open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
13vet Rejimant Husarded (lu gall)

An **13vet Rejimant Husarded ** a oa ur rejimant eus an tirlu gall.
## Istor
### [[Dispac'h Gall]]
* 31 a viz Genver 1795 : krouet an unvezh *Hussards des Alpes* (Husarded an Alpoù).
* 1añ  a viz Gwengolo 1795 : anvet  « 13vet Rejimant Husarded »,
* Kemer a ra perzh en Emgann Lodi (Tro-vrezel Italia (1796-1797)).
* 29 floréal bloaz IV (1796) : divodet eo ar rejimant ha dasparzhet eo e izili etre ar 1añ Rejimant Husarded hag ar 7vet  Rujumant Husarded.
### Impalaeriezh C'hall Kentañ
* 28 a viz Genver 1813 : adkrouet eo ar rejimant.
* 13 a viz Kerzu 1813 : divodet eo ar rejimant evit krouiñ  ar 14vet Rejimant Husarded.
* 1añ  a viz Genver 1814 : ar rejimant ‘’Hussards Jérôme-Napoléon’’ zo enbarzhet en tirlu gall hag anvet 13vet Rejimant Husarded.
* 12  a viz Eost 1814 : divodet eo ar rejimant,
### 
* 1891 : adkrouet ha kazarniet e Dinan.
### 
#### [[Brezel-bed kentañ]]
##### [[1914]]
* Kentañ emgann ar Marn.
* Emgann Guise.
## Banniel

## Daveennoù
* 13eme_regiment_de_hussards_a_dinan
9,3 × 74 mm R

An **9,3 × 74 mm R** zo ur c'halibr kartouchennoù galloudus evit ar fuzuilhoù-chase ijinet en Impalaeriezh Alaman war-dro 1900. Ponner eo e voled (etre 15 ha 18 gram) hag implijet e vez evit chaseal loened bras eus Europa (kirvi, moc'h-gouez). Graet e veze gantañ kalzik gant chaseourien european 'zo en XX kantved evit lazhañ bronneged bras Afrika (olifanted, bualed pe frikorneged da skouer).

## Implij
Ar fuzuilh Ruger No. 1 a oa kambret e 9,3 × 74 mm R. Implijet e veze kalzik ar munision-mañ er fuzuilhoù dezhe kanolioù liesseurt (''zwilling'' pe ''drilling'' da skouer)
. An arm dreistbevañ M30 Luftwaffe en doa ur c'hanol kambret evit ar c'halibr-mañ.

## Liamm diavaez
*  Taolenn ar munision war lec'hienn ar CIP

## Daveennoù
M30 Luftwaffe

An **M30 Luftwaffe**, anvet ivez **M30 Drilling** abalamour d’he zri c’hanol da wintañ, a zo ur fuzuilh-chase produet etre 1941 ha 1942 gant an embregerezh alaman J. P. Sauer & Sohn. An M30 a zo dezhi ur c’hanol kalibr 9.3 × 74mm R dindan, evit chaseal loened bras, ha daou ganol er c’halibr 12/65 a-us. An hini a-gleiz a oa hep choke ebet savet warnañ evit gellet tennañ boledoù slug.

## Implij
Urzhiet e oa bet gant al Luftwaffe evit pourvezañ e vleinerien bombezerioù gant un arm dreistbevañ betegoût e vije diskaret o c’harr-nij, e Norzhafrika dreist-holl, etre 1942 ha 1943. Kalite produiñ an M30 a oa kalz uheloc’h evit hini ar braz eus an armoù-tan hiniennel produet en Trede Reich e-pad an Eil Brezel-bed. 2.456 skouerenn eus ar fuzuilh a voe produet en holl. Kaset e vezent e-bourzh ar c’hirri-nij en o boestadoù orin e koad, enne munisionoù ha peadra da naetaat anezhe. Implijet e voe ivez war vonioù al Luftwaffe evit lakaat ar vleinerien kirri-nij alaman da bleustriñ da dennañ war traoù o fiñval en aer, oc’h ober ball-trap.

Ar gevrat evit pourvezañ 4.000 M30 d'an arme-aer a voe sinet hep tremen dre reolennoù boas melestradurezh an arme alaman. Hermann Göring, penn al Luftwaffe, a oa brudet evit bezañ ur chaseour daonet, hag un den prest da asantiñ e vije gwalc'het e zaouarn gant embregerezhioù a bep seurt, en doa marteze goulennet e vije produet an M30 evit gellet profañ skouerennoù da ofiserien, tud a renk uhel er renad nazi pe bleinerien varrek. Ar bleiner alaman brudet Adolf Galland en deus skrivet en e vemorioù e oa bet profet fuzuilhoù M30 dezhañ ha d'e gamaraded brezel da vare un abadenn chaseal er Carinhall, annez Göring. Ur fuzuilh priziet gant an dastumerien armoù eo bremañ.

## Daveennoù
6 mm Flobert

Ar **6 mm Flobert**, anvet ivez **.22 BB** **Cap** *(Bulleted Breach* *Cap*) zo ur munision ijinet e 1845 evit ar pistolennoù gant ar Gall Louis-Nicolas Flobert. N'eus ket poultr ennañ : poulzet e vez e voled gant un darzhadenn fulminat merkur, dezhi ur galloud heñvel ouzh hini un emors a-vremañ. Ur stumm all eus ar munision a gaver, begek e voled, anvet e Stadoù-Unanet Amerika **.22 CB Cap** (*Conical Bullet Cap*). En Europa e raer gant an anv **6 mm Flobert** evit an daou seurt kartouchennoù.

Abalamour d'o galloud izel par da hini ur vannadell kaset gant aer gwasket, ne vez ket implijet stank ar munision-mañ e bed ar sportoù tennañ pe ar chase. Ar 6 mm Flobert en deus awenet an Amerikaned Horace Smith ha Daniel B. Wesson evit ijinañ ar munisionoù .22 Short a vo deveret anezhe kalz a galibroù eus ar familh .22 evel an .22 Long, an .22 Extra Long hag an .22 Long Rifle.

## Daveennoù

* Taolenn ar munision war lodenn TDCC lec'hienn ar CIP
François Darlan

**Jean Louis Xavier François Darlan**, ganet d'ar 7 a viz Eost 1881 hag aet da Anaon d'ar 24 a viz Kerzu 1942, a oa un amiral ha politikour gall. Ganet e Nérac, Darlan a oa bet diplomet en Skol an arme-vor e 1902 ha buan e pignas gant ar renkoù goude ar C'hentañ Brezel-bed. Lakaet e oa bet da  Enepamiral e 1929, Besamiral e 1932, Letanant amiral e 1937 a-raok bezañ lakaet da amiral ha penn-uhel ar morlu e  1937. E 1939, Darlan a voe lakaet da amiral ar flodad, ur rank krouet evitañ.

Darlan a oa penn morlu Frañs pa oa tarzhet an Eil Brezel-bed. Goude an Arsav-brezel sinet etre Frañs hag Alamagn e miz Even 1940, Darlan a oa aet e servij ar Marichal Philippe Pétain e Renad Vichy evel Ministr ar Morlu, hag e miz C'hwevrer 1941 e teuas da vezañ besprezidant ar C'huzul, Maodiern an Aferioù Estren, Maodiern an diabarzh ha maodiern an Difenn Broadel, ar pezh a rae anezhañ penn ar gouarnamant.
Carcano M91

Ar **Fucile Modello 91**, anvet peurliesañ **Carcano M91** pe **Mannlicher-Carcano**, zo ur fuzuilh-vorailh tennata dre zorn ijinet gant Salvatore Carcano, eus arsanailh Torino (Italia) e 1890, ha produet adalek 1891. Implijet eo bet gant an arme italian betek fin an Eil Brezel-bed.

## Istor
Adalek ar bloavezhioù 1880 ha 1890 e voe degaset e kalz armeoù european fuzuilhoù tennata dre zorn dezhe kargerioù pe sistemoù kargañ gant klipoù : Lebel e Frañs (1886), Lee-Enfield er Rouantelezh-Unanet (1895) pe Gewehr 98 en Impalaeriezh alaman (1898). En Italia, an ijinour Salavatore Carcano a implijas sistem kargañ ar fuzuilhoù Mannlicher evit sevel un arm nevez da bourvezañ arme ar vro. Ouzhpennañ a reas ur sistem surentez war gostez ar gulasenn. Ur vaionetez a gaved war stummoù zo eus an arm.

### Stummoù nesañ
Produet e voe stummoù eus an M91 betek 1945 :

* **Modello 91** : stumm orin, kambret e 6,5 × 52 mm Carcano.
* **Moschetto** **91** : stumm mousked berroc'h ha skañvoc'h evit ar stumm orin, savet evit ar varc'hegerezh adalek 1893.
* **Moschetto TS** **91 ''(Moschetto per Truppe Speciali Modello 91)*** : stumm mousked berroc'h ha skañvoc'h evit ar stumm Moschetto. Produet adalek 1898. Pourvezet d'ar strolladoù [[Mindrailherez|mindrailherien]].
* *'Modello 91/38** ***(Fucile di Fanteria Modello 1938)*** : stumm berraet implijet gant an arme italian adalek 1938. Ar cheñchamant nesañ degaset war stummoù 91/38 zo eo ar c'halibr nevez [[7,35 × 51 mm Carcano|7,35 × 51 mm]] e plas ar 6,5 mm orin, a oa re wan hervez ar soudarded.
* **Modello 91/41** : adstumm diwezhañ ar fuzuilh kinniget e 1941, dezhañ ur c'hanol hiroc'h.

=== An ''Type I'' ===
E 1937 e voe savet un emglev etre an div vro evit produiñ armoù en Italia da bourvezañ ar [[Morlu Impalaeriezh Japan|Morlu japanat]]. Savet e voe kulasenn ar Carcano M38 war fuzuilhoù [[Arisaka 38]], ha produet an arm dindan an anv ***Type I*** etre 1937 ha 1941. War-dro 120.000 skouerenn a voe savet en uzinoù [[Beretta]] dreist-holl.

=== Lazhadenn John Fitzgerald Kennedy ===

Ur fuzuilh **Carcano M91/38*' kalibr 6,5 mm, savet warni ul [[Lunedenn (arm-tan)|lunedenn]] *Ordnance Optics 4 × 18'', a voe implijet d'an 22 a viz Du 1963 evit lazhañ John F. Kennedy, prezidant Stadoù-Unanet Amerika, e Dallas (Texas). Prenet e oa bet dre lizher un nebeud devezhioù a-raok an torfed gant al lazher Lee Harvey Oswald dindan un anv faos.

## Daveennoù
Morlu gall

Ar **Morlu Broadel** gall, pe ar **Marine nationale** e galleg, lesanvet **La Royale**, eo arme-vor Frañs, hag unan eus pevar skourr nerzhioù milourel Bro-C'hall. Bez eo unan eus ar galloudusañ ha brasañ nerzh mor dre ar bed hag anavezet evel morlu uhelvor. Ar morlu gall a c'hell neuze kas da benn oberiadurioù brezel pe kas nerzhioù dre ar bed a-bezh.

## Bagoù
Ar bagoù brasañ a zo er morlu gall a-vremañ eo :

* Douger-nijerezioù *[[Charles de Gaulle (douger-nijerezioù)|Charles de Gaulle]]* ha 42 nijerez Rafale M
* 3 douger-biñsaskelloù dour-ha-douar renkad Mistral
* 3 lestr-spluj nukleel argad, renkad Suffren (3 ouzhpenn raktreset)
* 3 lestr-spluj nukleel argad, renkad Rubis (a vo dilezet evit ar Suffren)
* 2 fourgadenn renkad Forbin
* 2 fourgadenn renkad FREMM Alsace
* 6 fourgadenn liesroll renkad FREMM Aquitaine
* 5 fourgadenn liesroll renkad Lafayette (a vo dilezet gant 5 fourgadenn renkad Amiral Ronarc'h)
* 6 fourgadenn evezhiañ renkad Floréal
* 9 chaseour-minoù renkad Tripartite

## Daveennoù
Joseph Darnand

**Joseph Darnand**, ganet d'an 19 a viz Meurzh 1897 hag aet da Anaon d'an 10 a viz Here 1945, a oa ur c'henlabourer gall d'an Alamagn Nazi e-kerzh en Eil Brezel-bed. Bet e oa bet soudard eus an Arme C'hall enoret e-kerzh ar C'hentañ Brezel-bed hag e penn kentañ an Eil Brezel-bed. Goude-se e oa aozer ha penn de facto ar Milice française, pe Bezen c'hall, un unvez damvilourel ha polis o kenlabourat gant Gouarnamant Vichy . Darnand zo bet ivez un ofiser er Waffen-SS. Barnet e voe ha kondaonet d'ar marv goude ar brezel evit trubarderezh.
Atlas Rannyezhoù ar Brezhoneg : Sintaks

**Atlas Rannyezhoù ar BREzhoneg: Sintaks**, berraet ar gwreskanv *ARBRES*, a zo ur raktres etreskolveuriat ha digor d'an holl diwar-benn kevreadur ar brezhoneg, dispaket ha konduet war ul lec'hienn heñvelanv. Krouet e voe e 2007, hag abaoe 2009 emañ dindan atebegezh Mélanie Jouitteau, a felle dezhi ober un taol-arnod e framm ar skiant digor.

## Endalc'h al lec'hienn
### Holladurioù
Savet eo al lec'hienn gant ar meziant embann Wikimedia ken eo posubl da neb a gar degas kemmoù da bajenn pe bajenn. Koulskoude e vez kontrollet pizh ar pajennoù yezhadur gant Mélanie Jouitteau. Pourveziñ a ra ur yezhadur bras eus ar brezhoneg, 5000 pennad ennañ, hag un hollad loazioù evit kas enklaskoù war gevreadurezh furmel ar brezhoneg.

### Yezhadur
Termenet eo pal ar yezhadur enlinenn dastum un dafar diwar-benn argemm yezhadurezh ar parlantoù brezhonek, ha diouzh-se pourveziñ ur yezhadur enlinenn, digoust, sklaer, gouiziek ha gant daveennoù d'ar studioù yezhadur kent, pe deskrivañ pe furmel. Enkorfet eo elfennoù morfologiezh hag ar c'heriaoueg ma tegasont sklerijenn 

## Yezhourien berzhiad
*Mélanie Jouitteau, CNRS, UMR 5478, Arnodva IKER

## Lec'hienn ar raktres
* ARBRES Lec'hienn yezhadur ar brezhoneg

## Daveennoù
Claudia Sheinbaum

**Claudia Sheinbaum**, bet ganet d'ar 24 a viz Even 1962 e Kêr-Vec'hiko, zo ur skiantourez hag ur bolitikourez vec'hikan. Ezel eo eus ar strollad politikel eus an tu kleiz MORENA (Luskad evit an Azgenel Broadel) abaoe 2014. Dilennet eo bet da brezidantez Stadoù Unanet Mec'hiko d'an 2 a viz Even 2024. Ar vaouez kentañ eo a dap ar garg-se eno. Etre 2000 ha 2006, Sheinbaum a oa bet sekretourez an endro evit Andrés Manuel López Obrador pa oa-eñ e penn Gouarnamant Kêr-Vec'hiko.
7,92 × 33 mm Kurz

Ar **7,92 × 33 mm Kurz**, anvet ivez **Pistolenpatrone 43**, zo ur munision ijinet e 1940 gant an embregerezh alaman Polte eus Magdeburg (Sachsen-Anhalt). Implijet eo bet dreist-holl er Sturmgewehr 44, a vez gwelet evel unan eus fuzuilhoù-arsailh kentañ an istor.

## Istor
Goude ar Brezel-bed Kentañ e oa savet an ezhomm en armeoù european evit armoù hiniennel aotomatek nevez, dezhe un hed-tenn etre (war-dro 300 metr). Adalek kreiz ar bloavezhioù 1930 e krogas pemp embregerezh alaman da labourat war vunisionoù azasaet d'an armoù-mañ : Geco, DWM, RWS, Rheinmetall-Borsig ha Polte. Ar pevar embregerezh kentañ a ginnigas munisionoù nevez berroc'h evit ar 7,92 × 57 mm Mauser standart e kalz armoù alaman d'ar poent-se, met dezhe kalibroù disheñvel. Polte a ginnigas e dibenn 1940 stumm echuet ar gartouchenn 7,92 × 33 mm, a oa hec'h interest implijout ar memes kalibr boledoù evit ar 7,92 mm hengounel, ar pezh a aesae ar jeu evit uzinoù armoù ar vro.

Anvet e voe da gentañ **Pistolenpatrone 43** (*kartouchenn evit pistolennoù*) ar munision nevez abalamour e oa Adolf Hitler a-enep da implij armoù aotomatek nevez e plas an armoù-morailh Gewehr 98 ha Karabiner 98k. Ur mod da guzhat palioù gwir ijinerien ar munision e oa. Savet e voe daou gentpatrom fuzuilhoù-arsailh tro-dro d'ar gartouchenn nevez, an MKb42(H) gant Haenel hag an MKb42(W) gant Walther. Fuzuilh Walther, adanvet MP 43/44 ha war-lerc'h Sturmgewehr 44, a voe lañset he froduerezh da vat e 1944 pa voe asantet anezhi gant Hitler, goude m'en dije lennet rentaoù-kont eus an talbenn hag a c'houlenne e vije ledanaet implij an arm. Adanvet e voe ar gartouchenn 7,92 × 33 mm Kurz (*berr*) evit chom hep droukveskañ gant ar c'hartouchennoù 7,92 mm hiroc'h.

War-bouez er Sturmgewehr 44 hag en un nebeud armoù all (Remington XP-100 pe Gewehr 98 adkambret), n'eo ket bet implijet kalz ar munision goude an Eil Brezel-bed. Produet e vez c'hoazh hiziv-an-deiz evit an dastumerien dreist-holl.

## Liammoù diavaez
*  Taolenn ar munision war lec'hienn ar CIP

## Daveennoù
.44 Henry

Ar **.44 Henry** a oa ur munision armoù-tan hiniennel ijinet e 1860 evit ar fuzuilhoù Henry. Poultr du a oa en e zouilhez laton pe kouevr. Implijout a rae ur boled Minié.

## Implij
Implijet e voe ar munision da vare Brezel diabarzh Stadoù-Unanet Amerika etre 1861 ha 1865 dreist-holl, hag en un nebeud brezelioù all e fin ar c'hantved evel er brezel etre Frañs ha Prusia e 1870 ha 1871. Un nebeud armoù all a voe kambret evitañ en XIX kantved, en o zouez ar revolverioù Smith & Wesson No. 3 pe Colt Single Action Army. Abalamour d'o mod-skeiñ war o zro diamzeriet evit kalibroù ken bras e voe paouezet da broduiñ ar munisionoù .44 Henry er bloavezhioù 1930.
Argadenn John Brown war Harpers Ferry

**Argadenn John Brown war Harpers Ferry** (saozneg : *John Brown's raid on Harpers Ferry*) a voe un argadenn gant ar stourmer enep-sklaverezh John Brown, eus ar 16 betek an 18 a viz Here 1859. E bal e oa lakaat ar sklaved d'en em sevel e stadoù Su Stadoù-Unanet Amerika, en ur aloubiñ arsanailh Harpers Ferry. An darvoud-se a vez gwelet evel un taol-arnod pe emgann kentañ brezel diabarzh Stadoù-Unanet Amerika. 

Bagad Brown a oa ennañ 22 den, hag a voe trec'het gant ur gompagnunezh U.S. Marines, renet gant ar C'hentañ Letanant Israel Greene. Dek argadour a oa bet lazhet e-kerzh an argadenn, seizh a voe barnet ha kondaonet d'ar marv goude-se, ha pemp anezho a oa deuet a-benn da dec'hel. Meur a zen hag o doa kemeret perzh en argad a voe adkavet e darvoudoù ar brezel diabarzh : ar C'horonal Robert E. Lee a oa penn-bras an oberiadur savet evit adkemer an arsanailh. Stonewall Jackson ha Jeb Stuart a oa e-touez ar soudarded oc'h evezhiañ Brown ur wech harzet, ha John Wilkes Booth a oa bet arvester eus lazhadenn Brown. John Brown en doa goulennet sikour evit an argadenn gant Harriet Tubman ha Frederick Douglass, en devoa kejet ganto o-daou pa oa bet o treiñ a-enep ar sklaverezh hag evit dieubidigezh ar sklaved pa oa e Springfield (Massachusetts). Tubman n'en doa ket gellet dont rak klañv e oa ha Douglass en devoa nac'het. Soñjal a rae dezhañ e oa raktres Brown un emlazhadenn.

An argadenn a voe heuliet gant kazetennoù ar vro ha gant ar pellskriver tredan nevez. Kazetennerien a oa er c'hentañ tren o vont da Harpers Ferry goude ma vije bet keloù eus an dagadenn, da beder eur goude merenn, d'al lun 17 a viz Here. En tren e oa bezen Maryland, ha parket e voe an tren ur wech erruet, e tu Maryland da bont Harpers Ferry, nepell (4,8 km) er reter da gêr Harpers Ferry (e kêriadennig Sandy Hook). 

Argadenn John Brown he doa sachet evezh ha spontet ur bern tud dre ar Stadoù-Unanet a-bezh, gant stadoù ar Su o welet kement-se evel un dagadenn a-enep ar sklaverezh hag o doare bevañ, ha lod en Norzh o welet an darvoud evel un taol brav a-berzh an enep-sklaverien. Da gentañ e voe gwelet gant darn eus an dud evel follentez pe evel un ober gant strizhkredourien. Gerioù ha lizhiri Brown goude an argadenn hag e-pad ar varnadenn – Virginia v. John Brown – o doa sikouret e harperien, betek Henry David Thoreau, en doa lakaet Brown da haroz ha da ikonenn eus an Unvaniezh.
## Notennoù ha daveennoù
7 × 64 mm

Ar **7 × 64 mm**, anvet ivez **7** **×** **64 mm Brenneke** hervez anv e ijiner Wilhelm Brenneke, zo ur munision evit an armoù-skoaz ijinet e 1917 en Impalaeriezh alaman. Deveret eo eus an 8 × 57 is. Ur stumm dezhañ ur bourled, anvet 7 × 65 mm R, zo bet gwerzhet adalek 1920.

## Implij
Poblek eo ar gartouchenn-mañ e broioù kreiz ha reter Europa evit chaseal loened evel ar yourc'hed, ar chamoezed, ar moc'h-gouez pe ar c'hirvi. Abalamour d'he muzulioù e c'hall bezañ implijet e armoù kambret e 7,92 × 57 mm Mauser evel ar Gewehr 98 pe ar Karabiner 98k, a veze kavet stank goude an Eil Brezel-bed, abalamour ma oa bet produet milionoù a skouerennoù anezho evit an arme alaman e hanterenn gentañ an XX kantved. Implijet e vez stank gant ar chaseourien e Frañs ivez, dre m'eo galloudus a-walc'h evit lazhañ forzh peseurt loen a gaver eno.

## Liammoù diavaez
*  Taolenn ar munision war lec'hienn ar CIP

## Daveennoù
Kounlec'h Harozed Kruty

**Kounlec'h Harozed Kruty** (ukraineg: *Меморіал пам'яті героїв Крут*) zo ul lec'h da enoriñ 500 yaouaer marvet pa oant o tifenn Kyiv e-kerzh Emgann Kruty e 1918. Pal ar bagad soudarded yaouank a oa daleañ Bolcheviked al Lu Ruz. Stourmet o doa d'an 29 a viz Genver 1918. Ar c'hounlec'h zo ur golonenn ruz 10 metr uhelder lec'hiet war un dorgenn. Ouzhpenn-se ez eus ur chapelig gant ur groaz a-us hag ul lenn a zo tro-dro an dorgennoù. Digoret eo bet gant prezidant Ukraina Viktor Yushchenko e kêriadenn Kruty, en oblast Chernihiv d'ar 25 a viz Eost 2006.

## Istor
An darvoudoù c'hoarvezet tro-dro kroashent-tren Kruty a oa chomet diveneg e-pad pell en istografiezh komunour, ar pezh a oa kaoz d'un toullad mojennoù betek ijinadennoù a bep tu. Da skouer, penn al Lu Ruz el lec'h, Muraviev, en doa embannet e oa bet o stourm e-pad daou zevezh a-enep nerzhioù broadel Republik Ukraina renet gant Symon Petliura. Brudoù a oa gant an niver a stourmerien kement hag an niver a golloù, etre 500 ha meur a vil. En gwirionez, Muraviev en doa goulennet daou zevezh evit dont a-benn da gempenn al linennoù-tren hag an ti-gar, hag adaozañ al lec'h. N'eus ket un istimadur ofisiel eus an niver a dud bet kollet en emgann, met hervez an dud bet o kemer perzh en emgann, e oa bet lazhet e-tro 250-300 difenner ukrainat e Kruty. N'eus nemet anvioù ar re bet prizoniet a zo deuet betek ennomp. Goude-se e oa bet beziet ar re varv e bered Askold e Kyiv.

## Lid 2024

D'an 29 a viz Genver 2024 e oa bet ar prezidant Volodimir Zelenskiy ha pennoù bras al lu ukrainat Valerii Zaluzhnyi, Kyrylo Budanov, Vasyl Maliuk ha Roman Mashovets o kemer perzh el lid bloaziek.

## Poltriji

Kruty-29-01-2011.jpg|Sell hollek war ar c'hounlec'h
The Kruty Heroes Memorial.JPG|An div dorgenn
Пам'яті Героїв Крут.2011.jpg|Lid koun gant Ukrainiz al luskad Vidsich
Kruty Heroes Memorial in Ukraine, 2010.JPG|Ar gwel war al lenn

## Notennoù ha daveennoù
Roll bannieloù Zeland-Nevez

Setu listenn ar bannieloù a vez pe a veze implijet e Zeland-Nevez pe gant Zelandneveziz.

## Bannieloù broadel

## Roueel ha besroueel

## Bannieloù an armeoù

## Tiriadoù ha stadoù kevredet

## Rannvroioù ha kêrioù

## Bannieloù māori

## Bannieloù sportel

## Bannieloù all

## Bannieloù kinniget

### Banniel ar Meuriadoù Unanet

### Referendomoù 2015-2016 evit ar banniel broadel

E 2015 ha 2016 ez eus bet daou referendom evit dibab banniel nevez Zeland-Nevez, dalc'het eo bet an hini kozh koulskoude. Sed amañ ar pemp banniel bet kinniget d'ar Zelandneveziz e referendom 2015.

### Bannieloù kinniget evit Enez ar Su

## Notennoù ha daveoù
### Notennoù

### Daveoù
Otago

**Otago** (distaget  e saozneg; e māori: *Ōtākou*, ) zo ur rannvro eus Zeland-Nevez e su Enez ar Su meret gant kuzul-rannvro Otago. En em astenn a ra war 32 000 km², da lâret eo ez eo eil rannvro vrasañ Zeland-Nevez. E miz Even 2023 e oa 254 600 den o chom enni.

## Anv
Dont a ra an anv saoznek *Otago* deus distagadur an anv māori *Ōtākou* e rannyezh Enez ar Su hag a zo anv ur gêriadenn e genoù havr Otago.

## Notennoù ha daveoù
Timbroù Formoza (Taiwan)

E 1886 e voe aozet  gant ar Gouarnour Liu Mingchuan servijoù ar post war Enez Taiwan, deuet a-nevez da dapout statud ur proviñs en impalaeriezh Sina. Timbroù a voe embannet er bloaz-se.

Roet e voe an enezenn dre heg da Japan goude sinadur feur-emglev Shimonoseki d’ar 17 a viz Ebrel 1895, a lakaas un termen d’ar brezel etre Sina ha Bro ar Sav-Heol.
Annezidi an enezenn a embannas *Republik Formoza* d’an 23 a viz Mae 1895, ur Stad dizalc’h berrbad a echuas 151 deiz goude (d’an 21 a viz Here), pa zilestras soudarded Japan. Trawalc’h e voe ar prantad-amzer evit embann un toullad timbroù avat gant an alc’hwez e sinaeg hepken.

E-pad an hanter-kant vloaz da heul e voe implijet timbroù Japan evit kas lizhiri e Taiwan, anv all an enezenn.
E miz Eost 1945 e rankas Bro-Japan kodianañ dirak trec’hourien an Eil Brezel-Bed, met ar servijoù-post a gendalc’has da vont en-dro betek ar 21añ a viz Here 1945. Daou dimbr a voe embannet evit un implij war an enezenn : unan a dalvoud-gwerzh 3 sen, egile 5 sen, o kinnig ur sifr bras e-kichen skeudenn bleunienn an Hollsent, arouez bras Japan. Roet e voe Taiwan da Sina d’ar 25 a viz Here, met daoust da se un timbr diwezhañ (10 sen) gant an hevelep tresadenn a voe lakaet e gwerzh. Pemp timbr  gant talvoudegezhioù all a chomas diembann avat.

Dreistmoullet e voe an holl dimbroù-se, ar re embannet koulz hag ar re diembann, gant melestradurezh postoù Republik Sina gant ar gerioù « Republik Sina » ha « Proviñs Taiwan », ha lakaet e gwerzh d’ar 4 a viz Du 1945. Daou dimbr japanat embannet e 1937 (5 ha 10 yen anezho) a voe dreistmoullet ivez.

A-hed ar bloaz 1946 e voe dreistmoullet an timbroù sinaat gant talvoudoù-gwerzh e sen hag ar meneg « Da vezañ implijet e Taiwan nemetken ».

Tra ma voe embannet Republik Pobl Sina e Beijing gant Mao Zedong d’ar 1añ a viz Here 1949 e chomas enezenn Taiwan e-maez beli ar Stad, renet m’eo gant ar Guomindang, broadelourien a-enep komunour. An troc’h etre an enezenn ha Sina ar C’hevandir a gas ar melestradurezhioù da embann, pep hini diouzh he zu, timbroù evit pep tiriad.

Liesseurt eo danvez an timbroù embannet e Taiwan :  gizioù Sina, loened ar vro, savadurioù an enezenn… Tchang Kai-chek ha Sun Yat-sen a vez enoret alies  gant un timbr ispisial da vare o deiz-ha-bloaz.

N'eo ket Taiwan ezel eus Unvaniezh Postoù ar Bed, hag ar velestradurezh a rank kas al lizhiri da Japan pe d'ar Stadoù-Unanet da gentañ, rak n'eo ket aotreet an degasadennoù war-eeun d'ur vro all.

## Pennad kar
• Timbroù Sina
Mogimont

**Mogimont** a oa ur gumun e Belgia e Proviñs Luksembourg. E kumun Bouillon emañ  bremañ.
## Istor
### 
#### [[Brezel-bed kentañ]]
* Emgann etre al Lu gall hag al Lu alaman d'an 22 ha d'an 23 a viz Eost 1914.
Banniel Zeland-Nevez

**Banniel Zeland-Nevez** (*flag of New Zealand* pe *New Zealand Ensign* e saozneg) eo banniel broadel Zeland-Nevez. Savet eo diwar ar *[[Blue Ensign]]* saoz, ur foñs glas ha banniel ar Rouantelezh-Unanet er c'honk, ha peder steredenn ruz bevennet e gwenn oc'h aroueziañ steredeg Kroaz ar Su. Treset eo bet e 1869 ha lakaet ofisiel e 1902.

## Pennad kar

* Roll bannieloù Zeland-Nevez

## Notennoù ha daveoù
Time 100

**Time 100** zo anezhañ ul listenn 100 den gant ar muiañ a levezon dre ar bed. Savet eo gant ar gelaouenn stadunanat Time. Embannet eo bet er gelaouenn evit ar wech kentañ e 1999 evel disoc'h ur gaozeadenn e-touez politikourien, skolveuridi ha kazetennerien. Abaoe 2004 e vez embannet al listenn bep bloaz. Kaout e anv war al listenn a vez gwelet evel un enor, hag an Time a bouez evit ma vije sklaer ez eo un doare da envel tud hag a gemm ar bed, n'eus forzh petra e vefe disoc'h o obererezh. Al listenn ziwezhañ a vez savet gant embannerien ar gelaouenn Time, gant ul lod anvioù deuet gant an dud bet war listenn an Time 100 ha gant kenskoazellerien ar gelaouenn en estrenvro. N'eus nemet unan hag a vez choazet gant an dud dre vras, dre ur  votadeg e-touez al lennerien, kaset da benn un nebeud devezhioù a-raok ma vefe embannet al listenn ofisiel. Dalc'het e vez ur gala bep bloaz e Manhattan evit enoriñ an dud priziet.

## Time 100 Health
E 2024, an Time en doa embannet an *Time Health 100 list*, ul listenn savet evit enoriñ ar 100 den gant ar muiañ a levezon e bed ar yec'hed. El listenn-se e oa ar prezidant gall Emmanuel Macron pe ar prezidant kozh stadunanat Jimmy Carter da skouer.
Dilennadegoù evit Parlamant Europa 2024 e Bro-C'hall

An **dilennadegoù evit Parlamant Europa 2024 e Bro-C'hall** zo bet dalc'het d'an 8 ha 9 a viz Even 2024 evit dilenn 81 c'hannad europat evit Frañs e Parlamant Europa a-douez un hollad a 720 hag a za d'ober ar parlamant ; 38 listenn a zo bet kinniget d'ar voterien.

Ur wech anavezet an disoc'hoù ez eus bet gwelet ur c'holl bras gant tu ar prezidant Emmanuel Macron. Ouzhpenn se ez eus bet merzet anat un niver bras a vouezhioù evit an tu dehoù pellañ, betek e Breizh, ar pezh a zo bet lakaet da istorel. Prezidant Frañs en deus embannet e vefe divodet ar Vodadenn Vroadel ha galvet d'an dilennadegoù.

## Kenarroud
En Unaniezh Europa, Ursula von der Leyen zo bet penn Kengor Europa abaoe 5 bloaz. E-kerzh he resped eo c'hoarvezet ar Bedreuziad COVID-19 ; broioù an Unvaniezh o doa prenet pareoù ha staliet ur Steuñv adlañsiñ Europa boutin. Bez' ez eus bet ivez Aloubadeg Ukraina gant Rusia, en deus krouet un aergelc'h drastus gant pignidigezh priz an energiezh, distro ar monc'hwezh kement hag ur c'hoant da adsevel nerzhioù difenn evit Europa. Ukraina zo bet aotreet da gaout ar statud kandidad evit bezañ degemeret en dazont en Unvaniezh Europa, evel Moldova ha Jorjia.

## Disoc'h

Tro un eurvezh goude ma vije bet embannet ent-ofisiel an disoc'hoù evit dilennadegoù Parlamant Europa ha ma oa bet gwelet ar strollad Renaissance o vezañ trec'het gant an Rassemblement National, Emmanuel Macron en doa galvet da zivodañ ar Vodadenn Vroadel ha gervel d'an dilennadegoù kannaded d'an 30 a viz Even ha d'ar 7 a viz Gouhere. Diskleriet en deus ar prezidant gall, da-heul an disoc'h-se en dilennadegoù europat, e oa ar vroadelouriezh hag an tu dehoù pellañ o kreskiñ er vro hag e oa un dañjer evit Frañs kement hag evit Unaniezh Europa.
Jacques Séguéla

**Jacques Séguéla**, ganet d'an 23 a viz C'hwevrer 1934 e Pariz, zo ur bruder gall, kengrouer an ajañs bruderezh RSCG (Bernard **R**oux, Jacques **S**éguéla, Alain **C**ayzac, Jean-Michel **G**oudard) e 1970, a voe kendeuzet gant ar strollad Havas e 1996.
## Obererezhioù
### Kampagn dilennadegoù
E Frañs kement hag en estrenvro, Jacques Séguéla zo bet fiziet ennañ kefridioù lies a-fed bruderezh ; ur *spin doctor* eo bet ivez, evit gwellaat doareoù komz ha jestraouiñ tud ar politikerezh.
Havas Worldwide

**Havas Creative**, eus e anv gwirion **Havas Worldwide** hag **Euro RSCG**, zo un Ajañs vruderezh c'hall. Bez eo unan eus brasañ embregerezhioù bruderezh ar bed. Savet eo gant 316 burev lec'hiet en 75 bro. An embregerezh a ra bruderezh, marketing, hag a ginnig servijoù kehentiñ evit an embregerezhioù.

E 2010 e oa bet notennet gant Advertising Age e oa an ajañs (anvet Euro RSCG d'an ampoent) unan gant ar muiañ a labourioù hollek eget an holl rouedadoù brudañ all. Kement-se e-pad pemp bloaz diouzh renk, ar pezh a ra eus an ajañs an hini c'halloudusañ. Gant al lec'h kreiz en New York, Havas Creative eo lodenn vrasañ Havas (Euronext Paris SA: HAV.PA), ar pemvet strollad bruderezh dre ar bed, just a-dreñv Omnicom, WPP, Interpublic ha Publicis.
Françoise Hardy

**Françoise Madeleine Hardy**, bet ganet d'ar 17 a viz Genver 1944 e Pariz hag aet da Anaon eno d'an 11 a viz Mezheven 2024, a oa ur ganerez, ur skrivagnerez pozioù hag un aktourez c'hall. Brudet e oa bet er bed a-bezh gant he c'hanaouennoù fromus ha hiraezhus.

Françoise  Hardy a oa deuet war wel er bloavezhioù 1960 evel unan eus pennoù brudet ar wagenn *yé-yé*. Ouzhpenn kanañ e galleg, kanañ a rae ivez en alamaneg, en italianeg, e portugaleg, e saozneg hag e spagnoleg. Padet eo he hent micherel ouzhpenn 50 vloaz gant un tregont pladenn embannet.

Ganet ha desavet e oa bet e 9 arondisamant Pariz, ha kroget e oa gant ar sonerezh e penn-kentañ ar bloaz 1962, d'an oad a 18 vloaz, war al label gall *[[Disques Vogue]]* ha raktal e oa bet graet berzh ganti gant ar ganaouenn *Tous les garçons et les filles*. 

## Levrlennadur
* Lesueur, Daniel : *Françoise Hardy – Catch A Rising Star*. Rosières-en-Haye (54) : Camion blanc, 2016 

## Liammoù diavaez
* Discog
Sant Nazer Ovali

**Sant Nazer Ovali** (*Saint Nazaire Ovalie* e galleg) zo ur c'hleub rugbi XV e Sant-Nazer (Liger-Atlantel, Breizh). Sant Nazer Ovali zo é c'hoari er C'hevread 3 ("Fédérale 3" e galleg). 

## Istoer
Arruet eo bet ar rugbi e 1908 e Sant Nazer. Anv ar c'hleub oa ar "Sporting Nazairien Rugby", ar SNR adalek 1966. Ar rugbi e kornôg Frañs ha e Breizh oa bet mestret get ar SNR en ur dremen ag ar C'hevread 3 (Fédérale 3) d'ar C'hevread 1 (Fédérale 1) ar rummad kentañ etre 2000 ha 2005.

E 2016 e oa bet lakaet ar c'hleub e dibenn-freuzadur barnerezhel. Ar memes blez e oa bet krouet ur c'hleub nevez, ar "Sant Nazer Ovali" ha oa é c'hoari er rummad Enor (Honneur). Pignet en doa en-dro ar c'hleub er par broadel amatour, er C'hevread 3.

## Loreidi
* C'hevread 3 : Gourfenn 2001
* Junior Balandrade : Kampion Frañs 2015
* Nemet 21 blez Belascain : Gourfenn 2017

## Pennad kar
* Sant-Nazer Rugbi Liger-Atlantel
Disques Vogue

**Disques Vogue** a oa anv un embregerezh label sonerezh a enrolle pladennoù jazz eus Bro-C'hall ha savet gant Léon Cabat ha Charles Delaunay. Savet e oa bet e 1947, 3 bloaz goude ma vije paouezet ar Vogue label stadunanat da vezañ. Pouezus eo bet roll al label en istor ar c'hanaouennoù gall goude an Eil Brezel-bed, dre ma oa bet produet penn-kentañ un toullad kanerien brudet er bloavezhioù 60 evel Johnny Hallyday, Françoise Hardy ha Jacques Dutronc.
Timbroù an Antilhez Bihanañ saoz

Timbroù gant an alc'hwez LEEWARD ISLANDS (*Antilhez Bihanañ saoz*) a voe implijet gant annezidi inizi Antigua, Dominica, Montserrat, Nevis, Saint-Kitts hag an Inizi Gwerc'h Breizhveurat etre 1890 hag ar 1añ a viz Gouere 1956, gant re pep enezenn war un dro.

An 8 timbr embannet e 1890 a ginnige poltred a-skerb ar rouanez Victoria, dezho un dalvoudegezh etre ½ penny ha 5 shilling. Dreistmoullet e voent e 1897 evit  enoriñ 60vet deiz-ha-bloaz ren ar rouanez. E 1902 e voe dreistmoullet ivez an timbroù 4, 6, and 7d gant 1 penny.

An hevelep patrom a voe implijet evit sevel framm timbroù 1902 ( poltred Edouarzh VII), timbroù 1913-22 (poltred George V); 1938-47 (George VI, hennezh gant ar penn troet war an tu-dehou avat) ha 1954 (Elesbed II), war-bouez ar prizioù hag al livioù o vezañ disheñvel an eil diouzh egile bepred,

133 timbr hepken, timbroù-boutin an darn vrasañ anezho, a zo bet embannet betek 1954.

An timbroù embannet e 1945 (« Trec’h 1945 »), 1948 (Deiz-ha-bloaz eured ar c’houblad roueel) hag e 1948 (75vet deiz-ha-bloaz Unvaniezh Postoù ar Bed) a gaver anezho gant meneg un drevadenn saoz all ivez, hag evit ar wech kentañ.  Kaoz zo eus “rummad Aden”, pe eus “rummad Antigua” pe hini Ascension.

E penn kentañ 1958 ez voe krouet  “Kevread an Antilhez saoz” (« West Indies Federation » e saozneg) hag implijet ur rummad timbroù gant ar meneg-se e-pad ar pennadig amzer ma padas an unvaniezh (dibenn e miz Mae 1962).

## Liammoù diavaez
*  British Colonial Stamps
*  Leeward Islands Stamps

## Pennadoù kar
* Timbroù Antigua
* Timbroù Montserrat
* Timbroù Saint Kitts ha Nevis
* Timbroù Kevread an Antilhez saoz
Moudenn (disheñvelout)

**Moudenn** (el liester *mouded* pe *moudennoù*) zo ur ger dezhañ meur a ster hag a denn d'ar gounezerezh ha d'an douaroniezh, dreist-holl, hag a dalvez d'ober anv eus un uhelenn, bras pe bihan.

* Moudenn zo un tamm douar palet, labouret. Meur a seurt moudennoù a c'hell bezañ hervez al labour graet en a-raok : *moudenn-c'hlas*, *moudenn-gign*, *moudenn-ston*, *moudenn-varr*, *moudenn-vrizi*.

* Moudenn, er c'horfadurezh, zo anv ul lodenn volzek e traoñ kof ar merc'hed, anvet *mons veneris* e latin.

* Moudenn-gastell, pe *moudenn* hepmuiken, a reer eus ur c'hreñvlec'h savet war un uhelenn vihan, un dorgenn naturel pe unan graet gant an dud, da vare ar Grennamzer.

* Ar Voudenn zo un anv-lec'h, anv ur gumun en Aodoù an Arvor, hag e meur a lec'h all.
Royal Ulster Constabulary

**Polis Roueel Ulster** (saozneg: **Royal Ulster Constabulary**), berraet en **RUC**, e oa an nerzh polis en Norzhiwerzhon etre 1922 ha 2001. Savet e oa bet d'ar 1añ a viz Even 1922 evel warlerc'hiad ar Royal Irish Constabulary (RIC), goude ma oa bet rannet Iwerzhon. D'an uhelañ e oa bet tro 8500 ofiser, gant 4500 hag a oa reoù da c'hortoz.
Polis Roueel Ulster a veze implijet evit evezhiañ surentez Norzhiwerzhon goude Brezel dieubidigezh Iwerzhon ha betek penn-kentañ an . Ur roll en deus bet c'hoariet e-pad mare an Trubuilhoù eus ar bloavezhioù 1960 betek fin ar bloavezhioù 1990. Dre ma oa deuet da vezañ ur pal da vezañ taget gant ar Provisional Irish Republican Army (IRA), a wele ar RUC o vezañ harp diazez galloud Bro-Saoz, an nerzh polis a oa armet ponner e giz soudarded. An ofiserien a oa boas da vezañ armet gant pistolennoù-mindrailher ha fuzuilhoù-arsailh, o fiñval e kirri hobregonet, hag o vezañ kazarnet e komiserdioù gant un difennerzh ponner. Ar c'hentañ nerzh polis eo bet oc'h implij bolodoù kaoutchoug pe plastik evit kontrollañ manifestadegoù feuls.

Izili ar RUC a oa dreist-holl protestanted, ar pezh en doa degaset tamalloù bezañ strizhkredourien hag untuek a-fed sikour ha gwareziñ an dud kement hag ar madoù a-berzh ar gatoliked hag ar vroadelourien iwerzhonat.

Ar RUC a zo bet erlec'hiet ar Police Service of Northern Ireland (PSNI) e 2001.
Arme Dieubidigezh Vroadel Iwerzhon

**Arme Dieubidigezh Vroadel Iwerzhon** (saozneg:*The Irish National Liberation Army*; iwerzhoneg: *Arm Saoirse Náisiúnta na hÉireann*) zo ur strollad damsoudarded republikan iwerzhonat ha sokialour savet d'an 8 a viz Kerzu 1974, e-kerzh ar bec'h a oa padet 30 vloaz hag anvet "the Troubles" (iwerzhoneg: Na Trioblóidí). Ar strollad a oa bet savet evit disranañ Norzhiwerzhon diouzh ar Rouantelezh-Unanet ha krouiñ ur Republik sokialour gant enezenn Iwerzhon a-bezh. D'an uhelañ e oa etre 80 ha 100 ezel, bez eo skourr damsoudardel ar Strollad Republikan Sokialour Iwerzhonat.

An INLA a oa bet savet gant izili eus ar strollad Official Irish Republican Army, ar re-se a oa enebet groñs ouzh un arsav d'ar feulster. Da gentañ e oa anvet Arme Poblel Dieubidigezh (**People's Liberation Army**). An INLA a zo bet oberiant en ur c'hampagn feulster damsoudardel a-enep arme Breizh-Veur kement hag ar Royal Ulster Constabulary (RUC) e Norzhiwerzhon. Bet e oa oberiant ivez met kalz nebeutoc'h e Republik Iwerzhon, ar Rouantelezh-Unanet hag Europa gevandirel. 

An tagadennoù brudetañ gant an INLA a oa bet Droppin Well bombing, Lazhadennoù Hent Shankill e 1994 ha lazhadennoù Airey Neave e 1979 ha Billy Wright e 1997. Atav eo chomet bihanoc'h ha gwanoc'h evit na oa ar strollad damsoudardel republikan, Provisional IRA. Ouzhpenn-se e oa bet gwanaet gant vendetta etre izili ha kudennoù denel en aozadur. Izili ar strollad a oa bet oc'h implij anvioù kuzh evel People's Liberation Army, **People's Republican Army**, ha **Catholic Reaction Force** evit tagadennoù sevenet gant e izili met lec'h ma ne oa ket ar c'hoant anzav e oa bet sevenet gant an aozadur. An INLA a zo bet difennet er Rouantelezh-Unanet d'an 3 a viz Gouhere 1979 gant 1974 gant ar Prevention of Terrorism Acts.

Goude ur c'hampagn armet a oa padet 24 bloaz, an INLA en doa disklêriet un arsav feulster d'an 22 a viz Eost 1998. E miz Eost 1999 en doa embannet ez-ofisiel "N'eus ket abeg politikel pe moral evit reishaat ur gendalc'hadenn eus ar c'hampagn". E miz Here 2009, an INLA en doa embannet ez-ofisiel c'hoazh e c'hoantae kenderc'hel da dizhout ar palioù dre zoareoù peoc'hus ha politikel, ha kroget e oa da zizarmañ.

An IRSP a embann ur politikerezh "Feulster ebet da gregiñ", ar pezh a rofe an tu d'an dud gwelet ez aio fall ar Good Friday Agreement hep ma vije eus obererezhioù armet.

An INLA a zo un aozadur difennet er Rouantelezh-Unanet dre an Akta Sponterezh eus 2000 ha dilezennel eo gwelet e Republik Iwerzhon.
Official Irish Republican Army

Al **Lu Republikan Iwerzhonat Ofisiel** (saozneg: **Official Irish Republican Army** pe **Official IRA** OIRA; iwerzhoneg: **Óglaigh na hÉireann**) a oa ur strollad damsoudardel republikan iwerzhonat mennet gant disrannañ Norzhiwerzhon diouzh ar Rouantelezh-Unanet ha krouiñ ur "Republik labourerien" gant enezenn Iwerzhon a-bezh. Deuet eo war-wel e miz Kerzu 1969, nebeut amzer goude ma vije kroget mare bec'h the Troubles, pa oa bet an Irish Republican Army (IRA) oc'h en em rannañ e div lodenn. Al lodenn all a oa anvet ar Provisional IRA. Pep hini eus an daou strollad a oa kendalc'het d'en em eñvel "an IRA" o nac'hañ e oa ar strollad all unan reizh.

Kontrol d'ar re "da c'hortoz/Provisionals", ar re "Ofisiel/Officials" ne grede ket dezho e vije eus un adunvaniñ eus Iwerzhon hep ma vije peoc'hus an darempredoù etre ar rbasañ niver protestanted anezho hag ar bihan niver katoliked en Norzhiwerzhon. Ar re Ofisiel a oa Marksourien-leninourien hag a laboure evit sevel un talbenn unvan gant ar strolaldoù komunour iwerzhonat all, anvet Talbenn Dieubidigezh Broadel Iwerzhon (saozneg: *Irish National Liberation Front* pe NLF). Ar re ofisiel a oa lesanvet NLF gant ar re Da c'hortoz ha "**stickies**/ pegus" gant broadelourien Belfast (marteze evit ober dave eus izili an aozadur a bege Easter lilies war o unwiskoù), ha raloc'h e oa graet eus outo "**IRA Ruz**".

Oberiant eo bet en ur c'hampagn feulster a-enep ar Lu Saoz, dreist-holl dre tennadennoù pe tarzhadennoù war unvezioù soudarded e karterioù rummadoù sokial labourerien izel kêr. Brudet eo bet evit bezañ kemeret perzh en Emgann Falls Curfew ha bombezadenn Aldershot e 1972. E Mae 1972, en doa embannet un arsav feulster ha disklêriet e felle d'ar strollad chom gant obererezhioù feuls na vije nemet evit en em zifenn pe reoù digoll. D'an amzer-se ar Provisional IRAa oa deuet da vezañ ar strollad brasañ ha galloudusañ e-touezh an holl kevrennoù. Goude an arsav-brezel, an OIRA a oa kroget da vezañ anvet "Strollad B" el luskad ofisiel. Trapet e oa bet gant feulsterioù doare vendetta gant an Ira da C'hortoz hag an Arme Dieubidigezh Vroadel Iwerzhonat pe (INLA). An OIRA a oa tarzhet e meur a strollad bihanoc'h e 1974. Goude-se eo bet o kemer perzh en torfedouriezh hag evezhier.

An IRA Ofisiel a zo bet liammet a-fed politikerezh gant ar strollad Sinn Féin, adanvet goude-se *Sinn Féin The Workers Party* ha goude-se [Strollad al Labourerien](http://Strollad%20al%20Labourerion%20(Iwerzhon)).
Falls Curfew

**Falls Curfew**, anvet ivez **Battle of the Falls** (pe **Lower Falls**), a oa bet un oberiadur-brezel gant Lu Breizh-Veur etre an 3 hag ar 5 a viz Gouhere 1970 e karter Falls e Belfast, e Norzhiwerzhon. An oberiadur a oa kroget pa voe klasket armoù er c'harter, annezet gant labourerien ha broadelourien iwerzhonat. Pa oa bet echuet ar c'hlask, tud yaouank eus al lec'h o doa taget soudarded saoz gant mein ha bombezennoù-tan hag ar soudarded o devoa respontet gant gazoù. Buan e oa bet an traoù o vont war fallaat gant tennoù armoù-tan etre soudarded saoz hag izili an Irish Republican Army (IRA). Goude peder eurvezh stourm dibaouez, ar penn ofiser saoz en devoa lakaet kelc'hiañ ar c'harter hag a oa 3000 ti ennañ. Rediet e oa bet an dud da chom er gêr e-pad ur c'heulfe a oa padet 36 eurvezh diouzh-renk. Milieroù a soudarded saoz a oa deuet e-barzh ar c'harter ha kroget da glask armoù a di da di, hag a-wechoù e veze tennet warno gant izili eus an IRA hag emsavidi. Gant ar c'hlask-se e oa bet kalz distrujoù, ha kalz gazoù a oa bet tennet war al lec'h. Kalzig annezidi a oa bet argaset gant ar soudarded. D'ar 5 a viz Gouhere e oa bet echuet gant ar c'heulfe, pa oa bet milieroù a vaouezed hag a vugale eus Andersonstown o tont d'ar zonenn difennet gant boued ha pourvezioù diazez all da reiñ d'an annezidi war blas. 

E-kerzh an oberiadur, pevar trevour a oa bet lazhet gant al Lu saoz, 78 a oa bet gloazet hag harzet e oa bet 337 den. Triwec'h soudard a oa bet gloazet ivez. Kalz armoù ha munisionoù a oa bet kavet. Al lu saoz en devoa anzavet goude an darvoudoù e oa bet ul lodenn eus ar soudarded o preizhañ madoù trevourien. Falls Curfew a oa bet gwelet evel ur c'hemm krenn e-kerzh an Troubles. Un toullad katoliked/broadelourien iwerzhonat a oa troet a-enep al Lu saoz ha kroget da reiñ harp d'an IRA.
Ulster Defence Association

An **Ulster Defence Association** (UDA) a zo un aozadur damsoudardel eus Norzhiwerzhon. Savet e oa bet e miz Gwengolo 1971 evel ur strollad da unvaniñ un toullad aozadurioù lealour all hag oberiant e oa en ur c'hampagn feulster a oa padet 24 bloaz e-kerzh maread an Troubles. Pal ofisiel an aozadur e oa difenn al lealourien brotestant eus Ulster ha stourm a-enep ar strolladoù stourm republikan, dreist-holl ar Provisional Irish Republican Army (IRA). Er bloavezhioù 1970, izili UDA gant unwiskoù a oa kroget d'ober troioù evezhiañ armet gant tammoù koad ha goude-se e oant bet o sevel baleadennoù ha manifestadegoù bras. E-touez an UDA e oa ur strollad a oa bet krouet evit kas da benn oberiadurioù damsoudardel feuls hag implijet e veze an anv **Ulster Freedom Fighters (UFF)** ; evel-se an UDA ne c'helle ket bezañ berzhet. Ar gouarnamant saoz en doa difennet an UFF evel strollad sponterezh e miz Du 1973, met evit an UDA e oa bet ret gortoz Eost 1992.
Timbroù Barbuda

Etre 1922 ha 1924 e voe dreistmoullet timbroù an Antilhez Bihanañ saoz gant ar meneg Barbuda war boltred ar roue George V. Timbroù Antigua hepken a voe implijet a-neuze , betek ar bloaz 1968 pa zeuas er-maez ur rummad timbroù gant skeudenn ur pesk ha poltred ar rouanez Elesbed II er c’horn dehou. E-pad ar bloavezhioù e voe embannet timbroù liesliv, awenet gant tud veur Bro-Saoz, gouelioù relijiel (Pask, Nedeleg), an arzoù-kaer (taolennoù Dürer). Alies a-walc’h e veze implijet timbroù Antigua dreistmoullet gant ar ger BARBUDA.

Goude ar bloaz 1981 avat, pa voe dizalc’h an enezenn ha staget he dazont ouzh hini Antigua e teuas an timbroù da vout danvez un industriezh, pell-pell eus ezhommoù annezidi ar vro. Etre 1981 ha 2000 e voe embannet tro 1500 timbr, da lavaret eo teir gwech muioc’h eget an 12 vloaz a-raok… An darn vrasañ o vezañ re Antigua, dreistmoullet gant ar gerioù BARBUDA MAIL.

## Pennadoù kar
*Timbroù Antigua
*Timbroù an Antilhez Bihanañ saoz

## Liammoù diavaez
*  British Caribbean Philatelic Study Group
Timbroù Inini

E-pad un toullad bloavezhioù (1932-1945) e voe moullet timbroù ispisial evit bezañ implijet en ul lodenn eus Gwiana c'hall en-dro da gêr Saint-Laurent-du-Maroni.

Savet e voe ez-ofisiel "Tiriad an Inini" gant un dekred e miz Even 1930, dre youl ar gouarnamant da gas war-raok ekonomiezh ar vro, ar peurrest eus an drevadenn o vezañ goloet gant gwez tra ma oa puilh ar madoù dindan an douar (an aour da skouer).

E 1932 e voe dreistmoullet eta timbroù Gwiana gant ar gerioù **TERRITOIRE DE L'ININI** pe **Territoire de l'ININI**. War-bouez an daou rummad embannet e 1939 (150 vloaz an Dispac'h Gall ha Diskouezadeg etrebroadel New-York) a voe moullet gant an alc'hwez Inini, an holl dimbroù a oa bet savet evit un implij e Gwiana da gentañ. Kavet e voe ar ger ININI warno.

Ne voe mui kaoz eus an Inini goude ar brezel : dont a reas Gwiana c'hall da vezañ un Departamant tramor e miz Meurzh 1946. 

Timbroù Bro-Frañs a vez graet gante abaoe ar bloaz-se.

## Pennad kar
* Timbroù Gwiana c'hall

## Liammoù diavaez
*  "Le territoire de l’Inini", *France Philatélie*, 8 a viz Gwengolo 2016
Ulster Volunteer Force

An **Ulster Volunteer Force** (UVF) a oa ur strollad damsoudardel lealour eus Ulster en Norzhiwerzhon. Savet e 1965, ne oa bet klevet kaoz eus outañ nemet e 1966. Kentañ penn an aozadur a oa bet Gusty Spence, ur soudard eus ar Royal Ulster Rifles e Norzhiwerzhon. Ar strollad a oa bet oberiant en ur c'hampagn armet a-hed tost 30 vloaz e-kerzh an Troubles. E 1994 en doa disklêriet un arsav d'ar feulster hag echuet gant ar feulster da vat e 2007, memes ma chom ul lodenn vihan eus an izili stag ouzh ar implij ar feulster ha dreist-holl en torfedelezh. Ar strollad a zo bet difennet ha lakaer war listenn an aozadurioù sponterezh evit ar Rouantelezh-Unanet. 

An UVF en doa embannet e oa palioù an aozadur da stourm a-enep an aozadurioù damsoudardel Republikan – dreist-holl ar Provisional Irish Republican Army (IRA) – ha derc'hel statud Norzhiwerzhon evel lodenn eus ar Rouantelezh-Unanet. D'an nebeutañ eo bet kablus eus lazhadeg  500 den. An darn (an div drederenn) eus ar gouzañverien a oa trevourien katoliked iwerzhonat, a oa bet lazhet alies dre zegouezh. E-kerzh ar bec'h, an dagadenn wadusañ a oa bet en Norzhwierzhon a oa hini tarzhadenn an davarn McGurk e 1971, en doa alzhet 15 trevour. Ar strollad a zo bet ivez o tagañ e Republik Iwerzhon abaoe 1969 d'an nebeutañ. An hini gwasañ anezho a oa bet e 1974 gant tarzhadennoù Dulenn ha Muineachán, lec'h ma oa marvet 34 trevour, ar pezh a oa bet ar marvusañ gwalldaol e-kerzh an holl bec'h. An tarzhadennoù hep kelaouiñ a oa bet sevenet gant unvezioù brigadennoù eus Belfast ha Kreizh-Ulster.
Kevredidi ar C'hentañ Brezel-bed

Ar **Gevredidi**, pe an **Emglev**, e oa anv un emglev milourel liesvroadel savet gant bro Frañs, ar Rouantelezh-Unanet, Impalaeriezh Rusia, Stadoù-Unanet Amerika, Rouantelezh Italia hag Impalaeriezh Japan a-enep ar Galloudoù kreiz savet gant Impalaeriezh Alamagn, Impalaeriezh Aostria-Hungaria, an Impalaeriezh otoman, ha rouantelezh Bulgaria e-kerzh ar C'hentañ Brezel-bed (1914–1918).
Morlu donvor

Ur **Morlu donvor** a vez graet eus un arme-vor a c'hell bezañ oberiant dre ar bed a-bezh, dreist-holl er morioù don ha meurvorioù digor. An doare da zielfennañ ervat  petra a ya d'ober ur morlu donvor n'eo ket resis c'hoazh, met embannet e vez e rank kaout ar galloud da vezañ oberiant war vor betek pell diouzh an douaroù. Evit Stadoù-Unanet Amerika e vez graet gant kodoù liv: "blue-water navy" evit an donvor hag ar morioù don, "brown-water navy" evit ar stêrioù hag an dourioù tost d'an aod ha "green-water navy" evit an aodoù met nepell diouzh ar vro. 

N'eus nemet Stadoù-Unanet Amerika o kaout nerzh a-walc'h evit bezañ oberiant dre ar bed a-bezh.
Son ar c'hafe

***Son ar c'hafe*** zo ur ganaouenn vrezhonek hengounel bet savet kent 1924.

Kanet e vez war un ton gavotenn eus Bro C'hlazig pe ur gavotenn eus Ar C'hab.

*Setu amañ ur gentel eus ar c'homzoù, a-douez meur a hini.

## Liammoù diavaez
;Istor
* 
* 
;Kentelioù
* 
* 
* 

## Notennoù
Rouantelezh Bulgaria

**Tsarelezh Bulgaria** (bulgareg: Царство България, romanekadur: Tsarstvo Bǎlgariya), anvet ivez **Trede tsarelezh bulgarian** (bulgareg: Трето Българско Царство, romanekadur: Treto Balgarsko Tsarstvo), anvet ivez en un doare simploc'h **Rouantelezh Bulgaria**, ha simploc'h c'hoazh Bulgaria, a oa ur vonarkiezh vonreizhel e gevred Europa, a oa bet savet d'ar 5 a viz Here (O.S. 22 a viz Gwengolo) 1908, pa oa bet ar Stad Vulgar o treiñ eus ur briñselezh en un tsarelezh.

Ferdinand, krouer an dinastiezh roueel, a oa bet kurunet tsar gant disklêriadur dieubidigezh ar vro, peogwir en doa, dreist-holl, ur steuñv milourel evit klask unvaniñ er Balkanioù an douaroù poblet gant Bulgared (douaroù hag a oa bet tennet diouzh Bulgaria ha roet d'an Impalaeriezh otoman goude Skrid-emglev Berlin). Eñ hag e ziskennidi a oa bet anzavet evel roueed en estrenvro.
Servij nij Morlu Impalaeriel Japan

* *Arabat eo droukveskañ Servij nij Morlu Impalaeriel Japan, gant [[Servij nij Tirlu Impalaeriel Japan]].*

**Servij nij Morlu Impalaeriel Japan** (大日本帝國海軍航空隊, *Dai-Nippon Teikoku Kaigun Kōkū-tai*) a oa skourr aer Morlu Impalaeriezh Japan. Ar servij a oa karget eus an oberiadurioù morlu kaset da benn gant nerzhioù aer hag eus an obererezhioù dre aer war Talbenn Habask an Eil Brezel-bed.

Kroget e oa milourien Japan da bourchas kirri-nij e 1910, ha goude-se e oa bet sellet spis ganto ouzh ar c'hadoniezhoù brezel dre aer implijet e-kerzh ar C'hentañ Brezel-bed. Da gentañ e oa bet pourchaset ganto kirri-nij europat, met buan a-walc'h e oant bet o reiñ lañs d'ur program uhelek evit sevel dougerien kirri-nij. Int e oa bet ar re gentañ dre ar bed o reiñ lañs d'un douger kirri-nij gwirion, an Hōshō, e 1922. Goude-se e oant bet o vont gant ur program treiñ listri hobregonet ha morrederioù brezel e dougerien kirri-nij. Servij nij an MIJ a oa karget eus an difenn oabl broadel, tagadennoù aer hir-hent, ha brezeliañ a-us d'ar mor dreist-holl. Betek fin an aozadur, e 1945, e oa chomet gant ar memes kefridioù.