open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Tahitieg

Ur yezh aostronezek eus skourr ar yezhoù polinezek eo an **tahitieg** (*te reo Tahiti*) komzet gant tro-dro da 120.000 den e Tahiti. 

Tost a-walc'h eo an tahitieg d'an hawaieg (76% geriaoueg voutin) ha d'ar rarotongeg (85% geriaoueg voutin). 

## Yezh berzet
D'an 29 a viz Meurzh 2006 e oa bet distroadet gant ar C'huzul-Stad gall reolennoù Bodadenn Polinezia c'hall a lakae ar galleg hag an tahitieg war ar memes pazenn, pep hini a c'halle komz ar yezh a gare. Met diviz Kuzul-Stad Paris, diazezet war mellad 2 ar Vonreizh c'hall, ne rae den ebet van anezhañ e Bodadenn Polinezia.

Kement-se ne oa ket evit plijout da Vodadenn Vroadel Paris, hag ur mellad-lezenn zo bet ouzhpennet da lezenn aozañ an dilennadegoù e Polinezia, kinniget gant ar ministr Estrosi (ministr ar Broioù Gall Tramor), hag er mellad-se eo difennet komz tahitieg e Bodadenn Polinezia, rak n'eus yezh ofisiel nemet ar galleg er vro.

## Gwelet ivez
* Yezhoù malayek-polinezek

## Liammoù diavaez
* Kentelioù tahitieg
* Geriadur tahitieg-saozneg
* Akademiezh an tahitieg (''Fare Vana'a'')
* Yezh berzet: http://occi.free.fr/pages/pol.htm
Tongaeg

Ur yezh aostronezek eus skourr ar yezhoù polinezek eo an **tongaeg** (*faka-Tonga*) komzet gant tro-dro da 100 000 den e Tonga e-lec'h m'eo ar yezh vroadel.

Tri live yezh a zo:
* Ar yezh evit komz ouzh ar roue
* Ar yezh evit komz ouzh ar *[[hou'eiki]]*
* Yezh ar bobl

## Gwelet ivez
* Yezhoù malayek-polinezek

## Liammoù diavaez
* ''Ethnologue''
* Kentelioù tongaeg
Tuvalueg

Ur yezh aostronezek eus skourr ar yezhoù polinezek eo an **tuvalueg** komzet gant tro-dro da 11.000 den e Tuvalu. 

Daou vloc'had rannyezhel pennañ ez eus:
* Rannyezh an norzh
* Rannyezh ar su (komzet gant ar muiañ a dud)

## Gwelet ivez
* Yezhoù malayek-polinezek

## Liammoù diavaez
''Ethnologue''
Thermobia domestica

Amprevaned bihan heñvel ouzh ar pesked-arc’hant eo an ***Thermobia domestica***. en em vagañ a reont diwar hidratoù karbon hag ampez. Kavet e vezont en darn vrasañ eus ar bed.
Rarotongeg

Ur yezh aostronezek eus skourr ar yezhoù polinezek eo ar **rarotongeg** (*te reo maori kuki airani*) komzet dreist-holl e su an Inizi Cook. 

Tost-tre eo d'an tahitieg ha d'ar maorieg.

Skrivet e vez gant al lizherenneg latin ha bez' emañ ar gouarnamant o klask unvaniñ an doare-skrivañ.

## Gwelet ivez
* Yezhoù aostronezek
Sougbouaneg

Ur yezh valayek-polinezek eo ar **sougbouaneg** (*sugbuanon* pe *cebuano*). Komzet eo evel yezh kentañ gant 18 milion a dud ha gant 10 milion all evel eil yezh e Visayas hag e norzh ha kornôg Mindanao er Filipinez. 

## Gwelet ivez
* Yezhoù malayek-polinezek

## Liammoù diavaez
* ''Ethnologue''
* Geriadur sougbouaneg-saozneg
* Geriaoueg verr
* Gerioù ha frazennoù e sougbouaneg
* Kentelioù sougbouaneg evit deraouidi
Beleg

Ur **beleg** (*beleien* el liester) a zo un den karget da aozañ ha seveniñ al lidoù en ur relijion. 

Lidoù ispisial evit lakaat unan bennak da vezañ beleg a vez sevenet gant ur beleg uheloc'h e live. 

## Beleien
E pep relijion e kaver anvioù dibar evit ar veleien :
*boñz : relijion ar Voudaegezh
*drouiz : relijion ar Gelted
*chaman : relijionoù tud Azia hag Indianed Norzhamerika (bet deuet eus Azia)
*imam : relijion an Islam sunnit (ne vez ket graet lidoù evito) 
*mollah : relijion ar Vuzulmiz chiit
*maraboud : relijionoù Kreiz Afrika
*pastor : relijionoù protestant; Implijet ivez gant ar gatoliked gant ar ster "rener eneoù" da lavaret eo ar veleien hag an eskibien
*pop : relijion reizhkredennour (ortodoksiezh)

Koulskoude pa c'haller implij ar ger en un doare hollek, evit ar ster beleg ar relijion katolik e vez implijet e skridoù brezhonek hag er Wikipedia end-eeun.

## Gerdarzh ha stummoù kozh ar ger
Ar ger *beleg* a zo kar d'ar gerioù iwerzhoneg *bachall*, krenngembraeg *baglawg* (kembraeg modern : *baglog*ha latin *baculus*. Hemañ ha bachall a dalvez evit bazh hag ar re all a zo evit bazh kamm pe grogek, da lavaret eo bazh ar mesaer hag a zo arouez an eskibien (bazh-eskob). Keñveriet e vez ivez ar veleien gristen d'ar vesaerien (diwar komzoù Jezuz-Krist treuskrivet en avieloù).
N'eus liamm ebet etre an doueoù Bel pe vBelenos evel m'hen krede Kervarker.
Er C'hatholicon e weler ar stummoù kentañ anavezet : *baeleuc*, *bealeuc* hag ur stumm benel *baelegues* (a dalvez evit leanez pa n'eus ket a vaouez degemeret e roll ar beleg en Iliz katolik roman). Meur a familh a zo e anv *Bellec*, *Le Bellec* ha kavet e vez *bellec* ivez evel lodenn anvioù-lec'h 'zo.

## Beleg kristen
Kavet e vez beleien damheñvel o roll er relijionoù katolik ha reizhkredennour, nemet e vez difennet da veleien gatolik mont da zimeziñ. Roet e vez dezho ar gwir da lidañ ar seizh sakramant a zo bet tennet eus oberoù Jezuz-Krist kontet en Avieloù.
Daoust ma 'z eus tud a Iliz gant ul live izeloc'h (diagoned, isdiagoned, akolited) eo ar beleg an den pouezusañ e framm an ilizoù kristen nann-protestant.
Daou seurt a velein a zo : ar re a zo dindan beli eeun an eskibien hag ar re a zo dindan beli penn un urzh relijiel, hemañ dindan beli an eskob pe hini ar pab (ar Jezuisted).

### Breizh
*Ur beleg-plouz, a veze lavaret eus ar veleien touerien e-pad an Dispac'h gall

## Stummadur ar beleg kristen
Stummet e vez ar veleien er c'hloerdi (beleien o labourat er parrezioù peurvuiañ) pe en novistiez (beleien staget ouzh un urzh relijiel). 

## Roll ar beleg kristen
Ilongoeg

Ur yezh malayek-polinezek eo an **ilongoeg** (ilongoeg : *ilonggo*, saozneg : *Hiligaynon*) komzet gant seizh milion a dud e Visayas ar c'hornôg er Filipinez.

Er-maez eus ar Filipinez ez eus ivez tro-dro da 7&nbsp;000&nbsp;000 den all hag a gomz ilongoeg evel yezh kentañ ha 4&nbsp;000&nbsp;000 all barrek warni evel eil yezh.

## Gwelet ivez
* Yezhoù malayek-polinezek

## Liammoù diavaez
* Lec'hienn diwar-benn an ilongoeg
* ''Ethnologue''
Bougieg

Ur yezh malayek-polinezek eo ar **bougieg** (bougieg: *basa Ugi*, saozneg *buginese*) komzet gant tro-dro da 4 milion a dud e su Sulawesi en Indonezia hag e Sabah e Malaysia.

Skrivet e veze gwechall gant ar skritur hengounel anvet *[[skritur lontarek|lontarek]]* met bremañ e vez implijet kentoc'h al lizherenneg latin.

## Gwelet ivez
*Yezhoù malayek-polinezek
Kapampanganeg

Ur yezh malayek-polinezek eo ar **c'hapampanganeg** (*kapampangan*) komzet gant 2,3 milion a dud e 
Luzon er Filipinez

## Gwelet ivez
*Yezhoù malayek-polinezek

## Liammoù diavaez
*Kentelioù kapampanganeg
2 Here

## Darvoudoù

* 1187 : kemeret eo Jeruzalem gant luioù Saladin.
* 1370 : Beltram Gwesklin anvet da gonestabl Bro-C'hall.
* 1535 : kavet eo enezenn Montreal gant ar moraer breizhat Jakez Karter.
* 1799 : Emgann Alkmaar.
* 1944 : dibenn Emsavadeg Varsovia.
* 1985 : krouidigezh Fun Radio.

## Sportoù
* 1988 :
** Pierre Durand, marc'heg gall, a ya da gampion olimpek al lamm-skoilhoù gant e varc'h *Jappeloup* e Seoul.
** klozadur ar  C'hoarioù Olimpek hañv e Seoul gant Juan Antonio Samaranch Torelló, prezidant spagn ar Poellgor etrebroadel olimpek.
* 2009 : dilennet eo Rio de Janeiro gant ar Poellgor etrebroadel olimpek evit degemer ar C'hoarioù Olimpek hañv e 2016.

## Ganedigezhioù

* 1452 : Richarzh III (Bro-Saoz), roue Bro-Saoz hag Aotrou Iwerzhon adalek 1483 betek e varv (1485)
* 1749 : Jacques Cambry, kronikour, politikour ha tudoniour, diazezer an Akademiezh keltiek
* 1847 : Paul von Hindenburg, milour ha den-stad alaman
* 1852 : Sir William Ramsay, kimiour breizhveuriat, tapet Priz Nobel ar Gimiezh gantañ e 1904
* 1869 : Mohandas Karamchand Gandhi, prederour ha politikour indian
* 1890 : Groucho Marx, aktour stadunanat
* 1896 : Jacques Duclos, politikour komunour gall
* 1898 : Herri Poisson, beleg katolik hag istorour breizhat
* 1904 : Graham Greene, skrivagner breizhveuriat
* 1950 : Mike Rutherford, soner gitar-boud saoz, unan eus pemp krouer ar strollad Genesis
* 1951 : Sting, aktour, kaner-sonaozer ha soner saoz, unan eus tri c'hrouer ar strollad The Police
* 1954 : Eran Riklis, filmaozer israelat
* 1971 : Tiffany Darwish
* 1987 : Ruan Lufei, mestrc'hoarierez echedoù sinaat

## Marvioù

* 1264 : Urban IV, pab gall
* 1496 : Charlez (Bro-C'hall), pevare bugel Anna Vreizh ha Charlez VIII
* 1853 : François Arago, fizikour, steredoniour ha den-stad gall
* 1892 : Ernest Renan, istorour, prederour ha skrivagner gall
* 1980 : Louis Daquin, filmaozer ha saver senario gall
* 1915 : Jean-Bertrand Pégot-Ogier, arzour breizhat
* 1927 : Svante Arrhenius, fizikour ha kimiour svedat, tapet Priz Nobel ar Gimiezh gantañ e 1903
* 1941 : Karel Treybal, mestrc'hoarier echedoù tchek

## Lidoù
;• Iliz katolik roman 
* Sant an deiz : Sant Sulio
* An Aeled vat, krouadurioù speredel lakaet gant Doue da wareziñ pep den gwitibunan
* Sant Eleuter, merzher lazhet e Nikomedia (Armenia gozh - Turkia hiziv) (✝ IIIvet kantved)
3 Here

## Darvoudoù
* 1880 : diazezet eo Brazzaville gant an ergerzher italian-gall Pierre Savorgnan de Brazza.
* 1935 : aloubet eo Etiopia gant luioù Mussolini.
* 1958 : gwallzarvoud pa glask an doktor Alain Bombard treuziñ toull an Intel (Bro-Wened - Mor-Bihan) war ur c'hanod-c'hwez (9 den marvet).
* 1990 : adunvanet eo Alamagn.

## Ganedigezhioù

* 1763 : Marie-Louise de Lamoignon, gwenvidigez, savet ganti Urzh Seurezed Sant-Loeiz.
* 1797 : Leopoldo II, dug-meur Toskana.
* 1886 : Alain-Fournier, skrivagner gall.
* 1895 : Sergei Essenin, barzh rusianek.
* 1897 : Louis Aragon, barzh, kazetenner ha romantour gallek.
* 1901 : Jean Grémillon, filmaozer gall.
* 1910 : Yann-Vari Kerwerc'hez, skrivagner brezhonek.
* 1927 : Serge Antoine, an hini en deus treset kartenn rannvroioù Bro-C'hall e 1958.
* 1939 : Velibor Vasović, melldroader etrebroadel ha gourdoner serb.
* 1941 : Victor Palciauskas, mestrc’hoarier echedoù ha fizikour lituanian, keodedour eus SUA.
* 1981 : Zlatan Ibrahimović, melldroader svedat.

## Marvioù

* 818 : Irmingard Hespengau, priñsez frank.
* 1226 : Sant Frañsez a Asiz, lean katolik italian (ganet en Assisi).
* 1283 : Dafydd ap Gruffudd, priñs Kembre.
* 1568 : Elisabeth de Valois, rouanez kenseurtez Spagn.
* 1897 : Alexandre de Lamothe, skrivagner gallek.
* 1929 : Gustav Stresemann, politikour alaman, Kañseller Republik Weimar.
* 1967 : Woody Guthrie, kaner ha gitatour stadunanat.
* 1980 : Alberic O'Kelly de Galway, kazetennour echedoù ha mestrc'hoarier echedoù belgian.
* 1987 : Jean Anouilh, dramaour ha skrivagner gall.
* 1988 : Franz Josef Strauss, politikour alaman, Prezidant Bavaria.

## Lidoù
* Iliz katolik roman hag Ilizoù reizhkredennour:
** Sant Denez Aeropajit, eskob kentañ Atena.
* Iliz katolik roman:
** Sant an deiz : Sant Fragan;
** Sant Ternog (pe dTernaeg), eskob-abad iwerzhonat deuet da chom en ur peniti kostez Landerne;
** Sant Fragan, tiern e Breizh deuet eus Bro-Gembre, enoret e Sant-Fregan (Leon - Penn-ar-Bed) hag e Ploufragan (Aodoù-an-Arvor);
** Santez Klervi, merc'h da sant Fragan ha c'hoar da Sant Gwenole
** Sant Melar, merzher.
*Deiz Unaniezh Alamagn (*Tag der Deutschen Einheit*)
1918

*Diwar-benn bloavezh *'1918*' an [[deiziadur gregorian]] eo ar bajenn-mañ.*

## Darvoudoù

### Europa
* 16 a viz C'hwevrer: Lituania a embann he dizalc'hiezh diouzh Rusia. 
* 24 a viz C'hwevrer: dont a ra Estonia da vezañ dizalc'h diouzh Rusia. 
* 3 a viz Meurzh: sinet emglev Brest-Litovsk etre Alamagn ha Rusia.
* 25 a viz Meurzh: savet eo Republik Pobl Belarus.
* 27 a viz Meurzh: Moldova ha Besarabia zo staget ouzh Roumania.
* 11 a viz Du : Arsav-brezel. Fin zo d'ar brezel bed kentañ.
* 1 a viz Kerzu: 
** Island a zeu da vezañ ur vro dieub, met chom a ra stag ouzh rouantelezh Danmark. 
** Treuzsilvania zo unanet gant Roumania. 
** embannet eo *Rouantelezh ar Serbed, ar Groated hag ar Slovened* (anavezet diwezhatoc'h dindan an anv Rouantelezh Yougoslavia).
#### Alamagn
* 9 a viz Du: roet e zilez gant Gwilherm II, trede ha diwezhañ Impalaer alaman, navet ha divezhañ Roue Prusia.

#### Breizh

#### Bro-C'hall

#### Rusia
* 25 a viz Genver: embannet eo republik ar Soviedoù.
* 1 a viz C'hwevrer: degemeret eo an Deiziadur gregorian gant ar renad nevez.
* 3 a viz Meurzh : sinet eo Feur-emglev Brest-Litovsk etre Lenin hag an impalaerezhioù kreiz.
* 5 a viz Meurzh: gant renerien nevez Rusia eo lakaet Petrograd da gêr-benn e-lec'h Moskov.
*16-17 a viz Gouere : fuzuilhet eo an tsar Nikolaz II hag ar familh impalaerel a-bezh gant ar volcheviked e Yekaterinbourg. Dileizhet eo o c'horf gant raz ha vitriol.

### Azia
#### Reter-nesañ

#### Reter-kreiz
#### Iskevandir indezat

#### Reter-pellañ

### Afrika

### Amerikaoù
#### Norzhamerika
##### Stadoù-Unanet
#### Suamerika

### Okeania

### Arzoù ha lizhiri
#### Livañ
#### Sonerezh
#### Lennegezh
#### Sinema
* 9 a viz Genver : marv Charles-Émile Reynaud, filmaozer gall a reas an tresadennoù-bev kentañ, en Ivry-sur-Seine (° 8 a viz Kerzu 1844 e Montreuil-sous-Bois).

### Skiantoù ha politikerezh
* Dizoloadenn ar protaktiniom gant ar fizikourez aostrian Lise Meitner hag ar c'himiour alaman Otto Hahn.
### Armerzh

### Sport
### A bep seurt/diasur

## [[:Rummad:Ganedigezhioù 1918|Ganedigezhioù]]

Gwelet ivez :*[[:Rummad:Ganedigezhioù 1918]]*

## [[:Rummad:Marvioù 1918|Marvioù]]

Gwelet ivez:*[[:Rummad:Marvioù 1918]]*
__NOTOC__
XXvet kantved

| **** | 

../.. |  |  | ** kantved** |  |  | ../..


Bloavezhioù 1900 | Bloavezhioù 1910 | Bloavezhioù 1920 | Bloavezhioù 1930 | Bloavezhioù 1940

Bloavezhioù 1950 | Bloavezhioù 1960 | Bloavezhioù 1970 | Bloavezhioù 1980 | Bloavezhioù 1990


----
Kregiñ a ra an ** kantved** d'ar 1añ Genver 1901 hag echuiñ a ra d'an 31 Kerzu 2000.

### Darvoudoù

* Dispac’h Rusia
* Brezelioù :
** Brezel ar Boers
** Brezel bed kentañ : (1914-1918)
** Brezel Spagn (1936-1939), aloubidigezh Mandchouria (1931)
** Eil brezel bed : (1939-1945)
** Brezel Aljeria : (1954-1962)
** Brezelioù Indezsina, Korea, etre India ha Pakistan, Vietnam, Biafra, e Mozambik, en Angola, e Republik Demokratel Kongo, el Liberia, brezel Kippour
** Brezel Iran-Iraq : (1979-1988)
** Brezel Vietnam : (1961-1975)
** Brezel yen, brezelioù Bosnia, Kosovo, Koweit, ha brezel Iañ ar Pleg-mor
* Didrevadenniñ
* Ar c’hresk armerzhel
* Dizoloidigezh an egor
** Loarell galvezadel gentañ
** Den kentañ en egor
** Den kentañ war al loar

### Tud dibar
* Roald Amundsen, Youri Gagarin, Neil Armstrong
* Albert Einstein, Kurt Gödel, Hannah Arendt, John von Neumann, Niels Bohr, David Hilbert
* Gandhi, Nasir, Yann-Baol II
* Winston Churchill, Richard Nixon, Franklin Delano Roosevelt, Mikhail Gorbatchev, Gro Harlem Brundtland
* Lenin, Adolf Hitler, Pol Pot, Jozef Stalin, Mao Zedong, Che Guevara
* John Maynard Keynes, Henry Ford, Milton Friedman
* Pablo Picasso, Franz Kafka, James Joyce, William Faulkner, Marcel Proust, Charlie Chaplin, Federico Fellini, Walt Disney, Samuel Beckett, Agatha Christie, Igor Stravinsky
* Elvis Presley, Beatles, Rolling Stones, James Brown, Madonna, Michael Jackson, Pink Floyd, Jimi Hendrix, Bob Marley

### Ijinadennoù, kavadennoù, degasadennoù
Roll ijinadennoù an  kantved
* Ar c’hirri
* An nijerezh
* Ar vombezenn atomek
* Ar sinema
* An urzhiataer
* An tranzistor
* Al laser
* An TDN
* Tektonik ar plakennoù
* Bevennoù ar meiz : *c* ha bevenn tizh emled ar stlenn, pennaenn an diasurded, diglokted ar reizhiadoù poell, kaos, problemoù an divizouradusted hag ar jedusted.

D'an 10 a viz C'hwevrer 1996 e kollas Garri Kasparov ur c'hrogad echedoù enep an urzhiataer stadunanat *[[Deep Blue]]* bet savet gant IBM. Ar wech kentañ en Istor ma voe trec'h un ardivink war ur Mestr etrebroadel.

### Istor an  kantved

* *Age of Extremes* gant Eric Hobsbawm
Malagasieg

Ur yezh aostronezek eus skourr yezhoù malayek-polinezek ar c'hornôg eo ar **malagasieg** (*malagasy*) implijet gant tost da 20.000.000 den er 
C'homorez, er Reunion hag e Madagaskar dreist-holl m'emañ ar yezh ofisiel.

Tost-tre eo geriaoueg ar malagasieg da hini ar manyaneg (*maanyan*) (90% gerioù boutin) komzet e su Borneo. Levezonet eo bet ar c'heriaoueg ivez gant an arabeg hag ar yezhoù bantouek.

Ral a-walc'h eo e-touez yezhoù ar bed dre ma vez implijet ganti an urzh verb-renadenn-rener.

Skrivet e vez gant al lizherenneg latin.
## Skritur
An deiz a hiziv e vez skrivet ar Malagasieg gant al lizherenneg latin padal eo bet implijet gwechall ur skritur all disheñvel-tre anvet sorabe (pe sora-be : arabat droukveskañ gant ar sorabeg) o tont eus an arabeg. An implij-se a c'hell bezañ displeget gant an darempredoù kenwerzh gant pobloù o tont eus Arabia.

Sorabe-Malagasy Arabic script.jpg|Lizherenneg sorabe
Sorabe malagasy.jpg|Lizherenneg sorabe kozh ar Malagaseg


## Gwelet ivez
* Yezhoù aostronezek
* Yezhoù malayek-polinezek

## Liammoù diavaez
* ''Ethnologue''
* Geriadur malagasieg-saozneg
* PanAfrican L10n page on Malagasy
1937

*Diwar-benn bloavezh *'1937*' an [[deiziadur gregorian]] eo ar bajenn-mañ.*

## Darvoudoù

### Europa

#### Breizh
* Da heul labour al luskad Ar Brezoneg er Skol e tisklêr an Aotroù Desgranges, beleg katolik ha kannad ar Mor-Bihan, dirak Kambr ar Gannaded *Le mouvement en faveur de l'enseignement du breton prend ainsi peu à peu l'allure d'un véritable plébiscite* ha c’hoazh *On peut dire qu'à l'heure actuelle dans son immense majorité la Basse-Bretagne est gagnée au principe de l'enseignement du breton.*

Sellet ivez ouzh Disklêriadurioù pennadurezhioù

#### Frañs
* 12 a viz Du: lid-kinnig Aerborzh Pariz-Le Bourget.
#### Iwerzhon
* 29 a viz Kerzu: bonreizh nevez.
### Azia
#### Reter-nesañ

#### Reter-kreiz
#### Iskevandir indezat

#### Reter-pellañ
* 13 a viz Kerzu: al lu japanat e-barzh Nánjīng (Sina).

### Afrika

### Amerikaoù
#### Norzhamerika
##### Stadoù-Unanet
#### Suamerika

### Oseania

### Arzoù ha lizhiri
* 21 a viz Gwenholon: *[[The Hobbit]]* embannet gant J. R. R. Tolkien.
#### Livañ
#### Sonerezh
#### Lennegezh
#### Sinema

### Skiantoù ha politikerezh
* Dizoloadenn an teknetiom gant ar maenoniour Carlo Perrier hag ar fizikour Emilio Gino Segrè, Italianed o-daou.

### Armerzh

### Sport
### A bep seurt/diasur

## [[:Rummad:Ganedigezhioù 1937|Ganedigezhioù]]

Gwelet ivez :*[[:Rummad:Ganedigezhioù 1937]]*

## [[:Rummad:Marvioù 1937|Marvioù]]
* Jakez Riou, skrivagner (°1899).

Gwelet ivez:*[[:Rummad:Marvioù 1937]]*
__NOTOC__
1935

*Diwar-benn bloavezh *'1935*' an [[deiziadur gregorian]] eo ar bajenn-mañ.*

## Darvoudoù

### Europa
#### Alamagn
* 13 a viz Genver: poblvouezhiadeg e Saarland.
* 16 a viz Meurzh: adsavet ar c'hoñje.
* 15 a viz Gwenholon: Lezennoù Nuremberg bet votet gant ar Reichstag.

#### Breizh
* 27 Gwengolo : Votin a ra kuzul-kêr Noal-Pondi a-du gant kelenn ar brezhoneg er skolioù.

#### Frañs

### Azia
#### Reter-nesañ

#### Reter-kreiz
#### Iskevandir indezat

#### Reter-pellañ

### Afrika
* 3 Here : aloubet eo Etiopia gant lu Mussolini.

### Amerikaoù
#### Norzhamerika
##### Stadoù-Unanet
#### Suamerika

### Oseania

### Arzoù ha lizhiri
#### Livañ
#### Sonerezh
#### Lennegezh
#### Sinema
* 28 a viz Gwengolo : marv William Kennedy Laurie Dickson, filmaozer breizhveurat e Twickenham (ganet 3 a viz Eost 1860 e Minic'hi-Poudour).

### Skiantoù ha politikerezh

### Armerzh

### Sport
### A bep seurt/diasur

## [[:Rummad:Ganedigezhioù 1935|Ganedigezhioù]]

Gwelet ivez :*[[:Rummad:Ganedigezhioù 1935]]*

## [[:Rummad:Marvioù 1935|Marvioù]]
* Meurzh : Yann Sohier, skolaer hag emsaver, krouer Ar Falz (°1901).

Gwelet ivez:*[[:Rummad:Marvioù 1935]]*
__NOTOC__
1932

*Diwar-benn bloavezh *'1932*' an [[deiziadur gregorian]] eo ar bajenn-mañ.*

## Darvoudoù

### Europa

#### Breizh
* Krouidigezh Skol Ober, kentelioù brezhoneg dre lizher, fiziet gant Roparz Hemon e Marc’harid Gourlaouen.
* Pemp kantved deiz-ha-bloaz unaniezh Breizh ouzh Bro-C’hall. Ar strollad stourm kuzh Gwenn ha Du a laka delwenn Anna Vreizh daoulinet dirak roue Bro-C’hall da darzhañ e ti-kêr Roazhon. Implij kentañ ar feulster a-berzh an Emsav ez eo.
* 15 a viz Gwenholon: deroù Gouelioù ar Bleun Brug e Brest.
* 29 a viz Here: ar mordreizher Normandi lakaet war vor e Sant-Nazer.
* 21 a viz Du: an tren a zegase Édouard Herriot da Naoned evit lidañ stagidigezh Breizh ouzh Bro-C'hall e 1532 a rank ober un ehan e-kichen Ingrandes, war harzoù Breizh, dre ma oa bet lakaet leternioù war an hent-houarn eno gant tud ar strollad Gwenn-ha-Du.
* berzh bras a ra ar gwispid BN lañset e Naoned.

#### Euskadi
* 27 a viz Meurzh: evit ar wech kentañ en em vod broadelourien Euskadi evit lidañ Devezh ar vro (*[[Aberri Eguna]]*) e Bilbao.

#### Italia
* 30 a viz Here: Benito Mussolini e penn Italia.

#### Frañs

### Azia
* 2 a viz Genver: krouet Republik Mandchoukouo.

#### Reter-Nesañ

#### Reter-Kreiz
#### Iskevandir indezat

#### Reter-Pellañ

### Afrika

### Amerika
#### [[Kreizamerika]]
*  : didarzh ar Volcán de Fuego.

#### Norzhamerika
##### Stadoù-Unanet
#### Suamerika

### Okeania

### Arzoù ha lizhiri
#### Livañ
#### Sonerezh
#### Lennegezh
#### Sinema

### Skiantoù ha politikerezh

### Armerzh

### Sport
### A bep seurt/diasur

## [[:Rummad:Ganedigezhioù 1932|Ganedigezhioù]]

Gwelet ivez :*[[:Rummad:Ganedigezhioù 1932]]*

## [[:Rummad:Marvioù 1932|Marvioù]]

Gwelet ivez:*[[:Rummad:Marvioù 1932]]*
__NOTOC__
1931

*Diwar-benn bloavezh *'1931** an [[deiziadur gregorian]] eo ar bajenn-mañ.''

== Darvoudoù ==
* [[11 Kerzu|11 a viz Kerzu]]: krouidigezh [[Kenglad ar Broadoù]].
=== Europa ===


==== Breizh ====
* Embannidigezh ''[[Ur Breizhad oc’h adkavout Breizh]]'' gant [[Roparz Hemon]].
* Disrann er [[Parti Autonomiste Breton (PAB)]]. Krouidigezh al [[Ligue Fédéraliste de Bretagne]] hag an eil [[Strollad Broadel Breiz]] (**P**arti **N**ational **B*'reton e galleg, d'ar [[27 Kerzu|27 a viz Kerzu]], da-geñver e gendalc'h kentañ e [[Landerne]]).

==== Frañs ====
==== Katalonia ====
* [[19 Meurzh|19 a viz Meurzh]]: krouet eo ar strollad *Esquerra Republicana de Catalunya*.
* [[19 Ebrel]] : adsavet eo ar *Generalitat de Catalunya*.
==== Spagn ====
* [[14 Ebrel]] : disklêriet eo an [[Eil Republik spagnol]].
==== URSS ====
* [[5 Kerzu]] : distrujet eo [[Iliz-veur ar C'hist Salver Moskov]] war gourc'hemenn [[Jozef Stalin]].
=== Azia ===
==== Reter-nesañ ====

==== Reter-kreiz ====
====Iskevandir indezat====


==== Reter-pellañ ====

=== Afrika ===

=== Amerikaoù ===
==== Norzhamerika ====
===== Stadoù-Unanet =====
* [[3 Meurzh|3 a viz Meurzh]]: "[[The Star-Spangled Banner]]" zo degemeret ent ofisiel evel [[kan broadel]].

==== Suamerika ====

=== Oseania ===

=== Arzoù ha lizhiri ===
==== Livañ ====
====Sonerezh====
==== Lennegezh ====
====Sinema====

=== Skiantoù ha politikerezh ===

=== Armerzh ===

=== Sport ===
===A bep seurt/diasur===

== [[:Rummad:Ganedigezhioù 1931|Ganedigezhioù]] ==
*[[8 a viz C'hwevrer]] : [[James Dean]]

== [[:Rummad:Marvioù 1931|Marvioù]] ==

Gwelet ivez:*:Rummad:Marvioù 1931''
__NOTOC__
1928

*Diwar-benn bloavezh *'1928*' an [[deiziadur gregorian]] eo ar bajenn-mañ.*

## Darvoudoù

### Europa

#### Breizh
* Enklask diwar-benn stad ar brezoneg gant Roparz Hemon evit priziout an ober gant ar brezhoneg e kumunioù Breizh-Izel.

#### Frañs

### Azia
#### Reter-nesañ

#### Reter-kreiz
#### Iskevandir indezat

#### Reter-pellañ
* 10 a viz Du: aet Hirohito da 124re Impalaer Japan e Kyoto.

### Afrika

### Amerikaoù
#### Norzhamerika
##### Stadoù-Unanet
* 6 a viz Du: dilennet eo Herbert Clark Hoover da Brezidant Stadoù-Unanet Amerika.

#### Suamerika

### Oseania

### Arzoù ha lizhiri
#### Livañ
#### Sonerezh
#### Lennegezh
#### C'hoariva
* 13 a viz Kerzu: kentaenn ar pezh-c'hoari *Un Américain à Paris* gant George Gershwin e Carnegie Hall (New York).
#### Sinema
* 18 a viz Du: Mickey Mouse a zeu war-wel evit ar wech kentañ e *[[Steamboat Willie]]*.

### Skiantoù ha politikerezh
* 3 a viz Gwengolo: embannet eo kavadenn ar penisilin G gant Sir Alexander Fleming.

### Armerzh

### Sport
### A bep seurt/diasur

## [[:Rummad:Ganedigezhioù 1928|Ganedigezhioù]]

Gwelet ivez :*[[:Rummad:Ganedigezhioù 1928]]*

## [[:Rummad:Marvioù 1928|Marvioù]]

Gwelet ivez:*[[:Rummad:Marvioù 1928]]*
__NOTOC__
1927

__NOTOC__

*Diwar-benn bloavezh *'1927*' an [[deiziadur gregorian]] eo ar bajenn-mañ.*

## [[Afrika]]
## [[Azia]]
### [[Iskevandir Indez]]
### [[Reter-Kreiz]]
### [[Reter-Nesañ]]
### [[Reter-Pellañ]]

*30 a viz Kerzu : digoradur metro Tōkyō, ar c'hentañ metro en Azia.

*1añ a viz Eost : krouet eo Arme Dieubidigezh Pobl Sina. Kroget eo Brezel Diabarzh Sina.
*7 a viz Gwengolo : emsavadeg Eost an Diskaramzer, kaset gant Mao Zedong.
## [[Europa (kevandir)|Europa]]

*Gwelet ivez : [[1927 e Breizh]]*.
*8 a viz Mae : niverenn gentañ ar gazetenn vrezhonek *[[Breiz (sizhunieg)|Breiz]]*.
*11 a viz Gwenholon : krouet eo Strollad Emrenerien Vreiz diwar Unvaniez Yaouankiz Breiz da-geñver kentañ kendalc'h Breiz Atao e Rosporden.

*1añ a viz Genver : krouet eo ar *[[BBC|British Broadcasting Corporation]]* diwar ar *British Broadcasting Company*

## [[Norzhamerika]]

*22 a viz Ebrel-5 a viz Mae : tost da 700&nbsp;000 a dud zo skoet gant kresk-dour ar Mississippi.
*23 a viz Eost : Nicola Sacco ha Bartolomeo Vanzetti zo lazhet dre lezenn e toull-bac'h Charlestown e Boston.
## [[Okeania]]
## [[Suamerika]]

*24 a viz Genver : aloubet eo ar vro gant an U.S. Marines diwar urzh ar prezidant Calvin Coolidge evit emellout er brezel diabarzh.
## [[Arz]]où
### [[Lennegezh]]
### [[Livouriezh]]
*3 a viz Kerzu : *Putting Pants on Philip*, kentañ film Laurel and Hardy.
### [[Sinema]]
### [[Sonerezh]]
## Armerzh
*14 a viz Ebrel : ar c'hentañ karr-tan Volvo a zeu er-maez eus labouradeg Gothenburg e Sveden.
## [[Politikerezh]]

*14 a viz Kerzu : dizalc'hiezh diouzh ar Rouantelezh-Unanet.
## [[Relijion]]où
## [[Skiant]]où
*7 a viz Genver : kentañ pellgomzadenn etrebroadel dre skingomz, etre New York ha Londrez.
*7 a viz Gwengolo : kentañ skinwel dre dredan penn-da-benn, gant an ijinour stadunanat Philo Farnsworth.
## [[Sportoù]]
## Darvoudoù all
*27 a viz Ebrel : ar Braziliat João Ribeiro de Barros eo ar c'hentañ levier nann-Europat o treuziñ ar Meurvor Atlantel, eus Genova da Fernão de Noronha gant e zournijerez *Jahú*.
*20-21 a viz Mae : Charles Lindbergh eo al levier kentañ o treuziñ ar Meurvor Atlantel en e-unan ha dizehan, a New York da Bariz, en e nijerez *Spirit of St. Louis*.
## [[:Rummad:Ganedigezhioù 1927|Ganedigezhioù]]
## [[:Rummad:Marvioù 1927|Marvioù]]
1925

*Diwar-benn bloavezh *'1925*' an [[deiziadur gregorian]] eo ar bajenn-mañ.*

## Darvoudoù

### Europa
#### Breizh
* Krouidigezh ar gelaouenn Gwalarn gant Roparz Hemon.
* Istimañ a ra Albert Dauzat an niver a vrezhonegerien e-tro 1.150.000 a dud.
* 19 a viz Gouere : Disklêriadurioù ministr an Deskadurezh, Anatole de Monzie a-enep d'ar c’helenn brezhoneg.
* 14 a viz Eost : Kelc'hlizher de Monzie a-enep da implij ar brezhoneg evit kelenn galleg.

Gwelet ivez : Disklêriadurioù pennadurezhioù
#### Italia
* 3 a viz Genver : divodet Unvanidigezh Sindikadoù Italia (USI) gant Benito Mussolini
* 4 a viz Du : gwalldaol c'hwitet gant ar c'hannad sokialour Tito Zaniboni ouzh Benito Mussolini.

#### Suis
* sinet eo Feur-emglev Geneva hag a zifenn an armoù kimiek ha bevoniel evit ar wezh kentañ.

### Azia
#### Reter-nesañ

#### Reter-kreiz
#### Iskevandir indezat

#### Reter-pellañ

### Afrika

### Amerikaoù
#### Norzhamerika
##### Stadoù-Unanet
#### Suamerika

### Oseania

### Arzoù ha lizhiri
#### Livañ
#### Sonerezh
#### Lennegezh
*embannet eo *Sketla Segobrani*, gant Meven Mordiern

#### Sinema
#### Tresadennoù-bev
* 24 a viz Kerzu: troioù-kaer kentañ Winnie the Pooh (Winnie an Arzhig).

### Skiantoù ha politikerezh
* Dizoloadenn ar reniom gant Walter Noddack, Ida Tacke hag Otto Berg e Berlin.

### Armerzh

### Sport
### A bep seurt/diasur

## [[:Rummad:Ganedigezhioù 1925|Ganedigezhioù]]

Gwelet ivez :*[[:Rummad:Ganedigezhioù 1925]]*

## [[:Rummad:Marvioù 1925|Marvioù]]

Gwelet ivez:*[[:Rummad:Marvioù 1925]]*
__NOTOC__
1933

*Diwar-benn bloavezh *'1933*' an [[deiziadur gregorian]] eo ar bajenn-mañ.*

## Darvoudoù

### Europa
#### [[Alamagn]]
* 29 a viz Genver: anvet eo Adolf Hitler da gañseller Alamagn, gant ar prezidant Paul von Hindenburg.
* 30 a viz Genver: aet Hitler da gañseller.
* 27 a viz C'hwevrer: tan-gwall er Reichstag kinniget gant an nazied evel deroù emsavadeg ar gomunisted.
* 28 a viz C'hwevrer: dekred tan-gwall ar Reichstag, miliadoù a gomunisted ha tud an tu-kleiz harzhet.
* 5 a viz Meurzh: trec'h eo an nazied er vouezhiadeg gant 44% eus ar votoù.
* 12 a viz Du: trec'h eo Strollad Broadel Sokialour al Labourerien Alaman (pe ar Strollad Nazi c'hoazh) da geñver dekvet dilennadegoù kevreadel alaman.

#### Breizh
* 1añ a viz Genver: niverenn gentañ ar gelaouenn Ar Falz lañset gant Yann Sohier.
* Krouidigezh ar gelaouenn Feiz ha Breiz ar Vugale gant an abad Yann-Vari Perrot e kenlabour gant Herri Caouissin.
* 9 a viz Kerzu: dizuet eo Frañsez-Mari Laorañs, bet fuzuilhet e Châlons-sur-Marne (Marne) d'an 19 a viz Here 1914, goude tamall dezhañ bezañ emvuturniet (e gaou).

#### Frañs
* 7 a viz Du: Paul Bonhoure eo kentañ gounezer Lotiri vroadel c'hall.

### Azia
#### Reter-nesañ

#### Reter-kreiz
#### Iskevandir indezat

#### Reter-pellañ

### Afrika

### Amerikaoù
#### Norzhamerika
##### Stadoù-Unanet
#### Suamerika

### Okeania

### Arzoù ha lizhiri
#### Livañ
#### Sonerezh
#### Lennegezh
#### Sinema

### Skiantoù ha politikerezh

### Armerzh

### Sport
### A bep seurt/diasur

## [[:Rummad:Ganedigezhioù 1933|Ganedigezhioù]]

Gwelet ivez :*[[:Rummad:Ganedigezhioù 1933]]*

## [[:Rummad:Marvioù 1933|Marvioù]]

Gwelet ivez:*[[:Rummad:Marvioù 1933]]*
__NOTOC__
1934

*Diwar-benn bloavezh *'1934** an [[Deiziadur gregorian|deiziadur gregorian]] eo ar bajenn-mañ.''

== Darvoudoù ==


===Europa===
* [[26 a viz Genver]] : sinadur an [[Emglev alaman-ha-polonat]]
* [[26 a viz Ebrel]] : torridigezh untuek an [[Emglev alaman-ha-polonat]] gant [[Alamagn]]


====Breizh====
* Al luskad **Ar Brezoneg er Skol (ABES)*' kaset en-dro gant [[Yann Fouéré]] ha [[Remon ar Porzh]] a lañs ur c’houlzad war-du kuzulioù-kêr ar vro evit ma vo goulennet ganto kelennadurezh ar brezhoneg er skol.
* [[Kerzu]] : [[Yann Sohier]] a lañs ur sinadeg war-du ar bobl evit ma vo kelennet ar brezhoneg en holl skolioù Breizh-Izel.
* Produiñ a ra an [[Ouest Éclair]] [[Chanson d'Armor]], ar film komzet kentañ e brezhoneg (istitlet e galleg) gant [[Jean Epstein]].

====Frañs====
* [[6 C'hwevrer|6 a viz C'hwevrer]]: da-heul an [[afer Staviksy]], manifestadeg ha trubuilhoù aozet gant an tu-dehou pellañ dirak ar Vodadeg Vroadel e [[Pariz]] : 20 den lazhet.

===Azia===
====Reter-nesañ====

====Reter-kreiz====
====Iskevandir indezat====


====Reter-pellañ====

===Afrika===

===Amerikaoù===
====Norzhamerika====
=====Stadoù-Unanet=====
====Suamerika====

===Okeania===

===Arzoù ha lizhiri===
====Livañ====
====Sonerezh====
====Lennegezh====
====Sinema====

===Skiantoù ha politikerezh===

===Armerzh===

===Sport===
===A bep seurt/diasur===

== [[:Rummad:Ganedigezhioù 1934|Ganedigezhioù]] ==

Gwelet ivez :*:Rummad:Ganedigezhioù 1934*

== [[:Rummad:Marvioù 1934|Marvioù]] ==

* [[25 Gouere]] : [[Nestor Makhno]], dispac'hour ukrainat.

Gwelet ivez:*:Rummad:Marvioù 1934''
__NOTOC__
1923

*Diwar-benn bloavezh *'1923*' an [[deiziadur gregorian]] eo ar bajenn-mañ.*

## Darvoudoù

### Europa
#### Alamagn
* 8 a viz Du: Putsch ar Vreserezh e München gant Adolf Hitler hag ar jeneral Erich Ludendorff peurgetket.

#### Breizh
* Morvan Marchal a grou ar Gwenn-ha-Du, banniel Broadel Breizh.
* 8 a viz Gwenholon: krouidigezh ar gevredigezh arzourien Unvaniezh ar Seizh Breur gant Jeanne Malivel ha Reun Kreston.

#### Frañs

### Azia
#### Reter-nesañ

#### Reter-kreiz
#### Iskevandir indezat

#### Reter-pellañ

### Afrika

### Amerikaoù
#### Norzhamerika
##### Stadoù-Unanet
* 2 a viz Meurzh: embannet skouerenn gentañ an *[[Time Magazine]]*.
* 2 a viz Ebrel: Krouidigezh Warner Bros. Entertainment Inc.

#### Suamerika

### Oseania

### Arzoù ha lizhiri
#### Livañ
#### Sonerezh
#### Lennegezh
*embannet eo ar pezh-c'hoari *Gurvan, ar marc'heg estrañjour*, gant Tangi Malmanche

#### Sinema

### Skiantoù ha politikerezh
* Dizoloadenn an hafniom ar fizikour izelvroat Dirk Coster hag ar c'himiour hungarat György Hevesy.

### Armerzh

### Sport
### A bep seurt/diasur

## [[:Rummad:Ganedigezhioù 1923|Ganedigezhioù]]

Gwelet ivez :*[[:Rummad:Ganedigezhioù 1923]]*

## [[:Rummad:Marvioù 1923|Marvioù]]
* Émile Masson, prederour peoc'hgar

Gwelet ivez:*[[:Rummad:Marvioù 1923]]*
__NOTOC__
1922

*Diwar-benn bloavezh *'1922*' an [[deiziadur gregorian]] eo ar bajenn-mañ.*

## Darvoudoù

### Europa

#### Breizh
* Skrivañ a ra an enseller hollek I. Carré e ranker kas Gallaoued da Vreizh evit gallekaat ar Vretoned.
* 15 a viz Gwengolo: embann a ra ar sokialour Yves Le Fèbvre bezañ a-enep kelenn ar brezhoneg.

Gwelet ivez : Disklêriadurioù pennadurezhioù

#### Frañs
#### URSS
* 27 a viz Meurzh: Jozef Stalin a ya da benn Strollad Komunour an Unaniezh Soviedel (SKUS).
* 30 a viz Kerzu: krouet URSS.

### Azia
#### Reter-nesañ
* 1 a viz Du: Mehmet VI, sultan diwezhañ an Impalaeriezh Otoman, a ro e zilez.

#### Reter-kreiz
#### Iskevandir indezat

#### Reter-pellañ

### Afrika
#### Ejipt
* 4 a viz Du: kavet eo bez ar faraon Toutânkhamon e Traoñienn ar Roueed (Ejipt) gant an henoniour breizhveuriat Howard Carter.

### Amerikaoù
#### Norzhamerika
##### Stadoù-Unanet
#### Suamerika

### Oseania

### Arzoù ha lizhiri
#### Livañ
#### Sonerezh
#### Lennegezh
#### Sinema

### Skiantoù ha politikerezh
* 11 a viz Genver: an implijadenn gentañ eus an insulin evit soagn an diabet.

### Armerzh

### Sport
### A bep seurt/diasur

## [[:Rummad:Ganedigezhioù 1922|Ganedigezhioù]]

Gwelet ivez :*[[:Rummad:Ganedigezhioù 1922]]*

## [[:Rummad:Marvioù 1922|Marvioù]]

Gwelet ivez:*[[:Rummad:Marvioù 1922]]*
__NOTOC__
1919

*Diwar-benn bloavezh *'1919*' an [[deiziadur gregorian]] eo ar bajenn-mañ.*

## Darvoudoù
* 25 a viz Genver: krouet eo Kevre ar Broadoù.
* 4 a viz Meurzh: krouet an Trede Etrebroadel (pe Komintern) e Moskov.
* 10 a viz Gwenholon: sinet eo Feur-emglev Saint-Germain-en-Laye (1919) etre kevredidi ar Brezel-bed kentañ hag Aostria.

### Europa

#### Alamagn
* 12 a viz Genver: flastret eo emsavadeg Spartakus gant an arme.
#### Aostria
* 16 a viz C'hwevrer: ar maouezi a c'hell votiñ evit ar wech kentañ.
#### Breizh
* Da-geñver Kendalc'h ar Peoc'h e Versailhez e kinnig Markiz an Estourbeillon da Woodrow Wilson, prezidant ar Stadoù-Unanet, ur sinadeg 800 politikour hag eskibien eus Breizh evit *Gwirioù ar Yezhoù ha frankiz ar pobloù (Le droit des langues et la liberté des peuples)*.
* Krouidigezh Unvaniez Yaouankiz Breiz gant Morvan Marchal ha Job de Roincé.

#### Frañs
#### Italia
* 23 a viz Meurzh: savet eo ar Fasci italiani di combattimento gant Benito Mussolini e Piazza San Sepolcro e Milano.
* 3 a viz Gwengolo: ar gwir da votiñ roet d’ar maouezi.

#### Izelvroioù
* 18 a viz Gwenholon: ar gwir da votiñ roet d’ar maouezi.

#### Iwerzhon
* 21 a viz Genver: emvod kentañ Dáil Éireann (parlamant Iwerzhon) a embann dizalc'hidigezh Iwerzhon, e Dulenn. Deroù Brezel dieubidigezh Iwerzhon, gant un emgannig e kontelezh Tiobraid Árann.
#### Roumania
* 11 a viz Genver: Transilvania destaget ouzh Roumania.

#### [[Rusia]]
* 18 Meurzh - 23 Meurzh : 8 kendalc'h ar Strollad Komunour. Krouidigezh ar Politburo, ennañ Lenin, Kamenev, Krestinski, Trotski ha Stalin.

### Azia

### Afrika

### Amerika

### Okeania

### Arzoù ha lizhiri
#### Livañ
#### Sonerezh
#### Lennegezh
#### Sinema

### Skiantoù ha politikerezh

### Armerzh

### Sport
### A bep seurt/diasur

## [[:Rummad:Ganedigezhioù 1919|Ganedigezhioù]]

Gwelet ivez :*[[:Rummad:Ganedigezhioù 1919]]*

## [[:Rummad:Marvioù 1919|Marvioù]]

* 10 Ebrel : Emiliano Zapata

Gwelet ivez:*[[:Rummad:Marvioù 1919]]*
__NOTOC__
1960

*Diwar-benn bloavezh *'1960*' an [[deiziadur gregorian]] eo ar bajenn-mañ.*

## Darvoudoù

### Europa

#### Kenvarc’had

#### Breizh
* 1 a viz Genver: bodet eo Kemper, an Erge-Vihan, Kerfeunteun ha Penharz evit krouiñ ar gêr vras a Gemper.
* 2 a viz Even : Dekred krouiñ ar rannvroioù melestradurel a gadarna dekred Pétain-Darlan 1941 ha troc'h al Liger-Atlantel diouzh ar peurrest eus Breizh

#### Frañs

### Azia
#### Reter-nesañ

#### Reter-kreiz
#### Iskevandir indezat

#### Reter-pellañ

### Afrika
#### Maroko
* 29 a viz C'hwevrer: ur c'hren-douar e Maroko a lazh ouzhpenn 3000 den ha distrujañ a ra ul lodenn vras eus Agadir e su ar vro.
#### [[Suafrika]]
* 21 a viz Meurzh: Lazhadeg Sharpeville; e Sharpeville e tenn ar polis ouzh ur vanifestadeg a-enep an apartheid ; 69 den zo lazhet.

### Amerikaoù
#### Norzhamerika
##### Stadoù-Unanet
* 8 a viz Du: dilennet eo John Fitzgerald Kennedy da Brezidant Stadoù-Unanet Amerika.

#### Suamerika
##### [[Brazil]]
* Krouidigezh, diwar netra, kêr Brasilia, anezhi kêr-benn nevez ar vro.

### Oseania

### Arzoù ha lizhiri
#### Livañ
#### Sonerezh
#### Lennegezh
#### Sinema

### Skiantoù ha politikerezh

### Armerzh

### Sport
### A bep seurt/diasur

## [[:Rummad:Ganedigezhioù 1960|Ganedigezhioù]]

Gwelet ivez :*[[:Rummad:Ganedigezhioù 1960]]*

## [[:Rummad:Marvioù 1960|Marvioù]]

Marv ar skrivagner gall Albert Camus

Gwelet ivez:*[[:Rummad:Marvioù 1960]]*
__NOTOC__
1959

*Diwar-benn bloavezh *'1959*' an [[deiziadur gregorian]] eo ar bajenn-mañ.*

## Darvoudoù

### Europa
* Krouet eo Euskadi Ta Askatasuna gant pemp den aet kuit eus Strollad Broadelour Euskarat.

#### Breizh
* 7 a viz Genver : dekred krouiñ ar rannvroioù melestradurel a gadarna dekred Pétain-Darlan 1941 ha troc'h al Liger-Izelañ diouzh ar peurrest eus Breizh.

#### Frañs
* Krouidigezh ar Partit Nacionalista Occitan.
#### Kiprenez
* 19 a viz C'hwevrer : dizalc’hded roet d'ar vro gant ar Rouantelezh Unanet (embannet d’ar 16 a viz Eost 1960).

### Azia
#### Reter-Nesañ

#### Reter-Kreiz
#### Iran
* 21 a viz Kerzu : eured Mohammad Reza Pahlavi (Chah Iran diwezhañ) gant Farah Diba.

#### Iskevandir indezat

#### Reter-Pellañ
##### Sina
* 10 a viz Meurzh : emsavadeg e Tibet.
* 17-31 a viz Meurzh : Tenzin Gyatso, ar 14 Dalai Lama, a dec'h diouzh Tibet da vont da India ha goulenn ar repu politikel eno.

### Afrika

### Amerika
#### [[Kreizamerika]]
*  : didarzh ar Volcán de Fuego.

#### Norzhamerika
##### Stadoù-Unanet
* 3 a viz Genver : Alaska a ya d’ober 49vet Stad Stadoù Unanet Amerika.

#### Suamerika
#### Kuba
* 16 a viz C'hwevrer : Fidel Castro a zeu da vezañ penn ar stad.

### Okeania

### Arzoù ha lizhiri
#### Livañ
#### Sonerezh
#### Lennegezh
#### Sinema

### Skiantoù ha politikerezh

### Armerzh

### Sport
### A bep seurt/diasur

## [[:Rummad:Ganedigezhioù 1959|Ganedigezhioù]]

* Evo Morales, prezidant Bolivia.
* Michel Onfray, kelenner war ar brederouriezh, skrivagner, prederour

Gwelet ivez :*[[:Rummad:Ganedigezhioù 1959]]*

## [[:Rummad:Marvioù 1959|Marvioù]]

Gwelet ivez : *[[:Rummad:Marvioù 1959]]*
__NOTOC__
4 Here

## Darvoudoù
* 1582 : gant diviz ar pab Gregor XIII e kemer an deiziadur gregorian lec'h an deiziadur juluan : goude ar Yaou 4 a viz Here e teu ar Gwener 15 a viz Here.
* 1693 : Emgann Marsaglia e-kerzh Brezel an Nav Bloaz.
* 1824 : bonreizh Republik nevez Mec'hiko.
* 1898 : deroù labourioù Metro Pariz.
* 1942 : penn-kentañ Emgann Stalingrad.
* 1945 : aozet eo ar Surentez sokial e Bro-C'hall.
* 1945 : deroù prosez Pierre Laval.
* 1957 : bannet eo ar Spoutnik kentañ en egor.
* 1958 : degemeret eo bonreizh ar Bempvet Republik c'hall.
* 1966 : dont a ra Basutoland da vezañ dizalc'h diouzh ar Rouantelezh Unanet, hag adanvet eo Lesotho.

## Ganedigezhioù

* 1289 : Loeiz X (Bro-C'hall), Roue Bro-C'hall (1314-1316).
* 1379 : Herri III, roue Kastilha (1390-1406).
* 1515 : Lucas Cranach ar Yaouankañ, livour alaman.
* 1550 : Karl IX, roue Sveden (1604-1611).
* 1626 : Richard Cromwell, politikour saoz.
* 1787 : François Guizot, politikour gall.
* 1816 : Eugène Pottier, barzh ha dispac'her gall, saver *[[Kan Etrebroadel al Labourerien]]*.
* 1822 : Rutherford Birchard Hayes, 19 Prezidant Stadoù-Unanet Amerika (1877-1881).
* 1877 : Yves Le Trocquer, ijiner ha politikour breizhat.
* 1884 : Félix Gouin, politikour gall.
* 1895 : Buster Keaton, aktour, filmaozer ha produer stadunanat.
* 1916 : Vitali Ginzburg, fizikour rusian, tapet Priz Nobel ar Fizik gantañ e 2003.
* 1917 : Violeta Parra, kanerez chileat.
* 1923 : Charlton Heston, aktour ha filmaozer stadunanat.
* 1942 : Jóhanna Sigurðardóttir, kentañ ministr Island (2009-2013).
* 1946 : Susan Sarandon.
* 1949 : Luis Sepúlveda, skrivagner spagnolek eus Chile.
* 1971 : Pablo Trapero, filmaozer, produer ha skridaozer arc'hantinat.
* 1982 : Yannick Plantec, kaner ha soner gitar breizhat, unan eus daou grouer ar strollad Plantec.

## Marvioù
* 1160 : Constanza Kastilha, rouanez Bro-C'hall.
* 1305 : Impalaer Kameyama eus Japan.
* 1669 : Rembrandt, engravour, livour ha tresour izelvroat.
* 1800 : Jean Hermann, mezeg ha naturour gall.
* 1904 : Frédéric Auguste Bartholdi, kizeller elzasian bet savet Delwenn ar Frankiz gantañ.
* 1947 : Max Planck, fizikour alaman.
* 1970 : Janis Joplin, kanerez amerikan.
* 1982 : Glenn Gould, pianoour kanadian.
* 2013 : Võ Nguyên Giáp, jeneral vietnamat, stourmer evit dieubidigezh e vro.
* 2017 : Liam Cosgrave, kentañ ministr Republik Iwerzhon.

## Lidoù
Sant an deiz : Sant Frañsez
* Iliz katolik roman
** Santez Domnina, merzherez e Siria (4e kantved)
** Sant Frañsez a Asiz, diazezer Urzh ar Vreudeur minor (1181-1226)
Tagalogeg

Ur yezh malayek-polinezek eo an **tagalogeg** komzet gant 22 milion a dud evel yezh kentañ ha gant 50 milion all evel eil yezh er Filipinez. 

Goude meur a sizhunvezh o tabutal penaos ober e voe divizet e gant Savadur Broadel ar Yezh lakaat an tagaloeg da yezh ofisiel ar Filipinez, disklêriet gant ar Prezidant Manuel Quezon d'an 30 a viz Kerzu 1937. Dont a reas da vezañ yezh ofisiel ar vro oc'h en em distagañ diouzh ar Stadoù Unanet hag o tont da vezañ emren e 1946.

Etre 1961 ha 1987 e veze graet **pilipino** (*[[filipineg]]*) ouzh ar yezh-se hag e 1987 e voe anvet ez-ofisiel **filipino**. Dre vras e vez implijet an termen *filipino* d'ober dave da yezh ofisiel ar Filipinez pa implijer an termen *tagalog* evit komz eus yezh hengounel ar meuriad tagalogek.

Kelennet eo bet an tagalogeg pe filininezeg e skolioù ar Filipinez abaoe 1940 kostez-ha-kostez gant 160 yezh filipinek all.

Peder rannyezh pennañ ez eus, tost a-walc'h dre vras an eil ouzh eben:
* Rannyezh an norzh
* Rannyezh ar c'hreiz (komzet ivez e Manila)
* Rannyezh ar su
* Rannyezh Marinduque.

Alies a-walc'h e kaver ar c'hemm-digemm yezh er Filinpinez, dreist-holl etre an tagalogeg hag ar saozneg. 

Gwechall e veze skrivet an tagalogeg gant un abugida anvet ar skritur babayinek. Tamm-ha-tamm goude ma tegouezhas Spagnoled eno en XVIvet kantved avat e voe kroget d'ober mui-ouzh-mui gant al lizherenneg latin ha honezh eo an doare-skrivañ a vez implijet evit ober gant an tagaloeg dre skrid hiziv. Unvaet eo bet ar reizhskrivadur, bet adwelet evit ar wech diwezhañ e 1987.

## Gwelet ivez
* Yezhoù malayek-polinezek
* Filipineg
* Skritur babayinek

## Liammoù diavaez
* Akademiezh ofisiel ar yezh
* Lec'hienn diwar-benn an tagalogeg
* Geriadur tagalogeg-saozneg
* Kentelioù tagalogeg evit deraouidi
* ''Ethnologue'' 
* Tagalogeg Dict
* Tagalogeg Phrasebook
Javaeg

Ur yezh malayek-polinezek eo ar **javaeg** (*basa Jawa* pe *basa Jawi*) komzet gant 80-100 milion a dud en holl evel yezh kentañ pe c'hoazh evel eil yezh.

## Gwelet ivez
* Yezhoù malayek-polinezek

## Liammoù diavaez
* Javanese Writing System
* Ethnologue report on Javanese
Malayeg

*Arabat droukveskañ gant ar [[malezianeg]].*
Ur yezh malayek-polinezek eo ar **malayeg** (*bahasa Melayu*) komzet gant 20-30 milion a dud e Malaysia, Brunei, Singapour, su Tailand, su ar Filipinez hag e lec'hioù zo eus Indonezia.

Yezh ofisiel Malaysia, Brunei ha Singapour eo ar malayeg ha talvezout a ra ivez da yezh voutin e Timor Lorosae. 

Daoust ha ma vezont distaget en un doare disheñvel ha daoust d'ar gerioù a orin izelvroek a gaver stank a-walc'h en indonezeg, ez eo chomet tost-tre d'an indonezeg dre vras betek ma'z eo luziet a-walc'h hag-eñ ez eus yezhoù disheñvel anezhe e gwirionez kentoc'h evit doareoù disheñvel un hevelep yezh voutin.

Hiziv e vez skrivet ar malayeg gant al lizherenneg latin peurliesañ, met gwechall e veze implijet kentoc'h un doare lizherenneg arabek anvet jawiek (*jawi*). 

## Gerioù deuet diwar ar malayeg
* Babirousa
* Kalao
* Orangoutan

## Gwelet ivez
* Yezhoù malayek-polinezek
* Indonezeg

## Liammoù diavaez
* ''Ethnologue''
* Kentelioù malayeg evit deraouidi
* Geriadur malayeg-saozneg
5 Here

## Darvoudoù
*456 : aloubet eo Iberia gant ar Wizigoted, renet gant o roue Teodorig II, harpet gant un armead Burgonded ha Franked.
*816 : kurunennet eo an impalaer Loeiz an Deol gant ar pab Stefan IV e Reims.
*1550 : krouidigezh kêr Concepción e Chile.
*1908 : Bulgaria a zeu da vezañ dizalc'h diouzh an Impalaeriezh otoman.
*1910 : diskaret eo roue Portugal gant un dispac'h ha sevel a reer ur republik er vro-se.
*1968 : kerzhadeg evit ar gwirioù keodedel e Hanternoz Iwerzhon, moustret garv e Doire.
*1988 : trec'h eo an *no* en ur referendom da c'houzout ha fellout a ra da dud Chile e chomfe Augusto Pinochet e penn ar vro.
*2020 : deroù Dispac'h Kirgizstan e 2020.

## Ganedigezhioù
* 1520 : Alessandro Farnese, kardinal italian.
* 1640 : Markizez Montespan, pried kleiz Loeiz XIV.
* 1713 : Denis Diderot, skrivagner ha prederour gall.
* 1827 : Arthur Le Moyne de La Borderie, istorour Breizh ha diellour.
* 1864 : Louis Lumière, kimiour, ijiner ar sinema gall.
* 1887 : René Cassin, barner gall, tapet ar Priz Nobel evit ar Peoc'h gantañ.
* 1895 : Antonio Sacconi, mestrc'hoarier echedoù italian.
* 1899 : Georges Bidault, politiker gall, bet prezidant Kuzul ar vinistred.
* 1905 : Pêr Peron, skeudennour ha livour brestat.
* 1911 : Brian Ó Nualláin (*[[Flann O'Brien]]* ha *[[Myles na gCopaleen]]* e anvioù-pluenn), skrivagner iwerzhonat.
* 1917 : Magda Szabó, skrivagnerez hungarat.
* 1925 : Youenn Gwernig, barzh, kaner ha skrivagner brezhonek.
* 1936 : Václav Havel, skrivagner ha politiker tchek, prezidant kentañ ar Republik Tchek.
* 1939 : Marie Laforêt, aktourez (c'hoariva, skinwel ha sinema) ha kanerez c'hall.
* 1941 : Eduardo Duhalde, hanterkantvet prezidant republik Arc'hantina.
* 1951 : Bob Geldof, kaner iwerzhonat.
* 1975 : Kate Winslet, aktorez saoz.

## Marvioù
* 1056 : Herri III an Impalaeriezh Santel.
* 1214 : Alfonso VIII Kastilha, roue Kastilha.
* 1285 : Fulup III, roue Bro-C'hall.
* 1398 : Blanche Navarra, rouanez Bro-C'hall.
* 1805 : François Cacault, politikour gall, krouer domani ar Waremm-Lemot e Klison.
* 1805 : Charles Cornwallis, jeneral saoz. 
* 1837 : Hortense de Beauharnais, rouanez Holland, mamm Napoleon III.
* 1871 : Aleksandr Afanasyev, dastumer kontadennoù rusianek.
* 1880 : Jacques Offenbach, sonaozer alaman.
* 1918 : Roland Garros, nijer gall lazhet er brezel.
* 1934 : Jean Vigo, filmaozer, produour ha saver senario gall.
* 1957 : José Leandro Andrade, melldroader etrebroadel uruguayat.
* 2010 : Bernard Clavel, skrivagner gall.
* 2011 : Steve Jobs, Stadunanad, saver Apple.
* 2012 : Claude Pinoteau, skriver senario ha filmaozer gall.
* 2015 : Henning Mankell, skrivagner svedat.

## Lidoù
* Iliz katolik roman:
** Sant an deiz : Sant Faizh;
** Sant Apoliner, abostol e bro Valença er su da Lyon (VIvet kantved);
** Maoris Duaod, abad kisterkiat Langoned (Kerne-Morbihan), diazezer abati Karnoed (1115-1191).
Skritur jawiek

Graet e vez **jawiek** eus al lizherenneg arabek gouestlet da skrivañ ar malayeg.

Unan eus an daou zoare-skrivañ ofisiel e Brunei eo, hag implijet e vez ivez, met kalz nebeutoc'h, e Malaysia, Indonezia ha Singapour, dreist-holl evit an traoù a denn d'ar relijion.

Daoust ma vez implijet muioc'h-mui al lizherenneg latin evit skrivañ ar malayeg e veze implijet ingal ar skritur jawiek e-pad meur a gantved betek ma voe degaset eno al lizherenneg latin en .

## Lizherennoù
Seizh arouezenn ha tregont zo el lizherenneg jawiek.
Filipineg

Ur yezh valayek-polinezek eo ar **filipineg** (*pilipino* pe *filipino*) komzet er Filipinez el lec'h m'eo unan eus an div yezh ofisiel gant ar saozneg. 

Diaes eo ober un diforc'h splann etre ar **'filipineg**' diouzh un tu hag an **'[[tagalogeg]]**' diouzh an tu all. Dre vras e vez implijet an termen *filipino* d'ober dave da yezh ofisiel ar Filipinez pa vez implijet an termen *tagalog* evit komz eus yezh hengounel ar meuriad tagalogek.

D'an 13 a viz Du 1937 e voe krouet Savadur Broadel ar Yezh a dibabas an tagalogeg da ziazez evit ar yezh vroadel. E 1961 e voe adanvet **pilipino** hag e 1987 e voe anvet ez-ofisiel **filipino**. 

## Gwelet ivez
* Yezhoù malayek-polinezek
* Tagalogeg
Karaimeg

Ur yezh turkek eo ar **c'haraimeg** komzet gant ul lodenn eus ar Yuzevion garaimek e Lituania, Krimea hag Ukraina. 

Bev a-walc'h eo ar rannyezh karaimek komzet e Troki pe (*Trakai*) met el lec'hioù all ez eus anezhi ur yezh en arvar da vont da get dre an diouer a dud a ra ganti. 

## Gwelet ivez
* Yezhoù yuzevek

## Liammoù diavaez
Ar c'haraimeg e Lituania