open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
The Beatles: Get Back

**The Beatles: Get Back** zo un teulfilm e teir lodenn sevenet ha produet gant Peter Jackson. Kontañ a ra penaos e oa bet savet an albom Let It Be e penn-kentañ 1969, pa oa anvet ar raktres *Get Back* c'hoazh. Tennañ a ra e skeudennoù hag ar son, diembann ar braz anezho, eus an teulfilm sevenet gant Michael Lindsay-Hogg anvet Let It Be embannet e 1970 asambles gant an albom. Implijet ez eus bet teknikoù adkempenn ar skeudennoù hag ar son a oa bet implijet evit teulfilm Jackson They Shall Not Grow Old. Hogozik nav eurvezh e pad an teulfilm, gant teir lodenn etre div ha teir eurvezh, o kontañ 21 devezh e miz Genver 1969. Kenbroduet eo an teulfilm gant Paul McCartney, Ringo Starr, Yoko Ono hag Olivia Harrison ha kinniget gant Walt Disney Studios asambles gant Apple Corps ha WingNut Films.

Taolennet eo gant Jackson evel un "teulfilm diwar-benn un teulfilm" hag hervez ar pezh a zo bet lavaret e cheñch ar mod da welet ur mare a greded e oa merket gant reuz etre izili ar strollad The Beatles : diskouez a ra meur a brantad plijus rannet gant ar strollad a-hed ar miz-se. Embannet e oa bet enlinenn war Disney + adalek ar , tra ma oa embannet ul lodenn anezhañ anvet *The Beatles: Get Back - The Rooftop Concert* e stumm IMAX er Stadoù-Unanet d'ar . Meulet e oa bet an teulfilm evit e sell war istor ar Beatles met burutellet e oa bet evit e hirder.
Ode (disheñvelout)

**Ode** a c'hall bezañ meur a dra :
* un ode zo un hent evit tremen etre daou gern un aradennad menezioù,
* Ode zo un anv-bihan merc'hed ral, stumm gallek Oda,
** alese kumun Sainte-Ode e Belgia,
* un anv-familh alaman eo,
* *"ode"* a dalv kement ha kanenn e meur a yezh, da skouer *Ode an die Freude* (Kanenn d'al Levenez), ur varzhoneg skrivet gant Friedrich Schiller ha savet un ton diwarni gant Beethoven.
Lizzie van Zyl

**Lizzie van Zyl** (22 Ebrel 1894 – 9 Mae 1901) a oa ur plac'hig eus Suafrika a oa he zad Boer o vrezeliñ a-enep arme Impalaeriezh Breizh-Veur en Eil Brezel ar Voeren pa varvas-hi en ur c'hamp-bac'h breizhveuriat. Brudet e voe hec'h istor gant ar gazetennerez saoz Emily Hobhouse.

## Levrlennadur
*  Van Heyningen,Elizabeth. *A tool for modernisation? The Boer concentration camps of the South African War, 1900-1902*. In :
Calyptomenidae

**Calyptomenidae** a zo ur c'herentiad e rummatadur an evned, termenet e 1850 gant an evnoniour gall Charles Lucien Bonaparte (1803-1857).

Diouzh Doare 12.1 an *IOC World Bird List* ez a daou c'henad golvaneged d'ober ar c'herentiad :

## Genadoù <small>(renket diouzh an urzh filogenetek)</small>

## Annezvaoù

Tra ma kaver ar spesadoù eus ar genad *Smithornis* e takadoù 'zo eus Afrika, reoù ar genad *Calyptomena* a c'haller o gwelet e Borneo, Ledenez Malaysia ha Sumatera.

## Notennoù ha daveennoù
Kêr-gloz

Ur **gêr-gloz** zo ur gêr kelc'hiet gant mogerioù-difenn savet er Grennamzer. 

Meur a hini a gaver c'hoazh e Breizh : kêr-gloz Konk-Kerne, war un enezennig, savet er  pe  kantved, hini Sant-Maloù savet adalek an  kantved war ur c'hourenez, hag hini Gwenrann. Desachañ a ra an douristed a ya eno da welout an tier kozh ha da bourmen er straedoù strizh ha war ar mogerioù-kreñv.
Oileán Eide

**Oileán Eide** (pe *Island Eddy* e saozneg zo un enezenn e goueled Bae Gaillimh en Iwerzhon. 

Teir lodenn a ya d'ober Oileán Eide, teir enezennig liammet kenetrezo gant irvi traezh.

Didud eo Oileán Eide bremañ met en amzer dremenet e oa poblet stank : betek 125 den a oa e 1841, an hanter nebeutoc'h dek vloaz diwezhatoc'h, abalamour d'an Naonegezh Vras ; goude-se e oa digresket ar boblañs tamm-ha-tamm, e 1901 e oa bet serret ar skol hag e 1980 e oa aet kuit an enezourien diwezhañ.

## Liamm diavaez
* YouTube - Island Eddy A Short Documentary

## Notennoù
Trevadenniñ

**Trevadenniñ** pe **trevadennerezh** eo an obererezh graet gant tud eus ur vro a ya d’en staliañ en ur vro all, da vevañ diwarni ha da ren anezhi. 

A-hed an istor e weler kalz skouerioù eus an obererezh-se : en Henamzer ez eas tud eus keodedoù Henc'hres da grouiñ kêrioù all, e meur a lec’h en-dro d’ar Mor Kreizdouar.

Ur skouer all anavezet eo trevadennerezh Amerika gant tud eus Europa, adalek 1492, ar bloaz ma tilestras Kristol Goulm er c’hevandir-se. Dre ma voe lazhet kalz eus annezidi gentañ Amerika, an Amerindianed, an darn vrasañ eus annezidi Norzhamerika hiziv an deiz zo diskennidi da drevadennerien deuet eus Europa.

Kalz broioù eus Afrika a voe trevadennet gant tud eus Europa ivez, ha n’eo nemet en  e c’hounezjont an dizalc’hiezh.

## Gwelet ivez
*Trevadenn
*Trevadennouriezh
Apple Corps

**Apple Corps Limited** (pe **Apple**) zo un embregerezh media savet e Londrez e Genver 1969 gant izili ar strollad The Beatles, da erlec'hiañ o embregerezh kent **Beatles Ltd.** hag astenn anezhañ en ur strollad embregerezhioù. Ur farsadenn zo gant an anv, distaget *apple core* e saozneg (da lavaret eo *kreiz an aval*). Ar rann bennañ eo **Apple Records**, lañset d'ar memes bloaz. Krouet e oa bet rannoù all, **Apple Electronics**, **Apple Films**, **Apple Publishing** hag **Apple Retail**, anavezet evit ar stal Apple Boutique ha he oa ket padet pell e kreiz-kêr Londrez. Savadur Apple e fin ar bloavezhioù 1960 a oa bet da gentañ er 94 Baker Street, a-raok dilojañ d'ar 95 Wigmore Street hag a-benn ar fin d'an 3 Savile Row. Anavezet e oa ar savadur diwezhañ evel *the Apple Building* hag ennañ e oa bet savet ar studio Apple.

Etre 1970 ha 2007 e oa bet renet an embregerezh gant Neil Aspinall, a rae war-dro ar Beatles war an hentoù, daoust ma n'en doa ket an titl-se a-raok ma oa aet kuit Allen Klein eus an embregerezh. Penn an embregerezh eo Jeff Jones e 2010.

## Apple Records
**Apple Records** eo al label savet gant ar Beatles e 1968. Savet e oa bet evit reiñ frankiz d'ar strollad da grouiñ, a-stroll pe pep hini diouzh e du, ouzhpenn un nebeud arzourien choazet evel Mary Hopkin, James Taylor, Badfinger pe Billy Preston. Adalek kreiz ar bloavezhioù 1970 avat e oa leun ar roll gant pladennoù izili-bet ar Beatles. Renet eo bet al label gant Allen Klein etre 1969 ha 1973 ha da c'houde gant Neil Aspinall betek 2007. Renet eo gant Jeff Jones abaoe.

### Arzourien
*Badfinger – Aprouet e oa bet ar strollad gant Paul McCartney, John Lennon ha George Harrison. Enrollet o deus 10 albom gant Apple, en o zouez ur ganaouenn skrivet gant Paul McCartney : Come and Get It.
*Mary Hopkin – Diskoachet e oa bet goude un abadenn skinwel. Enrollet he doa kanaouennoù skrivet gant McCartney, pe Lennon/McCartney, ouzhpenn he single Those Were the Days brudet gant McCartney, ha kemeret he doa perzh en Eurovision. Daou albom gant Apple.
*Modern Jazz Quartet – Brudet e oant dija a-raok bezañ prezantet gant Yoko Ono da Apple e-lec'h m'o doa enrollet daou albom.
*Yoko Ono – Labouret he doa gant John Lennon war un nebeud kanaouennoù hag albomoù.
*Billy Preston – Ur mignon d'ar Beatles abaoe o bloavezhioù en Hamburg. Labouret en doa gant ar strollad pa oa bet enrollet an albom *Get Back*, deuet da vezañ Let it Be da c'houde a-raok embann albomoù gant Apple.
*Radha Krishna Temple (London) – Skourr saoz al luskad Hare Krishna, pedet gant George Harrison da embann pladennoù.
Maurice Bouguereau

**Maurice Bouguereau** (ca. 1500-1596) a oa ur mouller gall hag un embanner kartennoù. Adkemer a reas moullerezh Jamet Mettayer e Teurgn e 1594. Kenlabourat a reas gant an engravour Gabriel Tavernier (1520 ?-1616), genidik eus Antwerpen, evit embann kentañ kartennaoueg Bro-C'hall, anvet *"le Théâtre Françoys"*, e 1594. Meur a gartenn a oa en oberenn-se, diwar-benn pep hini eus proviñsoù ar rouantelezh. 

Gant Bouguereau e oa bet embannet, e 1594 eta, ar c’hentañ kartenn engravet eus Breizh, anvet *"Description du pays d'Armorique a pres. (à présent) Bretaigne"*. War ar gartenn-se, engravet e 1591 moarvat, e oa merket bevenn ar brezhoneg d’ar c’houlz-se, ha lenn a reer an anvadurioù Breizh-Uhel ha Breizh-Izel evit an div lodenn eus Breizh dispartiet evel-se. Ar gartenn goshañ eo o tiskouez bevenn reter ar brezhoneg.

## Liammoù diavaez
*Roll eus ar c’hartennoù embannet gant Bouguereau hag a gaver e Levraoueg Vroadel Bro-C'hall
*Kartenn eus Breizh
Cinclosoma

***Cinclosoma*** a zo ur genad e rummatadur an evned, krouet e 1827 gant an daou skiantour stadunanat Thomas Horsfield (1773-1859) hag iwerzhonat Nicholas Aylward Vigors (1785-1840)

## Spesadoù hag an isspesadoù anezhe
Eizh spesad golvaneged a ya d'ober ar genad :
* *[[Cinclosoma ajax]]*
** *C. a. *'ajax***, ''alare'' ha ''goldiei'',
* ''[[Cinclosoma alisteri]]'',
* ''[[Cinclosoma castaneothorax]]'',
* ''[[Cinclosoma castanotum]]'',
* ''[[Cinclosoma cinnamomeum]]''
** ''C. a. '''cinnamomeum*** ha *tirariense*,
* *[[Cinclosoma clarum]]*
** *C. c. *'clarum***, ''fordianum'' ha ''morgani'',
* ''[[Cinclosoma marginatum]]'',
* ''[[Cinclosoma punctatum]]''
** ''C. p. anachoreta'' (†), ''dovei'' ha ***punctatum**'.

O c'havout a reer e Ginea Nevez (*[[Cinclosoma ajax]]*) ha, dreist-holl, en Aostralia.

## Notennoù ha daveennoù
Ptilorrhoa

***Ptilorrhoa*** a zo ur genad e rummatadur an evned, krouet e 1940 gant an evnoniour stadunanat James Lee Peters (1889-1952).

## Spesadoù hag an isspesadoù anezhe
Pevar spesad golvaneged a ya d'ober ar genad :
* *[[Ptilorrhoa caerulescens]]*
** *P. c. *'caerulescens***, ''neumanni'' ha ''nigricrissus'',
* ''[[Ptilorrhoa castanonota]]''
** ''P. c. buergersi'', ***castanonota***, ''gilliardi'', ''par'', ''pulchra'', ''saturata'' hag ''uropygialis'',
* ''[[Ptilorrhoa geislerorum]]'',
* ''[[Ptilorrhoa leucosticta]]''
** ''P. l. amabilis'', ''centralis'', ***leucosticta**', *loriae*, *mayri*, *menawa* ha *sibilans*.

## Annezva

Brosezat eo ar genad e Ginea Nevez, seitek (17) isspesad dezhañ en holl.

## Notennoù ha daveennoù
Skald

Ur **Skald**, pe **skáld** (norseg:  [ˈskald]; islandeg: [ˈskault], hag a dalv "barzh"), zo barzhed brudet hag a ra ar varzhoniezh "skald". Daou zoare a zo d'ober barzhoniezh norsek, an hini kentañ eo ar varzoniezh "skald", an eil eo barzhoniezh an Edda, dizanv anezhe. Ar varzhoniezh skald a veze graet war un degouezh ispisial, war ar prim a-wezhioù, Gallout a rae ar varzhoneg bout hir a-walc'h pe gant ur werzenn nemetken (*lausavísur*). Ar barzhonegoù skald a oa pinvidikoc'h e-keñver ar frammadurezh hag al lavarerezh eget barzhoniezh an Edda, peogwir e veze arveret kenningoù hag heitioù (seurt treuzskeudennoù gant troadelloù pe heñvelsterioù), kenweadurioù, en ur ober gant ar metr anvet *dróttkvætt*.
François Fournier-Sarlovèze

**François Fournier-Sarlovèze** (Sarlat-la-Canéda, 6 a viz Gwengolo 1773 - Pariz, 18 a viz Genver 1827) a oa jeneral en armeoù Napoleon Iañ.

## Levrlennadur
* Villepelet, Robert. *Une aventure de jeunesse du général Fournier-Sarlovèze (1802-1805)*. In : *Bulletin de la Société historique et archéologique du Périgord*, 1914,
Republikoù ar Voeren

**Republikoù ar Voeren** eo an anv roet en  d'ar stadoù suafrikan, emren pe dizalc'h, a oa bet savet gant gourvibien an drevadennerien izelvroek erru er C'hab er    , hag anvet goude Boeren, Voortrekkers pa goude Afrikaner.
Dindan an anv  « Republikoù ar Voeren » e lakaer ivez ar re a zo bet savet  gant ar Griquas, hironed (pe  *[[Coloured]]*)  hag a oa an  afrikaneg o yezh.

## Roll ar republikoù ''boer''
### Republikoù boer
* Swellendam (1795) 
* Graaff-Reinet (1795 - 1796)
* Zoutpansberg (1835-1864)
* Winburg (1836-1844)
* Potchefstroom (17 a viz Genver 1837) - (9 a viz Ebrel 1844)
* Winburg-Potchefstroom (9 a viz Ebrel 1844 - 3 C'hwevrer  1848)
* Lydenburg (1849-1860)
* Goshen (24 Here 1882 - Eost 1883)
* Klein Vrystaat, pe  "Little Free State" (10 Meurzh 1886 - 2 Mae 1891)
* Natalia (Suafrika) (12 Here 1838 - 12 Mae 1843)
* Nieuwe Republiek (1884- 1888) 
* Stad dieub Oranje (1845 - 1902) 
* Stellaland (1882-1883)
* Republik suafrikan Transvaal (1848 - 1902) 
* Stellaland (1883 - 1885)
* Upingtonia (1885 - 1887)
* Republik Utrecht (1852 - 1858)

### Stadoù  Griquas
*Griquatown (1813 - 1871)
*Adam Kok's Land (1825-1861)
*Griqualand Ouest (1861- 1879)
*Griqualand Est, pe  *Klipdrift Republic*, *Digger's Republic* ha  *Free Republic* (1870)

## Pennadoù kar
*Brezel ar Voeren
*Eil brezel ar Voeren
* Grand Trek
* Volkstaat
Cinclosomatidae

**Cinclosomatidae** a zo ur c'herentiad e rummatadur an evned, termenet e 1921 gant an evnoniour amatour aostralian Gregory Mathews (1876-1949), *[[Cinclosoma]]* ar genad skouer anezhañ.

Diouzh Doare 12.1 an *IOC World Bird List* ez a daou c'henad golvaneged d'ober ar c'herentiad :

## Genadoù <small>(renket diouzh an urzh filogenetek)</small>
* *[[Ptilorrhoa]]* - Peters, 1940 (4 spesad),
* *[[Cinclosoma]]* - Vigors & Horsfield, 1827 (8 spesad).

O c'havout a reer e Ginea Nevez hag en Aostralia.

## Notennoù ha daveennoù
Brian Epstein

**Brian Samuel Epstein** ( – -) a oa un den a aferioù saoz en doa graet war-dro ar strollad-sonerezh The Beatles adalek 1962 betek e varv e 1967. Ganet e oa en ur familh gwerzherien eus a Liverpool ha lakaet e oa bet e karg ar stal-sonerezh e lec'h ma tiskouezas abred ur varregezh da ziskoachañ sonerien donezonet. Ober a reas anaoudegezh gant the Beatles o leinañ e The Cavern Club e 1961, ha, goude ma n'en doa tamm skiant-prenet ebet oc'h ober war-dro ur strollad-sonerezh, e kemeras anezho dindan kevrat, o lakaat anezho da cheñch o stil d'en em ziskouez propoc'h war al leurenn. Kendrec'hiñ a reas George Martin da gevratañ ar strollad dindan al label Parlophone, EMI.

Dindan un nebeud mizioù e oa deuet ar Beatles da vezañ brudet-kenañ dre ar bed a-bezh, ha beuzet e voe Epstein dindan goulennoù prenañ gwirioù-gwerzhañ, met rakgwerzhet e oa bet a-raok an droiad er Stadoù-Unanet evit ur priz izel, e fazi nemetañ. Mervel a reas d'an oad a 32 vloaz, goude bezañ kemeret re a louzoù-kousket, ar pezh a voe renket evel ur gwallzarvoud.
Swellendam

**Swellendam** zo ur gêrig eus Suafrika;

## Istor
Ar bobl Khoikhoi a oa o chom en tolead pa erruas Izelvroiz er , ma savjont kêr Swellendam en 1746, e-harz menezieg Langeberg, e trevadenn ar  C'hab. 
Dont a ra an anv eus hini ar gouarnour Henrik Swellengrebel hag e bried Ten Damne.

## Pennadoù kar
*Brezel ar Voeren
*Eil brezel ar Voeren
*Republikoù ar Voeren
Utrecht (Suafrika)

**Utrecht** zo ur gêr eus Suafrika, e proviñs KwaZulu-Natal. War-dro 32 000 a dud zo o chom enni.

Savet e voe kêr en 18531, ha roet dezhi anv kêr Utrecht en Izelvroioù, en Europa. 

**Republik Utrecht** a oa ur stad izelvroek en Suafrika (1852 - 1858), e kêr Utrecht.

Eus 1854 betek 1858 e voe Republik Utrecht, hag er bloaz-se e voe enteuzet e Republik Lydenburg, ha  e 1860 neuze e Republik boer Transvaal. 

Kommando Utrecht a gemeras perzh en daou vrezel ar Voered.

## Pennadoù kar
*Brezel ar Voeren
*Eil brezel ar Voeren
*Republikoù ar Voeren
Ceann Chill Mhantáin

**Ceann Chill Mhantáin** (*Wicklow Head* e saozneg) zo un beg-douar e reter Iwerzhon, war aod kontelezh Cill Mhantáin.

Al lec’h reterañ eo e douar-bras Republik Iwerzhon. Met enez Reachrainn, el lark da Zulenn, zo pelloc’h c’hoazh er reter, ha ledenez Aird, e Hanternoz Iwerzhon a dap pelloc’h c’hoazh er reter.

Uhel eo Ceann Chill Mhantáin, betek 83 metr uhelder a-us ar mor. Emañ war-hed 3 km diouzh kêr Cill Mhantáin, kêr-benn ar gontelezh. War ar beg-douar ez eus daou dour-tan, unan kozh savet e 1781 hag unan nevesoc’h ha tostoc’h d’ar mor, savet e 1818

## Notennoù
Nieuwe Republiek

An **Nieuwe Republiek ** (*Republik Nevez* en afrikaneg) a oa ur Stad izelvroek vihan en  e Suafrika, war aod Meurvor Indez. 
Vryheid e oa ar gêr-benn anezhi.

## Istor
Savet e voe gant Boered hag o devoa sikouret ar roue Dinuzulu (1868-1913) da virout ar galloud ha da vezañ trec'h war glann ar c'hlann Mandlakazi en eskemm ouzh douaroù war lez ar stêr Mfolozi.

Disklêriet e voe ar republik dizalc'h d'ar 5 a viz Eost 1884 ha diazezet kêr Vryheid hepdale, d'an 23 a viz Gwengolo. Kaset e voe ar Zouloued kuit.
Daou vloaz goude, d'an 22 a viz Here 1886, e voe anzavet ar Stadig gant ar Rouantelezh-Unanet.

Goude Eil brezel ar Voeren e 1903 e voe staget ouzh Natal.

## Pennadoù kar
*Brezel ar Voeren
*Eil brezel ar Voeren
*Republikoù ar Voeren
Klein Vrystaat

**Klein Vrystaat** (*stad vihan dieub*, en afrikaneg) a oa ur stad izelvroek en Suafrika (1886 - 1891), er biz da gêr Piet Retief.

## Pennadoù kar
*Brezel ar Voeren
*Eil brezel ar Voeren
*Republikoù ar Voeren
Stad dieub Oranje

**Stad dieub Oranje** (*Oranje-Vrystaat* en afrikaneg, *Oranje Vrijstaat* e nederlandeg) a oa ur republik boer etre 1854 ha 1902, hag unan eus peder froviñs kozh Suafrika etre 1910 ha 1995.
Bloemfontein e oa ar gêr-benn.

E 1875 e oa war-dro 100 000 a dud o chom er Stad, ha sothoeg yezh an darn vrasañ anezho. E 1880 e oa 45,7% a Europiz er Stad, hogen war-lerc'h Eil brezel ar Voeren ne chome nemet 36,8% anezho e 1904, pa oa 20,67% e Transvaal hag 8% e Natal.


Flag of the Orange Free State.svg|Banniel Stad dieub Orañjez
Orange Free State map.png|Lec'hiadur e Suafrika


## Pennadoù kar
*Brezel ar Voeren
*Eil brezel ar Voeren
*Republikoù ar Voeren
*Aurenja
*Orange
*Timbroù Stad dieub Oranje
Melanocharis

***Melanocharis*** a zo ur genad e rummatadur an evned, krouet e 1858 gant al loenoniour saoz Philip Lutley Sclater (1829-1913).

## Spesadoù hag an [[isspesad]]où anezhe
C'hwec'h spesad golvaneged a ya d'ober ar genad :
* *[[Melanocharis arfakiana]]*,
* *[[Melanocharis citreola]]*,
* *[[Melanocharis longicauda]]*
** *M. l. captata*, ***longicauda*** hag *orientalis*,
* *[[Melanocharis nigra]]*
** *M. n. chloroptera*, ***nigra***, *pallida* hag *unicolor*,
* *[[Melanocharis striativentris]]*
** *M. s. axillaris* ha ***striativentris***,
* *[[Melanocharis versteri]]*
** *M. v. maculiceps*, *meeki* ha ***versteri***.

O c'havout a reer e Ginea Nevez, daouzek (12) isspesad dezhe en holl.

## Notennoù ha daveennoù
Arthur de Dieuleveult

**Arthur Paul Marie de Dieuleveult** (Dirinonn, 12 Meurzh 1884 - Dirinonn, 3 Gouere 1974) a oa un denjentil hag a voe maer Dirinonn e-pad ugent vloaz (1924-1944). Tomm e oa ouzh Breizh hag ar brezhoneg. 

Mont a reas e-barzh Kevredigezh Vroadel Breizh (Union Régionaliste Bretonne) a-raok ar C'hentañ brezel bed. E-pad ar brezel e kasas keleier eus an talbenn da Frañsez Vallée da embann e-barzh *[[Kroaz ar Vretoned]]*. E 1926 ez eas e-barzh Goursez ar Varzhed hag er bloaz war-lerc'h, e Goursez Lokmaria-Kaer, e voe anvet da varzh. War-dro 1930 e krouas ur strollad komedianezed da c'hoari pezhioù brezhonek. Mont a raent da c'hoari aliezik da vourkoù bihan Leon ha Kerne. E 1935 e voe goulennet outañ gant an aotrou Yann-Vari Perrot kemer penn ar Bleun-Brug. Neuze e tigoras e strollad c'hoariva d'ar baotred ivez ha d'ar strollad-se e roas an anv *Strollad c'hoarierien ar Bleun Brug*. Berzh a rae o fezhioù-c'hoari el lec'hioù ma vezent displeget, e Bro-Leon hag e hanternoz Kerne. Met e 1938 e tilezas e garg rener ar Bleun Brug.

Implijet en deus an anvioù-pluenn *Ar Soudard Koz* (evit ar pennadoù embannet gantañ da vare ar brezel kentañ) hag *Arzur Breiz* (e anv barzh er Goursez).

## Levrlennadur
*Ronan Caouissin, *Bretons d'aujourd'hui*, Éditions Ronan, 1936, pp. 203-213
Rhamphocharis

***Rhamphocharis*** a zo ur genad e rummatadur an evned, krouet e 1876 gant an evnoniour italian Tommaso Salvadori (1835-1923).

## Spesadoù hag an [[isspesad]]où anezhe
Daou spesad golvaneged a ya d'ober ar genad :
* *[[Rhamphocharis crassirostris]]*
** *R. c. *'crassirostris**' hag *interposita*,
* *[[Rhamphocharis piperata]]*.

O c'havout a reer e Ginea Nevez, daou (2) isspesad dezhe en holl.

## Notennoù ha daveennoù
An Bior

**An Bior** (*Burr Point* e saozneg) zo un beg-douar e biz Iwerzhon, war aod ledenez Aird pe Aird Uladh, e kontelezh An Dún.

Al lec’h reterañ eo en enez Iwerzhon a-bezh.

## Notennoù
Upingtonia

**Republik Upingtonia** a oa ur stad izelvroek, pe *republik boer*,  en Suafrika, krouet d'an 20 a viz Here 1885. E 1886 e voe kemmet hec'h anv en  Lijdensrust. En 1887 e voe enteuzet en  Deutsch-Südwestafrika, a zo Namibia hiriv.

## Istor
Etre  1874 ha 1880 e tivroas kouerien eus Transvaal d'ar vro a oa  su Angola neuze. Bec'h a savas gant an drevadennerien bortugalat, lod a zistroas da-vetek Transvaal, lod all a yeas davet ar su.

In 1885 e prenas  William Worthington Jordan kement ha 50 000 km2 a zouaroù digant ar penn-bras Ovambo Kambonde, evit  300 lur, paeet evel 25 arm-tan, ur march yac'h,  hag ur varrikennad kognag. En em astenn a rae an dachennad a-hed  170 km adal Okaukuejo er c'hornôg betek Fischer's Pan er reter. Ar penn-bras Kambonde en devoa ezhomm eus skoazell Jordan evit bezañ trec'h war e enebour Nehale.

Etre 1876 ha  1879, en amzer an Dorsland Trek e oa  Boered o devoa treuzet  an tolead da vont da Angola. En 1885 e tistroas lod da chom e  Grootfontein war douaroù roet evit netra dezho gant Jordan. Disklêriet e voe **Republik Upingtonia** d'an 20 a viz Here 1885.

## Pennadoù kar
*Brezel ar Voeren
*Eil brezel ar Voeren
*Republikoù ar Voeren
Stellaland

**Stellaland** a oa ur stad izelvroek e Suafrika, er gornaoueg da Republik Transvaal, adal 1882 betek 1883. Unanet e voe gant stad Goshen ha dont da vezañ *Stadoù Unanet Stellaland* (nederlandeg: *Verenigde Staten van Stellaland*) adal 1883 betek 1885. 

## Pennadoù kar
*Brezel ar Voeren
*Eil brezel ar Voeren
*Republikoù ar Voeren
La Gaubretière

** La Gaubretière** a zo ur gumun e departamant Vande, e Bro-C'hall.
## Douaroniezh
* War lez ar  stêr  Crûme emañ ar gumun.
## Dezougen
## Armerzh
## Istor
### [[Dispac'h Gall]]
* Melestradurezh: savet e voe ar gumun e 1790; lakaet e voe e Kanton Mortagne; e Bann Montaigu e oa. Lakaet e voe kumun en Arondisamant Montaigu bet krouet e 1800 hag en Arondisamant Napoléon-Vendée e 1810 pa voe diskaret Arondisamant Montaigu.
#### [[Brezel 1870-1871]]
* Mervel a reas nav gwaz eus ar gumun abalamour d'ar brezel hervez marilhoù ar gumun, luc’hskeudenn.
### 
##### [[Brezel-bed kentañ]]
* Mervel a reas 103 gwaz eus ar gumun, da lavaret eo 4,97% eus ar boblañs e 1911, abalamour d'ar brezel hervez monumant ar re varv.
#### [[Eil Brezel-bed]]
* Mervel a reas daouzek den ag ar gumun abalamour d'ar brezel  hervez monumant ar re varv .
## Monumantoù ha traoù heverk

Le château de Landebaudière..JPG

* Kastell Landebaudière.

Croix (La Gaubretière).jpg
Croix de Vauvert (La Gaubretière).jpg
Eglise Saint Pierre de La Gaubretière.jpg

* Iliz katolik *Sant Pêr*.

Croix (La Gaubretière).jpg
Croix de Vauvert (La Gaubretière).jpg

* Kroazioù katolik.

Panthéon de la Vendée militaire.jpg
Monument du Drillais.jpg
Marie Lourdais' Grave.png

* Monumantoù Brezelioù Vande.

Moulin du Drillais.jpg

* Milin Le Drillais.
* Gwerennoù livet en iliz katolik, Brezelioù Vande ha Brezel 1870-1871.
* Monumant ar re varv, luc’hskeudennoù.

## Daveoù ha notennoù
Oranje

**Oranje** zo anv meur a dra.

;
* Oranje (Drenthe), ur gêriadenn en Izelvroioù, e proviñs Drenthe;
* Tiegezh Oranje-Nassau, anvet ivez *De Oranjes*;
* Lesanv ar skipailh izelvroat e meur a sport.

;
* Stad dieub Oranje, ur stad istorel er vro, anvet diwar-lerc'h an tiegezh;
* *Oranje, Blanje, Blou*, lesanv Banniel Suafrika (1928–1994);
* An Oranjerivier, a zo Orange River e saozneg, ur stêr er vro.

## Pennadoù kar
*Orange (disheñvelout), doare saoznek an anv  *Oranje*;
*Orania (disheñvelout), distaget evel *Oranje*;
*Aurenja, anv ur gêr en Okitania, orin an anv izelvroek;
**diwarnañ an anvioù Orange e galleg hag e saozneg;
**Oranien en alamaneg.
Tiegezh Oranje-Nassau

An Tiegezh **Oranje-Nassau** (hervez an anv orin izelvroek) pe **Orange-Nassau** (hervez ar stumm saoznek ha gallek) zo un tiegezh istorel eus an Izelvroioù.

Gant priñs Oranje-Nassau e oa dalc'het priñselezh Orange, ur briñselezh dizalc'h betek an deiz ma voe kemeret ar gêr-benn, kêr Orange (pe Aurenja, en okitaneg),  gant an arme c'hall e 1713.

## Tud

### Ganet er XVIvet kantved
*Willem Iañ van Nassau (1544-1584), anavezet evel Gwilherm an Tavedeg
*Maurits van Nassau (1567-1625)
*Frederik Hendrik van Oranje (1584-1647)

### Ganet er XVIIvet kantved
*Willem II van Oranje-Nassau (1626-1650)
*Luise Henriette von Oranien (1627-1667), 
** dimezet da Friedrich Wilhelm von Brandenburg, Dilenner Brandenburg; 
*Albertine Agnes van Nassau (1634-1696)
**Willem III van Oranje-Nassau* (1650-1702), anavezetoc'h evel William III, roue Bro-Saoz.
**dimezet da Mary Stuart (1662–1694), Rouanez Bro-Saozz ha Bro-Skos.

### Ganet en XVIIIvet kantved
*Willem IV van Oranje-Nassau (1711-1751)
** e bried Anna van Hannover (1709-1759), rejantez goude marv he fried;
*Carolina van Oranje-Nassau (1743-1787), rejantez war he lerc'h; 
*Willem V van Oranje-Nassau (1748-1806), mab da Willem IV van Oranje-Nassau;
** e bried Wilhelmine Prusia (1751–1820)
*Willem Iañ an Izelvroioù, pe *Willem Frederik van Oranje-Nassau* (1772 - 1843), kentañ roue an Izelvroioù.  
*Wilhelmine Prusia (1774–1837)
*Willem II an Izelvroioù (1792 - 1849), roue an Izelvroioù.

### Ganet en XIXvet kantved
*Marianne van Oranje-Nassau (1810-1883)
*Willem III an Izelvroioù (1817 - 1890), roue an Izelvroioù.
*Sophie van Oranje-Nassau (1824-1897)
*Lovisa an Izelvroioù (1828-1871), rouanez Sveden.
*Wilhelmina an Izelvroioù (1880-1962), rouanez an Izelvroioù.

### Ganet en XXvet kantved
*Juliana an Izelvroioù (1909 — 2004)
*Beatrix  an Izelvroioù (ganet e 1938)
*Willem-Alexander  an Izelvroioù (ganet e 1967)
Orañjouriezh

An **orañjouriezh** zo ur gredenn hag ur gostezenn bolitikel e meur a vro.
*E Republik ar Proviñsoù-Unanet e oa ul luskad-skoazell d'an Tiegezh Oranje-Nassau hag a roas harp d'ar briñsed  anezhañ  da vezañ stathouder e darn eus proviñsoù ar Republik.
*E Belgia e oa ul luskad-skoazell d'an Tiegezh Oranje-Nassau hag a roas harp d'ar briñsed  anezhañ.
*E Luksembourg e oa ul luskad-skoazell d'an Tiegezh Oranje-Nassau hag a roas harp d'ar briñsed  anezhañ ha d'an dug-meur.
*En  Iwerzhon, e Norzhiwerzhon dreist-holl, ec'h eo ul luskad politikel hag a ro harp da Urzh Orange.
Evit an harperien e kaver :
*an anvioù *orañjad*, ha *gwilhermorañjad* zoken,  e Geriadur Vallée ;
*an anv *orañjour*  e Geriadur Al Liamm e 2014.
Sapayoa

***Sapayoa***, a zo ur genad e rummatadur an evned, bet krouet e 1903 gant an evnoniour alaman Ernst Hartert (1859-1933).

## Spesadoù
N'eus nemet ur spesad golvaneged er genad-mañ : *[[Sapayoa aenigma]]*.

## Notennoù ha daveennoù
Bastet

Un doueez henegiptat e oa **Bastet**, merc'h Rê hag Isis ha pried Ptah. Skeudennet e oa gant penn ur gazhez.
Azeulet e veze evel diwallerez Goueled Egipt, gwarezerez ar faraon ha gwarezerez red an Heol ; diwezhatoc'h en Istor e voe lakaet da zoueez ar vammelezh (an dougerezh hag ar gwilioudiñ).
Frederik van Oranje-Nassau

**Willem Frederik Karel van Oranje-Nassau** (1797-1881) a oa ur priñs izelvroat, titlet Priñs an Izelvroioù, Priñs Luksembourg, ha Priñs Oranje-Nassau. 

Eil mab ar roue Willem Iañ hag ar rouanez Wilhelmine e oa. E dad a oa roue an Izelvroioù adal 1815 betek e varv e 1840, hag e vamm a oa un nizez-vihan da Friedrich II Prusia.

## Eured ha bugale
Dimeziñ a eure da Luise von Preußen (1808-1870).
* Louise, rouanez Sveden (1828-1871) evel pried Karl XV.
* Willem (1833-1834)
* Frederik (1836-1846)
* Marie (1841-1910)
The Beach Boys

**The Beach Boys** zo ur strollad sonerezh amerikan savet en Hawthorne (Kalifornia) e 1961. Izili gentañ ar strollad e oa ar vreudeur Brian, Carl ha Dennis Wilson, o c'henderv Mike Love hag o mignon Al Jardine. Anavezet int evel ur strollad tud heson o mouezhioù, gant kanaouennoù diwar-benn bed ar grennarded hag unan eus ar strolladoù o doa graet ar muiañ a verzh eo bet en istor ar sonerezh. Par d'ar strollad saoz The Beatles, a vezent enebet outo alies, e oa gwriziennet ar strollad e rock 'n' roll ar bloavezhioù 1950 kenkoulz hag ar rhythm and blues a-raok krouiñ ur son dezho, dindan levezon Brian Wilson, oc'h ebarzhiñ sonioù ar jazz, ar sonerezh klasel hag o krouiñ teknikoù enrollañ nevez.

Berzh en doa graet ar strollad gant luskad ar sonerezh surf e penn-kentañ ar bloavezhioù 1960, gant ar ganaouenn Surfin' U.S.A. da skouer met deuet e oa a-benn da zelc'her e verzh pa oa echu gant ar giz-se en ur adijinañ e sonerezh dindan renerezh Brian Wilson, en doa bountet ar strollad da baouez gant ar c'hanaouennoù diwar-benn plijadurioù an aod evit mont war-zu temoù personeloc'h ha sonioù kempleshoc'h evel en o albom Pet Sounds, hag ar ar ganaouenn Good Vibrations e 1966, o doa diazezet ar strollad evel krouerien rock a-feson. Startoc'h e oa bet ober an albom Smile avat, c'hoant Brian Wilson d'ober gwelloc'h eget The Beatles ne oa ket bet komprenet gant ar peurrest eus ar strollad ha ken diasur ma oa eus an disoc'h en doa gouzañvet un diwaskadenn. Leuskel a reas izili all ar strollad da gemer ar ren da c'houde.

Cheñch-dicheñch e oa bet an traoù abaoe fin ar bloavezhioù 1960. Gant marv Carl ha Dennis Wilson, kudennoù yec'hed Brian ha nebeutoc'h a werzh e oa bet cheñchet pal ar strollad. A-benn ar fin e kendalc'h The Beach Boys d'ober troiadoù dindan renerezh Love, goude ma chom Brian Wilson ha Jardine hep seniñ ganto, war-bouez evit 50 deiz ha bloaz ar strollad.
Sapayoidae

**** a zo ur c'herentiad e rummatadur an evned, termenet e 2006 gant an evnoniour svedat Martin Irestedt (1968-) hag e genlabourerion.

Diouzh Doare 12.1 an *IOC World Bird List* n'eus nemet ur genad golvaneged oc'h ober ar c'herentiad.

## Genadoù <small>(renket diouzh an urzh filogenetek)</small>
* *[[Sapayoa]]* - Hartert, 1903 (1 spesad).

## Notennoù ha daveennoù
Philydor

***Philydor*** a zo ur genad e rummatadur an evned, krouet e 1824 gant an evnoniour alaman Johann Baptist von Spix (1781-1826).

## Spesadoù hag an [[isspesad]]où anezhe
Pemp spesad golvaneged a ya d'ober ar genad :
* *[[Philydor atricapillus]]*,
* *[[Philydor erythrocercum]]*
** *P. e. *'erythrocercum***, ''lyra'', ''ochrogaster'', ''subfulvum'' ha ''suboles'',
* ''[[Philydor fuscipenne]]''
** ''P. f. erythronotum'' ha ***fuscipenne**',
* *[[Philydor novaesi]]*,
* *[[Philydor pyrrhodes]]*.

O c'havout a reer e takadoù 'zo eus Kreiz ha Suamerika, seizh isspesad (7) dezhe en holl.

## Notennoù ha daveennoù
Cantinflas

**Mario Moreno Reyes**, anavezetoc'h evel **Cantinflas**, ganet d'an 12 a viz Eost 1911 e Mec'hiko ha marvet eno d'an 20 a viz Ebrel 1993 da 81 bloaz, a oa ur c'homedian mec'hikan.

## E filmoù
### E liv

* *[[Cantinflas y sus amigos]]* (1982) —
* *[[El barrendero]]* (1981) — 
* *[[El patrullero 777]]* (1978) — 
* *[[El ministro y yo]]* (1975) — 
* *[[Conserje en condominio]]* (1973) — 
* *[[Don Quijote cabalga de nuevo]]* (1973) — Sancho Panza 
* *[[Cantinflas Show]]* (1969 - 1972) —
* *[[El profe]]* (1971) — 
* *[[Un Quijote sin mancha]]* (1969) — 
* *[[The Great Sex War]]* (1969) — 
* *[[Por mis pistolas]]* (1968) — 
* *[[Su Excelencia (película)|Su Excelencia]]* (1967) —
* *[[El señor doctor]]* (1965) — 
* *[[El padrecito]]* (1964) — 
* *[[El extra]]* (1962) — 
* *[[El analfabeto]]* (1961) — 
* *[[Pepe (película)|Pepe]]* (1960) — 
* *[[Sube y baja (película)|Sube y baja]]* (1959) — 
* *[[La vuelta al mundo en ochenta días (película de 1956)|La vuelta al mundo en ochenta días]] * (1956) — 
* *[[El bolero de Raquel]]* (1957) —

### E gwenn ha du

* *[[Entrega inmediata]]* (1963) —
* *[[Ama a tu prójimo]]* (1958) — 
* *[[Abajo el telón (1955)|Abajo el telón]]* (1955) — 
* *[[Caballero a la medida]]* (1954) — 
* *[[El señor fotógrafo]]* (1953) — 
* *[[Si yo fuera diputado...]]* (1952) — 
* *[[El bombero atómico]]* (1952) — 
* *[[El siete machos]]* (1951) — 
* *[[El portero (película de 1950)|El portero]]* (1950) — 
* *[[El mago (película de 1949)|El mago]]* (1949) — 
* *[[El supersabio]]* (1948) — 
* *[[¡A volar joven!]]* (1947) — 
* *[[Soy un prófugo]]* (1946) —
* *[[Un día con el diablo]]* (1945) — 
* *[[Gran Hotel (película de 1944)|Gran Hotel]]* (1944) — 
* *[[Romeo y Julieta (película de 1943)|Romeo y Julieta]]* (1943) — R
* *[[El circo (película de 1943)|El circo]]* (1943) — 
* *[[Los tres mosqueteros (película de 1942)|Los tres mosqueteros]]* (1942) — 
* *[[Carnaval en el trópico]]* (Fiesta en Veracruz) (1942 reestrenada en 1946) — 
* *[[El gendarme desconocido]]* (1941) — 
* *[[Ni sangre ni arena]]* (1941) — 
* *[[Cantinflas torero]] * (1940)— 
* *[[Ahí está el detalle]]* (1940) — 
* *[[Cantinflas y su prima (La prima de Cantinflas)]]* (1940) —
* *[[Cantinflas ruletero]]* (1940) — 
* *[[El boxeador]]* (1940) — 
* *[[Cantinflas en los censos]]* (1940) — 
* *[[Jengibre contra dinamita]]* (1939) — 
* *[[Siempre listo en las tinieblas]]* (1939) —
* *[[El signo de la muerte]]* (1939) — 
* *[[Águila o sol (película)|Águila o sol (cara o cruz)]]* (1938) —
* *[[¡Así es mi tierra!]]* (1937) — 
* *[[No te engañes corazón]]* (1936) —
Les Landes-Genusson

**Les Landes-Genusson** a zo ur gumun e departamant Vande, e Bro-C'hall.
## Douaroniezh
* War lez ar  stêr  Crûme emañ ar gumun.
## Dezougen
## Armerzh
## Istor
### [[Dispac'h Gall]]
* Melestradurezh: savet e voe ar gumun  e 1790 ; lakaet e voe e Kanton Mortagne; e Bann Montaigu e oa. Lakaet e voe kumun Les Landes-Genusson en Arondisamant Montaigu bet krouet e 1800 hag en Arondisamant Napoléon-Vendée e 1810 pa voe diskaret Arondisamant Montaigu.
* 11 a viz C’hwevrer 1794 : drouklazhet e voe 88 a vaouezi ha bugale gant ar Republikaned ha c’hwezhet an tan er vourc’h gante.
* 25 a viz Du 1795 : emgannig etre emsavidi Vande hag al lu gall.
### 
#### [[Brezel 1870-1871]]
*  Mervel a reas daou waz eus ar gumun abalamour d'ar brezel hervez marilhoù ar gumun, luc’hskeudenn.
### 
##### [[Brezel-bed kentañ]]
*  Mervel a reas 59 gwaz eus ar gumun, da lavaret eo 4,29% eus ar boblañs e 1911, abalamour d'ar brezel hervez monumant ar re varv.
#### [[Eil Brezel-bed]]
* Mervel a reas daou zen ag ar gumun abalamour d'ar brezel hervez monumant ar re varv .
## Monumantoù ha traoù heverk

W1443-LandesGenusson NDAssomption 1858 2393N8.jpg

* Iliz katolik *Gorroidigezh an Intron-Varia*, 1858. 
* Monumant ar re varv, luc’hskeudennoù. 
## Daveoù ha notennoù
Francesca Salviati

**Francesca Salviati** (Firenze, 23 Eost 1504) a oa ur vaouez a renk uhel e kêr Firenze er .

Jacopo Salviati ha Lucrezia de' Medici e oa he zud ; c'hoar da Varia Salviati e oa eta, ha d'ar gardinaled Giovanni ha Bernardo Salviati.

Div wech e voe dimezet : da Biero Gualterotti, hag ur verc'h, Maria, o doe ; e 1533 da Ottaviano de' Medici hag ur mab o doe, ar c'hardinal Alessandro de' Medici (1535-1605), a voe pab dindan an anv Leon XI berramzer a-raok e dremenvan (ren : 1 – 27 a viz Ebrel 1605).

## Levrlennadur
* Vannucci,Marcello Vannucci. *Le donne di casa Medici* Roma : Newton Compton Editori, 2007
Ludwig Klages

**Friedrich Konrad Eduard Wilhelm Ludwig Klages** (10 Kerzu 1872 – 29 Gouere 1956) a oa ur prederour, un eneoniour, ur grafolog hag ur barzh skrivagner alaman. Tapet e voe gantañ Priz Nobel al Lennegezh, div wezh. Er bed alamanek eo gwelet evel unan ag ar brederourion uhelañ eus an XXvet kantved. Ur c'himiour e oa da gentañ a-raok distroiñ abred a-walc'h war-zu e angerzh gant ar varzhoniezh hag ar studioù klasel. Ur post en doa e Skol-veur München, lec'h ma krouas ar *Psychodiagnostisches Seminar e 1905*, hag a serras e 1914 gant tarzh ar Brezel-bed kentañ. E 1915 en em stalias e bro Suis evit chom eno da skrivañ ar braz eus e oberennoù. Mervel a reas e 1956.

Klages a voe e penn ul luskad hag a rae gant an eneoniezh neuzidoniel (*Charakterkunde*) ha "prederouriezh ar vuhez" (*Lebensphilosophie*). E brederouriezh a enlakae: an enebiezh etre an ene (*Seele*, hag a zegemer mat ar vuhez) hag ar spered (*Geist*, hag a glask pellaat eus traoù ar vuhez); an etik kreizennet war an natur (Biozentrismus); diogeladur an erotegezh a-benn burutellat an ozac'hmeuriezh kristen; un damkaniezh eneoniel hag a sipe war ar c'homzerezh, ha dielfennadur an dornskritur; ha skiant an neuzidoniezh. Klages a oa a-enep al "*logocentrismus*", ar ger ijinet gantañ evit dielfenniñ ar fed e vez lakaet ar pouez war ar gerioù o-unan, kentoc'h eget war an traoù e reont dave dezho. Klages zo gwelet evel tad an damkaniezh vurutellel, hag an ekologiezh don.

Keñveriet eo bet plas Klages e bed an eneoniezh ouzh hini Sigmund Freud pe Carl Jung. E breder a voe argaset gant ar pennoù nazi, daoust ma voe tost a-walc'h d'al luskad-se er bloavezhioù 30, a-raok torriñ an darempredoù. Ul levezon bras-meurbet en deus bet war an eneoniezh hag al lennegezh en Alamagn.
Willem II an Izelvroioù

* Willem Frederik George Lodewijk van Oranje-Nassau*(1792-1849) a voe eil roue an Izelvroioù evel **Willem II an Izelvroioù** hag ivez dug Limburg ha dug-meur Luksembourg, eus  1840 da 1849. 

Dimezet e oa e 1816 da Anna Pavlovna Rusia (1795, Sant Petersbourg - 1865, Den Haag).
Arthur Sanfourche

**Arthur Jean Joseph Sanfourche** (Bourdel, 23 C'hwevrer 1898 – Lemojez, 1943 pe 1945 a oa mekaniker evit an aerlu gall. Rezistant e voe ha harzet e voe gant ar Gestapo e 1942. Mervel a reas pa oa toullbac'het met ne ouzer ket gwall vat na pegoulz na pelec'h.

E vab Jean-Joseph Sanfourche (1929(2010) a oa ur barzh hag un arzour brudet a-walc'h.

## Notennoù
Ochetorhynchus

***Ochetorhynchus*** a zo ur genad e rummatadur an evned, krouet e 1834 gant ar skiantour alaman Franz Julius Ferdinand Meyen (1804-1840).

## Spesadoù hag an [[isspesad]]où anezhe
Pevar spesad golvaneged a ya d'ober ar genad :
* *[[Ochetorhynchus andaecola]]*,
* *[[Ochetorhynchus melanurus]]*
** *O. m. atacamae* ha ***melanurus***,
* *[[Ochetorhynchus phoenicurus]]*,
* *[[Ochetorhynchus ruficaudus]]*
** *O. r. famatinae*, *montanus* ha ***ruficaudus***.

O c'havout a reer e Suamerika, pemp (5) isspesad dezho en holl. 

## Notennoù ha daveennoù
Certhiaxis

***Certhiaxis*** a zo ur genad e rummatadur an evned, krouet e 1844 gant an naturour gall René Primevère Lesson (1794-1849).

## Spesadoù hag an [[isspesad]]où anezhe
Daou spesad golvaneged a ya d'ober ar genad :
* *[[Certhiaxis cinnamomeus]]*
** *C. c. cearensis*, ***cinnamomeus***, *fuscifrons*, *marabinus*, *orenocensis*, *pallidus*, *russeolus* ha *valencianus*,
* *[[Certhiaxis mustelinus]]*.

O c'havout a reer holl e Suamerika, eizh (8) isspesad dezho en holl.

## Notennoù ha daveennoù
Tarphonomus

***Tarphonomus*** a zo ur genad e rummatadur an evned, krouet e 2007 gant an daou evnoniour stadunanat R. Terry Chesser ha Robb T. Brumfield.

## Spesadoù hag an [[isspesad]]où anezhe
Daou spesad golvaneged a ya d'ober ar genad :
* *[[Tarphonomus certhioides]]*
** *T. c. *'certhioides**', *estebani* ha *luscinia*,
* *[[Tarphonomus harterti]]*.

O c'havout a reer holl e Suamerika, tri (3) isspesad dezho en holl.

## Notennoù ha daveennoù
Upucerthia

***Upucerthia*** a zo ur genad e rummatadur an evned, krouet e 1832 gant al loenoniour gall Isidore Geoffroy Saint-Hilaire (1805-1861).

## Spesadoù hag an [[isspesad]]où anezhe
Pevar spesad golvaneged a ya d'ober ar genad :
* *[[Upucerthia albigula]]*,
* *[[Upucerthia dumetaria]]*
** *U. d. *'dumetaria***, ''peruana'' ha ''hypoleuca'',
* ''[[Upucerthia saturatior]]'',
* ''[[Upucerthia validirostris]]''
** ''U. v. jelskii'', ''saturata'' ha ***validirostris**'.

O c'havout a reer e Suamerika, c'hwec'h (6) isspesad dezho en holl. 

## Notennoù ha daveennoù
Saint-Malô-du-Bois

**Saint-Malô-du-Bois** a zo ur gumun e biz departamant Vande, e Bro-C'hall. E kreiz ar c'harzhaoueg vandeat emañ, hag un nebeut killometradoù eus park ar Puy du Fou. *Malouins* a vez graet eus e annezidi e galleg.
## Douaroniezh
E kreizh ar c'harzhaoueg vandeat uhel emañ Saint-Mâlo, war harzoù Kreisteiz Torosad Arvorig. Tremen a ra ar stêr Sevr e reter ar gumun. 

Emañ nepell eus pevar departamant (Vande, Deux-Sèvres , Maine-ha-Liger ha Liger-Atlantel), ha tri "firiad" : Breizh ha proviñsioù gall kozh Poatev hag Anjev.

En un hanter-eur eus Cholet ha Les Herbiers emañ, hag un eur eus La Roche-sur-Yon (prefeti an departamant), Añje ha Naoned.
## Istor
Tennañ a ra Saint-Mâlo-du Bois e anv eus Sant Maloù, eskop Aled, e Breizh. Kavet eo bet roudoù ur gêriadenn c'halian e karter al Livet. E-pad ar Grennamzer e oa ar barrez e Poatev-izel. 
#### [[Dispac'h Gall]]
Melestradurezh : savet e voe ar gumun  e 1790. Lakaet e voe e Kanton Mortagne, e Bann Montaigu e oa. Lakaet e voe kumun Saint-Malô-du-Bois en Arondisamant Montaigu bet krouet e 1800 hag en Arondisamant Napoléon-Vendée e 1810 pa voe diskaret Arondisamant Montaigu.

E-pad brezelioù ar Vande e voe distrujet ar gumun.
#### [[Brezel 1870-1871]]
Mervel a reas daou waz eus ar gumun abalamour d'ar brezel hervez marilhoù ar gumun.
##### [[Brezel-bed kentañ]]
Mervel a reas 59 gwaz eus ar gumun, da lavaret eo 6,34% eus ar boblañs e 1911, abalamour d'ar brezel hervez monumant ar re varv.
#### [[Eil Brezel-bed]]
Mervel a reas daou zen ag ar gumun abalamour d'ar brezel hervez monumant ar re varv .
## Monumantoù ha traoù heverk

Église Saint-Malo de Saint-Malô-du-Bois (vue 2, Éduarel, 17 mai 2017).jpg|Iliz Sant-Maloù e 2017.
Église Saint-Malo de Saint-Malô-du-Bois (vue 3, Éduarel, 17 mai 2017).jpg 

* Iliz katolik *Sant Maloù*.
* Traoñienn Poupet, hag a zegemer pep hañv Festival Poupet.
* Daou vonumant ar re varv, luc’hskeudennoù.
* Milin-zour Poupet
* linenn hent-houarn ar Vande
## Melestradurezh
### Roll ar vaered

## Tud liammet ouzh ar gumun
* ar politikour Bruno Retailleau (g. e 1960) en deus tremenet e yaouankiz er gumun.
## Gevelliñ
Saint-Mâlo-du-Bois en deus skoulmet ur c'henemglev gevelliñ gant Brétignolles-sur-Mer, ur gumun all eus Vande, e 2021, war-dro o festival sonerezh  « Festival de Poupet » ha « La 7e vague ».
## Liamm diavaez
*  Lec'hienn ofisiel ar gumun
## Daveoù ha notennoù
Sened roman

Ar **Sened roman** zo unan eus ensavadurioù hirañ ha levezonusañ istor Henroma. Bodadeg ar familhoù a-renk senedel an hini eo, e-karg eus buhez relijiel, lezennel, arc'hantel hag eus politikerezh diavaez ar gêr. E berzh er politikerezh roman a oa cheñchet avat a-hed an istor hag en e vrasañ e oa bet da vare ar Republik roman.

Dindan ar vonarkiezh e oa ur vodadeg a roe alioù d'ar rouaned. Daoust ma oa bet skarzhet ar roue diwezhañ Lucius Tarquinius Superbus e -509 e oa chomet ar Sened e plas. Gwan e oa e penn-kentañ ar Republik tra ma oa ar brasañ eus ar galloudoù gant an dud e-karg, met tamm-ha-tamm, a-feur ma troed eus ar vonarkiezh d'an ensavadurioù republikan e oa kaset war-raok galloud ar Sened war ar vagistrated. Gwanaet e oa e c'halloudoù adarre goude reformoù ar Graccii. Dalc'het e voe memes tra da vare an Impalaeriezh roman, ha kemer a ra galloudoù ouzhpenn e-pad ar Priñsipat zoken, goude m'eo kollet e zizalc'hidigezh politikel. Dindan beli an Impalaer emañ ha koll a ra e lorc'hañs tamm-ha-tamm, dreist-holl adalek an .

Reformoù Diokletianus a lamas holl c'halloudoù politikel ar Sened ha buan e teuas da vezañ par d'ur vodadeg-kêr, heñvel ouzh hini kêrioù all, dreist-holl pa oa kresket galloud Kergustentin adalek 330 e-lec'h ma voe krouet ur sened all gant Kustentin. Ur wezh echu gant an Impalaeriezh roman er c'hornôg er  e chom ar Sened ur vodadeg-kêr dindan ren ar Varbared a-raok bezañ dilezet e penn-kentañ ar .
Kanaouennoù-stourm

Ur **ganaouenn-stourm** zo ur ganaouenn liammet ouzh ul luskad a c'houlenn cheñchamantoù er gevredigezh, pe skrivet a-ratozh evit goulenn cheñchamantoù. E meur a zoare-sonerezh ez eus bet skrivet kanaouennoù-stourm, er sonerezh folk, rock pe er sonerezh pop zoken, hag e meur a yezh.

E-touez al luskadoù bet kanet gant seurt kanaouennoù e kaver al luskad evit reiñ frankiz d'ar sklaved er Stadoù-Unanet, da reiñ ar gwir da votiñ d'ar merc'hed, da wellaat buhez ar vicherourien, diwar-benn gwirioù Mab-den, al luskadoù a-enep ar brezel, al luskad benelour, an dispac'h seksel ha meur a hini all. E Breizh e oant bet implijet stank, goude an Eil Brezel Bed dreist-holl, liammet ouzh ar stourmoù sokial (brezel al laezh) peotramant ar stourm a-enep an energiezh nukleel (Keleier Plogo gant Storlok) ha gwirioù ar repuidi (Degemer mat er Republik kanet gant Eben).
Rita Lee

**Rita Lee** eo anv-micher ar ganerez vrazilian **Rita Lee Jones de Carvalho** (São Paulo, 31 Kerzu 1947 - São Paulo, 8 Mae 2023), a orin stadunanat hag italian. Brudet eo evel *rainha do Rock Brasileiro*, "rouanez ar sonerezh rock brazilian".
Lucien Bianchi

Lucien Bianchi (1934 Milano-1969 Ar Mañs) a oa ur blenier redadegoù kirri eus Belgia en deus redet e Formulenn 1. Eontr-kozh ar blenier Formulenn 1 Jules Bianchi eo.
Pseudocolaptes

***Pseudocolaptes*** a zo ur genad e rummatadur an evned, krouet e 1853 gant ar skiantour alaman Ludwig Reichenbach (1793-1879).

## Spesadoù hag an [[isspesad]]où anezhe
Tri spesad golvaneged a ya d'ober ar genad :
* *[[Pseudocolaptes boissonneautii]]*
** *P. b. auritus*, ***boissonneautii***, *carabayae*, *intermedianus*, *medianus*, *meridae*, *oberholseri* ha *striaticeps*,
* *[[Pseudocolaptes johnsoni]]*,
* *[[Pseudocolaptes lawrencii]]*.

O c'havout a reer e Kreiz ha Suamerika, eizh (8) isspesad dezho en holl.

## Notennoù ha daveennoù
Luise von Preußen (1808-1870)

**Luise** Auguste Wilhelmine Amalie **von Preußen** (Königsberg (Prusia), 1añ a viz C'hwevrer 1808 - Wassenaar, 6 a viz Kerzu 1870) a oa ur briñsez prusian eus an Tiegezh Hohenzollern. 

Merc'h e oa da Friedrich Wilhelm III (1770–1840), roue Prusia, ha d'e bried Luise von Mecklenburg-Strelitz (1776–1810). 

E 1825 e timezas e Berlin d'ar priñs izelvroat Friedrich von Oranje-Nassau (1797-1881).

Mamm e oa da Lovisa an Izelvroioù, rouanez Sveden.
Dendroma

***Dendroma*** a zo ur genad e rummatadur an evned, krouet e 1837 gant an evnoniour saoz William Swainson (1789-1855).

## Spesadoù hag an [[isspesad]]où anezhe
Daou spesad golvaneged a ya d'ober ar genad :
* *[[Dendroma erythroptera]]*
** *D. e. diluvialis* hag ***erythroptera***,
* *[[Dendroma rufa]]*
** *D. r. boliviana*, *chapadensis*, *columbiana*, *cuchiverus*, *panerythra*, *riveti* ha ***rufa***.

O c'havout a reer e Kreiz ha Suamerika, nav (9) isspesad dezho en holl.

## Notennoù ha daveennoù
∞

**∞** zo un dastumad levrioù bihan embannet gant Al Liamm.

## Levrioù
* 2015 : *Merc'hed gwisket e du*, romant gant Riwal Huon
* 2015 : *Kleier an trec'h*, danevelloù gant Youenn Gwernig
* 2016 : *Keridwal*, barzhonegoù gant Herve Seubil gKernaudour
* 2017 : *Feulster... Nann!*, pezh c'hoari gant Jan Veldman
* 2019 : *Lucio e-kreiz K.*, romant gant Annie Coz
* 2022 : *Marc'hadour livioù*, studiadenn gant Herve Gouedard
Ki togn

**Ki togn**  (*pug* e saozneg, *carlino* en italianeg, *carlin* e galleg) zo un anv roet d'ur ouenn chas a orin sinaat, anavezet en Europa abaoe an .


William Hogarth 006.jpg|Emboltred al livour saoz William Hogarth, gant Trump e gi togn.
Carl Reichert Junger Mops.jpg|*Junger Mops*, gant Carl Reichert.
James_Tissot_-_Young_Lady_in_a_Boat.jpg|*Itron Yaouank en ur vag*, gant James Tissot.
Saint-Martin-des-Tilleuls

**Saint-Martin-des-Tilleuls** a zo ur gumun e departamant Vande, e Bro-C'hall.
## Douaroniezh
## Dezougen
## Armerzh
## Istor
### Anv
* Ar gumun a gemmas anv meur a wezh: Saint-Martin-Lars pa voe krouet, Lars-la-Valeur e-pad ur prantadig e mare an Dispac'h Gall, Saint-Martin-Lars-en-Tiffauges, ha Saint-Martin-des-Tilleuls abaoe 1931.
### [[Dispac'h Gall]]
* Melestradurezh: savet e voe ar gumun e 1790 ; lakaet e voe e Kanton Mortagne; e Bann Montaigu e oa. Lakaet e voe kumun Saint-Martin-des-Tilleuls en Arondisamant Montaigu bet krouet e 1800 hag en Arondisamant Napoléon-Vendée e 1810 pa voe diskaret Arondisamant Montaigu.
### 
#### [[Brezel 1870-1871]]
* Mervel a reas tri gwaz eus ar gumun a gollas o buhez abalamour d'ar brezel hervez marilhoù ar gumun.
### 
##### [[Brezel-bed kentañ]]
* Mervel a reas 28 gwaz eus ar gumun, da lavaret eo 4,24% eus ar boblañs e 1911, abalamour d'ar brezel hervez monumant ar re varv.
#### [[Eil Brezel-bed]]
* Mervel a reas tri den eus ar gumun abalamour d'ar brezel hervez monumant ar re varv .
## Monumantoù ha traoù heverk

Vendéan praying.jpg|Gwerenn-livet er chapel.

* Chapelle *Notre-Dame des Martyrs*. 

W1461-StMartinDTilleuls StMartin 1891 61383.JPG|An iliz katolik ha monumant ar re varv.

* Iliz katolik *Sant Varzhin*, 1891.
* Monumant ar re varv, luc’hskeudennoù. 
## Daveoù ha notennoù
Cichlocolaptes

***Cichlocolaptes*** a zo ur genad e rummatadur an evned, krouet e 1853 gant ar skiantour alaman Ludwig Reichenbach (1793-1879).

## Spesadoù hag an [[isspesad]]où anezhe
Tri spesad golvaneged a ya d'ober ar genad :
* *[[Cichlocolaptes leucophrus]]*
** *C. l. holti* ha ***leucophrus***,
* *[[Cichlocolaptes mazarbarnetti]]*.

## Annezvaoù
O c'havout a reer e takadoù 'zo eus Brazil :
* *C. leucophrus*, e gevred ar vro
* *C. mazarbarnetti*, e biz ar vro.

## Notennoù ha daveennoù
Premnoplex

***Premnoplex*** a zo ur genad e rummatadur an evned, krouet e 1891 gant an ergerzher ha naturour stadunanat George Kruck Cherrie (1865-1948).

## Spesadoù hag an [[isspesad]]où anezhe
Daou spesad golvaneged a ya d'ober ar genad :
* *[[Premnoplex brunnescens]]*
** *P. b. albescens*, ***brunneicauda***, *brunnescens*, *coloratus*, *rostratus* ha *stictonotus*,
* *[[Premnoplex tatei]]*
** *P. t. pariae* ha ***tatei***.

O c'havout a reer e Kreiz ha Suamerika, eizh (8) isspesad dezho en holl.

## Notennoù ha daveennoù