open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Yezhoniezh

Ar **yezhoniezh** eo studi ar yezhoù en un doare ledan.

Deskrivañ ha dielfennañ mont-en-dro ar yezhoù eo kefridi ar yezhoniezh, da lavarout eo deskrivañ ar yezhoù, en un doare objektivel, dres ma vezont implijet gant an dud, hep klask barnañ pe 'mat' pe 'fall' eo an implijoù anezhe a vez graet er yezhoniezh a-vremañ.

Ar yezhoniezh-gourc'hemenn diouzh he zu a fell dezhi lakaat reolennoù implij-mat ar yezh daoust d'an doareoù ma vez implijet ger pe c'her gant an dud.

Bez' e c'heller isrannañ ar yezhoniezh evel-hen:

;*yezhoniezh sinkronel* pe *yezhoniezh ziakronel* : gant ar yezhoniezh sinkronel e vez studiet ur yezh evel m'emañ d'ur mare resis ha gant ar yezhoniezh ziakronel e vez studiet an doar ma kemm ur yezh pe ur strollad yezhoù a-hed an amzer. Hiziv an deiz e tenn an darn vrasañ eus ar studioù yezhoniel d'ar yezhoniezh sinkronel, peurliesañ o plediñ gant stad ur yezh hag he mont-en-dro en amzer a-vremañ.

;*yezhoniezh teorikel* ha *yezhoniezh pleustrek* : ar yezhoniezh teorikel a bled gant an doare da zeskrivañ mont-en-dro ar yezh-mañ'r-yezh pe c'hoazh an doare da frammañ damkanoù donoc'h a-benn displegañ darvoudoù hollek e yezhoù mab-den. Ar yezhoniezh pleustrek, avat, a denn d'an doareoù ma c'heller lakaat ar ouiziegezh teorikel-se e pleustr, d.s. dre grouiñ binviji-yezh. Hiziv an deiz e tenn meur a dachenn bleustrek dreist-holl d'implij an urzhiataerezh, da skouer an treiñ dre urzhiataer. D'o zro e tegasas ganti ar skiant bet prenet war seurt tachennoù pleustrek doareoù nevez da gompren ar gevreadurezh pe ar semantik gant un diazez matematikel resisoc'h.

;*yezhoniezh kenarroudel* ha *yezhoniezh zizalc'h*:Ar yezhoniezh kenarroudel a bled gant an doareoù ma vez implijet er bed: he ferzh er gevredigezh (yezhoniezh kevredel pe 'sokialyezhoniezh') ; penaos e vez desket ar yezhoù er penn-kentañ, h.a. Ar yezhoniezh zizalc'h, diouzh he zu, a denn d'ar studi ar yezhoù eviti o-unan hep derc'hel kont eus faktorioù all.

## Tachennoù-studi ar yezhoniezh teorikel dre ar munud

Peurliesañ e vez isrannet ar yezhoniezh teorikel e meur a dachenn-studi resis pe resisoc'h :

;*[[fonetik]]*: studi ar sonioù a vezont implijet e yezhoù ar bed ;

;*[[fonologiezh]]*: studi mont-en-dro sonioù ur yezh ;

;*[[morfologiezh]]*: studi an doare da sevel gerioù, da skouer implij ar rakgerioù, al lost-gerioù hag ar gerioù kevrennek ;

;*[[kevreadurezh]]*: ('sintaks') studi ar frazennadur, d.e. an doare da sevel frazennoù reizh ;
 
;*[[semantik]]*: studi ster ar gerioù (semantik gerva) hag an doare ma vez savet ster ar frazennoù diwar ar gerioù a implijer ;

;*[[pramatik]]* : studi implij pleustrek ar yezh gant an dud en o darempredoù

;*[[yezhoniezh istorel]]* : studi al liammoù etre ar yezhoù dre zielfennañ ar c'hemmoù yezhoniel a-hed an amzer ;

;*[[yezhoniezh tipologel]]*: studi ar familhoù-yezh hervez ar perzhioù boutin kenetreze ;

;*[[stiloniezh]]*: studi stiloù implij ar yezhoù
Kevrinelezh

An termen **mistik** a zo deuet eus ar verb gresian 'μυάω' ('muaô') hag a dalvez kement ha « tevel », « chom sioul ». Implijet e vez ordinal evit komz eus « un hentenn arnodel war-zu Doue » hag a vefe digehentus dre natur. 

Ar **mistisism** a zo neuze ur formalizasion pe ur sistematizasion eus an doare-se da vevañ.

Lod a laka da heñvelsterioù ar gerioù « mistik » ha « mistisism ». Met lod all a ra un diforc'h etre ar mistisism, hag a vefe kentoc'h teorik ha doktrinal, hag ar mistik, hag a vefe ar pleustr deuzoutañ (tizhet goude un asez speredel).

Implijet e vez ar ger-se evit ur bern traoù a bep seurt, setu e klever komz eus mistisism Platon, mistisism Broioù ar Reter, hini Juan de la Cruz, Bernard de Clairvaux, Meister Eckhart, pe forzh peseurt tudenn speredel, hep ma vefe diforc'het a-walc'h an holl zoareoù-speredelezh posupl, ar mareoù, ar stadoù-spered, nag ar variezon ken real koulskoude, e-touesk an esperiañsoù stadet hag o eztaolioù lennegel.
Lec'h distagañ

**PENNAD DA ADWELET HOGOZIK PENN-DA-BENN**

Hervez al lec'h, er genoù, ma vez distaget ar c'hensonennoù, e kemm an doare d'o distagañ, ha dreist-holl ar son anezho.

Setu roll al lec'hioù ma vez distaget ur sonenn gensonel:

**Lec'hioù distagañ pennañ**

* Diweuz, d.s. [p, b, m] (brezhoneg: "p", "b", "m")
* Gweuz-dent, d.s. [f, v] (brezhoneg: "f", "v")
* Dent, d.s. [t̪, d̪] (brezhoneg: "t", "d")
* Kevig, d.s. [t, d] (saozneg: "t", "d")
* Drekkevig, d.s. [ʃ, ʒ] (brezhoneg: "ch", "j")
* Tro-gil, d.s. [ʈ, ɖ] (svedeg: *no*'rd**''; "norzh")
* [[Kensonenn staon|Staon]], d.s. [ɲ, j] ([[brezhoneg]]: "gn", "y")
* [[Kensonenn drekstaon|Drekstaon]], d.s. [k, g] ([[brezhoneg]]: "k", "g")
* [[Kensonenn huged|Huged]], d.s. [ʁ] ([[brezhoneg]]: "r" peurliesañ), [q] ([[arabeg]]: [[Qop (lizherenn)|ﻕ (qāf)]]
* [[Kensonenn gourlañchenn|Gourlañchenn]], d.s. [ħ] ([[arabeg]]: [[Lizherenneg arabek|ﺡ (ḥāʾ)]]
* [[Kensonenn ankoue|Ankoue]], d.s. [ʜ] ([[haideg]]: "x")
* [[Kensonenn troc'h-avel|Troc'h-avel]], d.s. [h] ([[brezhoneg]]: "h" er [[ger]]ioù ma vez distaget [[C'hwezhadur (yezhoniezh)|dre c'hwezhañ]])



**Friadur** (saoz. 'Nasalisation')

Peurliesañ e vez lakaet ar [[kensonenn dre fri|friadur]] e-touez an [[doare distagañ|doareoù distagañ]], met e gwirionez ez eus anezhañ un lec'h distagañ a c'heller bezañ ken distaget gant n'eus forzh pesuert hini all eus al lec'hioù distagañ pennañ deskrivet a-us. Pa vez distaget ur sonenn dre fri e vez izelaet ar stoan evit mar c'hell an aer tremen dre ar fri.

**Kensonennoù a-gostez** (saoz. 'Laterals')

Pa vez distaget ur sonenn a-gostez e vez leusket an aer da dremen dre kostezennoù an teod ha n'eo ket dre penn an teod. E gwirionez e rankfe lâret ez eus anezhañ un [[doare distagañ]] kentoc'h evit ul lec'h distagañ.

**Kendistagadur*' (saoz. 'Coarticulation')

Yezhoù 'zo a ra gant [[Kensonenn kendistaget|kensonennoù kendistaget]], da lâret eo e vezont distaget e daou lec'h distagadur war un dro. Setu un nebeud doareoù kendistagadur:

$$REFAZER

*Diweuzadur*: lakaet e vez an diweuz da vezañ ront pe serret pa vez distaget ur sonenn. Peurliesañ e vez treuskrivet gant /w/, d.s. 'gwelet'

*Palatalizadur*: lakaeet e vez kein pe korf an teod da dostaat ouzh toenn ar genoù keit ha ma vez distaget ur sonenn all. Peurliesañ e vez treuskrivet gant /j/, d.s. 'tune' e saozneg.

*Stañvadur* ('velarizadur'): lakaeet e vez kein an teod da dostaat ouzh ar staon. N'eus doare eeun ebet d'e deuzskrivañ.

*Kendistagadur dre c'hwezhañ*: (saoz. 'Fricative coarticulation') peurliesañ e vez kendistaget ar gensonenn-c'hwezh /X/ pe ur gensonenn-gourlachenn keit ha ma vez distaget ur sonenn all

*Kenstokadur'': (saoz. 'Stop coarticulation') div gensonnenn stokus a vez distaget war un dro, d.s. /kp/. Kavet e vez alies seurt sonennoù er yezhoù bantouek
Fonetik

Studi ar sonioù a vez savet gant ar vouezh eo ar **fonetik**. Disheñvel eo diouzh ar fonologiezh neuze, rak keit ha ma vez studiet gant ar fonologiezh doare mont-en-dro ar sonennoù hervez struktur ur yezh resis, gant ar fonetik e vez studiet perzhioù ar sonennoù sonenn hag an doareoù d'o froduiñ gant ar vouezh. Fonennoù a vez graet eus ar sonennoù yezh studiet gant ar fonetik, disheñvel-mik diouzh ar fonemennoù a vez pledet ar fonologiezh gante.

Gallout a c'heller isrannañ tachennoù-studi resis ar fonetik evel-mañ :

*[[fonetik an distagañ]]* : (saoz. **articulatory phonetics**) a denn da studi an doare ma vez produet ar sonennoù gant ar genoù, an dent, an teod, h.a. ;

*[[fonetik ar sonioù]]* : (saoz. **acoustic phonetics**) a denn da studi ar gwagennoù-son a sav diwar sonennoù disheñvel ;

*[[fonetik ar c'hleved]]* : (saoz. **auditory phonetics**) a denn da studi an doare ma vez merzet ar sonennoù

Peurliesañ e vez treuskrivet sonennoù ar yezhoù hervez al lizherennoù ispisial (Lizherenneg fonetik etrebroadel) bet savet gant KCevread Etrebroadel ar Fonetik, met muic'h-mui e vez kavet istemoù all, dreistholl evit ar c'henwiad, evel an X-SAMPA.
Fonetik an distagañ

Plediñ a ra **fonetik an distagañ** (saoz. 'articulatory phonetics') gant an doare ma vez produet ar sonennoù hervez al lec'h distagañ hag an doare distagañ hag an doare fonadur.

Bez' e c'heller studial fonetik an distagañ dre implijout binviji ispisial hag a diskwel en un doare resis war ur skramm ar pezh a c'hoarvez e diabarzh ar genoù pa vezer o tistagañ sonennoù pe gerioù.
Semantik

Studi sterioù ar gerioù, strolladoù gerioù pe frazennoù eo ar **semantik** pe **steroniezh**. 

Plediñ a ra ar steroniezh gant studi ster n'eus forzh peseurt unded yezh, hag a reer « termen » anezhañ. Graet e vez « sterva » eus skiant ar studi-gerioù hervez o ster. A-hend-all e c'hell ar steroniezh studiañ ster frazennoù a-bezh pe c'hoazh darnoù gerioù (kengerioù, ar bennrann, dibenn-ger, h.a.).

Ar steroniezh a c'hell bezañ teorikel pe kantouezel, da lavaret eo sevel damkanoù diwar disoc'hoù arnodennoù pleustrek, dreist-holl war tachenn ar bredyezhoniezh.

Un dachenn-studi steroniel all a denn d'ar gerioù kevrennek, ha re all a denn da studi al liammoù etre ster termenoù disheñvel, da skouer an termenoù kenster, an enepster, al liesterioù, hag all

Ar steroniezh poellel a denn da studi gwirionez ar frazennoù.
Doare distagañ

Er yezhoniezh e vez implijet an termen **doare distagañ** (saoz.: ''manner of articulation'') war dachenn ar fonetik hag ar fonologiezh evit komz eus an doareoù disheñvel zo da broduiñ ur gensonenn hervez fonetik an distagañ.

Setu roll ar an doareoù distagañ pennañ:

**[[Kensonenn dre fri|Dre fri]]**:

Leusket vez da dremen an aer dre ar fri hepken, dre serriñ ar genoù, d.s. /m/, /n/

**[[Kensonenn dre serriñ|Dre serriñ]]**:

Mont war gresk er genoù a ra gwask an aer o tont eus ar skevent pa vez stanket anezhañ penn-da-benn dre dostaat betek serriñ elfenn fonadur evel an dent hag ur weuz, an diweuz, kein an teod hag ar staon, d.s. /p/, /b/. Bez' e c'hellont bezañ tarzhus pe get, hervez an doare da leuskel nerzh ar gwask da vont kuit, pe d'un taol (**kensonenn darzh**) pe tamm-ha-tamm (**kensonenn didarzh**)

**[[Kensonenn dre daravat|Dre daravat]]**:

Tostaet e vez div elfenn fonadur an eil diouzh eben hep o serriñ penn-da-benn evit leuskel an aer da dremen etreze. Damharzet e vez memestra red an aer en ur dremen, setu ma ra trouz hag e sav ur sonenn diwarnañ, d.s. /f/, /s/.

**[[Kensonenn dre fic'hal|Dre fic'hal]]**:

Kregiñ a reont evel kensonennoù dre serriñ ha mont war-lerc'h evel kensonennoù dre c'hwezhañ, d.s. /tS/, /dZ/.

**[[Kensonenn dre dostaat|Dre dostaat]]**

Damserret e vez an organoù fonadur met nebeutoc'h c'hoazh evit gant ar c'hensonennoù dre c'hwezh. N'eus tamm frotadur evbet neuze rak ne vez ket harzet red an aer, d.s. /w/, /r/. Dre ma n'eus tamm frotadur ebet gant red an aer e vez graet hantervogalennoù ha hantergensonennoù anezhe.

**[[Kensonenn a-gostez|A-gostez]]**:

Kensonennoù dre dostaat ispisial eo ar re-mañ. Graet e vezont dre tostaat kostezennoù an teod ouzh mogerioù ar genoù, d.s. /l/

**[[Kensonenn dre stlakat|Dre stlakat]]**:

Skoet pe lopet e vez ur wezh dre serriñ ha digeriñ diouzhtu war-lerc'h red an aer o tont eus ar skevent.

*[[Kensonenn dre froumal|Dre froumal]]*':

N'eo ket ur wech met meur a wech e vez skoet buan-ha-buan, ds. er spagnoleg 'carro'.

**[[Kensonenn dre strakal|Dre strakal]]**:

Kensonennoù stokus ispisial eo ar re-mañ. Gante e vez produet kresk gwask and aer hag an tarzh kreñv a deu war-lerc'h e-barzh ar genoù dre serriñ an hogedenn ha n'eo ket gant al lien-kig evel boaz. Kavet e vez seurt sonennoù e yezhoù evel an amhareg.

**[[Kensonenn dre entarzhañ|Dre entarzhañ]]**:

Kensonennoù stokus ispisial eo ar re-mañ ivez. Kaset e vez an aer da redek en tu gin dre lakaat an hogedenn da vont war izelaat. Kavet e vez seurt sonennoù e meur a yezh en Afrika.

**[[Klik (yezhoniezh)|Klikoù]]**:

onennoù ispisial eo ar re-mañ kavet dreist-holl er yezhoù Khoi-San e Su Afrika. Kavet e vezont ivez e yezhoù afrikanat all evel ar zouloueg pe ar xhosaeg dre al levezon gant ar yezhoù-se. Damheñvel eo ouzh an trouz a reer evit lakaat ar c'hezeg da vont war-raok.

## Gwelit ivez:
* Lec'h distagañ
* Kensonenn
Heñveladur (yezhoniezh)

Er yezhoniezh e vez implijet an termen **heñveladur** (saoz.: ''assimilation'') war tachennoù ar fonetik hag ar fonologiezh evit komz eus ar fed ma c'hell kemmañ perzhioù resis ur fonem dre levezon ur fonenn all tost outañ, da skouer "amforenn" ma c'hell bezañ distaget [ɱf] e lec'h [mf] dre ma teu da vezañ distaget al lizherenn "m" gant ar gweuz izelañ o stekiñ ouzh dent krec'h kentoc'h evit gant an diweuz o stekiñ an eil ouzh eben dre levezon ar gensonenn gweuz-dent [f] a deu diouzhtu war he lerc'h. 

Tennañ a ra an heñveladur kensonennoù koulz ha vogalennoù, da skouer "*l*'a**v**a**rit''" > "''l**i**v**i**rit''" e [[rannyezh|rannyezhoù]] [[brezhoneg|brezhonek]] 'zo, pe zoken [[tonenn (yezhoniezh)|tonennoù]] (s.o. ivez "[[sandhi]]") ha gallout a ra bezañ skrivet pe get hervez reolennoù reizhskrivañ pep [[yezh]] ha hervez pep degouez resis.

Pevar doare heñveladur disheñvel ez eus:

: **Heñveladur a-dost**
:: Kemmañ a ra perzh ur fonem dre levezon ur fonenn all tost outañ, da lâret eo stag outañ, d.s. "''dek **g**wech" distaget "dek **k**wech"

: **Heñveladur a-bell**
:: Kalz raloc'h. Kemmañ a ra perzh ur fonem dre levezon ur fonenn all pelloc'h dioutañ, d.s. [[galleg|henc'halleg]]: "''cercher''" /ser.ʧer/ > [[galleg|galleg a-vremañ]] "''chercher''" /ʃɛʁ.ʃe/ ("klask").

: **Heñveladur war-gil** (a-zehoù da gleiz)
:: An doare heñveladur kavet an aliesañ e yezhoù ar bed pa vez a-dost. Kemmañ a ra perzh ur fonem dre levezon ur fonenn all dirazañ, d.s. [[brezhoneg]] "''e**n**-''" + "''penn''" > "''e**m**penn''" pe "''ma**t** eo''" ma vez [[Mouezh (yezhoniezh)|mouezhiet]] ar [[kensonenn dre serriñ]] [[Mouezh (yezhoniezh)|divouezh]] [t] > [d] dirak ur [[vogalenn]] (mouezhiet atav e brezhoneg).

: **Heñveladur war-raok** (a-gleiz da zehoù)
:: Kemmañ a ra perzh ur fonem dre levezon ur fonenn all war e lerc'h, d.s. merk al [[liester]] "''-s''" e [[saozneg]] "''dog**s**''" ("chas") distaget [gz] hentoc'h evit *[gs] dre levezon ar fonenn [g].

Ha bez' a c'hell bezañ levezonet n'eus forzh psuert perzh eus ur [[fonem]], da lâret eo:

: **Ar vouezh**: mouezhiet pe divouezhiet a c'hell bezañ ur fonem dre levezon ur sonenn all, da skouer:

: **Al lec'h distagañ**: kemmañ a c'hell al lec'h distagañ dre levezon ur sonenn all, da skouer:

: **Al lec'h distagañ**: kemmañ a c'hell al lec'h distagañ dre levezon ur sonenn all, da skouer [[Staonekadur|staonekaet]] e c'hell bezañ dre levezon ur fonenn [[Kensonenn staon|staon]] tost outañ.

: **Kendistagadurioù''': ouzhpennet a c'hell bezañ ouzh perzhioù diazez ur fonemenn kendistagadurioù a eil reink, da skouer staonekaet e c'hell bezañ dre levezon ur fonenn staon tost outañ, d.s. /k/ > [ʧ] dirak [i] pe [e] e rannyezhoù brezhonek 'zo komzet e Bro-Wened.

## Gwelit ivez:

* Kenteuzadur
* Fonologiezh
* Sandhi
* Disheñveladur
* Krasis
* Blotadur
Kensonenn

Ur sonenn eo ur gensonenn implijet e yezhoù mab-den. Disheñvel eo rummad ar c'hensonennoù diouzh hini ar vogalennoù dre ma vez strishaet pe serret penn-da-benn trakt ar vouezh en ul lec'h resis bennak pe c'hoazh e meur a lec'h war un dro.

Bez' ez eus ivez un isrummad kensonnennoù ispisial a c'hell bezañ implijet a-wechoù evel vogalennoù hag evel kensonnenoù gwechoù-all. E saozneg, da skouer, ez eo an /m/ ur gensonenn er ger 'mud' met silabennek eo dres evel ur vogalenn er ger 'prism'.

Brasoc'h eo an niver a gensonnenoù a zo da gaout e yezhoù ar bed eget an niver a vogalennoù.

En un doare eeun e vez deskrivet pep kensonnen hervez fonetik an distagañ gant tri ferzh pennañ:

* **[[Doare distagañ]]**, d.s. dre serriñ, dre fic'hal...
* **[[Lec'h distagañ]]**, d.s. diweuz, dent...
* **[[Mouezh (yezhoniezh)|Mouezh]]**, d.s. mouezhiet kv. divouezhiet

da skouer: [p]: kensonenn diweuz dre serriñ divouezh

$$Ouzhpenn...

*An [[doare analañ]]*: Doareoù disheñvel a zo da lakaat an aer da redek betek ar genoù evit distagañ sonennoù. Dre vras e vez kaset an aer gant ar skevent er-maez eus ar genoù pe ar fri (saoz. 'egressive pulmonic airstream mechanism'). Doreaoù analañ all a vez implijet evit distagañ sonennoù evel ar c'hlikoù.

*An hirder* : bez' e c'hell ur gensonenn bezañ distaget berr, hir pe hir-tre. Pouezus-tre eo an diforc'h-mañ e meur a yezh, d.s. an arabeg hag ar finneg.

Tud zo a gomz ivez eus *nerzh an distagadur* oc'h ober gant an diforc'h *fortis* (evit ar re divouezh) ha *lenis* (evit ar re vouezhiet) met n'eo ket sklaer hag-eñ eo ken gwir-all ar perzh-se.
Fonetik ar sonioù

**Fonetik ar sonioù** (saoz. **acoustic phonetics**) a zo anezhañ un istachenn evit studioù ar fonetik. 

Tennañ a ra da studioù perzhioù ar sonennoù skiantoù ar gwagennoù-son, da skouer penaos deskrivañ perzhioù ur sonenn, kensonenn pe vogalenn e vefe, hervez hirder hag uhelder ar gwagennoù-son a sav diwarni. 

Liammet e vez ar studioù-mañ gant istachennoù-studi all ar fonetik, d.l.e. **[[fonetik an distagañ]]** ha **[[fonetik ar c'hleved]]**.
Fonetik ar c'hleved

**Fonetik ar c'hleved** (saoz. **'acoustic phonetics**') a zo anezhañ un istachenn evit studioù ar fonetik.

Tennañ a ra ar studioù-mañ d'an doare ma vez merzet sonennoù ur yezh, dreistholl pa vezer o teskiñ ur yezh-vamm.

Liammet e vez ar studioù-mañ gant istachennoù-studi all ar fonetik, d.l.e. **[[fonetik an distagañ]]** ha **[[fonetik ar sonioù]]**.
Alofonenn

E yezhoniezh e vez implijet an termen **alofonenn** (saoz.: ''allophone'') war dachenn ar fonologiezh evit komz eus meur a fonenn damheñvel o tennañ d'an hevelep fonem, da lavarout eo doareoù distagañ resis ur fonem hervez doare-komz pep hini, ur rannyezh pe c'hoazh hervez kenarroud fonetikel ha framm morfologel ha/pe fonologel ur fonem.

Graet e vez an diforc'h etre daou zoare alofonenn disheñvel o mont-en-dro:

* **Alofonennoù klokaus** (saoz. ''complementary allophones'') : implijet e vez alofonennoù resis hervez ar c'hennarroud fonetikel ha/pe hervez ar framm morfologel ha fonologel, da skouer e saozneg:

: **Fonem**: /p/
:: > ***Alofonenn*** dre c'hwezhañ [pʰ] e penn-kentañ ur ger:
:: > ***Alofonenn*** amdarzh [p̚] e diwezh ur ger

* **Alofonennoù diliamm** (saoz. ''free variants''): doareoù distagañ disheñvel hervez boazioù-komz hiniennel pe lec'hel na dennont ket da framm ar yezh ha na dalvezont ket da lakaat kemmoù etre gerioù gante ur ster disheñvel, da skouer e brezhoneg ar fed ma vez distaget ar fonem /r/ > [ɹ], [r] pe [ʁ].

## Gwelit ivez
* Liveadur
* Fonem
* Fonologiezh
* Tonenn
Izoglos

Un **izoglos** a zo ul linenn war ur gartenn-yezh hag a verk ar vevenn etre daou stumm disheñvel da lâret un dra pe da distagañ ur ger en ur yezh bennak. Da lâret eo, merkañ a ra ar vevenn etre stummoù rannyezhel, da skouer al linenn etre al lec'hioù ma vez distaget *pevar* hag al lec'hioù ma vez distaget *pewar* pe al lec'hioù ma lârer *beure* hag al lec'hioù ma lârer *mintin*, h.a.

Un izoglos a c'hell tennañ d'an distagadur, d'ar gerioù a vez implijet pe c'hoazh d'an doare da sevel frazennoù, da sk. implij disheñvel ar c'hemmadurioù hervez al lec'hioù e brezhoneg.

Disheñvel eo pep *[[Doare yezh|doare yezh lec'hel]]* (pe 'rannyezh') a-drugarez da veur a izoglos (komzet e vez eus torkadoù izoglosoù).

## Gerdarzh
Kavet e vez en anv ar gwriziennoù 'izo' (heñvel) ha 'glos' (yezh). Savet eo bet evel un anv izogramm, e-giz izobar da skouer ; koulskoude, n'eo ket un izoglos ul linenn da liammañ poentoù kenetrezo gant ur memes talvoud, mes kentoc'h ur linenn evit dispartiañ poentoù (marteze e vefe tu da lavaret eo ul linenn da liammañ poentoù hep talvoud resis).
Rannyezh

Ar **rannyezh** eo ar yezh a vez komzet en ul lec'h resis, disheñvel diouzh an doare ma vez komzet e lec'hioù all, dispartiet e vezont war ar c'hartennoù-yezh a-drugarez da veur a izoglos hag a denn d'an distagadur, d'ar gerioù a vez implijet pe c'hoazh d'an doare da sevel ar frazennoù.Graet e vez rannyezhouriezh eus ar c'helenn a denn d'ar rannyezhoù.

## Gwelet ivez [[Doare yezh]]
Seurtad (yezhoniezh)

Ur **seurtad yezhel**, pe, ent krenn, ur **seurtad**, a glot gant an doare ma vez komzet e degouezhioù zo. Argemmañ a ra ar yezh gant an amzer, gant an egor, gant ar strollad kevredigezhel, gant ar blegenn pe gant ar reizh.

Rak-se ez eus eus meur a zoare seurtad yezhel, da skouer :
* ar seurtadoù lec'hel, hag a zo liammet ouzh an doare ma vez komzet en ul lec'h resis, disheñvel diouzh an doare ma vez komzet el lec'hioù all a-drugarez da veur a izoglos o tennañ d'an distagadur, d'ar gerioù a vez implijet pe c'hoazh d'an doare da sevel ar frazennoù,
* ar seurtadoù kevredadel, hag a zo liammet ouzh renk ar yezherien.

En enep d'ar yezhoù, d'ar rannyezhoù ha d'ar parlantoù, hag a zo diazezet war o ferzhioù strukturel, n'eo ket diazezet an doareoù all a seurtadoù war dezverkoù yezhoniel rik. Neoazh e c'hall c'hoarvezout d'ar seurtadoù diazezet war an egor bezañ heñvel oute, dre ma emdro an doare ma vez komzet gant an darempredoù etre ar strolladoù tud war o ziriadoù.
Neutralizadur

Er yezhoniezh e vez implijet an termen **neutralizadur** pe **liveadur** (saoz.: *neutralisation*) war tachenn ar fonologiezh hag ar fonetik evit komz eus ar fed ma teu da vezañ liveet un diforc'h etre daou fonem. Da lâret eo e kenarroudoù fonetikel pe fonologel 'zo ne vez ket enebet ken fonemoù resis dre ma'z a da get an diforc'h etre perzhioù resis:

**Neutralizadur al [[lec'h distagañ]]
Bez' ez eus e [[saozneg]] tri fonem [[kensonenn dre fri|dre fri]] enebet an eil re ouzh ar re all peurliesañ:

: ''su**m*** (/sʌ'''m'''/: "sammad"/"sammadur")
: ''su'''n*** (/sʌ**n**/: "heol")
: *su*'ng*** (/sʌ'''ŋ'''/: "kanet")

Ne vez ket enebet ar sonennoù dre fri-mañ avat dirak ar [[kensonenn dre serriñ|c'hensonennoù dre serriñ]] (/p, t, k/) e diabarzh an hevelep [[morfem]]:

: /m/ nemetken dirak /p/ 
: /n/ nemetken dirak /t/
: /ŋ/ nemetken dirak /k/


'''Neutralizadur ar [[mouezh (yezhoniezh)|vouezh]]:
E [[brezhoneg]], evel meur a [[yezh]] all, en o zouez an [[alamaneg]], an [[izelvroeg]], an [[turkeg]] hag ar [[ruseg]], e vez [[Mouezh (yezhoniezh)|divouezhiet]] ar [[kensonenn dre serriñ|c'hensonennoù dre serriñ]] e dibenn ur [[ger]], da lâret eo e vez liveet an diforc'h /t/ ~ /d/, /p/ ~ /b/, /k/ ~ /g/ e dibenn ar gerioù, d.s. "boa'''z'''" ([[anv-kadarn]]) distaget dres evel "boa'''s'''" ([[anv-gwan]]) daoust d'an doare-skrivañ.

En [[afrikaneg]] da skouer e teu meur a c'her da vezañ [[heñvelsonerezh|heñvelson]] abalamour d'al liveadur, d.s. ''har'''d*** ("kalet") distaget dres evel *har*'t**' '("kalon").

## Gwelit ivez:
* Fonologiezh
* Arc'hfonem
Sokiolektenn

An doareoù ma cheñch implij ur yezh hervez renkad sokial an dud a zo o komz, met ivez hervez o live deskadurezh, ar vicher a reont pe o meteier.

## Gwelit ivez
* Doare yezh
Diglosia

## Termenadur
Un doare divyezhegezh kevredel dibarek eo an **diglosia**.

Hervez ar yezhoniezh e c'heller komz eus diglosia kentoc'h eget eus divyezhegezh pa vez implijet d'an nebeutañ div yezh disheñvel, peurliesañ an eil tost d'eben, gant tud o vevañ en ul lec'h bennak ma roer implijoù kevredel da unan eus an daou doare yezh-se hag implijoù kevredel izel d'egile.

Levezonet e vez alies ivez ar *yezh izel* gant ar *yezh uhel*.

## Istor ha gerdarzh
Krouet e oa bet an termen *diglosia* diwar an henc'hresianeg διγλωσσία (*diglōssia*) evit ar wech kentañ gant ar yezhonour Iannis Psycharis. War-lerc'h e voe implijet gant an arabegour William Marçais e 1930 evit deskrivañ stad an traoù el lec'hioù ma komzer an arabeg. Brudet eo deuet da vezañ, avat, a-druagrez d'ur pennad-skrid savet gant ar sokioyezhoniour stadunanat Charles A. Ferguson (1921-1998, *Diglossia*, e 1959 . Er skrid-se ec'h implijas Ferguson an termen da deskrivañ un doare divyezhegezh kevredel el lec'h ma'z eus ur yezh uhel (H, saozneg : *High*') kichen-ha-kichen gant unan izel (L, *Low*) hervez an doareoù ma vezont implijet er gevredigezh.

## Skouerioù
Hervez Ferguson, evit gallout komz eus diglosia e rank an daou doare yezh H ha L bezañ tost an eil d'eben. Ar yezhoniour stadunanat Joshua Fishman (1926–2015) an hini eo, neuze, a skrivas evit ar wech kentañ diwar-benn diglosia etre yezhoù disheñvel a reas *diglosia ledan* (*extended diglossia*) anezhañ, da skouer an elzaseg evel yezh izel (L) hag ar galleg evel yezh uhel (H) en Elzas.

Hervez Ferguson ez eo skouerioù mat an *[[arabeg]]* rannyezhel* e-keñver anarabeg unvan a-vremañ pe klasel hag ar [[gresianeg]] [[Katharevousa]] e-keñver ar gresianeg [[Dhimotiki]].

Ar sokioyezhoniour [[Alamagn|alaman]] [[Heinz Kloss]] ([[1904]]–[[1987]]), diouzh e du, a ziforc'he etre *exoglosia* evel hini Elzas hag *endoglosia* evel etre [[alamaneg]] [[Suis]] hag an alamaneg unvan.

Pa c'heller komz eus endoglosia dreist-holl, an doare yezh izel (L) a c'hell bezañ ur *vasilektenn* pe ur *vezolektenn* keit ha ma vez ar yezh uhel (H) an *akrolektenn''.
*Diglosiezh zo e Breizh : ar brezhoneg hag ar gallaoueg eo yezhoù ar vro ; diglosiezh zo ivez e Breizh-Uhel (gallaoueg/galleg) hag e Breizh-Izel (brezhoneg/galleg).

## Notennoù
Bevoniezh

Ar ger **bevoniezh** a zo bet savet diwar ar brezhoneg *bev*-, ur penngef hag a denn d'ar boudoù a zo buhez enno, ar bevien a vez graet anezho.
Implijet e vez ivez an termen *biologiezh*, savet diwar an henc'hresianek *βίος* = *buhez* ha *λόγος* = *gouiziegezh*.

Ur skourr eus Skiantoù an Natur eo ha gouestlet eo da studi ar vuhez diwar an holl savboentoù a c'hell bezañ kavet :

* Skouerioù ha doareennoù ar bevien : loenoniezh, Louzawouriezh, mikrobevoniezh...,
* Frammadur ar bevien hag o mont en-dro a c'hell bezañ sellet outo diwar veur a savboent : molekul (bevoniezh volekulel), kellennoù (bevoniezh kelligel), organoù (bevoniezh an organoù), deskrivadur ar c'horfoù (anatomiezh), mont en-dro (fiziologiezh),
* Darempredoù ar bevien gant o endro (ekologiezh),
* Studi renkadurezh ar spesadoù liammet ouzh o istor pe emdroadel pe fullogenel ; sistematik a vez graet eus an dachenn-mañ.

Savet ez eus bet meur a renkadurezh evit ar bevien goude ma oa bet kinniget gant ar Svedad Carl von Linné er kantved renkañ anezho e daou renadur : al loened hag ar plant. Bremañ e vez kinniget sistemoù kladistik gant muioc'h eget ugent renadur.

Ar skiant a denn da studi ar vuhez eo ar vevoniezh, ha da gentañ ar mikro-organegoù hag a zo ar bakteri, ar c'huanobakteriennoù (?) hag ar mikroplasmoù, met an darn vuiañ eus ar vevoniourien n'eo ket evit sellout ouzh ar viruzoù, ar viroidoù hag ar prion evel bevien.

Anvet eo kellennoù eukariot ar c'hellennoù a zo dezho an dafar genetek rodellet en ur galonenn ha gwarezet gant ur goc'henn. An organegoù-mañ a vez graet eukarioted anezho.

Koulskoude ez eus organegoù unkellennek hag a zo o dafar genetek strewet e-barzh o c'hitoplasm hep kalonenn ebet. Ar seurt kellennoù-mañ a vez graet prokarioted anezho.

## [[Kelenn (Kelennerezh)|Kelennoù]] bevoniezhel ha termenoù liammet outo
* Anatomiezh
* Bakteriologiezh
* Bevfizik
* Bevfizik molekulel
* Bevgimiezh
* Bevoniezh an diorren
* Bevoniezh an organoù
* Bevoniezh kelligel
* Bevoniezh volekulel
* Bevoniezh frammadurel
* Bioteknologiezh
* Bio-urzhiataerezh
* Ekologiezh
* Emdroadur
* Etologiezh
* Fiziologiezh
* Foueoniezh
* Fullogeneliezh
* Genetik
* Gwaredoniezh
* Kleñvedoù kontammus
* Louzawouriezh
* Mikrobiologiezh
* Morvevoniezh (Bevoniezh ar mor)
* Neurobiologiezh
* Onkologiezh
* Ontogeneliezh
* Paleontologiezh (pe Henouennoniezh)
* Pistriegiezh
* Rummataouriezh
* Suneriezh
* Taksonomiezh

## Istor
* Alphabetical list of bio sites

## Bevoniourien vrudet

* Albert Calmette
* Alexander Fleming
* François Jacob
* Robert Koch
* Félix Le Dantec
* Louis Pasteur
* Émile Roux

## Notennoù ha daveennoù
Trefoedach

E brezhoneg koulz hag e galleg (gwelet ar ger "patois") eo bet lakaet an dispriz war ar rannyezhoù en ur ober gant ar ger **trefoedach** pe **trefoedaj**. N'eo ket skiantel-rik an doare-lavar-mañ p'eo pal ar yezhoniezh studiañ pep doare-ober gant ar yezh en ur chom hep barnañ anezho ent-subjektivel.

## Gwelet ivez
*Doare yezh

## Notennoù ha daveennoù
Yezh bihanniver

Tennañ a ra an termen **yezh bihanniver** (saoz. *minority language*) d'an niver a dud a vez komzet ar yezh-se gante. N'eo ket kevatal atav na dre ret ur *yezh minorelaet* evel ar c'hatalaneg hag a vez komzet gant kalz muioc'h a dud evel gant yezhoù ofisiel Unaniezh Europa evel ar malteg da skouer ha n'int ket yezhoù minorelaet.

## Gwelet ivez
* Yezh vinorelaet
* Yezh nebeut implijet
Yezh nebeut implijet

Setu an dermen a vez implijet gant Burev Europa evit ar galleg *langue moins répandue*. Ha koulskoude n'eo kevatal atav gant ur *yezh vinorelaet* evel ar galizeg hag a c'hell bezañ implijet kalz gant ur bern tud bemdez.

Gwelet ivez:
* Yezh vinorelaet
* Yezh bihanniver
Morfem stag

Ur **morfem stag** zo ur morfem na c'hell ket bezañ implijet er yezh e-unan hepmuiken ha rankout a ra bezañ implijet dre e stagañ ouzh ur morfem stag all pe ouzh ur wrizienn, d.s. ur c'henger. 

E brezhoneg e kaver morfemoù stag boutin evel da skouer : "-idigezh", "-ded", "-erezh", ha "rak-" ha kement zo … hag ivez an dibennoù yezhadurel pa vez displeget ur verb (d.s. "kan**omp**"), merkoù al liester (d.s. "tad**où**") hag ar stummoù benel (d.s. "sekretour**ez**"), h.a.

## Gwelit ivez:
* Morfem
* Kenger
* Morfem distag
* Morfologiezh
Morfem distag

Ur **morfem distag** zo ur morfem a c'hell bezañ implijet er yezh evel ur ger ennañ e-unan, da skouer "ki" ha "dour" er ger kevrennek "dourgi".

## Gwelit ivez:
* Morfem
* Morfologiezh
* Morfem stag
* Ger
* Leksema
Roll kumunioù departamant Penn-ar-Bed

Setu amañ roll an 277 kumun departamant a zo e Penn-ar-Bed, gant o c'hod INSEE hag o c'hod-post kentañ.
## Niveradeg ar bloaz 2021
D'an  e voe embannet ha kefridielaet an niveradeg a oa bet graet e 2021 ; an ditouroù-se a gavor da heul anv pep kumun.
*921 638 a dud a oa o chom e Penn-ar-Bed e 2021

En daolenn goude niver ar boblañs e kavor un arverk eus kresk pe zigresk ar boblañs e-keñver ar bloaz 2015, hervez an alc'hwez-mañ :

* Eus Geriadur brezhoneg An Here e teu anvioù brezhonek ar c'humunioù.

## Pennadoù kar
*Kantonioù Penn-ar-Bed
*Roll Kumunioù Aodoù-an-Arvor 
*Roll kumunioù Il-ha-Gwilen
*Roll kumunioù al Liger-Atlantel
*Roll Kumunioù ar Mor-Bihan

## Notennoù
Morfem krouiñ

Seurt morfemoù (saoz. 'derivational morpheme') a dalvez da grouiñ gerioù en ur c'hlas yezhadurel disheñvel, d.s. 'ober' (verb) -> 'oberiant' (anv-kadarn -> 'oberiantiz' (anv-gwan)

## Gwelet ivez:
* Morfologiezh
* Morfem
* Morfem mann
Morfem plegadel

Gant ar morfemoù-mañ (saoz.: *inflectional morpheme*) ne vez ket cheñchet ster ur ger met kentoc'h e berzh en ur frazennoù.

Merket e vez gant ar morfemoù plegadel amzer ar verboù, reizh ha niver un anv-gwan, h.a.

## Gwelet ivez:
* Morfologiezh
* Morfem
* Morfem mann
Niver (yezhoniezh)

Ur renkad yezhoniel eo an **niver** a denn da hini un anv-gwan hag a c'hell levezoniñ ivez ar c'hlasoù yezhadur all evel ar verb hag an anv-kadarn.

Peurliesañ e vez graet gant daou niver diazez nemetken : an **[[unander]]** (un dra) hag al **[[liester]]** (meur a dra). 

Yezhoù all, ar brezhoneg en o zouez, a ra gant niveroù all :

* daouder (*furm daou* ivez): pa vez daou dra, d.s 'lagad' -> 'daoulagad'
* trider (*furm tri* ivez): pa vez tri zra;
* nebeutder : (saozneg 'paucal') pa vez nebeut a draoù, met muioc'h evit un dra ha nebeutoc'h evit kalz traoù
* nullder : pa ne vez tra ebet
* strollder (*furm stroll* ivez): pa vez meur a dra kontet a-stroll, d.s 'gwez' (kv. 'gwezennoù' (liester) ha 'gwezenn' (unander)). 

Peurliesañ e vez merket an niver dre morfemennoù yezhadurel ispisial, d.s. '-où' e brezhoneg.

Ar verboù a c'hell bezañ merket hervez niver ar sujed; skouer :. 'amañ e komz' (unander) hag 'amañ e komzont' (liester).

Gerioù all a c'hell merkañ an niver ivez evel e saozneg 'this sheep' (unander) ha 'these sheep' (liester).
Nominativel-akuzativel

Er yezhoniezh e vez implijet an termen **nominativel-akuzativel** pe **akuzativel** hepmuiken evit komz eus ur yezh ganti ur steudadur morfologel-kevreadurezhel a verk en he morfologiezh ha/pe en he c'hevreadurezh arguzenn bennañ ur verb amtranzitivel (S: rener) en un doare heñvel ouzh graer ur verb tranzitivel (A), disheñvel merkadur o-daou diouzh un tu neuze diouzh hini arguzenn amskouer ur verb tranzitivel (O: renadenn), da lâret eo:

**S** = **A**; **O/P** disheñvel

Er yezhoù gante ur sistem morfologel anvet troadoù e vez merket ar renadenn eeun hervez reolennoù ar troad akuzativel ha rener ar frazenn hervez an troad nominativel.

Setu ur skouer tennet diwar an alamaneg:

*Der Mann kam.* "An den a deuas"
*Der Mann sah den Jungen.* "An den a welas ar paotr"

Merket e vez amañ an nominativel gant ar ger-mell gourel unander 'der' pa vez rener ar frazenn ha gant stumm akuzativel ger-mell gourel unander 'den' pa denn da renadenn eeun en eil frazenn tranzitivel.

Ahendall, er yezhoù na implijont ket seurt sistemoù morfologel e vez merket an hevelep diforc'h hervez urzh an elfennoù er frazennoù. E saozneg, da skouer, e teu rener ar frazenn dirak ar verb hag an renadenn eeun da heul.

## Gwelet ivez
* Steudadur morfologel-kevreadurezhel
* Ergativel-absolutivel
Ergativel-absolutivel

Er yezhoniezh e vez implijet an termen **ergativel-absolutivel** pe **ergativel** hepmuiken evit komz eus ur yezh ganti ur steudadur morfologel-kevreadurezhel a verk en he morfologiezh ha/pe en he c'hevreadurezh arguzenn bennañ ur verb amdranzitivel (S: rener) en un doare heñvel ouzh arguzenn amskouer ur verb tranzitivel (O: renadenn), disheñvel merkadur o-daou diouzh un tu neuze diouzh hini graer ur verb tranzitivel (A), da lâret eo:

**S** = **O**; **A** disheñvel

Er yezhoù a seurt-se ez eo rener ar frazenn a verv merket hervez reolennoù morfologiezh ar yezh-se, keit ha ma chom hep merk morfologel ebet pa vez rener ur verb amdranzitivel. Ne vez ket merket ivez renadennoù ar frazenn.

Setu ur skouer tennet eus an euskareg:

* Frazenn amdranzitivel:
'Ni gizon naiz' Me'zo un den ('ni': absolutivel) 

* Frazenn dranzitivel:
'Nik dut diru' Me am eus arc'hant ('ni': ergativel)

## Gwelet ivez
* Steudadur morfologel-kevreadurezhel
* Nominativel-akuzativel
Renadenn eeun

Ur verb unandranzitivel (saozneg : *monotransitive*) en devez ur renadenn eeun (merket gant lizherennoù **druz** izeloc'hik) nemetken hag a dalvez d'ar pezh a vez graet gant ar verb. Da skouer :

:Hi a zebras **an aval**.
:Kaozeal **brezhoneg** a ra ar vrezhonegerion.

* **Notenn** :
Daoust ha ma vez graet ken alies all gant an termen *renadenn dra* eo kalz gwelloc'h ober gant an termen **renadenn eeun** rak damheñvel eo ouzh an termen yezhadurel all renadenn dieeun.

## E brezhoneg
Strizh a-walc'h e vez urzh ar frazenn e brezhoneg. Goude ar verb e teu ar renadenn eeun a-raok ar renadennoù dieeun.
Da skouer :
*Kemer a ran bemdez ma disglavier (fall).
*Kemer a ran ma disglavier bemdez (mat).

## Gwelet ivez
*Renadenn verb
*Renadenn dieeun
Renadenn dieeun

Ar verboù daoudranzitivel (saoz. *ditransitive*) o devez div renadenn, anvet ar gouzañver (saoz. *patient*) hag ar resever (saoz. *recipient*).

E meur a yezh e vez merket gouzañver ur verb daoudranzitivel en ur mod heñvel-mik ouzh an doare ma vez merket renadenn nemeti ur verb undranzitivel. Neuze e vez graet renadenn eeun diouti.

Merket e vez resever ur verb daoudranzitivel en un doare disheñvel hag e vez graet renadenn dieeun outi.

Peurliesañ, gant ar yezhoù a implij troadoù yezhadurel evel al latin, e vez merket ar renadenn eeun hervez reolennoù morfologel an akuzativel keit ha ma vez merket ar renadenn dieeun en un doare disheñvel hervez reolennoù an dativel.

E yezhoù all evel ar saozneg, avat, e vez merket perzh pep renadenn hervez al lec'h ma vezont kavet er frazenn.

E brezhoneg e vez merket seurt perzhioù gant ar rannigoù-verb 'a' hag 'e' hag o c'hemmadurioù.

## Gwelet ivez
*Renadenn verb
*Renadenn eeun
Verb unandranzitivel

Ar verboù unandranzitivel (pe **verb kreñv eeun**) (saoz. *monotransitive*) o devez un arguzenn hepken a reer ar renadenn eeun anezhi, da skouer : 

:*Hi a zebras *'an aval**''
:''Kaozeal **brezhoneg*' a ra ar vrezhonegerion*

## Gwelet ivez:
* Verb tranzitivel
* Verb daoudranzitivel
* Renadenn
* Renadenn eeun
Verb daoudranzitivel

Ar **verboù daoudranzitivel** (pe **verb kreñv dieeun**) (saoz. *ditransitive*) o devez div renadenn verb, anvet ar gouzañver/renadenn eeun hag ar resever/renadenn dieeun. 

Skouerioù:

* *Pêr a roas al levr da Yann*
: *Pêr*: rener; *levr*: gouzañver/renadenn eeun; *Yann*: resever/renadenn dieeun

## Gwelet ivez:
* Verb tranzitivel
* Verb unandranzitivel
* Renadenn verb
* Renadenn eeun
* Renadenn dieeun
Yezh ofisiel

Ur yezh ganti ur statud ispisial en ur Stad, ur vro pe un dachenn resis eo ur **yezh ofisiel**. Aliezik a-walc'h e klot honnezh gant ar yezh a vez implijet evit sevel hag embann lezennoù ur vro bennaket, met broioù 'zo a c'hell ober ivez gant meur a yezh ofisiel pe **[[yezh ofisiel|kenofisiel]]** ivez.
Ret eo ober an diforc'h ivez etre ur yezh bihanniver anavezet en un doare ofisiel gant ur Stad pe ur vro bennaket hag ur yezh ofisiel-rik, rak daoust ha ma c'hell bezañ implijet ur yezh e skolioù ur vro pe c'hoazh evit kemennadennoù ofisiel ne dalvez ket dre ret kement-mañ e vefe anezhi ur yezh ofisiel. Da skouer e vez anavezet al ladineg hag ar sardeg gant Italia, met n'int ket yezhoù ofisiel ar Stad-se.
An hanter eus holl vroioù pe Stadoù ar bed a zo gante ur yezh ofisiel. En o zouez emañ ar re a ra gant ur yezh ofisiel nemeti evel Albania, Frañs pe Lituania, ha koulskoude er broioù-se ez eus yezhoù lec'hel all hag a vez komzet enne. Broioù all, avat, a ra gant meur a yezh ofisiel evel Afghanistan, Belarus, Belgia, Bolivia, Kanada, Eritrea, Finland, India, Paraguay, Suafrika ha Suis.
Broioù all evel Irak, Italia, Rusia pe Spagn o deus anavezet en un doare ofisiel ur yezh ofisiel nemeti evit ar Stad en he fezh e-kichen yezhoù all hag a dalvez da yezhoù kenofisiel e takadoù resis 'zo, da skouer ar spagnoleg a zo yezh ofisiel Stad Spagn a-bezh keit ha m'emañ kenofisiel ar spagnoleg gant ar galizeg e Kumuniezh emren Galiza.
Un nebeud broioù pe Stadoù all, en o zouez Aostralia, Sveden hag ar Stadoù-Unanet n'o deus, diouzh o zu, yezh ofisiel ebet, nemet eo lodenn ar Stadoù diabarzh divizout pe yezh ofisiel a zo dezho (saozneg ha spagnoleg e Mec'hiko-Nevez, da skouer).
Bez' e ranker ivez ober an diforc'h etre yezh ofisiel meur a vro bet trevadennet gant broioù Europa en amzerioù kent, aliezik a-walc'h saozneg pe galleg hag ar yezhoù a vez komzet gant an darn vrasañ eus an dud o vevañ eno.
Diouzh an tu all, avat, a-drugarez d'ar vroadelouriezh hag ar stourm evit an iwerzhoneg e oa bet lakaet ar yezh vroadel-se da yezh ofisiel pennañ Republik Iwerzhon er mellad 8 eus he Bonreizh daoust ma vez komzet ar yezh-se gant un niver kalz bihanoc'h a dud er vro-se evit ar saozneg, anavezet evel eil yezh kenofisiel ar Republik.
Ne glot ket atav, neuze, yezh ofisiel un takad pe ur vro hag ar yezh vroadel, d.s. bez' e c'heller lâret ez eo c'hoazh ar galleg yezh ofisiel nemeti e Breizh, met ar brezhoneg an hini eo ar yezh vroadel. 

## Gwelet ivez:
* Politikerezh yezh
Renadenn dra

Implijet e vez an termen-mañ, diwar levezon ar yezhadur gallek, evel pa vije heñvelster gant an termen *[[renadenn eeun]]*.

Koulskoude, hervez ar yezhadur rik ez eo strishoc'h, ha sklaeroc'h, an termen renadenn eeun a c'heller enebiñ ouzh renadenn dieeun. 

## Gwelout ivez
*Renadenn eeun 
*renadenn dieeun
Renadenn verb

Hervez ar yezhoniezh eo ar renadenn verb (saoz. *object*) unan eus arguzennoù pennañ ur verb tranzitivel o tennañ, peurliesañ, da pal ar verb-se.

Da skouer, ar verboù unandranzitivel-mañ (saoz. *monotransitive*) da heulh o deus renadennoù eeun (merket gant arouezennoù **tev**) nemetken:

:*Hi a zebris *'an aval**''
:''Koazeal **brezhoneg** a ra ar vrezhonegerion''

Ar verboù [[Verb daoudranzitivel|daoudranzitivel]] (saoz. ''ditransitive'') o devez, diouzh o zu, div renadenn, anvet ar [[gouzañver (yezhoniezh)|gouzañver]] (saoz. ''patient'') hag ar [[resever (yezhoniezh)|resever]] (saoz. ''recipient'').

Merket e c'hell bezañ gant [[morfologiezh]] ar yezh ar perzhioù yezhadurel-se (gw. **Nominativel-akuzativel*').

E meur a yezh e vez merket gouzañver ur verb daoudranzitivel en ur mod heñvel-mik ouzh an doare ma vez merket renadenn nemeti ur verb unandranzitivel. Neuze e vez graet [[renadenn eeun]] diouti.

Merket en un doare disheñvel e vez resever ur verb daoudranzitivel hag e vez great [[renadenn dieeun]] outi.

Peuliesañ gant ar yezhoù a implij [[Troad (yezhoniezh)|traodoù]] yezhadurel evel al [[latin]], e vez merket ar renadenn eeun hervez reolennoù morfologel an [[Troad akuzativel|akuzativel]] keit ha ma vez merket ar [[renadenn dieeun]] en un daore disheñvel hervez reolennoù an [[Troad dativel|dativel]].

E yezhoù all evel ar brezhoneg na implijont ket traodoù yezhadurel e vez anavet perzhioù ar renadennoù, eeun pe dieeun, hervez o lec'h er frazenn hag gant [[araogenn]]où, d.s.:

:*Me a roas ul levr d'ar paotr*
:<small>(*me* = rener/graer; *ul levr* = renadenn eeun/gouzañver; *ar paotr* = renadenn dieeun/resever)</small>

E brezhoneg e talvez ar [[rannig-verb|rannouigoù-verb]] *a* hag *e* hag ar c'hemmadurioù da diwel perzh an [[renadenn]]où en ur frazenn. 

E darn vrasañ yezhoù ar bed e teu ar renadenn verb goude ar verb.

Bez' e c'hell renadenn ur frazenn dont da vezañ [[Rener (yezhadur)|rener]] ar frazenn dre implijout an [[tu-gouzañv]], d.s. 

:*Ul levr a voe lennet gant ar paotr*
:<small>(*ul levr* = rener/gouzañver; *ar paotr'' = renadenn-oberour/graer)

## Gwelet ivez
*Renadenn eeun
*Renadenn dieeun
Mor-Bihan

Ar **Mor-Bihan** (distaget: ), *Morbihan* e galleg hag ent-ofisiel (distaget: ), a zo unan eus ar pemp departamant a oa bet savet e Breizh da heul ar Reveulzi c'hall. E su-kreiz ar vro emañ, a-hed ar Meurvor Atlantel, Gwened eo ar pennlec'h anezhañ, hag ar 56 an niverenn roet dezhañ.

## An anv
Pa oa bet krouet departamant ar Mor-Bihan e 1790 e voe darbet dezhañ bezañ anvet *Côtes-du-Sud* (Aodoù-ar-C'hreisteiz), peogwir e oa dres a-dal d'an departamant all *[[Aodoù-an-Arvor|Côtes du Nord]]* (Aodoù-an-Hanternoz). 

A-benn ar fin e voe anvet *Morbihan* diwar anv ar Mor Bihan, anv brezhonek ar pleg-mor a gaver er c'hreisteiz da gêr Gwened. Ar *Mor Bras* a vez graet eno eus ar Meurvor Atlantel hag ar *Mor Bihan* eo al *lenn-vor*, *morlenn* pe *pleg-mor*.

## Douaroniezh

Bevennet eo gant departamantoù Penn-ar-Bed er c'hornôg, Aodoù-an-Arvor er norzh, an Il-ha-Gwilen er reter, al Liger-Atlantel er gevred, hag ar Meurvor Atlantel er su.

Meur a aber a gaver war aodoù ar Mor-Bihan, hag anvet e vezont *stêr* e Bro-Gwened. E-leizh a inizi a zo er pleg-mor en deus roet e anv d’an departamant: Enizenac'h hag an Arzh eo ar re vrasañ anezho.

Er-maez d’an aodoù ez eus pemp enez bras a-walc’h, peder anezho a zo annezet:
* Dirak ar pleg-mor emañ Meabann e-lec’h m’eo difennet mont en abeg d’ar mirva evned a zo eno.
* E mervent bae Kiberen:
** Enez Houad
** Enez Edig
** ar Gerveur
* Enez Groe (er-maez d'an Oriant)

Hañv-c'hoañv e vez klouar-tre an hin. Lec’hioù 'zo e-giz Ledenez Kiberen pe ar Gerveur a zo brav-eston o hin (mikro-hin).

## Arondisamantoù ar Mor-Bihan
*Arondisamant Gwened
*Arondisamant an Oriant
*Arondisamant Pondi

## Istor
### [[Dispac'h gall]]
E 1790 eo bet savet an departamant gant an darn vrasañ eus Bro-Wened, lodenn gevred Bro-Sant-Maloù, ul lodenn eus Kernev (er gwalarn, gant Gourin hag ar Faoued), ha darnoù eus Bro-Sant-Brieg ha Bro-Naoned (lez kleiz ar Gwilen).

### 
### Roll ar brefeded 1936-1946

## Brezhoneg
Evel Aodoù-an-Arvor eo divyezhek departamant ar Mor-Bihan. Komzet vez brezhoneg er c'hornôg ha gallaoueg er reter.
### Ar Brezoneg er Skol
* 1934-1936: ar c'huzul-departamant a savas a-du gant ar mennad skignet gant al luskad Ar Brezoneg er Skol (ABES) evit kelennadurezh ar brezhoneg er skol.
### Niver a vrezhonegerion
* ouzhpenn 48&nbsp;000 brezhoneger en tu-hont da 18 vloaz en departamant-mañ (diwar an enklask *Étude de l'histoire familiale* savet gant EBSSA e 1999)
* 3183 skoliad a oa er skolioù Diwan hag er skolioù divyezhek brezhoneg-galleg en distro-skol 2005 :
** 451 skoliad er skolioù Diwan e-barzh 6 skol hag ur skolaj ;
** 1803 skoliad e klasoù divyezhek an deskadurezh kristen ;
** 929 skoliad e klasoù divyezhek an deskadurezh Stad; 
* 36 kumun a zo ur skol Diwan pe ur skol zivyezhek enno. 3,8% eus bugale an departamant a zo skoliataet en div yezh er c'hentañ derez.

## Gwelet ivez
* Ar Mor Bihan.
* Bannoù ar Mor-Bihan
* Arondisamantoù ar Mor-Bihan
* Kantonioù ar Mor-Bihan
* Kumunioù ar Mor-Bihan
* Kuzulierion jeneral ar Mor-Bihan

## Liammoù diavaez

* Lec'hienn ofisiel ar c'huzul-departamant
* Lec'hienn ar stad c'hall en departamant (prefeti)
* Touristañ er Mor-Bihan  

## Notennoù ha daveoù
Rummad

Ur rummad a vez graet eus traou, tud pe loened a vez a-gevret atav pe da lakaat asambles.

Ur rummad tud a zo ur bagad tud pe ar re o deus ar memes oad (a zo kevatal da remziad).
A rummad da rummad (a rumm da rumm a vez kavet ivez) a zo ul lavarenn evit komz euz traou pe kealioù treuzkaset eus kenoadoù da genoadoù a heul.

Ur rummad traoù (kentelioù, da skouer) a zo traou a zo kevreet pe en egor pe en amzer

Ur rummad (elfenn renkadurezh) a zo ger pe gerioù implijet en ur sistem renkadurezh (pe sistem-rummata) evit henchañ Yann-Firboucher a-dreuz troidelloù ar ouiziegezh pe a-dreuz un dastumadeg bennak.
Kimiezh

**Kimiezh** (e gresianeg *χημεία*) a zo skiant ar materi hag e etreober gant an energiezh ha gantañ e-unan (doareoù all etreoberiañ a vez kavet e skiantoù ar fizik hag ar vevoniezh).O vezañ m'eo liesdoare ar materi, hemañ dreist-holl graet gant atomoù, peurvuiañ ar gimiourien a bled gant etreober an atomoù evit mont da vezañ molekulennoù hag a studi ivez an etreober a vez etre ar molekulennoù.

## [[Kelenn (Kelennerezh)|Kelennoù]] pennañ ar gimiezh

Dre voaz e vez rannet ar gimiezh etre un nebeud kelennoù bras, met kavet e vo ouzhpenn treuzkelennoù ha tachennoù-studi arbennik-kenañ.

* Biogimiezh
* Kimiezh elfennel
* Kimiezh fizikel
* Kimiezh nann-organel
* Kimiezh organel

Tachennoù all : 
* Elektrokimiezh
* Farmakologiezh
* Kimiezh an aergelc'h
* Kimiezh dreistvolekulel
* Kimiezh an endro
* Kimiezh galonennel
* Kimiezh ar polimerioù
* Kimiezh vezegel
* Skiantoù danvezel
* Termokimiezh

## Anvadur ar gimiezh

Gwelet ar pennad pennañ : Anvadur ar gimiezh
Daousistem

Un termen o tennañ da tachenn studioù ar rannyezhoù eo *daousistemek*.

Lâret e vez ez eo *daousistemek* ur yezh bennak p'he deus daou pe muioc'h a yezh unvan. Unan eus skouerioù brudetañ ur yezh zaousistemek eo ar serbeg-kroateg hag a zeuas da vezañ div yezh heñvel-poch, pep hini gant he doare-skrivañ ha reolennoù yezhadur.

Marteze a-walc'h e c'hellfer lâret ez eo ar brezhoneg ur yezh daousistemek pe liessistemek dre implij skritur ha doareoù yezh disheñvel.

## Gwelet ivez
*Izoglos 
*Rannyezh 
*Yezh Ausbau
Peurunvanidigezh

Er fizik damkanel e reer **peurunvanidigezh** (saozneg : *Grand Unified Theory*, GUT) eus ur patrom e fizik ar rannigoù ma'z eo kendeuzet an tri etrewered-jaojañ a zo er patrom standart (an etreweredoù tredanwarellek, derc'hanel gwan ha derc'hanel kreñv) en un etrewered hepken, a zo gremmek-meurbet.

Perzh pennañ an etrewered unvanet-se zo ur jaoj kemparzh brasoc'h, alese meur a sturiadel d'an nerzhioù, hogen un astalenn-goublañ unvanet hepken. Mar kaver un unvanadur meur en natur e c'heller krediñ ez eus bet abaoe deroù Istor an hollved un «&nbsp;oadvezh unvanadur meur&nbsp;» ma ne oa nemet un etrewered diazez hepken. Diwezhatoc'h e vije bet dizunvaniezh etre an tri etrewered-jaojañ.

Er stad m'emañ ar patrom standart, ha daoust dezhañ bezañ resis-kenañ, ez eus ennañ c'hoazh kalzik arventennoù direol ; ouzhpenn da se e teskriv an tri etregwered-jaojañ gant astalennoù-koublañ disheñvel.

Mar bije unvanet ar c'herc'hellder gant an tri etregwered arall e vije savet un «&nbsp;damkaniezh an hollenn&nbsp;», ha n'eo ket un unvanadur meur. En enep e c'hellfe damkaniezhoù an unvanadur meur kas d'un damkaniezh an hollenn.

E deroù an  n'eus bet GUT klok ha sonn ebet c'hoazh.

## Unvaniñ er fizik
Er fizik e vezer boas da glask unvaniñ deskrivadur an etreweredoù. Maxwell e voe ar c'hentañ fizikour oc'h unvaniñ c'hoarvoudennoù tredanel ha gwarellek e damkaniezh an tredangwarellegezh.

Abaoe ma'z eo bet boulc'het ar mekanikerezh kwantek ez eus bet gellet e gendeuziñ gant an etregwered derc'hanel gwan, alese Priz Nobel ar Fizik ar bloaz 1999, a voe deroet d'ar fizikourien izelvroat Gerard 't Hooft ha Martinus J.G. Veltman.

## Levrlennadur
*  A. Hebecker & J. Hisano : *Grand Unified Theories* ; *Review of Particle Physics*, 2017 , en-linenn.
*  Dennis Sciama : *Les bases physiques de la théorie du champ unifié* ; *Annales de l'Institut Henri-Poincaré*, levrenn 17, niverenn 1, 1961, en-linenn.
*  Pierre Fayet : *La grande unification *, e : Marie-Odile Monchicourt & Hubert Reeves (renerien), *Chaos et Cosmos*, Paris, Éditions Le Mail, 1986, pp. 117-138 .