Fortis ha lenis

Er yezhoniezh e vez implijet an termenoù **fortis** ha **lenis** (saozneg: ''fortis'' ha ''lenis'', diwar al latin "kreñv" ha "gwan") war dachenn ar fonetik hag ar fonologiezh evit komz ez-ledan eus an diforc'h etre kensonennoù evel *p*, *t*, *k* hag all ouzh kensonennoù evel *b*, *d*, *g* : /k/ zo *fortis* e "kar" pa'z eo /g/ *lenis* e "gar".

En un doare resisoc'h e vez implijet an termen *fortis* evit ober dave da gensonennoù stign o doare distagañ ha *lenis* evit komz eus kensonennoù laosk o doare distagañ.

Daoust ma c'hall klotañ ar c'hensonennoù ma reer dave oute dre vras, n'eo ket peurgevatal neuze an termenoù *fortis* ha *lenis* d'an termenoù "divouezh" ha "mouezhiet".

Nevez-krouet e oa bet an nevezc'herioù-se en  en Alamagn evit deskrivañ ar sonennoù divouezh skrivet *b*, *d*, *g* enebiet ouzh ar c'hensonennoù divouezh skrivet *p*, *t*, *k* en alamaneg ar su.

Peurliesañ e talvez ar mouezhiadur da lakaat an diforc'h etre ar c'hensonennoù *p*, *t*, *k* hag all (divouezh) diouzh un tu hag ar c'hensonennoù *b*, *d*, *g* hag all (mouezhiet) diouzh an tu all, evel ma c'hoarvez da skouer e brezhoneg ma vez enebet [p, t, k] ouzh [b, d, g] hepmuiken.

E saozneg avat e talvez ivez ar c'hwezhadur da diforc'hañ ar c'houbladoù kensonennoù-se, da lâret eo [pʰ, tʰ, kʰ] enebet ouzh [b, d, g].

E yezhoù all n'eo ket a-drugarez d'an diforc'h mouezhiadur e vez enebet ar c'hensonennoù met dre berzhioù all, da skouer e daneg hag e sinaeg mandarinek e vez enebet ar c'hensonennoù divouezh c'hwezhet [pʰ, tʰ, kʰ] diouzh un tu ouzh ar c'hensonennoù divouezh plaen [b̥, d̥, g̥] diouzh an tu all.

Implijet e vez an termenoù *fortis* ha *lenis* evit komz eus an enebiezh etre rummoù a-seurt-se dre vras hag en un doare ledan hep derc'hel kont eus ar fed ma c'hallont bezañ mouezhiet pe get, ha neuze e c'heller implijout an hevelep termenoù evit komz eus ar galleg, ar saozneg pe c'hoazh ar sinaeg.

Hervez an implij ledan-se neuze e c'hell an termenoù *lenis* ha *fortis* ober dave da veur a zoare distagañ pe berzh disheñvel hervez mont-en-dro fonetikel ha fonologel, en o zouez ar mouezhiadur, an hirder, ar c'hwezhadur hag ar stignadur.

En un doare resisoc'h e vez implijet an termen *fortis* evit komz eus kensonennoù distaget sañset gant muioc'h a energiezh kigennek evit ar c'hensonennoù *lenis*, met n'eus ket bet gellet diskwel ec'h eo gwir an deskrivadur-se war al live fonetikel. 

E koreaneg ec'h eo stignetoc'h kerdin ar vouezh pa vez distaget ar c'hensonennoù *fortis* (anvet *kensonennoù-stign* peurliesañ pa gomzer eus ar yezh-se) produet gant un doare fonadur anvet "mouezh reut". En alamaneg Suis, avat, n'eus bet kavet roud fetis ebet eus ur seurt stignadur fizikel pa vez produet ar c'hensonennoù a reer "stign" anezhe ivez koulz ha pa gomzer eus ar c'horeaneg, ha posupl eo e tennfe kentoc'h d'un enebiezh etre kensonennoù plaen diouzh un tu ha kensonennoù hir diouzh an tu all. 

War a seblant ez eus un nebeud yezhoù ma talvez an diforc'h stignadur etre kensonennoù *fortis* ha re *lenis* da enebiñ fonemoù hepmuiken, en o zouez rannyezhoù an adigeg ma vez graet an diforc'h etre kensonennoù dre serriñ divouezh stign (*fortis*) ha laosk (*lenis*) diouzh un tu ha kensonennoù dre serriñ mouezhiet laosk diouzh an tu all hag e lod eus yezhoù kaokazek ar gwalarn, evel da skouer an ac'hvac'heg, ma kaver un enebiezh fonologel etre kensonennoù dre strakal laosk ha stign.

Mard eus ezhomm e c'heller merkañ ar fed e vez distaget kreñvoc'h evit boas ur gensonenn bennak dre implijout ur sin diakritek arbennik skrivet dindan an arouezenn bennañ hervez reolennoù treuzskrivañ al lizherenneg fonetikel etrebroadel ledanaet, da skouer [ɸ] kv. [f͈] en eweeg.

## Gwelit ivez:
* Kensonenn
* Mouezhiadur
* Stignadur