open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Aithiopia

**Aithiopia** (Αἰθιοπία / Aithiopía, eus αἴθω / aíthô « deviñ » hag ὤψ / ốps, « dremm ») zo anv ur vro e mojennoù Hellaz kozh.

## Mojenn
Hervez ar vojenn e oa ganet Faethon eus paradur Helios hag an Okeanidenn Klimene, pried Merops, roue pobl Aithiopia.
19vet Rejimant Troadegiezh (lu gall)

An **19vet Rejimant Troadegiezh** a oa ur rejumant eus an tirlu gall (lu gall).
## Istor
### [[Dispac'h Gall]]

19RI Flandre1791.png| 19vet Rejimant Troadegiezh a Linenn, 1791-1797
19e Rég inf 1792.png| 19vet Rejimant Troadegiezh a Linenn 
1er bataillon 19e rég inf 1791.png| Banniel Kentañ Batailhon an 19vet Rejimant Troadegiezh a Linenn, 1791-1793
2e bataillon 19e rég inf 1791.png| Banniel Kentañ Batailhon an 19vet Rejimant Troadegiezh a Linenn, 1791-1793

* Krouet e voe diwar **Rejimant Flandrez** ( *Régiment de Flandre*).
#### Brezelioù an Dispac’h ha [[Brezelioù Napoleon]]
##### [[1792]]
* Emgann Valmy.
* Emgann Jemappes.
##### [[1793]]
* Emgann Wattignies.
##### [[1794]]
* Emgann Mouscron.
##### [[1796]]
* Emgann Mantova
* Emgann Castiglione
##### [[1797]]
* Emgann Anghiari.
* Emgann St George's Caye.
##### [[1798]]
* Emgann Corte.
* Kemeridigezh Malta,
* Emgann ar Piramidennoù
##### [[1799]]
* Emgann Aboukir.
* Emgann Nazareth-Loube.
* Emgann an Tabor.
* Emgann Akko.
##### [[1800]]
* Emgann Heliopolis.
##### [[1807]]
* Seziz Dantzig.

##### [[1809]]
* Emgann Wagram.
##### [[1810]]
* Emgann Busaco.
##### [[1812]]

19e RI 1812 av.png|Banniel giz 1812 (kil) 
19e RI 1812 rev.png| Banniel giz 1812  (tu-gin) 

* Brezeliadenn Rusia:
** Emgann Polotsk.
** Emgann ar Berezina.
##### [[1813]]
* Brezeliadenn Alamagn:
** Emgann Dresden.
** Emgann Leipniz.
** Emgann Hanau.
** Emgann Leipzig.
##### [[1814]]
* Brezeliadenn Frañs :
** Emgann Saint-Dizier.
**Emgann Brienne.
** Emgann Montereau.

19e RI 1815 av.png| Banniel giz 1815 (kil)
19e RI 1815 rev.png| Banniel giz 1815 (tu-gin)

##### [[1815]]
* Emgann Waterloo.
### 
#### [[Eil Impalaeriezh c'hall]]
##### [[Brezel Krimea]]
* Emgann an Alma.
* Emgann Inkerman.
* Seziz Sevastopol.
##### [[Eil Brezel Dizalc'hiezh Italia]]
*1859 : Brezeliadenn Italia. 
##### [[Brezel 1870-1871]]
#### 1871-1914
* 1871 : kazarniet ar rejimant e Brest.
* 1881-1886 : Brezeliadenn Tunizia.
### 
#### [[Brezel-bed kentañ]]
##### [[1914]]
* D'ar Sadorn 8 a viz Eost, ar rejimant a guitaas Brest evit mont d'ar brezel.
* 22-23 a viz Eost : Maissin (Belgia).
* Gwengolo, e Bro-C’hall:
**  8-13, Kentañ emgann ar Marn, e Lenharrée, en Haussimont hag e Vassimont.
* Thiepval.
* La Boisselle.
* Orvilliers.
##### [[1915]]
* Eil emgann Champagne. 
** Tahure.
##### Soudard breizhat fuzuilhet gant al lu gall
Fuzuilhet e voe ur soudard breizhat ag ar rejimant gant al lu gall:
* Pierre Arsène Marie Autret, soudard, ganet e Gwaien e 1886, fuzuilhet d'ar 25 a viz Du 1916 e Belleray (departamant Meuse, Bro-C'hall) evit «*ravoltadeg*».
## Banniel hag arouezennoù milourel

19e régiment d'infanterie de ligne - drapeau.jpg|Banniel an 19vet Rejimant Troadegiezh -linenn.


Fourragère MM.png|Fourragère gant livioù seizenn ar *Médaille Militaire*.
Fourragère CG.png|Fourragère gant livioù seizenn ar Groaz Vrezel 1914-1918.
Croix_de_guerre_1914-1918_française.jpg|Kroaz-vrezel 1914-1918.


## Daveennoù
Priz Bras kirri Aostria

**Priz Bras Aostria** (alamaneg : *Großer Preis von Österreich*) zo ur redadeg kirri dalc'het e stern kevezadeg bed ar Formulenn 1 e , etre  ha ,  ha  hag abaoe .

## Istor
Aozet e oa bet ar Priz Bras e daou lec'h disheñvel e-kerzh e istor, e rannvro Stiria o-daou, tro-dro da Spielbeg e gevred Aostria. Da gentañ penn e voe aozet redadegoù war ur bon aerlistri a-raok ma voe savet un droiad-pad anvet *Österreichring* e 1969. Holl redadegoù goude 1970 a oa bet aozet war ar memes lec'h neuze, daoust ma voe adsavet an droiad meur a-wezh ha cheñchet he neuz.

## Roll al loreidi

*Ur foñs roz a ziskouez ur redadeg ne oa ket perzh eus Kevezadeg bed ar Formulenn 1.*

### Trec'herien
*Ur foñs roz a ziskouez ur redadeg ne oa ket perzh eus Kevezadeg bed ar Formulenn 1.*

### Saverien
*Ur foñs roz a ziskouez ur redadeg ne oa ket perzh eus Kevezadeg bed ar Formulenn 1.*

## Liammoù diavaez
Stern-gwiader

Ur **stern-gwiader**, pe ur *stern-gwiadiñ*, zo ur ardivink da wiadiñ, implijet gant ur gwiader da ober danvez pe gwiad lin, kanab, pe kotoñs pe vateri all a c'heller kas da vezañ neud. E-pad milvedoù, ne oant nement kenstrollad un nebeud pezhioù prenn peurvuiañ. Kavout a reer re vihan ha re vras hervez ment ar wiadenn a zo d'ober.
Modernaet eo an ardivinkoù d'ober gwiadennoù hag aet da vezañ bras-tre ha lec'hiet e labouradegoù, hogen n'eus ket bet kemm d'ar mod diazez: ret eo krouiñ ur steuñvenn (steuiñ) gant neudennoù kenstur staget ouzh barrennoù tal-ouzh-tal ha sevel un anneuenn (anneuiñ) gant neudennoù all kaset a dreuzkroaz gant ur vazh pe ur pezh koad heloc'h a reer ur vulzun diouti. Un neudenn diouzh ar steuñvenn diwar div a zo dispartiet ken eo posubl silañ neudennoù an anneuenn dre un tu hag dre an all.

## Istor

### A-raok ar greanteladur
Adkavet ez eus bet pezhioù gwiadennoù fardet ken abred hag an Oadvezh neolitek e Turkia hag e Palestina.
An ardivink koshañ a oa eus ar re simplañ pa ne oa nemet div vazh sanket en douar ha lakaet warno neudennoù kenstur ar steuñvenn. Gant ur vazh heloc'h e veze silet neudennoù an anneuenn ken e veze lezet a-gostez un neudenn diwar div.
War-dro -3000 e kaver sternioù-gwiader gant pouezioù a lakae stign neudennoùar steuñvenn.

### Greanteladur ar gwiaderezh

## Pennadoù liammet
* gwiaderezh (micher)
* broderezh
* nezerezh (micher)
Gwiaderezh

Ar **gwiaderezh** a zo un araezad evit produiñ gwiadoù (pe danvezioù) dre liammañ daou genstrollad neudennoù kenstur lakaet war ur c'horn skouer ha kroazigellet. Bez ez eus areazadoù gweañ nes, ar stamm, an dantelezerezh hag ar feltradur o anvioù.
Er gwiaderezh hengounel, an neudennoù a-zerc'h a vez graet neudennoù steuñviñ (an steuñvenn int) hag an neudennoù a-zremm a vez graet an neudennoù anweiñ diouto (an anneuenn int). Perzhioù ar wiadenn a zeu diouzh an hentennoù a vez heuliet.

War un ardivink a reer un stern-gwiader anezhañ e vez fardet ar gwiadoù en ur lakaat diloc'h ar steuñvenn hag en ur silañ an anneuenn ken e ya he neudennoù a-dreuz an neudennoù all. Koulskoude, areazadoù hep stern a zo.
Priz Bras kirri Hungaria

**Priz Bras Hungaria** (Hungareg : *Magyar Nagydíj*) zo ur redadeg kirri Formulenn 1 redet e Mogyoród, Hungaria. Redet e vez abaoe 1986 evel redadeg eus Kevezadeg bed ar Formulenn 1.

## Istor
Priz Bras Hungaria kentañ a voe dalc'het d'ar 21 a viz Even 1936 war un troiad 5 km hed en ur park e Budapest. Abalamour d'an darvoudoù politikel da heul e voe harzet holl redadegoù-kirri er vro e-pad 50 vloaz.

E 1986 e voe graet un taol gant Bernie Ecclestone dre ma voe aozet ur redadeg a-dreñv ar voger houarn, en un troiad savet a-ratozh e-kichen Budapest, an Hungaroring. Anavezet eo evel un troiad ma vez start-tre da dremen ha ma vez pouezus-tre ar strategiezh. E-pad 20 vloaz ne voe redadeg ebet dindan glav. Pevar blenier o doa tapet amañ o zrec'h kentañ : Damon Hill e 1993, Fernando Alonso e 2003, Jenson Button e 2006 hag Heikki Kovalainen e 2008.

## Roll al loreidi
*Ur foñs roz a ziskouez ur redadeg ne oa ket perzh eus Kevezadeg bed ar Formulenn 1.*

## Liamm diavaez

* Official Ticket Agency of the Hungarian Formula One Grand Prix
Messia

**Messia** zo anv meur a zen.

## Tud
* Messia (gens), un tiegezh eus ar plebs, e Henroma
* Pedro Messía de la Cerda, eil Markiz Vega de Armijo (1700–1783), ofiser spagnol e morlu Spagn
* un doueez e-kichen Tutelina
* Zana Messia (ganet e 1987), kaner 
* *Agutazza Messia*, matezh eus Sikilia, a roas kalz a gontadennoù d'ar skrivagner Giuseppe Pitre, hag a gaver ivez e dastumadoù Italo Calvino

## Pennadoù kar
* Messias
* Mesiaz
* Messiah
Alenquer

**Alenquer**zo un anv-lec'h portugalek.

* Alenquer (Portugal) — kumun e Distrig Lisboa, e Portugal,
* Alenquer (Santo Estêvão e Triana) — parrez er gumun usveneget, 
* Alenquer (vila) — vila, sez ar gumun e Distrig Lisboa, Portugal
* Rio Alenquer — ar stêr a dremen dre ar gumun

* Alenquer (Pará) — kumun e Pará.
Priz Bras kirri Stiria 2020

**Priz Bras kirri Stiria 2020** (ez-ofisiel **Formula 1 Pirelli Großer Preis der Steiermark 2020**) zo ur redadeg-kirri Formulenn 1 da vezañ redet d'an 12 a viz Gouere 2020 e Red Bull Ring e Spielberg e Stiria (Aostria). Eil redadeg Kevezadeg bed ar Formulenn 1 e vo e 2020 ha kentañ redadeg **Priz Bras Stiria**. Redet e vo war ar memes troiad ha Priz Bras Aostria, ur sizhun war-lerc'h, abalamour d'ar bedreuziad COVID-19, evit erlec'hiañ redadegoù nullet.

## Renkadur an abadenn ditliñ

## Daveoù

## Sellet ivez
* Kevezadeg bed ar Formulenn 1 2020
Messias

**Messias**, anv portugalek ar Mesiaz, zo anv meur a dra.

## Tud
* Artur Messias da Silveira, poltikour brazilian, 
* Jair Messias Bolsonaro, politikour brazilian, prezidant Brazil (2019-2022).

## Lec'h
* Messias (Alagoas), kumun en Alagoas, e Brazil.

## Pennadoù kar
* Messia
* Messiah
Afonso de Albuquerque

**Afonso de Albuquerque** (Alhandra, Portugal, 1453 - Goa, India, 1515) a oa un den uhelwad, ofiser hag amiral portugalat hag unan eus krouerien impalaeriezh Portugal e Meurvor Indez. Anvet e voe da eil besroue an Indez portugalat.
Tirlu gall

An **Tirlu gall** (galleg: *Armée de terre*) zo ul lodenn eus nerzhioù milourel Bro-C'hall. Ar skourroù all a zo ar Marine nationale, an Nijlu hag egorel, ar Gendarmerie nationale hag ar servijoù harpañ etrearmeoù. E 1445 e voe krouet. 130.000 ezel a oa e 2022. Ger stur an Tirlu gall a zo « Honneur et Patrie ».
## Istor
** Pajenn spisoc'h: [[Armée Royale Française]]*

Ar c'hentañ lu dibad e Rouantelezh Bro-C'hall, o vezañ paeet gant goproù reoliek e-serr bezañ soudarded kaset evel Ost e oa bet al Lu Roueel C'hall. Kement-mañ a oa kroget e penn kentañ ar  dindan ren Charlez VII.

## Brezelioù hag emgannoù nesañ

### XIX kantved

* Brezelioù Napoleon (1799-1815)
* Aloubadeg Aljeria (1830-1902)
* Brezel Krimea (1853-1856)
* Eil emelladenn e Mec'hiko (1861-1867)
* Brezel etre Frañs ha Prusia (1870-1871)
* Aloubadeg Tunizia (1881)
* Emsavadeg ar Vokserien (1899-1901)

### XX kantved

* Brezel-bed kentañ (1914-1918)
* Brezel ar Rif (1921-1926)
* Eil Brezel-bed (1939-1945)
* Brezel Indez-Sina (1946-1954)
* Brezel Aljeria (1954-1962)
* Brezel Liban (1982-1984, dindan resped ar FINUL)
* Brezel ar Pleg-mor (1990-1991)
* Brezel Bosnia-ha-Herzegovinia (1992-1995, dindan resped ABU)
* Brezel Kosovo (1998-1999)

### XXI kantved
* Brezel Afghanistan (2001-2021)
* Brezel ar Sahel (2013-2022)

## Armoù

### Armoù hiniennel standart

* fuzuilhoù-arsailh HK 416 F
* fuzuilhoù-resisted SCAR-H PR
* pistolennoù Glock 17 5vet rummad
* fuzuilhoù-resisted PGM Hécate II e .50 BMG
* mindrailherezioù MAG 58
* mindrailherezioù ponner Browning M2
* mindrailherezioù AANF1
* mindrailherezioù Minimi
* fuzuilhoù brellañ a-enep an dronoù NEROD RF ha NEROD F5-5

### Armoù hiniennel standart bet
Ar bloavezhioù-servij zo etre krommelloù.

* pistolennoù PAMAS G1 (adalek 1999)
* fuzuilhoù-arsailh FAMAS (1979 - hiziv, o vezañ cheñchet evit an HK 416)
* fuzuilhoù-resisted FR-F2 (1986 - hiziv, o vezañ cheñchet evit ar SCAR-H PR)
* fuzuilhoù-resisted FR-F1 (1966 - fin ar bloavezhioù 1980)
* pistolennoù MAC 50 (1953 - 2000)
* pistolennoù-mindrailher MAT 49 (1949 - bloavezhioù 1990)
* fuzuilhoù damaotomatek MAS 49 (1949 - fin ar bloavezhioù 1990)
* pistolennoù-mindrailher MAS 38 (1938 - 1949)
* pistolennoù damaotomatek PA 35A ha PA 35S (1935 - bloavezhioù 1960)
* fuzuilhoù MAS 36 (1938-1980)
* fuzuilh-vindrailher FM 24/29 (1924-1979)
* fuzuilh-vindrailher Chauchat (1916-1948)
* Revolver d'ordonnance modèle 1892 (1892 - 1965)
* fuzuilhoù Lebel (1886-1920)
* fuzuilhoù Gras (1874-1886)
* Revolver d'ordonnance modèle 1873 (1873-1892)
* fuzuilhoù Chassepot (1866-1875)
* mouskedoù Modèle 1777 (1777-1822, skouerennoù kemmet implijet c'hoazh en eil hanterenn an XIX kantved)

## Liammoù diavaez
*  Lec'hienn ofisiel

## Daveennoù
Ham-sur-Sambre

**Ham-sur-Sambre** (walloneg: *Han-so-Sambe*) a oa ur gumun eus Proviñs Namur e Belgia. Gant Lezenn 1977 e voe lakaet e kumun Jemeppe-sur-Sambre. 
## Douaroniezh

Ham-sur-Sambre Vi1a.jpg

## Istor
### 
#### [[Brezel-bed kentañ]]
* D’ar 21 ha d’an 22 a viz Eost 1914 e voe un emgann eno etre ar soudarded c'hall, gant ar 41vet Rujumant Troadegiezh en o mesk, hag an tirlu alaman.
## Monumantoù ha traoù heverk

Ham-sur-Sambre E1a.jpg|An iliz katolik.

* Iliz katolik *Sant Viktor*.

## Tud
* André Brasseur, sonour, bet ganet eno d'an 11 a viz Kerzu 1939.
* Ar c'hoarier ping-pong Daniel Nassaux, bet kampion Belgia dek gwezh, hag ar varc'hoarnourion Michel Lhoest ha Clément Doumont a zo o chom er gumun.

## Notennoù
Os Doze de Inglaterra

***Os Doze de Inglaterra*** ("An Daouzek a Vro-Saoz") zo ur vojenn bortugalat eus ar Grennamzer diazezet war fedoù istorel ha kontet gant ar barzh portugalat Luís de Camões (1524-1580) e 1572 e kan VI e levr *[[Os Lusíadas]]*.

Hervez ar vojenn kontet gant Camões e oa bet daouzek marc'heg saoz, er bloavezhioù 1390, o kunujenniñ daouzek itron eus ti dugez Lancaster. Hag an itronezed da c'houlenn digant o mestr, John of Gaunt, dug Lancaster, kavout kampioned da zifenn o enor, met hennezh a lavaras ne gave ket ; a-hervez e oa aon er vro rak ar varc'heien a veze brudet o zaolioù-kaer er brezel. Hag an dug, deuet soñj dezhañ eus e droioù-brezel e Spagn er bloavezhioù 1370 ha 1380?  hag eus kalonegezh marc'heien Portugal, Da erbediñ klask kampioned e-touez tud ar vro-hont. 

## Levrlennadur
*
Frañsez Loren

Meur a **Frañsez Loren** zo bet e Tiegezh Loren. 
;Duged Loren
* Frañsez Iañ Loren (1517-1545), dug Loren
* Frañsez II Loren (1572-1632), kont Vaudémont ha dug Loren
* Frañsez III (1708-1765), dug Loren, ha goude dug-meur Toskana hag Impalaer santel Roman German;
;Kont Lambesc
* Frañsez Loren (1506-1525)
;Dug Guise
* Frañsez Loren (1519-1563), eil dug Guise
;Priñs Harcourt
* Frañsez Loren, (1623-1694)
;Tud a Iliz :
* Frañsez Loren (1599-1672), eskob Verdun
* Frañsez-Anton Loren (1689-1715), breur d'an dug Leopold, abad Malmedy ha Stavelot

## Pennadoù kar
Frañsez Loren, dug Guise
Taipa

**Taipa** zo unan eus an div enezenn stag ouzh Makao. Gwechall e oa brudet an danvez tanarvest a veze aozet eno. Hiriv, e beg reter an enez emañ savadurioù aerborzh Makao, al leurenn anezhañ a zo un enezenn stag ouzh Taipa gant div chaoser.
Arun

**Arun** zo un enezenn e Breizh, e kumun Rosloc'hen, en aber ar stêr Aon.

Rivière du Faou et Landévennec vus depuis la cale de Lanvoy.JPG|Enez Arun hag abati Landevenneg
Santiago do Cacém

**Santiago do Cacém** (distilh portugalek: ) zo ur gumun (e portugaleg : *concelho* pe *município*) e Portugal, e Distrig Setúbal hag e rannvro Alentejo.

## Douaroniezh
War vord ar Meurvor Atlantel emañ Santiago do Cacém.

Kumunioù amezek:
* en hanternoz: Grândola
* er biz: Ferreira do Alentejo
* er sav-heol: Aljustrel
* er c'hreisteiz: Ourique hag Odemira,
* er c'huzh-heol: Sines

## Poblañs
;Niver a annezidi

;Niver a annezidi hervez o oad

## ''Freguesias''

Setu amañ dindan ar parrezioù pe *freguesias* eus kumun Santiago do Cacém :
* Santiago do Cacém, Santa Cruz e São Bartolomeu da Serra
* São Domingos e Vale de Água
* Abela
* Alvalade
* Cercal
* Ermidas-Sado
* Santo André
* São Francisco da Serra

## Gevellerezh
Santiago do Cacém zo gevellet gant 

## Notennoù
Catherine and Her Destiny

***Catherine and Her Destiny*** zo ur gontadenn italian bet dastumet gant Thomas Frederick Crane (1844-1927) en e levr saoznek *[[Italian Popular Tales]]* (1885) ha lakaet gant Andrew Lang (1844-1912) en e zastumad *[[The Pink Fairy Book]]*.
E renkadur Aarne-Thompson-Uther eo niverennet ATU 938, "Placidas" (Eustacius). Tennañ a ra da *La madre schiava* eus ar *[[Fiabe italiane]]* gant Italo Calvino (1956).

## An istor
Catherine a oa merc'h koant ur marc'hadour pinvidik. Un deiz, setu ur vaouez o tont da c'houlenn outi ha gwell e oa ganti bezañ evurus en yaouank pe en kozh. Ha Catherine da respont en kozh, hag ar vaouez, a oa Planedenn Catherine, da steuziañ kuit. Prestik goude e voe kollet e vadoù gant he zad, a varvas. Catherine a yeas da vatezh. Met bep tro e tegouezhe he Flanedenn, a zistruje pep tra en ti, ma ranke Catherine tec'hel goude, gant aon da vezañ tamallet ha kastizet.

Goude seizh vloaz e paouezas he Flanedenn, ma teuas da vezañ matezh e ti ur vaouez, ha honnezh a rae dezhi kas bara bemdez d'ar Blanedenn. Un deiz e c'houlennas ouzh Catherine perak e ouele ken alies, ha hi da gontañ hec'h istor.

Ha goude e vevas Catherine en evurusted.

## Liamm diavaez
* Ar gontadenn hervez skrid Thomas Crane
The Cunning Shoemaker

***The Cunning Shoemaker*** zo ur gontadenn el levr The Pink Fairy Book, unan eus dastumadoù Andrew Lang, tapet eus al levr alamanek Sicilianische Mahrchen gant Laura Gonzenbach, ur Suisez hag hag a oa o chom e Sikilia hag a zastumas danvez he levr er vro-se.

## An istor
Ur botaouer-lêr a ya kuit eus e di da vont d'ar gêr vras da c'hounit arc'hant. Trawac'h e c'hounezas da brenañ un azen, da zistreiñ d'ar gêr. War an hent en em gavas gant laeron. Klask a reas kuzhat e arc'hant diouzh al laeron e-mesk moue an azen, met al loen a hejas e benn, ma kouezhas an arc'hant war an douar. Hag ar botaouer neuze da gontañ e c'halle an azen ober pezhioù. Al laeron neuze a brenas an azen hag a goustas hanter-kant pezh aour.
The Troll's Daughter

***The Troll's Daughter*** eo anv saoznek ar gontadenn troet diwar ar gontadenn danek *Troldens datter*.

## Istor
Embannet e voe *Troldens datter* en dastumad *[[Danske folkeæventyr]]* gant Svend Grundtvig e 1876. 
Un doare all a voe embannet gant Evald Tang Kristensen e 1884, ma lavar e oa bet dastumet e hini a-raok embannadur hini Gruntvig.

Embannet e voe an doare saoznek e Bro-Saoz gant Andrew Lang en e zastumad *[[The Pink Fairy Book]]* e 1897, o venegiñ e oa troet diwar an daneg, met hep resisadenn all diwar-benn pe skrid.

Adembannet e voe gant Ruth Manning-Sanders en *A Book of Ogres and Trolls*, ma'z eo anvet "The Troll's Little Daughter".

## Ar gontadenn
Jorj Abherve-Gwegen

**Jorj Abherve-Gwegen** (*Georges Abhervé-Guéguen* er marilhoù-kêr), ganet e Landerne e 1946, a zo un skolaer brezhonek war e leve, un emsaver sevenadurel breizhat hag ur skrivagner brezhonek. Sinañ a ra Jorj Abherve-Gwegen (*Jorj Gwegen* en derou).

## Buhez
E dibenn ar bloavezhioù 1960 hag e deroù ar bloavezhioù 1970 e kenlabouras gant ar c'helaouennoù *[[La Bretagne réelle]]* ha *[[L'Avenir de la Bretagne]]*. Oberiant e voe er strolladig politikel eus an tu-dehoù, "Bretagne Action-Jeune Bretagne", hag e skrivas en e gelaouenn *Jeune Bretagne* dindan an anv-pluenn, *Éric Le Naour*. Ezel e voe ivez eus Strollad ar Vro. Goude 1972 n'eus ket bet anv anezhañ mui er metoù politikel.

E 1975 e skrivas ul levr diwar-benn stad ar brezhoneg a dapas un tamm berzh. Mont a reas da skolaer brezhonek e rouedad skolioù Diwan, e skolioù Lesneven, Tregon ha Kraozon. E-pad ur pennad eo bet sekretour Skourr Breizh ar C'hevre Keltiek.
En hañv 2006 e reas ur veaj vras da Ekouador (anv roet gantañ), Chile hag Arc'hantina hag ul levr en deus tennet diouti.
Kemer a ra perzh e bodad-lenn levrioù brezhonek Ti ar Vro e Kemper, abaoe bloavezhioù.

## Brezhoneg ha yezhoù bihanaet
Liesseurt eo skridoù *Jorj Abherve-Gwegen*, met gant stad ar yezhoù e pled dreist-holl. E levr kentañ, e galleg, a voe un flemmskrid engouestlet evit ar brezhoneg ha goude en deus skrivet kalz war saviadoù ar yezhoù bihanaet. Esperanteger eo ivez. Skrivet en deus meur a bennad e-barzh Al Liamm hag Aber.

## Oberennoù
;Pennadoù-studi
* « An euskareg er skolioù », *Al Liamm* niv. 169, 1975
* « Diwan : 100 ger diazez », *Al Liamm*, niv. 246, 247, 248-249, 250, 1988
* « Roparz Hemon, imbourc'her yezhoù dic’hortoz » », *Aber*, niv. 19, 2005
* « Brassell war al lennegezh okitanek », *Aber*, niv. 44, 2011 
* « Brest en oberenn Roparz Hemon : un intradur don », *Aber*, niv. 32, 2008

;Levrioù
* (Jorj Gwegen), *La langue bretonne face à ses oppresseurs*, Kemper, Nature et Bretagne, 1975, 312 p.
* *A-hed ar Panamericana*, Landeda, Aber, 2007, 219 p. . Adembannet e 2012. Danevell veaj.
* *Liorzh ar yezhoù*, Aber, 2016. . Teskad pennadoù embannet er gelaouenn ‘’Aber’'.
* *Morlenn*, An Alarc'h, 2021. Romant.
* *Dizoleiñ ar broioù balt*, Aber, 2021
* *Ribin-diribin*, An Alarc'h, 2023. 3de priz e rummad Levr gwellañ e brezhoneg, da geñver Prizioù Dazont ar brezhoneg 2024.
* *Tramor*, An Alarc'h, 2025. . Romant.
Sant-Donasian

**Sant-Donasian** a oa ur barrez eus Breizh, en eskopti Naoned.

## Douaroniezh
Sant-Donasian e oa amezek da gêr Naoned, war an hent da vont da Anjev.

## Anv

## Istor
Lonket e voe Sant-Donasian gant kêr Naoned goude an Dispac'h gall.
Ur barrez eus Naoned eo bremañ ; er bloaz 1805 e voe adsavet hec'h iliz *Saint-Donatien*.

## Monumantoù ha traoù hervek

Basilica S. Donatiani et S. Rogatiani Martyrum.jpg|Penniliz *St-Donatien* ha *St-Rogatiani Martyrum*
Basilique Saint-Donatien et Saint-Rogatien entrance.jpg|Enkerzh ar benniliz
Basilique Saint-Donatien et Saint-Rogatien tomb.jpg|Bez er benniliz


## Tud

* Jean Jallier de la Renaudière, jeneral, ha mestr ouzh Kambr ar C'hontoù Breizh e 1570
* Isaac Belon, penc'hrefier ouzh Kambr ar C'hontoù Breizh e 1582
* ? de la Tullaye, maer Naoned e 1629
* Claude le Tourneux de l'Espronière, selaouer ouzh Kambr ar C'hontoù Breizh e 1679
* René-François Le Lasseur de Ranzay, pennalvokad ouzh Kambr ar C'hontoù Breizh e 1784
* Salomon de la Tullaye du Plessis-Tizon, pennprokulor ouzh Kambr ar C'hontoù Breizh e 1682

### Ardamezeg ar familhoù

## Levrlennadur
*Jean Ogée : *Dictionnaire historique et géographique de la province de Bretagne, dédié à la Nation bretonne*, Molliex, Roazhon, 1843 – Nabu Press, 2012 
*Pol Potier de Courcy : *Nobiliaire et armorial de Bretagne*. Adembannadur Editions des Régionalismes. Cressé. 2011/2014
Ahmed

**Ahmed** (arabeg : احمد), **Ahmad** (أحمد) pe c'hoazh **Ahmet** zo un anv arabek hag a dalv « an hini kanmeulet ». Hervez mammenoù islamek zo eo ur stumm eus Muhammad. Lidet e vez gant ar gristenien d'an 3 a viz Mae pe d'an 21 a viz Eost.

## Stummoù all
Kalz doareoù-skrivañ disheñvel en deus an anv : Achmad, Achmat, Achmed, Achmet, Ahmat, Ahmadu, Amadou, Ahmot, Amadu...

## Sent kristen
* Ahmed ar C'haerskriver (marv e 1682), scrib turk eus ar sultan, gounezet d'an ortodoksiezh, merzheriet gant ar Vuzulmaniz e Kergustentin. Lidet e vez d'an 3 a viz Mae
* Ahmed (marv e 1180), manac'h sistersian, hag e c'hoarezed santel Zaida ha Zoraida, o vevañ e Valensia, gounezet eus an islam d'ar gristeniezh. Kemer a rejont an anvioù *Bernard*, *Mari* ha *Gras*. Merzheriet e voent gant an emir. Lidet e vezont d'an 21 a viz Eost

## Anv-bihan
### Ahmed
* Ahmed Ben Bella (1916 - 2012), kentañ prezidant Aljeria
* Ahmed Abdallah (1919 - 1989), prezidant Komorez, 
* Ahmed Sékou Touré (1922 - 1984), prezidant Republik Ginea
* Ahmed Qourei (1937), kentañ ministr Palestina
* Ahmed Chah Massoud (1953-2001), pe ar c'homandant Massoud, brezelour afghanistanat
* Ahmed Adly (1987), mestrc'hoarier echedoù egiptat

### Ahmad
* Ahmad Tekuder (marv e 1284), sultan Ikhanat Persia
* Ahmad al-Shukeiri (1908 - 1980), kadoriad kentañ Aozadur Dieubidigezh Palestina 
* Ahmad Shamlou (1925 - 2000), barzh, skrivagner ha kazetenner iranat
* Ahmad Tejan Kabbah (1932 - 2014), bet prezidant Sierra Leone
 
### Ahmet

* Ahmet Iañ (ganet e 1590), sultan an impalaeriezh otoman
* Ahmet II (ganet e 1643), sultan an impalaeriezh otoman
* Ahmet Zogu (1895 - 1961), politikour eus Albania
* Ahmet Kutsi Tecer (1901 - 1967), skrivagner ha politikour turk
* Ahmet Ümit (1960), skrivagner turk romantoù-polis
* Ahmet Altan (1950), skrivagner ha kazetenner turk 

### Doareoù-skrivañ all
* Amadou Toumani Touré (1948), soudard ha prezidant Mali etre 2002 ha 2012

## Anv-tiegezh
### Ahmed
* Abiy Ahmed (1976-), politikour etiopiat, Priz Nobel ar Peoc'h
* Ahmed Badawy Sayyed Ahmed (1927 - 1981), marichal ha ministr an Difenn egiptat
* Riz Ahmed, Rizwan Ahmed e anv gwir (1982), lesanvet Riz MC, aktour ha rapour breizhveuriat
* Saladin Ahmed (1975), skrivagner stadunanat skiant-faltazi ha fantasy

### Ahmad
* Khalil ibn Ahmad (718 - 791), skrivagner ha lizheregour eus kreisteiz Arabia (bro-Oman hiziv)
* Mirza Ghulam Ahmad (1835 - 1908), diazezer an ahmadiezh

## A bep seurt
Ahmad, ur c'hrater eus ar blanedenn Sadorn

## Daveoù ha notennoù
Grândola

**Grândola** zo ur gumun eus Portugal, emañ en distrig Setúbal, er rannvro Alentejo.

## Gevelliñ
* 
* 
* 
* 
* 

## Gwelet ivez
*Grândola, Vila Morena, kanaouenn brudet.
Bernard de Clairvaux

**Bernard de Fontaine** (1090-1153) a oa ur manac'h gall hag a voe abad Clairvaux, alese an anv *Bernard de Clairvaux*. 

Ganet e oa bet e Fontaine-lès-Dijon ; klask a rae karantez ar C'hrist dre an emgastizañ.

Lidet e vez d'an 20 a viz Eost.

## Gwelet ivez
* Sistersianed
Sines

**Sines** zo ur gumun eus Portugal, e rannvro Alentejo, e distrig Setúbal. Emañ war vord ar Meurvor Atlantel.

## Hinad

## ''Freguesias''

Div barrez pe *freguesia* zo e kumun Sines: Porto Covo ha Sines.
Rous Kyiv

**Rous Kyiv**, **Rus Kyiv**, **Stad Kyiv**, **Priñselezh Kyiv** zo ur briñselezh slav a zo padet eus ar IV kantved betek an , hag a zo bet bruzunet goude gant aloubadeg ar Vongoled, adal 1223, ma voe peurziskaret a-benn 1240. Rous eo ar c'hoshañ stad boutin d'an teir stad slav a hiriv, Belarus, Rusia, hag Ukraina.

Savet e oa bet gant ar Vareged, renet, hervez ar vojenn, gant ar penn viking Ryourik, ha diazezet e Novgorod. Dont a ra an anv Rous eus ar ger varegek *rodslagen* (« bro ar stur »).

E dibenn an  e voe lakaet ar gêr-benn e Kyiv, ur gêr slav kemeret gant ar Vareged en 864, hag a oa, betek neuze, sujet d'ar bobl Khazar, ur bobl turk, kantreerien anezho. En  eo Rous Kyiv a oa brasañ stad Europa, adal ar Mor Du betek ar Volga, Pologn, Lituania. Liesseurt e oa, gant pobloù slav, german, finn, ha balt.
Iliz-veur Roazhon

**Iliz-veur Sant-Pêr Roazhon** zo unan eus nav iliz-veur Breizh, ha sez arc'heskopti Roazhon, Dol ha Sant-Maloù. Savet e voe er c'hiz klasel dreist-holl, adalek ar , goude ma voe disac'het tour ha talbenn kornôg an iliz-veur c'hotek e 1490. E kreiz-kêr kozh Roazhon emañ, e straed ar Moneiz, nepell diouzh Plasenn al Lisoù. Lakaet eo bet war roll ar monumantoù istorel e 1906.

Sez un eskopti eo al lec'h abaoe ar , met ur neved e vije bet a-raok. Un iliz c'hotek a voe savet er . Eno e voe prometet da Elesbed York gant Herri Tudor he dimeziñ d'ar 25 a viz Kerzu 1483. An eured-se, skoulmet e 1486, a lakaas disoc'h da Brezel an Div Rozenn hag e lakas an Tiegezh Tudor war tron Bro-Saoz.

Klasket e voe lakaat tan enni e miz Even 2020, miz a-raok tan-gwall Iliz-veur Naoned d'an 18 a viz Gouere.

## Liammoù diavaez
*  An iliz-veur kinniget war lec'hienn ar barrez
Bouguereau

**Bouguereau** zo un anv-tiegezh gallek.

* Maurice Bouguereau († 1596), kartenner gall 
* William Adolphe Bouguereau (1825–1905), livour gall
Roselyne Bachelot

**Roselyne Bachelot** (ganet d'ar 24 a viz Kerzu 1946) zo ur bolitikerez c'hall, a orin breizhat a-berzh he mamm, bet ministr meur a wech.
Cherisy

**Cherisy** zo ur gêr hag ur gumun eus departamant Eure-et-Loir e Bro-C'hall.

## Douaroniezh
Kumunioù amezek : Abondant; Serville; Germainville; Sant-Gemme-Moronval; Dreux; Montreuil

### Dremmvro

Restr:Vallée au Foin à Cherisy.jpg|Traoñienn ar Foenn (Vallée au Foin)
Restr:Forêt à Cherisy.jpg|Bois des Gâts de Osmeaux
Restr:Eure a Cherisy.jpg|An Eure (stêr)


## Anv

* **Cauraciacus** e 954
* **Carisiacus** e 980
* **Corisiacus** e 982
* **Carisiacus** e 986
* **Charisei** e 1150
* **Cherisiacum** e 1220
* **Charisiacum** e 1221
* **Cherisi** e 1250
* **Cherisiacum** e 1448
* **Cherisy-la-ville** e 1282
* **Cherisy** e 1565
* **Saint-pierre de Cherisy** e 1736
* **Cherisi** e 1793
* **Cherizy** e 1801

## Istor

## Monumantoù ha traoù heverk

Restr:Église Saint-Pierre façade ouest Cherisy, Eure-et-Loir, France.jpg|Iliz Sant-Pierre
Restr:Mairie-cherisy.jpg|An ti-kêr
Restr:Lavoir Cherisy.jpg|Poull-kannañ


## Emdroadur ar boblañs abaoe 1793

## Melestradurezh

### Roll ar vaered

## Skeudennoù

Restr:Moulin de Cherisy.jpg|Milin.
Restr:Cherisy , Le monument aux morts - panoramio.jpg|Monumant ar re varv.
|Cherisy e 1900.


## Tud
* Henri d'Orléañs, kont Pariz, marvet eno e 1999
* Victor Hugo, bet o tremen dre Cherisy e 1821 hag o skrivañ un « Ode au Vallon de Cherizy »

## [[Ardamezouriezh|Ardamezioù]]

## Liammoù diavaez

*  Lec'hienn ofisiel kêr
*  Isee (kumun)

## Notennoù ha daveoù
The Adventure of the Blue Carbuncle

***The Adventure of the Blue Carbuncle*** ("Tro-gaer ar Skarbouklenn C'hlas") zo unan eus ar 56 danevell savet diwar-benn avanturioù Sherlock Holmes gant Arthur Conan Doyle, hag ar seizhvet en dastumad *[[The Adventures of Sherlock Holmes]]*. Kentañ ma voe embannet a oa e miz Genver 1892, e *[[Strand Magazine]]*, skeudennaouet gant Sidney Paget (1860 - 1908).
Jorjiz

Ar **Jorjiz** (jorjieg: ქართველები *kartvelebi*) zo ur bobl a zo hec’h orin e Jorjia.

## Levrlennadur
* Toumanoff, C. : *Studies in Christian Caucasian History*, Georgetown University Press, 1963
* Lang, D. M. : *The Georgians*, Praeger, 1966
* Suny, Ronald Grigor : *The Making of the Georgian Nation*, Indiana University Press, 1994 
* Eastmond, Anthony : *Royal Imagery in Medieval Georgia*, Pennsylvania State University Press, 1998 
* Rapp, Stephen H. Jr. : *The Sasanian World Through Georgian Eyes, Caucasia and the Iranian Commonwealth in Late Antique Georgian Literature*, Routledge, 2014 
* Rayfield, Donald : *Edge of Empires: A History of Georgia*, Reaktion Books, 2019
Les Arcs

**Les Arcs** zo un anv-lec'h gallek e Bro-C'hall:

* Les Arcs (Provañs), kumun e Provañs,
* Les Arcs (Savoia), tachenn-skiañ, e Savoia, nepell diouzh Bourg-Saint-Maurice.
Saint-Guillaume

**Saint-Guillaume** zo un anv-lec'h gallek.

#### 
* Saint-Guillaume (Isère), kumun

#### 
* Saint-Guillaume (Kebek), e Drummond,
*Saint-Guillaume-Nord, e Matawinie, Lanaudière.

## Pennadoù kar
* Guillaume 
* Saint Guillaume
51añ Rejimant Kanolierezh (lu gall)

Ar **51** **Rejimant Kanolierezh** a oa ur rejimant eus an tirlu gall (lu gall).
thumb|267x267px
## 
* Kazarniet e oa e Naoned er C'harter Mellinet.
### [[Brezel-bed kentañ]]
#### 1914
#### 1915
#### 1916
#### 1917
#### 1918
### Etre an daou vrezel-bed
### [[Eil Brezel-bed]]
### [[Emgann Bro-C'hall]]
### Abaoe 1945
* Divodet.

## Banniel
* Kentañ emgann ar Marn.
* Kentañ emgann Arras-Emgann Artez (1915).
* Eil emgann Champagn-Emgann Champagn (1918).
## Ger-stur
AGE QUOD AGIS
## Daveennoù
*  *[https://archive.wikiwix.com/cache/index2.php?url=http%3A%2F%2Fwww.memorial-poiresurvie.fr%2FRegiments%2FHistorique%252051e%2520regiment%2520d%27artillerie%2520de%2520campagne.pdf%2Findex.html#federation=archive.wikiwix.com&tab=url Historique du 51e régiment d'artillerie de campagne et du P.A.D. 21 : campagne 1914-1918]*, 31 pajenn, Embannadurioù Chapelot, Pariz (Bro-C'hall), .
Guillaume Héliès

**Guillaume Héliès**, pe **Lomik Helies**, ganet d'ar 14 Genver 1861 e Bodiliz ha marvet d'an 12 Mae 1941 e Lesneven, a oa beleg ha skrivagner brezhonek evit ar c'hoariva.

## Buhez
E Plougerne e reas e studioù kentañ, en ur skol renet gant e eontr Yann-Vari Apriwal (1842-1906). D'e drizek vloaz, e 1874, ez eas da skolaj Lesneven kent mont da gloerdi Kemper.

Beleget e voe e 1885 hag anvet kerkent da gure e parrez Lokmaria e Kemper, ha goude-se e Kraozon (1890) ha Pont-an-Abad un nebeud mizioù diwezhatoc'h.
E 1900 e voe anvet da aluzener ospital Lesneven, ma skoazellas strollad c'hoarierien kêr dre skrivañ pezhioù-c'hoari evito, dindan an anv-pluenn *Gwilherm Eliez*.

## Pezhioù-c'hoari

* *[[Heritourien Biel al Liardou]]*, 1909, embannet e Brest, in-16, 54 fajenn.
* *[[Bugale Jacob]]*, 1910, embannet e Brest, in-12, 72 pajenn
* *[[Trubuilhou Jean Hirroux]]*, 1910, Brest
* *Tonton ar C'hanada*, diembann.

## Kenlabour
* 1909 : *Heritourien Biel al Liardou*, embannet gant *[[Courrier du Finistère]]*.

## Daveoù
*RAOUL, Lukian : *Geriadur ar skrivagnerien ha yezhourien*, Al Liamm, 1992, p.&nbsp;137-a
Donna Leon

**Donna Leon** (ganet e Montclair, New Jersey, d'an 28 a viz Gwengolo 1942) a zo ur skrivagnerez stadunanat.
## Pennadoù kar
* Erein
* Bettina Zimmermann.
Malo

**Malo**, skrivet ivez **Maloù**, zo un anv-bihan brezhonek, roet d'ar baotred, hag ivez e galleg.

## Tud
### 
#### Anv-bihan
* Sant Malo, manac'h brezhon eus ar 
* Théophile-Malo Corret de La Tour d'Auvergne (1743-1800), soudard ha keltiegour
* Malo Colas de La Baronnais (1770-1795), ofiser chouan 
* Malo Louarn, treser bannoù-treset
* Malo Bouëssel du Bourg, skrivagner brezhonek, bet rener Produet e Breizh
* Malo Adeux, skrivagner ha soner
* Malo Quéméneur (g. e 1998), kaiaker

#### Anv-tiegezh
* Jean-Baptiste Malo (1899 e Kerrigon, Bro-Naoned - 1954 e proviñs Hà Tĩnh, Viêt Nam), misioner e Sina ha Laos, merzher, gwenvidikaet e 2016.

### 
#### Anv-bihan
* Amédée-Bretagne-Malo de Durfort, dug Duras (n1770-1838), ezel eus an Akademiezh gall, pried Claire de Duras

### Broioù all
Malo zo un anv-tiegezh a gaver er broioù gallek ha spagnolek dreist-holl :
* David Malo (1795–1853), istorour haitian 
* Luc Malo (g. e 1973), politikour kebekat

### Anv-arzour
* Malo, anv-arzour Vincent Adriaenssen, livour flamank an ,
* Malo-Renault, anv-arzour Émile Auguste Renault (1870-1938), treser, engraver ha skeudennaouer breizhat,
** e vab Jean Malo-Renault (1900-1988), levraouaer hag imbourc'her.

## Lec'hioù
* an Inizi Maloù
* Malo, enezenn e Vanuatu
* Malo-les-Bains, kumun c'hall krouet gant Gaspard Malo
* Malo, kumun italian e rannvro Veneto

## Gwelet ivez
* Maloù, ar sant
* Sant-Maloù, al lec'h
Breizh dor al Liger Kumuniezh

**Breizh dor al Liger Kumuniezh** (**' e galleg) a zo anezhi ur [[kumuniezh kumunioù|gumuniezh kumunioù]] savet d'ar 1 a viz Genver 2017 etre [[kumun c'hall|kumunioù]] eus [[Frañs]], e [[departamant]] [[Il-ha-Gwilen]], e [[Breizh]].

== Istor ==
Krouet e voe ar gumuniezh diwar vod [[Kumuniezh-kumunioù bro Kreiz ar Gwilen hag ar Sevnon]] ha [[Kumuniezh kumunioù bro Felgerieg-Veur]].

==Kumunioù==
D'ar [[1añ a viz Genver]] 2017 ez ae 20 kumun d'ober Breizh dor al Liger Kumuniezh:
<div style="-moz-column-count:2; column-count:2; -webkit-column-count:2">
# [[An Alloz]]
# **Baen-Veur''' (sez)
# Bosenn
# Doveneleg
# Felgerieg-Veur
# Felgerieg-Vihan
# Ar Gouer
# Herzieg-Mez
# Kantlou
# Kreven
# Pantieg
# Plegastell
# Polinieg
# Ar Sal
# Santez-Anna-ar-Gwilen
# Sant-Suleg-al-Lann
# Saoner
# Tilheg
# Trevo
# Ar Wazh-Wenn


## Liammoù diavaez
*

## Notennoù ha daveennoù
Olivia de Havilland

**Olivia Mary de Havilland** ( Gouere 1916, Tokyo, Impalaeriezh Japan - 26 Gouere 2020, Pariz, Bro-C'hall) a oa un aktourez stadunanat ha breizhveuriat. C'hoariet he deus e 49 film etre 1935 ha 1988. Unan eus aktourezed pennañ oad aour sinema Hollywood e oa.

## Liamm diavaez
* HuffPost 26/07/2020
Merdeadenn La Pérouse

**Merdeadenn La Pérouse** zo ur veaj-dizoleiñ skiantel, en-ofisiel, kaset adal 1785 gant an ofiser gall Jean-François de La Pérouse, harpet gant ar roue gall Loeiz XVI evit ober evel ar Saoz James Cook en e raok, da weladenniñ ar Meurvor Habask ha da glask ober tro ar bed gant daou lestr, anvet *La Boussole* ha *L'Astrolabe*. An daou lestr a reas peñse e Vanikoro en 1788, ma vevas darn eus ar vartoloded ur pennadig.

E-pad meur a vloaz ne voe keloù ebet eus tud ar verdeadenn, ha meur a hini all a voe aozet evit o c'hlask : 

*entre 1791 ha 1794, merdeadenn d'Entrecasteaux, kaset gant Antoine Bruny d'Entrecasteaux
*e 1825, Dumont d'Urville, a lestras e Toulon
*e 1826-1827, ur c'habiten saoz, Peter Dillon, a gavas dismantroù an daou lestr e Vanikoro, Inizi Santa Cruz (Inizi Salomon), en hanternoz da Vanuatu.
Jurji Zaydan

**Jurji Zaydan** (جرجي زيدان en arabeg), ganet e Beirout d'ar 14 a viz Kerzu 1861 ha marvet e Kaero d'an 22 a viz Gouere 1914, a oa ur skrivagner hag ur barzh arabek libanat eus an Nahda. Embann a reas e-leizh a skridoù, levrioù istor, barzhonegoù, romantoù ha sevel a reas ar gelaouenn *Al-Hilal*.

E bal, evel skrivagner da vare an Nahda, e oa lakaat an Arabed da c'houzout hiroc'h war o istor. Sellet a reer outañ evel unan eus diazezerien ar vroadelouriezh arab.

## E vuhez
Jurjī Zaydān a voe ganet en ur familh tudigoù kristen eus Liban, ken ma rankas paouez gant ar skol da unnek vloaz da sikour e dad gant e breti. Met deskiñ a reas lenn ha skrivañ, ha saozneg, ha d'an oad a 20 vloaz, e 1881 e voe degemeret er *Syrian Protestant College* da studiañ medisinerezh.

Da 24 bloaz ez eas da Ejipt. E-pad e studioù en doa graet anaoudegezh gant frañmasoned hag e 1899 e embannas e levr kentañ * Ta'rikh al-Masuniya al-Amm* ("Istor hollek ar frañmasoned") e Kaero, pa oa deuet da vezañ unan anezho. E 1892 e savas ar mizieg *al-Hilāl* ("ar greskenn loar"), ma rae anv eus modernelezh, eus skiantoù, istor, lennegezh. Derc'hel a ra ar gelaouenn-se da zont er-maez betek bremañ en Ejipt.

Mervel a reas e 1914 ha lezel war e lerc'h 23 romant, ur bern pennadoù hag ur gelaouenn anavezet dre an holl vroioù arabek ha pelloc'h. Unan eus pouezusañ skrivagnerien arabek e vare e voe ha levezoniñ a reas skrivagnerien evel Taha Hussein, Naguib Mahfouz pe Fadwa Tuqan.

## Un nebeud oberennoù
* *Tarīkh al-tamaddun al-islāmī* (Istor ar sevenadur islamek), 5 levrenn, 1901-1906
* *Tarikh Adab al-lugha al-'Arabiya* (Istor lennegezh ar yezh arabek), 4 levrenn, 1910-1913
* *Tarīkh al-masūniyya al-ʿāmm* (Istor hollek ar frañmasoned), Kaero, 1889
* *al-Tarīkh al-ʿāmm* (Istor hollek), Kaero, 1890
* *Tarīkh al-Yunān wa l-Romān* (Istor ar C'hresianed hag ar Romaned), Kaero 1899
* *Tarīkh Ingīltīrā* (Istor Bro-Saoz), Kaero, 1899
* *Qabla l-Islām* (A-raok an Islam), Kaero, 1907
hag ouzhpenn ugent romant istorel, lod anezho troet nevez zo e galleg hag e saozneg, evel 
* *Saladin et les Assassins* (troet gant Jean-Marie Lesage), Paris Méditerranée, 2003, 330 p. (ISBN 2-84272-180-2)
* *La bataille de Poitiers* (troet gant Jean-Marie Lesage), Non Lieu, 2011, 325 p. (ISBN 978-2-35270-094-4)
* *La Demoiselle de Kairouan* (troet gant Nadia Ramzi), AlterEdit, 2005, 312 p. (ISBN 978-2-84633-057-2)

## Levrlennadur
* Philipp, Thomas : *The role of Jurji Zaidan in the intellectual development of the Arab Nahda*, Ann Arbor 1971
* Philipp, Thomas : *Jurji Zaidan and the Foundations of Arab Nationalism*, New York: Syracuse University Press, 2014.
* Dupont, Anne-Laure : *Ğurğī Zaydān (1861-1914), Ecrivain réformiste et témoin de la Renaissance arabe*, Damask, Institut Français du Proche-Orient, 2006, 760 p.

## Liammoù diavaez

*Internet Archive
*The Zaidan Foundation
1951 e Breizh

## Darvoudoù
*11 a viz Genver : e Kambr ar Gannaded, e Pariz, eo votet al Lezenn Deixonne, diwar-benn "kelenn ar yezhoù hag ar rannyezhoù lec'hel", al lezenn gentañ hag a ro aotre da gelenn brezhoneg.
*digoradur ofisiel Pont an Harteloire e Brest.
*1951 eo ar bloavezh ma voe lakaet tud d'ar marv evit ar wech diwezhañ e Breizh : d'an 29 a viz Mezheven e voe dibennet Gustave Maillot e Sant-Brieg ha d'an 28 a viz Du e voe tro Joseph Jadeau e Naoned.

## Sevenadur
*René Vautier a sav ar film *[[Un homme est mort]]*, diwar-benn marv ar micherour Édouard Mazé e Brest.

## Levrioù
**Evit ket ha netra*, gant Roperzh ar Mason, embannet gant Skridoù Breizh.
**E peoc'h an nevez-hañv*, gant Per Denez, embannet gant Al Liamm ; adembannet e 2007 gant Mouladurioù Hor Yezh.
 
## [[:Rummad:Ganedigezhioù 1951|Ganedigezhioù]]
*Jakez Andre, komedian.
*Jean Baron, soner.
*Herve ar Beg, emsaver breizhat.
*Georges Cadiou, kazetenner.
*Jean-Christophe Cassard, istorour.
*Gwendal Denez, kelenner ha skrivagner.
*Gwenael Huon, kelenner.
*Goulc'han Kervella, komedian ha skrivagner.
*Gireg Konan, kelenner hag emsaver.
*Bernard Lasbleiz, soner.
*Françoise Louarn, politikourez.
*Bernadette Malgorn, politikourez.
*Martial Ménard, embanner.
*Georges Talbourdet, marc'hhouarner.
*Lan Tangi, skrivagner ha troer.

## [[:Rummad:Marvioù 1951|Marvioù]]
*Gwilherm Berthou-Kerverzhiou, skrivagner brezhonek ha drouiz.
*René Guy Cadou, skrivagner gallek.
*Fañch Fave, marc'hhouarner.
*Fréhel (Marguerite Boulc'h), kanerez.
*Tad Barnabe, manac'h kabusin.

__NOTOC__
28vet Rejimant Kanolierezh (lu gall)

An **28vet Rejimant Kanolierezh** a oa ur rejimant eus an tirlu gall (lu gall).

## 
* Krouet e voe e Roazhon e 1872.
* Kemer e reas perzh er Brezel gall-ha-sinaat e 1884 ha 1885.
### [[Brezel-bed kentañ]]
* Kemer a reas perzh en emgannoù e Belgia, e Kentañ emgann ar Marn, en Artez, en Emgann Verdun, en Emgann an Aisne. 
### Etre an daou vrezel-bed
### [[Eil Brezel-bed]]

#### [[Emgann Bro-C'hall]]
* Stourm a reas war ar Somme hag an Oise. 
### Abaoe 1945
* Adkrouet e voe e 1954.
* Divodet e voe e 1962.

## Ger-stur
## Banniel
* Reter Pellañ 1884-1885
* Verdun 1916
* Noyon 1918
* l'Aisne 1918
* AFN 1952-1962

## Daveennoù
Jón Kalman Stefánsson

**Jón Kalman Stefánsson** (ganet d'ar 17 a viz Kerzu 1963) zo ur skrivagner islandat.

## Buhez
Ganet e voe Jón Kalman e Reykjavík. Tremen a reas e vugaleaj er gêr-se hag e Keflavík. Etre 1975 ha 1982 e voe o chom e kornôg Island, ma reas a bep seurt micherioù goude echuiñ e studioù.

Etre 1986 ha 1991 e studias al lennegezh e skol-veur Island, met hep tapout diplom uhel ebet. Da neuze e stagas da gelenn en eil derez ha da skrivañ pennadoù evit ar gazetenn islandek Morgunblaðið. Etre 1992 ha 1995 e voe o chom e Kopenhagen, e Danmark, oc'h ober a bep seurt micherioù. Distreiñ a reas da Island da labourat evel levraoueger e levraoueg Mosfellsbær. Abaoe e vev diwar e bluenn.

Peder gwech eo bet kinniget e anv evit Priz lennegezh Kuzul an Norzh, hag ur wech evit an International Booker Prize.

## Skridoù
### Romantoù
**Sumarið bakvið Brekkuna* (1997)
**Birtan á fjöllunum* (1999)
**Ýsimlegt um risafurur og tímann* (2001)
**Snarkið í stjörnunum* (2003)
* *Sumarljós og svo kemur nóttin* (2005)
* *Himnaríki og helvíti* (2007)
* *Harmur englanna* (2009)
* *Hjarta mannsins* (2011)
* *Fiskarnir hafa enga fætur* (2013)
* *Eitthvað á stærð við alheiminn: ættarsaga* (2015)

### Barzhonegoù
* *Með byssuleyfi á eilífðina* (1988)
* *Úr þotuhreyflum guða* (1989)
* *Hún spurði hvað ég tæki með mér á eyðieyju* (1993)

### Skridoù troet
Troet eo bet e skridoù e meur a yezh, e galleg, e saozneg, en alamaneg, en italianeg... hag e brezhoneg :
* *Baradoz hag ifern*, troet diwar "Himnaríki og helvíti" gant Mich Beyer hag Ólöf Pétursdóttir, An Alarc'h, 2019

## Notennoù
35vet Rejimant Kanolierezh (lu gall)

Ar **35<sup>vet</sup> Rejimant Kanolierezh** a oa ur rejimant eus an tirlu gall (lu gall).
## 
* Krouet e voe e Gwened en diskar-amzer 1873.
* 1881-1883 : Brezeliadenn Tunizia. 
## 
### [[Brezel-bed kentañ]]
#### 1914
#### 1915
#### 1916
#### 1917
#### 1918

## Ger-stur
## Daveennoù
Lizherenneg Franklin

**Lizherenneg fonetek Benjamin Franklin** a voe unan eus ar c'hinnigoù kentañ evit nevesaat skritur ar saozneg. Savet e voe gant ar skiantour stadunanat Benjamin Franklin (1706–1790) e 1779.

Diazezet e oa war al lizherenneg latin, evel hini ar saozneg, nemet e kinnige dilemel al lizherennoù **c**, **j**, **q**, **w**, **x** ha **y** hag ouzhpennañ re nevez evit aroueziñ ar vogalenn damzigor a-dreñv ront [ɔ], ar vogalenn beuzdigor greiz plaen [ɐ] hag ar c'hensonennoù /sh/ [ʃ], /ng/ [ŋ], /th/ [θ] ha /th/ [ð].
An arouez [ŋ] a voe miret evit ar fonem /ng/ el lizherenneg fonetek etrebroadel (LFE).

;• Lizherenneg nevez bet kinniget gant Benjamin Franklin, 26 lizherenn enni. 

;• Fonemoù all ar saozneg

## Liammoù diavaez
*  
*  
*  
*  Benjamin Franklin hag Albert Henry Smyth, "A Scheme for a new alphabet", *The writings of Benjamin Franklin*, levr. 5, New York, The MacMillan Company, 1906, 169‒177 p. ()

## Notennoù
Forte de Santo Antônio da Barra

Ar **Forte de Santo Antônio da Barra** zo ur c'hreñvlec'h e São Salvador da Bahia de Todos os Santos, e Brazil, hag un tour-tan zo ennañ. Savet eo e beg reter ar bae, a-dal da Itaparica, an enez a serr ar bae e tu an douar-bras. Savet e oa bet da ziwall ar bae da vare impalaeriezh trevadennel Portugal.
Ar Granenn

**Ar Granenn** zo un ti-embann brezhonek e Kerien, krouet e 2017 gant Ronan an Deroff.

Embann a ra levrioù bihan a bep seurt : skiant-faltazi, karantez, armoù tan.

## Levrioù
* 2022 : Rann an Ordrenañs, USA, *Deskrivadur ar bistolenn M1911* (troet gant Ronan an Deroff), ISBN 978-2-9561294-2-4.
* 2020 : Bleuenn Roc'hoù, *Ar gwispidigoù digor kalon*, ISBN 978-2-9561294-1-7.
* 2017 : Philip José Farmer, *Strinkellikat a raent evel bravigoù* (troet gant Ronan an Deroff), ISBN 978-2-9561294-0-0.

## Liamm diavaez
* Load gwe Ar Granenn
Vilanova i la Geltrú

**Vilanova i la Geltrú** zo ur gumun e Katalonia (Spagn). Pennlec'h Komark Garraf eo, e proviñs Barcelona.

## Gevellerezh
* 
* 
*  

## Liammoù diavaez

* Lec'hienn ti-kêr Vilanova i la Geltrú

## Notennoù
L'Hospitalet de Llobregat

**L'Hospitalet de Llobregat** a zo ur gumun e Katalonia (Spagn), emañ e komark ar Barcelonès hag e proviñs Barcelona.

## Kêrioù gevellet
* 
* 
* 
* 
*  
* 

## Liammoù diavaez

* Lec'hienn ofisiel ti-kêr an Hospitalet
Sabadell

**Sabadell** zo ur gumun eus Katalonia, pennlec'h komark Vallès Occidental eo. Ar pempvet pobletañ kêr eo e Kumuniezh emren Katalonia.
Afon Tryweryn

Ar **stêr Tryweryn** (*Afon Tryweryn* e kembraeg) zo ur stêr eus hanternoz Kembre unan eus adstêrioù pennañ an Dyfrdwy. 
Dont a ra eus Llyn Tryweryn e menez Eryri hag en em deurel a ra en Dyfrdwy e-kichen Y Bala ; 19 km eo he hed. 

Ur stankell a voe savet war ar stêr e 1965, da bourchas dour da dud kornad Liverpool, oc'h ober Llyn Celyn hag o veuziñ kêriadenn Capel Celyn daoust da enebiezh kreñv an dud er vro. Al lugan *[[Cofiwch Dryweryn]]* ("Dalc'hit soñj eus Tryweryn"), livet e-kichen Llanrhystud, a gouna an enebiezh-se. 

Er Grennamzer e verke ar stêr Tryweryn an harzoù etre daou gombod eus Penllyn, Is Tryweryn hag Uwch Tryweryn.
Terrassa

**Terrassa** zo ur gumun eus Katalonia, e Spagn. Eil pennlec'h komark Vallès Occidental eo.

## Melestradurezh

## Kêrioù gevellet
* 
* 
*
Bleuenn Roc'hoù

**Bleuenn Roc'hoù** zo ur skrivagnerez vrezhonek.

## Oberenn
* *Ar gwispidigoù digor kalon*, Ar Granenn, 2020.
1947 e Breizh

**[[Kronologiezh vloaziek evit Breizh]]**
:1946 e Breizh - **1947 e Breizh** - 1948 e Breizh

## Darvoudoù
* 21 Mezheven : embannet eo danevell ar bodad enklask savet gant skolveuridi eus Kembre diwar-benn emzalc’h an Emsav breizhek e-pad an Eil Brezel bed.
* 28 Gouere : tarzhadenn ar vatimant ''Ocean Liberty'' dirak aod Sant-Mark (Brest).

## Levrioù
* *Yezhadur Bras ar Brezhoneg*, gant Frañsez Kervella.

## [[:Rummad:Ganedigezhioù 1947|Ganedigezhioù]]
*Évelyne Brisou-Pellen, skrivagnerez c'hallek
*Koulizh Kedez, skrivagner brezhonek
*Jean-Yves Le Drian, politiker
*Marylise Lebranchu, politikerez
*Herve Lossec
*Tangi Louarn
*Pierre Maille, politiker
*Bernard Merdrignac
*Jef Philippe
*Michel Tarin
*Yann-Ber Tillenon

## [[:Rummad:Marvioù 1947|Marvioù]]
*Pierre de Belay, livour
*Léon Jasson, soudard

__NOTOC__
1946 e Breizh

**[[Kronologiezh vloaziek evit Breizh]]**
:1945 e Breizh - **1946 e Breizh** - 1947 e Breizh

## Darvoudoù
* 15 Meurzh : digoradur prosez Roparz Hemon e Roazhon.
* 31 Mae : kondaonet eo Roparz Hemon da zek vloaz "divri broadel" ha lezet da vont en e frankiz.
* Meurzh : savet eo ar gazetenn *[[Le Petit Bleu des Côtes-du-Nord]]* gant René Pleven.
* 20 Meurzh : digoradur skingaser Radio Kimerc'h.
* 30 Du : serret eo da vat al linenn hent-houarn etre Douarnenez ha Gwaien.
* Kerzu : krouidigezh Unvaniez Difennourien ar Brezoneg.
* 21 Kerzu : deroù an abadennoù brezhonek skignet gant Radio Kimerc'h.

## Levrioù

## [[:Rummad:Ganedigezhioù 1946|Ganedigezhioù]]
*Jacques Botherel
*Fañch Broudig
*Jean-Michel Caradec
*Yann Choucq
*Remi Derrien
*Yvon Gourmelon (*Yann Gerven*)
*Hervé Jaouen
*Jorj Abherve-Gwegen
*Jean Kerhervé
*Christian Ménard
*Norbert Métairie
*Bernez an Nail
*Annaig Renault
*Pierre-Yvon Tremel

## [[:Rummad:Marvioù 1946|Marvioù 1946]]
*Leon ar Berr
*Adolphe Duparc
*Régis-Marie-Joseph de l'Estourbeillon de la Garnache
*Léon Jasson
*Louis L'Hévéder
*Joseph Ollivier
*Yann-Loeiz Rozeg (*Brogarour*)

__NOTOC__
1945 e Breizh

**[[Kronologiezh vloaziek evit Breizh]]**
:1944 e Breizh - **1945 e Breizh** - 1946 e Breizh

## Darvoudoù
*27 Ebrel : staget eo kumuioù Lambezelleg, Sant-Mark ha Kerbêr-Kilbignon ouzh Brest.
*10 Mae : kodianañ a ra soudarded alaman Sankenn an Oriant e Kaodan.
*14 Mezheven : staget eo kumunioù Treboull, Ploare ha Pouldahu ouzh Douarnenez.

## Levrioù
**[[Diwar c'hoarzin]]*, gant an Tad Medar, embannet gant Ar Vuhez Kristen.

## [[:Rummad:Ganedigezhioù 1945|Ganedigezhioù]]
*Annie Coz
*Jean de Legge
*Patrick Malrieu
*Marie-Renée Oget
*René Pétillon
*Bernard Poignant
*Gilles Servat

## [[:Rummad:Marvioù 1945|Marvioù]]
*James Bouillé
*Marcel Callo
*Jean-Baptiste Daviais
*Jak ar Marichal
*Isidore Odorico
*Matelin Prielleg
*Juluen Sklison (*Paotr Juluen*)

__NOTOC__