open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Talmud

An **Talmud**, pe **Talmoud** (hebraeg : **תַּלְמוּד**, *talmūd*) zo un destenn diazez er Yuzevegezh rabinek, dre m'eo mammenn bennañ al Lezenn yuzev (halakha) hag an doueelezh yuzev. Betek mare ar vodernelezh edo an Talmud e-kreiz buhez sevenadurel ar Yuzevien ha diazez ar preder yuzev e oa ivez.

Ar ger "Talmud" a dalvez d'ober anv da gentañ eus an aridennad skridoù anvet **Talmud Babilon** (*Talmud Bavli*), daoust ma'z eus un aridennad all koshoc'h anvet **Talmud Jeruzalem** (*Talmud Yerushalmi*). Lod zo kustum d'ober **Shas** (**ש״ס**) eus testennoù an Talmud, ur verradenn hebraek evit *shisha sedarim*, c'hwec'h urzh ar Mishna.

Daou dra zo en Talmud, ar Mishna (**משנה**), aozet en , un dastumad prederioù rabinek diwar-benn an Torah dre gomz, hag ar Gemara (**גמרא**), aozet er , un disklêriadenn eus ar Mishna ha skridoù tannaik all a zigor hentoù all war-zu sujedoù nevez. "Talmud" a c'hell bezañ evit ar Gemara nemetken pe evit ar Gemara hag ar Mishna asambles.

63 lodenn a ya d'ober an Talmud, skrivet en hebraeg michnaek pe en aramaeg babilonian yuzev, hag ennañ ez eus alioù ha soñjoù ur miliad bennak a rabined (adalek a-raok ar mare boutin betek ar ) diwar-benn sujedoù a bep seurt, lezenn, etik, prederouriezh, hengoun, istor, sevenadur bobl ha sujedoù all c'hoazh. Diazez al Lezenn yuzev eo an Talmud ha meneget e vez alies e lennegezh ar rabined.
Olivier Jegou de Kervilio

**Olivier Jegou de Kervilio** zo bet eskob Treger eus 1694 da 1731.

Chaloni hag arc'hdiagon Kemper e oa pa oa bet anvet gant ar roue eskob Treger, war-lerc'h Eustache Le Sénéchal de Carcado, d'an 29 Mae 1694, ha sakret en iliz Port-Royal d'an 3 Here ar bloaz-se. 
Tomm e oa ouzh doktrin *[[Jansenius]]*, hag enebet e oa ouzh ar builh "*Unigenitus*" embannet gant ar pab Klemañs XI, hag abalamour da se e oa tostaet d'ar c'hardinal de Noailles, arc'heskob Pariz, hag e oa e penn ar *c'halverien*. Abalamour da se, e-giz respont, ne oa ket bet pedet gant ar pab, eñ na den ebet eus an eskopti, e jubile 1725.

Da vare an Aotrou de Kervilio e oa bet diazezet e Landreger, gant an Itron de Lezardot, ur gumuniezh merc'hed anvet Seurezed Sant-Paol. Aotreet e oant bet gant an eskob d'an 23 Mezheven 1727.

Graet en devoa adkempenn palez an eskopti er bloaz 1700.

Eno e yeas da Anaon d'an 2 Eost 1731, oadet a 88 vloaz, goude bet eskob e-pad 37 vloaz.

François-Hyacinthe de la Fruglaie de Kerver a oa deut war e lerc'h war gador eskopti Treger.

## Levrlennadur
* Pierre Barbier : *Le Trégor historique et monumental.* Les Presses bretonnes. Saint-Brieuc. 1960
Earth Abides

***Earth Abides*** ("An Douar a chom") zo ur romant saoznek gant ar skrivagner stadunanat George R. Stewart e 1949, ma kont an oberour diskar ar sevenadur gant ur c'hleñved marvus. Lec'hiet eo an istor e Kalifornia ar bloavezhioù 1940, ha kontet gant ur studier, Isherwood Williams, a zistro e kêr eus ar menezioù ma kav eo marvet an darn vuiañ eus an dud.

## Anv al levr
Dont a ra an anv eus ar frazenn *Men go and come, but earth abides* ("An dud a ya hag a zeu, met an douar a chom"), e levr an Eklesiastes.

## An istor
Ish, a oa e-unan er menezioù, er Sierra Nevada, zo chomet bev goude distrujet ar boblañs er Stadoù Unanet, hag er bed moarvat, gant ur c'hleñved-bed. Tra ma kouezh ar sevenadur en e boull e klask adsevel ar gevredigezh.

### Lodenn gentañ
Emañ Ish o labourat war un dezenn skol-veur hag o studiañ douarouriezh e-unan penn en ur c'hornad eus ar Sierra Nevada. A-greiz krapat reier eo bet flemmet gant un naer-ouroulerez. Klañv-fall e teu da vezañ, gant ur c'hleñved a c'hallfe bezañ kar d'ar ruzell. Repu a gav en ul logell, ha dont a ra war-c'horre tamm ha tamm. Neuze e tosta ouzh an dud hag ar sevenadur en-dro met kavout a ra eo bet distrujet, gant marv bernioù tud diwar ar memes kleñved eveltañ. Mont a ra d'ar gêr, da Verkeley, met n'eus ket chomet kalz a dud vev ... Unan ha ne ra ken nemet lonkañ, ur c'houblad troet foll, ur grennardez a dec'h dirazañ evel pa vije un euzhden...

Kavout a ra ur c'hi hag a chomo gantañ ur pennad mat. Treuziñ a ra SUA betek New York, ha distreiñ ac'hano. War e hent e kav dornadoù tud met gwelout a ra n'hallo ket ar sevenadurezh chom en he sav. Distro da Galifornia, kavout a ra ur vaouez, bugale o deus. Tud all a deu ganto. Tamm ha tamm e varv an tredan, n'eus ket a eoul-maen ken. Klask a ra Ish ober skol d'e vugale : lenn ha skrivañ, jedoniezh, douaroniezh met n'eo ket troet ar yaouank.

Kalz bugale zo, hag en o zouez ar mab yaouankañ anvet Joey, a denn kalz da Ish.

### Eil lodenn
Daou vloaz warn-ugent goude, kresket ar gumuniezh. Azasaet eo ar re yaouank ouzh ar bed nevez naturel, muioc'h eget ar re gozh. Dont a ra ar re yaouank da grouiñ brizhkredennoù. Un deiz, pa c'houlenn Ish e vorzhol e wel eo spontet ar vugale gantañ ha ne gredont ket stekiñ outañ : deuet eo da vezañ un doue, arouez an amzerioù kozh.

## Berzh
28 adembannadur zo bet e SUA abaoe 1949.
E galleg eo bet embannet e 1951 gant Hachette (anvet *Le Pont sur l'abîme*), e 1980 (anvet *La Terre demeure*, en dastumad *Ailleurs et Demain*, gant Robert Laffont) hag e 2018 gant *Fage Éditions* e Lyon. Manet eo divrud avat, dre ma n'eo ket anavezet ar skrivagner.

## Liammoù diavaez
* http://www.juanasensio.com/archive/2018/01/19/la-terre-demeure-de-george-r-stewart.html
George R. Stewart

**George Rippey Stewart** (Sewicley, Pennsylvania, San Francisco, Kalifornia, 31 a viz Mae 1895 – 22 a viz Eost 1980) a oa un istorour stadunanat, romantour ha kelenner saozneg e skol-veur Kalifornia e Berkeley.
Daou levr gantañ zo brudet dreist ar re all : *[[Earth Abides]]*, ur romant skiant-faltazi e 1949 a-zivout distruj ar sevenadurezh, ha *Pickett's Charge*, ur romant istorel e 1959 diwar-benn emgann Gettysburg.
Coco

**Coco** a c'hall bezañ :

## Tud
* Gabrielle Chasnel, alias Coco Chanel, krouerez giz ha spierez nazi, ha diwar he anv :
** *[[Coco (porfum)|Coco]]*, ur porfum eus ti Chanel,
* Coco Sumner, ur ganerez saoz,
* *Coco Michel*, ar melldroader Claude Michel eus War-raok Gwengamp,
* Coco Vandeweghe (g. e 1998), c'hoarierez tennis stadunanat.

## Oberennoù
* *[[Coco (Maupassant)|Coco]]* ha *[[Coco, coco, coco frais !]]*, danevelloù skrivet gant Guy de Maupassant,
* *La coco*, ur ganaouenn eus 1932 diwar-benn ar c'hokain gant ar ganerez vreizhat Fréhel,
* *Coco Perdu*, istor un den kozh anvet Coco, ur romant skrivet e 1978 gant Louis Guilloux,
* ''Coco'', ur film aozet gant Gad Elmaleh e 2009,
* ''Coco'', ur film bevaat gant Lee Unkrich e 2017.

## Anvioù-lec'h
* an Inizi Coco, anv meur a enez en trovanoù,
* Bras du Coco, adstêr rivière à Mars e Kebek,
* Trou de Madame Coco, ur furmadur geologel mor e Gwadeloup.

## Gwelet ivez
* Koko
Koko

**Koko** a c'hall bezañ :

## Plant
* Kraoñ-koko pe kraoñ-kokoz, frouezh ar gwez-kokoz,
* Koko Pempoull, un anvadur orin kontrollet fav gwenn.

## Anvioù tud
* an imparaer Kōkō e Japan,
* lesanv Jarl-Vari Guillois, bet e Londrez e-pad an Eil Brezel-bed,
* Ali Koko (ganet e 1974), c'hoarier rugbi eus Samoa,
* Christelle Koko, ur gobari eus Kreizafrika,
* Georgette Koko (ganet e 1953), politikourez eus Gabon,
* Mohamed Belal Koko'o (ganet e 1986), melldroader eus Kameroun,
* Koko, un anv-bihan bantou.

## Anvioù-lec'h
* anv meur a gêriadenn en Afrika, 
* Koko Head, ur c'hab eus aod gevred enez Oahu en enezeg Hawaii.

## A bep seurt
* ar yezh koko, hag a zo meur a yezh e-barzh ar yezhoù koiek-sanek,
* *Koko* a vez graet eus ar perokeded a-wechoù, da skouer an hini profet d'ar c'habiten Haddock gant Bianca Castafiore en albom bannoù-treset Bravigoù ar Gastafiorenn, e troioù-kaer Tintin .
Charles Miossec

**Charles Miossec** (25 Kerzu 1938 – 12 Ebrel 2020) a oa ur politiker breizhat, bet maer Landivizio, kannad pempvet pastell-vro Penn-ar-Bed ha prezidant Kuzul-meur Penn-ar-Bed.

Ganet e voe Charles Miossec e Lanhouarne met e Pariz e voe desavet dre ma oa e dud o labourat eno. Goude studioù ekonomiezh e labouras evit an embregerezh Rhône-Poulenc. E 1963 e tistroas da Vreizh, da labourat e ti ar marc'hadour gwin Guével e Pleiber-Krist. Dilennet e voe e kuzul-kêr Logeginer-Sant-Tegoneg da gentañ. Dilennet e voe da gannad e 1978, war anv an RPR (Rassemblement pour la République), da guzulier kanton Landivizio e 1982 ha da vaer Landivizio e 1983. Prezidant Kuzul-meur Penn-ar-Bed e voe eus 1988 da 1998 ; er bloavezh-se e voe trec'het an tu-dehoù gant an tu-kleiz ha mont a reas Pierre Maille e penn an departamant. 

Kuitaat a reas Miossec bed ar politikerezh e deroù ar bloavezhioù 2000 hag e 2002 e voe anvet da varc'heg el Lejion a enor. Mervel a reas gant ar c'hrign-bev e miz Ebrel 2020.
Templ Jeruzalem

**Templ [[Jeruzalem]]** eo an anv roet da veur a savadur relijiel israelit ha da c'houde, yuzev, gouestlet da azeuliñ Doue hervez feiz an Hebreed. Lec'hiet e oa e Menez an Templ, anavezet er bed muzulman evel Dom ar Roc'h, e-lec'h m'eo savet ar voskeenn Al-Aqsa bremañ. En hebraeg eo anvet **בֵּית־הַמִּקְדָּשׁ**, *Bēt HaMīqdaš* "An Ti Hael".

Evit gwir ez eus bet daou Dempl, an hini savet hervez an Torah gant Salomon, mab David, evit erlec'hiañ an Tabernakl implijet en dezerzh, hag al lec'hioù hael all implijet betek-henn. Damzistrujet e voe gant Roue Ejipt Shoshenq Iañ a-raok bezañ dreset gant Yoshia. Peurzistrujet e voe gant armeoù Naboukadnesar II a Vabilon.

Hervez Levr Ezra e voe savet un eil Templ diwar atiz Kirus Veur e 538 a-raok hon mare, goude fatidigezh Babilonia. E-kreiz diaezamantoù ar Yuzevien gant Henc'hresianed ar Rouantelezh Sekeukid e oa an Templ-se, dre ma klaske ar C'hresianed hellenekaat ar Yuzevien. Treuzfurmet e voe an Templ en un templ pagan e-pad ur mare, a-raok bezañ haelet adarre e fin brezel ar Vakabeed (diwar an istor-se e lider hanouka). Da vare ar Romaned e voe an Templ e-kreiz dizemglevioù start etre ar Yuzevien hag ar Romaned, dirak emzalc'hioù digomprenus an eil sevenadur evit eben. Disakr e seblante ar Romaned bezañ evit ar Yuzevien, hag ar Romaned ne oant ket evit kompren seurt e boazioù ha kustumoù ar Yuzevien. Adsavet hag ledanaet e voe an Templ gant Herodez Veur er savadur anvet *Templ Herodez*, an hini en doa anavezet Jezuz Nazaret. Distrujet e voe an Templ gant ar Romaned e 70, goude un emsavadeg kaset gant ar Yuzevien. Un emsavadeg all, hini Emsavadeg Bar Koc'hba e 132-135, a zisoc'has war difenn ar Yuzevien bezañ tost ouzh Jeruzalem, ar pezh a viras outo da adsevel an Templ. Daoust da volontez an Impalaer Juluan da adsevel an Templ e 363, ne voe ket graet abalamour d'ur c'hrenn-douar ha kristenadur an Impalaeriezh a viras ouzh ar Yuzevien da adsevel o Zempl en-dro. Goude aloubadegoù ar Vuzulmaned e voe savet ar voskeenn Al-Aqsa e plas an Templ kozh ha chomet eo evel-se abaoe.

Un darn eus Templ Herodez zo chomet avat, ar C'hotel, pe *Moger an Daeloù*, lec'h santelañ ar Yuzevegezh.
Eustache Le Sénéchal de Carcado

**Eustache Le Sénéchal de Carcado** (Roazhon, 1623 — Pariz, 1694) a oa bet eskob Treger eus 1686 da 1694.

Abad abati Banaleg-ar-Gevred e oa pa voe anvet da eskob Treger gant ar roue gall Loeiz XIV d'ar 1añ Mezheven 1686, war-lerc'h François Ignace de Baglion de Saillant.

Abalamour d'an tabut etre ar pab Inosant XI hag ar roue Loeiz XIV ne zegemeras an eskob builhoù ar pab nemet d'an 23 Du 1692, goude marv ar pab Aleksandr VIII.

Mervel e reas an eskob Eustache a-greiz-holl d'ar 15 Meurzh 1694 e Pariz. Sebeliet eo bet en iliz parrez Saint-Cosme.

Olivier Jégou de Kervilio a zo deuet war e lerc'h war gador eskopti Treger.

## Levrlennadur
* Pierre Barbier : *Le Trégor historique et monumental.* Les Presses bretonnes. Saint-Brieuc. 1960
Llys-wen

**Llys-wen** (pe **Llyswen**) zo ur gêriadennig e kreisteiz kontelezh Powys. Emañ e korn-bro Brycheiniog, hanter-hent etre Y Gelli Gandryll hag Aberhonddu, e kumuniezh Bronllys.

War ribl ar Gwy emañ Llys-wen, war an hent a gas eus Aberhonddu da Llanfair-ym-Muallt. Pipton eo ar gêriadenn dostañ, er reter.

Gouestlet eo iliz Llys-wen da santez Wenna (Gwenn, met disheñvel e vije diouzh Gwenn, mamm sant Gwenole). Adsavet e oa bet an iliz e 1862, met ar maen-badez a oa en iliz kozh zo bet miret.
Young

**Young** a dalv kement ha yaouank e saozneg. Un anv-tiegezh ordinal er bed saoznek eo ivez.

## Anvioù-lec'h
* Young zo ur gêr e Aostralia
* Young zo unan all e Uruguay
* Enez Young zo un enez en Antarktika
* al lennoù Young zo lennoù e Kalifornia
* ar stêr Young emañ e Enez ar Su, e Zeland-Nevez

## Tudennoù faltazi
* *Mary Alice Young* hag he gwaz *Paul Young*, tudennoù ar stiriad Desperate Housewives 
* *Nathan Young*, unan eus tudennoù ar stiriad Misfits

## Anvioù-tiegezh
* Albert Young (1877-1940), boksour stadunanat
* Alex Young (1937-2017), melldroader skosat
* Adam Young (ganet e 1985), kaner ha soner stadunanat
* Alan Young (1919-2016), aktour, filmaozour ha senariour saoz
* Alfred Young (1873–1940), matematikour saoz
* Angus Young (ganet e 1955), gitarour ar strollad AC/DC, breur George ha Malcolm Young
* Arthur Young (1741-1820), gounezoniour ha skrivagner saoz
* Burt Young (ganet e 1940), aktour stadunanat
* Charles Augustus Young (1834-1870), steredoniour stadunanat
* Charles Mayne Young (1777-1856), aktour saoz 
* Edward Young (1683–1765), ur barzh romantel saoz
* Edward Young (1823-1882), ul livour ha tresour aostrian
* Grace Chisholm Young (1868-1944), matematikourez saoz, gwreg William Henry Young
* James Young (1811-1883), kimiour skosat
* Lester Young (1909-1959), soner jazz stadunanat
* Neil Young (1945-), ur c'haner ha gitarour kanadian
*Terence Young (1915-1994), filmaozour breizhveuriat
* Thomas Young (1773-1829), fizikour, mezeg hag ejiptour saoz
* Victor Young (1899-1956), sonaozour hag aktour stadunanat

## Gwelet ivez
*Yaouank
*Yung
*Lejeune
Pipton

**Pipton** zo ur gêriadennig e kreisteiz kontelezh Powys. Emañ e korn-bro Brycheiniog, hanter-hent etre Y Gelli Gandryll hag Aberhonddu, e kumuniezh Bronllys.

Emañ Pipton etre ar stêr Gwy hag ar stêr Llynfi. Llys-wen, er gornaoueg, hag Aberllynfi (*Three Cocks*) er reter eo ar c'hêriadennoù tostañ.

E Pipton e voe sinet Feur-emglev Pipton etre Llywelyn ap Gruffudd ha Simon de Montfort e 1265, hag anavezet Llywelyn evel Priñs Kembre.
Bermudo

**Bermudo**, pe **Vermudo** pe **Veremundo** zo un anv spagnolek.

## Tud

## Rouaned
* Veremundo, roue suev Galiza, war-dro 485.
* Bermudo Iañ, lesanvet *el Diácono* (c. 750-Oviedo, 797), roue Asturiez adal 789 betek 791, mab da Fruela de Cantabria.
* Bermudo II, *el Gotoso* (entre 948 ha 953- Gwengolo 999), roue León adal 985 betek e varv.
* Bermudo III, * el Mozo* (1017 - Tamarón, 4 Gwengolo 1037), roue León adal 1028 betek e varv.

## Tud all
* Bermudo Núñez (marvet c. 955), kentañ kont Cea.
* Bermudo, eskob Oviedo entre 975 ha 992.
* Veremundo de Irache, pe *San Veremundo* pe *San Bermudo* (Arellano pe Villatuerta, ca. 1020 - Irache, 1092 pe 1099), manac'h beneadat, abad Santa María la Real de Irache entre 1052 ha 1092.
* Bermudo Ovéquiz (1044-1092), noblañs eus León ha Galiza, mab d'ar c'hont Oveco Bermúdez ha da Elvira Suárez.
* Bermudo Pérez de Traba (c. 1088 - Sobrado, 1168), noblañs galizat, mab d'ar c'hont Pedro Froilaz ha da Urraca Froilaz.
* Bermudo Meléndez Meléndez (Palencia, 21 Genver 1912-Madrid, 29 Genver 1999), paleontologour spagnol.

## Anv-tiegezh
* Juan Bermudo (Écija, c. 1510 - c. 1565), sonaozour spagnol.
* Rafael Bermudo Ardura (19 Genver 1881 - Cáceres, 13 Eost 1936), laourer-douar ha politiker sokialour spagnol, lazher e-pad ar brezel diabarzh.
* David Bermudo Rubio (Santa Coloma de Gramanet, 14 Genver 1979), melldroader spagnol.

## Títloù noblañs
* Markiz Bermudo, títl noblañs spagnol krouet e 1689 gant ar roue Carlos II.
Midrash

**Midrash** (hebraeg : **מִדְרָשׁ** ,  liester **מִדְרָשִׁים** *midrashim*) zo kement ha disklêriañ testennoù an Torah gant ar furien yuzev oc'h implijout an hentenn bennañ en Talmud. Ar ger en e unan a dalvez "disklêriañ testennoù", "studiañ".

An doare-se da zisklêriañ an Torah a glask tennañ gounid eus kement testenn, kement frazenn, kement ger ma n'eo ket kement ger ezvezant evit reiñ displegadennoù ouzhpenn ar re a zo bet roet dija (james ne glask erlec'hiañ ar pezh zo bet skrivet a-raok), a-wezhioù o sevel goulennoù diwar an destenn, a-wezhioù o respont dezho, a-wezhioù o leuskel al lennerien da respont o-unan.

Talvezout a ra ivez evit labourioù ar rabined a bled gant an hentenn-se da labourat. Ennañ e kaver labourioù abred diwar-benn an Torah dre skrid ha dre gomz, ouzhpenn al lennegezh nann-lezennel (Aggadah) hag al lezennoù relijiel (Halac'ha).

**<span style="font-variant:small-caps;">midrash</span>**, pa vez skrivet gant pennlizherennoù dreist-holl, a vez implijet diwar-benn al labourioù bet graet etre 400 ha 1200 eus hor mare.

## Daveoù
Halac'ha

An **Halac'ha** (hebraeg : **הֲלָכָה**, distagadur sefarad :  ; distagadur achkenaz  ; treuzlizherennet peurvuiañ **halakha**) eo dastumad al lezennoù relijiel yuzev tennet eus an Torah dre skrid ha dre gomz. Diazezet eo war ar gourc'hemennoù en Torah (*mitzvot*), displeget hag astennet gant al lezennoù talmudek ha rabinek, ouzhpenn ar c'hustumoù dastumet e labourioù evel ar Shulchan Aruch. Treiñ a reer *halac'ha* gant "Lezenn yuzev" alies, daoust ma vije reishoc'h lavaret "an doare d'en em zerc'hel" pe "an doare da vale". Deveret eo ar ger eus ur wrizienn a dalvez "en em zerc'hel", "mont" pe "bale". Ouzhpenn ar c'hredennoù hag an emzalc'hioù relijiel a vez reizhet gant an halac'ha, met ivez doareoù ar vuhez pemdez.

Ez-istorel, en diaspora yuzev, e servije an halac'ha da lezenn geodedel ha relijiel - d'ur mare ma ne oa ket a ziferañs etre an daou. Abaoe ar Sklêrijennoù yuzev e oa bet gwelet an halac'ha evel un dra ha ne oa ket ret heuliañ kement-se er vuhez pemdez, dreist-holl dre ma oa diazezet war disklêriadurioù ar rabined. Hiziv, er gwir israelat, lodennoù eus gwir ar familhoù hag ar statud personel dindan beli al lezioù-barn rabinek a bleg gant an halac'ha. Disheñvelderioù en halac'ha a gaver etre an Achkenazed, ar Sefaraded, ar Mizrac'hed, an Etiopianed ha strolladoù yuzev all a veve pell an eil re diouzh ar re all gwezhall.
Siddour

Ur **Siddour** סדור  ; *siddurim* סדורים, ) el liester, zo ul levr-pedennoù yuzev, ennañ ar pedennoù pemdeziek lakaet en urzh. Dont a ra eus ar wrizienn hebraek ס־ד־ר a dalvez "urzh".
François-Ignace de Baglion de Saillant

**François-Ignace de Baglion de Saillant** (Lyon, 1632 - Poitiers, 26 a viz Genver 1698, a voe eskob Treger eus an 12 a viz Genver 1679 d'an 19 Ebrel 1686.

Da gentañ e oa koronal, hag er bloaz 1655 ec'h emezelas ouzh Breuriezh an Orator.

Anvet e voe da eskob Treger, war-lerc'h Balthazar Grangier, d'an 12 a viz Mezheven 1679, ha sakret e Pariz d'an 23 a viz Gouere war-lerc'h.

Evit bezañ tostoc'h d'e eskopti e teskas brezhoneg.

Lavaret e veze diwar e benn ː « e lec'hioù all, deskiñ a ra ar vugale yezh o zadoù ; e Treger, an tad e zeskas yezh e vugale. »

D'an 19 a viz Ebrel 1686 e voe kaset François-Ignace de Baglion de Saillant a voe da Boitiers, ma varvas d'an oad a 66 vloaz.

François Baglion de Saillant.gif|Poltred en iliz-veur Landreger
Mgr François de Baglion de Saillant.jpg

*Eustache Le Sénéchal de Carcado e zeuas war e lerc'h war gador eskopti Treger. 

## Levrlennadur
* Pierre Barbier : *Le Trégor historique et monumental – Étude historique et archéologique sur l'ancien évêché de Tréguier*. Les Presses bretonnes, Sant-Brieg, 1960 – En-linenn

## Notennoù
Balthazar Grangier

**Balthasar Grangier de Liverdis** zo bet eskob Treger eus 1646 da 1679.

## E vuhez eskob
Aluzener ar roue Loeiz XIII, abad *in commedam* e Noyon pa oa bet anvet da eskob Treger, war-lerc'h Noël Deslandes e miz C'hwevrer 1646, ha sakret e Pariz d'an 18 Du ar bloaz-se.

Prientiñ a reas prezegennoù en e eskopti, dreist-holl gant an tad Maner hag e ziskibien. E 1654 e tiazezas Kloerdi an eskopti e Landreger, fiziet er vreudeur Lazaristed. Seurezed an Ospital ha Merc'hed ar Groaz en em stalias e Landreger er bloaz 1667.

Balthazar Grangier e yeas da Amaon e Landreger d'an 2 C'hwevrer 1679.

François-Ignace de Baglion de Saillant e zeuas war e lerc'h war gador eskob Treger.

## Levrlennadur
* Pierre Barbier : *Le Trégor historique et monumental.* Les Presses bretonnes. Saint-Brieuc. 1960
Yeshiva

Ur **yeshiva**, pe **yechiva** (hebraeg : **ישיבה‎**, "azezadenn ; liester : **ישיבות**‎, *yeshivot* pe *yeshivos*) zo un ensavadur kelenn yuzev a bled gant studi an testennoù relijiel hengounel, dreist-holl an Torah, an Talmud hag an Halac'ha. Aozet e vez dre ar *shiurim* pemdez (ul lennadenn a-stroll) ouzhpenn studiañ daou-ha-daou (*chabrutas* diwar ur ger arameek evit "mignoniezh").
Nestorianiezh

An **Nestorianiezh** zo ur c'helennadur kristen war meur a sujed e preder plas ar ar C'hrist hag hini Mari e-keñver Doue. Kelenn a ra e oa liammet daou natur Jezuz Krist (an natur denel hag an natur doueel) gant e volontez kentoc'h eget gant e berson. Diwar Nestorius (386-450), Patriarch Kêrgustentin (428-431), eo bet anvet al c'helennadur-se, levezonet gant preder Theodoros Mopsuestia.

Tabut a savas en Iliz kristen diwar ar c'helennadur-se, kondaonet gant Kiril Aleksandria da skouer, a dagas anezhañ abalamour ma nac'he reiñ da Vari he zitl a d*Theodokos* ("Mamm Doue"). Sujed Sened-Iliz Efesos e voe e 431 ha kondaonet e oa bet eno evel heretik, kadarnaet e Sened-Iliz C'halkedon e 451 ar pezh a gasas d'an disivoud nestorian pa droc'has an ilizoù nestorian o liammoù diouzh ar peurrest eus ar gristeniezh. Diwar neuze e oa aet heulidi Nestorius d'ar Reter war-zu an Impalaeriezh Sasanid ma kendeuzjont gant an ilizoù kristen eno.
Noël Deslandes

**Noël Deslandes** zo bet eskob Treger eus 1635 da 1645.

## Buhez eskob
Dominikad ha prezegenner brudet e oa e Pariz, brudet ivez evit e vuhez devot ha rust.

Anvet e oa bet da eskob Treger d'an 29 Here 1635, war-lerc'h Guy Champion de Cicé.

Evel penn-vikel Urzh ar vreudeur prezegerien en devoa, e-kerzh ur weladenn ouzh kouent Montroulez, d'an 29 Mezheven 1628, kinniget d'an tad Albert Le Grand sevel ul levr diwar-benn *Buhez Sent Breizh*.

Noël Deslandes a oa aet da Anaon e Landreger d'an 19 Eost 1645.

Balthazar Grangier a zeuas war e lerc'h war gador eskopti Treger.

## Lervlennadur
* Pierre Barbier : *Le Trégor historique et monumental.* Les Presses bretonnes. Saint-Brieuc. 1960
Seziz Sevastopol (1941-1942)

**Seziz Sevastopol**, anvet ivez **Difennerezh Sevastopol** (rusianeg: Оборона Севастополя, Oborona Sevastopolya) pe **Emgann Sevastopol** (alamaneg: Schlacht um Sewastopol) a oa bet un emgann war Talbenn Reter an Eil Brezel-bed. Ar c'hampagn brezel a oa bet stourmet etre nerzhioù an Ahel (Alamagn, Roumania) enebet ouzh nerzhioù soviediz Sevastopol, ur porzh e Krimea war ribl ar Mor Du.

D'an 22 a viz Even 1941, nerzhioù lu an Ahel o devoa aloubet URSS e-kerzh an Oberiadur brezel Barbarossa. Nerzhioù douar an Ahel a oa degouezet e Krimea e diskar-amzer 1941 hag aloubet e oa bet darn eus al lec'h ganto. Ne chome nemet ur pal da aloubiñ ganto hag e oa Porzh Sevastopol. Meur a wech e voe taget evit klask aloubiñ kêr e miz Here ha miz Du 1941. Un dagadenn veur a oa raksoñjet a-benn fin miz Du. Gant glaveier spontus e voe daleet betek ar 17 a viz Kerzu 1941. Nerzhioù lu an Ahel, renet gant Erich von Manstein, ne oant ket deuet a-benn da aloubiñ Sevastopol e-kerzh ar c'hentañ oberiadur. An nerzhioù lu soviedat o devoa savet un dilestradenn war ledenez Krimea e miz Kerzu 1941 evit terriñ ar seziz ha diduañ an Ahel diouzh o lec'hioù difenn ha tagañ. An oberiadur-brezel en doa savetaet Sevastopol, met war hir dermen e oa bet torret rak ar penn a oa bet troc'het e reter Krimea e miz Mae 1942.

Bronepoezd Zhelezniakov.jpg|Soudarded Flodad ar Mor Du soviedat en un tren hobregonet
Bundesarchiv Bild 183-B27630, Sewastopol, Soldaten und Zivilbevölkerung.jpg|Trevourien gant soudarded alaman, poltred propaganda gant an SS-PK
Bar ha bat mitzvah

Ar **bar mitzvah** ( בַּר מִצְוָה) zo ul lid dont war an oad evit ar baotred tra ma'z eo ar **bat mitzvah** ( בַּת מִצְוָה; distagadur achkenaz : *bas mitzveh*) ul lid dont war an oad evit ar merc'hed, er yuzevegezh.

Hervez al lezenn yuzev, pa vez tapet 13 vloaz gant ur paotrig e vez atebeg eus e oberoù ha dont a ra da var mitzvah. Ur plac'h a zeu da vat mitzvah da 12 vloaz hervez ar yuzevegezh reizhkredour ha mirour ha da 13 vloaz hervez ar yuzevegezh adreizhet. A-raok an oad-se e vez atebeg an dud eus oberoù o bugale. Goude an oad-se o devez karg ar vugale da ren o buhez diouzh an hengoun, al lezenn hag an etik yuzev ha droed o devez da gemer perzh en holl zoareoù ar vuhez kumuniezhel yuzev. Ouzhpenn an dra-se e c'hell bezañ kontet evel perzh ar minyan, an niver-ret evit kas ur servij-pediñ da benn, ha gallout a ra kas pedennoù gant ar gumuniezh.

Meneget eo ar bar mitzvah en Talmud hag er Mishnah. An oad a 13 vloaz evit ar baotred hag a 12 vloaz evit ar merc'hed zo meneget e mammennoù klasel evel an oad ma c'heller komañs da yuniñ da Yom Kippour ha klotañ a ra tamm pe damm gant ar gaezouregezh. Aozañ a reer al lid d'ar Chabat kentañ goude deiz-ha-bloaz ar plac'hig pe ar paotrig.
Yom Kippour

**Yom Kippour** ( יוֹם כִּיפּוּר, LFE : [ˈjom kiˈpuʁ], pe יום הכיפורים), anavezet ivez evel **Deiz an Damantiñ**, eo deiz haelañ ar bloavezh relijiel yuzev. Treiñ a ra tro-dro d'an damantiñ, da c'houlenn digarez evit e fazioù, evit dont a-benn da vont pelloc'h er vuhez. D'an deiz-se e vez yunet e-pad 25 eurvezh tro-dro, o pediñ start er sinagogenn. Heuliet e vez ivez gant yuzevien ha ne bleustront ket kalz al lidoù relijiel er mareoù all zoken.
Roch ha-Chanah

**Roch ha-Channah** pe **Rosh HaShanah** ( רֹאשׁ הַשָּׁנָה), ger-ha-ger "penn-bloaz", eo ar bloavezh nevez yuzev. Anv biblek an deiz-se eo **Yom Teruah** ( יוֹם תְּרוּעָה) "deiz da seniñ gant ar chofar". An hini kentañ e-touez an Deizioù Hael Uhel ( יָמִים נוֹרָאִים *Yamim Nora'im*. "Deizioù an doujañs") eo, evel m'eo displeget gant al Leviegezh 23:23-32. C'hoarvezout a ra e fin an hañv evit an hanter-zouar norzh.

Daou zevezh a ya d'ober Roch ha-Channah a gomañs d'ar 1 a viz Tishrei, seizhvet miz ar bloaz relijiel. Komañs a ra ar bloaz relijiel gant miz Nisan, zo hini gouel Pesac'h padal e komañs Roch ha-Channah ar bloaz sivil. Merkañ a ra deiz-ha-bloaz hengounel ganedigezh Adam hag Eva.

Da Roch ha-Channa e soner ar chofar (ur c'horn-maout goullo), evel m'eo gourc'hemennet gant an Torah. Mont a reer d'ar sinagogenn d'an deiz-se ha debriñ a reer predoù asambles, gant boued ispisial evel avaloù trempet er mel, evit hetiñ ur bloavezh nevez dous.
Chofar

Ur **chofar** pe **shofar** ( שׁוֹפָר, distaget [ʃoˈfaʁ]) zo ur benveg sonerezh kozh savet diwar gorn ur maout hag implijet er Yuzevegezh evit abegoù relijiel. Seniñ a reer anezhañ da vare Roch ha-Chanah hag evit merkañ dibenn Yom Kippour.
Legio I Minervia

**Legio I Minervia** e oa ul lejion roman bet savet, hervez Cassius Dio, war-dro 82-83, da vare an impalaer Domitianus, war a seblant evit mont da vrezeliñ a-enep ar Chatted, ur bobl eus Germania, staliet war lez ar Weser ha an Eder.

E arouez pennan e oa an doueez Minerva, difennourez al lejion ha doueez vuiañ-karet Domitianus. *Legio I Flavia Minervia* e oa anvet da gentañ. Ar c'harv (*capricornus*) arouez ar zodiak kevelet gant Minerva, e oa e eil arouez.

Staliet e oa da gentañ e *Bonna* (Bonn), e Germania Izelañ, hag e vo he fenngarter e-pad holl e vuhez. Kemeret he devoa plas *Legio XXI Rapax* bet kaset eus Bonn da *Mogontiacum* (Mainz) e 83. Evel-se ne oa nemet un devezh ergerzh eus *Colonia Claudia Ara Agrippinensium* (Köln), kêr-benn ar rannvro ha penngarter luioù roman Germania Izelañ.

### Da vare ar Flavii
Da vare ar *Flavii*, pa oa sioul an traoù e broioù ar Roen, darn eus al lejionerien e oa laket dindan melestradur nann-soudard, evel *beneficarii*, ha darn all laket da virout gwarnizon *Divitia* (Deutz, en tu all da gKöln war ar Roen). 

Kaset e oa bet e 89 da C'hermania Uhelañ gant Legio VI Victrix, Legio X Gemina ha Legio XXII Primigenia evit mougañ emsavadeg al legad (gouarnour) Lucius Antonius Saturninus e *Mogontiacum* (Mainz). Al lesanv *Pia Fidelis Domitiana* (Feal ha leal da Domitianus) a voe roet d'al lejionoù-se. Goude ma oa bet drouklazhet Domitianus ha forbannet e anv (*damnatio memoriae)*, lesanvioù *Flavia* ha *Domitiana* a yeas kuit hag al lejion a voe anvet diwar neuze *Legio I Minervia Pia Fidelis*. Strolladoù a voe lakaet da labourat e mengleuzioù ha brikennerezhioù bro ar Roen (*Tegularia transrhenana*). Digustumm e oa an dra-se, rak al labour-se e oa dre vras hini ar sklaved.

### Da vare an Antonini

E-pad ur berrbad, da vare an impalaer Trajan, ez eas da vrezeliñ a-enep an Daked, gant *Legio VI Victrix* (*Novaesium*, Neuss) ha *Legio X Gemina* (*Noviomagus*, Nijmegen); ur strollad eus *Legio XXII Primigenia* a gemeras e blas da c'hortoz e Bonn. Brudet eo bet e daoliou-kaer war kolonenn Trajan. *Legio I Minervia* a oa en-dro da v-Bonn pa oa echu an ergerzhadegoù. Eno e oa er bloaz 112.

Kenlabourat e reas war meur a savadur eus ar vro gant Legio XXX Ulpia Victrix, e lejion gevell savet gant Trajan, evel ma vez gwelet war kizelladurioù *EXGERINF* (*Exercitus Germaniae inferioris* : arme Germania Izelañ). Strolladoù a savas fornioù-raz e bro an Eifel (Iversheim) ha tost da Nijmegen.

A-drugarez da enskrivadurioù all e ouzer hag al lejion a zo tremenet ivez dre kamp *Carvo* (hirie Neder-Betuwe, rannvro Gelderland, Izelvroioù), *Albaniana* (hirie  Alphen aan de Rhijn, Izelvroioù), *Castra Herculis* (hirie  Arnhem, Izelvroiù), ha nebeut lec'hioù all eus *Germania Secunda*.

Implijet eo bet ivez al lejionerien evit tapout loened gouez da gas da c'hoarioù ar sirk. Lorc'h e oa gant ar c'hantener Quintus Tarquitius Restitutus da lavarout en devoa tapet hanter-kant arzh en un hanter-bloaz.

## Notennoù
Cornelius Jansenius

**Cornelius Jansenius** (28 Here 1585 - 6 Mae 1638) a oa ur beleg hag un doueoniour eus an Izelvroioù.

## Buhez
**Cornelius Jansen**, lesanvet **Jansenius**, a oa bet ganet d'an 28 Here 1585 en Acquoy, e-kichen Leerdam, en Izelvroioù.

Studiet en doa an doueoniezh e Leuven hag e Pariz, e-lec'h en em gavas tost ouzh Jean Duvergier de Hauranne, abad Saint-Cyran. Diwar e ali e voe lakaet e penn ur skolaj e Baiona.

Er bloaz 1617 edo e Leuven en-dro, e-lec'h e oa rener skolaj Santez-Pulcheria.

Er bloaz 1635 e voe anvet da eskob Ieper. 

D'ar 6 Mae 1638 ez eas Cornelius Jansen da Anaon diwar ar vosenn hag en devoa tapet dre weladenniñ tud e eskopti.

## Oberennoù
;Gant an anv-pluenn Alexandri Patriciii Armacani
**Mars Gallicus, seu de justitia armorum et foederum regis Galliae*
**Augustinus seu doctrina Sancti Augustini de humanæ naturæ sanitate, ægritudine, medicinâ adversùs Pelagianos et Massilienses*, Paris, Michel Soly, 1641 , 492 - [20]- 48 p., in-folio
**Discours de la réformation de l'homme intérieur* (troet e galleg diwar al latin gant Robert Arnauld d'Andilly), Houilles, Manucius, dastumad> « Le Philosophe », 1642 (advouladur 2004), XII + 67 pajenn, 17 cm
Herry

**Herry** zo un anv-tiegezh breizhat gallekaet e zoare-skrivañ gant marilh ar boblañs. Dont a ra eus an anv-bihan Herri.

Un anv-tiegezh eo ivez er broioù diwar-dro, hag un anv-bihan indonezian.

## Anvioù-tiegezh
*Familh Herry, ur familh nobl genedik eus Oudenaarde, e Flandrez ar reter,
*Sylvette Herry, alias Miou-Miou (ganet e 1950 e Pariz), aktourez c'hall, hag he merc'hed :
**Angèle Herry (ganet e 1974), senarioourez c'hall, merc'h d'an aktour Patrick Dewaere,
**Jeanne Herry (ganet e 1978), aktourez ha seniarioourez c'hall, merc'h da Julien Clerc,
*Marie-Hélène Herry, maerez Sant-Maloù-Benion,
*Hervé Herry, maer An Erge-Vras,
*Dodine Herry-Grimaldi (ganet e Landerne), filmaozerez,
*François Herry, c'hoarier rugbi XV ha VII gall,
*Karine Herry (ganet e 1960 e Lanneur), rederez *trail*.

## Anvioù-bihan
* Herry Kiswanto (ganet e 1955), melldroader ha gourdoner indoneziat.

## Skinwel
* Herry Hercules, un dudenn er stirad skinwel bevaat Class of the Titans,
* Herry Monster, un dudenn er stirad skinwel Sesame Street.

## Anvioù-lec'h
* Herry, ur gumun e Bro-C'hall, er rannvro Centre-Val de Loire.

## Gwelet ivez
*Herri
*Héry
*Henry
*Henri
Regezer

Ar **regezer** zo ur benveg poazhañ, implijet en diavaez an aliesañ. Poazhet e vez ar boued gant ur c'hrilh lakaet a-us regez koad pe c'hlaou koad lakaet er regezer. A bep seurt boued a c'haller poazhañ : pesked, legumaj, ha kig dreist-holl. Grilhet e vez ar peurliesañ, an doare buanañ d'e boazhañ, met pellaet e c'hall bezañ eus ar vammenn dommder evit e vogediñ pe e rostañ. 

Graet e vez gant ar regezer pa vez tud kouviet er gêr pe d'ur fest bennak, pe pa vezer o kampiñ. Gallout a reer bezañ ar regezer en ul liorzh, en ur park, en natur, en dachenn-gampiñ, hag all.

D'e enaouiñ a c'haller ober gant paper pe ur produ entaner liñvel, e brikennigoù, e gel pe e toaz.

## Boued regezet an aliesañ
* Beriadoù : tammoù kig pe besked ha/pe legumaj piket gant ur berig, 
* Silzigoù a bep seurt : chipolata, mergez, chorizo...
* Kig a bep seurt : kig bevin (kostezennoù, etrekostennoù, stekoù, ledspilhennoù, rumsteckoù), kostezennoù ha morzhed oan, kostezennoù moc'h, kig yar...
* Pesked parfet o c'hig, da skouer sardin, brezhell...
* Kresteneged zo : grilh-mor, legestr, chevr...
* Gwadegennoù,
* Legumaj pe traoù a denn dezho : patatez, berjinez, tomatez, skilbebr, kebell-touseg...
* Keuz zo : camembert, munster...
* Marshmallow

Spisoù, hiliennoù hag eoulioù a bep seurt a c'hall bezañ lakaet ouzhpenn.

## Ar regezer er bed
Ar regezer zo ur benveg ordin en un niver bras a vroioù er bed, da skouer :
* e Roumania e vez debret mititei grilhet war ar gratar,
* en Iran ha broioù bet en Unvaniezh Soviedel e tebrer beradigoù kig anvet chachlik, 
* e Suafrika eo boas an dud d'en em vodañ dro-tro d'ar braai evit grilhañ kig ha silzig dreist-holl, 
* en Amerika a-bezh, anvet ar barbecue (pe BBQ) e saozneg, hag e kastilhaneg ar churrasco, an asado...
* en Azia : Indonezia, Sina, ar broioù arab...
* en Aostralia eo ur "sport broadel".

Cuisson de merguez au barbecue (juil 2018).jpg|Regezer fardet gant mein hag ur c'hrilh.
Propane smoker.jpg|Regezer dre aezhenn.
Barbecue côtes de porc.jpg|Regezer grilh boas.
Traditional BBQ.jpg|Regezer e maen.
Marshmallowgrill.jpg|Regezer unarver.

## Gwelet ivez
* Ber
* Mechoui
*Kebab
Erika Eleniak

**Erika Eleniak**, ganet d'an 29 a viz Gwengolo 1969, zo un aktourez, Playboy Playmate, ha top model stadunanat. Brudet eo evit bezañ c'hoariet roll Shauni McClain er stirad skinwel *[[Baywatch]]*. Kroget e oa da vezañ aktourez gant ur roll bihan en ''E.T.: The Extra-Terrestrial'' e 1982. Goude-se he devoa c'hoariet er filmoù ''The Blob'', ''Under Siege'', ha ''The Beverly Hillbillies''.
## Liammoù diavaez
* Erika Eleniak war IMDb
Aberdulais

**Aberdulais** zo ur gêriadenn e kontelezh Castell-nedd Port Talbot, e kreisteiz Kembre, e kumuniezh Blaenhonddan. Emañ e goueled Cwm Dulais, el lec'h m'emañ ar stêr Dulais o kemberañ gant ar stêr Nedd, er biz da gêr Castell-nedd.

Nepell emañ lamm-dour Aberdulais, a veze implijet gant labouradegoù houarn gwechall hag a sach kalz touristed bremañ.
Nomilia Ximenes

**Nomilia Ximenes** pe **Nunilo**, Nunila, Nunilona, a oa pried kentañ da Fruela II, roue Asturiez ha roue León. Kement-se zo bet dastumet gant istorourien zo diwar dihelloù hag enskrivadurioù, hogen istorourien all a nac'h e vije bet anezhi zoken.

Hervez an tad Enrique Flórez e oa ar rouanez Nunilo merc'h d'ar roue Sancho Garcés II, roue Pamplona, ha d'e bried Toda Aznar.

Kement-se zo bet nac'het gant istorourien a lavar e oa ar rouanez Toda Aznar pried da Sancho Garcés I Pamplona ha n'eo ket da Sancho Garcés II.
Biz dienn

Ur **biz dienn** zo ur wastellenn damhir a orin gall. Aozet eo diwar toaz puf astennet ha kouchet gant dienn gwastell, gant ul lindrenn war-c'horre.
Leanez (gwastellenn)

Ul **leanez** pe ur ***religieuse*** (hervez ar galleg) zo ur wastellenn savet diwar toaz puf ha dienn gwastell, dre chokolad pe dre gafe peurliesañ. Ijinet e vije bet e-tro 1856 e ti Frascati e Pariz.
Hervez tud all e c'hallje bezañ koshoc'h c'hoazh ha bezañ deveret diouzh ur meuz ijinet e 1540 gant Panterelli, keginer e lez ar rouanez Caterina de' Medici ha kempennet en  gant Marie-Antoine Carême.

## Daveoù
Jentil (relijion)

Ar **Jentiled** (diwar al latin *gentilis*, "ezel eus an hevelep pobl", diwar *gēns*, "meuriad, klan, pobl, familh") eo an anv a vez graet gant ar yuzevien ouzh an dud n'int ket yuzevien. Treiñ a ra ar ger hebraek גוי (*goy*) ha נכרי (*nohri*) a gaver en Tanac'h hag ar ger gresianek ἔθνη (*éthnē*) a gaver en Testamant Nevez. Ne gaver ket ar ger latin *gentilis* en-eeun er Bibl. Ar gerioù orin en hebraeg hag e gresianeg a vez implijet er Bibl evit an Israelited hag ar re n'int ket israelit, talvezout a ra "pobl" nemetken. 

An anv *goy* zo bet implijet en un doare dismegañsus gant Yuzevien c'hallek zo, se zo kaoz e implijer kentoc'h ar ger "jentil", a orin latin, en e lec'h.
Yom ha-Shoah

**Yom Hazikaron laShoah ve-laG'vurah** ( יום הזיכרון לשואה ולגבורה‎, ger-ha-ger 'Devezh Koun ar Shoah hag an Harozegezh'), anavezet kentoc'h en Israel hag er bed dindan an anv **Yom ha-Shoah** (יום השואה), **Devezh ar Shoah**, eo un devezh gouel dalc'het en Israel e koun ar 6 milion a Yuzevien lazhet e-pad ar Shoah da vare an Eil Brezel Bed gant an nazied hag e koun ar Rezistañs yuzev. Savet e oa bet e 1951 a-raok bezañ kadarnaet dre lezenn gant ar C'hnesset e 1959. Degouezhout a ra d'ar 27 a viz Nisan (e miz Ebrel pe e miz Mae) met ma vez d'ar Chabat e vez daleet pe araokaet eus un devezh.

Lidet e vez en Israel gant lidoù ha prezegennoù a bep seurt, a gomañs da noz an deiz a-raok e kreizenn Yad Vashem ha kenderc'hel a ra an devezh-pad gant ur prantad kreñv da 10 eur ma son siren ar sistem difenn ha ma chom an holl a-sav gant ar pezh emaint oc'h ober (ha pa vije bleniañ) evit chom en o sav e-pad 2 vunutenn. Lidet e vez ivez gant ar c'humuniezhoù yuzev er bed a-bezh gant bodadegoù, prezegennoù, lidoù enaouiñ goulaouennoù-koar pe lenn anvioù ar re zo aet traken.

E 2020 e oa bet dalc'het d'ar 21 a viz Ebrel pa vo d'an 8 a viz Ebrel e 2021.
Soukot

**Soukot** pe **Soukkot** ( סוכות‎ or סֻכּוֹת, *sukkōt*) e brezhoneg **Gouel an Tabernakloù** pe **Gouel al Lochennoù** ha c'hoazh **Gouel an Eostiñ** (חג האסיף, *Chag HaAsif*) zo ur gouel yuzev lidet d'ar 15 a viz Tishrei (fin miz Gwengolo, deroù miz Here). Pa oa c'hoazh eus Templ Jeruzalem e oa unan eus an tri gouel pirc'hirinaj ( שלוש רגלים‎, *shalosh regalim*) ma veze gortozet digant an Isrealited mont d'an Templ.

Gant anvioù ar gouel e c'heller merzout e natur doubl : an hini a raer anv anezhañ e levr an Ermaeziadeg (34:22) zo liammet ouzh al labour-douar evit merkañ fin mare an eostiñ ha fin bloaz al labourerien-douar en Israel ; an hini a raer anv anezhañ e levr al Leviegezh (23:42-43) hag a zo e koun an Ermaeziadeg.

Padout a ra ar gouel seizh devezh en Israel hag eizh devezh en diaspora. Berzet eo labourat d'an deiz kentañ (mui an eil en diaspora) gant an hevelep reolennoù hag ar Chabat, padel eo aotreet labourioù zo a-hed an devezhioù da heul, a-raok klozañ gant an devezh-vak all anvet Chemini Atzeret (un devezh en Israel, daou en diaspora ma vez anvet an eil devezh Simc'hat Torah).

Ar ger *sukkōt* zo liester *sukkah* ha talvezout a ra ul lochenn graet gant koad ha delioù-palmez, hag a oa al lec'h ma veve al labourerien-douar ennañ da vare an eostiñ. Savet eo ivez e koun al lochennoù dister implijet gant an Hebreed en dezerzh goude gant an Ermaeziadeg. A-hed ar gouel e tebrer enno, ha meur a hini a gousk enno ivez.
Chavouot

**Chavouot** pe **Shavuot** ( שָׁבוּעוֹת, "Sizhunioù";  ***Shovues***) zo anavezet evel **Gouel ar Sizhunioù** pe alies Pantekost ( Πεντηκοστή). Ur gouel yuzev eo, lidet d'ar 6 a viz Sivan (hanter-miz Mae - hanter miz Even). Daou natur a zo d'ar gouel : merkañ a ra eostiñ ar gwinizh e douar Israel (Ermaeziadeg 34:22) ha lidañ a ra koun roadenn an Torah a-berzh Doue d'an Israelited e Menez Sinai - goude ma n'eo ket skrivet al liamm-se ger-ha-ger en Torah.

Unan eus an tri gouel pirc'hirinaj eo. Merkañ a ra fin kontañ an Omer ha liammet eo e zeiziad ouzh Pesac'h. Goulenn a reer en Torah komañs da gontañ seizh sizhun an Omer adalek eil devezh Pesac'h. Kontañ a reer an deizioù hag ar sizhunioù evit diskouez emeur o c'hortoz an Torah. Da Besac'h eo dieubet an dud eus ar sklavidigezh, da Chavouot eo roet an Torah dezho ha mont a reont da vroad a stag da servij Doue. Un devezh e pad ar gouel en Israel ha daou zevezh en diaspora.
C'hametz

Ar **c'hametz** (**chametz**, treuzlizherennet ivez *chometz*, *ḥametz*, *ḥameṣ*, *ḥameç* diwar  חָמֵץ / חמץ; LFE [χaˈmets]) zo boued gant traoù da c'hoiñ, berzet da vare ar gouel yuzev Pesac'h. Da vare ar gouel-se, hervez an halac'ha, n'eus ket droed kaout, debriñ pe tennañ mad eus ar *c'hametz*.

*C'hametz* zo produet gant unan eus ar pemp seurt greun mesket gant dour ha leusket da repoziñ ouzhpenn 18 munutenn a-raok poazhañ tra ma teu da vezañ goet.
Guy Champion de Cicé

**Guy Champion de Cicé** a oa bet eskob Treger eus 1620 da 1635.

Abad Saint-Étienne de Fontenay e oa adalek e 1611 hag abad Bonne-Fontaine (en eskopti Reims) e oa ivez. Anvet e voe da eskob Treger e 1619, war-lerc'h e vreur-kaer Pierre Cornulier, ha sakret e 1620.

D'e vare, meur a vreuriezh en em stalias en eskopti Treger ː Kabusined e Lannuon e 1622, Karmezezed e Montroulez ha Gwengamp e 1624, Ursulined e Gwengamp e 1623, e Landreger e 1625, ha Kalvarianezed e Montroulez e 1626.

Meur a dabut ha prosezoù en doa bet gant kuzul-chalonied iliz-veur Landreger.

Guy Champion de Cicé a oa aet da Anaon e Landreger d'ar 14 Gwengolo 1635.

Noël Deslandes a zo deuet war e lerc'h war gador eskopti Landreger.

## Levrlennadur
* Pierre Barbier : *Le Trégor historique et monumental.* Les Presses bretonnes. Saint-Brieuc. 1960
Matzah

**Matzah**, **matzo** pe **matza** ( מַצָּה *matsa* ;  מצה‎ *matsoh*, liester **matzot** ha **matzos** e distagadur achkenaz) zo ur seurt bara plad dic'hoet debret gant ar Yuzevien da vare Pesac'h, dreist-holl, pa vez berzet debriñ c'hametz.
Kippah

Ur **c'hippah**, a c'hell bezañ skrivet ivez **kipa** ( כִּיפָּה, liester : כִּיפּוֹת *kippot*;  קאפל‎ *koppel*) pe **yarmulke** (/ˈjɑːrməlkə/, /ˈjɑːməkə/,  יאַרמולקע‎) zo un tog ront graet gant danvez a vez gwisket gant ar Yuzevien (dreist-holl ar baotred) evit doujañ d'an urzh da c'holoiñ o fenn. Ar reizhkredennourien a wisk anezhañ bepred tra ma vez gwisket gant ar Yuzevien all evit pediñ, lavaret ur bennozh, lidoù ha servijoù er sinagogenn, e-lec'h ma c'hell bezañ prestet pe roet d'an dud n'eus hini ebet ganto.
Gwin ruz

Ar **gwin ruz** a zo ur seurt gwin graet gant rezin zu. Ar gwin ruz n'eo ket ken sukret hag ar gwin gwenn.
Gwin gwenn

Ar **gwin gwenn** zo ur seurt gwin graet gant rezin a c'hall kaout a bep seurt liv. Ar gwin gwenn zo sukretoc'h eget ar gwin ruz.
Disglavier bulgar

An **disglavier bulgar** pe *ar bikadenn disglavier* zo un doare-ober ijinet gant servijoù kuzh an URSS, hag an Darjavna Sigurnost bulgar, da skeiñ kontamm e korf un enebour gant un disglavier.

Implijet e voe e Londrez, war Waterloo Bridge, evit muntrañ ar skrivagner bulgar Georgi Markov d'ar 7 a viz Gwengolo 1978 (deiz penn-bloaz kadoriad kuzul-stad Bulgaria, Todor Zhivkov, a veze flemmet alies gant Georgi Markov).
Darempred rev

Un **darempred rev** pe **darempred revel** zo un ober seksel a glasker pe tennañ plijadur anezhañ, pe ober bugale diwarnañ , pe  an daou war un dro, dre c'hoari gant lodennoù revel ar c'horf, gant  ar c'halc'h hag ar forzh peurvuiañ, hag ivez gant ar fraezh pe ar genoù a-wechoù, pe  gant lodennoù all eus ar c'horf, asambles gant unan bennak all (pe gant meur a hini), paotr ha plac'h, plac'h ha plac'h pe paotr ha paotr, a-wechoù  gant harp un objed bennak ouzhpenn. Daoust ma c'heller ober babigoù gant darempredoù seurt-se e vez implijet aliesoc'h en un doare prevez da gaout plijadur asambles ha da grouiñ liammoù.

Reolennet (pe klask a reer reolenniñ) seurt emzalc'hioù gant reolennoù sokial, yec'hed (kleñvedoù-rev) ha relijiel) evit gwareziñ an dud diouzh emzalc'hioù dañjerus, pe kavet dañjerus, pe reolennata ar gevredigezh en un doare strizh.
Amzerioù (merc'hed)

An **amzerioù** pe **mizioù** eo ar skarzhadeg reoliek a wad ha danvezioù-korf a c'hoarvez gant ar merc'hed pa vez distrujet an neizh, savet en uterus bep miz kenkaz e vije speret, ma n'eo ket hiliet. Skarzhet eo ar gwad dre ar forzh.

C'hoarvezout a ra an amzerioù evit ar wezh kentañ tro-dro da 12-15 vloaz met abretoc'h e c'hell bezañ. Eus an amzerioù kentañ e reer menarche. Paouez a ra an amzerioù etre 40 ha 60 vloaz ( paouez-mizioù).

C'hoarvezout a ra peurvuiañ bep 28 deiz (etre 21 ha 35 deiz) ; seul yaouankoc'h ma vezer, seul verroc'h e vez ar prantad-se.

Paouez a ra an amzerioù ivez pa vezer dougerez. Goude ar gwilioud e vez c'hwec'h sizhun "amzeriou-goude-genel" : da-zigentan e vez ruz ar gwad, goude e vez roz, ha goude e vez gwenn.

Kalzig eus ar merc'hed a sant azonoù bras pe vrasoc'h, betek santout poan vras a-wezhioù (8% eus ar merc'hed).
Pierre Cornulier

**Pierre Cornulier** a oa bet eskob Treger eus 1617 da 1619, hag eskob Roazhon eus 1619 da 1639.

## Buhez
Genidik e oa eus Naoned, abad abati Santekroe (Gwengamp) e oa pa voe anvet da eskob Treger, e 1617, war-lerc'h Adrien d'Amboise.

Anavezet e oa evel gwiraour ha den gouiziek, hag anvet e voe d'ar 17 Meurzh 1619 da eskob Roazhon. Eno e varvas e 1639.
Restr:Pierre Cornulier.gif|Poltred en Iliz-Veur Landreger
Restr:Rennes (35) Métropole Saint-Pierre Armes de Pierre Cornulier.jpg|Mamm-gêr Roazhon
Restr:Pierre Cornulier, évêque.jpg
Guy Champion de Cicé a zeuas war e lerc'h war gador eskopti Treger.

## Levrlennadur
* Pierre Barbier : *Le Trégor historique et monumental.* Les Presses bretonnes. Saint-Brieuc. 1960
Metroid

**Metroid** (japaneg:メトロイド, Metoroido), zo ur frañchiz c'hoarioù video skiant-faltazi milourel krouet gant Nintendo. An heuliad a zo produet gant Nintendo R&D1 ha Retro Studios. goude-se e voe sevenerien all, evel Fuse Games, Team Ninja, Next Level Games, ha MercurySteam.
## Liammoù diavaez
*  Lec'hienn ofisiel
Impalaeriezh rusian

An **Impalaeriezh rusian** pe an **Impalaeriezh rus** (rusianeg : Российская империя, *Rosiyskaya Imperiya* "Impalaeriezh rusian") eo an anv a oa gant Rusia adalek 1721 ha ren Pêr Veur betek Reveulzi Rusia e 1917. Sankt-Peterbourg e oa ar gêr-benn.

Bez' e voe unan eus brasañ impalaeriezhioù en istor mab-den, ledet war tri c'hevandir : ne oa bet nemet Impalaeriezh Breizh-Veur hag an Impalaeriezh Vongol a oa bet brasoc'h.
Kresk galloud Impalaeriezh Rusia a oa bet liammet ouzh koll nerzh an nerzhioù amezek dezhi : Impalaeriezh Sveden, Kenunaniezh Pologn ha Lituania, tierniezh Kadjar Persia hag an Impalaeriezh Otoman. Pouezus-bras e voe perzh Impalaeriezh Rusia er bloavezhioù 1812–14 pa voe trec'h war Napoleon, ar pezh a lakaas fin d'e hunvre da vezañ mestr war Europa a-bezh.

An tiegezh Romanov a voe penn an Impalaeriezh adalek 1721 betek 1762, pa grogas ren ar skourr a orin german, an tiegezh Holstein-Gottorp-Romanov.

## Nerzhioù lu
* *Pennad spisoc'h: [[Istor milourel an Impalaeriezh rusian]]*
Nerzhioù lu an Impalaeriezh rusian a oa Lu Impalaeriezh Rusia (douarlu) ha Morlu Impalaeriezh Rusia. Gant ma oa deuet splan war-wel e oa diamzeriet dafariñ ha gourdoniñ an nerzhioù impalaeriel e-pad Brezel Krimea (1853–56) ha memes ma oa bet degaset ur c'hoant da neveziñ anezho, ez eas gwasoc'h-gwas an traoù. Luioù Bro-C'hall, Bro-Saoz hag Alamagn a oa o kreñvaat padal re an Impalaeriezh a oa o gwanaat.
Trede Brezel Dizalc'hiezh Italia

**Trede Brezel Dizalc'hiezh Italia** e 1866 zo un tennad eus an hent war-du unvanidigezh Italia ergerzhet abaoe 1848, hag ar brezel diwezhañ da dizhout ar pal, peurunvaniñ ar vro ha stagañ ouzh rouantelezh Italia, krouet en 1861, div lodenn all: Venezia, a oa chomet dindan Aostria, ha tolead Roma, chomet dindan beli ar pab. 

Ar frankizourien italian a oa mennet da dizhout ar peurunvaniñ, tra ma klaske gouarnamant Italia chom hep diaesaat an darempredoù gant ar broioù amezek.

En 1862 e kuitaas Giuseppe Garibaldi porzh Genova da vont da Sikilia, ha dilestrañ a reas e Palermo gant soudarded emouestl, mennet da vont da gemer Roma, o soñjal e vefe laosket d'ober gant ar roue. Gant 2 000 a emouestlidi e lestras eus Catania hag e tilestras e Melito d'ar 24 a viz Eost, prest da vont war-du an Aspromonte. Met ar jeneral Cialdini a gasas ur rannarme, renet gant ar c'horonal Pallavicino da herzel arme an emouestlidi. 

Emgann a voe, gloazet e voe Giuseppe Garibaldi, prizoniet evel e armead. Pa voe pareet e voe laosket da zistreiñ d'e di e Caprera.

A-benn ar fin e roas tro ar brezel-mañ da welout arme Italia oc'h en em gannañ evit dieubiñ an douaroù chomet dindan Aostria.