Emsavadeg ar pennoù-sardin

= Emsavadeg ar pennoù-sardin =
Emsavadeg ar pennoù-sardin a oa un harz-labour aozet gant merc'hed Douarnenez evit enebiñ ouzh poaniusted o labour er friturioù sardin ha goulenn ur gopr uheloc'h. E-kerzh ar goañv 1924, dibunañ a ra an ec’hwelerion-se, merch’ed an darn vrasañ anezho, gant al lugan "Pemp real a vo!".

Padout a ra an harz-labour-se ouzhpenn c'hwec'h sizhunvezh, ha lusk a ra ur savadeg lec'hel n’eus padet meur a viz. Ouzhpenn-se emsavadeg ar pennoù sardin n’eus bet ur vrud broadel, ha deuet eo ur referans evit al luskadoù benevelour.

## Kenarroud
Douarnenez n’eus bevet ur c’hreskadenn fonnus-kenañ en XIXvet kantved gant lammgresk an uzinoù sardin : kreskiñ a reas ar boblañs eus 2 000 annezad e 1830 da 13 600 e 1906. Ekonomiezh ar ger oa diazezet war an industriezh-se, met e 1902 e c’houzañvas un enkadenn vras peogwir ne oa ket mui a-walc’h a sardin er bae Douarnenez. Meur a uzin zo rediet da serriñ, al labourerezed hag ar pesketour a vev en ur baourentez spontus.

### Harz-labour kentañ
Blamm ar c’hevezerezh gant ar vouedvirerezh spagnoleg, an uzinoù breizhat o d’eus klasket digreskiñ o frejoù produiñ en ur zigreskiñ ar frejoù tud-labour. E 1902, ar souderour o deus graet harz-labour evit protestiñ a-enep ar mekanikoù nevez lakaet e plas o labour.

E miz C'hwevrer 1905 e krogas ur bec’h etre pennoù an uzinoù sardin hag ar micherourezed. Gallout a reont labourat betek 18 eurvezh bemdez ha paeet int dre vil sardin. Goulenn a reont neuze bezañ paeet dre eur. Kregiñ a ra an harz-labour e Douarnenez, met buan labourerezed ar c’hêrioù tro-dro a baouezas ivez da labourat. 400 maouez a zo ezel eus Sindikad micherourez ar Sardined, Angelina Gonidec zo ar brezidantez. Meur a c’hweluniet zo bet skarzhet a-raok ma vefe degemeret gant an industrielour ar paeamant dre eurvezh. Aozet eo bet gant al labourerien-uzin ur referendom, evit ar goproù dre eurvezh. Evel-just ar ya a c'hounez, met lakaet e vo e plas en holl uzinoù sardin nemet e miz Eost 1905.

Gant ar Brezel-bed kentañ e voe krouet un ezhomm kreñv a boued-mir evit pourveziñ an armeoù hag ar boblañs. Un nebeud harzoù-labour a voe evit protestiñ a-enep c’houezadur ar boued, met berr e voent, peogwir a voe reolet buan an arc’hadurioù gopr.

### Doareoù labour diaes-tre, ha dilezenn
E 1919 oa bet lakaet e plas ul lezenn evit bevennan padelezh un devezh labour da 8 eurvezh. Koulskoude e kendalc'h ar vicherourez eus an uzinoù sardin da labourat 10 eurvezh bemdez ha betek 72 eurvezh diouzh renk a-wechoù. Ouzhpenn-se, pa erru ur gargad sardin nevez tapet, e vez galvet al labourerezed evit mont da labourat ar buanañ posupl memes e-pad en noz. Ha n’eo ket paeet an eurvezhioù tremenet en uzin o c'hortoz ar pesked, nag an eurvezhioù ouzhpenn hag an eurvezhioù labour noz (normalamant difennet evit ar merc'hed). Kregiñ a reont da labourat yaouank-tre, daoust d'al lezennoù a zifenn al labour d'ar vugale dindan 12 vloaz. Ar vicherourien, pe e vefent 12 pe 80 vloaz, a c'hounez 80 santim evit un eurvezh labour.

## Harzh labour 1924

### Ar pennabeg
Krog a ra an diemglev d'ar Gwener 20 a viz Even 1924, en uzin Carnaud a produ boest-mir. Ar grevisted, d’an darn vrasañ merc’hed a goulenn e vefe kresket ar goproù. Dibunan a reont o huchal « Pemp real a vo ! ». En em ledañ a reas buan an harz-labour : d’an 23 a viz Gwengolo e oa 20 uzin o diskrogiñ diouzh al labour hag ur c’homite a voe krouet. D'ar 25 a viz Du an holl uzinoù sardin zo harzet.

E-pad ar goañv 1924 e vanifestas 2 100 den, 1 600 merc'hed en o zouez, evit protestiñ. Ar vartoloded en em arenk d’al labourerezed hag aloubiñ a reont ar straedoù, stanket e voe Douarnenez. A-enep ar gopr da 80 santim an eur hag ar fed e rankent mont d'an uzin da bep eur, deiz pe noz, pa veze degaset ur c'hargad sardin.                                                                                                                        Komzet e voe d’eus an emsav-se er mediaoù.

### Skoazell ha hantererezh
Abaoe 1921 eo renet kêr Douarnenez gant ar parti komunour. An aotroù maer Daniel Le Flanchec a lak a-wel d’an holl e souten an emsavadeg. D'ar 5 a viz Du e oa bet stanket ur charreadeg boest-mir gant ar vanifesterien. Ar polis a zalc'h oberoù ar grevisted.    D'ar 5 a viz Kerzu 1924 e voe danevellet gant ar gazetenn L'Humanité an tamall a-enep ar vanifesterien kaset da benn war urzh Ministrerezh an Diabarzh en ur pennad anvet "Le sang ouvrier a coulé à Douarnenez ».                                                                               Ar maer Daniel Le Flanchec zo bet skarzhet eus e garg abalamour d’e harp d’an emsavadeg, an afer-se a lakaas ar mediaoù da gomz diwar-benn an harz-labour er c'hazetennoù pemdeziek, « Paris Soir » en o zouez. La Dépêche de l’Aube a diskul « l’intransigeance provocatrice des patrons sardiniers ».

### Torrerour an harzh-labour
D’an 9 a viz Kerzu, dirak ar bec’h a ya da badout e kinnigas maered kumunioù amezek : Treboul, Ploare ha Pouldahu o barnedigezh, met nac’het gant ar greantelour hag ar prefed. Ministr al Labour, Justin Godart, a ginnigas neuze un hanterouriezh.                            D'ar 15 a viz Du ez eas daou zileuriadur da Bariz, met c'hwitet en deus ar c’hevraouadeg.E-pad ar veaj-se da Bariz, e c'halvas greantourien zo, un ajañs evit terriñ an harz-labour hag e c'houlennas diganto un emell kreñv

Ar grevisted a c'hounezas neuze o c'hentañ trec'h : an itron Quéro, maeronez un uzin sardin, a asantas marc’hata war ar c'hresk gopr goulennet. Un emglev a oa bet sinet d'an 22 a viz Kerzu ha d'an 23 a viz Du e voe digoret dorioù e uzin en-dro. Koulskoude, n'emañ ket patromed an uzinoù vras o heuliañ an hent-se ha nac'h a reont c'hoazh emglev ebet.

D'ar 1añ a viz Genver 1925, war-dro 6 eur noz, e teuas torrerour harz-labour e-barzh ur c'hafedi ma oa Daniel Le Flanchec. Tennañ a reont warnañ, o c’hloazañ grevus anezhañ, e niz ha tri den all. Un taol bras a dud a zistrujas neuze an « Hôtel de France » lec'h ma oa an argaderien o lojañ. Ur meeting a vez aozet buan gant pennoù-bras ar sindikadoù evit diheñchañ ar vanifesterien fuloret diouzh tiez patromoù an uzinoù.

### Fin an emsav
Un nebeud devezhioù goude gwalldaol a-enep Daniel Le Flanchec e oa bet kadarnaet piv en doa aozet an argadenn-se : daou greantelour e oant, izili eus sindikad patromed an uzinoù. D'ar 6 a viz Genver 1925, dirak ar gourdrouz da vezañ barnet, e plegjont patromed an uzinoù da c’hoantoù al labourerezed. En "Emglev Douarnenez" e vez merket e vefe hiviziken ar gopr dre eurvezh, 1 lurevit ar merc'hed ha 1,50 lur evit ar baotred, kresket eus 50% goude 10 eurvezh labour ha ma vez labouret e-pad an noz

## Heuliadoù an emsav

### Dilennadegoù-kêr 1925

E-pad dilennadegoù-kêr miz Mae 1925 e voe gourc'hemennet d'ar Strollad Komunour kinnig ur vaouez da nebeutañ war pep roll, daoust ma ne oant ket dilennerezed na dilennadus. E Douarnenez, ne oa ket lakaat ur vaouez da vezañ dilennet an diaesañ, met kavout unan a-youl vat. Joséphine Pencalet a asantas en em ginnig. Intañvez eo-hi, ezel eus Sindikad Metalourien Douarnenez ha kemeret he deus perzh en harz-labour, hep bezañ barzh komite an harz-labour. Evit an dilennadegoù-kêr ne vez graet ar c’hontrolloù dilennadusted nemet a-zianouez. Josephine Pencalet a voe dilennet neuze, er pevare plas war roll komunour eus Daniel Le Flanchec. Chom a reas e-pad un nebeud mizioù er c'huzul-kêr a-raok ma voe nullet he dilennadeg.

E-kerzh an dilennadeg-se e voe dilennet ivez Charles Tillon, deuet da skoazellañ an harz-labour evel kannad rannvroel ar CGTU. Met didalvoudekaet e voe e zilennadeg ivez, abalamour ma n’emaint ket o chom e Douarnenez. Distreiñ a reas memes tra d'ar c'huzul-kêr dre un dilennadeg adalek 1926.

### Procez ar gwalldaol
E miz Here 1925 e krogas prosez an torrerour harz-labour. An industrielourien o doa aozet ar gwalldaol oant bet didamallet e miz Kerzu. N'eus nemet tri den a zorn a chom war renk an damallidi. Daniel Le Flanchec, a oa bet gloazet grevus en e c’houzoug, a adkavas pare, evel ar besketaerien a oa gloazet skañvoc’h. Met e niz avat a chomas nammet hag a zeuas d'ar prosez batet penn-da-benn. Kadarnaet eo ar fedoù : gwir eo e oa bet paeet an tri zamallet gant patrom uzinoù Béziers ha Marlière evit terriñ an harz-labour. Koulskoude didamallet e voent diouzh ar c'hlask lazhañ. Kadarnaet eo bet ar varnedigezh-se gant an eil prosez.

### Astenn rannvroel an emglev
Harz-labour micherourezed uzinoù sardin Douarnenez a lakaas da gregiñ un engalvadeg hag a bado meur a viz er rannvro. Labourerezed ar Vro Vigoudenn a c’houlennjont ivez tennañ gounid eus « emglev Douarnenez ». O kregiñ gant uzinoù Leskonil e miz Gouere 1926, en em ledas an emsav betek ar Gelveneg ha goude-se betek Enez Enez-Tudi ha Pont-’n-Abad. Tamm-ha-tamm e voe tapet gant al labourerezed ar pezh o doa goulennet, nemet re an uzinoù Leskonil. Chom a reas serr an div bouedvidererezh, Billet ha Maingourd, e-pad tost ur bloaz. Ha pa voent digoret en-dro ne oa bet adkemeret labourerezed sindikadet ebet.

## Un harz-labour maouezed
Ur stourm sokial kaset gant merc’hed eo harz-labour al labourerezed uzinoù sardin : an darn vrasañ eus implijidi ar friturioù int, hag er renk kentañ eus ar bec’h emaint. Pemp anezho oant e-barzh ar poellgor harz-labour, en o zouez an dileuridi bet dibabet evit kevraouiñ e Pariz.

Daoust ma vez deskrivet a-wechoù ar stourm-mañ evel ur stourm benevelour, e gwirionez, ne veze ket komzet war-eeun diwar-benn gwirioù ar merc'hed en traktoù hag en arc’hadurioù. Stourm a rae al labourerezed dreist-holl evit kaout ur gopr dereat, evit gwellaat o doareoù bevan, met ne zeuas ket war wel goulenn ur gopr ingal evit ar merc’hed hag ar baotred. Kadarnaet e oa bet gant an emglev diwezhañ un diforc'h gopr dre eurvezh, 1 lur evit ar merc'hed hag 1,50 lur evit ar baotred.

## Daveenoù

* Lucie Colliard, "*Librairie de l'Humanité*", 1925, 32 p. 
* ReSPUBLICA, «La grève des sardières de Douarnenez 1924 », *ReSPUBLICA*,‎ 29 septembre 2016 
* Anne-Denes Martin, *Les ouvrières de la mer : Histoire des sardinières du littoral breto* , L’Harmattan, 1994, 196 p.
* Arlette Gautier, Yvonne Guichard-Claudic et Fanny Bugnon, " Joséphine Pencalet, une Penn Sardin à la mairie " , dans *Bretonnes ? des identités au carrefour du genre, de la culture et du territoire,* Presses universitaires de Rennes, coll. « Essais », 2016.
* Anne Crignon, *Une belle grève de femmes : Les Penn sardin. Douarnenez, 1924*, Montreuil, Libertalia, 2023, 168 p.  
* *Femmes de l'Ouest : avant-gardistes, ouvrières, artistes*, 2021.
* Charles Tillon,"*On chantait* rouge", Robert Laffont, 1977.
* Théo Bernard, *Soviet* et salaires : les sardinières dans la grève de Douarnenez , 15 octobre 2022, p. 123–138.
* Jean-Michel Le Boulanger, *Ni Dieu, ni maître ? : Flanchec 1881-1944* , Mémoire de la ville, 1997, 310 p.
* Jean-Michel Le Boulanger, *Douarnenez, de 1800 à nos jours : essai de géographie historique sur l'identité de la ville* , Presses universitaires de Rennes, coll. « Histoire », 2000.
* Fanny Bugnon,*L'élection interdite : Itinéraire de Joséphine Pencalet, ouvrière bretonne ( 1886-1972)* , Le Seuil, 2024, 288 p.