Gwened

**Gwened** a zo ur gêr eus Breizh ha kêr-benn Bro-Gwened, e foñs ar Mor Bihan. Pennlec'h departamant ar Mor-Bihan, Arondisamant Gwened ha tri c'hanton eo ivez. 53 218 annezad a oa enni d'ar  a viz Genver 2016, 135 882 e Gwened Tolpad. Prizet eo ar gêr gant an douristed evit he glad hag he endro. Ur pol deskadurezh uhel eo.

Darioritum a oa he anv e mare ar Weneted hag ar Romaned. Kêr-benn Bro-Ereg e teuas da vezañ er  e mare ar brezelioù etre ar Franked hag ar Vrezhoned. Ur gêr a-bouezh e teuas da vezañ gant an Duged. Mogeriet eo ar gêr kozh c'hoazh hiziv gant ramparzhioù bras eus ar mare-se, arouez galloud Dugelezh Breizh. 
## Douaroniezh
* War aod ar Mor Bihan emañ Gwened.
### Kumunioù amezek

## Anv
### Stummoù skrivet
***Benetis**, 400; **Venetis**, VIIt; **Veneda**, 818; **Venedia**, 826; **Vednedia**, 833; **Vened**i, 850; **Vanetensi**s, 1187; **Vennes**, 1263; **Venes**, 1288; **Vennes**, 1311; 1316; 1318; **Vanes**, 1320; **Vannes**, 1332; **Vanne**, 1334; **Vannes**, 1339; **Vannes**, 1343; **Vennes**, 1428; 1440; 1516; **Vannes**, 1560; **Vennes**, 1561; 1592;  **Vannes**, **Vannetois**, 1592; **Vennes**, 1709
### Gerdarzh
*Dont a ra hec'h anv eus poblad ar Weneted.
**Vannes* a vez graet anezhi e galleg, distaget .
## Ardamezioù

## Istor
* Kêr-benn gozh Bro-Ereg hag eskopti Gwened eo kêr Gwened ivez.
### Henamzer
* *[[Darioritum]] eo anv ar gêr savet eno gant ar C'halianed-Romaned.
* Un hent roman a gase eus [[Darioritum]] (Gwened bremañ) da [[Kemper|Lokmaria-Kemper]].
===[[Dispac'h Gall]]===
* Melestradurezh: krouet e voe kumun Gwened e 1790. Gant al lezenn eus an 23 a viz Eost 1790 e voe lakaet Gwened da benn ur c'hanton, hini [[Kanton Gwened (1790)|Gwened]], da benn distrig, [[distrig Gwened]], seizh kanton ennañ: [[Kanton an Elven (1790)|an Elven]], [[Kanton Aradon (1790)|Aradon]], [[Kanton Gregam (1790)|Gregam]], [[Kanton Gwened (1790)|Gwened]], [[Kanton Sant-Teve (1790)|Sant-Teve]], [[Kanton Sarzhav (1790)|Sarzhav]] ha [[Kanton Surzhur (1790)|Surzhur]], ha da benn departamant ar [[Mor-Bihan]]. Gant Bonreizh Bloaz III (22 a viz Eost 1795) e voe lamet an distrigoù ha bodet e veze kuzulioù-kanton (ne chome tamm emrenerezh ebet gant kumunioù ar c'hanton). Lodennet e voe [[Kanton Gwened (1790)|kanton Gwened]] e kantonioù [[Kanton Gwened-Kornôg (1801)|Gwened-Kornôg]] ha [[Kanton Gwened-Reter (1801)|Gwened-Reter]], e 1801 gant lezenn an *8 pluviôse an IX* ([[28 Genver|28 a viz Genver]] [[1801]]), dezhi an titl *loi portant réduction du nombre de justices de paix*. Lakaet e oa bet Gwened da bennlec'h [[arondisamant Gwened]] krouet e 1800.

===  ===
<gallery>
TigarGwened.jpg|An ti-gar.
</gallery>
* [[1862]]: dont a ra an [[hent-houarn]] betek Gwened.
* [[Brezel 1870-1871]]: mervel a reas 39 gwaz eus ar gumun abalamour d'ar brezel.
===  ===
==== [[Brezel-bed kentañ]] ==== 
* Mervel a reas 774 gwaz eus ar gumun abalamour d'ar brezel, da lavaret eo 3,30 % eus he foblañs e 1911. 
* Fuzuilhet e voe ur milour breizhat bet soudardaet e Gwened gant al Lu [[gall]] d'an 10 a viz Gwenholon 1916.
==== [[Eil brezel-bed]] ==== 
* D'an [[21 a viz Even]] [[1940]] e tegouezhas al [[Wehrmacht|lu alaman]] e Gwened.
* Daou [[frontstalag]] a oa e Gwened e 1940, an Niv. 183 hag an Niv. 183a;
* [[Maurice Marchais]], maer ar gumun, a voe digarget evit miz d'an [[28 a viz Du]] [[1940]] gant ar prefed [[Henri Piton|Piton]] evit bout bet graet *Vieille ganache* (*Beulke kozh*) eus [[Philippe Pétain|Pétain]]; flatret e oa bet gant ur jeneral gall eus Aradon d'ur [[Sened gall|senedour]] kozh, hennezh a zislerias anezhañ d'ar prefed; digefridiet e voe Marchais da vat d'an [[11 a viz Kerzu]] [[1940]] gant ur skrid-embann maodiernel.
* Dieubet e voe Gwened d'ar [[5 a viz Eost]] [[1944]] gant "Combat Command B" ar *6th Armored Division* eus lu [[SUA]] hag ar [[Rezistañs]].
* D'ar 16 a viz C'hwevrer 1945 e voe skoet Gwened gant tri obuz alaman tennet eus [[Plouharnel]], lazhet e voe seizh den.
* D'an [[16 a viz Mae]] [[1945]] e voe kavet korfoù marv pevar den eus ar gumun, izili eus ar Rezistañs, bet boureviet, lazhet ha mañsonet d'an [[13 a viz Gouere]] [[1944]] gant al lu [[wehrmacht|alaman]] e kreñvlec'h Pentevr e [[Sant-Pêr-Kiberen]].
== Brezhoneg ==
=== Ya d'ar brezhoneg ===
* D’an 12 a viz Here 2007 e oa bet votet ar garta [[Ya d'ar brezhoneg]] gant kuzul-kêr ar gumun.
* D'an 8 a viz Kerzu 2007 e oa bet roet d'ar gumun al label [[Ya d'ar brezhoneg]] live 1.
=== Deskadurezh ===
* Kumun gentañ Breizh eo bet e-keñver an niver a vugale skoliataet er skolioù divyezhek hag e Diwan e 2009.
* Klasoù divyezhek hag ur skol [[Diwan]] a zo eno abaoe [[1993]]. 
* E distro-skol 2024 e oa enskrivet er skol [[Diwan]] hag er c'hlasoù divyezhek 344 skoliad (6,5 % eus skolidi ar gumun evit a sell ouzh ar c'hentañ derez).
=== Bugaligoù ===
* Ur vagouri vrezhonek dre soubidigezh zo bet digoret gant ar gevredigezh "Babigoù Breizh".
== Tud ==
* [[Youenn Drezen]] a zalc'has un davarn e kreiz-kêr Gwened, e-tal ar maerdi.
* Jean Mathurin Thomazo (26 a viz Even 1892 e Pluergad-10 a viz Gwenholon 1916), soudard breizhat, soudardaet e Gwened, bet fuzuilhet gant al Lu [[gall]] e [[departamant gall|departamant]] [[Somme (departamant)|Somme]] ([[Bro-C'hall]]) e-pad ar [[Brezel-bed kentañ]].
=== Tud bet ganet eno ===
* [[1805]] : [[Adolphe Billault]], alvokad, ministr ha kannad [[Liger-Izelañ]]
* [[1842]] : [[René Kerviler]] (bet ganet René (Mathurin) Marie Pocard du Cosquer de Kerviler), ijinour, henoniour ha levrrollour [[breizh]]at ha [[gall]].
* [[1860]] : [[Émile Jourdan]], [[arzour]].
* [[1861]] : [[Aogustin Gwilhevig]], beleg katolik breizhat ha yezhadurour brezhoneg.
* [[1866]] : [[Edmond Filhol de Camas]], milour, skiantour ha [[Sened gall|senedour]] ar [[Mor-Bihan]].
* [[1923]] : [[Geneviève Asse]], livourez hag engravourez
* [[1934]] : [[Yves Coppens]], henouennoniour.

=== Tud bet marvet eno ===
* [[1805]] : [[Pêr Gwilhmod]], penn chouan, lesanvet "[[Begnen|roue Begnen]]", fuzuilhet d'ar [[5 a viz Genver]].
* [[1825]] : [[Marie-Louise de Lamoignon]] (*Mamm Sant-Loeiz* hec'h anv relijiel) gwenvidigez, savet ganti Urzh Seurezed Sant-Loeiz.
* [[1888]] : [[Yann-Vari ar Joubiouz]], barzh [[brezhoneg|brezhonek]].
* [[1959]] : [[Iwan an Diberder]], skrivagner brezhonek.
* [[1964]] : [[Joseph Le Pévédic]], maer Pleñver, kuzulier [[Kanton Belz]] ha kannad ar [[Mor-Bihan]] e [[Bodadenn Vroadel (Frañs)|Kambr an deputeed]].
* [[2001]] : [[Turiaw ar Menteg]], beleg ortodoks ha brezhonegour.
* [[2021]] : [[Yannig Audran]], skolaer, soner ha skrivagner brezhonek.
=== Ardamezeg ar familhoù ===

== Monumantoù ha traoù heverk ==
<gallery>
Bretagne les remparts de Vannes.jpg|Mogerioù Gwened
Maisons à pans de bois-Vannes.jpg|An iliz-veur
Clocher Saint Paterne.jpg|Tour-iliz Sant Padern
</gallery>
* Iliz-Veur *Sant Pêr* (-)
* Iliz katolik *Sant Padern*
* Chapel Sant-Erwan () er skolaj [[Jules Simon|Jules-Simon]]
* Chapel ar Roc'hig ()
* Mogerioù-kreñv (ramparzhioù) gant tourioù ar Boultrennerezh hag ar C'honestabl
* [[Kastell an Erminig]] savet e penn kentañ an  war-lerc'h ar c'hastell-kreñv savet gant [[Yann IV (dug Breizh)]].
* Karterioù kozh
* Mirdi hendraouriezh
* Mirdi an Arzoù kaer (Mirdi ar C'hoc'hu)
* Mirdi ar Pleg-Mor hag ar Mor
* Liorzhoù publik
* Enez Koulev

Roet eo bet al label [[Kêrioù ha Broioù Arz hag Istor]] dezhi.

=== Bezioù ar C'hommonwealth e bered ar gumun (*Boismoreau*) ===


Karrnijourion e oant holl. Marvet int e-pad an [[Eil Brezel Bed]], pevar anezhe e miz [[Du]] [[1940]], ar re all e miz [[Du]] [[1942]] pa gouezhas o c'harr-nij (*Wellington* marilhet *BJ 768'') e Gregam.

## Poblañs
### Emdroadur ar boblañs 1793-2022


Colors=
  id:lightgrey value:gray(0.9)
  id:darkgrey  value:gray(0.7)
  id:sfondo value:rgb(1,1,1)
  id:barra value:rgb(0.7,0.9,0.7)
ImageSize = width:800 height:350
PlotArea = left:50 bottom:30 top:30 right:50
DateFormat = x.y
Period =from:0 till:60000
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = justify
ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:10000 start:0
ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:2000 start:0
BackgroundColors = canvas:sfondo
BarData=
  bar:1791
  bar:1792
  bar:1793
  bar:1794
  bar:1795
  bar:1796
  bar:1797
  bar:1798
  bar:1799
  bar:1800 text:1800
  bar:1801
  bar:1802
  bar:1803
  bar:1804
  bar:1805
  bar:1806
  bar:1807
  bar:1808
  bar:1809
  bar:1810
  bar:1811
  bar:1812
  bar:1813
  bar:1814
  bar:1815
  bar:1816
  bar:1817
  bar:1818
  bar:1819
  bar:1820 text:1820
  bar:1821
  bar:1822
  bar:1823
  bar:1824
  bar:1825
  bar:1826
  bar:1827
  bar:1828
  bar:1829
  bar:1830
  bar:1831
  bar:1832
  bar:1833
  bar:1834
  bar:1835
  bar:1836
  bar:1837
  bar:1838
  bar:1839
  bar:1840 text:1840
  bar:1841
  bar:1842
  bar:1843
  bar:1844
  bar:1845
  bar:1846
  bar:1847
  bar:1848
  bar:1849
  bar:1850
  bar:1851
  bar:1852
  bar:1853
  bar:1854
  bar:1855
  bar:1856
  bar:1857
  bar:1858
  bar:1859
  bar:1860 text:1860
  bar:1861
  bar:1862
  bar:1863
  bar:1864
  bar:1865
  bar:1866
  bar:1867
  bar:1868
  bar:1869
  bar:1870
  bar:1871
  bar:1872
  bar:1873
  bar:1874
  bar:1875
  bar:1876
  bar:1877
  bar:1878
  bar:1879
  bar:1880 text:1880
  bar:1881
  bar:1882
  bar:1883
  bar:1884
  bar:1885
  bar:1886
  bar:1887
  bar:1888
  bar:1889
  bar:1890
  bar:1891
  bar:1892
  bar:1893
  bar:1894
  bar:1895
  bar:1896
  bar:1897
  bar:1898
  bar:1899
  bar:1900 text:1900
  bar:1901
  bar:1902
  bar:1903
  bar:1904
  bar:1905
  bar:1906
  bar:1907
  bar:1908
  bar:1909
  bar:1910
  bar:1911
  bar:1912
  bar:1913
  bar:1914
  bar:1915
  bar:1916
  bar:1917
  bar:1918
  bar:1919
  bar:1920 text:1920
  bar:1921
  bar:1922
  bar:1923
  bar:1924
  bar:1925
  bar:1926
  bar:1927
  bar:1928
  bar:1929
  bar:1930
  bar:1931
  bar:1932
  bar:1933
  bar:1934
  bar:1935
  bar:1936
  bar:1937
  bar:1938
  bar:1939
  bar:1940 text:1940
  bar:1941
  bar:1942
  bar:1943
  bar:1944
  bar:1945
  bar:1946
  bar:1947
  bar:1948
  bar:1949
  bar:1950
  bar:1951
  bar:1952
  bar:1953
  bar:1954
  bar:1955
  bar:1956
  bar:1957
  bar:1958
  bar:1959
  bar:1960 text:1960
  bar:1961
  bar:1962
  bar:1963
  bar:1964
  bar:1965
  bar:1966
  bar:1967
  bar:1968
  bar:1969
  bar:1970
  bar:1971
  bar:1972
  bar:1973
  bar:1974
  bar:1975
  bar:1976
  bar:1977
  bar:1978
  bar:1979
  bar:1980 text:1980
  bar:1981
  bar:1982
  bar:1983
  bar:1984
  bar:1985
  bar:1986
  bar:1987
  bar:1988
  bar:1989
  bar:1990
  bar:1991
  bar:1992
  bar:1993
  bar:1994
  bar:1995
  bar:1996
  bar:1997
  bar:1998
  bar:1999
  bar:2000 text:2000
  bar:2001
  bar:2002
  bar:2003
  bar:2004
  bar:2005
  bar:2006 text:2006
  bar:2007
  bar:2008
  bar:2009
  bar:2010 
  bar:2011
  bar:2012 
  bar:2022 text:2022
PlotData=
 color:barra width:10 align:left
  bar:1793 text:1793
  bar:1800 text:1800
  bar:1806 text:1806
  bar:1821 text:1821
  bar:1831 text:1831
  bar:1836 text:1836
  bar:1841 text:1841
  bar:1846 text:1846
  bar:1851 text:1851
  bar:1856 text:1856
  bar:1861 text:1861
  bar:1866 text:1866
  bar:1872 text:1872
  bar:1876 text:1876
  bar:1881 text:1881
  bar:1886 text:1886
  bar:1891 text:1891
  bar:1896 text:1896
  bar:1901 text:1901
  bar:1906 text:1906
  bar:1911 text:1911
  bar:1921 text:1921
  bar:1926 text:1926
  bar:1931 text:1931
  bar:1936 text:1936
  bar:1946 text:1946
  bar:1954 text:1954
  bar:1962 text:1962
  bar:1968 text:1968
  bar:1975 text:1975
  bar:1982 text:1982
  bar:1990 text:1990
  bar:1999 text:1999
  bar:2006 text:2006
  bar:2007 text:2007
  bar:2012 text:2012
  bar:2022 text:2022
PlotData=
  color:barra width:10 align:left
  bar:1793 from:0 till: 9131
  bar:1800 from:0 till: 9131
  bar:1806 from:0 till: 10902
  bar:1821 from:0 till: 11289
  bar:1831 from:0 till: 10395
  bar:1836 from:0 till: 11623
  bar:1841 from:0 till: 11737
  bar:1846 from:0 till: 12974
  bar:1851 from:0 till: 12356
  bar:1856 from:0 till: 14329
  bar:1861 from:0 till: 14564
  bar:1866 from:0 till: 14560
  bar:1872 from:0 till: 14690
  bar:1876 from:0 till: 17946
  bar:1881 from:0 till: 19284
  bar:1886 from:0 till: 20036
  bar:1891 from:0 till: 21504
  bar:1896 from:0 till: 22189
  bar:1901 from:0 till: 23375
  bar:1906 from:0 till: 23561
  bar:1911 from:0 till: 23748
  bar:1921 from:0 till: 21402
  bar:1926 from:0 till: 22089
  bar:1931 from:0 till: 22413
  bar:1936 from:0 till: 24068
  bar:1946 from:0 till: 28189
  bar:1954 from:0 till: 28403
  bar:1962 from:0 till: 30411
  bar:1968 from:0 till: 36576
  bar:1975 from:0 till: 40359
  bar:1982 from:0 till: 42178
  bar:1990 from:0 till: 45644
  bar:1999 from:0 till: 51759
  bar:2006 from:0 till: 53079
  bar:2010 from:0 till: 52515
  bar:2012 from:0 till: 52648
  bar:2022 from:0 till: 54955
TextData=
  fontsize:S pos:(50,10)
  text:



54 955 annezad a oa hervez niveradeg 2022.

## Maered Gwened
* 1933-1941 : Maurice Marchais
* 1941-1944 : Edmond Germain
* 1944-1944 : Maurice Marchais
* 1944-1944 : Sabine de La Barre de Nanteuil
* 1945-1945 : Gustave Thébaud 
* 1945-1965 : Francis Decker
* 1965-1977 : Raymond Marcellin
* 1977-1983 : Paul Chapel 
* 1983-2001 : Pierre Pavec 
* 2001-2004 : François Goulard 
* 2004-2007 : Norbert Trochet
* 2008-2011 : François Goulard
* abaoe 2011 : David Robo

## Sport
### Rugbi
* Ar c'hlub a-vicher nemetañ e Breizh eo Rugbi Klub Gwened. E PRO D2 e c'hoari, da lavarout eo en eil rummad.
### Mell-droad
*Gwened Olimpek Klub
### Marc'hhouarnezh
### Tro Bro-C'hall e Gwened
* 26 a viz Mezheven 1925 : 4e tennad-hent Tro Bro-C'hall etre Brest ha Gwened ; trec'h eo Nicolas Frantz (Luksembourg).
* 27 a viz Mezheven 1925 : loc'hañ a ra 5 tennad-hent Tro Bro-C'hall eus Gwened war-du Les Sables-d'Olonne (Vañde).
* 25 a viz Mezheven 1927 : 7 tennad-hent Tro Bro-C'hall etre Brest ha Gwened (a-benn d'an eur) ; trec'h eo Gustaaf Van Slembrouck (Belgia).
* 26 a viz Mezheven 1927 : loc'hañ a ra 8 tennad-hent Tro Bro-C'hall eus Gwened war-du Les Sables-d'Olonne (Vañde) (a-benn d'an eur).
* 21 a viz Mezheven 1928 : 5 tennad-hent Tro Bro-C'hall etre Brest ha Gwened (a-benn d'an eur) ; trec'h eo Marcel Bidot (Bro-C'hall).
* 22 a viz Mezheven 1928 : loc'hañ a ra 6 tennad-hent Tro Bro-C'hall eus Gwened war-du Les Sables-d'Olonne (Vañde) (a-benn d'an eur).
* 4 a viz Gouere 1929 : 5 tennad-hent Tro Bro-C'hall etre Brest ha Gwened ; trec'h eo Gustaaf Van Slembrouck (Belgia).
* 5 a viz Gouere 1929 : loc'hañ a ra 6 tennad-hent Tro Bro-C'hall eus Gwened war-du Les Sables-d'Olonne (Vañde).
* 5 a viz Gouere 1930 : 4e tennad-hent Tro Bro-C'hall etre Brest ha Gwened ; trec'h eo Omer Taverne (Belgia).
* 6 a viz Gouere 1930 : loc'hañ a ra 5 tennad-hent Tro Bro-C'hall eus Gwened war-du Les Sables-d'Olonne (Vañde).
* 3 a viz Gouere 1931 : 4e tennad-hent Tro Bro-C'hall etre Brest ha Gwened ; trec'h eo André Godinat (Bro-C'hall).
* 4 a viz Gouere 1931 : loc'hañ a ra 5 tennad-hent Tro Bro-C'hall eus Gwened war-du Les Sables-d'Olonne (Vañde).
* 16 a viz Gouere 1947 : 18 tennad-hent Tro Bro-C'hall etre Les Sables-d'Olonne (Vañde) ha Gwened ; trec'h eo Pietro Tarchini (Suis).
* 17 a viz Gouere 1947 : 19 tennad-hent Tro Bro-C'hall etre Gwened ha Sant-Brieg (a-benn d'an eur) ; trec'h eo Raymond Impanis (Belgia).
* 14 a viz Gouere 1954 : 7 tennad-hent Tro Bro-C'hall etre Brest ha Gwened ; trec'h eo Jacques Vivier (Bro-C'hall).
* 15 a viz Gouere 1954 : loc'hañ a ra 4e tennad-hent Tro Bro-C'hall eus Gwened war-du Añje (Maine-et-Loire).
* 29 a viz Mezheven 1985 : 1 tennad-hent Tro Bro-C'hall etre Gwened ha Lannarstêr ; trec'h eo Rudy Matthijs (Belgia).
* 5 a viz Gouere 1993 : 2 tennad-hent Tro Bro-C'hall etre Les Sables-d'Olonne (Vañde) ha Gwened ; trec'h eo Wilfried Nelissen (Belgia).
* 6 a viz Gouere 1993 : 3e tennad-hent Tro Bro-C'hall etre Gwened ha Dinarzh ; trec'h eo Djamolidine Abdoujaparov (Ouzbekistan).
* 5 a viz Gouere 2000 : 5 tennad-hent Tro Bro-C'hall etre Gwened ha Gwitreg; trec'h eo Marcel Wüst (Alamagn).
* 12 a viz Gouere 2015 : loc'hañ a ra 9 tennad-hent Tro Bro-C'hall eus Gwened war-du Pluveleg (a-benn d'an eur, a-skipailhoù).

## Liammoù

## Darempredoù etrebroadel
### Gevelliñ

### Keveleriñ

## Liammoù diavaez

* lec'hienn ofisiel kêr Gwened
* Gwened war lec'hienn Geobreizh

## Daveoù ha notennoù