open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Olouboeg

Ur yezh nilez-saharek eus skourr yezhoù soudanek ar c'hreiz eo an **olouboeg** (*olu'bo*). Komzet eo gant 15 000 a dud e su Soudan ar Su e proviñs Equatoria ar Reter.

## Gwelet ivez
* Yezhoù nilez-saharek
* Yezhoù soudanek ar c'hreiz
* Olouboiz
13 Du

## Darvoudoù
* 1887 : Sul gwadek e Londrez da geñver ur vanifestadeg habask a oa labourerien o kemer perzh enni.
* 1907 : kentañ nijadenn ur viñsaskell gant e levier Paul Cornu, e Coquainvilliers (Calvados).
* 1940 : kentañ bannadenn ar film tresadennoù-bev *[[Fantasia (film)|Fantasia]]* e New York (Stadoù-Unanet Amerika).
* 1945 : dilennet eo Charles de Gaulle prezidant Gouarnamant da c'hortoz ar Republik c'hall gant ar Vodadenn vonreizhañ.
* 1947 : aet Priz Nobel al Lennegezh gant ar skrivagner gall André Gide.
* 1968 : skignet eo er Stadoù Unanet ar film bevaat *[[Yellow Submarine (film)|Yellow Submarine]]* (izili ar strollad The Beatles evel aktourien).
* 1970 : taol-stad e Siria ; kemeret ar galloud gant Ministr an Difenn Hafez el-Assad.
* 1988 : kentañ bannadenn ar film tresadennoù-bev *[[Oliver & Company]]* e New York (Stadoù-Unanet Amerika).
* 1994 : dre referendom ec'h asant Sveden da vont tre en Unaniezh Europa.
* 2002 : peñse an eoullestr bahamean *[[Prestige]]* e Galiza ha lanv du da-heul.

## Ganedigezhioù

* 354 : Aogustin Hippo (pe Sant Aogustin c'hoazh), prederour ha teolojian kristen hag unan eus pevar "Zad an Iliz latin".
* 1760 : Jiaqing, Impalaer Sina adalek 1796 betek e varv.
* 1842 : René Kerviler (bet ganet *René Mathurin Marie Pocard du Cosquer de Kerviler*), ijinour, henoniour ha levrrollour breizhat (ha gall).
* 1850 : Robert Louis Stevenson, skrivagner skosat, aozer *[[Enez an Teñzor]]*.
* 1907 : Claude Heymann, filmaozer, romantour ha saver senario gall.
* 1949 : Whoopi Goldberg, aktourez amerikan.

## Marvioù

* 867 : Nikolaz 1, 105 Pab adalek 858 betek e varv.
* 1093 : Malcolm III (Skos), (*Malcolm Canmore* e lesanv), roue Bro-Skos eus 1058 betek e varv.
* 1359 : Ivan II (Rusia) (lesanvet *Ar C'huñv*), Priñs veur a Voskov.
* 1868 : Gioachino Rossini, sonaozer italian.
* 1903 : Camille Pissarro, livour gall.
* 1974 : Vittorio de Sica, aktour ha filmaozer italian.
* 2016 : Laurent Pokou, melldroadour etrebroadel eus Aod an Olifant ha gourdoner, bet araoger kreiz brudet-kaer ar Stade Rennais Football Club er bloavezhioù '70.
*2019 : Raymond Poulidor, marc'hhouarner gall.

## Lidoù
Sant an deiz : Sant Brizh

* Iliz katolik roman
** Sant Bris, arc'heskob Teurgn (5vet kantved)
** Sant Keferian, eskob Aled (7vet kantved) 
** Sant Nikolaz Iañ (pab) (9vet kantved)
17 Gouere

## Darvoudoù
* 1936 : Taol-stad Gouhere 1936 e Bro-Spagn hag a gasas da Vrezel Spagn.
* 1945 : penn-kentañ kendiviz Potsdam.
* 1946 : e Roazhon eo kaset d'ar marv André Geffroy ha Léon Jasson, izili eus ar Bezen Perrot.
* 1968 : skignet eo er Rouantelezh Unanet ar film bevaat *[[Yellow Submarine (film)|Yellow Submarine]]* (izili ar strollad The Beatles evel aktourien).
* 1976 : digoradur ar XXI C'hoarioù Olimpek hañv e Montreal (Kebek) gant Elesbed II, rouanez Rouantelezh-Unanet, Breizh-Veur ha Norzhiwerzhon.
* 1976 : staget eo Timor ar Reter ouzh Indonezia.
* 1980 : dilennet eo ar Spagnol Juan Antonio Samaranch da 7 prezidant ar Poellgor etrebroadel olimpek.
* 2006 : kren-douar en enez Jawa, en Indonezia, ha tsunami da-heul.

## Ganedigezhioù

* 1797 : Paul Delaroche, livour gall.
* 1898 : Berenice Abbott, luc'hskeudennerez amerikan.
* 1920 : Juan Antonio Samaranch, prezidant ar Poellgor Olimpek Etrebroadel.
* 1932 : Quino, treser arc'hantinat ar bannoù-treset *Mafalda*.
* 1935 : Donald Sutherland, aktour kanadian.
* 1944 : Carlos Alberto Torres, melldroader etrebroadel ha gourdoner brazilian.
* 1952 : David Hasselhoff, aktor ha kaner stadunanat. 
* 1954 : Angela Merkel, kañsellerez kentañ Bro Alamagn.
* 1975 : Cécile de France, aktourez belgiat.
* 1987 : Thibaut Vandenbussche, mestrc'hoarier echedoù belgiat.

## Marvioù

* 924 : Edouarzh an Henañ, roue angl-ha-saoz.
* 1566 : Bartolomé de las Casas, dominikan spagnol.
* 1790 : Adam Smith, armerzhour ha prederour skosat.
* 1793 : Charlotte Corday (*Charlotte de Corday d'Armont*), drouklazherez Jean-Paul Marat.
* 1894 : Leconte de Lisle, barzh gallek.
* 1917 : Arturo Reggio, mestrc'hoarier echedoù italian.
* 1918 : Nikolaz II Rusia, impalaer diwezhañ Rusia.
* 1935 : George William Russell, skrivagner ha livour iwerzhoneat.
* 1925 : Kaourintin an Ourz, kelaouenner ha rener *[[Le Courrier du Finistère]]*.
* 1967 : John Coltrane, soner saksofon stadunanat.
* 1995 : Juan Manuel Fangio, reder kirri arc'hantinaat.
* 2001 : Morris, aozer bannoù-treset eus Belgia.
* 2005 : Edward Heath, politiker saoz, kentañ ministre ar Rouantelezh Unanet).

## Lidoù
Berakoueg

Ur yezh nilez-saharek eus skourr yezhoù soudanek ar c'hreiz eo ar **berakoueg** (*berakou*) komzet gant 2 den (1995) den e Tchad.

Ur yezh varv an hini eo.

## Gwelet ivez
* Yezhoù nilez-saharek
* Yezhoù soudanek ar c'hreiz
Birrieg

Ur yezh nilez-saharek eus skourr yezhoù soudanek ar c'hreiz eo ar **birrieg** (*birri*) komzet gant tro-dro da 200 den (1996) e Republik Kreizafrika. Komzet e veze gwechall e Soudan ar Su ivez.

Ur yezh varv an hini eo hiziv sur-mat.

## Gwelet ivez
* Yezhoù nilez-saharek
* Yezhoù soudanek ar c'hreiz
Berndeg

Ur yezh nilez-saharek eus skourr yezhoù soudanek ar c'hreiz eo ar **berndeg** (*bernde*) komzet gant tro-dro da 2.000 den (1999) e Rannvro Guera e Tchad.

## Gwelet ivez
* Yezhoù nilez-saharek
* Yezhoù soudanek ar c'hreiz
Loutoseg

Ur yezh nilez-saharek eus skourr yezhoù soudanek ar c'hreiz eo al **loutoseg** (*lotus* pe *lutos*) komzet gant tro-dro da 17.000 den (1996) e Republik Kreiz Afrika.

## Gwelet ivez
* Yezhoù nilez-saharek
* Yezhoù soudanek ar c'hreiz
16 Gouere

## Darvoudoù
* 1661 : embann a ra Bank Stockholm ar bilhedoù kentañ en Europa.
* 2008 : krouidigezh ar gevredigezh .bzh.

## Sportoù
* 1947 : 18 tennad-hent Tro Bro-C'hall etre Les Sables-d'Olonne (Vañde) ha Gwened ; trec'h eo Pietro Tarchini (Suis).
* 1991 : 11 tennad-hent Tro Bro-C'hall etre Kemper ha Sant-Ervlan ; trec'h eo Charly Mottet.
* 2001 : dilennet eo ar Belgiad Jacques Rogge da 8 prezidant ar Poellgor etrebroadel olimpek.

## Ganedigezhioù

* 1872 : Roald Amundsen, ergerzher norvegiat.
* 1911 : Ginger Rogers, aktourez stadunanat.
* 1952 : Stewart Copeland, sonaozer ha soner taboulin stadunanat, unan eus tri c'hrouer ar strollad The Police.

## Marvioù

* 1324 : Go-Uda, 91 Impalaer Japan (1274-1287).
* 1342 : Roue Charlez Iañ Hungaria.
* 1917 : Vincenc Hrubý, mestrc'hoarier echedoù tchek.
* 1956 : Karel Hromádka, mestrc'hoarier echedoù tchek.
* 1985 : Heinrich Böll, skrivagner alaman, tapet Priz Nobel al Lennegezh gantañ e 1972.
* 1989 : Herbert von Karajan, rener laz-seniñ eus Aostria.
* 2012 : Jon Lord, sonaozer ha soner klavier saoz, unan eus pemp krouer ar strollad Deep Purple.

## Lidoù
*Itron Varia Menez Karmel
Gwener (deiz)

Ar **Gwener** eo an deiz etre ar Yaou hag ar Sadorn. Hervez ar reizhiad a laka ar sizhun da gregiñ gant al Lun, ha homañ eo ar reizhiad erbedet gant ISO 8601, ez eo ar pempvet deiz eus ar sizhun. Gant ar reizhiad a laka ar sizhun da gregiñ gant ar Sul, hengounel e meur a vro eus kornaoueg Europa, hag a-orin yuzev-kristen, ez eo ar c'hwec'hvet devezh. Donet a ra an anv diwar an doueez Gwener, unan eus doueed pennañ ar Romaned, adalek amzer Julius Caesar.

## Yezh
* **Ar Gwener** eo anv an deiz, **ar gwenervezh** pa gomzer eus an devezh, ha **gwenervezhiad** pa gomzer eus ar c'hementad (labour da skouer) graet en deiz-se.
* *D'ar Gwener* a vez lâret, pe *digwener* pa gomzer eus ar Gwener kentañ pe eus an hini diwezhañ.

## Relijion

### Ar Gwener er relijion gristen
Deiz marv Jezuz war ar groaz eo, hag abalamour da se e tle ar gristenien ober *[[vijil]]* en deiz-se. Gwelet ar c'hrennlavar: *Ar Gwener, Devezh peñver*. E Breizh ne veze ket debret kig gwechall neuze, hag ar c'hiz e oa debriñ krampouezh pe pesked. Un devezh a-bouez eo Gwener diwezhañ ar C'horaiz, a vez graet Gwener-ar-Groaz anezhañ.

#### Gwener-ar-Groaz
Un deiz a-bouez eo Gwener-ar Groaz-er relijion gristen pa lavar *Sant [[Yann]] Aveliour eo* en deiz ma veze lidet Pask gant ar Yuzevien ez eo bet barnet ha kondaonet Jezuz-Krist da vezañ kroazstaget. Sul-Fask eo anv ar Sul a zeu goude ha Yaou-Gamblit ar Yaou en e raok.
N'eo ket stabil deiziad Gwener-ar-Groaz pa vez jedet pegoulz e vo deiz Sul-Fask diwar deiziadur al loar.
 
### Ar Gwener en Islam
Un deiz a-bouez eo pep Gwener evit ar vuzulmaned sunnit ha chiit pa vezont kustum da vont d'ober o lidoù d'ar voskeenn. 
Er broioù muzulman ne labour ket kalz a dud en deiz-se.

## Liammoù diavaez
Nabaeg

Ur yezh nilez-saharek eus skourr yezhoù soudanek ar c'hreiz eo an **nabaeg** (*naba*) komzet gant tro-dro da 232.500 den e Tchad.

Setu ar rannyezhoù pennañ:

* Bilaleg (*bilala*)
* Koukeg (*kuka*)
* Medogoeg (*medogo*)

## Gwelet ivez
* Yezhoù nilez-saharek
* Yezhoù soudanek ar c'hreiz
Mangoeg

Ur yezh nilez-saharek eus skourr yezhoù soudanek ar c'hreiz eo ar **mangoeg** (*mango*) komzet gant tro-dro da 50.000 den (1981) e Tchad.

## Liamm diavaez
*Ethnologue
Sareg

Ur yezh nilez-saharek eus skourr yezhoù soudanek ar c'hreiz eo ar **sareg** (*sar*) komzet gant tro-dro da 183 471 den  e Tchad (e 1993).

## Gwelet ivez
* Yezhoù nilez-saharek
* Yezhoù soudanek ar c'hreiz
## Liammoù diavaez
*  Keegan, John M. :
Kocheril Raman Narayanan

**Kocheril Raman Narayanan** (malayalameg: കോച്ചേരില്‍ രാമന്‍ നാരായണന്‍) zo ur politikour eus India, bet ganet d'ar 27 a viz Here 1920 e stad Kerala (aodoù kornôg India) ha marv d'an 9 a viz Du 2005 e New Delhi. Prezidant India e oa bet etre 1997 ha 2002. Prezidant kentañ ar vro bet ganet e kasta ar re anstokadus eo.

En ur familh paour-kenañ eo bet ganet : 2 vreur dezhañ zo marv diwar an droug-skevent zoken (bep munutenn e varv un den diwarnañ en India c'hoazh). Bet kaset gantañ studioù war ar skiantoù politikel er School of Economics e Londrez e labouras e Ministrerezh an Aferioù Diavaez. Tost-tre da Jawaharlal Nehru e oa. Postoù pouezus zo bet gantañ pa'z eo bet e penn kannati India e Beijing pe Washington.

N'eo nemet pa oa aet war e leve ma krogas d'ober politikerezh. Dre 3 gwezh abaoe 1984 e oa bet dilennet kannad war anv Strollad ar C'hendalc'h.

E-pad e brezidantelezh en deus bet bec'h gant broadelourien Hindoued Strollad Pobl India a oa e penn ar vro etre 1998 ha 2004. Diouzh ar vonreizh ne oa ket kalz a c'halloud gant Narayanan avat ha chalet-bras e oa bet gant lazhadeg 2000 den (Muzulmaned al lod vrasañ anezho) e stad Gujarat e 2002. 3 bloaz goude bezañ aet diwar e bost e anzavas e miz Meurzh 2005 e kave dezhañ e oa bet blot a-walc'h pennoù ar SPI da geñver ar bec'h a oa savet etre ar c'humuniezhioù relijiel e Gujarat pa gave dezhañ e vije ret bezañ kaset di al Lu.
14 Du

## Darvoudoù

* 1851 : embannet eo *Moby-Dick; or, The Whale* (*Moby-Dick pe ar C'hwezher bras*) gant Herman Melville er Stadoù Unanet.
* 1888 : digoridigezh Ensavadur Pasteur gant Marie François Sadi Carnot, Prezidant ar Republik c'hall.
* 1940 : deroù bombezadeg Coventry (Bro-Saoz) gant al Luftwaffe.
* 1944 : evit ar wech kentañ ez eo embannet *[[Vent d'Ouest]]*, sizhunieg al Luskad Dieubidigezh Vroadel (*Mouvement de Libération Nationale* e galleg).
* 1951 : emvod kentañ bodad parlamant Poellgor studiañ ha liammañ interestoù Breizh (C.E.L.I.B. e galleg) e Palez Bourbon.
* 1953 : diskaret eo Gwilhoù Sezneg gant ur c'harr-tan e Pariz.
* 1998 : kentañ bannadenn ar film tresadennoù-bev *[[A Bug's Life]]* e Stadoù-Unanet Amerika.
* 2017 : arme Zimbabwe a gemer ar galloud er gêr-benn, Harare.

## Ganedigezhioù

* 1601 : Jean Eudes, beleg gall lakaet da sant e 1925.
* 1650 : Gwilherm III (Bro-Saoz), roue Bro-Saoz.
* 1719 : Leopold Mozart, kelenner war ar sonerezh, sonaozer ha bioliner alaman-aostria, tad Wolfgang Amadeus Mozart.
* 1765 : Robert Fulton, ijiner amerikan.
* 1771 : Marie François Xavier Bichat, bevoniour gall.
* 1801 : Prosper Levot, istorour breizhat.
* 1840 : Claude Monet, livour gall.
* 1889 : Jawaharlal Nehru, 1 kentañ ministr India.
* 1906 : Louise Brooks, aktourez amerikan.
* 1953 : Dominique de Villepin, kentañ ministr Bro C'hall etre 2005 ha 2007.
* 1954 : Bernard Hinault, reder Marc'h-houarn, aet 5 gwech Tro Bro-C'hall war varc'h-houarn gantañ.

## Marvioù

* 1716 : Gottfried Wilhelm Leibniz jedoniour ha prederour alaman.
* 1831 : Georg Wilhelm Friedrich Hegel, prederour alaman.
* 1926 : Frédéric Le Guyader, barzh, dramaour, levraouegour ha skrivagner breizhat (ha gall).
* 1986 : Loig Karadeg, merdeer gall kollet e vuhez war vor e-doug 3e Hent ar Rom.
*2019 : Jean Kergrist, komediañcher ha skrivagner.

## Lidoù
* Iliz katolik roman
** Sant Aman, eskob Roazhon (5vet kantved)
** Sant Lorañs (Iwerzhon), abad hag arc'heskob iwerzhonat (12vet kantved)
15 Gouere

## Darvoudoù

* 1099 : e-pad ar Groaziadeg Kentañ e teu a-benn ar groazidi gristen da gemer iliz ar Bez Santel e Jeruzalem, goude un hir a seziz.
* 1410 : Polonia ha Dugelezh Veur Lithuania a faezh Urzh ar Varc'heien deutonek en Emgann Grunwald.
* 1482 : kurunennet eo Muhammad XII, roue diwezhañ Emirelezh Granada.

## Sportoù
* 1936 : aet 8 tennad-hent Tro Bro-C'hall etre Grenoble (Isère) ha Briançon (Hautes-Alpes) gant ar Breizhad Jean-Marie Goasmat.
* 1939 : loc'hañ a ra 6 tennad-hent Tro Bro-C'hall eus Naoned war-du Ar Roc'hell (Charente-Maritime).
* 1954 : loc'hañ a ra 4re tennad-hent Tro Bro-C'hall eus Gwened war-du Añje (Maine-et-Loire).
* 1991 : 10 tennad-hent Tro Bro-C'hall etre Roazhon ha Kemper ; trec'h eo Phil Anderson (Aostralia).
* 1998 : loc'hañ a ra 4re tennad-hent Tro Bro-C'hall eus Ploue war-du Cholet (Maine-et-Loire).
* 2002 : 9 tennad-hent Tro Bro-C'hall etre Lannarstêr hag An Oriant (a-benn d'an eur) ; trec'h eo Santiago Botero (Kolombia).

## Ganedigezhioù

* 1606 : Rembrandt, engravour, livour ha tresour izelvroat.
* 1810 : Johann Löwenthal, mestrc'hoarier echedoù hungarat.
* 1837 : Stephanie von Hohenzollern, priñsez alaman, gwreg Pêr V Portugal.
* 1867 : Jean-Baptiste Charcot, mezeg hag ergerzher gall.
* 1899 : Seán Lemass, 4 Taoiseach Iwerzhon (1959-1966).
* 1911 : Edward Shackleton, beajour saoz.
* 1919 : Iris Murdoch, skrivagnerez iwerzhonat.
* 1939 : Aníbal Cavaco Silva, prezidant republik Portugal (2006-2016).
* 1947 : Jean-Louis Jossic, kaner-sonaozer ha soner breizhat, unan eus tri c'hrouer ar strollad Tri Yann an Naoned.
* 1949 : Carl Bildt, politikour ha 39 *Statsminister* Sveden (1991-1994).
* 1954 : Mario Kempes, melldroader etrebroadel ha gourdoner arc'hantinat.
* 1956 : Ian Curtis, kaner ha soner saoz.

## Marvioù

* 1796 : Domenico Ponziani, mestrc'hoarier ha saver studiadennoù echedoù italian.
* 1879 : Johann Friedrich von Brandt, naturour, mezeg, loenoniour ha louzawour alaman.
* 1904 : Anton Tchec'hov, skrivagner rusian.
* 1919 : Hermann Emil Fischer, kimiour alaman, tapet Priz Nobel ar Gimiezh gantañ e 1902.
* 1923 : Semyon Alapin, mestrc'hoarier echedoù lituaniat.
* 1927 :
** Constance Markievicz, broadelourez hag emsaverez da vare dispac'h Iwerzhon.
** Beniamino Vergani, mestrc'hoarier echedoù italian.
* 1958 : Julia Lennon, mamm John Lennon.

## Lidoù
* Katoligiezh:
** Sant an deiz : Sant Riwal.
14 Gouere

## Darvoudoù
*1789 : Kemeridigezh ar Bastille an toull-bac'h roueel hag a zo aloubet gant dispac'herien e Pariz.
*1940 : niverenn gentañ *[[L'Heure Bretonne]]* zo embannet, moullet e savadurioù *[[L’Ouest-Éclair]]*.
*1933 : dre lezenn ez embanner ez eo Strollad Broadel Sokialour al Labourerien Alaman ar gostezenn nemeti aotreer en Alamagn.
*1966 : dilennet eo Gwynfor Evans, eus ar strollad Plaid Cymru, da gannad e pastell-vro Caerfyrddin, e Kembre.
*1958 : en Irak eo distroadet ar roue gant un dispac'h renet gant Abd al-Karim Qasim.

## Sportoù
* 1939 : 5 tennad-hent Tro Bro-C'hall etre An Oriant ha Naoned ; trec'h eo Amédée Fournier.
* 1954 : 7 tennad-hent Tro Bro-C'hall etre Brest ha Gwened ; trec'h eo Jacques Vivier.
* 1991 : 9 tennad-hent Tro Bro-C'hall etre Alençon (Orne) ha Roazhon ; trec'h eo Mauro Ribeiro.
* 1998 : 3de tennad-hent Tro Bro-C'hall etre Rosko hag An Oriant ; trec'h eo Jens Heppner.
* 2002 : 8 tennad-hent Tro Bro-C'hall etre Saint-Martin-de-Landelles (Manche) ha Ploue ; trec'h eo Karsten Kroon.

## Ganedigezhioù

* 1602 : Jules Mazarin, Kardinal, politikour ha den-Stad gall.
* 1804 : Alfred Malherbe, naturour ha reizhaouer gall.
* 1830 : Henry Bird, c'hoarier echedoù saoz .
* 1863 : Charlez ar Govig, barzh ha romantour breizhat.
* 1888 : Jacques de Lacretelle, skrivagner gall.
* 1919 : Lino Ventura, aktour italian.
* 1934 : Marcel Gotlieb (lesanvet Gotlib), saver bandennoù treset.
* 1956 : Herve Bihan, daneveller, kelenner brezhoneg e Skol-veur Breizh-Uhel ha rener ar gelaouenn Hor Yezh.

## Marvioù

* 1223 : Fulup II Bro-C'hall (*Fulup an Aogust* e lesanv), roue Bro-C'hall.
* 1917 : Octave Lapize, reder war varc'h-houarn gall, gounideg 8 Tro Bro-C'hall e 1910.
* 1954 : Jacinto Benavente y Martinez, Priz Nobel al Lennegezh e 1922.
* 1979 : Santos Urdinarán, melldroader etrebroadel uruguayat.
* 1988 : Vincenzo Nestler , mestrc'hoarier echedoù italian.
* 1993 : Léo Ferré, barzh, kaner-sonaozer ha pianoour gall.
* 2006 : Aleksandr Wojtkiewicz, mestrc'hoarier ha kelennour echedoù poloniat-lituaniat.
* 2014 : Nadine Gordimer, skrivagnerez suafrikan, Priz Nobel al Lennegezh

## Lidoù
* Sant an deiz : Santez Essylt
* 
* Gouel broadel Bro-C'hall
13 Gouere

## Darvoudoù
* 1174 : William al Leon eus bro-Skos zo tapet en Alnwick gant lu ar roue Herri II (Bro-Saoz). Unan eus pennoù Emsavadeg 1173-1174 e oa.
* 1558 : e Frañs e voe trec'h lu Spagn war al lu gall kaset gant Paul des Thermes da geñver Emgann Gravelines.
* 1822 : lu Gres a voe trec'h war Impalaeriezh Otoman en Termopiloù.
* 1944 : lazhet eo Jeanne Chassin du Guerny, broadelourez ha skrivagnerez (Jeanne Danio hec'h anv-pluenn) vreizhat e Pengilli (22).
* 1956 : embannet eo ar Steuñv Ober Rannvroel e-keñver departamantoù Breizh.

## Sportoù
* 1903 : 5 hag 2 diwezhañ tennad-hent Tro Bro-C'hall etre Bourdel (Gironde) ha Naoned ; trec'h eo Maurice Garin.
* 1908 : digoradur ar  C'hoarioù Olimpek hañv e Londrez (Bro-Saoz) gant Edouarzh VII, Roue Bro-Saoz.
* 1939 : 4re tennad-hent Tro Bro-C'hall etre Brest hag An Oriant ; trec'h eo Raymond Louviot.
* 1954 : 6 tennad-hent Tro Bro-C'hall etre Sant-Brieg ha Brest ; trec'h eo Dominique Forlini.
* 1986 : loc'hañ a ra 10 tennad-hent Tro Bro-C'hall eus Naoned war-du park tematek Futuroscope (Vienne).
* 2001 : dilennet eo Beijing gant Poellgor etrebroadel olimpek bodet e Moskov evit degemer an  C'hoarioù Olimpek hañv e 2008.

## Ganedigezhioù
* 1590 : Klemañs X, pab.
* 1793 : John Clare, barzh saoz.
* 1909 : Henri Pollès, skrivagner breizhat gallek, romantour, barzh ha saver esaeoù e Landreger († 30 a viz Gwengolo 1994).
* 1927 : Simone Veil, politikourez c'hall.
* 1940 : René Cédolin, melldroader ha gourdoner gall.
* 1950 : Lena Louarn, emsaverez sevenadurel.
* 1953 : Johnny Clegg, kaner suafrikan.
* 1962 : Michael Jace, aktour stadunanat.

## Marvioù

* 1380 : Beltram Gwesklin, konestabl en arme Bro-C'hall (° 1320 e-kichen Bronn).
* 1793 : Jean-Paul Marat, kazetenner ha politikour gall drouklazhet gant Charlotte Corday (° 24 a viz Mae 1743 e Boudry (Prusia d'ar mare-se)).
* 1921 : Gabriel Lippmann, fizikour gall, tapet gantañ Priz Nobel ar fizik (° 16 a viz Eost 1845 e Bonnevoie (Luksembourg)).
* 1944 : Jeanne Coroller-Danio, broadelourez ha skrivagnerez vreizhat (° 25 a viz Mae 1892 e Morzhell).
* 1985 : Federico Norcia, mestrc’hoarier echedoù italian (° 31 a viz Meurzh 1905 e Lugo di Romagna (Italia)).

## Lidoù
Sant an deiz : Sant Turio
Bloavezhioù 1860

### Darvoudoù

* Frañs : Eil Impalaeriezh
* Stadoù-Unanet : Brezel an Disrannañ
* Japan : fin zo d'ar marevezh Edo, deroù ar Marevezh Meiji

### Tud dibar

* Napoleon III

### Ijinadennoù, kavadennoù, degasadennoù

Roll ijinadennoù ar bloavezhioù 1860

* Pellgomz Antonio Meucci

__NOTOC__
Bloavezhioù 1880

### Darvoudoù

* Deroù savidigezh Kanol Panamá renet gant an ijinour gall Ferdinand de Lesseps, touller Kanol Suez. Echuet e vo al lankad kentañ-mañ e 1889 gant rivin kantmiliadoù a espernerien vihan.
* A-zevri emañ Frañs o trevadenniñ Indezsina.

### Tud dibar

* Jules Ferry
* Léon Gambetta

### Ijinadennoù, kavadennoù, degasadennoù

Roll ijinadennoù ar bloavezhioù 1880

* Fardañ a ra G. Eastman ur goc'henn a gemer lec'h ar plakennoù gwer. Fonnus-tre war-lerc'h e vo ijinet ar roll luc'hskeudenniñ.
* Lezenn war frankiz ar wask e Frañs.
* Skol Laik digoust evit an holl e Frañs.
Bloavezhioù 1870

## Darvoudoù

* Levezon dreist digoridigezh Kanol Suez war ar beajoù dre vor.

### [[Europa]]

* 1870 da 1871 : Brezel Frañs-Alamagn 1870
* 1871 : Kumun Pariz
* Kamp Koñli, 60 000 Breizhad bac'het ha lezet da zizeriañ ha da grial kernez war urzh Léon Gambetta
* An Disrannañ politikel Alamagn - Aostria

### [[Afrika]]

* En em staliañ a ra Turked Egipt war aodoù Somalia.

## Tud dibar

* Otto von Bismarck
* Jeneral a Geratri
* Léon Gambetta
* Louise Michel
* Adolphe Thiers

## Ijinadennoù, kavadennoù, degasadennoù

Roll ijinadennoù ar bloavezhioù 1870

* An tredan
* Sinema ar vreudeur Lumière
* Ar Sonskriverez
* Pellgomz Marconi
* Savouriezh : ar Modern Style en Europa hag er Stadoù-Unanet

__NOTOC__
Bloavezhioù 1850

## Darvoudoù

### [[Afrika]]

* Benin : Skoulmet darempredoù gant Frañs.
* Kenya : Feurioù-emglev etre Breizh-Veur ha Sultan Oman a-benn digreskiñ kenwerzh gounidus ar sklaved, en eskemm d'ar gwarant ma kendalc'ho ar Sultanelezh da astenn he levezon war aodoù Kenya. Torret ar "c'henwerzh" da vat e 1873. 
* Lesotho : Kenderc'hel a ra stourm ar meuriadoù Sotho a-enep d'ar Boers etre (1840 - 1868).
* Ren ar c'hKabaka (roue) Mutesa Iañ war takad an Ouganda etre 1852 ha 1884.
* Gant ar gouarnour gall Louis Léon César Faidherbe (1854-1861) e teu ar Senegal da vezañ kreizenn emled ar Frañsizien e Kornôg Afrika.

### [[Amerika]]

* Stadoù-Unanet : Ar beilh war an aour

### [[Europa]]

* Frañs : Eil Impalaeriezh etre 1852 ha 1870

### [[Reter-nesañ]] & Bed arab

* Aljeria : Kreñvaat a ra ar C'hallaoued o c'hrog war ar vro dre an trevadennerezh hag an argadoù brezel evit lakaat su Kabilia da sujañ. En em zispakañ a ra an aozadur melestradurel, krouet ez eus departamantoù ha burevioù arab milourel.

## Tud dibar
* Victoria (Rouantelezh-Unanet)
* Napoleon III
* Frederig Gwilherm IV Prusia

## Ijinadennoù, kavadennoù, degasadennoù

Roll ijinadennoù ar bloavezhioù 1850

* An hentoù-houarn treuzkevandirel
* Ar mekanikoù gwriat kentañ graet ha gwerzhet gant Isaac Singer.

__NOTOC__
Bloavezhioù 1840

### Darvoudoù

#### [[Europa]]

* Turmud e kreiz hag e reter ar c'hevandir; dispac'hioù bras en Impalaeriezh Aostria-hag-Hungaria.

##### [[Alamagn]]

* Unaniezh an Impalaeriezh alaman.
* Lezenn a grou an Asuransoù sokial.

##### [[Breizh]]

* Kenderc'hel a ra an heskinerezh a-enep implij ar brezhoneg.
* Mil a dud o labourat e mengleuzioù plom Poullaouen.
* Krog eo an divroañ hag an enkadenn armerzhel.

##### [[Frañs]]

* Deroù an Eil republik.

### Tud dibar

* Ar c'hañseller Bismarck.
* Alfred de Courcy a skriv diwar-benn Breizh

### Ijinadennoù, kavadennoù, degasadennoù

Roll ijinadennoù ar bloavezhioù 1840

* Timbroù-post

__NOTOC__
Bloavezhioù 1830

### Darvoudoù

* El Lennegezh, ar Romantelezh.

* En Europa, krouidigezh ar Stad Velgat.

#### [[Breizh]]

* Embannidigezh ar Barzhaz Breizh gant Teodor Hersart Kervarker, deroù an Emsav modern.
* Kanoliadur aber ar Stêr-Aon e Kastellin a-benn sevel kanol Naoned-Brest

### Tud dibar

* Teodor Hersart Kervarker
* William Miller, pastor metodistat, a brezeg distro ar C'hrist a-benn ar bloaz 1844.

### Ijinadennoù, kavadennoù, degasadennoù

Roll ijinadennoù ar bloavezhioù 1830

* Kentañ karrigelloù toet
* Staliet al linenn houarn gentañ da dreuzdougen beajourien etre Liverpool ha Manchester (Bro-Saoz).
* E-kreiz kevandir Europa eo digoret al linenn gentañ e 1835, etre Brusel ha Malines, gant dafar oberiet gant John Cockerill.

__NOTOC__
Bloavezhioù 1820

### Darvoudoù

### Tud vrudet
* Fernando VII (Spagn)
* Joseph Smith, saver ar vormonegezh
* Wilhelm von Humboldt, prederour ha yezhour
* Thomas Malthus, armerzhour ha poblañsour
* Ludwig van Beethoven, sonaozour
* Klemens Wenzel Lothar von Metternich, diplomat
* Simón Bolívar, jeneral ha dizalc'hour Suamerika 
* Antonio José de Sucre, dizalc'hour eus Suamerika

### Ijinadennoù, kavadennoù, degasadennoù

Roll ijinadennoù ar bloavezhioù 1820

*

__NOTOC__
Bloavezhioù 1810

### Darvoudoù

* Frañs : Impalaeriezh C'hall Kentañ
* Dibenn brezelioù an Impalaeriezh
* Hollveli ar vonarkiezh aostriat-hag-hungarat

### Tud dibar

* Napoleon Bonaparte
* Loeiz XVIII, roue Bro-C'hall

### Ijinadennoù, kavadennoù, degasadennoù

Roll ijinadennoù ar bloavezhioù 1810
Bloavezhioù 1800

### Darvoudoù

* 1803 : Prenañ a ra ar Stadoù-Unanet douaroù Louiziana digant Frañs.
* 1804 : Dont a ra Napoléon Bonaparte da vezañ impalaer ar Frañsizien.
* 1806 : Fin zo d'an Impalaeriezh Santel Roman German
* Brezelioù an Impalaeriezh.

### Tud dibar

* Napoléon Bonaparte

### Ijinadennoù, kavadennoù, degasadennoù

Roll ijinadennoù ar bloavezhioù 1800

*

__NOTOC__
Bloavezhioù 1790

### Darvoudoù

* Dispac'h gall
* Brazil : Birvilh politikel kevredigezhel ha sevenadurel. Krouidigezh strolladoù, kevredigezhioù hag akademiezhioù niverus. Merkañ a ra deroù ur vuhez lennegel ha sevenadurel broadel, chomet betek-neuze stag-kenañ ouzh hini Portugal.

### Tud dibar

* Napoleon Bonaparte
* Georges Danton
* Loeiz XVI a Vro-C'hall
* Maximilien de Robespierre

### Ijinadennoù, kavadennoù, Degasadennoù

Roll ijinadennoù an XVIIIvet kantved

* Aozañ a ra Nicolas Appert an hentenn gentañ evit mirout ar bouedoù, dre hirboazhañ, hep aer, e listri gwer : an *[[appertizadur]]*.

__NOTOC__
Porched:Bro-C'hall

__NOTOC__

&nbsp;
 

## Evezhiadennoù

# Ma krouit ur pennad pe ma adsavit ur pennad penn-da-benn, enskrivit anezhañ war roll ar "pennadoù nevez". Tennit anezhañ kuit eus roll ar pennadoù koshoc'h.
# Soñjet eo bet ar porched-mañ evel un nor evit mont war-du ar pennadoù a denn da Vro-C'hall. Ret eo glasaat al liammoù e ruz muiañ ma c'haller.
Tommaso d'Aquino

**Tomaz Akin**, **Tommaso d'Aquino** (italianeg), pe **Thomas Aquinas** (latin), lidet evel ur sant ha Doktor an Iliz gant an Iliz katolik roman a zo bet un doueoniour hag ur prederour italian eus ar re bouezusañ. Graet e vez tomazouriezh eus ar gelenn doueoniel ha prederouriezhel a gaver e skridoù meur ar prederour.Ganet eo bet e kêriadenn *Roccasecca* e-kichen *Aquino* e Rouantelezh Naplez e 1228 ha marvet eo bet e 1274 en abati Fossanova nepell diouzh Latina. Ken reizh e oa e vuhez ma veze graet *an Doktor Ael* eus outañ. Lidet e vez e ouel d'an 28 a viz Genver (gwechall d'ar 7 a viz Meurzh – deiz e varv – ha d'an 8 gant al Lutherianed). 

## Buhez
Mont a reas da zominikan war-dro ar bloavezh 1240 ha studiañ a reas en abati Monte-Cassino hag e Naplez. Eno e veze studiet ar brederourien vuzulman, anvet ganeomp Avisenna pe Averroes abaoe ar mare-se. Mont a reas da studiañ e Kölln hag e Pariz e-lec'h ma voe stummet gant sant Alberzh Veur. Evel mestr doueoniour e roas kentelioù e Pariz, Roma ha Naplez. Mervel a reas pa oa war hent Sened-Iliz Lyon.

## Preder
Klask a ra Tommaso d'Aquino sevel ul liamm etre ar Poell hag ar Feiz. Evitañ ha pa vefe ar brederouriezh urzhiet hervez ar Poell ne c'hell ket bezañ er-maez eus an doueoniezh, houmañ dindan urzh an Diskuliadur. Un diforc'h a ra etre an *doueoniezh diskuliet* ha ne c'hell ar Poell nemet prouiñ n'eo ket dibosupl an dogmoù pennañ (an Dreinded, Kelenn krouidigezh ar bed) hag un *doueoniezh naturel* ha ganti e c'hell ar Poell diskoachañ gwirionezioù evel ar pemp moaien a zo da brouiñ (hervez an doueoniourien) bezañs Doue.
E 1879, dre embann al lizher-meur *Aeterni Patris* e tisklerias ar pab Leon XIII e stalie an domazouriezh evel maen-stur ar gelenn gatolik.

## Oberennoù

* *Quaestiones disputatae* (Dalc'hioù arguzennet)
* *De ente et essentia* (Boud hag ezvezout)
* *Summa contra Gentiles* (Holladenn a-enep ar Baganed)
* *Summa Theologiae* (Holladenn an Douenoniezh)

## sellout ouzh
* Roll prederourien Italia

## Notennoù ha daveennoù
15 Du

## Darvoudoù
* 1533 : kemeret eo Cuzco (Impalaeriezh Inka d'ar mare-se) gant lu spagnol Francisco Pizarro.
* 1853 : Pêr V a ya da roue Portugal.
* 1863 : Kristian IX (Danmark) a ya da roue Danmark.
* 1884 : deroù Kuzuliadeg Berlin.
* 1889 : goude un taol-stad a-enep an impalaer Pedro II e teu Brazil da vezañ ur republik.
* 1971 : lakaet e gwerzh kentañ mikroprosesor, *Intel 4004* an anv anezhañ.
* 1989 : kentañ bannadenn ar film tresadennoù-bev *[[The Little Mermaid (film, 1989)|The Little Mermaid]]* e Stadoù-Unanet Amerika.
* 1999 : embannet eo al lezenn niverenn 99/944 a laka e pleustr an Emglev keodedel a gengred (*PACS* e galleg).
* 2003 : marv 12 Breton war chanterioù Sant-Nazer e-pad gweladeg kentañ ar familhoù pa oa bet nevez-echuet sevel ar mordreizher *[[Queen Elisabeth 2]]*.
* 2017 : unan eus listri-spluj Morlu Arc'hantina, an *ARA San Juan (S-42)*, a ya diwar wel er Meurvor Atlantel.

## Ganedigezhioù
* 1708 : William Pitt an Henañ, den-stad saoz ha kentañ ministr ar Rouantelezh Unanet.
* 1738 : William Herschel, steredoniour alaman, dizoloer ar blanedenn Sadorn.
* 1793 : Michel Chasles, matematikour gall.
* 1881 : Liam Mac Piarais pe William Pearse, breur Padraig Pearse, broadelour iwerzhonat (lakaet d'ar marv d'ar 4 a viz Mae 1916).
* 1886 : René Guénon pe ’Abd al-Wâhid Yahyâ c'hoazh, metafizikour gall broadet ejiptat.
* 1891 : Erwin Rommel, marichal alaman e-pad an Eil Brezel-bed.

## Marvioù

* 565 : Justinian I, Impalaer Bizantion (527-565).
* 1630 : Johannes Kepler, steredoniour alaman.
* 1787 : Christoph Willibald Gluck, sonaozer c'hoarigan alaman.
* 1839 : William Murdoch, ijiner skosat.
* 1916 : Henryk Sienkiewicz, skrivagner eus Polonia, tapet Priz Nobel al Lennegezh gantañ e 1903.
* 1919 : Alfred Werner, kimiour suis, tapet Priz Nobel ar Gimiezh gantañ e 1913.
* 1864 : Frank Michler Chapman, evnoniour ha naturour stadunanat.
* 1945 : Gérard Verdeau, krouer ar gevredigezh Breiz Santel e 1952.
* 1976 : Jean Gabin, aktour gall.
* 2017 : Françoise Héritier, denoniourez, gwregelouriez ha tudoniourez gall.

## Lidoù
* Iliz katolik roman:
** Sant Maloù, eskob-abad kembread dre orin ha deuet da Aled e kostez Sant Aaron, penitiour (649);
** Sant Alberzh Veur, dominikan ha doueoniour alaman (1280).
12 Gouere

## Darvoudoù
* 1790 : votet ez eus ul lezenn evit lakaat ar gloer da vezañ keodedourien gant ar Vodadenn bonreizhañ broadel.
* 1906 : dizuet eo Alfred Dreyfus gant Lez-terriñ Roazhon.
* 1917 : e-kichen Ieper e implij an arme alaman, evit ar wech kentañ, ar gaz anvet diwezhatoc'h *[[iperit]]*.
* 1920 : goude 6 bloavezh labour e tigorer kanol Panamá.
* 1937 : diskouezet eo bet an daolenn ''Guernica'', gant al livour Pablo Picasso, en un diskouezadeg e Pariz.
* 1975 : dont a ra São Tomé ha Príncipe da vezañ dizalc'h diouzh Portugal.
* 1979 : dont a ra Kiribati da vezñ dizalc'h diouzh Breizh-Veur.

## Sportoù
* 1939 : 3de tennad-hent Tro Bro-C'hall etre Roazhon ha Brest ; trec'h eo ar Breizhad Pêr Gloareg.
* 1954 : 5 tennad-hent Tro Bro-C'hall etre Caen (Calvados) ha Sant-Brieg ; trec'h eo Ferdi Kübler (Suis).
* 1982 :
** 9 tennad-hent Tro Bro-C'hall etre An Oriant ha Pluveleg (a-benn d'an eur dre skipailh) ; trec'h eo Ti-Raleigh (Izelvroioù).
** 9 tennad-hent Tro Bro-C'hall etre Pluveleg ha Naoned ; trec'h eo Stefan Mutter (Suis).
* 1986 : 9 tennad-hent Tro Bro-C'hall e Naoned (a-benn d'an eur) ; trec'h eo Breizhad Bernard Hinault.

## Ganedigezhioù

* -100 : Julius Caesar, jeneral, politikour hag impalaer roman.
* 1573 : Pietro Carrera, c'hoarier echedoù italian.
* 1817 : Henry David Thoreau, skrivagner stadunanat.
* 1832 : Henry Seebohm, beajer, evnoniour amatour ha greantour (metalouriezh) saoz.
* 1876 : Max Jacob, livour ha barzh gall.
* 1904 : Pablo Neruda, barzh ha skrivagner spagnolek eus Chile, Priz Nobel al Lennegezh.
* 1918 : Roger Couderc, kazetennour-sport gallek, ur mailh war ar rugbi.
* 1937 : Lionel Jospin, politikour gall.
* 1991 : James Rodríguez, melldroader etrebroadel kolombian.
* 1997 : Malala Yousafzai, plac'h yaouank eus Pakistan, tapet ganti Priz Nobel ar Peoc'h.

## Marvioù

* 1712 : Richard Cromwell, politikour saoz.
* 1785 : Louis-René de Caradeuc de La Chalotais, den a lezenn ha difenner gwirioù Breizh.
* 1935 : Alfred Dreyfus, ofisour gall.
* 1941 : Charles Jaffé, mestrc'hoarier echedoù rusian.
* 1944 : Louis Henri Nicot, delwennour ha kizellour gall.
* 1949 : Dúbhglás de hÍde, kentañ prezidant Republik Iwerzhon.
* 1990 : João Saldanha, melldroader, kazetenner ha gourdoner brazilian.
* 2016 : Agustín Fernández Paz, skrivagner galizek evit ar re yaouank.

## Lidoù
*Sant an deiz : Sant Kare
*Devezh ar vro e Kiribati
*Devezh ar vro e São Tomé ha Príncipe
Ellen Johnson-Sirleaf

D’an 29 a viz Here 1938 e oa bet ganet **Ellen Johnson Sirleaf**. Prezidantez Liberia hag ar vaouez kentañ aet da benn ur vro en Afrika eo. 

E penn Strollad an Unaniezh eo bet hag aet eo da brezidantez goude dilennadegoù dieub ha reizh e 2005.

Priz Nobel ar Peoc'h 2011 a ya ganti e 2011, a-gevret gant ul Liberianez all, Leymah Gbowee hag ur Yemenadez Tawakkul Karman.

E miz Du 2011 eo bet addilennet da brezidantez Liberia gant ouzhpenn 90% eus ar mouezhioù dre ma oa bet boikotet an dilennadeg gant hec'h eneber Winston Tubman.

## Un ekonomikourez
E Harvard he deus kaset he studioù ha kroget e oa da gemer kargoù e gouarnamant ar vro e 1970 pa yeas da Vinistrez an Arc’hant dindan Prezidant William Tolbert. E 1985 e klaskas mont da senedourez met a-enep riez ar soudarded e savas hag da chom 10 vloaz en toull-bac’h e voe kondaonet. Dieubet buan e voe avat ha d’an harlu ez eas betek 1997. E-keit-se e labouras evit Bank ar Bed hag ar Citibank en Afrika.

## Ar brezel diabarzh
Harpañ a reas emsavadeg Charles Taylor a-enep ar Jeneral Samuel Doe. Koulskoude e tistagas diouzh Taylor hag ez eas war ar renk a-enepetañ zoken da vare dilennadegoù 1997. Un 10% eus an dud a votas eviti hepken pa yeas 75% eus ar mouezhioù gant Taylor. Stourm a reas evit ma’z afe Taylor kuit avat hag ur roll pouezus a voe ganti e gouarnamant an tremen evit prientiñ an dilennadegoù dieub kentañ. Pa’z eas Taylor kuit e 2003 e tistroas-hi da benn he strollad.

## Dilennadeg 2005
D’an dro gentañ ez eas 175,520 mouezh ganti. Rak se ez eas gant an eil dro d’an 8 a viz Du da geveziñ ouzh George Weah, bet c’hoarier mell-droad a-vicher. D’an 11 a viz Du e voe lavaret gant Bodad Broadel an Dilennadegoù e oa aet ar maout ganti pa oa tost 60% eus ar mouezhioù war he anv. Addilennet eo bet e 2011.

Mrs Johnson Sirleaf zo 4 mab ha 6 bugel-bihan dezhi. « Ar vamm-gozh » e oa bet he lesanv e-pad ar c’houlzad-dilenn.
Albert Speer

**Berthold Konrad Hermann Albert Speer**, ganet d'an 19 a viz Meurzh 1905 e Mannheim, a oa un tisavour ha ministr eus an Trede Reich etre 1942 ha 1945. Unan eus an dud pouezusañ e voe en Alamagn nazi e dibenn an Eil Brezel-bed.

Mont a reas war-lerc'h e dad war ar vicher a disavour.

E 1931 e emezelas en NSDAP a oa Adolf Hitler en e benn.

E 1934 e voe savet gant Speer ar c'hinklañ meurdezus a voe da gendalc'h bloaziek ar strollad nazi e Nürnberg. Tisavour ofisiel ar renad nazi e voe diwar neuze.

Ennañ e voe fiziet gant Hitler e huñvre pouezusañ : sevel Germania, "kêr-benn ar bed" (alamaneg: *Welthauptstadt Germania*), diwar gêr Berlin. Abalamour d'ar brezel ne voe savet netra en-fetis panevefe ar gañsellerez nevez (alamaneg: *Neue Reichskanzlei*, bet distrujet e 1945).

E 1942 e voe anvet da Vinistr an Armerezh hag e 1943 ez eas da Vinistr ar produiñ greantel. An dud a oa er c'hampoù a lakaas da labourat a-lazh-korf.

Dirak lez-varn Nürnberg e 1945 e lavaras avat ne ouie netra eus an tordefoù bet kaset gant ar renad nazi. 20 vloavezh en toull-bac'h e chomas.

D'ar 1añ a viz Gwengolo 1981 ez eas da anaon e Londrez.

## Levrlennadur
* Gitta Sereny: *Albert Speer : son combat avec la vérité*. Seuil 1997. (e galleg)
* Matthias Schmidt: *Albert Speer. Das Ende eines Mythos*. München: Goldmann 1983.(en alamaneg)
Bilaleg

Ur rannyezh nabaek eo ar **bilaleg** (*bilala*) eus familh ar yezhoù nilez-saharek komzet e Tchad.

## Gwelet ivez
* Nabaeg
* Yezhoù soudanek ar c'hreiz
Yezhoù jebelek ar reter

Un isskourr eus ar yezhoù nilez-saharek eo **yezhoù jebelek ar reter** (anvet ivez **yezhoù tabiek**) komzet e Proviñs An Nil al Azraq e reter Soudan.

Peder yezh a zo en isskourr-mañ: 

* Gameg: ar yezh tabiek muiañ komzet
* Akaeg (damvarv)
* Keloeg (damvarv)
* Moloeg (damvarv)

## Gwelet ivez
*Yezhoù nilez-saharek
*Yezhoù jebelek
Gameg

Ur yezh nilez-saharek eus skourr yezhoù soudanek ar c'hreiz eo ar **gameg** (*gaam*, *ingassana* pe *tabi*) komzet gant tro-dro da 40.000-80.000 den e reter Soudan.

Ar yezh tabiek pennañ an hini eo.

## Gwelet ivez
* Yezhoù nilez-saharek
* Yezhoù jebelek ar reter
Akaeg

Ur yezh nilez-saharek eus skourr yezhoù soudanek ar c'hreiz eo an **akaeg** (*aka* pe *silak*) komzet e reter Soudan gant un nebeud kantadoù a dud nemetken er bloavezhioù 90.

Levezonet-don eo bet ar yezh-mañ gant ar berteg.

Ur yezh en arvar da vont da get an hini eo.

## Gwelet ivez
* Yezhoù nilez-saharek
* Yezhoù jebelek ar reter
Yezhoù sourmek

Un isskourr eus yezhoù kirek eo ar **yezhoù sourmek**.

Setu penaos e vez isrenket ar yezhoù en isskourr-mañ:

***Yezhoù sourmek an norzh** 
Madjangeg 
***Yezhoù sourmek ar su**
****Yezhoù sourmek ar gevred**
***Kwegoueg
***Meeneg 
***Mourseg 
***Sourieg 
****Yezhoù sourmek ar mervent**
***Didingeg 
***Narimeg 
***Mourleg 
***Tenneteg 
***Baleseg 
***Zilmamoueg 
***Kasipoeg 

## Gwelet ivez
* Yezhoù kirek
* Yezhoù nilez-saharek
Yezhoù nilotek

Un is-skourr eus ar yezhoù kirek eo ar **yezhoù nilotek**.

Setu penaos e vez isrenket ar yezhoù er familh-yezhoù-mañ :
***[[yezhoù nilotek ar reter]]**, evel an tourkaneg hag ar masaieg ; 
***[[yezhoù nilotek ar su]]**, evel ar yezhoù kalendjinek hag an datougeg ;
***[[yezhoù nilotek ar c'hornôg]]**, evel ar yezhoù louoek, an nouereg hag an dinkeg.
## Gwelet ivez
* Yezhoù kirek
* Yezhoù nilez-saharek
## Levrlennadur
* Alan Barnard & Jonathan Spencer : *Encyclopedia of Social and Cultural Anthropology*, Routledge, 1996
Sourieg

Ur yezh nilez-saharek eus skourr ar yezhoù sourmek eo ar **sourieg** (*suri*) komzet gant tro-dro da 19.622 den evel yezh kentañ en Etiopia .

Div rannyezh pennañ ez eus:
* Tirmeg (*tirma*)
* Tchaieg (*chai*) 

## Gwelet ivez
* Yezhoù nilez-saharek
* Yezhoù sourmek
Mourleg

Ur yezh nilez-saharek eus skourr ar yezhoù sourmek eo ar **mourleg** (*murle*) komzet gant tro-dro da  den (1982) e Soudan ar Su.

## Gwelet ivez
* Yezhoù nilez-saharek
* Yezhoù sourmek
Didingeg

Ur yezh nilez-saharek eus skourr ar yezhoù sourmek eo an **didingeg** (*didinga*) komzet gant tro-dro da 58.000 den (1978 e Soudan.

## Gwelet ivez
* Yezhoù nilez-saharek
* Yezhoù sourmek
Kwegoueg

Ur yezh nilez-saharek eus skourr ar yezhoù sourmek eo ar **c'hwegoueg** (*kwegu*) komzet gant tro-dro da 103 den da yezh kentañ hag 51 da eil yezh den (1998) en Etiopia. Ur yezh en arvar da vont da get pe ur yezh varv an hini eo zoken. 

## Gwelet ivez
* Yezhoù nilez-saharek
* Yezhoù sourmek
Tchaieg

Ur rannyezh souriek eus familh ar yezhoù nilez-saharek eo an **tchaieg** (*chai*) komzet en Etiopia.

## Gwelet ivez
* Yezhoù nilez-saharek
* Yezhoù sourmek
Yezhoù nilotek ar su

Un is-skourr eus ar yezhoù kirek eo **yezhoù nilotek ar su**, komzet e kornôg Kenya ha norzh Tanzania dreist-holl hag ivez en Ouganda.

Isrannet e vez ar yezhoù en is-skourr-mañ e daou vloc'had c'hoazh:

* Yezhoù kalendjinek
* Yezhoù tatogek

## Liammoù diavaez
*''Ethnologue''

## Gwelet ivez
* Yezhoù nilotek
* Yezhoù nilez-saharek
Yezhoù nilotek ar reter

Un isskourr eus ar yezhoù kirek eo **yezhoù nilotek ar reter**.

Genidik eus Soudan ar Su ec'h eas takad ar yezhoù-mañ kalz war ledanaat ha bremañ e vezont komzet en Afrika ar Reter o vont eus ar C'heheder betek douaroù-uhel Tanzania.

Setu roll ar yezhoù en isskourr-mañ: 

*Yezhoù bariek
* Yezhoù teskoek-lotoukoek-maek:
**Yezhoù tesoek-tourkanek (pe **yezhoù atekerek**)
***Tesoeg
***Tourkaneg
***Karimodjongeg
**Yezhù lotoukoek-maek:
***Yezhoù lotoukoek
****Lotoukoeg
****Lopiteg
****Lokoyeg
****Dongotonoeg
***Yezhoù ongamoek-maek
**** Ongamoeg
**** Yezhoù maek
***** Masaieg
***** Kamouseg
***** Sambouroueg

## Gwelet ivez
* Yezhoù nilotek
* Yezhoù nilez-saharek
Yezhoù nilotek ar c'hornôg

Un is-skourr eus ar yezhoù kirek eo **yezhoù nilotek ar c'hornôg** komzet war un takad ledan o vont eus su Soudan betek suKenya o treuziñ Ouganda ha betek ma vez komzet ar yezhoù luooek e su Kenya. 

Setu penaos e vez isrannet ar yezhoù en is-skourr-mañ:

*Yezhoù dinkek-nouerek
**Nouereg (*nuer*)
**Reeleg (*reel* pe *atuot*)
**Dinkeg (*dinka*)
*Yezhoù louoek (*luo*)
**Yezhoù louoek an norzh
***Chilloukeg (*shilluk*)
***Anouakeg (*anuak*)
***Djoureg (*jur* pe *luwo*)
***Tourieg (*thuri*)
***Borbelandeg (*bor belanda*)
***Bourouneg (*burun*)
***Mabaneg (*mabaan*)
***Djoumdjoumeg (*jumjum*)
***Parieg (*päri*)
**Yezhoù louoek ar su
***Adoleg (*adhola*)
***Koumameg (*kumam*)
***Labworeg (*labwor*)
***Lwoeg (*lwo*)
***Atcholeg (*acholi*)
***Langoeg (*lango*)
***Aloureg (*alur*)
***Dolouoeg (*dholuo*)

## Liammoù diavaez
* ''Ethnologue''

## Gwelet ivez
* Yezhoù nilotek
* Yezhoù nilez-saharek
André Boisclair

Bet ganet e Montréal, d'ar 14 a viz Ebrel, 1966 eo **André Boisclair**. Ur politikour eus Kebek (Kanada) eo hag emañ e penn ar Strollad Kebekat (SK). Etre miz Genver 1996 ha miz Meurzh 2003 e oa bet e kabined Lucien Bouchard, Ministr ar Geodedouriezh hag en Envroadouriezh ha da c'houde Ministr ar C'hengred Sokial hag er fin e kabined Bernard Landry, Ministr an Endro.

Pa oa 23 bloaz e voe dilennet d'ar 25 a viz Gwengolo 1989 e Bodadeg Vroadel Kebek. E miz Eost 2004 e roas e zilez evel mouezh an tu-enep hag ez eas da John F. Kennedy School of Government e Cambridge, Massachusetts, Stadoù Unanet.

## Mont e penn ar strollad
Pa voe roet e zilez gant Landry e miz Mezheven 2005 ez eas Boisclair war ar renk evit mont war e lerc'h. Hervez ur sontadeg bet d'ar c'houlz-se e kave da 35% eus an dud e oa Boisclair an hini gwellañ evit kas ar SK da benn ar vro. Ne rae vern dezho e oa heñvelreizhat. D'an dro gentañ ez eas ar maout gantañ e dilennadeg diabarzh ar strollad gant 53.7% eus ar mouezhioù. An heñvelreizhad kentañ e penn ur strollad a-bouez e Norzh Amerika e oa.

### Afer Boisclair
D'an 19 a viz Gwengolo 2005 e anzavas bezañ aet diwar gokain pa oa e kabined ar Ministr. Prest e oa 71% eus an dud da votiñ evitañ da vont da gentañ Ministr memes tra, hervez ur sontadeg all.

### An trec'h
D'ar 15 a viz Du 2005 e voe dilennet evel 6vet penn ar SK. Kreñvaat e strollad en daou vloaz da zont eo e gefridi. Sanset emañ gouarnamant Jean Charest (frankizour) da badout betek miz Ebrel 2008, met un hengoun a zo er vro : ne chom ar gouarnamantoù betek penn nemet ma vez un enkadenn vroadel warni. 

## Liammoù diavaez
*Québec National Assembly biography
Tesoeg

Ur yezh nilez-saharek eus skourr yezhoù nilotek ar reter eo an **tesoeg** (*teso*, *iteso* pe *ateso*) komzet gant tro-dro da 1 milion a dud en Ouganda ha gant 279 000 den all e Kenya.

## Gwelet ivez
* Yezhoù nilez-saharek
* Yezhoù nilotek

## Liammoù diavaez
*''Ethnologue''
Tourkaneg

Ur yezh nilez-saharek eus skourr yezhoù nilotek ar reter eo an **tourkaneg** (saozneg: *turkana*; tourkaneg: *ng'aturk(w)ana*) komzet gant tro-dro da 340 000 den e gwalarn Kenya.

Tost-tre eo d'ar c'harimodjongeg, an tesoeg ha d'ar yezhoù tesoek-tourkanek all.

## Gwelet ivez
* Yezhoù nilez-saharek
* Yezhoù nilotek

## Liammoù diavaez
*''Ethnologue''
Kamouseg

Ur yezh nilez-saharek eus skourr yezhoù nilotek ar reter eo ar **c'hamouseg** (*camusa* pe *chamusa*) komzet gant tro-dro da 21 000 den e norzh Kenya.

Ken tost eo d'ar sambouroueg ma vezont renket evel div rannyezh eus an hevelep yezh peurliesañ. 

## Gwelet ivez
* Yezhoù nilez-saharek
* Yezhoù nilotek
* Yezhoù maek
Yezhoù ongamoek-maek

Un isskourr eus yezhoù nilotek ar reter eo ar **yezhoù ongamoek-maek**.

Setu penaos e vez isrenket er yezhoù en isskourr-mañ:
* Ongamoeg
* Yezhoù maek
** Masaieg
** Kamouseg
** Sambouroueg

## Gwelet ivez
* Yezhoù nilotek
* Yezhoù nilez-saharek
Yezhoù lotoukoek

Un isskourr eus yezhoù nilotek ar reter eo ar **yezhoù lotoukoek**.

Peder yezh a zo en isskourr-mañ:
*Lotoukoeg
*Lopiteg
*Lokoyeg
*Dongotonoeg

## Gwelet ivez
* Yezhoù nilotek
* Yezhoù nilez-saharek
Ongamoeg

Ur yezh nilez-saharek eus skourr yezhoù nilotek ar reter eo an **ongamoeg** (*ongamo* pe *ngasa*) komzet gwechall e Tanzania.

Tost a-walc'h e oa ar yezh-mañ d'ar maeg. 

Ur yezh varv an hini eo, pe en gwall arvar da vont da get d'an nebeutañ.

## Gwelet ivez
* Yezhoù nilez-saharek
* Yezhoù nilotek
* Yezhoù maek
Masaieg

Ur yezh nilez-saharek eus skourr yezhoù nilotek ar reter eo ar **masaieg** (saozneg: *maasai*; masaieg: *ɔl maa*) komzet gant tro-dro da 900 000 den e su Kenya hag e norzh Tanzania.

Tost-tre eo d'ar yezhoù maek all, ar sambouroueg hag ar c'hamouseg, ken ma vez implijet ar ger *ɔl maa* alies a-walc'h gant pep hini eus ar pobloù-se evit ober envel o yezhoù-i.

## Gwelet ivez
* Yezhoù nilez-saharek
* Yezhoù nilotek
* Yezhoù maek

## Liammoù diavaez
* ''Ethnologue''
* Dafar diwar-benn ar masaieg
Lopiteg

Ur yezh nilez-saharek eus skourr yezhoù nilotek ar reter eo an **lopiteg** (*lopit* pe *loppit*) komzet gant tro-dro da 50 000 den (1995) e Soudan ar Su.

## Gwelet ivez
* Yezhoù nilez-saharek
* Yezhoù nilotek
Kored (pobl)

Goude ma oa bet trec'h warne gant ar Vasaed purko er bloavezhioù 1870 e tec'has kuit ar Gored eus o douaroù orin betek biz Kenya ma oant bet tapet ha lakaet da sklaved gant ar Somalied. 

Dieubet e oant bet gant lu Breizh-Veur da diwezh an XIXvet kantved met kollet e oa bet neuze o yezh vaek orin ha troet e oant holl war ar somalieg. 

Divroet e oa bet adarre en eil hanterenn eus an XXvet kantved goude ma oa bet kollet o saout gante ha bremañ emaint o chom war enezenn Lamu.
Yezhoù maek

Un isskourr eus yezhoù nilotek ar reter eo ar **yezhoù maek** (saozneg : *maa*) komzet gant ouzhpenn ur milion a dud en holl e Kenya ha Tanzania. 

A-hed an amzer o deus dilezet meur a bobl o yezh-i evit ober gant ur yezh vaek bennaket hag evel-se ec'h eas war ledanaat takad ar yezhoù-se, evel, da skouer, an Asaed hag an Elmoloed hag a gomze yezhoù kouchitek a-raok treiñ war-du ar yezhoù maek.

A-hend-all ez eus bet levezonet-don yezhoù all gant ar yezhoù maek, evel an okieg komzet e norzh Tanzania.

Setu penaos e vez isrannet ar yezhoù en isskourr-mañ :
*Yezhoù maek an norzh :
**Sambouroueg
**Kamouseg
*Yezhoù maek ar su :
**Masaieg
**Ongamoeg (damvarv)
**Koreg

## Gwelet ivez
* Yezhoù nilotek
* Yezhoù nilez-saharek

## Liammoù diavaez
*''Ethnologue''
*Lec'hienn diwar-benn ar yezhoù maek
17 Du

## Darvoudoù
* 887 : dilennet eo Arnulf Karintia da roue Frankia ar Reter, e–lec'h Karl Dev.
* 1800 : kentañ bodadeg Kendalc'h ar Stadoù Unanet e Washington D.C..
* 1869 : digoradur ofisiel Kanol Suez.
* 1974 : e Manati Montserrat eo savet ar strollad Convergència Democràtica de Catalunya.
* 1977 : trec'h eo ar strollad Parti Québecois e dilennadeg kannaded Kebek.

## Ganedigezhioù

* 9 : Vespasianus, impalaer roman.
* 1453 : Alfonso, Priñs Asturiez.
* 1503 : Agnolo Bronzino, livour italian.
* 1587 : Joost van den Vondel, skrivagner eus an Izelvroioù.
* 1749 : Nicolas Appert, ijiner ar boestoù-mir.
* 1755 : Loeiz XVIII, roue Bro-C'hall.
* 1854 : Louis Hubert Gonzalve Lyautey, den a stad ha marechal Bro-C'hall.
* 1887 : Bernard Montgomery, marechal Bro-Saoz.
* 1913 : Alan-Gwenog Berr, yezhoniour war ar brezhoneg.
* 1923 : Aristides Pereira, prezidant ar C'hab Glas.
* 1924 : Islwyn Ffowc Elis, skrivagner kembraek.
* 1966 : Sophie Marceau, aktourez (c'hoariva, sinema ha skinwel), filmaozerez ha saverez senario c'hall.
* 1969 : Yannig Audran, skolaer, soner ha skrivagner brezhonek.
* 1986 : Alexis Vastine, bokser gall.

## Marvioù

* 375 : Valentinian Iañ, impalaer roman.
* 1558 : Mari Tudor, rouanez Bro-Saoz.
* 1793 : Jean Nicolas Houchard, milour ha jeneral gall, dibennet.
* 1796 : an Impalaerez Katelin II a Rusia.
* 1858 : Robert Owen, sokialour kembreat.
* 1917 : Auguste Rodin, kizeller gall.
* 1924 : Eugène Simon, araknidour hag evnoniour gall.
* 1936 : Roger Salengro, politikour gall.
* 1942 : Martin Scorsese, filmaozer stadunanat.
* 1952 : Cyril Ramaphosa, prezidant Suafrika.
* 1998 : Efim Geller, mestrc'hoarier ha skrivagner echedoù ukrainat ha soviedat.
* 2006 : Ferenc Puskás, melldroader etrebroadel ha gourdoner hungarat.
* 2013 : Doris Lessing, skrivagnerez saoznek, tapet ganti ar Priz Nobel evit al Lennegezh e 2007.
* 2014 : Ilija Pantelić, diwaller-pal mell-droad etrebroadel ha gourdoner serb.
* 2020 ! Willy Kuijpers, politiker flandrezat.

## Lidoù
Sant an deiz : Santez Elesbed