open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Otto II (impalaer santel)

**Otto II**, ganet e dibenn 955, ha marvet d'ar 7 a viz Kerzu 983 e Roma, a oa mab da Otto Iañ hag Adelaid Bourgogn, hag impalaer santel roman war-lerc'h e dad. Dimeziñ a reas d'ar briñsez Teofano.

Kenderc'hel a reas gant politikerezh e dad, kreñvaat an impalaeriezh, ha kreskiñ he zachenn en Italia. Ne oa ket koulz soudard hag e dad met derc'hel a reas an impalaeriezh en he sav ha dindanañ e vleunias ar sevenadur hag ar c'henwerzh.

Da fall e troas e droiadoù-brezel e Frankia ar C'hornôg hag e kreisteiz Italia.

Mervel a eure en 983, hag eñ 28 vloaz.

## E vuhez

### E yaouankiz

E dad a roas dezhañ kelennerien evel Gerbert d'Aurillac, e eontr Brunon Köln, arc'heskob Köln, e lezvreur bastard Gwilherm Mainz, arc'heskob Mainz. 
Yaouank e oa pa gemeras perzh gant e dad e troiadoù brezel en Italia. Dilennet e voe da roue gant dieta Worms, kenren a reas gant e dad, ha roet e voe dezhañ kurunenn Germania d'ar 26 a viz Mae 961 en iliz-veur Aachen.

## Notennoù
Otto

**Otto** zo un anv-bihan germanek anavezet abaoe ar Grennamzer, ha roet d'ar baotred hiziv c'hoazh er broioù alamanek. 

## Yezhoù all
Stummoù all zo : **[[Odon]], [[Othello]], Otfrid, Othmar, Udo, Ute**.
* Odon, Eudon, Eudes, e galleg. 
* Odo, e galleg hag e brezhoneg
* *Udo* en italianeg

## Impalaerien
Impalaerien c'herman pe alaman zo bet anvet Otto.
*Otto Iañ
*Otto II
*Otto III
*Otto IV
*Otto V
*Otto VI
*Otto VII

## Tud all
*Otto Abetz, diplomat alaman, kannadour e Pariz
*Otto von Below, jeneral alaman
*Otto von Bismarck (1815-1898), politikour alaman
* Otto Dix (1891-1969), livour alaman eus luskad an eztaolouriezh 
* Otto Finsch (1839-1917), ergerzher, naturour ha tudoniour alaman
* Otto Hahn (1879-1968), kimiour alaman, priz Nobel ar gimiezh e 1944
* Otto Mueller (1874-1930), livour hag engraver alaman 
*Otto Pérez Molina, politikour gwatemalat
* Otto Sander (1941-2013), aktor alaman
* Otto Skorzeny (1908-1975), Waffen-SS alaman
* Otto Heinrich Warburg (1883-1970), mezeg, fiziologour ha bevgimiour alaman, priz Nobel ar Fiziologiezh pe ar Medisinerezh e 1931
*Otto Wilhelm Heinrich Carl Ernst Friedrich von Pestel (1848-1919), politiker prusian

## Lec'hanvadurezh
Kavout a reer an anv Otto e lec'hanvadurezh SUA
*Otto (Indiana) 
*Otto (New York) 
*Otto (Wyoming) 
*Otto Township, anv meur a lec'h e SUA 

## Lennegezh
*Al levr-bugale *Otto, eñvorennoù un arzhig kof plouz* (TES, 2006) , gant Tomi Ungerer.
Otto Iañ

**Otto I** zo bet anv meur a zen, impalaer, roue pe briñs.

*Otto I (dug Saks) (marvet e 912)
*Otto I (impalaer santel) (912–973)
*Otto I Montferrat (marvet e 991)
*Otto I (dug Bavaria) (955–982)
*Otto I (dug Carinthia) (marvet e 1004)
*Otto I Wittelsbach (dug Bavaria) (1117–1183)
*Otto I Margrav Brandenburg (war-dro 1128–1184)
*Otto I Guelders (1150–1207)
*Otto I, kont Bourgogn (war-dro 1170–1200)
*Otto I (dug Brunswick-Lüneburg) (1204–1252)
*Otto I Nassau (war-dro 1247–1290)
*Otto I (landgrav Hesse) (war-dro 1272–1328)
*Otto I Gres (1815–1867)
*Otto I Bavaria (1848–1916).
Otto Iañ (dug Saks)

**Otto I, dug Saks** a oa ganet war-dro 851 ha marvet d'an 30 a viz Du 912. Lesanvet e oa *Illur* ha *Meurdezus*. E kronikenn *[[:en:Annalista Saxo|Annalista Saxo]]* eo skrivet e oa eus *Otto* un *ducis de Liudolfi de filius*, da lavarout eo e oa mab da Liudolf Saks (830-864), ha da Oda, merc'h d'ar priñs frank Billung ha d'e bried Aeda.

Marteze e oa gourvab da Widukind hag e tiskenne, dre e vamm, eus Karl-Veur. Dug Saks e voe Otto war-lerc'h e vreur Bruno (pe *Brunon*), e 880, ha betek e varv. Lazhet e oa bet e vreur en un emgann ouzh ar Vikinged. Otto a vrezelias ouzh an Hungared hag ar Wended, hag a reas eus Saks ar galloudusañ dugelezh c'herman.

## E vuhez

### E zouaroù

Dug Saks e oa, met e 908 ec'h astenne e c'halloud war Thuringen ivez, ha kont e oa en Eichsfeld, abad diveleg abati Hersfeld. Kement-se a ouzer dre ur garta a-berzh ar roue Loeiz III Germania, eus abati Gandersheim, deiziet d'ar 26 aviz Genver 877. Ar *pago Suththuringa* (pe bro Thuringen ar c'hreisteiz) a zo lavaret e-barzh *comitatu Ottonis*, kontelezh Otto. Hervez ur garta all eus an 28 a viz Genver 897, e lenner e oa Otton I Saks *marchio pago Eichesfelden* (Eichsfeld) da lavarout eo margrav. Graet e vez *magni ducis Oddonis* (dug-meur Otto) anezhaén gant Widukind Corvey en eured e c'hoar, Liutgard, gant ar roue Louis III Germania.

### Ur priñs german
Ral e voe dezhañ kuitaat Saks. Ur priñs bihan e oa, dindan daou zen : ar roue Loeiz III Germania, hag an impalaer Arnulf Karintia, met emren e oa en e vro. Tailhoù a sav diwar-goust ar Slaved en tu all d'an harzoù. mont a reas da vrezeliñ da Italia en 984 hag anvet e voe da c'houarnour Milano. Faezhañ a reas e alouberien, Hungared ha Wended.

## Dimeziñ ha bugale

Dimeziñ a eure Otto I da *Hedwige Babenberg* (war-dro 856 - 24 a viz Kerzu 903, merc'h da Herri Babenberg (war-dro 856- 903) ha da Ingeltrude, merc'h Eberhard Frioul, markiz Frioul, ha da Gisela, merc'h d'an impalaer Loeiz an Deol. 

## Notennoù
Ali (soñj)

Un **ali** a zo ur soñj a vez lavaret da unan bennak, pe da veur a hini, diwar-benn ur c'hraf bennak, evit e aliañ, dezhañ da ober diouzh an ali goude pe da chom hep ober. 
Traoù zo a reer war ali, pe diwar ali unan bennak, hep redi ebet: un ali n'eo ket ur reolenn, na n'eo ket un urzh.

## Goulenn
Goulenn ali, pe kuzul, a reer digant neb a garer, kar pe bar, galloudus pe get. 

## Reiñ
Alioù a roer dreist-holl d'ar re a c'houlenn. A-wechoù e vez furoc'h chom hep reiñ ali ebet: degemeret fall e vez alioù ar re all gant tud zo. 

## Soñj ha fed
Ur soñj, un ali, n'eo ket ur fed, ha n'en deus ket da vout prouet, dre ma'z eo kred un den ha n'eo ket fed ; dre-se n'eo ket kred an holl ivez.Ur soñj a zo un dra gwir ha prouet a zeu da vezañ ur fed.

## Krennlavaroù
Kaoz zo eus an alioù er c'hrennlavaroù.

1.	*Un ali mat zo mat bepred*
	*Ha pa ve digant ur sod e ve*. 
	
2.	*Ali ha holen* 
	*A roer d'an hini a c'houlenn*
	
3.	*Ruzienn veure hag ali gwreg*
	*Gwech 'vezont mat gwech ne vezont ket*.
Ali

**Ali** zo 
* un ali, ur soñj 
* un anv-tud arabek ( علي en arabeg), ober a ra dave en anv Ali ibn Abi Talib, kenderv ar profed Mahomed
* un anv skandinaviat

## Tud
* Ali ben Yusuf (1083-1143), emir Al-Ándalus
* Hyder Ali (1722-1782), ofiser indian
* Ali La Pointe (1930-1957), emsaver aljerian
* Ali Soilih (1937-1978), politikour eus Komorez
* Ali Farka Toure (1939-2006), kaner ha gitarour a vro Mali
* Ali C'hamenei (1939-2026), "Penn uhelañ an Dispac'h Islamek", penn ar Stad en Iran
* Ali Abdullah Salih (1942-2017), prezidant Republik Yemen
* Muhammad Ali (1942-2016), bokser
* Ali Bongo (g. e 1959), prezidant Gabon

## Lennegezh
* Ali Baba hag an daou-ugent laer, kontadenn
* Priñs Ali, un dudenn er c'hontadennoù Ar mil nozvezh hag unan

## Gwelout ivez
* Muhammad Ali (disheñvelout)
Demetae

An **Demetae**, pe *Demeted*, a oa ur bobl geltiek eus Oadvezh an houarn en Enez Vreizh, hag a oa o chom er pezh a zo Sir Benfro hag e Sir Gaerfyrddin e gevred Kembre bremañ. Eus o anv e teu hini kontelezh Dyfed a-vremañ.

Meneget ez int e Geographia Ptolemaios a lavar e oa ar Silures a-reter dezho. Anavezout a reer div eus o c'hêrioù, Moridunum, deuet da vout Caerfyrddin, ha Luentinum.

Ne oant ket brezelgar, ha ne voe ket enebet ganto ouzh ar Romaned, er c'hontrol d'ar pezh a reas o amezeien Silured hag Ordovices. Ne voe ket nemeur a greñvlec'hioù roman en o bro eta, met klask aour a reas an alouberien e mengleuzioù Luentinum.

## Anv
Rivet & Smith, p. 333

* Ptol. II, 3, 12 : **DEMATAE / DEMECETAE**
* Gweltaz, 31 : **Demetarum**

Talvoudegezh : "None can be suggested" = n'ez eus kinnig ebet.

Anv ebet anezho avat gant Tacitus pa zanevell brezel ar Romaned e Kembre.
382

Bloavezh boutin o kregiñ hag hoc'h echuiñ gant ur Sadorn

## Darvoudoù

### Europa
* Impalaerien roman
** Reter :  Theodosius Iañ.
** Kornôg : Gratianus
** Kornôg (Italia, Illiria) : Valentinianus II
* Koñsuled ː Flavius Claudius Antonius & Flavius Afranius Syagrius 
* 3 Here : stanket eo ar Wizigoted gant Theodosius, ha harzet int war an Danav
* Alarig Iañ a ya da roue ar Wizigoted

### Azia
### Afrika

## Relijionoù
* Pab ː Damasus Iañ 
* Sul-Fask ː 17 Ebrel

## Arzoù ha skiantoù
## A bep seurt/diasur
## Ganedigezhioù
## Marvioù
## Levrlennadur
## Daveoù ha notennoù
C'hwevrer 2009 e Breizh

**[[Kronologiezh vloaziek evit Breizh]]**
:2008 e Breizh - **2009 e Breizh** - 2010 e Breizh

2009 e Breizh 
:Genver - C'hwevrer - Meurzh - Ebrel - Mae - Mezheven 
:Gouere - Eost - Gwengolo - Here - Du - Kerzu

## Darvoudoù
* Lun 9 a viz C'hwevrer : kentañ staj brezhoneg evit an oadourien e bro Raez, aozet gant Kentelioù an Noz e Kerverner-Raez.

*Sadorn 21 a viz C'hwevrer : gant an UNESCO eo bet embannet atlas ar yezhoù en arvar, da-geñver Devezh etrebroadel ar yezh vamm a vez lidet bep bloaz d’an 21 a viz C’hwevrer. Hervez an atlas-se emañ ar brezhoneg en arvar bras (http://www.unesco.org/culture/ich/index.php?lg=FR&pg=00136)

__NOTOC__
Llandaf

**Llandaf** (*Llandaff* e saozneg) zo ur gêrig e Kembre, en hanternoz da Gerdiz, war lez ar stêr Taf, ma oa diazezet un eskopti kozh, hag un eskopti anglikan a vremañ.

## Istor
Beaj Gerallt Gymro a dremenas dre Llandaf e 1188, kontet en e oberennoù. 

## Hiziv
E Llandaf emañ pennsez ar BBC e Kembre. 

## Liamm diavaez
*Levr Llandaf
Wiski

Ar **wiski** zo un evaj, pe died, graet diwar strilhañ heiz kellidet, a-wechoù segal, kerc'h pe maiz. 

Tabut a vez etre Iwerzhoniz ha Skosiz da c'houzout gant pehini eus an div bobl eo bet ijinet an died. Graet e vez wiski e SUA, e Kanada, hag e Japan, e Kembre, hag e Breizh ivez. 

Peurvuiañ e vez kavet an anv *whisky* war ar boutailhoù ha n'eus nemet Iwerzhoniz ha Stadunaniz a skriv *Whiskey*. Met n'eo ket un anv saoznek a orin. 

## Gerdarzh
Wiski zo ur ger a zeu eus ar gouezeleg, skrivet *uisce beatha* en iwerzhoneg, hag *uisge-beatha* e gouezeleg Bro-Skos, savet diwar *uisce/uisge*, "dour", ha *beatha*, "buhez". Neuze eo un droidigezh eus ar gerioù latin *aqua vītae*, a gaver ivez en *[[akvavit]]* Danmark, un anv meneget adalek ar . Skrivet eo bet *iskie bae* e 1583 hag *usquebea* e 1706.

## Istor
Krediñ a reer e oa deuet an doare d'ober wiski eus broioù ar Mor Kreizdouar gant menec'h eus Iwerzhon bet o pirc'hirinañ dre eno etre ar  hag ar  kantved. Gant an Arabed e veze lambiget frondoù ha louzoù c'hwezh vat e Spagn er Grennamzer, hogen lambigañ evaj ne veze ket graet ganto.  

## Liammoù diavaez
Brochfael ap Swalda

Mab Swalda e oa **Brochfael** ("broc'h bras"), ha roue Meirionnydd evel e dad. N'ouzer netra diwar-benn e vuhez pe e ren.

## Pennad kar
*Brochfael
Urzhaz (yezhoniezh)

Er yezhoniezh e vez implijet an termen **urzhaz** (saoz. *salience*) evit komz eus ar fed ma vez lakaet da bouezusoc'h un elfenn evit eben gant ar yezh-mañ'n-r yezh. 

Da skouer:

* E masaieg: uheloc'h eo renk urzhas tema ur frazenn evit hini ar rema

* En ojibweg, da skouer, e vez renket urzhaz ar gourioù yezhadurel evel-hen, o vont eus ar renk uhelañ betek ar renk izelañ:
: eil gour > kentañ gour > trede gour tostañ (an hini pouezusañ er gomzadenn) trede gour pellañ (an hini gantañ an nebeutañ a bouez er gomzadenn)

## Urzhaz hag ar steudadur eeun-gin
A-bouez-tre eo an urzhaz evit yezhoù implijet gante ur steudadur eeun-gin evit goût hag-eñ e rank bezañ implijet ar frammadur eeun pe ar frammadur gin evit merkañ rener yezhadurel ha renadenn ur verb tranzitivel hervez pep o renk urzhaz:

* **Frammadur eeun**: implijet p'emañ uheloc'h renk urzhaz rener ur verb tranzitivel evit hini ar renadenn

* **Frammadur gin**: implijet en degouezhioù all, da lâret eo p'emañ uheloc'h renk urzhaz ar renadenn evit hini ar rener.

## Yezh skouer: ar mapoudoungouneg

Setu un daolenn o tiswel stummoù ar verboù tranzitivel (en unander nemetken): 

Da skouer: 

Frammadur eeun: rener trede gour *pefi* = tema
Framamdur gin: renadenn trede gour *peenew* = tema

: *chi wentru pefi chi domo*
: "an aotrou a welas an itron" 

: *chi wentru peeyew chi domo*
: "an itron eo a welas an aotrou"

Kv. tu-gouzañv:

: *chi wentru pengey* 
: "gwelet e voe an aotrou"

## Gwelit ivez:
* Steudadur eeun-gin
Skol Vreizh

**Skol Vreizh** zo un ti-embann hag ur gelaouenn, krouet gant Ar Falz, ha diazezet e Montroulez. 

Paolig Combot eo rener Skol Vreizh.

### Levrioù
* 2002 : *[[Interamant Toñ Zidor]]* gant Fañch Jestin.
* 2006 : *[[Marv eo Fañch !]]* gant Fañch Jestin.
* 2008 : *[[Kañfarded Milin ar Wern]]* gant Fañch Peru.
* 2024 : *Louarn ar skol – Le renard de l’école* gant Frank Bodenes

## Liammoù diavaez
* Lec'hienn ofisiel
Skoazigell

Ur **skoazigell** zo un tamm eus ur sae, pe eus ur pezh dilhad heñvel, a zo ouzh ar skoaz, da zerc'hel ar sae peurvuiañ. Moan eo ar skoazigell, a-wechoù e tenn d'ur fiselenn pe d'ul las.

Gant skoazigelloù e vez dalc'het al lostennoù hag ar brennidennoù. 
## Gerdarzh
Savet eo ar ger*(Gant piv ? Pelec'h ?)* evel ar gerioù garigell, troadikell...

## Gerioù all
**Skoargenn** e Geriadur istorel ar brezhoneg, p. 2873.

Gerioù all a zo, hag a vez implijet evit ar pezh a zalc'h ar bragoù: brikol, dougell: tud zo a gav dezhe n'haller ket lakaat an anvioù-se war un dra ken moan hag ur skoazigell lostenn .

## Pennadoù kar
*skoaz
*skoazwisk
*skoargenn
Skoazwisk

Ur **skoazwisk** zo ur pezh dilhad a wisk ar skoaz. En Henamzer e oa ur pezh dilhad lêr (*galerus*) a wareze skoaz ar vrezelourien. Er Grennamzer e oa skoazwiskoù houarn. 

## Gwelet ivez
*Skoargenn
Brikol

Ur **brikol** (diwar ar ger gallek *bricole*) zo ur pezh lêr eus harnez ar marc'h, an hini a zo war e vruched hag a vount-eñ warnañ pa vez o sachañ war ar c'harr.

Ur brikol a veze ivez gant ar simidi, tud kreñv evel kezeg, pa zougent traoù ponner. 

## Istor
Komz a reer eus Devezh ar brikoloù, e Roazhon, d'ar 26 a viz Genver 1789, pa oa bet rioterezh gant simidi kêr.
 
## Brikoloù d'an dud hiziv

Hiziv e vez implijet **brikoloù**, pe **dougelloù**, da zougen ur bragoù, pa ne lakaer ket ur gouriz. Gwaskoù a vez ouzh pep penn da gregiñ er bragoù.

Evit derc'hel dilhad-merc'hed evel saeoù pe brennidennoù e kav da lod eo gwelloc'h ober gant skoazigelloù: n'int ket ken tev na ken kalet ha brikoloù kezeg.
Tavañjer

Un **davañjer** (eus ur ger gallek kozh *devantier*, pe *davantier*) zo ur pezh dilhad hag a vez gwisket war bruched ha kof an den, ha war-benn dilhad all d'o gwareziñ dre ma c'hallfent bezañ louzet pe drailhet a-hend-all. Ur wech gwisket e vezont skoulmet peurvuiañ, ha graet e vez ar skoulm pe en a-raok pe en adreñv. Lakaet e vezont alies er gêr gant ar re a ra war-dro ar gegin. Tavañjerioù hir ha reoù berr zo. 

## Micherioù
Tavañjerioù a vez douget e micherioù zo: keginerien ha mitizhien a servij ouzh taol a wisk tavañjerioù. Micherourien ivez, evel ar c'hovien, ar gereon.

Ar frañmasoned ivez a wisk un davañjer en o ritual.

## Skeudennoù

Tacuin Pâte42.jpg|Merc'hed eus Italia oc'h aozañ pasta er gêr – Tacuinum Sanitatis, 
Sommelier F.I.S.A.R..jpg|Ur boutailher


Freimaurer Initiation.jpg|Lid ar frañmasoned
Franklin at freemasonry uniform.jpg|Benjamin Franklin (1706-1790) en e davañjer frañmason
Dive Bouteille.jpg|Tañva gwin
Taste-testing the cookie dough with Grandm.jpg|Mamm-gozh ha merc'h-vihan
Waitress1.jpg|Servijourez en ur preti
Kovář při práci (Velikonoční trhy na Václavském náměstí) 055.jpg|Ur gov
Noaa-stewards-department.jpg|Keginerien en o zavañjerioù,
Anna Aostria

**Anna von Österreich**, pe **Anna von Habsburg**, pe **Anna Aostria**, zo bet anv meur a briñsez pe rouanez en Tiegezh Habsburg : 

* Anna Aostria (1275-1327), merc'h da Albrecht Iañ (Roue Alamagn);
* Anna Aostria (1528-1590), pe *Anna Habsburg-Jagellon*, arc'hdugez Aostria, merc'h da Ferdinand Iañ, impalaer santel, ha pried Albrecht V Bavaria, dug Bavaria;
* Anna Aostria (1549-1580), priñsez aostrian, merc'h da Masimilian II an Impalaeriezh Santel, kefrisa e 1568 da Don Carlos Spagn (1545-1568), priñs Asturiez, ha dimezet goude, e 1570, d'e dad, , Felipe II, roue Spagn; 
* Anna Aostria (1573-1598), priñsez aostrian, merc'h da Karl II Aostria ha da Maria Anna Bavaria, merc'h-vihan d'an impalaer santel Masimilian II an Impalaeriezh Santel, c'hoar da Ferdinant II an Impalaeriezh Santel ha dimezet, en 1592, da Sigismund III Vasa, roue Pologn ha Sveden,
* Anna Aostria (1585-1618), priñsez aostrian, merc'h da Ferdinant Tirol ha da Anna Caterina Gonzaga, merc'h-vihan da Vasimilian II, impalaer santel, ha dimezet e 1611 da Vazheas Iañ, impalaer santel;
* Anna Aostria (1601-1666), priñsez spagnol, merc'h da Felipe III, ha c'hoar da Felipe IV, dimezet d'ar roue gall Loeiz XIII, mamm ar roue gall Loeiz XIV; merc'h-vihan e oa eta da Anna Aostria (1549-1580), pried Fulup II Spagn.
* Maria Anna Aostria hag Aostria-Stiria, pe Maria Anna Spagn (1606-1646), merc'h da Fulup III, roue Spagn, pried d'an impalaer santel Ferdinand III an Impalaeriezh Santel
* Maria Anna von Habsburg (1610-1665), merc'h d'an impalaer santel Ferdinant II an Impalaeriezh Santel;
* Mariana Aostria (1634-1696), eil pried ar roue Felipe IV (1605-1665), rouanez Spagn, rejantez Carlos II.

## Poltredoù

File:Jakob Seisenegger 002.jpg | Anna Aostria (1528-1590), Dugez Bavaria
File:Alonso Sánchez Coello 003b.jpg| Anna Aostria (1549-1580), Rouanez Spagn.
Image:Kober, Martin - Portrait of Anna of Austria, Queen of Poland.JPG| Anna Aostria (1573-1598), Rouanez Pologn ha Sveden
File:Frans_Pourbus_d._J._002.jpg|Anna Aostria (1585-1618), Impalaerez Santel
Restr:MariaAnnaofSpain06.jpg| Anna Aostria (1601-1666), Rouanez Bro-C'hall
File:Diego Velázquez - Maria Anna of Spain - Prado.jpg | Maria Anna Aostria hag Aostria-Stiria (1606-1646), Impalaerez Santel
File:Diego Velázquez 032b.jpg | Maria Anna Aostria (1634-1696), Rouanez Spagn. 



## Pennadoù kar
*Maria Anna Aostria
*Anna
*Aostria
*Habsburg
Anna Aostria (1601-1666)

**''Ana María Mauricia'' Spagn**, pe **Anna Aostria**, ganet d'an 22 a viz Gwengolo 1601 e Valladolid, e Spagn, ha marvet d'an 20 a viz Genver 1666 e Pariz, e Bro-C'hall, a oa infantez Spagn ha Portugal, arc'hdugez Aostria, priñsez Bourgogn hag an Izelvroioù. Rouanez Bro-C'hall ha Navarra e voe eus 1615 da 1643 evel pried ar roue gall Loeiz XIII, ha rouanez o ren war an div vro goude e-pad minorelezh he mab Loeiz XIV (eus 1643 da 1651).

## He buhez
Merc'h e oa da Felipe III, roue Spagn, ha da Marc'harid Aostria (1584-1611). 

Merc'h-vihan e oa eta da Anna Aostria (1549-1580), pried da Felipe II.
C'hoar e oa da Maria Anna Aostria hag Aostria-Stiria, dimezet d'an impalaer santel.

Serc'h e oa d'ar c'hardinal Giulio Mazzarini.

## He bugale
* Loeiz XIV
* Fulup Bro-C'hall (1640-1701)

## Lennegezh
Brudet eo bet gant romantoù Alexandre Dumas en XIXvet kantved.
Kiel (Alamagn)

**Kiel** zo ur gêr eus hanternoz Alamagn, e *land* (stad) Schleswig-Holstein. Ouzhpenn 240 000 a dud zo o chom enni. Emañ kêr hag ar pozh e penn an aber anvet Kieler Förde, 17 km dezhi.

## Istor
Diazezet e voe en  (etre ar bloavezhioù 1233 ha 1242 moarvat). E 1283 e teuas da vezañ unan eus kêrioù Kevre an Hansa ; e 1665 e voe savet ar skol-veur ; hag e 1895 e voe toullet Kanol Kiel etre ar Mor Baltel ha Mor an Hanternoz. 

Pa voe staget Schleswig ha Holstein ouzh Prusia en 1866, e voe kaset ar morlu brezel eus Dantzig da borzh Kiel, gant ar roue Wilhelm Iañ, ma teuas Kiel da vout porzh-brezel bras Prusia er Mor Baltek. 

Bremañ ez eo Kiel ur porzh-mor modern, e goueled fjord Kiel. Abaoe 1860 ez eo Kiel ar porzh brezel pouezusañ zo en Alamagn. Liammoù stank he devez Kiel gant porzhioù bras hanternoz Europa : Oslo (Norvegia), Göteborg (Sveden), Klaipėda (Lituania), Tallinn (Estonia), Turku (Finland), Kaliningrad ha Sant Petersbourg (Rusia).

Kanol Kiel, 98 kilometr he hed, a gas eus Kiel war ribl ar Mor Baltel da v-Brunsbüttel, e genoù ar stêr Elbe, war ribl Mor an Hanternoz.

Brudet eo kevezadegoù bigi-dre-lien Kiel (*Kieler Woche*). Eno ivez e oa bet aozet ar c’hevezadegoù bigi evit C'hoarioù Olimpek 1936 (C’hoarioù Berlin) ha re 1972 (München).

## Tud vrudet
* an tsar Pêr III Rusia a oa bet ganet e Kiel, mab d’un noblañs eus Schleswig-Holstein ha d’ur briñsez eus Rusia (*Karl Peter Ulrich von Schleswig-Holstein-Gottorf* e oa e anv, a-raok dezhañ mont da impalaer Rusia).
* Ernst von Salomon, skrivagner alaman.

## Kêrioù gevellet
Gevellet eo Kiel gant kêrioù :
*  Brest (1964)
*  Coventry, Bro-Saoz (1967)
*  Vaasa, Finland (1967)
*  Gdynia, Polonia (1985)
*  Tallinn, Estonia (1986)
*  Stralsund, Alamagn (1987)
*  Kaliningrad, Rusia (1992)
*  Sovetsk, Rusia (1992)
Schleswig-Holstein

**Schleswig-Holstein** (distaget /ˈʃleːsvɪç ˈhɔlʃtaɪ̯n/ en alamaneg) zo unan eus ar 16 *[[Stadoù Alamagn|Bundesländer]]* zo en Alamagn hiziv, e hanternoz ar vro. 

Rannet eo Schleswig-Holstein en 11 *Landkreise*.
Tacuinum Sanitatis

An ***Tacuinum*** (pe ***Taccuinum***) ***Sanitatis*** zo un dornskrid krennamzerel diwar-benn ar yec'hed, savet diwar an *Taqwim al‑sihha* (pe تقويم الصحة en arabeg, da lavarout eo *Taolennoù ar yec'hed*), ul levr medisinerezh arabek skrivet gant Ibn Butlan; meur a zoare latin zo d'an oberenn-se, gant dornskridoù skeudennaouet fonnus.

Brudet mat e oa an Taccuinum en Europa ar c'hornôg e dibenn ar Grennamzer, ken e vez graet *taccuino* en italianeg hiriv eus ne vern pe zornlevr pe kaier. Ul levr a bouez eo evit studiañ medisinerezh ar Grennamzer, kenkoulz hag al labour-douar pe al louzoù.

## Skeudennoù

### Koulzoù-amzer

Tacuin Printemps45.jpg|Nevezamzer: tomm ha gleborek
Tacuin Été12.jpg|Hañv: tomm ha sec'h
Tacuin Automne03.jpg|Diskaramzer: yen ha sec'h
Tacuin Hiver17.jpg|Goañv: yen ha gleborek


### Magadurezh tomm ha sec'h

Tacuin aneth01.jpg |Anuz: tomm ha sec'h
Tacuin Betterave04.jpg |Beteratez: tomm ha sec'h
Tacuin Chou06.jpg |Kaol: tomm ha sec'h
Tacuin Fenouil 13.jpg |Fanouilh: tomm ha sec'h


### Magadurezh yen ha gleborek

Tacuin Cerise07.jpg |Kerez: yen ha gleborek
Tacuin Orange08.jpg |Orañjez: yen ha gleborek
Tacuin pastèque10.jpg |Pastekez: yen ha gleborek
Tacuin Courge11.jpg |Koulourdrenn: yen ha gleborek


### Magadurezh yen ha sec'h

Tacuin Gland15.jpg |Mez: yen ha sec'h 
Tacuin Fruit Mandragore20.jpg |Mandragon: yen ha sec'h 
Tacuin Millet22.jpg |Mell: yen ha sec'h 
Tacuin orge29.jpg |Heiz: yen ha sec'h 


### Magadurezh tomm ha gleborek

Tacuin Blé14.jpg |Gwinizh: tomm ha gleborek 
Tacuin Olive oil25.jpg |Eoul olivez: tomm ha gleborek 
Tacuin Asperge38.jpg |Asperjez: tomm ha gleborek 
Tacuin Pâte42.jpg |Toazennoù: tomm ha gleborek 


## Liammoù diavaez

*  Eilskouerioù eus an Tacuinum
Yezh VO

Er yezhoniezh e vez implijet an termen **yezh VO** evit komz eus yezh ganti da frammadur kevreadurezhel diazez an urzh verb ("**V**") - renadenn ("**O**"), da lâret eo e teu ar verb dirak ar renadenn.

## Doareoù

Tri doare ez eus:

* **[[Yezh SVO|Yezhoù SVO]]**, d.l.e. rener - verb - renadenn
* **[[Yezh VOS|Yezhoù VOS]]**, d.l.e. verb - renadenn - rener
* **[[Yezh VSO|Yezhoù VSO]]**, d.l.e. verb - rener - renadenn

## Renadur ar penn

Dre vras e vez diorroet a-dehoù ar yezhoù VO, da lâret eo e vez lec'hiet penn e deroù ur rannfrazenn peurliesañ.

## [[Adstagenn|Adstagennoù]]

Er yezhoù VO e vez implijet araogennoù kalz aliesoc'h evit lerc'hennoù.

## Istor an termen

Gant W. P. Lehmann e oa bet kinniget da gentañ kenstrollañ ar c'hwec'h isdoare e daou doare urzh-gerioù pennañ (yezhoù VO ha yezhoù OV) e diabarzh e framm teorikel anvet "Pennaenn Diazez al Lec'hiadur" (FPP: *Fundamental Principle of Placement*), oc'h arguzenniñ n'eo ket dre ret ar rener elfenn bennañ ur frazenn.

## Gwelit ivez:
*Yezh OV
John Martyn

**John Martyn** a oa ur soner saoz, ganet e 1949 ha marvet e 2009. Bras eo bet e levezon war Eric Clapton, U2 pe David Gilmour.
Robert Churchwell

**Robert Churchwell**, bet ganet d'an 9 a viz Gwengolo 1917 e Clifton (Tennessee) (Stadoù-Unanet Amerika) hag aet da Anaon d'ar 1añ a viz C'hwevrer 2009 e Nashville (Stadoù-Unanet Amerika), a oa kazetenner diouzh e vicher.

Lesanvet e oa "Jackie Robinson ar c'hazetennoù" pa'z eo bet ar c'hazetenner du kentañ en ur media e Su ar Stadoù-Unanet, implijet ma oa bet gant an *[[Nashville Banner]]*, ur gazetenn bemdeziek eus Nashville, e 1950. 

## Notennoù
Frances Kavanaugh

**Frances Kavanaugh** (5 a viz C'hwevrer 1915 - 23 a viz Genver 2009) a skrive senarioioù filmoù stadunant.

Er bloavezhioù 1940 ha 1950 he doa savet un 30 senario bennak evit filmoù western.
James Whitmore

**James Allen Whitmore** (1 Here 1921 – 6 C'hwevrer 2009) a oa un aktor stadunanat. 

Unan eus e rolloù gwellañ zo bet unan un den tamallet e The Shawshank Redemption.
Terry Spencer

**Terry Spencer** (18 Meurzh 1918 – 8 C'hwevrer 2009) a oa ul luc'hskeudenner stadunanat.

E-pad an Eil brezel-bed e voe levier er Royal Air Force e-bourzh Spitfire.

Da c'houde e voe ul luc'hskeudenner brudet : e-pad 20 vloaz e labourasevit ar gelaouenn Life. Heuliañ a reas ar strollad The Beatles hag un toullad brezelioù en Afrika, Azia hag ar Reter-Nesañ.
Minaoued

Ur minaoued zo ur benveg d'ober toulloù el lêr, implijet gant ar gereon hag ar votaouerien-lêr.

Anv a vez graet a-wechoù eus ar minaoued evel eus kalc'h ur gwaz.
Turkez

Un **durkez** zo ur benveg implijet da gregiñ en un dra bennak ha da sachañ warnañ, dreist-holl da dennañ tachoù ha poentennoù eus ar c'hoad, pe da droc'hañ orjal. Servij a ra ivez da zerc'hel un dra bennak re domm da vezañ dalc'het en dorn.
Morzhol

Ur **morzhol** zo ur benveg da skeiñ, gant ur penn, e metal, hag un troad. Peurvuiañ e skoer gantañ war ar metal, an tachoù hag ar poentennoù, met a bep seurt morzholioù zo hervez ar micherioù. Morzholioù o deus ar c'hoved, ar gilvizien, ar vinterien.
Abaoe ar ragistor e vez graet gant morzholioù. 

Un horzh a vez graet eus ur morzhol bras. 

## Arouez

Arouez ar vicherourien eo ar morzhol war bannieloù ar gomunourien, e-kichen ar falz, arouez ar gouerien .

## Pennadoù kar
* morzhol (askorn)
* morzhol-brezel
* morzhol al laou

## Skeudennoù

image:hammer2.jpg| Hemañ zo morzhol ha turkez war un dro. 
Image:BrokenConcretion22.jpg| Morzhol douarour
Image:Hammer twist.jpg|Morzhol ur gov
Image:Wooden mallet.jpg|Horzh koad
Morzhol-brezel

Ar **morzhol-brezel** zo un arm a veze implijet er Grennamzer da skeiñ ha da doullañ harnezioù-brezel an enebourien. Graet e oa evit an emgannoù den ouzh den, ha gallout a rae an troad anezhañ bezañ hir pe hiroc'h. Pa ne dreuzed ket an harnez gant ar morzhol e c'halled alies gweañ an harnez ha mirout ouzh an hini harnezet d'ober fiñvadennoù zo.

Eus anv an arm e teu anv Karl Martel, pa dalveze *martel* kement ha *morzhol* e galleg kozh. 

## Mojenn
Mjöllnir eo anv morzhol an doue Thor e mojennoù Lec'hlenn.
Hugh le Despenser

**Hugh le Despenser** (1286 - 1326), a oa mignon d'ar roue saoz Edouarzh II, brudet da vezañ pluek ha blevek, hag a voe lezet da c'houarn en e lec'h.

Mab pennhêr e oa da Hugh le Despenser, Kont Winchester (an Despenser henañ), ha da Isabella, merc'h da William, navvet kont Warwick.

Tapet e voe an daou labous gant ar rouanez Izabel Bro-C'hall hag he serc'heg Lord Roger Mortimer.

Kondaonet e voe Hugh da vezañ « Hanged, drawn and quartered » da lavarout eo krouget, charreet ha dispennet e gorf gant ar vouc'hal.

## E varv

Boureviet e voe dirak an holl d'ar 24 a viz Du 1326, troc'het e galc'h hag e zivgell outañ ha taolet en tan, divouzellet a-raok bezañ lazhet. Chom a reas e benn war ziskouez e-pad ur pennad mat e Londrez.

## Lennegezh
*Er pezh-c'hoari *Edward II*, gant Christopher Marlowe, ez eus kaoz eus lazhidigezh ar roue-se war intrudu e vab Edward III, dre'n abeg d'e zarempredoù reizhel gant Le Despenser.

## Notennoù


## Liamm diavaez
Dornskrid Froissart diwar-benn marv Hugh le Despenser
Yezh OV

Er yezhoniezh e vez implijet an termen **yezh OV** evit komz eus yezh ganti da frammadur kevreadurezhel diazez an urzh renadenn ("**O**") - verb ("**V**"), da lâret eo e teu ar renadenn dirak ar verb.

## Doareoù

Tri doare ez eus:

* **[[Yezh SOV|Yezhoù SOV]]**, d.l.e. rener - renadenn - verb
* **[[Yezh OSV|Yezhoù OSV]]**, d.l.e. renadenn - rener - verb
* **[[Yezh OVS|Yezhoù OVS]]**, d.l.e. renadenn - verb - rener

## Renadur ar penn

Dre vras e vez diorroet a-gleiz ar yezhoù OV, da lâret eo e vez lec'hiet penn e diwezh ur rannfrazenn peurliesañ.

## [[Adstagenn|Adstagennoù]]

Er yezhoù VO e vez implijet lerc'hennoù kalz aliesoc'h evit araogennoù.

## Kengerioù

Ar yezhoù OV implijet gante kengerioù a ra peurliesañ pe atav (da skouer an turkeg) lostgerioù kentoc'h evit rakgerioù.

## Istor an termen

Gant W. P. Lehmann e oa bet kinniget da gentañ kenstrollañ ar c'hwec'h isdoare e daou doare urzh-gerioù pennañ (yezhoù VO ha yezhoù OV) e diabarzh e framm teorikel anvet "Pennaenn Diazez al Lec'hiadur" (FPP: *Fundamental Principle of Placement*), oc'h arguzenniñ n'eo ket dre ret ar rener elfenn bennañ ur frazenn.

## Gwelit ivez:
*Yezh VO
Yezh VOS

E yezhoniezh e vez implijet an termen **yezh VOS** evit komz eus ur yezh ganti da frammadur kevreadurezhel diazez an urzh verb ("**V**") - renadenn ("**O**") - rener ("**S**") peurliesañ. Anvet e vez ivez **yezh VOA**, da lâret eo verb - renadenn - graer ("**A**").

* Da skouer e malagasieg:

: *manasa ni lamba ny vihavavy*
: *manasa*VERB *ni lamba*RENADENN *ny vihavavy*RENER
: "Gwalc'h an dilhad ar vaouez"
: "Emañ ar vaouez o walc'hiñ an dilhad" 

Yezhoù VOS eo ar yezhoù aostronezek, en o zouez ar malagasieg hag ar fidjieg hag ivez ar yezhoù mayek, en o zouez an tzotzileg, yezhoù ergativel anezhe ivez.

## Gwelit ivez:
* Yezh SVO
* Yezh VSO
Orsay

**Orsay** zo un anv a gaver el lec'hanvadurezh. Bez' ez eo:

*anv saoznek Enez Orasaigh, en Inizi Gall, e Bro-Skos, 
*anv gallek ur gumun, e departamant gall Essonne er rannvro Île-de-France. Sellit ouzh Orsay (kumun).
**diwar anv ar gumun-se ez eus bet anvet meur a lec'h er c'hornad:
****Gar Orsay*, un ti-hent-houarn kozh e Pariz, a zo bet graet ur mirdi ennañ
*** Mirdi Orsay, ar mirdi a bouez savet en ti-hent-houarn-se
*** Kae Orsay, ur c'hae war lez ar Seine e Pariz, m'emañ ministrerezh aferioù diavaez ar stad c'hall
Orasaigh (Ìle)

**Enez Orasaigh** (*Orsay* e saozneg) zo un enezenn vihan en Inizi Gall, e Bro-Skos, tostik da Enez Ìle, er mervent dezhi, pe er c'hreisteiz da ledenez Na Roinn Ileach‎.

Enni emañ 
*porzhig Port na h-Abhainne;
*tour-tan Ìle, savet e 1825 gant an ijinour Robert Stevenson.

## Pennad kar
*Orasaigh

## Liammoù diavaez
*Tour-tan Rinns of Islay
Orasaigh

**Orasaigh** zo anv gouezelek meur a enezenn e Bro-Skos. Dont a ra an anv eus ar ger norsek *Örfirirsey* a dalvez kement hag *enez an tre*.

## Inizi
*Orasaigh (Ìle), er mervent da Ìle
*Orasaigh (Colbhasa ), nepell diouzh Colbhasa

### Inizi e loc'hoù
Darn eus an inizi zo inizi e-barzh loc'hoù :
*Orasaigh, Loch Bracadail, e Loch Bracadail, en Enez An t-Eilean Sgitheanach‎
*Orasaigh, Loch Sunart e Loch Sunart, e pastell-vro Lochaber. 
Ha meur a enezenn all c'hoazh.

## Gwelout ivez
* Orsay
* Orfasay
* Ornsay
Loch Bracadail

**Loch Bracadail**, pe *Loc'h Bracadail* e brezhoneg, zo ul loc'h en Enez An t-Eilean Sgitheanach‎, en Inizi Gall, e Bro-Skos. 

Meur a enezenn zo el loc'h: Harlosh Island, Tarner Island, Wiay ha ragenez Orasaigh e-maez da Ullinish.

Savet e vez pesked ha meskl.
Yezh VSO

E yezhoniezh e vez implijet an termen **yezh VSO** evit komz eus ur yezh ganti da frammadur kevreadurezhel diazez an urzh verb ("**V**") - rener ("**S**") - renadenn ("**O**") peurliesañ. Anvet e vez ivez **yezh VAO**, da lâret eo verb - graer ("**A**") - renadenn.

Yezhoù VOS eo ar yezhoù semitek, en o zouez an arabeg hag an hebraeg, ar yezhoù keltiek, en o zouez ar brezhoneg hag an iwerzhoneg, ar yezhoù aostronezek, en o zouez an tagalogeg hag an hawaiieg.

## Skouerioù

* Arabeg:

: قرأ المدرس الكتاب

: Dielfennadur kevreadurezhel (a dehoù da gleiz):
: RENADENN(*al-kitāba*) الكتاب RENER(*al-mudarrisu*) المدرس VERB(*qara'a*) قرأ

: Troidigezh ger-ha-ger (treuzskrivadur a gleiz da zehou): 
: *Qara'a* ("lenn") *al-mudarrisu* ("ar c'helenner") *al-kitāba* ("al levr")

* Tagalogeg:

: *Bíbilí ng awto si Ray*
: *Bíbilí*VERB *ng*RANNIG *awto*RENADENN *si*GER-MELL *Ray*RENER
: "Preno karr-tan Ray" = "Ray a breno ur c'harr-tan"

* Iwerzhoneg

: *Labhraíonn Mícheál Gaeilge*
: *Labhraíonn*VERB *Mícheál*RENER *Gaeilge*RENADENN
: "Komz (a ra) Mikael gouezeleg"

## Eilpennadur

Eilpennet e c'hell bezañ urzh diazez ar yezhoù nann-VSO, implijet gante an urzh VSO evit sevel frammadurioù arbennik, peurliesañ evit pouezañ war un elfenn bennak pe c'hoazh evit sevel goulennoù, da skouer:

* Galizeg
: Stumm kadarnaat (SVO):
: *El bebeu a cervexa*
: *El*RENER *bebeu*VERB *a cervexa*RENADENN
: "Eñ eo a evas ar bier"

: Stumm goulennata (VSO):
: *Bebeu el a cervexa?*
: *Bebeu*VERB *el*RENER *a cervexa*RENADENN?
: "Hag eñ an hini eo a evas ar bier?"

RENADENN

## Gwelit ivez:
* Yezh SVO
* Yezh VOS
Loch Shuaineart

**Loch Shuaineart** pe **Loch Suaineard** (*Loch Sunart* e saozneg) zo ul loc'h e Loch Abar, e Bro-Skos. War lez al loc'h emañ kêriadenn Suaineart. 

## Enezenn
Un enezenn zo el loc'h, anvet Orasaigh e gouezeleg, hag *"Oronsay"* e saozneg.
Oronsay

**Oronsay** zo un anv-lec'h saoznek e Bro-Skos, ha hini meur a enezenn er vro. Peurvuiañ e lavarer Orasaigh anezho e gouezeleg, un anv a deu eus an anv norsek **Örfirirsey**, a dalv kement hag *enezenn an tre*. 
 
## Inizi
### En Inizi Gall tostañ
**Oronsay, Inner Hebrides*, a zo Orasaigh, e-kichen Colbhasa; 
*Ornsay, by Isleornsay (Eilean Iarmain), Sound of Sleat
*Oronsay, Loch Bracadale, e-kichen An t-Eilean Sgitheanach (*Skye*)
**Oronsay, Loch Sunart*, a zo Orasaigh, Loch Sunart, hag enni Loch Drumbuie, Morvern

### En Inizi Gall pellañ

## Gwelout ivez
* Orsay
* Orfasay
* Orasaigh
Orasaigh (Loch Shuaineart)

**Orasaigh** zo un enezenn didud, roc'hellek e Loch Shuaineart. En enez emañ Loch na Droma Buidhe (pe *Loch Drumbuie* e saozneg) ma vez savet pesked.
Loch na Droma Buidhe

**Loch na Droma Buidhe** (*Loch Drumbuie* e saozneg) zo ul loc'h en enez Orasaigh, un enezenn a zo e-barzh Loch Sunart. Savet ha maget e vez pesked enni.
Orasaigh (Colbhasa)

**Orasaigh** (*Oronsay* e saozneg) zo un enezennig er c'hreisteiz da g-Colbhasa, en Inizi Gall, e Bro-Skos. Stag eo ouzh Colbhasa gant ur chaoser traezh a vez graet *An Traigh* anezhañ (*tra* a zo *traezh*). Al lec'h uhelañ eo tuchennig Beinn Orasaigh (Beinn Oronsay, e saozneg) 93 m dezhañ.
5 a dud a oa o chom enni e 2001, en ti-feurm tost d'ar prioldi. Un enezennig roc'hellek zo nepell, anvet *Eilean nan Ròn* (Enez ar Reuniged) abalamour d'al loened-se a vev eno. 

## Gerdarzh
Div vartezeadenn zo diwar-benn orin an anv. Pe e teu eus ar ger norsek *Örfirirsey* a dalvez kement hag *enezenn an tre*, pe e teu eus anv sant Oran, a savas ur manati en enez e 563. 

## Hendraouriezh

Brudet eo Prioldi Orasaigh, ur prioldi aogustinian a weler an dismantroù anezhañ, savet moarvat er memes lec'h ha manati 563, ha kroaz Orasaigh, kizellet en Ì Chaluim Chille (*Iona* e saozneg).

## Pennadoù kar
*Orasaigh
*Orsay
*Oronsay
Port Sgioba

**Port Sgioba** zo ur gêriadenn e Na Roinn Ileach, war lez Loch an Dàla, en Enez Ìle, unan eus Inizi Gall Bro-Skos. E 1828 e voe diazezet. *Port Charlotte* eo an anv saoznek, deuet diwar anv pried Lord Frederick Campbell.
Savet e oa bet an tier, livet e gwenn hiriv, evit labourerien strilherezh wiski Lochindaal, a zo bet serret e 1929.
Lod eus ar savadurioù zo aet d'ober un ti-lojañ d'ar veajerien yaouank (*Youth Hostel and Wildlife Centre*). Lod all zo aet d'ober ur c'harrdi, ha kaoz zo da zigeriñ ur strilherezh nevez ennañ. Lod all c'hoazh zo implijet gant strilherezh Bruichladdich a zlee digeriñ strilherezh Port Sgioba e miz Meurzh 2007. 
Ur mirdi zo bremañ en iliz kozh. 

## Pennad kar
*Ìle
Loch an Dàla

**Loch an Dàla** (*Loch Indaal* pe *Lochindaal* e saozneg) zo ul loc'h-vor e-kreiz Enez-Ìle, e Bro-Skos. War lez gwalarn al loc'h emañ kêriadennoù Bruichladdich ha Port Sgioba, ha war al lez biz emañ Beul an Àtha‎ hag Am Bogha Mòr, kêr-benn an enez. 

## Kanaouenn
Da noz e weler gouleier teir aod al loc'h, ha ganto eo bet awenet Iain Simpson da sevel ur ganaouenn saoznek brudet er vro hag anvet *The Lights of Lochindaal*.

## Traezh meur
Er c'hreisteiz da Am Bogha Mòr, ez eus un traezh hir, 10 km bennak dezhañ, hag a ya betek Ceann Tràgha, anvet *Grand Strand* e saozneg, ma weler kalz tud e-pad an hañv.

## Skeudennoù

Image:Bigstrand.jpg|*The Big Strand*, an traezh hir.
Image:Lochindaal1.jpg|Lochindaal, gwelet eus Beul an Àtha‎.
Ceratophyllum

**Ceratophyllum** a zo ur genad a blant-dour gant bleuñvioù a gaver er bed-a-bezh. Boutin e vez izili ar genad-se er poulloù, geunioù ha sterioù gorrek er rannvroioù trovanel ha klouar. Kreskiñ a reont dindan an dour penn-da-benn.

N'eo ket sklaer disrannadur ar genad e spesadoù. 30 a spesadoù met darn anezho a zo isspesadoù eus spesadoù gwelloc'h anavezet>. Ar spesadoù surañ a zo :

**[[Ceratophyllum demersum]]* 
**[[Ceratophyllum echinatum]]* 
**[[Ceratophyllum muricatum]]* 
**[[Ceratophyllum platyacanthum]]* Cham.
**[[Ceratophyllum submersum]]* L. 

## Daveoù
Egeria

**Egeria** a zo ur genad kenaozet eus daou spesad plant-dour eus kerentiad an Hydrocharitaceae. Kavet e vez e rannvroioù klouar Amerika ar Su.

Un darn eus ar genad elodea, na ziforc'h anezhi nemet dre m'o-deus hec'h izili peder diellenn dre strollad ha bleuñvioù brasoc'h.

## Spesadoù

* *[[Egeria densa]]*
* *[[Egeria naias]]*

## Daveoù
Bruichladdich

**Bruichladdich** zo ur gêriadenn en Enez Ìle e Bro-Skos.

## Douaroniezh
E ledenez Na Roinn Ileach emañ ( *The Rinns of Islay*, e saozneg), war lez kornôk Loch Indaal, tre dirak Am Bogha Mòr (Bowmore e saozneg), a zo dirazi war al lez reter. 

## Wiski
Brudet eo ar strilherezh wiski e-touez anaoudeien an died-se. 

Unan eus seizh strilherezh an enez eo, hag an hini dizalc'h nemeti.

### Strilherezh
Serret e oa bet e 1994, prenet neuze gant Murray McDavid e miz Kerzu 2000 hag addigoret. Jim McEwan, bet o labourat e strilherezh Bowmore a zo bet lakaet da rener.

## Skeudennoù

Image:Distilleryview2.jpg|
Image:Distilleryreflection.jpg|
Image:Bruichladdichcask.jpg|
Image:Octomore Masterclass.jpg|Octomore Masterclass


## Liammoù diavaez

*Lec'had ofisiel Bruichladdich
*Mat da c'houzout pa gaver mat died an ti
*Lec'had amofisiel Bruichladdich
Limnophila sessiliflora

**Limnophila sessiliflora** a zo ur blantenn-dour eus ar c'herentiad *[[Limnophila]]*. E gevred Azia emañ hec'h orin met he c'havout a reer e meur a vro arall ma oa bet enporzhiet dre wallzarvoud. Galloud a ra kreskiñ e dourioù a bep seurt, pe e tachennoù gleb-tre zoken.

## Levrlennadur
* Biswas D, Calder CC. 1955. *Handbook of Common Water and Marsh Plants of India and Buram*. Health Bull. 24, Delhi, 47 pp. 
* Dutta NM. 1975. *A Revision of the genus Limnophila of eastern India*. Bull. Bot. Soc. Bengal. 29:1-7 
* Gilbert KM. 1984. *A review of the aquatic plants Limnophila heterophylla and Limnophila sessiliflora.* Bureau of Aquatic Plant Research and Control Dept. of Natural Resources. 12 pp. 
* Mahler MJ. 1980. *Limnophila, a new exotic pest*. Aquatics 2:4-7 
* Philcox D. 1970. *A taxonomic revision of the genus Limnophila R. Br. (scrophulariaceae).* Kew Bull. 24(1):101-170 
* Rataj K, Horeman TJ. 1977. *Aquarium Plants.* T.F. H. Publications: Neptune City. 
* Sculthorpe CD. 1967. *The Biology of Aquatic Vascular Plants.* Edward Arnold Publ. Ltd.: London. 610 pp. 
* Spencer W, Bowes G. 1985. *Limnophila and Hygrophila: a review and physiological assessment of their weed potential in Florida.* J. Aq. Pl. Manag. 23:7-16 
* Yamazaki T. 1985. *A revision of the genera Limnophila and Torenia from Indochina.* Journ. Fac. Sci. Univ. Tokyo. III 13: 575-624 
* Yang YP, Yen SH. 1997. *Notes on Limnophila (scrophulariaceae) of Taiwan.* Botanical Bulletin of Academia Sinica. pp. 285-294

## Liammoù diavaez
Falz

Ur **falz** zo ur benveg da droc'hañ geot. Gwechall e veze troc'het ed ha foenn gant ar falz tost en holl vroioù, hag implijet e vez c'hoazh e kalzig anezho.

Ijinet e voe er Ragistor, e Henoadvezh ar maen, gant ur sileks hag un troad. Goude e voent oberiet en houarn hag e dir.

## Binvioù kar
Ar falc'h zo ur seurt falz vras.

Ar falz-aotenn, pe sarp, pe strep, zo ur seurt falz tevoc'h evit trochañ koad.

## Arouez

Hervez Tacitus e veze implijet filzier aour gant an drouized en o lidoù.

Arouez ar gouerien eo bet ar falz war bannieloù ar gomunourien, e-kichen ar morzhol, arouez ar vicherourien.
Ar Falz zo anv ur gevredigezh deskadurezh a oa bet krouet gant Yann Sohier e 1932.
Falc'h

Ur **falc'h** zo ur benveg da falc'hat, da lavarout eo da droc'hañ geot, anezhi ul laonenn hir dambleget staget ouzh un troad hir. Gwechall e veze troc'het ed ha foenn gant ar falc'h e Breizh. Ur seurt falc'h vihan eo ar falz.

## Falc'her ha ''Paotr e falc'h''
Ur *falc'her* eo an den a implij ar falc'h. 
*Paotr e falc'h* a vez graet eus an Ankou a-wechoù. 

## Brezel
Implijet e veze filc'hier er brezelioù gant ar gouerien: ne oa nemet eeunaat al laonenn. Seurt filc'hier a veze gant ar Chouanted. 

## Kan
Meur a gan vrezhonek zo d'ar falc'herien, da skouer *Ar Falc'herien*. Gwelet ivez :
*http://www.deezer.com/fr/track/4419646


File:Fotothek df pk 0000130 014.jpg|Lemmañ ur falc'h
Image:scythe.jpg|Ur falc'h nevez-flamm. 


## Pennadoù kar
*Brezel ar Falc'herien

## Liammoù diavaez
Myriophyllum

**Myriophyllum** a zo ur genad plant-dour zo ennañ 45 spesad ha kavet e pep lec'h er bed.

## Spesadoù pennañ

**[[Myriophyllum alterniflorum]]*
**[[Myriophyllum aquaticum]]*
**[[Myriophyllum diccocum]]*
**[[Myriophyllum elatinoides]]*
**[[Myriophyllum farwellii]]*
**[[Myriophyllum heterophyllum]]*
**[[Myriophyllum hippuroides]]*
**[[Myriophyllum humile]]*
**[[Myriophyllum laxum]]*
**[[Myriophyllum matogrossense]]*
**[[Myriophyllum pinnatum]]*
**[[Myriophyllum quitense]]* 
**[[Myriophyllum sibiricum]]*
**[[Myriophyllum spicatum]]*
**[[Myriophyllum tenellum]]*
**[[Myriophyllum tuberculatum]]*
**[[Myriophyllum ussuriense]]*
**[[Myriophyllum variifolium]]*
**[[Myriophyllum verrucosum]]* 
**[[Myriophyllum verticillatum]]*
Orasaigh (Loch Bracadail)

**Orasaigh** zo un enezenn didud e Loch Bracadail, en Enez An t-Eilean Sgitheanach (*Skye*), en Inizi Gall, un 30 devezh-arat dezhi. Pa vez izel ar mor e vez stag ouzh Ullinish Point en An t-Eilean Sgitheanach.
Tro-viñs

Un **dro-viñs** zo ur benveg da dreiñ biñsoù, pe evit o sankañ e-barzh ar c'hoad pe ar metal, pe evit o lemel.
Yezh OVS

Er yezhoniezh e vez implijet an termen **yezh OVS** evit komz eus yezh ganti da frammadur kevreadurezhel diazez an urzh renadenn ("**O**") - verb ("**V**") - rener ("**S**"). Anvet e vez ivez **yezh OVA**, da lâret eo renadenn - verb - graer ("**A**").

* Da skouer e hichkaryaneg:

: *kanawa yano toto*
: *kanawa*RENADENN *yano*VERB *toto*RENER
: "kanoe kemeras den"
: "an den a gemeras ar c'hanoe"

## An tu-gouzañv hag an urzh OVS

Implijet e vez an urzh-mañ alies evit sevel an tu-gouzañv gant yezhoù nann-OVS. Disheñvel eo avat ar fed-mañ diouzh ur yezh OVS pa dalvez an urzh-mañ da urzh diazez ha muiañ-implijet ur yezh bennak.

## Yezhoù OVS dre ar bed

Hemañ eo an urzh ralañ implijet gant ar yezhoù komzet dre ar bed, kavet dreist-holl er yezhoù karibek, en o zouez ar hichkaryaneg. Implijet e vez an urzh-mañ alies a-walc'h en tamileg e degouezhioù resis

## Eilpennadur

Implijet e c'hell bezañ an urzh OVS gant yezhoù gante urzhioù all da diazez evit merkañ fedoù resis, dreist-holl evit pouezañ war un elfenn resis er frazenn.

Evel-hen e vez implijet a-wezhoù e yezhoù merket gante en un doare morfologel sklaer (da skouer gant troadoù) arc'hwel resis pep arguzenn en ur rannfrazenn bennak ha neuze e c'hell kemmañ aesoc'h urzh ar gerioù, da skouer en euskereg, roumaneg, hungareg, finneg, esperanteg hag ivez, met nebetoc'h, e yezhoù germanek 'zo. 

## E brezhoneg

Implijet e c'hell bezañ an urzh-mañ e brezhoneg da skouer evit resisaat pe hini eo an elfenn a dalvez da respont ur goulenn, da skouer: 

: "*Petra a welas Pêr*?"
: "*Ur c'hi a welas Pêr*"

## Gwelit ivez:
* Yezh SOV
* Yezh OSV
Yezh OSV

Er yezhoniezh e vez implijet an termen **yezh OSV** evit komz eus yezh ganti da frammadur kevreadurezhel diazez an urzh renadenn ("**O**") - rener ("**S**") - verb ("**V**"). Anvet e vez ivez **yezh OAV**, da lâret eo renadenn - graer ("**A**") - verb.

* Da skouer e nandeubeg (*nadëb*):
: *samũũy yi qa-wùh*
: *samũũy*RENADENN *yi*RENER *qa-wùh*VERB
: "marzmouz tud debr"
: "An dud a zebr marmouzed"

N'eo ket houmañ un urzh kavet stank e-touez yezhoù ar bed. Implijet e vez gant ar chavanteg (*xavante*) hag ur re yezhoù all komzet e Brazil, da skouer ar jamamadieg (*jamamadi*), an apourinaneg (*apurinã*), ar c'hayabieg (*kayabí*) hag an nandeubeg (*nadëb*). Implijet e vez ivez a-wezhoù gant ar sardeg hag ar yidicheg hag unan eus div urzh pennañ ar malayalameg an hini eo, a-gevret gant an urzh SOV.

## Eilpennadur

Implijet e vez an urzh-mañ ivez gant yezhoù nann-OSV evit merkañ elfennoù pouezus ar frazenn, da skouer e saozneg:

:Urzh boas (SVO):
: *I love children*
: *I*RENER *love*VERB *children<sub>RENADENN</sub>*
: "Plijout a ra ar vugale din"

: Eilpennet (OSV): 
: *Children I love*
: *children*RENADENN *I*RENADENN *love*VERB
: "Plijout a ra kalz din ar vugale "

## Gwelit ivez:
* Yezh SOV
* Yezh OVS
Breolim

Ur **vreolim** zo ur benveg da vreolimañ, da lavarout eo da lemmañ laonennoù, kontilli, filzier, pe filc'hier. Ar re a veze implijet e Breizh ac'h ae en-dro gant un dorn pe dornell a veze un den o treiñ tra ma veze ar breolimer o lemmañ e laonenn.
Kilchoman

**Kilchoman** zo ur strilherezh wiski dizalc'h, en atant Rockside, en Enez Ìle, en Inizi Gall Bro-Skos.

## Istor
Krouet eo bet ar strilherezh e miz Mezheven 2005. An hini nevez kentañ en Ìle eo abaoe 124 bloaz. 
D'ar 15 a viz kerzu 2005
Divrud eo e-skoaz ar re all en enezenn abalamour ma'z eo an hini nevesañ, ha n'he deus ket skoazell digant ar bruderezh evel ar re perc'hennet gant ar c'hompagnunezhioù bras.

Ouzhpenn-se, pa ouzer eo ret gortoz 10 vloaz evit kaout ur wiski mat (12 vloaz zo gwelloc'h), eo splann n'hallo ket wiski Kilchoman bezañ par da re all an enezenn a-raok dibenn 2015.

Un drederenn eus an heiz implijet a zo gounezet en atant, ha lakaet da eginañ d'ober malt. Ar peurrest a deu eus malterezh an enezenn e Port Ellen.

## Liamm diavaez
* Lec'had ofisiel