Charles Louis de Secondat, baron La Brède ha Montesquieu

**Charles Louis de Secondat, [[baronelezh|baron]] La Brèda ha Montesquiu**, *Charles Louis de Secondat, baron de La Brède et de Montesquieu* e anv gallek (La Brèda, Gwienna,  – Pariz, ), anavezet ivez evel **Montesquieu** ken plaen ha tra, a oa ur prederour gall brudet dre e romant lizheriek *[[Lettres persanes]]* a-zivout Bro-C'hall ha dre e arnodskrid *[[De l'esprit des lois]]*.

Prederour an aozadur politikel ha kevredigezhel e voe Montesquieu, gant tud all evel John Locke. Diwar e veizadoù – dreist-holl disparti ar galloudoù – eo savet an demokratelezhioù kornôgat.

## Buhez
Charles Louis de Secondat a voe ganet d'an  en un tiegezh tud-a-lezenn protestant eus an noblañs a sae e kastell La Brèda (Gironde) e-kichen Bordèu, mab henañ Jacques de Secondat (1654-1713) ha Marie-Françoise de Pesnel (1665-1696), baronez La Brèda ; niz Jean-Baptiste de Secondat, baron Montesquiu (Lot-et-Garonne) e oa, alese e daou ditl a varon La Brèda diwar e vamm ha baron Montesquiu diwar e eontr. An daou anv *La Brède* ha *Montesquieu* a zougas gant lorc'h betek e varv.
Ur c'hlasker bara anvet Charles a voe dibabet da baeron da Louis gant e dud, evit ma ne zisoñjje ket e oa ar beorien e vreudeur.
Seizh vloaz e oa Charles Louis pa varvas e vamm d'an .

Goude bout bet skoliataet e skolaj oratorian Juilly (eskopti Meaux, e Seine-et-Marne hiziv) adalek 1700 betek 1705 ha studiet ar Gwir roman betek 1708 ez eas da Baris ma chomas betek miz Kerzu 1713, pa varvas e dad. Bloaz goude, e 1714, e prenas ur garg a guzulier e parlamant Bordèu.
D'ar mare-se e voe ganet Breizh-Veur diwar unaniezh Bro-Saoz ha Bro-Skos e 1707.

D'an  e sinas ur gevrat dimeziñ gant Marguerite Denis, merc'h un nevidour ; pemzektez goude avat e torras ar gevrat hag e sinas unan all gant ur vaouez all : d'an 30 a viz Ebrel ez euredas e Bordèu gant Jeanne de Lartigue, ur brotestantez a diegezh pinvidik ha noplaet e 1704 – berzet c'hoazh e oa ar brotestantiezh, abaoe torridigezh Skrid-embann Naoned dre Skrid-embann Fontainebleau (1685) ; argouroù a bouez a voe degaset ganti : kant mil lur, ha douaroù amezek da La Brèda.
:D'ar 1añ a viz Gwengolo e varvas ar roue Loeiz XIV, o lezel ar rouantelezh er verrentez arc'hant. Ar rejant Philippe d'Orléans a c'halvas da ziskoulmoù ; Montesquieu a gasas dezhañ ur skrid berr anvet *Mémoire sur les dettes de l'État*. ma kinnigas un aridennad disentezioù sklaer ha resis – hini anezho avat ne voe lakaet e pleustr gant ar rejant e miz Kerzu 1715.

D'an 10 a viz C'hwevrer 1716 e c'hanas Jeanne o mab henañ, Jean-Baptiste.
Goude marv e eontr e dibenn ar bloaz ez hêrezhas Charles de Secondat kalz madoù a-gevret gant ar garg a Bennreizhaouer *([[Président à mortier]])* e parlamant Bordèu, ha baronelezh Montesquiu. Bewech ma c'hallas ober e kuitaas e garg evit daremprediñ ar bed mondian.
Dilennet e voe en *Académie de Bordeaux* ma lennas e zegadasenn gentañ, *Dissertation sur la politique des Romains dans la religion*.
E miz Du e werzhas evit 30&nbsp;000 lur e garg a guzulier er parlamant, en devoa prenet evit 24&nbsp;000 lur e 1714.

D'an  e voe tad d'ur verc'h, Marie-Catherine..

Dedennet e oa gant ar skiantoù, pa zispignas kalz e levrdioù kêr da brenañ levrioù diwar-benn ar c'horfadurezh, al louzawouriezh, ar skiantoù fizikel hag all. Taolioù-arnod a reas, ha pennadoù skiantel a skrivas evit an Akademiezh : *Discours sur la cause de l'écho* ()), *Discours sur l'usage des glandes rénales* (), *Discours sur la cause de la pesanteur des corps* ha *Discours sur la cause de la transparence des corps* (1720), *Mémoire sur le principe et la nature du mouvement* (1723)

Goude-se e troas war-du ar politikerezh hag ar gevredadouriezh dre al lennegezh hag ar brederouriezh.
E 1721 e voe embannet *Lettres persanes*, disin, en Amsterdam ; en oberenn-se e ouezas Montesquieu deskrivañ ar gevredigezh c'hall dre selloù gweladennerien deuet eus Persia. Berzh bras a reas al levr ; dav e voe d'an aozer rannañ e vuhez etre Bordèu ha Paris, ma tarempredas ar saloñsoù – eno e tastumas sorbiennoù, soñjezonoù hag evezhiadennoù a embannas en e zoare eus an teskad *Spicilèges*.

D'an  e sinas Montesquieu ur skrid-embann en anv parlamant Bordèu a c'hourmenne groñs ma vije doujet d'ur skrid-embann all, deiziadet , hag a lakae termen da wallziforc'h un darn eus poblañs ar c'horn-bro : ar gilvizien.
En hevelep bloavezh e skrivas *Traité des devoirs* hag e savas *Dialogue de Sylla et d'Eucrate*, embannet tregont vloaz goude (1745).

E 1725 ez embannas ur varzhoneg anvet *Le Temple de Gnide*, seizh kan e komz plaen enni ha doare Henc'hres warni, hep he sinañ bepred.
E miz Du e tistagas er parlamant un *Discours sur l'équité* ma tagas justis e amzer.

E 1726 e werzhas e garg a Benreizhaouer, hep gwerzhañ gwirioù e ziskennidi warni avat, evit galloud chom e Paris diouzh e c'hoant.
D'an  e voe ganet e verc'h Denise.

Daou vloaz goude e voe dilennet en *[[Académie française]]* goude marv Louis de Sacy (kador niv. 2). Diouzhtu e krogas da veajiñ dre Europa : Aostria, Hungaria hag Italia e 1728, Alamagn e 1729, Holland ha Bro-Saoz etre 1729 ha 1731 ; bewech e studias armerzh, douaroniezh, gounezerezh, politikerezh ha stuzioù ar vro.
Ur bloavezh e chomas e Bro-Saoz ; e 1730 e voe degemeret da ezel eus ar *Royal Society of [[Londrez|London]]* ; eno ivez e voe degemeret, e miz Mae 1730, e log vasonek *Horn Lodge* London.

Pa voe distro da gastell La Brèda, e 1731, e lakaas renabliñ e levraoueg tra ma laboure war disoc'hoù e veajoù : *Réflexions sur la sobriété des habitants de Rome comparée à l'intempérance des anciens Romains* (1732) ha *Réflexions sur le caractère de quelques princes* (1733).
E miz Mezheven 1734, ez embannas un arnodskrid politikel : *Considérations sur les causes de la grandeur des Romains et de leur décadence*, hag a oa e gwirionez un dielfennadur eus stad politikel Bro-C'hall. Ul labour all, *Réflexions sur la monarchie universelle en Europe*, a gavas gwelloc'h distrujañ – ur skouerenn zo deuet betek ennomp koulskoude.

E 1737 e voe taget gant pennadurezhioù Gwienna, reoù an Iliz katolik roman hag ar Stad c'hall en abeg dezhañ bout ezel eus ar frañmasonerezh ; kenderc'hal a reas evelato da zaremprediñ logoù masonek Bordèeu ha Paris.
War-dro 1739 e krogas da skrivañ e bennoberenn, *De l'esprit des lois*, a zeuas er gouloù e Geneva e 1748, hep anv an aozer. Berzh bras a reas al levr, pa gaver ennañ pennaennoù ar skiantoù armerzhel ha kevredigezhel. Taget e voe avat adalek 1749 gant jañsenourien an Iliz katolik pergen, ar pezh a gasas Montesquieu da embann *Défense de l'Esprit des lois* hag *Éclaicissements sur l'Esprit des lois* e 1750 ; an Iliz a lakaas berz war al levr e 1751, ha war meur a oberenn all gant Montesquieu. En hevelep bloaz e voe degemeret ar mesker en *Académie de Stanislas* e Nancy, goude dezhi bout resevet e arnodskrid politikel anvet *Lysimaque*, a voe embannet e 1754. E 1752 ez echuas an tabut a-zivout *De l'esprit des lois*.
Dre Europa a-bezh avat e voe douget meuleudi d'an oberenn, e Breizh-Veur dreist-holl.

Kalz labour a reas Montesquieu e-keit-se : un adwel a reas d'e *Lettres persanes* ha d'e bennoberenn verzet. Ne zeuas ket a-benn avat da echuiñ ur pennad evit an *[[Encyclopédie ou Dictionnaire raisonné des sciences, des arts et des métiers]]* ; *Essai sur le goût*, an dornskrid diechu, a voe embannet el levrenn VII (1757).

D'an  e varvas diwar un derzhienn domm. Antronoz e voe beziet e chapel Sainte-Geneviève, en iliz Saint-Sulpice e Paris.

## Mennozhioù

### Prederouriezh an Istor
Hervez Montesquieu n'o devez an dud hag an darvoudoù nemet ur perzh dister e red an Istor, rak ul luskad diazez zo a-raok pep darvoudenn istorel, evel m'er skrivas e *Considérations sur les causes de la grandeur des Romains et de leur décadence* (1734)

Anien vac'hom mab-den eo al lusk pennañ, hervez ar prederour. Kentoc'h en hevelep skrid, a-zivout an tremen eus ar Republik d'an Impalaeriezh iriennet gant Julius Caesar ha Pompeius, e skrivas kement-mañ :

### Politikerezh
Da heul Herodotos ha Tacitus e voe Montesquieu unan eus boulc'herien an denoniezh, pa glaskas rummata kevredigezhioù mab-den diouzh o reizhiadoù politikel, o c'heñveriañ ha displegañ mont en-dro an aozadurioù e kement kevredigezh en deus studiet.
En e bennoberenn *De l'esprit des lois* emañ disorc'h al labour-se.
;Gouarnamantoù
Tri doare gouarnamant zo, hervez ar prederour, pep hini anezho o vout skoret gant ur bennaenn resis : an unpenniezh, ma vez hêrezhel penn ur gouarnamant dizalc'h, ar bennaenn o vout an enor ; ar republik, ma vez dilennet gant ar bobl pennoù ur gouarnamant dizalc'h, ar bennaenn o vout ar vertuz ; ar mac'homerezh, ma vez un diktatour e penn ur gouarnamant hualet, ar bennaenn o vout ar spont.
;Disparti ar galloudoù
*Tris politica* eo an anv latin a roas d'e rannadur eus ar gevredigezh c'hall e teir renkad : an unpenniezh, m'emañ ar galloud etre un den hepken ; ar vrientinelezh, pa vez ar galloud gant ur renkadig tud gwirioù-dreist ganto ; ar bobl, da lavarout eo ar peuurest eus an dud, eus ar vourc'hizelezh betek ar werin.
Daou zoare beli gouarnamantel a dermenas ivez : ar riegezh, a zo e penn ur Stad, hag ar velestradurezh, a laka ar Stad da vont en-dro.
Rannet en deus ar velestradurezh e tri galloud : ar galloud lezenniñ a embann reolennoù ar Stad, ar galloud barn o displeg, ar galloud erounit o laka da dalvezout. Rekis eo, a skrivas, e vefe dispartiet ar galloudoù-se an eil diouzh egile, evit ma ne vefe ket beli unan anezho dreist hini ar re an daou all, a-hinienn pe a-stroll. Gant ar mennozh-se, bet embannet e kreiz ren ar roue c'hall Loeiz XV, e vije kaset da get reizhiad hengounel ar Stad c'hall rannet etre ar c'hloer, ar vrientinelezh hag ar bobl ; diverket e vije bet an nemorant eus ar c'hladdalc'helezh, ar pezh na voe klasket ober nemet 40 vloz diwezhatoc'h da vare an Dispac'h gall.
### Sklaverezh
Hag a-du pe a-enep ar sklaverezh e savas Montesquieu ?
Adalek 1716 e voe Bordèu ur porzh morianetaer ; 508 beaj a voe graet, tremen 130&nbsp;000 morian a voe divroet ha lakaet da sklaved betek 1848 ; e Naoned hepken e voe brasoc'h ar c'henwerzh-se. 
Ker pouezus e oa ar sklaverezh d'e vare ma ouestlas Montesquieu 19 pennad levrenn XV *De l'esprit des lois* dezhañ ; ar pennad V a bled gant ar morianeta.

Er pennad I, *De l'esclavage civil*, e skriv ar prederour :

hogen e skriv ivez e c'heller gougemer ar sklaverezh er broioù mac'hom, peogwir e vezer dindan sklaverezh politikel enno dija – n'eus mui tamm frankiz keodedel *[[de facto]]*; met arabat e vije sklaved dindan ur gouarnamant unpennel.
Ar pennadoù II betek IV a bled gant orin ar gwir da gaout sklaved ; enno e sav Montesquieu enep ar sklaverezh :

Ar pennad V, *De l'esclavage des negres*, a grog gant *Si j’avois à soutenir le droit que nous avons eu de rendre les negres esclaves, voici ce que je dirois.* ; goude-se emañ 9 arguzenn evit sevel a-du gant sklaverezh ar vorianed, hogen aes eo distroadañ pep hini anezho. Lakaet eo bet ar pennad-se da bimpatrom ar poellata dre an emsiv ha da bimpatrom ar flemmskrid : diskar a ra Montesquieu ar sklavelourien dre ober van da sevel a-du ganto.
Hogen er pennadoù all e komprener ne skriv nemet enep sklavelourien Bro-C'hall, enep ar morianeta, enep ar sklaverezh e diabarzh ar gevredigezh c'hall. Er pennad VI e tegemer ar *sklaverezh dous-dous* a zo en Alamagn, ma klask an dud hag a zo re wan da emsevel mont da sklaved ; un doare kevrat e vije neuze etre ar sklaved hag o mistri...
... Kent disklêriañ er pennad VII :

Ar broioù-se, emezañ, a ranker diforc'hañ diouzh re Europa «&nbsp;m'eo bet torret [ar sklaverezh] . . . a-drugarez d'ar gristeniezh&nbsp;» – ne oa sklaverezh (ofisiel) ebet e diabarzh rouantelezh c'hall an , met miliadoù a sklaved zo bet lakaet da dremen dre he forzhioù.
*Il faut donc borner la servitude naturelle à de certains pays particuliers de la terre.* eo deroù ar pennad VIII, anvet *Inutilité de l'esclavage parmi nous* ; ne hañval ket bout aner er broioù nann-europat.
Er pennad IX, *Des nations chez lesquelles la liberté civile est généralement établie*, e sav adarre enep ar sklaverezh en e gevredigezh.
Er pennad X e laka "sklaverezh" ha "gladdalc'helezh" keñver-ha-keñver ; gwelloc'h eo bout en eil pe egile eget bout en daou war an dro.
*Ce que les loix doivent faire par rapport à l’esclavage* eo titl ar pennad XI, ur frazenn hepken ennañ :

Pennad XII : *il faut que l’esclavage soit pour l’utilité, & non pas pour la volupté*, a lenner. Dav eo d'ar mestr chom hep kemer gwreg e sklav, dre zoujañs evit elevez ar sklaved.
Er pennad XIII e tispleg ar prederour ez eo arvarus kaout un niver bras a sklaved en ur gevredigezh ; peogwir ne vezont ket en o frankiz ez int «&nbsp;enebourien naturel ar gevredigezh&nbsp;» gouest da emsevel. Arabat eo neuze e vijent re niverus.
Reizhpoell neuze eo ar pennadoù XIV ha XVI, *Des esclaves armés* :

Hirik eo ar pennad XVI, *Précautions à prendre dans le gouvernement modéré*. Ennañ e tispleg Montesquieu penaos e rank ar vistri chom hep bout kaletoc'h eget ar sklaverezh evit mirout ouzh ar sklaved a emsevel daoust dezho bout niverus, rak pa dremen ar sklaved eus ar stad a genlabourerien da draezoù a stroñs e ranker embann lezennoù kriz evit o derc'hel sujet.
Lezennoù a ranker staliañ evelkent, eme ar prederour er pennad XVII anvet *Réglemens à faire entre les maîtres & les esclaves* :

Gant ar frankizidi hag an dizhoged e pled an daou bennad diwezhañ. Arabat eo, hervez an aozer, lakaat dre lezenn un niver bras a sklaved en o frankiz ; gwelloc'h eo ober tamm-ha-tamm, dre veur a zoare. Arabat eo ivez reiñ d'ar frankizidi kement ha gwirioù ha d'o mistri :

### Ar relijion

### An ingalded

### Ar c'hontrollerezh

## Levrlennadur
* MONTESQUIEU, *Œuvres complètes*, La Pléiade, Gallimard : levrenn I , levrenn II 
* VOLPILHAC-AUGER, Catherine : *Montesquieu*, Folio Biographies, Gallimard, 2017 
* VOLPILHAC-AUGER, Catherine : *Montesquieu — Mes pensées*, Folio, Gallimard, 2014 

## Liammoù diavaez
;Oberennoù Montesquieu
* ''Lettres persanes''
*''Considérations sur les causes de la grandeur des Romains et de leur décadence''
* ''De l'esprit des lois''
;Diwar-benn Montesquieu
* ''Château de La Brède''
* ''Dictionnaire Montesquieu''
* ''Montesquieu – Bibliothèques & éditions
* ''Société Montesquieu''

## Notennoù