open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
José de San Martín

**José de San Martín** (Yapeyú, Corrientes, Arc'hantina, d’ar 25 a viz C'hwevrer 1778 - Boulogne-sur-Mer, Bro-C'hall d’ar 17 a viz Eost 1850) a voe, gant Simón Bolívar e Venezuela, unan eus tud veur ar brezelioù dieubidigezh e trevadennoù spagnol Suamerika. Graet e vez anezhañ ivez al **Libertador José de San Martín** pe **el Libertador**, **an dieuber** e spagnoleg. Sellout a reer outañ evel dieuber Arc'hantina, Chile ha Perou : en hini gentañ eus ar broioù-se e voe graet anezhañ *Tad ar Vro*, en eil *kabiten jeneral an armeoù* ha *Saver ar republik*, hag en trede *an Dieuber* (al Libertador). 

Mab e oa d’un ofiser spagnol ha ganet e voe Yapeyú a oa da neuze e besrouantelezh Río de la Plata ha bremañ e proviñs Corrientes e hanternoz Arc’hantina. Mont a reas d’ober e studi da Spagn adalek 1783. José San Martín a stagas gant micher an armoù e Spagn, ha kemer a reas perzh en emgannoù a-enep ar C’hallaoued adalek 1793 ; e 1808 e kemeras ur perzh bras en emgann Bailén (un trec’h a bouez evit Spagnoled en o brezel a-enep Napoleon).

Dilezel a reas micher an armoù goude-se ha mont a reas da Vro-Saoz. Eno e tarempredas frañmasoned saoz ha re eus Suamerika a oa oc’h irienniñ da glask dieubiñ broioù Suamerika diouzh yev Spagn (iriennoù boulc’het gant ar Venezuelad Francisco de Miranda, ur frañmason anezhañ ivez). Distreiñ a reas José de San Martín da v-Buenos Aires e 1812 hag eno e voe kinniget dezhañ un titl « letanant-koronal » en armeoù Proviñsoù Unanet Suamerika, ur stad nevez-savet e besrouantelezh Rio de la Plata he doa embannet e oa dizalc’h diouzh Spagn d’ar 25 a viz Mae 1810. Gant ar skiant en doa prenet o vrezeliañ e Spagn, e c’hallas José de San Martín aozañ gwelloc’h arme ar stad nevez. Ha trec’h e voe en emgann San Lorenzo (3 a viz C'hwevrer 1813) a-enep soudarded a-du gant roue Spagn. Goude an emgann-se e voe anvet da jeneral. Dre ma oa bet trec’het armeoù Proviñsoù Unanet Suamerika gant nerzhioù Spagn en emgannoù Vilcapugio hag Ayohuma, e voe kaset San Martín da hanternoz ar vro. E 1814 e teuas roue Spagn en-dro war e dron ha kavout a rae d’an holl e vije adsavet e c’halloud en trevadennoù ha trec’het emsavioù Suamerika. Lakaat a reas José de San Martín en e soñj kas an emgannoù pelloc’h war-zu an hanternoz, betek Perou, en ur dremen a-dreuz an Andoù ha mont da sikour dizalc’herien Chile. Gant ar jeneraled chileat Bernardo O'Higgins ha Juan Gregorio Las Heras e teuas a-benn da skarzhañ da vat soudarded Spagn eus ar vro-se (emgann Maipú e Perou).

 

Arme San Martín a dizhas an arme bleinet gant Simón Bolívar e kêr Guyaquil (en Ecuador hiziv) e 1822, ha San Martín a zilezas ar brezel goude-se ha lezel Bolívar da rener nemetañ betek dibenn ar brezel.

Distreiñ a reas da v-Buenos Aires ha goude marv e wreg e 1824 ez eas da Europa : da Vro-Saoz da gentañ ha da Vrusel da c’houde. E 1830, e-pad Dispac'h Belgia, ez eas da Vro-C’hall. Eno e varvas e Boulogne-sur-Mer. E galon a voe miret e-pad meur a vloaz en iliz-veur ar gêr-se a-raok bezañ adkaset da iliz-veur Buenos Aires.
Arondisamant Montdidier

**Arondisamant Montdidier** a zo anezhañ ur rann velestradurel eus Frañs, e departamant ar Somme hag er rannvro Hauts-de-France.

## Kantonioù ha kumunioù
### Betek 2016
Rannet e oa arondisamant Montdidier e 5 kanton (betek 2014) hag e 132 gumun.

*Kanton Ailly-sur-Noye gant 23 c’humun: Ailly-sur-Noye, Aubvillers, Chaussoy-Epagny, Chirmont, Coullemelle, Esclainvillers, La Faloise, Flers-sur-Noye, Folleville, Fransures, Grivesnes, Hallivillers, Jumel, Lawarde-Mauger-l'Hortoy, Louvrechy, Mailly-Raineval, Quiry-le-Sec, Rogy, Rouvrel, Sauvillers-Mongival, Sourdon ha Thory.
*Kanton Montdidier, gant 34 c’humun: Andechy, Assainvillers, Ayencourt, Becquigny, Bouillancourt-la-Bataille, Boussicourt, Bus-la-Mésière, Cantigny, Le Cardonnois, Courtemanche, Davenescourt, Erches, Ételfay, Faverolles, Fescamps, Fignières, Fontaine-sous-Montdidier, Gratibus, Grivillers, Guerbigny, Hargicourt, Laboissière-en-Santerre, Lignières, Malpart, Marestmontiers, Marquivillers, Mesnil-Saint-Georges, Montdidier, Piennes-Onvillers, Remaugies, Rollot, Rubescourt, Villers-Tournelle ha Warsy.
*Kanton Moreuil, gant 23 c’humun: Arvillers, Aubercourt, Beaucourt-en-Santerre, Berteaucourt-lès-Thennes, Braches, Cayeux-en-Santerre, Contoire, Démuin, Domart-sur-la-Luce, Fresnoy-en-Chaussée, Hangard, Hangest-en-Santerre, Ignaucourt, Mézières-en-Santerre, Moreuil, Morisel, La Neuville-Sire-Bernard, Pierrepont-sur-Avre, Le Plessier-Rozainvillers, Le Quesnel, Thennes, Villers-aux-Érables ha Wiencourt-l'Équipée.

*Kanton Rosières-en-Santerre, gant 20 kumun: Bayonvillers, Beaufort-en-Santerre, Bouchoir, Caix, La Chavatte, Chilly, Folies, Fouquescourt, Fransart, Guillaucourt, Hallu, Harbonnières, Maucourt, Méharicourt, Parvillers-le-Quesnoy, Punchy, Rosières-en-Santerre, Rouvroy-en-Santerre, Vrély ha Warvillers. 

*Kanton Roye, gant 33 c’humun: Armancourt, Balâtre, Beuvraignes, Biarre, Billancourt, Breuil, Carrépuis, Champien, Crémery, Cressy-Omencourt,Curchy, Damery, Dancourt-Popincourt, L'Échelle-Saint-Aurin, Ercheu, Étalon, Fonches-Fonchette, Fresnoy-lès-Roye, Goyencourt, Gruny, Hattencourt, Herly, Laucourt, Liancourt-Fosse, Marché-Allouarde, Moyencourt, Rethonvillers, Roiglise, Roye, Saint-Mard, Tilloloy, Verpillières ha Villers-lès-Roye.

### Abaoe 2017
Adrannet e voe arondisamantoù ar Somme d'ar 1 a viz Genver 2017. 111 kumun zo en arondisamant Montdidier bremañ.

## Daveoù
Annez

Un **annez** eo 
*an ti ma vez un den, un *annezad*, pe *annezer*, o chom
***annezlec'h* a lavarer ivez neuze,
*an arrebeuri lakaet en ti annezet gant un den.

Komz a reer eus *annezidi* pe *annezerien* ur gêr kenkoulz all ivez.

## Levrlennadur
*Ar ger **annez**, e-barzh Geriadur istorel ar brezhoneg.
Sena Madureira

**Sena Madureira** zo ur gumun e biz stad Acre war lez ar Rio Iaco e Brazil, 140 km eus kêrbenn ar stad. Trede brasañ kumun Acre eo. 25&nbsp;296,70 km² zo dezhi, kement ha 16,62% eus douaroù ar stad. E 2007 e oa 34&nbsp;230 annezad, 47% anezho war ar maez, ha 53% e kêr, da lavarout eo 1,4 annezad dre km². 

## Istor
Savet e voe kêr d'ar 25 a viz Gwengolo 1904 gant divroidi eus an Nordeste. 

## Liammoù diavaez
*Pajenn ar prefeti
*Sena Madureira er WikiMapia
Yezh SVO

E yezhoniezh e vez implijet an termen **yezh SVO** evit komz eus ur yezh ganti da frammadur kevreadurezhel diazez an urzh rener ("**S**") - verb ("**V**")- renadenn ("**O**"). Anvet e vez ivez **yezh AVO**, da lâret eo graer ("**A**") - verb - renadenn.

* Da skouer e brezhoneg:

: *Pêr a lennas ul levr*

## Yezhoù SVO dre ar bed

Homañ eo an eil urzh kavet an aliesañ e-touez yezhoù ar bed da heul an urzh SOV, oc'h ober gant an eil pe eben 75% eus holl yezhoù ar bed.

Implijet e vez an urzh SVO gant yezhoù eus meur a familh-yezh, en o zouez an arabeg, ar c'hachmireg, ar finneg, ar sinaeg, ar vietnameg, an taieg, ar gandaeg, ar ruseg, ar swahilieg, ar haousaeg, ar saozneg, ar yoroubeg, ar c'hitcheg (*quiché*), ar gwaranieg, ar javaeg, ar malayeg, al latveg hag ar rotoumaneg.

## Perzhioù yezhadurel

Daoust ha ma vez kavet un nebeud yezhoù SVO implijet gante lerc'hennoù, da skouer an eweeg, e ra an darn vrasañ eus ar yezhoù SVO gant araogennoù. 

Hogozik atav e vez lec'hiet an islavarennoù stag da heul an anv-kadarn a glot gante keit ha ma vez lec'hiet ar rannfrazennoù adverb diraze peurliesañ.

Estreget ar yezhoù SVO komzet en Europa e vez techet ar yezhoù SVO dre vras da lakaat an anvioù-gwan, ar gerioù diskouezañ ha niveroù da heul an anv-kadarn a glot gante. Gant ar sinaeg, ar vietnameg hag an indonezeg-malayeg e vez lakaet an niveroù dirak an anv-kadarn evel e saozneg.

## Daveoù

## Gwelit ivez:
* Yezh VSO
* Yezh VOS
Rio Branco

**Rio Branco** (ar *Stêr Wenn*), zo un anv-lec'h portugalek a gaver stank e Brazil. 

## Stêrioù e Brazil
*Rio Branco - ur stêr e stad Paraná.
*Rio Branco - ur stêr e stad São Paulo.
*Rio Branco - ur stêr e Roraima.
*Corredeira Rio Branco - 
## Kêrioù ha kumunioù e Brazil
*Rio Branco - Kêr-benn stad Acre.
*Rio Branco - kumun e Mato Grosso.
*Visconde do Rio Branco - kumun e Minas Gerais.

### Karterioù e kêrioù Brazil
*Rio Branco - karter e kêr Cachoeira do Sul.
*Rio Branco - karter e kêr Canoas.
*Rio Branco - karter e kêr Porto Alegre.
* Rio Branco - karter e Cariacica en Espírito Santo.

## Istor Brazil
*Rio Branco - anv an Tiriad kevredadel krouet e 1943, ha deuet da vout stad Roraima e 1962 .

## Broioù all
*Rio Branco - kêr e departamento de Cerro Largo, en Uruguai.

## Tud
*José Maria da Silva Paranhos, baron ha beskont ar Rio Branco (1819-1880)
*José Maria da Silva Paranhos Júnior, eil baron ar Rio Branco (1845-1912) - istorour brazilian.
Mirdi Picasso (Pariz)

:* Hemañ zo ur pennad diwar-benn ar [[Mirdi Picasso]] zo e [[Pariz]], met meur a hini all zo.*

Ar **Mirdi Picasso** a zo e Pariz zo ur mirdi arzel diazezet en **Hôtel Salé** er straed *de Thorigny*, er Marais.

## Notennoù


## Liamm
* Musée National Picasso (Paris, France)
Lamm-dour Coo

**Lamm-dour Coo** (*Cascade de Coo* e galleg) zo ul lamm-dour, 15 metr e uhelder, war ar stêr Amblève  e Belgia.
Amel (stêr)

An **Amel** (Amblève e galleg) zo ur stêr eus Belgia, 93 km dezhi, a dremen dre gumun Amel hag a red dre proviñs Liège. Adstêr eo d'an Ourthe. 

## Douaroniezh
Eieniñ a ra an Amel e Honsfeld, e kumun Büllingen, ha 600 m uhelder dezhi neuze. Kemberiñ a ra en Ourthe e-kichen Comblain-au-Pont.

## Gerdarzh
Dont a rafeeusur ger germanek "ambla", a dalv kement ha gwern (gwezenn). 

## Kumunioù treuzet

Tremen a ra an Amel drear c'humunioù-mañ:
* Amel
* Waimes
* Malmedy
* Stavelot
* Trois-Ponts
* Stoumont
* Aywaille
* Comblain-au-Pont.

## Liammoù diavaez

* Kartenn
* Maison du Tourisme Ourthe-Amblève 
* Les grottes de Remouchamps
* Centrale hydro-électrique de Coo
Léon de Witte

**Léon de Witte**, deut da vout anvet **Léon de Witte de Haelen** adalek 1924 gant aotre ar roue Alberzh Iañ, a zo bet ganet d'an 12 a viz Genver 1857 en Elsene (Belgia) ha marvet d'ar 15 a viz Gouere 1933 e Meer (Belgia).
 
Milour, letanant-jeneral ha baron belgiat e oa.

E penn ar rannlu marc'hegerezh belgiat e voe lakaet pa voe savet e 1913.
Trec'h e voe war an Alamaned en Emgann Halen e Belgia d'an 12 a viz Eost 1914 e deroù ar Brezel-bed kentañ.

## Oberenn skrivet e [[galleg]]
*Dindan an anv-pluenn **O. Dax**, *Situation de la Belgique en présence d'un conflit franco-germanique*, 1911.
Naer-dall

An **naered-dall** zo naered bihan eus ar c'herentiad *Typhlopidae*, ennañ 6 genad ha war-dro 200 spesad. Heñvel-rik eo o holl skantennoù. Keit hag ur c'hreion int, ma vez graet **naered-munut** anezho ivez. Kavet e vezont e broioù trovanel Afrika, Azia hag Amerika.
Lec'h Doare Amzer

Er yezhoniezh e vez implijet an termen **Lec'h Doare Amzer** evit renkañ yezhoù ar bed hervez an doare ma vez uzhiet peurliesañ gante ar rannfrazennoù adstagennek. 

Implijet e vefe an urzh-mañ gant yezhoù SVO, en o zouez ar saozneg, ar galleg hag ar spagnoleg. 

## Yezh skouer: ar saozneg

* Adstagenn lec'hiañ: *to London* ("da Londrez") er c'hentañ lec'h
* Adstagenn doareañ: *in my car* ("gant ma c'harr-tan") en eil lec'h;
* Adstagenn amzeriañ: *tomorrow* ("warc'hoazh") en trede lec'h;

## Gwelit ivez:
* Amzer Doare Lec'h
Yezh SOV

Er yezhoniezh e vez implijet an termen **yezh SOV** evit komz eus yezh ganti da frammadur kevreadurezhel diazez an urzh rener ("**S**") - renadenn ("**O**") - verb ("**V**"). Anvet e vez ivez **yezh AOV**, da lâret eo graer ("**A**") - renadenn - verb.

## Yezhoù SOV dre ar bed
Homañ eo an urzh kavet an aliesañ e-touez yezhoù ar bed hag a-gevret gant an urzh SVO e vez implijet gant 75% eus holl yezhoù ar bed. 

Implijet e vez an urzh SVO gant yezhoù eus meur a familh-yezh, en o zouez an ainoueg, an amhareg, an asameg, an armenieg, an aymareg, an euskareg, ar banglaeg, ar burmeg, ar bourouchaskeg, an hindeg an hopieg, an hungareg, ar japaneg, ar c'hannadeg, ar c'horeaneg, ar c'hurdeg, al latin, ar manchoueg, ar mongoleg, an navac'hoeg, an nepaleg, an nivc'heg, an nobineg, ar pachtoueg, ar perseg, ar pandjabeg, ar c'hetchwaeg, ar sañskriteg ar serieg, ar sinhaleg, ar somalieg hag an darn vrasañ eus ar yezhoù kouchitek all, an tamileg, an tibeteg, an telougoueg, ar yezhoù turkek, ar youkagireg hag an darn vrasañ eus ar yezhoù kaokazek.

## Perzhioù yezhadurel

Techet eo ar yezhoù SOV d'ober gant lerc'hennoù kentoc'h evit gant araogennoù.

Peurliesañ e vez lec'hiet ar verboù skoazell da heul ar verb pennañ.

Alies ivez e vez lec'hiet ar raganvioù diskouezañ dirak an anvioù-kadarn a glota gante.

## Doareoù

Daoust ha ma n'eo ket gwall splann an diforc'h atav, oc'h implijout meur a yezh SOV ar merkadur doubl, e c'heller o isrannañ e daou doare pennañ:

* **Yezhoù implijet gante ar [[spisaermerkadur]]**: implijet gante kentoc'h troadoù stag ouzh an anvioù evit lakaat an diforc'h etre arguzenn ar rener ha hini ar renadenn. Peurliesañ e vez lec'hiet an anvioù-gwan hag an niveroù dirak an anvioù-kadarn a glota gante hag implijet e vez gante dreist-holl, hag a-wezhoù nemetken, lostgerioù e lec'h rakgerioù. Da skouer: ar japaneg hag an tamileg;

* **Yezhoù implijet gante ar [[pennmerkadur]]**: implijet gante kentoc'h kengerioù stag ouzh ar verboù evit lakaat an diforc'h etre arguzenn ar rener ha hini ar renadenn. Implijet e vez ante koulz rakgerioù ha lostgerioù. Verb-heñvel e peurliesañ an anvioù-gwan er yezhoù evel-hen, ha neuze e vezont lec'hiet war-lerc'h an anv dre vras. Peurliesañ e teu an niveroù hag ar spisaerion all da heul an anv a glota gante. Da skouer: an navac'hoeg hag ar serieg.

## Skouerioù

### [[Japaneg]]

Ur yezh daspegel eo ar japaneg.

:は (wa): Merk an tema
:を (o): Merk ar renadenn

### [[Koreaneg]]

: 는 (neun)/은 (eun): Merk an tema
: 를 (reul)/을 (eul): Merk ar renadenn

### [[Burmeg]]

Ur yezh dezrannel eo ar burmeg.

1 Merk lerc'hiennel troad ar rener.2 Merk lerc'hiennel troad ar renadenn.3Rannig, merk an amzer-vremañ.

### [[Euskareg]]

Ur yezh ergativel-absolutivel eo an euskareg.

### [[Latin]]

Ur yezh enteuzel eo al latin, implijet gantañ meur urzh disheñvel. SOV eo an urzh diazez avat.

### [[Pachtoueg]]

## Daveoù

## Gwelit ivez:
* Yezh OSV
* Yezh OVS
Amzer Doare Lec'h

Er yezhoniezh e vez implijet an termen **Amzer Doare Lec'h** evit renkañ yezhoù ar bed hervez an doare ma vez uzhiet peurliesañ gante ar rannfrazennoù adstagennek. 

Implijet e vez alies an urzh-mañ gant yezhoù SOV, en o zouez ar japaneg.

## Yezh skouer: an alamaneg

Implijet e vez ivez gant an alamaneg, gantañ da diazez an urzh SVO met implijet gantañ ivez an un urzh V2 e degouezhioù yezhadurel resis, dreist-holl en islavarennoù pennañ:

* Adstagenn amzeriañ: *heute* ("hiziv") er c'hentañ lec'h;
* Adstagenn doareañ: *mit dem Auto* ("gant ar c'harr-tan") en eil lec'h;
* Adstagenn lec'hiañ: *nach München* ("da vMunich") en trede lec'h

## Gwelit ivez:
* Lec'h Doare Amzer
Staubbach

**Staubbachfall**, pe **lamm-dour Staubbach**, zo ul lamm-dour e traoñienn Lauterbrunnen, e Kanton Bern, e Suis. Kouezhañ a ra an dour eus 297 metr hag en em deurel er stêr Lütschine. Pa gej an dour gant ar golonenn-wrez a vez reoliek el lec'h-se ez a an dour da boultrenn, ha diwar an dra-se eo bet savet anv al lamm-dour (*Staub* a dalvez poultrenn en alamaneg). Al lamm-dour a c'haller tizhout e-pad an hañv (etre miz Gouere ha miz Here) en ur dremen dre ur riboul er reier. E-pad ar peurrest eus ar bloaz ez eo stanket ar mont e-barzh abalamour d'ar skorn a gouezh, ha tammoù mein a c'hall kouezhañ ivez. Staubbachfall a zo unan eus al lammoù-dour a gaver ar penn-kentañ anezho e-kichen traoñiennoù skornet an Alpoù. A-fet ment eo an eil hini e Suis, an hini kentañ o vezañ Seerenbachfälle e lenn Walensee (305 metrad).

## Lennegezh
Awenet e voe Goethe gant Staubbachfall, ha skrivañ a reas ur varzhoneg anvet "Gesang der Geister über den Wassern" (Meulgan da ene mab-den a-us d'an doureier) hag a c'haller lenn er pennad kar er wikipedia alamanek.

## Liammoù diavaez

## Skeudennoù


Skeudenn:
Restr:Staubbachfall.jpeg|Staubbachfall
Image:Staubbach Falls.jpg|Lamm-dour Staubbach gwelet eus ti-hent-houarn Lauterbrunnen : seblantout a ra kouezhañ war ar gêriadenn.
Intañvez du

**Intañvez du** a vez graet 
*eus ur wreg a lazh he fried
*eus loened zo
**kevnid, evel Latrodectus hasselti
**pesked, Stygnobrotula latebricola pe Gymnocorymbus ternetzi
Niveradeg

**Niveradeg** a reer eus al labour niveriñ en un doare reoliek poblañs un tiriad bennak gant ar pal da c'houzout pet a dud zo o chom e lec'h pe lec'h ha da zastum titouroù all diwar-benn ar boblañs.
Pennlec'h

Ur **pennlec'h** eo ar gêr e penn un tiriad melestradurel, kanton, arondisamant, pe departamant e Breizh ha Bro-C'hall.
*pennlec'h ar c'hanton, pe ar penn-kanton, peurvuiañ kêr vrasañ ar c'hanton;
*pennlec'h an departamant, pe ar penn-departamant, peurvuiañ kêr vrasañ an departamant.

## Suis
E Suis ez eus pennlec'hioù pe kêrioù-penn e pep kanton. E kantonioù zo ez eus distrigoù, ha pep a bennlec'h-distrig dezho ivez.

## Pennad kar
*Kêr-benn
Olouboiz

An **Olouboiz** a zo ur bobl eus Equatoria e Soudan ar Su. An olouboeg eo o yezh. Un darnig anezho a zo muzulmaned.
Teorienn an teskadoù

**Teorienn an teskadoù** eo ar skourr eus ar matematik a ra war-dro teskadoù. Dastumadegoù traoù eo ar re-se. Daoust ma c'hell n'eus forzh peseurt tra bezañ dastumet en un teskad, e ra teorienn an teskadoù war-dro an traoù dedennusañ evit ar matematik dreist-holl.

## Daveoù
* Keith Devlin, 1993. *The Joy of Sets*. Springer Verlag.
* Tiles, Mary, 2004 (1989). *The Philosophy of Set Theory: An Historical Introduction to Cantor's Paradise*. Dover Publications.
Agua Azul

**Agua Azul** zo ur mirva en hanternoz stad Chiapas, e Mec'hiko, brudet e lammoù-dour gant adstêrioù ar stêrioù Otulún, Shumuljá ha Tulijá, glas an doureier anezho. E kumun Tumbalá emaint, 64 km eus kêr Palenque.



Image:AguaAzulMexico1.jpg
Image:Cataratas de Agua Azul, Mexico.JPG
Image:AguaAzulMexico3.jpg|Lammoù-dour Agua Azul gwelet eus an uhel
Image:AguaAzulCalcifiedTree.jpg|Gwez goloet gant raz
Trigonometriezh

An **drigonometriezh**, pe an **dric'hornventouriezh**, zo ur skourr eus ar matematik hag a bled gant an tric'hornioù ha dreist-holl war-dro re ur c'hogn 90° dezho. Plediñ a ra ivez gant an darempredoù etre kostezioù ha kognoù an tric'hornioù-se ha gant ar fonksionoù trigonometrek a liv an darempredoù-se.

An drigonometriezh a vez implijet er matematik glan met pouezus eo ivez e meur a skourr eus ar skiant hag an deknologiezh. Desket e vez e skolioù an eil derez. Ur skourr eus an drigonometriezh, trigonometriezh sferek e anv, a studi an tric'hornioù war ar sferennoù, pouezus eo evit ar steredoniezh hag ar merdeerezh.

## Istor
Penn-kentañ studioù an drigonometriezh a oa troet war-du studi an tric'hornioù. Boulc'het e voe studi an tric'hornioù e-kerzh eil milved kent JK e-touesk matematikoù Henegipt ha re Vabilon.

### Etimologiezh
Dont a ra ar ger "trigonometriezh" eus an Henc'hresianeg  *trigōnon*, "tric'horn" ha  *metron*, "muzuliañ".

## Formulennaoueg trigonometriezh

### Identelezh heverk
Evit pep korn A hon eus, hervezh teorem Pythagoras :

 \cos^2 A + \sin^2 A = 1 

### Formulennoù sammañ ha lammañ
Ar formulennoù pennanñ a zo, evit ar sinus hag ar c'hosinus : 
:\cos(A+B)=\cos A\cos B-\sin A\sin B ;
:\sin(A+B)=\sin A\cos B+\cos A\sin B.

Tu 'zo da jediñ ar formulennoù lammañ en ur erlec'hiañ B dre -B hag en ur c'houzout eo sinus ur fonksion ampar ha cosinus ur fonksion par.

Evit ar fonksion tañjantenn e jeder : 
:\tan(A+B)=\frac{\tan A+\tan B}{1-\tan A\tan B}.

## Daveoù
* Christopher M. Linton (2004). From Eudoxus to Einstein: A History of Mathematical Astronomy. Cambridge University Press. 
* Weisstein, Eric W. "Trigonometric Addition Formulas". Wolfram MathWorld.

## Notennoù
Regini

**Regini** zo
* ur gumun eus Breizh, Regini (kumun)
* ur bobl vrezhon en Enez Vreizh, Regini (pobl), anvet ivez Regnenses.
Cornovii Caithness

**Cornovii**, pe **Cornavii** pe **Cornabii**, a oa ur bobl vrezhon en hanternoz da Enez Vreizh, meneget gant Ptoleme, a lavare e oant o chom e biz Skos, ma voe savet kalz diwezhatoc'h kontelezh Caithness. 

Arabet e vije o droukveskañ gant Cornovii Gloucestershire ha Kernev-Veur, pe gant Cornovii ar Midlands. 

## Anv
Rivet & Smith.

* Ptol. II, 3, 8 : **CORNAVII / CURNAVII / CORNABII / CORNUBI**

Talvoudegezh : gwelout Cornovii ar Midlands

Gwelout ivez Caereni, Carnonacae, Creones, Corinium / Cirencester, gant kensonenoù K-R-N.
Tarentolenn

**Tarentolenn** eo an anv a gaver e Geriadur Gregor d'ar gevnidenn *Lycosa tarantula* diouzh hec'h anv skiantel, diwar anv kêr Taranto, e Puglia, e kreisteiz Italia.

Evel *Lycosa* eo unan eus al *[[Lycosidae]]*, da lavarout eo ur *gevnidenn-vleiz*. 

Met graet e vez tarentolenned ivez eus an *[[Theraphosidae]]* (eus *thera*, loen ferv) a zo un tamm mat disheñvel o neuz hag o liv, hag a zo meur a seurt anezho: blevek int, ha reoù du, reoù orañjez, pe roz a zo hervez o gouenn. Darn zo binimus, re all divinim. Tud zo a blij dezho kaout tarentolenned ar seurt-se er gêr. 

## Diwar-benn an anv
War a seblant eo bet savet ar ger "tarentolenn" diwar an anv gallek skrivet *Tarente*, gallekadur anv kêr Taranto. Reishoc'h e vije ober gant *tarantolenn*, tostoc'h ouzh an anvioù italianek orin, hini ar gêr evel hini al loen, *tarantola*. Met *Tarentum* e oa anv kêr e latin, neuze ez eus abeg da zibab an eil stumm koulz hag egile.
Cornovii Kernev-Veur

**Cornovii Kernev-Veur** a oa, hervez a greder, ur skourr eus ar bobl vrezhon Cornovii diazezet e Kernev-Veur.
Gallaibh

**Gallaibh** (e gouezeleg; *Caithness* e saozneg) zo ur gontelezh istorel e biz Bro-Skos. Hiziv emañ er *[[Rannadurioù Skos|Council Area]]* (*Comhairle* e gouezeleg) Kuzul an Uheldirioù.

## An anv
An anv gouezeleg a dalvez un dra bennak evel "Bro-C'hall", da lavaret eo ur vro poblet gant ur bobl estren, pa oa bet aloubet ar vro gant Vikinged. An anv *Caithness* a zo a-orin norsek, gant an elfenn "ness" (beg-douar) mui an anv *Catti*, diwar ur boblad kozh a oa diazezet eno (*Innse Chat* — "Inizi Cat" — a zo un anv gouezelek kozh evit Inizi Sealtainn).

## Istor
Er vro-se, a greder, e oa diazezet skourr hanternozel ar bobl Cornavii a-raok an aloubadeg roman.

## Liammoù diavaez
Chester (disheñvelout)

**[[Chester]]** zo anv ur gêr a zo pennkêr kontelezh Cheshire, e Bro-Saoz. Dont a ra an anv eus ar ger hensaoznek *ceastre*, deus eus ar ger latin *castra*, kêr, kamp.

Met an anv **Chester** zo bet roet da veur a lec'h arall:

## Lec'hanvadurezh
###### 
*Chester, Nova Scotia
*Chester (TTC), arsav-tren e Toronto

###### 
*Chester (distrig)

###### 
*Chester, Arkansas
*Chester, Kalifornia 
*Chester, Connecticut
*Chester, Georgia
*Chester, Illinois
*Chester, Iowa
*Chester, Maine
*Chester, Maryland
*Chester, Massachusetts
*Chester, Montana
*Chester, Nebraska
*Chester, New Hampshire
*Chester (town), New York (Orange County)
*Chester (village), New York (Orange County)
*Chester, Warren County, New York
*Chester, Ohio
*Chester, Pennsylvania
*Chester, South Carolina
*Chester, Texas
*Chester, Vermont
*Chester, Virginia
*Chester, West Virginia
*Chester, Wisconsin

;Lec'hioù arall
*Chester Borough, New Jersey
*Chester City
*Chester County
*Chester Heights, Pennsylvania
*Chester Hill, Pennsylvania
*Chester Springs, Pennsylvania
*Chester Township
*Chester-Chester Depot, Vermont
*New Chester, Wisconsin
*Port Chester, New York

## Tud
* Chester A. Arthur, 21añ prezidant SUA
* Chester W. Nimitz, amiral stadunanat

## Pennadoù kar
*Chesterfield
*Chesterton 
*Chestertown 
*Cheshire (disheñvelout)
Dyfrdwy

**Afon Dyfrdwy** (*River Dee* e saozneg) zo ur stêr (*afon* e kembraeg) e hanternoz Kembre. Tremen a ra dre gontelezhioù Gwynedd, Sir Ddinbych ha Wrecsam e Kembre a-raok mont war-du Bro-Saoz.

Eieniñ a ra e Dduallt, 450 metr uhel en torgennoù a-us Llanuwchllyn, e kontelezh kozh Sir Feirionnydd (e Gwynedd bremañ), treuziñ Lenn Tegid, redek dre Rhaeadr y Bedol ha Llangollen, alese da Sir y Fflint a-hed harzoù Swydd Gaer e Bro-Saoz. Goude redet a-hed 113 km en em daol e bae Liverpool ;  *[[Glannau Dyfrdwy]]* a vez lavaret eus ar vro en-dro d'an aber.


Llangollen railway station.jpg|E Llangollen
River_Dee_Chester_England.jpg|E Chester

*Ur c'han hengounel brudet zo anvet *Ar Lan Hen Afon Ddyfrdwy ddofn* "War glann Afon Ddyfrdwy hen don" (un anv arall eo *Yr Eneth Ga'dd Ei Gwrthod* "An dimezell nac'het").

## An anv
Dont a ra an anv "Dyfrdwy" eus *dyfr y dduwies* "dour an doueez". Un anv brezhonek kozh pe predenek e vije. 

## Adstêrioù da Afon Dyfrdwy

## Notennoù
Lapugnoy

**Lapugnoy** a zo ur gumun eus departamant Pas-de-Calais (Bro-C'hall).
## Istor
## Monumantoù ha traoù heverk
## Bered ar C'hommonwealth: ''Lapugnoy Military Cemetery''
966 soudard eus Lu Breizh-Veur ha 349 soudard eus Lu Kanada, bet marvet e-pad ar Brezel bed kentañ, hag 11 soudard eus Lu Breizh-Veur bet marvet e-pad an Eil brezel bed a zo douaret er vered "Lapugnoy Military Cemetery".

## Douaroniezh
## Emdroadur ar boblañs
 
ImageSize = width:250 height:200 
PlotArea = left:40 right:10 top:10 bottom:20 
TimeAxis = orientation:horizontal 
AlignBars = justify 
Colors = 
  id:gray1 value:gray(0.9)                           
                                                  
DateFormat = yyyy 
Period = from:1960 till:2010 
ScaleMajor = unit:year increment:10 start:1960
                                    
PlotData = 
  bar:4800 color:gray1 width:1       
  from:start till:end             
  bar:3200 color:gray1              
  from:start till:end            
  bar:1600 color:gray1           
  from:start till:end         
  bar:0 color:gray1       
                       
                    
LineData = 
  layer:front    
  points:(48,118)(84,114) color:blue  width:2 #1962 tot 1968. Inwonertal 1962: 2771 1968: 2645
  points:(84,114)(100,135)    color:blue    width:2 #1975: 3259
  points:(100,135)(128,140)   color:blue    width:2 #1982: 3375
  points:(128,140)(160,141)   color:blue    width:2 #1990: 3426
  points:(160,141)(196,137)   color:blue    width:2 #1999: 3310
  
 

## Tud dibar

## Liammoù diavaez

## Dave ha notennoù
Roll ar c'humunioù o deus votet ar garta Ya d'ar brezhoneg

D'an  e konte Ofis publik ar brezhoneg (OPAB) 790 framm prevez, 231 gumun ha 15 framm etrekumunel o deus sinet ar garta Ya d'ar brezhoneg.

Setu amañ roll an 231 kumun.

## Notennoù
Caer

**Caer** zo ur ger brezhonek ha kembraek.
## E brezhoneg
***Caer** eo doare krennvrezhonek, ha gallek a vremañ, ar ger brezhonek kaer (*cadr* e henvrezhoneg, alese an anv-tiegezh breizhuhelat *Le Cadre*), a gaver ivez en anvioù tud, gwelout Caer (anv-tiegezh)

## E kembraeg
Ur ger kembraek eo, deuet eus ar ger brezhonek kozh (pe predenek, da lod) **kagro-*, evel ar ger *cae* (park, douar gant kleuzioù tro-dro).
* kevatal d'ar ger kêr e brezhoneg,
**a gaver el lec'hanvadurezh kembraek
***evel e Caerdydd, Caernarfon, Caerhun, Caergrawnt, Caerllion
***evel e Dol y Gaer, Moel y Gaer, Wern y Gaer, 
***evel e Caer Bach, Caer Caradog, Caer Drewyn, Caer Seion, 
***pe er ger kembraek *Bryngaer*, a vez graet eus ur c'hreñvlec'h war un dosenn (bryn /bre); 
*** hag en anv **Caer**, anv kembraek ar gêr saoz Chester. 

Alies e vez implijet ar ger **caer** evit komz eus kreñvlec'hioù roman, met gallout a ra bezañ implijet evit kastell ivez hepmui.

## Notenn


## Pennad kar
*Caer Ibormeith
*Caër
*Ker
Chester

**Chester** (*Caer* e kembraeg, gwelloc'h : **Y Gaer**), da lavarout eo kêr / kreñvlech / Kêr mogeriet, e brezhoneg) eo anv pennlec'h kontelezh Cheshire e kornôg Bro-Saoz, tost da harzoù Kembre. 

## Douaroniezh

Restr:Chester - Cheshire dot.png|
|Ordnance Survey. Roman Britain

## Anv
Dont a ra an anv *Chester* eus ar ger *castra* e latin (kamp, lec'h kreñv) evel an holl lec'hanvioù saoznek a echu gant *cester* pe *chester*.

* Ptol : *Deva Legion VV Nikephore*; eilstumm : *Devana*
* (gresianeg : *Nikephore* = latin *Victrix*, lez-anv roet da *Legio XX Valeria* goude trec'h ar Romaned war Boudika)

* A.I : *Deva Leg. XX Vici; Devam; Deva*;
* Ravenna : *Deva Victrix*;
* Beda : *Ciuitas Legionum, Legacaester;*
* A.S.C : *Ceaster*;
* D.B : *Cestre*;
* Nennius : *Cair Legion*;

## Ardamezioù

## Istor
Kêr Chester a zo bet krouet diwar ur c'hamp roman, savet evit al *[[Legio XIV Gemina]]* hag ul lodenn eus al *[[Legio XX Valeria Victrix|Legio XX Valeria]]*, e 60 goude JK, a-raok argadiñ Enez Mon hag an drouized, sur a-walc'h dindan renerezh Suetonius Paulinus.

Adsavet eo bet e 78 evit al *[[Legio II Adiutrix]]* (Eil legio eiler - en harp), deut da gemer lec'h al *[[Legio XIV Gemina]]*.

*Deva* / Chester a zo bet pennkarter al *[[Legio XX Valeria Victrix]]* adal 86 betek 383-384.

Legio XX Valeria Victrix a zo bet beg houarn arme Maksim etre 383 ha 388. Goude-se n'eus ket bet anv anezhi ken en istor.

E 606, Aethelfrith, roue Northumbria, e drec'has diwar Brochail, penn-kadour ar Vretoned, troc'han Bro-Gembre diouzh Stathclyde. Hervez Jafrez Menoe e lazhas 1200 manac'h; 200 hervez an Anglo-Saxon-Chronicle (ASC)

Ad-kemeret gant ar Vretoned gwech ha gwech all, e chom e benn ar fin etre daouarn Saksoned entre 616 ha 655.

Re an Denmark a dap grog diouti e 893.

An Normaned, dindan Gwilherm ''an Alouber'', a dap krog enni e 1070.

Simon de Montfort, earl / kount Chester eus 1264 da 1265, n'eus mann da welout gant Montfort-sur-Meu, e Breizh, mes gant Montfort-l'Amaury.

## Stêr
Treuzet eo kêr Caer gant ar stêr *Dee*, a zo Dyfrdwy e kembraeg, hag a zeu eus menezioù Kembre.

Dee a zeu eus *Deva* = ar stêr an doueez sakred

## Liammoù diavaez
Tipologiezh semantikel-kevreadurezhel

Er yezhoniezh e vez implijet an termen **tipologiezh semantikel-kevreadurezhel** (saoz. *semantico-syntactic typology*) evit komz eus un doare da renkañ yezhoù ar bed hervez an doare da urzhiañ an arguzennoùsemantikel-kevreadurezhel pennañ, da lâret eo en degouezh resis-mañ:

* arguzenn nemeti ur verb amdranzitivel ("**S**": arguzenn ar rener);
* arguzenn tostañ ouzh arc'hwel graer ur verb tranzitivel ("**A**": arguzenn ar graer yezhadurel);
* arguzenn pellañ diouzh ouzh arc'hwel gouzañver ur verb tranzitivel ("**P**": arguzenn ar gouzañver yezhadurel)

## Tipologiezh APV kv. Tipologiezh SOV

Diorroet e oa an dipologiezh semantikel-kevreadurezhel (div. amañ *APV*) diwar an dipologiezh kent bet diorroet gant Joseph Greenberg anvet "tipologiezh hervez urzh ar c'hedrannoù" (saoz. *constituent order typology*, div. amañ *SOV*) diazezet war urzh ar rener ("**S**") ar renadenn (**"O**") hag ar verb ("**V**"). 

Hervez an deorienn-mañ eo chomet war-lerc'h an deorienn kent bet diorroet gant Greenberg, dreist-holl peogwir emañ diazezet war elfennoù yezhadurel europek disheñvel-krenn an eil re diouzh ar re all ("S", "V" hag "O") a c'hell bezañ didalvoud evit deskrivañ mont-en-dro yezhoù all. 

Kentoc'h evit komz eus "S" hag "O" neuze e vez komzet gant an deorienn nevesañ-mañ eus "S" (rener ur verb amdranzitivel), "A" (graer ur verb tranzitivel) ha "P" (gouzañver ur verb tranzitivel).

O vont pelloc'h e c'hell bezañ kenstrollet "A" gant "S" evel elfennoù "renerel" hag "S" gant "P" evel elfennoù "absoloutivel" hervez bep o arc'hwel e degouezh pe degouezh yezhadurel resis.

## Doareoù kavet an aliesañ

An darn-vrasañ eus holl yezhoù ar bed (85%) a ra gant ar sistem tranzitivel, o vont eus an urzh kavet an aliesañ d'an hini kavet ar ralañ:

* AVP/SV > APV/SV > VAP/VS

Diaes eo avat renkañ ar yezhoù a ra gant ar sistem tranztivel (15% eus holl yezhoù ar bed), implijet gante meur a urzh kemm-digemm.

## Kavadennoù

A-drugarez d'an dielfennadur-mañ e teu da vezañ sklaer ar fed ma teu arguzenn ur verb tranzitivel pellañ hec'h arc'hwel diouzh hini ar graer ("P") goude an arguzenn tostañ ouzh arc'hwel ar graer ("A") atav, hag amplegadurioù kognitivel e c'hellfe kaout ar gavadenn-mañ.
Moel y Gaer

**Moel y Gaer** zo un anv-lec'h kembraek roet da veur a venez ma oa ur c'hreñvlec'h kozh, pe bryngaer . 

* Moel y Gaer (Bodfari)
* Moel y Gaer (Llanbedr) (Bryniau Clwyd - en hanternoz)
* Moel y Gaer (Bryniau Clwyd - er c'hreisteiz)
* Moel y Gaer (e-kichen Bwlch yr Oernant)
* Moel y Gaer (Rhosesmor) (e-kichen Yr Wyddgrug )
* Moel y Gaer (Llandysilio) (unan eus menezioù y Berwyn, e-kichen Llandysilio-yn-Iâl)

## Pennad kar
*Caer
Skolaj Sant-Jozef Lannuon

Ur skolaj kristen eo **skolaj Sant-Jozef Lannuon**. Alese ez eus deuet meur a emsaver breizhat, en o zouez Pêr Bourdellez, Loeiz ar Floc'h, Job Lec'hvien, Pêr ar Gall, Armañs ar C'halvez, Guillaume Dubourg, Yann Talbot, Jakez Konan, Fañch Kerrain, Tangi Louarn, Malo Louarn hag Erwan Kervella.

## Istor berr
Kapusined a oa staliet er savadurioù betek 1830.

E 1830 e teuas Breudeur ar Skolioù Kristen da gemer o flas. Skarzhet e voe ar re-mañ e penn-kentañ an  da vare al lezennoù a zipartias an Iliz diouzh ar Stad. E 1907 ec'h annezas e savadurioù goullo Lannuon ar veleien a gelenne e Kloerdi bihan Landreger. Deuet da vezañ Skolaj Sant-Jozef e kreskas ar skol. Kalz a bañsionidi o deus studiet eno abaoe penn-kentañ an . E-touez ar skolidi vrudet e c'heller menegiñ Édouard Ollivro, aozer *Picou fils de son père* embannet gant Plon e 1954 ha lakaet e brezhoneg (*[[Pikoù mab e dad]]*, Mouladurioù Hor Yezh) gant Jakez Konan.
Ur skol evit ar baotred oa Sant Jozef betek 1967. 

### Bossuet
Digoret oa bet e Lannuon e 1836 ur skol-lojañ evit ar merc'hed. Kadarnaet oa bet d'an 9 a viz Gwengolo 1837. Staliet da gentañ war an Hent Glas (straed Ernest Renan bremañ) en em stalias e savadurioù nevez e Krec'h-Avel e 1838. E 1904 e oa bet difennet d'ar seurezed kelenn. Ur prantad un tamm diaes a zeuas goude (meur a berc'henn, tachennoù gwerzhet...). Distreiñ a reas Seurezed ar Retred e 1926 da Grec'h Avel. E 1927 e voe digoret an *[[Ensavadur Bossuet]]* evit skoliata ar merc'hed yaouank. 99 skoliadez e 1944-45. Savadurioù nevez e 1962. 

Ur chapel nevez a voe savet e 1966. Lakaet eo bet dizimplij gant Eskob Sant-Brieg ha Landreger e 1996. D'an 21 a viz Genver 1996 e voe kaset relegoù an Aotrounez André Le Gall (1758-1794) ha François Lageat eus ar chapel da iliz Brelevenez. Ar relegoù a oa er chapel abaoe 1853. An daou veleg disuj a voe dibennet d'an 3 a viz Mae 1794 war ar Marc'hallac'h e Lannuon pa voe dibennet Ursule Terrier, gwreg Taupin, an hini he doa roet bod dezho, d'ar 4 dirak he zi e Landreger. 

300 skoliadez a oa d'ar mare-se. 

Bet eo bet an Aotrou Armañs ar C'halvez aluzener e Bossuet eus 1963 da 1972.

### Sant Jozef - Bossuet
Adalek 1967 e vez skoliataet paotred ha merc'hed asambles. Hervez ar mammennoù e lenner *Lycée Saint Joseph-Bossuet* pe *Collège Saint Joseph* ha *Lycée Bossuet*. Liammet eo an div skol. E 2010 e oa  skoliad, 824 skolajiad ha 631 lisead. Klasoù goude ar vachelouriezh a zo. Unan eus skolioù eil derez pouezus Lannuon eo *Sant Jozef - Bossuet*.

## Ar chapel

Brudet eo skolaj Sant Jozef evit e chapel bet savet etre 1936 ha 1937. James Bouillé oa an adeiladour pe disavour. Xavier de Langlais en deus livet Hent ar Groaz ha murlivadur ar penn-chantele. Kalzik arzourien hag artizaned a labouras war ar chapel a zo gwelet evel unan eus pennoberennoù ar *[[Seiz Breur]]*.

## Liammoù diavaez
* Lec'hienn ofisiel
* Lec'hienn ar skolidi gozh (istor, skeudennoù, h.a.)
Dyfi

Ar stêr **Dyfi**, pe *Afon Dyfi*, zo ur stêr en hanternoz Kembre. Eieniñ a ra e Creiglyn Dyfi e-harz menez Aran Fawddwy, tremen dre Machynlleth, hag aberiñ e-kichen Aberdyfi.

### Barzhoneg
:'Blewyn glas ar afon Dyfi
:A hudodd lawer buwch i foddi;
:Lodes wen a'm hudodd innau
:O'r uniawn ffordd i'w cheimion lwybrau.'
:(*Hen Benillion*, dastumet gant T. H. Parry-Williams, niv. 418)

(Troidigezh: Ur vlevenn c'hlas war an avon Dyfi / He deus "hudet" meur a vuoc'h da veuziñ/ Ur plac'h wenn (hegarat?) am hudas ivez/ Eus an hent reizh d'he hentoù kamm.)
Soroa

**Soroa** zo ul lec'h e Cuba, e proviñs Pinar del Río, brudet abalamour d'al lamm-dour anvet *Salto de Soroa*, ha d'al liorzh a zo nepell gant orkide kaer enni. War-hed ur 76 km er c'hornôg da La Habana emañ. Un *Hotel Salto Soroa* zo eno ivez. Un hent-maez eus ar gourhent a ya eus La Habana betek Pinar del Rio zo 10km pelloc'h, war-du ar c'hreisteiz.

## Salto de Soroa

Ar *Salto de Soroa* a zo 20m donder anezhañ. Dindan an lamm-dour e kaver ur poull-dour naturel a c'haller neuiñ ennañ. Dindan glasvez stank emañ al lamm-dour, hag e tizher anezhañ dre dremen un hent betonet evit an droadeien. Ar poull-dour a vez tizhet dre ziskenn skalieroù, hag a-benn mont kuit e ranker pignat en-dro. 

Salto de Soroa

Unter dem Wasserfall

## Al liorzh orkide

Gant an divroad kanariat Tomás Felipe Camacho e voe savet liorzh an orkide, enni ouzhpenn 700 spesad eus ar bed a-bezh, hag en o zouez spesadoù rouez evel orkideenn labous ar baradoz pe c'hoazh hini Flor de San Pedro.

Sed an orkide a c'haller gwelout el liorzh :

*Orkideenn

*Orkideenn skorpion

*Orkideenn Ballerina

*Bleuñvioù San Pedro

*Orkide

## Gwel kaer Mirador de Soroa

Ar gwel kaer anvet "El Mirador de Soroa" a dizher goude bezañ baleet 2 gm pelloc'h, war an uhel. Mirador

## Liamm diavaez
* Titouroù e saozneg
Proviñs Pinar del Río

**Proviñs Pinar del Río** eo ar broviñs kornôkañ e Kuba ; Pinar del Río eo ar pennlec'h.

Da  a dud e save ar boblañs e 2021 war  km², alese ur stankter a 65 den/km².

## Istor
Eno e voe voe lazhet ar jeneral venezuelat Narciso López de Urriola (1797-1851) gant lu Spagn pa glaskas dishualañ Kuba diouzh dalc'h ar Spagnoled.


Pinar del Rio in Cuba.svg|Lec'hiadur e Kuba
valle_vinales_1.jpg|Traoñienn Viñales
Cuba 2013-01-24 (8519928667).jpg|Ur *mogote* (run razek) e traoñienn Viñales


## Notennoù
Bwlch Oerddrws

**Bwlch Oerddrws** zo un ode e gevred Meirionnydd, e Kembre, etre Dolgellau ha Dinas Mawddwy, 360 metr a-us da live ar mor.
Yucumã

**Yucumã**, pe *O Salto do Yucumã*, pe **Grande Salto Moconã** zo un aridennad lammoù-dour e Brazil, e kumun Derrubadas e Rio Grande do Sul, graet gant adstêrioù d'ar Stêr Uruguay, hag a zo anvet **Saltos del Moconá** e spagnoleg, en tu all d'ar stêr, en Arc'hantina, e proviñs Misiones. 3 km hed zo d'al lammoù-dour-se, hag 20 m uhelder. 

## Skeudennoù

Image:Mocona1.jpg
Image:Mocona2.jpg
Image:Mocona3.jpg
Image:Mocona4.jpg
Image:Mocona5.jpg
Image:Mocona6.jpg
Image:Mocona8.jpg
Image:Mocona9.jpg
Image:Cartel-derrubadas.JPG
Misol-Ha

**Misol-Ha** zo ul lamm-dour en Chiapas, e Mec'hiko.

## Toponimia

Dont a ra an anv eus **Misol-ja**, ur ger cho´l a dalv kement ha "lamm-dour". 

## Liamm diavaez
*http://www.misol-ha.com/
Hierve el Agua

**Hierve el Agua** zo un toullad lammoù-dour meinekaet, e karbonat kalkiom naturel, aozet nouspet mil bloaz zo gant red an dour hag ar maenadoù a oa ennañ. Emaint 80 km eus kêr Oaxaca de Juárez, e stad Oaxaca, en Mec'hiko, nepell diouzh Mitla.
Aberdyfi

**Aberdyfi** zo ur gêr e kreisteiz Gwynedd (gwechall e Sir Feirionnydd), en hanternoz Kembre. E lez hanternoz aber ar stêr Dyfi emañ, etre Pennal ha Machynlleth er reter ha Tywyn en hanternoz. Forzh touristed a ya di en hañv abalamour d'an draezheg hir. 

## Tren
Daou di hent-houarn zo. 

## Tud vrudet
*Ieuan Dyfi (1461 - 1500), barzh.
*Thomas Francis Roberts (1860 - 1919), kelenner ha penn skol-veur Aberystwyth .

## Liammoù diavaez
*  Aberdyfi, e lec'hienn ar BBC
* Cantre'r Gwaelod, e lec'hienn ar BBC
* Lec'hienn Aberdyfi
Mor-bihan

Ur **mor-bihan**, pe ul **lenn-vor**, pe ur **vorlenn**, zo ul ledennad dour damgloz en ur pleg eus an aod.

Komz a reer evel-se eus mor-bihan Brest, mor bihan Gavr pe Mor Bihan Gwened.
Cuinchy

**Cuinchy** a zo ur gumun eus departamant Pas-de-Calais (Bro-C'hall).
## Istor
### kantved
**[[Brezel-bed kentañ]]**: 
* 1920: roet e voe ar Groaz Brezel 1914-1918 d'ar gumun 
.
## Monumantoù ha traoù heverk
## Bezioù milourel ar C'hommonwealth e '''Cuinchy'''
* Bered ar gumun: 104 soudard bet marvet e-pad ar Brezel-bed kentañ a zo bet douaret er vered.

* *Guard's Cemetery*: 3 443 soudard bet marvet e-pad ar Brezel-bed kentañ a zo bet douaret er vered.

* *Woburn Abbey Cemetery*: 559 soudard bet marvet e-pad ar Brezel-bed kentañ a zo bet douaret er vered.

Ur vered eus ar Brezel bed kentañ eo.

## Douaroniezh
## Emdroadur ar boblañs
 
ImageSize = width:250 height:200 
PlotArea = left:40 right:10 top:10 bottom:20 
TimeAxis = orientation:horizontal 
AlignBars = justify 
Colors = 
  id:gray1 value:gray(0.9)                           
                                                  
DateFormat = yyyy 
Period = from:1960 till:2010 
ScaleMajor = unit:year increment:10 start:1960
                                    
PlotData = 
  bar:2400 color:gray1 width:1       
  from:start till:end             
  bar:1600 color:gray1              
  from:start till:end            
  bar:800 color:gray1           
  from:start till:end         
  bar:0 color:gray1       
                       
                    
LineData = 
  layer:front    
  points:(48,126)(84,121) color:blue  width:2 #1962 tot 1968. Inwonertal 1962: 1500 1968: 1420
  points:(84,121)(100,129)    color:blue    width:2 #1975: 1538
  points:(100,129)(128,130)   color:blue    width:2 #1982: 1551
  points:(128,130)(160,137)   color:blue    width:2 #1990: 1646
  points:(160,137)(196,138)   color:blue    width:2 #1999: 1666
  points:(196,138)(228,137)     color:blue    width:2 #2004/5 
  
 

## Tud
## Liammoù diavaez
## Dave ha notennoù
Portmeirion

**Portmeirion** zo ur gêriadenn e kontelezh Gwynedd, en hanternoz Kembre, e-kichen Penrhyndeudraeth, hag a zo bet savet etre 1925 ha 1976 gant a savour saoz Sir Cloud William-Ellis.

Un hollad savadurioù ha palezioù eo. C’hoant en doa Cloud William-Ellis da diskouez penaos e c’hell un takad bezañ kaer-meurbet dre natur. Kalz liorzhoù bras, letioù ha ostalerioù zo. Brudet eo Portmeirion dre ma'z eo eno e voe filmet ar stirad *[[The Prisoner]]* evit ar skinwel saoznek.

## Istor
Savet eo bet, a lavarer, diwar skouer kêriadenn Portofino en Italia, gant Clough Williams-Ellis, etre 1925 ha 1975, goude ma veze dinac'het kement-se gantañ pa lavare klask adkrouiñ un endro kreizdouarel ha netra ken. Koulskoude en deus anzavet bezañ karet ar gêriadenn italian : *How should I not have fallen for Portofino? Indeed its image remained with me as an almost perfect example of the man-made adornment and use of an exquisite site...*, zisklêrias.

C’hoant en doa Cloud William-Ellis da sevel ur gêriadenn gant tier-kolo romantel (*cottages* e saozneg). Chomet eo bet e-pad 20 vloaz gant ar mennozh-se, hag un deiz bennak en deus kavet ur gêriadenn anvet Aber Iâ a oa da brenañ, e-kichen e di. Ar gêriadenn-se a oa tost pe dost al lec’h en doa c’hoant evit sevel e gêriadenn. Prenañ Aber Iâ a reas neuze, en eskemm ouzh 5 000 £.
Ne blije ket dezhañ an anv "Aber lâ", setu ez ijinas un anv all, *Portmeirion* : « *port* » peogwir emañ war an aod, ha « *meirion* » peogwir ez eo « *Merioneth* » anv al lec'h.
Daou brantad a voe e savidigezh Portmeirion : eus 1925 betek 1939 hag eus 1954 betek 1976. Unan eus al lec’hioù ar muiañ gweladennet eo e Kembre, gant war-dro 225 000 a douristed bep bloaz. Kalz a savadurioù trell-lagad a zo eno, pa'z eo bihanoc'h o ment eget ar savadurioù boas : evel ur ramz o vale dre gêr en em santer eno.

## Notennoù

## Pennad kar
*Plas Brondanw

## Liammoù diavaez

* Skeudennoù
* www.geograph.co.uk Portmeirion hag an trowardroioù
* Lec'hienn ofisiel
* ''Virtual Portmeirion''
* Istor
* ''360 degree interactive images''
* ''The Unmutual Prisoner and Portmeirion''
* ''Quicktime VR of the town of Portmeirion''
Dwyryd

Ur stêr eus hanternoz Kembre eo an **Afon Dwyryd**, e Gwynedd. Eieniñ a ra er c'hornôg da Ffestiniog, hag aberiñ a ra e-kichenik Porthmadog e Bae Ceredigion.

## He red
Diskenn a ra doureier Moelwyn Mawr da lenn Tanygrisiau, hag er-maez anezhi e teu ar stêr Goedol; goude e teu ar Bowydd da gemberiñ. Pelloc'h eget Rhyd y Sarn e teu ar stêr Cynfal eus ar reter da gemberiñ ganti.
Llanuwchllyn

**Llanuwchllyn** (*Lan-us-(al)lenn*) zo ur gêriadenn e kontelezh Gwynedd, en hanternoz Kembre, er c'hreisteiz d'al lenn anvet Llyn Tegid, hag er penn uhelañ anezhañ, nepell diouzh Y Bala, a zo er penn izelañ. E 2001 e oa 834 a dud enni, ha 81% anezho a gomze kembraeg.

## Tud vrudet
*Ifan ab Owen Edwards (1895-1970), ganet amañ, savet gantañ Urdd Gobaith Cymru 
*O. M. Edwards (1858-1920), e dad, a labouras kalz evit yezh ha sevenadur Kembre
*Michael D. Jones (1822-1898), brogarour, saver Y Wladfa e Suamerika.

## Notennoù
Dantelez

**Dantelez** zo danvez graet gant neud, ha n'eo ket gwiadet, neud seiz pe lin, peurvuiañ. **Dantelezerien** ha **dantelezerezed** eo an dud a ra dantelez. 

## Dilhad
A bep seurt dilhad a vez graet gant dantelez. Gouelioù ha mantilhennoù, da lakaat war ar penn, hivizoù-noz d'ar merc'hed alies, met ivez manegoù pe berrloeroù zoken.

## Binvioù
Pa nelabourer ket gant an nadoz e c'haller ober gant gwerzhidoù.

## Tourioù
Er c'hanaouennoù kozh e vez kaoz a-wechoù eus *tourioù dantelezet* Breizh-Izel. 

## Dantelez brudet
E meur a vro e kaver dantelez brudet: Brugge, Mechelen, ... 

### E Breizh
Brudet eo bet dantelez ar Vro-Vigoudenn. Ur mare zo bet, ha betek deroù ar bloavezhioù 1980, e weled e Breizh maouezed gant koefoù bigoudenn o werzhañ dantelez e korn ar ruioù, e Roazhon, Sant-Brieg, Brest, ha Kemper evel-just. Darn anezho a nac'he komz brezhoneg ouzh ar re yaouank. 

## Skeudennoù


Skeudenn:RaumaSpitze.JPG|Dantelezerez o labourat e Rauma, e Finland
Image:Rendeira2.jpg|Dantelezerez e Ceará, e Brazil.
Skeudenn:Hippolyte Bayard-Handschuh c. 1840.jpg|Maneg dantelez
Skeudenn:Goth-p1010577.jpg|Berrloer e dantelezh du
Skeudenn:Csetneki Crochet Lace from Slovakia.jpg|Dantelez eus Csetnek, Hungaria
Skeudenn:Tønder motif.png
Skeudenn:Freehand lace.PNG
Image:Carolus -Private Collection - bloemwerk.jpg|Dantelez
Image:Royal Lace detail.jpg|Gouel eus Dastumad Roueed Belgia, graet evit ar rouanez Maria Hendrikka war-dro 1878.
Image:Portret van Pierre-Louis Stillemans door Jozef Janssens de Varebeke.jpg|Ur chaloni o tougen dantelez e Flandrez, en XIXvet kantved.
Image:Lace appliqué.jpg|Dantelez ouzh un hiviz-noz
Image:Transparent lace top and skirt.png|Korfenn dantelez
Skeudenn:Asian model in white.jpg|Plac'h gwisket e dantelez
Yezhadur bras ar brezhoneg

***Yezhadur bras ar brezhoneg*** zo ul levr yezhadur e brezhoneg skrivet gant Frañsez Kervella hag embannet gant Skridoù Breizh e 1947. Adembannet e oa bet gant Al Liamm e 1976.

Kavout a ra da galz a vrezhonegerien ha kelennerien brezhoneg eo al levr yezhadur gwellañ zo bet skrivet biskoazh e brezhoneg ha diwar-benn ar brezhoneg, goude ma c'hall hini pe hini kavout abeg pe abeg ennañ. 

## Sioù
E-touez ar sioù a vez rebechet a-wechoù: 
*ne vije ket roet lec'h a-walc'h da yezh Gwened, evel ma skrivas Goulven Pennaod e-barzh Al Liamm, met n'eo ket ul levr da studiañ ar rannyezhoù, ha meneget e vez ar gwenedeg evel ar rannyezhoù all meur a wech, ha displeget o dibarderioù e korf al levr;
*implij ar barrennigoù-stagañ : a-wechoù e lenner amzer-vremañ, a-wechoù all amzer vremañ, marteze ur vi-koukoug; dre vras ne vez ket implijet ken stank ar barrennigoù-stagañ evel bremañ.
*an anv ger diskouezañ (rannbennadoù 367, 402, 459-466) na blij ket d'an holl.

## Pennad kar
*Yezhadurioù ar brezhoneg
Horseshoe Falls (Tasmania)

**Horseshoe Falls** zo lammoù-dour uheloc'h eget Russell Falls e Mount Field National Park, e Tasmania, en Aostralia. Kalz a dud a vez o tont d'o gwelout. 

## Liamm diavaez
* https://web.archive.org/web/20080612173202/http://www.parks.tas.gov.au/geo/waterfalls/index.html

## Pennad kar
*Horseshoe Falls
Rhaeadr Bwlch yr Oernant

Lammoù-dour **Horseshoe Falls**, pe **Rhaeadr yr Oernant** e kembraeg, zo ul lamm-dour artifisiel war ar stêr Dyfrdwy e-kichen Llantysilio Hall e Sir Ddinbych, e Kembre, er c'hornôg da gêr Llangollen. Krouet e oa bet e 1808 gant Thomas Telford, ha savet da gas dour eus ar stêr da Kanol Llangollen, a zo ur skourr eus Kanol ar Shropshire Union. En amzer a-raok an hent-houarn e veze implijet ar ganol da gas mein-glas eus ar mengleuzioù betek ar Midlands. 
Hiziv ne reer ken met merennañ e ti Vari Glazîoù er prad a zo dirak al lamm-dour. 

## Levrlennadur

## Liamm diavaez
* Munudoù