open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Kroaz voemus (toullgorferezh)

Un doare toullgorferezh eo ar **groaz voemus** ma vez staliet un ampallang hag un apadravya er c'halc'h war un dro en ur ober stumm ur groaz e diabarzh ar vezenn anezhañ.

Peurliesañ e vez kaset da benn an toullgorfadur-mañ e div wezh, met bez' e c'hell bezañ kaset da benn en ur wezh nemetken.

## Pennadoù kar:
* Ampallang
* Apadravya

## Liammoù diavaez:
* "Magic cross" (BME Encyclopedia)
Biskoazh kemend-all

**Biskoazh kemend-all**! zo un estlammadell vrezhonek a verk ar souezh.

## Rimadelloù
Kavout a reer an estlammadenn-se e-barzh meur a rimadell:
**Biskoazh kemend-all, Pevar lagad d'ar [[marc'h]] [[dall]]!*
**Biskoazh kemend-all, Pevar lagad d'ar marc'h dall Ha [[lagad]] ebet d'un all!*
**Biskoazh kemend-all, Nav loen bihan gant ur marc'h-dall!*, e-barzh Sac'had Marvailhoù Ivon Krog.
**Biskoazh kemend-all, Aet ar c'hazh gant ar c'hig-sall!*

## Doareoù all
**Biskoazh Doue kemend-all*!
** [[Gast]]* !
Madison (toullgorferezh)

Un doare toullgorferezh eo ar **Madison** ma vez staliet un bravig, peurliesañ ur walennig er c'hroc'hen penn a-raok ar gouzoug.

Un toullkorfadur war-c'horre an hini eo hag ar bep aliesñ e vez distaolet gant ar c'horf. Hir e pad ar maread-pareañ, hag alies a-walc'h ne deu ket a-benn da bareañ morse da vat. Ouzhpenn, pa ne deu ket a-benn da beurbareañ ar gloazadur e c'hell leuskel war-lerc'h ur gleizenn c'hrevus pe c'hrevusoc'h ur wezh distaolet gant ar c'horf. 

Un doare toullkorferezh a-vremañ an hini eo, dres evel an darn vrasañ eus an toullkorfadurioù war-c'horre all. Dont a ra anv an toullgorfadur-mañ diwar ar fed m oa deuet da vezañ brudet gant un aktourez pornografiezh, Madison Stone hec'h anv, bet gwisket an toullgorfadur-mañ ganti.

## Liammoù diavaez:
*Modification Encyclopedia
Eur Zac'had Marvailhou

**Eur Zac'had Marvailhou**, pe **Ur Sac'had Marvailhoù** hervez doare ar brezhoneg a vremañ, zo un dastumad kontadennoù brezhonek skrivet gant Ivon Krog, ur skrivagner eus ar C'hab, embannet gant Buhez Breiz e 1924.

Un embannadur kresket eus Marvaillou Kerne, embannet e 1910, eo al levr. 
Fent e-leizh ha brezhoneg mat diouzh an druilh a gaver el levr, ur blijadur d'ar studier brezhonek. N'eo ket lennegezh uhel avat, met gant blaz ar yezh poblek yac'h n'eus ket gwelloc'h danvez studi.

Darn eus ar c'hontadennoù zo bet adembannet diwezhatoc'h.

## Roll ar c'hontadennoù
Div lodenn zo en dastumad:
;*Gwechall goz*
*Mab-kaer d’ar roue 
*Eul labous ! 
*Filhor Paolig a Gerzatan 
*Yann an Inkin hag an aotrou Furzod 
*Eus an izel d’an uhel 
*Miserig 
*Yann ar Yod

;Gwechall nevez
*Al laer a zo laer 
*Ar pare d’ar re vouzar 
*Nebeud a dra ! 
*Eur C’haper droch 
*Daou skolaer 
*Blaz ar jistr ! 
*Truilhennig ha Gargarenez 
*O diou 
*An Hader Avel 
*Soazig Tagnouz, gwreg ar C’hidour 
*Arc’hant bras ar pilhaouer 
*Kloc’h an interamant
Toullañ ar c'hilpenn

Un doare toullgorferezh eo, ma vez staliet un bravig, peurliesañ ur varrennig, e kroc'hen ar c'hilpenn.

Un toullgorfadur war-c'horre an hini eo hag alies e vez distaolet gant ar c'horf, dreist-holl abalamour ma fiñv dibaouez al lodenn eus ar c'horf m'ennañ staliet ar bravig enni ha frotañ a ra alies ivez ouzh an dilhad.

Un doare toullkorferezh a-vremañ an hini eo, dres evel an darn vrasañ eus an toullkorfadurioù war-c'horre all.

Kontañ a reer alies e c'hell bezañ gloazet an nervennoù pe al livenn-gein abalamour d'an toullgorfadur-mañ met n'hall ket bezañ dre ma'z eus anezhañ un toulaldur war-c'horre hepmuiken ha n'a ket don a-walc'h evit o zizhout e doare ebet ma vez graet mat.
Mangez

Ar **mangez** eo frouezh ar gwez mangez (*Mangifera indica*, kerentiad *Anacardiaceae*), hag a zo gwez bras hag a gresk ez-naturel e koadeier India ha Birmania. Azeulet e vez ar gwez-se gant an hindoued. Diwar stumm ar frouezh e teu ivez an tres anvet “kachmir”. Dont a ra an anv eus ar malayalameg *manga*, kemeret ivez gant ar portugaleg *manga*.

## Taolennadur
Ar mangez a zo frouezh bouedek, hag a bouez etre 300 g ha 2 gilo.
Frouezh askornek int ivez, ha chom a ra ar vouedenn peg ouzh ar maen, hag a zo ledan ha plat. Ront, hirgelc'hiek pe lounezhek e c'hall bezañ, hag ar plusk a c'hall bezañ melen, glas pe ruz. Diblusket e vez ar mangez, peogwir ne c'haller ket debriñ ar plusk anezho.
Ar vouedenn a zo melen-teñval, sukret hag eouliek, gant ur blaz etre hini ar pechez ha hini ar bleuñv. Neudennek e c'hall bezañ a-wechoù, dreist-holl pa vez re azv.
Debret e vez evel frouezh, pe e stumm kaotigell pe c'hoazh e stumm lipig (chutney). A-fet yec'hed int frouezh hag a zegas ar pep retañ bemdez evit a sell ouzh ar vitamin C, ar B-karoten hag ar gwiennoù. Ar chug a implijer ivez evit aozañ chugoù-frouezh.

## Istor
Hervez testennoù zo en dije Bouddha resevet ur verje ennañ gwez mangez digant ur serc'h anvet Ambapali. Ar pal a oa lakaat Bouddha da brederiañ ha da c'hounit e damm bara war un dro. Skignet e voe neuze ar mangez war un dro gant ar vouddaegezh. Malezia a voe tizhet e-tro ar 5vet kantved kent JC. Ar beajour ha pirc'hirin sinaat Xuanzang en dije degaset ar mangez da Sina goude ur veaj en Indez. Gant an Arabed e voe skignet er Reter-Nesañ hag en Afrika.

E 1328 e voe meneget evit ar wech kentañ gant Jordanus Catalani (anvet ivez *Jourdain de Séverac*), eskob e Columbum (Kerala). E lodenn gentañ ar 15vet kantved e voe taolennet evit ar wech kentañ gant ar beajour Nicolò de' Conti. Taolenniñ a reas ar mangez dindan an anv *amba* (diwar ar sañskriteg *amram*). Gant Portugaliz e voe degaset da Suamerika: e Brazil da gentañ, hag er broioù all da heul. Gounezet e vez mangez e Florida abaoe 1833, gant Henry Perine, hag e California er bloavezhioù 1880.

Hiziv an deiz e vez gounezet mangez en holl vroioù trovanel. Kantadoù a seurtoù a zo, un nebeud anezho a vez gwerzhet.

## Seurtoù mangez

## Produerezh hag ezporzhiañ

Er bed a-bezh e vez produet war-dro 26,3 milion a donennadoù (sifroù 2004). Ar 6vet frouezh produet ar muiañ eo. En holl e vez gounezet mangez e 89 bro disheñvel er bed. Abaoe un nebeud bloavezhioù ez eo aet ar produiñ mangez war gresk, hag a galz, a-drugarez da vroioù evel Sina (eil bro broduour). Ar broioù ma tebrer mangez enno abaoe kantvedoù o deus lakaet o froduerezh da greskiñ ivez, evel en India, daoust ma vez debret er vro al lod brasañ eus ar pezh a vez produet er vro.

### Mangez ha yec'hed

## Keginerezh
* *Chatni*
## Spesadoù
Iolo

Meur a zen brudet zo bet anvet **Iolo** e Kembre. Anaout a reer dreist-holl
*Iolo Morganwg 
*Iolo Goch 
*Iolo Williams
*Iolo Jones, bet soner gant Ar Log, desket brezhoneg gantañ.

## Pennad kar
*Iorwerth
Iorwerth

Meur a zen e Kembre zo bet anvet **Iorwerth**, un anv kozh a gaver er Mabinogi, anv ur mab da Maredudd.

## Gerdarzh
Talvout a ra kement ha "aotrou kaer", diwar *ior* "aotrou" ha berth "kaer".  Alies e vez lakaet da glotañ gant an anv saoznek Edward (Edouarzh), un tamm evel Morvan ha Maurice e Breizh . 

## Tud
*Iorwerth Drwyndwn, pe **Iorwerth ab Owain Gwynedd**, tad Llywelyn ab Iorwerth, lesanvet Llywelyn Fawr (war-dro 1173–1240), 
*Iorwerth ap Bleddyn (1053-1111), priñs Powys.
*Iorwerth Fychan, barzh eus an XIIIvet kantved. 
*Iorwerth Cyfeiliog Peate (1901-1982), skrivagner kembraeg.

Hag ivez
*Iorwerth Glan Aled
*Dylan Iorwerth
*Iorwerth ab y Cyriog 
*Thomas Iorwerth Ellis

## Levr
*Llyfr Iorwerth
Maredudd

**Maredudd** zo un anv-bihan kembraek, deuet eus ar Mabinogi.

## Tud
*Maredudd ap Bleddyn (marvet e 1132) priñs Powys 
*Maredudd ab Owain Maredudd ab Owain (ap Hywel Dda) (marvet e 999) roue Deheubarth , Gwynedd ha Powys , 
*Maredudd ap Cynan ab Owain Gwynedd, pe Maredudd ap Cynan, (war-dro 1150–1212), mab-bihan da Owain Gwynedd 
*Maredudd ab Owain ab Edwin (marvet e 1072) priñs Deheubarth 
*Maredudd ap Gruffydd (1130 - 1155) priñs Deheubarth 
* Maredudd ap Ifan , pe Meredith ab Ieuan, 

*Maredudd ap Rhys , barzh 
*Maredudd ab Owain Glyndŵr mab da Margaret Hanmer hag Owain Glyndŵr . 
*Maredudd ap Llywelyn ap Maredudd ap Cynan
Iolo Goch

Barzh e oa **Iolo Goch** (war-dro 1320 - 1398/1400) e lez Owain Glyndŵr. Mignon e oa da Llywelyn Goch ap Meurig Hen.

## Levrlennadur
Skridoù ar barzh:
*D. R. Johnston (gol.), *Gwaith Iolo Goch* (Caerdydd, 1988). Y golygiad safonol diweddaraf o waith y bardd, gyda rhagymadrodd a nodiadau.
* Henry Lewis, Thomas Roberts ac Ifor Williams (gol.), *Cywyddau Iolo Goch ac Eraill, 1350-1450* (Bangor, 1925; ail arg. Caerdydd, 1937)

Studiennoù diwar e benn:
* Dafydd Johnston, *Iolo Goch* (Caerdydd, 1989). Arolwg o waith Iolo yn y gyfres *Llên y Llenor*.

## Liammoù diavaez
*  Buhezskrid
Toullañ ar groazlez

Un doare toullgorferezh eo, ma vez staliet un bravig a-veskell, en degouezh-mañ ur varrennig, er kroc'hen a-us d'ar groazlez. Peurliesañ e vez staliet e parioù, ur bravig e pep kraozlez.

Un toullgorfadur war-c'horre an hini eo hag alies e vez distaolet gant ar c'horf.

Un doare toullkorferezh a-vremañ an hini eo, dres evel an darn vrasañ eus an toullkorfadurioù war-c'horre all.

## Liammoù diavaez:
*Video
*Video
Toullañ kroc'hen an dorn

Un doare toullgorferezh eo, ma vez staliet un bravig, peurliesañ ur walennig, e kroc'hen an dorn etre ar bizied.

Un toullgorfadur war-c'horre an hini eo hag alies e vez distaolet gant ar c'horf.

Un doare toullkorferezh a-vremañ an hini eo, dres evel an darn vrasañ eus an toullkorfadurioù war-c'horre all.

Bez' e c'heller toullañ ar bizied a benn da benn met abalamour ma vez implijet an dorn diabaouez e c'hell dont da vezañ kontammet buan-ha-buan ar gloazadur hag ouzhpenn mar touch ouzh un nervenn e c'hell menel seizet an dorn a-bezh.
Korfkenn (toullgorferezh)

**Ur pennad [[korfkenn]] zo diwar-benn ar pezh dilhad.* 

Un doare toullgorferezh eo ar **gorfkenn** ma vez staliet meur a vravig renk-ouzh-renk a-hed kroc'hen ar c'hein d'an daou du d'al livenn-gein oc'h ober un dres heñvel e neuz ouzh ur gorfkenn.

Un toullgorfadur war-c'horre an hini eo hag alies e vez distaolet gant ar c'horf. Abalamour da se eo ral ha ne vez ket douget kalz ouzhpenn ur sizhun. Alies zoken e vez tennet ar bravigoù goude un nebeud eurvezhioù nemetken, toullet ar c'hein evel-hen evit o skeudenniñ pe o diswel evit brufañ ur stal-toullgorferezh pe ur produ bennak.

Ar bep aliesañ ne van kleizenn ebet da heul an toullgorfadur-mañ 

Bez' e c'hell bezañ kaset da-benn ur c'horfkenn gant an dud a blij dezhe ar sadomasocherezh, a-wezhoù staget an eil bravig ouzh egile gant chadennoù pe seizennoù.

Un doare toullkorferezh a-vremañ an hini eo, dres evel an darn vrasañ eus an toullkorfadurioù war-c'horre all.

## Liammoù diavaez:
* Pennad er BME-Zine Encyclopedia
* Skeudennoù
Llywelyn Goch ap Meurig Hen

**Llywelyn Goch ap Meurig Hen**, pe **Llywelyn Goch Amheurig Hen** (war-dro 1330 - war-dro 1390), a oa ur barzh kembraek er . Mab e oa da *Meurig Hen ab Ynyr ap Meurig ap Madog ap Cadwgon ap Madog ap Cadwgon ap Bleddyn ap Cynfyn*, sede e oa a renk uhel. Brudet eo ar *[[marvnad]]* a skrivas d'e vestrez Lleucu Llwyd, eus Pennal, Meirionnydd, ur varzhoneg hag a zo unan eus pennoberennoù e amzer. E-unan e oa eus Meirionnydd, kar d'an tiegezh Nannau, eus parrez Llanfachreth, e-kichen Dolgellau. 

Hervez unan eus e werzioù edo o vevañ *uwch Afon Dyfi* (*a-us d'ar stêr [[Tyfi]]*) e kreisteiz ar gontelezh. Dimezet e oa da Dangwystl ferch Adda ap Llowdden. Daou vab o doe: Meurig hag Hywel Goch, hag ur verc'h dianav hec'h anv.

Evit dezhañ ober gant mentadoù ar *[[Gogynfeirdd]]* en e veulganoù e ouias ober gant an doare nevez *[[cywydd]]*, hervez doare Dafydd ap Gwilym, ha degaset gantañ eus kreisteiz ar vro ma'z ae da ganañ gwech an amzer. Mignon e oa da Iolo Goch. 

## Ar varzhoneg
* *[http://cy.wikisource.org/wiki/Marwnad_Lleucu_Llwyd *Marwnad Lleucu Llwyd*]*.

## Levrlennadur
*Dafydd Johnston, *Gwaith Llywelyn Goch ap Meurig Hen*, (Aberystwyth, 1998).

## Pennadoù kar
*Listenn barzhed Kembre (550-1600)
*Listenn barzhed Kembre abaoe 1600

### Liammoù diavaez
Istor Llywelyn ha Lleucu:
*  Lleucu Llwyd and Dolgelynen
Iorwerth Cyfeiliog Peate

**Iorwerth Cyfeiliog Peate** (1901-1982) zo ur skrivagner kembraek, brudet dreist-holl peogwir eo gantañ e voe krouet Mirdi Broadel ar Bobl e Sain Ffagan e-tal Kerdiz.

## Oberennoù

### Barzhonegoù
**Y Cawg Aur* (1928)
**Plu'r Gweunydd* (1933)
**Y Deyrnas Goll* (1947)
**Canu Chwarter Canrif* (1957)

#### Arnodskridoù
**Cymru a'i Phobl* (1931)
**Y Crefftwr yng Nghymru* (1933)
**The Welsh House* (1940)
**Diwylliant Gwerin Cymru* (1942)
**Clock and Watch Makers in Wales* (1945)
**Amgueddfeydd Cymru* (1948)

#### Komz-plaen
**Sylfeini* (1938)
**Syniadau* (1969)
**Personau* (1982)

#### Renerezh embann
**Hen Gapel Llanbryn-mair* (1939)

## Liammoù diavaez
*BBC Cymru - pennad diwar-benn Iorwerth Peate
*Lec'hienn ''Ymgyrchu'' - lizher gant Iorwerth Peate

## Levrlennadur
*Erthygl Trefor M. Owen yn *Cylchgrawn Hanes Cymru* (XI, 4, 1983)
*Catrin Stephens, *Writers of Wales: Iorwerth C. Peate* (Gwasg Prifysgol Cymru, 1986)
*T. Robin Chapman, *Llên y Llenor: Iorwerth Peate* (Gwasg Pantycelyn, 1988)
**Bro a Bywyd Iorwerth Cyfeiliog Peate 1901-1982*, R. Alun Evans (Cyhoeddiadau Barddas, 2003)
Iorwerth ap Bleddyn

**Iorwerth ap Bleddyn** (1053-1111) a oa priñs Powys en .

Mab e oa da Bleddyn ap Cynfyn a oa roue Powys ha Gwynedd war un dro. Pa voe lazhet Bleddyn e 1075 e voe rannet Powys etre e dri mab, Iorwerth, Cadwgan ha Maredudd. Gwizien e oant o-zri dindan *Robert de Bellême*, 3e kont Shrewsbury.
Chatni

**Chutney** (hervez an doare-skrivañ saoznek) pe **chatni** (hindeg: चटनी *chaṭnī*; ourdoueg: چٹنی *chaṭnī*) a reer eus ur seurt lipig, skildrenk peurliesañ, a orin eus Indez, hag a vez debret gant meuzioù liesseurt. 

E kement seurt chutney a zo e kaver pimant glas ha fresk e-leizh. Ouzhpenn ez eus frouezh, legumaj, spisoù, ha temzoù-boued. Chutney yen a c'haller fardañ, met diazezet eo al lod brasañ anezho war frouezh poazhet. Sed ar re a gaver an aliesañ :
* chutney diwar kraoñ kokoz 
* chutney diwar domatez
* chutney koriandrez-bent 
* chutney diwar tamarindez 
* chutney diwar vangez, ennañ frouezh glas gant ar plusk 
* chutney diwar sitroñs glas, ennañ frouezh klok, gant ar plusk

En Europa e c'haller fardañ chutney diwar ar frouezh a gaver, evel aval pe pechez. Ouzhpennañ a reer alies sukr, holen, kignen, jinjebr, fenugrek, koriandrez, koumin hag asafoetida, a-benn reiñ muioc'h a vlaz dezhañ. 

En India e vez debret chutney kerkent ha fardet. Ennañ e kaver gwinegr, eoul pe chug sitroñs, evit ma vefe aesoc'h da virout pell amzer.

## Chutney e broioù India

* Assam - Chatni gant koriandrez, pinochez, tomatez, delioù-kari, chilli, irvin-ruz, karotez, kokombrez, beterabez, fer, piz-sisez 
* Andhra Pradesh — chatni gant kraoñ-koko, koriandrez, red chilli gant grams, tomatez, ognon, ha mangez 
* Gujarat - athanah ha chatni gant sitroñs temzet kreñv 
* Haryana - Chatni tamarind 
* Himachal Pradesh — chatni guava hag eggplant 
* Karnataka - Kraoñ-koko, koriandrez, green chili, mangez, ognon, kakaouet, tomato, tamarind,ridgegourd.
* Kerala - Kraoñ-koko, pudina (mint), urad dal (a kind of legume), mangez, pesked sec'h, chifretez ha chatni gant ognon
* Maharashtra - Chatni hot raw mangez, guramba,panchamrit, Mirachicha Thecha. Chatni fardet gant javaoù (Flax seed), Solapuri Shenga (kakaouet)/red chili powder chatni, Karale (Niger seed) ha kakaouet/kignen
* Panjab - chatni pudina (bent), chatni gant ognon, chatni tamarind, chatni gant mangez
* Tamil Nadu - koko, koriandrez, red chilli gant grams, tomatez, ognon ha chatni gant mangez
* Uttar Pradesh - koriandrez, kignen, chatni gant bent, mango ha kakaouet dous ha c'hwerv
* Bengal ar C'hornôg - Chatni gant frouezh (mangez, prun, avaloù hag abrikez) 
* Nepal - Chatni gant tomatez ha patatez.

## Liammoù diavaez
* Penaos fardañ chutney diwar kraoñ koko
* Penaos fardañ chutney diwar avaloù
* Penaos fardañ chutney diwar vangez
Meirionnydd

**Meirionnydd** a zo un anv-lec'h kembraek, ha hini
*Rouantelezh Meirionnydd, ur rouantelezh vrezhon gozh
*Kontelezh Meirionnydd, pe Sir Feirionnydd, ur gontelezh betek 1974 hag a zo bremañ e-barzh Kontelezh Gwynedd.
Sir Feirionnydd

**Sir Feirionnydd**


**Kontelezh Meirionnydd**, pe **Sir Feirionnydd** (pe *Merionethshire* e saozneg), a oa unan eus 13 kontelezh Kembre, en hanternoz ar vro, a-raok adkempenn melestradurel 1974. Savet e oa bet diwar broioù kozh Meirionnydd hag Edeirnion. Hiziv emañ e kontelezh Gwynedd.

## Levrlennadur
*Geraint Bowen (embanner), *Atlas Meirionnydd* (Y Bala, eil embannadur, 1976). Atlas istorel ar gontelezh kozh.
Lleucu Llwyd

**Lleucu Llwyd** a oa, hervez a ouzer, mestrez ar barzh Llywelyn Goch ap Meurig Hen (war-dro 1350 - 1390). Gantañ e voe savet d'ar plac'h yaouank, pa varvas, unan eus brudetañ barzhoneg al lennegezh kembraek, anvet *Marwnad Lleucu Llwyd*, ur marvnad eus ar re vravañ. 
Eviti da vout brudet da viken n'ouzer ket gwall dra diwar he fenn. Hervez ar skrid e oa Lleucu eus Pennal, etre Machynlleth hag Aberdyfi :

:'Gwae fi'r ferch wen o Bennal,
:Breuddwyd oer, briddo dy dâl!'

Dimezet e oa-hi pa varvas, met n'oar ket sur piv e oa he fried: pe un Dafydd Ddu, eus Cymer (e-kichen Abati Cymer) hervez unan, Ieuan Ddu eus ar Gydros hervez un arall, a skrive Gruffudd Hiraethog er . Diouzh krediñ Gruffudd he doe ur mab anvet 'Y Coch'.

Mar deo anat karantez Llywelyn en e varzhonegoù da Lleucu Llwyd n'haller ket bout sur e oant orgederien. Ouzhpenn-se ez eus meur a skouer a varvnadoù ha ne oant ket gwir ivez, kanet da genvreudeur, ha marteze ne oa nemet ur varzhoneg a genavo dezhi, pa zimezas, eo a savas Llywelyn 

## Levrlennadur
*Dafydd Johnston (gol.), *Gwaith Llywelyn Goch ap Meurig Hen* (Aberystwyth, 1998). Testun y Farwnad a nodiadau helaeth arno, gyda llyfryddiaeth bellach ar y gerdd.
Peryf ap Cedifor

**Peryf ap Cedifor** (war-dro 1170) a oa ur barzh kembraek eus an . 

Sevel a reas daou varvnad d'e vreudeur lazhet er brezel ha da Hywel ab Owain Gwynedd, e gelenner .

## Levrlennadur
*Kathleen Anne Bramley ha Morfydd Owen, *Gwaith Llywelyn Fardd I ac eraill o feirdd y ddeuddegfed ganrif* (Cardiff, 1994).
Barzhed ar Briñsed

**Barzhed ar Briñsed** (*Beirdd y Tywysogion* e kembraeg) a vez graet eus ar varzhed kembraek a skrive etre 1100 ha 1290. 

Barzhed-lez e oant, a veze graet **Y Gogynfeirdd** ivez anezho betek n'eus ket gwall bell zo. 

Goude 1290 e komzer eus Barzhed an Uhelidi. 

## Ar varzhed
N'eus meneg amañ nemet eus ar varzhed a anavezer o oberenn. 

*Meilyr Brydydd (fl. 1100-1147)
*Gwalchmai ap Meilyr (fl. 1130-1180)
*Meilyr ap Gwalchmai (eil hanterenn an XIIvet kantved)
*Llywelyn Fardd I
*Hywel ab Owain Gwynedd (m. 1170)
*Owain Cyfeiliog (Owain ap Gruffudd ap Maredudd, c.1130-1197)
*Llywarch Llaety (fl. 1140-1160)
*Llywarch y Nam (un anv all evit Llywarch Llaety, marteze)
*Daniel ap Llosgwrn Mew (fl. 1170-1200)
*Peryf ap Cedifor (pe *Peryf ap Cedifor Wyddel*, fl. 1170)
*Seisyll Bryffwrch (fl. 1155-1175)
*Gwynfardd Brycheiniog (fl. 1176)
*Gwilym Rhyfel (fl. 1174)
*Gruffudd ap Gwrgenau (fl. dibenn an XIIvet kantved)
*Cynddelw Brydydd Mawr (fl. 1155-1200)
*Llywarch ap Llywelyn ("Prydydd y Moch") (fl. 1137-1220)
*Elidir Sais (fl. 1195-1246)
*Einion ap Gwalchmai (fl. 1203-1223)
*Einion Wan (fl. 1230-1245)
*Llywelyn Fardd II
*Philyp Brydydd (fl. 1222)
*Gwgon Brydydd (fl. tua 1200-1220)
*Einion ap Gwgon (fl. 1215)
*Gwernen ap Clyddno
*Goronwy Foel (kreiz an XIIIvet kantved)
*Einion ap Madog ap Rhahawd (fl. 1237)
*Dafydd Benfras (fl. 1230-1260)
*Y Prydydd Bychan (c.1220-1270)
*Hywel Foel ap Griffri ap Pwyll Wyddel (c.1240-1300)
*Llygad Gŵr (fl. 1268)
*Iorwerth Fychan 
*Madog ap Gwallter (eil hanterenn an XIIIvet kantved)
*Gruffudd ab yr Ynad Coch (fl. 1280)
*Bleddyn Fardd (fl. 1268-1283)

## Levrlennadur
*Cyfres Beirdd y Tywysogion. Dastumad oberennoù ar varzhed-lez e seizh levrenn (Kerdiz, 1991-1996). 
*B. F. Roberts a Morfydd E. Owen (gol.), *Beirdd a Thywysogion* (Kerdiz, 1996). Studiadenn war barzhoniezh lezioù Kembre, Iwerzhon ha Bro-Skos, gant ur sell a-dost ouzh oberennoù Barzhed ar Briñsed.
*J. E. Caerwyn Williams, *The Poets of the Welsh Princes* (Kerdiz, 1978). Dastumad *The Writers of Wales*.
*D. Myrddin Lloyd, *Rhai Agweddau ar Ddysg y Gogynfeirdd* (Kerdiz, 1976)
*Gwyn Thomas, *Y Traddodiad Barddol* (Kerdiz, 1976). Pennad 3: "Y Gogynfeirdd".
Mamberamo

Ur stêr vras e Ginea Nevez, lec'hiet er broviñs indoneziat Papua, eo ar **Mamberano**. Furmet eo dre unvaniezh he div adstêr bennañ - an Tariku hag an Taritatu. Redek a ra war-du an norzh hag en em deurel a ra er Meurvor Habask en un delta bras.

War he ribl ez eus kalz pobloù o chom ha n'hon eus darempred ebet ganto. Er bloavezhioù 1990 en doa divizet ar gouarnamant indoneziat sevel ur vardell vras he defe beuzet un darn vras eus an diaz. Dilezet e voe goude an enkadenn armerzhel eus 1998 - 1999, avat.
Murraya koenigii

**Murraya koenigii**, pe **Kaloupile**, zo ur wezenn eus India ha Sri Lanka . Moan eo he c'hef hag he skourroù, etre 5 ha 10 metr uhelder dezhi. En holl vroioù Gevredazia en e gaver, e Tailand marteze muioc'h c'hoazh, ha gounezet e vez e Malaysia. Dianav eo en Antilhez, met er Reünion hag e Moris (eno e reer *karipoulé* anezhañ) e ranker distruj ar gwez alies, ken aes e teuont. 

Delioù bihan, glas-teñval ha frondus, zo dezhi, hag a implijer e meuzioù zo, evel ar chatni, ma vez graet *delioù-kari* anezho, ha *gwezenn-gari* eus ar wezenn-galoupile.

*Murraya koenigii* eo an anv skiantel abalamour da Johan Andreas Murray, a embannas en  al *Linnaeus Systema vegetablium*. 
*Curryleaf* eo an anv saoznek, hag alese e teufe anv ar meuz *curry* pe kari. 

## Kegin
Implijet e vez kalz e keginerezh Burma hag India, hag en holl veuzioù tamoul pe dost. Lakaet e vez un toullad delioù er masala da deuler blaz. 

## Medisinerezh
Implijet e vez gwrizioù, ruskenn, ha delioù ar wezenn, ken war ar c'horf, ken e-barzh. Evet e vez an dour diwar an delioù pa vez re uhel gwask ar gwad er gwazhied. Flastret e vezont ivez gant brenn riz, ouzh ar boan-gof.

## Liammoù diavaez
*  Toil'd'épices - Kaloupile
Keginerezh India

**Keginerezh India** n’eus ket anezhañ e gwirionez, rak meur a geginerezh rannvroel disheñvel an eil diouzh egile zo kentoc'h. Ul lodenn vras eus ar boblañs ne zebr tamm kig ebet, pe e vefe dre zibab, pe dre redi relijiel. Setu perak e kaver meuzioù a bep seurtaozet hep kig, ha diazezet kentoc’h war al legumaj sec’h (piz sisez, piz-rouz hag all), rak leun a broteinoù int.
Diazezet eo war implij ar masala, ur meskaj spisoù a gaver e kement sekred-kegin a zo. E broioù ar C’hornôg e reer “kuri” eus ar meskaj-se, ar pezh a zo direizh, rak ne vez ket implijet pe dost en India. Ha pa vez implijet e talvez keusteurenn, pe meuz mitonet. Spisoù a gaver dre ret e keginerezh India, a-benn reiñ blaz d’ar pezh a farder.
 
## Aozennoù pennañ

* Spisoù : kurkuma pe safron India, safron, kardamom produet e Kerala, jinjebr poultr pe fresk, koriandrez (greun, pe poultr pe fresk), kraoñ ha kign muskadez, greun roz-moc’h, fenugrek, pimant, koumin (greun pe poultr), kanell (poultr pe bizhier), tachoù-jenofl, pebr ( poultr pe klok), greun sezv, aniz glas, aniz steredennek, greun ognon, greun fanouilh, poultr mangez,delioù kuri (anvet ivez cari patta), lore-kegin, assa-foetida, tamarindez hag ur meskaj spisoù anvet garam masala.
Hag ivez : kraoñ kajou, kraoñ-kokoz, laezh-kokoz, pistachez, kignen, ognon, alamandez, greunadez (greun sec’h), la bent, dour-roz, greun sezam.

## Keginerezh levezonet gant an diavaez

Pa voe aloubet norzh India gant muzulmiz vogol e tegasjont ivez o c’heginerezh : kebab hag an doare-poazhañ anvet tandoori da skouer.
An aozennoù a-orin eus Amerika (avaloù-douar, tomatez, maiz) a zo bet degemeret ivez. E rannvroioù zo eo bet levezonet ar fardañ boued gant an drevadennerien : e kêrioù-kontlec’h dalc’het gant ar C’hallaoued pe gant ar Bortugaled eo bet degaset ar fardañ kig-bevin ha kig-moc’h, padal e c’hall seurt aozennoù bezañ difennet e rannvroioù all. E Goa da skouer, e vez fardet kig-moc’h vindaloo, ur sekred-kegin diazezet war ar gwinegr a veze degaset gant ar Bortugaled eo.

### Digoroù-pred
* Samousa
* Pakora
* Raita

### Kig
* Kig-oan korma
* Kig-yar korma
* kig-morc’h vindaloo
* kig-yar tandoori
* Kig-yar tikka masala 

### Pesked
* Kuri pesked Kerala

### Legumaj

* Saag
* Aloo gobi
* Piz sisez
* Ognon badji
* Dal

### Riz ha bara

* Naan
* Chapati
* Biryani
* Dosai
* Papadum
* Puri

### Dibennoù-pred
* Gulabjaman
* Kulfi
* Barfi

### Evajoù
* Lassi 
* Nimbu pani
* Asha
* Chai
Aloo gobi

**Aloo gobi** ( ger eus ar Panjab), skrivet ivez *alu gobi*, pe **aloo gobhi** (hindeg आलू गोभी ha pandjabeg:ਆਲੂ ਗੋਭੀ treuzskrivet: *ālū gobhī*) a zo ur meuz eus India, hag ur seurt meuz diwar gari sec'h (hep takenn lipig ebet ennañ) eo. Ennañ e kaver *aloo* (आलू/ਗੋਭੀ avaloù-douar) ha *gobhi* (गोभी/ਆਲੂ kaol-fleur) hag ivez spisoù. Ur meuz liv melen dezhañ eo, dre ma vez fardet diwar kurkuma longa. Delioù-kari hag ognon a vez lakaet ouzhpenn.

## Liammoù diavaez
*  Penaos aozañ Aloo Gobi, gant skeudennoù
* Penaos aozañ Aloo Gobi ar Panjab
*  Film bihan da ziskouez penaos aozañ Aloo gobi
Kari

**Kari** pe *curry* (hervez ar ger saoznekaet), eo an anv a reer e broioù ar C'hornôg eus temzoù aozet e keginerezh India. Kavet e vez pe evel poultr pe evel toaz. Hervez pezh a lakaer ennañ e vo pe dous pe greñv, frondus pe get. 

Arabat kemmeskañ an aozadur temzoù-mañ gant ar pezh a anver delioù-kari, pe kaloupile, diwar ar wezenn Murraya koenigii, hag a vez implijet a-wechoù da aozañ kari. 

## An anv
An anv saoznek a veze graet gant an drevadennerien saoz eus kement meuz indian gant lipig. Dont a ra eus ar ger tamoulek «kari» (keusteurenn). N'eo ket gwall implijet en India, kemm a ra an anvioù hervez ar yezhoù hag ar broioù. En hanternoz ar vro da skouer e reer kalzik gant masala, hag a dalv kement ha meskaj.

## Liammoù diabarzh
* Kari Gosse

## Liammoù diavaez
* https://br.wiktionary.org/wiki/kari
Iorwerth Fychan

**Iorwerth Fychan** a oa ur barzh-lez kembraek en eil hantere eus an . 

Krediñ a reer e varzhonege Iorwerth evit e blijadur ha neket evel barzh a vicher. Da neuze e vije un den a renk uhel, evel barzhed ar Grennamzer, evel ar barzh-priñs Hywel ab Owain Gwynedd.
Hywel Foel ap Griffri ap Pwyll Wyddel

**Hywel Foel ap Griffri ap Pwyll Wyddel** (war-dro 1240-1300) a oa unan eus an diwezhañ barzhed lez kembraek. 

Anezhañ ne ouzer nemet ar pezh a zo en e varzhonegoù. Un anv divoas zo dezhañ. N'anavezer an anv Pwyll nemet e Pwyll, Pendefig Dyfed, e Pedair Cainc y Mabinogi, ha Pwyll ap Peredur Beiswyn a zo meneget erskridoù kozh evel 'Arglwydd Ceredigion Uchaf', aotrou Ceredigion Uhelañ.

## Oberenn
An oberenn nemeti diwar zorn Hywel Foel eo an *[[awdl]]* savet da vac'hidigezh Owain ap Gruffudd e kastell Dolbadarn. Miret eo ar skrid e dornskrid Hendregadredd. Enni ez eus anv evit ar wech kentañ eus Eryri. 

## Levrlennadur
*Rhian M. Andrews *et al.* , *Gwaith Bleddyn Fardd a beirdd eraill ail hanner y drydedd ganrif ar ddeg* (Aberystwyth, 1996)
Matilin an Dall

**Matilin an dall** a oa ur talabarder breizhat eus an XIXvet kantved.

## E vuhez
**Matilin an dall** a oa ganet en 1789 e Kemperle e Kerne. Aet e oa d'an anaon e 1859 e Kemperle. 

*Mathurin Furic* e oa e anv ofisiel, *Matilin Furic* e oa e anv brezhonek.

## Kanaouenn
Ur ganaouenn a zo bet savet dezhañ, war don gavotenn an Aven, a veze sonet gantañ a-hervez. 

## Levrlennadur
* « Matilin an Dall, un sonneur mythique », dans *Musique bretonne : histoire des sonneurs de tradition*, 1996, p. 102-103.
* Bernard de Parades, Christian Morvan, Fañch Postic ha Patrick Malrieu, *Matilin an Dall, naissance d'un mythe*, Les Amis de Bernard de Parades, 2006, 250 p. 
* Raoul Thomen, Troioù kaer Matilin an Dall : Yann ar Chapel aet da goll ne oar den penaos !, Tr. Abvaodez, Landerne, Olole, 1942. Levr bugale.
** Raoul Thomen. Le Merveilleux voyage de Matilin an Dall à travers les siècles bretons, Landerneau, Olole, 1943. Doare gallek.

## Liammoù diavaez
* Matilin an dall
Minellañ ar begel

**Minellañ ar begel** a blij da lod ober, seul mui ma'z eo deuet diouzhar c'hiz dispakañ ar begel. Un arz eo ar begelvinellerezh hervez lod.

## Skeudennoù
*Begelioù

Image:Bauchnabel-Piercing.jpg|Begel toull-didoull
Image:Caribicbauch02.jpg|Begel toullet, bravig outañ
Skeudenn:59120094. Piercings.JPG|Begel plac'h, toullet teir gwech


*Tud

Skeudenn:Minirock_(Lack)_Photo_Model_2.jpg|Plac'h he begel, dispak, toullet, kinklet.
Image:Britney Spears.jpg|Britney Spears dispak he begel.
Image:SuicideGirl Riae.jpg|Ouzhpenn ar begel a vez toullet gant lod.
Kordenn ar begel

Er bronneged plakentaek eo **kordenn ar begel** an organ a liamm plakenta ar vamm dougerez ouzh ar grouell pe ar rizhell.
Er gordenn-se emañ ar gwazhied (div dalmerenn, ur wazhienn) a gas magadurezh hag oksigen d'ar rizhell da gentañ, d'ar grouell goude, keit ha ma vez ar vamm o tougen. 

En dud e vez 50 cm d'an hirañ ha 2 cm treuz. 

## Kelligoù
E kordenn ar begel e kaver un andon a vongelligoù. E SUA e kinnig an ospitalioù mirout anezho mar bez ezhomm enplantañ bongelligoù a-benn stourm ouzh al leukemia da skouer.
Pêr ar Rouz

**Pêr ar Rouz**, pe *Pierre Le Roux* hervez e anv gallek ofisiel, a oa ur yezhoniour hag ur c'helenner brezhoneg eus skol-veur Roazhon. Ganet e oa bet d'ar 27 a viz C'hwevrer 1874 e Ploueg-Pontrev (Bro-Dreger) hag aet da Anaon d'an 3 a viz Gwengolo 1975 e Parame.

Mab e oa da Pierre Gabriel ar Rouz, skolaer, ha da Marie Perrine ar Brouster.

Anaout a rae mat brezhoneg e vro c'henidik da gentañ ha hini Mêl-Karaez ivez. Heuliañ a reas kentelioù Henri Gaidoz war ar yezhoù keltiek e Pariz ha re Henri d'Arbois de Jubainville. Kemer a reas kador ar yezhoù keltiek e skol-veur Roazhon war-lerc'h Joseph Loth e 1911.

Brudet eo dreist-holl evit an oberenn en doa savet, diwar an enklaskoù renet gantañ etre 1911 ha 1920, e 77 lec'h eus Breizh-Izel, *l'[[Atlas linguistique de la Basse-Bretagne]]*, anavet evel an ALBB ivez. Mont a ra 6 levrenn ha 600 kartenn d'ober an oberenn-mañ. Pep kartenn a ro troidigezhioù ur ger gallek hag an distagadur anezho, ha hini an deveradoù a-wezhioù. Embannet e oa al levrennoù diwezhañ dindan renerezh Frañsez Falc'hun.

Kontañ a reer e reas an enklaskoù war varc'h-houarn.

## Levrlennadur
### An Atlas
* * [[Atlas linguistique de la Basse-Bretagne]] *, Plihon-Hommay Rennes Paris :
** Levrenn 1, 1924
** Levrenn 2, 1927
** Levrenn 3, 1937
** Levrenn 4, 1943
** Levrenn 5, 1953
** Levrenn 6, 1963 

Adembannet e voe an ALBB gant ar gelaouenn STUDI, e CRDP Roazhon er bloavezhioù 1980.

### Oberennoù all
* *Le verbe breton*.

## Pennadoù kar
*Atlas linguistique de la Basse-Bretagne
Toullañ ar jod

Un doare toullgorferezh eo ar ma vez toullet ar kroc'hen ar jod a du da du evit gallout staliañ ur bravig ennañ

Ar bep aliesañ ec'h implijet da vravig ur varrennig verr dezhañ ur penn plaen anvet ur labret stud ma teu war-wel ar penn anezhañ nemetken er-maez eus ar jod.

Daoust ha m'eo ur c'hiz nevez en Europa ha Norzhamerika dreist-holl toullañ ar jod en un doare peurbad, e vez kavet e sevenadurioù all dre ar bed en un doare dibeurbad e lidoù relijiel, evel da skouer e gouleioù Phuket e Thailand.
Wanquetin

**Wanquetin** a zo ur gumun eus departamant Pas-de-Calais (Bro-C'hall).
## Istor
## Monumantoù ha traoù heverk
### Bezioù ar C'hommonwealth e bered ar gumun

Implijet eo bet bered ar gumun e-pad ar Brezel-bed kentañ, adalek miz Meurzh 1916 betek miz Du 1916. E dibenn miz Du 1916, dre ma oa deut ar *41st Casualty Clearing Station* d'en em staliañ er gumun e voe digoret un astenn d'ar vered . 
### Bezioù ar C'hommonwealth en astenn ouzh bered ar gumun

Ur vered ag ar Brezel bed kentañ eo. Krouet eo bet e dibenn miz Du 1916 gant ar *41st Casualty Clearing Station*: ne chome plas ebet ken e bered ar gumun. Douaret eo bet enni ivez ar *Private J. Ferguson, 1st Bn. Royal Scots Fusiliers*, fuzuilhet e miz Ebrel 1917 evit bout dizertet. Enni emañ bezioù 23 milour eus ar *3rd [[Kanada|Canadian]] Machine Gun Battalion*, bet lazhet d'ar 24 Gwengolo 1918 en un aer-tagadenn gant an Alamaned e Warlus (ar re ziwezhañ eus ar Brezel-bed kentañ o vezañ bet douaret er vered) ha nav bez eus miz Mae 1940, e-pad an Eil brezel-bed

## Douaroniezh
## Emdroadur ar boblañs

## Melestradurezh
## Tud dibar
* Louis Mexandeau, bet maodiern gall ha kannad eus ar C'halvados, bet ganet e **Wanquetin** e 1931.
## Liammoù diavaez
## Notennoù ha daveoù
Divgell

Ar **c'helloù**, pe an **divgell**, zo ul lodenn eus ardivink-genel gouenn an dud ha gouennoù loened all, hag eus binvioù reizhel ar baotred. Bez' ez int gonadoù genel al loened, ha gant ar bronneged e vezont douget en ur gousac'h. Enne e vez fardet ar spergelligoù hag an hormon gourel anvet testosteron).

A-wechoù e vez ganet paotred ha n'o devez nemet nemet ur gell. Pa c'hoarvez e lavarer ez int *rangouilh*, da lavaret eo hanter-spazhet.

## Korfadurezh an den

Er gousac'h, a zo dindan ar c'halc'h, emañ divgell an den.

## Krign-bev
Gallout a reer tapout krign-bev ar c'helloù, evel a zo c'hoarvezet d'ar c'hampion Lance Armstrong.

## Kegin

Kelloù an tirvi a vez keginet ha debret e broioù zo, evel Italia pe Spagn. E broioù all a zo e vez graet poultr ganto, a vez gwerzhet evel orgeteiad.

## Gwallzarvoudoù
* E 2016 e Roazhon

## Anvioù all
;Kaozeek
* *Deñvioù*
* *Istribilhoù*
* *Klitennoù*
;Dizoare
* *Kouilhoù*
* *Sac'h*
* *Strobelloù*.

## Notennoù
Egorlestr

Un **egorlestr** zo un ijinenn implijet da vont en egor. 

E-doug un nij en egor ez a un egorlestr en egor ha distreiñ a ra d'an Douar. 
E-pad un nijadenn e kelc'htro e heuilh un egorlestr ur c'helc'htro serr en-dro d'ur c'horf planedennel. An egorlistri a c'hall kas tud zo e-bourzh e-giz pare al lestr pe evel beajourien. An egorlistri implijet da-geñver ur gefridi robotek en egor avat a labour en un doare emren pe zo pellurzhiet. Hiziv an deiz, an egorlistri robotek a guita trowardroioù ar planedennoù zo sonterezioù egor hag an egorlistri robotek a chom e kelc'htro en-dro d'ar planedennoù zo loarelloù. An egorlistri savet evit ar beajoù etre ar stered zo ur meiziad damkaniezh hepken betek-henn.

Implijet e vez an egorlistri evit meur a dra, en o zouez ar c'hehentiñ, arsellerezh an Douar, an hinouriezh, ar merdeerezh, dizoleiñ ezplanedennoù, hag an touristerezh en egor. An egorlistri faltaziek hag ar beajoù en egor zo dodennoù implijet stank en oberennoù skiant-faltazi.

 

## Liammoù diavaez
* NASA: kefridioù egorlistri en egor
* NSSDC Master Catalog Spacecraft Query Form
* Deroù istor an egorlistri
* Mirdi etrebroadel an nij en egor
Falc'hun (disheñvelout)

**Falc'hun** zo:
*anv un evn-preizh, gwelet falc'hun;
*un anv-tiegezh brezhonek (adstumm: Falc'hon)
**en o zouez Frañsez Falc'hun, yezhour ha saver an doare-skrivañ a anver skolveurieg (lesanvet ivez *[[falc'huneg]]*).
Disklêriadur hollvedel gwirioù mab-den

**Disklêriadur hollvedel gwirioù mab-den** zo un disklêriadur degemeret gant Emvod-meur ar Broadoù Unanet d'an 10 a viz Kerzu 1948 e Pariz. Gwirioù mab-den diazez a zo anavezet gantañ. John Peters Humphrey, Eleanor Roosevelt ha René Cassin a voe e bennoberourien.

Disklêriañ a ra an destenn-mañ gwirioù diazez an den, o anaoudegezh hag o douj gant al lezenn. N'eus redi gwirel ebet ennañ avat, n'eo nemet un embann gwirioù.

Koulskoude e voe degemeret gant 48 stad diwar 56. N'eus stad ebet he doa disklêriet e oa a-enep, hag eizh deusouto o doa abstenet. En o zouez Suafrika an apartheid a nac'has anavezout gwir ar c'hevatalder hep derc'hel kont eus ar ganidigezh pe ar ouenn. Arabia Saoudat a nagennas ar c'hevatalder etre paotred ha merc'hed. Absteniñ a reas Polonia, Tchekoslovakia, Yougoslavia ha Unaniezh ar Republikoù Sokialour Soviedel (Rusia, Ukraina, Belarus) ablamour ne oant ket a-du gant termenadur pennreolenn an hollvedelezh er mellad 2 dilinennad 1. Kavout a reer ivez stadoù Yemen ha Honduras.

Kavet e oa abeg en disklêriadur-mañ gant Jeane Kirkpatrick. Ur stourmerez amerikan evit ar gwirioù keodedel e oa. Diskuliañ a reas pilpouzerezh ar bolitikourien ha keñveriañ a reas disklêriadur hollvedell gwirioù-mab-den d'al lizher da zad Nedeleg.

## Testennoù all evit klokaat anezhañ
Disklêriadur Hollvedel Gwirioù Mab-den ne dalv redi ebet. Fellet eo bet da emvod-meur an ABU eta sevel ur Garta ar gwirioù mab-den a vije redius. Krouet e oa ur bobad ar gwirioù mab-den evit skrivañ homañ, da vare ar brezel yen. Div destenn a zeuas war-wel : ar Feur-emglev etrebroadel war ar gwirioù armerzhel, sokial ha sevenadurel hag ar Feur-emglev etrebroadel war ar gwirioù keodedel ha politikel.

## 60vet deiz-ha-bloaz e 2008
Da geñver 60vet deiz-ha-bloaz an disklêriadur e oa bet divizet gant stadoù european zo oberiañ ur pezh 2 euro.
*  
*  
*  
*  
* 

Un eilad eus an disklêriadur a oa bet kaset d'an Egorlec'h Etrebroadel d'an 14 a viz Du 2008, en Arnodva European Columbus.

## Gwelet ivez
* Gwirioù mab-den
* Kenemglev-stern european gwirioù mab-den
* Kuzul gwirioù mab-den ar Broadoù-Unanet
* Burev Penngomiser ar Broadoù-Unanet evit gwirioù mab-den

## Daveoù

## Liammoù diavaez
* Disklêriadur Hollvedel Gwirioù Mab-den e brezhoneg (Lexilogos)
*  Disklêriadur Hollvedel Gwirioù Mab-den e brezhoneg war lec'hienn Burev Penngomiser ar Broadoù Unanet evit Gwirioù-Mabden
*    Disklêriadur Hollvedel Gwirioù Mab-den e brezhoneg, galleg ha saozneg war lec'hienn ti-kêr Rosko
*  Lec'hienn ''Amnesty International France'' dediet da 60vet deiz-ha-bloaz Disklêriadur Hollvedel Gwirioù Mab-den''
Gwagrenn

Ar **gwagr**, pe **gwagrennoù**, zo organoù e korf lod loened ha hini mab-den eo o roll kenderc'hañ bouedennoù, en o zouez an hormonoù, al laezh, an halv, ar c'hwez, ar sper, an daeroù.<b
Daou zoare gwagrennoù zo :
* ar *gwagrennoù-enborc'hañ* a gas an hormonoù a-nebeudoù er gwad ;
* ar *gwagrennoù-ezvorc'hañ* a gas ar bouedennoù all e diabarzh kleuzennoù ar c'horf pe war ar gorre anezhañ.

## Gwagrennoù enborc'hiañ
* Ar c'hougorfenn, a zo dindan an empenn.
* Ar c'hourjadenn, a zo en empenn.
* Ar gouzerc'hvel, a zo en empenn ivez.
* Ar gwagrennoù us-lounezh, a zo war al lounezhi.
* Ar wagrenn skoed, a zo er gouzoug.
* An toazon, a zo e kavenn ar brusk, etre an div skeventenn.

## Gwagrennoù ezvorc'hañ
* Ar gwagrennoù c'hwezpar a zo er c'hroc'hen a genderc'h ar c'hwez.
* Ar gwagrennoù soav zo stag ouzh pep blevenn ar c'horf ; soav a genderc'hont evit mirout ouzh ar c'hroc'hen a zisec'hañ.
* Ar gwagrennoù halv, a zo er genoù da genderc'hañ an halv.
* Gwagrennoù an daeroù e pep lagad evit o leizhañ.
* Gwagrennoù Brünner, a zo er benvegad koazhañ, en daouzegenn, evit aesaat ar c'hoazhañ.
* Gwagrennoù ar bronnoù, a ro laezh.
* Gwagrennoù Cowper, a zo e-kichen kan-troazh ar baotred evit lenkraat diabarzh ar c'halc'h kent strinkadur ar sper.
* Ar raksavenn, a zo un tamm eus ardivink-genel ar baotred ; kenderc'hañ a reont ul lodenn eus ar sper.
* Ar c'hellennoù sper, a zo a-dreñv raksavenn ar baotred ; kenderc'hañ a reont un dourenn karget a fruktoz evit bouta ar spergelligoù.
* Gwagrennoù Bartholin, a zo e kourzh ar maouezed evit lenkraat o gouhin.
* Gwagrennoù Skene, a zo a-hed kan-troazh ar maouezed ; p'he devez ar vaouez un oriadell e strink an dourenn a genderc'hont, en hevelep doare ha plijadur ar baotred. Par da raksavenn ar baotred eo gwagrennoù Skene e korf ar maouezed.
Ashote Draftian

**Ashote Draftian** a zo bet ganet e 1955. 

Mestrc'hoarier echedoù belgiat.

Adalek an 2 a viz Gouere betek an 10 a viz Gouere 2005 e kemeras perzh en Aalst e Kampionad belgiat an echedoù; gant 5 poent, kemer a reas an eizhvet plas. E 2008, **Ashote Draftian** a voe eilvet e Kampionad Echedoù Flandrez Belgia gant 5 poent, ar maout o vont gant Tom Piceu (5,5 poent). 

E miz Gouere 2008 edo 2329 e renk Elo .

## Stadegoù Simbase
Hervez an diellaoueg echedoù Simbase, diwar 41 bartienn, Draftian en deus :
* gounezet 20 partienn, 
* kollet 13 partien, 
* nulaet 8 partienn.
58 eo e dregantad a drec'hoù neuze.

## Ur bartienn
* Marcel Van Herck a-enep Ashote Draftian, Kampionad Echedoù Flandrez Belgia 

1.d4 d5 

2.c4 e6 

3.Mc3 f5 

4.Mf3 Mf6 

5.g3 c6 

6.Mg2 Fd6 

7.Ff4 Fxf4

8.gxf4 0–0 

9.e3 Fd7 

10.Dc2 Fe8 

11.Me5 Mbd7 

12.0–0–0 Fh5

13.f3 Mxe5 

14.fxe5 Md7 

15.Me2 Dh4 

16.Mf4 Ff7 

17.Tdg1 c5

18.Dd2 cxd4 

19.exd4 Tac8 

20.Ff1 Tfd8 

21.c5 b6 

22.Fa6 Tc7

23.b4 Fb8 

24.Fe2 a5 

25.Rb1 axb4 

26.cxb6 Tb7 

27.Tc1 Txb6

28.Tc7 Md7 

29.Thc1 Tbb8 

30.Ta7 b3 

31.Tcc7 bxa2+

32.Rxa2 De7 

33.Md3 De8 

34.Mc5 Mxc5 

35.dxc5 Ta8 

36.Da5 Txa7

37.Txa7 Dc6 

38.Dxd8+ Fe8 1–0

## Liammoù diavaez
* E fichenn FIDE (saozneg)
* E c'hoari e Chessgames (saozneg
Megin

Ur **vegin**, pe **soufletez**, zo ur benveg da skeiñ aer war an tan. Meginoù all zo ivez.

Meginoù gant krec'hen-loened hepken zo, met darn a zo koad outo da zerc'hel en dorn. 

## Megin govel

## Megin binvioù-seniñ
Meur a venveg-seniñ a zo graet gant ur vegin outo : ograoù, akordeoñs, ha binioùioù a bep seurt: pib-ilin ha re all. 


CaminusFollis.jpg|Megin da c'hwezhañ war an tan en oaled.
OrganumFollis.jpg| Megin un ograoù.


Einfacher Blasebalg.png|Soufletez
Hengerdd

**Yr Hengerdd** eo an anv a roer e kembraeg d'ar skridoù koshañ savet e brezhoneg Enez Vreizh, gant Aneirin, Taliesin, Cian, Talhaearn Tad Awen ha Blwchfardd.

Hiriv n'enever ken nemet oberennoù Aneirin ha Taliesin. 

## Pennadoù kar
*Cynfeirdd
*Levr Aneirin
*Levr Taliesin
*Hen Ogledd
Duged Normandi

Setu amañ anvioù **Duged Normandi**, eus ar bloavezh 911 betek 1206

## Tiegezh Rollon
*911 - 927 Rollon 
*927 - 942 Gwilherm Hir e Gleze 
*942 - 996 Richarzh Dizaon 
*874 - 1026 Richarzh II 
*1026 - 1027 Richarzh III 
*1027 - 1035 Roparzh an Diaoul 
*1035 - 1087 Gwilherm an Alouber 
*1087 - 1106 Roparzh II 
*1106 - 1135 Herri Iañ 
*1135 - 1144 Steven Bleaz


File:Rollon Falaise (Calvados).jpg|Rollon
File:William longsword statue in falaise.JPG|Gwilherm Hir e Gleze 
File:Richar fearless statue in falaise.jpg|Richarzh Dizaon 


## [[Tiegezh Plantagenet]]
*1144 - 1150 Jafrez Plantagenet 
*1150 - 1189 Herri II Plantagenet 
*1189 - 1199 Richarzh IV Kalon Leon 
*1199 - 1206 Yann Dizouar

## Normandi c'hall ha Normandi saoz
War-lerc'h Yann Dizouar e voe rannet Dugelezh Normandi:
*Normandi an douar-vras dindan ar rouaned c'hall, 
*ha Normandi an inizi dindan ar rouaned saoz.
Roperzh Iañ (dug Normandi)

**Roparzh Iañ**, lesanvet **Roparzh an Diaoul**, ganet d'an 22 a viz Mezheven 1000 ha marvet d'an 3 a viz Gouhere 1035, a voe dug Normandi adalek adalek 1027 betek e varv. Mab e oa da Richarzh II, dug Normandi, ha da Judit Breizh, merc'h da Gonan, dug Breizh. 

Tad e oa da Wilherm an Alouber.
Roparzh II (dug Normandi)

**Roparzh II**, lesanvet *Berr-e-heuz*, pe **Robert Courteheuse** e galleg, a oa ganet war-dro 1051 pe 1052, ha marvet d'an 10 a viz C'hwevrer 1134, a oa mab da Gwilherm an Alouber, a oa  kont Maine, eus 1063 da 1069, ha  dug Normandi eus 1087 betek 1106. 

Klask a reas en aner bezañ roue Bro-Saoz. 

## E anv
Lesanvet e veze *Berr-e-heuz*, pe *Curthose* e saozneg, abalamour ma ne oa ket bras. William of Malmesbury hag Orderic Vitalis a gonte veze graet *brevis-ocrea* (heuz berr) anezhañ gant e dad. *Gamberon* a veze lavaret ivez. 

## E dud
Mab henañ Gwilherm an Alouber e oa.  Dug Normandi e voe e 1087 pa varvas e dad. Met bec'h en doe gant e zaou vreur, a renas o-daou e Bro-Saoz,  Guillaume le Roux ha Henri Beauclerc, rois successifs d'Angleterre sous les noms de Guillaume II et Henri Ier.
Kaki

ar **c'haki** (japaneg *kaki*, diwar *kakinoha*) eo frouezh ar wezenn-gaki. Ar wezenn-se a zo dezhi etre 5 ha 10 m uhelder, delioù ledan ha hirgelc'hiek hag a zeu da vezañ ruz d'an diskar-amzer. Ar bleuñvioù a c'hall bezañ gwenn, melen pe glas-gwer. An daou seurt kaki brudetañ a zo anvet *hachiya* ha *fuyu*. Frouezh broadel Japan int. A-orin eus reter Sina eo ar c'haki, ha gounezet e vezont ivez e Viet Nam, Korea, Liban, Israel, Italia, Stadoù-Unanet, su Frañs hag en Aljeria (en Ain Draham) hag e Maroko (Ain Sobah). Soñjal a reer peurliesañ e teu eus ur frouezhenn all (*Diospyros roxburghii*), hag a greske ez-naturel e biz India hag en Indez-Sina. Ouzhpenn 2 800 seurtad a zo. E broioù' zo evel e Taiwan, e vez soubet er raz.

## Taolennadur
Kement ha tomatez e vez ar c'haki, hag a-liv gant an orañjez. Pa vez azv e teu ar plusk da vezañ treuzwelus. Unan eus ar ouenn frouezh ar muiañ a brovitamin A enni eo ivez. E kement frouezhenn a zo e c'haller kavout betek eizh hadenn, ha stag e chom ar c'haki ouzh ar wezenn, memes pa gouezh an delioù. Debret e vez ar c'haki pa vezont azv da vat, ha tost fouest zoken (un tamm evel ar mesper, ha tennañ a ra e vlaz da hini ar mesper ivez).

### Talvoudegezh vezhurel

## Skeudennoù

Diospyros kaki - fruit & seed.jpg|Frouezh hag had kaki
D.kaki-persimon-1.jpg|Had kaki
Diospyros kaki ja01.jpg|Bleunioù kaki
Diospyros kaki fruit.jpg|Frouezh glas
DiospyrosKaki.jpg|Stumm ar wezenn gant he delioù
Diospyros kaki1.jpg|Gwezenn leun a frouezh
Drying Kaki.jpg|Kaki o sec'hiñ e mod hengounel Bro-Gorea
The farming house hung a dry persimmon.JPG|Kaki o sec'hiñ en un ti-feurm e Bro Japan
Strunjan Slovenia - Persimmon festival November 2005.JPG|Gouel ar c'haki e Strunjan e Bro Slovenia
Dried Kaki Fruit.jpg|Kaki sec'h kinniget mod Bro Japan
Matsuzato Koro-Gaki of dried persimmon for gifts.JPG|Pakad Kaki sec'h kinniget evit Profoù eus Bro-Japan
Ichida-Gaki of dried persimmon.JPG|Pakad Kaki sec'h evel ma vez gwerzhet e Japan


## Levrlennadur
* *L'encyclopédie visuelle des aliments*, Embannadurioù Québec/Amérique, 1996
* *L'herbier voyageur, Histoires des fruits, légumes et épices du monde*, Embannadurioù plume de carotte

## Liammoù diavaez

## Notennoù
Ann Radcliffe

**Ann Radcliffe** (bet ganet **Ward** d'an 9 a viz Gouere 1764 e Holborn, Londrez ha marvet er memes kêr d'ar 7 a viz C'hwevrer 1823) a oa ur skrivagnerez vreizhveuriat. He skridoù a renker el lennegezh c'hotek. Mervel a reas abalamour d'ar skeventfo.

## He buhez
Bugel nemetañ William ha Ann Ward e oa Ann Radcliffe. E 1788 e timezas gant William Radcliffe, hag eñ o labourat e bed ar gwir. He gwaz a zilezas e vicher a-benn labourat war dachenn al lennegezh. Perc'henn hag embanner ar gazetenn *the English Chronicle* e voe ivez. Broudañ a reas ivez he wreg da stagañ gant ar skrivañ. E 1789 e lakaas Ann embann he levr kentañ, anvet *The Castles of Athlin and Dunbayne*. Ennañ e kont istorioù merc'hed yaouank en em gav e kestell skrijus perc'hennet gant baroned kevrinus. Berzh a reas holl he levrioù e bed ar vourc'hizien hag e hini ar vrientinelezh, ha dreist-holl e-touez ar merc'hed. Menegomp : *The Sicilian Romance* e 1790, *The Romance of the Forest* (1791), *The Mysteries of Udolpho* (1794) pe c'hoazh *The Italian* e 1797.
Matthew Gregory Lewis

**Matthew Gregory Lewis** (9 a viz Gouere 1775 e Londrez - 14 a viz Mae 1818) a oa ur skrivagner hag ur c'hoarivaour breizhveuriat. Alies e vez graet "manac'h" anezhañ, rak brudet e voe a-drugarez d'e romant *The Monk* (Ar manac'h) a skrivas e 1796. Unan eus skrivagnerien luskad al lennegezh c'hotek e voe.

## E vuhez
Lewis a studias e Westminster School hag e Christ Church, e Oxford gant ar pal dont da vezañ kannad. Kas a reas lod brasañ e amzer vak er broioù estren, ha yezhoù estren a zeskas ivez. E 1794 e voe kaset betek Den Haag, hag eno e labouras evel kargad e kannati Breizh-Veur. Daoust ma chomas eno un nebeud mizioù nemetken, e profias eus ar chomadenn-se evit skrivañ *Ambrosio, or the Monk*, hag a voe embannet e-pad an hañv. Berzh a reas kerkent, met buan e voe goulennet ma vefe difennet gwerzhañ al levr, abalamour d'ar pezh a oa ennañ. Adembannet e voe, goude m'en defe Lewis tennet pennadoù zo dioutañ. Skrivagnerien all evel Lord Byron pe c'hoazh Markiz Sade a embannas e oan bet plijet-bras gant ar romant.
Goude-se e voe dilennet evel kannad Hindon (Wiltshire). Goude un nebeud bloavezhioù e tivizas dilezel ar politikerezh. E 1796 e lakaas embann ur pezh-c'hoari anvet *The Castle Spectre*. Treiñ a reas ivez *Kabale und Liebe* (bet skrivet gant Friedrich Schiller), *Rolla* (1797), ha meur a levr all, trajediennoù hag operaioù en o zouez.
Pa varvas e dad e voe pinvidik-mor Lewis hag e 1815 e tivizas mont da veajiñ en Indez-Kornôg, a-benn gweladenniñ domani e dad. Pevar miz e padas ar veaj-se, hag e-pad e skrivas *The Journal of a West Indian Proprietor*, hag a voe embannet e 1833, goude marv Lewis. E 1817 e tivizas mont betek Jamaika, gant ar pal anavezout buhez ar sklaved, ha klask o sikour. Met re skuizh e oa abalamour d'an hin, ha mervel a reas e-pad an distro d'ar Rouantelezh-Unanet.

## E oberenn
**The Monk*, (1796)
* *The Castle Spectre*, (1796)
**Rolla*, (1797)
**The Journal of a West Indian Proprietor*),(1833)