Kallag

**Kallag** a zo ur gumun eus Bro Gerne ha pennlec'h kanton Kallag, e departamant Aodoù-an-Arvor, e kreiz Breizh.
## Douaroniezh
Kallag en em gav e-kichen eienenn ar stêr Hier (*Evara* ?), adstêr d'an Aon, ha war zu kreisteiz menez Are (Bro-Gernev).

### Kumunioù amezek

## Anv
a. Botmael :
R. de St Jouan : **Botnumel** ( cf : *Gesta sanctorum rotonensium*, IXvet) ; **Botmel**, 1637; **Bonmel**, 1778
Talvoudegezh : an anezadenn war beg ar run (*mell-os)
b. Kallag
Bernard Tanguy : **Gallac**, 1182; **Callac**, 1389; **par. de Botmel et Callac**, 1591.
Talvoudegez :

- marteze eus anv-den *Callus + acos* (diasur)

- gwelloc'h marteze eus ur wrizienn **kal-* = mein-(eg), roc'h

* Ar galleg a ra gant *Callac* (stumm ofisiel), ha gant *Callac-de-Bretagne* a-wechoù, evit an ti-post, abaoe 1856.
## Ardamezioù

## Istor
Kallag a zo e bro Gerne, eus parrez Botmael, trev Pluskelleg, eus eskopti Kemper.
### 
* 1363 : tapet eo kastell Kallag gant Gwesklin
* 1393 : dispennet eo kastell Kallag. E vo adsavet gant aotrouien Pluskelleg.
### 
* Aotrouniezh Kallag a zo roet d'an abati Kroaz-Santel Gwengamp
### 
* 1619 : dispennet eo kastell Kallag;
#### [[Emsavadeg ar Bonedoù ruz]]
* Trubuilhoù a voe er barrez d'an 12 a viz Gouere 1675. 200 kouer eus ar vro en em sko war ar gêr, kaset gant an eil-diagon Fañch ar Maerdi. 
* Nac'het e voe an distaoliadeg roueel eus miz C'hwevrer 1676 ouzh un den eus Kallag, Guillaume Le Maréchal, beleg, goude Emsavadeg ar Bonedoù ruz.
### 
* Miz Du 1719, tremenn a ra markiz Pont-Kallek daouzek deiz er maner Kermabilo, e-ti e eontr markiz an Neved.
* 28 C'hwevrer 1790 : ur c'huzul kumunn a zo dliennet e kêr Kallag, hag unan all e parrez Botmael.
* 13 Du 1790 : dilezenn eo lakaet kuzul kumunn Kallag, ha staget ouzh hini Botmael.
* *An III*: sez ar gumun a zo lakaet e kêr Kallag.
### 
* 30 Ebrel ha In Mae 1840 : savadeg a-enep telloù-kêr. Archerien a zeu en noz 3-4 Mae.
* 5 Ebrel 1848 : savadeg nevez war ar marc'had, a-enep talioù ar blasoù.
* 29 Here 1874 : Landujen a zo distaget diouzh Kallag, ha staget ouzh Duod
* 8 Gwengolo 1875 : beniget eo maen kentañ iliz Sant-Laorañs
* 9 Kerzu 1877 : echuet eo iliz Sant-Laorañs
* 28 Gouere 1892 : sakret eo iliz Sant-Laorañs
### 
#### [[Brezel-bed kentañ]]
* 168 gwaz a gollas o buhez abalamour d'ar brezel hervez monumant ar re varv, da lavaret eo 4,66 % ag ar boblañs hervez an niveradeg bet graet e 1911; mervel a reas  seizh anezhe e Belgia e miz Eost 1914, e penn- kentañ  ar brezel: d'an 22 lazhet e voe pevar soudard, daou e Rossignol, unan a oa er  1añ Rujumant Troadegiezh Trevadennel, egile  en 2vet Rujumant Troadegiezh Trevadennel, unan en Arsimont, er 71vet Rujumant Troadegiezh e oa, en Auvelais e voe lazhet unan eus an 48vet Rujumant Troadegiezh ha diwar wel ez eas unan eus an an hevelep rujumant en Ham-sur-Sambre, lazhet e voe ur mestr-buker eus ar 7vet Rujumant Kanolierezh Trevadennel en Ham-sur-Sambreha mervel a reas ur soudard eus an 48vet Rujumant Troadegiezh en  Arsimont d'an 2 a viz Gwengolo; d'an 22 a viz Ebrel 1915  e voe lazhet ur soudard eus ar 74vet Rujumant Troadegiezh Tiriadel diwar wel e Boezinge  e Flandrez Belgia .
#### [[Eil Brezel-bed]]
* Eost 1941: d'ar 16 e voe rastellet nav den gant ar polis gall e Kallag, daou zen all d'an 19 ha tri d'an 29.
* penn-kentañ Meurzh 1944 : devet eo ar merourva alaman gant tud an FTPF.
* 25 Meurzh 1944 : taget eo ur wetur archeriezh Gwengamp gant rezistanted Kallag.
* D'an 9 a viz Ebrel 1944 e voe rastellet 110 (hervez Bougeard) pe 117 den er gumun gant an Abwehr, al lu alaman skoazellet gant an archerion c'hall, ar vilisianed c'hall hag ar Bezen Perrot.

Callac 22. Tableau des martyrs.gif|
* En noz etre an 30 hag an 31 a viz Mae 1944 e voe taget an archerdi gant pemzek den eus ar Rezistañs, hervez danevell sizhuniek Titouroù Hollek Sant-Brieg; tapet eo ganto 700 litrad esañs.
* 3 Mezheven 1944, e Pont-Gwernaded, emgann etre Rezistanted ha milisianed c'hall.
* 4 Eost 1944, dalc'het eo kêr Gallag gant tud an FTPF (strollad Le Borgne). 
* Mervel a reas 55 den eus ar gumun abalamour d'ar brezel.
### Brezelioù didrevadennañ
##### [[Brezel Aljeria]]
*  Lazhet e voe un adjudant archeriezh eus ar gumun d'an 23 a viz Genver 1959 e Dombasle (departamant Mostaganem).
## Monumantoù ha traoù heverk
* **Tosenn Sant Trefin**, mare an Arem
* **Hent roman Kerdreken**
* **Moudenn Kernormand**, Krennamzer
* **Kleuzioù Marrous**, amzer diasur
* **Iliz katolik Bonvael**, penn kentañ  kantved; 1628; 1633-1634; 1644; 1734. Bet enrollet d'an 22 a viz Genver 1927

Callac botmel.jpg|Dismantroù, gwelet diouzh an diabarzh
Callac 22. Botmel. Porche. arches.jpg|Botmael. Porched. bolzioù
Callac 22. Botmel-porche-arbre1.jpg|Botmael. Ar porched gant ar wezenn
Callac 22. Neige. 2004-02-29-6.jpg|Erc'h. 2004-02.29

* **Iliz santez Katell**, war blasenn Kallag, *intra-muros* (bet diskaret)
* **Iliz katolik ''Sant Laorañs***
<gallery>
Eglise Saint-Laurent - Callac - Côtes d'Armor - Bretagne - France.jpg
Callac 22. Eglise. Mausolée-14-18-a.jpg|Iliz. Aoter-14-18
Callac 22. Eglise. Dédicace bretonne. 14-18.jpg|Enskrivadur brezhonek</gallery>
* *'Chapel Sant Pêr an Enez**, penn kentañ ar  kantved; kalvar ha leur
* **Chapel santez Barba**, penn kentañ ar , fin ar  kantved
<gallery>
Callac 22. Chapelle Sainte Barbe. DSC05451.jpg|
Callac 22. Sainte-Barbe. Autel.jpg|an aoter</gallery>
* **Chapel Sant Trefrin**,  -  kantved
<gallery>Restr:Callac 22. Saint Treffrin. P1010008.jpg|</gallery>
* Maner Kermabilo (c. 1500)
* Maner Kerarc'here (1686)
* Maner Kerlossouarn ( kantved), bet diskaret evit kaout plas evit ul lodennadur er bloavezhioù 1970.
* Maner an Enez ()
* Feunteun Kerdiekel
<gallery>Restr:Callac 22. Kerdiequel. 2006-02-25.jpg|Keryekel. 2006-02-25</gallery>
* Rañvell stank ar vilin (kemeret evit ur pont galian ha roman)
<gallery>
Callac 22. Etang du Moulin. Vannes 1.jpg
Callac. Vannes de l'étang du moulin 1.gif|2003
Callac. Vannes de l'étang 2.gif|2003
Callac pont gallo romain.jpg| 2017 
Callac 22. Pont-vanne. DSC06227.jpg|2017
</gallery>
* Monumant ar re varv.
<gallery>
Callac 22. Monument aux Morts.jpg|</gallery>
* Monumant ar re varv e Leurgêr an Iliz katolik, luc'hskeudenn ha kartennoù-post.
* Plakenn ar Rezistañs er maerdi, luc'hskeudenn.
* Lenn an Draonienn C'hlas

== Poblañs ==
=== Emdroadur ar boblañs abaoe 1962 ===



== Brezhoneg ==

=== Ar Brezoneg er Skol ===
* 1934-1936: ar c'huzul-kêr a savas a-du gant ar mennad skignet gant al luskad [[Ar Brezoneg er Skol|Ar Brezoneg er Skol (ABES)]] evit kelennadurezh ar brezhoneg er skol.
=== Ya d'ar brezhoneg ===
* D'an [[30 a viz Mezheven]] [[2011]] e oa bet votet ar garta [[Ya d'ar brezhoneg]] gant kuzul-kêr ar gumun.
=== Deskadurezh ===
* E [[2012]] e oa bet krouet un hentad divyezhek er skol bublik, ha 16 skoliad a oa bet enskrivet er c'hlas divyezhek d'ar c'houlz-se.
* E distro-skol 2024 e oa 14 skoliad en hentad divyezhek (8 % eus skolidi ar gumun evit a sell ouzh ar c'hentañ derez).
== Melestradurezh ==
== Tud ==
* **Nevenoe**, e Bonmael ? (diasur eo an dra se)
* **Charlez-Herkul a Geranflec'h**, aotrou ar Wern, e Botmael; bet ganet enno ar 4 C'hevrer 1749;. En eus losket skridoù war enklaskoù
* **Pêr-Aleksandr a Geranflec'h**, aotrou ar Wern, mab d'an hini a-us. Bet ganet e Botmael ar 24 Genver 1749. e zigouezhas penn al lu katolik ha roueel Breizh
* **Jerom-Aleksandr Guyot**, anvet ***Gwiot***, bet ganet e Kallag ar 26 Genver 1760; kannad Aodoù an Hanternoz ouz Pemp-Kant (14 Ebrel 1798 betek 1799); maer Kallag; noter; aet da Anaon e Kallag an 20 Gwengolo 1814.
* **Jozef-Laorañs Even**, ganet e Botmael an 10 Eost 1765; noter e Kallag; pen ar Chouanted. Bet arzhet, dibrizhoniet eo gant ar Chouanted diouzh prizon Sant-Brieg ar 27 Here 1799. Bet mesket en irienn Kadoudal, didamallet eo an 10 Mezheven 1804; maer Kallag da vare ar Renevezidigezh, a ya da Anaon e Kallag ar In C'hwevrer 1828.
* **Yann-Vari ar Graet** a Kerouvrion, bet ganet e Kallag ar 4 Here 1768; kannad evit arondisamant Montroulez, 7 Ebrel 1823. Addilennet an 23 Mezheven 1830, e nac'has touelliñ da Loeiz-Fulup, hag en em ziskargas an 30 Eost 1830 Aet eo da Anaon e Montroulez an 12 C'hwevrer 1849.
* **Gwilherm-Yann-Jozef a Geranflec'h**, anvet ***Jupiter***; mab da Pêr-Aleksandre; bet ganet er Wern, e Botmael an 9 Genver 1777. Letanant-koronal luioù katolik ha roueel Breizh eus 1797 da 1800; maer Pestivien (= Bulad).
* ar pevar breur **Kermen** (daou bet lazhet e 1914-1918, daou bet lazhet e 1940-1945.
* **Gwilherm Kazoulat** (da zont)
* **Edmond Rébillé*', medesin, skrivagner
== Hengoun ==
<gallery>
Callac 22. Argoat-1953-1.jpg|Gouelioù an Argoad. 1953
|Polig Montjarret
</gallery>
== Loened ==
*Naous : ur marc'h kalloc'h frouezhus brudet. Savet ez eus bet un delwenn en arem anezhañ, hervez gwir mentoù, gant ar c'hizeller Guyot, da gentañ e-kichen ti-kezeg, bremañ war blasenn an ti-kêr. 
<gallery>
Callac; Fest-Naous; quadrige-face2-0.jpg|Kezekenned
</gallery>
*[[ki-Spagn Breizh]].
== Mirdi ==
* Mirdi "Ti ar [[ki-spagnol|c'hi-spagnol]]".
<gallery>
Callac 22. Musée de l'épagneul. Panneau d'accueil.jpg|Mirdi Ki-rous. Taolenn digemer
Callac 22. Musée Epagneul. Globe trotter.jpg|Mirdi Ki-rous. Foeter-bro
</gallery>

==Levrlennadur==
*  Centre généalogique et historique du Poher. *Kaier ar Poher*. n° 68. Meurzh 2019
*  Régis de Saint-Jouan : *Dictionnaire des communes du département des Côtes d'Armor. Éléments d'histoire et d'archéologie*. Conseil Général des Côtes d'Armor 1990
*  Bernard Tanguy : *Dictionnaire des noms de communes, trèves et paroisses des Côtes d'Armor. Origine et signification*. ArMen - Le Chasse-Marée. 1992
* *Ar votez-koad e-barzh ar c'hodell*, eñvorioù, EHPAD Kallag, 2009.
*  Michel Froger & Michel Pressensé : *Armorial des communes des Côtes-d'Armor et Ille-et-Vilaine*, 2008.
*  Erwan Vallerie : *Diazezoù studi istorel an anvioù-parrez. Corpus.'' An Here. 1995
## Liammoù diavaez

*  mairie-callac.fr, lec'hienn ofisiel ar gumun
*  Lec'hienn J. Lohou war istor Kallag
## Daveoù ha notennoù