open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
3 Gwengolo

## Darvoudoù

* 301 : gant Sant Marinus eo krouet San Marino, unan eus ar Stadoù bihanañ ha koshañ a zo er bed.
* 1189 : kurunidigezh ar roue Richarzh I a Vro-Saoz (*Richarzh Kalon Leon* e lesanv) en Abati Westminster.
* 1343 : krouidigezh Skol-veur Pisa (Italia).
* 1675 : lazhet eo Sebastian ar Balp e kastell an Timeur Poullaouen.
* 1783 : dibenn Brezel dieubidigezh ar Stadoù Unanet, gant sinadur Emglev Pariz etre ar Stadoù Unanet ha Rouantelezh Breizh-Veur.
* 1914 : anvet eo Benead XV da Bab an Iliz katolik roman.
* 1919 : en Italia e roer ar gwir da votiñ d’ar maouezed.
* 1928 : embannet eo kavadenn ar penisilin G gant Sir Alexander Fleming.
* 1939 :
** disklêriet ar brezel da Alamagn gant Bro-C'hall hag ar Rouantelezh Unanet.
** penn-kentañ Emgann ar Meurvor Atlantel (1939-1945).
* 1940 : ul lezenn a aotre ar c'henvreuriezhoù da gelenn.
* 1982 : drouklazhet eo Carlo Alberto Dalla Chiesa (jeneral ar Garabinennerien anezhañ) gant ar Mafia e Palermo.
## Ganedigezhioù

* 1643 : Loeiz Quéméner, eus Konk-Leon, person Plouzeniel, goude-se misioner e Bro-China hag eskob ''in partibus'' Sura war Eufrat. 
* 1704 : Joseph de Jussieu, louzawour gall.
* 1735 : Jérôme-Marie Champion de Cicé, arc'heskob katolik, ministr ar Justis gall (1789) ha kannad er Vodadenn vonreizhañ vroadel.
* 1822 : Gabriel Milin, skrivagner brezhonek.
* 1859 : Jean Jaurès, politikour sokialour gall.
* 1869 : Fritz Pregl, kimiour aostrian, tapet Priz Nobel ar Gimiezh gantañ e 1923.
* 1877 : Yann-Vari Perrot, beleg katolik breizhat, rener Feiz ha Breiz.
* 1900 : Urho Kekkonen, bet kentañ ministr (1954-1956) hag 8 prezidant Finland (1956-1982).
* 1910 : Maurice Papon, kargiad uhel gall. 
* 1928 : Gaston Thorn, politikour eus Luksembourg, bet e penn Kengor Europa (1981-1985).
* 1947 : Kjell Magne Bondevik, den-a-Stad, bet kentañ ministr Norvegia.
* 1953 : Jean-Pierre Jeunet, filmaozer gall.

## Marvioù
* 1467 : Leonor Portugal, Impalaerez santel.
* 1658 : Oliver Kromwell, den-Stad breizhveuriat.
* 1729 : Jean Hardouin, Jezuist gall, genidik eus Kemper.
* 1877 : Adolphe Thiers, alvokad, istorour, kazetenner ha den-stad gall.
* 1883 : Ivan Tourgeniev, skrivagner rusianek.
* 1948 : Edvard Beneš, politikour tchekoslovak.
* 1975 : Pêr ar Rouz, yezhoniour ha kelenner brezhoneg e Skol-veur Roazhon.
* 1980 : Barbara O'Neil, aktorez stadunanat.
* 1991 : Frank Capra, filmaozer, produer ha senarier italian-amerikan.
* 2017 : John Ashbery, barzh stadunanat.

## Lidoù
* er Relijion gatolik :
** Sant Kavan
* Katar : devezh an dizalc’hidigezh (1971).
* San Marino : devezh savidigezh ar vro (e 301).
Yezhoù kotonamek

Ur familh-yezhoù digenvez eo ar **yezhoù kotonamek** komzet gant pobloù-orin e biz Mec'hiko ha kreisteiz Teksas (Stadoù-Unanet). 

## Gwelet ivez
*Yezhoù komekrudek

## Liammoù diavaez
* Yezhoù pobloù-orin Amerika (en alamaneg)
* Familhoù-yezh Norzh ha Kreiz Amerika
* ''Ethnologue''
2 Gwengolo

## Darvoudoù
* -31 : Emgann Actium war vor.
* 1192 : gant un emglev etre ar Sultan Saladin ha Richarzh Kalon Leon ez eus lakaet fin d’an Trede kroaziadeg.
* 1666 : Tan-gwall bras Londrez a bad tri devezh ha distrujet ez eus 10 000 savadur e kêr-benn Bro-Saoz.
* 1807 : morlu Breizh-Veur a dag Kopenhagen evit mirout ouzh Danmark da godianañ gant Napoléon Bonaparte.
* 1866 : emsavadeg e Kreta a-enep yev an Durked.
* 1870 : en Emgann Sedan eo trec’h ar Brusianed ha prizoniet eo an impalaer gall Napoleon III gant 100 000 eus e soudarded.
* 1903 : Emgann El-Moungar e Maroko.
* 1944 : dieubet eo Sezambr, un enezenn e-tal Sant-Maloù, diouzh an alamaned.
* 1945 :
** diskleriadur dizalc’hidigezh Viêt Nam, e stumm Republik demokratel Viêt Nam.
** sinadur kodianidigezh Japan e bae Tokyo.
* 1981 : digoradur kentañ kendalc’h Solidarność e Polonia.

## Ganedigezhioù

* 1661 : Georg Böhm, soner alaman.
* 1838 : Liliʻuokalani, rouanez diwezhañ Hawaii (1891-1893).
* 1853 : Wilhelm Ostwald, kimiour alaman, tapet Priz Nobel ar Gimiezh gantañ e 1909.
* 1877 : Frederick Soddy, skingimiour saoz, tapet Priz Nobel ar Gimiezh gantañ e 1921.
* 1898 : Pietro Ferrero, pennembreger italian.
* 1900 : René Gaveau, filmaozer, produour, rener ar skeudenniñ ha saver senario gall.
* 1923 : Rene Thom, jedoniour gall.
* 1933 : Mathieu Kérékou, prezidant Benin.
* 1939 : Jack Lang, politikour gall.
* 1952 : Jimmy Connors (lesanvet *Jimbo*), tennisour stadunanat.
* 1953 : Ahmad Shah Massoud, unan eus pennoù an harzherezh e-eneb an dTalibaned en Afghanistan.

## Marvioù
* 1820 : Jiaqing, Impalaer Sina adalek 1796 betek e varv.
* 1857 : Martin Lichtenstein, ergerzher, loenoniour ha mezeg alaman.
* 1865 : William Rowan Hamilton, matematikour ha fizikour iwerzhonat.
* 1872 : Nikolai Grundtvig, skrivagner ha prederour danat.
* 1891 : August von Pelzeln, evnoniour aostrian.
* 1910 : Henri Rousseau (lesanvet *Ar maltouter Rousseau*), livour gall.
* 1926 : Jeanne Malivel, arzourez vreizhat.
* 1937 : Pierre de Coubertin, istorour ha pedagogour gall, adsaver ar C'hoarioù Olimpek arnevez.
* 1946 : Yann-Loeiz Rozeg, skrivagner brezhonek.
* 1968 : Ernest Claes, skrivagner flandrezat.
* 1969 : Hô Chi Minh, prezidant Viêt Nam.
* 1973 : J. R. R. Tolkien, skrivagner saoznek.
* 2001 : Christiaan Barnard, surjian suafrikan.
* 2021 : Mikis Theodorakis, sonaozour gresian.

## Lidoù
* er Relijion gatolik :
** Santez Yaouank
* Vietnam : Devezh ar vro (dizalc’hidigezh diouzh Bro-C'hall e 1945)
Yezhoù tchokoek

Ur familh-yezhoù vihan eo ar **yezhoù tchokoek** (*Chocó*) komzet gant pobloù-orin e Kolombia ha Panamá. 

Isrannet e vez ar yezhoù er familh-mañ evel-henn :

* Yezhoù emberek, ur skourr ennañ c'hwec'h yezh tost-tre an eil d'eben komzet gant tro-dro da 60.000 den, e Kolombia dreist-holl
* Wouneg (*woun meu*), komzet gant tro-dro da 6.000 war ar vevenn etre Panamá ha Kolombia
* Ansermeg (yezh varv)
* Rouneg (*runa*) (yezh varv)
* Armeg (yezh varv)
* Kenoueg (*cenu*) (yezh varv)
* Kaokeg (*cauca*) (yezh varv)
* Karamanteg (*caramanta*)(yezh varv)

Liammoù-familh a vefe marteze etre ar yezhoù tchokoek, ar yezhoù nasaek hag ar yezhoù barbakoek.

## Liammoù diavaez
* SIL e Kolombia

## Daveoù

* Campbell, Lyle. (1997). *American Indian languages: The historical linguistics of Native America*. New York: Oxford University Press. ISBN 0-19-509427-1.
* Constenla Umaña, Adolfo; & Margery Peña, Enrique. (1991). Elementos de fonología comparada Chocó. *Filología y lingüística*, *17*, 137-191.
* Gordon, Raymond G., Jr. (Ed.). (2005). *Ethnologue: Languages of the world* (15th ed.). Dallas, TX: SIL International. ISBN 1-55671-159-X. (Online version: http://www.ethnologue.com).
* Greenberg, Joseph H. (1987). *Language in the Americas*. Stanford: Stanford University Press.
* Gunn, Robert D. (Ed.). (1980). *Claificación de los idiomas indígenas de Panamá, con un vocabulario comparativo de los mismos*. Lenguas de Panamá (No. 7). Panama: Instituto Nacional de Cultura, Instituto Lingüístico de Verano.
* Kaufman, Terrence. (1990). Language history in South America: What we know and how to know more. In D. L. Payne (Ed.), *Amazonian linguistics: Studies in lowland South American languages* (pp. 13-67). Austin: University of Texas Press. ISBN 0-292-70414-3.
* Kaufman, Terrence. (1994). The native languages of South America. In C. Mosley & R. E. Asher (Eds.), *Atlas of the world's languages* (pp. 46-76). London: Routledge.
* Loewen, Jacob. (1963). Choco I & Choco II. *International Journal of American Linguistics*, *29*.
* Licht, Daniel Aguirre. (1999). *Embera*. Languages of the world/materials 208. LINCOM.
* Mortensen, Charles A. (1999). *A reference grammar of the Northern Embera languages*. Studies in the languages of Colombia (No.7); SIL publications in linguistics (No. 134). SIL.
* Rivet, Paul; & Loukotka, Cestmír. (1950). Langues d'Amêrique du sud et des Antilles. In A. Meillet & M. Cohen (Eds.), *Les langues du monde* (Vol. 2). Paris: Champion.
* Suárez, Jorge. (1974). South American Indian languages. *The new Encyclopaedia Britannica* (15th ed.). Chicago: Encyclopædia Britannica.
* Swadesh, Morris. (1959). *Mapas de clasificación lingüística de México y las Américas*. México: Universidad Nacional Autónoma de México.
* Tovar, Antonio; & Larrucea de Tovar, Consuelo. (1984). *Catálogo de las lenguas de América del Sur* (nueva ed.). Madrid: Editorial Gedos. ISBN 84-249-0957-7.
18 Gwengolo

## Darvoudoù
* 1810 : en em vodañ a ra ar gouarnamant chileat kentañ e Santiago ; ar bazenn gentañ eo war-du dizalc'hiezh ar vro. 
* 1851 : e Stadoù Unanet Amerika eo krouet ar gazetenn The New York Times. 
* 1919 : en Izelvroioù e roer ar gwir da votiñ d’ar merc’hed.
* 1944 : dieubet eo Brest gant an arme amerikan.
* 1944 : embannadur kentañ ar gazetenn *[[Le Télégramme de Brest et de l'Ouest]]*, o kemer lec'h *[[La Dépêche de Brest et de l'Ouest]]*.
* 1997 : en ur referendom e Kembre e vot 50,3% eus an dud a-du gant krouidigezh ur parlamant emren evit ar vro.
* 2014 : en ur referendom a-zivout dizalc'hidigezh Bro-Skos e vot 3 623 344 a dud war 4 3853 23 a dud enskrivet (84;59%). 44,7% a vot "ya"; 55,3% a vot "nann"
* 2015 : adalek an deiziad-mañ e vo embannet ar gazetenn-sport *[[L'Équipe]]* dindan ur furmad tabloïd (280×430 mm).

## Sportoù
* 1990 : dilennet eo Atlanta gant Poellgor etrebroadel olimpek bodet e Tokyo evit degemer ar  C'hoarioù Olimpek hañv e 1996.

## Ganedigezhioù
* 53 : Trajan, impalaer roman.
* 1689 : Gabriele Malagrida, misioner ha jezuist italian.
* 1709 : Samuel Johnson, skrivagner ha geriadurour saoznek.
* 1765 : Gregor XVI, pab.
* 1819 : Léon Foucault, fizikour gall.
* 1904 : Jean Dasté, aktour (c'hoariva ha sinema) ha leurenner gall.
* 1905 : Giuseppe Cavanna, diwaller-pal mell-droad etrebroadel ha gourdoner italian.
* 1928 : Philippe Avron, komedian ha skrivagner gall.

## Marvioù
* 96 : Domitianus, 11 Impalaer roman.
* 1647 : Pietro Carrera, c'hoarier echedoù italian.
* 1783 : Leonhard Euler, jedoniour suis.
* 1904 : Herbert von Bismarck.
* 1945 : Voline, dispac'hour ha skrivagner rus.
* 1964 : Sean O'Casey, skrivagner iwerzhonat.
* 1970 : José Pedro Cea, melldroader etrebroadel ha gourdoner uruguayat.
* 1970 : Jimi Hendrix, gitarour ha sonaozour amerikan.
* 2002 : Mauro, melldroader etrebroadel brazilian.
* 2021 : Julos Beaucarne, kaner wallon.

## Lidoù
* er Relijion gatolik :
** Sant Senour, penitiour hag eskob Dol
** Sant Dider, eskob Roazhon
* Chile : Devezh an dizalc'hiezh
Koungeg

Ur yezh koi-san eo ar **c'houngeg** (anvet ivez: *!kung*, *!’o!Kung*, *qxü*, *!xû(n)*, *!ku*, *!hu*, *!khung*, *!xung*, *!o!ung*, *sekele*). Renket e vez etre skourr ar yezhoù djouek (*ju*). 

Komzet e vez gant tro-dro da 15 000 den eus ar bobl saan (pe *bouchman*) e hanternoz Namibia ha su Angola. 

Ur yezh en arvar da vont da get eo ar c'houngeg abalamour m'emañ tachenn ar yezhoù bantouek ha koiek oc'h astenn.

Brudet-tre eo ar c'houngeg evit ar sonennoù anvet *[[doare distagañ|klikoù]]*. Pemp tonenn disheñvel a zo er c'houngeg ivez. 

## Gwelet ivez:
* Khoi-San

## Liammoù diavaez:
* ''Ethnologue''
Tchaneeg

Ur yezhoù arawakek eo ar **tchaneeg** (*chané*) komzet gwechall en Arc'hantina ha Bolivia. 

Ur yezh varv an hini eo, aet da get a-raok ma vije bet tu da zastum kalz a ditouroù diwar he fenn.
Hirimotoueg

Unan eus yezhoù ofisiel Papoua-Ginea Nevez eo an **hirimotoueg** (pe *hiri motu*). Ur yezh pidjinek (*pidgin*) an hini eo, diazezet war ar motoueg, met ken disheñvel eo deuet da vezañ, dreist-holl e-keñver ar fonologiezh, diouzh ar yezh-orin-se ma ne deu ket a-benn ar votouegerion da gompren an hirimotoueg daoust d'ar gerioù boutin kenetreze.

## Liammoù diavaez
* ''Ethnologue''
Skritur babayinek

Un abugida eo an **[[doare-skrivañ|skritur]] baybayinek** ( anvet a-wechoù ivez **alibatek**) implijet gwechall evit skrivañ an tagalogeg, an Ilokanoeg hag ar pangasineg a-raok ma tegouezhas Europiz e Filipinez.









## Liammoù diavaez:
* ''Ang Baybayin'' gant Paul Morrow
* ''Omniglot''. Lec'hienn diwar-benn an doareoù-skrivañ
Basayeg

Ur yezh formosek komzet gwechall e kompezennoù hanternoz Taiwan eo ar *'basayeg*. Tout an izili eus ar meuriad a gomz Sinaeg hiziv an deiz, daoust ma soñj c'hoazh un nebeutig a dud kozh un nebeud gerioù. 

Ur yezh varv an hini eo.

## Gwelet ivez
* Yezhoù formosek
Livoneg

Ur yezh finnek-ougrek eo al **livoneg** (līvõ kēļ), eus skourr ar yezhoù finnek. Kar eo neuze d'ar finneg ha d'an estoneg. Komzet e veze e Livonia (Latvia).

Ur yezh en arvar an hini eo, o vevañ ma vez komzet gant tro-dro da 35 den en holl hag e-outez ar re-se n'eus nemet un 10 bennaket a vefe barrek warni. Klask a ra tud zo deskiñ ar yezh evit he gwareziñ, met diaezet eo rak ne van ket kalz a Livoned ken.

Lizherenneg:

A/a, Ā/ā, Ä/ä, Ǟ/ǟ, B/b, D/d, Ḑ/ḑ, E/e, Ē/ē, F/f, G/g, H/h, I/i, Ī/ī, J/j, K/k, L/l, Ļ/ļ, M/m, N/n, Ņ/ņ, O/o, Ō/ō, Ȯ/ȯ, Ȱ/ȱ, (Ö/ö), (Ȫ/ȫ), Õ/õ, Ȭ/ȭ,, P/p, R/r, Ŗ/ŗ, S/s, Š/š, T/t, Ț/ț, U/u, Ū/ū, (Y/y), (Ȳ/ȳ), V/v, Z/z, Ž/ž.

## Liammoù diavaez
* Livonia
* ''Ethnologue''
* marv ar yezherez diwezhañ, hervez The Times
Oudmourteg

Ur yezh finnek-ougrek eo an **oudmourteg** (*удмурт кыл, oudmourt kïl*) komzet e Oudmurtia e-lec'h m'emañ unan eus an div yezh ofisiel a-gevret gant ar rusianeg. 

Tost eo ar yezh-mañ d'ar c'homieg hag d'ar c'homieg-permyakeg

Ur yezh en arvar da vont da get an hini eo.

Skrivet e vez gant al lizherenneg kirillek gant un nebeud lizherennoù ispisial evit skrivañ sonennoù n'eus ket dioute e rusianeg, da skouer Ӝ Ӟ Ӵ

## Gwelet ivez
* Yezhoù en arvar
Yezh en arvar

Lâret e vez emañ **en arvar** ur yezh pa van nebeut-tre a tud barrek warni ha pa ne vez ket desket ken gant ar vugale evel yezh kentañ.

Evit goût hag-eñ emañ en arvar ur yezh bennaket da vont da get e telc'her kont eus sifroù evel ar re-mañ: 

# An niver a gomzerion (tud a ra ganti ha tud barrek warni);
# Oad an darn-vrasañ eus ar gomzerion;
# An dregantad a dud yaouank a vez desket hag implijet ar yezh-se gante. 

Da skouer, en arvar emañ an ainoueg dre ma ne van nemet tro-dro da 300 den barrek warni evel yezh kentañ hag en o zouez n'eus nemet 15 bennaket a ra gantañ evel yezh-boas. 

D'an tu all avat ez eus yezhoù evel re Indonezia a vez komzet gant meur a degad a viloù a dud met en arvar emaint evelatao abalamour ma ne ra ket ar re yaouank gante ken, met kentoc'h gant ar yezh vroadel, an indonezeg.

Ha koulskoude ez eus yezhoù gant nebeutoc'h a 100 den a ra gante hag a zo bev-buhezik c'hoazh rak yezh kentañ an dud ez int ha kelennet e vezont gant an darn vrasañ eus ar vugale.

## Un nebeud skouerioù
*Kouroneg (*kourcheg*)
*Ainoueg
*Livoneg
*Samieg
*Sorbeg
*Oudmourteg
*An darn vrasañ eus ar yezhoù e Norzhamerika a rae gante ar pobloù-orin (estreget an tslagieg pe an navac'hoeg).

## Gwelet ivez
* Politikerezh yezh
* Yezh varv

## Liammoù diavaez

* Terralingua
* Rosetta Project
* SIL
* Lec'hienn diwar-benn ar yezhoù en arvar
* Lec'hienn etrebroadel evit ar yezhoù en arvar
* Yezhoù pobloù-orin Amerika
* Lec'hienn ar Savadur evit ar Yezhoù en Arvar
Komieg-permyakeg

Ur yezh finnek-ougrek eo an **c'homieg-permyakeg** (*Коми-Пермяцкӧй komi-permjatskeuy)*) komzet e Rannbarzh Emren Komia-Permyakia (Rusia) e-lec'h m'emañ unan eus an div yezh ofisiel a-gevret gant ar rusianeg. 

Tost eo ar yezh-mañ d'ar c'homieg hag d'an oudmourteg

Komzet eo ar c'homieg-permyakeg gant tro-dro 106,531 a dud war ur boblañs a 151.000. Daoust ma'z eo tremenet d'ar vugale c'hoazh eo kinniget gant ar rusianeg 

Skrivet e vez gant al lizherenneg kirillek gant un nebeud lizherennoù ispisial evit skrivañ sonennoù n'eus ket dioute e ruseg.

## Niveroù

* 1 ötek 
* 2 kIk 
* 3 kuim 
* 4 nyol'
* 5 vit 
* 6 kvat'
* 7 sizim 
* 8 kIkyamIs 
* 9 ökmIs 
* 10 das

## Gwelet ivez
* Yezhoù en arvar
* Oudmourteg
* Yezhoù Rusia
Komieg-zirieg

Ur yezh finnek-ougrek eo an **c'homieg-zirieg** (*Коми Кыв - komi kyyv*) komzet e Republik Komi hag e lec'hioù all eus Rusia gant tro-dro da 285.000 den. 

Ken tost eo ar yezh-mañ d'ar c'homieg-permyakeg ma vez kaoz eus rannyezhoù.

Skrivet e vez gant al lizherenneg kirillek gant un nebeud lizherennoù ispisial evit skrivañ sonennoù n'eus ket dioute e rusianeg.

## Gwelet ivez
* Yezh en arvar
* Oudmourteg

## Liammoù diavaez
* Komieg
19 Gwengolo

## Darvoudoù
* 1356 : Emgann Poitiers etre armeoù Bro-Saoz ha Bro-C'hall.
* 1793 : emgann e Beuzid-Klison etre ar Republikaned ha ar Vandeidi.
* 1893 : e Zeland Nevez e roer ar gwir da votiñ d’ar merc’hed. 
* 1930 : korventenn e Breizh: 27 bag kollet, mervel a ra 203 fesketour eus Groe, An Intel, Pleheneg, Porzh-Loeiz, Konk-Kerne ha Douarnenez abalamour d'ar gorventenn, ha lezel a reont 127 intañvez ha 193 emzivad war o lerc'h.
* 1944 : dieubidigezh Brest : aloubet eo bet ar gêr gant an 8vet arme amerikan.
* 1949 : kimiadiñ a ra Jean-Yves Le Toumelin diouzh ar Groazig (Liger-Atlantel) evit ober tro ar bed war e vag-dre-lien "Kurun".
* 1977 : digoret ez eus teir skol-vamm vrezhonek gant Diwan e Gwitalmeze, Kemper ha Plouneour-Menez.
* 1991 : en Alpoù, e Tirol ar Su, ez eus kavet korf un den marv ouzhpenn 500 vloaz zo, lesanvet Ötzi.
* 2006 : Taol-stad an arme e Thailand.

## Ganedigezhioù
* 1551 : Herri III, roue Bro-C'hall.
* 1754 : Joseph Fouché, politikour, ministr an Diabarzh e prantad kentañ an Impalaeriezh c'hall kentañ.
* 1799 : René Caillié, ergerzher gall.
* 1866 : Marguerite Deval, kanourez hag aktourez (c'hoariva ha sinema) c'hall.
* 1903 : Émile Poilvé, gourener breizhat ha kampion olimpek e Berlin e 1936.
* 1909 : Vefa de Bellaing, bet ganet Geneviève (Jenovefa e brezhoneg) Charbonnier de Sireuil, songarourez, emsaverez yezh ha sevenadur Breizh ha barzhez.
* 1911 : William Golding, skrivagner saoznek, tapet gantañ Priz Nobel al lennegezh.
* 1926 : Masatoshi Koshiba, fizikour japanat, Priz Nobel ar Fizik e 2002.
* 1934 : Brian Epstein, gwazour arzel hag alier ar strollad The Beatles adalek 1961 betek e varv.

## Marvioù
* 1710 : Ole Rømer steredoniour danat.
* 1797 : Lazare Hoche, jeneral da vare an Dispac'h gall.
* 1843 : Gaspard-Gustave Coriolis, skiantour gall.
* 1881 : James Abram Garfield, 20vet Prezidant ar Stadoù Unanet.
* 1985 : Italo Calvino, skrivagner italian.
* 2010 : José Antonio Labordeta, kaner, skrivagner ha politikour aragonat.

## Lidoù
*Devezh ar vro e Saint Kitts ha Nevis.
* Iliz katolik roman
** Sant Genver, eskob Benevento (Italia), merzher ha gwarezer Kêr-Napoli († 305).
** Sant Teodor, arc'heskob Kêrgent (Canterbury) († 690)
** Sant Sezni eskob-abad e Bro-Iwerzhon, enoret e meur a lec'h e Breizh († 7vet kantved)
** Emziskouezadenn ar Werc'hez Vari er Saletta (Italia) e 1846
hervez an iliz katolik

## Notennoù ha daveoù
Gougouyimidjireg

Unan eus un nebeud yezhoù e skourr yalandyek ar yezhoù pamek-ninganek eo ar **gougouyimidjireg** (*guugu yimidhirr*, *kukuyimidir*, *koko imdudji*) komzet gant ur bobl-orin en Aostralia. 

## Liammoù diavaez
*''Ethnologue'
Geotdebrer

Ur **geotdebrer** a zo ul loen (ur bronneg, un amprevan, ur pesk...) a zo struzh, ha n'eo ket kig, e voued boas. 

Tud a zo ( debrerien struzh a reer anezho) hag a chom hep debriñ kig: koulskoude n'eo ket ur geotdebrer eo an Den. Met meur a c'heotdebrer a zebr vioù ouzhpenn.

E-touez ar geotdebrerien, ouzhpenn ar re ne zebront nemet geot pe hogos, e kaver ul lodenn anezho a zo frouezhdebrerien (ne zebront nemet frouezh) hag ul lodenn all a zo deildebrerien (ne zebront nemet delioù).

N'eo ket undoare nag unseurt magadurezh ar geotdebrerien, kemm a ra hervez ar mareoù eus ar bloaz, ha hervez ar struzh a c'hellont kavout.

E-touez ar bronneged e c'heller ober an diforc'h etre ar geotdebrerien unanstomog hag ar geotdebrerien liesstomog :

*Ar re unanstomog (marc'heged, krignerien, moc'h) a zo ganto ur stomog e stumm ur c'hodell nemetken e-lec'h ma vez graet ar c'hoazhadur. An darnvuiañ anezho a zo hollzebrerien nemet ar marc'heged a zo geotdebrerien.
*Ar re liesstomog pe an daskirierien, holl geotdebrerien (buoc'heged, karveged, gavreged ha kañvaleged) a zo ganto 4 godell evit ar c'hoazhadur, a-wechoù anvet an torioù : ar sac'h-bras, ar sac'hig, ar sac'h-levrioù, an torig-toaz. Roll houmañ a zo tost da hini stomog ar bronneged all. Ur stomog gant 3 godell hepken a zo gant ar c'hañvaleged. 
 

## Sell ivez ouzh
*hollzebrer
*kigdebrer
*amprevanetaer
Yezh varv

Lavaret e vez ec'h eo **marv** ur yezh pa ne ra ganti ken hini ebet evel yezh kentañ, peurliesañ pa gemer ur yezh all he flas, evel, da skouer, ar c'hopteg hag a varvas pa voe bet kemeret e blas gant an arabeg hag o vont da anaon an holl dud a rae gantañ.

Yezhoù marv a c'hell leuskel war o lerc'h yezhoù bev, evel ar yezhoù bet diorroet diwar al latin.

Gwech ha gwechall e vez kavet yezhoù marv implijet c'hoazh evel yezhoù sakr evit lidoù relijiel evel ar geuzeg (*ge'ez*) hag an avesteg pe c'hoazh evit ar skiantoù, da skouer al latin er c'hrennamzer.

A-wechoù e roer ur vuhez nevez en-dro d'ur yezh varv ra ma teufe da vezañ ur yezh vev en-dro evel, da skouer, an hebraeg e Stad Israel pe c'hoazh ar c'herneveureg.

## Gwelet ivez
*Yezh en arvar
*Yezhoù aet da get

## Daveoù
Frankezañs

**Frankezañs** a reer eus ur rousin frondus a zeu diwar ar gwez *[[Boswellia thurifera]]* pe *B. sacra*. Implijet e vez d'ober ezañs.

Ar frankezañs a denn e anv eus an ezañs *gwir* pe *frank*. Anavezet eo ivez dindan an anv **olibanom** a zeu diwar an arabeg *al-lubān* ("al laezh"), a ra dave d'ar sap laezhek a ziver eus ar gwez frankezañs. 

Implijet eo bet stank ar frankezañs e-kerzh al lidoù relijiel. Hervez *[[Aviel Mazhev|Aviel Sant Vazhev]]* 2:11, e oa bet profet aour, frankezañs ha mir da Jezuz gant an Tri Roue eus ar Reter. Gant kresk ar gristeniezh e c’houzizas ar goulenn war ar frankezañs a-hed ar . Diaesaet e voe treuzadennoù ar c’haravanennoù gant emled an dezerzh dre ar Rub al Khali pe *korn goullo* Arabia. War gresk ez eas neuze tagadennoù ar Barthed, ergerzhourien anezho, er Reter-nesañ. Gant se e voe lakaet fin da genwerzh ar frankezañs goude ar bloavezhioù 300.

Lavaret e vez e lakaas an Impalaer roman Nero da zeviñ evit gwerzh ur bloavezh ezañs dre gêr Roma da-geñver lid kañv e wreg Poppaea.

Krediñ a reer eo bet kêr gollet Ubar, a greder bezañ Irem, en Oman hiziv, ur greizenn genwerzh evit ar frankezañs a-hed "hent an ezañs" bet nevez-addizoloet. Adkavet eo bet Ubar e deroù ar bloavezhioù 1990. Furchadegoù zo eno bremañ.

## Pennadoù
* War hent ar frankezañs-Smithsonian Magazine Here 1998
* Daveennoù ar Frankezañs er Bibl-odu.edu
* Atlantis an Traezh-Archaeology Magazine Mae/Mezheven 1997
* Spices Exotic Flavors and Medicines-UCLA Louise M. Darling Biomedical Library Spice Exhibit Frankincense and Myrrh 2002

## Lec’hiennoù kar

* UNESCO-UNESCO Frankincense Trail Dhofar Province, Oman
* Trade Between Arabia and the Empires of Rome and Asia-Metropolitan Museum of Art
* Lost City of Arabia Atersadenn gant Dr. Juris Zarins-Nova Gwengolo 1996
* Pictures of Ubar-NASA, 3 Eost 1995

## Daveennoù
* *The Road to Ubar: Finding the Atlantis of the Sands* by Clapp Nicholas ISBN 0-395-95786-9 (1999)
* *Frankincense & Myrrh: A Study of the Arabian Incense Trade* - Groom, Nigel ISBN 0-86685-593-9 (1981)
* *Gold, Frankincense, and Myrrh: An Introduction to Eastern Christian Spirituality* - Maloney George A ISBN 0-8245-1616-8 (1997)
* *Frankincense & Myrrh : Through the Ages, and a complete guide to their use in herbalism & aromatherapytoday* - Watt, Martin & Sellar, Wanda ISBN 0-85207-306-2 (2004)

## Gwelet ivez
* Nabateaned
Avesteg

Ur yezh indez-iranek eus ar skourr reter-iranek eo an **avesteg**. Implijet e voe ar yezh-se evit skrivañ levr sakr ar zoroastregezh anvet an Avesta, ha diwar-se e teu anv ar yezh ivez. 

Ur yezh varv an hini eo met talvezout a ra c'hoazh da yezh sakr ar zoroastregezh.

Isrannet e vez ar yezh hervez ar mareadoù evel-hen: 

1- **Hen avesteg** implijet evit skrivañ ar gathoù war-dro 1300 a-raok Jezuz-Krist.

2- **Nevez avesteg** implijet evit skrivañ an darn vrasañ eus an Avesta komzet betek an VIIIvet kantved a-raok JK.

Un doare-skrivañ ispisial ez eus evit skrivañ an avesteg anvet *[[Skritur avestek|dīn dabireh]]*, savet war diazezoù ar skritur pahlaviek.

## Gwelet ivez
* Yezh varv
* Skritur avestek

## Liammoù diavaez
* Kentelioù, yezhadur ha geriadurioù avesteg
* Testenni en avesteg
Falc'hun-logotaer

Ar **Falc'hun logotaer** a zo un evn-preizh, *Falco tinnunculus* an anv skiantel anezhañ.

## Doareoù pennañ
Ul labous preizh boutin a-walc'h en Europa, Azia hag Afrika eo ar falc'hun-logotaer. Muzuliañ a ra etre 34 ha 38 cm gant un hed-eskell a 70-80 cm. Ar par a bouez war-dro 155 g hag ar barez war-dro 190 g.
Laboused-deiz int ha kavout a reont gwelloc'h pradennoù ha maezioù digor evit logota.

## [[Boued]]

Debrin a reont : Amprevaned, krignerien, laboused (a-wechoù), raned ha glazarded.

## Annez
Ne savont neizh ebet : neizhiañ a reont e-barzh neizhioù kozh brini pe laboused all.

## Rummatadur

## Skeudennoù

Falco tinnunculus (Linnaeus, 1758).jpg
Faucon crécerelle MHNT.jpg
Common_Kestrel_Revivim_2.jpg
Falco_tinnunculus_-_wall.jpg
Falco tinnunculus - snow.jpg
Skritur avestek

Krouet e oa bet ar **skritur avestek** en 3de kantved goude Jezuz evit skrivañ an Avesta, levr sakr ar zoroastregezh. 

Diorroet e oa bet war diazez ar skritur pahlavek implijet evit skrivañ ar hen perseg, diorroet war e dro diwar ar skritur aramaek.

## Gwelet ivez
* Avesteg

## Liammoù diavaez
* ''Omniglot''. Lec'hienn diwar-benn an doareoù-skrivañ
* Lizherennoù evvit gallout skrivañ en avaeteg war hoc'h urzhiataer
Oriyeg

Ur yezh indez-aryek eo an **oriyeg** (ଓଡ଼ିଆ), komzet dreist-holl e Orisa (India). Tost-tre eo d'ar banglaeg (*bengali*) ha d'an asameg.

Unan eus yezhoù ofisiel India an hini eo.

Skrivet e vez an oriyeg gant ar skritur oriyek.

## Gwelet ivez
* Roll yezhoù ofisiel India
* Skritur oriyek
Dogreg

Ur yezh indez-aryek eo an **dogreg** (*dogri* डोगरी) komzet gant tro-dro da 2 vilion a dud e Jammu, e Jammu ha Kachmir dreist-holl, met ivez e Panjab en India, e Himachal Pradesh hag e lec'hioù all zo eus Kachmir. 

Gwechall e veze renket an dogreg evel ur rannyezh pandjabek met bremañ eo deuet da vezañ ur gwir yezh lennegel.

Unan eus yezhoù kenofisiel India eo an dogreg e Stad Jammu ha Kashmir.

Skrivet e vez gant ar skritur devanagari pe gant al lizherenneg arabek hervez al lec'h ma vez komzet.

## Gwelet ivez
* Roll yezhoù ofisiel India
* yezh indez-aryek
1973

*Diwar-benn bloavezh *'1973*' an [[deiziadur gregorian]] eo ar bajenn-mañ.*

## Darvoudoù

### Europa

#### Kenvarc’had
* 1 a viz Genver: Danmark, Iwerzhon ha Rouantelezh-Unanet degemeret en Unaniezh Europa.

#### Breizh
* 2 a viz Genver: kentañ treizhadenn etre Rosko ha Plymouth gant al lestr-treizh evit kirri-samm, *Kerisnel* e anv.
* Here : Brezhoneg Bev - Bodadoù stourm evit ar Brezhoneg a embann bezañ livet panelloù-hent gallek e deroù ar miz.
* 12 a viz Kerzu : Votiñ a ra kuzul-departamant Penn-ar-Bed ur mennad evit difenn gwirioù sevenadurel ar Vretoned : *Le Conseil général regrette d'avoir à constater que le comportement des responsables gouvernementaux à l'égard des valeurs culturelles bretonnes demeure inchangé. Il estime que l'incompréhension du problème culturel breton par les pouvoirs publics revêt un caractère blessant pour l'ensemble des Bretons et qu'il est de son devoir de les mettre en garde contre les conséquences d'une telle attitude*.
* 22 a viz Kerzu : niverenn gentañ ar sizhunieg Evit ar brezhoneg.
* Embannadur an Dictionnaire étymologique du breton ancien, moyen et moderne gant Christian-Joseph Guyonvarc'h.

#### Frañs

#### [[Unaniezh ar Republikoù Sokialour Soviedel|URSS]]

### Azia
#### Reter-nesañ

#### Reter-kreiz
#### Iskevandir indezat

#### Reter-pellañ
##### Vietnam
* 27 a viz Genver: gant Emglevioù Peoc'h Pariz ez eus lakaet un termen da Vrezel Vietnam.
* 29 a viz Meurzh: soudarded diwezhañ Stadoù Unanet Amerika a ya kuit diouzh Su Vietnam.

### Afrika
#### Ginea-Bissau
* 24 a viz Gwenholon: Ginea-Bissau a embann bezañ dizalc'h diouzh Portugal.

### Amerikaoù
#### Norzhamerika
##### Stadoù-Unanet
#### Suamerika
#### Chile
* 11 a viz Gwenholon: taol-stad Augusto Pinochet a-enep da brezidant Chile Salvador Allende.

### Oseania

### Arzoù ha lizhiri
#### Livañ
#### Sonerezh
#### Lennegezh
#### Sinema

### Skiantoù ha politikerezh

### Armerzh

### Sport
### A bep seurt/diasur

## [[:Rummad:Ganedigezhioù 1973|Ganedigezhioù]]

Gwelet ivez :*[[:Rummad:Ganedigezhioù 1973]]*

## [[:Rummad:Marvioù 1973|Marvioù]]

Gwelet ivez:*[[:Rummad:Marvioù 1973]]*
__NOTOC__
1974

*Diwar-benn bloavezh *'1974*' an [[deiziadur gregorian]] eo ar bajenn-mañ.*

## Darvoudoù

### Europa
#### Kenvarc’had

#### Breizh
* 14 a viz C'hwevrer : distrujet eo stign skinwel an ORTF er Roc'h Tredudon (war douar Plouneour-Menez) gant ur gwalldaol eus an FLB-ARB. Abadenn skinwel ebet e-pad ur miz e Breizh-Izel a-bezh.
* 1añ a viz Even : savidigezh Gouel ar Brezhoneg e Gwengamp da-heul un emglev etre Skol an Emsav, Al Leur Nevez hag Ar Falz.
#### Katalonia
* 2 a viz Meurzh : Salvador Puig i Antich, un anarkour yaouank eus Katalonia, zo kondaonet ha lakaet d'ar marv gant ar galloud frankoour.

#### Frañs
* Valéry Giscard d'Estaing zo dilennet da brezidant ar Republik. 
#### Portugal
* 25 a viz Ebrel : penn-kentañ Dispac'h ar Jenoflez (Revolução dos Cravos) e Portugal.
#### Kiprenez
*15 a viz Gouere : taol-stad gant ofiserien c'hresian a-enep ar prezidant Makarios III.
*20 a viz Gouere : aloubadeg arme Turkia e hanternoz an enezenn.
#### [[Unaniezh ar Republikoù Sokialour Soviedel|URSS]]
* 13 a viz C'hwevrer: harluet eo Aleksandr Soljenitsyn eus an Unaniezh Soviedel.

### Azia
#### Reter-Nesañ

#### Reter-Kreiz
#### Iskevandir indezat

#### Reter-Pellañ

### Afrika
#### Ginea-Bissau
* 10 a viz Gwengolo: dizalc'h eo ar vro diouzh Portugal.

### Amerika
#### [[Kreizamerika]]
*14-21 a viz Here : didarzh ar Volcán de Fuego e Guatemala.

#### Norzhamerika
##### Stadoù-Unanet
#### Suamerika

### Okeania

### Arzoù ha lizhiri
#### Livañ
#### Sonerezh
#### Lennegezh
#### Sinema

### Skiantoù ha politikerezh
* Dizoloadenn ar seaborgiom gant skipailh ar fizikour amerikan A. Ghiorso e Berkeley (Kalifornia).

### Armerzh

### Sport
### A bep seurt/diasur

## [[:Rummad:Ganedigezhioù 1974|Ganedigezhioù]]

## [[:Rummad:Marvioù 1974|Marvioù]]
* Gérard Verdeau, krouer ar gevredigezh Breiz Santel.
* 2 a viz Meurzh : Salvador Puig Antich, stourmer ar MIL, lazhet gant gouarnamant Franco.

__NOTOC__
1975

*Diwar-benn bloavezh *'1975*' an [[deiziadur gregorian]] eo ar bajenn-mañ.*

## Darvoudoù

### Europa

#### Breizh ====<br>
*Gwelet ivez : [[1975 e Breizh]]*.
* 18 a viz Gouere : Manifestadeg e Brest evit goulenn ur panellerezh-hent divyezhek.
* Krouidigezh ar gelaouenn bedagogel Evid ar Brezhoneg
* Krouidigezh Priz Langleiz, priz lennegel brezhonek, gant an Itron Langleiz, intañvez Zavier Langleiz.
* 18 a viz Here: digor eo pont bras Sant-Nazer d'an dremenidi.

#### Bro-C'hall
* 6 Meurzh : tarzañ a ra ur vombezenn e Pariz e burevioù an ajañs Springer Press, sammet eo atebegezh gant an tu-kleiz pellañ.
#### Korsika
*21 a viz Eost : aloubet ez eus un atant en Aleria gant emsaverien gorsikat armet eus an *Azzione per a Rinascita di a Corsica*, renet gant Edmond Simeoni, . 

#### [[Unaniezh ar Republikoù Sokialour Soviedel|URSS]]

### Azia
* 28 a viz Du: Reter Timor a embann ez eo dizalc’h diouzh Portugal.
* 7 a viz Kerzu: aloubet eo Reter Timor gant arme Indonezia.
#### Reter-nesañ
* 5 a viz Even: addigoret eo Kanol Suez, evit ar wech kentañ abaoe Brezel ar c'hwec'h devezh.

#### Reter-kreiz
#### Iskevandir indezat

#### Reter-pellañ

### Afrika
* 6 a viz Gouere : dont a ra an inizi Komorez da vezañ dizalc'h diouzh Bro-C'hall.
### Amerikaoù
#### Norzhamerika
##### Stadoù-Unanet
#### Suamerika

### Oseania

### Arzoù ha lizhiri
#### Livañ
#### Sonerezh
#### Lennegezh
#### Sinema

### Skiantoù ha politikerezh
* 9 a viz Gwenholon: loc'het eo ar sonterez amerikan *[[Viking 2]]* war-du Meurzh.

### Armerzh
* 4 a viz Ebrel : krouet eo an embregerezh Microsoft.
### Sport
### A bep seurt/diasur
**Barr-Heol war ar ar gegin hag an daol, Levr kegin [[Soaz an Tieg]]*, Barr-Heol, 1975. Kentañ levr rekipeoù brezhonek.

## [[:Rummad:Ganedigezhioù 1975|Ganedigezhioù]]

Gwelet ivez :*[[:Rummad:Ganedigezhioù 1975]]*

## [[:Rummad:Marvioù 1975|Marvioù]]
* Zavier Langleiz, arzour, emsaver ha skrivagner brezhonek, unan eus saverien ar peurunvan,
* 20 a viz Du : Francisco Franco, diktatour spagnol.
Gwelet ivez:*[[:Rummad:Marvioù 1975]]*
__NOTOC__
Sindeg

Ur yezh indezariek eo ar **sindieg** (सिन्धी,سنڌي; RLVK: *sindhī*) komzet gant tro-dro da 17 milion a dud e Pakistan e Proviñs ar Sind ha 2.8 milion all en India.

Ur yezh ofisiel an hini eo kement e Pakistan, ma vez skrivet gant al lizherenneg arabek, hag en India ma vez skrivet gant ar skritur devanagari. Perzhioù boutin a zo etre ar Sindeg hag ar Balouchieg. 

## Gwelet ivez
* Roll yezhoù ofisiel India
1976

*Diwar-benn bloavezh *'1976*' an [[deiziadur gregorian]] eo ar bajenn-mañ.*

## Darvoudoù
* 1 a viz C'hwevrer: krouidigezh ar C'huzul etrebroadel evit kendalc'h ar brezhoneg. 

### Europa

#### Breizh
* 24 a viz Genver: peñse an eoullestr Olympic Bravery en Eusa. Lanv du miz hanter war-lerc'h.
* Krouidigezh ar Front Culturel Progressiste Breton a vod Ar Falz, an UDB, ar Strollad Sokialour Gall, PSU Breizh, Skol an Emsav, Les Amis du Parler gallo, CGT FR3-Breizh ha Broioù al Liger hag ar SGEN-CFDT Breizh.
*25 a viz Ebrel : manifestadeg e Naoned evit adunvanidigezh velestradurel Breizh.
* 29 a viz Gwengolo : marv Yann-Kel Kernalegenn, stourmer an FLB-ARB
* 14 a viz Here: peñse an eoullestr Boehlen da vaez da Enez-Sun, lanv du da heul.

#### Frañs
#### Katalonia
* 16 a viz Gwenholon: digoradur ur skol-vamm gatalanek gant La Bressola e Katalonia an Norzh.

### Azia
#### Reter-nesañ

#### Reter-kreiz
#### Iskevandir indezat

#### Reter-pellañ

### Afrika
#### Sahara ar C'hornôg
* 26 a viz C'hwevrer: en em dennañ a ra Spagn diouzh Sahara ar C'hornôg.
* 27 a viz C'hwevrer: embannet eo ar Republik Demokratel Arab Sahrawi gant an Talbenn Polisario e Sahara ar C'hornôg nevez-kuitaet gant ar Spagnoled.

### Amerikaoù
#### Norzhamerika
##### Stadoù-Unanet
#### Suamerika

### Oseania

### Arzoù ha lizhiri
#### Livañ
#### Sonerezh
* 12 a viz Du: kentañ sonadeg ar strollad Téléphone e Kreizenn amerikan Pariz.

#### Lennegezh
#### Sinema

### Skiantoù ha politikerezh

### Armerzh

### Sport
### A bep seurt/diasur

## [[:Rummad:Ganedigezhioù 1976|Ganedigezhioù]]

Gwelet ivez :*[[:Rummad:Ganedigezhioù 1976]]*

## [[:Rummad:Marvioù 1976|Marvioù]]

Gwelet ivez:*[[:Rummad:Marvioù 1976]]*
__NOTOC__
1977

*Diwar-benn bloavezh *'1977*' an [[deiziadur gregorian]] eo ar bajenn-mañ.*

## Darvoudoù

### Europa

#### Breizh
* 8 a viz C'hwevrer: ar prezidant gall Valéry Giscard d'Estaing a gej ouzh pennoù an emsav sevenadurel breizhek e Ploermael, hag a ziskleir e vo sinet ur Garta sevenadurel etre ar stad c'hall ha Rannvro Breizh.
* Nevezamzer: krouidigezh ar skol Diwan kentañ e Lambaol-Gwitalmeze, arouez adsavidigezh ar brezhoneg, deroù ur reizhiad kelenn divyezhek modern e Breizh.
* 19 a viz Gwenholon: digoret ez eus teir skol-vamm vrezhonek gant Diwan e Gwitalmeze, Kemper ha Plouneour-Menez.
* 23 a viz Gwenholon: votet eo testenn ar Garta sevenadurel gant Kuzul Rannvroel Breizh.
* miz Kerzu: digoret skol-vamm Diwan Roazhon.

#### Frañs
* 10 a viz Gwenholon: gwilhotinet eo Hamida Djandoubi e Marselha ; graet gant ar boan a varv e Bro-C'hall evit ar wech diwezhañ.

#### Kembre
*3 a viz Genver : deroù abadennoù BBC Radio Cymru, e kembraeg.

#### Roumania
*4 a viz Meurzh : kren-douar e Bukarest; 1 500 den lazhet.

### Azia
#### Reter-nesañ

#### Reter-kreiz
#### Iskevandir indezat

#### Reter-pellañ

### Afrika

### Amerikaoù
#### Norzhamerika
##### Stadoù-Unanet
#### Suamerika

### Oseania

### Arzoù ha lizhiri
#### Livañ
#### Sonerezh
#### Lennegezh
*Adembannet Emgann Kergidu, gant Lan Inizan, e ti Al Liamm.

#### Sinema
* 25 a viz Mae: Skignet eo ar film Star Wars er sinema

### Skiantoù ha politikerezh

### Armerzh

### Sport
### A bep seurt/diasur

## [[:Rummad:Ganedigezhioù 1977|Ganedigezhioù]]

Gwelet ivez :*[[:Rummad:Ganedigezhioù 1977]]*

## [[:Rummad:Marvioù 1977|Marvioù]]

Gwelet ivez:*[[:Rummad:Marvioù 1977]]*
__NOTOC__
1978

*Diwar-benn bloavezh *'1978*' an [[deiziadur gregorian]] eo ar bajenn-mañ.*

## Darvoudoù

### Europa

#### Kenvarc’had

#### Breizh
* Sinadur Karta Sevenadurel Breizh gant ar prezidant gall Valéry Giscard d'Estaing.
* Krouidigezh skolioù Diwan Kastell-Paol, an Oriant, Brest ha Lannuon
* 16 a viz Meurzh: peñse an eoullestr Amoco Cadiz ouzh reier Porsal, gant ul lanv du biskoazh brasoc'h war aodoù hanternoz Breizh.
* 27 a viz Meurzh: 15 000 den o vanifestiñ e Brest da-heul peñse an Amoco Cadiz e Porsal; "N'eo ket Breizh ur boubelenn"" o lugan pennañ; krogadoù etre ar polis hag ar vanifesterion.

#### Frañs

#### Italia
* 9 a viz Mae : muntret ar politikour Aldo Moro (1916-1978) gant ar Brigadennoù Ruz.

### Azia
#### Reter-nesañ
#### Turkia
* 27 a viz Du: strollad Labourerien Kurdistan (*[[Partiya Karkerên Kurdistan|PKK]]*) a zo savet e Turkia.
#### Reter-kreiz
#### Iskevandir indezat

#### Reter-pellañ

### Afrika

### Amerikaoù
#### Norzhamerika
##### Stadoù-Unanet
* 17 a viz Gwengolo: Emglevioù Camp David arsav-brezel etre Egipt hag Israel

#### Suamerika

### Okeania

### Arzoù ha lizhiri
#### Livañ
#### Sonerezh
#### Lennegezh
#### Sinema
* 17 a viz Gwengolo: Ar stirad Battlestar Galactica (stirad skinwel 1978) a zo skignet evit ar wech gentañ.

### Skiantoù ha politikerezh

### Armerzh

### Sport
* 26 a viz Kerzu: loc'hañ a ra kentañ Ralli Paris - Dakar eus Pariz.

### A bep seurt/diasur

## [[:Rummad:Ganedigezhioù 1978|Ganedigezhioù]]

Gwelet ivez :*[[:Rummad:Ganedigezhioù 1978]]*

## [[:Rummad:Marvioù 1978|Marvioù]]
* 9 a viz Ebrel : Biel Elies, beleg ha skrivagner brezhonek.
* 29 a viz Mezheven : Roparz Hemon e Dulenn (g. 1900)
* 22 a viz Gwengolo : Jean Guéhenno e Pariz ( kazetenner ha skrivagner)

Gwelet ivez:*[[:Rummad:Marvioù 1978]]*
__NOTOC__
Koutcheg

Ur yezh indez-aryek eo ar **c'houtcheg** (*kutchi*) komzet e Koutch en India. 

Heñvel-tre eo fonologiezh ar c'houtcheg ouzh hini ar sindeg, ar c'heriaoueg avat a zo tostoc'h ouzh hini ar goudjarateg.

Skrivet e veze gwechall gant un doare-skrivañ ispisial, ar skritur koutchek, met bremañ e vez implijet ar skritur goudjaratek.

## Gwelet ivez
* Roll yezhoù ofisiel India
1979

*Diwar-benn bloavezh *'1979*' an [[deiziadur gregorian]] eo ar bajenn-mañ.*

## Darvoudoù

### Europa
* 1añ a viz Meurzh : dont a ra Greunland da vezañ emren diouzh Danmark.
* 31 a viz Meurzh: kuitaet Malta gant ar soudarded diwezhañ eus ar Rouantelezh-Unanet. 

#### Breizh
* 8 a viz Meurzh: embannadur albom kentañ Tintin e brezhoneg : *[[Ar seizh boulenn strink]]*.
* 2-3 a viz Gouere : Gouel ar Brezhoneg er Roc'h-Derrien.
* Gouere : tremenet e vachelouriezh e brezhoneg gant Jil Killivere.
* Krouet eo ar gelaouenn Planedenn.
* Savet eo Skol Diwan Sant-Brieg

#### Bro-C'hall
* 9 a viz Gouere : gwalldaol gant ur vombezenn ouzh karr Serge had Beate Klarsfeld, chaseourien nazied.

#### Rouantelezh-Unanet
* 1 a viz Meurzh: referendomoù e Kembre hag e Skos war an emrenerezh kinniget dezho gant gouarnamant Londrez : 33% a-du e Skos, 12% a-du e Kembre.
*4 a viz Mae : er vouezhiadeg evit Ti ar C’humunioù eo trec'h ar Virourien ha dont a ra Margaret Thatcher da vezañ Kentañ Ministr.

### Azia
* 24 a viz Kerzu: kregiñ a ra an Unaniezh soviedel da aloubiñ Afghanistan.

#### Reter-nesañ

#### Reter-kreiz
* miz C'hwevrer : Dispac'h islamek en Iran

#### Iskevandir indezat

#### Reter-pellañ
* 7 a viz Genver: kouezhañ a ra Phnom Penh etre krabanoù arme ar Viêt-Nam. Kouezhañ a ra galloud ar Khmered ruz.

### Afrika

### Amerika
#### Norzhamerika
##### Stadoù-Unanet
* 28 a viz Meurzh: gwallzarvoud grevus e kreizenn nukleel Three Mile Island, e Pennsylvania.

#### Suamerika

### Oseania

### Arzoù ha lizhiri
#### Livañ
#### Sonerezh
#### Lennegezh
#### Sinema

### Skiantoù ha politikerezh
* 20 a viz Meurzh: ar yezh programiñ REXX a zo ijinet.
* 24 a viz Kerzu: ar fuzeenn Ariane a zo bannet evit ar wech kentañ gant an Europeaned.

### Armerzh

### Sport
### A bep seurt/diasur

## [[:Rummad:Ganedigezhioù 1979|Ganedigezhioù]]

Gwelet ivez :*[[:Rummad:Ganedigezhioù 1979]]*

## [[:Rummad:Marvioù 1979|Marvioù]]

Gwelet ivez:*[[:Rummad:Marvioù 1979]]*
__NOTOC__
Marwareg

Ur yezh indez-aryek eo ar **marwareg** (*marwari*) komzet dreist-holl e Rajasthan ha Goudjarat en India hag ivez e reter Pakistan. 

Evit tud zo ez eo ar marwareg ur rannyezh hindek.

Ne vez ket skrivet ar yezh-mañ, hag an dud a ra ganti dre gomz a implij kentoc'h an hindeg dre skrid. 

N'he deus ar yezh-mañ statud ebet en India ha war digresk ec'h a an niver a dud a ra ganti, dreist-holl er c'hêrioù bras.

## Gwelet ivez
* Roll yezhoù ofisiel India
1981

*Diwar-benn bloavezh *'1981*' an [[deiziadur gregorian]] eo ar bajenn-mañ.*

## Darvoudoù

### Europa

#### Kenvarc’had
* 1 a viz Genver: Gres degemeret en Unaniezh Europa.

#### Breizh
* 14 a viz Meurzh: disklêriadur an danvez prezidant Mitterrand a-du gant ar brezhoneg.
* Krouidigezh skolioù Diwan Lesneven, Naoned, ha Gwengamp
* Krouidigezh an Aotreegezh vrezhoneg e Skol-veur Roazhon II
* Krouidigezh ar gelaouenn Chasse-Marée.
* 29 a viz Kerzu: krouidigezh Skol-Uhel ar Vro e Roazhon.

Gwelet ivez : Disklêriadurioù pennadurezhioù

#### Frañs
* 10 Mae : François Mitterrand dilennet da brezidant Republik Bro-C'hall.
* 9 a viz Du: embannet eo ul lezenn hag a aotre ar radioioù dieub da skignañ.

#### Galiza
* 28 Ebrel : Ur statud emrenerezh a zo hiviziken gant Galiza.
#### Polonia
* 2 a viz Gwengolo: digoradur kentañ kendalc’h Solidarność.
#### Spagn
* 23 a viz C'hwevrer: klask a ra gwarded sivil ober un taol-stad e Madrid ha bac'hañ kannaded e Parlamant Spagn.

### Azia
#### Reter-nesañ

#### Reter-kreiz
#### Iskevandir indezat

#### Reter-pellañ

### Afrika

### Amerikaoù
#### Norzhamerika
##### Stadoù-Unanet
#### Suamerika

### Okeania

### Arzoù ha lizhiri
#### Livañ
* 10 a viz Gwenholon: rentet eo taolenn Gernika da Spagn.

#### Sonerezh
#### Lennegezh
#### Sinema

### Skiantoù ha politikerezh
* Dizoloadenn ar bohriom gant skipailh ar fizikourien alaman Peter Armbruster ha Gottfried Münzenberg.

### Armerzh

### Sport
### A bep seurt/diasur

## [[:Rummad:Ganedigezhioù 1981|Ganedigezhioù]]

Gwelet ivez :*[[:Rummad:Ganedigezhioù 1981]]*

## [[:Rummad:Marvioù 1981|Marvioù]]

Gwelet ivez:*[[:Rummad:Marvioù 1981]]*
__NOTOC__
1982

*Diwar-benn bloavezh *'1982*' an [[deiziadur gregorian]] eo ar bajenn-mañ.*

## Darvoudoù

### Europa

#### Kenvarc’had

#### Breizh
* Krouidigezh Skol-Uhel ar Vro (SUAV)
* Krouidigezh skolioù Diwan Banaleg ha Tregon
* 24 a viz Kerzu : skignet eo abadenn gentañ *[[An Taol-Lagad]]* gant France 3 Breizh. 

#### Frañs
* 2 a viz Meurzh : Lezennn Deferre war an digreizennañ. anavezet eo ar rannvroioù evel strollegezhioù lec'hel. Ur vodadeg zo, dezhi barregezhioù termenet.
* 21 a viz Even : Kelc’hlizher Savary a aotren ar c’helenn divyezhek arnodel er skolioù stad.
#### Italia
* 3 a viz Gwengolo: drouklazhet eo Carlo Alberto Dalla Chiesa (jeneral ar Garabinennerien anezhañ) gant ar Mafia e Palermo.
#### Spagn
* 11 a viz Genver: statud emrenerezh Asturiez.

### Azia
#### Reter-nesañ

#### Reter-kreiz
#### Iskevandir indezat

#### Reter-pellañ

### Afrika

### Amerikaoù
#### Norzhamerika
##### Stadoù-Unanet
#### Suamerika
* 19 a viz Meurzh: dilestrañ a ra soudarded eus Arc'hantina en Inizi Maloù (*Falklands*) : deroù ar brezel etre Arc'hantina hag ar Rouantelezh Unanet, Brezel an Inizi Maloù.

### Okeania

### Arzoù ha lizhiri
#### Livañ
#### Sonerezh
#### Lennegezh
#### Sinema

### Skiantoù ha politikerezh
* Dizoloadenn ar meitneriom gant skipailh ar fizikourien alaman Peter Armbruster ha Gottfried Münzenberg.
### Armerzh
### Relijion
* Gwenvidikaet eo Jeanne Jugan gant Yann-Baol II. 

### Sport
### A bep seurt/diasur

## [[:Rummad:Ganedigezhioù 1982|Ganedigezhioù]]

Gwelet ivez :*[[:Rummad:Ganedigezhioù 1982]]*

## [[:Rummad:Marvioù 1982|Marvioù]]

Gwelet ivez:*[[:Rummad:Marvioù 1982]]*
__NOTOC__
1983

*Diwar-benn bloavezh *'1983*' an [[deiziadur gregorian]] eo ar bajenn-mañ.*

## Darvoudoù

### Europa

#### Kenvarc’had

#### Breizh
* Krouidigezh ar strollad politikel dispac’hour ha dizalc'hour Emgann.
* Krouidigezh an Here ti-embann levrioù brezhonek evit ar vugale, gant Martial Ménard.
* Krouidigezh ar c'hlas divyezhek publik kentañ e Sant-Riwal
#### Frañs
### Azia
#### Reter-nesañ

#### Reter-kreiz
#### Iskevandir indezat

#### Reter-pellañ

### Afrika
* Soudan : Penn-kentañ an emsavadeg e Su ar vro. 2 vilion a dud vo bet lazhet er brezel-mañ a-benn an Emglev-peoc'h sinet e 2005.

### Amerikaoù
#### Norzhamerika
##### Stadoù-Unanet
#### Suamerika

### Oseania

### Arzoù ha lizhiri
#### Livañ
#### Sonerezh
#### Lennegezh
#### Sinema

### Skiantoù ha politikerezh

### Armerzh

### Sport
### A bep seurt/diasur

## [[:Rummad:Ganedigezhioù 1983|Ganedigezhioù]]

Gwelet ivez :*[[:Rummad:Ganedigezhioù 1983]]*

## [[:Rummad:Marvioù 1983|Marvioù]]

* 3 Du : May Picqueray, anarkourez breizhat

Gwelet ivez:*[[:Rummad:Marvioù 1983]]*
__NOTOC__
1980

*Diwar-benn bloavezh *'1980*' an [[deiziadur gregorian]] eo ar bajenn-mañ.*

## Darvoudoù

### Europa

#### Breizh
* 7 a viz Meurzh: peñse an eoullestr Tanio e-kichen Enez-Vaz, lanv du da heul.
* Krouidigezh he skol kentañ derez kentañ gant ar rouedad Diwan e Treglonoù
* Krouidigezh ar c’helaouennoù Bremañ, Al Lanv ha Dalc’homp Soñj.
* Gouel ar brezhoneg aozet e Plabenneg etre ar 14 hag an 18 a viz Mae.

#### Frañs

### Azia
#### Reter-nesañ

#### Reter-kreiz
* Deroù ar brezel etre Iran hag Iraq

#### Iskevandir indezat

#### Reter-pellañ

### Afrika

### Amerikaoù
#### Norzhamerika
##### Stadoù-Unanet

* 4 Du : Ronald Reagan, dilennet da brezidant SUA

#### Suamerika

### Oseania

### Arzoù ha lizhiri
#### Livañ
#### Sonerezh
#### Lennegezh
#### Sinema

### Skiantoù ha politikerezh

### Armerzh

### Sport
### A bep seurt/diasur

## [[:Rummad:Ganedigezhioù 1980|Ganedigezhioù]]

Gwelet ivez :*[[:Rummad:Ganedigezhioù 1980]]*

## [[:Rummad:Marvioù 1980|Marvioù]]

Gwelet ivez:*[[:Rummad:Marvioù 1980]]*
__NOTOC__
1985

*Diwar-benn bloavezh *'1985*' an [[deiziadur gregorian]] eo ar bajenn-mañ.*

## Darvoudoù

### Europa

#### Kenvarc’had

#### Breizh
* Istimañ a ra Stourm ar Brezhoneg an niver a banelloù-hent mastaret e-tro 10.000.
* Krouidigezh Emglev Bro an Oriant, kengevredigezh evit kas war-raok sevenadur Breizh hag implij ar brezhoneg e bro an Oriant
* Krouidigezh ar gevredigezh Kentelioù an Noz e Naoned.
* Gwengolo : Krouidigezh skol Diwan Karaez-Plougêr

#### Frañs
* Krouidigezh ar Conseil National des Langues et Cultures de France dre zekred.
* Mezheven Krouidigezh ur CAPES Yezhoù rannvro daoubennek en desped da youl ministr an Deskadurezh.
* Hañv : Embann a ra ministrerezh ar sevenadur degemer mennozh ar panellerezh divyezhek.
#### [[Unaniezh Soviedel]]
* 11 a viz Meurzh: aet Mikhail Gorbatchev da sekretour-meur Strollad Komunour an Unaniezh Soviedel.

Gwelet ivez : Disklêriadurioù pennadurezhioù

### Azia
#### Reter-nesañ

#### Reter-kreiz
#### Iskevandir indezat

#### Reter-pellañ

### Afrika

### Amerikaoù
#### Norzhamerika
* 1 a viz Gwengolo: adkavet eo peñse an *[[Titanic]],* a oa aet d'ar strad d’ar 15 a viz Ebrel 1912, en donvor d'an Douar-Nevez.
##### Stadoù-Unanet

#### Suamerika

### Oseania

### Arzoù ha lizhiri
#### Livañ
#### Sonerezh
#### Lennegezh
#### Sinema

### Skiantoù ha politikerezh

### Armerzh

### Sport
### A bep seurt/diasur

## [[:Rummad:Ganedigezhioù 1985|Ganedigezhioù]]

Gwelet ivez :*[[:Rummad:Ganedigezhioù 1985]]*

## [[:Rummad:Marvioù 1985|Marvioù]]

Gwelet ivez:*[[:Rummad:Marvioù 1985]]*
__NOTOC__
1987

*Diwar-benn bloavezh *'1987*' an [[deiziadur gregorian]] eo ar bajenn-mañ.*

## Darvoudoù

### Europa
* 15 a viz Kerzu: deroù labourioù ar Riboul dindan Vor Breizh.
#### Kenvarc’had

#### Breizh
* Stagañ a ra al luskad Emgleo evid Lezenn ar Yezou gant ur sinadeg vras evit ma vo roet ur statud d'ar brezhoneg.
* Gwengolo : Krouidigezh skol Diwan Landerne hag ur c'hlas divyezhek publik e Kawan
* Krouet eo ar gelaouenn Ar Men.
* 15 a viz Here: korventenn divent tremenet da noz war darn eus Breizh.

#### Frañs
* 19 a viz Genver : un timbr zo bet lakaet e gwerzh en eñvor da Fulgence Bienvenüe, krouer ha saver metro Pariz.
* 1 a viz Meurzh: krouidigezh ar chadenn skinwel c'hall Métropole Télévision S.A. pe M6 c'hoazh.
* 1añ a viz Even: roet lañs da France Info.

### Azia
#### Reter-nesañ

#### Reter-kreiz
#### Iskevandir indezat

#### Reter-pellañ

### Afrika

### Amerikaoù
#### Norzhamerika
##### Stadoù-Unanet
#### Suamerika

### Oseania

### Arzoù ha lizhiri
#### Livañ
#### Sonerezh
#### Lennegezh
#### Sinema

### Skiantoù ha politikerezh

### Armerzh

### Sport
### A bep seurt/diasur

* adsavet eo ar viskinenn Ar Gankavenadez.

## [[:Rummad:Ganedigezhioù 1987|Ganedigezhioù]]

Gwelet ivez :*[[:Rummad:Ganedigezhioù 1987]]*

## [[:Rummad:Marvioù 1987|Marvioù]]

Gwelet ivez:*[[:Rummad:Marvioù 1987]]*
__NOTOC__