open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Bissau

Kêr-benn Ginea-Bissau eo **Bissau**, ur gêr poblet gant 407&nbsp; 424 a dud (e 2007). Kêr vrasañ ar vro eo ivez hag ur porzh-mor lec’hiet en aber ar stêr Geba. Bevañ a ra diwar ezporzhiañ traoù gounezet er vro : kakaouetez, prenn, eoul palmez ha kaoutchoug. 

Diazezet e oa bet Bissau e 1687 gant Portugaliz, da dalvezout dezho da borzh ha da greizenn genwerzh. E 1942 e teuas da vezañ kêr-benn Ginea bortugalat ; koll a reas ar statud-se e-pad ar bloavezhioù 1973-1974 pa oa Madina do Boé kêr-benn ar vro nevez-dieubet. Abaoe eo deuet da vezañ kêr-benn en-dro.
Gisela Bourgogn

**Gisela Bourgogn ** (a-raok 952 – 21 a viz Gouere, 1006) a oa merc'h da g-Konrad Bourgogn, roue Bourgogn, ha da Adelaide de Bellay, e eil pried. 

Nizez e oa Gisela d'an impalaerez Adelaid Italia.

## Dimeziñ ha genel
Dimeziñ a eure da Herri II, dug Bavaria, lesanvet *an Tabuter*, Dug Bavaria un tamm a-raok 972. Goude ma varvas ar priñs en-yaouank o devoe kalz a vugale a reas o zreuz e-touez an uhelañ tiegezhioù en Europa ar mare:
* Herri II Alamagn
* Gisela, a zimezas da Stefan Hungaria
* Bruno, eskob Augsburg
* Brigitta, abadez
* Arnold, Arc'heskob Ravenna

Beziet e voe en *abati Niedermünster* e Regensburg.
Lez-terriñ

Ul **lez-terriñ** a vez graet eus ul lez uhel hag a gaver e lod reizhiadoù gwirel dre ar bed. Al lezioù-terriñ ne adwelont ket ar fedoù eus un afer, sellet a reont nemetken an doare ma 'z eo bet barnet un afer ha daoust hag eo bet graet en un doare reizh hervez al lezenn. Dre-se, ez int lezioù-barn azgalv met ar re uhelañ a vez. Disheñvel eo ar reizhiadoù gant lezioù-barn terriñ hag ar re gant ul lez uhelañ hag a c'hell advarnañ kement ar fedoù hag an doare ma 'z eo bet barnet un afer hervez al lezenn. 
## Lezvarnioù ispisial terriñ hervez ar vro pe ar varnerezh
* Gjykata e Lartë e Republikës së Shqipërisë (Albania)
* ''Cour de cassation'' (Bro-C'hall)
Gisela Bavaria

**Gisela Bavaria** (985–1033 pe 1065) a oa merc'h da Herri II Bavaria, Dug Bavaria ha da C'hizela Bourgogn

## Dimeziñ ha bugale
Dimeziñ a reas da Stefan Iañ Hungaria, ha rouanez Hungaria e voe eus 995 betek 1038, en o zouez sant Imre 

## Gwenvidigez
Lakaet eo bet da wenvidigez gant an Iliz katolik.
Brian Cowen

**Brian Cowen** (pe *Brian Ó Comhain* en iwerzhoneg) zo ur politikour eus Iwerzhon zo bet ganet d'an 10 a viz Genver 1960. Deuet e oa da vezañ Taoiseach (kentañ ministr) Iwerzhon d'ar 7 a viz Mae 2008.

Ganet eo bet e Tulach Mhór e kontelezh Uíbh Fhailí. E dad, a oa o terc'hel un davarn e Clóirtheach, e kontelezh Uíbh Fhailí, a oa politikour ivez. War e lerc'h e voe dilennet Brian Cowen, da guzul ar gontelezh ha d'an Dáil (parlamant Iwerzhon), pa ne oa nemet 24 bloaz.

E 1992 e teuas da vezañ ministr al Labour e gouarnamant Albert Reynolds ; ha meur a wech da c'houde e voe ministr adarre. Tánaiste (da lavaret eo "bes-kentañ ministr") e oa deuet da vezañ e miz Mezheven 2007. 

E 2008, pa oa bet roet e zilez gant an Taoiseach Bertie Ahern, e voe dilennet Brian Cowen da gemer e lerc'h.
Hocus Pocus (strollad sonerien)

**Hocus Pocus** zo ur strollad hip hop gallek gant levezonoù funk ha jazz, savet bet e 1995 e Naoned, e Breizh.

## Buhezskrid
E touez an izili e c'heller menegiñ daou MC, 20Syl ha Cambia, hag un DJ, DJ Greem.

An albom *[[73 Touches]]* zo embannet en-dro e dibenn 2006 gant seizh titl ouzhpenn hag ar c'hlip "Hip Hop ?" savet gant Arthur King.

Embannet eo ar single *[[Vocab!]]* e Mae 2007, e lec'h m'emañ T Love ha The Procussions. O berzh bras eo *Smile* e dibenn 2007 e lec'h m'emañ Omar, un tennad eus o albom diwezhañ *[[Place 54]]* deuet er-maez e miz Here 2007.

Pellaat a ra o albom 16 Pièces, deuet er-maez e 2010, diouzh ar rap old school a oa o stil en o albomoù kentañ, evit bezañ ur seurt rap jazz siouloc'h. 

## Brezhoneg
Ar ger *Naoned* a glever er ganaouenn Place 54 (anvet diouzh an albom) evit komz eus o c'hêr.

## O fladennrolladur
### Mixtape hag EP
* 1996 : *[[Première Formule]]* (mixtape)
* 1998 : *[[Seconde Formule]]* (albom aotoproduet)
* 2002: *[[Acoustic HipHop Quintet]]* (EP)
### Albomoù
* 73 Touches e 2005
* Place 54 e 2007
* 16 Pièces e 2010

## Enoradennoù
* *« Victoires de la Musique 2008 »* : nominaet er rummad « Albom sonerezhioù kêr ar bloaz » evit an albom *Place 54*
* Pladenn aour : ouzhpenn 75 000 skouerenn an albom Place 54 gwerzhet
* Loread taol-lañs an Erer Kozh 2002

## Liammoù diavaez

* Lec'hienn ofisiel
* Al label On and On Records
Checkpoint Charlie

Goude diskar an Trede Reich e 1945 e voe rannet Alamagn e div lodenn : aloubet gant ar Sovieded e voe lodenn ar reter, hag anvet e voe Republik Demokratel Alaman (DDR). Tu ar c’hornôg e voe aloubet gant ar Saozon, an Amerikaned hag ar C’hallaoued. Al lodenn-se a zeuas da vezañ Republik Kevreadel Alamagn (BDR).
Anvioù kodet a voe roet d’al lec’hioù tremen (*checkpoint* e saozneg) bet aozet etre takad ar reter ha re ar c’hornôg :
* Alpha : etre BDR ha DDR, e Helmstedt
* Bravo : etre DDR ha Berlin, e Dreilinden
* Charlie : etre Berlin ar c’hornôg ha Berlin ar reter.

Miret int bet a-hed ar brezel yen, ha betek diskar Moger Berlin e 1989 (adunvanet eo bet Alamagn e 1990).
Checkpoint Charlie a oa e Friedrichstraße, war an harz etre Mitte (takad soviedel) ha Kreuzberg (takad amerikan). Implijet e oa evit leuskel tremen an estrañjourien hag implijidi an c’hannatioù. Meneget eo Checkpoint Charlie e romantoù polis evel re John le Carré. Hiziv an deiz eo unan eus lec’hioù Berlin gweladennet ar muiañ gant an douristed.

## Liammoù diavaez
* http://www.e-cityvisit.com/berlin/checkpointcharlie/index.html Troiad amwir e Checkpoint Charlie
* http://www.mauermuseum.de/ Mirdi haus am Checkpoint Charlie
Berlin-Mitte

**Mitte** (alamaneg a dalvez kreiz) a zo ur c’harter (*Ortsteil*) eus Berlin. Heñvelstumm eo anv an arondisamant. 
10,7 km² eo gorread Mitte. E 2009 e oa ennañ 79 582 annezad.

E- kreiz karterioù istorel Berlin emañ Mitte. Pa oa rannet Alamagn e oa Mitte eus tu ar reter. E 2001 eo bet kendeuzet gant daou garter all, Tiergarten ha Wedding (an daou anezho a oa eus tu ar c’hornôg).
E Mitte e c’haller gwelout savadurioù arouezius eus DDR (Alexanderplatz, Fernsehturm, Palast der Republik). Hag ivez bali Unter den Linden, hag a gas betek Brandenburger Tor hag ar c’hañsellerdi. Brudet eo ivez Mitte peogwir e kaver ennañ ar Museumsinsel (Enezenn ar mirdioù), enni lod brasañ mirdioù pouezusañ Berlin, evel ar Bode Museum, hag ar Berliner Dom (iliz-veur).
E Mitte emañ ivez skwat brudetañ Berlin, anvet Tacheles. Ur savadur 5 estaj eo, ul lodenn a zo bet nevesaet. Ur stal vras a oa, bet savet e 1920. Tro-dro d’ar savadur ez eus ul liorzh, enni delwennoù. Stank eo an douristed a ya da weladenniñ Tacheles hag ar stalioù arzourien a gaver ennañ.

## Isrannoù

Rannet eo Mitte e 13 "Stadtviertel" (karterioù bihanoc’h) :
* Altkölln (Spreeinsel) 
* Altberlin (gant Nikolaiviertel)
* Friedrichswerder
* Neukölln am Wasser
* Dorotheenstadt
* Friedrichstadt
* Luisenstadt
* Stralauer Vorstadt (gant Königsstadt)
* Alexanderplatz
* Spandauer Vorstadt (gant Scheunenviertel)
* Friedrich-Wilhelm-Stadt
* Oranienburger Vorstadt
* Rosenthaler Vorstadt
Siegessäule

**Siegessäule** (Kolonenn an Trec’h) a zo ur golonenn bompad staliet e-kreiz ur c’horn-tro 5 straed e Berlin. Kreiz Tiergarten eo. Anvet eo ivez plasenn ar Steredenn Veur. En e lein ez eus un delwenn alaouret. Skeudenn doueez roman an trec’h (Viktoria hec’h anv) eo. Ur skeudennadur eus Alamagn prusian an eil Reich eo, pa zibune an arme eus straed ar 17 a viz Even betek Brandenburger Tor.
Savet eo bet an delwenn e 1864 a-benn lidañ an trec’h war Danmark. Pa voe echu he sevel (1873) e oa bet trec’het ivez Bro-C’hall gant Prusia. Arouez an impalaerezh alaman neevz e oa d’ar mare-se. Hiziv an deiz ez eo deuet da vezañ lec’h emgav al Love Parade. E karter ar Reichstag e oa ar Sieggesaüle er penn-kentañ. E 1933 e voe diblaset war atiz an nazied ha staliet war blasenn ar Steredenn Veur. Ma vefe chomet e-kichen ar Reichstag e vefe bet distrujet, rak distrujet penn-da-benn e oa karter ar Reichstag e fin an eil brezel bed.
Nikolaiviertel

**Nikolaiviertel** (karter Sant Nikolaz) a zo ur c’harter istorel eus Berlin. A-fet melestradur ez eo ul lodenn eus Mitte, hag e-barzh arondisamant Berlin-Mitte emañ. War ribl reter ar stêr Spree emañ, hag etre ar stêr, Rathausstraße, Spandauer Straße ha Mühlendamm emañ. Lodenn annezet koshañ (Altberlin, Berlin gozh) eo. E-kreiz ar c’harter emañ Nikolaikirche (iliz Sant Nikolaz).
Gisela (merc'h da Garl Veur)

**Gisela** (c. 781 – 808) a oa ur verc'h d'an impalaer Karl Veur ha d'e wreg Hildegard. 

Ret eo diwall da gemmeskañ hec'h anv gant hini he moereb, Gisela, c'hoar Karl Veur. Un anv eo a veze roet en tiegezh abaoe Gisela Akitania.
Tiergarten

**Tiergarten** a zo anv ur park bras hag ur c'harter lec’hiet e kreiz-kêr Berlin.
En Tiergarten e kaver savadurioù brudet evel kastell Bellevue (annez ofisiel prezidant republik kevreadel Alamagn) er gwalarn, ar Siegessäule (kolonenn an trec’h) e kreiz-kornôg hag ar Reichstag (ennañ e vez bodet ar Bundestag), er biz.
Implijet e vez ivez anv ar park evit envel ar Zoologischer Garten, ur zoo hag a zo e-kichen. En alamaneg e talvez Tiergarten «liorzh al loened».

## Lec’hiadur ar c’harter en arondisamant

A-raok adreizhadenn 2001 e oa ivez Tiergarten anv ur bastell-vro gozh hag a oa eus tu ar c’hornôg da vare rann Alamagn.
Abaoe 2001 emañ ar bastell-vro-se e-barzh arondisamant Berlin-Mitte hag ez eo ivez anv unan eus ar 6 karter a gaver ennañ. A-raok an adreizhadenn e oa daou garter all (Moabit ha Hansaviertel) hag a oa ivez e-barzh pastell-vro Tiergarten.

## Istor
Da vare dispac’h Berlin e 1848, en em vodas ar vanifesterien (micherourien ha bourc’hizien) en Tiergarten e-tal an arme, hag an arme a rankas kilañ. Mont a reas an emsavadeg da netra koulskoude, rak disrann a oa etre ar vanifesterien. Nebeud amzer goude ec’h embannas an arme seziz war ar c’harter. Gant an emsavadeg-se e voe lañset unvanidigezh Alamagn.

Hiziv an deiz ez eo Tiergarten lec’h emgav al *Love Parade* abaoe penn-kentañ ar bloavezhioù 1990. Tro 1,5 milion a dud en em gav bep bloaz evit dañsal war tonioù sonerezh elektronek.
Reichstag

Ar **Reichstag** a zo ur savadur lec'hiet e Berlin. Ennañ e veze bodet ar Reichstag eus 1894 betek tan-gwall ar 27 a viz C’hwevrer 1933. Abaoe 1999 e vez bodet ar Bundestag ennañ.
E miz Kerzu 1894 e voe echu ar savidigezh anezhañ, diwar steuñv Paul Wallot. A-fet arzoù ha savouriezh ez eo ur savadur doare an Azginivelezh italian uhel. E-kerzh ar brezel bed kentañ eo bet ouzhpennet an dro-lavar: « Dem Deutschen Volke » (d’ar bobl alaman).
D’an 9 a viz Du 1918 en em stalias ar politikour sokial-demokrat Philipp Scheidemann ouzh unan eus prenistri ar Reichstag, hag ec’h embannas e oa echu monarkiezh Hohenzollern hag e oa war un dro penn-kentañ ar Republik.

## Tan-gwall
E-pad an noz etre ar 27 hag an 28 a viz C’hwevrer 1933 e voe c'hwezhet an tan er Reichstag gant an Izelvroad Marinus Van der Lubbe hervez ar gouarnamant nazi. Ne voe ket kalz a zistruj. Profitañ a reas an nazied evit kinnig an darvoud evel un irienn aozet gant ar gomunisted, ha neuze e waskjont o enebourien bolitikel, ar gomunisted en o zouez. D’ar mare-se en em vode neuze ar parlamant er c'hoarigandi Kroll (*Krolloper* en alamaneg).

## Goude ar brezel
War lein ar Reichstag e voe lakaet ar banniel ruz gant soudarded an Arme Ruz d’an 30 a viz Ebrel 1945, pa voe tapet Berlin ganto. Ma’z eo brudet ar skeudenn-se ez eo bet kemmet a-benn tennañ un eurier gwisket gant unan eus ar soudarded.

## Ar Reichstag nevesaet
Nevesaet eo bet ar Reichstag, nemet ar volz-toenn, etre 1961 ha 1973.
Goude unvanidigezh ar vro (d’an 3 a viz Here 1990) e tivizas ar parlamant (Bundestag) d’an 20 a viz Even 1991 e vefe kuitaet Bonn ha staliet ar parlamant hag ar gouarnamant kevreadel e Berlin, hag er Reichstag.
An tisavour Sir Norman Foster a c’hounezas ar genstrivadeg evit nevesaat ar savadur. E-kerzh al labourioù e voe goloet gant Christo ha Jeanne-Claude. Deuet e ar volz-toenn da vezañ arouez ar savadur.

Da vare al lid-digor e savas trouz abalamour d’un oberenn-plant. Pedet e voe ar gannaded da zegas douar eus o fastell-vro hag ivez un hadenn. Ar pal a oa lakaat plant da greskiñ tro-dro d’ar dro-lavar «Der Bevölkerung» (d’ar boblañs), skrivet er porzh diabarzh, hag a genglot gant «Dem Deutschen Volke» (d’ar bobl alaman, skrivet ouzh tal ar savadur) hag a oa gwelet evel ul lugan broadelour.
Kemend-se a dalvez e fell d’ar gannaded labourat evit ar gevredigezh, Alamaned a-orin hag estrañjourien enni.
Reuz a savas pa brofitas ur gannadez eus ar Re C’hlas evit plantañ greun kanab. Hiziv an deiz ez eo damguzhet an dro-lavar, aes e vez gwelout anezhañ koulskoude diouzh an noz, pa vez sklêrijennet ar savadur.
Friedrichshain

**Friedrichshain** a zo ur c’harter eus Berlin. E-barzh arondisamant Friedrichshain-Kreuzberg emañ. Da vare rann Berlin e oa Friedrichshain e takad ar reter. A-fet kêraozadur e c’haller gwelout ez eus bet meur a zoare implijet e Friedrichshain.

Ahel kornôg-reter pennañ Friedrichshain eo Karl-Marx Allee. Ar straed-se a zo bet savet er bloavezhioù 1950 en ur heuliañ reolennoù ar gwirvoudelezh soviedel, degaset war-eeun eus Moskov. Kemmet eo bet ar c’harter er bloavezhioù 1980, ar c’hemm-se a zo anvet Plattenbau en alamaneg. A bep tu eus ar straed-se ez eus karterioù annezlec’hioù. Hiziv an deiz e plijont kalz d’ar studierien pe d’an arzourien, ar pezh a lak poblañs ar c’harter da vezañ heñvel ouzh hini Mitte pe Prenzlauer Berg.
Abaoe adreizhadenn 2001, eo Friedrichshain, asambles gant Kreuzberg, unan eus 12 pastell-vro (Bezirke) Berlin.

## Lec’hioù dedennus

Bep Sul e vez aozet foar an traoù kozh (Flohmarkt) war ar Boxhagener Platz.

## Danevellig

Unan eus pladennoù Paul Kalkbrenner (soner sonerezh elektronek a orin eus Berlin) a zo anvet Friedrichshain.
Kreuzberg

Kreuzberg a zo ur c’harter poblek eus Berlin. E-barzh arondisamant Friedrichshain-Kreuzberg emañ. 
Da vare rann Berlin e oa Kreuzberg unan eus 12 pastell-vro Berlin, hag eus tu ar c’hornôg e oa. Bevenet eo Kreuzberg gant Yorkstraße (penn-kentañ karter Schöneberg) er c’hornôg, Oberbaumbrücke (penn-kentañ karter Friedrichshain) er reter, Mitte en norzh hag er su gant Neukölln ha Tempelhof.

## Sevenadur

A-viskoazh eo bet Kreuzberg lec’h emgav punked Berlin, ha dre vras hini kement strollad alternativel a zo bet er gêr-se.
Ma’z eo a orin alaman pe turk lod brasañ annezidi ar c’harter ez eo ivez ur greizenn a-fet sevenadur hip-hop (graffiti, breakdance). 

## Liammoù diavaez
* friedrichshain-kreuzberg.de, Lec'hienn an arondisamant
Hildegard

**Hildegard** zo un anv-bihan germanek, pe henc'hermanek, savet diwar *hild* « brezel » pe « argad » , ha *gard* « gwarez», ha kement-se a dalvezje « gwerc'hez kadourez ha gwarezourez  ».

## Yezhoù all
*alamaneg: *Hildegard*
*galleg ha saozneg: *[[Hildegarde]]*

## Tud
*Hildegard Vintzgau (757–783), trede pried an impalaer Karl Veur, ha mamm an impalaer Loeiz an Deol
*Hildegard, merc'h Loeiz an Deol (803–860), merc'h da Loeiz an Deol ha d'e wreg Ermengarde, anvet diwar anv he mamm-gozh
*Hildegard von Stein (* um 910, † 985), santez aostrian
*Hildegard Sundgau, priñsez elzasat, dimezet e 1001 da Foulk Nerra, kont Anjev
*Hildegard von Egisheim (* 1024; † 1094), kontez Egisheim ha mesenez alaman
*Hildegard Anjev, hanterc'hoar da Foulk Rekin, kont Anjev
*Hildegard von Bingen (1098–1179) leanez, santez, sonaozourez, mezegez alaman
*Hildegard Luise von Bayern (1825-1864), priñsez aostrian

### XXvet kantved
*Hildegard Maria von Bayern (1881-1948), priñsez vavarian
*Hildegart Rodríguez Carballeira (1914-1933), bugel spagnol ampart-dreist, savet gant he mamm da vezañ maouez an amzer da zont, ha lazhet ganti
*Hildegard Knef (1925-2002), kanerez hag aktourez alaman
Martina Franca

**Martina Franca** a zo ur gumun hag ur gêr eus Kreisteiz Italia e pleg-mor Taranto, gant 49 635 annezad.
## Istor
## Monumantoù ha traoù heverk
## Douaroniezh
## Emdroadur ar boblañs

## Melestradurezh
## Tud dibar
## Liammoù diavaez
## Notennoù ha daveoù
Hildegard Vintzgau

**Hildegard Vintzgau** (war-dro 757, Thionville - † 30 a viz Ebrel 783), merc'h da Gerold Iañ Vintzgau hag Emma Alamania, merc'h da Hnabi, dug Alamania. Trede pried Karl Veur e oa. Dimeziñ a reas gantañ e 772.

## He bugale
Eizh bugel he doe, hag en o zouez: 
* Karl (772 pe 773-811), kont Maine adalek 781, roue Aostrazia adalek 800, 
* Adelaide (773-773 pe 774-774) 
* Pepin (773 pe 777-810), roue Italia adalek 781 
* Rotrude (pe Hruodrud) (777-810)
* Loeiz an Deol, roue Akitania, Impalaer Santel adalek 813 betek 840.
* Lotar, breur gevell Loeiz, marvet en-bugel e 780
* Bertha (779-823?) 
* Gisela (781-808?) 
* Hildegard (782-783?)

## Levrlennadur
* Jean-Charles Volkmann, *Bien Connaître les généalogies des rois de France* ISBN 2-87747-208-6
* Michel Mourre, *Le petit Mourre. Dictionnaire de l'Histoire* ISBN 2-03519265

## Notennoù
Pepin Italia

**Pepin**, ganet e miz Ebrel 773 pe 777 ha marvet e Milano d'an 8 a viz Gouhere 810, a oa mab an Impalaer Karl Veur, roue ar Franked, ha Hildegard Vintzgau. Roue al Lombarded hag Italia e voe adalek 781 betek 810, dindan renerezh e dad.

## E vuhez
Trede mab an Impalaer e oa, hag an eil digant e wreg Hildegard.

Karloman e oa e anv pa oa bet badezet gant ar pab Adrian Iañ, met kemm a reas e anv e Pepin pa voe roet kurunenn houarn rouaned al Lombarded dezhañ gant ar pab Adrian Iañ d'ar 15 a viz Ebrel 781, goude d'e dad bezañ bet trec'h war ar roue lombard Dider. Anv e vreur henañ, Pepin an Tort e oa, ha hini e dad-kozh Pepin Grenn. Kement-se a ziskoueze e oa dishêret e vreur, savet a-enep o zad, hag e oa dezhañ e teuje an impalaeriezh war-lerc'h e dad.
Dre ma oa yaouank avat e voe roet dezhañ Adalhard, abad Corbia, da vestr ha kuzulier.
En Italia e labouras da greskiñ impalaeriezh ar Franked. E 791 e kasas un armead Lombarded da vrezeliñ e traoñienn an Drava hag e reas freuz ha reuz e Pannonia e-keit m'edo e dad oc'h ober kemend-all a-hed an Danav, e bro an Avared.
E 793 ez eas Pepin d'ober brezel d'al Lombard Grimoald, dug Benevento, a nac'he e anavezout evel roue.
D'ar 6 a viz C'hwevrer 806 e Thionville, pa voe kaoz eus rannañ an impalaeriezh war-lerc'h marv Karl, e voe kadarnaet e c'halloud en Italia ha roet dezhañ Bavaria ha Karintia ouzhpenn. E 810 e sujas kêrioù Dalmatia hag e lakaas seziz dirak Venezia. C'hwec'h miz e padas, ha ne zeuas ket a-benn. Abalamour d'ar c'hleñvedoù tapet er paludoù en-dro da gêr e rankas arme Pepin en em dennañ. Mervel a reas prestik goude. 

Mont a reas neuze kurunenn Italia gant e vab Bernez, met an impalaeriezh a voe roet d'e vreur yaouank Loeiz an Deol.

## E vugale
Dimeziñ a reas da Vertha, merc'h Gwilherm Gellone, kont Tolosa, ha pemp merc'h o devoe :
**Adelaid*, a zimezas da Lambert Iañ Naoned, kont Naoned
*Adula (Atala), Gundrada, Bertha ha Theodrade (Tetrada).

Digant e serc'h Chrothais, a vije bet kar da Adalhard, eo en dije bet e vab Bernez, roue Italia, tad lignez an Herbertizien.
Gisela (757-810)

**Gisela** (757-810), merc'h nemeti Pepin Grenn ha Bertrada Laon, ha c'hoar da g-Karloman Iañ ha Karl Veur, a oa bet roet dezhi anv he mamm-gozh Gisela Akitania.

Hervez Eginhard e oa gouestlet Gisela d'an Iliz abaoe bihan. Mont a reas da leanez da abati Chelles ma teuas da vout abadez. Eno e rene war ur bagad skriverezed eus al labourusañ hag oberiantañ a voe en VIIIvet ha IXvet kantved. Hervez Eginhard bepred en em gleve mat gant Karl " a rae ken brav dezhi evel ma rae d'e vamm ". Mervel a reas er gouent e 810. 

## Ur Gisela all
D'he breur Karl Veur e oa ur verc'h, anvet ivez Gisela (781-808), evel he moereb hag he mamm-guñv.

## Pennad kar
* Gisela
Melbourne

**Melbourne** (distaget [ˈmɛlbən] e saozneg) zo unan eus kêrioù brasañ Aostralia ha kêr-benn stad Victoria.

En em astenn a ra Melbourne war 1.705 km² ha reiñ a ra bod da 4.246.345 a annezidi (e 2012) a oa er veurgêr. Gant se ez eo an eil kêr vrasañ en Aostralia (goude Sydney). Emañ war aod su ar vro, war ribl bae Port Phillip.

Diazezet e oa bet gant trevadennerien deuet eus Europa e 1835.

E 1956 e oa bet degemeret ar C'hoarioù Olimpek e Melbourne. Degemer a ra ivez bep bloaz Priz Bras Aostralia e Formulenn 1 abaoe 1996.

## Doareoù ar vuhez
Hervez renkadur an Economist Intelligence Unit eo Melbourne ar gêr wellañ er bed evit bevañ.

## Kêrioù gevellet
*  Osaka, Japan (1978)
*  Tianjin, Republik Pobl Sina (1980)
*  Thessaloniki, Gres (1984)
*  Boston, Stadoù-Unanet (1985)
*  Sant-Petersbourg, Rusia (1989)
*  Milano, Italia (2004)

## Liammoù diavaez
*  Lec'hienn ofisiel
* Melbourne Ethnic Community Radio
Hildegart Rodríguez Carballeira

**Hildegart Rodríguez Carballeira** (Madrid, 9 a viz Kerzu 1914, † 9 a viz Mezheven 1933 e Madrid) a oa merc'h Aurora Rodríguez Carballeira, eus Ferrol, e Galiza. Ganet ha savet e oa bet gant he mamm evit bezañ maouez an amzer da zont. Peogwir ne blege ket da c'hoantoù he mamm evit he dazont e voe lazhet ganti a-greiz he c'housk. Ur bugel ampart-dreist e oa, hag a ouie skrivañ da 3 bloaz, a ouie 6 yezh da 8 vloaz, hag a echuas he studioù war ar gwir da 17 vloaz. Ezel e oa eus ar PSOE ha goude eus ar Partido Federal.

## Bugaleaj
Engehentet e voe e Ferrol (Galiza) gant ar sokialourez Aurora Rodríguez Carballeira diwar un tad hag a oa bet dibabet evit se. Pa ouias Aurora e oa dougerez ez eas da chom da Vadrid. Eno e c'hanas Hildegart d'an 9 a viz Kerzu er straed Juanelo. E-touez mennozhioù divoas he mamm e oa hemañ: arabat skrivañ anv ar vugale er marilhoù, sede ne reas nemet d'an 29 a viz Ebrel.

Pa oa krog ar verc'h da vezañ anavezet dre ar bed ha dre ma tiskoueze c'hoantaat kuitaat he mamm ha pellaat diouzh ar raktresoù a oa bet graet evit he buhez, e lazhas Aurora Hildegart gant pevar zenn pistolenn a-greiz he c'housk.

## Bugaleaj
... E-touez mennozhioù he mamm e oa ar pennad kalet ne dleje ket ar vugale bezañ marilhet ha koulskoude e reas, met d'an 29 a viz Ebrel, pa oa bet badezet he merc'h d'an 23 a viz Meurzh, ha hi dizoue hagenebet ruz ouzh ar relijion.

Betek he fevarbloaze teue hezad d'he gwelout, ken ma krogas Aurora dagaout disfiz ouzh e levezon warni, ha neuze e tifennas outañ dont.

## Emsaverez
Adalek he yaouankiz e oa krog da labourat a-zevri er PSOE hag en UGT.

## Notennoù

## Levrlennadur
**A mi no me doblega nadie: Aurora Rodríguez, su vida y su obra (Hildegart)* - Rosa Cal Mártinez. Ediciós do Castro, D.L. 1991 ISBN 84-7492-542-8
**El manuscrito encontrado en Ciempozuelos* Guillermo Rendueles Endymion, 1989 ISBN 84-7731-023-8 Estudio del historial clínico de Aurora en el hospital de Ciempozuelos.
**Hildegart, la virgen roja* Joan Llarch, Barcelona : Producciones editoriales, 1979. 155 p. 
**La virgen roja* Fernando Arrabal, Barcelona, Seix Barral, 1987.
**Aurora de sangre (Vida y muerte de Hildegart)* Eduardo De Guzmán 1972 Editorial Mundo Actual. Romant. 
**Aurora de sangre o la virgen roja",  [[Rafael Azcona]], Jet Films 1977. Filmskrid Fernán Gómez savet diwar romant Eduardo de Guzmán

== Film ==
**Mi hija Hildegart'' (Fernando Fernán Gómez, 1977)
Saga

Ar **sagaoù** (eus ar ger islandek *saga*, el liester *sögur*) a oa testennoù lennegel skrivet e henyezh Skandinavia diwar-benn danvezioù a bep seurt, da skouer beajoù ar Vikinged o vont da Island ha pelloc'h, pe emgannoù etre familhoù viking. Skrivet e oant, peurvuiañ, e norseg ar c'hornôg, henyezh Island.

Meurzanevelloù e komz-plaen e oa ar skridoù-se, ha kontañ a raent kurioù a bep seurt kaset da benn gant tud na oant ket bev ken. An "harozed"-se a oa Vikinged anezho, paganed evit ar skridoù koshañ pe kristenien evit ar skridoù nevesoc'h. Peurvuiañ eo gwir ar pezh a gonter er sagagoù, nemet a-wechoù e c'hall bezañ tammoù mojennoù enno, dreist-holl evit a re a bled gant sent pe eskibien. Ar wirionez a c'hall bezañ kaeraet a-wechoùigoù, met atav e vez an istorioù diwar-benn tud zo bet bev. Abalamour da se int dedennus-kenañ evit an istorourien a studi ar Vikinged.

## Un nebeud sagaoù
* Saga Hrafnkell
* Saga Fljótsdæla
* Saga Njáll
* Saga Hervör 
* Saga Greunlandiz 
* Saga Erik ar Ruz
Germania

**Germania** eo an anv roet en Henamzer, d'ur rann eus Europa a oa e-maez ar bed roman, er reter d'ar Roen hag en hanternoz d'an Danav, hag en em lede er reter war-zu ar Vistula.

## Germania ar Romaned
Ne glot ket tachenn Germania gozh gant hini Alamagn hiziv, evel ne glot ket Galia gant Bro-C'hall. Daoust da se ez eus douaroù boutin dezho.

**Germania Magna** pe **Magna Germania** pe **Germania Ulterior** (« Germania vras ») a veze graet eus an douaroù na oant ket bet aloubet gant ar Romaned, etre an IIvet kantved kent JK hag ar VIvet kantved : an douaroù er c'hreisteiz da aod Mor an Hanternoz hag ar Mor Baltel, en hanternoz d'an Alpoù, etre Roen ha Vistula. Poblet an douaroù-se gant Germaned.

En o c’hichen e oa douaroù all a oa annezet gant Germaned ivez nemet aloubet e oant bet gant ar Romaned : mont a raent d’ober ar proviñsoù anvet Germania Inferior, Germania Superior, Raetia ha Noricum. Meur a wech e klaskas ar soudarded roman mont pelloc’h er reter d’ar Roen, en aner avat. Ar C’hermaned, diouzh o zu, a oa kustum da dagañ ar c’hreñvlec’hioù roman e proviñsoù Germania Inferior ha Germania Superior. 
* *[[Germania inferior]]* (Germania Izel) a oa enni douaroù war ribl kleiz ar Roen, en hanternoz da v-Bonn, er reter d’ul linenn a dape eus andon ar stêr Oise da Antwerpen (tammoù eus Alamagn, an Izelvroioù ha Belgia hiziv). 
* *[[Germania superior]]* (Germania Uhel) a oa enni douaroù war ribl kleiz ar Roen ivez, met er c’hreisteiz da v-Bonn (hiziv Rheinland-Pfalz, Elzas, Franche-Comté, tammoù eus Suis hag eus Bourgogn).

Annezidi *Germania Magna* a voe disheñvel o emdroadur diouzh hini ar pobloù german ha kelt a oa dindan levezon ar Romaned. Met etrezo hag ar proviñsoù roman amezek e voe atav eskemmoù kenwerzhel. Ha dre-se e voe liammoù sevenadurel etre an Impalaeriezh roman hag ar C’hermaned a oa er reter d’ar Roen hag en hanternoz d’an Danav.

An emgann brudetañ etre Germaned ha Romaned a c’hoarvezas er bloavezh 9 goude J.K. e-kichen ar pezh zo bremañ Kalkriese etre kêrioù Osnabrück ha Damme. En emgann-se e voe trec’h ar penn-brezel german Arminius, pa zistrujas gant e arme tri lejion roman renet gant Publius Quinctilius Varus : 15.000 soudard roman a voe lazhet eno. Gwall skoet e voe an Impalaeriezh roman gant ar c’heloù, pa oant boas da drec’hiñ ar pobloù all er brezelioù.

## Pennadoù kar
* Impalaeriezh santel roman german
Walter Gropius

**Walter Gropius** (Berlin, 18 a viz Mae 1883 - Boston, 5 a viz Gouere 1969) a zo ur savour, dezigner ha kêraozaour alaman, broadet amerikan diwezhatoc’h. Krouer ar Bauhaus eo, unan eus luskadoù arzoù pouezusañ Europa etre an daou vrezel bed, hag unan eus diazezoù ar stil etrebroadel.

## E vuhez
O tont eus ur familh savourien alaman (tad ha goureontr) emañ Gropius.
Ar savouriezh a studias e München (1903 –1904), hag e Berlin (1905 - 1907). Goude-se e labouras en ajañs Peter Behrens betek 1910. 
D’ar mare-se e krogas da labourat e-unan. E sevenidigezhioù kentañ a voe liammet ouzh bed an industriezh : da skouer labouradeg Fagus e Alfeld-an-der-Leine e 1911. Toennoù plaen, frammoù metal, talbennoù gwer penn-da-benn ha linennoù a-darzh, sed aze merk Gropius.

Chom a reas a-sav gant e vicher e-pad ar Brezel-bed kentañ. Galvet e voe evit mont d’ar brezel (adsoudard), major e voe war dalbenn ar c’hornôg a-hed ar brezel, ha gloazet e voe.

E 1915 e timezas gant Alma Mahler, intañvez Gustav Mahler. Dispartiañ a rejont e 1920. E 1919 e tresas e vonumant da dud varv miz Meurzh, savet e voe e 1920. E 1919 e voe ivez ezel ur strollad eztaoladurien anvet *Maß*. 
Er memes bloavezh e kemeras lec’h Henry van de Velde (skarzhet e 1915 dre ma oa beljiat) e penn skol arzoù pleustrek Weimar. Ar skola-se agemmas, hag e teuas da vezañ ar Bauhaus. Er Bauhaus e oa ur skol-savouriezh, ur skol-arzoù, ur skol-design, ur skol-artizanelezh, ur skol-c’hoariva hag all.
E-touez ar gelennerien e oa Paul Klee, Johannes Itten, Josef Albers, Herbet Bayer, László Moholy-Nagy ha Wassily Kandinsky. Er Bauhaus e teske ar studierien labourat gant danvezioù nevez, hag ivez prederiañ war ar produiñ hag an design da vare an greanteladur. Bras e voe levezon ar Bauhaus war gened an luskad modern ha goude-se war ar stil etrebroadel.

Kemer a reas perzh er genstrivadeg evit sevel savadur ar gelaouenn amerikan Chicago Tribune e 1922.

E 1937 e tivizas divroañ d’ar Stadoù-Unanet, eno e renas *Graduate School of Design* Harvard. Kenlabourat a reas gant Marcel Breuer betek 1941. Meur a daol-arnod a reas e-keñver annez standart, en ur glask chom hep sevel savadurioù unton.
E 1946 e savs an ajañs *The Architects Collaborative* (TAC). Philip Johnson, Paul Rudolf, John Johansen hag Edward Barnes a voe e studierien e Harvard.

## Sevenidigezhioù
* 1925: Bauhaus Dessau. Er savadur e kaver ur skol-savouriezh, ur skol-arzoù, un dachenn frank, ur greizenn savet diwar c’houlenn ar stad ha kambreier studierien. Pelloc’h emañ tiez prevez ar gelennerien. E-pad ar brezel e voe aloubet ar savadur gant an nazied, met ne voe ket distrujet.
* 1938 : sevel a reas e di e Lincoln (Massachusetts).
* 1949-1950 : Graduate Center Harvard : seizh annez evit studierien, liammet kenetrezo gant tremenoù.
* 1963 : savadur PanAm e New York gant Pietro Belluschi. Tabut a sav war e raktres (steuñv a-darzh gant 59 estaj).

## Gwelout ivez
* Bauhaus
Desiderata Lombardia

**Desiderata**, pe **Desiderata Lombardia**, pe *Gerperga* evel en alamaneg, per *Ermengarda* hervez an italianeg, a oa merc'h da z-Dider Lombardia, roue Lombardia ha d'e wreg Ansa.

Kaoz zo da c'houzout pe c'hoar e oa da Gerberga Lombardia pe ne oa ket. Marteze ez eus bet kemmesk etre hec'h anv ha hini Gerberga Lombardia.

## He dimeziñ
Dimezet e oa d'an Impalaer Santel Karl Veur, ha kaset e voe kuit gantañ war-dro 771. Diwar-se e voe brezel etre rouantelezh ar Franked, hini he fried, ha rouantelezh al Lombarded, hini he zad, betek trec'h Karl, a gemeras kurunenn Lombardia.

N'ouzer ket petra e teuas Desiderata-Gerperga da vezañ. Addimeziñ a eure Karl da Hildegard.

## Lignez

 ┌─ X
 ┌─ Dider Lombardia (756-† war-lerc'h 774), dug Toskana, roue al Lombarded (-774). 
 │ └─ X
 │
 Desiderata
 │
 │ ┌─ X
 └─ Ansa (?-?). 
 └─ X

 Desiderata
 dimezet en 770 da g-Karl Veur*

==El lennegezh==
*Evel Ermengarda eo unan eus tudennoù [[Adelchi]], reuzc'hoari skrivet gant [[Alessandro Manzoni]] hag embannet e [[1822]].

== Levrlennadur ==
*[[Paol an Diagon]], *Istor al Lombarded*
*Pierre Riché, *Les Carolingiens, une famille qui fit l'Europe*, 1983 
*Jean-Charles Volkmann, *Bien Connaître les généalogies des rois de France* ISBN 2-877472086 
*Michel Mourre, *Le petit Mourre. Dictionnaire de l'Histoire'' ISBN 2-03519265
Arara

**Arara**, zo unan eus kêrioù stad Paraíba e nordeste Brazil. 142&nbsp;km eus João Pessoa, ar gêr-benn. Tost da 12.356 a dud a oa enni e 2007.
Anna Maria Sforza

**Anna Maria Sforza**, ganet e Milano d'an 21 a viz Gouhere 1476, ha marvet d'an 2 a viz Kerzu 1497, a oa merc'h da Galeazzo Maria Sforza, dug Milano, ha da Bona di Savoia. Merc'h-vihan e oa, a-berzh he zad, da Vianca Maria Visconti, diwezhañ diskennadez eus lignez duged Visconti Milano, ha da Francesco Sforza. A-berzh he mamm e oa merc'h-vihan da Ludovico di Savoia, dug Savoia.

## He dimeziñ
Ne oa nemet bloaz pa voe prometet da zimeziñ da Alfonso I d'Este, mab Ercole Iañ, Dug Ferrara. Liammet e oa an tiegezhioù Sforza, eus Milano, ha d'Este, eus Ferrara : hec'h eontr, Ludovico Sforza, a oa dimezet da Veatrice d'Este, ur verc'h da Ercole Iañ. D'ar 17 a viz Genver 1491 e voe graet an eured, pa oa 15 vloaz an daou zen nevez.

He c'hoar Bianca Maria Sforza a zimezas d'an Impalaer santel Masimilian Iañ, ar paotr a oa bet kefrisa Anna Vreizh.

## He marv
Dougerez e voe, ha mervel a reas he bugel kerkent ha ganet d'an 2 a viz Kerzu 1497. Mervel a reas ar vamm prestik goude, pa oa 21 bloaz.

Ne gemeras ket perzh he gwaz en obidoù e wreg dre ma oa debret e zremm gant kleñved Naplez, a oa moarvat pennkaoz da varv e wreg. Beziet e voe e manati San Vito, pa oa madoberourez anezhañ.

Gant he marv e voe torret da vat an ere etre an tiegezhioù Sforza hag Este. Addimeziñ a reas Alfoñs da Lucrezia Borgia, merc'h ar pab, ha pemp mab en doe.

## Notennoù


## Buhezskrid
* *Vita di Anna Sforza* a voe skrivet e 1498 gant Giovanni Sabadino degli Arienti (1445–1510).

## Liamm diavaez
Poltredoù Anna Maria Sforza
Ponta do Seixas

**Ponta do Seixas** zo ur beg-douar e reter Brazil, er rannvro Nordeste, e stad Paraíba, 14 km eus kreiz-kêr João Pessoa, kêr-benn ar stad. Ar reterañ lec'h eus an div Amerika eo.

## Tour-tan
Un tour-tan zo e Ponta do Seixas, anvet "Farol do Cabo Branco", tour-tan ar c'hab gwenn, pintet e lein un torraod uhel a-us d'ar Meurvor Atlantel. 


image:Joao Pessoa Paraiba Farol do Cabo Branco.jpg|An tour-tan.
image:João-Pessoa-Tambaú-Cabo-Branco.jpg|Traezheg Cabo Branco, Ponta da Seixas en diadreñv.
Adelchi

***Adelchi*** eo anv an eil reuzc'hoari bet skrivet gant Alessandro Manzoni, embannet e 1822.

Adelchi zo ur priñs lombard, debret gant an anken, gennet etre c'hoant e dad Desiderio ( da lavarout eo Dider Lombardia) da ober brezel da g-Garlo (Karl Veur) hag e zoug-eñ d'ar peoc'h. Unan eus an tudennoù eo *Ermengarda*, anv italianek ar briñsez anavezet ivez evel Desiderata, merc'h Dider.
Irmingard Hespengau

**Irmingard Hespengau** (hervez hec'h anv alamanek), pe **Ermengarde de Hesbaye** (hervez hec'h anv gallekaet), pe *Irmengarde*, (war-dro 778 – 818) a oa merc'h d'ar c'hont frank Ingram, kont Hespengau (war-dro Liège), a oa un niz da Rotruda Trier, gwreg Karl Martel, ha da Hedwig Bavaria. Dimeziñ a reas da Loeiz an Deol a oa roue Akitania, roue Italia, roue ar Franked, hag Impalaer santel. 

## He buhez
Ganet e oa Irmingard Hespengau war-dro 778 e douaroù he zad, Ingram. 
War-dro 794 e timezas da vab Karl Veur, Loeiz an Deol. Dezhañ e roas c'hwec'h bugel : 
* Lotar Iañ en 795, ganet en Altdorf, Bavaria ;
* Pepin Iañ Akitania en 797 ;
* Adelaid, war-dro 799, marteze gwreg da Roparzh ar C'hreñv, marteze mamm da Odo, kont Pariz, ha da Roparzh Iañ Bro-C'hall
* Rotrude, e 800 
* Hildegard en 803 ; Matild a veze graet anezhi ivez. Dimeziñ a reas da *Gerard, kont Auvergne,* ha gallout a rafe bezañ mamm da Ranulf Iañ Poitiers.
* Loeiz II ar German en 806.
Impalaerez e teuas da vout, war un dro gant he fried, da varv Karl e 814.

Bernez, roue Italia ha niz da Loeiz, fiziañs gantañ e-barzh lealded ar vrezelourien frank kaset dezhañ gant an impalaerez, a voe prizoniet gante, kaset da Aachen ha kondaonet d'ar marv e 818, dre ma oa o klask aozañ un emsavadeg. 
Kurunennet e voe Loeiz hag Irmingard e Reims gant ar pab Stefan IV e miz Eost eus ar bloaz 814.

Levezon bras he devoa war he fried, hag evit kadarnaat galloud he bugale e klaskas argas tud all an tiegezh impalaerel. War hec'h alioù e voe kaset bastarded Karl Veur (Drogon, Hugo ha Tierry) da vanatioù. 
 
Mervel a reas d'an 3 a viz Here 818 en Anje, goude bet oc'h ober un dro ensellout er rouantelezh gant he fried. Un nebeud bloavezhioù goude ec'h addimezas Loeiz da Judit Bavaria.

## Pennadoù kar
* Ermengarde
* Ermengarde Anjev
Judit Bavaria

**Judit Bavaria** (805- 19 pe 23 a viz Ebrel 843) a oa merc'h da Welf Iañ, kont Bavaria, ha da Hedwig pe Heilwig, priñsez sakson (780-826). C'hoar e oa da Emma Bavaria.

## Dimeziñ ha bugale
Eil pried an Impalaer santel Loeiz an Deol e teuas da vezañ e 819 pa zimezas dezhañ en Aachen er bloaz-se.

Mamm e oa da Gisela (ganet war-dro 819/822 - † war-lerc'h ar Iañ a viz Gouhere 874), a zimezas da Eberhard of Friuli, ha da Karl Voal, a voe impalaer war-lerc'h e dad.

Abalamour d'he mab eo e voe rannet an Impalaeriezh.

## Liammoù diavaez
* ''Une reine du IXe siècle – « La belle Judith »''
Gisela (merc'h da Loeiz an Deol)

**Gisela** (?-war-lerc'h 874) a oa merc'h da Loeiz an Deol, merc'h-vihan da g-Karl Veur. Ganti e voe diazezet abatioù Somain ha Cysoing en hanternoz Bro-C'hall a hiziv. 
Ur verc'h he doe hag a voe anvet Gisela ivez, hag a eas da leanez. 

## Pennad kar
*Gisela.
Gwenael Emelyanoff

**Gwenael Emelyanoff**, zo ganet e Angers, e Bro-Anjev. Spagnegour ha keltiegour.
Kelenner agregad war ar spagnoleg e Klasoù Prientiñ ar Skolioù Uhel Liseoù Kemper (Kernev ha Brizeug)..

Bet eo kelenner brezhoneg e Kamp Etrekeltiek Ar Vrezhonegerion, Liseoù Pariz (Voltaire ha Buffon), Kelennerien Brezhoneg en Deskadurezh Publik e Pariz, Skol Ober...

## Labourioù
Kenlabouret en deus da sevel Geriadur brezhoneg An Here.
Savet e oa gantañ studiadennoù war ar brezhoneg hag an astureg ivez.

## Troidigezhioù
Troet gantañ un nebeud skridoù diwar yezhoù Spagn (spagnoleg, katalaneg, astureg, galiseg), embannet gant Al Liamm, Al Lanv...

### Levrioù bugale pe yaouankiz
Troet ez eus bet gantañ levrioù evit ar vugale (dastumadeg *Ar Skafig*, e ti an Here) :
* 1993 : *Stal Pepa*, gant Mariasun Landa ha Victoria Santesmases

* 1993 : *Gwilhom Tell*, gant M.Angels Gardella ha Valentina Cruz
* 1993 : *Ar ran fin*, gant Lauro Olmo ha Jesús Gabán
* 1996 : *Ar waz aour*, gant Jacob ha Wilhelm Grimm, Mercè Canela ha Montserrat Ginesta
* 1996 : *Ar steredenn wer*, gant Mariasun Landa ha Jesus Lucas
* 1996 : *Dañvad du e bavioù melen*, gant Roser Capdevila
* 2022 : *Tangwall en Dielldi Istorel*, gant Josep Gòrriz

## Liamm diavaez
*BnF Data
Teodora

**Teodora**, pe **Theodora**, **Θεοδώρα** e gresianeg, zo un anv-bihan gresianek, stumm gwregel **[[Teodoros]]**, hag a gaver ivez e saozneg hag e meur a yezh all.

## Gerdarzh
Savet eo diwar *theos*, doue, ha *doron*, prof. Talvezout a ra kement ha « prof digant Doue ». Un anv teoforek eo, evel an holl anvioù savet diwar ar wrizienn *theos*, evel Théophile, Théophraste, Théodule.

Diwar ar wrizienn *doron* ec'h anavezer Doris, Apollodoros.

## Adstummoù
*Dorotea zo un adstumm d'an anv.

## Yezhoù arall
*e galleg: Dorothée.
*e saozneg: Dorothy.

Evit ar baotred: Théodore.

## Brud
Un anv stank eo e Serbia abaoe ar Grennamzer. 

## Tud
*Teodora Komnena, anv meur a briñsez vizantat

### Impalaerezed bizantat
* Theodora, pried Justinian ; impalaerez bizantat eus 527 betek 548. A-bouez eo bet he labour a-gevret gant he fried evit mirout unvaniezh an impalaeriezh. He foltred graet gant ur marelladur a weler en Iliz-veur San Vitale e Ravenna.
* Theodora, pried Theofilos, adsavet ganti azeulerezh an ikonoù a lider he gouel d'an 11 a viz C'hwevrer.

### Impalaerezed Trebizond
*Theodora Axuchina
*Theodora Trebizond, pried Alexios Iañ Trebizond
*Theodora Kantakouzene
*Theodora Kantakouzene, pried Alexios IV Trebizond

### Tud all
Meur a impalaerez e Bizantion a oa en anv-se:
* Flavia Maximiana Theodora, merc'h d'an impalaer roman Maximianus, eil pried an impalaer roman Constantius Chlorus ;

Maouezed a ouenn uhel e Roma an  : 
* Teodora Iañ, pried Teofilakt ha mamm Marozia ;
* Teodora II, he merc'h.
* Teodora Petraliphaina (en henc'hresianeg : Θεοδώρα Πετραλίφαινα), pe Santez Teodora Arta (en henc'hresianeg: Αγία Θεοδώρα της Άρτας), despoina Epiro, pried Mikael II Comneno Ducas, entre 1231 ha 1266/8, santez reizhkredennek.

* Teodora Ginés, sonerez kuban
* Teodora Angelina

## Filmoù
* *[[Théodora (film, 1912)|Théodora]]*
* *[[Théodora (film, 1952)|Théodora, impératrice de Byzance]]*

## Pennadoù kar
*Théodore
Listennad kanerien ha sonerien hengounel breizhat

Setu ul listennad kanerien ha sonerien breizhat pe troet gant Breizh :

## A

* Anchfol

## B
* Les Baragouineurs
* Dan Ar Braz

## C

* Carré Manchot
## D
* Diaouled ar Menez

## E
* Annie Ebrel

## G
* Ar c'hoarezed Goadeg

## E
* Emsaverien
* EV

## G

* Galenn
* Gwendal
* Gwengolo
* Gwennyn

## H
* Hamon Martin Quartet

## K
* Kelien
* Yann-Fañch Kemener

## L
* Al Loar Zu
* Loened Fall

## M
* Erik Marchand
* Ar vreudeur Morvan

## P
* Plantec
* Denez Prigent
## R
* Red Cardell
* Jañdo Robin

## S
* Gilles Servat
* Skolvan
* Sonerien Du
* Startijenn
* Alan Stivell
* Stone Age
* Strobinell

## T
* Talar
* Termajik
* Tri Yann

## W
*Wig A Wag
Jones

Un anv-tiegezh saoznek eo Jones, stankoc'h e Kembre . 

## Istor
### Gerdarzh
Diazezet eo war an anv John, heuliet gant merk saoznek ar perc'hennañ ('s), evel a gaver en anvioù *Andrews, Daniels, [[Davies]], [[Edwards]], Griffiths, Howells, Matthews, Owens, Peters, Richards, [[Roberts]], [[Williams]]*, ha re all.
Anaout a reer ivez ar stumm Johns.

## Yezhoù all
Kar eo d'an anvioù 
*Johnson, Fitzjohn, savet ivez diwar John, 
*hag ivez da Johanson, Jansen, er yezhoù kar germanek
*ha da Abyann e brezhoneg (damc'hallekaet en *Abjean*).

### E Kembre
An anv stankañ e Kembre eo **Jones**, ken e kreder a-wechoù eo un anv kembreat a orin.
Roet e oa gant ar velestradurezh saoz da galz tud dre ma oa re luziet an anvioù kembraek dezhi.
**Gwelout ar pennadoù [[Siôn]], [[Ieuan]], [[Ifan]], [[Evan]].*

## Tud
**Gwelout ar pennad [[Jones (anv-tiegezh)]] .*
* **Kazetennerien**
** Alex Jones
***Livourien**
**Thomas Hampson Jones

## Embregerezhioù
*Dow Jones & Company, ur gompagnunezh hag a ra war-dro embannadurioù ha titouroù en-dro d'an arc'hant
*Peter Jones, unan eus ar stalioù brasañ ha brudetañ e Londrez.

## Filmoù
* Carmen Jones, ur gomedienn war gan eus 1950, tennet he sonerezh eus opera Georges Bizet Carmen.
* Davy Jones, un dudenn a faltazi eus ar filmoù Pirates of the Caribbean
* Indiana Jones, un heuliad filmoù birvidik, anvet diouzh un henoniour,

## Lec'hanvadurezh
Anv meur a lec'h eo Jones e SUA
*Jones (Alabama) , 
*Jones County
**Jones County, Iowa
**Jones County, Texas

## Pennadoù kar
*Mr Jones
*Mrs Jones
*Jones (anv-tiegezh)
Spree

Ar stêr **Spree** zo ur stêr en hanternoz Alamagn (e stadoù Saks, Berlin ha Brandenburg), war-dro 400 km dezhi, hag en em daol er stêr Havel.

Emañ eien ar Spree war harzoù ar Republik Tchek. Tremen a ra dre ar Spreewald, un tolead geunioù. Treuziñ a ra kreiz kêr Berlin a-raok en em deurel er stêr Havel e karterioù kornôg Berlin.

Tremen a ra dre gêrioù Bautzen, Spremberg, Cottbus, Lübbenau, Lübben, Fürstenwalde ha Berlin.

Dont a ra hec'h anv moarvat eus ur wrizienn slavek a adkaver en anv pobl ar Sorabed.
Raymond Chandler

**Raymond Thornton Chandler** (23 a viz Gouere 1888 e Chicago – 26 a viz Meurzh 1959 e San Diego) a oa ur skrivagner romantoù polis amerikan. Bras eo bet e levezon war ar skrivañ romantoù polis modern, dreist-holl a-fet doare skrivañ. Meur a skrivagner en deus klasket skrivañ eveltañ.

## E vuhez
Ganet eo bet Chandler e Chicago (Illinois) e 1888. E 1895 e tispartias e dud hag e tilojas d’ar Rouantelezh-Unanet. E 1900 ez eas da Dulwich College, ha broadet saoz e voe e 1907, a-benn bezañ gouest da dremen e arnodennoù. Dont a reas a-benn, hag e labouras ur bloavezh-pad en Amiraliezh saoz. Er memes koulz e lakas embann e varzhoneg kentañ.
Goude bezañ echu gant an Amiraliezh e labouras evel tamm kazetenner hag e kendalc’has da skrivañ barzhonegoù.

E 1912 e tistroas d’ar Stadoù-Unanet hag e heulias ur stummadur a-benn bezañ kontour. E 1917 ec’h emouestlas en arme Kanada hag e vrezelas e Bro-C’hall. Goude an arsav-brezel en em stalias e Los Angeles hag e vevas gant Cissy Pascal, ar plac’h hag a zeufe da vezañ e wreg.
E 1932 e teuas Chandler da vezañ bezprezidant Dabney Oil Syndicate (Signal Hill, California) met skarzhet e voe rak ur mezvier e oa. E-unan e teskas skrivañ testennoù *pulp* a-benn bevañ.
E-barzh Black Mask e voe embannet e istor kentañ e 1933. E 1939 e voe embannet e romant kentañ (The Big Sleep). Berzh a reas e romantoù, neuze e skrivas senarii evit Hollywood (gant Billy Wilder da skouer evit *Double Indemnity* (1944)). Ar senario nemetañ ijinet penn-da-benn gantañ eo *The Blue Dahlia* (1946).

Cissy a varvas e 1954 ha Chandler a grogas da lonkañ en-dro. Neuze e voe fallaet e zoare-skrivañ, hag e klaskas en em zistruj e 1955. Mervel a reas e 1959 abalamour d’un danijenn-skevent. Chomet eo brudet evel krouer Philip Marlowe, kentpatrom an enklasker prevez amerikan, a zo bet c'hoariet gant Humphrey Bogart.

## Romantoù

* *The Big Sleep*, 1939 (lakaet da film e 1946 gant Howard Hawks, gant Humphrey Bogart ha Laureen Bacall)
* *Farewell, My Lovely*, 1940 (lakaet da film e 1944 gant Edward Dmytryk)
* *The High Window*, 1942
* *The Lady in the Lake*, 1943 (lakaet da film e 1947 gant Robert Montgomery)
* *The Little Sister*, 1949
* *The Long Goodbye*, 1954 (lakaet da film gant Robert Altman e 1973)
* *Playback*, 1958
* *Poodle Springs*, 1959 (Romant diechu, bet echuet gant Robert B. Parker e 1989)
Pornokratiezh

Ar **bornokratiezh** eo an anv ijinet, hervez tud zo, gant ar c'hardinal italian Cesare Baronio er , hag a vez graet eus ur marevezh eus istor an Iliz katolik ma veze levezonet ar bibien, etre 904 ha 963, gant div vaouez eus tiegezh konted Tusculum : Teodora, gwreg ar senedour roman Teofilakt, hag o merc'h Marozia. 

Hervez tud all e teu ar ger eus un droidigezh eus an droienn alamanek « Römisches Hurenregiment », implijet gant istorourien an XVIIIvet kantved, hag a dalv kement ha « gouarnamant roman ar gisti ».

Kregiñ a reas ar marevezh-se, anavezet ivez evel "gouarnerezh roman ar c'hourtizanezed", e 904 gant anvidigezh ar pab Sergius III, hag echuiñ er bloaz 935 pa voe bac'het Yann XI, mab da v-Marozia, ha Marozia hec'h-unan, gant Alberico II, a oa mab ivez da Varozia ha d'he fried kentañ Alberico Iañ. 

Sede anvioù ar bibien a voe war gador sant Pêr en amzer-hont: 
*Sergius III (904-911), **serc'heg** da Varozia,
*Anastaz III (911-913), marteze mab da Sergius III ha Marozia,
*Lando(913-914)
*Yann X (914-928), marteze lazhet war urzh Marozia
*Leon VI (928-928), marteze serc'heg da Varozia,
*Stefan VII
*Yann XI

Istorourien zo a astenn ar marevezh-hont betek ar bloaz 963, hag a laka anvioù pibien all el listennad:
*Leon VII
*Stefan VIII
*Marinus II
*Agapetus II
*Yann XII
Nemet ne oa ket ar bibien-se dindan levezon kourtizanezed ken, met dindan hini mab Marozia, Alberig II.

## Levrlennadur
* Cesare Baronio, *[[Annales ecclesiastici]]*, 1538-1607
* Valentin Ernst Löscher, *Historie des römischen Huren-Regiments der Theodorae und Maroziae*, Lipsia, 1705
* Harlie Kay Gallatin, *Church and Society in a Crisis Age: Tenth and Eleventh Century Europe*
* Giuseppe Garibaldi, *[[Il governo dei preti]]*, Kaos edizioni, 2006
Sergius III

**Sergius III** (? –† 14 a viz Ebrel 911) a voe pab katolik eus 904 da 911.

Gant dilennidigezh Sergius, kont Tusculum, da bab, e tigor ur marevezh eus istor ar bibien anvet pornokratiezh, abalamour da levezon serc'hed ar bibien war eskibien Roma.

Renet e veze gant Marozia (892-937), merc'h Teofilakt (859-916), a oa bet bountet gant he zud da vezañ serc'h ar pab da 13 vloaz. Ur mab o doe, a voe pab, anvet Yann XI (906-936).

E-kerzh e babelezh eo e klaskas an impalaer Loeiz III, en 905, distreiñ eus e harlu, hag e voe prizoniet ha dallet gant roue Berengar Iañ, a zistroadas anezhañ hag a c'houlennas, en aner, digant ar pab, bezañ kurunennet gantañ evel impalaer nevez. 

Aotren a reas pevarvet dimeziñ an impalaer Leon VI ar Fur gant e bried-kleiz Zoe Carbonopsina, a oa mamm e vab nemetañ (a vo impalaer war e lerc'h), ma voe reuz bras en Iliz. 
 

Adsevel a reas iliz-veur Sant Yann Latran a oa bet distrujet gant ur c'hren-douar. 

Mervel a reas Sergius III d'ar 14 a viz Ebrel 911.
Konted Tusculum

**Konted [[Tusculum]]** a oa un tiegezh uhel ha galloudek e Latium, e trowardroioù kêr Tusculum ha Roma, etre an Xvet hag an XIIvet kanved. Ren a rejont war ar bibien, eus 904 da 963 (marevezh ar bornokratiezh), gant tiegezhioù an dTeofilakted, un tiegezh a senedourien roman, hag ar Grescentii. Da get ez eas ar gonted pa voe laosket e vadoù gant Raino, marvet war-dro 1179, war-dro dibenn an XIIvet kantved. Ur pennadik goude, en 1191, e voe peurzistrujet Tusculum gant arme kêr Roma. 

Int-i a lakaas envel meur a bab :
*Sergius III : (904-911)
*Anastaz III : (911-913)
*Landon : (913-914)
*Yann X : (914-928), bac'het ha lazhet gant Marozia.
*Leon VI : (928-929)
*Stefan VII : (929-931)
*Yann XI : (931-935), mab d'ar pab Sergius III ha Marozia.
*Leon VII : (936-939)
*Stefan VIII : (939-942)
*Marin II : (942-946)
*Agapet II : (946-955)
*Yann XII : (955-963), mab da Alberig II, pab da driwec'h vloaz.
New in Chess

**New in Chess** a zo ur gazetenn saoznek embannet en Izelvroioù. Gouestlet eo d'an echedoù. E 1984 e voe savet. 8 gwezh ar bloaz e vez embannet. 

## Liamm diavaez
* Lec'hienn New in Chess
Formosus

**Formosus** (war-dro 816 en Ostia–896) a voe pab katolik eus 891 betek 896. Bec'h a voe e-kerzh e amzer-pab, dizouaret e voe gorf war-lerc'h e varv, ha barnet en e zilhad pab gant ur c'huzul eskibien.

## E vuhez
Kardinal hag eskob Portus, ur porzh war lez ar stêr Tiber, e oa e 864. Kaset e voe evel kannad da v-Bulgaria (866) ha da Vro-C'hall (869 ha 872), hag e kendrec'has Karl Voal, roue ar Franked, da vezañ kurunet gant ar pab.

Adal 872 e klaskas bout pab, met abalamour da aferioù politikel luziet e tilezas Roma ha lez ar pab Yann VIII er bloaz-se. Mervel a reas d'ar 4 a viz Ebrel 896, ha Bonifas VI a voe pab war e lerc'h.