Trafikerezh armoù

Gant an **trafikerezh armoù** e vez pourveziet armoù ha/pe munisionoù d’un ensavadur (strolladoù armet, azoadurioù torfedouriezh pe Stadoù) hep doujañ d’ar reolennoù broadel pe etrebroadel a zo war ar marc’had-mañ. Dastumerien 'zo a c'hall kaout c’hoant da gavout armoù e-maez lezenn ivez a-wechoù.

Ar 100 embregerezh armoù pouezusañ er bed o deus gounezet 632 viliard a zollaroù e 2023, ha 2.700 miliard a zollaroù zo bet dispignet gant ar Stadoù evit dafariñ o armeoù. Hervez an ABU e oa tro ur miliard a armoù skañv er bed e 2025. Implijet int bet evit lazhañ un drederenn eus ar siviled marvet er brezelioù e 2024. Armoù skañv a veze implijet e 88 % eus an torfedoù reizhel liammet ouzh brezelioù.

Perzh an armoù trafiket en hollad-mañ zo diaes da briziañ abalamour da natur dre guzh anat an trafikerezh. An niver a armoù nann-disklêriet er vro-mañ-bro a c'hell bezañ istimet, met ul lodenn eus an armoù nann-disklêriet a c'hall bezañ displeget gant elfennoù all estrevit an trafikerezh. Brezelioù gwechall o deus lezet un niver uhel a armoù kuzhet war o lerc'h : e dibenn miz Gouere 1944 e istimer e oa bet harzlammet e tri departamant kornôg Breizh 24.000 arm evit ar Rezistañs da skouer, ha kalz armoù all, pourveziet d'an armeoù da gentañ (alaman pe stadunanat), zo bet miret gant siviled goude ma vijent kollet en emgannoù. 

E Bro-C'hall da skouer, ha-hi ur vro stabil a-walc'h ha dezhi lezennoù strizh war an armoù-tan, e vefe etre 10 ha 12,7 milion a armoù etre daouarn siviled, ha 4 milion anezhe disklêriet hepken. E Haiti, ur vro all, distabil ha dezhi ur Stad gwan, e oa e 2022 etre 270.000 ha 500.000 arm-tan, 45.000 anezhe disklêriet hepken. Afrika eo a andur ar muiañ abalamour d’an trafikerezh, en Darfour hag er Sahel peurgetket. 

## Doareoù an trafikerezh

Tri seurt marc'had armoù a dermener peurliesañ. Ar marc'had « gwenn » eo ar c'henwerzh etre Stadoù hag embregerezhioù prevez, a berc'henn hag a brodu an armoù hervez lezenn, hervez reolennoù bet lakaet e plas adalek deroù an XX kantved. Ar braz eus ar Stadoù a c'hall, dre se, bezañ mistri war implij gant Stadoù pe aozadurioù all an armoù produet e diabarzh o harzoù. 90% eus an eskemmoù lezennel a vez disklêriet d'an UNROCA (*United Nations Register of Conventionnal Arms*), a embann anezhe en ur mod publik war-lerc'h. Gant an droienn « marc'had du » e termener ar c'henwerzh armoù perc'hennet ha/pe produet e-maez lezenn. Armoù eildorn pe koshoc'h int peurliesañ. Diskar an URSS en deus, da skouer, maget ar marc'had du gant stokoù armoù ramzel, pe e vijent hiniennel (fuzuilhoù-arsailh, pistolennoù...) pe ponneroc'h (armoù eneptank da skouer). Peurliesañ eo pourveziet ar marc'had du gant un trede hini, hag a anver « marc'had griz ». Ennañ e c'hall ur Stad gwerzhañ armoù d'ur Stad all, daoust d'un embargo pe d'ur berz bennak, dre hanterouriezh un trede lodenn, a c'hall bezañ ur Stad, un den pe un aozadur torfedouriezh. Da skouer, er bloavezhioù 1980, izili eus melestradurezh Ronald Reagan a bourvezias Republik islamek Iran gant armoù stadunanat dre guzh, evit klask mirout ar vro ar pellañ ma c'halled diouzh al levezon soviedel (afer ''Irangate'').

### Bro-C’hall
Hervez ur studiadenn embannet gant an IHEMI e 2023, disklêriet e vez etre 8000 ha 10.000 laeroñsi armoù e Bro-C’hall bep bloaz. Ar braz anezhe (tro 80%) zo armoù renket er rummad C hervez lezenn. 10 % hepken zo armoù eus ar rummad B, abalamour d’ar fed e rankont bezañ renket e koufroù-houarnet, diaesoc’h da laerezh, moarvat. Ar peurrest eus an armoù trafiket a c'hall bezañ armoù a-wenn kemmet pe dont eus an darknet.

Hervez an enklasker gall Jean-Charles Antoine e c'halled termeniñ, er bloavezhioù 2010, daou dakad e Bro-C'hall a-fed armoù nann-disklêriet : kêrioù bras hag o rannvroioù tost (Pariz, Lyon, Marselha, Toloza, Grenoble, Nisa, Metz, Lille), enne berniet nebeutoc'h a armoù, a zo koulskoude al lec'hioù ma implijer ar muiañ a armoù a seurt-se, e meteier an trafikerezh dramm hag an torfedouriezh ; hag ar peurrest eus ar vro, ma c'hall bezañ, er maezioù don dreist-holl, berniet un niver uhel a armoù, met pas gant palioù torfedel dre ret. Dastumerien armoù zo a c'hall bezañ techet da verniañ kalz armoù war un dro, da skouer. An darempred etre an daou dakad a c'hoarvez peurliesañ pa 'z a torfedourien eus takadoù ar c'hêrioù bras da glask armoù en takadoù war ar maez, met n'eo ket gwir ar c'hontrol alies.

### Europa
Adalek 2012 e voe gwerzhet e Tchekia hag e Slovakia armoù a-wenn, tapet diwar stokoù kozh an armeoù, a oa sañset bezañ neutralizet. Aes e oa koulskoude adlakaat anezhe en o stad orin. E 2017, ul lezenn europat a renkas an armoù-mañ en o rummad orin (A pe B evit an armoù skañv milourel, peurliesañ), met kalz anezhe a chom e takad Europa kredapl. Betek 2017 ivez, frailhoù el lezennoù europat a aotree gwerzhañ pezhioù distag an armoù e broioù zo. A-drugarez da se e c’halle bezañ adsavet un arm penn-da-benn. Difennet eo bremañ.

Armoù a c’hall bezañ savet gant moullerezioù 3D ivez. Gwerzhet int war an darknet peurliesañ, abaoe deroù ar bloavezhioù 2010. Dister eo perzh an armoù-mañ en trafikerezh koulskoude. Armoù greantel kozh pe goshoc'h a gaver e-leizh c’hoazh : gwalldaolioù Tolosa ha Montauban (2012) a voe graet gant armoù a oa bet produet en Eil Brezel-bed evit lod, ha reoù Trèbes ha Strasbourg gant armoù eus deroù an XX kantved.

### Er bed
Goude brezelioù ar bloavezhioù 1990 er Balkanioù, kalz armoù brezel a oa chomet kuzhet, betegoût e vije adkroget gant an emgannoù. Pa grogas an traoù da sioulaat eno er bloavezhioù 2020, gwerzhet e voe an armoù-mañ tamm-ha-tamm gant ar boblañs, ar pezh a sikouras anezho da dalañ ouzh an endro ekonomikel start. E-pad pell e voe ar Balkanioù mammenn nes an armoù gwerzhet dre guzh en Europa. E-mesk an armoù implijet e-pad gwalldaolioù 2015 e Bro-C’hall e oa da skouer fuzuilhoù-arsailh Zastava. Mont a ra da hesk ar vammenn-mañ abaoe un nebeud bloavezhioù avat.

E Turkia e veze produet kalz armoù a-wenn, hag a oa aes da adlakaat oberiant. E 2019-2020 ez eus bet termenet reolennoù er vro-se koulz hag en Europa evit diaesaat an ober-mañ.

Er Stadoù-Unanet eo frammoù an armoù ar pezhioù renket nemete hervez lezenn. Ar pezhioù all (kanol, lamm, karger hag all) a c’hall bezañ gwerzhet ha prenet hep bezañ disklêriet. Prenerien eus Europa o deus lakaet pezhioù er seurt-se da zont e broioù e-maez eus an Unaniezh, ha lakaet anezho e pakadoù all evit gellout kas anezho e diabarzh an Unaniezh war-lerc’h. Daou dakad brezeliñ a-vremañ a c’hallo pourveziañ an trafikerezh armoù bedel en amzer dazont : ar Reter-Nesañ hag Ukraina. Unaniezh Europa zo kroget da genlabourat gant broioù an takadoù-mañ, a-drugarez d’ur steuñv anvet *EMPACT Firearms*.

## Efedoù
Hervez an ABU, an trafikerezh armoù a lak ar brezelioù da badout. Magañ a reont an torfedoù a-benn-kaer, ha gwanaat a reont ar Stadoù bresk. An trafikerezh drammoù hag ar sponterezh a denn splet eus an trafikerezh-mañ ivez.

## Stourm a-enep an trafikerezh
Un diaz anvet *iARMS* zo bet savet gant Interpol, ennañ renablet 1,5 milion a armoù kollet pe laeret er bed. A-drugarez dezhañ ez eus bet seziset un nebeud miliadoù a armoù e Amerika latin da skouer.

E Bro-C'hall, kontrolliñ en ur mod efedusoc'h an armoù perc'hennet hervez lezenn zo unan eus palioù an diaz roadennoù SIA (*Système d'Informations sur les Armes*), bet lakaet e plas adalek 2022, ma rank pep perc'henner armoù-tan renket er rummadoù A, B pe C disklêriañ anezhe. Prantadoù a vez aozet gant servijoù ar Stad evit ma c'hallfe ar berc'hennerien armoù nann-disklêriet dilezel anezhe, hep bezañ kastizet gant ar justis. An SCAE (*Service Central des Armes et Explosifs*, "Servij Kreiz an Armoù hag an Danvezioù-tarzh"), bet krouet e 2017, a zo e gefridi kenurzhiañ politikerezh kontrolliñ an armoù er vro.

## Levrlennadur
*  Jean-Charles Antoine, *À armes illégales. Le trafic d'armes à feu en France*, Éditions du Plateau, 2015, 209 p., ISBN 979-10-94323-04-5
* **** Léo Péria-Peigné, *Géopolitique de l'armement*, Le Cavalier Bleu, 2024, 173 p., ISBN 979-103180693-8

## Er sevenadur
* Ar film *[[Lord of War]]* (2005) zo awenet gant buhez Viktor Bout, ur Rusian deuet da vezañ unan eus un drafikerien armoù etrebroadel a bouez er bloavezhioù 1990.

## Gwelet ivez
* Lezennoù war an armoù e Frañs
* Feulster gant armoù-tan
* Feulster gant armoù-tan e Stadoù-Unanet Amerika

## Daveennoù