open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Nabha

Ur stad priñsel eus India e oa **Nabha**. Lec'hiet e Panjab e voe krouet e 1763 goude aloubidigezh Sirhind gant ar gevredigezh sikh. An tiegezh Nabha, Hamir Singh en em stalias e Amloh a lakaas d'e gêrbenn.

## Istor

## Brezel gant Jind hag an Impalaeriezh Moghal

E 1774 e voe aloubet ar vro gant Gapjat Singh, raja Jind a stagas Amloh, Sangrur ha Badhson ouzh e rouantelezh. Rediet e voe hemañ da zilezel Badhson hag Amloh goude hanterouriezh Patiala met un darn eus stad Jin e chom Sangrur.

E 1776 e kevreas ar stadoù Sikh da stourm ouzh gouarner Hansi a oa bet kaset gant Delhi da adaloubiñ Jind. Goude an trec'h e stagas Nabha rannvro Rori. Goude marv Hamir Singh ez eas e vab Jaswant Singh da roue.

### Ren Jaswant Singh

Ret e voe d'ar roue nevez da herzel ouzh aloudabeg Zaman Shah Durani e 1798 asambles gant ar stadoù sikh arall. Tra m'edont o stourm war-dro Lahore, avat e voe sezizet Jind gant ar c'hantread Georges Thomas. Darn vrasañ ar stadoù sikh a yeas de sikour met faezhet e voent. Ne gemeras ket roue Nabha perzh en emgan ha tamallet e voe gant ar rouaned arall da vezañ un trubard. Enderc'hel e voe Nabha e-bazh feur-skrid 1801 gant jeneral Perron ma asantae hemañ da kas kuit Thomas ma yefe a stadoù sikh da wazed ar Varathed.

### Brezel gant Patiala hag hanterouriezh [[Ranjit Singh]]

E 1805 e tarzhas ar brezel etre Nabha kevreet gant Jind ha Patiala. Faezhet e voe a gevreidi ha rediet e voent da goulenn sikour digant Ranjit Singh. Saveteiñ ar vro a reas hemañ ha dezhi e roas un darn stad Maler Kotla en-doa distrujet. E 1808 e tegemeras priñselezh Khanna digantañ. Fiziañs ebet outañ o-doa ar rouaned sikh bihan avat, hag e 1809 en em lakaas Nabha dindan warizigezh Breizh Veur.

### Ur stad Gwarezet

Goude marv Jaswant Singh e 1840 yeas e vab Deoindar Singh da roue. E-pad ar Brezel Sikh Kentañ en-doa un emzalc'h ampellus ha goude an trec'h saoz e voe kaset kuit deus ar galloud hag erlec'hiet gant e vab Bharpur Singh. Un darn vras eus tachenn ar vro a voe roet ivez da stadoù Faridkot ha Patiala]].

Feal ouzh ar vreizhveuriz e voe Nabha e-pad Emsavadeg ar Sipailhed ha tachennoù ouzhpenn a zegemeras. E 1863 e varvas Bharpur Singh hag erlec'hiet e voe gant e vreur Bhagwan Singh a varvas hep her e 1871. Dibabet e voe ur roue nevez, Hira Singh e anv.

Staget e voe ouzh India e 1948

## Perzhioù

297.000 annezad en-doa Nabha e 1901 ha disrannet e oa e tri *nizamat* : Amloh, Phul ha Bhawai. Enderc'hel a rae 4 a gerioù ha 488 keriadenn. Da 13 kanol-fuzuilh en-doa gwir ar roue. Dindan evezh ur oberer plitikel postet e Patiala hemañ met kontrollañ a rae melestradur e rouantelezh.

## Daveoù

*Nābha State - Imperial Gazetteer of India, v. 18, p. 264.
*Nabha war Indian Princely State
*Kartenn Nahba
Ar Prosez

***Ar Prosez*** (titl alamanek orin : *Der Process*, a c'haller skrivañ ivez Prozeß, Prozess pe Proceß) a zo ur romant bet skrivet gant ar skrivagner tchek Franz Kafka. Lakaet eo bet e brezhoneg gant Gérard Cornillet e 2015. 

El levr e kont ar skrivagner deomp ar pezh a c'hoarvez gant Josef K. Ur mintin bennak e tihun, ha, daoust ma n'eus abeg ebet, ez eo harzet gant ar polis hag en em gav dirak ar justis.
Ne zeuas ket a-benn Franz Kafka da echuiñ ar romant a-raok e varv, ha ne oa ket sañset bezañ embannet. Gant e vignon Max Brod e voe adkavet ar skrid orin, hag embannet e voe evit ar wech kentañ e 1925 (ti-embann : Die Scheide, Berlin). Steuñv al levr ha titloù ar pennadoù a zo bet dibabet gant Franz Kafka, met Max Brod en deus tennet pennadoù chomet diglok.

Tost d'ar gwirvoud eo *Ar Prosez*, ha pa lenner anezhañ emeur e-kreiz ur gwir brosez, hag aes eo em en santout tost da Josef K. Gwaskus eo aergelc'h al levr : ne weler ket an amzer o tremen, en un doare arouezel eo taolennet ar prosez, daoust ma'z eo kinniget evel ur bazenn ret e buhez Josef K. Ne fell ket dezhañ bezañ tamallet rak digablus eo, setu ma klask ober pep tra evit prouiñ ez eo digablus, met er fin e vo lazhet. Kemend-se en aner, rak, evel ma lavar al livour er romant, ne c'hell ket ar varnerien asantiñ e vefe didamall un den tamallet, ha setu perak e rank an den-se bezañ lazhet.

## Daveoù
Ar C'hastell

**Ar C’hastell** (titl orin alamanek : **Das Schloß**) a zo ur romant diechu bet skrivet gant Franz Kafka. Echuiñ a ra ar romant e-kreiz ur frazenn, hag ar skrivagner a chomas a-sav gant ar raktres 11 miz a-raok mervel. Embannet e voe evit ar wech kentañ e 1926.
Er romant e tegouezh an haroz, Josef K e anv, en ur gêriadenn savet e-harz ur c’hastell. An istor a gont ar strivoù divent a rank Josef K ober evit dont a-benn da ober e labour.
Meur a zisplegadenn a zo : ur vetaforenn eus mont en-dro ar stad hag ar melestradur a c’hallfe bezañ. Tud all a soñj ez eo kentoc’h usvedel an istor : ar c’hastell a zo evel ar baradoz, hag emañ Josef K er purgator. Ar milendall melestradurel a c’hell bezañ ivez un arouez eus ar c’hemmesk psikologel a gaver en holl dud.

## LIamm diavaez
* An destenn er Wikimammenn
Urofiliezh

An **urofiliezh**, pe *urolagniezh*, pe staotkarouriezh, zo unan eus doareoù tud zo da gavout o flijadur reizhel.

## Gerdarzh
Dont a ra ar ger *urolagniezh* eus ar gerioù henc'hresianek *ouron*, troazh, ha *lagneia*, c'hoant.

## Plijadur
Dont a ra plijadur da dud zo dre evañ troazh, pe dre lakaat unan all d'ober, dre skuilhañ troazh war o c'horf, pe hini tud all. Tud zo a gav o flijadur o staotat en o dilhad, dreist-holl a-wel d'an holl.
Josef K

Daou Josef K a zo:
*An hini kentañ eo tudenn bennañ div oberenn bet skrivet gant Franz Kafka : Ar Prosez hag Ar C'hastell.
*An eil Josef K (strollad) a zo ur strollad *post-punk* eus Bro-Skos.
Revrfouzherezh

**Revrfouzherezh** a vez lavaret eus an darempred reizhel etre paotred hag etre paotr ha plac'h pa vez lakaet kalc'h ur paotr e fraezh un den all. A-wechoù e vez lavaret sodomiezh eus an ober-se.

E plas ar c'halc'h e c'hall bezañ implijet un dra all, evel ur biz (pe bizied) pe c'hoazh ur c'hoariell rev.

## Pleustr
Ne vezont ket lenkraet ar fraezh hag ar youlc'h en un doare naturel evel ar c'hourzh hag ar gouhin. Kouskoulde eo un takad erogen ha gallout a ra reiñ plijadur d'un den sanket. Peogwir eo bresk glaourgennoù ar fraezh e vez aliet lenkraat an takad ez eus kaoz anezhañ gant halv pe implijout ur stevell lenkraet. Ar gwellañ eo implijout ur produ lenkraat artifisiel graet gant dour pe silikon avat.

Risklus e c'hall bezañ revrfouzhañ rak gallout a reer tapout poreoù. Kuzuliañ a ra Aozadur Bedel ar Yec'hed implijout ur stevell eta.

## Etre paotred
Unan eus oberoù an darempredoù heñvelreviat eo, an hini brudetañ: anavezet eo ar baotred a gas seurt oberoù evel "paotred ar pri melen" pe "an douar melen" e brezhoneg. Hep prouenn sklaer e vez lakaet kleñvedoù zo war gont ar seurt oberiantiz.

## Etre paotr ha plac'h
Unan eus an oberoù reizhel etre ur paotr hag ur plac'h eo. Plijadur a c'hall kaout an daou anezho.

## Etre merc'hed
Ar revrfouzerezh a c'hall bezañ graet etre merc'hed ivez, oc'h implijout o bizied pe forzh petra all.

## Istor
Pleustret e veze ar revrfouzerezh e Sumer, er sevenadur Moche, e Henroma ha Henc'hres, e Japan, ha gant ar Gelted kozh marteze. Gallout a rae bezañ un doare hilastaliñ pe un doare de vestroniañ unan bennak, ur sklav da skouer.

### Konnar ar relijionoù

En Europa e voe krog da vezañ difennet adalek ar Grennamzer. Brudet fall e oa an obererezh-se en amzer an Iliz hollc'halloudek. Pa gouezhe kounnar an iliz war chouk darn anezho, nemet war ar rouaned, e veze kriz ar c'hastiz, evel hini Hugh le Despenser, e-skoaz war ar roue saoz Edouarzh II. 

Difennet eo bet e-pad pell e broioù zo, hag e stadoù zo eus Stadoù-Unanet Amerika. Difennet eo c'hoazh en holl vroioù muzulman, gant kastizoù pounner hag a c'hall mont betek kastiz ar marv.
Josef K (strollad)

**Josef K** a oa ur strollad sonerezh post-punk eus Bro-Skos, seniñ a reas e penn-kentañ ar bloavezhioù 1980. Meur a single savet gant ar strollad a voe embannet gant an ti-embann Postcard. Diazezet eo anv ar strollad war hini tudenn bennañ Ar Prosez, bet skrivet gant Franz Kafka.

## Sonerezh ar strollad

E-keñver sonerezh ez eo gwall heñvel sonerezh Josef K ouzh hini strolladoù all Postcard, evel Orange Juice da skouer : gitar doare post-punk asambles gant luskoù disko ha funk. Met e-keñver pozoù ha skeudenn ar strollad ez eo gwall zisheñvel, ha tostoc'h ouzh strolladoù evel Joy Division.
Divodet e voe ar strollad a-raok ma teufe er-maez e single kentañ "The Farewell Single" (1982). War ar single emañ ivez an ton "The Missionary", bet enrollet e-pad ur Peel session. Maz' eo tost an ti-embann Postcard ouzh al luskadoù indie-pop C81 ha C86, ez klever levezon Josef K e-barzh kanaouennoù Franz Ferdinand pe c'hoazh Bloc Party.

## Izili ar strollad

* Paul Haig : gitar, kan
* Malcolm Ross :gitar, violoñs
* David Weddell : gitar boud
* Ronnie Torrance : taboulinoù
An holl ganaouennoù a voe savet gant Haig e-unan, pe gantañ ha gant Ross.

## Pladennoù LP

* The Only Fun In Town (miz Gouere 1981)

## Pladennoù live ha dastumadegoù

* Young and Stupid (miz C'hwevrer 1987)
* Endless Soul (miz Even 1987)
* Sorry For Laughing (miz Even 1990)
* Crazy to Exist (miz Here 2002)
* Live at Valentino's (miz Gwengolo 2003)
* Entomology (miz Du 2006)

## Pladennoù single

* Radio Drill Time (miz Gwengolo 1980)
* It's Kinda Funny (miz Kerzu 1980)
* Chance Meeting (miz Mae 1981)
* The Missionary (miz Meurzh 1982)
* Heaven Sent (miz C'hwevrer 1987)

## Liammoù diavaez

Lec'hienn nann-ofisiel

Istor ar strollad
Sodomiezh

**Sodomiezh** a vez graet e broioù zo eus oberoù korfel pe reizhel zo, difennet gant al lezenn. 

## Orin
Dont a ra ar ger eus anv kêr Sodom, er Bibl, a vije bet distrujet gant Doue war-lerc'h ma vije bet klasket gant kêriz gwallañ daou ael da Zoue hag o devoa kavet repu e ti Lot, niz Abraham. 

E gwirionez n'eo ket splann ez eus kaoz eus sodomiezh, evel a gomprener ar ger bremañ, e-barzh ar Bibl. Hervez tud zo e vije un dave d'ur pec'hed all, chom hep reiñ bod d'ar veajourien, un dlead e kevredigezhioù ar Reter-Nesañ da neuze. War a seblant n'eus ket anv a heñvelrevelezh a-raok an IIvet kantved goude JK. Gant Tadoù an Iliz evel Origenes (185-253) ha Sant Ambroaz (340-397), n'eus kaoz nemet eus nac'h reiñ bod, hag int-i a oa enebourien touet da bec'hed ar c'hig.

## E yezhoù arall
E saozneg, e-lec'h *sodomy* e reer ivez gant ar ger *buggery*. En alamaneg (Sodomie) hag e norvegeg (sodomi) e talv ar ger kement ha zoofiliezh, ha n'eo ket revrfouzherezh.

## Pennad kar
* revrfouzherezh
Max Brod

**Max Brod** (Praha, 27 a viz Mae 1884 — Tel Aviv, 20 a viz Kerzu 1968) a oa ur skrivagner ha kazetenner yuzev tchek. E alamaneg e skrive. Ur stourmer sionour oa ivez. Kuitaat a reas Alamagn 1939 hag en em staliañ a reas e Palestina. Brudet eo dreist-holl evit bezañ bet mignon da Franz Kafka, hag evit bezañ lakaet embann e destennoù, rak sevener e destamant e oa.

## Brod ha Kafka

Brod a gejas gant Kafka evit ar wech kentañ d'an 23 a viz Here 1902, pa oant studierien e skol-veur Charlez. Kejañ a rejont goude m'en defe lennet Brod testennoù bet savet gant Arthur Schopenhauer.
Adalek ar mare-se en em weljont tost ur wech bemdez, betek ma varvfe Franz Kafka. Alies e voe pedet Kafka e ti tud Brod, hag eno e kejas gant Felice Bauer. Ur wech echu gant e studioù e labouras Brod evit an ti-post. Er memes koulz e krogas da labourat evel buruteller war an arzoù, hag e stagas gant ar skrivañ. Er memes koulz e krogas Franz Kafka da labourat evit ur gompagnunezh asurañs. Asambles gant Felix Weltsch e savjont ur c'hleub anvet "Der enge Prager Kreis".
A-hed e vuhez e klaskas Brod frealziñ Franz Kafka, ha bountañ a reas anezhañ da lakaat embann e destennoù. Klask a rejont sevel un oberenn asambles, met ne zeujont ket a-benn. padout a reas o darempred goude eured Brod gant Elsa Taussig e 1913.
Pa varvas Franz Kafka e 1924 e voe anvet Brod da sevener e destamant. Mont a reas a-enep da youl Kafka, hag en doa goulennet ma vefe devet holl e skridoù. Ar skridoù kentañ bet kempennet gant Brod a zeuas er-maez etre 1925 ha 1927. E 1930 e teuas er-maez 6 levrenn, enno holl oberennoù 
Franz Kafka. E 1937 ec'h embannas Brod buhezskrid kentañ Kafka, anvet : Franz Kafka, eine Biographie.

## E oberenn

* Schloß Nornepygge (1908)
* Weiberwirtschaft (1913)
* Über die Schönheit häßlicher Bilder (1913)
* Die Höhe des Gefühls (1913)
* Anschauung und Begriff (1913)
* Tycho Brahes Weg zu Gott (1916)
* Heidentum, Christentum und Judentum (1922)
* Reubeni, Fürst der Juden (1925)
* Zauberreich der Liebe (1930)
* Biografie von Heinrich Heine (1934)
* Die Frau, die nicht enttäuscht (1934)
* Novellen aus Böhmen (1936)
* Rassentheorie und Judentum (1936)
* Franz Kafka, eine Biographie (1937)
* Franz Kafkas Glauben und Lehre (1948)
* Verzweiflung und Erlösung im Werke Franz Kafkas (1959)
* Beispiel einer Deutsch-Jüdischen Symbiose (1961)
* Beinahe ein Vorzugsschüler
* Die Frau, nach der man sich sehnt
* Annerl
* Rebellische Herzen
* Die verkaufte Braut
Vikram Chandra

**Vikram Chandra** (New Delhi, 1961) a zo ur skrivagner indian en deus bet tapet meur a briz ha meleudi ar vurutullerien evit e romantoù hag e zanevelloù.
Dimezet eo gant ar skrivagnerez Melanie Abrams. An daou anezho a gelenn ar sevel skridoù faltazi (creative writing) e skol-veur Kalifornia, Berkeley.
Chandra a vez o chom etre Mumbai hag Oakland, (Kalifornia).

## E familh

Chandra a zo ganet e New Delhi e 1961. E vamm (Kamna Chandra) he deus skrivet meur a film hindi (en o zouez *Prem Rog * ha *1942: A Love Story*) ha pezhioù-c’hoari ivez. Unan eus e c’hoarezed, Tanuja Chandra, a zo sevenerez filmoù, ha meur a film he deus sevenet, en o zouez *Sur ha Sangharsh*. Anupama Chopra, ur c’hoar all dezhañ, a zo burutellerez sinema ha skrivañ a ra evit NDTV.

## Deskadurezh

Chandra a zo bet skoliataet e lise Mayo College (Ajmer, Rajasthan), hag e St. Xavier’s College (Mumbai). Pa oa studier ez eas d’ar Stadoù-Unanet, hag e aotregezh a dapas e Pomona College (Claremont, Kalifornia), tapout a reas ivez e aotreegezh saozneg war ar sevel skridoù faltazi gant meneg mat-tre. 
Chandra a yeas goude-se da skol sinema Columbia University (New York), met chom a reas a-sav gant e studioù evit gellout skrivañ e romant kentañ. E vestroniezh a dapas goude bezañ heuliet stalioù skrivañ (Writing Seminars) e skol-veur Johns Hopkins e 1987.

## E oberenn

* *Red Earth and Pouring Rain* eo titl romant kentañ Vikram Chandra. Diazezet eo war skridbuhez James Skinner, ur soudard saoz-indian eus an XIXvet kantved. 
Meur a vloavezh en deus bet ezhomm Chandra evit e skrivañ, e-keit ma oa e skol-veur Johns Hopkins hag e skol-veur Houston. Diazezet en an titl diwar ur barzhoneg tennet eus *Kuruntokai*, un dastumadeg barzhonegoù karantez tamoul.
Embannet eo bet e 1995 gant Penguin Books (India); Faber and Faber (Rouantelezh-Unanet) ha Little, Brown (Stadoù-Unanet). (Prizioù : the Commonwealth Writers Prize for Best First Book, David Higham Prize for Fiction)
* *Love and Longing in Bombay* a zo bet embannet e 1997 gant ar memes tiez-embann ha Red Earth and Pouring Rain. Un dastumadeg danevelloù eo.(Priz : the Commonwealth Writers Prize for Best Book) 
* E 2000 en deus Vikram Chandra kensinet gant Suketu Mehta ur film doare Bollywood anvet* Mission Kashmir*. Sevenet eo bet gant e vreur-kaer, Vidhu Vinod Chopra e anv.
* *Sacred Games*, romant diwezhañ Chandra, a zo bet embannet e 2006. E Mumbai e c’hoarvez an istor, ha heuliañ a reer enklask ar poliser Sartaj Singh, unan eus tudennoù *Love and Longing in Bombay*.

## Liamm diavaez
*Lec'hienn Vikram Chandra
Hama

**Hama** (Arabeg: حماة, hag a dalvez "gwikadell") zo ur gêr war glann ar stêr Orontes e kreiz Siria. Kerbênn gouarnouriezh Hama eo. Emañ e lec'h ma oa kêr istorel Hamat(h).

## Deskrivadur
410 000 annezidi zo o chom er gêr, ar pezh a ra anezhi ar pempvet kêr vrasañ e Siria, goude Damask, Aleppo, Homs ha Latakia.

Ur greizenn a-bouez eo Hama war dachenn al labour-douar hag ar greanterezh e Siria.
Kültepe

**Kültepe** eo anv ar vourc'h vodern savet e-kichen kêr gozh **Kaneš** e kreiz Anatolia. Emañ ar gêr vodern tostañ, Kayseri, war-dro 20 km er su.

## Liammoù diavaez
* Kültepe (Kanesh)
* Kayseri - Historical Ruins
* Cappadocia
* kultepe.org.tr
Hattusha

**Hattusa** (URU*Ḫa-at-tu-ša*; *Ḫattuša*) a oa anv kêrbenn an impalaeriezh hittitat. Emañ e-kichen kêr a-vremañ Boğazkale, a veze anvet Boğazköy gwechall, e proviñs Çorum e gevred Kreiz Anatolia, e Turkia, 90 km diouzh sez ar broviñs e Çorum. Emañ en unan eus plegoù ar stêr Kızıl (*Marashantiya* er mammennoù Hittitat ha "Stêr Halys " e mammennoù an henamzer klasel) e-kreiz Anatolia, 200 km e reter Ankara.

Hattusa a oa lakaet ouzhpenn war roll Glad ar Bed an UNESCO e 1986.

## Levrlennadur

* Peter Neve: Hattusa - Stadt der Götter und Tempel. Neue Ausgrabungen in der Hauptstadt der Hethiter. Ph. von Zabern, Mainz 1996. (2. erw. Aufl.) ISBN 3-8053-1478-7 
* W. Dörfler u.a.: Untersuchungen zur Kulturgeschichte und Agrarökonomie im Einzugsbereich hethitischer Städte. MDOG Berlin 132, 2000, 367-381. ISSN 0342-118X


## Liammoù diavaez

## Daveoù ha notennoù
Hatied

An **Hatied** a oa ur bobl eus an Henamzer hag a veve e bro Hatti, hiziv e kreiz hag e gevred Anatolia, (anvet Azia-Vihanañ en Henamzer glasel). Sevenadur an Hatied a oa anezhi etre 2500-2000 ha 1700 kent J.-K. e deroù hag e kreiz oadvezh an arem.

Evel ma n'o devoa an Hatied tamm skritur ebet (er prantad kentistorel e oant eta), e ranker fiziañ e mammennoù dieeun pe disklêriadennoù pobloù all. Moarvat ec'h implije ar renerien hati skribed a skrive en asirieg da genwerzhañ gant Mezopotamia.

Anv koshañ Anatolia, "Bro Hatti" a oa kavet evit ar wech kentañ war dablezennoù e skritur gennheñvel eus Mezopotamia eus prantad an Impalaeriezh akkadiat (2350-2150 kent J.-K.). War an tablezennoù-se ec'h aspede marc'hadourien Asirian ar roue asiriat Sargon da gas sikour dezhe. Derc'hel a reas an anv-se da vezañ implijet e-pad 1 500 vloaz betek 630 kent J.-K., evel m'en diskouez ar bloazdanevelloù asiriat.

Komz a raent ur yezh ha na oa ket indezeuropek, an hatieg. Lod eus ar ouizieien a gred bremañ e oa kar da yezhoù gwalarn ar C'haokaz. A-benn ar fin en em veskont gant an Hitited, pe e oa kemeret o flas gant ar re a gomze hititeg. 

## Notennoù

## Levrlennadur
* Ekrem Akurgal, *The Hattian and Hittite Civilizations*, Publications of the Republic of Turkey, Ministry of Culture, 2001, 300 pages, ISBN 975-17-2756-1

## Liammoù diavaez
*Hattians - First Civilizations in Anatolia
Heth

**Heth** (hebreeg: חֵת) a zo un anv a gaver e-barzh an Torah ; anv eil mab Kanaan (*[[Geneliezh]]* 10, 15) eo.

Er rannbennad 23 ar *[[geneliezh|C'heneliezh]]*  e pren Abraham, digant Efron an Hattiad (start eo gouzout hag un hittit eo pe un hatti), ar park e lec'h m'emañ Groc'h Makhpela ma touaro Sarah ha ma savo ur bez d'e diegezh.
Enez Gough

**Enez Gough** zo un enezenn en enezeg Tristan da Cunha e Meurvor Atlantel ar Su. Anavezet eo ivez e portugaleg evel **Gonçalo Alvares**, ar moraer portugalat hec'h anavezas da gentañ, e 1505 pe 1506. A-benn ar fin eo anv ur moraer all, ar Saoz Charles Gough, a deuas diwezhatoc'h, a zo bet roet dezhi er yezhoù arall. War roll glad an Unesco eo bet lakaet abalamour d'ar pinvidik ma'z eo an natur eno.
 
## Douaroniezh

Un enezenn danveneziek eo, 35 km² dezhi, ha sevel a ra betek 900 m a-us d'ar mor. Emañ 400 km er gevred da inizi all enezeg Tristan da Cunha, 2 700 km eus Ar C'hab, ha 3 200 km eus an tostañ lec'h eus Amerika ar Su.

En-dro dezhi ez eus inizi bihan ha kerreg evel Southwest Island, Saddle Island er su dezhi, Tristiana Rock, Isolda Rock er c'hornôg, Round Island, Cone Island, Lot's Wife, Church Rock en norzh, Penguin Island er biz, ha The Admirals er reter.

## Melestradurezh
Stag eo ouzh Tristan da Cunha, a zo un darn eus tiriad tramor Saint Helena, Ascension ha Tristan da Cunha, un tiriad tramor eus ar Rouantelezh-Unanet. Didud eo, war-bouez un toullad hinourien a Suafrika a vez dalc'het en enezenn abaoe 1956. Ral eo an douaroù ken distro gant tud dizehan enne.

## Liammoù diavaez
* Hinva suafrikan Enez Gough
*  Gough (UNESCO).
Tristão da Cunha

**Ur pennad [[Tristan da Cunha]] zo diwar-benn an enezeg.*

**Tristão da Cunha** (war-dro 1460 &mdash; war-dro 1540) a oa marc'heg e kuzul ar roue Manuel Iañ  Portugal, ha merdeour portugalat. Anvet e voe, e 1505, da vesroue an Indez portugalat, met n'hallas ket kemer ar garg abalamour d'e yec'hed, dall e oa deuet da vezañ, ha kemeret e voe e lec'h gant Francisco de Almeida. Ezel e oa eus Kuzul Prevez ar roue. 

## E vuhez
Mab e oa da Nuno da Cunha ha d'e bried Catarina de Albuquerque, merc'h da Luís Álvares Pais ha d'e bried Teresa de Albuquerque; breur e oa Joana de Albuquerque, pried Lopo Soares de Albergaria, 3vet gouarnour India. 

E dad a oa mab da João Pereira da Cunha Agostim, brudet evel unan eus an Doze de Inglaterra, ha d'e bried Isabel Fernandes de Moura.

## Beaj 1506
E 1506 e voe anvet da gomandant ar morlu a 15 lestr, an eizhvet kaset da redek mor a-hed aod reter Afrika ha kornog Indez. Dindanañ e oa e genderv Afonso de Albuquerque, a oa e penn ur bagad a bemp lestr a voe dispartiet diouzh ar morlu diwezhatoc'h. O c'hefridi e oa aloubiñ Sokotra ha sevel ur c'hreñvlec'h enni 

Goude dizoloiñ an inizi anvet hiriv diwar e anv, da lavarout eo enezeg Tristan da Cunha, e reas ur veaj da Madagaskar, da aod Mozambik, Barawa ha Sokotra, a voe aloubet gantañ. En India e roas skoazell d'ar besroue Francisco de Almeida.

## Kannadiezh da Roma

E 1514 e voe kaset da gannad da Roma da-gichen ar pab Leon X. Gant e ambrougadeg pompadus e tremenas dre straedoù kêr Roma, ha gwelet e voe loened gouez ha pinvidigezhioù eus an Indez, en o zouez un olifant anvet Hannon, hag a oa da vezañ profet d'ar pab, daou loupard, ur banterenn, perokeded hag evned dibaot, ha kezeg indian. War gein an olifant e oa un tiig arc'hant, e stumm ur c'hastell, un arc'had a vein prizius hag a bezhioù aour.
Degemeret e voent gant ar pab e Castel Sant'Angelo. Teir gwech e taoulinas an olifant dirak ar pab war urzh e vleiner indian, ur *mahout* a veze laret anezhañ. Sunañ a reas dour eus ur gibell gant e drompilh ha strinkañ an dour war ar bagadoù gardinaled.

En deiz-se ivez e oa ur frikorneg a voe treset gant al livour alaman Albrecht Dürer war ur c'hoadengravadur brudet bras. Ha daoust ma ne oa ket eno en deiz-se e teuas a-benn d'ober un dresadenn resis a-walc'h diwar ar c'homzoù a glevas.

## E varv
Goude ma ne voe morse roet dezhañ ar garg a vesroue India, e voe anvet e vab Nuno da Cunha da 9vet gouarnour India en 1529.

Beziet eo Tristão da Cunha en iliz Nossa Senhora da Encarnação, eus ar XVIIvet kantved, en Olhalvo? e-tal Alenquer.
Gwalenn (muzul)

Ur **walenn** zo ur muzul hirder kozh, kement ha pevar zroatad, war-dro 118 cm, a servije da vuzuliañ danvez. Brasoc'h eget ar walenn e oa an tez. 

En 1793 e voe echuet gant ar muzuloù kozh ha kemeret ar metr en o lec'h. 

## Gwerzioù
**Peder *'gwalennad*' lien moan C'h a d'ober boned d'un [[doganerezh|dogan]].* Soniou Breiz Izel.
Ecfrith Mercia

**Ecfrith Mercia** a oa mab ha hêr da Offa Mercia hag a voe roue Mercia war-lerc'h e dad e-pad 141 devezh e 796. E 787 e oa bet lakaet da genroue ha kurunennet e voe e 796 goude marv e dad met ne renas nemet nebeutoc'h eget ur bloavezh.
Tarhu

**Tarhu** (hittiteg), **Tahrunta**/**Tarhun** (louviteg) a oa doue an arnev e pobloù indezeuropat Anatolia da vare Oadvezh an arem hag Oadvezh an houarn, Hittited, Louvited ha Palaited. Damheñvel eo an doueed-se d'an doue bras hurritat, Teshub, en deus kalz perzhioù heñvel ouzh o re.
Diskouezet e vez alies e stumm un tarv, un arouez strujusted.

Er vitologiezh hittitat e oa dimezet gant doueez an heol Arinna hag er vitologiezh hurritat gant an doueez-vamm Hebat. Un azeulerezh kozh-kenañ a c'hallfe dont eus hini an doue tarv hag an doueez-vamm azeulet e Çatalhöyük e-doug an Neolitik. Unan eus e gurioù brasañ er vitologiezh hittitat a oa faezhañ an aerouant Illuyanka.
Elektronika

An **elektronika** (saozneg : *electronica*) a zo unan eus rummadoù ar sonerezh elektronek.

## Perzhioù

Ar ger elektronika a zo bet implijet evit ar wech kentañ e-barzh titl un dastumad arzourien sonerezh tekno eus Detroit. Hiziv an deiz ez eo aet war ledanaat e implij.
Elektronika a dalvez evit kement oberenn sonerezh elektronek diazezet war an arnodiñ. Lakaat da zañsal n’eo ket pal kentañ ar sonerezh-se.

Damheñvel ouzh an IDM (intelligent dance music) eo.
Lusk an elektronika a zo gorrekoc’h evit hini an tekno. Koulskoude ez eo diazezet al lusk war ar *beat*, ar pezh a ziforc’h an elektronika diouzh an ambient. Keñveriet gant ar sonerezh tekno bihanañ (minimal techno) ez eo an elektronika ur seurt sonerezh arnodiñ da vat. Sellet da skouer ouzh an diforc’h etre tonioù Autechre (elektronika) ha re Richie Hawtin (tekno bihanañ).
Alies e vez implijet ar ger evit rummata stummoù sonerezh elektronek ne c’haller ket rummata mod all.

## Arzourien

* Aphex Twin
* Autechre
* Chris Clark
* Gravenhurst
* Luke Vibert
* Mouse on Mars
* Pan Sonic
* Prefuse73
* Squarepusher
* Terranova
* Two Lone Swordsmen
IDM

**Intelligent Dance Music** (pe **IDM**, da lâret eo "sonerezh dañs speredek") a zo un anv implijet evit rummata ul lodenn eus ar sonerezh elektronek a zo he fal bezañ selaouet er gêr (doare *chill-out*, a dalvez tamm-pe-damm diskuizhañ) ha n’eo ket dre ret lakaat an dud da zañsal e-pad ur *[[rave party]]* pe ur *free party*.

Ganet eo bet an IDM e dibenn ar bloavezhioù 1980, evit mont a-enep d’ar c’hemm kenwerzhel a c’hoarveze e bed an house music. Ijinet e vefe bet an anv IDM pa oa an dud o klask rummata tonioù Aphex Twin bet embannet war un dastumad anvet « Artificial Intelligence Vol.1 » (1993). 

Ul lusk kreñv he deus an IDM, hag ennañ e kaver perzhioù teogus ar sonerezh tekno gant perzhioù dibar stag ouzh personelezh an arzourien, hag int troet peurliesañ war an arnodiñ hag an enklask diwar-benn ar sonerezh. Alies e kaver ivez en IDM perzhioù pop, jazz ha sonerezh trouzus.
Ur sonerezh diaesoc’h evit an *[[dance music]]* eo. Hervez lod ez eo an IDM un arouez eus kemmoù ar sonerezh elektronek hag a zo damheñvel ouzh re ar sonerezh klasel e penn-kentañ an XXvet kantved, pa oa savet oberennoù diazezet war an arnodiñ, ha diaes da gompren evit lod brasañ an dud.

E-pad pell eo bet stag an dro-lavar IDM ouzh an ti-embann pladennoù Warp, hag a brodu pladennoù Aphex Twin ha re Autechre. 
Evel kalz rummadoù sonerezh all ez a tamm-ha-tamm an IDM da get. Pe da nebeutañ e vez lodennet en ur bern isrummadoù nevez all. Lavarout IDM a dalvez ivez n’eo ket speredek ar peurrest eus ar sonerezh elektronek, setu perak ec’h implijer gerioù all en e lec'h evel *braindance* pe *[[elektronika]]*.

## Arzourien
* Amon Tobin
* Aphex Twin
* Autechre
* Boards of Canada
* Chris Clark
* Ellen Allien
* The Black Dog
* LFO
* Monolake
* Ricardo Villalobos
* Plaid
* Plastikman
* Prefuse73
* Squarepusher
* Two Lone Swordsmen
* µ-ziq
Victor Bleas

**Victor Bleas** a oa un enseller skolioù e kornad Brest en XIXvet kantved. Lakaat a reas serriñ 15 skol ma veze kelennet e brezhoneg. Klask a reas troc'hañ ar vugale eus o zud gant kas anezho da skolioù-lojañ. Klask a reas diorren an deskadurezh e galleg evit ar merc'hed: "Pa ouezo ar merc'hed galleg e komzint galleg ouzh o bugale." Unan eus tadoù ar simbol eo. 

## Meneg
Meneg anezhañ zo e pajenn 137 al levr *Pleins feux sur la langue bretonne*, gant Herve Abalan, Coop Breizh.
Oadvezh an houarn

En arkeologiezh eo **Oadvezh an houarn** stad diorroadur forzh peseurt pobl ma veze implijet dreist-holl benvegoù hag armoù en houarn. Implij an danvez-se a glot gant cheñchamantoù arall e kevredigezhioù all en amzer dremenet, en o zouez doareoù disheñvel da labourat an douar, kredennoù relijiel ha gizioù arzel disheñvel, daoust ma ne veze ket gwir atav.

En istor eo Oadvezh an houarn eo an diwezhañ prantad pennañ e reizhiad an tri oadvezh a dalvez da rummata ar c'hevredigezhioù ragistorel. Dont a ra goude Oadvezh an arem. Kemmañ a ra deroù ha diwezh an oadvezh-se diouzh ar broioù pe ar rannvroioù.

Komz a reer ivez 
*eus Kentañ Oadvezh an houarn, anvet ivez Sevenadurezh Hallstadt ;
*eus Eil Oadvezh an houarn, anvet ivez Sevenadurezh La Tène.

## Deiziadoù

Lakaat a reer Oadvezh an houarn da gregiñ en  kantved kent J.-K. er Reter-Nesañ kozh, Persia, Henindez (gant ar sevenadurioù sevenadurioù vedek), ha Henc'hres (gant an amzervezh teñval gresian). E broioù all eus Europa, e krogas kalz diwezhatoc'h. Komañs a reas Oadvezh an houarn en  e kreiz Europa hag er  e norzh Europa. Anadiñ a ra implij an houarn da deuziñ ha da c'hoveliañ benvegoù, e kornôg Afrika war-dro 1 200 kent J.-K., ar pezh a ra anezhi unan eus ar c'hentañ lec'hioù ma tiwanas Oadvezh an houarn.

## Levrlennadur
* John Collis, The European Iron Age, Routledge (1997), ISBN 978-0-415-15139-9.

## Liammoù diavaez
* Ul lec'hienn gouestlet da Oadvezh an houarn e Breizh-Veur war resourcesforhistory.com

## Notennoù
The Pale Fountains

The Pale Fountains a oa ur strollad sonerezh rock bet savet e Liverpool e 1980. Ennañ e oa Michael "Mick" Head (kan/gitar), Chris McCaffery (gitar boud), Thomas Whelan (taboulinoù) hag Andy Diagram (trompilh).

O sonerezh a oa levezont gant sonerien ar bloavezhioù 1960 evel Love, Burt Bacharach ha The Beatles.
Daoust da veuleudiñ ar vurutellerien evit o div bladenn *Pacific Street* (1984) ha *...From Across the Kitchen Table* (1985), ne dapjont tamm brud ebet pe dost, ha ne werzhjont ket kalz a bladennoù.O eil albom a voe produet Ian Broudie, hag a savfe e strollad anvet The Lightning Seeds ur pennadig goude. 
O single burzhudus anvet T*hank You*, a dapas 48vet plas hit parade Bro-Saoz e 1982.
Ur pennadig goude e vo divodet ar strollad. Mick Head a savas ur strollad all, Shack e anv. Andy Diagram a zeas da seniñ gant James. Chris McCaffery a varvas e 1986 abalamour d’ur yoc’henn en e empenn.
E miz Du 2007 ec’h embannas Mick Head e vefe adstrollet The Pale Foutains, gant ar pal aozañ div sonadeg a-benn miz C’hwevrer 2008. An abadenn gentañ a c’hoarvezas e Carling Academy Liverpool d’ar Sadorn 2 a viz C’hwevrer.

## Pladennoù bihan (Single)

* (There's Always) Something on My Mind (miz Gouere 1982) 
* Thank You (miz Du 1982) 
* Palm of My Hand (miz Mae 1983) 
* Unless (miz Genver 1984) 
* Don't Let Your Love Start a War (miz Meurzh 1984) 
* Jean's Not Happening (miz Kerzu 1984) 
* ...From Across the Kitchen Table (Miz Even 1985) 

## Pladennoù LP

* Pacific Street (miz C’hwevrer 1984) 
* ...From Across the Kitchen Table (miz C’hwevrer 1985) 
* Longshot for Your Love (miz Even 1998) 

## Liammoù diavaez

*The Pale Fountains war AMG 
*  The Pale Foutains war Myspace
* Lec'hienn savet gant un den entanet gant The Pale Foutains
Shack

Shack a zo ur strollad saoz savet e Liverpool e 1986 gant Mick Head (kan/gitar), e vreur John Head (gitar), Peter Wilkinson (gitar boud) ha Mick Hurst.

## Istor

A-raok sevel Shack e voe Michael ha John Head er strollad anvet The Pale Fountains er bloavezhioù 1980. Pa chomas The Pale Fountains a-sav e voe savet Shack buan a-walc’h gant ar vreudeur Head.
O fladenn gentañ, *Zilch* he zitl, a zeuas er-maez e 1988, ha ne voe ket brudet tamm ebet.
O eil albom, anvet *Waterpistol*, a voe enrollet e studio Star Street e Londrez e 1991. A-boan ma oa echu gant an enrollañ e tevas ar studio, lod brasañ enrolladennoù *Waterpistol* a voe kollet neuze. Ur skoueren nemetken eus an albom a chome, e stumm DAT, gant ar produour Chris Allison. D’ar mare-se e oa-eñ e Los Angeles, ha pa zeuas en-dro da Londrez e verzas en doa disoñjet an enrolladenn er c’harr en doa feurmet er Stadoù-Unanet. Adkavet e voe an enrolladenn goude un nebeud sizhunvezhioù. Met ne voe kavet ti-embann ebet da skignañ ar bladenn. Neuze e chomas Shack a-sav. Mont a reas Wilkinson da seniñ er strollad savet gant John Power (The La’s) hag anvet Cast. Ar vreudeur Head a sonas gant ar strollad amerikan Love e-pad un nebeud sonadegoù. Goude-se e savjont ur strollad all anvet The Strands.
A-benn ar fin e voe embannet *Waterpistol* e 1995 gant an ti-embann alaman Marina. Berzh bras a reas e-touez ar vurutellerien. En *NME* e voe skrivet e oa Mick Head :
"a lost genius and among the most gifted British songwriters of his generation". Ne voe ket gwerzhet mat ar bladenn avat.
Goude-se e voe paket Mick Head gant an heroin.
Ar vreudeur Head a adstrollas Shack e 1998. Ganto e sone Iain Templeton (tabouliner ar bladenn *The Magical World of the Strands*) ha Ren Parry (gitar boud).
Embann a rejont *HMS Fable* e 1999. E-plas Perry e teuas Guy Rigby, hag eñ a sonas ar gitar boud war *Here's Tom With the Weather* (2003). Pa’z eas kuit e 2005 e voe erlec’hiet gant Wilkinson.
E miz Mae 2006 e teuas er-maez *...The Corner of Miles and Gil*, an titl a zo diazezet war anvioù harozed ar vreudeur Head : Miles Davis ha Gil Evans.
E miz Here 2007 e teuas er-maez ur bladenn *best of* anvet *Time* *Machine*. Treiñ a reas Shack er Rouantelezh-Unanet e miz Here hag e miz Du. Ar sonadeg a rejont e Liverpool Academy d’ar 26 a viz Here a voe enrollet ha filmet, gant ar pal lakaat ur bladenn *live* hag un DVD da zont er-maez.

## Pladennoù LP

* Zilch (miz Meurzh 1988)
* Waterpistol (1995, adembannet e 1998)
* HMS Fable (miz Even 1999)
* Here's Tom With the Weather (miz Eost 2003)
* ...The Corner of Miles & Gil (miz Mae 2006)

## Pladennoù bihan (Single)

* Emergency (miz Meurzh 1998)
* High Rise Low Life (miz Even 1998)
* I Know You Well (miz Gouere 1990)
* Al's Vacation (1991)
* Comedy (miz Even 1999)
* Natalie's Party (mis Eost 1999)
* Oscar (miz Meurzh 2000)
* Byrds Turn to Stone (miz Here 2003)

## Liammoù diavaez

*shacktheband.com - Lec'hienn ofisiel
*shacknet.co.uk - Lec'hienn savet gant tud entanet gant ar strollad, gant ur forom
Gisela Akitania

**Gisela Akitania**, pe **Gisela Laon**, (?-?) a vije bet pried Caribert Laon (696-747) ha mamm Bertrada Laon (726-783) a zimezas da Pepin Grenn (715-768) hag a voe roue ar Franked. Mamm-gozh da Garl Veur e vije neuze.

N'eus anv ebet eus pried ar c'hont Caribert e dihell ebet. N'eus meneg ebet anezhi en dihelloù a ra anv eus eured he merc'h Bertrada da Bepin e 744. Krediñ a reer e oa marvet a-benn neuze.

E 1915 e voe taolet evezh gant Anton Halbedel e oa anv e meur a garta eus Ode, merc'h d'un Théotar, e-touez tud lez Hardrad, ma kinnigas e oa hi an hini a oa pried ar c'hont. Met war-lerc'h labourioù Eduard Hlawitschka e voe dilezet ar vartezeadenn-se.

## Pennadoù kar
*Gisela
Post-punk

***Post-punk*** a vez graet eus ul luskad sonerezh deuet war wel e dibenn ar bloavezhioù 1970. Un heuliad eus ar sonerezh punk eo. E-touez ar strolladoù post-punk brudetañ ha pouezusañ emañ Public Image Ltd, Siouxsie and the Banshees, The Birthday Party, Gang of Four, Joy Division, Throbbing Gristle, The Fall ha Wire.

## Orin al luskad
Ma voe levezonet al luskad punk gant *garage rock* amerikan ar bloavezhioù 1960 hag ar sonerezh bet krouet e New York er bloavezhioù 1970, e voe liesseurt diazezoù al luskad post-punk : ar sonerezh *krautrock* (Neu!, Can, Kraftwerk), ul lodennig eus ar *prog rock* (Robert Wyatt,Brian Eno), ha strolladoù na c'heller ket rummata, evel (The Residents ha Captain Beefheart) ; levezon David Bowie ha hini The Velvet Underground a c’haller menegiñ ivez. Strolladoù zo a voe dedennet gant nevezinti ar sonerezh *funk* ha *disco*. Kement-se a c’haller klevout, memes ma’z eo gwall gemmet ar stumm, e tonioù savet gant Maximum Joy pe gant Rip, Rig & Panic.

## Taolennadur
Evit a sell ouzh an disfiz rak embregerezhioù bras ar sonerezh ez eo diazezet ar sonerezh post-punk war hêrezh ar sonerezh punk.
Dre vras e son an tonioù post-punk luzietoc’h hag arzeloc’h evit ar sonerezh punk, hag a zo kentoc’h eeun ha feuls. An tonioù a c’hall tennañ d’ar sonerezh arnodiñ, krennoc’h ha disujoc’h evit ar sonerezh punk. Ul luskad europat da vat e voe (Londrez ha Berlin), ha sikouret e voe da greskiñ a-drugarez d’an tiez-embann pladennoù dizalc’h ha d’ur rouedad fanzinoù.
Luskadoù sonerezh ar bloavezhioù 1980 zo diwanet diwar ar sonerezh post-punk. En o zouez ar sonerezhioù *new wave* (The Cure, Depeche Mode, New Order), *cold wave* (Joy Division) hag ar rock gotek (Bauhaus).
Hiziv an deiz ez eus meur a strollad a sav tonioù doare post-punk : Liars, !!! pe Moving Units. Peurliesañ e vezont gwelet evel strolladoù *indie rock* nemetken.
Diboell e c’hell an termenadur post-punk seblantout, rak unan eus diazezoù ar sonerezh a oa *No Future*.
Ar skrivagner saoz Simon Reynolds en deus skrivet ul levr, *Rip It Up and Start Again : Post-Punk 1978-84*, e ditl, hag a zispleg al luskad.

## Notennoù

## Liammoù diavaez
*Levr Simon Reynolds
*Post-Punk.com : ul lec'hienn saoznek klok diwar-benn al luskad
Vassily Kandinsky

**Vasiliy Vasilyevich Kandinskiy** (ruseg : ) oa ul livour rusian hag un damkanour arzoù, bet ganet e Moskov d'ar 4 a viz Kerzu 1866 ha marvet e Neuilly-sur-Seine d'an 13 a viz Kerzu 1944.

## Buhez
Mab d'ur marc’hadour siberian e oa. Pa oa yaouank-tre e komze alamaneg ouzh penn d'ar ruseg. Studiañ a reas ar gwir e skol-veur Moskov. Ur wech echuet gant e studi ez eas da Alamagn evit studiañ al livouriezh.
E 1896, ez eas da Vünchen evit studiañ er skol Aschbe. Eno e chomas betek 1898 kent mont da studiañ en akademiezh an Arzoù-Kaer (1900). Betek 1914 e livas Kandinsky damskeudennoù bihan ha fromus war ar prim, skeudennus-tre ha kinklus gant o livioù. Livañ a reas ivez oberennoù awenet gant danevelloù divinerezh ha sujedoù marc’hegerezh an Arz nevez. E-pad ar bloavezhioù 1910 e veajas kalz hag e tistroas da Voskov. Tra m'edo o labourat e Murnau e-kichen München, eus 1908 betek 1910, e tizoloas Kandinsky ur meizadur nevez eus an egor hag eus al livioù. Krouiñ a reas neuze un doare nevez, frammet gant e livioù diwar ar framm, an taol-prim hag ar c’henaoz. E 1911 e kasas da benn e oberenn zifetis kentañ, embann a reas ul levr anvet *Du spirituel dans l’art* ha digeriñ a reas kevredigezh *Der blau Reiter* (Ar marc'heger glas) gant F. Marc. Distreiñ a reas da Voskov adarre e-kerzh ar Brezel-bed kentañ. Eno e labouras evel kelenner. E 1921 e tistroas da Alamagn evit labourat er Bauhaus. War-lerc’h ar c’hloazadur gant an nazied en em stalias e Pariz betek fin e vuhez.

## Oberennoù pennañ

* *Sans Titre* (kentañ dourliverezh difetis, 1910, Pariz, mirdi broadel an Arz modern)
* *L’Almanach du Cavalier Bleu* (1911)
* *Lyrique* (1911, Rotterdam, mirdi Boymans-Van Beuningen)
* *Improvisation 19* (1911, München, Stadtische Galerie)
* *Tableau à l’arc noir* (1912, Pariz, mirdi broadel an Arz modern)
* *Moscou I* (1916, Moskov, Galiri Tretiakov)
** Composition VIII* (1923, New York, Guggenheim Museum)
* *Jaune, rouge, bleu* (1925, Pariz, mirdi broadel an Arz modern)
* *Quelques Cercles* (1926, New York, Guggenheim Museum)
* *Ensemble multicolore* (1938, Pariz, mirdi broadel an Arz modern)
* *Bleu ciel* (1940, Pariz, mirdi broadel an Arz modern)

## Notennoù
Amenhotep III

**Amenhotep III** (Lennet a-wechoù Amenofis III), hag a dalvez *[[Amon]] zo plijet* en henegipteg, a oa an navet faraon eus an tierniezh . Hervez meur a skrivagner e renas Henegipt eus miz Even 1391 kent J.-K., miz Kerzu 1353 pe miz Even 1388 kent J.-K. betek miz Kerzu 1351 pe 1350 kent J.-K goude marv e dad, Thoutmose IV. Amenhotep III a oa mab Thoutmose IV ha Mutemwia, ur wreg a eil renk eus tad Amenhotep.

## Buhez

Amenhotep III eo ar faraon en deus ar muiañ a zelwennoù zo chomet betek ennomp, gant ouzhpenn 250 zo bet dizoloet hag anavezet.

Unan eus perzhioù ispisial ren Amenhotep III eo an heuliad eus ouzhpenn 200 delwenn koun scarabs bras e maen dizoloet en un tolead bras hag a ya eus Siria (Ras Shamra) betek Soleb e Nubia. Displegañ a ra an testennoù kizellet war o gorre kurioù ar faraon. Da skouer, 123 anezhe a ra anv eus an niver bras a leoned (102 pe 110 hervez an doare da lenn) lazhet gant Amenhotep III "gant e saezhoù dezhañ e-unan" abaoe e gentañ bloavezh ren betek e zekvet hini. Pemp delwenn all a zisklêr e erruas ar briñsez estren a zeuas da vezañ e wreg, Gilukhepa, en Egipt gant ur c'hoskoriad 317 maouez. An hini gentañ eus kalz priñsezed all e oa a zimezfe gant ar faraon.

 
Unnnek c'hwil kaoc'h arall a zanevell kleuzadenn ul lenn nevez savet evit e wreg, ar rouanez Tiye, en e unnekvet bloavezh ren.

## Notennoù

## Levrlennadur


* Aldred, Cyril. Akhenaten: King of Egypt, Thames & Hudson, 1991
* Allen, James P. *[http://history.memphis.edu/murnane/Allen%20-%20Amarna%20Succession.pdf The Amarna Succession]*
* Beckerath, Jürgen von, Chronologie des Pharaonischen Ägypten. Philipp von Zabern, Mainz, (1997)
* Clayton, Peter. Chronicle of the Pharaohs, Thames & Hudson Ltd., 1994.
* O'Connor, David & Cline, Eric. Amenhotep III: Perspectives on His Reign, University of Michigan Press, 1998
* Dodson, Aidan & Hilton, Dyan. The Complete Royal Families of Ancient Egypt, Thames & Hudson (2004)
* Grimal, Nicolas. *A History of Ancient Egypt*, Blackwell Books: 1992.
* Hayes, William. "Internal affairs from Thutmosis I to the death of Amenophis III," in *CAH* Pt 1, Vol 2, *The Middle East and the Aegean Region, c.1800-1380 BC*, 1973
* Kozloff, Arielle. & Bryan, Betsy, *Royal and Divine Statuary in Egypt’s Dazzling Sun: Amenhotep III and his World*, (Cleveland, 1992)
* Moran, William L., The Amarna Letters, Baltimore: Johns Hopkins University Press, (1992)
* Reeves, Nicholas. Akhenaten: Egypt's False Prophet, Thames & Hudson, 2000
* Troy, Lana, "Patterns of Queenship in Ancient Egyptian Myth and History", University of Uppsala, *Uppsala Studies in Ancient Mediterranean and Near Eastern Civilizations* 14, (1986)


## Liammoù diavaez
* Commemorative scarab of Amenhotep III
Freetown

**Freetown** eo kêr-benn ha kêr vrasañ Sierra Leone. Ouzhpenn ur milion a dud zo o chom enni (e 2004).

Krouet e oa bet Freetown er bloavezh 1787 gant Saozon, evit reiñ bod eno da sklaved dieubet e-pad brezel Sierra Leone, alese anv ar gêr (*Free town* = *Kêr zieub*).

Losket e voe kêr e 1790. E 1792 un niver a sklaved a erruas e Freetown, o tont eus Nova Scotia ar wech-mañ. En em sevel a reas an annezidi a-enep ar Saozon e 1800, met adkemeret e voe kêr gant ar soudarded saoz, a astennas o galloud en douaroù ivez. 

Etre 1808 ha 1874 e talvezas ar gêr da lec’h diazez d’ar Saozon evit o zrevadennerezh e kornôg Afrika. Kreskiñ a reas ment Freetown, gant miliadoù a sklaved dieubet o tont eus an Antilhez. Diskennidi ar sklaved dieubet-se a reer *Kreoled* anezho ; daoust dezho bezañ ur bihanniver er vro hiziv ez eus ur plas bras ganto er gêr-benn.
Shanghai

**Shanghai** (sinaeg 上海, pinyin *shàng hǎi*, "(war) an arvor", distagadur ) zo ur gêr e reter Sina. Kêr vrasañ Sina eo, ha unan eus kêrioù brasañ ar bed. Da 27 058 479 a dud e sav an niver a dud eno e 2020, ha tro-dro 80 milion ma gonter ar boblañs tolpet. Brasañ porzh ar bed eo ivez.

## Douaroniezh
War ribl ar stêr Huangpu emañ, nepell eus genoù ar stêr Yangtze. Rannet eo e div lodenn : Puxi ha Pudong hag a dalv a-getep e kôrnog hag e reter ar Pu. Un hin istrovanel gleb he deus. Tomm kenañ ha gleb e vez an hañvoù, ha klouar e vez ar goañvoù, a-wechoù yen.

## Gevelliñ

## Liammoù diavaez
*  Lec'hienn ar gouarnamant

## Notennoù ha daveoù
Lez europat gwirioù mab-den

**Lez Europat Gwirioù Mab-den** a vez graet anezhi *LEGM* pe *Lez Strasbourg*. Ul lez-varn dreist ar Stadoù eo, bet krouet gant Kendivizad Europat Gwirioù Mab-den, dindan Kuzul Europa.
E 1959 e voe krouet, hag abaoe ar 1añ a viz Du 1998 emañ e Strasbourg, en ur savadur bet krouet gant Richard Rogers.

## Prezidanted
* Mattias Guyomar (2025-)
* Marko Bošnjak (2024-2025)
* Síofra O'Leary (2022-2024)
* Róbert Spanó (2020-2022)
* Linos-Alexandre Sicilianos (2019-2020)
* Guido Raimondi (2015-2019)
* Dean Spielmann (2012-2015)
* Nicolas Bratza (2011-2012)
* Jean-Paul Costa (2007-2011)
* Luzius Wildhaber (1998-2007)
* Rudolf Bernhardt (1998)
* Rolv Ryssdal (1985-1998)
* Giorgio Balladore Pallieri (1974-1980)
* Humphrey Waldock (1971-1974)
* Henri Rolin (1968-1971)
* René Cassin (1965-1968)

## Chomlec'h
Lez-varn Europat Gwirioù Mab-den
Kuzul Europa
F-67075 Strasbourg Cedex
Loeiz ar Floc'h

**Loeiz ar Floc'h** a c'hall bezañ:
* anv ar skrivagner brezhonek Yann-Loeiz-Mari Floc'h, Loeiz ar Floc'h e anv-pluenn, (1867-1936);
* anv ar skrivagner brezhonek *Louis Augustin Le Floc'h*, Maodez Glanndour e anv-pluenn, (1909-1986).
Gisela

**Gisela** zo un anv-bihan alamanek. Savet eo diwar ar ger germanek *gisil*, a dalv kement ha *saezh.* 

## E brezhoneg
* Brezhoneg : *Gizela* (evel Gizela Étienne, c'hoariourez ha leurennerez e Kastellin).

## Er yezhoù arall
* Galleg : *Gisèle* pe *Giselle* (distagañ Jizêl)
* Alamaneg : *Gisela* pe *Giesela* ( distagañ Gizela), *Giselberta* 
* Italianeg :*Gisella* ( distagañ Djisella)

## Istor
Roet e veze er familhoù frank ivez e Galia.

## Tud vrudet

* *Gisela*, merc'h da dug Gwaskogn, a zimezas da Caribert II, mab da Klotar II.
* Gisela Akitania, mamm Bertrada Laon, lesanvet *Berta an Droadegez*.
* Gisela (757-810), merc'h Pepin Grenn ha Bertrada Laon, c'hoar da Garl Veur, a oa bet roet dezhi anv he mamm-gozh Gisela Akitania.
* Gisela (781-ap.814), merc'h da Garl Veur.
* Gisela (?-war-lerc'h 874), merc'h da Loeiz an Deol, merc'h-vihan da Garl Veur. Ganti e voe diazezet abatioù Somain ha Cysoing en hanternoz Bro-C'hall a hiziv.
**Ur verc'h he doe hag a voe anvet *Gisela* ivez, hag ac'h eas da leanez.
* Gisela Bourgogn (952-1006), dugez Bavaria, mamm Gisela Bavaria.
* Gisela Bavaria (war-lerc'h 985-1060), rouanez Hungaria, gwenvidigez katolik.
* Gisela Swabia (989 pe 990 – 14 a viz C'hwevrer 1043), merc'h da Herman II Swabia ha d'e bried Gerberga Bourgogn.
* Gisela Aostria (1856–1932), merc'h d'an impalaer Franz Joseph Iañ ha d'e bried Elisabeth von Österreich-Ungarn (lesanvet Sissi).

### XIXvet kantved
*Gisela von Arnim (1827-1889), skrivagnerez alamanek.

### XXvet kantved
* Gisèle Halimi, (1927-2020), alvokadez ha skrivagnerez c'hall.
* Gisela Lladó Cánovas (1979—), kanerez katalan.
* Gisele Bündchen (1980—), dougerez dilhad eus Brazil.
* Beyoncé Giselle Knowles-Carter (1981—), kanerez stadunanat.
* Gisela João (1983—), kanerez *[[fado]]* portugalat.

## En arz
* *[[Giselle (barrez)|Giselle]]*, barrez gant Jean Coralli ha Jules Perrot, sonerezh gant Adolphe Adam, skrid gant Théophile Gautier (1841)
Enepdivyezhegezh

**Enepdivyezhegezh** a vez graet eus an oberoù pe ar politikerezh enep d'an divyezhegezh ha d'an dud divyezhek, o nac'h outo gwirioù abalamour ma implijont an eil yezh kentoc'h eget eben, abalamour ma vez staget ar gwirioù hiniennel ouzh ur yezh hepken.

E Breizh e weler enepdivyezhegezh dreist-holl e nac'hidigezh digeriñ klasoù divyezhek er skolioù-stad pe katolik da skouer. Koulskoude emañ ivez e nac'hidigezh ar gwir da vont e brezhoneg ouzh ar velestradurezh, dre skrid pe dre gomz: ar gwirioù-se a zo d'an dud er broioù ma ya en-dro an divyezhegezh.

Gallout a reer komz ivez, en degouezhioù-se, eus droukziforc'hañ yezhel.

## En Amerika
Komz a reer eus enepdivyezhegezh e Kanada, diwar-goust ar galleg (New Brunswick ha kêr Ottawa), hag e SUA diwar goust ar spagnoleg (Kalifornia ha Florida dreist-holl).

## En Europa

### E Belgia

### E Breizh

### E Kembre
Enep an divyezhegezh e Kembre en  kantved e veze graet gant ar Welsh Not.

N'eus ket gwall bell e veze renerien embregerezhioù o tifenn ouzh o implijidi komz kembraeg en o lec'h-labour, adal afer Brewer Spinks e 1965 betek hini Thomas Cook e 2007.

## Notennoù ha daveennoù
Bureau

**Bureau** zo un anv-familh gallek. 

## Orin
Gallout a rafe bezañ kar d'ar ger burell.

Laret e veze *burra* e latin eus un danvez gros. Eus burra e vije deuet ar ger da vezañ *burrus*, hag alese *burrellum* ha *burel* , ha neuze *bureau*. Ar *bureau* a oa ur vantell burell. Da gentañ e oa an danvez lakaet war un daol-labour, ha diwar-se e vije bet anv an daol hec'h-unan e galleg.

Kavet e vez e Breizh, e Bro-Naoned, e Bro-C'hall hag e Kebek. E Stadoù-Unanet Amerika e reer gant ar ger evit envel kalz ajañsoù gouarnamant ha melestradurezhioù, evel ar *[[Federal Bureau of Investigation]]*.

## Tud
* Jean Bureau (~1390-1463), dipmomat gall en amzer ar roue Charlez VII
* Louis-Édouard Bureau (1830 - 1918), medisin ha botanist breizhat
* Léon Bureau, greantour breizhat ha dastumer brezhoneg Bourc'h-Baz
* Louis Bureau (1847-1936), zoologour breizhat
* Marc Bureau, anv meur a bolitikour kebekat

## Pennad kar
*burev
Bavaria

**Stad dieub Bavaria** (en alamaneg: *Freistaat Bayern*, e bavareg: *Freistoot Bayern*) zo unan eus stadoù Alamagn hiziv, an hini vrasañ anezho, e gevred ar vro. München eo ar gêr-benn.

## Istor
* Rouantelezh Bavaria
Emgann Halen

**Emgann Halen** a voe d'an 12 a viz Eost 1914 e Halen hag er c'hêriadennoù tro-dro. Pal al Lu alaman a oa mont etrezek Antwerpen. Pal Lu Belgia a oa gounit amzer. Kement a dokarnoù alaman a chomas war an dachenn-emgann ma voe anvet *Emgann an Tokarnoù Argant* ivez.