open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Mongoled

Dek milion a dud zo Mongoled. Emaint o chom e Mongolia, China, Rusia dreist-holl. Komz a reont yezhoù mongolek. Ar voudaegezh tibetan hag ar chamanegezh eo o relijionoù dezho, ha minorelezhioù kristen, muzulman ha tud dizoue zo ivez. Ur bobl gantreer eo ar Vongoled.

Kenelioù liammet ouzh ar Vongoled eo ar c'henelioù Khalkha, Daur, Buryat, Evenk, Dorbot, Kalmyk, Oirat, Chakhar, Tumed, Ordos, Bayad, Dariganga, Urianhai, Uzemchin ha Zakhchin.

Dindan an anv Mongoled, mongoleg : Монгол Mongol, e vez bodet meur a strollad-kenel. Ur ster resis a vod ar Vongoled a implij an anv evit en em envel (Mongoled ar c'hornôg, ha re ar reter). Ur ster ledan a vod kenelioù hag a gomz ur yezh vongolek hep bezañ anvet Mongoled, ar genel gKalmyk e reter Europa en o zouez.

E-pad an 13 kantvet e servijas da anv-stroll ur strollad bras a veuriadoù gant Genghis Khan e penn.


File:Mongolian Musician.jpg|Ur soner mongol.
File:Dongxiang minority student.jpg|Paotred dongxiang.
File:Genghis_Khan.jpg| Genghis Khan.
File:Altan Khan.jpg| Altan Khan e penn ar Vongoled Tumet.
File:Sumo_May09_Asashoryu.jpg|Dagvadorj Dolgorsuren (Asashoryu).
File:MongolianDance.JPG|Ur plac'h yaouank mongolian o tañsal un dañs bayid.
File:Guyuk khan's Stamp 1246.jpg|Siell Güyük Khan.
File:MurongPainting.jpg|Gwareger mongolian Xianbei.

File:Navaanneren.jpg|Ur c'hhan eus an 20 kantved, Navaanneren.
File:Gurvger.jpg|Ur yurt mongolian.
File:Mongols-map.png|Harzoù aloubadegoù ar Vongoled en 13 kantved.


= Liammoù =
; Pennadoù : Hulagu Khan, Tu (pobl), Baghdad, Timur, Argad Talas, Ibn Battuta, Marco Polo, Beijing, Aloubadeg#Mongoled, Mongolia an Diabarzh, Xinjiang, Kirgizstan, Tierniezh Song, Mongoleg.
; Geriaoueg  : , , .
Jodie Foster

**Jodie Foster** (*Alicia Christian Foster*), ganet d'an 19 a viz Du 1962 e Los Angeles, SUA, a zo un aktourez stadunanat. Kregiñ a reas da labourat e bommoù bruderezh pa oa tri bloaz.
## Buhez
Merc'h eo da Evelyn "Brandy" Ella Almond ha Lucius Fisher Foster III. 
## Studioù
* Lycée Français de Los Angeles
* Yale University (lennegezh)
Jodie Foster a gomz galleg mat-tre hag italianeg. Kompren a ra alamaneg.

## Prizioù
Gwelout amañ dindan.
## Filmoù

## Levrlennadur
## Skeudennoù

Skeudenn:Jodiefoster at 61st Academy Awards cropped.jpg|1989
Skeudenn:Jodie Foster at University of Pennsylvania's 250th Commencement.jpg|Skol-veur Pennsylvania, 2006
Skeudenn:Jodie Foster Alan Light.jpg|2006
Skeudenn:Le Complexe du castor Cannes 2011.jpg|*The Beaver*, Cannes, 2011

## Liammoù diavaez
## Notennoù ha daveoù
Sidney Bechet

**Sidney Bechet**, ganet d'ar 14 a viz Mae 1897 e New Orleans (SUA) ha marvet d'ar 14 a viz Mae 1959 e Garches (Bro-C'hall), a oa ur soner treujenn-gaol ha saksofon hag ur sonaozer jazz eus Stadoù Unanet Amerika.

## Buhez
Sidney Bechet a zo ganet d'ar 14 a viz Mae 1897 e Orlean Nevez

## Pladennoù
* 1924: "Texas Moaner Blues" (enrollet asambles gant Louis Armstrong)
* 1925: "Cake Walkin' Babies from Home" (gant Red Onion Jazz Babies)
* *The Legendary Sidney Bechet* (*Feetwarmers* ha *Blues in Thirds*), RCA Bluebird 
* *Sidney Bechet in New York*, JSP (an abadenn gant Louis Armstrong).
* *The King Jazz Story Vol. 4*, Storyville (gwellañ tonioù Bechet-Mezzrow) gant Cousin Joe.
* *Jazz Classics Vol.1*, Blue Note (gant Bunk Johnson, Albert Nicholas).
* D'an 18 a viz Ebrel 1941 e enrollas Bechet an abadennoù «ad-enrollañ», ijinet gantañ evit ar wech kentañ e istor ar jazz, e ti e vignon John Reid. Seniñ a ra gant ar gitar-boud, an taboulinoù, ar piano, ar dreujenn-gaol hag ar saksofon *soprano* ha *tenor*. Enrollañ a ra an an tonioù *The Sheik of Araby* ha *Blues of Bechet*
* 1956: *El Doudou*, Vogue, (gant Albert Langue).
* 1958: *Parisian Encounter*, Vogue, 1958 (gant Teddy Buckner)
* 1959: *Jazz sur la Croisette*, INA/Abeille Musique

## Filmoù
* 1954 : *Série noire*, Pierre Foucaud
* 1955 : *L'inspecteur connaît la musique*, Jean Josipovici
## Levrlennadur
* *Treat it gentle*, Da capo press (e emvuhezskrid e saozneg).
* *La musique c'est ma vie*, La table ronde (e emvuhezskrid e galleg)
## Skeudennoù

Skeudenn:Bechet.gif|Sidney Bechet, Londrez, 1922
|Pennzelwenn Sidney Bechet, Juan-les-Pins

## Liammoù diavaez
* The Sidney Bechet Society, Ltd. (en)
## Notennoù ha daveoù
Ognon

* An *[[Ognon (Allium cepa)|ognon]]* a zo plant, legumaj ha spis.
* **Ognon** a vez graet eus bulb plant, er c'herentiad *Liliaceae* da skouer.
* An Ognon (stêr) a zo ur stêr eus Breizh.
Porzia de' Medici

**Porzia de' Medici** (1538–1565), ganet ha marvet e Firenze, a oa ur verc'h bastard da Alessandro de' Medici, dug Firenze, met n'ouzer ket piv e oa he mamm.

## He buhez
Ganet e voe goude marv he zad ha savet e voe evel he c'hoar Giulia de' Medici e kouent aogustinian San Clemente e Firenze er Via San Gallo. Diazezet e oa bet ar gouent gant Maria Salviati, mamm an dug Cosimo Iañ de' Medici, evit reiñ bod da verc'hed bastard Alessandro. 

Chom a reas er gouent avat, dont a reas da vout abadez, hag eno e varvas e 1565 d'an oad a 27 vloaz. 

## Levrlennadur
*Langdon, Gabrielle (2006). *Medici Women: Portraits of Power, Love, and Betrayal*. University of Toronto Press. ISBN 0802038255

## Liammoù diavaez
* Fonte: Archivio online di documenti sulla famiglia Medici
Every Day I Have to Cry (kan)

**Every Day I Have to Cry** zo ur ganaouenn saoznek savet gant Arthur Alexander evit ar c'haner stadunanat Steve Alaimo, hag embannet en albom Every Day I Have to Cry (albom) e 1962.

Goude e voe enrollet gant an oberour e-unan, hag ivez gant Dusty Springfield, The Valentines, Jerry Lee Lewis, Johnny Rivers ha kalz a re all.

## E yezhoù all
Doareoù brezhonek, gallek, italianek ha portugalek zo bet savet goude. 

### E galleg
Daou stumm gallek zo:
* E 1964, *Chaque jour c'est la même chose*, kanet gant Claude François, kavet dister pe fall peurvuiañ 
* E 1981, *Tu peux préparer le Café Noir*, savet gant daou zen: Claude Moine, anv-sonaozer ar c'haner gallek Eddy Mitchell, ha dreist-holl Boris Bergman; sed aze un tamm pennoberenn, e-skoaz an doare all, dre ma'z eo ur skrid pinvidik diwar-benn pevar den, unan o kontañ istor skrijus an tri all.

## Da selaou
* Kanet gant Steve Alaimo e 1962: 
* Kanet gant Jerry Lee Lewis : http://www.youtube.com/watch?v=xeNeo6A0PBg
* Azasadur gallek Claude Moine ha Boris Bergman : 
* Doare gallek kanet gant Eddy Mitchell: http://www.youtube.com/watch?v=IUZSKN8eeRc
Al-Mutawakkil

Ur c'halif abbasit (847-861) e voe Al-Mutawakkil, war-lerc'h e vreur Al-Wathiq. Ganet e oa e 821 ha marvet e 861. Ren a reas e Samarra. Brudet eo evit bezañ kaset da get an *urzh* Mihna, bet douget gant ar galifed diaraok evit difenn un doare Mu'tazili nemetañ eus an islam, ur seurt *[[Inkizision]]*.
Toraigh

**Toraigh** pe *Oileán Thoraigh* (hervez an iwerzhoneg) pe *Tory Island* (e saozneg) zo un enezenn en arvor Kontelezh Dún na nGall, en Iwerzhon. En em astenn a ra war 5&nbsp;km a hed hag 1&nbsp;km a led, ha 133 den a oa o vevañ enni e 2002, 15&nbsp;km diouzh an douar-bras.

Iwerzhoneg eo ar yezh a vez komzet gant an darn vrasañ eus an dud, hag emañ an enezenn er Gaeltacht neuze.

Ul lec'h a bouez eo an enezenn evit spesadoù evned a zeu da neizhiañ enni, evel da skouer ar rakig-melchon.

## Notennoù
Flemmgan

Ur flemmgan zo ur varzhoneg flemmus, ur flemmskrid e gwerzennoù.

## Flemmganoù brudet
### E latin
** *[[Flemmganoù (Lucilius)|Flemmganoù]]* Lucilius
** *[[Satires Ménippées]]* Varron
** *[[Flemmganoù (Horatius)|Flemmganoù]]* Horatius
** *[[Flemmganoù (Persius)|Flemmganoù]]* Persius
** *[[Flemmganoù (Juvenal)|Flemmganoù]]* Juvenal

### E galleg
Flemmganoù gallek ar XVIIvet kantved a oa awenet gant an oberennoù latin usveneget
* *[[Flemmganoù (Régnier)|Flemmganoù]]* Régnier, 
* *[[Flemmganoù (Boileau)|Flemmganoù]]* Nicolas Boileau.
Kignen

Ar **c'hignen** *(Allium sativum)* zo plant liorzh bividik, geotennek, unhaddeliennek, 5-12 cm o uhelder, dezho meur a zelienn kouezhapl ha bleunioù mouk, roz, gwenn pe velen. Kar int d'an ognon, d'ar chalotez, d'ar pour ha d'ar sivolez.

## Istor
Anavezet eo ar c'hignen abaoe an Henamzer. Plant eus Kreiz Azia int.
## Gounidigezh
## Produerezh


Garlic plant.jpg| Ur penn kignen en douar
Ail p1040223.jpg| Pennoù kignen.
Garlic.jpg| 
All Garlic Ail Ajo.jpg| 
Garlic slice.jpg| Un tamm kignen troc'het dre an hanter
Allium sativum 003.JPG|


## Anvadur gwarezet

* *Aglio Bianco Polesano* (Veneto)
* *Aglio di Voghiera* (Ferrara)
* *Ail d'[[Auvergne]]*
* *Ail rouge de [[Cadours]]* (Midi-Pyrénées)
* Ail de Cherrueix (Breizh)
* *Ail de la Drôme*
* *Ail rose de Lautrec* (Midi-Pyrénées)
* *Ail blanc de Lomagne* (Midi-Pyrénées)
* *Ail de [[Provence]]*
* *Ail fumé d'Arleux ([[Nord-Pas-de-Calais]]), bet goulennet
* *Ajo Morado de Las Pedroñeras*
== Spesadoù ==
== Keginerezh ==


Ur frond hag ur blaz kreñv a zo gant [[bulb]] ar c'hignen. Debret e vezont kriz pe poazh, evel [[spis (temz)|spis]], pe koñfizet e [[gwinegr]]. Rannet eo ar penn-kignen en ur seizh [[ivin]] bennak.
=== Un nebeud meuzioù ===
* *Aïoli*
* *Aïga bolhida*
* *Beurre d'escargot*
* *Fondue*
* *Fondue savoyarde*
* *Knoblauchbagette*
* *Knoblauchsuppe*
* *Pasta cu l'agghia*
* *Rouille*
* *Tourin*
Lakaet e vez ar c'hignen e-barzh ar [[morzhed-vaout|vorzhed-vaout]], hag ar *ratatouille* ivez
== Louzawouriezh ==
== Arouezouriezh ==
== Levrlennadur ==

== Livouriezh ==
<gallery mode="packed" heights="180px">
2-ortaggio,Taccuino Sanitatis, Casanatense 4182..jpg|
A Medical Thangka - Root of Treatment.jpg|*Tantra*, [[1653]]-[[1705]]
Willem van Mieris Greengrocer.jpg|*Ar marc'hadour legumaj*<br>[[Willem van Mieris]], [[1731]]
Édouard Manet - Nature morte au cabas et à l'ail.jpg|*Nature morte au cabas et à l'ail''Edouard Manet, 1861-1862
Van Gogh - Stillleben mit Bücklingen und Knoblauchzwiebeln.jpeg|Vincent van Gogh, 1887


## Foarioù

Toulouse. Foire à l’ail. 24 août 1899 (1899) - 51Fi49 - Fonds Trutat.jpg|Toulouse, 1899
Défilé 3.JPG|Piolenc, Vaucluse, 2010


## Gwelout ivez
* Spis (temz)

## Liammoù diavaez
* Plantkelt er wikipedia
* Plantkelt.net

## Daveoù ha notennoù
Amsterdam (disheñvelout)

**Amsterdam** a c'hall bezañ :

* Amsterdam, kêr-benn an Izelvroioù
*E Stadoù Unanet Amerika:
**Amsterdam (Kalifornia)
**Amsterdam (Missouri)
**Amsterdam (New York)
**Amsterdam (Ohio)
**Amsterdam (Texas)
**Amsterdam-Churchill
*Amsterdam (Mpumalanga), e Suafrika
*Amsterdam (Saskatchewan), e Kanada

*Enez Amsterdam, unan eus inizi Douaroù Aostral hag Antarktikel Frañs
*Amsterdamøya, un enezenn norvegat e Meurvor Arktika
*Tongatapu, unan eus an inizi Tonga, anvet *Amsterdam* gwechall

*Amsterdam (lestr), ur gouelier en  kantved

* Amsterdam (Jacques Brel), ur ganaouenn kanet gant Jacques Brel
Matuedoi

**Mathuedoi** (ganet war-dro 897, marvet war-dro 930) a oa kont Poc'her. Dimezet e oa d'ur verc'h da Alan Iañ, roue Breizh. Tad e oa da Alan Varvek.

## Levrlennadur
*André Chédeville & Hubert Guillotel *La Bretagne des saints et des rois Ve-Xe siècle*, Embannadurioù Ouest France (1984) 

## Notennoù
Pierre Bernard

**Pierre Bernard** (1931-2011) a oa ur politiker breizhat bet kelenner war ar brederouriezh en Oriant hag a labouras en-dro d'ar brezhoneg ha da sevenadur Breizh.
Bet eo bet enseller pedagogel er rannvro evit sevenadur Breizh hag he yezhoù. Labouret en deus ivez evit lakaat Karta Sevenadurel Breizh en he sav.

## Kargoù
*Unan eus saverien ha prezidant kentañ an S.P.I. *([[Secours Populaire Interceltique]])* e 1971.
*Unan eus saverien ha prezidant kentañ ar J.E.B. *([[Jeunesse Étudiante Bretonne]])* e 1952.
*Kuzulier e ti-kêr an Oriant.
*Kuzulier e kuzul-rannvro Breizh (PS) (1973-1983).
*Kannad e Parlamant Europa (Meurzh 1983 / Gouere 1984).

## Skridoù brezhonek
**Klemmgan a-raok bezañ ganet*, ur ganaouenn war al Liamm (niv. 29, 1951).

## Liamm diavaez
*Blog ar c'hazetenner Jean-Laurent Bras, 29/05/2011
Dallentez

Stad an dud dall, da lavaret eo an dud o deus kollet skiant ar gweled eo an **dallentez**. 
Mont dall a reer gant an oad, ar c'hleñved, pe dre wall. Lod tud zo dall abaoe o ganedigezh ; *dall-ganet* int neuze. 

## Kastiz
* E broioù zo e veze dallet an dud dre o dilagadañ. 

## Tud dall brudet
* Homeros
* Matilin an Dall
* Ray Charles

## Lennegezh
* Michel Strogoff a oa da vezañ dallet gant ur c'hleze tommet-ruz. 

## Lavaroù ha krennlavaroù
* *Biskoazh kemend-all ! Pevar lagad d'ar marc'h dall !*
* *El lec'h n'eus nemet tud all, ur born zo mat da roue.*

## Loened
* Kelien-dall
* Logod-dall
Bouzarded

Ar **vouzarded** eo stad an den **bouzar**. **Bouzar** eo an den na glev ket, pe an hini en deus poan vras o klevout mat, met ponnerglev a lavarer neuze kentoc'h. Gallout a ra an dud vouzar bezañ ganet bouzar pe dont da vezañ.

## Tud vouzar brudet
*Ludwig van Beethoven, sonaozer alaman
* Marlee Matlin, aktourez stadunanat
* Helen Keller, prezegennerez stadunanat

## Filmoù

### Sinema
* *[[Ridicule]]*, Patrice Leconte, 1996 (*Charles Michel de l'Épée* c'hoariet gant Jacques Mathou)
### Skinwel
* *L'enfant du secret*, Serge Meynard, 2006 (*Charles Michel de l'Épée* c'hoariet gant Michel Aumont)
## Gwelet ivez
* Charles Michel de l’Épée
* Yezh ar sinoù
Pradeg vras Europa

**Pradeg vras Europa** zo ur vras a bradeg eus Europa ar sav-heol. Enlakaet e vez en hollad ledanoc'h a vez graet Geoteg Eurazia anezhañ.

## Douaroniezh
War ur c'horreenn a 994 000 km² en em led Pradeg vras Europa. Eus ar sav-heol d’ar c'huzh-heol en em astenn eus Roumania ar sav-heol da venezioù an Oural, dre su Moldova, Ukraina ha Rusia ha gwalarn Kazakstan.

En norzh ez eo bevennet gant pradeg-ha-koadeg Europa ar sav-heol, un takad etre e-men en em vesk pradeier ha koadeier deliaoueg. Er su ec'h emled betek ar Mor Du, nemet aodoù Krimea ha re gwalarn ar C'haokaz, dalc'het gant ur c'hoad kemmesk kreizdouarel. En Dagestan ec'h emled ar bradeg betek aodoù ar Mor Kaspian, dispartiet avat lodenn norzh ha gwalarn hec'h aodoù dre ur blaenenn ouelec'hek. Gant ar stepeg kazak ez eo bevennet er sav-heol.
Ard Fhearta

**Ard Fhearta** zo ur gêriadenn eus kontelezh Ciarraí, e mervent Iwerzhon. N'eus nemet 8 km etre Ard Fhearta ha Trá Lí, kêr-benn ar gontelezh. Diazezet eo armerzh ar geriadenn war al labour-douar.
Moldavia (disheñvelout)

**Moldavia** a c'hall bezañ meur a dra:

## Broioù pe rannvroioù eus gevred Europa
* Ur stad anvet Moldova bremañ dre vras;
* Moldavia, ur vro hag ur stad istorel (priñselezh) etre 1359 ha 1859;
* Republik Demokratel Moldavia, ur republik verrbad a voe darn eus Rusia, e 1917;
* *Moldavia*, unan eus ar peder rannvro a ya d'ober Romania a-vremañ, ul lodenn eus ar briñselezh istorel;
* Republik Sokialour Soviedel Emren Moldavia, ur republik soviedel emren enframmet er RSS Ukraina (1924–1940);
* Republik Sokialour Soviedel Moldavia, ur republik eus URSS, 1940–1990.
Eleonora di Garzia di Toledo

**Eleonora di Garzia di Toledo** (pe *Leonor Álvarez de Toledo y Colonna* e spagnoleg) lesanvet **Dianora** (Firenze, 1553 – Firenze, 1576), a oa ur vaouez yaouank a renk uhel, a orin spagnol, nizez da Eleonora di Toledo, a zimezas d'he c'henderv Pietro de' Medici, mab d'an dug Cosimo Iañ de' Medici, hag a voe krouget gantañ. 

## He buhez
Ganet e oa e lez Firenze e miz Meurzh 1553. Merc'h e oa d'an dug García Álvarez de Toledo y Osorio, pevare markiz Villafranca del Bierzo, Dug Fernandina, ha da Vittoria di Ascanio Colonna. Deuet e oa he zad da Firenze da-heul e c'hoar,Eleonora di Toledo, pa zimezas d'an dug Cosimo Iañ de' Medici, ha karget e oa he zad d'ober war-dro kestell Valdichiana en trowardroioù. Mervel a reas he mamm, Vittoria Colonna, un toullad mizioù goude genel he merc'h, a voe savet neuze gant karantez e-ser he moereb Eleonora, dugez Firenze, e lez an dug-meur Medici, hag eno e chomas a-hed he buhez . 

Da 15 vloaz e voe dimezet da Pietro de' Medici, kenderv dezhi, ur mab da Cosimo Iañ  de' Medici hag Eleonora di Toledo, un den feuls anezhañ, gastaouer, daou vastard dezhañ e Spagn ma oa bet kaset da gannad. 

Mignonez e oa d'he c'heniterv Isabella de' Medici, ur goantenn eus ar speredekañ evelti. Evel Isabella e reas ur gwall zimeziñ, hag evelti he devoa serc'heged.
E 1562 e varvas he moereb, 
E 1571 e voe eured Eleonora hag he c'henderv Pietro, hag e 1573 e c'hanas ur mab, Cosimo. E 1574 e varvas hec'h eontr, an dug-meur Cosimo. Tud a fiziañs en-dro dezhi n'he doa ket ken, ha kavout a reas skouarn Bernardo Antinori, un den a renk uhel e Firenze, hag e skoaz goude. Un darempred a voe etrezo, diskuliet en ul lizher a voe diskouezet d'he fried: hag eñ ober e soñj kaout an dizober anezhi 

## He marv
 
E 1576 e voe kaset gant he fried da Gastell Cafagiollo, hag eno, d'an 9 a viz Gouhere, e krougas anezhi gant roll ur c'hi. Francesco Iañ de' Medici, dug-meur war-lerc'h e dad Cosimo, a seblantas a-du gant ar muntr, ha netra ne damallas d'e vreur Pietro. 
Miz goude, en Eost, e varvas he mab Cosimo, tri bloaz dezhañ.

## Goude he marv
D'ar 15 a viz Gouhere, sizhun goude, e voe lazhet he mignonez Isabella de' Medici gant he fried ivez. Adarre e seblantas an dug-meur Francesco Iañ de' Medici a-du gant ar muntrer.

Betek-hen ne ouied ket pikol tra diwar-bouez Leonora di Garzia di Toledo, ha n'anavezed ket ar vaouez-se a weler e meur a boltred. Hiroc'h e ouzer hiziv dre ma'z eo bet studiet an dihelloù diwar-benn he c'heniterv Isabella de' Medici, ha meur a dra voutin zo etrezo o-div. 

## Levrlennadur
*Vanni Bramanti, *Breve vita di Leonora di Toledo (1555-1576)*, Le Lettere, Firenze, 2007
*Marcello Vannucci, *Le donne di casa Medici*, Newton Compton Editori, Roma 1999, ristampato nel 2006 ISBN 8854105260
Pietro de' Medici

**Pietro de' Medici** (1554-1604) a oa ur priñs eus Firenze, mab yaouankañ Cosimo Iañ de' Medici, dug-meur Toskana, hag Eleonora di Toledo, a grougas e bried kentañ ha keniterv Eleonora di Garzia di Toledo‎. Brud en doa da vezañ bambocher ha gastaouer, un den rok ha feuls, ha leun a fallagriezh. 

E 1571, da seitek vloaz, ez eas da chom da Roma, goude dimeziñ d'e geniterv Eleonora di Garzia di Toledo‎, nizez d'e vamm. E nevezamzer 1575 ez eas da Venezia. 

Pa glevas e taremprede e wreg un den anvet Bernardo Antinori e soñjas en devoa kavet an tu d'en em zizober eus an hini a vire outañ da ren ar gwallvuhez a blije dezhañ. 

E miz Gouhere 1576 e krougas e bried gant roll ur c'hi, er Villa Medici Cafaggiolo. Tamall a reas Bernardino Antinori da vezañ irienner, bac'het e voe ar paotr yaouank ha lazhet er vac'h, tra ma oa gwarezet Pietro gant e vreur dug-meur.

Addimeziñ a reas daoust d'e vrud fall. En 1593 e timezas da Beatriz de Meneses, un itron bortugalat pinvidik, a oa da baeañ e vern dle. Met kenderc'hel a reas da redek an douilhez ha da c'hastaouiñ, ha meur a vugel en doe gant Antonia Caravajal. 

Mervel a reas e Madrid, da 50 vloaz. 

## E vugale
*Cosimo (post 1577 - 1644), bastard, gant Antonia Caravajal, e Firenze adalek 1605
*Catalina pe Maria, bastard, gant Antonia Caravajal, a Firenze adalek 1605 ma'ezasda leanez e kouent ar Murate
*Juana, bastardez, gant Antonia Caravajal, e Firenze adal 1605 ma'z eas da leanez gant he c'hoar
*Cosimo ( 1573 - 1576), gant e bried Leonora Álvarez de Toledo, marvet gant ur c'hleñved miz goude muntret e vamm; 
*Cosimo (Madrid, 1588 - goude 1610), gant María de la Ribera, itron spagnol che citò Pietro da lez Castiglia per avere supporto economico; erru e Firenze e 1605, aet da studiañ da gloerdi ar jezuited Ingolstadt; distro da Firenze, per il suo carattere ribelle venne dato ai monaci olivetani, ma la sua natura violenta non ne fu dominata; goude dezhañ lazhañ ar c'hont Bentivogluio en un emgann e voe bac'het hag e teuas a-benn da dec'hout da Spagn, ma 'z eas d'an arme ha ganti da Fiandrez. 
*Pietro (1592-1654), gant Antonia Caravajal, dopo essere arrivato a Firenze nel 1605 fece una carriera politica e militare: Gouarnour Livorno etre 1619 ha 1627, kannad da Milano e 1629 ha da Genova e 1630, infine Capitano Generale della Cavalleria Medicea dal 1637. 
*Leonora (1592-?), gant Antonia Caravajal, e Firenze adal 1605 ac'h eas da leanez gant he c'hoarezed
Reachlainn

**Reachlainn** (hervez an iwerzhoneg) pe *Rathlin Island* (hervez ar saozneg) zo un enezenn en arvor kontelezh Aontroim, e Norzhiwerzhon. An enezenn nemeti eo gant annezidi enni e Norzhiwerzhon : e 2001 e oa 75 den o chom enni. Emañ war-hed 10 km diouzh douar-bras Iwerzhon, ha 25 km diouzh beg ledenez Cinn Tìre, e Bro-Skos. C'hwech kilometr hed he deus an enezenn, a reter da gornôg, ha pevar km eus an hanternoz d'ar c'hreisteiz.

Gallout a reer mont da Reachlainn gant bigi a loc'h diouzh porzh Baile an Chaistil, e kontelezh Aontroim. Gwarezet eo an evned-mor war an enez ha meur a zek mil anezho a vez o neizhiañ enni bep bloaz.

Reachlainn eo al lec'h kentañ eus Iwerzhon a voe aloubet gant Vikinged e 795. Ar roue skosat Roparzh I (Robert Bruce) a gavas repu en enez, hervez a lavarer, hag eno e kavas nerzh-kalon da genderc'hel gant e stourm a-enep ar Saozon. 

Gant an Italian Guglielmo Marconi e voe graet al liamm kentañ dre skingomz, er bed, etre Baile an Chaistil ha Reachlainn d'ar 6 a viz Gouere 1898.

## Notennoù
Giovanni di Cosimo Iañ de' Medici

**Giovanni di Cosimo I de' Medici** (1544 – 1562), anavezet evel **Giovanni de' Medici ar Yaouankañ**, a oa ur c'hardinal italian eus an tiegezh Medici, eil mab Cosimo Iañ de' Medici, dug-meur Toscana, hag Eleonora di Toledo e bried. Desket e voe evit bezañ den a iliz, evel a zegouezhe en tiegezhioù galloudus, tra ma veze desket e vreur henañ Francesco war ar politikerezh hag arz ar brezel evit bezañ dug-meur war-lerc'h o zad. 

Buan e savas gant skeul an enorioù: e 1560, pa oa 17 vloaz, e voe anvet da gardinal, gant ar pab Pius IV, ha lakaet da verañ arc'eskopti Pisa.

Mervel a eure e 1562, da 19 vloaz, pe gant an droug-skevent pe gant ar malaria, tapet en arvor, etre Pisa e Livorno, evel e vamm hag e vreur, a varvas an eil goudeegile, evel a oa c'hoarvezet ivez gant e c'hoar henañ Maria.

E vreur Ferdinando de' Medici a voe anvet da gardinal ivez eveltañ.

fu a sua volta nominato cardinale. E 1567 en doe Cosimo ur mab all digant e bried-kleiz Eleonora degli Albizi, ha hennezh ivez a voe anvet Giovanni: anavezet eo evel Don Giovanni de' Medici.

## Poltredoù
Daou boltred anezhañ gant Agnolo Bronzino zo brudet : unan en-bugel, ur golvanig en e zorn, hag unan all un toullad bloavezhioù diwezhatoc'h, gant e vamm, petra bennak ma c'hallfe ivez bezañ unan eus e vreudeur Francesco pe Garzia.
Garzia de' Medici

**Garzia de' Medici** (Firenze 1547 - 1562) a oa mab da Cosimo Iañ de' Medici ha da Eleonora di Toledo.

Ganet e oa e Firenze e 1547. E 1560, da 13 vloaz, e oa bet anvet da gomandant a enor galeoù ar pab, hag e 1561 da bennkomandant galeoù Toskana.

Mervel a eure da 15 vloaz gant ar malaria, tapet gantañ evel gant e vamm, p'edont o vont da gêr Pisa, un toullad deizioù war-lerc'h e vreur, ar c'hardinal Giovanni, a varvas ivez gant ar c'hleñved-se.

## Poltred
Poltredet e voe gant Bronzino pa oa bugelig, evel holl dud e diegezh.

## Notennoù
Maria de' Medici

Meur a vaouez zo bet anvet **Maria de' Medici**

*Maria di Piero de' Medici, bastardez da Piero il Gottoso, mamm ar c'hardinal Luigi de' Rossi; 
*Maria di Cosimo Iañ de' Medici (1540-1557)? merc'h da Cosimo Iañ de' Medici, poltredet gant Agnolo Bronzino; marvet da 17 vloaz gant ar malaria; 
* Maria de' Medici (rouanez Bro-C'hall) (1575-1642), merc'h da Francesco I de' Medici, a zimezas d'ar roue gall Herri IV hag a voe rouanez Bro-C'hall;
* Maria de' Medici, bastardez Don Antonio de' Medici, leanez adal 1623, anvet Suor Maria Maddalena Cristina; 
*Maria Maddalena de' Medici (1600-1633), merc'h da Ferdinando Iañ de' Medici, leanez ;
**[[Maria Cristina de' Medici]]* (1609-1632), merc'h da Cosimo II de' Medici;
*Anna Maria Luisa de' Medici (1667-1743), merc'h da g- Cosimo III de' Medici
Kastell Kalmar

**Kastell Kalmar** zo ur c’hastell savet e Kalmar, en arvor gevred Sveden.

## Istor
En  e voe savet un tour-difenn eno. Er c’hantved war-lerc’h e voe savet tourioù all koulz ha mogerioù d’ober ur c’hastell-kreñv, gant ar roue Magnus Ladulås. Labourioù all a voe graet diwezhatoc’h gant ar roue Gustav Vasa hag e vibien Erik XIV ha Yann III, a reas eus ar c’hastell-kreñv ur gwir balez evit rouaned, er . 

Ur plas bras en deus ar c’hastell-se en istor Sveden. Rak ennañ e oa bet sinet, e 1397, ar feur-emglev a unane teir rouantelezh Skandinavia (Danmark, Norvegia, Sveden) dindan ur roue hepken, Erik Pomerania, niz d'ar rouanez Margaret Iañ Danmark, an hini he doa bet prientet Unaniezh Kalmar.

Labourioù adkempenn zo bet graet er c’hastell abaoe kreiz an . Gweladenniñ a c’haller anezhañ bremañ.

## Liammoù diavaez

*Lec'hienn ofisiel Kastell Kalmar (svedeg, saozneg, alamaneg)
Inizi Árainn

: *Arabat kemmeskañ an inizi-se gant *Árainn Mhór* e [[kontelezh Dún na nGall]], pe gant *Eilean Arainn*, un enezenn eus [[Bro-Skos]].*

**Inizi Árainn** (hervez an anv iwerzhonek *Árainn*, *Oileáin Árann*) pe **inizi Aran** (hervez an anv saoznek *Aran Islands*) zo inizi war aod kornôg Iwerzhon.

Teir enezenn zo dreist-holl, e Bae Gaillimh. An hini vrasañ eo *Árainn (Mhór)* pe Inis Mór (*Inishmore* e saozneg), er c'hornôg. An enez kreiz eo Inis Meáin (*Inishmaan*), hag an hini vihanañ, er reter, eo Inis Oírr (*Inisheer*).

Mont a c’haller d’an inizi adalek an douar-bras gant bigi a loc’h diouzh porzh Ros a' Mhíl, e kontelezh Gaillimh, porzh Gaillimh e-unan, pe porzh Dúlainn e kontelezh An Clár, pe gant kirri-nij a zibrad en Indreabhán, e-kichen An Spidéal. Etre an enezeg hag Indreabhán, al lec'h tostañ war an douar-bras ez eus 12&nbsp;km, hag etre Inis Oírr ha Dúlainn ez eus 15&nbsp;km.

A-gozh eo tudet an inizi, ha pa vefe kalet ar vuhez enno. E lec’hiennoù evel kreñvlec’h Dún Aonghasa ez eus bet kavet traezennoù eus Oadvezh an Arem hag Oadvezh an Houarn. Kerkent hag ar  e oa an enezeg unan eus lec’hioù kreñv ar gristeniezh en Iwerzhon, gant sant Éanna (marv war-dro 530) o tiazezañ e vanati eno, pe c'hoazh sent Rónán, Ciarán ha Caomhán.

Er Gaeltacht emañ inizi Árainn. Unan eus lec’hioù kadarnañ an iwerzhoneg int chomet betek-henn, dre ma’z int rannet diouzh an douar-bras ha ma vez diaes an darempred dre vor gant an inizi e-pad ar goañv. Betek fin an  e oa iwerzhonegerien unyezhek eus tud koshañ an enezeg. Ha dont a ra tud e-leizh da zeskiñ pe da beurzeskiñ ar yezh en inizi, e-pad an hañv dreist-holl. Touristed all a zeu a-fonn ivez, da sellet ouzh an tornaodoù serzh pe ouzh al lec'hiennoù ragistorel savet gant mein.

## Tud
E-touez an dud genidik eus an enezeg zo bet tapet brud ganto e c’haller menegiñ ar skrivagner Liam Ó Flaitheartaigh pe Liam O'Flaherty (1896-1984), eus Inis Mór, pe ar barzh Máirtín Ó Direáin (1910-1988) eus Inis Mór ivez.

Tud na oant ket genidik eus an inizi o deus kavet o awen enno ivez, evel ar filmaozour stadunanat Robert J. Flaherty, pe ar skrivagner iwerzhonat John Millington Synge.

## Notennoù


## Liammoù diavaez

* Aran: a place of pilgrimage - Dictionary of Irish Biography
Tro Menez Are

**Tro Menez Are** zo ur gerzhadeg vloaziek aozet gant skol Diwan Kommanna e Menez Are abaoe dibenn ar bloavezhioù 1980.

## Istor

## Fazi
Dre fazi e vez skrivet ha lavaret gant lod *An Dro Menez Are*.

## Daveoù

## Liammoù diavaez
*  Tro Menez Are
* https://web.archive.org/web/20160304195114/http://gwagenn.wevod.tv/videos/view/146965/9ad20a2be4346b28d210e8b5cc4708f4
* https://abp.bzh/22257
Mezheven 2011 e Breizh

**[[Kronologiezh vloaziek evit Breizh]]**
:2010 e Breizh - **2011 e Breizh** - 2012 e Breizh

2011 e Breizh 
:Genver - C'hwevrer - Meurzh - Ebrel - Mae - Mezheven 
:Gouere - Eost - Gwengolo - Here - Du - Kerzu

## Darvoudoù
*Yaou 2 a viz Mezheven : Tro Menez Are e Gwimilio.
*Sadorn 4 a viz Mezheven : Taol-Lañs e Karaez
*Gwener 10, Sadorn 11, Sul 12 a viz Mezheven : Gouel Broadel ar Brezhoneg e Kawan.
*Sadorn 18 a viz Mezheven : manifestadeg, anvet "Breizh o stourm", e Naoned evit adunvaniñ departamant Liger-Atlantel gant rannvro Breizh.
*Lun 20 a viz Mezheven : savet eo an aozadur ICANN (Internet Corporation for Assigned Names and Numbers) a-du gant aotren krouidigezh anvioù domanioù Internet nevez, gant lostgerioù en o dibenn da venegiñ anvioù embregerezhioù prevez pe anvioù rannvroioù ha kêrioù. Kement-se a c'hallfe disoc'hañ war krouidigezh an anv domani .bzh a-benn 2013. 
*Gwener 24 a viz Mezheven : e Breizh emañ Carwyn Jones, kentañ ministr Kembre, ha degemeret eo bet e Kuzul ar Rannvro, gant ar guzulierien o kanañ Bro gozh ma zadoù.
*Yaou 30 a viz Mezheven : un danvez-lezenn war ar yezhoù hag ar sevenadurioù "rannvroel" kinniget er Sened gall gant Robert Navarro ha senedourien all eus ar Strollad Sokialour zo bet breutaet gant ar senedourien. N'eus bet votadeg ebet na disoc'h ebet.

__NOTOC__
Ferdinando de' Medici

**Ferdinando de' Medici ** zo anv meur a zen eus an tiegezh Medici, eus kêr Firenze e Toskana.

* Ferdinando Iañ de' Medici, (1549&ndash;1609), dug-meur Toskana 1587&ndash;1609
** Carlo di Ferdinando de' Medici (1595–1666), eskob ha kardinal;
* Ferdinando II de' Medici, (1610&ndash;1670), dug-meur Toskana 1621&ndash;1670
* Ferdinando (III) de' Medici, (1663&ndash;1713), priñs-meur; ne renas ket dre ma varvas a-raok e dad, Cosimo III de' Medici 

## Notenn
* Ferdinando III Toskana (1769&ndash;1824) ne oa ket ur Medici.

## Pennadoù kar
*Ferdinando
*Tiegezh Medici
Niveradur nesan

Get an Hitited e veze implijet an **niveradur nesan**. Un dispakadur dekredel eo, petra bennak ma c'halle c'hoarvezout gant lod niveroù na oant ket galloudadoù a 10 bout lieskementet e nesaneg, e-giz ma vez graet e yezhoù arall a-wezhioù (teir dousenn, daou c'hros).

## Arouezlunioù

**skouer :** 1 *SIG* 5 *LI-IM* 5 *ME* NAM.RA.MES, “15 500 sklav”.

## Niveroù
Peurliesañ e veze skrivet an niveroù war-bouez arouezlunioù gennheñvel e nesaneg. Rak-se n’anavezer nemet un nebeud termenoù a denn d’an niveroù er yezh-se.

Deveradoù ag an niveroù a oa anezhe. Bout e oa niveroù-pegementiñ (unan, daou, tri), niveroù-petvediñ (kentañ, eil, trede), anvioù-kadarn, anvioù-gwan hag adverboù deveret da eztaoliñ ar rannañ (hanter, trederenn, kard), al lieskementiñ (“x-gwezh”) hag an ingalañ (pep eil, pep tri), ha verboù savet diàr anvioù-gwan deveret ag un niver (unaniñ, unvaniñ, doublañ).

Troadurioù a oa e nesaneg, rak-se e veze displeget an niveroù. An troadoù ned int ket bet meneget en daolenn da-heul.

## Daveennoù
* Jadranka Gvozdanović, ''Indo-European numerals'', Trends in Linguistics, Studies an Monographs, Mouton de Gruyter, Berlin, 1991 
* Harry A. Hoffner (Jr.) / H. Craig Melchert, ''A grammar of the Hittite language – Part 1, Referece Grammar'', Eisenbrauns, Winona Lake, 2008
Polinezia

: *Evit an tiriad e dalc'h ar Frañs, gwelet [[Polinezia Frañs]]*.

**Polinezia** (eus an henc'hresianeg: πολύς "lies" *niverus* + νῆσος "nēsos" *enez*) a zo unan eus an teir rann vras a ya d'ober Okeania (e-maez eus enez-kevandir Aostralia, ha Tasmania); Melanezia, ha Mikronezia eo an div rann all. En tu-hont da 1 000 enezenn bennak a ya d'hec'h ober, hag i strewet e kreiz hag e su ar Meurvor Habask. Graet e vez Polinezianed pe, raloc'h, Polineziz eus annezidi an inizi-se, ha kar eo o yezhoù hag o sevenadur.

## Inizi hag enezegi Polinezia
*Hawai
*Samoa
*Tonga
*Tuamotu

## Pennadoù kar
*Melanezia
*Mikronezia
*Papouazia

## Notennoù
Polinezia C'hall

**Polinezia C'hall** pe **Polinezia Frañs** (*Polynésie française* e galleg, *Pōrīnetia Farāni* e tahitieg) a zo ur vro tramor eus Republik Frañs, lec'hiet e gevred ar Meurvor Habask. Papeete, e Tahiti, eo ar gêr-benn anezhi.

D'ar 17 a viz Mae 2013 e oa bet votet ur ratozhiad gant Bodadeg Veur ar Broadoù-Unanet evit lakaat Polinezia C'hall war roll an tiriadoù da vezañ didrevadennet.

## An inizi pennañ
130 enezenn bennak a zo en holl, ha 5 rann bennañ a ya d'ober ar strollegezh :
* Inizi Markiz (*Îles Marquises* e galleg ; *Te Fenua ‘Enata* pe *Te Henua Kenana* e yezhoù ar vro),
* Inizi Tuamotu (*Îles Tuamotu* pe *Archipel des Tuamotu* e galleg ; *Tūāmotu mā* e tahitieg),
* Inizi Gambier (*Îles Gambier* e galleg ; *Te ta’amotu nō Ma’areva mā* e tahitieg),
* Inizi ar Gevredigezh (*Archipel de la Société* e galleg ; *Te fenua Tōtaiete mā* e tahitieg), isrannet gant an Inizi Dindan an Avel hag an Inizi en Avel,
* Inizi Aostral (*Îles Australes* e galleg ; *Tuha’a pae mā* e tahitieg).

## Notennoù ha daveennoù
Ni a gomz brezhoneg

**Ni a gomz brezhoneg** a zo un hentenn, anezhi ul levr hag ur CD, 38 kentel enni, da zeskiñ brezhoneg, skrivet gant Mark Kerrain, hag embannet da gentañ e 1995 gant Sav-Heol. E 1997 e voe adembannet gant TES.

## Cd
Er CD e klever mouezhioù Anne Auffret, Monique er Boulc'h, Roje an Du, Annie Ebrel, Charlez ar Gall, David ar Gall, Claudette ar Gelleg, Bastian Gwilhou, Patrick ar Mad, Naig Rozmor, Bob Simon, Dominig Tredan-Derrien, Ifig Troadeg, Nanda Troadeg ha Nolùen er Vuhe.

Unan eus al levrioù implijet gant Skol Ober eo "Ni a gomz brezhoneg".

## Dafar
E-kichen al levr hag ar CD e kinnig Sav-Heol daou gaier :
* ur c'haierad ""reizhadennoù" da boelladennoù al levr ;
* ur c'haierad anvet *Troit e brezhoneg*, gant poelladennoù gallek lakaet e brezhoneg.
Evelina Cattermole

**Evelina Cattermole** (Firenze, 1849 – Roma, 1896) a oa ur varzhez italianek. Romantoù he deus savet ivez. A-wechoù e sine **Contessa Lara**.
Tiretenn

Un **diretenn** zo un elfenn arrebeuri hag a servij da renkañ traoù a bep seurt. An diretenn a zo peurliesañ ur glozenn digor, savet gant ur banell kent anvet barlenn, daou gostez, ur c’hein hag ur foñs.
Dihuner

Un **dihuner** zo un horolaj bihan hag a ra un trouz, pe un trouzig, hir ha padus, d'un eur resis bennak evit dihuniñ un den. Meur a seurt dihunerioù zo. 

## Dihuner ordinal
Un dihuner ordinal a ranker sevel e bouezioù dezhañ rak paouez a ra da vont en-dro pa vez aet distign ar winterell.

## Trouz
Tud zo a zisplij dezho trouz an dihuner a vir outo da gousket. Gant an dihuner elektronek ne vez ket trouz, met lonkañ tredan a ra deiz ha noz. Lod a implij ar bellgomz hezoug, daoust ma'z eo fall ar gwagennoù skignet ganti evit yec'hed an empenn.

## Istor
Gant piv eo bet ijinet an dihuner?

Hervez ar Saozon ha Stadunaniz e vije bet ijinet gant Levi Hutchins e New Hampshire e 1787. Met e venveg ne oa ket graet nemet evitañ ha ne sone nemet da beder eur diouzh ar beure. 
Hervez ar C'hallaoued eo bet ijinet, diwezhatoc'h, gant Antoine Redier (1817-1892) e 1847.

## Liamm diavaez
Lingones

Al **Lingones** (Λίγγονες en henc’hresianeg) pe *Lingoned* a oa ur bobl c’halian a oa o vevañ da gentañ e traoñiennoù ar stêrioù Marne, Saena ha Meuse. Ur bobl eus Gallia Belgica pe Gallia Celtica e oant, hervez skrivagnerien an Henamzer. 

Lod eus al Lingoned a yeas dreist d’an Alpoù hag en em ziazezas e-kichen genoù ar stêr Po, e Gallia Cisalpina, war-dro 400 kent JK. Asambles ganto e voe pobloù galian all o vont eus Gallia Transalpina da hanternoz Italia, evel ar Voied pe ar Senoned. Moarvat e kemerjont perzh en arigrap Roma e 390 kent JK. 

Lingoned Gallia Transalpina a godianas gant ar Romaned goude ma oa bet flastret an Helveted gant ar re-se -58, ha skoaz a rojont da Julius Caesar en e vrezel a-enep Germaned Ariovistus (-53). Daoust dezho bezañ romanekaet a-walc’h a-benn ar c’hentañ kantved goude JK, e savjont a-du gant emsavadeg ar Vataved e 69. 

*Andomatunum* e oa o c’hêr-benn, anvet *Lingones* diwezhatoc’h ha Langres bremañ (e departamant Haute-Marne).

## Notennoù
Ali Abdullah Salih

**Ali Abdullah Salih** pe *Ali Abdullah Saleh* ( علي عبدالله صالح en arabeg) (21 a viz Meurzh 1942 - 4 a viz Kerzu 2017) zo bet kentañ prezidant Republik Yemen. Etre 1978 ha 1990 e oa prezidant Republik Arab Yemen (Yemen an Norzh), ha goude-se e oa deuet da vezañ prezidant Republik Yemen (Yemen unanet), betek ar 27 a viz C'hwevrer 2012.

Mont a reas Ali Adballah Salih d’an arme e 1958 ha, tamm-ha-tamm, e pignas gant skeul an derezioù ofiserien. Goude un taol-stad a-enep ar prezidant kent, Ahmad al-Ghashmi, e oa bet unan eus ar pevar ofiser karget da ren Yemen an Norzh, ha d’ar 17 a viz Gouere 1978 e oa bet dilennet da brezidant ar republik gant ar parlamant.

E miz C’hwevrer 2011, da-heul manifestadegoù en e enep, en doa embannet e rofe e zilez eus e garg a-benn dibenn e respet, e 2013. D’an 23 a viz Ebrel 2011 en doa lavaret e oa prest da reiñ e zilez diouzhtu, gant ma na vefe ket tamallet na lakaet ar bec’h warnañ goude. D’an 18 a viz Mae 2011 en doa sinet un emglev gant e enebourien, da reiñ e c’her ez afe kuit a-raok miz alese, met dinac’h a reas e bromesa nepell war-lerc’h. D’ar 4 a viz Mezheven 2011 e oa bet gloazet-bras e-pad un argadenn a-enep e balez. Kaset eo bet da brederiañ da ospital Riyadh, en Arabia Saoudat.
Brean ar geunioù

**Brean ar geunioù** a zo ur spesad breaned, *Melospiza georgiana* an anv skiantel anezhañ.

Anvet e voe *Fringilla georgiana* (kentanv) da gentañ-penn (e 1790) gant an evnoniour saoz John Latham (1740-1837).

## Doareoù pennañ

## Boued
Bevañ a ra diwar amprevaned dreist-holl ha frouezh gwech an amzer.

## Annez hag isspesadoù
Ar spesad a gaver an tri isspesad anezhañ e hanternoz-kreiz, biz Norzhamerika :
* *Melospiza georgiana ericrypta*, e kreisteiz Kanada, hanternoz-kreiz Stadoù-Unanet Amerika (SUA),
* *M. g. georgiana*, e gevred Kanada, biz ha reter-kreiz SUA,
* *M. g. nigrescens*, en arvor reter SUA (eus stad New Jersey da c'hevred hini Maryland).

## Liammoù diavaez
*  ''Melospiza georgiana'' war al lec'hienn BirdLife International.
*  ''Melospiza georgiana'' war lec'hienn an International Union for Conservation of Nature (IUCN).

## Notennoù ha daveennoù
Brean Lincoln

Ar **brean Lincoln** a zo ur spesad golvaneged, *Melospiza lincolnii* an anv skiantel anezhañ.

Anvet e voe *Fringilla Lincolnii* (kentanv) da gentañ-penn (e 1834) gant an evnoniour breton-ha-stadunanat Jean-Jacques Audubon (1785-1851) da zougen bri d'ur mignon dezhañ, an dastumer, ergerzher ha naturour stadunanat Thomas Lincoln (1812-1883).

## Doareoù pennañ

## Boued
Bevañ a ra diwar artropoded, dreist-holl da goulz ar gouennañ.

## Annez hag isspesadoù
Ar spesad a gaver an tri isspesad anezhañ e kornôg, hanternoz Norzhamerika :
* *Melospiza lincolnii alticola*, e kornôg Stadoù-Unanet Amerika (SUA),
* *M. l. gracilis*, e kreisteiz Alaska ha kornôg Kanada,
* *M. l. lincolnii*, eus gwalarn Alaska, hanternoz-kreiz ha biz Kanada da hanternoz SUA.

## Liammoù diavaez
*  ''Melospiza lincolnii'' war al lec'hienn BirdLife International.
*  ''Melospiza lincolnii'' war lec'hienn an International Union for Conservation of Nature (IUCN).

## Notennoù ha daveennoù
Lizherenneg ar galleg

** Lizherenneg ar galleg ** eo al lizherenneg implijet da skrivañ galleg. Diazezet eo war al lizherenneg latin modern, gant 26 lizherenn 

Niverus eo an digramoù (*ch*, *ph*, *sc*, *ss*, *gu*, *ge*, *qu*, *rr*, *tt*) .
Beg-pikern

Ar **begoù-pikern** eo an evned a ya d'ober ar genadoù *[[Oreomanes]]* ha *[[Conirostrum]]*. Dont a ra o anv eus stumm o figos.
Beg-pikern meur

Ar **beg-pikern meur** a zo ur spesad golvaneged bihan, *Oreomanes fraseri* an anv skiantel anezhañ.
Ar spesad nemetañ eo er genad *[[Oreomanes]]*.

Anvet e voe gant al loenoniour saoz Philip Lutley Sclater (1829-1913) da zougen bri d'an evnoniour breizhveuriat Louis Fraser a voe mirour muzeom ar Zoological Society of London.

## Doareoù pennañ

## Boued

## Annez
Kavout a reer ar spesad e Suamerika, en un takad hag a ya eus Kolombia da vBolivia, hanternoz Chile ha gwalarn Arc'hantina.

## Notennoù ha daveennoù
Conirostrum

***Conirostrum*** a zo ur genad e rummatadur an evned, ennañ an darn vrasañ eus ar begoù-pikern, krouet e 1838 gant an daou skiantour gall Alcide Dessalines d'Orbigny (1802-1857) ha Frédéric de Lafresnaye (1783-1861).

## Spesadoù hag an [[isspesad]]où anezhe
* *[[Conirostrum albifrons]]*
** *C. a. albifrons*, *atrocyaneum*, *centralandium*, *cyanonotum*, *lugens* ha *sordidum*,
* *[[Conirostrum bicolor]]*
** *C. b. bicolor* ha *minus*,
* *[[Conirostrum cinereum]]*
** *C. c. cinereum*, *fraseri* ha *littorale*,
* *[[Conirostrum ferrugineiventre]]*,
* *[[Conirostrum leucogenys]]*
** *C. l. cyanochroum*, *leucogenys* ha *panamense*,
* *[[Conirostrum margaritae]]*,
* *[[Conirostrum rufum]]*,
* *[[Conirostrum sitticolor]]*
** *C. s. cyaneum*, *intermedium*, *pallidum* ha *sitticolor*,
* *[[Conirostrum speciosum]]*
** *C. s. amazonum*, *guaricola* ha *speciosum*,
* *[[Conirostrum tamarugense]]*.

Un isspesad warn-ugent (21) en holl ; o c'havout a reer e Kreiz ha Suamerika.

## Notennoù ha daveennoù
H

**H** a c'hall bezañ :
* an 8 lizherenn el lizherenneg latin koulz hag e  lizherenneg ar brezhoneg, hag ar 15 lizherenn el lizherenneg kirillek : gwelit H (lizherenn) ;
* arouez an hidrogen ;
* arouez an notenn sonerezh *Si* er broioù alamanek ;
* en he stumm bihan, **h**, arouez al lieskementer 102 = *[[hecto]]*.
X

**X** a c’hall bezañ:
* X (lizherenn)
* X (sifr roman)
* ar c'hromozom X
* *x*, arouez al lieskementiñ
* ar rouedad sokial X (Twitter)
Y

**Y** a c'hall bezañ :
* ar 25 lizherenn el lizherenneg latin, ar 21 lizherenn el lizherenneg kirillek hag ar 24 lizherenn e lizherenneg ar brezhoneg, gwelit Y (lizherenn) ;
* arouez an itriom ;
* arouez al lieskementer 1024 = *[[yotta]]* ;
* ur gumun c'hall e Somme, gwelit Y (Somme) ;
* en he stumm bihan, **y**, arouez al lieskementer 10-24 = *[[yocto]]*.
P

**P** a c'hall bezañ :
* ar 16 lizherenn el lizherenneg latin, ar 17 lizherenn e lizherenneg ar brezhoneg hag an 18 lizherenn el lizherenneg kirillek : gwelit P (lizherenn) ;
* arouez ar fosfor ;
* arouez al lieskementer 1015 = *[[peta]]* ;
* en e stumm bihan, **p**, arouez al lieskementer 10-12 = *[[pico]]*.
Nolùen Le Buhé

**Nolùen er Buhé** pe **Nolùen Le Buhé** a zo ur ganerez eus Bro-Gwened. Desavet eo bet en ur familh a sonerien.

## Strolladoù

## Pladennoù
* Nolùen Le Buhé : *Komz a Raer Din*, Coop Breizh, 1999
* Erik Marchand / Nolùen Le Buhé : *Chansons Dorées De Bretagne (à chanter et à danser)*, Ades, 1999
* Noluen Le Buhé / Annie Ebrel / Marthe Vassallo / André Markowicz : *Gwerzioù*, Keltia Musique, 2009
K

**K** a c'hall bezañ :
* an 11 lizherenn el lizherenneg latin, an 12 lizherenn el lizherenneg kirillek hag an 3 lizherenn e lizherenneg ar brezhoneg : gwelit K (lizherenn) ;
* al lizherenn vrezhonek &#42818; ;
* arouez ar c'haliom ;
* arouez an unanenn gwrezverk kelvin ;
* en he stumm bihan, **k**, arouez al lieskementer 103 = *[[kilo]]*.
Nanda Troadeg

**Nanda Troadeg** a zo ur ganerez kan-ha-diskan eus Bro Dreger. Kanañ a ra e-barzh meur a goublad, hag asambles gant he fried Ifig ar peurliesañ.
## Strolladoù
* Guilloux/Troadeg
* Ifig ha Nanda Troadeg 
* Troadec/Lavanant 
* Vassallo/Troadeg
Ifig Troadeg

**Ifig Troadeg**, ganet er Vinic'hi e 1956, a zo ur c'haner kan-ha-diskan breizhat. Kanañ a ra e-barzh meur a goublad, hag asambles gant e bried Nanda ar peurliesañ. Kenlabouret en deus gant ar c'hevredigezhioù Dastum Bro-Dreger ha Mod All.
## Strolladoù
* Ifig ha Nanda Troadeg 
* Kemener/Troadeg 
* Marchand/Troadeg
* Troadeg/Le Roux 
* Troadeg/Guéblez 
* Troadeg/Menneteau
Calotriton

***Calotriton*** a zo ur genad e rummatadur an divelfenneged, ennañ gweronelled bet er genad *[[Euproctus]]*.

## Spesadoù
* gweronell Montseny, *Calotriton arnoldi*
* gweronell ar Pireneoù, *Calotriton asper*
Bastian Gwilhou

**Bastian Gwilhou**, pe **Sébastien Le Guillou**, a zo ur sevenour skinwel brezhonek, genidik eus Ar C'houerc'had. Un daou-ugent teulfilm brezhonek bennak en deus graet evit France 3 Ouest. 

## Prizioù
## Un nebeud filmoù
* *Rojer pe an eizhvet kousker*
* *Kafe du ha merc'hed en gwenn*
* *Marsel Paotr Plaen*
Traoñiennoù Okitanek

An **Traoñiennoù Okitanek** (*Valadas Occitanas* en okitaneg) zo ul lodenn eus Okitania en em gav e stad Italia. 

Bez' ez int traoñiennoù er reter d'an Alpoù, e rannvro Piemont dreist-holl hag e rannvro Liguria ivez, un tammig. Emaint e proviñsoù italian Cuneo, Torino (Piemont) hag Imperia (Liguria). En holl en em astennont war 4 500 km2 hag annezet int gant war-dro 174&nbsp;476 a dud. Ur vro veneziek eo an hollad saonennoù-se, el lodenn greisteiz eus an Alpoù : troet int ouzh ar reter ha digor int war kompezennoù Piemont. 

Lo Borg Sant Dalmatz (*[[Borgo San Dalmazzo]]*), Buscha (*[[Busca]]*), Bueves (*[[Boves]]*) ha Draonier (*[[Dronero]]*) eo ar c'hêrioù brasañ.

## Liammoù diavaez
*Lec'hienn Occitania
*Chambra d'Oc 
*Kartenn eus an traoñiennoù e lec'hienn Proviñs Torino 
*Lec'hienn Espaci occitan
Inis Mór

**Inis Mór** pe **Árainn** (*Inishmore* e saozneg) eo an hini vrasañ eus an Inizi Árainn e Bae Gaillimh, en Iwerzhon. Ur gorread 31 km² he deus an enezenn.

*Árainn* pe *Árainn Mhór* eo anv kozh an enezenn. Evit na vefe ket kemmesket gant enez Árainn Mhór, zo e kontelezh Dún na nGall, e voe kroget d'ober gant an anv Inis Mór ("Enez Veur") en  ha bremañ e vez implijet an anv-se ken e saozneg (skrivet *Inishmore*), ken en iwerzhoneg. Hogen **Árainn** eo anv ofisiel an enezenn, hag *Árainn* ivez eo an anv implijet peurliesañ gant an enezourien. 

Cill Rónáin eo kêr vrasañ an enezenn, war-dro 50 km diouzh kêr Gaillimh.

Unan eus lec'hioù kreñv an iwerzhoneg eo Inis Mór, evel an div enezenn all Inis Meáin hag Inis Oírr. Er Gaeltacht emaint. Meur a lec'hienn ragistorel zo en enez, evel da skouer Dún Aonghasa, ur c'hreñvlec'h eus Oadvezh an Houarn. Abalamour da se e teu touristed e-leizh da weladenniñ an enezenn. Liammet eo Inis Mór ouzh an douar-bras gant bigi a zeu eus porzh Ros a' Mhíl, e kontelezh Gaillimh, eus porzh Gaillimh e-unan, pe eus porzh Dúlainn e kontelezh An Clár, pe gant kirri-nij bihan a zibrad en Indreabhán.

## Tud vrudet
* sant Éanna, manac'h kristen (marv war-dro 530).
* Máirtín Ó Direáin, barzh iwerzhonek (1910-1988).
* Liam Ó Flaitheartaigh, skrivagner saoznek hag iwerzhonek (1896–1984).
* Breandán Ó hEithir, skrivagner ha kazetenner (1930–1990).
Árainn Mhór

: *Arabat kemmeskañ gant *Inizi Árainn* e [[kontelezh Gaillimh]], pe gant *Eilean Arainn*, un enezenn eus [[Bro-Skos]].*

**Árainn Mhór** (hervez an iwerzhoneg) pe *Arranmore* (hervez ar saozneg) zo un enezenn vras e Kontelezh Dún na nGall, an eil enezenn vrasañ en Iwerzhon. 

Poblet e oa gant 528 den e 2006 (ouzhpenn 600 e 1996). E-pad an hañv avat e c'hall bezañ ouzhpenn 1000 a dud en enez, gant an douristed. Iwerzhoneg a vez komzet gant an enezourien, hag ul lodenn eo eus Gaeltacht Dún na nGall. 

*Árainn* eo anv hengounel an enez hag ouzhpennet e oa bet an anv-gwan *mór* (meur, bras) n'eus ket gwall bell. Un anv all a veze roet dezhi ivez gwechall : *Árainn Uí Dhomhnaill* ("Árainn tiegezh Ó Domhnaill").

Emañ Árainn Mhór war-hed 5&nbsp;km diouzh an douar-bras, dirak porzh Ailt an Chorráin (Burtonport) ha liammet eo ouzh ar porzh-se gant linennoù bigi. 

## Liammoù diavaez
*Lec'hienn ofisiel Árainn Mhór (e saozneg)
Baile na nGall

**Baile na nGall** zo ur gêriadennig e Corca Dhuibhne, e kontelezh Ciarraí, en Iwerzhon. Diskaret eo bet an anv saoznek *Ballydavid* gant an Acht na dTeangacha Oifigiúla 2003 (*Official Languages Act 2003* e saozneg). Baile na nGall a vez implijet neuze ez-ofisiel. Kavout a reer eno Caisleán Ghallarais (kastell Ghallarais), un tour bet savet er  nepell diouzh ti-pediñ Ghallarais (*Séipéilín Ghallarais* en iwerzhoneg, *Gallarus Oratory* e saozneg), bet dizoloet e 1756. 1km zo etre an tour hag al loch-pediñ.
Kanived

Ur **ganived** zo ur gontell vihan pleg-dibleg he lavnenn d'he lakaat er c'hodell.Kanivedoù 'zo o deus meur a lavnenn, lod all o deus binvioù ouzhpenn d'al lavnennoù : distouver, biñser, heskenn, betek 10 ha muioc'h.

Restr:Laguiole knife.jpg|Kanived giz kêr Laguiole
Restr:Swiss army knife open 20050612 (cropped).jpg|Kanived suis
Restr:Soldatenmesser 08-2.JPG|Kanived eus al lu suis, stumm 2008.
Restr:Gerber Legend Multi-Plier 800 open with tools.png|Kanived liesimplij Gerber


## Daveennoù
Hent-houarn Rosko Montroulez

Ul linenn hent-houarn boutin he zreuz (1,435 metr) a oa etre Montroulez ha Rosko, niverennet 447000 en anvadur *Réseau ferré de France* (RFF) adalek ar bloaz 1883 ; kloz eo abaoe 2018.

## Bloaziadoù
* : disklêriadur a laz foran
*1879-1883 : labourioù gant ar Stad c'hall da staliaén al linenn.
* : digoradur gant ar c'horvoer, an embregerezh *Compagnie des chemins de fer de l'Ouest* (CFFO).
* : klozadur al linenn ouzh pep tremenerezh, gant an embregerezh *Société nationale des chemins de fer français* (SNCF).

## Tres
***PK** = *Poent Kilometrek* adalek porzh-houarn Montroulez.

Liammet e oa porzh-houarn Montroulez ouzh Karaez gant linenn strizh Rouedad_Breizh. E Kastell-Paol e oa tu da vont betek Brest dre ar rouedad Hentoù-houarn departamant Penn-Ar-Bed.

## Levrlennadur
* Nennig,Jean-Pierre. *Le chemin de fer de Bretagne-Nord*. Pornizhan : JPN Éditions, 2010 .

## Notennoù
Radell

Ur **radell** zo ur seurt skaf dister graet gant tammoù koad strollet ha lakaet stag-ha-stag. A-wechoù a reer gant bidonioù pe gasedoù.

Skourroù haleg a c'hall ober kordennoù evit kenstagañ parzhioù ar vagig.

## Er sevennadur
* radell Huckleberry Finn, e romant Mark Twain
* *[[Le Radeau de La Méduse]]*, livadenn gant Théodore Géricault

## Pennadoù kar
* raftiñ
* radell dreistbevañ