open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
War roudou or Misionerien

**War roudou or Misionerien** zo ul levr skrivet gant an Aotrou 'n eskob Visant Fave, skrivagner brezhonek hag eskob skoazeller eskopti Kemper ha Leon. Embannet eo bet gant ti-embann "Ar Skol dre Lizer" e 1989, ha skignet gant Emgleo Breiz. E skolveurieg eo skrivet, evel holl embannadurioù Emgleo Breiz.

## Kinnig
### Pennad-kinnig (golo pevar)
« *“Un Breton sur chaque motte de la terre, Un Breton sur chaque lame de la mer”*, a skrive St Pol Roux. Ken gwir all e vefe skriva : “Eur misioner euz Breiz – ha memez euz Eskopti Kemper – e peb bro euz an “Trede Béd”. Nag a dadou hag a zeurezed, abaoe pell ’zo, zo eet evel-se d’ober war-dro tud ar broiou pell, o kas dezo o relijion, med gwellaennou en o buhez war eun dro. Karget e oa bet an Aotrou ’n Eskob Visant Fave d’ober war-dro ar visionerien-ze. Eet eo da weled anezo, evel just, hag e komz dim euz o buhez, diêz alïez-kenañ, med ken entanuz. Ouspenn – ar pez a vo marteze ar peb dudiusa evid al lennerien ordinal – e oar selled Visant Fave ouz ar broiou-ze, o doareou-beva, an oll draou-ze ken disheñvel evidom-ni, ha ken dedennuz. Komz euz brezoneg Visant Fave, n’eus ket ezomm. Gouzoud a ra pep hini ez eo unan euz ar re wella a heller lenn. »

### Danevell war lec’hienn [https://diocese-quimper.fr/fr/stummadur/story/5198/visant-fave-war-roudou-or-misionerien eskopti Kemper ha Leon]
« Eskob skoazeller anezañ e eskopti Kemper ha Leon adaleg ar bloaz 1957 beteg ar bloaz 1977, e stagas a-grenn an Aotrou ’n eskob Visant FAVÉ ouz eun dra a felle dezañ dond da veza eun ere beo etre an eskopti ha bagad stank ar visionerien eus Penn-ar-Bed, strewet a-dreuz ar bed-oll. Mond d’o c’haout a reas, e kement lec’h ma oa anezo. Evelse eo eta e teuas war wel, adaleg miz Here beteg miz Kerzu eus ar bloaz 1965, eun displegadur eus beajou an Aotrou ’n eskob FAVÉ : kavet e veze anezo e-barz *“[[Lizeri Breuriez ar Feiz]]”*, kavell Skignerez ar Feiz en eskopti : e veajou eta, Afrika Zu, ha goude-ze, an Indez. Eun deiz e teuas al *“Lizeri”* da jench ano : *“Or misionerien”*. War an oad avad ez eê an Aotrou FAVÉ, en desped da ze e oa anezañ eur gwall foeter-bro, o terc’hel da vond war e droiou-bale, ha da gonta anezo en e vrezoneg saourus, anavezet mad ganeom-ni : konta ’ree eta Amerika ar Su, an Azia, Polinezia, an Antillez, Gwiana, beteg ar bloaz 1986.
Kement-se oll ez eo ar pez a veze bet kutuillet gantañ ha lakeet en e oberenn, 300 pajennad enni. Gand e vrezoneg c’hweg ha birwidig, e tigas an eskob FAVÉ deom, eun dra bennag heñvel ouz an diweza pajennad eus meurdez misionerien Breiz-lzel, ar pez a gane, Yann-Ber Kalloc’h : *“Samm ho kroaz santel war e skoaz, Ar [[Kelted|C’helt]] e-neus greet tro ar bed”*. »

## Notennoù

## Liammoù diavaez
* Visant Fave : ''War roudou or Misionerien''
Maria Konopnicka

**Maria Konopnicka** (23 a viz Mae 1842 - 8 a viz Here 1910) a oa ur skrivagnerez, troerez ha kazetennerez polonek. Savet he deus barzhonegoù, danevelloù, romantoù, istorioù evit ar vugale, pennadoù skridvarnerezh ha troet he deus oberennoù eus al lennegezhioù gallek, saoznek, alamanek, italianek ha tchekek. Ur stourmerez evit gwirioù ar merc'hed eo bet ivez hag evit dizalc'hted Polonia.

Ganet e voe Maria Wasiłowska e Suwałki, e Rouantelezh Polonia, a oa stag ouzh Impalaeriezh Rusia d'an ampoent. Kregiñ a reas da sevel barzhonegoù e 1870 ha gounit brud tamm-ha-tamm, dreist-holl goude 1876, pa voe meulet he barzhoneg *W górach* ("Er menezioù") gant ar skrivagner Henryk Sienkiewicz. Dimeziñ a reas da Jarosław Konopnicki e 1862 ha c'hwec'h bugel he devoe. Ne blije ket d'he gwaz e tremenfe-hi hec'h amzer o skrivañ lennegezh hag a-benn ar fin e kuitaas anezhañ e 1878 ha mont da vevañ da Varsovia. Meur a veaj a reas dre Europa etre 1890 ha 1903. 

Ouzhpenn ur skrivagnerez puilh he oberennoù e voe ivez ur stourmerez evit gwirioù Poloniz ha minorelezhioù all e Prusia hag evit dizalc'hted Polonia, kenkoulz hag evit gwirioù ar merc'hed. An hini anavezetañ eus he barzhonegoù, *Rota* ("Le", 1908), a oa ur galv a-enep alamanekadur ar vro. Lakaet e voe sonerezh warni gant Feliks Nowowiejski daou vloaz war-lerc'h ha dont a reas da vezañ un doare kan broadel evit Poloniz.

Mervel a reas e Lwów (Lviv bremañ, en Ukraina) e 1910. Eno e voe beziet.
Avelina

**Avelina** zo un anv-bihan galizek, italianek, ha spagnolek, hag a vez roet d'ar merc'hed.

## Istor
Avelina zo ur berradur eus Avila, stumm latin ar germaneg kozh *avi*, a c'hallfe sinifiañ "c'hoant".

## Yezhoù all
**Ava, Evelin* en alamaneg
**Evelien* en estoneg
**Evelin* e finneg
**Evelien, Eveline* e flandrezeg
**Éveline, Évelyne* e galleg
**Evelin* en hungareg
**Evelina, Lina* en italianeg
**Eibhlín, Aibhlín* en iwerzhoneg
**Evelina* e lituaneg
**Ewelina* e poloneg
*Авели́на *Avelina* hag ar berradurioù Авели́нка *Avelinka*, Ли́на *Lina*, А́ва *Ava* e ruseg
**Avis, Aileen, Alene, Aline, Avaline, Aveline, Avice, Eileen, Evelina, Ilean, Ileen, Ilene, Lina* e saozneg.
**Evelina* e svedeg.
**Aileen, [[Eileen]]* e saozneg

## Tud
* Aveline de Forz (1259-1274), kontez Aumale ha Lady of Holderness, dimezet da 10 vloaz da Edmund Crounchback, eil mab Herri III Bro-Saoz ha 1 kont Lancaster
* María Avelina Lasso de la Vega y Ascázubi (Quito,1879-1959), pried Leónidas Plaza Gutiérrez, prezidant Ecuador
* Avelina del Carmen Ugarte Martínez (Santiago, Chile,1895-1986) mamm ar jeneral Augusto Pinochet
* Avelina Landín (Mec'hiko, 1919-1991), kanerez vec'hikan

###### 
* Avelina Mouzo Leis (1904-2017), Galizadez marvet da 113 vloaz hag 1 deiz
* Avelina Valladares (Vilancosta, 1825-1902), skrivagnerez c'halizek

## Pennadoù kar
* Evelin
* Evelina 
* Ewelina 
* Eveline 
* Evelyn
* Evelyne

## Liammoù diavaez
*''Behind the Name''

## Notennoù
Arturo

**Arturo** zo un anv-bihan italianek ha spagnolek.

## Yezhoù all
*Arthur, e kembraeg, galleg ha saozneg
*Arzhur, e brezhoneg

## Tud

*Arturo Benedetti Michelangeli, pianoour italian
*Arturo Brachetti, aktour ha sigoter italian
*Arturo Bragaglia, aktour italian
*Arturo Gatti, boksour kanadian
*Arturo Pérez-Reverte, skrivagner spagnol
*Arturo Reggio, echedour italian
*Arturo Sandoval (ganet e 1949), trompilher kuban
*Arturo Toscanini, rener laz-seniñ italian
*Arturo Tosi, livour italian

## Lennegezh
**[[Sizhun ar Breur Arturo]]* gant Youenn Drezen
Luskad ar jiletennoù melen

**Luskad ar jiletennoù melen** — diwar anv ar rokedoù melen a vez gwisket gant ar vanifesterien — zo ul luskad enebadur sokial e Bro-C'hall e diskar-amzer 2018.

Diazez al luskad a oa priz an dour-tan evit ar c'hirri-tan. En em ledet e oa goude war tachennoù all, liammet ouzh ar galloud-prenañ hag an dispriz a vefe gant pennoù politikel hag ekonomikel ar vro e-keñver annezidi ar maezioù ha bannlevioù ar c'hêrioù.

An emsav sokial-se, kinniget gant ar media evel unan emdarzhek ha maez politikel, zo ledan a-fed goulennoù hag enebadurioù. Aozet eo bet adalek manifestadeg vroadel ar 17 a viz Du 2018 hag ar re a voe goude-se. D'an uhelañ ez eus bet 287 710 a dud o vanifestiñ asmables d'ar 17 a viz Du 2018 hervez ministrerezh ar surentez.

Lod broioù estren o deus bet o luskad jiletennoù melen ivez : Belgia, Alamagn, Bulgaria, Izelvroioù, Serbia hag Irak da skouer.
### 24 a viz Du - 1añ a viz Kerzu

Raktal echuet gant devezh manifestadegoù ar 17 a viz Du e oa bet embannet galvoù evit manifestiñ e Pariz dre ar rouedadoù sokial. Ur vanifestadeg a voe raksoñjet war bali ar Champs-Élysées pe war leurgêr Concorde, met ar gouarnamant a nac'has hag a ginnigas ar Champ-de-Mars. Degemennerien ar jiletennoù melen harpet gant politikerien a nac'has d'o zro. Rannet hervez ar c'hoantoù hag ar strategiezh e oa ar jiletennoù melen.

Ur vanifestadeg a voe aozet memestra met gant lod tud feuls a-enep an nerzhioù surentez.
### 10 a viz Kerzu- 16 a viz Kerzu
D'al Lun 10 a viz Kerzu da eizh eur noz e voe embannet kinnigoù reizhadurioù gant ar prezidant Emmanuel Macron dre ar skinwel. En desped da se, 54% eus poblañs Bro-C'hall a soñje e oa mat kenderc'hel gant ar stourm memestra.

## A-enep ar prezidant Macron
Ouzhpenn bezañ ul luskad enebet ouzh an tailhoù uhel dre vras ec'h adkaver tagadennoù lies ouzh pennoù-bras Bro-C'hall ha dreist-holl ouzh ar prezidant Macron, a veze goapaet pe kunujennet.

Meur a *hashtag* ha luganoù a voe a-enep ar prezidant, gwelet evel "prezidant ar re binvidik", evel  « *#Macron rend l’pognon !* »  ha « *Macron démission !* ».

## Tro-dro d'ar jiletennoù melen
* "Partisangirl", Maram Susli he anv gwirion, a c'houlennas dre Twitter daoust hag ar banniel Gwenn-ha-du hejet-dihejet gant ar jiletennoù melen ne oa ket bannieloù stadunanat gant bombezennoù e-ser steredennoù.

## Pennadoù kar

* Bonedoù Ruz

## Notennoù ha daveennoù
Renaissance (strollad politikel)

**Renaissance** (berraet en **RE**) zo ur strollad politikel gall sokial-frankizour krouet d'ar 6 a viz Ebrel 2016 gant Emmanuel Macron gant an anv **En marche** (**EM**), ha diwezhatoc’h **La République en marche !** (berraet en **LREM** pe **REM**, **LRM**, ent-ofisiel **LaREM**). Lakaet e vez e kreiz e-keñver mennozhioù politikel.

Dilennet e oa bet Emmanuel Macron da brezidant Republik Bro-C'hall e 2017, ha roet en doa e zilez diouzh penn ar strollad en devoa krouet. Ar strollad La République En Marche ! a zo bet trec'h e-pad an dilennadegoù kannaded e 2017. Christophe Castaner a ao bet dilennet neuze evit kemer penn ar strollad.
## Krouidigezh
Anv al lec'hienn internet « en-marche.fr » a oa bet enrollet d'ar 7 a viz Genver 2016. Ur gevredigezh anvet *L'Association pour le renouvellement de la vie politique* (ARVP) a voe disklêriet d'an 20 a viz C'hwevrer 2016 er Val-de-Marne. 

## Lezenn Molac
D'an 22 a viz Ebrel 2021 a sav amoug 61 c'hannad eus LREM a-enep al lezenn Molac, votet er Vodadenn Vroadel c'hall d'an 8 a viz Ebrel.

## Renaissance
E miz Gwengolo 2022 eo bet adanvet LREM da **Renaissance**.

## Daveoù
Adelina

**Adelina** zo un anv-bihan italianek. 

## Yezhoù all
**Adeline* e galleg.

## Tud
* Adelina Patti kanerez italian,
Eileen

**Eileen** zo un anv-bihan a orin gouezelek, roet d'ar merc'hed en Iwerzhon hag e Bro-Saoz hag e SUA.

## Orin
**Eileen** ( pe ) deveret diwar Helen, Elaine pe Ellen. Saoznekadur an anv iwerzhonek *Eibhlín* eo, an anv diwezhañ-se o vezañ un adstumm eus an anv koshoc'h *[[Aibhilín]]*, *Eilín*, a zo bet saoznekaet en Aveline (Kelvezenn).

## Tud

*Eileen Atkins, aktourez saoz
*Eileen Boylan, aktourez stadunanat
*Eileen Brennan (1932-2013), aktourez stadunanat
*Eileen Davidson, aktourez stadunanat
*Eileen Essell, aktourez saoz
*Eileen Heckart, aktourez stadunanat
*Eileen O'Shaughnessy, pried kentañ George Orwell
*Eileen Percy, aktourez saoz
*Eileen Power, aktourez saoz
*Eileen Ryan, aktourez stadunanat
Strizh-mor Sunda

**Strizh-mor Sunda** (*Selat Sunda* en indonezeg) zo ur strizh-mor etre inizi Jawa ha Sumatra. Dispartiañ a ra Mor Jawa diouzh Meurvor Indez. Dont a ra e anv eus ar ger "Sunda" a oa anv ur vro gwechall e kornaoueg Jawa.

Meur a wech, abaoe ar bloavezhioù 1960, ez eus bet anv da sevel ur pont dreist ar strizh-mor, da liammañ inizi Jawa ha Sumatra. Betek-henn n'eo ket bet savet avat.
Humbrol

**Humbrol Limited** a oa un embregerezh maketennoù, c'hoarioù ha livaj saoz savet e 1909. Produiñ a ra traoù dindan e anv merk met ivez evit merkoù all evel Airfix, Sky Marks, Young Scientist, 1st Gear, High Speed ha W. Britain. E 2006, an embregerezh a reas freuz-stal met er memes bloavezh e voe adlañset ar merk gant Hornby plc.
## Liammoù diavaez
*  Istor Airfix
Strizh-mor Taiwan

**Strizh-mor Taiwan** (e sinaeg 臺灣海峽 pe 台灣海峽, eeunaet e 台湾海峡) zo ur strizh-mor etre enez Taiwan (Republik Sina) ha douar-bras Sina (Republik Pobl Sina). Un 180 kilometr bennak eo e ledander, well-wazh. Dispartiañ a ra Mor Su Sina diouzh Mor Reter Sina. 

War an douar-bras emañ proviñs Fujian, gant kêr vras Xiamen. Er c'hreisteiz d'ar strizh-mor emañ enezeg Penghu (pe *inizi Pescadores*, "inizi ar Besketaerien"), un 50 km bennak diouzh aod kornaoueg Taiwan ha war-dro 130 km diouzh aod Fujian.
Palez Maisor

**Palez Mysuru** zo ur palez istorel e-kreiz kêr Mysuru, e stad Karnataka, en India.

Er  e voe savet ar palez kentañ gant Yaduraya, ha distrujet hag adsavet e voe meur a wech. An hini a weler hiriv zo bet savet etre 1897 ha 1912, goude un tan-gwall.

Unan eus monumantoù bras ar vro eo ar palez, war-lerc'h an Taj Mahal, gant 6 milion a weladennerien bep bloaz.
Raiders of the Lost Ark

***Raiders of the Lost Ark*** zo ur film avantur stadunanat embannet e 1981 ha sevenet gant Steven Spielberg. Ar senario a oa gant Lawrence Kasdan, diwar un istor gant George Lucas ha Philip Kaufman. Produet e oa bet gant Frank Marshall evit Lucasfilm Ltd., gant Lucas hag Howard Kazanjian evel produerien.

Ar c'hentañ film eo en heuliad filmoù Indiana Jones. Harrison Ford a c'hoari an arkeologour Indiana Jones, o stourm a-enep ur strollad nazied a glask arc'h an emglev. Karen Allen a c'hoari karantezig Indiana, Marion Ravenwood ; Paul Freeman evit kevezer Indiana, an arkeologour gall René Belloq ; John Rhys-Davies evel kamalad bras Indiana, Sallah ; Ronald Lacey evel poliser ar Gestapo an ajant Arnold Toht ; ha Denholm Elliott evel kenlabourer Indiana, Marcus Brody.
Anna von Jülich-Kleve-Berg (1552-1632)

**Anna von Jülich-Kleve-Berg** (Kleve 1añ a viz Meurzh 1552-16 a viz Here 1632 Höchstädt an der Donau) a oa ur briñsez alaman. 

Merc'h e oa da Wilhelm von Jülich-Kleve-Berg ha d'e bried Maria von Habsburg, ur verc'h d'an Impalaer santel Ferdinant Iañ . 

## Dimeziñ ha bugale
Anna von Kleve (1495-1567)

**Anna von Kleve-Mark**, ganet e 1495 ha marvet e 1567, a oa ur briñsez alaman, merc'h da Johann II von Kleve (1458-1521) ha Mechthild von Hessen-Marburg (1473-1505).

Dimezet e oa da Philipp III von Waldeck-Eisenberg (1486-1539).
Poltred prizoniadezed Hehalutz

***Mit Waffen gefangene Weiber der Haluzzenbewegung*** ("Maouezed Hehalutz paket gant armoù") zo ur poltred brudet ma weler teir maouez yuzev o devoa stourmet e-pad Emsavadeg Ghetto Warszawa.
Ar re-se a oa bet o kuzhat en ur bunker e-lec'h ma oa oa bet skoachet armoù. Stourmet o devoa betek bezañ paket gant soudarded an SS. Unan eus ar maouezed, **Bluma Wyszogrodzka** (e-kreiz ar poltred), a voe fuzuilhet. An div all, **Rachela Wyszogrodzka** (a-gleiz) ha **Małka Zdrojewicz** (a-zehoù) a voe kaset d'an Umschlagplatz ha deportet da gamp-bac'h Majdanek. Eno e voe muntret Wyszogrodzka.
Jürgen Stroop, ar pennofiser SS karget da flastrañ an emsavadeg, a oa bet bamet gant kalon ar stourmerezed. Eñ eo en devoa lakaet ar poltred en unan eus dezrevelloù ofisiel an emgann. Ar poltred a zo deuet da vezañ un arouez eus ar rezistañs yuzev a-enep an Holokost.
## Istor
E-pad an hañv 1942, darn eus yuzevien Gehtto Warszawa a voe deportet da gamp lazhañ Treblinka. E miz Genver 1943, pa voe adkroget an deportadurioù gant an Alamanted, aozadurioù stourm ar yuzevien o devoa kroget ur stourm armet. Savet e oa bet bunkerioù ha kuzhet armoù er ghetto. D'an 19 a viz Ebrel 1943, e-tro 2000 sooudard renet gant ar penn ofiser SS ha polis Jürgen Stroop a oa deuet tre er ghetto gant tankoù evit flastrañ ar stourmerien. Soñjet o doa e vije ur stourm prim dre ma oa armet fall ar yuzevien emsavet. En gwirionez Emsavadeg Ghetto Warszawa, an enebadur pouezusañ eus ar rezistañs yuzev a-enep an holokost, a oa padet peder sizhun. An Alamanted a voe rediet da blantañ tan er ghetto, da implij pompennoù gaz kontamus a-enep ar bunkerioù, da implij danvez-tarzh a-enep difennerezhioù ar yuzevien. A-benn ar fin e voe tizhet pal an nazied, lakaat anezho da vont etrezek an Umschlagplatz ha deportañ anezho war-zu Majdanek ha Treblinka. An enebadur armet a oa unan dispi met chomet eo evel "unan eus an darvoudoù brudetañ en istor ar yuzevien", hervez an United States Holocaust Memorial Museum.
## Notennoù ha daveennoù
Jülich-Kleve-Berg

**Jülich-Kleve-Berg** a zo anv meur a dra;

## Dugelezh
Un dugelezh e oa, Dugelezhioù unanet Jülich-Kleve-Berg, hag a vode teir dugelezh : dugelezh Jülich, dugelezh Kleve, ha dugelezh Berg, etre 1521 ha 1609.

## Proviñs
En  e oa bet savet Proviñs Jülich-Kleve-Berg (1815–1822), stag ouzh Rouantelezh Prusia.

## Tud
Ar briñsed a rene en dugelezhioù, hag o bugale, a zouge anv an teir dugelezh, evel : 
* Anna von Jülich-Kleve-Berg (1552–1632)
Best Served Cold

***Best Served Cold*** ("Gwell pa vez servijet yen") eo pevare romant Joe Abercrombie. Embannet eo bet evit ar wech kentañ e miz Even 2009 gant Gollancz er Rouantelezh-Unanet, gant Orbit Books en SUA nebeut amzer war-lerc'h.
Ar c'hentañ romant e-unan eo e bed *[[the First Law]]*. Awenet eo bet an titl gant ar frazenn “Revenge is a dish best served cold.” gant Pierre Choderlos de Laclos.

Degemeret mat-tre eo bet al levr ha lakaet da dalvezout evel gwellañ hini Joe Abercrombie:

## An istor
Monza Murcatto, "Sarpant Talins", zo bet trubardet gant an Dug Orso. Klask a ra kaout e zial dioutañ ha diouzh c'hwec'h den all.

## Tudennoù
* Monzcarro "Monza" Murcatto
* Caul Shivers 
* Castor Morveer 
* Day 
* Shylo Vitari 
* Nicomo Cosca 
* Friendly 
## Notennoù ha daveennoù
Dispac'h Gall 1848

**Dispac'h Gall 1848**, anvet a-wechoù « dispac'h C'hwevrer », a vez graet eus an trede dispac'h gall goude Dispac'h Gall 1789 hag hini 1830. E Pariz e oa bet an darvoudoù etre an 22 hag ar 25 a viz C'hwevrer 1848.

Diwar atiz ar frankizourien hag ar republikaned, ul lodenn eus pobl Pariz (e-tro 3 000 den a-ziwar 1 milion a annezidi), en em sav a-enep ar rouantelezh er gêr-benn. Louis-Philippe, a nac'h lakaat tennañ warno. Rediet e voe da reiñ e zilez evit e vab-bihan, Philippe d'Orléans, d'ar 24 a viz C'hwevrer 1848.

Ar memes devezh, da 3 eur goude merenn, e oa embannet an Eil Republik gant Alphonse de Lamartine, ha reveulzierien Pariz. War-dro 8 eur noz, ur gouarnamant da c'hortoz a zo e penn ar vro. Fin Monarkiezh Gouere eo.
## Nac'hañ ar banniel ruz
D'ar 25 a viz C'hwevrer 1848, eus an 11 ezel eus ar gouarnamant Lamartine e-unan a raio prezeg dirak ur mor a dud o embann perak e nac'he degemer ar banniel ruz evel hini Bro-C'hall:: « Le drapeau rouge que vous nous rapportez n’a jamais fait que le tour du Champ de Mars, traîné dans le sang du peuple en 91 et 93, et le drapeau tricolore a fait le tour du monde avec le nom, la gloire et la liberté de la patrie ! »

## Notennoù ha daveennoù
Joos van Cleve

**Joos van Cleve** pe **Joos van der Beke** (war-dro 1480-1490 - war-dro 1540-1541 en Antwerpen) a oa ul livour flamank, hag a c'halle bezañ genidik eus Kleve, en Alamagn, pe eus Dugelezh Kleve da vihanañ, war lez ar Roen.

E vab Cornelis (c. 1520 - c. 1569), a oa livour ivez, ha lesanvet « *sotte Cleef* » dre ma oa aet da foll.

Joos van Cleve zo unan eus an ugent livour a zo bet en tiegezh van Cleve. Ar re vrudetañ all eo Hendrik van Cleve III, Marten van Cleve ha Willem van Cleve.

## Livadurioù

Joos van Cleve - The Death of Lucretia.jpg|*[[Lucretia]]*, Kunsthistorisches Museum, Vienna
Joos van Cleve - Virgin and Child (Kunsthistorisches Museum).jpg|*Ar Werc'hez gant he mab*, Kunsthistorisches Museum, Vienna
Joos van Cleve 003.jpg|*[[Leonor Aostria]] (1498-1558)*, Kunsthistorisches Museum, Vienna
The Last Judgment by Joos van Cleve.jpg|*Ar Varn diwezhañ*, Metropolitan Museum of Art, New York


Joos van Cleve - La huida a Egipto.jpg|*An dec'hadeg da Egipt*, Museo de Arte de Ponce, Puerto Rico
Joos van cleve limoges.jpg|*Gwerc'hez gant he mab*, Musée des Beaux-Arts, Limoges
Joos van Cleve, Portrait d'un jeune homme.jpg|*Poltred un den yaouank*, war-dro 1520, Mirdi an Arzoù-kaer, Lyon
The Annunciation by Joos van Cleve.jpg|*Ar Gemennadurezh da Vari*, Metropolitan Museum of Art, New York
Agnes von Kleve

**Agnes von Kleve** (1422–1448), pe * Inés de Cléveris* e spagnoleg, pe **Agnès de Clèves** e galleg, a oa trede merc'h Adolf Iañ, Dug Kleve, hag e eil pried, Mari Bourgogn, a oa c'hoar da Fulup III, dug Bourgogn.

## Eured
Klask a reas Juan, roue kenseurt Navarra, ur pried d'e vab henañ, Carlos, Priñs Viana, entre tiegezhioù uhelañ Europa, hag a-benn ar fin e tibabas Agnes von Kleve, keniterv da Fulup III, dug Bourgogn. Ne oa ket pinvidik tiegezh Kleve, hag eus tiegezh Bourgogn e teue he finvidigezh. Hag Agnes ne oa nemet an trede eus bugale he zud, o doa bet tri mab ha seizh merc'h.

En 1439 e timezas Agnes da Carlos, hag a oa bet legadet Rouantelezh Navarra dezhañ, hag anavezet e wirioù gant ar c'h- Cortes, breujoù ar vro. Erruout a reas e Navarra dre ar mor, ha dilestrañ en Bilbo, ma teuas Jean de Beaumont, priol Urzh Sant Yann an Ospital, en Navarra, d'he degemer gant ur bagad brav a dud. Alese ez ejont da Estella. En Olite e voe graet an eured d'an 30 a viz Gwengolo 1439. En enor d'an dud nevez e voe fest ha lid ha banvezioù, tournamant, hervez ar gronikerien.

Degas a reas an dugez yaouank gizioù eus lez pinvidik Bourgogn, brudet he sked er XVvet kantved.

Mervel a reas mamm Carlos e 1441, hag he fried Juan II Aragon en doa kemeret e rouantelezh digant e vab.

Bugel ebet n'o doe Carlos hag Agnes. Met Carlos en doe ur verc'h gant María de Armendáriz, un itron eus al lez.

## He marv ha goude
Mervel a eure Agnes d'ar 6 a viz Ebrel 1448, da 25 bloaz pe 26 vloaz.

Goude he marv ec'h addimezas Carlos da Catherine, infantez Portugal. Nemet mervel a reas Charles e 1461, a-raok an eured.
Dugelezhioù unanet Jülich-Kleve-Berg

**Dugelezhioù unanet [[Jülich-Kleve-Berg]]** (en alamaneg : *Vereinigte Herzogtümer Jülich-Kleve-Berg*) a oa un unaniezh teir dugelezh e-barzh an Impalaeriezh Santel : Dugelezh Jülich, Dugelezh Kleve, Dugelezh Berg.

Hiriv emañ an douaroù se-e stad Nordrhein-Westfalen, en Alamagn, evit an darn vrasañ, hag e provins Gelderland en Izelvroioù, evit an darn vihan all.

## Istor
E 1423 ec'h unanas dugelezhioù Jülich ha Berg. Tostik da gant vloaz goude, e 1521, pa varvas an dug, a oa ivez kont Ravensberg, ne chomas nemet nemet e verc'h Maria von Geldern war e lerc'h. Din dan al lezenn salek n'halle maouez ebet derc'hel perc'hentiezh hep bezañ dindan ur gwaz, tad pe bried. Neuze ez eas an dugelezhioù gant he fried (ha kar a bell) Johann III, Dug Kleve ha kont Mark, evel ma oa bet raktreset pa zimezjont e 1509.

An dugelezhioù unanaet-se a rene war an douaroù a zo bremañ e Nordrhein-Westfalen, ha ne oant ket dindan Dilennerien Köln ha Münster.

Etre 1521 ha 1666 e padas an unaniezh-se.

### E Prusia
En XIXvet kantved, goude Kendalc'h Vienna e 1815, e voe adkemeret an anv d'e reiñ d'ur proviñs e Rouantelezh Prusia, etre 1815 ha 1822.
Divergent (film)

***Divergent*** zo ur film stadunanat sevenet gant Neil Burger hag embannet e 2014. Diazezet eo war ur romant embannet e 2011 ganr Veronica Roth. Film kentañ ar stirad The Divergent eo,
produet gant Lucy Fisher, Pouya Shabazian, ha Douglas Wick. An aktourien a zo Shailene Woodley, Theo James, Ashley Judd, Jai Courtney, Ray Stevenson, Zoë Kravitz, Miles Teller, Tony Goldwyn, Ansel Elgort, Maggie Q ha Kate Winslet.

An istor a c'hoarvez en ur bed distopek ha goude un apokalips e Chicago. An dud a zo rannet etre strolladoù diazezet war donezonoù denel. Beatrice Prior zo bet lakaet war-raok evel un Divergent, talvezout a ra ne c'hell ket bezañ ezel eus unan eus ar strolladoù. Nebeut amzer war-lerc'h e kompren ez eus un irienn er gevredigezh ampart.

Seveniñ ar film *Divergent* a oa bet kroget e miz Meurzh 2011 pa oa bet Summit Entertainment o prenañ gwirioù ar film diwar al levr dre embregerezh produiñ Douglas Wick ha Lucy Fisher Red Wagon Entertainment. Ar filmañ da vat a oa kroget d'ar 16 a viz Ebrel 2013, hag echuet e oa d'ar 16 a viz Gouere 2013. Un nebeud filmañ a oa bet adkroget etre ar 24–26 a viz Genver 2014. Darn ar produiñ hag ar filmañ a oa bet e kêr Chicago. *Divergent* zo bet embannet d'an 21 a viz Meurzh 2014, er Stadoù-Unanet Amerika. Ar film en deus bet resevet burutelladennoù etre. Lakaet e vez war-raok an istor diazez hag al lodenn fiñvus. Diouzh un tu all e vez rebechet d'ar film an doare ma 'z eo dizestonus. Keñveriet e vez ar film gant ar re all doare evit ar grennarded. En desped da se, ar film en deus graet berzh a-fed rastellañ arc'hant. Deuet eo a-benn da dizhout ar c'hentañ plas er *box office* e-pad dibenn ar c'hentañ sizhunvezh embann. Ur wech embannet ar film en deus rastellet ouzhpenn 288 milion US$ dre ar bed-holl war ur budjed a 85 milion US$. Embannet eo bet war DVD ha Blu-ray d'ar 5 a viz Eost 2014.

Ur film all zo bet goude-se, *[[Insurgent (film)|Insurgent]]*, hag a zo bet embannet d'an 30 a viz Meurzh 2015, e Stadoù-Unanet Amerika ha broioù all.
## Liammoù diavaez
* Divergent war IMDb
Kontelezh Gelder

**Kontelezh Gelder**, a deuas da vout **dugelezh Gelder** e dibenn an , a oa un dugelezh en Impalaeriezh santel. E deroù ar  e voe ebarzhet e kelc'hiad Bourgogn, p'emañ hiriv en Izelvroioù.

Anvet eo an dugelezh diwar-lerc'h kêr Gelder, a zo en Alamagn hiriv, petra bennak m'emañ an darn vrasañ anezhi e proviñs Gelderland, en Izelvroioù. En dugelezh ouzhpenn e oa douaroù eus proviñs izelvroat Limburg hag un darn eus stad alaman Nordrhein-Westfalen a oa aet gant Prusia en 1713.

## Kêrioù
* Arnhem, Nijmegen, Zutphen, Venlo, Roermond ha Tiel.

## Istor
Ur gontelezh e voe Gelder adal 1079, ha dugelezh adal 1339. Dre zimeziñ ez eas Gelder gant dugelezh Jülich e 1371, ha goude gant Egmont e 1423. Charlez an Her, dug Bourgogn, a redias an dug Adolf da werzhañ e zugelezh dezhañ en 1471, met Masimilian Iañ an Impalaeriezh Santel, a oa deuñv d'an dug Charlez, a rentas Gelder da vab Adolf, Charles.

Pa varvas an dug Charlez, ha daoust ma felle d'e c'hoar Philippe, pried René II, dug Loren, kaout anezhi
Kleve (disheñvelout)

**Kleve** zo un anv-lec'h alamanek hag a gaver en hanternoz Alamagn.

## Lec'hioù
* Kleve, en Nordrhein-Westfalen ;
* Kleve, kumun e Dithmarse, en Schleswig-Holstein ;
* Kleve, kumun e Steinburg, en Schleswig-Holstein.

### Istor
* Dugelezh Kleve 
* Proviñs Kleve
* Dugelezhioù unanet Jülich-Kleve-Berg.

## Tud
*Adolf von Kleve
*Agnes von Kleve
*Anna von Kleve
*Johann von Kleve
*Margarete von Kleve
Ravenstein

**Ravenstein** zo un anv-lec'h en Alamagn hag en Izelvroioù.

## Lec'hioù
;
* Ravenstein e Baden-Württemberg,
* Ravenstein (Hennef), e Nordrhein-Westfalen
** Burg Ravenstein, rivinoù ur c'hastell

;
* Ravenstein e Noord-Brabant

## Istor
* Land van Ravenstein

## Tud
* Paul von Ravenstein (1854- 1938), livour alaman.
* Johann von Ravenstein (1889-1962), Generalleutnant alaman en Eil Brezel-bed.
Emsavadeg Ghetto Warszawa

**Emsavadeg Ghetto Warszawa** (yiddish : *אױפֿשטאַנד אין װאַרשעװער געטאָ‎* ; poloneg : *powstanie w getcie warszawskim*; alamaneg : *Aufstand im Warschauer Ghetto*) a voe un emsavadeg gant nerzhioù ar rezistañs yuzev e Ghetto Varsovia e 1943 e Polonia e dalc'h an Alamaned e-pad an Eil Brezel-bed.
Ar pal a oa bet enebiñ ouzh deportadur ar yuzevien a chome war al lec'h war-du kampoù Majdanek ha Treblinka. Goude ar *[[Grossaktion Warschau]]* en hañv 1942, ur c'hard eus ar milion a yuzevien eus ar ghetto a oa bet deportet war-du Treblinka ha lazhadeget, ar yuzevien a chome a oa krog da sevel kreñvlec'hioù ha degaset o doa armoù ha danvez-tarzh er ghetto.

An emsavadeg a oa kroget d'an 19 a viz Ebrel pa voe nac'het gant ar ghetto kodianañ da benn polis an SS-Brigadeführer Jürgen Stroop. An Alaman evel respont a roas an urzh da zeviñ ar ghetto, bloc'had goude bloc'had. Echuet e oa kement-mañ d'ar 16 a viz Mae 1943.

## Levrlennadur
*  Borwicz, Michel (1966). *L'insurrection du ghetto de Varsovie*. Paris : Gallimard, 1973
Sicario (film, 2015)

***Sicario***, a c'hallfed treiñ en "muntrer", zo ur film polis avantur stadunanat eus 2015 sevenet gant Denis Villeneuve. Skrivet eo bet an istor gant Taylor Sheridan. E aktourien bennañ zo Emily Blunt, Benicio del Toro, Josh Brolin, ha Victor Garber. Ar film a ro tro da heuliañ daou ajant eus an FBI emezelet en ur skipailh stourm eus ar gouarnamant stadunanat evit tizhout unan eus pennoù ar kartell dramm mec'hikan. *Sicario* a oa bet kinniget evit ar Palme d'Or e-pad Gouel Canas 2015. Da zigentañ e oa bet bannet en un nebeud salioù er Stadoù-Unanet a-raok bezañ skignet dre ar bed-holl d'an 2 a viz Here 2015.

*Sicario* a zo bet burutellet mat a-fed filmañ, renerezh, ar sonerezh, ha labour an aktourien Blunt ha del Toro. Ar film a oa bet lakaet e anv evit ar priz Best Cinematography, Best Original Score, ha Best Sound Editing eveit 88 lid an Academy Awards, kement ha lakaet e anv teir gwech ar BAFTA evit ar Best Supporting Actor, Best Cinematography, ha Best Film Music. An arvesterien mec'hikan o deus burutellet an doare ma z' eo taolennet kêr Ciudad Juárez. Ur film a heuil a zo bet embannet, , hag embannet d'an 29 a viz Even 2018, Columbia Pictures o kemer plas Lionsgate evit e zasparzhañ.
## Aktourien

Emily Blunt avp 2014.jpg|Emily Blunt
Benicio Del Toro - Guardians of the Galaxy premiere - July 2014 (cropped).jpg|Benicio del Toro
Josh Brolin Berlin 2016.jpg|Josh Brolin
Crop of Jon Bernthal by Gage Skidmore 3.jpg|Jon Bernthal 
Daniel Kaluuya by Gage Skidmore.jpg|Daniel Kaluuya
JeffreyDonovanUSONov09.jpg|Jeffrey Donovan


## Liammoù diavaez
* Pennad kaoz diwar-benn Sicario war Radio Breizh
## Notennoù ha daveennoù
Elisabeth Christine von Braunschweig-Bevern

**Elisabeth Christine von Braunschweig-Wolfenbüttel-Bevern** (1715–1797) a oa rouanez Prusia ha pried d'ar roue Friedrich II Prusia.
Adolf III von der Mark

**Adolf III von der Mark** (1334 - 1394) a oa eskob Münster adal 1357 betek 1363, ha goude arc'heskob Köln adal 1363, ha neuze kont Kleve, evel Adolf Iañ adal 1368 betek e varv e 1394, ha kont Mark, war-lerc'h e vreur Engelbert III, evel Adolf III entre 1391 ha 1393.

E 1393 e roas kontelezh Mark d'e vab Dietrich IX.

## Dimeziñ ha bugale
Dimezet e oa da Margarethe von Berg ha bugale o doe: 
* Adolf II (1373 - 1448), kont Kleve
* Dietrich IX (1374 - 1398), kont Mark
* Gerhard († 1461), kont Mark adalek 1430
* Heinrich 
* Walter 
* Johann 
* Wilhelm 
* Margarethe (war-dro 1375 - 1411), dimezet e 1394 da Albrecht Iañ von Bayern-Holland (1336–1404)
* Mynta 
* Elisabeth (war-dro 1378 - 1439), dimezet div wech:
** e 1393 da Reinold von Valkenburg († 1396), 
** e 1401 da Stephan III von Bayern-Ingolstadt († 1413)
* Johanna, abadez Hörde († nach 1415)
* Engelberta († 1458), dimezet da Friedrich IV von Moers († 1448)
* Katharina († 1459)
* Irmgard
Dietrich IX

**Dietrich IX von der Mark** (1374 - 1398) a oa kont Mark adal 1393 betek 1398.

Eil mab ar c'hont Adolf III von der Mark ha Margarete von Jülich e oa. E dad a oa kont Kleve en 1368, ha d'e vab henañ e oa mennet da reiñ e gontelezh. Dietrich a voe roet dezhañ kontelezh Mark en 1393, pa oa bev e dad.

Pa gouezhas Dietrich IX er brezel en 1398, ez eas kontelezh Mark gant e vreur henañ Adolf. Evel-se e voe adunanet kontelezhioù Mark ha Kleve.
Suzanne Bianchetti

**Suzanne Bianchetti** (Pariz,  –  a oa un aktourez c'hall er sinema digomz.

E deroù ar bloavezhioù 1900 e c'hoarias Suzanne Bianchetti en he film kentañ, ha buan e voe unan eus aktourezed muiañ-karet ar C'hallaoued. Kounet eo hiziv evit he ferzh e *Napoléon vu par Abel Gance* (1927) ma c'hoarias Marie-Antoinette Bro-C'hall.
Labourat a reas gant an darn vuiañ eus pennoù ar sinema digomz, evel Antonin Artaud hag ar ganerez Damia.

## Filmlennadur darnel

;1917
* *La femme française pendant la guerre* (filmaozer : Alexandre Devarennes)
;1918
* *Riquette se marie* (A. Devarennes)
* *Riquette et le nouveau riche* (A. Devarennes)
;1919
* *Trois familles* (A. Devarennes)
* *Sa gosse* (Henri Desfontaines)
;1920
* *Flipotte* (Jacques de Baroncelli)
* *La marseillaise* (H. Desfontaines))
* *Agénor, chevalier sans peur* (Lucien Callamand, Floury)
;1921
* *Une brute* (Daniel Bompard)
* *Le rêve* (J. de Baroncelli)
* *Le père Goriot* (J. de Baroncelli)
* *Soirée de réveillon* (Pierre Colombier)
;1922
* *Les mystères de Paris* (Charles Burguet)
* *Jocelyn* (Léon Poirier)
;1923
* *L'affaire du courrier de Lyon* (L. Poirier)
* *La légende de sœur Béatrix* (J. de Baroncelli)
;1924
* *Violettes impériales* (Henry Roussel)
* *L'enfant des halles* (René Leprince)
* *La flambée des rêves* (J. de Baroncelli)
;1925
* *L'heureuse mort* (Serge Nadejdine)
* *Madame Sans-Gêne* (Léonce Perret)
* *La Brière* (L. Poirier)
* *Le nègre blanc* (S. Nadejdine, Nicolas Rimsky, Henry Wulschleger)
* *La ronde de nuit* (Marcel Silver)
* *Les aventures de Robert Macaire* (Jean Epstein)
;1927
* *Napoléon vu par Abel Gance* (Abel Gance)
* *Casanova* (Alexandre Volkoff)
* *Amours exotiques* (L. Poirier)
;1928
* *Verdun, visions d'histoire* (L. Poirier)
;1929
* *Embrassez-moi* (RobertPéguy, Max de Rieux)
* *Cagliostro* (Richard Oswald)
* *Les mufles* (R. Péguy)
* *L'éternelle idole* (Guido Brignone)
;1930
* *Princes de la cravache* (Marcel L. Wion)
;1931
* *Le roi de Paris* (Léo Mittler)
* *Verdun, souvenirs d'histoire* (L. Poirier)
;1932
* *La folle nuit* (Robert Bibal)
* *Violettes impériales* (H. Roussel)
;1935
* *Aux portes de Paris* (Charles Barrois, J. de Baroncelli)
* *Napoléon Bonaparte* (A. Gance)
;1936
* *L'appel du silence* (L. Poirier)

## ''Prix Suzanne-Bianchetti''
Pried e oa Suzanne Bianchetti d'an aktour hag istorour ar sinema René Jeanne (1887-1969). Pa varvas an aktourez e 1936 d'an oad a 47 vloaz e krouas René Jeanne ur Priz evit enoriñ an aktourezed yaouank.
Junie Astor (1912-1967) e voe al loreadez kentañ, e 1937, ha Camelia Jordana (*1992) a voe enoret e 2018.
D'ur gwaz e voe roet ar Priz e 1959 : da Roger Dumas (1932-2016), evit e berzh er film *Rue des Prairies* (1959).

## Liammoù diavaez
*  ''Internet Movie Database''

## Notennoù
Benicio del Toro

**Benicio Monserrate Rafael del Toro Sánchez**, ganet d'an 19 a viz C'hwevrer 1967, zo un aktour puertorikan. Enoret eo bet gant un Academy Award, ur BAFTA Award, ur Golden Globe Award hag ur Screen Actors Guild Award evit e roll ofiser polis dic'hoanaget met onest Javier Rodriguez er film *[[Traffic (film 2000)|Traffic]]* (2000). Labour Del Toro evel un ez-strizhkredener, Jack Jordan, en *[[21 Grams]]* (2003) gant Alejandro González Iñárritu a lakaas anezhañ da gaout e anv lakaet war ar renk evit un eil Academy Award evit priz ar Best Supporting Actor, met ivez evit un eil Screen Actors Guild Awards hag ur BAFTA Awards evit ar priz Best Actor in a Leading Role.

Brudet eo bet ivez evit e roll a Fred Fenster er film *[[The Usual Suspects]]* (1995), enoret eo bet gant e c'hentañ Independent Spirit Award; Benny Dalmau en *[[Basquiat (film)|Basquiat]]* (1996), ma voe enoret gant un eil Independent Spirit Award; Dr. Gonzo en *[[Fear and Loathing in Las Vegas (film)|Fear and Loathing in Las Vegas]]* (1998); Franky Four Fingers en *[[Snatch (film)|Snatch]]* (2000); an den vil enebour d'an haroz Jackie Boy e *[[Sin City (film)|Sin City]]* (2005); ar reveulzier Che Guevara er film *[[Che (2008 film)|Che]]* (2008), enoret e voe gant ur priz gwellañ aktour er Festival de Cannes met ivez e-pad ar Goya Awards. Brudet eo bet ivez dre e roll a Alejandro, un dudenn gevrinus, feuls hag a dremen e vuhez o tistrujañ ur c'hartel dramm er film *[[Sicario (film 2015)|Sicario]]* (2015), enoret eo bet lies del Toro gant ar film-se : gant ar Chicago Film Critics Association Award evel gwellañ aktour a eil, lakaet e anv evit un trede BAFTA Award.
## Buhez personel
D'an 11 a viz Ebrel 2011, degemenner del Toro a embanne e oa bet del Toro ha Kimberly Stewart (merc'h Rod Stewart) o c'hortoz o c'hentañ bugel, memes ma ne oant ket asambles en un doare ofisiel. Ur verc'h a zo ganet, anvet Delilah, d'an 21 a viz Ebrel 2011. Benniget eo bet e Puerto Rico.

D'ar 4 a viz Du 2011, e oa bet roet dezhañ ar vroadelezh spagnol, memes amzer evit e gamarad eus Puerto Rican Ricky Martin. Asantet e oa bet ar goulenn gant ar gouarnamant spagnol dre an donezonoù arzel hag ar fed e oa orinoù spagnol (familh en deus e Barcelona).

E miz Meurzh 2012, e oa enoret gant un titl a enor gant Skol-veur Puerto Rico dre e levezon war ar sinema, e-pad lid kant vloaz an aozadur.

## Filmlennadur
### Sinema

### Skinwel
Guy De Saint Cyr

**Guy De Saint Cyr**, ganet d'ar 15 a viz Ebrel 1958 e Berlin, zo un aktour alaman.

Gwelet e oa bet er film James Bond eus 1989, *[[Licence to Kill]]*, evel un den vil o labourat evit ar penn cartel Franz Sanchez, c'hoariet gant Robert Davi.

## Filmlennadur

## Notennoù ha daveennoù
Henri de La Tour d'Auvergne

**Henri de La Tour d'Auvergne** (Sedan,  — Salzbach, ), beskont Turenne, a oa ur jeneral gall er .

Brudet eo e berzh e Freuzadeg Pfalz, e 1674, hag e varv en emgann Salzbach e 1675.
Jansenouriezh

Ar **jansenouriezh** a oa ur gelennadurezh relijiel da gentañ, politikel ha filozofikel goude, a vleunias er  e Bro-C'hall dreist-holl, dirak emdroadurioù an Iliz katolik hag an hollveliouriezh c'hall.

Dont a ra hec'h anv eus hini Cornelius Jansen, eskob Ieper, a skrivas an *[[Augustinus]]*, embannet goude e varv e Leuven en 1640.
Emgann Seneffe

**Emgann Seneffe** a c'hoarvezas d'an 11 a viz Eost 1674 e Seneffe, ur gêriadenn e Belgia. Trec'h e voe arme c'hall ar priñs Condé war un arme izelvroat ha spagnol renet gant Willem III van Oranje.
Honor Harrington

**Honor Stephanie Alexander-Harrington** (ganet Honor Stephanie Harrington) zo un dudenn ijinet e 1992 gant ar skrivagner David Weber evel harozez an "Honorverse", ur bed ijinet en un heuliad romantoù skiant-faltazi milourel brudet hag a c'hoarvez etre 4003 ha 4025 goude Jezuz-Krist.

Harrington zo un ofiser er Royal Manticoran Navy (RMN), an egorlu brezel eus rouantelezh egorel Manticore, ur rouantelezh vihan met gant un nerzh brezel kreñv. Donezonet mat eo-hi evit ar strategizhoù, alies e teu a-benn da vont dreist skoilhoù ha da vezañ e-kreiz an emgannoù. Leal d'he dever ha mailh, enoret e vez alies hag uhelaet he renk, betek bezañ doujet gant an impalaerezhioù egorel, ha war an dro he devez muioc'h-mui a enebourien daonet. Mailh eo a-fed gourenerezh, ha gant sikour he aneval Nimitz e teu a-benn da wellaat he skiant a-fed kompren fromoù an dud tro-dro dezhi.
## Liammoù diavaez
* Listenn al lec'hioù en Honorverse
Kalvinouriezh

Ar **galvinouriezh** zo ur gelennadurezh savet gant an doueoniour gall Jehan Cauvin (1509-1564) er . Disteurel a rae aotrouniezh ar pab ha sevel a reas un doare nevez da ren an ilizoù kristen.

Joao calvino rj.jpg|Delwenn da *João Calvino* e Rio de Janeiro, Brazil
Feur-emglev Utrecht (1713)

**Arabat droukveskañ gant [[Unvaniezh Utrecht]], e 1579.*


**Feur-emglev Utrecht** (distaget /y.tʁɛɣt/) a zo, e gwirionez, daou feur-emglev sinet en Utrecht en Izelvroioù e 1713, hag a lakaas fin da Brezel Hêrezh Spagn. 
*An hini kentañ a voe sinet d'an 11 a viz Ebrel entre Rouantelezh Bro-C'hall ha Rouantelezh Breizh-Veur.
*An eil a voe sinet d'an 13 a viz Gouhere entre Rouantelezh Spagn ha hini Breizh-Veur.

## Brezel Hêrezh Spagn
**Gwelout ar pennad [[Brezel Hêrezh Spagn]]*.
Brezel Hêrezh Spagn, etre 1700 ha 1714, a savas goude marv Carlos II, roue Spagn, manet dibennhêr. Goude ar brezel e voe laket ur Bourbon da roue Spagn. Hennezh a oa ur mab-bihan d'ar roue gall Loeiz XIV, hag anvet e voe Felipe V; ha setu ganet tiegezh Bourboned Spagn, bepred o ren er vro hiriv.

## Kendalc'h Utrecht
Digoret e voe Kendalc'h Utrecht d'an 29 a viz Genver 1712.

## Danvez ar feur-emglev
### Kollet he renk gant Spagn
Spagn an hini a oa koll. Tennet e voe diganti e douaroù e pevar c'horn Europa: 
*en Italia, Dugelezh Milano ha Sikilia, roet da Dugelezh Savoia, 
*an Izelvroioù spagnol (Belgia hiriv), rouantelezh Naplez ha Sardigna roet da Aostria.
*ouzhpenn-se e kollas Gibraltar ha Minorqua, roet da Vreizh-Veur.
Le Livre de Poche

**Le Livre de Poche** zo un dastumad levrioù lennegel krouet d'an 9 a viz C'hwevrer 1953 gant Henri Filipacchi hag embannet gant ar Librairie générale française, ur skourr d'an ti-embann Hachette abaoe 1954.
Feur-emglev Aachen (1668)

**Feur-emglev Aachen** a zo ur feur-emglev sinet en Aachen en Alamagn e 1668 entre marquiz Croissy, Charles Colbert, evit ar roue gall Loeiz XIV, ha baron Bergheik, dileuriet gant markiz Castel Rodrigo, Francisco de Moura Cortereal, evit roue Spagn, Carlos II. Gantañ e voe lakaet fin da Brezel an Devolusion entre Gall ha Spagn.

## Koll ha gounit
Gantañ ivez e c'hallas Bro-C'hall teurel he c'hrabanoù war kontelezh Flandrez (ha kêrioù Lille, Armentières, Douai, Bergues). En eskemm e c'hallas Spagn kaout Franche-Comté en-dro, met ur pennad goude e voe adkemeret diganti.

En Izelvroioù ar Su e viras Bro-C'hall kreñvlec'hioù savet e-kerzh brezel Flandrez, da lavarout eo:
* e kontelezh Flandrez : 
** en kastellaniezh Brugge (*Franc de Bruges* e galleg), Bergues ha Furnes ;
** war-dro Gand, Courtrai ha Courtraisis — ha troiad Menin — hag ivez Audenarde ;
** en Flandrez walon, Lille ha pemp toleas Lille — Mélantois, Carembault, Pévèle, Ferrain ha Weppes — hag ivez Douai gant kreñvlec'h Scarpe ;
* e kontelezh Hainaut, kêrioù Ath ha Binche ;
* entre kontelezhioù Flandrez ha Hainaut, Tournai et son bailliage ;
* e kontelezh Namur, kreñvlec'h Charleroi ;
* Armentières.

En eskemm e taskoras Bro-C'hall da Spagn:
* kontelezh Bourgogn (dre vras Franche-Comté a-vremañ), met brasoc'h talvoudegezh he devoa abalamour d'ar c'hreñvlec'hioù a oa a-bouez e rouedad-difenn an Izelvroioù spagnol ha ma oa tostae an harzoù diouzh Pariz.

## Notennoù
Staten-Generaal van de Nederlanden

**Staten-Generaal van de Nederlanden**, *Stadoù an Izelvroioù*, a oa anv ar galloud-lezenniñ e Republik ar Seizh Izelvro Unanet adalek 1579 betek ar Reveulzi Vatav e 1795. 

Ar Stadoù a oa ur galloud-lezenniñ diazezet war kannaded eus pep hini eus ar seizh proviñs (Holland, Friz, Zeeland, Utrecht, Gelderland, Groningen, Overijssel), bodet da sevel ur politikerezh boutin evit aferioù an arme hag ar verdeadurezh, ar politikerezh diavaez hag an aferioù relijiel. 

## Pennad kar
* Broioù ar Jeneraliezh

## Levrlennadur
* Louis Prosper Gachard (1890), *Études et notices historiques concernant l'histoire des Pays-Bas*, Forgotten Books, 2018 
* H.G. Koenigsberger, *Monarchies, States Generals and Parliaments. The Netherlands in the fifteenth and sixteenth centuries*, Cambridge University Press, 2007
Feur-emglev Aachen

Meur a **feur-emglev Aachen** zo bet :

* Feur-emglev Aachen (1668) ;
* Feur-emglev Aachen (1748), goude Brezel Hêrezh Aostria ;
* Feur-emglev Aachen (1816) etre rouantelezh an Izelvroioù ha hini Prusia, diwar-benn an harzoù etrezo o-div  ha savidigezh Moresnet a oa neptu;  
* Feur-emglev Aachen (2019) entre Alamagn ha Bro-C'hall.
Emgann Tassafaronga

**Emgann Tassafaronga** (**Battle of Tassafaronga** e saozneg, hag ivez, met raloc'h **the Fourth Battle of Savo Island**, pe evit Japaniz **Emgann Lunga Point**, *ルンガ沖夜戦*), a voe un emgann war vor diouzh noz a oa c'hoarvezet d'an 30 a viz Du 1942. Ur c'hrogad a oa bet etre an United States Navy ha Morlu Impalaeriezh Japan e-pad Kampagn Guadalcanal. 

C'hoarvezet e oa an emgann en Ironbottom Sound, nepell diouzh zonenn Tassafaronga war enez Guadalcanal. Ur c'holl strategel e oa bet evit Stadoù-Unanet Amerika met en desped da-se an emgann na voe ket unan pouezus evit Kampagn Guadalcanal. Ar Japaniz ne oant ket deuet a-benn da dennañ gounid eus an trec'h evit pourveziñ o soudarded war an enezenn, pe sikour anezho da adkemer an enezenn da vat digant ar Gevredidi. 

## An emgann
Herbert Brown, ur martolod war vourzh an USS New Orleans en devoa skrivet ar pezh en doa gwelet:*Ezhomm em boa gwelet. Baleet em eus a-hed an douribell daou didrouz hag harzet on bet gant ur boue ledet eus kostez ar vag betek an dourribell. Dre c'hras Doue e oa aze, ur abzenn ouzhpenn hag e vijen kouezhet ar penn da gentañ en dour du thirty dek metrad dindan. Beg ar vag a oa da get. Ur pevar metrad bennak hag an dourribell unan gant tri c'hanol 8 meudad a oa aet da get. 1800 tonenn eus ar vag a oa aet kuit. Oh ma Doue, an holl baotred anezho a oant bet er c'hamp gourdoniñ ganto –kuit an holl anehzo*
Brezel an Devolusion

**Brezel an Devolusion** pe **Brezel an Dereadur** (24 a viz Mae 1667 - 4 a viz Mae 1668) zo ur brezel entre ar rouantelezh c'hall dindan Loeiz XIV ha Spagn dindan Carlos II. Echuiñ a eure gant Feur-emglev Aachen.

## Abegoù ar brezel

Pa varvas Felipe IV, roue Spagn, d'ar 17 a viz Gwengolo 1665, e laoskas e rouantelezh gant e vab nemetañ, Carlos II, ur skribiton pevar bloaz, ma soñje an holl edo o vont da vervel prestik. Neuze e vije ezhomm da c'houzout piv ac'h aje da roue. Se zo kaoz e voe graet emglev, e kuzh, e miz Genver 1668 e Vienna, gant deuñvien ar roue kozh : an impalaer Leopold Iañ  an Impalaeriezh Santel, a oa dimezet da Marc'harid Tereza Aostria (1651-1673), ha Loeiz XIV.

Abaoe 1660 e oa dimezet ar roue gall da Maria Tereza Spagn (1638-1683), merc'h henañ roue Spagn. En anv e bried spagnol e c'houlennas kaout meur a broviñs spagnol. Koulskoude, pa oa dimezet Maria Tereza, he devoa dilezet he gwirioù, hervez ma oa skrivet splann en he c'hontrad-eured, ha disklêriet e feur-emglev ar Pireneoù e 1659.

Ar Merour-Meur Johan de Witt a glaskas mirout ouzh ar brezel oc'h ober da  Loeiz XIV ober emglev ha dilezel gwirioù e bried war rouantelezh Spagn en eskemm ouzh  dugelezh  Luksembourg, Cambrai, Douai, Aire, Saint-Omer, Bergues ha Furnes. Ne fellas ket d'ar roue gall ha brezel a voe en 1667.

## Notennoù
Kastellaniezh Brugge

**Kastellaniezh Brugge** pe **Brugse Vrije** (*the Franc of Bruges* e saozneg, *Franc de Bruges* e galleg) a oa brasañ kastellaniezh kontelezh Flandrez, anezhi an douaroù en-dro da gêr Vrugge, war lez Mor an Hanternoz, etre ar Westerschelde hag ar stêr IJzer.

E 1127 e voe dispartiet kêr Vrugge diouzh ar gastellaniezh, ha lezennoù disheñvel o devoa.

Ur vro binvidik al labour-douar enni e oa, hag ur burgrav a oa en he fenn, o chom e kêr Vrugge, er *Burg*. Brugse Vrije a oa unan eus Pevar Ezel Flandrez abaoe ar  gant an teir c'hêr vras, Brugge, Gent hag Ieper, ha perzh a gemere e Stadoù Flandrez.

## An aozadur
Strizh-mor Torres

**Strizh-mor Torres** zo ur strizh-mor etre Aostralia hag enez Ginea Nevez. En em astenn a ra a-hed 150 km pe war-dro, el lec'h strishañ. Er su dezhañ emañ ledenez Kab York, beg norshañ Aostralia. En norzh d'ar strizh-mor emañ Papoua Ginea-Nevez. Er gornaoueg d'ar strizh-mor emañ Mor Arafura hag er reter ar Mor Kouralek. 

Anvet eo bet diwar anv ar moraer galizat Luís Vaz de Torres, a ergerzhas an trowardroioù en anv roue Spagn e 1606. 

Ur bern inizi zo er strizh-mor, anvet Inizi Strizh-mor Torres. Diwar an 274 anezho ez eus 17 a zo tud o chom enno bremañ.
Shama Milán

**Shama Milán** zo un *tresero* kuban. Hiriv emañ o chom e Suis.

## Liammoù diavaez
* Besame mucho
* O seniñ gant Pancho Amat ha Carlos Embale
David Weber

**David Mark Weber** ganet d'ar 24 a viz Here 1952, zo ur skrivagner skiant-faltazi ha moliac'h stadunanat. Skrivet en deus un toullad romantoù, danevelloù hag heuliadoù romantoù skiant-faltazi ha moliac'h. E labour brudetañ eo an heuliad romantoù skiant-faltazi milourel Honor Harrington (honoverse). 

E gentañ romant, hag a oa bet savet gant sikour Steve White, a oa bet lakaet e gwerzh e 1989 gant an embanner Baen books. Baen a zo chomet embanner skridoù David Weber abaoe.
### Honorverse
Istorioù hag a c'hoarvez e bed ijinet an Honorverse, diazezet war an heuliad *[[Honor Harrington]]*.
#### Heuliad ''[[Honor Harrington]]''
An heuliad romantoù-se a ro tro da heuliañ avanturioù Honor Harrington, un ofiserez yaouank eus ar Royal Manticoran Navy ha penaos e teu a-benn da vont war-raok a-fed renkoù. A-hed an heuliad e teu a-benn da vont dreist skoilhoù lies met dre he nerzh kalon e teu a-benn da chom leal d'ar rouanez ha d'ar rouantelezh. 
# *[[On Basilisk Station]]* (Ebrel 1993) 
# *[[The Honor of the Queen]]* (Even 1993) 
# *[[The Short Victorious War]]* (Ebrel 1994) 
# *[[Field of Dishonor]]* (Here 1994) 
# *[[Flag in Exile]]* (Gwengolo 1995) 
# *[[Honor Among Enemies]]* (C'hwevrer 1996) 
# *[[In Enemy Hands (romant)|In Enemy Hands]]* (Gouhere 1997) 
# *[[Echoes of Honor]]* (Here 1998) 
# *[[Ashes of Victory]]* (Meurzh 2000) 
# *[[War of Honor]]* (Here 2002) 
# *[[At All Costs]]* (Du 2005) 
# *[[Mission of Honor]]* (Even 2010) 
# *[[A Rising Thunder]]* (Meurzh 6, 2012) 
# *[[Uncompromising Honor]]* (Here 2, 2018)
Emgann Azincourt

**Emgann Azincourt** zo un emgann a c'hoarvezas e Bro-C'hall, d'ar 25 a viz Here 1415, etre arme ar roue gall ha hini Herri V, roue Bro-Saoz, ma voe trec'h ar Saozon.
Gladiator (film, 2000)

***Gladiator*** zo ur film doare drama istorel stadunanat-saoz embannet e 2000. Sevenet eo bet gant Ridley Scott diwar un istor skrivet gant David Franzoni, John Logan, ha William Nicholson. Embannet ha produet eo bet asambles gant DreamWorks Pictures hag Universal Pictures.

An aktourien eo Russell Crowe, Joaquin Phoenix, Connie Nielsen, Ralf Möller, Oliver Reed (e roll ziwezhañ), Djimon Hounsou, Derek Jacobi, John Shrapnel ha Richard Harris. Crowe a c'hoari ar jeneral spagnol-roman Maximus Decimus Meridius, a zo trubardet gant Commodus, mab an impalaer roman Marcus Aurelius, ur wech lazhet e dad evit kemer e blas. Ar jeneral, a zo sañset bezañ bet lazhet, a zeu da vezañ ur sklav ha dre-se ur gladiatour, hag a glask kaout e zial evit muntr e familh.