open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ar steredoniour

**Ar steredoniour** (nederlandeg : *De Astronoom*) a zo un eoullivadur bet livet gant al livour izelvroat Johannes Vermeer e 1668. War ziskouez emañ e Mirdi al Louvre e Pariz.

Alies e pledas livourien izelvroat ar  kantved gant poltredoù skiantourien . Ouzhpenn Ar steredoniour e livas Vermeer un daolenn anvet *[[An douaroniour]]*. Soñjal a reer ez eo ar memes den a zo livet, marteze a-walc'h Anton van Leeuwenhoek.

Diskouezet splann eo micher ar steredoniour gant ar voul-zouar (hini Jodocus Hondius) hag al levr war an daol : *Institutiones Astronomicae Geographicae* gant Metius. Un arouez eo ivez al levr digoret war bajenn al Levrenn III, ma lenner ez eo aliet ar steredoniourien da glask «awen an aotrou Doue». Ouzh ar voger ez eus un daolenn ma weler kavadenn Moizez, hemañ a c'hallfe bezañ un arouez eus ar ouiziegezh hag eus ar skiantoù.

Perc'hennet e voe an daolenn gant Edouard de Rothschild, hag e 1940 e voe laeret digantañ gant an *Einsatzstab Reichsleiter Rosenberg für die Besetzten Gebiete* goude aloubidigezh Frañs gant arme an Trede Reich. Ur svastika bihan a voe peget a-dreñv an daolenn. Roet e voe d'an tiegezh Rothschild goude an Eil Brezel-bed, ha roet da virdi al Louvre e 1982.

## Notennoù
Tripura

**Tripura** (ত্রিপুরা e banglaeg) zo unan eus stadoù bihanañ India, gant ur gorread 10 492 km². Er bloavezh 2001 e oa 3 191 168 a dud o chom e Tripura. Agartala eo ar gêr-benn. En-dro da Dripura emañ stadoù Asam ha Mizoram er biz, ha Bangladesh a bep tu a-hend-all. 

Teir yezh ofisiel zo er stad : ar banglaeg, komzet gant an div drederenn eus an dud, ar yezh *kokborok* (unan eus ar yezhoù bodek), komzet gant ur c'hard eus an dud, hag an hindieg.

Etre 1909 ha 1947 e oa Tripura ur briñselezh indian e dalc'h Breizh-Veur. E miz Here 1949 e voe unanet ar briñselezh-se ouzh India, nevez-dizalc'h, ha lakaet e stad Asam. Dont a reas da vezañ unan eus tiriadoù Unaniezh India e 1963 hag ur stad anezhi hec'h-unan e miz Genver 1972.

## Liammoù diavaez

* Lec'hienn ofisiel gouarnamant Tripura (e saozneg)
Galleria Borghese

Ar **Galleria Borghese** zo ur mirdi e Roma, en Italia.

Enni e weler taolennoù ha delwennoù diwar zorn tud evel Gian Lorenzo Bernini, Caravaggio, Leonardo da Vinci, Raffaello, Rubens, Tiziano ha re all.

Emañ er Villa Borghese Pinciana, ur palez savet entre 1613 eha 1616 evit Scipione Borghese.

## Oberennoù brudet
*Gian Lorenzo Bernini: O Rapto de Proserpina e Apolo e Dafne
*Leonardo da Vinci: Leda e o Cisne
Viktor Ianoukovytch

**Viktor Fedorovytch Ianoukovytch** (ukraineg : , ruseg : Виктор Фёдорович Янукович *Viktor Fiodorovitch Ianoukovitch*) a zo ur politikour ukrainat, e penn ar Strollad ar rannvroioù. Ganet eo bet d'an 9 a viz Gouere 1950 en Ienakiieve (oblast Donetsk), en URSS.

Kentañ ministr Ukraina eo bet eus ar 21 a viz Du 2002 d'an 31 a viz Kerzu 2004. Kollet en deus an dilennadegoù evit ar prezidant e 2004 a-enep da Viktor Iouchtchenko, kaser an Dispac'h orañjez.

A-drugarez da zisoc'hoù e strollad evit dilennadegoù ar gannaded ha kannadezed e 2006 e voe Kentañ ministr adarre, eus ar 4 a viz Eost 2006 d'an 18 a viz Kerzu 2007. E penn an tu enep e c'hounezas dilennadegoù ar prezidant e 2010 gant 48,95 % eus ar mouezhioù, ha 45,47 % evit e enebourez Yuliya Tymochenko. Digarget e voe gant ar Parlamant d’an 22 a viz C'hwevrer 2014 goude ma oa tec'het kuit da Rusia, da heul un emsavadeg pobl, Reveulzi an dinded.
Sefa Giray

**Sefa Giray**, pe **Safa Giray**, a oa khan Krimea e 1691-1692.

Lakaet e voe war tron Krimea pa voe tennet e garg digant Saadet III Giray e miz Kerzu 1691. E-pad ar brezel etre an impalaeriezh otoman hag Aostria e klaskas kemer perzh en emgannoù met e arme a savas outañ e Valakia ha nac'h mont pelloc'h.

Lamet e voe e garg digantañ e miz Here 1692 ha kaset en harlu e-kichen Karnobat (e Bulgaria hiriv).

## Mammenn
* *Le khanat de Crimée et les campagnes militaires de l'Empire ottoman : Fin du XVIIe-début du XVIIIe siècle, 1687-1736* gant Dilek Desaive e *Cahiers du monde russe et soviétique* niverenn 11-1, 1970
Kaplan Iañ Giray

**Kaplan I Giray** a oa mab da Selim I Giray ha khan Krimea teir gwech en XVIIIvet kantved.

En nevez-amzer 1715 e krogas ar brezel etre an impalaeriezh otoman ha Venezia. Kaplan I a voe kaset da Vesarabia gant an Otomaned a-benn evezhiañ ouzh Pologn, mirout ouzh ar Rused da zont ha plediñ gant an emsavadegoù a c'hellfe sevel e Moldavia ha Valakia.

E 1724, pa voe skarzhet e vreur Saadet IV Giray diouzh Krimea, e voe kinniget dezhañ gant ar vizir otoman pignat en-dro war tron ar c'hanat. Nac'h a reas war zigarez en doa c'hoant da vezañ *impalaer an Datared ha n'eo ket o bourev*. Ur breur all dezhañ, Mengli II Giray, a voe anvet khan Krimea neuze.

Da heul emsavadeg miz Gwengolo 1730 en Istanbul a voe kaoz eus skarzhadenn ar sultan Ahmet III hag ar c'han Mengli II e voe adlakaet Kaplan I evit an trede gwech war tron Krimea.

E miz Mae 1736 e voe taget Krimea gant ar Rused ha ne voe ket Kaplan I evit stankañ an hent outo e Perekop. Distrujet e voe neuze meur a gêr datar, en o zouez ar gêrbenn Bahçesaray, Gözleve hag Aqmescit. Kuitaat a rejont al ledenez e miz Gouere 1736. Diwar-se e voe tennet e garg digant Kaplan I ha lakaet Fetih II Giray en e blas.

## Mammenn
* *Le khanat de Crimée et les campagnes militaires de l'Empire ottoman : Fin du XVIIe-début du XVIIIe siècle, 1687-1736* gant Dilek Desaive e *Cahiers du monde russe et soviétique* niverenn 11-1, 1970 
* *Les Tatars de Crimée et la seconde élection de Stanislas Leszczynski* gant Gilles Veinstein e *Cahiers du monde russe et soviétique* niverenn 11-1, 1970 

## Notennoù ha daveoù
Mengli II Giray

**Mengli II Giray** a oa mab da Selim I Giray ha khan Krimea div wech en XVIIIvet kantved.

Kalgay e voe d'e vreur, Kaplan I Giray e-pad e daou ren kentañ.

Dont a reas da vezañ khan goude ma voe kaset e vreur, Saadet IV Giray, en harlu ha d'ar 24 a viz Du 1724 e erruas e Bahçesaray, kêrbenn ar c'hanat.

E miz Gwengolo 1730 e voe un emsavadeg en Istanbul ha skarzhet ar sultan Ahmet III. An emsaverien a dennas ivez e garg digant Mengli II a-benn lakaat en-dro Kaplan I war tron khanat Krimea pa soñjent e oa a-du ganto. 

Mervel a reas d'an 31 a viz Kerzu 1739.

## Mammenn
* *Le khanat de Crimée et les campagnes militaires de l'Empire ottoman : Fin du XVIIe-début du XVIIIe siècle, 1687-1736* gant Dilek Desaive e *Cahiers du monde russe et soviétique* niverenn 11-1, 1970 
* *La révolte des mirza tatars contre le khan, 1724-1725* gant Gilles Veinstein e *Cahiers du monde russe et soviétique* niverenn 12-3, 1971 
* *Les Tatars de Crimée et la seconde élection de Stanislas Leszczynski* gant Gilles Veinstein e *Cahiers du monde russe et soviétique* niverenn 11-1, 1970
Saadet IV Giray

**Saadet IV Giray**, a oa mab da Selim I Giray ha khan Krimea en XVIIIvet kantved.

Kalgay e voe d'e vreur, Devlet II Giray, e-pad e zaou ren.

Kemer a reas perzh en emgann Beograd e 1717 evit skoazellañ an Otomaned a-enep Aostria.

E miz Gwengolo 1724 e voe skarzhet diouzh tron ar c'hanat gant ar virzaed (tud eus an noblañs tatar) ha kaset en harlu da Yambol (e Bulgaria hiriv), nepell diouzh Edirne.

## Mammenn
* *Le khanat de Crimée et les campagnes militaires de l'Empire ottoman : Fin du XVIIe-début du XVIIIe siècle, 1687-1736* gant Dilek Desaive e *Cahiers du monde russe et soviétique* niverenn 11-1, 1970 
* *La révolte des mirza tatars contre le khan, 1724-1725* gant Gilles Veinstein e *Cahiers du monde russe et soviétique* niverenn 12-3, 1971 

## Notennoù ha daveoù
Fetih II Giray

**Fetih II Giray** a oa mab da Devlet II Giray ha khan Krimea etre miz Gouere 1736 ha miz Eost 1737.

Kalgay e voe d'e eontr, Kaplan I Giray a-raok mont da ghan e 1736. E 1737 e voe aloubet ledenez Krimea gant ar Rused, evel m'o doa graet ar bloaz a-raok, ha distrujet ar gêrbenn nevez. Diwar-se e voe tennet e garg digant Fetih II ha lakaet e eontr Mengli II Giray en e blas.

## Mammenn
* *Le khanat de Crimée et les campagnes militaires de l'Empire ottoman : Fin du XVIIe-début du XVIIIe siècle, 1687-1736* gant Dilek Desaive e *Cahiers du monde russe et soviétique* niverenn 11-1, 1970
Manipur

**Manipur** (মনিপুর e meiteieg, yezh ar vro) zo unan eus stadoù Unaniezh India, gant ur gorread 22 327 km². Er bloavezh 2001 e oa 2 388 634 a dud o chom er stad vihan-se. Imphal eo ar gêr-benn. Emañ Manipur war harzoù India : er reter emañ Myanmar (Birmania), en hanternoz Nagaland, er c'hreisteiz Mizoram hag er c'hornôg Asam.

Ur vroig veneziek eo, gant kernioù a dap betek 2500 metr uhelder. Eztennañ a reer glaou eus ar c'hondon ha holen eus an eienennoù dour tomm. E-leizh a loened gouez a gaver er vro : olifanted, tigred, arzhed, kirvi, marmouzed, bualed ha naeron bras.

Ar meiteieg hag ar saozneg eo an div yezh ofisiel.

## Liammoù diavaez
*  Lec'hienn ofisiel gouarnamant Manipur (e saozneg)
Al lizher karantez

**Al lizher karantez** (nederlandeg : *De liefdesbrief*) a zo un eoullivadur graet gant al livour izelvroat Johannes Vermeer e-tro 1669. War ziskouez emañ e Rijksmuseum Amsterdam. En daolenn e weler ur vaouez o terc'hel ul lizher karantez bet roet dezhi gant he servijourez.

## Arouezioù a gaver en daolenn
Ar rideoz en daolenn gentañ a laka da grediñ emeur oc'h arvestiñ ouzh un darvoud prevez ha personel. Un doare touell-lagad eo ivez : boas e veze an dud da c'holoiñ o zaolennoù gant rideozioù, ha rideozioù a weler alies e taolennoù livet en Izelvroioù d'ar mare-se. An donder hag an efed teir ment a zo kreñvaet en daolenn dre implijout beskellennoù karrezennoù al leur. Anat eo emañ ar vaouez o paouez degemer ul lizher karantez, peogwir emañ ivez o terc'hel ul lud. Un arouez eus ar garantez e oa al lud. Ken arouezius all eo ar chaosonoù a weler e traoñ al livadur, rak un arouez eus an darempredoù korf e oant. 
Arouezius eo ivez an div daolenn stag ouzh ar voger. An daolenn ma weler ur mor rust a c'hall talevzout kement ha karantez dichadennet. En daolenn a-us e weler un den o vale war un hent traezhek, a c'hall talvezout da skeudennaouiñ an den en deus skrivet d'ar vaouez.

## Liamm diavaez

*Al lizher karantez e lec'hienn Rijksmuseum Amsterdam
## Notennoù
Giampietrino

**Giovan Pietro Rizzoli** (pe **Ricci** pe **Rizzi**), lesanvet **Giampietrino**, a oa ul livour italian eus ar , a labouras entre 1508 ha 1549 e Milano. Unan eus arzourien skol lombard an azginivelezh italian e oa. 

## E vuhez
Kelennet eo bet Giampietrino gant Leonardo da Vinci.

## Oberennoù
* Er Pinacoteca di Brera 
** *La Maddalena seduta in preghiera*	 
** *La Maddalena a mezza figura*	 
** *Vergine col Bambino e l'agnellino*	 
** *Madonna col Bambino* (*Madonna della mela*)	 
* Er Pinacoteca Ambrogiana :	 
** *Cristo schernito*	 
** *Sant Rok oc'h azeuliñ ar mabig Jezuz (*Adorazione del Bambino con San Rocco*), tempera hag eoullivadur 	 
*  Er [[Mirdi Bagatti Valsecchi]] :	 
***Cristo Redentore, Beata Maria Vergine e Bambino Gesù, Santi*.	 
*  E mirdi [[Kassel (Alamagn)|Kassel]] :	 
* *Leda gant he mab* (*Leda con il figlio*), eoullivadur war lien, 128 cm × 106 cm, 	 
* *Madonna con Bambino con San Giacomo e San Michele Arcangelo*, eoullivadur war lien, 61 cm × 74 cm,	 
* E [[National Gallery]] [[Londrez]] :	 
** *Cristo che porta la Croce*, eoullivadur 	 
** *Salomé*,  eoullivadur 	 
* Er  *Chazen Museum of Art*, [[Madison (Wisconsin)]], [[SUA]]	 
** *Lucrezia Romana*,  eoullivadur  	 
* Dastumadeg Samuel H. Kress :	 
** *Cleopatra'', eoullivadur;

## Liammoù diavaez

## Livadurioù
### Hellaz ha Roma gozh

Image:Leda_gianpedrini.jpg|Leda
File:Giampietrino - Death of Cleopatra.jpg|Kleopatra
File:Giampietrino - Lucretia Romana.jpg|Lucretia
File:Giampietrino - Diana the Huntress.jpg|Diana


## Relijion

Image:Giampietrino2.jpg|Ginivelezh gant sant Rok (Pavia)
Image:Giampietrino - madona02.jpg|Gwerchez ha Mabig Jezuz (São Paulo, Museu de Arte)
File:Giampietrino Virgen con el Niño Hermitage.jpg|Gwerc'hez (Mirdi ar Peniti)
File:Giampietrino Virgen con el Niño y los santos Jerónimo y Miguel arcángel MFA Budapest.jpg| (Budapest)
File:Giampietrino 06.jpg|Mirdi Bagatti Valsecchi, Milano
File:Giampietrino Christ au roseau 250808.jpg|Ecce Homo (Nancy)
File:Giampietrino - Christ with the Symbol of the Trinity.jpg| (Mirdi ar Peniti)
File:Giampietrino Magdalena penitente Hermitage.jpg|Mari Madalen (Mirdi ar Peniti)
File:Giampietrino - St. John - Hermitage.jpg|Sant Yann (Mirdi ar Peniti)


## Notennoù
An dantelezherez

**An dantelezherez** (nederlandeg : *De kantwerkster*) a zo un eoullivadur graet gant al livour izelvroat Johannes Vermeer e-tro 1669. War ziskouez emañ e Mirdi al Louvre e Pariz. En daolenn e weler ur vaouez yaouank o wriat. Livadur bihanañ Vermeer eo:24.5&nbsp;cm x 21&nbsp;cm eo ment an daolenn.

## An daolenn
A-dreñv ar plac'h ez eus ur voger wenn, marteze peogwir e felle d'al livour sachañ evezh an arvesterien war an dudenn. Soñjal a reer e prientas Vermeer an daolenn gant kalz aked, evel ma reas pa livas Ar steredoniour (1668) hag An douaroniour (1669), rak resis-tre eo an doare ma tiskouez arz ar gwriat Kazi sur ec'h implijas Vermeer ur c'hamera obscura a-benn sevel e daolenn, ha krouiñ un efed dispis er foñs. Evel-se e tegas donder d'e oberenn, ha ral e oa an doare-se da labourat da vare an arz barok en Izelvroioù.

En daolenn en deus Vermeer livet lodennoù zo en un doare difetis a-walc'h : dremm ha korf ar plac'h, hag ivez an danvez a labour warnañ. Daouarn ar plac'h, rodelloù he blev, hag ar groaz e T stummet gant he daoulagad hag he fri a zo livet ivez en un doare divoutin d'ar mare ma voent livet gant Vermeer. Divoutin ivez an doare ma livas an neud ruz ha gwenn a weler, hag a seblant dourennek.

Alies e vez keñveriet livadur Vermeer gant hini al livour izelvroat Caspar Netscher, bet livet e 1662. Disheñvel int an eil diouzh egile koulskoude : disheñvel eo al livioù implijet ha n'eus meneg ebet eus ar reizhelezh e taolenn Vermeer, padal ez eus anezhañ e hini Netscher (ar botoù war al leur).

## Notennoù

## Daveoù
* Bonafoux, Pascal. *Vermeer*. New York: Konecky & Konecky, 1992. ISBN 1-5682-2308-4
* Gowing, Lawrence. *Vermeer*. University of California Press, 1950
* Huerta, Robert D. *Giants of Delft*. Bucknell University Press, 2003. ISBN 0-8387-5538-0 
* Huerta, Robert D. *Vermeer and Plato: Painting the Ideal*. Bucknell University Press, 2005. ISBN 0-8387-5606-9 
* Wheelock, Arthur K. *Vermeer: The Complete Works*. New York: Harry N. Abrams, 1997. ISBN 0-8109-2751-9
Gregor Erhart

**Gregor Erhart** (1470 en Ulm – 1540 en Augsburg) a oa ur c'hizeller alaman. 

## E vuhez
Deskiñ a reas ar vicher gant e dad, Michael Erhart. Diwar 1485 e stagas gant an arzoù (*Ar Werc'hez gant sant Benno ha sant Korbinian München-Thalkirchen*). En em staliañ a reas en Augsburg e 1494. Kemer a reas perzh e sevel stern-aoter abati beneadat Blaubeuren e Swabia. 

Ouzhpenn e savas oberennoù evel ar *Werc'hez gant he bugel* e Sant-Ulrich en Augsburg, miret hiziv an deiz e mirdi kêr, hini beneadiz Zwiefalten, war ziskouez hiziv an deiz e mirdi Detroit hag *Ar Werc'hez warezus* (stern-aoter iliz Kaisheim am Donauwörth) kensavet gant Hans Holbein gozh hag Adolf Daucher (Deutschesmuseum Berlin). 

War e gont ivez e vez lakaet *An Alamanez vrav pe [[Mari Madalen]]*. 
Bezioù a savas ivez : hini an abad Mörlen a c'haller gwelout hiziv an deiz e mirdi Augsburg, hag ivez skridoù-bez ha bez Diepold von Stein e Jettingen, savet e-tro 1503.
Mizoram

**Mizoram** zo unan eus stadoù India e biz ar vro, war harzoù Myanmar (Birmania). En-dro dezhi emañ stadoù Assam ha Manipur en hanternoz, Tripura ha Bangladesh er c'hornôg ha Birmania er reter.

Ul lodenn eus stad Asam e oa betek 1973, pa zeuas da vezañ unan eus tiriadoù Unaniezh India. E 1987 e teuas da vezañ ur stad. Aizawl eo ar gêr-benn. Poblet e oa Mizoram gant 888 573 a dud e 2001. Emañ en eil renk e-touez stadoù India evit ar feur a dud a oar lenn ha skrivañ, goude Kerala : 88,49% eus annezidi ar stad a oar lenn ha skrivañ. Emañ ar braz eus an dud eus ar bobl Vizo, a gomz mizoeg, ur yezh louchaiek, ha war-dro 87% eus annezidi ar stad zo kristenien.

## Notennoù
De gustibus et coloribus non disputandum

***De gustibus et coloribus non disputandum*** zo ul lavared latin, brudet a-walc'h hiziv c'hoazh, hag a dalv da lavarout ec'h eo arabat kaozeal eus blizidigezh nag eus livioù. Ret eo kompren e vije amzer gollet, rak disheñvel e vo ali pep den ha n'eus emglev posupl ebet war gement-se.

Pell e oa bet soñjet e oa bet savet gant Marcus Tullius Cicero, hiziv e kreder eo gant kelennerien ar Grennamzer.

## Menegoù
**De gustibus non est disputandum* zo un drama war gan savet gant Carlo Goldoni e 1754.
*Meneget eo ar frazenn gant Philip K. Dick en e romantoù *The Crack in Space* (1966) ha *Flow My Tears, the Policeman Said* (1974).

## Pennadoù kar
*Listennad lavaredoù latin
İslam III Giray

**İslam III Giray** a oa khan Krimea e kreiz ar XVIIvet kantved.

Kas a reas peder ergerzhadenn vrezel ouzh ar Rusianed hag ar Gazaked.
Hans Holbein an Henañ

**Hans Holbein an Henañ** (e-tro 1465 en Augsburg – 1524 en Isenheim) a oa ul livour hag un engraver alaman eus an Azginivelezh.

## E vuhez
Hans Holbein hag e vreur, Sigismund Holbein e anv, a savas oberennoù relijiel a renker e dibenn an arz gotek. Hans Holbein gozh a voe an hini a gasas an arz alaman eus an arz gotek d'an Azginivelezh.
Skeudennaouiñ a reas un nebeud levrioù ivez, evel "Meuleudi d'ar follentez" skrivet gant Erasmus.

Gantañ eo e teskas e zaou vab, Ambrosius Holbein hag Hans Holbein ar Yaouankañ.
A.E.I.O.U.

**A.E.I.O.U.** a oa lizherennoù-arouez al lavar latin **« Austria Est Imperare Orbi Universo»** a oa ger-stur latin an Tiegezh Habsburg : *[[Aostria]] eo dezhi da c'hourc'hemen ar bed-holl *; en alamaneg e vez lavaret: « Alle Erde Ist Oesterreich Untertan. ».
Ambrosius Holbein

**Ambrosius Holbein** (e-tro 1494 en Augsburg – e-tro 1519 e Basel) a oa ul livour, un treser hag un engraver suis hag alaman.

## E vuhez
Breur henañ Hans Holbein ar Yaouankañ e oa. An daou anezho a oa ganet en Augsburg hag a oa d'ar mare-se ur gêr a-bouez evit an arzoù, ar sevenadur hag ar c'henwerzh. Mibien e oant da Hans Holbein an Henañ. Gantañ eo e teskjont al livañ, an engravañ, ar goveliañ hag ar sevel bravigoù. 
E 1515 edo Ambrosius o chom e Suis, e Stein am Rhein, ma sikouras al livour Thomas Schmid d'ober war-dro murlivadurioù manati Sant Jord. E 1516 edo Ambrosius hag e vreur Hans e Basel. Eno e labouras e stal-labour Hans Herbster. E 1517 e voe degemeret e kouch livourien Basel, ha broadet ha degemeret evel keodedour e 1518. 
"Poltred ur melegan yaouank" ha "Poltred un duard yaouank" a zo e-touez an oberennoù gwellañ a savas d'ar mare-se. War ziskouez emaint e Kunstmuseum Basel.

## Oberennoù
* *Gwerc'hez hag he bugel*, 1514, Basel, Kunstmuseum 
* *Poltred ur melegan yaouank*, 1516, Basel, Kunstmuseum 
* *Poltred un duard yaouank*, 1517, Basel, Kunstmuseum 
* *Poltred Jörg Schweiger*, 1518, Basel, Kunstmuseum 
* *Poltred ur paotr yaouank*, 1515, Darmstadt, Hessisches Landesmuseum 
* *Ginivelezh*, 1514, Donaueschingen, Fürstlich Fürstenbergische Gemäldegalerie
* *Ginivelezh*, Munich, Klerikalseminar Georgianum 
* *Poltred Johannes Xylotectus (Zimmermann)*, 1520, Nuremberg, Germanisches Nationalmuseum 
* *Poltred ur paotr yaouank*, 1518, St Petersburg, Hermitage Museum
* *Poltred ur paotr yaouank*, 1518, (roet alies da Hans Holbein yaouank), Washington, National Gallery of Art
 
### Liammoù diavaez
* http://www.artcyclopedia.com/artists/holbein_ambrosius.html
* https://web.archive.org/web/20100830050815/http://www.abcgallery.com/H/holbein/aholbeinbio.html
Et in Arcadia ego

***Et in Arcadia ego*** zo ul lavar latin brudet gant meur a livadur, ha dreist-holl div daolenn diwar zorn al livour gall Nicolas Poussin (1594-1665), hag a zo anvet *Les Bergers d'Arcadie* e galleg.
En taolennoù-se e weler mesaerien eus an Henamzer, en-dro d'ur bez dister.

## Div daolenn
Un daolenn zo e Bro-Saoz, e Chatsworth House, e Derbyshire. Eben, an hini vrudetañ, el Louvre, e Pariz, anvet *Les Bergers d'Arcadie* ivez, he deus levezon vras en istor an arz. 

## Ster
Ur *[[Memento mori (lavar latin)|memento mori]]* a vez graet eus al lavar-mañ, ha troet e vez evel-henn: « Betek en Arkadia ez eus ac'hanon » pe « en Arkadia ivez emaon », evel pa vije ar Marv o komz. 
Hervez André Félibien, a skrivas buhez Poussin, e talveze: « an hini zo er bez-mañ en deus bevet en Arkadia », da lavarout eo en devoa tañvaet plijadurioù ar vuhez war an douar. Hogen an displegadenn gentañ eo a vez degemeret gant an darn vrasañ. 

## Taolenn Guercino

Un daolenn *Et in Arcadia ego*, diwar zorn Guercino e 1618,zo war ziskouez er palez Barberini e Roma.

## Levrlennadur
* Richard Verdi, "On the Critical Fortunes - And Misfortunes - Of Poussin's 'Arcadia'", *[[The Burlington Magazine]]*, Vol. 121, No. 911 (Feb., 1979), pp. 95-107.
Athelstan

**Æthelstan** , pe **Aethelstan**, pe **Athelstan**, zo un anv-bihan angl-ha-saoz savet diwar ar gerioù *Æthel* (nobl) ha *stane* (maen).

## Tud

### Tud a iliz
Anv meur a eskob saoz eo bet: 
* An abad Æthelstan Abingdon.
* An eskob Æthelstan Ramsbury.
* An eskob Æthelstan Elmham.
* Athelstan I (bishop), eskob Hereford e dibenn an IXvet kantved ha deroù an Xvet. 
* Æthelstan (eskob Hereford), eskob Hereford e deroù an XIvet kantved.

 
### Rouaned ha priñsed
* Ar roue Athelstan, roue Bro-Saoz, lakaet da sant.
* Ar roue Æthelstan East Anglia.
* Ar roue Æthelstan Sussex.
* Guthrum ar C'hozh, roue ar Vikinged danat, a voe badezet &nbsp;Æthelstan&nbsp; pa'z androas ouzh ar gristeniezh e 878.

### Tud all
* Athelstan, mab Tovi Lorc'hus, un *thegn* angl-ha-danat en .
:• Un *thegn* (LFE  : [ðegn]) a raed e Bro-Saoz angl-ha-saoz eus un den a oa perc'henn war un domani dre c'hras ar roue pe ur soudard nobl ; etre hini un den dizalc'h ha hini un nobl dre hêrezh e oa dere un *thegn*.
* Æthelstan Half-King, Ealdorman East Anglia	
* Æthelstan Rota, Ealdorman	
* Æthelstan Wessex, mab henañ ar roue Æthelwulf Wessex	
* Athelstan Aetheling, mab henañ ar roue Æthelred the Unready
* Æthelstan, breur d'ar rouanez Aelgifu of Northampton, pried kentaén ar roue Ethelred the Unready	
* Æthelstan, Ealdorman Devon

## Lennegezh
* Athelstane, un dudenn en danevell *The Gods of Bal-Sagoth* gant ar skrivagner stadunanat Robert E. Howard.
* *The Field of Blood (The Sorrowful Mysteries of Brother Athelstan)*, romantoù enklaskerezh istorel gant ar skrivagner saoz Paul C. Doherty.

## Lec'hanvadurezh
* Athelstan, Iowa, en Iowa e SUA

## Notennoù
Masimilian II an Impalaeriezh Santel

**Masimilian II an Impalaeriezh Santel**, ganet e Vienna e 1527 ha marvet e Regensburg e 1576, a oa arc'hdug Aostria, Impalaer Santel, roue Bohemia ha Hungaria, adalek 1564 betek e varv, daouzek vloaz goude. 

## E vuhez
Ganet e oa e Vienna d'an 31 a viz Gouhere 1527. Mab e oa da Ferdinant Iañ an Impalaeriezh Santel ha da Anna Hungaria ha mab-bihan da Fulup Iañ Kastilha ha da Juana de Castilla, rouanez Spagn, ha niz e oa da Karl V. A-berzh e vamm e oa mab-bihan da Ladislav II Hongria ha d'ar briñsez Anna Foix.

## Dimeziñ
* Maria Spagn, infantez spagnol

## Bugale
Dimeziñ a reas e 1548 d'an infantez spagnol Maria d'Espanya, merc'h da Carlos Iañ ha d'e bried Izabel Portugal. C'hwezek bugel en doe gant e bried : dek mab, ha c'hwec'h merc'h. Seizh bugel hepken a vevas.

* Anna Aostria (1549-1580) (Vienna 1549–1580 Manati an Escorial), a zimezas e 1570 da Fulup II Spagn (1527-1598), a voe rouanez Spagn, mamm da Fulup III Spagn.
* *Ferdinant Aostria* (Vienna 1551–1552), marvet da 1 bloaz.
* Rodolf II an Impalaeriezh Santel (Vienna 1552–1612 Praha), Impalaer santel roman german.
* Ernst Aostria ( 1553–1595 Brusel) a voe gouarnour an Izelvroioù spagnol.
* Elesbed Aostria (1554–1592), a zimezas da Charlez IX (Bro-C'hall) (1550-1574), rouanez kenseurtez Bro-C'hall, hag a zistroas da Aostria en intañvez e 1576 ; 
* *Maria Aostria* (1555–1556), marvet da 1 bloaz.
* Mazheas Iañ an Impalaeriezh Santel (1557–1619), Impalaer santel roman german
**dimezet da Anna Aostria 
* Masimilian III Aostria (1558–1618), arc'hdug Aostria (1612-1618).
* Albrecht Aostria (1559–1621), gouarnour an Izelvroioù, arc'hdug Aostria 
**dimezet da e 1599 da Isabel Clara Eugenia (1566-1633), merc'h da Felipe II, Roue Spagn. 
* Wenceslao Aostria (1561–1578).
* *Friedrich* (1562–1563) marvet da 1 bloaz.
* *Maria Aostria* (1564).
* *Karl* (1565–1566), marvet da 1 bloaz..
* Marc'harid Aostria (1567–1633), leanez.
* Leonor Aostria (1568–1580), marvet da 12 vloaz.
Persianenn

Ur **bersianenn**, pe **mouch-prenestr**, zo ur seurt rideoz a vez lakaet dirak ur prenestr evit mirout ouzh ar sklerijenn ha tommder an heol da vont en ur pezh. 

## Gerdarzh
Dont a ra eus ar ger gallek *persienne*, hag a deu eus an anv-bro Pers.
Spawn (comics)

**Spawn** a zo un dudenn comic ijinet e 1992 gant Todd McFarlane evit an ti-embann Image Comics. Kontañ a ra istor un den anvet Al Simmons a oa soudard evit ur seurt arme guzh renet gant Jason Wine met un deiz eo bet lazhet gant Jason just a-walc'h neuze ez eas d'an infern. Aze e kej gant Malebolgia, an diaoul. Amourous-tre eo Al gant e wreg, Wanda (a zo ivez anv gwreg Todd McFarlane),neuze en em laka a-du gant Malebolgia evit mont en-dro en douar gant stumm ur Hellspawn (soudard an infern). Met distummet eo e fas, neuze ne c'hell ket kejañ ouzh Wanda (a zo abaoe an amzer dimezet gant mignon gwellañ Al Simmons).
Ar comic-se en deus kalz "duet" ar bannoù treset amerikan evel Marvel, DC Comics, hag all.
Stalaf

Ur **stalaf** zo ur seurt dor lakaet dirak ur prenestr pe un nor hag a c'haller serriñ da virout ouzh ar gouloù, ar selloù, an tennoù, an tommder pe ar yenijenn degaset gant an avel pe ar glav.
Maria Thins

**Maria Thins** (e-tro 1593 e Gouda – 27 a viz Kerzu 1680 e Delft) a oa mamm-gaer al livour izelvroat Johannes Vermeer. A-orin eus Gouda e oa he familh .

## He buhez
E 1622 e timezas gant Reynier Bolnes, hag eñ saver brik brudet ha pinvidik. E 1635 ez eas o eured da fall : he c'hoar a gavas anezhi o leñvañ war he gwele, goude m'en defe he gwaz skoet ganti. Dilojañ a reas ar c'houblad hag ec'h annezjas en un ti bet hini a livour Wouter Crabeth. Eno e kasjont buhezioù dispartiet : Bolnes en deveze koan asambles gant e vab, ha nac'h a rae komz ouzh e wreg ha kousket en estaj. E 1641 e tivizas Maria Thins dilojañ da Delft, m'edo he breur o chom. He gwaz a nac'has dispartiañ, met e 1649 e resevas-hi ur sammad argant bras eus e berzh.

E 1653 e timezas he merc'h, Catharina hec'h anv, gant Johannes Vermeer e Schipluiden. Ne ouezer ket perak ez eas ar c'houblad d'en em staliañ en he zi en Oude Langendijk. Eno e voe staliet stal-labour Vermeer, en eil estaj.

War a seblant e voe bras perzh Maria Thins e buhez ar c'houblad. Alies ez ae d'an iliz jezuist a oa tost ouzh o zi, ha kement-se a seblant bezañ levezonet Johannes ha Catherina. O zrede mab a voe anvet Ignatius, diwar anv krouer ar Jezuisted. Ne ouezer ket ha badezet e voe en iliz katolik, peogwir ne chom roud ebet eus ar marilhoù badeziant.

E 1672 e oa berr an argant ganti: an douaroù perc'hennet ganti e-kichen Schoonhoven a vo beuzet a-benn mirout ouzh an arme c'hall a dizhout linenn difenn an Izelvroioù. E 1675 e varvas he gwaz hag e reas Vermeer meur a veaj-kenwerzh en anv e vamm-gaer : mont a reas da c'h-Gouda, ha da Amsterdam. Eno ec'h amprestas Vermeer argant hag evit hen ober ec'h implijas anv e vamm-gaer hep kelaouiñ anezhi. Vermeer a droas da sot abalamour d'an diaesterioù argant, evel ma skrivas e wreg, hag a-daol-trumm e varvas. Goude marv Vermeer ec'h embannas e vamm-gaer he doa implijet hec'h argant da skoazellañ al livour hag e familh. A-benn he zrugarekaat e voe roet Alegorienn al liverezh dezhi. E 1676 edo o chom e Den Haag ha goude-se e tistroas da z-Delft, hag eno e voe douaret en iliz kozh, e-kichen Vermeer. Evit Catharina az eas da chom da Vreda.

## Notennoù

## Liammoù diavaez
* http://www.encyclopedia.com/doc/1G1-17942747.html
* http://www.vermeerscamera.co.uk/reply4.htm
* http://www.bergerfoundation.ch/
Milion

Ur **milion**  (**1&nbsp;000&nbsp;000**) eo an niver a deu war-lerc'h nav c'hant naontek mil ha pevar-ugent nav c'hant naontek ha pevar-ugent hag a-raok unan hag ur milion . Talvezout a ra kement ha mil mil, pe mil miliad. 

## Yezh
Evit ar yezhadur n'eo ket un niver eo ar ger milion, hag abalamour da se n'eo ket heuliet gant un anv-kadarn unan evel an niveroù, met gant un anv-kadarn el liester: *ur milion a dud, daou vilion a euroioù.* 

## Lennegezh
*[[Il Milione]]* eo anv levr Marco Polo diwar-benn e veaj da Sina, un anv deuet eus ul lesanv a veze graet, a-hervez, eus Polo abalamour d'e gontadennoù diwar-benn pinvidigezhioù diniver.

## Pennadoù kar
*mil
*miliard
Gabrielle Wittkop

**Gabrielle Wittkop**, bet ganet **Gabrielle Ménardeau** ( 27 a viz Mae 1920 e Naoned – 22 a viz Kerzu 2002 e Frankfurt am Main) a oa ur skrivagnerez c'hall. Skrivet he deus levrioù kriz ha kañvus, hep kemer skiant ar mad e kont. En he skridoù e kaver levezon Markiz Sade, Villiers de L'Isle Adam, Lautréamont ha hini Edgar Allan Poe.

## He buhez
Pa oa aloubet Pariz gant an arme nazi e kejas ouzh un dizertour alaman heñvelreizh, Justus Wittkop e anv, hag a oa 20 vloaz koshoc'h eviti. Dimeziñ a rejont e dibenn an Eil Brezel-bed. Hervezi e oa un eured-spered, rak pep hini anezho a oa heñvelreviad. En em staliañ a rejont en Alamagn e Bad Homburg, ha goude-se ez ejont da Frankfurt am Main. Ouzhpenn kenderc'hel da skrivañ e galleg e labouras evit meur a gazetenn alamanek evel *[[Frankfurter Allgemeine Zeitung]]*. Skoret ha broudet e voe gant he gwaz da skrivañ en alamaneg, ha lakaat a reas embann meur a levr en alamaneg (hini ebet anezho a zo bet troet e galleg). Skrivañ a reas ul levr diwar-benn E. T. A. Hoffmann hag e troas oberennoù skrivet gant Theodor Adorno, Uwe Johnson, Wolfgang Hildesheimer ha Peter Handke. He gwaz en em zistrujas e 1986 : tapet e oa gant kleñved Parkinson. Gabrielle Wittkop a lavaras : « Bountet em eus anezhañ d'hen ober. Sed a gontan e-barzh  *Hemlock*.». Tapet e oa gant krign-bev ar skevent, hag en em lazhañ a reas da 82 vloaz d'an 22 a viz Kerzu 2002. Hervez lod e vije marvet a-raok kas hec'h emlazh da benn.

## Oberennoù
* *Le Nécrophile*, 1972, 2001, ISBN 2843351103
* *La Mort de C.*, 1975, 2001, ISBN 2843350174
* *Almanach perpétuel des Harpies*, 1995, L'Ether Vague-Patrice Thierry éditeur, adembannet e 2002 : ISBN 978-2904620577
* *Sérénissime assassinat*, 2001, ISBN 2020530570
* *Les Rajahs blancs*, 1986, ISBN 2856163726, adembannet e 2009 gant Éditions Verticales : ISBN 9782070125784
* *Le Sommeil de la raison*, 2003, ISBN 2843351081
* *La Marchande d'enfants*, 2003, ISBN 2843351111
* *Chaque jour est un arbre qui tombe*, 2006, ISBN 978-2070776801; adembannet gant Folio e 2007

## Notennoù


## Liamm diavaez
* Ur pennad diwar he fenn e lec'hienn The Independent
Claes Jansz Visscher

**Claes Janszoon Visscher** (1587 - 19 a viz Even 1652 en Amsterdam) a voe diazezer ur familh gwerzherien oberennoù arzoù, engraverien hag embregerien izelvroat. En holl e savas war-dro 120 tresadenn dopografek ha war-dro 200 tennadenn, en o zouez gweledvaoù ha skeudennoù kêrioù.

## E vuhez
Visscher a oa mab ar c'halvez-mor Jan Claes Visscher. Ne ouezer ket gant piv e testkas ar vicher, met diwar ar pezh a savas e soñjer e teskas gant David Vingboons. Enskrivet e voe evel engraver en Amsterdam e 1608, hag e 1611 e voe staliet e embregerezh „In de Visscher“ e anv, e Kalverstraat en Amsterdam. Betek penn-kentañ ar bloavezhioù 1620 e labouras Visscher evel treser hag engraver war gouevr. D'ar mare-se e veze implijet e gartennoù da glokaat re Willem Janszoon Blaeu, Harman Allertszoon van Warmenhuysen ha Pieter van den Keere.

E 1623, goude bezañ labouret war blakennoù Germania Inferior savet gant van den Keere en em stlias evel embreger ha kartennour. Labourat a reas dreist-holl war gartennoù an Izelvroioù ha re Alamagn. Un nebeud eus e gartennoù a voe implijet er Mercator-Hondius-Atlas.

Goude e varv e 1652 e kendalc'has e vab, Nicolaes Visscher I e anv, gant an embregerezh, hag a badas betek kreiz an 18 kantved.

## Levrlennadur
* Friedrich Wilhelm Heinrich Hollstein: *Dutch and Flemish etchings, engravings and woodcuts: ca. 1450&ndash;1700*, Band 38: Claes Jansz Visscher to Claes Claesz Visscher II (Nicolaes Visscher II), Amsterdam [u.a.] 1991, ISBN 90-72658-16-7, S. 7&ndash;252 &ndash; Werkverzeichnis
* Tony Campbell: *Claes Jansz. Visscher: a hundred maps described*, Londrez, 1968
Zooey

**Zooey** zo un anv saoznek hag a gaver en SUA :
*evel un eil doare d'an anv Zoe, roet d'ar merc'hed ;
*evel berranv, evit ar baotred anvet "Zachary" pe "Zechariah".

## Tud
*Zooey Deschanel, aktourez ha kanerez stadunanat, a vije bet anvet abalamour d'ar romant *[[Franny and Zooey]]* gant Jerome David Salinger e 1961.

## Lennegezh
**Zooey*, berranv *Zachary Martin "Zooey" Glass* en eil danevell *Franny and Zooey* gant J. D. Salinger.

## Skinwel
*Zoey 101, un heuliad filmoù skinwel stadunanat evit ar grennarded.

## Pennad kar
*Zoe
Тoktamış Giray

**Тоktamış Giray** a oa mab da Gazi II Giray ha khan Krimea e penn kentañ ar XVIIvet kantved.

Kalgay e oa d'e dad ha pa varvas Gazi II e miz Kerzu 1607 e voe anvet khan Krimea. Ne voe ket anavezet gant Istanbul a zivizas kas Selamet, mab Devlet I, da ren war ar c'hanat.

Тоktamış a glaskas tec'hel kuit asambles gant e vreur Sefer Giray. Tapet e voent ha lazhet e miz Meurzh 1608.

## Mammenn
* *Kırım hanlığı kronolojisi* gant Oğuz Çetinoğlu e *Bahçesaray*, niverenn 47-48, Gwengolo-Kerzu 2007
Selamet Iañ Giray

**Selamet I Giray** a oa mab da Devlet I Giray ha khan Krimea e penn kentañ ar XVIIvet kantved.

Lakaet e voe e penn ar c'hanat gant an Otomaned e plas e niz Тоktamış Giray.

## Mammenn
* *Kırım hanlığı kronolojisi* gant Oğuz Çetinoğlu e *Bahçesaray*, niverenn 47-48, Gwengolo-Kerzu 2007
Gwenllian ferch Llywelyn

**Gwenllian ferch Llywelyn** (12 a viz Mezheven 1282 – 7 a viz Mezheven 1337), anavezet ivez evel **Gwenllian Kembre** a oa bugel nemetañ anavezet ar priñs Llywelyn ap Gruffudd, unan eus diwezhañ rouaned Rouantelezh Gwynedd. 
A-wechoù e vez graet droukvesk etrezi ha Gwenllian ferch Gruffudd ap Cynan‎ a veve daou gantved abretoc'h.

## He buhez
Ganet e oa en Abergwyngregyn e-kichen Bangor, e Gwynedd d'an 12 a viz Mezheven 1282 . He mamm Elinor de Montfort a varvas er gwentloù.
Un toullad mizioù goude ganedigezh Gwenllian e voe lazhet he zad Llewelyn e-kerzh ur c'hrogad-brezel. Savet e voe gant hec'h eontr Dafydd ap Gruffudd ken na voe tapet gant ar Saozon ha dibennet war urzh ar roue saoz Edward Iañ pa voe peuraloubet Kembre gantañ. 
Bugale Llywelyn ha Dafydd ne voent ket lazhet, met bac'het e voe ar baotred ha lakaet ar merc'hed e kouentoù. Gwenllian ne oa ken nemet ur bloaz, a voe lakaet e prioldi sant Gilberzh Sempringham tra ma oa betroet an anv a briñs 
Gwynedd da vab Edouarzh.

## Mojennoù
Meur a vojenn romantel zo diwar he fenn, pell diouzh he gwir vuhez er gouent moarvat.

## Kevredigezh
En enor d'ar briñsez eo bet krouet **Cymdeithas y Dywysoges Gwenllian** (*The Princess Gwenllian Society* e saozneg) ha savet ur monumant el lec'h ma oa ar gouent e Sempringham. Arouez an dizalc'hted eo Gwenllian e Kembre.

## Liamm
*''Princess Gwenllian Society''
Yan (Anshi)

**Yan** (Sinaeg 燕) anvet ivez **Yan Meur** a oa ur riez krouet e 756 gant ar jeneral Tang An Lushan goude e emsavadeg a-enep an Impalaer Xuanzong Tang e 755. Distrujet e voe e 763 pa voe lazhet Shi Chaoyi, an impalaer diwezhañ.
Proviñs Santa Cruz

**Santa Cruz** zo unan eus proviñsoù Arc'hantina, e rannvro Patagonia Arc'hantina, e su ar vro. Río Gallegos (Arc'hantina) eo anv ar gêr-benn.

## Kêrioù

## Departamantoù

## Stêrioù

## Liammoù diavaez
Brad

**Brad** zo
*ur ger kembraek a dalv kement ha treitouriezh
*ur berranv saoznek deuet diwar an anvioù Bradford pe Bradley.

## 
### Istor
*Brad y Cyllyll Hirion - *Irienn ar c'hontilli hir*, irienn en istor Kembre
*Brad y Llyfrau Gleision - *Afer al levrioù glas*, danevell war an deskadurezh hag ar c'hembraeg e Kembre en XIXvet kantved.

### Lennegezh
*Brad - pezh-c'hoari gant Saunders Lewis
*Gwedi Brad a Gofid - romant gant T. Gwynn Jones

## 
*Brád, kêr eus Transilvania, e kontelezh Hunedoara.

## 
*Brad Paisley - kaner ha soner country
*Brad Pitt - aktour
*Brad Mehldau - soner jazz
**Brad*, lesanv ar jeneral stadunanat Omar Bradley.
Bradford

**Bradford** zo un anv-lec'h saoznek (diwar ar ger *[[ford]]* a zo roudour) 
*savet diwar anv kêr Bradford e Bro-Saoz, e West Yorkshire, 
*skignet dre ar broioù saoznek

## Lec'hanvadurezh
### 
* City of Bradford, distrig e West Yorkshire
* Bradford on Avon, Wiltshire
* Bradford, Derbyshire
* Bradford, Devon
* Bradford, Manchester
* Bradford-with-Beswick, Greater Manchester
* Bradford, Northumberland

### 
* Bradford, Ontario

### 
* Bradford, Arkansas
* Bradford, Illinois
* Bradford, Indiana
* Bradford, Iowa
* Bradford, Maine 
* Bradford, Massachusetts
* Bradford, New Hampshire 
* Bradford, New York 
* Bradford, Ohio 
* Bradford, Pennsylvania 
* Bradford, Rhode Island 
* Bradford, Tennessee
* Bradford, Wisconsin
* Bradford County, Florida
* Bradford County, Pennsylvania
* Bradford Township, Minnesota 
* Bradford Township, Pennsylvania
### 
* Bradford, Zeland-Nevez, karter e Dunedin

## Tud anvet Bradford
* Earl of Bradford, titl saoz

### Anv-bihan e SUA
* Bradford Anderson (ganet e 1979), aktour
* Bradford Angier
* Bradford Delson, pe Brad Delson, gitarour gant Linkin Park 
* Bradford Dillman (ganet e 1930), aktour
* Bradford James Cox, soner

### Anv-tiegezh
* Arthur Bradford, skrivagner stadunanat
* Barbara Taylor Bradford, skrivagnerez saoz
* Edwin Emmanuel Bradford, beleg, barzh
* Ernle Bradford (1922&ndash;1986), istorour saoz
* Jesse Bradford, aktour stadunanat
* Roland Boys Bradford (1892-1917), jeneral saoz
* William Bradford, anv meur a zen
Gwgon

**Gwgon** zo un anv-bihan kembraek, anavezet er Grennamzer.

*Gwgon ap Meurig, roue Ceredigion
*Gwgon Brydydd, unan eus Beirdd y Tywysogion
**Einion ap Gwgon, barzh, marteze mab da Gwgon Brydydd 
*Gwgon Gleddyfrudd, haroz e deroù istor Ceredigion

## Hag ivez
*'Araith Gwgon', un o'r Areithiau Pros canoloesol
Doged

Sant ha roue e oa **Doged** war-dro ar bloavezhioù 540-542, ha gantañ e vije bet savet Llanddoged, e Dyffryn Conwy.

Mab e vije bet da Cedig ap Ceredig ap Cunedda Wledig, ha roue war-lerc'h e dad, pe e Rhufoniog pe e Rhos, er VIvet kantved.

Marteze eo eñ an hini eo an 'Doged Frenin' a zo kaoz anezhañ er Mabinogi, en danevell *[[Culhwch ac Olwen]]*. Hervez ar vojenn e oa bet aliet Cilydd, tad Culhwch, da lazhañ ar roue Doged ha da laerezh e wreg. Sed a reas eta, ha laerezh ar verc'h hag ar rouantelezh ouzhpenn.

Iliz Llanddoged eo an hini nemeti ma vez enoret ar sant. Amzer zo bet e oa ur skeudenn anezhañ en iliz. Ur feunteun, *Ffynnon Ddoged*, zo d'ar sant ivez, 60m eus an iliz, hag ur voger en-dro dezhi. Mat eo an dour da bareañ an daoulagad klañv. 
Lidet e vez ar sant d'ar 7 a viz Ebrel
## Levrlennadur
*T. D. Breverton, *The Book of Welsh Saints* (Cyhoeddiadau Glyndŵr, 2000)
*Rachel Bromwich a D. Simon Evans (gol.), *[[Culhwch ac Olwen]]* (Caerdydd, 1988), tud. 2.
Jacqueline Giladorni

Savet oa bet e 1961 gant **Jacqueline Giladorni** "l'Oeuvre D'assistance aux Bêtes d'abattoir" (Oberenn sikour al loened e lazhtiez). Evit difenn d'al loend da c'houzañv ha sikoure gant tud vrudet (Edith Piaf, Brigitte Bardot) he doa kabalet a benn kaout ul lezenn a-benn rediañ al lazhtiez d'badaouennin al loened araok diwadañ anezho.

Goude kabalennoù kelaouenniñ gant ar pobl hag ur sinadeg voe aet ar maout-gourenn gant an OABA (OSAL). Rediet voe al lazhtiez da badaouiñ al loened. (dre skein ouzh ar penn pe ar poull-kil (a vechou gant ur bazh-lazhañ) tredan-narkoz pe ahuniñ gant aezh)

D'an 16 a viz Ebrel 1964 vo lezennet (e Bro C'hall) e vo ret d'al loened bezañ diveiz d'ar c'houlz da vezañ diwadet. Bev a chomo al loened memestra a-benn aotraat ar gwad da vont kuit eus kig al loened. 

Tri nemeden a zo bet savet: ar sakrifisoù, boserezh an ti feurm a benn aotraat d'ar saverien da zebriñ o loened, hag evit ar boserezh rediet kenañ.
Proviñs San Juan (Arc'hantina)

* *Ur pennad [[San Juan]] zo ivez.*

**San Juan** zo unan eus teir froviñs warn-ugent Arc'hantina, e rannvro Patagonia Arc'hantina, harp ouzh an Andoù. 

San Juan (Arc'hantina) eo anv ar gêr-benn.
 
Treuzet eo gant ur stêr, ar Río San Juan‎.

## Kêrioù

## Departamantoù

## Liammoù diavaez
San Juan (proviñs)

Div broviñs zo anvet **Proviñs San Juan**, pe **Provincia de San Juan** hervez ar spagnoleg:
*Proviñs San Juan (Arc'hantina)
*Proviñs San Juan (Republik Dominikan)
Masimilian

**Masimilian** zo un anv-bihan a orin latin, eus **Maximilianus**, hag a dalvez *ar meurañ*, hag a zo bet roet da veur a briñs hag impalaer en e stumm germanek.

## Yezhoù all
*Maximilianus, e latin
*Maximilian, e saozneg hag alamaneg, berraet e Max a-wechoù
**Maximilien*, e galleg
**Massimiliano* en italianeg
**Maximiliano* e portugaleg ha spagnoleg

## Tud
### Sent
*Masimilian (merzher), en IIIde kantved, 
*Masimilian Lorch, eskob ha merzher
*Masimilian Antioch, merzher kristen dindan an impalaer Juluan an Abostad
*Maximilian Kolbe, beleg polonat ha merzher

## Impalaerien ha rouaned
*Masimilian I<sup>añ</sup>
*Masimilian II
*Masimilian III

### Impalaerien

*Masimilian I<sup>añ</sup> an Impalaeriezh Santel (1459 – 1519)
*Masimilian II an Impalaeriezh Santel (1527-1576)
*Masimilian I<sup>añ</sup> Mec'hiko (1832-1867), impalaer Mec'hiko

## Priñsed alaman
*Masimilian I<sup>añ</sup> Bavaria (dilenner) (1573-1651), priñs dilenner,
*Masimilian-Emmanuel II, dilenner Bavaria (1662-1726)
*Masimilian-Jozeb III Bavaria (1727-1777) 
*Masimilian I<sup>añ</sup> Bavaria (1756-1825), roue Bavaria 
*Masimilian II Bavaria, (1811-1864) roue Bavaria 
* Max von Baden, politikour alaman, kanseller (1867-1929)

#### 

#### 
* Maximilien de Béthune, dug Sully (1560-1641), den a stad gall, ministr gant ar roue gall Herri IV 
*Maximilien Robespierre, politikour gall e-pad an Dispac'h gall, dibennet

#### 
*Maximilian Sciandri, marc'hhouarner a orin italian

## C'hoariva
* **Tsar Maksimilian**, pe **Царь Максимилиан**, pezh-c'hoari poblek rusek.
Peulgae

Ur **peulgae** zo ur seurt kloued hir en-dro d'un dachenn, graet gant peulioù pe postoù sonn.

Ur peulgae a c'hall bezañ ivez ur c'hae savet war peulioù.
Gwiblenn

Ur **wiblenn** pe ur **marc'h-avel** zo ur benveg hag a vez lakaet war beg tour an ilizoù pe war toennoù an tiez, da ziskouez *pelec'h emañ toull an [[avel]]*. 

## Arouezioù
Alies e vez ur c'hilhog, met gallout a ra bezañ ur pesk a-wechoù, evel e Groe. E gwirionez e c'hall bezañ n'eus forzh petra : e lec'hioù zo e weler ael, aerouant, dañvad, 

## Skeudennoù

_St._Paulin_Trier,_Wetterhahn_H1.jpg|En iliz Sant-Paulin Trier, Alamagn
Lambsheim Wetterfahne Hacke2.JPG|E Lambsheim, Alamagn. War ar wiblenn e weler arouez an tiegezh von Hacke. 
Bartow_Vorpommern_Kirche_Wetterfahne.JPG| Dañvad war iliz Bartow, Vorpommern. 
Torenhaan met kogelgaten.JPG|E Tellin e Belgia
Groix_Bourg_Eglise_Thon.jpg|En iliz Sant-Tudi, e Groe, Breizh
GIROUETTE.JPG|E Monthermé, Bro-C'hall
Nord-Ouest.jpg_| Gwiblenn karr-nij, Montmorillon, Bro-C'hall
Girouette_Bateau_Yeu.jpg|En Enez Yeu.
Bois-Plage-en-Ré 17 Girouette vendangeurs 2009.jpg|En Enez Ré : daou vendemier o tougenn ur barr rezin.
File:Christchurch Dorset 09.jpg|E Christchurch, Dorset, Bro-Saoz.
WeatherVane.jpg|E Bro-Skos.
StuartRevettTower v2.jpg| "Tour an Avelioù", e Gres
Gallo di Ramperto2.jpg|*Gallo di Ramperto* (Kilhog Ramperto) Mirdi Santa Giulia e Brescia, Italia.
PalazzoVecchioWeatherVane.jpg|E Palazzo Vecchio Firenze
Tolmezzo Dom Wetterfahne.JPG| Ael evel gwiblenn, war iliz Tolmezzo.

Castle Valkenburg - golden weather vane.jpg|Kastell Valkenburg, en Izelvroioù.
712-farmsum-vaan.png| War iliz Farmsum.
Heksenwijzer Oudewater.jpg|E Heksenwaag 

Weathervane, Seville Cathedral.jpg|Eiladenn eus hini Iliz-veur Sevilla, Spagn
VeletaMasGrandeMundoQueFunciona.jpg|Ar brasañ gwiblenn er bed : hini *[[Tio Pepe]]* e Jerez de la Frontera.
_Veleta - Weather vane, Bijuesca, España.JPG_|E Bijuesca, proviñs Zaragoza, Aragón.
Girouette d ouchy lausanne suisse.jpg|Gwiblenn Ouchy e Lausanne, Suis
Rooster Weather Vane.jpg|Marc'h-avel hervez ar c'hiz kozh
Windrichtungsgeber.jpg|Marc'h-avel hervez an doare a vremañ
Gwifl

Ar **gwifl** zo pezhioù koad hir lakaet a-blaen war mogerioù pe war treustoù un ti hag a vez lakaet ar plañchod warne.
Barr-livañ

Ur **barr-livañ** zo ur benveg da livañ, da dresañ ha da skrivañ, anezhañ un troad e koad hag ur seurt broust dalc'het er penn gant un envez pe ur fret. A bep seurt mentoù, stummoù ha danvezioù a zo.

## Livouriezh
Servijout a ra d'an arzour livour da arloañ pentur pe werniz, ouzh lien un daolenn an aliesañ (pe koad, maen...). Implijet e vez ar barroù-livañ berr o zroad da livañ dre zour pe dre eoul hag ar re hir o zroad da livañ dre eoul pe dre akrilik. E koad gwerniset pe vezell moullet e vezont. O broust a c'hall bezañ graet e blev sebelinez naturel pe gevanaozel, e nilon, e reun pe e gwiennoù kevanaoz. Renket eo o mentoù gant niverennoù.

## Arverioù all
* ar barroù-livañ a c'hall bezañ ur benveg kaerskriverezh. Dre rizh o blevennoù e talc'hont mat al liv-skrivañ. Implijet e vezont en arzoù hengounel ar Reter-Pellañ.
* graet e vez gant barroù-livañ evit en em wezelañ ivez. Gwelit Gwezelerezh.
* barroù-livañ tev a vez implijet da livañ mogerioù pe da wisponañ ar pladoù hag ar boued. Gwelit Gwispon.
Kloued

**Ur pennad [[Kloued (kumun)]] zo ivez.* 
Ur **gloued** zo un aozadur koad pe mein lakaet en-dro d'un dachenn, da verkañ harzoù ur berc'henniezh alies, ha da virout ouzh tud pe loened da vont enni.

Meur a seurt klouedoù zo, hervez ma vezont en-dro d'un ti hag ul liorzh, pe en-dro d'ur park pe d'un dachenn vras. 

## Pennad kar
*peulgae
Gwispon

Ur **gwispon** a vez lavaret eus ur barr-livañ tev a-walc'h, da **wisponañ**, da lavarout eo da livañ mogerioù dreist-holl, ha da wennrazañ anezho alies.

Komz a reer eus gwispon ivez da envel ur barr-livañ implijet er c'heginañ, ha dreist-holl er pastezerezh.
Erzh

An **Erzh** (*Erdre* e galleg) a zo ur stêr e kreisteiz Breizh, hag a gember gant al Liger e Naoned. Dont a ra e anv eus ar c'heltieg kozh ha talvezout a rafe "stêr vihan" . Ar stumm koshañ anavezet eus ar ger (*Erda*) a zo eus ar bloaz 1072.

E Bro-C'hall emañ eienenn an Erzh, e kumun La Pouëze, un ugent kilometr bennak er gwalarn da Angers.

Kalzik a vanerioù, parkoù ha kestell brav a gaver war he ribloù. Pourmenadennoù hollgaer a c'hall bezañ graet a-hed he ribloù terket gant ar c'humunioù. Sportoù dour a c'haller ober evel ar plankenn-dre-lien war unan eus he div lenn (plaenenn ar Poupinière a 2&nbsp;km² ha plaenenn Mazerolles a 3&nbsp;km²), ar roeñvat pe c'hoazh ar pourmen war vag a c'hall mont betek Redon dre ganol eus Naoned da Vrest.

Peurgarget e oa he 500 metr diwezhañ e penn-kentañ an 20vet kantved, e-pad labourioù peurgargañ ur vrec'h eus al Liger. Deuet eo da vezañ unan eus ahelioù pennañ Naoned: porzh an 50 gouestlad.

## Treuzoù an Erzh

Kumunioù gall treuzet : 
*La Pouëze
*Le Louroux-Béconnais
*Vern-d'Anjou
*La Cornuaille
*Angrie
*Candé

Kumunioù breizhat treuzet:
*Freigné (war Marzhoù Breizh)
*Sant-Marzh-an-Olivenn
*Banvre
*Rialeg
*Treant-an-Erzh
*Yaoued
*Enorzh
*Kazon
*Sulieg
*Kerc'hfaou
*Chapel-Erzh
*Naoned

## Pennadoù kar
*Roll stêrioù pennañ Breizh
*Roll stêrioù Breizh renket hervez o hirder‎

## Daveoù ha notennoù
Broust-dent

Ur **broust-dent** zo ur broust bihan e penn ur vazhig, ma lakaer toaz-dent da naetaat dent un den dre o broustañ kent o riñsañ.
Meur a seurt hag a stumm hag a liv broustoù-dent zo. Dre vras e seller muioc'h ouzh doare blev ar broust, a rank bezañ kalet a-walc'h da vroustañ mat hep ober droug d'an dent.

E Suis e voe ijinet ar broust-dent-tredan kentañ, gant an doktor Philippe-Guy Woog e 1954.

## Notennoù
Proviñs Tierra del Fuego (Arc'hantina)

**Tierra del Fuego**, pe *Provincia de Tierra del Fuego, Antártida e Islas del Atlántico Sur* hervez an anv ofisiel spagnolek, zo ur broviñs eus Arc'hantina distok diouzh an douar-bras dre Strizh-mor Magellan. 
Ushuaia eo anv ar gêr-benn, ur ger deuet eus ur yezh henvroat hag a dalvezfe "bae war-du ar penn".

## Rannoù ar broviñs
Ar broviñs zo anezhi:
* Reter Enez Veur Douar an Tan, p'emañ lodenn gornôk e Chile, e proviñs Douar an Tan
* an Inizi Maloù anvet *[[Malvinas]]* hag an inizi Georgia ar Su hag Inizi Sandwich ar Su a zo perc'hennet gant ar Rouantelezh-Unanet .

## Istor

Kentañ annezidi a rank bezañ erruet 12 000 bloaz zo. Pa erruas tud Europa e oa un 10 000 a vroiz eus peder fobl:
* Yamana, 
* Alakaluf, 
* Selk'nam 
* Manek'enk (Haush)
A-benn 50 vloaz goude ne chome nemet 350 anezhe ken, koazhet o niver gant ar c'hleñvedoù , ar vrec'h pe ar bennsac'h a rae o reuz er meuriadoù. 

## Liammoù diavaez
*  Gouarnamant Proviñs Douar an Tan 
*  Titouroù touristel Douar an Tan 

## Notennoù