open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Kloerdi

Ur **c'hloerdi** zo ur skol ma vez desket an danvez-beleien gatolik, anvet ivez *kloareged* pe *kloer*. Daou seurt a zo:

*ur *c'hloerdi bihan* a zo ur skol eil derez (skolaj, lise) ma roer deskadurezh d'ar yaouankiz, en sell da gas anezhe d'ar c'hloerdi bras goude
*ur *c'hloerdi bras* a zo ur skol-uhel ma vez desket ar vicher a veleg.

Ar c'hloerdioù zo deuet war wel adal ar 17vet kantved, da heul un dekred statudet gant Sened-Meur an Iliz katolik roman dalc'het e Trento (1545-1563). Betek neuze, e veze stummet an dañvez-beleien er skolioù-meur, e-giz ar vedisined hag an dud a lezenn (an holl aotrouien o saeoù du). Padal, deuet e oa ar skolioù-meur da vezañ kontammet gant ar menoioù nevez oc'h elbikat ouzh beli Rom. Sant Charlez Borrome (1538-1584) an hini oa a grouas ar c'hloerdi kentañ en eskopti Milano. 

Betek er bloavezhioù 1970 e oa ur c'hloerdi bihan da vihanañ e pep eskopti, hag ur c'hloerdi bras ivez. 
Abaoe ar bloavezhioù 1980 n'eus ket a gloerdioù bihan ken, ha ne vez nemet ur c'hloerdi bras e pep arc'heskopti. 

## Kloerdioù all
An urzhioù relijiel dre vras o doa o c'hloerdioù ivez, gant anvioù disheñvel : e galleg, *juvénat* (kloerdi bihan) ha *noviciat* (kloerdi bras) ; e brezhonek ne vez klevet nemet "novisiad". 
*E Kastellin e oa kloerdi bihan (*juvénat*) Urzh Frered Ploermel, savet gant ar Malaouad Jean-Marie de La Mennais.

## Kloerdioù
### Kloerdioù Breizh

*en eskopti Sant-Brieg e oa kloerdi bihan e Kintin, ha kloerdi bras e Sant-Brieg;
*en eskopti Kerne e oa kloerdi bihan e Pontekroaz, ha kloerdi bras e Kemper;
*en eskopti Gwened e oa kloerdi bihan e Santez-Anna-Gwened, ha kloerdi bras e Gwened;
*skolaj ar C'hreiskêr e Kastell-Paol a zo bet kloerdi bras ha kloerdi bihan goude-se ;
*e Bro-Roazhon e oa kloerdi bihan e Kastell-Jiron, kloerdi bras e Roazhon.

Da heul lezenn an disparti etre ar Stad hag an Iliz e 1905, daou gloerdi a vez kavet e pep kêr gant un eskopti : ar c'hloerdi kozh, bet piaouet gant ar Stad hag ur c'hloerdi nevez, savet en hanterad kentañ an 20vet kantved hag alies a-walc'h dilezet ha gwerzhet e penn diwezhañ ar c'hantved. E Roazhon, da skouer, ar c'hloerdi kozh, o skeiñ war ar blasenn Hoche, a roas bod da Gevrenn al Lizhiri ha Skiantoù Mab-den ar Skol-Veur betek 1967 ha, da c'houde, da Gevrenn ar Skiantoù Ekonomek eus Skol Veur Roazhon I. Daou gloerdi pe dri, evit gwir : e Roazhon, ouzhpenn an daou re veneget, e vez kavet an hini bet savet er XVIIvet kantved ha diberc'hennet e-pad an Dispac'h bras (e straed Echange emañ, deuet a-hed ur prantad da ospital an armeoù Ambroise Paré).

## Daveoù


## Skeudennoù

Skeudenn:Ignatius Loyola.jpg|Ignacio de Loyola
Skeudenn:SaintBoromeo.JPG|Sant Charlez Borrome
Skeudenn:Grand Séminaire de Lille (France).jpg|Kloerdi bras, Lille (Bro-C'hall)
Skeudenn:Kleinseminarie Apeldoorn.jpg|Kloerdi bihan, Apeldoorn (Izelvroioù)
Skeudenn:Séminaire.JPG|Kloerdi bras, Kebek (Kanada)
Skeudenn:Seminario Conciliar de Madrid 02.jpg| Kloerdi bras,Madrid (Bro-Spagn)
Skeudenn:SeminarioAsidoniaJerez2.jpg|Jerez (Bro-Spagn)
Skeudenn:Priest or seminarian with censor.jpg|


## Liammoù diavaez

* Roll ar c'hloerdioù katolik
Ar gouren

***La lutte bretonne*** pe *"Ar [[gouren breizhek]]"* a zo ul livadur gant Paul Sérusier, echuet war-dro 1890-1891, hag a zo war ziskouez e Mirdi Orsay e Pariz.
## Liammoù diavaez
''La lutte bretonne'' gant ar Musée d'Orsay
Eskopti Kemper

**Eskopti Kemper** a vez lavaret eus daou eskopti katolik e Breizh:

*Eskopti Kerne, un eskopti kozh a glote dre vras gant bro-Gerne, hag a badas betek 1790
*Eskopti Kemper ha Leon, anv ofisiel an eskopti a glot gant departamant gall Penn-ar-Bed.
Rannoù melestradurel Jorjia

Rannet eo Jorjia e div republik emren (jorjieg : ავტონომიური რესპუბლიკა, *avtonomiouri respoublika*), nav rannvro (jorjieg : მხარე, *mc'hare*) ha he c'hêrbenn Tbilisi.
Samegrelo-Zemo Svanethi

**Samegrelo-Zemo Svanethi** (jorjieg : სამეგრელო-ზემო სვანეთი) zo ur rannvro e kornôg Jorjia. Zougdidi eo he c'hêrbenn.
Cadwallon ap Cadfan

**Cadwallon ap Cadfan** (591? — 633 pe 634) a oa mab da Cadfan ap Iago ha roue Gwynedd adalek 625 betek e varv, en 633 pe 634. Brudet eo ar freuz ha reuz a reas e Northumbria pa lazhas ar roue Edwin Northumbria, a-raok mervel en emgann a-enep Oswald Bernikia. Un haroz broadel eo e Kembre, un tirant gwadek eo e Bro-Saoz.

Da gentan e oa bet faezhet Cadwallon gant Edwin Northumbria, a aloubas Enez Mon. 
Hervez *Annales Cambriae*, e voe gronnet gant e enebourien e 629 en Ynys Seiriol (pe * Glannauc*), un enezennig er reter da Von. Hervez Historia Regum Britanniae Jafrez Menoe e vije deuet Cadwallon a-benn da dec'hel da Iwerzhon, hag alese da Gwernenez. Neuze en dije argadet Domnonea, kemeret kêr Exeter, faezhet arme Mercia, ha graet d'ar roue Penda sinañ ar peoc'h gantañ. Hervez Jafrez Menoe, met diaes e vez fiziout warnañ evel istorour, e vije dimezet da hanterc'hoar Penda; Penda ha Cadwallon a reas brezel da Northumbria.

D'an 12 a viz Here 632 (pe 633), e kemerjont perzh en emgann Hatfield Chase ma voe lazhet Edwin hag e vab Osfrith.

Lakaat a ra Cadwallon da vevañ betek 654, bloavezh emgann Winwaed.
Ratcha-Letchc'houmi ha Khvemo Svanethi

**Ratcha-Letchc'houmi ha Khvemo Svanethi** (jorjieg : რაჭა-ლეჩხუმი და ქვემო სვანეთი) zo ur rannvro e hanternoz Jorjia. Ambrolaouri eo he c'hêrbenn.
Chida Kharthli

**Chida Kharthli** (jorjieg : შიდა ქართლი) zo ur rannvro e kreiz Jorjia. Gori eo he c'hêrbenn.
Khvemo Kharthli

**Khvemo Kharthli** (jorjieg : ქვემო ქართლი) zo ur rannvro e kreisteiz Jorjia. Rousthavi eo he c'hêrbenn.
Mtsc'hetha-Mthianethi

**Mtsc'hetha-Mthianethi** (jorjieg : მცხეთა-მთიანეთი) zo ur rannvro e biz Jorjia. Mtsc'hetha eo he c'hêrbenn.
Samtsc'he-Djavac'hethi

**Samtsc'he-Djavac'hethi** (jorjieg : სამცხე-ჯავახეთი) zo ur rannvro e mervent Jorjia.
Ac'haltsic'he eo he c'hê-rbenn.
Mainistir Ó dTorna

**Mainistir Ó dTorna** zo ur gêr eus mervent Iwerzhon, e kontelezh Ciarraí, anavezet e saozneg dindan an anv **Abbeydorney**. Tro 1140 den a oa o vevañ enno ha tro-war-dro e 2002. Un abati a oa gwezhall e hanternoz ar gêr, savet e 1154 met distrujet e 1537, alese an anv *Mainistir Ó dTorna* ("manati pe abati un den anvet Ó Torna").
Lingua franca nova

**Lingua franca nova** (pe **LFN**) eo an anv a roer d'ur yezh ijinet gant C. George Boeree eus Skol-Veur Shippensburg e Pennsylvania, e SUA. Krouet eo bet diwar pemp yezh: galleg, italianeg, portugaleg, spagnoleg ha katalaneg. Skrivet e vez an LFN evel ma komzer, en un doare soniadourel gant ul lizherenneg a 21 sin. Adkavout a reer lizherennoù al lizherenneg latin ha kirillek enni.

* Lingua Franca Nova
* Lingua Franca Nova - Wiki
* Lingua Franca Nova - Yahoo
* Lingua Franca Nova - Facebook
* Lingua Franca Nova - Disionario
* Lingua Franca Nova - Omniglot
Al-Mahdi

An trede kalif abbasit (775-785), war-lerc'h e dad, e voe Al-Mahdi, ganet e 744/745 ha marvet e 785.
Harun al-Rashid

Ar pempvet kalif abbasit (27 Meurzh 786-24 Meurzh809) e voe Harun al-Rashid, ganet en Iran e 763 pe 766 ha marvet e 809.
Al-Mu'tasim

**Abū Isḥāq Muḥammad ibn Hārūn al-Rashīd** (arabeg: أبو إسحاق محمد بن هارون الرشيد) ganet e miz Here 796 hag aet da Anaon d'ar 5 a viz Genver 842, brudetoc'h evel anv ren **al-Muʿtaṣim biʾllāh** (arabeg: المعتصم بالله "an hini a glask goudor en Doue"), a oa bet eizhvet kalif Abbasid, a oa bet o ren etre 833 betek e varv e 842. Mab yaounkañ ar c'halif Harun al-Rashid (786–809), deuet e oa a-benn da zont war-wel dre sevel ul lu prevez azalek soudarded-sklaved a orin turkek (ghilmān. Implijus e oa bet kalz pa oa bet e hanter vreur, ar c'halif al-Ma'mun, hag a oa oc'h implij al-Mu'tasim hag e soudarded turkek da zegas nerzh ouzhpenn a-enep strolladoù all eus ar Stad pe o klask muioc'h a c'halloud. Ouzhpenn-se e oa bet tu implij anezho e kampagnoù brezel a-enep rebelled hag goude-se a enep Impalaeriezh Roman ar Reter. Pa oa amrvet trumm al-Ma'mun e-kerzh un dro-vrezel e miz Eost 833, al-Mu'tasim a oa an hini plaset ar gwellañ evit kemer plas ar c'halif. Deuet e oa a-benn da dremen dirak mab al-Ma'mun, al-Abbas.
Al-Amin

Ur c'halif abbasit (809–813) e voe Mohammad ibn Harun al-Amin, war-lerc'h e dad Harun al-Rashid, ganet e 787 ha lazhet e 813.
Al-Ma'mun

Ur c'halif abbasit (813-833) e voe Al-Ma'mun, war-lerc'h e vreur Al-Amin, ganet e 786 ha marvet e 833.
Bigòrra

**Bigòrra** en okitaneg, *Bigorre* e galleg, zo ur vro vihan en Okitania a oa e Gwaskogn gwechall, ouzh tor ar Pireneoù. *Bigordan* a vez graet eus un den eus ar vro.

Tarba *(Tarbes)* e oa ar gêr-benn. E-touez ar c’hêrioù all anavezet er vro emañ Lourd (*Lorda* en okitaneg, *Lourdes* e galleg).

Dont a ra anv ar vroig-se eus hini ar bobl a oa o chom enni gwechall, anvet *Bigerri* pe *Bigerriones*, unan eus pobloù Gallia Aquitania. Kodianañ a rejont dirak soudarded Publius Licinius Crassus, kaset gant Julius Caesar, e 56 kent JK. Goude bezañ romanekaet e Novempopulania, e voe sujet ar vro gant ar Wizigoted ha gant ar Franked war-lerc'h. 

Er Grennamzer he doa bet ar vro, deuet da vezañ ur gontelezh, da zamantiñ eus ar brezelioù etre ar rouantelezhioù gall ha saoz. Staget e voe tro-ha-tro ouzh domanioù amezek, evel tiegezhioù Foish, Bearn pe Comenge. 

Da vare an Dispac'h gall e voe krouet un departamant anvet *Hautes-Pyrénées* (Pireneoù-Uhel), gant Bigorra hag un nebeud traoñiennoù all ouzhpenn. Tarba, kêr-benn Bigorra, a zeuas da vezañ pennlec’h an departamant nevez.


Map fr duchy of Gascony 1150.svg|Broioù Gwaskogn war-dro 1150
Carte_de_la_Bigorre.svg|Bigòrra
Emgann Baghdad (1258)

An tu kreñv a voe gant penn bras ar Vongoled, Hulagu Khan e anv, e 1258 ouzh kêr Baghdad, bet kêrbenn impalàerded an Abbasided, kêrbenn Irak hiziv. Distrujet e voe kêr, ha roet lamm d'an eil tierniezh kalifed islamat : an Abbasided.
Paourentez

Ar **baourentez** eo stad an dud **paour**, pe **peorien**.
Pa vank traoù pemdez d'un den e vez lavaret eo paour an den-se.

## Liammoù diavaez
* ATD Quart Monde
Wilhelm II Hessen-Kassel

**Wilhelm II von Hessen-Kassel**, ganet e Hanau, e 1777, ha marvet e Frankfurt am Main, e 1847), a oa eil diwezhañ priñs-dilenner Hessen.

## Dimezioù
* Auguste von Preußen (1780-1841)
Hesse

**Hesse** zo un anv-tud alamanek.

## Tud
* Adolf Friedrich Hesse (1809–1863), sonaozour
* Ernst von Hesse-Wartegg (1851–1918), beajour ha skrivagner aostrian
* Eva Hesse (1936–70), livourez
* Eva Hesse (author) (1925), skrivagnerez alaman
* Hermann Hesse (1877–1962), skrivagner, Priz Nobel
* Hermann Albert Hesse (1877–1957), doueoniour alaman
* Karen Hesse (1952), skrivagnerez stadunanat
* Konrad Hesse (1919–2005), gwiraourez alaman
* Mary Hesse (1924), prederourez stadunanat
* Otto Hesse (1811–74), matematikour alaman, brudet gant an Hessian matrix 
* Richard Hesse (1868–1944), loenoniour alaman
* Walther Hesse (1846–1911), bevoniour alaman

## Lec'hioù
###### 
**Hesse* eo anv gallek ha saoznek ar vro anvet Hessen en alamaneg.
### 
** [[Hesse (Moselle)|Hesse]] *, anv gallek ur gumun c'hall eus Moselle, Hessen en alamaneg

### 
* Hesse District, Upper Canada

## Pennadoù kar
*Hessen
*Hess
Hessen (disheñvelout)

**Hessen** zo un anv-lec'h alamanek, hag un anv-tud.

## Lec'hanvadurezh

### 
*Hessen, ul land alaman abaoe 1946
a-raok-se
* Landgraviezh Hessen (1264–1567):
** Hessen-Darmstadt (1567–1945):
*** Landgraviezh Hessen-Darmstadt (1567–1806)
**** Landgraviezh Hessen-Butzbach (1609–43)
**** Landgraviezh Hessen-Homburg (1622–1866)
***** Landgraviezh Hessen-Homburg-Bingenheim
**** Landgraviezh Hessen-Braubach (1625–51)
**** Landgraviezh Hessen-Itter (1661–76)
*** Dugelezh-veur Hessen (1806–1918)
*** Volksstaat Hessen (1918–45)
** Hessen-Kassel (1567–1945)
*** Landgraviezh Hessen-Kassel (1567–1806)
**** Landgraviezh Hessen-Rotenburg (1627–1834)
**** Landgraviezh Hessen-Eschwege (1627–1755)
**** Landgraviezh Hessen-Philippsthal
***** Landgraviezh Hessen-Philippsthal-Barchfeld
*** Electorate of Hessen-Kassel (1803–66)
*** Proviñs Hessen-Nassau (pe Hessen-Kassel) (1868–1945)
** Landgraviezh Hessen-Rheinfels (1567–83)
** Landgraviezh Hessen-Marburg (1485–1500 ha 1567–1604/50)

### 

* *Hessen*, anv alamanek ar gumun c'hall Hesse (Moselle), e Moselle.

## Tud

## Pennadoù kar
*Hess
*Hesse, stumm implijet e galleg ha saozneg evit bro Hessen
Eskopti Kemper ha Leon

**Eskopti Kemper ha Leon** (*Dioecesis Corisopitensis-Leonensis* e latin) eo anv an eskopti a zo bet savet e 1801 hag a glot gant tachenn departamant Penn-ar-Bed. Emañ e sez e Kemper. En eskopti-se e kaver an holl barrezioù a oa en Eskopti Leon, ul lodenn vat eus ar re a oa en Eskopti Kernev, un darn eus ar re a oa en Eskopti Treger, un dornadig eus ar re a oa en Eskopti Gwened, hag un nebeudig eus parrezioù Eskopti Dol.

Savet e voe bet palez eskibien Kerne stok ouzh iliz-veur Kemper hag eskibien Kemper ha Leon a voe staliet er palez-se e 1790. Diwar lezenn an disparti etre ar Stad hag an Iliz katolik e voe rediet Aotrou 'n Eskob François-Virgile Dubillard mont da chom e kouent Sant-Jozeb, straed Bertrand de Rosmadec, war harz Kemper  e 1907.

Abaoe ar c’henta a viz Gwengolo 2017 ez eus en eskopti ugent parrez nevez (betek hen e oa 323 parrez ha 18 deanded).

Unan eus eskopti Proviñs ekleziastikel Roazhon eo.

## Roll eskibien an eskopti
*Pennad pennañ :* Eskibien Kerne

*Pennad pennañ :* Eskibien Leon

### A-raok ar c'honkordad
* 1790-1794: Louis-Alexandre Expilly de La Poipe
* 1797-1800 : Yves Marie Audrein

### Goude ar c'honkordad
* 1802-1804: Claude André;
* 1805-1823: Pierre-Vincent Dombidau de Crouseilhes;
* 1824-1840: Jean-Marie Dominique de Poulpiquet de Brescanvel
* 1840-1855: Joseph-Marie Graveran (marvet war e sez e 1855)
* 1855-1871: René-Nicolas Sergent
* 1872-1887: Anselme Nouvel de la Flèche
* 1887-1892: Jacques-Théodore Lamarche
* 1893-1898: Henri-Victor Valleau
* 1900-1908: François-Virgile Dubillard (marvet 1914).

### Abaoe lezenn disparti an Ilizoù diouzh ar Stad e 1905
* 1908-1946: Adolphe Duparc (marvet war e sez e 1946)
* 1947-1968: André Fauvel (marvet e 1983) (eileskob eus 1957 da 1977: Visant Fave)
* 1968-1989: Francis Barbu (marvet e 1991)
* 1989-2007: Clément Guillon (marvet en 2010)
* 2007-2015: Jean-Marie Le Vert
* 2015-…: Laurent Dognin

## Liammoù diavaez
*  Lec'hienn ofisiel an eskopti

## Notennoù
Empanada

An **empanada** a zo ur meuz eus Galiza, Bro-Spagn, Portugal ha Suamerika. Kig pe besked pe vioù pe fourmaj-laezh pe legumaj a vez lakaet e-barzh un dourtenn graet gant toaz.
## Rekipe
## Skeudennoù

Skeudenn:Empanada - Stu Spivack.jpg|
Skeudenn:Empanada Gourmet.jpg|
Skeudenn:Argentine-woman-making-empanadas.JPG|
Skeudenn:EmpanadaFry.jpg|

## An ''Empanada'' hervez ar vro
### Galiza ha Portugal
E Galiza ha Portugal ez eo an *empanada* ur pastez bras, ennañ toun pe sardin pe voru pe lounezhennoù moc'h pe chorizo, mesket gant tomatez, ognon ha kignen. Ur wech poazh e vez troc'het a dammoù bihan.
### Arc'hantina
Da vare ar C'horaiz e vez fardet "empanadas de Cuaresma", toun pe gig-rinkined enno.
#### [[Tucumán]]
Er proviñs-se e vez Festival Broadel an *Empanada* bep bloaz e miz Gwengolo e kêr Famaillá.
Kalmar

**Kalmar** zo unan eus kêrioù koshañ Sveden. Emañ e mervent ar vro, e kontelezh Kalmar hag e proviñs istorel Småland. Sevel a rae poblañs Kalmar da 35 170 den e 2005.

Brudet eo kastell Kalmar en istor Sveden. Ennañ e oa bet sinet, e 1397, an emglev a ziazezas Unvaniezh Kalmar, a vode Danmark, Norge ha Sveden, dindan ur roue hepken.

## Liammoù diavaez

*Ti-kêr Kalmar - lec'hienn ofisiel
*Kastell Kalmar (svedeg, saozneg, alamaneg)
Pastez

**Pastez** a c'hell bezañ:
* ur seurt fourmaj-kig poazhet en un doazenn,
* un dourtenn,
* ur vriochenn.


Pâté en croûte.JPG|Pastez
Appleturnover.jpg|Pastez-avaloù
Empanadas argentinas-2009.jpg|*[[Empanada]]s* arc'hantinat
Chorizo

Ar **chorizo** a zo silzig sec'h eus al Ledenez iberek, graet gant kig-moc'h (Bro-Spagn) pe kig-moc'h ha kig-bevin, spiset gant paprika (ha marjol a-wechoù). Debret e vez tomm pe yen.
Hessen

**Hessen** zo unan eus stadoù Alamagn hiziv, e mervent ar vro. Wiesbaden eo ar gêr-benn. Frankfurt am Main eo ar gêr vrasañ. 

## Anv ar vro
Dont a rafe an anv eus ar bobl Chatt, diazezet eno. 
E-kichen an anv Hessen en alamaneg e kaver ivez Hessia, hogen rouez kenañ. Hesse eo e galleg hag e saozneg. *Hessian* eo an anv-gwan e saozneg, a c'haller kemer ivez e brezhoneg, ma ne reer ket gant *hessat*. 

### Kêrioù pennañ
Abhainn an Scáil

**Abhainn an Scáil** (*Annascaul* e saozneg) zo ur gêriadenn eus mervent Iwerzhon, e ledenez An Daingean, e kontelezh Ciarraí.

## Liammoù diavaez
*''Annascaul Village''
*Dingle Peninsula Tourism: Annascaul
*Annascaul Walks hill walking club
*Kastell Minard e-kichen Abhainn an Scáil
*Hannifins Bar
*Lenn Abhainn an Scáil
Olivier Roellinger

**Olivier Roellinger**, ganet d'ar 14 a viz Gwengolo 1955 e Kankaven, a zo ur mestr-keginer breizhat brudet, dreist-holl evit pezh a sell ar spisoù, hag eil-prezidant ar gevredigezh etrevroadel Relais & Châteaux.

## Levrlennadur
* *Voyage aux pays des merveilles : Rann 1, Les parfums de l'enfance*, Christian Lejalé/Olivier Roellinger/Vincent Lejalé, Imagine & Co Editions, 2010
* *La cuisine des nez*, Sabine Chabbert/Jean-Marc Anglès/Frédéric Huijbregts/Olivier Roellinger, Terre Bleue, 2010
* *Trois étoiles de mer*, Christian Lejalé/Olivier Roellinger/Vincent Lejalé, Flammarion, 2008
* *La cuisine des corsaires : Petite conférence sur la gastronomie*, Olivier Roellinger, Bayard Centurion 2008
* *Une cuisine contemporaine*, Olivier Roellinger/Anne Testut/Alain Willaume, Flammarion 2005
* *Le livre des épices*, Alain Stella/Jacques Boulay/Olivier Roellinger, Flammarion 2003

## Pennadoù kar
Keginerezh Breizh

## Liammoù diavaez
* Les Maisons de Bricourt
* Spisoù Roellinger
Ratko Mladić

**Ratko Mladić** (Ратко Младић e serbeg, ganet d'an 12 a viz Meurzh 1942 pe 1943) zo bet ofiser en Arme Poblek Yougoslavia hag e penn Arme ar Republika Srpska (*Republik Serb*, e Bosnia ha Herzegovina), e-pad Brezel Bosnia (1992-1996). E 1995 e oa bet tamallet gant al Lez-varn Etrebroadel evit Yougoslavia gozh, ha karezet a bobllazhadeg hag a dorfedoù brezel. Kalz eus an torfedoù-se a denn d'ar pezh a c'hoarvezas e-pad seziz kêr Sarajevo hag e Srebrenica e miz Gouere 1995, pa voe lazhet eno betek 8000 den na oant ket armet, Muzulmiz anezho. Goude bezañ bet o vevañ dindan guzh e-pad 15 vloaz, e oa bet harzet Ratko Mladić d'ar 26 a viz Mae 2011 e Serbia.

## Liammoù diavaez
* United Nations - case information sheet (e saozneg)
Corca Dhuibhne

**Corca Dhuibhne** (distaget /ˌkorkə ˈɣuiːn´i/ en iwerzhoneg), eo anv al ledenez zo er mervent da gêr Trá Lí e kontelezh Ciarraí, en Iwerzhon. 

An Daingean pe Daingean Uí Chúis eo kêr vrasañ al ledenez, a reer anezhi *Dingle Peninsula* e saozneg (*Ledenez An Daingean*). Emañ kornôg an tolead-se er Gaeltacht, ent-ofisiel.

Emañ Cnoc Bréanainn (pe *Cnoc Bhreandáin*), unan eus menezioù uhelañ kreisteiz Iwerzhon, e gwalarn al ledenez. Dirak ledenez Corca Dhuibhne emañ an inizi anvet Na Blascaodaí, inizi didud bremañ, hogen brudet gwechall, dre ma voe o vevañ enno tud evel Peig Sayers, Tomás Ó Criomhthain pe Muiris Ó Súilleabháin, o deus kontet en o levrioù buhez kalet an enezourien gwechall.






## Liammoù diavaez

* Lec'hienn diwar-benn ledenez Dingle (saozneg hag alamaneg)]
* Skeudennoù eus Corca Dhuibhne (alamaneg)
Kalif

En arabeg e sinifi ar ger kalif, *susitour ar [[profed]]* hag e voe graet gant an titl kalif evit levierien ar feiz muzulman, an Abbasided en o zouez. E dachenn a anver ur c'halifad.

Amīr al-Mu'minīn (أمير المؤمنين), levier ar Vuzulmaned a raed anezho alies ivez. Berraet en anv "emir" abaoe, ha roet da anv bihan a-wezhioù e broioù zo.

Kollet e voe an titl a noblañs  pa voe torret gant Republik Turkia e 1924.


Restr:Map of expansion of Caliphate.svg|Ar c'halifad (622-750).   
Restr:Fatimid Caliphate.PNG|Ar c'halifad fatimit.
Restr:Abbasids_Dynasty_750_-_1258_(AD).PNG|Kalifad an Abbasided en e vrasañ.
Restr:Ottoman_1683.png|Ar c'halifad ottoman e 1683.
Hulagu Khan

Ur brezelour mongol e oa Hulagu Khan, ganet e 1217 ha marvet e 1265, hag a aloubas al lodenn vrasañ mervent Azia.

E-pad e levierezh e tistrujas ar Vongoled daou greiz brasañ ar galloud islamek: Baghdad goude Emgann Baghdad (1258), ha Damask. Da-heul kement-se e voe cheñchamant el levezon islamek e-kerzh ar Vamlouked e Kaero.
Kalifiezh

Ur **galifiezh**  (en arabeg: **الخِلافة**) zo ur vro pe ur stad vuzulman, renet gant ur c'halif (en arabeg: خليفة).

Meur a galifiezh zo bet en istor. E-touez ar re bouezusañ e c'haller menegiñ :

* kalifiezh an Omeyaded e Damask
* kalifiezh an Abbasided e Baghdad
* kalifiezh ar Fatimided e Kaero
* kalifiezh an Omeyaded e Córdoba
## Notennoù ha daveennoù
Mamlouked

Izili ur c'hast soudarded eo ar Vamlouked a renas war Egipt etre 1254 ha 1811. Da gentañ e vodas sklaved.

## Notennoù
Silzig

Ar **silzig** zo boued aozet gant kig-moc'h miñset temzet gant holen, spisoù ha louzoù frondus diouzh an dro. Dont a ra ar ger brezhonek « silzig » eus ar ger latin **salsica*, zo deveret eus *salsus*, ur ger a dalvez kement ha « sall ». Boas e vezer da lakaat an aozad kig-moc’h-se en un tamm bouzellenn.
Fardañ silzig zo un doare da virout ar c’hig-moc’h. Poazhet, sec’het pe mogedet e vez ar silzig, da vezañ miret pelloc’h ha gwelloc’h.

## Silzig a bep seurt
*botelo
*chorizo
*

## Notennoù
C'hrisippos

** C'hrisippos ** (Χρύσιππος e henc'hresianeg) zo anv meur a zen en Hellaz kozh:

*C'hrisippos (mab Pelops), mab Pelops hag an nimfenn Astioc'he e mojennoù Hellaz kozh, lezvreur da Atreüs ha Tiestes, 
*C'hrisippos Knidos (IVvet kantved kent JK) fizikour hellazat
*C'hrisippos Soli (c.280-c.207 BC) prederour
*C'hrisippos Tyana, skivagner diwar-benn an debriñ
*C'hrisippos Cappadocia
Pelopeia

**Pelopeia** (Πελόπεια e gresim) zo un anv roet da deir merc'h:

## Merc'h Thyestes
**Pelopeia** a oa merc'h da d-Thyestes. 
He zad a oa bet oc'h en em gannañ dorn-ha-dorn gant e vreur Atreüs da gemer rouantelezh Mykenai e-pad ur pennad. E-keit-se e oa bet gant Aerope, gwreg e vreur, ha daou vab a oa bet ganet. Pa ouias an dogan e pedas e vreur avoultr d'ur banvez.

## Merc'h da b-Pelias
Pelopeia a oa merc'h da Belias ha d'an eil pe eben eus an div vaouez-mañ, Anaksibia pe Fylomac'he, merc'h da Amfion. Meneg anezhi zo en *[[Argonautika]]*, ma ro d'he breur Akastos ur vantell a-raok dezhañ mont gant an Argonaoted.

Gant he c'hoar e lazhas o zad, touellet ma oant bet gant Medeia a roas dezho da grediñ e oa an dra d'ober evit e yaouankaat.

## Merc'h da Niobe
**Pelopeia** merc'h da Niobe, a voe lazhet evel he c'hoarezed gant an doueez Artemis.

## Mamm Kyknos
**Pelopeia**, serc'h da Ares, mamm da g-Kyknos.

## Notennoù
Conamara

**Conamara** (*Connemara* e saozneg) a reer eus ur c’horn-bro e kornôg Kontelezh Gaillimh en Iwerzhon. 
Bevennet eo Conamara gant ar Meurvor Atlantel er c’hornôg ha gant an harzoù gant Kontelezh Maigh Eo en hanternoz. Hiziv e talvez an anv Conamara alies evit ar c’hornad zo etre kêr Gaillimh hag An Clochán. Ent strishoc’h ne dalvez nemet evit ar vro zo e kornôg pellañ ar gontelezh ha n’eo ket evit an holl zouaroù zo er c’hornôg da Loch Coiribe (Lenn Corrib). Cois Fharraige a reer eus an tolead a zo a-hed ar mor, er c’hornôg da gêr Gaillimh, hag emañ Conamara er gwalarn d’ar vroig-se.

An Clochán eo ar gêr vrasañ e Conamara. Ur vroig paour an douar enni eo, kaer ar maezioù hogen meinek ha difrouezh ha n’eus enno nemet deñved ha taouarc'h. Brudet eo gouenn kezeg Conamara a reer anezho “poneed Conamara”.

An iwerzhoneg eo yezh hengounel kreisteiz ha mervent ar c'horn-bro, met ar saozneg eo yezh voas an dud e hanternoz ha gwalarn an tolead.
 
## An anv
Dont a ra an anv Conamara eus Conmhaicne Mara, anv ur meuriad en Iwerzhon gwechall, anezho « diskennidi Con Mhac » a oa o vevañ e-kichen en arvor er Grennamzer uhelañ.

## Skeudennoù

Connemara-04-Landschaft mit See-Dog Lough Pass-1989-gje.jpg
Connemara-06-Landschaft mit See-1989-gje.jpg
Connemara-10-Seeufer-1989-gje.jpg
Connemara-14-Erriff-River-Fall-1989-gje.jpg
Connemara-18-zwei Kiefern-1989-gje.jpg
Connemara-26-Schilf-1989-gje.jpg
Connemara-28-Torf-Wollgras-1989-gje.jpg
Connemara-32-Bauernkate am Meer-1989-gje.jpg


## Liammoù diavaez

*Connemara Heritage & History Centre official site (saozneg)
* Skeudennoù eus Conamara (alamaneg)
Roumarin

Ar **roumarin**, pe **rosmari**, pe **rosmair**, *Rosmarinus officinalis* o anv skiantel, a zo gwezigoù frondus, dezho delioù padus ha bleunioù glas melus.

## Mare ar bleuñv
Adalek miz C'hwevrer betek miz Ebrel/miz Mae.
## Uhelder
1,50 m
## Istor
Kreskin a ra ar plant-gouez er broioù en dro d'ar Mor Kreizdouar. Ar plant-gounezet a vez kavet e kazi tout ar rannvroioù.
## Gounidigezh
## Spesadoù

## Frond
## Keginerezh
Kriz pe sec'h e vez debret an delioù evel spis (temz). Lakaet e vezont er soubennoù, er c'heusterennoù, er soubilhoù hag er flanez.
## Louzawouriezh
## Mojennoù
## Levrlennadur

## Skeudennoù

Image:Rosemary white bg.jpg
Image:ChristianBauer flowering rosemary.jpg
Image:Rosemary.jpg
Image:Rosemary 'Irene' leaves.jpg
Image:Rosemary 'Irene'.jpg|
File:Rosemary (রোজমেরী).JPG|


## Gwelet ivez
* Spis (temz)
## Liammoù diavaez
* Plantkelt er wikipedia
* Plantkelt.net
## Daveoù ha notennoù
Alessandro de' Medici (dug Firenze)

**Ur pennad [[Alessandro de' Medici]] zo ivez.*

***Alessandro de' Medici***, lesanvet ***il Moro*** ( Firenze 1510 - Firenze 1537) a oa dug Penne ha goude dug Firenze adalek 1532, aotrou Firenze eus 1530 betek 1537. 

## E dud
Mab bastard e oa da Lorenzo II de' Medici, met krediñ a reer e c'hall bezañ bet mab d'ar c'hardinal Giulio di Giuliano de' Medici, a voe anvet da bab. Petra bennak ma oa bastard e voe kentañ dug Firenze gant skoazell ar pab.
Abalamour d'e lesanv **il Moro** e kreder e c'hallfe bezañ bet ganet gant ur vatezh hiron a laboure evit an tiegezh Medici, anvet Simonetta da Collevecchio, hervez tud all e oa mab d'ur goueriadez roman. Teñval e oa liv e zremm ha netra ken. 

Pa voe trec'het ar Repubblica fiorentina gant an arme spagnol e teuas da vout mestr Firenze, hervez un emglev etre ar pab hag an impalaer Karl V, diwar-goust e genderv Ippolito de' Medici. 

Kerkent ha kemeret ar galloud e klaskas kemmañ an ensavadurioù republikan, goude ma ranke doujañ dezho hervez ar feuremglev a oa bet sinet goude da Firenze kodianañ. Gant e genderv Cosimo, a reno war e lerc'h, e vint kemmet da vat. Degas a reas da Firenze boazioù eus lez an impalaer Karl V, ma en devoa bevet atav, evel pourmen gant halabarderien hag a sponte tud Firenze. 

Reiñ a reas doare ur briñselezh d'e c'houarnamant, ha skarzhañ an arouezioù hag ensavadurioù kumunel, a oa karet gant tud Firenze. Kargañ a eure Benvenuto Cellini (a ra anv a se en e emvuhezskrid) da brientiñ ur moneiz gant e boltred. Alessandro a c'hourc'hemennas, en desped d'ar feuremglevioù, ma vije dastumet armoù ar geodedourien. Daoust da se e voe drouklazhet gant unan ag e gerent, Lorenzino de Medici.

## Dimeziñ ha bugale
E 1533 ( pe 1536?) e timezas da Marc'harid Aostria, anavezet ivez evel Marc'harid Parma, ur vastardez d'an impalaer Karl V. Bugel ebet n'o doe.
Ur pried-kleiz en doa, anvet Taddea Malaspina, ha daou vugel o doe:
*Giulio de' Medici (c. 1540-1600), en doe besterd, 
*Giulia de' Medici, a zimezas d'he c'henderv Bernardetto de' Medici, Signore di Ottaiano, ha bugale he doe.
Ur verc'h all en doe, Porzia, ha n'ouzer ket piv e oa he mamm, a voe leanez.

### E vugale

## E varv
Lazhet e voe gant e genderv Lorenzino de' Medici. 
Cosimo Iañ de' Medici, eus ar skourr Popolano avat, an hini a renas war e lerc'h. 

## Lennegezh
Diwar ar muntr-se eo e voe skrivet ar pezh-c'hoari gallek «Lorenzaccio » gant Alfred de Musset).
Soubenn

Ur **soubenn** zo un dourenn domm pe yen, druz pe danav, a zo bet poazhet kig pe besked pe legumaj enni ar peurliesañ. Debret e vez e penn kentañ ur pred.

## Soubennoù ar bed
### {{Italia]]
* Minestrone, diwar legumaj ; alies e vez ouzhpennet toazennoùpe riz.
###### 
* Gazpacho, diwar legumaj, a vezservijet yen.
###### 
* Ouc'ha

## Lavaredoù
### Troioù-lavar
* *Soubenn ar beleg*: soubenn druz.
* *Trenket eo ar soubenn etrezo*: n'en em glevont ket ken.
* *N'eo ket ur soubenn* : n'eo ket aes.
### Krennlavaroù
* *D'ar beure eo goro ar c'havr, Evit ober soubenn d'an noz*.

## Kanaouennoù
* *Soubenn ar brignon* 
* *Soubenn al laezh* 

## Festoù
* *Soubenn noz*, gant Div Yezh Sizun

## Skeudennoù

Gazpacho Cazuela Barro.jpg|Gazpacho, Bro-Spagn
Minestrone.jpg|Minestrone, Italia
Bol soupe bicolore.jpg|Soubenn daouliv
Vegetable beef barley soup.jpg|Soubenn ar c'hig-bevin ha legumaj
Soupe de poisson Rouille.JPG|Soubenn ar pesked, gant kreunennigoù ha Gruyère rasklet
Lobster bisque.jpg|Biskennad legestr 
Instant miso soup.jpg|Soubenn Japan
Miso soup.jpg|Soubenn Sina
Final-pho-shot.jpg|Soubenn Viêt-Nam


## Liammoù diavaez
* ''Soubenn'' er wikitionary
* Rekipeoù (fr)

## Gwelet ivez
* Vijil

## Notennoù ha daveoù
Keusteurenn

Ur **geusteurenn** zo ur meuz, ennañ kig pe besk ha legumaj poazhet e-pad pell en un hilienn hag a vez debret en tomm.

## Keusteurennoù ar bed
### Hanternoz Afrika
* *Marga*
* *Tajin*
### Alamagn
* *Schweinepfeffer*
### Belgia
* *Carbonade flamande*
* *Waterzooï*
### Bro-C'hall
* *Civet de lapin*, *de sanglier*...
* *Haricot de mouton*
### Iwerzhon
* *Irish stew*
### Kanada
* *Ragoût de boulettes*
* *Ragoût de pattes*
### Korea
* *Sundubu jjigae*
### Spagn
* *Cocido*
## Gwelout ivez
* Keusteurenn leue
## Skeudennoù

Ragoût aux lentilles.jpg|Keusteurenn gant fer
Civet de Marcassin.JPG|*Civet de marcassin*, Bro-C'hall
Cocidomontanes.JPG|*Cocido*, Kantabria
Korean stew-Sundubu-07.jpg|*Sundubu jjigae*, Korea
MarqaPoulet.jpg|*Marga*, Tunizia
Den-bleiz

Un **den-bleiz**, pe ur *bleiz-noz*, pe *bleiz-garv*, a zo ur c'hrouadur mojennel, den diouzh an deiz ha bleiz diouzh an noz.

## Lennegezh
### Tud-bleiz brudet
* Bisklavred, barzhoneg gant Marie de France.
* *Remus John Lupin*, lesanvet *Moony*, a oa bet dantet gant Fenrir Greyback, er romantoù Harry Potter.

### Romantoù
* En 1859, *Hughes-le-loup*, gant Erckmann-Chatrian. 
* *Le Loup Garou* gant Roger Vitrac, en 1938, 
* *Le loup-garou*, Boris Vian, 1947
* *[[Harry Potter]]*, J. K. Rowling, 1997-2007

## Kanaouennoù
* *Le [[bougalou]] du loup-garou*, Carlos, 1975
* *Werewolves of London* gant Warren Zevon, da selaou http://www.youtube.com/watch?v=nhSc8qVMjKM |amañ

## Pennadoù kar
* Lycaon (roue Arkadia)
* den-marc'h

## Skeudennoù

Skeudenn:Lekythos Dolon Louvre CA1802.jpg|-460
Skeudenn:Werwolf.png|1512
Skeudenn:Arrest L G.jpg|1574
Skeudenn:Wolf eating woman.jpg|1764-1767
Skeudenn:Loup-garou-Lebrun.jpg|1806
Skeudenn:Weird Tales September 1942.jpg|1942
Skeudenn:Lobo-mak.jpg|2008
Skeudenn:Voirloup2.jpg|2009


## Notennoù
Tantalos (mab Thyestes)

**Tantalos** (Τάνταλος / *Tántalos* e henc'hresianeg) a oa mab da d-Thyestes hag Aerope, intañvez e eontr Atreüs. Tad e dad-kozh Pelops e oa Tantalos, mab da Zeus. 

Pried kentañ Klytaimnestra e oa, met lazhet e voe gant e genderv Agamemnon, war un dro gant o bugel, hag egile a zimezas d'an intañvez.

## Levrlennadur
* Apollodoros, *[[Epinom]]* (II, 15).
Kasteelbier

**Kasteelbier** a zo ur bier eus Belgia, breset er breserdi Van Honsebrouck en Ingelmunster. 

## Seurtoù
* Kasteel Blond *(7%)*
* Kasteel Triple *(11%)*
* Kasteel Bruin *(11%)*
* Kasteel Cuvée de Chateau *(11%)*
* Kasteel Rouge *(8%)*
Ais de Provença

**Ais de Provença** (okitaneg, distaget [ajs de pʀuˈvɛⁿsɔ]), pe, ent-berr, **Ais** (distaget [ˈajs] pe [ˈzaj]), *Aix-en-Provence* e galleg, a zo ur gêr eus Okitania, e Provañs, e departamant ar Bouches-du-Rhône.

## Douaroniezh
## Anv

### Stummoù skrivet
* **Aquae Sextiae Salluviorum** (Plinius an Henañ, *Hist. Nat*. III, 4, 36)
* **Colonia Iulia Augusta Aquae Sextiae** (*CIL.* VII, 982)
* **Civitas Aquensium** (*Not. Gall.* XVI, 2)

### Gerdarzh

* **Aix / Ais** ː diouzh al latin *aquae* = eienoù / stivelloù (dour tomm)
* **Sextiae** ː diouzh anv Caius Sextius.

## Ardamezioù
Skoed Ais de Provença zo da lenn evel-henn ː *en aour e bevar feul en gul, e gab tredeet ha peuliek ː ouzh 1, en argant e groaz Jeruzalem en aour ; ouzh 2, en glazur hadet gant flourdiliz en aour, diforc'het ouzh kab gant un drailhenn a bemp pezh en gul ; ouzh 3, en glazur hadet gant flourdiliz en aour, bevennet en gul.*

## Istor
Ais a zo bet krouet *ex-nihilo* gant Gaius Sextius Calvinus goude e drec'h war ar Salluvii e -123.

Ais a zo bet an drevadenn roman gentañ e Galia.

## Tud
### Tud ganet eno
*1839 : Paul Cézanne, livour
* 1980 : Mylène Jampanoï, aktourez

### Tud marvet eno
*1906 : Paul Cézanne, livour

## Liammoù diavaez
## Lervlennadur
* Jean Guyon ː *Aix-en-Provence. Topographie chrétienne des cités de la Gaule, des origines au milieu du VIIIè sièclr. II. Provinces ecclésiastiques d'Aix et d'Embrum (Narbonnensis Secunda et Alpes Maritimae)*. De Boccard. Paris. 1986

## Daveoù ha notennoù
C'hrysippos (mab Pelops)

**C'hrysippos ** (henc'hresianeg : Χρύσιππος) a oa un haroz eus Elis e Peloponnesos. Mab bastard e oa d'ar roue Pelops, roue Pisa , ha d'an nimfenn Askioc'he (pe *Danais*) e mojennoù Hellaz kozh. 

## Mojennoù
Div vojenn zo diwar e benn.

### Gwallet
Skrapet e voe gant Laios, e gelenner eus Thebai, p'edo ouzh e gas da C'hoarioù Nemea, ma ranke ar paotr kenstrivañ. E-lec'h mont di ez eas gantañ da Dhebai, ma en gwallas. Abalamour da se e voe kastizet e diegezh hag e geoded gant an doueed diwezhatoc'h. Meur a zoare a oa da gontañ e varv. Hervez ur skrid a veneg Peisandros e vije en em lazhet gant e gleze abalamour d'ar vezh .

### Muntret
Broudet gant o mamm Hippodamia da virout outañ da gaout ar galloud, e voe lazhet e voe gant e lezvreudeur Atreüs ha Thyestes, dre warizi, a skrivas Hellanikos ha Thoukydides, ha taolet e gorf en ur puñs. 

## Notennoù
Niobe (merc'h Tantalos)

**Niobe** (Νιόβη / Niốbê e henc'hresianeg) a oa merc'h da d-Tantalos e mojennoù Hellaz kozh.
Pevarzek bugel he devoa, seizh mab ha seizh merc'h, met en *[[Ilias]]* n'eus meneg nemet eus daouzek. Fougeal a reas he devoa bet muioc'h a vugale eget an doueez Leto, mamm Apollon hag Artemis, ma fellas da vugale an doueez kas an dorzh dezhi ha lazhañ a rejont bugale Niobe a-saezhadoù.

## Niobe en arz

Image:Abraham Bloemaert - Niobe beweent haar kinderen.jpg|Gant Abraham Bloemaert e 1591 Kopenhagen, Statens Museum for Kunst.
Image:François Spierincx 002.jpg|Tapiserezh gant François Spierincx e 1610 
Image:Niobe&Enfants 1770painting Anicet Charles Gabriel Lemonnier.jpg|Gant Anicet Charles-Gabriel Lemonnier e 1770 
Image:Pierre-Charles Jombert - Les enfants de Niobé tués par Apollon et Diane.JPG|Gant Pierre-Charles Jombert e 1772 
Image:Niobe JacquesLouisDavid 1772 Dallas Museum of Art.jpg|Gant Jacques-Louis David e 1772 
Image:Sommer, Giorgio (1834-1914) - n. 2990 - Niobe madre - Firenze.jpg|Gant Giorgio Sommer 
Image:Niobe Statue Kvetna Gardens Kromeriz Czech Republic.jpg|E Kroměříž, Republik Tchek 
Image:Neustrelitz-goetter2-niobe.jpg|E park kastell Neustrelitz (Alamagn) - Eiladur eus un delwenn a zo e Firenze (Italia)
Saezh

Ur **saezh**, pe ur **[[bir]]**, zo un arm hag a vez tennet gant ur wareg.

## Saezhoù brudet
*Saezhoù Eros
*Ar saezh a lazhas an den-marc'h Nessos.

## Pennadoù kar
*gwaregata
*Saezhour
Gwaregata

Ar ** gwaregata** zo ur sport kozh, deuet diwar implij ar wareg, ur benveg a dalveze da chaseal ha d'ober brezel, adalek ar ragistor betek ar Grennamzer en Europa. 

Ar gwaregata zo ur sport kozh, anavezet evit bezañ resis. Ar menoz zo da blasiñ e kreiz ar sibl ur bir, get ur wareg. Ur sport Olimpek eo abaoe 1972, met ar sport-mañ a zo bet gwelet ouzhpenn ur wech en amzer dremenet (1900, 1904, 1908, 1920). E-pad hemañ, merc'hed ha paotred zo dispartiet. Met tennoù mesket a zo er-maez. Disheñvel eo tennañ er-maez, e-skoaz e-barzh ur sal. E-barzh ur sal, ar sibl zo e 18m, den-mañ-den a beb eil ur wech an amzer ha 3 bir hepken zo da dennañ. Er-maez, ar gehent a cheñch e-keñver ar waregerien (40m, 60m, 70m...) ha 6 bir zo sachet.

Anat, reoliadurioù a zo da heuliañ evit chom hep gloazañ un den. N'eus ket droed da vont da glask biroù a-raok ar galv. Difennet a-grenn mont d'al lec'h ma tremen ar biroù. A-raok ur genstrivadeg a grog, an tredeog a wiri dafar ar waregerien: biroù, bizer, gwarezadur evit ar biz... evit mirout an truch. E-pad hemañ, arabat eo touchal biroù a-raok ma vefe ar poentoù merket. Gwaregerien a c'hell tennañ war sibloù disheñvel. Sibloù "trispots" (3 sibl a-blom) e-pad ur genstrivadeg e-barzh ha sibl klasel er-maez. Ar ment a cheñch ivez. Er-maez, se zo ardamezioù 80, hag en diabarzh se zo 60 pe 40. 

Ur bern eus gwaregata deveret zo (ski-arc, run archery...), ha se zo ur sport a emdro e-pad bloazioù. An tenn 3D zo ar stumm deveret yaouankañ, ar pal zo da dennañ war sibloù e 3D. 

## Istor
An doueez Artemis, Diana ar Romaned, a oa brudet evel chaseourez ha gwaregerez. Ne zisplije ket d'an doueed tennañ war an dud: gant Artemis hag Apollon e voe lazhet bugale Niobe.
Ar Barted a oa gwaregerien ampart en Henamzer.

Brudet eo gwaregerien Kembre en emgann Crécy. 

## Arz

File:Altarpiece of St Sebastian.jpg|Gwaregerien o verzheriañ Sant Sebastian. Livadur alaman eus war-dro 1493
Skeudenn:Lucas Cranach d.Ä. - Ruhende Quellnymphe (Besançon).jpg|Lucas Cranach kozh, *[[Diana (doueez)|Diana]] o tiskuizhañ*, Besançon, Mirdi an Arzoù-Kaer.
File:Pierre-Charles Jombert - Les enfants de Niobé tués par Apollon et Diane.JPG|*Marv bugale [[Niobe]]*, gant Pierre-Charles Jombert
Kroked

**Kroked** (pe *croquet* evel a skriver e meur a yezh) zo ur c'hoari a vez graet gant ur mailh hag ur voull goad, a ranker lakaat da dremen dre un arroudenn aozet en a-raok. 
Ur genstrivadeg kroked a oa bet e C'hoarioù Olimpek 1900. N'eus ket bet abaoe. 
Ar golf a vije deuet eus ar c'hoari kroked, a lavarer a-wechoù, met ne seblant ket gwir diouzh an dielloù istorel.

## Istor


File:EarlyCroquetSportsofPeopleofEnglandStrutt.jpg| A-raok an anv **croquet**: ur c'hoari hervez *The Sports and Pastimes of the people of England*, firembannet e 1801. 
File:Eglington1.JPG|**Croquet** eo anv ar c'hoari e being played at Kastell Eglinton, North Ayrshire, e Bro-Skos, e deroù ar bloavezhioù 1860.


## Lennegezh
* *The Croquet Player* (1936) , romantig saoznek gant Herbert George Wells
Ognon (Allium cepa)

An **ognon** a zo plant geotennek daouvloaziek, *Allium cepa* o anv skiantel. *Ognon* a vez graet eus bulb ar plant-se ha bulb plant all ivez, tulipez da skouer.
## Uhelder
0,60-1 m
## Istor
Anavezet eo an ognon abaoe an Henamzer. Plant eus Kreiz Azia int marteze. Implijet e vezent gant an Egiptiz, ar C'hresianed, ar C'halianed hag ar Romaned dija.
## Gounidigezh
## Spesadoù

File:Two colors of onions.jpg| Ognon gell ha gwenn
File:YellowOnions.jpg|Ognon melen
File:ARS red onion.jpg|Ognon ruz
File:Allium cepa viviparum 003.JPG|*A. ×proliferum*

## Anvadur gwarezet

* *Oignon doux des Cévennes* (abaoe 2003)
* *Oignon de Roscoff* (abaoe 2009)
* *Cipollotto nocerino* (abaoe 2006) 
* *Cipolla Rossa di Tropea Calabria* (abaoe 2007)
## Keginerezh
Debret e vez ar bulb kriz pe poazh pe koñfizet er gwinegr. Legumaj ha spis int. Debret e vez an delioù yaouank ivez.
### Un nebeud meuzioù
* *Chatni*
* *Pissaladière*
* *Soupe à l'oignon gratinée*
* *Tarte à l'oignon*
An ognon a vez lakaet ivez en aloo gobi, er chatni, er c'hig-yar tandoori, er c'houskous, er gaoteriad, e keusteurenn leue, er ratatouille, er soubenn, er stamppot.
## Louzawouriezh
## Levrlennadur
* *Johnny de Roscoff*, Yves-Marie Rudel, 1945
* *Les Johnnies de Roscoff*, François Guivarch, Nature et Bretagne, 1979
* *Johnnies du Pays de Roscoff*, Jean-Pierre Menez, Skol Vreizh, 1986

## Livouriezh

Skeudenn:Gerrit Dou 1646 painting Girl Chopping Onions.jpg|Maouez o viñsañ ognon, Gerrit Dou, 1646
Skeudenn:Carlo Magini Nature morte aux oignons coppa et lettre sur un entablement.jpg|*Natura morta con cipolle, lonza e lettere*, Carlo Magini, XVIIIvet kantved
Skeudenn:Nature morte aux oignons, par Paul Cézanne, musée d'Orsay, Yorck.jpg|*Nature morte aux oignons*, Paul Cézanne, 1896-1898

Skeudenn:Antonio Sicurezza - Still life with onions.jpg|*Natura morta con cipolle*, Antonio Sicurezza, 1976


## Sonerezh
* *Les oignons*, Claude Luter ha Sidney Bechet 
## Gwelout ivez
* Johniged
* Spis (temz)
## Skeudennoù
## Liammoù diavaez
* Plantkelt er wikipedia
* Plantkelt.net
* Ti ar Johniged hag ognon Roko
## Daveoù ha notennoù
Logonna-Kimerc'h

**Logonna-Kimerc'h** a oa ur gumun eus Kerne, e Breizh, e departamant Penn-ar-Bed.
## Douaroniezh
## Gerdarzh
* Un diskibl da sant Gwennole, diazezer abati Landevenneg, e oa Nonna.
## Brezhoneg
## Istor
* Un drev eus parrez Kimerc'h e oa Logonna-Kimerc'h gwechall. 
### [[Dispac'h Gall]]
* 1790: graet e voe pep a gumun gant Logonna ha Kimerc'h.
* Dekred eus ar 26 a viz Du 1790 war al le ret: e penn-kentañ 1791 e voe graet al le ouzh ar Roue, ar vro hag al lezennoù gant ar c'hure met n'en doa ket graet e-giz ma oa dleet.
### 
* Lakaet e oa bet Logonna da barrez distag diouzh Kimerc'h e 1804. 
### 
#### [[Brezel-bed kentañ]]
* Mervel a reas dek gwaz ag ar gumun, eleze 4,74% ag he foblañs e 1911, abalamour d'ar brezel.
#### [[Eil brezel-bed]]
* Mervel a reas unnek den ur gwaz ag ar gumun abalamour d'ar brezel.
##### [[Brezel Indez-Sina]]
* Mervel a reas  ur milour eus ar gumun d’ar 1 a viz Ebrel 1954  e Goi Phuc en Tonkin  er Viêtnam.
#### Kumunioù staget
* E 1965 e oa bet staget Logonna-Kimerc'h ouzh div gumun all, Kimerc'h ha Pont-ar-Veuzenn da vont d'ober ur gumun vras hepken : Pont-ar-Veuzenn-Kimerc'h.

## Monumantoù ha traoù heverk
* Gouestlet eo iliz katolik Logonna-Kimerc'h () da sant Onna pe Nonna, a zo sant paeron Logonna-Daoulaz ivez.

Logonna-Quimerch_02_Le_monument_aux_morts.jpg 

* Monumant ar re varv, luc’hskeudenn.

## Armerzh
## Emdroadur ar boblañs
## Melestradurezh
## Tud
## Gevelliñ
## Liammoù diavaez
## Notennoù ha daveoù
Beannchar (An Dún)

**Beannchar** pe **Beannchor** (en iwerzhoneg), pe *Bangor* e saozneg, zo ur gêr vras e kontelezh An Dún, e Hanternoz Iwerzhon.

Emañ en arvor, war ribl kreisteiz Loch Lao, an aber a liamm Béal Feirste ouzh Mor Iwerzhon. Emañ un 20 km bennak er reter diouzh kreiz kêr Béal Feirste ha tost a-walc'h ivez da aerborzh ar gêr-se. E 2001 e oa annezet gant 58 388 a dud. Ur porzh bigi-plijadur zo e Beannchar, unan eus ar re vrasañ en Iwerzhon. 

## Notennoù


## Liammoù diavaez
Beannchar

**Beannchar** zo anv iwerzhonek div gêr anvet *Bangor* e saozneg :
*Beannchar (An Dún), e kontelezh An Dún
*Beannchar (Maigh Eo) (*Bangor Erris* e saozneg), e kontelezh Maigh Eo
Alazani

An **Alazani** (jorjieg ალაზანი, azeri Qanıx) zo ur stêr a red dre Jorjia hag Azerbaidjan, er C'haokaz.
Rioni

Ar **Rioni** (jorjieg რიონი) zo ur stêr a red dre Jorjia. Er C'haokaz emañ he mammenn ha redek a ra betek ar Mor Du, e norzh kêr Poti. Ar stêr vrasañ an hini eo hag a red penn-da-benn er vro-se.
Mor Banda

**Mor Banda** zo ur mor bihan en Indonezia, etre enezeg Sulawesi er c'hornôg, an inizi Maluku hag inizi all evel Timor er su. 

E-kreiz ar mor-se emañ inizi Banda, bihan a-walc'h, a ro o anv d'al ledennad vor. En em astenn a ra a-hed ur 1.000 km a reter da gornôg hag a-hed 500 km eus an norzh d'ar su. Aliezik e c'hoarvez krenoù-douar en tolead-se, dre m'emañ e kroashent plakennoù tektonik Eurazia, ar Meurvor Habask hag Aostralia.
Vänern

Al lenn **Vänern** zo ul lenn e kreisteiz Sveden. Gant he gorread 5 655 km² ez eo Vänern al lenn vrasañ e Sveden, hag an trede lenn vrasañ en Europa. Emañ etre rannvroioù istorel Götaland ha Svealand, rannet etre proviñsoù Västergötland, Dalsland ha Värmland.

Stummet e oa bet al lenn e-pad oadvezh diwezhañ ar skorn, war-dro 10 000 bloaz zo. 106 metr eo he donder muiañ. En em deurel a ra ar stêr Klarälven enni, e tu an hanternoz, e-kichen Karlstad. En tu all emañ ar stêr Göta älv o liammañ al lenn ouzh ar mor (Kattegat). Pouezus eo ar pesketa e korn-bro al lenn, ken evel obererezh kenwerzhel ken evel dudi evit touristed.
Vättern

Al lenn **Vättern** zo ul lenn eus Sveden, e-kreiz kreisteiz ar vro. Gant ur gorread 1 912 km² ez eo an eil lenn vrasañ er vro goude al lenn Vänern. 128 m eo he donder brasañ, ha 39 m he donder well-wazh.

Mat-eston eo he dour da evañ ha sellout a reer ouzh al lenn Vättern evel ar brasañ kementad dour mat da evañ er bed. E-touez ar c'hêrioù bras zo war ribloù al lenn e c'haller menegiñ Jönköping, Askersund ha Karlsborg.
Helsingborg

**Helsingborg** (distaget [ˈhɛlsiŋˈbɔrj] e svedeg) zo ur gêr hag ur gumun eus Sveden, e kontelezh Skania, poblet gant 95 444 a annezidi e 2008. Emañ war ribl ar mor, er c'hornôg da strizh-mor Øresund, en e lec'h strishañ. Gant se ez eo al lec'h eus Sveden tostañ da Zanmark, ha kêr Helsingør a weler en tu all d'ar strizh-mor, 4&nbsp;km er c'hornôg.

Unan eus kêrioù koshañ Skandinavia eo Helsingborg, pa oa bet savet ouzhpenn nav c'hantved zo, gant Daned. Savadurioù kozh e-leizh a c'haller gwelet enni, evel ilizoù mein pe tour Kärnan, ur c'hreñvlec'h eus ar Grennamzer en deus talvezet da zifenn kêr ha da gontrolliñ ar strizh-mor a-hed 600 vloaz. En  hag en  e oa kresket kalzik Helsingborg ha deuet eo da vezañ an eizhvet kêr vrasañ e Sveden.
Giulio de' Medici

**Giulio de' Medici** 

*Giulio di Giuliano de' Medici, deut da vout pab Klemañs VII (1478-1534)
*Giulio di Alessandro de' Medici (war-dro 1533 - 1600), mab bastard da Alessandro de' Medici (dug Firenze).
Giulia de' Medici

**Giulia Romola di Alessandro de' Medici** (Firenze, 1534 – Firenze, war-dro 1588) a oa merc'h bastard Alessandro de' Medici, dug Firenze, hag e bried-kleiz Taddea Malaspina.

## He buhez
Ur plac'h anvet Giulia Romola, dianav he zad, a voe badezet e Firenze d'ar 5 a viz Du 1535, hahi an hini e oa, a soñjer. War-dro an deizioù-se en devoa urzhiet he zad ur poltred anezhañ e-unan o tresañ dremm ur vaouez gant ur boentenn-arc'hant. Hervez an arzistorourien e oa ur prof d'e serc'h Taddea Malaspina, c'hoar da varkizez Massa, da gounaat ganedigezh o eil bugel, Giulia. 
Ur breur koshoc'h he doa Giulia, Giulio di Alessandro de' Medici, hag un hanterc'hoar he do c'hoazh, Porzia de' Medici.
Tri bloaz e oa pa voe lazhet he zad e 1537. Bec'h a voe en tiegezh Medici evit kemer ar stur e Firenze hag en tiegezh, ha Giulia hag he breur Giulio a voe tennet digant o mamm ha lakaet dindan evezh Cosimo Iañ de' Medici a renas war-lerc'h Alessandro .
Savet e voe Giulia, war un dro gant Porzia, e leandi San Clemente e Firenze, ha goude e lez an dug Cosimo Iañ de' Medici, gant Maria Salviati, mamm an dug.
Cosimo en doa prometet ober brav d'ar vugale ha ken pinvidik e oa kinklet o c'hambreier ha re e vugale-eñ. E vamm, Maria Salviati, a rae war o zro hag a voe o tiwall ouzh gwele Giulia pa voe tapet ar plac'hig gant an derzhienn e C'hwevrer 1542. Pareañ a reas Giulia met ar plac'hig all, merc'h bastard, Bia de' Medici, a varvas.
Perzh a gemere Giulia e buhez al lez, deskaddurezh a veze roet dezhi, evel da verc'hed all an dug-meur.

## Dimezioù
* Dimeziñ a reas e 1550 da Francesco Cantelmi, dug Popoli
* E 1667 ec'h addimezas d' he c'henderv Bernardetto de' Medici, mab da Ottaviano de' Medici.

## Tro-spered
Giulia a oa rok ha lorc'hus abalamour da renk uhel he ziegezh, hag el lez e felle dezhi bezañ lakaet a renk gant an dugez veur 
Eleonora di Toledo pezh a lakae bec'h aliezik en tiegezh.

## Poltred Pontormo
Giulia e rank bezañ ar bugel e poltred Pontormo ma weler Maria Salviati gant ur bugelig. Diverket e oa bet ar bugel ha ne voe ket gwelet a-raok 1937. Arzistorourien zo o deus bet lavaret e oa poltred Cosimo Iañ de' Medici en bihan, met an holl a lavar bremañ eo Giulia.

## Limmoù diavaez
* Pajenn diwar-benn Giulia de' Medici, liammoù davet un dornad lizheroù ganti
* Giulia de' Medici

## Notennoù

## Levrlennadur
*Langdon, Gabrielle (2006). *Medici Women: Portraits of Power, Love, and Betrayal*. University of Toronto Press. ISBN 0802038255
*Murphy, Caroline P. (2008). *Murder of a Medici Princess*. USA: Oxford University Press. ISBN 0195314395