open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Bonsai

**Bonsai** (japaneg 盆栽, "plantañ en ur pod izel", diwar 盆 *bon* "pod izel" ha 栽 *sai* "plantadur") zo un arz japanat savet diwar gwez munut a c'hounezer e podoù izel.
Dre deknikoù benañ arbennik e teuer a-benn da c'hounez ur wezenn en hec'h oad-gour en ur pod, pa vefe degadoù a vetradoù he ment en natur.

## Istor
A-orin eus Sina eo an arz-se, a gaver e Viet Nam ivez.
盆景, pinyin *pén jǐng* "gweledva en ur pod izel" eo an anv sinaek, ha *Hòn Non Bộ*, heñvelster, eo an anv vietnamek.
Abaoe tremen ur milved ez eus eus ar *bonsai* e Japan, ha tamm-ha-tamm ez eus ganet ur genedelezh hag ur c'heriaoueg piaouel d'an arz-se.

Erruet e oa arz ar *bonsai* e Japan e-kerzh ar pennad-amzer Kamakura (1185-1333), gant leaned voudaat Zen. Gant an amzer e oa bet krouet meur a skol en-dro d'ar bonsai, ar skol 流 *ryû* o vezañ an hini vrudetañ.
Tro-dro da 1870 e oa erruet ar *bonsai* e Stadoù-Unanet Amerika, ha goude an Eil brezel-bed ez erruas en Europa.

## Levrlennadur
*Alain Barbier & Erika Laïs, *Les Bonsaïs*, Paris, Rustica, 2001,  
*Luis Vallejo & Martine Richebé, *Bonsaï – La nature et la sculpture*, Mengès, 2001,  
*Isabell Samson & Rémy Samson, *Le petit Larousse des bonsaïs*, Larousse, 2014,
Jérôme Kerviel

Jérôme Kerviel (ganet d'an 11 a viz Genver 1977 e Pont-'n-Abad) zo un oberour-marc'hadoù hag a laboure er bank gall Société Générale etre miz Eost 2000 ha 2008, ha tamallet dezhañ, gant ar renerien, bezañ kaoz d'ar bank da vezañ kollet 4,9 miliard a euroioù etre 2007 ha 2008, koll biskoazh brasoc'h gant ur bank a-hervez. 

Disfiz zo war pegen gwir eo tamalloù ar bank, ha penaos en dije gallet Kerviel koll kemend-all hep sachañ evezh ar renerien. 

## Barn
Goude ur prosez kroget d'an 8 a viz Mezheven 2010, ma oa tamallet Jérôme Kerviel da vezañ graet « faosoni, filouterezh, falskelaouiñ ur sistem urzhiataerezioù » e c'houlennas ar prokulor 5 bloaz bac'hidigezh a-grenn. D'ar 5 a viz Here 2010 e voe embannet e gablusted, ha kondaonet an den da 5 bloaz bac'hidigezh, gant ur goursez 2 vloaz. Ha ret dezhañ paeañ d'ar bank 4,9 miliard a euroioù evit e zigoll. Er prosez-galv, e 2016, e voe kadarnaet ar gablusted met izelaet e dell-kastiz da 1 milion a euroioù. 

## Er sinema
* *L'Outsider*, gant Christophe Barratier, 2016

## Pennadoù kar
* Nick Leeson, oberour marc'hadoù en doa kaset ar bank saoz Barings d'an traoñ.
* Listenn kolloù brasañ an oberourien-marc'hadoù

## Levrlennadur
*  *L'engrenage : mémoires d'un trader*, Jérôme Kerviel, Flammarion, 2010
*  *La semaine où Jérôme Kerviel a failli faire sauter le système financier mondial*, Hugues Le Bret, Les Arènes, 2010
*  *Dans la tête de Jérôme Kerviel, le trader qui gagnait 1,4 milliard d'euros*, Michel Prouteau, CreateSpace Independent Publishing Platform, 2016

## Pennadoù-kelaouiñ
*  Fraude à la Société générale : les premiers éléments sur l'identité du responsable, e Le Monde, 24/01/2008
*  GAVIN Guillaume, *[https://web.archive.org/web/20080127083449/http://www.france-info.com/spip.php?article69219&theme=22&sous_theme=24 Fraude à la Société Générale : une enquête est ouverte]*, war France Info, 24/01/2008
*  ''Société générale: Jérôme Kerviel, un vrai krach'', L'Express, 24/01/2008

## Daveennoù
Hébert

**Hébert** zo un anv-tiegezh gallek, adstumm d'an anv Herbert a gaver e saozneg.

## Tud
### Er politikerezh ha sindikadoù
*Jacques-René Hébert (1757-1794), politikour gall e-pad an Dispac'h
*Pierre Hébert (1804 - 1869), kizeller gall,
*Ernest Hébert (1817-1908), livour gall,
*Felix Edward Hébert (1901-1979), politikour stadunanat eus Louiziana,
*Alexandre Hébert, anarkour, tost da drostkourion ar PCI (bremañ PT), pennsekretour FO el Liger-Atlantel eus 1947 da 1992,
**Patrick Hébert, e vab, pennsekretour FO Liger-Atlantel abaoe 1992 war-lerc'h e dad,
*Marc Hébert, kar dezho, pennsekretour FO Penn-ar-Bed.

## Lec'hanvadurezh
### Bro-C'hall
Kumunioù gall e Normandi :
*Thuit-Hébert, 
*Pont-Hébert, 
*Saint-Martin-le-Hébert, 
*Le Plessis-Hébert, 
*Héberville, 
*Hébertot, 
*Hébertot.

### Kebek
*Hébertville

## Liammoù diavaez
*Marc hag Alexandre, kensinerien evit difenn ar Republik c'hall, lakaet en arvar gant Diwan:
Alexandre Hébert

**Alexandre Hébert** (1921-2010), a lavare bezañ anarkour-sindikadour, a oa tost da drostkourion ar PCI (bremañ POI). Bet eo bet pennsekretour Force Ouvrière el Liger-Atlantel eus 1947 da 1992. Kamarad e oa d'an trotskour Pierre Lambert, rener ar PT. 

Hervez kelaouennoù zo (Le Monde) e oa tost d'an FN ivez, ha darempredoù mat en doa gant Jean-Marie Le Pen.

## Liammoù diavez
*Anarkourien ar CNT diwar-benn FO hag an drotskourien: https://web.archive.org/web/20080207170505/http://cnt-ait.info/article.php3?id_article=689
*La Lettre à Lulu, kelaouenn eus Naoned, diwar-benn ar sindikadour: https://web.archive.org/web/20081202130126/http://www.wmaker.net/lulu/Hebert-a-t-il-un-passe-dont-on-fait-les-tables-rases-_a345.html
*Pennad e-barzh L'Express
*https://web.archive.org/web/20080218135601/http://contreculture.org/AT_Natrisme.html
*Buhezskrid e-barzh Le Monde
Force Ouvrière

**Force Ouvrière**, anavezet evel **FO**, pe CGT-FO e anv istorel gwirion, zo ur sindikad gall, krouet e 1948, gant izili eus ar CGT a enebe ouzh pouez ar Strollad Komunour Gall (PCF) war ar sindikad.

Kalz eus kevrennoù FO a zo e dalc'h izili ar PT, evel re Liger-Atlantel, pe skourr an Deskadurezh.

## Liammoù
*Kevrenn al Liger-Atlantel
*FO a-enep Karta Europa ar yezhoù rannvro pe bihanniver
Mamadou Bagayoko

**Mamadou Bagayoko** a zo ur c'hoarier mell-droad a-vicher, tager eo e skipailh mell-droad Naoned.

Ganet d'an 21 a viz Mae 1979 e Pariz (), c'hoariet en deus al lodenn vrasañ eus e vuhez en Strasbourg. 1,90m evit 79kg eo hiziv an deiz. Stummet e Sens (CFA2), degouezout a ra e Strasbourg e 1999 betek 2003. Treuzkaset eo neuze en AC Ajaccio lec'h ma planto 8 pal e 34 krogad. Dre m'en doa graet ur bloavezh mat e oa deuet da anaout gant staff FK Naoned. Siwazh dezhañ, goude ur bloavezh 'lerc'h m'en doa plantet 7 pal, ne voe ket miret gant Serge Le Dizet ha prestet e voe en Nice en hañvez 2005. E 2006 e c'hoario e klub mell-droad Al-Wahda. Distreiñ a ra da Naoned evit ar bloavezh 2007/2008.

## Red-micherel
### Skipailh bro Mali
* Kentañ dibab e Skipailh Mali ar 14 a viz Here 2001 (Skipailh Mali 2 - 1 Maroko)
* 15 gwech dibabet, 3 pal e Skipailh Mali (ar 1 Gouhere 2006)
* 'hoariet e Coupe d'Afrique des Nations 2002 (6 krogad)

### Kluboù

Mammenn: France Football

## Roll loreidi
***[[Kib mell-droad Bro-C'hall|Kib Bro-C'hall]]** (**1**) :
****Gounezet** : 2001
***[[Kib mell-droad ar C'hevre|Kib ar C'hevre]]** :
****Gourfennad** : 2006

## Statistikoù
*139 krogad (22 pal) e L1
*27 krogad (8 pal) e L2
*36 krogad (11 pal) e CFA
*22 krogad (7 pal) e D1
Paouezet an 23 a viz Eost 2007

----
Kruibeke (kumun)

**Kruibeke** zo ur gumun e Belgia e proviñs Reter-Flandrez.


Kruibeke East-Flanders Belgium Map.svg|Lec'hiadur
Kruibeke vlag.svg|Banniel
Blason ville be Kruibeke (avec ornements).svg|Skoed


## Douaroniezh
* Gorread : 33,53 km²
* Poblañs (2022) : 16 980 a dud
* Stankter : 506 den/km²
Temse

**Temse** (*Tmise* e galleg) zo ur gumun e Belgia e proviñs Reter-Flandrez.


Temse East-Flanders Belgium Map.svg|Lec'hiadur
Flag of Temse.svg|Banniel
Blason ville be Temse (2).svg|Skoed


## Douaroniezh
* Gorread : 40,10 km²
* Poblañs (2022) : 30 635 a dud
* Stankter : 764 den/km²
Aurélien Capoue

**Aurélien Capoue**, ganet d'an 28 a viz C'hwevrer 1982 e Niort, a zo ur c'hoarier mell-droad a-vicher. C'hoari a ra kreizer kleiz e skipailh mell-droad Naoned. E vreur a zo anvet Étienne Capoue, ur c'hoarier mell-droad a-vicher eo ivez.

Deuet er-maez eus kreizenn stummañ ar Chamois Niortais, Capoue a zeas e Fontenay-le-Comte hag e Romorantin e National da c'houde.
Naoned a wel anezhañ ha lakaat a reas ar c'hlub-se da sinañ ur gevrat e 2004. O c'hoari e skipailh mell-droad Boulogne USCO emañ bremañ, goude bloavezhioù dister e klub su Breizh.

## Red-micherel
* 1991-2001 : Chamois Niortais
* 2001-2003 : Vendée Fontenay Foot
* 2003-2004 : SO Romorantin
* 2004-2009 : 
* 2009-2010 : AJ Auxerre (prestet)
* 2010-2011 : FK Naoned
* 2011-2012 : US Boulogne CO

## Roll loreidi
* 2007 : hanter gourfennad ar Gold Cup (Gwadeloup)
George Herbert

**Gwelout ivez ar pennad [[Herbert]].*

Meur a zen brudet zo bet anvet **George Herbert** e Bro-Saoz pe e SUA, ha dreist-holl

## George evel anv-bihan ha Herbert evel anv-tiegezh

*George Herbert (1593 – 1633), barzh saoz, gwelout George Herbert (barzh)
*George Herbert (1759 – 1827), 11vet kont Pembroke, 
*George Herbert (1850-1895), 13vet kont Pembroke, 
*George Herbert (1866 – 1923), 5vet kont Carnavon, egiptologour saoz, anavezet ivez evel Lord Carnarvon. 

**George Enrique Herbert*, ur gangster eus Belize

## George ha Herbert evel anvioù-bihan
*George Herbert Hitchins (1905-1998), medisin stadunanat, Priz Nobel 
*George Herbert Leigh Mallory (1886-1924), kraper-menezioù saoz 
*George Herbert Mead (1863–1931), prederour stadunanat 
*George Herbert Walker Bush (1924), 41vet prezidant SUA 

## Hag ivez
*Herbert George Wells
Lucius Flavius Philostratus

* *Gwelout ar pennad [[Philostratus]] diwar-benn an dud all anvet heñvel.*
**Lucius Flavius Philostratus**, *Φιλόστρατος / Philóstratos* e henc'hresianeg (war-dro 170-247), anvet ivez "Philostratus an Atenad ", ha "Philostratus kozh", a oa ur prezegour hag ur buhezskriver hellazat eus an  kantved. Brudet eo an div oberenn-mañ skrivet gantañ : 
* *Buhez ar sofourien*, 
* *Buhez Apollonios Tiana*. 

## E vuhez
Anavet fall eo e vuhez. Ganet e oa e dibenn an eil kantved, war-dro 170, en enez Lemnos ma vevas betek e grennoad. Neuze ez eas da Aten da studiañ. Goude e teuas da vout sofour, da lavarout eo prezegour evit an dudi. E penn kentañ an IIIe kantved e oa e Roma, ma voe kinniget d'an impalaer Septimus Severus.

Chom a reas stag ouzh tiegezh an impalaer a heulias e-pad e vrezel a-enep ar Bikted e Kaledonia. Goude se, en amzer Caracalla e heulias an impalaer en Azia-Vihanañ, e 212 ma weladennas keoded Tiana. D'ar c'houlz-se eo marteze e voe goulennet outañ gant Julia Domna, gwreg Septimus Severus, skrivañ buhezskrid ar prederour pitagorat Apollonios Tiana.
Mervel a reas e-doug ren an impalaer Fulup an Arab.

## E oberennoù
### ''Buhez ar sofourien''
Div levrenn zo anezhi, unan diwar-benn ar sofourien en-eeun, eben diwar-benn ar brederourien zo bet graet sofourien anezho. 

### ''Buhez Apollonios Tiana''

Eizh levrenn zo anezhi. Kontañ a ra buhez ar prederour. Anaout a reer div droidigezh e galleg: hini Castillon (Berlin, 1774, 4 vol. in-4°), ha hini Chassang .

### Daou levr all
* ''Gymnastikos'', diwar-benn an embregerezh-korf 
* *Heroïkos* diwar-benn an harozed.

## Ur sofour all
A-wezhioù e vez drougvesk etrezañ hag ur Flavius Philostratus arall, bet ganet e Lemnos ivez, hag a vez graet *Philostratus yaouank* anezhañ , pe Philostratus Lemnos. Hennezh a oa ur sofour all, bet ganet war-dro 215, hag a oa e vab-kaer pe e niz, marteze e vab pe e vab-bihan. Eñ an hini en deus savet an *Imagines* (*An taolennoù*) troet gant Blaise de Vigenère, ha marteze *Heroicus* (*Diwar-benn an harozed*).

Marteze ez eus bet skrivagnerien all anvet Philostratus c'hoazh.

## Levrlennadur
*  G. Anderson, *Philostratus: Biography and Belles Lettres in the Third Century AD*, Croom Helm, Londres, 1986.
*  Christopher P. Jones, « Philostratus, Apollonius of Tyana », dans *Loeb Classical Library* (vol. 16 et 17), Cambridge (Massachussetts)-Londres, 2005.
* Alain Billault, *L'Univers de Philostrate*, Latomus, Bruxelles, 2000 ;

## Liammoù
* *Buhez Apollonios Tiana *skrid enlinenn e galleg hag e saozneg, troet gant F. C. Conybeare 
* Livius, Philostratus Pennad fonnus gant kavadennoù diwezhañ ar glaskerien. 
* Skrid enlinenn: Philostratus IV, ''Imagines'' troet gant Arthur Fairbanks
* Diwar-benn Flavius Philostratus 
* Arroudoù eus '' Buhez Apollonius'' Troet e saozneg gant Mahlon H. Smith.
Dimitris Liantinis

**Dimitris Liantinis** (1942-1998) oa ur prederour gresian. 

Kelennet en deus ar brederouriezh e-pad un tregont vloaz bennak e skol-veur vroadel Aten. Kelennet en deus ivez skiantoù an deskadurezh. Levezonet-bras e oa bet gant ar gentsokratidi ha preder Friedrich Nietzsche. Barzh e oa a-du-arall.
E wreg, Niκolitsa Georgopoulou, zo kelennerez war ar brederouriezh e skol-veur Aten ivez hag a-bouez-bras eo hec'h oberennoù gouestlet d'an ontologiezh ha d'an usvedoniezh.

Liesseurt eo oberenn Liantinis. Emañ Eros ha Thanatos e-kreiz e breder. Studiet en deus barzhoniezh Rainer-Maria Rilke ha diskouezet en deus e zibarded. Loreet eo bet gant Akademiezh Aten abalamour d'e levr diwar-benn D. Solomos, ur barzh gresian. Studiet en deus ivez barzhoniezh Yorgos Seferis (Priz Nobel al Lennegezh e 1963). Skrivet en deus koulz levrioù a denn da skiantoù an deskadurezh ha re a-zivout istor ar brederouriezh ha troet en deus *[[Ecce Homo]]* Nietzsche. E levr brudetañ, *Gemma*, zo ur vurutelladenn a-vremañ eus sevenadur Gres. 

Kuit e oa aet Dimitris Liantinis e 1998 goude lezel ul lizher d'e verc'h. Embannet eo bet e zastumad barzhonegoù gant e wreg e 2006.

Adkavet e voe e gelan e 2005 en ur groc'h. Anavezet e oa a-drugarez da arnodennoù-enklask. Beziet e voe rak ne oa ket tu da zeviñ e gorf.

## Liammoù diavaez
*  Lec'hienn ofisiel
*  ''Messologi'', ur blog gresianek gouestlet d'e oberennoù
Wanze

**Wanze** (walloneg :*Wanze*) zo ur gumun e Belgia e Proviñs Liège.


Wanze Liège Belgium Map.svg|Lec'hiadur
Flag of Wanze.svg|Banniel
Blason Wanze.svg|Skoed


## Douaroniezh
* Gorread : 44,04 km²
* Poblañs (2022) : 13 999 a dud
* Stankter : 318 den/km²
Herbert

**Herbert** zo un anv-bihan saoznek, anavezet ivez e galleg, a orin germanek, aet da anv-tiegezh.

## Gerdarzh
Savet eo an anv diwar ar gerioù *hari* (=goaf ) ha * berth* (=skedus), a gaver en ur bern anvioù germanek all (Alberzh, Berta, Jilberzh, Huberzh, Osbert, Roperzh...).

## Stummoù all
* Gant ar Franked e oa Caribert ar stumm kozh, a-wechoù *Charibert*, a zo bet anv meur a gont.
* *Herbrecht*.

## Yezhoù all
* Aribert, Heribert, en alamaneg
* Hébert, e galleg
* *Erberto, Eriberto*, en italianeg
* *Heriberto*, e portugaleg ha spagnoleg
* *Herberto*, e portugaleg

## Anv-bihan
* E-touez konted Maine e kaver daou gont, en XIvet kantved
** Herbert Iañ Maine (marvet e 1036), kont frank
** Herbert II Maine (marvet e 1062), kont frank

* E-touez konted Vermandois e kaver pevar c'hont, en XIvet kantved
** Herbert Iañ (848–907)
** Herbert II (880–943)
** Herbert III (987–997)
** Herbert IV (1045–1080)

* Herbert Henry Asquith, politikour saoz
* Herbert Baum, stourmer enepnazi alaman
* Herbert Hoover, politikour stadunanat, prezidant SUA
* Herbert von Karajan (1908–1989), penn laz-seniñ aostrian 
* Herbert Léonard (1945-2025), kaner gall
* Herbert Marcuse (1898–1979), prederour alaman
* Herbert Pagani, kaner italian
* Herbert Spencer, prederour saoz
* Herbert Vianna, soner brazilian
hag ivez :

* Horatio Herbert Kitchener, ofiser ha politikour saoz
* David Herbert Lawrence, skrivagner saoznek
* Herbert George Wells, skrivagner saoznek

* Herberto Helder, skrivagner portugalek

## Anv-tiegezh
Un anv gwall voutin eo Herbert e saozneg, evel ma weler er pajennoù George Herbert ha William Herbert. 

* Auberon Herbert, skrivagner ha prederour saoz
* Brian Herbert, skrivagner skiant-faltazi amerikan, mab da Frank Herbert
* Frank Herbert (1920-1986), skrivagner skiant-faltazi amerikan
* George Herbert, barzh saoz
* James Herbert, skrivagner levrioù spont saoz
* Matthew Herbert (1972-), sonaozour saoz
* Michael Herbert, politikour iwerzhonat
* Perig Herbert, sonaozour breizhat ha skrivagner brezhonek
* William Herbert (1778-1847), naturour saoz
* Zbigniew Herbert, barzh polonek.

## Lec'hanvioù
* Herbert (Kalifornia)
* *Herbert, California*, hiziv Knowles Junction (Kalifornia)
* Herbert, Zeland Nevez, e Zeland Nevez, e North Otago.
* Herbert (Saskatchewan)
* Herbert Island, en Alaska
* Herbert River, en Aostralia
* Herbert Road, St. Albert, e Kanada
* Herbert Sound, en Antarktika

## Pennad kar
* Herbart
* Herbie
* Heribert
* Aribert
* Herburt, anv polonek
Abaltzisketa

**Abaltzisketa** (*Abalcisqueta* e spagnoleg), zo ur gumun e gevred proviñs Gipuzkoa, en Euskal Herria. 304 a dud a oa o chom enni e 2007.
Togodumnos

**Togodumnos** (?-43) a oa mab henañ Cunobelinos, roue ar bobl vrezhon anvet *[[Catuvellauni]]*, ha breur e oa da Garatacos. Lazhet e voe e-kerzh emgann ar Medway, e 43 goude JK. 

Hervez Dion Cassius (*Istore roman*, LX) e oa mab da Gunobelinos, roue an Trinovantes. 
Sikour a reas e vreur Caratacos da lakaat e grabanoù war rouantelezh an Atrebatad Verica.
War a greder ez eo pimpatrom ar roue brezhon mojennel Guiderius.

Togodumnos ha Caratacos a rene difennerien an enezenn a-enep lejionoù Aulus Plautius, met kannet e voent e daou emgann war c'hlann ar stêr Medway hag an Tavoez. Mervel a reas Togodumnos nebeut goude, ha Plautius a gemeras kêr Camulodunum.

## Liammoù diavaez
*Catuvellauni at Roman-Britain.org
*Catuvellauni at Romans in Britain
Charibert

**Caribert** (e galleg a vremañ), pe **Karibert**, pe **Charibert** (en alamaneg), zo un anv germanek ha frankek, roet da veur a roue frank.

## Gerdarzh
Dont a ra an anv eus *hari* (=goaf) ha *berth* (=skedus). 
*Hervez tud zo e talv *hari* kement ha *bagad, arme*
*Evit ar ger *bert* a dalv *skedus*, pe *eurvad* e frankeg kozh

### Emdroadur
Adalek mare Karl Veur e troas da Herbert pe **[[Heribert]]**. Marteze e veze distaget *C'haribert* (evel Klotar/C'hlotar, Clovis/C'hlovis).
Deuet eo da vout Hébert e galleg.

## Tud
*Caribert Iañ (520 - 567), roue Pariz betek 567. Anvet e oa **Charibert** gant Gregor Teurgn 
*Caribert II (629 - 632), roue Akitania 
*Caribert , kont Laon, tad ar rouanez frank *Berta*, pe *Bertrada*, anvet ivez *Bertrada Laon*, pe Bertrada an Droadegez.

## Notennoù


## Pennadoù kar
*Aribert
*Herbert
*Heribert
Skolaj Diwan Kemper

**Skolaj Diwan Kemper** pe **Skolaj Diwan Jakez Riou** a voe eil skolj kentañ derez digoret gant Diwan, e 1997, e kloerdi kozh Kerfeunteun evel un adskolaj da skolaj Roparz Hemon, er Releg-Kerhuon). Treuzlec'hiet e voe da Benharz (Kemper) a-c'houdevezh e 2004.

## Istor
Savet e voe e 1994 ur gevredigezh anvet "Evit skolaj Kemper" evit klask reiñ ul lec'h dereat da skolajidi Diwan o chom etre Naoned ha Kemper, pa vanke plas e Skolaj Diwan Penn-ar-Bed. Aotreet e voe gant ar Stad evel un adskolaj da hemañ diwezhañ.Ur pikol savadur eo ar c'hloerdi kozh ha ne glote ket gant ezhommoù ar skolaj, daoust dezhañ da bourveziñ kouskvaoù e-leizh. Diabarzhiat hogos an holl skolajidi e voe, zoken ar Gemperidi. Yann-Fañch Jacq a yeas da vezañ ar rener kentañ. Digoret e voe ar c'hwevret hag ar pempet klas er bloavezh kentañ hag ar pevare hag an trede da-heul.

E distro-skol 1999 e voe anvet Padrig an Habask da rener. Digoret e voe Skolaj Gwened evit degemer skolidi Bro-Gwened ha Bro-Naoned.
E distro-skol 2004 e tilojas ar skolaj war-zu Penharz, e savadurioù skol gozh Louis Hémon, e karter Kervoazan, asambles gant eil skol Diwan Kemper ha kreizenn-stummañ Diwan, Kelenn, hec'h anv. E-pad an daou vloavezh da-heul, ti-annez an diabarzhidi a voe e kreizenn vakañsoù Berry-Tudy en Enez-Tudi ha war-lerc’h e voe kaset da Gambr Micherioù Penn-ar-Bed, e karter Kuzon, e Kemper evit daou vloaz all. Met, pa voe kambreier Kuzon da vezañ adnevezet e tleas an ti-annez bezañ kavet e kreizenn Kerheol an ULAMIR e bourc’h Plogastell-Sant-Jermen adalek an distro-skol 2008. E 2019 e tistroas an diabarzhidi en Enez-Tudi. 
En enor da skrivagner Lotei, anvet eo voe “Skolaj Diwan Jakez Riou” e 2005 ha e teuas distag diouzh skolaj ar Releg-Kerhuon da-heul. Da isrenerez ez eas Fanny Chauffin, hag hi kelennerez war ar galleg.

Dibaoe miz Gwengolo 2016 eo rener Erwan ar Berr.

## Mont en-dro
8 klasad zo er skolaj, tro-dro 190 skolajiad (2017). 

**Gwengolo 2012:** Ti ragaozet ar porzh, e stad fall pelloc'h, zo bet savet un ti greantel en e lec'h.

## Liammoù diavaez
* Blog ar skolaj
## Notennoù ha daveennoù
Ouffet

**Ouffet** (walloneg :*Oufet*) zo ur gumun e Belgia e Proviñs Liège.


Ouffet Liège Belgium Map.svg|Lec'hiadur


## Douaroniezh
* Gorread : 40,24 km²
* Poblañs (2022) : 2 806 a dud
* Stankter : 70 den/km²
Bertrada

Un anv-bihan germanek eo **Bertrada**, ha teir Bertada brudet zo bet:

* Bertrada Prüm pe *Bertrada Gozh *, madoberourez abati Prüm 
* Bertrada Laon, pe *Berta Laon*, pe *Berta an Droadegez*, merc'h-vihan Bertrada Prüm, ha rouanez ar Franked pa zimezas da b-Pepin Grenn;
* Bertrada Montfort (1070-1117), merc'h da Simon Iañ  Montfort hag Agnes, kontez Evreux. 

An anv Bertrada a droas e Bertha, pe Berta. Gwelout an anvioù-se.
Bertrada Laon

**Bertrada Laon**, anvet ivez **Bertrada an Droadegez** ha **Bertrada Bavgamm** dre ma oa pok he zroad, a oa ur briñsez frank bet ganet e Laon e miz Mae 720 ha marvet e Choisy-au-Bac d'an 12 a viz Gouhere 783.

Merc'h e oa da Garibert, kont Laon, ha Gisela Akitania. Dimeziñ a reas da Bepin Grenn, maer ar palez (ha roue ar Franked diwezhatoc'h), ha mamm e oa d'an impalaer Karl Veur.

## Buhez
Maer ar palez e oa Pepin Grenn pa glevas komz eus merc'h Caribert, ha ne oa nemet meuleudi diwar-benn he c'hoantiz hag he deskadurezh. Bloaz warn-ugent e oa pa voe pedet da zont davet Pepin e 741. Dont a reas da vezañ e serc'h, pa oa dimezet Pepin gant ur briñsez all, ha pemp bugel dezho.

Neuze e voe kaset kuit gwreg Pepin da di he zad en-dro gant he gwaz, ha roet ar vugale da vanatioù. Dimeziñ a eure da Vertrada e 743 pe 744 hervez *Bloazdanevelloù Prüm*, e 749 hervez *Bloazdanevelloù Saint-Bertin*. E 751 e voe kurunennet gant he fried, goude diroueet an diwezhañ merovingad, Childeric III. Adarre e voe kurunennet Pepin e 754, e penniliz *Saint-Denis* e Pariz, ma voe benniget e wreg gant ar pab Stefan II.

Oberiant e voe Bertrada e-pad ren he gwaz, mont a rae d'e heul d'ar brezel. Koulskoude e klaskas ar roue he c'has kuit ivez, perak n'ouzer ket, met nac'h a reas ar pab Stefan II reiñ aotre dezhañ.

Pa varvas Pepin e 768 e lakaas e vibien Karl ha Karloman da rouaned, nemet ne lezas ket ar galloud ganto penn-da-benn. Aozañ a reas dimeziñ Karl da Zesiderata Lombardia e 770, ha kas e wreg kuit a reas Karl pan eas da vrezeliñ ouzh e dadeg evit lakaat e grabanoù war e rouantelezh.

Pa varvas Carloman e 771 e kemeras Karl ar galloud hag e reas d'e vamm kuitaat he falez en Aachen da vont da Dhionville.

Sioul ha diglod e varvas Bertrada Laon en he 63 bloavezh d'an 23 a viz Ebrel 783 e Choisy-au-Bac e-tal Compiègne.
### Bugale
*Karl (742 pe 748-814)
*Carloman (747 pe 751-771)
* Gisèle, abadez Chelles (757-811)
* Pepin (756-762)
* Berthe
* Rothaïde
* Adélaïde

## Lennegezh
Gant Bertrada e voe awenet ar barzh Adenet le Roi (~ 1240-1300), a skrivas e-tro 1274 ar ||kurwerz|gurwerz]] *Li roumans de Berte aus grans piés*, a voe hep mar ar gurwez kentañ a voe moullet e Bro-C'hall.

Er varzhoneg daouzeksilabennek-se ez eus kaoz eus eskemm maouezed da zeiz eured Pepin, a zimez gant ur fals-rouanez a denn kenañ da Vertrada, priñsez a Hungaria. A-benn ar fin eo anavezet Bertrada abalamour d'he zreid bras.


Basilica di saint Denis Berthe (726-783).JPG|Bez Bertrada Laon e penniliz *Saint-Denis* e Pariz
Luxembourg - Berthe ou Bertrade.jpg|Delwenn e *Jardin du Luxembourg* Pariz

## Liammoù diavaez
* Bertrada hervez F3
* Treid Bertrada 

## Notennoù

## Levrlennadur
*Castelot, André & Decaux, Alain. *Histoire de la France et des Français au jour le jour — Des invasions à Pépin le Bref (177-768)* . Paris : Robert Laffont, 1990 
*Volkmann, Jean-Charles. *Bien connaître les généalogies des rois de France*. Quintin : Éditions Gisserot, 1996 
*Mourre, Michel. *Le petit Mourre – Dictionnaire d'Histoire universelle*. Paris, Bordas, 2006
Marchin

**Marchin** (e walloneg:*Mårcin*) a zo ur gumun eus Belgia e Proviñs Liège.
## Douaroniezh
* War lez ar stêr Hoyoux emañ Marchin. 
## Istor
### 
#### [[Eil brezel-bed]]
* Dieubet e voe Marchin d'ar 6 a viz Gwengolo 1944 d'abardaez-noz gant *Combat Command "B"* an Trede Rannlu Hobregonet (*3rd Armored Divison "Spearhead"*) eus ar 1 Lu SUAat.
## Monumantoù ha traoù heverk

* Kastell *Belle-Maison*, .
## Armerzh
## Emdroadur ar boblañs
## Melestradurezh
## Tud
## Liammoù diavaez
## Notennoù ha daveoù
Hamoir

**Hamoir** (walloneg :*Hamwer*) zo ur gumun e Belgia e Proviñs Liège.


Hamoir Liège Belgium Map.svg|Lec'hiadur
Flag of Hamoir.svg|Banniel
Blason Hamoir.svg|Skoed


## Douaroniezh
* Gorread : 27,75 km²
* Poblañs (2022) : 3 789 a dud
* Stankter : 137 den/km²
Berta

**Berta** zo 

* un anv-bihan alamanek hag italianek
** skrivet **[[Bertha]]** peurvuiañ, ha Bertrada dezhañ da adstumm, 
** diwar ar ger henc'hermanek *"berth"*, (skedus), 
** kar da anvioù evel Herbert, Dagobert, Osbert, ha Huberzh, Roperzh, ha re all c'hoazh;

* ur bobl afrikan e kornôg Etiopia ha reter Soudan, gwelout Berta (pobl)
** yezh afrikan ar bobl-se, gwelout berteg.

## E yezhoù all
**[[Berthe]]*, e galleg
**[[Bertha]]*, en alamaneg, e saozneg, hag e meur a yezh all

## Tud
### Sentezed
*Santez Berta, ur santez alaman.

### Rouanezed ha priñsezed
*Bertrada Laon, anavezet ivez evel *Bertrada an Droadegez*, 
*Berta Swabia, rouanez Bourgogn hag Italia

### Tud all
*Berta Grosser, kanerez alaman
*Berta Karlik (1904–1990), fizikourez aostrian
*Berta Behrens (1850-1912), skrivagnerez alaman
*Berta Lutz, skiantourez vraziliat

### Evel anv-tiegezh
*Paolo Berta, diazezer ur strilherezh grappa en Italia 
*Renato Berta (* 1945), filmour suis

## Lec'hanv
**Capo Berta*, ul lec'h ma tremen ar redadeg Milano-Sanremo, war-lerc'h krapat gant ar Poggio

## Gwenet ivez
* Alberta (anv-bihan)
* Roberta
Bertha

**Bertha** zo un anv-bihan frankek, alamanek ha hungarek, skrivet Berta a-wechoù, ha kar d'an anv kozh Bertrada, diwar ar ger henc'hermanek *berth*, a dalv kement ha *skedus*.

Kalz anvioù-bihan kenorin zo: 
*Berthold, Herbert, 
*hag an anvioù brezhonek Huberzh, Roperzh, Bertou.

## Yezhoù all
*Berthe e galleg,
*Berta pe *Bertha* en alamaneg

## Tud

Bez ez eo:
*anv un doueez c'herman kozh, anvet ivez Perchta pe Berchta 
*anv un toullad mat a vaouezed brudet
### Maouezed a relijion
* Santez Bertha Val d'Or (marvet war-dro 690), abadez
* Santez Bertha Artois (marvet war-dro 725), merc'h ar c'hont Rigobert
* Santez Bertha Bingen (fl. c. 840?), mamm Sant Rupert Bingen
* Bertha de Bardi, gwenvidigez eus Firenze, marvet d'ar 24 a viz Meurzh 1163

### Rouanezed
*Bertha Kent (539-war-dro 612), merc'h Caribert Iañ, roue ar Franked, a voe rouanez Kent pa zimezas gant Ethelbert, roue Kent; 
*Bertha Swabia (wd 907 - goude 966), rouanez Swabia 
*Bertha an Droadegez, anvet ivez Bertrada Laon (720 – 12 a viz Gouhere 783), merc'h d'ar c'hont Caribert, kont Laon, rouanez ar Franked adalek he dimeziñ gant Pepin Grenn, ha mamm Karl Veur
*Bertha Bourgogn, rouanez Bro-C'hall, gwreg Roperzh II, roue Bro-C'hall
*Bertha Torino (* 1051, † 1087), gwreg an impalaer Herri IV (1056–1106) 
*Bertha Holland, rouanez Bro-C'hall war-lerc'h he dimeziñ gant ar roue gall Fulup Iañ
*Bertha Sulzbach, impalaerez Bizantion

### Priñsezed
**Bertha*, ur verc'h da Karl Veur
**Bertha*, ur verc'h da Lotar II 
* Bertha, merc'h Konan III ha mamm Konan IV
**Bertha*, merc'h kont Bleaz (ha merc'h-vihan ar rouanez Bertha Bourgogn), gwreg Alan III, dug Breizh (war-dro 997 - 1040).
*Bertha von Putelendorf (?-1190), ur briñsez sakson

### Tud ordinal
*Bertha von Suttner, romantourez aostrian, Priz Nobel ar Peoc'h e 1905 (kentañ priz Nobel roet d'ur vaouez)
*Bertha Wegmann, livourez danat.

### Anv-tiegezh
*Sándor Bertha ( 19 a viz Eost 1843 - 24 a viz Du 1912), sonaozour hungarat

## Traoù all
*ar Mell Bertha ("Dicke Bertha" en alamaneg), ur c'hanol alaman er Brezel-bed kentañ
*154 Bertha, un asteroidenn
*meur a gorc'hwezenn zo bet anvet Bertha.
*Bertha zo ur ganaouenn gant Grateful Dead 
*Bertha zo ur c'hoarigan gant Ned Rorem.

## Gwelout ivez
* Berta
* Mell Bertha

## Pennadoù  gant an anv Bertha
Amañ e kaver roll an holl bennadoù a grog gant an anv Bertha er wikipedia saoznek:http://en.wikipedia.org/wiki/Special:Prefixindex/Bertha
Ferrières (Liège)

**Ferrières** (walloneg :*Ferire*) zo ur gumun e Belgia e Proviñs Liège.


Ferrières Liège Belgium Map.svg|Lec'hiadur
Blason ville be Ferrières (Belgique).svg|Skoed


## Douaroniezh
,* Gorread : 57,06 km²
* Poblañs (2022) : 5 077 a dud
* Stankter : 89 den/km²
Engis

**Engis** (walloneg :*Indji*) zo ur gumun e Belgia e Proviñs Liège.


Engis Liège Belgium Map.svg|Lec'hiadur
CommunesBelgique-Engis.svg|Skoed


## Douaroniezh
* Gorread : 27,74 km²
* Poblañs (2022) : 6 269 a dud
* Stankter : 226 den/km²
Anthisnes

**Anthisnes** (e walloneg : **) a zo ur gumun eus Belgia e Proviñs Liège.

Anavezet mat ar barrez gant ar festival keltiek, aozet bep daou vloaz, ar festival Anthinoises.
Bertha von Putelendorf

**Bertha von Putelendorf** (marvet e 1190) a oa merc'h d'ar c'hont Palatin Friedrich von Putelendorf e Saks.

Dimeziñ a reas da Berthold Iañ, kont Henneberg (marvet e 1157), ha daou eus e vugale a chomas bev:

* Irmgard von Henneberg (ur verc'h ; marvet 15 a viz Gouhere 1197)
* Poppo VI, kont Henneberg (ur mab ; marvet 14 a viz Gwengolo 1190)

## Pennadoù kar
*Bertha
Heribert Laon

**Heribert Laon**, pe **Caribert**, ganet a-raok 696 ha marvet en Ebrel 747, a oa kont Laon. 

Tad e oa d'ar rouanez frank *Berta*, pe *Bertrada*, anvet ivez *Bertrada Laon*, pe Bertrada an Droadegez, a zimezas da Pepin Grenn.

En 721, e sinas gant e vamm, Bertrada Prüm, akta diazezañ abati Prüm, ha ganti c'hoazh un donezon da abati Echternach.

Hervez un akta all sinet gant e verc'h hag e vab-kaer e varvas a-raok 762.

## E lignez

Dianav eo e dad. Soñjal a rae da lod e oa ur c'hont Martin, , breur da Pepin Herstal, met n'eus ket bet eus ar Martin-se biskoazh, krouet dre fallgompren ur skrid kozh. Pe e oa ur Robertad (unan eus konted Laon), pe un Hugobertiad. Dimezet e vije bet da Gisela Akitania.

En 744 e timezas e verc'h Bertrada Laon da Pepin ar Berr a voe anvet da roue ar Franked.

## Liammoù diavaez
* [Charibertus, kont Laon](https://web.archive.org/web/20070928191909/http://prosopographie-id.de/hari%20berht%20(748)%20P.htm)
Alfred Nobel

**Alfred Bernhard Nobel** (21 a viz Here 1833, Stockholm, Sveden – 10 a viz Kerzu 1896, Sanremo, Italia) a oa kimiour, ijinour, nevezer ha produer armoù ; gantañ e voe ijinet an dinamit.

Perc'henn e oa war Bofors, ul labouradeg armoù bras, en doa lakaet da broduiñ dir ha houarn e-lec'h an armoù a farde a-raok. En e destamant diwezhañ ez implijas e binvidigezh bras-kenañ evit sevel ar prizioù Nobel. Diwar e anv e voe badezet an elfenn gimiek 102, an nobeliom.

## Buhez
Trede mab da Immanuel Nobel (1801-1872), a ijinas an turgn evit an darbrenn, hag Andriette Ahlsell Nobel (1805-1889) e oa Alfred Nobel. Eus Stockholm ez eas gant e diegezh da Sant Petersbourg, ma savas e dad ul labouradeg minoù mor. Mont a reas Alfred war studi ar gimiezh gant ar c'helenner Nikolay Nikolaevich Zinin. E 1859 e voe fiziet al labouradeg en eil mab Ludvig Nobel (1831-1888), he brasaas kalz.

Goude freuz-stal an embregerezh e tistroas ar familh da Sveden, m'en em ouestlas Alfred da studi an danvezioù-tarzh, ha da genderc'hadur an nitroglikerin bet ijinet e 1847 gant Ascanio Sobrero, unan eus studierien Théophile-Jules Pelouze e skol-veur Torino). Meur a darzhadenn a voe e labouradeg o ziegezh en Heleneborg e-kerzh e enklaskoù ; unan anezhe a lazhas breur yaouankañ Alfred, Emil ha meur a vicherour e 1864.
 
Alfred Nobel eo aozer *[[Nemesis (Nobel)|Nemesis]]*, un drajedienn e pevar arvest diwar-benn Beatrice Cenci, awenet evit darn gant *[[The Cenci]]*, savet gant Percy Bysshe Shelley. Moullet e voe pa oa an dramaour war e dremenvan. Distrujet e voe holl skridoù ar pezh-c'hoari, war-bouez tri anezhe, diouzhtu goude marv Alfred Nobel, rak e hêred a sellas ouzh *Nemesis* evel ouzh un disakridigezh. Un embannadur divyezhek svedeg-esperanto) a voe e Sveden e 2003. Troet eo bet e slovenieg dre an esperanto, hag e galleg e 2008

E 1895 e voe diazezet ar priz Nobel, pa skrivas Alfred Nobel e destamant diwezhañ, ma lezas ul lodenn vras eus e arc'hant evit e sevel.

E Norra begravningsplatsen, e Stockholm, emañ bez Alfred Nobel.

## Dinamit
Dizoleiñ a reas Nobel e teu an nitroglikerin da vezañ dizañjerusoc'h hag aesoc'h da vaneañ pa vez mesket gant un danvez euvrus ha diemlusk evel ar c'hieselguhr. E 1867 e lakaas breou war ar meskaj, a anvas ''Dynamit''. En hevelep bloavezh e tiskouezas implij e zanvez-tarzh evit ar wezh kentañ, en ur vengleuz e Redhill, e Surrey, e Bro-Saoz.

Diwezhatoc'h e veskas nitroglikerin gant un danvez-tarzh arall, an nitrokelluloz, o krouiñ e-giz-se un danvez treuzwelus, heñvel ouzh kaotigell, hag a oa un danvez-tarzh kreñvoc'h evit an dinamit. Ar Gelignit, evel ma oa badezet, a voe breouet e 1876, ha heuliet e voe gant ur bern meskadoù damheñvel, kemmet dre ouzhpennañ nitrat kaliom ha danvezioù all a bep seurt.

## Levrlennadur
* Nobel, Alfred Bernhard en *[[Encyclopædia Britannica]]* 1911 
* Schück, H, and Sohlman, R., (1929). *The Life of Alfred Nobel*. London: William Heineman Ltd. 
* Alfred Nobel US Patent No 78,317]], 26 a viz Mae 1868]

## Daveennoù


## Liammoù diavaez

* "Alfred Nobel - Man behind the Prizes" (an den a-dreñv d'ar prizioù) 
* Buhezskrid e skol-uhel Nobel Norvegia 
* Nobelprize.org
Priz Nobel ar Peoc'h

**Priz Nobel ar Peoc'h** eo anv unan eus ar pemp Priz Nobel savet gant an embregour ha skiantour Alfred Nobel (1833-1896). Hervez testamant A. Nobel, Priz ar Peoc'h a zlee bezañ roet « d'an den en devo graet ar muiañ pe al labour gwellañ evit ar vreudeuriezh etre ar broadoù evit kas an armeoù da get pe o bihanaat, pe evit aozañ ha brudañ kendalc'hioù peoc'h. »

E 1876 e teuas Bertha von Suttner da vezañ sekretourez Alfred Nobel met goude ur sizhunvezh e tistroas d'he bro da eurediñ Arthur Gundaccar von Suttner. Daoust ma oa berr an amzer a dremenas e kompagnunezh Alfred Nobel e kenskrivas gantañ betek marv hemañ e 1896, ha krediñ a reer e oa hi he devoa ar muiañ a bouez e krouidigezh ur Priz Nobel ar Peoc'h e-touez ar prizioù Nobel all a oa savet hervez testamant ar skiantour.

Bep bloaz e vez roet ar priz Nobel en Oslo, kêr-benn Norvegia, rak spisaat a rae testamant Alfred Nobel e oa rekis reiñ ar priz Nobel er gêr-se. Roet e vez atav d'an 10 a viz Kerzu, a zo deiz-ha-bloaz marv Nobel, dirak roue Norvegia.

Tri zra a vez profet d'al loreidi : ur skrid-testeni, ur vedalenn hag ur baperenn a resisa sammad ar priz gounezet. Dalc'het e vez an abadenn e sal-kêr Oslo, hag antronoz e vez heuliet gant sonadeg Priz Nobel ar Peoc'h, a vez skignet da ouzhpenn 450 milion a diegezhioù e muioc'h evit 150 bro er bed. Brudet eo an abadennoù er bed a-bezh, ha tud vrudet-kenañ a vez pedet d'o c'hinnig pe da gemer perzh enno.
Dibab loreidi Priz Nobel ar Peoc'h a laka a-wezhioù rendaelioù da sevel, rak kavout a reer war roll al loreidi tud o devoa implijet doareoù-ober feuls evit diskoulmañ kudennoù kent ober strivoù bras dre implijout doareoù difeuls evit klask skoulmañ ar peoc'h.

Priz Nobel ar Peoc'h eo ar Priz Nobel nemetañ na vez ket roet e Stockholm, e Sveden.

## Loreidi
### [[Bloavezhioù 1900]]

### [[Bloavezhioù 1910]]

### [[Bloavezhioù 1920]]

### [[Bloavezhioù 1930]]

### [[Bloavezhioù 1940]]

### [[Bloavezhioù 1950]]

### [[Bloavezhioù 1960]]

### [[Bloavezhioù 1970]]

### [[Bloavezhioù 1980]]

### [[Bloavezhioù 1990]]

### [[Bloavezhioù 2000]]

### [[Bloavezhioù 2010]]

### [[Bloavezhioù 2020]]

## Daveoù
*
Staden

**Staden** (e flandrezeg kornogel : **) a zo ur gumun eus Flandrez Belgia e proviñs Kornôg-Flandrez.
## Istor
### 
#### [[Brezel-bed kentañ]]
* Fuzuilhet e voe triwec'h den nannsoudard d’an 19 a viz Here 1914 gant al Lu alaman.
Hooglede

**Hooglede** (flandrezeg kornogel :*Ooglee*) zo ur gumun e Flandrez Belgia e proviñs Kornôg-Flandrez.


Hooglede West-Flanders Belgium Map.svg|Lec'hiadur
Hooglede vlag.svg|Banniel
Hooglede wapen.svg|Skoed


## Douaroniezh
* Gorread : 38,11 km²
* Poblañs (2022) : 10 003 a dud
* Stankter : 262 zen/km²
Bertha von Suttner

**Bertha von Suttner** a oa ur romantourez aostrian, ur beoc'hgarourez radikal, hag ar c'hentañ maouez a c'hounezas Priz Nobel ar Peoc'h. Ganet e oa bet e Praha e 1843 ha mont a reas da anaon e Vienna d'an 21 a viz Gouere 1914. Ganet e oa gant an titl a gontez Kinsky von Wchinitz und Tettau.

Suttner a oa merc'h d'un noblañs paour, Franz-Josef Graf Kinsky von Wchinitz und Tettau (12 a viz Here 1768-4 a viz Genver 1843), ha d'e vaouez, euredet d'ar 26 a iz Gouere 1834, Sophie Korner (11 a viz Genver 1815-26 a viz Meurzh 1884), a oa bet gouarnerez an tiegezh d'ar mare ma oa pinvidik, adalek 1873. Ur breur henañ he doa, Arthur Franz Graf Kinsky von Wchinitz und Tettau (17 a viz Ebrel 1837-29 a viz Mae 1906), a varvas dizimez hag hep bugel ebet. Dimeziñ a reas B. von Stutter d'an ijinour ha romantour Arthur Gundaccar Freiherr von Suttner (aet da anon d'an 10 a viz Kerzu 1902), met enebiñ a rae he ziegezh ouzh an eured, hag e respontas d'ur c'hinnig labour graet gant Alfred Nobel e 1876 da zont da vezañ he sekretourez e Pariz. Ne chomas ken ur sizhun kent distreiñ da Vienna hag eurediñ Arthur dre guzh d'an 12 a viz Gouere 1876.

Bertha von Suttner a zeuas da vezañ unan a-bouez en emsav evit ar peoc'h pa embannas he romant, *Die Waffen nieder!* (*Hoc'h armoù d'an traoñ!*) e 1889 ha goude sevel aozadur peoc'hgarour Aostria e 1891. Gounit a reas brud er bed a-bezh evel embannerez ar gazetenn peoc'hgarour etrebroadel *An armoù d'an traoñ!*, badezet evel se diwar anv he romant, etre 1892 ha 1899. Levezonet e oa he feoc'hgarouriezh gant skridoù H. T. Buckle, Herbert Spencer, ha Charles Darwin. Daoust ma oa berr an amzer a dremenas e kompagnunezh Alfred Nobel e kenskrivas gantañ betek e varv e 1896, ha krediñ a reer e oa hi he doa ar muiañ pouez e krouidigezh ur Priz Nobel ar Peoc'h e-touez ar prizioù Nobel all a oa savet hervez e destamant. 

Gounit a reas ar Priz Nobel ar Peoc'h-se e 1905. Ar c'hentañ priz Nobel e oa a oa roet d'ur vaouez biskoazh. 

Ar film *Die Waffen nieder* gant Holger Madsen ha Karl Teodor Dreyer a oa savet gant an "Nordisk Films Kompagni" e 1914. Emañ skeudenn he dremm war-c'horre pezhioù 2 euro Aostria. Edo ivez war bilhedoù kozh 1000 schilling Aostria gwezhall. 

## Liammoù diavaez
* Nobel Entry
* Muioc'h a ditouroù diwar-benn loreidi ar priz Nobel
* Buhezskrid all eus Bertha von Suttner
* 2005 - Bloavezh Bertha von Suttner
* Oberennoù gant Bertha von Suttner enlinenn gant ar raktres Gutenberg
* ''Memoirs of Bertha Von Suttner: The Records of an Eventful Life. Authorized Translation'' gant Bertha von Suttner
* Claus Bernet: Bertha von Suttner, in: BBKL, 24, 2005, 1435-1471, online: http://www.bbkl.de/s/s4/suttner_s_f.shtml 

## Notennoù
Pepin

**Pepin**, pe **Pippin**, zo un anv germanek ha frankek, bet douget gant un toullad priñsed frank da vare an Impalaeriezh frank. 

## E yezhoù arall
* *Pippinus*, *Pipinus*, *Pepinus* eo an anv e latin
* *Pippin* eo an anv e saozneg, alamaneg, ha spagnoleg,
* *Pépin* e galleg
* *Pepijn* e nederlandeg

## Tud
### Rouaned
* Pepin Landen pe Pepin I, pe Pepin Gozh, lakaet da sant
* Pepin Herstal pe Pepin II, pe Pepin Yaouank, pe Pepin Grenn.
* Pepin Grenn pe Pepin III, pe Pepin Yaouank.

### Rouaned Akitania
* Pepin Iañ Akitania (797 - 838), mab-bihan da g-Karl Veur, mab da Loeiz an Deol
* Pepin II Akitania (823 – 864), mab Pepin Iañ Akitania.

### Tud all
* Pepin (mab Pepin Grenn)
* Pepin an Tort (769-811), kentañ mab Karl Veur
* Pepin Italia (773-810), unan eus mibien Karl Veur.
* Pepin (Herbeertien) (815 - 840 ?), mab da v-Bernez Italia, roue Italia
* Pepin, kont Vermandois, mab-bihan da Pepin Italia 

## A bep seurt
* lesanv *Peregrin Took* el levr *The Lord of the Rings* gant J. R. R. Tolkien 
* anv an haroz er romant *The Short Reign of Pippin IV* gant John Steinbeck 
* anv unan eus martoloded ar Pequod e romant Moby Dick gant Herman Melville 
* *Pippin*, ur c'hoarigan e Broadway gant Stephen Schwartz, hag ar film savet diwarnañ e 1981. 

### Anv-tiegezh gallek
Un anv-tiegezh gallek eo an anv *Pépin*:
* Clermont Pépin (1926 - ), sonaozour kebekat
* Fatima Houda-Pépin (1951 - ), politikourez kebekat.
* Joseph Pépin (1763 - 1811), jeneral gall

## Lec'hanvioù
* Pepin, Wisconsin, SUA, kêr ha kontelezh
* Lake Pepin 

## Pennad kar
*Pepi, anv meur a faraon
Legio II Augusta

**Legio II Augusta** da lâret eo *Eil [[Lejion]] an Impalaer* a oa anv unan eus lejionoù Henroma.
 
Savet e oa bet al lejion-se e penn-kentañ ar c'hantved kentañ (da vare an impalaer Aogust). Kemeret he deus perzh e brezelioù Hispania, etre 29 kent J.-K. ha 19 goude J.-K. Ur drevadennad evit he soudarded-kozh he devoa e Cádiz. Kaset e oa da *[[Argentoratum]]* adalek 10-15 goude J.-K.

Etre 21 ha 26 Aogust a grouas eviti un drevedennad nevez evit he soudarded-kozh e *Arausio* / Orange, hag a oa dija trevedennad evit soudarded-kozh *Legio II Gallica*.

E 43, e savas an impalaer Glaoda un arme evit mont da stourm a-enep priñsed ar Gatuvellauni hag an Drinobantes, enni : al *Legio II Augusta*, *[[Legio IX Hispania]]*, *Legio XIV Gemina*, hag al *Legio XX Valeria*. Ar penn-jeneral a oa Aulus Plautius. Jeneral al *Legio II Augusta* a oa Vespasian.

War dro 47, darn eus ar soudarded en em gav e *Abonae* / Sea Mills (e-kichen Bristol), e bro ar Velged (Belgae). E 49-50, Legio II Augusta, kaset gant Vespasian, a drec'h diwar an Dobunni ha kemer a ra o oppidum (kreñvlec'h ha kêr-benn) *Corinium* / Cirencester.
 
E 56-57, al lejion a zo kaset da gemer *Isca Dumnoniorum* / Exeter / Keresg, war douar an Damnonii. 

E-pad brezelioù Boudika hag an Iceni, e 60-61, prefed al Legio II Augusta, Poenius Posthumus, a choazas da chom e-barzh e greñvlech, gant aon, hep esaeañ mont da sikour Aulus Plautius. Goude ma Aulus Plautius, e benn ar fin, a oa trec'h war ar Vrezhoned Boudicca, Poenius Posthumus, leun a vezh, a gavas gwelloc'h d'ezhan d'en emlazhañ gant e gleze.

E 66-67, al lejion a zo kaset da *Glevum* / Gloucester / Kerloiou e-barzh ur greñvlec'h nevez. E 78, mont a ra war zu an hantronoz, e *Isca Silurum* / Caerleon, war douar ar Silured. Goude se, dindan Hadrian, eo laket en plas e *Rutupiae* / Richborough, hag a chomo er plas se, hep paouez, adalek 122 betek 418.

Jeneral al *Legio II Augusta* a oa savet da *Comes litoris Saxonici per Britanniam* = Kont an aochoù saozon evit Breizh(Veur)

* Pennad tennet eus an *Notitia Dignitatum* : 

'''XXVIII Comes litoris Saxonici per Britanniam

12. Sub dispositione uiri spectabilis comitis litoris Saxonici per Britanniam:

13. Praepositus numeri Fortensium, Othonae (Bradwell)

14. Praepositus militum Tungrecanorum, Dubris (Dover)

15. Praepositus numeri Turnacensium, Lemannis (Lympne)

16. Praepositus equitum Dalmatarum Branodunensium, Branoduno (Brancaster)

17. Praepositus equitum stablesianorum Gariannonensium, Gariannonor (Burgh Castle)

18. Tribunus cohortis primae Baetasiorum, Regulbio (Reculver)

19. Praefectus legionis secundae Augustae, Rutupis (Richborough)

20. Praepositus numeri Abulcorum, Anderidos (Pevensey)

21. Praepositus numeri exploratorum, Portum Adurni (Portchester)

## Notennoù
Caratacos

**Caratacos** pe **Karatakos** (*[[Caradog]]* e kembraeg a vremañ, *[[Karadeg]]* e brezhoneg a vremañ), a oa mab Cunobelinos (Konvelen), ur roue brezhon en Enez Vreizh, er pobloù anvet Trinobanted ha Katuvellauned. Hennezh eo an haroz brezhon a gasas ar Vrezhoned da vrezeliñ ouzh ar Romaned o doa aloubet e vro war-dro ar bloaz 43 betek ma voe tapet gant e enebourien e 51, en amzer an impalaer Claudius.

Ur breur yaouankoc'h da Dogodumnos e oa Caratacos, hervez an istorour roman Dion Cassius. Faezhet e voent o-daou gant ar jeneral Aulus Plautius, war ar stêrioù Medway ha Tavoez. Mervel a eure Togodumnos un tamm goude, ha kemeret e voe kêr Gamulodunum (Colchester hiziv) gant Plautius.

E 51, hervez Tacitus, e kasas Silures hag Ordovices Kembre gantañ a-enep arme Publius Ostorius Scapula. Trec'het e voent gant Ostorius met skampañ kuit a eure Caratacos, tra ma voe tapet e diegezh gant ar Romaned. Neuze ez eas war-du an hanternoz, da vro Gartimandua, rouanez ar Brigantes, met honnezh e werzhas d'ar Romaned. Kaset e voe da Roma evit bout diskouezet e trec'hlid e enebour gant e diegezh penn-da-benn. Ur brezegenn a reas dirak an impalaer, ha ganti e voe saveteet.

Hervez Dion Cassius en doa lavaret, o welout pinvidigezh Roma : « Penaos e kredit-hu, a zo kement a vadoù deoc'h, teurel ho c'hoant war hon zeltennoù paour ? »

## Levrlennadur
* Leonard Cottrell, *The Roman Invasion of Britain*, Barnes & Noble. New York, 1992 
* Sheppard Frere, *Britannia: a History of Roman Britain*, Pimlico, 1991 

## Liammoù diavaez
*  Caractacus / 1
*  Caratacus / 2
*  Caratacus / 3
*  Catuvellauni

## Notennoù
Frankeg

Ar frankeg e oa yezh ar Franked. Hiziv eo un anv roet d'un toullad rannyezhoù germanek, en Alamagn, Belgia, Bro-C'hall, ha Luksembourg.

Hervez an istor e lakaer ar frankeg, pe ar yezhoù frankek e stroll yezhel an alamaneg izel. Hiziv e reer gant an anv-se da envel rannyezhoù eus broioù bet poblet gant ar Franked. Servij a ra ivez da dreiñ ar ger alamanek "*fränkisch*", da lavarout eo eus Frankonia, ur vro a deu hec'h anv eus pobl ar Franked, tre evel Frankreich pe Francia, pe France. 

### Gwelet ivez
* Yezhoù alamanek ar c'hreiz
* Yezhoù frankek izel
Moorslede

**Moorslede** (flandrezeg kornogel :*Môoslee*) zo ur gumun e Flandrez Belgia e proviñs Kornôg-Flandrez.


Moorslede West-Flanders Belgium Map.svg|Lec'hiadur
Moorslede Belgium.svg|Banniel
Blason ville be Moorslede.svg|Skoed


## Douaroniezh
* Gorread : 35,45 km²
* Poblañs (2022) : 11 386 a dud
* Stankter : 321 den/km²
Lichtervelde

**Lichtervelde** (*Lichtervelde* e flandrezeg kornogel) zo ur gumun e Flandrez Belgia e proviñs Kornôg-Flandrez.


Lichtervelde West-Flanders Belgium Map.svg|Lec'hiadur
Lichtervelde vlag.svg|Banniel
Blason ville be Lichtervelde.svg|Skoed


## Douaroniezh
* Gorread : 26,16 km²
* Poblañs (2022) : 9 018 a dud
* Stankter : 344 den/km²
Pepin Landen

**Pepin Landen**, pe **Pepin Gozh** (ganet war-dro 580 - marvet d'ar 27 a viz C'hwevrer 639) a voe maer ar palez en Aostrazia adalek 615 dindan tri roue meroveat. Lamet e voe e garg digantañ en 629 gant Dagobert Iañ ha roet en-dro war-lerc'h marv ar roue en 639.

Ur pezh domani en doa en Aostrazia , 15 600 devezh-arat, e kêr Nivelles ha tro-war-dro.

Dimeziñ a reas da Itta (pe Iduberge, pe Ide), ur briñsez eus Akwitania. 

## E vugale
*Tad ar Bepined eo, dre e verc'h Begga (620–695), ha hendad ar Garolingidi. 

*E verc'h arall Gertrude de Nivelles (626–659) a voe kentañ abadez Nivelles ha paeronez Landen. 

*Envel a eure e vab Grimoald (616–656) da vaer ar palez ; muntret e voe e Pariz goude kemeret ar garg a roue. Lakaet eo bet da sant. 

*E vab henañ Allowyn, kontHesbaye, a droas kristen dindan levezon sant Bavon (saint Amand ar c'hallegerien), hag a varvas e Gent en 654.

## Levrlennadur
*Jean-Charles Volkmann, *Bien Connaître les généalogies des rois de France* ISBN 2-877472086
*Michel Mourre, *Le petit Mourre. Dictionnaire de l'Histoire* ISBN 2-03519265
De facto

***De facto*** zo ul lavar latin hag a dalv kement hag « er fedoù », pe « en oberoù » . Enebet e vez ouzh *[[de jure]]', « hervez ar [[gwir (lezenn)|gwir]], ar reolenn ».

En ur ster ledan e talvez kement hag « e gwirionez » ivez.

==Orin==
Implijet eo bet an droienn e latin gant [[Cicero]] en e brezegenn *Pro Milone* :
<blockquote>*... et Pompeius de iure non de facto quaestionem tulit*<br>
... ha Pompeius a vennas ensellout ar gwir ha n'eo ket ar fed.
</blockquote>
==*De facto*, *de jure*==
*[[Karl Martel]] ha [[Benito Mussolini]] ne renent ket *de jure* : *de facto* a raent, p'o doa muioc'h a c'halloud eget o roue.
*Anavezout ur gouarnamant *de facto* a c'hall bezañ anavezout ar re o deus kemeret ar galloud dre nerzh en desped d'al lezenn.
*Pa gomzer eus poblañs *de facto* ur vro e komzer eus an holl re a zo o chom enni daoust ma n'int ket anavezet holl gant al lezenn, evel ar re n'o dije ket paperioù. 
*E broioù zo e vez ur yezh ofisiel *de jure*, hag unan all *de facto* : e [[Maroko]] hag e [[Liban]] ez eo an [[arabeg]] ofisiel *de jure*, met kenofisiel eo ar [[galleg]] *de facto*.
* Gouarnamant [[Korsika]], e [[2018]], a embannas lakaat ar [[korseg|c'horseg]] da yezh ofisiel *de facto*, tra ma nac'h ar Stad c'hall anavezout yezh ebet ouzhpenn ar galleg *de jure*.

==Liammoù diavaez==
*  [https://onlinelaw.wustl.edu/blog/legal-english-de-factode-jure/ *Legal English: “De Facto/De Jure”'']

## Notennoù
Viroinval

**Viroinval** (walloneg : *Virwinvå*) zo ur gumun e Belgia e Proviñs Namur.


Viroinval Namur Belgium Map.svg|Lec'hiadur
Flag of Viroinval.svg|Banniel
Blason Viroinval.svg|Skoed


## Douaroniezh
* Gorread : 121,22 km²
* Poblañs (2022) : 5 705 a dud
* Stankter : 47 den/km²