bet ganet d'an 29 a viz Mae 1938 e Kenadsa (Aljeria) ha marvet d'ar 4 a viz Kerzu 2021 e Lyon, a oa ur skrivagner troet gant al labour-douar organek, ur barzh gallek hag ur prezegenner.

## Liammoù diavaez
*Lec'hienn skrivañ Pierre Rabhi
*Lec'hienn "Colibris"
Montesquiu de Volvèstre

**Montesquiu de Volvèstre** pe **Montesquiu de Bolbèstre** zo ur gumun ha penn-kanton en Okitania, en departamant Garona-Uhel, war lez ar stêr Arisa.

Restr:MontesquiudeVolvètreKreizarvourc'h.jpg|Kreiz ar vourc'h

## Istor
### 
## Monumantoù ha traoù heverk

Restr:MontesquiudeVolvèstreKoc'hu.jpg

* Ar c'hoc'hu. 

Restr:MontesquiudeVolvèstreTi-kozh.jpg

* Un ti kozh.

Restr:MontesquiudeVolvèstreIlizkatolik.jpg
Restr:MontesquiudeVolvèstrePorchedaniliz.jpg

* An iliz katolik.
## Armerzh
## Douaroniezh

Restr:MontesquiudeVolvèstreRozMaezioù.jpg

* War lez ar stêr Arisa hag e-mesk rozioù emañ Montesquiu de Volvèstre.
## Emdroadur ar boblañs 1962-2011
## Melestradurezh

Restr:mairie de Montesquieu-Volvestre.JPG|Montesquiu de Volvèstre: ar maerdi dirak ar pont war ar stêr Arisa.


 
 
 

## Tud
## Gevelliñ
## Liammoù diavaez

## Notennoù ha daveennoù
Gwendoline Hamon

**Gwendoline Hamon**, ganet e 1970, zo un aktourez c'hall. Merc'h-vihan eo d'ar skrivagner gallek Jean Anouilh. Dimezet eo bet d'an aktour gall Frédéric Diefenthal.
Matthias Iañ an Impalaeriezh Santel

**Mazheas Iañ**, pe **Matthias Iañ**, ganet e Vienna e 1557 ha marvet eno e 1619, a renas an Impalaeriezh Santel Roman war-lerc'h e vreur Rudolf II, adalek 1612.

Pempvet bugel Masimilian II an Impalaeriezh Santel hag e bried Maria Spagn e oa. 

Dimeziñ a reas d'e geniterv Anna Aostria (1585-1618), hogen bugel ebet n'o doe. Ferdinand II an Impalaeriezh Santel a renas war e lerc'h, goude e varv e 1619.
Frédéric Diefenthal

**Frédéric Diefenthal**, bet ganet **Frédéric Pierre Diefenthal-Girau-Guyard** d'ar 26 a viz Gouere 1968 e Saint-Mandé (Val-de-Marne, Bro-C'hall), a zo un aktour hag ur produour gall.

Dimezet e oa d'an aktourez c'hall Gwendoline Hamon (merc'h-vihan Jean Anouilh).
Leopold II an Impalaeriezh Santel

**Leopold II** (1747-1792) a oa Impalaer Santel .

Ganet e oa e kastell Schönbrunn (e-kichen Vienna) e 1747, ha marvet e Vienna e 1792, Dug-meur Toskana (1765–1790), a renas war an Impalaeriezh Santel goude Joseph II.

Mab e oa d'an Impalaerien Franz Iañ ha Maria Theresia. Breur e oa da Marie Antoinette (Maria Antonia) (1755–1793), deuet da vout rouanez Bro-C'hall.

## Dimezioù ha bugale
*e 1765 da María Luisa Spagn (1745–1792), merc'h da Carlos III Spagn, roue Spagn, ha 16 bugel o doe: 
** Marie Therese (1767–1827) 
*** dimezet e 1787 da Anton von Sachsen, roue Sachsen;
** Franz II Joseph Karl (1768–1835), diwezhañ Impalaer Santel, Impalaer Aostria evel Franz Iañ; peder gwech e timezas: 
*** 1788 Elisabeth von Württemberg (1767–1790), marvet da 23 bloaz
*** 1790 Maria Teresa di Borbone-Napoli (1772–1807)
*** 1808 Maria Ludovika Beatrix von Österreich-Este (1787–1816), keniterv dezhañ;
*** 1816 Karoline Auguste Bavaria (1792–1873)
** Ferdinand (1769–1824), dug-meur Toskana, dimezet div wech : 
*** e 1790 da Maria Louisa von Neapel-Sizilien (1773−1802)
*** e 1821 da Maria Anna von Sachsen (1796–1865), merc'h da Maximilian von Sachsen (1759–1838)
** Maria Anna (1770–1809), abadez ;
** Karl von Österreich-Teschen (1771–1847), dug Teschen 
*** dimezet e 1815 da Henriette Alexandrine von Nassau-Weilburg (1797–1829)
** Alexander Leopold (1772–1795), 
** Albrecht (1773–1774)
** Maximilian (1774–1778)
** Joseph Anton Johann von Österreich (1776–1847), dimezet teir gwech 
*** e 1799 da Alexandra Pawlowna Romanowa (1783–1801)
*** e 1815 da Hermine von Anhalt-Bernburg-Schaumburg-Hoym (1797–1817)
*** e 1819 da Maria Dorothea von Württemberg (1797–1855)
** Maria Klementine von Österreich (1777–1801) 
*** dimezet da Francesco Iañ an Div Sikilia (1777–1830), roue Sikilia,
** Anton Viktor von Österreich (1779–1835), Kurfürst Köln
** Maria Amalia (1780–1798)
** Johann von Österreich (1782–1859) ∞ 1829 Anna Plochl (1804–1885)
** Rainer Joseph von Österreich (1783–1853) 
*** dimezet e 1820 da Maria Elisabeth von Savoyen-Carignan (1800–1856)
** Ludwig von Habsburg-Lothringen (1784–1864)
** Rudolf von Österreich (1788–1831), eskob Olmütz ha kardinal.
Arisa

An **Arisa** (*Arize* e galleg) a zo ur stêr eus Okitania, adstêr d'ar Garona war e lez dehoù. Eieniñ a ra er Pireneoù, ha 83,8 km eo he hed. Kemberiñ a ra gant ar Garona e-kichen Carbona.

Restr:LoMasd'AsilhGroc'h01.jpg|Ar stêr o vont tre e groc'h Lo Mas d'Asilh.
Restr:LoMasd'AsilhGroc'h06.jpg|Ar stêr o tont maez eus ar groc'h.
Restr:LoMasd'AsilhGroc'h08.jpg|Ar stêr o tont maez eus ar groc'h.

* An Arisa a dreuz groc'h Lo Mas d'Asilh.
## Liammoù diavaez
Kumuniezh kumunioù traoñienn Klison

**Kumuniezh kumunioù traoñienn Klison** a oa anezhi ur gumuniezh kumunioù e departamant Liger-Atlantel, e Breizh. Krouet e voe e 2000.

Edo he sez e Klison. He frezidantez diwezhañ oa Nelly Sorin, maerez Henwinieg.

## Kumunioù
Ar gumuniezh kumunioù a yae 12 kumun d'ober anezhi:
* Beuzid-Klison
* Gored
* Henwinieg
* Kelenneg-ar-Mewan
* **[[Klison]]** (sez)
* Maezon-ar-Gwini
* Meliner
* Ar Plank
* Ruvelieg
* Sant-Eler-Neved
* Sant-Leven-Klison
* Yestinieg

## Liamm
* Lec'hienn web ar gumuniezh kumunioù

## Notennoù ha daveoù
Nuxalkeg

An **nuxálkeg**, anvet ivez **bellakouleg**, zo ur yezh salichek komzet e rannvro Bella Coola e proviñs British Columbia e Kanada, gant un ugent den kozh bennak.
Daoust da se e vez kelennet ent-ofisiel e skolioù ar proviñs hag en *Akwsalkta* ("lec'h-deskiñ"), ar reizhiad-kelenn bet aozet gant ar vroad Nuxálk.

## Liammoù diavaez
* ''Nuxálk''
Kumuniezh-kumunioù kalon an Aber

**Kumuniezh-kumunioù kalon an Aber** a oa anezhi ur gumuniezh-kumunioù e departamant Liger-Atlantel, e Breizh. Krouet e voe e 2003.

Edo he sez e Sant-Stefan-Brengoloù. He frezidant diwezhañ oa Joël Geffroy, maer Kordevez.

## Kumunioù
Ar gumuniezh kumunioù a yae 3 c'humun d'ober anezhi:
* Kordevez
* **[[Sant-Stefan-Brengoloù]]** (sez)
* Templ-Breizh

Emañ ar c'humunioù-se bremañ e Kumuniezh kumunioù an Aber hag an Erv.

## Liamm
* Lec'hienn web ar gumuniezh kumunioù

## Notennoù ha daveoù
Kumuniezh-kumunioù kalon Bro-Raez

**Kumuniezh-kumunioù kalon Bro-Raez** a oa anezhi ur gumuniezh kumunioù e departamant Liger-Atlantel, e Breizh. Krouet e voe e 1995.

Edo he sez e Sant-Eler-Kaleon. He frezidant diwezhañ oa Bernard Morilleau, maer Santez-Pezhenn.

## Kumunioù
Ar gumuniezh kumunioù a yae 7 kumun d'ober anezhi:
* Gwagenez
* Keverieg (betek 2015)
* Keiz-Raez
* Porzh-Pêr
* Rodent
* **[[Sant-Eler-Kaleon]]** (sez)
* Santez-Pezhenn

## Liamm
* Lec'hienn web ar gumuniezh kumunioù

## Notennoù ha daveoù
Jean Anouilh

**Jean Anouilh**, bet ganet e Bourdel (Gironde) d'an 23 a viz Mezheven 1910 hag aet d'an Anaon e Lausanne (Suis) d'an 3 a viz Here 1987, a oa ur skrivagner hag un dramaour gall.

## Un nebeud oberennoù
* *[[Le Voyageur sans bagage]]*, 1937
* *[[Le Bal des voleurs]]*, 1938
* *[[Léocadia]]*, 1940
* *[[Antigone (Anouilh)|Antigone]]*, 1944
* *[[Ardèle ou la Marguerite]]*, 1948
* *[[L'Alouette]]*, 1953
* *[[Ornifle ou le Courant d'air]]*, 1955
* *[[Becket ou l'Honneur de Dieu]]*, 1959

## Levrlennadur
* *Jean Anouilh : Les Jeux d'un pessimiste*, Jacqueline Blancart-Cassou, Publications de l'Université de Provence, Textuelles, 2007, ISBN 9782853996815
* *Anouilh aujourd'hui*, Études littéraires, vol. 41, no 1, Département des littératures de l'Université de Laval, Bernard Beugnot et al., Kanada, 2010
* *Anouilh, un auteur « inconsolable et gai*, Anca Visdei, Les Cygnes, 2010, ISBN 978-2915459333
* *Anouilh l'hurluberlu*, Michel Mourlet, Écrivains de France, XXe siècle, France Univers, Paris, 2011