open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
28 Gouere

## Darvoudoù
* 1488 : trec'het eo lu Breizh gant Bro-C'hall en emgann Sant-Albin-an-Hiliber.
* 1947 : tarzhañ a ra ar vag *[[Tarzhadenn an Ocean Liberty|Ocean Liberty]]* e morlenn Brest, he stradoù leun a nitrat amoniom.


OceanLiberty.jpg|*Ocean Liberty* (1943)


## Sportoù
* 1905 : loc'hañ a ra 10 hag 2 diwezhañ tennad-hent Tro Bro-C'hall eus Roazhon war-du Caen (Calvados).
* 1907 : 11 tennad-hent Tro Bro-C'hall etre Bourdel (Gironde) ha Naoned ; trec'h eo Lucien Mazan (lesanvet Petit-Breton).
* 1934 : loc'hañ a ra 22 hag 2 diwezhañ tennad-hent Tro Bro-C'hall eus Naoned war-du Caen (Calvados).
* 1984 : digoradur an  C'hoarioù Olimpek hañv e Los Angeles gant Ronald Reagan, Prezidant Stadoù-Unanet Amerika.

## Ganedigezhioù
* 1869 : Emil Masson, prederour ha stourmer peoc’hgar, saver ar gelaouenn *Brug*.
* 1909 : Malcolm Lowry, skrivagner saoznek.
* 1929 : Jacqueline Kennedy Onassis.
* 1930 : Jean Roba, aozer bannoù-treset eus Belgia.
* 1943 : Richard Wright, kaner ha soner saoz, unan eus pevar c'hrouer ar strollad Pink Floyd.

## Marvioù
* 1655 : Savinien de Cyrano de Bergerac, skrivagner gall.
* 1741 : Antonio Vivaldi, sonaozer italian.
* 1750 : Johann Sebastian Bach, sonaozer.
* 1794 : Maximilien Robespierre, politikour ha dispac’hour gall.
* 1984 : Marsel Klerg, beleg katolik ha skrivagner brezhonek.


Cyrano de Bergerac.jpg|Savinien Cyrano de Bergerac
Vivaldi.jpg|Antonio Vivaldi
Bach.jpg|Johann Sebastian Bach
Robespierre.jpg|Maximilien-Marie-Isidore de Robespierre


## Lidoù
* Sant an deiz : Sant Samzun, deuet eus Kembre, kentañ eskob Dol.
27 Gouere

## Darvoudoù
* 1214 : Emgann Bouvines.
*1689 :
**Drouklazhet trevadennerien c'hall gant an Indianed Iroquois e Lachine, e-tal Montréal.
**Emgann Killiecrankie etre klannoù an Uheldirioù, a-du gant ar roue James VII a Vro-Skos, hag arme saoz William III, roue Bro-Saoz.
* 1794 : harzet ha bac'het Robespierre e Pariz; echu eo marevezh ar Spont.
* 1919 : dalc'het emvod kentañ izili Breiz Atao e Sant-Brieg.
* 1991 : moret eo al lougr-aocher *Belle Angèle* e porzh Pont-Aven.
* 2012 : digoradur an  C'hoarioù Olimpek hañv e Londrez gant Elesbed II, rouanez Rouantelezh-Unanet, Breizh-Veur ha Norzhiwerzhon.

## Ganedigezhioù

* 1768 : Charlotte Corday (*Charlotte de Corday d'Armont*), drouklazherez Jean-Paul Marat.
* 1877 : Stefano Rosselli del Turco, mestrc'hoarier ha kazetennour echedoù italian.
* 1904 : Lyoudmila Roudenko, mestrc'hoarierez echedoù soviedat.
* 1910 : Julien Gracq, skrivagner gall.
* 1917 : Bourvil, aktour gall.
* 1932 : Louise Ebrel, kanerez vreizhat, merc'h Eugénie Goadeg.
* 1944 : Jean-Jacques Monnier, kelenner, stourmer politikel ha sevenadurel breizhat, bet ganet e Londrez. 

## Marvioù

* 432 : Selestin Iañ, pab.
* 1774 : Samuel Gottlieb Gmelin, ergerzher, mezeg ha naturour alaman.
* 1919 : Charles Conrad Abbott, arkeologour amerikan.
* 1929 : Frañsez-Mari Kadig, beleg, dastumer kanaouennoù ha kontadennoù Bro-Gwened.
* 1984 : James Mason, aktour breizhveuriat.
* 2009 : Armel de Wismes, istorour eus Naoned.

## Lidoù
26 Gouere

## Darvoudoù
* 657 : Emgann Siffin.
* 811 : Emgann Pliska, lazhet eo an impalaer Bizantion Nicephorus Iañ, e hêr Stauracius a zo gloazet.
* 1139 : Alfonso a bign war dron Portugal hag a embann ez eo distag diouzh León.
* 1488 : deroù emgann Sant-Albin-an-Hiliber etre arme Breizh hag arme Bro-C'hall.
* 1847 : dieubidigezh Liberia.
* 1887 : Zamenhof a embann al levr kentañ diwar-benn an esperanteg e rusianeg.
* 1891 : Tahiti zo staget ouzh Bro-C'hall.
* 1914 : gounezet eo Tro Bro-C'hall gant ar reder belgiat Philippe Thys
* 1945 : kondaonet eo d'ar marv André Geffroy ha Léon Jasson, izili eus ar Bezen Perrot.
* 1953 : gounezet eo Tro Bro-C'hall gant ar reder breizhat Louison Bobet.
* 1965 : dizalc'hidigezh an inizi Maldivez.
* 1973 : krouidigezh ar gompagnunezh kirri-nij Brit Air

## Sportoù
* 1905 : 9 tennad-hent Tro Bro-C'hall etre Ar Roc'hell (Charente-Maritime) ha Roazhon ; trec'h eo Louis Trousselier.
* 1906 : loc'hañ a ra 12 hag 2 diwezhañ tennad-hent Tro Bro-C'hall eus Brest war-du Caen (Calvados).
* 1911 : loc'hañ a ra 13 tennad-hent Tro Bro-C'hall eus Brest war-du Cherbourg (Manche).
* 2003 : 19 hag 2 diwezhañ tennad-hent Tro Bro-C'hall etre Pornizh ha Naoned (a-benn d'an eur) ; trec'h eo David Millar (Skos).

## Ganedigezhioù

* 1802 : Auguste Boissonneau, amailher-gwerer, evnoniour ha naturour gall.
* 1856 : George Bernard Shaw, skrivagner iwerzhonat.
* 1862 : Miguel Lillo, kelenner ha naturour arc'hantinat.
* 1867 : Mathurin Alfred-Brard, senedour er Mor-Bihan, en Oriant. 
* 1875 : Carl Gustav Jung, psikologour suis.
* 1875 : Antonio Machado, barzh spagnol. 
* 1885 : André Maurois, skrivagner gall.
* 1894 : Aldous Huxley, skrivagner saoz.
* 1910 : Yann Fouere, dizalc'hour breizhat.
* 1925 : Robert Hirsch, aktour (c'hoariva, sinema ha skinwel) gall.
* 1928 : Francesco Cossiga, politikour italian, prezidant Republik Italia.
* 1928 : Stanley Kubrick, filmaozer stadunanat.
* 1939 : John Howard, politikour aostralian.
* 1943 : Mick Jagger, kaner-sonaozer saoz, unan eus krouerien orin ar strollad The Rolling Stones.
* 1949 : Roger Meddows-Taylor, taboulinour saoz, ezel eus ar strollad Queen.
* 1959 : Kevin Spacey, aktour, filmaozer ha produour stadunanat. 
* 1964 : Sandra Bullock, aktourez stadunanat.

## Marvioù

* 1471 : Paol II, 211 Pab.
* 1533 : Atahualpa, impalaer inka, lazhet gant Francisco Pizarro.
* 1915 : James Murray, geriadurour skosat.
* 1924 : William Robert Ogilvie-Grant, evnoniour skosat.
* 1952 : Eva Perón, politikourez arc'hantinat.
* 1959: Manuel Altolaguirre, skrivagner spagnol.
* 1999 : Job Morvan, reder war varc'h-houarn a-vicher breizhat.
* 2020 : Olivia de Havilland, aktorez stadunanat.
* 2021 : Alfred Chupin, politiker, maer Brest.
* 2023 : Sinéad O'Connor, kanerez iwerzhonat.

## Lidoù
* Deiz an emsavadeg e Kuba.
* Deiz an dizalc'hidigezh e Liberia.
* Deiz an dizalc'hidigezh e Maldivez.
* Pirc'hirinded e Santez-Anna-Wened : bep 26 a viz Gouere e teu etre 20 000 ha 30 000 pirc'hirin da kemer perzh e pardon bras Santez Anna.
Yezhoù songayek ar su

Un is-skourr eus ar yezhoù nilez-saharek eo **yezhoù songayek ar su** komzet tro-dro d'ar Stêr Nijer.

Setu ar yezhoù pennañ en is-skourr-mañ:

* Zarmeg
* Dendieg (*dendi*)
* Kadoeg (*kaado*)
*Sennieg (*senni*)
** Sennieg koyraboroeg
** Sennieg houmbouriek

## Gwelet ivez
* Yezhoù songayek
Yezhoù songayek an norzh

Un is-skourr eus ar yezhoù nilez-sahareh eo **yezhoù songayek an norzh** komzet er Sahara.

Levezonet-don eo bet ar yezhoù-mañ gant ar yezhoù berberek

Setu ar yezhoù pennañ en is-skourr-mañ:

*Tihichiteg
**Tagdaleg
**Tabarogeg
* Tadaksahakeg
*Tasawakeg 
** Ingelsieg
** Emgedechieg(yezh varv)
*Korandjeg

## Gwelet ivez
* Yezhoù songayek
Zarmeg

Ur yezh nilez-saharek eus skourr yezhoù songayek ar su eo ar **zarmeg** (*zarmaciine*) komzet gant tro-dro da 2 vilion a dud e su Nijer. 

## Gwelet ivez
* Yezhoù nilez-saharek
* Yezhoù songayek

## Liammoù diavaez
* Yezh ha sevenadur zarmek
Sennieg

Ur yezh nilez-saharek eus skourr yezhoù songayek ar su eo an **sennieg** (*senni*).

Isrannet e vez ar yezh-mañ e div rannyezh pennañ evel-hen:

* Sennieg Koyraboro (*koyraboro senni*), komzet gant tro-dro da 400.00 den e Mali
* Sennieg Homboro (*humburi senni*) komzet er su 

## Gwelet ivez
* Yezhoù nilez-saharek
* Yezhoù songayek
Dendieg

Ur yezh nilez-saharek eus skourr yezhoù songayek ar su eo an **dendieg** (*dandawa*) komzet gant tro-dro da 30.000 den e Benin.

Levezonet-don eo bet ar yezh-mañ gant ar baribeg. 

## Liammoù diavaez

Ar ''Pater Noster'' e Dendieg

## Gwelet ivez
* Yezhoù nilez-saharek
* Yezhoù songayek
* Yezhoù Benin
Tadaksahakeg

Ur yezh nilez-saharek eus skourr yezhoù songayek an norzh eo an **tadaksahakeg** (*tadaksahak*) komzet gant tro-dro da 30 00-40 000 den e norzh Mali.

## Gwelet ivez
* Yezhoù nilez-saharek
* Yezhoù songayek
Korandjeg

Ur yezh nilez-saharek eus skourr yezhoù songayek an norzh eo ar **c'horandjeg** (*korandje*) komzet war ar vevenn etre Aljeria ha Maroko. 

## Gwelet ivez
* Yezhoù nilez-saharek
* Yezhoù songayek
Tasawakeg

Ur yezh nilez-saharek eus skourr yezhoù songayek an norzh eo an **tasawakeg** (*tasawaq*) komzet gant tro-dro da 8.000 den e Nijer.

Div rannyezh pennañ ez eus:

* Ingelsieg (*ingelsi*) komzet e In-Gall
* Emgedechieg (*emghedeshie*) komzet gwechall e Agadez (yezh varv)

## Gwelet ivez
* Yezhoù nilez-saharek
* Yezhoù songayek
John Fowles

John Fowles a zo bet ganet d'an 31 a viz Meurzh 1926 e Leigh-on-Sea (Bro-Saoz) ha marvet d'ar 5 a viz Du 2005 e Dorest (mervent Bro-Saoz).

Unan eus skrivagnerien romantoù pennañ eo bet e Bro-Saoz en XXvet kantved.

E Oxford en deus kaset e studioù war ar galleg hag an alamaneg. Adalek 1963 hepken en deus gouestlet e vuhez d'ar skrivañ pa oa kelenner betek-henn (e skol-veur Poitiers peurgetket).

## Levrioù

*An den sorc'hennet (1963)

*Sarah hag al letanant gall (1972)

*An tour-ebena (1978)

*Daniel Martin (1980)

*Mantissa (1984)

## Troidigezhioù e [[saozneg]]

*Dom Juan (Molière)

*C'hoari ar garantez hag an degouezh (Marivaux)

*Lorenzaccio (Musset)

## Liammoù

* http://www.fowlesbooks.com/ (e saozneg)
Ahmed Qourei

Ganet e oa bet **Ahmed Ali Muhammad Qourei** (pe Qureia;** أحمد علي محمد قريع**, anvet ivez Abou Alaa** أبو علاء** diouzh e anv brezel) e 1937 e Abu Dis. Dre ziv wech eo bet kentañ ministr Palestina; da gentañ dindan prezidantelezh Yasir Arafat etre Here 2003 hag an 11 Du 2004 evit kempouezañ roll Mahmoud Abbas ha, da c'houde, gant hemañ diwezhañ etre ar 15 Genver 2005 hag an 19 C'hwevrer 2006. E karg eo bet ivez eus ar surentez e diabarzh Aotrouniezh Vroadel Palestina

## Buhez hag oberiantiz politikel

Ganet eo bet e Abu Dis (e-kichen Jeruzalem) d'ar 26 Meurzh 1937 en ur familh un tamm en hec'h aez. E 1968 ez a er Fatah, anezhañ brasañ luskad politikel ha milourel a ya d'ober Aozadur Dieubiñ Palestina (ADP). Bankour eus e vicher, kemer a ra penn skourr ar postadurioù estren an ADP ma vo rener anezhañ e-pad ar bloavezhioù 1970 ha pennrener skourr armerzhel ar strollad. Dre e labour e teuio an ADP da vezañ unan eus implijerien vrasañ Liban. Skarzhet an ADP eus Liban, mont a ra da Dunis da-heul Yasir Arafat e 1982. Dilennet eo e Kengor Kreiz ar Fatah e miz Eost 1989
Kemer a ra perzh en abadennoù kevraouiñ Emglevioù Oslo evel ezel eus ar C'hengor Kreiz. Meur a garg zo bet fiziet ennañ e kabinedoù kentañ Aotrouniezh Palestina en o zouez hini Ministr an Armerzh hag ar C'henwerzh hag hini Ministr an Industriezh. E karg e vo ivez eus ur steuñv diorren evit an tiriadoù palestinat sujet da Bank ar bed e 1993. Gantañ eo bet krouet e 1993 ivez Kuzul Armerzhel Palestina evit an diorren hag an adsavaduriñ (KAPDA) a-benn rastellat skoaziadoù etrebroadel. Nebeut goude eo dilennet e Kuzul Kannaded Palestina.

## Kentañ Ministr

E-kerzh e respet kentañ e kemer lec'h Mahmoud Abbas bet roet e zilez gantañ e-pad prezidantelezh Yasir Arafat.

E-kerzh prezidantelezh Mahmoud Abbas en deus bet savet Qourei ur c'habined nevez d'ar 24 C'hwevrer 2005, goude cheñchamantoù niverus bet goulennoù groñs gant renerien ar Fatah.

An deiz war-lerc'h dilennadeg Kannaded ar 26 Genver 2006 e tisklêr : "*Ret eo doujañ da choaz ar bobl. D'ar strollad bet ar muianiver gantañ da stummañ ur gouarnamant nevez*"; reiñ a ra e zilez eus e bost ha kemenn a ra trec'h al luskad islamek Hamas er votadeg.

Erlec'hiet eo bet gant Ismail Haniya eus an Hamas.
11 Du

## Darvoudoù
* 1765 : lakaet harz war Loeiz ar Chalotez hag e vab.
* 1918 : arsav-brezel evit echuiñ gant emgannoù ar Brezel bed kentañ.
* 1920 : ar Soudard dianav e Bolz-enor Pariz.
* 1942 : aloubet eo an Takad dieub gant al lu alaman.
* 1943 : sinet eo, etre Célestin Lainé hag ar c'horonal Hartmut Pulmer, kendivizad diazezadenn ar *[[Bretonische Waffenverband der Sicherheitsdienst]]*, da lâret eo ar Bezen Cadoudal.
* 1965 : embannet eo dizalc'hiezh Rodezia gant gouarnamant Ian Smith.
* 1992 : kentañ bannadenn ar film tresadennoù-bev *[[Aladdin (film, 1992)|Aladdin]]* e Los Angeles (Stadoù-Unanet Amerika).

## Ganedigezhioù

* 1154 : Sancho I, roue Portugal.
* 1433 : Charlez an Her, dug Bourgogn.
* 1734 : František Martin Pelcl, yezhoniour ha skrivagner tchekek.
* 1748 : Carlos IV, roue Spagn.
* 1804 : Paul Dupont des Loges, den a iliz breizhat.
* 1834 : Franz Steindachner, loenoniour aostrian.
* 1821 : Fyodor Dostoyevskiy, skrivagner rusianek.
* 1864 : Maurice Leblanc, skrivagner gallek, ijiner tudenn Arsène Lupin.
* 1869 : Vittorio Emanuele III, roue Italia.
* 1885 : George Patton, milour ha jeneral stadunanat.
* 1898 : René Clair, filmaozer gall.
* 1922 : Kurt Vonnegut, skrivagner stadunanat.
* 1945 : Daniel Ortega, prezidant Nicaragua.
* 1974 : Leonardo DiCaprio, aktor stadunanat.

## Marvioù

* 1623 : Philippe de Mornay, skrivagner ha den-stad gall.
* 1791 : Glaoda Mari al Lae, skrivagner brezhonek.
* 1855 : Søren Kierkegaard, prederour danat.
* 1886 : Gustav Adolf Fischer, ergerzher ha naturour alaman.
* 1917 : Liliʻuokalani (bet ganet **Lydia Liliʻu Loloku Walania Wewehi Kamakaʻeha**), rouanez diwezhañ Hawaii.
* 1933 : Ernst Hartert, evnoniour alaman.
* 1999 : Daniel Ivernel, aktour (c'hoariva ha sinema) gall.
* 2004 : Yasir Arafat, politikour palestinat, prezidant Aozadur Dieubiñ Palestina, Priz Nobel ar Peoc'h e 1994.
* 2021 : Frederik Willem de Klerk, prezidant diwezhañ Suafrika en amzer an apartheid.

## Lidoù
;Iliz katolik roman
* Sant Marzhin Teurgn, diazezer ar vanac'hegezh e Galia, eskob Teurgn ()
Foueoniezh

Ar **foueoniezh** eo studi skiantel ar foue. Anvet eo ivez **mikologiezh**.

Ar foueennoù anavezetañ a zo ar c'hebell-touseg hag al loued.
Yezhoù nubiek

Ur skourr eus ar yezhoù nilez-saharek eo ar **yezhoù nubiek**.

Setu roll ar yezhoù nubiek pennañ:
* Nobineg
* Yezhoù kenzek-dongalawek
** Kenzeg
** Dongolaweg
* Midobeg
* Birgideg
* Nubieg ar Menezioù

Skrivet e vez ar yezhoù noubek a-vremañ gant al lizherenneg arabek gant sinoù ispisial evit vogalennoù na vezont ket kavet en arabeg pe gant al lizherenneg latin.

## Gwelet ivez
* Yezhoù nilez-saharek
Yezhoù tamek

Ur skourr eus ar yezhoù nilez-saharek eo ar **yezhoù tamek**.

Teir yezh tamek pennañ ez eus:
* Tameg 
* Soungoreg 
* Marariteg

## Gwelet ivez
* Yezhoù nilez-saharek
Soungoreg

Ur yezh nilez-saharek eus skourr yezhoù tamek eo ar **soungoreg** (*sungor* pe *assangori*) komzet gant tro-dro da 23.479 e Tchad.

## Gwelet ivez
* Yezhoù nilez-saharek
* Yezhoù tamek
Tameg

Ur yezh nilez-saharek eus skourr yezhoù komouzek eo ar **tameg** (*tama*) komzet e kornôg Soudan hag e reter Tchad.

## Gwelet ivez
* Yezhoù nilez-saharek
* Yezhoù tamek
Bloavezhioù 1970

### Darvoudoù

* Sec’hor er Sahel en Afrika
* Fin zo d'an eilpaeadur dollar/aour (1971)
* Darempredoù diplomatel etre SUA ha Republik Pobl Sina (1972)
* Abadenn ha pladenn Alan Stivell en Olympia Pariz ha war gwagennoù Europ 1 o vrudañ souden sonerezh, yezh ha sevenadur Breizh e darn vrasañ poblañs Breizh ha Bro C'hall, hag o kregiñ e lusk en Europa hag er bed-holl (1972)
* Brezel israeloarab ar C'hippour (1973, Israel, Egipt, Siria)
* Kentañ stroñs tireoul, enkadennn armerzhel (1973)
* Taolioù-Stad ha renadoù milourel e Latinamerika (Chile 1973, Arc'hantina 1976) URSS (1979)
* Krouidigezh ar skolioù Diwan, deroù ar c’helenn brezhonek.
* Manifestadegoù kentañ evit adunaniñ Breizh

### Tud dibar

* Willy Brandt, RKA
* Leonid Brejnev, URSS
* Richard Nixon, SUA

### Politikerezh ha brezelioù

### Sonerezh

* AC/DC
* Black Sabbath
* Eric Clapton
* Deep purple
* Eagles
* Van Halen
* Kiss
* Pink Floyd
* Ar Poppys
* Sex Pistols
* The Stooges
* Queen
* Ramones
* Scorpions
* Gilles Servat
* Alan Stivell
* Stevie Ray Vaughan
* Supertramp
* Led Zeppelin
* ZZ Top

### Ijinadennoù, kavadennoù, degasadennoù

* Mikrokewerier, pladenn arc’hant, moullerez laser gentañ (IBM 3800)
* Urzhiataer personel
* UNIX
* Dilestrañ a ra ar Rock psikedelek en Europa : eus SUA e teu, empleget el luskad rendaelour zo ar Galifornianed er penn anezhañ : Venice Beach, deuet eo mare ar **seventies**.

__NOTOC__
Bloavezhioù 1980

## Darvoudoù

* Brezel ar Malvinez (1982) 
* Brezel Iran-Iraq (1980 / 1988)
* Drouziwezh Tchernobyl (1986) 
* Diskar Moger Berlin (1989)
* Manifestadegoù plasenn Tien an Men (1989)
* Deroù ar c'helenn divyezhek gant Div Yezh er skolioù Stad ha gant Dihun er skolioù katolik.

## Tud dibar

* Félix Houphouët-Boigny, Aod an Olifant
* Herve Bourges, Breizh
* Jean-Yves Cozan, Breizh
* Mikhail Gorbatchev, URSS
* Ruhollah Khomeiny, Iran
* Helmut Kohl, Alamagn (RKA)
* Andrev Lavanant, Breizh
* François Mitterrand, Frañs
* Ronald Reagan, SUA
* Margaret Thatcher, Breizh-Veur
* Deng Xiaoping, Sina

## Ijinadennoù, kavadennoù, degasadennoù

* Microsoft Windows
* Apple Macintosh
* Ar Sida
* Ar Genrouedad

## Sevenadur
* An Hip Hop
* Ar Videoklip
* Ar radioù frank
* Ar World music
* An New wave
* Ar sonerezh gotek
* Ar Visual Kei

### Sonerezh

* Michael Jackson
* The Cure
* Depeche Mode
* Eurythmics
* Madonna
* Prince
* Bruce Springsteen
* U2
* Whitney Houston
* Dire Straits

### Sinema
* *[[E.T. an ezdouarad]]*
* Robert Redford
* Tom Cruise
* Martin Sheen
* Steven Spielberg

### Skinwel
* Tom Selleck
* Richard Dean Anderson
* *[[Dallas (heuliad skinwel)|Dallas]]*
* *[[Dynastie (heuliad skinwel)|Dynastie]]*
* Alf

__NOTOC__
Bloavezhioù 1990

### Darvoudoù

* Diskar an URSS, dibenn ar Brezel yen
* Brezel Koweit (1990-1991)
* Brezel en ez-Yougoslavia
* Brezel e Tchetchenia 	
* E Breizh emeur o sevel ar geriadur brezhonek unyezhek kentañ, e ti-embann An Here.

### Tud dibar

* Tony Blair, Breizh-Veur
* Jacques Chirac, Frañs
* Bill Clinton, SUA
* Jean-Yves Cozan, Breizh
* Boris Yeltsin, Rusia
* Helmut Kohl, Alamagn
* John Major, Breizh-Veur
* François Mitterrand, Frañs
* Josilin a Roc'han, Breizh

### Ijinadennoù, kavadennoù, degasadennoù

* World Wide Web
* Linux
* Klonadur an dañvadez Dolly d'ar 5 Mezheven 1996 e Skos
* Emled ar pellgomz hezoug (pe hezougell)
* Dizoloadenn an ezplanedenn gentañ

### Sonerezh
Dont a ra war wel al luskad grunge, kaset war-raok gant strolladoù evel Nirvana, Soundgarden pe Pearl Jam

Emled ar sonerezhioù elektronek, an house hag an tekno peurgetket

Krouidigezh ar Makina e Spagn

Adlañs sonerezh Breizh er festoù-noz gant Ar Re Yaouank hag Erik Marchand ha
lusk nevez roet 'vit ar publik bras gant pladenn, troiad ha brud-skinwel Alan Stivell e deroù ar bloavezhioù 1990
Bloavezhioù 2000

### Darvoudoù

* Gwalldaolioù an 11 a viz Gwengolo 2001
* Brezel Afghanistan
* Brezel Irak
* Sec’hor 2003
* Dispac’h orañjez en Ukraina
* Kren-douar ar 26 Kerzu 2004 hag an Tsunami deuet d'e heul
* Kelc’hwidenn Katrina
* Breizh gouarnet a-gleiz evit ar wech kentañ

### Tud dibar

* José María Aznar, Spagn
* Ousama Bin Ladin
* Tony Blair, Breizh-Veur
* George W. Bush, SUA
* Jean-Yves Cozan, Breizh
* Jean-Yves an Drian, Breizh
* Jacques Chirac, Frañs
* Vladimir Poutin, Rusia
* Josilin a Roc'han, Breizh
* Gerhard Schröder, Alamagn
* Lula da Silva, Brazil
* Yann-Bêr Thomin, Breizh
* José Luis Zapatero, Spagn

### Ijinadennoù, kavadennoù, degasadennoù

* Emled al luc'hskeudennerezh niverel
* Demokratelerezh ar Genrouedad
* Emled ar pellgomz hezoug
* Digoridigezh ar Stlenneg hiniennel (PDA, GPS, hag all)
* Ofis ar Brezhoneg

__NOTOC__
Turkia

**Republik Turkia** (turkeg : *Türkiye Cumhuriyeti*), **Turkia** ent-berr, «&nbsp;*Turki*&nbsp;» hervez an anv istorel e brezhoneg, zo ur riez daougevandirel, he lodenn vrasañ en Azia-Vihanañ ha 3% anezhi e takad ar Balkanoù en Europa. En em ledañ a ra a bep tu d'ul lec'h strategel-kenañ, strizh-mor ar Bosfor, etre Mor Egea hag ar Mor Du, da lavarout eo gevred Europa ha mervent Azia. E ledenez Anatolia emañ an darn vrasañ eus he douaroù eta.

Ur c'hroashent etre hentoù meur Europa hag Azia eo Turkia, hentoù war zouar ha war vor, ken eo bet un annez evit meur a sevenadur, ul lec'h evit meur a emgann hag ur greizenn genwerzhel eus ar re bouezusañ. Eizh riez a vez kavet tro-dro dezhi : Bro-C'hres ha Bulgaria er Gwalarn, Jorjia, Armenia hag Azerbaidjan (ezklozadur Nac'hitchevan) er Biz hag Iraq ha Siria er Gevred. En Henamzer eo bet tiriad Turkia ha tiriadoù tro-war-dro annez un impalaeriezh vras, hini Bizantion, he c'hêr-benn Kergustentin diazezet war riblennoù strizh-mor ar Bosfor.

## Ar Stad
Republik Turkia a zo he sistem politikel hini ur republik demokratel, laik ha bonreizhel hag a zo bet staliet e 1923. Ezel eus an ABU, an AFNA, an AESD, ar C'hengor muzulman ha Kuzul Europa eo. E 2005 he deus kroget kenvreutaerezhioù evit dont da vezañ ezel eus Unaniezh Europa. En Ankara (anv kozh gresianek : Ankira,* Ἄγκυρα*) emañ he c'hêr-benn.

## Istor
Evit mareadoù kent d'ar republik, sell ouzh : Azia-Vihanañ, Hittited, Troia, Lidia, Frijia, Karia, Kilikia, Pergam, Rouantelezh ar Pontos, Galated, Impalaeriezh roman ar Reter, Impalaeriezh otoman

Republik Turkia a zo bet staliet d'an 29 a viz Here 1923 war lodenn greiz an Impalaeriezh otoman a oa bet trec'het er Brezel-bed kentañ ha kollet meur a diriad ganti. Orin Turkia, e-keñver he yezh hag he relijion vuzulman, a vez gwelet adalek donedigezh an Durked e Anatolia an . Ur bobl war varc'h renet gant ar Seljoukourien, anv o friñsed, e oa. Rummad-roueed an Otomaned a renas anezho e diwezh an  hag e kreskjont an impalaeriezh otoman diwar goust hini Kêrgustentin e 1453. E 1929 e krogas Mustafa Kemal Atatürk gant brezel an Dizalc'h betek embann ar republik e 1923. Ur milour ha penn al luskad politikel, an Durked yaouank, e oa Mustafa Kemal (lesanvet Atatürk) gant ur mennozh sklaer : modernaat e vro ha lakaat anezhi da vezañ kevatal d'ar broioù diorroet a wele en Europa.

## Tud vrudet
* Skrivagnerien:
** Ahmet Altan
** Orhan Pamuk
* Kanerien:
** Tarkan
* Politikourien:
** Mustafa Kemal Atatürk


Aya sofya.jpg|
Kocatepe Mosque Ankara.jpg| 
067 Etnografya.05.2006 resize.JPG| 
DolmabahceMainGate.JPG| 
İzmir clock tower.jpg| 
Pamukkale00.JPG| 
Eskişehir-Aycan.jpg| 
Antalya falezler.jpg| 
Alanya.jpg| 
Bluemosquefront.jpg| 
Diyarbakir P1050751 20080427135832.JPG| 


## Gwelet ivez
* Ankara
* Galated
* galateg
* Impalaeriezh otoman
* Impalaeriezh roman ar Reter
* Istanbul
* Mustafa Kemal Atatürk
* Pobloù turkek
* Proviñsoù Turkia
* Roll Sultaned an Impalaeriezh Otoman
* Roll Prezidanted Turkia
* Turkeg

## Liammoù diavaez
* Turkey Economy and Statistic
* Turkish.cc - Turkey Internet Guide
* Maps of Turkey
* Turkish Ministry of Culture and Tourism

## Notennoù ha daveoù
Bloavezhioù 1900

### Darvoudoù

* Lezenn zisparti ar Stad eus an Iliz e Frañs

### Tud dibar

* Nikolaz II Rusia

### Ijinadennoù, kavadennoù, degasadennnoù

* Relativelezh darnel
* Nijerezh
* Gounezerezh ar perlez
__NOTOC__
Bloavezhioù 1910

### Darvoudoù

* Brezel bed kentañ
* Dispac'h Rusia

### Tud dibar

* Lenin
* Georges Clemenceau

### Ijinadennoù, kavadennoù, degasadennoù

* Relativelezh hollek

__NOTOC__
Bloavezhioù 1920

### Darvoudoù

* Bloavezhioù Foll
* Italia : SBF (PNF) Mussolini a zeu er galloud (1922)
* Enkadenn armerzhel (1929 / Yaou zu)
* Kanada, Stadoù-Unanet Amerika ha Finland : ar berzerezh zo un taol esae lezennel evit lakaat un termen d'an evañ boeson.

### Tud dibar

* Joséphine Baker
* Raymond Poincaré

### Ijinadennoù, kavadennoù, degasadennoù

* Mekanikerezh kwantek

__NOTOC__
Bloavezhioù 1930

### Darvoudoù pennañ
* Enkadenn armerzhel vedel : an Enkadenn Veur (1929-1939).
* an naonegezh soviedel en Ukraina, Kazakhstan, norzh ar C'haokaz, Kouban, rannvro ar Volga, su an Oural ha kornôg Siberia, etre 1930 ha 1933.
* Deroù an Eil brezel bed.

#### [[Alamagn]]
* krouidigezh an IIIe Reich adalek 1933, en he barr emañ an naziegezh.

#### [[Breizh]]
* Luskad Gwalarn
* Diorroidigezh Strollad Broadel Breizh (SBB)
* Naoned : stanket eo brec'hioù « ar Yalc'h » hag « an Ospital » al Liger gant « sav-douar Holand-Vihan » war 400 metr lodenn reter kae ar Foz.

#### [[Bro-Spagn]]
* Brezel Spagn (1936-1939)

#### [[Frañs]]
* Gouarnamant an Talbenn ar Bobl (1936-1938)
* Diskouezadeg hollvedel 1937 e Pariz.
* Diorroidigezh luskad faskour ar Cagoule, na zeuas ket a-benn d'ober berzh.

#### [[India]]
* kerzhadeg an holen e 1930, Mahatma Gandhi en he fenn
* Emglev Gandhi–Irwin e 1931

#### [[SUA]]
* lakaat a ra Franklin D. Roosevelt e "New Deal" e pleustr e 1932. 

### Tud dibar
#### Politikerezh
* an diktatour Francisco Franco
* an diktatour Adolf Hitler
* Jord V, roue ar Rouantelezh Unanet
* ar prezidant amerikan Franklin D. Roosevelt
* ar prezidant amerikan Herbert Hoover
* ar c'hentañ ministr breizhveurat Neville Chamberlain
* prezidant ar c'huzul e Bro-C'hall Léon Blum
* an diktatour Benito Mussolini
* an diktatour Jozef Stalin
* Impalaer Japan Hirohito

#### Lennegezh
* Youenn Drezen
* Roparz Hemon

### Ijinadennoù, kavadennoù, degasadennoù
* Skinwel
* dizoloet eo Ploudon gant ar steredoniour Clyde Tombaugh e 1930

### Sevenadur
* An Amzerioù Modern gant Charlie Chaplin (1936)
## Daveoù
Bloavezhioù 1960

Graet e vez a-wechoù, e brezhoneg, gant an droienn saoznek ar *sixties* abalamour d'ar berz ma oa gant armerzh ha sevenadur SUA ha Breizh-veur e-kerzh an degad-mañ.

### Darvoudoù

* Dibenn Brezel Aljeria (1962)
* Brezel ar Viêt Nam
* Nevezamzer Praha (1968)
* Mae 1968
* An den kentañ war al loar (1969)

### Tud dibar

* Charles de Gaulle
* Konrad Adenauer
* John F. Kennedy
* Martin Luther King
* Ar Beatles

### Ijinadennoù, kavadennoù, degasadennoù

* Ergerzhadeg an egor, den kentañ war al Loar

__NOTOC__
Bloavezhioù 1890

### Darvoudoù

* Afer Dreyfus, Frañs
* Deroù an nijerezh gant nijadenn gentañ un ardivink pounneroc’h eget an aer kaset da benn gant an ijinour gall Clément Ader, d'an 9 Here 1890; dont a ra a-benn da lakaat e ijinadenn da nijal da 20 cm a-us an douar war-hed 50 metr.

### Tud dibar

* Émile Zola

### Ijinadennoù, kavadennoù, degasadennoù

* Karr-tan

__NOTOC__
25 Gouere

## Darvoudoù
* 885 : taget ha preizhet eo Rouan gant ar Vikinged.
* 1139 : trec'h eo Afonso Henriques war an Almoravided en emgann Ourique.
* 1625 : kentañ pardon Santez-Anna-Wened.
* 1895 : eured Pierre Curie ha Maria Skłodowska e Sceaux.
* 1909 : nijal a ra Louis Blériot dreist Mor Breizh evit ar wech kentañ.
* 1957 : dont a ra Habib Bourguiba da vezañ kentañ prezidant Tunizia.
* 1982 : gounezet eo Tro Bro-C'hall gant ar reder breizhat Bernard Hinault.
* 1992 : digoradur ar  C'hoarioù Olimpek hañv e Barcelona.

## Ganedigezhioù

* 1109 : [Afonso I, roue Portugal.
* [1261 : Arzhur II a Vreizh, Dug Breizh etre 1305 ha 1312.
* 1848 : Arthur Balfour, kentañ ministr Breizh-Veur.
* 1894 : Gavrilo Princip, muntrer an arc'hdug Franz Ferdinand Aostria e Sarajevo e 1914.
* 1895 : Ifan ab Owen Edwards, saver Urdd Gobaith Cymru e Kembre.
* 1905 : Elias Canetti, skrivagner alamanek genidik eus Bulgaria, Priz Nobel al lennegezh.
* 1966 : Arthur Abolianin, mestrc'hoarier echedoù belgiat.

## Marvioù

* 306 : Constantius Chlorus, impalaer roman.
* 1492 : Inosant VIII, pab.
* 1564 : Ferdinand Iañ an Impalaeriezh Santel.
* 1694 : Hishikawa Moronobu, livour japanat.
* 1794 : André Chénier, barzh gallek.
* 1834 : Samuel Taylor Coleridge, barzh saoznek.
* 1846 : Louis Bonaparte, roue Holland.
* 1910 : Giovanni Martinolich, mestrc'hoarier echedoù italian.
* 1934 : Engelbert Dollfuss, kañseller Aostria.
* 2001 : Josef Klaus, kañseller Aostria.
* 2022 : David Trimble, kentañ ministr Norzhiwerzhon (1998–2002).

## Lidoù
* Devezh ar vro e Galiza (*Día da Pátria Galega*).
* Gouel ar Republik e Tunizia.
Bloavezhioù 1940

### Darvoudoù
* Eil brezel bed
* Deroù Brezel Indez-Sina (1946)
* Dizalc'hiezh India (1947)
* Stad Israel (1948)
* Republik Pobl Sina (1949)

### Tud dibar
* Winston Churchill
* Dwight D. Eisenhower, jeneral
* Yann Fouere
* Mahatma Gandhi
* Rita Hayworth, aktourez
* Adolf Hitler
* Roparz Hemon
* Glenn Miller, soner
* Benito Mussolini
* Philippe Pétain
* Franklin Delano Roosevelt
* Stalin

### Ijinadennoù, kavadennoù, degasadennoù

* Ar Radar
* An nijerez dre zazloc'h
* Ar skiriadur atomek

__NOTOC__
Bloavezhioù 1950

Graet e vez a-wechoù, e brezhoneg, gant an droienn saoznek ar *fifties* abalamour da vrud armerzhel ha sevenadurel SUA, trec’hour meur an Eil brezel bed, e-kerzh an degad kent.

### Darvoudoù

* Brezel Korea (1950 / 1953)
* Dibenn Brezel Indez-Sina (1954)
* Deroù Brezel aljeria (1954)

### Tud dibar

#### Politikourien
* Dwight David Eisenhower
* René Coty
* Paul-Henri Spaak
* Nikita Khrouchtchev

#### Arzourien
* James Dean
* John Lee Hooker
* Elvis Presley 

### Ijinadennoù, kavadennoù, degasadennoù

* Spoutnik, loarell gentañ en egor
* Bombezenn gwreznukleel
* Vaksin a-enep d'ar Poliomielit

__NOTOC__
Kergustentin

**Kergustentin**, pe **Konstantinopolis**, pe **Constantinopolis** ( Κωνσταντινούπολις e henc'hresianeg, Constantinopolis e latin, Istanbul e turkeg)), a zo bet diazezet e deroù an IIIvet kantved gant an impalaer roman Constantinus Iañ, pe Kustentin, evit krouiñ un eil kêrbenn d'an Impalaeriezh roman, ur Roma nevez dibabet da anv nevez ar gêr gozh *[[Bizantion]]*, met chomet eo an eil anv en enor da Gustentin, *Constantinopolis* (gresianeg : *Κωνσταντινούπολις*). 
Dre urzh Kustentin eo bet adsavet hag adkempennet dindan un nebeud bloavezioù, kaset di kinkladurioù pinvidikañ an impalaeriezh. Lidet e voe an digoridigezh d'an 11 a viz Mae 330. Bravoc'h ha brasoc'h eget Roma e oa deuet da vezañ dre ma kreske pinvidigezh Impalaeriezh roman ar Reter a oa bet savet pa oa bet divizet gant Teodosius Iañ ma vije e zaou vab o ren war bep a hanterenn eus an impalaeriezh roman a oa erru re vras evit bezañ meret en un doare efedus gant ur renerezh kreizennet en ul lec'h hepken. Kêrbenn ar bed gresianek e oa ivez hag ur greizenn kenwerzh, an hini pouezusañ er bed anavezet e-pad kantvedoù. Deuet eo da vezañ Istanbul, kêrbenn gozh ha kêr vrasañ Turkia. 
Annezidi Kergustentin a zo anvet ar Gergustentinidi, met graet e vez ar Vizañtiz eus outo peurvuiañ.

## Istor

## Bizantion
Pennad pennañ Bizantion

Bizantion a oa un drevadenn staliet er VIvet kantved gant Gresianed Megara war strizh-mor ar Bosfor etre ar Mor Kreizdouar hag ar Mor Du. Ul lec'h strategel e oa hag unan eus ar re wellañ evit ar c'henwerzh. War riblennoù un draonienn anvet ar C'horn-Aour e oa bet staliet ar porzhioù, ar porzh kenwerzh ha porzh ar morlu.

## Adsavidigezh kêr gant [[Kustentin]]

Pa voe adsavet gant Kustentin e lavared e oa staliet war seiz menez evel Kêr-Roma. Ar "Straed-greizenn" (ar Mêsê), mein-marbr e-leizh warni, riblennet gant bolzwaregoù hir a-hed meur a gilometr, a zibune porchedoù, plasennoù, bolzioù-enor, delwennoù hag ilizoù kinklet gant marelladurioù hag ikonoù aourennet.
Merc'her (planedenn)

**Merc'her** (** e latin) a zo anezhi ar blanedenn gentañ eus ar sistem Heol adalek an Heol hag an eizhvet a vent. Diaes-bras eo da arsellet dre m'emañ tost-kenañ d'an Heol. Ne c'haller hec'h arsellet nemet pa vez an Heol o vont da guzh pe pa vez o sevel.

## Levrlennadur
* *Koskoriad an Heol*, Bruno Mauguin ha Bénédicte Saulier-Le Dréan (Egorenn ar skiantoù), treiñ gant an Ofis ar Brezhoneg, 2006, Éditions Apogée, ISBN 2-84398-249-9, pp. 14-16.
* *Ar Mareoù*, Odile Guérin  (Egorenn ar skiantoù), treiñ gant an Ofis ar Brezhoneg, 2006, Éditions Apogée, ISBN 2-84398-250-2, p. 50.
23 Gouere

## Darvoudoù
* 1921 : krouidigezh Strollad Komunour Sina, gant un hanter-kant a dud, hag en o zouez Mao Zedong.
* 1945 : deroù prosez Philippe Pétain.
* 2005 : gwalldaolioù e Charm el-Cheikh (Ejipt).

## Sportoù
* 1904 : loc'hañ a ra 6 ha diwezhañ tennad-hent Tro Bro-C'hall eus Naoned war-du Pariz.
* 1911 : 12 tennad-hent Tro Bro-C'hall etre Ar Roc'hell (Charente-Maritime) ha Brest ; trec'h eo Marcel Godivier.
* 1937 : 18 tennad-hent Tro Bro-C'hall etre La Roche-sur-Yon (Vañde) ha Roazhon ; trec'h eo Paul Chocque.
* 1924 : Charles Rigoulot, pouezembleustrer gall, a ya da gampion olimpek e Pariz.
* 1978 : aet Tro Bro-C'hall gant ar reder breizhat Bernard Hinault.
* 1996 : Djamel Bouras, judoka gall, a ya da gampion olimpek en Atlanta (Stadoù Unanet).

## Ganedigezhioù

* 1788 : Prideaux John Selby, evnoniour ha louzawour saoz.
* 1824 : Edgar Leopold Layard, diplomat ha naturour breizhveuriat.
* 1884 : Emil Jannings, aktour alaman.
* 1892 : Haile Selassie I, Impalaer diwezhañ Ethiopia.
* 1916 : Sir William Ramsay, kimiour breizhveuriat, tapet Priz Nobel ar Gimiezh gantañ e 1904.
* 1920 : Amália Rodrigues, kanerez eus Portugal. 
* 1921 : Alan Heusaff, yezhoniour hag emsaver breizhat.
* 1930 : Pierre Vidal-Naquet, istorour gall.

## Marvioù

* 1757 : Domenico Scarlatti, sonaozer italian.
* 1885 : Ulysses S. Grant, jeneral ha triwec'hvet prezidant Stadoù-Unanet Amerika. 
* 1940 : Pêr Brelivet, barzh brezhonek.
* 1951 : Philippe Pétain, marichal ha politikour gall.
* 1979 : Joseph Kessel, skrivagner gall.
* 1992 : Arletty, aktourez (c'hoariva ha sinema) c'hall.
* 2004 : Serge Reggiani, aktour, kanour, livour ha skrivagnour italian gall.
* 2011 : Amy Winehouse, kanerez saoz.
* 2013 : Djalma Santos, melldroader etrebroadel brazilian.

## Lidoù

Deiziadur Hen-roman : *X ante calendas Augustas. Neptunalia* = Xvet deiz kent deiz kentañ miz Eost. Gouel an doue Neptun.

## Levrioù talvoudus
* Georges Dumezil : *Fêtes romaines d'été et d'automne*. NRF. Gallimard. 1975 / 1986
12 Du

## Darvoudoù
* 1920 : sinet eo Feur-emglev Rapallo gant Italia ha Yougoslavia ; harzoù nevez termenet etre an div vro.
* 1933 : trec'h eo Strollad Broadel Sokialour al Labourerien Alaman (pe ar Strollad Nazi c'hoazh) da geñver dekvet dilennadegoù kevreadel alaman.
* 1937 : lid-kinnig Aerborzh Pariz-Le Bourget.
* 1939 : niverenn diwezhañ ar gazetenn vrezhonek Breiz.
* 1948 : 7 torfedour-brezel japanat kondaonet d'ar marv gant Lez-varn milourel etrebroadel evit ar Reter-Pellañ Tokyo.
* 1954 : serret eo kreizenn degemer an divroidi en Enez Ellis, e New York.
* 1954 : krouidigezh Air Inter.
* 1976 : kentañ sonadeg ar strollad Téléphone e Kreizenn amerikan Pariz.
* 1999 : glavioù kreñv e tri departamant bro-Frañs a rayo 34 marv.
* 2014 : lakaat a ra ar sonterez *[[Rosetta]]* ar robot *[[Philae]]* war-c'horre ar steredenn-lostek *[[67P/Churyumov–Gerasimenko]]*.
* 2017 : dilennet eo Borut Pahor da brezidant Slovenia.
* 2017 : kren-douar war an harzoù etre Irak hag Iran : meur a gant den zo lazhet ha meur a vil gloazet.

## Ganedigezhioù

* 1729 : Louis-Antoine de Bougainville, ergerzher ha merdeer gall.
* 1840 : Auguste Rodin, kizeller gall.
* 1850 : Mic'hail Tchigorin, mestrc'hoarier echedoù rusian.
* 1866 : Sun Yat-sen, politikour sinaat.
* 1888 : Kamil Ar Merser Erm (*Kammermor* e anv druizh), brogarour ha skrivagner Breizhat.
* 1896 : Émile Couzinet, filmaozer, produour ha saver senario gall.
* 1911 : Fant Rozeg (*Meavenn* hec'h anv-pluenn), barzhez, romantourez ha dramaourez vrezhonek.
* 1912 : Marsel Klerg, beleg katolik ha skrivagner brezhonek.
* 1915 : Roland Barthes, prederour ha skrivagner gall.
* 1929 : Grace Kelly, aktourez amerikan, Priñsez a Vonako.
* 1934 : Vavá, melldroader etrebroadel ha gourdoner brazilian.
* 1935 : Philippe Gildas, kelaouenner ha kasour er skinwel gall.
* 1945 : Neil Young, kaner ha gitarour kanadian, bet ezel eus meur a strollad sonerezh.

## Marvioù

* 607 : ar pab Bonifas III.
* 1035 : Knut Veur, roue Danmark ha Bro-Saoz.
* 1969 : Liu Shaoqi, dispac'her ha politiker sinaat.
* 1989 : Dolores Ibárruri (*La Pasionaria* he lesanv), politikourez kastilhan.
* 2018 : Stan Lee, saver bannoù-treset stadunanat, unan eus krouerien Spider-Man hag unan eus renerien Marvel Comics.
* 2023 : Pierre Chapalain, maer Gwinevez-Lokrist.

## Lidoù
Sant an deiz : Sant Maeg

* Iliz katolik roman
** Sant Kristian, manac'h poloniat (11vet kantved)
** Sant Yozafad, abad belarusat hag arc'heskob Polosk, lazhet evit bezañ feal ouzh Iliz Roma
22 Gouere

## Darvoudoù
* 1298 : Emgann Falkirk (1298) : ar Roue saoz Edouarzh Iañ (Bro-Saoz) trec'h war Skosiz emsavet ha William Wallace en o fenn.
* 1489 : sinet eo feur-emglev Frankfurt am Main etre Charlez VIII ha Masimilian Iañ an Impalaeriezh Santel.
* 1950 : krouet Poellgor liammañ interestoù Breizh (C.L.I.B. e galleg).
* 2011 : bet roet Kolier an Erminig da Jozeb ar Bihan, Andrea ar Gouilh (mamm Nolwenn Korbell), Yann Choucq, hag Andrev Pochon, e Kemper.
* 2011 : Anders Behring Breivik a lazh 77 den en Oslo, e Norvegia.

## Sportoù
* 1906 : 10 tennad-hent Tro Bro-C'hall etre Bourdel (Gironde) ha Naoned ; trec'h eo Louis Trousselier.
* 1912 : 12 tennad-hent Tro Bro-C'hall etre Ar Roc'hell (Charente-Maritime) ha Brest ; trec'h eo Louis Heusghem.
* 1924 : Edmond Décottignies, pouezembleustrer gall, a ya da gampion olimpek e Pariz.
* 1933 : loc'hañ a ra 22 hag 2 diwezhañ tennad-hent Tro Bro-C'hall eus Roazhon war-du Caen (Calvados).
* 1979 : aet Tro Bro-C'hall gant ar reder breizhat Bernard Hinault.
* 2012 : aet Tro Bro-C'hall gant Bradley Wiggins ; ar wech kentañ eo d'ur reder saoz bezañ trec'h er redadeg-mañ.

## Ganedigezhioù
* 1893 : Germaine Kerjean, aktourez (c'hoariva, sinema ha skinwel) c'hall.
* 1899 : Domingo Tejera, melldroader etrebroadel uruguayat.
* 1916 : Marcel Cerdan (*Ar bombezer marokan* e lesanv), kampion boks gall.
* 1947 : Don Henley, kaner-sonaozer ha soner taboulin stadunanat, unan eus pevar c'hrouer ar strollad Eagles.

## Marvioù

* 1802 : Marie François Xavier Bichat, bevoniour gall.
* 1813 : George Shaw, louzawour ha loenoniour saoz.
* 1870 : Josef Strauss, sonaozer aostrian.
* 1979 : Sándor Kocsis, melldroader etrebroadel hungarian.

## Lidoù
Nobineg

Ur yezh nilezsaharek eus skourr yezhoù nubiek eo an **nobineg** (*nòbíín*) komzet gant tro-dro da 495.000 den en Egipt ha Soudan.

Ur yezh gant tonennoù an hini eo ha pep frazenn a rank achuiñ gant un donenn izel.

## Gwelet ivez
* Yezhoù nilez-saharek
* Yezhoù nubiek

## Liammoù diavaez
*''Ethnologue''
*Dafar diwar-benn an nobineg
18 Gouere

## Darvoudoù
* 1841 : kurunet eo Pedro II, impalaer diwezhañ Brazil.
* 1903 : 6 ha diwezhañ tennad-hent Tro Bro-C'hall etre Naoned ha Pariz.
* 1925 : embannet eo *[[Mein Kampf]]* gant Adolf Hitler.
* 1936 : deroù Brezel Spagn.
* 2020 : tan-gwall en Iliz-veur Naoned. Distrujet eo an ograoù eus ar XVII kantved ha gwerelloù eus an XV kantved urzhiet gant Anna Breizh.

## Ganedigezhioù

* 1552 : Rudolf II an Impalaeriezh Santel.
* 1796 : Immanuel Hermann Fichte, prederour alaman. 
* 1831 : Johann Martin Schleyer, beleg katolik alaman, saver ar volapük.
* 1836 : Joseph Smit, skeudennaouer loened izelvroat.
* 1845 : Tristan Corbière, barzh gallek a Vreizh.
* 1847 : Frañsez-Mari ar C'hozh, troour brezhonek.
* 1874 : Cathal Brugha, dispac'hour iwerzhonat.
* 1887 : Vidkun Quisling, politiker norvegiat, kenlabourer gant an Nazied.
* 1900 : Nathalie Sarraute, skrivagnerez c'hall
* 1909 : Andrei Gromyko, prezidant URSS 1985-1989.
* 1917 : Henri Salvador, kaner gall.
* 1918 : Nelson Mandela, prezidant Suafrika.
* 1921 : John Glenn, astraer stadunanat.
* 1933 : Jean Yanne, arzour gall.
* 1938 : Ian Stewart, soner klavier skosat, unan eus krouerien orin ar strollad The Rolling Stones.
* 1951 : Elio Di Rupo, politiker belgiat, bet Kentañ Minist Belgia ha prezidant Wallonia.
* 1954 : Ken Laszlo, soner italo disco.
* 1977 : Aleksandr Morozevitch, mestrc'hoarier echedoù rusian.
* 1982 : Priyanka Chopra, aktorez indian.

## Marvioù

* 1100 : Jafrez Bouillon, marc'heg gall er Groaziadeg Kentañ.
* 1450 : Frañsez Iañ (dug Breizh).
* 1566 : Bartolomé de las Casas, eskob spagnol.
* 1610 : Il Caravaggio, livour italian.
* 1721 : Antoine Watteau, livour gall.
* 1817 : Jane Austen, skrivagnerez saoz.
* 1872 : Benito Juárez, prezidant Mec'hiko.
* 1940 : Davide Marotti, mestrc’hoarier echedoù italian ha kelenner war ar brederouriezh.
* 1982 : Roman Jakobson, yezhoniour rusian ha stadunanat.
* 1983 : Salomon Flohr, mestrc'hoarier echedoù tchekoslovakat-soviedat .

## Lidoù
24 Gouere

## Darvoudoù

* 1411 : Emgann Harlaw, unan eus ar re wadekañ en istor Bro-Skos.
* 1132 : Emgann Nocera etre Ranulf II Alife ha Ruggero II, roue Sikilia.
* 1534 : gant an ergerzher Jakez Karter ez eus savet ur groaz en arvor Kanada da zisklêriañ emañ an douar da roue Bro-C'hall, Frañsez Iañ (Bro-C'hall).
* 1923 : en Emglev Lausanne eo termenet harzoù Turkia gant Gres, Bulgaria ha stadoù europat all a oa bet o vrezeliañ dre eno e-pad ar Brezel bed kentañ. 
*1932 : e Santez-Anna-Wened eo echuet sevel ar monumant d'ar soudarded vreizhat marvet e-pad ar Brezel-bed kentañ.
* 1967 : e-pad ur veaj ofisiel da Ganada e tiskleir ar prezidant gall Charles de Gaulle, dirak tremen 100 000 den e Montreal : *Vive le Québec libre !* (Bevet Kebek dieub !).
* 1985 : kentañ bannadenn ar film tresadennoù-bev *[[The Black Cauldron (film)|The Black Cauldron]]* e Stadoù-Unanet Amerika.
* 1990 : kondaonet eo an embregerezhioù kiriek da wallzarvoud an Amoco Cadiz da baeañ 690 milion a lurioù.

## Sportoù
* 1906 : 11 tennad-hent Tro Bro-C'hall etre Naoned ha Brest ; trec'h eo Louis Trousselier.
* 1909 : 12 tennad-hent Tro Bro-C'hall etre Naoned ha Brest ; trec'h eo Gustave Garrigou.

## Ganedigezhioù

* 1775 : Eugène-François Vidocq, avanturer gall, torfedour aet da boliser.
* 1783 : Simón Bolívar, lesanvet « El Libertador », jeneral ha politikour suamerikan.
* 1802 : Alexandre Dumas tad, skrivagner gall.
* 1824 : Robert Jones Derfel, skrivagner kembraek.
* 1852 : Emil Ernod, brezhonegour ha yezhoniour.
* 1857 : Henrik Pontoppidan, skrivagner danek, tapet gantañ Priz Nobel al Lennegezh (1917).
* 1895 : Robert Graves, skrivagner saoz.
* 1897 : Amelia Earhart, nijerez stadunanat.
* 1931 : Éric Tabarly, milour er Morlu gall ha merdeer.
* 1969 : Jennifer Lopez, aktorez ha kanerez stadunanat.
* 1986 : Vougar Gachimov, mestrc'hoarier echedoù azerbaidjanat.

## Marvioù

* 1859 : Thomas Horsfield, mezeg ha naturour stadunanat.
* 1862 : Martin Van Buren, 8vet Prezidant Stadoù-Unanet Amerika.
* 1936 : Georg Michaelis, kañseller Alamagn etre Gouere ha Here 1917.
* 1957 : Sacha Guitry, skrivagner, aktour ha filmaozer gall.
* 1974 : Sir James Chadwick, fizikour saoz.
* 1975 : Nikolaz Rossolimo, mestrc'hoarier echedoù ukrainat.
* 1991 : Isaac Bashevis Singer, skrivagner yidichek genidik eus Polonia, tapet gantañ Priz Nobel al lennegezh.
* 2009 : an Aotrou François Le Quémener, bet rener *La Mission Bretonne* e Pariz.
* 2012 : John Atta-Mills, politiker ha 3e prezidant Republik Ghana adalek 2009 betek e varv.
* 2021 : Fañch Jestin, kazetenner ha skrivagner brezhonek.

## Lidoù
Nubieg ar Menezioù

Ur yezh nilezsaharek eus skourr ar yezhoù nubiek eo **nubieg ar menezioù**, komzet er Menezioù Nouba.

## Gwelet ivez
* Yezhoù nilez-saharek
* Yezhoù nubiek
Midobeg

Ur yezh nilezsaharek eus skourr yezhoù nubiek eo ar **midobeg** (*midob* pe *meidob*) komzet gant tro-dro da 50.000 den e norzh Dafur e Soudan.

## Gwelet ivez
* Yezhoù nilez-saharek
* Yezhoù nubiek
Yezhoù soudanek ar c'hreiz

Ur skourr eus ar yezhoù nilez-saharek eo **yezhoù soudanek ar c'hreiz**, komzet e Soudan ar Su, Republik Kreizafrika, Tchad, Ouganda ha Republik Demokratel Kongo. 

Setu penaos e vez isrenket ar yezhoù er skourr-mañ:

***Yezhoù ar c'hornôg** 
**Yezhoù krechek
***Krecheg
***Adjeg
**Yezhoù bongoek-bagirmiek
*** Sinyareg
***Yezhoù karaek
****Karaeg 
****Fouroueg 
****Youroueg 
***Yezhoù bongoek
****Bongoeg 
****Bakaeg 
****Djourmodoek 
****Belieg 
****Modaeg 
****Morokodoeg 
****Nyamouseg 
****Moloeg 
****Mitoueg 
***Yezhoù saraek-bagirmek
****Birrieg 
****Fongoroeg 
****Valeg 
****Loutoseg 
****Berndeg 
****Bagirmieg 
****Berakoueg 
****Diseg 
****Geleg 
****Goulaeg 
****Kengeg
****Nabaeg 
****Jayeg 
****Ngambayeg 
****Bedjondeg 
****Beboteg 
****Yomeg 
****Dagbaeg 
****Goreg 
****Goulayeg 
****Horoeg 
****Lakaeg 
****Mangoeg 
****Sareg 
****Mbayeg 
****Ngameg 
****Saradundjoeg
****Kabademeg 
****Kabanaeg 
****Koulfaeg 
****Sarakabeg 
***Yezhoù ar reter**
**Yezhoù mangbetouek
***Mangbetoueg
***Lombieg
***Asoeg
**Yezhoù mangboutouek-efek
***Mangboutoueg 
***Mvoubeg 
***Ndoeg 
***Mamvoueg 
***Efeg 
***Leseg 
**Yezhoù lendouek
***Lendoueg 
***Bendieg 
***Ngitieg 
**Yezhoù morouek-madiek
***Moroueg 
***Madieg 
***Madieg ar su
***Olouboeg 
***Avokayeg 
***Kelikoeg 
***Lougbareg 
***Logoeg 
***Aringeg 
***Omieg

## Gwelet ivez
*Yezhoù nilez-saharek
Yezhoù jebelek

Ur skourr eus ar yezhoù nilez-saharek eo ar **yezhoù jebelek**.

Isrannet e vez ar yezhoù-mañ e doau vloc'had pennañ:

* Yezhoù jebelek ar reter (pe *tabiek*)
* Yezhoù bertek

## Gwelet ivez
*Yezhoù nilez-saharek
Birgideg

Ur yezh nilezsaharek eus skourr yezhoù nubiek eo ar **birgideg** (*birgid* pe *birket*) komzet gwechall e Soudan.

Ur yezh varv an hini eo. 

## Gwelet ivez
* Yezhoù nilez-saharek
* Yezhoù nubiek
Kenzeg-dongalaweg

Ur yezh nilezsaharek eus skourr yezhoù nubiek eo ar **kenzeg-dongolaweg** (*kenzi-dongolawi*).

Div rannyezh pennañ ez eus:

* **Kenzeg** (*kenzi* pe *kenuzi*) komzet e norzh Mahas en Egipt
* **Dongolaweg** (*dongolawi*) komzet e su Mahas en Egipt tro-dro da zDongala.

## Gwelet ivez
* Yezhoù nilez-saharek
* Yezhoù nubiek
Bongoeg

Ur yezh nilez-saharek eus skourr yezhoù soudanek ar c'hreiz eo ar **bongoeg** (*bongo*) komzet gant tro-dro da 5.000-10.000 den e Soudan ar Su e-kichen Wau e stad West Bahr al Ghazal

## Daveoù

*Santandrea, Stefano, A Concise Grammar Outline of the Bongo Language, Sodality of St. Peter Claver, Rome
*Bongoeg war WALS

## Gwelet ivez
* Yezhoù nilez-saharek
* Yezhoù soudanek ar c'hreiz
Mitoueg

Ur yezh nilez-saharek eus skourr yezhoù soudanek ar c'hreiz eo ar **mitoueg** (*mittu*) komzet gwechall e su Soudan.

Ur yezh varv an hini eo.

## Gwelet ivez
* Yezhoù nilez-saharek
* Yezhoù soudanek ar c'hreiz
Bagirmieg

Ur yezh nilez-saharek eus skourr yezhoù soudanek ar c'hreiz eo ar **bagirmieg** (*ɓarma*) komzet gant tro-dro da 44.761 den e Chari Baguirmi e Tchad.

## Gwelet ivez
* Yezhoù nilez-saharek
* Yezhoù soudanek ar c'hreiz

## Liammoù diavaez
* ''Ethnologue''
Moloeg

Ur yezh nilez-saharek eus skourr yezhoù soudanek ar c'hreiz eo ar **moloeg** (*molo* pe *malkan*) komzet gant tro-dro da 100 den e stad Blue Nile e Soudan.

Levezonet-don eo bet ar yezh-mañ gant ar berteg.

Ur yezh en arvar da vont da get an hini eo.

## Gwelet ivez
* Moloed
Yezhoù bongoek

Un is-skourr eus yezhoù soudanek ar c'hreiz eo ar **yezhoù bongoek**.

Setu ur roll eus ar yezhoù renket en is-skourr-mañ:

*Bongoeg
*Bakaeg
*Djourmodoek
*Belieg 
*Modaeg
*Morokodoeg
*Nyamouseg 
*Moloeg
*Mitoueg

## Gwelet ivez
* Yezhoù soudanek ar c'hreiz
* Yezhoù nilez-saharek
Yezhoù mangboutouek-efek

Un is-skourr eus yezhoù soudanek ar c'hreiz eo ar **mangboutouek-efek**.

Setu rol ar yezhoù renket en is-skourr-mañ:

*Mangboutoueg 
*Mvoubeg
*Ndoeg 
*Mamvoueg
*Efeg
*Leseg

## Gwelet ivez
* Yezhoù soudanek ar c'hreiz
* Yezhoù nilez-saharek
Yezhoù saraek-bagirmek

Un is-skourr eus yezhoù soudanek ar c'hreiz eo ar **yezhoù bongoek**.

Setu roll ar yezhoù renket en is-skourr-mañ:

*Birrieg
*Fongoroeg 
*Valeg 
*Loutoseg 
*Berndeg 
*Bagirmieg 
*Berakoueg 
*Diseg 
*Geleg 
*Goulaeg 
*Kengeg 
*Nabaeg 
*Jayeg 
*Ngambayeg 
*Bedjondeg 
*Beboteg 
*Yomeg 
*Dagbaeg 
*Goreg 
*Goulayeg 
*Horoeg 
*Kabaeg 
*Lakaeg 
*Mangoeg 
*Sareg 
*Mbayeg 
*Ngameg
*Saradundjoeg 
*Kabademeg 
*Kabanaeg 
*Koulfaeg
*Sarakabeg

## Gwelet ivez
* Yezhoù soudanek ar c'hreiz
* Yezhoù nilez-saharek
Yezhoù bongoek-bagirmiek

Un is-skourr eus yezhoù soudanek ar c'hreiz eo ar **yezhoù bongoek-bagirmiek**.

Setu penaos e ve isrannet ar yezhoù en is-skourr-mañ:

*Sinyareg
*Yezhoù karaek
**Karaeg 
**Fouroueg 
**Youroueg 

## Gwelet ivez
* Yezhoù soudanek ar c'hreiz
* Yezhoù nilez-saharek
Adjeg

Ur yezh nilez-saharek eus skourr yezhoù soudanek ar c'hreiz eo an **adjeg** (*aja*) komzet gant tro-dro da 200 den e Soudan, e rannvro Bahr el Ghazal .

Ur yezh en arvar da vont da get an hini eo.

## Gwelet ivez
* Yezhoù nilez-saharek
* Yezhoù soudanek ar c'hreiz
Krecheg

Ur yezh nilez-saharek eus skourr yezhoù soudanek ar c'hreiz eo ar **c'hrecheg** (*kresh*) e Soudan ar Su.

Setu ar rannyezhoù pennañ:
* Nakaeg 
* Ndogoeg 
* Ngbongoeg 
* Gbokoeg 
* Orloeg 
* Daraeg 
* Dongoeg 

## Gwelet ivez
* Yezhoù nilez-saharek
* Yezhoù soudanek ar c'hreiz
Asoeg

Ur yezh nilez-saharek eus skourr yezhoù soudanek ar c'hreiz eo an **asoeg** (*asoa*) komzet e Republik Demokratel Kongo gant un  a dud bennak e 2000.

## Gwelet ivez
* Yezhoù nilez-saharek
* Yezhoù soudanek ar c'hreiz
Nakaeg

Ur rannyezh krechek eus is-skourr yezhoù soudanek ar c'hreiz eo an **nakaeg** (*naka*) komzet e Soudan ar Su.

## Gwelet ivez
* Yezhoù nilez-saharek
* Yezhoù soudanek ar c'hreiz
Lombieg

Ur yezh nilez-saharek eus skourr yezhoù soudanek ar c'hreiz eo al **lombieg** (*lombi*) komzet gant tro-dro da  den e Republik Demokratel Kongo.

## Gwelet ivez
* Yezhoù nilez-saharek
* Yezhoù soudanek ar c'hreiz
Ndogoeg

Ur yezh pe rannyezh krechek eus isskourr yezhoù soudanek ar c'hreiz eo an **ndogoeg** (*kresh-ndogo*) e Soudan ar Su. Seurtad yezh lorc'h ar c'hrecheg eo.

## Gwelet ivez
* Yezhoù nilez-saharek
* Yezhoù soudanek ar c'hreiz
Madieg

Ur yezh nilez-saharek eus skourr yezhoù soudanek ar c'hreiz eo ar **madieg** (*ma'di*) komzet gant tro-dro da 130 600 den en Ouganda ha Soudan ar Su.

## Gwelet ivez
* Yezhoù nilez-saharek
* Yezhoù soudanek ar c'hreiz