open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Alan Raude

**Alan Joseph Raude** (1923 – 2017), *Ron Peniarth* e anv-pluenn, a oa ur yezhoniour, un istorour hag ur sentvuhezoniour a-orin eus Enez Groe a skrivas levrioù gallek a-zivout orin douaroniel Bretoned an Arvorig hag istor ar brezhoneg ; an doare da skrivañ ar gallaoueg en devoa studiet ivez.

E Courbevoie (Hauts-de-Seine) e oa bet ganet e 1923. Adalek 1939 e studias ar skiantoù istorel ha lizheregourel en *École Pratique des Hautes Études* er Sorbonne, ma voe dedennet-bras gant ar yezhoù keltiek (brezhoneg, kembraeg hag iwerzhoneg). E-tro 1942-43 ez emezelas e bodad folklorourien ar *Musée des Arts et Traditions Populaires* ma laboure Reun Kreston ha Jef ar Penven dija.
E 1945, oadet 32 vloaz eta, e voe en Alamagn evel serjant-jubennour er Welsh Guards ("Gwarded Kembreat"), unan eus pemp rejimant troadeien ar Royal Foot Guards er British Army. Bloaz goude e voe degemeret e Skol-veur Bonn evit heuliañ kentelioù yezhoniezh keltiek, germanek ha romanek. E 1948 e voe troer teknikel e Kreizenn deknikel an ardivinkelezh c'hounezel e Pariz, a-raok labourat e Kreizenn teulierezh ijinerezh an houarn adalek 1950 betek 1953, ar bloaz ma voe gopret gant ar gompagnunezh Industrial Business Machines Corporation (IBM). E 1961 e voe rener er c'hontoù e Kevelouri al labourerien-douar e Landerne.

## Relijion
E 1953 ivez e kemeras perzh e Goursez Vreizh, met dizemglev ha skism a voe. E 1980 e tistroas d'ar Goursez evit daskor d'an Drouiz Meur ar banniel ha kleze-meur Arzhur, a oa bet en e gerzh e-pad 27 vloaz. Da get ez eas ar skism neuze, *roue barzh* a voe renk A. Raude er Goursez, met biskoazh ne gemeras perzh e lid pe lid. Kadoriad Kelc’h Studi Drouized an Hengoun e diabarzh ar Goursez e voe ivez.

Tost d'an Iliz Ortodoks Keltiek e chomas avat, ha kalz amzer a ouestlas da glask gwrizioù hag istor sent Breizh.

## Yezhoù Breiz
Aozer ar pennadoù *Bretagne romane* e kelaouenn ar c'hengevread Kendalc'h e voe Alan Raude, koulz hag ezel eus Ar Falz ha Skol Vreizh.
War skritur etrerannyezhel ar brezhoneg e labouras ivez, ha war ar geriaouiñ e bodad TermBret OPAB.
Gantañ e voe ijinet doare-skrivañ nevez ar gallaoueg, anvet *Écrire Le Gallo* (ELG).

## Labourioù
Abaoe 2011 ha betek e varv e 2017 e embanne Alan Raude disoc'hoù e enklaskoù war lies tachenn er gelaouenn *[[Ar Gedour Mag|Ar Gedour]]*.
;Istor
* *L'origine géographique des Bretons armoricains*, Dalc'homp Soñj, 1996 
* *La Naissance des nations brittoniques – de 367 à 410*, Label LN, 2009 
* *Petite Histoire linguistique de la Bretagne*, Maézoe-Heziviken, 2001 
;Gallaoueg
* *Écrire le gallo – Précis d'orthographe britto-romane*, La Nation Bretonne, 1978 — Adembannet gant Maézoe-Heziviken, 2003
* *Liste des communes de Loire-Atlantique*, Maézoe-Heziviken, 2003

## Limmoù diavaez
*   Institut de documentation bretonne et européenne
## Pennadoù kar
* Roll yezhourien ar brezhoneg
## Notennoù
Departamant Ñeembucú

**Ñeembucú** zo unan eus seitek departamant Paraguay, e mervent ar vro, ha Pilar eo ar gêr-benn anezhañ. Ar río Paraná a ra an harz gant  Arc'hantina.
Mormaison

**Mormaison** a oa ur gumun e departamant Vande e Bro-C'hall.
## Douaroniezh
## Istor
### 
##### [[Brezel-bed kentañ]]
* 33 gwaz eus ar gumun, da lavaret eo 3,44% eus ar boblañs e 1911,  a gollas o buhez abalamour d'ar brezel hervez monumant ar re varv.
#### [[Eil Brezel-bed]]
* Mervel a reas pemp den ag ar gumun abalamour d'ar brezel hervez monumant ar re varv .

### 
* D'ar 1añ a viz Genver 2016 e voe kendeuzet kumunioù Mormaison, Sant-Andrev-Trizek-Hent ha Saint-Sulpice-le-Verdon  d’ober ur gumun nevez, Montréverd. 
## Monumantoù ha traoù heverk
* Iliz katolik *Gorroidigezh an Intron-Varia*.
* Monumant ar re varv, luc’hskeudenn .
## Daveoù ha notennoù
Skoed (moneiz)

Ar **skoed** a oa ur pezh moneiz hag a dalveze tri lur gall. Implijet e veze ar ger ivez e troiennoù e-lec'h ar ger lur : 
*1 skoed (tri lur gall), ur skoed ha daou (3 lur 10)
*2 skoed ..., 50 skoed (150 lur gall).
*200 skoed (600 lur)..., mil skoed (3000 lur gall).
Cala d'Hort

**Cala d'Hort**  zo  unan eus traezhennoù Eivissa. Ac'hano e weler div enezennig : Es Vedrà hag  Es Vedranell.
Es Vedrà

**Es Vedrà** zo un enezennig didud er Mor Kreizdouar, 2 km diouzh aod Eivissa, en inizi Balearez, dirak traezheg Cala d'Hort, ha stag ouzh kumun Sant Josep de sa Talaia.

Uhelik eo, 382 m dezhi, e-kichen an enezennig all Es Vedranell, a zo 128 m hec'h uhelder.
Skoed

Ur **skoed** a c'hall bezañ :

*ur skoed (arm), un arm d'en em wareziñ diouzh an taolioù 
*ur skoed-ardamez, un dra damheñvel a liver warnañ  arouez pe ardamezioù un tiegezh nobl
*ur skoed (moneiz), ur pezh moneiz e Rouantelezh Bro-C'hall.
*ar Skoed (steredeg), ur steredeg eus an hantervoul norzh
Paul Hausser

**Paul Hausser**, ganet d'ar 7 a viz Here 1880 hag aet da Anaon d'an 21 a viz Kerzu 1972, a oa ur jeneral alaman ha penn uhel er Waffen-SS. Bez' e voe unan eus diazezerien an aozadur Hilfsgemeinschaft auf Gegenseitigkeit der Angehörigen der ehemaligen Waffen-SS, un aozadur kensikour ha propaganda evit ar Waffen-SS goude an Eil Brezel-bed.

Hausser a oa bet ofiser en arme brusian e-kerzh ar C'hentañ Brezel-bed. Tizhet en doa ar renk a jeneral er Reichsheer, etre an daou vrezel-bed. Goude-se e teuas da vezañ ezel eus an SS hag unan eus ar re a savas an aozadur Waffen-SS e voe. E-kerzh an Eil Brezel-bed e pignas betek ar renk a gomandant e penn ur strollad armeoù. Ren a reas an unvezioù Waffen-SS e-kerzh Trede Emgann C'harkiv, Emgann Koursk ha taol-brezel Normandi. Hausser e oa an ofiser uhelañ er Waffen-SS gant Sepp Dietrich. An diforc'h gant Dietrich a oa e oa Hausser un ofiser uhel gourdonet a-raok mont etrezek an SS.

Goude ar brezel e voe unan eus krouerien ha kentañ degemenner an HIAG, ur strollad lobby nazi a-du gant hêrezh an Trede Reich savet en Alamagn e 1951.
Oileán Mionnán

**Oileán Mionnán** (*Kid Island* e saozneg) zo un enezenn vihan war aod kornôg Iwerzhon, e kontelezh Maigh Eo. Emañ e gwalarn ar gontelezh, nepell diouzh Ceann Iorrais.

Tapout a ra betek 95 metr a uhelder. Didud eo, met en hañv e vez kaset deñved da beuriñ geot an enezenn.

## Notennoù
Balor

E gwengelouriezh Iwerzhon e oa **Balor** (pe **Balar)** rener war ar fomorianed, ur meuriad dreistbedel. Peurliesañ eo taolennet evel ur ramz hag a zo ul lagad hepken e-kreiz e dal, a skigne tan a zistruje pep tra a oa dirakañ. Balor a gemeras perzh en Emgann Mag Tuired, e lec'h ma oa bet lazhet gant e zouaren Lugh eus an Kenel doueez Dannou. Soñjal a reer ez eo un arouez eus an heol loskus, ha marteze e vefe liammet ouzh tudennoù gwengeloù all, evel da skwer Ysbaddaden, ur ramz kembreat, pe ar gikloped hellazat.
Guercino

**Giovanni Francesco Barbieri**, lesanvet ***Il Guercino da Cento*** (Cento, 8 C'hwevrer 1591 – Bologna, 22 Kerzu 1666), a oa ul livour italian eus ar .


Judith_tenant_la_tête_d'Holopherne_(Le_Guerchain).jpg|*[[Judit ha Holofern|Judith gant penn Holofern en he dorn]]*Brest, Mirdi an arzoù-kaer


## Notennoù
Cath Maige Tuired

***Cath Maige Tuired*** (iwerzhoneg a-vremañ: ***Cath Maighe Tuireadh***; a dalv. "Emgann Magh Tuireadh") zo anv daou emgann kontet e gwengeloù Iwerzhon. An daou emgann a c'hoarvezas e Connacht: an hini kentañ e tiriad Conmhaícne Cúile Tuireadh nepell eus Cong, e Kontelezh Mayo, an eil a c'hoarvezas e-kichen Loch Arbhach e Kontelezh Sligeach. An daou a ziskouez kurioù gourvibion Danann, da gentañ a-enep ar Fir Bolg, hag a-enep ar fomorianed goude.

## Gerdarzh
Ar ger *Cath* zo ur ger keltiek tost d'ar ger brezhonek *Kad*, hag a dalv un emgann, ur stourm. *Maigh* a dalv ur gompezenn (un orin heñvel hag ar ger brezhonek "maez"). Soñjal a raer eo *Tuired* (iw. a-vremañ: *Tuireadh*) ur ger a dalv "tourioù" pe "peulioù" (skeudenn ur peul a dalv marteze un haroz, ur penn-brezel), hogen troet eo bet e "un hirvoud" gant ar "Royal Irish Academy’s Dictionary of the Irish Language".  Gallout a rafe bezañ troet evel: "Emgann Kompezenn ar Peulioù", "Emgann Kompezenn an Harozed", pe "Emgann ar Gompezenn Hirvoudus".

## E brezhoneg
Troet e oa bet ar veurzanevell e brezhoneg gant G. B. Kerverziou hag Arzel Even hag embannet e oa bet er gelaouenn *[[Al Liamm]]* etre 1947 ha 1951 :
* *Kad Mag Tured*, *Al Liamm*, 6/21, 8/17, 11/13, 12/86, 24/49, 25/78, 28/64 ha Tir na nOg 5/13.
Patrice Marquand

**Patrice Marquand** zo ur skrivagner hag un troour brezhonek genidik eus Burgundi, ezel eus ar *[[Société française des traducteurs]]*. Savet en deus an embregerezh treiñ *Eog*. Savet en deus un nebeud skridoù brezhonek diwar-benn Danvez Breizh ha danevelloù lennegel ivez.

## Buhez
Desavet eo bet e Burgundi. E 1987 e tapas un diplom e skol-veur Grenoble war deknologiezh an tommerezh hag an energiezh. E 1989 e labouras evel rener labourioù er sevel tiez (speurennoù ha falsselioù) en Enez-Frañs hag e sevenas labourioù e Roazhon erfin.

E 2000 ec'h eas da chom nepell diouzh Roazhon ha pa oa sod gant ar sevenadur keltiek e teskas brezhoneg dre gentelioù Skol an Emsav, dre stajoù ha dre ur stummadur hir gant Stumdi a-raok mont da dapout un aotreegezh hag ur master er Greizenn an Enklaskoù Breizhek ha Keltiek.

Soutenet en doa un dezenn e 2012 dirak Skol-veur Roazhon 2 diwar-benn *An darempredoù a sevenadur etre Breizh hag [[Akitania]] er [[Grennamzer]].

Eus 2013 da 2017 ez eo bet kenurzhier war ar sevenadur hag an [[touristerezh]] en [[Oaled Landelo]]. E 2017 e savas un embregerezh hiniennel anvet « Eog » evit kinnig troidigezhioù brezhonek d’an embregerezhioù ha da aozadurioù a bep seurt. Kroget eo da sevel skridoù istorel ha lennegel e brezhoneg, danevelloù dreist-holl.

E Speied emañ o chom.

== Embannadennoù ==
;Danevelloù
* *War roudoù hol lennegezh kollet*. *Al Liamm*, niv. 463, Meurzh-Ebrel 2024. Danevell war dodenn kest an testennoù brezhonek kollet.
* *E kambr ar skrivagner*. *Al Liamm*, niv. 464, Mae-Even 2024.
;Studiadennoù
* [https://shs.hal.science/halshs-00612951 *Merlin, de la tradition brittonique médiévale à la littérature orale de Basse-Bretagne*]. Stummadur aozet gant ar *Société de Mythologie Française*, Ebrel 2006, Landelo.
* *Neptun Hippius ha roue Marc’h e zivskouarn marc’h*. *Hor Yezh*, niv. 251, Gwengolo 2007, pp. 3-17.
* *Marc’h e zivskouarn marc’h ha mojenn Tristan* . *Hor Yezh*, niv. 254, Mezheven 2008, pp. 3-13.
;Troidigezh
* [[2019]] : [[Joël Chatain]], *Osez ça*.

== Levrlennadur ==
* Atersadenn gant *Ya!*, niv. 1005, 10 Gwengolo 2024 : *Un emgav gant Patrice Marquand''.

## Liamm diavaez
*Eog

## Notennoù ha daveennoù
Vincenzo Catena

**Vincenzo Catena** pe **Vincenzo de Biagio** (ganet e Venezia war-dro 1470 – ha marvet  en 1531) zo ul livour italian e Venezia e deroù ar XVI kantved .
Saint-Sulpice-le-Verdon

**Saint-Sulpice-le-Verdon** a oa ur gumun e departamant Vande e Bro-C'hall.
## Douaroniezh
## Istor
### 
##### [[Brezel-bed kentañ]]
* 41 gwaz eus ar gumun, da lavaret eo 5,29% eus ar boblañs e 1911, a gollas o buhez abalamour d'ar brezel hervez monumant ar re varv.
#### [[Eil Brezel-bed]]
* Mervel a reas pemp den ag ar gumun abalamour d'ar brezel hervez monumant ar re varv .
### 
* D'ar 1añ a viz Genver 2016 e voe kendeuzet kumunioù Mormaison, Saint-André-Treize-Voies  ha Saint-Sulpice-le-Verdon  d’ober ur gumun nevez, Montréverd. 
## Monumantoù ha traoù heverk

Logis de la Chabotterie (4).jpg
Le Logis de la Chabotterie par Raphaël Toussaint.jpg
W2158-StSulpiceLV Chabotterie CabinetErudit CommodeSecretaire1750 93861.JPG
W2159-StSulpiceLV Chabotterie CabinetErudit HarpeXVIII° 93862.JPG
W2170-StSulpiceLV Chabotterie Chapelle 93891.JPG

* Kastell La Chabotterie.
* Monumant ar re varv, luc’hskeudenn .
## Daveoù ha notennoù
Sylvain Botrel

**Sylvain Botrel**, ganet d'ar 27 a viz Here 1967 e Dinan, zo troour, skrivagner ha komedian brezhonek. C'hoari a ra e Strollad Kallag ha kenskrivet en deus meur a bezh e brezhoneg gant Marie-Hélène Morvan. 

Labourat a ra en Ofis publik ar brezhoneg.

## Troidigezhioù
* 2014 : William Shakespeare, *Komedienn mil luiet...*, Skol Vreizh (kendroet gant Marie-Hélène Morvan).
* 2000 : John Millington Synge, *Lubaner kreiz Breizh*, Skol Vreizh (kendroet gant Marie-Hélène Morvan).
* 2022 : Manon Vuillermet, *Rouge gorzène - Ruz gorzen*, RAZ (kendroet gant Frank Bodenes).
* 2022 : Patrick Prigent, *Ivresse des profondeurs - Mezvidigezh ar strad*, RAZ

## Pennadoù
;e-barzh Al Liamm
* 1997 : *Diwar-benn brezhoneg kanton Kallag…*
* 1998 : *Ouzh ar ber, pe 'barzh ar baelaerenn ?* (danevell)
* 2001 : *War eeun ha neuze a-gleiz* (danevell)
* 2003 : *Al liorzh ma 'c'h ae an amzer e poultrenn* (troet diwar un danevell gant Frank Roger)
* 2004 : *Ar paotr a zastume gwenneien* (troet diwar un danevell gant Frank Roger)
* 2005 : *Trouz diwar-benn an tele lous* (a-gevret gant Marie-Hélène Morvan)
* 2005 : *Davetañ e ranker mont* (danevell)
* 2006 : *Roz ar memor* (troet diwar un danevell gant Frank Roger)
* 2006 : *En anv ar vignoniezh etre ar pobloù kelt* (troet diwar un danevell gant Herve Bellec)
* 2007 : *Met deus petra zo kaoz gante 'ta ?*
* 2007 : *Respont d'ar c'hoari*

## Liamm diavaez
*  Ils traduisent les documents officiels en breton
San Juan Bautista (Chile)

**San Juan Bautista** zo ur gêriadenn e Chile ha hini vrasañ an Enezeg Juan Fernández, en aod norzh Enez Robinson Crusoe, e Bahía Cumberland.

E 2012 e oa 621 a dud o chom enni, ha 926 e 2017.
Departamantoù Nicaragua

Nicaragua zo ur republik  rannet etre  15 departamant ha 2 rannvro emren, war batrom kumuniezhioù emren Spagn.
Lotofaged

Al **Lotofaged** (henc'hresianeg : Λωτοφάγοι *Lôtophágoi*, "Debrerien lotuz") zo ur boblad meneget en Odisseia, oberenn Homeros, hag a oa kontet da vevañ en un enezenn ma rene sevenadur al lotuz, ur blantenn ha n'ouzer ket mat petra e oa. 

Hervez Homeros, e levr IX an Odisseia, e tegouezhas lestr Odisseüs en enezenn en abeg d'an avelioù kontrol, hag e vartoloded a zebras lotuz, ken n'o devoa ket c'hoant da sevel ken, ma voe ret d'o roue tapout krog enno d'o c'has d'o lestr en-dro.

## Gant oberourien all
Goude ma oa ul lec'h a faltazi varzhek ez eus bet meur a oberour o klask lec'hiañ bro al Lotofaged.
Hervez Herodotos e oant o chom e Libia entre div bobl all, *gindaned* ha *mac'hlied*,  nepell diouzh al lenn TritoniS.
Hervez Teofrastos e oant  en un enezenn. Tud all o deus lakaet anezho e Sikilia pe e lec'hioù all.
Nieul-sur-l'Autise

**Nieul-sur-l'Autise** a oa ur gumun eus departamant ar Vande e Frañs.
## Douaroniezh
## Armerzh
## Dezougen
## Istor
### kantved
### [[Dispac'h Gall]]
### XIX  kantved
### kantved
##### [[Brezel-bed kentañ]]
* 48 gwaz eus ar gumun, da lavaret eo 4,16% eus ar boblañs e 1911, a gollas o buhez abalamour d'ar brezel.
#### [[Eil Brezel-bed]]
* Mervel a reas pevar den ag ar gumun abalamour d'ar brezel.
### kantved
* 2019: Kendeuzet e oa bet gant Oulmes d'ar 1 a viz Genver 2019 d'ober ur gumun nevez: Rives-d'Autise.
## Monumantoù ha traoù heverk

Nieul-autise champ-durand 07.jpg

* Gourizad teir moger Champ Durand.

Mobeye-ÉtéDesVilles-Nieul-sur-l'Autise-781.jpg
Cloître de l'Abbaye Saint Vincent (Nieul-sur-l'Autise).JPG

* An abati.
* Monumant ar re varv, luc’hskeudennoù ha kartenn-bost. Savet e voe e 1922, dioueliet d’an 13 a viz Eost 1922 hag adkempennet e 2006.
## Emdroadur ar boblañs 1962-2012
## Melestradurezh
## Tud
## Gevelliñ
## Pennadoù kar
* Oulmes,
* Rives-d'Autise.
## Liammoù diavaez

## Notennoù ha daveennoù
1912 e Breizh

## Darvoudoù

## Sevenadur

## [[:Rummad:Ganedigezhioù 1912|Ganedigezhioù 1912]]

## [[:Rummad:Marvioù 1912|Marvioù 1912]]

__NOTOC__
Emglevioù Bretton Woods

**Emglevioù Bretton Woods** (saozneg: **The Bretton Woods system**) a vez graet eus emglevioù a fed moneiz evit reiñ reolennoù kenwerzh hag arc'hant evit Stadoù-Unanet Amerika, Kanada, Europa ar C'hornaoueg, Aostralia, ha Japan e 1944 adal Prezegenn Bretton Woods. Ar wech kentañ e oa da welet un emglev arc'hantel kevraet evit sevel darempredoù arc'hantel etre ar Stadoù dieub. Diazez an emglevioù-se a oa ur rediañ da gaout ur sistem eskemm arc'hant diazezet war un eskemm gant an estrenvro ha gant talvoudegezh an arc'hant keinet ouzh priz an aour hag ar gwir gant an International Monetary Fund (IMF) da leuniañ an toull ma vefe kudennoù arc'hant bras.
Évrunes

**Évrunes** a oa ur gumun e departamant Vande, e Bro-C'hall.
## Douaroniezh
## Dezougen

* An ti-gar.
## Istor
### [[Dispac'h Gall]]
* Melestradurezh: savet e voe ar gumun e 1790; lakaet e voe e Kanton Mortagne; e Bann Montaigu e oa. Lakaet e voe kumun Evrunes en Arondisamant Montaigu bet krouet e 1800 hag en Arondisamant Napoléon-Vendée e 1810 pa voe diskaret Arondisamant Montaigu.
### 
##### [[Brezel-bed kentañ]]
* 23 gwaz eus ar gumun, da lavaret eo 3,59% eus ar boblañs e 1911, a gollas o buhez abalamour d'ar brezel hervez monumant ar re varv.
#### Stagidigezh
* E 1964 e voe staget kumunioù Évrunes ha Saint-Hilaire-de-Mortagne ouzh kumun Mortagne-sur-Sèvre.
## Monumantoù ha traoù heverk
* An iliz katolik.
* Ar prioldi, rivinet.
* Milin Daudet.
* Monumant ar re varv, luc’hskeudennoù.
## Pennadoù kar
* Mortagne-sur-Sèvre,
* Saint-Hilaire-de-Mortagne.
## Daveoù ha notennoù
Kelc'h Debauvais

**Kelc'h Debauvais** (skrivet a-wezhioù Kelc'h Debeauvais) a oa un aozadur da aozañ an deskadurezh vrezhon kentañ derez e brezhoneg. Staliet e oa e Roazhon (kentelioù gant Frañsez Favereau) adalek dibenn 1965 betek 1969, e Brest (kentelioù gant Lukian Kergoat) hag e Pariz hag a zouge anv Frañsez Debauvais.

Ouzhpenn mil den zo bet enrollet er C'helc'h Debauvais etre 1965 ha 1969. 
Er bloavezh-skol 1969 ez eus bet daouzek klas o vont en-dro gant Kelc'h Debauvais : seizh e Roazhon, tri e Paris, daou e Brest. Embannet ez eus bet d'ar mare-se kentelioù eil bloavezh, o tennañ dreist-holl d' ar vuhez a-vremañ. Dont a rae ar rummad-se da stankañ an toull a chome etre ar Cours Elémentaire ha S.A.D.E.D.. 

Bodet e oa Kelc'h Debauvais, SADED ha Framm Yaouankiz Vreizh (diazezet gant Tangi Louarn) e-barzh Skourr an Deskadurezh Vroadel.

## Kentelioù embannet
* Kelc'h Debauvais, *Brezhoneg eil bloavezh - kentelioù 1-5*, Preder, Kaier 167, Mae 1973
* Kelc'h Debauvais, *Brezhoneg eil bloavezh - kentelioù 6-10*, Preder, Kaier 168-169, Mezheven-Gouere 1973
* Kelc'h Debauvais, *Brezhoneg eil bloavezh - kentelioù 11-20*, Preder, Kaier 185-186, Du-Kerzu 1974

## Levrlennadur

* *Danevellou obererezh*, Emsav niv. 25, Genver 1969, pp. 11-12
* "L. KERGOAD a zisplegas doareoù al labour gant K.D. : an enrolladur, ar gelennadurezh, an amzeriadur resis, ar genurzh strizh." (*Danevelloù obererezh - Kelc'h Debauvais - Kreizenn vBrest*, Emsav niv. 26, C'hwevrer 1969, p. 48

## Notennoù ha daveennoù
Frodo Sac'heg

**Frodo Sac'heg** zo un hobbit eus Douar-ar-C'hreiz, en hollved ijinet gant J. R. R. Tolkien, ha kontet e vez ul lodenn eus e vuhez e *[[The Lord of the Rings|Aotrou ar Gwalennoù]]*. Frodo zo un Hobbit eus ar gontelezh hag en deus bet ar Walenn Nemeti evel hêrezh digant e genderv Bilbo Sac'heg (taolennet evel un "eontr"). Stagañ a ra gant ur veaj da vont d'en distruj en ur stlepel anezhi e tan ar Menez Tonkad, er Mordor. Meneget eo Frodo en oberennoù dalif Tolkien, evel *[[The Silmarillion|Ar Silmarillion]]* ha *[[Kontadennoù Diechu]]*. 

Frodo a zo gloazet meur a wezh a-hed e avanturioù, ha seul dostoc'h emañ ouzh ar Mordor, seul bounneroc'h e teu ar Walenn. Pa zistro d'e vro, ne zeu ket a-benn da vevañ en hevelep doare ha ma veze graet gantañ diagent, hag aotreet eo neuze da gemer ur vag gant elfed ha Gandalf evit mont da Valinor.

An anv "Frodo" a zeu eus ar ger hensaoznek *Fróda*, hag a dalv "fur dre e skiant-prenet".
Eugene Sledge

**Eugene Bondurant Sledge**, ganet d'ar 4 a viz Du 1923 e Mobile (Alabama) hag aet da Anaon d'an 3 a viz Meurzh 2001 e Montevallo (Alabama), a oa ur soudard marine stadunanat, kelenner skol-veur, ha skrivagner. Brudet eo bet p'en eus embannet e levr eñvorennoù ''With the Old Breed: At Peleliu and Okinawa'' e 1981. Ul levr eo hag a gont e eñvorennoù soudard e-kerzh an Eil Brezel-bed. Implijet eo bet al levr-se evel diazez gant Ken Burns evit sevel an teulfilm ''The War'' (2007), hag ar ministirad gant HBO anvet ''The Pacific'' (2010). Er ministirad e oa c'hoariet gant an aktour Joseph Mazzello.

## Oberenn

* ***With the Old Breed: At Peleliu and Okinawa***, memorioù brezel diwar-benn e emgannoù war an div enezenn da vare brezel ar Meurvor Habask. Eno e oa perzh eus ur skipailh a rae war-dro ur c'hanol-mortez 60 mm. Embannet eo bet al levr e 1981 er Stadoù-Unanet. Un droidigezh e galleg (*Frères d'armes*) a zo deuet e-maez e 2019.
* ***China Marine: An Infantryman's Life after World War II***, embannet e 2002 goude e varv. Ennañ e kont e amzer e Beijing goude fin an Eil Brezel-bed, e zistro da Mobile hag e stourm evit gwellaat e stad-spered goude an emgannoù taer anduret gantañ.
Jean-Jacques Chapou

**Jean-Jacques Chapou** (10 a viz Ebrel 1909 - 16 a viz Gouere 1944) a oa ur rezistant gall. 
Skarzhet e voe eus e bost kelenner e lise Cahors gant melestradurezh renad Pétain. Kabiten e voe e-barzh an FFI en departamantoù Lot, Corrèze ha Creuse.

## Notennoù ha daveennoù
Chanverrie

**Chanverrie** a zo ur gumun e departamant Vande, e Bro-C'hall.
## Istor
### 
* Kendeuzet e voe kumun La Verrie gant kumun Chambretaud d'ar 1añ a viz Genver 2019 d'ober ur gumun nevez, Chanverrie.
## Pennadoù kar
* Chambretaud
* La Verrie
## Liammoù diavaez

## Notennoù ha daveennoù
Lazarus von Schwendi

**Lazarus von Schwendi** (hungareg : *Schwendi Lázár* ; Mittelbiberach, 1522 – Ehrenkirchen, 28 a viz Mae 1583) a oa un diplomat aostrian e servij Karl V an Impalaeriezh Santel.

D'an 10 a viz Eost 1557 e kemeras perzh en emgann Saint-Quentin, hag e Gouere 1558, en emgann Gravelines ma voe trec'h Felipe II war Bro-C'hall a-raok he rediañ da sinañ Feur-emglev Cateau-Cambrésis (1559).
Mario David (aktour)

**Mario David** (*Jacques David* e anv gwir) a oa un aktour gall ganet e 1927 e Charleville-Mézières hag aet d'an anaon e 1996 e Naoned.

## Notennoù ha daveennoù
Georges Dumas (rezistant)

**Georges Dumas** a oa ur rezistant gall, ganet d'an 23 a viz Ebrel 1895 e Limoges (Haute-Vienne) ha marvet e 1944 e Brantôme (Dordogne).
## Notennoù ha daveennoù
Yann-Baol an Noalleg

**Yann-Baol an Noalleg** zo ur geriadurour ha skrivagner brezhonek.

## Oberennoù
*Aon pe ober traoù'', pezh-c'hoari, Preder, 1976 
**Geriadur ar gimiezh*, Preder, 2008
*''Geriadur ar Geginouriezh'', Chantal ha Yann-Baol An Noalleg, Preder, 2011
Victor Nessmann

**Victor Nessmann**, ganet e 1900 e Strasbourg ha marvet e 1944 e Limoges, a oa ur medisin ha rezistant gall. Harzet e voe gant ar Gestapo e miz Kerzu 1943.

## Notennoù ha daveennoù
Edmond Michelet

**Edmond Michelet**, ganet d'an 8 a viz Here 1899 e Pariz ha marvet d'an 9 a viz Here 1970 e Brive-la-Gaillarde, a oa ur politiker gall ha kristen, bet kannad breizhat.

Perzh a gemeras er Rezistañs.

Ministr e voe dindan De Gaulle, ha kannad evit pastell-vro Kemper en ''Asemblée nationale'' Bro-C'hall (1967-68), pa zeuas De Gaulle d'ober e brezegenn da Gemper e 1968 ha pa voe klevet ar jeneral o tistagañ gwerzennoù brezhonek. Lezel a reas e gador a gannad gant Marc Bécam, a voe maer Kemper ivez.

Ur skol en e anv zo e Kemper.

## Notennoù ha daveennoù
Dle Haiti da Vro-C'hall

**Dle Haiti da Vro-C'hall** a vez lavaret eus an arc'hant goulennet gant Bro-C'hall digant Haiti evit paeañ un dle goude berzañ ar sklaverezh.
E 1825 e voe sinet ur feur-emglev etre an div vro. 

## Istor
War-dro dibenn an  e oa brudet trevadenn Saint-Domingue, lodenn gornôk enez Hispaniola, da vezañ an drevadenn binvidikañ er bed gant un hanter vilion a sklaved afrikan, 792 labouradeg sukr, 2 810 stal-gafe, 3 097 labouradeg indigo ha 705 stal-gotoñs, hag a deue anezho, en 1788, marc'hadourezh hag a dalveze kement ha 239 milion a lurioù, hag a veze kaset da Europa pe da Norzhamerika. Entre 1763 ha 1789 e teuas ac'hano pinvidigezh kêrioù Naoned, Bourdel, Pariz, La Rochelle, Baiona.
	
En 1791 goude ur marevezh a vrezelioù diabarzh etre ar re wenn en un tu, ar re zu hag an hironed dieub en tu all, ec'h em savas ar sklaved en hanternoz an drevadenn. 

En 1793 e voe diskaret ar sklavelezh gant komiserien bolitikel ar Republik c'hall Léger-Félicité Sonthonax (1763-1813) hag Étienne Polverel (1738-1795) e Saint-Domingue.

Adal 1794 e kemeras Toussaint Louverture penn an emsavadeg.

En 1802 e voe kaset un arme gant ar C'honsul Napoleone Buonaparte.  
D'ar 1añ a viz Genver 1804 e voe disklêriet dizalc'hted Haïti.  

## Goulennoù digoll at C'hallaoued
Pa voe embannet dizalc'hted Haïti ne voe ket anavezet gant kalz a vroioù, ha ne c'halle ket ar vro ober marc'had  ; buan goude an dizalc'hted e voe soñjet prenañ an douaroù evel ma voe graet e Louiziana gant Bro-C'hall digant SUA  en 1803.
Emgann Saint-Quentin (1557)

En **Emgann Saint-Quentin** d'an 10 a viz Eost 1557 e voe trec'h ar Spagnoled, kaset gant Emanuele Filiberto Savoia, Dug Savoia ha pennletanant roue Spagn, Felipe II, war arme c'hall ar roue gall Herri II, dindan urzhioù ar c'honestabl Anne de Montmorency (1493-1567). Difennet e oa kêr Saint-Quentin (e departamant Aisne, Bro-C'hall a-vremañ) gant Gaspard de Coligny ha 500 soudard e-pad seitek devezh.

Drastus e voe niver an dud lazhet e tu ar C'hallaoued, gant 10 000 anezho kollet (3000 lazhet ha 7000 prizoniet) ha betek 14 000 zoken, hervez istorourien zo,  diwar un hollad a 26 000. Evit o enebourien ne oa bet kollet nemet etre 400 ha 1000 soudard, diwar un hollad a 67 000, betek 87 000.

Kemeret e voe kêr gant ar Spagnoled, digor dezho an hent da Bariz met ne glaskas ket arme Felipe II, 60 000 soudard enni, mont da gemer kêr-benn ar rouaned c'hall.

## Endro
Emgann Saint-Quentin zo un darvoud a-bouez er brezelioù hir a voe etre Bro-C'hall hag an Tiegezh Habsburg, boulc'het dindan Frañsez Iañ ha Karl V, ha kendalc'het gant o warlerc'hidi  Herri II ha Felipe II. En 1555, goude e vije aet Karl d'ar gouent hag anvet e vab Felipe da roue, edo Herri o ren abaoe dek vloaz dija. Setu daou roue gatolik, enebet krenn ouzh ar brotestanted, emouez o-daou eus stad fall o yalc'had-brezel. Un digarez mat o doa d'ober ar peoc'h, met brezel a voe : Herri II a selaouas alioù an Tiegezh de Guise, a felle dezho ober brezel. En 1552, e oa savet ar roue gall a-enep divizoù Sened-Iliz Trento, aloubet gantañ kêrioù an Tri-Eskob, Metz, Toul ha Verdun, douaroù a oa d'an Impalaeriezh santel. Bro-C'hall, goude bout trec'h  en 1554 e Renty, a gollas kêr Sienna en 1555, ma voe sinet ehan-brezel Vaucelles e 1556 etre Bro-C'hall ha Spagn. Met buan e voe drailhet an ehan-brezel : Herri II a laoskas François de Guise da aozañ un droiad-vrezel da Italia : an dug, fouge ennañ dre m'en devoa gallet mirout Metz evit ar roue gall, a c'houlennas kurunenn Rouantelezh Naplez hag a voe galvet gant ar pab Paol IV da zont da reiñ harp dezhañ a-enep ar Spagnoled.


Emmanuel_Philibert_of_Savoy_(1580).jpg| Emanuele Filiberto Savoia, Dug Savoia
Emanuele_Filiberto_vince_i_Francesi_a_San_Quintino.png|Dug Savoia trec'h war ar C'hallaoued e Saint-Quentin*<br>[[Massimo d'Azeglio]] ([[1798]]-[[1866]])
Torino - Caval ëd Brons latoB particolare.jpg|An emgann war ar monumant da zug Savoia e  [[Torino]], [[Piemonte]].
</gallery>

== Levrlennadur ==

*  A-stroll, *La bataille de Saint-Quentin, un destin européen*, Réunion des Musées Nationaux, 2010, 32 p., ISBN 978-2711852765
*  STEIN Henry, *La bataille de Saint-Quentin et les prisonniers français 1557-1559'', 1889
François de France

**François de France** zo bet anv meur a briñs gall.
* François de France (1466),  trede mab  ar roue gall Loeiz XI
* François de France (1472–1473), dug Berry, pempvet mab Loeiz XI
*Frañsez Iañ (1494–1547), roue Bro-C'hall
* François de France (1497), daofin Bro-C'hall, pevare mab ar roue  Charlez VIII
* François de France (1518-1536), daofin Bro-C'hall ha  dug Breizh, mab henañ ar roue Frañsez Iañ
*Frañsez II (1544–1560), roue Bro-C'hall
* François de France (1555-1584), dug Alençon hag Anjev

## Pennad kar
*François
Éditions Goater

An **Éditions Goater** zo un ti-embann gallek e Roazhon, savet gant Jean-Marie Goater. Embannet en deus un dornad levrioù brezhonek ivez.

## Embannadurioù
;E galleg
;E brezhoneg
* Anne-Gaëlle Morizur & Florence Dollé, troet e brezhoneg gant Dorian Clerbois : *Tintin zo barvek he divgazel*, 2020 

## Liamm diavaez
* Éditions Goater
Pool

***Pool*** zo ur ger saoznek hag a dalv kement ha poull. Kavet e vez en anvioù saoznek a bep seurt.

## Anv-lec'h
;Breizh-Veur
* Liverpool, ur gêr vras e Bro-Saoz
* Blackpool, ur gêr gouronkañ e Norzh Bro-Saoz
* Pool-in-Wharfedale, e Yorkshire ar C'hornôg
* Pool, Poll e kerneveureg, ur gêriadenn e Kernev-Veur
* Pool, ul lec'h en Inizi Sillan e Kernev-Veur
* *Pool of London*, ul lodenn eus ar stêr Tavoez
;Afrika
* Pool, un departamant e Republik Kongo
* Pool Malebo, ul lenn etre Republik Demokratel Kongo ha Republik Kongo

## Anv-den
Un anv-familh saoznek ha nederlandek eo.

Deadpool zo ur gourharoz *[[comic]]s*.

## C'hoarioù
E saozneg e talv *pool* ar "pod", ha dre astenn-ster ar podad arc'hant, er c'hoarioù kartoù ha domino hag er c'hoarioù arc'hant.

Er bilhard e komzer eus ar *pool* (*pool billard* e saozneg SUA) evit komz eus ar blackball pe ar bilhard amerikan.

## Gwelet ivez
* Poull
* Poul
* Poole
Pool Malebo

Ar **Pool Malebo** (anvioù kozh : **Stanley Pool**, a-wechoù **Malebo Pool**, **lenn Ngobila**, **Mpumbu**, **lenn Nkuna** pe **lenn Nkunda**) zo ul lenn war red izel ar stêr Kongo.

## Deskrivadur
35&nbsp;km hed ha 23 c'hm led eo ar Pool Malebo. Tro-dro 500&nbsp;km² eo he gorread. 272 metr eo he uhelder keitat. Bas eo : etre tri ha c'hwezek metr donder. Emañ enez Bamou en he c'hreiz, 180 m² dindani.

## Istor
« *Nkuna* » a veze graet eus al lenn gant an henvroidi a-raok mare an trevadennoù hervez Léon Guiral e 1882. N'eus ket eus ar ger « nkuna » er yezh téké evel ma lavar A. Le Gallois e 1912 e *Contribution à la cartographie du Congo Français*. Padal ez eus deusoutañ e kongoeg, ha talvezout a ra kement ha « had ».

E-pad ar prantad trevadennel, etre 1885 ha 1960, eo anavezet ar Pool dindan an anv « Stanley Pool » en enor d'an ergerzher Henry Morton Stanley hag a gartennas ha labouras er vro ul lodenn vras eus e vuhez. Adalek ar bloavezhioù 1970, diwar atiz Mobutu, e voe anvet « Pool Malebo ».

## Gerdarzh
Lister *lilebo* eo an anv *Malebo*, ober a ra dave d'ar *[[borassus]]* e lingalaeg, gwez-palm bras hag a veze kavet stank war ribloù hag inizi ar pool. « *Pool* » zo ur ger saoznek hag a zo par da boull, lenn e brezhoneg.

*Mpumbu* a vez graet eus ar Pool Malebo gant ar Gongoed.

## Douaroniezh

Emañ kêrioù-penn an div Gongo, Kinshasa (Republik Demokratel Kongo) ha Brazzaville (Republik Kongo), a bep tu d'ar stêr, en traoñ d'ar Pool. En argrec'h d'al lenn emañ Maluku. War-zu an argrec'h emañ al lodenn vageadus eus ar stêr Kongo, betek Kisangani, dre Mbandaka ha Makanza. War-zu an ardraoñ, dreist da vae Ngaliema, ez eus un toullad taranoù (anvet Lammoù-dour Livingstone) war un dilive tro-dro 300 metr betek porzh Matadi.

E kreiz al lenn emañ enez Bamou (skrivet a-wechoù *M'Bamou*, *Bamu*, *Mbamu*, zoken *Mbamou*), un tiriad eus Republik Kongo, war-dro mil den o chom enni, pesketaerien anezho dreist-holl.

## Ekologiezh
### Loened
Ouzhpenn 200 spesad pesked zo bet renablet el lenn Malebo. Ar re a gaver ar muiañ eo ar pesked-kizhier ha pesked eus familh ar *mormiridae*.

### Plant
Gwez-palm ha papiruz a zo war glannoù ar Pool. Drivañ a ra goustad war an dour tapisoù hiasintez-dour.

## Notennoù ha daveoù

### Liammoù diavaez
* Sylvie Ayimpam, ''Vie matérielle, échanges et capitalisme sur la rive méridionale du Pool du fleuve Congo (1815-1930)'', Clio en @frique, niverenn 18, 2006.
Guy Laporte

**Guy Laporte** (Beaufort, 15 a viz Kerzu 1952 – Tolosa, 28 a viz Genver 2022) a oa ur c'hoarier rugbi gall. 

## Notennoù
Beatles for Sale

Pevare album ar Beatles eo ***Beatles for Sale***, embannet d'ar  er Rouantelezh-Unanet. Savet eo tra m'emañ ar Beatlemania en hec'h uhel, diouzhtu goude an albom *[[A Hard Day's Night (albom)|A Hard Day's Night]]*. Diouzh bolontez o merour Brian Epstein hag o froduer George Martin e rank ar strollad embann div bladenn bep bloaz, an eil a-raok bloavezhioù fin ar bloaz. Añrejistret eo buan e studioioù EMI e-kerzh seizh dervezh etre miz Eost ha miz Here 1964.

Tra ma oa sinet an holl ganaouennoù e *[[A Hard Day's Night (albom)|A Hard Day's Night]]* gant Lennon/McCartney eo merket *Beatles for Sale* gant kanaouennoù rock 'n' roll adkemeret. Bountet er studioioù e enroll ar Beatles ar pezh a ganont d'ar mare-se, gant c'hwec'h kanaouenn adkemeret hag eizh kanaouenn savet ganto, nevez pe goshoc'h. Traoù nevez zo gant an albom e-keñver an teknikoù-enrollañ ha kanaouennoù personeloc'h  John Lennon.

E Breizh-Veur e tremen *Beatles for Sale* seizh sizhun e penn ar rolloù, ha chom a ra c'hwec'h sizhun ha daou-ugent enno.

## Listenn ar c'hanaouennoù
Holl ganaouennoù savet gant Lennon/McCartney, war-bouez ar re ma'z eo merket ar c'hontrol.

## Fichenn-broduiñ
**The Beatles**

* John Lennon : gitar tredan, gitar akoustik, harmonika, piano, taboulin, kan
* Paul McCartney : gitar boud, gitar akoustik, piano, orglez Hammond, kan
* George Harrison : gitar tredan, gitar akoustik, djembe, kan war *Everybody's Trying To Be My Baby*
* Ringo Starr : toumperezh, timbaloù, benveg-tosiñ, bongoioù, kan war *Honey Don't*

**Soner ouzhpenn**

* George Martin : piano tredan war *Rock And Roll Music*, orglez war *Mr. Moonlight*, produiñ

**Skipailh teknik**

* George Martin : produiñ, meskañ, sonerezh
* Norman Smith : ijinour son, meskañ
* Geoff Emerick : skoazeller ijinour
* Ron Pender : skoazeller ijinour
* Ken Scott : skoazeller ijinour
* Mike Stone : skoazeller ijinour
Ringo Starr

**Sir Richard Starkey**, anavezetoc'h dindan e anv-senenn **Ringo Starr**, zo un  taboulinour, kaner-sonaozer hag aktour saoz bet ganet d'ar  e Liverpool.

Ezel koshañ ar Beatles eo o zaboulinour etre 1962 betek o tisrannañ e 1970. Gwelet eo gant meur a soner, en o zouez an tri Beatle all, ha gant ar publik evel unan eus gwellañ taboulinourien istor ar rock. Barrek-kenañ eo o telc'her an tempo hag ijinet en deus ur mod dibar ra ruilhañ ar batiri, ar pezh en deus servijet ur sonerezh kempleshoc'h-kempleshañ, goude ma oa bet isistimet e zoare da seniñ e-pad pell dre ma vanke teknik d'ar sell kentañ.

Klañvidik eo bet a-hed e vugaleaj, ar pezh en deus levezonet un deskadurezh leun a vankoù. E 1957, pa oa tapet Liverpool gant ar sonerezh skiffle e son evel taboulinour en e strollad kentañ, a-raok mont gant Rory Storm and The Hurricanes e 1959. Ganto e teu da gemer al lesanv a zo bet dezhañ da c'houde hag e kemer skiant-prenet. E1962 eo pedet gant ar Beatles, diwar ali George Martin (1926-2016) da erlerc'hiañ Pete Best ha komañs ganto un avañtur a gaso ar strollad d'unan eus berzhioù sonerezh ha kenwerzh pennañ ar sonerezh-pop en .

Er strollad ez eus bet roet dezhañ da genañ kanaouennoù adaptet ouzh e vouezh, da skouer *Yellow Submarine* *ha* *With a Little Help from My Friends*. Ouzhpenn d'ar batiri e son a-wezhioù binvioù all. Komañs a ra da aozañ kanaouennoù dezhañ ivez, daou anezho embannet en albomoù ar Beatles, *Don’t Pass Me By* hag *Octopus’s Garden*. E fazioù-yezh, lesanvet "ringoradurioù" gant John Lennon, zo bet orin titloù kanaouennoù all : *A Hard Day’s Night* peotramant *Tomorrow Never Knows*. Hegarat, plijet a ra da izili ar strollad evit e fent hag e spered-jentil. Aktour e teu da vezañ e-barzh e filmoù ar strollad, da skouer e *Help!* m'eo aktour pennañ.

Goude disrannañ ar Beatles e 1970 e komañs ur prantad-solo gant meur a albom. Lakaat a ra e dro vignon da gemer perzh en e albom *Ringo*, ha bep an amzer e roont kanaouennoù dezhañ. Goude ur prantad goullo er bloavezhioù 1980, ha kudennoù alkool e tistro e 1989 gant e strollad « All-Starr Band ». Troiadoù a ra gant ar strollad-mañ hag embann a ra albomoù. Dimezet eo bet da gentañ gant Maureen Cox, ganti en deus bet tri bugel, an taboulinour Zak Starkey e 1965, Jason e 1967 ha Lee e 1970. Dimeziñ a ra da c'houde gant ur James Bond Girl, Barbara Bach e 1981, graet anaoudegezh ganti o treiñ ar film *Caveman*.

Embannet en deus e miz Gwengolo 2021 ur ganaouenn nevez anvet *Let's Change the World*.

### Pennadoù kar
* The Beatles
* All-Starr Band
Emanuele Filiberto Savoia (1528-1580)

**Emanuele Filiberto Savoia**, lesanvet *Testa 'd Fer* ("Penn Houarn") e piemonteg (Chambéry, 8 a viz Gouhere 1528 – Torino, 30 a viz Eost 1580), a oa kont Asti (adal 1538), dug Savoia, priñs Piemonte, kont Aosta, Moriana ha Nizza adal 1553 betek e varv e 1580. Mab e oa da Garlo II Savoia ha Beatriz Portugal.

## Eured ha bugel
Dimezet e oa da Marc'harid Bro-C'hall (1523-1574) e 1559.  Ur mab o devoe :
*  Carlo Emanuele Iañ(1562-1630)
Help! (albom)

Pempvet albom studio ar strollad The Beatles eo ***Help!***, embannet er Rouantelezh-Unanet d'ar , ha sonerezh o film Help!. Seizh eus kanaouenn an albom, en tu kentañ, zo tennet eus ar film, en o zouez ar singloù Help! ha Ticket to Ride. En eil tu e kaver Yesterday, ar ganaouenn adkemeret ar muiañ en istor ar sonerezh.

Pelloc'h ez a ar strollad e teknikoù al lies-pistennoù da sevel o son. Ar ganaouenn *Yesterday* zo sonet gant ur pevarad-kerdin, ar wezh kentañ d'ar strollad mont war-zu sonioù barok, tra ma klever ur fleüt e You've Got to Hide Your Love Away.

## Listenn ar c'hanaouennoù
Holl ganaouennoù savet gant Lennon/McCartney, war-bouez ar re ma'z eo merket anvioù tud all.

## Fichenn-broduiñ
**The Beatles**
*John Lennon – kan, heson ha kan a-dreñv; gitar-tredan ha gitar akoustik; piano tredan, orglez war "Dizzy Miss Lizzy"; taboulin war "Tell Me What You See" hag "I Need You"
*Paul McCartney – kan, heson ha kan a-dreñv; gitar-bout, gitar akoustik, gitar-tredan; piano, piano tredan
*George Harrison – kan, heson ha kan a-dreñv; lead, gitar-tredan ha gitar akoustik; kaner-pennañ war "I Need You" ha "You Like Me Too Much"; güiro war "Tell Me What You See"
*Ringo Starr – toumperezh, klavoù war "Tell Me What You See"; kaner-pennañ "Act Naturally"

**Sonerien ouzhpenn**
*George Martin –produer, piano war "You Like Me Too Much"
*John Scott – fleüt tenor hag alto war "You've Got to Hide Your Love Away"
*Pevarad kerdin war "Yesterday", aozet gant Martin ha McCartney
Marcel Pinte

**Marcel Pinte**, ganet d'an 12 a viz Ebrel 1938 e Valenciennes (Bro-C'hall) ha marvet d'an 19 a viz Eost 1944 en Aixe-sur-Vienne (Bro-C'hall), a oa mab d'ur rezistant gall ha sikour a rae e dad en ur gas keleier da izili all eus ur rouedad rezistanted. Lazhet e voe, dre zarvoud, gant un tenn tennet gant ur rezistant, pa ne oa nemet 6 vloaz. Sellet a reer outañ evel ar rezistant yaouankañ bet lazhet er brezel.

## Notennoù ha daveennoù
Roger Lescure

**Roger Lescure**, ganet d'an 23 a viz Kerzu 1912 e Albussac (Corrèze) ha marvet d'an 31 a viz Mae 2009 e Terrasson-Lavilledieu (Dordogne), a oa ur rezistant gall. 
## Notennoù ha daveennoù
Georges Guingouin

**Georges Guingouin**, ganet d'an 2 a viz C'hevrer 1913 e Magnac-Laval (Haute-Vienne) ha marvet 2005 e Troyes (Aube), a oa ur rezistant hag ur stourmer komunour gall. 
## Notennoù ha daveennoù
Revolver (albom)

Seizhvet albom ar Beatles eo ***Revolver***, embannet d'ar  er Rouantelezh-Unanet. An albom diwezhañ savet a-raok paouez gant an troiadoù an hini eo ha merkañ a ra ur bazenn ouzhpenn en implij teknikoù ar studio a lakaio ar c'hanaouennoù embannet dibosupl da ganañ war-eeun gant pevar soner hepken. Mont a ra pelloc'h e koñseptoù degaset gant Rubber Soul ha gwelet eo evel unan eus albomoù gwellañ ha nevezusañ er sonerezh pop.

E Breizh-Veur e tremen *Revolver* seizh sizhun e penn ar rolloù, ha merket eo gant burutelladennoù damantus, goude ma'z eo nec'het lod eus ar gazetennerien gant kudennoù an amzer bet kaoz anezho er c'hanaouennoù. Sikouret gant an adembannadur e CD eo gwelet gant lod evel gwellañ albom ar strollad.

## Listenn ar c'hanaouennoù
Holl ganaouennoù savet gant Lennon/McCartney, war-bouez ar re ma'z eo merket anv unan all.

## Fichenn-broduiñ
**The Beatles**

* John Lennon : gitar tredan, gitar akoustik, orglez Hammond, Mellotron, efedoù son, taboulinoù, kan
* Paul McCartney : gitar boud, gitar akoustik, piano, orglez Hammond, klavier, efedoù son , kan
* George Harrison : gitar tredan, gitar akoustik, gitar-boud, sitar, tamboura, efedoù son, kan
* Ringo Starr : toumperezh, timbaloù, benveg-tosiñ, kan war *Yellow Submarine*

**Sonerien ouzhpenn**

* George Martin : produiñ, meskañ, piano, orglez Hammond
*Anil Bhagwat – tabla war "Love You To"
*Alan Civil – Kor gall war "For No One"
*Geoff Emerick – ijinour aodio ha meskañ
*Mal Evans – taboulin boud ha mouezh war "Yellow Submarine"
*Neil Aspinall – mouezh war "Yellow Submarine"
*Brian Jones – efedoù son, ocarina ha mouezh war "Yellow Submarine"
*Pattie Boyd – mouezh war "Yellow Submarine"
*Marianne Faithfull – mouezh war "Yellow Submarine"
*Alf Bicknell – efedoù son ha mouezh war "Yellow Submarine"
*Tony Gilbert, Sidney Sax, John Sharpe, Jurgen Hess – violoñsoù; Stephen Shingles, John Underwood – altoioù; Derek Simpson, Norman Jones – gouerrebedoù: eizhad kerdin war "Eleanor Rigby", sonaozet ha koñduet gant George Martin (gant Paul McCartney)
*Eddie Thornton, Ian Hamer, Les Condon – trompilh; Peter Coe, Alan Branscombe – saksofon tenor: lodenn kor "Got to Get You into My Life" sonazoet ha koñduet gant George Martin (gant Paul McCartney)
Maria Adelaide Savoia

**Maria Adelaide Savoia** (1685-1712) a oa ur briñsez eus Savoia, mamm d'ar roue Loeiz XV.

Merc'h e oa da Vittorio Amedeo II (1666-1732) ha d'e bried Anne Marie d'Orléans.

Dimeziñ a reas en 1697 d'he c'henderv Loeiz Bro-C'hall (1682-1712). Tri bugel o doe:
* *Loeiz Bro-C'hall* (1704-1705), dug Breizh,
* Louis de France (1707 -1712), dug Breizh, daofin Bro-C'hall,
* Loeiz XV (1710-1774), dug Anjev, roue Bro-C'hall.
Emgann Worms

**Emgann Worms** a c'hoarvezas e 436 ha distrujet e voe kêr gant Romaned Aetius hag Huned Attila. Lazhet e voe Gundaharios, roue Burgonded Worms, ha ren a reas  e vab Gondioc war e lerc'h.

## Notennoù
Mathias Rust

**Mathias Rust**, ganet d'ar 1añ a viz Even 1968, zo un nijer alaman brudet gant e nijadenn hag a oa echuet en ur bradañ nepell diouzh ar Blasenn Ruz e Moskov d'an 28 a viz Mae 1987. Ur c'hrennard a oa anezhañ, loc'het e oa diouzh Helsinki, e Finland betek tizhout Moskov. Heuliet e oa bet gant an Nerzhioù difenn-aer soviedat ha gant kontrollerien an aerborzhioù, koulz ha gant kirri-nij brezel an Aerlu soviedat. Ar c'hirri-nij brezel n'o doa ket bet an urzh da dennañ warnañ, ha meur a wech e oa bet kredet e oa ur c'harr-nij soviedat kollet en e nijadenn. A-benn ar fin e oa pradet war ar Pont Bolshoy Moskvoretsky, nepell diouzh ar Blasenn Ruz hag ar C'hremlin, kalon an Unaniezh soviedel.
Ar sord divarvel

**Ar sord divarvel**  zo ur c'hrogad c'hoari an echedoù a voe e 1872 e Wien hag a zegasas brud d'ar c'hoarier suis Carl Hamppe (1814-1876) koulz ha d'e gevezer aostrian Philipp Meitner (1839-1910).
Hini ebet anezho ne c'hounezas, goude ur c'hrogad berr ha prim ma voe aberzhet kalz pezhioù du gant Ph. Meitner evit lakaat ar roue gwenn da ziskoachañ, tra ma tibabas C. Hamppe klask ar sord dre lakaat bec'h dizehan war e roue dezhañ — ar pezh a zeuas a-benn da ober.

## Gwelout ivez
*Krogad divarvel
## Liammoù diavaez
*
Heimskringla

***Heimskringla*** (distaget en islandeg: ​[ˈheimsˌkʰriŋla]) eo ar saga anavezetañ e-touesk sagaoù ar rouaned. Skrivet eo bet e norseg en Island gant ar barzh hag istorour Snorri Sturluson (1178/79–1241) war-dro 1230. *Heimskringla* a voe graet anezhi a-c'houde ar 17vet kantved, dre ma voe tennet an daou c'her kentañ eus an dornskrid (*kringla heimsins*, "kelc'h ar bed").

*Heimskringla* zo un dastumad sagaoù a-zivout mac'htierned svedat pe norvegian, adalek saga an Ynglings, un dierniezh svedat, heuliet gant istorioù ar rouaned istorel eus Harald ar Melegan en IXvet kantved betek marv Eystein Meyla e 1177. Dizemglev a chom e-keñver mammennoù an oberenn, mes kavout a reer ivez sagaoù koshoc'h evel Morkinskinna, Fagrskinna hag hengounoù dre-gomz eus an XIIvet kantved, barzhonegoù skald evit ar braz anezhe. Evit darvoudoù an XIIvet kantved e oa bet tennet an titouroù gant Snorri eus dielfennadur un oberenn koshoc'h anvet *Hryggjarstykki*.

## Levrlennadur
* . 
*
Departamant Caazapá

**Caazapá** zo unan eus seitek departamant Paraguay, ha Caazapá eo ar gêr-benn anezhañ.

## Distrigoù
Dek distrig zo :
# Abaí
# Buena Vista
# Caazapá
# Doctor Moisés S. Bertoni
# Fulgencio Yegros
# General Higinio Morínigo
# Maciel
# San Juan Nepomuceno
# Tabaí
# Yuty
Françoise-Madeleine d'Orléans

**Françoise-Madeleine d'Orléans** (1648-1664) a veze graet « Mademoiselle de Valois » anezhi, a oa ur briñsez c'hall.    

Merc'h e oa da Gaston de France, « Monsieur » (1608-1660), dug Orleañs ha d'e bried Marguerite de Lorraine (1615-1672).
Dimezet e voe da Carlo Emanuele II, dug Savoia.
Marc'harid Savoia (1589-1655)

**Marc'harid Savoia** (en italianeg : Margherita; e spagnoleg : Margarita; e portugaleg : Margarida) (1589-1655) a oa ur briñsez eus Tiegezh Savoia.

## He buhez
Ganet e oa d'an 28 a viz Ebrel 1589 e Torino. Merc'h e oa da Carlo Emanuele Iañ, dug Savoia ha d'e bried. He mamm (1567-1597) a oa merc'h da Felipe II, roue Spagn.

## Eured ha bugale
Eurediñ a reas d'an 19 a viz C'hwevrer 1608 e Torino, da Francesco IV Gonzaga (1586-1612), dug Mantova ha Montferrato, gouarnour Genova. 

Tri bugel o doe: 
*Maria Mantova (1609-1660)
** a zimezo en 1627 da Charles III Mayenne (1609-1631), dug Mayenne 
*Ludovico (1611-1612) 
*Eleonora (1612-1612).

## Fin he buhez
Besrouanez Portugal e voe (1635-1640).

Marvet e oa d'ar 26 a viz Gouhere 1655 e Miranda de Ebro (Spagn).
Maria Apollonia Savoia

**Maria Apollonia Savoia** (*Maria Apollonia di Savoia* en italianeg) (Torino, 9 a viz C'hwevrer 1594 – Roma, 13 a viz Gouhere 1656) a oa ul leanez italian.
The Beatles (pladenn)

Navet albom ar Beatles eo ***The Beatles***, lesanvet alies an ***Albom gwenn***, embannet d'ar  er Rouantelezh-Unanet. Albom-doubl nemetañ ar strollad an hini eo, embannet gant ur golo gwenn ha glann, engravet anv ar strollad warnañ hepken. Graet eo bet a-ratozh da lakaat kemm etre goloioù liesliv an albomoù bet embannet ar bloaz a-raok, dreist-holl Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band. Anavezet eo *The Beatles* evel un aridennad kanaouennoù pep hini feal d'ur jañr (*folk*, *British blues*, *ska*, *music-hall* pe *avant-garde*, da skouer), met hep liamm kreñv etrezo.

30 kanaouenn zo en albom, 19 anezho krouet en India e-pad ur staj prederiegezh. Dre ma ne oa nemet gitaroù akoustik ganto e chom ar c'hanaouennoù tost ouzh ar benveg-se, ha leun a ganaouennoù zo bet enrollet solo pe gant darn eus ar strollad hepken. Nebeutoc'h a efedoù studio zo bet implijet en albom-mañ.

Tenn eo bet aergelc'h ar prantadoù-enrollañ, dre c'hoantoù disheñvel izili ar strollad, bezañs Yoko Ono, mignonez nevez John Lennon, tra ma veze berzet bezañs mignonezed ar Beatles en o labour betek-henn. Ken tenn e oa deuet an traoù da vezañ ma aet an ijinour son Geoff Emerick e-kerzh un enrolladenn ha vakañsoù-trumm a oa bet kemeret gant George Martin ha Ringo Starr zoken.

## Listenn ar c'hanaouennoù
Holl ganaouennoù savet gant Lennon/McCartney, war-bouez ar re ma'z eo merket anv unan all.

## Fichenn-broduiñ
;The Beatles
* John Lennon : gitar tredan, gitar akoustik, orglez Hammond, mellotron, harmonika, efedoù son, taboulinoù, kan
* Paul McCartney : gitar boud, gitar akoustik, piano akoustik ha tredan, orglez Hammond, fleüt, kan
* George Harrison : gitar tredan, gitar akoustik, gitar-boud, orglez Hammond, efedoù son, kan
* Ringo Starr : toumperezh, timbaloù, benveg-tosiñ, piano, kan war *Don't Pass Me By* ha *Good Night*
;Sonerien pedet
*Yoko Ono ;– mouezh ha daouarn war *The Continuing Story of Bungalow Bill*, mouezh war *Birthday*, mouezh, efedoù war*Revolution 9*
*Mal Evans ;– mouezh ha daouarn war *Dear Prudence*, daouarn war *Birthday*,trompilh war *Helter Skelter*
*Eric Clapton ;– gitar war *While My Guitar Gently Weeps*
*Jack Fallon ;– violoñs war "Don't Pass Me By"
*Pattie Harrison ;– mouezh war *Birthday*
*Jackie Lomax ;– mouezh ha daouarn war *Dear Prudence*
*John McCartney ;– mouezh ha daouarn war *Dear Prudence*
*Maureen Starkey ;– mouezh war *The Continuing Story of Bungalow Bill*
;Produiñ
*George Martin ;– produer ; sonaozañ ha koñduiñ kerdin, kouevr, treujenn-gao ha laz-seniñ; piano war *Rocky Raccoon*
*Chris Thomas ;– produer; Mellotron war *The Continuing Story of Bungalow Bill*, klavier war *Piggies*; piano war *Long, Long, Long*, sonaozañ piano tredan, orglez ha saksofon war *Savoy Truffle*
*Ken Scott ;– ijinour son ha meskañ
*Geoff Emerick ;– ijinour son ; mouezh war *Revolution 9*
*Barry Sheffield ;– ijinour son (Trident Studio)