open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Kanol Naoned-Brest

Ar **ganol eus Naoned da Vrest** (pe **Kanol Naoned-Brest**) zo ur ganol zo bet kleuziet e Breizh evit aozañ monedone ar bigi ha kobiri etre kêrioù Naoned ha Brest, dre ziabarzh an douaroù. Kleuziet e oa bet en  hag en em astenn a ra a-hed 364 km, gant 238 skluz etre an daou benn.

ArganoleusNaoneddaVrestePont-ar-Gergoad.jpg|Ar ganol e Pont-ar-Gergoad.
File:Saint Nicolas de Redon - Le Canal de Nantes à Brest le long de l'Avenue Jean Burel.jpg|Ar ganol e Sant-Nikolaz-an-Hent.
Châteauneuf-du-Faou 32 Le Pont du Roy (réaménagé pour le canal de Nantes à Brest).jpg|Kastell-Nevez-ar-Faou.

## Douaroniezh
Treuziñ Breizh a-hed 364 km a ra ar ganol.

Tremen a ra dre draoñienn an Erzh, un adstêr d'al Liger e Naoned ha skeiñ a ra war-du ar Gwalarn evit tapout traoñienn an Izar ha diskenn d'ar Gwilen. En ur vont uheloc'h e tap an Oud ar ganol dre Redon ha Josilin betek Roc'han ha Pondi. E traoñienn ar Blavezh ez a an hent dour e-biou da dourioù Lenn Gwerledan. Dre ur skalier skluzioù ez a ar ganol betek an Aer, adstêr ar Stêr Aon, dre gêr Karaez. E Speied e kej ar ganol gant ar Stêr Aon a ya betek Lenn-vor Brest dre Gastell-Nevez-ar-Faou ha Kastellin.

## Istor
Ken abred hag er  e oa bet soñjet kleuziañ un hevelep kanol. Met n’eo nemet dindan ren Napoleon Iañ, pa oa listri Breizh-Veur o lakaat blokus war porzh Brest, e voe roet lañs dezhi da vat, evit kaout ul liamm diriskl etre an daou borzh bras. Karget e voe an ijinour Guy Bouessel da studiañ ar raktres e 1803. Kroget e voe da gleuziañ adalek 1811, gant peizanted eus ar vro ha dreist-holl gant galeourien ha prizonidi brezel. Digoret e voe ar ganol en ur mod ofisiel gant Napoleon III e 1858, met kroget e oa bet da vageal warni kerkent ha 1842. 

E-pad degadoù a vloavezhioù e talvezas ar ganol da gas marc’hadourezh e diabarzh Breizh. Tamm-ha-tamm avat e voe graet muioc’h gant an hentoù nevez-savet e-kreiz ar vro ha gant an hentoù-houarn evit kas ar varc’hadourezh-se ha nebeutoc’h gant kobiri ar ganol. 

Pa voe savet stankell dredan Gwerledan er bloavezhioù 1920 e voe troc’het ar ganol e div lodenn ha ne c’halled ket bageal ken etre Mêl-Karaez ha Pondi. Gant al lenn savet e Gwerledan, gant ar stankell, e voe beuzet 8&nbsp;km eus ar ganol ha 17 skluz. 

## Ar ganol er sevenadur
Skrivet ez eus bet ul levr gant Jean Kergrist : "''Les Bagnards du Canal de Nantes à Brest''". Un arvest a zo ivez diwar-benn galeourien ar ganol, gant Jean Kergrist atav.

## Levrlennadur
*  Loïc Abed : *Le canal de Nantes à Brest* – Montreuil-Bellay : Éditions C. M. D., 1998 
*  Jacques Guillet, Jean-Pierre Cébron, Émile Guyomard : *La batellerie bretonne* – Douarnenez : Éditions de L'estran, 1988 

## Liammoù diavaez
*  ''Canaux de Bretagne''
*  Ul lec'hienn bersonel

## Notennoù
Epifanio de los Santos Avenue (EDSA)

**Epifanio de los Santos Avenue**, krennet e **EDSA**, a vez graet eus hent pennañ Metro Manila e Filipinez. 
Ul liamm kengej pouezus-tre eo evit stagañ tuioù su ha norzh ar Veurgêr. Brudet eo ivez EDSA en istor a-vremañ Filipinez evit bezañ al lec'h ma c'hoarvezas div mell manifestadeg peoc'hus a zisoc'has o-div war diskar ar brezidanted Ferdinand Marcos ha Joseph Estrada. Eno e voe dalc'het ivez ur pezh bodadeg gant an tu-enep e penn-kentañ respet ar brezidantez Gloria Macapagal-Arroyo. *Gwelet [[Dispac'h an EDSA]] hag [[EDSA II]].*

Mont a ra EDSA da sevel un tamm bras eus hentoù-tro Metro Manila (C-4). Stummet eo well-wazh evel un hantergelc'h a ra tro Manila. O loc'hañ eus ar su betek an norzh e tremen dre gêrioù Pasay, Makati, Mandaluyong, San Juan, Quezon City, ha Caloocan. Er su ec'h echu nepell eus an SM Mall of Asia e Pasay (da vezañ echuet e 2006) hag en norzh e chom a -sav e Monumento (ur monumant e koun Andres Bonifacio), e Caloocan. Pa oa bet savet ar vali e-pad prezidantelezh Manuel L. Quezon, e oa bet anvet *Julio 19*, diwar deizad ganedigezh an haroz broadel Jose Rizal. Diwezhatoc'h eo bet adanvet *Highway 54*, ha, dre ul lezenn barlamant eo bet adanvet c'hoazh Epifanio de los Santos e 1959 en enor d'un istorour brudet. Lesanvet eo ivez tachenn emgann ar panelloù brudañ.

Ruilhañ a ra ar Metro Rail Transit pe MRT (Linenn 3 tenioù ar veurgêr) a-hed an darn vrasañ eus an EDSA, adal Taft Avenue er su betek North Avenue nepell eus SM City North Edsa Mall en hanternoz EDSA. Rakwelet eo astenn an MRT betek penn ar vali, tre betek Monumento.

## Gwelet ivez
* Hentoù pennnañ e Metro Manila
* Skeudenn
* Santual an EDSA
* Dispac'h an EDSA
* EDSA II
Dispac'h an EDSA

**Dispac'h an EDSA**, anvet ivez *Dispac'h Galloud ar Bobl* pe *Dispac'h Filipinez [[1986]]*, a raer eus ur vanifestadeg bras-spontus, peoc'hus evit ar pep brasañ, bet dalc'het e Filipinez. Padet eo pevar devezh e Metro Manila ha milionoù a Filipineziz o deus kemeret perzh enni. Da-heul ar vanifestadeg-se e voe rediet ar Prezidant Ferdinand Marcos da reiñ e zilez ha dilennet e voe Corazon Aquino en e lec'h da brezidantez ar Republik. Talvezout a ra EDSA kement ha *Epifanio de los Santos Avenue* unan eus gourhentoù pennañ Metro Manila hag an hent pennañ evit manifestiñ.

## Gwelet ivez
* EDSA II
* Epifanio de los Santos Avenue (EDSA)
Departamant

Ar ger **departamant** a vez implijet evit ober anv eus ur bastell-vro velestradurel. Dont a ra ar ger eus an anv gallek *département*.

## Istor
Kentañ ma voe implijet ar ger a oa er  e Bro-C'hall . Ur raktres da rannañ ar vro a oa bet savet gant Marc-René d'Argenson e 1665 ha kinniget d'ar roue Loeiz XIV.

Er  e tivizas an impalaer Diokletian rannañ an impalaeriezh dre e bevar frefeti isrannet e diosezoù, isrannet e proviñsoù. 
* Hiziv e vez implijet an termen evit rannadurioù melestradurel krenn e broioù a ra gant ar galleg (*département*) pe gant ar spagnoleg (*departamiento*), hag amprestet eo bet gant yezhoù all evit an eil ster (kevrennoù melestradurel) : alamaneg, nederlandeg, poloneg, rusianeg, svedeg.

E brezhoneg e vez troet *départamant* gant "kevrenn" peurliesañ pa vez kaoz eus rannadur ur servij melestradurel pe zeskadurel : *Kevrenn an dornskridoù* e Levraoueg Vroadel Frañs ; *Kevrenn ar yezhoù* en ur skol-veur.

E meur a riez e vez implijet *department* (SUA) pe *departamiento* evit ur ministrerezh.

## Gwelet ivez
Lanv du ar Böhlen

Ar **Böhlen** a oa un eoullestr eus Alamagn ar Reter hag a reas peñse d'ar 14 a viz Here 1976 a-vaez da Enez Sun. Diwar ar 36 den a oa e bourzh n'eus nemet 11 a zo bet savetaet. Ar 25 all a voe beuzet. An 9&nbsp;900 tonenn eoul-maen diaoz a oa el lestr a grogas da saotrañ aodoù Penn-ar-Bed tamm-ha-tamm. Ar prefed a zivizas eta lakaat sunañ an eoul-maen a chome er vag, ar pezh a voe graet etre miz C'hwevrer ha miz Eost 1977. Daou splujer a varvas e-kerzh al labourioù sunañ avat. Pa ouzhpenner d'ar gont trist-se marv ur soudard yaouank beuzet pa oa o naetaat un draezhenn e tegouezher d'ur sammad a 28 den marv liammet ouzh peñse ar Böhlen. Un dra heverk all : un 50 den dilabour bennak a voe gopret evit sikour ar soudarded da naetaat an traezhennoù saotret.

## Liammoù diavaez
* Lanv du ar Böhlen war lec'hienn ar CEDRE

## Gwelet ivez
* Listenn al lanvioù du pennañ
EDSA II

**EDSA II** (distaget Edsa *dos*), anvet ivez **Eil dispac'h Galloud ar Bobl**, a reer eus ar pevar devezh emsavadeg pobl peoc'hus zo disoc'het war dilez Joseph Estrada prezidant Filipinez e miz Genver 2001. War e lerc'h e voe anvet Gloria Macapagal-Arroyo a oa besprezidantez da neuze.

Talvezout a ra EDSA kement hag Epifanio de los Santos Avenue, anv ar gourhent bras a ra tro Metro Manila. C'hoarvezet eo an emsavadeg e Ortigas Center, karter an aferioù.

## Gwelet ivez
* Dispac'h an EDSA
* Epifanio de los Santos Avenue (EDSA)
Dalikeg

Ur yezh semitek eus is-skourr yezhoù etiopek an norzh eo an **dalikeg** (*dahaalik*) komzet gant tro-dro da 2.500–3.000 den war teir enezenn Enezeg Dahlak (Dahlak Kebir, Nora ha Dehil) en Eritrea.

Dizoloet e oa bet ar yezh-mañ nevez zo.

Tost a-walc'h eo d'an tigreeg ha d'an tigrigneg dre vras.

## Gwelet ivez
* Yezhoù etiopek

## Liammoù diavaez
* Aljazeera: Lost Eritrean language put on record
Félix Rolland

Ganet eo bet **Félix-Benoît Rolland** d’ar 1añ a viz Gouere 1825 e Kastell-Nevez-ar-Faou, en un tiegezh a renk kentoc’h uhel hag a oa dija a-bouez er vuhez foran lec’hel. E dad a oa René-Joseph Rolland. E 1849 e timez gant Laurence Berthieu e Kemper. Mervel a ra e 1916 d’e 92 vloaz.

## An embreger frouezhus

Em en lakaat a ra da zeskiñ ar vicher harnezer gant e dad, e Kastell-Nevez-ar-Faou, a-barzh mont d’ober e gompagnunaj e Frañs a-bezh. E 1849 e tigor e harnezerezh en e gêr c’henidik. Buan a-walc’h e kresk e afer a deu da vezañ un atelier mekanikoù modern evit labourat an douar. Adal ar bloavezhioù 1860 eo loreet meur a wech evit e vekanikoù nevez ijinet. War gresk ez a bepred e embregerezh a c’haller lâret e teu da vezañ ul labouradeg neuze : etre 200 ha 300 mekanik a vez fardet bep bloaz (ogedoù, eler, troc’herezioù-gwrizioù...) ha bodet e vez enni mekanikerien arbennikaet war an dachenn-mañ-tachenn (juntrerien, alc’hwezerien, turnierien, goved). E 1863 eo aotreet da sevel ur mekanik-dre-dan evit diorren ha liesaat ar produiñ. Da geñver Diskouezadegoù hollvedel Pariz 1855 ha 1867 eo loreet ivez evit e broduioù. An uzin a zo en he barr etre 1880 ha 1900. Ouzhpenn ar mekanikoù a broduer enni evit al labour-douar e vez fardet ardinvinkoù evit mengleuzioù ar c’humunioù tro-war-dro. E 1903 eo feurmet ar stal d’un den all hag ez a war zigresk tamm-ha-tamm betek ar Brezel Bras. Goude e teuio da vezañ ur c’harrdi, ha tra ken.

## Ar politiker republikan

Oc’h ober e droiad-kompagnunaj e vije bet e Pariz da vare Dispac’h 1848, hag ar pezh en dije gwelet eno neuze en dije skoet anezhañ da viken. E 1852 e teu da vezañ kuzulier-kêr e plas e vreur dilezet e garg gantañ. Anvet eo kentañ eil-maer e 1869, dindan ren Napoleon III eta, hag anvet maer e 1871 pa z’eo adstaliet ar Republik. Tennet eo e garg digantañ e 1874 dindan prezidantelezh Mac Mahon, da geñver an digargadeg hollek aozet a-enep d’an dilennidi ha kargidi kavet re republikan o menoioù. Adkavout a ra e bost da heul dilennadegoù 1876, met digarget eo adarre bloaz war-lerc’h gant Broglie. Adlakaet eo en e garg un tammig diwezatoc’h hag e chom, a-benn neuze, e penn an ti-kêr betek 1888. En holl eo bet kuzulier-kêr e-pad 40 vloaz ha maer e-pad 15 vloaz. Eus 1865 da 1870 eo bet letanant ar bomperien ivez hag e penn kef-kenskoazell ar re-mañ. 

## Ar stummer araokour pe ar "c’hapitalour-tadelour"

War e atiz, hag eñ maer d’ar mare-se, eo digoret ur atelier evit stummañ mekaninerien e Kastell-Nevez-ar-Faou e 1883. Stag ouzh skol bublik ar baotred ez a en-dro gant yalc’hadoù foran. Daoust da-se e tiviz Félix Rolland sevel ar batis diwar e goust dezhañ e-unan, a-eeun gant e labouradeg. E-mod-se e c’hell ar skolidi kaout kentelioù fetis, kuit da vont re bell. Mont a ra ar skol vicherel-se en-dro betek dibenn 1891, ar bloaz ma paouez ar Stad d’he arc’hantaouiñ. Hini Karaez ne oa ket padet ouzhpenn bloaz.

## Daveenn

Christiane GRALL ha Louis GRALL, *Félix-Benoît-Rolland, 1825-1916*, kannadig-kêr, Hañv 2005, p. 14-18.
Tigrigneg

Ur yezh semitek eus is-skourr yezhoù etiopek an norzh eo an **tigrigneg** (ትግርኛ *təgrəña*) komzet e Tigray en Eritrea dreist-holl met ivez en Etiopia hag en Israel.

Daoust ha m'ez eo unan eus yezhoù pennañ Eritrea n'eo ket ur yezh ofisiel eno rak n'he deus ar vro-se yezh ofisiel ebet. Ur yezh ofisiel eo neoazh e ranndir Tigray en Etiopia. Komzet e vez ivez gant yuzevion (Beta Israel) eus an takadoù-yezh-se aet da chom da Israel.

Daoust d'an diforc'hioù a rannyezh da rannyezh e pep keñver (distagadur, geriadur ha yezhadur) e teu an dud a-benn d'en em glevet hep kalz a boan ha betek hen n'he deus talvezet rannyezh resis ebet da yezh unvan.

Evel an darn vrasañ eus ar yezhoù etiopek e vez kavet en tigrigneg ar c'hensonennoù strakal. Diouzh an tu all, avat, e ra c'hoazh an tigrigneg gant an div gensonenn farinjek distaget er c'hourlañchenn a veze kaver sañset er geuzeg met kollet gant an darn vrasañ eus ar yezhoù etiopek all nemet an tigreeg ha neuze e c'heller ober an diforc'h diouzhtu dre gomz etre ar yezhoù-mañ ha yezhoù kar all evel an amhareg.

Skrivet e vez an tigrigneg gant ar skritur etiopek bet diorroet er penn-kentañ evit skrivañ ar geuzeg. 

## Liammoù diavaez
* Ethnologue

## Gwelet ivez
* Yezhoù etiopek
1920

*Diwar-benn bloavezh *'1920** an [[deiziadur gregorian]] eo ar bajenn-mañ.''


* [[10 Genver|10 a viz Genver]]: savet eo [[Kevredigezh ar Broadoù]].

== [[Afrika]] ==
;
* [[1 C'hwevrer|1 a viz C'hwevrer]]: krouet eo ar [[South African Air Force]].

== [[Amerika]] ==
=== [[Norzhamerika]] ===
=== [[Kreizamerika]] ===
=== [[Suamerika]] ===

== [[Azia]] ==
==== [[Reter-Nesañ]] ====
*[[7 Meurzh|7 a viz Meurzh]] : embann a reer dizalc’hiezh [[Siria]], dindan renerezh ar roue [[Faisal Iañ Irak]].
==== [[Reter-Kreiz]] ====
==== [[Reter-Pellañ]] ====
==== [[Iskevandir Indez]] ====

== [[Europa (kevandir)|Europa]] ==
*[[2 C'hwevrer|2 a viz C'hwevrer]] : [[Feur-emglev Tartu (Rusia-Estonia)|feur-emglev Tartu]] zo sinet etre [[Rusia]] hag [[Estonia]] da lakaat fin d’ar brezel ha da anavezout dizalc’hiezh Estonia.
*[[13 C'hwevrer|13 a viz C'hwevrer]] : mont a ra [[Suis]] e-barzh [[Kevre ar Broadoù]].
*[[24 C'hwevrer|24 a viz C'hwevrer]] : kinnig a ra [[Adolf Hitler]] e brogramm politikel e [[München]] dirak Strollad al labourerien alaman (''Deutsche Arbeiterpartei''), hag a zeu da vezañ [[Strollad Broadel Sokialour al Labourerien Alaman]] (''Nationalsozialistische Deutsche Arbeiterpartei'').
*[[4 Mezheven|4 a viz Mezheven]] : sinadur [[feur-emglev Trianon]], etre ar Gevredidi hag [[Hungaria]].
*[[15 Mezheven|15 a viz Mezheven]] : staget eo hanternoz [[Schleswig-Holstein|Schleswig]] ouzh [[Danmark]], goude ar poblvouezhiadegoù a zo bet e div lodenn eus Schleswig d’an 10 a viz C’hwevrer ha d’ar 14 a viz Meurzh 1920. 
*[[10 Eost|10 a viz Eost]] : sinadur [[feur-emglev Sèvres]], etre [[Turkia]] hag ar Gevredidi.
*[[10 Here|10 a viz Here]] : poblvouezhiadeg e [[Karintia]], da c’houzout ha fellout a ra d’an dud bezañ en [[Aostria]] pe e [[Yougoslavia]].
* [[12 Du|12 a viz Du]]: sinet eo [[Feur-emglev Rapallo]] gant [[Italia]] ha Yougoslavia ; harzoù nevez zo termenet etre an div [[Stad]].
;
*[[11 Du|11 a viz Du]] : ar [[Soudard dianav]] e [[Bolz-enor]] [[Pariz]].

== [[Okeania]] ==

== [[Armerzh]] ==
; ([[Republik Weimar]])
* [[13 Kerzu|13 a viz Kerzu]] : krouidigezh ar merk [[madig]]où  [[Haribo]] gant [[Hans Riegel]] e Bonn]], alese an anv ***HA*'ns **RI**egel **BO**nn*.

== [[Arz]]où ==

== [[Politikerezh]] ==
;
* [[30 Kerzu|30 a viz Kerzu]] : un disrann a c'hoarvez e Kendalc'h an *SFIO* ha krouet eo ar *Section française de l'Internationale communiste*. 
== [[Relijion]] ==
*[[16 Mae|16 a viz Mae]] : [[Janed Ark]] zo lakaet da [[sant]]ez gant an [[Iliz katolik roman]].

== [[Skiant]]où ==

== [[Sport]]où ==

== [[:Rummad:Ganedigezhioù 1920|Ganedigezhioù]] ==
* [[Yves Laloy]], liver surrealist
* [[17 a viz Eost]] : [[Maureen O'Hara]], aktourez [[Iwerzhon|iwerzhonat]], e [[Raghnallach]], kontelezhh [[Dulenn]] († [[24 a viz Here]] [[2015]] e [[Boise]], [[Idaho]], [[SUA]]).

Gwelet ivez :*:Rummad:Ganedigezhioù 1920*

== [[:Rummad:Marvioù 1920|Marvioù]] ==

Gwelet ivez:*:Rummad:Marvioù 1920''
__NOTOC__
1921

*Diwar-benn bloavezh *'1921*' an [[deiziadur gregorian]] eo ar bajenn-mañ.*

## [[Afrika]]

## [[Amerika]]
### [[Norzhamerika]]
### [[Kreizamerika]]
### [[Suamerika]]

## [[Azia]]
#### [[Reter-Nesañ]]
#### [[Reter-Kreiz]]
;
* 22 a viz Du : dizalc'hiezh ar vro diouzh ar rouantelezh-Unanet dre Feur-emglev Rawalpindi.
#### [[Reter-Pellañ]]
;
* 13 a viz Meurzh : dizalc'hiezh ar vro.
#### [[Iskevandir Indez]]

## [[Europa (kevandir)|Europa]]
;
* 7 a viz Genver : kadarnaet eo gant Parlamant Iwerzhon ar feur-emglev etre Iwerzhon ha Bro-Saoz.
* 6 a viz Kerzu : dizalc’hted Iwerzhon.

## [[Okeania]]

## [[Armerzh]]

## [[Arz]]où

## [[Politikerezh]]

## [[Skiant]]où
;
* 24 a viz Kerzu : kentañ skignadenn ar skingomz Radio Tour Eiffel.

## [[Sport]]où

## [[:Rummad:Ganedigezhioù 1921|Ganedigezhioù]]
* Loeiz Roparz, kaner kan-ha-diskan.
* Andrey Sac'harov, skiantour, Priz Nobel ar Peoc'h e 1975.

Gwelet ivez :*[[:Rummad:Ganedigezhioù 1921]]*

## [[:Rummad:Marvioù 1921|Marvioù]]
* 8 a viz C'hwevrer : Piotr Kropotkin e Dimitrovo, tost da Voskov.

Gwelet ivez:*[[:Rummad:Marvioù 1921]]*
__NOTOC__
1924

__NOTOC__

**Diwar-benn bloavezh *'1924*' an [[deiziadur gregorian]] eo ar bajenn-mañ.*

## Darvoudoù
### ♦ Europa
* 9 a viz Meurzh: Italia a aloub Fiume.
;
* 20 a viz Kerzu: rakdieubidigezh Adolf Hitler eus toull-bac'h.
;
* 9 a viz Genver: barr-reverzhi.
* 24 a viz Here: deiz kentañ prosez Gwilhoù Sezneg e Kemper.
* 4 a viz Du: kondaonet eo Gwilhoù Sezneg d'al labour ret.
;
* 25 a viz Genver: penn-kentañ ar C'hoarioù olimpek goañv e Chamonix.
;
* 25 a viz Meurzh: embannet ar republik. 
;
* 22 a viz Genver: Ramsay MacDonald, eus Strollad al Labour a zeu da vezañ Kentañ Ministr ar Rouantelezh Unanet. 
;
* 21 a viz Genver: Marv Lenin.
* 26 a viz Genver: Petrograd a zo advadezet Leningrad.

### ♦ Azia
* 26 a viz Du: disklêriet eo Republik Poblel Mongolia en Ulaanbaatar.
;Reter-nesañ
;Reter-kreiz
;Iskevandir indezat
;Reter-pellañ

### ♦ Afrika

### ♦ Amerika
;Norzhamerika
;
* 4 a viz Du: dilennet eo Calvin Coolidge en-dro da Brezidant Stadoù-Unanet Amerika.
;Suamerika

### ♦ Okeania

### ♦ Arzoù ha lizhiri
;Livouriezh
;Sonerezh
;Lennegezh
*Embannet eo *Bilzig*, gant Fañch al Lae
;Sinema

### ♦ Skiantoù ha politikerezh
* 30 a viz Kerzu: lavaret a ra Edwin Hubble ez eus eus galaksiennoù all.

### ♦ Armerzh

### ♦ Sport
* 25 a viz Genver: ar C'hoarioù Olimpek goañv kentañ e Chamonix, en Alpoù Frañs.

### ♦ A bep seurt/diasur

## [[:Rummad:Ganedigezhioù 1924|Ganedigezhioù]]

Gwelet ivez :*[[:Rummad:Ganedigezhioù 1924]]*

## [[:Rummad:Marvioù 1924|Marvioù]]

Gwelet ivez :*[[:Rummad:Marvioù 1924]]*
Zayeg

Ur yezh semitek eus is-skourr ar yezhoù harariek-gouragek eo ar **zayeg** (*zay*) komzet gant tro-dro da 4.880 den tro-dro da lennoù ar Stêr Zway en Etiopia.

Tost a-walc'h eo da c'hourageg ar reter.

## Gwelet ivez
* Yezhoù etiopek
* Yezhoù semitek
Hararieg

Ur yezh semitek eus is-skourr ar yezhoù harariek-gouragek eo ar **hararieg** (*harari*, *adare* , *aderinya* pe *gey sinan*) komzet gant tro-dro da 21.283 den evel yezh kentañ mui 7.766 den evel eil yezh en Etiopia (1998).

Genidik e oa ar yezh-mañ eus kêr Harar e reter ar vro dreist-holl. Bremañ avat e vez komzet gant kumuniezhioù tud bras pe vrasoc'h en Addis Ababa, Adama ha Dire Dawa.

## Gwelet ivez
* Yezhoù etiopek
* Yezhoù semitek
Gourageg ar reter

Ur yezh semitek eus is-skourr ar yezhoù harariek-gouragek eo **gourageg ar reter** (saozneg: *East Gurage*) komzet gant 827.764 den evel yezh kentañ mui 89.042 den evel eil yezh den 150km e su Addis Ababa en Etiopia (1998).

Peder rannyezh ez eus :

* **Enekoreg** (*enneqor* pe *inneqor*)
* **Siltieg** (*silti* pe *selti*)
* **Oulbareg** (*ulbarag* pe *urbarag*)
* **Wolaneg** (*wolane* pe *walane*)

Ken tost eo ar zayeg hag ar mesmeseg outañ ma c'hellfent bezañ renket evel rannyezhoù gouraek ar reter.

## Gwelet ivez
* Yezhoù etiopek
* Yezhoù semitek
Amhareg

Ur yezh semitek eus is-skourr ar yezhoù amharek-argobek eo an **amhareg** (*amhara* pe *amarinya*) komzet gant ouzhpenn da 17.413.000 den en holl e norzh-kreiz, Ranndir Amhara hag Addis Abeba en Etiopia (17 372 913 a dud evel yezh kentañ mui 5 104 150 a dud evel eil yezh e 1998) hag en Israel (40.000 den e 1994).

Yezh vroadel Etiopia an hini eo. En Israel e vez komzet gant ar Yuzevion a orin etiopek (*[[Beta Israel]]*).

Skrivet e vez gant ar skritur etiopek.

## Gwelet ivez
* Yezhoù etiopek
* Yezhoù semitek
Geuzeg

Ur yezh semitek eus isskourr yezhoù etiopek an norzh eo ar **geuzeg** (ግዕዝ ) diorroet er penn-kentañ e-touez kouerion Uheldirioù Korn Afrika ha deuet war-lerc'h da vezañ yezh Lez Impalaeriezh Etiopia.

Ur yezh varv eo, aet da get en XIIIvet Kantved, met implijet e vez c'hoazh evel yezh sakr gant Iliz Ortodoks Tewahedo Etiopia ha gant Iliz Ortodoks Tewahedo Eritrea. 

Implijet e vez ivez evel yezh sakr gant Yuzevion Etiopia (*[[Beta Israel]]*).

Tost-tre e oa manet fonologiezh ar geuzeg d'ar c'hentsemiteg dre vras. Kavet e vez er geuzeg kensonennoù strakal diorroet diwar ar c'henonennoù stambouc'hus semitek.

Skrivet e vez ar geuzeg gant ar skritur etiopek pe *fidel* bet diorroet a-ratozh evit ober gant ar yezh-se dre skrid hag en deus talvezet war-lerc'h da skrivañ an darn vrasañ eus ar yezhoù all komzet en Etiopia.

## Liammoù diavaez
* Ethnologue

## Gwelet ivez
* Yezhoù etiopek
Argobeg

Ur yezh semitek eus is-skourr ar yezhoù amharek-argobek eo an **argobeg** (*argoba*) komzet gant tro-dro da 10.860 den evel yezh kentañ mui 3.236 den evel eil yezh e Traoñienn Rift en Etiopia (1999).

Div rannyezh ez eus:

* **Ankobereg** (*ankober*)
* **Chonkeg** (shonke'')

Tost a-walc'h eo d'an amhareg e-keñver geriadur.

## Gwelet ivez
* Yezhoù etiopek
Mesmeseg

Ur yezh semitek eus is-skourr yezhoù etiopek ar su eo an **mesmeseg** (*mesmes*) komzet gant e Gurage, Hadiyya ha Kambatta en Etiopia.

Tost a-walc'h eo da c'hourageg ar c'hornôg.

## Gwelet ivez
* Yezhoù etiopek
* Yezhoù semitek
Tigreeg

Ur yezh semitek eus is-skourr yezhoù etiopek an norzh eo an **tigreeg** (ቲግሬ *tigre* pe ኻሳ *c'hasa*) komzet en Eritrea (800 000 den e 1997) hag e norzh Soudan.

Daoust ha m'ec'h eo heñvel-tre o anv, n'en deus an tigreeg netra da welet gant Proviñs Tigrae en Etiopia.

Tost-tre eo an tigreeg d'an tigrigneg dreist-holl hag ivez d'an amhareg.

Ur rannyezh pennañ ez eus:

* ar **mansaeg** (*mansa*' pe *mensa*)

Evel an darn vrasañ eus ar yezhoù etiopek e vez kavet en tigreeg ar c'hensonennoù strakal. Diouzh an tu all, avat, e ra c'hoazh an tigrigneg gant an div gensonenn farinjek distaget er c'hourlanchenn a veze kavet sañset er geuzeg met kollet gant an darn vrasañ eus ar yezhoù etiopek all nemet an tigrigneg ha neuze e c'heller ober an diforc'h diouzhtu dre gomz etre ar yezhoù-mañ ha yezhoù kar all evel an amhareg.

Abaoe an XIXvet Kantev e vez skrivet e vez an tigrigneg gant ar skritur etiopek bet diorroet er penn-kentañ evit skrivañ ar geuzeg bet degaset eno gant misionerion eus Sveden evit reiñ ar Bibl er yezh-mañ. E gwirionez, avat, dre m'emañ liammet-stank ar geuzeg ouzh Iliz Ortodoksel Tewahedo Etiopia e kav gwell an darn vrasañ eus an Digreed, muzulmaned anezhe, ober gant an arabeg evel yezh dre skrid hag e kavfent gwelloc'h e vije skrivet o yezh ivez oc'h implijout al lizherenneg arabek. 

## Liammoù diavaez
* Kentelioù tigreeg enlinenn
* Ethnologue

## Gwelet ivez
* Yezhoù etiopek
Gourageg ar c'hornôg

Ur yezh semitek eus is-skourr yezhoù etiopek ar su eo **gourageg ar c'hornôg** (*gurage*; saozneg: *West Gurage*) komzet gant 798 202 evel yezh kentañ mui 58 694 den evel eil yezh e Ranndir Kornôg Gurage en Etiopia (1998).

Eizh rannyezh zo:

* **Tchahaeg** (*chaha* pe *cheha*)
* **Inoreg** (*inor* pe *ennemor*)
* **Ezaeg** (*ez(h)a* pe *izha*)
* **Goumereg** (*gumer* pe *gwemarra*)
* **Gouraeg** (*gura*)
* **Enegegneg** (*enegegny*)
* **Maskaneg** (*masqan* pe *meskan*)
* **Mouhereg** (*muher*)

## Gwelet ivez
* Yezhoù etiopek
Gafateg

Ur yezh semitek eus isskourr yezhoù etiopek ar su eo ar **gafateg** (*gafat*) komzet gwechall er su d’an Nil Glas en Etiopia. Ur yezh varv an hini eo. 

## Gwelet ivez
* Yezhoù etiopek
* Yezhoù semitek
Gwin

Ar **gwin** zo un died alkoolek fardet diwar goadur ar rezin, a zo frouezh ar gwini (*Vitis vinifera* an aliesañ, ha *Vitis spp.* ivez).

En Europa e vez termenet ar gwin hervez al lezennoù gant an termenadur-mañ :

« *kenderc'h tennet diwar goadur alkoolek, a-grenn pe darnel, rezin fresk, pilet pe get, pe fro* ».


Studi ar gwin eo ar winoniezh.

## Istor ar gwin
Gallout a ra adsevel orin ar gwin gant keñveriadurioù henoniel ha genetikel d'ar C'haokaz hag an harz norzh ar Reter-Nesañ, a vez o startaat gant an dizoloadennoù kozhañ tarbodoù eus 6000 kt JK e Jorjia ha 5000 kt JK en Iran. En em skignet e oa da C'hres adal 4500 kt JK (ma oa adkavet ar c'hozañ rezin brevet ar bed) hag Armenia (ma voe adkavet ar c'hozhañ labouradeg gwin eus 4100 kt JK).

A vez bet graet kejoù gant riz e oa greüs ivez adal ar 7vet milved kt JK e Sina.

Moarvat e oa ar skignadur gwin ouzh ar c'hornôg abalamour d'ar Fenikianed ; gwerzhet e oa ar gwin eus Byblos da Henegipt e-pad ar Rouantelezh nevez (ma voe kavet 6 eus 36 añforennadoù er maen-bez Toutânkhamon) ha dre ar C'hreizdouar war-lerc'h.

## Tipologiezh

Gwinoù Europa a vez renket hervez o c'horn-bro da gentañ-holl (Bourdel, Rioja, Bourgogn, Chianti, etc) e-lec'h ma gwinoù ar pep all eus ar bed a vez renket hervez o gouennad (da lâret eo seurtad ar rezin), ar ouennad bennañ (Merlot, Chardonnay, Cabernet Sauvignon, Pinot noir, etc) pe ur strolladenn eus meur a ouennad (syrah, grenache, marsanne, viognier, etc.). Traoù all a vez kemeret e kont evit renkañ ar gwinoù : ar rummadatur (Gwin Bro (GB), Anvadur Orin Kontrollet (AOK), etc) ; an dasparzher : gallout a ra bezañ merk ur marc'hadour, anv ar gwinaozer, anv an dastumer pe ar c'hav kevelourel ; al liv (ruz, gwen, roz) ; ar blizen (bloavezh ar c'hutuilh rezin).

## Liamm diavaez
* Ur pennad gant Guy Étienne diwar-benn ar gwin : KIS-826

## Notennoù
Sodoeg

Ur yezh semitek eus is-skourr yezhoù etiopek ar su eo ar **sodoeg** (*(gurage) soddo*, *kistane* pe *gourageg an norzh*) komzet gant 254.682 den evel yezh kentañ mui 60.538 den evel eil yezh e Gourage, Kambaata ha Hadiyyaen Etiopia (1998).

Div rannyezh ez eus:

* **Aymalaleg** (*aymallal*, *soddo* pe *kistane*)
* **Gogot** (*gogoteg*)

## Gwelet ivez
* Yezhoù etiopek
Visant-Jozeb Rousseau Rozenkoad

**Visant-Jozeb Rousseau Rozenkoad** (*Vincent-Joseph Le Rousseau de Rosencoat*, eus e anv ofisiel) a oa ur beleg breizhat, ganet d’an 3 a viz Gouere 1726 e straed ar Forn, e Kastell-Nevez-ar-Faou. E dad a oa an aotrou Pêr-Mari Rousseau Rozenkoad, letanant senechaliezh ar C'hastell-Nevez.

Mont a ra da veleg, stag ouzh Kompagnunezh Jezuz, da lâret eo, e oa jezuist. Anvet eo kelenner tro-ha-tro e Arras, Kemper ha Nevers. Dont a ra war e giz d'e vro e 1774, pa voe lakaet da benn-aluzener, pe rener, kouent an Ursuladezed e Karaez. E 1780 e adkaver anezhañ evel rener kouent ar Vizintanezed, straed ar Vag-treizh (*r. du Bac*) e Pariz.

Harzet eo e-pad an Dispac'h bras dre ma nac'h touiñ al le d'al Lezenn evit lakaat ar gloer da vezañ keodedourien.

Boureviet ha lazhet e voe d’an 2 a viz Gwengolo 1792 e-barzh leti kouent ar Garmez, e Pariz (Bro-C'hall), e-pad ar pezh a zo bet anvet "Lazhadegoù Gwengolo". 
Lesanvet eo bet "ar gwenvidig" war-lerc'h. Ur werenn-livet en e enor a c'haller gwelet en iliz-parrez Kastell-Nevez-ar-Faou.
## Dave ha notennoù
Diorren

Ur gevredigezh bet krouet d'an 10 Here 1998 eo **Diorren**.

Kas war-raok implij ar brezhoneg en armerzh, en embregerezhioù hag er vuhez vicherel eo he fal.

Un 30 embregerezh bennak a zo ezel anezhi.

Jakez Cosquer eo he frezidant.
Arabeg Kiprenez

Ur yezh semitek ar c'hreiz eus is-skourr ar yezhoù arabek eo **arabeg Kiprenez** (*sanna* pe *maroniteg*) komzet gant tro-dro da 1300 den e Kiprenez (1998).

Komzet e vez gant ar Varonited o chom e Kormatiki (140 den), Limasol (80-100 den) ha Nikosia. 

N'eus diglosia ebet e-keñver an arabeg unvan.

Amprestet ez eus bet gerioù digant ar sirieg hag ar gresianeg. 

## Gwelet ivez
* Arabeg
* Yezhoù semitek
Arabeg Tchad

Ur yezh semitek ar c'hreiz eus is-skourr ar yezhoù arabek eo **arabeg Tchad** (*shuwa*) komzet gant tro-dro da 986.200 den en holl e Salamat, Ouaddai, Biltine ha kreiz Batha e Tchad (754.590 den e 1993, pe 12% eus ar boblañs), Niger (5.000 den 1998), Nigeria (100.000 den e 1973) ha Kameroun (63.600 den e 1982).

Talvezout a ra da yezh konwerzh.

Div rannyezh a zo :
* **Biltineg** (*biltine*): komzet e Batha
* *'Charieg-bagirmieg (*chari-baguirmi''): komzet e Salamat

N'eus diglosia ebet e-keñver an arabeg unvan. 
 

## Gwelet ivez
* Arabeg
* Yezhoù semitek
Arabeg dofariek

Ur yezh semitek ar c'hreiz eus is-skourr ar yezhoù arabek eo an **arabeg dofariek** (*dhofari* pe *zofari*) komzet gant tro-dro da 70.000 den e Salala en Oman (1996).

Tost a-walc'h eo da arabeg ar Pleg-mor met disheñvel diouzh arabeg Oman.

## Gwelet ivez
* Arabeg
* Yezhoù semitek
Arabeg ar Sahara

Ur yezh semitek ar c'hreiz eus is-skourr ar yezhoù arabek eo an **arabeg ar Sahara** (*tamanghaset*) komzet gant tro-dro da 110.000 den en holl e Aljeria tro-dro d'ar vevenn gant Maroko a-hed ar Menezioù Atlas (100.000 den e 1996) ha Niger (10.000 den e 1998).

Perzh eo arabeg ar Sahara deus strollad yezhoù anvet arabeg ar Maghreb. E lizherennoù kod ISO 639-3 a zo "aao".

Disheñvel eo e struktur diouzh hini ar yezhoù arabek all.

## Gwelet ivez
* Arabeg
* Yezhoù semitek

## Daveennoù
Arabeg Aljeria

Ur yezh semitek ar c'hreiz eus is-skourr ar yezhoù arabek eo an **arabeg Aljeria** komzet gant tro-dro da 22.400.000 den en holl en Aljeria dreist-holl (20.400.000 den e 1996 pe 83% eus ar boblañs) ha gant 2 vilion a dud all dre ar bed e Belgia, Frañs, Alamagn, an Izelvroioù ha Sant-Pêr-ha-Mikelon (1998).

Teir rannyezh pennañ ez eus:

* hini Konstantin
* hini Aljer
* hini Oran

Tost a-walc'h eo rannyezhoù reter Aljeria ouzh arabeg Tunizia ha hini kornôg Aljeria ouzh arabeg Maroko. 

## Gwelet ivez
* Arabeg
* Yezhoù semitek
Arabeg Bahrein

Ur yezh semitek ar c'hreiz eus isskourr ar yezhoù arabek eo **arabeg Bahrein** (*baharnah*, arabaeg chiited Bahrein) komzet gant tro-dro da 310 000 den en holl e Bahrein (1995) hag ivez en Oman, hag en-dro da Qatif en Arabia Saoudat.

Ur rannyezh izel an hini eo e-keñver arabeg ar Pleg-mor.

## Gwelet ivez
* Arabeg
* Yezhoù semitek
Arabeg bedawiek

Ur yezh semitek ar c'hreiz eus isskourr ar yezhoù arabek eo an **arabeg bedawiek** pe **arabeg bedawiek Egipt** (*bedawi*) komzet gant tro-dro da 1&nbsp;610&nbsp;000 a dud en holl en Egipt (780&nbsp;000 den e 1996), Israel, Jordania (700&nbsp;000 den), Palestina (Kornôg Jordania ha Ghaza) : 10&nbsp;000 den e 1996) ha Siria (70&nbsp;000 den).

Tost a-walc'h eo d'an arabeg komzet e gwalarn Arabia Saoudat.

Teir rannyezh a zo :
* **Bedawiek egiptek ar biz**,
* **Bedawiek levantek ar su**,
* **Bedawiek levantek an norzh**.

Yezh Jordania an hini e oa a-raok ma tegouezhas eno ar repuidi o tec'hel kuit eus Palestina. Menel a ra c'hoazh hounnezh ar yezh implijet gant arme Jordania.

## Gwelet ivez
* Arabeg
* Yezhoù semitek
Arabeg ar Pleg-mor

Ur yezh semitek ar c'hreiz eus is-skourr ar yezhoù arabek eo **arabeg ar Pleg-mor** (*khalaji*; saozneg: *Gulf Arabic*) komzet gant tro-dro da 2.440.000 den en holl e Zubair ha war Gourenez Fau en Irak (40.000 den e 1998), Iran (200.000 den e 1993), Bahrein (100.000 den e 1995), Katar (103.600 den e 1986), pe 56% eus ar boblañs, Oman (441.000 den e 1995), Koweit (500.000 den e 1986, pe 85% eus ar boblañs), Arabia Saoudat (200.000 den), Emirelezhioù Arab Unanet (744.000 den) ha Yemen.

Meur a c'her ez eus o tont eus ar perseg ha distaget e vez *tch* ([tʃ]) al lizherenn *kāf* (ﻙ) ha distaget e vez *g* al lizherenn *qāf* (ﻕ).

Peder rannyezh ez eus:
* **Zubaireg-faoueg** (*zubair-fāu*)
* **Hasaeg** (*al-hasā*): en Iran, Arabia Saoudat
* **Arabeg norzh Qatar**
* **Arabeg su Qatar**

## Gwelet ivez
* Arabeg
* Yezhoù semitek

## Liammoù diavaez
* Kentelioù war-linenn
Arabeg Maroko

Ur yezh semitek ar c'hreiz eus is-skourr ar yezhoù arabek eo an **arabeg Maroko** komzet gant tro-dro da 19.542.000 a dud en holl e Maroko (18.800.000 den e 1991 pe 65% eus ar boblañs) ha gant kumuniezhioù ezbroidi bras pe vrasoc'h e Belgia, Egipt, Frañs, Alamagn, Jibraltar, an Izelvroioù hag er Rouantelezh-Unanet.

Seizh rannyezh ez eus:
* **hini Rabat-Casablanca**
* **hini Fez-Meknes**
* **hini Tanjer**
* **hini Oudja**
* **Jebelieg** (*jbala* pe *jebli*)
* **hini su Maroko**
* **hini Marrakech**

Levezonet-don eo bet gant ar berbereg, ar galleg hag ar spagnoleg.

## Gwelet ivez
* Arabeg
* Yezhoù semitek
Arabeg Egipt

Ur yezh semitek ar c'hreiz eus is-skourr ar yezhoù arabek eo **arabeg Egipt** komzet gant tro-dro da 44.406.000 den en holl en Egipt dreist-holl hag ivez en Irak, Israel, Jordania, Libia, Koweit, Arabia Saoudat, Emirelezhioù Arab Unanet ha Yemen.

Teir rannyezh zo :
* hini norzh an Delta
* hini su-kreiz an Delta
* hini Kaero

Yezh vroadel Egipt eo an hini a vez implijet gant ar media ha gant ar bolitikourion hervez rannyezh Kairo. 

Deuet eo da vezañ anavezet-meur ha komprenet gant an arabegerion dre ar bed-holl a-drugarez d'ar filmoù savet er rannyezh-mañ en Egipt. 

## Gwelet ivez
* Arabeg
* Yezhoù semitek

## Liammoù diavaez

* Ethnologue
Arabeg hadramek

Ur yezh semitek ar c'hreiz eus is-skourr ar yezhoù arabek eo **arabeg hadramek** (*hadromi* pe *hadrami*) komzet gant tro-dro da 410.000 den en holl e Hadramaut e Yemen (300.000 den e 1995), Eritrea ha Kenya.

Diheñvel eo diouzh an arabeg taiziek hag ar arabeg sananiek.

## Gwelet ivez
* Arabeg
* Yezhoù semitek
Arabeg Mezopotamia

Ur yezh semitek ar c'hreiz eus isskourr ar yezhoù arabek eo **arabeg Mezopotamia** pe **arabeg Irak** (*qeltu*, *furati*) komzet gant tro-dro da 14 million a dud en holl en Irak (11.500.000 den) hag Iran (1,2 milion a dud).
Jordania, norzh Siria (1,8 milion a dud), ha Turkia (Azia).

Diaes-kenañ eo da gompren evit tud a ra gant yezhoù arabek all.

Tri bloc'had rannyezhoù a zo:
* **Rannyezhoù Anatolia**
* **Rannyezhoù Tigris**
* **Rannyezhoù Eufrates**

Talvezout a ra rannyezh Baghdad da yezh unvan dre vras. Implijet e vez war ar skingomz ha war ar skinwel. 

## Gwelet ivez
* Arabeg
* Yezhoù semitek
Arabeg Libia

Ur yezh semitek ar c'hreiz eus is-skourr ar yezhoù arabek eo **arabeg Libia** pe **arabeg sulaimitek**, komzet gant tro-dro da 4.505.000 a dud en holl e Libia (4.200.000 den e 1991 pe 96% eus ar boblañs, dreist-holl e norzh ar vro), Egipt (300.000 den e 1996) hag e Niger (5.000 den e 1998).

Peder rannyezh ez eus:

* **[[Arabeg yuzev-tripolek|Arabeg tripolek]]
* **Libieg ar su** 
* **Libieg ar reter** 
* **Arabeg bedawiek biz Egipt''' 

Tost a-walc'h eo d'an arabeg komzet gant ar vedouined e su Tunizia. 

## Gwelet ivez
* Arabeg
* Yezhoù semitek
Arabeg hijaziek

Ur yezh semitek ar c'hreiz eus is-skourr ar yezhoù arabek eo an **arabeg hijaziek** (*hijazi*) komzet gant tro-dro da 6 milion a dud en holl (1996) tro-dro d'ar Mor Ruz en Arabia Saoudat dreist-holl hag ivez gant un nebeud tud en Eritrea.

Peder rannyezh pennañ ez eus:
* **Hijaziek an norzh**
** 4 isrannyezh
* **Hijaziek ar su**
** 16 isrannyezh
* **Tihamaheg an draoñienn** (saozneg: *Valley Tihamaah*)
* **Tihamaheg an aod** (saozneg: *Coastal Tihamaah*)

## Gwelet ivez
* Arabeg
* Yezhoù semitek
Dick

**Dick** a zo un anv-bihanaat saoznek eus an anv Richard.

## Tud
### Anv-bihan
* Dick McKee (1893-1920), broadelour iwerzhonat
* Dick Van Dyke (g. e 1925), aktour stadunanat
* Dick Rivers (1945-2019), kaner gall
* Dick Cheney (1941-2025), politikour stadunanat, besprezidant ar vro

### Anv-tiegezh
* Philip K. Dick (1928-1982), skrivagner skiant-faltazi stadunanat
* Andy Dick (g. e 1965), aktour ha fentigellour stadunanat

### Lesanv
* "Tricky Dick", lesanv Richard Nixon (1913–1994), prezidant SUA

## Lennegezh
* Dick Tracy, bannoù-treset un igounier prevez
* Moby Dick, romant gant Herman Melville
Arabeg levantek ar su

Ur yezh semitek ar c'hreiz eus is-skourr ar yezhoù arabek eo **arabeg levantek ar su** pe **arabeg palestinek-jordanek** komzet gant tro-dro da 6.155.000 a dud en holl e Jordania (3,5 milion e 1996) hag Egipt, Israel (910.000 den), Koweit, Palestina (1,6 milion a dud e Kornôg Jordania ha Ghaza) ha Siria. Komzet e evz ivez gant ezbroidi e Puerto Rico hag Arc'hantina.

Div rannyezh ez eus:

* **Madaneg** (*madani*)
* **Fellaheg** (*fellahi*)

Bez' ez eus ur yezh unvan o tont war wel diazezet war doare-komz Amman.

## Gwelet ivez
* Arabeg
* Yezhoù semitek
Arabeg chihiek

Ur yezh semitek ar c'hreiz eus is-skourr ar yezhoù arabek eo an **arabeg chihiek** (*shihhi*, *(al-)shihuh*) komzet gant tro-dro da 15.000 den en holl e ledenez Musandamen Emirelezhioù Arab Unanet (5.000 den e 1995) hag Oman (1998).

Levezonet eo bet gant ar perseg.

## Gwelet ivez
* Arabeg
* Yezhoù semitek
Hasaniyeg

Ur yezh semitek ar c'hreiz eus is-skourr ar yezhoù arabek eo ar **hasaniyeg** (*Ḥassānīya*, *hasani*, *klem al-bithan*) komzet gant tro-dro da 2.511.000 a dud en holl e Maouritania (2.200.000 den e 1998, pe 66% eus ar boblañs), Aljeria, Mali (106.100 den e 1991), e Sahara ar C'hornôg (Maroko) (40.000 den e 1995), Niger (10.000 den e 1998) ha Senegal.

Ne c'hall ket tud a ra gant yezhoù arabek all kompren an hasaniyeg.

## Gwelet ivez
* Arabeg
* Yezhoù semitek
Arabeg sananiek

Ur yezh semitek ar c'hreiz eus isskourr ar yezhoù arabek eo an **arabeg sananiek** pe **arabeg norzh Yemen** (*sanaani*) komzet gant tro-dro da 7 600 000 a dud e Yemen (1996).
 
## Gwelet ivez
* Arabeg
* Yezhoù semitek
Arabeg saidiek

Ur yezh semitek ar c'hreiz eus is-skourr ar yezhoù arabek eo an **arabeg saidiek** (**<big>صعيدى</big>** *sa'idi*) komzet gant tro-dro da 18,9 milion a dud e su Egipt betek ar vevenn gant Soudan (1996).

Komzet e vez arabeg egiptek uhelañ eus Asyuut betek Edfu hag er su, ha komzet e vez arabeg egiptek ar c'hreiz e Bani Sweef, Fayyuum ha Gizeh. 

Tost a-walc'h eo da arabeg Soudan, dreist-holl e su ar vro, met levezonet-don eo gant arabeg Kaero. 

Ne vez ket komprenet ar yezh-mañ gant an dud a gomz arabeg Egipt hervez doare-komz Kaero, met komprenet e vez rannyezh Kaero gant an holl dud hag a ra gant an arabeg saidiek. 

## Gwelet ivez
* Arabeg
* Yezhoù semitek
Arabeg Oman

Ur yezh semitek ar c'hreiz eus is-skourr ar yezhoù arabek eo **arabeg Oman** (*hadari*) komzet gant tro-dro da 1,01 milion a dud e uheldirioù Menezioù Hajar en Oman (720.000 den e 1996) hag ivez e Kenya 815.000 den e 1995), Tanzania (195.000 den e 1993) hag Emirelezhioù Arab Unanet.

Degaset e oa bet ar yezh da Genya e 900 KMB

## Gwelet ivez
* Arabeg
* Yezhoù semitek
Arabeg nadjiek

Ur yezh semitek ar c'hreiz eus is-skourr ar yezhoù arabek eo an **arabeg nadjiek** (**') komzet gant tro-dro da 9,8 milion a dud en holl en [[Arabia Saoudat]] (8 milion) hag [[Irak]] (900.000 den), [[Jordania]] (50.000 den), [[Koweit]] ha [[Siria]] (500.000 den) hag ivez e [[Kanada]] hag er [[Stadoù-Unanet]].

Teir [[rannyezh]] pennañ ez eus:
* **Nadjieg an norzh** (''shammari'', ''bani khālid'', ''dafīr'')
* **Nadjieg ar c'hreiz** (''rwala'', ''hāyil'', ''al-qasīm'', ''riyadh'', ''hofuf'', ''bīshah'', ''najrān'', ''ali'', ''awazim'', ''rashāyada'', ''mutair'', ''utaiba'', ''ajmān'')
* **Nadjieg ar su*' (*āl murrah*, *najran'')

Tost a-walc'h eo da arabeg ar Pleg-mor ha da arabeg Mezopotamia evit ma teufe a-benn an dud d'en em glevet.

## Gwelet ivez
* Arabeg
* Yezhoù semitek
Arabeg Mezopotamia an norzh

Ur yezh semitek ar c'hreiz eus is-skourr ar yezhoù arabek eo **arabeg Mezopotamia an norzh** (*moslawi*) komzet gant tro-dro da 6.3 milion a dud en holl (1992) a-hed an Tigris a-bezh hag ivez a-hed lod eus an Eufrates en Irak (5.4 milion) hag ivez e Siria (300.000 den), Turkia (Azia) (400.000 den) ha Jordania.

Tost-tre eo d'an arabeg yuzev-irakek.

 
## Gwelet ivez
* Arabeg
* Yezhoù semitek
Arabeg levantek an norzh

Ur yezh semitek ar c'hreiz eus is-skourr ar yezhoù arabek eo **arabeg levantek an norzh** pe **arabeg siriek-libanek** komzet gant tro-dro da 15 milion a dud en holl e Siria (8.8 milion 1991) ha Liban (3.9 milion e 1991, pe 93% eus ar boblañs). Komzet e vez ivez gant kumuniezhioù ezbroidi en Antigua ha Barbuda, Arc'hantina, Belize, Kiprenez, Republik Dominikan, Gwiana c'hall, Stad Israel, Jamaika, Mali, Puerto Rico, Surinam, Trinidad ha Tobago, ha Turkia (Azia).

Ur yezh unvan ez eus, diazezet war doare-komz Damask ha degemeret mat e vez ivez hini Beirout. 

Levezonet eo bet rannyezh Aleppo gant arabeg Mezopotamia.

Implijet e vez er skinwel hag er skingomz.

Pemp rannyezh ez eus:

* **Arabeg norzh Liban**
* **Arabeg norzh-kreiz Liban**
* **Arabeg su-kreiz Liban**
* **Arabeg su Liban**
* **Arabeg kreiz Siria** (*shami*)

## Gwelet ivez
* Arabeg
* Yezhoù semitek
Roll ar meziantoù gant un etrefas e brezhoneg

Setu roll ar meziantoù zo bet troet o etrefas e brezhoneg :

## Reizhiad korvoiñ
*Windows
*Lodennadurioù Linux*
** Mandriva
** Ubuntu : Abaoe Ubuntu 8.10 (Hardy Heron) e vez troet an etrefas Gnome e brezhoneg

## Merdeer
* Mozilla Firefox 1.0.7 & 1.5.0.1 & 2.0.0.x & 3.x & 4.x
* Opera 5.02 & 9
* Navig
* Epiphany

## Postelerezh
* Mozilla Thunderbird 1.0.6 & 1.5 & 2.0.0.x
* Foxmail
* DreamMail 4.2.2.1

## Endro burev
* KDE adalek 1.1.1
* Gnome
* Mate

## Heuliadenn vurev
* OpenOffice.org 1.1.4 & 2.0 & 3
* LibreOffice 3.3.x
* AbiWord 2.2.9

## Meziantoù urzhiataerezh

*WinRAR 3.52
*PDFCreator
*TeraTerm Pro 2.3

## Meziantoù internet

*FileZilla 2.2.18
*Gvim 6.2
*Dotclear 1.2.4
*Joomla
*Spip

Troet e oa bet ar meziantoù-mañ gant tud an Drouizig ha gallout a reer o fellgargañ amañ

## Meziantoù liesvedia

* Clementine 1 http://www.clementine-player.org/br/ pe http://www.drouizig.org/index.php?option=com_content&view=article&id=214%3Aclementine-11-e-brezhoneg&catid=45%3Ameziantou-all&Itemid=63&lang=br
* VLC
* BS Player 1.00
* GIMP
* Inkscape
* Pinta
*Scribus

## Meziantoù kehenterezh

*Skype 2.5, 2.6, 3.0

:Troidigezhioù brezhonek da bellgargañ amañ

## Etrefasoù meziantoù ludo-skolius
* Skolius 1.1 diorroet gant Michel Mermet etre 1998 ha 2004.
* Gcompris pe GCompris savet gant Bruno Coudoin.
*MiniSebran
*Sebran

## C'hoarioù

*FreeCol
*Gwezboell
*Minecraft
*Steredenn
*SuperTux
* SuperTuxKart
*The Long Dark

## Meziantoù all

## Meziantoù bet troet ha dilezet abaoe

## Lec'hiennoù internet
Meziantoù e brezhoneg war drouizig.org
DAO

**Dao** zo ur ger a gaver e brezhoneg, en Azia hag en Afrika.

## E brezhoneg
* «Dao! dao! dao!» zo ur drouzadell pa stoker ouzh un nor,
* teskanv Deskiñ d'An Oadourien eo ivez, ur c'hevread aozadurioù kelenn ar brezhoneg d'an oadourien.

## Anvioù
### En Azia
* dao pe tao (道 *dào*), ur meiziad eus prederouiriezh an daoegezh,
* Dao, ur stad gozh gwaz ouzh an dierniezh Zhou,
* Xian Dao (道 *dào*), ur xian (kontelezh) e proviñs Hunan e Sina,
* dao (刀 *dāo*), ur rizhenn sabrenn sinaat
* dao, ur c'hoari prederiañ,
* Dao, ur bobl eus Papoua ar C'hornaoueg e Indonezia,
** Dao, o rannyezh,
* Dao, anv roet d'ar bobl Yao gant Vietnamiz,
* Dao, ur gêr eus proviñs Capiz er Filipinez,
* Đào Sĩ Chu (1911-1974), ul livour vietnamat.
### En Akrika
* Dao, ur gumun diwar ar maez e Burkina Faso,
* Bernadette Sanou Dao (1952-), ur skrivagnerez burkinabat,
* Elisée Jean Dao (1973-), ur milour malian.
### E Portugal
*Dão, ur winieg e kreiz Portugal, har ur stêr ivez.

## Teskanvioù ha bonegoù
**DAO** a c'hall bezañ ivez :
* *[[Disk-At-Once]]*, ur mod engravañ ur bladenn arc'hant,
* *[[Data Access Object]]*, ur patrom er veziantouriezh,
* *[[Decentralized Autonomous Organization]]* (e brezhoneg aozadur digreizennet emren), un aozadur gant ur moneiz niverel digreizennet, da skouer Bitcoin pe Ethereum.
* *[[Daallo Airlines]]*, bonneg OACI ur gompagnunezh-aer eus Somalia.

## Notennoù ha daveoù
Deskiñ d'An Oadourien

Ar gevredigezh **Deskiñ d'An Oadourien** (DAO), krouet d'an 9 a viz Mezheven 2001, ha divodet d'ar 25 a viz Du 2022, a vode an aozadurioù a gelenn brezhoneg d'an dud deuet. E Karaez-Plougêr e oa he sez.

Aesaat ar c'henlabour etre an aozadurioù stummañ d'an dud deuet e oa he fal.

Meur a raktres zo bet kaset da benn ganti : ur steuñv-stummañ evit ar gelennerien d'an dud deuet, priziadennoù war tri live kinniget e Breizh a-bezh, ul levrig a ginnig an holl stajoù brezhoneg aozet en hañv, ul lec'hienn poelladennoù digoust...

Broudañ a ra da implij, dreist-holl, an hentenn Oulpan, gant Nikolaz Davalan, pe an hentenn *Ni a gomz brezhoneg* gant Mark Kerrain.

## Liammoù diavaez
*Lec'hienn ofisiel
*Poelladennoù

## Notennoù
Arabeg Tunizia

Ur yezh semitek ar c'hreiz eus isskourr ar yezhoù arabek eo **arabeg Tunizia** pe **tunizieg** komzet gant tro-dro da 9.308.000 a dud en holl e Tunizia dreist-holl (9 milion a dud e 1995, pe 98% eus ar boblañs) ha gant kumuniezhioù ezbroidi e Belgia, Frañs, Alamagn, hag an Izelvroioù.

Peder rannyezh pennañ a zo:
* **Tunizieg an norzh**
* **Tunizieg ar c'hornôg-kreiz**
* **Tunizieg ar su**
* **Sahileg**

Tost a-walc'h eo da arabeg Aljeria ar reter dre vras ha rannyezhoù tunizieg ar su a zo tost ivez o struktur ouzh rannyezhoù 'zo eus arabeg Libia.

## Gwelet ivez
* Arabeg
* Yezhoù semitek
Arabeg Soudan

Ur yezh semitek ar c'hreiz eus is-skourr ar yezhoù arabek eo **arabeg Soudan**, komzet gant tro-dro da 16-19 milion a dud e Soudan, dreist-holl en norzh (15 milion a dud e 1991, pe 51% eus ar boblañs).

Pemp rannyezh zo :
* rannyezh Khartoum ;
* rannyezh kornôg Soudan ;
* rannyezh arabek korfodanek an norzh ;
* jaleg (*ja'ali*) ;
* choukreg (*shukri*).

## Gwelet ivez
* Arabeg
* Yezhoù semitek
Arabeg Ouzbekistan

Ur yezh semitek ar c'hreiz eus is-skourr ar yezhoù arabek eo **arabeg Ouzbekistan** (*jugari* pe *kashkadarya*) komzet gant tro-dro da 700 den e Proviñs Bukhara, Traoñienn Zerafshan Proviñs Samarkanda hag e Katta-Kurgan en Ouzbekistan.

## Gwelet ivez
* Arabeg
* Yezhoù semitek
Arabeg taiziek

Ur yezh semitek ar c'hreiz eus is-skourr ar yezhoù arabek eo an **arabeg taiziek** (*tai'izzi-adeni*) komzet gant tro-dro da 6.840.000 den en holl e Yemen er vro a-bezh estreget div rannvro er reter hag er biz (6.760.000 den e 1996) ha Djibouti (52.000 den e 1995 pe 11% eus ar boblañs) hag ivez gant un nebut tud en Emirelezhioù Arab Unanet, Somalia, Egipt hag Arabia Saoudat. Komzet e evz ivez en Eritrea, Kenya hag ar Rouantelezh-Unanet.

Div rannyezh ez eus:

* **Taizieg** (*ta'izzi*)
* **Adeneg** (*adeni*)

## Gwelet ivez
* Arabeg
* Yezhoù semitek
Arabeg Tadjikistan

Ur yezh semitek ar c'hreiz eus is-skourr ar yezhoù arabek eo **arabeg Tadjikistan** (*jugari*, *tajiji* pe *bukhari* pe *balkhi* en Afganistan) komzet gant tro-dro da 6.00 den en holl e Proviñs Khatlon ha kêrioù Kuliab ha Leninabad e Tadjikistan (1.000 den), Afghanistan (5.000 den e 1967) hag Ouzbekistan (1998).

Tost eo da arabeg Mezopotamia.

Disheñvel-tre eo ar rannyezh Bukhara, bet levezonet-don gant an tadjikeg, diouzh hini Kashkadarya bet levezonet d'e dro gant an ouzbekeg ha yezhoù turkek all.

Ur yezh en arvar da vont da get an hini eo dre ma vez komzet nebeutoc'h-nebeutañ gant an dud.

## Gwelet ivez
* Arabeg
* Yezhoù semitek
Malteg

Ur yezh semitek ar c'hreiz eus is-skourr ar yezhoù arabek eo ar **malteg** (*malti*) komzet gant tro-dro da 350 000 den en holl, dreist-holl e Malta (300 000 den e 1975) ha dre ar bed en Aostralia, Kanada, Italia, Tunizia, ar Rouantelezh Unanet hag er Stadoù-Unanet.

Ur yezh semitek an hini eo diorroet diwar yezhoù arabek ar Maghreb ha chomet eo tost struktur ar yezh ouzh hini arabeg Tunizia e meur a geñver da skouer. Ar geriadur, avat, a zo bet levezonet-don gant ar yezhoù romanek ha dreist-holl gant an italianeg. 

Seizh rannyezh ez eus:

* **Malteg unvan**
* **Malteg ar Porzh**
* **Malteg ar c'hornôg**
* **Malteg ar reter**
* **Malteg ar c'hreiz**
* **Zuriekeg** (*zurrieq*)
* **Malteg Gozo**

Skrivet e vez gant al lizherenneg latin, gant un nebeud lizherennoù ispisial ouzhpenn :

## [[Yezh ar sinoù]]
* Ar re vouzar a ra gant Yezh ar Sinoù Maltek.
## Gwelet ivez
* Arabeg
* Yezhoù semitek

## Liammoù diavaez
* Pajenn diwar-benn ar malteg
* Morfologiezh ar verboù e malteg (PDF)
* L-Akkademja tal-Malti
* Il-Kunsill Nazzjonali ta' l-Ilsien Malti
* Geriadur malteg-saozneg war-linenn
Arabeg yuzev-irakek

Ur yezh semitek ar c'hreiz eus is-skourr ar yezhoù arabek eo an **arabeg yuzev-irakek** komzet gant tro-dro da 105.000-125.000 den en holl en Israel (100.000-120.000 den e 1994) hag Irak (100-150 den e 1998). Komzet e vez ivez gant divroidi en India hag er Rouantelezh-Unanet.

Genidik e oa ar yezh-se eus Irak. 

Tost-walc'h eo da doare-komz Baghdad.

Skrivet e vez gant al lizherenneg hebraek.

## Gwelet ivez
* Arabeg
* Yezhoù semitek
Arabeg yuzev-tripolek

Ur yezh semitek ar c'hreiz eus isskourr ar yezhoù arabek eo an **arabeg yuzev-tripolek** (*tripolita'it* pe *yudi*) komzet gant tro-dro da 35 000 den en holl en Israel (30 000 den e 1994) hag en Italia.

Daoust ha ma oa genidik ar yezh-se eus Tripolitania e Libia ne vez ket komzet gant den ebet ken eno.

Tost eo un tamm d'an arabeg yuzev-tuniziek ha d'an arabeg yuzev-marokek. Ne vez ket komprenet avat gant tud a gomz arabeg yuzev-irakek.

Skrivet e vez gant al lizherenneg hebraek.

## Gwelet ivez
* Arabeg
* Yezhoù semitek
Arabeg yuzev-tuniziek

Ur yezh semitek ar c'hreiz eus isskourr ar yezhoù arabek eo an **arabeg yuzev-tuniziek** komzet gant tro-dro da 45 500 den en holl en Israel (45 000 den e 1995) ha Tunizia (500 den e 1994). Komzet e vez ivez e Frañs, Italia, Spagn, hag er Stadoù-Unanet.

En ur c'heriaoueg 5 000 ger bet savet e 1950 e oa 79% eus ar gerioù a orin arabek, 15% a orin romanek gant 4,4% o tont eus an hebraeg.

Komzet e evz gant ar goshañ nemetken. 

Skrivet e evz gant al lizherenneg hebraek.

## Gwelet ivez
* Arabeg
* Yezhoù semitek