open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Programm

Ur **programm**, ur **goulev**, zo un heuliad urzhioù a lak un urzhiataer da ober ul lodenn labour. Evit sevel *mammenn* ur programm, da lavarout eo an destenn skrivet ha lennet gant ar brogrammerien, e troer un algoritm en ul lavar programmiñ. Da c’houde ez eus daou zoare da lañsañ ar programm : treiñ ar vammenn gant ur c’hompiler d’ur restr e kod binarel a c’hell ar mekanik peurgas, pe lakaat ur jubenner da beurgas ar programm.

Skrivet eo al lodenn vrasañ eus ar programmoù da vezañ peurgaset gant ur reizhiad korvoiñ, ha n’eo ket gant ur mekanik war eeun.

## Notennoù
Gliese 687

**Gl 687** a zo ur gorrez ruz er steredeg an Aerouant.

Unan eus ar stered tostañ ouzh an Heol eo met re wan eo da vezañ gwelet gant an daoulagad noazh. Un tizh bras a-walc'h he-deus ha krediñ a reer e c'hellfe bezañ ur steredenn doubl.

## Gwelet ivez

Roll ar stered tostañ

## Liammoù diavaez

* ARICNS
* NEXXUS
Lavar programmiñ

Ul **lavar**, ur **yezh programmiñ**, un **areg gouleviñ**, zo ul lavar kalvezadel savet evit reiñ urzhioù hag a c'hell bezañ sevenet gant un ardivink, un urzhiataer peurvuiañ. Al lavarioù programmiñ a c'hell bezañ implijet evit krouiñ programmoù (pe : goulevioù, poelladoù) a gontroll emzalc'h un ardivink, evit seveniñ un algoritm resis, pe evit eskemm gant un den.

Al lodenn vrasañ eus al lavarioù programmiñ zo enno doareoù-skrivañ dibar en o ereadurezh. Lod lavarioù a zo termenet en un teul a-ratozh : da skouer, ar C (lavar programmiñ) zo termenet gant an ISO. Lavarioù all, evel Perl, zo enno ur c'hefloueradur (staliadur ur programm bennak en un ardivink) implijet evit dave.

Pep lavar programmiñ zo ennañ ur steradur (ster ar gerioù) hag ur c'hevreadur ivez (kevreañ ar gerioù a ya d'ober ar "frazennoù").

Meur a seurt lavar programmiñ zo, a c'heller renkañ hervez o live. « Lavarioù a live izel » reer eus al lavarioù tost da lavar binarel an ardivink, evel an *assembler language / symbolic machine code*, ha « lavarioù a live uhel » eus ar re a zo tost d’an doare ma soñj un den, evel C++.

Nemet e c'heller o renkañ ivez hervez an doare ma vez peurgaset ar programmoù skrivet gante gant an urzhiataer a-raok bezañ erounezet gantañ : al lavarioù kompilet hag al lavarioù jubennet.
*Al lavarioù kompilet a vez savet gant ur c’hempuner da gendastum ar programmoù d'ober ur restr-tarzh a c'hello neuze bezañ erounezet war un dro gant an ijinenn. Al lavar C, da skouer, zo ul lavar kompilet.
*Al lavarioù jubennet o deus ezhomm ur c'haser urzhiadoù evit lakaat programmoù da labourat ; PHP a zo ul lavar jubennet.

Python eo al lavar programmiñ a zo bet implijet ar muiañ e 2024 hag e miz Genver 2025 ; C++ eo an eil.

## Notennoù
Mont-Tonnerre

Ar **Mont-Tonnerre** (*Donnersberg* en alamaneg) a oa unan eus an 13 departamant gall a voe savet gant ar Republik c'hall nevez en Alamagn e 1798, pa voe staget lez kleiz ar stêr Roen ouzh Bro-C'hall.

Mainz e oa ar pennlec'h. 

## An anv
Dont a ra an anv eus troidigezh c'hallek anv menez uhelañ Rheinland-Pfalz, an *[[Donnersbergkreis#Geography|Donnersberg]]*. 

## Savidigezh
A-raok aloubidigezh ar C'hallaoued edo an douaroù-se en eskopti Mainz evit lod, e Pfalz evit lod all. 

## Arondisamantoù ha kantonioù

* Mainz, kantonioù: Alzey, Bingen, Bechtheim, Ingelheim, Kirchheimbolanden, Mainz, Nieder-Olm, Oppenheim, Wöllstein ha Wörrstadt. 
* Kaiserslautern, kantonioù: Göllheim, Kaiserslautern, Lauterecken, Obermoschel, Otterberg, Rockenhausen, Winnweiler ha Wolfstein.
* Speyer, kantonioù: Bad Dürkheim, Edenkoben, Frankenthal, Germersheim, Grünstadt, Mutterstadt, Neustadt (Weinstraße), Pfeddersheim, Speyer ha Worms. 
* Zweibrücken (*Deux-Ponts*), kantonioù: Annweiler, Homburg, Hornbach, Landstuhl, Medelsheim, Pirmasens, Waldfischbach ha Zweibrücken.

## War-lerc'h
*War-lerc'h diskar Napoleon e 1814 e voe rannet douaroù an departamant etre Bavaria (Pfalz) ha Hessen (en-dro da gêr Mainz)
*Emañ an douaroù-se e-barzh Saarland ha Rheinland-Pfalz hiriv.
Rhin-et-Moselle

**Rhin-et-Moselle** a oa unan eus an 13 departamant gall a voe savet gant ar Republik c'hall en Alamagn e 1798, pa voe staget lez kleiz ar stêr Roen ouzh Bro-C'hall.

## An anv
Dont a ran anv an departamant eus anv div stêr, hervez ar c'hiz c'hall diazezet e 1790, ar Roen (*Rhin* e galleg) hag ar Moselle (stêr).

Koblenz e oa ar pennlec'h. Isprefeti a oa e Bonn hag e Simmern.

## Savidigezh
A-raok aloubidigezh ar C'hallaoued e 1794 e oa rannet douaroù alaman ar c'hornad etre meur a zek stad vihan, holl izili eus an Impalaeriezh Santel Roman. 

Evit an departamant a voe savet diwar douaroù a oa da arc'heskopti Köln
arc'heskopti Trier ha Pfalz.

D'ar 5 a viz Gwengolo 1797 e voe embannet ur republik, ar République cisrhénane, met rannet e voe ar c'hornad gant an Directoire d'ar 4 a viz Du 1797 etre 4 departamant: ar Roer, ar Sarre, Rhin-et-Moselle hag ar Mont-Tonnerre. Goude e voent ebarzhet en Impalaeriezh C'hall
d'an 9 a viz Meurzh 1801, ken na voe diskaret e 1814.

## Arondisamantoù ha kantonioù
* Arondisamant Koblenz : kantonioù Koblenz, Andernach, Boppard, Cochem, Kaisersesch, Lutzerath, Mayen, Münstermaifeld, Polch, Rübenach, Treis ha Zell. 
* Arondisamant Bonn : kantonioù Bonn (2 cantons), Adenau, Ahrweiler, Remagen, Rheinbach, Virneburg ha Wehr. 
* Arondisamant Simmern : kantonioù Simmern, Bacharach, Kastellaun, Kirchberg (Hunsrück), Kirn, Bad Kreuznach, Sankt Goar, Bad Sobernheim, Stromberg ha Trarbach.

## War-lerc'h
Pa voe diskaret Napoleon e 1814, ez eas an douaroù-se gant rouantelezh Prusia. 

Hiriv emañ an douaroù -se e Rheinland-Pfalz evit an hanter, e Nordrhein-Westfalen evit an hanter all.

## Liammoù diavaez
*Arrêté relatif à la mise en activité de la Constitution dans les départements de la Roer, de la Sarre, de Rhin-et-Moselle et du Mont-Tonnerre
*Constitution de l'an X - 1802
*Carte des anciens départements français du Nord et de l'Est

## Traoù all

Ur gompagnunezh asurañsoù **Rhin-et-Moselle** a oa bet krouet e 1881 e Strasbourg, hag a badas betek 1991. Lonket eo bet neuze gant an Assurances générales de France, AGF .
Prometheus (loarenn)

Prometheus (gresianeg Προμηθέας) a zo ul loarenn diabarzh eus Sadorn. Dizoloet voe e 1980 dre studiañ luc'hskeudennoù graet gant Voyager 1 hag anvet e voe **S/1980&nbsp;S&nbsp;27**.
E 1985 e tegemeras anv Prometheus hervez an titan gresian. Anvet eo ivez .

Hir tre eo ar loarenn vihan-se ha gwelout a reer kalz barroù ha traoniennoù warni. Warni e kaver ivez krater a vuzul a re vrasañ 20&nbsp;km o zreuzkiz. Nebeutoc'h kraterekaet eo eget Pandora, Epimetheus ha Janus, avat. He douster izel hag hec'h albedo a zamveneg eo keaozet eus skorn spluius.

Ul loarenn vesaer evit ar walenn F eo. Luc'hskeudennoù graet gant ar sontenn Cassini a ziskouez e tireizh ar walenn dre "laerañ" mater diganti. Rouestlek eo he c'helc'htro abalamour da levezon Pandora.

## Daveoù

## Liammoù diavaez
* The Planetary Society: Prometheus

*... | [[Atlas (loarenn)|Atlas]] | *'Prometheus*' | [[S/2004 S 6]] | ...*
Alyn Smith

**Alyn Smith** (ganet d'ar 15 a viz Gwengolo 1973 e Glasc'ho) a zo ur politikour skosat, kannad europat hag ezel eus ar Scottish National Party (Strollad Broadel Skos).

En em ginnig a reas da gannad e pastell-vro Dinedin-kornôg e dilennadeg 2001 ha da bevare ec'h erruas. Danvez kannad e voe adarre e 2003 en dilennadegoù evit ar Parlamant skosat. Da bevare ec'h erruas adarre.

Da gannad europat e voe dilennet e 2004 hag addilennet e 2009.

## Liammoù diavaez

*Lec'hienn bersonel
*fichenn e lec'hienn Parlamant Europa
Ourthe (departamant)

An **Ourthe** zo un departamant gall a voe savet e Belgia dreist-holl, hag diwar daou ganton eus Alamagn ivez, d'ar 1 a viz Here 1795 ha diskaret e 1814.
Kêr Liège e oa ar pennlec'h anezhañ. Dre vras e klot gant Proviñs Liège hiriv.

## Anv
Dont a ra an anv eus hini ar stêr Ourthe. Skrivet e veze pe *Ourthe* pe *Ourte*; hiriv *Ourthe* hepken. 

## Arondisamantoù ha kantonioù
* Pennlec'hioù kantonioù Arondisamant Liège : Dalhem, Fléron, Glons, Herve, Hollogne, Liège, Louveigné, Seraing ha Waremme. 
* Pennlec'hioù kantonioù Arondisamant Huy : Avennes, Bodegnée, Ferrières, Héron, Huy, Landen ha Nandrin.
* Pennlec'hioù kantonioù Arondisamant Malmedy : Aubel, Eupen, Kronenburg (bremañ en Alamagn), Limbourg, Malmedy, Saint-Vith, Schleiden (bremañ en Alamagn), Spa, Stavelot, Verviers ha Vielsalm.

## Liamm diavaez
*Kartenn gozh eus departamant an '''Ourthe'''
S/2004 S 6

**S/2004 S 6** eo anv da c'hortoz ur gorfenn boultrennek hag a gelc'htro en-dro da Sadorn tost-tre ouzh ar walenn F. N'ouzer ket hag-eñ eo ul loarenn wir pe ur berniad poultr hepken.

Gwelet e voe evit ar wech kentañ e luc'hskeudennoù graet gant ar sontenn Cassini-Huygens d'ar 18 a viz Here 2004. Embannet e voe he dizoloidigezh d'an 8 a viz Du. Hi a zo, war a seblant, ar gorfenn a oa bet gwelet pemp gwech kent 2005. Ne oa ket bet gwelet, avat, e-pad ur selladenn bizh eus ar rann-egor d'ar 15 a viz Du 2004. Krediñ a reer eo en abeg d'ar gomuoulenn a boultr a c'hronn anezhi eo gwelus. Gwirheñvel eo ez eo bihan-tre he c'hreizenn - pas brasoc'h eget 2-3 km.

## References



*... | [[Prometheus (loarenn)|Prometheus]] | *'S/2004 S 6*' | [[S/2004 S 4]]  | ...*
Sarre (departamant)

Ar **Sarre** zo un departamant gall a voe savet en Alamagn e 1798. Dont a ra anv an departamant eus anv ar stêr Saar (e galleg *Sarre*), adstêr d'ar Roen.

## Savidigezh
Savet e voe an departamant diwar ul lodenn eus Pfalz, kêrioù Trier (*Trèves* e galleg) ha Prüm.

## Istor
A-raok aloubidigezh ar vro e 1794 gant ar C'hallaoued e oa meur a zek stad, an holl anezho e-barzh an Impalaeriezh Santel Roman. D'ar 5 a viz Gwengolo 1797 e voe embannet ur République cisrhénane, pa oa bet embannet ur Republik all e Mainz d'an 18 a viz Meurzh 1793, goulennet ganti bezañ staget ouzh Bro-C'hall kenkent hag an 21, ha staget a-benn an 30.

Rannet e voe ar vro d'ar 4 a viz Du 1797 gant an Direktoer e pevar departamant, ar Roer, ar Sarre, ar Rhin-et-Moselle hag ar Mont-Tonnerre, ha savet an aozadur anezho d'an 23 a viz Genver 1798 (*arrêté du 4 pluviôse an VI*). Ebarzhet e voe an departamantoù-se e Bro-C'hall d'an 9 a viz Meurzh 1801, ha padout a rejont ken na voe diskaret an Impalaeriezh C'hall Kentañ e 1814.

Gant Feur-emglev Pariz (1814) e voe adsavet an harzoù kozh, re 1792. 

Un nebeud kantonioù eus ar **Sarre** a chomas gall avat, evel re Sarrebruck ha Sarrelouis. War-lerc'h faezhidigezh Napoleon e fin ar C'hant-Devezh, e voent staget ouzh Prusia gant eil Feur-emglev Pariz (1815). 

Gant kañseller Prusia Karl August von Hardenberg e voe lidet war an ton bras perc'henniezh departamant ar Sarre d'an 20 a viz Du 1815.

### Melestradur
Pennlec'h ar **Sarre** e oa Trier ha Birkenfeld, Prüm ha Sarrebrück e oa ar pennlec'hioù arondisamantoù.
* Pennlec'hioù kantonioù arondisamant Trier (*Trêves*): Bernkastel, Büdlich, Konz, Pfalzel, Saarburg, Schweich, Trier ha Wittlich.
* Pennlec'hioù kantonioù arondisamant Birkenfeld : Baumholder, Birkenfeld, Grumbach, Hermeskeil, Herrstein, Kusel, Meisenheim, Rhaunen et Wadern.
* Pennlec'hioù kantonioù arondisamant Prüm (*Prum*) : Blankenheim, Daun, Gerolstein, Kyllburg, Lissendorf, Manderscheid, Prüm, Reifferscheid ha Schönberg.
* Pennlec'hioù kantonioù arondisamant Saarbrücken (*Sarrebruck*) : Blieskastel, Lebach, Merzig, Ottweiler, Saarbrücken, Sankt Arnual ha Waldmohr.

## Liammoù diavaez
*Arrêté relatif à la mise en activité de la Constitution dans les départements de la Roer, de la Sarre, de Rhin-et-Moselle et du Mont-Tonnerre
*Constitution de l'an X - 1802
*Kartenn an departamantoù gall kozh en hanternoz hag e reter ar vro
Kelenn (gwez)

Ar **c'helenn** zo gwez bihan, *Ilex aquifolium* o anv spesad, a gresk bodoù anezho er c'hoadoù pe er girzhier. Glas-teñval, kalet, padus, lufr, dantek ha dreinek eo o deil.

## Frouezh
**Kokoù** eo an anv a roer da hugennoù ruz ar c'helenn. *Kokenn* eo ar ger en unander.

## Anvioù
* *Gargel*, pe gargal, a vez graet eus ar c'helenn ivez.
* Kelenneg a vez graet eus al lec'h ma vez kavet kelenn ennañ. 
* Kergelenn zo un anv lec'h, hag un anv-tiegezh. Brudet eo an den a gavas an inizi a zo anvet diwar e lerc'h.

## Liammoù diavaez
Hugenn (frouezhenn)

An **hugennoù** zo frouezh bihan bouedek, greun pe meur a splusenn enno. An drez, ar c'helenn, a deu hugennoù warne: ar mouar, frouezh an drez, hag ar c'hokoù, frouezh ar c'helenn.

## Skouerioù hugennoù splus enno:

*rezin, tomatez, orañjez, sitroñs, mouar, sivi (hugennoù o tont eus vierezhioù meur a viell enno)

## Skouerioù hugennoù ur c'hreunenn enno:
*pebr, kraoñ koko, alvokad.
Elestr

An **elestr** a zo plant gouez ha bividik, *Iris pseudacorus*, delioù hir dezho, bleuñv melen, a gaver en douar gleb pe en dour dous. 

El liorzhoù eo ar ouenn *Gladiolus* a vez gounezet. 

## Anvioù
* *elestr-dour, elestr-dourek, elestr-palud*, a zo elestr gouez;
* *elestr-liorzh*, a vez gounezet gant an dud.
Delioù

**Delioù** a c'hall bezañ :

***Delioù** pe deil ar plant, ar gwez, **delienn** en unander. 

*Delioù (embanner), un ti embann divyezhek, brezhoneg ha galleg. 

**Deliou*, albom gant ar soner Patrick Molard ( www.deezer.com/fr/album/284328‎ )
Deil

An **deil** pe an **delioù** a zo rannoù eus ar plant, ar begoù alies, glas peurvuiañ.

## Delioù a vez debret
A-wechoù e vez debret delioù legumajoù zo.
*al letuz
*ar pinochez

## Plant

**Delioù-red*, un anv all a vez graet eus an iliav.
* **Deil-pok** eo anv brezhonek ar *[[Polygonum hydropiper]]*.

## Diwall
* Gwelloc'h ober ar c'hemm etre deil ha teil.

## Gwelet ivez
* delioù.
Plaid Cymru

Ur strollad politikel eus Bro-Gembre eo **Plaid Cymru** ("Strollad Kembre"), bet krouet e 1925 dindan anv **Plaid Genedlaethol Cymru** ("Strollad Broadel Kembre") e Pwllheli da-geñver Eisteddfod Vroadel Kembre.

Ar c'hentañ prezidant e oa bet Lewis Valentine. Da c'houde e oa bet Saunders Lewis prezidant Plaid Cymru Genedlaethol Cymru e-pad 13 vloaz.

E 1945 ne oa nemet un daouzek ezel bennak e Bodadeg ar strollad e Caerfyrddin ha kevrenn ebet.

Gwynfor Evans a oa bet Prezidant etre 1945 ha 1981, ha kentañ kannad Plaid Cymru e Londrez.

## Liammoù diavez
*Plaid Cymru - The Party of Wales
Trizomiezh

An drizomiezh 21a zo un distummadur genetek. Anvet eo ivez sindromenn Down.

E-lec’h kaout 23 koublad a gromozomoù (46 kromozom neuze), en deus an den trizomek ur c’hromozom e re ; da lavaret eo 47. Ar gudenn-se a c'hoarvez e-pad rannadur ar gellig-vi. Ar c’hromozom bihanañ eo ar 21añ.

Seul goshoc’h ar vamm dougerez seul vuioc’h a chañsoù a zo da gaout ur bugel trizomek (1/100 da 40 vloaz e-keñver 1/2000 da 20 vloaz).

8 milion a dud drisomek a zo er bed.

N'eus louzoù ebet a-enep d'ar c’hleñved, met ar spi a zo da gavout unan a-benn un dek vloaz bennak.
Tu zo memes tra da ziguzhat ar c’hleñved e-pad an amzer brazezded.

Un nebeud arouezioù eus ar c’hleñved:
* Ur penn un tammig re vihan
* Daouarn, bizied, treid re vihan...
Unitat Catalana

**Unitat Catalana** (Unvaniezh Katalanat) a zo ur strollad politikel a zo e bal emrenerezh Katalonia an Norzh. Meur a zilennad en deus ha kemer a ra perzh e kuzul-kêr Perpinyà asambles gant ar maer UMP Jean-Paul Alduy. E brezidant, Jaume Roure a zo eilmaer evit an aferioù katalanat e Perpinyà.

Un ezel eus Emglev Libr Europa eo ha liammet eo gant ar strollad katalanat Convergència i Unió.

## Liammoù diavaez
*Lec'hienn ofisiel
William Harvey

**William Harvey** (1añ a viz Ebrel 1578 e Folkestone - 3 a viz Even 1657 e Roehampton) a oa brudet evit ur gavadenn vras : kavadenn red ar gwad.

Souezhus eo, abaoe ken lies a gantvedoù ma 'z eus tud war an douar, e vije bet ret gortoz betek ar 17-vet kantved evit kavout ez a ar gwad, poulzet gant ar galon, dre ar gwazhied. Galen, gwechall-gozh, en doa lavaret e oa fiñv ar gwad evel chal ha dichal en-dro da inizi 'zo eus Gres, ha den n'en doa kredet mont a-enep e gelennadurezh, na zoken soñjet enklask ha gwir e oa. Harvey, awenet gant ar spered a enklaskerezh a rene e Kornôg Europa en e amzer, a sellas rag-eeun ouzh korfoù tud ha loened e-lec'h mont diouzh al levrioù.

Ganet e oa bet e 1578. Studiañ a reas e skol-veur Padova. War e zistro e voe medisin e Londrez. D'e 40 vloaz anvet da vedisin ordinal ar roue, hag e servijas Jakez I ha Charlez I. Gant hemañ e oa e-pad ar brezel diabarzh.
A-vihanik e oa bet douget da studi ar gorfadurezh. Un darn vras eus e amzer a dremene o pizhkejañ tud ha loened : korfoù an dorfedourien kerkent ha distaget diouzh ar groug, korfoù an anevaled marvet e gouezvildi ar roue, korfoù kezeg, saout, chas, kizhier, razhed hag all.

Evel ma c'hoarvez alies e buhez ar ouizieien vras e oa ur menoz,unan dreist-holl, o pouezañ noz-deiz war e spered. Fellout a rae dezhañ gouzout petra oa ar gwad, peseurt levezon en doa war ar vuhez, peseurt kefridi e frammadur ar c'horf. Komprenet en doa buan e-doug e evezhiadennoù hag e arnodoù e oa ar galon evel -un doare bangounell o kas-digas ar gwad dre ar gwazhied, ha ne oa ket ***"kreizenn an trivliadoù",*** e-giz ma veze kelennet er skolioù. Ken spontet e voe avat gant e gavadenn ma c'hortozas pell amzer, - 20 vloaz a lavarer, - kent embann netra war he divout.

Pa voe embannet en diwezh, ne voe ket degemeret da wir diouzhtu, ha lod eus brudetañ gouizierien e amzer a enebas garv outañ.

Pell-pell amzer a dremenas a-raok-ma teuas medisined ha surjianed da sellout ar galon evel un darn eus ar c'horf ha n'eo na sakroc'h na kevrinusoc'h eget ar re all.
Emsavadeg ar Sipaied

**Emsavadeg ar Sipaied** zo un emsavadeg en India en 1857 a-enep Saozon Kompagnunezh Indez ar Sav-Heol; anvet eo ivez **Emsavadeg 1857**, pe **Kentañ Brezel Dizalc'hiezh India**. 

Un nebeud Sipaied, soudarded indezat a oa e servij Breizh-Veur, en em savas a-enep ar Saozon d'an 9 a viz Mae 1857,e Meerout. Lakaet e oant bet e prizon gant o ofiserien saoz dre m'o doa nac'het ober gant kartouchennoù bet roet dezho, war zigarez e oa lard ejen e-barzh. Evit ar Sipaied, evel evit un darn vras eus Indeziz, ez eo ar saout loened sakr, hag en amzer-se e oa ret, a-raok kargañ ur fuzuilh, regiñ ar gartouchenn gant an dent.

Antronoz, Sipaied all ar rejimant a zigoras dor ar prizon, a lazhas an ofiserien saoz hag an holl Europiz a gavjont, hag a gerzhas betek Delhi. Lakaat a rejont war an tron un den kozh, Bahadur Cha, a oa o tiskenn eus ar Mogol Meur. An emsavadeg en em astennas. Saozon, en o mesk merc'hed ha bugale, a voe lazhet e Kaounpor. Luknaou, dalc'het gant soudarded saoz, a voe kemeret.

Ne oa bet dizurzhioù nemet e tu kreiz-hanternoz Bro-India. Tud ar bobl ne gemerjont nemet nebeut a berzh enno. An Indeziz desket a c'houlenne muioc'h a frankiz evit o bro a savas o mouezh a-enep ar Sipaied : an emsavadeg, emezo, a roje digarez d'ar Saozon da waskañ Indez kreñvoc'h eget biskoazh.

Gwir oa an dra-se. Da vihanañ, gwir oa evit ar pred. Ar Saozon, spontet da gentañ, a skoas kalet war ar Sipaied ha war o mignoned. Al lazhadegoù graet gant ar Saozon a voe ken kriz hag al lazhadegoù graet gant ar re all. Koulskoude, d'ar c'hentañ a viz Du 1858, en un embann anavezet dindan an anv a "Embann Allahabad", ar rouanez Viktoria, en ur derriñ galloud Kompagnunezh Indez ar Sav-Heol, a lavaras e vije doujet gwirioù, kustumoù ha relijionoù ar bobl, hag e vije didamallet ha pardonet an darn vrasañ eus an torfedoù graet gant an emsaverien.

Ar sipaied n'o doa bet menoz politikel ebet. Ur wech en em savet, ne ouezjont ket aozañ ar galloud o doa kemeret. An dud diwar ar maez, e kornioù 'zo, o doa dalc'het soñj. Kanaouennoù a voe savet, o veuliñ ar sipaied, ha dreist-holl o veuliñ ar re o doa harpet anezho, evel Rani Jansi, ur briñsez a ugent vloaz, kouezhet en un emgann, gwisket e dilhad gwaz.

Met an traoù a sioulaas buan. Meur a vloaz a dremenas, bloavezhioù ar *[[Pax Britannica]]*. En XX-vet kantved hepken, brogarourien India a dennas o mad eus an emsavadeg hag a reas *"Tadoù ar Frankiz"* eus ar soudarded paour a nac'he saotrañ o muzelloù gant lard ar c'hartouchennoù disakr.
Breda

**Breda** zo ur gêr er c'hreisteiz d'an Izelvroioù, e kember ar stêrioù Mark hag Aa, e proviñs Noord-Brabant.

168.398 a oa enni d'an 1 a viz Gouhere 2005. 

## Istor
Dalc'het e oa gant tiegezh Brabant adalek an , betek ar bloavezh 1404, pa zegouezhas e tiegezh Nassau.

Aloubet e voe gant ar Spagnoled e 1581, en amzer ma rene Tiegezh Aostria, hag e 1590 e voe kemeret gant Izelvroiz en-dro. Derc'hel a rejont kêr betek 1625, pa voe adkemeret gant ar Spagnoled. An darvoud-se eo a voe livet gant Diego Velázquez.

## Mell-droad
NAC Breda zo unan eus skipailhoù bras ar vro.
GJ 380

**GJ 380** pe **Groombridge 1618** a zo ur steredenn lec'hiet e steredeg Ursa Major, 15.8 bloavezh-goulou diouzh an Heol; Ur steredenn-darzh eo gant un emzalc'h heñvel a-walc'h ouzh hini UV Ceti. Skedusoc'h eo eget darn vrasañ ar stered-tarzh, ar pezh a zamveneg eo yaouant a-walc'h.

## Gwelet ivez
*Stephen Groombridge
*Roll ar stered tostañ

## Daveoù
# fedoù-sell digant SIMBAD Query Result

## Liammoù diavaez
*SolStation
*ARICNS
Etruria

**Etruria** — a veze anvet *Tyrrhenia* peurliesañ er mammennoù gresianek ha latin — eo anv ar vro ma oa an Etrusked o chom en Henamzer. Ur vro e-kreiz Italia a vremañ eo, en tolead a c'holoe ul lodenn eus Toskana, Latium, Emilia-Romagna hag Ombria a vremañ. 

Er vro-se, en Hanternoz Roma, e veve, etre an  hag ar I kantved a-raok Jezuz-Krist, ur bobl anvet *Tuscii* pe Etrusked gant ur yezh ha kustumoù disheñvel diouzh re hec'h amezeien. Setu perak e voe kredet gant kalz e oa deuet an dud en ur bagad, o tegas ganto yezh ha kustumoù. Pa seller a dost, koulskoude, e weler n'eus koulz lavaret hini eus ar c'hustumoù-se na gaver e bar tro-war-dro da Etruria. An etruskeg ivez a c'hell bezañ bet unan eus ar yezhoù komzet en Italia a-raok ma teuas al latin ha yezhoù indezeuropek all kar dezhañ. Berr-ha-berr : pobl an Etrusked, evel kalz a bobloù all, a oa marteze en em furmet tamm-ha-tamm, ha n'eus ket ezhomm ijinañ un divroadeg.

An Etrusked a anaveze mat ar mor. O listri a yae dre-holl er Mor Kreizdouar. Marc'hadourien e oant (laeron-vor ivez), ha traoù a bep seurt a gaver en o bezioù, degaset ganto da heul o beajoù. Gwerzhañ a raent metaloù boutin a gavent en o bro. Se oa dreist-holl etre an  hag ar . Diwezhatoc'h e kreskas galloud Bro-C'hres ha Kartada war ar morioù, hag an Etrusked a gollas o finvidigezh hag o nerzh, hag a voe lonket gant ar Romaned goude bezañ bet pell er c'hreisteiz, betek Kampania, ha pell ivez er biz betek traoñienn ar Po ha Mor Adria.

## Taolenn keodedoù Etruria en Etruskeg, e Latin, hag en Italianeg









## Levrlennadur
* Bonfante, G., L. Bonfante, *The Etruscan Language. An Introduction*, Manchester University Press, 2002
* Dennis, George, George Dennis (explorer), *The Cities and Cemetaries of Etruria*, 1848, John Murray, London. Gallout a reer pourchas al levr-se war lec'hienn-mañ.

## Gwelet ivez
*Rouantelezh Etruria

## Notennoù
Ronan Leprohon

**Ronan Leprohon** (Roger e wir anv-bihan) a oa ur politikour breizhat, bet ganet d'an 22 a viz Meurzh 1939 hag aet da Anaon d'an 23 a viz Eost 2017.

Unan eus diazezerien Unvaniezh Demokratel Breizh eo bet, a-gevret gant Loeiz ar Beg, Yann-Cheun Veillard, Jean Gwegeniad... Kelennet en deus istor e Skol-veur Breizh-Izel e Brest. Bet eo eil-maer e Brest ha kuzulier rannvroel. Un ezel eus ar Strollad Sokialour Gall e voe adalek 1982 hag e-pad pemzek vloaz kent dont en-dro da UDB. Ezel eus ar burev politikel eo bet ha ren a rae ar gelaouenn viziek Le Peuple Breton.

## Istor
Da vare stourm Plougoñ e 1979-80, e oa enebet, er c'hontrol d'ar PCF, ouzh sevel ur greizenn nukleel eno.

## Oberenn
* 1984 : *Vie et mort des Bretons sous Louis XIV*, Beltan.
Twm Morys

Barzh, soner (telenn, gitar, harmonika) ha kaner eo ar c'hembread **Twm Morys**, ganet e 1961.
Gantañ e oa aet ar gador en Eisteddfod Genedlaethol Cymru Maldwyn a'r Gororau 2003 e Meifod gant e varzhoneg 'Drysau'. Mab eo d'ar skrivagnerez saoznek Jan Morris.

Meur a bladenn en deus graet gant ar strollad Bob Delyn a'r Ebillion. Bevet ha kanet en deus meur a vloavezh gant ar ganerez Nolwenn Korbell e Breizh hag e Kembre. Brezhoneger ampart eo ha bet eo lennour kembraeg e Skol-Veur Roazhon er bloavezhioù 90.

Er bloavezh 2007 en deus embannet barzhoniezh krenngembraek gant Yr Ustus Llwyd (XIVvet kantved) en dastumad *Cyfres Beirdd yr Uchelwyr* .

## Levrlennadur
*Labour Twm Morris e-barzh *Barry J. Lewis (gol.), Gwaith Madog Benfras ac eraill o feirdd y bedwaredd ganrif ar ddeg (Aberystwyth, 2007). Cyfres Beirdd yr Uchelwyr.*
Adriano Chicco

**Adriano Chicco** a zo bet ganet d’ar 16 a viz C'hwevrer 1907 e Genova (Italia) ha marvet d’an 30 a viz Eost 1990 e memes kêr.

Mestrc’hoarier echedoù, saver kudennoù, istorour an echedoù ha skrivagner echedoù italian.

Tro 500 kudenn a voe savet dezhañ. Kalz anezhe a voe priziaet. Savet e voe da Vestr Etrebroadel gant ar FIDE (Kevre Etrebroadel An Echedoù) abalamour d'e gudennoù ha da Dredeog etrebroadel.

Dastum a rae levrioù, dornlevrioù kozh ha dielloù a-zivout an echedoù.

E *Dizionario enciclopedico degli scacchi* (*Geriadur hollouiezegel an echedoù*) a zo un oberenn veur.

## Oberennoù skrivet
* Adriano Chicco, *Gli scacchi in Liguria*, Embannadurioù Officina d'arte, Savona, 1939 ;
* Adriano Chicco, *Un manoscritto inedito del 1500 sul giuoco degli scacchi*, *[[L'Italia Scacchistica]]*, Firenze, 1939 ;
* Adriano Chicco, *Zibaldone di pensieri scacchistici*, Embannadurioù A. Lombardo, Genova, 1945;
* Adriano Chicco, *Fortuna degli scacchi nel '500*, *[[L'Italia Scacchistica]]*, Milano, 1946. 
* Adriano Chicco, *Gli scacchi nel Regno di Napoli*, *[[L'Italia Scacchistica]]*, Milano, 1949 ;
* Adriano Chicco, *Contributi alla storia dei problemi di scacchi: Gilio de' Zelati e [[Ercole Del Rio|Ercole del Rio]]*, *[[L'Italia Scacchistica]]*, Milano, 1950 ; 
* Adriano Chicco, *[[Ruy López de Segura|Ruy Lopez de Segura]]*, *[[L'Italia Scacchistica]]* (supplemento a), Milano, 1980 ;
* Adriano Chicco, *Luigi Centurini*, *[[L'Italia Scacchistica]]* (supplemento a), Milano, 1982.

a-gevret gant Giorgio Porreca :
* Adriano Chicco, *Dizionario enciclopedico degli scacchi*, Embannadurioù Mursia,Milano, 1971 ;
* Adriano Chicco, *Il libro completo degli scacchi*, Embannadurioù Mursia, Milano, 1982 ;

a-gevret gant Franco Pratesi hag Alessandro Sanvito :
* Adriano Chicco, *Medioevo scacchistico toscano*, *[[L'Italia Scacchistica]]* (supplemento a), Milano ,1985.

a-gevret gant Alessandro Sanvito :
* Adriano Chicco, *Lineamenti di una bibliografia italiana degli scacchi*, Embannadurioù AMIS, Roma, 1987 ;

a-gevret gant Antonio Rosino :
* Adriano Chicco, *Storia degli scacchi in Italia*, Embannadurioù Marsilio, Venezia, 1990, ISBN 88-317-5383-5.
Savona

**Savona** (***Sàn-na*** e ligureg) zo ur gêr en Italia, pennlec'h Proviñs Savona, e rannvro Liguria. War aod ar Mor Kreizdouar emañ, e kember ar stêrioù Lavanestro ha Letimbro. 

## Tud vrudet
* Kristof Koulm, ganet e Genoa e 1451, a zeuas da chom da Savona gant e dud e 1470, ma talc'has e dad Domenico Colombo, un davarn; 
* Ar pab Sikstus IV
* Ar pab Jul II, a oa un niz da Sikstus II.

## Skeudennoù

Savona Panorama.jpg|Savona gwelet eus ar fortezza del Priamar


Sann-a.jpg|Savona gwelet eus Madonna del monte.
Savona-piazza Leon Pancaldo.jpg|Piazza Leon Pancaldo
Prefettura di Savona.jpg|Piazza Aurelio Saffi e la Prefettura
Savona-IMG 1523.JPG|Santuario Nostra Signora della Misericordia


Tribunale di savona.JPG|*Palazzo di Giustizia*, oberenn en tisavour Leonardo Ricci, er Piazza del Popolo.
Torre Leon Pancaldo (Torretta).jpg|kreiz-kêr.
Savona, palazzo della rovere, disegnato da giuliano da sangallo e poi molto rimaneggiato 01.jpg|Palez Della Rovere.
Fortezza del priàmar.JPG|Fortezza del Priamar
Grattacelo bofill savona.JPG|Il nuovo quartiere situato nel porto turistico.


## Kumunioù tro-dro
*Albissola Marina, Albisola Superiore, Altare, Cairo Montenotte, Quiliano, Vado Ligure
Ambrose Bebb

**William Ambrose Bebb** (1894-1955) a oa ur skrivagner kembraek hag ur politikour. 
Ganet oa e Goginan e Ceredigion. En e 60 vloaz e oa marvet trumm e Bangor d'ar Merc'her 27 a viz Ebrel 1955.

Emañ e-touez ar re a savas Plaid Cymru.

Troet e oa gant ar politikerezh ha mennozhioù Charles Maurras hag an Action Française. A-hervez e oa dedennet gant ar faskouriezh ivez.

## E vuhez
Goude bezañ bet war e studi e Kembre ez eas da dremen un nebeud bloavezhioù e Pariz, er Sorbonne. Pa oa distroet d'e vro, e voe lakaet da gelenner istor e Skol-Vistri Bangor, hag eno e oa chomet.
Anavezet e oa evel istorour, ha meur a levr istorouriezh en deus savet. Anavezet e oa ivez dre e garantez ouzh ar c'hembraeg. Kembraeg a gomze hag a skrive bepred. Heug en doa ouzh yezh ar Saozon.
Brogarour rik e oa. Ouzhpenn ur wech eo bet kinniget evel danvez-kannad gant ar Vroadelourien e kontelezh Caernarfon.
Ouzhpenn bezañ Kembread, e oa Kelt, hag e venne lakaat an etrekeltelezh da gaout al lec'h a dlee kaout e pep bro geltiek.
Diwar an deiz ma reas anaoudegezh gant Bretoned Paris, war-dro 1922, e teuas da vezañ mignon bras da Vreizh. Deskiñ a reas ar brezhoneg, ha reiñ kentelioù kembraeg er skol aozet gant Kelc'h Keltiek an Ao. Régnier. Mont a reas alies da Vreizh da veajiñ, ha nebeut a dud a anaveze "an Emsav breizhek" koulz hag eñ etre an daou vrezel. Kenlabourer e oa d'ar gelaouenn "Breiz Atao". Ar c'horn-bro a blije ar muiañ dezhañ e oa Tremel, a gave dezhañ e oa heñvel-tre ouzh Kembre.
Pa echuas an eil brezel-bed, Ambrose Bebb a voe unan eus ar re a zifennas ar vrogarourien vreizhat heskinet. Darn eus e vignoned, an Aotrou Perrot, K. Le Part, ha re all, a oa bet lazhet gant tud eus ar Rezistañs.

### E levrioù
**Llydaw* (1929)
**Crwydro'r Cyfandir* (1936)
**Y Ddeddf Uno 1536*(1937)
**Pererindoddau* (1941)
**Machlud yr Oesoedd Canol* (1951)
**Machlud y Mynachlogydd*

## Liamm diavaez
*BBC Cymru - Oriel yr Enwogion
Dafydd Iwan

**Dafydd Iwan Jones**, ganet d'ar 24 a viz Eost 1943, zo ur c'haner hag ur politikour kembreat. Unan eus kanerien brudetañ Kembre eo, ha kemeret en deus perzh en e yaouankiz er stourm evit ar yezh, ha bet en toull-bac'h.

Prezidant Plaid Cymru, strollad broadel Kembre eo bet etre 2003 ha 2006.

## Buhez
Ganet e oa e Brynaman e Sir Gaerfyrddin, ha tremen a reas e yaouankiz e Bala e Sir Feirionnydd a-raok mont da skol-veur Kerdiz da studiañ an disavouriezh. Brud vras zo deuet dezhañ evel aozer kanaouennoù ha kaner kembraek.
;Ar c'haner
Da gentañ ne reas nemet lakaat e kembraeg kanaouennoù amerikan ar ganerien "engouestlet", evel Woody Guthrie, Pete Seeger, ha Bob Dylan.
Pelloc'h e skrivas e ganaouennoù e-unan penn-da-benn, kalz anezho troet war-du ar stourm evit ar yezh, ha lod anezho skrivet en un doare goapaus. An hini brudetañ e chomo *Carlo* ("Charlie"), skrivet evit kurunidigezh ar priñs Charlez evel Priñs Kembre e 1969. "Carlo" zo un anv a vez roet d'ur c'hi-deñved e Kembre.

Perzh a gemeras er strollad Plaid Cymru hag e Cymdeithas yr Iaith ("Kevredigezh ar Yezh"), ha bet eo bet lakaet en toull-bac'h evit ar yezh e 1970, ur chomadenn hag a zo eñvoret en e ganaouenn *Pam fod eira'n wyn?* ("Petra zo kaoz ec'h eo gwenn an erc'h ?").

Er bloavezhioù 1970 en deus skrivet diwar-benn Chile Pinochet ha Victor Jara, ar stourm evit Parlamant Kembre, Brezel Viêt Nam pe hini Norzhiwerzhon.

Abaoe en deus kanet Lazhadeg Tiananmen (1989), brezel Koweit (1990), met a-dra-sur eo *[[Yma o Hyd]]* ("*Amañ atav*") e bennoberenn, bet skrivet e 1981 ha troet d'un eil kan broadel.

E 1982 ha 1983 e labouras Dafydd Iwan gant sonerien Ar Log ; ganto e reas un droiad vras ha pladennoù nevez ; e 1983 e voe embannet o fladenn *Yma o Hyd* e ti Sain Recordiau Cyf e Caernarfon, a voe savet gantañ ha gant Huw Jones.

War-dro ar bloavezh 2000 eo paouezet da ganañ evel a-raok (nemet ur wech an amzer amañ pe ahont, evit Plaid Cymru), d'ar mare ma oa tizhet ar stourm evit Parlamant Kembre.
;Kargoù
Gant Dafydd Iwan Jones e voe savet Cymdeithas Tai Gwynedd, un embregerezh sevel tier evit tud ar vro, re baour da brenañ tier kozh prenet gant Saozon. 
 
Kuzulier eo evit Plaid Cymru e kontelezh Gwynedd.

Ezel eo eus Gorsedd Barzhed Kembre abaoe Eisteddfod Bangor e 1971.

Etre 2003 ha 2006 eo bet Prezidant Plaid Cymru. 

## Pladennoù

## Levrlennadur
*  Manon Rhys : *Dafydd Iwan*, Gwasg Gwynedd, Caernarfon, 1981
*   Llion Iwan : *Dafydd Iwan : bywyd mewn lluniau : a life in pictures*, Gomer Press, 2005 
*  E. Wyn James : *Painting the World Green: Dafydd Iwan and the Welsh Protest Ballad*, e *Folk Music Journal*, 8:5 (2005), pp. 594-618.
*  C. Fowler : *Representations of nationalism in the music of Dafydd Iwan*, e *Folklore and Identity*, Celtic Folk Studies Conference, Cardiff University School of Welsh, 22 July 2005.

## Liammoù diavaez

* Lec'hienn Dafydd Iwan
John Dyfnallt Owen

**Dyfnallt**, pe *John Dyfnallt Owen* e wir anv, a oa ur beleg hag ur barzh kembraek. Ganet e oa bet e Llan-giwg e 1873 ha marvet e oa e klañvdi Casnewydd (Mynwy) d'an 28 a viz Kerzu 1956, en e 83 bloaz. 

Mengleuzier oa bet en e yaouankiz, hogen, o vezañ graet e studi gant skoazell e vignoned, e teuas da vezañ beleg protestant. E-pad meur a vloaz e voe e penn ar gelaouenn sizhuniek *[[Y Tyst]]*. Brudet e oa evel barzh ha broadelour. E bloavezhioù diwezhañ e vuhez e oa bet anvet da Arc'hdrouiz Kembre.

Dyfnallt a oa, hep mar ebet, brasañ mignon Breizh e Keltia tramor. A-raok an Eil Brezel-bed e teuas da Vreizh meur a wech da dremen pennadoù-amzer gant e geneil an Aotrou Yann-Vari Perrot. Ar Vretoned a yae da Gembre a veze degemeret gantañ atav gant madelezh.

Pa darzhas ar brezel, troc'het an darempred etre Breizh ha Kembre, Dyfnallt ne baouezas ket da soñjal en hor bro. Neuze, goude aloubadeg Kornôg Europa gant ar Saozon hag an Amerikaned e 1944, e klevas ar c'heloù spontus : e vignon an Aotrou Perrot muntret, broadelourien Vreizh lazhet ha karc'hariet. Klañv-bras e oa d'an ampoent. Daoust da se e kavas nerzh a-walc'h da aozañ ur groaziadeg dre Gembre evit harpañ ar Vretoned heskinet. Ar groaziadeg-se a reas kalz evit gwellaat planedenn an dud toullbac'het.

Dyfnallt a oa ezel eus ar C'hendalc'h Keltiek. Unan eus ar rummad Kembreiz e oa a labouras kement evit an etrekeltelezh.

## Oberennoù
* *Min yr hwyr* (1934)
*O ben tir Llydaw. Gwasg Aberystwyth, 1937. Danevell ur veaj da Vreizh
* *Y greal a cherddi eraill* (1946)
* *Rhamant a rhyddid* (1952)
* *Ar y tŵr* (1953)
Gwaz

:*Evit ar *'waz**, sellit ouzh [[gwaz (evn)]]'' pe ouzh [[gwaz (plant)]] .
:''Evit ar **wazh**, sellit ouzh [[gwazh]]''.
Ur **gwaz** a c'hall bezañ :

* ur servijer, a rank bezañ kreñv evit bout efedus, diwar ar ster-se e teu an anvioù [[tiegezh]] [[Gwazdoue]], ha [[Gwazmat]],
** ha da-heul, ur gwaz (liester **gwizien*') e servij un [[aotrou]], 
*** ha diwar-se e teu ar verb *gwazoniañ*, hag ar ger *gwazoniezh*;

* ur paotr deuet d'e vent, unan kreñv peurvuiañ : eus un den kreñv e vez lavaret : *Hemañ zo ur gwaz!* *Ar paotr bihan -se zo ur gwaz!* Evel liester e klever *gwersed* e Treger.
** ar gerioù enebet ouzh ar ster-se eo [[sioc'han]], [[c'hwitouz]] (anvioù tiegezh ivez!), pe [[skribiton]].

* ur paotr dimezet, ur [[pried]] (enebet e vez *gwaz* ouzh [[gwreg]]): komzet e vez eus
** ar *gwaz nevez*, pe ar paotr nevez (liester: *gwazed, ar wazed*, distaget ivez *ar voazed*).
** Lavaret e vez *ma gwaz*, pe *ma den*, pe *ma fried*. 

== Etimologiezh ==
*Gwaz* a za eus ar [[galianeg]] *uassos* a dalva *mevel*, pe un *den hualet*. Kavet e vez orin ar ger e [[latin]] gant ar stumm *vassalus'' (un den a zo sujet un aotrou). A-hed an amzer e wellaas ster ar gêr da daollennañ un den a zo eus an noblañs izel, dindan aotroniezh un dug pe ur roue.

## Gerioù kar
* Paotr
* Ozhac'h
* Den
* Pried
* Maouez

## Poltredoù gwazed

Image:William Laney.jpg|Un henvroad eus Tasmania eo ar gwaz-mañ

Image:Soldier running in water.jpg |Ur gwaz evel ma weler en arme amerikan e-touez ar U.S. Marine 

Image:Bedouin man with Fez.jpg|Ur gwaz Bedouin
Diogenes Laertios

**Diogenes Laertios** (Διογένης Λαέρτιος / *Diogenês Laertios* e henc'hresianeg, latinekaet e *Diogenes Laertius*), a oa ur barzh, skrivagner, buhezskridour, ha prederour hellazat. Kontet eo gant lod da vezañ bet genidik eus kêr Laertios e Kilikia, en Azia Vihanañ, e deroù an , gant lod all da vezañ a orin roman eus tiegezh al *Laertii*.

## E vuhez
N'ouzer mann eus e vuhez. Bevet en deus war-lerc'h Sextus Empiricus moarvat (war-dro 200 goude JK eta), meneget gantañ, hag a-raok Stefanos Bizantion (war-dro 500 goude JK), a veneg e skridoù. 

Krediñ a c'haller e vevas e-pad hanterenn gentañ an  en amzer renad Alexander Severus (222–235) hag e warlerc'hidi.

## Oberoù
Betek e vennozhioù a zo diasur. Darn a lavare e oa kristen. Met da grediñ eo e oa pe arvarour (pironad) pe gentoc'h epikurad.

Dleet eo e vrud d'un oberenn anvet *Buhez ha kelennadurezh ar brederourien veur*, skrivet e henc'hresianeg, ma lavar kontañ eus buhezioù ha lavaredoù prederourien veur Hellaz.

Ouzhpenn an oberenn-se en deus skrivet ul levr, e gwerzennoù a bep ment, diwar-benn tud vrudet.

## Levrlennadur
* Diogenes Laertius: *Lives of Eminent Philosophers* ISBN 0-674-99204-0 
:*Vies et doctrines des philosophes illustres*, Livre de Poche, 1999 ISBN 978-2-253-13241-7 
* Barnes, Jonathan, "Diogenes Laertius IX 61-116: the philosophy of Pyrrhonism" in W. Haase and H. Temporini (ed.) *Aufstieg und Niedergang der römischen Welt*, II 36.6 (de Gruyter: Berlin/New York, 1992): pp. 4241-4301.

## Liammoù diavaez
*  en-linenn
*  Diogenes Laertius: notennoù tenet eus embannadur R.D. Hicks "Lives", 1925
* En-linenn (testenn henc'hresianeg)

## Notennoù
Jemmapes (departamant)

Ar **Jemmapes** a oa anv un departamant gall e Belgia etre 1795 ha 1814. Dont a ra an anv eus Jemmapes, ur gêriadenn ma voe un emgann etre ar C'hallaoued hag an Aostrianed e 1792 tost da gêr Mons, a oa bet lakaet da bennlec'h dezhañ. 

## Savidigezh
Savet e voe an departamant e 1795, pa voe aloubet ar vro gant ar C'hallaoued, diwar an douaroù ac'h ae d'ober kontelezh Hainaut, ha gant kêr Tournai, un darn eus kontelezh Namur (Charleroi) hag eus eskopti Liège (Thuin). 

## Arondisamantoù ha kantonioù

* Mons, kantonioù: Boussu, Chièvres, Dour, Enghien, Lens, Le Rœulx, Mons, Pâturages ha Soignies.
* Charleroi, kantonioù: Beaumont, Binche, Charleroi, Chimay, Fontaine-l'Évêque, Gosselies, Merbes-le-Château, Seneffe ha Thuin.
* Tournai, kantonioù: Antoing, Ath, Celles, Ellezelles, Frasnes-lez-Anvaing, Lessines, Leuze-en-Hainaut, Péruwelz, Quevaucamps, Templeuve ha Tournai.

War-lerc'h faezhidigezh Napoleon e 1814, e teuas an departamant da vout rann eus Rouantelezh Unanet an Izelvroioù evel proviñs Hainaut. Dre vras e klot gant proviñs Hainaut hiziv.
Sambre-et-Meuse

Ar **Sambre-et-Meuse** a oa anv un departamant gall e Belgia etre 1795 ha 1814. Dont a ra an anv eus hini an div stêr Sambre ha Meuse.

Namur a oa ar pennlec'h anezhañ. 

## Savidigezh
Savet e voe an departamant e 1795, pa voe aloubet ar vro gant ar C'hallaoued, diwar an darn vrasañ eus kontelezh Namur, tammoù eus eskopti Liège hag eus dugelezhioù Brabant ha Luksembourg.

## Diskar

War-lerc'h faezhidigezh Napoleon e 1814, e teuas an departamant da vout rann eus Rouantelezh Unanet an Izelvroioù 

Hiziv emañ douaroù an departamant e Belgia, lod e proviñs Namur, lod all e hini Luksembourg.

## Arondisamantoù ha kantonioù
* Namur, kantonioù: Andenne, Dhuy, Fosses-la-Ville, Gembloux ha Namur.
* Dinant, kantonioù: Beauraing, Ciney, Dinant, Florennes ha Walcourt. 
* Marche-en-Famenne, kantonioù: Durbuy, Erezée, Havelange, La Roche-en-Ardenne, Marche-en-Famenneha Rochefort.
* Saint-Hubert, kantonioù: Gedinne, Nassogne, Saint-Hubert ha Wellin.
Lys (departamant)

Al **Lys** a oa anv un departamant gall krouet e Belgia etre 1795 ha 1814, war-lerc'h aloubidigezh ar vro gant an armeoù gall hag o stagidigezh ouzh Bro-C'hall. Dont a ra an anv eus ar stêr Lys. 

## Savidigezh
Savet e voe an departamant e 1795, pa voe aloubet ar vro gant ar C'hallaoued, diwar douaroù kontelezh Flandrez. Brugge e oa ar pennlec'h anezhañ. 

## Arondisamantoù ha kantonioù

* Brugge, kantonioù: Ardooie, Bruges, Gistel, Ostend, Ruiselede, Tielt ha Torhout.
* Kortrijk, kantonioù: Avelgem, Harelbeke, Ingelmunster, Kortrijk, Menen, Meulebeke, Moorsele, Oostrozebeke ha Roeselare.
* Veurne, kantonioù: Diksmuide, Haringe, Nieuwpoort ha Veurne.
* Ieper, kantonioù: Elverdinge, Hooglede, Mesen, Passendale, Poperinge, Wervik hag Ieper. 

War-lerc'h faezhidigezh Napoleon e 1814, e teuas an departamant da vout rann eus Rouantelezh Unanet an Izelvroioù.
Dre vras e klot gant proviñs Kornôg-Flandrez e Belgia hiziv.
Lugano

**Lugano** a zo ur gumun hag ur gêr a Suis e Kanton Ticino; penn bann Lugano eo.

## Lenn Lugano
Lenn Lugano  zo rannet etre Suis hag Italia.

## Istor
## Monumantoù ha traoù heverk
## Douaroniezh
## Emdroadur ar boblañs

## Melestradurezh
## Tud dibar
## Liammoù diavaez
## Notennoù ha daveoù
Alberto Giustolisi

**Alberto Giustolisi** a zo bet ganet d’ar 17 a viz Meurzh 1928 e Roma (Italia) ha marvet d’ar 27 a viz C'hwevrer 1990 e Genzano di Roma (Italia).

Mestrc’hoarier echedoù italian.

Mestr Etrebroadel e voe graet gant Kevre Bedel An Echedoù (FIDE) e 1962.

Kaer, tagus ha luc'hus e oa e stil c'hoari. Tapout a reas ur yoc'h prizioù braventez.

Kampion Italia e voe peder gwezh, e 1952 a-gevred gant Vincenzo Castaldi ha Federico Norcia, e 1961, e 1964 hag e 1966.

Div wezh e kemeras perzh en Olimpiadoù echedoù gant skipailh broadel Italia e 1950 e Dubrovnik (Kroatia-Yougoslavia) hag e 1968 e Lugano (Suis).

E 1961-1962 e voe trec'h e “Torneo di Capodanno” (Tournamant Etrebroadel Deiz-Kentañ-Bloaz) e Reggio Emilia (Italia) dirak daou Vestr Meur.

Kudennoù personel ha kudennoù yec'hed a waskas war e efedusted e-pad e vloavezhioù c'hoari diwezhañ.

## Partiennoù
* **[[Max Euwe]] - Alberto Giustolisi ([[Venezia]], 1948)**
1.d4 Mf6
 
2.c4 e6

3.Mc3 Fb4
 
4.Dc2 Mc6

5.Mf3 d6
 
6.Fd2 O-O

7.a3 Fxc3

8.Fxc3 De7

9.b4 e5

10.dxe5 Mxe5

11.e3 Ad7

12.Fe2 Tfe8

13.O-O Mxf3+

14.Fxf3 Me4

15.Fb2 Ff5

16.Tad1 De6

17.De2 a5

18.b5 c6

19.Td4 Ted8

20.Tfd1 Td7

21.Fa1 f6

22.g4 Fg6

23.Fg2 d5

24.f4 Fe8

25.cxd5 cxd5

26.f5 Df7

27.Dc2 Tad8

28.a4 De7

29.Fxe4 dxe4

30.Txd7 Txd7

31.Txd7 Dxd7

32.Fd4 h5

33.Dxe4 hxg4

34.Dxg4 De7

35.h4 Db4

36.h5 De1+

37.Rg2 Ff7

38.Df3 Dh4

39.Dxb7 Dg4+

40.Rf2 Dxf5+

41.Df3 Dxf3+

42.Rxf3 Fb3

43.b6 Fxa4

44.Re4 Fc6+

45.Rd3 Rh7 **1/2-1/2**

* **Alberto Giustolisi - Edgar Walther ([[Dulenn]], 1957)** Priz braventez

1. c4 Mf6

2. Mc3 c5

3. Mf3 g6

4. d4 Fg7

5. e4 0-0

6. Fe2 d6

7. 0-0 Ma6

8. h3 cxd4

9. Mxd4 Fd7

10. Fe3 Mc5

11. Dc2 a6

12. Tad1 Db8

13. f4 Tc8

14. e5 Ce8

15. Md5 Td8

16. Mxe7+ Rh8

17. Mf3 Me6

18. f5! gxf5

19. Dxf5 Md4

20. Mg5 **1-0**
Rita Gramignani

**Rita Gramignani** a zo bet ganet d'ar 12 a viz Here 1943 e La Spezia (Italia).

Ur c'hoarierez echedoù italian eo.

renkoù Elo diwezhañ: 2 025 eo he renk *Standard* ha he renk *Fonnapl*.

Eilvet eo goude Stefano Tatai e mesk an holl c'hoarierion ha c'hoerierezed italian evit an niver a drec'hoù lerc'h-diwar-lerc'h.

E 2000 e voe roet dezhi priz an AMIS (Associazione Maestri Italiani di Scacchi - Kevredigezh Mistri Italian Echedoù ) *[[Gioacchino Greco]] - Una vita per gli scacchi*.
## Kevezadegoù
### [[Kampionad echedoù italian ar maouezi|Kampionad italian ar maouezi]]
Nav gwezh e voe trec'h: e 1973, e 1975, e 1976, e 1980, e 1983, e 1987, e 1989, e 1991 hag e 1992.
### [[Olimpiadoù echedoù|Olimpiadoù ar Maouezi]]
C'hoari a reas seizh gwezh er skipailh italian.

## Ur bartienn
* **Gramignani - Piano ([[Aosta]], Kampionad italian, 1987)**

1.e4 e5

2.Mc3 Mf6

3.g3 d6

4.Fg2 Fe7

5.d3 O-O

6.Mge2 c5

7.O-O Cc6

8.h3 Fd7

9.Fg5 Me8

10.Fxe7 Mxe7

11.Dc1 Mc7

12.f4 f5

13.exf5 Fxf5

14.g4 Fc8

15.De3 exf4

16.Mxf4 Tb8

17.Tae1 Mc6

18.Mcd5 Me5

19.Mxc7 Dxc7

20.Fd5+ Rh8

21.Dg3 Fd7

22.Txe5 Txf4

23.Dxf4 1-0
## Notennoù ha daveennoù

## Liammoù diavaez
* He fichenn FIDE
* He c'hoari e Chess Games
* 95 partienn e 365 Chess
Vinojito

**Vinojito** (makedoneg; Виножито 'Vinožito'; *gwareg ar glav*; gresianeg: Ουράνιο Τόξο) a zo ur strollad politikel a zifenn ar vinorelezh slavek he yezh e hanternoz Gres. N'eo ket disranner hag a-du emañ gant donedigezh Makedonia an Norzh e-barzh Unaniezh Europa. Kevreet e oa bet gant an Aozadur evit Adsavidigezh ur Strollad Komunour e Gres ha gantañ en deus kinniget kannaded evit dilennadegoù 1996.

Un ezel eus Emglev Libr Europa eo.

## Dilennadegoù
Kemer a reas perzh ar strollad e dilennadegoù europat 1999. 4951 vouezh a c'hounezas (0.08 %). E dilennadegoù 2004 e tegemeras 6176 mouezh (0.1%). E prefeti Fiorina e ra e zisoc'hoù gwellañ (1.200 mouezh). N'en deus ket kemeret perzh e dilennadegoù lezennel 2004 peogwir n'en doa ket arc'hant a-walc'h.

2,955 a vouezhioù hepken en deus degemeret ar strollad e Makedonia hag e zisoc'hoù a oa gwelloc'h e Kreta eget e meur a brefeti makedoniat. N'eo ket sklaer perak ur strollad a zifenn ar Vakedoniz a zo deuet a-benn da sachan muioc'h a voterien er rannvroioù ma n'eus Makedonad ebet eget e Makedonia end-eeun. Hervez klaskourien'zo e c'helle abalamour ma ra gant ur banniel heñvel a-walc'h ouzh an hini implijet gant an emsav heñvelreizhek.

## Palioù politikel
Vinozhito a stourm evit ma vo aotreet da zont en-dro repuidi slavek o yezh a zo tec'het kuit eus Makedonia goude ar brezel diabarzh gresian. Goulenn a ra ivez anaoudegezh ar sevenadur hag ar yezh vakedonek.

## Liammoù diavaez

Lec'hienn ofisiel
Pont (disheñvelout)

Ur pont a c'hell bezañ :

*un dra:
# Ur savadur etre div riblenn pe un dra a ra un ere, sell ouzh pont
# Lodenn ur vag pe ul lestr, sell ouzh pont (lestr)
# An tamm lien a c'hell bezañ nezet e gaol ur bragez, (un *ampon* eo ivez)
# Ar maen plat ma labour daoulinet warnañ ar c'hannerezed er poull-kannañ.

*stumm gallek un anv-lec'h kozh
# Ar Pont pe ar *[[Pont-Euksin]] *, eus *Pontos-Euxinos*, anv henc'hresianek ar Mor Du
#ur vro, en Henamzer, en arvor ar Mor Du, anvet Pontos e henc'hresianeg.

*un anv-lec'h a-vremañ, gwelout Pont (lec'hanvadurezh)
S/2004 S 4

**S/2004 S 4** a zo anv da c'hortoz ul loarenn vartezeus eus Sadorn lec'hiet er walenn F. Merzet e voe d'an 21 a viz even 2004 gant J. Spitale. Embannet e voe an dizoloadenn d'an 9 a viz gwengolo 2004. Doust da vaur ag arnodenn, ne oa bet gwelet gant den ebet abaoe-se. An dra-se a zamveneg ne oa nemet ur berniad a boultr a zo aet da get un tammig goude he dizloadenn. Posupl eo ivez ez eus an hevelp korfenn hag S/2004 S 3. Ma'z eo gwir an vartezadenn-se e tremen he c'helc'htro a-dreuz ar walenn F

## Daveoù


*... | [[S/2004 S 6]] | *'S/2004 S 4*' | [[S/2004 S 3]] | ...*
Stumdi

**Stumdi** zo un aozadur stummadur dibaouez dindan statud kevredigezhel bet krouet e 1987. Kinnig a ra stummadurioù ha stajoù hir pe verr war ar brezhoneg evit strolladoù pe evit tud o-unan e Landerne ha Plañvour dreist-holl. Talvezout a ra Stumdi kement ha "ti ar stummañ" pe "stummadur dibaouez". 

## Istor
Krouet e oa bet e 1985 diwar intrudu André Lavanant evit stummañ kelennerien Diwan en dibennoù-sizhun. Pelloc'h e voe bet aozet stajoù war ar sizhun hag e 1993 e voe divizet kinnig stajoù hir war c'hwec'h miz. Berzh bras o doa graet ar stajoù-se pa vez ret chom hep stummañ muioc'h eget 75 den e Landerne hag e Plañvour. Hélène Bonniec eo renerez Stumdi hiziv an deiz. Pemzek den a oa gopret gant ar gevredigezh e 2025.

Efedus-tre eo ar stummadurioù hir, pa c'hall ar stajidi komz brezhoneg flour dre-se. Difennet e vez dezho ober gant ar skridoù abalamour da intent ar yezh dre gomz hepken. Kaset e vezont da selaou brezhonegerien a bep oad ivez.

### Sez
Etre 2003 ha 2017 e oa melestradurezh Stumdi e maner Keranden e Landerne, ha da-c'houde e voe kaset d'ar greizenn Théo Le Borgne. 

## Er sevenadur
E 2003 e oa bet savet ar film *Ar brezhoneg e c'hwec'h miz* diwar-benn stajidi ar stummadur hir, gant ar filmaozour Ronan Hirrien .

## Liammoù diavaez

* Lec'hienn internet Stumdi

## Daveennoù