open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
ㄸ

Unan eus lizherennoù diazaez (*jamo*) ar skritur *[[hangeul]]* (한글, treuzskrivet ivez *hankul* hervez ar sistem Yale pe c'hoazh Han'gŭl* hervez ar sistem McCune-Reischauer) implijet evit skrivañ ar [[Koreaneg|c'horeaneg]] eo *'ᄄ*', [[Romanekadur|romanekaet]]  *tt'' ha distaget [t'] hervez al LFE. 

Savet e oa bet al lizherenn-mañ diwar al lizherenn ㄷ skrivet bihanoc'h div wech renk-ouzh-renk

## Gwelet ivez
* Hangeul
* Koreaneg
Zhang Pengxiang

*Zhang eo an anv-familh*.

**Zhang Pengxiang** a zo bet ganet d'an 29 a viz Even 1980 e Tianjin (Sina).

C'hoarier echedoù sinaat.
Mestr Meur abaoe 1996. Mestr Meur Etrebroadel e teuas  da vout e 2001.

E Moskov e miz Du 2001 e trec'has Anatolij Karpov, bet kampion ar bed.
C'hoarier echedoù sinaat eo.
Gant e renk Elo (FIDE) a 2638 e miz Genver 2006 edo an 69vet c'hoarier ag ar bed.
2 567 edo e Renk Elo e miz Even 2025, an hini kreñvañ o vout 2 657 e miz  Ebrel 2007.
## Kevre Sinaat an Echedoù
Zhang Pengxiang a c'hoari e Kleub Hebei.
## Liammoù diavaez
* E fichenn FIDE: http://www.fide.com/ratings/card.phtml?event=8600970
* Partienn Zhang-Karpov (e Java)
* Zhang Pengxiang, ar Marc'h Du sinat a drec'h Karpov
## Daveoù
Ni Hua

*Ni eo an anv-familh.*
**Ni Hua** (e sinaeg: 倪華) a zo bet ganet d'an 31 a viz Mae 1983 e Shanghai (Sina).

C'hoarier echedoù sinaat.
Mestr meur eo abaoe 2003.

Kampion echedoù Sina eo bet e mizioù Mae hag Even 2008 e Beijing, gant 7,5/11.

2 724 e renk Elo uhelañ e miz Ebrel 2009, 2 649 e miz Even 2025.

## Liammoù diavaez

* E fichenn FIDE
* E bartiennoù e Chessgames
Béal an Mhuirthead

**Béal an Mhuirthead** (saozneg: *Belmullet*) a zo ur gêr eus kontelezh Maigh Eo, e kornaoueg Iwerzhon. Gevellet eo gant Kleger, er Mor-Bihan.

## Skeudennoù

Restr:Belmullet Foreshore, Co. Mayo - geograph.org.uk - 432699.jpg|Porzhig Béal an Mhuirthead
File:Fallmore Granite Stone Circle - geograph.org.uk - 969348.jpg|Krommlec'h granit
File:Coastline on north of Belmullet peninsula - geograph.org.uk - 931746.jpg|Sell war an arvor
Cinn Mhara

**Cinn Mhara** (*Kinvara* e saozneg) a zo ur gêr vihan eus kornaoueg Iwerzhon, e kontelezh Gaillimh, er c'hreisteiz da gêr Gaillimh, war an aod. 

E Cinn Mhara e vez div fest vras bep bloaz : *Fleadh na gCuach* ("gouel ar goukoug"), ur gouel sonerezh e deroù miz Mae, ha *Cruinniú na mBád* ("bodadeg ar bigi") da vare Hantereost.
 
## Kêrioù gevellet
*
Áth Cinn

**Áth Cinn** (*Headford* e saozneg) zo ur gêr vihan eus kornaoueg Iwerzhon, e kontelezh Gaillimh. Gevellet eo gant ar Faoued.
Zhang Zhong

*Zhang eo an anv-familh*.

**Zhang Zhong** () a zo bet ganet d'ar 5 a viz Gwengolo 1978.
C'hoarier echedoù sinaat.
Mestr Meur Etrebroadel e teuas  da vout e 1998.
E miz Ebrel 2005, e renk Elo (FIDE) a 2599 a lakae anezhañ 4vet e Sina, goude Ye Jiangchuan, Ni Hua ha Bu Xiangzhi.
2 561 edo e renk Elo e miz Even 2025, an hini kreñvañ o vout 2 667 e miz  Gouhere 2001.
Dimezet eo gant ar c'hoarierez echedoù sinaat Li Ruofan.
## Kevre Sinaat an Echedoù
Zhang Zhong  a c'hoari e Kleub China Mobile Group Chongqing Company Ltd
.
## Daveoù

## Liammoù diavaez
* E fichenn FIDE
* E bartiennoù e ChessGames
Gijvelde

**Gijvelde** (anv ofisiel: *Ghyvelde*) zo ur gumun e Flandrez Frañs (departamant an Norzh), er Westhoek.
## Douaroniezh

* War ribl ar ganol etre Dukark ha Veurne ha war an harzoù gant Belgia emañ Gijvelde.
## Istor
### 
* D'ar 1 a viz Genver 2016 e voe bodet kumun gozh Gijvelde ha kumun De Moeren d'ober kumun nevez Gijvelde.
## Monumantoù ha traoù heverk

Ghyvelde - Eglise Saint-Vincent 2.jpg|Iliz *Sant Visant*, e Gijvelde.
Les Moëres - Eglise Notre-Dame-de-l'Assomption 2.jpg|Iliz *Itron-Varia*, e De Moeren.

* Ilizoù katolik *Sant Visant* hag *Itron-Varia*.
## Melestradurezh

## Tud
## Liammoù diavaez
## Notennoù
Cloich na Coillte

**Cloich na Coillte** (*Clonakilty* e saozneg) a zo ur gêr eus mervent Iwerzhon, e kontelezh Korkig.

## Tud liammet ouzh Cloich na Coillte
*Michael Collins

## Gevelliñ

## Liammoù diavaez
An Spidéal

**An Spidéal** (saozneg diofisiel : *Spiddal*) a zo ur gêr vihan eus kornaoueg Iwerzhon, e kontelezh Gaillimh, war an aod. 

Er Gaeltacht, da lavaret eo er vro iwerzhonek, emañ An Spidéal, met war zigresk emañ an implij eus ar yezh-se abaoe dibenn an . Nebeutoc'h eget an hanter eus an dud a ra gant an iwerzhoneg bemdez bremañ.

## Gevelliñ
Gevellet eo An Spidéal gant
*

## Liammoù diavaez

## Notennoù
Zuidkote

**Zuidkote** (anv ofisiel:*Zuydcoote*) a zo ur gumun hag ur gêrig eus Flandrez Frañs (departamant an Norzh), er Westhoek, war ribl Mor an Hanternoz.

Restr:Zuydcoote - Ferme Nord 1.jpg|Un ti-feurm.

## Istor
### kantved
* Brezel-bed kentañ: 19 den eus ar gumun a varvas abalamour da fedoù-brezel; implijet e voe an ti-yec'hed evit gober war dro ar soudarded bet gloazet pe manet klañv e Talbenn Flandrez Belgia.
* Eil brezel-bed: 11 den eus ar gumun a varvas abalamour d'ar brezel; distrujet e voe an ti-yec'hed.
* Norzh-Afrika: ur soudard eus ar gumun a varvas e Maroko e 1955.
## Monumantoù ha traoù heverk

Restr:ZuidkoteMonumantarrevarv.jpg|Monumant ar re varv.
Restr:ZuidkoteIlizkatolik.jpg|An iliz katolik.

* Monumant ar re varv.
* Iliz katolik Sant Nikolaz.
### Bered-veur
#### Bered-veur ''Nécropole Nationale de Zuydcoote''

Skeudenn:ZuidkoteBeredMonumantBBK.jpg|Monumant ar Brezel-bed kentañ. 
Skeudenn:ZuidkoteBeredBezioùgall.jpg|Bezioù gall.
Skeudenn:ZuidkoteBeredBezioùmuzulman.jpg|Bezioù muzulman eus al lu gall.
Skeudenn: ZuidkoteBeredBezGuillemois.jpg|Bez ur soudard breizhat.

* Teir lodenn a zo er vered-veur *Nécropole Nationale de Zuydcoote* : Gallaoued 1914-1918, Muzulmiz Norzh-Afrika 1914-1918, Gallaoued 1939-1945, 1 858 soudard anavezet en holl; ur soudard rusian a zo beziet eno ivez.
#### Takad alaman

Skeudenn:ZuidkoteBeredBezioùalaman.jpg|Bezioù alaman a-dreñv d'ar bezioù gall.

* En takad alaman ez eus 202 soudard eus ar Brezel-bed kentañ, 25 anezhe chomet dianv.
#### Bered ar C'hommonwealth: '' Zuydcoote Military Cemetery''

Restr:ZuidkoteBezioùarC'hommonwealth.jpg|Bezioù ar C'hommonwealth.


Ur vered ag ar Brezel bed kentañ eo. Digoret e voe ar vered en diskar-amzer 1917 p'edo ar  *Corps* o terc'hel an talbenn e Nieuwpoort gant daou ospital-brezel (*34th and 36th Casualty Clearing Stations*); an darn vrasañ ag ar vilourion douaret enni a varvas enne. Daou vez a voe degaset eus Zuydcoote Churchyard French Military Extension goude arsav-brezel an 11 a viz Du 1918.
## Douaroniezh

Skeudenn:ZuidkoteTraezhenn.jpg|An draezhenn.
Restr:ZuidkoteKanol.jpg|Ar ganol.

* War lez Mor an Hanternoz, tost eus an harzoù ouzh Belgia emañ Zuidkote. War ribl ar ganol etre Dukark ha Veurne emañ ar gumun.
## Emdroadur ar boblañs 1800-2010

## Lennegezh
* Gant Robert Merle eo bet skrivet ar romant *[[Week-end à Zuydcoote]]*, diwar-benn troioù ur soudard gall e "Godell Dukark". Gant al levr e oa aet ar Priz Goncourt e 1949. E 1964 e voe graet ur film, heñvelanvet, gant Henri Verneuil. Jean-Paul Belmondo an hini e oa ar soudard.

## Melestradurezh

Restr:ZuidkoteMaerdi.jpg|Ar maerdi


 
 
 
 
 
 

## Tud
## Gevelliñ
## Liammoù diavaez
## Dave ha notennoù
Uachtar Ard

**Uachtar Ard** (*Oughterard* e saozneg) a zo ur gêr eus kornaoueg Iwerzhon, e kontelezh Gaillimh.

## Darempredoù etrebroadel
### Gevelliñ
Korkig

Ur gêr vras eus kreisteiz Iwerzhon eo **Korkig** pe **Corcaigh** (iwerzhoneg: *Corcaigh*, distaget ; saozneg: *Cork*, distaget ). Emañ e proviñs an Mhumhain ha kêr-benn Kontelezh Korkig eo. Trede brasañ kêr Iwerzhon a zo anezhi hag an eil er Republik gant 119 230 a dud o chom enni e 2016 (125,622 gant ar bannlevioù ha 399 216 er vetropolenn).

## Gevelliñ
Gevellet eo gant Roazhon.

## Liammoù diavaez
Oostduinkerke

**Oostduinkerke** en izelvroeg, *Ôostduunkerke* e flandrezeg kornôgel, zo war aod Mor an Hanternoz e Flandrez Belgia e rannvro Westhoek hag e proviñs Kornôg-Flandrez. Ur gumun e oa gwechall ; gant lezenn 1977 ez eo bet lakaet e kumun Koksijde.
## Douaroniezh
* Gorread : 17,47 km²
* Poblañs (01/01/2020) : 8 617 a dud
* Stankter : 472 den/km²
## Monumantoù ha traoù heverk

Shrimpers on horseback.jpg|Chevretaerion war varc'h.
RamzedOostduinkerkeFlandrezBelgia.JPG|Ramzed dirak an ti-kêr.
Oostduinkerke - Sint-Niklaaskerk 5.jpg|Iliz katolik *[[Nikolaz Mira|Sant Nikolaz]]* (1952-1955).

### Mirdioù
* Mirdi Broadel ar Peskerezh.
* Mirdi Alc'houezioù ha Potailhoù.
### Bered ar gumun
Implijet e voe bered ar gumun e dibenn miz Mae 1940 hag e penn-kentañ miz Mezheven 1940, e-kerzh an Eil Brezel-bed. An darn vrasañ eus ar vilourion douaret enni a varvas en emgannoù p'edont o wareziñ kiladenn Lu ar Rouantelezh-Unanet war-zu Dukark. Karrnijourion a voe lakaet ivez er vered diwezhatoc'h

. Bezioù milourel belgiat zo er vered ivez.

## Notennoù ha daveoù
August Strindberg

**August Strindberg** (ganet d'an 22 C'hwevrer 1849 ha marvet d'ar 14 Mae 1912) a oa ur skrivagner, ur barzh, ur skridarnodour hag ul livour svedat. Strindberg a skrive diwar e skiant-prenet peurliesañ. Muioc'h a dri-ugent pezhioù-c'hoari ha muioc'h a dregont oberennoù faltaziek, pe emvuhezskridoù, politikerezh, pe istor e-pad e red-micher a 40 bloaz. Ergerzhañ a reas meur a rumm lennegezh evel trajediennoù naturelouriezh, monodrama, pezhioù-c'hoari istorel, en un doare ekspresionour gant araezioù surrealour. 

Azaouezet eo evel penn al lennegezh svedat arnevez ha lavaret e vez eo e zanevell "Röda rummet" an oberenn arnevez gentañ e Sveden. Graet e vez "Tad ar c'hoariva arnevez" anezhañ.

## E skridoù

* *Röda Rummet* (1879)
* *Mäster Olof* (1881)
* *De lycksaliges ö* (1882]
* *Samvetskval* (1884)
* *Fadren* (1887)
* *Hemsöborna* (1887)
* *Paria* (1889)
* *Fröken Julie* (1889)
* *Inferno* (1897)
* *Gustaf Vasa* (1899)
* *Ett drömspel* (1901)
* *Påsk* (1901)
* *Till Damaskus* (1898-1904)
* *Spöksonaten* (1908)

## Liammoù diavaez
* Strindberg meu Austrija 
* Raktres Gutenberg
Karl Adolph Gjellerup

**Karl Adolph Gjellerup** a oa ur skrivagner danek eus enez Sjælland. Ganet e oa bet d’an 2 a viz Mezheven 1857 ha marvet e oa d’an 13 a viz Here 1919, e Dresden, en Alamagn.

E 1917 e voe roet Priz Nobel al lennegezh dezhañ ha d'un Danad all, Henrik Pontoppidan.

## E skridoù

* *En idealist* (romant, 1878)
* *Germanernes Lœrling* (romant, 1882)
* *Brynhild* (drama, 1884)
* *Minna* (romant, 1889)
* *Møllen* (romant, 1896)
* *Pilgrimen Kamanita* (romant, 1906)
Jean Nicolas Houchard

**Jean Nicolas Houchard**, milour ha jeneral gall, bet ganet d'ar 24 a viz Genver 1739 e Forbach (Bro-C'hall), marvet dibennet d'ar 17 a viz Du 1793 e Pariz (Bro-C'hall).

Trec'h e voe en Emgann Hondschote e 1793.
Knokke-Heist

**Knokke-Heist** a zo ur gumun eus Flandrez Belgia en Arondisamant Brugge hag e proviñs Kornôg-Flandrez.
34 000 annezad.

Penn eus al linenn tramway a-hed aodoù Belgia eus tu an harzoù gant an Izelvroioù; penn all al linenn: Adinkerke, war an harzoù gant Bro-C'hall.
Koksijde

**Koksijde** (*Coxyde* e galleg) zo ur gumun en aod Mor an Hanternoz e Flandrez Belgia e rannvro Westhoek, en Arondisamant Veurne hag e proviñs Kornôg-Flandrez.
Kendeuzet eo bet e 1977 gant Oostduinkerke.

Koksijde West-Flanders Belgium Map.svg|Lec'hiadur
Koksijde vlag.svg|Banniel
Blason de Coxyde.svg|Skoed

## Douaroniezh
* Gorread :  km²
* Poblañs (2022) :  a dud
* Stankter :  den/km²
;Kumunioù strollet
E kumun Koksijde ez eo bet lakaet kumunioù a-wechall : Sint-Idesbald, Oostduinkerke ha Wulpen.

MapKoksijde.svg|


## Monumantoù ha traoù heverk

Strandkoksijde.jpg|An draezhenn
Tenduinen.jpg|Mirdi Abati Ten Duinen 1138
Koksijde - Onze-Lieve-Vrouw-ter-Duinenkerk 1.jpg|Iliz katolik *Onze-Lieve-Vrouw ter Duinen*
Koksijde - Sint-Pieterskerk 3.jpg|Iliz katolik *Sint Pieters*

### Bered ar C'hommonwealth :''Coxyde Military Cemetery''
Ur vered ag ar Brezel-bed kentañ hag an Eil Brezel-bed eo. Krouet e oa bet gant ar C'hallaoued, met dilec'hiet e voe ar bezioù goude ar Brezel-bed kentañ. Ar vered a voe implijet adalek miz Even 1917 betek miz Kerzu 1917 gant milourion tirlu ar C'hommonwealth hag e 1918 da zouarañ martoloded. Goude an arsav-brezel e voe degaset enni korfoù soudarded kemeret e beredoù bihan ag ar vro tro-dro. Implijet e voe adarre e miz Mae 1940 e-pad an Eil Brezel-bed (154 bez). Tri soudard bet fuzuilhet e 1917 zo douaret er vered.

## Notennoù ha daveoù
Luskad ekologour dizalc'h

Al **Luskad ekologour dizalc'h** (e galleg *Mouvement Ecologiste Indépendant*) a zo ur strollad politikel krouet e 1994 gant Antoine Waechter. Er c'hontrol d'Ar Re C'hlas e nac'h en em lec'hiañ e-barzh ar sistem tu-kleiz/tu-dehou. Gwan a-walc'h eo e levezon, dezhañ da gaout un nebeud kuzulerien-kêr.
Emgann Hondschote

**Emgann Hondschote** a zo un emgann c'hoarvezet e Hondschote , e Flandrez, eus ar 6 d'an 8 a viz Gwengolo 1793, etre arme ar Republik c'hall dindan urzhioù ar jeneral Jean Nicolas Houchard ha luioù Aostria, Breizh-Veur ha Hannover. Ar Breizhad Yann Gonan a gemeras perzh en emgann.
Henrik Pontoppidan

**Henrik Pontopiddan** a oa ur skrivagner danek hag en deus bet Priz Nobel al lennegezh a-gevret gant Karl Adolph Gjellerup. Ganet e oa bet d’ar 24 a viz Gouere 1857 ha marvet e oa d’an 21 a viz Eost 1943.

Henrik Pontoppidan a oa bet ganet e Fredericia, e ledenez Jylland, mab d’ur pastor. Goude bezañ labouret evel skolaer ha goude-se evel kazetenner, e teuas da vezañ skrivagner leun-amzer adalek 1881. Beajiñ a reas kalz dre Europa.

Henrik Pontoppidan a voe unan eus ar skrivagnerien naturelour kentañ e Danmark. En e oberennoù e taolennas e vro en e amzer, buhez ar re baour koulz hag hini hag ar re binvidik. Er bloavezh 1917 e voe roet dezhañ Priz Nobel al lennegezh, a-gevret gant Karl Adolph Gjellerup.

Mervel a reas Henrik Pontoppidan e Kopenhagen.

## Un nebeud eus e skridoù

* *Sandinge Meninghed* (romant, 1883)
* *Fra Hytterne* (danevell, 1887)
* *Isbjørnen* (romant, 1887)
* *Det forjættede Land* (romant e 3 levrenn, 1891-1895)
* *Lykke-Per* (romant en 8 levrenn, 1898-1904)
* *De Dødes Rige* (romant e 5 levrenn, 1912-1916)

## Liammoù diavaez
* Pontoppidan berr-ha-berr
* Pontoppidan hag e oberennoù
* Priz Nobel
Remziad ekologiezh

Unan eus daou strollad ekologour pennañ e Frañs eo Remziad Ekologiezh. Gant Brice Lalonde e 1990 e oa bet krouet dindan ali François Mitterrand.

Noël Mamère a voe bez-prezidant eus 1992 da 1994 met kaset kuit e voe ha krouiñ a reas e strollad dezhañ e-unan, Convergences écologie solidarité, ag en em veuzias er Re C'hlas. Do dostoc'h eus an tu-dehou ez a Remziad Ekologiezh neuze ha Patrice Hernu a ya d'e bennsekretour. Goude c'hwitadenn ar genvreutaerezh gant an UDF ez elo kuit eus ar strollad da vont davet Nerzh Demokratel François Bayrou.

France Gamerre a zo prezidant ar strollad hiziv met n'eo ket aet da benn d'en em ginnig d'an dilennadeg prezidantel 2007. Kinniget en-deus Remziad Ekologiezh 85 danvez-kannad en dillenadegoù lezennel 2007 met 40 anzho hepken o-deus gounezet muioc'h eget 1%. Skorennoù-arc'hant n'o-deus ken neuze.

## Liammoù diavaez

Lec'hienn ofisiel
Rassemblement National

Ar **Rassemblement National (RN)** ("Bodadeg Vroadel"), bet anvet **Front National (FN)** ("Talbenn Vroadel") betek ar 1añ a viz Mezheven 2018, a zo ur strollad politikel gall eus an tu dehoù pellañ krouet e miz Here 1972 ha renet betek miz Genver 2012 gant Jean-Marie Le Pen ; etre 2011 ha 2021 eo bet renet gant e verc'h Marine Le Pen.

En tu dehoù pellañ eus ar bed politikel gall emañ an RN, en em ginnig a ra evel an tu dehoù broadel, poblelour ha riegezhour.
An darn vrasañ eus e bennoù a nac'h ez int un darn eus an tu dehoù pellañ.

## Deroù an Front National
Krouet e voe ar Front National d'ar 5 a viz Here 1972 gant ur strollad paotred eus an tu-dehoù pellañ : Jean-Marie Le Pen, François Brigneau, Roger Holeindre, Pierre Bousquet, Pierre Durand hag Alain Robert. Enrollet eo statudoù ar strollad politikel nevez d'ar 27 a viz Here 1972 e prefedi Pariz gant Pierre Bousquet, bet Waffen-SS e-pad an Eil Brezel-bed.

## An RN/FN, ar brezhoneg hag ar yezhoù arall
Embannet ez eus bet meur a wezh gant pennoù bras ar strollad-mañ e sav a-enep an divyezhegezh brezhoneg/galleg (gant Marine Le Pen e 2009 en abadenn *[[Ripostes]]*) e Breizh hag e nac'h e vefe sinet gant Bro-C'hall ar Garta europat evit ar yezhoù rannvroel pe bihanniver (gant Louis Alliot e 2013 da-geñver ur c'habalerezh evit an divyezhegezh e Katalonia an Norzh).
## Dilennadegoù europat 2024
An Unaniezh Vroadel a zo aet kalz war-raok a-fed mouezhioù. E Breizh eo bet al listenn Jordan Bardella o vezañ trec'h e darn ar c'humunioù 
## Kadoridi
* Jean-Marie Le Pen etre 1972 ha 2011
* Marine Le Pen etre 2011 ha 2021
* Jordan Bardella adalek 2021

## Daveoù

## Liammoù diavaez

* Lec'hienn ofisiel
*  ''The Guardian'' Gwir skeudenn an FN.
*  ''1995 presidential election''
*  ''Brookings Institution'' Dielfennadur diwar-benn an enepyuzevegezh a-berzh an FN.
*  ''University of Sunderland'' Dielfennadur ar Front National, embannet e 1998.
*  ''BBC News'' Abadenn diwar-benn disrann 1999.
*  ''FYI France'' *The Front National* (levrlennadur).
*  ''Anti-Immigrant Policy boosts support for LePen'', 2006.
Aradennad venezioù

Un **aradennad venezioù** (a-wechoù *aradennad* hepken) a zo ur steudad menezioù a-hed douaroù izeloc'h (kompezennoù pe argompezennoù pe draoñiennoù ledan) pe distag diouzh aradennoù all. Etre an uhelennoù e weler douaroù izeloc'h a reer odeoù anezho. Gant ar c'hrignerezh eo bet roet o stumm d'ar menezioù ha d'o aradennadoù.

## Roll an aradennadoù menezioù pennañ er bed
### [[Afrika]]
*Atlas
*Hoggar

### Amerika
#### [[Norzhamerika]]
*Menezioù Roc'hellek

#### [[Suamerika]]
*Andoù

### [[Azia]]
*Himalaya
*Kaokaz
*Kouen-Lun
*Menezioù an Oural
*Pamir
*Taurus

### [[Europa]]
*Alpoù
*Apenninoù
*Karpatoù
*Menez Are
*Pireneoù

### [[Okeania]]
Io

**Io** a zo 

*anv un doue
**Io (Hellaz), merc'h Inac'hos e mojennoù Hellaz
**Io an hini hep kerent, un doue maori

*un anv a denn da veur a dra all:

**Io (loarenn), unan eus loarennoù Yaou
**85 Io, ur blanedennig
**Enez Io (*Iwo Jima*), un enezenn eus Japan
**'Io, anv lec'hel ar falc'hun Hawaii
**Io (titl), un araokadenn (lakaet kent anv an dierned roumaneg e-pad er Grennamzer.
**Io (yezh-programmañ), ur yezh-programmañ ijinet gant Steve Dekorte.
Liñs Kanada

**Liñs Kanada** (*Lynx canadensis*) a zo ur c'hazh tost ouzh liñs Eurazia hag un nebeud klaskourien a gred emaint en hevelep spesad. Heñvel a-walc'h eo ouzh al liñs rous a rann un darn eus e annez gantañ.

E koadegoù Kanada hag Alaska e vez kavet dreist-holl. Bez' ez eus poblañsoù bras e Montana, Idaho ha Washington ma oa bet dineret e-pad an . Raloc'h eo en Utah, Minnesota, ha Bro-Saoz Nevez c'hoazh.

Heñvel eo e feson ouzh hini liñs Eurazia. Gell-arc'hant eo e vlevenn daoust ma'z a da c'hell-ruz e-pad an hañv. Berr eo e lost met e bavioù zo hir a-walc'h ha goloet gant blev, ar pezh a skoazell anezhañ da gerzhout en erc'h. Ar pared a zo brasoc'h eget ar parezed.

Gedon, krignerien hag evned a vez hemolc'het gantañ, ha gwechoù zo kirvi ivez. Ober a ra gant e weled hag e gleved da gavout e breizhoù. E-barzh kornioù-bro 'zo eo ar c'had-erc'h (*Lepus americanus*) e breizh nemetañ. Er rannvroioù-se ez a kementad poblañsoù liñsoù gant hini ar poblañsoù gedon.

Un aneval-noz eo al liñs hag ezhomm en deus eus un dachenn vras. En nevezamzer e par ha genel a ra etre unan ha pemp kolen.

N'eo ket gwarezet al liñs ha war zigresk ez a e boblañs e meur a rannvro abalamour d'ar chase.

## Isspesadoù
*Lynx canadensis subsolanus* zo un isspesad anezhañ. Brasoc'h eo eget e genderv eus ar c'hevandir ha kirvi-erc'h yaouank a chase pa ne gav ket gedon.

## Liammoù diavaez
Liñs Kanada
Pennlec'h kanton

Ur **pennlec'h kanton** eo kêr-benn ar rann velestradurel c'hall anvet kanton.
Peurvuiañ eo pobletañ kumun ar strobad kumunioù a ya da ober ar c'hanton a vez lakaet da bennlec'h kanton ha dre-se e vez anv ar gumun-se hini ar c'hanton. N'eus tamm galloud ebet war ar c'humunioù all evelato. Gwechall e veze lec'hiet e kement pennlec'h kanton un archerdi, ti an tailhoù hag ul lez-varn a beoc'h.

## Gwelet ivez
*Kanton
*Kantonioù Penn-ar-Bed
*Kantonioù Aodoù-an-Arvor
*Kantonioù ar Mor-Bihan
*Roll kantonioù Liger-Atlantel
Kuzulier-departamant

Ar **c'huzulier-kanton** (evel ma veze lavaret *person kanton*) pe **kuzulier-departamant** (peogwir e vezont bodet e pennlec'h an departamant) pe c'hoazh, hervez ar c'hiz kozh, ar **c'hoñsailher** a vez dilennet gant dilennerien ur c'hanton, hervez reolennoù ur mouezhiadur unanv muianiverek div dro dezhañ en ur vouezhiadeg hollek eeun. 

An holl guzulierien bet dilennet en un departamant gall bennak a ya da ober ar C'huzul-departamant, framm melestradurel an departamant. Galloud-oberiant ar framm-se a vez dalc'het gant prezidant ar C'huzul-departamant, harpet gant ar Bodad-pad.

E pep departament e vez nevesaet an hanter eus ar guzulerien bep tri bloaz, an eil votadeg o tegouezhout da vare an dilennadeoù-kêr hag eben da vare an dilennadegoù-rannvro.

Dilennet eo kement kuzulier-departamant evit 6 bloaz, nemet ma'z eo bet dilennet goude ur votadeg darnel (aozet goude marv ar c'huzulier e plas, da skouer). Padout a ra amzer-gefridi an dilennad nevez betek termen amzer-gefridi ar c'huzulier kent. Evel-se ne vez ket kemmet deiziataer an dilennadegoù-departamant.

Daoust ma n'eo ket termenet da vat ez eo un tamm ar c'huzulier-departamant en e ganton, evel ar c'hannad en e bastell-vro.
Edeligion

Ur rouantelezh vrezhon lec'hiet e reter Glywysing e oa **Edeligion**. Krouet e voe e 470 gant mab yaouankañ Glywys eus Glywysing, Edelig. Meneget eo e *Buhez Sant Cadog* hag e *Buhez Sant Cybi*. Ne chomas ket dizalc'h pell amzer avat, war a seblant, ha staget en-dro e voe ouzh Glywysing.
Dún Laoghaire

**Dún Laoghaire** (a-wechoù *Dun Laoghaire*, saoznekaet gwechall e *Dunleary*, ha bet anvet "Kingston" gant ar Saozon etre 1821 ha 1921) a zo ur gêr vras hag ur porzh eus reter Iwerzhon, e kontelezh Dún Laoghaire-Ráth an Dúin. 38 761 a dud a oa o vevañ e kêr e 2006.

## Gevelliñ
Gevelliñ gant kêr pe gant Kuzul kontelezh Dún Laoghaire-Ráth an Dúin

## Liammoù diavaez
Cill Rois

**Cill Rois** (*Kilrush* e saozneg) a zo ur gêr eus kornaoueg Iwerzhon, e kontelezh An Clár.

## Kêrioù gevellet

## Liammoù diavaez
Dún Dealgan

**Dún Dealgan** (*Dundalk* e saozneg) zo ur gêr e reter Iwerzhon, e kontelezh Lú, hanter-hent etre Dulenn ha Béal Feirste.

## Gevelliñ
*Reudied 

## Kêrioù gant ar memes anv
Stumm saoznek an anv en deus roet:
*Dundalk (Ontario) 
*Dundalk (Maryland)
Baile Átha Luain

**Baile Átha Luain** (*Athlone* e saozneg) a zo ur gêr eus kreiz Iwerzhon, e kontelezh An Iarmhí. Gevellet eo gant Kastell-Briant.
Baile Átha an Rí

**Baile Átha an Rí** a zo ur gêr eus kontelezh Gaillimh, e kornaoueg Iwerzhon. *Athenry* eo stumm saoznek hec'h anv. Gevellet eo gant Kemperle.
Dún Mór

**Dún Mór** (*Dunmore* e saozneg) a zo ur gêr vihan eus kornaoueg Iwerzhon, e biz kontelezh Gaillimh. 

## Gevelliñ

## Liammoù diavaez
Ceann Toirc

**Ceann Toirc** pe *Kanturk* e saozneg, zo ur gêr eus mervent Iwerzhon, e kontelezh Korkig. Gevellet eo gant Rostrenenn.
Cill Dara

**Cill Dara** (*Kildare* e saozneg) a zo ur gêr eus reter Iwerzhon, un 50 kilometr bennak er mervent da Zulenn. Gevellet eo gant Kornuz e Breizh.
Luskad Evit Frañs

**Mouvement Pour la France** (“Luskad evit Frañs”) a zo ur strollad politikel gall eus an tu dehou souverenist bet savet gant Philippe de Villiers.
Penninoù

Ar **Penninoù** (*Pennines* e saozneg) a zo un aradennad venezioù e Bro-Saoz, hag a vez graet *gwalenn-gein Bro-Saoz* anezho alies. En em astenn a reont eus bann ar Pek, er Midlands, betek an torgennoù Cheviot e-kichen harzoù Bro-Skos. 400 km hed zo dezho en holl.

Dont a ra o anv eus ar c'heltieg *penn* (penn).

## An uhelennoù
N'eo ket gwall uhel ar Penninoù ha torgennoù a vez graet anezho alies abalamour da se. O barr uhelañ eo ar Cross Fell (893 metr) e Cumbria. An uhelennoù bras arall a zo: 
*Mickle Fell (788 m)
*Whernside (736 m)
*Ingleborough (723 m)
*Pen-y-ghent (693 m)
*Kinder Scout (636 m)

## Perzhioù heverk
Ul linenn-rannidigezh an doureier e Bro-Saoz an hanternoz eo ar Penninoù. Merkañ a reont an harzoù etre reter ha kornôg ar vro. Ar stêrioù Eden, Ribble, ha Mersey a eien er Penninoù hag a red etrezek Mor Iwerzhon tra ma red ar stêrioù Tyne, Tees, Swale, Aire, Don, ha Trent, hag o deus o andon er rannvro-se ivez, war-du Mor an Norzh.

Gant krag ha maen-raz eo kenaozet ar Penninoù kenaozet dreist-holl ha paot eo ar c'hevioù hag ar stêrioù isdouarel en hanternoz. Ar re hervekañ eo Gaping Gill ha Rowten Pot.
Sawyl Penuchel

**Sawyl Penuchel** pe **Ben Uchel** (uhel e benn, lorc'hus), pe **Samuil Penissel** (izel e benn, uvel) a voe ur roue brezhon a rene e kreisteiz ar Peninoù en hanter kentañ ar c'hwec'hwet kantved. Meneget eo e anv er skridoù kozh, er rolladoù-tiegegezh, hag en Triadoù.

Enne e lenner e e oa mab da Pabo Post Prydain, diskennad da Coel Hen. E dad a rannas e rouantelezh etre e vibien. Faezhet e voe gant Angled Bernicia ha ret e vo dezhañ tec'hout da Gembre.

Dimezet e veije bet da Deichter, merc'h Muiredach Muinderg, roue Ulaid hervez un nested iwerzhonat. Ganti en defe bet daou vab : Sanctan, a yeas da eskob Cil-dá-les, hag a ziazezas Kilnasantan e kontelezh Dulenn, ha Sant Madoc Ailither.

## Testeni
Hervez buhez Sant Kadog e oa ur roue a oa e lez e Allt Cunedda, e-kichen Cydweli e kontelezh Sir Gaerfyrddin. War e lerc'h en defe redet Sant Kadog goude m'en doa laeret boued. E gavet en doa gant e c'hourion o kousket ha troc'hañ a reas o blev. Pa hemolc'has Sawyl Penuchel Kadog en em veuzias en ur c'heun. N'eur ket sûr ez eo an hevelep den ha roue Ar Pek, avat.

Bezet e vefe Sawyl Penuchel dindan un dorgenn, *Banc Benuchel* hec'h anv. E 1850 e kavjod aze ur c'horf, ur maen-sonn gant skeudenn ur skoed warnañ.

## Notennoù ha daveennoù
Andoù

Un aradennad venezioù eus ar re vrasañ eo an **Andoù**, o tibunañ un sistem uhelennoù a-hed kornôg kevandir Suamerika a-bezh. E Venezuela, Kolombia, Ecuador, Perou, Bolivia, Brazil, Chile hag Arc'hantina en em astennont. Gant an uhel m'eo o menezioù kreiz ez eo an Andoù ur skoilh bras da dreuziñ. Strishoc'h int etre Chile hag Arc'hantina hag eno e sav an aradennad evel un harz naturel. Er c'hontrol eo ledanoc'h an Andoù e Perou hag e Bolivia. Er broioù-se ez eus un uhelgompezenn uhel-mat a vez graet anezhi an *Altiplano* e spagnoleg. Soñjal a reer e teu anv an Andoù eus ur ger kechuaek *Anti*, a c'hallfe talvezout kement ha "kribenn uhel". 

Dre m'eo uhel-mat an Andoù, ha dre m'en em astenn an aradennad venezioù etre daou benn ar c'hevandir, e vez diseurt-kenañ an hin hag ar plant eus an eil rannvro d'eben. E-touez al loened a gaver en Andoù ha na gaver ket e lec'h all e c'haller menegiñ ar c'hondor, ar puma, al lama. 

E lodenn greiz an Andou e oa diazezet an Impalaeriezh Inka er , pa erruas ar gonkistadored spagnol. Gwelout a reer c'hoazh kalz a savadurioù eus an amzer-se hag a roudoù eus o sevenadur. An Amerindianed, annezidi gentañ Amerika, o deus dalc'het o c'hrog war o bro kalz muioc'h en Andoù eget e lec'h er c'hevandir. E Perou da skouer ez eo Amerindianed ar braz eus an annezidi. Ouzhpenn ar spagnoleg e vez komzet yezhoù indianek, quechua hag aymara dreist-holl. Gounezet e vez butun, kafe, koton … hag an avaloù-douar, kavet en Andoù gant tud Europa, a vez debret kalz gant an dud.

War an harzoù etre Chile hag Arc'hantina emañ kernioù uhelañ an Andoù, hag en aradennad anvet *Cordillera Blanca* e Perou. An Aconcagua, en Arc'hantina, eo ar menez uhelañ-holl e kevandir Amerika, pa sav betek 6 959 metr a-us live ar mor. 

* Aconcagua (6 962) Arc'hantina
* Monte Pissis (6 882) Arc'hantina
* Ojos del Salado (menez-tan) (6 864) Arc'hantina/Chile
* Mercedario (6 770) Arc'hantina
* Huascarán (6 768) Perou
* Bonete Chico (6 759) Arc'hantina
* Tres Cruces (6 758) Arc'hantina/Chile
* Llullaillaco (menez-tan) (6 739) Arc'hantina/Chile
* Walther Penck (6,658) Arc'hantina
* Incahuasi (6 638) Arc'hantina/Chile
* Tupungato (6 550) Arc'hantina/Chile
* Sajama (6 542) Bolivia
* Illimani (6 462) Bolivia
* Illampu (6 421) Bolivia

Menezioù-tan all zo c'hoazh en Andoù, evel : 

* Parinacota (6 362 m) Chile/Bolivia
* Chimborazo (6 310 m) Ecuador
* Licancabur (5 920 m) Chile/Bolivia
* Cotopaxi (5 897 m) Ecuador
Loch Garman

**Loch Garman** (*Wexford* e saozneg) a zo ur gêr en arvor gevred Iwerzhon. Kêr-benn Kontelezh Loch Garman eo.

## Gevelliñ

## Liammoù diavaez
An Alternatived

An **An Alternatived** a zo krouet e 1998 dre unvaniezh an Alternatived Ruz ha Glaz (AREV) hag ur vinorelezh eus Vodadenn evit un Alternativenn A-raokour a-du gant an Arallvedelouriezh. E bevar feul ideologel a zo Kengred, Ekologiezh, Gwregelouriezh, Emveradur. Avatar diwezha ar PSU eo.

N'ez eus penn gwir ebet gant ar strollad. Kemeret e vez an divizioù gant kenurzh broadel ar c'homiteoù lec'hel. Un emren bras o-deus ar re-mañ, avat. Ar galloud-oberiant, hag a vez dilennet gant ar c'hendalc'h evit daou vloavezh, na ver nemet an aferioù bemdeziek.

Un unvaniezh eus tout ar strolladoù eus an tu-kleiz hag an ekologourien a zo pall an Alternatived. E-pad dilennadeg europeat 2004 o-deus harpet listenn kommunour Marie-George Buffet. Evit an dilennadeg prezidantel ez int a-du gant un emginnig unvanet eus "tu-kleiz an nann".

Un nebeud kuzulerien-kêr a zo ganto, e Douarnenez pe Landerne da skouer, met o disoc'hoù en dilennadegoù a zo gwan-tre ar peurliesañ.

## Liammoù diavaez

**(galleg)** : lec'hienn ofisiel
Douvez Bokerley

**Douvez Bokerley** a zo un douflez kleuzet gant Brezhoned Caer Celemion da wareziñ o harzoù en hanternoz ouzh ar Saksoned, e-kichen Pentridge. War un nebeud kilometroù en em astenn ha troc'hañ a ra an hent roman kozh etre Hen Sarum ha kreñvlec'h Bradbury.

War-dro 367 e vefe bet kleuzet ha ganti e c'hallas ar Vrezhoned derc'hel ar vro betek fin ar  kantved.
Andor Lilienthal

**Andor Arnoldovitch Lilienthal** a zo bet ganet d'ar 5 a viz Mae 1911 e Moskov (Rusia), ha marvet d'an 8 a viz Mae 2010 e Budapest (Hungaria).
Mestrc'hoarier echedoù hungarat-soviedat, ha mestr Meur Etrebroadel e oa.

Lilienthal Torino.JPG|Andor Lilientahl e Torino e 2006

## Liammoù diavaez
* E fichenn FIDE
*  Gorodin, Dmitri, Andor Lilienthal and His Contribution to the History of Modern Chess(2002)
*  ADZIC Slobodan, *[http://www.chessbase.com/newsdetail.asp?newsid=2419 He Has Beaten Lasker, Capablanca, Alekhine as well as Old Age!],* ChessBase News (miz Mae 2005)
* 20 lec'hiadenn war-zu an trec'h
Étienne Bacrot

**Étienne Bacrot** a zo bet ganet d'an 22 a viz Genver 1983 e Lille (Bro-C'hall).

Mestrc'hoarier echedoù gall.

Mestr Meur Etrebroadel eo.

Pemp gwezh eo bet kampion echedoù Bro-C'hall.

2 722 edo e renk Elo d'ar 1 a viz Genver 2009.

## Liammoù diavaez
*E fichenn FIDE
*E c'hoari e Chessgames
*21 Lec'hiadenn a-bouez ag e bartiennoù
*378 ag e bartiennoù e pgn
Joel Lautier

**Joel Lautier** a zo bet ganet d'an 12 a viz Ebrel 1973 e Scarborough (Kanada). Ur c'hoarier echedoù gall eo. Mestr Meur Etrebroadel (GM) eo abaoe 1990, Mestr Etrebroadel e oa abaoe 1988, Gourdoner FIDE *Senior* eo abaoe 2006. E renk Elo a oa 2678 e miz Genver 2005, pezh a lakae anezhañ 24vet c'hoarier ag ar bed, ha 2657 e miz Here 2007. E wellañ renk Elo a voe 2687 e miz Genver 2002. Kampion echedoù gall e 2004 ha 2005.
Beskadoriad Kevre gall an Echedoù eo bet.Dimezet eo bet gant Almira Skripchenko adalek 1996 betek 2001.
## Notennoù ha daveennoù

## Liammoù diavaez
* E fichenn FIDE 
* Chessville: "''An Interview With GM Joel Lautier, a Founding Member of the Association of Chess Professionals''"; XII-2003.
Kripteg

Ar **c'hripteg** eo marevezh kentañ istor an Douar. Deraouiñ a reas 4 567.17 milion a vloavezhioù 'zo hag echuiñ a reas 4 150 milion a vloavezhioù 'zo. Kriptek (eus ar ger henc'hresianek *kryptos*, kuzhet) eo anvet peogwir ne chomas hogozik roudenn ebet eus ar marevezh-se. Distrujet e voent e-pad reuziad ar vombezadeg vras.

E-pad ar c'hripteg e touezias an Douar. E ziabarzh a zisheñvelaas hag e grestenenn a vaenaas. Ar stokad-ramz en defe ganet al Loar a c'hoarvezas e-pad ar maread-hont ivez.

Eus ar c'hripteg e teu ar reier koshañ anavezet war an Douar.

N'eo ket anavezet ar c'hripteg gant ar Gomision Etrebroadel a-zivout ar Stratigrafiezh
Liñs rous

Al **liñs rous** (*Lynx rufus*) a zo ur c'hazh gouez bihan eus Norzhamerika. Ur vlevenn gell-ruz pe c'hell-melen gant roudennoù du en deus hag e zivskouarn zo begek gant ur bouchad blev warno. Gwenn eo e gof. Hiniennoù 'zo o deus marelloù evel an oselo. Al liñsed rous a bouez war-dro 11-16 kg.

Bevañ a ra e koadegoù, strouezhegoù ha damzezerzhioù e Mec'hiko, er Stadoù-Unanet hag e su Kanada. Er vro ziwezhañ-mañ e kenvev gant liñs Kanada. Ne blij ket dezhañ an erc'h don avat, ar pezh a grenn e annez war-du an hanternoz. Er c'hêrioù e c'heller e gavout ivez.

Gouennañ a ra e fin ar goañv pe e deroù an nevezamzer hag un amzer-dougen daou viz zo gant ar barez. Betek c'hwec'h kolen a c'hell genel ur barez bep bloaz. Un aneval peuznoz eo hag a hemolc'h bronneged bihan dreist-holl. Gallout a reont chaseal kirvi e-pad ar goañv pa vez ral ar boued. Er c'hontrol da liñs Kanada e c'hell en em ober ouzh un endro levezonet gant an den ha hervez klaskourien 'zo ec'h a o niver war gresk.


Restr:BobcatSecond.jpg|Tiriad al liñs rous
Restr:bobcatonwires.jpg|Ul liñs rous en un endro kêrel.
Restr:Bobcat (Lynx rufus) in Buckeye Tree.webm|Video ul liñs rous en ur wezenn.


## Liammoù diavaez
*  *[https://web.archive.org/web/20001017205954/http://members.aol.com/cattrust/bobcat.htm The bobcat]*, deskrivadur al liñs rouz (diell)
Erich Eliskases

**Erich Gottlieb Eliskases**, bet ganet d'ar  en Innsbruck (Aostria) ha marvet d'an  e Córdoba (Arc'hantina) , a oa ur mestrc'hoarier echedoù aostrian, alaman, arc'hantinat ha braziliat.

Mestr Etrebroadel e oa adalek 1950, ha Mestr Meur Etrebroadel adalek 1952.

P'edo 15 vloaz e voe trec'h e tournamant Stad kevredet Tirol : abalamour d'an trec'h-se e c'hellas kemer perzh e Kampionad broadel Aostria. Kentañ e voe, a-gevret gant ar Mestr aostrian Esra Glass (+5, =3, -1).

Labourat a reas evit ar gazetenn echedoù aostrian *[[Wiener Schachzeitung]]* ha dont a reas da vout he fenngazetennour e 1936.

C'hoari a reas en Olimpiadoù echedoù en anv Aostria e 1930 hag e 1935, en anv Alamagn e 1939 hag e hini Arc'hantina e 1952, 1958, 1960 ha 1964.

### Krogad
Er c'hrogad-se voe faezhet José Raúl Capablanca, a oa bet Kempion ar Bed, gant E. Eliskases en un diwezh ma voe un emgann etre Farouelloù heñvel liv o hent.

## Liammoù diavaez
* Tournamantoù
* Pennad e ''New in Chess''
* 15 lec'hiadur a-bouez en e bartiennoù
* Pennad ar ''Wiener Zeitung''
Katar

**Katar** pe **Qatar** (arabeg: قطر distaget [ˈqɑ̱.tˁɑ̱r]), anv ofisiel: **Stad Katar** (arabeg: دولة قطر; *Dawlat Qatar*) a zo ur vro ag Azia, en ul ledenezig 11000 km² enni, stag ouzh Ledenez Arabia hag e Pleg-mor Persia, e-tal Iran. Doha eo ar gêr-benn. Ur vonarkiezh absolut eo, renet gant an dinastiezh Al Thani. Gwarezet e oa ar vro gant ar Rouantelezh-Unanet a-raok bezañ dizalc'h e 1971. 

Pinvidik-tre eo ar vro, PDK dre annezad brasañ ar bed he deus. Produiñ eoul-maen a ra, met gaz naturel eo a ra pinvidigezh ar vro, pa'z eo trede produer ar bed, war-lerc'h Rusia hag Iran, ha bras-divent eo ar gweleadoù gaz miret en he c'hondon. Diorroet he deus an douristelezh stroñs, ha savet eo bet tourioù bras, letioù, inizi kalvezel hag ur gêr nevez zoken. Aozet e vez eno meur a zarvoud etrebroadel evel kevezadegoù sport. Ar chadennoù skinwel keleier Al Jazeera ha sport BeIn Sports a zo diazezet eno. Aozet e vo Kib vell-droad ar bed 2022 gant ar vro.

## Poblañs
E 1945 ne oa nemet 45 000 annezad. E 2010 e oa 1 699 435 a dud o chom enni, ha 2 444 174 e 2020, met n'eus nemet 20% anezho hag a vefe broiz, ar peurrest a zo tud deuet eus broioù all da labourat.

## Notennoù ha daveennoù
Doha

Kêr-benn Qatar eo **Doha** (arabeg : الدوحة *Ad-Dawḥah* pe *Ad-Dōḥah*). Da 2 382 000 a dud e save ar boblañs e 2018.
Sez galloud politikel hag ekonomikel ar vro eo, ha 80% eus ar Gatariz zo o chom enni pe en he zrowardroioù. War ribl Pleg-mor Persia emañ. Degemer a ra kalz darvoudoù ekonomikel hag a sport etrebroadel a-hed ar bloaz.

## Gevelliñ

## Daveoù ha notennoù
Emgann Compiègne (715)

**Emgann Compiègne** e voe an emgann kentañ er brezel diabarzh a c'hoarvezas war-lerc'h marv Pepin Herstal, Dug ar Franked, d'ar 16 a viz Kerzu 714.

Ragenfrid, un uhelad eus bro-Anjev a anvas Dagobert III maer ar palez eus Neustria ha Bourgogn a-enep youl Pepin en doa choazet e vab Theudoald. Ragenfrid a argasas Theudoald a zalc'he Austrasia. An daou lu a gejas e Compiègne ha faezhet e voe Theudoald. Hervez *[[Liber Historiae Francorum]]* e voe lazhet met hervez mammennoù arall e vije aet da repuiñ da Golun a oa kontrollet gant Plektrud, e vamm-gozh.
Iliz-veur Kemper

Unan eus nav ilizoù-meur Breizh eo **Iliz-veur Sant-Kaourintin**, sez Eskopti Kemper ha Leon. Savet eo bet e Kemper (Kerne) war lec'hiad an iliz romanek dediet d'an Itron Varia (). E-touez an ilizoù-meur gotek koshañ e Breizh eo gant hini Kastell-Paol hag hini Landreger. 

## Istor
Diwar intrudu an eskob Rainaud, kañseller Per Iañ, dug Breizh eo bet kaset al lañs evit he sevel e 1239. Mont a ra buan a-walc'h al labourioù, met daleoù a zo bet gant an diaesterioù degaset gant Brezel hêrezh dugelezh Breizh er  hag ar c'hleñvedoù-red. Kensakret eo bet ar chantele e 1287, met echuet eo bet e 1300 hag eo bet bolzet e 1410 dindan ren Yann V a Vreizh.

## Mentoù
* Hirder (eus ar porched da c'houeled ar penn-chantele) : 92,45 m
* Hirder ar groazenn : 36 m
* Hirder an nev : 36 m
* Uhelder ar c'hreiz (nev ha chantele) : 20,20 m
* Ledander ar c'hreiz (nev ha chantele) : 8 m (nev), 9 m (chantele)
* Uhelder pep tour : 40 m
* Uhelder ar c'horzennoù : 35,40 m
* Ledander an dremm : 34 m

## Liammoù diavaez
*  Iliz-veur Sant-Kaourintin war lec'hienn an ti-kêr
*
Gwenddolew ap Ceidio

**Gwenddolew ap Ceidio** (marvet war-dro 573), pe **Gwenddolau**, a oa ur roue brezhon eus deroù ar VIvet kanved, a rene en Arfderydd (hizivArthuret) e mervent Skos ha gwalarn Saoz a vremañ, e tolead Moger Hadrian ha Carlisle. E Carwinley , nepell diouzh Longtown, en hanternoz da gêr Carlisle, e vije bet e gêr-benn, *[[Caer Wenddolau]]*.

Mab e oa da g-Ceidio ap Einion, ha breur da Eliffer Gosgorddfawr. 

Kar e vije da Coel Hen, a vije bet o ren en Hen Ogledd (kreisteiz Skos a hiziv), pa voe kuitaet Enez Vreizh gant ar Romaned. Marteze ne oa ket tre ar wirionez. 

Caer Guendoleu ne oa ket degemeret gant e amezeien ar pezh a vroutas anezhañ da gevreañ gant roue Aedan mac Gabhran. Ar c'hevread-se, avat, a lakaas roue Riderch Hael Strathclyd da dostaat ouzh enebourien Caer Guendoleu, Peredur Paladr Hir ha Gwrgi Ebrauc.

E 573 un tabut a zivout Caer-Laverock a voe abeg ur brezel. Lu Caer Guendoleu a stourmas ouzh re Ebrauc ha Stratclud e Emgann Arfderydd. 2100 a dud (ul lu vras evit ar maread-se) en-doa Gwenddolew ap Ceidio met ne voe ket a-walc'h. Lazhet e voe ha distrujet e voe e rouantelezh.

E varzh, Lailoken a voe e diazez mojenn Marzhin
Strollad Diazoù

**Strollad Diazoù** eo an anv a reer d'ar maread eus istor al Loar en em astenn eus  million a vloavezhioù 'zo betek  milion a vloavezhioù 'zo. Un darn eus ar maread Raknektareg eo ha war e lerc'h emañ an Nektareg.

Evel ma'z eo aet da get tout ar roudennoù douarouriezhel eus ar maread-se war an Douar e vez kavet alies evel ur maread nann-ofisiel eus an eon Hadeeg. Ar reier koshañ anavezet war an Douar a zo bet furmet  milion a vloavezhioù 'zo

## Gwelet ivez
Skeul amzervezhioù douarouriezhel
Tvashtar Paterae

**Tvashtar Paterae** a zo ur rannvro menezioù-tan war Io, unan eus loarennoù Yaou. Un heuliad krateroù-menez-tan eo. Dont a ra e anv eus Tvashtar, doue hindouek ar govelioù.

E-pad meur a vloavezh e studias ar sontenn Galileo Tvashtar Paterae. E-pad an amzer-se e tislonkas unan eus ar c'hrateroù ur veradenn lava a 25 km. Ul lennad lava a darzhas er batera vrasañ hag un blumachenn a 385 km a savas a-us ar rannvro.
Mohammed Al-Modiahki

**Mohammed Al-Modiahki** a zo bet ganet d'ar 1añ a viz Even 1974 e Katar.

Mestrc'hoarier echedoù eus Katar eo.

Kapiten eus skipailh echedoù eus Katar.

Trec'h e voe e Kampionad Echedoù ar broioù arab e 1994, e 1997, e 2000 hag e 2002 (ar wezh-mañ a-gevred gant Hicham Hamdouchi). 

Mestr Meur Etrebroadel eo.

2542 edo e renk Elo e miz Genver 2022.

Dimezet eo gant Zhu Chen.

## Liamm diavaez

* E fichenn FIDE ;
* E c'hoari e Chessgames ;
* Disoc'hoù e lec'hienn Kevredigezh Echedoù Katar .
Milko Bobotsov

**Milko Bobotsov** (bulgareg: Милко Бобоцов) a zo bet ganet d'an 30 Here 1931 e Plovdiv (Bulgaria) ha marvet d'an 3 a viz Ebrel 2000 e Sofia (Bulgaria).

Ur c'hoarier echedoù bulgar e oa.

Mestr Meur Etrebroadel edo abaoe 1961, ar Bulgar kentañ o tapout an titl.

Kampion Bulgaria e voe e 1958.
## Notennoù

## Liammoù diavaez
* E c'hoari e Chessgames
1113

*Diwar-benn bloavezh *'1113*' an [[deiziadur juluan]] eo ar bajenn-mañ.*

## Darvoudoù

### Europa

#### Breizh

#### Bro-C'hall
* kregiñ a ra an istor karantez etre Loiza hag Abalard.

### Azia
#### Reter-nesañ

#### Reter-kreiz

#### Reter-pellañ

### Afrika

### Amerikaoù
#### Norzhamerika
#### Suamerika

### Oseania

### Arzoù ha lizhiri
#### Livañ
#### Sonerezh
#### Lennegezh
### Skiantoù ha politikerezh

### Armerzh
### A bep seurt/diasur

## [[:Rummad:Ganedigezhioù 1113|Ganedigezhioù]]

Gwelet ivez :*[[:Rummad:Ganedigezhioù 1113]]*

## [[:Rummad:Marvioù 1113|Marvioù]]
* Alan IV Fergant, dug Breizh, brezhoneger diwezhañ e penn ar vro.

Gwelet ivez:*[[:Rummad:Marvioù 1113]]*
__NOTOC__
Phagspa

Ul lizherenneg bet implijet gwechall evit skrivañ ar mongoleg eo ar **phags pa**. Daoust ha m'emañ tost ouzh an abugida tibetek ma oa bet awenet gantañ ec'h eo ar 'phags pa ul lizherenneg wir kentoc'h rak mont a ra ar vogalennoù da heul ar c'hensonennoù.

Dont a ra anv ar skritur diwar ar manac'h tibetek 'Phags pa Blo gros rgyal mtshan a oa bet krouet gantañ a-ratozh-kaer evit skrivañ ar mongoleg tro-dro 1269 dindan urzhioù Kubla Khan. 

E tibeteg e vez anvet *hor gsar yig* («skritur mongolek nevez») hag e mongoleg e reer outañ *dörbelĵin üsüg* («skritur karrezennek»). 

Hervez Ledyard e vije bet hemañ ar skritur mammenn,ma oa bet awenet stummoù al lziherennoù ''hangeul gantañ, bet ijinet gant ar roue Sejong evit lakaat ar c'horeaneg dre skrid. 

## Gwelet ivez
* Mongoleg
* Abugida

## Liammoù diavaez
* Pajenn dispar diwar-benn ar skritur phags-pa
Hanja

**Hanja** (hangeul: 한자 |; hanja: 漢字) a zo anv koreanek ar sinalunioù. En un doare resisoc'h e ra dave an termen-mañ d'ar sinalunioù bet kemeret diwar ar sinaeg evit skrivañ ar c'horeaneg.

An darn vrasañ eus an hanja implijet e koreaneg a zo peuzheñvel d'ar re implijet evit skrivañ ar sinaeg, met en o zouez e vez kavet un nebeud hanja all heñvel eus lod kavet e japaneg (*[[kanji]]*) ha lod all en vezont implijet nemet e koreaneg, da skouer 畓 (*non dap*: "rizeg"; hangeul: 논 답).

## Istor
Degouezhet a reas ar sinalunioù e Gorea pa oa bet degaset eno ar voudaegezh o tont eus Sina.

Betek ma oa bet krouet ar skritur lizherennek anvet *[[hangeul]]* gant ar Roue Sejong e oa ar sinalunioù pe *hanja* ar skritur nemetañ implijet evit ober diouzh ar c'horeaneg dre skrid betek ar .

En oa nemet en  ma chomas a-sav an dud da skrivañ dreist-holl gant hanja en ur vont kentoc'h gant al lizherenneg *hangeul*. 

Kenderc'hel a ra tud Su Korea da skrivañ o yezh gant hanja mesk-divesk gant lizherennoù hangeul, ez-ofisiel, avat, en vez ket implijet ken ar hanja e Republik Poblek Demokratel (pe Norzh Korea) abaoe 1949 .

## ''Eumhun'' (ster ha son)
Hiziv pa vez implijet hanja evit ober diouzh ar c'horeaneg dre skrid e vezont distaget hervez o son. Er geriadurioù, avat, e vez lakaet o ster da gentañ hag an doare d'o distagañ da heul. *Eumhun* (hangeul: 음훈; hanja: 音訓; diwar 音 "son" + 訓 "ster," "kelenn") e vez graet eus an doare d'ober-se. 

Da skouer, pa glasker ar hanja 愛 ur geriadur e kaver *sarang ae* (hangeul: 사랑 애), da lâret eo *sarang* eo ster ar sinalun-se hag a dalvez “karantez” hag distaget e vez *ae*. 

## En deskadurezh
Desket e vez c'hoazh an hanja e skolioù Su Korea hag en holl e vez desket tro-dro da 1800 hanja da diwezh an eil drez.

Daoust ha ma ne vezont ket implijet ken en Norzh ez-ofisiel e vez desket gant an dud er skolioù tro-dro da 600 hanja en holl war digarez e vezont implijet evit skrivañ ar c'horeaneg er Su hag ivez ar sinaeg hag ar japaneg. 
## Gwelet ivez
* Hangeul
* Koreaneg
* Sinalun

## Liammoù diavaez
* Hanja (sinalunioù)
Tihomir Atanasov Dovramadjiev

**Tihomir Atanasov Dovramadjiev** a zo bet ganet d'an 22 a viz Mae 1979 e Varna (Bulgaria).

Ur c'hoarier echedoù bulgar eo.

Mestr FIDE eo abaoe 2004 .

Here 2025: 2 356 eo e renk Elo *Standard*, 2 338 e renk Elo *Fonnapl* ha 2 330 e renk Elo *Luc'hedenn*, 2 356 eo e renk Elo *Standard* uhelañ, bet tizhet e miz Genver 2011.

E 12 Tournamant *Open* Fouenant (2006) e tapas an deirvet plas (7/9) war-lerc'h Damien Le Goff ha Deyan Bojkov.

Echedoù-bokser eo ivez. Dont a reas ar maout gantañ er c'hampionad europat kentañ ag Echedoù-Boks e miz Here 2005 goude seizh rondenn a-enep da Andreas Schneider (Alamagn).
## Notennoù

## Liammoù diavaez
* E fichenn FIDE 
* E c'hoari e Chessgames
Ivan Radoulov

**Ivan Radoulov** (bulgareg: Иван Радулов) a zo bet ganet d'ar 7 a viz Genver 1939 e Burgas (Bulgaria).

Mestrc'hoarier echedoù bulgar eo.

Anvet eo bet Mestr Etrebroadel e 1968.

Mestr Meur Etrebroadel eo abaoe 1972.

Kampion broadel Bulgaria e 1971, 1975, 1977 ha 1980.

Berzh a reas e tournamantoù etrebroadel: Torremolinos 1971, Helsinki 1972, Montilla 1974, Bajmok 1975 ha Montilla 1975.
## Daveoù

## Liamm diavaez
*Partiennoù Radoulov e Chessgames
Karakal

Ar **c'harakal**, anvet ivez **liñs Persia** pe **liñs Afrika** (*Caracal caracal*, gwechoù 'zo *Felis caracal*) a zo ur c'hazh gouez bihan. An hini brasañ eus ar c'hizhier bihan eo gant ur pouez a 13-18 kg evit ar pared. Heñvel ouzh al liñsoù eo hag e-pad un amzer hir e kreder e oa ur c'har anezho. Dielfennadurioù genetek o deus diskouezet e oa tostoc'h ouzh ar serval. 65 cm eo hirder ar c'harakal gant ul lost 30 cm. E divhar a zo hiroc'h eget re al liñsoù ha moanoc'h eo. E vlevad zo variant e liv. Gris, ruz-gwin pe melen-traezh a c'hell bezañ. Un nebeud hiniennoù a zo du penn-da-benn. Marelloù arruz zo war kof ar re yaouank met merk ebet a zo gant ar re vras. Divskouarn hir gant ur bouch du o deus. Anezho e tennont o anv Karakulak (*divskouarn du*) e turkeg.

Kavout a reer karakaled en Afrika hag Azia. E dezerzhioù ha damzezerzhioù e vevont dreist holl met o annez a c'hell enderc'hel strouezhegoù ha koadegoù. En o-unan pe e koublad e vevont. Hep evañ e c'hellont chom e-pad un amzer hir tre - an dour o-deus ezhomm anezho a gavont en o freizhoù.

Un aneval noz eo ar c'harakal, met gallout a ra hemolc'hiñ e-pad an deiz pa vez klouar an hinad. Krignerien ha gedon a zebront dreist holl met ur c'hazelenn pe ul lotrus  yaouank e argas wechoù'zo. Ne zebr ket organoù diabarzh o freizhoù ha tennañ a ra kuit o blev. An evned a hemolc'h ivez hag o zapout war-nij e c'hell. Lammat ha pignat a ra mat tre ivez, ar pezh a aotre anezho da dapout damaned gwelloc'h eget tout ar gigdebrerien arall.

Ar c'harakal a c'hell bevañ 12 bloavezh en natur pe 17 bloavezh en erreoù. Aes da zoñvañ ez int hag evel un aneval-hemolc'h e vezont implijet en India. Ar garakaled a zo boutin a-walc'h met diaes kenañ da welout ez int.

## Isspesadoù
* *Caracal caracal caracal*, Reter Afrika, Kreiz Afrika hag Afrika ar Su
* *Caracal caracal algira*, Afrika an Norzh
* *Caracal caracal damarensis*, Namibia
* *Caracal caracal limpopoensis*, Botswana
* *Caracal caracal lucani*, Gabon
* *Caracal caracal michaelis*, Turkmenistan (en arvar)
* *Caracal caracal nubicus*, Etiopia, Soudan
* *Caracal caracal poecilictis*, Afrika ar C'hornôg
* *Caracal caracal schmitzi*, Afrika ar C'hornôg, Iran, Arabia, India

## Liammoù diavaez
*Ar c'harakal
Sec'h

**Ar Sec'h** a zo ur stêr eus Breizh a red e departamant Il-ha-Gwilen. 

Er Perzh emañ hec'h andon ha redek a ra war du ar c'hornôg. Div stankell a zo bet savet warni, e Marc'helleg-Roperzh hag e Kerc'hrun (en Avallod). Talvezout a ra he doureier da harzoù etre Breizh ha Bro-C'hall war ul lodenn eus he red.

Un adstêr d'ar Gwilen eo ha kejañ outi a ra e Bruz.

## Hec'h adstêrioù
Meur a adstêr zo d'ar Sec'h, en o zouez:
*an Ardenn, e Marc'helleg-Roperzh
*ar Yegn, e Neveztell.
*ar c'h-Quincampoix, e Pereg
*an Ize Noal-Kastellan
## Kumunioù douret

## Pennadoù kar
*Roll stêrioù pennañ Breizh
*Roll stêrioù Breizh renket hervez o hirder‎