open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Valognes

**Valognes** zo ur gumun e departamant Manche e Bro-C'hall. 
## Douaroniezh
* War lez ar stêr Merderet emañ Valognes.

## Dezougen

GareValognesVille1900.jpg|Ti-gar Valognes-Ville e penn-kentañ an .

* War al linenn hent-houarn Valognes Montebourg Saint-Vaast ha Barfleur, serret e 1948-1950, emañ Valognes.
## Istor
### [[Dispac'h Gall]]
* Krouet e voe ar gumun e 1790 diwar ar barrez katolik. Lakaet e voe da benn Kanton Valognes ha da benn Distrig Valognes. Lakaet e voe da benn Arondisamant Valognes e 1800.
### 
* Staget e voe kumun Alleaume ouzh kumun Valognes e 1867.
### 
#### Kemm Arondisamant
* Lakaet e voe en Arondisamant Cherbourg e 1926.
## Monumantoù ha traoù heverk

ValognesEgliseSaintMalo_01-VersionIkmo.jpg|An iliz katolik.
Valognes - Monument aux morts.JPG|Ar monumant.

* Iliz katolik *Sant Maloù*, bet adsavet adalek 1954 betek 1954.
* Monumant ar re varv.
## Armerzh
## Emdroadur ar boblañs
## Melestradurezh
## Tud
## Gevelliñ
## Pennad kar
* Alleaume.
## Notennoù ha dave

## Liammoù diavaez
Kastell Dùn Fhoithear

**Kastell Dùn Fhoithear** (hervez ar gouezeleg), pe **Dunnottar** (hervez ar saozneg), zo war-dro tri c'hilometr er c'hreisteiz da Cala na Creige (Stonehaven), war aod reter Bro-Skos.

Balirañ a ra a-us ar mor, war ur beg-douar uhel-mat. Eus an  eo ar savadur a weler bremañ. Gouzout a reer avat e oa ur c'hastell koshoc'h el lec'h-se, savet war-dro ar bloaz 84 gant annezidi Kaledonia.

Ur plas a bouez en deus bet kastell Dùn Fhoithear en istor Bro-Skos, er Grennamzer, pa oa lec'hiet war an aod : alese e c'helled eveshaat tremeniri ar bigi koulz hag an dilec'hiadennoù war an douar.

Ne chom nemet rivinoù eus ar c'hastell hiziv. Perc'hennet eo gant un den prevez met digor e vez d'ar weladennerien ha kantadoù a dud a dremen eno bep bloaz, da welet an aspadennoù eus an amzer gozh koulz hag evit arvestiñ ouzh an aod hag al laboused-mor stank a vev eno. Mont a reer betek ar c'hastell dre ur wenodenn strizh hag un heuliad derezioù a gas betek ur porrastell bras.

## Liammoù diavaez

*  Dunnottar Castle
Ferdinand Mannlicher

**Ferdinand Ritter von Mannlicher**, ganet d’an 30 a viz Genver 1848 e Mainz (Dugelezh-veur Hessen) ha marvet d’an 20 a viz Genver 1904 e Vienna (Aostria-Hungaria), a oa un ijinour aostrian. Brudet eo evit an nevezintioù en deus degaset d’an armoù-tan hiniennel e dibenn an XIX kantved pa oa o labourat evit Steyr, evel al laonennoù-kargañ pe ar c’hulasennoù adarmiñ linennek.

## Buhez
Ganet e oa Ferdinand Mannlicher e Mainz en ur familh aostrian. E dad a oa ur soudard a orin eus Brüx (Bohemia) lakaet e garnizon e kreñvlec’h ar gêr. Distreiñ a reas Ferdinand Mannlicher da Vienna e 1857. Eno e studias an ijinouriezh er Skol Deknik. Mantret e voe gant disoc’h ar brezel etre Prusia hag Aostria e 1866, pa gollas arme e vro abalamour da lusk-tennañ uhel ar fuzuilhoù Dreyse implijet gant ar Brusianed.

Labourat a reas da gentañ en embregerezhioù hent-houarn aostrian Südbahngesellschaft ha Kaiser-Ferdinand-Nordbahngesellschaft, a-raok bezañ implijet gant an embregerezh armoù-tan Steyr adalek 1878, diwar ginnig e berc’henn Josef Werndl. En em gavout a reas eno da vare ur prantad a-bouez evit an hoplologiezh, pa oa an armoù-tennata o kemer plas ar re un-tenn pourveziet dre veg o c’hanol. Goude meur a ijinadenn all e kinnigas e 1885 al laonennoù-kargañ, a roe an tu d’an tenner da gargañ meur a gartouchenn war un dro e karger e fuzuilh. Savet e voe war ar fuzuilhoù Mannlicher M1885. Ijinañ a reas ivez ur sistem kulasenn dezhi ur vorailh linennek : gantañ e c’halle ur soudard ober daou jestr e-lec’h pevar evit adkambriñ ur munision en e arm. Ar fuzuilh Mannlicher M1895 ganet diwar an degasadennoù-mañ a zeuas da vezañ arm standart arme Aostria-Hungaria, betek dismantr an Impalaeriezh e dibenn ar Brezel-bed Kentañ.

Ur fuzuilh all ijinet gantañ, ar Mannlicher-Schönauer 1903, a voe priziet kenañ gant ar chaseourien en XX kantved. Ferdinand Mannlicher a labouras ivez war armoù-tennata damaotomatek, met ne oa ket mat a-walc'h c’hoazh kalite ar metaloù hag ar poultr produet d’ar poent-se evit sevel armoù fiziapl.

En holl e savas Mannlicher ur 150 arm bennak en e vuhez. E 1887 e voe anvet en urzh ar Groaz Houarn aostrian hag e tapas al Lejion a Enor gall. An impalaer Franz Josef a Aostria a noblas anezhañ e 1892, hag a roas ur gador e vuhez-pad dezhañ e 1899 en Herrenhaus, kambr uhel kuzul an Impalaeriezh.

## Daveennoù
Bazenn listri-spluj Brest

Meur a borzh a oa bet implijet e  Breizh evel porzh listri-spluj gant bunkerioù goudor listri-spluj. Hini Brest (alamaneg: *U-Boot-Reparaturwerft Brest*) a oa ur bazenn listri-spluj gant ur bunker nemetken met an hini brasañ e oa e Breizh. En desped d'ar giz ne oa ket bet roet un anv dezhañ. Kroget e oa da vezañ savet e 1941, ar planioù a oa bet kemmet meur a wech a-raok ma vije echuet da vat bloaz war-lec'h

An U-Boot diwezhañ o kuitaat bazenn listri-spluj Brest en greas d'ar 4 a viz Gwengolo 1944, an U-256 e oa renet gant ar c'habiten korvetenn Heinrich Lehmann-Willenbrock. Kement-mañ a oa erruet nebeut amzer a-raok ma vije aloubet kêr gant Stadunaniz.

## Notennoù ha daveennoù
Sée

Ar **Sée** zo ur stêr 78,1&nbsp;km hed eus Normandi. Redek a ra e departamant ar Manche. En em deurel a ra e Mor Breizh e Bae Menez-Mikael.

## Kumunioù douret
* Sourdeval (andon)
* Beauficel
* Brouains (bevenn)
* Perriers-en-Beauficel (bevenn)
* Chérencé-le-Roussel
* Le Mesnil-Tôve (bevenn)
* Le Mesnil-Gilbert
* Le Mesnil-Adelée (bevenn)
* Cuves
* Les Cresnays
* Brécey
* Vernix
* Tirepied
* La Gohannière
* Saint-Brice 
*  Ponts
* Saint-Senier-sous-Avranches (bevenn)
* Avranches
* Saint-Jean-de-la-Haize (bevenn)
* Marcey-les-Grèves (bevenn)
## Notennoù

## Liammoù diavaez
*Ar Sée el lec’hienn SANDRE
Saire

Ar **Saire** zo ur stêr 31&nbsp;km hed eus Normandi. Redek a ra e departamant ar Manche. En em deurel a ra e Mor Breizh e Réville.
## Kumunioù douret
* Le Mesnil-au-Val
* Gonneville-Le Theil
* Brillevast
* Teurthéville-Bocage
* Le Vast
* Valcanville
* Le Vicel
* Anneville-en-Saire
* Réville
* Saint-Vaast-la-Hougue
## Notennoù

*Ar Saire el lec’hienn SANDRE
Hanafer

Un **hanafer**  a oa un ofiser uhel hag a oa e garg tañva ha servijout an evajoù ouzh taol ar roue. Gant aon ma vije klasket ampoezoniñ anezhañ, ar roue a roe ar garg-se d'un den en doa kalz a fiziañs ennañ. Diwall a rae an hanafer gwerenn ar roue kenkaz ma vije klasket ampoezoniñ an dourenn da evañ. A-wechoù e veze goulennet gantañ tañva, a-wechoù all ne oa nemet evezhiañ gwerenn ar roue. Ret e oa e vefe un den gant ul liamm kreñv gant ar roue, an impalaer pe an noblañs uhel, rak ma vije trubard e vije aes dezhañ leuskel un irienn da vont betek-penn. Dre-se e oa ivez ur post enorus meurbet hag alies e oa un ofiser eus an hanafer.
## Hanaferien brudet
### Tudennoù istorel
* Nehemia, yuzev hanafer e lez Artashashta, roue Persia
* Sant Evroul, hanafer ha merour palez ar roue merovingat Childebert Iañ
* Jean du Boberil, aotrou al lec'h, genidik eus Ar Peniti, hanafer an dug Yann V er bloaz 1437.
### Tudennoù faltazi
* Arya Stark e bed *[[A Song of Ice and Fire]]* zo hanaferez Tywin Lannister

## Notennoù ha daveennoù
Amédée Guillotin de Corson

**Amédée-Aimé Guillotin**, bet ganet e Nozieg (Liger-Atlantel) d'ar 26 a viz Mae 1837 hag aet da Anaon e Baen-Veur (Il-ha-Gwilen) d'ar 7 a viz Eost 1905, a oa un abad hag un istorour breizhat, arbennikaet war Istor Breizh.
78vet Rejimant Troadegiezh Tiriadel (lu gall)

An **78<sup>vet</sup> Rejimant Troadegiezh Tiriadel** a oa ur rejimant eus an tirlu gall (lu gall).
## Istor
### 
* Roet e voe e niverenn d'ar rejimant gant un dekred d'an 19 a viz Meurzh 1875.
### 
#### [[Brezel-bed kentañ]]
##### 1914
* Krouet e voe ar rejimant e miz Eost 1914 gant burev engervel Sant-Maloù.
* Kuitaat a reas Sant-Maloù d’an 13 a viz Eost evit mont da gamp-difenn Pariz.
##### 1915
##### 1916
##### 1917
##### 1918
* Divodet e voe ar rejimant e miz Genver.
## Banniel

Drapeau_78e_régiment_d'infanterie_territoriale.svg|Banniel ar rejimant.

* Merket eo "Champagne 1914-1917" outañ.
## Tud
## Daveennoù
* ''Historique du 74e régiment territorial pendant la campagne contre l'Allemagne, août 1914 - novembre 1918'', Imprimerie J. Haize, 1920.
88vet Rejimant Troadegiezh Tiriadel

An **88 Rejimant Troadegiezh Tiriadel** a oa ur rejimant eus an tirlu gall (lu gall).
## Istor
### 
* Roet e voe e niverenn d'ar rejimant gant un dekred d'an 19 a viz Meurzh 1875.
### 
#### [[Brezel-bed kentañ]]
##### 1914
* Eost : krouet e voe ar rejimant d’an 2 gant burev engervel An Oriant.
* D’ar 4 ha d’ar 5 e voe kaset ar 1añ batailhon hag an Eil batailhon da Blañvour, Groe, Porzh-Loeiz ha Rianteg evit difenn kreñvlec'h An Oriant.
* D’ar 5 e voe kaset an Trede batailhon hag ar Pevare batailhon da zifenn kreñvlec'h Brest. 
##### 1915
##### 1916
##### 1917
##### 1918
* Divodet e voe ar rejimant e miz Eost.
## Banniel
* Merket eo "La Somme 1916" outañ.
## Tud
* Loeiz Herrieu
## Daveennoù
* Historique du 88e Régiment Territorial d’Infanterie – 1e & 2e Bataillons, Embannadurioù Henri Charles-Lavauzelle, 1920.
Merderet

Ar **Merderet** zo ur stêr 36,4&nbsp;km hed e Normandi. Redek a ra e departamant ar Manche. En em deurel a ra en Douve e Beuzeville-la-Bastille ha Carquebut.
## Kumunioù douret
* Tamerville (andon)
* Valognes
* Huberville
* Yvetot-Bocage
* Lieusaint
* Morville
* Colomby
* Flottemanville
* Urville
* Hémevez
* Le Ham
* Orglandes
* Gourbesville
* Fresville
* Amfreville
* Neuville-au-Plain
* Sainte-Mère-Église
* Picauville
* Chef-du-Pont
* Beuzeville-la-Bastille (kember)
* Carquebut (kember)

## Liammoù diavaez
*Ar Merderet el lec’hienn SANDRE
Maschinenpistole 34

Ar **Steyr-Solothurn S1-100**, anvet peurliesañ **Maschinenpistole 34** pe **MP 34** en he stumm berraet, zo ur bistolenn-vindrailher produet e Suis evit ar strollad aostrian Steyr er bloavezhioù 1930. Implijet eo bet da vare an Eil Brezel-bed dreist-holl.

## Istor
War-dro 1919 e voe ijinet ur bistolenn-vindrailher anvet MP 19 gant an embregerezh alaman Rheinmetall. Abalamour da feur-emglev Versailhez, ne c'hellas ket an arm bezañ produet da vat. E 1929 e prenas Rheinmetall un embregerezh suis bihan anvet Solothurn, evit mont hebioù berzioù ar feur-emglev. A-benn gellet produiñ pistolennoù-mindrailher a-yoc'h e voe savet un emglev etre Solothurn hag an embregerezh aostrian Steyr. Diazezet e voe an embregerezh nevez e Zürich. Produiñ a reas ur stumm tost d'an MP 19, hag a voe anvet S1-100. Un arm berr e oa, priziet evit kalite e broduiñ. Ul loc'henn he doa evit dibab ar mod-tennañ (aotomatek pe damaotomatek). Ur vaionetez a c'halle bezañ savet warni ivez. Gwinterell he c'hulasenn a oa en he lamm.

An arm a voe dibabet gant ar polis aostrian e deroù ar bloavezhioù 1930 dindan an anv MP 30. Kambret e oa da gentañ e 9 × 23 mm Steyr, ar gartouchenn standart evit armoù-dorn Aostria. Ur stumm kambret e 7,63 × 25 mm Mauser a voe choazet gant an arme aostrian e 1934, dindan an anv **Maschinenpistole 34**. Skouerennoù a voe produet evit broioù all, e Suamerika dreist-holl (er c'halibr .45 ACP). Goude an Anschluss e 1938 e voe implijet gant ar Wehrmacht, adkambret tamm-ha-tamm e 9 mm Parabellum. Paouez a reas ar produiñ e 1940 evit sevel MP 40.

## Implijerien
*  : stummoù kambret e 9 × 23 mm Steyr (polis) pe 7,63 × 25 mm Mauser (arme)
* 
* 
* 
*  : stummoù kambret e 7,65 × 21 mm Parabellum ha 9 × 19 mm Parabellum, dindan an anv M/942
*  : stumm kambret e 7,63 × 25 mm Mauser
*  : stummoù adkambret e 9 × 19 mm Parabellum, dindan an anv MP.34(ö)
* 

## Daveennoù
T-20 Komsomolets

An **traktour hobregonet T-20 Komsomolets** (rusianeg: *Bronirovannyy gusenichnyy tyagach Komsomolets T-20*) a oa un traktour hobregonet biskoulet. An T-20 a oa ur c'harbed sachañ diazez eus an Unvaniezh soviedel e-kerzh Brezel ar Goañv hag an Eil Brezel-bed.

An T-20 a oa bet ijinet e 1936 en Uzin Ordzhonikidze niverenn 37 e Moskov. Savet e oant bet etre 1937 ha 1941 en uzin Nnn. 37, met ivez en STZ hag er GAZ.

An traktour a oa bet savet evit sachañ pezhioù kanolierezh skañv evel ar c'hanol enep tankoù 45 mm M1937 hag ar mortez ponner 120mm. An traktour a c'helle sachañ ar c'hanolioù gant un nebeud munisionoù ouzhpenn-se, lakaet e boestoù koad ha war ur fust, gant betek 6 bourzhiad. A-wechoù e oa daou fust, evit dougen muioc'h a vunisionoù.
## Implij er stourm
Ar C'homsomolets T-20 a oa un traktour evit an dezougen diazez, met un nebeud karbedoù a oa bet implijet memestra en emgannoù e 1941. An traktour a oa implijet da neuze evel tankette.
Feur genel

Ar **feur genel** (FG) pe feur kriz ar ganedigezhioù eo al liamm etre an niver bloaziek a vugale manet bev goude bezañ bet ganet hag ar boblañs hollek keitaet war un termen hag un tiriad resis.

Diwar 1 000 (‰) e vez jedet an niver peurliesañ, dre ar gevatalenn :
FG = \frac{n}{p}.{1000}
e-lec'h m'eo n an niver a c'hanedigezhioù en ur bloaz ha p keidenn ar boblañs hollek war ar memes bloaz, alies brasjedet evel keidenn ar boblañs e penn kentañ hag e penn diwezhañ ar bloavezh.

Countries by Birth Rate in 2017.svg|
Aberzh denel

Un **Aberzh denel** a vez graet eus lazhadenn un den pe meur a hini evel lodenn eus ul lid, alies evit ober plijadur pe sioulaat doueed, ur penn uhel, ur goulenn foran pe hiniennel da gaout un digoll lezennel e stumm ur boan a varv... Alies, e meuriadoù bihan ma reer aberzhoù tud, e vez kavet ivez tuddebrerezh ha chaseal pennoù. Aberzhioù denel a vez implijet ivez evel lid lazhañ gant lazherien a steudad.
Dreyse (fuzuilh)

Ar fuzuilh **Dreyse** a oa un arm-skoaz spilhenn ijinet e 1841 hag e servij e arme Prusia etre 1841 ha 1876. Unan eus an armoù hiniennel kentañ karget dre e gulasenn e oa. Abalamour d’an nevezentioù teknik a gaved warni en doa bet ur rol a-bouez e emled Rouantelezh Prusia hag an Impalaeriezh alaman en XIX kantved.

## Istor
Ijinet e voe ar fuzuilh e Sömmerda (Land Thüringen) gant Johann Nikolaus von Dreyse. Kambret e oa evit kartouchennoù paper klok, dezhe boledoù 15,2 mm o c'halibr. Tennañ a rae gant ur sistem anvet spilhenn : ar skoer a oa hiraet, ha da vare an tenn e treuze ar gartouchenn evit skeiñ ouzh an emors a oa enni. Karget e veze dre he c’hulasenn, pa veze karget an armoù-skoaz implijet gant broioù all dre o beg. Dre se e oa uhelaet a galz he lusk-tennañ, ha gellet a rae ar soudarded chom en o gourvez pe war bennoù o daoulin pa adkargent. Morailh ar gulasenn a veze prennet en ur dreiñ anezhi, ar pezh a oa nevez d'ar poent-se ivez. Dibaoe e vez implijet ar memes mont en-dro war ar braz eus ar fuzuilhoù-morailh. Si an arm a oa en e sistem skeiñ : ar spilhenn a veze labezet buan pa veze implijet kalz an arm, dre ma tarzhe ar gargad poultr tro-dro dezhi e pep tenn.

Dibabet e voe an arm gant an arme brusian en ur mod sekred adalek 1841, ha pourveziet e oa hec’h holl soudarded gant fuzuilhoù Dreyse e 1848. Adstummoù disheñvel a voe savet evit pep rann eus an arme evel ar varc'hegerezh pe an droadegiezh. Implijet e voe da vare emgann Sadowa er brezel a-enep Aostria (1866), hag unan eus abegoù pennañ trec’h Prusia e voe. Servijout a reas en arme brusian e-pad ar brezel etre Frañs hag an Impalaeriezh alaman (1870-1871) a-raok e vije kemeret e blas gant ar Gewehr 71 savet gant Paul Mauser ha Samuel Norris, un ijinour eus Remington.

## Er sevenadur
Meneget eo ar fuzuilh Dreyse e *Le Midi bouge*, un ton-bale savet e 1870 gant ar Gall Paul Arène :
*Rends-toi ! dit le canon, / L'arme blanche dit : non ! / De [[Krupp]], de Dreyse / Hardi ! Crevons la peau !*

## Daveennoù
Mennad Pleg-mor Tonkin

**Mennad Pleg-mor Tonkin** (saozneg: *The Gulf of Tonkin Resolution*) pe **Mennad gevred Azia** (saozneg: *the Southeast Asia Resolution*) a oa bet ur mennad a-stroll gant Kendalc'h ar Stadoù-Unanet ha lakaet da dalvezout d'ar 7 a viz Eost 1964, evit respont da Wallzarvoud Tonkin.

Pouezus eo ar mennad-se a-fed istor rak roet e oa bet an tu d'ar prezidant stadunanat Lyndon B. Johnson, hep ma vije ezhomm eus un disklêriadur brezel ofisiel gant ar C'hendalc'h, da implij nerzhioù lu ar vro e gevred Azia. Ar mennad a aotree ent-resis ar prezidant da implij nouspet doare brezel henvoazel evit sikour "forzh peseurt ezel pe Stad gwarezet gant Aozadur Feur-emglev Gevred Azia."
Ici

**Ici**, bet anvet **France Bleu** betek ar , zo ur rouedad radioioù lec'hel foran er Stad C'hall, gant 44 radio hollek foran lec'hel. Krouet e oa bet war atiz Jean-Marie Cavada, PDG Radio France, e miz Gwengolo 2000. Ar programoù zo reoù lec'hel gant savlec'hioù lec'hel er rannvroioù pe departamantoù, klokaet gant programoù broadel da noz pe da greisteiz. Ul lodenn eo eus ar strollad foran Radio France, ha gallout a ra bezañ keñveriet gant France 3 evit France Télévisions, gant ur gefridi dudi ha kelaouin lec'hel.

Céline Pigalle eo renerez Ici abaoe an 3 a viz Ebrel 2023, p'he doa kemeret plas Jean-Emmanuel Casalta.

## Gwelet ivez
*Ici Armorique
*Ici Breizh Izel
*Ici Loire Océan

## Daveoù
Monschau

**Monschau** (gallekaet e *Montjoie*) zo ur gêr eus kornôg Alamagn, e distrig Aachen, e stad Nordrhein-Westfalen.

Emañ e tolead meneziek an Eifel, e traoñienn ar stêr Ruhr.

Ne voe ket distrujet kreiz ar gêr gozh e-pad an Eil Brezel-bed. Neuze e chom ur bern tiez kozh, savet meur a gantved zo, ha straedoù strizh etrezo, ar pezh a zesach hiziv an deiz e-leizh a dud eus an diavaez da zont da arvestiñ ouzh ur gêr eus ar Grennamzer.

## Gevelliñ
* , e departamant Ardecha.

## Liammoù diavaez

* Lec'hienn ofisiel
Strollad Broadel ar Beizanted

**Strollad Broadel ar Beizanted**  (brudet ivez evel **Strollad Broadel Peizant** pe **Strollad Broadel ar feurmourien**; roumaneg: *Partidul Național Țărănesc*, pe *Partidul Național-Țărănist*, *PNȚ*) a oa ur strollad politikel eus Rouantelezh Roumania. Savet e voe e 1926 dre gendeuziñ ar Strollad Broadel Roumaniat (SBR), ur strollad rannvroelour mirour diazezet e Treuzsilvania, ha Strollad ar Beizanted (SP), a oa bet o kendeuziñ gant skourr kleiz al luskad peizant er Rouantelezh kozh ha Besarabia.

Kendeuziñ da vat an hollad strolladoù-se a oa bet goude dek bloavezh liammoù o vont war greñvaat, ar pezh en devoa krouet un enebiezh gwirion ouzh ar Strollad Frankizour Broadel a oa e penn politikerezh ar vro. Ar vroadelourien peizant a oa savet a-du gant mennad ur "Stad peizant", a vefe difenner ar beizanted gant atantoù bihan a-enep ar gapitalisted perc'hennerien veur an douaroù met ivez a-enep ar sokialouriezh stad. Gwelloc'h e oa dezho kaout un ekonomiezh diazezet war ur c'hevelouri a youl-vat.
.30-284 Winchester

An **.30-284 Winchester**, anvet ivez **.30/.284 Winchester**, zo ur gartouchenn armoù-skoaz skoet en he c'hreiz. Ur munision Wildcat eo, savet diwar un douilhez .284 Winchester hag ur boled un tammig ledanoc'h (.30 meutad). Kalz armoù zo bet adkambret evit an .30-284 e Frañs, pa oa difennet o munisionoù orin abalamour dezhe bezañ bet savet evit ar brezel da gentañ, evel an .308 Winchester, ar 7,5 × 54 mm 1929C pe ar 7,5 × 55 mm. En o zouez e kaver ar fuzuilhoù MAS 36 gall pe ar K31 suis da skouer.

Meneget e voe evit ar wech kentañ e 1964 gant Parker O. Ackley, en e levr *Pocket Manual for shooters an reloaders*. Implijet eo bet e bed ar chase dreist-holl, hag evit ar sportoù tennañ. Rouez eo an embregerezhioù a brodu kartouchennoù .30-284 hiziv-an-deiz, ha peurliesañ e vezont savet er gêr gant adkargerien. Anavezet eo gant ar CIP.

## Liammoù diavaez
*  Taolenn ar munision war lec'hienn ar CIP

## Daveennoù
Taol-stad Roumania 1944

**Taol-stad Roumania 1944**, brudet en istor Roumania evel **Akt an 23 Eost** (roumaneg: *Actul de la 23 august*), a oa bet un taol-stad renet gant ar roue Mikael Iañ eus Roumania e-kerzh an Eil Brezel-bed d'an 23 a viz Eost 1944. Harpet gant darn eus ar strolladoù politikel, ar roue en doa roet lamm da ouarnamant Ion Antonescu, a oa troet a-du gant an Alamagn Nazi, ha goude ma vije bet freuzet talbenn biz Roumania an Ahel e-tal un argadenn drec'hus gant an nerzhioù soviedel. Al lu roumaniat a oa bet o tisklêriañ un arsav-brezel untuek gant an nerzhioù lu soviedel war an talbenn moldavian. An darvoud-se a oa bet gwelet evel unan dreist evit ar Gevredidi o vont war-raok a-enep nerzhioù an Ahel war Talbenn europat an Eil Brezel-bed. 

An taol-stad a oa bet harpet gant Strollad Komunour Roumania, ar Strollad Sokial Demokratel, ar Strollad Broadel Frankizour, ha Strollad Broadel ar Beizanted a oa bet o sevel an holl asambles ar Bloc'had Broadel Demokratel e miz Even 1944.
## Ragaozadurioù an taol-stad
Hervez Silviu Brucan, an daou irienner diazez a oa komunourien anvet Emil Bodnăraș ha Lucrețiu Pătrășcanu, hag ar re-se a oa bet e darempred gant ar Roue Mikael evit kregiñ da aozañ an taol-stad a-enep Ion Antonescu. Ar c'hentañ emvod a oa bet etre kannaded ar Roue Mikael hag ar gomunourien a oa bet da noz an 13–14 a viz Even 1944 en un ti perc'hennet kuzh gant ar gomunourien, er 103 Calea Moșilor.
Bretton-Gaucher

**Bretton-Gaucher** zo ur strollad gall hag a brodu armoù-tan hiniennel. Diazezet eo e Saint-Étienne. Ganet eo diwar daou embregerezh : Bretton, savet e 1929 gant Georges Bretton, un ijour hag armeurer, ha Gaucher, savet e 1834. Hiziv an deiz e vez gwerzhet fuzuilhoù-chase dindan ar merk Bretton ha karabinennoù bihan o c'halibr dindan an anv Gaucher.

## Produioù
Ispisializet eo an embregerezh war an armoù skañv, savet a-drugarez d'ur c'hendeuzad aluminiom ispisial. Brudet eo ar fuzuilhoù Baby produet gantañ e bed ar chase. Hiziv-an-deiz e kaver war katalog an embregerezh :

### Fuzuilhoù-chase
* Baby (kalibr 12)
* Fair Play (kalibr 12)
* Tiny (kalibr 20)
* Slim (kalibr 20)

### Karabinennoù
* G9 ha GA (9 mm Flobert)
* G12 (.410)
* G5, GR ha GRS (.22 LR)
* G9 PH (9 mm Flobert, gant ur reduer-son enbarzhet)
* G12 PH (.410, gant ur reduer-son enbarzhet)
* GR PH (.22 LR, gant ur reduer-son enbarzhet)

## Daveennoù
Lennegezh yaouankiz vrezhonek

Ne c'heller ket komz eus al lennegezh yaouankiz vrezhonek a-raok 1927 ha ne weler ket ul lennegezh yaouankiz savet e brezhoneg war-eeun a-raok ma voe krouet an ti-embann yaouankiz kentañ, An Here, e 1983. Diwar neuze ez eus bet eus ul lennegezh yaouankiz vrezhonek douget gant meur a di-embann. An troidigezhioù a ya d'ober darn vrasañ an embannadennoù memestra.

#### 
Meur a skrid lennegezh yaouankiz a gaver e *[[Feiz ha Breiz]]* kentañ, oberennoù gant Gabrielle d'Éthampes da skouer, pe c'hoazh ur romant gant Paol Feval.

#### 
E penn-kentañ ar bloavezhioù 1970 e voe savet ar gelaouenn yaouankiz *[[Ar gevnidenn]]*, enni ur romant gant Jules Verne, da skouer.

## Pennadoù kar
* Levr yaouankiz vrezhonek
* Levrioù ar vugale

## Notennoù
Timbroù Kionga

Tric'hornad Kionga a oa un tiriad bihan war an harzoù etre Afrika ar Reter alaman (Tanzania hiziv an deiz ) ha trevadenn bortugalat Mozambik (Republik Mozambik hiziv an deiz), portugalat da gentañ, met aloubet gant an armeoù alaman e 1894 hag aloubet en-dro gant Portugal e 1916. 

Kionga e voe an tiriad alaman nemetañ roet da Bortugal gant Feur-emglev Versailhez goude ar Brezel-bed kentañ.

D'an 29 a viz Mae 1916 e voe dreistmoullet **KIONGA** gant un ankr liv ruz war timbroù-post 100 reis eus Lourenço Marques ha cheñchet war un dro an talvoud-gwerzh : ½c, 1c, 2 1⁄2c ha 5c. An timbroù nemeto embannet evit Kionga int bet. An darn vrasañ eus ar stok timbroù a vanke gom war o c'hein, ker-ruz eo an nebeud re anavezet gant ar gom orin eta.

## Pennad kar
* Timbroù Mozambik
* Timbroù Afrika ar Reter alaman
C'hoari video strategiezh

**C'hoari video strategiezh** zo anv ur rummad c'hoarioù video hag a implij kalz ar preder hag ar steuñvadur muioc'h evit an obererezh bliv evit tizhout an trec'h. Kalz rummadoù c'hoarioù video a implij lodennoù strategiezh, met ar re strategiezh, a zo reoù diskrivet gant un diazez war strategiezhoù a live uhel, al lojistik ha merañ danvezioù diazez. 

Ar c'hoarioù video strategiezh a zo rannet e daou isrann pennañ: an hin tro-ha-tro hag hini an amzer real, met bez ez eus kalz doareoù all gant un diazez c'hoari strategiezh kemmesket gant kadoniezhoù, diplomatiezh, ekonomiezh hag ergerzhadurioù.
## Doare c'hoari
Ur c'hoarier a rank prederiañ war un hollad obererezhioù evit talañ ouzh un enebour pe meur a hini, ar pal diazez o vezañ lakaat digreskiñ an nerzhioù enebour (a-fed nerzh pe niver).
Bossangoa

**Bossangoa** zo ur gêr e kornôg Republik Kreizafrika, 303 km pell diouzh Bangui, kêr-benn ar Stad.

Kement ha "kêr ar mein kalet" e talv *bossangoa* e gbayaeg, ur yezh oubangek.

Kêr-benn prefedelezh Ouham eo, war glannoù ar stêr Ouham, anezhi unan eus adstêrioù ar Chari. Da 55 353 a dud e save ar boblañs enni e 2021.

## Istor
Diazezet e voe Bossangoa e 1896 gant an ergerzher ha trevadennour gall Charles Perdrizet (1869-1952), ha meret gantañ. Adalek 1901 betek 1905 en em savas tud Bossangoa hag he ziriad a-enep beli ar C'hallaoued.

E 1919 e voe lakaet Bossangoa da bennlec'h pastell-vro Ouham e trevadenn c'hall an Oubangui-Chari.

Pelloc'h, er bloavezhioù 1920, e voe Bossangoa ur greizenn brotestant. Da gatolik e troas koulskoude, hag e 1959 e voe lakaet kêr da sez prefedelezh katolik en eskopti Berbérati, a zo meret gant arc'heskob Bangui, kement-se dre ar savidigezh abostolek *Qui Christo iubente* gant ar pab Yann XXIII.

E 1928 e voe staliet gant an embregerezh gall *Société textile africaine* ul labouradeg dishiliat koton e Bassangoa hag e kêrioù all.

D'an 16 a viz Here 1946 e voe krouet rannvro Ouham en Oubangui-Chari ha lakaet Bassangoa da bennlec'h un distrig anezhi. D'an 23 a viz Genver 1961 e voe lakaet da gêr-benn ar brefedelezh

D'ar 16 a viz Genver 1964, dre ar savidigezh abostolek *Gaudet sancta Mater Ecclesia*, ar pab Paol VI a lakaas prefedelezh abostolek Bossangoa da eskopti katolik.

E 1970 e voe degaset an tredan da Vossangoa.

Reuz a voe e kêr e miz Mezheven 1980 pa stourmas kouerien ouzh poliserien abalamour da bolitikerezh ar gouarnamant a-fed boueta an dud. Bloaz war-lerc'h, ar gouarnamant a c'halvas Arme Frañs evit terriñ an emsav a c'hoarvezas a-c'houde dilennadegoù.

E miz Meurzh 2013, emsaverien ar Seleka ("Kengevredad" e sangoeg) a gemeras kêr e-kerzh ar brezel-diabarzh hag a oa tarzhet d'an 10 a viz Kerzu 2012, evit diskar ar prezidant François Bozizé. Didud e chomas Bossangoa e-pad mizioù goude tec'hadeg an 50 000 bennak a dud a veve enni, spontet ma oant bet gant ar brezel etre kristenien ha muzulmiz ; meur a zen a voe lazhet pa glaskas soudarded ar *Mission internationale de soutien à la Centrafrique* (MISCA) lakaat termen d'an emgannoù.

## Tud
* An denoniour Abel Kouvouama, kelenner enorus en ''Université de Pau et des Pays de l'Adour'', zo bet ganet e Bossangoa d'ar 4 a viz Eost 1950.

## Daveennoù
Daniel B. Wesson

**Daniel Baird Wesson**, ganet d’an 18 a viz Mae 1825 e Worcester (Massachusetts) ha marvet d’ar 4 a viz Eost 1906 e Springfield (er memes stad), a oa un ijinour ha saver armoù-tan hiniennel stadunanat. Brudet eo evit bezañ savet an embregerezh Smith & Wesson asambles gant Horace Smith. An armoù produet gante a zo bet e-touez ar re werzhetañ e eil hanterenn an XIX kantved, ha bev eo o embregerezh c'hoazh.

## Buhez
Mont a reas Daniel B. Wesson d’ar skol betek e 18 vloaz. Deskiñ a reas ar vicher armeurer goude-se e Northborough (Massachusetts) gant e vreur Edwin, ur saver fuzuilhoù ha pistolennoù anavezet. Sevel a reas ar Volcanic Repeating Arms Company asambles gant Horace Smith e 1852 e Norwich (Connecticut), evit produiñ ur bistolenn hag ur fuzuilh dezhe ul loc’henn-grogenn hag a oa pourveziet gant kartouchennoù klok (douilhez, boled, poultr hag emors). Ne reas ket berzh, hag ur mil bennak a bistolennoù a seurt-se a voe produet hepken. Abalamour da gudennoù arc’hant e voe gwerzhet ar stal da Oliver Winchester e 1854. Adanvet e voe Winchester’s Repeating Arms Company e 1866, ha muioc’h a verzh a reas.

E 1856 e tivizas Smith ha Wesson krouiñ un embregerezh nevez anvet diwar o anvioù. E 1860 e savjont un uzin hag a implije war-dro 600 den, ha pourveziañ a rejont armeoù an Norzh da vare ar Brezel Diabarzh.. Berzh a reas Smith & Wesson gant o revolver Model 3 adalek 1868. Gwerzhet e voe an arm da arme ar Stadoù-Unanet, hag hini Impalaeriezh Rusia e 1872. Ar revolverioù kentañ produet er Stadoù-Unanet enne kartouchennoù skoet en o c'hreiz e oant. Horace Smith a guitaas an embregerezh e 1874. Gwerzhañ a reas e holl lodennoù da Wesson, a zeuas da vezañ perc’henn nemetañ ar stal. Mervel a reas Daniel B. Wesson e 1906. D’ar poent-se e veze istimet e vadoù da 50 milion a zolaroù. Bezañ a zo c’hoazh eus an embregerezh en doa savet hiziv-an-deiz, ha brudet eo c'hoazh evit e revolverioù. Ouzhpenn an armoù-tan e oa oberiant Daniel B. Wesson war tachennoù a bep seurt. Savet en doa ar First National Bank e Springfield, ha perc'henn e oa war embregerezhioù all.

Dimezet e oa da Cynthia Hawes. Daou vab hag ur verc’h en doa bet asambles ganti. Arc’hantaouet en doa Wesson savidigezh daou ospital e Springfield.

## Daveennoù
Violette Dorange

**Violette Dorange** zo ur vartolodez c'hall bet ganet e Rochefort (Charente-Maritime) d'ar 17 a viz Ebrel 2001. Ne oa nemet pemzek vloaz pa dreuzas Mor Breizh war un Optimist, e miz Mae 2016, etre Enez Wight ha Cherbourg. Ar Meurvor Atlantel a dreuzas hec'h-unan-penn evit ar wech kentañ da-geñver Mini Transat 2019. E 2023 e reas an dreizhadenn-se en-dro, e-bourzh un IMOCA ar wech-mañ. Biskoazh ne oa bet graet kement-se gant ur voraerez ken yaouank. E 2024 e kemer perzh er Vendée Globe, war ur vag he deus prenet digant Jean le Cam.
Robert Oppenheimer

**Julius Robert Oppenheimer**, anvet **Robert Oppenheimer** peurvuiañ, a oa ur fizikour stadunanat ganet e New York d'an 22 a viz Ebrel 1904 ha marvet e Princeton (New Jersey) d'an 18 a viz C'hwevrer 1967. Rener skiantel ar raktres Manhattan eo bet : an dra-se zo kaoz e vez graet « tad ar vombezenn atomek » anezhañ.
.284 Winchester

An **.284 Winchester** zo ur munision armoù-skoaz ijinet e 1963 gant an embregerezh stadunanat Winchester. Pal an embregerezh e oa sevel ur gartouchenn dezhi perzhioù bannouriezh heñvel ouzh reoù un .270 Winchester, met berroc'h, evit gellet bezañ implijet er fuzuilhoù loc'henn-grogenn Model 88 ha damaotomatek Model 100.

Ne reas ket berzh ar gartouchenn .284 Winchester war ar marc'had pa voe kinniget, met implijet e vez gant tennerien sport abaoe un nebeud bloavezhioù evit an amprouennoù tennañ pell. Un nebeud armoù eus merkoù all a zo bet kambret evit ar c'halibr-mañ, evel ar Savage Model 99 pe ar Ruger M77.

## Chase
Mat eo evit chaseal jiboez dezhañ ur vent etre. Savet e oa bet evit an huadegoù, met efedus a-walc'h eo betek 300 metr.  

## Kartouchennoù deveret
Kartouchennoù Wildcat a bep seurt zo bet savet diwar an .284 Winchester, evel an .30-284 Winchester, ar .25-284 pe ar 6,5-284 Norma. 
## Liammoù diavaez
*  Taolenn ar munision war lec'hienn ar CIP

## Daveennoù
Troidigezh diwar ar rusianeg el lennegezh vrezhonek

Ne gaver ket **troidigezhioù e brezhoneg diwar ar [[rusianeg]]** a-raok ma voe embannet gant *[[Gwalarn (kelaouenn)|Gwalarn]]* meur a destenn, pa embanne saverien ar gelaouenn lennegel-se e oa ret digeriñ ar brezhoneg da lennegezhioù ar yezhoù all. Da vare *Gwalarn* ne oa ket troourien gouest da dreiñ diwar ar rusianeg war-eeun, ha kement-se n’eo ket gwir hiziv ivez. Div wezh ez eo bet renablet an troidigezhioù diwar ar rusianeg e brezhoneg, e 1999 hag e 2021, ken e c’heller gouzout ez int puilh a-walc’h diouzh ment al lennegezh vrezhonek, met berr e chom  niver an oberennoù troet, barzhonegoù berr ha danevelloù d’an aliesañ.

## Mare ''Gwalarn''
En niverenn 16 (Hañv 1928) ec’h embannas *Gwalarn* an droidigezh kentañ diwar al lennegezh rusianek. Kinnig a reas Roparz Hemon *An Damez a Bikez* (Пиковая дама, 1834), un danevell savet gant Pouchkin : « Da rei da lennerien Vreiz ar genta troidigez, a gredomp, graet e brezoneg diouz al lennegez rusiat, hon eus dibabet unan eus ar genta skrivagnerien vras a grouas al lennegez-se. E derou an  e veve Pouchkin (1799-1837) ». N’ouzer ket diwar peseurt yezh e oa bet troet gant Roparz Hemon ; diwar ar saozneg a c’heller krediñ, pa ne ouie rener *Gwalarn* tamm rusianeg ebet.

En niverenn 17 (Nevez-Amzer 1929) e voe moullet an danevell *En tu-hont da Gêr* (За городом) savet gant un oberour bev, met nebeut anavezet e Kornôg Europa, Aleksei Novikov-Priboj (Алексей Силыч Новиков-Прибой, 1877-1944). Hervez Anna Mouradova e voe troet gant Roparz Hemon diwar an esperanteg.

En niverenn 18 (Hañv 1929) e skrivas Roparz Hemon ur ginnigadenn eus ar pezh-c’hoari troet gantañ, *Ar plac’h dianav* (Незнакомка : Лирическая драма), savet e 1906 gant Aleksandr Blok (Алекса́ндр Алекса́ндрович Блок, 1880-1921), un oberour kempred all, met ne ouzer ket petra e oa mammenn ar skrid, pe saozneg pe ur yezh all.

Bloavezhioù goude ez eas Roparz Hemon davet Pouchkin en-dro pa embannas div zanevell *Ar Barrad-Erc’h* (Метель, 1831) hag *An Tenn* (Выстрел, 1831), an eil e brezhoneg eeun (war-dro 1 000 ger), en niverenn 85 (Kerzu 1935). Ur wezh all e seblant da Jean-Michel Le Bot, ne glaskas ket an troour an troidigezhioù gallek, met ar re saoznek, moullet e 1894 ha savet gant Thomas Keane, en teskad ma kavas ennañ testenn batrom *An Damez a Bikez* moarvat.

## Etre ''Gwalarn'' ha birvilh ar [[bloavezhioù 1960]]

## Bloavezhioù 1960-[[bloavezhioù 1990|90]]

## Troourien ampartoc’h o tont

## Troourien ha troourezed

## Treiñ diwar ar rusianeg

## Levrlennadurezh
*  Anna Mouradova, *Kudennoù an treiñ diwar ar rusianeg e brezhoneg*, Lesneven, Mouladurioù Hor Yezh, 1999, . Ennañ emañ ar renabl kentañ eus an troidigezhioù diwar ar rusianeg.
*  Jean-Michel Le Bot, « Les traductions de la littérature russe en langue bretonne ». E-barzh *Revue des études slaves*, XCII-2, 2021, pp. 337-350 — En-linenn

## Pennadoù nes
* Lennegezh rusianek
* Treiñ e brezhoneg

## Notennoù ha daveennoù
Horace Smith

**Horace Smith**, ganet d'an 28 a viz Here 1808 e Cheshire (Massachusetts) ha marvet d'ar 15 a viz Genver 1893 e Norwich (Connecticut), a oa un ijinour, embreger hag armeurer stadunanat.

Brudet eo dreist-holl evit bezañ savet asambles gant Daniel B. Wesson daou embregerezh armoù-tan. An hini kentañ anezhe, ar Volcanic Repeating Arms Company, a broduas adalek 1852 pistolennoù ha fuzuilhoù dezhe ul loc'henn-grogenn. Ne reas ket berzh, ha gwerzhet e voe da Oliver Winchester e 1854. Dont a reas da vezañ ar Winchester Repeating Arms Company diwezhatoc'h. O eil embregerezh, savet e 1856, a reas muioc'h a verzh, pa voe gwerzhet e revolverioù evel ar Model 3 da arme Impalaeriezh Rusia da skouer. Horace Smith a guitaas an embregerezh e 1874. Gwerzhañ a reas e holl lodennoù da Wesson, a zeuas da vezañ perc’henn nemetañ ar stal. Hiziv-an-deiz ez eus c'hoazh eus Smith & Wesson, hag unan eus an embregerezhioù brudetañ e bed an armoù-tan eo, a-drugarez d'e revolverioù dreist-holl.

## Daveennoù
Ugljan

**Ugljan** (distaget [] e kroateg ; *Ugliano* en italianeg) zo un enezenn eus Kroatia e Mor Adria. 

Emañ er gwalarn da enez Pašman hag er mervent da inizi Rivanj ha Sestrunj, a-dal da gêr Zadar war an douar-bras. Liammet eo ouzh enez Pašman war-bouez ur pont. 50,2 km² eo gorread enez Ugljan ha  a dud zo o chom enni (e 2011). Emañ an dud o chom e kêriadennoù lec'hiet holl war aod reter an enezenn. 

## Tud
Gabriel Boric, prezidant Chile, zo e familh o tont eus Ugljan.
Ergerzhadenn kêrel

An **ergerzhadenn gêr**, pe **urbex** (eus ar saozneg *urban exploration*), a vez graet eus mont da weladenniñ lec'hioù savet gant Mab-den hag a zo didud ha dilaosket pe difennet d'an dud foran. Alies e vez diskouezet poltridi pe restroù istorel, keñveriet gant poltridi pe filmoù savet gant an ergerzher kêr. Meur a gudenn a sav gant an dudi-se, etre ar fed dont-tre e lec'hioù prevez pe an dañjer a vez da vont e lec'hioù dilaosket. Riskloù gloazadennoù pe marv a zo, riskloù bezañ harzet ha kastizet abalamour da vont-tre e lec'hioù difennet, ar riskl kejañ gant squatterien pe torfedourien a implij al lec'hioù. 

Lod eus an ergerzhadennoù kêr a zo e-maez lezenn lec'hel pe broadel, betek bezañ talet gant lezennoù enep-sponterezh hervez ar vro dre ma vez lod eus an ergerzherien o vont war tachennoù milourel dilaosket met perc'hennet gant ul lu c'hoazh.
Illowra Battery

**Illowra Battery** a zo ur greizenn bunkerioù hag a servije da arme Aostralia evel lec'h kanolierezh arvorel ha lec'hiet en Dorgenn 60, Port Kembla, e Sukembre-Nevez en Aostralia. Savet e oa bet e 1942 ha lakaet er servij e-kerzh an Eil Brezel-bed. Brudet eo ivez gant an anv **Hill 60 Battery**. Sañset eo ul lec'h difennet d'an dud evit al lodennoù dindan zouar met ul lec'h a zesach an ergerzherien gêrel eo deuet da vezañ.
## Istor
An aod dindan ar greizenn bunker a veze implijet gant aborijened Aostralia evel lec'h pesketa evit ar c'henwerzh. 
E fin ar bloavezh 1941 e oa bet kroget da sevel un greizenn bunkerioù gant ribinoù lies dindan zouar ha bunkerioù evit degemer kanolioù arvorel 6" Mk XI, daou hervez ar steuñv diazez. Echuet e oa bet ar sevel e miz C'hwevrer 1942 gant daou ganol hervez ar pezh a oa bet soñjet ober.

## Lesanvioù hep diazez istorel
Meur a lesanv a gaver hiziv-an-deiz evit al lec'h met ar re-se n'o deus diazez istorel ebet: *Kembla Battery*, *Wollongong Battery* pe *Hill 60 Battery*.

## Liammoù diavaez
*  Ul lodenn eus kazetenn vrezel ar bunker
George V Kezeg-mor (1913 1934)

Lesanvet e oa bet George V Kezeg-mor ar rummad timbroù embannet e Breizh-Veur a-raok an Eil Brezel-bed o kinnig poltred ar roue ha skeudenn Britannia, anezhi alegorienn ar Rouantelezh-Unanet evel Marianne e Bro-C’hall, gant mirc’hi-mor.

Dre ma oa troet gant an dastum timbroù e kemeras perzh George V e-unan er raktres a voe kaset da-benn gant ar c'hizeller aostralian Edgar Bertram Mackennal (1863-1931). Hennezh eo a ouzhpennas penn ar roue er vedalenn a-gleiz, en ur implij un dresadenn bet savet da vare ar gurunidigezh e 1911. Noblet e oa bet ar c’hizeller e 1912 gant ar roue. Moullet e voe an timbroù hervez teknik ar c’hrafengravadur gant an engraver George W. Eve.

Ne oa ket timbroù boutin anezho, ken uhel e oa priz-talvoud pep hini : er rummad orin e kaver 4 zalvoud-gwerzh : 2/6 shilling (liv kistin), 5 shilling (ruz) , 10 shilling (glas) hag £1 (glas-gwer) hag a oa bet embannet gant an ti-engraverezh *Waterlow and Sons Limited* e Londrez. E miz Kerzu 1915 e teuas ar moullañ dindan evezh ar mouller ''De La Rue'' hag a-benn ar fin e miz Kerzu 1918 e voe aotreet *Bradbury Wilkinson and Company* da voullañ an heuliad timbroù.

Brudet eo an timbroù evit kalite an engravadur hag evit an dresadenn vojennel a ro brud da skeudenn vBritannia war he c’harr, sachet gant tri marc’h-mor war ur mor diaes.

Dastumet e vez an heuliad-mañ dre ar bed a-bezh gant an dimbrawourien abalamour d'ar c'hemmoù livioù lies ha d'an niver bras a voulladurioù gant munudoù disheñvel.

Daou embannadur pennañ zo anvet gant al lizherennoù A ha B hag a zo bet graet e miz Kerzu 1913 ha miz Here 1934. War an timbroù orin e weler linennoù e foñs an ovalenn, a-dreñv penn ar roue George V, met dont a reas da vezañ ur foñs kroazlinennet e 1934.

Dreistmoullet e voe an timbroù "George V Kezeg-mor"" en Iwerzhon (e 1922) gant **Saorstát Éireann 1922** (*Stad Dieub Iwerzhon*), e burevioù Breizh-Veur e Maroko hag e bro-warezet ar Bechuanaland.

## Levrlennadur
* Hamill, Ian and Roy Gault. Great British Perfins found on King George V Seahorses 1913-1939. Orpington: Perfin Society, 2009 
* Kearsley, Bryan. Discovering Seahorses – King George V high values. London: GB Philatelic Publications, 2005
Fariba Hashimi

**Fariba Hashimi** (pachtoueg : فریبا هاشمي) zo ur varc'hhouarnerez ganet e Maimana (Afghanistan) d'an 22 a viz Ebrel 2003. D'an oad a bevarzek vloaz e komañsas da gemer lod e redadegoù belo asambles gant he c'hoar Yulduz, hep gouzout d'o familh. E 2021 o doa ranket an div c'hoar kuitaat o bro : gant an Dalibaned e oa ar galloud adarre, hag ar re-se a zifenne ouzh ar merc'hed d'ober sport. En Italia e voent degemeret da gentañ, gant ar skipailh Valcar-Travel & Service, dre hanterouriezh ar gourserez kozh Alessandra Cappellotto. E 2023 e redas Fariba gant ar skipailh Israel-Premier Tech Roland. Adalek 2024 e voe skoazellet bras gant an UCI (Kevre etrebroadel ar marc'hhouarnerezh) : degemeret e voe en e greizenn c'hourdonañ e Aigle (Suis) hag ur plas a voe miret eviti en WCC Team, ur skipailh hag a sikour rederezed bihan o bro e bed ar velo. Deuet e oa brav gant Fariba er bloaz-se. War hentoù Tro Ardèche ez eas ar maout ganti evit ar wech kentañ : gounit a reas ar 5vet tennad. Echuiñ a reas ivez da 10 er Giro Mediterraneo Rosa e miz Ebrel, da 4re e kampionad Azia enep an eur e miz Mezheven, ha da 8vet en Tour de l'Avenir e miz Eost. Gant harp an UCI ha Kevre Afghanistan e c'hallas Fariba kemer perzh e C'hoarioù olimpek 2024 e Pariz gant he c'hoar. Achapet o deus asambles o-div, ha da 75vet e voe renket Fariba a-benn ar fin.
Arditi

**Arditi** (eus an italianeg *ardire*, 'krediñ ober", ha troet evel "Ar re a gred ober") a oa an anv choazet gant nerzhioù ispisial Tirlu Roueel Italia e-kerzh ar C'hentañ Brezel-bed. Lakaet e vezont keñver ha keñver gant ar Sturmtruppen eus tirlu impalaerel alaman, ar c'hentañ bagadoù argadiñ modern, ha graet e veze "ar c'horfad doujetañ gant an armeoù enebour" anezho.

**Reparti d'assalto** ("unvezioù argadiñ") a oa bet savet en hañv 1917 gant ar c'horonal Bassi, ha roet e oa bet dezho ar roll strategel da vezañ soudarded arsailh, en ur freuzañ al linennoù-difenn enebour evit digeriñ un hent d'an droadeien standart. An Arditi ne oant ket unvezioù evel ar re all ha ne oant ket stag ouzh divizion troadegiezh ebet, met bez e oant tost ur skourr e unan eus al luioù.
Warcraft: The Last Guardian

***Warcraft: The Last Guardian*** (*Warcraft : Ar gward diwezhañ*) zo ur romant ''heroic fantasy'' er stirad *[[Warcraft]]* gant Jeff Grubb bet embannet e 2001. Kontañ a ra penaos eo kroget ar c'hentañ brezel etre an Orked ha Mab-Den. An dudenn pennañ eo Medivh, mab Aegwynn, gward diwezhañ Tirisfal.

E-kerzh an istor e roer da c'houzout penaos eo bet an Orked oc'h erruout en Azeroth ha penaos Khadgar, un hudour galloudus hag a oa bet o kemer perzh en ergerzhadenn e Draenor, a zo tremenet eus servijour da zeskard hag eus deskard da vestr hudour.

Meur a wech en istor, dre selloù en amzer dremenet, e komprener istor ar bed luziet-se, pa oa an erevent hag Aegwynn o stourm a-enep al lejion tan ha p'o devoa distrujet Sargeras, mestr al lejion.

## Notennoù
Boualem Sansal

**Boualem Sansal** (arabeg: بوعلام صنصال), ganet d'ar 15 a viz Here 1949 e Theniet El Had, e Proviñs Tissemsilt, zo ur skrivagner aljerian-gall. E 2012 e voe gounezet gantañ priz ar romant arab, met sammad moneiz ar priz a voe tennet digantañ goude ma vije bet Sansal o weladenniñ Israel evit komz e Festival Skrivagnerien Jeruzalem. Bet eo enoret gant prizioù lennegel lies, evel priz ar romant gant an Akademiezh C'hall e 2015 evit e romant 2084 : la fin du monde. Brudet eo dreist-holl evel romantour, met da gentañ holl e oa un arnodskridour. Embann a ra e levrioù en Aljeria, Bro-C'hall pe Alamagn.

## Harzadenn
Dont a ra da vezañ gall e 2024. Hervez e gamalad Xavier Driencourt, klask a ra neuze « en em staliañ e Bro-C'hall » lec'h ma'z eo degemeret e wreg en ospital. 

D'an 21 a viz Du 2024, ar gelaouenn Marianne a embanne e oa bet harzet Sansal d'ar 16 a viz Du en Aljer gant ar polis ha lakaet dindan evezh. Gellout a rafe bezañ kondaonet d'an toull-bac'h. D'ar 27 a viz Meurzh 2025 e oa bet kondaonet da 5 bloavezh toull-bac'h. Digastizet e oa bet gant prezidant Aljeria, Abdelmadjid Tebboune, d'an 12 a viz Du 2025 ; lezet e oa bet da vont en e frankiz ha kaset da Alamagn.

## Akademiezhoù
D’an  e voe dilennet da ezel eus an Akademiezh c'hall. Ezel e oa dija eus an Akademiezh velgiat abaoe miz Here 2025.

## Enorioù
* Marc’heg al Lejion a enor
* Marc’heg Urzh an Arzoù hag al Lizhiri

## Daveoù
Simple Minds

**Simple Minds** zo ur strollad new wave ha rock a orin eus Glasc'ho (Skos). E-kreiz e vrud e oa er bloavezhioù 1980 hag e deroù ar bloavezhioù 1990. Ouzhpenn 60 milion a bladennoù en deus gwerzhet abaoe penn-kentañ e garierenn. Ar c'haner Jim Kerr hag ar gitarour Charlie Burchill, e sonerien anavezetañ, zo bet er strollad a-holl-viskoazh.

Gant ar ganaouenn *Don't You (Forget About Me)* e reas ar muiañ a verzh, e 1985, betek tizhout kentañ plas ar *Billboard* er Stadoù-Unanet. E-mesk ar c'hanaouennoù anavezet all emañ *Promised You a Miracle* (1982), *Glittering Prize* (1982), *Someone Somewhere in Summertime* (1982), *Waterfront* (1983), *Alive and Kicking* (1985), *Sanctify Yourself* (1986), *Mandela Day* (1989), *Belfast Child* (1989), *See the lights* (1992) hag *Hypnotised* (1995).
HK VP70

Ar **VP70** (alamaneg : **Vollautomatische Pistole 70**, *"pistolenn aotomatek penn-da-benn"*) zo ur bistolenn aotomatek daou-ober nemetken (DAO) bet produet etre 1970 ha 1986 gant an embregerezh alaman Heckler & Koch. Un arm divoutin e oa pa voe kinniget abalamour e oa savet e polimer, un dek vloaz bennak a-raok ar pistolennoù Glock. He mod-tennañ tennadegoù tri zenn pa oa savet he lamm warnañ a lakae anezhañ da vezañ etre ur bistolenn hag ur bistolenn-vindrailher. Ne reas ket berzh war ar marc'had sivil pe hini an armeoù, met digeriñ a reas klas da rummad ar pistolennoù lesanvet *[[Wonder Nine]]* er bloavezhioù 1970 ha 1980.

## Deskrivadur

Kinnig a ra ar VP70 daou vod-tennañ : unan damaotomatek klasel, hag unan aotomatek evit tennadegoù tri boled pa vez staget he lamm outi. Al lamm-se a veze kinniget war ar stummoù gwerzhet d'an armeoù hepken (VP70-M). Uhel eo endalc'h he c'harger, pa c'haller lakaat 18 kartouchenn 9 mm Parabellum ennañ. Evel an holl armoù-dorn dezhe platinennoù daou-ober nemetken eo uhel a-walc'h pouez e zraen evit an tenn kentañ, hag un efed fall en deus war resisted an tennoù.
He stumm sivil anvet VP70-Z a ginnig ivez kambriñ kartouchennoù 9 × 21 mm IMI. Gwerzhet e voe un nebeud skouerennoù anezhi da vroioù Azia pe Afrika hepken, met dilezet e voe produiñ ar stumm evit an armeoù goude un nebeud bloavezhioù hepken, hag an hini evit ar marc'had sivil e 1989.

## Daveennoù
HK G36

An **HK G36** (G evit Gewehr, *fuzuilh*) zo ur fuzuilh-arsailh ijinet e deroù ar bloavezhioù 1990 gant an embregerezh alaman Heckler & Koch, evit ezhommoù ar Bundeswehr.

## Deskrivadur
Ganet e voe ar G36 goude ma vije nullet raktresoù G11 ha G41 Heckler & Koch. E deroù ar bloavezhioù 1990 e chome neuze ar Bundeswehr gant fuzuilhoù-arsailh G3 savet 30 vloaz a-raok, ha pourveziet gant kartouchennoù 7,62 mm NATO diamzeriet.

Kambret eo ar G36 evit kartouchennoù 5,56 × 45 mm NATO. Savet eo tro-dro d'ur sistem kulasenn-dro dre amprest-gazoù, ha n'eo ket dre an distro-gazoù daleet gant rollerioù boas e ti Heckler & Koch. He lunedenn Hensold, dezhi ur c'hreskadur × 1,5, hag he buker poent ruz, zo enbarzhet en he dornell, a-us d'ar c'hanol. Treuzwelus eo he c'harger 30 kartouchenn, ha plegus eo he lamm.

Ur banner-greunadennoù HK AG36 40 mm a c'hell bezañ montet dindan he c'hanol. Ur vaionetez doare AK-47 a c'helle bezañ savet warni ivez. Graet e oa bet ar choaz-mañ abalamour da implijout stokoù dreist arme an RDA a chome goude 1990. Ur stumm berroc'h anvet G36K (evit Karabiner, *karabinenn*) a zo bet anezhañ evit an Nerzhioù ispisial dreist-holl.

## Implij

Implijet eo bet evel arm standart gant ar Bundeswehr adalek 1995, ha war-dro 167.000 skouerenn eus ar G36 a voe produet eviti en holl. Da vare ar brezel en Afghanistan e voe kavet e oa kudennoù dreisttommañ gant an G36 pa veze tennet a-dennadegoù hir ganti. Dre-se e veze kollet reoliñ al lunedenn alies ivez. Choazet e voe an Haenel MK 556 evit kemer he flas er Bundeswehr e 2020 da gentañ, met abalamour da gudennoù brevedoù ha lezenn e voe dibabet an HK 416A8 e 2022. Hep ar c'hudennoù-mañ e chom ar G36 un arm resis, fiziapl ha simpl da gempenn.

Arme Spagn a voe pourveziet gant ar G36E adalek 1999 ivez. Implijet e voe an arm gant servijoù polisoù a bep seurt, evel er Rouantelezh-Unanet pe er Stadoù-Unanet.

## Daveennoù
Tâmega

An **Tâmega** (skrivet *Támega* e galizeg hag e spagnoleg) zo ur stêr 145 km he hed hag a zo adstêr d'an Douro e Spagn hag e Portugal.

Eieniñ a ra e 960 m uhelder er Sierra de San Mamede en norzh da gêr Verín e proviñs Ourense, e Galiza. Redek a ra war-zu ar c'hreisteiz a-hed 40 km betek tizhout harzoù Portugal er rannvro Norte. Dourañ a ra kêrioù Chaves hag Amarante, a-raok en em deurel en Douro el lec'h anvet Entre-os-Rios ("etre ar stêrioù"), er reter da b-Porto.

Pouezus eo bet ar stêr Tâmega en istor : talvezet he deus he zraoñienn da hent d'an dud deuet eus an hanternoz o deus aloubet Portugal.

Ur stankell a oa bet savet war an Tâmega e 1988, e Torrão, nepell diouzh ar c'hember gant an Douro.

Diwar anv ar stêr e teu anv an isrannvro ("sub-região") Tâmega, a zo ul lodenn eus ar Região Norte.

## Liammoù diavaez