open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
The Hunger Games (film)

**The Hunger Games** a zo ur film skiant-faltazi stadunanat sevenet gant Gary Ross, an hini kentañ eus tetralogiezh The Hunger Games. E 2012 eo deuet er-maez. Diazezet eo war ar romant The Hunger Games skrivet gant Suzanne Collins.

## Senario

Katniss Everdeen, ur grennardez 16 vloaz anezhi, a zo o chom e SUA an dazont, deuet da vezañ Panem. Goude ur pennad bec'h ha distruj ez eus bet savet ur gouarnamant Capitol e anv. Gwask a zo lakaet war 12 distrig Panem gant ar gouarnamant-se. Goude emsav tud an 13vet distrig hag a zo bet distrujet penn-da-benn ez eus bet krouet c'hoarioù skinwel, Hunger Games o anv. E pep distrig e tibaber ur paotr hag ur plac'h hag a gemero perzh er c'hoari. Ar 24 c'hrennard dibabet a rank en em gannañ, hag er fin ne chom nemet unan anezho. Da-geñver ar 74vet Hunger Games ez eo Primrose (12 vloaz), ha hi c'hoar vihan Katniss, hag a zo dibabet en 12vet distrig. Katniss a gemer he flas evit ma chomfe bev he c'hoar vihan.

## Sonerezh
Ur bladenn he zitl *Songs from District 12 & Beyond* a zo, hag ivez sonerezh savet gant T. Bone Burnett ha James Newton Howard hag a glever er film. An ton *Rue's Lullaby* a zo kanet gant Jennifer Lawrence.

# *Safe & Sound* (feat. The Civil Wars) – Taylor Swift
# *Eyes Wide Open* – Taylor Swift
# *Abraham’s Daughter* – Arcade Fire
# *The Ruler & The Killer* – Kid Cudi
# *Run Daddy Run* (feat. Pistol Annies) – Miranda Lambert
# *Kingdom Come* – The Civil Wars
# *One Engine* – The Decemberists
# *Take The Heartland* – Glen Hansard
# *Lover Is Childlike* – The Low Anthem
# *Dark Days* – Punch Brothers
# *Tomorrow Will Be Kinder* – The Secret Sisters
# *Just a Game* – Birdy
# *Oh Come & Sing* – Ella Mae Bowen
# *Rules* – Jayme Dee
# *Reaping Day* – Carolina Chocolate Drops
# *Give Me Something I’ll Remember* – Neko Case
# *VideoSafe & Sound* (Bonus Video) – Taylor Swift

## Filmañ
* Meneget eo anv ar sevener Steven Soderbergh e-touez izili ar skipailh filmañ, evel rener an eil skipailh.

## Degemer
Dre vras eo bet degemeret mat *The Hunger Games* gant ar vurutellerien. Er broioù saoznek eo bet dielfennet an traoù gant skipailh Rotten Tomatoes gant an disoc'h 86% a alioù mat, diwar 214 evezhiadenn hag ur geidenn a 7.3/10. Gant al lec'hienn Metacritic ez eo 68/100 an disoc'h, diwar 43 evezhiadenn. Degemeret mat eo bet ivez er C'hwec'hkorn : gant Allociné e kaver an notenn 3.6/5 diwar 16 evezhiadenn. 3.9/5 eo an notenn roet gant an arvesterien.

## Box-office
Berzh en deus graet ar film : $ 384 339 165 er bed a-bezh ($ 269 339 165 e SUA hag e Kanada).

E SUA e voe dastumet $ 152,5 milion a c'hounid goude dibenn-sizhun kentañ ar skignañ. Evel-se e teuas da vezañ an trede film a voe graet ar muiañ a c'hounid gantañ e SUA. Dindan 10 devezh e oa bet dastumet $ 250 milion a c'hounid.

## Heuliad
En holl ez eus pevar film anezhañ. Deuet eo er-maez The Hunger Games: Catching Fire, an eil film, e miz Du 2013. The Hunger Games: Mockingjay – Part 1 e 2014 ha The Hunger Games: Mockingjay – Part 2 e 2015 a echu an heuliad. Gant ur filmaozer all anvet Francis Lawrence eo sevenet an tri diwezhañ.

## Notennoù
Charlotte von Sachsen-Hildburghausen

*Katharina Charlotte Georgine Friederike Sophie Therese von Sachsen-Hildburghausen*, anavezetoc'h evel **Charlotte von Sachsen-Hildburghausen** (1787-1847), a voe priñsez Württemberg. 

Merc'h e oa da Friedrich von Sachsen-Hildburghausen , dug Sachsen-Altenburg, ha d'e bried Charlotte Georgine Luise von Mecklenburg-Strelitz.

## Dimeziñ ha bugale
Dimeziñ a eure d'an dug Paul von Württemberg ha pemp bugel o doe:
* Charlotte (1807–1873)
**dimezet e 1824 da Vic'hail Pavlovitch (1798–1849)
* Friedrich (1808–1870) 
** dimezet e 1845 da Katharina von Württemberg (1821–1898), merc'h da Roue Württemberg; 
* Karl (1809–1810)
* Pauline (1810–1856) 
** dimezet e 1829 d'an dug Wilhelm von Nassau (1792–1839)
* August (1813–1885)
Chabous a veze etre an daou bried, ha dilezet e voe Charlotte gant he gwaz. 

## Levrlennadur
* Heinrich Ferdinand Schoeppl: *Die Herzoge von Sachsen-Altenburg.* Bozen 1917, Neudruck, Altenburg 1992.
* Dr. Rudolf Armin Human: *Chronik der Stadt Hildburghausen. 1886.* Hildburghausen 1886, Neudruck, Kessinger Publishing, 2010, ISBN 1168163331.
Senegal (disheñvelout)

**Senegal** zo un anv-lec'h en Afrika, hag anv meur a dra:

## Douaroniezh
*ar Stêr Senegal, hag a red etre stadoù Maouritania ha Senegal
*Senegal, ur vro hag ur republik, Dakar he c'hêr-benn.

## Loened
*diredig Senegal
*galago Senegal
*bourlagad Senegal
Maserati

**Maserati** zo ur saver kirri sportel ha redadeg krouet gant ar breudeur Maserati e 1914, a zo dezhañ evel logo un trident awenet gant feunteun Neptunus e Bologna.

## Liammoù diavaez

* Lec’hienn ofisiel
Aristides Pereira

**Aristides Maria Pereira** (17 a viz Du 1923 - 22 a viz Gwengolo 2011) a oa ur politikour eus ar C'hab Glas, bet prezidant kentañ ar vro goude an dizalc'hiezh.

Ganet e voe en enez Boa Vista pa oa c'hoazh an enezeg un drevadenn da Bortugal. Emezelañ a reas er PAIGC ha labourat evit dieubidigezh e vro. D'ar 5 a viz Gouere 1975 e teuas da vezañ prezidant ar Stad nevez dizalc'h. Raktreset en doa, asambles gant prezidant Ginea-Bissau Luís Cabral, unaniñ an div vro bortugalek-se. Met goude an taol-Stad a zistroadas Cabral e 1980 e waskas e eneberien bolitikel ha krouiñ ar PAICV, strollad nemetañ er C'hab Glas betek 1990. Pereira a gollas an dilennadeg liesstrolladek kentañ aozet er vro e 1991 a-enep António Mascarenhas Monteiro. Mervel a reas e Coimbra (Portugal).
António Mascarenhas Monteiro

**António Mascarenhas Monteiro** (ganet d'ar 16 a viz C'hwevrer 1944 e Santa Catarina) zo ur politikour eus ar C'hab Glas, bet prezidant ar vro.

Trec'h e voe en dilennadeg liesstrolladek kentañ aozet er C'hab Glas e 1991. Addilennet e voe e 1996 ha dre ma oa bet prezidant dre ziv wech ne lakaas ket e anv en dilennadeg 2001.
Banniel ar C'hab Glas

**Banniel ar C'hab Glas** eo banniel broadel ar C'hab Glas abaoe an 22 a viz Gwengolo 1992.

Glas eo gant teir bandenn a-blaen gwenn-ruz-gwenn dindan linenn greiz ar banniel. Dek steredenn velen a ya d'ober ur c'helc'h en tu kleiz. Arouez ar Meurvor Atlantel hag an oabl eo ar glas, hini ar peoc'h eo ar gwenn ha hini ar striv eo ar ruz. Al linenn graet gant ar gwenn hag ar ruz a ziskouez hent ar sevel bro. Ar stered eo arouez dek enez pennañ ar vro.

## Banniel kent

Banniel ar Stad etre 1975 ha 1992, savet diwar hini ar PAIGC
Dilennadeg prezidant ar Republik c'hall

Gant **dilennadeg [[prezidant ar Republik C'hall]] ** e vez dibabet an den a vo anvet da brezidant ar Republik C'hall e-pad pemp bloaz. Seizh vloaz e pade ar garg a-raok ar bloaz 2000.

## Istor
Ar prezidant kentañ e oa Louis-Napoléon Bonaparte e miz Kerzu 1848 ; adalek miz Kerzu 1852 e voe "Impalaer ar C'hallaoued" gant an anv "Napoleon III".

## [[Trede Republik c'hall]]
Dilennet e veze ar prezidant gant ar muiañ-niver er Parlamant.
* 1873 : Patrice de Mac Mahon (65 bloaz)
* 1879 : Jules Grévy (72 vloaz)
* 1885 : Jules Grévy (78 vloaz)
* 1887 : Sadi Carnot (50 vloaz)
* 1894 : Jean Casimir-Perier (47 vloaz)
* 1895 : Félix Faure (54 bloaz)
* 1899 : Émile Loubet (61 bloaz)
* 1906 : Armand Fallières (65 bloaz)
* 1913 : Raymond Poincaré (53 bloaz)
* Genver 1920 : Paul Deschanel (65 bloaz)
* Gwengolo 1920 : Alexandre Millerand (51 bloaz)
* 1924 : Gaston Doumergue (61 bloaz)
* 1931 : Paul Doumer (74 vloaz)
* 1932 : Albert Lebrun (61 bloaz)
* 1939 : Albert Lebrun (68 vloaz)
## [[Pevare Republik c'hall]]
Dilennet e veze ar prezidant gant ar muiañ-niver er Parlamant.
* 1947 : Vincent Auriol (63 bloaz)
* 1953 : René Coty (71 vloaz)
## [[Pempvet Republik c'hall]]
E 1958 e oa bet dilennet ar prezidant gant ar muiañ-niver en ur bodad dilenn.
* 1958 : Charles de Gaulle (68 vloaz)
Goude 1962 e vez dilennet ar prezidant gant muiañ-niver an holl voterien.
* 1965 : Charles de Gaulle (75 vloaz) ; François Mitterrand a oa chomet e-tal dezhañ goude an dro gentañ.
* 1969 : Georges Pompidou (58 vloaz) ; Alain Poher a oa chomet e-tal dezhañ.
* 1974 : Valéry Giscard d'Estaing (48 vloaz) ; F. Mitterrand a oa chomet e-tal dezhañ.
* 1981 : François Mitterrand (65 bloaz) ; V. Giscard d'Estaing a oa chomet e-tal dezhañ.
* 1988 : François Mitterrand (72 vloaz) ; Jacques Chirac a oa chomet e-tal dezhañ.
* 1995 : Jacques Chirac (63 bloaz) ; Lionel Jospin a oa chomet e-tal dezhañ.
* 2002 : Jacques Chirac (70 vloaz) ; Jean-Marie Le Pen a oa chomet e-tal dezhañ.
* 2007 : Nicolas Sarkozy (52 vloaz) ; Ségolène Royal a oa chomet e-tal dezhañ.
* 2012 : François Hollande (58 vloaz) ; N. Sarkozy a oa chomet e-tal dezhañ.
* 2017 : Emmanuel Macron (39 bloaz) ; Marine Le Pen a oa chomet e-tal dezhañ.
* 2022 : Emmanuel Macron (44 bloaz)  ; Marine Le Pen a oa chomet e-tal dezhañ.
Brava (enezenn)

**Brava** zo un enezenn eus ar C'hab Glas, er c'hornôg da Fogo, er Meurvor Atlantel.

War-dro 6 000 annezad zo enni ha 64 km² eo he gorread. Nova Sintra eo ar gêr bennañ hag ur gumun hepken zo enni. Dizoloet e voe e 1462 gant Portugiz ha trevadennet er bloavezhioù 1540. Kreskiñ a reas ar boblañs enni goude dislonkadenn ar menez-tan Pico de Fogo, en enez amezek, e 1675.
Priz Bras kirri Monako 2012

**[[Priz Bras kirri Monaco]] [[2012]]** (*Formula 1 Grand Prix de Monaco 2012*), redet d'ar 27 a viz Mae 2012 war troiad Monaco zo 864 redadeg kevezadeg bed Formulenn 1. An eizhvet hag hanter kant kevezadenn Priz Bras Monaco o kontañ evit kevezadeg bed ar Formulenn 1 hag ar c'hwec'hvet redadeg kevezadeg 2012 eo.

## A-raok ar Priz Bras
## Esaeoù dieub
### Abadenn gentañ Gwener

### Eil abadenn Gwener

### Trede abadenn Sadorn

## Abadenn ditriñ
### Disoc'hoù an titriñ
### Kael zisparti

* Michael Schumacher, en deus graet amzer gwellañ an abadenn ditriñ, a zo bet kastizet eus 5 plas war ar gael peogwir e oa kaoz ur gwallzarvoud gant Bruno Senna e Priz Bras Bro-Spagn. Kregiñ a ra ar redadeg 6 war ar gael.
* Pastor Maldonado, en deus graet navet amzer an abadenn ditriñ, a zo bet kastizet eus 10 plas war ar gael peogwir e oa kaoz ur gwallzarvoud e-pad an trede abadenn esaeoù dieub. Kregiñ a ra ar redadeg 19 war ar gael.
* Sergio Pérez, n'en deus graet amzer ebet e-pad an abadenn ditriñ, a dap un dirojañs hag a c'hall kemer perzh d'ar redadeg. Kregiñ a ra diwezhañ war ar gael.

## Redadeg
### Darvoudoù
### Renkadur ar redadeg

### Plas pol ha tro wellañ
* Plas pol : 
* Tro gwellañ :

### Troioù er penn
*

## Renkadur goude ar redadeg

## Stadegoù
Priz Bras Monaco 2012 a zo :
* 10 plas pol Mark Webber.

## Notennoù ha daveoù

## Da welout
Sachsen-Hildburghausen

Dugelezh **Sachsen-Hildburghausen** zo un dugelezh alaman hag a badas 146 vloaz, etre 1680 ha 1826. C'hoarvezout a reas eus rannidigezh Dugelezh Sachsen-Gotha gant an dug etre e vibien.

Da gentañ ne oa nemet ur briñselezh, krouet en 1680, evit Ernst (1655-1715), c'hwechvet mab Ernst Iañ Sachsen-Gotha (1601-1675). Goude e teuas da vezaén dugelezh.

Monumantoù a voe savet e Hildburghausen, ha dreist-holl ur palez a veze graet « Versailhez Sachsen » anezhañ. Goude 1918 e teuas da vout kazarn, distrujet e voe gant ur vombezadeg en 1945.

E 1825, pan eas da hesk tiegezh Sachsen-Gotha-Altenburg, e voe adkrouet dugelezh Sachsen-Altenburg gant Friedrich Iañ (1763-1834) ha kemeret an titl gantañ, hag en eskemm e laoskas e zugelezh kozh gant gant Bernard II von Sachsen-Meiningen. Neuze e voe unanaet an div stad Sachsen-Hildburghausen ha Sachsen-Meiningen ha Bernard II a gemeras an anv a zug Sachsen-Meiningen-Hildburghausen.

Ur stad dieub e voe en 1918, aa-raok bout enteuzet en 1920 e Land Thuringen.

Klotañ a ra gant Landkreis Hildburghausen hiziv.

## Priñsed ha duged

* 1680–1715 Ernst (1655–1715)
* 1715–1724 Ernst Friedrich Iañ (1681–1724)
* 1724–1745 Ernst Friedrich II (1707–1745), adal 1724 betek 1728 dindan gwarez e vamm Sophia Albertine von Erbach
* 1745–1780 Ernst Friedrich III Carl (1727–1780), adal 1745 betek 1748 dindan gwarez e vamm Caroline von Erbach-Fürstenau
* 1780–1826 Friedrich (1763–1834), seit 1826 dug Sachsen-Altenburg; adal 1780 betek 1787 dindan e eontr Joseph Friedrich
### Tud all
* Sophia Henriette von Waldeck (1662–1702), dugez Sachsen-Hildburghausen
* Eugen von Sachsen-Hildburghausen (1730–1795), priñs Sachsen-Hildburghausen
* Ludwig Friedrich von Sachsen-Hildburghausen (1710–1759), priñs Sachsen-Hildburghausen
* Joseph Friedrich von Sachsen-Hildburghausen (1702–1787), priñs Sachsen-Hildburghausen
* Christiane Sophie Charlotte von Brandenburg-Kulmbach (1733–1757), dugez Sachsen-Hildburghausen
* Ernestine Auguste Sophie von Sachsen-Weimar-Eisenach (1740–1786), dugez Sachsen-Hildburghausen
* Charlotte Georgine Luise von Mecklenburg-Strelitz (1769–1818), dugez Sachsen-Hildburghausen
* Charlotte von Sachsen-Hildburghausen (1787–1847), deuet da vout priñsez Württemberg dre zimeziñ, seitdem “Prinzessin Paul von Württemberg” genannt
* Therese von Sachsen-Hildburghausen (1792–1854), deuet da vout Rouanez Bavaria, (Namensgeberin der Theresienwiese in München)
* Luise von Sachsen-Hildburghausen (1794–1825), deuet da vout dugez Nassau dre zimeziñ,
Sachsen-Gotha

Dugelezh **Sachsen-Gotha **, zo un dugelezh alaman hag a badas 40 vloaz, etre 1640 ha 1680. E 1680 e voe rannet etre seizh mab an Dug Ernst :

# Friedrich Iañ (1646–1691) Sachsen-Gotha-Altenburg
# Albrecht (1648–1699) Sachsen-Coburg
# Bernhard Iañ (1649–1706) Sachsen-Meiningen
# Heinrich (1650–1710) Sachsen-Römhild
# Christian (1653–1707) Sachsen-Eisenberg
# Ernst (1655–1715) Sachsen-Hildburghausen
# Johann Ernst (1658–1729) Sachsen-Saalfeld.
Stirling Moss

**Stirling Moss** (bet ganet d'ar 17 a viz Gwengolo 1929 e Londrez) a zo un ez-blenier kirri a rede e Formulenn 1 etre 1951 ha 1962. Gwelet eo evel unan eus ar re gentañ en e sport daoust ma n'en deus gounezet titl ebet, o vezañ lesanvet "ar c'hampion digurunenn" gant e 16 trec'h. Redet en deus ivez e kevezadeg bed ar kirri Sport, o c'hounit un trec'h eus ar c'haerañ e-pad ar Mille Miglia 1955. Redet en deus ivez e ralli.

## E red-micher
### Ar Formulenn 1
#### Disoc'hoù e kevezadeg bed ar Formulenn 1
* 11 bloavezh.
* 66 disparti.
* 16 trec'h.
* 24 podium.
* 16 plas pol.
* 20 tro wellañ
* 186,5 poent
* Beskampion 1955, 1956, 1957 et 1958. 

#### Trec'hioù e kevezadeg bed ar Formulenn 1

### Ar c'hirri Sport
#### Trec'hioù e kevezadeg bed ar kirri Sport

## Liammoù diavez
North Eastern (Kenya)

**North Eastern** zo ur proviñs eus Kenya, e reter ar vro. Harzoù en deus gant Etiopia en norzh ha gant Somalia er reter.

## Daveenn
Nyanza (Kenya)

**Nyanza** zo ur proviñs eus Kenya, e kornôg ar vro, war ribl lenn Victoria. Harzoù en deus gant Tanzania.

## Daveenn
Rift Valley (Kenya)

**Rift Valley** zo ur proviñs eus Kenya, e kornôg ar vro. Harzoù en deus gant Etiopia, Soudan ar Su, Ouganda ha Tanzania. E norzh ar proviñs emañ tric'horn Ilemi, un tiriad goulennet e berc'henniezh koulz gant Kenya ha gant Soudan ar Su.

## Daveenn
Nyeri

**Nyeri** zo ur gêr eus Kenya, pennlec'h proviñs Central. Emañ e kreiz ar vro, 150 km e norzh Nairobi.

Savet e voe e miz Kerzu 1902 gant Saozon. Nebeut war-lerc'h e voe deaschet di trevadennerien eus Europa hag India. E Nyeri emañ bez Robert Baden-Powell, krouer emsav ar skouted. War-dro 120 000 annezad a oa enni e 2009.
Garissa

**Garissa** zo ur gêr eus Kenya, e reter ar vro. Pennlec'h proviñs North Eastern eo.

Somalied eo an darn vrasañ eus annezidi kêr (war-dro 65 000 e 1999).
Embu (Kenya)

**Embu** zo ur gêr eus Kenya, 120 km e biz Nairobi. Pennlec'h proviñs Eastern eo.

Savet e voe war tor gevred menez Kenya e 1906 gant trevadennerien saoz. E 1999 e oa war-dro 40 000 annezad enni.
Kisumu

**Kisumu** eo trede kêr vrasañ Kenya, goude Nairobi ha Mombasa. Pennlec'h proviñs Nyanza eo, war ribl lenn Victoria.

Savet e voe e 1901 gant Saozon (en anv Port Florence) evit bezañ un arsav en hent-houarn a gase eus Mombasa da Ouganda hag ivez ur porzh war lenn Victoria. War-dro 355 000 annezad a oa enni e 1999.
Loeiz Bro-C'hall (1661-1711)

**Loeiz Bro-C'hall** (1661-1711), Daofin Bro-C'hall, a oa mab da Loeiz XIV ha da Maria Tereza Spagn.

## Dimeziñ
Dimezet e voe da Maria Anna Victoria Bavaria, a varvas da 30 vloaz. 

## E vugale

* Loeiz, dug Bourgogn (1682-1712), a zimezas en 1697 d'e geniterv Marie-Adélaïde de Savoie (1685-1712) , hag a oa tad ar roue Loeiz XV ;
* Fulup, dug Anjev (1683-1746), roue Spagn en 1700, a zimezas div wech
** en 1701 d'e geniterv Marie-Louise-Gabrielle de Savoie (1688-1714), c'hoar da bried e vreur henañ, 
** hag en 1714 da Elisabetta Farnese (1692-1766);
* Charles, duc de Berry (1686-1714), a zimezas en 1710 d'e geniterv Marie-Louise-Élisabeth d’Orléans (1695-1719).

## E varv
Mervel a reas e 1711, da 50 vloaz, pevar bloaz a-raok e dad, ar roue Loeiz XIV, e 1715. Panevet-se e vije bet anvet da roue.
Nakuru

**Nakuru** eo pevare kêr vrasañ Kenya, pennlec'h proviñs Rift Valley.

Emañ 1850 m a-us live ar mor ha war-dro 300 000 annezad zo enni.
Victoria von Sachsen-Coburg-Gotha

*  

**Victoria von Sachsen-Coburg-Gotha**, anavezet ivez evel *Victoria, Princess Royal* e saozneg, ganet e 1840 ha martvet e 1901, a oa ur briñsez saoz, merc'h d'ar Rouanez Victoria (1819-1901), rouanez Bro-Saoz, ha d'e bried Albert von Sachsen-Coburg-Gotha (1819-1861). Dont a reas da vout Impalaerez Alamagn dre zimeziñ.

## Dimeziñ ha bugale
Dimeziñ a reas e Genver 1858 e Londrez da Friedrich III Alamagn . 

Eizh bugel o doe Friedrich ha Victoria, daou anezho a varvas a-raok o c'hrennoad:
* Gwilherm II Alamagn (1859-1941), roue Prusia hag Impalaer Alamagn, a zimezas d'ar briñsez Auguste Viktoria von Schleswig-Holstein-Sonderburg-Augustenburg (1858-1921), a-raok addimeziñ d'ar briñsez Hermine Hermine Reuß (1887-1947) ;
* Charlotte von Preußen (1860-1919), priñsez a Brusia hag Alamagn, a zimezas d'an dug Bernhard III von Sachsen-Meiningen (1851-1928) ;
* Heinrich von Preußen (1862-1929), priñs a Brusia hag Alamagn hag a zimezas da Irene von Hessen-Darmstadt (1866-1953);
* *Sigismond von Preußen* (1864-1866), priñs a Brusia, marvet da 2 vloaz ;
* Viktoria von Preußen (1866-1929), priñsez a Brusia hag Alamagn, a zimezas da gentañ d'ar priñs Adolf von Schaumburg-Lippe (1859-1917),  a-raok addimeziñ d'ar repuad rus gwenn Aleksandr Zoubkoff (1901-1936) ;
* *Waldemar von Preußen* (1868-1879), priñs a Brusia hag Alamagn, marvet da 11 vloaz ;
* Sophie von Preußen (1870-1932), priñsez a Brusia hag Alamagn, a zimezas da Konstantin Iañ (Gres) (1868-1923) roue an Hellened ; 
* Margarethe von Preußen (1872-1954), priñsez a Brusia hag Alamagn, a zimezas d'al landgrav Friedrich Karl von Hessen-Kassel (1868-1940), hag a voe roue Finland e-pad bloaz e 1918.
Victoria Kaiulani

**Victoria Kaʻiulani Kalaninuiahilapalapa Kawekiu i Lunalilo Cleghorn** (1875–1899), pe **Kaiulani**, a oa ur briñsez eus an Inizi Hawaii en amzer ma oa Rouantelezh Hawaiʻi dindan ar rouanez Liliuokalani, ha priñsez-pennhêrez e oa. Brudet e oa he spered hag he c'hened, hag he nerzh-kalon. 

Stourm a reas evit dizalc'hted he bro pa oa SUA o lakaat o c'hrabanoù war an inizi.

Klask a reas kendrec'hiñ ar Brezidanted stadunanat Benjamin Harrison ha Grover Cleveland da leuskel he bro e peoc'h. 

Mervel a reas da 22 vloaz.
Jomo Kenyatta

**Jomo Kenyatta** (war-dro 1890 - 22 a viz Eost 1978) a oa ur politikour eus Kenya, bet prezidant kentañ ar vro adalek 1964 betek e varv.
Tad Uhuru Kenyatta e oa, pevare prezidant Kenya.

Ganet e oa en anv **Kamau wa Ngengi** en ur familh kikuyu. Goude marv e dud ec'h eas da vevañ gant e eontr hag e dad-kozh. E 1914 ec'h eas da gristen ha kemer an anv **John Peter Kamau** a cheñchas goude e **Johnstone Kamau**. E 1938 ec'h embannas un dezenn en e anv nevez : Jomo Kenyatta. Goude an Eil brezel-bed e stourmas evit dizalc'hiezh e vro hag a oa un drevadenn saoz.

D'ar 1añ a viz Even 1963 e voe dilennet da vinistr kentañ Kenya ha chom a reas er garg-se goude dizalc'hiezh ar vro e miz Kerzu (pa oa ar rouanez saoz Elesbed II e penn ar Stad). D'ar 1añ a viz Even 1964 e teuas Kenya da vezañ ur republik ha Kenyatta prezidant kentañ anezhi. E strollad politikel a voe an hini nemetañ aotreet hag addilennet e voe e 1966, 1969 ha 1974.
Daniel arap Moi

**Daniel arap Moi** (ganet d'an 2 a viz Gwengolo 1924 ha marvet d'ar 4 a viz C'hwevrer 2020 e Nairobi) a oa ur politikour eus Kenya, bet eil prezidant ar vro.

Kelenner e voe etre 1946 ha 1955 a-raok mont da bolitikour. E 1967 e voe besprezidant Kenya e gouarnamant Jomo Kenyatta ha chom er garg-se betek marv ar prezidant d'an 22 a viz Eost 1978 ha mont da brezidant d'e dro. Gounit a reas dilennadegoù 1992 ha 1997 ha nac'h a reas cheñch ar Vonreizh evit lakaat e anv un trede gwech e 2002. E miz Kerzu 2002 e teuas Mwai Kibaki da vezañ trede prezidant Kenya.
Banniel Kenya

**Banniel Kenya** eo banniel broadel Kenya abaoe dizalc'hiezh ar vro d'an 12 a viz Kerzu 1963.

Savet e voe diwar skouer hini ar KANU (*Kenya African National Union*). Graet eo gant teir bandenn a-blaen du (arouez ar bobl), ruz (arouez ar gwad skuilhet evit dieubidigezh ar vro) ha gwer (arouez an natur). Dispartiet eo ar bandennoù-se gant div linenn wenn, arouez ar peoc'h. E-kreiz ar banniel ez eus ur skoed ha daou c'hoaf masai hag a skeudenn gwarez an arouezioù meneget.

## Bannieloù all

File:Flag of the Kenya Defence Forces.svg|Banniel an armeoù
File:Naval Ensign of Kenya.svg|Banniel ar morlu
File:Air Force Ensign of Kenya.svg|Banniel an aerlu
Herve Kere

**Herve Kere** zo ur skolaer brezhonek, bet o labourat e klasoù divyezhek skol Sant-Riwal.

Embannet en deus dafar-skol e ti TES.

Tad eo da Anna Quéré.

## Liamm diavaez
*Fichenn gant Herve Kere.
Brabham

**Motor Racing Developments Ltd.**, gwelloc'h anavezet evel **Brabham Racing Organisation** a oa ur skipailh redadegoù kirri breizhveuriat krouet gant ar blenier aostralian Jack Brabham ha Ron Tauranac. Redek a ra e Formulenn 1 hag ivez e formulennoù all. Gounezet a oa bet gantañ titl ar vlenierien 1966 gant Jack Brabham (an titl nemetañ gounezet gant ur blenier-saver kirri), titl ar vlenierien 1967 gant Denny Hulme, ha titloù ar saverien ar bloavezhioù-se, ha titloù ar vlenierien gant Nelson Piquet e 1981 ha 1983. Gwerzhet eo bet ar skipailh e 1971 da Vernie Ecclestone a-raok bezañ gwerzhet en dro e 1987. War-lec'h a ya ar skipailh war e guzh e 1992.

## Liammoù diavez

*  Buez Jack Brabham hag istor Brabham
*  Skeudennoù kirri Brabham
*  Stadegoù Brabham war StatsF1
Cyan

Ar **cyan** (ger saoznek kemeret eus an henc'hresianeg: *κύανoς, kýanos* glas-teñval) a zo ul liv pur eus ar gouloù, 500 nm eo e hirder gwagennoù. Tost eo d'al liv glas sklaer pe glas oabl, ha klokadenn ar ruz eo. Euvriñ a ra al liv ruz ha skignañ a ra ar glaz hag ar gwer. Graet e vez gant ar cyan er moullerezh er patrom livioù CMYK, da heul ar magenta, ar melen hag an du, evit moullañ al livioù, m’eo unan eus 3 liv diazez (da heul an du, diouzh ret).
Anjouan

**Anjouan**, pe **Nzwani**, pe **Ndzuwani**, zo un enezenn e Komorez, e Meurvor Indez. 424 km² eo he gorread ha war-dro 270 000 annezad zo enni. Mutsamudu eo ar gêrbenn.

Er bloavezhioù 1500 e voe savet sultanelezh Ndzuwani a yae an enez a-bezh d'he ober. E 1886 ec'h eas dindan gwarez Bro-C'hall ha staget ouzh ar Stad-se e 1912. E miz Kerzu 1974 e tibabas an annezidi bezañ dizalc'h diouzh Bro-C'hall hag unanet ouzh republik Komorez.

Digevrediñ a reas diouzh Komorez e 1997 ha dont da vezañ **Stad Anjouan** d'an 3 a viz Eost, gant Abdallah Ibrahim prezidant. E 1999 e roas Ibrahim e zilez ha kemeret e voe ar galloud gant Mohamed Bacar dre un taol-nerzh. E 2002 e voe adunanet an enez ouzh Komorez. Hervez Bonreizh nevez Unaniezh Komorez e oa pep a brezidant gant an teir enezenn emren hag ur prezidant evit an Unaniezh. Bacar a voe dilennet da brezidant Anjouan evit pemp bloaz. Goude e dermen ec'h aozas un dilennadeg e-maez lezenn hag embann adarre dizalc'hiezh Anjouan e miz Gouere 2007. E miz Meurzh 2008 e voe aloubet an enez gant an arme komorian ha Bacar a zeuas a-benn da dec'hel kuit da enez Mayotte. Moussa Toybou a c'hounezas an dilennadeg aozet e miz Even ha mont da brezidant an enez emren.
Anna Quéré

**Anna Quéré** zo ur gazetennerez vreizhat o chom e Roazhon. Labouret he deus e France 3 Breizh a-raok mont da gazetennerez freelance. Labourat a ra evit meur a gazetenn, en o zouez Le Télégramme pe Ar Men hag ur bern re all, e galleg hag e brezhoneg.

Merc'h eo da Herve Kere mestr-skol hag eil-maer Sant-Riwall e-pad pell, ha da Anna-Vari Mengi, eus Sine. Savet eo bet e Kergombou, e Sant-Riwal ha skoliet er skol divyezhek publik nevez krouet d'ar mare-se. Studioù he deus graet war an istor ha ar brezhoneg e Brest, ha war ar yezhoniezh e Fort-de-France ha Rouan.

Meur a vloavezh eo bet o labourat e France 3 Breizh, e France 3 Iroise da gentañ, ha war-lerc'h war-dro an abadennoù brezhonek e Roazhon. Kazetennerez oa evit Red an Amzer ha dreist-holl *[[Bali Breizh]]*, asamblez gant Goulwena an Henaff, Yann Herle Gourves ha Youenn Chap. 

E 2011, e-pad an hañv, eo bet fiziet kinnig an abadenn "*Tomm Tomm Tomm*" dezhi, e France 3 Breizh, ivez.

## Oberennoù
Savet un nebeud pennadoù brezhonek evit Brud Nevez. 
**Les Bretons et la langue bretonne. Ce qu'ils en disent*, Emgleo Breiz, 2000.

## Notennoù
Loeiz Bro-C'hall

**Loeiz Bro-C'hall** (*Louis de France* e galleg) eo an anv a voe roet da veur a zen, ha peurvuiañ da Daofin Bro-C'hall, da lavarout eo mab henañ Roue Bro-C'hall, pa oa bet anvet Loeiz (*[[Louis]]* e galleg).
 
* Loeiz Bro-C'hall (1244-1260), mab henañ Loeiz IX.
* Loeiz Bro-C'hall (1264-1276), mab henañ Fulup III (Bro-C'hall). 
* Loeiz Bro-C'hall (1276-1319), kont Évreux, c'hwec'hvet mab Fulup III (Bro-C'hall) .
* Loeiz Bro-C'hall (1316-1317), mab nemetañ Fulup V (Bro-C'hall).
* Loeiz Bro-C'hall (1324-1324), eil mab Charlez IV.
* Loeiz Bro-C'hall (1329-1329), eil mab Fulup VI (Bro-C'hall).
* Loeiz Bro-C'hall(1330-1330), trede mab Fulup VI (Bro-C'hall).
* Louis de France (1339-1384), roue Naplez gant an anv *Loeiz I*.
* Loeiz Bro-C'hall (1372-1407), dug Orléans, eil mab Charlez V (Bro-C'hall).
* Loeiz Bro-C'hall (1397-1415), daofin Viennois, trede mab Charlez VI (Bro-C'hall).
* Loeiz Bro-C'hall (1458-1460), mab henañ Loeiz XI.
* Loeiz Bro-C'hall (1549-1550), dug Orléans, eil mab Herri II (Bro-C'hall).
* Loeiz Bro-C'hall (1661-1711), Daofin Bro-C'hall, mab henañ Loeiz XIV.
* Louis François de France (1672-1672), dug Anjev, trede mab Loeiz XIV.
* Loeiz Bro-C'hall (1682-1712), Daofin Bro-C'hall, mab-bihan ar roue Loeiz XIV, ha dug Bourgogn.
* Loeiz Bro-C'hall (1707-1712), Daofin Bro-C'hall, gourvab d'ar roue Loeiz XIV.
* Loeiz Bro-C'hall (1729-1765), Daofin Bro-C'hall, mab henañ Loeiz XV.
* Loeiz Bro-C'hall (1751-1761), dug Bourgogn, mab-bihan Loeiz XV .
* Loeiz Bro-C'hall(1775-1844), Daofin Bro-C'hall, mab henañ Charlez X.
* Loeiz Bro-C'hall (1781-1789), Daofin Bro-C'hall, mab henañ Loeiz XVI.
* Loeiz Bro-C'hall (1785-1795), Daofin Bro-C'hall, eil mab Loeiz XVI.
Bleuñv

Ar **bleuñv** a zo lodennoù eus ar plant, livet flamm alies, frond ganto a-wechoù, a zo an organoù gouennañ enno. A-wechoù e vezont e penn ur c'har ha petaloù o devez. E-barzh ar bleuñv emañ an had.

## Pennadoù kar
*Bleunioù-ar-Werc'hez
*Bleunioù-kala-goañv
*Bleunioù-kaouled
*Bleuñv-nevez
Sachsen-Weimar

**Dugelezh Sachsen-Weimar** zo un dugelezh alaman hag a badas 237 vloaz, etre 1572 ha 1809. Kêr Weimar e oa ar gêr-benn anezhi.
Sachsen-Weimar-Eisenach

**Dugelezh Sachsen-Weimar** (en alamaneg: *Großherzogtum Sachsen-Weimar-Eisenach*) zo un dugelezh alaman hag a badas 109 bloaz, etre 1809 ha 1918. Unan eus pemp stad warn-ugent an Impalaeriezh alaman e oa etre 1871 ha 1918.

Weimar e oa ar gêr-benn.

Enni e oa : 
* dugelezh kozh Sachsen-Weimar
* dugelezh kozh Sachsen-Eisenach
* un darn eus kontelezh Henneberg
* eskopti Fulda,
* kelc'hiad Neustadt, Blankenhain ha Tautenburg.
Sachsen-Eisenach

**Dugelezh Sachsen-Eisenach** zo un dugelezh alaman krouet e dibenn ar  kantved, da varv an Dug Johann Friedrich II.

## Istor
Tri marevezh zo bet en he buhez:
#1596-1638, pa renas Johann Ernst von Sachsen-Eisenach. Bugel ebet n'en doe, ha rannet e voe e zugelezh etre Sachsen-Altenburg ha Sachsen-Weimar. 
#1640-1644: adsavet e voe an dugelezh evit Albrecht von Sachsen-Eisenach, ur mab d'an Dug Johann II von Sachsen-Weimar. Mervel divugel a reas Albrecht ha rannet e voe Sachsen-Eisenach etre Sachsen-Gotha ha Sachsen-Weimar. 
#1662-1809: adsavet e voe en 1662, evit ur mab da Wilhelm Iañ von Sachsen-Weimar.
Mohéli

**Mohéli**, pe **Mwali**, zo un enezenn eus Komorez, e Meurvor Indez. 290 km² eo he gorread ha war-dro 38 000 annezad zo enni. Fomboni eo ar gêrbenn.

Betek 1830 e oa Mohéli dindan beli sultanelezh Anjouan. Er bloavezh-se e teuas divroidi eus Madagaskar hag a savas sultanelezh Mwali eno. E 1886 e voe lakaet an enez dindan gwarez Bro-C'hall a-raok bezañ staget da vat ouzh ar vro-se e 1909. E 1975 e voe ul lodenn eus Stad dizalc'h Komorez.

Digevrediñ a reas diouzh Komorez d'an 11 a viz Eost 1997, ur sizhun goude Anjouan. Distreiñ a reas e Komorez e 1998 hag e 2002 e voe degemeret ur Vonreizh nevez hag a roe muioc'h a frankiz d'an inizi, pep a brezidant dezhe.
Banniel Komorez

**Banniel Komorez** eo banniel broadel Komorez abaoe ar 7 a viz Genver 2002.

En tu kleiz ez eus un tric'horn gwer, ardamezioù gwenn ar vro ennañ. A-hend-all ez eus peder bandenn a-blaen, arouez inizi Komorez : melen (Mohéli), gwenn (Mayotte), ruz (Anjouan) ha glas (Grande Comore). Ur greskenn ha peder steredenn a ya d'ober an ardamezioù, arouez an islam, relijion bennañ Komorez. Gant ar peder steredenn e vez aroueziet ivez peder enezenn ar vro.

## Bannieloù bet

Skeudenn:Flag of the Comoros (1963 to 1975).svg|Prantad a-raok an dizalc'hiezh betek miz Genver 1976
Skeudenn:Flag of Comoros (1975-1978).svg|Miz Genver 1976-Miz Mae 1978
Skeudenn:Flag of the Comoros (1978-1992).svg|1978-1992
Skeudenn:Flag of the Comoros (1992-1996).svg|1992-1996
Skeudenn:Flag of the Comoros (1996-2001).svg|1996-2001


## Bannieloù pep enezenn
Ar peder enezenn o deus pep a vanniel ofisiel, war-bouez hini Mayotte a zo diofisiel pa n'eo ket mestr ar stad warni.

Flag of Mohéli (official).svg|Banniel Mohéli
Flag of Mayotte (local).svg|Banniel Mayotte
Flag of Anjouan (official).svg|Banniel Anjouan
Flag of Grande Comore.svg|Banniel Ngazidja
Ahmed Abdallah

**Ahmed Abdallah Abderemane** (12 a viz Even 1919 e Domoni (Anjouan) - 26 a viz Du 1989) a oa ur politikour eus Komorez, bet prezidant kentañ ar vro.

D'ar 6 a viz Gouere 1975 e teuas Komorez da vezañ ur Stad nevez, dizalc'h diouzh Bro-C'hall, gant Abdallah prezidant. Ur miz goude, d'an 3 a viz Eost, e voe distroadet gant Said Mohamed Jaffar ha mont en harlu da Bariz. Kemer a reas ar gallou en-dro en un taol-Stad, sikouret gant ar goprsoudard gall Bob Denard e 1978. Goude bezañ gouarnet asambles gant Mohamed Ahmed ec'h eas da brezidant Komorez e miz Here 1978. E 1982 e verzas an holl strolladoù politikel nemet e hini, an UCP (*Union Comorienne pour le Progrès*). Evel-se e voe addilennet da brezidant e 1984. D'ar 26 a viz Du 1989 e voe muntret e Moroni e-pad un taol-nerzh kaset gant Said Mohamed Djohar.
Said Mohamed Jaffar

**Said Mohamed Jaffar** (14 a viz Ebrel 1918 - 27 a viz Here 1993) a oa ur politikour eus Komorez.

Mont a reas Jaffar da brezidant Komorez goude un taol-Stad a-enep Ahmed Abdallah, ur miz goude dizalc'hiezh ar vro, d'an 3 a viz Eost 1975. Dilezel a reas e garg da Ali Soilih e miz Genver 1976.
Redadegoù kirri

**Redadegoù kirri** a zo ur sport e-lec'h ma vez blenierien o redek etrezo war girri hag a vez aozet war an hentoù pe en ur redva kirri.

Meur a ziskiblezh a zo e redadegoù kirri, an hini brudetañ o vezañ ar Formulenn 1, war girri un-plas ha troiadoù serret. E Stadoù-Unanet eo an NASCAR hag an IndyCar ar re vrudetañ. En Andur, ar redadeg vrudetañ a zo 24 eurvezh ar Mañs e Bro-C'hall. War hentoù e vez redet kevezadeg bed ar rallioù (gant ralli kirri Monte-Carlo krouet e 1911), ar ralli kerc'hadenn gant Ralli Dakar. 

## Istor
E-keit ma voe ijinet ar c'hirri-tan e voe aozet redadegoù etre ar c'hirri-se. Ar genstrivadeg kentañ a voe aozet d'an  e Pariz etre pont Neuilly ha koad Boulogne (2 gilometr neuze) gant an aotrou Fossier, embanner *Le Vélocipède*. Gounezet eo bet gant Georges Bouton war e zDe Dion-Bouton en doa savet e-unan sikouret gant ar c'hont Albert de Dion. Ret eo lavarout ne oa ket ur gwir redadeg abalamour ma oa Bouton ar c'hevezer nemetañ o klask tapout ar maout.
Ali Soilih

**Ali Soilih Mtsashiwa** (7 a viz Genver 1937 - 29 a viz Mae 1978) a oa ur politikour eus Komorez.

Kemer a reas perzh en taol-Stad a zistroadas Ahmed Abdallah, prezidant kentañ ar Stad, d'an 3 a viz Eost 1975. Mont a reas da brezidant e miz Genver 1976 goude Said Mohamed Jaffar ha lakaat e plas ur politikerezh sokialour. Mont a reas a-enep boazioù hengounel 'zo ha reiñ muioc'h a c'halloud d'ar yaouankiz. An oad-votiñ a voe diskennet da 14 vloaz ha savet e voe milisoù liseidi, diwar skouer gwarded ruz Sina, a spontas ar boblañs.

D'an 13 a viz Mae 1978 e voe distroadet gant Ahmed Abdallah, sikouret gant ar goprsoudard gall Bob Denard. Muntret e voe nebeut goude.
Fomboni

**Fomboni** zo ur gêr e Komorez, kêrbenn enez Mohéli.

War-dro 15 000 den zo o chom enni ha trede kêr vrasañ Komorez eo.
Mutsamudu

**Mutsamudu** zo ur gêr e Komorez, kêrbenn enez Anjouan hag eil kêr vrasañ an enezeg (war-dro 30 000 annezad).

Savet e voe e 1482.
Domoni

**Domoni** zo ur gêr e Komorez, war aod reter enez Anjouan. Eil kêr vrasañ an enez eo gant 14 500 annezad enni. 

Adalek ar XVvet kantved e voe Domoni ul lec'h eskemm a-bouez etre Afrika hag Azia ha kêrbenn sultanelezh Anjouan e oa. Eno e voe ganet Ahmed Abdallah, prezidant kentañ Komorez.
Disheñvelout gwer diouzh glas er yezhoù

Evit livioù traoù an natur dreist-holl e vez graet gant *[[glaz (liv)|glaz]]* e brezhoneg, pa ra un toullad brav a yezhoù all gant ur c'hevatal da wer.
E meur a yezh all dre ar bed emañ kont evel-se, pe neuze eo dishañval c'hoazh an traoù : lakaet e vez "gwer" da vont gant "melen", da skouer. Hervez ar sevenadur ez eo dreist-holl, ha hervez an amzer.

## Glaz ha gwer

Dishañval hervez ar yezhoù eo an doare da zisrannañ ar skalfad gweladus.

E kalzik yezhoù europat a-vremañ e vez lakaet al liv "gwer" da vont eus an trohed 520 nm betek an trohed 570 nm war ar skalfad tredanwarellek, met un darn vras eus yezhoù Europa hag eus lec'hioù all a ra a-hend-all, pa reont gant ur ger evit ar rann 450-530 nm ("glaz/gwer") hag unan all evit ar rann 530-590 nm ("gwer/melen").

## Melen ha gwer

## Livioù hengounel Japan

## Notennoù
Polis

Ar **polis**, pe ar **gêrreizh**, zo un aozadur a-berzh Stad, karget da lakaat an urzh da ren er gevredigezh ha da lakaat an dud da zoujañ d‘al lezennoù.

Gallout a ra izili ar polis ober gant an nerzh evit se.

Peurvuiañ e lakaer kemm etre ar polis hag an aozadurioù a zo karget da zifenn ar Stad a-enep tagadennoù eus an estrenvro hag a anver armeoù. E broioù a zo koulskoude n’eo ket splann ar c'hemm, pa gaver en aozadurioù a zo karget da lakaat an urzh da ren er gevredigezh tud a seller outo evel soudarded : Archeriezh vroadel e Bro-C'hall pe *[[Guardia Civil]]* e Spagn. 

Meur a dra a gaver en obererezh ar polis, met tennañ a ra an darn vrasañ anezho da virout an urzh er gevredigezh. E kevredigezhioù a zo, en amzer dremenet dreist-holl, e oa kefridi ar polis mirout digemm aozadur ar gevredigezh (ar renkadoù) ha difenn ar berc'henniezh prevez, da lavaret eo e tifenne interestoù ar re binvidikañ.

Gerioù heñvel ouzh ar ger brezhonek *polis* a vez implijet en ur bern yezhoù hag ur bern broioù evit seurt aozadurioù. Met gerioù all a gaver ivez, evel *kêrreizh* e Breizh, *milisiya* e Rusia (betek 2011, anvet *politsiya* bremañ) pe *[[Garda Siochána]]* en Iwerzhon. 

## Aozadurioù etrebroadel
Interpol a zo un aozadur kenober polis etrebroadel hag a skign d'ar broioù ezel an urzhioù herzel etrebroadel roet gant ar pennadurezhioù barnerezhel broadel.

En Unaniezh Europa eo Europol an aozadur kenober etre polisoù an Stadoù.
Madalen Saint Gal de Pons

**Madalen Saint Gal de Pons** (bet ganet d'ar 14 a viz Gwengolo 1907 e Niort, marvet e Landreger d'an 22 a viz Ebrel 1994) a voe ur skrivagnerez hag ur varzhez vrezhonek anavezet dreist-holl dindan hec'h anvioù-pluenn *Benead*, *Nolwenn* ha *Pons Recouvrance*. Obladez Urzh Sant Benead e voe hag engouestlet evit ul lusk katolik ha brezhonek en Emsav Breizh asambles gant Maodez Glanndour ma voe skoazellerez anezhañ.

## Buhez
He zad a oa ofiser a varc'hegiezh hag un denjentil a-orin eus Bro-Naoned ; Marie de la Chaslerie (?) e oa he mamm. Ne voe ket skoliataet Madalen hag he div c'hoar, pa oa ur gelennerez-ti e kement kêr ma oa he zad e gwarnizon.

Tremenet he doe darn eus he bugaleaj e Pondivi hag e Souché, a oa tost da Niort d'ar mare-se. E kastell he zud e voe staliet un ospital evit soudarded gloazet ar Brezel-bed kentañ ha Madalen a c'hellas magañ ur spered-servij.

Goude ar brezel e tilojas ar familh da Vreizh, pa voe anvet an tad e Sant-Brieg hag e Gwengamp. Tremen a reas Madalen ar vachelouriezh e 1925, unan eus an div studierez kentañ a voe diplomet e Roazhon.

## Engouestladur en Emsav
E-pad an Eil Brezel-bed e savas un nebeud testennoù evit ar media brezhonek evel ''Gwalarn'', ''Arvor'' ha Radio Roazhon, hag e kendalc'has en ur gas pennadoù ha barzhonegoù d'ar c'helaouenoù *[[Al Liamm]]* ha ''Barr-Heol'', Kaieroù Kristen, Studi hag Ober, ha muioc'h c'hoazh d'ar gelaouenn gristen *[[Ar Bedenn evit ar Vro]]*.

Sekretourez, karabasenn ha kenlabourerez gant Maodez Glanndour e oa bet e-pad ul lodenn vat eus he buhez, e Louaneg, war aod Treger. Savet he doa an emsav katolik brezhonek Unvaniezh Speredel Breizh e 1942.

## Oberennoù
;Barzhonegoù
**Gwiadenn ar Vuhez*, Embannadurioù al Liamm, 1979, 36 p. 23 barzhoneg aes da lenn.
* *An evned, Korvantenn, Frouesha*. E-barzh Gwalarn, niv. 154-155, 1942. 3 barzhoneg.
* *Kan kreisteiz*, *Broderezh ar vuhez*. E-barzh *Studi hag Ober*, niv. 21, 1944.
* *Tri barzhoneg*. E-barzh *Al Liamm* niv. 10, 1948.
* *Gwechall*. E-barzh *Al Liamm*,  niv. 36, 1953.
* *Gouelec'h*. E-barzh *Al Liamm*,  niv. 56, 1953.
* *[[Ar Jentilez]]*. E-barzh *Al Liamm*,  niv. 96, 1963
* *Kizhier bihan*. E-barzh *Al Liamm*,  niv. 108, 1965 
* *Kozhni*. E-barzh *Al Liamm*, niv. 124, 1967 
* *Nedeleg*. E-barzh *Al Liamm* niv. 191, 1978.
;Pennadoù
* *Ur skrivagner iwerzhonat : Lord Dunsany*. E-barzh *Gwalarn*, niv. 162, 1942
* *Ar merc'hed e lennegezh Vreizh*. E-barzh *Al Liamm*, niv. 7, 1948, p. 44-54
* *Kantvloaziad [[Rabindranath Tagore]]*. E-barzh *Al Liamm*,  niv. 90, 1962.
* *Al lennegezh e Breizh, kant vloaz zo*. E-barzh *Al Liamm*,  niv. 108, 1965.

## Levrlennadur
* Soaz an Tieg, *Benead, Madalen St Gal de Pons*. E-barzh *Al Liamm*, niv. 284-285, 1994, p. p. 202-206.
* Janed Queillé, *Madalen St Gal de Pons : 1907-1994*.  E-barzh *Al Liamm*, niv. 284-285, 1994, p. p. 207--215. 
* Gwenael Huon, *Gwiadenn ar vuhez, Barzhonegoù gant Benead*. E-barzh *Al Liamm*, niv. 284-285, 1994, p. p. 216-222. Levrlennadur Benead. Skridvarnerezh.
* Annaig Renault, *Benead, ur Vreizhadez*. E-barzh *Al Liamm*, niv. 286, 1994, p. p. 353-360.

## Notennoù ha daveennoù
Marie-Madeleine

**Marie-Madeleine** zo un anv-bihan gallek kevrennek, diwar Marie ha Madeleine.

## Yezhoù all
**[[Maria Magdalena]]* en alamaneg
**[[María Magdalena]]* e spagnoleg
**Mary Magdalene* e saozneg

## Tud
*Marie-Madeleine de Rochechouart, abadez c'hall, XVIIvet kantved
*Marie-Madeleine Postel, leanez ha santez c'hall, dibenn an XVIIIvet kantved
*Marie-Madeleine Guimard (1743-1816), korollerez c'hall
*Marie-Madeleine de Saint Exupéry
*Marie-Madeleine Dienesch, politikourez vreizhat, bet kannadez pastellad Loudieg, XXvet kantved
Scudéry

**Scudéry** zo un anv-tiegezh gallek, brudet er XVIIvet kantved gant daou zen:
* Georges de Scudéry (1601-1667), romantour gall;
* Madeleine de Scudéry (1607-1701), e c'hoar, romantourez.
Eitel Friedrich von Preußen

**Wilhelm Eitel Friedrich Christian Karl von Preußen** (1883-1942) a oa eil mab Wilhelm II, impalaer Alamagn, ha jeneral prusian
Pecados y milagros

**Pecados y milagros** (*Pec'hedoù ha burzhudoù*) eo anv seizhvet pladenn ar ganerez vec'hikan Lila Downs e 2011. 

## Ar c'hanaouennoù  er bladenn
Troatad

Ur **troatad** (ha n'eo ket un *troadad*) a zo un unanenn hed a wechall, hag a dalveze hervez al lec'hioù etre 250 mm ha 335 mm. An troatad roman a oa kement ha 296 mm well-wazh, ha hini Henegipt 302,4 mm.

E broioù saoznek zo e vez implijet c'hoazh hiziv hag anvet eo *"foot"* e saozneg, hag abaoe 1960 eo 0,3048 m e hirder resis.

Daouzek meutad a ya d'ober un troatad. 
*6 tt	182.88 cm
*7 tt	213.36 cm
*8 tt	243.84 cm
*9 tt	274.32 cm

## Pennadoù kar
* troad
* meutad
* rahouenn
Pierre Dac

**André Isaac**, anavezet evel **Pierre Dac**, ganet e 1893 e Châlons-sur-Marne, ha marvet e 1975 e Pariz, a oa ur c'homedian gall. E-pad an Eil brezel bed e oa brudet e vouezh skignet gant ar BBC adalek Londrez.

## E vuhez
E dud a oa Elzasiz yuzev, eus Niederbronn, aet da chom da vro-C'hall goude faezhadenn 1870. Kiger e oa e dad e Châlons-sur-Marne. Kaset e voe d'ar brezel e miz Eost 1914, en deiz war-lerc'h ma oa bet bloaz warn-ugent. Pa zistroas e oa bet gloazet div wech, ha berraet e oa e vrec'h kleiz eus 12&nbsp;cm gant un obuz.

Er bloavezhioù 1930 e veve e Pariz hag e kane er c'habaredoù : *la Vache Enragée*, *le Coucou*, *le Théâtre de 10 Francs*, *le Casino de Paris*, *les Noctambules*, *la Lune rousse* e Montmartre. 

Savet en doa ur gelaouenn fentus, L'Os à Moelle, ha kenlabouret gant Francis Blanche.

### Eil Brezel-bed

Restr:TolozaPierreDac.jpg

* E 1940 e kavas repu e Toloza er 42 Baloard d' Estrasborg araok gellet achap e miz Du 1941 evit mont betek Breizh-Veur.
* War don La cucaracha e kane Pierre Dac e galleg er BBC e-pad an Eil Brezel-bed: * Radio Paris ment, Radio Paris ment, Radio Paris est allemand. *.
Redadeg 2012

**Redadeg 2012** zo ur Redadeg dre Vreizh a c'hoarvez e miz Mae 2012 e Breizh adalek an 12, ma loc'h eus Brest, betek Douarnenez ma tegouezh d'an 19 a viz Mae, goude 1 500 km dre bemp departamant Breizh.

## Liammoù diavaez
*Lec'hienn ofisiel
*Videoioù ar redadeg 2012 war France3 Breizh : http://www.france3breizh.fr/actualites/a-la-une/erruet-eo-ar-redadeg-e-douarnenez
*Adkavit videoioù ar redadeg war kaouenn.net: https://web.archive.org/web/20190701204611/http://www.kaouenn.net/?q=br%2Ftaxonomy%2Fterm%2F617

## Pennadoù kar
*Redadeg 2008
*Redadeg 2010
*Redadeg 2014
*Redadeg 2016
*Redadeg 2018
Gilles Villeneuve

**Gilles Villeneuve** (bet ganet d'an  e Saint-Jean-sur-Richelieu e Kebek, marvet d'an  e Zolder, Belgia.) a oa ur blenier kirri a rede e Formulenn 1. Gant 6 trec'h hepken eo deuet da vezañ ur blenier brudet-tre tro-dro ar bed, da drugarez d'un doare da vleniañ brav-tre, hag en abeg d'e wallzarvoud bras e Zolder e-pad esaeoù, pa oa bet lazhet gant e garr. Tad Jacques Villeneuve, kampion 1997, eo ivez.
Karkan

Ar **c'harkan**, pe **[[sparl]]-kroug**, a oa ur benveg, implijet er Grennamzer dreist-holl, da gastizañ un den bet kondaonet, ouzh e ziskouez dirak an holl evit e vezhekaat. Dre-vras ivez e veze implijet da stagañ prizonidi, hag alies ar re a veze kaset a lec'h da lec'h. 

## Kastiz
Staget e veze daou droad pe div vrec'h, pe penn ar prizoniad er c'harkan d'e ziskouez d'an holl, en ur marc'had pe ur foar, alies er c'hoc'hu pe en ul lec'h kreiz. Ne oa ket ur c'hastiz skañv, rak aotreet e oa an dud da skeiñ lastez pe mein, hag alies e veze torret e fri, e zent, pe drailhet ul lagad dezhañ.
 

## Jahinerezh

Pa servij ar c'harkan da grougañ e vez anv eus ur sparl-kroug.

## Pennadoù kar
* post-ar-vezh
* krouglec'h
*skourjezañ

## Notennoù
Skourjezañ

Ar **skourjezañ** eo ar reiñ taolioù skourjez. Ur c'hastiz eo bet, hag ur boureverezh. Alies e veze staget an dud kondaonet ouzh ur post, a-wechoù post-ar-vezh, da vezañ skourjezet pe bazhataet.

## Kastiz
Skourjezañ zo bet graet a bell zo hag e meur a vro evit kastizañ an dud. A-wechoù, evit ober muioc'h a boan, e veze staget eskern bihan, pe peget plom, ouzh penn al lêrennoù.

Sed amañ skouerioù eus pegoulz ha pelec'h e veze implijet ar skourjezañ hervez al lezenn: 
*E Sparta e veze gwelet evel un amprouenn ma c'halle an den yaouank diskouez e nerzh da stourm ouzh ar boan. 
*Er Bibl (Deuteronom 25, 3) e lenner ne veze ket roet ouzhpenn daou-ugent taol gant an Hebreed, ha gant aon a faziañ war ar gont hag evit mirout a vont dreist al lezenn e veze paouezet da skeiñ pa veze kontet nav ha tregont. . 
*e Rusia e veze implijet ur skourjez anvet knout; an tsar Pêr Iañ Rusia a lazhas e vab a daolioù knout;
*war al listri saoz e veze skourjezet ar vartoloded disent gant ur skourjez anvet *cat o' nine tails* (*kazh e nav lost*); a-wechoù e veze evezhiet gant ur medisin a lakae an abadenn da baouez ma kave dezhañ e c'halle ar martolod kondaonet mervel gant an taolioù. 
*da vare ar sklavelezh e veze skourjezet ar sklaved disent. Brudet eo ar skourjezadegoù-se el lennegezh portugalek, er romant *[[A Escrava Isaura|A escrava Isaura]]* hag er goñchenn *[[Negrinha]]*, entre meur a hini.

 

## Relijion

Er relijion kristen e vez implijet ar skourjezañ d'ober pinijenn diwar skouer Jezuz a voe skourjezet gant ar soudarded roman, hervez an Aviel.
Merzherien zo avat a voe skourjezet d'ar marv, evel Santez Engracia.

Er relijion chiit e vez abadennoù emskourjezañ ivez, gant ar *zanjir* (chadenn).

## [[Mazoc'hegezh]]
*En Tomba Della Fustigazione, ur bez etrusk en Italia, ez eus bet kavet ul livadur ma weler koshañ skeudenn eus skourjezañ un den. Tud zo a gav o flijadur reizhel o skourjezañ tud all, re all o vezañ skourjezet. Unan eus ar parafiliezhioù eo.

## Notennoù



Francis Davis Millet-Fifty lashes.jpg |E-touez ar Gozaked


## Pennadoù kar
*bazhata
*feskennata
*knout
Bandundu (proviñs)

**Bandundu** zo ur proviñs eus Republik Demokratel Kongo. Harzoù en deus gant Republik Kongo er c'hornôg hag Angola er su.
Kongo Central

**Kongo Central** zo ur broviñs eus Republik Demokratel Kongo hag a oa anvet *Bas-Congo* a-raok 2015. Harzoù he deus gant Republik Kongo en norzh, gant Angola er su hag er c'hornôg (Kabinda). Kongo Central eo ar broviñs nemeti eus RDK gant un aod.
Kasaï-Occidental

**Kasaï-Occidental** (*Kasai ar c'hornaoueg*) zo ur proviñs eus Republik Demokratel Kongo. Harzoù en deus gant Angola er su. Kananga eo ar gêr-benn.
Kasaï-Oriental

**Kasaï-Oriental** (*Kasai ar reter*) zo ur proviñs eus Republik Demokratel Kongo, e kreiz ar vro. Mbuji-Mayi eo ar gêr-benn.
Nord-Kivu

**Nord-Kivu** zo ur proviñs eus Republik Demokratel Kongo, e reter ar vro. Harzoù en deus gant Rwanda hag Ouganda.
Kisangani

**Kisangani** zo ur gêr e Republik Demokratel Kongo, pennlec'h proviñs ar Reter. Trede kêr vrasañ ar vro eo, war-dro 700 000 annezad enni.

Betek ar bloavezhioù 1970 e oa anvet **Stanleyville**, diwar anv Henry Morton Stanley hag a savas ul lec'h-eskemm en un enez eus ar stêr Kongo, nepell eus Kisangani, e 1883.
Neva

An **Neva** (rusianeg: Нева́, IPA: [nʲɪˈva]) a zo ur stêr e gwalarn Rusia hag a red eus Lenn Ladoga a-dreuz Ingria betek Bae Neva e Pleg-mor Finland. Daoust ma'z eo ur stêr berrik he hed (74 km) ez eo an trede brasañ stêr en Europa evit a sell ar c'hementad dour kaset (war-lerc'h ar Volga hag an Danav). E delta an Neva emañ diazezet kêr Sankt-Peterbourg.
Lubumbashi

**Lubumbashi** (bet **Élisabethville**) eo eil kêr vrasañ Republik Demokratel Kongo, e gevred ar vro, nepell diouzh an harzoù gant Zambia. Pennlec'h proviñs Katanga eo ha war-dro 1 500 000 den zo o chom enni

Savet e voe kêr gant Belgiz hag anvet en enor d'o rouanez Elesbed e 1910. Dibabet e oa bet al lec'h-se dre ma oa tost ouzh mengleuzioù kouevr. Etre 1960 ha 1963 e voe kêrbenn Stad Katanga. Anvet e voe Lubumbashi e 1966 gant Mobutu Sese Seko