Bibl

Ar **Bibl** zo un hollad skridoù a zo sakr d'ar relijionoù yuzev ha kristen.
Kemmañ avat a ra kanon ar Bibl hervez ar relijionoù : darn ne zegemeront ket lod levrioù en o c'hanon, pe a laka al levrioù en un urzh all, a rann lod levrioù pe a ouzhpenn levrioù. Er Bibloù kristen ez eus etre 66 levr — evit ar c'hanon protestant — ha 81 levr — evit ar c'hanon ortodoks etiopian. Met an holl anezho a vod an Testamant Kozh, da lavaret eo ar Bibl hebraek, hag an Testamant Nevez.

Kalz a studiadennoù a gaver diwar-benn ar Bibl peogwir eo diazez ar Yuzevegezh da gentañ, hag ar Gristeniezh da c'houde. Er Bibl ivez emañ gwrizioù an Islam.

An Aeled da skouer a c'heller studiañ ennañ.

## Gerdarzh
Ar ger **Bibl** a zeu eus ar ger henc'hresianek βιϐλία (*ta biblia*), un anv-kadarn lies hag a dalv kement hag « al levrioù », ar pezh a ziskouez eo liesseurt e orin. Tremenet eo d'ar brezhoneg dre ar ger latin *bíblia*, "levr", ha deuet evel-se da vout ur ger unan. Ul levr tev ez eo : ul levraoueg evit gwir, peogwir e konter 72 lodenn en Testamant Kozh.

## An Testamant Kozh
Er Bibl hebraek e kaver 24 levr (39 diwar ar 46 eus ar Bibl degemeret gant an Iliz Katolik) renket e teir lodenn hag en un doare disheñvel diouzh hini Bibl ar Gatoliked.
;I – AL LEZENN (Ar pemp levr)
* Ar C'heneliezh
* An Ermaeziadeg
* Al Leviegezh
* An Niveroù
* An Adlezenn
;II – AR BROFEDED
**A.**
* Levr Yehoshoua pe Jozue (Iosue e latin)
* Levr ar Varnerien
* Levr Ruth
* Levrioù Samuel, Levr kentañ Shmouel (Samuel e latin) hag Eil Levr Shmouel en ul levr hepken
* Kentañ Levr ar Rouaned hag Eil Levr ar Rouaned en ul levr hepken
**B.**
* Yeshaia (Isaia e latin)
* Yirmia (Jeremia e latin)
* Yehezkel (Ezechiel e latin)
* An Daouzek profed "bihan" : Hoshea (Hosea e latin), Yoel (Joel e latin), Amos (Amos e latin), Ovadia (Obadia e latin), Yona (Jona e latin); Mic'ha (Micha e latin), Nahoum (Nahum e latin), Havakouk(Habakuk e latin), Sefania (Zephania e latin), Hagai (Haggai e latin), Zec'haria (Zecharia e latin), Malac'hi (Malachia e latin)
:♦ **<u>Notenn</u> :** re embannadur ar Bibl gant an Tour-tan eo stummoù an anvioù.

;III – AR SKRIDOÙ
* Levr ar Salmoù
* Levr Job
* Levr ar C'hrennlavarioù
* Rout
* Kanenn ar C'hanennoù
* Ar Prezeger (Kohelet)
* Levr ar C'heinvanoù
* Levr Ester
* Daniel
* Levr Ezra ha Levr Nehemia
* Levrioù an Danevelloù

:♦ **<u>Notenn</u> :** ne vez dalc'het er Bibl hebraek nemet al levrioù bet skrivet ha miret en hebraeg.

Evit ar gatoliked e vez renket an Testamant Kentañ (an Testamant Kozh) en un doare all, ha kavout a reer ennañ skridoù all bet skrivet pe miret e gresianeg, 46 levr en holl. 
;I – Pemp levr al Lezenn
;II – Al Levrioù istorel
Levr Jozue • Levr ar Varnerien • Levr Rout • Daou levr Samuel • Daou levr ar Rouaned • Daou levr an Danevelloù • Levr Ezra • Levr Nehemia • Levr Tobit • Levr Youdit • Levr Ester (gant al lodenn c'hresianek) • Daou levr ar Vakabeed. 
;III – Al Levrioù a varzhoniezh hag a furnez
Levr Job • Ar Salmoù • Ar C'hrennlavarioù • Ar Prezeger (Kohelet) • Kanenn ar C'hanennoù • Levr Ar Furnez • Furnez Sirac'h. 
;IV – Al Levrioù profedel
Yeshaia • Yirmia • Levr ar C'heinvanoù • Levr Barouc'h • Yehezkel • Daniel (gant al lodenn c'hresianek) • Hoshea • Yoel • Amos • Ovadia • Yona • Mic'ha • Nahoum • Havakouk • Sefania • Hagai • Zec'haria • Malac'hi.

## An Testamant Nevez
Ne gaver an Testamant Nevez nemet er Bibl kristen ; 27 levr zo ennañ.
* Ar pevar aviel, a zezrevell buhez Jezuz
** Aviel Mazhev (Mz)
** Aviel Mark (Mk)
** Aviel Lukaz (Lk)
** Aviel Yann (Yn)
* Oberoù an Ebestel (Ob), ma weler Pêr ha Paol o tont da vezañ harozed ar relijion gristen 
* Lizheroù an Ebestel
** Lizheroù Paol da gentañ-penn, ar re niverusañ :
***Al lizher d'ar Romaned (Rom)
***Al lizher kentañ d'ar Gorintidi (1 Kor)
***An Eil lizher d'ar Gorintidi (2 Kor)
***Al lizher d'ar C'halated (Gal)
***Al lizher d'an Efezidi (Ef)
***Al lizher d'ar Filipidi (Fil)
***Al Lizher d'ar Goloseidi (Kol)
***Al lizher kentañ d'an Desalonikidi (1 Tes)
***An eil lizher d'an Desalonikidi (2 Tes)
***Al lizher kentañ da Dimoteoz (1 Tim)
***An eil lizher da Dimoteoz (2 Tim)
***Al lizher da Ditoz (Tit)
***Al lizher da Filemon (File)
***Al lizher d'an Hebreed (He)
** Lizheroù an ebestel all, anvet ivez al Lizheroù katolik : 
***Lizher Sant Jakez (Jak)
***Lizher kentañ Sant Pêr (1 Pêr)
***Eil lizher Sant Pêr (2 Pêr) 	
***Lizher kentañ Sant Yann (1 Yn)
***Eil lizher Sant Yann (2 Yn)
***Trede lizher Sant Yann (3 Yn)
***Lizher Sant Jud (Jud)
* An Diskuliadur, skrivet gant Yann, a gemenn fin ar bed.

## Ar Bibl e brezhoneg
* E 1827 e oa bet embannet an droidigezh kentañ eus an Testamant Nevez, troet gant Yann-Frañsez ar Gonideg, war c'houlenn pastored eus Kembre, Thomas Price ha David Jones. Un droidigezh eus ar Bibl en e bezh gant ar Gonideg a voe embannet e 1866, goude e varv.
* E 1847 e voe embannet e Brest un droidigezh eus an Testamant Nevez gant ar pastor kembreat John Jenkins (1807-1872), a voe adembannet meur a wech. Sikouret e oa bet gant Gwilherm Rikou, ha harpet gant *Kevredigezh ar Bibl war an douar bras*.
* E 1853 e voe embannet un Testamant Nevez katolik, *[[Testamant neve eus hon Otro hac hon Salver Jesus-Christ]]*, lakaet e brezhoneg gant ur beleg eus Treger, da enebiñ ouzh hini Jenkins. Ne ouzer ket ervat gant piv e oa bet graet an droidigezh, marteze gant an aotrou Jozef Joubin, person Lanrodeg, pe gant Leméhaussé.
* E 1866 e voe embannet troidigezh ar Gonideg, *Bibl santel pe levr ar skritur sakr*, troet diwar al latin etre 1829 ha 1835, embannet e teir lodenn (levr kenta levrenn genta, levr kenta eil levrenn, eil levr), e ti Prud’homme, e Sant-Brieg.
* E 1883 e voe embannet troidigezh an Testamant Nevez adarre, graet gant ar pastor protestant Gwilh ar C'hoad (1845-1914). Ar Bibl en e bezh a voe troet gantañ goude, hag embannet e 1897 gant an *Trinitarian Biblical Society*, eus Londrez, en anv "Unvaniez Drinderian ar Bibl evit ar Vretouned". Liv brezhoneg Treger, ar yezh kaozeet gant Gwilh ar C'hoad, a gaver war an droidigezh-se. E 2004 e oa bet embannet ur stumm adwelet eus an Testamant Nevez, gant *Unvaniezh ar Bibl en Anjev hag e Breizh*, a zo un aozadur kristen protestant avielour.
* Etre 1953 ha 1981 e voe embannet gant Maodez Glanndour e levrigoù liestennet hag e ti Al Liamm ul lodenn eus an Testamant Kozh hag an Testamant Nevez en e bezh gant ur skipailh troerien, beleion gatolik, renet gant Maodez Glanndour. Troet eo diwar an destenn c'hresianek eus ar Bibl *(Septuaginta)*.
* Etre 1960 ha 1975 e voe embannet 25 levrig liestennet eus un droidigezh ger-ha-ger eus ar Bibl en hebraeg gant Pêr ar Gall.
* Etre 1981 ha 1986 e voe embannet e ti An Tour-Tan un droidigezh nevez eus an Testamant Kozh gant Job Lec'hvien ha Pêr ar Gall, pemp levrenn dezhi. Un droidigezh ger-ha-ger eo tost da vat, diwar an destenn hebraek, p'o deus klasket an droerien mirout urzh ar frazennoù hebraek an aliesañ m'o deus gallet ober.
* Etre 1982 ha 1988 e voe embannet un droidigezh nevez eus an Testamant nevez evit al liderezh hag ar bastorelezh, gant "Kenvreuriez ar Brezoneg" Eskopti Kemper ha Leon (dindan ren Aotrou 'n Eskob Visant Fave) : *Aviel Jezuz-Krist* e 1982, gant ti-embann Ar Skol dre Lizer ; *[[Testamant Nevez - eil lodenn]]* e 1988, gant Kenvreuriez ar Brezoneg. 
* E 2002 e voe embannet gant Ti embann Minihi Levenez *[[An Testamant Nevez. Kelou Mad Jezuz or Zalver]]* troet gant Pêr Guichou. Un droidigezh diwar ar gresianeg ez eo, kempennet en ur brezhoneg na vefe ket re uhel, pegwir e felle da Bêr Guichou bezañ tost da destenn c'hresianek an Testamant Nevez.
* Adalek 2012 e labour Emglev An Tiegezhioù da sevel ur Bibl a heuilh testenn an Iliz katolik, an Nova Vulgata, diwar troidigezhioù diembann Maodez Glanndour, troidigezhioù Klerg evit an Testamant Kozh, ha labour an Tour-Tan, adwelet ha difaziet, evit an anvioù divoutin pergen. Diembann eo evit poent met he c'havout a c'heller war lec'hienn Emglev An Tiegezhioù.
*E 2018 eo bet embannet ar Bibl en e bezh gant an ti-embann Penkermin, diwar labour Maodez Glanndour, Marsel Klerg, an Tad Medard, Gwilherm Dubourg, Marsel ar C'hollo, Pêr ar Gall ha Job Lec'hvien. Ur raklavar a-berzh an aotrou 'n eskob Denis Moutel, eskob Sant-Brieg ha Treger, a gaver el levr. An embannadur-mañ zo disoc'h ul labour kenaozañ graet gant Job Lec'hvien hag ul labour azgweladur gant Tiegezh Santez Anna. Ar Bibl klok kentañ, e stumm ul levr hepken, bet moullet a-berzh katoliked an hini eo.
*E 2025, da vare gouel ar Pantekost, eo bet embannet al lec'hienn internet *[[Bibl.bzh]]* gouestlet d'ar Bibl en e bezh gant Eskopti Gwened asambles gant kristenien eus eskoptioù all. Ar Bibl niverel klok kentañ eo, o vezañ embannet a-berzh katoliked. Kinnig a ra ivez lennadennoù ar Sulioù hag ar Gouelioù, hag enrolladennoù da selaou deus ar Bibl.

## Liammoù diavaez
* Ar Bibl e brezhoneg (Bibl.bzh) (katolik), e peurunvan
* Troidigezhioù ar Bibl e brezhoneg
* Bibl ar Gonideg e Wikimammenn
* Bibl Yann Frañsez ar Gonideg (Testamant Kozh) lakaet e skolveurieg. 
* Ar Bibl e brezhoneg (katolik), lakaet e skolveurieg
* Unvaniezh ar Bibl en Anjev hag e Breizh 
* Ar Bibl protestant e brezhoneg

## Notennoù