Henri Matisse

}}|}|Thistle}}; color:#FFFFFF;font-family:Verdana, Arial, Helvetica, sans-serif; font-size: 120%;"|  **}**
|- valign="top"
| 
|- width="85px" valign="top" align="center"
| *Luc'hskeudenn gant Carl van Vechten (1933)*
|- width="85px" valign="top"
| 
|- width="85px" valign="top"
| **Marevezh :** 
|- width="85px" valign="top"
| 
|- width="85px" valign="top"
| **Ganedigezh :** 31 a viz Kerzu 1869
e Le Cateau-Cambrésis
|- width="85px" valign="top"
| **Marv :** 3 a viz Du 1954 e Nisa
|- width="85px" valign="top"
| 
|- width="85px" valign="top"
| **Broadelezh :**  Gall
|- width="85px" valign="top"
| 
|- width="85px" valign="top"
| **Micher pennañ :** livour, kizellour, tresour
|- width="85px" valign="top"
| **Stil :** Faovouriezh
|- valign="top"
| colspan="2" style="text-align:center; background-color:; color:#FFFFFF;"  **Oberennoù pennañ**
|- align="center"
| align="center" | **Taolennoù**
*Trolle, sioulder ha plijadurezh* (1905)
*An Dañs* hag *Ar Sonerezh* (1910)
*Jazz* (1947)
**Delwennoù**
*Noazhennoù a-gein* (1930)
|-
| align="center" | 
|-
|}
**Henri Matisse** (1869-1954) a oa ul livour, ur c'hizellour hag un tresour gall brudet e vestroni war al livioù. Unan eus brudetañ arzourien an  eo.
E-kichen Pablo Picasso (1881-1973) ha Marcel Duchamp (1887-1968) en e lakaer, pa voulc'has ganto un hent nevez en arzoù e deroù an .
Rummet eo bet e-touesk ar Faovourien, e deroù e remziad, hogen adalek ar bloavezhioù 1920 e voe sellet outañ kentoc'h evel difenner ar stil gall klasel da livañ. Koulskoude, dre ma ouezas arverañ yezh al livioù e-pad un hanter kantved e seller outañ evel unan eus kasourien an Arz nevez.

## Ar stummadur
Henri-Émile-Benoît Matisse a voe ganet d'an 31 a viz Kerzu 1869 e c'hastel-Cambrésis (Norzh), anezhañ mab d'ur marc'hadour greun ha d'un dourlivourez amatour. E Bohain-en-Vermandois (Aisne) e voe desavet betek 1887, pa'z eas da bPariz da studiañ ar Gwir kent mont da gloareg e lez-varn Saint-Quentin (Aisne).

Operataed e voe e 1889 da heul ur gwaskad divilhenn, ha kerzh ma oa o pareañ e voe profet dezhañ rikoù-livañ gant e vamm. Evit diduiñ e amzer e krogas da zeskiñ ar vicher dre adeilañ skeudennoù e liv. "Un doare baradoz" a zispakas dezhañ gant al livañ, evel ma zanevellas diwezhatoc'h.
Pa voe pareet e tistroas d'e labour hag e lakaas e anv en ur skol-dresañ. E miz Mezheven 1890 e livas e daolenn gentañ, *Taolenn divuhez gant levrioù*, a zo bremañ e Mirdi Matisse e Nisa. Dilezel ar Gwir a reas Henri Matisse neuze, hag emdreiñ war-zu ar vicher a livour.

E 1891 e tistroas da Baris evit studiañ an arzoù en *Académie Julian* a-benn prientiñ kenstrivadeg an *École nationale supérieure des Beaux-Arts*. Adalek 1892 e voe deskard e labourva al livour simbolour Gustave Moreau (1826-1898), a c'hounezas un ezdalc'h evit e skoliad da vont da Skol-uhel an Arzoù-Kaer hep kenstrivañ.
E-pad e studioù e voe levezonet Henri Matisse gant oberennoù Nicolas Poussin (1594-1665), Antoine Watteau (1684-1721), Jean-Siméon Chardin (1699-1779), hag Édouard Manet (1832-1883) ; gant al livouriezh japanat e voe levezonet ivez, evel darn vrasañ arzourion e amzer.

E 1894 e c'hanas ur verc'h, Marguerite (1894-1982), gant ur patrom-livañ Caroline Joblau.

E 1896 ha 1897 ez eas da welet al livour aostralian John Peter Russell (1858-1930) war enez Ar Gerveur e Breizh, ma welas labour al luskad Impresionour dre oberennoù Vincent van Gogh (1853-1890), a oa c'hoazh dianav d'ar mare.
E 1896 ivez e lakaas Henri Matisse pemp oberenn e Saloñs ar *Société Nationale des Beaux-Arts* ; div anezho a voe prenet gant ar Stad c'hall, en o zouez *Al lennerez* evit kastell Rambouillet.
A-drugarez da John Peter Russell e kejas ouzh Auguste Rodin (1840-1917) ha Camille Pissarro (1830-1903).

E 1898 e timezas gant Amélie Noëllie Parayre. Ganto o-daou e voe desavet Marguerite ; ur mab, Jean, o doe e 1899, hag un eil, Pierre, e 1900. Alies e voe graet eus Marguerite ha Amélie patromoù evit al livour.
D'an 8 a viz C'hwevrer 1898 ez eas gant e bried da Gorsika, ma chomas en Aiacciu betek miz Gouhere evit studiañ ar gouloù ha livañ un 50 a daolennoù bennak. Goude-se, diwar atiz Camille Pissarro, ez eas da London a-benn studiañ oberennoù Joseph Mallord William Turner (1775-1851) kent chom e Tolosa, kêr-c'henidik e wreg, ma klaskas livañ e doare al livour saoz. Da Baris e tistroas e miz C'hwevrer 1899, ma kendalc'has studiañ teknikoù livourien all. Sammañ a reas dleoù dre brenañ oberennoù gant Auguste Rodin, Vincent van Gogh, Paul Gauguin (1848-1903) ha Paul Cézanne (1839-1906) ; gant doare diwezhañ hemañ e voe levezonet-don.

E 1899 ivez e reas e zelwenn gentañ, un adeiladur deus un oberenn gant ar c'hizeller gall Antoine-Louis Barye (1796-1875) ; gant pri e labouras e-pad bloavezhioù, betek diskouez e oberenn *Ar sklav* e 1903.

Ez-reoliek e veze diskouezet oberennoù Henri Matisse, e 1901 er *Salon des Indépendants*, e 1903 er *Salon d'Automne*, e 1904 e ti ar marc'hadour oberennoù arzel Ambroise Vollard.
E deroù ar bloavezh 1905 e tiskouezas kalz eus e oberennoù e Paris, e ti Bernheim-Jeune hag er *Salon des Indépendants*, ma voe gwelet e bennoberenn *Trolle, sioulder ha plijadurezh*. En hañv ez eas gant al livour André Derain (1880-1954) da livañ e Cotlliure (Pireneoù-ar-Reter) ; eno e voe lakaet diaes luskad ar Faovourien ganto.

## Paris, 1905-1914

Gwarzh a voe e *Salon d'Automne* 1905 en abeg da daolennoù ur strollad livourion, ennañ Henri Matisse (*Ar prenestr digor*, *Maouez he zog*) hag André Derain, kevret gant Albert Marquet (1875-1947), Maurice de Vlaminck (1876-1958) hag an Izelvroad Kees van Dongen (1877-1968). Raktal goude ma voent lesanvet *fauves* ("gouezed") gant metoù ar vurutellerion en abeg d'al livioù glan, taer, disheñvel diouzh re ar patromoù ha lakaet a-blad war al lien e voe barc'het ar *fauvisme* ("faovouriezh") gant al livourion o-unan.
Daoust d'ar bommoù flemmus ha rust bet distaget da-geñver an diskouezadeg-se, dreist-holl en abeg da *Vaouez he zog* – *ur podad liv zo bet bannet ouzh dremmoù an arvesterion*, eme ur buruteller –, lod arzvarnourion a gavas an doare nevez-se diouzh o grad. Brudet e voe Henri Matisse avat pa voe prenet *Maouez he zog* gant an dastumerion hag arzvarnourion amerikan Gertrude ha Leo Stein, ha disammet buan diouzh e zleoù.

Anveet e voe Henri Matisse hag André Derain evel pennoù ar Faovourien, pep hini anezho gant e heulierion : Maurice de Vlaminck, Raoul Dufy (1877-1953) ha Georges Braque (1882-1963) a voe en o zouez. Gant Gustave Moreau, kelenner kozh Henri Matisse, e voent-holl broudet da soñjal en tu-hont d'an doareoù boutin ha da heuliañ o gweladurioù.
Goude ar berzh-se e yeas da veajiñ Henri Matisse etre 1908 ha 1912 betek Alamagn, Aljeria, Italia, Maroko, Rusia, Spagn, Tahiti ha 
Stadoù-Unanet Amerika. En hevelep mare e voe diskouezet e oberennoù e Moskov, Berlin, München ha London.
Un akademiezh dizalc'h en devoa digoret e Paris e 1908, a serras e 1911.

Adalek 1909 e voulc'has ur rummad delwennoù arem, *Noazhennoù a-gein*, a badas betek 1930.
Mignon gant an dastumer rusat Sergei Chtchoukin e voe Henri Matisse. Evitañ e livas div eus e daolennoù pennañ, *An Dañs* hag *Ar Sonerezh* e 1910.

E miz Kerzu 1912 e tistroas Henri Matisse hag e wreg da Ajacsio, a guitajont e 1913 evit mont da New York ma voe diskouezet oberennoù Matisse e-kichen re Marcel Duchamp ha Francis Picabia (1879-1953), a voe lakaet da gannaded an arz nevesañ. Gwarzh a voe adarre avat, pa voe devet e Chicago ur skeudenn eus e daolenn *Noazhenn c'hlas*, bet livet e Biskra (Maroko) e 1907.

## Nisa, 1914-1954

Pa darzhas ar Brezel-bed kentañ e voe disluet Henri Matisse ; betek 1919 e chomas kostez Nisa, ma kejas ouzh al livour japanat Yoshio Aoyama (1894-1996), "un dazlivour estlammus" hervez ar mestr gall. Levezonet gant H. Matisse e voe Y. Aoyama kent diazezañ ur skol gantañ adalek 1926.
E 1919 e c'houlennas ar sonaozour Igor Stravinskiy hag an impresario rusat Sergei Diagilev digant Henri Matisse sevel kinkladur ha dilhad ar varrezh *Kan an Eostig* evit un abadenn e London.

Ur c'hilsell a voe aozet e New York e 1929 ; pa oa eno ez asantas Henri Matisse ober un daolenn zivent evit ar fondezon Alan Barnes e Philadelphia.
Distreiñ da Nisa a reas al livour neuze, ha stagañ gant un *Dañs* all. Teir c'hentel eus an daolenn a reas etre 1930 ha 1932 : en e ranndi e chomas an hini gentañ, e Mirdi an Arzoù Arnevez e Paris emañ an eil (*Dañs Paris*, 1037 x 450 cm) hag e Philadelphia emañ ar gentel ziwezhañ, *Dañs Merion*, a zo a-vent gant *Dañs Paris* (un deirzaolenn, 15 x 5 m).
Pa oa o labourat war an taolennoù-se ez ijinas Henri Matisse un teknik nevez, a anvas "gouachoù didroc'het".

Etre 1934 ha 1938 e savas skeudennoù evit *Ulysse*, romant brudet ar skrivagner Iwerzhonat James Joyce. Kinkladur ha dilhad ar varrezh *Ruz ha Du* a reas ivez, evit Barrezhioù rusat Monte-Carlo.

E 1941 e voe taget gant ar c'hankr. Prederiet e voe en ospital Lyon, ma kendalc'has da ober gant gouachoù didroc'het evit sevel dilhad. Eno e voulc'has e steudad *Jazz*, a zo maendresadennoù war baper, graet gant gouachoù didroc'het bepred ; e 1947 e voe echuet.
E Vença (Alpoù-an-Arvor) en em stalias pa guitaas Lyon. Eno e chomas e-pad an Eil brezel-bed. Kalz poltredoù eus e verc'h Marguerite a sevenas keit ha ma oa honnezh o kuzhat diouzh ar Gestapo betek dibenn ar brezel en abeg d'he c'henlabour gant ar Rezistañs. E wreg Amélie a voe harzet ivez, evit an hevelep abeg, ha bac'het e-pad 6 mizvezh betek miz Here 1944.

E 1945 e voe aozet ur c'hilsell e *Salon d'Automne* Paris. Goude-se e krogas al livour da sevel raktres ar pallennoù-moger *[[Polinezia]], an Oabl* ha *Polinezia, ar Mor*, a echuas e 1946. Adalek 1949 e labouras war kinkladur Chapel ar Rozera e Vença.
E 1952 e voe digoret ar Mirdi Matisse e Le Cateau-Cambresis, kêr-c'henidik an arzour. En hevelep bloavezh e livas e daolennoù *Tristidigezh ar roue*, *Delienn zu war ur goueled gwer*, *Ar vorianez* ha *Noazhenn c'hlas II*.
E 1953 e livas *Ar maligorn*, ha bloaz war-lerc'h *Ar vag*, e daolenn ziwezhañ, a chomas istribilhet he laez en traoñ e-pad 47 devezh e *Museum of Modern Art* (MoMA) New York.

D'an 3 a viz Du 1954 e varvas Henri Matisse d'an oad a 84 bloaz diwar un taol-kalon e Nisa, ma voe sebeliet e bered ar Cimiez.

## Oberennoù pennañ

* Rummadoù delwennoù arem a reas Henri Matisse ivez, en o zouez *Korfoù-bras Jeannette* (1910-1913) ha pevar *Noazhenn a-gein* (1909-1930).
* Ur 500 engravadurioù a reas ivez evit skeudennaouiñlevrioù.

## Notennoù


## Gwelet ivez
* Livadurioù Henri Matisse

## Levrlennadur
* Henri Matisse, *Écrits et propos sur l'art*, Hermann (2000), ISBN 978-2-7056-5724-6 

## Liammoù diavaez
* Henri Matisse en Artcyclopedia 
* Henri Matisse: A Virtual Art Gallery 
* Musée Matisse de Nice 
* Musée Matisse du Cateau-Cambrésis 
* JAZZ de Matisse, histoire d'un livre 
* Un atelier pour les enfants à la manière de d'Henri Matisse