Unaniezh Europa

**Unaniezh Europa** **(UE)** zo un aozadur etregouarnamantel ha dreistvroadel a vod 27&nbsp;Stad eus Europa a reer ar Stadoù ezel anezho. E&nbsp;1992 e voe degemeret an anv «&nbsp;Unaniezh Europa&nbsp;» dre Feur-emglev Maastricht a-zivout UE. Doareoù eus an Unaniezh a oa a-goshoc’h avat a-drugarez d'un aridennad emglevioù ha kendarempredoù bet skoulmet adalek 1951.

Oberiantiz Unaniezh Europa a c’holo holl dachennoù ar politikerezhioù foran eus ar yec'hed hag an armerzh betek an aferioù diavaez hag an emzifenn. Astenn he galloudoù a bak pell pe belloc’h avat diouzh an tachennoù. Hervez an tachennoù-se e tenn muioc’h an UE da :
* ur c’hevread (da skouer evit ar moneiz, al labour-douar, ar c’henwerzh, politikerezhioù an endro)
* ur c'hengevread (da skouer evit ar politikerezhioù sokial hag armerzhel, gwarez ar vevezerien, aferioù diabarzh)
* un aozadur etrebroadel (da skouer war dachenn an aferioù diavaez)

Unan eus pennoberezh an UE eo sevel ha merañ ur c’henvarc’had a zo diazezet war un unaniezh valtoutel, ur moneiz hepken (degemeret evit poent gant 20 eus an 27&nbsp;Stad ezel), ur Politikerezh Boutin war al Labour-douar (POBOL) hag ur Politikerezh Boutin war ar Pesketa.

Lies ensavadur zo bet savet a-benn suraat mont en-dro an UE. Ar re bouezusañ anezho o vezañ Kuzul Unaniezh Europa, Kengor Europa, Parlamant Europa ha Lez-varn Justis Europa.

## Doare a-vremañ
Tammoù bras eus o riegezh zo bet treuzkaset d'an Unaniezh gant ar Stadoù ezel — muioc’h eget n'eus bet biskoazh treuzkaset d'un aozadur rannvedel anriegezhek all. Evel notet a-us, e tachennoù zo e krog an UE da gaout tres ur c’hevread pe ur c’hengevread. Daoust da se, war an dachenn lezennel, e chom ar Stadoù ezel "mistri ar Feurioù-emglev", ar pezh a dalvez n'hall ket an UE treuzkas muioc’h a c’halloudoù dezhi hec’h-unan eus ar Stadoù hep asant ar Stadoù-se dre feurioù-emglev nevez. A zo muioc’h, war meur a dachenn n'eus ket bet treuzkaset nemeur a riegezh vroadel d'an UE gant ar Stadoù; dreist-holl e tachennoù ken bras an interestoù broadel warno evel an aferioù diavaez hag an emzifenn. Kement-se a ra d'an aozadur dibar zo eus an UE bezañ un aozadur *[[sui generis]]*, dle. un aozadur drezañ e-unan.

D'an 29 a viz Here 2004 eo bet sinet gant ar pennoù gouarnamant ar Feur-emglev a grou ur Vonreizh evit Europa. Gwiriekaet eo bet ar sinadur-se gant meur a Stad tra m'emañ da vezañ gwiriekaet gant lod all c’hoazh. Daoust da se, en deus falsvarchet an argerzh a gas d'ar gwiriekaat p'eo bet nac’het ar Vonreizh gant muianiver ar Frañsizien e-kerzh ur referendom d'an 29 a viz Mae 2005 ha se daoust ma votas ar Vretoned a-du evel m'o doa graet evit referendom feur-emglev Maastricht. Ar wech-mañ avat n'eo ket bet splann a-walc’h vot ar Vretoned evit lakaat Frañs da sevel a-du ha 54.7% eus ar mouezhioù zo aet gant an "nann". Tri devezh war-lerc’h, d'ar 1añ a Vezheven eo bet tro Izelvroiz da lavaret "nann" ivez gant 61.6% dre ur referendom.

Da-heul nac’hadenn ar feur-emglev bonreizhel gant Frañs hag an Izelvroioù eo bet broudet an tabut politikel war statud a-vremañ ha da zont Unaniezh Europa etre ar Stadoù ezel. Eno e kaver savboentoù disheñvel-mat ken etre ar Stadoù hag e diabarzh pep Stad.

Da skouer, e Breizh-Veur hag a zo o kadoriañ an UE, ez eus bet diskouezet dre stadegoù e oa diseblant pe e save a-enep an Unaniezh 75% eus ar boblañs. Deuet eo an UK Independence Party a sav a-du gant an emdennañ klok eus an UE da vezañ ur strollad da gemer e kont zoken. Broioù all avat a sav a-du gant un enframmañ brasoc’h — nebeut goude ma voe votet "nann" gant ar Frañsizien ha Nederlandiz a voe votet "ya" gant al Luksembourg.

## Krefen war ar stern
Meur a graf pouezus-meurbet he deus an Unaniezh da dalañ outo er mare-mañ, en o zouez divizout ha degemeret, distaolet pe adreizhet e vo ar feur-emglev bonreizhel nevez, ober war-dro emled an UE war-du ar gevred (sellet a-is), nevesaat reolennoù an Emglev war ar Stabilder hag ar C’hresk, sevel ar budjed da zont ha plediñ gant ar Politikerezh Boutin war al Labour-douar (POBOL).

Er C’hendalc’h Etregouarnamantel a zeu (KEG), hag a zo un emvod e-kreiz ar bloaz evit Stadoù ezel an UE, e ranko pennoù ar Stadoù hag ar gouarnamantoù divizout penaos e vo arc’hantaouet budjed an UE. Graet e vez "Financial Perspective" pe "Diaweladenn Arc’hant" eus budjed an UE. Advarc’hatet e vez bep seizh vloaz. An Diaweladenn Arc’hant a zeu a dalvezo evit ar prantad 2007-2013.

E-touez ar c’hrefen da dabutal warno e-pad ar c’haozeadennoù war ar budjed da zont emañ Distaol arc’hant Breizh-Veur, gounid Frañs diwar ar POBOL, skodennoù bras Alamagn hag an Izelvroioù da vudjed an UE, hag adreizhad ar Fontoù evit Diorren Rannvroioù Europa. Diouzh ali meur a hini ez eo gwirheñvel e savo diwar ar c’haozeadennoù-se disrann vras etre ar gouarnamantoù evel etre Frañs hag Alamagn da skouer a c’houlenn ur budjed brasoc’h evit mont war-du un Unaniezh kevreadeloc’h hag ar re, evel Breizh-Veur, a c’houlenn ur budjed bihanoc’h gant muioc’h a arc’hant postet war ar skiantoù hag an imbourc’h, hag en deus graet eus ar "modernaat" e c’her-stur.

Divizout a ranko ivez pennoù Europa divizout e-kerzh an emvod-se petra ober eus Bonreizh Europa. Gouarnamantoù zo a garfe a-walc’h e vefe skornet an argerzh gwiriekaat tra ma kav da lod all e ranker mont betek penn. Ma vez gwiriekaet ar Vonreizh gant 20&nbsp;Stad ezel diwar an 27 zo e vo adkaset homañ dirak Kuzul Europa hag e c’hallo neuze ar pennoù Stad ha gouarnamant advarc’hata ar feur-emglev.

## Stadoù ezel hag an emled da zont
27 Stad ezel a ya d'ober Unaniezh Europa en em astenn war ur gorread a 4&nbsp;493&nbsp;712&nbsp;km&sup2; gant e-tro 508&nbsp;191&nbsp;116&nbsp;milion a geodedourien europat e 2015. Ma vije eus an UE ur Stad, e vije ar seizhvet brasañ er bed dre he gorread hag an trede brasañ dre he foblañs goude Sina hag India.

Rannañ a ra an UE harzoù douar gant 20&nbsp;Stad hag harzoù mor gant 31&nbsp;Stad. Sellet ouzh Broioù a-hed Unaniezh Europa*

Abaoe savidigezh an UE gant 6 Stad ez eus bet 19 all oc’h emezelañ war meur a lankad emledañ:

* [[Greunland]], bet roet an [[emrenerezh]] dezhi gant [[Danmark]] e [[1979]], he deus divizet kuitaat Kumuniezh Europa dre referendom e [[1985]].

=== Tiriadoù tramor ===
Niveruzik eo an tiriadoù tramor ganto darempredoù strizh gant Stadoù zo eus an UE, en o zouez [[Greunland]], [[Manav]], an [[Azorez]] ha [[Madeira]]. Evit gouzout hiroc’h diwar-benn ar re-mañ ha tiriadoù tramor all stag ouzh an UE, sellit ouzh [[Rannvro dreisttrobarzh Unaniezh Europa|ar Rannvroioù dreisttrobarzh]] ha *Tiriadoù dibar eus Stadoù ezel zo hag o darempredoù gant an UE* (hemañ e saozneg).

=== Emled da zont ha darempredoù strizh ===
* [[Turkia]] zo war ar renk ent-ofisiel evit dont da vezañ ezelez eus UE abaoe 1987. Staget emeur gant ar c’hevraouiñ abaoe an [[3 Here|3 a viz Here]] [[2005]]. Meur a arbennigour koulskoude ne wel ket emezeladur Turkia da UE o tont da wir a-raok pell, ken bras m'eo ar sammad reizhadennoù a ranko kas da benn vat war an tachennoù politikel, armerzhel ha sokial.<br />
*[[Makedonia]] (abaoe 2004), [[Albania]], [[Montenegro]] ha [[Serbia]] (abaoe 2009) o deus lakaet o anv ivez evit dont da vezañ ezel eus an Unaniezh.
*[[Island]] he doa lakaet hec'h anv evit dont e-barzh e 2009, met e miz Meurzh he deus tennet kuit he goulenn.
* [[Norvegia]] ha [[Suis]] n'int ket izili anezho met emglevioù dibar o deus gant an UE.<br />
* Perzh a gemer an darn vrasañ eus izili [[Kevredigezh Europat evit ar C'henwerzh Frank]] er Feur-emglev (bet krouet gantañ [[Takad Armerzhel Europa]]), ar pezh a dalvez e kemeront perzh e meur a zoare er c’henvarc’had europat.<br />


== Ganedigezh hag Istor ==


Klasket ez eus bet meur a wech, kent savidigezh ar [[Stad-Vroad|Stadoù-Broad]] modern zoken, unaniñ broadoù liesseurt Europa. Ingal eo c’hoarvezet a-hed istor ar c’hevandir. 3 000 bloaz zo e oa mestr ar [[Kelted|Gelted]] war Europa. Da-c’houde eo bet tro an [[Impalaeriezh roman]] a droe en-dro d'ar [[Mor Kreizdouar]]. Dre heg e c’hoarvezas seurt unaniezh. Unanet e voe tammoù bras eus Europa dre ur velestradurezh laosk e-pad meur a gantved da vare ar [[Franked]], [[impalaeriezh ar Garled|impalaeriezh Karl Veur]] hag an [[impalaeriezh santel roman german]] ivez. E deroù an  gant [[unaniezh valtoutel]] [[Napoleon|Napoleon Iañ]] hag adarre da vare aloubidigezh an [[naziegezh|nazied]] er bloavezhioù 1940 e voe unanet evit ur prantadig an darn vrasañ eus Europa adarre.<br />
Gant al liesseurt m'eo [[yezhoù Europa|yezhoù]] ha sevenadurioù Europa ne zeuas peurliesañ an taolioù-esae-se nemet dre un [[aloubidigezh soudardel]] lakaet dre heg war bobloù displijet-groñs. Kement-se a sachas d'e heul distabilder ha c’hwitadennoù. Unan eus ar c’hinnigoù peoc’hus kentañ evit unaniñ ar c’hevandir dre kenlabour ha kevatalder izili un unaniezh da zont a zeuas gant [[Victor Hugo]] ar [[peoc’hgarouriezh|peoc’hgarour]] e [[1851]]. Diwezhatoc’h, goude spouron ar [[Brezel Bed Kentañ]] hag an [[Eil Brezel Bed]] e kreskas ar froud evit krouiñ ar pezh zo deuet da vezañ Unaniezh Europa abaoe. Kaset e oa an dud war-raok gant ar c’hoant da adsevel Europa ha d'ober a seurt ma n'hallfe ket biken brezel ebet ken sevel en-dro war dachenn Europa. A-benn ar fin, lusket gant ar santadoù-se, e voe savet [[Kumuniezh ar Glaou hag an Dir]] gant [[Alamagn|Alamagn ar C’hornôg]], [[Frañs]], [[Italia]] ha broioù ar [[Beneluks]]. Kement-se a voe graet ent ofisiel dre [[Feur-Emglev Pariz (1951)|Feur-emglev Pariz]] sinet e miz Ebrel [[1951]] ha lakaet da dalvezout e Gouere [[1952]].<br />
Roet e voe an anv a *'Kumuniezh Armerzhel Europa (KAE)** d'an unaniezh valtoutel gentañ, bet lesanvet prim da c’houde **ar c’henvarc’had**, a voe krouet dre [[Feur-emglev Roma]] e [[1957]] ha lakaet e talvoud d'ar [[1 Genver|1añ a viz Genver]] [[1958]]. Diwezhatoc’h e teuas anv ar KAE da vezañ **Kumuniezh Europa** a zo bremañ livenn-gein Unaniezh Europa. Eus un aozadur kenwerzhañ eo deuet an Unaniezh da vezañ ur framm kenlabour politikel hag armerzhel.

== Ensavadurioù ha frammoù lezennel ==
=== Ensavadurioù UE ===
; Meur a ensavadur a vez douget ganto mont en-dro an UE :
* [[Parlamant Europa]] (732 ezel ''750 d'ar muiañ.'')
* [[Kuzul Unaniezh Europa]] (anvet c’hoazh 'Kuzul ar Vinistred') (25 ezel)
* [[Kengor Europa]] (25 ezel)
* [[Lez-varn Justis Europa]] (e-barzh al [[Lez-varn engalv kentañ]]) (25 barner))
* [[Lez-varn Kontoù Europa]] (25 ezel)
* [[Kuzul Europat]] (25 ezel) - a yafe marteze gwelloc’h dezhañ an anv a ''damensavadur''.

; Meur a framm arc’hant zo :
* [[Bank Kreiz Europa]] a ya da sevel [[Reizhiad Bankoù Kreiz Europa]] gant ar [[bank kreiz|bankoù kreiz]] Stad.
* [[Bank Postañ Europa]] (gant ar[[Font Postañ Europa]] e-barzh)

; Kavet e vez ivez meur a vodad aliañ an ensavadurioù :
* [[Kengor ar Rannvroioù]], a ro e soñj war aferioù ar rannvroioù
* [[Kengor Armerzhel ha Sokial]], a embann e soñj war ar politikerezhioù a denn d'an armerzh ha d'an aferioù sokial (dreist-holl an darempredoù etre al labourerien hag an implijerien)
* [[Kengor war ar Politikerezh hag ar Surentez]], bet savet e-skeud ar [[Politikerezh Boutin war ar Surentez hag an Aferioù Diavaez]] a guzulika a-zivout aferioù etrebroadel ar surentezh hollek.

Hag ez euz ivez kalzik a aozadurioù all, savet peurliesañ a-ziwar ul [[lezennadur eil renk]] evit kas war-raok politikerezhioù dibar. Graet e vez anezho **Ajañsoù Unaniezh Europa**. En o zouez e c’haller menegiñ [[Ajañs Europa eit an Endro]], the [[Ajañs Europa evit ar surentez dre nij]] hag ar [[Burev evit kendoniañ ar Marc’had diabarzh]].

A-benn ar fin emañ ivez an [[Hanterour Europa|hanterourien europat]] karget da enklask ar c’hlemmoù gwallvererezh a c’hall bezañ a-berzh ensavadurioù Europa.

==== Lec’hiadur ensavadurioù UE ====

N'eus kêr-benn ofisiel ebet d'an UE ha strewet eo hec’h ensavadurioù dre veur a gêr :
* **Brusel, Belgia** - zo anezhi evel kêr-benn UE ''de facto''
** Sez [[Kengor Europa]] ha [[Kuzul Unaniezh Europa]]
** Lec’h emvodañ kengorioù [[Parlamant Europa]] hag e zalc’hoù bihan
** Kêr degemer evit holl gendalc’hioù [[Kuzul Europa]] (abaoe 2004)

* **Strasbourg, Frañs**
** Sez [[Parlamant Europa]] ha lec’h emvodañ evit an dalc’hoù leun bloaziek (12&nbsp;sizhunvezh-pad)
** Eno e kaver ivez daou aozadur europat pennañ — [[Kuzul Europa]] ha [[Lez-varn Europa Gwirioù Mab-den]] — a ya pelloc’h niver o izili evit izili an UE end-eeun

* **kêr Luksembourg, Luksembourg**
** Sez [[Lez-varn Justis Europa]] ha [[Sekretouriezh Parlamant Europa]]
** Sez ar [[Bank Postañ Europa]]

* **Frankfurt, Alamagn*'
** Sez [[Bank Kreiz Europa]]

=== Framm lezennel ===
[[Lezennoù Unaniezh Europa]] a bled gant un niver bras a frammoù lezennel hag ensavadurel n'int ket atav digemmesk. Disoc’h un istor diazezet a-bazennoù eo, gant feurioù-emglev etrebroadel nevez oc’h en em heuliañ, pep hini anezho o tegas kemmoù hag o klokaat an emglevioù koshoc’h. Strivoù bras zo bet kaset da benn er bloavezhioù diwezhañ evit startaat hag eeunaat ar feurioù-emglev kentañ. Disoc’het eo ar strivoù-se war savidigezh an danvez [[Feur-emglev Krouiñ Bonreizh Europa]]. Ma vez degemeret ar vonreizh-se e kemero lec’h ar strobad emglevioù zo anezho betek-henn ha ne vo mui nemet un destenn.

[[Feur-emglev Pariz (1951)]] eo bet ar feur-emglev kentañ. E&nbsp;1952 e oa bet lakaet e talvoud. Drezañ eo bet diazezet [[Kumuniezh ar Glaou hag an Dir]] etre ur bagad 6&nbsp;bro. N'emañ ket an emglev-mañ e talvoud ken, kemeret m'eo bet e lec’h gant emglevioù all war-lerc’h. [[Feur-emglev Roma]], bet savet e [[1957]] zo c’hoazh e talvoud avat. Adveret-mat eo bet abaoe koulskoude, dreist-holl dre Feur-emglev brudet [[Feur-emglev Mastricht|Mastricht]] bet degemeret e [[1992]]. E [[Mastricht]] e voe degemeret an anv a Unaniezh Europa. Ar reizhadennoù nevesañ bet degaset e Feur-emglev Roma zo bet lakaet er [[Feur-emglev Emezelañ (2003)|feur-emglev emezelañ]] a-benn degemer 10&nbsp;Stad ezel nevez. Ar pezh a voe graet kerkent hag ar [[1 Mae|1 a viz Mae]] [[2004]].

Ma c’hwit feurm-emglev diazezañ ar Vonreizh nevez da vezañ degemeret gant an holl Stadoù ezel e vo ret addigeriñ ar c’hevraouiñ warnañ moarvat. A-du eo an darn vrasañ eus ar bolitikourien hag eus ar pennoù-bras evit lavaret n'hallo ket an UE kenderc’hel da vont en-dro plaen gant ar framm zo dezhi bremañ ma'z eus 27&nbsp;Stad enni. hag emañ da genderc’hel da greskiñ.

== Levrlennadur ==

* [[Jeremi Kostiou|KOSTIOU Jeremi]], *Kengred etre ar pobloù'', e-barzh Brud Nevez, miz Mae 2014, niv.&nbsp;304, pp.&nbsp;11-12.

## Notennoù