Thebai (Egipt)

**Thebai** (Θῆβαι, Thēbai) eo anv gresianek ur gêr a oa anvet Ouaset pe Niwt (Ar Gêr), e henegipteg. E brezhoneg e reer gant **Tebez** pe **Teba** ivez. Bremañ e vez graet Louksor (arabeg: لأقصر) eus al lec'h-se.

E penn pevare nom Egipt e oa Tebez. Kêr-benn rannvroel er penn-kentañ, e teuas Tebez da vezañ ur gêr bouezus en Henegipt adalek an tierniezh, rak tierniezh ar Montouhoteped hag an Antefed a oa a orin eus Tebez. Tebez a zo ivez kêr orin ar familh Taâ, hendadoù Kamose hag Ahmose, a zieubas Egipt eus an Hiksosed. Goude-se e teuas Tebez da vezañ kêr-benn Egipt e-pad an <small>XVIII<sup>vet</sup></small> hag an tierniezh.

Doueed pennañ Tebez a oa Amon, Mout ha C'honsou.
## Anv
Meur a anv he doa bet ar gêr-se en Henamzer, en o zouez Ouaset (*Wȝst*) a dalvez « Kêr ar vazh-roue ». Dave a ra an anv-mañ d'an douee Ouseret. Anvet e oa bet Niout-Amon (*Niw.t-Jmn*) ivez, ar pezh a dalvez « Kêr Amon », Niout-Reset (*Niw.t-rs.t*) ha Iounou-Shemâ (*Iwnw-šmꜥ*).

Daou anv zo anvet e-pad ar marevezh ptolemaek : *Thēbai* (henc'hresianek *Θῆβαι*), brezhonekaet e « Tebai », « Tebez » pe « Teba », ha *Diós pólis megálê* (*Διός πόλις μεγάλη*), anvet *Diospolis Magna* gant ar Romaned. Diasur eo orin an anv *Thēbai* : hervez Martin Bernal e teufe war-eeun pe en un doare dieeun eus ur wrizienn henegiptek : *ḏbȝt* pe *dbt*, a dalvez « boest, koufr ; charke ; palez ; templ ». Evit lakaat kemm etre Tebez Henegipt ha Tebez e Bro-C'hres, e veze lesanvet an hini gentañ « Tebez he c'hant dor » gant an Henc'hresianed (*Θῆβαι ἑκατόμπυλοι* Thēbai hekatómpuloi), hag an eil « Tebez he seizh dor » (*Θῆβαι ἑπτάπυλοι* *Thēbai heptápuloi*). Goude aloubadeg Henegipt gant Aleksandr Veur e oa bet hevelebekaet Amon ouzh Zeus, ha badezet e oa bet *Diós pólis megálê* (*Διός πόλις μεγάλη*, da lâret eo « Diospolis Veur », troet gant ar Romaned *Diospolis Magna*. En arabeg e reer *al-uqṣur* anezhi hiziv (*الأقصر*), brezhonekaet e Louksor.

## Istor
### Ragistor
Poblet eo kornad Tebez abaoe Henoadvezh krenn ar maen da nebeutañ. Furchadegoù er gwiskadoù douar degaset gant an dour diouzh ar menezioù, war glann kornôg an Nil, a-dal da Louksor, o deus dizouaret bili benet dezho etre daou vilion ha 500000 vloaz. 

Bili daouduek eus ar Paleoliteg izelañ ha eus ar Paleoliteg krenn a brou e oa annezet Traoñienn ar Rouaned en un doare kustum.

### An Henimpalaeriezh
Roud zo eus Tebez adalek 3200 a-raok J.-K. pe war-dro. D'ar mare-se ne oa c'hoazh nemet ur c'hontouer koñvers bihan, hag e oa Menfis a dalveze da gêr-benn da Faraoned an Henimpalaeriezh. Daoust ma n'eus savadur ebet e Tebez a gement a vefe koshoc'h evit lodennoù templ Karnak (savet da vare ar Grennimpalaeriezh moarvat) e oa diskoachet e Karnak lodenn izelañ un delwenn eus Niouserrê savet da vare pempvet tierniezh Henegipt. Un delwenn all, dediet gant ur roue eus  tierniezh Henegipt anvet Sesostris, a c'hallfe bezañ bet advenet hag adimplijet abalamour m'emañ stern Niouserrê war he gouriz. Dre ma'z eus seizh faraon eus an Henimpaleriezh war roll Kambr an hendadoù, e oa marteze un templ d'an nebeutañ e tolead Tebez hag a oa bet savet en Henimpalaeriezh.

### I marevezh etre
E diwezh an trede milved a-raok hon oadvezh, ul lignez rouanez nevez (an <small>IX<sup>vet</sup></small> hag an tierniezh) a rene war Goueled Egipt ha norzh Gorre Egipt diouzh o c'hêr-benn, Herakleopolis Magna. Ul lignez all, an XIvet tierniezh, a rene diouzh Tebez war peurrest Gorre Egipt. Evit doare e oant diskennidi da briñs Tebez, Antef an Henañ. Antef Iañ, e vab-bihan moarvat, a oa ar c'hentañ eus an tiegezh da gemer an titl a faraon pa oa bev. Ne'z ae ket e c'halloud pell en tu all da dolead Tebez avat.
### Ar Grennimpalaeriezh
Montouhotep II (ar pezh a dalvez "plijet eo Montou"), eus XIvet tierniezh Henegipt, a gannas rouaned Herakleopolis hag a unvanas Henegipt ur wezh ouzhpenn dindan ar memes rieg, ar pezh a verk deroù ar prantad anvet ar Grennimpalaeriezh. Da-c'houde e viras Montouhotep II hag e ziskennidi o c'hêr-benn e Tebez. Montouhotep a renas e-pad bloaz hag hanter-kant ha sevel ar c'hentañ templ kañv e Deir el-Bahari. Hemañ a awenas Templ ar milionoù a vloavezhioù savet e-kichen gant Hatchepsout, rouanez eus an XVIIIvet tierniezh. E vab Montouhotep III a lakaas ivez sevel ur bez diechu e Deir el-Bahari. Nebeut amzer goude-se, marv Montouhotep IV a verkas fin an XIvet tierniezh.

Da vare an XIIvet tierniezh, Amenemhat Iañ a gasas e gêr-benn pelloc'h en norzh, e Ititaouy. Kenderc'hel a rae Tebez da vleuniañ e-giz kreizenn relijiel rak Amon, doue ar vro, a zeue da vezañ pouezusoc'h-pouezusañ en holl Henegipt. Koshañ dilerc'hioù un templ gouestlet da Amon a oa savet da vare Sesostris Iañ. Rouaned an <small>XII<sup>vet</sup></small> hag an XIIIvet tierniezh o deus taolet pled a-walc'h ouzh an templ-se, met ivez ouzh temploù ar c'hêrioù tro-war-dro nom Tebez. Kalz rouaned o deus lezet o merkoù en templ, o sevel delwennoù dreist-holl.

Da vare ar Grennimpalaeriezh dija e oa deuet Tebez da vezañ ur gêr bras-kenañ. Ar furchadegoù en-dro da dempl Karnak a ziskouez e oa savet e stumm ur gael. Ur c'hilometr hirder a oa dezhi ha kant devezh arat gorread. Kavet ez eus bet dilerc'hioù daou balez ivez.
### Eil prantad etre

Adalek fin an tierniezh, ur strollad Kananeaned a grog d'ober e annez e reter delta an Nil. Kemer a reont ar galloud e reter Goueled Egipt, e Avaris, hag e savont ar tierniezh anvet Hiksos (eus *Heqa-khasout*, « renerien eus broioù estren », evel ma rae Henegiptiz eus o renerien). Da c'houde e astennjont o galloud war peurrest Goueled Egipt. Pa oa kemeret Menfis gant an Hiksosed, da vare ren Merneferrê Aÿ pe un tamm goude (war-dro 1 700 a-raok J.-K.), e tec'has rouaned an XIIIvet tierniezh da Debez a zeuas neuze da vezañ ar gêr-benn adarre.

Priñsed Tebez (anavet hiziv evel ar XVIvet tierniezh) a zalc'he mat ar vro tro-war-dro e-keit ha ma tiskenne an Hiksosed eus an Delta etrezek ar su betek kreiz Egipt. Heuliet e oa bet an amzer-se gant ur prantad peoc'h. Mont a rae an Hiksosed en tu all da Debez da genwerzhañ gant an Nubianed, ha tud Tebez a gase o zropelloù en Delta hep enebiezh. Adalek amzer Seqenenrê Tâa avat e tigor ar stourm adarre ha tud Tebez, dindan ren Seqenenrê Tâa hag e ziskennidi Ouadjkheperrê Kames hag Ahmôsis Iañ, a zeuas a-benn da aloubiñ ar vro a-bezh ha da adunvaniñ anezhi.

### An Nevezimpalaeriezh

Kreskiñ a reas Tebez forzh pegement e-doug an Nevezimpalaeriezh, rak eno e oa templ doue an tierniezh, Amon-Ra. Dont a reas ar gêr da vezañ « Heliopolis ar c'hreisteiz », gouestlet da azeulerezh doue an tierniezh, staget-strizh ouzh an ideologiezh roueel. Dont a ra ivez ar vro da vezañ sez bered-veur ar rouaned, ha savet e oa e menezioù Tebez degadoù a vezioù-kev evit ar faraoned.

War glann ar reter emañ tiez ar re vev, en daou du d'an hentoù prosesion a gas eus mogerioù Karnak da dempl Louksor, hentoù heuliet gant bigi sakr Amon, Mout ha C'honsou e-pad Gouel Opet. War ribl ar c'hornôg, glann ar re varv, emañ bezioù ar ar faraoned, hag an temploù kañv, o « c'h/kestell ar milionoù a vloavezhioù », a veze gweladennet bep bloaz gant an doue Amon, e-pad "Gouel kaer an draoñienn". Klotañ a ra an ideologiezh roueel hag azeulerezh Amon-Ra evit doare, e-pad an XVIIIvet tierniezh, an eil oc'h harpañ egile. Adalek an XIXvet tierniezh avat e santer un digempouez etre galloud ar faraoned hag hini kloer Amon-Ra. Kreskiñ a ra an digempouez-se  da vare an dinastiezh kentañ hag e tisoc'h e fin an Impalaeriezh nevez gant disrann ar vro etre Ramsès XI, na zeu a-benn da zelc'her e aotrouniezh nemet e norzh ar vro, ha beleg meur Amon, Herihor, a ren war ar su diouzh Tebez.

### Betek an Impalaeriezh roman
Adalek an XXIvet tierniezh ha disrann ar vro e kollas Tebez e roll a gêr-benn. Dilezet e oa bered-veur Tebez ha faraon ebet ken ne voe douaret eno.

E-doug ar XXVvet tierniezh (hini faraoned Nubia) e krogas ar gêr da gaout pouez adarre. Gevellet e oa azeulerezh Amon-Ra gant hini Amon Napata, doue tierniezh ar « faraoned du ». Taharqa a stagas gant ur programm savadurioù bras, din eus ur gêr-benn, hag e tiorroas ahel ar santualoù o sevel kioskoù bras. Drastet e voe Tebez gant an Assirianed a gasas gante da Ninive an teñzorioù berniet abaoe keit all gant ar faraoned hag a laeras delwennoù an doueed er santualoù zoken, o elfenn bouezusañ ma oa sañset an doueed da vezañ. E -663, ar roue Assurbanipal a zistrujas ar gêr penn-da-benn hag a reas sklaved eus hec'h annezidi.

Biskoazh ne zeuas ar gêr e-barzh, daoust da Alexandr Veur ha goude d'ar Ptolemaiosed d'ober war he zro. E-pad ren Ptolemaios IV ha Ptolemaios V, Tebez a zeuas da vezañ kreizenn an emsavadegoù a zisparti an Tebaid diouzh an Impalaeriezh al Lagided.

Da vare ar Romaned erfin e oa dilezet an temploù tamm-ha-tamm. Staliet e voe ur gwarnizon e Louksor ha dont a reas an templ da vezañ ur c'hreñvlec'h zoken da vare an Detrarc'hiezh. Meur a iliz a oa staliet eno ivez pa zeuas an Impalaeriezh roman da vezañ kristen ha, pa zegouezhas ar vuzulmaned, e oa savet ur voskeenn eno, kement ha ken bihan ma'z eo templ Louksor unan eus koshañ lec'hioù azeulerezh ha pediñ er bed, daoust ma ne azeuler ket ar memes doueoù ken.

## Lec'hiennoù arkeologel pennañ Tebez hag an tro-war-droioù
* Karnak : Temploù Amon-Re, Mout, C'honsou, Montou, Ptah ;
* Templ Louksor : Temple Amon-Min ;
* Traonienn ar rouaned ;
* Traonienn ar Rouanezed ;
* Deir el-Bahari ;
* Set Ma'at her imenty Ouaset ;
* Gournah ;
* Ramesseum ;
* Medinet Habou

## Levrlennadur
* John R. Baines ha Jaromír Málek, *Atlas of Ancient Egypt*, Oxford University Press, 1980, pp.84 - 105 ;
* Hermann Kees, *Ägypten, Eine kleine Landeskunde*, Akademie Verlag Berlin, 1977, pp. 142 - 163.
* Pascal Vernus et Jean Yoyotte, *Dictionnaire des Pharaons*
* Jean Robin, *Thèbes, Temples et Dieux du Nil*, Robert Laffont, 1987, ISBN 978-2221504291.
* Fernand Debono, *Le temps des pyramides, De la Préhistoire aux Hyksôs (1560 av. J.-C.)*, levrenn gentañ, Gallimard, 2006, ISBN. 978-2-07-011863-2

## Notennoù ha daveoù