open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Yezhoù hokanek

Ur familh-yezhoù martezeus eo ar **yezhoù hokanek** (*hokan*) enni 28 yezh komzet e Mec'hiko hag e Kalifornia. Daoust ma'z eo kozh a-walc'h ar vartezeadenn hokanek, nebeudik a brouennoù eus he gwirionder a oa bet kavet. Daoust ma'z eo posupl ez eo kar an eil d'eben un nebeud eus ar yezhoù renket enni ne gred ket darn vrasañ ar yezhourien e c'hell an dra-mañ bezañ anataet. Implijet eo c'hoazh ar ger 'hokanek' da vodañ en un doare aesoc'h an niver bras a familh-yezhoù komzet er rannvro.

Marv pe damvarv eo kalz a yezhoù ar familh-mañ. 

Setu penaos e vez isrannet ar yezhoù er familh-mañ:

* Yezhoù eselenek-youmanek
** Yezhoù eselenek
** Yezhoù youmanek
*** Yezhoù kotchimiek
*** Yezhoù Delta Kalifornia
*** Yezhoù kiliwaek
*** Yezhoù ar Stêr
*** Yezhoù an Uheldirioù
*** Yezhoù paiek
* Yezhoù an norzh
** Yezhoù karokek-chastaek
*** Yezhoù chastaek-palaihnihek
**** Yezhoù palaihnihek
**** Yezhoù chastaek
** Yezhoù pomoek
*** Yezhoù Stêr Rusia hag ar reter
**** Yezhoù ar reter
***** Pomoeg ar reter
**** Yezhoù Stêr Rusia
***** Yezhoù ar biz
****** Pomoeg ar biz
***** Yezhoù an norzh
****** Pomoeg an norzh
***** Yezhoù ar su
****** Kachayeg
****** Pomoeg ar su
****** Pomoeg ar c'hreiz
*** Yezhoù ar gevred
**** Pomoeg ar gevred
** Yezhoù yanaek
* Yezhoù salinanek-seriek
* Yezhoù tekistatekek
** Tchontaleg an Uheldirioù
** Tchontaleg an Izeldirioù
* Yezhoù wachoek

## Liammoù diavaez
* ''Ethnologue''
Yezhoù eselenek-youmanek

Ur skourr eus ar yezhoù hokanek eo ar **yezhoù eselenek-youmanek** (*Esselen-Yuman*) ennañ 10 yezh komzet e Mec'hiko hag er Stadoù Unanet.

Isrannet e vez ar yezhoù er skourr-mañ evel-hen:

* Yezhoù eselenek
* Yezhoù youmanek

## Gwelet ivez
* Yezhoù hokanek
Yezhoù hokanek an norzh

Ur skourr eus ar yezhoù hokanek eo **yezhoù hokanek an norzh** ennañ 13 yezh komzet er Stadoù Unanet.

Setu penaos e vez isrannet ar yezhoù er skourr-mañ:

* Tchimarikoeg
* Yezhoù karokek-chastaek
* Yezhoù pomoek
* Yezhoù yanaek

## Gwelet ivez
* Yezhoù hokanek
Yezhoù tekistatekek

Ur skourr eus ar yezhoù hokanek eo ar **yezhoù tekistatekek** (*Tequistlatecan*) ennañ 2 yezh komzet e Mec'hiko:

* Tchontaleg an Uheldirioù
* Tchontaleg an Izeldirioù

## Gwelet ivez
* Yezhoù hokanek
Yezhoù salinanek-seriek

Ur skourr eus ar yezhoù hokanek eo ar **yezhoù salinanek-seriek** (*Salinan-Seri*) ennañ 2 yezh komzet e Mec'hiko hag er Stadoù Unanet.

* Salinaneg
* Serieg

## Gwelet ivez
* Yezhoù hokanek
Yezhoù wachoek

Ur skourr eus ar yezhoù hokanek eo ar **yezhoù wachoek** (*Washo*) ennañ 1 yezh komzet er Stadoù Unanet.

* ar wachoeg

## Gwelet ivez
* Yezhoù hokanek
Yezhoù paiek

Un isskourr eus ar yezhoù youmanek eo ar **yezhoù paiek** (*Pai*) ennañ 1 yezh komzet e Mec'hiko:
* ar paieg

## Gwelet ivez
* Yezhoù hokanek
Yezhoù eselenek

Ur skourr eus ar yezhoù hokanek eo ar **yezhoù eselenek** (*Esselen*) ennañ 1 yezh bet komzet gwechall e kreiz Kalifornia er Stadoù Unanet.

* an eseleneg

## Gwelet ivez
* Yezhoù hokanek
Yezhoù youmanek an uheldirioù

Un is-skourr eus ar yezhoù youmanek eo **yezhoù youmanek an uheldirioù** (*Upland Yuman*) ennañ 1 yezh komzet er Stadoù Unanet.

* ar havasoueg-walaeg-yavaeg

## Gwelet ivez
* Yezhoù hokanek
Yezhoù youmanek ar stêr

Un is-skourr eus ar yezhoù youmanek eo **yezhoù youmanek ar stêr** (*River Yuman*) ennañ 3 yezh komzet er Stadoù Unanet:

* ar mohaveg
* ar marikopeg
* ar c'hetchaneg

## Gwelet ivez
* Yezhoù hokanek
Yezhoù Delta Kalifornia

Un is-skourr eus ar yezhoù youmanek eo ar **yezhoù Delta Kalifornia** (*Delta-Californian*) ennañ 2 yezh komzet e Mec'hiko:

* ar c'hokopaeg
* ar c'houmiaieg

## Gwelet ivez
* Yezhoù hokanek
Bazaine

**Bazaine** zo un anv-tiegezh gallek. 

Anaout a reer meur a C'hall brudet en anv-se:

*Pierre-Dominique Bazaine (1786-1838), ijinour ha matematikour 
*Pierre-Dominique Bazaine (1809-1893), ijinour 
*François Achille Bazaine (1811 - 1888), marichal, faezhet e Sedan e 1870
*Georges Albert Bazaine-Hayter (1843 - 1914), jeneral
*Jean Bazaine (1904-2001), livour

## Pennadoù-kar
* Bazin
* Basin
Wachoeg

Ur yezh hokanek eus skourr ar yezhoù wachoek eo ar **wachoeg** (*washo(e)*) komzet gant tro-dro da 10 (diwar 1.500 den en holl) etre Kalifornia ha Nevada er Stadoù-Unanet (1998).

Ur yezh ganti ur sistem deiktelezh heverk an hini eo.

Ur yezh damvarv an hini eo.

## Gwelet ivez
* Yezhoù hokanek
Salinaneg

Ur yezh hokanek eus skourr ar yezhoù salinanek-seriek eo ar **salinaneg** (*salinan*) komzet gwechall (1997) gant un c'hant a dud bennak den e Kalifornia er Stadoù-Unanet.

Div rannyezh ez eus.

Ur yezh varv an hini eo.

## Gwelet ivez
* Yezhoù hokanek
Serieg

Ur yezh hokanek eus skourr ar yezhoù salinanek-seriek eo ar **serieg** (*seri*; *cmiique iitom* e serieg) komzet gant ar bobl Seri, anezhi un 800 den o chom e div gêriadenn war aodoù stad Sonora e Bro-Vec'hiko (2000).

## Gwelet ivez
* Yezhoù hokanek
Kiliwaeg

Ur yezh hokanek eus skourr ar yezhoù kiliwaek eo ar **c'hiliwaeg** (*kiliwa*, *kiliwi* pe *quiligua*) komzet gant tro-dro da 24-32 den e Baja California Norte e Mec'hiko (1994).

Ur yezh damvarv an hini eo.

## Gwelet ivez
* Yezhoù hokanek
Kotchimieg

Ur yezh hokanek eus skourr ar yezhoù kotchimiek eo ar **c'hotchimieg** (*cochimí*) komzet gwechall e Baja California Norte e Mec'hiko.

Ur yezh varv an hini eo.

## Gwelet ivez
* Yezhoù hokanek
* Yezhoù youmanek
Kokopaeg

Ur yezh hokanek eus skourr ar yezhoù Delta Kalifornia eo ar **c'hokopaeg** (*cocopa*, *cocopá*, *cocopah*, *cucupá*, *cucapá*, *kwikapá* pe *kikimá*) komzet gant tro-dro da 350 den en holl e Baja California e Mec'hiko (200 den e 1998) hag en Arizona er Stadoù-Unanet (150 den e 1994).

## Gwelet ivez
* Yezhoù hokanek
* Yezhoù youmanek
Koumiaieg

Ur yezh hokanek eus skourr ar yezhoù Delta Kalifornia eo ar **c'houmiaieg** (*kumiai*, *diegueño*, *(t)ipái*, *cochimí*, *kamia(i)*, *quemayá*, *comeya*, *kumeyaai*, *ki-miai*, *campo*, *ko'al*, *ku'ahl* pe *kw'aal*) komzet gant tro-dro da 295 den en holl e Baja California e Mec'hiko (220 den e 1991) hag e su Kalifornia er Stadoù-Unanet (75 den e 1994).

## Gwelet ivez
* Yezhoù hokanek
* Yezhoù youmanek
Yann Seitek

Un dudenn istorioù fent eo **Yann Seitek**, anavezet evel an den *a laka triwec'h d'ober naontek*. 

## Lennegezh

*Ur gontadenn anvet **Yann Seitek** zo diwar zorn Yann ar Floc'h, e-barzh Koñchennoù eus Bro ar Stêr Aon, ma tispleg e oa ul laer ha ne oa ket eus ar re finañ.

*Implijet eo bet an anv *Yann Seitek* evel anv-pluenn gant Erwan Kervella.
*Ur gontadenn anvet *Yann Seitek* zo kontet gant Marcel Guillou : .
Paieg

Ur yezh hokanek eus skourr ar yezhoù paiek eo ar **Paieg** (*paipai* pe *akwa'ala*) komzet gant tro-dro da 300 den e Baja California Norte e Mec'hiko (1990).

## Gwelet ivez
* Yezhoù hokanek
* Yezhoù youmanek
Mohaveg

Ur yezh hokanek eus skourr yezhoù youmanek ar stêr eo ar **mohaveg** (*mohave* pe *mohaje*) komzet gant tro-dro da 65-85 den entre Kalifornia hag Arizona er Stadoù-Unanet (1994).

## Gwelet ivez
* Yezhoù hokanek
* Yezhoù youmanek
Marikopeg

Ur yezh hokanek eus skourr yezhoù youmanek ar stêr eo ar **marikopeg** (*maricopa* pe *cocomaricopa*) komzet gant tro-dro da 181 den (diwar 400 den en holl) en Arizona er Stadoù-Unanet (1990).

## Gwelet ivez
* Yezhoù hokanek
* Yezhoù youmanek
42

795 AUC (*Ab Urbe Condita* = goude diazez Kêr Roma) / 0042 PC (goude ganedigezh J.-K.)
----

## Darvoudoù
### [[Europa]]

#### [[Impalaeriezh roman]]
* Impalaer : Klaod (Tiberius Claudius Nero Drusus), adalek ar 25 Genver 41 (>12.10.54)
* Koñsuled : Ti(berius) Claudius Caesar Augustus Germanicus II & C(aius) Caecina Largus.
* Sevel a ra al legad Furius Camillius Scibonianus Dalmatia a-enep ar galloud; dilezet gant e lu, e vo gwasket an emsavadeg hepdale.
* Lañsañ a ra an impalaer Klaoda chanter ur porzh pourveziñ gwirion e Ostia (echuet e 54 dindan ren Neron). E penn kentañ e oa dleet d'ar porzh bezañ savet war ur lec'hiad disheñvel met enebiezh a savas e-touez ar Senedourien rak kalz anezho a oa perc'henn war ur genkiz el lec'h-se end-eeun.

#### [[Breizh-Veur|Breizh (-Veur)]]
* Adminios, Togodumnos, Caratacos, roueed an Drinovanted hag ar Gatuvellauned
### [[Afrika]]
* Taol brezel Suetonius Paulinus ha Gnaeus Hosidius Geta a-enep d'ar Vaoured emsavet diwar atiz Aedemon, anezhañ ur frankizad eus ar roue numidat Ptolemaios. Div broviñs roman nevez a zo savet war Mauretania : *[[Mauretania Tingitania]]* ha *[[Mauretania Cesaria]]*, tiriadoù a-vremañ Maroko hag Aljeria
* Mestr eo an Impalaeriezh roman war Ceuta.
* Savet eo da brokonsul Galba en Afrika.

### [[Reter-nesañ]]
* 25 Genver : Degemer a ra an abostol Paol ar gristeniezh da relijion. Evit gwir n'anavezer ket an deiziad resis met ar 25 a viz Genver eo zo bet dibabet gant an Iliz katolik evit lidañ an darvoud.

### [[Azia]]
* Viêt Nam : Moustret eo emsavadeg ar C'hoarezed Trung e Tonkin gant ar jeneral sinaat My Yuan (fin e 43).
* Korea : Dont a ra ar roue Suro da vezañ roue kentañ Geumgwan Gaya e ledenez Korea.

## Arzhouriezh. Skrivadurioù
* Kelenn a ra ar prederour Seneka ar garantez evit an nesañ hag evit e enebour.

## Teknikoù

## [[:Rummad:Ganedigezhioù 42|Ganedigezhioù 42]]

## [[:Rummad:Marvioù 42|Marvioù 42]]

## Gwelet ivez
* Roll ar Pennoù Stad e 42

## Levroniezh
Tonkin

An **Tonkin** skrivet ivez **Tongkin** pe **Tongking** a-wechoùigoù (vietnameg *Bắc Bộ* (北圻), a dalvez *harzoù an norzh*), a reer eus ar vro e lodenn norshañ Viêt Nam, e su proviñsoù sinaat ar Yunnan ha Guangxi, er reter da Laos hag er c'hornôg da pleg-mor an Tonkin. Treuzet m'eo gant delta strujus ar stêr Ruz eo uhel ar gounid riz enni.

Kêr Ha Noi eo bet kêr-benn an Tonkin sinaat abaoe ar ; d'ar mare-se e veze anavezet dre an anv sinaek 東京 (sinalunioù a vije distaget *dongjing* e mandarineg hiziv), hag a dalvez kêr-benn ar reter. Alese e teu an termen a-vremañ **Tonkin**. Gant an hevelep lunioù e reer hiziv, tre ha tre, evit skrivañ anv kêr Tōkyō, dezhi an hevelep talvoudegezh e sinaeg hag e japaneg. Graet ez eus bet gant an anv sinaek Jiāozhǐ (交趾) ivez gwechall gozh evit ober anv eus rann norzh Viêt Nam.

Goude ar brezel gall-ha-sinaat (1884–1885) e voe aloubet an Tonkin hag an Annam gant ar C'hallaoued a reas gant anv vietnamek ar gêr-benn evit envel ar vro a-bezh. An trede lodenn eus Viêt Nam bet preizhet gant ar C'hallaoued a oa Kochinsina er su.

## Implijoù all
Graet e vez gant an anv-gwan spisaat latinekaet *tonkinensis* er rummatadur daouanv (taksonomiezh) implijet evit deskrivañ ar spesadoù kavet en tonkin, anvioù gwez dreist-holl.
Da skouer : *Cornus hongkongensis* *tonkinensis* http://www4.ncsu.edu:8030/~qyxiang/hongkongensis.tonkinensis.html a reer eus un isspesad gwez padus pe ur vod eus ar c'herentiad *koad ki* a gaver e Hong Kong peurliesañ.

----

Anv ur ganaouenn gant ar c'haner gall Vincent Scotto, eus 1906, a zo hec'h anv "La petite Tonkinoise".

----

Linenn Tonkin a reer eus ul linenn hent-houarn a liamm kêrioù Saint-Maurice (Suis), da Jeneva, en ur dremen dre Evian-les-Bains ha Thonon-les-Bains (Frañs). En-dro ez a al linenn kostez Suis met dilezet-mik eus tu Frañs etre Saint-Gingolph hag Evian-les-Bains.
Pleg-mor Tonkin

**Pleg-mor Tonkin** (Vietnameg: Vịnh Bắc Bộ; ), en em led war e-tro 480 km war 240 km, etre Sina ha Viêt Nam. Bas eo an dour ennañ (nebeutoc'h eget 60 metrad donder) ha brec'h suañ Mor Su Sina eo, anezhañ ul lodenn eus meurvor Habask. Er pleg-mor en em daol ar stêr Ruz. Beihai (Sina) ha Haiphong (Viêt Nam) eo ar porzhioù pennañ outañ. Emañ enez sinaat Hainan er pleg-mor. Inizi sinaat all, bihanoc'h, zo er pleg-mog, evel Weizhou.

Peurliesañ e vez graet *Vịnh Bắc Bộ* ("pleg-mor ar reter") pe *Vịnh Hải Nam* ("pleg-mor Hainan") eus ar pleg-mor gant Vietnamiz. An anv Tonkin, skrivet 東京 e sinaeg, ha *Đông Kinh* e vietnameg a-vremañ, a dalvez "kêr-benn ar reter". Anv kozh kêr Ha Noi, kêr-benn Viêt Nam eo. Implijet e vez dres an hevelep lunioù evit skrivañ an anv "Tōkyō", kêr-benn Japan. 

E miz Eost 1964, e voe embannet gant prezidant Stadoù-Unanet Amerika, Lyndon B. Johnson, e oa bet tennet gant lu norzh Viêt Nam war daou eneptorpeder stadunanat e **pleg-mor Tonkin**. Daoust ma voe eus an dagadenn gentañ e voe prouet war-lerc'h ne oa ket bet a eil dagadenn. Hiziv e vez graet gwalldaol pleg-mor Tonkin eus an darvoud-se a zisorc'has war un empleg digor eus nerzhioù SUA e brezel Viêt Nam, da-heul Diferadenn Pleg-mor Tonkin.

## Gwelet ivez
* Tonkin
* Gwalldaol pleg-mor Tonkin
* Douaroniezh Sina
* Douaroniezh Viêt Nam
Treuzlizherennadur ar gresianeg

Amañ e kaver un nebeud reizhiadoù bet ijinet hag implijet evit treuzlizherennañ ar gresianeg oc'h implijout lizherennoù al lizherenneg latin. Kinnig a reer ivez da heul ur reizhiad evit treuzlizherennañ ha brezhonekaat anvioù pe gerioù gresianek. 

ISO 843: reizhiad etrebroadel evit romanekaat ar gresianeg.

N'eo ket aes goût betek pelec'h mont pa vezer o vrezhonekaat un anv gresianek diazezet pe war an treuzlizherennadur rik pe war an treuzskrivadur. Luzietoc'h c'hoazh e teu da vezañ pa vez kaoz eus anvioù gante ur stumm pe meur a stumm hengounel e brezhoneg.

Skwerioù:

: **Gresianeg**:
: 1. Γεώργιος Χατζανέστης
: 2. Ντανιελα Ελευθεράκη
: 3.a-vremañ: Αθήνα (henc'hresianeg: Ἀθῆναι; Athenai)
: 4. Ελληνική Δημοκρατία
: 5. Ευαγγέλιο
: 6. Ελευθερία

: **Treuzlizherennadur**:
: 1. Geōrgios Khatzanestes
: 2. Ntaniela Eleutherake
: 3. Athína; LFE /a'θina/ (Athenai)
: 4. Ellēnikē Dhēmokratia
: 5. Euaggelio
: 6. eleutheria

: **Treuzskrivadur**:
: 1. Yoryios Khatzanestis
: 2. Danyela Eleftheraki
: 3. Athina pe Atina (Athenai)
: 4. Elliniki Dimokratia
: 5. Evangelio
: 6. eleftheria

: **Damvrezhonekadur**:
: 1. Giorgios C'hatzanestis
: 2. Daniela Eleftheraki
: 3. Atina (diwar ar gresianeg a-vremañ) pe Atena (diwar an henc'hresianeg)
: 4. (troidigezh) Republik Hellenek
: 5. - (gwrizienn *evangel-* ?)
: elefteria (anv)

: **Brezhonekadur leun**:
: 1. Yoryios C'hatzanestis
: 2. Daniela Elefteraki
: 3. Aten (diwar an henc'hresianeg)
: 4. (troidigezh) Republik Gres
: 5. (troidigezh) aviel
: 6. (troidigezh) frankiz

Notennoù:
# dirak αι, ε, ει, η, ι, οι, υ, υι.
# etre ν ha ρ.
# a-wechoù kvellet etre vogalennoù (d.s. Lari*ss*a).
# dirak β, γ, δ, ζ, λ, μ, ν, ρ ha vogalennoù.
# dirak θ, κ, ξ, π, σ, τ, φ, χ, ψ hag e diwezh ur ger.
# e penn-kentañ ur ger.
# e-kreiz ur ger.
# war ur vogalenn: *h* dirak ur vogalenn; war ρ: *rh*.
# dindan vogalennoù hir.
# nemet pa vez un trema (**&nbsp;¨**&nbsp;) war an eil vogalenn

### Taolennoù kodoù Unicode
#### Gresianeg ha kopteg

#### Lizherennoù gresianek ouzhpennn (lizherennoù listonek raksavet)

## Gwelit ivez
* Gresianeg
* Lizherenneg ar gresianeg
* Treuzlizherennadur
* Treuzskrivadur
* Romanekadur

## Liammoù diavaez
*  Lech'ienn gant meur a daolenn e stumm pdf evit treuzlizherennañ ha romanekaat doareoù-skrivañ nann-latinek
*  Kevrenn-labour ABU war ar reizhiadoù romanekaat.
*  ''Omniglot''
44

797 AUC (*Ab Urbe Condita* = goude diazez Kêr Roma) / 0044 PC (goude ganedigezh J.-K.)
----

## Darvoudoù
### [[Afrika]]
* Mauretania proviñs roman (Mauretania Caesariensis ha Mauretania Tingitana).
* Dibennet an abostol Jakez.

### [[Europa]]

#### [[Impalaeriezh roman]]
* Impalaer : Klaod (Tiberius Claudius Nero Drusus), adalek ar 25 Genver 41 (>12.10.54). 
* Koñsuled : T(itus) Statilius Taurus & C(aius) (Sallustius) Passienus Crispus II.
* Trec'h an impalaer Klaoda en e zistro eus brezel Enez Vreizh
* Deskrivañ a ra an douaroniour Pomponius Mela an douar (pe 42).

### [[Reter-nesañ]]
* Goude marv Herod Agrippa I, marteze bet ampoezonet gant ar Romaned, eo meret Jude gant gouarnourien roman. Hervez Flavius Jozeb, e veze millliget gant bagadoù lu ar Romaned e Caeserea eñvor Agrippa. Mont a rejont dre heg en tiez en ur wallañ ar merc'hed ha lidañ a rejont marv ar roue gant ton bras.
* Gwasket eo emsavadeg Theduas gant Cuspius Fadus, prokulator Jude (44-46). Dibennet eo.
* Elionaios, mab da Kantheros (44) ha goude Jozeb, mab Kami, pennbeleien Jeruzalem.

### [[Azia]]
* Staget enez Rhodos ouzh an impalaeriezh roman

## Skridoù
* Deskrivañ a ra an douaroniour Pomponius Mela an douar (pe 42).

## [[:Rummad:Ganedigezhioù 44|Ganedigezhioù 44]]

## [[:Rummad:Marvioù 44|Marvioù 44]]
* Jakez Zebede (abostol) (merzheriet)
* Agrippa I roue Jude
* Claudia Julia, nizez Klaoda ha Mesalina (pe 43/45), emlazhet dre urzh.
## Gwelet ivez
* Roll ar Pennoù Stad e 44
Stêr Ruz (Viêt Nam)

:*Stêrioù all anvet [[Stêr Ruz]] zo ivez*.
Redek a ra ar **Stêr Ruz** (vietnameg *Sông Hồng* pe *Hồng Hà*; sinaeg *Hónghé* (红河); Haneg: *Lalsa*) adal Sina betek Viêt Nam, a-raok en em deuler e Mor Su Sina. Anavezet eo ivez dre an anv **Yuan Jiang** (元江, pinyin *yuan2jiang1*), a dalvez kement ha "Stêr orinel".

1149 kilometr hed he deus ar Stêr Ruz, 639 km e Sina ha 510 e Viêt Nam. E proviñs Yunnan, e Sina, emañ eien ar stêr. Peurliesañ e red war-du ar gevred. Treuziñ a ra bro ar vinorelezh Dai a-raok kuitaat Sina dre prefeti emren Honghe e Yunnan. Mont a ra tre e Viêt Nam dre broviñs Lao Cai a-raok tremen dre vevenn reter Ha Noi, kêr-benn Viêt Nam. Lec'hiet eo Tonkin war delta ar stêr. Da vare an trevadennerezh e klaskas ar Frañsizien ha galloudoù all ober eus ar stêr Ruz un hent kenwerzhel gant Sina. un tammig berzh a reas. Ar Stêr Du, *Hắc Hà*, eo adstêr bennañ ar Stêr ruz.

## Lec'hioù douret gant ar Stêr Ruz
### Sina
* Honghe, Yunnan
* Nansha, Yunnan
### Viêt Nam
* Ha Noi

## Gwelet ivez
* Douaroniezh Sina
* Douaroniezh Viêt Nam
43

796 AUC (*Ab Urbe Condita* = goude diazez Kêr Roma) / 0043 PC (goude ganedigezh J.-K.)
----

## Darvoudoù
### [[Europa]]
#### [[Impalaeriezh roman]]
* Impalaer : Klaod (Tiberius Claudius Nero Drusus), adalek ar 25 Genver 41 (>12.10.54). 
* Koñsuled : Tiberius Claudius III & Vitellius II.
* Enez Vreizh
** Karatacos & Togodumus, roueed an Drinovanted hag ar Gatuvellauned. 
** Deroù kentañ brezel Enez Vreizh. >50, aloubet eo su an enez gant Romaned Aulus Plautius e penn pevar lejion. 
** Emgannoù Medway, stêr Tavoez, Kamulodunm (Colchester), trec'het eo Karadeg *(Caratacos)* ha Togodumnos, pennoù ar Vrezhoned, gant ar Romaned. Lazhet eo Togodumnos. Karadeg en em derc'h e ti ar Silured. 
** Krouet kreñlec'h Londrez (*Londinium*) gant an alouber.
** Kregiñ a ra ar Romaned da sevel un hent a zeuio da vezañ Ermine Street gant an amzer.
** Preizhet eo kastell Maiden ha meur a *oppidum* (= kreñlec'h keltiek) all gant ar jeneral Vespazian.
** Mestr eo ar Romaned war aod ar mor Kreizdouar penn da benn. Aulus Plautius a zo savet kentañ gouarnour roman evit *Britannia romania* 
* Skrivañ a ra Pomponius Mela, douaroniour roman, *De situ orbis libri* (deiziad gwirheñvel).
### [[Afrika]]
* Er gristeniezh koptek e teu an abostol Mark da vezañ pennbeleg Iliz reizhkredennek Aleksandria.Ka

### [[Reter-nesañ]]

### [[Azia]]
* Aloubet Lykia en Azia Vihan gant ar Romaned dindan ren an impalaer Klaoda. 
* Deroù ur brezel etre Huned ar su hag an norzh.
* En em lazhañ a ra ar C'hoarezed Trung goude ma voe freuzet emsavadeg Vietnamiz gant Sinaiz e Nam Viet.

## [[:Rummad:Ganedigezhioù 43|Ganegezhioù 43]]
* Martial (bloaz ganedigezh gwirheñvel), barzh latin eus Hispania (pe 41).

## [[:Rummad:Marvioù 43|Marvioù 43]]
* Togodumnus, Roue ar Gatuvellauned.
* Julia, merc'h da Drusus ar Yaouankañ, merc'h-vihan Tiber, nizez Klaoda, rediet d'en em lazhañ diwar atiz Mesalina.

## Gwelet ivez
* Roll ar Pennoù Stad e 43
Wolfenstein (heuliad c'hoarioù video)

**Wolfenstein** a reer eus un heuliad c'hoarioù video doare FPS brudet. An hini gentañ eus an heuliad c'hoarioù-se a zo anvet *Castle Wolfenstein*.
Pa z'eo bet embannet an hini gentañ d'eus an heuliad-mañ ez eus savet un tabut feuls rak c'hoarvezout a rae ar c'hoari e-pad an eil brezel bed. Tamallet zo bet dezhañ bezañ ur c'hoari nazi rak kalzig simboloù d'eus an Trede Reich a veze tu gwelout e bed ar c'hoari.
## An istor
Ur spier oc'h William "B.J." Blazkowicz, ret eo stourm a-enep lu an Trede Reich ha bezañ trec'h evit chom bev ha bevañ en ur bed dieubet eus an enebour marvus.
## Wolfenstein an heuliad
* Castle Wolfenstein
* 
* Wolfenstein 3d
* 
* Wolfenstein 3d : Spear of destiny
* 
* Return to castle Wolfenstein
* 
* Wolfenstein: Enemy Territory
* 
* Wolfenstein
* 
* Wolfenstein: The New Order
* 
* Wolfenstein II: The New Colossus

## Tro-dro da Wolfenstein
Ul live kuzh an hini 31 anezhañ er c'hoari Doom II: Hell on Earth, bet embannet er bloavezh 1994 ha sevenet gant id Software, a vez un adkemer gant fent eus bed Wolfenstein.
## Liammoù diavaez
* Istor berr-ha-berr an heuliad Wolfenstein
Film spont

Ar **sinema spont** a zo un is-rann eus sinema ar pal gantañ lakaat sevel ur barrad aon pe doñjer en arvesterien evel dudi.

Ar filmoù spont a ya etrezek bedoù du ha temoù dreisttremen. Adkavet e vez euzhviled, bedoù goude-apokalips ha temoù relijiel pe mojennoù poblek.

Mare brudetañ gant berzh eviçt ar filmoù spont a oa bet hini ar filmoù italian deus ar bloavezhioù 70 ha 80. Filmaozerien evel Jesús Franco pe Mario Bava c'hoazh o deus bet roet diazez ar filmoù betek an deiz-a-hiziv.
Ar film aozour gentañ a savas ur film gwadus a voe Herschell Gordon Lewis (ur stadunanat anezhañ) en 1963 gant ar film Blood Feast.

Ar sinema spont a zo un doare filmoù lec'h ma vez klasket gant an arvester pe da vezañ spontet pe da vezañ dudiet en un doare farsus. Ret eo sevel 2 rummad hini ar filmoù gwadus o vezañ feuls betek re (filmoù 'zo o vezañ difennet betek en 31 vro), pe ar filmoù damm-wir (moliac'h).
Blood Feast

**Blood Feast** a zo ur film gore ha spont stadunanat.

## Istor
An Itron Fremont he deus ur verc'h, Suzette hec'h anv. Da goulz he deiz-ha-bloaz ez eo lakaet ar c'higer Fuad Ramses da fardañ ar boued. Alas, hemañ a zo desachet betek re gant an Doueez Ishtar, neuze e servijo an degouezh evitañ da lidañ Ishtar. E memes mod 'vit an Henamzer Fuad a zaio da lazhadegañ merc'hed evit kemer diganto tammoù o c'horf (an teod, ar c'halon, ur vrec'h, ur gar, un dorn....). Ar polis a grog buan gant un enklask. An Aotrou komiser Peter Thornthon, aet e karantez gant Suzette, a glasko mod pe vod lakaat e grabanoù war ar muntrer....

Koshaet ez eo ar film, hiziv ez eo muioc'h farsus 'vit un dra all. Chom a ra memestra ur film da welet rak an hini kentañ diouzh ar stil "gore" ez eo memestra.
Axel hag Eigil Axgil

**Axel hag Eigil Axgil** a oa e-touez an 11 koublad gae kentañ er bed o tibab an uniezh keodedel goude ma oa bet digoret marilh Danmark da dud heñvelrevel e 1989. Bet e oa bet an daou den ur c'houblad e-pad 40 vloaz dija d'ar mare-se. 

Axel Axgil (Aksel Johannes Lundhal Madsen diouzh e anv genidik, bet ganet e 1915) hag Eigil Axgil (Ejgil Eskildsen diouzh e anv genidik, bet ganet e 1922 hag aet da anaon d'an 22 a viz Gwengolo 1995) ha gemmas o anv-familh e 1957 dre gemmeskañ tammoù eus o anvioù-bihan Axel hag Eigil pa oant bet lakaet en toull-bac'h evit difenn gwirioù an dud heñvelrevel.

Kaset e oa bet da benn al lid e Kopenhagen d'a1 1añ a viz Here ha kemennet e oa bet gant meur a gelaouenn ha chadenn skinwel dre ar bed a-bezh.

## Gwelet ivez
*LGBT

## Liammoù diavaez
* Lec'hienn diwar-benn tud LBGT euredet ha uniet ez-keodedel
Tchimarikoeg

Ur yezh hokanek eus is-skourr ar yezhoù hokanek an norzh eo an **tchimarikoeg** (*chimariko*) komzet gwechall e gwalarn Kalifornia er Stadoù-Unanet.

Ur yezh varv an hini eo. 

## Gwelet ivez
* Yezhoù hokanek
Havasoueg-walaeg-yavaeg

Ur yezh hokanek eus skourr ar yezhoù youmanek an uheldirioù eo ar **havasoueg-walaeg-yavaeg** (*havasupai-walapai-yavapai*) komzet gant tro-dro da 2.693 den ( diwar 3.857 en holl) e kreiz ha gwalarn Arizona er Stadoù-Unanet (1990).

Tri bloc'had yezh pennañ ez eus, tost-tre an eil d'egile:
* Havasoueg: 530 den (diwar 565 den en holl e 2000)
* Walaeg: 1.000 den (diwar 1.872 den en holl e 2000)
* Yavaeg: 163 den (diwar 1.420 den en holl e 2000)

## Gwelet ivez
* Yezhoù hokanek
* Yezhoù youmanek
Yanaeg

Ur yezh hokanek eus isskourr ar yezhoù yanaek eo ar **yanaeg** (*yana*) komzet gwechall e Traoñienn Uhelañ Sacramento e Kalifornia er Stadoù-Unanet.

Ur yezh varv an hini eo, aet da get e 1916.

## Gwelet ivez
* Yezhoù hokanek an norzh
* Yezhoù pomoek
Yezhoù yanaek

Un is-skourr eus ar yezhoù pomoek eo ar **yezhoù yanaek** (*yana*) ennañ ur yezh komzet gwechall e Kalifornia er Stadoù-Unanet Amerika :
* ar yanaeg.

## Gwelet ivez
* Yezhoù hokanek an norzh
Paul Gerhard Vogel

**Paul Gerhard Vogel** (ganet e Leipzig, Alamagn e 1915) a oa bet kaset d'an toull-bac'h gant an Nazied abalamour d'e revelezh.

Er penn-kentañ e oa bet lakaet en toull e-pad pemp bloaz goude m'en doa bet nac'het dougen banniel Yaouankizoù Hitler. Goude ma oa bet leusket da vont e oa bet adharzet avat, tamallet hervez Mellad 175 da vezañ heñvelreviad ar wezh-mañ. Kaset e oa bet da gamp-bac'h Emsland ma rankas labourat betek 15 eurvezh bemdez hep ehan a-hed ar sizhun.

A-hend-all e vane staget e daouarn ouzh e dreid ha rankout a rae debriñ e voued dre lipat. Ne oa tamm privezioù ebet ivez. Diouzh an tu all e ranke gouzañv feulster reizhel gwarded ar c'hamp evel ma vezent boaziet d'ober gant ar brizonidi heñvelreviat aes da anavezout a-drugarez d'an tric'horn roz a rankent gwiskañ.

A-benn ar fin e oa bet kaset Vogel da Norvegia, ac'hubet gant an Alamaned, ma ranke labourat diarc'hen da skarzhañ an erc'h diouzh an hentoù. 

Goude bezañ laosket da vont e oa bet nac'het dic'haou outañ gant Gouarnamant Alamagn hag a lâre e oa bet prizonidi voutin eus ar brizonidi heñvelreviat hag e oant bet kaset d'an toull hervez lezennoù ar maread-hont. 

## Gwelet ivez
*Roll kampoù-bac’h an nazied
*Loskaberzh
*Istor an dud heñvelrevel dindan ren an nazied

## Liammoù diavaez
* Istor kuzh loskaberzh ar re c'hae 
* ''En o c'homzoù o-unan''
Treuzjenerezh

An **dreuzjenerezh**, pe **treuzidentelezh** (saozneg: *transidentity*) a denn d'an dud o deus un identelezh jener na glot ket gant ar jener a zo bet barnet dezho da vare o ganedigezh. Tud **treuzjener** a vez graet anezho. Er c'hontrol, an dud a glot o jener gant an hini a zo bet barnet dezho a vez graet tud **kizjener** anezho.

Peurliesañ, ar merc'hed treuzjener a zo tud a zo bet barnet dezho e oant paotr pa oant ganet, hag ar c'hontrol eo evit ar baotred treuzjener. An dud andaouel n'int ket na baotr na blac'h.

## Liammoù diavaez
*HBIGDA

*Transgender Workplace Diversity

## Gwelet ivez
* Banniel an dreuzrevelezh
* Revelezh denel
* Hollrevelezh
* Heñvelrevelezh
* Arallrevelezh
* Tud daou spered
Yezhoù karokek-chastaek

Un isskourr eus ar yezhoù hokanek an norzh eo ar **yezhoù karokek-chastaek** (*karok-shasta*) ennañ 4 yezh komzet er Stadoù Unanet.

Isrannet e vez an isskourr-mañ evel-henn:
* Karokeg
* Yezhoù chastaek-palaihnihek

## Gwelet ivez
* Yezhoù hokanek
Karokeg

Ur yezh hokanek eus is-skourr ar yezhoù karokek-chastaek eo ar **c'harokeg** (*karok* pe *karuk*) komzet gant tro-dro da 10 den (diwar 1.900 den en holl e 2000) e gwalarn Kalifornia er Stadoù-Unanet (1997).

Ur yezh damvarv an hini eo.

## Gwelet ivez
* Yezhoù hokanek an norzh
Treuzreizhelezh

Implijet e vez an termen *treuzreizhelezh* (saozneg: *transexuality*) en un doare strizh'h evit ober dave d'an dud dreuzrevel hag a ya betek kemmañ o c'horf gant louzoù (hormonoù) ha/pe gant oberiatadennoù surjianerezh a-benn lakaat o revel diavaez o c'horf da glotaat gant o stad-den pe identelezh revel diabarzh. 

## Gwelet ivez
* Treuzrevelezh
* Revelezh denel
* Tud daou spered
Llywarch Hen

**Llywarch Hen** (534-634) a oa roue diwezhañ Rheged ar c'hreisteiz, unan eus rouantelezhioù brezhon en Hanternoz Kozh Enez Vreizh, a zo *Hen Ogledd* Kembreiz ; mab e oa da *Elidyr Llydanwyn*, roue Rheged en e raok, ha kenderv da Urien Rheged, priñs Rheged.

Repu a rankas mont da glask da rouantelezh Powys dirak aloubadeg an armeoù saoz. Eno e teuas da vezañ ur barzh brudet e penn-kentañ ar .

Stag eo e anv ouzh Llanfor, e-kichen lenn Tegid, er Bala e Meirionnydd. 

## Barzh
Brudet eo e varzhonegoù diwar-benn marv e genderv Urien Rheged, diwar-benn *[[Cynddylan]] [[Pengwern]]* ha diwar-benn e vibion-eñ.
 
War a greder ez eo gantañ e oa bet dastumet penn Urien en aerva.

Hervez ar vojenn e oa niverus e vugale, goude ma n'eo ket asur ar gont : 24 hervez ar barzh, met 39 hervez dihelloù all, hep kontañ e verc'hed.

Kantvloaziek e oa pa varvas e 634.

En e varzhonegoù ez eus kaoz eus aloubadeg Breizh-Veur gant ar Saozon. Ganto e vije bet awenet diouganoù Gwenc'hlan e Barzaz Breiz.

## « Barzhonegoù Llywarch Hen »
En  ez eo bet skrivet ar barzhonegoù *Canu Llywarch Hen*, ha * [[Canu Heledd]] *. N'ouzer ket gant piv int bet skrivet. Meneg zo graet gant ar barzh eus anv an daou zen-se : unan anezhe a veve er , egile er VII.

E *Canu Heledd* ez eus kaoz eus rouaned *Pengwern*, eus Geraint, eus Emgann Llongborth, a vez lakaet war e anv.

Disheñvel avat eo e varzhonegoù diouzh re Taliesin hag Aneirin en e raok, dre ma tispak enne e drivliadoù personel en ur zerc'hel d'an hengoun harozel.

Barzhonegoù istorel int en un doare eta, ha kaoz enne eus ar stourm enep ar Saozon, eus 24 mab Llywarch hag eus *[[Cynddylan]]*, breur *[[Heledd]]*, bet lazhet en emgann.
;Un darn

## Levrlennadur
* *Canu Llywarch Hen*, Hor Yezh 2000. Barzhonegoù e krenngembraeg lakaet e brezhoneg gant Marsel Klerg. Rakskrid gant Yann-Ber Piriou.
Llywarch

**Llywarch** zo un anv-bihan kembraek.

## Tud
*Llywarch Hen, roue brezhon e dibenn ar VIvet kantved
**Canu Llywarch Hen, anv roet d'un dastumad barzhonegoù a vije bet skrivet pe gantañ pe diwar e benn
*Llywarch ap Hyfaidd‎, roue Dyfed
*Llywarch y Nam (war-dro 1150-1160), barzh en XIIvet kantved 
*Llywarch Llaety, barzh en XIIvet kantved
*Llywarch ap Llywelyn, barzh e deroù an XIIIvet kantved
*Llywarch Bentwrch (war-dro 1350), barzh
*Llywarch Reynolds, dastumer dornskridoù kembraek
1701

*Diwar-benn bloavezh *'1701*' an [[deiziadur juluan]] eo ar bajenn-mañ.*

## Darvoudoù

### Europa

#### Breizh

#### Frañs
#### Italia
* 1 a viz Gwengolo: Emgann Chiari e Lombardia ; trec'h eo lu Arc'hdugelezh Aostria war hini Rouantelezh C'hall.

### Azia
#### Reter-nesañ

#### Reter-kreiz

#### Reter-pellañ

### Afrika

### Amerikaoù
#### Norzhamerika
#### Suamerika

### Oseania

### Arzoù ha lizhiri
#### Livañ
#### Sonerezh
#### Lennegezh
### Skiantoù ha politikerezh

### Armerzh
### A bep seurt/diasur

## [[:Rummad:Ganedigezhioù 1701|Ganedigezhioù]]

Gwelet ivez :*[[:Rummad:Ganedigezhioù 1701]]*

## [[:Rummad:Marvioù 1701|Marvioù]]

Gwelet ivez:*[[:Rummad:Marvioù 1701]]*

## Gwelet ivez
* Roll ar Pennoù Stad e 1701

__NOTOC__
Anv divoutin

An **anvioù divoutin** a zo ur rummad anvioù disheñvel diouzh an darn vrasañ eus an anvioù all, da lâret eo an **[[anv boutin|anvioù boutin]]**, dre ma reont dave da draoù, da lec'hioù, da dud, a zo resis, ha n'eus nemet unan anezho, d.s. *Paol*, *Plouared*, *Yaou* (ar blanedenn pe an doue). 

## Eus an anv boutin d'an anv divoutin
Petra bennak ma c'hell un anv divoutin dont eus un anv boutin, ne servijo nemet da ober dave d'un dra pe d'un den resis. Da skouer 
* an Aotroù 'Kemener' n'eo ket ur c'hemener, 
* an Itron Pennsivi n'eo ket ur penn-sivi, 
* hag Alan al Louarn n'eo ket ul louarn.

E meur a yezh, hag ar brezhoneg en o zouez, e vez implijet pennlizherennoù e deroù an anvioù divoutin, da skouer:

: an anv boutin: *ar *'g**ov''
: an anv divoutin: ''ar **G**ov''

Anvioù divoutin eo an anvioù tud ha lec'hioù, evel :'' Korsika, Napoleone''. 

Anvioù divoutin ivez eo : 
* an anvioù loened evel [[Babar]], [[Jolly Jumper]]. 
* an anvioù boutin kemeret evel anvioù tud, pe lec'hioù: 
** un ti gwenn, met an Ti-Gwenn, 
** ur chapel nevez, met ar Chapel Nevez, 
** un dimezell met an Dimezell, 
** stadoù unanet, met ar Stadoù-Unanet, 
** ur mor du, met ar Mor Du 
* anvioù boutin implijet evel pa vijent tud, pe doueed, pe traoù sakr, pe traoù divoaz (divoutin eta): 
** an Iliz, an Aoter, ar Stad, an Arme, ar Galloud, al Levr (ar [[Bibl]]), ar Ouenn, an Urzh, ar Bed, Deiz ar Varn
** anvioù levrioù ha filmoù: ''[[An Ti a Drizek Siminal]]''.
** anvioù darvoudoù: [[Gouel ar Brezhoneg]], [[Tro Bro-C'hall]], [[Ar Redadeg]].

== Eus an eil yezh d'eben ==
Disheñvel e c'hell bezañ emzalc'h yezhadurel an anvioù divoutin diouzh hini ar re voutin e yezhoù zo, da skouer e brezhoneg ne vez ket implijet ar [[ger-mell]] strizh gant an anvioù divoutin peurliesañ. Kemmañ a ra seurt emzalc'hioù a yezh da yezh, kv.:

: [[brezhoneg]]: ***e*' Breizh* (hep ger-mell)
: [[spagnoleg]]: ***en** Bretaña* hep ger-mell)
: [[saozneg]]: ***in** Brittany* (hep ger-mell)
: [[portugaleg]]: ***na** Bretaña* (gant ar ger-mell strizh; *em* + *a* > *na'')

## Gwelet ivez:
* Anv-kadarn
* Kevreadurezh
* Niver (yezhoniezh)
1723

*Diwar-benn bloavezh *'1723*' an [[Deiziadur juluan|deiziadur juluan]] eo ar bajenn-mañ.*

## Darvoudoù

### Europa

#### Breizh
* embannet eo an *Dictionnaire breton-français du diocèse de Vannes*, savet gant Pierre de Châlons.

#### Frañs

### Azia

### Afrika

### Amerika

### Okeania

### Arzoù ha lizhiri
#### Livañ
#### Sonerezh
#### Lennegezh
### Skiantoù ha politikerezh

### Armerzh
### A bep seurt/diasur

## [[:Rummad:Ganedigezhioù 1723|Ganedigezhioù]]
*Adam Smith, prederour skosat.
Gwelet ivez :*[[:Rummad:Ganedigezhioù 1723]]*

## [[:Rummad:Marvioù 1723|Marvioù]]

Gwelet ivez:*[[:Rummad:Marvioù 1723]]*

## Gwelet ivez
* Roll ar pennoù stad e 1723

__NOTOC__
Owain ap Cadwgan

**Owain ap Cadwgan** eo anv ar priñs eus Powys a skrapas ar briñsez Nest digant he gwaz, Gerald Windsor, e 1109.
Rouantelezhioù brezhon

**Rouantelezhioù brezhon** a vez graet eus ar rouantelezhioù savet gant ar Vrezhoned goude diskar an Impalaeriezh roman en Enez Vreizh er bloavezh 410, en Arvorig, hag e Bro-C'hall zoken evit unan anezho. An darn vrasañ anezho a voe distrujet abred a-walc'h gant an Angled-ha-Saozon. Nemet e Breizh, Kernev-Veur, Kembre ha kreisteiz Bro-Skos e chomjont en o sav pelloc'h eget deroù ar Grennamzer. Ar re-se eo a zo deuet da vout ar broioù keltiek a-vremañ.

## Orin
War douaroù an Impalaeriezh roman e voe savet an holl rouantelezhioù brezhon, met disheñvel eo an orin anezho hervez ar rannvrioù.
*E reter ha kreiz Preden e tiskennont eus ar c'heodedoù roman kozh ha reolet e voent gant noblañsoù damromanekaet.
*E kornôg Preden e voent krouet gant rouaned lec'hel, sujet d'an Impalaeriezh roman met miret un tammig emrenerezh gante.
*E Breizh ha Bleaz e voent savet, war a seblant, gant gwarnizonoù roman a deue o soudarded ha jeneraled eus kornôg Preden.

## Roll ar rouantelezhioù brezhon
### En Enez Vreizh

### E Kembre

### En Arvorig

*Domnonea
*Kerne
*Poc'her
*Rouantelezh Leon
*Bro-Ereg
### E Bro-C'hall
*Rouantelezh Bleaz

## Gwelet ivez
*Hen Ogledd, pe Hanternoz Kozh.
Heinz Dörmer

**Heinz Dörmer** (bet ganet e 1912 e Berlin en Alamagn), a oa bet bac'het gant an nazied abalamour d'e revelezh.

Pa oa bugel e oa bet oberiant er strolladoù bet savet gant an iliz evit ar re yaouank ha d'e bemzek vloaz e veze kavet alies e barioù gae Berlin. E 1929 e savas ur strollad evit tud yaouank anvet *Wolfsring* ("kelc'h ar bleizi") ha kaset e veze da-benn eno darempredoù personel, c'hoariva ha beajoù. E 1932 e voe lakaet Heinz da labourat evit aozadur broadel ar Skouted.

Klask a reas Dörmer hag e strollad kenderc'hel da vezañ ur strollad distag met e miz Here 1933 e oant bet rediet d'emezelañ ouzh Yaouankiz Hitler.

E miz Ebrel 1935 e oa bet tamallet Dörmer da vezañ bet darempredoù heñvelrevel gant izili eus e vagad ha kaset e oa bet d'an toull-bac'h evit ar wezh kentañ. Laosket e oa bet hag adharzet meur a wech o tremen ouzhpenn 10 vloaz en holl en toull-bac'h hag e meur a gamp-bac'h.

Goude diwezh ar brezel e vanas Dörmer en toull e-pad 8 vloaz all c'hoazh ha goude bezañ laosket da vont da vat e tistroas da Verlin ma chomas eno gant e dad (aet da anaon e 1970). 

E 1982 e pedas bezañ restaolet gant Gouarnamant Alamagn met nac'het e oa bet outañ.

## Gwelet ivez
*Roll kampoù-bac’h an nazied
*Loskaberzh
*Istor an dud heñvelrevel dindan ren an nazied

## Liammoù diavaez
* Heinz Dormer
* Poignant Documentary Recalls Nazis’ Gay Victims
1745

*Diwar-benn bloavezh *'1745*' an [[deiziadur juluan]] eo ar bajenn-mañ.*

## Darvoudoù

#### Breizh

#### Europa
* Emgann Fontenoy
* Emgann Hohenfried
* Seziz Tournai

### Azia
#### Reter-nesañ

#### Reter-kreiz

#### Reter-pellañ

### Afrika

### Amerika
#### Norzhamerika
#### Suamerika

### Oseania

### Arzoù ha lizhiri
#### Livañ
#### Sonerezh
#### Lennegezh
*Buhé enn Tri Roue, embannet e Gwened

### Skiantoù ha politikerezh

### Armerzh
### A bep seurt/diasur

## [[:Rummad:Ganedigezhioù 1745|Ganedigezhioù]]

## [[:Rummad:Marvioù 1745|Marvioù]]
*Karl VII an Impalaeriezh Santel
*Faustina Maratti
*Jonathan Swift

__NOTOC__
1752

*Diwar-benn bloavezh *'1752*' an [[deiziadur juluan]] eo ar bajenn-mañ.*

## Darvoudoù

### Europa

#### Breizh
* Embannet eo an *[[Dictionnaire de la Langue bretonne]] où l'on voit son antiquité, son affinité avec les anciennes langues, avec l'étymologie de plusieurs mots des autres langues*, savet gant Loeiz ar Pelleter.
* Embannadur kentañ ''Buez ar Sænt'', savet gant an Aotrou Glaoda Marigo.

#### Bro-C'hall

### Azia
#### Reter-nesañ

#### Reter-kreiz

#### Reter-pellañ

### Afrika
* mont a ra Mozambik da vezañ emren diouzh gouarnour portugalat Goa.
### Amerika
#### Kreizamerika
#### Norzhamerika
#### Suamerika

### Okeania

### Arzoù ha lizhiri
#### Livañ
#### Sonerezh
#### Lennegezh
### Skiantoù ha politikerezh

### Armerzh
### A bep seurt/diasur

## [[:Rummad:Ganedigezhioù 1752|Ganedigezhioù]]
* Ar beleg hag istorour guatemalat Domingo Juarros (1752-1820).
Gwelet ivez :*[[:Rummad:Ganedigezhioù 1752]]*

## [[:Rummad:Marvioù 1752|Marvioù]]

Gwelet ivez:*[[:Rummad:Marvioù 1752]]*

## Gwelet ivez
## Daveoù

__NOTOC__
Mitridates

**Mitridates**, pe **Mithradates** (a vije gwell), a zo stumm hellenaet un anv indezek-arianek *Mithra-Datt*, a dalv kement hag *Unan roet gant Mitra*. Mitra eo ar roue-heol indezat-arian, ha *Datt* (roet) a deus eus ar wrizienn kentindezeuropat *da*, a zo kement ha reiñ.

## Tud
Douget eo bet an anv-se gant kalzik a rouaned, a soudarded, a bennoù-stad e lignezoù iranat, part ha persian en Azia Vihan.

;Partia
*Mithridates Iañ  Partia (*r.* 171–138 BC)
*Mithridates II Partia (*r.* 121–91 BC)
*Mithridates III Partia (*r.* 58–57 BC)
*Mithridates IV Partia (*r.* 128–147 AD)

*Mithridates Iañ Cius (marvet e 363 kent JK), also known as Mithridates I of Kios
*Mithridates II Cius (*r.* 337–302 BC), also known as Mithridates II of Kios
**Mithridates III Cius*, deuet da vout Mithridates Iañ Pontus

; e rouantelezh Pontos
*Mithridates Iañ Pontos (*r.* c. 302–266 BC), founder of the Kingdom of Pontus
*Mithridates II Pontos (*r.* c. 250–220 BC)
*Mithridates III Pontos (*r.* c. 220–185 BC)
*Mithridates IV Pontos (*r.* c. 170–150 BC)
*Mithridates V Pontos (*r.* c. 150–120 BC)
*Mithridates VI Pontos, pe Mithridates Eupator, pe **Mithridates Veur** (war-dro 120–63 kent JK), a roas e anv da brezelioù Mitridates, d'an drajedienn *[[Mithridate (Racine)|Mithridate]]*, ha traoù arall.

*Mithridates Iañ Callinicus (*r.* 109–70 BC)
*Mithridates Iañ Media Atropatene (*r.* 67–66 BC)
*Mithridates II Commagene (*r.* 38–20 BC)
*Mithridates III Commagene (*r.* 20–12 BC)
*Mithridates I of the Bosporus (1st century BC)
*Mithridates Armenia (*r.* 35–51 AD)

;en Iberia
*Mithridates Iañ Iberia (*r.* 58–106 AD)
*Mihrdat II Iberia (*r.* 249–265 AD)
*Mihrdat III Iberia (*r.* c. 365–380 AD)
*Mihrdat IV Iberia (*r.* c. 409–411 AD)
*Mihrdat V Iberia (*r.* c. 435–447 AD)
*Tiberius Julius Mithridates, Roman client king er Iañ kantved
Mellad 175

**Mellad 175** kod kastizel Alamagn (alamaneg: *Paragraph 175 des deutschen Strafgesetzbuchs* pe *§175 StGB-Deutschland*) a voe bet krouet evit ar wezh kentañ d'ar 15 a viz Mezheven 1871 ha skarzhet d'an 11 a viz Mezheven 1994.

Hervez ar mellad-se e veze kastizet evel torfed an darempredoù reizhel etre tud eus an henvelep rev ha lakaet e veze er memes sac'h an heñvelrevelezh gant ar zoofiliezh betek 1935. 

En holl e voe bet bac'het ha kastizet hervez termenoù ar mellad-se en-dro da 140,000 a dud a-hed ar wezh. Adalek 1935 e voe bet lakaet e pleustr ar Mellad 175 en un doare mantrus-kenañ gant an Nazied, hiraet e voe padelezh ar c'hastiz eus 6 miz betek 5 bloaz en toull, ledanaet e voe an oberioù lakaet da dorfed ha krouet e oa bet ur c'hastiz ispisial evit "torfedoù dreistordinal" ma c'helle bezañ kaset an dud da gampoù-labour e-pad dek vloaz.

Goude ar brezel ne veze ket lakaet da dorfed ken e Republik Demokratel Alamagn an darempredoù reizhel etre tud deuet eus an hevelep rev adalaek 1968 ha skarzhet e oa bet ar Mellad 175 da vat e 1988.

E Republik Kevreadel Alamagn avat ne oa ket bet skarzhet ar Mellad da vat betek 1994 da geñver adunvanidigezh an div Alamagn.

## Gwelet ivez
### Loskaberzh an Nazied
* Roll kampoù-bac’h an nazied
* Loskaberzh
* Istor an dud heñvelrevel dindan ren an nazied
### Tud
* Albrecht Becker
* Friedrich-Paul von Groszheim
* Heinz Dörmer
* Karl Gorath
* Karl Lange
* Paul Gerhard Vogel
Gwele Sant-Eneour (Plouneour-Menez)

**Gwele [[sant Eneour]]** (Plouneour-Menez) a zo ur roc'h gant un toull hir ma krede d'an dud ez ae sant Eneour en e c'hourvez warni. 
Emañ-hi ur c’hilometrad diouzh Norzh an iliz ha 300 metr er c'hornôg da vaner Penc'hoad.
Adelphopoiesis

An **adelphopoiesis** (*ἀδελφοποίησις* e gresianeg, diwar ar gerioù ἀδελφός (*adelphos*) "breur" ha ποιώῶ (*poio*) "ober a ran", da lâret eo "breuradur") a zo anv ul lid a zo bet kaset da benn, un amzer zo bet, gwech ha gwech all gant ilizoù kristen zo - dreist-holl re reizhkredennegel pe ortodoksel ar reter - evit unaniñ en ur c'houblad daou zen eus an hevelep rev, peurliesañ paotred.

N'eo ket sklaer hag-eñ e talveze da unaniñ daou zen a vage karantez an eil ouzh egile evel un doare unaniezh heñvelrevel pe evit unaniñ daou vignon pe div vignonez.

Daoust ma ne oa ket bet eus ul lid heñvel en istor an Iliz katolik roman ez eus bet kavet gant an istorour a Vreizh-Veur Alan Bray un destenn latin gant un titl damheñvel *Ordo ad fratres faciendum* ("Urzh evit ober breudeur") hag a ra dave d'ul lid katolik eus Kroatia.

## Levrlennadur
* John Boswell, *Same-sex unions in premodern Europa*, New York 1994.
* Alan Bray, *The friend*, Chicago ha Londrez, 2003.

## Liammoù diavaez
*
*
Frañsez II (Breizh)

Dug Breizh e oa **Frañsez II**. 
Ganet e oa bet e Klison d'an 23 a viz Mezheven 1433 ha marvet e Koeron d'an 9 a viz Gwengolo 1488. 
Anvet e oa bet da zug war-lerc'h marv Arzhur III e 1458. 

Mab e oa da Richarzh Breizh, kont Étampes, ha mab-bihan da Yann V, dug Breizh. 

Mab e oa ivez da Marc'harid Orleañs. 

Dimeziñ a reas d'e geniterv Marc'harid Breizh da gentañ.

Bevañ a rae ganti hag e bried kleiz Antoinette de la Maignelais hag o bugale e kastell Naoned, lakaet sevel gantañ.

Neuze e timezas gant Marc'harid Foix, priñsez a Navarra, ha ganti en doe div verc'h, Anna, hag Isabeau a varvas yaouankik.

## Politikerezh diabarzh (da sevel)
* Rohan
* Chauvin
* Pierre Landais
* Skol-veur Naoned
* Breujoù Breizh
* Jean Meschinot.

## Politikerezh diavaez
Delc'her a reas da astenn e c'halloud pa glaske rouaned Bro-C'hall lakaat o c'hrabanoù war e zugelezh. 

Rankout a reas stourm ouzh ar roue gall Loeiz XI da gentañ, hag ouzh e verc'h goude-se. 
Pa oa minor Charlez VIII , da lavarout eo re yaouank da ren e-unan, e reas emglev gant dug Orleañs ha kont Angoulême evit en em sevel a-enep al lezrouanez Anne de Beaujeu. 

Ne c'hellas ket mirout ouzh ar roue Charlez VIII a vezañ trec'h war e lu en Emgann Sant-Albin-an-Hiliber e 1488. Miz war-lerc'h e kouezhas an dug diwar e varc'h e-pad ur valeadenn hag e varvas. E verc'h Anna , 11 vloaz, en em gave dugez . 

Tri bloaz goude e voe rediet an dugez Anna, hag hi ur grennardez 14 vloaz c'hoazh, da zimeziñ gant ar roue gall Charlez VIII.

## Dimezioù ha bugale
D'an 13 pe d'ar 16 a viz Du 1455 e timezas e Gwened da Marc'harid Breizh (1443-1469), merc'h henañ an dug Frañsez Iañ
*Ur mab, Yann, o doe, kont Montfort-l'Amaury, ha ne vevas nemet daou viz (29 a viz Mezheven - 25 a viz Eost 1463). Mervel a reas Marc'harid e Naoned d'ar 25 a viz Gwengolo 1469. 

Addimeziñ a reas e Klison d'ar 27 a viz Mezheven 1471 gant Marc'harid Foix, lesanvet « bruched laezh  » , merc'h da Gaston IV Navarra, kont Foix, ha div verc'h o doe:
* Anna (1477-1514) hag
* Isabeau (1481-1490).

### Besterd
Tri bugel en doe digant e serc'h Antoinette de Maignelais (1420-1474), erruet e Breizh e 1461 : 
* Frañsez Iañ d'Avaugour (1462- goude 1494), kont Vertus, Kont Goueloù ha Baron Avaugour , pemzek vloaz koshoc'h eget e hanterc'hoar Anna,
* Anton (1463), aotrou Châteaufremont ha Hazhoù-Bazeleg, marvet en yaouank. 
* Frañseza (1464?), a chomas gant he hanterc'hoar Anna, hag a varvas war-dro 1498.

## Levrlennadur
**Le dernier duc de Bretagne : François II*, Jacques Choffel, Éditions Fernand Lanore, 1977, 280 p.
Skandinavia

Ur rann eus Europa eo **Skandinavia** (pe *[[Lec'hlenn]]*), en hanternoz d’ar c’hevandir. Gellout a ra an termen *Skandinavia* ober dave da veur a dra, diouzh an dro :

* Al *[[Ledenez skandinavat]]*, da lavaret eo Norvegia ha Sveden.
* Hollad ar stadoù eus kevandir Europa ma komzer yezhoù skandinavek : Norvegia, Sveden ha Danmark.
* Hollad ar stadoù-se ha Finland.
* An holl vroioù ma komzer yezhoù skandinavek, pe e vefent war ar c’hevandir pe ne vefent ket : Norvegia, Sveden, Danmark, an inizi Faero hag Island.

Pa reer gant ar ger *Skandinavia* e roer dezhañ alies an trede ster, da lavaret eo an teir stad skandinavek o yezh ha Finland ouzhpenn. Ha pa ne vefe ket kar yezh pennañ Finland d’ar yezhoù skandinavek, nag ur yezh indezeuropek zoken, ez eo ar svedeg unan eus ar yezhoù ofisiel er vro-hont ha liammoù strizh ha kozh a zo etre Finland ha Sveden. 

Kavout a reer roud eus an anv *Skandinavia*, evit ar wech kentañ gant Plinius an Henañ (23-79), dindan ar stumm *Scadinauia*. Moarvat ez eo savet diwar daou c’her germanek kozh : *skadin* (dañjer, arvar) hag *auio* (enez). An anv Skania, pe *Skåne* (ur rannvro eus kreisteiz Sveden), a c'hellfe kaout ar memes orin.

## Gwelet ivez
* Lec'hlenn
Lesbofobiezh

Al **lesbofobiezh** a zo un doare arallrevouriezh a-anep d'ar maouezed heñvelrevel pe lesbianed diazezet war ar gwalldiforc'h abalamour do revelezh.

Ijinet e oa bet an termen *lesbofobiezh* peogwir pa reer gant an termen *[[homofobiezh]]* e soñjer peurliesañ er baotred heñvelrevel nemetken ha c'hoant e oa bet lakaat war wel en un doare sklaer ar fed ma c'houzañv ivez al lesbaned ar feulster ha ar gwalldiforc'h diazet war an arallrevreoladouriezh.

Luzietoc'h c'hoazh eo al lebianofobiezh evit an homofoobiezh a-enep d'ar baotred ivez rak gounzañvet e vez ar gwalldifor'ch hag ar feulster al lesbianed abalamour do revelezh diouzh un tu hag ivez abalamour d'o rev diouzh an tu all, da lâret o peogwir int heñvelrevel hag ouzhpenn peogwir int maouezed.

Abalamour d'o revelezh e c'hell bezañ nac'het ouzh al lesbianed, evel ouzh an dud LGBT dre vras, ur post-labour pe feurmiñ un ti ha gouzañvet e vez ivez gante fulster fizikel ha dre gomz. Evit chom hep rankout gouzañv kemendall alies a-walc'h e vez kuzhet o revelezh gante ha betek mont da dimeziñ gant ur paotr evit diswl sklaer d'ar gevredigezh int arallrevel. Seurt emdalc'hoù a c'hell kas da gudennoù psikoilogel ivez, hag a vefe anezhe un doare feulster all a-enep d'al lesbianet savet diwar reolennoù revel hengounel ar gevredigezh. 

Etre miz Du 2003 ha miz Genver 2004 e oa bet kaset da benn ur sondadeg http://www.france.qrd.org/assocs/sos/plaquettealerte.pdf gant "SOS homophobie" e Frañs ha diouzh 1,800 a respontas, 57% eus al lesbianed a lâras o doa bet gouzañvet al lesbianofobiezh

## Liammoù diavaez
* Kenurzhiadur ar lesbianed
* Penelopes.org
* Testenioù diwar-benn al lesbianofobiezh embannet gant ''SOS homophobie'' e 2004
* "Jahinerezh hag identelezh revel" embannet gant ''Amnesty international'' e 2001
* * Dosier diwar-benn al lesbianofobiezh e Frañs embannet gant Kenurzhiadur ar lesbianed

## Gwelet ivez
* Arallrevreoladouriezh
* Arallrevouriezh
* Homofobiezh
* Lesbianelezh
Yezhoù chastaek-palaihnihek

Un isskourr eus ar yezhoù hokanek an norzh eo ar **yezhoù karokek-chastaek** (*Shasta-Palaihnihan*) ennañ 3 yezh komzet er Stadoù-Unanet.

Isrannet e vez an isskourr-mañ evel-henn:
* Yezhoù palaihnihek
* Yezhoù chastaek

## Gwelet ivez
* Yezhoù hokanek
Yezhoù chastaek

Un is-skourr eus ar yezhoù chastaek-palaihnihek eo ar **yezhoù chastaek** (*Shastan*) ennañ 1 yezh komzet er Stadoù Unanet:

* ar chastaeg

## Gwelet ivez
* Yezhoù hokanek
* Yezhoù hokanek an norzh
Achoumawieg

Ur yezh hokanek eus is-skourr ar yezhoù palaihnihek eo an **achoumawieg** (*achumawi* pe *achomawi*) komzet gant tro-dro da 10 (diwar 1,000 den en holl) den e biz Kalifornia er Stadoù-Unanet (1997).

Nav rannyezh a oa en holl gwechall.

Ur yezh damvarv an hini eo.

Ur yezh kar d'an atsougewieg eo an achoumawieg. 

## Gwelet ivez
* Yezhoù palaihnihek
* Yezhoù hokanek an norzh
* Yezhoù karokek-chastaek
* Yezhoù chastaek-palaihnihek

## Liammoù diavaez
* Achumawi