open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
With The Beatles

***With The Beatles*** eo eil albom ar strollad saoz The Beatles, bet embannet gant an ti-embann-pladennoù Parlophone d’an 22 a viz Du 1963 e Breizh-Veur, eizh miz war-lerc'h embannadur *[[Please Please Me (Albom)|Please Please Me]]*.

Seizh miz diwezhatoc'h e voe embannet an trede albom, *[[A Hard Day's Night (Albom)|A Hard Day's Night]]* e ditl.
## Ar c'hanaouennoù
Pevarzek kanaouenn (33 munutenn o fadelezh en holl) a ya d’ober an albom :
### <small>Tu kentañ/15:23</small>
#*[[It Won't Be Long]]* 2:13
#*[[All I've Got To Do]]* 2:03
#*[[All My Loving]]* 2:06
#*[[Don't Bother Me]]* 2:28 (savet ha kanet gant George Harrison)
#*[[Little Child]]* 1:46
#*[[Till There Was You]]* (gant Meredith Wilson) 2:13
#*[[Please Mister Postman]]* (gant Georgia Dobbins, William Garrett, Freddie Gorman, Brian Holland ha Robert Bateman, kanet gant The Marvelettes) 2:34
### <small>Eil tu/17:40</small>
#*[[Roll Over Beethoven]]* (gant Chuck Berry) 2:45
#*[[Hold Me Tight]]* 2:32
#*[[You've Really Got A Hold On Me]]* (gant Smokey Robinson, kanet gant The Miracles) 3:01
#*[[I Wanna Be Your Man]]* 2:00
#*[[(There's A) Devil In Her Heart]]* (gant Richard Drapkin) 2:25
#*[[Not A Second Time]]* 2:07
#*[[Money (That's What I Want)]]* (gant Berry Gordy ha Janie Bradford, kanet gant Barrett Strong) 2:50

Eizh kanaouenn nevez a oa bet enrollet, an hini gentañ bet savet gant George Harrison - *Don't Bother Me* - en o zouesk. C'hwec'h all, tonioù kozh ar Motown an darn vrasañ anezho, a yae d'o c'hlokaat. Nav anezho a oa bet adkemeret da geñver embannadur an albom *[[Meet The Beatles!]]* er Stadoù-Unanet d'an 20 a viz Genver 1964.

Tennet e oa bet luc'hskeudenn du ha gwenn ar golo gant Robert Freeman er Palace Court Hotel e Bournemouth d'an 22 a viz Eost 1963.

Ur c'houlzad brudañ hep e bar a voe aozet o lakaat 500 000 a dud sot gant ar strollad breizhveuriat da brenañ o albom a-raok mar bije bet embannet ! 500 000 skouerenn all a oa bet gwerzhet a-benn miz Gwengolo 1965. E-pad ur sizhunvezh warn-ugent diouzh renk e oa chomet an albom e penn-kentañ ar gwerzhioù e Breizh-Veur, da lâret eo hogos ur bloavezh en e bezh ma vez kemeret e kont pevar mizvezh berzh an albom *Please Please Me*...
Cecilie von Preußen

**Cecilie von Preußen** pe **Cecilie Viktoria Anastasia Zita Thyra Adelheid von Preußen** (1917 Schloss Cecilienhof, Potsdam - 1975 en Königstein im Taunus) a oa ur briñsez eus Prusia, yaouankañ bugel diwezhañ Priñs-Pennhêr (Kronprinz) Alamagn, Wilhelm von Preußen, mab da Wilhelm II Alamagn. He mamm e oa Cecilie von Mecklenburg-Schwerin. 

En 1949 e timezas d'ar Stadunanad Clyde Harris (1918-1958) ha mont da chom d'ar Stadoù Unanet. Bevañ a rejont e kêr Amarillo, en Texas. Ur verc'h o doe en 1954. 
Pevar bloaz goude e varvas he fried. Fellout a reas dezhi distreiñ da chom da Alamagn. Mervel a reas pa oa o weladenniñ Königstein im Taunus, en Alamagn.
Sigismund von Preußen

**Sigismund von Preußen** pe *August Wilhelm Viktor Karl Heinrich Sigismund Prinz von Preußen* (1896 en Kiel - 1978 en Puntarenas, Costa Rica), a oa ur priñs eus Prusia. Mab e oa da Heinrich von Preußen (1862-1929), amiral, ha da Irene von Hessen-Darmstadt. 

En 1922 e voe kaset gant ur gompagnunezh kafe da labourat da Guatemala, ma renas ur blantadeg. Hag en 1928 ez eas aleshont da Costa Rica.
Bro Montroulez

**Bro Montroulez**, pe **Bro Vontroulez**, zo ur vro velestradurel diouzh al lezenn "Voynet" e hanternoz departamant Penn-ar-Bed. Bodet ez eus 61 gumun enni. 1 331 km² a zo dindani. 121 621 a dud a oa o chom enni e 1999. War-bouez ur gumun eo heñvel tachenn ar vro-mañ ouzh hini arondisamant Montroulez.

Peder c'humuniezh kumunioù zo enni :
:* Montroulez Kumuniezh : 62 179 a annezidi
:* Kumuniezh kumunioù Bae ar C'hernig : 11 676 a annezidi
:* Kumuniezh kumunioù Bro Landivizio : 28 502 a annezidi
:* Kumuniezh kumunioù Bro Leon : 19 264 a annezidi

## 61 gumun
# an Dre-Nevez
# ar C'hloastr-Plourin
# ar Pontoù
# Bodiliz
# Bodsorc'hel
# Enez-Vaz
# Garlann
# Gwerliskin
# Gwiglann
# Gwikar
# Gwikourvest
# Gwimaeg
# Gwimilio
# Gwineventer
# Gwinevez
# Gwitevede
# Henvig
# Karanteg
# Kastell-Paol
# Kleder
# Kommanna
# Lambaol-Gwimilio
# Landivizio
# Lanhouarne
# Lanneanoù
# Lanneur
# Logeginer-Plouziri
# Logeginer-Sant-Tegoneg
# Lokenole
# Lokireg
# Lokmelar
# Mespaol
# Montroulez
# Plegad-Gwerann
# Plegad-Moezan
# Pleiber-Krist
# Plouenan
# Ploueskad
# Plouezoc'h
# Plouganoù
# Plougonven
# Plougouloum
# Plouigno
# Plouneour-Menez
# Plourin-Montroulez
# Plouvorn
# Rosko
# Sant-Derc'hen
# Santeg
# Sant-Martin-war-ar-Maez
# Sant-Nouga
# Sant-Seo
# Sant-Servez
# Sant-Tegoneg
# Sant-Yann-ar-Biz
# Sibirill
# Sizun
# Taole
# Trelaouenan
# Trelez
# Trezilide

## Brezhoneg
E distro-skol 2024 e oa enskrivet er skol Diwan hag er c'hlasoù divyezhek 960 skoliad (9,1 % eus skolidi ar vro evit a sell ouzh ar c'hentañ derez).

## Gevelliñ

## Liammoù diavaez
*Lec'hienn ofisiel Bro Montroulez

## Notennoù
Heinrich von Preußen (1862-1929)

**Heinrich von Preußen** (1862–1929) a oa ur priñs hag un amiral prusian. Mab e oa da Frederig III Alamagn. Breur e oa d'an impalaer Wilhelm II. 

## Dimeziñ ha bugale

D'ar 24 a viz Mae 1888 e timezas d'e geniterv Irene von Hessen-Darmstadt, c'hoar d'en dsarinez Alexandra . Tri mab o doe:

* Waldemar (1889–1945), dimezet e 1919 da Calixta zu Lippe-Detmold.
* Sigismund (1896–1978) dimezet e 1919 da Charlotte Agnes von Sachsen-Altenburg.
* *Heinrich* Viktor Ludwig Friedrich (1900–1904), marvet da bevar bloaz.
Wilhelm II

**[[Wilhelm]] II** zo anv meur a briñs alaman.

## Impalaer
**[[Wilhelm von Preußen]]*, pe **[[Wilhelm II Alamagn]]** (1859-1941), Impalaer Alamagn (1888–1918). 

## Rouaned
* Wilhelm II von Württemberg (1848-1921), diwezhañ Roue Württemberg (1891–1918)

## Duged
* Wilhelm II (Weimar), *der Große*, Dug Thüringen (1002–1003)
* Wilhelm II (Jülich), Kont (1176–1207)
* Wilhelm II (Meißen), *der Reiche*, Markgraf (1371–1425)
* Wilhelm II (Berg), Dug (1380–1408)
* Wilhelm II (Bayern), Dug (1404–1417)
* Wilhelm II von Henneberg,
* Wilhelm II (Braunschweig-Calenberg-Göttingen), Dug (1482–1491)
* Wilhelm II (Hessen), *der Mittlere*, Landgraf (1493–1509)
* Wilhelm II von Bayern, Aotrou (*Freiherr*) († 1657)
* Wilhelm II von Hessen-Kassel (1821–1847)

## Pennadoù kar
* *Wilhelm II (Holland)*, pe Wilhelm von Holland
* *Wilhelm II von Jülich*, pe Wilhelm (Jülich-Geldern)

## Mont da welout
*Gwilherm II
*Wilhelm Iañ
A Hard Day's Night (albom)

***A Hard Day's Night*** eo trede albom ar strollad The Beatles, bet embannet gant an ti-embann-pladennoù Parlophone d’an 10 a viz Gouere 1964 e Breizh-Veur, seizh miz war-lerc'h embannadur *[[With The Beatles]]*. Laket e oa bet e gwerzh er Stadoù-Unanet gant an ti-embann-pladennoù United Artists Records un tammig abretoc'h, da lâret eo d'ar 26 a viz Even 1964.

Pemp miz diwezhatoc'h e voe embannet ar pevare albom, *[[Beatles for Sale]]* e ditl.
## Ar c'hanaouennoù
Trizek kanaouenn (hogos 30 munutenn o fadelezh en holl) a ya d’ober an albom :
### <small>Tu kentañ/16:09</small>
# *[[A Hard Day’s Night]]* 2:29
# *[[I Should Have Known Better]]* 2:41
# *[[If I Fell]]* 2:19
# *[[I’m Happy Just To Dance With You]]* 1:55
# *[[And I Love Her]]* 2:28
# *[[Tell Me Why]]* 2:06
# *[[Can’t Buy Me Love]]* 2:11
### <small>Eil tu/13:39</small>
# *[[Any Time At All]]* 2:10
# *[[I’ll Cry Instead]]* 1:44
# *[[Things We Said Today]]* 2:35
# *[[When I Get Home]]* 2:15
# *[[You Can’t Do That]]* 2:34
# *[[I’ll Be Back]]* 2:21
Alexander von Preußen

Ar Priñs *Friedrich Wilhelm Ludwig* **Alexander von Preußen** (* 21 a viz Mezheven 1820 en Berlin; † 4 a viz Genver 1896 en Berlin) a oa ur jeneral prusian.

Mab e oa d'ar jeneral Friedrich von Preußen (1794-1863) ha d'e bried Wilhelmine Luise von Anhalt-Bernburg (1799-1882), ha breur henañ Georg von Preußen e oa.

## Notennoù ha daveennoù
Anna Sophia von Preußen

**Anna Sofia Prusia**, pe **Anna Sophia von Preußen**, ganet d'an 11 a viz Mezheven 1527 en Königsberg, ha marvet d'ar 6 a viz C'hwevrer 1591 en Lübz, a oa ur briñsez eus Dugelezh Prusia deuet da vout Dugez Mecklenburg goude dimeziñ da Johann Albrecht Iañ von Mecklenburg (1525–1576).

Merc'h e oa da Albert von Brandenburg-Ansbach (1490-1568) ha d'e bried Dorothea Danmark (1504-1547).
 
Gant he mamm he devoa desket al louzaouiñ ha pareañ kleñvedoù ar merc'hed.
Montréal

**Montréal** zo un anv-lec'h gallek e Bro-C'hall hag e Kebek. 

#### 
*Montréal (Ardèche)
*Montréal (Aude)
*Montréal (Gers)
*Montréal (Yonne)
*Montréal-la-Cluse (Ain)
*Montréal-les-Sources (Drôme)

#### 
**Montréal* (e galleg) a zo Montreal e saozneg.

## Pennad kar
*Montereale, en italianeg, anv meur a gumun.
Deauville

**Deauville** zo ur gumun e departamant Calvados e Bro-C'hall. 

## Douaroniezh
* War lez Mor Breizh, e genoù an Touques emañ Deauville.
## Istor
### 
### 
#### [[Eil brezel-bed]]
* 1944: d'an 22 a viz Eost e penn-kentañ an endervezh e voe lazhet tri soudard eus un unanad gweladenniñ eus ar *1st Battalion Royal [[Ulster]] Rifles* (Rouantelezh-Unanet) e Deauville. D'an 23 e teu an 3 Kompagnunezh eus ar Vrigadenn Piron (Belgiz-Luksembourgiz) tre e Deauville bet dilezet gant an 346 Rannlu Troadegiezh (Jeneral Diestel) alaman. Mervel a reas 23 den nann-soudard e Deauville e 1944 abalamour d'ar brezel.
## Monumantoù ha traoù heverk
* Iliz katolik *Saint-Augustin*, chapelioù *Saint Joseph*, *Saint Laurent* ha *Notre-Dame de Pitié*, luc'hskeudennoù. 
### Brezelioù-bed
* Bezioù ar C'hommonwealth e bered ar gumun: *Deauville Communal Cemetery*

Marvet int e 1917, e-pad ar Brezel-bed kentañ.
* Plakennoù an daou soudard belgiat hag an tri soudard eus ar Rouantelezh-Unanet marvet en emgannoù e Deauville e 1944.
## Armerzh
## Emdroadur ar boblañs 1793-2007
## Melestradurezh
## Tud
### Ganedigezhioù
* Hugo Tirard (1977), mestrc'hoarier echedoù etrebroadel ha kelenner war ar matematikoù.
### Marvioù
* Eugène Boudin, livour, d'an 8 a viz Eost 1898.
* Jean-Edern Hallier, skrivagner, d'an 12 a viz Genver 1997.
* Alfred Sirven, den a afer, d'an 12 a viz C'hwevrer 2005.
### Tud liammet ouzh istor ar gêr
* Gustave Flaubert (1821-1880), skrivagner, a oa boaz da vont eno pa ne oa nemet ur gêriadenn lec'h ma oa e zud perc'henned d'un atant a oa gwerzhet gantañ e 1875.
* Suzy Solidor (1900-1983), kanerez : kregiñ a reas he micher eno e 1929.
* Coco Chanel (1883-1971), stilourez, kenlabourerez : digeriñ a reas he eil stal eno en hañv 1913.
* Jean Gabin (1904-1976), a voe o chom eno etre 1958 ha 1974. 
* Louis de Funès (1914-1983), aktour sinema : un ti en doa eno.
* Rita Hayworth (1918-1987), aktourez stadunanat : bet e oa o chom eno er bloavezhioù 1950 gant he gwaz ar priñs Ali Khan.
* Yves Saint Laurent (1936-2008), stilour ha krouer, a oa boaz da chom eno. Digeriñ a reas unan eus e stalioù kentañ er c'hazino. Ur blasenn zo bet anvet diwar e anv.
* Taget e voe ar c'hazino gant Jacques Mesrine ha François Besse d'ar 26 a viz Mae 1978 ha laeret ganto 130 000 Lur (70 934,5 € e 2019).
## Gevelliñ
* .
* .
* .
* .
* .
## Liammoù diavaez
*      Ti-kêr Deauville
## Notennoù ha daveoù
Parlophone

**Parlophone** zo un ti-embann-pladennoù bet krouet gant Carl Lindstrom e Bro-Alamagn e 1896. Tri-ugent vloaz diwezhatoc'h e teuas an embregerezh da vezañ ur rann eus EMI e Breizh-Veur.
Gant Parlophone e oa bet tutaet ar strollad The Beatles peurgetket, ar pezh a lakas EMI e penn gwerzhioù an albomoù gant hini Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band.

Estreget ar Beatles o doa graet berzh e-touesk ar strolladoù a rae Parlophone war o zro : Queen da skouer ha nevesoc'h Coldplay, Gorillaz ha Radiohead.

## Istor
Rann vreizhveuriat Parlophone a oa bet krouet e 1923, Oscar Preuss he rener arzel. A drugarez d'he liammoù gant Okeh Records (kompagnugnezh-c'hoar er Stadoù-Unanet) e oa aet da verk pennañ jazz er Rouantelezh-Unanet. 

E 1927 en doa Columbia Gramophone Company prenet ul lodenn eus embregrezh Carl Lindstrom ha kemeret kontroll Parlophone war un dro. E 1931 pep tra a voe advadezet Electric & Musical Industries Ltd (EMI).
Julia (merc'h da Julius Caesar)

**Julia** a oa merc'h da Julius Caesar ha da Cornelia Cinna. Dimezet e voe da Pompeius en -60.


Julia caesaris.jpg|Julia diwar  *[[Promptuarii Iconum Insigniorum]].* Lenn a reer: "Julia Caesaris; merc'h Caesar; pried Pompeius."


## daveoù

## Gwelet ivez
* De mulieribus claris
Zofia Branicka

**Zofia Branicka** (1790&ndash;1879) a oa ur gontez polonat, dastumerez oberennoù arzel. 

Merc'h e oa d'ar priñs polonat Franciszek Ksawery Branicki ha d'ar gontez rus Aleksandra von Engelhardt‎. 

Dimeziñ a reas da Artur Potocki e 1816.

## Levrlennadur
* Maria Kalergis, *Listy do Adama Potockiego* (Lizheroù da Adam Potocki), embannet gant Halina Kenarowa, troet diwar ar galleg gant Halina Kenarowa ha Róża Drojecka, Warsaw, 1986.
Clemens Brentano

**Clemens Brentano** (1778-1842) a oa ur barzh hag ur romantour alamanek. 

Labourat a reas gant e vignon Ludwig Achim von Arnim (1781–1831) war-dro an dastumadoù *[[Zeitungen für Einsiedler]]* ("Kazetennoù evit ar benitioured") ha *[[Des Knaben Wunderhorn]]* ("Korn burzhudus ar paotr"). Hennezh a zimezas d'e c'hoar Bettina Brentano.

Eus 1819 betek 1820 e voe bemdez ouzh troad gwele ar gevrinadez Anna Katharina Emmerick (1774-1824) da skrivañ he gweledigezhioù, a voe embannet e *Biographie der Anna Katharina Emmerick*.

## Barzhoniezh

**Eingang*
**Frühlingsschrei eines Knechtes*
**Abendständchen*
**Lore Lay*
**Auf dem Rhein*
**Wiegenlied*
**An Sophie Mereau*
**Ich wollt ein Sträusslein binden*
**Der Spinnerin Lied*
**Aus einem kranken Herzen*
**Hast du nicht mein Glück gesehen?*
**Frühes Lied*
**Schwanenlied*
**Nachklänge Beethovenscher Musik*
**Romanzen vom Rosenkranz*
**Einsam will ich untergehn*
**Rückblick*
Giacomo Casanova

**Giacomo Girolamo Casanova** (1725-1798) a oa ur beajour italian hag ur skrivagner italianek ha gallek, eus Republik Venezia.

Mab e oa d'an aktourien Gaetano Casanova ha Zanetta Farussi. Beajiñ a reas dre Europa (Italia, Gall, Saoz, Alamagn, Rusia, Pologn, Spagn), gounit e vuhez evel filouter peurvuiañ. 

Skrivañ a reas e eñvorennoù en ul levr gallek anvet * Histoire de ma vie* (Istor ma buhez). 
Brudet eo evel merc'hetaer. Daremprediñ a reas Voltaire, Goethe ha Mozart.

E fin e vuhez e oa levraoueger en ur c'hastell war ar maez e Bohemia. 

## Filmoù diwar e benn
Tasmant en ti

**Tasmant en ti** (pe *Cartas de inverno* e galizeg) zo ur romant gant Agustín Fernández Paz, embannet en 1995 gant an Edicións Xerais e galizeg, hag advoulet un ugent gwech bennak, hag embannet e brezhoneg e 2013 gant Sav-Heol.

## An istor
Xabier Louzao zo ur skrivagner distro da Santiago de Compostela goude bet mizioù e Kebek. Kuit e oa aet hep kemenn d'e vignon livour Adrián Novoa, ha pa zistro e kav lizhiri digantañ, kaset entre Here 1993 hag Ebrel 1994.

Enne e skriv al livour en deus prenet ur pezh ti (casa de indianos) e parrez Doroña, e kumun Vilarmaior, ha tasmantoù ennañ. Kontañ a ra penaos en deus kavet an ti, ha petra zo c'hoarvezet goude e brenadenn hag abaoe m'emañ o chom en ti. Da gentañ e wel e c'hoarvez traoù souezhus met krediñ a ra n'int nemet farsadennoù : pellgomzadennoù digomprenus, kemennoù er belleilerez. Kavout a ra ul levr kozh hag ennañ engravadurioù. Unan anezho a sach e evezh : ur plac'h yaouank, troet he c'hein, a zo o sellout dre ar prenestr. Hogen fiñval a ra er skeudenn pa ne vezer ket o sellout.

Er skrid e kaver elfennoù eus ar romantoù-spont, e doare Edgar Allan Poe pe H.P. Lovecraft, a zo meneget e anv. Elfennoù zo ivez eus sevenadur Galiza : tisavouriezh roman, Santa Compaña, petroglifoù.

## Priz
E 1995 e oa bet loreet gant ar Priz Rañolas evit al levrioù-yaouankiz.

## Embannadurioù ha troidigezhioù
E miz Genver 2014 eo bet graet an 31vet embannadur galizek anezhañ (4000 skouerenn bep tro).
Troet eo bet e katalaneg (*Cartes d'hivern*, 23 embannadur e ti Bromera.), en euskareg (*Neguko gutunak*), e portugaleg, e spagnoleg (*Cartas de invierno*, 20 embannadur). 
E brezhoneg eo deuet er-maez e miz Here 2013, troet gant Mark Kerrain hag embannet gant Sav-Heol (400 skouerenn).

## Liammoù diavaez
* Pennad e lec’hienn ''Trésor du breton écrit''

## Notennoù
Santa Compaña

**Santa Compaña** eo anv ambrougadeg an Anaon e mojennoù Galiza hag Asturiez. E Rouantelezh León (proviñsoù Zamora, León ha Salamanca) int anavezet evel *Huéspeda1*. E Kastilha evel *Estantigua*. Kantren a reont war ar maez adalek hanternoz, da vont da weladenniñ an tier ma'z eus marvet unan bennak. Anavezet int ivez evel *Güestia, Güéspeda, Estadea, Hoste, Genti de Muerti*, pe *Compaña*.
Loch Nis

**Loch Nis** (gouezeleg: LFE [l̪ˠɔxˈniʃ]; *Loch Ness* e saozneg, distaget [ˌlɒx ˈnɛs]) a zo ul loc'h vras dour dous en Uheldirioù Bro-Skos. Emañ er mervent da gêr Inbhir Nis. 37 km a hed a zo dezhi, hag an eil vrasañ eus loc'hoù Skos eo dre he gorread (56,4 km²), war-lerc'h Loch Laomainn, gwall zon eo ivez gant 227 m (donder etre: 132 m), ha n'eus nemet unan a-gement a vefe donoc'h egeti (Loch Mhòrair). Abalamour d'an donder-se eo al loc'h ar muiañ a zour enni, ha kement a zour a vije enni hag en holl lennoù Bro-Saoz ha Kembre lakaet a-gevret. Du-du eo he dourioù abalamour da daouarc'h ar vro. Emañ al loc'h a-hed ar Gleann Mòr, ha dre eno e tremen ar Ganol Galedonian. Gwall vrudet eo al loc'h dre ar bed a-bezh abalamour d'un euzhvil a vije o vevañ enni, euzhvil al Loch Nis, lesanvet *Niseag* (*Nessie* e saozneg).

## Anv

* Ravenna 10833 ː CERTISNASSA
* Buhez Sant Columba, II, 19 & II, 21 ː fluvium Nesam / ad lacum fluminis Nisae

Talvoudegezh ː 

- *Certis* ː sur-awalc'h ul luzierezh gant anv ur stêr all.

- *Nassa* ː diouzh ur wrizhienn **ned-*, hag e dalv evit stêr (e sanskrit), gleb (e germaneg ha henc'hresianeg)

## Liammoù diavaez

* Lec'hienn diwar-benn al Loch Nis, pennskrivagner Tony Harmsworth
* Lec'hienn Loch Ness Project Research, Pennskrivagner Adrian Shine
* Lec'hienn Loch Ness Investigation, Pennskrivagner Dick Raynor
* Luc'hskeudennoù eus Loch Nis
* Bezañ heñchet el Loch Nis
* Tro Loch Nis hag an trowardroioù
Loc'h

Ul **loc'h** (liester: loc'hoù pe loc'hioù), a-wechoù **louc'h** e lec'hanvadurezh Breizh, a zo ul ledennad dour. Alies, e Breizh, e vez dour chag enni, ha pa vez war an aod e vez dour sall enni (evel en Enez al Loc'h da skouer). Ur ger keltiek eo ar ger hag a gaver en holl yezhoù keltiek all:
*gouezeleg (Iwerzhon,Skos), ma vez skrivet *loch* (e manaveg e vez skrivet *logh*);
*kembraeg: *llwch*
*kerneveureg: *logh*
Saoznekaet eo bet e "lough" hag evel-se e vez skrivet en Iwerzhon hag e norzh Bro-Saoz. Brudet-bras eo loc'hioù Bro-Skos (evel Loch Nis, Loch Laomainn), ha stank int er vro. Er vro-se e c'hall talvezout ivez, en tu-hont d'ar ster "lenn", ur vrec'h-dour, pe ur fjord.
Katarzyna Branicka

**Katarzyna Branicka** a oa ur gontez polonat.

Merc'h e oa d'ar priñs polonat Franciszek Ksawery Branicki ha d'ar gontez rus Aleksandra von Engelhardt‎.

Chopin en deus dediet ur valsenn dezhi.
Loch Lochaidh

**Loch Lochaidh** (*Loch Lochy* e saozneg) a zo ul loc'h vras dour dous e Loch Abar, en Uheldirioù Bro-Skos. An trede donañ loc'h eus Bro-Skos eo gant 70 m a zonder etre (en he donañ eo 162 m). 16 km eo he hed hag 1 km he ledander etre, tra m'eo 16 km² he gorread. Emañ 16 km er mervent da Loch Nis, hag evel homañ emañ a-hed ar Gleann Mòr ("ar Glenn Meur"). Un darn eo eus ar Ganol Galedonian.
Loc'h (disheñvelout)

**Loc'h** a c'hall bezañ meur a dra:
*loc'h, ul ledennad dour;
*loc'h, ur varrenn pe ur berchenn vetal;
*loc'h, ur fiñv, ul lusk.

## Lec'hanvadurezh
###### 
*Chapel-al-Loc'h, ur gumun nevez e Bro-Sant-Maloù hag Il-ha-Gwilun savet gant kumunioù kozh Chapel-al-Loc'h hag Al Loc'h
*Mouster-al-Loc'h, ur gumun el Liger-Atlantel
*Enez al Loc'h, unan eus enezennoù ar Glenan
*Al Loc'h, ur stêr e Bro-Wened, a zo anvet Stêr an Alre etre An Alre hag ar Meurvor Atlantel
*Kumuniezh kumunioù al Loc'h, ur gumuniezh kumunioù er Mor-Bihan

###### 
*Loc'h Arcaishon, e Gwaskogn.

## Steredoniezh
* Nivlennad al Loc'h, un nivlennad en egor.

## Pennadoù kar
*loch el lec'hanvadurezh c'houezelek.
Karoline von Günderode

**Karoline von Günderode**, pe **Karoline Friederike Louise Maximiliane von Günderrode** (11 a viz C'hwevrer 1780-26 a viz Gouere 1806), a oa ur varzhez romantel alaman, bet ganet e Karlsruhe. Mignonez e oa da Bettina von Arnim.

## He buhez
Kentañ bugel he zud e oa, ha pemp all a voe war he lerc'h. Tud a noblañs paour e oant. En 1797, pa oa seitek vloaz, ez eas da chom en un ti evit merc'hed paour ha dizimez eus an noblañs e Frankfurt am Main, ma c'hallfe bevañ en un doare dereat hag enorus en ur glask ur pried.

Karoline he devoa mil boan gant lec'h ha dever ar merc'hed er gevredigezh. Skrivañ a reas : "Perzhioù ar baotred ha re ar merc'hed, evel ma vezont komprenet, a zo skoilhoù d'an denelezh".

Karoline a veze dalc'het gant ar velkoni, emzalc'hioù souezhus, a lakae an dud da bellaat diouti.
Un deiz, en ur fest bennak, en em gavas gant Friedrich Carl von Savigny hag e karas anezhañ rak-tal. Eñ a reas kemend-all. Ma c'hortoze Karoline von Günderrode e c'houlennje he dorn. Savigny avat a zivizas eurediñ da Kunigunde von Brentano, ur plac'h stabiloc'h, petra bennak ma ne oa ket ken speredek marteze.

Goude taol trubarderezh Savigny e labouras Karoline war ar gwerzaouiñ. Unvaniñ ar vuhez hag ar skrivañ a felle dezhi. En hec'h oberennoù e krouas maouezi kreñv ha harozel, evel Hildegun ha Nikator ha Mora. En he skridoù e flemme uhelvennad kevredigezh bourc'hizien ar marevezh hag al lec'h a veze miret d'ar wazed ha d'ar maouezed.

En 1804 e tegouezhas gant ar yezhour ha hendraour Georg Friedrich Creuzer. Dimezet e oa Creuzer, met daoust da se e voe un darempred etre Karoline von Günderrode hag eñ. Goulenn a reas Creuzer digant e wreg ha prest e oa da zizimeziñ, ha hi da asantiñ. 

Kuzul a c'houlennas Creuzer digant mignoned. An holl a alias anezhañ da zilezel Karoline von Günderrode rak biken n'hallje ober ur wreg evel a oa dleet.

Abalamour d'an anken da-heul ar reuz a savas e klañvas Creuzer. Evit mervel gant Creuzer en em lazhas Karoline von Günderrode gant ur gontell.

## Notennoù
Bristol Blenheim

Ar **Bristol Blenheim** a oa ur bombezer skañv herrek savet gant Bristol Aeroplane Company, un embregerezh eus Breizh-Veur. Un nijerez daougeflusker e oa ha tri flas a oa enni. Adalek 1937 e oa bet graet gantañ gant ar Royal Air Force. Implijet e oa bet kalz e penn-kentañ an Eil Brezel-bed, met kolloù bras a voe gouzañvet gantañ, dreist-holl e-kerzh an emgannoù diouzh an deiz. Kalz gwelloc'h e oa evel karr-nij tager noz, pe karr-nij ambrouger.
Jacob Kettler

**Jacob Kettler** pe **Jakob von Kettler** (1610–1682) a oa Dug Kourland ha Semigallia (1642–1682). Gantañ e pinvidikaas ar vro hag e krogas zoken da sevel trevadennoù en Afrika.

Ganet e oa Jacob Kettler e Goldingen (Kuldīga) e 1610. Mab e oa da Wilhelm Kettler, Dug Kourland, ha d'e bried Sophie von Preußen (1582-1610), ur briñsez eus an Tiegezh Hohenzollern, eus dugelezh Prusia. E baeron e oa James Iañ, roue Bro-Saoz. Ar memes anvioù eo James, e saozneg, ha Jacob, en alamaneg. 
 
E dad en doa darempredoù fall gant ar varoned valt, ha distroadet e voe en 1616; e vreur Friedrich Kettler, eontr Jacob, dug Semigalia, a unvanas an div zugelezh neuze. Pa varvas Friedrich e 1642, ha dre ma oa divugel, eo Jacob a renas war e lerc'h. Gwir eo e oa rejant dija abaoe 1638. 

En amzer e ren e veze graet kenwerzh en dugelezh gant an Izelvroioù, Portugal, Bro-Saoz, ha Bro-C'hall.

En 1651 e kasas listri da Afrika da sevel Fort Jacob, war lez ar stêr Gambia, en enezenn a zo St. Andrews en West Africa. En 1654 e aloubas Tobago gant al lestr *[[Das Wappen der Herzogin von Kurland]]*, ul lestr daou-bont gant 45 kanol, hag a zegase 25 den e karg, 124 soudard kourlandat, ha 80 tiegezh trevadennerien. Trevadenn nevez Tobago a voe anvet *Neu Kurland* ("Kourland Nevez"). 

## Brezel
Prizoniet e voe Jacob Kettler gant Svediz e-pad Brezel an Hanternoz, etre 1658 ha 1660. E-keit-se e voe arsailhet trevadennoù an dugelezh, ha distrujet he listri. 

Goude ar brezel ec'h adsavas Jacob al listri hag ec'h adkemeras Enez Tobago digant Izelvroiz. Darn a gred e oa en sell da drevadenniñ Aostralia, a oa bet dizoloet gant Izelvroiz, hag a rae brezel dezhañ. A-hervez en devoa bet harp digant ar pab Inosant X, met buan e varvas hennezh, ha ne oa ket troet ar pab nevez da reiñ e skoazell da Jacob. 

Mervel a reas en Mitau (Jelgava) d'ar 1añ a viz Genver 1682.
Brezel an Hanternoz

* *Ur brezel all zo bet anvet [[Brezel Bras an Hanternoz]], ha hennezh a c'hoarvezas en [[XVIIIvet kantved]] .*

**Brezel an Hanternoz**, pe **Kentañ Brezel an Hanternoz**, a vez lavaret eus un toullad brezelioù bihan en-dro d'ar Mor Baltek entre 1655 ha 1660, entre Sveden ha broioù all. 
Da gentañ e voe bec'h entre Sveden ha Pologn-Lituania (1655-1660). Goude gant Rusia (1656-1658). War-lerc'h gant Brandenburg-Prusia (1657-1660), an Impalaeriezh Santel Roman German (1657-1660) ha gant rouantelezh Danmark-Norge dre ziv wech (1657-1658) ha (1658-1660). Dont a reas an Izelvroioù ivez da vrezeliñ meur a wech ouzh Sveden.
Cill Rìmhinn

**St Andrews**, pe **Cill Rìmhinn** (e gouezeleg) zo ur gêr e Bro-Skos , e Fife, en arvor Mor an Hanternoz etre Dinedin ha Dundee, hag enni 15 000 a dud. Anvet eo diwar-lerc'h Sant Andrev, ha kêr-benn relijiel Skos e oa.
St Andrews

**St Andrew** pe **St Andrews** zo un anv-lec'h saoznek, diwar anv an abostol anvet Andrev, sant broadel Bro-Skos.

## Lec'hioù

###### 
* *Saint Andrew*, anv saoznek parrez Saint Andri

### 
* St. Andrews (Manitoba)
* St. Andrews pe *Cill Rìbhinn* e Nova Scotia

### 
* *St. Andrews Major*, anv saoznek Saint Andras, kêriadenn etre Y Barri ha Kerdiz

### 
*St Andrew, fabourz e Bristol

### 
**St Andrew*, a zo Cill Rìmhinn e gouezeleg, kêr-benn relijiel ar vro
* St Andrews (Orc'h), parrez en Inizi Orc'h 
* St Andrew's House, ti gouarnamant Bro-Skos, e Dinedin

### 
* St. Andrews (South Carolina)
* St. Andrews Bay (Florida)

## Pennadoù kar
*Andrew
*Andrews
*Saint-André
*Sant'Andrea
*San Andrés
Oh! Darling

***Oh! Darling*** zo ur ganaouenn (3:26 he fadelezh) hag a glever en albom *[[Abbey Road]]*, a oa bet embannet d'an 26 a viz Gwengolo 1969 e Breizh-Veur ha d'ar 1añ a viz Here er Stadoù-Unanet gant ar strollad The Beatles.

Savet e oa bet gant Paul McCartney a felle dezhañ he c'hanañ evel pa vije chomet war al leurenn ur sizhun-pad : se zo kaoz en dije kanet anezhi diehan bemdez a-raok na vije bet enrollet, raouliet-mat e vouezh a-barzh fin ar gont.

Awenet diwar ganaouennoù rock eus dibenn ar bloavezhioù ’50 e oa ***Oh! Darling*** un ton difouge hag a aspede an hini karet da chom en eskemm ouzh ur garantez peurbadel.

N'haller ket lâret e oa bet plijet John Lennon gant doare kanañ Paul ken m'en doa lâret e 1980, o respont d'un atersadenn evit ar gelaouenn Playboy : « ***Oh! Darling*** a oa ur gaer a ganaouenn bet savet gant Paul met ne gane ket anezhi ken mat-se. A-viskoazh em eus gouvezet em bije graet gwelloc'h — ma doare-seniñ e oa, kentoc'h eget e hini. Skrivet e oa bet gantañ, setu ma oa bet kanet gantañ. ».
Judy Garland

**Judy Garland** (**Frances Ethel Gumm**) a oa un aktourez ha kanerez stadunanat, bet ganet d'an 10 a viz Even 1922 hag aet da anaon d'an 22 a viz Even 1969.

## Filmoù

* 1929 - *The Big Revue*
* 1929 - *A Holiday in Storyland*
* 1929 - *The Wedding of Jack and Jill*
* 1929 - *Bubbles*	
* 1935 - *La Fiesta de Santa Barbara*	
* 1936 - *Every Sunday*	
* 1936 - *Pigskin Parade*	
* 1937 - *Broadway Melody of 1938*	
* 1937 - *Thoroughbreds Don't Cry*	
* 1937 - *Silent Night*
* 1938 - *Everybody Sing*	
* 1938 - *Love Finds Andy Hardy*	
* 1938 - *Listen, Darling*	
* 1939 - *The Wizard of Oz*	
* 1939 - *Babes in Arms*	
* 1940 - *If I Forget You*
* 1940 - *Andy Hardy Meets Debutante*
* 1940 - *Strike Up the Band*	
* 1940 - *Little Nellie Kelly*	
* 1941 - *Ziegfeld Girl*	
* 1941 - *Life Begins for Andy Hardy*	
* 1941 - *Babes on Broadway*	
* 1941 - *We Must Have Music*	
* 1942 - *For Me and My Gal*	
* 1943 - *Presenting Lily Mars*	
* 1943 - *Girl Crazy*	
* 1943 - *Thousands Cheer*	
* 1944 - *Meet Me in St. Louis*	
* 1945 - *The Clock*	
* 1946 - *The Harvey Girls*	
* 1946 - *Ziegfeld Follies*	
* 1946 - *Till the Clouds Roll By*	
* 1948 - *The Pirate*	
* 1948 - *Easter Parade*	
* 1948 - *Words and Music*	
* 1949 - *In the Good Old Summertime*	
* 1950 - *Summer Stock*	
* 1954 - *A Star Is Born*
* 1960 - *Pepe*	
* 1961 - *Judgment at Nuremberg*	
* 1963 - *Gay Purr-ee*	
* 1963 - *A Child Is Waiting*	
* 1963 - *I Could Go On Singing*

## Liammoù diavaez
* Judy Garland war IMDb
Doroña

**Doroña** zo un anv-lec'h galizek.

***[[Doroña (Vilarmaior)|Doroña]]**, e Vilarmaior, e proviñs A Coruña,
***[[Doroña, A Castañeda, Arzúa|Doroña]]** e parrez Castañeda e kumun Arzúa.

## Pennad kar

*Trasdoroña
Doroña (Vilarmaior)

**Doroña** zo ur barrez e kumun Vilarmaior, e Proviñs A Coruña, e Galiza. E 2019 e oa 294 a dud. 

E Doroña, e Breanca, e c'hoarvez ar romant Cartas de Inverno.

## Skeudennoù


File:Absida da igrexa de Santa María de Doroña, Vilarmaior.jpg|Iliz Doroña.
File:Breanca, Doroña, Vilarmaior. Casa rural Alvarella, ecoturismo.jpg|Breanca. Ti Alvarella.
Inbhir Nis

**Inbhir Nis** (*Inverness* e saozneg) eo pennlec'h Kuzul an Uheldirioù ha lakaet alies da vezañ kêr-benn an Uheldirioù end-eeun. Emañ e biz ar vro, e penn ar Glenn Meur a dreuz Bro-Skos a vervent da viz hag a c'haller mont eus an eil penn d'egile gant al listri a-drugarez d'ar Ganol Galedonian. Er mervent da gêr emañ Loch Nis hag ur stêr, anvet Nis, a red eus eno betek ar mor (talvezout a ra Inbhir Nis kement ha “genoù an Nis”). War gresk ez a kêr buan, hag an hini wellañ e Bro-Skos evit a sell perzhioù mat ar bevañ. Ur c'hard eus poblañs an Uheldirioù a zo o vevañ en Inbhir Nis.

## Kêrioù gevellet
Gevellet eo Inbhir Nis gant:
*Augsburg 
*ar Baol 
*Saint-Valery-en-Caux
Inverness (disheñvelout)

**Inverness** a c'hall bezañ meur a lec'h dre ar bed:

### 
* Anv saoznek Inbhir Nis

### 
* Inverness, e Nova Scotia, anvet *Baile Inbhir Nis* pe *an Sìthean* e gouezeleg ar vro.
* Inverness, e Kebek.

### 
* Inverness, e Kalifornia
* Inverness, e Florida;
* Inverness, en Illinois,
* Inverness, e stad Mississippi;
* Inverness, e Montana.
Ask Me Why

***Ask Me Why*** eo an eil kanaouenn (2:24 he fadelezh) a vez kavet war an tu B eus ar bladennig du a oa bet embannet d'an 11 a viz Genver 1963 e Breizh-Veur gant ar strollad The Beatles. *[[Please Please Me]]* a oa ar ganaouenn gentañ war an tu A.

Bet sonaozet gant John Lennon ha Paul McCartney diwar awen John, e 1962 a-hervez, ***Ask Me Why*** zo ur ganaouenn dister hag a oa bet dibabet gant ar Beatles evit o sonadegoù er c'h*Cavern Club* e Liverpool ar bloaz-se. Krouet e oa bet d'an 11 a viz Even 1962 da geñver abadenn radio ar BBC-Skingomz *Teenagers' Turn*. Bet kinniget e-touesk peder c'hanaouenn gant ar strollad evit e gentañ abadenn enrollañ e studioioù EMI en Abbey Roads d'ar 6 a viz Even e voe nac'het gant George Martin a gave anezhi re wan evit ur bladennig kentañ.

Perzh e oa ***Ask Me Why*** ivez eus kentañ albom ar Beatles, *[[Please Please Me (Albom)|Please Please Me]]* e anv.
Gisela von Arnim

**Gisela von Arnim** (1827-1889) a oa ur skrivagnerez alaman hag a savas kontadennoù marzhus dreist-holl. 
Merc'h yaouankañ he zud e oa Gisela. He zad e oa Ludwig Achim von Arnim, barzh alamanek, hag he mamm e oa Bettina von Arnim, skrivagnerez ivez. Ne voe ket skoliet evel he c'hoarezed, met ganto eo e voe kenteliet. Abred e lennas kotadennoù-pobl ha barzhoniezh romantel, re Wilhelm Hauff dreist-holl, ma stagas da skrivañ kontadennoù ivez

En 1859 e timezas da Herman Grimm, mab da Wilhelm Grimm.

## Oberennoù
* *Das Leben der Hochgräfin Gritta von Rattenzuhausbeiuns* (gant he mamm Bettina von Arnim)
* *Mondkönigs Tochter*
* *Aus den Papieren eines Spatzen*
* *Das Licht*
* *Die gelbe Haube*
* *Dramatische Werke* (dastumad

## Liammoù diavaez
* Eva Mey : * Ich gleiche einem Stern um Mitternacht: Die Schriftstellerin Gisela von Arnim—Tochter Bettinas und Gattin Herman Grimms * (S. Hirzel Verlag, Stuttgart , 2004, ISBN 3-7776-1331-2
Christoph Martin Wieland

**Christoph Martin Wieland** (1733 - 1813 e Weimar) zo ur barzh hag embanner alaman, kenderv ha pried-kleiz d'ar romantourez Sophie von La Roche‎.
Jean Paul

**Ur pennad [[Jean-Paul]] zo ivez.*

**Johann Paul Friedrich Richter** (Wunsiedel, 1763 – Bayreuth, 1825), anavezet evel **Jean Paul**, zo ur skrivagner alaman.
Jean-Paul

**Jean-Paul** zo un anv-bihan gallek, unan eus an anvioù kevrennek savet diwar an anv-bihan Jean. 

## Orin
Savet eo diwar an anvioù gallek Jean, anv unan eus an Ebestel, ha Paul, anv ur sant all meneget en Oberoù an Ebestel. 

## Yezhoù all

* Yann-Baol e brezhoneg
* John Paul e saozneg
* Joan Pau, e katalaneg
* Gianpaolo en italianeg

## Tud
###### 
* Jean-Paul Ollivier, kazetenner arbennik war ar marc'hhouarnerezh
* Jean-Paul Moisan, mezeg hag embreger
###### 
* Jean-Paul Marat (1743-1793), dispac'hour
* Jean-Paul Sartre (1905-1980), prederour, romantour ha difretour politikel
* Jean-Paul Belmondo, aktour
* Jean-Paul Gaultier, stilour

## Pennadoù kar
* Jean Paul, skrivagner alaman
* Jean
* Paul
Handley Page Hampden

An **Handley Page Hampden** a oa un nijerez bombeziñ-torpediñ daougefluskerek eus ar Rouantelezh-Unanet bet en implij e-pad an Eil Brezel-bed gant ar Royal Air Force ha gant aerluioù all eus ar C'hommonwealth.

## Liammoù diavaez
Frañsez Marker

**Frañsez Marker**, a oa *Erlannig* e anv-pluenn, a oa un istorour arbennikaet war amzer ar chouanerezh e Bro-Wened. Desket en doa brezhoneg, ha moulet e voe meur a studiadenn diwar e bluenn e brezhoneg gant e vignon Youenn Olier, o chom e Kistreberzh eveltañ, pergen diwar-benn « *Steudad an Ifern* » Le Batteux a wastas tolead Kistreberzh hag ar c’hêrioù tro-dro.

## Notennoù ha daveennoù
Junkers Ju 88

Ar **Junkers Ju 88** a oa un nijerez daougefluskerek liesperzhek eus al Luftwaffe, an aerlu alaman, implijet kenañ e-kerzh an Eil Brezel-bed. Ijinet ha savet e oa bet gant an embregerezh Junkers hag empentet da gentañ evit bezañ ur vombezerez prim, met dont a reas da vezañ "mat da bep tra" (torpediñ, bombeziñ, tagañ da noz, evezhiañ...). En tu-hont da 16 000 Ju 88 a zo bet savet gant un daouzek adstumm bennak.
Haleg

**Haleg** zo gwez hag a gresk e-kichen an dour, eus ar genad Salix.
Darn anezho a zo *haleg kamm* pe *haleg stou-o-barroù*.

## Lec'hanvadurezh
*An anv haleg a gaver en anvioù-lec'h, deuet alies da vezañ anvioù-tud, evel:
*Halegoed
*Kernalegenn

## Notennoù
Saules

**Saules** zo un anv-lec'h gallek.

## Lec'hioù
### 
Meur a gumun zo:
* Saules, en Doubs
* Saules, e Saône-et-Loire
* Bainville-aux-Saules, e Vosges
* Vaux-Saules, e Côte-d'Or
* Valleroy-aux-Saules, e Vosges

### 
Div gumun zo:
* Saules, e kanton Bern
* Fenin-Vilars-Saules, e kanton Neuchâtel
Hippodameia

**Hippodameia** (henc'hresianeg : Ἱπποδάμεια / Hippodámeia) zo anv meur a vaouez e mojennoù Hellaz kozh: 

* **[[Hippodameia (merc'h Oinomaos)]]**, pried Pelops ;
* **[[Hippodameia (merc'h Boutes)]]**, pried Peirithoos ;
* **Hippodameia** pried Aotonoos ha mamm Akanthis ;
* **Hippodameia**, prizoniadez Ac'hilleüs, anavezet ivez evel « Briseis ».

## [[Amprevanoniezh]]
*[[Hippodamia (genad)|Hippodamia]]*, ur genad c'hwiled er c'herentiad Coccinellidae.

## Steredoniezh
**[[(692) Hippodamia]]** zo un asteroidenn.
Ulrike von Levetzow

**Theodore Ulrike Sophie von Levetzow** (1804-1899) a voe karantez diwezhañ Johann Wolfgang von Goethe (1749-1832), 55 bloaz koshoc'h egeti.
Hedvig Ulrika De la Gardie

**Hedvig Ulrika De la Gardie** (Stockholm, Sveden 1761 – Stockholm 1832) a oa un dimezell a enor svedat. Pried e oa da Gustaf Mauritz Armfelt. Gouarnerez priñsed tiegezh roue Sveden e oa etre 1799 ha 1803. 

## He buhez
Merc'h e oa d'ar c'hont Carl Julius De la Gardie ha d'ar gontez Magdalena Christina Stenbock. 

Dimezell a enor e oa gant ar rouanez Sofia Magdalena Danmark, pried Gustav III . 

E miz Eost 1785 e timezas e Palez Drottningholm da Gustaf Mauritz Armfelt. Armfelt en doa c'hoant da zimeziñ dezhi abalamour d'he renk ha d'hec'h anv ; doujañs outi en doa, karantez n'en doa ket, hag ur pried-kleiz en doa, anvet Magdalena Rudenschöld. 

Hedvig Ulrika avat a gare he fried hag a chomas feal dezhañ ; habask, tavedek ha leal e oa. 

En 1792 ez eas da-heul he fried da Naplez, ma oa bet anvet da gannad, evit e bellaat eus al lez. Eno e krogas Armfelt da iriennañ gant Katelin II, impalaerez Rusia. Fiziet en doa paperioù en Hedvig, ha hi o c'huzhas en douar en o liorzh. Ar mevel o lakaas en douar avat a werzhas an dihelloù hag a lakaas paper gwenn en o lec'h. Evel-se e voe dizoloet irienn Armfelt. 

Urzh a oa bet roet da gregiñ en he fried, met hennezh a deuas a-benn da skampañ kuit. Se zo kaoz e voe-hi bac'het meur a wech en Roma ha Venezia, e-pad he beaj eus Italia da Riga, en Livonia, en 1794. Kondaonet e voe he gwaz d'ar marv *in absentia* en abeg d'e drubarderezh, hag harluet e voe eus Sveden ha difennet outi ober gant e anv. Dre ma oa bet dimezell a enor gant ar rouanez e voe aotreet da virout he goprig-emdennañ hag un toullad gwenneien a voe roet dezhi da veajiñ gant an Dug Karl. Axel von Fersen ar Yaouankañ an hini a reas war-dro an afer-se e Sveden. Hi avat a gave dezhi e oa digablus he fried, en-ofisiel da vihanañ. 
O chom e oant e Kaluga, dindan warez Katelin II. Hedvig Ulrika a reas evit he fried meur a wech. Mont a reas da welout an tsar Pavel Iañ Rusia da c'houlenn doareoù-bevañ gwelloc'h, e 1796, met kaeg a reas. 

En 1797 e voe diskleriet e oa Gustav IV Adolf prest da ren, ha di d'e gaout da gaout aotre da zistreiñ da Sveden, da c'hallout kemer anv he fried, ha da gaout promesa ne vije ket klasket kregiñ ennañ ken hag e vije laosket Armfelt da vevañ e lec'h a garfe, nemet e Sveden ha Rusia, da ehanañ an heskinerezh a-enep dezhañ . Neuze e teuas a-benn da gaout aotre digant an tsar da leuskel Armfelt da guitaat Rusia, hag e 1798 ez eas gantaén da Verlin. 
 
En 1799 e tistroas Hedvig da Sveden ma voe anvet e penn lez bugale ar rouaned. Asantiñ a reas kemer ar garg gant ma vije laosket he fried, Armfelt, da zistreiñ da Sveden.
Karl XIII

**Karl XIII** (1748-1818) a oa ur priñs svedat, Dug Södermanland da gentañ, ha goude-se roue Sveden adalek 1809, ha roue Norge, evel Karl II, adalek 1814 betek e varv e 1818 .

## E vuhez
Eil mab ar roue Adolf Fredrik e oa. E vamm, Lovisa Ulrika, a oa c'hoar da Frederig II Prusia. 

## E ren
Ren a reas pa oa bet diskaret e niz Gustav IV Adolf, mab d'e vreur ar roue Gustav III, gant un taol-stad. 

## Dimeziñ ha bugale
Dimezet e oa d'ar briñsez Hedvig Elisabet Charlotta av Holstein-Gottorp, hogen bugel ebet n'o doe. Se zo kaoz e voe advabet gante ar jeneral gall Bernadotte. 

Ur mab en doa bet a-raok e eured avat, gant e serc'h Augusta von Fersen‎:
*Carl Löwenhielm (1772-1861)

Serc'hed all en doa bet ivez: Charlotte Eckermann, Charlotte Slottsberg , Lolotte Forssberg, Mariana Koskull ...

## E varv
Mervel a reas e miz C'hwevrer 1818, e bried a varvas pevar miz goude, e miz Mezheven. Bernadotte a renas war e lerc'h.
Eva Ekeblad

**Eva De la Gardie**, pe **Eva Ekeblad** (1724-1786) a oa ur gontez ha skiantourez svedat. Hi an hini e voe ar c'hentañ maouez en Akademiezh Skiantoù Sveden en 1748. 

Merc'h e oa d'ar c'hont Magnus Julius De la Gardie (1668–1741) ha da Hedvig Catharina Lillie (1695-1745). C'hoar e oa d'ar c'habiten Carl Julius De la Gardie ha da Hedvig Catharina De la Gardie; moereb e oa da Axel von Fersen ar Yaouankañ. He breur Carl a zimezas da Cathérine Charlotte De la Gardie ha breur-kaer e oa da Hedvig Ulrika Taube, serc'h da Fredrik I, roue Sveden. 

16 vloaz e oa Eva e 1740 pa voe dimezet d'ar c'hont Claes Claesson Ekeblad, diplomat, ha pemp bugel o doe.
Un ti o doa e Stockholm hag un domani e Västergötland. Tud eus noblañs uhelañ Sveden e oant. 

Hi an hini a gavas an tu d'ober bleud hag alkool gant patatez e 1746.
De la Gardie

**De la Gardie** zo un tiegezh eus noblañs Sveden, a orin gall.

## Tud vrudet
* Pontus De la Gardie (1520&ndash;1585), Gouarnour Estonia Svedat (1574–1575) ha (1583–1585), dimezet d'ur vastardez da Johan III, roue Sveden; 
* Jacob De la Gardie (1583&ndash;1652), mab da Pontus, a gasas arme Sveden betek kêr Moskou.
* Johan De la Gardie (1626 –1628), Gouarnour Estonia Svedat
* Magnus Gabriel De la Gardie (1622&ndash;1686), mab da Jacob; diplomat.
* Maria Sofia De la Gardie (1627–1694), greanterez
* Axel Julius De la Gardie (1637&ndash;1710), mab da Jacob; brezelour.
* Johanna Eleonora De la Gardie (1661–1708), dimezell a enor ha barzhez;
* Magnus Julius De la Gardie (1668&ndash;1710), mab da Axel, jeneral ha diplomat; 
* Brita Sophia De la Gardie (1713–1797), aktourez
* Catherine Charlotte De la Gardie (1723–1763), harozez
* Eva De la Gardie (1724–1786), skiantourez
* Hedvig Catharina De la Gardie (1732–1800), merc'h da Magnus Julis, pried da Axel von Fersen an Henañ, mamm 
**da Axel von Fersen ar Yaouankañ
**da Sophie von Fersen
* Hedvig Ulrika De la Gardie (1761–1832), dimezell a enor, pried da Gustaf Mauritz Armfelt.

## Pennad kar
*Fersen
Moskva (stêr)

: *Evit sterioù all ar ger *'Moskva**, gwelit ivez ar pennad [[Moskva (disheñvelout)]].''<hr>


Ar **Moskva** pe **Stêr Voskva*' ([[rusianeg]]: Москва-река *Moskva-reka'') eo ar stêr a red dre Gêr-Voskov, kêr-benn Rusia.
Un adstêr eo d’an Oka, hag un adadstêr d’ar Volga.
Hedvig Ulrika Taube

**Hedvig Ulrika Taube**, kontez von Hessenstein (1714-1744), a oa ur gontez svedat, ha dimezell a enor gant rouanez Sveden, Ulrika Eleonora. 

Merc'h e oa d'ar c'hont Edvard Didrik Taube ha d'e bried Christina Maria Falkenberg. C'hoar e oa da Catherine Charlotte De la Gardie, hag a oa c'hoar-gaer d'ar gontez Eva Ekeblad, ur skiantourez hag a oa moereb d'ar c'hont Axel von Fersen, brudet e zarempredoù gant ar rouanez Marie-Antoinette, d'e c'hoar Sophie Piper ha d'ar gontez Klinckowström.

Serc'h da Fredrik Iañ Sveden, roue Sveden. Anavezet eo evel serc'h ofisiel nemeti ur roue en istor ar vro, ha pouez he doe er politikerezh.
Moros

**Moros** zo :
*un doue en Hellaz kozh, Moros (doue),
*ur gumun e proviñs Zaragoza, e Spagn, Moros (Spagn),
*ur stêr e Breizh, Moroz, etre Rosporden ha Konk-Kerne, hag ar maner anvet diwarni e Konk-Kerne,
* un anv roet gant ar Spagnoled d'ur bobl muzulman e su ar Filipinez,
* un dinasaor Theropoda eus an dreist-familh Tyrannosauroidea dizoloet e 2019 er Stadoù-Uanet.
Kroaz-vrezel 1914-1918 (Bro-C'hall)

Ar **Groaz-Vrezel 1914-1918** (e galleg : *Croix de guerre 1914-1918*) a zo un dellid milourel gall roet en anaoudegezh un emzalc'h heverk e-doug ar Brezel-bed kentañ.
Messerschmitt Bf 109

Ar **Messerschmitt Bf 109**, berraet alies e *Me 109*, a oa un nijerez vrezel ungefluskerek hag unplas savet evit al Luftwaffe, an aerlu alaman. 

An nijerez tagañ pennañ eus an Alamaned e-kerzh an Eil Brezel-bed e oa, ha graet e oa bet en tu-hont da 33 000 skouerenn anezhi. Ma oa ar wellañ nijerez e penn kentañ ar brezel (ne oa koulz lavaret nemet ar Spitfire saoz a oa barrek da geveziñ outi), e teuas da vezañ dic'hizet un tamm e dibenn ar brezel daoust ma chomas un ardivink a-zoare pa veze kaset gant levierien a-feson ha gwall zañjerus e-se evit nijerezed ar Re Gevredet.

## Ar Bf 109 ha brezel Spagn
Taol-esae ar c'harr-nij chase Messerschmitt Bf 109 a voe brezel Spagn er strollad Lejion Condor. Goude an taol-esae-se e voe cheñchet ar c'heflusker gant unan Daimler-Benz evit gwellaat c'hoazh pleustr strategiezhoù ar c'hirri-nij chase bet skiant-prenet. Gant ur c'heflusker nevez ha strategiezhoù bet gwellaet en ur vrezel wirion e chomas e-pad lodenn gentañ an Eil Brezel-bed ar c'harr-nij chase efedusañ o kaout ar strategiezhoù-nij gwellañ hag a-bell. 

Brezel bro Spagn en doa roet lañs bras d'an aerlu alaman Luftwaffe a-benn bezañ prest hag efedus evit an Eil brezel-bed. En eskemm ha dre enepkomunouriezh don Francisco Franco, blenierien kirri-nij spagnolat zo, broadelourien  a youl-vat anezho, a yelas da nijal gant o c'henvreudeur alaman er strolladoù nij war talbenn ar reter war-vourzh Bf 109.

## Ar Bf 109 hag ar brezel e Frañs
E-kerzh emgann Bro C'hall e voe gwelloc'h evit he holl enebourien eeun : ar Bloch 152, an Dewoitine D.520 (siouloc'h met aesoc'h da vleniañ) ha betek an Hurricane Saoz. Memes-tra gant ar c'hirri-nij Morane-Saulnier MS.406 hag ar re Curtiss H75 (prenet digant ar Stadoù-Unanet), pa oa un nebeud skouerennoù anezho en aerlu Frañs. 

Mistri an oabl e voe an Alamanted gant ar Messerschmitt Bf 109. N'eus karr-nij ebet a c'hellas talañ outañ.

## Bf 109 hag emgann Bro-Saoz
Ret e voe gortoz Emgann Bro-Saoz evit gwelet un enebour hag a c'helle talañ d'ar Bf 109 : ar Supermarine Spitfire.

A-feur ma padas ar brezel e voe ret degas dizehan kemmoù d'ar Messerschmitt Bf 109 a-benn talañ ouzh lañs ar Gevredidi. Gant ar brezel o treiñ da fall evit an Trede Reich, ar Bf 109 a voe dic'hizet, nemet etre daouarn bleinerien varrek.

Ar BF 109 a zo chomet karr-nij chase karetañ ar vlenerien kirri-nij chase alaman, memes gant maouted pe As evel Adolf Galland pe c'hoazh Hans-Joachim Marseille. Kement-mañ a badas memes pa voe degaset ar c'harr-nij Focke-Wulf Fw 190, modernoc'h war meur a dachenn.

## Goude an Eil brezel-bed
Gant fin an Eil brezel-bed e voe paouezet produerezh ar Messerschmitt Bf 109. Ar re a oa mat da implijout c'hoazh a vo adimplijet betek ar bloavezhioù 1950 ha betek 1960 evit broioù zo, dindan ar stumm Bf 109 "*Gustav*".

## Liammoù diavaez

* Falcon's Messerschmitt Bf 109 Hangar – Photoarchive (en alamaneg, tammoù traoù e saozneg)
* Das Archiv der Deutschen Luftwaffe ("Luftwaffe Archive")
Hedvig Charlotta Nordenflycht

**Hedvig Charlotta Nordenflycht** (Stockholm, 28 a viz Du 1718 &ndash; Lugnet, 29 a viz Even 1763) a oa ur varzhez svedat.

Brudet eo evit bezañ bet ar wregelourez svedat kentañ, hag evit kizidigezh he barzhonegoù a garantez.

Daoust ma oa bet levezonet gant mennozhioù Kantved ar Sklêrijenn he devoa tapet deskadurezh drezi hec'h-unan, ha miret he devoa un tu deolour ha trivlidik a zo anat en he skridoù.

Marv he danvez-pried e 1737 ha hini he fried e 1741 seizh mizvezh hepken goude an eured he broudas da skrivañ he barzhonegoù kentañ ; un nebeud anezho a voe embannet dindan an talbenn *Den sörjande Turturduvan* ("An durzhunell c'hlac'haret") e 1743. Nevez-flamm el lennegezh svedat e oa ton an oberennoù-se.

Dont a reas Hedvig Nordenflycht da vezañ ur bennskrivagnerez en he bro, pa embannas c'hwec'h levr barzhonegoù etre 1743 ha 1749.

E-kerzh ar bloavezhioù 1750 e voe dilennet en ur gevredigezh lennegel anvet *Tankarbyggarorden* ("Urzh ar saverien soñjoù"). Ar gevredigezh-se a embannas un dastumadenn eus labour izili an Urzh, anvet *Våra försök* ("Hon taolioù-arnod"), e teir levrenn (1753, 1754 ha 1756) ; un adembannadur adwelet a voe embannet e div levrenn (1759 ha 1762) dindan an talbenn *Witterhetsarbeten* ("Labour lennegel").

E-keit-se, e 1761, e vagas Hedvig Nordenflycht karantez evit un den yaouankoc'h egeti ; nac'het e voe ar garantez-se, hag he fennoberennoù eo ar barzhonegoù a skrivas er predad poanius-se.

## Un dibab eus hec'h oberennoù
* 1743 : *Den sörjande Turturduvan* ("An durzhunell c'hlac'haret")
* 1744 : *Qwinligit Tankespel, av en herdinna i Norden* ("C'hoari soñjoù ur vaouez, gant ur vaesaerez en Norzh"), peder levrenn bet embannet etre 1744 ha 1750
* 1744 : *Fruentimbers Plikt att upöfwa deras Wett* ("Dever ar merc'hed da c'hourdoniñ o spered")
* 1752 : *Våra Försök* ("Hon taolioù-arnod"), a-gevret gant izili all eus *Tankarbyggarorden*
* 1761 : *Fruentimrens försvar* ("Da zifenn ar merched")
* 1762 : *Öfwer en hyacinth* ("A-zivout ul louzaouenn-ar-goukoug")

## Notennoù

## Liammoù diavaez
*  Akademiezh Sveden
Anna Maria Lenngren

**Anna Maria Lenngren** (1754-1817) a oa ur varzhez ha skrivagnerez svedek.

Dimezet e oa da berc'henn ur gazetenn. Bugel ebet n'he doe. 
 
## Un dibab eus hec'h oberennoù
* *Porträttern* (Ar Poltredoù)
* *Grefvinnans besök* (Donedigezh ar Gontez)
* *Fröken Juliana* (Dimezell Juliana)
* *Hans nåds morgonsömn*
* *Pojkarne* (Ar Baotred)
* *Den glada festen*
* *Några ord till min kära dotter, ifall jag hade någon*, 1794
* *Andra tyger, andra seder!*

## Pennadoù kar
* Catharina Ahlgren
* Hedvig Catharina Lilje
* Hedvig Charlotta Nordenflycht
* Sophia Elisabet Brenner