open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Eliz Iza

**Eliz Iza**, pe **En ti Eliz Iza**, pe **Elyza**, ha meur a anv all c'hoazh, zo ur ganaouenn vrezhonek, eus an XIXvet kantved, hag a oa **Plac’hik Eussa** an anv orin anezhi pa voe embannet e 1867. 
Enrollet ha brudet eo bet gant ar c'hoarezed Goadeg, o devije desket anezhi pe diwar ur follenn-nij pe digant kanerien all. Kaoz zo enni eus Enez Eusa, nemet moarvat ne ouie gwall vat kanerezed Poher petra e oa an anv Eusa, ma voe lakaet un titl damdost da glevet.

## Istor
### XIXvet kantved
*En 1867 e oa bet embannet Telen Remengol, un dastumad barzhonegoù divyezhek, gant Yann-Vari ar Skourr (1811-1870), hag ennañ « Plac'hig Eusa », er bajenn 76; en e levr e skriv e vez kanet war an ton *En deiz kentan deus a viz du tiskenn ar Zaozon en dour du*, anavezet ivez evel * Marivonik*.

### XXvet kantved
*Kanet e veze gant ar c'hoarezed Goadeg adalek ar bloavezhioù 1950.
*E 1970 e voe kempennet an ton gant Alan Stivell evit e albom Renaissance de la harpe celtique. 
*E 1973 eo kanet gant ar c'hoarezed Goadeg en ur sonadeg e Bobino, e Pariz, eilet gant Stivell hag e delenn.
*Goude dastumet ar c'han digant Eugénie Ebrel, unan eus ar c'hoarezed Goadeg, e kan Denez Prigent anezhañ gant he merc'h, Louise Ebrel, hag ec'h enroll anezhi en e gentañ albom, Ar gouriz koar, ma'z eo trizekvet ha diwezhañ gwerz ar bladenn.
*E 1994 gant Dao Dezi (kanet gant Denez Prigent). 
*E 1994, kanet gant Yann-Fañch Kemener er bladenn Héritage des Celtes; 
*E 1995 gant Yann-Fañch Kemener, er bladenn Enez Eusa, L'Oz Productions, Coop Breizh,
*Kanet hag enrollet gant Denez Prigent hag ur bagad 
*Sonet gant Jakez Pellen en e albom A celtic procession live.
*E 1997, gant Kroazhent en o albom *Extraits*.

### XXIañ kantved
*En 2006 gant Wig a Wag : *E Ti Lisa*, kentañ pezh o albom *E Ti Lisa*.
*E 2012 gant Pat O'May en e albom *Celtic Wings*, Keltia Musique. 
*E 2016 kanet gant Denez Prigent ha korioù *Story of Me* gant Masta Ace.

## Kanerien
*Tri Yann, a gan ar werz, anvet gante *Korantenig*.
*Yann-Fañch Kemener

## Levrlennadur
*Jean Pierre Marie Le Scour, Telenn Remengol (La Harpe de Rumengol), 1867, Brest : Lefournier, 1868. 179 p.

## Notennoù
Ellen MacArthur

Ganet eo bet **Ellen MacArthur** d'an 8 a viz Gouere 1976 e *Whatstandwell* e Bro-Saoz

Lakaet e oa da "voraer ar bloaz" e 1998 gant ar Royal Yachting Association

Erruet e oa da eil (ha da gentañ maouez ) e-barzh ar Vendée Globe 2000/2001.

Aet e oa ar maout ganti er route du Rhum d'an 23 a viz Du 2002 gant ar vag Kingfisher.

D'an 8 a viz C'hwevrer 2005 e oa aet ganti rekord ar vageadenn tro-dro d' ar bed en ur vag-dre-lien (hec'h-unan)/e-unan en ur ober 71 deiz, 14 eur, 18 munud hag 33 eilenn. Distroadet ganti rekord kozh Francis Joyon.

## Liammoù internet
* lec'hienn Ellen MacArthur e galleg ha saozneg
Keginañ

Ar **c'heginañ** eo an doare da aozañ boued evit magañ an dud. Darn a ra un arz anezhañ. 

Meur a bred a ra an den bemdez. Aozet e vez ar predoù-se gant ur c'heginer. Hennezh a rank dibab ha prenañ an danvezioù da aozañ ar pred da gentañ. Goude-se e labouro ganto en ur gegin gant binvioù-keginañ. Kriz e chomo ar boued na vo ket poazhet. Poazhet e vo ar meuzioù e listri-keginañ anvet kastelodennoù pe pladoù. 

## Aozañ ar predoù
### Dibab, produiñ ha prenañ boued
An doare da geginañ, a gemm hervez pep keginour, a zo diouzh ar pezh a fell d'an dud debriñ, pezh o devez da zebriñ, hag ivez diouzh o boazioù sevenadurel, pe relijiel, diouzh o yec'hed ivez zoken. 

Ewid ur boued boud implijabl, emà red dehañ boud aes da gavoud ha marc'had-mad a-walc'h.

Pewgwir e tebr un den ewid é blijadur ha n'ew ked ewid bewiñ ha kreskiñ hebkén, emà red d'ar boued boud saourus a-walc'h, pezh a chañch herwez ar vro hag ar gevredigezh. Debriñ, ouzhpenn-se, a so un akt soçial, setu ne vo ket debret gant tud-so sortoù-boued-so, abalamour d'ou imajoù fall (eol kolza dibaoe ar c'h-Kentañ Bresel-Bed...), padal e vo klasket gant tud all traoù rar ha ker (ar *foie-gras* pe ar c'haviar) pe c'hoazh traoù aoset gant kals à ijin ha diskouezet braw-kenañ war ar plad ha war an daol.

Keginañ ha debriñ a hall boud un akt relijïel, ha politik sikén. Lakaet zo bed tabouioù war bouedoù so, war doareoù-prepariñ, gant kulturioù ha gant relijionoù.

An traoù-se a zepant iwe deus reolennoù-bewiñ an den o tebriñ. Lod a glasko boued gant labelioù à beb sort : kalite, orijin, mod da broduiñ (bio, pe war an hent-se). Lod a refuso traoù tennet deus loened (ar vejetarianed hag ar veganed), ewid resonoù etik kement ha ewid pass gober droug d'ar loened, pe ewid preserviñ ar viosferenn (ewid pezh sell deus an enerji, kreskiñ 1 c'hilo à broteïn-loen a goust kals kerhoc'h eged kreskiñ kement-all à broteïn-plant). 

Penaos e vez dibabet ar boued a zepant deus ur bern variabloù.
E-pad pell, emà bed an disponibilite ar penn-fakteur, – disponibilite e-barzh ar vro kement hà disponibilite e-pad ar mare-bloaz. 
Ar boasioù hag an teknikoù a so dàed deus ar fakteurioù-se, hà deus pezh-sort dañvez-tan oa (koad, glaou).

Hiziw c'hoazh, ewid an darn vrassañ deus an dud war an douar, e ta ar boued deus jardinoù pe deus ar labour-douar-bewañs, – da lâred ew : deus produksionoù lokal. Variete ar boued a zepant neuse deus biodiversite beb kornad-bro. Ba broioù industrialiset e vez degasset ar boued deus komersioù-tost ha supermarc'hajoù. Kaved e vez produioù fraost, hanter-aoset, pe prest da zebriñ (ne chom ket mui 'med da boazhañ an traoù).

Bremañ pa vez koñvers e-leizh etre ar broioù, e vez kaved frwezh ha legumaj hed-ha-hed ar bloaz, pezh ne oa ked gwezhall-gozh. An dra-se en-deus chañched boasioù-debriñ hà ritoù so. (Da skouer n'eus ked à dalvoudigezh mui ofriñ un aval-orañj ewid Nedeleg - pa vez gwraed *aval-nedeleg* deus ar frwezh-se ba lec'hioù so.) 

Bouedoù so ne vesont ked debret kén, goude fenomenoù-mod, pe dre emaint bed dilesed gant an industri agro-alimentar.
Lostig (sin)

Ar **lostig**, pe ar **zedig**, pe ar **cédille** en galleg (eus ar spagnoleg *cedilla*, « "z" »-ig) a so ur sin diakritek. Istorikamant ne oa ket graet gantañ nemet dindan ur "c" o toned deus ur "c" latin staonekaet (pe a-wezhoù deus un "t"). Ar letrenn **"ç"**-se (« "c" zedig ») a oa distaget /ts/ d'ar mare-se. Dibaoe emà bet gwannaet da /s/, da /θ/ (e spagnoleg), da /z/ a-wezhoù sikén, etre vogalennoù.

ç ş ţ

## Istor
Setu emà ar zedig ur "z" bihan, treçet en skritur gotik medieval ha plaçet dindan ar "c".

Er penn-kentañ, a-benn notiñ ar fonem /ts/ deus ar yezhoù neo-latin (o toned deus ur "c" /k/ latin palatalised ha goude-se assibiled), pa oa dirag ur vogalenn o c'houll an distagadur « kreñv » /k/ ("a", "o" pe "u"), e vese meur à vod : ur "c" hebkén ("co" ewid /tso/, pezh n'eo ket diforc'hus), pe "ce" ("ceo"), pe c'hoazh "cz" ("czo"). An "e" pe ar "z" a servije neuse da letrenn-diforc'hañ. 

An diwezhañ skritur an-heni a so bet berraet, er c'hrenn-amser a-taw, ba Bro-Spagn, dre lakaad ur "c"-ig a-us ar "z" da gomañs, ha goude dre skrivañ ur "c" normal gant ur zedig dindanni.

D'ar mare-se e rae tud-so ba Bro-Spagn gant ar *ç* ba-dirag "i" ha "e" sikén ("çinco", « pemp »), pezh a oa un « hiper-reizherezh » (a-walc'h e vije bet gant ar "c" hebkén). Ar c'hallegerion a-vremañ a ra evel-se alïes, o skrivañ traou evel "içi".

Ar "ç"-se a so bet kemeret goude-se, ewid ar memes implij, gant skriturioù ar portugaleg, ar c'hatalaneg, ar galleg (« le "c" à queue » e vese lâret), hag ar brezhoneg beteg kantved 19 (an dastumer Jean-Marie de Penguern da skouer, tro-dro 1850, a skrive c'hoazh : *reçeo*, *dissouçi*, *ar plaç*, *ar ça ta*... hag a-wezhioù all : *kommancet*, *offic*, *massonerien*...). (Ar spagnoleg, diwezatoc'h, en-deus dileset ar zedig, o skriviñ ar "ç" "z", pe "c" noazh dirag "e" ha "i"). 

E-barzh ar fin e servij an dra-se da notiñ distagadur ar ger en ur virañ ur merk etimolojik. 

Ar zedig goude, diwar kantved 19, a so bet implijet ewid diforc'hañ letrennoù all : "ş", "ţ"...

:**Notenn** : Kavet e vez lostigoù dindan letrennoù-so ha n'int ket zedigoù 'nehe : an *e caudata*, hag an ogonek "ę".
Lezenn evit lakaat ar gloer da vezañ keodedourien

Al **Lezenn evit lakaat ar gloer da vezañ [[keodedour]]ien** (*Loi sur la constitution civile du clergé*) votet d'an 12 a viz Gouere 1790 gant ar Vodadenn vonreizhañ broadel c'hall (*Assemblée nationale constituante*) a oa he fal lakaat ("constituer") kloer Bro-C'hall da vezañ keodedourien evel ar re all, ha reiñ dezho ur statud lezennel.
N'eus ket kaoz eus ur vonreizh bennak. Ur fazi bras a vez graet pa vez troet anv al lezenn gant *Bonreizh ar gloer* pe souezhuzoc'h *Lezenn sivil ar veleien*.
E galleg a-vremañ, anv al lezenn a vije marteze : *Loi pour conférer un statut de citoyen aux membres du clergé*.
Araok al lezenn-mañ, ar gloer a veze dindan beli lezennel diabarzh an Iliz katolik roman ha difennet e oa outo dimeziñ, legadiñ o madoù d'o familh, ober o annez diouzh o grad hag e oa lezioù-barn ispisial evito, anvet "officialités".

Al lezenn a roas da bep kloareg, eskob, beleg, manac'h, lean, leanez, ar gwirioù keodedel hag o doa gallet lezel o fostoù pe o strollegezhioù manatiel.
An abatioù hag al leandioù a oa evit mont da get pa oa bet divizet araok gant ul lezenn votet d'an 13 a viz C'hwevrer 1790 e vije lakaet o madoù evel "Gladoù broadel" . Koulskoude e chome an eskoptioù hag ar parrezioù renet gant eskibien ha beleien dilennet gant ar feizidi.
Kasoni

Ar **gasoni** a zo ur fromadenn a enebouriezh pe a soñjer kreñv a-enep un den pe un dra. Gallout a ra dont anezhi ar c'hoant da dec'hout pell diouzh an dra gasaet, pe d'e zistrujañ.

Kasoni a c'hell dont diwar an aon rak an dra gasaet, pe diwar efedoù fall goude bezañ bet afer gantañ. He livañ a reer alies evel kontrol da garantez pe da vignoniezh. Reoù arall, evel Elie Wiesel, a gred kentoc'h ez eo an digasted pe an diseblanted a zo kontrol d'ar garantez. 

Kas a ra ar gasoni d'ar feulster alies. Tud a c'heller broudañ da gasaat ur vro, ur feiz pe ur rummad tud dre ar bruderezh. Unan eus abegoù pennañ ar brezelioù hag ar sponterezh eo.

## Tud ha kasoni
Brudet eo kasoni an dud-mañ
*Kain ouzh Abel
*Sarkozy ha Villepin an eil ouzh egile.
The Doors

**The Doors** a oa ur strollad rock stadunanat savet e miz Gouere 1965 e Los Angeles, Kalifornia ha divodet e 1973, daou vloaz goude marv e ganer Jim Morrison.

Daoust d'e vuhez berrbad a-walc'h ez eo The doors unan eus strolladoù heverkañ istor ar rock, ha levezonet ez eus bet un toullad arzourien gant e sonerezh. Brudet-kenañ e-pad o bloavezhioù oberiant a-drugarez da ditloù evel *Break On Through* pe *Light My Fire* e teuas ar pevar soner da vezañ brudetoc'h c'hoazh goude ma voe divodet ar strollad, gant an azeulerezh hag ar vojenn a savas en-dro da Jim Morrison, barzh ha kaner leun a garism. Buhez diroll ha marv abred ar c'haner-se a voe lodek e krouidigezh ar vojenn hag an azeulerezh a savas da heul e varv.

## Ar sonerien

* Jim Morrison, kan
* Ray Manzarek (1939-2013), klavier
* Robby Krieger, gitar
* John Densmore, taboulinoù

## Istor

Savet e voe The Doors e 1965 goude ur gejadenn etre Jim Morrison ha Ray Manzarek, daou zen diplomet eus an UCLA. Kanet en doa Morrison un nebeud kanaouennoù evit Manzarek, *Moonlight Drive* ha reoù all. Bez' oa Manzarek e-barzh ur strollad all dija (Rick and The Ravens), pa oa Krieger ha Densmore o seniñ gant The Psychedelic Rangers, met anavezout a rae an daou-mañ Manzarek dre vignoned boutin dezho.

Evit ar re a blij The Doors dezhe, e teue an hoal pennañ eus ar c'homzoù skrivet gant Jim Morrison. A-hend-all : ar son jazzy gant Densmore, mailhoni ha saouzanidigezh degaset gant klavier Ray Manzarek (dre ma sone gitar-boud gant e zorn kleiz ha piano gant e zorn all), ha stil ar gitarour Robby Krieger gant levezonoù a-bep seurt, sort d'ar flamenco, ar sonerezh indian, ar blues hag ar gitar klasel : an holl draoù-se a ya d'ober ur stil hag ur son hep e bar.

## Orin anv ar strollad
Dont a ra an anv « The Doors » eus titl ul levr bet skrivet gant Aldous Huxley, *The Doors of Perception*, amprestet a-raok c'hoazh digant ur barzh eus an , William Blake : « If the doors of perception were cleaned, everything would appear as it is: infinite » (« Mar befe naetaet dorioù ar merzout, en em ziskouezfe pep tra d'an den evel m'emañ e gwirionez : divevenn. »)
Urzhiataerezh

An urzhiataerezh, pe ar **stlenneg**, pe ar *c’hompoderezh*,  eo ar skiant hag ar pleustr a denn d'an urzhiataerioù.

Deveret eo ar ger urzhiataer eus ar galleg *ordinateur* ijinet er bloavezhioù 1950 war goulenn IBM, met ar saoznegerien a ra gant *computer*, *computer science* hag ivez gant *data processing* evit keweriañ (tretiñ) dre urzhiataer.

E-touez un toullad skiantourien hag ijinerien ez eus bet pouezet gant istorourien an urzhiataerezh war oberenn Alan Turing er bloavezhioù 1940.

## Plas ar brezhoneg en urzhiataerezh
Tamm ha tamm eo posupl ober muioc'h-muiañ a draoù e brezhoneg gant an urzhiataerioù hag amañ e vo kavet Roll ar meziantoù gant un etrefas e brezhoneg.

Gant tud An Drouizig ez eus bet troet e brezhoneg meur a veziant kenwerzhel pe frank.

## Levrlennadur
*Geriadur ar stlenneg*, Preder, 542 p., 1995, , ul levr galleg-saozneg-brezhoneg savet gant Guy Étienne.

## Pennadoù kar
* Urzhiataer
Dïaes

An **Dïaes** so ur santimant displijus, pa ema bet gwelet pe gouezed un den oc'h ober un dra ha n'eo ked akseptabl socialamant. 

Tost eo deus mezh, nemed e hall un den kaoud mezh iwe gant un dra anavezet gantañ é hunan. Setu e vez komset deus an dïaes pa vez un dra nann-akseptabl ewid ar group, kentoc'h eged fall herwez ar moral. 

Pa vez dïaes un den, alïes, e ta ruz, e en-em ziskouez nervus, besteodus, trabasset...
Philipp Melanchthon

**Philipp Melanchthon** (16 a viz C'hwevrer 1497 e Bretten, Alamagn - 19 a viz Ebrel 1560 e Wittenberg), pe **Phillipp Schwarzerdt** hervez e anv gwirion, oa beleg, doueoniour, lenneg, ha kelenner skol-veur ha reformatour relijiel alaman.

Kenlabourer e oa da Martin Luther, ha brudet eo dreist-holl dre ma'z eo gantañ an hini e oa bet savet Kofesion Augsburg en 1530. Kement ha luther eo tad d'al luteregezh. O-daou e savent a-enep kehelerezh ar sent hag an ostivenn.

## Bloavezh
1997 e oa ar "bloavezh Melanchthon" en Alamagn, 500 vloaz war-lerc'h e c'hanedigezh.

## Liammoù diavaez
* Pajenn diwar e benn en saozneg
Sranan Tongo

Ar **sranan tongo** (eus ar saozneg *surinamean tongue*), pe **sranang tongo**, zo ur yezh kreolek komzet evel yezh-vamm gant 130 000 a dud eus Surinam. (anvet e vez ivez *takki takki*, met ar ger-se, ouzhpenn bezañ dismegañsus, zo implijet c'hoazh evit kreolegoù all, disheñval, komzet e Gwiana c'hall).

Ar gerioù sranang tongo evit *gouzout* ha *krouadur* zo *sabi* ha *pikin*. Se a laka tud zo da soñjal, goude teorienn ungenetek ganedigezh ar yezhoù pidgin, e teufe ar sranang eus al lingua franca. An deorienn-se a vez kavet abeg enni gant an darn vrasañ eus ar yezhoniourien a labour war an dachenn-se). 

Implijet eo gant tud hag a gomz a-hend-all Saozneg, nederlandeg, javaneg hag hindustani, setu e c'hoari da eil yezh evit an darn vras eus an dud e Surinam.

Ar sranang tongo zo ur meskaj etre an nederlandeg, ar saozneg, ar portugaleg, hag a bep seurt yezhoù all eus Kreiz ha Kornôg Afrika. Stummet eo e-giz ur yezh kreolek : n'eus ket nag infleksion na deklinasion, ha dister eo he geriaoueg (un nebeud miliadoù a c'herioù); aes a-walc'h eo da zeskiñ. Bez' ez eus kalz a dud ivez hag a laka ar sranang tongo da vezañ ur c'hreoleg diwar ar saozneg hepken (nemet ar Wikipedia Alamanek a wel anezhi evel ur c'hreoleg savet diwar ar portugaleg kentoc'h). 

## Skouer
* Mi nen René Hart en mi gebore tapu 18 november 1945 ini a kondre Sranan
:(*Rene Hart eo ma anv hag on bet ganet d'an 18 a viz Du 1945 e Surinam*)

## Liammoù diavaez

*  Pajenn ar sranan tongo war lec'hienn ar SIL
Pidjin

Ur yezh **pidjin** a zo ur yezh vehikular eeunaet savet diwar geriaoueg ha strukturioù ur yezh-diazez, peurliesañ ur yezh europek anezhi, en o zouez ar (saozneg, ar galleg, ar spagnoleg, ar portugaleg hag an izelvroeg dreist-holl.

Gant ar yezhonourion e vez graet an diforc'h etre ar pidjinoù diouzh un tu ha kreoloù diouzh un tu all, ma vez desket ha komzet ar c'hreoloù evel yezh-vamm.

Da ober ur pidjin e ranker kaout :

* liammoù asidu hag e-pad pell etre daou strollad tud ganto yezhoù disheñvel.
* un ezhomm da eskemm kenetrezo (ober marc’had, kaout familh dec’h an daou du).
* yezh all ebet a viche komprenet gant an daou.

Keith Whinnom a soñj dezhañ e ranker kaout teir yezh da ober ur pidgin, unan anezho a viche pouezusoc’h evit ar re all (ur superstratum).

Soñj a ra d’ar yezhourien e c’hell ur pidjin mont da greol, ma vez ur rummad nevez ganto pidgin hepken er gêr. An dra-se a lakefe ar yezhadur da gompezañ. Ar c’hreol-se e-touesk an dud a deu da vezañ ur yezh he-unan (mestal ar Chavacano er Filipin, Krio e Sierra Leone hag an Tok Pisin e Papouasie Nouvelle-Guinée). N’eo ket bep taol ec’h en em gav ur pidjin da vont da greol abalamour e c’hell bezañ bet ankounac’haet a-raok (evel al Lingua Franca er Mor-Kreiz).

Salikoko Mufwene a soñj dezhañ pidjin ha kreol n’int ket evel, da lavaret eo ne viche ket ur pidjin a-dreñv pep kreol. Hervezañ, ur pidgin a veze komzet gant ar marc’hadourien tud « a rae gant ur yezh da eskemm » skoaz ar c’hreoloù a viche en em gavet etre 1) mevelien a veze ganto badumoù o bro, da lavaret eo un doare da gaozeal disheñvel awalac’h ouzh ar standard ha 2) sklavourien, ganto yezhoù (badumoù Africa) pell braz diouzh ar strollad kentañ. En em gavet int da eskemm gerioù ha troiennoù war ar pembez. Graet e vez basilect diouzh un doare da gaozeal treut kenañ met lark awalac’h da vezañ komprenet.
Yezh vehikular

Ur **yezh vehikular**, pe *kedyezh*, a zo un doare yezh, eeunaet alies a-walc'h, hag a dalvez evit ma c'hell tud gante meur a yezh disheñval komz kenetreze. 

Ar c'hontrol a vefe ur yezh vernakular, komzet gant tud ur vro. 

Skouerioù :

* Ar yezhoù implijet evit lidoù relijiel, evel ar latin, an arabeg...
* Ar saozneg en India, pe evit ar skiantourion, ar goñversanted, an douristed hiziv an deiz
* Al latin, e-pad an Henamzer ha pelloc'h c'hoazh etre Europiz desket
* Ar ''c'hoine'' henc'hresianek
* Ar swahilieg e Afrika ar Reter
* Ar sinaeg (*mandarineg* pe pǔtōnghuà) e Republik Poblel Sina
* Ar pidjinoù
* Ar galleg, hiziv an deiz, etre brezhonegerion dizesk war o yezh gant rannyezhoù disheñval
Poent kreiz

E katalaneg e vez lakaet ur **poent kreiz** (·) (katalaneg: *punt volat*) etre div *l* da ober an digramm *ŀl* (*l·l* mar skriver anezhañ gant 3 sin urzhiataerezh). Ar poent-se a vez lakaet e-kreiz al linenn, uheloc'h eget ar poent poentaouiñ normal. 

Implijet e vez evit merkañ an diforc'h etre :
* an *ll*, hag a vez distaget [ʎ] peurliesañ, evel e brezhoneg *lh*. Ar son-se zo an /l/ palatalizet pe "glebiet", evel er ger *ruilh* (rannyezhoù brezhoneg zo) pe *famiglia* (italianeg). An *ll* (digejet *ella* ['eʎə]) a vez kavet n'eus forzh pelec'h e-barzh ar gerioù. Da skouer : *llibre* ['ʎiβrə] "levr", *illa* ['iʎə] enez" pe c'hoazh *ell* [eʎ] "eñ";
* an *ŀl*, hag a dalvez kement a div [l] (/l/ gevellet pe hir, alies distaget [l] gant an dud memes tra). N'haller ket kavout an digramm-se (digejet *ela geminada* ['elə ʒəmi'nað̞ə]) nag e deroù nag e fin ur ger : *eŀlíptic* [əl'liptik] "eliptik". Kavet e vez e gerioù gouiziek (savet diwar ur rakger a echu gant un *-l* hag ur wrizienn a grog gant un *l-* all, da skouer : *coŀlegi*) pe e gerioù amprestet (*paraŀlel*).
Sent Breizh

**Sent Breizh** a vez graet eus tud, bet ganet e Breizh pe o deus bevet enni, hag o deus tapet brud vras abalamour d'o feiz katolik ha d'o deoliezh. Nebeut anezho zo bet anavezet gant an Iliz katolik roman hag an darn vrasañ a oa bet lakaet da sant pe santez gant ar bobl. 

Evit lod zoken n'eo ket sur e vije bet anezho ervat en tu all d'ar vojenn, ur vojenn savet ha klinket gant leaned o klask abegoù d'an azeulerezh, un nebeud kantvedoù pelloc'h. Ur sant hag e oa kontet obererezhioù burzhudus war e dro a c'helle broudañ muioc'h a feizidi er manati lakaet dindan e anv ha muioc'h a binvidigezhioù evit ar menec'h war un dro.
Setu perak ez eus bet adkavet meur a vuhezskrid e latin, dezho an talbenn «&nbsp;*Vita* + anv latin ar sant&nbsp;». Diwar-benn un nebeud sent ez eus bet savet daou pe dri doare, berr pe hir pe werzaouet. 

## Seizh sant diazezer Breizh hag ar sent all
Un hir a roll a vo da sevel ha lakaet e vo en araok seizh sant hag a zo bet anvet «&nbsp;seizh sant diazezer Breizh&nbsp;» peogwir, hervez an hengoun, o deus diazezet er Grennamzer Uhelañ seizh eskopti ar vro ; war a seblant o deus kemeret ur perzh dibar er mare ma tivroas ul lodenn eus Brezhoned Enez Vreizh. An degouezh-mañ a voe an abeg evit reiñ anv *Britannia minor*, "Breizh vihan" da gornôg Arvorig galian-ha-roman.
Seizh sant diazezer Breizh eo :
*sant Brieg, eskob *Biduce*, deuet da vezañ Sant-Brieg ;
*sant Kaourintin, eskob Kemper ;
*sant Maloù, anvet *MacLaw* ha *Malo* ivez, eskob Sant-Maloù ;
*sant Paol Aorelian, eskob *Occismor*, deuet da vezañ Kastell-Paol ;
*sant Padern, eskob Gwened ;
*sant Samzun, eskob Dol ;
*sant Tugdual, eskob Treger anvet sant Pabu ivez.

## Un engroez a dud santelaet e Breizh
Hervez un hengoun e vije «&nbsp;seizh mil seizh kant seizh sant ha seizh-ugent&nbsp;» e Breizh, da lavaret eo 7 847.
E Lanriware e weler ur bez ledan a-walc'h hag ennañ e vije bet beziet 7 847 soudard a vije marvet diwar un emgann en amzer galian-roman.

Setu amañ roll an dud santel a gaver en deiziadurioù brezhonek.
* Da heul pep anv e kavor deiziad e ouel.
*Meur a anv pe ouel a vez a-wechoù evit un den ; en notennoù emañ ar roadennoù all a zo bet kavet.
### Sent

### Santezed

## Ar Re wenvidik
* Charlez Bleiz (gwenvidig), dug Breizh
* Juluan Maner, prezeger misionoù ha yezhoniour brezhoneg
* Visant Enored, Joseph Boissel (1909-1969), Jean-Baptiste Malo douklazhet el Laos ha gwenvidikaet d'an 11 a viz Kerzu 2016.

Ur den lakaet evel sant diwar ijin ar bobl :
*Sant Yann Diarc'hen, alias *[[Santig Du]]*, beleg breizhat marv gant ar Vosenn zu e Kemper.

## Levrlennadur
Galleg :
* *Tous les prénoms bretons*. Alain Stéphan. Universels Gisserot, n°16, 1996
* *Grand choix de prénoms bretons*. Gwennolé Le Menn. Embannadurioù Breizh, 1985 (stummoù kozh ha disheñvel, gerdarzh, lec'hioù liderezh)
**Bretagne des Saints*. Florian Le Roy. Éd. André Bonne, 1959

Brezhoneg :
* Goueler ar Sent. Tepot Gwilhmod. Imbourc'h, 1994
**[[Buhez ar Sent|Buez ar Zent]]* (la Vie des Saints), skriv. a nevez e brezounek gant an ao. chaloni Biel Morvan. Kemper, 1894

## Pennadoù kar
* Tro Breizh
* Traonienn ar Sent
* Seizh sant diazezer Breizh

## Notennoù
Geriadur

Ur **geriadur** zo ul levr dave a dalvez da adkavout titouroù diwar-benn gerioù, anvioù, pe meiziadoù, renket hervez urzh al lizherenneg peurliesañ. A bep seurt geriadurioù zo. Ar geriadurioù ar muiañ anavezet eo ar geriadurioù yezh, evel *Geriadur brezhoneg an Here* pe geriadurioù divyezhek.

Ret eo lakaat kemm etre ar geriadurioù, an holloueziadurioù, hag ar geriadurioù holloueziadur. 

## Istor
Ar c'hentañ geriadur skrivet er bed a vije bet savet gant ar Vabilonianed er VIvet kantved kent J.K..

Ar c'hentañ geriadur skrivet e sinaeg, ar *Shuowen Jiezi*, a oa skrivet e-tro ar bloavez 100. Hervez bloazdanevelloù Bro-Japan, e oa skrivet ar c'hentañ geriadurioù japaneg e 682, daoust ma oa ar c'hentañ ur geriadur evit lenn an arouezlunioù sinaeg. 

Ar c'hentañ geriadurioù a oa geriadurioù divyezheg alies. Geriaouegoù gerioù galleg, saozneg, Italianeg pe Latin, e oant, en Europa, gant pep a droidigezh pe a zisplegadenn e yezh an aozer. 

Ar c'hatholicon eo ar c'hentañ geriadur brezhoneg. Skrivet e oa e 1464 hag embannet evit ar wezh kentañ e 1499 gant Jehan Lagadeuc, person e Plougonven. Ur geriadur teiryezhek e oa, latin, galleg brezhoneg. Ar c'hentañ geriadur galleg eo ivez. Savet e oa bet evit skoazell ar gloareged a yae da studiañ d'ar broioù krec'h ha na ouient ken latin pe brezhoneg.

Ar c'hentañ roll eus 8000 ger saozneg a oa *The Elementarie* skrivet gant Richard Mulcaster e 1582. Ne oa ket urzhiet ar gerioù hervez urzh al lizherenneg.
Ar c'hentañ geriadur saozeg urzhiet hervez urzh al lizherenneg a oa skrivet gant ar c'helenner Robert Cawdrey e 1604.

## Ar seurtoù geriadurioù

### Ar geriadurioù yezh

Kavout a reer geriadurioù unyezhek ha lod all skrivet gant gerioù eus meur a yezh. Talvezout a reont da gavout titouroù diwar-benn gerioù hag anvioù ur yezh bennak. Bodañ a reont gerioù ar yezh-se renket dre urzh al lizherenneg, ar penngerioù, a vez skrivet d'o heul ur pennad gant titouroù pe troidigezhioù.

#### Ar geriadurioù unyezhek

Ar geriadurioù unyezhek zo skrivet penn-da-benn en ur yezh. Ar penngerioù hag an titouroù a denn dezhe zo skrivet er memes yezh. Ar geriadurioù-se a c'hall kaout un niver implijoù disheñvel. Ur skoazell int evit ar re a sav testennoù pe a lenn anezhe. 

Peurliesañ e kaver er pennad un termenadur eus ster(ioù) ar pennger urzhiet e melladoù disheñvel, skouerioù, ha distagadur ar pennger. A-wezhioù e kaver ivez notennoù etimologiezh ha yezhadur a denn dezhañ ivez.

Lod anezhe zo geriadurioù deskrivañ. renabliñ a reont ar gerioù hag o implijoù er yezh komzet pe skrivet. Lod all zo geriadurioù reolata.

#### Ar geriadurioù liesyezhek
Peurliesañ ez eo geriadurioù divyezhek.

## Ar geriadurioù arbennik

Gallout a reer kavout geriadurioù prederouriezh, istor, skiant, arz.

Lod eus ar geriadurioù a ginnig ditouroù diwar-benn an distagadur, an deveradurioù, an istorioù, ar gerdarzh, ar skeudennoù, an implij, an hentenn ha skouerioù frazennoù. Stumm ul levr pe meur a levr eo ar stumm kavet an aliesañ.

## Notennoù


## Pennadoù kar
* Geriadur brezhoneg
Osismied

An **Osismied** (*Osismii* e latin) a oa unan eus pobloù galian Arvorig.

Anv anezho a ra ar moraer gresian Pytheas gant an anv *Ostimioi*. Edont o vevañ e-kichen ur c'hab *Kabaion* hervezañ. N'ouzer ket hag-eñ e oa Beg ar Raz pe Penmarc'h ar c'hab-se. 
O anv a dalv pe *ar re uhelañ* pe *ar re eus penn ar bed*. Er c'hontrol d'ar braz eus an anvioù pobloù galian all eo aet o anv da get en deiz a hiziv el lec'hanvadurezh.
 
Bro an Osismied e oa an douaroù a zo Kernev, Leon, Treger ha Goueloù bremañ.

## Kêrioù
E Karaez e oa kêr-benn an Osismied, ha *[[Vorgium]]* e oa hec'h anv latin, savet gant ar Romaned. Ur gêr all o doa, e Vorganium (e Gwineventer e-kichen Landerne), hag un oppidum er Gozh Yeoded e-kichen Lannuon.

## Istor
Kavet e vez menegoù anezho e-barzh testennoù an skridaozerien-mañ : Kaezar, Plinius an Henañ, Strabon.

Kemer a rejont perzh en emsavadeg ar Weneted e 56 kent JK hag Osismied a oa en arme deuet war sikour Verkingetoriks sezizet en Alesia.

## Pennad kar
*Pobloù Arvorig.

## Liammoù diavaez
* Istor Vorgium
Tired etre div lizherenn

An **tired etre div lizherenn** a vez implijet e meur a yezh. 

## E saozneg
E saozneg e vez lakaet un **tired** a-wezhioù etre div lizherenn e-kreiz ur ger, da sklaeraat ar ster :

* *repair* « dresañ, kempenn » e-kichen *re-pair* « pariñ en-dro »

## E brezhoneg
E brezhoneg, gwelout : **[[barrennig-stagañ]]** .

*En doare-skrivañ brezhonek etrerannyezhel, gant un nebeud tud, evit diskouez e vez distaget ur 'z' gant an holl rannyezhoù, e-giz ma vije e penn-kentañ ur ger :

** *di-zesk*, *daou-zeg*.
Drefent e lavar tud zo n'eo ket ur varrennig-stagañ, met ur varrennig-distagañ.

## Arouezioù all etre div lizherenn

*E katalaneg e vez lakaet ur pik etre div lizherenn, dezhañ un dalvoudegezh all c'hoazh .

## Gwelit ivez:
* Tired boud
* Tired lemm
* Tired kognek
Weneted

Ar **Weneted** a oa unan eus meuriadoù galian Arvorig. Klotañ a ra o ziriad kozh gant Bro-Wened mui-pe-vui. Kêr-benn ar Weneted a oa Gwened a greder (*Darioritum* e latin).

Anavezet int abalamour d'ar perzh bras o deus kemeret e Brezel Galia. Caius Julius Caesar en deus kontet en e *[[Commentarii de Bello Gallico|Addisplegoù war Brezel Galia]]* penaos o doa ar Weneted klasket sevel un emsavadeg a-enep ar Romaned e Kornôg Arvorig pa oant merdeerien a-zoare hag o doa listri-brezel bras.Kaezar en doa lakaet galeoù da vezañ fardet e genoù al Liger. An emgann bras war vor a grogas etre listri ar Weneted ha listri Kezar e 56 kent Jezuz-Krist e-tal ar Mor-Bihan.
Pinyin

Ar **Pinyin** (拼音 pīnyīn) zo ur reizhiad skrivañ a dalvez da romanekaat ar mandarineg (da skrivañ anezhañ ent fonetikel gant al lizherenneg latin) hag a vez implijet e Republik Pobl Sina. *Pinyin*, ger-ha-ger, a dalvez e sinaeg "distagañ ar sonioù". Ur verradenn eo evit **hanyu pinyin** (汉语拼音 hànyǔ pīnyīn, da lavaret eo : "distagañ sonioù yezh an Han-ed »). Diazezet eo bet e 1958, ha deuet eo da vezañ ar reizhiad implijetañ evit romanekaat ar sinaeg tro-dro ar bed.

## Distagadur kensonenn gentañ ur silabenn

Mar krog ur silabenn gant ur vogalenn war-eeun, ha ma tegouezh e-kreiz ur ger, e vez lakaet ur skrab en he raok. Da skouer « Xi'an » (div silabenn) n'eo ket « Xian » (ur silabenn).

## Distagadur al lizherennoù all

## Distagadur tonennoù ar vogalennoù
Ar mandarineg zo ur yezh gant tonioù, gant peder zonenn, skrivet e pinyin gant ar sinoù diakritek-mañ :

# - Ton uhel
# / Ton o vont d'an nec'h (tired lemm e pinyin)
# v Ton o vont d'an traoñ un tammig, ha neuze d'an nec'h
# \ Ton berr o vont d'an traoñ (tired boud e pinyin)

Ar sin diakritek a vez lakaet war unan eus vogalennoù ar silabenn.

### Taolenn an tonennoù implijet gant ar pinyin
(An niverennoù merket da heul a dalvez evit skrivañ ar vogalennoù pinyin e HTML).

## Liammoù diavaez
* Little Pinyin App 1.0 online
* New Edition Hanyu Pinyin Syllable Table
* Reolennoù eeunaet ar pinyin (e galleg)
* Pennaennoù ar pinyin (e galleg)
* Convert Chinese to Pinyin
* Pinyin Table with sound. Over 1700 individual sounds
*Pinyin tone recognition test
ISO

An **ISO** (Aozadur etrebroadel evit ar reolatañ pe e saozneg *International organization for standardization*) a zo un aozadur gant dileuridi aozadurioù ar reolatañ e pep stad hag he fal a zo embann reoladoù etrebroadel evit ar c'henwerzh hag ar greanterezh. Emañ sekretourva kreiz an ISO e Jeneva e Suis. Reiñ harp a ra da bep ezel war tachennoù melestradurel ha teknikel hag e kenurzh ar programm digreizennet evit sevel ar reoladoù. Embann a ra ar reoladoù etrebroadel.

Notenn : Lod a ra gant *norm* evit reolad.

Bez ez' eus meur a seurt izili :

* Ar c'hengor ezel rik hag a zo an aozadur reolatañ gant perzh dileuriñ e pep stad
* An ezel kenskriver evit ar stadoù n'o-deus ket un aozadur broadel gant perzh dileuriñ
* An ezel koumanantet (Stadoù gwan o armerzh)

Evit Bro-C'hall, an ezel rik a zo an AFNOR.

Ur fazi a vez graet alies pa intenter an anv ISO evel pennlizherennoù *International Standards Organization* pa zeu evit gwir eus ar ger gresianeg *isos* hag e talvez kevatal. Dibabet eo bet an dra-se ma ne vo ket a diforc'hioù evit envel an aozadur e pep yezh.

## Sell ivez
* List of ISO standards
* standardization
* IEC
* ISO film speed rating

## Liammoù diavaez
* ISO's official website (posupl eo braslenn katalog ar reoladoù hep galloud lenn o endalc'h)
* Spisc'heriadur an ISO
* ISO/IEC JTC1
Levraoueg

Ul **levraoueg** zo un dastumad levrioù hag ul lec'h ma tastumer anezho. Savet eo ar ger *levraoueg* diwar ar ger *levr* gant an dibenn *-aoueg*, ul lostger hag a dalvez ez eus ur c'hementad bras eus ar penngef meneget.

## Istor berr al levraouegoù
E kerz un den prevez e c'hell bezañ ul levraoueg, met kalz anezho a zo paeet ha meret gant ur gêr pe un ensavadur. Ar pal a zo reiñ tu d'un toullad a dud mont da genimplijout levrioù ha ne vijent ket gouest da gaout ez-prevez. Ur roll bras a zo bet hini al levraouegoù evit treuzkas an anaoudegezhioù, al lennegezh ha pep elfenn sevenadurel a c'hell bezañ skrivet, pe enrollet, pe lakaet war skeudenn.Koulskoude ez eus bet ijinet meur a vezienn (intentit meur a vedia) evit enderc'hel testennoù, skeudennoù ha ditouroù a bep seurt. Teulioù a vez implijet ivez evit pep a vezienn, un titour pe titourioù ennañ. Bremañ e vez kavet e meur a levraoueg pladennoù (sonerezh pe ditouroù niverel), skeudennoù, oberezhioù arz, bandennoù enrollet, kartennoù (douaroniezh), mikrofichennoù hag all.E fin ar  eo erruet ar cheñchamant bras-mañ p'eo liesseurt roll al levraouegoù ha p'en em gav enno muioc'h-mui a ditouroù diavaez.

## Al levraouegoù brezhonek
Anat a-walc'h eo e vank levraouegoù gouestlet d'ar brezhoneg e Breizh. Bez' ez eus levraouegoù koulskoude e-lec'h ma kaver kornioù gouestlet dezhañ. E Skol-Veur Roazhon II, e CRBC Brest, e Skol an Emsav e Roazhon, en IDBE e Gwengamp, e ti ar vro Kawan, el levraoueg Alain Gérard e Kemper, er Maezioù Frank e Roazhon, e levraoueg keodedel Gwened, en Abati Sant Gwenole e Landevenneg, e KDSK Sant-Ervlan, er rouedad levraouegoù "Terres Atlantiques" e bro Wened.
Skiantoù an Ditour hag al Levraouegoù

Graet e vez gant Skiantoù an Ditour hag al Levraouegoù (SDL) eus an holl anaoudegezhioù hag ar chemoù hag e tle bezañ meret gant an dud karget gant ul levraoueg pe gant un greizenn-ditouriñ.
Savet eo bet al lavarenn diwar a saozneg "Library and Information Science" (LIS).

Meur a dalvegezhioù a zo dindan al talbenn peogwir un dachenn e-kenver. Kaoz ez eus merañ an ditour ha n'eo ket heñvel ouzh an hentennoù a zo perzh meur a Skiantoù an Den.Bez'ez eus temoù teorikel (pe damkanel) koulz hag temoù diwar-benn an ensavadurioù hag ar pleustriñ war treuzkas an Ditour.Dre vras e vez kavet e Skiantoù an Ditour hag al Levraouegoù an tachennoù-mañ.

* levrouegouriezh (merañ al levraouegoù)
* levrrollouriezh (enklask teuliaouiñ 
* katalogañ (deskrivadur an dastumadoù)
* levroniezh (anaoudegezh war al levr, an embannerezh hag pep seurt a deulioù)
* teuliaouiñ (pe d/teuliouriezh)

Koulskoude ez eus diforc'hioù etre an dud a-vicher diwar-benn endalc'h hag harzhoù an dachenn skiantel-mañ.

## Petra eo Skiant an Ditour?

Al lavarenn "Skiant an Ditour" a zo bet krouet er bloavezhioù 1960 er Stadoù-Unanet hag er bloavezhioù 1970 e Bro-C'hall.

Studiañ perzhioù hollek an ditour (natur, krouiñ, efedoù) eo danvez pennañ skiantoù an ditour hag a zo renket bremañ e skiantoù ar gevredigezh hag evelto e klaskont tennañ frouezh eus kelennoù evel ar prederouriezh, ar psikologiezh, ar politikerezh, , an armezh, ar yezhoniezh, ar sokiologiezh, ar matematik, an urzhiataerezh,, ar gwir hag all. Evel ar skiantoù sokial, o fal a zo kompren ar fedoù sokial ha sevenadurel ha lakaat war wel ezhommoù darempred a ya gant ar vuhez gevredigezhel. 
Er broioù diavaez eus ar Frañs ne vezont ket nag un neudennerez skolveuriek o vodañ an Ditour hag ar C'hemennadur nag un troc'h etre an Teulierezh hag al Levraouegouriezh.
Pa vez ar C'hreizennoù-ditouriñ ur seurt levraoueg arbennig, n'eus ket un estonn o weled ez eus ur *[[:en:library and information science|library and information science]]* er Rouantelezh Unanet hag er Stadoù Unanet.
Dre vras, ar vitologiezh a ya gant ar meizad "Levraoueg" (Bibliothèque) en deus pouezet ken kreñv n'eo ket gwelet an ensavadurioù-se evel modern ha gouest evit skignañ an Ditour (ha koulskoude e vezont modernoc'h-modernañ).
Setu perak, an deuliaouerien o deus klasket sevel ur c'helenn dezho hag e vez kavet an Institut national des techniques de la documentation koulz hag an École nationale supérieure des sciences de l'information et des bibliothèques. An hini kentañ a stumm meur a deuliaouer er gennad prevez hag an eil un tregontad a gargidi hag un nebeud estranjourien.

## Daveoù

Geriaoueg al levraouegoù = Vocabulaire des bibliothèques. Skol Uhel ar Vro, 1996.
Levr

**Ul levr** (liester : *levrioù* ha *levroù* e Bro-Wened) a zo un teul, dornskrivet pe voulet, a c’hall bezañ skeudennet. 

Mesket eo bet un tamm levr ha levrioù gant ar ger *eurioù*, a anve gwechall al levrioù da bediñ. D'ar poent-hont, al levrioù implijetañ e oa an eurioù-se. An hini anavezetañ a zo *Eurioù Briz*, diouzh anv e aozer. Un eurioù a c'hell bezañ klevet evit lavarout "ul levr" e Bro-Leon. Evel reizh e rank bezañ miret evit envel ar Brevial, levr-pediñ ar veleien, levr "Liderezh an Eurioù", da bep eur eus an deiz : meullidoù-beure, trede eur, c'hwec'hvet eur, navet eur, kreisteiz, abardaezlid (gousperoù, ma karer), komplidoù, ofis al lennadennoù. Ur palevarzh eus Liderezh nevez an Eurioù en Iliz katolik a zo bet moulet da skouer e 2009 a zo e dalbenn *Liderezh an Eurioù, Azvent, Nedeleg*, e ti Imbourc'h, 1200 p.

## Sterioù all

*Pa vez anv eus *al Levr* (gant un L bras) eo hini ar Bibl.
*Al *levrioù* a vez graet eus ur rann eus stomog an daskirierien.

## Notennoù
Georges Brassens

**Georges Brassens**, ganet d'an 22 a viz Here 1921, e Seta (*Cette* a veze skrivet neuze), e Bro-C'hall, ha marvet d'an 29 a viz Here 1981 e Saint-Gély-du-Fesc (16 km en Norzh da gêr Montpelhièr, zo ur sonaozer-kaner gall, savet gantañ ur bern kanaouennoù.

## Buhez

Ober a ra e studi e lise Sète, daoust da baourentez e dud pa oa e dad ur mañsoner hag e tap e vachelouriezh goude studioù e skolaj Sète hag e lise Montpellier. Entanet eo gant ar varzhoniezh. 
Mont a ra ur wech da Bariz e 1940 hag e teu di en-dro e 1942. Evit chom hep mont da servij al labour rediet — an STO — e kav repu e ti ur Vretonez, Jeanne Le Bonniec, 30 vloaz koshoc'h egetañ ha genidik eus Lannolon.
Homañ eo "La Jeanne" evel ma rae eus e ostizez hag ez eus kaoz anezhi e div ganaouenn (*La cane de Jeanne* ha *La Jeanne*). Chom a raio en he zi ouzhpenn ugent vloaz (en Hent-Dall Florimont eus 1944 betek 1966).
Kaoz ez eus ivez eus madelezh pried Jeanne, Marcel Planche, en ur ganaouenn brudet-tre, *l'Auvergnat*.

E 1951 e teu da vezañ brudet-tre pa ra berzh e ganaouennoù e tavarnoù-kanañ Montmartre gant harp ar ganerez Patachou. Dre ar skingomz (radio) hag ar pladennoù ez a e vrud er bed gallek a-bezh hag eo bet troet e varzhonegoù-kanaouennoù gant Paco Ibáñez e spagnoleg hag gant Visbor Narod e rusianeg. 
Kanañ a ra e Bro-C'hall koulz hag e Bro Velgia ha e Kebek, met bep bloaz e kan e Bobino, ur sal er *rue de le Gaîté* e-kichen an Ti-gar *Montparnasse*, e Pariz.

Ur Breton all en deus laosket e verk e buhez Brassens: Armand Robin. O-daou e oant er memes isstrollad anarkour. 
Armand Robin a vanke dezhañ arc'hant atav, hag e gamalad, deuet pinvidik a-walc'h gant e ganaouennoù, en doa prestet arc'hant dezhañ. Met Robin oa aet d'ar bed all hep rentañ gwenneg ebet en-dro. Memes tra en doa kemeret Brassens un dra digantañ : e anv, rak implijet eo bet gantañ e-barzh ar ganaouenn *Bécassine* :
: « C'est une espèce de robin,
: N'ayant pas l'ombre d'un lopin... »

Brassens a oa deuet meur a wech da Vreizh, adal 1956 betek 1981. Prenet en doa un ti e Lezardrev, ha kroget e oa da zeskiñ brezhoneg.

## E brezhoneg
Un nebeudig eus e ganaouennoù zo bet lakaet e brezhoneg.
**Son an disglavier*. Un doare zo kanet gant Yvon Étienne, un doare all zo bet savet gant Mark Kerrain. 
**Ar vrud fall*. Un doare all zo bet savet gant Mark Kerrain.
**Mignoned da viken*, *Paotr an Naoned*, *Ur plac'hig koant*, *Ma mestrezig*, ha re all, gant Mark Kerrain.

## En italianeg
* Un toullad kanaouennoù zo bet troet ha kanet gant Fabrizio De André (1940-1999).

## E portugaleg
*Gant Luís Cília:

## E saozneg
* Darn eus e ganaouennoù zo bet lakaet e saozneg.

## E spagnoleg
* Gant ar c'haner spagnol Paco Ibáñez :
* Gant ar c'haner chileat Eduardo Peralta : https://www.youtube.com/watch?v=gbkrnQ-0BdA

## Liammoù diavaez
*Treiñ Brassens : https://www.persee.fr/doc/equiv_0751-9532_1992_num_22_1_1160
* https://www.youtube.com/watch?v=RmyA9US9lyk

## Notennoù
Sinema

Ar **sinema** a zo un arz eus ar re garetañ, ur greanterezh eus ar re c'halloudusañ hag unan eus diduamantoù prizietañ ar bed. Dre ar skeudennoù, ar son, an istorioù, an aergelc'h krouet gant ar filmoù, e c'hall ar sinema reiñ soñjoù ha fromoù a bep seurt d'an arvesterien.

## Istor ar sinema
* Evit gouzout muoioc'h, kit da welet ar pennad [[Istor ar Sinema]].*

Ijinet e fin an , ar sinematograf a denn d'ar gweled, met gant ar son ouzhpennet d'ar skeudennoù fiñvus e-kreiz ar bloavezhioù 1920 eo deuet da vezañ un arz ar c'hleweled.

## Gennad greantel
Produiñ ha dasparzhañ ur film a goust arc'hant. Abalamour d'ar c'houstoù ha d'ar riskloù n'eus nemet daou zoare d'ober filmoù : o c'hounit arc'hant o korvoiñ ar film (gwerzhañ plasoù er salioù sinema, gwirioù d'ar skinweloù, stummoù nevez da sellout ouzh ar film gant ardivinkoù niverel) - da skouer sinema Hollywood, ar sinema indian, ar sinema korean, pe o vezañ skoaziadennet gant arc'hant publik - da skouer ar sinema gall.

Tri frantad a zo evit krouiñ ur film : ar produerezh, an dasparzerezh, ar c'horvoiñ.
### Ar produerezh

### An dasparzherezh

### Korvoiñ

## Ar sinema evel un arz
Sevennet e vez ar film gant ur filmaozer. Evit hen ober e ren ar skipailh teknikel. An aktourien eo ar re a vez filmet, ha ret eo dezho personekaat tudennoù ar senario. Er sinema e komzer eus aktourien kentoc'h eget komedianed hag a denn d'ar c'hoariva ha da arz an arvestoù dre vras.

Lesanvet eo ar sinema "ar seizhvet arz" met anv zo eus ul lodenn eus ar filmoù rak an holl anezho n'int ket savet gant un degerzh arzel atav. Ur film a c'hall diduiñ, kelenn, sklêrijennañ ar speredoù, awenañ an arvesterien, met ivez touellañ an dud a-wechoù. 

## An teulfilm
Reiñ a ra un teulfilm tirouroù diwar-benn un tem bennak. N'eo ket ar sinema un arz amañ, met un benveg evit kelaouiñ an dud war forzh peseurt sujed a c'hall bezañ.
 
## Teknikoù ar sevel filmoù
Filmet e vez ur film gant ur c'hamera hag a enroll kalz skeudennoù buan kenañ. Gallout a reer ouzhpennañ efedoù arbennik ha teknikoù niverel.
### Frammañ ar filmoù
Gant teknik ar frammañ e vez lakaet asambles lodennoù eus ar film evit krouiñ ur rann nevez eus ar film.
Tired lemm

An **tired lemm** a zo ur sin diakritek eus al lizherenneg latin.

á é í ó ú

Hervez al langaj e c'hall sinifïañ meur a dra :
* merkañ emañ serr ur vogalenn (galleg...) 
* ... pe ar c'hontrol : merkañ emañ digor (portugaleg *pelé*, klevet evel ar galleg *pélè*)
* merkañ emañ hir ur vogalenn (iwerzhoneg...)
* merkañ an ton-mouezh war-grec'h (viêtnameg, latinekadur pinyin ar sinaeg...)
* dishañvaliñ homografoù : nederlandeg *één* (unan) e-skoaz *een* (un), spagnoleg *él* (eñ) e-skoaz *el* (an)
* Kavet e vez ivez war gensonennoù 'zo (**ć** da skouer), e poloneg, evit merkañ emaint palatizet.

## E brezhoneg
* E brezhoneg ne vez ket graet gant an **tired lemm**, war-bouez ar rannig-verb *é* (e gwirionez eo ur skrivadur tennet eus skritur hengounel yezh Gwened).En un nebeud skridoù yezhoniezh pe studi (evel geriadur Remont ar Porzh) e verk lec'h ar pouez-mouezh direizh : *raktál* da skouer.
* Hervez skrivadur etrerannyezhel ar brezhoneg e vez lakaet war an "e" e-barzh un nebeud gerioù (*yén*, *yér*, *kén*, *zokén*...) evit merkañ emañ serretoc'h an /e/, distaget /i/ gant tud 'zo. Ar silabennoù-se a gemer ar pouez-mouezh ivez. Dishañvaliñ a ra ivez ur c'houblad homografoù: ***ken''' na chomo den ebed '''kén***.

## Merkañ an taolmouezh
*En okitaneg, spagnoleg, portugaleg, katalaneg e vez implijet da verkañ an taolmouezhiañ er vogalennoù Á á , É é , Í í , Ó ó , Ú ú .

## Notennoù
Management

Ar **management** a zo penaos merañ ha kas war raok un aozadur, kenwerzhel alies, pe ul lodenn deus un aozadur, en doare efedusañ, o tispakañ hag oc'h ober gant an danvezioù zo (tud, arc'hant, benviji, korvoderioù dizanvezel), o lakaat e pleustr ur strategiezh evit tizhout palioù. Ur **manager** a vez graet eus un den a ra war-dro management.

Talvezout a ra **merañ** pe **mererezh** an dud hag an traoù, en embregerezhioù peurliesañ met ivez er c'hevredigezhioù hep pal arc'hantus hag er melestradurezhioù foran. Sevel strategiezh an aozadur ha kenurzhiañ labour ar genlabourerien dre an danvezioù hegerz eo an obererezhioù pennañ. Daou du zo gant ar management eta : teknikel (ar gontouriezh analitek hag an hentennoù kontroll war ar merañ evit gwellekaat an danvezioù, dreist-holl) ha psikologel (lakaat an dud da gaout c'hoant da genlabourat). Disheñvel eo rol ar vanagerien hervez ment an aozadur : seul vrasoc'h eo eñ seul arbennikoc'h int, ha seul vihanoc'h seul ledanoc'h eo o c'hefridioù hag o roloù.

## Gerdarzh
« Management » a zo ur ger saoznek, kemeret deus an italianek *maneggiare* (ober war-dro, embregañ, dreist pep tra ur marc'h) o tont deus al latin *manu agere* («konduiñ dre an dorn»). Ar ger gallek *mesnagement* (diwezatoc'h *ménagement*) a levezono endro ster ar ger saoznek *management* er  ha  kantved.
Ar wikipedia spagnolek a ra gant *Gestión empresarial*, mererezh an embregerezhioù, hag an hini portugalek *Gestão comercial*, mererezh genwerzhel.

## Istor ar management
Prederiañ a reas Adam Smith ha John Stuart Mill war ar produiñ hag implij an danvezioù en  klanved. E deroù an  kantved e klaskas Stadunaniz sevel pennaennoù skiantel d'al labour, da skouer Frederick Winslow Taylor. E 1921 e voe krouet en SUA ar c'hentañ *[[Master of Business Administration]]* gant Skol-veur Kenwerzh Harvard. D'ar c'houlz-se e voed krog da implijout ar vredoniezh er management, evel Elton Mayo, hag ar sokiologiezh, evel Max Weber ; e-touez *skiantoù verañ* an armerzhour alaman e kaver mererezh ar c'hoskor, strategiezh an embregerezh, skiant an arc'hant pe ar marketing.

Peter Drucker (1909-2005) a voe unan eus ar re gentañ da skrivañ levrioù management pleustrek.

## Skolioù management
Studiet e vez ar management e kalz skolioù a gelennadurezh uhel, skolioù-meur publik ha skolioù-kenwerzh prevez. E-touez ar re vrudetañ e c'haller mennegiñ an *Harvard Business School* diazezet e 1908 e Massachusetts. E Breizh ez eus skolioù uhel lec'h ma vez kelennet ar management : Ensavadur Merañ Roazhon (ur rann eus Skol-Veur Roazhon 1), ha teir skol uhel kenwerzh, Audencia Naoned krouet e 1900, Skol-Uhel Kenwerzh Roazhon krouet e 1990 ha Skol uhel kenwerzh Breizh krouet e 1962.
*Da welout : [[Skolioù kenwerzh e Breizh]].*
## Pennadoù liammet
* Produerezh
* Outsourcing
Doare-lennegezh

Un oberenn lennegel bennak a vez klenket atav en ur rumm hervez an **doare-lennegezh** meret gant an oberour. 

Renkañ al levrioù hervez o doareoù-lennegezh ne c'hell ket bezañ graet hep klask termeniñ an doare krouiñ hag ar stumm lennegel a intenter diwar o lenn, evit heñchañ an danvez-lennerien. Ober ar renkadur-se zo lodenn labour boutin al levraouegerien hag ar werzherien levrioù, al levrierien en o zouez.

Ne vern an doare lennegezh a vo klenket ennañ un oberenn n'eo nemet ur sell diresis a vo spisaet gant al lennerien. 

Bez' ez eus daou rumm gennadoù pennañ : ar faltazi hag an nann-faltazi.

## Ar skridoù faltazi
* Ar romant, a c'hell bezañ kourtes, istorel, polis, du, skiant-faltazi pe feilheton hag all.
* Ar varzhoniezh ; meurgan, meulgan, fablenn, *[[haiku]]*, sonedenn, telenngan hag all.
* Ar c'hoariva
* An danevell (*kontadenn* pe *dezrevell* a-wechoù)
* Ar gontadenn

## Ar skridoù personel
* An arnodskrid
* An deizlevr
* An emvuhezskrid
* Ar c'henskriverezh
* Ar c'hounskrid pe *eñvorskrid*

## Ar skridoù faltazi amfaltazi
* An teulskrid
* Ar buhezskrid
* An dezenn
* An antologiezh 
* An teskad
* An dornlevr
* Ar sturlevr
* Al levr touristañ

## Liammoù diavaez
*  ''Les genres littéraires''
* ''Théorie de la littérature : la notion de genre''
Roll skrivagnerien Skol Walarn

Er bloaz 1925 e voe krouet *[[Gwalarn (kelaouenn)|Gwalarn]]* evel stagadenn lennegel trimiziek da *[[Breiz Atao|Vreiz Atao]]* hag a oa er mare-se kelaouenn viziek ar Strollad emrener Breiz. E korf ar bloavezh 1926 e oa deuet da vezañ ur gelaouenn distag. A-benn 1930 e teuas ingal bep miz betek 1944. Meur a skrivagner a skrivas e-barzh dindan renerezh Roparz Hemon ha gant ur spered nevez.

"Skrivagnerien Skol Walarn" pe "Gwalarnerien" zo bet graet eus ar re-se.