open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Oliver Winchester

**Oliver Fisher Winchester**, ganet d’an 30 a viz Du 1810 e Boston (Massachusetts) ha marvet d’an 11 a viz Du 1880 e New Haven (Connecticut), a oa un embregerer ha politikour stadunanat. Brudet evit bezañ savet an embregerezh armoù-tan Winchester Repeating Arms Company.

## Istor
En e yaouankiz e voe Oliver Winchester deskard evit bezañ kalvez. Ur stal dilhad a zigoras e 1834 e Baltimore. E 1848 e tilojas da New York evit lakaat sevel ul labouradeg rochedoù eno. C’hoant en doa da liesaat e obererezhioù, hag asambles gant tud all ec’h adprenas e deroù ar bloavezhioù 1850 ar Volcanic Repeating Arms Company, un embregerezh armoù-tan en doa diaesterioù ekonomikel. Dont a ra reas da vezañ perc’henn war ar braz eus lodennoù an embregerezh e 1857. Adanvet e voe New Haven Arms Company.

Benjamin Tyler Henry, rener an embregerezh, a ijinas e 1860 ur fuzuilh stumm nevez, dezhi ul loc’henn-grogenn. A-drugarez d’ar sistem-mañ e c’halle ar boledoù bezañ tennet kalz buanoc’h evit war an armoù-tan kent. Berzh a reas ar fuzuilhoù Henry nevez war ar marc’had, dreist-holl goude dibenn ar brezel diabarzh e 1865. D'ar poent-se e voe adanvet an embregerezh Winchester Repeating Arms Company. Armoù stadunanat brudet eus mare astenn ar vro war-zu ar C’hornôg, evel ar Winchester 66 (150.000 skouerenn produet) pe ar Winchester 73, a voe gwerzhet gant Winchester d'ar poent-se.

E dibenn ar bloavezhioù 1870 e prenas Oliver Winchester gwirioù evit produiñ ar fuzuilh un-tenn Browning Model 1878 ijinet gant John Browning, ur armeurer yaouank. Betek fin an XIX kantved e redas dour da vilin Winchester a-drugarez d’an armoù savet gant Browning, a ziskouezas bezañ e-touez ijinourien armoù-tan donezonetañ ar mare. Etre 1866 ha 1867 e voe dilennet Oliver Winchester evel besgouarnour Connecticut.

Mervel a reas e 1880. Goude marv e vab William e 1881 ec'h heritas e verc'h-kaer Sarah eus an hanter eus lodennoù an embregerezh Winchester. Gant arc'hant an hêrezh e savas an ti a zeuas da vezañ ar Winchester Mystery House. Bezañ zo c’hoazh eus embregerezhioù anvet Winchester hiziv-an-deiz. Unan a brodu armoù-skoaz, evel ar Winchester 73 a veze graet da vare Oliver Winchester, hag armoù nevez. Un embregerezh all, Winchester Ammunition, a brodu munisionoù chase ha tennañ.

## Liammoù diavaez
*  Lec'hienn ar Winchester Repeating Arms Company (gwelet d'an 01/10/2024)

## Daveennoù
Manufacture d'Armes de Châtellerault

Ar **Manufacture d’Armes de Châtellerault** (*Labouradeg Armoù Châtellerault*), anvet alies **MAC** e bed an armoù, pe ***La Manu*** gant tud ar vro, a oa un embregerezh-Stad gall diazezet e departamant ar Vienne hag a zo bet produet armoù ennañ eus 1819 betek 1968.

## Istor
Krouet e voe al labouradeg roueel armoù e Châtellerault e 1819 dre un ordrenañs sinet gant Loeiz XVIII, roue Frañs. Choazet e voe ar gêr evit meur a abeg. Pell e oa diouzh harzoù ar vro, ha savet e oa war ar Vienne, a oa un ahel treuzdougen a-bouez. Kontilli a veze produet er gêr abaoe pell ‘zo ivez, hag aesoc’h e oa neuze kavout micherourien gante skiant-prenet war ar sevel armoù.

Kregiñ a reas al labouradeg da broduiñ armoù gwenn da gentañ, evel ar sabrenn varc'hegerezh skañv Stumm 1822. Ur c’hant bennak a dud a laboure eno e 1831, ha-int lesanvet ar *Manuchards*. Er bloavezhioù 1850 e krogjod da sevel armoù-tan enni. Adalek 1886 e voe produet er MAC ar fuzuilhoù Lebel, a voe arm standart an droadeien c’hall da vare ar Brezel-bed Kentañ. War-dro 300.000 skouerenn anezhañ a veze fardet eno bep bloaz e dibenn an XIX kantved. Etre 1891 ha 1895 e voe produet 500.000 fuzuilh Mosin-Nagant evit Impalaeriezh Rusia ivez. Kanolioù evit ar fuzuilhoù-mindrailher Chauchat a veze savet er MAC ivez. E 1916 e laboure ouzhpenn 7.000 den eno. 

E 1937 e chomas a-sav produerezh an armoù-gwenn. Ar fuzuilh-vindrailher FM 24/29 krouet er MAC a voe implijet e-pad an Eil Brezel-bed. Seizet e voe al labouradeg gant an Trede Reich etre 1940 ha 1944 evit produiñ armoù-tan evit ar Wehrmacht. Goude ar brezel e voe produet eno armoù standart an arme c’hall hag a voe implijet da vare brezelioù Indez-Sina pe Aljeria, evel ar bistolenn MAC 50 pe ar vindrailherez AA 52. Evit liesaat e broduerezh e krogas ar MAC da sevel fuzuilhoù-chase e 1947 ha pezhioù karbedoù milourel e 1956.

E 1961 e kemennas ar gouarnamant gall e vije serret al labouradeg abalamour d’an niver a armoù re uhel produet e Frañs d’ar poent-se. 1.700 den a laboure eno c'hoazh. Serriñ a reas ar MAC e miz Kerzu 1968. Hiziv-an-deiz ez eus bet krouet lec’hioù sevenadurel en he flas. Miret eo bet an div siminal brikennoù ruz a zo e-touez savadurioù brudetañ kêr Châtellerault.

## Armoù bet produet er MAC
* Sabrennoù marc'heregezh skañv Stumm 1822
* Pistolennoù Stumm 1836
* fuzuilhoù Chassepot
* fuzuilhoù Gras
* fuzuilhoù Lebel
* fuzuilhoù Mosin-Nagant
* armoù-skoaz Berthier
* mindrailherezioù Saint-Étienne Modèle 1907
* fuzuilhoù-mindrailher FM 24/29
* pistolennoù PA 35S
* fuzuilhoù-mindrailher ha mindrailherezioù AA 52
* pistolennoù MAC 50

## Levrlennadur
*  Marie-Claude ALBERT (ha reoù all), *La Manufacture d’Armes de Châtellerault, une histoire sociale (1819-1968)*, Geste, 2013, 440 p., ISBN 9782367461021
*  Notennig Ministrerezh gall ar Sevenadur war ar MAC

## Gwelet ivez
* Manufacture d’Armes de Saint-Étienne
* Manufacture d’Armes de Tulle
* Manufacture d’Armes de Bayonne

## Daveennoù
Placy-Montaigu

**Placy-Montaigu** a oa ur gumun e departamant Manche e Bro-C'hall. 
## Douaroniezh
## Istor
### 
* E 1834 e voe kendeuzet kumunioù Placy ha Montaigu d’ober ur gumun nevez anvet Placy-Montaigu.
### 
#### [[Brezel-bed kentañ]]
* Mervel a reas 21 gwaz eus ar gumun abalamour d'ar brezel, eleze 5,53% ag ar boblañs hervez an niveradeg bet graet e 1911; unan anezhe a yeas diwar wel e Mogimont e Belgia d'an 22 a viz Eost 1914, e penn- kentañ ar brezel, soudard e oa er 225vet Rujumant Troadegiezh.
#### [[Eil brezel-bed]]
* Mervel a reas ur c'hanolier eus ar gumun e miz Du 1939 ha pevar den nann-soudard e-kerzh Emgann Normandi e 1944.
### 
* E 2017 e voe kendeuzet kumunioù Placy-Montaigu ha Saint-Amand d'ober kumun nevez Saint-Amand-Villages.
## Monumantoù ha traoù heverk
* Plakenn ar re varv e "La Croix", luc’hskeudenn.
## Emdroadur ar boblañs abaoe 1962
## Melestradurezh
## Tud
## Pennadoù kar
## Liammoù diavaez
## Notennoù ha daveoù
Nozvezh ar 4 a viz Eost 1789

**Nozvezh ar 4 a viz Eost 1789**, pe simploc'h **Nozvezh ar 4 a viz Eost**, a oa bet un darvoud hollbouezus en istor an Dispac'h Gall ha gant heuliadoù a bouez evit Breizh. D'an nozvezh-se e oa bet votet reiñ lamm d'an dreistgwirioù (*leges privatae*), d'ar gwirioù gladdalc'hel ha d'ar proviñsoù. Kroget e oa an abadenn d'ar 4 a viz Eost 1789 da seizh eur noz, ha kendalc'het e oa betek div eur vintin. E-kerzh emvod ar Vodadenn vonreizhañ vroadel e oa bet roet lamm d'ar Renad Kozh dre dekredoù ar 4, 6, 7, 8 hag 11 a viz Eost 1789. Lemel an dreistgwirioù hag al lezennoù gladdalc'hel met ivez reoù ar proviñsoù evel Breizh, Rouantelezh Navarra, kêrioù ha korfuniadoù, a oa bet graet diwar atiz ar C'hleub breton, a zeuio da vezañ « Kleub ar Jakobined ».

Abaoe Kemeridigezh ar Bastille d'ar 14 a viz Gouhere 1789 e oa krog, e Rouantelezh Bro-C'hall, ha dreist-holl war ar maezioù, un hollad emsavadegoù anvet an Aon bras. E rannvroioù 'zo, ar gouerien a dagas an aotrouien hag o madoù. Pal pennañ an tagadennoù e oa distruj al *livres terriers* a servije evel diaz da wirioù an aotrouien.
Kleub ar Jakobined

**Kleub ar Jakobined** (galleg: *Club des Jacobins*) pe **La société des Amis de la Constitution** eus e anv gwirion, e oa ar c'hleub reveulzier brudetañ e-kerzh an Dispac'h Gall. « Amañ eo e voe prientet ar Reveulzi, a lavaras Georges Couthon e 1793, amañ eo bet graet, amañ eo bet prientet an holl zarvoudoù meur ».
Benchrest (sport)

Ar **benchrest** zo ur sport tennañ, dezhañ stummoù disheñvel, ma implijer karabinennoù evit tizhout sibloù war-hed 100 pe 200 metr. En holl stummoù benchrest e chom azezet an tenner, ha rankout a ra tizhout sibloù 28 milimetr o zreuzkiz d'ar muiañ. Peurliesañ e klasker bezañ resis war-bouez ur milimetr. Renet eo ar sport gant ar WBSF (*World Benchrest Shooting Federation*) er bed a-bezh. E Frañs emañ e-touez ar sportoù tennañ meret gant an FFTir *(Fédération Française de Tir*)*.*

Dont a ra anv an amprouenn eus an dafar implijet : un daol (*bench*) hag ur skoazell ispisial da souten ar garabinenn (*rest*), peurliesañ un trebez reoliek, pe un daoubez hag ur sac'h-tennañ. Daou dra disheñvel a glasker ober en amprouennoù benchrest : strollañ e voledoù, pe tennañ an tostañ ma c'haller eus kreiz ur sibl ha tizhout ur skor uhel.

Ganet e voe ar benchrest war-dro 1963 e Stadoù-Unanet Amerika, pa grogas strolladoù tennerien da dennañ war sibloù war-hed 100 yard (war-dro 91 metr) gant karabinennoù kambret evit kartouchennoù skoet en o c'hreiz. Ar c'hevredad broadel kentañ, an NBRSA (*National Bench Rest Shooters Association*) a voe krouet er vro-se e 1966. Ar c'hampionad-bed kentañ a voe kaset e Fréjús (Okitania) e 1991.

## Stummoù disheñvel

### Benchrest (stumm "orin")
Rankout a ra an tenner strollañ pemp boled uheloc'h o c'halibr evit 6 mm an tostañ ar gwellañ an eil ouzh egile, war-hed 100 pe 200 metr. Pozet eo ar garabinenn war un trebez ispisial. Implijet e vez ul lunedenn uhel he galloud-brasaat, adalek 36 gwech ha betek 60 gwech.

### Hunter
En amprouennoù Hunter, ne glasker ket strollañ ar boledoù met tizhout ar skor uhelañ. En amprouenn **22 Hunter**, anvet ivez **Rimfire**, e tenner 25 boled .22 Long Rifle war bep a sibl bihan (28 mm o zreuzkiz) war-hed 50 metr. 250 poent eo ar skor uhelañ neuze. En **Hunter kalibr uhel** e tenner war-hed 100 pe 200 metr gant kartouchennoù dezhe un douilhez uheloc'h he endalc'h evit 2,95 gram dour.
## Liammoù diavaez
*  Lec'hienn ar WBSF

## Daveennoù
Saint-Amand (Manche)

**Saint-Amand** a oa ur gumun e departamant Manche e Bro-C'hall. 
## Douaroniezh
## Istor
### 
### [[Dispac'h Gall]]
* Krouet e voe ar gumun e 1790 diwar ar barrez katolik. Lakaet e voe e Kanton Saint-Jean-des-Baisants hag e Distrig Saint-Lô. Lakaet e voe en Arondisamant Saint-Lô e 1800 hag e Kanton Torigni e 1801.
### 
#### [[Brezel-bed kentañ]]
* Mervel a reas 71 gwaz eus ar gumun abalamour d'ar brezel, eleze 6,62% ag ar boblañs hervez an niveradeg bet graet e 1911; mervel a reas pevar soudard eus ar gumun e Belgia e miz Eost 1914, e penn- kentañ  ar brezel:  unan abalamour d’e c’hloaziadennoù e Châtelet d'an 22, er 36vet Rujumant Troadegiezh e oa, daou eus ar 25vet Rujumant Troadegiezh a voe lazhet d'an 22 e Charleroi hag unan abalamour d’e c’hloaziadennoù d'ar 25 e Falisolle, en 2vet Rujumant Troadegiezh e oa .
#### [[Reter-Nesañ]]
* Mervel a reas ur soudard eus ar gumun e Tell Abyad e Siria d'ar 6 a viz Eost 1925.
#### [[Eil brezel-bed]]
* Mervel a reas trizek den eus ar gumun, seizh den nann-soudard en o mesk.
#### Strollañ  kumunioù
* E 1973 e voe staget kumunioù La Chapelle-du-Fest ha Saint-Symphorien-les-Buttes ouzh kumun  Saint-Amand.
### 
* E 2017 e voe kenstaget kumunioù Saint-Amand ha Placy-Montaigu d'ober kumun nevez Saint-Amand-Villages.
## Monumantoù ha traoù heverk

FranceNormandieSaintAmandEglise.jpg
|An iliz katolik.

* Iliz katolik *Sant Amand*, -.
* Monumant ar re varv e penn an iliz e toull ar vered, luc'hskeudennoù.
* Plakenn ar rezistanted bet lazhet e miz Even 1944.
## Emdroadur ar boblañs abaoe 1962
## Melestradurezh
## Tud
## Pennadoù kar
## Liammoù diavaez
## Notennoù ha daveoù
Fraktur

Ar **Fraktur**, anvet alies **skritur gotek** (alamaneg : *Frakturschrift*) zo un doare da skrivañ al lizherenneg latin ijinet en Alamagn e deroù ar XVI kantved hag implijet betek an XX kantved dreist-holl.
Winchester Model 52

Ar **Winchester Model 52** zo ur garabinenn-vorailh produet adalek 1920 gant an embregerezh stadunanat Winchester. E-pad un hanter-kant vloaz bennak e voe implijet kalz e bed ar sportoù tennañ.

## Istor
E-pad ar Brezel-bed Kentañ e oa bet kustumet ar soudarded d'ober gant armoù-skoaz dezhe ur blatinenn-vorailh. Fellet a rae ivez d'an arme stadunanat lakaat hec'h izili da bleustriñ war an tennañ gant armoù bihan o c'halibr. E 1918, an embregerezh Winchester a c'houlennas gant daou eus e ijinourien, Franck Burton ha Thomas Johnson, sevel ur garabinenn-vorailh kambret e .22 Long Rifle. E 1919 e voe implijet c'hwec'h kentpatrom eus an arm nevez, anvet da gentañ **G22R**, en ur genstrivadeg tennañ e Camp Perry (Ohio). Berzh a rejont en ur c'hounit pemp amprouenn hag al Lord Dewar Cup. Lesanvet e voe an arm *King of the .22s* (roue an .22) ha produet e voe adalek 1920 gant Winchester, dindan an anv **Model 52**.

Daou zoare Model 52 a gaved, an eil (anvet *Target*) hiroc'h e ganol evit egile (*Sporter*). Pevar stumm nesañ a voe eus ar Model 52, anvet eus A da D, dezhe meur a adstumm. Un arm resis ha fiziapl e oa, ha 125.419 skouerenn anezhañ a voe produet betek 1980. Er bloavezhioù 1970 e voe dilezet tamm-ha-tamm abalamour d'e briz ha da gevezerezh merkoù evel Anschütz war marc'had an armoù-kenstrivadegoù evit ar sportoù tennañ. E-touez an 50 arm-tan hiniennel gwellañ en Istor eo bet renket ar Model 52 gant ar magazin *Field & Stream* e 2024.

## Daveennoù
Pierre-Augustin Hulin

**Pierre-Augustin Hulin**, ganet d'ar 6 a viz Gwengolo 1758 hag aet da Anaon d'an 9 a viz Genver 1841, a oa ur jeneral gall dindan Napoleon Bonaparte hag en doa kemeret perzh e Kemeridigezh ar Bastille, Barnadenn an Dug Enghien, hag enebet ouzh Taol-Stad Malet.
Biatlon

Ar **biatlon**, deus al latin *bis* (« div wech ») ha deus ar gresianeg ἆθλον (*áthlon*, «  emgann») zo un amprouenn enni daou sport. Peurliesañ e vez implijet ar ger evit ober anv eus un amprouenn enni ur redadeg war skioù hag ur prantad tennañ war ur gwenn a-drugarez d’ur garabinenn, graet en ur mod hiniennel pe a-skipailh.

## Istor

Livadurioù graet war-dro 4 000 bloaz 'zo e Norvegia ouzh mogerioù mougevioù a daolenn chaseerien war skioù. Gouest e oa ar Vikinged da implijout skioù evit mont da vrezeliñ e dibenn ar milved kentañ dija. Er Grennamzer en em ziblase soudarded 'zo war skioù e Skandinavia hag e Rusia. En  e veze aozet e Sveden kenstrivadegoù tost d'ar biatlon a-vremañ. E orin ar biatlon modern e kaver ar patrouilhoù kaset gant ar soudarded e broioù Europa an Norzh en . Kinniget e voe ar sport e 1924 er C’hentañ C’hoarioù Olimpek Goañv, e Chamonix (Savoia), met degemeret e voe da vat e C’hoarioù Olimpek 1960 e Kalifornia. Karabinennoù .22 Long Rifle a gemeras d’ar mare-se plas ar fuzuilhoù milourel ponneroc’h.

An *International Biathlon Union* eo an aozadur etrebroadel a ren war ar biatlon a live uhel hiziv-an-deiz. N'eus kleub biatlon ebet e Breizh. E Bro-C'hall eo an FFS (*Fédération Française de Ski*, Kevredad Gall ar Ski) a ren war ar sport.
## Reolennoù

10 kilometr pe 20 kilometr eo hed ar redadegoù biatlon evit ar baotred, ha 7,5 kilometr pe 15 kilometr evit ar merc’hed. Rankout a ra an dennerien paouez e postoù-tennañ div wech : en dekvet kilometr, evit kas un dennadeg war-sav hag unan all en o gourvez ; hag en ugentvet kilometr, evit ober div dennadeg war-sav ha div all en o gourvez. Ma c’hwitont war un tenn o dez kastizoù : 300 metr ouzhpenn d’ober evit ur c’hwitadenn en dekvet kilometr, hag ur vunutenn ouzhpennet d’an amzer hollek goude an ugentvet kilometr. Amprouennoù poursuiñ pe a-eilek a zo anezhe ivez. Ar sibloù a zo war-hed 50 metr diouzh an dennerien. 45 milimetr (evit an tenn gourvezet) pe 110 mm (evit an tenn war-sav) eo o zreuzkiz.

### Armoù implijet
Ar c'harabinennoù implijet er biatlon modern a rank bezañ o fouez etre 3,5 kg ha 6 kg. N'haller ket montañ dafar optek evit brasaat ar gwenn warne. Ur blatinenn-vorailh zo dezhe dre ret, ha lod eus o fezhioù, evel ar senklennoù da sammañ an arm buan war ar c'hein, pe an tog da virout ouzh an erc'h da vont er c'hanol, a zo liammet ouzh redioù ar biatlon. Kambret int e .22 Long Rifle pe evit plomoù 5,5 mm dre ret. Tizh ar boledoù .22 LR a rank bezañ 380 m/s d'ar muiañ.

## Kampioned brudet
* Ole Einar Bjørndalen ()
* Martin Fourcade ()
* Johannes Thingnes Bø ()
* Raphaël Poirée ()
* Sven Fischer ()
* Frank Peter Rötsch ()
* Quentin Fillon Maillet ()

## Liammoù diavaez
*  Lec'hienn an International Biathlon Union

## Daveennoù
Taol-Stad Malet

**Taol-Stad Malet 1812** a oa bet un taol-stad c'hwitet e Pariz, e Bro-C'hall, hag a oa bet kaset da benn evit skarzhañ Napoleon I diouzh ar galloud, pa a oa o vrezeliañ e Rusia. An taol-stad a oa bet empentet gant ar jeneral republikan Claude François de Malet, a oa bet toullbac'het diabeg nemet dre ma oa enebet ouzh Napoleon. C'hwitet e oa bet an taol hag ar pennoù a oa bet fuzuilhet.
Kampagn Rusia

**Aloubadeg Rusia gant Bro-C'hall**, anvet peurliesañ **Kampagn Rusia** (galleg : *Campagne de Russie*), pe e Rusia ar **Brezel Brogarour eus 1812** (rusianeg : *Оте́чественная война́ 1812 го́да*, distaget *Otechestvennaya voyná 1812 góda*), a oa bet ur c'hampagn-brezel gant Napoleon etre miz Even ha miz Kerzu 1812 evit rediañ Impalaeriezh Rusia da gemer perzh er blokus a-enep ar Rouantelezh-Unanet. Studiet e vez e-leizh, rak tro-vrezel Napoleon e Rusia zo gwelet evel ur c'hammdro en istor vilourel, gant unan eus gwashañ disoc'hoù ur c'hampagn brezel ken bras.

Dindan nebeutoc'h evit c'hwec'h miz, ar c'hampagn hag a oa kroget mat a oa deuet da vezañ drastus evit ar C'hallaoued, abalamour d'ar strategiezh douar laosket ha guerilla implijet gant Impalaeriezh Rusia goude ar 14 a viz Gwengolo 1812 ha tan-gwall Moskov. Rediet e voe an Arme Veur da zistreiñ da Vro-C'hall en ur goll miliadoù a soudarded.

Istimañ a reer e oa bet lazhet 1 milion a soudarded kement hag a drevourien er c'hampagn brezel.

## Darvoudoù pennañ

* Emgann Loubino
* Emgann Borodino
* Tan-gwall Moskov
* Emgann ar Berezina

## Gwelet ivez

* Adrien Bourgogne (1785-1867), ur soudard gall en deus skrivet e vemorioù eus kampagn Rusia.
* Ur gartenn vrudet savet gant Charles Joseph Minard e 1869 evit taolenniñ kolloù an Arme Veur e Rusia.

## Levrlennadur

*  CATE Curtis, *La campagne de Russie: 23 juin-14 décembre 1812*, Tallandier, embannadur 2012, 736 p., ISBN 978-2847349283
La Chapelle-du-Fest

**La Chapelle-du-Fest** a oa ur gumun e departamant Manche e Bro-C'hall. 
## Douaroniezh
## Istor
### [[Dispac'h Gall]]
* Krouet e voe ar gumun e 1790 diwar ar barrez katolik. Lakaet e voe e Kanton Saint-Jean-des- Baisants hag e Bann Saint-Lô. Lakaet e voe en Arondisamant Saint-Lô e 1800 hag e Kanton Torigni e 1801.
### 
### 
#### [[Brezel-bed kentañ]]
* Mervel a reas pevarzek gwaz eus ar gumun abalamour d'ar brezel, eleze 8,24% ag ar boblañs hervez an niveradeg bet graet e 1911; mervel a reas daou anezhe e Charleroi e Belgia d’an 22 a viz Eost 1914, e penn- kentañ  ar brezel, soudarded e oant o-daou er 25vet Rujumant Troadegiezh.
#### [[Eil brezel-bed]]
* Emgann Normandi, 1944: mervel a reas tri den nann-soudard eus ar gumun.
* Krouget e voe tri rezistant eus ar gumun gant an Alamaned e Condé-sur-Vire d'ar 25 a viz Even 1944.
#### Strollañ  kumunioù
* E 1973 e voe staget kumunioù La Chapelle-du-Fest ha Saint-Symphorien-les-Buttes ouzh kumun  Saint-Amand.
### 
## Monumantoù ha traoù heverk

Église_Notre-Dame_de_Saint-Amand_(La_Chapelle_du_Fest)._Vue_sud.jpg|An iliz katolik.

* Iliz katolik *Intron-Varia*, -, luc'hskeudennoù.
* Monumant ar re varv dirak ar vered, luc’hskeudennoù.

## Emdroadur ar boblañs abaoe 1962
## Melestradurezh
## Tud
## Pennadoù kar
## Liammoù diavaez
## Notennoù ha daveoù
.45-70

Ar **.45-70 Winchester**, anvet ivez **.45-70 Government**, **.45 Springfield**, pe **.45 Trap Door**, a zo ur gartouchenn armoù-skoaz ijinet er Stadoù-Unanet e 1872. Hec'h anv kentañ e oa **.45-70-405**, abalamour d'he c'halibr (.45), d'he c'hargad poultr du (70 greunenn) ha da bouez he boled (405 greunenn). Er bloavezhioù 1880 e voe implijet gant arme ar Stadoù-Unanet stummoù **.45-70-500** evit ar fuzuilhoù, dezhe bannadelloù ponneroc'h, merket *R*. Ar gartouchenn implijet er c'harabinennoù, merket *C*, a chomas heñvel pouez he boled. Gellet a rae bezañ he douilhez e kouevr pe e laton.

## Implij
Arme ar Stadoù-Unanet a implijas ar .45-70 adalek 1873 e fuzuilhoù evel ar Springfield M1873 pe ar Sharps. Kemeret e voe he flas en arme gant ar c'hartouchennoù .30-40 Krag, enne poultr divoged, e 1892. E dibenn an XIX kantved e chomas memestra poblek ar .45-70 evit ar chase e Norzhamerika, hag azasaet e voe evit ar poultr divoged ivez. Koll a reas tachenn adalek ar bloavezhioù 1930, met adalek kard diwezhañ an XX kantved e voe savet a-nevez armoù kambret e .45-70, pe e vijent kopiennoù armoù kozh evel ar Rolling Block pe ar Winchester 1886, pe armoù nevesoc'h evel ar Marlin 336. Diouzh ar c'hiz eo deuet ar c'halibr en-dro, ha muioc'h a armoù kambret evitañ a gaver hiziv-an-deiz evit er bloavezhioù 1880.

### Armoù bet kambret e .45-70
* fuzuilh Sharps
* fuzuilh Chaffee Reece
* fuzuilh Springfield Model 1873 hag hec'h adstummoù
* fuzuilh Springfield Model 1884
* mindrailherez Gatling
* mindrailherez Gardner

## Liammoù diavaez
*  Taolenn ar munision war lec'hienn ar CIP

## Daveennoù
The Blair Witch Project

***The Blair Witch Project*** a zo ur film spont stadunanat, skrivet, savet ha renet gant Daniel Myrick hag Eduardo Sánchez.

Stiet eo ar film muioc'h war ar bec'h psikologel ha faltazi an arvesterien eget war an efedoù arbennik koustus.

An eil film ampletusañ eo en istor ar filmoù er bed gant un distro war bostañ a 414 300 %. Ar budjed kentañ a oa 60 000$.https://www.allocine.fr/diaporamas/cinema/diaporama-18674261/
Hasselt (Overijssel)

**Hasselt** zo ur gêr eus an Izelvroioù, e proviñs Overijssel. Emañ nepell diouzh Zwolle, war lez ar stêr Zwarte Water hag ar ganol anvet Dedemsvaart. D'ar 1añ a viz Genver 2021 e oa 7 385 a dud o chom enni. Ur *gêr* a vez graet eus Hasselt abaoe 1252, pa voe roet an titl a "gêr" dezhi gant eskob Utrecht ; war-dro 1350 e teuas da vezañ unan eus kêrioù an Hansa.  

Ur gumun diouti hec'h-unan e oa Hasselt betek 2001 ; neuze e voe kevredet gant Genemuiden ha Zwartsluis d'ober kumun Zwartewaterland.
Sharps (fuzuilh)

**Fuzuilhoù Sharps** a vez graet eus ur rummad armoù-skoaz deveret eus ar fuzuilh un-tenn ijinet e 1848 gant ar Stadunanad Christian Sharps. O c'hulasenn a veze morailhet gant ur wikefre *falling block*, da lavaret eo ur bloc'h o kouezhañ a-dreñv da gambr ar gartouchenn, a-drugarez d'ul loc'henn-grogenn. 

## Stummoù hag implij
Stummoù disheñvel eus an arm, dezhe adstummoù lies, a voe produet gant ar Sharps Rifle Manufacturing Company etre 1849 ha 1891. A-wechoù int disheñvel abalamour d'an teknik emorsiñ. Ouzhpenn an arm orin ijinet e 1848 e kaver da skouer : 

* ar **Model 1851**, kemmet evit bezañ produet a-yoc'h aesoc'h ;
* ar **Model 1853** ;
* ar **Model 1859**, implijet gant an daou rejimant tennerien-resisted savet gant Hiram Berdan da vare ar brezel diabarzh;
* ar **Model 1863**, ur stumm karabinenn evit ar marc'hegerezh, berroc'h ;
* ar **Model 1874**, ar stumm brudetañ ha gwerzhetañ eus an arm, dezhañ an niver uhelañ a galibroù disheñvel. Implijet e voe er brezelioù a-enep d'an Amerindianed, pe etre daouarn chaseourien ar Plaenennoù Bras evel Frank Mayer er bloavezhioù 1870 ha 1880, e-lec'h ma servijjont da lazhañ milionoù a vizoned.
Paouez a reas produerezh ar fuzuilhoù e 1881 pa reas freuz-stal an embregerezh Sharps. Kopiennoù eus ar Model 1874 a vez gwerzhet gant an embregerezh italian Pedersoli ha gant ar C. Sharps Arms er Montana abaoe 1975.

## Levrlennadur
*  SMITH Winston O., *The Sharps Rifle : Its History, Development and Operation*, W. Morrow & Company, 1943, 138 p.
*  BIANCHI Didier, *Le Pedersoli Sharps Sporting Rifle*, e Cibles n°646, miz Ebrel 2024, pp. 50-54

## Daveennoù
SIG Sauer SP2022

Ar **SIG Sauer SP2022** zo ur bistolenn damaotomatek ijinet ha produet gant an embregerezh SIG Sauer. Gellet a ra bezañ kambret e 9 mm Parabellum, .357 SIG pe .40 S&W. Ur blatinenn SA / DA zo dezhi, hag ur c'harger uhel a-walc'h e endalc'h (betek 15 kartouchenn 9 mm). Un arm bihan ha skañv eo, savet e polimer, evit ezhommoù ar polis a rank dougen anezhañ e-pad an devezh.

## Implij e Bro-C'hall
E 2003 e oa bet choazet evit bezañ arm-dorn reolius meur a nerzh surentez e Frañs evel ar polis, an archeriezh pa ar maltouterezh. 260.000 skouerenn eus an arm a voe urzhiet evit ur sammad a 90 milion a euroioù. Ar wech kentañ e oa e veze pourveziet ar braz eus nerzhioù-surentez Bro-C'hall gant un arm-dorn savet en diavaez eus ar vro. Anvet e voe an arm *2022* pa oa da vezañ pourveziet ar skouerennoù diwezhañ d'ar Stad er bloavezh-se. E 2023 e voe choazet an embregerezh stadunanat Speer evit pourveziañ 20 milion a gartouchennoù Gold Dot 9 mm da implijerien an SP2022 e nerzhioù surentez Frañs e-pad ar pevar bloaz da heul. Arm-dorn standart eo c'hoazh hiziv-an-deiz er vro.

## Levrlennadur
*  COURTOIS Jean-Louis Courtois, *Le pistolet SP 2022*, Crépin-Leblond, 2007, 318 p., ISBN 9782703002994

## Daveennoù
*  Mod-implij an SP2022 (pellgarget d'ar 05/10/2024)
Saint-Martin-de-Landelles

**Saint-Martin-de-Landelles** a oa ur gumun e departamant Manche e Bro-C'hall. 
## Douaroniezh
## Dezougen
## Istor
### 
### [[Dispac'h Gall]]
* Krouet e voe ar gumun e 1790 diwar ar barrez katolik. Lakaet e voe e Kanton Saint-Hilaire-du-Harcouët hag e Bann Mortain. Lakaet e voe en Arondisamant Saint-Lô e 1800 hag en Arondisamant Mortain e 1801.
### 
#### [[Brezel-bed kentañ]]
* Mervel a reas 72 gwaz eus ar gumun abalamour d'ar brezel, eleze 5,38% ag ar boblañs hervez an niveradeg bet graet e 1911; mervel a reas pevar soudard eus ar gumun e Belgia d’an 22 a viz Eost 1914, e penn-kentañ ar brezel, daou eus ar 136vet Rujumant Troadegiezh, unan e Châtelet, egile e Falisolle, unan eus ar 1añ Rujumant Troadegiezh Trevadennel e Rossignol hag unan eus an 39vet Rujumant Troadegiezh e Châtelet; lazhet e voe ur soudard eus ar gumun e Boezinge e Flandrez Belgia d’an 22 a viz Ebrel 1915, en 79vet Rujumant Troadegiezh Tiriadel e oa.
#### Kemm Arondisamant
* Lakaet e voe ar gumun en Arondisamant Avranches e 1926 pa voe diskaret Arondisamant Mortain.
### 
#### Kumunioù kevredet
* E 2016 eo bet kenstaget kumunioù Virey, Saint-Martin-de-Landelles ha Saint-Hilaire-du-Harcouët e kumun nevez Saint-Hilaire-du-Harcouët.
## Monumantoù ha traoù heverk
* Iliz katolik *Sant Varzhin*.
* Plakennoù ar re varv (1914-1918) en iliz katolik, luc’hskeudennoù.
## Emdroadur ar boblañs
## Melestradurezh

## Tud
## Gevelliñ
## Pennadoù kar
* Kumun gozh Saint-Hilaire-du-Harcouët
* Kumun nevez Saint-Hilaire-du-Harcouët
* Virey
## Notennoù ha dave

## Liammoù diavaez
Virey

**Virey** a oa ur gumun e departamant Manche e Bro-C'hall. 
## Douaroniezh

FranceNormandieIsignyLeBuatVireyLacDeVezins.jpg|Al lenn .

* War lez ar Sélune ha Lenn Vezins emañ Virey.
## Dezougen
## Istor
### 
### [[Dispac'h Gall]]
* Krouet e voe ar gumun e 1790 diwar ar barrez katolik. Lakaet e voe e Kanton Saint-Hilaire-du-Harcouët hag e Bann Mortain. Lakaet e voe en Arondisamant Saint-Lô e 1800 hag en Arondisamant Mortain e 1801.
### 
#### [[Brezel-bed kentañ]]
* Mervel a reas 42 waz eus ar gumun abalamour d'ar brezel, eleze 3,68% ag ar boblañs hervez an niveradeg bet graet e 1911.
#### Kemm Arondisamant
* Lakaet e voe en Arondisamant Avranches e 1926 pa voe diskaret Arondisamant Mortain e 1801.
#### [[Eil brezel-bed]]
* Mervel a reas pemp milour eus ar gumun, tri e 1940, unan e 1941 hag unan e 1943.
#### Brezelioù  didrevadennañ
##### [[Brezel Aljeria]]
* Mervel a reas ur soudard eus ar gumun  d'ar 26 a viz Gouhere 1957 e Tiaret .
### 
#### Kumunioù kevredet
* E 2016 eo bet kenstaget kumunioù Virey, Saint-Martin-de-Landelles ha Saint-Hilaire-du-Harcouët e kumun nevez Saint-Hilaire-du-Harcouët.
## Monumantoù ha traoù heverk

FranceNormandieVireyEglise.jpg|An iliz katolik.

* Iliz katolik *Sant Gervais ha Sant Protais*.
* Monumant ar re varv dirak an iliz katolik, er vered, luc'hskeudennoù.
## Emdroadur ar boblañs
## Melestradurezh

## Tud
## Gevelliñ
## Pennadoù kar
* Kumun gozh Saint-Hilaire-du-Harcouët,
* Kumun nevez Saint-Hilaire-du-Harcouët,
* Saint-Martin-de-Landelles. 
## Notennoù ha dave

## Liammoù diavaez
Saint-Hilaire-du-Harcouët (kumun gozh)

**Saint-Hilaire-du-Harcouët** a oa ur gumun e departamant  Manche e Bro-C'hall. 
## Douaroniezh
* Ar stêrioù Sélune hag Airon a gember e Saint-Hilaire.

## Dezougen
## Istor
### 
### [[Dispac'h Gall]]
* Krouet e voe ar gumun e 1790 diwar ar barrez katolik. Lakaet e voe da benn Kanton Saint-Hilaire-du-Harcouët hag e Distrig Mortain. Lakaet e voe en Arondisamant Saint-Lô e 1800 hag en Arondisamant Mortain e 1801.
### 
#### [[Brezel-bed kentañ]]
* Mervel a reas 151 gwaz eus ar gumun abalamour d'ar brezel, eleze 4,29% ag ar boblañs hervez an niveradeg bet graet e 1911; mervel a reas seizh anezhe e Belgia e mizioù Eost ha Gwengolo 1914, e penn-kentañ  ar brezel , pevar soudard a voe lazhet d'an 22 a viz Eost, unan eus ar 136vet Rujumant Troadegiezh e Wagnie, unan eus ar ar memes rujumant e Tamines, unan eus ar ar memes rujumant e Falisolle, unan eus ar 25vet Rujumant Troadegiezh a yeas diwar wel e Charleroi, unan eus ar memes rujumant a voe lazhet en hevelep lec'h, d'ar 25 a viz Eost e voe lazhet unan eus ar 136vet Rujumant Troadegiezh e Châtelineau; ur c'horporal eus ar 136vet Rujumant Troadegiezh a varvas d'an 12 a viz Gwengolo e Charleroi abalamour d'e c'hloaziadennoù, prizoniad-brezel e oa .
#### Kemm Arondisamant
* Lakaet e voe en Arondisamant Avranches e 1926 pa voe diskaret Arondisamant Mortain.
#### [[Eil brezel-bed]]
* Emgann Normandi, 1944: bombezet e voe ar gumun gant ar Re Gevredet d'ar 16 a viz Even, lazhet e voe un tregont bennak a dud nann-soudard; d'an 2 a viz Eost e voe dieubet ul lodenn vat eus ar gumun gant 90vet Rannlu an tirlu stadunanat hag ar peurrest d'an 3 en un emgann etre ar Stadunaniz skoazellet gant an FFI ouzh an Alamaned.

#### Brezelioù  didrevadennañ
##### [[Brezel Aljeria]]
* Drouklazhet e voe ur marichal-lojeiz eus ar gumun gant an emsavidi d'an 22 a viz Ebrel 1961 en Ouled Fayed en Aljer  e-kerzh Putsch ar jeneraled.
### 
* D'ar 1 a viz Genver 2016 eo bet bodet kumunioù Saint-Hilaire-du-Harcouët, Saint-Martin-de-Landelles ha Virey d'ober ur gumun nevez anvet Saint-Hilaire-du-Harcouët.
## Monumantoù ha traoù heverk

Clocher de l'ancienne l'église de Saint-Hilaire-du-Harcouët.jpg|Kloc’hdi an iliz katolik kozh.
St Hilaire Church.JPG|An iliz katolik.
Chapelle Saint-Yves de Saint-Hilaire-du-Harcouët.jpg|Chapel *Sant Erwan*.
Chapelle du Monastère Sainte-Claire de Saint-Hilaire-du-Harcouët.jpg|Chapel ar manati.

* Tour an iliz a-gent.
* Iliz katolik *Sant Yann-Vadezour*.
* Chapel *Sant Erwan*.
* Chapel Manati *Santez Kler*.

Saint-Hilaire-du-Harcouët - vue 02.jpg|Ar monumant en e bezh.
Monument aux mort 14 18 st hilaire du hacouet 2.JPG|Ul modenn eus ar monumant.

* Monumant ar re varv (1914-1918) e-tal an iliz katolik, luc’hskeudennoù ha kartennoù-post.

Stèle des guerres à Saint Hilaire.jpg
Mémorial St Hilaire.jpg

* Monumantoù all ar re varv.
* Plakenn ar re varv (1939-1945) en iliz katolik, luc’hskeudenn.
## Emdroadur ar boblañs
## Melestradurezh

## Tud
## Gevelliñ
## Pennadoù kar
* Saint-Hilaire-du-Harcouët, kumun nevez,
* Saint-Martin-de-Landelles,
* Virey.
## Notennoù ha dave

## Liammoù diavaez
Greunenn (unanenn)

Ar **c'hreunenn** a zo un unanenn gozh evit muzuliañ ur mas pe un hirder.

## Unanenn vas
Er reizhad avoirdupois implijet er Rouantelezh-Unanet hag e Stadoù-Unanet Amerika e talv ur c'hreunenn kement hag 1/437,5 oñs, da lavaret eo war-dro 64,79 miligram er reizhad unanennoù etrebroadel. Implijet e vez ar greunennoù e bed an armoù-tan evit termeniñ ar mas poultr a lakaer en un douilhez, pe mas ur boled, hag e bed ar gwaregañ.
Throne and Liberty

***Throne and Liberty*** zo ur c'hoari video doare Massively Multiplayer Online Role-Playing Game (MMORPG) sevenet hag embanent gant NCSoft. Embannet eo bet ar c'hoari en Norzhamerika, Suamerika, Europa, ha Japan gant Amazon Games.

E penn kentañ e oa bet krouet ar c'hoari evel unan eus an heuliad c'hoarioù video ''Lineage'' ha kendalc'hadenn eus ar c'hentañ *[[Lineage (c'hoari video)|Lineage]]* ; a-benn ar fin e voe kemmet palioù ar c'hoari hag adsavet pa oa o vezañ sevenet. Ar c'hoari a oa bet kemennet da gentañ evel ***Lineage Eternal*** e miz Du 2011 met a voe daleet. Ar beta a voe digoret evit Su Korea e 2016. NCSoft en doa adanvet ar c'hoari meur a wech ***Project TL*** e 2017 ha ***Throne and Liberty*** e 2022.
## Liammoù diavaez
*  Lec'hienn ofisiel
SIG SG 550

Ar **SIG SG 550**, anvet ivez **Fass 90** (evit *Fusil d'Assaut 90*) pe **Stgw. 40** (evit *Sturmgewehr 40*) en arme, zo ur fuzuilh-arsailh produet abaoe 1986 gant an embregerezh SIG Sauer. Choazet eo bet evel arm-skoaz standart an arme suis e 1983, hag implijet e vez gant nerzhioù a bep seurt broioù abaoe. Meur a adstumm anezhi a gaver, hag unan eus ar fuzuilhoù-arsailh brudetañ eo evit kalite he froduiñ.

## Deskrivadur
Kambret e oa da gentañ ar SIG 550 e 5,56 × 45 mm, kalibr standart broioù AFNA. Dibaoe e vez kinniget stummoù kambret e 7,62 × 51 mm, 6,5 Creedmoor ha .300 AAC BLK. Ur stumm e 7,62 × 39 mm (bet standard armoù Pakt Varsovia) a gaver ivez. Lamm ar SIG 550 zo plegus, ha pourveziet eo gant kargerioù treuzwelus evit ma c'hallfe an tenner gwelet pet tenn a chom ennañ. Daou garger ouzhpenn a c'hall bezañ staget war gostezioù an arm evit buanaat ar pourveziañ da vare un emgann. Tri mod-tennañ a gaver war ar skouerennoù produet evit ar Stadoù : un tenn, tennadegoù 3 zenn, pe tennadegoù (mod aotomatek). Un daoubez zo stag dindan ar c'hanol. Ar pontig a c'haller plegañ evit tennañ gant manegoù.

## Implijerien ofisiel

* 
* 
*  : stumm SG 552 Commando e servij er Grupo Albatros.
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Daveennoù
.50-90 Sharps

An **.50-90 Sharps**, anvet ivez **.50-2½" Sharps** ha lesanvet **Big .50** e saozneg, zo ur munision armoù-skoaz ijinet e 1872 gant an embregerezh stadunanat Sharps Rifle Manufacturing Company. Karget e oa gant poultr du. Ur boled ledan a zo gantañ, peogwir e oa bet savet a ratozh-kaer evit chaseal ar bizoned e Norzhamerika. Implijet e voe er fuzuilhoù Sharps Model 1874 dreist-holl. Ur gartouchenn diamzeriet eo hiziv-an-deiz, ha ne vez ket produet gant an embregerezhioù munisionoù bras.
## Liammoù diavaez
*  Taolenn ar munision war lec'hienn ar CIP
## Daveennoù
Personal defense weapon

Ar ***personal defense weapon*** (*Arm emzifenn)*, berraet e **PDW**, zo ur meizad ganet er bloavezhioù 1990 evit envel un arm-tan bihan, gouest da vezañ implijet gant un dorn hepken en ur dennañ en ur mod aotomatek, ha resis betek 150 pe 200 metr, da lavaret eo pelloc'h evit ur bistolenn-vindrailher. Rankout a ra ivez bannadelloù ur PDW bezañ galloudus a-walc'h evit treuziñ ur jiletenn enep-boledoù.

Ar PDW a oa sañset un arm a gorde gant ezhommoù soudarded an eil pe an trede linenn, pe soudarded e-bourzh karbedoù evel an tankoù. Abalamour d'an tu a zo gant armeoù ar bed da izelaat an niver a armoù disheñvel a implijont, evit aesaat ar pourveziañ hag izelaat an dispignoù, eo bet dilezet ar meizad gante. Implijet e vez ar PDW gant servijoù-gwareziñ pennoù-meur 'zo dreist-holl, evel ar Brügger & Thomet MP9 etre daouarn izili ar GSPR gall.

## Skouerioù ''Personal Defense Weapons''

Armoù 'zo savet adalek an Eil Brezel-bed evel an M1 Carbine a oa tost a-walc'h ouzh ur PDW, met ne oant ket aotomatek. N'eo nemet adalek dibenn an XX kantved e voe gouest an embregerezhioù armoù-tan da broduiñ *Personal Defense Weapons* gwir.

* ČZW-438 ()
* FN P90 ()
* SIG MCX Rattler ()
* Heckler & Koch MP7 ()
* PP-2000 ()
* Colt MARS ()
* Brügger & Thomet MP9 ()

## Daveennoù
GSPR

Ar **GSPR**, berradur ar galleg ***Groupe de Sécurité de la Présidence de la République***, eo ar strollad tud karget da wareziñ a-dost prezidant ar Republik gall hag an dud tro-dro dezhañ. Krouet e oa bet e miz Meurzh 1983. 78 den a laboure er GSPR e 2022, An hanter anezhe a zeue eus an Archeriezh vroadel, hag an hanter all eus ar polis gall.

## Dafar
Dre vras e klask izili ar GSPR ober gant armoù bihan ha dafar aes da zougen. E-touez an dafar implijet pe bet implijet e kaver:
* revolverioù Manurhin MR73 e .357 Magnum (bet dilezet tamm-ha-tamm adalek ar bloavezhioù 1990)
* revolverioù Smith & Wesson e .38 Special
* pistolennoù Glock 17 ha Glock 26
* pistolennoù SIG Sauer P226 hag hec'h adstummoù P228 ha P229
* pistolennoù-mindrailher Brügger & Thomet MP9
* fuzuilhoù Benelli M4 ha Mossberg 500 troc'het o c'hanol ha plegus o lamm, evit aesaat o implij e diabarzh un oto da skouer
* malizennoù houarnet hag a c'haller diblegañ buan evit gwareziñ un den diouzh bannadelloù
* ostilhoù evit detektiñ an danvezioù-tarzh

## Daveennoù
Buker poent ruz

Ur **buker poent ruz**, anvet ivez ***red dot*** e bed an armoù (diwar e anv saoznek *red dot sight*) a zo ur benveg bihan ijinet e kreiz ar bloavezhioù 1970 hag a vez montet war reilhoù un arm-tan hiniennel, evit sikour an tenner da vukañ buan, a-drugarez d'ur poent liv bannet ouzh ur skramm bihan. Ne vez ket brasaet ar sibl gant ur buker poent ruz evel gant ul lunedenn. E bal eo kavout ar buanañ ar gwellañ ur sibl tost a-walc'h. Abalamour da se e vez implijet gant ar soudarded pe ar polis dreist-holl, war pistolennoù damaotomatek pe fuzuilhoù-arsailh. Gellet a raer ober gantañ evit chaseal ivez. Ne vez ket implijet er sportoù tennañ, war-bouez evit an tenn pleustrek. Mont a ra en-dro gant piloù.
Sonderkommando

***Sonderkommandos*** ("Unvez Kommando ispisial") a oa unvezioù labour bet krouet gant an Trede Reich, enno prizonidi kampoù ar marv

Savet gant prizonidi, darn anezho o vezañ yuzevien, rediet, gwasket gant ar riskl da vezañ lazhet, ar re-se a sikoure da dennañ ar c'horfoù diouzh ar c'hambroù gaz e-kerzh al Loskaberzh.

Izili ar *Sonderkommandos* e kampoù ar marv, a oa prizonidi an holl anezho, ne oant ket liammet ouzh an *[[SS-Sonderkommandos]]*, a oa reoù *[[ad hoc]]* : unvezioù gant izili eus meur a vurev eus an SS etre 1938 ha 194

Un dro-zic'harvaat eo an anv alamanek, ar pezh a oa boas gant yezh an Trede Reich pa veze kaoz eus al Loskaberzh pe ar feulsterioù lies sevenet ganto, da skouer : ober gant *[[Einsatzkommando]]*, "unvez emell", evit envel un unvez krouet evit drouklazhañ enebourien ar renad nazi.

Auschwitz Resistance 280 cropped.jpg|Kamp Auschwitz, miz Eost 1944 : ar *Sonderkommando* o teviñ korfoù tud bet muntret.
Springfield Model 1873

Ar **Springfield Model 1873** a zo ur fuzuilh un-tenn produet gant arsanailh Springfield etre 1873 ha 1894. Ar fuzuilh kentañ karget dre he c'hulasenn e voe e arme ar Stadoù-Unanet.

## Istor
Betek dibenn ar brezel diabarzh er Stadoù-Unanet e 1865 e veze karget ar braz eus an armoù-skoaz dre o beg. Ur gudenn e oa war an tachennoù-emgann pa ranke an droadeien sevel evit kargañ o arm, hep gellet tennañ muioc'h evit daou pe tri boled bep munutenn.

E fin ar bloavezhioù 1860 e voe amprouet ar wikefre Trapdoor : un trap e krec'h ar gulasenn a veze digoret evit kambriñ ur gartouchenn. Serret e veze an trap adarre evit morailhañ ar gulasenn ha tennañ. An armoù kentañ oc'h ober gant ar sistem Trapdoor (Springfield Model 1866 da skouer) a oa fuzuilhoù dezhe platinennoù-skeiñ mod-kozh, karget dre o beg en o stumm orin, ha kemmet evit degemer ar sistem nevez.

E 1873 e voe divizet sevel fuzuilhoù Trapdoor nevez evit an arme, kambret evit ar c'hartouchennoù .45-70 a oa nevez d'ar poent-se ivez. Produet e voe an arm dindan an anv **Model 1873** e arsanailh Springfield. He c'houch a oa reolius eus 200 betek 2.000 yards, hag ur vaionetez a c'halled stagañ outi. Servijout a reas an arm etre daouarn ar soudarded stadunanat dreist-holl da vare ar brezelioù amerindian e kard diwezhañ an XIX kantved. Ouzhpenn ar 665.431 fuzuilh Model 1873 en o stumm orin ez eus bet produet stummoù all anezhi, disheñvel hirder o c'hanol : ar **Cavalry carbine**, ur stumm karabinenn dezhi ur c'hanol berroc'h, hep baionetez hag oc'h ober gant ur gartouchenn izeloc'h he c'hargad poultr du (114.701 skouerenn produet) hag ar **Cadet rifle** (40.451 skouerenn).

Adalek kreiz ar bloavezhioù 1880 e krogas ar broioù european da implijout fuzuilhoù dezhe ur gulasenn-fiñv (evel al Lebel gall, 1886), ha kartouchennoù enne poultr divoged. Diamzeriet e oa deuet an armoù Trapdoor da vezañ. E 1892 e voe choazet ar Krag-Jørgensen gant an US Army evel arm standart nevez. Ar Model 1873 a voe paouezet he froduiñ e 1893, ha tennet diouzh ar servij e 1903 da vat nemetken, goude donedigezh an M1903.

## Daveennoù
Laton

Al **latonioù** zo kendeuzadoù melen savet diwar ur meskaj kouevr ha zink dreist-holl. Hervez o stumm e c'haller kavout enne kementadoù bihan a blom, staen, nikel, krom pe magneziom.

## Gwelet ivez

* Tombak, ur c'hendeuzad ennañ laton
Raoult

Paot a-walc’h eo anv-familh **Raoult** e kornôg Bro-Chall.

Anavezout a reer meur a hini a zo bet roet an anv-se dezhañ :

* Annie Raoult (1951-), matematikourez c’hall
* Émile Raoult, bet kuzulier-departamant Benac'h
* François-Marie Raoult (1830-1901), kimiour ha fizikour gall
* Éric Raoult (1955-2021), politikour gall
* Didier Raoult (1952), mikrobiologour ha mezeg gall
* Loïc Raoult, maer Plourc'han ha kuzulier-departamant
* Michel Raoult (1931-2014), produer abadennoù skingomz breizhat ha drouiz
* Noël Raoult (1810-1870), soudard gall
* Paul Raoult (1944-), politikour gall

An anv-den-se a ya d’ober un nebeud lec’hanvioù :

* Le Mesnil-Raoult, kumun gozh e Bro-C’hall
* Manneville-la-Raoult, kumun c’hall
Timbroù Tchad

Emañ Tchad e-kreiz Afrika, etre Libia en norzh ha Republik Kreizafrika er su. Treset eo bet bevennoù ar vro gant an drevadennourien e fin an . Aloubet gant Bro-C’hall, Tchad a voe  ur vro warezet adalek 1900 dre sevel *Tiriad milourel Broioù ha gwarezoù Tchad*. Fiziet e vo enni statud un drevadenn e-barzh “Afrika gall ar C’heheder” betek 1946. Dizalc’h e voe ez-ofisiel diouzh Bro-C’hall e miz Eost 1960.

Gant krouidigezh burev-post Fort-Lamy e 1905, war atiz melestradurezh Frañs e krog servij ar postoù er vro. Burevioù all a voe digoret en Abeche (1909), Ati (1909), Amm ha Timan, Bousso, Mandjafa ha Tchekna (1910), Fada ha Faya-Largeau (1920).

Ar postoù a implije betek 1915 timbroù Kongo Frañs, re Oubangui-Chari diwezhatoc'h, warno ar gerioù **OUBANGUI-CHARI-TCHAD**.

Dont a reas Tchad dindan melestradurezh sivil e 1920, hag e 1922 e voe embannet an timbroù kentañ dreistmoullet gant ar meneg **TCHAD**. Gwerzhet e voe rummad Loupard Kongo Frañs, moullet etre 1907 ha 1917. An hevelep rummad a voe ouzhpennet AFRIQUE EQUATORIALE FRANÇAISE warnañ e 1924. Etre 1924 ha 1933 e kaver 32 dimbr savet war ar memes pratrom gant livioù ha prizioù disheñvel.

E 1931 e teuas er-maez un timbr a vrude Diskouezadeg an Trevadennoù e Pariz, un degouezh a voe lidet e pep lec’h en impalaeriezh c’hall, gant an alc’hwez TCHAD.
Echuiñ a reas an embann timbroù e 1936 avat, hag ec’h implijas Tchad an timbroù embannet evit holl vroioù Afrika ar C'heheder C'hall.

E 1959, pa oa o tostaat an dizalc'hiezh, e embannas ar vro he zimbroù kentañ : dastum ur vleunienn kotoñs, pesketaerien war lenn Tchad hag ur penn antilopenn.

Tri zimbr a voe urzhiet gant Postoù ar Republik yaouank evit lidañ degemer Tchad e Aozadur ar Broadoù Unanet e 1961. **REPUBLIQUE DU TCHAD** a lenner war bep timbr ar vro bremañ.

Dibabet o deus ar postoù moullañ timbroù bras alies ha kalzig anezho bep bloaz. Brudet eo Tchad evit bezañ savet timbroù alaouret (C'hoarioù Olimpek 1970 ha 1971, Kib vell-droad ar Bed…) da vezañ gwerzhet er-maez ar vro kentoc’h evit bastañ da ezhommoù an annezidi.

## Pennadoù kar
*Timbroù Kongo Frañs
*Timbroù Oubangi-Chari
*Timbroù Afrika ar C'heheder C'hall
Forgotten Weapons

***Forgotten Weapons*** (*Armoù disoñjet*) eo anv ur blog ispisializet war an armoù (abaoe ar 17 a viz C'hwevrer 2009), hag ur chadenn YouTube krouet e miz Mae 2011 gant ar Stadunanad Ian McCollum. Enne e vez kinniget armoù-tan a bep seurt, kozh pe ral evit ar braz anezhe. Fonnus eo an niver a ditouroù hag a vunudoù a gaver er videoioù hag er pennadoù kinniget, pe e vefe war orin, doare-sevel pe endro istorel an armoù. Choazet en deus e grouer chom hep lakaat ar gaoz war sujedoù politikel. E miz Mae 2025 e kinnige ar chadenn tro 3.800 video, ha 2,95 milion a dud a oa koumanantet dezhi.

#### Kudennoù endalc'had war YouTube
Evel tud all hag a gustum embann danvez war an armoù-tan e lavar Ian McCollum eo diaes kompren ar reolennoù lakaet e plas gant YouTube adalek 2018 war sujedoù evel an armoù. A-wechoù e vez lamet ar videoioù pe nac'het paeañ o c'hrouerien.

## Liammoù diavaez
*  Chadenn videoioù *[https://www.youtube.com/@ForgottenWeapons Forgotten Weapons]* (gwelet d'ar 06/05/2025)
*  Blog *[https://www.forgottenweapons.com/ Forgotten Weapons]* (gwelet d'ar 06/05/2025)

## Daveennoù
Brügger & Thomet MP9

An **FN P90**, pe **FN Project 1990**, a zo ur bistolenn-vindrailher doare PDW (*[[Personal Defense Weapon]]*, arm emzifenn) produet gant an embregerezh suis Brügger & Thomet abaoe 2001.

## Istor
Er bloavezhioù 1990 e savas an embregerezh aostrian Steyr ur bistolenn-vindrailher anvet TMP (*Taktische Maschinenpistole*). Ne reas ket berzh an arm, ha gwerzhet e voe e vrevedoù da Brügger & Thomet e 2001. An embregerezh suis a ouzhpennas ul lamm blegus hag ur reilh Picatinny dezhañ. Kemmet e voe sistem surentez e zraen ivez. Gwerzhet e voe adalek 2004 dindan an anv MP9, ha muioc'h a verzh a reas evit an TMP, pa vez implijet bremañ gant servijoù 'zo en un dek bro bennak, evel ar GSPR e Bro-C'hall pe an Ertzaintza, polis emren Euskal Herria.

## Daveennoù
Timbroù Griqualand

Un tiriad dizalc’h e Suafrika e oa Griqualand en , betek ar bloaz 1873 pa zeuas da vezañ trevadenn ar Rouantelezh Unanet.
An timbr glas 4 penny embannet e Kab ar Spi Mat e 1864 e voe an hini kentañ implijet e Griqualand (ar C'hornôg) adalek 1874, hep na vefe merket warnañ anv an drevadenn. Dreistmoullet e oa bet an timbroù gant Ofisour ar Postoù dre skrivañ *1 d* gant an dorn.

Timbroù a-ratozh evit Griqualand a voe embannet e miz Meurzh 1877 : timbroù Kab ar Spi Mat atav, moullet warno al lizherennoù **G. W.** pe **G.** Stummoù a bep seurt (bras, bihanoc’h, stouet…) a gaver war an timbroù-se.

E 1880 e voe staget Griqualand ar C'hornôg ouzh Trevadenn ar C'hab.

## Levrlennadur
* Goldblatt, Robert. *Postmarks of the Cape of Good Hope: the postal history and markings of the Cape of Good Hope and Griqualand West 1792-1910*. Cape Town: Reijger Publishers (Pty) Ltd., 1984  267p. and 1988 supplement (47 p.)
* Holmes, H.R. *The postage stamps of Griqualand West*. London: Royal Philatelic Society London, 1963 (13 p.)

## Pennadoù kar
*Timbroù Kab ar Spi Mat
*Timbroù Suafrika
Spencer (fuzuilh)

Ar **Spencer** zo ur fuzuilh dezhi ul loc'henn-grogenn ijinet e 1860 gant Christopher Spencer, ha produet betek 1869. An arm-tennata kentañ kambret evit kartouchennoù metal e oa. Implijet e voe gant soudarded stadunanat da vare ar brezel diabarzh er bloavezhioù 1860. 

## Istor ha deskrivadur
Lakaet e voe ur breved war an arm e miz Meurzh 1860 gant Christopher Spencer, un armeurer en doa labouret en embregerezh Colt er bloavezhioù kent. Dispac'hel e oa gwikefre ar fuzuilh Spencer, pa ne oa ket un-tenn, met pourveziet gant ur c'harger korzennek 7 kartouchenn en he lamm. Ul loc'henn-grogenn dindan an draen a lakae an douilhez da lammat kuit hag ur gartouchenn nevez da gemer he flas er gulasenn pa veze implijet. Gwellaet e voe ar sistem c'hoazh a-drugarez d'ar boestoù metalek Blakeslee, a c'halle bezañ silet el lamm war-eeun o kargañ ar seizh kartouchenn war un dro. Tri stumm nesañ eus an an arm a voe produet : ar fuzuilh, ur stumm karabinenn berroc'h, hag ur stumm fuzuilh heñvel a-walc'h evit an US Navy. Kambret e oant holl evit munisionoù .50-56 Spencer enne poultr du hag ur vannadell ledan klasel d'ar mare-se. 

Pa darzhas ar brezel diabarzh e miz Ebrel 1860 e voe bamet ofiserien 'zo en Norzh gant ar galloud-tan nevez a c'halle ar Spencer degas war an tachennoù-emgann : betek 21 tenn bep munutenn, e-lec'h 2 evit ur fuzuilh voutin d'ar poent-se. Abalamour da bennoù 'zo eus an arme bezañ mirour, hag aon gante e vije dispignet re a vunisionoù gant an arm nevez, ne voe ket prenet fuzuilhoù Spencer a-yoc'h gant an arme. Miliadoù a ofiserien hag a soudarded a zivizas neuze prenañ an arm gant o arc'hant dezhe, ha reuz a reas ar Spencer a-enep e-mesk soudarded Stadoù Kengevreet Amerika, e emgannoù Hoover's Gap (miz Even 1863) pe Falling Waters (13-16 a viz Gouere 1863) da skouer. 

Er memes bloavezh e voe amprouet ar fuzuilh Spencer gant ar prezidant stadunant Abraham Lincoln e-unan. Kendrec'het e voe gant an arm, hag adalek ar poent-se e voe urzhiet miliadoù a skouerennoù anezhañ evit an arme pe ar milisoù. Goude ar brezel e voe startoc'h ar jeu evit ar Spencer Repeating Rifle Company. Freuz-stal a reas e 1869, ha prenet e voe e stokoù gant an embregerezh Winchester. Implijet e voe c'hoazh ar fuzuilhoù Spencer er brezelioù amerindian. 

## Daveennoù