Manaveg

Ar **manaveg** (manaveg : *Gaelg*, *y Ghaelg*, *Gailck*, *y Ghailck*) zo unan eus ar yezhoù gouezelek, a gomzer en Enez Vanav, etre Breizh-Veur hag Iwerzhon. Kar-nes eo d'an iwerzhoneg ha da c'houezeleg Bro-Skos. Levezonet eo bet gant ar yezhoù skandinavek.
Dre ma 'z eo ar manaveg ur yezh gouezelek ez eus un nebeud etrekompren gant an iwerzhoneg ha gouezeleg Bro-Skos,met aesoc'h eo dre selaou eget dre lavar.

Da get ec'h eas evel yezh-vamm d'ar  pa varvas Ned Maddrell (1877-1974), met biskoazh n'eo bet kollet da vat rak ingal e kresk an niver a gomzerien a-drugarez d'un nebeud tud a ouie tammoù eus ar yezh. Pouezus eo ar manaveg e sevenadur an Enez.
Alies e vez lakaet Manav da skouer ar strivoù a c'heller ober evit adreiñ he lec'h d'ur yezh en ur sevenadur ; e 2021 e oa  a dud a oa gouest da gomz manaveg da live pe live evel eil yezh, hogen e 2023 ne oa c'hoazh den ebet a gement a ouie manaveg evel yezh-vamm.

Adalek dibenn an  ez eo bet lakaet ar yezh war wel e Manav, dre ar panellerezh, ar skingomz, hag he implij er skolioù kentañ-derez. Kement-se zo bet graet a-drugarez da zielloù : troidigezh e manaveg eus ar Bibl hag eus *The Book of Common Prayer* (levr ar pedennoù en Iliz Bro-Saoz), hag enrolladennoù eus tud o komz ar yezh.

## Anvioù
*Gaelg* / *Gailck* (daou reizhskrivadur zo) eo enanv ar yezh e Manav. Heñvel eo gerdarzh an anv-se ouzh hini ar yezhoù kar : an iwerzhoneg (*Gaeilge*, 
*Gaoluinn*, *Gaedhlag*, *Gaeilic*) ha gouezeleg Bro-Skos (*Gàidhlig*). E Manav e reer alies gant ar ger-mell strizh *y* ("ar") : *y Ghaelg*, *y Ghailck*, evel ma reer en Iwerzhon (*an Ghaeilge*) hag e Bro-Skos (*a' Ghàidhlig*).
An Astured a ro ul lesanv, *el bable*, d'an astureg ; heñvel a c'hoarvez e Manav, pa ra Manaviz *Çhengey ny Mayrey* eus ar manaveg, eleze "ar yezh-vamm".

## Istor
Goulakaet ez eus bet e vije bet komzet ur yezh predenek, da lavaret eo kar d'ar brezhoneg, d'ar c'hembraeg ha d'ar c'hernoweg, en Enez Manav a-raok donedigezh misionerien gristen iwerzhonat e deroù ar Grennamzer ; nebeut-nebeut a brouennoù zo avat.

An heniwerzhoneg eo tarzh ar manaveg, evel hini an div yezh gouezelek all ; testeniekaet eo bet an heniwerzhoneg e Manav dre enskrivaduroù er skritur ogham ker kozh hag ar . A-hend-all, anv manavek an Enez, *Mannin*, zo kar da hini doue gouezelek ar mor, Manannán mac Lir ("Mab ar Mor"), met ne ouzer ket hep mar ha roet he deus an Enez hec'h anv d'an doue pe e gemeret digantañ.

Latin a voe arveret er skridoù relijiel a-c'houde donedigezh ar gristenien en Enez, ha kalz gerioù relijiel latin o deus intret ar manaveg d'ar mare-se.

En  e voe aloubet Manav gant Vikinged ; daoust dezho en devout lezet un nebeut enskrivadurioù e runoù, buan e troas an alouberien-hont da gomz gouezeleg, hag ar c'houezelegerien a voe levezonet gant an norseg ivez, hogen nebeut-tre. Norsek eo orin un nebeud lec'hanvioù en Enez, evel Laxey (*Laksaa*, diwar an norseg *laxa* "stêr puilh an eoged enni") ha Ramsey (*Rhumsaa*, diwar *hrams-á* "stêr he c'higen gouez") ; eus an norseg ivez e teu anvioù-tud ha gerioù bet amprestet.

En  e troas an heniwerzhoneg d'ar c'hrenniwerzhoneg, a voe komzet en Iwerzhon, e Bro-Skos hag e Manav.

Adalek ar bloaz 1266 e voe renet an Enez gant Skosiz. E-pad 139 bloaz e voe gwezh dindan beli Bro-Skos, gwezh dindan hini Bro-Saoz, kement-se betek 1405, ar bloaz ma voe perc'hennet dre c'hladdalc'helezh gant an tiegezh Stanley a orin eus Staffordshire, a zeuas da vout *Ree Vannin*, "roue Manav". Betek 1405 e oa bet ar manaveg ar yezh nemeti a veze komzet en Enez, war-bouez al latin (er relijion hag e metoù ar ouizieien) hag ar saozneg-ha-normaneg (e lez ar *ree*). Adalek staliadur ar re Stanley e krogas diskar ar manaveg, da gentañ diwar levezon ar saozneg-ha-normaneg ha diwezhatoc'h diwar hini ar saozneg. Dav e voe gortoz an  evit ma c'hellfe manavegerien tizhout media en iwerzhoneg hag e gouezeleg Bro-Skos.

Forc'hañ kalz diouzh an div yezh-se a reas ar manaveg etre 1400 ha 1900. Er  e c'hoarvezas trevadennerezh Cúige Uladh gant Breizhveuriz dindan ren ar roue James VI and I, diskar an iwerzhoneg e Cúige Laighean, ha steuzidigezh gouezeleg Gall-Ghaidhealaibh e Bro-Skos ; disrannet diouzh ar broioù gouezelek all en em gavas Manav neuze. Ouzhpenn da se, ar vanavegerien a savas ur reizhskrivadur dezho, ar pezh a bellaas ar yezh muioc'h c'hoazh diouzh ar rannyezhoù gouezelek all.
E 1663 ec'h erruas e Manav un eskob saoz, Isaac Barrow e anv, a voe anvet da c'houarnour eno. Gantañ e voe lakaet ar saozneg en ilizoù, hogen kazeg a reas e gwirionez o vezañ ma oa unyezhek an darn vuiañ eus beleien an Enez. E 1698 e voe anvet un eskob all, Thomas Wilson, a skoras ar manaveg betek embann e 1707 ar c'hentañ levr er yezh, un droidigezh eus *The Principles and Duties of Christianity in English and Manks (Coyrle Sodjey)*. War e lerc'h e voe Mark Hildesley, a vroudas implij ar manaveg er skolioù. E 1767 e voe embannet an Testamant Nevez er yezh.

Daoust d'ar strivoù-se, ar saozneg e oa yezh ar c'helenn en hogos an holl skolioù e Manav e dibenn an . War ziskar c'hoazh ec'h eas ar manaveg a-hed an  peogwir e troe ar saozneg da bennyezh an Enez rak mont da Vro-Saoz a rae Manaviz tra ma 'z errue Saozon ha Skosiz en Enez – ur c'hrennlavar manavek a gonte kement-se e berr gomzoù : *Tra haink ny skibbyltee boghtey stiagh hie yn Ghaelg magh.* "Pan eas an douristed tre ec'h eas ar manaveg er-maez".

E 1848 e oa nebeut a dud – ha marteze hini ebet a-douez ar re yaouank – na oant ket gouest da gomz saozneg. E 1874, war-dro 30% eus ar boblañs a gomze manaveg bemdez. E 1901, ur renabl ofisiel a gontas 9,1%, hag 1,1% e oa e 1921. Ne voe mui treuzkaset ar yezh a rumm da rumm, pa soñje d'an dud e oa didalvez e-tal ar saozneg, evel e Breizh-Izel e-keñver ar galleg. Er bloavezhioù 1960 e veze gwelet fall gant Manaviz komz ar yezh en ostalerioù, ha kann a veze alies etre manavegerien ha saoznegerien.
### Nevezadur

En abeg da ziskar ar manaveg a-hed an XIX kantved e voe diazezet e 1899 an aozadur anvet *Yn Cheshaght Ghailckagh*, "Kevredigezh ar Manaveg". Un nebeud tud kozh a ouie ar yezh e kreiz an XX kantved, a-raok marv Ned Maddrell e 1974, hogen bez' e oa dija helenneien hag a laboure evit he saveteiñ ; ur skipailhig tud a grogas d'he c'helenn en un nebeud skolioù.Skoazell a zeuas eus Iwerzhon, pa gasas Éamon de Valera e 1948 ur skipailh enrollerien eus an *Irish Folklore Commission* evit sevel dielloù manaveg dre son.

Er bloaz 1982, Gouarnamant Manav a stalias *Undinys Eiraght Vannin* ("Fondezon Hêrezh Manav"), anavet ivez evel *Culture Vannin* abaoe 2014, evit lakaat sevenadur Manav war wel : yezh, sonerezh, monumantoù heverk ; gant *Culture Vannin* e vez deroet bep bloaz *Reih Bleeaney Vanannan* (RBV), "Diuz Manav ar Bloaz", un enor par da Golier an Erminig.

E 1992 e voe diazezet ar *Manx Language Unit* ("Unvez ar Manaveg"), en e benn ar Manavad Brian Stowell (1936-2019), a oa *Yn Lhaihder* ("Al Lenner") e Tinvaal. Ur manaveger hag a stourme evit ar yezh a oa B. Stowell ; a-drugarez da Unvez ar Manaveg e voe brasaet an niver a dud o teskiñ ar yezh, ledanet ar c'helenn e manaveg er skolioù, ha kreñvaet en emskiant manavat en Enez.

E 2009, UNESCO a disklêrias e oa aet ar manaveg da get, petra bennak ma oa kantadoù a gomzerien en Enez ; goude brouez e Manav e lakaas UNESCO ar yezh da "war-nes mont da get".

E 2017, Gouarnamant Manav a embannas *The Manx Language Strategy* ("Strategiezh ar Manaveg"), ur raktres a-hed pemp bloaz evit adreiñ d'ar yezh he statud en Enez.

## Statud

Neblec'h n'eo ar manaveg ar yezh ofisiel, ha pa vefe el live stadel pe rannvroel, met lod aozadurioù gouarnamantel pe nann-gouarnamantel a anzav perzh ar yezh en hengoun ha sevenadur Manav, evel ma ra ar *British-Irish Council* ha Karta Europa ar yezhoù rannvro pe bihanniver. Anzavet ivez eo gant an *[[Atlas Linguarum Europae]]*, .

E saozneg e vez an divizoù en *House of Keys* ("Ti an Alc'hwezioù", eleze Kambr izel an Tinvaal), met mar distag un ezel ur bomm pe ur ger e manaveg pe e forzh pe yezh all e c'hall kadoriad ar Gambr goulenn ma vefe troet e saozneg ; hevelep degouezh a c'hoarvezas d'an 12 a viz C'hwevrer 2019, pa voe arveret ar ger *boghtnid* ("diskiant") gant un dilennad.
Ar manaveg eo yezh lidoù an Tinvaal, ha gerioù manavek zo en teulioù a vez embannet gantañ.

Kelennet e vez ar manaveg er skolioù kentañ- hag eil-derez evel eil yezh diret, ar saozneg o vout ar yezh pennañ ha ret.

Paot eo ar panellerezh divyezh war an Enez a-bezh pa denn da anvioù an hentoù, ar straedoù koulz ha da harzoù ar c'hêrioù hag ar c'hêriadennoù ; e saozneg hepken e vez ar panelloù all.

Tamm-ha-tamm e teu an embregerezhioù hag an tiez-kenwerzh da lakaat ar manaveg war wel, hep bout rediet dre lezenn ; e 1985 avat ec'h embannas an Tinvaal en e zanevellskrid bloaziek e rankfe ar panellerezh bout divyezhek, nemet e vefe manavek hepken ar bomm a lakaer war ziskouez.

## Rannyezhoù

Dre ma'z eo kar ar manaveg d'an iwerzhoneg ha da c'houezeleg Bro-Skos ez eus ennañ perzhioù boutin d'an teir yezh a-fet mouezhiadoniezh, geriaoueg ha yezhadur, a-wezhioù gant lod rannyezhoù anezho hepken. Lod perzhioù zo manavek hepken.
Div rannyezh istorel zo testeniekaet en Enez : manaveg an Norzh (*Gaelg Hwoaie*, *Northern Manx*) ha manaveg ar Su (*Gaelg Jiass*, *Southern Manx*).
Emañ an diforc'hioù rannyezhel o steuziañ hiziv an deiz, en abeg da ziorroadur ledan ha fonnus ar pellgehentiñ en un enez a zo 574 km² hepken he gorread (10 gwezh nebeutoc'h eget un departamant gall e Breizh, a-boan brasoc'h eget kêr Naoned).

## Reizhskrivadur

Diazezet war reizhskrivadur deroù ar saozneg arnevez (dibenn ar bloavezhioù 1400 – dibenn ar bloavezhioù 1600) ez eo hini ar manaveg, ha lod anezhañ zo diazezet war ar c'hrenngembraeg peogwir ez eo bet diorroet ar reizhiad-se gant helenneien saozneger, ha gant re kembraeger ivez betek ar . Ur reizhiad ken digempoell ha hini ar saozneg eo neuze. Ne c'hall ket al lennerien er yezhoù kar kompren ennañ, rak koulz an iwerzhoneg ha gouezeleg Bro-Skos a ra gant ur reizhiad a zo deveret diouzh ar gouezeleg klasel a veze arveret gant barzhed an div vro-se adalek an  betek an XVIII kantved ; e Manav ivez e veze skrivet ar yezh klasel betek ma voe klozet ar skolioù barzhek gouezelek er XVII kantved gant ar Saozon. Da c'herdarzhel e troas ar reizhiad goude-se.

Triwec'h (18) arouezenn zo e lizherenneg an iwerzhoneg hag en hini gouezeleg Bro-Skos evit aroueziañ ar 50 mouezhiad a zo boutin d'an teir yezh, pa 'z eus 24 lizherenn e manaveg (re al latin war-bouez X ha Z) ; kalz divc'hrafennoù ha teirgrafennoù zo en teir yezh.
Hervez ar yezhoniour ha keltiegour iwerzhonat Thomas F. O'Rahilly (1882-1953), diazas eo reizhskrivadur ar manaveg ouzh ar yezh abalamour ma n'eo na hengounel na soniadel ; mar bije bet ur stumm manavek eus reizhskrivadur ar gouezeleg klasel, pe mar befe savet unan bremañ, e vefe lakaet anat ar gerentiezh a zo etre an teir yezh hag aesoc'h e vefe da Iwerzhoniz ha Skosiz lenn skridoù manavek ha kompren enno.
;Adarouezennoù
Al lostig (**¸**) eo an adarouezenn nemeti a vez arveret – en un doare diret – evit skrivañ ar manaveg, da ziforc'hañ etre an daou soniad a vez aroueziet gant CH :
**çhiarn* ( "tiern" e brezhoneg, ma tistager CH evel **tch** e "**Tch**ekia" ;
**Chamoo* () "na", ma tistager CH evel **c'h** e "**c'h**oari" ; alies e vez aroueziet are soniad-se dre GH e dibenn ar gerioù manavek.

## Gerioù amprestet
Eus an norseg hag ar saozneg e teu an darn vuiañ eus ar gerioù manavek a zo bet amprestet digant ur yezh all. Un nebeud gerioù a zo gallek a orin. Da skouer : *garey* ("liorzh") a zeu eus an norseg *garðr* ("kloz") ha *sker* ("karreg er mor") zo heñvelster e norseg ; eus ar galleg e teu *danjeyr* "dañjer", evel e brezhoneg.
Alies e veze implijet gerioù saoznek e-lec'h reoù manavek-rik a-raok an nevezadur, evel ma c'hoarvez c'hoazh er brezhoneg dindan levezon ar galleg  : *boy* ("paotr yaouank") e-lec'h *guilley*, ha *badger* ("broc'h" [al loen]) e-lec'h *brock*. Nevez zo ez eus bet strivoù da skarzhañ ar saozneg diouzh ar manaveg, ha nevezc'herioù zo bet goveliet da vastañ da ezhommoù ar gevredigezh a-vremañ, war an tachennoù teknologel pergen ; an iwerzhoneg ha gouezeleg Bro-Skos eo andonioù al labour-se, evel m'eo bet ar c'hembraeg e brezhoneg. Eus ar gouezeleg klasel e teu nevezc'herioù evel *çhellveeish* "skinwel" ha *çhellvane* "pellgomz".
Lod gerioù relijiel zo chomet kar d'o gwrizioù latin, henc'hresianek pe hebraek : *casherick* "nevet" eus al latin *consecrātus*, *agglish * eus an henc'hresianeg ἐκκλησία *ekklesia* "bodadeg" (evel e brezhoneg), *abb* "abad" eus an hebraeg **אבא** *abba* "tad" (evel e brezhoneg ivez).
Gerioù estren zo erruet e manaveg, dre ar saozneg peurliesañ, evel ar gerioù spagnolek *chorizo* hag italianek *spaghetti*.

Evel m'eo bet levezonet galleg Breizh-Izel gant ar brezhoneg, saozneg Manav (*Anglo-Manx* e saozneg) zo bet levezonet gant ar manaveg : *cammag* (un doare camanachd ha hurling), *keeill* "iliz kozh", *quaaltagh* "an den kentañ o vont tre en un ti da gala-Genver", *tholtan* "ti-feurm dismantret", *traa-dy-liooar* "leun-amzer", ha *Tynwald* "Tinvaal" ; den ne oar resis a-zivout orin anv Kambr izel an Tinvaal, *The House of Keys* : "Alc'hwezioù" eo, pe "Pevar-war 'n-ugent" (*Kiare as Feed*), an niver a zilennidi a zo enni ?

## Geriaoueg keñveriañ

## Ur skrid manaveg

## Levrlennadur
*  Ager, Simon. *A study of language death and revival with a particular focus on Manx Gaelic*. Lampeter : University of Wales, 2009 • .
* Ar Besko, Padrig. *Dornleor Manaveg*. Brest : Ar Skol Vrezoneg, 2000 .
* Even, Arzel. *Istor ar Yezhoù Keltiek*, levrenn II, pp. 390-400. Lesneven : Hor Yezh, 1990 .
* Belchem, John. *A New History of the Isle of Man: The modern period 1830-1999*. Liverpool : Liverpool University Press, 2001 .
* Broderick, George. *A Handbook of Late Spoken Manx* (3 levrenn). Berlin, New York : De Gruyter, 1984-1986 .
* Broderick, George. *Language Death in the Isle of Man*. Berlin, New York : De Gruyter / Linguistische Arbeiten niv. 395, 1999 .
* Broderick, George. 
* Gunther, Wilf. *Language conservancy or: Can the anciently established British minority languages survive?*. In : *Fourth International Conference on Minority Languages (Vol. II: Western and Eastern European Papers ed.)*. Bristol (Bro-saoz) : Multilingual Matters, 1990, pp. 53–67 .
* O'hlfearnàin, Tadhg (rener). *L'île de Man*. Gwened : Institut Culturel de Bretagne / Skol-Uhel ar Vro, 1998 .
* O'Rahilly, Thomas F. *Irish Dialects Past and Present*. Dublin : Browne and Nolan, 1932. Adembannet e 1976 ha 1988 gant The Dublin Institute for Advanced Studies .
* Whitehead, Sarah. 
*  Wilson, Thomas (1707). 

## Liammoù diavaez

*  
*  
*  
*  

## Notennoù

----