open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
8 × 58 mm R

An **8 × 58 mm R**, anvet ivez **8×58mmR Danish Krag** er broioù saoznek, zo ur gartouchenn implijet adalek 1889 er fuzuilhoù Krag-Jørgensen danat. Poultr divoged zo enni. He stumm kentañ a oa dezhañ ur boled ront, hag e 1908 e voe cheñchet evit boledoù begek *spitzer*.

## Implij

Graet e voe ganti e-pad ur prantadig berr gant armeoù Norvegia ha Sveden, en o fuzuilhoù Remington M1867/89, met Danmark eo a reas ar brasañ implij anezhi. Fuzuilhoù danat Remington M1867/93, Madsen-Rasmussen M1896 ha fuzuilhoù-mindrailher Madsen a voe kambret eviti. Produet e voe evit ar marc'had sivil gant embregerezhioù evel Norma pe RWS betek ar bloavezhioù 1950. Poblek e oa e broioù norzh Europa evit chaseal loened bras evel ar c'hirvi.

## Daveennoù
Kenlabourerezh (mare brezel)

**Kenlabourerezh** e kenarroud ur mare brezel a vez graet eus obererezh tud ur vro o harpañ enebourien a-enep o bro dezho. An istorour Gerhard Hirschfeld a embann ez eo  ken kozh hag ar brezel ha dalc'herezh tiriadoù estren .
## Breizh ha Bro-C'hall
Alies ez eus bet brezel etre Breizh ha Rouantelezh Bro-C'hall. E-kerzh ar brezel etre Breizh ha Bro-C'hall e oa bet lod bretoned o sikour hag harpañ ar C'hallaoued a-benn aloubiñ Breizh ha stagañ an dugelezh ouzh rouantelezh Bro-C'hall.

D'ar 1añ a viz Gwengolo 1487, Gwitreg a oa troet a-du gant roue Bro-C'hall e-kerzh aloubadeg ar vro gant armeoù an enebour.
## Eil Brezel-bed

*Gwelet ivez: [[Listenn ar Stadoù margodenn e-kerzh an Eil brezel-bed]]*

E-kerzh an Eil Brezel-bed, ar c'henlabourerezh a oa bet lies stumm en takadoù dalc'het gant Alamagn. E lod anezho e oa ur c'henlabourerezh gant pennoù ar gouarnamantoù pe tud vrudet, e lod all e oa engouestlet keodedourien e-leizh. Tud a zo chomet brudet evel kenlabourerien, evel an aktour izelvroat Johannes Heesters pe ar c'hinniger radio saoz William Joyce (an hini brudetañ e-touezh al Lord Haw-Haw).
## Notennoù ha daveennoù
Nomonyx

***Nomonyx*** a zo ur genad e rummatadur an evned, krouet e 1880 gant an evnoniour stadunanat Robert Ridgway (1850-1929).

## Spesadoù
N'eus nemet ur spesad houidi er genad-mañ : *[[Nomonyx dominicus]]*.

## Notennoù ha daveennoù
Norma Precision

**Norma Precision AB**, anvet peurliesañ **Norma**, zo un embregerezh munisionoù armoù-tan hiniennel diazezet e Åmotfors (Värmland, Sveden) abaoe 1902.

## Istor
Ivan Enger a oa o ren e 1902 war un uzin boledoù e Oslo (Norvegia), asambles gant e zaou vreur. Kevredigezhioù tennañ Sveden a enporzhie d'ar poent-se o boledoù eus Alamagn, met koustus e oant, ha fellet a reas dezhe lakaat sevel anezhe en o bro. Goulenn a rejont gant Enger en ober, ha lakaat a reas sevel un uzin e kêriadenn Åmotfors, 400 kilometr er c'hornôg da Stockholm, nepell diouzh harzoù Norvegia.

Betek 1914 e veze produet boledoù ha douilhezioù nemetken gant Norma, ha berzh ar c'hleuboù tennañ a oa a-walc'h evit lakaat an embregerezh da greskiñ buan. Pa darzhas ar Brezel-bed Kentañ e chomas neptu broioù Skandinavia, met kreskiñ a reas ar goulenn war ar munisionoù eno abalamour e felle d'an dennerien pleustriñ muioc'h betegoût e vije tarzhet ar brezel eno ivez. Kregiñ a reas Norma da broduiñ kartouchennoù klok neuze.

E 1939 e voulc'has Norma gant produiñ munisionoù 6,5 × 55 mm evit an arme. E miz Ebrel 1940 e voe aloubet Norvegia gant an Trede Reich. Neptu e oa chomet Sveden, ha ne voe ket aloubet ivez. En uzinoù Norma e labouras war-dro 800 den e-pad an Eil Brezel-bed. Produiñ a raent kartouchennoù 6,5 × 55 mm, 9 mm Parabellum evit ar pistolennoù-mindrailher, ha 7,65 mm evit pistolennoù ar polis. Lod anezhe a veze kaset da Norvegia gant rezistanted war skioù evit talañ ouzh an Alamaned. Goude ar brezel e oa berr ar stokoù munisionoù evit ar chaseal en Europa dre vras, ha Norma a bourvezias ar c'hevandir gant kartouchennoù uhel o c'halibr, evel an 9,3 × 62 mm alaman ha ne veze ket graet ken en he bro orin abalamour d'ar berz war ar produiñ armoù pe munisionoù eno goude 1945.

E 2025 e implije Norma 240 den hag a brodue 30 milion a gartouchennoù bep bloaz, dezhe ur c'hant kalibr disheñvel bennak, evit ar sportoù tennañ hag ar chaseal. Perzh eo er c'henstrollad Beretta Holding, en deus kemennet e 2022 e oa o vont da bostiñ 60 milion a zollaroù evit lakaat sevel un uzin Norma e Savannah (Georgia, Stadoù-Unanet Amerika) .

## Munisionoù ijinet gant an embregerezh

* 6 mm Norma BR
* 6.5-284 Norma
* 7 × 61 mm Sharpe & Hart
* .308 Norma Magnum
* .300 Norma Magnum
* .338 Norma Magnum
* .358 Norma Magnum
* 10 mm Auto

## Liamm diavaez

*  Lec'hienn ofisiel Norma evit Europa

## Daveennoù
Charlton Heston

**Charlton Heston**, ganet **John Charles Carter** d'ar 4 a viz Here 1923 hag aet da Anaon d'ar 5 a viz Ebrel 2008, a oa un aktour stadunanat. Deuet e oa da vezañ brudet evit e rolloù penn en un toullad filmoù eus Hollywood e filmoù epik biblek, skiant-faltazi pe filmoù oberiant. Enoret e oa bet gant un Academy Award ha lakaet e oa bet e anv evit tri Golden Globe Awards, kement ha tri Primetime Emmy Awards. Meur a wech e oa bet roet enorioù dezhañ, evel ar Jean Hersholt Humanitarian Award e 1978, ar Golden Globe Cecil B. DeMille Award e 1967, ar Screen Actors Guild Life Achievement Award e 1971, un Enor gant ar Greizenn Kennedy e 1997, hag ur Vedalenn prezidantel evit ar Frankiz e 2003.

Heston a oa kroget e vrud en ur c'hoari Moizez er film *[[The Ten Commandments (film, 1956)|An Dek Gourc'hemenn]]* (1956), hag ar roll pennañ Judah Ben-Hur e *[[Ben-Hur (film, 1959)|Ben-Hur]]* (1959).
## Notennoù ha daveennoù
Judah Ben-Hur

**Judah Ben-Hur**, berraet en **Ben-Hur**, zo un dudenn faltazi, penndudenn romant Lew Wallace embannet e 1880 hag anvet *[[Ben-Hur: A Tale of the Christ]]*. Ar romant a gont istor Ben-Hur o stourm a-enep an Impalaeriezh Roman hag o klask degas an enor war e anv familh en-dro goude bezañ bet falstamallet da vezañ taget ar gouarnour roman. Judah a gej gant Jezuz Krist hag a dro da gristen.

## Adsavadennoù

En ur pezh-c'hoari eus Broadway e 1889, Ben-Hur a oa c'hoariet gant Edward J. Morgan o kemer plas Walker Whiteside nebeut amzer goude ma vije kroget gant an abadennoù.

E film mut 1925, Ben-Hur a zo c'hoariet gant Ramon Novarro.

E film 1959 filmaozet gant William Wyler, Ben-Hur a zo c'hoariet gant Charlton Heston, a voe enoret gant un Academy Award evit ar gwellañ aktour. Marlon Brando, Burt Lancaster, Paul Newman ha Rock Hudson o devoa nac'het ar roll a-raok ma vije kemeret gant Heston.

E 1982 er film Deux heures moins le quart avant Jésus-Christ gant Jean Yanne, ar bendudenn a zo anvet « Ben-Hur Marcel » (c'hoariet gant Coluche). Ur c'hemmesk eo etre Judah Ben-Hur tudenn romant Lew Wallace hag Étienne Marcel, hag a oa bet penn marc'hadourien Pariz e 1357.

## Notennoù ha daveennoù
Tiriad Utah

**Tiriad Utah** (saozneg : *Utah Territory*) a oa ur stad aozet eus Stadoù-Unanet Amerika, bet krouet gant Kendalc'h ar vro d'an 9 a viz Du 1850, diwar c'houlenn Mormoned renet gant Brigham Young. Salt Lake City e oa he c'hêr-benn. Brasoc'h e oa he zachenn evit an Utah a-vremañ. Degemeret e voe en Unaniezh e 1896 hepken.

## Emdroadur an tiriad

Wpdms utah territory 1861.png
Wpdms utah territory 1868 idx.png
Cereopsis

***Cereopsis*** a zo ur genad e rummatadur an evned, krouet e 1801 gant an evnoniour saoz John Latham (1740-1837).

## Spesadoù hag an [[isspesad]]où anezhe
N'eus nemet ur spesad er genad-mañ : *[[Cereopsis novaehollandiae]]*, daou isspesad — *C. n. grisea* ha ***novaehollandiae*** — dezhañ, brosezat e kreisteiz Aostralia.

## Notennoù ha daveennoù
Taol-stad an 2 a viz Kerzu 1851

**Taol-stad an 2 a viz Kerzu 1851** a oa bet aozet gant Louis-Napoléon Bonaparte, prezidant an Eil Republik c'hall e-pad tri bloaz, evit chom er galloud tra ma chome un nebeud mizioù a-raok fin e gefridi ha ma oa difennet outañ gant Bonreizh an Eil Republik mont war ar renk an dilennadegoù prezidant en-dro.

D'an 2 a viz Kerzu 1851 e voe embannet diouzh ar mintin c'hwec'h dekred gant Louis-Napoléon Bonaparte. Ganto e voe diskaret ar Vodadeg Vroadel hag ar C'huzul-Stad, adlakaet ar gwir da votiñ evit ar baotred, galvet ar bobl c'hall da zilennadegoù nevez ha kroget gant prientiñ ur vonreizh nevez. Embannet e voe homañ d'ar 14 a viz Genver 1852, ha lakaat a reas war-sav ur renad prezidantel aotrouniek, an Eil Impalaeriezh (1852-1870).
Mikael Iañ (Roumania)

**Mikael Iañ** (roumaneg: *Mihai I*), ganet d'ar 25 a viz Here 1921 hag aet da Anaon d'ar 5 a viz Kerzu 2017, a oa bet Roue diwezhañ Roumania. Bet e oa e penn ar vro eus an 20 a viz Gouhere 1927 betek an 8&nbsp;a viz Even 1930 hag adarre eus ar 6 a viz Gwengolo 1940 betek ma vije rediet da reiñ e zilez d'an 30 a viz Kerzu  1947.

Nebeut amzer goude ganedigezh Mikael, e dad, ar priñs kurunet Carol, a oa bet o kaout un afer karantez gwallreuzus gant Magda Lupescu. E 1925, Carol a oa bet bountet warnañ evit reiñ e zilez (ha reiñ ar plas da Vikael) eus an tron ha goude-se e oa aet da Pariz en harlu heuliet gant Lupescu. E miz Gouhere 1927, ur wech marvet an tad-kozh Ferdinand Iañ, Mikael a oa bet lakaet war an tron pa ne oa nemet 5 bloaz. Deuet e oa da vezañ ar penn kurunet yaouankañ en Europa. Dre ma oa minor Mikael, ur c'huzul rejañs a oa bet savet. Er c'huzul-se e oa e eontr, ar Priñs Nikolaz, an Uheldad Miron Cristea ha ministr ar justis Gheorghe Buzdugan. 

Ar c'huzul ne oa ket gwall efedus hag, e 1930, Carol a oa distroet da Roumania evit kemer plas e vab evel roue, gant an anv Carol II. An disoc'h a oa bet distro Mikael  d'ar renk a hêr war a seblant evit an tron hag ouzhpennet e oa bet dezhañ an titl Voievod meur eus Alba-Iulia.

## Notennoù ha daveennoù
Eil argadenn Iași–Chișinău

**Eil argadenn Iași–Chișinău** pe **Eil argadenn Jassy–Kishinev** , a c'hall bezañ anvet e modoù all hervez ar mammennoù istorel, en o zouez *Oberiadur Yassy–Kishinev *(Chris Bellamy, 1986), *Oberiadur Iassi–Kishinev* (David Glantz, 1997), *Eil oberiadur Iasi–Kishinev* (David Glantz, 2007) a-ziwar anv kêrioù bras Iași (Jassy) ha Chișinău (Kishinev), en tiriad ma veze stourmet d'ar mare-se, a voe un argadenn soviedel a-enep nerzhioù an Ahel e reter Roumania, etre an 20 hag an 29 a viz Eost 1944, e-kerzh an Eil Brezel-bed. An Eil hag an Trede talbenn ukrainian eus al Lu Ruz o devoa taget Strollad Arme Su Ukraina, a oa savet gant unvezioù eus an Alamagn Nazi ha Roumaned, en un oberiadur-brezel evit adkemer Besarabia ha distrujañ nerzhioù an Ahel er rannvro, da glask boulc'hañ un hent war-zu Roumania hag ar Balkanioù. 

Disoc'h an argadenn a oa bet kelc'hiadur ha distruj an nerzhioù lu alaman, o reiñ an tu d'al lu soviedat da genderc'hel gant e lañs strategel war-zu Reter Europa. Dre an disoc'h-se e oa bet Roumania o cheñch tu ha treiñ eus an Ahel etrezek ar Gevredidi. Evit an Alamanted e oa bet ur c'holl spontus, hag a c'hell bezañ keñveriet gant koll Stalingrad.

Ar c'holloù a oa bet 13 197 den marvet, 53 933 gloazet pe klañv evit URSS. E tu Roumania a stourme asambles gant URSS e oa bet 8586 den lazhet pe gloazet. E tu an Alamanted e oa bet 150 000 den lazhet, gloazet pe prizoniet. Evit ar gostezenn eus Roumania a stourme a-du gant an Trede Reich e oa bet un niver a chom dianav met uhel-mat.

## Notennoù ha daveennoù
7 mm Remington Magnum

Ar **7 mm Remington Magnum**, en he stumm berr **7 mm Rem Mag**, zo ur gartouchenn armoù-skoaz ijinet ha gwerzhet da gentañ gant an embregerezh stadunanat Remington adalek 1962, pa oa ar c'halibroù magnum diouzh ar c'hiz. Ar garabinenn Remington 700 zo bet unan eus ar re gentañ kambret eviti.  Gouriz he douilhed zo awenet gant hini kartouchennoù Holland & Holland. 

Treizhent ar 7 mm Rem Mag a zo plaen a-walc'h, hag efedus eo evit chaseal bronneged bras Europa evel ar c'hirvi hag ar moc'h-gouez dreist-holl, en ur dostaat pe en api. Kreñv a-walc'h eo hec'h argil. Esaeet e voe ar munision gant an arme stadunanat. Adalek 1963 e voe gwerzhet kartouchennoù .300 Winchester Magnum gant Winchester, kevezerien Remington, ha muioc'h a verzh a rejont evit ar 7 mm Rem Mag, pa vezont e plas kentañ ar munisionoù karabinennoù implijet gant ar chaseourien e Frañs hiziv-an-deiz da skouer. Ouzhpenn ar chaseal e vez impljet ar 7 mm Rem Mag e Norzhamerika evit ar sportoù tennañ, war sibloù e 1000 yards. 

## Liammoù diavaez
*  Taolenn ar munision war lec'hienn ar CIP

## Daveennoù
Enns (stêr)

Ar stêr **Enns** (distaget [] en alamaneg) zo un adstêr d'an Danav, en Aostria. 

Redek a ra ar stêr a-hed 253 km ha mont a ra ul lodenn vat anezhi d'ober ar vevenn etre Aostria-Izel hag Aostria-Uhel. Eieniñ a ra e-kichen Flachau, e stad Salzburg, ha redek goude-se war-zu ar reter hag an hanternoz, tremen dre Steyr, hag en em deurel en Danav e kêr Enns.
Jean-Loup Le Cuff

**Jean-Loup Le Cuff**, ganet d'ar 24 a viz Kerzu 1959 e Kemper zo ur c'hizeller, livour, skrivagner ha stourmer breton.
## Buhez
Ganet eo e Breizh, dilojet en deus alies pa oa yaouank da heuliañ e dad hag a oa rener skolaj . Etre 14 ha 18 vloaz eo bet skoliataet e skol Arsanailh Brest evit dont da vezañ teknisian an armamant. Da 18 vloaz eo aet kuit d'ober tro Europa. Nebeutoc'h evit bloaz war-lec'h e oa distroet ha kroget gant studioù lizhiri-modern hag arzoù plastek. Paouezet en deus gant e studioù ha kroget eo da vezañ arzour da vat. E 1989 e oa aet da vevañ e Sant-Albin-an-Hiliber . Goustadik eo deuet da vezañ broadelour breton abalamour da istor pinvidik ar gêr ha d'he fouezusted e istor Breizh. 

Kroget eo da vat gant ar stourm evit ar vro o sikour da dalañ ouzh ul lec'h lastez hag a oa da vezañ savet war dachenn Emgann Sant-Albin-an-Hiliber.

Prezidant Musée Archipel Breton (MAB) eo, ur gevredigezh hag a glask gwareziñ ha lakaat an dachenn emgann war-wel.

## Politikerezh
Bet eo bet war ar renk evit an dilennadegoù en anv ar strollad Mouvement Bretagne et Progrès (MBP).
## Prizioù hag enorioù
* Priz Glenmor barzhoniezh e 2003 
## Notennoù ha daveennoù
Stictonetta

***Stictonetta*** a zo ur genad e rummatadur an evned, krouet e 1853 gant ar skiantour alaman Ludwig Reichenbach (1793-1879).

## Spesadoù
N'eus nemet ur spesad houidi er genad-mañ : *[[Stictonetta naevosa]]*, brosezat en Aostralia (gevred ha mervent).

## Notennoù ha daveennoù
Ergerzh-brezel 1488

**Ergerzh-brezel 1488** a oa bet ur c'hampagn-brezel gant roue ar Frañs evit sujañ dre an nerzh dugelezh Breizh d'e aotrouniezh. Pazennoù bras an dro-vrezel a oa bet Seziz Kastell-Briant, Seziz Ankiniz, Seziz Felger hag Emgann Sant-Albin-an-Hiliber.

Heuliet e oa bet gant Ergezh-brezel 1489 hag Ergerzh-brezel 1491, e-lec'h ma oa echuet gant sujidigezh Breizh dre an nerzh.
## Kenarroud

* Gwelet ivez *[[Brezel etre Breizh ha Bro-C'hall]]*
Un ergerzh-brezel a oa bet e 1487. Seziz a oa bet lakaet war Ploermael ha goude-se war Naoned. Ur c'hwitadenn e oa bet rak Naoned he doa talet (eus an 19 a viz Even betek ar 6 a viz Eost 1487) betek ma vije rediet arme ar roue Charlez VIII da gilañ. 

Fuloret-ruz e oa bet roue Bro-C'hall. Bloaz war-lerc'h en doa savet un arme galloudusoc'h c'hoazh ha mennet e oa da riñsañ dishualded Dugelezh Breizh.
## Pennadoù kar
* Brezel etre Breizh ha Bro-C'hall
Ergerzh-brezel 1487

**Ergerzh-brezel 1487** a oa bet ur c'hampagn-brezel gant roue ar Frañs Charlez VIII evit sujañ dre an nerzh dugelezh Breizh d'e aotrouniezh. Ur c'hwitadenn e voe rak talet e oa bet ouzh arme ar roue, met un trec'h strategel e voe memestra rak e fin ar c'hampagn ne oa ket bet adkemeret an holl dachennoù kollet gant Breizh. Klison, Gwerc'h, Dol, Sant-Albin ha Gwitreg a chome etre daouarn ar C'hallaoued, ar pezh a sikouras kalz anezho e-kerzh Ergerzh-brezel 1488.

E dibenn Mae 1487 e tegouezhas un arme c'hall, tost da 15 000 den enni. Dug Breizh en devoa un arme bodet e-kichen Malastreg, enni 600 marc'heger ha 16 000 soudard war-droad. Met buan ez eas ar C'hallaoued war-raok : kemeret gante Ankiniz, Kastell-Briant, Gwerc'h ha Redon. Stourm a glaskas Ploermael met emzaskor a reas goude tri devezh bombezañ ha kemeret e voe d'ar 1añ a viz Mezheven. Tec'hel a reas an dug da Wened, hag alese da Naoned. Prientet e voe difenn kêr-benn an dug. D'an 19 a viz Mezheven edo an arme c'hall dirak mogerioù Naoned. Hir e voe dre ma oa efedus emzifenn ar Vretoned ha ma chome feal ar boblañs, ma oa goprsoudarded estren o skoazellañ, ha dont a reas soudarded eus Leon ha Kerne da gas an arme estren kuit. Ha kuit ez eas ar C'hallaoued a-benn ar fin d'ar 6 a viz Eost.

Gwitreg avat a yeas a-du gant ar C'hallaoued d'ar 1añ a viz Gwengolo, ha kemeret e voe Sant-Albin ha Dol gant an arme c'hall. E deroù 1488 e voe adkemeret lod gant an dug, ha ne chome ken nemet Klison, Gwerc'h, Dol, Sant-Albin ha Gwitreg etre daouarn ar C'hallaoued.
## Pennadoù kar
* Brezel etre Breizh ha Bro-C'hall
Malacorhynchus

***Malacorhynchus*** a zo ur genad e rummatadur an evned, krouet e 1831 gant an evnoniour saoz William Swainson (1789-1855).

## Spesadoù
N'eus nemet ur spesad houidi er genad-mañ : *[[Malacorhynchus membranaceus]]*, brosezat e takadoù 'zo eus Aostralia.

## Notennoù ha daveennoù
Bolbopsittacus

***Bolbopsittacus*** a zo ur genad e rummatadur an evned, krouet e 1891 gant an evnoniour italian Tommaso Salvadori (1835-1923).

## Spesadoù hag an [[isspesad]]où anezhe
N'eus nemet ur spesad perokeded er genad-mañ : *[[Bolbopsittacus lunulatus]]*, pevar isspesad — *B. l. callainipictus*, *intermedius*, ***lunulatus*** ha *mindanensis* — dezhañ, brosezat e takadoù 'zo eus Filipinez.

## Notennoù ha daveennoù
Ergezh-brezel 1489

**Ergezh-brezel 1489** a oa bet ur c'hampagn-brezel gant roue ar Frañs evit sujañ dre an nerzh dugelezh Breizh d'e aotrouniezh. Trec'het garv e oa bet ar Vretoned e 1488 en Emgann Sant-Albin-an-Hiliber. Rivinet e oa an dugelezh ha marvet an dug Frañsez II. En desped da-se ne oa ket echu c'hoazh gant stourm lod Bretoned evit talañ ouzh unvaniñ Breizh gant rouantelezh Bro-C'hall.

D'an 10 a viz C'hwevrer 1489 e oa bet sinet Skrid-emglev Redon etre Dugelezh Breizh ha Bro-Saoz:
* Ar roue Herri VII a breste 6000 soudard eus kreiz miz C'hwevrer betek miz Du bep bloaz, met ar soudarded a oa da vezañ paeet gant Dugelezh Breizh.

D'ar 14 a viz C'hwevrer e voe sinet daou emglev etre Aostria-Spagn ha Saoz-Aostria en Dordrecht, a-enep Bro-C'hall; hag un ouzhpennadur a oa bet graet d'ar 27 a viz Meurzh gant skrid-emglev Anglo-Spagnol Medina del Campo.

Evit dugelezh Breizh e oa diaes stad an traoù:

*Marichal Rieux, rejant Breiz ha gwarezer an dugez yaouank Anna Vreizh, e oa an hini gwellañ evit strollañ an nerzhioù breton. Alain d'Albret, hag a oa mestr Naoned abaoe 1489, a harpe anezhañ.
## Pennadoù kar
* Brezel etre Breizh ha Bro-C'hall
BBC News

**BBC News** zo ur rann eus ar British Broadcasting Corporation (BBC) karget da zastum hag embann keleier er Rouantelezh-Unanet hag er bed. An departamant keleier brasañ dre ar bed eo a-fed skignañ ha produiñ, gant 120 eurvezh abadennoù radio pe skinwel bemdez. Ouzhpenn-se, ul loden eus al labour a zo savet evit ar rouedad internet. Ouzhpenn 5500 kazetenner a vez o labourat er servij, gant 50 burev kelaouiñ en estrenvro e-lec'h ma vez ouzhpenn 250 kenskriver o labourat. Deborah Turness a zo e penn aozadur ar c'helaouiñ abaoe miz Gwengolo 2022.

## Notennoù ha daveennoù
Eugène Cavaignac

**Louis Eugène Cavaignac**, anvet ivez **jeneral Cavaignac**, ganet d'ar 15 a viz Here 1802 (23 Miz ar Vendem bloaz XI) e Pariz, ha marvet d'an 28 a viz Here 1857 e Flée, zo ur jeneral hag un den-stad gall .

Deuet e oa da vezañ gouarnour Aljeria e 1848 goude bezañ bet komandant ar Zouaved etre 1840 ha 1845. Anvet e voe da brezidant Kuzul ar Vinistred e-kerzh ar bloavezh 1848, ha kannad e voe e dilennadeg prezidant 1848, met trec'het e voe gant Loeiz-Napoleon Bonaparte .

## Remzad en arme
Kabiten e voe en eil rejimant ijinouriezh e-pad ergerzhadeg Morea, aozet evit harpañ an dizalc'hourien c'hresian etre 1828 ha 1829 e-pad Brezel Dizalc'hiezh Gres.

E 1830, Louis-Eugène Cavaignac a gemeras tu an emsaverien barizian. Goude Dispac'h 1830 e tiskouezas splann e zoareoù republikan. Abalamour d'e vennozhioù e voe kaset pell diouzh Bro-C'hall.

## Aljeria
Kaset e voe Cavaignac da Aljeria e 1832. Stourm a reas en arme c'hall a-enep an tiern aljerian Abd el-Kader, betek ma voe anvet da benn batailhon gant ar marichal Bugeaud. Buan e kuitaas Afrika hag e tistroas da Vro-C'hall abalamour da ziaesterioù yec'hed.

Ur wech pareet e tistroas da Aljer. Gloazet e voe div wech, ha dont a reas da vezañ koronal ar Zouaved, ur rejimant trevadennel brudet-kenañ. Kenderc'hel a reas da servij Bro-C'hall dre e oberoù en arme. E 1844 e voe ijinet gantañ ar mogadurioù : kantadoù a Sbeha, ur meuriad aljerian, a zo mogedaet betek ar marv er mougevioù ma oant bet o repuiñ .
## Dispac'h 1848
Goude dispac'h miz C'hwevrer 1848, anvet e voe Cavaignac e penn ar gouarnamant da c'hortoz goude bezañ bet dilennet kannad ar bobl e departamantoù Seine ha Lot .

D'an 23 a viz Mezheven e krogas ar pezh a zo anavezet evel Deizioù Mezheven, da lâret eo un emsavadeg gant ar Republikaned-Sokial e Pariz, kroget gant micherourien Atalieroù Pariz. Cavaignac a nac'has da gentañ kas an arme, met ur wech roet an hollc'halloudoù dezhañ, d'ar 24, e voe mouget an emsavadeg gantañ. Lazhet e voe tro 1600 soudard ha tro 4000 micherour emsavet. Lesanvet e voe "Priñs ar gwad" goude an torfed-se.

## Fin e remzad politikel ha marv
Trec'het e voe gant Louis-Napoléon Bonaparte e dilennadeg prezidant miz Kerzu 1848 (Bonaparte a dapas 5 434 000 a vouezhioù, Cavaignac 1 448 000, Ledru-Rollin 370 000, Raspail 37 000 ha Lamartin 18 000). Nac'hañ a reas touiñ fealded d'ar priñs-impalaer goude taol-stad an 2 a viz Kerzu 1851.

Dilennet evel kannad Pariz e 1852 hag e 1857, enebiñ a reas ouzh an Impalaeriezh ha mont a reas war e leve er Sarthe. Mervel a reas a-daol-trumm, e miz Here 1857, en e gastell Ourne, e Flée.

## Notennoù ha daveennoù
Max Rockatansky

**Max Rockatansky** eo pendudenn hag enepharoz ar frañchiz filmoù birvidik ha goude Apokalips aostralian *[[Mad Max (frañchiz)|Mad Max]]*, krouet ha sevenet gant George Miller ha produet gant Byron Kennedy. Max a zo bet c'hoariet gant an aktourien Mel Gibson en tri film kentañ e 1979 betek 1985, Tom Hardy er pevare film e 2015, hag en ur c'hameo gant Jacob Tomuri er film prequel ha spin-off ** e 2024.
Sibirionetta

***Sibirionetta*** a zo ur genad e rummatadur an evned, krouet e 1929  gant an evnoniour alaman Hans von Boetticher (1886-1958).

## Spesadoù
N'eus nemet ur spesad kragelled er genad-mañ : *Sibirionetta formosa*, anv skiantel ar gragell-Azia, brosezat e reter Siberia.

## Rummatadur
Renket e veze er genad *[[Anas]]* kent.

## Notennoù ha daveennoù
Forces Nouvelles (luskad)

**Forces nouvelles** a zo ul luskad arzel krouet gant ar buruteller ha livour Henri Héraut e 1935, enebet e oa ouzh al luskad trivliadelour , ar gubouriezh hag an arz difetis. Gant al luskad-se e oa un distro d'an hinienn, d'an natur ha d'an dresadenn.

Ul luskad eo a lak an tresañ war-raok, o kemer skouer war al livourien evel Ucello, Ingres pe David c'hoazh.

Al luskad a zo bet divodet e 1939 pa oa kroget an Eil Brezel-bed . Evit lod eus an istorourien e kendalc'h al luskad betek 1942.

## Izili al luskad
* Henri Héraut
* Robert Humblot
* René Iché 
* Henri Jannot
* Jean Lasnes
* André Marchand
* Jean Martin 
* Raymond Moisset
* Georges Rohner
* Pierre Tal-Coat
* Claude Venard
## Notennoù ha daveennoù
Zom 100: Bucket List of the Dead

zo un heuliad mangaoù japanat skrivet gant Haro Aso ha treset gant Kotaro Takata. Bez eo bet embannet gant Shogakukan  evel seinen er gelaouenn *[[Monthly Sunday Gene-X]]* abaoe miz Here 2018. Dastumet eo bet ar chabistroù en 18 tankōbon e miz Du 2024. An heuliad a zo bet prenet evit ar stumm saoznek en Norzhamerika gant Viz Media hag evit gevred Azia emañ ar gwirioù gant Shogakukan Asia.

Ur stumm stirad skinwel anime a zo bet produet gant Bug Films ha skignet etre miz Gouhere ha miz Kerzu 2023. Er-maez eus Azia eo perc'hennet ar gwirioù gant Viz Media. Muse Communication en deus prenet lisañs an dresadenn-vev e rannvroioù su ha gevred Azia. Ur film gwirion a zo bet savet ha skignet war Netflix e miz Eost 2023.
## Istor
Akira Tendo, 24 vloaz a zo o labourat evel un damsklav en ur burev en un embregerezh bruderezh. Un deiz e kompren eo dister e vuhez hag hep pal ebet. Abaoe tri bloaz ne ra nemet bezañ flastret en embregerezh ha skuizh eo a-benn bremañ. Un apokalips zombi a grog e Tokyo, evit Akira n'eo ket ur gwall dra met ur chañs evit bevañ leun a avanturioù n'en dije ket gallet bevañ en ur genderc'hel gant e vuhez labour. Divizout a ra sevel ul listenn kant obererezh d'ober a-raok bezañ troet en ur zombi. Dre-se en deus adkavet ur pal.

## Liammoù diavaez
*  ''Zom 100: Bucket List of the Dead'' lec'hienn ofisiel ar manga en ''Monthly Sunday Gene-X''
Tankōbon

Un **tankōbon**  pe **tankobon** pe **tankoubon** zo ur stumm standart levrioù embannet e Bro-Japan, gant reoù all evel *[[shinsho]]* pe *[[bunkobon]]*. Ar mangaoù tankōbon a zo savet gant meur a chabistr, ha meur a dankobon a vez o sevel un heuliad manga.

E-touez brasañ embannerien manga tankōbon emañ Jump Comics (evit heuliadoù Shueisha en *[[Weekly Shōnen Jump]]* ha kazetennoù all ''Jump''), Kodansha a embann ar gelaouenn Shōnen Magazine, Shogakukan a embann ar gelaouenn Shōnen Sunday, hag Akita Shoten a embann ar gelaouenn Shōnen Champion.
## Notennoù ha daveennoù
Heinkel Lerche

**Heinkel Lerche** a oa anv un heuliad steuñvioù kirri-nij nazi, savet gant an embregerezh Heinkel. Ar steuñvioù a oa bet labouret warno gant Heinkel e 1944 betek 1945 evit sevel kirri-nij VTOL brezel ha karr-nij tagañ douar.

Al *Lerche* ("alc'hweder" en alamaneg) a oa e stumm ur c'holeopter. Dibradañ a rae eeun war-zu an oabl ha pradañ a rae eeun war e lost, met nijal a rae a-blaen evel ar c'hirri-nij all. Ar sturier a oa staliet a-blad kof e beg ar c'harr-nij. Kaset e veze war-raok war-bouez daou gaser enep-troiñ.

Kroget e oa bet gant ar steuñv e 1944 hag echuet e oa bet gant al labourioù e miz Meurzh 1945. Gwelet e oa bet evel dedennus ar stumm kelc'h gant askelloù gwalenn met dirak meur a ziaester en em gavas ar c'hinnig evit ar sevel hag ouzhpenn-se e seblante e vije diziskoulm d'ar mare-se kavout doareoù evit ma vije posubl sturiañ ur c'harr-nij evel-se. Ouzhpenn an hollad kudennoù-se e oa raloc'h-ralañ an danvezioù krai dre ma oa an Eil Brezel-bed oc'h echuiñ.
## Spisverkoù
### Armamant
* kanolioù= 2 × 30 mm kanol MK 108
* misiloù= 3 × Ruhrstahl X-4 misil aer-aer (diret)

## Pennadoù kar
### Kirri-nij damheñvel
* Convair XFY Pogo
* Focke-Wulf Triebflügel
* Lockheed XFV
* Koleopter SNECMA
Heinkel

**Heinkel Flugzeugwerke** a oa un embregerezh sevel kirri-nij alaman krouet gant Ernst Heinkel hag anvet diwarnañ. Brudet eo bet evit bezañ savet kirri-nij bombeziñ evit al Luftwaffe e-kerzh an Eil Brezel-bed ha bezañ bet kavet diskoulmoù evit an nijoù tizh-uhel, evel gant ar roketennoù kefluskek dourennek ha gant ar c'heflusker turbojet. An dizagnoù gant Heinkel a voe implijet da vat evit nijal a oa bet savet nebeut amzer a-raok ma tarzhfe an Eil Brezel-bed en Europa.
Heinkel He 113

An **Heinkel He 113** a oa ur c'harr-nij emgann faltazius alaman eus an Eil Brezel-bed. Ijinet hag implijet e oa bet evit ar propaganda ha marteze ivez evel obererezh digelaouiñ.
## Diorroadur
E 1940, Ministr ar Propaganda Nazi, Joseph Goebbels, en doa graet brud war ur c'harr-nij chase nevez a oa erruet e servij al *[[Luftwaffe (Wehrmacht)|Luftwaffe]]*. Ar steuñv a oa bet tennañ poltredoù eus an Heinkel He 100 D-1s war meur a bazenn nij dre Alamagn, bewech gant livadurioù disheñvel evit ober evel ma vije meur a skouadrenn-nij oc'h implij ar c'hirri-nij faltazius. 

Ar skeudennoù a oa bet embannet er c'heleier gant an anv He 113, a-wechoù embannet evel bezañ ur c'harr-nij stourm noz (en desped da vezañ dafaret memes gant gouleier pradañ).
Kid Francescoli

**Kid Francescoli** zo ur strollad pop elektro a orin eus Massilia, hag a oa bet lañset e 2002 gant ar sonaozer Mathieu Hocine. Daou album a savas e-unan-penn da gomañs : *Kid Francescoli* e 2006 hag *It's happening again* e 2012. Memes tra e oa krog da labourat gant ar ganerez Julia Minkin, e vignonez da neuze, e 2009. E 2014 e tisoc'has ar c'henlabour-se gant ar bladenn *With Julia*, a roas brud d'ar strollad gant he c'hanaouenn bennañ *Blow Up*. Daoust ma oa dispartiet Hocine ha Minkin o deus dalc'het da labourat asambles, e-pad div droiad ha war an albom *Play Me Again*, deuet er-maez e 2017. Adalek 2019 e kavas gwelloc'h Mathieu Hocine lakaat meur a blac'h da ganañ, evel a glever war ar bladenn *Lovers* (2020), hag e-pad an droiad da vrudañ anezhi. E 2023 e voe embannet e seizhvet pladenn gant Kid Francescoli : *Sunset Blue*, awenet gant sevenadurioù ar bed kreizdouar.
Monachella

***Monachella*** a zo ur genad e rummatadur an evned, krouet e 1874 gant an evnoniour italian Tommaso Salvadori (1835-1923).

## Spesadoù hag an [[isspesad]]où anezhe
N'eus nemet ur spesad golvaneged er genad-mañ : *[[Monachella muelleriana]]*, daou isspesad — *M. m. coultasi* ha ***muelleriana*** — dezhañ, brosezat en Enezeg Bismarck ha Ginea Nevez.

## Notennoù ha daveennoù
Megacrex

***Megacrex*** a zo ur genad e rummatadur an evned, krouet e 1879 gant an daou skiantour italian Luigi Maria D'Albertis (1841-1901) ha Tommaso Salvadori (1835-1923).

## Spesadoù hag an [[isspesad]]où anezhe
N'eus nemet ur spesad rakiged er genad-mañ : *[[Megacrex inepta]]*, daou isspesad — *M. i. *'inepta**' ha *pallida* — dezhañ, brosezat e Ginea Nevez.

## Notennoù ha daveennoù
Megatriorchis

***Megatriorchis*** a zo ur genad e rummatadur an evned, krouet e 1875 gant an daou skiantour italian Tommaso Salvadori (1835-1923) ha Luigi Maria D'Albertis (1841-1901).

## Spesadoù
N'eus nemet ur spesad evned-preizh er genad-mañ : *[[Megatriorchis doriae]]*.

## Notennoù ha daveennoù
Donaueschingen

**Donaueschingen** (distaget [] en alamaneg) zo ur gêr eus Alamagn er Schwarzwald, e stad Baden-Württemberg. Emañ un 30 km bennak en hanternoz da gêr Schaffhausen a zo e Suis. E dibenn 2022 e oa  a dud o chom enni.

E Donaueschingen emañ kembêr an div stêr Brigach ha Breg, a ya asambles d'ober an Danav. Alese e teu anv kêr hag a seller outi evel "eien an Danav".
Salvadorina

***Salvadorina*** a zo ur genad e rummatadur an evned, krouet e 1894 gant an daou skiantour breizhveuriat Lionel Walter Rothschild (1868-1937) hag alaman Ernst Hartert (1859-1933).Dont a ra anv ar genad eus hini al loenoniour italian Adelardo Tommaso '''Salvadori''' Paleotti (1835-1923).

## Spesadoù
N'eus nemet ur spesad houidi er genad-mañ : *[[Salvadorina waigiuensis]]*, brosezat e Ginea Nevez.

## Notennoù ha daveennoù
Éléa

**Éléa** zo un anv-bihan gwregel, lidet d'ar 25 a viz Mezheven .

## Orin
A orin dic'hortoz ha nevez zo e Bro-C'hall, Éléa a zo deveret marteze eus Éléonore (Eleanor) pe un doare all eus Ella, Ele. Éléa zo ivez anv ur gêriadenn eus Bro-C'hres pe Élée (Ελέα e henc'hresianeg) en Italia.

## Adstummoù
E galleg ez eo ar stummoù stankañ  Ellea, Elhéa, Eleah.

## Tud
* Éléa Gobbé-Mévellec, aozer ha sevenerez gall.
* Elea-Mariama Diarra, sportourez c'hall, arbennigourez war ar 400 metrad.
* Éléa Clair, aktourez eus Marsilha.
* Elea Geissler, aktourez alaman ganet e 1988.

## Faltazi
Éléa eo anv harozez ar romant skiant-faltazi *La nuit des temps*, gant René Barjavel, embannet e 1968.

## Brud
E 2022 e oa war-dro 15 701 a C'hallezed gant an anv-bihan-se. 2010 eo e vloavezh rekord a-fet dasparzh gant 799 ganedigezh. E 2023 e voe ganet 395 Eleas.

## Notennoù
Skol Normal

**Skol normal** zo un termen hollek, troet diwar ar galleg *École normale*, a ya da envel kement ensavadur a zo e bal pourvez ur stummadur micherel da vistri an deskadurezh kentañ (mistri-skol). *Skol ar vistri*,* Skol-vistr*i ha *Skol ar gelennerien a reer ivez eus ur Skol Normal*. Pa vez ouzhpennet an adanv doareañ »uhelañ » ez eus kaoz eus un ensavadur deskadurezh uhel, e bal lakaat ar studierien da dapout an agregasion (e Bro-C’hall) ha kelenn pe ober enklaskoù er skolioù-meur, ma kavont ur plas. Meur a Skol normal zo Bro-C’hall :
* Peder Skol normal uhelañ (*École normale supérieure*), a zo ensavadurioù deskadurezh a live uhel evit stummañ kelennerien hag enklaskerien.
** Ar Skol normal uhelañ (*École normale supérieure* - *ENS*) er straed Ulm, e Pariz ; e-doug an Dispac'h Gall e voe diazezet, ha ne veze degemeret nemet studierien yaouank enni. E 1985 e voe kendeuzet gant Skol normal uhelañ ar merc'hed yaouank (*École normale supérieure de jeunes filles*), bet krouet e 1881 e Sèvres.
** Skol normal uhelañ Lyon (*École normale supérieure de Lyon*), savet diwar gendeuziñ Skol normal uhelañ Saint-Cloud (paotred) gant Skol normal uhelañ Fontenay-aux-Roses (merc'hed).
** Skol normal uhelañ Paris-Saclay (*École normale supérieure Paris-Saclay*), anvet *ENS [[Cachan]]* gwezhall, hag he deus kemeret lec'h Skol normal uhelañ an deskadurezh vicherel (*École normale supérieure de l'enseignement technique [ENSET]*).
** Skol normal uhelañ Roazhon (*École normale supérieure de Rennes*), bet krouet e 2013.
E pep departamant gall e voe diazezet ur Skol normal evit stummañ mistri kentañ derez, unan evit ar baotred hag unan all evit ar merc’hed. E 1989 e voent kaset da get, an Ensavadurioù skolveuriek evit stummañ ar vistri (*Institut universitaire de formation des maîtres [IUFM]*) o kemer o lec'h ; e 2013, Skol uhelañ ar c'helennerezh hag an deskadurezh (*École supérieure du professorat et de l'éducation [ESPE]*) a gemeras lec'h an IUFM, hag e 2019 e voe Ensavadur broadel uhelañ ar c'helennerezh hag an deskadurezh (*'Institut national supérieur du professorat et de l'éducation [INSPE]*) o kemer lec'h an ESPE.
* Skol normal ar sonerezh Pariz (*École normale de musique de Paris*), un ensavadur prevez.
* Ar Skol normal katolik, ensavadur prevez.
* Ar Skol normal arbennik (*École normale spécialisée*), bet diazezet e 1947 e Beaumont-sur-Oise, a voe troet e 1951 e Kreizenn vroadel ar bedagogiezh arbennik (*Centre national de pédagogie spéciale [CNPS]*, hag e 1973 e Kreizenn vroadel ar studi hag ar stummadur evit an azasaat ouzh ar skol hag an deskadurezh arbennik (*Centre national d'études et de formation pour l'adaptation scolaire et l'éducation spécialisée*).


Entrée ENS 45 rue d'ulm.JPG|ENS Pariz
Université Paris-Saclay - ENS 2.jpg|ENS Paris-Saclay
ExtENS 2009 YLP.jpg|ENS Lyon
ENS Rennes.jpg|ENS Roazhon


## Notennoù ha daveennoù
9,3 × 62 mm

An **9,3 × 62 mm**, anvet ivez **9,3 × 62 mm Mauser**, zo ur c'halibr kartouchennoù ijinet war-dro 1905 gant an armeurer berlinat Otto Bock, diwar c'houlenn an embregerezh Mauser, a felle dezhañ kaout ur munision hag a c'halle bezañ implijet en e fuzuilhoù-morailh evel ar Gewehr 98, hep ne vije ur gartouchenn vilourel evit gellet ezporzhiañ anezhi.

Da gentañ e voe implijet e trevadennoù alaman Afrika, evit chaseal loened bras ar c'hevandir evel an dourvarc'hed, an olifanted pe ar bualed. E deroù ar c'hantved e oa ur munision poblek produet gant un ugent embregerezh bennak. Hiziv-an-deiz eo unan eus kalibroù chase gwerzhetañ Europa. E Bro-C'hall e vez implijet en huadegoù evit chaseal ar moc'h-gouez, ar c'hirvi pe ar yourc'hed.

## Liamm diavaez
*  Taolenn ar munision war lodenn TDCC lec'hienn ar CIP

## Daveennoù
Huadeg

An **huadeg** zo ur mod da chaseal jiboez a-stroll. En un huadeg e vez kelc'hiet al loened chaseet gant poulzerien, gante chas a-wechoù, war-zu tennerien hag a zo o fal lazhañ ar jiboez.

## E Bro-C'hall
Bronneged evel ar moc'h-gouez, ar c'hirvi, al lern pe ar yourc'hed a vez chaseet en huadegoù peurliesañ. Abalamour e vodont meur a chaseour war ar memes tachenn eo ar mod-chaseal dañjerusañ er vro : an hanter eus ar gwallzarvoudoù a c'hoarvez da vare chaseadegoù a-stroll. Evit-se e rank ar berzhidi doujañ da reolennoù strizh, evel bezañ gwisket gant jiledoù fluo, tennañ en ur c'horn 30 derez diraze pe kelaouiñ an dremenerien gant panelloù.

## Daveennoù
Ishar Singh (havildar)

An havildar **Ishar Singh**, ganet e 1858 hag aet da Anaon d'an 12 a viz Gwengolo 1897, bet roet anIOM hag an IDSM dezhañ, a oa ur serjant pe havildar Indian-Sikh hag haroz brezel eus ar 36vet rejimant Sikhed. Brudet eo dre me oa bet e penn un unvez en e stourm diwezhañ, ennañ 20 den o talañ ouzh etre 10 000 ha 12 000 kadour Pashtun e-kerzh emgann Saragarhi en India. Goude bezañ bet kollet an holl soudarded dindan e urzhioù, Singh en doa kendalc'het da stourm e-unan o nac'hañ kodianañ.
## Notennoù ha daveennoù
Speculanas

***Speculanas*** a zo ur genad e rummatadur an evned, krouet e 1929  gant an evnoniour alaman Hans von Boetticher (1886-1958).

## Spesadoù
N'eus nemet ur spesad houidi er genad-mañ : *[[Speculanas specularis]]*, brosezat e kreisteiz Arc'hantina ha kreisteiz Chile.

## Notennoù ha daveennoù
Liorzh an Tuileries

**Liorzh an Tuileries** (galleg : *Jardin des Tuileries*) zo ul liorzh foran lec'hiet etre al Louvre hag ar Place de la Concorde er 1añ arondisamant eus Pariz, e Bro-C'hall.

Krouet e oa bet gant Caterina de' Medici evel liorzh Palez an Tuileries e 1564, ha digoret e oa bet d'an holl e 1667 a-raok dont da vezañ ur park foran goude an Dispac'h Gall. Abaoe an  eo bet ul lec'h evit Parizianed da lidañ darvoudoù, kejañ, diskuizhañ ivez.

E-kerzh C'hoarioù Olimpek hañv 2024 ha C'hoarioù paralimpek hañv 2024 eo eno e oa bet lakaet ar Chaodouron olimpek ha paralimpek.

## Notennoù ha daveennoù
Tricholestes

***Tricholestes*** a zo ur genad e rummatadur an evned, krouet e 1874 gant an evnoniour italian Tommaso Salvadori (1835-1923).

## Spesadoù hag an [[isspesad]]où anezhe
N'eus nemet ur spesad bulbuled er genad-mañ : *[[Tricholestes criniger]]*, tri isspesad — *T. c. *'criniger**', *sericeus* ha *viridis* — dezhañ.

## Notennoù ha daveennoù
Palez an Tuileries

**Palez an Tuileries** (galleg: *Palais des Tuileries*) a oa ur palez roueel hag impalaerel e Pariz, lec'hiet war ribl dehoù ar Seine, raktal dirak Palez al Louvre. Bez e oa lec'h-annez parizian roueed Bro-C'hall, eus Herri IV betek Napoleon III, betek ma vije devet e 1871 e-kerzh Kumun Pariz.

Kroget e voe d'e sevel e 1564, evel ti-annez d'ar rouanez Caterina de' Medici. Goude-se e oa bet brasaet goustadik betek tizhout tu kornôg porzh al Louvre ha kaout un talbenn 266 metr hirder. Abaoe distruj an Tuileries, porzh al Louvre a zo chomet digor er c'hornôg, hag hiziv-an-deiz emañ al lec'h a-us beg reter Liorzh an Tuileries. Un doare leurenn uhel eo bremañ etre Place du Carrousel hag al liorzh e-unan.
Ministrerezh an Difenn (Rouantelezh-Unanet)

* *Ar pennad-mañ zo diar-benn an aozadur savet e 1964. Evit an aozadur a oa bet etre 1947 ha 1964, gwelet [[Ministrerezh an Difenn (Rouantelezh-Unanet, 1947-1964)|Ministrerezh an Difenn]]. Evit ar savadur gwelet [[Savadur pennañ Ministrerezh an Difenn (Rouantelezh-Unanet)|Savadur pennañ Ministrerezh an Difenn]]*

**Ministrerezh an Difenn** (saozneg: *Ministry of Defence*, berraet en **MOD** pe **MoD**) zo un departamant ministrel eus Gouarnamant ar Rouantelezh-Unanet. Karget eo da lakaat da dalvezout politikerezhioù difenn ar gouarnamant hag emañ e penn an nerzhioù lu.

An MoD a embann ez eo  balioù diazez difenn Rouantelezh-Unanet Breizh-Veur ha Norzhiwerzhon hag e interestoù, kreñvaat ar peoc'h etrebroadel ha stabilded ar bed. An MoD a ra war-dro merañ deiz-ha-deiz an nerzhioù lu, gant rakwelet krizennoù posubl da zont ha modernadur an nerzhioù lu.

Dispignoù, merañ melestradurel ha politikerezh an MoD a vez evezhiet gant Poellgor ispisial an Difenn, nemet evit ar pezh a sell an Titouriñ Difenn hag a zo muioc'h suj da  Boellgor Parlamantel an Titouriñ hag an Difenn.

## Notennoù ha daveennoù
Defence Select Committee

**Poellgor ispisial an Difenn** (saozneg: *Defence Select Committee*) a vez graet eus ur Poellgor ispisial eus Ti ar C'humunioù er Rouantelezh-Unanet, savet e 1979. Evezhiañ a ra dispignoù, merañ melestradurel, ha politikerezh Ministerezh an Difenn hag an holl aozadurioù foran liammet outañ, evel Armeoù Breizh-Veur. Ar c'homite ne bled ket war-dro an Difenn Titouriñ hag a zo evezhiet muioc'h gant Poellgor Parlamantel an Titouriñ hag an Difenn.

## Notennoù ha daveennoù

## Liammoù diavaez
*  Lec'hienn ofisiel
Stelgidillas

***Stelgidillas*** a zo ur genad e rummatadur an evned, krouet e 1899 gant an evnoniour stadunanat Harry Church Oberholser (1870-1963).

## Spesadoù hag an [[isspesad]]où anezhe
N'eus nemet ur spesad bulbuled er genad-mañ : *[[Stelgidillas gracilirostris]]*, daou isspesad — *S. g. *'gracilirostris**' ha *percivali* — dezhañ, brosezat en Afrika ar C'heheder.

## Notennoù ha daveennoù
Rive Droite

An termen **Rive droite** a vez implijet e Pariz evit ober anv eus lodenn kêr en norzh d'ar Seine, enebet ouzh ar Ribl gleiz . An inizi lec'hiet war ar stêr n'int ket kemeret e kont gant an anvadur-se.

Brudet e oa ar ribl dehoù evit bezañ mirouroc'h ha farlotetoc'h (enebet ouzh ar ribl gleiz hag a oa arzel ha bohem). Ar sell-se n'eo ket mui gwir hiziv-an-deiz, an enebadur a zo muioc'h unan diazezet war an arc'hant etre ar c'hornôg (pinvidikoc'h) hag ar reter (poblek).
## Takad hiziv-an-deiz
War ribl dehoù ar Seine emañ tost hollad ar 14 arondisamant da heul :

* 1añ arondisamant eus Pariz (nemet île de la Cité)
* 2l arondisamant eus Pariz
* 3de arondisamant eus Pariz
* 4re arondisamant eus Pariz (nemet île de la Cité hag île Saint-Louis)
* 8vet arondisamant eus Pariz
* 9vet arondisamant eus Pariz
* 10vet arondisamant eus Pariz
* 11vet arondisamant eus Pariz
* 12vet arondisamant eus Pariz
* 16vet arondisamant eus Pariz
* 17vet arondisamant eus Pariz
* 18vet arondisamant eus Pariz
* 19vet arondisamant eus Pariz
* 20vet arondisamant eus Pariz
## Notennoù ha daveennoù
Takad Schengen

**Takad Schengen** pe **Spas Schengen**  a vez graet eus an holl diriadoù europat gant 25 Stad ezel eus an Unvaniezh Europat ha 4 Stad kevredet ezel eus Kevredigezh europat an eskemm-frank hag o deus lakaet da dalvezout emglev Schengen ha kenemglev Schengen, sinet e Schengen (Luksembourg) e 1985 ha 1990. Takad Schengen eo an dachenn nemeti a-fed beajoù etrebroadel hag evezhierezh an harzoù lec'h ma vez dieub treuziñ an harzoù, hep paseporzh hag hep evezhiadenn.

Reoladoù Takad Schengen a zo bet euvret gant Gwir an Unvaniezh Europat dre Skrid-emglev Amsterdam sinet e 1999, memes ma'z eus peder Stad ha n'int ket izili eus an Unvaniezh Europat (Island, Liechtenstein, Norvegia ha Suis) ha, *[[de facto]]*, teir Stad europat vihan enklozet en takad-se (Monaco, San Marino hag Vatikan). 
## Notennoù ha daveennoù
Emglev Schengen

**Emglev Schengen** a zo ur skrid-emglev hag en deus roet lañs da Takad Schengen, un takad lec'h ma ne vez ket evezhiet an harzoù pe dost. Sinet e oa bet d'ar  14 a viz Even 1985, nepell diouzh kêr Schengen e Luksembourg, gant pemp eus an dek Stad a oa izili neuze eus Kumuniezh Ekonomikel Europa. Kinnig a ra an emglev un toullad diskoulmoù evit lakaat da dalvezout fin an evezhioù en harzoù etre ar broioù o deus sinet, evel reiñ an tu d'ar c'hirri da dreuziñ an harzoù hep paouez, reiñ an tu d'an annezidi o vevañ nepell diouzh an harzoù da dreuziñ aes e pep lec'h ha n'eo ket mui dre lec'hioù resis nemetken, hag ivez reoliadur unvanet politikerezh ar vizaoù.
## Notennoù ha daveennoù
Microdynamis

***Microdynamis*** a zo ur genad e rummatadur an evned, krouet e 1878 gant an evnoniour italian Tommaso Salvadori (1835-1923).

## Spesadoù hag an [[isspesad]]où anezhe
N'eus nemet ur spesad er genad-mañ : *[[Microdynamis parva]]*, daou isspesad — *M. p. grisescens* ha ***parva*** — dezhañ, brosezat e Ginea Nevez.

## Notennoù ha daveennoù
William Matthew Hart

**William Matthew Hart** (Luimneach, 1830 – Londrez, 1908) a oa ur arzour saoz bet ganet en Iwerzhon. Brudet eo dre e labour evel skeudennaouer evned, a savas evit an evnoniour John Gould dreist-holl, ha dre e vaendresadennoù.

Un danvez mezeg e oa William M. Hart en e yaouankiz, hogen ret e voe dezhañ paouez gant e studi dre ziouer a arc'hant.

E 1851, oadet a 21 bloaz, e krogas da dresañ evned evit John Gould, ar pezh a gendalc'has da ober e-pad tregont vloaz. E deroù ar mare-se e savas patromoù ar plankennoù maendreserezh evit labour J. Gould diwar-benn ar c'herentiad Trochilidae, en ur genlabourat gant e geneil ar skeudennaouer ha maendreser Henry Constantine Richter (1821-1902). E 1870 e voe W. M. Hart pennskeudennaouer John Gould.

Goude marv an evnoniour e 1881 e voe gopret William Matthew Hart gant al loenoniour Richard Bowdler Sharpe er British Museum evit klokaat labour J. Gould a-zivout laboused Ginea Nevez hag evit skeudennaouiñ ul levr gant R. B. Sharpe e-unan diwar-benn evned ar baradoz.


John Gould and W. Hart, Callipharus nigriventris (Black-bellied Hummingbird), NGA 53554.jpg|*Callipharus nigriventris*
Hart Cnemophilus macgregorii crop.jpg|*Cnemophilus macgregorii
Parotia lawesi, Lawes Bird of Paradise from John Gould’s the Birds of New Guinea and the adjacent Papuan islands, London, 1875-1888 (21270473669).jpg|*Parotia lawesi''


## Notennoù
Stad ezel eus an Unvaniezh Europat

**Stad ezel** **eus an Unvaniezh Europat** a vez graet eus ur stad hag a zo ezel eus an Unvaniezh Europat. 27 anezho a zo, gant mentoù ha doareoù ren disheñvel. 

Ar broioù izili eo Alamagn, Aostria, Belgia, Bulgaria, Republik Kiprenez, Kroatia, Danmark, Bro-Spagn, Estonia, Finland,  Bro-C'hall, Bro C'hres, Hungaria, Republik Iwerzhon, Italia, Latvia, Lituania, Luksembourg, Malta, an Izelvroioù, Polonia, Portugal, Roumania, Slovakia, Slovenia, Sveden ha Tchekia.

Unaniezh Europa (UE) a zo annezet gant 443 milion a dud hag ar gorread a zo 4,2 milion a km².
Bertrand Blier

**Bertrand Blier**, ganet d'ar 14 a viz Meurzh 1939 e Boulogne-Billancourt (Seine, Bro-C'hall) ha marvet d'an 20 a viz Genver 2025, a oa ur realizatour, senarier ha skrivagner gall. Lakaet en doa aktourien evel Gérard Depardieu, Gérard Jugnot, Michel Blanc pe Josiane Balasko da c'hoari e filmoù evel *[[Les Valseuses]]* (1974), *[[Buffet froid (film, 1979)|Buffet froid]]* (1979), *[[Tenue de soirée (film, 1986)|Tenue de soirée]]* (1986) pe *[[Préparez vos mouchoirs (film, 1978)|Préparez vos mouchoirs]]* (1978). A-drugarez da hemañ en doa tapet Oscar ar film estren gwellañ e 1979.

Mab e oa d'an aktour Bernard Blier.

## Daveennoù
QBZ-191

Ar **QBZ-191** (mandarineg : 191式自动步枪 ; pinyin : *Yāo jiǔ yāo Shì Zìdòng Bùqiāng*, «fuzuilh skañv aotomatek»), zo ur fuzuilh-arsailh ijinet er bloavezhioù 2010 gant an embregerezh-stad sinaat Norinco. Diskouezet e voe evit ar wech kentañ e-kerzh un dibunadeg e Beijing e miz Here 2019, da geñver 70 deiz-ha-bloaz disklêriadur Republik Pobl Sina, ha sañset eo kemer plas ar rummad fuzuilhoù-arsailh QBZ-95 e arme ar vro. 

## Deskrivadur
Kambret eo e 5,8 × 42 mm, ha mont a ra en-dro dre ur sistem amprest-gazoù dre biston. Ul lamm blegus hag ur reilh Picatinny he deus. Pourveziet eo gant kargerioù fiñv eeun 30 kartouchenn, pe reoù ront 75 kartouchenn. 14,5 meutad (368 mm) eo hirder kanol he stumm diazez. 

### Adstummoù
* **QBZ-192** : stumm karabinenn, dezhañ ur c'hanol berroc'h 10,5 meutad (266 mm) ;
* **QBU-191** : stumm fuzuilh-resisted, dezhañ ul lunedenn hag ur c'hanol hiroc'h ;
* **QBZ-195T** : stumm kambret e 5,56 × 45 mm evit bezañ gwerzhet da nerzhioù ispisial Thailand, ar vro nemeti e-lec'h m'eo bet ezporzhiet an arm evit poent.

## Daveennoù
Klasoù azasadus

Meizad pedagogel ar « **c'hlasoù azasadus**» zo bet savet e Bro-C'hall abaoe 2017. E Norzh Amerika e oa bet ganet. Ar c'hlasoù gwevn-se a aesa al labour stroll, an emrended hag ar c'henlabour etre ar skolidi.

Gallout a ra ar skolidi dibab e pelec'h e fell dezhe labourat er c'hlas. Ar skolidi a c'hall choaz ivez o labour. Ar c'helenner a sav ur steuñv labour ennañ jedoniezh, Istor pe galleg da skouer, hag a vez heuliet gant ar skolidi bemdez.

Ar re o deus echuet da gentañ a c'hall deraouiñ da reizhañ o labour gant gourizoù liveoù. Ar c'helenner a chom e-kichen ar skolidi evit sikour dezhe pe respont d'o goulennoù. Ar c'hlas a vez aozet evit kinnig traoù disheñvel da zeskiñ. An annez labour a vez azasaet ouzh pep skoliad.

Ar pep pouezusañ eo lakaat ar sal-glas de vezañ degemerusoc'h evito.

## Daveoù
*  Académie de Normandie, fiche connaissance : "les classes flexibles".