open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ouganda

**Republik Ouganda** (*Republic of Uganda* e saozneg; *Jamhuri ya Uganda* e swahilieg) a zo ur vro e Afrika ar reter ha na sko ket war ar mor. Harzoù he deus gant Rwanda er mervent, gant Kenya er reter, gant Tanzania er su, gant Soudan ar Su en norzh ha gant Republik Demokratel Kongo er c'hornôg. Tennañ a ra hec'h anv eus ar rouantelezh kozh Bouganda en em astenne war un darn eus su ar vro.

## Istor
Hemolc'herien e oa annezidi gentañ Ouganda. War-dro 2000 pe 1500 vloaz 'zo e erruas pobloù bantou eus kreiz pe kornôg Afrika moarvat. Teknikoù goveliañ a zegasas ar meuriadoù-se ganto ha mennozhioù nevez a-zivout framm ar gevredigezh. Impalaeriezh Kitara er  a voe ar stad kentañ krouet war dachenn ar pezh a vo Ouganda goude. Heuliet e voe gant rouantelezhioù Bunyoro-Kitara ha Buganda hag Ankole

Pobloù nilotek, al luiz hag an Atekered a antreas en Ouganda war-dro 120 en ur zont eus an norzh. Magerien-loened ha kouerien e oant hag en em staliañ a rejont e norzh hag e reter ar vro. Un nebeud luiz a aloubas rannvro Bunyoro ha gant ar vantoued e voent kenmesket da grouiñ an diernezh Babiito Kenderc'hel a reas an divroadeg luo betek ar .

### XXIvet kantved
Addilennet eo Yoweri Museveni da brezidant ar vro d'ar 16 a viz Genver 2021, met truch zo tamallet dezhañ gant e enebourien.

## Skeudennoù

Mount_Khadam,_Uganda.JPG|Menez Khadam
Uganda-Kob.jpg|Kob Ouganda(*kobus kob thomasi*)
Kampala_26.08.2009_12-39-51.jpg|straedoù e Kampala
House_on_ledge_in_Kasese.jpg|traoñienn er Rwenzori


## Demografiezh

Annezet eo Ouganda gant meur a bobl. War-dro 40 yezzh a vez implijet er vro met ar saozneg a zo aet d'ar yezh ofisiel goude dizalc'hidigezh.

Ar yezh muiañ komzet eo ar gandaeg ("luganda"), implijet dreist-holl war-dachenn rouantelezh hengounel Bouganda. Ar yezh komzet er gêrbenn, Kampala eo. An eil yezhoù muiañ komzet eo al Lousogeg, komzet e gevred ar vro ha Rounyankoreg, komzet e mervent ar vro.

Ar swahilieg, ur yezh implijet en darn vrasañ eus reter Afrika a zo bet lakaet da yezh ofisiel e 2005 daoust ma'z eo an dra-mañ un abeg a dabut c'hoazh. Ne blij ket ar yezh-se d'ar pobloù bantouek eus su ar vro met ur yezh voutin eo deuet da vezañ en norzh. Implijet e vez gant an arme hag ar polis ivez.

## Melestradur

Disrannet eo Ouganda e 80 bann ha pevar rannvro velestradurel. E kontelezhioù eo disrannet ar bannoù. Tennañ a ra o añvioù eus hini ar gêr bennañ dreist holl. Ar Pemp rouantelezh hengounel (Toro, Ankole, Busoga, Bunyoro ha Buganda) a oa bet adaozet e 1993. Un emrennerezh sevenadurel o-deus dreist-holl

## Liammoù diavaez

## Notennoù ha daveennoù
Pierre Manoli

**Pierre Manoli** (15 a viz Kerzu 1927, Kaero - 6 a viz C'hwevrer 2001, Kerricharzh-an-Arvor) a oa ur c'hizeller ha bevet en doa e Breizh ul lodenn eus e vuhez. 

## Oberennoù
Sevenet en doa kalz oberennoù foran :
* ar c'hizelladur meur e Kevrenn ar Skiantoù e Pariz (1976),
* 'Koublad kezeg' (*Couple de Chevaux*) e Kreizenn Varc'hegezh Dinarzh (1982),
* 'Ar C'houel Vras' (*la Grande Voile*) e Ti-Gar Montparnasse (1992),
* 'Feunteun Vuhez' (*Fontaine de Vie*) e Kantpig (1995),
* 'Homaj d'ar Renk' (*Hommage à la Rance*), pe deñved gant biñsoù-tro, raktres meur evit mordredanva ar Renk, Kerricharzh-an-Arvor (1996), 
* arrebeuri-liderezh Iliz-Veur Sant-Kaourintin Kemper (1999),
* 'Gwezenn ar c'houiziegezh' (*L'Arbre de la Connaissance*), Lise Brizeug e Kemper (2000)...

**Pierre Manoli** a oa kizeller al lusk, ar c'hejadennoù hag an arouezioù. Implijet en doa an nerzh fetis kenkoulz hag ar skañvezh ouesk.
 
Ijinet en doa teknikoù nevez : greunvaen teuzet, feilhañs gant flammer, strinkadenn metal, amlivañ war orjal ha gwisponet.

## Mirdi
*L'atelier Manoli* eo e anv. E Kerricharzh-an-Arvor emañ. Moaien zo da welet kizelladurioù e ti an arzour hag en e liorzh.

## Liammoù diavez
* Lec'hienn gouestlet da oberenn Manoli
* Pajenn porched An Tour Tan diwar-benn Pierre Manoli
Clément Janequin

**Clément Janequin**, ganet e Châtellerault e-tro 1485 ha marvet e Pariz e 1558, a oa ur beleg hag ur sonaozour gall.

## Buhez
Kanañ a rae Janequin en ul laz-kanañ. Ur wech beleget, e labouras dindan urzhioù Jean de Foix, eskob Bourdel. Dont a reas da vezañ mestr-chapel Iliz-Veur Angers adalek 1534 betek 1537 ha person parrezioù 'zo en Anjev. Mont a reas da Bariz e 1549, dont a reas da vezañ chapalan ha muziker dug Guise.

## Oberenn
Dont a reas da vezañ ur mailh war ar c'hanaouennoù enne meur a vouezh. Sevel a reas teir oferenn, enno *Missa super* ha *La Bataille*, motedoù (*congregati sunt* da skouer), levrioù gant salmoù kempennet, kanaouennoù speredel, oberennoù gant mouezhioù e-leizh ha kanaouennoù kozh, en o zouez *La Chasse*, *Le Chant des oiseaux*, *Les Cris de Paris ha *La Guerre* pe *La Bataille de Marignan*. Embannet ez eus bet lod eus e ganaouennoù etre [[1520]] ha [[1540]] gant [[Pierre Attaignant]].

Hiziv c'hoazh e chom prizet oberennoù Janequin, hag int kozh . *La Guerre*, kanet gant [[The King's Singers]], a zo bet adkemeret e-barzh film [[Gus Van Sant]]: *Last Days''.
Minihi Levenez

**Minihi Levenez** (*peurunvan :* Minic'hi Levenez) a zo ur gevredigezh (hervez lezenn 1901) krouet e 1984 evit strollañ ar vrezhonegerien gristen pe ar gristenien troet gant ar brezhoneg, ha kas war-raok ar sevenadur relijiel breizhat en eskopti Kemper ha Leon. 
Un ti-embann eo ivez (ti embann Minihi Levenez)
E Trelevenez eo diazezet ar gevredigezh ha Job An Irien eo ar prezidant. 

## Obererezh
Meur a oberiantiz he deus ar gevredigezh evit ar relijion gristen.
* Bep trimiziad e vez embannet levrioù brezhoneg-galleg war buhez ar sent (Sant Paol a Leon, Sant Kaourintin...)
hag henoniezh ar savadurioù relijiel ("ar c'hroazioù hag ar c'halvarioù"...).
* Kinniget e vez prezegennoù a-hed ar bloaz e Penn-ar-Bed.
* Aozet e vez pirc'hirindedoù: da Iwerzhon, Bro Skos, Kernev-Veur... evit heuliañ hent ar Sent deuet da Vreizh da c'houde. 
**Pirc'hirindedoù en Douar-Santel a zo bet aozet ivez.
*Aozet e vez kentelioù noz evit deskiñ brezhoneg, ha stajoù kantikoù relijiel e brezhoneg a vez ivez. 
*Embannet e vez CDoù ha levrioù kan . 
* Degemeret e vez liseidi ha skolajidi e-kerzh un dibenn-sizhun evit ur retred bihan.

### Oferennoù brezhonek
*Bep sadorn da 7e (ur pred a vez goude an oferenn bep eil sadorn ar miz) e **[[Trelevenez]]**.
*Bep merc'her da 6e45 e **[[Landerne]]**.
*Bep sul ar mizioù ampar da 9e45 er **[[Ar Folgoad|Folgoad]]**.

## Liammoù diavaez
* Lec'hienn ofisiel Minihi Levenez
* Minihi Levenez , 29800 Trelevenez. 
* Pgz : 02 98 25 17 66 - Plr : 02 98 25 17 49.
Kerricharzh-an-Arvor

**Kerricharzh-an-Arvor** zo ur gumun eus Breizh e departamant Il-ha-Gwilen e Bro Sant-Maloù. 
## Douaroniezh

La Richardais port2.JPG|Ar porzh war ar Renk.

War glannoù aber ar Renk emañ Kerricharzh-an-Arvor.
## Istor
Kerricharzh a oa un trev eus Pleurestud gwechall. Savet e voe evel parrez e 1848, ha kumun gant lezenn ar 27 a viz Kerzu 1880.
### 
#### [[Brezel-bed kentañ]]
Mervel a reas 38 gwaz abalamour d'ar brezel hervez monumant ar re varv, da lâret eo 4,31% ag ar boblañs hervez an niveradeg bet graet e 1911; daou anezhe a varvas d’an 22 a viz Eost 1914 e Belgia: unan en Arsimont, serjant-major en 2vet Rejimant Troadegiezh e oa, egile e Cerfontaine, soudard er 25vet Rujumant Troadegiezh e oa.
#### [[Eil Brezel-bed]]
Mervel a reas seizh den eus ar gumun abalamour d'ar brezel.
#### Brezelioù didrevadennañ
##### [[Brezel Indez-Sina]]
Tri milour a varvas, unan el Laos e 1947, ar re all er Vietnam
## Brezhoneg
## Monumantoù ha traoù heverk

Barrage_de_la_Rance.jpg|Stankell ar Renk, rannet gant Sant-Maloù.
La Richardais - Musée Manoli 130609-01.JPG|*L'atelier Manoli*, mirdi ar c'hizeller Pierre Manoli.

* Iliz katolik *Sant Klemañs*, bet savet adalek 1866 betek 1873 diwar tresoù an ti-savour Edouard Brossais-Saint-Marc ha bet kinklet gant Zavier Langleiz.
* Monumant ar re varv e-tal an iliz katolik.

## Sonerezh

FIL 2016 - Championnat national des bagadoù - quatrième catégorie - 02.jpg
FIL 2018 - Championnat national des bagadoù - résultats - 002.jpg

Kerricharzh en deus ur bagad anvet "Bagad Douar ha Mor". Er pempvet rummad emañ.
## Emdroadur ar boblañs abaoe 1962

## Melestradurezh
## Tud liammet ouzh ar gumun

* Jo Attia ( 1916-1972), drougoberour gall, ganet eno,
* Francis Ruellan (1894-1975), douaroniour breizhat, marvet eno, 
* Pierre Manoli (1927-2001), kizellour, marvet eno,
* Jean Langlais, sonaozour ha ograouer breizhat (1907-1991), en doa un eilti er gumun.
## Liammoù diavaez

* Lec'hienn kêr
* Lec'hienn ar Gumuniezh Kumunioù

## Dave ha notennoù
Große Heidelberger Liederhandschrift

Ar ***Große Heidelberger Liederhandschrift***, pe ***Codex Manesse***, zo un dornskrid barzhonegoù enlivet tro 1320. Miret eo e skol-veur Heidelberg (Alamagn). Ennañ e kaver un engravadur o tiskouez daou zen o c'hoari an echedoù.

*Liederhandschrift*, en alamaneg, a dalvez *Dornskrid ar C'hanaouennoù*, zo an termen alamanek evit un dornskrid ennañ *lieder* (kanaouennoù) eus ar Grennamzer alaman, eus dibenn an XII betek ar XV kantved. Pouezus-kenañ eo dornskridoù *Minnesang* (*Kanaouenn karantez* - gerioù ha kanaouennoù skrivet e alamaneg) eus an XIII betek ar XIV kantved. Keñveriañ a c'haller ar *Minnesänger* gant an *[[Troubadour|droubadoured]]* okitan hag an *trouères* e norzh Bro-C'hall.

Ar C'hodex Manesse (anvet ivez Dornskrid Kanaouenn Manesse pe Dornskrid Manesse, ha goude e lec'h mirout evel Dornskrid Kanaouennoù Bras Heidelberg, hag a-raok 1888 evel Dornskrid Pariz) eo an dornskrid kanaouennoù alamanek ledanañ ha brudetañ eus ar Grennamzer. Anvet e oa bet evel-se gant ar skolveuriad Johann Jakob Bodmer diwar un dastumad bras a ganaouennoù a oa eus tiegezh patrisianed Suis Manesse. Abaoe Karl Lachmann e vez graet Codex C eus an dastumad gant an Alamanourien hepken. Goude un istor kamm e vez miret e levraoueg Skol-veur Heidelberg abaoe 1888 (sinadur : Cod. Pal. germ. pe cpg 848).


Codex Manesse Walther von der Vogelweide.jpg|fol. 124r: Poltred an aozer Walther von der Vogelweide
Codex Manesse 127r.jpg|fol. 127r : Oberennoù Walther von der Vogelweide
Meister der Manessischen Liederhandschrift 004.jpg|daou zen o c'hoari echedoù  (folio 13r)


## Daveoù
An Ankou o c'hoari an echedoù

**An Ankou o c'hoari an [[echedoù]]** (e svedeg : **) a zo ul livadur en iliz Täby, e Sveden, diwar zorn Albertus Pictor.
Daou zen yaouank o c'hoari an echedoù

**Daou zen yaouank o c'hoari an [[echedoù]]** a zo un engravadur eus *Haft Awrang* (*Seizh tron*), un dornskrid bet skrivet gant ar barzh pers Nur ad-Din Abd ar-Rahman Jami er XVvet kantved.
Arondisamant Dinan

**Arondisamant Dinan** a zo ur rann velestradurel eus Frañs, e departamant Aodoù-an-Arvor e rannvro Breizh.

## Kantonioù ha kumunioù
### Betek 2016
Rannet e oa arondisamant Dinan e 12 kanton (betek 2014) :

* Kanton Bronn
* Kanton Dinan-Reter
* Kanton Dinan-Kornôg
* Kanton Evrann
* Kanton Kaon
* Kanton Koedlinez
* Kanton Lanyugon
* Kanton Matignon
* Kanton Medrigneg
* Kanton Plangoed
* Kanton Plelann-Vihan
* Kanton Plouvalae

### Abaoe 2017
Adrannet e voe arondisamantoù Aodoù-an-Arvor d'ar 1 a viz Genver 2017. 67 kumun zo en arondisamant Dinan bremañ.

## Daveoù


## Gwelet ivez
*Kantonioù Aodoù-an-Arvor
*Kumunioù Aodoù-an-Arvor
Kanton Plelann-Vihan

**Kanton Plelann-Vihan** a oa anezhañ ur rann velestradurel eus Breizh, e departamant Aodoù-an-Arvor.

## Kumunioù
Kanton Plelann-Vihan a yae 9 c'humun d'ober anezhañ :

* Gwilde-Gwengalon ;
* Langadiarn ;
* Lannandeg ;
* **[[Plelann-Vihan]]** ;
* Ploareg ;
* Sant-Maodez ;
* Sant-Melar ;
* Sant-Mikael-Plelann ;
* Trebêran.

## Daveoù
*  INSEE, poblañs lezennel kantonioù Aodoù-an-Arvor
Prionailurus

***Prionailurus*** zo ur genad e-barzh kerentiad ar c'hazheged. Ennañ e vez rummataet un nebeud spesadoù kizhier a vev en Azia.

## Spesadoù

* Kazh loupard, *Prionailurus bengalensis*
* Kazh Iriomote, *Prionailurus iriomotensis* pe *Prionailurus bengalensis iriomotensis*
* Kazh penn plat, *Prionailurus planiceps*
* Kazh ruzart, *Prionailurus rubiginosus*
* Kazh pesketaer, *Prionailurus viverrinus*
Roll an engravadurioù o tiskouez c'hoari an echedoù

**Roll an engravadurioù o tiskouez c'hoari an echedoù**:

* An Ankou o c'hoari an echedoù ;

* Daou zen yaouank o c'hoari an echedoù ;

* Große Heidelberger Liederhandschrift .
Hêrezh (disheñvelout)

*Evit stêr pennañ ar gêr, sellet ouzh hêrezh.

*Er vevoniezh e komzer eus an hêrezh evel ar perzhioù treuskaset eus ar bevien d'ar vevien all dre anadennoù ar gouennadur. Sellet ouzh hêrezh (bevoniezh).

*Dre skeudenn e vez kaoz en urzhiataerezh eus an hêrezh evel ar perzhioù a vez treuskaset eus elfennoù programm da reoù all. Sellet ouzh hêrezh (urzhiataerezh).
Wu Cheng'en

**Wu Cheng'en** (sinaeg 吳承恩) (1500 - 1582) a oa ur skrivagner sinat eus marevezh an Diernelezh Ming. Ganet e oa bet e Huai'an e proviñs Jiangsu ha studiet eñ-deus e Skol-Veur Nanjing e-pad dek bloazh. E romant pennañ Beaj war-du ar c'hornôk a vez barnet evel unan eus ar romantoù meurañ eus al lennegezh sinat.
Vergilius

**Publius Vergilius Maro** (15 a viz Here 70 kent J-K - 21 a viz Gwengolo 19 kent J-K) anvet diwezhatoc'h **Virgilius**, a oa ur barzh roman klasel, aozour ar *[[Bucolica]]*, ar *[[Georgica]]* hag an *[[Aeneis]]*, ur meurgan a 12 levrenn a oa deuet da vout barzhoneg broadel an Impalaeriezh roman.

Ganet e oa e-kichen Mantova e Galia Cisalpina en amzer koñsuliezh Crassus ha Pompeius, e ti bourc'hizien vihan. Koñsuled e oa Crassus ha Pompeius adarre pa wiskas Vergilius toga an oad gour, c'hwezek vloaz diwezhatoc'h, e -54, en deiz en-eeun ma marvas Lucrecius. Darn a wel aze un arouez, goude ma ne voe ket bras levezon oberour an *[[De natura rerum]]* war oberenn Vergilius e-skoaz hini Catullus, skrivagner Verona, un amezeg a anavezas moarvat, pe barzhed all a zo saludet gantañ en e v-*Bucolica*, evel Aemilius Macer (a c'hallfe bezañ Melibe ar *Bucolica*), C. Helvius Cinna, keneil da Gatullus, L. Varius Rufus, a voe embanner an *[[Eneas]]*, ha Q. Horatius Flaccus (Lycidas er *Buc.* 9 ?), a zo Horatius e vignon bras a raio *animae dimidium meae*, « an hanter eus ma ene » anezhañ. En-yaouank ivez e skoulmas darempred gant Quintilius Varus, a vo ur skridvarnour meur (gwelout Hor. *Odes*, I, 24), ha Cornelius Gallus, a oa o vont da ziazezañ ar varzhoniezh a glemmganerezh e Roma. 

Mervel a eure Vergilius en -19 e Brindisi. Lavaret e vez e karje bezañ devet e *[[Aeneis]]*.

## Liammoù diavaez

*  Oberennoù Publius Vergilius Maro
*  Virgil.org
*  Vergil Project Summer Institute
* Pajennad liammoù a-zivout Vergilius savet gant Skol-veur katolik Louvain
* Oberennoù Vergilius
Meirchion ap Typaun ap Cunedag

**Meirchion ap Typaun ap Cunedag** a oa ur mab-bihan da Cunedda, ha roue kentañ Meirionydd. Dezhañ e roas e dad-kozh un dachenn e kornôg Gwynedd ha warni e savas ur rouantelezh e 445.

E vab Cadwaladr ap Meirchion a renas war e lerc'h. 

Padout a reas ar rouantelezh betek amzer Cynan, e 785.
Cadwaladr ap Meirchion

**Cadwaladr ap Meirchion** a oa mab da Meirchion ap Typaun ap Cunedag ha roue Meirionydd. N'anavezer netra a-zivout e vuhez. Ur gwaz da rouantelezh Gwynedd e oa moarvat.
Kumuniezh kumunioù ar Porc'hoed

**Kumuniezh-kumunioù ar Porc'hoed** a oa ur gumuniezh kumunioù lec'hiet e departamant ar Mor-Bihan. D'ar 1 a viz Genver 2017 e oa kendeuzet e Ploermael Kumuniezh.

## Kumunioù
Enni ez e oa c'hwec'h kumun:
* Evriged
* Gwiler-Porc'hoed
* Menieg
* Mozhon
* Sant-Maloù-an-Teir-Feunteun
* an Drinded-Porc'hoed

## Liammoù diavaez
* Lec'hienn ofisiel

## Notennoù ha daveennoù
Roll kantonioù Il-ha-Gwilen

## Kantonioù Il-ha-Gwilen abaoe 2015
Rannet e oa bet departamant Il-ha-Gwilen e 27 kanton gant dekred an 18 a viz C'hwevrer 2014.

Daou guzulier departamant a zo dilennet e bep kanton.

## Kantonioù Il-ha-Gwilen betek 2015

Rannet e oa an departamant e 53 c'hanton betek dilennadeg departamant 2015.

Setu roll kantonioù kozh Il-ha-Gwilen dre arondisamant.

### [[Arondisamant Roazhon]]

Prefeti: Roazhon

25 kanton:
Kanton Begerel ·
Kanton Bruz ·
Kanton Gentieg ·
Kanton Hazhoù ·
Kanton Kastell-Geron ·
Kanton Lanvezhon ·
Kanton Liverieg ·
Kanton Menezalban ·
Kanton Moñforzh ·
Kanton Morzhell ·
Kanton Plelann-Veur ·
Kanton Roazhon-Biz ·
Kanton Roazhon-ar-Blon ·
Kanton Roazhon-Brekiniou ·
Kanton Roazhon-Gwalarn ·
Kanton Roazhon-Gevred ·
Kanton Roazhon-Kreiz ·
Kanton Roazhon-Kreiz-Kornôg ·
Kanton Roazhon-Kreiz-Su ·
Kanton Roazhon-Mervent ·
Kanton Roazhon-Norzh ·
Kanton Roazhon-Reter ·
Kanton Sant-Albin-Elvinieg ·
Kanton Sant-Meven ·
Kanton Saozon-Sevigneg

### [[Arondisamant Felger-Gwitreg]]

Isprefeti: Felger

12 kanton
Kanton Argantred-ar-Genkiz ·
Kanton Entraven ·
Kanton Felger-Norzh ·
Kanton Felger-Su ·
Kanton Gwerc'h-Breizh ·
Kanton Gwitreg-Kornôg ·
Kanton Gwitreg-Reter ·
Kanton Kastell-Bourc'h ·
Kanton Louvigneg-an-Dezerzh ·
Kanton Rester ·
Kanton Sant-Albin-an-Hiliber ·
Kanton Sant-Brizh-Gougleiz

### [[Arondisamant Redon]]

Isprefeti: Redon

7 kanton:
Kanton Anast ·
Kanton Baen-Veur ·
Kanton Felgerieg-Veur ·
Kanton Gwizien ·
Kanton Presperieg ·
Kanton Redon ·
Kanton ar Sal

### [[Arondisamant Sant-Maloù]]

Isprefeti: Sant-Maloù

9 c'hanton:
Kanton Dinarzh ·
Kanton Dol ·
Kanton Kankaven ·
Kanton Kastell-Noez ·
Kanton Komborn ·
Kanton Planfili ·
Kanton Sant-Maloù-Norzh ·
Kanton Sant-Maloù-Su ·
Kanton Tintenieg

## Daveoù
Roll arondisamantoù Il-ha-Gwilen

Roll **arondisamantoù [[Il-ha-Gwilen]]** :

## Gwelet ivez
* Roll kantonioù Il-ha-Gwilen ;
* Roll kumunioù Il-ha-Gwilen ;
Eosten Hippo

Ur prederour hag un douenoniour roman hag unan eus ar c'hentañ pennoù e deroù ar relijion kristen e voe **Sant Eosten**, anvet *Sant Aogustin Hippo* ha *Sant Aoustin* ivez, bet ganet d'an 13 a viz Du 354 e Tagastos ha marvet d'an 28 a viz Eost 430 e Hippo (Annaba en Aljeria hiziv).

Eskob kentañ Hippo e voe ha lakaet da zoktor an Iliz katolik roman, da Dad an Iliz ha da sant katolik ivez, e 1298. Skrivet en deus *[[Gourbannoù sant Eosten|Gourbannoù]]* ha *[[Keoded Doue]]*. Diwar al lizhiri kaset d'ur gumuniezh tud deol gantañ e voe tennet ar pezh a voe graet reolenn sant Eosten eus an oberennoù-se hag a voe reolenn diabarzh meur a vanati e Kornogeuropa.

## Buhez
Ha pa oa e vamm, Monica, ur gristenez deol hag e dad ur pagan chomet feal d'ar gredenn roman e reas Eosten studioù war al lennegezh latin hag ar brederouriezh e Kartada. Mar mestronias mat al lizhiri latin, ned eas ket da henc'hresianeger ampart, ken e vo troet muioc'h ar gristeniezh war-zu Roma.
Dibab a reas prederouriezh ar vanikeegezh da gentañ, a-raok mont war-zu ar gristeniezh, hag en e levr anzavadoù (gourbannoù) e venegas m'en devoa renet ur vuhez leun gant plijadurezhioù ar c'hig.

## Brezhoneg
Jil Ewan a droas e *Gourbannoù* e brezhoneg, ha Fañch Kerrain a skrivas ur pennad a-zivout prederouriezh sant Eosten er gelaouenn *[[Al Liamm]]*.

## Liammoù diavaez

## Notennoù ha daveennoù
Les Confessions (Rousseau)

***Les Confessions*** zo ur buhezskrid gallek bet skrivet gant Jean-Jacques Rousseau. Adtapet eo bet an anv diwar titl ar vuhezskrid *[[Gourbannoù sant Eosten|kofesionoù]]* gant Eosten Hippo. Heuliet e vez 53 bloaz kentañ buhez Rousseau betek 1765. Echuet e oa bet ar skrivañ e 1769, met ret e voe gortoz 1782 evit ma vije embannet (Rousseau a oa marvet 4 bloaz a-raok). Lennet e oa bet lodennoù gantañ e saloñsoù lennegel pe emgavioù a-raok e varv.
Keoded Doue

Anv un oberenn bet skrivet gant Eosten Hippo e penn kentañ ar  kantved eo **Keoded Doue**. E latin eo *Dē cīvitāte Deī contrā pāgānōs*, berraet e *De Civitate Dei*.

Gant an hevelep oberour eo bet skrivet ivez al levr : *[[Gourbannoù sant Eosten|Gourbannoù]]*.

## Notennoù
Baruch Spinoza

Ur prederour meur eo Baruch Spinoza (Amsterdam 1632 - Den Haag 1677).

Hep gwir bater, soñjal avat a reas kalz diwar-benn an danvezioù doue.

Levezonet e voe gantañ tud e amzer ha tud an amzer a-c'houde (Hegel, Schopenhauer, Nietzsche, Deleuze, h.a.).
Prederouriezh ar Reter

E-korf an droienn Prederouriezh ar Reter e vez bodet an holl brederouriezhoù lies diwanet e-barzh kevredigezhioù Azia : India, Sina, Japan, Korea, a-wezhioù Iran (zoroastregezh).

Relijionoù ar Reter nesañ zo degemeret evel ar prederouriezh a-ziwar Abraham
Sant Aogustin

* Aogustin Hippo (354-430), patrom a re a heuilh reolenn Aogustin : an Aogustined
* Aogustin Canterbury (war-dro 604), Arc'heskob kentañ Canterbury

## Pennad kar
*San Agustín
Roll ar brederourien c'hresianeg

Prederouriezh - Prederourien

=A=
* Anaksagoras
* Anaksimandr
* Aristoteles

=E=
* Empedokles

=H=
* Heraklitos

=P=
* Pithagoras
* Platon

=S=
* Sokrates

=Z=
* Zeno eus Elea
* Zeno eus Krition
Istor ar brederouriezh

Studial soñjoù ha naouturioù ar brederouriezhoù a-dreuz an amzerioù eo danvez Istor ar brederouriezh.

## Prederouriezh ar C'hornôg
**Gwelit [[Prederouriezh ar C'hornôg]]*

## Prederouriezh Hen
**Gwelit [[Kronologiezh ar brederouriezh Hen]]*.
Gant ar brederouriezh c'hresian eo bet anavezet teir amzer :
* A-raok Sokrates ez eus prederourien anvet ar brederourien kent Sokrates, se zo an doareoù da soñjal a-raok ma voe anezhañ. Degemeret int evel an diazez eus ar brederouriezh kornôg.
* An amzer gresian ha klasel ( kantved) gant Sokrates, Platon, Aristoteles.
* Ar prantad a-c'houde aloubadeg Alesand Veur a zigor ar mare hellenek : Epikur, ar Stoikeien, ar re Amgredik.
## Prederouriezhoù ar Reter
**Gwelit [[Prederouriezh ar Reter]]*
## Prederouriezhoù a-ziwar Abraham
**Gwelit [[Relijionoù a-ziwar Abraham]]*
Pop-tart

Ur **pop-tart** a zo ur wastell gant sukr warni, hag a vez gwerzhet e Bro-Gebek. Krouet eo bet ar pop-tart gant ar gevredigezh Kellogg's. Ar pop-tart o devez blazioù disheñvel hervez o liv: sivi, chokolad, vanilha, mouar...

Ar pop-tarts a zo deuet en-dro diouzh ar c'hiz gant sikour klip têtes à claques war halloween.

Ne vez ket kavet pop-tarts e Breizh, rak dasparzhet e vez ar produ-mañ en USA, Rouantelezh-Unanet hag er C'hanada hepken.

## An istor

Krouet int bet ar pop-tarts er bloavezhioù 1960. Evit mont buanoc'h da brepariñ an dijuniñ int bet krouet. Evit kenglotañ gant an edajoù a oa dija war ar marc'had. E 1967 e vez kavet blazioù all. E 1971, un dudenn kartoon anvet *Milton* a ra bruderezh evit ar pop-tarts er bed saoznek.

E 1992 ez eus ur gudenn gant ar pop-tarts: Thomas Nangle en deus lakaet unan da zeviñ en e gegin, lakaet en doa ur pop-tart en e grazerez-vara, ur prosez a zo bet a-enep Kellogg's. E 1994 ur c'helenner, Patrick Michaud, eus Skol-Veur Texas A&M, goude meur a daol aesa, en deus disklêriet e oa dañjerus lakaat ur pop-tart er grazerez-vara.

E 2001, soudarded an USA a gas ganto 2.4 milion a bop-tarts en Afghanistan e-kerzh ar brezel a oa eno.

E 2005 e krog Kellogg's ur bruderezh nevez anvet "Crazy Good". 

N'eo bet morse ezporzhiet ar pop-tarts e Breizh hag e Bro-C'hall.

## Traoù all

*James Prichard, *[[Detroit News]]* (2003), "Kellogg's popular, pioneering Pop-Tarts turn 40 this year"
*Trisha Renaud, Law.com (2002), "Flaming Pop-Tarts Spark Georgia Suit"

## Liammoù diavaez

* Lec'hienn ofisiel
* Lec'hienn ofisiel Kanada
Levr Du Caerfyrddin

**Levr Du Caerfyrddin** (**Llyfr Du Caerfyrddin** e kembraeg) a zo unan eus an dornskridoù koshañ anavezet skrivet e kembraeg penn da benn. Skrivet e voe war-dro 1250 ha dont a ra eus an dornskrid Peniarth 1. Dont a ra e anv eus e liamm gant ur prioldi (Priory of St. John the Evangelist and Teulyddog) e Caerfyrddin hag eus liv e geinadenn. E Levraoueg Vroadel Kembre emañ bremañ.

Meur a varzhoneg zo ennañ. Ar re vrudetañ a zo savet da harozed kembreat eus ar Marevezh Teñval, Arzhur ha Merzhin en o zouez.

## Danvez an dornskrid
Setu ar skridoù zo ennañ:

**Ymddiddan Myrddin a Thaliesin (darogan a chylch Myrddin)
**Breuddwyd a Welwn Neithiwr (diarhebion mydryddol yn bennaf)
***Devs Ren Rymaw y Awen* (moliant i Guhelyn Fardd)
***Hervit Vrten Autyl Kyrridven* (moliant - ail ran y gerdd uchod)
**Dadl y Corff a'r Enaid ynghyd a dryll ohono (crefyddol)
**Trioedd y Meirch (chedlonol)
**Moli Duw yn Nechrau a Diwedd (crefyddol)
**Cyntefin Ceinaf Amser (crefyddol / natur)
**Gogonedog Arglwydd (crefyddol)
**Mawl i'r Drindod (crefyddol)
**Mawl i Dduw (crefyddol)
**Iesu a Mair a'r Cynhaeaf Gwyrthiol (crefyddol)
**Addwyn Gaer (moliant)
**Dinas Maon (chwedlonol)
**Y Bedwenni (darogan a chylch Myrddin)
**Afallennau (darogan a chylch Myrddin)
**Oianau Myrddin (darogan a chylch Myrddin)
**Englynion y Beddau (chwedlonol)
***Kygogion. Elaeth ae Cant* a cherdd arall a briodolir i Elaeth (crefyddol)
***Gereint fil' Erbin* (chwedlonol - am yr arwr Geraint fab Erbin)
**I Hywel ap Goronwy (moliant)
**Aswynaf Nawdd Duw (moliant)
**Ysgolan (chwedlonol)
**Cyntaf Gair a Ddywedaf (relijiel)
**Cysul Addaon (gwirebau / crefyddol)
**Marwysgafn Cynddelw Brydydd Mawr (crefyddol)
**Bendith y Wenwas (crefyddol)
**Mechydd ap Llywarch (chwedlonol)
**Pa ŵr yw'r porthor? (chwedlonol)
**Gwallawg a'r Ŵydd (chwedlonol)
**Ymddiddan rhwng Gwyddneu Garanhir a Gwyn ap Nudd (chwedlonol)
**Dau ddarn o Chwedl Trystan (chwedlonol)
**Ymddiddan Ugnach a Thaliesin (chwedlonol)
**Englynion i Deulu Madog ap Maredudd (moliant)
***Marwnad Madauc fil' Maredut* (marvnad)
***[[Boddi Maes Gwyddneu]]* (chwedlonol)
***Enwev Meibon Llywarch Hen* (chwedlonol)

## Levrlennadur
*J. Gwenogvryn Evans (ed.), The Black Book of Carmarthen (Pwllheli, 1907). 
*A. O. H. Jarman (ed.), Llyfr Du Caerfyrddin (Cardiff, 1982). ISBN 0-7083-0629-2

## Liammoù diavaez
* Levr Du Caerfyrddin e Levraoueg Vroadel Kembre
*BBC News - Ancient 'Black Book' goes online
Korea

**Korea** (koreaneg 한국}} *Hanguk* pe 조선, *Joseon* ) zo ul ledenez hag ur vro eus Azia ar Reter a zo rannet hiziv an deiz e div Stad disheñvel — Korea an Norzh ha Korea ar Su. Emañ stok ouzh Republik Pobl Sina er gwalarn, Rusia er biz, ha tost eus Bro-Japan er reter, en tu all da Strizh-mor Korea ha Mor Japan , ha da Daiwan en tu all da Mor Sina, er su.

Diskouez a ra an arkeologiezh ha yezh ar Goreaned e teuont eus ur bobl a gomze ur yezh altaek eus su Kreiz Siberia, hag a boblas Korea gozh e gwagennoù a heulie an eil eben adalek an Neolitik betek Oadvezh an arem. Amprestet e oa ar reizhiad skrivañ sinaek ("Hanja" e Koreaneg) en eil kantved kent JK, hag ar Voudaegezh er pevare kantved eus hon oadvezh, hag ul levezon don o doe e Teir rouantelezh Korea.

Unanet e oa Korea gant an impalaer Taejo eus an dierniezh Goryeo e 936. Goryeo a oa ur Stad ma oa ar sevanadur en e vleuñv hag eno e voe krouet ar Jikji er  kantved, oc'h implijout ar c'hentañ gwask gant lizherennoù metal lem-laka er bed. Aloubadegoù ar Vongoled en  kantved, koulskoude, a wanaas kalz ar vroad a oa rediet da baeañ un truaj. Diskar an impalaeriezh Vongol a oa heuliet gant stourmoù politikel taer ha kemeret e oa lec'h an dierniezh Goryeo gant an dierniezh Joseon e 1388.

Merket e oa an 200 vloavezh kentañ eus an dierniezh Joseon gant ar peoc'h ha krouet e oa al lizherenneg koreanek Hangeul gant King Sejong veur. Er  kantved e kreskas levezon ar gonfusianegezh er vro. E diwezh ar prantad Joeson avat, politikerezh digenvezour Korea a sachas warni al lesanv a "rouantelezh ermit " er C'hornôg. E diwezh an  kantved e tivizas impalaeriezh Bro-Japan ober un drevadenn eus ar vro. E 1910 e oa staget Korea ouzh Bro-Japan hag e chomas dindan ar gouarnamant-se betek diwezh an Eil Brezel-bed e 1945.

E 1945 en em glevas an URSS hag ar Stadoù-Unanet diwar-benn kodianadur arme Bro-Japan e Korea hag an arme ruz a zalc'has ar vro betek norzh an 38 ledenn, e-keit ha ma talc'he arme ar Stadoù-Unanet su ar vro. An diviz kemeret gant armeoù kevredet a zeuas buan da vezañ diazez rannadur Korea gant an daou c'hourc'halloud, n'hallent ket en em glevet diwar-benn dizalc'hiezh Korea. Savet e oa gant pep hini eus an div vro gouarnamantoù a-du gant o c'helennadurezh, ar pezh a oa heuliet gant rannadur Korea a-vremañ : Korea an Norzh ha Korea ar Su. Brezel Korea a darzhas nebeut goude etre an div vro hag o c'hevredidi.

Korea an Norzh, pe Republik Demokraetl Pobl Korea, zo ur Stad gant ur strollad politikel hepken ha dezhañ ur armerzh c'hreantel kreizennet ha meret gant ur steuñv. Korea ar Su, pe Republik Korea, zo ur vro a varc'had dieub, demokratel, hag ur vro ziorroet zo ezel eus ar Broadoù Unanet,  hag eus ekonimiezhioù ar G-20.

## Notennoù
Roll ar brederourien c'hallek

Prederouriezh - Prederourien

= M =
: Michel de Montaigne

= P =
: Blaise Pascal

= R =
: Jean-Jacques Rousseau, Suis
= T =
: Alexis de Tocqueville

= Broioù =
## Frañs
Michel de Montaigne - Alexis de Tocqueville

## Suis
Jean-Jacques Rousseau
William Butler Yeats

**William Butler Yeats** (13 a viz Mezheven 1865, 28 a viz January 1939) a oa ur barzh, un dramaour, hag ur skrivagner saoznek iwerzhonat. Dre e oberenn e loc'has adsav lennegezh Iwerzhon. E-kerzh e bloavezhioù diwezhañ e voe anvet senedour e Seanad Éireann ("Sened Iwerzhon").

Ur protestant a hil saoz hag iwerzhonat a oa Yeats. Disavet e voe e Dulenn hag e Londrez. Studial a reas ar varzhoniezh adal e vugaleaj, ha bamet e voe gant mojennoù Iwerzhon hag an okult. Levezonet eo bet kalz gant an dañvezioù-se a-c'houde he studiadennoù en National College of Art and Design e Dulenn betek deroù an XXvet kantved. E zastumad barzhonegoù kentañ a voe embannet e 1889, aze e veze gwelet ur heñvelidigezh gant Edmund Spenser, Percy Bysshe Shelley ha barzhed Breuriezh rakrafaelour.

A-c'houde 1900 e teuas da vout fetisoc'h ha politikeloc'h e skrivadennoù. Den brudetañ an Irish Literary Theatre e voe d'ar c'houlz-se. D'ar poent-se e lakaas barzhed arall evel Ezra Pound da c'hounit brud. Priz Nobel al lennegezh e tizhas e 1923. E oberenn diwezhañ a voe *[[The Tower (dastumad barzhoniel)|The Tower]]* e 1928 * ha *Words for Music Perhaps and Other Poems'', ambannet e 1932.

Beziet e voe e Ròcabruna Caup Martin da gentañ a-raok bout kaset e gorf da Droim Chliabh (Kontelezh Sligeach, Iwerzhon) war atiz gouarnamant Iwerzhon.

## Liammoù diavaez

*  Barzhonegoù William Butler Yeats
Kanton Kastell-Noez

**Kanton Kastell-Noez** a oa anezhañ ur rann velestradurel eus Frañs, bet krouet gant lezenn an 23 a viz Eost 1790, e departamant Il-ha-Gwilen e Breizh.

## Kumunioù Kanton Kastell-Noez
* **[[Kastell-Noez]]** 
* Enez-Veur ;
* Kerlean ;
* Ar Granneg ;
* Minieg-Morvan ;
* Plergar ;
* Sant-Gwênoù ;
* Sant-Pêr-Poualed ;
* Sant-Suliav.

## Daveoù
Kanton Komborn

**Kanton Komborn** a zo anezhañ ur rann velestradurel eus Frañs, bet krouet gant lezenn an 23 a viz Eost 1790, e departamant Il-ha-Gwilen e Breizh. Brasaet e oa bet da 26 kumun gant dekred an 18 a viz C'hwevrer 2014.

## Kumunioù Kanton Komborn
### Betek 2015

* **[[Komborn]]** ;
* Bonmaen ;
* Kugenn ;
* Lanhelen ;
* Melieg ;
* An Oulmeg ;
* Sant-Lezer-ar-Pradeier ;
* Sant-Pêr-Plewenn ;
* Tremaeg ;
* Trese.

### Abaoe 2015
* **[[Komborn]]** ;
* Baosan ;
* Bonmaen ;
* Chapel-Hilveven ;
* Dingad ;
* Hirwerneg ;
* an Ivineg ;
* Kerdreg ;
* Kevrieg ;
* Kugenn ;
* Landoveneg ;
* Lanhelen ;
* Lanrigan ;
* Melieg ;
* An Oulmeg ;
* Pleder ;
* Plegeneg ;
* Sant-Brieg-an-Ivineg ;
* Sant-Lezer-ar-Pradeier ;
* Sant-Pêr-Plewenn ;
* Sant-Tual ;
* Tintenieg ;
* Tremaeg ;
* Tremeur ;
* Trese ;
* Treverian.

## Daveoù
Kanton Tintenieg

**Kanton Tintenieg** a oa anezhañ ur rann velestradurel eus Frañs, bet krouet gant lezenn an 23 a viz Eost 1790, e departamant Il-ha-Gwilen e Breizh.

## Kumunioù Kanton Tintenieg
* **[[Tintenieg]]**
* Baosan
* Chapel-Hilveven
* Hirwerneg
* Landoveneg
* Pleder
* Plegeneg
* Sant-Tual
* Tremeur
* Treverian

## Daveoù
Kanton Kankaven

**Kanton Kankaven** a oa anezhañ ur rann velestradurel eus Frañs, bet krouet gant lezenn an 23 a viz Eost 1790, e departamant Il-ha-Gwilen e Breizh.

## Kumunioù Kanton Kankaven
* **[[Kankaven]]** ;
* Hirel ;
* Lanwezoù ;
* An Onneg ;
* Sant-Kouloum ;
* Sant-Meleg.

## Daveoù
Kanton Dinarzh

**Kanton Dinarzh** a oa anezhañ ur rann velestradurel eus Frañs, bet krouet gant lezenn an 23 a viz Eost 1790, e departamant Il-ha-Gwilen e Breizh.

## Kumunioù Kanton Dinarzh
* **[[Dinarzh]]** ;
* Kerricharzh-an-Arvor ;
* Minic'hi-Poudour ;
* Pleurestud ;
* Sant-Briag ;
* Sant-Luner.

## Daveoù
Prederouriezh ar C'hornôg

Kinniget e vez prederouriezh ar C'hornôg evel doareoù-soñjal ar brederouriezh er bed kornôg. Treset e vez an diforc'hioù e-mod-se gant prederourezhioù ar Reter, ar re eus Azia, ar re a-ziwar Abraham (Relijionoù a-ziwar Abraham), stag d'an doueoniezh alies.

Meur a soñj eo dismegañsus an troc'h abalamour na chom ar youl "hollvedel" nemet e kalon ar brederouriezh kornôg end-eeun. 

## Gwelet ivez
* Prederourien kent Sokrates
Relijionoù a-ziwar Abraham

Bodet eo an teir relijion undoueek : yuzevegezh, kristeniezh hag Islam dindan an droienn a-orin muzulmat "relijionoù a-ziwar Abraham".
A-wezhioù e vezont lakaet evel ul lodenn eus prederouriezh ar Reter.
Prederouriezh Henc'hres

Levezonet eo bet kalz sevenadur ar C'hornôg gant ar **brederouriezh henc'hresian** abaoe he c'hrouidigezh, ha kavet e vez e meur a geñver eus ar c'helenn foran. Alfred North Whitehead a lavare gwechall : "Ar perzh hollek surañ eus an hengoun prederouriezhel europat eo e vez savet diwar un heuliad notennoù da Platon".

## Daveoù
455

1208 *Ab Urbe Condita* = **455** Goude J.-K.

Bloavezh boutin o kregiñ hag hoc'h echuiñ gant ur Sadornl

## Darvoudoù

### Europa

#### Impalaeriezh roman
* Impalaerien ar Reter : Marcianus (Flavius Valerius Marcianus) 
* Impalaer ar C'hornôg ː Valentinianus III (Placidius Valentianus). Petronius Maximus (Flavius Anicius Petronius Maximus). Avitus (Marcus Maecilius Flavius Eparchius Avitus

* Koñsuled ː Valentinianus III Aug. VIII (Kornôg) & Anthemius (Reter)
*9 a viz Gouere: Avitus zo embannet impalaer e Tolosa.
* Aloubet eo Pannonia ha Dalmatia gant an Ostrogoted.

#### Italia
* 16 a viz Meurzh: muntret eo Valentinian III gant soudarded Aetius.
* 17 a viz Meurzh ː Petronius Maximus zo anvet *augustus* (= impalaer). Sevel a ra e vab Palladius da *caesar* (= eil impalaer).
* 31 a viz Mae ː muntret eo Petronius Maximus ha Palladius gant pobl Roma.
* Preizhet eo Roma gant Geiseric hag ar Vandaled eus an 2 d'ar 16 a viz Mezheven.

#### Britannia romania
* Emgann Aegelesthrep (Aylesford) etre Vortigern ha Juted Hengist. Disklaer eo an disoc'h.
* Kronikenn angl-ha-saoz : "*In this year Hengest and Horsa fought against king Vortigern at a place which is called AEgeles(th)rep ([[Aylesford]], Kent), ans his brother Horsa was slain. And after that Hengest succeeded to the kingdom and Aesc, his son*".

#### Bro-Skos
* Kustentin I

#### Galia
* Franked salian ː Merovée
* Wizigoted Akitania ː Teodorig II
* Burgonded ː Gondioc

#### Hispania

### Afrika

### Reter nesañ

### Azia
* Skandagupta a ya da impalaer Gupta

## Arzoù, skridoù, ha skiantoù

## Relijionoù
* Sul-Fask ː 17 Ebrel, pe ar 24 Ebrel
*Leon Iañ *ar Meur*

## [[:Rummad:Ganedigezhioù 455|Ganedigezhioù 455]]
## [[:Rummad:Marvioù 455|Marvioù 455]]
* Valentinian III, impalaer roman
* Petronius Maximus, impalaer roman
* Palladius, eil impalaer roman
* Horsa, kenroue ar Juted

## Daveoù
__NOTOC__
Kanton Dol

**Kanton Dol** a zo anezhañ ur rann velestradurel eus Frañs, bet krouet gant lezenn an 23 a viz Eost 1790, e departamant Il-ha-Gwilen e Breizh. Brasaet e oa bet da 31 kumun gant dekred an 18 a viz C'hwevrer 2014.

## Kumunioù Kanton Dol
### Betek 2015

* **[[Dol]]** ;
* Bagar-Bihan ;
* Bagar-Morvan ;
* Gwiver ;
* Kerruer ;
* Menez-Dol ;
* Roz-Lanrieg ;
* Sperneg.

### Abaoe 2015
* **[[Dol]]**
* Bagar-Bihan
* Bagar-Morvan
* Broualan
* Enez-Veur
* Ar Granneg
* Gwiver
* Henwiel
* Hirel
* Kastell-Noez
* Kerlean
* Kerruer
* Labouseg
* Lanwezoù
* Menez-Dol
* Minieg-Morvan
* An Onneg
* Planfili
* Plergar
* Roz-Lanrieg
* Roz-an-Arvor
* Sant-Brewalaer
* Sant-Gwênoù
* Sant-Jord-Grehan
* Sant-Marc'han
* Sant-Pêr-Poualed
* Sant-Suliav
* Sent
* Sperneg
* Sulial
* Treant-ar-C'hoad

## Daveoù
Mario Bava

**Mario Bava** oa ur filmaozer, rener ar skeudenniñ ha senarioer italian (1914-1980) brudet a-drugarez d'ar filmoù faltazius en deus kempennet. Gwir eo e oa kemepennourion filmoù faltazius italian arall a o doa graet filmoù faltazius mat : G.Ferronni, Antonio Margheretti Ricardo Freda... Met Mario Bava en doa degaset d'ar filmoù en doa graet ul liv dezhoñ e-unan : ur sklerijennadur leun a ijin. 
*Maskl an drougael* eo e film brudetañ. (La maschera del démonio)
Aktourion vrudet a zo bet é c'hoari en e filmoù : 
Barbara Steele, Christopher Lee, Telly Savalas, Boris Karloff, Michelle Mercier ...

Evel skoazellour e krogas Mario Bava get ar fiñvskeudennerezh. Labourat a reas evit Ricardo Freda pe Maurice Tourneur. Daet e oa dezhoñ achiv *I Vampiri* (renet get Ricardo Freda ha eñ dilezet ar film pa ne oa ket evit en em glevet get ar sevenour anezhoñ) rak brudet e veze a-drugarez d'e dro-spered habask ha d'e ijin a lakae d'ar sevenourion armezhiñ argant rak ma ouie-eñ get an doazh ma oa doc'h ar sklerijenniñ krouiñ efedoù hag a oa marc'hadmat ur braouac'h. 
Un nebeud filmoù a achivas evel-se : *Kaltiki il mostro immortale* (Ricardo Freda), *La battaglia di Maratona* (Jacques Tourneur). 
Evit en trugarekaat da vout achivet ar filmoù-se e oa bet roet an tu dezhoñ da aoziñ e film dezhoñ e-unan. *La maschera del démonio* e oa hennezh. Daet e oa da vout brudet get ar film-se a chom e istoar ar filmoù spont unan ag ar filmoù ne feher ket tremen hepte.

da vout heuliet
Friedrich Nietzsche

**Friedrich Wilhelm Nietzsche** (ganet d'ar 15 a viz Here 1844 e Röcken ha marvet d'ar 25 a viz Eost 1900 e Weimar) a oa ur prederour hag ul lizheregour alaman. Ur c'heodedour prusian e oa a-raok mont d'en em staliañ e Basel, ma chomas hep keodedourelezh ebet betek e varv.

E 1868 e krogas gant e vicher a gelenner war ar brederouriezh klasel e Skol-veur Basel. Goude dek vloaz e voe ret dezhañ reiñ e zilez ha mont da Italia rak e gudennoù yec'hed. Siwazh, ne c'hallas ket pareañ, gwanoc'h gwan e teuas da vout. E fin e vuhez e veve get e c'hoar, pa ne c'halle ket ober war e dro e-unan.

Nietzsche a voe levezonet gant prederouriezh Arthur Schopenhauer a-raok pellaat diouzh e washaerezh. Leun eo e oberennoù a vurutelladennoù war ar vadelouriezh, ar relijion, ar brederouriezh, ar skiant hag an arzoù. Hervezañ e oa gwanoc'h ar marevezh ma veve eget hini Henc'hres. Garv e vurutelle an divezouriezh gristenel hag usvedoniezh Platon. A-zivout kel ar wirionez e prederias, ha war geal an *Übermensch* (an "dreistden"), ar *Wille zur Macht* ("youl galloudezh") hag an *Ewige Wiederkunft* ("distro peurbad"). Ar sujedoù-se a vez tabutet c'hoazh hiziv an deiz.

## Oberennoù
* *[[Dreist ar mad hag ar fall]]*.
* *[[Evel-se e komze Zarathoustra]]* (br. gant Alan Heussaff), Preder, 1962.

## Liammoù diavaez
* Nietzsche Source: holl oberennoù Nietzsche skublennet
* Oberennoù Friedrich Nietzsche e lec'hienn Gutenberg
* Friedrich Nietzsche e lec'hienn worldcat
* Friedrich Nietzsche e lec'hienn Librivox
* Lexido: furchal e-touez oberennoù Nietzsche a zo frank a wirioù
* Nietzsche en abadenn skingomz Philosophy Talk

## Daveoù
René Descartes

Gwelet eo René Descartes (stumm latin **Renatus Cartesius**) evel an hini en doa diazezet ar brederouriezh vodern. Ganet d'an 31 a viz Meurzh 1596, e Lahaye e bro dTouren, hag aet da Anaon e Stockholm d'an 11 a viz C'hwevrer 1650. Ar prederour, matematikour ha skiantour a vez lesanvet tad ar brederouriezh vodern. Un darn eus ar skridoù prederouriezh a voe embannet a oa respontoù pe burutelladennoù e skridoù. Studiet e vez hiziv-an-deiz c'hoazh. Tremenet en doa Descartes un 20 bennak a vloavezhioù e Republik an Izelvroioù.

E oberenn *[[Meditationes de prima philosophia]]* embannet e 1641 a chom un oberenn penn d'ar studiadennoù prederouriezh, un diaz eo evit ar skolioù-meur prederouriezh dre ar bed. *[[Displeg war an hentenn]]* (1637) eo e oberenn vrudetañ. Enni hag e *Pennaennoù ar prederouriezh* (1644) e kaver e frazenn hollvrudet *cogito, ergo sum*.
## Oberennoù
* *Compendium musicae* (Diverrañ sonerezh), 1618
* *Traité du Monde* (1633)
* *Discours de la Méthode*, ha da heul *la Dioptrique*, *les Météores*, *la Géométrie*, e galleg (1637)
* *[[Meditationes de prima philosophia]]* (1641) e latin, ha troet hag embannet e galleg e 1647 dindan an anv *Méditations sur la philosophie première*
* *Principia philosophiae* (Pennaennoù ar prederouriezh) e latin (1644)
* *Les passions de l'âme*, 1649
* *Le monde*, pe *Traité de la Lumière*, 1664
* *Traité de l'homme et de la formation du fœtus*, 1664
* *Mécanique*, 1668
* *Méditations*, 1673
* *Traité de l'Homme*, 1677
* *Principes*, 1681

## Levrlennadur
*M.-N. Bouillet : *Dictionnaire universel d'Histoire et de Géographie*. Embannadurioù L. Hachette et Cie. Paris 1863
* Simon Alain : *Descartes et la Bretagne*, Yoran Embanner, 2006 
* Simon Alain : *Descartes breton ? – Le point de vue breton*, Yoran Embanner, 2009 
*Pol Potier de Courcy : *Nobiliaire et armorial de Bretagne*. Adembannadur Editions des Régionalismes. Cressé. 2011/2014

## Notenn
Gwrin Farfdrwch

**Gwrin Farfdrwch** a oa mab d'ar priñs Cadwaladr ap Meirchion ha roue Meirionydd. N'anavezer netra a-zivout e vuhez estreget e oa dimezet gant Marchell, merc'h da Brychan Brycheiniog. Ur gwaz da roue Gwynedd e oa moarvat.

## Liammoù diavaez
Gwrin Farfdrwch war Early British kingdoms
Tro Breizh

**Tro Breizh** a zo ur birc'hirinded katolik e Breizh, diazezet war istor ar vro ha hini ar seizh sant brezhon deuet eus Enez Vreizh, Kembre pe Kerne-Veur dreist-holl, Iwerzhon evit un darnig anezhe, hag a savas seizh eus nav eskopti kozh Breizh. 

## Istor

Deuet e oant da Vreizh e-tro ar  ha  da zegas ar gristeniezh. Gant ar Seizh Sant eo bet krouet an eskoptioù kentañ.
A-raok e veze graet Tro Breizh dindan ur miz, gant 600 km war droad.
Ur vojenn gozh e Breizh a lavar : Ma n'eo ket bet graet Tro Breizh gant un den en e vev, e vo graet gantañ pa vo marv.

Goude ur ehan hir eo bet lañset en-dro Tro Breizh gant ur gevredigezh anvet "Les Chemins du Tro Breizh", krouet e 1994 gant Philippe Abjean. Evit an dud eus ar gevredigezh-se e oa aesoc'h ober ur gerzhadenn bep bloaz, gant ul lankad graet pep hañv. An Tro Breizh a-bezh a zo graet neuze e-korf seizh vloaz. 

Setu amañ ar c'hêrioù e-lec'h ma tremen Tro Breizh, da lavarout eo kêrioù m'emañ un iliz-veur :

* Kemper, kêr Sant Kaourintin.
* Kastell-Paol, kêr Sant Paol Aorelian.
* Landreger, kêr Sant Tugdual.
* Sant-Brieg, kêr Sant Brieg.
* Sant-Malo, kêr, Sant Maloù.
* Dol, kêr Sant Samzun.
* Gwened, kêr Sant Patern.
Lakeg

Al lakeg a zo anv div yezh:
*Evit ar yezh kaokazek komzet en Dagestan, s.o. Lakeg (Dagestan)
*Evit ar yezh tibetek komzet er Boutan, s.o. Lakeg (tibetek)
Roraima

**Roraima** a zo ur stad eus Brazil e norzh ar vro, war an harzoù gant Venezuela ha Guyana. Ar stad poblet an nebeutañ e Brazil eo. Emañ ar braz anezhi en Amazonia ha treuzet eo gant linenn ar C'heheder.

## Liammoù diavaez

*  Lec'hienn ofisiel gouarnamant Roraima
Johannes Brahms

**Johannes Brahms** (7 a viz mae 1833 - 3 a viz ebrel 1897) a oa ur sonaozour alaman eus ar skol romantek.

## Liammoù diavaez

* Oberennoù Brahms
* Classic Cat - Brahms mp3où
Prederourien kent Sokrates

En droienn prederourien kent Sokrates (pe **raksokratek** ; *présocratiques* e galleg, *Vorsokratiker* en alamaneg) e vez bodet dre vras ar brederourien eus kreiz ar  kantved kent Jesuz-Krist betek marv Sokrates (399). Padal, Demokrit, da skouer, a vez kontet e-giz "raksokratek" daoust dezhañ da vezañ un tammig yaouankoc'h eget Sokrates ha da vezañ chomet oberiant betek war-dro 370.

Ar brederouriezh a voe diazezet hec'h orinoù gant ar brederourien kent Sokrates.
Curitiba

**Curitiba** zo unan eus brasañ kêrioù Brazil gant 1 746 896 a dud o vevañ enni e 2010, ha kêr-benn Paraná. 

## Liammoù diavaez
*http://www.curitiba-brazil.com
*https://web.archive.org/web/20140626034932/http://www.curitiba.pr.gov.br/
Louis Hector Berlioz

**Louis Hector Berlioz** (7 a viz c'hwevrer 1803 - 8 a viz meurzh 1869) a oa ur sonaozour gall eus ar skol romantek.

## Oberennoù

### C'hoariganoù
* *[[Les francs-juges]]* (1826)
* *[[Benvenuto Cellini (opera)|Benvenuto Cellini]]* (1836-8; 1838)
* *La nonne sanglante* (1841-7)
* *[[Les Troyens]]* (1856-8)
* *[[Béatrice et Bénédict]]* (1860-1862; 1862)

#### Sinfonioù
* *[[Symphonie fantastique]]* (1830; 1830)
* *[[Harold en Italie]]* (1834; 1834)
* *[[Roméo et Juliette (symphony)|Roméo et Juliette]]* (1839; 1839)
* *[[Grande symphonie funèbre et triomphale]]* (1840; 1840)

#### Digoreadegoù

* *Waverley*
* *Le Roi Lear*
* *Rob Roy*
* *Le Carnaval romain*
* *Le Corsaire*

#### Oberennoù arall
* *Rêverie et caprice*, for violin and orchestra

### Laz-kanañ
#### Preiz Roma

* *La Mort d’Orphée* (1827)
* *Herminie* (1828)
* *Cléopâtre* (1829)
* *Sardanapale* (1830)

#### Muzik iliz
* *[[Messe solennelle (Berlioz)|Messe solenelle]]* 
* *[[Requiem (Berlioz)|Grande Messe des morts]]* (*Requiem*)
* *[[Te Deum (Berlioz)|Te Deum]]*

#### Oberennoù arall
* *[[La damnation de Faust]]*
* *[[L'enfance du Christ]]*
* *La révolution grecque: scéne héroïque* (1825; 1828)
* *Huits scènes de Faust* (1828-9; one number performed 1829)
* *Le ballet des ombres* (1829; withdrawn)
* *[[Lélio|Lélio, ou le retour à la vie]]* (1831; 1832)
* *Sara la baigneuse* (1834; 1834)
* *Le cinq mai* (1831-5; 1835)
* *Hymne à la France* (1844; 1844)
* *Chant des chemins de fer* (1846; 1846)
* *[[Tristia (Berlioz)|Tristia]]*

#### Kanoù
* *La dépit de la bergère*
* *Le maure jaloux*
* *Amitié reprends ton empire*
* *Pleure, pauvre Colette*
* *Canon libre à quinte*
* *Le montagnard exilé*
* *Toi qui l'aimas, verse des pleurs*
* *Nocturne*
* *Le pêcheur*
* *Le roi de Thulé*
* *Le coucher du soleil* 
* *Hélène*
* *La belle voyageuse*
* *L'origine de la harpe*
* *Adieu Bessy*
* *Elégie en prose*
* *La captive*
* *Le jeune pâtre breton*
* *Les champs*
* *Sara la baigneuse*
* *Je crois en vous*
* *Le chant des Bretons*
* *Chansonette*
* *[[Les nuits d'été]]*:
# *Villanelle*
# *Le spectre de la rose*
# *Sur les lagunes*
# *L'absence*
# *Au cimitière*
# *L'île inconnue*
* *La mort d'Ophélie*
* *La belle Isabeau* 
* *Le chasseur danois*
* *Zaïde* 
* *Le trébuchet* 
* *Nessun maggior piacere*
* *Le matin*
* *Petit oiseau*

### Muzik arall
* *La Marseillaise*
Epikuros

Ur prederour e oa Epikuros (henc'hresianeg: *Ἐπίκουρος, Epikouros*) (eus 342 pe 341 da 270 kent Jezuz-Krist). Diazezet e voe an epikuriegezh a-ziwar e soñjoù, unan eus ar skolioù a-bouez eus prederouriezh Henc'hres.
Epikuriezh

An **epikuriezh** a zo ur redenn eus prederouriezh an Henamzer diazezet gant Epikur.

An epikureegezh a lavar e ranker, evit mirout ouzh ar boan, chom hep kaout mammennoù plijadur ha n'int ket naturel na ret. Ne broud ket neuze e doare ebet klask ar blijadur hep freuz. Karikadur an epikurian hedonist a oa dija en Henamzer. Diazezet eo ar c'harikatur-se war ar c'hemmesk etre an epikuriezh hag an hedoniezh a oa gant Aristipo Kirene, anavezetoc'h evel Kireneegezh, hag en em ledet goude-se dre an tabutoù prederouriezhel ha, diwezhatoc'h, dre soñj Tadoù an Iliz, a nac'has danvezouriezh ar brederouriezh-se.
Amgredoni

Un doktrin a brederouriezh kement hag un doare-ober eo an amgredoni, bet krouet gant Pirron.

Gant *ar re Amgredik* e vez lavaret n'heller ket soñjal en ur grediñ ez eus ur wirionez hag a zeu pe unan deuet.

Ouzh reizhadoù soñjoù e amzer e peursell unan amgredik : ha chom forc'hellek pe en arvar eo an disoc'h.

A-wezhioù e vez lavaret an droienn resisoc'h : **Amgredoni birronian** (s.o. Pirron).

## Notenn
Kronologiezh ar brederouriezh hen

Er pennad e klasker reiñ un damsell eus emdroadur ar brederouriezh hen dre deiziadoù en ur lec'hiañ mareadoù (ur prantad eus oad gour e bersonelezh pe e breder) buhez ur brederour pe hini e strollad e liamm gant istor an Henamzer.

## Prantad kent [[Jezuz-Krist]]
*850-750 : prantad skrivañ barzhonegoù Homeros
*700 ?: Hesiodes
*650 ? : beaj Ariste eus Prokonnesa war zu Azia ha prantad skrivañ e varzhoneg Arimaspea.
*600-550 : donedigezh ar "brederourien" gentañ e trevadennoù gresian ar reter-nesañ : Thales Miletos (rakwelout a reas fallaenn heoliek an 28 a viz Mae -585), Anaximandr, Anaximenes.
*600 (war-dro) : tud gant ur vrud istorel kazi mojennel, ar *seizh fur* : Solon, Pittakos eus Mytilen, Chilon eus Sparta, Bias eus Prien, Periandres eus Korintia, Kleobul eus Lindos.
*594 : Solon tudenn-stadel ha barzh atenian, gwelet diwezhatoc'h evel unan eus ar *seizh fur*.
*560 ? : Abaris, un den liammet a zo bet e darempred gant Pythagoras (hervez ar strolladoù pitagorisian).
*540 ? : Xenofan eus Kolofon a zivroas eus Kolofon (trevadenn c'hresian Azia nesañ) evit mont da Ele (trevadenn c'hresian e Su Italia)
*540 ? : Teognis, ur barzh elejiak.
*532 ? : Pythagoras. A-orin eus enezenn Samos, mont a reas da vevañ en trevadennoù gresian e Italia ar Su e Kroton pe Metapont. Lavaret e veze e oa Pythagoras un adenkoradenn eus ar prederour mojennel Hermotines eus Klazomenes.
*504 : Heraklit eus Efez (trevadenn gresian eus ar Reter-nesañ).
*500 : kelennerezh Boudha ha Konfusius.
*490-429 : deiziadoù ganedigezh ha marv ar politikour ha strategour atenian Perikles.

## Prantad goude Jezuz-Krist
### Impalaer roman
### Impalaer roman troet da gristen