open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Niver mas

An **niver mas** (***A***), anvet ivez *niver mas atomek*, eo an niver a brotonoù hag a neutronoù zo e nukleüs an atomoù. Bez' ez eus un niver mas hepken evit pep izotop ha skrivet e vez goude anv an elfenn pe a-gleiz hag en nec'h da arouez an elfenn. Da skouer ez eus 6 proton ha 6 neutron er c'harbon 12 (12C). Evit skrivañ arouez klok an izotop e ranker lakaat an niver atomek (***Z***) a-gleiz hag en traoñ da arouez an elfenn, dres dindan an niver tolz :
{}_{6}^{12}\mathrm{C}. Dre ma kenglot an niveroù atomek gant an elfennoù, n'eus ket ezhomm lavaret div wezh ar memes tra. Setu ne vez ket lakaet an niver atomek nemet pa fell deomp menegiñ an niver a brotonoù zo en nukleüs, d.s. en ur reaktadur nukleel.

Gant an diforc'h etre an niver mas hag an niver atomek (A-Z) e c'heller gouzout pet neutron ez eus e-barzh an nukleüs.
Nukleon

Gant ar ger **nukleon** e vez anvet kompozennoù nukleüs an atomoù, da lavaret eo ar protonoù hag an neutronoù. Peurvuiañ e vez notet **« A »** an niver a nukleonoù a zo d'an atomoù hag anvet e vez *[[niver mas]]*.
Michifeg

**Michifeg** (pe **Mitchif**, **Mechif**, **Michif-Cree**, **Métif**, **Métchif**) a zo anezhañ ur yezh komzet gant ar bobl hiron (galleg "métis") e Kanada, ganet diwar maouezed kreek ha gwazed c'hallegerion a Ganada.

N'eo ket ar michifeg ur yezh kreoleg met kentoc'h ur yezh kemmesk a deuas war wel un daou c'hant vloaz bennaket 'zo hag o tont da vezañ ur yezh staliet-mat etre 1820 ha 1840.

Gant ar michifeg e vez kemmesket elfennoù o tont eus ar c'hreeg diouzh un tu hag ar galleg evel m'emañ komzet e Kanada diouzh un tu all, hag ivez gant elfennoùigoù eus ar saozneg ha yezhoù amerikan all evel an ojibweg pe an Asiniboineg. 

Dre vras e teu pep tra a denn d'an anv-kadarn diwar ar galleg, da skouer fonologiezh an anvioù, ar gerioù, ar vorfologiezh hag ar gevreadurezh, keit ha ma teu an elfennoù a denn d'ar verb diouzh rannyezhoù kreeg ar plaenennoù. Dont a ra ar gerioù mell eus ar galleg hag ar gerioù diskouezañ eus ar c'hreeg.

Gwechall e veze komzet ar yezh-mañ gant meur a hini, met war digresk ez eas an niver a dud a rae ganti betek ma teuas da vezañ ur yezh en arvar, o vezañ ma ne oa e 1997 nemet 1&nbsp;000 den barrek warni. 

## Gwelet ivez:
* Kreeg
* Yezh kemmesk

## Liammoù diavaez
* Kentelioù michifeg
* Deskiñ michifeg (DOC)
Nukleüs (an atomoù)

An **nukleüs** a zo ur stroll protonoù ha neutronoù a furm « kalonenn » patrom a-vremañ an atomoù.

Hervez ar patrom-se eo kreizennet an nukleonoù (protonoù ha neutronoù) e-barzh ur volum bihan-bihan: war-dro 10-15 m eo diametr an nukleüs, e-skoaz hini an atom a zo war-dro un angström (10-10 m).

Un nukleid **X** a zo anezhañ un atom spisverket gant e niver mas **A** hag e niver atomek **Z**; notet e vez:
:{}_{Z}^{A}\mathrm{X} (lenn *X A*, empleg eo an niver atomek).

Klotañ a ra an niver atomek Z gant an niver a brotonoù e nukleüs an nukleid, tra m'eo an niver mas kevatal da somad an niveroù a brotonoù hag a neutronoù. Dre se eo kevatal an niver a neutronoù da N = A - Z.

An nukleidoù dezho ar memes niver atomek *Z* a vez graet anezho izotopoù eus an elfenn a zo dezhi an niver atomek-se.
Da skouer eo an hidrogen {}_{1}^{1}\mathrm{H}, an deuteriom D pe {}_{1}^{2}\mathrm{H} hag an triteriom T pe {}_{1}^{3}\mathrm{H} tri izotop an hidrogen.

Graet e vez izobaroù eus nukleidoù elfennoù disheñvel a zo dezho ar memes niver mas **A**.
Da skouer ez eus izobaroù eus ar [c'harbon 14] <math>{}_{6}^{14}\mathrm{C}</math> hag an [nitrogen {}_{7}^{14}\mathrm{N}.

Mas atomek izotopek un elfenn bennak eo ar mas a glot gant *N<sub>A</sub>* nukleid eus ar memes izotop. *N<sub>A</sub>* eo niver Avogadro. Dre dermenadur ez eo an niver a atomoù a vez e-barzh 12 gramad eus izotop 12 ar c'harbon:
:*N<sub>A</sub>* = 12 / (mas {}_{6}^{12}\mathrm{C}) (war-dro 6,022 04×1023 mol-1

Mas atomek un elfenn gimiek bennak eo keidenn liveet masoù atomek e izotopoù naturel. Elfennoù kimiek 'zo o deus izotopoù radioaktivel dezho periodennoù hir-tre, ha dre se ec'h emdro o mas atomek e-pad prantadoù hir-tre e-giz oadvezhioù geologel.

Emañ kont evel se gant an uraniom.

## Gwelet ivez
* Fizik nukleel

## Liammoù diavaez
* SCK.CEN Centre d'étude de l'Energie Nucléaire (*Kreizenn studi an Energiezh Nukleel*) Mol, Belgia
Yezh kemmesk

Ur **yezh kemmesk** a zo ur yezh savet diwar darempredoù stank etre div yezh (hag a-wechoù muioc'h) ha pa vez uhel live an divyezhegezh etre ar gomzerion. 

N'eo ket kevatal ur yezh kemmesk d'ur **yezh [[pidgin]]** rak an dud a ra gant ur yezh kemmesk a zo barrek-tre war ar yezhoù orin, komzerion a-vihanig alies a-walc'h zoken, keit ha ma teu ur pidhin war wel m'emañ unan eus an daou du divarrek-tre war ar yezh all. 

Disheñvel eo ivez ur yezh kemmesk diouzh ur **[[yezh kreolek]]** abalamour ma ne grogas ket ur yezh kemmesk evel pidgin er penn kentañ. 

Orin ur yezh kemmesk a zo ar c'hemm-digemm yezhoù dibaouez a c'heller kavout gant tud barrek-tre war div yezh en ur gumuniniezh divyezhek, da skouer anv ar *[[spanglish]]* a ziskwel e z eo ar yezh-se ur c'hemmesk etre ar spagnoleg (saozneg "Spanish") hag ar saozneg ("English"). Meur a doare saozneg ez eus a-seurt se o chench hervez a lec'h m'emañ komzet dre implijout gerioù o tont eus ar yezhoù lec'hel, da skouer:

*Europanto (saozneg evel m'emañ komzet e Unvaniezh Europa)
*Madras bashai (tamileg/saozneg)
*Taglish (tagaloeg/saozneg)
*Vinish (vietnameg/saozneg)
*Yanito (spagnoleg/saozneg komzet e Gibraltar)

E gwirionez ez eus yezhoù a diskwel bezañ yezhoù kemmesk met o sellet pishoc'h e vez gwelet ez int kentoc'h ur yezh resis levezonet gant unan all, dreist-holl o kemer gerioù diouti evel as ar *[[franglais]]* (galleg gant kalz a c'herioù a orin saoznek). 

Skouer gwellañ ur yezh kemmesk a rank bezañ ur yezh anvet michifeg, savet diwar ar galleg hag ar c'hreeg.

Setu un nebeud yezhoù kemmesk all:

*wutuneg (sinaeg/tibeteg)
*yenicheg (alamaneg, yidicheg ha romeg)
Proton

Ar **proton** a zo anezhañ ur bartikulenn isatomek a zoug ur garg elektrek 1,602.10-19 coulomb. Dizoloet e voe e 1919 gant Ernest Rutherford. Ur proton eo nukleüs izotop stankañ an atom hidrogen. Kompozet eo nukleüsoù an atomoù gant neutronoù ha protonoù dalc'het asambles gant an nerzh kreñv. Gant an niver a brotonoù en o nukleüs e vez determinet perzhioù kimiek an atomoù.

Pep proton a zo ennañ ur mas a 1,672&nbsp;623&nbsp;1.10-27 kg, ar pezh a zo war-dro 1&nbsp;800 gwezh pounneroc'h eget un elektron.

Klaset eo ar protonoù e-giz barionoù ha kenaozet int gant daou gwark *up* hag ur c'hwark *down*, dalc'het asambles gant an nerzh kreñv douget gant ar gluonoù.

Dre m'eo kalz kreñvoc'h an nerzh elektromagnetek eget ar gravitadur ez eo ret da gargoù ar protonoù bezañ kevatal da gargoù an elektronoù (en talvoud absolut), a-hend-all en dije ar reveur a garg elektrek pozitivel pe negativel un efed mat war emledadur an hollved, hag evel se, war ar materi agreget dre c'hravitadur (planedennoù, stered, h.a.). Ar memes karg a zo d'ar pozitron ha d'an elektron met gant sinoù enep; ar memes tra zo gwir c'hoazh evit an antiproton hag ar proton.

E kimiezh hag e biokimiezh e c'hell ar ger proton daveañ d'an ion hidrogen en disolvadenn en dour (da lavaret eo, d'an ion hidroniom). En degouezh-se ez eus trenkennoù eus ar roerien protonoù, ha bazennoù eus an degemererien protonoù (gwelet ar reaktadurioù trenkenn-bazenn).

## Gwelet ivez

* atom
* fizik nukleel
Krieg

**Krieg** (anavezet ivez evel *Cree-Montagnais, Cree-Montagnais-Naskapi*) eo an anv a roer d'un toullad yezhoù algonkek heñvel-poch an eil ouzh eben ha komzet gant un 50 000 den bennak, eus ar bobl kri (*Cree* e saozneg) e Kanada, en un takad o vont eus Alberta betek Labrador.
Lod a gont 117 000 a dud en holl e Kanada, ar pezh a laka ar yezh e renk kentañ ar yezhoù amerindian e Kanada.

An izoglos pennañ implijet evit isrannañ ar yezh (pe yezhoù) kriek a denn d'an doare ma tiorroas /l/ ar c'hent-algonkeg, e sav rannyezhoù *y*, *th*, *n*, *l* diwarnañ.

Nav rannyezh pennañ zo (o vont a gornôg da reter) :
*Krieg ar c'hompezennoù (rannyezh *y*)
*Krieg ar c'hoadeier (saozneg "Woods Cree" (rannyezh *th*)
*Krieg ar gwernioù (saozneg "Swampy Cree") (rannyezh *n*)
*Krieg ar c'hornôg pe *krieg ar c'hirvi-dour*' (saozneg "Moose Cree") (rannyezh *l*)
*Krieg ar gevred (saozneg "James Bay Cree") (rannyezh *y*, a-wechoù anvet **Kreeg ar Reter**)
*Atikamekweg (rannyezh *r*)
*Montagneg (saozneg "Montagnais") (rannyezh *l*)
*Krieg ar biz (rannyezh rannyezh *l*, a-wechoù anvet **Montagneg ar C'hornôg**)
*Naskapieg (rannyezh *y*)

Meur a c'her a orin kriek a gaver ivez el luc'haj tchinouk, ur yezh-kenwerzh bet krouet evit an darempredoù gant Europiz.

Ur yezh liessintentezel eo ar c'hrieg, a c'hell sevel gerioù hir-spontus, evel *kiskinohamatowkamikw*, "skol", da lavaret eo al "lec'h ma vez lakaet da c'houzout an eil d'egile".

Implijet e vez silabenneg ar c'hrieg evit skrivañ ar c'hrieg dre vras, nemet e reter Kebek ha Labrador.

Kaozet e vez ivez un doare yezh kemmesk etre ar c'hrieg hag ar galleg anvet michifeg, a vez komzet ivez e Kanada.

Unan eus seizh yezh ofisiel Tiriadoù ar Gwalarn eo ar c'hrieg, met n'en deus ket ar memes statud e pep lec'h e Kanada ma vez komzet.
## Liammoù diavaez

* Wikipedia e Krieg
* Nehinawe: Koazeal krieg
*  Kentelioù krieg
Krennlavaroù spagnolek

__NOTOC__
Setu amañ krennlavarioù spagnolek.

## A
**A buen hambre no hay pan duro.*  Da naon du n'eus ket a vara kalet. 
**A quien madruga, Dios le ayuda.*  Neb a sav abred, gant Doue a vez sikouret. 
**Aunque la mona se vista de seda, mona se queda.*  Marmouzez, na gwisket gant seiz, marmouzez e chom. 
## C
**Cría cuervos, y te sacarán los ojos.*  Mag brini, ha debriñ da zaoulagad a raint. 
**Cuando el indio va de culo, no hay barranco que lo ataje.*  Pa ya an Indian war-gul ne vez foz ebet d'e harpañ. 
## D
**Del dicho al hecho, hay mucho trecho.*  Hir eo an hent etre lavaret hag ober. 
## E
**El hijo del gato, ratones mata.*  Mab ar c'hazh a lazh logod. 
**El mal escribano le echa la culpa a la pluma.*  Skrivagner fall a damall e bluenn. 
**El que con lobos anda, a aullar se enseña.*  Neb a ya gant bleizi a zesk yudal. 
**El que con niños se acuesta molido (o meado) se despierta.*  Neb a ya da gousket gant bugale, pa zihuno vo brevet. 
**El que no llora no mama.*  Neb na leñv ket na zen ket (neb na c'houlenn ket n'en deus netra). 
## G
**Gato escaldado del agua fría huye.*  Kazh skaotet a dec'h rak dour bervet. 
## H
**Hombre casado, burro domado.*  Gwaz dimezet, azen doñvaet. 
## M
**Más vale pájaro en mano que ciento volando.*  Gwelloc'h ul lapous en ho torn eget kant o nijal. 
## N
**No todo lo que brilla es oro.*  Ouzhpenn an aour a lufr. 
## S
**Si quieres el perro, acepta las pulgas.*  Mar faot dit ar c'hi, degemer ar c'hwenn. 
## Liammoù diavaez
*  ''La colección más completa de Refranes, poemas y dichos''
*  J.Ramírez, 2006. ''Colección de Refranes en Castellano''
*  Sabidurías ''Listado de proverbios en español''
*  ''Lista de paremias en español''
Roll an embannerien vrezhonek

__NOTOC__

## A
*Al Lanv, e Kemper
*Al Liamm
*An Alarc'h
*An Here, paouezet er bloaz 2005, goude bezañ embannet 300 levr
*An Amzer embanner
*Ar Granenn, e Kerien
*Embannadurioù an Tour-Tan, abaoe 1980
*Armeline, embanner skridoù divyezher Jean-Yves Plourin dreist-holl

## B
*Bannoù-Heol, e Kemper
## C
*Coop Breizh, e Speied, embanner gallek. Un nebeud levrioù diwar-benn ar brezhoneg.

## E
*Emgleo Breiz, e Brest, a embanne e falc'huneg.
* Evertype, e Dundee.

## K
*Keit Vimp Bev, e Laz
## M
*Minihi Levenez, e Trelevenez, e Leon, a embann e falc'huneg. 
*Mouladurioù Hor Yezh, e Lesneven, ha goude e Kemper
## O
*Ofis ar Brezhoneg
## P
*Preder, e Ploveilh
## S
*Sav-Heol, e Reuz 
*Skol an Emsav, embanner an Hentenn Oulpan dreist-holl, e Roazhon
## T
*TES (Ti-embann ar skolioù brezhonek), e Sant-Brieg
## Y
*Yoran Embanner, embanner gallek dreist-holl, a embann geriadurioù bihan divyezhek, darn anezho gant brezhoneg.
Neutron

An **neutron** zo anezho rannigoù danatomel.

## Kavadenn
Ar fizikour saoz Ernest Rutherford a savas e 1920 damkaniezh bezañs ar rannigoù-se en atom, hep bezañ he c'hadarnaet avat.
Gant ar c'himiour stadunanat William D. Harkins (1873-1951) e voe roet an anv *neutron* dezho, diwar bennrann ar ger saoznek *neutral* (dre m'en devoa goulakaet E. Rutherford e oa *neptu* ar rannig-se) hag an dibenn-ger -*on*.
Kavet e voe ar rannigoù e 1932 gant ar fizikour saoz James Chadwick.

## Perzhioù
An neutron n'o deus bec'hiad tredanel ebet, na muiel (+) na leiel (-). An neutron hag ar proton eo kenaozantoù nukleüs an atom. Evit an atom e vez notet **Z** an niver a brotonennoù (a vez anvet *[[niver atomek]]* pe *niverenn atomek*), **A** an niver a brotonennoù hag a neutronennoù . Setu eo (A - Z) an niver a neutronennoù.

Kevatal da  ± 0,00004 MeV/''c''² eo tolz un neutronenn.

Lodenn eo an neutron eus ar barion (hadron) furmet gant tri c'hwark, ha kenaozet int gant ur c'hwark *up* (karg 2/3 e) ha gant daou gwark *down* (2 garg -1/3 e).

## Notennoù
Abjad

Un **abjad** zo un anv roet d'un doare-skrivañ arbennik ma ne implijer nemet lizherennoù hag a dalv da gensonennoù. Gant Peter T. Daniels e oa bet krouet an termen.
Ne vez implijet ar seurt doare-skrivañ nemet er yezhoù semitek abalamour da berzhioù resis yezhadur ar yezhoù-se. 

Koulskoude, an darn vrasañ eus ar yezhoù semitek a-vremañ, evel an arabeg, a implij doareoù-skrivañ a c'hell bezañ abjadoù rik, eleze hep diskouez distagadur ar vogalennoù, pe c'hoazh damabjadoù hag a implij sinù diakritek evit diskouez distagadur ar vogalennoù (gw. niqqud).

Meur a zoare-skrivañ a zo bet diorroet diwar un abjad dre ouzhpennañ sinoù evit ar vogalennoù hag a zo deuet da vezañ dre-se lizherennegoù, da skouer al lizherenneg c'hresianek savet diwar an abjad fenikek. Gwechoù all avat int deuet da vezañ un abugida evel ar skritur etiopek.

## Gwelet ivez
* Silabenneg

## Notennoù
Rakgerioù unanennoù an SI

Er Reizhiad unanennoù etrebroadel (*Système international d'unités* / SI) ez eus **[[rakger]]ioù** a c'hell bezañ lakaet dirak an holl unanennoù evit o lieskementiñ dre c'halloudadoù 10 muiel (10n) pe leiel (10-n).

Setu amañ listenn ar rakgerioù a vez erbedet gant an SI hervez Burev Etrebroadel ar Pouezioù hag ar Muzulioù

### Skouerioù
:;Hedoù
:* 0,0135 metr = 13,5 x 10-2 m = 13,5 cm (distaget : kantimetr).
:;Gorreadoù
:* 1 ar (a) = 100 m²  ; 3,8 ha (skrivet : hektar) = 3,8 x 100 x 102 m² = 38 000 m².
:;Galloudoù
:* 0,7 x 106 Watt = 700 000 W = 0,7 MW (megawatt).

## [[Urzhiataerezh|Stlenneg]]
Er stlenneg e reer gant bitoù (*bit* eo an arouez ; 0 pe 1 eo talvoudegezh ur bit) ha eizhbitoù (pakadoù 8 bit, aroueziet dre B evit diforc'hañ diouzh "b", a vez arveret alies evit aroueziañ ar bit) ; daou ster zo d'an unanennoù-se, hervez ma vuzulier dre niveroù en diaz 10 (10n) pe en diaz 2 (2n).

An SI a laka e rakgerioù da dalvezout evit lieskementiñ en diaz 10 *hepken* ; da skouer, 1 kbit = 103 bit = 1 000 bit hag 1 MB = 106 eizhbit =  eizhbit ( bit). Er stlenneg ne vez implijet rakgerioù an SI nemet pa gomzer eus pakadoù 10n bit pe 10n eizhbit, da skouer evit muzuliañ kas ul liamm etre daou ardivink : ul liamm 900 kbit/s a dreuzkas 900 000 bit dre eilenn, unan 900 kB a dreuzkas  bit/s.

En diaz 2 avat eo e vuzulier endalc'h ur bladenn galet pe ment ur restr stlennegel. En degouezh-se e talvez *kilo-* kement ha 1 024 (210) e-lec'h 1 000 (103). Neuze : 1 kilobit = 1 000 bit en diaz 10 ha 1 024 bit en diaz 2 ; 1 kiloeizhbit = 8 000 bit en diaz 10 ha 8 192 bit en diaz 2.

Evit diskoulmañ ar gudenn-se ez eo bet kinniget gant an *International Electrotechnical Commission* (IEC), a-gevret gant an SI, erbediñ ur rummad rakgerioù spesadel ouzh ar stlenneg ; *kibi-* (Ki) eo ar rakger a dalv evit 1 024 : 1 kibibit (Kibi) = 210 bit = 1 0241 bit = 1 024 bit hag 1 kibieizhbit (KiB) = 1 024 eizhbit = 8 192 bit. 

*Merkit n'eus ket a rakgerioù leiel (*deci* ↘ *quecto*) er stlenneg, peogwir n'eus kementad ebet bihanoc'h eget 1 bit. Ar rakgerioù muiel a implijer adalek *kilo* d'an izelañ.
*Daoust da erbedadennoù an IEC hag an SI e kendalc'her da vuzuliañ endalc'had ar memorioù dre rakgerioù en diaz 10 : pladennoù kalet 1 TB (*terabyte*) a vez e kinniget er c'henwerzh, padal e rankfed o envel 1 GiB (*gibibyte*).

## Notennoù
Krennlavar

Ur **c'hrennlavar** pe ur **proverb** (deuet eus ar latin *proverbium*) zo ur frazenn berr ha lemm, bet lâret hag adlâret a-hed an amzerioù gant tud ur gumuniezh, enni ur gentel, ur wirionez, un tamm skiant-prenañ (pe meur a hini, pa vez kavet unan hag a zislâr egile). *Krennlavaroù* pe *krennlavarioù*, a vez laret el liester.

Ur c'hrennlavar gant ur reolenn-bevañ diazez ennañ, zo ur sturienn pe ur ger-stur. Ur frazenn stummet evel ur c’hrennlavar ivez, mes gant ur stil kaer, pe savet gant ur skrivagner pe ur prederour, zo ur pennlavar. Tost d'ar c’hrennlavar e kaver c'hoazh al lavarioù, laoskoc'h ar furnez ennañ, hag a denn kentoc'h d'an amzer a raio, d'ar micherioù, d'ar broioù, d'al loened.

Kavet e vez krennlavaroù hañval e-barzh sevenadurioù stok-ha-stok ha meur a wech e-barzh sevenadurioù pell an eil diouzh egile. Da skouer ar c’hrennlavar spagnolek "*Gato escaldado del agua fría huye*", a zo kar-tost d'an hini gallek "*Chat échaudé craint l'eau froide*", a zo kar a bell d'an hini brezhonek "*Kazh skaotet en devez aon rak dour bervet*".

Paremiologiezh ha krennlavaroniezh eo an anvioù a vez roet da studi ar c'hrennlavarioù.

## Krennlavaroù eus ar bed
* Krennlavaroù brezhonek
* Krennlavaroù spagnolek

## Liammoù diavaez
* Un dastumad krennlavarioù brezhonek enlinenn
*  Brezhoneg Bro-Vear / Troioù-lavar, krennlavarioù, rimastelloù ha fentigelloù
*  Krennlavaroù  eus an holl vroioù diwar ar relijion
*  Petra eo ar c’hrennlavaroù?
*  Krennlavaroù sinat
*  Dicocitations.com (Krennlavaroù eus broioù disheñvel)
*  Ur roll mat krennlavaroù gallek displeget
*  Proverbs of World
*  Kennlavaroù kembraek
*  Diarhebion Cymraeg
*  Dislavar er c'hrennlavaroù

## Levrlennadur
* Aogust Brizeug, *Furnez Breiz*. 
* Lukian Kergoat, *La pluie et le beau temps en dictons*. Coop Breizh, 2001. Divyezhek brezhoneg-galleg
* Lukian Kergoat, *Proverbes bretons / Krennlavariou brezhonek*, Spézet, Editions Coop Breizh, 1996.
* Lukian Kergoat, *Proverbe et définition des genres courts*, ''Klask'' 01, Presses Universitaires de Rennes-2,  1989
* Frañsez Kervella, *Krennlavarioù*
* Louis-François Sauvé, *Lavarou koz a Vreiz-Izel*. Testenn enlinenn amañ.
* Frañsez Vallée, *Krenn-lavariou war ar miziou ha doareou-lavar Kerne-Uhel*, Sant-Brieg, Guyon, 1900.
*Wikiarroud, ''Krennlavarioù ha troioù-lavar brezhonek''

## Notennoù ha daveennoù
Elektron-volt

Un unanenn muzuliañ energiezh eo an **elektron-volt** e fizik. Dre dermenadur eo kavatal e dalvoud d'an enegiezh tapet gant un elektron buanaet gant un diferañs potañsiel ur volt. Setu e talv an elektron-volt war-dro 1,602&nbsp;177&nbsp;33&nbsp;x&nbsp;10-19 joul. Un unanenn er-maez eus ar sistem unanennoù etrebroadel (S.I.) eo, implijet e vez asambles gantañ, met dre arnodiñ e vez kavet he zalvoud.

Graet e vez gant an elektron-volt e fizik ar partikulennoù ha dreist holl gant ar **megaelektron-volt** hag ar **gigaelektron-volt** evit ezteurel al liveoù energiezh a gaver er buanaerioù partikulennoù hag er fuzion dermonukleel:

: 1 MeV = 106 eV
: 1 GeV = 109 eV

## Implij an elektron-volt evit muzuliañ ur mas
Diwar formulenn Einstein *[[E=mc²]]* (1 kg = 90 petajoul) e tezastumer:
:1 eV/c&sup2; = 1,783 × 10−36 kg
Amper

An **amper** (simbol **A**) eo an unanenn SI evit fonnder an tredan. 

Termenet eo bet an amper gant Kuzuliadeg Etrebroadel ar Pouezioù hag ar Muzulioù e 1948.

Un amper zo, dre dermenadur, fonnder ur red digemm a brodufe un nerzh kevatal da 2&nbsp;×&nbsp;10-7 newton dre vetrad hirder ma vefe dalc'het e-barzh daou gonduer eeun ha parallelek, anfin o hirderioù, disterdra o zroc'h, ha war-hed ur metr an eil diouzh egile er goullonder.

Anvet ao bet an *amper* diwar André-Marie Ampère, unan eus dizoloerien bennañ an elektromagnetegezh .

Abaoe ma oa bet termenet talvoud digemenoù Josephson (CIPM (1988) Erbed 1, PV 56; 19) ha von Klitzing (CIPM (1988), Erbed 2, PV 56; 20) gant an SI, e c'heller kenaozañ an daou dalvoud-se (KJ = 4,835 979×10+14 Hz/V hag RK = 2,581 280 7×10+4 Ω) evit termeniñ an amper e-giz ur red elektrek digemm kevatal rik da 6&nbsp;241&nbsp;509&nbsp;629&nbsp;152&nbsp;650&nbsp;000 karg elfennel dre segondenn.

## Liammoù diavaez
Diwar-benn ar BIPM (Burev Etrevroadel ar Pouezioù hag ar Muzulioù):
* http://www1.bipm.org/en/si/si_brochure/chapter2/2-1/ampere.html #
*History of the electrical units.
Watt

Ar **watt** (simbol: **W**) eo an unanenn SI evit ar c'halloudezh, ar flus energiezh hag ar flus gwrez.

Ur watt zo, dre dermenadur, ar c'halloudezh resevet gant ur sistem a vez kaset ennañ ent-reoliek un energiezh 1&nbsp;joul e-pad 1&nbsp;segondenn (1&nbsp;**W** = 1&nbsp;J.s-1 = 1&nbsp;m2.kg.s-3).

War dachenn an elektregezh e klot ar watt gant un tredan 1 amper dindan ur voltadur 1 volt (1&nbsp;**W** = 1&nbsp;A.V).

## Orin an anv

Anvet eo bet ar watt gant ar Penn-kuzul ar Pouezioù hag ar Muzulioù e 1960 diwar James Watt evit e labour da ziorren ar mekanik-aezhenn.

## Liesaerien
EV

EV a c'hell bezañ:
* Anv ur strollad sonerezh rock eus Breizh: gw. EV (strollad)
* Diverradur Elektron-volt, a vez skrivet neuze : eV.
Pozitron

War dachenn fizik ar partikulennoù eo ar **pozitron**, pe **poziton**, an antipartikulenn stag ouzh an elektron. 

Diouganet gant Paul Dirac e 1928 e teuas ar stumm antimateri-se da vezañ an hini kentañ bet anataet dre arnodiñ (Carl David Anderson, 1932). 

Karg elektrek ar pozitron a dalv +1&nbsp;eV (p'eo -1&nbsp;eV hini an elektron). Memes spin hag memes mas en deus evel an elektron.

Pa vez anihilet ur pozitron gant un elektron e vez treuzkemmet o mas da energiezh dindan stumm daou foton gamma.

## Gwelet ivez

* patrom standart
* Partikulenn ß
* Paul Dirac
Coulomb

Ar **c'houlomb** (simbol : **C**) eo an unanenn karg elektrek er sistem unanennoù etrebroadel (SI). Un unanenn deveret eo.

Dont a ra e anv diwar ar fizikour gall Charles de Coulomb.

Bez' eo ar c'hementad elektregezh a dreuz un troc'h eus ur c'honduer a red ennañ un red elektrek, 1 amper e fonnder, e-pad 1 segondenn (1 A.s).

## Karg elfennel

Talvezout a ra ar garg elfennel *e*:
* e \approx 1,602.10^{-19} \mathrm{C}. -*e* e talv karg an elektron, ha +*e* hini ar proton.

## Unanennoù karg all

Kemeret en deus plas an unanenn *franklin* (notet **Fr**), diwar anv ar fizikour amerikan Benjamin Franklin. Graet e veze implij eus an unanenn-se er sistem CGS.
:: 1 franklin a dalveze 0,3336&nbsp;×&nbsp;10-9&nbsp;C.

En elektrokimiezh e vez implijet c'hoazh ar *faraday* (notet **F**) diwar anv ar fizikour saoz Michael Faraday. Liesad ar garg elfennel dre niver Avogadro eo.
:: 1 faraday a dalv 96&nbsp;485&nbsp;C.

## Renkoù braster

Hervez lezenn Coulomb e vez embreget un nerzh 9&nbsp;×&nbsp;109&nbsp;N an eil war eben gant div garg poentheñvel pep a ur c'houlomb dezho ha war-hed ur metr an eil diouzh eben, da lavaret eo war-dro pouez nav c'hant mil (900&nbsp;000) donenn. Un unanenn kalz re vras eo neuze ar c'houlomb evit ezteurel kementadoù kargoù statikel ha setu e vez graet gant e ranngementadoù e-giz ar mikrocoulomb (µC) pe an nanocoulomb (nC).

## Gwelet ivez
* Elektrostatik
Skritur kannadek

Kentoc'h eget ul lizherenneg ez eo ar **skritur kannadeg** un abugida. Implijet e vez dreist-holl evit skrivañ ar c'hannadeg, ur yezh dravidek komzet e Su India. 

Nav lizherenn ha daou-ugent a zo en *[[abugida|damlizherenneg]]*-mañ hag heñvel-tre eo he struktur ouzh hini ar skriturioù indezek all savet diwar ar skritur brahmi, d.s. an devanagari. Da lâret eo e talvez pep lizherenn diazez d'ur gensonenn staget ouzh ur vogalenn diazez. Kemmet e vez ar vogalenn dre ouzhpennañ skrapoù ha pikoù a bep seurt a-us pe tro-dro d'al lizherenn diazez pe ivez evit lakaat ar vogalenn diazez da vezañ mut. 

Stummoù diverret ispisial anvet *ottakshara* ez eus ivez implijet pa vez skrivet ur gensonenn an eil war-lerc'h eben hep vogalenn ebet kenetreze.

Renket e vez al lizherennoù diazez hervez tri rumm pennañ: *swara* (vogalennoù), *vyanjana* (kensonenn) ha *yogavaaha* (hantervogalennoù pe hantergensonennoù). 

## Vogalennoù

Bez' ez eus 14 vogalenn en holl: ಅ (a), ಆ (aa), ಇ (e), ಈ (ee), ಉ (u), ಊ (uu), ಋ (rr), ೠ (between rruu and rrii); ಎ (a~), ಏ (ea), ಐ (ai), ಒ (o), ಓ (oo), ಔ (ou)

## Kensonennoù

Graet e vez an diforc'h etre daou doare kensonenn disheñvel: ar re *skrukturet* hag ar re *amstrukturet*. Isrannet e vez ar re strukturel e pemp isrumm hervez al lec'h distagañ hag ivez hervez ma vezontñ mouezhiet ha c'hwezhet pe get.

### Kensonennoù strukturet

Staon - ಕ (ka), ಖ (kha), ಗ (ga), ಘ (gha), ಙ (nga) 

Toenn ar genoù - ಚ (ca), ಛ (cha), ಜ (ja), ಝ (jha), ಞ (nya)

Tro-gil - ಟ (tta), ಠ (ttha), ಡ (dd), ಢ (ddha), ಣ (nna) 

Dent - ತ (ta), ಥ (tha), ದ (da), ಧ (dha), ನ (na) 

Diweuz - ಪ (pa), ಫ (pha), ಬ (ba), ಭ (bha), ಮ (ma)

### Kensonennoù amstrukturet

Ar kensonennoù amstrukturet a zo an holl re a van a n'haller ket renkañ hervez al lec'hioù distagañ pennañ: ಯ (ya), ರ (ra), ಲ (la), ವ (va), ಶ (sha), ಷ (ssa), ಸ (sa), ಹ (ha), ಳ (lla)

## Hantervogalennoù/Hantergensonennoù

*Anusvara*: ಂ (am) ha *visarga*: ಃ (ah)

## Ar sifroù

Setu sifroù hengounel an doare-skrivañ kannadek: ೦ (0), ೧ (1), ೨ (2), ೩ (3); ೪ (4), ೫ (5), ೬ (6), ೭ (7), ೮ (8), ೯ (9)

## Gwelet ivez:
* abugida
* devanagari

## Liammoù diavaez:
* ''Omniglot''.Lec'hienn diwar-benn doare-skrivañ ar c'hannadeg (e saozneg)
Devanāgarī

An **devanāgarī** (देवनागरी; RLVK: *devanāgarī*) 'zo anezhañ un doare-skrivañ implijet evit skrivañ meur a yezh eus Indez, da skouer ar sañskriteg, an hindeg hag ivez an nepaleg.

Dont a reas war wel an devanagari tro-dro 1000 goude Jezuz, diorroet diwar ar skritur siddhamek. Met ar skritur brahmek eo mammenn kazi holl skriturioù implijet e India, ar sañskriteg en o zouez.

## Mont-en-dro an devanagari

Kentoc'h eget ul lizherenneg ez eo ar devanagari un abugida, da lâret eo e talvez pep lizherenn diazez d'ur gensonenn staget ouzh ur vogalenn diazez. Kemmet e vez ar vogalenn dre ouzhpennañ skrapoù ha pikoù a bep seurt a-us pe tro-dro d'al lizherenn diazez pe ivez evit lakaat ar vogalenn diazez da vezañ mut.

Stummoù diverret ispisial (lizherennoù kevrennek) ez eus ivez implijet pa vez skrivet ur gensonenn an eil war-lerc'h eben hep vogalenn ebet kenetreze.

Skrivet e vez a gleiz da dehoù hep diforc'h ebet etre lizherennoù bras (lizhernnoù pennañ) ha lizherennoù bihan.

En holl ez eus 34 c'hensonenn (*vyanjana*) ha 12 vogalenn (*svara*).

## Lizherennoù an devanagari

En daolenn-mañ e vez diskwelet stummoù stag ar vogalennoù gant al lizherenn diazez "p(a)". Ar vogalenn "a" eo vogalenn diazez pep lizherenn diazez e devanagari. Diswelet e vez ivez distagadur pep lizherenn hervez an doare ma vezont distaget e hindeg a-vremañ.



Ar vogalenn "a" a zo e pep lizherenn diazez da heul ar gensonenn nemet ma vefe kemmet ar vogalenn dre implijout stummoù stag vogalennoù all pe c'hoazh pa vez mutaet ar vogalenn dre implijout ur sin ispisial anvet *halant* pe *virama*.

Ne vez ket implijet al lizherenn ळ e hindeg. Implijet e vez an holl lizherennoù e marateg (marathi).

Setu sifroù ar skritur devanagari:



## Liammoù diavaez:
* ''Omniglot''. Lec'hienn diwar-benn doare-skrivañ an devanagari (e saozneg)
Volt

Ar **volt** (simbol : **V**) eo an unanenn SI nerzh elektromotor ha diferañs potañsiel (pe voltadur).

Dont a ra an anv-se diwar an Italiad Alessandro Volta, en doa ijinet ar pil elektrek en 1800.

Bez' ez eo an diferañs potañsiel elektrek a zo etre daou boent eus ur roudad a red ennañ un tredan digemm 1 amper, pa vez ar c'halloudegezh steuziet etre an daou boent-se kevatal da 1 watt (1&nbsp;**V** = 1&nbsp;W.A-1 = 1&nbsp;J.C-1 = 1&nbsp;m2.kg.s-3.A-1).
Katakana

Ouzhpenn ar c'h-kanji e vez implijet div silabenneg evit skrivañ ar japaneg ar **c'h-Katakana** (片仮名) hag an hiragana. Ouzhpenn-se e vez implijet ivez ur sistem romanizadur latin anvet rōmaji).

Karezennek eo stumm lizherennoù ar c'h-Katakana ha sistem aezetañ da deskiñ diouzh holl doareoù-skrivañ ar japaneg an hini eo.

Implijet e vez pep silabenneg evit skrivañ traoù disheñvel. Graet e vez gant at c'h-Katakana evit:

* Onomatopeennoù, d.s. *hii* ヒー a dalv "huanad".
* Anvioù plant ha gwez.
* Treuzskrivañ gerioù estren o tont eus yezhoù estreget ar sineg ha dreist-holl a-orin saoznek, da skouer *terebi* テレビ = skinwel diwar ar saozneg *television*.
* Stambouc'h, un tammig evel al lizherennoù bras pe c'hoazh ar stil italika e brezhoneg.
* Diswel distagadur kanji implijet evit treuzkrivañ anvioù estren (furigana).
* Diskwel lennadur on'yomi pep kanji en ur geriadur.

## Taolenn katakana
Amañ e vez implijet ar romanizadur hervez Hepburn. Ne vez ket implijet ken al lizherennoù e ruz.

## Istor ha diorroadur
Implijet e veze karakterioù sinek isisial anvet *[[manyogana|man'yōgana]]* evit diskwel penaos distagañ kanji diaezet. Tamm-ha-tamm e voent bet eeunaet dre skrivañ tammoù pep karakter nemetkn betek sevel silabenneg ar c'h-katakana:

## Liammoù diavaez:
* ''Omniglot''. Lec'hienn diwar-benn an doareoù-skrivañ (e saozneg)

## Gwelet ivez:
* Silabenneg
* Japaneg
* Hiragana
Hiragana

Ouzhpenn ar c'h-kanji e vez implijet div silabenneg evit skrivañ ar japaneg ar **Hiragana** (平仮名) hag ar c'h-katakana. Ouzhpenn-se e vez implijet ivez ur sistem romanekadur anvet r&#333;maji).

Implijet e vez pep silabenneg evit skrivañ traoù disheñvel. Graet e vez gant ar hiragana evit:

* Gerioù japanek ha n'eus kanji ebet evit o skrivañ, dreist-holl rannigoù pe lostgerioù, da skouer *kara* から *~san* さん.
* Gerioù japanek ha ne vez ket anavezet gant an hini a skriv ar c'h-kanji a glotfe gante pe ar re ma kred dezhañ ne vefent ket komprenet gant e lennerion.
* Displegadur ar verboù hag an anvioù-gwan, da skouer *tabemashita* 食べました. Pa vez implijet an hiragana evel-se e vez graet *[[okurigana]]* outañ. 送り仮名).
* Diskwel distagadur kanji diazet pe dianav. Pa vez implijet an hiragana evel-se e vez graet *[[furigana]]*) outañ.

## Mont-en-dro ar silabenneg hiragana

Daoust ha ma'z eus 50 lizherenn diazez en holl anvet *goj&#363;on* (五十音), ne vez implijet nemet 46 hiziv. 

Sinoù all a vez implijet evit kemm distagadur al lizherennoù diazez:

* An *[[dakuten]]* (濁点) ゛a dalvez da [vouezhiañ ur [kensonenn|gensonenn: *k*→*g*, *t*→*d*, *s*→*z*, and *h*→*b*.
* An *[[handakuten]]* (半濁点) ゜a dalvez da gemm *h*→ e *p*.
* An hiragana bihan *ya*, *yu* or *yo* (ゃ, ゅ ょ) a diskwel ar palatalizadur.
* Hiragana bihan *tsu* っ a diswel e vez distaget div wech pe hiroc'h ar gensonenn.

## Taolenn an hiragana

Amañ e vez implijet ar romanekadur hervez Hepburn. Ne vez ket implijet ken al lizherennoù e ruz.

## Istor ha diorroadur
Implijet e veze karakterioù sinek isisial anvet *[[manyogana|man'y&#333;gana]]* evit diskwel penaos distagañ kanji diaezet. Tamm-ha-tamm e voent bet eeunaet dre skrivañ tammoù pep karakter nemetken betek sevel silabenneg an hiragana er Vvet kantved

Ne voe ket bet degemeret gant an holl er penn kentañ, rak evit ar re uhelañ e oa ar sineg hag e doare-skrivañ an hini a ranke ar re desketañ ober gantañ. Implijet e veze da gentañ gant ar maouezed neuze rak ne oa ket tu dezhe da deskiñ lenn ha skrivañ e mod ebet all. Abalamour da se e vez graet "skritur ar mouzezed" (*onnade*, 女手) ouzh an hiragana ivez.

Hiziv, avat, e vez implijet kalz muico'h evit ar c'h-katakana.

## Gwelet ivez:
* Silabenneg
* Katakana
* Japaneg

## Liammoù diavaez
*  ''Omniglot''. Lec'hienn diwar-benn an doareoù-skrivañ
Niver Avogadro

**Niver Avogadro** eo an niver a atomoù karbon-12 a zo e-barzh 0,012&nbsp;kg (pe c'hoazh 12&nbsp;g, unanenn implijet e kimiezh) karbon-12. Notet e vez **N<sub>A</sub>** hag anvet evel se en enor da Amedeo Avogadro. An niver a elfennoù e-barzh ur mol eo ivez.

Un niver dibabet ent-arbitrel eo evit taolennañ kementadoù bras, an niver a atomoù pe a volekulennoù a zo e-barzh un nebeud gramoù materi pergen. Setu ne vez ket implijet gant ar c'harbon-12 hepken met ivet gant an holl sistemoù.

Evitañ da vezañ arbitrel e ro an tu da jediñ aes ar c'hementad materi hervez mas ha formulenn diaoz ur c'hompozad. Evit an elfennoù eo tost kevatal mas *N<sub>A</sub>* atom d'an niver a nukleonoù a zo en nukleüs (protonoù ha neutronoù).

An niver-se a atomoù a ya d'ober ur mol. Da skouer, dre m'eo kevatal mas atomek an houarn da 55,845&nbsp;u e tezastumer diwar se e pouez ur molad atomoù houarn 55,845&nbsp;g. Er memes doare ez eus NA atom houarn e-barzh 55,845&nbsp;g houarn.

Dre ma ro an tu da liammañ ar mas gant ar c'hementad atomoù ez eo an niver-se an dave evit ar c'hementadoù materi.

Klotañ a ra ivez an niver-se gant al liesaer treiñ etre ar gram hag an unanenn mas atomek (u) :

:1\ {\rm g}=N_A\ {\rm u}

## Talvoud niverel

N'heller ket anavezout talvoud rik niver Avogadro gant an teknikoù a-vremañ. Betek-henn e oa an talvoud nesaet a veze graet gantañ: 
:N_A \approx 6,02214199 \times 10^{23} \rm {mol}^{-1}
E 2003 e voe determinet un talvoud nevez eus an digemmenn gant ur skipailh enklaskerien eus Ofis kevredadel alaman metrologiezh Brunswick:
:N_A \approx 6,0221353 \times 10^{23} \rm {mol}^{-1}
(s.o. *Determination of the Avogadro constant via the silicon route, Metrologia 40*)

## Implijoù all

* Digemmenn ar gazoù peurvat eo liesad digemmenn Boltzmann *k* dre niver Avogadro.
* Digemmenn Faraday eo liesad ar garg elfennel *e* dre niver Avogadro.

## Gwelet ivez
Istor niver Avogadro
Speredelezh

Enebet e vez ar **speredelezh** (eus al latin *spiritus* = spered) da materi an Den hag e berzhioù (korf, anien, c'hoantegezh) ha talvezout a ra evit an oberezhioù a denn d'ar spered (komzet e vez eus buhez ar spered). Dont a ra eus ar pleg m'en-deus an Den d'en goulakaat war abeg e vuhezegezh ha war e blas en Hollved. Eus e santimantoù warno eo bet krouet sistemoù prederiañ hag ensavadurioù a bled gant menozioù kevrinel pe relijiel. 
 
## Perzhioù

N'eo ket ket kevatal ar speredelezh d'ar gredenn tamm ebet : er gredenn e vez kaoz eus pennaennoù speredel (dogmoù, doktrin).Seblantout a ra bezañ ur fed a-gozh ha degas a ra menozhioù boutin en istor an Denelezh.

* Dre al livadurioù kev a gaver war meur a gevandir, ar vein-hir (Stonehenge, Karnag, Enez Valta), piramidennoù Egipt ha Suamerika, an azeuldioù bras-tre (temploù, ilizoù-meur, moskeennoù) e komprener eo prederiet an Den gant menozhioù speredel abaoe deroù ar gevredigezh ha betek bremañ.
* Er speredelezh dre vras e c'heller renkañ un toullad meizadoù evel an doueegezh, an ene, an aelez, ar frankiz ivez. N'eo ket perzh un doktrin bennak, met implijet e vez gant meur a relijion.

## An diforc'h gant ar relijion
N'eo ket memestra ar elijion hag ar speredelezh, rak er relijion e kaver frammoù n'int ket boas pa gomzer eus ar speredelezh. Dre n'eo ket frammet ar speredelezh (er bazenn gentañ d'an nebeutañ) eo diaes skignañ dogmoù. Pa lavarer speredelezh e intenter purvuiañ ez eus meur a hent evit diskoachañ ur wirionez bennaK
 
Lod a wel ar speredelezh evel ur moien dibar evit tizhout anaoudegezh an Doueegezh pe un Trehontelezh. Hervez ar gevrinourien e c'heller bevañ un darvoud speredel ha neus tu da lakaat gerioù warnañ. Dre ar mont-tre-mañ ne gemerer ket hent ar poell pe hent ar meiz a ginnig tud all evel Jorge-Luis Borges, da skouer.

 da vezañ kendalc'het
Digemmenn Faraday

**Digemmenn Faraday** *F* eo liesad ar garg elfennel *e* dre niver Avogadro *N<sub>A</sub>* :
:*F* = *N<sub>A</sub>* · *e* ≈ 9,65 × 104 C/mol
Karg hollek ur molad kargoù elfennel eo.
Elektron

An **elektron** a zo anezhañ ur bartikulenn elfennel dezhi ur garg elfennel negativel kevatal da -1,6&nbsp;×&nbsp;10-19&nbsp;coulomb. War-dro 9,11&nbsp;×&nbsp;10-31&nbsp;kg eo mas an elektron, ar pezh a glot gant war-dro 1/1&nbsp;800 eus mas ur proton. Lodenn eo an elektron eus familh ar leptonoù (fermion), ha dre se e vez kontet da bartikulenn ziazez (da lavaret eo, n'hell ket bezañ freuzet e partikulennoù bihanoc'h).

Bihan-kenañ eo ar volum ac'hubet gant ar bartikulenn-se. Petra bennak a vefe he stumm, ma c'heller komz eus stumm evit un hevelep tra, ez eo mod-pe-vod bihanoc'h he ledander eget 10-18&nbsp;metr, pe c'hoazh ur vilionvedenn eus ur vilionvedenn eus ur vilionvedenn metr.

Kenaozet eo an atomoù gant un nukleüs (hemañ e-unan kenaozet gant nukleonoù: ar protonoù hag an neutronoù) kelc'hiet gant ur koumoulennad elektronoù .

Ur fermion eo an elektron: setu en deus ur spin 1/2 hag e heuilh statistik Fermi-Dirac. 

Ar pozitron (pe poziton) eo an antipartikulenn stag ouzh an elektron.

## Tredan (red elektrek)

## Dualder gwagenn partikulenn

## Istor

Dizoloet e voe an elektron e 1897 gant J. J. Thomson e labourva Cavendish skol-veur Cambridge p'edo o studiañ ar skinoù katodek. Da neuze e oa bet savet ar ger *elektron* diwar ar ger saoznek *electric* a zo e orin dezhañ er ger gresianek *'ηλεκτρον* a sinifi goularz. 

Gwelet ivez : Istor patromoù an atom

## Traoù ouzhpenn

War dachenn mekanikerezh ar c'hwanta, pe kentoc'h an elektrodinamik kwantek, e vez deskrivet an elektron gant kevatalenn Dirac.

E patrom standart fizik ar partikulennoù e furm un doublad SU(2) gant an neutrino elektronek a interakt gantañ dre berzh an interaktadur gwan.
Daou geveler, dezho ar memes karg met brasoc'h o mas, en deus an elektron: ar muon hag an tauon.

## Gwelet ivez

* Electron Auger
* Efed fotoelektrek, fotoelektron
* Elektron iset
* Partikulenn beta
Karg elfennel

E fizik e klot ar **garg elfennel** (notet *e*) gant ar garg elektrek bihanañ a zo. Diazezet eo war garg an elektron:

:*e* = 1,602 176 462 × 10-19 C (1 C = 1 coulomb)

*Karg un elektron: Qe-= - e = - 1,602 176 462 × 10-19 C
*Karg ur proton: Qproton = e = 1,602 176 462 × 10-19 C

Digemmenn Faraday a vez graet eus liesad ar garg elfennel dre niver Avogadro.
Krennlavaroù brezhonek

Ur **c'hrennlavar** zo ur frazenn, ul lavarenn buhezegezh hag a eztaol ur meizad, ur wirionez hag a vefe boutin d'an holl. *Proverb* ha *bomm-lavar* a lavarer ivez ; *krennlavaroù* ha *krennlavarioù* eo ar ger el liester. Krennlavarioueg a vez graet eus ul levr m'emañ krennlavarioù dastumet ennañ.

Krennlavaroù zo e pep yezh, ha pouezus int evit harpañ an dud da eztaoliñ o soñjoù en un doare berr ha prim.

## Dastum ar c'hrennlavaroù brezhonek
*Louis-François Sauvé eo an dastumer meur kentañ : dastumet en deus e zanvez pa oa maltouter e Leon.
*Emil Ernod en deus dastumet e Treger ha Goueloù.

## Levrioù
### kantved
*Ar bugel fur, war-dro 1712

### kantved
*Furnez ar geiz euz a Vreiz, dastumad krennlavaroù gant Gab Milin (1822-1895), embannet e Brest e 1868 e ti Lefournier
*Louis-François Sauvé : *Proverbes et dictons de la Basse-Bretagne – Devinettes, formulettes, charmes et conjurations magiques* (1878-1885), Slatkine Reprints, 1986 
*Louis-François Sauvé : Lavarou koz a Vreiz, dastumad embannet e 1878 ; *Trésor des proverbes, dictons, formulettes & conjurations magiques des bretons (édition bilingue)*, Terre de Brume, 2003 

### kantved
* Frañsez Kervella : *Krennlavarioù dastumet ha renket*, Skol n° 7-8, 1959
* Jules Gros : *Le Trésor du Breton parlé, III*, Emgleo Breiz, 1975
* Yves Le Berre, Jean Le Dû : *Proverbes et Dictions de Basse-Bretagne*, Rivages, 1985 
* Lukian Kergoat : *Krennlavariaoueg *, tezenn doktorelezh e Skol-Veur Breizh-Uhel, Roazhon, 1985
* Anna-Vari Arzur : *Pa ri ti to – 1000 proverbes en breton par 2000 petits Léonards*, Skolig-al-Louarn, Plouvien, 1986
* Lukian Kergoat : *Proverbes bretons*, Coop Breizh, 1996
* Émile Ernault : *Dictionnaire des dictons et proverbes bretons*, édité et annoté par Gwennole Le Menn, préface de Lukian Kergoat, 2 levrenn, Skol, 2000, 
* Pierre Le Goff : *Proverbes breton du Haut-Vannetais* in *Oeuvres*, Institut Culturel de Bretagne, 2000 

### kantved
*Geriadur An Here, An Here, 2001  — pp.&nbsp;1379-1394, renket dre zodenn
*Lukian Kergoat : *La pluie et le beau temps en dictons*, Coop Breizh, 2001 
*Hervé Abalain, *Dictons, maximes et proverbes bretons*, Gisserot, 2003
*Mark Kerrain : 
***Pa nijo ar moc'h*, dastumad divyezhek, Sav-Heol, 2011 
***1000 krennlavar brezhonek* Sav-Heol, 2016.
*Daniel Giraudon, *Dictons, Proverbes et autres Expressions populaires de Bretagne*, Éditions du Donon, 2013

## Notennoù
Gurmukhī

An doare-skrivañ **gurmukhi** (&#2583;&#2625;&#2608;&#2606;&#2625;&#2582;&#2624; pe &#2583;&#2625;&#2608;&#2606;&#2625;&#2673;&#2582;&#2624;; RLVK: *gurmukhī*) a zo un abugida bet diorroet hag unvanet gant Gourou Angad Dev er XVIvet kantved diwar diazez ar skritur charadek (*sharada*) a-ratozh kaer evit skrivañ  ar panjabeg (&#2602;&#2672;&#2588;&#2622;&#2604;&#2624;). Skrivet e c'hell bezañ ar pandjabeg (*punjabi*) oc'h implijout doareoù-skrivañ all, evel hini an arabeg (*skritur chahmukhie*) e Pakistan, met deuet eo da vezañ ar gurmukhi skritur sakr ar sikhed a orin panjabat dreist-holl.  

## Taolenn al lizherenn
Er gurmukhi a-vremañ ez eus ur gensonenn ha daou-ugent (*vianjan*) nav sin evit ar vogalennoù (*laga matra*) daou sin evit diswel ar friadur(*bindi* ha *tippi*) hag ur sin a dalvez da diskwel e vez distaget div wech ur gensonenn (*addak*).  

Ouzhpenn-se ez eus peder lizherenn gevrennek: tri stumm ispisial evit ar c'hensonennoù *rara*, *haha* ha *vava* hag un hanter-sin all evit *yaiyya*.

Ouzhpenn-se ez eus c'hwec'h kensonenn krouet dre lakaat ur pik (*bindi*) ouzh troad (*pair*) ul lizherenn diazez:

Nevez-krouet eo al lizherenn *lulla paireen*.

## Vogalennoù

Heñvel eo mont-en-dro abugida ar gurmukhi ouzh hini an devanagari dre ma teu kazi holl doareoù-skrivañ India diwar an hevelep mammenn, da lâret eo ar skritur bramek (*brahmi*).

Implijet e vez teir lizherenn diazez ispisial evit "dougen" sinoù ar vogalennoù evit ober dioute vogalennoù distag, da lâret eo pa c'hoarvezh ar vogalenn e penn ur silabennn hep kensonenn ebet: *ura* (&#2675;), *aira* (&#2565;) hag *iri* (&#2674;). 

### Skouerioù gant vogalennoù

## Halant

Implijet e vez an *halant* (&#2637;) evit treuzskrivañ gerioù o tont eus ar sañskriteg evit diskwel ez eo mut ar vogalenn el lizherenn silabennek diazez, da skouer :

:&#2581; – Ka

:&#2581;&#2637; – K

## Sifroù

Daoust ha ma'z eus sifroù hengounel evit ar gurmukhi e vez implijet aliesoc'h-aliesañ ar sifrou arabek:

:0 - &#2662;

:1 - &#2663;

:2 - &#2664;

:3 - &#2665;

:4 - &#2666;

:5 - &#2667;

:6 - &#2668;

:7 - &#2669;

:8 - &#2670;

:9 - &#2671;

## Sinoù all

Implijet e vez ar *bindi* (&#2562;) hag an*tippi* (&#2672;) evit diskwel friadur ur vogalenn.

An arouez *addak* (&#2673;) a dlavez da diskwel e vez distaget div wech ur gensonenn.

## Visarg

Ral a-wech e vez implijet ar *visarg*(&#2563;). Talvezout a c'hell da diskwel ez eo bet diverret ur ger pe c'hoazh evit diswel e vez distaget un *h* da heul ar vogalenn evel er sañskriteg.

## Ek Onkar

Ek Onkar (&#2676;) eo anv un arouez ispisial implijet gant ar sikhed hag a dalv kement hag ‘un doue’.

## Gwelet ivez:
* Devanagari
* Abugida
* Pandjabeg

## Liammoù diavaez:
* "Omniglot". Lec'hienn diwar-benn an doareoù-skrivañ (e saozneg)
Deskiñ gurmukhi hag ar panjabeg
Skritur etiopek

Daoust ha n'emañ ket klok penn-da-benn an daolenn-mañ da heul, ez eo sklaer n'eo ar **skritur etiopek** nag ul lizherenneg enni lizherennoù disheñvel evit pep fonem, da lâret eo kensonennoù diouzh un tu ha vogalennoù diouzh un tu all, nag ur silabenneg rik, rak damheñvel eo stumm al lizherennoù silabennek diazez e pep renk, da lâret eo o kregiñ gant an hevelep kensonenn.

Un abugida eo neuze ar skritur etiopek anvet "fidel" (ፊደል) a implij lizherennoù silabennek diazez enne ur vogalenn atav a c'hell bezañ kemmet dre cheñch stumm al lizherenn diazez gant skrapoù, pikoù hag all staget outi. N'eo ket un abjad kenneubet rak diskwel a ra ar skritur ar vogalennoù ouzhpenn ar c'hensonennoù.

Implijet e voe er penn kentañ evit skrivañ ar geuzeg (ur yezh sakr marbv anezhañ) ha bremañ e vez implijet evit skrivañ an amhareg dreist-holl met ivez yezhoù all komzet en Etiopia evel an tigrinyeg.

### Taolenn an abiguda

Evit gellet gwelet al lizherenneoù etiopek ez eo ret diskargañ ul lizherenneg ispisial da vezañ staliet war an urzhiataer [ftp://ftp.ethiopic.org/pub/fonts/TrueType/gfzemenu.ttf]

Daoust ha m'emañ heñvel-tre a-wechoù ar al lizherennoù pa vez kemmet ar vogalennoù, n'eo ket ur gudenn e gwirionez evit gellout lenn ar skritur-mañ rak implijet e vez evit skrivañ yezhoù semitek ha n'eo ket dav goût peseurt vogalennoù a zo e pep ger evit gallout o kompren abalamour m'emañ diazezet struktur ar gerioù er yezhoù a-seurt-se war gwriziennoù enne teir c'hensonenn.


*Fidel* an amhareg
 
 &nbsp; 
 ä 
 u 
 i 
 a 
 e 
 &#601; 
 o 
 
 p ፐ ፑ ፒ ፓ ፔ ፕ ፖ
 
 
 t ተ ቱ ቲ ታ ቴ ት ቶ
 
 
 c ቸ ቹ ቺ ቻ ቼ ች ቾ
 
 
 k ከ ኩ ኪ ካ ኬ ክ

ኮ
 
 
 ኸ ኹ ኺ ኻ ኼ ኽ ኾ
 
 
 b በ ቡ ቢ ባ ቤ ብ ቦ
 
 
 d ደ ዱ ዲ ዳ ዴ ድ ዶ
 
 
 J ጀ ጁ ጂ ጃ ጄ ጅ ጆ
 
 
 g ገ ጉ ጊ ጋ ጌ ግ ጎ
 
 
 p’ ጰ ጱ ጲ ጳ ጴ ጵ

ጶ
 
 
 t’ ጠ ጡ ጢ ጣ ጤ ጥ

ጦ
 
 
 c’ ጨ ጩ ጪ ጫ ጬ ጭ

ጮ
 
 
 k’ ቀ ቁ ቂ ቃ ቄ ቅ

ቆ
 
 
 7 አ ኡ ኢ ኣ ኤ እ ኦ
 
 
 ts’ ጸ ጹ ጺ ጻ ጼ ጽ ጾ
 
 
 f ፈ ፉ ፊ ፋ ፌ ፍ ፎ
 
 
 s ሰ ሱ ሲ ሳ ሴ ስ ሶ
 
 
 S ሸ ሹ ሺ ሻ ሼ ሽ ሾ
 
 
 h ሀ ሁ ሂ ሃ ሄ ህ

ሆ
 
 
 ሐ ሑ ሒ ሓ ሔ ሕ ሖ
 
 
 z ዘ ዙ ዚ ዛ ዜ ዝ ዞ
 
 
 Z ዠ ዡ ዢ ዣ ዤ ዥ ዦ
 
 
 m መ ሙ ሚ ማ ሜ ም ሞ
 
 
 n ነ ኑ ኒ ና ኔ ን ኖ
 
 
 ñ ኘ ኙ ኚ ኛ ኜ ኝ

ኞ
 
 
 w ወ ዉ ዊ ዋ ዌ ው ዎ
 
 
 l ለ ሉ ሊ ላ ሌ ል ሎ
 
 
 j የ ዩ ዪ ያ ዬ ይ ዮ
 
 
 r ረ ሩ ሪ ራ ሬ ር ሮ
 


Setu sifroù ar skritur etiopek:

* 1 - ፩
* 2 - ፪
* 3 - ፫
* 4 - ፬
* 5 - ፭
* 6 - ፮
* 7 - ፯
* 8 - ፰
* 9 - ፱
* 10 - ፲
* 20 - ፳
* 30 - ፴
* 40 - ፵
* 50 - ፶
* 60 - ፷
* 70 - ፸
* 80 - ፹
* 90 - ፺
* 100 - ፻
* 1000 - ፼

### Gwelet ivez
* Abugida
* Lizherenneg hebraek
* Abjad

### Liammoù diavaez:
* "Omniglot." Lec'hienn diwar-benn an doareoù-skrivañ (e saozneg)
Skritur malayalamek

Un abugida eo ar **skritur malayalamek** diorroet, evel an darn vrasañ eus an doareoù-skrivañ implijet en India diwar ar skritur bramek (*brahmi*) ha tost-tre o stumm hag o mont-en-dro d'an devanagari. 

Tost-tre eo stumm ar skritur hag ivez ar yezh hec'h-unan eus an tamileg, met muioc'h a fonemennoù ez eus er malayalameg. Ur yezh dravidek eo ar malayalameg ha daoust ha ma vez implijet gantañ ur skritur kar d'an devanagari diorroet er penn-kentañ evit skrivañ yezhoù indez-europek evel ar sañskriteg ez eo ar yezh disheñvel-tre diouzh an eil re-se. 

Isrannet e vez al lizherennoù en abigida e daou rumm: ar vogalennoù (*swaram*) hag ar c'hensonennoù (*vyanjanam*). 

Setu taolenn al lizherennoù:

Ne vez graet diforc'h ebet etre lizherennoù bras (pe "lizherennoù pennañ") ha lizherennoù bihan.

Implijet e vez skrapoù ispisial (vogalennoù stag) staget ouzh al lizherennoù silabennek diazez evit diskwel penaos e rank bezañ distaget ar vogalenn da heul ar gensonenn diazez. A-hend-all ez vez distaget "a" atav ar vogalenn er gensonenn silabennek diazez nemet e vefe mutaet gant ur sin ispisial.

Ouzhpenn al lizherennoù diazez ez eus ivez lizherennoù kevrennek evit diskwel kensonennoù o vont an eil war-lerc'h eben hep vogalenn ebet kenetreze. 

Setu sifroù ar skritur malayalamek:

----

## Gwelet ivez:
* Devanagari
* Abugida
* Skritur tamilek

## Liammoù diavaez:
* ''Omniglot''. Lec'hienn diwar-benn an doareoù-skrivañ (e saozneg)
Treuzlizherennadur

**Treuzlizherennadur** a vez lavaret eus adskrivañ ur reizhad lizherennañ en ur reizhad lizherennañ all, evel treuzhlizherennañ un anv a zo el lizherenneg c'hresianek en hini latin.