Vulgata

Ar ***Vulgata*** zo un droidigezh eus ar Bibl e latin graet etre 382 ha 405 gant Hieronimos (~347 – 420) e Bethlehem, a-douez tud arall.
E-kerzh ar XVvet kantved e teuas labour Hieronimos da vout an droidigezh ofisiel en Iliz katolik roman ; ganti e vez graet c'hoazh hiziv an deiz en Iliz latin *(Ecclesia latina)*.

## Gerdarzh
Goude *versio vulgata* "troidigezh voutin" diwar al latin krennamzerel *vulgata*, eus al latin uhel *vulgata* "boutin, hollek, poblek" a gaver er bomm *vulgata editio*, "embannadur poblek". Ar wrizienn eo al latin klasel *vulgata*, anv-gwan-verb benel ar verb *vulgare* "boutinaat, skignañ e-touez ar bobl", diwar *vulgus* "ar bobl voutin".
*Vulgata* a voe dibabet e dibenn ar  da anv troidigezh Hieronimos abalamour ma lakaas ar Bibl da vout lennus evit tud voutin Henroma.

## Istor

En amzer-se e oa al latin yezh ofisiel Impalaeriezh Roma hag an Iliz katolik roman.
Betek neuze e oa bet troet skridoù diwar an gresianeg, a oa yezh ar Pevar Aviel, d’al latin : gant ar *[[Vetus Latina]]*-se "[troidigezh] latin gozh" e veze graet en Iliz. Meur a droidigezh latin a oa, ha disheñvel e oa ar stummoù hervez ar broioù. C’hoant unvaniñ a oa bet neuze, hag er bloaz 382 e c'houlennas ar pab Damasus Iañ digant Hieronimos adwelet pevar Aviel an Testamant Nevez er *Vetus Latina*.
E-unan e tivizas Hieronimos mont pelloc'h ha treiñ an darn vuiañ eus levrioù ar Bibl ; un degemer kalonek a voe graet d'e droidigezhioù nevez, ha gant red an amzer ez eas ar *Vetus Latina* er-maez a voaz. En XIIIvet kantved e voe staliet an doare nevez da vat hag anvet *versio vulgata*.

Tremen daou c'hant vloaz diwezhatoc'h e voe anvet *Vulgata* pa voe lakaet da Vibl ofisiel an Iliz katolik roman e Sened-Iliz Trento (1545–1563). Al levr kentañ bet moullet gant Johannes Gutenberg e 1455 e voe.

E 1590 e voe embannet ar *Vulgata Sixtina* (vgs) diwar urzh ar pab Sikstus V ; an embannadur-se eus ar *Vulgata* e voe an hini kentañ bet aotreet gant ur pab. Ne badas ket avat, pa voe embannet e 1592 ar *Vulgata Sixtina Clementina* (vgcl) diwar intrudu ar pab Klemañs VIII. Ofisiel e chomas betek 1979, pa voe embannet an *Nova Vulgata Bibliorum Sacrorum Editio* gant ar pab Yann-Baol II. E 1982 e voe adembannet, diwar urzh Yann-Baol II bepred.

## Labour Hieronimos

Dre an niver bras a lizheroù bet skrivet gant an troer e ouzer diwar-benn e labour.
E 382 e krogas Hieronimos da adtreiñ ar Pevar Aviel diwar an gresianeg ; echuet e oa al labour pa varvas Damasus Iañ e 384. Gant tud arall e voe troet an nemorant eus an Testamant Nevez ; goulakaet ez eus bet o devije Tyrannius Rufinus, Rufinus a Siria ha Pelagius graet ul lodenn da nebeutañ eus an droidigezh Er bloaz 410 d'an diwezhatañ e voe embannet ar skrid klok nevez, pa'z eus meneg anezhañ e displegadennoù Pelagius diwar-benn lizheroù Paol Tars.

Er bloaz 385 e voe skarzhet Hieronimos eus Roma ; e Bethlehem en em stalias neuze. Eno e c'hallas labourat war un dornskrid eus an Testamant Kozh en hebraeg, 6 levrenn dezhañ anvet an *Hexapla* diwar an gresianeg Ἑξαπλᾶ "c'hwec'hkement", m'en devoa an doueoniour Origenes (*c.* 18 – *c.* 253) savet un daolenn ma keñverie ger evit ger ar Bibl hebraek (an Tanac'h) gant ar *[[Bibl an Dek ha Tri-Ugent|Septuaginta]]* gresianek. Diwar kement-se e voulc'has Hieronimos un droidigezh nevez eus Levr ar Salmoù, echuet e 389, hag a voe anvet *Versio Gallicana* diwezhatoc'h abalamour ma voe skignet e Galia adalek an .

War a hañval e reas Hieronimos gant an *Hexapla* evit sevel troidigezhioù nevez d'al latin diwar ar *Septuaginta* ; Levr Job hepken zo deuet betek ennomp.
Adalek 390 betek 405 e troas diwar an hebraeg holl levrioù an Tanac'h, en o zouez an doare nevez all eus Levr ar Salmoù a anvas *iuxta Hebraeos* "tost da Hebreiz" hag a zo e *Versio Gallicana*.

E *Vulgata* Hieronimos, al levr hebraek Ezra-Nehemiah zo ul levr hepken petra bennak ma oa bet kinniget ober daou levr anezhañ peogwir emañ 1 Ezra ha 2 Ezra er *Septuaginta* hag er *Vetus Latina* ; hervez an troer avat n'eo an daou levr-se nemet daou zoare eus an hevelep levr orin. Heñvel a reas gant Levrioù ar Rouaned ha Levrioù an Danevelloù.

Ar *Vulgata* zo anzavet evel an droidigezh kentañ eus an Tanac'h hebraek d'al latin hep tremen dre ar *Septuaginta* henc'hresianek, met diaes eo bout sur abalamour d'an niver bras a zisplegadennoù bet skrivet e gresianeg ha d'e droidigezhioù diwar bannoù gresianek an *Hexapla*. Eosten Hippo avat a fizias e labour Hieronimos en e skrid *[[Keoded Doue|Dē cīvitāte Deī contrā pāgānōs]]* :
«&nbsp;*En hon amzer-ni ar beleg Hieronimos, ur gouizieg meur mestr war an teir yezh, en deus graet un droidigezh latin, neket diwar an gresianeg, war-eeun diwar an hebraeg orin ne lavaran ket.*&nbsp;», hogen goulenn a reas digant an troer labourat ivez diwar ar *Septuaginta* gresianek, ar pezh a voe nac'het war zigarez ma oa bet "kollet dre zizonestiz un den bennak".

P'edo Hieronimos o treiñ an Tanac'h e kasas e notennoù ha displegadennoù da ouizieien arall ; al lizheroù niverus-se a yeas da ober raklavaroù lod levrioù eus ar *Vulgata*. Enno e lenner penaos, hervez an troer, e oa amwir al levrioù er *Septuagenta* ha ne oant ket er skrid hebraek. Ne voe ket heuliet gant an Iliz, p'emañ al levrioù-se er *Vulgata* bremañ.
A-douez al levrioù-se e troas Levr Tobit ha Levr Youdith diwar an aramaeg ; klokaat Levr Ester a reas ar *Septuaginta* diwar ar gresianeg ha Levr Daniel diwar labour Theodotion hag en devoa troet an Tanac'h e gresianeg war-dro ar bloaz 240. Un *[[obelus]]* (**†**) a laake evit diskouez ar pezh en devoa ouzhpennet. Nac'hañ a reas avat treiñ Levr Barouc'h ha Lizher Yeremia, skridoù da vout ouzhpennet da Levr Yirmia, hag evit gwir ne voent ket kavet er *Vulgate* e-pad pevar c'hantved ; kalz hiroc'h eget er *Septuaginta* eo Levr Yirmia er *Vulgate* koulskoude, abalamour ma voe troet koulz ar skrid hag an evezhiadennoù bet degaset gant ar *massorah*, chadenn an hengoun evit a sell ouzh skrivadur ha distagadur an Tanac'h ; disheñvel diouzh hini an Tanac'h eo urzh ar pennadoù e troidigezh Hieronimos.
Skridoù latin kozh Levr Barouc'h ha Lizher Yeremia kempennet gant Theodulfus Aurelianensis (~755–820) a voe lakaet e lod embannadurioù eus ar *Vulgata* en  kantved. Adalek an  e voe embannet e Pariz ar *Vulgata* soft-kont e stumm ul levrenn hepken, enni Levr Barouc'h hag ha Lizher Yeremia strobet dindan an anv "Levr Barouc'h". Adalek an  kantved ivez e voe embannet dornskridoù eus ar *Vulgata* ma kaved Levr Ezra dindan an anv "1 Ezra" ha Levr Nehemiah dindan an anv "2 Ezra" ; an hevelep doare a voe en embannadurioù Pariz en  kantved, ma teuas Levr Ezra an Tanac'h da vout "3 Ezra" ha "4 Ezra".
Levrioù all bet troet gant Hieronimos a gaver e meur a zoare eus ar *Vulgata* : Levr ar Furnez, Levr Furnez Sirac'h, Levrioù ar Vakabeed ha Pedenn Menashe ; lod skridoù, na gaver nag en Tanac'h nag er *Septuaginta* evel Levrenn 4 Ezra (a zo 2 Ezra hiziv) hag al Lizher d'al Laodikeianed, ez eo anat doare Hieronimos enno.

Goude bout troet 38 levr an Testamant Kozh (mar konter Levr Ezra-Nehemiah evel ul levr hepken) e vevas Hieronimos e-pad 15 vloaz c'hoazh o skrivañ kalz displegadennoù diwar-benn Levrioù ar Brofeded, en ur gemer e droidigezhioù da vammenn. Lod eus e ginnigoù evit gwellaat ar skridoù a voe lakaet er *Vulgata*.
## Hêrezh

Adalek war-dro ar bloaz 400 betek 1530 e voe ar *Vulgata* an embannadur implijetañ eus levezonusañ levr Europa ar C'hornôg. Er Grennamzer e voe ar Bibl nemetañ anavezet gant an darn vuiañ eus ar gristenien.
;Protestantiezh
Petra bennak ma klaskas ar brotestanted embann ar Bibl en ur stumm aes evit ar bobl e kendalc'hjont da ober gant ar *Vulgata* en o breutadennoù doueoniel. Jean Calvin e-unan a ziazezas e sermonoù war labour Hieronimos. Heñvel a c'hoarvezas gant *[[King James Version]]*, an droidigezh saoznek bet skoret gant ar roue *([[Jakez Iañ (Bro-Saoz)|James VI and I]])* implijet en Iliz Bro-Saoz adalek 1611.
;Troidigezhioù
Ar *Vulgata* e voe mammenn an holl droidigezhioù poblek er bed betek lizher-meur *Divino afflante Spiritu* ("Awenet gant ar Spered santel") ar pab Pi XII d'an 30 a viz Gwengolo 1943, ma c'houlennas troidigezhioù nevez eus ar Bibl e yezhoù ar bed diwar ar skridoù orin.
## Levrlennadur
* *Biblia Sacra Vulgata – Edition quinta*, Deutsche Bibelgesellschaft, 2007 
* Aline Canellis : *Jérôme – Préfaces aux livres de la Bible*, Éditions du Cerf, 2017, 
* H. A. G. Houghton : *The Latin New Testament : A Guide to its Early History, Texts, and Manuscripts*, Oxford University Press, 2018, 
* Adam Kamesar : *Jerome, Greek Scholarship, and the Hebrew Bible: A Study of the Quaestiones Hebraicae in Genesim*, Oxford University Press, 1993, 
## Liammoù diavaez

* 
* Samuel Berger, .
## Notennoù