open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Noam Chomsky

**Avram Noam Chomsky**, anavezet kentoc'h dindan an anv **Noam Chomsky**, a zo bet ganet d'ar 7 a viz Kerzu 1928, e Philadelphia e Pennsylvania (SUA). Kelennour yezhoniezh e *[[Massachusetts Institute of Technology]]*, politikour ha skrivagnour eus SUA.
Gouel-meur

Ur gouel eo ar **gouel-meur** pe **festival**, e-lec'h ma vez strollet meur a abadenn sonerezh, kanerezh, c'hoari-pezh hag all... war un devezh pe meur a zevezh.
Breudeur Wright

Ar **Vreudeur** Orville (bet ganet d'an 19 a viz Eost 1871 ha marvet d'an 30 a viz Genver 1948) ha Wilbur (bet ganet d'an 19 a viz Ebrel 1867 ha marvet d'an 30 a viz Mae 1912) **Wright** a zo karrnijourion, difraostourion karrnijouriezh ha savourion kirri-nij amerikan.
Kumuniezh flandrezek Belgia

**Kumuniezh flandrezek Belgia** pe **nederlandegva Belgia** a zo unan ag an tri yezhva (pe « kumuniezh » en yezh velestradurel) anzavet gant bonreizh Belgia. Bodet e vez enni an dud o chom er Rannvro Flandrez hag an izelvroegourion o chom er Rannvro Brusel-Kêrbenn.
Boukaner

Ur **boukaner** (eus *boukan*, grilh pe kloued koad, kig mogedet e rannyezh indianed an Inizi Karib) a zo da gentañ penn anv ur chaseour a chasee ejened gouez e koadoù Enez Hispaniola (Saint-Domingue gouez d'ar C'hallaoued) pe en ouf Campeche, war douar-bras Amerika, e ledenez Yucatán, hag a *voukane* (da lavaret eo sec'hiñ ha mogediñ) ar c’hig anezho. En enez La Tortue e werzhent o marc'hadourezh avat pa ne deue ket ar brenerien d'o bete. 

Ledanaet e voe implij ar ger, hag e voe implijet evit taolenniñ an holl vorlaeron a voe kavet stank en Amerika. Al lod brasañ anezho a oa kantreidi c’hall pe norman hag en em stalias en enezenn e dibenn ar XVIvet kantved, padal e oa perc’hennet Saint-Domingue gant ar Spagnoled. Eno e prientent krec’hin an ejened hag e werzhent anezho en Europa. Daoust ma voe peurlazhet an holl ejened-se gant ar Spagnoled e chomas boukanerien en enezenn hag e krogjont da breizhata war vor. Ma c'hoarveze dezho kemer perzh en un ergerzhadeg bennak, ne oa ket o obererezh pennañ avat. 
Ur gouarnour gall a voe kaset war al lec’h e 1665.
Yezhoù toukanoek

Ur familh-yezhoù eo ar **yezhoù toukanek** enni 25 yezh komzet gant pobloù-orin e Kolombia dreist holl.

## Levroniezh

* Campbell, Lyle. (1997). *American Indian languages: The historical linguistics of Native America*. New York: Oxford University Press. ISBN 0-19-509427-1.
* Kaufman, Terrence. (1990). Language history in South America: What we know and how to know more. In D. L. Payne (Ed.), *Amazonian linguistics: Studies in lowland South American languages* (pp. 13-67). Austin: University of Texas Press. ISBN 0-292-70414-3.
* Kaufman, Terrence. (1994). The native languages of South America. In C. Mosley & R. E. Asher (Eds.), *Atlas of the world's languages* (pp. 46-76). London: Routledge.
Bartholomew Sharp

**Bartholomew Sharp** (1650 - 1690 ?) a oa ur boukaner saoz. E-pad tri bloaz e labouras evel boukaner, anvet e oa e vag * Trinidad *. Un droad a reas war aodoù kornôg Amerika ar Su betek an Antilhez. Preizhata a rae trevadennoù spagnol.
Kregiñ a reas gant e vicher pa ne voe den ebet e penn boukanerien Amerika ar Su. Buan e voe anvet e penn ar strollad, hag ur martolod ampart e oa.
Dindan e renadur e preizhatas ar voukanerien Amerika ar Su betek an inizi Karaib : meur a gêr a voe preizhataet ganto, hag ivez 25 bag spagnol.

Etre 1680 ha 1682 e veajas an doktor Basil Ringrose (1653-1686) gantañ. Ul levr bourzh a skrivas, ennañ peadra da c’houzout muioc’h a draoù diwar-benn ar voukanerien.
Digastizet e voe gant ar rouanez peogwir en doa roet kalz kartennoù-mor laeret digant ar Spagnoled.
Hadzaeg

Ur yezh digenvez komzet war aodoù al Lenn Eyasi e Tanzania eo a **hazdaeg**. Komzet e vez gant tout an izil eus ar meuriad ha treuzkaset e vez d'ar vugale c'hoazh. En arvar emañ, avat, abaoe ma'z eo bet distrujet ar c'helien tse-tse er vro, ar pezh en deus lakaet magerien loened da skrapañ o douareier.

## Rummadur
Gwelet e vez alies an hazdaeg evel ur yezh goiek-sanek asambles gant e amezeg sandaweg peogwir en deus klikoù. Nebeut-tre a c'herioù boutin a zo etre an hazdaeg, ar sandaweg hag ar yezhoù koiek-sanek ha diasur eo e rummatadur.

## Daveoù

* Sands, Bonny E. (1998) 'The Linguistic Relationship between Hadza and Khoisan' In Schladt, Matthias (ed.) *Language, Identity, and Conceptualization among the Khoisan* (Quellen zur Khoisan-Forschung Vol. 15), Köln: Rüdiger Köppe, 265-283.
* Bonny Sands, Ian Maddieson, Peter Ladefoged (1993). 'The Phonetic Structures of Hadza', *UCLA Working Papers in Phonetics*, No. 84: *Fieldwork Studies in Targeted Languages*.
* A.N. Tucker, M.A. Bryan, and James Woodburn as co-author for Hadza (1977). 'The East African Click Languages: A Phonetic Comparison'. In J.G. Moehlig, Franz Rottland, Bernd Heine, eds, *Zur Sprachgeschichte und Ethnohistorie in Afrika.* Berlin: Dietrich Diener Verlag.

## Liammoù diavaez

*Hadza bibliography
*Ethnologue Report for Hadza
*''Science'' article speculating on the status of clicks in the original human language (PDF file)
*Hadza wordlist and sound files at UCLA
Lugo (Galiza)

* *Ur pennad [[Lugo]] zo ivez.*

**Lugo** zo ur gêr eus Galiza, 97 635 a dud enni, ha kêrbenn proviñs Lugo.

## Liamm diavaez
Herri VIII (Bro-Saoz)

**Herri VIII [[Tudor]]**, bet ganet d'an 28 a viz Mezheven 1491 ha marvet d'an 28 a viz Genver 1547 a voe roue Bro-Saoz adalek an 21 a viz Ebrel 1509 (kurunennet d'ar 24 a viz Mezheven) betek e varv. Roue Iwerzhon e oa ivez, titl roet dezhañ gant breujoù Iwerzhon en 1541, pa oa bet anvet Aotrou Iwerzhon a-gent. Dug York e oa ivez, ha priñs Kembre abaoe marv e vreur henañ Arzhur Tudor e 1502.

## E vuhez
Ganet e oa e palez Greenwich, e Londrez, hag eñ eil mab ar roue Herri VII hag Izabel York,

### Dimezioù ha bugale
* (1509- 1533) Catalina de Aragón, priñsez spagnol (1485-1536)
** Herri Tudor, priñs Kembre (1511)
** ur mab (1513)
** ur mab (1514)
** Mari Iañ Bro-Saoz, rouanez Bro-Saoz (1516-1558)
* (1533) Anne Boleyn, Markizez Pembroke (1507-1539), dibennet 
** Elesbed Iañ, rouanez Bro-Saoz (1533-1602)
** ur mab (1536)
* (1536) Jane Seymour (1509-1537), marvet er gwilioud
** Edouarzh VI, roue Bro-Saoz (1537-1553)
* (1540) Anna von Kleve (1515-1557)
* (1540-1541) Catherine Howard (1525-1542) dibennet
* (1543) Catherine Parr (1512-1548)

## Dimeziñ gant Anne Boleyn
Sir Henry Norreys, a oa *[[Groom of the Stool]]* gant Herri VIII, a voe kondaonet d'ar marv ha dibennet abalamour ma voe tamallet dezhañ bezañ kousket gant gwreg ar roue, Anne Boleyn, a voe dibennet ivez. Hervez an istorourien e oant bet falstamallet.

## Notennoù
Timbroù Zanzibar

Un enezenn e Meurvor Indez eo Zanzibar. Bet eo bet dindan dalc’h sultanelezh Oman betek ar 6 a viz Ebrel 1861 pa tiviz aotrouniezh bezañ distag ar vro. Brasoc’h eo levezon ar Sultan evit aodoù an enezenn avat : aodoù Tanzania ha Kenya, su Somalia.

Hilliget e oa eveljust ar Stadoù european trevadennour gant pinvidigezh an enezenn, ur groaz-hent etre Azia hag Afrika abaoe ar Grenn-Amzer, ha war greñvaat ez eas levezon Alamagn, Frañs hag ar Rouantelezh Unanet er c'hornbro e dibenn an XIXvet kantved.

Timbroù an India saoz a reer gante e Zanzibar adalek 1875. Diwezhatoc’h e vo liammet postoù an enezenn gant servijoù saoz Afrika ar Reter.

Ur burev-post gall zo bet digoret e miz Genver 1889. Timbroù ar Republik a voe implijet e Zanzibar betek 1894, ha timbroù a-ratozh betek ma vo lakaet serret gant ar velestradurezh (31 a viz Gouere 1904).
* Gwelet Timbroù Zanzibar - Burevioù gall

Gant an Alamaned ivez e oa digoret ur burev hag a yelo en-dro etre ar 27 a viz Eost 1890 hag ar 31 a viz Gouere 1891. Timbroù Alamagn a voe implijet eno hep an disterañ meneg.

Dre feur-emglev Heligoland-Zanzibar (e 1890) e oa bet lakaet un termen da c’hoantoù an Alamaned eus ar vro, ha « fiziet » dazont Zanzibar e melestradurezh ar Rouantelezh Unanet. Goude ur brezel berr-tre a-enep ar Sultan e savas ar Saozon ur vro warezet hag a badas betek 1963. 

E 1895 e voe lakaet war droad o velestradurezh fostel gant ar Saozon e Zanzibar. Timbroù India pe Timbroù Afrika ar Reter saoz a voe implijet e-pad an daou vloaz kentañ (1895-1896), dreistmoullet gant ZANZIBAR . Timbroù a-ratozh evit ar vro a voe moullet etre 1896 ha 1965, warne an alc’hwez eeun **Zanzibar** . Kavet e voe a-hed an amzer alc’hwezioù disheñvel koulskoude : **INSUFFICIENTLY PREPAID POSTAGE DUE**  (1931-1933), **JAMHURI ZANZIBAR TANZANIA**  (1964-1967) ha **AMHURI ZANZIBAR**  (1964-1967).

D'an 10 a viz Gwengolo 1963 e oa deuet ez-ofisiel Zanzibar da vout dizalc'h, ha buan a-walc'h e voe ezel eus Aozadur ar Broadoù Unanet (A.B.U.). Ar brezel diabarzh a darzhas timat a zegas lazhadegoù, ar reuz hag an dienez er vro kement hag e kinnigas Prezidant Tanganyika un diskoulm politikel da bennoù-bras Zanzibar. D’ar 26 a viz Ebrel 1964 e voe degemeret Zanzibar e-barzh Stad Tanganyika. Tanzania a vo graet eus ar vro unvan hiviziken.

## Pennadoù kar
*Timbroù Tanzania
*Timbroù an India saoz
*Timbroù Afrika ar Reter saoz
Sent

**Sent** a c'hall bezañ meur a dra.

## Relijion
* liester ar ger sant

## Lec'hioù
*Sent, ur gumun eus kanton Planfili e Bro-Zol
*Ar Sent, ur gumun e Kerne
*Sent a oa ur gumun e kanton Grischun, e Suis, kendeuzet gant kumunioù all e 2015

## Unanennoù moneiz
* ar *sent*, ur gantvedenn eus ur voneiz, an euro da skouer
Rod (disheñvelout)

**Rod** a c'hall bezañ meur a dra :
*ur rod, un draezenn ront, a dalvez d'ar c'hirri da vont war-raok. Diwar ar ger-se ez eus deuet re all da envel traoù kelc'hiek o stumm :
**rod-stur, da sturiañ kirri pe bigi
**bandenn-rod, a c'holo ar rod
**rod-avel, lusket gant nerzh an avel
** rod elvennek, da buñsañ dour
**rod (terriñ), ur benveg boureviañ gwechall
*Rod, un doue gant ar Slaved kozh

## Anvioù
Un anv-tiegezh eo ivez :
*Édouard Rod, skrivagner gallek eus Suis
*Didier-Claude Rod, politikour gall
*Johnny Rod, soner gitar-boud stadunanat

Un anv-bihan eo ivez, diwar berraat an anvioù Rodney pe Roderick alies
*Rod Stewart, kaner ha soner eus Breizh-Veur
*Rod Blagojevich, politikour stadunanat

## Lennegezh
* Enez ar Rod, ur romant brezhonek skiant-faltazi gant Zavier Langleiz
* Rod an Amzer, un heuliad romantoù fantasy gant Robert Jordan
Vladimir Lenin

**Vladimir Ilitch Oulianov** (Влади́мир Ильи́ч Улья́нов e ruseg – ), lesanvet **Lenin** (Ле́нин – "Paotr al Lena"), bet ganet d'an 22 a viz Ebrel 1870 e Simbirsk (Impalaeriezh Rusia) ha marvet d'an 21 a viz Genver 1924 e Vichnie Gorki (URSS, hiriv Gorki Leninskie), a oa un damkanour politikel, dispac'hour ha den-Stad rusian ha soviedat.

E penn an dispac'herien anvet bolcheviked e voe adalek 1903. E 1917, ur wech diskaret Impalaeriezh Rusia hag an Tsar, e voe kemeret ar galloud e Rusia gant ar volcheviked goude Dispac'h miz Here. Sinañ a reas gouarnamant bolchevik Lenin un emglev e 1918 evit echuiñ ar brezel, harpañ a reas an dispac'h er bed dre ar C'homintern ha lazhañ a reas e eneberien dre ar Spont Ruz. Kalz kampoù-bac'h a voe krouet gant an Tcheka, ar polis, ha lod a sell outo evel ar goulagoù kentañ. Trec'h e oa an Arme Ruz war armeoù an dud enep-bolchevik eus an tu-dehoù hag an tu-kleiz e Brezel diabarzh Rusia etre 1917 ha 1922, hag e fin ar bloaz-se e voe krouet an URSS. War an diskar e zeas yec'hed Lenin goude 1922 ha mervel a reas d'an 21 a viz Genver 1924. Dont a reas Stalin e-lec'h anezhañ.

Kalz e skrivas Lenin diwar-benn e vennozhioù politikel, awenet gant prederouriezh Karl Marx, hag an doare da gas an Dispac'h da benn : dezhañ eo ar strollad politikel a ro lusk da stourm ar renkadoù hag a rank ren diktatouriezh ar broleteriezh. Al leninouriezh a vez graet eus e vennozhioù, ur skourr eus ar marksouriezh.

## Enorioù
E 1924, bloaz e varv, e voe divizet reiñ enor dezhañ e meur a zoare. Simbirsk, kêr e c'hanedigezh, voe adanvet Oulianovsk ha Gorki, ur gêr e-kichen Moskou lec'h ma chomas e fin e vuhez, voe adanvet Gorki Leninskie. Ur mirdi zo hiriv er maner ma oa o chom. Diskouezet eo e gorf balzamet en ur mozoleon war ar Blasenn Ruz e Moskou abaoe 1930. Kalz delwennoù anezhañ a chom hiriv hon deiz e Rusia ha broioù all bet en URSS. 
 
Tud zo bet anvet Vladimir Ilitch pe Lenin en enor dezhañ :
* Vladimiro Ilich Lenin Montesinos (g. e 1945), penn servij kuzh Peru, politikour, torfedour ha drouklazher
* Ilich Ramírez Sánchez (g. e 1949), lesanvet Carlos, sponter venezuelat
* Lenín Boltaire Moreno Garcés (g. e 1953), prezidant Ecuador etre 2017 ha 2021

## Gwelet ivez
* Nadejda Kroupskaya
* Leninouriezh

## Daveoù ha notennoù
Timbroù Tiriad Dieub Trieste

Emañ bremañ kêr Trieste e reter-pellañ Italia, tost d'ar vevenn gant Slovenia.

E dibenn ar Brezel-bed kentañ e voe aloubet kêrioù Trento ha Trieste, dindan dalc’h Aostria-Hungaria, gant Lu Italia. Timbroù italia ar bloavezhioù 1901-1917 zo dreist-moullet « *centesimi di corona* » ("kantimoù krurunenn") pe « *corona* » ("kurunenn"), mui an dalvoudegezh-werzh e 1919. E 1921 e voe staget an tiriadoù ouzh Italia.

E dalc'h Alamagn e voe Trieste  adalek 1943. Gant droukziwezh arme an Trede Reich avat e kouezhas etre daouarn partizaned Tito e 1945. D’ar c’houlz-se eo e voe embannet timbroù Republik Sokial Italia dreist-moulet gant ar meneg « IV 1945 Trieste TRST » mui ur sterenn.

Gant ar feur-emglev sinet e Pariz gant Italia d’an 10 a viz C'hwevrer 1947 e voe krouet Tiriad Dieub Trieste. Rannet e voe ar vro etre daou damm : 
* an tiriad A (222,5 km², ennañ kêr Trieste ha 262 406 a dud) dindan melestradurezh an aotrouniezh breizhveuriat ha stadunanat ; 
* an tiriad B (515,5 km² ha 71 000 a dud) meret gant arme Republik Kevreadus Poblel Yougoslavia (*Federativna Narodna Republika / FNR Jugoslavija*, Федеративна Народна Република / ФНР Југославија).

Tiriad Dieub Trieste (*Territorio Libero di Trieste* en italianeg, *Svobodno tržaško ozemlje*  e sloveneg ha *Slobodna Teritorija Trsta*  e serbeg-ha-kroateg) a oa ur vro emren neptu etre 1947 ha 1954. N’heller ker ober eus an tiriad-se ur Stad dizalc’h penn-da-benn, met dieub a-walc’h e oa evit embann moneiz ha timbroù.

Timbroù Yougoslavia gant un alc’hwez “STT Vuja” (betek 1952) ha « STT Vujna »(1952-54) a veze implijet er rann B etre 1948 ha 1954.

Er Rann A e veze graet gant timbroù Italia mui an dreist-mouladenn « A.M.G F.T.T. », da lavaret eo : *Allied Military Government - Free Territory Trieste* (« Gouarnamant Arme ar Gevredidi – Tiriad Dieub Trieste").

Staget e voe an tiriad A ouzh Italia hag an tiriad B ouzh Yougoslavia e 1954.

D’ar 26 a viz Here 2004 e voe lidet 50 deiz-ha-bloaz distro Trieste da Italia dre embann un timbr.
Sentidigezh

Ar **sentidigezh** a zo stad un den a sent, ne vern an abeg. Ar **senterezh** eo an ober.

## Abegoù
Abegoù zo d'ar sentidigezh
*aon rak un den pe un nerzh bennak (hini ar stad, an arme)
*levezon degemeret pe dibabet (hini ar stad, pe ar relijion, pe ar reolenn, pe lezennoù ar gevredigezh).

## Sentiñ en istor
Dre ar sentidigezh e vez displeget gant lod lazhadegoù evel hini ar Yuzevien (displegadur Adolf Eichmann e oa) pe hini My Lai e Viet Nam, pe ar jahinerezh en Aljeria .

## Urzhioù relijiel
Sentiñ zo unan eus reolennoù an urzhioù relijiel katolik. 

## Nac'h sentiñ
Nac'h sentiñ a ra an arbennourien (pe objektourien). D'ar mare ma veze ret d'ar baotred monet d'an arme e voe nac'het sentiñ ouzh ar stad gant lod anezho. E Breizh e oa bet anavezet afer daou arbennour, Bernez Korbel ha Herve Kerrain, a nac'has plegañ d'an arme ha komz galleg dirak ar varnerien.
Alberto David

**Alberto David** a zo bet ganet d'ar 1añ a viz Genver 1970.

Mestrc'hoarier echedoù luksembourgat.

Mestr Meur Etrebroadel eo.

Kelenn a ra an echedoù.

C'hoari a reas e skipailh echedoù broadel Luksembourg e c'hwec'h Olimpiad, e 1994, 1996, 1998, 2000, 2002 ha 2006, bewezh ouzh ar c'hentañ tablez. En Olimpiad 2002 e Bled e c'hounezas ar vendalenn argant hiniennel gant un disoc'h a 84,6% (+10=2−1).

Kampion echedoù Pariz e voe e 2003 hag e 2005. Kampion echedoù Bro-C'hall e 2007 gant Kleub Echedoù Clichy.

2 562 edo e renk Elo e miz Ebrel 2008, 2 595 eo bet e wellañ renk Elo e miz Here 2005.

## Liammoù diavaez
* E fichenn FIDE
* E c'hoari e Chessgames
* E stadegoù en Olimpbase
Priedoù Herri VIII

C'hwec'h pried en doe ar roue saoz Herri VIII:

*Catalina de Aragón, pe **Catherine of Aragon**, intañvez e vreur, addimezet da Herri VIII, nulet an dimeziñ, 
*Anne Boleyn (nulet an dimeziñ, dibennet an itron), 
*Jane Seymour (marvet er gwiloud), 
*Anne of Cleves (nulet an dimeziñ), 
*Catherine Howard (dibennet), 
*Katherine Parr, chomet bev war-lerc'h marv ar roue. 

## Poltredoù


Skeudenn:Michel Sittow 002.jpg|1 - ** [[Catalina de Aragón]] y Castilla** —  ...pa oa intañvez yaouank.
Restr:Anneboleyn2.jpg|2- Anne Boleyn — (Livour dianav)
Restr:Hans Holbein d. J. 032b.jpg|3- Jane Seymour.  Poltred gant Hans Holbein ar Yaouankañ
Katherine Parr

**Catherine Parr** (war-dro 1512 – 5 a viz Gwengolo 1548), pe *Katherine* pe *Katharine Parr(e)* a oa c'hwec'hvet ha diwezhañ gwreg ar roue saoz Herri VIII (1491-1547) .
Timbroù Soruth

Edo Stad-priñselezh Soruth e rannvro Bombay, e su an Nowanuggur. Ur rann eus Stad indian ar Gujarat eo bremañ.

Bro warezet ar Rouantelezh Unanet e oa abaoe an XIXvet kantved.

Tro 35 timbr (mui 13 timbr-servij) zo bet embannet gant melestradurezh ar postoù etre 1864 ha 1949, gant an alc’hwez « SAURASHTRA POSTAGE ». Soulgarget ez eus bet un darn anezho gant ar ger SARKARI a dalvez « Servij ».

An darn vrasañ eus an timbroù a ginnig poltred ar penn-bras Khanji Rasulkhan, nemet ur rummad tresadennoù loened (leon, marc’h) hag ur menez warne.

Timbroù India a vez graet gante e Soruth adal ar 1añ a viz Ebrel 1950

## Pennad kar
*Timbroù India
Sened

Ar **Sened** zo un aozadur politikel en ur renad politikel gant div gambr. E meur a vro e komzer eus sened, hag e pep hoalad. Senedourien ha senedourezed a vez graet eus an izili. Dont a ra an anv eus ar Sened roman, a oa da gentañ bodad an dud kozh ha fur (diwar ar wrizienn *sen*, kar da *hen* e brezhoneg).
 
## Senedoù ar bed
Senedoù zo er 28 bro listennet amañ.

## Gwelout ivez
* Breujoù
* Parlamant
* Penaos e vez dilenn renerien ar broioù 

## Liammoù diavaez
*  Senedoù er bed
Timbroù Makedonia

Emañ Republik Makedonia an Norzh (*Република Северна Македонија* e makedoneg) e gevred Europa, el ledenez valkanek.

Ur rannvro en impalaeriezh ottoman e oa betek dibenn ar Brezel-bed kentañ. Pa 'z eus kaoz eus sevel bevennoù nevez en Europa eo bruzhunet tiriad istorel Makedonia etre Stadoù Bulgaria, Serbia ha Gres. Un tamm mat eus ar vro zo aet d’ober ul lodenn eus Rouantelezh ar Serbed, ar Groated hag ar Slovened, adanvet Yougoslavia e 1930.

Goude bezañ implijet timbroù ottoman ez eus bet graet gant re Serbia ha Yougoslavia neuze. 

Goude marv Tito e tarzh kengevredad Yougoslavia ha ec’h embann Makedonia e 1991 ez eo dizalc’h.

Timbroù Republik Makedonia eo a vez graet gante bremañ.

## Liamm diavaez
* Postoù Makedonia
Sent (Grischun)

**Sent** a oa ur gumun a 800 a dud e kanton Graubünden, e Suis.

## Istor
Kendeuzet e oa Sent, Ardez, Guarda, Tarasp ha Ftan er gumun Scuol d'ar 1 a viz Genver 2015.

## Monumantoù ha traoù heverk

## Douaroniezh
## Emdroadur ar boblañs

## Melestradurezh

## Tud dibar
## Liammoù diavaez

## Notennoù ha daveoù
Peter, Paul and Mary

**Peter, Paul and Mary** (a-wechoù **PP&M**) a zo ur strollad kanerien eus ar Stadoù Unanet, graet berzh ganto er bloavezhioù 1960 e-touez ar strolladoù folk a veze kavet d’ar mare-se. Tri ezel a zo er strollad: Peter Yarrow, Paul Stookey ha Mary Travers.

## Levezon
Larout a reas Mary Travers e oa levezonet gant Woody Guthrie, Pete Seeger, hag al laz Weavers. Er film * Peter, Paul & Mary: Carry It On — A Musical Legacy * e klever sonerien eus ar Weavers o kaozeal eus penaos o devoa Peter, Paul and Mary tapet krog er vazh-test er bloavezhioù 1960.

## Istor

Savet ha meret eo bet ar strollad gant Albert Grossman. Klasket e oa bet gantañ sevel ur "supergroup" doare folk en ur gemer ur “veleganez vras (Travers), ur paotr farsus (Stookey) hag ur paotr koant (Yarrow)". Lañset en deus ar strollad e 1961 en ur c’hafedi anvet *The Bitter End*, brudet e oa an ti-se, a oa e Greenwich Village e New York City. Enrollet o deus o fladenn gentañ, *Peter, Paul and Mary* hec'h anv, ur bloavezh war-lerc’h. Kavet e veze er bladenn-se "500 Miles", "Lemon Tree", hit Pete Seeger "If I Had a Hammer" (istitlet "(The Hammer Song)") ha "Where Have All the Flowers Gone?", un droidigezh eus ur ganaouenn alamanek (*Sag mir wo die Blumend Sind*). An albom a zo bet en Top Ten (dek muiañ gwerzhet) e-barzh listenn ar *Billboard Magazine* e-pad dek miz hag en Top One Hundred ( kant muiañ gwerzhet) e-pad tri bloaz.

## Pladennoù
* 1962: *[[Peter, Paul and Mary (pladenn)|Peter, Paul and Mary]]*
* 1963: *[[Moving (Pladenn)|Moving]]*
* 1963: *[[In the Wind]]*
* 1964: *In Concert*
* 1965: *[[A Song Will Rise]]*
* 1965: *[[See What Tomorrow Brings]]*
* 1966: *Album*
* 1967: *[[Album 1700]]*
* 1967: *In Japan*
* 1968: *Late Again*
* 1969: *[[Peter, Paul and Mommy]]*
* 1970: *[[The Best of Peter, Paul and Mary: Ten Years Together]]*
* 1978: *Reunion*
* 1983: *Such Is Love*
* 1986: *No Easy Walk To Freedom*
* 1988: *A Holiday Celebration*
* 1990: *Flowers & Stones*
* 1993: *Peter, Paul and Mommy, Too*
* 1995: *PPM& (Lifelines)*
* 1996: *Lifelines Live*
* 1998: *Around The Campfire*
* 1998: *The Collection*
* 1999: *[[Songs of Conscience and Concern]]*
* 2000: *Don't Laugh at Me*
* 2004: *Carry It On*
* 2004: *In These Times*
* 2005: *The Very Best of Peter, Paul & Mary*

## Videoioù
* 1986: *Peter, Paul & Mary 25th Anniversary Concert*
* 1988: *Peter, Paul & Mary Holiday Concert*
* 1993: *Peter, Paul & Mommy, Too*
* 1996: *Peter, Paul & Mary: Lifelines Live*
* 2004: *Peter, Paul & Mary: Carry It On — A Musical Legacy*

## Liammoù diavaez
*Lec'hienn ofisiel
Sened gall

Ar **Sened** a zo unan eus div gambr-lezenniñ Bro-C'hall, gant ar Vodadenn Vroadel. Emañ ar galloud lezenniñ en e zalc'h war un dro gant ar Vodadenn Vroadel. Hervez mellad 24 bonreizh ar Pempvet Republik ez eo dileuriad ar strollegezhioù lec'hel hag ar C'hallaoued a ra o annez en estrenvro.

Kemmet eo bet meur a wezh an doare da zilenn ar senedourien, met, abaoe 2003, e vez dilennet ar senedourien dre vouezhiadeg hollek dieeun.
Da lâret eo n'eo ket dilennet ar senedourien war-eeun gant ar bobl. Dilennet e vezont gant 150 000 dilenner meur. Aozet e vez an dilennadegoù bep tri bloaz. Betek 2011 e veze choazet un drederenn eus ar sezoù met bremañ e vez cheñchet an hanter anezhe bewezh.

## Dilennidi ar sened
### Niver hag orin an dilennidi
Anvet ivez *kambr uhel*, ar sened a yae 331 senedour dilennet d'ober anezhañ. Kemmet eo bet ungaladur sezoù ar senedourien e pep departamant evit klotañ gwelloc'h gant emdroadur poblañs ar C'hwec'hkorneg. Tremenet eo niver ar senedourien da 343 e 2008 ha da 348 e 2011.

### Piv ’zo er bodadegoù dilenn?
Dilennet e vez ar senedourien gant an dilennerien veur, bodet e pep departamant en ur vodadeg dilenn a gaver enni : 
* Dileuridi eus ar kuzulioù kêr. Mont a reont d'ober 95 % eus ar bodadegoù dilenn.
* An holl guzulierien departamant, an holl guzulierien rannvro hag ar gannaded. Mont a reont d'ober 5 % eus ar bodadegoù dilenn.

Dilennidi an dilennidi eo ar senedourien eta, rak dilennet e vezont dre vouezhiadeg hollek dieeun, da lâret eo gant an dilennerien veur, bet dilennet o-unan dre vouezhiadeg eeun. Er vodadeg dilenn ez eus war-dro 150 000 a dud, en o zouez :
* 577 kannad
* 1 870 kuzulier rannvro ;
* 4 000 kuzulier departamant ;
* 142 000 dileuriad eus ar c'huzulioù-kêr.

## Doare da zilenn ar senedourien

## Arc'hant
Ur perc'henn bras eo ar Sened gall, hag ur chadenn skinwel (gallek evel-just) zo dezhañ. 

Meur a enklask-polis zo bet diwar-benn aferioù arc'hant ha prezidant ar Sened Christian Poncelet. 

## Liammoù diavaez
*  Lec'hienn ofisiel
**  Danevelloù savet gant ar sened
**  Displegadenn bizh eus mont en-dro bodad dilenn ar sened

## Notennoù
Mana (Rusia)

Ar **Mana** (rusianeg: *Ма́на*) a zo ur stêr e Krai Krasnoyarsk. Un adstêr eo d'ar Yenisei. Gant un hed a 475 km hag un diaz a 9 320 km² eo an eil stêr vrasañ e rannvro Krasnoyarsk. Er Menezioù Sayan emañ hec'h andon ha war-du an norzh e red betek he c'hejadenn gant ar Yenisei, 16 km diouzh Krasnoyarsk.
Roll ar Pennoù Stad e 780

Pennoù Stad ar bloaz 779 - Darvoudoù ar bloaz 780 - Pennoù Stad ar bloaz 781 - Pennoù Stad dre vloaz
-----

## Afrika

***[[Makuria]]** ?
***[[Rouantelezh Nekor|Nekor]]** - Sa'id I ibn Idris, Roue Nekor (760-803)

## Amerika

***[[Calakmul]]** - B'olon K'awil, (c.771-c.789)
***[[Copán]]** - Yax-Pasaj Chan Yoaat, (763-goude.810)
***[[Tikal]]** - Yax Nuun Ayiin II, (768-790)

## Azia

***[[Sina]]** (Tiernelezh Tang) - Dezong, Impalaer Sina (779 - 805)
***[[Japan]]** (Marevezh Nara) - Kōnin, Impalaer Japan (770-781)
***[[Silla]]** - Roue Silla 
*#Hyegong, (765-780)
*# Seondeok, (780-785)
***[[Balhae]]** - Da Qinmao/Dae Heung-mu (737-793)
***[[Pallava]]** - Parameswaran II, Roue Pallava, (710-775)
***[[Impalaeriezh Palla]]** - Dharmapala (770-781)
***[[Rashtrakuta]]** - Krishna I (768-783)
***[[Tibet]]** - Impalaer Tibet
**Khri-srong lDe-btsan, (730-785)
**Mu-ne btsan-po, (762-786)
**Mu-tig btsan-po, (764-817)

## Europa

***[[Rouantelezh Asturia]]** - Silo Roue Asturia, (774-783)
***[[Bulgars]]** - Kardam, Roue Bulgaria (777-803)
***[[Impalaeriezh Bizañs]]** - Impalaer Bizañs
*#Leo IV, (775-780)
*#Konstantinos VI, (780-797)
***[[Cordoba]]** - Abd-ar-rahman I Kalif Cordoba(756-788)
***[[Dál Riata]]** - Fergus mac Echdach, Roue Dál Riata (778-781)
***[[East Anglia]]** - 
** -Aethelred, Roue East-Anglia (c.758-779)
** -Æthelberht II Roue East-Anglia (779-794)
***[[Rouantelezh Essex|Essex]]** - Roue Essex Sigeric (758-798)
***[[Franked]]** Karl-Veur, Roue ar Franked (768-814)
***[[Gwynedd]]** - Caradog ap Meirion Roue Gwynedd (c.754-c.798)
***[[Iwerzhon]]** - Donnchadh, Pennroue Iwerzhon (766-792)
****[[Hy-Many]]** - Roue Hy-Many 
**#Dunchadh Ua Daimhine, (767-780)
**#Conall mac Fidhghal, (780-782)
****[[Laighin]]** - Ruaidri mac Faelan, Roue Laighin (776-785)
****[[Mide]]** - Donnchad Midi mac Domnaill, Roue Mide (766-797)
****[[Ulaid]]** - Fiachna, Roue Ulaid (749-785)
***[[Kent]]** - Egbert II, Roue Kent (764-c.784)
***[[Klarjeti]]** - Adarnase, Duk eus Klarjeti (742-779)
***[[Mercia]]** - Offa, Roue Mercia (757-796)
***[[Northumbria]]** - Roue Nothumbria - AÆlfwald I, (779-788)
***[[Pikted]]** - Alpin II, Roue ar Bikted (775-780)
***[[Rouantelezh Strathclyde|Strathclyde]]** - 
*#Eugein, (760-c.780)
*#Riderch, (c.780-c.798)
***[[Venezia]]** - Maurizio Galbaio, Doj Venezia (764-787)
***[[Wessex]]** - Cynewulf, Roue Wessex (757-786)
****[[Rouantelezh Sussex]]** - Ealdwulf Roue Sussex (c.772-c.791)

## Reter-kreiz

***[[Caliphat]]** - al-Mahdi, Kalif Damascus (775-785)
Mana

**Mana** zo un anv-lec'h, hag ivez ur meizad deuet diwar ar mojennoù kozh maori.

## Anv-lec'h
### En Europa
* Mana zo ur gêriadenn e Serbia e kumun Ivanjica, distrig Moravica ;

### En Afrika
* Mana zo ur gêr e Burkina Faso, e departamant Bagassi ;
* Mana (woreda) , un distrig en Etiopia 

### En Amerika
#### Gwian
* Mana zo ur kumun c'hall e Guyane ;
* Mana zo ur stêr e Gwian .

### En Azia
* Mana (Rusia) , ur stêr e Krasnoyarsk Krai
*Xian Manas zo un isrann velestradurel e rannvro emren Xinjiang e Sina.

### En Okeania
* Manazo un enezenn e Zeland-Nevez, er-maez da aod mervent Enezenn an Hanternoz ;
* Mana (Porirua) , ur c'harter eus Porirua e Zeland-Nevez,

## Tud
* ur c'haner eus Montenegro
*ur gitarour japanat

## Traoù arall
* Mana ur c'hoari strategiezh;
* Mana (denoniezh), ur meizad en denoniezh
* Mana Genita, un doueez roman, 

## Gerioù tost
* Maná
* Maňa
* Måna 
* Manas
* Manna
Republik ar Bananez

Ur ** Republik ar bananez** zo ur bomm-lavar hag a dalvez da ober anv eus ur vro a zo brein he gouarnamant. 

Hervez an istor eo un anv a veze graet eus ur vro ma veze gounezet bananez, da lavarout eo broioù Kreizamerika hag ar Mor Karib. 

Savet eo bet an droienn gant O. Henry, ur skrivagner stadunanat, pa rae anv eus Honduras en e levr *Cabbages and Kings* (1904). Div wech eo meneget el levr:
*"In the constitution of this small, maritime banana republic was a forgotten section..." 
*"At that time we had a treaty with about every foreign country except Belgium and that banana republic, Anchuria." 

Dont a ra eus galloud ar gompagnunezh stadunanat United Fruit Company, a arc'hante hag a rene war gouarnamantoù stadoù Kreizamerika evit SUA, dreist-holl e penn-kentañ an XXvet kantved. Mirout a reas ouzh rannañ an douar etre ar c'hounideien-douar, ha diskar gouarnamantoù a venne kemm stad reuzeudik ar beorien a laboure er bananezegi. 

## Broioù all
Abaoe an amzer-se e vez graet an anv-se eus broioù a seblant bezañ demokratel ha n'int nemet diktatouriezhoù. 

Er broioù-se e vez renkadoù-tud o terc'hel ar galloud hag o klask chom krog e-barzh gant a bep seurt doareoù, met dalc'hmat ar memes re: kemer arc'hant ar stad evito o-unan, sevel taosoù dastumet ganto, spontañ an dud gant ar polis hag an arme, aozañ dilennadegoù . 

## Fent
Dre fent, pe dre c'hoap, e vez komzet eus ar Republik c'hall evel Republik ar bananez pa c'hoarvez un afer arc'hant hag un droukskouer bennak, ha n'eo ket pezh a vank. Implijet eo bet da skouer pa voe dilennet Jacques Chirac gant 82%eus ar mouezhioù er bloavezh 2002, hag evit ober anv eus un nebeudig trubuilhoù en deus bet gant al lezenn. 
D'an 18 a viz Gouhere 2014 o deus votet Breujoù Bro-C'hall ul lezenn hag a zigreske niver ar rannvroioù hep digreskiñ niver an dilennidi-rannvro. 

Kemend-all a vez graet ivez en Italia.

## Film
**Bananas* a zo ur film gant Woody Allen diwar-benn un diktatour en ur Republik ar Bananez. 
## Notennoù
Tower

**Tower** zo un anv saoznek, un anv boutin deuet da vout anv divoutin.

## Anv boutin
Un anv-boutin eo, a dalv kement ha tour 
**Tower of London*, pe "The Tower", eo Tour Londrez
*The Twin Towers, tourioù e Manhattan

## Anv divoutin
Evel anv divoutin e c'hall bout
*un anv-lec'h
** Tower, County Cork, Iwerzhon 
** Tower, Minnesota, ur gêr e Minnesota e SUA 
** Tower (ward), ur ward er City of London, e Bro-Saoz

* un anv-tud
** Charlemagne Tower (1848-1923), diplomat stadunanat 
** Joan Tower (born 1938), sonaozour stadunanat
** John Tower (1925-91), politikour stadunanat
** William Lawrence Tower (1872-?), loenoniour stadunanat
** Zealous Bates Tower (1819-1900), soudard stadunanat
Tour

**Tour** zo un anv brezhonek, deuet eus al latin *turris*, a vez graet 
*eus ur savadur dezhañ muioc'h a uhelder eget a led, un tour (savadur), dezhañ meur a implij (emzifenn, annez...). 
*eus un tour (echedoù) er c'hoari echedoù
*hag a gaver en anv ar c'hoari tourig-ar-prad.

## Anvioù-lec'hioù gallek
Meur a anv-lec'h gallek zo: 
*Tour-de-Faure, a zo *Tor del Faure* en okitaneg, kumun e Lot 
*Tour-en-Bessin, kumun e Calvados, e Bessin kozh
*Tour-en-Sologne, kumun e Loir-et-Cher 
**Le Tour-du-Parc*, ur gumun e Breizh, a zo Tro-Park e brezhoneg.
**Tours*, a zo Teurgn e brezhoneg.

## Anvioù-tud
Diwar an anv gallek ez eo savet an anvioù-tud
*Latour
*La Tour
*De la Tour
Tuf

**Tuf** a zo meur a dra e brezhoneg.

*tuf, pe skop, halv taolet e-maez ar genoù pa vez tufet;
*tuf (maen), maen blot 
*tuf pe tuv, seurt plenk d'ober barrikennoù

A-hend-all e vez lavaret eo tuf pe brein ar c'hoad pe ar foenn.
Provañs

**Provañs** (*Provença*, , en okitaneg) zo ur rannvro istorel ha sevenadurel e reter Okitania.
Ur rouantelezh eo bet en , ha goude-se ur gontelezh hag a voe staget e 1481 ouzh Bro-C'hall. 

Klotañ a ra hiziv, mui pe vui, gant ul lodenn eus ar rannvro velestradurel Provence-Alpes-Côte d'Azur, e gevred ar Stad c'hall. En em astenn a ra eus korn-bro Nimes betek ar stêr Var a zisparti Provañs ha Kontelezh kozh Nisa. Met da vareoù zo e oa bro Nisa e kontelezh Provañs (betek 1388 da skouer). 

Arle e oa kêr-benn Provañs etre 911 ha 1180, ha goude-se Ais de Provença etre 1180 ha 1789. Hogen Marselha eo kêr-benn ar rannvro velestradurel Provence-Alpes-Côte d'Azur bremañ.

## Istor
* Dugelezh Provañs
* Kontelezh Provañs
* Provence-Alpes-Côte d'Azur,

## [[Ardamezouriezh]]

## Levrlennadur
* Chevallier R. ː *Provincia. Villes et monuments de la province romaine de narbonnaise*, Le Belles Lettres Paris 1982 
* Février Paul-Albert & Barral i Atet Xavier ː *Topographie chrétienne des cités de la Gaule, des origines au milieu du VIIIè siècle. VII. Province ecclésiastique de Narbonne (Narbonensis Prima)*, De Boccard, Paris 1989
Samuel Bellamy

*Ur bajenn disheñvelout [[Bellamy]] a zo ivez.*

**Samuel Bellamy** (?- 1717) a oa ur flibister saoz, anvet ivez **Black Sam** pe **Black Bellamy**, ha lesanvet **Priñs ar Vorlaeron**. 
E vugaleaj a gasas en Devonshire. Hervez lod en dije kuitaet Bro-Saoz evit mont da Amerika gant ar pal dont da vezañ pinvidik. Unan bennak a roas argant a-walc’h dezhañ da aozañ e droad. Lakaet en doa da bal adkavout teñzorioù spagnol beuzet e-kichen aodoù Amerika ar Su, met ne gavas netra hag e tistroas d’ar gêr.
Dimeziñ a reas hag e familh en em stalias nepell eus Canterbury. Met fellout a reas dezhañ mont war vor en-dro, neuze e voe degemeret war vag Benjamin Hornigold, un den a oa brudet evit bezañ jentil gant ar brizonidi, hag ivez peogwir e chome hep tagañ ar bagoù saoz.
Pa chomas Hornigoldd a-sav gant e vicher e kemeras Bellamy e blas.

Berzh a reas Bellamy pa breizhatas en Antilhez. Brudet eo evit ar prezegennoù a embanne evit kalonekaat e skipailh. Hag ivez peogwir e soursie eus buhez e skipailh, ha zoken eus hini e brizonidi.
Trumm e chomas a-sav gant e vicher morlaer d’ar 27 a viz Ebrel 1717, pa’z eas d’ar strad er- maez Cap Cop (Massachusetts) asambles gant e vag anvet *Whydah Gally* (*Whydah* a zo anv ur porzh kenwerzh afrikan e-kostez Aod an Olifant; *Gally* '(galley),a dalve galeoù) abalamour d’an arnev. En e vag e oa d’ar mare-se pinvidigezhioù laeret war 53 bag. Daou zen nemetken a zreistvevas. Unan anezho az eas diwar wel, egile, anvet Thomas Davis, a embannas e-pad e brosez e oa 180 sac’had aour hag argant war vourzh ar *Whydah* pa’z eas d’ar strad.
Sañset en dije lavaret Bellamy e-pad e brosez e 1720 (ar pezh a zo iskis rak mervel a reas e 1717) : K*ondaonet omp gnt an hailhoned-se, padal n’eus ken neemt un diforc’h etrezo ha ni : a-drugarez d’al lezenn e laeront digant ar e baour, padal e laeromp-ni digant ar re binvidik hag hon arm nemetañ eo hon nerzh-kalon.*
Gant Barry Clifford hag ur skipailh splujerien eo bet adkavet e vag e 1984, enni armoù, pezhioù moneiz, bravigoù ha traoù all.
Eric Cobham

**Eric Cobham** (tro 1700, Pool – tro 1760) a oa ur morlaer hag a labouras gant e wreg Maria Lindsey, bet ganet e Plymouth. Diazezet e oant e Newfoundland, en Douar-Nevez. Preizhata a rejont bagoù war stêr Sant-Laorañs.
Gwech ebet n’o deus bet kudennoù peogwir ne virent prizoniad ebet, hag e kasent an holl vagoù paket ganto d’ar strad. O micher morlaeron a gasjont etre 1720 ha 1740, ha goude-se e teujont da repuiñ e Le Havre. Degemeret mat e voent : dont a reas Eric da vezañ barner. War a seblant ne voe ket plijet e wreg gant Le Havre : en em zistrujañ a reas, pe marteze e voe lazhet gant he gwaz.
Ur verc’h ha daou vab a voe ganet dezho.
Cobham a skrivas e eñvorennoù, hag embannet e voent goude e varv. Klask a reas e familh prenañ an holl skouerennoù anezho a-benn o distrujañ, met miret ez eus bet ur skouerenn en Dielloù broadel e Pariz.
Diaes eo gouzout ha gwir eo an holl draoù-se : n'eus ket bet klebvet kaoz eus Cobham a-raok ar bloavezhioù 1920. Philip Gosse a implijas an anv Eric, un anv ral en XVIIIvet kantved. Hervez Gosse ivez he dije bet c'hoant Maria Lindsey lakaat he gwaz da brenañ un ti anvet Mapleton Hall e Plymouth, met n'eus lec'h ebet anvet evel-se e Plymouth pe tro-war-dro.

## Liamm diavaez
*  Buhez Eric Cobham e-barzh *The Canadian Encylopedia*

## Levrlennadur
* Jack Fitzgerald, *The Hangman is Never Late*
*Gosse, Philip, "The Pirate's Who's Who"
*Horwood, Harold, and Butts, Ed, "Pirates and Outlaws of Canada"
*Rogozinski, Jan, "Pirates! An A-Z Encyclopedia"
Grace O'Malley

**Grace O'Malley** (tro 1530 - tro 1603) pe *Gráinne Ni Mháille* e gouezeleg Iwerzhon, lesanvet *Granuaile* pe c’hoazh *Gráinne Mhaol*, a oa ur vorlaerez. 

Ganet e voe en Iwerzhon tro 1530 ha buan e voe dedennet gant bed ar mor ha hini ar bigi.

War-dro 1546 e timezas da Donal O'Flaherty. Tri bugel o doe: Owen, Margaret ha Murrough. 

Pa varvas he gwaz e tifennas hag ec’h adperc’hennas e gastilli : tamm-ha-tamm e renas warno Clew Bay. En sell da greñvaat he beli war ar bae e timezas (ha goude-se e tispartijont) gant Richard Burke. A-drugarez d’an disparti e tapas kaout kastell Rockfleet. He finvidigezhioù a implijas evit kenwerzhañ ha dont da vezañ ur vorlaerez. Bac’het e voe abalamour da se, met dieubet e voe (ne ouezer ket penaos na perak).
E 1593 e voe toullbarc'hed he daou vab hag ur breur dezhi gant un denjentil saoz hag ez eas-hi betek Bro-Saoz da goulenn digant ar rouanez Elizabeth Iañ ma vijent dieubet. Dieubet e voent, ha pa zistroas d'he bro e kendalc’has gant ar morlaerezh, o tagañ listri enebourien Bro-Saoz.

Mervel a reas e Rockfleet war-dro 1603.
Jeffrey Brown

**Jeffrey Brown** a zo un arzour hag ur c’hrouer comic book bet ganet e Grand Rapids, Michigan e 1975. 
Diazezet eo e labour war vuhez pemdez ha darempredoù e dudennoù.
Resevet en deus ar priz Ignatz award e 2003 e rann Outstanding Mini-Comic (mini-comic dibar), evit *I Am Going To Be Small*. Aozet en deus videoklip ar ganaouenn "Your Heart Is an Empty Room" gant ar strollad Death Cab for Cutie.
E oberennoù a zo bet skrignet gant mediaoù liesseurt evel This American Life, Mome, Drawn And Quarterly Showcase hag er gelaouenn Timothy McSweeney's Quarterly Concern #13, embannet gant Chris Ware. E-unan ec’h embannas Brown Clumsy er penn-kentañ, ha goude-se eo bet adembannet gant Top Shelf Productions. Hervez Brown ez eus bet gwerzhet tro 20,000 skouerenn anezhañ er Stadoù-Unanet. Troet eo bet e galleg hag embannet gant *Ego comme X* e 2006.

## Levlennadur
**Bighead* (2004)
**Clumsy* (adembannet, 2005)
**Unlikely]]* (adembannet, 2005)
**AEIOU or Any Easy Intimacy* (adembannet, 2005)
**Be A Man* (2005)
**Top Shelf Tales* (2004)
**Minisulk* (2005)
**Conversation #2* gant James Kochalka (2005)
**Every Girl is the End of the World for Me* (2006)
**I Am Going To Be Small* (adembannet, 2006)
**Feeble Attempts* (2007)
**Cat Getting Out of a Bag and Other Observations* (2007)
**The Incredible Change-Bots* (2007)
**Little Things* (miz Ebrel 2008)
**MOME*(Summer 05, Fall 05, Winter 06, Spring/Summer 06, Fall 06, Winter 07)

## Liammoù diavaez
*''Top Shelf Comix'' – Embanner Jeffrey Brown
*''The Holy Consumption of Chicago'' – Lec’hienn enni labourioù gant Jeffrey Brown, John Hankiewicz, Paul Hornschemeier ha Anders Nilsen
*''Crudely Drawn Naked People'' - Ur blog renablet ennañ holl labourioù Jeffrey Brown
*''Audio Interview at Crown Commission'' Atersadenn (miz Ebrel 2006)
*Between the Lines'' teulfilm diwar-benn Jeffrey Brown hag e oberenn, 2006 
*Interview'' Atersadenn war Around Comics Podcast (miz C’hwevrer 2007)
Vienne (kêr)

* *Ur pennad [[Vienne]] zo ivez.*

**Vienne** (*Vièna* en arpitaneg, *Viana* en okitaneg, *Viena del Delfinat* e katalaneg, *Vienna Allobrogum* e latin) zo ur gêr eus Daofinez, e departamant gall an Isère.

## Istor
Kêr-benn an Allobroged e oa e Galia gozh.

## Notennoù
Rotruda Trier

**Rotruda Trier** pe *Hrotruda Trier*, a oa ur briñsez frank ha gwreg kentañ Karl Martel en VIIIvet kantved .

## Hec'h anv
Skrivet e vez ivez *Chrotrude, Chrotrud, Rotrude, Chotrude, Chrotude, Chrotrudis*, hag anavet eo ivez evel *Rotrou de Treves*.

## He buhez
Ganet e oa e 690 en Aostrazia.

Merc'h e oa da sant Leutwinus (pe *Liévin, Liutwin, Leudin*) a oa abad Mettlach hag eskob Trier (marvet e 713), ha da Willigarde. Nevez zo avat ez eus bet kavet e oa merc'h da Lambert (†714), kont Hesbaye, un hendad d'ar Robertizien.

Dimeziñ a reas da Garl Martel, mab bastard da Pepin Herstal, maer palezioù Aostrazia ha Neustria.

Mervel a eure e 724.

## He bugale

**Rotrude Trier
 dimezet da g- **Karl *Martel**'
 │
 ├─ [[Karloman (mab Karl Martel)|Karloman]] (war-dro 715-17 Eost 754), [[maer ar palez]] [[Aostrazia]] ([[741]]-[[747]]). Manac'h e [[Monte-Cassino]].
 │ dimezet n'ouzer da biv
 │
 ├─ [[Pepin III |Pepin III, lesanvet Pepin Grenn]] (war-dro [[715]]-† [[768]]), maer ar palez e [[Bourgogn]] ([[741]]), Neustria ([[741]]) hag Aostrazia ([[747]]), 
 │ [[Franked|roue ar Franked]] ([[751]]). 
 │ dimezet en [[744]] da [[Bertrada Laon|Bertrada Laon, lesanvet an Droadegez]]* (gwelout Hugobertizien)*
 │
 ├─ [[Hiltruda (merc'h Karl Martel)|Hiltruda]] ([[720]]-† [[754]]). 
 │ dimezet da [[Odilon Bavaria]]* (gwelout Agilolfing)
 │
 └─ Hadeloge pe Aude, pe ''santez Hadeloge'' (?-† 751). 
  dimezet da Teodorig IV, kont Autun ha Toulouse.
Huon Arle

**Huon Arle**, pe **Huon Provañs**, (war-dro 882-† 10 a viz Ebrel 948), a oa ur priñs frank, kont Arle, a zeuas da vout roue Italia en .

Mab e oa da Deobald Arle ha da Berta|Verta, bastardez Lotar II Lotaringia. Anvet e voe kont Arle, ha kont Viena, ha markiz Provañs e 905 gant an impalaer Loeiz III an Dall. E 926 e voe anvet roue Italia (926-945).

## E vuhez

### Ur Bosonad
Ganet war-dro 880, mab da d-Teobald, kont Arle ha Viena, ha kont war-lerc'h e dad, e oa un den a bouez e rouantelezh Provañs. Pa voe tapet an impalaer Loeiz III an Dall gant e enebourien, dallet ha harluet eus Italia e 905, e teuas Huon da vout kuzulier dezhañ, ha da ren en e lec'h e gwirionez.

### Kont Arle

E 911 e voe roet dezhañ gant Loeiz dugelezh Provañs ha markizelezh Vienne. Kuitaat a reas Vienne neuze, da vont da chom da Arle, lec'h orin e diegezh, gant ul lez vourgognat. E 912 e timezas da Willa Provañs, marteze hanterc'hoar d'ar roue Loeiz II, ha merc'h da v-Boson V Provañs ha da Ermengarda Italia. O paouez intañveziñ edo Willa, marvet he fried Rodolf Iañ Bourgogn († 25 a viz Here 912).Intañv e voe e 914.

Gwir gêr-benn ar rouantelezh e teuas Arle da vout, pa vane Vienne annez ar roue mac'hagnet Loeiz III an Dall. Ne blijas ket donedigezh Huon d'an noblañsed eus ar vro, pa zeue gant e lez a Vourgogniz. Manasss Arle, a oa arc'heskob Arle e 920, a oa mab d'ur c'hont eus Chalon ha niz da Huon,. Muntroù a voe zoken, evel re tud Mayeul, er bloavezhioù 915-920.

E 924 e voe dilennet Raoul, niz d'ar roue Boson Provañs ha breur da Huon an Du, da roue ar Franked. Hag eñ da gask emellout en aferioù Rouantelezh Provañs.

Huon Arle a rankas neuze ober le a wazoniezh dezhañ, hag eurediñ Berta, e nizez, da Boson breur Raoul.

### Roue Italia
Evel ar roue Loeiz an Dall en doa c'hoant Huon da glask afer en Italia. War-dro ar bloavezhioù 910 e voe aloubet Lombardia gant un arme brovañsat, renet gant Huon, e vreur Boson hag Huon Taillefer, gant skoazell mamm Huon: Berta intañvezet war-lerc'h marv he fried Théobald d'Arles, a oa dimezet abaoe 898 da Adalbert II, markiz Toskana. 
Tro wenn a reas arme Huon avat. Hervez konikenn Constantin VII Porphyrogénète e c'hoarveze kement-se en 923 pe 924, hervez Liutprand Cremona e oa entre 917 ha 920. Eus 922 betek 924 e oa en em savet un darn vras eus noblañsed Italia, ha dilennet Rodolphe II Bourgogn ganto da roue Italia, e-lec'h Berengar Iañ Frioul. Neuze e voe brezel diabarzh ha n'echuas nemet d'ar 7 a viz Ebrel 924 pa voe drouklazhet Berengar. 
E miz Gouhere 926 ez eas Huon eus Arle da gemer kurunenn rouaned Italia, gant skoazell Rodolf II(880 †937), a oa en em glevet gantañ. D'an 9 a viz Gouhere e voe kurunennet roue Italia e Pavia. Reiñ a reas e garg a gont Arle d'e vreur Boson, anvet ivez *Boson VI Provañs*

### War-lerc'h marv Loeiz III Provañs
War-lerc'h marv Loeiz III Provañs en 928 e tistroas Huon da Brovañs da vout roue er vro. Koulskoude e voe ret dezhañ anavezout Charles Constantin, bastard Loeiz III , evel roue

## Notennoù

### Liamm diavaez
*Huon Provañs
Rannvro Guera

Unan eus ar 18 rannvro Tchad eo Rannvro Guera. Mongo eo he c'herbenn. Furmet e oa bet war dachenn Prefeti Guera e 2003 ha disrannet eo e daou Zepartamant.

Ur boblañs a 306,653 he-doa e 1993. Ar meuriadoù niverusañ a zo an Hadjerai (66,18%).
Judit Bro-C'hall

**Judit Bro-C'hall**, pe **Judit Flandrez**, (war-dro 843-870) a oa rouanez Wessex ha goude kontez Flandrez

Merc'h e oa da Garl Voal ha da Ermentruda Orleañs, a oa merc'h da Odon Orleañs .

Dimeziñ a reas teir gwech:
*da Æthelwulf (795 † 858), roue Wessex d'ar 1añ a viz Here 856 e Verberie.
*d'e vab Æthelbald (829 † 860), roue Wessex e 858. Ur mab he doe gantañ:
**Archibald Yaouank
*Baldwin ''Brec'h houarn'' (837 - 879). Skrapet e oa bet gant Baldwin, met dre ma oa en em glevet gant he skraper e c'houlennas roue Bro-C'hall ma vije eskumunuget , ha graet e voe gant ur c'huzul eskibien. Aotreet e voent da zimeziñ koulskoude gant ar pab Nikolaz 1añ, ha graet e voe an eured en Auxerre e 863 . Daou vugel o doe:
*Baldwin II , lesanvet Baldwin Voal (862 -† 918 
*Ralf Flandrez (865 -† 900)
Hiltrud

**Hiltrud** zo un anv-bihan alamanek roet d'ar merc'hed.

## Tud
*Hiltrud Bavaria (715-754), merc'h da g-Karl Martel 
*Hiltrud Hensen (* 1948), pried Gerhard Schröder, kanselour alaman
Hesbaye

**Hesbaye** (e galleg) pe **Haspengouw** (en izelvroeg, ha *Hespengau* en alamaneg, *Hesbania* e latin ar Grennamzer) zo anv ul lodenn eus Belgia . 

## Istor
Ur gontelezh frank e oa, enni douaroù ar proviñsoù-mañ a hiziv: Brabant Wallonia, Brabant Flandrez, Namur, Liège, ha Limbourg Belgia. E marz Aostrazia e oa.
E 1040 e voe enteuzet ar gontelezh e priñselezh Liège.

## Douaroniezh
Hiziv e komzer eus Hesbaye evel ur rannvro naturel, div lodenn enni: Haspengouw sec'h, ha Haspengouw gleborek. 

Sed amañ ar c'humunioù a gaver en Hesbaye :

### [[Brabant Flandrez]]

* Hoegaarden
* Landen
* Linter
* Tirlemont 
* Zoutleeuw 


### [[Brabant Wallonia]]

* Beauvechain (Bevekom en izelvroeg)
* Hélécine (Heilissem en izelvroeg)
* Incourt
* Jodoigne (Geldenaken en izelvroeg)
* Orp-Jauche
* Perwez
* Ramillies


### [[Proviñs Liège]]

* Amay
* Ans
* Awans
* Bassenge
* Berloz
* Braives
* Burdinne
* Crisnée
* Donceel
* Faimes
* Fexhe-le-Haut-Clocher
* Geer
* Grâce-Hollogne
* Hannut (Hannuit en izelvroeg)
* Héron
* Juprelle
* Lincent (Lijsem en izelvroeg)
* Oreye (Oerle en izelvroeg)
* Oupeye
* Remicourt
* Saint-Georges-sur-Meuse
* Verlaine
* Villers-le-Bouillet
* Wanze
* Waremme (Borgworm en izelvroeg)
* Wasseiges


### [[Limbourg (Belgia)|Proviñs Limbourg]]

* Alken
* Bilzen
* Borgloon (Looz e galleg)
* Diepenbeek
* Gingelom
* Heers
* Herstappe
* Hoeselt
* Kortessem
* Nieuwerkerken
* Riemst
* Sint-Truiden (Saint-Trond e galleg)
* Tongeren
* Wellen


### [[Proviñs Namur]]

* Éghezée
* Fernelmont
* Gembloux (Gembloers en izelvroeg)
* La Bruyère


## Tud
*Ermengarde de Hesbaye, gwreg Loeiz an Deol
Hiltrud (merc'h Karl Martel)

**Hiltrud**, pe **Hiltrud Bavaria**, a oa ur briñsez frank, merc'h da Karl Martel ha d'e gentañ pried Hrotruda Trier, ha dugez Bavaria.

Dimeziñ a eure da Odilon Iañ  Bavaria en desped d'he breudeur, Karloman ha Pepin Grenn. 

Pa varvas he fried diganti e 748, e renas e Bavaria e-lec'h he mab Tassilon III ha ne oa nemet 7 vloaz. 

Mervel a eure e 754.
Eskumunugenn

An **eskumunugenn** eo ar c'hastiz kreñvañ roet gant an ilizoù kristen d'ar re o deus un emzalc'h hag a ya kontrol da reolennoù an ilizoù-se. Lakaet e vez an den e-maez eus “kumuniezh ar gristenien”.

Gwechall e veze eskumunuget ar re a embanne kredennoù ha ne oant diouzh grad pennoù an Iliz, pe a en em zalc'he fall, dreist-holl abalamour d’o buhez reizhel.
Diktatouriezh

Un doare gouarnamant aotrouniel eo an **diktatouriezh**. Enni eo renet ar Stad gant un diktatour. Div dalvoudegezh a gaver d'ar ger.

* E Republik Roma e oa an diktatour un den a roed an holl galloudoù dezhañ e-pad prantadoù a zañjer. Sujet d'al lezenn e oant hag evezhiet e oa o oberioù. Paouezet e voe gant ar garg-se e penn kentañ an trede kantved kent J-K ha diktatourien prantad ar brezelioù diabarzh evel Sulla o doa ur galloud kalz muioc'h personel hag amreol.

* Hiziv an deiz e reer diktatouriezh eus un doare gouarnamant na oa ket sujet d'al lezenn pe d'ur vonreizh.

## Diktatouriezh el lennegezh

*Big Brother e 1984 gant George Orwell
**[[Ni (romant)|Ni]]* gant Yevgeny Zamyatin
* *[[Ill Met in Lankhmar]]* gant Fritz Leiber
* *[[Fahrenheit 451]]* gant Ray Bradbury
*Kañseller Adam Susan e V For Vendetta
*Kañseller (diwezhatoc'h Impalaer) e Star Wars.

## Levroniezh
*
*