open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Peredur fab Efrawg

**Pennadoù [[Peredur]] ha [[Peredurus]] zo ivez*. 

**Peredur fab Efrawg** zo unan eus *Y Tair Rhamant* (e kembraeg) e kelc'hiad kontadennoù kembraek ar Mabinogion. Kontañ a ra, dre vras, un istor damheñvel ouzh Perceval, romant gallek Chrétien de Troyes, war-bouez ar Graal Santel ha n'eus anv ebet anezhañ.

## Droukvesk
Arabat droukveskañ anv ar Peredur-se gant hini Peredur, pe Peredurus, roue mojennel Enez Vreizh en Historia Regum Britanniae, gant Jafrez Menoe.

## An Tri Romant
An Tri Romant a vez laret eus **Peredur fab Efrawg**, Gereint ac Enid hag Owein, a zo bet kavet e daou zornskid eus ar XIVvet kantved : Levr Gwenn Rhydderch ha Levr Ruz Hergest.

## Levrlennadur
* *Historia Peredur vab Evrawk*, troidigezh gant Jean-Marie Le Roux, Annales de Bretagne, 1924.
* *Peredur son of Efrawg*, ed. Glenys W. Goetinck, *Historia Peredur vab Efrawc*. University of Wales, 1976.
* Aronstein, Susan L. "Becoming Welsh: counter-colonialism and the negotiation of native identity in *Peredur vab Efrawc*." *[[Exemplaria]]* 17 (2005): 135-68.
* Bollard, J.K. "Theme and Meaning in *Peredur*" *Arthuriana* 10.3 (2000): 73-92. Download available through paid subscription
* Knight, Stephen. "Resemblance of menace: a post-colonial reading of *Peredur*." In *Canhwyll Marchogyon: Cyd-Destunoli Peredur*, edited by Sioned Davies and Peter Wynn Thomas. Cardiff: University of Wales Press, 2000. 128-47.
* Roberts, Brynley F. "*Peredur Son of Efrawg*: A Text in Transition". *Arthuriana* 10.3 (2000): pp.&nbsp;57–72. Download available through paid subscription
* Goetinck, Glenys W. "Historia Peredur." *Llên Cymru* 6 (1960/1): 138–53.
* Goetinck, Glenys W. *Peredur: A Study of Welsh Traditions in the Grail Legends*. Cardiff, 1975.
* Vitt, Anthony M. (ed. and trans.), *Peredur vab Efrawc: Edited Texts and Translations of the MSS Peniarth 7 and 14 Versions*, http://archive.wikiwix.com/cache/20130227222801/http://cadair.aber.ac.uk/dspace/handle/2160/6118. MPhil thesis, Aberystwyth University, 2011.
Bugale Melrand

**Bugale Melrand** zo ur c'helc'h keltiek savet e Mêlrant, e Bro-Gwened, e 1973 aveit kas dañsoù Breizh àr-raok. Disklêriet eo èl ur gevredigezh hervez ar lezenn 1901 . 

## Kinnig

Krouet e oa bet *Bugale Melrand* e 1973, ha diazezet eo ar strollad e Mêlrant (Morbihan). Kavet e vez ennoñ àr-dro ur c'hant bennak a izili. Melrant a zo ur gêriadenn lec'hiet àr tri c'horn-bro (*Bro Baod*, *Bro Pondi*, *Bro Pourlet*). Ar c'helc'h a gizidik hag a gelenn da dud a bep oad an dañs, ar sonerezh, ar broderezh, ar brezhoneg hag ar c'han.

E gorollerezhioù hag e sonerezh a zo bremañ brudet, hag o c'halite o deus dibaset a-c'houde pell 'zo bevennoù Breizh. Ar c'helc'h Bugale Melrand a zo en eil rummad ar gengevredigezh « War 'l Leur », ha kinnig a ra korollerezhioù ha dañsoù hengounel Breizh.

Liesseurt eo oberoù ar gevredigezh, ha dreist-holl evit arvesterion dedennet get ar sevenadur :
* Dañsoù : kelennet e vez d'an dañserion yaouank adal o seizh vlez.
* Sonerezh : meur a choaj o deus ar re zedennet (Bombard, Biniou kozh, Boest an diaoul, Violoñs, Bateri, Kitar).
* Broderezh/gwriat : an dud a c'hell deskiñ ober danterioù, koefoù, gouzougennoù ha gimpoù hervez o c'hoant.
* Kan : gellet a raomp gwellaat e live (e brezhoneg dreist-holl).

Ar c'helc'h a gemer perzh dreist-holl e gouelioù ar rannvro èl Gouel etrekeltiek an Oriant, Gouelioù-Meur Kerne e Kemper, Gouelioù an Arvor e Gwened. E 44 blez eo bet kelc'h keltiek *Bugale Melrand* e Bro-Euskadi, Belgia, Bro-Iwerzhon, Italia hag e Sina (Shanghai e 2006 ; Pekin e 2008).

Pa vênt pedet da zañsal, emaint ambrouget get ur strollad sonerezh, mes mont a raont meur-a-wezh da zañsal ambrouget get Bagad Sant-Ewan Bubri.

Un tregont bennak a vugale e vez kavet hiriv e kelc'h ar re yaouankañ, ha mont a raont ivez da zañsal dirak arvesterion e-pad ar blez.

Aozet e vez bep blez get *Bugale Melrand* daou fest-noz : ur fest-noz trad' (e fin ar blez) hag ur fest-noz Nevez-Flamm (e fin miz Ebrel). Aozet e vez ivez alies getoñ sonadegoù en e sal.

## Liammoù diavaez
* Load ofisiel
* Load YouTube
* Load Facebook
Kastell Heidelberg

**Kastell Heidelberg** zo brudetañ savadur kêr Heidelberg hag unan eus brudetañ rivinoù Alamagn.

Emañ dismantroù ar c'hastell war un dorgenn dreist ar gêr gozh ha dreist ar stêr Neckar. Distrujet e voe e-kerzh Brezel an Nav Bloaz, gant soudarded ar roue gall Loeiz XIV, e 1693. A-raok e oa bet lec'h-annez priñsed Pfalz. Goude an distruj-se e voe adkempennet, met un tammig hepken. 

## Touristerezh
Labourioù kempenn a voe graet dindan ren Leopold Iañ von Baden e deroù an . Abaoe e teu kalz touristed da welet an dismantroù-se, dreist-holl abaoe 1840, pa erruas an hent-houarn e Heidelberg. Diwar neuze e oa liammet ouzh kêrioù all Alamagn.

Mark Twain ha Victor Hugo a dremenas eno hag a skrivas diwar-benn ar c'hastell.

Gweladenniñ anezhañ a c'haller bremañ, koulz hag al liorzhoù a zo ouzh tor an dorgenn.

## Liammoù diavaez

*Schloss Heidelberg, e meur a yezh
Częstochowa

**Częstochowa** zo unan eus kêrioù bras Polonia, e rannvro velestradurel Śląskie.

## Istor

## Monumantoù ha traoù heverk

## Douaroniezh
160 km2 eo gorread ar gêr.

## Poblañs
War-dro 229 086 a dud a zo o chom eno e 2015.

## Tud

## Liammoù diavaez

*Lec’hienn ofisiel
Clydno Eidyn

**Clydno Eiddin** a oa ur roue brezhon en hanternoz Enez Vreizh, er vro anvet Hen Ogledd e kembraeg, er .

E skridoù zo eo kontet da vout mab da Cynfelyn ap Dyfnwal Hen, roue Alt Clut, met e Bonedd Gwŷr y Gogledd eo mab da Cynwyd Cynwydion. Hervez e anv e c'hallfe bezañ bet roue Din Eidyn, pe hini Mynyddog Mwynfawr, div rouantelezh vrezhon e reter an Hen Ogledd.

## Istor ha hengoun
Ur mab en devoa, anvet Cynon ap Clydno Eidyn, hag en danevell *[[Culhwch ac Olwen]]* en devoa ur verc'h anvet Eurneid ivez. Hervez *[[Bonedd y Saint]]*, eo e verc'h Euronwy a oa mamm da sant Grwst, sant paeron Llanrwst e hanternoz Kembre.

Hervez *[[Llyfr Du'r Waun]]*, e vefe bet lazhet Elidir Mwynfawr en "Aber Meuhedud" en Arfon, hag e vefe bet tud eus an Hen Ogledd, en o zouez Clydno Eidyn, Nudd Hael, Mordaf Hael ha Rhydderch Hael, o kas un arme da Arfon da gaout o dial, met trec'het e voent gant Rhun ap Maelgwn Gwynedd, roue Gwynedd.

## E vab Cynon
Ur mab da Clydno, Cynon fab Clydno, a zo meneget er varzhoneg Y Gododdin evel unan eus ar vrezelourien vrezhon a emgannas ouzh an Angled en Emgann Catraeth hag an hini nemetañ chomet bev.

Unan eus brezelourien ar roue Arzhur e vije bet hervez ar vojenn a zamweler en Trioedd Ynys Prydein.

En oberennoù all e lenner e oa orgedet Cynon ouzh Morfudd, merc'h da Urien Rheged. Meneget eo ivez er Mabinogion, e Iarlles y Ffynon. Ur garantez divarvel zo savet etre Morfudd ha Cynon fab Clydno, pezh a ziskouez e oa ur gontadenn-bobl diwar-benn an daou zen yaouank a oa anavezet er Grennamzer.

## Levrlennadur
* Peter C. Bartrum (1993) *A Welsh classical dictionary* (Levraoueg Vroadel Kembre)

## Notennoù
Yann Cevaer

**Yann Cevaer**, bet ganet e Lopereg hag aet d'an Anaon war-dro 1717, marteze e Pleiben, a oa ur c'hizeller breizhat.

Brudet eo e sternioù-aoter e Lopereg, Pleiben, Sant-Segal, hag e lec'hioù all.

Dek straed da nebeutañ a zo bet anvet war e lerc'h e Breizh.

## Levrlennadur
* *Les Noms qui ont fait l'histoire de Bretagne*, Coop Breizh ha Skol-Uhel ar Vro, 1997, notennig gant Emmanuel Salmon-Legagneur.

## Notennoù
Christophe Charbonnel

**Christophe Charbonnel**, bet ganet e 1967 e Naoned, a zo ur c’hizeller breizhat.

## Un nebeud oberennoù

## Liammoù diavaez
Auguste Hyacinthe Debay

**Auguste Hyacinthe Debay**, bet ganet d’an 2 a viz Ebrel 1804 e Naoned hag aet d’an Anaon d’ar 24 a viz Meurzh 1865 e Pariz, a oa ur c’hizeller hag ul livour breizhat.

## Un nebeud oberennoù

Madame Félix Crucy.jpg|*An itron Félix Crucy*, Mirdi an Arzoù-Kaer e Naoned
Terreur Nantes.jpg|*Lazhidigezh ar c'hoarezed La Métairie e Naoned e 1793* (1838), Kastell Duged Breizh, Naoned.
Pediment Saint-Etienne-du-Mont.jpg|Talenn an iliz Saint-Étienne-du-Mont e Pariz.


## Liammoù diavaez
Jean-Baptiste Joseph Debay

**Jean-Baptiste Joseph Debay**, lesanvet *Debay ar mab*, bet ganet d’an 30 a viz Eost 1802 e Naoned hag aet d’an Anaon e 1862 e Pariz, a oa ur c’hizeller breizhat.

Mab e oa d'ar c'hizeller belgiat Jean-Baptiste Joseph De Bay, lesanvet *Debay an tad*, ha breur henañ d'ar c'hizeller ha livour Auguste Hyacinthe Debay. 

Ober a reas e studi e Skol an Arzoù-Kaer e Pariz etre 1824 ha 1829. Mont a reas Priz Roma gantañ e 1829, ha neuze e voe degemeret e Villa Medici etre 1830 ha 1834.

## Un nebeud oberennoù

Mathurin Crucy - Bust.jpg|Penn an tisaver Mathurin Crucy
Anne de Bretagne.JPG|Anna Vreizh eus *Rouanezed Frañs ha Merc'hed Brudet*
Bar-le-Duc-Monument Oudinot (1).jpg|Delwenn ar Marichal Nicolas Charles Oudinot e Bar-le-Duc
Cambronne - buste.jpg|Delwenn ar Jeneral Pierre Cambronne e Naoned


## Liammoù diavaez
Julien Charles Dubois

**Jules Charles Dubois** pe **Julien Charles Dubois**, bet ganet d’ar 24 a viz Here 1806 e Roazhon hag aet d’an Anaon e 1891 e Pariz, a oa ur c’hizeller breizhat.

## Un nebeud oberennoù

## Liammoù diavaez
*Wikiphidias
Amand Pierre Harel

**Amand Pierre Harel**, bet ganet d’ar 24 a viz Ebrel 1836 e Kell-Loezherieg hag aet d’an Anaon d’an 8 a viz Mae 1885 e Pariz, a oa ur c’hizeller breizhat.

## Un nebeud oberennoù
Gwen Jégou

**Gwen Jégou**, pe **Georges Jégou** e anv en ti-kêr, bet ganet d’ar 6 a viz Here 1931 e Pariz hag aet d’an Anaon d’an 19 a viz Eost 2011 e Gouenaer, a oa ur c’hizeller breizhat.

## Un nebeud oberennoù

## Liammoù diavaez
Proviñs Bari

**Proviñs Bari** a oa ur brovins italian e rannvro Puglia betek 2014, hag a deuas da vezañ Meurgêr Bari e Genver 2015.
Tom Clancy's Ghost Recon Wildlands

**Tom Clancy's Ghost Recon Wildlands** zo ur c'hoari video doare First-person shooter en ur bed digor sevenet gant Ubisoft Paris. An dekvet c'hoari pe ouzhpennadur DLC eo e bed Tom Clancy's Ghost Recon. Ar c'hentañ c'hoari video eo d'an heuliad Ghost Recon o kaout ur bed digor. 

Ar c'hoari a ro lamm d'ar bedoù dazontourien diazez d'an heuliad abaoe Tom Clancy's Ghost Recon Advanced Warfighter e-plas e vez adkavet Tom Clancy's Ghost Recon. Ubisoft en deus diskrivet ar c'hoari evel unan o kaout ur bed digor ramzel, an hini brashañ e-touez ar re embannet gant ar studio breton. Ar bed digor a zo unan bev-buhezek gant gweledvaoù lies evel menezioù, koadeier, dezerzhioù ha kompezennoù-holen. 

Ar c'hoari a zo bet embannet d'ar 7 a viz Meurzh 2017 war Microsoft Windows, PlayStation 4 hag Xbox One.
## Doare c'hoari
Tom Clancy's Ghost Recon Wildlands zo ur c'hoari fps kadoniezhel en ur bed digor oc'h implij an trede sell gant ul lodenn kentañ sell pa vez ar c'hoarier o bizañ gant e arm. Ar c'hoarierien a vez ezel eus ur strollad *Ghosts* (tasmantoù), un unvez stourm "ijinet" begenn d'an United States Army o stourm a-enep an narcotraficantes eus Bolivia.
Nerzhioù ispisial

**Nerzhioù ispisial** pe **nerzhioù a-ratozh** zo unvezioù lu pe bolis gourdonet evit kas da benn oberiadurioù arbennik.
Hervez termenadur an NATO ez eo an oberiadurioù brezel arbennikaet «&nbsp;obererezhioù milourel kaset da benn gant nerzhioù dibabet, aozet, gourdonet ha dafaret, gant izili dibabet, oc'h implijout kadoniezhioù, teknikoù, ha doareoù implij digustum&nbsp;».

E penn-kentañ an  e voe krouet an nerzhioù ispisial, gant ur c'hresk anat e-pad an Eil Brezel-bed. Pep arme vras engouestlet er brezel a oa bet rediet da sevel unvezioù gouestlet da oberiadurioù arbennikaet a-dreñv al linennoù difenn enebour.

Hervez ar vro, an nerzhioù ispisial a c'hell bezañ implijet evit kefridioù disheñvel, evel tagadennoù dre an aer, enep-emsavadegiñ, "enep-sponterezh", difenn tiriad diabarzh ar vro, oberiadurioù-kuzh, tagadennoù berr, saveteiñ mac'hiaded, chaseal palioù pouezus- chaseal denel, obererezhioù spiañ, oberiadurioù fiñval, hag oberiadurioù brezel amreizh. 

## An termanadur hervez ar vro
An termenadur nerzhioù ispisial a zo disheñvel hervez ar vro :

* "*[[United States Army Special Forces|Special forces]]*" er Stadoù-Unanet Amerika a dalvez evit re an U.S. Army nemetken, padal an termenadur "*special operations forces*" (SOF) a vez implijet evit an holl unvezhioù arbenikaet,

* Evit ar broioù a gomz rusianeg an nerzhioù ispisial a vez graet spetsnaz anezho, un doare da lavarout berraet "obererezh arbenikaet". Evit an dud o komz rusianeg e vez graet eus an nerzhioù ispisial estren gant ar ger spetsnaz (da skouer e vez graet *amerikanski spetsnaz* eus an U.S. Special Forces).

## Oberiantizoù
Kefridioù an nerzhioù ispisial a c'hell bezañ lies evel :
* Anavezout ha spiañ nerzhioù en un aergelc'h enebour
* Dieubiñ ostajoù pe prizonidi
* Gwareziñ lec'hioù pe tud a-bouezh
* Ober ar brezel psikologel

## Er sevenadur pop
### Filmoù diwar-benn an nerzhioù a-ratozh :
* *[[Predator (film)|Predator]]*
* *[[Rock (film)|Rock]]*
* *[[Black Hawk Down]]*
* *[[American Sniper]]*
* *[[13 Hours: The Secret Soldiers of Benghazi]]*

### Filmoù gant e dudenn bennañ ezel eus an nerzhioù a-ratozh :
* *[[Heuliad filmoù Rambo]]*
* *[[Under Siege]]*
Emmanuel Dolivet

**Emmanuel Dolivet**, bet ganet d’an 18 a viz Mae 1854 e Roazhon hag aet d’an Anaon e 1910 e Pariz, a oa ur c’hizeller breizhat.

## Un nebeud oberennoù

Leperdit.JPG|Delwenn Jean Leperdit, bet maer Roazhon e 1794 ha 1795
Tombe Emmanuel Dolivet, Cimetière de Montrouge (2).jpg|Maouez o ouelañ war bez Emmanuel Dolivet e bered Montrouge

## Levrlennadur
*  René Kerviler, *Répertoire général de bio-bibliographie bretonne*, Levr kentañ, Rann 12, 1886-1908.

## Liammoù diavaez
* Wiki Rennes Métropole
*  ''L'Ouest-Éclair'' (Roazhon), 29 a viz Du 1910.
*  « Emmanuel Dolivet » war Wikiphidias Holloueziadur ar c'hizellerien c'hall.
Roland Doré

**Roland Doré**, bet ganet e 1618 hag aet d’an Anaon e 1660, a oa ur mestr-kizeller breizhat ha tisavour eus Landerne.

Ouzhpenn 60 oberenn, relijiel alies, a voe kizellet en e stal. Gallout a reer gwelet anezho e porzhioù-iliz Bro-Leon ha norzh Bro-Gerne dreist-holl.

## Un nebeud oberennoù

Logonna-Daoulas, statue de saint Jean Baptiste.JPG|Logonna-Daoulaz, Yann ar Badezour
Logonna-Daoulas, statue de saint Laurent.JPG|Logonna-Daoulaz, Laorañs Roma 
Pleyber-Christ 4 Porche six statues d'apôtres.JPG|Pleiber-Krist, Ebestel, Iliz Sant-Pêr
Pleyber-Christ 5 Porche Les six autres statues d'apôtres.JPG|Pleiber-Krist, Ebestel all, Iliz Sant-Pêr
Botmeur Christ en croix (1640) Roland Doré.JPG|Boneur, Krist war ar groaz
Irvillac Calvaire Doré.jpg|Irvilhag, kalvar
Hanvec fontaine Madeleine sainte Madeleine.JPG|Hañveg, Mari Madalen


## Levrlennadur
*  Castel Yves-Pascal, *Roland Doré et les enclos paroissiaux*, Mirdi Montroulez, 1988
*  Castel Yves-Pascal, *Atlas des croix et calvaires du Finistère*, Kevredad henoniezh Penn-ar-Bed, Kemper, 1980
*  Castel Yves-Pascal, *Roland Doré, sculpteur du roi en Bretagne et architecte (première moitié du XVIIè siècle)*, Bulletin de la Société archéologique du Finistère, Rann CXIV, 1985

## Liammoù diavaez
Adolphe Lavée

**Adolphe-Jules Lavée**, berraet en **Adolphe Lavée**, bet ganet d'an 3 a viz Even 1840 e Montroulez hag aet d’an Anaon e 1904, a oa ur c’hizeller ha medalennour breizhat.
 
## Un nebeud oberennoù
 
## Liammoù diavaez
Charles-Auguste Lebourg

**Charles-Auguste Lebourg**, bet ganet d’an 20 a viz C'hwevrer 1829 e Naoned hag aet d’an Anaon e 1906 e Pariz, a oa ur c’hizeller breizhat.

Heuliañ a reas kentelioù Amédée Ménarden e stal-labour e Naoned.

E oberenn vrudetañ eo delwennoù-harpañ ar feunteun Wallace.
 
## Un nebeud oberennoù

Statue du docteur Guepin - Nantes CIPA0814.jpg|*Monumant d'an [[Ange Guépin|doktor Guépin]]* (1893), oberenn aet da get, Naoned.
Nantes (44) Monument aux morts de la guerre de 1870 - 16.jpg|Troadeg eus Monumant d'ar re varv brezel gall-alaman 1870 (1897), Naoned.
Lebourg - Jeanne d'Arc.jpg|center|Delwenn Janed Ark, e Naoned


## Liammoù diavaez
Jean Lemonnier

**Jean Lemonnier**, bet ganet d’an 2 a viz Gwengolo 1950 e Saint-Aubin-sur-Mer (Normandi), a zo ur c’hizeller. 

Emañ o chom e Breizh.
 
## Un nebeud oberennoù
 
## Liammoù diavaez
*netmarine.net
Jacques Le Nantec

**Jacques Le Nantec**, pe **Jacques Métayer** e anv en ti-kêr, bet ganet d’an 28 a viz Kerzu 1940 e Naoned, a zo ur c’hizeller breizhat.
 
## Un nebeud oberennoù
 
## Liammoù diavaez

*lenantec.com
Yvain ou le Chevalier au lion

***Yvain ou le Chevalier au lion*** zo ur romant gallek gant Chrétien de Troyes, savet en eil hanterenn an  etre 1170 ha 1180. 

## Orin an danevell
Gallout a rafe dont eus istor ar roue brezhon Owain mab Urien, roue Rheged, en Hen Ogledd, er . 

Owain hag Yvain a oa, a soñjed gwechall, div dudenn deuet eus ur skrid all, ar memes hini, hogen kollet. Hiziv avat e kreder eo savet istor Owain war-eeun, pe dre hanterouriezh unan all, diwar barzhoneg Chrétien, gant elfennoù lec'hel ouzhpenn evit plijout da dud Kembre. Chrétien koulskoude en dije bet anaoudegezh eus skridoù pe mojennoù keltiek, rak elfennoù zo a seblant dont eus Buhez Sant Mungo (anvet ivez Kentigern), ur sant brezhon eus Strat Clut.
Yves Le Pape

**Yves Le Pape**, bet ganet d’an 12 a viz C'hwevrer 1926 e Pont-'n-Abad hag aet d’an Anaon d’an 23 a viz Genver 2016 e Preuilly-sur-Claise (Indre-et-Loire), a oa ur c’hizeller relijiel breizhat.
 
## Un nebeud oberennoù
 
## Liammoù diavaez
*Yves Le Pape : la mort du sculpteur du sourire de Marie
François Méheut

**François Méheut**, bet ganet d’an 23 a viz Meurzh 1905 e Sant-Brieg hag aet d’an Anaon d’ar 24 a viz Even 1981 e Naoned, a oa ur c’hizeller hag ul livour breizhat.
 
## Un nebeud oberennoù
 
## Liammoù diavaez
*François Méheut - Musée virtuel
Auguste Nayel

**Auguste François Joseph Nayel**, berraet en **Auguste Nayel**, bet ganet d’ar 16 a viz Mae 1845 en Oriant hag aet d’an Anaon d’ar 16 a viz Meurzh 1909 er memes kêr, a oa ur c’hizeller breizhat. Kelenner tresañ e voe ivez ha kentañ mirour mirdi an Oriant.
 
## Un nebeud oberennoù
 
## Liammoù diavaez
Francis Pellerin

**Francis Pellerin**, bet ganet d’an 2 a viz Ebrel 1915 e Kankaven hag aet d’an Anaon d’an 30 a viz Gwengolo 1998 e Roazhon, a oa ur c’hizeller breizhat.
 
## Un nebeud oberennoù
 
## Liammoù diavaez
*Atelier des formes de Francis Pellerin
Francis Renaud

**Francis Renaud**, bet ganet e 1887 e Sant-Brieg hag aet d’an Anaon e 1973, a oa ur c’hizeller breizhat. Ezel e oa bet eus ar Seiz Breur.
 
## Un nebeud oberennoù
*Monumantoù d'ar re varv e Landreger, Sant-Brieg, Ploufragan, Treve.

## Liammoù diavaez
*''Tréguier : la pleureuse'' - Monuments aux morts pacifistes
Jean ha Joël Martel

Ar vreudeur gevell **Jean (pe Jan) ha Joël Martel**, bet ganet d’ar 5 a viz Meurzh 1896 e Naoned hag aet d’an Anaon, an hini kentañ d’ar 16 a viz Meurzh e Lille hag an eil c'hwec'h miz diwezhatoc'h, d'ar 25 a viz Gwengolo 1966 e Pariz, a oa kizellerien ha kinklourien vreizhat.

Labourat a rae an daou vreur asambles er memes stal met sinañ a raent alies gant un anv hepken, *J. Martel*.
 
## Un nebeud oberennoù
Labouret o deus an arzourien war meur ar dachenn (skritelloù, monumantoù, kinklañ diabarzh, izelvosoù, stouvoù-distaner otoioù,...)

Awenet eo bet o c'hizelladurioù gant loened (kaerell, erminig, kizhier, laboused,...), an arz sakr, ar sonerezh hag an dañs dreist-holl.
 
## Liammoù diavaez

* Les frères Jan et Joël Martel
Josef Terboven

**Josef Antonius Heinrich Terboven**, ganet d'an 23 a viz Mae 1898 hag aet da Anaon d'an 8 a viz Mae 1945, a oa ur penn uhel nazi. Brudet e oa bet evel Reichskommissar Norvegia e-pad dalc'hidigezh ar vro-se gant an Trede Reich.

## A-raok an NSDAP
Terboven (un anv a orin izelvroek) a voe ganet en Essen, en Alamagn. Ar familh a oa he orin en Izelvroioù. Servijet en devoa er ganolierezh alaman ha goude-se en aerlu e-pad ar C'hentañ brezel-bed. Enoret e voe gant ar Groaz houarn

Tizhet en devoa ar renk a letanant. Goude ar brezel e studias ar Gwir hag ar skiantoù politikel e skolioù-veur München ha Freiburg, d'ar mare-se eo e krogas d'ober politikerezh.

## En NSDAP
Kuitaat a reas ar skol-veur e 1923, hag emzelañ en NSDAP gant an niverenn 25247. Kemeret en doa perzh en Hitlerputsch e München. Pa voe lakaet an NSDAP e-maez lezenn, ez eas da glask labour en un ti-bank ; skarzhet e voe e 1925.

Adal ar mare-se ne labouras mui nemet evit ar strollad nazi. Sikour a reas ar strollad d'en em wriziennañ en Essen. Dont a reas da vezañ Gauleiter eno e 1928. Abaoe 1925 e oa ezel eus ar Sturmabteilung ; en aozadur-se en doa tizhet ar renk a Obergruppenführer e 1936. 

D'an 29 a viz Even 1934 e timezas gant Ilse Stahl, sekretourez ha mestrez Joseph Goebbels. Adolf Hitler e oa test a enor en dimeziñ. Lakaet e voe Terboven da Oberpräsident er Rheinprovinz e 1935. Eno en em ziskouezas evel un diktatour bihan ha didruez.

## E penn Norvegia
* *Pennad spisoc'h: [[Reichskommissariat Norwegen]]*

Lakaet e oa bet Terboven da Reichskommissar evit Norvegia d'ar 24 a viz Ebrel 1940, tra ma ne oa bet peuraloubet ar vro nemet d'ar 7 a viz Even 1940. Erruet e oa e lojeiz ar familh roueel e Skaugum e Gwengolo 1940 hag en em stalias e Stortinget (savadur parlamant Norvegia) evel lec'h penn.

Terboven n'en doa nemet ur galloud evezhiañ war ar velestradurezh trevour e Norvegia. Ar velestradurezh alaman ne rene ket ar vro end-eeun hag a oa bihan. An aferioù pemdez a oa renet gant melestradurezh Stad Norvegia, e-penn an obererezhioù e oa kuzulva Quisling. Terboven n'en doa galloud ebet war ar 400 000 soudard eus nerzhioù lu Alamagn a oa e Norvegia hag a oa suj d'ar jeneral Nikolaus von Falkenhorst. E penn un nerzh a 6000 den e oa memes tra, 800 anezho o vezañ izili eus ar polis kuzh.

Nerzhioù milourel Falkenhorst, a glaske bevañ gant tud Norvegia en un doare sioul ha seven, Terboven gant un nerzh kalz bihanoc'h a gendalc'he da vezañ diktatour ha garv evel ma oa bet pa oa gouarnour ar Rheinprovinz. Deuet e oa a-benn da vezañ argarzhet kement gant poblañs Norvegia evit gant an Alamanted er vro.
## Marv

Pa voe klevet gantañ e oa kodianet an Trede Reich, Terboven a emlazhas d'an 8 a viz Mae 1945 dre emdarzhañ gant 50 kg Dinamit en ur bunker. Marvet eo e-kichen korf an Obergruppenführer Wilhelm Rediess, penn an SS hag an nerzhioù polis e Norvegia, a oa emlazhet gant un tenn pistolenn dres a-raok.

## Adkemer er sevenadur
### Filmoù
* Er film *[[The Heroes of Telemark]]* embannet e 1965, Josef Terboven a zo c'hoariet gant an aktour saoz Eric Porter.
André-Aleth Masson

**André-Aleth Masson**, pe **André Masson** e anv en ti-kêr, bet ganet d’an 20 a viz Kerzu 1919 e Sant-Servan hag aet d’an Anaon e miz Here 2009, a oa ur c’hizeller, livour, priour hag engravour breizhat.
 
## Un nebeud oberennoù
 
## Liammoù diavaez
Gauleiter

**Gauleiter** a oa un den e penn an NSDAP en ur rannvro hag e penn ur Reichsgau (pe Gau), ur rannvro velestradurel en Trede Reich. Heñvel eo stumm ar ger en unander hag el liester, en alamaneg. Ar *Gauleiter* a oa an den uhelañ en urzhiadur ar strollad nazi goude ar Reichsleiter, hag a oa an den uhelañ dindan ar Führer. E-pad an Eil Brezel-bed, ne c'halle ket un den mont da vezañ *Gauleiter* nemet pa veze anvet er renk-se gant Adolf Hitler e-unan.

Diwar ar 44 Gauleiter a oa en NSDAP e dibenn ar brezel, trizek en em lazhas pa godianas Alamagn nazi hag eizh a voe lazhet gant ar Gevredidi ur wech echuet ar brezel. Unan a voe lazhet gant an SS hag unan a varvas e dalc'h ar Soviediz. E 1954, pa voe embannet e eñvorennoù gant Karl Wahl, eizh a oa steuziet c'hoazh, tri a oa en toull-bac'h ha dek a oa dishual.

## Listenn
Setu amañ ul listenn eus an holl Gauleiter a voe. 

## Notennoù ha daveennoù
Mathurin Crucy

**Mathurin Crucy**, bet ganet d'an 22 a viz C'hwevrer 1749 e Naoned hag aet d'an Anaon d'ar 7 a viz Du 1826 e Chantenay, a oa un tisavour hag ur c'hêraozour breizhat.

## Un nebeud oberennoù

*Ar C'hoariva Graslin (1784-1788)
*Eskemmdi Naoned (1808)
*Leurgêr ar Roue (1787)

## Liammoù diavaez
*Mathurin Crucy - Dielloù kêr Naoned
Pierre Cambronne

Ar beskont **Pierre** Jacques Étienne **Cambronne**, bet ganet d'ar 26 a viz Kerzu 1770 e Naoned hag aet d'an Anaon d'an 29 a viz Genver 1842 er memes kêr, a oa ur jeneral en Impalaeriezh C'hall Kentañ.
## Buhez
E dad,  Pierre Charles Cambronne (1738-1784), a oa dimezet da Françoise-Adélaïde Druon, merc'h da  Charles Druon, kuzulier ar roue, eus Noyon.

An tad-kozh, Louis-Marie Cambronne (1710-), kuzulier ar roue, a oa dimezet gant Marie-Antoinette (Anne) Reneuf.

Orinoù ar familh a zo da glask en Oise, e Cambronne-lès-Ribécourt (Compiègne, Ribécourt), er Grennamzer, penn kanton un domani aotrouniel ramzel.

## Soudard
Lakaet da vezañ kenwerzhour, kavout a ra gwell enrolañ e miz Gwengolo 1791, e kompagnunezh grenadennerien ar 1añ batailhon emouestlidi naonedat. Ar vatailhon a vez kaset da stourm e Vendée ha goude-se Saint-Domingue. Cambrone a vez dindan urzhioù Dumouriez e Belgia. E-pad an Eil chouanerezh, kemer a ra perzh en emgann Kilberen. Kalonek eo, buan e dizh ar renk a gabiten. Ur wech ar peoc'h e Vendée, bourzhiad eo evit ergerzhadeg Iwerzhon dindan urzhioù Hoche e 1796.
La cucaracha (film)

**La cucaracha** zo ur film mec'hikan, e spagnoleg, er bloaz 1959, renet gant Ismael Rodríguez, c'hoariet gant Dolores del Río ha María Félix, hag ivez Emilio Fernández, Antonio Aguilar, Flor Silvestre ha Pedro Armendáriz. Lakaet eo bet da 96vet gwella film mec'hikan.

## Istor
E-kerzh dispac'h Mec'hiko ur plac'h lesanvet "La Cucaracha" (María Félix). Troet eo gant an Dispac'h, ha gant ur gwaz : Antonio Zeta (Emilio Fernández), ha ne sell nemet ouzh ur vaouez all, Isabel, un intañvez (Dolores del Río). Savet bec'h etre an div vaouez.

## Liammoù diavaez
*Ar film (2h 49') e You tube : https://www.youtube.com/watch?v=UyPSJhxf3vU

## Notennoù
Irma Serrano

**Irma Consuelo Cielo Serrano Castro**, anavezetoc'h evel **Irma Serrano**, lesanvet *La Tigresa de la Canción Ranchera*, pe *La Tigresa* ken plaen ha tra, (ganet e 1933 e Comitán de Domínguez - 2023), zo ur ganerez vec'hikan en doare ranchera hag un aktourez, bet gwelet en un dek film bennak, hag ur bolitikourez bet senedourez Chiapas etre 1994 ha 1997.

## He buhez
Merc'h eo da Santiago Serrano Ruiz «El Chanti», barzh ha kazetenner, ha da María Castro Domínguez, perc'hennez seitek hacienda. Dispartiañ a reas he zud pa oa 7 vloaz.
Evid eur Speredelez breizad ha keltieg

**Evid eur Speredelez breizad ha keltieg kristen** zo ur levr divyezhek skrivet gant Job an Irien hag embannet gant ti embann Minihi Levenez e 1993. 

Ennañ e kaver pennadoù diwar-benn gwrizioù keltiek ar feiz kristen, skouer ar venec'h ha sent vrezhon hag iwerzhonat eus ar  ha  kantved, speredelezh Iwerzhon, ur sell all war an natur, ar veuleudi, ar ster roet d’ar vuhez ha d’ar marv, hag ar garantez ouzh ar Werc'hez Vari ha Santez Anna.

E skolveurieg eo skrivet, evel holl embannadurioù Minihi Levenez.

## Notennoù

## Gwelet ivez
*Minihi Levenez
Saint Corentin, vie et culte

**Saint Corentin, vie et culte / Sant Kaourantin** eo anv al levr divyezhek skrivet diwar-benn sant Kaourantin, skrivet gant Job an Irien, Jean Cormerais, hag Herve Danielou, hag embannet gant ti embann Minihi Levenez e 1999. 

Ennañ e kaver troidigezhioù e galleg ha brezhoneg diwar destenn latin ar *Vita Chorentini* (12vet pe 13vet kantvet) ha "Buhez kozh Sant Kaourantin", ha studioù diwar-benn an devosion da sant Kaourantin en istor, e relegoù, hag an ilizioù ha chapelioù gouestlet dezhañ.

## Notennoù

## Gwelet ivez
*Kaourintin (sant)
*Buhezskridoù sent Breizh
*Minihi Levenez
Yann Landevenneg

**Yann Landevenneg** zo ur pezh-c'hoari gallek gant François Cornou. Troet eo bet e brezhonek gant Yann-Vari Perrot.

E 1925 e voe graet an eil moulladur gant Emgleo Sant-Iltud, ma lenner war ar golo : 
## Pennadoù al levr
*pajenn V : eus a belec'h eo tennet pez-c'hoari Yann landevenneg
*pajenn X : SENT AR VRO, ur ganaouenn gant Frañsez Vallée
*pajenn XI : BREIZ-IZEL, ur ganaouenn gant Frañsez Vallée
*ar pezh e galleg, eus 1 da 56
*ar pezh e brezhoneg, eus 57 betek 150
*ur ganaouenn, ALAN AL LOUARN, 150
Dornier Do 17

An **Dornier Do 17**, a veze graet anezhañ ivez ar **Fliegender Bleistift** ("ar c'hreion nij"), a oa ur c'harr-nij bombezer lijer alaman eus an Eil Brezel-bed. Produet e oa gant embregerezh Claudius Dornier, an Dornier Flugzeugwerke. 

Savet e oa bet evit bezañ ur Schnellbomber ("bombezer prim"), ur c'harr-nij bombezer lijer hag a vefe bet da vezañ, hervez ar mennozh diazez, ken bliv ma vefe bet dibosupl d'ar c'hirri-nij chase enebour tizhout anezhañ.

An Dornier a oa bet savet gant daou geflusker. Brudet mat e oa ar c'harr-nij e-touez ar bourzhidi dre ma oa aes da vleniañ, dreist-holl d'un uhelder izel ar pezh a lakae anezhañ da vezañ diaesoc'h da dizhout evit bombezerien all al Luftwaffe. 

Soñjet e-penn kentañ ar bloavezhioù 1930, bez e oa unan eus an tri bombezer pennañ d'an nijlu alaman e-pad tri bloaz kentañ ar brezel. An Do 17 a oa kroget gant bezañ implijet er stourm e 1937 e-pad Brezel diabarzh Spagn, implijet e oa gant al lejion Condor evit meur a rol. Gant an Heinkel He 111 e oa ar c'harr-nij bombezer diazez alaman e 1939–1940. An Dornier a oa bet impliijet kalz e-penn kentañ an Eil Brezel-bed. Implijet e oa bet er stourm e-pad pep kampagn pennañ ar brezel evel karr-nij an talbenn betek fin 1941. Rediet e oa bet an alamanted da baouez gant e implij dre ma oa re vihan ar gargoù bombezennoù a c'helle dougen ha re verr an nijoù a c'helle ober.
Sant Herve. Vie et culte

***Sant Herve. Vie et culte*** eo anv al levr divyezhek skrivet diwar-benn sant Herve, skrivet gant Bernard Tanguy, Job an Irien, ha Saik Falhun, hag embannet gant ti embann Minihi Levenez e 1990. 

Ennañ e kaver troidigezhioù e galleg ha brezhoneg diwar destenn latin ar *Vita Sancti Hervei*, ha studioù diwar-benn e vuhez, e relegoù, e anv hag ar sent kemeret evit sant Herve, al lec'hioù ma vez enoret anezhañ hag an ilizioù ha chapelioù gouestlet dezhañ.

## Notennoù

## Gwelet ivez
*Buhezskridoù sent Breizh
*Minihi Levenez
Sant Padrig (levr)

***Sant Padrig*** zo ul levr brezhonek ha gallek diwar-benn Sant Padrig, embannet gant ti embann Minihi Levenez e 1989.

Ennañ e kaver oberennoù Sant Patrig, evel *Confessio* ha *Lizer da Coroticus*, troet diwar an destenn latin : e galleg gant Saik Falhun, hag e brezhoneg gant Biel Cabon.

## Notennoù

## Gwelet ivez
*Sant Padrig
*Minihi Levenez
Malltraeth (kombod)

**Malltraeth** a oa unan eus an daou gombod a oa e kantrev Aberffraw en Enez Mon er Grennamzer. En astenn a rae en hanternoz d'ar c'hombod all, Llifon, ha sko e oa ivez ouzh kombod Menai, e kantrev Rhosyr. Er c'huzh-heol e oa Mor Iwerzhon.

An Afon Cefni a dreuz ar c'hombod, gorrek, rak plaen ha kompez eo ar vro. Un anv evit douaroù geuniek evel-se e oa *"mall"* e kembraeg, hag "aod" eo ster ar ger *"traeth"*. "Aod priellek" eo ster an anv *"Malltraeth"* eta.

En Aberffraw e oa lez pennañ rouaned ha priñsed Gwynedd. Implijet e veze ganto an titl *"Tywysog Aberffraw ac Arglwydd Eryri"* ("priñs Aberffraw hag aotrou Eryri").
Friedrich Robert Faehlmann

**Friedrich Robert Faehlmann** (pe **Fählmann**) (31 a viz Kerzu 1798 – 22 a viz Ebrel 1850 e Tartu) a oa ur skrivagner estonek hag ur mezeg e Livonia, en Impalaeriezh Rusia. Bez' e e voe e-touez diazezerien *Kevredigezh Ouiziek Estonia* e skol-veur Dorpat (Tartu bremañ) hag en he fenn e voe e-pad un nebeud bloavezhioù (1843-1850).

Faehlmann a reas studioù medisinerezh e skol-veur Dorpat hag un diplom doktor a dapas e 1827. En em lakaat a reas da labourat evel medisin e Dorpat (Tartu). Ouzhpenn-se e roas kentelioù war an estoneg er skol-veur er bloavezhioù 1840.

Abaoe e yaouankiz e oa troet gant sevenadur Estonia hag e 1838 e voe unan eus ar re a savas *Kevredigezh Ouiziek Estonia*.

Dastum kontadennoù a reas ha goude e varv e 1850, e voent dastumet gant Friedrich Reinhold Kreutzwald da ober ar meurgan anvet Kalevipoeg, embannet etre 1857 ha 1861. 

Mervel a reas Faehlmann gant an dorzhellegezh e Dorpat.

## Skridoù
* Tezenn doktorelezh e latin "Observationes inflammationum occultiorum" (1827)
* "Versuch einer neuen Anordnung der Conjunctionen in der estnischen Sprache" (1842)
* "Ueber die Declination der estnischen Nomina" (1844)
* "Die Ruhrepidemie in Dorpat im Herbst 1846" (1846)
* "Verhandlungen der Gelehrten estnischen Gesellschaft" (1852)

## Liammoù diavaez

* F. R. Faehlmann
Chissay-en-Touraine

**Chissay-en-Touraine** a zo ur gumun e departamant Loir-et-Cher, e rannvro Centre-Val de Loire.

## Istor

## Monumantoù ha traoù heverk

## Douaroniezh
18,17 km2 eo gorread ar gumun.

## Poblañs
War-dro 1 171 a dud a zo o chom eno e 2016.

## Melestradurezh
E 2014 e voe dilennet Philippe Plassais da vaer.

## Tud

## Gevelliñ

## Liammoù diavaez

*Lec'hienn ofisiel
 
## Notennoù
Zambeze

Ar **Zambeze** zo ur stêr en Afrika, 2 750&nbsp;km hed dezhi, hag a dremen dre Zambia, Angola, Namibia, Zimbabwe ha Mozambik.

Ar pevare stêr hirañ eo en Afrika, goude ar stêrioù Nil (6&nbsp;650 km), Kongo (4&nbsp;700 km) ha Niger (4&nbsp;184 km).


Zambezi.svg|Red ar Zambeze
Zambezi River at junction of Namibia, Zambia, Zimbabwe & Botswana.jpg|Ar Zambeze e kej Botswana, Namibia, Zambia ha Zimbabwe
Oranjerivier

An **Oranjerivier** a zo ur stêr en Afrika, 2 160&nbsp;km hed dezhi, hag a dremen dre Lesotho, Suafrika ha Namibia.
Jubba (stêr)

Ar **Jubba** (anvet *Ghenale* en Etiopia) a zo ur stêr en Afrika, 1 658 km hed dezhi, hag a dremen dre Etiopia ha Somalia.
Volta (stêr)

Ar **Volta** a zo ur stêr en Afrika, 1 346&nbsp;km hed dezhi, hag a dremen dre vBurkina Faso, Ghana hag Aod an Olifant.
Chari

Ar **Chari** a zo ur stêr en Afrika, 1 200&nbsp;km hed dezhi, hag a dremen dre ar Republik Kreizafrikan, Tchad ha Kameroun.
Bandama

Ar **Bandama** a zo ur stêr, 1 050 km hed dezhi, en Aod an Olifant.

Eieniñ a ra Ar Bandama gwenn e norzh ar vro, er c'hornôg da gêr Korhogo, hag en em deurel a ra e Meurvor Atlantel e Grand-Lahou.
Las Chicas del Can

**Las Chicas del Can** pe **Las Chican** (dre verrdro) zo ul laz sonerezed ha kanerezed eus ar Republik Dominikan, savet e 1981 hag a sone merengue. Meur a gemm zo bet el laz, meur a vaouez zo bet hag he deus kuitaet al laz a-hed ar bloavezhioù betek an deiz ma voe divodet e 1999, a-raok bezañ adsavet etre 2007 ha 2009. Adsavet e voe c'hoazh en 2011 met ne reas ket berzh ken.

Brasañ berzh a rejont a voe er bloavezhio* 1980 gant "Celoso", "El Negro no puede", "La Media María", "Sukaína", " Juana la Cubana", "Culeca", "Ta' Pillao", "Pegando Fuego", "Fiebre", ha "Las Pequeñas Cosas", entre re all.

## Pladennoù
* *Belkis y Las Chicán* (1982, Karen Records)
* *Belkis y Las Chicán* (1984, Karen Records)
* *Chicán* (1985, Karen Records)
* *Pegando Fuego* (1986, Karen Records)
* *Mi General* (1987, Sonotone Records)
* *Caribe* (1988, Sonotone Records)
* *Sumbaleo* (1990, Sonotone/Bomba Records)
* *Juana La Cubana* (1990, Bomba Records)
* *Nada Común* (1991, TH-Rodven Records/Sonotone Records)
* *Explosivo* (1992, TH-Rodven Records)
* *Nueva Vida* (1993, Karen Records)
* *Platino* (1994, Rodven Records)
* *Botando Chispas* (1994)
* *Con Mucha Potencia* (1994)
* *Los Años Dorados* (1995, Karen Publishing Co.)
* *Oro Merenguero* (1996, Rodven/PolyGram Records)
* *Derramando Sueños* (1996, Rodven/PolyGram Records)
* *Las Chicán* (1997, Palma Music, Inc.)
* *Nuevos Remixes* (1997)
* *Todo Éxitos* (1998, Palma Music)
* *Te Quiero Ver* (1998, Pa'ti Pa'mi records)
* *Botando Chispa!* (1999, Palma Music)
* *Caribe* (1999, Palma Music)
* *17 Años* (2000, Palma Music)
* ''Lo Mejor de: Las Chicas del Can (2002, Orfeón Videovox, S. A.)

## Liammoù diavaez
*O kanañ El Negro No Puede

## Notennoù
Carmel A-Cappella

**Carmel A-Cappella** zo ul laz-kanañ israelat, pemp kanerez ennañ.

## Liamm diavaez
*Beethoven the 5th - YouTube
Friedrich Reinhold Kreutzwald

**Friedrich Reinhold Kreutzwald** (26 a viz Kerzu 1803 e Kadrina - 25 a viz Eost 1882 e Tartu) a oa ur skrivagner ha mezeg eus Estonia, brudet abalamour m’en doa embannet ar c'h-*[[Kalevipoeg]]*.

Served e oa e dud e Jõepere, e Virumaa (hiriv e parrez Kadrina, e kontelezh Lääne-Viru). E dad a oa mevel en un atant bras, e vamm matezh. Goude diac'hubet eus ar servelezh e 1815 e c'hallas an tiegezh kas o mab da skol Rakvere. En 1820, goude ar skol eil derez e Tallinn ez eas da skolaer.

Un doktorelezh medisinerezh a dapas e e skol-veur Dorpat (Tartu bremañ) en 1833. 
Eus 1833 da 1877 e labouras evel medisin e Võru. Ezel e oa eus kalz kevredigezhioù gouiziek en Europa ha kalz a reas evit adsav broadel Estonia (*[[Ärkamisaeg]]* en estoneg). 

Skrivañ a reas meur a levr kontadennoù, troet diwar an alamaneg alies, evel *Alanig al Louarn* embannet e 1850. Gantañ e voe embannet ar c'h-*[[Kalevipoeg]]*, diwar danvez dastumet da gentañ gant e vignon Friedrich Robert Faehlmann. Sevel a reas levrioù all ivez, gant kontadennoù pobl eus Estonia, ha barzhonegoù evel *[[Lembitu]]* (1885), embannet goude e varv.

Anavezet eo en Estonia evel *Tad ar c’han* ha kentañ skrivagner bras al lennegezh estonek. Unan eus luskerien an emsav broadel e voe ha broudañ a reas tud yaouankoc’h d’ober traoù evit an estoneg.

## Liammoù diavaez

*F. R. Kreutzwald
Moger ar Meurvor Atlantel

**Moger ar Meurvor Atlantel** (alamaneg: **Atlantikwall**) eo an hollad difennoù prientet gant Alamagn an Trede Reich el lodenn eus Europa dalc'het ganti a-enep un aloubadeg gant ar Gevredidi. Implijet e vez ivez an droienn vilourel **[[Festung Europa]]** evit ober anv eus an difennoù-se. Etre 1942 ha 1944 e oa bet savet difennoù lies gant an Alamanted hag o harperien e arvorioù Europa. Darn eus difennoù Moger an Atlantel a oa e dalc'h al lu alaman, ul lodenn vihan a oa dalc'het gant nerzhioù douar al Luftwaffe. Ar morlu alaman en devoa dalc'het ur rouedad difennoù arvorel, aozet e stumm meur a zonenn difenn.

File:Bundesarchiv Bild 101I-263-1598-04, Frankreich, Rommel, "Indische Legion".jpg|Rommel o weladenniñ difennerien Indianed Moger an Atlantel
File:Bundesarchiv Bild 146-1986-104-10A, Atlantikwall, Batterie "Todt".jpg|Ur c'hanol 38 cm SK C/34 eus ar vaterienn Todt
File:Bundesarchiv Bild 101I-297-1716-28, Im Westen, Belgien-Frankreich, Atlantikwall.jpg|Soudarded alaman o sevel difennoù enep-dilestradeg e 1943
File:Bundesarchiv Bild 183-2005-0901-507, Atlantikwall im Bau.jpg|Labourioù Moger an Atlantel e 1943
File:Bundesarchiv Bild 101I-228-0322-04, Frankreich, Radar.jpg|Tour radar rastell
File:Atlantic Wall near Duindorp, The Hague, radar.jpg|Tour radar
Restr:Bundesarchiv Bild 101I-295-1561-09, Frankreich, Turkestani in der Wehrmacht.jpg|Soudarded eus Turkestan eus an Ostlegionen e 1943 e Normandi.
Restr:Yang Kyoungjong.jpg|Ur soudard Korean eus an Ostlegionen. Re verr e oa an niver soudarded an Trede Reich evit difenn Moger an Atlantel.
Amou-Daria

An **Amou-Daria** a zo ur stêr en Azia, 2 580 km hed dezhi, hag a dremen dre Afghanistan, Tadjikistan, Ouzbekistan ha Turkmenistan.
Murray (stêr)

Ar **Stêr Murray** (e Su Aostralia: **River Murray**) e su Aostralia e vez implijet ar gerioù-se eveit ober eus div stêr vrasañ ar Stad. An tu a zo ivez d'ober gant stêr Darling, brec'h pennañ ar Murray, memes ma vez an Darling o vont er Murray e New South Wales. (Ngarrindjeri: *Millewa*, Yorta Yorta: *Dhungala* (*Tongala*)) is a river in Southeastern Australia.

Eieniñ a ra en Alpoù aostralian hag en em deurel a ra e Meurvor Indez e-kichen Adelaide.

## Notennoù ha daveennoù
Oural (stêr)

An **Oural** (en ruseg : Урал, en bachkireg : Яйыҡ, en kazakeg : Жайық, Jayıq) a zo ur stêr en Europa, 2 428 km hed dezhi, hag a dremen dre gKazakstan ha Rusia.

E-pad pell e voe anvet Iaik (Яик) en ruseg, ma veze skrivet Jaïk en galleg, en Encyclopédie ou Dictionnaire raisonné des sciences, des arts et des métiers. Katelin II an hini a roas dezhi an anv Oural en 1775.

## Notennoù
Oleniok

An **Oleniok** (Оленёк e ruseg, Өлөөна e yakouteg) a zo ur stêr, 2 292 km hed dezhi, e biz Siberia, e Rusia, en Azia. Redek a ra war an tiriad Krasnoïarsk hag e Sac'ha (Yakoutia).

Eienañ a ra ar stêr e torosad Kreizsiberia, war-dro 200 km en norzh da Ekonda. Tremen a ra dre kêrioù Oleniok (kêr), Souchana, Taimilyr, Sklad, Oust-Oleniok ha Bouolkalach. Aberiñ a ra e Mor Laptev (Meurvor Arktika). 

An Oleniok a zo ur stêr beskedus. Listri a c'hall mont warni a-hed 965 km adalek Souchana.
Tana

An **Tana**, 1 014 km hed dezhi, eo stêr hirañ Kenya.

Eieniñ a ra e Menezioù Aberdare er c'hornôg da Nyeri. Tremen a ra dre gêrioù Garissa, Hola ha Garsen a-raok en em deurel e Meurvor Indez en ouf Ungwana.
Yukon (stêr)

Ar **Yukon** a zo ur stêr en Norzhamerika, 3 185&nbsp;km hed dezhi, hag a dremen dre broviñsoù British Columbia ha Yukon e Kanada, ha stad Alaska, er Stadoù-Unanet.
Syr-Daria

Ar **Syr-Daria** a zo ur stêr e Kreizazia, 2 212 km hed dezhi, hag a dremen dre dTadjikistan, Ouzbekistan ha Kazakstan.

Eienañ a ra e daou lec'h, er menez Tian Shan e Kirghizstan — ar stêr Naryn — hag e reter Ouzbekistan — ar stêr Kara-Daria. Redek a ra trema ar c'hornôg ha diwezhatoc'h trema ar gwalarn dre su Kazakstan, a-raok aberiñ e Mor Aral. 

Tremen a ra dre kêrioù Kokand, Khodjent, Kyzylorda ha Hazrat-e Turkestan.
Irrawaddy

An **Irrawaddy** zo ur stêr, 2 170 km hed dezhi, e Birmania (Myanmar).

Stêr vrasañ ar vro eo. Redek a ra eus an norzh d'ar su hag en em deurel e Mor Andaman dre un delta bras.
En em astenn a ra he diazad war 404 200 km², da lavaret eo ul lodenn vras eus Birmania.
Brazos

Ar **Brazos** (anvet *Rio Brazos de Dios*, “Stêr Divrec'h Doue”, gwechall gozh) a zo ur stêr, 2 060 km hed dezhi, e Texas, er Stadoù-Unanet.
Mackenzie (stêr)

Ar **Mackenzie** (*Mackenzie River* e saozneg, *Deh-Cho* e sklaveg (distaget [tèh tʃʰò], « stêr vras ») ; *Kuukpak* en inuvialuktuneg ( distaget [kuːkpɑk], « stêr vras ») ; *Fleuve (de) Mackenzie* e galleg) a zo ur stêr, 1 738 km hed dezhi, e Kanada. Stêr hirañ ar vro eo. Emañ he mammenn e Lenn Veur ar Sklaved. Tremen a ra e koadeier ha toundra proviñs Tiriadoù ar Gwalarn, a-raok en em deurel e Mor Beaufort, e Meurvor Arktika.

An diazad hidrografek a dremen e pemp proviñs kanadian : Kolombia Vreizhveuriat, Alberta, Saskatchewan, Yukon, ha Tiriadoù ar Gwalarn.
Toull-bac'h Poulo Condor

**Galeoù Poulo Condor**, anvet ivez **Galeoù Côn Đảo** (vietnameg : *Nhà tù Côn Đảo*) zo un toull-bac'h war enezenn Poulo Condor (Côn Son) e su Viêt Nam e proviñs Bà Rịa–Vũng Tàu.
## Istor
Orin an anv *Poulo Condor* eo ar malayeg *Pu Lao Kundur*, a dalv kement hag "Enezenn ar C'houlourdrennoù".

An toull-bac'h a oa bet savet hag implijet gant ar galloud annamat a-raok an trevadenniñ gall. Adimplijet eo bet gant ar C'hallaoued adalek 1862 kerkent goude sinadur skrid-emglev Saigon ; kendalc'het eo bet an implij gant Stad Viêt Nam betek 1975. Lod eus ar brizonidi a oa toullbac'het e "kaouedoù tigred", hag echuet sezizet o divhar, goude bezañ bet bloavezhioù hep gallout sevel ha bale.
### Galeoù gall
Kalz izili brudet eus ar Việt Minh a voe toullbac'het eno. Broadelourien Viêt Nam brudet a veze kaset di. 

### Skeudennoù

Restr:Côn Đảo Prison.jpg
Restr:Nhà tù Côn Đảo.JPG
Restr:Entry to 'Tiger Cage' cells..JPG|Enkerzh "kaouedoù an tigred"
Restr:Con Dao Tiger Käfige.jpg
Restr:Con Dao prison, Vietnam.JPG
Punta Arenas

**Punta Arenas** zo ur gêr eus Chile, kêr-benn Rannvro Magallanes hag Antarktika Chile.

Emañ e gourenez Brunswick en norzh da Strizh-mor Magalhães. Savet e oa bet gant gouarnamant Chile e 1848, kement hag embann e oa mestr war ar c'horn-bro ha war ar strizh-mor. En amzer-hont ne oa nemet galeourien eno. Goude e kreskas Punta Arenas tamm-ha-tamm, dre ma oa ur porzh en ul lec'h-tremen darempredet stankoc'h-stank e Suamerika, dreist-holl a-raok digoridigezh kanol Panamá e 1914. Dont a reas kalz tud divroet eus Europa, eus Rusia ha Kroatia dreist-holl, e dibenn an XIXvet ha deroù an XXvet kantved.

Punta Arenas eo ar gêr vrasañ e Patagonia Chile. E 2012 e oa  a dud o chom enni.
Podkamennaya Toungouska

Ar **Podkamennaya Tunguska**, anvet ivez **Katanga** en nec'h anezhi, zo ur stêr, 1 636 km hed dezhi, e Rusia, e Siberia.
Koura (stêr)

Ar c'h-**Koura** a zo ur stêr en Azia, 1 514 km hed dezhi, hag a dremen dre dTurkia, Jorjia hag Azerbaidjan.
Kapuas

Ar c'h-**Kapuas** a zo ur stêr, 1 143 km hed dezhi, en Indonezia, e proviñs Kalimantan Barat, en enez Borneo.

Hirañ stêr Indonezia eo ha hirañ stêr an enezenn ivez.
Kenpeitai

**Kenpeitai** (憲兵隊 Kempeitai, /kɛmpeɪtaɪ/, "Korfad poliserien milourel") a oa polis milourel Lu Impalaeriezh Japan adalek 1881 betek 1945. Ne oa ket ur polis boutin, unan kuzh ne lavaran ket. 

Hervez lezenn e oa ur skourr eus lu implaeriezh Japan, met karget e oa ivez eus obererezhioù polis milourel evit Morlu Impalaeriezh Japan dindan sujidigezh ar maodiern amiral (zoken pa oa ur polis bihan arbennik e morlu an Tokkeitai), evit obererezhioù surentez ar ministrerezh diabarzh, hag ouzhpenn-se re maodiern ar Justis. 
*Kenpei* a raed eus pep unan eus izili Kenpetai.

## Istor
Kenpeitai a oa bet krouet e 1881 dre un dekred anvet 憲兵条例 "Kemennadur Kenpei", en isrann "melladoù a-zivout an archeriezh". Aozet e oa bet diwar skouer archeriezh Bro-C'hall. Munudoù all a voe ouzhpennet e-keñver aozadur, statud milourel, kefridioù polis-justis gant ar *Kenpei Rei* e 1898. C'hwec'h kemm warn-ugent a voe graet d'ar skrid diazez a-raok ma vefe roet lamm d'an aozadur e miz Eost 1945.

An nerzh diazez e oa 349 ezel ennañ. Lakaat da sentiñ ouzh al lezennoù nevez da geñver koñje ret gwazed Japan a oa ul lodenn vras eus o labour. Ret e oa dezho talañ ouzh kounnar familhoù kouerien ar vro. Aozadur pennañ Kenpeitai a rae war-dro ar c'henurzhiadur diabarzh, implij an nerzhioù, hag ivez ar c'henaozañ etre ministrerezhioù an amiraliezh, an diabarzh hag ar justis. Ar skourr obererezhioù a oa karget eus kefridioù an unvezioù hervez ezhommoù al luioù, ar surentez foran hag ar spiañ.
Karl Dönitz

**Karl Dönitz** (*Doenitz* a skriver a-wechoù), bet ganet d'ar 16 a viz Gwengolo 1891 hag aet da Anaon d'ar 24 a viz Kerzu 1980, a oa un amiral alaman pouezus e-pad an Eil Brezel-bed. Lakaet e voe da hêr an Trede Reich gant Adolf Hitler a-raok e emlazh.

Karl Dönitz en doa kroget evel martolod brezel e Kaiserliche Marine Alamagn a-raok ar C'hentañ Brezel-bed.
E 1918, pa oa kabiten al lestr-spluj UB-68, e voe rediet gant ar morlu saoz da ouelediñ e lestr ha prizoniet e voe.
E-kerzh e amzer er c'hamp prizonidi brezel ez embannas e vennozhioù kadoniezhel evit ar morlu, ar pezh a voe anvet goude-se *[[Rudeltaktik]]* ("kadoniezh a-vandoù", brudetoc'h evel "bagad bleizi", *Wolfpack* e saozneg). 

Pa grogas an Eil Brezel-bed e oa pennofiser listri-spluj ar C'hriegsmarine. E miz Genver 1943 e tizhas ar renk a Großadmiral ("amiral meur"). Kemer a reas post an amiral meur Erich Raeder evel penn uhelañ morlu an Trede Reich.
Breizh Unvan

**Breizh Unvan** (**Bretagne Réunie** e galleg ha gwechall *Comité pour l’unité administrative de la Bretagne* - *CUAB*) a zo ur gevredigezh bet krouet e 1974 evit ma vo lakaet Liger-Atlantel e-barzh Rannvro Breizh. Bremañ emañ an departamant e Rannvro Broioù al Liger.

Tud bet prezidant ar gevredigezh : Patrick Mareschal, Pierre-Yves Le Rhun, Emile Granville, Jen-François Le Bihan. Abaoe 2020 ez eus tri c'henbrezidant : Alan-Erwan Coraud, Alain Peigné, Philippe Clément.

Kalz manifestadegoù a zo bet aozet gant Breizh Adunvanet abaoe ar bloavezhioù 1970 e Naoned met ivez Sant-Nazer ha Roazhon. 40 000 den a oa e straedoù Naoned er "festimanif" e 2004. 

E 2017 en em roas ar gevredigezh ar pal tizhout ar 100 000 sinadur evit goulenn e vefe breutaet an advunvaniezh e kuzul-departamant Liger-Atlantel, e framm al lezenn Notre eus 2015. Tizhet e voe ar pal-se bloaz war-lerc'h ha fiziet e voe ar sinadeg d'ar c'huzul-departamant e miz Du 2018. Hervez al lezenn e oa ret dezhañ lakaat ar sujed-mañ war e roll-labour, ar pezh a voe nac'het gaznt kadoriad ar c'huzul-departamant Philippe Grosvalet.

FIL 2024 - Grande parade - Nantes en Bretagne - 8Y4A3325.jpg|Breizh Adunvan e stad an Oriant e-pad dibunadeg vras Gouel etrekeltiek an Oriant e 2024.
Breizh-manif-nantes-gwenn-ha-du.jpg|Manifestadeg en Naoned d'ar 24 a viz Gwengolo 2024.
BreizhUnvan01luc'hskeudenngantKlaodanDuigou.jpg|Stand ar gevredigezh en Oriant, miz Eost 2025.
Proviñs Novara

**Proviñs Novara** zo unan eus proviñsoù rannvro Piemont, en Italia, ha kêr Novara eo ar pennlec'h anezhi. 88 kumun zo enni.

E 1992 eo bet distaget proviñs Verbano-Cusio-Ossola diouti.
Serr-noz (stirad skinwel)

**Serr-noz** (*Y Gwyll* e kembraeg, *Hinterland* e saozneg) zo ur stirad skinwel kembreat.

## An istor

## An aktourien
C'hwi a gano

***C'hwi a gano*** zo ur stirad internet e Brezhoneg savet gant Perynn Bleunven ha Justine Morvan. *C'hwi a gano* a zo war ar renk evit ar Prizioù 2017 
## Burutelloù
Hervez an ABP ez eo *C'hwi a gano*: "Simpl, efedus, fentus, son brav ha filmet propr, kit buan d'o welet!"

## Liammoù diavaez
* Facebook ar stirad
* Bali Breizh Perynn Bleunven
* C'hwi a gano - YouTube
## Notennoù ha daveennoù