Frañsez Jaffrennou

**Frañsez Jaffrennou** a oa un embanner, ur marc'hadour, ur c'hazetenner hag ur skrivagner brezhonek, ganet e Karnoed d'ar 15 a viz Meurzh 1879 ha marvet d'ar 26 a viz Meurzh 1956 e Brageirac (departamant an Dordogne, en Okitania). Goude bezañ bet kentañ diskibl kentelioù brezhonek Frañsez Vallée ha troour kan broadel Breizh — *[[Bro gozh ma zadoù]]* — e kemeras ur perzh bras e-barzh an Emsav kentañ pa oa bet unan eus diazezerien Kevredigez Broadel Breiz hag ivez pennadurezh pennañ Goursez Vreizh, ma voe lakaet da zrouiz ennañ er vodadeg kentañ. Dibab a reas *Taldir ab Herninn* evel anv-drouiz ha *Taldir* da anv-pluenn ha reoù all.

## Buhez
Mab e oa da Glaoda Jaffrennou, bet noter e Karnoed ha da Anna Roparzh, houmañ barzhez ha saverez-kanaouennoù e brezhoneg, eus Bolazeg. Tad e voe d'ar soner Gweltaz Jaffrennou. Goude e studi e skolaj Itron-Varia Wengamp ez eas da hini Sant-Charlez e Sant-Brieg. Eno e c'houlennas ma voe roet kentelioù brezhonek hag diouzh-se e tarempredas gant Frañsez Vallée, a voe anvet da gelenner war ar brezhoneg.
E Roazhon e tapas e aotreegezh war ar gwir, evel e dad, en ur heuliañ kentelioù brezhoneg Joseph Loth, asambles gant Pêr ar Rouz. Tremen a reas un doktorelezh lennegezh diwar-benn ar barzh ha kaner Prosper Proux. Bet eo Taldir-Jaffrennoù an den kentañ o skrivañ un dezenn skol-veur e brezhoneg. Gant Vallée en doa heuliet kentelioù kembraek ken e voe gouest da dreiñ kan broadel Bro-Gembre, Hen Wlad fy Nhadau.Goude embannadennoù teskadoù barzhonegoù brezhonek (1899, 1900, 1902…), e voe merzet e varregezhioù lennegel, rak gwelet e veze evel modern.
E brezhoneg e tesavas e vugale, ar pezh a oa dibaot-kaer a-berzh ur bourc'hiz ; an hini nemetañ e kêr Garaez e voe oc'h ober kement-se. Prenañ a reas un ti-moullañ evit gallout sevel kazetennoù kenwerzhel ha skignañ e vennozhioù rannvroelour ha diorren ar wask vrezhonek. E 1904 ec'h embannas ur gelaouenn viziek e brezhoneg anvet *[[Ar Vro (kelaouenn)|Ar Vro]]*, hag ur gazetenn sizhuniek brezhonek-gallek anvet *[[Ar Bobl]]*, an div skignet er Poc'hêr. 
Emezelañ a reas er vuhez politikel, koulz en e vro pa voe cheu etre e gostezenn rannvroelour ha kristen hag hini ar radikaled-sokialourien a oa e penn ar Poc'hêr hag e Breizh a-bezh ha pelloc'h. Kemer a reas perzh en daou aozadur nevez,  Kevredigez Broadel Breiz (Union Régionaliste Bretonne) e 1898 hag Unvaniez Arvor (Fédération régionaliste bretonne) e 1911. O vezañ ma oa unan eus an drouized pennañ, a-raok ma vo Drouiz-Meur e 1933, e tapas ul levezon vras war al luskad rannvroelour a oa ennañ kalz a embregerien vihan eveltañ.
A-ratozh-kaer en em vode an Drouized bep bloaz e-doug gouelioù keltiek a veze aozet ganto asambles gant o mignoned lec'hel ha pennadurezhioù ar bastell-vro. Un den o taremprediñ meur a benn uhel e oa F. Jaffrennou ha gouest da vezañ degemeret mat gant ar pennadurezhioù. Div wezh e tapas arouezennoù enor roet d'an dud ur spered republikan asur ganto.

Ne c'hellas mui kendelc'her gant an embann goude ar Brezel-bed kentañ ha, goude bezañ bet gwerzhet ar voullerezh e cheñchas e vicher da hini marc'hadour gwin, sistr ha alkool.
Adkregiñ a reas gant an embann kazetennoù e 1921, pa gavas un den prest da fiziañ ennañ ur gelaouenn pa glask hemañ sevel un emglev armerzhel, Kevre Breiz (Le Consortium breton) evit bodañ embregerezhioù Breizh en ur rouedad klozarmerzhez.

## Obererezh politikel
Er bloaz 1900 e savas strollad ar "Studieren Vreton" gant Leon ar Berr a chomas ur c'heneil feal, koulz evel kazetenner hag evel drouiz. E 1899 e kemeras perzh er vodadeg a ziazezzas Kevredigez Vroadel Breiz, kentañ aozadur a zo bet krouet gant an emsaverien e Breizh. Bloaz goude e voe anvet da zrouiz asambles gant Yann ar Fusteg ha Erwan Berthou e-doug kentañ bodadeg ar Goursez e 1900.
Er bloaz 1903 en doa tapet lakaat anaout "Bro Goz ma Zadou" da "gan broadel" e kendalc'h Kevredigez Vroadel Breiz.
Evitañ da vezañ ur barzh hag istimet mat e klaske tolpañ ar varzhed vrezhonek ken e teufent da vezañ embannerien spered kelt Breizh diwar patrom luskad ar varzhed kembraek a ambroug buhez sevenadurel o bro. Ar "varzhelezh" e rae eus al luskad kelt hag e soñje-eñ, asambles gant izili Skolaj ar Varzhed (un eil anv a veze implijet gantañ evit Goursez Vreizh), e c'hellfe bezañ kreñvaet saviad ar Broioù kelt (Breizh, Kembre, Kernow, Man ha Skos) ma vije staliet liammoù strizh etrezo e framm an Hollgeltiegezh pe Geltiegezh.
Klask a reas lakaat diwanañ un "dispac'h sevenadurel" hep ma vefe disrannet Breizh diouzh Bro-C'hall. Daremprediñ a reas tud ar vegenn evit o c'hendrec'hiñ e oa un dra vat kelenn ar brezhoneg e Breizh-Izel ha broudañ ur santad brezhon e Breizh a-bezh.
 

E 1911, goude kendalc'h Kevredigez Vroadel Breiz ma tarzhas diemglevioù etre kostezenn an dudjentil roueelour hag hini an izili gant ur spered kristen ha sokial digoroc'h e tibabas mont gant ar re a oa liammet ouzh ar vourc'hizelezh vihan a veze o tiorren, a-feur ma kreske an deskadurezh. Darn eus ar "Varzhed" a yeas da sevel un aozadur nevez, Unvaniez Arvor (Fédération régionaliste de Bretagne) ha Poellgor ar Goursez a oa hogos kuzul-ren an UA. Hervez Michel Nicolas, pennrener gwir an aozadur (kadoriet gant an barzh Jos Parker) e oa Jean Choleau, nann-brezhoneger, met barrek war an armerzh. Lezet e veze Taldir hag e genseurted da ren war an temoù lennegel ha yezhel, rak kevrennoù arbennik a voe evel e KBB hag er c'hevarzheoù gouiziek. Da-geñver kendalc'h Unvaniez Arvor e Douarnenez e miz Eost 1912 e voe savet abadennoù a bep seurt (ha prezegennoù.kanaouennoù, dañsoù, sonerezh, gouren) gant skoazell an ti-kêr. Bodadeg ha lid a veze graet ar Goursez digor anezhi a voe dalc'het er mare-se ivez. Kenstrollañ abadennoù a bep seurt, breizhek o livioù, a voe barregezh dibar an Drouized. Unan eus ar gouelioù keltiek-se gant 150 kouviad o tont eus ar Rouantelezh-Unanet a voe aozet gant Taldir hag rannvroelourien lec'hel evel Pêr Mokaer a voe arc'hantaouet gant kêr Vrest e 1908. En degouezh-se e kanas laz-kanañ bugale Karaez ar Vro gozh ma zadoù war kae ar porzh-houarn.

Etre an daou vrezel-bed e stourmas F. Jaffrennou evit ar brezhoneg hag e klaskas broudañ ar Vretoned da chom stag ouzh o gwrizioù ha hengounioù. Evel un toullad kefredourien vreton eus Emsav brezhonek ar mare-se, levezonet gant emsav Kembre, e oa ezel Taldir eus Goursez Breizh, a glaskas kas war-raok.

D'ar 1añ a viz Kerzu 1940 e sinas, a-gevret gant Markiz an Estourbeillon ha Roparz Hemon, ur reketig titlet *Placet au Maréchal Pétain, Chef de l’État Français* evit ma vije kelennet ar brezhoneg er skolioù.

E dibenn an Eil Brezel-bed e voe karc'haret Taldir e toull-bac'h Kemper evel ar pep brasañ eus an emsaverien bolitikel ha sevenadurel vreizhat. Tamallet e oa dezhañ bezañ flatret al levrdier Adolf ar Gwazhioù, ar pezh a nac'has groñs. Kondaonet e voe ha harluet da Vro-C'hall, difennet ma voe outañ chom da vevañ e Breizh. Mervel a reas eno en harlu e Brageirac, en Okitania. Skrivet en deus Taldir ur pikol deizlevr brezel, diwar-benn ar Brezel-bed Kentañ hag an Eil Brezel-bed. E Levraoueg Vroadel Kembre en Aberystwyth eo miret an darn eus e eñvorennoù a zo chomet diembann.

## Oberennoù
* *Buez Sant Erwan*, Sant-Brieg, moul. Sant Gwilherm, 1896. C'hoariva.
* *Buez Sant Briek*, Sant-Brieg, moul. Sant Gwilherm, 1896.
* *An Hirvoudou*, Sant-Brieg, moul. Prudhomme, 1899. Barzhonegoù.
* *Gwerziou AbHerve ha Taldir, brezouneg ha keumraeg kenver-ouz-kenver*, Sant-Brieg, moul. Gwion, 1899.
* *C'hoari fentus ar bourc'hiz lorc'hus, pe histor plijadurus eun aotrou divrezhounek deut da veza eur Breizad mad (3 arvest)*, Montroulez, moul. Hamon, 1899.
* *An Delen Dir*, Sant-Brieg, moul. Prudhomme, 1900. Barzhonegoù.
* *Nigoudenn Berehar mestr-skol (2 arvest)*, Montroulez, emb. La Résistance, 1900.
* *En tu all d'ar maro*, Sant-Brieg, moul. Sant Gwilherm, 1900.
* *Kanaouennou brezhonek*, (3 levr), Gwened, moul. Lafolye, 1900-1901.
* *Kanaouennou poblus (war follennou distag)*, Karaez, moul. Ar Bobl, 1902-1914.
* *Barzaz Taldir Ab Herninn*, Pariz, moul. Champion, 1903, 1911, 1923 ha 1934. Barzhonegoù.
* *Pontkallek, pe buez kaër ha maro mad eun dijentil a Vreiz, bet dibennet e Naoned er bloavez 1720* (5 arvest), Brest, moul. Derrien, 1903.
* *Ar barz hag ar prokulor*, (4 arvest), Karaez, moulerezh Ar Bobl, 1904.
* *Janedig ar plac'h divroet*, (2 arvest), Karaez, Ar Bobl, 1904.
* *Malo Korret an Tour d'Auvergne*, (4 arvest), Karaez, Ar Bobl, 1906.
* *[[Seiz-ha-seiz-ugent divunaden]]*, Karaez, Ar Bobl, 1908.
* *[[Breiziz 1810-1910]]*, Karaez, moul. Ar Bobl, 1901.
* *Teatr brezonek poblus*, (teskad), Karaez, Ar Bobl, 1911.
* *La genèse d'un mouvement - Ganedigez eun emzao*, Karaez, Ar Bobl, 1912.
* *Prosper Proux, studiadenn war e vuhez, e lizerou, e varzoniez*, (tezenn), Karaez, Ar Bobl, 1913.
* *[[Giriadur Gallek ha Brezonnek]] - Le grand dictionnaire français-breton de poche*, Karaez, Ar Bobl, 1914.
* *Kenteliou labour-douar gant Gwilherm, mêrour*, Karaez, Ar Bobl, 1914.
* *Histoire anecdotique de [[Karaez|Carhaix]], (Ancienne Vorganium) en sept veillées, contée par un Génie romain*, 1924 ; ademb. Kemper, moul. ATR, 1984. Istor lec'hel.
* *20 chansons populaires pour les Écoles de Bretagne sur les airs du Folklore celtique. Chant Breton et Chant Français*, 1936 ; ademb. Pariz, moul. H Lemoine, 1954.
* *Kanaouennou evit ar yaouankiz*, Gwened, 1942.
* *Ur wech e oa... Envorennou yaouankiz*, Brest, emb. Armorica, 1944, 218 p. ; ademb. *Ur wech e oa... ur c'hrennard, un deskard, ur soudard*, Lesneven, emb. Mouladurioù Hor Yezh, 1985, 288 p. Emvuhezskrid.
* *Trois Orphées aux enfers*, asambles gant Ronan Pichery-Abroc'hell hag Auguste Boncors, 1952.

## Levrlennadur
* Francis Favereau, Jaffrennou-Taldir, erlamet diouzh *Lennegezh ar brezhoneg er XXvet kantved*, Skol Vreizh, 2002, pp. 53-94
* Francis Favereau, *Kazetennerezh Ar Bobl (1904-1914)*, e-barzh *Breizh ha pobloù Europa*...en enor da Per Denez, Hor Yezh;PUR, 2000, pp. 223-238.
* Gwenc'hlan Le Scouëzec, *L'Affaire Taldir: Le Grand Druide était innocent.*
* Philippe Le Stum, *Le Néo-druidisme en Bretagne*, Éditions Ouest-France, 1998.. Diwar ar c'hounskrid mestroniezh, Skol-Veur Breizh-Izel, Brest.
* Lukian Raoul, *Geriadur ar skrivagnerien hag ar yezhourien vrezhonek*, Al Liamm, 1992. Pennad : Jaffrennou, François Joseph Caude.
* *À la cour de justice: l'épilogue de l'affaire Jaffrennou*. In : *La voix de l'Ouest*, N°129, juin 1945.

## Notennoù