open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Y Ford Gron

***Y Ford Gron*** a oa ur gelaouenn viziek e kembraeg a veze embannet er bloavezhioù 1930. *Y Ford Gron: papur Cymry'r byd* e oa an titl leun, da lavaret eo "An Daol Grenn: kelaouenn Kembreiz ar bed".

Embannet e voe etre 1931 ha 1935 gant Hughes a'i Fab, un embanner levrioù ha kelaouennoù kembraek, diazezet e Wrecsam. Moullet e veze trizek mil skouerenn eus pep niverenn well-wazh ha c'hwec'h penny e oa priz pep skouerenn.
Bez' e oa unan eus ar c'helaouennoù kembraek a veze lennet ar muiañ en amzer-se ha kinnig a rae d'al lennerien traoù poblek, keleier ha pennadoù diwar-benn ar beajoù, ar c'hiz, an arzoù ha traoù all c'hoazh. Embannet e veze tresadennoù, skeudennoù, lizhiri digant al lennerien, embannoù bruderezh a oa ivez.

## Liamm diavaez
* ''Y Ford Gron'' e lec'hienn Levraoueg Vroadel Kembre

## Notennoù
Beta Israel

**Beta Israel** ( בֵּיתֶא יִשְׂרָאֵל, *Beyte Yisra'el*; geuzeg ቤተ እስራኤል, *Beta ʾƏsrāʾel*, modern *Bēte 'Isrā'ēl*, EAE: *Betä Ǝsraʾel*, "Ti Israel" pe "Kumuniezh Israel"), anavezet ivez evel **[[Yuzevien]] [[Etiopia]]** ( יְהוּדֵי אֶתְיוֹפְּיָה: *Yehudey Etyopyah*; geuzeg : የኢትዮጵያ አይሁድዊ, *ye-Ityoppya Ayhudi*) zo ur gumuniezh yuzev eus Etiopia. Bevet o doa e-pad kantvedoù e Rouantelezh Aksoum hag en Impalaeriezh Etiopian, e rannvroioù modern Amhara ha Tigrae. Ar brasañ eus ar gumuniezh a oa divroet da Israel e dibenn an XX kantved.

Bevañ a raent e norzh hag e biz Ethiopia, strewet e 500 kêriadennig war un tiriad ledan e-kichen pobladoù muzulman ha kristen. O doare Yuzevegezh zo anvet Haymanot, ur relijion israelit disheñvel diouzh ar Yuzevegezh rabinek. Evit doare e oant bet dispartiet eus ar c'humuniezhoù yuzev all er bed abaoe ur milved da nebeutañ. Doareoù disheñvel o deus da lakaat o relijion e pleustr e-keñver ar peurrest eus ar Yuzevegezh met klotañ a ra ouzh Yuzevegezh an eil Templ. Gouzañv a rejont heskinerezh relijiel hag un darn vras anezho a oa bet rediet da dreiñ ouzh ar Gristeniezh e-kerzh an XIX hag an XX kantved. Ar re droet a oa bet anvet Falash Mura. Ar gumuniezh kristen Beta Abraham, o dez kustumoù dam-israelit, o doa liammoù a-gozh ouzh ar Beta Israel moarvat.

Skoulmet e oa bet darempredoù en-dro ouzh ar Yuzevien all e-kerzh an XX kantved, ar pezh a lakaas dizemglev e metoù ar rabined evit gouzout hag-eñ e oant yuzevien pe get, dreist-holl pa oa bet krouet Israel e 1948 : breud a savas neuze war an halac'ha kenkoulz ha war Bonreizh Israel. E 1977 e voe divizet e talvezje Lezenn an Distro evito ivez hag ez eas forzhig a dud Beta Israel da Israel gant sikour ar stad-se hag ar Stadoù-Unanet. E 2008 e oa tro-dro 119 300 a vBeta Israel er vro, 81 000 bet ganet en Etiopia ha 38 500 bet ganet en Israel.
Adrien d'Amboise

**Adrien d'Amboise** a oa bet eskob Treger eus 1604 da 1616.

## Buhez
Anvet e voe da eskob Treger e 1604 gant ar roue Herri IV, war-lerc'h Georges Louet, hemañ aet da Anaon hep bezañ sakret. 

E 1608 en devoa lakaet adsevel maner an eskopti, freuzet gant ar Re Unanet da vare Guillaume de Halgoët.

Mont e reas da Anaon d'an 28 Gouere 1616.
Brudet e oa evit e zoujañs ha e ouiziegezh.

Pierre Cornulier e zeuas war e lerc'h war gador eskopti Treger.

## Levrlennadur
* Pierre Barbier : *Le Trégor historique et monumental.* Les Presses bretonnes. Saint-Brieuc. 1960
Bunifaziu

**Bunifaziu** (*Bonifacio* en italianeg hag e galleg) zo ur gêr eus Korsika hag ur gumun eus Korsika-ar-Su. Emañ e beg kreisteisañ an enezenn, a-dal da Sardigna hag a zo en tu all da strizh-mor Bunifaziu

A-hervez e voe savet kêr gant Bunifazi, markiz Toskana, en . Met abred e voe trevadennet gant tud Genova a savas ur c'hreñvlec'h war an tornaod. Abalamour d'an dra-se e oa ar rannyezh a veze kaozeet e Bunifaziu unan dibar, kar da yezh Genova ha disheñvel diouzh parlantoù all Korsika.

## Gevelliñ
* 
*

## Notennoù
Venezia Giulia

**Venezia Giulia** (anvet *Julisch Venetien* en alamaneg; *Julijska Krajina* e sloveneg ha kroateg ; *Venesia Jułia* e veneteg ; *Vignesie Julie* e friouleg) zo ur rannvro istorel ha douaroniel eus an Triveneto, hag a zo rannet hiriv etre teir stad: Italia, Slovenia ha Kroatia. Evit ar rann chomet en Italia, goude an Eil brezel-bed, da-heul feur-emglev Pariz (1947) ha Memorandum Londrez e 1954, a zo aet d'ober, gant Frioul, rannvro emren Friuli-Venezia Giulia.
Triveneto

An ***Triveneto*** pe ***Tre Venezie*** zo un anv krouet en  evit ober anv eus teir rannvro Italian hag a oa anvet *Venezia* o-zeir. 
* *Venezia Tridentina*, enni Trentino, er gwalarn.
* *[[Venezia Giulia]]*, enni Gorizia, Trieste hag Istria, er reter.
* *Venezia Euganea*, enni Venezia ha Frioul (Udine ha Pordenone), er c'hreiz.

Hiziv e reer  Tre Venezie  eus teir rannvro italian : Veneto, Trentino-Alto Adige ha Friuli-Venezia Giulia, hep ar braz eus Venezia Giulia avat, a zo bremañ e Kroatia (Pula ha Rijeka) hag e Slovenia.

Mont a ra an Triveneto, gant Emilia-Romagna, d'ober rannvro-veur Italia nord-orientale, pe *Nord-est*.

## Pennadoù kar
*Friuli-Venezia Giulia
*Regio X Venetia et Histria
*Trentino-Alto Adige
*Veneto
*Venezia Giulia
*Venezia Euganea
*Euregio Tirolo-Alto Adige-Trentino
*Comunità di lavoro Alpe Adria
*V · D · M
Diaspora

**Diaspora** ( διασπορά *diasporá*, diwar διασπείρω *diaspeirō* "Strewiñ a ran") eo ar ger implijet evit kaozeal diwar-benn ur boblañs strewet eus he ziriad orin.

Da gentañ e termene strewadur bras ur boblañs dre heg, pell eus he ziriad orin, ha dreist-holl diaspora ar Yuzevien. Hiziv e c'hell bezañ n'eus forzh peseurt poblañs hag a c'hell bezañ c'hoazh ar muiañ-niver anezhi en he ziriad orin, evel an diaspora armenian, mec'hikan pe diaspora ar Vretoned zoken.

Klasket e oa bet lakaat kemm etre an diasporaoù, diouzh o fennabeg (kenwerzh, fiñvadegoù, impalaerouriezh) pe diouzh ar sternioù sokial hag al liammoù ouzh ar vro orin. Lod eus an diasporaoù a zalc'h liammoù kreñv-kenañ ouzh o ziriad orin, betek war an dachenn bolitikel.

Asambles gant keal an diaspora e c'hell bezañ hinian distro, darempredoù gant kumuniezhoù all eus ar memes diaspora ha diouer a embarzhiñ-klok er vro zegemer. Alies e talc'h un diaspora liammoù politikel ouzh he bro-orin kenkoulz hag e levezon war bolitikerezh he bro-zegemer.

## Diaspora yuzev
An **diaspora yuzev** ( תְּפוּצָה‎, *tfutza*) pe **harlu** ( גָּלוּת *galut*;  *golus*) eo an anv roet da strewadur ar Yuzevien dre ar bed hag er-maez eus o douar orin (Eretz Israel). Da gentañ-penn e oa ster nemetañ ar ger "diaspora". Krog e oa an harlu goude distruj Rouantelezh Israel en norzh gant an Asirianed a-raok mont pelloc'h, gant fin Rouantelezh Yehouda e 586 kt JK, distrujet gant Babilon ha distruj Jeruzalem gant ar Romaned e 70. E 132 e voe berzet d'ar Yuzevien bezañ o chom re dost ouzh Jeruzalem, adanvet *Aelia Capitolina*.

## Daveoù
Georges Louet

**Georges Louet** a oa dean iliz Añje pa oa bet anvet da eskob Treger er bloaz 1602 war-lerc'h Guillaume du Halgoët. Aet e oa da Anaon kent bezañ sakret.

Adrien d'Amboise a zeuas war e lerc'h er bloaz 1604.
Guillaume du Halgoët

Poltred en iliz-Veur Landreger
|
**Guillaume du Halgoët**, pe **Halegoët**, a voe eskob Treger eus 1587 da 1602.

## Buhez
Plougouskant e oa e gêr c'henidik. Arc'hdiagon Landreger e oa pa voe anvet da eskob Treger war-lerc'h François de la Tour e 1587.

Da vare brezelioù ar Re Unanet e oa, pa oa Landreger eus tu ar roue. Aloubet e oa bet Landreger gant ar Re Unanet d'ar 17 Du 1589, ha preizhet an iliz-veur krec'h-traoñ. Ret e oa bet d'an eskob mont da glask repu e Granville. Preizhadegoù all a voe er vro e 1590, 1591, 1592, ha devet ul lodenn eus ar gêr e fin 1592. Freuzet e voe ar vro ivez tro-war-dro gant ar roueelerien, staliet er Roc'h-Derrien, e-kichen.

Goude bet en harlu e-pad seitek miz e Granville, Guillaume a gavas repu e kastell Tonkedeg, ha goude se e Gwengamp betek 1594, goude ma oa bet adc'hounezet kêr gant ar roueelerien. Er bloaz-se e tistroas da Landreger hag e lakaas kreñvaat an iliz-veur.

D'an 29 Here 1602 ec'h eas Guillaume du Halgoët da Anaon. Sebeliet e voe e chapel Sant-Koniri e Plougouskant, e-lec'h ma weler e vez kizellet kaer-kenañ.

Georges Louet a voe anvet war e lerc'h war gador eskopti Treger.

## Levrlennadur
* Pierre Barbier : *Le Trégor historique et monumental.* Les Presses bretonnes. Saint-Brieuc. 1960
Seziz Gaeta (1860)

**Seziz Gaeta**, e Rouantelezh Naplez, etre miz Du 1860 ha C'hwevrer 1861, a c'hoarvezas e-pad Trede Brezel Dizalc'hiezh Italia.

Kaset e voe gant an arme sard dindan ar jeneral Enrico Cialdini, ma voe laket fin da Rouantelezh an Div Sikilia hag embannet krouidigezh Rouantelezh Italia.
Seziz Gaeta

Meur a seziz zo bet anvet **Seziz Gaeta**.

* Seziz Gaeta hag emgann war vor Ponza (1435), e-pad Brezel Hêrezh Rouantelezh Naplez
* Seziz Gaeta (1707), e-pad Brezel Hêrezh Spagn
* Seziz Gaeta (1734), e-pad Brezel Hêrezh Pologn
* Seziz Gaeta (1806), e-pad an Trede Kenunaniezh
* Seziz Gaeta (1815), e-pad Brezel Naplez
* Seziz Gaeta (1860), e-pad Trede Brezel Dizalc'hiezh Italia
Seziz Gaeta (1815)

**Seziz Gaeta** e 1815, a badas tri miz, pa voe argadet porzh ha kêr Gaeta gant arme Aostria ha morlu Breizh-Veur e-pad Brezel Naplez (1815).
Argadet e voe kêr gant ar Royal Navy, ar morlu saoz d'ar 24 a viz Gouhere 1815. Kodianañ a reas kêr d'an 8 a viz Eost 1815.
Brezel Naplez (1815)

** *Brezel Naplez* a vez graet a-wechoù ivez eus [[Kentañ brezel Italia (1494-1497)]] gant ar C'hallaoued er XVvet kantved*.

**Brezel Naplez** e 1815 a c'hoarvezas etre Rouantelezh Naplez, ma rene ar jeneral gall Joachim Murat, hag Impalaeriezh Aostria. Tri miz e padas.

## A-raok ar brezel
Murat a oa bet lakaet gant Napoleon da ren e Naplez. Ranket en doa kemer perzh e Brezel Rusia e 1812. Echu ar brezel e tistroas Murat gant arme Napoleon da Vro-C'hall, ha kentañ ma c'hallas e tistroas d'e rouantelezh gant aon na vije diroueet. 
En 1813 e voe ur pennad etre chom feal da Napoleon ha marc'hata gant e enebourien. A-benn ar fin e sinas Emglev Naplez gant Aostria, hag e kasas un arme da vrezeliñ ouzh an Impalaer.

E 1815 e tivizas Kendalc'h Vienna daskor ar galloud d'ar rouaned Bourbon e Naplez. Pa dec'has Napoleon eus Enez Elba e tisklêrias Murat ar brezel da Aostria, d'ar 15 a viz Meurzh 1815.

Kant devezh e padas distro Napleon, trec'het e voe en emgann Waterloo.

## Ar brezel
Kregiñ a reas d'ar 15 a viz Meurzh 1815, pa voe disklêriet ar brezel gant Murat, hag echuet d'an 20 a viz Mae 1815, pa voe sinet Feur-emglev Casalanza. 
C'hoarvezout a reas ar brezel e-pad ar C'hant Devezh a dremenas etre distro Napoleon eus e harlu en Enez Elba, a-raok ma kuitaas Pariz da gemer perzh en Emgann Waterloo ma voe trec'het gant ar jeneral saoz Wellington.

Tarzhañ a reas ar brezel pa en em savas aduidi Napoleon en Naplez, hag echuiñ gant trec'hioù Aostria en Emgann Ceprano hag en Emgann Tolentino. Tec'hel a reas Murat da Vro-C'hall. D'ar 23 a viz Mae e voe kemeret Naplez gant an Aostrianed, d'ar 25 e klevas Murat ar c'heloù e Cannes.

## Goude ar brezel
Goude e voe adroet ar gurunenn d'ar roue Bourbon, Ferdinando IV Naplez, da ren en-dro war Rouantelezh an Div Sikilia.

Klask a reas Murat dont en-dro da adkemer e rouantelezh kollet. Gant 28 a wazed e tilestras e Pizzo Calabro d'an 8 a viz Here 1815: nemet ne voe ket degemeret ken brav ha Napoleone Buonaparte eus e harlu. Prizoniet e voe ha fuzuilhet e kastell ar gêr-hont ha fin da brezelioù Napoleon.

Neuze e voe adunanet an div rouantelezh, hini Naplez ha hini Sicilia, d'ober Rouantelezh an Div Sikilia: 
...

Koulskoude, droug a voe miret ouzh Aostria en Italia penn-da-benn, ha kement-se a zigoras an hent d'ar stourm evit unvaniñ Italia.
Sevenadurezh vaya

Ar **Sevenadurezh vaya** a oa ur sevenadurezh vezoamerikan brudet dre he mestroni war ar skritur, an arzoù, an tisaverezh, al labour-douar hag ar steredoniezh. Unan eus ar sevenadurezhioù rakkolombian studietañ eo hiziv-an-deiz gant hini an Azteked hag hini an Inkaed.

Er marevezh rakkolombian e oa ledet ar sevenadurezh-se war ledenez Yucatán, hiziv-an-deiz e su Mec'hiko, Belize, Guatemala, Honduras hag El Salvador.
Joachim Murat

**Joachim Murat**, ganet e Labastide-Fortunière (hiriv Labastide-Murat) d'ar 25a viz Meurzh 1767, fuzuilhet e Pizzo, d'an 13 a viz Here 1815), a oa ur jeneral gall, dimezet da Maria Annunziata Carolina Buonaparte, breur-kaer da Napoleon I, dug-meur Berg, ha Roue Naplez.


File:Castello Pizzo.jpg|Kreñvlec'h Pizzo, ma voe fuzuilhet Murat.
File:Condanna Morte Murat.jpg|Kondaonidigezh Murat d'ar marv. 
File:S.Giorgio Pizzo.jpg| Iliz San Giorgio e Pizzo Calabro, ma voe beziet Murat
File:S.Giorgio Pizzo Tomba Murat.jpg| Maen-bez Murat e-kreiz an iliz e Pizzo Calabro 



File:Joachim Murat (by Jean Baptiste Joseph Wicar).jpg|Murat en e lifre jeneral.
File:Murat.jpg|Murat en e wisk hussar 
File:Equestrian portrait of Joachim Murat.jpg|Murat en e lifre polonat 
File:François Pascal Simon Gérard 005.jpg|Murat en Marichal an Impalaeriezh
File:Joachim Murat entering Florence, 19 January 1801.jpg|Murat o tegouezhout e kêr Firenze, d'an 19 a viz Genver 1801
File:Joachim Murat (1767-1815) (A).jpg|Murat evel Roue Naplez
Emgann Tolentino

**Emgann Tolentino** a c'hoarvezas d'an 2 ha d'an 3 a viz Mae 1815 entre arme Aostria, renet gant ar marichal Federico Bianchi, hag un arme italian renet gant ar jeneral gall Joachim Murat, deuet da vout roue Naplez, e-kerzh brezel Naplez (1815).  
Un armead aostrian all, renet gant Neipperg, a voe pouezus he bezañs, daoust ma ne gemeras ket perzh en emgann.

Evel emgann Waterloo e c'hoarvezas emgann Tolentino e-pad ar C'hant Deiz, goude distro Napoleon eus e harlu en enez Elba. Trec'h e voe ar Seizhvet Kengevredad.

Goude an emgann e c'hallas ar roue Bourbon kozh adkemer kurunenn Naplez.
Federico Bianchi

**Federico Vincenzo Ferreri Bianchi** (en alamaneg *Vinzenz Ferrerius Friedrich von Bianchi*; Vienna, 1añ a viz C'hwevrer 1768 – Rohitsch-Sauerbrunn, 21 a viz Eost 1855) a oa ur jeneral en arme Impalaeriezh Aostria.
Portivechju

**Portivechju** (*Porto-Vecchio* e galleg, *Porto Vecchio* en italianeg) zo ur gumun eus Korsika, e departamant Korsika-ar-Su. Gwechall e oa pennlec'h *pieve* (parrez) Portivechju.

An trede kêr vrasañ eo e Korsika, goude Aiacciu ha Bastia.

## Liamm diavaez
*  Lec'hienn an ti-kêr
Meuriad

Ur strollad tud gant ur gerentiezh kenetrezo eo ar **meuriad**. Brasoc'h eo eget ar c'hlann, met bihanoc'h eget ar genel. Meur a glann a c'hall ober ur meuriad eta. Tennañ a ra ar meizad d'an dudoniezh. Implijet e vez diwar-benn kevredigezhioù kozh pe an engenidien a-vremañ. En deiz hiziv ez eus anavezet meuriadoù gant stadoù zo evel ar Stadoù-Unanet, Kanada, India hag Aostralia.

En denoniezh ez eus meizadoù niverus all evit komz eus ar strolladoù tud : familh, penniezh, klann, kasta, kenel, pobl, broad, sevenadurezh...

## En istor
En holl sevenadurezhioù e oa kevredigezhioù meuriadel. Meuriadoù brudet : daouzek meuriad Israel, ar meuriadoù amerindian e-pad aloubadeg ar C'hornôg gant ar Stadoù-Unanet...

## Bremañ

Meuriadoù zo c'hoazh e sevenadurioù zo, evel henvroidi Amerika an Norzh, Amazonia, Papoua... Kollet eo bet gant an darn vuiañ anezho ar barnerezh pe an difennerezh. Lod anezho o deus kollet o identelezh sevenadurel, lod all o deus gouezet kordañ gant an amzer nevez. Meuriadoù zo c'hoazh n'o deus darempred ebet gant ar bed.

## Gwelet ivez
* Henvroad
* Trevadennouriezh
* Hengoun
Emgann Campo Tenese

**Emgann Campo Tenese** a c'hoarvezas d'an 9 a viz Meurzh 1806 entre arme an impalaer gall Napoleone Buonaparte, kaset gant ar jeneral Jean Louis Ebenezer, kont Reynier, en anv an alouber Giuseppe Buonaparte, hag arme roue Naplez, Ferdinando IV Naplez, dindan urzhioù ar jeneral Roger de Damas. 
Hennezh e voe emgann diwezhañ aloubadeg Rouantelezh Naplez e 1806.

## Istor

Aet e oa ar roue Ferdinando, roue an Div Sikilia (Naplez ha Sikilia), a-du gant an Trede Kenunaniezh a-enep Napoleon. Napoleon avat a oa bet trec'h war armeoù ar Genunaniezh en emgann Austerlitz, hag e miz C'hwevrer 1806 en doa kaset un arme da aloubiñ rouantelezh Naplez, setu ma oa an eil aloubadeg en ur ober seizh vloaz.

D'ar 15 a viz C'hwevrer e voe kemeret kêr Naplez gant an arme c'hall, ha lakaet Giuseppe da roue. E miz Meurzh e voe kemeret kreñvlec'hioù Gaeta ha Calabria, ma stourme c'hoazh arme Ferdinando. D'an 9 a viz Meurzh e voe krogadoù bihan, faezhet e voe arme Naplez. Kalz soudarded napolitan a godianas, darn a droas o chupenn, darn all a dec'has da Sikilia, dindan warez ar morlu saoz.

En deiz war-lerc'h e oa Giuseppe roue Naplez, ha Ferdinando roue Sikilia hepmui, kollet gantañ an hanterenn vrasañ eus rouantelezh an Div Sikilia.

## Pennad kar
* Lazhadeg Lauria
Lauria

**Lauria** zo ur gumun eus Italia, e proviñs Potenza, en Basilicata. 12 500 a dud zo enni o chom. 

## Istor
*Lazhadeg Lauria gant an arme c'hall e 1806.

## Tud
* Ruggiero di Lauria.
Bastelica

**Bastelica** zo ur gumun eus Korsika, e departamant Korsika-ar-Su. Emañ e kreiz ar vro, e traoñienn ar Prunelli.

## Liamm diavaez
* Lec'hienn an ti-kêr
François de la Tour

**François de la Tour** a oa bet eskob Treger eus 1583 da 1587.

## Buhez
François de la Tour a oa bet manac'h da gentañ eus abati ar Releg, ha chaloni Landreger. 

Anvet e voe da eskob Kemper e 1574, ha kaset e voe da eskopti Landreger e 1583, war-lerc'h Jean-Baptiste Le Gras.

Dilezel e reas diouzh e garg e 1587.

Mont a reas da Anaon e Pennarstank, d'an 11 Eost 1590, ha sebeliet e voe e Plougonven d'an 13 Eost.

Hervez ur vojen, war a seblant, ne oa ket bet gwell degemeret gant tud bro Dreger ː goude e varv, dont a rae, evel un teuz, bep noz evit oferenniñ en iliz Plougonven.

Guillaume du Halgoët a zeuas war e lerc'h war gador eskopti Treger.

## Levrlennadur
* Pierre Barbier : *Le Trégor historique et monumental.* Les Presses bretonnes. Sant-Brieg. 1960
Tommaso Pedio

**Tommaso Pedio** (1917-2000) a oa un avokad hag istorour italian. Skrivañ a reas diwar-benn briganted kreisteiz Italia.

## Oberennoù
Aloubadeg Rouantelezh Naplez (1806)

**Aloubadeg Rouantelezh Naplez** gant an arme c'hall a c'hoarvezas e miz Genver 1806, evit lakaat Giuseppe Buonaparte, breur an impalaer gall Napoleone Buonaparte, war gador ar roue Ferdinando IV Naplez.

## Abegoù
Abeg kentañ ar brezel avat e oa politikerezh enepgall Ferdinando. Un emglev a oa bet sinet etre ar roue hag an impalaer evit pellaat ar brezel diouzh su Italia, ha dleout a rae an arme c'hall kuitaat Puglia tra ma promete Ferdinanto chom neptu er brezel a rene an Trede Kenunaniezh a-enep an impalaeriezh c'hall.

A-boan aet kuit ar C'hallaoued, setu Ferdinando o tegemer armeoù saoz ha rus en e rouantelezh. E miz Kerzu 1805 avat e voe flastret an armeoù rus hag aostrian gant Napoleon en emgann Austerlitz. Neuze en em dennas ar Rused eus Naplez, kemend-all a reas ar Saozon, ha setu Ferdinando e-unan dirak ar fulor gall .

## Brezel
E penn an arme c'hall e oa ar marichal André Masséna a dreuzas hanternoz Italia gant e soudarded betek Naplez. War e hent e kemeras perzh e meur a emgann, ha dreist-holl hini Campo Tenese (9 a viz Meurzh) ma voe trec'h war soudarded Naplez, ma kouezhas ar rouantelezh evel ur frouezhenn darev.

Koulskoude e voe roet bec'h dezhañ e meur a wech : e-pad Seziz Gaeta (26 a viz C'hwevrer-18 a viz Gouhere), en emgann Maida ma voe trec'h ar Saozon, ha gant brezelig ar gouerien. Ferdinando avat a c'hallas tec'hel da Sikilia, a oa en e rouantelezh, hag eno e voe diwallet mat gant al morlu saoz. E-keit-se e voe lakaet Giuseppe Buonaparte da roue.

## Pennadoù kar
* Emgann Maida
* Emgann Campo Tenese
* Lazhadeg Lauria
Spedizione dei Mille

Ar **Spedizione dei Mille**, *ergerzhadeg ar mil*, e 1860, zo un abadenn eus istor unvanidigezh Italia , ar Risorgimento. 

Er bloaz-se e loc'has mil nav ha pevar-ugent a soudarded gouestlet, dindan urzhioù Giuseppe Garibaldi, e nozvezh ar 5 ha 6 a viz Mae, eus aod Quarto, e Genova e Rouantelezh Sardigna, etrezek Sikilia, e Rouantelezh an Div Sikilia. 

Berzh a rejont. Aloubiñ a rejont Rouantelezh an Div Sikilia, dalc'het betek neuze gant an Tiegezh Bourbon, ha staget e voe ar vro ouzh Rouantelezh Sardigna. Goude-se e voe krouet Rouantelezh Italia d'ar 17 a viz Meurzh 1861.

Hennezh e oa an ober nemetañ a voe emglev diwar e benn etre "pevar zad ar vroad" : Giuseppe Mazzini, Giuseppe Garibaldi, Vittorio Emanuele II Roue Sardigna, ha Camillo Cavour, rak disheñvel e oa palioù pep hini anezho.
Sezv

Ar **sezv** zo ur spesad plant eus ar c'herentiad Brassicaceaee. Eus o hadoù e vez tennet un temz-boued implijet er c'heginañ anvet "sezv" ivez. Al liv sezv eo liv melen an temz-se.

E kerentiad ar sezv emañ :
* ar sezv gwenn, *Sinapis alba* ;
* ar sezv du, *Brassica nigra* ;
* ar sezv gouez, *Sinapis arvensis* ;
* *Brassica juncea*, sezv gell a vez implijet e keginerezh ar Reter-Pellañ.

## Gwelet ivez
* Sezv (temz)
* Gaz sezv : anv all an iperit, un arm kimiek.
Emgann Maida

**Emgann Maida** zo un emgann a c'hoarvezas d'ar 4 a viz Gouhere 1806, e-pad Aloubadeg Rouantelezh Naplez gant arme c'hall an impalaer Napoleone Buonaparte, e-tal kêr Maida, e Calabria (hag e proviñs Catanzaro hiriv).

Trec'h e voe an arme saoz, anezhi 5 200 den dindan ar jeneral John Stuart, deuet da harpañ ar roue Ferdinando IV Naplez, war ar 5400 soudard gall kaset gant ar jeneral Jean-Louis Reynier. Ranket en devoa ar marichal gall André Masséna chom da ren Seziz Gaeta, ur gêr ha ne godianas nemet d'an 18 a viz Gouhere 1806.

Daoust d'ar faezhadenn-se e teuas a-benn ar C'hallaoued da gemer penn ar rouantelezh ha da lakaat Giuseppe Buonaparte, breur o impalaer da roue.

## Istor
E beg ar bloaz 1806 e voe aloubet Rouantelezh Naplez gant an arme c'hall an impalaer gall Napoleone Buonaparte. Trec'het e voe arme Naplez en emgann Campo Tenese d'an 9 a viz Meurzh, ma rankas ar roue Ferdinando Iañ an Div Sikilia, a gemere perzh en Trede Kenunaniezh, skampañ kuit gant e c'houarnamant da Sikilia, ma voe gwarezet gant ar morlu saoz. Neuze e voe anvet Giuseppe buonaparte, breur Napoleone da roue.

A-benn miz Gouhere 1806 ne stourme ken ouzh ar C'hallaoued nemet Calabria ha porzh Gaeta, a voe lakaet seziz warnañ gant ar marichal gall André Maséna.

En em sevel a reas pobl Calabria a-enep an alouberien c'hall ha dilestrañ a reas arme John Stuart da glask tennañ gounid eus ar bec'h lakaet war ar C'hallaoued. E-lec'h harpañ difennerien ar porzh e kavas gwell ar Saozon mont da harpañ emsaverien Calabria evit mirout ouzh aloubadeg Sikilia.

Prestik goude en em gavas an div arme tal ouzh-tal, hag emgann a voe d'ar 4 a viz Gouhere 1806. Trec'h e voe ar Saozon.
Royal Corsican Rangers

Ar **Royal Corsican Rangers** a oa ur rejimant krouet en arme Breizh-Veur evit bodañ soudarded kors. Brezeliñ a reas ar rejimant e dibenn an Dispac'h gall hag a-hed brezelioù Napoleone Buonaparte.

## Istor
En 1794 e voe disklêriet Republik Korsika Pasquale Paoli, ha pedet e voe an arme saoz da reiñ skoazell da gas an arme c'hall kuit eus an enez.
E-pad daou vloaz e voe staget Korsika ouzh Bro-Saoz hag ur Rouantelezh Saoz-ha-Kors a voe etre 1794 ha 1796. Koulskoude e troas da fall an darempred etre Saozon ha Korsed. 
Spagn a zisklêrias ar brezel da Vro-Saoz en 1796. Evit difenn an douaroù saoz er Mor Kreizdouar en em dennas an arme saoz eus Korsika.

Kalzik eus harperien Paoli a dec'has diouzh an enez, pe a voe harluet, hag e Gwengolo 1798 edont o vrezeliñ en ur gompagnunezh soudarded war-droad anavezet evel ar "Franc Tireur Corses" e Minorca, hag a oa dalc'het gant ar Saozon d'ar poent. Er gompagnunezh-se e oa 7 ofiser ha 226 den all.

E miz Gouhere 1800 e voe lakaet ar c'habiten Hudson Lowe (a voe brudet diwezhatoc'h) e penn ar gompagnunezh, evel major. Bet oa 
Lowe e Korsika er pennadig amzer ma oa e dalc'h ar Saozon , ha galleg hag italianeg a ouie. Kaset e voe an unvezh da Gibraltar, ha bamiñ dirak ar soudarded kors a reas ar jeneral Ralph Abercromby, a oa o prientiñ un dro-vrezel da Egipt da skarzhañ ar C'hallaoued ac'hano, rak aloubet o doa ar vro e 1798.
Repuidi Brezel Spagn e Breizh

Brezel Spagn a grogas gant ar *[[pronunciamiento]]* (disklêriadur enebiñ) embannet gant ur strollad jeneraled eus lu Republik Spagn. D'ar 17 a viz Gouere 1936 en em savas an arme e Melilla, e Maroko, ha tamm-ha-tamm e kazarnioù arall. Neuze e krogas ur brezel dic'hortoz, hir ha drastus.

An emgannoù hag ar bombezadegoù a lakaas miliadoù a dud da guitaat Spagn.
* 1937 : degemeret e voe tud o tont eus Spagn, Euskariz en o mesk, e Breizh, abalamour da Vrezel Spagn ; 2 500 anezhe a voe kaset da Borzh-Lae.
* Mae - Eost 1937 : tro da 2 300 repuad a zegouezhas e Penn-ar-Bed.
* 9 a viz Mae 1937 : 446 bugel degemeret e Ploeneg.
* Ar "Skoazell Ruz", gant e gadoriad Louis Guilloux, a glaskas gwellaat an traoù evit ar re a oa deuet da Sant-Brieg.
* 2-3 a viz C'hwevrer 1939 : 180 mui 280 repuad o tont eus Spagn a zilestras e Groe a-raok bout kaset de Borzh-Loeiz.
## Dave ha notennoù
Pizza giz Naplez

Ar **pizza giz Naplez** pe **pizza napoletana** zo ur meuz eus kêr Naplez en Italia. Daou zoare zo dezhi:
* ar *pizza napoletana Marinara*
* ar *pizza napoletana Margherita*, pe pizza Margherita.
Abaoe c'hwevrer 2008 eo gwarezet an anv en Europa gant al label STG.
E Kerzu 2017 he deus embannet an UNESCO e oa ''L'arte tradizionale dei Pizzaiuoli napoletani (arz henvoazel ar pizzaiuoli naplezat, a hej an toaz er vann) perzh eus glad an denelezh.

## Notennoù
Corruptissima re publica plurimae leges

***Corruptissima re publica plurimae leges*** zo ul lavar latin diwar skrid an istorour roman Tacitus (55 pe 57 - 118) en e *[[Annales]]*, hag a dalv da lavarout *kalz lezennoù a vez pa vez brein ar Stad* rak neuze ne vez ket graet al lezennoù ur wech da vat evit mad an holl met evit mil aezamant personel. 
## Notennoù
Jean-Baptiste Le Gras

**Jean-Baptiste Le Gras** a oa bet eskob Treger eus 1572 da 1583.

## Buhez
Genidik e oa eus Sant-Brieg. 

Dominikan e oa, hag anvet e voe da eskob Treger d'ar 4 Gouere 1572, war-lerc'h Claude de Kernevenoy. 

E-kerzh e eskobelezh, ur gorventenn a skoas meur a dour-iliz e Breizh d'ar 15 Genver 1579, en o mesk re Sant-Brieg ha Landreger. 

Jean-Baptiste Le Gras a oa aet da Anaon d'an 22 C'hwevrer 1583.

François de la Tour a oa deuet war e lerc'h war gador eskopti Treger.

## Levrlennadur
* Pierre Barbier : *Le Trégor historique et monumental.* Les Presses bretonnes. Saint-Brieuc. 1960
*Pol Potier de Courcy : *Nobiliaire et armorial de Bretagne*. Adembannadur Editions des Régionalismes. Cressé. 2011/2014
Eil Brezel Dizalc'hiezh Italia

**Eil Brezel Dizalc'hiezh Italia** a c'hoarvezas e 1859, etre Rouantelezh Sardigna hag Impalaeriezh Aostria.

## Istor
### A-raok ar brezel

Camillo Benso, kont Cavour, a oa bet anvet da Gentañ Ministr rouantelezh Sardigna e 1852. klask a reas kaout harp digant Bro-C'hall ha Bro-Saoz evit kaout pouez brasoc'h e-touez stadoù kreñv Europa troet war-zu ar vodernelezh. Setu perak, en 1855, e kasas ur rannarmead *[[bersaglieri]]* da Grimea da vrezeliñ skoaz-ouzh-skoaz gant Bro-C'hall hag ar Rouantelezh-Unanet hag an Impalaeriezh otoman, ha goude-se e c'hallas mont ouzh taol an diplomated da varc'hata da vare feur-emglev Pariz e 1856 ha skoulmañ darempred gant an impalaer gall Napoleon III.

Setu penaos en em gavas, en Gouhere 1858, e Plombières, Cavour hag an Impalaer da sinañ un emglev kuzh (emglev Plombières) ma ouestle Bro-C'hall dont da harpañ rouantelezh Sardigna ma vije taget gant Aostria. En eskemm, priz an emglev-harpañ-se, ma vije staget, ouzh Piemonte, Lombardia, Veneto, douaroù stag ouzh Venezia war aod Mor Adria, ha kêr Bologna, e vije roet Savoia ha kontelezh Nisa da Vro-C'hall.

E deroù 1859 e stagas gouarnamant Piemonte da hegaziñ Impalaeriezh Aostria. Distroet e oa Giuseppe Mazzini ha Giuseppe Garibaldi da Italia, ha roet e voe kefridi d'ar jeneral Garibaldi da sevel un arme, anvet *Cacciatori delle Alpi* (chaseourien an Alpoù), ma veze degemeret harluidi eus rouantelezh Lombardia-Veneto a oa dindan impalaeriezh Aostria.

## Pennadoù kar
* Kentañ Brezel Dizalc'hiezh Italia
* Trede Brezel Dizalc'hiezh Italia
Prupià

**Prupià** zo ur gumun eus Korsika, e departamant Korsika-ar-Su. Emañ e kornaoueg ar vro, war an aod.

## Liamm diavaez

* Lec'hienn an ti-kêr
Risorgimento

Ar ***Risorgimento*** ("Adc'hinivelezh", pe "Dasorc'hidigezh") zo ur mare eus istor Italia ma voe graet an unvaniezh vroadel.
D'ar 17 a viz Meurzh 1861 e voe embannet krouidigezh Rouantelezh Italia en-dro da Rouantelezh Sardigna. Da gomz eus an argerzh istorel-se e vez implijet an droienn *unvaniezh Italia*.

Ar gerioù a denn ivez d'an emsav sevenadurel, politikel ha kevredigezhel, gwriziennet en tremened hag en amzervezh henroman.

## Henroma
En Henamzer ne oa kaoz ebet a unvaniezh Italia, goude ma voe graet an unvaniezh *[[de facto]]* gant an impalaeriezh roman, na kennebeut er Grennamzer, na da vare an Azginivelezh italian.

Betek Galv Rimini, d'an 30 a viz Meurzh 1815, gant Joachim Murat, e-pad Brezel Naplez (1815), a chomas diefed, rak difetis e oa e *c'halv d'an Italianed*, kustum ouzh o stadoù abaoe kantvedoù hag o yezhoù disheñvel.

## XIXvet kantved
### Emsavadegoù

betek deroù an XIX kantved e c'halled soñjal, evel a lavare Metternich, ne oa Italia nemet ur c'herienn hag a denne d'an douaroniezh. Un darvoud a bouez en istor Europa eta e voe unvanidigezh ar vro dre ma'z eo bet troet ar ger douaroniel da wirvoud politikel. Mar demañ a-du an holl da lavarout eo bet a-bouez an unvaniñ en darempredoù etrebroadel e sav dizemglev etre an istorourien diwar-benn ar perag hag an orin anezhi. Darn a wel un darvoud italian hepmui, hep liamm ouzh kudennoù ar mare. Darn all a gav dezho eo un argerzh naturel ha boutin da holl vroadoù Europa, ha da holl re ar bed zoken : ur Reveulzi hollvedel eta, savet da ziskar frammoù kevredigezhel deuet da vezañ diamzeret.

Teir fazenn zo bet er Risorgimento.
*Da gentañ, etre 1848 ha 1849, e savas luskadoù dispac'hel betek brezeliñ ouzh Impalaeriezh Aostria; met kement-se a echuas gant ar statu quo. 
*Da eil, etre 1859 ha 1860, ez eas an unvaniñ war-raok, ken na voe embannet krouidigezh rouantelezh Italia d'ar 17 a viz Meurzh 1861. 
*Goude-se e voe peurechuet an unvaniñ gant stagidigezh Roma, kêr-benn Stadoù an Iliz betek neuze, d'an 20 a viz Gwengolo 1870.

En Meurzh 1821 e Piemonte en em savas gwarnizon Alessandria, levezonet gant stourmerien carbonari, a oa renet gant Santorre di Santarosa. Er c'heit-se edo an Aostrianed o stourm ouzh emsavidi Napoli, ha ne seblante ket pennhêr ar roue, Carlo Alberto Sardigna ober nemeur a van. Pa zistroas ar roue Carlo Felice e voe kaset da vruzun ar vonreizh nevez krouet.

### Despotegezh sklêrijennet
En XVII kantved eo e weler an despotegezh sklêrijennet, an illuminismo, o levezoniñ ar gevredigezh italian hag o krouiñ diazezoù ideologel an unvaniñ da zont. Kreñv pe greñvoc'h e oa an emsavioù-se hervez ar stadoù italien ha politikerezh o rouaned pe renerien.

En Lombardia, dindan an Aostrianed,

## Istor Italia dre ar c'hartennoù



File:Italy 1796 AD-it.png|E 1796
File:Italia 1810.jpg|E 1810
File:Italia 1843.svg|e 1843
File:Risorgimento.gif|Etre 1829 ha 1871
File:Map of Italy - 1905.jpg|Goude kemeret Roma
File:Kingdom of Italy 1919 map.svg|Goude ar brezel-bed kentañ
Anna Christine Luise von Pfalz-Sulzbach

**Anna Christine Luise von Pfalz-Sulzbach** (1704-1723) a oa ur briñsez alaman marvet yaouank.

## Ur vuhez verr
Merc'h e oa da Theodor Eustach von Sulzbach (1659–1732) ha d'e bried Marie Eleonore (1675–1720), merc'h d'al landgraf Wilhelm Iañ von Hessen-Rotenburg.

## Dimeziñ ha marv
D'ar 15 a viz Meurzh 1722, da 18 vloaz, e Vercelli, e timezas da Carlo Emanuele, dug Savoia, ha diwezhatoc'h Roue Sardigna. Hennezh a oa eil mab Vittorio Amedeo II, ha pennhêr e dad abaoe marv e vreur henañ e 1745.
  
Mervel a reas Anna d'an 18 a viz Meurzh 1723, da 21 bloaz, goude genel ur mab : 
*Vittorio Amedeo Teodoro di Savoia (7 Meurzh 1723–11 Eost 1725), dug Aosta.
He mab a varvas daou vloaz war-lerc'h e vamm.

Beziet e voe Anna en iliz-veur Torino.
Addimeziñ a reas he fried Carlo Emanuele d'ur geniterv dezhi.
Jean-Louis-Ébénézer Reynier

**Jean-Louis-Ébénézer Reynier** (Lausanne 1771 - 1814 Pariz) a oa ur jeneral gall a orin suis hag a vrezelas en armeoù an Dispac'h gall ha re Napoleone Buonaparte.
Claude de Kernevenoy

**Claude de Kernevenoy** a oa bet eskob Treger eus 1566 da 1572. 

## Buhez
Breur e oa da François de Kernevenoy.
Abad Bear e oa pa voe anvet da eskob Treger gant ar roue e 1566, war lerc'h Jean Juvénal des Ursins.

Nac'het e voe gant ar Pab.

Dilezel a reas Claude de Kernevenoy e eskopti e 1572. 

Jean-Baptiste le Gras e zeuas war e lerc'h war gador eskopti Treger.

## Levrlennadur
* Pierre Barbier : *Le Trégor historique et monumental.* Les Presses bretonnes. Saint-Brieuc. 1960
* Pol Potier de Courcy : *Nobiliaire et armorial de Bretagne*. Adembannadur Editions des Régionalismes. Cressé. 2011/2014
Galv Rimini

**Galv Rimini**, pe **proclama di Rimini** en italianeg, zo ur galv graet d'an 30 a viz Meurzh 1815, gant Joachim Murat, a oa bet lakaet war ar gador-roue e kêr Napoli gant Napoleone Buonaparte, pa en doa diskleriet ar brezel da Aostria hag e oa en em droet ouzh pobloù Italia o c'hervel anezho d'en em sevel a-enep ar vistri nevez.

E gwirionez e voe graet ar galv d'an 12 a viz Mae, ha lakaet warnañ un deiziad faos, an 30 a viz Meurzh eta, goude emgann Tolentino, a verkas fin ren Murat e Napoli.

:*L'ora è venuta che debbono compiersi gli alti vostri destini*. Incipit Galv Rimini gant Joachim Murat. (Deuet eo an eur ma tle bezañ sevenet ho tonkadoù uhel)

## Istor
E 1806 e voe fiziet Rouantelezh Naplez, aloubet gant arme an impalaer gall Napoleone Buonaparte, e breur an impalaer, Giuseppe. Pan eas Giuseppe da gemer kurunenn Spagn, goude diskaret ar roue spagnol Carlos IV hag e vab Fernando VII, e fellas da Napoleone lakaat e vreur-kaer Joachim Murat da roue Naplez.

## Notennoù
Maimonidez

**Moizez ben Maimon** ( **موسى بن ميمون**) (Córdoba, 1138 – Fostat, 1204), brudetoc'h evel **Maimonides**, a oa ur prederour yuzev sefarad eus ar Grennamzer. Unan eus an dud ouiziekañ war an Torah e voe dre ar skridoù a-vil vern a savas evit e studiañ. Steredoniour ha fizikour e voe ivez. 

Ganet e oa bet e Córdoba (Al-Andalus) en impalaeriezh an Almoravided d'an deiz a-raok Pesac'h, e 1138 moarvat (pe marteze e 1135). Labourat a reas evel rabin e Maroko hag en Egipt ma varvas d'an 12 a viz Kerzu 1204. E Tiberias e Galilea e voe beziet.

E-pad e vuhez e voe degemeret e skridoù gant berzh e-touez ar Yuzevien, keit ha kumuniezhioù Yemen pe Irak, ha mont a reas da gemer penn ar gumuniezh yuzev en Egipt, goude ma oa bet burutellet e skridoù gant nerzh e Spagn. Goude e varv e voe degemeret e labour evel ur maen-bonn eus prederouriezh ha divezelezh ar Yuzevegezh. Ar pevarzek levrenn eus e oberenn *[[Michneh Torah]]* a vez gwelet c'hoazh evel un bennoberenn diwar-benn al lezenn dalmudek.

Estreget ar Yuzevien o doa anavezet e labour : brudet eo ivez er bed arab ha muzulman. Levezonet e voe gant Al-Farabi, Avisenna hag Averroes o doa bevet er memes amzer hag eñ, ha levezoniñ a reas prederourien ha skiantourien vuzulman.
Ghisunaccia

**Ghisunaccia** zo ur gumun eus Korsika, e departamant Korsika-Uhel. Emañ war aod ar reter, e-kichen genoù ar stêr Fiumorbu.

Gwechall e oa e pieve Aleria.

## Liamm diavaez

*  Lec'hienn an ti-kêr
Arme Veur

An **Arme Veur** (*la Grande Armée * e galleg) e oa an anv roet da Arme an Impalaer gall Napoleone Buonaparte adal 1805 da dalañ ouzh monarkiezhioù Europa bodet e kenunaniezhioù enepgall.

Embreget mat e oa, prest da vrezeliñ, doujet e veze outi gant hec'h enebourien, kaset gant an impalaer e-unan, harpet gant e varichaled, ha trec'h e voe alies e tachennoù-emgann Alamagn, Aostria, Polonia ha Spagn, adal aod Portugal betek ar stêr Niemen.

Distrujet e voe an Arme Veur e-pad tro-vrezel Rusia e 1812.

## Pennoù an Arme Veur e  1805
Sed amañ anvioù pennoù korfoù-arme an Arme Veur e deroù 1805

File:Marechal-Bernadotte.jpg|Iañ korf-arme, marichal Jean-Baptiste Bernadotte
File:Marmont.jpg|IIvet korf-arme, jeneral Auguste Marmont
File:Louisdavout1.jpg|IIIvet korf-arme, marichal Louis Nicolas Davout
File:Nicolas Soult.jpg|IVvet korf-arme, marichal Nicolas Soult
File:Julie Volpelière (d'après Gérard) - Le maréchal Lannes (1769-1809), 1834.jpg|Vvet korf-arme, marichal Jean Lannes
File:Marechal Ney.jpg|VIvet korf-arme, marichal Michel Ney
File:Belloc - Le maréchal Charles Pierre François Augereau, duc de Castiglione.jpg|VIIvet korf-arme, marichal Pierre Augereau
File:JoachimMurat Post.jpg| Adarme marc'hegerezh , marichal Joachim Murat


## Niver a soudarded
Da gentañ, er *Grande Armée* e oa seizh korf-arme dindan Marichaled an Impalaeriezh. Dre ma veze aloubet douaroù nevez e kreske niver ar soudarded betek tizhout 600 000 soudard, hep kontañ ur milion en adarme en 1812, a-raok aloubadeg Rusia en brezel ar C'hwec'hvet Kenunaniezh. A-benn neuze e konted :

:* 300.000 a C'hallaoued, Belgiz pe Izelvroiz 
:* 95.000 a Boloniz 
:* 35.000 a Aostrianed
:* 30.000 a Italianed
:* 24.000 a Vavarianed
:* 20.000 a Saksoned
:* 20.000 a Brusianed
:* 17.000 Westfalianed
:* 15.000 Suised
:* 9.800 Zaned hag a Norvegiz
:* 4.000 Bortugaliz
:* 4.000 Spagnoled
:* 3.500 a Groated

War-bouez ar c'horfoù-arme polonat hag aostrian ne oa nemet ur jeneral gall e penn pep hini eus ar re-se.
Feur-emglev Fontainebleau

**Feur-emglev Fontainebleau** zo anv meur a feur-emglev e Bro-C'hall.

## Istor

* Feur-emglev Fontainebleau (1541) : emglev gant roue Danmark Christian III.
* Feur-emglev Fontainebleau (1611) : emglev dek vloaz etre Gall ha Spagn, diwar-goust Savoia.
* Feur-emglev Fontainebleau (1631) : emglev entre Gall ha Bavaria, gant Masimilian  Bavaria, e-pad ar Brezel Tregont vloaz.
* Feur-emglev Fontainebleau (1679) : etre Gall, Sveden ha Danmark. 
* Feur-emglev Fontainebleau (1762) : roet an darn gornok eus Louiziana gant bro-C'hall da Spagn .
* Feur-emglev Fontainebleau (1785) : etre an impalaer aostrian Joseph II ha Republik an Izelvroioù (kendalc'het da stankañ an Escaut).
* Feur-emglev Fontainebleau (1807) : etre Gall ha Spagn evit aloubiñ Portugal.
* Feur-emglev Fontainebleau (1814) : dilez Napoleone araok mont en harlu da Elba.

## Pennadoù kar
* Edit Fontainebleau (1685) hag a torras Edit Naoned.
* Emvod Fontainebleau (1946) : etre gouarnamant Bro-C'hall hag ar Viêt-minh e 1946.
Jean Juvénal des Ursins

**Jean Juvénal des Ursins** a oa eskob Treger eus 1548 da 1566.

## Buhez
Abad an *Aumône* eus eskopti Chartrez, ha dean iliz Pariz, e oa. Anvet e voe da eskob Treger d'ar 26 Du 1548, war-lerc'h Louis de Bourbon.

Chom a reas war gador an eskopti betek e varv, degouezhet e Pariz, d'ar 27 Here 1566.

N'ouzer ket muioc'h diwar e benn e Treger.

Claude de Kernevenoy a oa deuet war e lerc'h war gador eskopti Treger.
Restr:Jean Juvenal des Ursins 83.jpg
Restr:Jean Juvenal des Ursins tableau Louvre.JPG|Taolenn eus mirdi Louvre
Restr:Jouvenel des ursin tableau chapelle des Ursin Paris.jpg|Taolenn er chapel an Ursin e Paris
Restr:Paris-Hôtel de Ville23.JPG|Gwerenn-livet eus Ti-Kêr Paris. Ardamezioù ar familh


## Levrlennadur
* Pierre Barbier : *Le Trégor historique et monumental.* Les Presses bretonnes. Saint-Brieuc. 1960
Polyxena von Hessen-Rotenburg-Rheinfels

**Polyxena von Hessen-Rotenburg-Rheinfels** a oa ur briñsez alaman.

Dimeziñ a reas da Carlo Emanuele III, roue Sardigna, intañv abaoe marv e bried kentañ, Anna Christine Luise von Pfalz-Sulzbach, keniterv da Bolyxena. 
C'hwec'h bugel o doe: 
* Vittorio Amedeo III ( 1726 - 1796), a renas war-lerc'h e dad e Sardigna,
* Eleonora Maria Teresa ( 1728 -1781), chomet dizimez, 
* Maria Luisa Gabriella ( 1729 - 1767), ac'h eas da leanez,
* Maria Felicita ( 1730 - 1801), chomet dizimez
* Emanuele Filiberto, dug Aosta ( 1731 - 1735), marvet da bevar bloaz, 
* Carlo Francesco Romualdo, dug Chiablese (1733 - 1733), marvet da ur bloaz.
Midas

**Midas** (, *Mídas*) zo anv meur a ezel eus lignez rouaned Frygia.

Un dudenn eus gwengelouriezh Hellaz eo an hini brudetañ, ar **roue Midas**, stag ouzh e anv meur a vojenn. Hervez mitologiezh Henc'hres e oa deuet da vezañ gouest, goude un het drant, da lakaat kement tra a douche da dreiñ en aour. Hervez Aristoteles e varvas gant an naon, dre ma ne c'helle debriñ tamm boued ebet. Hervez Ovidius avat en doa gallet en em c'hlannañ er ster Paktol. Ur vojenn all, kar d'an hini anavezet gant ar Vretoned, a gont penaos e oa deuet gantañ divskouarn un azen. Ar mojennoù a lavar penaos e oa bet savet gantañ hag e dad Gordias kêr Gordion, kêr-benn Frigia, en II milved a-raok hon mare, kalz a-raok Brezel Troja. Koulskoude n'eo ket anavezet gant Homeros, a zo gouest memestra d'ober anv eus rouaned frigian all.

Istorourien zo a wel ennañ ar roue istorel **Midas**, anvet **Mita eus Mushki** e mammennoù asirian, en doa bevet e fin an VIII kantved a-raok J.K., a-raok bezañ lkaset dindan beli Sargo II e 709 a-raok hon mare.

Herodotos a veneg ivez ur Midas ezel eus ar memes familh, tad-kozh d'un Adrastus harluet da lez roue Lydia Kroisos goude bezañ lazhet e vreur dre wallzarvoud.

## Daveoù

## Sellet ivez
* Mitologiezh Henc'hres
Enezeg Toskana

**Enezeg Toskana** zo inizi eus Italia, etre Toskana ha Korsika, hag etre Mor Liguria ha Mor Tirrenia .

## Inizi
Sede an inizi brasañ:

Sede an inizi bihanañ:
* Isola di Palmaiola
* Isola di Cerboli
* Formiche di Grosseto

Enezennoùigoù:
* Argentarola (Monte Argentario)
* Formica di Burano
* Isola Rossa (Monte Argentario)
* Isolotto (Monte Argentario)
* Scoglio d'Affrica o Formica di Montecristo
* Secche della Meloria
* Secche di Vada

Enezennoùigoù ha reier en-dro d'an inizi :
; en-dro da Isola di Capraia:
* Formiche di Capraia 
* Isola della Praiola pe Peraiola 
* Scoglione di Capraia 
* Scoglio del Gatto 
* Scoglio della Manza 
; en -dro da Enez Elba : 
* Scoglio dell'Ògliera 
* Formiche della Zanca
* Scoglietto di Portoferraio 
* Isolotto della Paolina 
* Isola dei Topi 
* Isolotto d'Ortano 
* Isole Gemini 
* Scoglio Remaiolo 
* Isola Corbella 
* Scoglio della Triglia
* Isolotto della Scarpa (Isola di Pianosa)
* Isolotto della Scola (Isola di Pianosa)
* Le Scole (Isola del Giglio)
* Isola della Cappa (Isola del Giglio)
* Scoglio del Corvo (Isola del Giglio)
* Faraglione dell'isola del Giglio (Isola del Giglio)

## Skeudennoù
 
Image:Elba Enfola.jpg|L'Enfola, Elba 
Image:Elba-004.jpg|Scaglieri, Elba 
Image:Cala Giovanna Pianosa(LI)2.JPG|Cala Giovanna, Pianosa 
Image:Capraia Capra.jpg|Capraia, ar gêriadenn 
Image:Montecristo1.JPG|Montecristo 
Image:Casa di Napoleone.JPG|Ti Napoleone Buonaparte e Portoferraio. 
Image:Spiaggia delle cannelle.JPG|La spiaggia delle Cannelle, Giglio 
Image:Giannutri runway.jpg|Aod Giannutri 
Image:Porto Romano nell'Isola di Giannutri.JPG|Porto Romano e Giannutri
Image:Porto Romano dell'Isola di Giannutri.JPG|Porto Romano e Giannutri
Image:La Gorgona.jpg| Ar mor e Gorgona 
Image:Palazzo della Specola Pianosa (LI).jpg|Ar Palazzo della Specola e Pianosa 
Image:17-6-09-Villa san Martino (38).JPG|Villa di San Martino, e Portoferraio
Image:Capoliveri Elbe Elba.JPG| Capoliveri, en Elba
Neuss

**Neuss** (skrivet *Neuß* betek 1968) zo ur gêr eus Rheinland-Pfalz, en Alamagn. Ur porzh eo, war lez kleiz ar Roen, a-dal da z-Düsseldorf.

Unan eus kêrioù koshañ Alamagn eo Neuss, gant Trier.
Enez ar Giglio

**Enez ar Gigliol** zo un enez e Isola del Giglio eus enezeg Toskana, etre Korsika ha Toskana, er-maez da zouar-bras Italia, etre mor Tirrenia ha Mor Liguria.
## Liammoù diavaez
Montecristo

**Montecristo** zo un enez veneziek eus enezeg Toskana, 41&nbsp;km er c'hreisteiz da Elba, er c'hornôg da Enez ar Giglio,
etre Korsika ha Toskana hag un 60&nbsp;km a bep hini anezho, er-maez da zouar-bras Italia, etre mor Tirrenia ha Mor Liguria.

## Skeudennoù

File:Ile de Montecristo, Italie, vue aérienne.jpg|An enez gwelet eus an oabl
File:Montecristo-80.JPG|Cala Maestra
File:Montecristo-84.JPG|Cala Maestra
File:Montecristo-85.JPG|Cala Maestra
File:Cala Maestra, isola di Montecristo-87.jpg|Cala Maestra
File:Montecristo-49.JPG|Ar mirdi


## Lennegezh
Brudet eo anv an enez abalamour d'ar romant gallek *[[Le Comte de Monte-Cristo]]* (1844-1846) gant Alexandre Dumas met ne glot ket skeudenn wirion ar vro ouzh an hini roet er romant.

## Liammoù diavaez
Gorgona

**Gorgona** zo un enez eus enezeg Toskana, etre Korsika ha Toskana, er-maez da zouar-bras Italia, e Mor Liguria, 37&nbsp;km eus kêr Livorno, ha stag outi, e proviñs Livorno.

39&nbsp;km zo ac'hano da enez Capraia ha 60&nbsp;km da enez Korsika.

## Istor

## Skeudennoù

File:Isola Gorgona 1.JPG|Gwel eus Enez Gorgona
File:Isola Gorgona 2.JPG|Gwel eus ar porzhig. 
File:Isola Gorgona 6.JPG|An * Torre Vecchia* (tour kozh)
Pianosa (Toskana)

**Pianosa** zo un enez eus enezeg Toskana, etre Korsika ha Toskana, er-maez da zouar-bras Italia, etre mor Tirrenia ha Mor Liguria.

Stag eo ouzh kumun Campo nell'Elba, en Enez Elba.

## Istor

## Skeudennoù
Capraia Isola

**Capraia Isola** zo ur gumun vihan eus Italia, en enez Capraia, en enezeg Toskana.  Etre Korsika er c'hornôg hag aod Toskana er reter emañ, hag ivez etre Enez Gorgona en hanternoz hag enez Elba er c'hreisteiz, er-maez da zouar-bras Italia, etre mor Tirrenia ha Mor Liguria.

## Liammoù diavaez
Formica di Burano

**Formica di Burano** zo un enezennig roc'hellek eus enezeg Toskana, etre Korsika ha Toskana, er-maez da zouar-bras Italia, etre Mor Tirrenia ha Mor Liguria. Emañ dirak al Lago di Burano, er mervent da veg-douar Ansedonia, er reter da gêriadennig Porto Ercole, e kumun Monte Argentario.

Mont a ra splujerien di d'ober o sport.
Feur-emglev Fontainebleau (1807)

**Feur-emglev Fontainebleau** e 1807 a oa ur feur-emglev entre Gall ha Spagn savet evit leuskel an arme c'hall da dreuziñ Spagn da vont da aloubiñ Portugal ha mirout ouzh al listri saoz da gargañ ha diskargañ marc'hadourezh eno. 
Ouzhpenn-se e oa kaoz da rannañ Portugal e teir lodenn.
Feur-emglev Fontainebleau (1814)

**Feur-emglev Fontainebleau** e 1814 a oa ur feur-emglev entre Bro-C'hall hag hec'h enebourien da gas Napoleone Buonaparte en harlu da Elba.
Haskalah

An **Haskalah**, anvet alies **Sklêrijennoù yuzev** (hebraeg : **השכלה**, ger-ha-ger : "furnezh", "deskadurezh") zo ul luskad-spered diwanet e-touez Yuzevien Europa ar c'hreiz hag ar Reter, gant levezon war Yuzevien Europa ar C'hornôg hag ar bed arabek ha muzulman. Diwanañ a reas er bloavezhioù 1770 evel savboent ideologel sonn a-raok mont diwar-wel goude 1881 gant ar vroadelouriezh yuzev.

Daou bal a oa d'an *Haskalah* : mirout ar Yuzevien evel ur gumuniezh unvan ha dispartiet diouzh ar re all ha labourat evit un azginivelezh moral ha speredel, dre implij an hebraeg er vuhez pemdez. Asambles gant se e poanias evit ebarzhiñ gwelloc'h ar Yuzevien en o endro.
Joseph Iañ an Impalaeriezh Santel

**Joseph Iañ an Impalaeriezh Santel**, ganet e Vienna d'ar 26 a viz Gouhere 1678 ha marvet eno d'ar 17 a viz Ebrel 1711, a voe dilennet da roue ar Romaned d'ar 24 a viz Genver 1690, kurunennet evel Impalaer ar Romaned dindan an anv a Joseph Iañ, roue Hungaria en 1687, roue Bohemia, roue Kroatia, hag arc'hdug Aostria en 1705. Mab e oa d'an impalaer Leopold Iañ an Impalaeriezh Santel ha d'e bried Eleonore Magdalene von der Pfalz.

## Dimeziñ ha bugale
Dimeziñ a reas da Amalia Wilhelmine von Braunschweig-Lüneburg.
Monte Argentario

**Monte Argentario** zo ur gumun eus kreisteiz Toskana, e proviñs Grosseto, en ur c'hourenez. Tremen 12 000 a dud enni o chom.

Al lec'h tudetañ eo Porto Santo Stefano, anezhañ pennlec'h ar gumun, e gwalarn ar c'hourenez. Er gevred emañ frazione Porto Ercole.

## Istor
E Porto Ercole e varvas al livour Caravaggio.

## Skeudennoù

File:Monte Argentario Isola Rossa.jpg|Illa Rossa
File:Porto santo stefano, forte 02.jpg|Kreñvlec'h spagnol
File:Porto Ercole - Salita alla fortezza dalla rocca.JPG|Mogerioù
File:Porto commerciale del valle.jpg|Porto S.Stefano
File:Porto Ercole - Vista porto.JPG|Porto Ercole
File:Cala Grande Argentario.jpg|Cala Grande
File:Chiesa di Santo Stefano.JPG|Iliz S.Esteve
Louis de Bourbon-Vendôme

**Louis de Bourbon-Vendôme** e oa dija arc'heskob Sens, eskob Laon hag ar Mañs, pa voe anvet da eskob Treger d'ar 14 Mezheven 1538, war lerc'h Antoine de Grignaux. 

Dilezel e reas e garg e 1542.

Savet e oa bet da gardinal e 1531.

Mervel e reas e Pariz er bloaz 1557.

Jean VII Juvénal des Ursins e zeuas war e lerc'h.

## Levrlennadur
* Pierre Barbier : *Le Trégor historique et monumental.* Les Presses bretonnes. Saint-Brieuc. 1960