open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Roll berradurioù ar yezhadur brezhoneg

*ag. anv-gwan
*ak. anv-kadarn
*adv. adverb
*ar. araogenn
*b. benel
*blot. blotaat
*darn. darnel
*da sk. da skouer
*dre ast. dre astenn-ster
*dre skeud. dre skeudenn-lavar
*em. emober
*ES. enepster
*estl. estlammmiñ, -ammadenn
*f. furm
*g. gourel
*gm. ger-mell
*gw. gwelout
*h anv hollek
*HS. heñvelster
*kad. kadarnaat
*kemm. kemmadur
*kenem. kenemober
*krl. krennlavar
*ls. liester pe anv lies
*niv. niver
*peg. pegementiñ
*pennlav. pennlavarenn
*perc'h. perc'hennañ
*prl. peurliesañ
*rag. raganv
*rg. rakger
*rn. rannig
*s.o. sell(et) ouzh
*stl. stagell
*str. stroll
*trl. tro-lavar
*ub. unan bennak
*udb. un dra bennak
*v. verb
Kêr-benn

**Kêr-benn** (liester : kêrioù-penn) a reer eus ur gêr m'emañ sez ur galloud politikel pe armerzhel hag a ren war ur Stad pe ur bastell-vro.

Kavet e vez ar furm *kêrbenn* (liester : *kêrbennoù*) alies a-walc'h, e Geriadur Hemon-Huon da skouer, met ar furm *kêr-benn* eo an hini a gaver e geriadur An Here hag el levrioù-deskiñ. Pa vez ur roll dibar gant ur gêr war dachenn pe dachenn e vez graet kêr-benn eus ar gêr-mañ ivez ; da skouer : An Oriant eo kêr-benn ar peskerezh e Breizh.

* Pariz eo kêr-benn Vro-C'hall ha Canberra hini Aostralia
* Naoned eo kêr-benn istorel Breizh
* Roazhon eo kêr-benn Rannvro Breizh, ur rannvro velestradurel eus Frañs
* Pont-'n-Abad eo kêr-benn ar Vro-Vigoudenn
* Cotonou eo kêr-benn armerzhel Benin ha Porto-Novo kêr-benn bolitikel ar vro-se
Prezidantelezh ar C'huzul europat

Diouzh tro e vez meret **prezidantelezh ar C'huzul europat** anezhañ lec'h divizout pennañ Unaniezh Europa. Bep c'hwec'h miz e vez troet, en urzh lizherennek anv pep Stad ezel eus an UE en he yezh ofisiel.

Kadoriet eo kendalc'hioù Europa (kuzulioù europat) a vez dalc'het a-hed ar c'hwec'hmiziad gant Penn Stad pe Penn gouarnamant ar vro e penn ar C'huzul europat. An den-se eo ivez **Prezidant [[Kuzul Europa|ar C'huzul europat]]**. 

Ma teu un deiz Bonreizh Europa da vezañ e talvoud, e teuio prezidant ar C'huzul europat da vezañ dilennet evit daou vloaz hanter gant izili ar C'huzul europat ha n'hallo ket mui sammañ kargoù en e vro e-keit-se.

Setu roll ar prezidantelezhioù diwezhañ :
;1995
*1 Genver betek 30 Mezheven : 
*1 Gouere betek 31 Kerzu : 
;1996
*1 Genver betek 30 Mezheven : 
*1 Gouere betek 31 Kerzu : 
;1997
*1 Genver betek 30 Mezheven : 
*1 Gouere betek 31 Kerzu : 
;1998
*1 Genver betek 30 Mezheven : 
*1 Gouere betek 31 Kerzu : 
;1999
*1 Genver betek 30 Mezheven : 
*1 Gouere betek 31 Kerzu : 
;2000
*1 Genver betek 30 Mezheven : , Antonio Guterres
*1 Gouere betek 31 Kerzu : , Jacques Chirac
;2001
*1 Genver betek 30 Mezheven : , Göran Persson
*1 Gouere betek 31 Kerzu : , Guy Verhofstadt
;2002
*1 Genver betek 30 Mezheven : , José Maria Aznar
*1 Gouere betek 31 Kerzu : , Anders Fogh Rasmussen
;2003
*1 Genver betek 30 Mezheven : , Costas Simitis
*1 Gouere betek 31 Kerzu : , Silvio Berlusconi
;2004
*1 Genver betek 30 Mezheven : , Bertie Ahern
*1 Gouere betek 31 Kerzu : , Jan Peter Balkenende
;2005
*1 Genver betek 30 Mezheven : , Jean-Claude Juncker
*1 Gouere betek 31 Kerzu : 
;2006
*1 Genver betek 30 Mezheven : 
*1 Gouere betek 31 Kerzu : 
;2007
*1 Genver betek 30 Mezheven : , Angela Merkel
*1 Gouere betek 31 Kerzu : 
;2008
*1 Genver betek 30 Mezheven : 
*1 Gouere betek 31 Kerzu : , Nicolas Sarkozy
;2009
*1 Genver betek 30 Mezheven : 
*1 Gouere betek 31 Kerzu : 
;2010
*1 Genver betek 30 Mezheven : 
*1 Gouere betek 31 Kerzu : 
;2011
*1 Genver betek 30 Mezheven : 
*1 Gouere betek 31 Kerzu : 
;2012
*1 Genver betek 30 Mezheven : 
*1 Gouere betek 31 Kerzu : 
;2013
*1 Genver betek 30 Mezheven : 
*1 Gouere betek 31 Kerzu : 
;2014
*1 Genver betek 30 Mezheven : 
*1 Gouere betek 31 Kerzu : 
;2015
*1 Genver betek 30 Mezheven : 
*1 Gouere betek 31 Kerzu : 
;2016
*1 Genver betek 30 Mezheven : 
*1 Gouere betek 31 Kerzu : 
;2017
*1 Genver betek 30 Mezheven : 
*1 Gouere betek 31 Kerzu : 
;2018
*1 Genver betek 30 Mezheven : 
*1 Gouere betek 31 Kerzu : 
;2019
*1 Genver betek 30 Mezheven : 
*1 Gouere betek 31 Kerzu :
Etoumbi

Anv ur gêr eus proviñs Cuvette-Ouest Kongo eo **Etoumbi**. Diwar ar chase er goadeg tro-war-dro e vev tud ar vro dreist-holl. 

Pevar barr kleñved eus ar viruz Ebola zo bet eno nevez zo. Kredet e vez eo deuet diwar tud ar vro bet o tebriñ kig loened marv bet kavet ganto er goadeg. E 2003 e oa marvet 120 a dud 
diwar ur barr kleñved. Da-heul ur barr all e 2005 e voe disklêriet Etoumbi kêr dizarempred e-pad ur frapad.

## Liammoù diavaez

*  Congo's Ebola town is sealed off, BBC, 20 Mae 2005
* 8 dead with Ebola-like symptoms in Congo, CNN, 12 Mae 2005
* Multimap: Kartenn Etoumbi
Okarina

An **okarina** a zo un benveg-seniñ dre c'hwezh, dezhañ ur stumm viheñvel, tost ouzh hini beg ur goaf pe penn ur waz — alese e anv : en italianeg e talvez « oca » kement ha « gwaz », hag « ocarina » kement ha « gwazig » —, bet krouet gant Giuseppe Donati, war-dro ar bloavezh 1860, diwar batromoù degaset eus mezoamerika. 

Fardet e vez an okarina peurvuiañ gant pri-poazh met meur a zanvez all, evel plastik, koad, gwer, ha metaloù, a c'haller implijout ivez. Sevel a ra e hed betek ur pemzek santimetr bennak. Evit el lakaat da seniñ e c'hwezher en ur pigos lec'hiet e kreiz ar benveg. Kleuzet e vez ennañ un niver a doulloù a gemm hervez ar patromoù (etre 4, 5, 8 pe 12 ar peurvuiañ), a ro an tu da gemmañ uhelded ar son.

Poblek-kenañ eo an ocarina er bed kornogât. Kavet e vez neoazh binvioù kar dezhañ en Amerika, en Afrika hag en Azia. Peadra zo da grediñ e oa bet fardeet ar re goshañ 12 000 bloaz 'zo. Binvioù ar seurt-se o deus bet ur pouez heverk e sevenadurioù Sinaat hag Mezoamerikan. Da heul aloubidigezh Amerika eo bet enporzhiet en Europa, lec'h ma 'z eus bet sellet outañ evel ur c'hoari, betek ma voe azasaet ouzh skeul diatonek ar sonerezh kornôgat gant Giuseppe Donati.

## Liammoù diavaez
*The Chuckerbutty Ocarina Quartet - Pevarat okarina breizhveuriat, gand standilhonoù son.
*Ocarina Room - Titouroù war an oberiañ hag ar c'hoari, restroù mp3.
*Standilhoù son okarina dieub a wirioù
*Ocarina Forest
Kuzul Europa

**Kuzul Europa** eo anv aozadur etrebroadel « Europa Veur », 47 Stad ezel ennañ e-skoaz 29 en Unaniezh Europa). E bal eo kas war-raok an demokratelezh, gwirioù mab-den, identelezh sevenadurel Europa ha klask diskoulmoù da gudennoù ar gevredigezh en Europa.
Savet eo bet d'ar 5 a viz Mae 1949 dre Feur-emglev Londrez. E kêr Strasbourg emañ e sez.

Arabat eo droukveskañ Kuzul Europa gant Kuzul Unaniezh Europa, anezhañ ar framm politikel m'emañ dileuriet gouarnamantoù pep Stad ezel eus an UE, ha gant Ar C'huzul Europat a vez roet da anv an emvodoù ma vez merket politikerezh hollek an Unaniezh.

## Ensavadurioù
* Breujoù Kuzul Europa
* Farmokoperezh Europa
* Lez-varn Gwirioù Mab-Den Europa
* Poellgor Europa war ar Gwirioù Sokial
* Poellgor ar Vinistred
*  Bodad Venezia
*  Komiser e-karg eus gwirioù Mab-den

## Kendivizadoù
* Karta Europa ar yezhoù rannvro pe bihanniver
* Kendivizad Europa war Gwirioù Mab-den
* Karta Sokial Europa (degemeret e 1961)

## Stadoù diazezer

## Stadoù ezel hiziv er-maez eus ar Stadoù diazezer
Diazad doureier

Un **diazad doureier** a zo ur gorread douar a vez dastumet an dourioù kouezhet ennañ (glav, erc'h, kazarc'h, ha kement zo) gant un dourredenn hag e adstêrioù, pe gant ur gorread dour all.  

Bevennet e vez en diamont gant ul linenn disparti eus an doureier a glot alies, met pas dalc'hmat, gant ul linenn uhelennoù. Diverañ a ra an dourioù glav a bep tu d'al linenn-se etrezek lec'hioù disheñvel en ur gas gante an elfennoù dileizhet pe en arlug evel ar gouelezennoù hag ar saotradur.

Bevennet e vez an diazad doureier en ardraoñ ivez gant lec'h kemberañ an dourredennoù anvet lec'h diskargañ : ur c'hemberadur gant un dourredenn all, ur genoù a sko war ul lenn, ur mor pe ur meurvor.

Pep diazad doureeier a c'haller rannañ en un serten niver a ziazadoù bihanoc'h (anvet a-wezhioù « isdiazadoù doureier ») a glot gant ar gorread a zegas dourioù da bep hini eus an adstêrioù en em daol en dourredenn bennañ.

Un diazad doureier a vent vras a sko e-barzh ar mor dre ur genoù nemetken zo un diazad hidrografek
Lenn

**Lenn** a c'hell bezañ meur a dra:

:# Ul lenn, ul ledennad dour, peurliesañ dour dous, e-kreiz an douaroù.  
:# Al lenn, an ober graet gant an daoulagad (pe ur mekanik) evit anavezout ar pezh a zo skrivet war dra pe dra. 
:# Ul *lenn*, pe pallenn,  pezh dilhad gwele a lakaer war c'horre ar gweleoù evit o goleiñ.
Lenn (dour)

Ul **lenn** a zo ul ledennad dour gant douar tro-dro dezhi. An darn vuiañ eus al lennoù a zo leuniet gant dour dous. Kavet e vez an darn vuiañ anezho en emisferenn an Norzh, el ledredoù bras d'an aliesañ. Meur a lenn vras a vez anvet mor pe mor diabarzh ha meur a vor bihan a vez graet lenn anezho.
Koulskoude e kaver ledennadoù konkavel kazi hep dour enno hag a reer lennoù anezho. Da skouer : al Lenn Eyre en Aostralia e-lec'h ma ne vez ket a dour peurliesañ nemet pa gouezh glav puilh ur wech an amzer.
Ul lenn a c'hell bezañ naturel, met a-wechoù e vezont krouet dre stankañ un dourredenn pe meur a hini. Savet e vezont evit produiñ tredan (energiezh dourdredanel), evit pourchas dour d'ar c'hêrioù, evit an diduamant (neuial ha sportoù dour), hag all.
En tu-hont da 60% eus lennoù ar bed a vez kavet e Bro-Ganada, met graet e vez *Bro ar Mil lenn* eus Finland, ha pelloc'h c'hoazh ar Stad amerikan Minnesota a vez graet *Bro an Dek mil lenn* anezhi. Abeg ar c'hementad bras a lennoù e Kanada a vez displeget dre ur sistem dizouradur diaezhennet. Lennoù Meur Norzhamerika a zo bet krouet gant skornegoù divent Oadvezh ar Skorn.

* Al limnologiezh eo ar skiant a bled gant al lennoù.


Bariloche-_Argentina2.jpg|Lenn Nahuel Huapi, Arc'hantina
Lake_Clearwater-800px.jpg|Lenn Clearwater, Ontario, Kanada
swanson7802.jpg|Lenn Massapequa, New York, SUA


## Sellet ivez
Roll lennoù pennañ ar bed
Skeulenn gromatek

Ur **skeulenn gromatek** a c'hall bout nep skeulenn gant div hantertonenn 
diouzh renk enni. Met ar skeulenn gromatek e vez kaoz deuzouti ordin eo hini an 
12 hantertonenn eus skeulenn demperet ar C'hornôg : da lavaret eo an holl notennoù piano, du pe gwenn. Nep skeulenn all eus muzik ar C'hornôg zo un 
is-teskad eus ar skeulenn-se.

An term "kromatek" a vez implijet ivez gant muzisianed pa vez graet gant 
notennoù ha n'int ket e-barzh skeulenn normal ar pennad-muzik.
Tabouioù envel

**Tabouioù envel** zo bet o ren e Sina gwechall. Berzet e oa distagañ pe skrivañ (arouezennoù dibar) anvioù an impalaerien hag o hendadoù.
* An tabou envel ar Stad (国讳 ; 國諱) a oa un tabou a-enep implij anv an impalaer pe anvioù e hendadoù. Da skouer, e-pad an dierniezh Qin, ne veze ket graet Zheng(政) ouzh Qin Shi Huang(政) ha miz kentañ ar bloaz "Zheng Yue" (政月: ar miz melestradurel) a veze adskrivet "Zheng Yue" (正月: ar miz eeun) hag ouzhpenn adanvet "Duan Yue" (端月 : ar miz eeun/end-eeun). Dre vras ne veze ket meneget anvioù an hendadoù a-raok ar 7 rummad.
* An tabou envel ar c’hlan (家讳 ; 家諱) a oa un tabou lakaet war implij anvioù hendadoù an-unan.
* An tabou envel ar veurdez (聖人諱) a oa un tabou lakaet war implij anvioù an dud doujet. Da skouer eo bet tabou ober gant anv Konfusius e-pad an dierniezh Jin.

El lizheroù hag en teulioù diplomatel eskemmet etre klannoù e veze doujet mat da dabouioù envel pep klann.

E 1777 e skrivas Wang Xi Hou (王錫侯) anv an impalaer Qianlong war e levr. Kondaonet d'ar marv e voe a-gevret gant ar re kar dezhañ.

Tri doare a oa da chom hep implij un arouezenn bennak.
* Kemmañ an arouezenn en unan bennak all, heñvelik pe heñvelson a-walc’h peurliesañ. Da skouer e veze erlec’hiet anv dor Xuanwu (玄武門：dor an hanternoz) eus ar Geoded Verzet gant hini "Shenwu" (神武門&nbsp;;&nbsp;Dor Galloud an Doueoù) ha se a-benn chom hep ober gant anv Xuanye(玄燁) an impalaer Kangxi.
* Leuskel ur gwenn e-lec’h an arouezenn.
* Chom hep lakaat ur varrenn war un arouezenn, dreist-holl ar varrenn ziwezhañ.

Daoust ma ne vez ket heuliet pizh an tabouioù-se ken ez eus kalzik a dud a chom hep reiñ d'o bugale tre an hevelep anv hag unan eus o hendadoù c’hoazh. Setu perak e talc’h Sinaiz a-vremañ da gavout diseven mont d'unan bennak dre e anv hag eo rouez-mat kavout un Sinaad anvet "Jr." pe "an trede".
Afrika

Da geñver gorread koulz ha poblañs ez eo **Afrika an eil kevandir er bed.** En em astenn a ra war 30&nbsp;221&nbsp;532&nbsp;km2 gant an inizi nes dezhi, da lavaret eo war 20,30 % eus gorread an douaroù a gaver war ar Voul-douar. Gant 54 Stad ez eus 1 miliard (2010) a annezidi o vevañ, war dro 16 % eus poblañs ar bed.

## Gerdarzh

Dont a rafe an anv eus an hini roet gant ar Romaned, *Africa terra* = douar an Afri (*Afer* eo an unander e latin), pa n’anavezent nemet lodenn Norzh ar c'hevandir. Pa zeuas Norzhafrika da vezañ ur broviñs roman ne oa *douar an Afri* nemet Tunizia vodern, Kartada o vezañ ar gêr-benn d'ar mare-se.

Un nebeud martezeadennoù war gerdarzh an anv : 
 
* *Afar* (poultrenn) e fenikianeg 
* meuriad an *Afri*, ur bobl Berber a c'hellfe bezañ bet o chom war-dro Kartada
* *aphrike*, ur ger henc'hresianeg a c'hellfe talvezout evit "ha n'eo ket yen" 
* *aprica* e latin, ur ger a dalvez an amzer-nevez 

Egipt a veze renket en Azia a-raok an douaroniour Ptolemaios (85 - 165), hemañ eo a lakaas an harz etre Afrika hag Azia a-hed Kanol Suez hag ar Mor ruz.

## Lodennoù Afrika
*Afrika ar C'hornaoueg
*Afrika ar C'hreiz
*Afrika an Norzh
*Afrika ar Reter
*Afrika ar Su

## Istor
Hervez holl antropogolourien ar bed ez eo Afrika kavell an denelezh. Emdreiñ a rae Homo Sapiens etre 200 ha 100 000 bloaz zo. Goude an emdroadur e oa krog da vont er-maez eus Afrika etre 80 ha 50 000 bloaz zo. 

N'eo ket deuet ar gounezerezh er memes mare e pep lec'h, a-wechoù a-raok a-wechoù goude an doñvañ chatal.

Hieroglifoù Egipt kentañ a zo etre -3800 ha -3000 en Abidos e-pad Sevenadur Nakada (prantad raktierniezh Henegipt).

War-dro ar c'hentañ milved kent JK en em skignas labour an houarn e Norzhafrika hag e Norzh Afrika issahara, hag e -700 e Kornôg Afrika.

## Liammoù diavaez
* Kartennoù eus Afrika
Paraná

**Paraná**, a zo ur berradur eus al lavar gwaranieg ***para reje onaba***, d.l.e. "kar d'ar mor", a zo anv meur a lec'h e Suamerika.

* E Brazil 
** ur stêr vras, ar Paraná etre Brazil, Paraguay hag Arc'hantina,
** unan eus stadoù kevredet Brazil, Paraná (stad);
** kêr Paraná (Rio Grande do Norte), er stad vraziliat Rio Grande do Norte 

* En Arc'hantina
** kêr Paraná (Arc'hantina), kêr-benn proviñs Entre Ríos, 
** departamant Paraná (departamant), unan eus departamantoù proviñs Entre Ríos, 

* E Paraguay
** departamant an Alto Paraná, 10vet departamant Republik Paraguay.

## Paraña
Ur ger damheñvel all, **Paranã**, zo e yezh Brazil, da envel
* kumun Paranã, e stad Tocantins; 
* ar stêr Paranã, e stadoù Goiás ha Tocantins. 

## Gwelout ivez
* Triple Frontera
Luskad Gwalarn

**"Luskad Gwalarn"** a vez graet eus an emsav lennegel bet krouet ha lusket gant Roparz Hemon etre an daou vrezel. Dont a ra anv al luskad eus hini ar gelaouenn lennegel *[[Gwalarn (kelaouenn)|Gwalarn]]* savet gant Roparz Hemon e 1925. Alies e komzer eus ur *Skol Walarn* hervez skridoù Youenn Olier, met ne seblant ket bezañ mennozh ar skrivagnerien liesseurt a voe ennañ. Bodet e voe meur a skrivagner brezhonek ha gallek, en o zouez Youenn Drezen, Jakez Riou, Abeozen, Xavier Langleiz ha Roparz Hemon e-unan.

Evit anaout anvioù ar skrivagnerien, sellit ouzh Roll skrivagnerien Skol Walarn.

## Skol pe luskad ?
E 1942 e voe aet war wel an droienn *Skol Walarn* : *E gwirionez, ar menoz-se a vezer boas-tre outañ, — hag abaoe hir amzer, — e kelc'hiad an dornadig tud-se a c'hellimp envel « *skol Walarn* ».*— Maopreden, e "Kelennadurezh skolioù kentañ Breizh", '’Gwalarn*,  niv. 152-153, 1942, p. 544.</div></blockquote>
Pouezet en doe kalz war implij an termen Youenn Olier, pa skrivas ul leor, lakaet an termen skol da ditl hag roet abegoù d’ober evel-se ennañ.
Koulskoude e oa bet nac’het an dro-lavar gant un den a c’hell bezañ bet Roparz Hemon e-unan pa embanne ar [[sizhunieg]] *Arvor*, un nebeud mizioù a-raok, ne oant ket bet bodet ar skrivagnerien en ur skol pa rene digorded spered ha dibaberezh en o zouez.<br>
Pal ar "walarnerien", evel m'eo bet graet anezho, a oa modernaat ar brezhoneg dre glask sevel [[oberenn]]où a c'hellfe bezañ war ar memes live ha reoù savet e yezhoù all. Evit reiñ patromoù d'ar skrivagnerien all, troet o deus forzhik oberennoù diwar ar [[saozneg]], ar [[spagnoleg]], ar [[rusianeg]], ar [[gresianeg]] kozh hag all, dres evel ma veze graet da vare *Feiz ha Breiz* kentañ.

==Levrlennadurezh==
*[[Youenn Olier|Olier, Youenn]]. *Skol Walarn, I : Roparz Hemon’', Embannadurioù Imbourc'h
*Olier, Youenn. *Skol Walarn, II : ar skrivagnerien all’', Embannadurioù Imbourc'h
*Olier, Youenn. *O sellout war va c'hiz’', Embannadurioù Imbourc'h, 1968
*Olier, Youenn. *Un tonkad hag un oberenn’', Embannadurioù. Imbourc'h, 1990
*[[Francis Favereau|Favereau, Francis]], *Lennegezh ar brezhoneg en XXvet kantved : Breiz Atao hag ar re all el lennegezh, 1919-1944*. Skol Vreizh, 2003 
*[[Soazig Daniellou|Daniellou, Soazig]], *Roparz Hemon*. Teulfilm evit ar skinwel, 2000
* [[Tristan Loarer]], "Gwalarn, Le premier soufle d’une littérature nationale ». E-barzh *La littérature en langue bretonne des origines à nos jours'', Gourin, Embann ar Menezioù Du, 2024.

## Notennoù ha daveennoù
Taksonomiezh

An **daksonomiezh**, pe **taksinomiezh** (gresianeg *ταξινομία* *taxis* : rummatadur et *nomos* : lezenn) a zo unan eus kelennoù ar vevoniezh, he fal dezhi sevel rummatadur reizhiadek ar bevien. Kavet e vez ivez un termen nes da daksonomiezh e meur a yezh. 
 
## Orin hag emdroad ar patromoù
An holl rummatadurioù a vez dispaket dindan stumm ur wezennad (ken e vez kaoz eus ur rummatadur gwezheñvel) o kregiñ gant ur wrizienn, houmañ oc'h endelc'her an holl vevien a zo eus outo pe a zo bet hag o pignat betek an hiniennoù.  

Pep skoulm ar wezennad a zo un takson, ennañ an istaksonoù diorroet diwar ar skoulm.

Carl von Linné (1707-1778), ur skiantour svedat, en devoa kinniget diazezoù ar rummatadur reizhiadek hag a zo bet kelennet betek kreiz an . Diamzeret eo bremañ peogwir e oa bet ijinet diwar menozioù ar mare : denheñvelouriezh, krouidigezhouriezh pa ne oa ket bet dizoloet emdroaderezh.

An denheñvelouriezh a zo bet diskaret gant Charles Darwin pa ginnig e 1859 ur rummatadur diwar al lignezouriezh. Hervezañ, ma 'z eus bet un emdroadur, ret eo rummata ar spesadoù diwar derez ar gerentiezh o-deus etrezo.

Goude Darwin e oa klasket respont d'ar goulenn "piv a zo diwar biv?" hag e oa re pouezet war renabliñ al lignezoù. E kreiz an XXvet kantved eo bet komprenet eo pouezusoc'h hag efedusoc'h klask "piv a zo nes da biv" ha heuliañ tostadur ar filogeneliezh. 

Hervez ar filogeneliezh, e tleer kemer evit abegoù ar rummatadur derezioù ar gerentiezh. Gant ar bennaenn-mañ ez eus bet savet gwezennadoù filogeneliezhel o deus degaset muioc'h a gomprenidigezh p'eo posupl rakwelout bezañs spesadoù zo. Bez' e c'heller lavarout eo bet tostadur ar filogeneliezh un disoc'h eus teorien an emdroaderezh, met ar gwezennadoù savet diwarni o deus kaset prouennoù an deorienn-mañ.

## Liamm diabarzh
* takson Lazar
Argompezenn

Pazenn gentañ an **argompezenn** a zeu diwar c'hrignerezh ar stêrioù. E takadoù 'zo, goude m'eo bet tizhet al live diazez gant red an dourioù e teu ar c'hrignerezh kostezel da grignañ an douaroù uhel etre ar stêrioù. Erfin, p'eo bet lamet kement takadig en nec'h e teu an takad da vezañ ur gompezenn hep merk a dorosennadur. Ma'z a ar gompezenn da vezañ plaen-tre e weler ar stêrioù o kildroenniñ pe o stummañ kanoligoù. Ma vez bountet da dizhout ul live uheloc'h diwar savidigezh menezioù nevez en tiriadoù nes e krign ar stêrioù an douaroù en-dro ken ez a ar c'hildroennoù da vezañ engravet hag e weler lammoù-dour.

## Argompezenn uhelaet [[Breizh]]

En hoalad kentañ e savas ar plegoù herkiniat diwar plegañ ar c'hoc'hennoù deuet gant sav-disav ar mor (krag ha pri a bep eil). En eil hoalad e teuas Breizh hag an torosad Arvorig da vezañ un argompezenn. En trede hoalad, goude ma oa bet beuzet kazi holl Breizh gant ar mor oc'h uhelaat diwar teuzidigezh ar skornegoù e voe lakaet douaroù Breizh d'ul live uheloc'h diwar an nerzhioù o deus krouet an Alpoù. Fraihlet e voe meur a dakad, darn anezho uhelaet, darn all izelaet ha kleuzet e voe kaniennoù gant meur a stêr.
Pengő

Ur moneiz hungarat kozh eo ar **pengő**. Implijet eo bet etre an 21 a viz Genver 1927 hag an 31 a viz Gouere 1946 ma voe erlec’hiet gant ar florin (Forint) goude ur prantad gourmonc’hwezh spontus. Rannet e oa ar pengő e 100 fillér.

## Savidigezh
Goude ar Brezel bed kentañ he deus bet ar gurunenn Austrian-ha-Hungarat da c’houzañv ur feur monc’hwezh uhel. En Hungaria e voe degaset ur moneiz nevez, ar pengő, a dalveze kement a 12500 kurunenn. Ur c'hilogramm aour a dalveze 3800 pengő ent ofisiel. Kouslkoude, ne c’hoarvezas ket gant ar pengő an hevelep tra ha gant ar gurunenn ha morse ne voe produet pengő aour ebet.

## Marv ar pengő
Goude an eil brezel bed e kollas ar pengő e dalvoudegezh. Warnañ e kouezhas gwalenn ar gourmonc’hwezh uhelañ bet c’hoarvezet biskoazh. Adtalvoudekaet e voe ar pengő neuze. Met ne voe harz ebet d'ar gourmonc’hwezh ha troellenn ar prizioù a oa digabestr ken na voe ranket degas an niveradur uhelañ bet gwelet biskoazh betek tizhout ar mil trilion (mil miliard a viliardoù, 1021) a bengőioù. s.o. ar skeudenn. Moullet e voe hep bezañ skignet gwech ebet. An niveradur uhelañ bet implijet eo bet 100 trilion, 1020 a bengőioù; s.o ar skeudenn.

A-benn neuze, n'halle mui armerzh Hungaria bezañ stabilaet nemet dre ur moneiz nevez; kement-se a voe graet d'ar a viz Eost 1946. Krouet e voe ar forint evit ur c’henfeur a 400 pevarlion (4&times;1029) a bengőioù.
Gourmonc'hwez

Graet e vez **gourmonc’hwez** (diwar gour + monc’hwez) eus ur monc'hwez uhel-kenañ. Philip Cagan a ra gant *gourmonc’hwez* pa vez uheloc’h ar feur monc’hwez miziek eget 50%.

En un toullad broioù latinamerikan eo savet ar prizioù betek feurioù uhel-kenañ er bloavezhioù 1980. Lod broioù o deus tizhet 400% monc’hwez ha re all muioc’h zoken. Un anadenn a vez graet *gourmonc’hwez* anezhi. Gant ar gourmonc’hwez e saver ur bazenn ouzhpenn. Ur saviad dibar eo, disheñvel diouzh ar monc’hwez boas, gant kudennoù dezhañ e-unan a c’houlenn displegadurioù ha diskoulmoù disheñvel. Pa vez gourmonc’hwez n'eo ket prest an dud da virout arc’hant ganto ken abalamour d'ar fonnus ma tigresk an dalvoudegezh anezho.

## Gwelet ivez
*Armerzh
*Monc'hwez
Monc'hwez

**Monc’hwez** a zo ger malizenn savet diwar *[[moneiz]]* ha *[[c’hwez (koeñv)|c'hwez]]*. Ur ger all a zo: **revoneizadur**.

Monc’hwez zo un termen armerzhel. Implijet e vez evit dezverkañ kresk hollek live ar prizioù. 
N'ouzer ket mat perak e teu monc’hwez. Hervez an armerzhourien klasel e vefe un darempred kontrol anvet krommenn Phillips etre ar monc’hwez hag an dilabour. Milton Friedman koulskoude en deus dispennet an deorienn-se.

Pa ne vezer ket evit mestroniañ ar monc’hwez ken ha heñchañ an armerzh e c’hoarvez ar pezh a reer gourmonc'hwez dioutañ. Gant ar gourmonc’hwez e koll ar moneiz e dalvoudegezh mirad hag unanenn vuzuliañ. En em zistrujañ a ra ar moneiz. Pa vez dilabour bras ha monc’hwez war un dro, n'haller ket mui rakwelet ha steuñvekaat an armerzh, ar pezh a gas da ziskar mont-en-dro an armerzh. Studiet eo bet dreist-holl ar gourmonc’hwez bet c’hoarvezet en Alamagn (1920), e Rusia hag en Arc’hantina.

Armerzhourien zo a gred dezho e c’hall ar monc’hwez c’hoarvezout diwar abegoù a denn d'an danframmoù armerzhel, sokial ha, dreist-holl, sevenadurel. Evel-se e c’hall meur a argerzhadur bezañ deskrivet evel argerzhadurioù monc’hwezel. Koulskoude, evel ma tenn da gentañ-penn ar monc’hwez da steuñvekaat an armerzh, e chom ur gudenn diziskoulm evit c’hoazh.

## Gwelet ivez
•Gourmonc'hwez

## Notennoù ha daveennoù
Gouren

:*Diwar-benn ar *'gouren** dre-vras eo ar pennad-mañ. Ur pennad [[Gouren breizhek]] zo ivez.''
----


Ur [[sport]] emgann a-zaou eo ar **gouren''' hag e bal dezhañ a zo da bep eneber diskar an eil hervez reolennoù termenet strizh. Da lâret eo reiñ ur pezh mell lamm d'egile, o c'hoari gant nerzh ar gravitelezh, lakaat egile da horjellat ha d'en em gavout an divskoaz peg ouzh al leur. Ha neuze e huch an tredeog : LAMM. Un tammig e pep lec'h war ar bed e kaver seurt c'hoarioù emgann, da skouer er grennamzer e teske ar varc'herien stourm o c'hourenañ. N’heller implij nep arm nemet reoù an izili hag ar c'horf. Meur a zoare a gaver e pep bro ken he deus Breizh he hengoun dezhi (gouren breizhek) hag eo meneget ar gouren e Breizh evel an hini nemetañ.

Degemeret eo bet ar gouren libr er C'hoarioù Olimpek e 1901.

Ar gouren gresian-ha-roman a zo nes d'ar gouren a veze pleustret en Olimpia e-pad ar C'hoarioù olimpek kozh, a veze priziet gant an Henc’hresianed p'en em gannent en noazh, hogen libistret e oant gant eoul olivez evit ma vije diaesoc’h kregiñ e-barzh izili ar gourener all.

Daou stumm gouren a gaver : ar gouren gresian-roman, m'eo difennet d'an emgannerien tapout krog e lodenn ar c'horf zo dindan an dargreiz, hag ar gouren dieub. Ouzhpenn-se e weler doareoù gourenañ m'eo difennet chom a c’hourvez (gourenoù ar broioù keltiek evel ar gouren breizhek hag ar gouren skosek) hag an darn vuiañ eus ar re all.

Pleustriñ a reer peurliesañ ar gourenoù gant amatourien.

Ar c'hourenerien wellañ er C'hoarioù olimpek zo deus Iran, ar Stadoù-Unanet, Rusia, Bulgaria, Hungaria, Sveden, Finland ha Turkia.

## Gourenoù
* Gouren breizhek
* Backhold
* gouren libr
* gouren gresian-ha-roman
* Sumo
* Yağlı güreş (gouren ma implijer eoul, e Turkia)
* Schwingen (gouren pleustret e Suis)
* glima (gouren pleustret en Island)

## Gourenerien vrudet
* Clark Gable

## Ster all
Dre skeudenn e vez implijet ar verb gouren evit ar ster zo gant stourm enep un dra fetis pe difetis.

## Liammoù diavaez
* International Federation of Associated Wrestling Styles (FILA) Lec'hienn ofisiel Kevread etrebroadel stiloù kevredet ar gouren
Torosennadur

An **torosennadur** a zo furmoù a c'heller gwelout war gorre an Douar pe dindan ar mor. Ar geomorfologiezh eo ar skiant a bled gant studi ar furmoù bras ha bihan krouet diwar fiñvoù diavaez ar Voul-Douar hag int a vez studiet gant kelenn an tektonik. An abeg brasañ eus ar furmoù a zo disoc'h ar c'hrignerezhoù a c'heller kavout e pep lec'h : krignerezh an dourredennoù, krignerezh an avel, krignerezh ar mor. Dre vras e vez krignet an uhelennoù hag en o zouez ar menezioù a vez krignet diehan. Koulskoude e kendalc'h uhelaat meur a venez, rak diwar ar c'hoari etre plakennoù tektonikel ar bluskenn e teu ar menezkrouadur (*orogénie* ?) ingal.
Uhelgompezenn

Un **uhelgompezenn** a zo ur c'horreenn ec'hon ha kompez (pe damgompez) uheloc'h eget an toleadoù a zo tro-war-dro. Diouzh obererezh ar c'hrignerezh war ar menezioù e vez krouet an uhelgompezennoù.
Mezozoeg

Ar **Mezozoeg**, bet anvet *Eil hoalad*, a zo un hoalad douarouriezhel en deus padet etre -251,9 ha -66,0 milion bloavezhioù. E korf an amzervezh-mañ en deus tarzhet spesadoù bronneged ha dinasaored. 
Echuiñ a ra gant Marvedigezh ar C'hleizeg. 

E deroù ar Mezozoeg e oa tolpet an holl douaroù divoret en ur dreistkevandir, ar Pangea. E korf an hoalad en em zisrannañ ar Pangea etre daou gevandir bras, Laurazia ha Gondwana.

Laurazia a ya d'en em zisrannañ ivez etre Norzhamerika ha Eurazia ha Gondwana a zo bet orin pevar kevandir : Suamerika, Afrika, Aostralia hag Antarktika.

Oadvezh an dinosaored a zo unan eus anvioù ar Mezozoeg hag en amzervezh-mañ eo bet gwelet diorroadur al laboused kentañ, ar bronnegeg kentañ hag ar plant angiosperek. Pep a stumm buhez a vez kavet ha pa ve dindan ur stumm kentidik (evit ar bronneged, da skouer).

Rannet e vez ar Mezozoeg etre tri sistem : 

* Trias (etre -251,9 ha -201,4 milion bloavezhioù) : liesadur an dinosaored ;
* Juraseg (etre -201,4 ha -145,0 milion bloavezhioù) ;
* Kleizeg (etre -145,0 ha -66,0 milion bloavezhioù) : en diwezh ar sistem ez a da steuziañ an dinosaored.

## Sellet ivez ouzh
Skeul amzervezhioù douarouriezhel
Norzhamerika

**Norzhamerika** pe **Amerika an Norzh** a zo ur c'hevandir, pe a-hend-all lodenn hanternoz kevandir Amerika, hervez an dud.

Emañ er Reter d'ar Meurvor Habask hag er c'hornôg d'ar Meurvor Atlantel, er su da Veurvor Arktika hag en hanternoz da Suamerika. E-keñver douaroniezh emañ Kreizamerika e-barzh Norzhamerika, met alies e vez lakaet a-gostez, koulz hag an Antilhez, dreist-holl pa vez kaoz eus sevenadur ha politikerezh.
 
Er c'hevandir-mañ e kaver teir stad, ec'hon-mat ha stank o foblañs :

* Kanada,
** d'ar vro-mañ ec'h aparchant inizi bras : 
*** Kornôg, Enez Vancouver hag Inizi ar Rouanez Charlotte, 
*** Reter, Enez ar Priñs Edward, Douar-Nevez, Enez ar C'hab Breton, hag Enez Ellesmere, 
*** Norzh, Enez Baffin hag Enez Victoria;
* Stadoù-Unanet Amerika,
** dezho eo ivez Inizi an Aleouted hag Alaska
* Mec'hiko.

Hag ivez tri ziriad:
* Greunland, un enezenn ec'hon hag a zo emren (e dalc'h Danmark);
* Sant-Pêr-ha-Mikelon, un enezeg vihan e dalc'h Frañs;
* Bermuda, un enezeg e dalc'h ar Rouantelezh Unanet.

## Poblañs

## Gwelet ivez
* Suamerika
* Amerika Latin
* Kreizamerika

## Notennoù ha daveoù
Kenozoeg

**Kenozoeg** eo an anv a roer d'un hoalad douarouriezhel hag en deus kroget 66,0 milion a vloavezhioù 'zo, goude steuziadur an dinosaored e diwezh ar C'hleizeg. En hoalad-se emaomp atav.

Rannet e vez ar Senozoeg etre tre reizhiad:
* Ar Paleogenel isrannet etre teir amzervezh: ar Paleosen, an Eosen hag an Oligosen
* An Neogenel isrannet etre div amzervezh: ar Miosen hag ar Pliosen 
* Ar Pevare-hoalad(/Pevare oadvezh) isrannet etre div amzervezh: Pleistosen hag an Holosen

Dilezet eo bet ar rannadur etre an *Trede hoalad* hag ar *Pevare hoalad*, ar re-mañ teuziet er Senozoeg bremañ.

Er rummatadur diwezhañ e veze meneget ar Pevare hoalad evel ur prantad a zeue goude an Neogenel (ennañ ar Pleistosen hag an Holosen), met bremañ e vez astennet an Neogenel beteg hon amzer-ni. 

Ar Senozoeg eo hoalad ar Bronneged, simpl o stummoù er penn-kentañ, o deus diforc'het e meur a skourrad loened douarel, morek hag aerel.

Emdroad an Angiospered a zo bet perzh bras all ar Senozoeg. 

E-keñver an douarouriezh e c'heller merkañ en deus kendalc'het dilec'hiadur ar c'hevandiroù betek o lec'hiadur a-vremañ :
 
Kendalc'het eo bet isrannadur ar Gondwana: 
* Aostralia ha Ginea-Nevez a zo bet dilec'hiet war-du an Norzh ;
* Antarktika en deus dilec'hiet betek ar Pol Su ;
* Ledanaet eo bet ar Meurvor atlantel;
* En amzerioù tostoc'h deomp eo aet Suamerika da stagañ ouzh Norzhamerika.

## Sell ivez ouzh
* skeul amzervezhioù douarouriezhel
Goulc'hen

**Goulc'hen** (distaget ) a zo ur gumun eus Bro-Leon e kanton Lesneven, e departamant Penn-ar-Bed, e gwalarn Breizh.

## Douaroniezh

Baie de Kernic Carte de Cassini.jpg|Ouf Kernig.
035 Carte particulière des côtes de Bretagne de l'Anse de Goulven à l'île d'Ouessant 1682 Neptune français.JPG|Kartenn aodoù Breizh eus Ouf Goulven betek Eusa.
Baie de Goulven et Anse de Kernic.jpg|Bae Goulven hag Ouf Kernig etre 1771 ha 1785.
Baie de goulven (2).jpg|Mor izel e Bae Goulven. 
Baie de goulven (5).jpg|Bae Goulven.
Baie de goulven (11).jpg|Bae Goulven er mare-lanv.


## Brezhoneg
### Ar Brezoneg er Skol
* 1934-1936: ar c'huzul-kêr a savas a-du gant ar mennad skignet gant al luskad Ar Brezoneg er Skol (ABES) evit kelennadurezh ar brezhoneg er skol.
## Istor
### 
#### [[Brezel-bed kentañ]]
* Mervel a reas 36 gwaz eus ar gumun, eleze 4,61% eus he foblañs e 1911, abalamour d'ar brezel.
#### [[Eil brezel-bed]]
* Merval a reas pevar den ag ar gumun abalamour d'ar brezel.
#### Brezelioù didrevadennañ
##### [[Brezel Indez-Sina]]
* Mervel a reas tri milour eus ar gumun.
## Monumantoù ha traoù heverk

Goulven Dolmen des Korrigans.jpg|ar Gorriganed (kartenn-bost gant Émile Hamonic).
Dolmen du Cousquer - Goulven.jpg|ar Gozhkêr.
Dolmen de Tréguelc'hier Karl.jpg|Tregelc'hier (tresadenn gant A. Karl, 1893-1894).
Goulven (29) Dolmen de Tréguelc'hier 04.JPG|Tregelc'hier.
Dolmen Goulven.JPG|Tregelc'hier.

* Taolioù-maen.

Goulven_Karl.jpg|Tresadenn gant A, Karl, 1893-1894.
Goulven_église_paroissiale.jpg|Kartenn-bost.
Clocher de Saint Goulven-GOULVEN.jpg|An tour-iliz.

* Iliz katolik dediet da sant Goulc'hen.
* Ti "sant Goulc'hen".

Goulven_(29)_Chapelle_du_Penity_12.JPG
Goulven_(29)_Chapelle_du_Penity_09.JPG

* Chapel ar Peniti, 1670.

Goulven_(29)_Maison_Inscrite_M.H._01.JPG

* Ti kozh, 1560, rummet.

Goulven_(29)_Monument_aux_morts.jpg

* Monumant ar re varv, luc’hskeudenn.
## Emdroadur ar boblañs abaoe 1962

## Melestradurezh

## Tud

## Gevelliñ

## Liammoù diavaez
* Goulc'hen war lec'hienn Geobreizh
* Lec'hienn etrekumuniezh bro Lesneven hag Aod ar Mojennoù

## Dave ha notennoù
Ar Bed Keltiek

***Ar Bed Keltiek*** a oa ur gelaouenn hollvrezhonek savet gant Roparz Hemon goude ar brezel, a veze renet gantañ eus Iwerzhon. Ivona Martin, he skoazellerez feal, a rae war-dro ar sekretouriezh e Breizh.

## Istor
Savet e oa bet ar gelaouenn er bloaz 1959 ha padout a reas betek an niverenn 150 e Mezheven 1971. Enteuziet e voe ar gelaouenn, er fin, e-barzh Al Liamm ha ne voe mui embannet. Roparz Hemon, o vevañ e Dulenn, a oa ar skrivagner pennañ anezhi, met Alan Heussaff, o vevañ en Iwerzhon ivez, en doa skrivet kalz enni, koulz hag Anjela Duval. Hemon an hini eo en doa broudet anezhi da skrivañ.

## Danvez
*keleier a Vreizh hag eus ar bed-holl
*pennadoù diwar-benn ar yezh, an istor, ar sevenadur
*danevelloù ha kanaouennoù troet gant Roparz Hemon
** darn eus e gontadennoù zo aet d'obet Ho kervel a rin en noz.

## Liamm diavaez
*Ar Bed Keltiek el lec'hienn idbe-bzh.org
Trede Emsav

**Trede Emsav** a reer eus an Emsav brogarour breizhek abaoe 1945, abaoe dibenn an Eil Brezel-bed

Abalamour ma oa bet lod eus ar vroadelourien vreton o kenlabourat gant an Alamanted e voe gwelet fall kement stumm brogarouriezh a oa gant kalz an darn vrasañ eus an dud.

Prantadoù dishenvel a c'heller diforc'hañ en trede Emsav evit e studiañ :

## [[1945]]-[[1976]]
Gant diskar an Emsav en e holl zerezioù e krog ar prantad-mañ : politikel, yezhel, sevenadurel. Echuin a ra gant un nevezadenn a-bouez-bras : savidigezh ur rouedad kelenn brezhonek, Diwan.

Kerkent ha 1945 avat e savas emsaverien'zo o c'hein a-nevez.

Un nebeud goulennoù a saver avat diwar-benn ar marevezh-se :

- Daoust ha gwasket eo bet an emsaverien goude ar brezel-bed ?
## [[1976]]-[[1985]]
Prosez santelezhadur Dom Erwan

Prosez santelezhadur Sant Erwan
E vuhez, e vurzhudoù diskleriet gant an testoù

An enklask kefridiel evit santelezhadur ERWAN HELORI, beleg, person Louaneg a zo bet graet e Landreger e 1330, 27 vloaz goude e varv. 243 test a zo deuet da lavarout ar pezh o deus gwelet ha klevet, dirak ar gefridiourion karget gant ar Pab d'ober al labour-enklask. 
**An darnvuiañ anezho o deus testeniet e brezhoneg**, yezh o bro. An testadurioù, diskrivet e latin e-barzh ar prosez, a zo rentet evit ar wech kentañ er yezh-orin 200 pajennad, embannet e ti An Tour-Tan.
An Tour-Tan (ti-embann)

**Embannadurioù an Tour-Tan** zo un ti-embann brezhonek kristen, krouet en 1980 gant Job Kergrist, anv-pluenn ar beleg Job Lec'hvien.

Staliet eo e Pabu, e-kichenik Gwengamp, hag embann a ra danvez relijiel kristen, barzhonegoù, istor... 

## Embannadennoù
En o zouez e kaver : 
* an Testamant Kozh a zo bet moulet e pemp levrenn, troet diwar an hebraeg war-eeun ;
* levrioù kantikoù diwar ar Salmoù azasaet evit ar c'han ;
* buhezioù sent ;
* prosez santelezhadur sant Erwan ;
* barzhoniezh.

## Notennoù ha daveoù
Ar Feiz dre ar Meiz

Ur c'hatekiz katolik evit gouroadidi eo **Ar Feiz dre ar Meiz** https://web.archive.org/web/20200621065226/http://bibliotheque.idbe-bzh.org/data/cle_141/Ar_Feiz_dre_ar_Meiz_.pdf, savet gant Pêr Even, hag un dibab a-douez ar pennadoù a oa bet moulet e-kerz 30 vloaz er gelaouenn Imbourc'h, un dibab a zo bet graet gant ar skrivagner e-unan dre ma felle dezhañ ober eus e skridoù un oberenn unvan, ha da gentañ dre an urzh en deus roet dezho enni.

"Ar Feiz hag ar Meiz" n'eo, e stumm ebet, un oberenn hiniennel nag a faltazi. Ar feiz reizhkred, hini an Iliz a-viskoazh, en deus fellet da bPêr Even displegañ ha netra ken. Pezh en deus graet ar skrivagner n'eo nemet danzen gerioù https://emglev.files.wordpress.com/2012/10/geriaoueg-feiz-ha-meiz.pdf, resisañ ma c'halle, a-benn tizhout ar pal-se.
Per ar Meur

N'hellas ket **Pêr ar Meur**, gant ar c'hleñved, mont betek penn e studi beleg e kloerdi bras Sant-Brieg.

Skrivañ mat a rae e brezhoneg, ha kenlabourat a rae ingal gant An Avel - Avel an Trec'h e 1946-1950 p'edo Youenn Olier o plediñ gant ar gelaouenn-se.
Maoris ar C'hollo

Ur beleg broadelour eus eskopti Kemper eo bet **Maoris ar C'hollo** (*Maurice Colleau*) ganet e 1921 ha marvet e 2003.

## Red-buhez
Goude an Eil Brezel-bed e voe lakaet da gure e parrez Skrigneg, hini Yann-Vari Perrot, a oa bet person eno. Diwar hengoun hemañ a-hend-all, e oa deuet Maoris ar C'hollo da vezañ ur broadelour eveltañ, en un amzer ha ne oa ket aes diskouez hag embann mennozioù a seurt-se ; dindan ur golo en doa goulennet digant Youenn Olier kas ar gelaouenn "An Avel" e 1945.
Lakaet da gure en Edern ha Loperc'hed ez eas da berson Lambêr, tost d'e barrez ginidik, Plouarzhel.
Diaezet gant ar gizioù nevez a oa bet degaset el liderezh hag er baskouriezh da heul adreizhoù ar Goursened diwezhañ, Vatikan II, er C'hwec'hkogn da vihanañ, ha diaezet ivez gant an disfiz a vaged en e eskopti ouzh ar v-broadelouriezh vrezhon a oa bet difennet gantañ a-hed e vuhez hag a-vihanik, koulz lavaret, evel ma plije dezhañ kontañ, en em dennet en doa e ti-retred ar veleion e Keraodren, e Brest. 
Diwar-neuze e kemeras perzh a-zevri e buhez Oaled Sant Erwan Brest, er gelaouenn Imbourc'h hag e bodadegoù miziek "Kristenion Breizh" a voe ur broud evitañ da skrivañ.

## Oberennoù
* *Misionoù e Breizh er seitekvet kantved* a zeuas er-maez e 1983.

* *Teologiezh an Dieubidigezh* , niv. 189 Imbourc'h 1984. Ar studiadenn-se a c'hoarveze evit darn eus un droidigezh diwar an destenn embannet gant "ar c'henstrollad sakr evit kelennerezh ar Feiz".
Pouezus a-walc'h eo an diell-mañ diouzh m'en doa klasket krouiñ ur yezh o klotañ gant an destenn orin, evit darn amprestet digant Kis-Saded, dre ar gelaouenn Imbourc'h hag evit ar peurrest, tro pe dro, ijinet ha kinniget gant ar skrivagner e-unan ; hemañ, padal, a oa ur brezhoneger a-vihanik, hag a glaske chom an eeunañ ar gwellañ. Gwevn ha sklaer eo ivez ereadurezh e yezh en oberenn-mañ.
;Dielloù diembann :
* Un diell hir e galleg a-zivout ar gwir o deus ar vrezhonegerion e dibenn en XXIvet kantved, e-keñver ar feiz kristen, da genderc'hel da gaout skoazell an Iliz en o yezh. Morse ne dizhas kaout a respont digant e eskob daoust d'e c'houlennoù.
* Jeremiaz a voe troet gantañ e strollad troidigezh ar Bibl en-dro da v-Maodez Glanndour (diwar ar Bibl gresianek).

## Liamm diavaez
*  Maoris ar C’hollo, aozer ar Bibl e brezhoneg war lec'hienn *([[Bibl.bzh]])*
Tír na nÓg (kelaouenn)

**Tír na nÓg** a oa da gentañ ur gelaouenn divyezhek renet gant Ronan Huon ha Pol Gouriereg, genidik eus Bubri, e Bro-Ereg, a oa bet ezel eus Strollad Broadel Breizh e-pad ar brezel, hag a oa bet o ren ur prantad studi e Skol-veur Bonn, e-pad ar brezel ivez.
D'ar c'houlz-se, e 1945, en doa kavet Pol Gouriereg ur gourc'hwel e Prefeti Roazhon, ha diwar ar gourc'hwel-se en doa gellet tennañ un tammig kelaouenn gallek-brezhonek, war liestenner ar Prefeti end-eeun; Ronan Huon a rae war-dro al lodenn vrezhonek. 

Ne badas ket pell ar gelaouenn en he stumm kentañ, a rae gant ar peurunvan (met hep ober gant ar "zh"). Degemeret e voe ar peurunvan leun er rummad nevez eus Tír na nÓg (adalek 1946), diwar skouer "An Avel", ar gelaouenn bolitikel divyezhek a rae Youenn Olier war he zro e peurunvan abaoe dibenn ar bloaz 1945.

Kendeuzet e voe Tír na nÓg e dibenn ar bloaz 1946 gant ar gelaouenn Kened, adalek an niverenn 2 eus ar rummad nevez, ha diwezhatoc'hik, e deroù 1948, gant Al Liamm, deuet da vezañ "Al Liamm - Tír na nÓg".
Republik Sokialour Viêt Nam

**Republik Sokialour Viêt Nam**, pe berroc'h **Viêt Nam**, pe **Vietnam**, zo ur vro eus Gevred Azia, en ul lodenn eus ledenez Indez-Sina, un tiriad levezonet koulz gant sevenadur Bro-Sina hag hini India. Ezel an ASEAN hag an ABU eo. Embannet e oa bet *Republik Sokialour Viêt Nam* (vietnameg: *Cộng Hòa Xã Hội Chủ Nghĩa Việt Nam*) e 1976 goude brezelioù hir a-enep an alouber japanat e 1940, an trevadenner gall e 1946 hag ar Stadoù-Unanet e 1954.

Hanoi eo kêr-benn ar vro. En-dro dezhi emañ Republik Pobl Sina, Laos, Kambodja ha pleg-mor Tonkin.

Lu bro Vietnam a vez graet "Lu Pobl Vietnam" anezhañ.

## Tud dibar
* **C'hoarierion** echedoù: 
** Phạm Minh Hoàng;
** Nguyen Ngoc Truong Son;
** Paul Truong.
Sorabeg

Ur yezh slavek ar c'hornôg eo ar **sorabeg** (anvet ivez *wendeg* pe *lusatieg*), komzet e Lusatia (sorabeg uhel: *Łužica*; sorabeg izel: *Łužyca*, alamaneg: *Lausitz*) e reter Alamagn.

Div yezh unvan lennegel ez eus, implijet o-div dre skrid: ar sorabeg uhel (*hornjoserbsce*), komzet gant tro-dro da 55.000 den e Saks, ar sorabeg izel (*dolnoserbski*) komzet gant tro-dro da 14.000 den e Brandenburg. Ur yezh en arvar da vont da get a zo eus ar sorabeg izel.

Komzet e vez ar yezh ivez gant un nebeudig annezidi a-orin Sorabed o chom e Lee County (Texas, bet levezonet eno kalz kement gant an alamaneg hag gant ar saozneg.

Ur yezh divro eo ar sorabeg, en em gav dreist-holl e bro vBrandenburg, e gevred an RDA gozh, war harzoù Polonia ha Tchekia. 30.000 ez eus anezho oc'h ober ganti bemdez hepken, strewet dre al "Land" penn-da-benn, en deus lakaet o yezh war an hevelep live hag an alamaneg hervez al lezenn, hogen er pleustr, evel-just, ez eo beuzet-mik ar sorabegerien e meurvor an alamanegerien hag e reont o-unan gant an alamaneg peurvuiañ en o darempredoù sokial er-maez eus an tiegezh hag eus ar relijion..

## Skolioù sorabek
Evel e Breizh ha Breizh Izel peurgent ez eus un nebeud skolioù sorabek a-berzh stad ... met poan a zo evit derc'hel ar skolioù-se en o sav hag e weler stourmerien o sevel o c'hein, met re nebeut, dres evel e Breizh. Kerent 'zo eta a grog en o barroù-livañ da... adlivañ o skol bublik dre ma n'eus ket arc'hant a-walc'h a-berzh ar Stad evit ar sorabeg. 

## Perzh bras ar relijion gatolik er Su
Katoliked gredus ez eo ar sorabegerien-uhel betek vremañ. Marteze dre m'o deus gouzañvet yev ar gomunisted n'int ket bet levezonet c'hoazh da vat o buhezioù gant an danvezelouriezh pragmatek ? Bugale niverus ez eus peurvuiañ en o familhoù, ha se a zo daou dra liammet o laka mat a-ziforc'h diouzh an alamanegerien. Ur pardon bras e sorabeg o devez bep bloaz ma kemer perzh ennañ ur pemp mil bennak a dud.

## Slaved ha n'eo ket Alamaned
Evit gwir, e-touez an 60.000-se n'eus ket 5000 a gement a vefe emskiantek ha darev da stourm evit chom pezh ez int, met ar re a stourm ne stourmont ket evit un "divyezhegezh" ; ne lavaront ket "o deus ar gwir", Nann. Lavarout a reont hepken ez int pezh ez int hag ez eo mat evito bezañ evel-se : katoliged gredus, niverus o bugale, diforc'h mat o doareoù-bevañ diouzh hini an alamanegerien. En o bleud en em gavont ha ne c'houlennont nemet chom pezh ez int en ur vro n'eo ket dezho rak Slaved ez eus anezho ha n'eo ket Alamaned.

## Lennegezh

Sellit ouzh Jurij Brězan.

## Liammoù diavaez
* Geriadur alamaneg - sorabeg izel
* ''Ethnologue''
* ''Euromosaic''
Jos-Pêr ar Braz

**Jos-Pêr ar Braz** (anv ofisiel : *Joseph-Pierre Le Bras*), lesanvet **Dirlem**, ha **Yann Brezal** e anv-pluenn, a oa bet unan eus ar stourmerien bolitikel gentañ o deus graet gant ar brezhoneg evit displegañ o mennozhioù. Difenner ar relijion gatolik hag ar brezhoneg, enepyuzev, enep ar Republik hag ar frañmasonerezh e oa Jos-Pêr ar Braz

## Buhez
Ganet e oa bet e Kerdevez, en Drev-Nevez e Bro-Leon, d'an 8 a viz Du 1889, ha lazhet e oa bet d'an 8 a viz Gwengolo 1915 e-kerzh Brezel 1914-1918 e Vienne-le-Château, e-kichen Bar-le-Duc (Marne).

Degaset e voe Jos-Pêr ar Braz d'an Emsav gant Klaoda ar Prad, skolaer e Landivizio, skrivagner ha brogarour. Evel skolaer en ur skol gristen e Landivizio e c'hounezas e vara adalek 1906. Dastum a reas sonioù ha gwerzioù e tolead Logeginer-Plouziri ken e voe loreet e kenstrivadeg ar Bleun-Brug e Kastell-Kêryann e 1907.
E 1914 e voe anvet diwar e c'houlenn da vestr-skol publik e Plougin.

### Ar [[Brezel-bed kentañ]]
Enskrivet e Brest e 1914, en 48 rejimant troadegiezh, kaset e voe d'ar brezel diouzhtu hag e voe lazhet e-kichen Bar-le-Duc d'an 8 a viz Gwengolo 1915. Tizhet en doa ar renk a gaporal. E penn ur bagad pemzek soudard, lazhet e oa bet o vont er maez eus ur foz-difenn. Ne voe ket adkavet korf ebet.

Ur blakenn-goun vrezhonek e Maissin (Belgia) en enor da Jos-Pêr ar Braz :

## Ar broadelour
Jos-Pêr ar Braz a gemeras perzh e savidigezh Strollad Broadelour Breiz ; skrivañ a reas ivez e-barzh kelaouenn ar Strollad, *[[Breiz Dishual]]*, dindan an anv-pluenn *Yann Brezal*. E-barzh kelaouennoù all ez embannas pennadoù brogar all, e *[[Kroaz ar Vretoned]]* dindan an anv-pluenn *Dirlem* hag e *[[Brug (kelaouenn)|Brug]]* dindan al lesanv *Bruger*.

Restr:Breiz dishual 1 en-tête.jpg|Talbenn **Breiz Dishual** niv. 1, Gouere 1912


## Komz plaen
;Jos-Pêr ar Braz
* 1910 : *Dizro !...*, *[[L'Écho du Finistère]]*
* 1910 : *Kousk, babig !*, *L'Écho du Finistère*
* 1910 : *Hunvre eur Bugel*, *L'Écho du Finistère*
* 1910 : *Itanvez ar mortolod*, *L'Écho du Finistère*
* 1910 : *Moustrerig*, *L'Écho du Finistère*
* 1910 : *Da Bariz !*, *L'Écho du Finistère*
* 1910 : *Ar rozen falc'het*, *L'Écho du Finistère*
* 1910 : *Eun nosvez nedeleg*, *L'Écho du Finistère*
* 1910 : *Karantez divarvel*, *L'Écho du Finistère*

;Yan Brezal
* 1910 : *Eur rendael en tiegez*, *L'Écho du Finistère*
* 1910 : *Nedeleg Jobig*, *L'Écho du Finistère*
* 1910 : *Al lonkad diveza*, *L'Écho du Finistère*
* 1911 : *Traou ha traou all*, *L'Écho du Finistère*

## Levrlennadur
*Raoul, Lukian. *Geriadur ar skrivagnerien hag ar yezhourien vrezhonek*. Al Liamm, 1992.
**[[Imbourc'h (kelaouenn)|Imbourc'h]]*, 1970 p.&nbsp;74
## Notennoù ha daveennoù
Brug (kelaouenn)

Ar gelaouenn "**Brug**" a oa renet gant Emil Masson, ur brogarour sokialour, pe kentoc'h hanter werinelour, hanter anarkour, un "Tolstoiat', mar karer, hag a gemeras perzh e labour ar Strollad Broadelour kentañ. Skrivañ a rae e-barzh Breiz Dishual dindan al lesanv **Ewan Gwesnou**. 

Gant ar gelaouenn divyezhek viziek **Brug** e felle da Emil Masson tizhout kouerien Kornôg Breizh hag o zreiñ a-du gant mennozhioù an araokaat, ar c'henobererezh. 

*Brug* a zo bet embannet eus miz Genver 1913 da viz Gouere 1914. Echuet he deus gant an niverenn 19. An 20vet niverenn zo chomet diembann abalamour d'ar brezel, bet diskleriet d'ar c'houlz-se.
Jean-Julien Lemordant eo en deus treset ar pep brasañ eus goloioù ar gelaouenn.

"**Bruger**" – lesanv Jos-Per Ar Bras er gelaouenn – a vroude ar gouerien, ar "verourien" da zifenn o gwirioù a-enep d'ar berc'henned dre en em strollañ kenetrezo ha sevel c'hweluniadoù.

## Mammennoù
*Imbourc'h 1970 p. 74
*Fañch Broudig, *Eun dra bennag a zo da jeñch er bed. Emile Masson ha "Brug", 1913-1914*, Brest : Brud Nevez, 2003, 330 p.