open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Charles-François Tiphaigne de La Roche

**Charles-François Tiphaigne de La Roche** (1722 -1774) a oa ur skrivagner gall.

Ganet e oa e Montebourg, e Normandi. Medisinerezh a studias e Caen. Medisin e teuas da vout en 1744. Dizanv e skrivas e romantoù utopek hag enebutopek ma veske kaozioù skiantel ha kabalistek pe hud.

## E oberennoù
* *[http://gallica.bnf.fr/document?O=N083143 L'Amour dévoilé, ou le sistême des simpathistes]*, Où l'on explique l'origine de l'Amour, des Inclinations, des Simpathies, des Aversions, des Antipathies, &c. 1749.
* *Amilec, ou la graine d'hommes*, 1753.
* *Amilec, ou la graine d'hommes*, nouvelle édition avec des remarques amusantes, à Somniopolis chez Morphée, 1754.
* *[http://gallica.bnf.fr/document?O=N083758 Amilec, ou la graine d'hommes qui sert à peupler les planètes]*, par l'A.D.P.***, troisième édition, augmentée très considérablement, à Luneville aux dépens de Chr. Hugene, à l'enseigne de Fontenelle, 1754.
* *Mémoire sur la culture des vignes en Normandie* lu en 1758 et paru dans *Mémoires de l'Académie des Belles-Lettres de Caen*, 1760.
* *Questions relatives à l'agriculture et à la nature des plantes*, 1759.
** Adembannet evel : *Observations physiques sur l'Agriculture, les Plantes, les Minéraux et les Végétaux, etc.*, 1765.
* *[http://gallica.bnf.fr/document?O=N067939 Bigarrures Philosophiques]*, 1759. (Partie 1-Partie 2)
** Adembannet evel : *Les Visions d'Ibrahim*, 1779.
* *Essai sur l'histoire oeconomique des mers occidentales de France*, 1760.
* *[http://gallica.bnf.fr/document?O=N083191 Giphantie]*, 1760. (Partie 1-Partie 2) - En anv an oberenn e ranker gwelout anagram e anv, Tiphaigne.
* *[http://gallica.bnf.fr/document?O=N083252 L'Empire des Zaziris sur les humains ou la Zazirocratie]*, Pékin chez DSMGTLFPQXZ, 1761.
* *[http://gallica.bnf.fr/document?O=N006694 Histoire des Galligènes; ou Mémoires de Duncan]*, 1765 (Partie 1-Partie 2).
**Adembannet evel : *Histoire naturelle, civile et politique des Galligènes antipodes de la nation françoise, dont ils tirent leur origine. Où l'on développe la naissance, les progrès, les mœurs et les vertus singulières de ces insulaires. Les révolutions et les productions merveilleuses de leur Isle, avec l'histoire de leur Fondateur*, 1770.
* *[http://gallica.bnf.fr/document?O=N083253 Sanfrein ou mon dernier séjour à la campagne]*, 1765.
** Adembannet evel : *La girouette, ou Sans Frein, histoire où le héros fut l'inconséquence même*, 1770.
Mouflon Europa

Ar **mouflon Europa** (liester : **moufloned Europa**) a zo ur spesad bronneged daskirier, *Ovis orientalis musimon* an anv skiantel anezhañ.

## Notennoù ha daveennoù
Vienne-le-Château

**Vienne-le-Château** zo ur gumun en departamant Marne hag er rannvro Grand Est, e reter Bro-C'hall. En arondisamant Sainte-Menehould emañ.
## Istor
### 
#### [[Brezel-bed kentañ]]
* Tri soudard breizhat a voe fuzuilhet er gumun gant al lu gall e miz Here 1915.
* Roet e voe ar Groaz Brezel 1914-1918 d'ar gumun.
## Monumantoù ha traoù heverk
* Iliz katolik *Sant Pêr ha Sant Paol*.
* Chapel *Sant Rok* er vered.
## Douaroniezh
## Emdroadur ar boblañs
## Melestradurezh
## Tud
### Tuf marvet eno
1915 : Jos-Pêr ar Braz, emsaver ha skrivagner brezhonek.

### Soudarded vreizhat bet fuzuilhet eno gant al lu gall e-pad ar Brezel-bed kentañ
* Toussaint Émile **Besnard**, ganet d'ar 4 a viz Mae 1883 e Plerneg, soudard er 47 Rujumant Troadegiezh, d'ar 26 a viz Here 1915.
* Henri Pierre **Cren**, ganet d'ar 7 a viz Here 1890 e Sant-Brieg, soudard en 2 Rujumant Troadegiezh, fuzuilhet d'ar 1 a viz Here 1915.
* François Marie Henri **Dénès**, ganet d'ar 15 a viz Ebrel 1889 e Pluskelleg, soudard er 47 Rujumant Troadegiezh, fuzuilhet d'ar 26 (pe d'ar 27) a viz Here 1915.

## Dave ha notennoù
Idi Amin Dada

**Idi Amin Dada** (war-dro 1925 e Koboko - 16 a viz Eost 2003 e Jeddah) a oa Prezidant Ouganda etre 1971 ha 1979.

Ne ouzer ket kalz a dra diwar-benn yaouankiz Idi Amin Dada, n’eur ket sur eus e zeiziad ganedigezh zoken. E 1946 ez eas e-barzh ur rejimant eus arme Breizh-Veur, ar *King's African Rifles*, hag a oa diazezet e Kenya hag en Ouganda. Pa zeuas Ouganda da vezañ ur stad dizalc’h e teuas da vezañ *major jeneral*, ar grad ofisour izelañ, en arme ar vro. E miz Genver 1971 e voe un taol-stad a-enep ar prezidant Milton Obote ha mont a reas Idi Amin Dada e penn an arme, gant ar grad komandant. Diwezhatoc’h e roas dezhañ e-unan ar grad *marichal* pa oa e penn ar stad.

Dindan ren Idi Amin Dada e voe graet fae war gwirioù mab-den en Ouganda, gwasket e voe e enebourien bolitikel koulz hag an dud na oant ket eus e genel, pa ne oant ket lazhet. A-fet ekonomiezh e voe drastus e ren, merket gant an nepotegezh hag ar goubrenerezh. Jedet ez eus bet gant kevredigezhioù etrebroadel a soursi ouzh gwirioù mab-den e oa bet lazhet etre  ha  a dud

E penn Ouganda, Idi Amin Dada a voe da gentañ a-du gant broioù ar gornaoueg ha skoazellet gant Israel hag er fin a-du gant diktatour Libia Muammar al-Gaddafi, gant hini Zair Mobutu Sese Seko, gant an Unvaniezh Soviedel, ha gant Alamagn ar Reter E 1975 e teuas Amin Dada da vezañ kadoriad an Aozadur evit Unvaniezh Afrika (OUA), savet evit harpañ ar c’henlabour etre stadoù Afrika. Er bloavezhioù 1977–1979 e oa Ouganda, renet gantañ, unan eus izili ar Bodad war Gwirioù Mab-den er Broadoù Unanet. Ha war un dro e voe skoazellet Amin Dada gant Stadunaniz ar CIA, a gasas bombezennoù hag armoù all da arme Ouganda hag ar gemeras perzh asambles gant arme Amin Dada e taolioù kaset da benn en Ouganda.. E 1977, pa baouezas gouarnamant Londrez da gaout darempred gant Ouganda, e tisklêrias Idi Amin Dada e oa bet trec’h war Breizh-Veur hag e lakaas war-lerc’h e anv al lizherennoù "CBE", evit "Conqueror of the British Empire" (Alouber Impalaeriezh Breizh-Veur).

Pa glaskas Amin Dada stagañ rannvro Kagera, ur broviñs eus Tanzania, ouzh Ouganda, e 1978, e tarzhas ar brezel etre Ouganda ha Tanzania. Trec’h e voe Tanzania ha diskaret e voe Idi Amin Dada da-heul. Tec’hout a reas en harlu da Libia da gentañ ha da Arabia Saoudat goude. Eno e vevas betek e varv d’ar 16 a viz Eost 2003.

## Notennoù
Momotus

***Momotus*** a zo ur genad e rummatadur an evned, krouet e 1760 gant an evnoniour gall Mathurin Jacques Brisson (1723-1806)

## Spesadoù hag an [[isspesad]]où anezhe
Seizh spesad a ya d'ober ar genad :
* *[[Momotus aequatorialis]]*
** *M. a. aequatorialis* ha *M. a. chlorolaemus*,
* *[[Momotus bahamensis]]*,
* *[[Momotus coeruliceps]]*,
* *[[Momotus lessonii]]*
** *M. l. exiguus*, *M. l. goldmani* ha *M. l. lessonii*,
* *[[Momotus mexicanus]]*
** *M. m. castaneiceps*, *M. m. mexicanus*, *M. m. saturatus* ha *M. m. vanrossemi*,
* *[[Momotus momota]]*
** *M. m. cametensis*, *M. m. ignobilis*, *M. m. marcgravianus*, *M. m. microstephanus*, *M. m. momota*, *M. m. nattereri*, *M. m. parensis*, *M. m. pilcomajensis* ha *M. m. simplex*,
* *[[Momotus subrufescens]]*
** *M. s. argenticinctus*, *M. s. osgoodi*, *M. s. spatha* ha *M. s. subrufescens*.

O c'havout a reer e Kreizamerika, Mec'hiko ha Suamerika.

## Liammoù diavaez

## Notennoù ha daveennoù
Rowen

**Rowen** (pe a-wechoù **Ro-wen** pe **Y Ro**) zo ur gêriadenn eus hanternoz Kembre, e Sir Conwy. Emañ etre Dolgarrog ha Conwy.

Dont a ra an anv eus eus *gro wen* ("grouan gwenn"). Redek a ra an Afon Ro dre ar gêriadenn a-raok kemberiñ gant ar stêr Conwy. Ur gêriadenn a bouez e oa gwechall, gant teir milin hag ur vilin-gomm, meur a davarn hag ur skol gentañ derez. Bremañ e chom ur stal hag un davarn hag un ostaleri evit ar re yaouank.

## Tud vrudet
*Huw T. Edwards, sindikalour ha politikour
*Wyn Roberts, politikour mirour, bet sekretour ha ministr e Burev Kembre (Swyddfa Gymreig, Welsh Office)
Baryphthengus

***Baryphthengus*** a zo ur genad e rummatadur an evned, krouet e 1860 gant an daou evnoniour alaman Jean Cabanis (1816-1906) ha Ferdinand Heine (1809-1894).

## Spesadoù hag an [[isspesad]]où anezhe
Daou spesad a ya d'ober ar genad :
* *[[Baryphthengus martii]]*
** *B. m. *'martii**' ha *semirufus*,
* *[[Baryphthengus ruficapillus]]*.

## Notennoù ha daveennoù
Villers-Marmery

**Villers-Marmery** zo ur gumun en departamant Marne hag er rannvro Grand Est, e reter Bro-C'hall. En arondisamant Reims emañ.
## Istor
### 
#### [[Brezel-bed kentañ]]
* Ur soudard breizhat a voe fuzuilhet er gumun gant al lu gall e 1917.
* Roet e voe ar Groaz Brezel 1914-1918 d'ar gumun.
## Monumantoù ha traoù heverk

Église Villers Marmery 6731.JPG|An iliz katolik ha monumant ar re varv.

* Iliz katolik *Intron-Varia*.
* Monumant ar re varv.
## Douaroniezh
## Emdroadur ar boblañs
## Melestradurezh
## Tud
### Tud marvet eno
* Julien Marie **Audren**, ganet d'ar 7 a viz Genver 1887 e Kaorel, soudard breizhat er 102 Rujumant Troadegiezh, fuzuilhet gant al lu gall d'ar 1 a viz Kerzu 1917 e-pad ar Brezel-bed kentañ.
## Notennoù ha daveennoù
Baconnes

**Baconnes** zo ur gumun en departamant Marne hag er rannvro Grand Est, e reter Bro-C'hall. En arondisamant Reims emañ.
## Istor
### 
#### [[Brezel-bed kentañ]]
* Ur soudard breizhat a voe fuzuilhet e Baconnes gant al lu gall d'an 11 a viz Mezheven 1915.
* Mervel a reas 14 gwaz ag ar gumun er brezel.
* Distrujet e voe 80 % ag ar gumun.
* Roet e voe ar Groaz Brezel 1914-1918 d'ar gumun.
## Monumantoù ha traoù heverk
* Monumant ar re varv.

Église Memmie 5896.JPG|An iliz katolik hag ar vered.

* Iliz katolik *Sant Memmies*.

## Douaroniezh
## Emdroadur ar boblañs
## Melestradurezh
## Tud
### Tud marvet eno
* Armand **Jourdan**, ganet d'ar 7 a viz Eost 1888, e Sant-Jord-Kadeneg (Breizh), soudard er 124 Rujumant Troadegiezh, fuzuilhet gant al lu gall d'an 11 a viz Mezheven 1915 evit *«nac'h sentiñ dirak an enebour»*.

## Notennoù ha daveennoù
Chaudefontaine (Marne)

**Chaudefontaine** zo ur gumun en departamant Marne hag er rannvro Grand Est, e reter Bro-C'hall. En arondisamant Sainte-Menehould emañ.
## Istor
### 
#### [[Brezel-bed kentañ]]
* Ur soudard breizhat a voe fuzuilhet er gumun gant al lu gall d'ar 14 a viz C'hwevrer 1916.
## Monumantoù ha traoù heverk
* Prioldi kozh.
* Kastell.
* Iliz katolik *Uheladur ar Groaz-Santel*.
## Douaroniezh
## Emdroadur ar boblañs
## Melestradurezh
## Tud
### Tud marvet eno
* Eugène **Albaud**, ganet d'ar 26 a viz Eost 1880 e Keriadoù, soudard en 315vet rujumant war-droad, fuzuilhet gant al lu gall d'ar 14 a viz C'hwevrer 1916. 
## Notennoù ha daveennoù
Bertele

**Bertele**, pe **Berteleme**, pe **[[Bertelame]]**, zo un anv-bihan brezhonek, hag un anv-tiegezh alamanek.

## Yezhoù all
*Barthélemy, e galleg
*Bartholomew, e saozneg
*Bartolomé, *Bartolo*, e spagnoleg
*Bartolomeo, en italianeg.

## Tud
**Bertele*, pe Bartolome (abostol), abostol.

## Lennegezh

**Bertele*, kontadenn e Koñchennou eus Bro ar Stêr Aon, gant Yann ar Floc'h.

## Pennadoù kar
* Bartelame, kumun Morbihan
* Bertelli

## Notennoù
Electron

***Electron*** a zo ur genad e rummatadur an evned, krouet e 1848 gant al loenoniour alaman Johannes Gistel (1809-1873).

## Spesadoù hag an [[isspesad]]où anezhe
Daou spesad a ya d'ober ar genad :
* *[[Electron carinatum]]*,
* *[[Electron platyrhynchum]]*
** *E. p. chlorophrys*, *E. p. colombianum*, *E. p. minus*, *E. p. orienticola*, *E. p. platyrhynchum* ha *E. p. pyrrholaemum*.

O c'havout a reer e Kreizamerika, Mec'hiko ha Suamerika.

## Liammoù diavaez

## Notennoù ha daveennoù
Afonso Portugal

**Afonso Portugal**zo anv meur a roue hag infant portugalat.

## Rouaned Portugal
* Afonso Iañ
* Afonso II
* Afonso III
* Afonso IV
* Afonso V
* Afonso VI

## Infanted
* Afonso Portugal, mest-meur an Ospital — mab bastard da Afonso Henriques, 11vet Mestr-meur Urzh an Ospital 
* Afonso Portugal, Aotrou Portalegre (1263-1312), mab da Afonso III, dimezet da Violante Manoel de Castela
* Afonso Dinis (1260-1310) — bastard da Afonso III ha Maria Peres de Enxara
* Afonso Sanches (1289-1329) — bastard da Dinis, aotrou Albuquerque, kevezer d'e hantervreur ar roue Afonso IV 
* Afonso Portugal (1315) (1315) — eil mab marv-ganet Afonso IV
* Afonso Iañ, Dug Bragança (1377-1461) — bastard da João Iañ, Roue Portugal, Mestr Avis, mab da Inês Pires;
* Afonso Portugal (1382) (1382) — trede mab Fernando Iañ, marv-ganet
* Afonso da Guerra (138? - 1441) — bastard da João Portugal, Dug Valência de Campos
* Afonso Portugal (1390) (1390-1400) — eil mab João Iañ, pennhêr
* Afonso Bragança, Markiz Valença (1400-1460) — kont Ourém, mab henañ Afonso, kentañ Dug Bragança
* Afonso Portugal, eskob Évora (1461-1522) — eskob Évora, mab da Afonso, kont Ourém 
* Afonso Portugal (1475-1491) — mab pennhêr João II, marvet en ur gwallzarvoud e Santarém
* Afonso Portugal (1509-1540) (1509-1540) — mab da Manuel Iañ, anvet da gardinal
* Afonso, Priñs Portugal (1526) (1526) — mab pennhêr João III
* Afonso, Priñs Portugal (1566) — mab d'ar roue António
* Afonso de Bragança, Dug Porto (1865-1920) — eil mab D. Luís Iañ

## Konted Vimioso
Souain-Perthes-lès-Hurlus

**Souain-Perthes-lès-Hurlus** zo ur gumun en departamant Marne hag er rannvro Grand Est, e reter Bro-C'hall. En arondisamant Châlons-en-Champagne emañ.
## Istor
### 
#### [[Brezel-bed kentañ]]
* Fuzuilhet e voe *[[Lucien Lechat|Pevar C'horporal Souain]]* er gumun gant al lu gall d'ar 17 a viz Meurzh 1915 evit «laoskentez dirak an enebourien ». Lucien Lechat, ur Breizhad, a oa en o mesk.
* Distrujet razh e voe Souain ha Perthes-lès-Hurlus.
* Roet e voe ar Groaz Brezel 1914-1918 d'an div gumun.
#### Kumunioù kendeuzet
* Kendeuzet e voe kumunioù Souain ha Perthes-lès-Hurlus: rivinet e oant bet o-div. Adsavet e voe keriadenn Souain, hini Perthes ne voe ket.
## Monumantoù ha traoù heverk

Église Souain.jpg

* Iliz katolik *Sant Brice* e Souain.
* Dismantroù iliz katolik *Sant Varzhin* e Perthes-lès-Hurlus.

## Tud
### Tud marvet eno
* *[[Lucien Lechat|Pevar C'horporal Souain]]* : Louis Girard, Louis Lefoulon, Lucien Lechat ha Théophile Maupas, bet fuzuilhet evit « laoskentez dirak an enebourien » ha roet e enor dezhe en-dro e 1935.

## Notennoù ha daveennoù
Tal-y-bont (Conwy)

**Tal-y-Bont** zo ur gêriadenn e hanternoz Kembre, e Sir Conwy. E kumuniezh Caerhun emañ. Emañ e gwalarn Dyffryn Conwy, er gornaoueg d'ar stêr Conwy, er c'hreisteiz da gêr Gonwy hag en hanternoz da Llanrwst. Emañ e-kichen kêriadennoù Dolgarrog ha Llanbedr-y-cennin. 

Ar pont a gaver meneg en anv ar gêriadenn zo ur pont dreist an Afon Dulyn, un adstêr d'ar stêr Conwy.

Emañ Tal-y-Bont er reter da Bark Broadel Eryri hag alese ez eer da bourmen d'ar menezioù Carneddau, gant Carnedd Llywelyn, an hini uhelañ anezho.

Ur chapel hag ur skol kentañ derez zo e Tal-y-bont, koulz hag un ostaleri ha meur a stal.

## Liamm diavaez
*www.geograph.co.uk : fotoioù eus Tal-y-bont ha tro-dro
Hunsrück

An **Hunsrück** (distaget [] en alamaneg) zo un dorosennad menezioù izel e kornaoueg Alamagn. Bevennet eo gant traoñoù ar Mosel (en hanternoz), an Nahe (er c'hreisteiz), hag ar Roen (er reter). En tu all d'ar Roen en em astenn an Taunus. En hanternoz d'ar Mosel emañ torosennad an Eifel.

Kalz eus kernioù an Hunsrück n'int ket ouzhpenn 400 metr uhelder. Un nebeud re zo uheloc'h avat, evel an Erbeskopf (816 m) pe ar Rösterkopf (708 m).

E-touez ar c'hêrioù brasañ a gaver en tolead e c'haller menegiñ Kastellaun, Simmern, Kirchberg ha Morbach.

Deuet eo an Hunsrück da vezañ eus ar c'hornioù-bro gant ar muiañ a dourioù-avel en Alamagn. Kalz touristed a zeu d'an tolead hag ur park natur a oa bet digoret e 2015, Park Broadel Hunsrück-Hochwald. Brudet eo bet ar c'hornad gant ar film *[[Heimat (film)|Heimat]]* a zo bet troet eno. Kalz a dud a oa bet o tivroañ, en , da vont da Vrazil dreist-holl.
Vouillers

**Vouillers** zo ur gumun en departamant Marne hag er rannvro Grand Est, e reter Bro-C'hall. En arondisamant Vitry-le-François emañ.
## Istor
### 
#### [[Brezel-bed kentañ]]
* Fuzuilhet e voe ur soudard breizhat er gumun gant al lu gall d'ar 14 a viz Gwengolo 1914.
## Monumantoù ha traoù heverk
* Iliz katolik *Sant Pêr*.
## Douaroniezh
## Emdroadur ar boblañs
## Melestradurezh
## Tud
### Tud marvet eno
* Eugène Marie Ange **Bouleau**, ganet d'an 20 a viz Genver 1890 e Medrigneg (Breizh), soudard er 128 Rujumant Troadegiezh, fuzuilhet d'ar 14 a viz Gwengolo 1914 gant al lu gall e-pad ar Brezel-bed kentañ.
## Notennoù ha daveennoù
Aphriza virgata

***Aphriza virgata*** (*Calidris virgata* kent) a zo ur spesad evned eus ar c'herentiad Scolopacidae.Ar spesad nemetañ eo er genad *Aphriza*.

Anvet e voe *Tringa virgata* (kentanv) da gentañ-penn (e 1789) gant an naturour alaman Johann Friedrich Gmelin (1748-1804).

## Doareoù pennañ

## Boued
Bevañ a ra diwar amprevaned, greun ha had.

## Annez
Kavout a reer ar spesad e Norzhamerika (Alaska ha gwalarn Kanada). Nijal a ra kuit da Strizh-mor Magalhães da c'hoañviñ.

## Liammoù diavaez
*  ''Calidris virgata'' war al lec'hienn BirdLife International.
*  ''Calidris virgata'' war lec'hienn an International Union for Conservation of Nature (IUCN).

## Notennoù ha daveennoù
Dryocopus hodgei

***Dryocopus hodgei*** a zo ur spesad evned eus ar c'herentiad Picidae.

Anvet e voe *Mulleripicus Hodgei* (kentanv) da gentañ-penn (e 1860) gant al loenoniour saoz Edward Blyth (1810-1873) : dougen a ra anv an ofiser a vor saoz S. Hodge (1792-1876) a oa e karg e Port Blair (kêr-benn Inizi Andaman ha Nikobar).

## Doareoù pennañ

## Boued

## Annez
Brosezat eo ar spesad en Inizi Andaman (Inizi Andaman ha Nikobar).

## Liammoù diavaez
*  ''Dryocopus hodgei'' war al lec'hienn BirdLife International.
*  ''Dryocopus hodgei'' war lec'hienn an International Union for Conservation of Nature (IUCN).

## Notennoù ha daveennoù
Enez Príncipe

**Enez Príncipe** zo un enezenn en enezeg São Tomé ha Príncipe, er Meurvor Atlantel, un 350&nbsp;km eus aod Gabon, e pleg-mor Ginea.

142 km² zo dindani ha 6&nbsp;737 annezer a oa dezhi e 2006. Santo António eo ar gêr-benn.

## Istor
* 17 a viz Genver 1471 : dizoloet an enez gant moraerien bortugalat hag anvet "Ilha de Santo Antão" gante.
* 1502 : anvet eo "Ilha do Príncipe" ("Enez ar Priñs") gant ar roue João II, en enor d'e bennhêr Afonso Portugal. Krog eur da c'hounit korz-sukr.

## Inizi
Un toullad inizi zo tro-dro da Príncipe:
* Ilheu Bom Bom
* Ilhéu Caroço
* Pedras Tinhosas
* Tinhosa Grande
* Tinhosa Pequena

## Traezhennoù
Setu anvioù an traezhennoù (*praias*) : 
* Praia de Santa Rita
* Praia da Ribeira Izé
* Praia Pequena
* Praia Iõla
* Prainha
* Praia do Caixão
* Praia Formiga
* Praia de São Tomé
* Praia Seca
* Praia Grande
* Praia de Cabinda
* Praia do Boi
* Praia Periguito
* Praia Évora
* Praia do Inhame
* Praia das Bananas
* Praia das Burras

## Notennoù
Dryocopus schulzii

***Dryocopus schulzii*** (*Hylatomus schulzii* kent) a zo ur spesad evned eus ar c'herentiad Picidae.

Anvet e voe *Phloeotomus Schulzii* (kentanv) da gentañ-penn (e 1882) gant an evnoniour alaman Jean Cabanis (1816-1906) : dougen a ra anv al loenoniour alaman Fritz (Federico) W. Schulz (?-1933) en devoa labouret evel dastumer en Universidad Nacional de Córdoba (Arc'hantina) adalek 1866 betek e varv.

## Doareoù pennañ

## Boued

## Annez
Kavout a reer ar spesad e koadegi krin Suamerika, eus kreisteiz Bolivia da greiz Paraguay ha hanternoz-kreiz Arc'hantina.

## Liammoù diavaez
*  ''Hylatomus schulzi'' war al lec'hienn BirdLife International.
*  ''Hylatomus schulzii'' war lec'hienn an International Union for Conservation of Nature (IUCN).

## Notennoù ha daveennoù
Clyde Dlugy-Belmont

**Clyde Dlugy-Belmont** (bet ganet e Naoned d'ar 4 a viz Ebrel 1991) zo ur skrivagner brezhonek ha mestr-skol e Diwan, bet kelenner brezhoneg ivez. Eus 1997 da 2009 e oa skoliataet e Bourdel, hag eus 2010 da 2015 e Roazhon. E-pad e studioù en doa labouret war ar mod da sikour ar vugale da zistagañ bravoc'h. Sinet en deus un nebeud pennadoù brezhonek ha galleke-barzh Ya ! ha *[[Le Peuple breton]]*, tra ma kemer perzh er podcast gallek *Multi21* diwar-benn ar redadegoù kirri. Ur pennad enklask en doa sinet evit Hor Yezh.

## Oberennoù
**Stourm e Mor Skos*, Keit Vimp Bev, 2015
**Konstantinopolis*, Keit Vimp Bev, 2022
### Troet diwar ar galleg
**En em zishual, ur raktres kevredigezh a Vreizh*, Unvaniezh Demokratel Breizh, Presses Populaire de Bretagne, 2018.
### Troet eus ar saozneg d'ar galleg
**Jeanne Chevalier, Fille du Roi* gant Lynne Levesque, emembannadur, 2017.
## Pennadoù
** Implij ar yezhoù e porzh-iliz Sant-Tegoneg a-dreuz pemp kantved*, Hor Yezh 321, 2025
## Liammoù diavaez
* E gounskrid war Akademia.
* Ur pennad diwar-benn *[https://alennebrezhoneg.wordpress.com/2017/06/01/stourm-e-mor-skos-clyde-dlugy-belmont-2015/ Stourm e Mor Skos]* war A ! Lenn...

## Daveoù
Dryocopus pileatus

***Dryocopus pileatus*** (*Hylatomus pileatus* kent) a zo ur spesad evned eus ar c'herentiad Picidae.

Anvet e voe *Picus pileatus* (kentanv) da gentañ-penn (e 1758) gant an naturour svedat Carl von Linné (1707-1778).

## Doareoù pennañ

## Boued
Bevañ a ra diwar amprevaned peurvuiañ hep pismigañ frouezh, hugennoù ha kraoñ.

## Annez hag isspesadoù

Ar spesad a gaver an daou isspesad anezhañ e Norzhamerika :
* *Dryocopus pileatus abieticola*, eus kreisteiz British Columbia (Kanada) da greiz Kalifornia ha biz Stadoù-Unanet Amerika (SUA),
* *D. p. pileatus*, e gevred SUA, eus Illinois da Virginia, Texas ha Florida.

## Liammoù diavaez
*  ''Hylatomus pileatus'' war al lec'hienn BirdLife International.
*  ''Hylatomus pileatus'' war lec'hienn an International Union for Conservation of Nature (IUCN).

## Notennoù ha daveennoù
Nyctidromus

***Nyctidromus*** a zo ur genad e rummatadur an evned, ennañ adrened, krouet e 1838 gant ar skiantour saoz John Gould (1804-1881).

## Spesadoù hag an [[isspesad]]où anezhe
Daou spesad a ya d'ober ar genad :
* *[[Nyctidromus albicollis]]*
** *N. a. albicollis*, *N. a. derbyanus*, *N. a. gilvus*, *N. a. insularis*, *N. a. merrilli* ha *N. a. yucatanensis*,
* *[[Nyctidromus anthonyi]]*.

C'hwec'h (6) isspesad en holl.

## Notennoù ha daveennoù
Uropsalis

***Uropsalis*** a zo ur genad e rummatadur an evned, ennañ adrened, krouet e 1915 gant an evnoniour stadunanat Waldron DeWitt Miller (1879-1929).

## Spesadoù hag an [[isspesad]]où anezhe
Daou spesad a ya d'ober ar genad :
* *[[Uropsalis lyra]]*
** *U. l. argentina*, *U. l. lyra* hag *U. l. peruana*,
* *[[Uropsalis segmentata]]*
** *U. s. kalinowskii* hag *U. s. segmentata*.

C'hwec'h (6) isspesad en holl ; o c'havout a reer e Suamerika.

## Notennoù ha daveennoù
Faverolles-et-Coëmy

**Faverolles-et-Coëmy** zo ur gumun en departamant Marne hag er rannvro Grand Est, e reter Bro-C'hall. En arondisamant Reims emañ.
## Istor
### 
#### [[Brezel-bed kentañ]]
* Fuzuilhet e voe ur soudard breizhat e Coëmy gant al lu gall d'ar 1añ a viz C'hwevrer 1917.
* Roet e voe ar Groaz Brezel 1914-1918 d'ar gumun d'an 30 a viz Mae 1921.
## Monumantoù ha traoù heverk
* Iliz *Sant Hippolytos*.
## Douaroniezh
## Emdroadur ar boblañs
## Melestradurezh
## Tud
### Tud marvet eno
* Pierre Marie **Hesry**, ganet e Plesala (Breizh) d'an 23 a viz Gouhere 1889, soudard en 31 Rujumant Troadegiezh, fuzuilhet gant al lu gall d'ar 1 a viz C'hwevrer 1917 e-pad ar Brezel-bed kentañ.
## Notennoù ha daveennoù
Cruach Phádraig

**Cruach Phádraig ** (hervez an iwerzhoneg, pe *Croagh Patrick* hervez ar saozneg) zo ur menez e kornaoueg Iwerzhon, e kontelezh Maigh Eo. 764 metr eo e uhelder. Emañ nepell diouzh kêr Cathair na Mart. 

Div gern uheloc'h zo er gontelezh : Cnoc Maol Réidh (Mweelrea) ha Néifinn (Nephin pe Nefin), met Cruach Phádraig eo an hini anavezetañ abalamour d'ar birc'hirinded a vez graet eno bep bloaz da Sul diwezhañ miz Gouere. En enor da Sant Padrig e vez graet : a-hervez e oa bet ar sant o yunañ eno e-pad 40 devezh er bloavezh 441 hag en doa savet ur chapel eno. Etre  ha  pirc'hirin a vez eno d'an devezh-se, ha bep bloaz e vez war-dro  a dud en holl o pignat gant ar menez.
Courtisols

**Courtisols** zo ur gumun en departamant Marne hag er rannvro Grand Est, e reter Bro-C'hall. En arondisamant Châlons-en-Champagne emañ.
## Istor
### 
#### [[Brezel-bed kentañ]]
* Fuzuilhet e voe ur soudard breizhat er gumun gant al lu gall d'an 30 a viz Genver 1915.
## Monumantoù ha traoù heverk
* Iliz katolik *Sant Memmies*.
* Iliz katolik *Sant Juluan*.
* Iliz katolik *Sant Varzhin*.
## Douaroniezh
## Emdroadur ar boblañs
## Melestradurezh
## Tud
### Tud marvet eno
* Alexis **Oho**, ganet d'ar 14 a viz Ebrel 1893 e Roazhon (Breizh), marc'heger er 14 Rujumant Husarded, fuzuilhet gant al lu gall d'an 30 a viz Genver 1915 e-pad ar Brezel-bed kentañ, abalamour m'en dije *«klasket laerezh gant armoù, ha klasket lazhañ tud»*.
## Notennoù ha daveennoù
Cramant

**Cramant** zo ur gumun en departamant Marne hag er rannvro Grand Est, e reter Bro-C'hall. En arondisamant Épernay emañ.
## Istor
### 
#### [[Brezel-bed kentañ]]
* Fuzuilhet e voe ur soudard breizhat er gumun gant al lu gall d'an 19 a viz Here 1917.
## Monumantoù ha traoù heverk

Avize Menhir de Haute-Borne 04.JPG| Ar peulvan.
Église monument Cramant 9810.JPG|An iliz katolik ha monumant ar re varv.

* Iliz katolik *Sant Gibrien*.
* Peulvan Haute-Borne.
* Monumant ar re varv.
* Iliz katolik *Sant Gibrien*.
## Armerzh

Cramant 9802.JPG

* Gwin Champagne.

## Douaroniezh
## Emdroadur ar boblañs
## Melestradurezh
## Tud
### Tud marvet eno
* Louis **Pérenin**, ganet e Roazhon (Breizh) d'ar 17 a viz Gouhere 1886, hemolc'her en 3 Batailhon Kerzhet skañv Afrika, fuzuilhet gant al lu gall d'an 19 a viz Here 1917 e-pad ar Brezel-bed kentañ evit *«dezerterezh»*.
## Notennoù ha daveennoù
Leonor de Viseu

**Leonor de Viseu** (1458-1525), pe **Leonor de Avis** pe **Leonor de Portugal** pe ** Leonor de Lencastre** pe *an Infantez* pe *ar Rouanez Leonor*, pe *Dona Leonor* e portugaleg alies, a oa rouanez Portugal, ha pried d'he c'henderv ar roue João II.

Merc'h e oa d'an infant Fernando de Portugal, Dug Viseu (1458 —1525) ha d'e bried Beatriz de Viseu.

Daou vugel o doe:
* ur mab marv-ganet, João
* Afonso, Priñs a Bortugal (1475-1491)
Verderonne

**Verderonne** a zo ur gumun e departamant an Oise, e rannvro Hauts-de-France e Frañs.
## Istor
### 
#### [[Brezel-bed kentañ]]
* Fuzuilhet e voe tri soudard breizhat er gumun gant al lu gall d'ar 7 a viz Gwengolo 1916.
## Monumantoù ha traoù heverk
* Iliz katolik *Sant Hilarius*.
* Monumant ar re varv.
## Douaroniezh
## Emdroadur ar boblañs
## Melestradurezh
## Tud
### Soudarded vreizhat bet fuzuilhet er gumun gant al lu [[gall]] d'ar [[7 a viz Gwengolo]] [[1916]] e-pad ar [[Brezel-bed kentañ]]
* François Mathurin **Chevestrier**, ganet e Sant-Yuvad, soudard en droadegiezh drevadennel.
* Justin Louis **Lorho**, ganet e 1892 e Sant-Pêr-Kiberen.
* Jean Michel **Suraud**, ganet en Naoned.
## Notennoù ha daveennoù
Sermaize-les-Bains

**Sermaize-les-Bains** zo ur gumun en departamant Marne hag er rannvro Grand Est, e reter Bro-C'hall. En arondisamant Vitry-le-François emañ.
## Istor
### 
#### [[Brezel-bed kentañ]]

(Ruines de Sermaize-les-Bains) - Fonds Berthelé - 49Fi1879-31.jpg
(Ruines de Sermaize-les-Bains) - Fonds Berthelé - 49Fi1879-33.jpg
(Ruines de Sermaize-les-Bains) - Fonds Berthelé - 49Fi1879-34.jpg
(Ruines de Sermaize-les-Bains) - Fonds Berthelé - 49Fi1879-36.jpg
(Ruines de Sermaize-les-Bains) - Fonds Berthelé - 49Fi1879-38.jpg
(Ruines de Sermaize-les-Bains) - Fonds Berthelé - 49Fi1879-39.jpg
(Ruines de Sermaize-les-Bains) - Fonds Berthelé - 49Fi1879-40.jpg
(Ruines de Sermaize-les-Bains) - Fonds Berthelé - 49Fi1879-46.jpg
 Sermaize - Fonds Berthelé - 49Fi1872-129.jpg
Sermaize - Fonds Berthelé - 49Fi1872-131.jpg
Sermaize - Fonds Berthelé - 49Fi1872-132.jpg
Sermaize - Fonds Berthelé - 49Fi1872-133.jpg
Sermaize - Fonds Berthelé - 49Fi1872-134.jpg
Sermaize - Fonds Berthelé - 49Fi1872-136.jpg
Sermaize - Fonds Berthelé - 49Fi1872-137.jpg
Sermaize. Ruines - Fonds Berthelé - 49Fi1743.jpg
 
* Distrujet razh e voe ar vourc'h.
* Fuzuilhet e voe ur soudard breizhat er gumun gant al lu gall d'ar 6 a viz Eost 1915.
* Roet e voe ar Groaz Brezel 1914-1918 d'ar gumun.
#### [[Eil brezel-bed]]
* Douklazhet e voe tud nann-soudard er gumun gant al lu alaman e miz Eost 1944.
* Roet e voe ar Groaz Brezel 1939-1945 d'ar gumun.
## Monumantoù ha traoù heverk
* Monumant ar re varv.
## Douaroniezh
* War lez ar stêr Saulx emañ Sermaize.
## Emdroadur ar boblañs
## Melestradurezh
## Tud
### Tud marvet eno
* Alfred **Quélen**, ganet d'an 20 a viz Eost 1888 e Pederneg, soudard er 136 Rujumant Troadegiezh, ha fuzuilhet gant al lu gall d'ar 6 a viz Eost 1915 e-pad ar Brezel-bed kentañ abalamour m'en dije *«dilezet e bost dre emvuturgn»*.
## Notennoù ha daveennoù
Brian Ó Nualláin

**Brian Ó Nualláin** (hervez an iwerzhoneg) pe **Brian O'Nolan** (hervez ar saozneg) (5 Here 1911 – 1añ Ebrel 1966) a oa ur skrivagner ha kazetenner eus Iwerzhon.

Ganet e voe e An tSrath Bán, e kontelezh Tír Eoghain met tremen a reas e vugaleaj hag e yaouankiz e meur a lec'h all, e Bro-Skos, e Dulenn hag e Tulach Mhór. Goude studioù e Skol-veur Dulenn e kavas ul labour kargiad en ur ministrerezh e Dulenn hag en em lakaat a reas da skrivañ. E 1939 e embannas e levr kentañ, gant an anv-pluenn Flann O'Brien, *At Swim-two-birds*, ul levr hag a reas un tamm berzh. Skrivañ a rae ur pennad bep sizhun evit ar gazetenn *[[The Irish Times]]*, en iwerzhoneg hag e saozneg, dindan an titl *An Crúiscín Lán* (pe *an Cruskeen Lawn* e "saozneg"), sinet gant un anv-pluenn all, Myles na gCopaleen (pe Myles na Gopaleen), rak ne c'halle ket, evel kargiad, sinañ gant e anv gwir. Kalz a verzh a reas ar pennadoù fentus ha flemmus-se.

Er bloavezh goude e skrivas ul levr all, *The third policeman*. Soñjal a rae Flann O'Brien e oa e bennoberenn met ne gavas embanner ebet da neuze. E 1941 e embanns e levr brudetañ, *An Béal Bocht*, sinet Myles na gCopaleen. Dont a reas er-maez en iwerzhoneg ha n'eo nemet e 1973 e voe embannet un droidigezh anezhañ e saozneg, gant an titl *The Poor Mouth*. El levr-se e ra ar skrivagner al lu gant al levrioù eñvorennoù a oa bet embannet en iwerzhoneg. Ul levr fentus eo, ha flemmus war un dro. Ennañ e tispak Brian Ó Nualláin e zonezon hag e ijin en o barr.

Troet eo bet *An Béal Bocht* e brezhoneg gant Kristian Braz hag embannet gant an titl *Chaokañ mizer* (Mouladurioù Hor Yezh, 2014).
Troet eo bet e galleg, evel *Le pleure-misère, ou la triste histoire d'une vie de chien*, gant André Verrier hag Alan E. ar Berr (Ombres, Toloza, 1994)

## Oberennoù
* *At Swim-Two-Birds*, 1939
* *An Béal Bocht*, 1941
* *The Hard Life*, 1961 
* *The Dalkey Archives*, 1964
* *The Third Policeman*, 1967

## Liammoù diavaez
*Flann O'Brien - Open Library 
*The International Flann O'Brien Society 
*Chaokañ mizer, e lec'hienn Kuzul ar Brezhoneg
Siphonorhis

***Siphonorhis*** a zo ur genad e rummatadur an evned, ennañ adrened, krouet e 1861 gant al loenoniour saoz Philip Lutley Sclater (1829-1913).

## Spesadoù hag an [[isspesad]]où anezhe
N'eus nemet ur spesad oc'h ober ar genad hiziv an deiz :
* (†) *[[Siphonorhis americana]]* (aet da get),
* *[[Siphonorhis brewsteri]]*
** *S. b. brewsteri* ha *S. b. gonavensis*.

Daou (2) isspesad en holl ; o c'havout a reer e Hispaniola.

## Notennoù ha daveennoù
Matt K. Miller

**Matthew Kermit Miller**, anavezetoc'h evel **Matt K. Miller**, bet ganet e Rockville Centre (New York, Stadoù-Unanet Amerika) d'an 2 a viz C'hwevrer 1960, zo un aktour hag ur fentigellour stadunanat.
Chaudefontaine

**Chaudefontaine** zo un anv-lec'h gallek.
* Chaudefontaine, kumun c'hall e Doubs
* Chaudefontaine, kumun c'hall e Marne

## Pennadoù kar, a-dost pe a-bell
*Fontaine
*Froidefontaine
*Agua Caliente, Agua Fría
*Hot Spring
*Fontanafredda
Nyctiphrynus

***Nyctiphrynus*** a zo ur genad e rummatadur an evned, ennañ adrened, krouet e 1857 gant an evnoniour gall Charles Lucien Bonaparte (1803-1857).

## Spesadoù hag an [[isspesad]]où anezhe
Pevar spesad a ya d'ober ar genad :
* *[[Nyctiphrynus mcleodii]]*
** *N. m. mcleodii* ha *N. m. rayi*,
* *[[Nyctiphrynus ocellatus]]*
** *N. o. lautus* ha *N. o. ocellatus*,
* *[[Nyctiphrynus rosenbergi]]*,
* *[[Nyctiphrynus yucatanicus]]*.

Pevar (4) isspesad en holl ; o c'havout a reer e Kreiz ha Suamerika.

## Notennoù ha daveennoù
Juan II

**Juan II** zo anv tri roue ha daou zen.

## Tud
*Juan II Aragon (1398-1479), roue Aragón, Sardigna ha Sikilia ;
**pa varvas e wreg, rouanez Navarra, e teuas da vout ivez Juan II Navarra;
*Juan II Kastilha, roue Kastilha ha León etre 1406 ha 1454 ;

## Pennadoù kar
*João II
*Yann II
*Jean II
Fernando, Dug Viseu

**Fernando Portugal** (1433-1470) a oa un infant portugalat ha Dug Viseu.

Mab e oa d'ar roue Duarte Iañ ha da Leonor Aragon (rouanez Portugal)

## Dimeziñ ha bugale
Vindelici

Ar **Vindelici** (hervez al latin) pe **Vindelikiz** a oa ur bobl kelt en Henamzer. Graet e veze **Vindelicia** eus o bro gant ar Romaned. Diazezet e oant etre an Danav en hanternoz, an Inn (*Œnus*) er reter, Raetia er c'hreisteiz hag an Helveted er gornaoueg ; da lavaret eo er pezh zo hiziv biz Suis, kreisteiz Baden-Württemberg ha mervent Bavaria. Diouzh a ouzomp e oa o c'hreñvlec'h pennañ e Manching a-raok ma voe aloubet o bro gant ar Romaned. Goude aloubadeg ar Romaned e oa ar gêr-benn en *Augusta Vindelicorum*, Augsburg hiziv.

Kavout a ra d'an enklaskerien, dre vras, e oa Kelted eus ar Vindelici, hogen levezonet e voe o sevenadur moarvat gant o amezeien, ar Reted (Raeti), tud ha ne oant ket Kelted. Ne ouzer ket kalz a dra war ar yezh a veze komzet ganto, met diskouez a ra an anvioù-lec'h e oa ur yezh keltiek heñvel ouzh ar pezh a veze kaozeet gant o amezeien Boied. Displeget eo bet o anv "Vindelici" gant ar ger **windo-*, kar d'ar ger brezhonek *[[Gwenn (liv)|gwenn]]*. Anv unan eus o c'hêrioù, *Cambodunum* (Kempten bremañ) a c'hallfe dont eus *cambo dunon*, "kreñvlec'h er gammdroienn".

Aloubet e voe bro ar Vindelici gant Tiberius e 15 kent JK. Un enskrivadur latin eus ar bloavezh 12 kent JK war ar monumant anvet Tropaeum Alpium a veneg pevar meuriad e-touez ar Vindelici hag a oa bet trec'het gant ar Romaned : ar *Rucinates*, *Cosuanetes*, *Licates* ha *Catenates*.

War-dro dibenn ar Iañ kantved e voe staget bro ar Vindelici ouzh proviñs Raetia.

## Notennoù
Fernando Portugal

**Fernando Portugal**, pe **Fernando de Portugal** e portugaleg, zo anv meur a roue hag a briñs.

## Rouaned
**[[Fernando Iañ Portugal]]* (1345 - 1383), roue Portugal hag an Algarves etre 1367 ha 1383. 
**[[Fernando II Portugal]]* (1816 - 1885), roue kenseurt Portugal hag an Algarves goude dimezet da Maria II Portugal.

## Priñsed
### XIIvet kantved
*Fernando Afonso de Portugal — bastard da Afonso Henriques

### XIIIvet kantved
* *Fernando de Portugal* pe* de Borgonha* (1188 - Noyon, 1233) ; Infant Portugal ha kont Flandrez etre 1212 ha 1233 dre zimeziñ d'ar gontez Jeanne de Constantinople.
**[[Fernando de Portugal, aotrou Serpa]] (1217-1246), trede bugel ar roue [[Alfonso II ]];

===XVvet kantved===
* *Fernando Portugal* (*o Infante Santo*) ([[1402]] - [[1443]]), mab da [[João Iañ]] ; [[gwenvidik]] kristen lidet d'ar [[5 a viz Mezheven]].
**Fernando Portugal (1433-1470)'', infant Portugal, kentañ dug Beja hag eil dug Viseu.
* Fernando Maria Luís de Bragança — mab da Maria II de Portugal 
* Fernando de Portugal, Dug Viseu — Dug Beja ha Viseu, mab da Duarte Iañ.

### XVIvet kantved
*Fernando de Torres de Portugal y Mesía (Jaén, ? - Villardompardo, 1592), priñs spagnol ha besroue Perou (1584-1589).

### XIXvet kantved
*Fernando José de Portugal e Castro — kont ha markiz Aguiar 
*Fernando Maria Luís de Saxe-Coburgo-Gota e Bragança (1846 — 1861), infant a Bortugal, mab da Maria II de Portugal ha Fernando II.

## Notennoù
Nyctiprogne

***Nyctiprogne*** a zo ur genad e rummatadur an evned, krouet e 1857 gant an evnoniour gall Charles Lucien Bonaparte (1803-1857).

## Spesadoù hag an [[isspesad]]où anezhe
Daou spesad a ya d'ober ar genad :
* *[[Nyctiprogne leucopyga]]*
** *N. l. exigua*, *N. l. latifascia*, *N. l. leucopyga*, *N. l. majuscula* ha *N. l. pallida*,
* *[[Nyctiprogne vielliardi]]*.

O c'havout a reer e Suamerika.

## Liammoù diavaez

## Notennoù ha daveennoù
Villa Monastero

**Villa Monastero** zo ur villa lec'hiet e Varenna, e proviñs Lecco en Italia. Savet e oa bet war ribl lenn Como.

Da gentañ e oa ur manati sistersian, savet en .
Tal-y-cafn

**Tal-y-cafn** zo ur gêriadenn eus hanternoz Kembre, e Sir Conwy. Emañ e Dyffryn Conwy, e-kichen ar pont dreist ar stêr Conwy da vont eus Conwy da Llanrwst, un tammig er c'hreisteiz da gêriadenn Llansanffraid Glan Conwy.

N'eus ket kalz tiez met ur gar zo, war linenn Rheilffordd Dyffryn Conwy. Dismantroù ur voudenn-gastell eus ar Grennamzer zo e Bryn Castell.

Emañ Liorzh Bodnant nepell, er reter d'ar gêriadenn.
Jaulzy

**Jaulzy** a zo ur gumun e departamant an Oise, e rannvro Hauts-de-France e Frañs.
## Istor
### 
#### [[Brezel-bed kentañ]]
* Fuzuilhet e voe ur soudard breizhat eno gant al lu gall d'an 2 a viz Here 1914.
* Roet e voe ar Groaz Brezel 1914-1918 d'ar gumun.
## Monumantoù ha traoù heverk
## Douaroniezh
## Emdroadur ar boblañs
## Melestradurezh
## Tud
### Tud marvet eno
* Pierre Marie **Prigent**, ganet e Ploare d'ar 14 a viz Even 1887, soudard en 318 Rujumant Troadegiezh, fuzuilhet gant al lu gall d'an 2 a viz Here 1914 e-pad ar Brezel-bed kentañ.
## Notennoù ha daveennoù
Méharicourt

**Méharicourt** a zo ur gumun eus departamant Somme (Bro-C'hall).
## Istor
### 
#### [[Brezel-bed kentañ]]
* Fuzuilhet e voe ur soudard breizhat eno gant al lu gall d'an 3 a viz Gwengolo 1916.
* Roet e voe ar Groaz Brezel 1914-1918 d'ar gumun.
## Monumantoù ha traoù heverk
* Iliz katolik *Sant Varzhin*.
## Douaroniezh
## Emdroadur ar boblañs
## Tud
### Tud marvet eno
* Pierre Marie Guégan ganet e Tremargad (Breizh)), d'an 22 a viz Ebrel 1886, soudard en 2vet rujumant war-droad, fuzuilhet d'an 3 a viz Gwengolo 1916 gant al lu gall e-pad ar Brezel-bed kentañ.
## Liammoù diavaez
## Dave ha notennoù
Fontanafredda

**Fontanafredda** zo un anv-lec'h italianek.

* **[[Fontanafredda (Pordenone)]]**, e proviñs Pordenone
* **[[Fontanafredda (Serralunga d'Alba)|Fontanafredda]]**, frazione e Serralunga d'Alba e proviñs Cuneo
* **[[Fontanafredda (Cinto Euganeo)|Fontanafredda]]**, frazione e Cinto Euganeo e proviñs Padova
* **[[Fontana Fredda]]**, frazione e Cadeo en proviñs Piacenza
* **[[Fontanafredda (Roccamonfina)|Fontanafredda]]**, frazione en Roccamonfina e proviñs Caserta

## Pennad kar
*Fontana
*Froidefontaine
Mariana Grajales

**Mariana Grajales Coello** (Santiago de Cuba, 1815 - Kingston (Jamaika), 1893) a oa un emsaverez kuban. Stourm a reas enep ar sklavelezh hag evit dieubidigezh ar vro. Trizek bugel he doe en holl, an hini diwezhañ da 52 vloaz. Mariana a veve gant he zud e La Delicia e karter Majaguabo e San Luis, Santiago de Cuba. Diwezhatoc'h e vevas er menez ma rae war-dro un tamm ospital.

## He buhez
Ganet e oa Mariana Grajales en Santiago de Cuba. He zud, José Grajales ha Teresa Cuello, a oa hironed eus Santo Domingo.

E 1838, da 23 bloaz, e timezas da Fructuoso Regüeiferos, ha pevar mab o doe: Felipe, Fermín, Manuel ha Justo. Mervel a reas he fried en 1840.

Dimeziñ a reas e 1851 da Marcos Maceo, ur Venezuelad. Mont a rejont da chom en un tiegezh da Marcos en Majaguabo- San Luís. Eno e voe ganet Antonio, José, Rafael, Miguel, Julio, Tomás, Marcos, Dominga ha Baldomera.

Mariana ha Marcos a savas strizh o bugale, ha tra ma veze ar baotred er parkeier e laboure ar merc'hed war-dro an ti. Marcos a gonte d'e vugale penaos en devoa brezeliet e Brezel Dizalc'hted Venezuela, en ur implij ar gontell-vouc'hal. Mariana a gonte istorioù eus brezel Haití hag eus an harlu da Cuba da glask peoc'h.

Gant he zud e kemeras perzh er Brezel Dek Vloaz, brezel 1868-1878, ha brezel 1895. He mibien Jose hag Antonio Maceo Grajales, a oa jeneraled en arme an dieubidigezh etre 1868 ha 1878. A-hed ar brezelioù e reas war-dro ospitalioù ha mont a rae war an dachenn-emgann da reiñ harp ha frealz da soudarded gloazet en daou du.

Ar barzh ha stourmer José Martí, a skrivas, goude gwelout Mariana Grajales ha pried Antonio Maceo, Maria Cabrales, o toint da skoazellañ Antonio a oa gloazet: "Faciles son los heroes con tales mujeres" (Aes e vez bout harozed gant maouezed evel ar re-se).[1]
Mariana Grajales Coello a varvas e 1893 en Kingston, Jamaica, d'an oad a 85 bloaz.
Spetsnaz

**Spetsnaz** (rusianeg : спецназ; IPA: [spʲɪt͜s'nas]), berradur da Войска **спец**иального **наз**начения, *Voyska *'spets**ialnogo **naz*'nacheniya* distaget [vɐjsˈka spʲɪt͡sɨˈalʲnəvə nəznɐˈt͜ɕenʲɪjə] (brezhoneg : *Nerzhioù amkan ispisial* pe *unvezhioù soudard amkan ispisial*) a zo un termenadur hollek evit an nerzhioù ispisial rusian hag a vez implijet e meur a stad all abaoe diskar an URSS.

Diskenn a reont diouzh dalc'hidi Ilya Starinov, ur soudard kevarouez war an tarverezh e-pad Brezel Spagn. Kalz unvezioù spetsnaz a zo bet krouet e-pad an Eil Brezel-bed, en o zouez re an NKVD.

E-pad an URSS, an termenadur *spetnaz* a oa implijet evit termeniñ unvezioù soudard arbennikaet dindan urzhioù ar servij spiañ milourel GRU (Spetsnaz GRU). Hiziv ez eus e Rusia strolladoù spetsnaz all, evel re an FSB, re Ministrerezh an Diabarzh, re ar polis, re Ministrerezh ar Justis. Servijout a ra ivez an termenadur evit deskrivañ unvezioù amkan ispisial ministrerezhioù all goude fin an URSS er broioù bet en Unvaniezh, dre ma z'eo o nerzhioù evit ul lod bras un hêrez deus ar mare-se. Ar 5vet brigadenn Spetsnaz belarusian pe an Alpha group eus nerzhioù surentez Ukraina a zo div skouer anat eus nerzhioù *spetnaz* nann-rusian.
Tywyn (Conwy)

**Ur gêriadenn all zo anvet [[Tywyn]].*

**Tywyn** (skrivet *Towyn* e saozneg) zo ur gêriadenn en arvor hanternoz Kembre, e Sir Conwy. 

Emañ etre Y Rhyl, er reter, hag Abergele er gornaoueg. 

Ul lec'h vakañsiñ darempredet stank eo Tywyn, evel Y Rhyl ha meur a lec'h all en arvor hanternoz Kembre. Meur a dachenn karavanennoù zo etre ar vourc'h hag an aod-traezh.

E-kichen Tywyn emañ Morfa Rhuddlan, un dachennad douaroù izel ha gleborek. Eno e c'hoarvezas Emgann Morfa Rhuddlan er bloavezh 796, etre Kembreiz Caradog ap Meirion, ha tud Mercia, renet gant ar roue Offa.

## Liammoù diavaezz

*www.geograph.co.uk
Barthélémy

**Barthélemy** pe **Barthélémy**, zo un anv-bihan gallek a orin hebreek, hag un anv-tiegezh gallek ivez.

## Gerdarzh

## Stummoù all

## Yezhoù all
*Bartolomé, e spagnoleg
*Bartolomeo, en italianeg
*Bertele pe Berteleme e brezhoneg

## Tud
### Anv-bihan
* Barthélemy Menn (1815 -1893), livour suis
* Barthélemy-Ambroise-Marie Pocquet du Haut-Jussé (1852-1926), istorour breizhat.

### Anv-tiegezh
**Joseph Barthélemy* (1874-1945), ministr ar justis e gouarnamant Pétain ;

## Lec'hioù
*Saint-Barthélemy
Meiglyptes jugularis

***Meiglyptes jugularis*** a zo ur spesad evned eus ar c'herentiad Picidae.

Anvet e voe *Picus (Meiglyptes) jugularis* (kentanv) da gentañ-penn (e 1845) gant al loenoniour saoz Edward Blyth (1810-1873).

## Doareoù pennañ

## Boued

## Annez
Kavout a reer ar spesad e koadeier gleb Myanmar, Thailand hag Indez-Sina.

## Liammoù diavaez
*  ''Meiglyptes jugularis'' war al lec'hienn BirdLife International.
*  ''Meiglyptes jugularis'' war lec'hienn an International Union for Conservation of Nature (IUCN).

## Notennoù ha daveennoù
Fernando Maria Luís de Saxe-Coburgo-Gota e Bragança

**Fernando Maria Luís de Saxe-Coburgo-Gota e Bragança** (1846 — 1861), infant a Bortugal, a oa mab da Maria II de Portugal ha Fernando II. Mervel a reas da 15 vloaz. Evel e vreudeur Pedro V hag an infant João de Bragança, e voe tapet gant an tifoid.
Gouezeled

**Gouezeled** a reer eus ar Gelted o vevañ en Iwerzhon, e Bro-Skos hag e Manav, abaoe an Neolitik. Diwar ar ger "Gouezel"-se eo deveret ar ger *[[Yezhoù gouezelek|gouezeleg]]* a ya da envel ar yezhoù keltiek komzet er broioù-se betek hon amzer.

Amprestet e voe ar ger *Gouezel* digant ar c'hembraeg e deroù an  Er yezh-se e kaver ar ger *Gwyddel*, abaoe an , evit ober anv eus Iwerzhoniz..

Emañ kavell yezh ha sevenadur ar Ouezeled en Iwerzhon, hag en em ledet eo e mervent Bro-Skos. Er Grennamzer e teuas ar sevenadur-se da ren war al lodenn vrasañ eus Bro-Skos hag en enez Manav. Diwezhatoc'h e voe saoznekaet an dud-se alies hag ar saozneg a zistroadas ar yezhoù gouezelek. Diskennidi Gouezeled gwechall zo en em strewet e Breizh-Veur hag er broioù a oa en he impalaeriezh trevadennel, betek Amerika pe Aostralia. 
E Bro-Skos e reer kalzik gant "Gaels", ar ger saoznek kevatal, evit ober anv eus diskennidi ar Ouezeled, ha pa ne ouifent ket gouezeleg hiziv an deiz.

## Notennoù

## Gwelet ivez
*Istor Bro-Skos
*Istor Iwerzhon
Estrées-Deniécourt

**Estrées-Deniécourt** a zo ur gumun eus departamant Somme (Bro-C'hall).
## Istor
### 
#### [[Brezel-bed kentañ]]
* Emgannoù e 1914 ha 1918.
* An div geriadenn a voe distrujet razh a-daolioù kanol gant an Alamaned e 1916.
* Ur soudard breizhat a voe lazhet divarn eno gant e uhelourion eus al lu gall d'an 10 a viz Gwengolo 1916.
* Dieubet e voe ar gumun e miz Eost 1918 gant lu Aostralia.
* Roet e voe ar Groaz Brezel 1914-1918 d'ar gumun.
#### [[Eil brezel-bed]]
* Distrujet e voe an div geriadenn en-dro e 1940.
* Dieubet e voe ar gumun d'ar 1 a viz Gwengolo 1944.
* Roet e voe ar Groaz Brezel 1914-1918 d'ar gumun.
## Monumantoù ha traoù heverk

Estrées-Deniécourt (6).JPG|Monumant ar re varv.

* Iliz katolik *Saint Quentin* en Estrées (1959).
* Iliz katolik *Saint Gentien* e Deniécourt.
* Monumant ar re varv.
* Monumant an 339 Rujumant Troadegiezh.
## Douaroniezh
## Emdroadur ar boblañs
## Tud
### Tud marvet eno
* Pierre Le Gruiec, ganet e Sant-Servan d'ar 1 a viz Meurzh 1890, soudard er 120vet rujumant war-droad, lazhet divarn gant e uhelourien d'an 10 a viz Gwengolo 1916 e-pad ar Brezel-bed kentañ e-kerzh ur *«rebellerezh»*.
## Liammoù diavaez
## Dave ha notennoù
Le Plessier-Rozainvillers

**Le Plessier-Rozainvillers** a zo ur gumun eus departamant Somme (Bro-C'hall).
## Istor
### 
#### [[Brezel-bed kentañ]]
* Ur soudard breizhat a voe fuzuilhet eno gant al lu gall d'ar 4 a viz Here 1916.
* Roet e voe ar Groaz Brezel 1914-1918 d'ar gumun.
## Monumantoù ha traoù heverk
* Iliz katolik *Sant Varzhin*.
## Douaroniezh
## Emdroadur ar boblañs
## Tud
### Tud marvet eno
* Henri **Pluet**, ganet e Sant-Yowan-an-Havreg (Breizh) d'an 28 a viz Kerzu 1892, soudard en 2 Eilvet Rujumant Troadegiezh, fuzuilhet gant al lu gall d'ar 4 a viz Here 1916 e-pad ar Brezel-bed kentañ evit *«dezerterezh»* ha *«nac'h sentiñ dirak an enebour»*.

## Liammoù diavaez
## Dave ha notennoù
Bubulcus coromandus

***Bubulcus coromandus*** (*Bubulcus ibis coromandus* kent) a zo ur spesad evned eus ar c'herentiad Ardeidae.

Anvet e voe *Cancroma Coromanda* (kentanv) da gentañ-penn (e 1783) gant an evnoniour izelvroat Pieter Boddaert (1733-1795).

## Doareoù pennañ

## Boued

## Annez
Kavout a reer ar spesad en Aostralazia hag Azia ar gevred.

## Rummatadur
Sellet e voe outañ evel un isspesad — *Bubulcus ibis coromandus* — da v*[[Bubulcus ibis]]*.

## Liammoù diavaez

## Notennoù ha daveennoù
Englebelmer

**Englebelmer** a zo ur gumun eus departamant Somme (Bro-C'hall).
## Istor
### [[Dispac'h Gall]]
* Kendeuzet e voe kumunioù Englebelmer ha Vitermont e 1801.
### 
#### [[Brezel-bed kentañ]]
* Distrujoù a voe er geriadenn.
* Ur c'hamp a voe implijet eno gant milourion an Douar-Nevez.
* Ur soudard breizhat a voe lazhet eno gant al lu gall d'ar 16 a viz Here 1916.
## Monumantoù ha traoù heverk

Image:Englebelmer cimetière 1.jpg|Lod ag ar bezioù milourel.


* 52 vez milourel ag ar C'hommonwealth e bered ar gumun. 
* Iliz katolik *Sant Varzhin* en Englebelmer.
* Iliz katolik kozh *Intron-Varia ar C'horroidigezh* e Vitermont.

## Douaroniezh
## Emdroadur ar boblañs
## Tud
### Tud marvet eno
* Louis Julien Le Madec, ganet e Naoned d'an 10 a viz Meurzh 1886, soudard er 65vet rujumant war-droad, fuzuilhet pe lazhet gant un ofiser d'ar 16 a viz Here 1914 e-pad ar Brezel-bed kentañ (meneget eo war ar mortuaj: *«indigne»* (dizellezeg)).
## Liammoù diavaez
## Dave ha notennoù
Abdusamet Yigit

**Abdusamet Yigit**, ganet e 1978 e Cizre e Kurdistan Turkia, zo ur skrivagner kurdek o vevañ e Norvegia.