open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Deiz an Hangeul

**Deiz an Hangeul** &mdash; anvet ivez **Deiz embannidigezh an Hangul** pe c’hoazh **Deiz lizherenneg ar c’horeaneg** &mdash; a vez graet eus un devezh lid a gouna an deiz ma voe ijinet hag embannet an Hangul, da lavaret eo lizherenneg dibar ar c’horeaneg, gant ar roue Sejong Veur. Lidet e vez d'an 9 a viz Here e Sukorea ha d'ar 15 a viz Genver e Norzhkorea.

Hervez kronikenn ar roue Sejong, eo bet disklêriet an *[[Hunmin Jeongeum (teul)|Hunmin Jeongeum]]*, an teul ma tispleger al lizherenneg nevez savet gant ar roue Sejong, en navet miz eus an deiziadur loarel e 1446. E penn kentañ e oa bet roet anv an teul-se, *Hunmin Jeongeum*, d'al lizherenneg hec'h-unan.

E 1926 eo bet lidet gant kevredigezh an Hangeul deiz-ha-bloaz an 8 kelc’hiad ha tri-ugent (480 bloavezh)
eus disklêriadur an Hangul da zeiz diwezhañ an navet miz eus an deizadur loarel a zo d'ar 4 a viz Du en deiziadur gregorian. Disklêriet eo bet gant izili ar gevredigezh kentañ deiz lid ar "Gagyanal(가갸날)". Dont a ra an anv-mañ diwar "Gagyageul(가갸글)", un termen poblek hengounel evit Hangul a glot gant un doare dibunañ mnemoteknek a grog gant "gagya geogyeo(가갸거겨)". Cheñchet eo bet anv deiz al lid evit an anv "Hangullal" e 1928, nebeut goude ma voe deuet an termen Hangul, bet savet e 1913 gant Ju Si-gyeong, da vezañ degemeret gant an holl evel anv nevez al lizherenneg. Da neuze e veze lidet an deiz gouel diouzh an deiziadur loarel. 

E 1931 e voe lakaet an deiz gouel d'an 29 Here evit mont gant an deiziadur gregorian. E 1934 e teuas anat m'eo gant an deiziadur juluan e veze graet e 1446 avat. Neuze e voe cheñchet an deiz adarre ha lakaet d'an 28 Here.

Met e 1940 e voe dizoloet un eilskrid orin eus an Hunmin Jeongeum Haerye, ul levr burutellañ an *Hunmin Jeongeum* deut er-maez nebeut goude an teul m'eo diazezet warnañ. Diskuliet e voe neuze e oa bet embannet an *Hunmin Jeongeum* e-pad dek deiz kentañ (*sangsun*; 상순; 上旬) an navet miz. E 1446 e klote dekvet deiz navet miz an deiziadur loarel gant an 9 Here eus an deiziadur juluan. Pa voe savet gouarnamant Korea ar Su e 1945 e voe lakaet deiz an Hangul war roll an deizioù gouel da vezañ lidet d'an 9 Here. Ne veze ket labouret d'an deiz-se.

Da-heul degasadenn un deiz gouel nevez, deiz ar broadoù unanet, ha goude ul labour gwaskañ war ar gouarnamant a-berzh ar pennoù embregerezh brasañ c’hoant ganto lakaat an niver a zevezhioù labouret da greskiñ, e voe divizet tennañ e statud lezennel a zeiz gouel gant deiz an Hangul e 1991. Chom a ra memes tra deiz an Hangul un devezh koun broadel. Derc’hel a ra kevredigezh an Hangul da stourm evit ma vefe roet en-dro ar statud a zeiz gouel da zeiz an Hangul, hep re a verzh evit poent. 
 
Diouzh he zu e vez lidet deiz ar Chosŭn'gŭl, kevatal da zeiz an Hangeul, gant Korea an Norzh d'ar 15 Genver evit merkañ an deiz eus 1445 (1444 diouzh an deiziadur heolel) ma kreder eo bet krouet an *Hunmin Jeongeum*.

Lidet e vez ivez deiz an Hangul bep bloaz gant yezhourien amerikan hag alaman zo, en o zouez James D. McCawley, evit dougen bri da grouidigezh al lizherenneg koreanek gwelet ganto evel un darvoud yezhoniel a dalvoudegezh hollek. 

## Gwelet ivez
* Roll an danvezioù a denn da Gorea
Yezhoù iranek

Renket e vez ar **yezhoù iranek** (pe *yezhoù persek*) e-touez familh ar yezhoù indez-europek. Marteze a-walc'h e teu ar yezhoù indez-iranek eus Kreiz Azia. Kaset e voent dre ar bed a-drugarez da levezonez impalaeriezh Persia ha gant ar Sasanided war o lerc'h.
 

Setu penaos e vez renket ar yezhoù persek:

**I. Yezhoù iranek ar reter**


A. **Yezhoù ar biz**

# Avesteg*
# Tchorasmeg* (Kwarezmeg)
# Baktreg*
# Sogdeg*
# Scythian*, Sarmateg*, Alaneg*, Oseteg

B. **Yezhoù ar gevred**

# Moundjeg, Sangletcheg, Ichkachimeg, Zebakeg, Sarikoleg, Chugneg, Rouchaneg, Yazgoulyameg, Wakheg, Yidgeg
# Sakaeg*, Pachtoueg, Wazireg


**II. Yezhoù iranek ar c'hornôg**


A. **Yezhoù ar gwalarn**

# Ormoureg, Paratcheg
# Dareg, Kermaneg, Kohrudeg, Abouzeidabadeg, Abyaneeg, Tareg, Ardestaneg, Anarakeg, Varzeneeg, Badroudeg, Gazeg, Vafseg, Khunsareg, Natanzeg, Nayineg, Sivandeg, Soeg (iranek), Achtianeg, Farizandeg, Yaraneg, Mahallateg, Khureg, Kohrudeg, Yuzev-golpaygani, Yuzev-yazdeg, Yuzev-kermaneg, Yuzev-Chirazeg, Yuzev-esfahaneg, Yuzev-hamedaneg, Yuzev-kashaneg, Yuzev-borougjerdeg, Yuzev-nehevandeg, Yuzev-kounsareg
# Kurdeg (rannyezhoù: Kurdieg, Kurmandjeg, Kermanchaheg)
# Lakieg
# Zazakeg-goraneg (rannyezhoù: Goraneg, Badjelaneg, Kirmandjeg, Zazakeg)
# Partheg*, Semnaneg, Sangisareg
# Medieg*
# Gilakeg, Mazanderaneg, Chahmirzadeg
# Balotcheg
# Talicheg, Harzaneg 
# Tateg

B. **Yezhoù ar mervent (Yezhoù persidek)**

# Hen perseg*, Krenn berseg* (Pahlavi), Perseg (rannyezhoù: Dareg, Tadjikeg, Hazarageg, Djidieg (Yuzev-perseg), Bouc'horeg
# Yuzev-tateg, Tateg muzulmek
# Farseg, Lareg, Bachkardeg
# Loureg, Bac'htiareg, Feyleg, Koumzareg


**III. Yezhoù n'int ket bet renket c'hoazh **

# Tangcheweg

(* = yezh varv)

## Liammoù diavaez:

* ''Ethnologue'' - ar yezhoù persek
* Familh ar yezhoù persek
Feyleg

**Feyleg Kurd** Ur yezh iranek eus skourr ar yezhoù persidek eo ar **eyleg** (*feyli*; arabeg: *al-fayliah*) komzet gant ar Gurded chiited o chom e Diyalah en Irak. 

## Gwelet ivez
*Yezhoù iranek
Koumzareg

Ur yezh iranek eus skourr ar yezhoù persidek eo ar **c'houmzareg** (*kumzari*) komzet gant tro-dro da 10.000 den eus meuriad ar Chihoued (*shihuh*) o chom e Kumzar e norzh Oman. 

Ar yezh iranek nemeti komzet e Ledenez Arabia eo ar c'houzareg.

Diorroet e oa ar yezh diwar ar persek ha tost-tre eo chomet d'ar minibeg komzet e su Balotchistan doaust ha m'eo bet levezonet ar c'heriaoueg gant an arabeg. 

En arvar da vont da get emañ ar yezh-mañ dre m'emañ ar re yaouank oc'h implijout arn arabeg en he lec'h muic'h-mui. 

Ne vez ket skrivet ar c'houzareg ha n'eus lennegezh dre skrid ebet.

## Gwelet ivez
*Yezhoù iranek

## Liammoù diavaez
*''Rosetta Project''
*''Ethnologue''
Lareg

Ur yezh iranek eus skourr ar yezhoù persidek eo al **achomi** (*achomi*) komzet e Fars en Iran .

## Gwelet ivez
* Yezhoù iranek
Deiziadur loarel

Graet e vez **deiziadur loarel** eus un deiziadur diazezet war prantadoù al loar.

Peurliesañ ez a en-dro gant mizioù a glot gant ul loariad. Evel-se e verk deiz ar miz e peseurt prantad emañ al loar.

Gallout a ra un deiziadur loarel merkañ ar c’houlzioù-amzer ha prantad al loar war un dro. Evel-se emañ kont gant an deiziadur sinaat, an deiziadur hebraek hag an deiziadur hindi. Deiziadurioù evel-se zo deiziadurioù heolloarek.
Met n'eo ket ret d'un deiziadur loarel bezañ evel-se. Ober a ra an deiziadur muzulman gant ur bloavezh na heuilh ket ar c’houlzioù-amzer. Ur gwir deiziadur loarel eo neuze.

## Gwelet ivez
*Loar
* Miz
Bachkardeg

Ur yezh iranek eus skourr ar yezhoù persidek eo ar **bachkardeg** (*bashkardi* pe *bashagerdi*) komzet e Kerman ha Sistan ha Baloutchestan e gevred Iran. 

Meur a rannyezh ez eus oc'h ober ur pont etre al larestaneg diouzh un tu hag ar baloutcheg diouzh an tu all.

## Gwelet ivez
*Yezhoù iranek

## Liammoù diavaez
* ''Encyclopaedia Iranica''
Hazarageg

Ur yezh iranek eus skourr ar yezhoù persidek eo ar **hazarageg** (*hazaragi*) komzet gant an Hazared e kreiz Afganistan hag e lec'hioù zo ivez eus Pakistan. Meur a repuad hazaregour a vez kavet ivez e biz Iran.

## Gwelet ivez
*Yezhoù iranek
Loureg

Ur yezh iranek eus skourr yezhoù iranek ar mervent eo al **loureg** (*luri*) komzet e Lorestan, Ilam, Chahar Mahaal ha Bakhtiari, Kohkiluyeh ha Buyer Ahmad hag e lec'hioù zo eus C'houzestan (*Khuzestan*) en Iran.
Tchorasmeg

Ur yezh iranek eus skourr ar yezhoù iranek ar reter tost-tre d'ar sogdeg eo ar **tchorasmeg** pe **kwarezmeg**komzet gwechall e Khwarazm en Ouzbekistan)

Ur yezh varv an hini eo. 

## Gwelet ivez
*Yezhoù iranek

## Liammoù diavaez
*http://www.iranianlanguages.com Yezhoù iranek
Wakheg

Ur yezh iranek eus skourr ar yezhoù pamirek eo ar **wakheg/wac'heg** (*wakhi tajiki*) komzet gant ar Wakhied (tro-dro da 50.000 den er bed-holl) genidik eus Afganistan. 

Bremañ e vevont e peder bro: norzh Pakistan (Gojal, Ishkoman, Darkut ha Broghol), Tadjikistan, Afganistan, ha Sina.

## Gwelet ivez
* Yezhoù iranek

## Liammoù diavaez
* ''Ethnologue''
Yidgeg

Ur yezh iranek eus skourr ar yezhoù pamirek eo ar **yidgeg** (*yidgha*) komzet e traonienn Lutkuh e Chitral e Pakistan. 

Tost-tre eo ar yidgheg d'ar moundjeg komzet en tu all eus ar vevenn en Afganistan.

## Gwelet ivez
* Yezhoù iranek

## Liammoù diavaez
* Lec'hienn diwar-benn ar yidgeg
Moundjeg

Ur yezh iranek eus skourr ar yezhoù pamirek eo ar **moundjeg** (*munji *) komzet e Badakshan en Afganistan. 

Tost-tre eo ar moundjeg d'ar yidgeg komzet en tu all d'ar vevenn e Pakistan.

## Gwelet ivez
*Yezhoù iranek

## Liammoù diavaez
* Lec'hienn diwar-benn ar moundjieg
Yazgoulyameg

Ur yezh iranek eus skourr ar yezhoù pamirek eo ar **yazgoulyameg** (yazgoulyameg: *yuzdami zevég*; tadjikeg: *yazgulomi*; saozneg: *yazgulyam*) komzet gant tro-dro da 4.000 den evel yezh kentañ (1994) e a-hed lennoù ar Stêr Yazgoulyam e Gorno-Badac'hchan e Tadjikistan. 

## Gwelet ivez
* Yezhoù iranek

## Liammoù diavaez
* http://www.eki.ee/books/redbook/yazgulamis.shtml
* http://www.christusrex.org/www1/pater/JPN-yazgulyami.html
Kendalc'h Yalta

Jozef Stalin, Franklin D. Roosevelt ha Winston Churchill a voe bodet eno etre ar 4 hag an 11 a viz C'hwevrer 1945.

Alies-kaer e vez lennet e vije bet rannet ar bed e Yalta. N'eus netra er feur-emglev bet sinet eno a yafe a-du gant ar soñj-se. 

Ar c'hontrol a oa en "Disklêriadur diwar-benn an Europa dieubet" zoken. Ne oa ket anv a lezel reter Europa dindan an URSS : diouzh karta an Atlantik e lakae sklaer "gwir pep pobl da zibab e vod da vezañ renet".

Ar brezel yen an hini eo a zo kaoz eo bet rannet Europa.
Hunmin Jeongeum (teul)

Embannet eo bet an ***Hunmin Jeongeum*** (ger evit ger Sonioù Reizh evit Desevel an Dud) e 1446. Ur skritur nevez-flamm e oa da neuze hag engenidik penn-da-benn, savet a-ratozh evit ar Goreaned. En deroù e voe roet anv an teul embannet d'ar skritur e-unan met, da-c’houde, e voe anvet Hangul. Savet eo bet gant ar roue Sejong Veur e-unan evit ma c’hallfe an dud vutun dizesk war an Hanja lenn ha skrivañ flour ar c’horeaneg. Stourm taer a rankas ober a-enep da Skolaj ar re Enorus (Jiphyeonjeon) ha da lenneien ar mare. Krediñ a reer eo bet embannet ar skrid d'an 9 a viz Here, un deiz a vez graet Deiz an Hangul anezhañ e Korea ar Su bremañ.

Ur rakskrid zo d'an embannadur gant roll lizherennoù (jamo) al lizherenneg hag un deskrivadur berr eus ar sonioù a glot ganto. Diwezhatoc’h ez eus bet embannet un teul displegañ hiroc’h a vez graet an *[[Hunmin Jeongeum Haerye]]* anezhañ. Evit digejañ an daou deul e vez graet a-wechoù gant "Skouerioù ha Talvoudegezh embannidigezh an *Hunmin Jeongeum*" eus an teul diwezhañ. (&#54984;&#48124;&#51221;&#51020;&#50696;&#51032;&#48376; ; &#35347;&#27665;&#27491;&#38899;&#63925;&#32681;&#26412;).

Displeget eo mennad ar roue Sejong da sevel an Hangul er rannbennad kentañ :


나랏말 싸미 듕국에 달아 문짜와로 서로 사맛디 아니할쌔 이런 전차로 어린 백셩이 이르고져 할배이셔도 마참내 제 뜻을 시러펴지 못할 노미 하니라 내 이랄 위하야 어엿비 여겨 스물여덜 자를 맹가노니 사람마다 해여 수비니겨 날로 쑤메 편한케 하고져 할 따라미니라
(Peogwir eo disheñvel hor yezh diouzh hini Sina n'haller ket ober ganti evit daremprediñ ar re all. Gant se, pa glask an dud vunud embann un dra bennak, kalz anezho ne zeuont ket a-benn. Peogwir on doaniet gant kement-se em eus savet 28 lizherenn a c’hall bezañ desket aes gant an holl hag a c’haller implijout war ar pemdez.)


Daou zoare zo da zornskrid orin an *Hunmin Jeongeum* :
* Seizh pajennad Hanja skrivet e sinaeg klasel, war-bouez an arouezennoù en Hangul meneget ennañ. Chom a ra teir skouerenn anezhañ :
** An hini kavet e penn kentañ eilskrid an *[[Haerye]]*
** An hini e-barzh *Sejong Sillok* (&#19990;&#23447;&#23526;&#37636;; "*Kronikennoù [[Sejong]]*"), Levrenn 113.
* Unan all, 36 pajenn ennañ, notennet da vat en Hangul, ma'z eus bet lakaet a-dal d'an holl Hanjaoù implijet an termen kevatal en Hangul skrivet bihanoc’h dindano un tammig a-zehou dezho. Skrivet e veze an Hangul pe gant ur broust liv pe gant ur stil mentoniel. Peder skouerenn a chom :
** E penn kentañ ar *Weorin Seokbo* (&#26376;&#21360;&#37323;&#35676;), ur skrid boudaek notennet
** Unan miret gant Park Seungbin
** Unan miret gant Kanazawa, ur Japanad
** Unan miret gant ministrerezh Japan an aferioù roueel.
Dalc’het e mirdi an arz Kansong (&#28567;&#26494; &#32654;&#34899;&#39208;), ez eo teñzor broadel niverenn 70 Korea ar Su hag emañ war marilh memor ar bed an UNESCO abaoe 1997.

## Gwelet ivez
* Roll an danvezioù a denn da Gorea

## Liammoù diavaez
* Doare orin en Hangul skannet
* ''Hunmin'' e marilh memor ar bed - pajenn genrouedad an UNESCO
Skritur rashi

Ur stil-skrivañ hebraek eo ar **skritur rashi** (*ktav rashi*) diwar pennlizherennoù anv ar rabbi **R**abbi **Sh**lomo **I**tzhaki (1040-1105).

N'eo ket gant ar rabbi-se e oa bet ijinet ar stil rashi avat, met gant ur c'hristen, Daniel Bomberg e anv hag embanner a-vicher, bet embannet gantañ ouzhpenn 200 levr en hebraeg en e ti-moullañ e Venezia. E 1517 e voulas ur bibl ennañ meur a displegadenn anvet ar *mikra'ot gedolot* hag evit ober an diforc'h etre ar displegadennoù savet gant ar rabbi Shlomo Itzhaki diouzh re Abraham ibn Ezram embannet gant ar stil boutin anvet *skritur karezennek* (*ketav ashri*) e ijinas ur stil nevez. Dont a reas ar stil nevez-se da vezañ brudet ha anvet e voe *skritur rashi*.

Implijet e vez ez-hengounel ar skritur rashi kentoc'h evit ar skritur karezennek evit skrivañ al ladinoeg. http://www.omniglot.com/writing/ladino.htm

## Gwelet ivez
* Lizherenneg hebraek

## Liammoù diavaez
http://www.hebrew4christians.com/Grammar/Unit_One/Rashi_Script/rashi_script.html
Sejong Veur (Joseon)

Bet eo **Sejong Veur** (7 Mae 1397 – 18 Mae 1450), ganet **Yi Do**, pevare Penn tierniezh Joseon e Korea eus 1418 da 1450. Yezhoniourien ampart e oa ivez ha krediñ a reer eo gantañ e-unan eo bet savet an Hangul, al lizherenneg koreanek. Daoust ma'z eus peadra da soñjal e c’hallje bezañ bet skoazellet gant tud zo eus e familh ivez, krediñ a ra an darn vrasañ eo gantañ eo bet ijinet al lizherenneg, dreist-holl pa weler pegen taer e voe an enebiezh a-enep d'e lizherenneg e-touez gouizeien an amzer-hont.
 
Lakaat a reer ivez war gont Sejong ijinadenn ur muzulier glaveier, eurieroù dre strink dour hag un horolaj heol. 

A-du gant pennaennoù an nevezkoñfusianegezh e oa ivez un dengarour eus Sejong. Embann a reas ma oa ret kaout tri frosez a-raok gellout embann ur varnadenn da vat. Difenn a reas gwallgas an dorfedourien ivez ha berz a lakaas war ar skourjezañ. 

Barrek e oa ivez war arz ar brezel. E-pad e renad e voe aloubet Tsushima gant e arme evit stourm a-enep d'ar morbreizherezh a-hed aod ar c’hreisteiz. Lakaat a reas sevel pevar c'hreñvlec’h ha c’hwec’h lec’h diwall war harzoù an norzh evit difenn an dud a-enep ergerzhourien tagus eus Manchouria. Degas a reas ivez reolennoù liesseurt evit an arme ha krouiñ a reas bagadoù evit kreñvaat surentez e rouantelezh.

A-douez Pennoù Korea n'eus bet nemet daou o deus gounezet al lesanv "Meur". Sejong hag unan all, Gwanggaeto Veur Goguryeo.

Trede mab ar roue Taejong e oa Sejong. D'an oad a 10 vloaz e teuas da vezañ Priñs Meur Chungnyeong (충녕대군 ; 忠寧大君) hag e timezas gant ur verc’h da Sim On (심온 ; 沈溫) eus Cheongsong (청송 ; 青松), anavezet dindan an anv Sim-ssi (심씨 ; 沈氏), a voe roet an titl a Priñsez kenseurt Soheon (소헌왕비 ; 昭憲王妃) dezhi diwezhatoc’h.

Sejong eo a lakaas en e sav Skolaj ar re Enorus (집현전 ; 集賢殿 ; Jiphyeonjeon) e 1420 e palez ar roue. Bodañ a reas en-dro dezhañ kefredourien eus Korea a-bezh. Gant helenneien Skolaj ar re Enorus e veze skrivet an Istor gant dielloù, savet teulioù ha dastumet levrioù war a bep seurt danvezioù.

Priziet-kaer eo ivez skridoù Sejong. Gantañ eo bet savet skridoù brudet ar *Yongbi Eocheon Ga* ("Kanaouennoù an erevent nij" 1445), ar *Seokbo Sangjeol* ("Tammoù eus buhez Bouda", Gouere 1447), ar *Worin Cheon-gang Jigok* ("Kanaouennoù da sked al loar war mil stêr", Gouere 1447), hag oberenn dave an *Dongguk Jeong-un* ("Geriadur sinaeg-koreaneg an distagañ reizh", Gwengolo 1447).

Marvet eo Sejong d'an oad a 52 vloaz. Douaret eo bet e Mozoleon Yeong (영릉 ; 英陵). War e lerc’h eo e vab Munjong a savas er galloud.

Sejongno (ur straed) ha Kreizenn Sejong evit embreger arzoù , – zo o-daou e kreiz Seoul – a denn o anv eus ar roue Sejong, ha taolennet eo war bilhed 10,000-Won e Republik Korea.

## Levrlennadur
* *King Sejong the Great: the Light of Fifteenth Century Korea*, Young-Key Kim-Renaud, International Circle of Korean Linguistics, 1992, softcover, 119 pajenn, ISBN 1-882177-00-2

## Gwelet ivez
* Roll an danvezioù a denn da Gorea
* Istor Korea
* Pennoù Korea

## Liammoù diavaez
* Denelouriezh Konfusius ar roue Sejong Veur e deroù an hoalad Choson
Yann-Bêr Thomin

**Yann-Bêr Thomin** pe **Jean-Pierre Thomin** (1950-) zo ur politikour breton eus ar PS. 

Ganet eo bet e miz C'hwevrer 1949 e Landerne. Kroget e oa da labourat gant ar Bleun Brug. Desket en deus brezhoneg.

Maer kêr Landerne etre 1989 ha 2008, eilprezidant Kumuniezh kumunioù Landerne-Daoulaz e-pad ur pennad, ha kuzulier Rannvro Breizh adalek 1997 betek 2010. 

### Buhez politikel

*Ezel eus ar Strollad Sokialour Gall eo. Dilennet eo bet er Kuzul-rannvro Breizh e 2004 war listenn Jean-Yves an Drian ha karget eus ar brezhoneg hag identelezh Breizh. Diwar e atiz e vot Kuzul-rannvro Breizh evit ar wech kentañ un destenn politikerezh yezh d'ar 17 Kerzu 2004. Ne oa ket war ar renk evit ar votadegoù rannvro 2010.

*Dont a ra da vezañ maer Landerne e 1989 e penn ul listenn eus an tu kleiz. Addilennet eo e 1995 ha 2001, met e 2008 e koll ar votadegoù goude ma oa chomet ul listennad ekologourien en eil tro. Reiñ a ra e zilez eus ar c'huzul-kêr e miz Kerzu 2009.

*Kuzulier departamant eo bet etre 1987 ha 1994.

*Da-heul ur reolenn nevez degemeret gant strollad sokialour Penn-ar-Bed e 2003, just a-raok an dilennadeg rannvro, n'haller ket bezañ maer ha bezañ e karg er rannvro ken. Goulenn a reer digantañ dibab etre e garg er rannvro hag e bost a vaer. Nac'hañ a ra Yann-Bêr Thomin dilezel hini pe hini eus ar c'hargoù-se. D'ar 15 Here 2005 e tiviz PS Penn-ar-Bed skarzhañ anezhañ eus ar strollad evit pevar bloaz. Divizout a ra neuze sevel galv el live broadel; a-benn ar fin n'eo ket skarzhet eus ar Strollad Sokialour Gall. Soñjet e vez eo bet savet ar reolenn nevez a-ratozh evit mestroniañ gwelloc'h izili ar strollad.

*Abred e 2006 ec'h embann bezañ a-du gant Ségolène Royal, pa ne oa ket anat e vefe dibabet homañ da zanvez prezidantez gant e strollad.

*Yann-Bêr Thomin a vez sellet outañ gant lod eus izili e strollad evel ouzh un den re dost da vetoù an Emsav. Techet eo tu jakobin ar strollad da gaout disfiz dioutañ.

### Brezhoneg
*Levezonet gant ar Bleun Brug eo bet Yann-Bêr Thomin hag implijout a ra an doare-skrivañ skolveuriek.

*Skrivañ a ra pennadoù brezhonek e-barzh ar gelaouenn Brud Nevez hag embannet en deus troidigezh vrezhonek ar romant brudet Le Grand Meaulnes.

## Skridoù
*Alain-Fournier, *Meaulnes Veur*, Ar Skol Vrezoneg - Emgleo Breiz, Brest, 2000, ISBN 2906373826. Troidigezh diwar ar galleg gant Y.-B. Thomin.
*Yann-Ber Thomin, *Breiz war-raog*, rummad: Politikerez, Emgleo Breiz, Brest, 2007, ISBN 9782911210662.
*Jean-Pierre Thomin *La fortune venait de la mer - Landerneau et le commerce maritime au temps de Barthélémy Kerroz*, Emgleo Breiz, Brest, 2011, ISBN 9782359740400.

## Liammoù diavaez
*Yann-Bêr Thomin prest da gemer penn Ofis ar Brezhoneg
17 Here

## Darvoudoù
* 1897 : Oktoberfest kentañ e München.
* 1897 : lidet digoradur tour-tan Sant-Pêr e Penmarc'h.
* 1961 : manifestadeg gant an FLN e Pariz (Bro-C'hall) : etre 100 ha 200 Aljerian a zo lazhet gant ar polis.
* 1986 : dilennet eo Barcelona gant ar Poellgor Olimpek Etrebroadel, bodet e Lausanne, evit degemer ar  C'hoarioù Olimpek hañv e 1992.

## Ganedigezhioù
* 1253 : Sant Erwan (Erwan Helouri e anv), beleg breizhat ha barner a iliz.
* 1864 : John Morris-Jones, skolveuriad ha barzh kembraek.
* 1907 : Pêr Bourdellez, beleg ha skrivagner brezhonek.
* 1912 : Yann-Baol Iañ, pab e-pad 34 deiz e 1978.
* 1921 : George Mackay Brown, barzh skosat.
* 1971 : Michael Adams, mestrc'hoarier echedoù eus Kerne-Veur.
* 1972 : Eminem, kaner rap stadunanat.
* 1979 : Kimi Räikkönen, bleiner Formulenn 1 eus Finland.

## Marvioù
* 532 : Bonifas II, pab.
* 1849 : Fryderyk Franciszek Chopin, pianoour ha sonaozer poloniat.
* 1933 : Johann Berger, meurc'hoarier echedoù aostrian.
* 1953 : Emil-Edwin Reinert, filmaozer ha saver senario gall a orin alaman.
* 1982 : Yves Person, kelenner breizhat.
* 2006 : Daniel Emilfork, aktour (c'hoariva, sinema ha skinwel) chilean.
* 2017 : Danielle Darrieux, aktorez c'hall.
 
## Lidoù
* Iliz katolik roman:
** Sant Ignas, eskob Antiokeia ha merzher (2eil kantved).
** Sant Gweganton, abad en eskopti Gwened (7vet kantved).
** Sant Segal
Jean Galfione

Ur sportour gall vha breizhat eo **Jean Galfione** (9 a viz Mezheven 1971 e Pariz). Un atletour eo bet, al lammat gant ar berchenn e ziskiblezh, ha bremañ eo merdeer.

## Lamm gant ar berchenn
Setu amañ e rekordoù : 
* 6,00 m (rekord Bro-C'hall er goudor, 5 a viz Meurzh 1999 e Maebashi (Japan)),
* 5,98 m (rekord Bro-C'hall dindan an amzer, 23 a viz Gouere 1999 en Amiens (Somme)),
* 5,92 m (rekord olimpek, 2 a viz Eost 1996 en Atlanta (Stadoù Unanet)).

Gérard Lenzoni ha da c'houde Maurice Houvion a oa bet gourdoner dezhañ.

Ezel eus ar Stade Français eo bet betek 2001 ha da c'houde eo bet gant Kab Pont-'n-Abad adalek 2002.

En hañv 2005 e oa bet divizet gantañ chom a-sav goude kampionad ar bed.
### Titloù
* Kampion olimpek e 1996 
* Kampion ar bed er goudor e 1999 
* Kampion ar bed rummad ar juniored e 1990 
* Kampion Bro-C'hall rummad seniored e 1993, 1994, 1995, 1996, 1997 ha 1998 
* Medalenn arc'hant e kib ar bed 1994
* Medalenn arc'hant e kampionad Europa 1994
* Medalenn arem e kampionad ar Bed 1995 
* Medalenn arem e kampionad ar Bed e sal 1993 
* Medalenn arem e kampionad Europa 1994 ha 1998

## Bageal-dre-lien
Kemeret en deus perzh er Solidaire du Chocolat etre Naoned / Sant-Nazer ha Progreso e 2012.

## Daveoù
18 Here

## Darvoudoù
* 629 : Dagoberzh Iañ Roue ar Franked.
* 1356 : distrujet eo Basel (Suis) gant ur c'hren-douar.
* 1797 : sinet eo Feur-emglev Campo Formio.
* 1866 : Emgann La Carbonera e-kerzh Eil emelladenn Bro-C'hall e Mec'hiko.
* 1867 : dont a ra Stadoù Unanet Amerika da berc'henn war Alaska goude bezañ prenet ar vro-hont digant Rusia e 7,2 milion a zollaroù.
* 1945 : krouet eo Komiseriezh an Energiezh Atomek (KEA).
* 1957 : seniñ a ra Paul McCartney gant The Quarrymen evit ar wech kentañ.
* 1967 : kentañ bannadenn ar film tresadennoù-bev *[[The Jungle Book (film, 1967)|The Jungle Book]]* e Los Angeles (Stadoù-Unanet Amerika).
* 1967 : skignet eo er Rouantelezh Unanet ar film *[[How I Won the War (film)|How I Won the War]]* (John Lennon evel aktour).
* 1968 : harzet eo John Lennon ha Yoko Ono e Londrez, tamallet dezhe bezañ kanab en o c'herz.
* 1968 : digoradur kreizenn nukleel Trawsfynydd, e Kembre.
* 1968 : gant 8,90 m e pak an atletour stadunanat Bob Beamon rekord ar bed al lamm a-hed e Mec'hiko da-geñver C'hoarioù Olimpek hañv 1968.
* 1975 : digor eo pont bras Sant-Nazer d'an dremenidi.
* 1989 : roet lamm da Erich Honecker, penn RDA.

## Ganedigezhioù

* 1127 : Go-Shirakawa, Impalaer Japan.
* 1405 : Pi II, 210 Pab.
* 1634 : Luca Giordano, livour italian.
* 1741 : Pierre Choderlos de Laclos, milour ha skrivagner gall.
* 1777 : Heinrich von Kleist, skrivagner alaman.
* 1859 : Henri Bergson, prederour gall.
* 1882 : Lucien Mazan, lesanvet Petit-Breton, marc'hhouarnour breizhat.
* 1905 : Félix Houphouët-Boigny, kentañ prezidant republik Aod an Olifant.
* 1910 : Philibert Tsiranana, kentañ prezidant republik Madagaskar.
* 1919 : Pierre Trudeau, kentañ ministr Kanada.
* 1926 : Chuck Berry, gitarour ha kaner-sonaozer stadunanat.
* 1932 : Vytautas Landsbergis, politikour eus Lituania.
* 1939 : Lee Harvey Oswald, drouklazher (sañset) ar prezidant stadunanat John F. Kennedy.
* 1940 : Jacques Higelin, aktour ha kaner-sonaozer gall.
* 1945 : Huell Howser, aktour stadunanat.
* 1946 : Dafydd Elis-Thomas, politikour kembreat.
* 1956 : Isabelle Autissier, moraerez c'hall.
* 1956 : Martina Navratilova, c'hoarierez tennis.
* 1957 : Catherine Ringer, aktourez, kanerez ha sonerez c'hall.
* 1960 : Jean-Claude Van Damme, aktor belgiat.

## Marvioù
* 1216 : Yann Iañ (dug Normandi), lesanvet Yann Dizouar, roue Bro-Saoz.
* 1305 : Yann II, dug Breizh.
* 1511 : Philippe de Commines, istorour flandrezat.
* 1558 : Maria Hungaria.
* 1646 : Isaac Jogues, misioner jezuist.
* 1678 : Jacob Jordaens, engravour ha livour flandrezat.
* 1871 : Charles Babbage, jedoniour saoz.
* 1893 : Charles Gounod, sonaozer gall.
* 1970 : Máirtín Ó Cadhain, skrivagner iwerzhonek.
* 2003 : Ronan Huon, barzh ha skrivagner brezhonek, bet rener Al Liamm betek e varv.
* 2003 : Manuel Vázquez Montalbán, skrivagner spagnolek eus Katalonia.

## Lidoù
Sant an deiz : Sant Lukaz
* Ilizoù katolik roman ha reizhkredennour
** Sant Lukaz, avielour, mezeg genidik eus Antiokeia, kumpagnun sant Paol an Abostol (1añ kantved)
* Iliz katolik roman
** Santez Juveot, penitiourez e Henwig, c'hoar da sant Maodez
** Sant Per Alcantara, beleg frañsezat spagnat, adreizher e urzh e Spagn (XVIvet kantved)
Rusianeg

Ar **rusianeg**, pe **ruseg**, pe *rouseg* (ру́сский язы́к, *rousski yezik*) zo ur yezh eus skourr slavek ar reter e familh ar yezhoù indezeuropek. Er strollad-se emañ ivez an ukraineg hag ar belaruseg. Ouzhpenn 300 milion a rusegerien zo. Yezh ofisiel Kevread Rusia, Belarus, Kazakstan ha Kirgizstan eo, an tu kreñv a zo gantañ e rannvroioù 'zo eus Ukraina (pergen e Su hag e Reter ar vro hag er gêr-benn Kiev), e Moldova, Latvia, Estonia ha broioù all bet e-barzh an Unaniezh Soviedel. Yezh daremprediñ eo e-barzh Kenglad ar Stadoù Dizalc'h, hag ur statud a yezh ofisiel en deus ivez en Aozadur ar Broadoù Unanet.

Reoliet eo gant Росси́йская Акаде́мия Нау́к (Akademiezh skiantoù Rusia).

Ober a reer gant ul lizherenneg kirillek a 33 lizherenn evit skrivañ ar rusianeg. Dibar eo ar yezh evit meur a abeg. Daou fonem disheñvel a c'hall bezañ al lodenn vrasañ eus he c'hensonennoù : unan staonekaet (blot) hag egile drekstaonekaet (kalet). War lerc'h ar c'hensonennoù kalet emañ ar vogalennoù а, е (er gerioù estren), э, о, у, ы, ъ (doare skrivañ kozh) pe vogalenn ebet, ha war lerc'h ar c'hensonennoù blot emañ ar vogalennoù я, е, ё, и, ю, ь. Atav kalet eo ar c'hensonennoù ж, ш ha ц, atav blot eo ч ha щ. Ur yezh taol-mouezhiet eo ar rusianeg. Cheñch a ra distagadur ar vogalennoù n'int ket pouezet. Gallout a ra plas an taol-mouezh cheñch ster ar ger eta : da skouer замо́к (zamok, hag a dalv kement ha *krogenn-alc'hwez*) and за́мок (zamak, *kastel*).

## Gwelet ivez
*Lizherenneg kirillek
*Treuzlizherennadur ar rusianeg e brezhoneg

## Liammoù diavaez

* Geriadur brezhoneg-rusianeg
* Geriadur ar jarneoù Rusianeg-Brezhoneg

## Notennoù ha daveennoù
Vafseg

Ur yezh iranek eus skourr yezhoù iranek ar c'hornôg eo **vafseg** (*vafsi*) komzet e Markazi en Iran.

## Gwelet ivez
* Yezhoù iranek
Wazireg

Ur yezh iranek eus skourr yezhoù iranek ar gevred eo ar **wazireg** (*waziri*) komzet e Waziristan e Pakistan hag ivez el lec'hioù tostañ eus Afganistan.

Renket e vez aliezik evel ur rannyezh pachtouek, daoust ma'z eo disheñvel a-walc'h dioutañ, dreist-holl evit ar pezh a sell ouzh ar c'heriaoueg.

## Gwelet ivez
* Yezhoù iranek
Kurmandjeg

Ur yezh iranek eus skourr yezhoù iranek ar c'hornôg eo **c'hurmandjeg** (kurdeg : *kurmancî* pe *kirmancî*), yezh pennañ ar Gurded e Turkia, Siria, Irak, Iran hag ar Stadoù ez-soviedel e kreiz Azia.

Komzet e vez ar rannyezh kurdek-mañ gant kazi 65% eus an holl Gurded.
*Turkia : gant 80% eus ar Gurded o chom eno estreget e Elazig, Bingol ha Dersim (Tunceli).
*Siria : gant an holl Gurded o chom eno.
*Irak : gant 35% eus ar Gurded o chom eno e Badinan hag e kêrioù Dahuk, Zakho, Amedi, Sinjar, Mosul, Akre, Barzan.
*Iran : gant 30% eus ar Gurded o chom e norzh ar vro ha gant an holl o chom e Khorasan.
*Armenia, Jorjia, Azerbaidjan ha Rusia : gant an holl Gurded o chom eno.
* Liban : gant an holl Gurded o chom eno.
*Turkmenistan, Ouzbekistan, Tadjikistan, Kazakstan ha lec'hioù all e Kreiz Azia : gant an holl Gurded o chom eno.

## Gwelet ivez
* Yezhoù iranek

## Liammoù diavaez
* Kurmancî & Savadur ar c'hurdeg
Harzaneg

Ur yezh iranek eus skourr yezhoù iranek ar gwalarn eo an **harzaneg** (*harzani* pe *harzandi*) komzet tro-dro da gêriadenn Harzand en Azarbaidjan ar Reter en Iran.

Peurliesañ e vez renket evel ur rannyezh tatiek ha tost-tre eo ivez d'an talicheg ha d'ar c'haringaneg.

## Gwelet ivez
* Yezhoù iranek
Talicheg

Ur yezh iranek eus skourr yezhoù iranek ar gwalarn eo an **talicheg** (*talishi* pe *taleshi*) komzet gant tro-dro da 200 000 a dud e Gilan hag Ardabil en Iran (112 000) hag e su Azerbaidjan (76 800).

Div rannyezh pennañ ez eus - hini an norzh (Azerbaidjan hag Iran) hag hini ar su (Iran) - ha daoust ha m'eo posupl kompren an eil dre eben e vezont renket evel yezhoù disheñvel a-wechoù.

## Gwelet ivez
* Yezhoù iranek
Tateg

Ur yezh iranek eus skourr ar yezhoù lakek-darvek eo an **tateg** komzet gant an Dated.

Ur yezh yuzevek ez eus anvet *[[djouhourieg]]* pe *yuzev-tateg*.

## Gwelet ivez
* Yezhoù iranek
Mazanderaneg

Ur yezh iranek eus skourr yezhoù ar gwalarn eo ar **mazanderaneg** (*mazanderani* pe *mazandarani* مازندرانی) komzet e Mazandaran e gwalarn Iran, . 

En arvar da vont da get emañ ar yezh-mañ abalamour ma vez dilezet muioc'h-mui gant ar re yaouank hag a ra kentoc'h gant ar perseg, dreist-holl er c'hêrioù bras.

## Gwelet ivez
* Yezhoù iranek
Gilakeg

Ur yezh iranek eus skourr yezhoù ar gwalarn eo ar **gilakeg** (*gilaki* گیلکی) komzet gant den e Gilan e gwalarn Iran. 

Levezonet don eo bet ar gilakeg gant ar perseg. Tost-tre eo ar gilakeg d'ar mazanderaneg.

Div rannyezh pennañ ez eus: It can be divided into two dialects: 
* Gilakeg ar c'hornôg ha
* Gilakeg ar reter

Ur yezh en arvar da vont da get an hini eo dre ma vez dilezet tamm-ha-tamm gant ar re yaouank hag a ra muioc'h-mui gant ar perseg. 

## Gwelet ivez
* Yezhoù iranek
19 Here

## Darvoudoù
* -202 : echu eo an Eil brezel punek gant Emgann Zama.
* 1620 : staget eo Bearn ouzh Rouantelezh Bro-C'hall.
* 1781 : kodianañ a ra ar jeneral breizhveuriat Charles Cornwallis en Emgann Yorktown.
* 1813 : fin Emgann ar Broadoù.
* 1911 : loc'hañ a ra Ergerzhadeg Amundsen war-du Pennahel ar Su evit gwir.
* 1914 : fuzuilhet eo Frañsez-Mari Laorañs, brezhoneger anezhañ, e Châlons-sur-Marne (Marne), goude tamall dezhañ bezañ emvuturniet.
* 1921 : Noite Sangrenta e Lisboa.
* 1962 : digoret eo radom Pleuveur-Bodoù ent-ofisiel gant ar jeneral de Gaulle.
* 1974 : dont a ra Niue da vezañ emren da vat diouzh Zeland-Nevez.
* 1984 : drouklazhet eo ar beleg katolik poloniat Jerzy Popiełuszko.
* 1987 : Black Monday e Wall Street.

## Ganedigezhioù
* 1859 : Alfred Dreyfus, ofisour kanolierezh gall.
* 1862 : Auguste Lumière, ijiner gall.
* 1899 : Miguel Ángel Asturias, skrivagner spagnolek eus Guatemala, tapet Priz Nobel al Lennegezh gantañ e 1967.
* 1910 : Paul Robert, embanner ha geriadurour gallek.
* 1910 : Subrahmanyan Chandrasekhar, astrofizikour ha jedoniour stadunanat-indian, tapet Priz Nobel ar Fizik gantañ e 1983.
* 1914 : Nicole Chollet, aktourez (c'hoariva, sinema ha skinwel) c'hall.
* 1915 : Pol Rolland-Gwalc'h, skrivagner ha troour brezhonek.
* 1917 : Indira Gandhi, kentañ ministr India.
* 1919 : Micheline Francey, aktourez (c'hoariva, sinema ha skinwel) c'hall.
* 1931 : John le Carré, skrivagner saoz.
* 1945 : John Lithgow, aktour, produour ha soner stadunanat.
* 1946 : Keith Reid, saver kanaouennoù saoz, unan eus pemp krouer ar strollad Procol Harum.
* 1981 : Heikki Kovalainen, bleiner kirri Formulenn 1 eus Finland.

## Marvioù

* 1691 : Isaac de Benserade, skrivagner ha dramaour gall.
* 1745 : Jonathan Swift, skrivagner iwerzhonat.
* 1798 : Theobald Wolfe Tone, 35 bloaz, stourmer republikan eus Iwerzhon.
* 1897 : Berthold Englisch, mestrc'hoarier echedoù aostrian.
* 1931 : Thomas Edison, fizikour stadunanat.
* 1936 : Lu Xun, skrivagner sinaat.
* 1937 : Ernest Rutherford, fizikour ha kimiour zelandneveziat, tapet Priz Nobel ar Gimiezh gantañ e 1908.
* 1943 : Camille Claudel, kizellerez c'hall.
* 1982 : Iorwerth Peate, skrivagner kembraek ha saver Mirdi Pobl Kembre e Sain Ffagan.
* 1984 : Jerzy Popiełuszko, beleg katolik polonat.
* 2003 : Alija Izetbegović, kentañ prezidant Bosnia-ha-Herzegovina.

## Lidoù
* Iliz katolik roman
** Sant Paol ar Groaz, beleg ha diazezer Urzh ar Basionisted e Roma ()
** Sant Iduned (pe Ezhvin), manac'h eus Breizh-Veur deuet da Vreizh, diskibl sant Samzun marteze ()
Paol ar Meur

**Paol ar Meur** zo ur skrivagner brezhonek, ganet d'an 13 Genver 1960 e Brest. Ur familh martoloded eus ar morlu ha micherourien eus an arsanailh e oa hini e dad. Brezhoneg a oa gant e dud-kozh a-berzh e vamm, labourerien-douar e Kore. Pa oa aet da foetañ bro e reas e soñj rentañ kont eus e veajoù niverus e brezhoneg, ur yezh desket gantañ er skol-veur ha dre lizher. Aet eo war ar vicher fakteur e kêr e vugaleaj war-lerc'h bezañ bet sammer e-barzh tier-post e Pariz. Troet en deus kentelioù istor ha geografiezh evit bodadoù eil derez Diwan. Ezel eo eus an UDB (etre 1977 ha 1984 hag, adarre, abaoe 1997). Skrivañ a ra ingal pennadoù, liesseurt o danvez, e meur a gelaouenn vrezhonek evel Al Lanv, Bremañ, Pobl Vreizh. Aet eo Priz Langleiz 2022 gantañ evit e oberenn lennegel.

## Oberennoù
* 1991 : *Ruz-bev*, Skrid
* 1992 : *Kontadennoù an emsav*, Skrid
* 2003 : *Treñ Buzhug*, Skol Vreizh
* 2012 : *Bed ZH*, Mouladurioù Hor Yezh ;  danevelloù skiant-faltazi
* 2013 : *Eus an eil steredenn d'eben*, Keit Vimp Bev
* 2017 : *Krampouezh ter-du*, Kerber Kore (emembann) • *Kuzh*, Kerber Kore
* 2019 : *Dremm guzh Eskalibur*, Keit Vimp Bev • *Ouzh rod an amzer*, Kerber Kore
* 2020 : *Diskornet,* Keit Vimp Bev
* 2022 : *Sekred ar menez-tan*, Keit Vimp Bev • *An tasmant fromet*, Keit Vimp Bev • *Didrouz war an treuzoù*, Mouladurioù Hor Yezh
* 2024 : *Tan ha Distan*, Mouladurioù Hor Yezh
* 2026 : *Galia 2.0*, Lennomp

## Mammennoù
*Pobl Vreizh, niv. 501, Here 2005
Pêr Morvan

Ganet **Pêr Morvan**, anvet ivez **Pierre Morvan**, e Pempoull e 1953. Dibab a ra mont da labourat evit ar Post. Ezel oberiant eus an UDB eo abaoe 1978. E 1983 eo anvet kuzulier-kêr hag e 1989 adarre. Kentañ eilmaer eo deuet da vezañ e 1995. Abaoe 2001 hag ar cheñchamant muiañ-niver en ti-kêr ez eo kuzulier-kêr eus an tu enep. Lañset en deus Gouel ar c’hanaouennoù mor ha chomet eo prezidant ar gevredigezh. Dedennet eo Pêr Morvan gant sonerezh ar vro ha derc’hel a ra ar rubrikenn *Selaouit* e kelaouenn an UDB abaoe ar bloavezhioù 80.

## Mammennoù
*Pobl Vreizh, niv. 501, Here 2005
Alain Cedelle

Ganet eo bet **Alain Cedelle** e Rabat e Maroko e 1957. Soudard e oa e dad. Goude studioù evit bezañ ijinour en em stailh e bro Roazhon ma oa genidik e familh. Stlennegour eo e skol-veur Roazhon I. Emezelañ a ra en UDB e 1986. Kuzulier-kêr e teu da vezañ e Bruz e 1995, en tu enep. Kemer a ra perzh er gevredigezh Div Yezh ha stourmet en deus evit savidigezh ar c’hlas divyezhek kentañ e kêr Bruz.

## Mammennoù
*Pobl Vreizh, niv. 501, Here 2005
Oseteg

Ur yezh iranek eus skourr yezhoù ar biz eo an **oseteg** (Иронау *Ironau* pe Ирон æвзаг *iron avžag*), komzet gant tro-dro da 500.000 den en Osetia an Norzh (60%) hag en Osetia ar Su (15%) er C´haokaz war ar vevenn etre Rusia ha Jorjia hag ivez e Turkia.

Div rannyezh pennañ a zo:
* An ironeg (ar rannyezh komzet ar muiañ) 
* An digoreg 

Etre 1923-1937 e veze skrivet an oseteg gant al lizherenneg latin. Abaoe 1938 betek hiziv eo bet skrivet gant al lizherenneg kirillek enni lizherennoù ispisial ouzhpenn evit sonennoù na vezont ket kavet e rusianeg, da skouer *æ*.

## Gwelet ivez
* Yezhoù iranek
Dareg

Ur yezh iranek eus skourr yezhoù ar gwalarn eo an **dareg** (*dari*), komzet gant tro-dro da 2.000-3.000 den (Zoroastrianed dreist-holl) evel yezh kentañ tro-dro d'ar c'hêrioù Yazd ha Kerman e kreiz Iran. 

Div rannyezh pennañ ez eus, pep hini anezhe gant meur a isrannyezh:
* Yazdeg 
* Kermaneg

Evit abegoù politikel hag ekonomikel emañ an dud o tilezel o yezh tamm-ha-tamm evit ober muioc'h-mui gant ar perseg ha peurliesañ ne vez ket desket an dareg d'ar vugale. 

Ur yezh en arvar da vont da get an hini eo neuze.

## Gwelet ivez
* Yezhoù iranek

## Liammoù diavaez
* Lec'hienn diwar-benn an dareg
* ''Ethnologue''
Goraneg

Ur yezh iranek eus skourr yezhoù ar gwalarn eo ar **goraneg** (*gorani* pe *hewrami*), komzet gant ar Gurded o chom e Kermanshah en Iran hag er menezioù Hewraman etre Iran hag Irak.

E goraneg e oa bet savet ar skridoù kentañ hag ez eus roud anezhe e kurdeg. 

Tost-tre eo ar goraneg d'ar zazakeg.

War digresk ec'h a an niver a dud a ra gant ar goraneg abaoe an XIXvet kantved ha kemeret e vez e blas tamm-ha-tamm gant ar soraneg kement en Irak hag en Iran.

## Gwelet ivez
* Yezhoù iranek

## Liammoù diavaez
* Savadur ar Gurded
Zazakeg

Ur yezh iranek eus skourr yezhoù ar gwalarn eo ar **zazakeg** (*zazakî* pe *dimli*), komzet gant ar Zazaked e reter Anatolia e Turkia.

N'eo ket sklaer hag-eñ ez eo Kurded ar Zazaked pe get ha cheñch a ra renkadur ar yezh-mañ hervez ma vez renket ar bobl zazakek e-touez ar Gurded pe evel ur bobl disheñvel dioute. 

Div rannyezh pennañ a zo:
* **dimleg** (*dimli*, zazakeg ar su)
* **kirmanjkeg** (*kirmanjki*, zazakeg an norzh)

## Gwelet ivez
* Yezhoù iranek

## Mont pelloc’h ganti
* "Forschungen über die Kurden und die Iranischen Nordchaldaer", Peter I. Lerch, 1857/58
* "Beiträge zur Kenntniss der neupersischen Dialekte: Zaza-Dialekt der Kurdensprache", Friedrich Müller, 1865 
* "Mewlid", Ehmedê Xasi, 1899 and Usman Efendiyo Babij, 1933
* "Mundarten der Zaza", Karl Hadank,1932; post-humous works from Oskar Mann
* "On gender and number in the Zaza dialect of Kurdish", Kanat Kalashevich Kurdoev (1977), Translated by Azīz Ibrāhīm, 1977
* "A grammar of Dimili", Terry L. Todd, 1985
* "Rastnustena Zonê Ma", C. M. Jacobson, 1993
* "Zazaca Okuma-Yazma El Kitabı", C. M. Jacobson, 1997
* "Grammatik der Zaza-Sprache", Zülfü Selcan, 1998
* "Zazaki -Grammatik und Versuch einer Dialektologie-", Ludwig Paul, 1998
* "The zaza dialect of the Kurdish Language (Dersim)", Kerim Rakhmanovich Ayyoubi & Iraida Anatolʹevna Smirnova, 1998
* "Studies in Zazaki Grammar", Michael J. Kenstowicz, 2004
* "Zazaki/Kirmanckî Kurdish" Gülşat Aygen, 2010

## Liammoù diavaez
* http://www.ethnologue.com/subgroups/zaza-gorani Ethnologue on Zazaki (language)
* https://web.archive.org/web/20091025094954/http://zazasiteler.tr.gg/ (Weblinks of Zaza people)
* https://web.archive.org/web/20160304185824/http://www.zazaki.de/english/index.htm Academic Research Center of Zazaki
* http://diq.wikipedia.org Zazaki Wikipedia
* https://web.archive.org/web/20160113091347/http://zazakikozmos.org/ Only Zazaki news
7 Ebrel

## Darvoudoù
* 529 : kentañ stumm ar c’h-Corpus Juris Civilis (kentañ dastumad lezennoù ar gwir roman) embannet gant Impalaer roman ar Reter Justinianus I.
* 1348 : savet eo Skol-veur Praha, ar skol-veur gentañ en alamaneg hag an hini gentañ ivez en hanternoz d’an Alpoù
* 1521 : erruout a ra Fernan Magalhaes en enez Cebu, e Filipinez
* 1795 : ar metr a zo degemeret evel unanenn hirder ofisiel e Frañs
* 1927 : ar skingasadenn skinwel gentañ eus Washington, DC da New York. 
* 1939 : Albania aloubet gant lu Italia
* 1948 : Aozadur ar Yec'hed er Bed a zo savet gant Aozadur ar Broadoù Unanet.

## Sportoù
* 1919 : krouidigezh Kevre mell-droad Bro-C'hall.

## Ganedigezhioù
* 1506 : Sant Frañsez Zavier, saver urzh ar Jezuisted.
* 1770 : William Wordsworth, barzh saoznek.
* 1789 : Émilie Guitton (Itron de Saint-Prix) (Kallag), dastumerez gwerzioù kozh.
* 1804 : Salomon Müller, naturour alaman.
* 1867 : Holger Pedersen, yezhour dan, aozer ur yezhadur eus ar yezhoù keltiek.
* 1875 : Gustave Gallet, aktour (c'hoariva, sinema ha skinwel) gall.
* 1889 : Gabriela Mistral, skrivagnerez eus Chile, tapet ganti Priz Nobel al Lennegezh.
* 1891 : Ole Kirk Christiansen, ijiner ar c'hoari LEGO.
* 1893 : André Siméon, aktour sinema gall.
* 1900 : Roperzh ar Mason, skrivagner brezhonek.
* 1924 : Daniel Emilfork, aktour (c'hoariva, sinema ha skinwel) chilean.
* 1944 : Gerhard Schröder, politikour alaman.
* 1946 : Colette Besson, atletourez ha kampionez olimpek c'hall.
* 1957 : Yann-Fañch Kemener, kaner eus Breizh.
* 1980 : Florin Felecan, mestrc'hoarier echedoù roumanat.
* 1989 : Teddy Riner, judoka gall ha kampion olimpek.

## Marvioù
* 1498 : Charlez VIII, roue Bro-C'hall, pried Anna Vreizh.
* 1614 : El Greco (**Doménikos Theotokópoulos** e anv gwir), livour spagnol.
* 1803 : Toussaint Louverture, penn ar sklaved e Dispac'h Haiti.
* 1947 : Henry Ford, greanter stadunanat, saver kirri.
* 1956 : Julius du Mont, pianoour, kelennour piano, mestrc'hoarier echedoù, kazetennour, penngazetennour ha skrivagner echedoù gall ha saoz.
* 1964 : James Chapin, evnoniour stadunanat.

## Lidoù

* Devezh ar Yec'hed er bed

* Deiziadur henroman : *VII ante idus Aprilis / Megalensia Ludi 4* = VIIvet deiz kent idus Ebrel. Parvet deiz c'hoarioù gouestlet d'ar Vamm Veur.
Lakieg

**Notenn**: Arabat kemmesk gant al lakeg, ur yezh kaokazek. 

Ur yezh iranek eus skourr yezhoù ar gwalarn eo al **lakieg** (*laki*) komzet gant al Laked e Zagros en Iran 

Peurliesañ e vez renket ar lakieg evel ur rannyezh c'horanek. 

Levezonet e vez muioc'h-mui gant ar perseg.

## Gwelet ivez
* Yezhoù iranek

## Liammoù diavaez
* ''Ethnologue''
* Testenn diwar-benn al Lakied
Tangcheweg

Ur yezh iranek eo an **tangcheweg** komzet gant tro-dro da 10.000 den (1994) en Afganistan.

## Gwelet ivez
*Yezhoù iranek
Medieg

Ur yezh iranek eus skourr yezhoù ar gwalarn eo ar **medieg** komzet gwechall gant ar Veded.

Ur yezh varv an hini eo, aet da get hep leuskel war he lerc'h roud ebet dre skrid, met pusubl eo e vije bet ar medieg ur rannyezh hen-berseg.
Bikyeg

Ur yezh nijerek-kongoek eo ar **bikyeg** (*bikya*) pe **fouroueg** (*furu*) komzet gezhall e Kameroun.

Ur yezh varv an hini eo hiziv sur-mat dre ma ne oa barrek warni nemet komzet gant un den kozh e 1986.

## Gwelet ivez
*Yezhoù nijerek-kongoek

## Liammoù diavaez
Toupinkineg

Ur yezh toupiek-gwaraniek e oa an **toupinkineg** (*tupinikin*). Komzet e oa en Espirito Santo e stad Bahia e Brazil. Erlerc'hiet e oa bet gant ar portugaleg.

## Gwelet ivez
*Yezhoù toupiek-gwaraniek
Tchemakoumeg

Ur yezh varv eo an **tchemakoumeg** (*chimakum*) komzet gwechall gant ur bobl orin bet o chom e kornôg Stad Washington. 

Dont a ra anv ar yezh diwar ar salacheg: *čə́bqəb* [ʧə́bqəb] (kent: [ʧə́mqəm])

Tost-tre e oa an tchemakoumeg d'ar c'hileuteg (*quileute*), deuet da vezañ ur yezh digenvez goude ma oa bet lazhet an holl dud a rae gant an tchemakoumeg gant Chief Seattle er bloavezhioù 1860. 

Brudet e oa ar yezh-mañ rak ne oa enni kensonenn staon simpl ebet.

## Gwelet ivez
* Yezhoù tchimakuek
Aimakeg

Ur yezh iranek eus skourr yezhoù ar mervent eo an **aimakeg** *(aimaq)* komzet e kornôg Hazara, kreiz-gwalarn Afghanistan, reter Iran ha Tadjikistan.

## Gwelet ivez
*Yezhoù iranek
Badageg

Ur yezh dravidek eus skourr yezhoù tamilek-kannadek ar su eo ar **badageg** (*badaga*) komzet gant tro-dro da 250.000 den er menezioù Nilgiri e su India.

## Gwelet ivez
*yezhoù dravidek

## Liammoù diavaez
Yezhoù gwaraniek

Ur skourr eus ar yezhoù toupiek-gwaraniek eo ar **yezhoù gwaraniek** ennañ 10 yezh. 

Ar gwaranieg komzet e Paraguay eo an hini vrudetañ e-touez ar yezhoù gwaraniek ha komzet gant an niver brasañ a dud.

## Gwelet ivez
* Yezhoù toupiek-gwaraniek
Nengatoueg

Ur yezh toupiek eo an **nengatoueg** (*Nheengatu* [ɲeʔeŋa'tu]; portugaleg: *língua geral* "yezh voutin")

## Gwelet ivez
*Yezhoù toupiek

## Liammoù diavaez
*''Ethnologue''
*"As línguas gerais sul americanas," article by Aryon D. Rodrigues (Laboratório de Línguas Indígenas, Brazil)
*Etnolinguistica.Org, a discussion list on native South American languages
Kokomeg

Ur yezh toupiek eo ar **c'hkomeg** (*cocoma* pe *cocama*) komzet gant 18.000 den e Perou dreist-holl, hag ivez e Brazil (200 den) ha Kolombia (nebeutoc'h evit 100 den). 

## Gwelet ivez
*Yezhoù toupiek

## Liammoù diavaez
''Ethnologue''
Omagweg

Ur yezh toupiek eo an **omagweg** komzet gant nebeutoc'h evit 100 den en Iquitos e Perou. 

Komzet e veze ivez gwechall e kornôg Brazil met aet eo da get eno. 

## Gwelet ivez
*Yezhoù toupiek
20 Here

## Darvoudoù
* 1401 : dibennet eo ar c'hourser alaman Klaus Störtebeker e Hambourg.
* 1587 : trec'h eo Herri Navarra en Emgann Coutras.
* 1620 : staget eo Bearn, da vat, ouzh Bro-C'hall.
* 1650 : kurunennet eo ar rouanez Kristina Sveden e Stockholm.
* 1805 : kodianañ a ra ar jeneral aostrian Karl Mack en Emgann Ulm.
* 1827 : Emgann Navarino.
* 1883 : sinet eo Feur-emglev Ancón etre Chile ha Perou (fin Brezel ar Meurvor Habask (1879-1883)).
* 1939 : divodet eo Strollad Broadel Breizh gant gouarnamant Édouard Daladier.
* 1941 :
** muntret ar feldkommandant Karl Hotz gant an Harzherezh e Naoned.
** war atiz Leo Weisgerber eo krouet Framm Keltiek Breiz, gant Roparz Hemon da rener.
* 2003 : kentañ bannadenn ar film tresadennoù-bev *[[Brother Bear]]* e Stadoù-Unanet Amerika.
* 2011 : embann a ra ar strollad euskarat ETA e paouez gant e stourm armet.

## Ganedigezhioù

* 1677 : Stanisław Leszczyński, roue Polonia (1704-1709).
* 1806 : George Newbold Lawrence, den a aferioù hag evnoniour amatour stadunanat.
* 1811 : Prosper Proux, barzh ha saver kanaouennoù brezhonek.
* 1813 : Daniel Owen, romantour kembraek.
* 1854 :
** Alphonse Allais, fentigellour, kazetenner ha skrivagner gall.
** Arthur Rimbaud, barzh gall.
* 1859 : John Dewey, prederour stadunanat.
* 1891 : Sir James Chadwick, fizikour breizhveuriat.
* 1925 : Roger Hanin, aktour, filmaozer ha skrivagner gall.
* 1938 : Iain MacMillan, luc'hskeudenner breizhveuriat tapet gantañ foto golo *[[Abbey Road]]* ar strollad sonerezh The Beatles.
* 1940 : Mikeal Treger, skrivagner gallek.
* 1964 : Kamala Harris.
* 1971 :
** Snoop Dogg (Calvin Cordozar Broadus Jr. e anv gwir), aktour, kaner ha produour stadunanat.
** Dannii Minogue, aktourez, diskouezerez-giz ha kanerez aostralian.

## Marvioù

* 1401 : Klaus Störtebeker, kourser alaman.
* 1587 : Anne de Joyeuse, milour gall ha mignon a roue Herri III.
* 1740 : Karl VI an Impalaeriezh Santel.
* 1900 : Naim Frashëri, barzh albanek.
* 1907 : Howard Saunders, den a aferioù hag evnoniour breizhveuriat.
* 1964 : Herbert C. Hoover, 31 prezidant ar Stadoù Unanet.
* 1994 : Burt Lancaster, aktour ha filmaozer stadunanat.
* 2002 : Bernard Fresson, aktour (c'hoariva, sinema ha skinwel) gall.
* 2005 : Jean-Michel Folon, arzour belgiat.
* 2011 : Mu'ammar al-Qaddafi, ofiser ha politiker eus Libia
* 2018 : Wim Kok, kentañ ministr an Izelvroioù.

## Lidoù
* Iliz katolik roman
** Sant Herbod, lean e Berrien (8vet kantved)
Sant an deiz : Santez Gwenguñv
Bambareg

Ur yezh mandeek eus skourr ar yezhoù mandingek eo ar **bambareg** (*bamanankan*) komzet e Mali, Burkina Faso hag Aod an Olifant gant tro-dro da 5 milion a dud evel yezh kentañ ha gant betek 10 milion all evel eil yezh, en holl 15 milion a dud. 80% eus tud Mali a gomz bambareg. 

Unan eus yezhoù ofisiel Mali an hini eo, m'emañ ar yezh muiañ-komzet dre ma vez komzet gant ar Vambared o-unan met talvezout a ra ivez da yezh voutin (*lingua franca*) ivez ar meuriadoù all.

Tost-kenañ eo ar bambareg d'an diouleg, ken tost da skouer evel m'emañ ar saozneg komzet e Breizh-Veur ouzh an hini komzet er Stadoù-Unanet.

Meur a rannyezh zo, en o zouez ar re bennañ-mañ:
* Somonoeg (*somono*)
* Segoueg (*segou*)
* Saneg (*san*)
* Beledougoueg (*beledugu*)
* Ganadougoueg (*ganadugu*)
* Wasouloueg (*wasulu*)
* Sikasoeg (*sikasso*)

Daoust ha ma oa bet ijinet, e 1949, un doare-skrivañ ispisial anvet ar skritur nkoek (*n'ko*) evit ober gant ar yezhoù mandeek dre skrid hag e vez implijet c'hoazh gant ar bamabareg, hiziv e vez skrivet kentoc'h gant al lizherenneg latin peurliesañ.

## Gwelet ivez
*Yezhoù mandingek

## Liammoù diavaez
* Yezhoù hag istor Mali
*Frazennoù e bambareg evit beajourion - Wikitravel
Anloeg

Ur yezh c'hbeek eo an **anloeg** (*anlo* LFE : Aŋlo) komzet gant tro-dro da 230 000 den (1960). 
 
Peurliesañ e vez renket evel ur rannyezh eweek. 

Implijet a ran tonennoù evel an holl yezhoù gbeek.

## Gwelet ivez
*Yezhoù gbeek
*Eweeg
Yezhoù toupiek

Ur familh-yezhoù eo ar **yezhoù toupiek**, hag enni 70 yezh komzet gant pobloù-orin en Amerika ar Su.

C'hwec'h yezh toupiek-rik zo: 
*Toupinambaeg (*tupinambá* pe *tupi antigo*)
*Nengatoueg (*nhengatu*)
*Toupinkineg (*tupinkin*)
*Potigwareg (*potiguara*)
*Omagweg (*omagua*)
*Kokomeg (*cocoma*)

## Gwelet ivez
* Yezhoù toupiek-gwaraniek

## Liammoù diavaez
* ''Ethnologue''