open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Fólkvangr

Er vitologiezh skandinavat eo **Fólkvangr** (Norseg: [ˈfoːlkˌwɑŋɡz̠], "Tachenn ar bobl" pe "Tachenn an arme") ur bradenn renet gant an doueez Freyja, e lec'h ma veva un hanter ag ar re lazhet e-kerzh ar brezelioù, endra vez kaset an hanter all da Odin er Valhalla. Reoù all o deus gallet mont da Fólkvangr hep bout falc'het gant ar brezel. E Saga Egill da skouer e oa divizet gant merc'h Egill chom hep debriñ betek ma vo aotret ganti mont da goaniñ gant Freya. Fólkvangr a vez kavet en *[[Edda e gwerzennoù]],* hag an *[[Edda e komz-plaen]]* skrivet gant Snorri Sturluson. Hervez an Eddaioù e oa bet savet Ti-meur Freyja *Sessrúmnir* e kreiz Fólkvangr.

## Pezhioù skrivet
E barzhoneg *Grímnismál*, Odin (treuzwisket e *[[Anvioù Odin|Grímnir]]*) a gonta da Agnar e vez roet gant Freyja kalz ag he sezioù a zo e Fólkvangr, evit un hanter ag ar re varv war an aerva. Tra ma vez dastumet an hanter all gant Odin.

Er *Gylfaginning*, an "Uhel" a gonta da C'hGangleri ( ar roue Gylfi treuzgwisket e gwirionez) eo Freyja an hini "glodusañ e-touez an aesed", hag emañ o chom er gwenva anvet Fólkvangr, ha bep wezh ma vez tremenet a-zreist an arvaoù ganti e tastum un hanter ag ar re varv. An Uhel a daolenn ti-meur Freyja Sessrúmnir da neuze.

## Damkanioù

### ''Saga Egill''
E *Saga Egill*,  Þorgerðr, merc'h Egill, e deus divizet chom hep debriñ ha mont d'ar marv o naonegañ, hag oc'h ober-se e voe gouest da vont da Folkvangr ha kejal gant Freyja:

### Implications
John Lindow a soñja e tlefe *Fólk-* eus ar ger *Fólkvangr* meizet evel "arme", neuze e vefe gwelet Fólkvangr evel eil Valhalla ur seurt. Lindow a lavar ivez eo Freyja, evel Odin, ereet start gant ar vrezelerien peogwir e pennrena an emgann peurbadel Hjaðningavíg.

Siegfried Andres Dobat en deus soñjet "Daoust he ferzh evel dibaberez ar re varvet war an aerva evit Fólkvangr, rouantelezh an anaon, Freyja a zo ivez e penn ar Valkyrjar hag an dísir." Kredabl e vefe emañ ar re-se o chom e he rouantelezh kenkoulz all.

### Stone ships and Proto-Germanic afterlife location
E 2012, Joseph S. Hopkins ha Haukur Þorgeirsson o deus kinniget e vefe un ere etre Fólkvangr, (hag he zi-meur Sessrúmnir), hag ar bagoù-mein a vez kavet a-leizh e Skandinavia. Hervezo eo Fólkvangr ha Sessrumir ur skeudenn eus ur vag war un dachenn. Neuze e vefe Freyja liammet start gant ar bagoù. Ur meneg ma vez adkavet e Tasitus gant e levr "Germania" e lec'h ma vez komz eus  "an Isis eus ar Suebi", un doueez c'halloudus-kenañ hag a vije degouezhet en Europa Norzh gant ur vag.

## Levezonez a-vremañ
E penn-kentañ an 20vet kantved e oa diorroet ar menozh "Folkwang-Gedanke" gant Karl Ernst Osthaus. Ur soñjadenn e vefe bezus unvaniñ an art hag ar vuhez en ur mod hesonek. Meur a gevredigezh a zo bet savet o heuliañ ar menozh-se hag o tougañ an anv *Folkwang* (Fólkvangr en alamaneg). En o zouez ez eus arMuseum Folkwang (digor e 1902), an ti-embann Folkwang-Verlag (krouet e 1919), ar *Folkwang Kammerorchester* (krouet e 1958), ar *Folkwang-Musikschul* (krouet e 1974), hag ar skolveur *Folkwang University of the Arts*, hag a labouront war dachenn ar sonerezh, an teatr, an dañs hag an design. An holl zo diazezet e Essen.

## Notennoù
Inis Caoil

**Inis Caoil** (*Inishkeel* e saozneg) zo un enezennig e gwalarn Iwerzhon, war aod kontelezh Dún na nGall.

Tost eo an enezenn d'an douar-bras, a-boan 250 m dioutañ, ha d'an daere e vez stag outañ war-bouez un erv-draezh.

Didud eo Inis Caoil bremañ met menec'h a veve eno er . Chom a ra aspadennoù eus un iliz ha savadurioù all eus ar mare-se.

## Notennoù
Valhalla

Er vitologiezh c'herman, ar **Walhalla** (a-wezhioù Valhöll pe Valhalla, pe Valhalle) eo al lec'h ma vez kaset ar vrezelourien galonek gant ar Valkiriezed. Ar baradoz Viking eo, e kalon rouantelezh an doueed, « palez Asgard » ma ren Odin. 

Ar Walhalla zo 640 dor outañ, treustoù graet gant goafioù ha skoedoù e-lec'h teolioù. Eno, ar vrezelourien zilennet, anvet Einherjar, zo laouen : diouzh an deiz en em gannont hag e lazhont an eil re ar re all, hag e tasorc'hont da gregiñ en-dro. Diouzh an noz e evont laezh ar c'havr Heidrun hag e tebront kig ar pemoc'h-gouez Saehrimnir hag e c'hoariont. Servijet e vezont gant ar Valkiriezed hag an hini yaouankañ eus an Norned. Odin na ra ken evañ, hag a ro ar boued d'e vleizi, ha Loki a gemer perzh er banvez ivez.
Gortoz a ra an holl an deiz ma sortiint eus c'hwec'h kant ha daou-ugent dor ar Wahlalla e steudadoù eizh kant evit stourm er brezel diwezhañ a-enep Loki, ar bleiz Fenrir, hag enebourien niverus : deiz ar Ragnarök.

## Notennoù
Hel (lec'h)

Er vitologiezh skandinavat eo **Hel** (Norseg:  [ˈhel]) ul lec'h annezet gant boudoù marv. Renet e vez gant an doueez heñvel he anv, Hel. Er mammennoù islandek eh eus taolennoù liesseurt a dud beziet gant bitrakoù arouezel da aesaat o beaj davet Hel goude o marv. En *[[Edda e gwerzennoù]]* e vez taolennet gant Odin an ergerzh eus Hel gant Brynhildr goude he marv, tra ma oa Odin o kantren e Hel en ur varc'hekaat Sleipnir hag o vezañ bev memestra. En *[[Edda e komz-plaen]]* e vez kontet penaos e voe kaset Baldr da Hel hag amproù Hermóðr en addegas en ur arverañ Sleipnir.

## Gerdarzh
Ar ger Hel a vez adkavet en holl yezhoù germanek : saozneg *hell*, frizeg *helle*, hensaksoneg *hellia*, henc'hermaneg uhel *hella*, ha goteg *halja*. An holl stummoù a zeu eus an anv benel kentgermanek **haljō* ('al lec'h kuzhet' pe 'an isbed', ar bed dindan an douar).

## Lec'hioù damheñvel ha tudennoù ereet outo
* Helreginn, ur ramz, e anv a dalv "rener an Hel"
* Náströnd, bed an dorfedourion
* Niflheim, bed ar ramzed-skorn
* Niflhel, al lec'h donañ e Hel
* Hekla, ur menez-tan e Bro-Island ereet ouzh Hel
* Hades (an isbed e mitologiezh Henc'hres)
Náströnd

Er vitologiezh skandinava eo **Nástrǫnd** ("Aod ar c'helanoù") ul lec'h e-barzh Hel annezet gant Níðhöggr, un aerouant hag a vandrouilh ar re varv.
Adkavet e vez er bed-se an dorfedourien, an avoultrerien hag an dorrerien-emglev (evit tud an Norzh ez eo ar falsle ar gwashañ torfed a c'hall bout graet).
Río Elqui

Ar **stêr Elqui**  (*río Elqui*)  zo ur stêr e Chile, e Rannvro Coquimbo, hag a c'hoarvez eus kejadenn ar Río Claro hag ar Río Turbio.

Mont a ra da aberiñ er Meurvor Habask , e-kichen La Serena (Chile).

## Liamm diabarzh
* Stêrioù Chile
Ginnungagap

E mitologiezh Lec'hlenn e vez lavaret **Ginnungagap** (Norseg:  [ˈɡinːoŋɡɑˌɡɑp]; "islonk meur leun a c'halloud hud") eus ar c'houlloded kentidik meneget er Gylfaginning, an destenn a daolenna an hollved norzhat.

## Gerdarzh
*Ginnunga-* a vefe tennet ag ur verb a dalva "toull" pe "diwask", mes n'eus ket gerioù norsek a glota nemet e gwerzenn 3 eus barzhoneg an Edda: "Vǫluspá" , "toull ar ginnunga". En he embannadur ag ar barzhoneg e deus soñjet Ursula Dronke e oa amprestet ar ger eus an henc'hermaneg uhel *ginunga*. Un damkan all a ere ar rakger *ginn-* ouzh an hini a vez kavet e gerioù glan, evel *ginn-heilagr*, *ginn-regin* (an daou a ra dave d'an doueed) ha *ginn-runa* (a dave d'ar runoù), neuze e c'hall *Ginnungagap* bezañ jubennet evel "egor leun a c'halloud hud".

## Gwengel ar grouidigezh
Ginnungagap eo goulloder kentidik an hollved. Ar *Gylfaginning* a veneg:

"Ginnungagap, an islonk bras-meubet, hag a zo troet d'an norzh a voe leuniet gant danvez tuzum ar skorn hag ar frim, ennañ emañ o strobinellat grizilh ha ravalioù. Tra ma vez argadet an tu su gant ar c'hwezhadennoù gor hag ar fulennoù eus Múspellheim."
 
En norzh, ar Ginnungagap a fenna ar yenijenn eus Niflheim, tra ma vez an tommder eus Muspelheim o strinkañ er su. An oberenn hollvedoniezhel a grogas pa gejas an daou ved e-kreiz ar Ginnungagap.

## Daveennoù
* Dillmann, F. X. (1998). "Ginnungagap" in: Beck, H., Steuer, H. & Timpe, D. (Eds.) *Reallexikon der germanischen Altertumskunde, Volume 12*. Berlin: de Gruyter. .
* 
*
Muspelheim

**Muspelheim** (Norseg: Múspellsheimr), pe **Muspell**, eo rouantelezh an tan er vitologiezh skandinavat.

Gerdarzh "Muspelheim" zo arvarus daoust ma c'hallfe ar ger dont eus *Mund-spilli*, ("dismantrerien ar bed", "dismantr ar bed") marteze.

## Danevell
Muspelheim a vez skeudennet evel ul lann goulaouet gant tanioù e-leizh, annezet gant ramzed-tan, ha diwallet gant Surtr, gant e glezeñv entanet. Kement a venneget eo Muspelheim evit grouidigezh ha dismantridigezh an hollved. Hervez an Edda e komz-plaen, kalz a-raok ma oa bet graet ar bed, e oa Niflheim. E Niflheim e oa ur vammenn anvet Hvergelmer hag un niver bras a stêrioù a ziskenne eus ar vammenn-se, hag e oant anvet an Élivágar. O anvioù e oa Svol, Gunnthro, Form, Finbul, Thul, Slid ha Hrid, Sylg ha Ylg, Vid, Leipt ha Gjoll.

Goude ma oant aet pell diouzh ar vammenn, ar stêrioù a grogas da yenaat hag ar pistri e-barzh a galedas an dour hag a droas da vout skorn. Ar c'hlereg a leunias al lec'h goullo anvet Ginungagap gant skorn, ha korventennoù a greskas enni.

Koulskoude e oa tanioù o strinkañ eus Muspelheim er su da Ginungagap. Ha pa gejas an tan gant ar skorn e oa bet krouet ur mesk. Ar fulennoù a bignas uhel d'ober an heol, al loar hag ar stered, tra ma kouezhas takennoù skornek da stummañ ar boud kentidik Ymir, anvet Aurgelmer gant ar ramzed-skorn.

Ar *Gylfaginning,* ur varzhoneg eus an *[[Edda e komz-plaen]],* a gonta e voe torret ar pont Bifröst gant mibien Muspell e-kerzh ar Ragnarök.
Río Gallegos

Río Gallegos (distaget [ˈri.o ɣaˈʎeɣos] e spagnoleg) eo kêr-benn proviñs Santa Cruz, e Patagonia e su Arc'hantina. Hervez an niveradeg eus ar boblañs a oa bet graet e 2001 e oa 79 000 a dud o vevañ e Río Gallegos. Emañ kêr en aber ar stêr anvet heñvel Río Gallegos, 2 636 km er su da gêr-benn Arc'hantina, Buenos Aires.
Torres del Paine (kumun)

**Torres del Paine** zo ur gumun e su Andoù Chile,  e proviñs Última Esperanza, e rannvro Magallanes. Enni emañ menezioù Torres del Paine ha park naturel Torres del Paine. Villa Cerro Castillo eo ar pennlec'h anezhi.

E niveradeg 2017 e oa 1209 a dud er gumun.
Inis Mhic an Doirn

**Inis Mhic an Doirn** (*Rutland Island* pe *Inishmacdurn* e saozneg)) zo un enezenn eus gwalarn Iwerzhon, war aod kontelezh Dún na nGall. 

Emañ etre enez Árainn Mhór hag Ailt an Chorráin, war an douar-bras. 

Betek ar bloavezhioù 1970 e oa tud o chom war an enez. Bevañ a raent diwar ar pesketa. Ur skol hag un ti-post a oa hag e 1957 e oa bet degaset an tredan betek an enezenn zoken. Bremañ ez eus tiez-hañv hag a zegemer touristed nemetken.

## Notennoù
Inis Gluaire

**Inis Gluaire** (*Inishglora* e saozneg) zo un enezenn eus Iwerzhon, war aod kontelezh Maigh Eo. Emañ war aod gourenez An Muirthead, e gwalarn ar gontelezh.

Abaoe deroù an  eo didud an enezenn, met rivinoù e-leizh a ziskouez e oa annezet gwechall. Dismantroù teir iliz a weler c'hoazh : *Teampall na bhFear* (iliz ar baotred), *Teampall na mBan* (iliz ar merc'hed) hag iliz Sant Brendan, an hini goshañ. Relegoù zo ivez eus laboù mein hag a roe bod da venec'h ; unan anezho a roe bod, a lavarer, da sant Brendan. E-kichen ez eus ivez ur puñs, anvet *Tobar Bréanainn* (puñs Sant Brendan). 

## Notennoù
Enez Wellington

**Enez Wellington** (*Isla Wellington* e spagnoleg) zo un enezenn vras e Chile, e mervent ar vro, er Meurvor Habask. 5 556 km2 zo dindani ha brasañ enezenn an Enezeg Wellington eo. 

Etre an douar-bras hag hi emañ kanol Messier, diwar anv ar steredoniour gall Charles Messier (1730-1817).

Stag eo ouzh proviñs Última Esperanza, e Rannvro Magallanes. Ur porzhig zo enni, Puerto Edén.

## Istor
E-pad 6 000 bloaz e oa poblet an aodoù anezhi gant ar bobl kawésqar, pe *alakaluf*. E deroù an  e oa bet kaset ar boblad da get gant an alouberien.

## Inizi amezek
*En norzh : an inizi Alau, Taggart, Merino
*Er gornaoueg : Enezeg Campana (enez Campana, enez Aldea, enez Orella...)
*Er su : ar c'hanolioù Picton ha Trinidad.

## Liammoù diavaez
Little Wellington

**Enez Little Wellington** (*Isla Little Wellington* e spagnoleg) zo un enezenn vihan e Chile, e mervent ar vro, er Meurvor Habask, en Enezeg Wellington, en norzh da Enez Wellington.
Enezeg Wellington

**Enezeg Wellington** (*Archipelago Wellington* e spagnoleg) zo un enezeg e Chile, e mervent ar vro, er Meurvor Habask, er su da pleg-mor Penas, anezhi brasañ enezeg Patagonia Chile. Stag eo inizi an norzh ouzh proviñs Capitán Prat e rannvro Aisén, ha re ar su ouzh Proviñs Ultima Esperanza e rannvro Magallanes.

Daou strollad inizi zo, a bep tu da kanol Adalberto:  
* en norzh an inizi Juan Stuven, Jungfrauen, Millar, Prat ha Little Wellington 
* er su Enez Wellington, ha Lavinia, Angamos, Knorr ha Chipana
Chipana

**Chipana** (*isla Chipana* e spagnoleg) zo un enezenn e su Chile,  en Enezeg Wellington, er gevred da benn su ar ganol Ladrillero. 

Stag eo ouzh proviñs Última Esperanza ha Rannvro Magallanes.
Arica (Chile)

**Arica** zo ur gêr hag ur porzh e norzh Chile (*[[Norte grande Chile]]*), hag ivez kêr-benn Proviñs Arica, e Rannvro Arica ha Parinacota. 

## Istor
Pennlec'h Departamant Arica eo bet en amzer departamantoù Chile.
Norte grande Chile

An **Norte grande** zo unan eus ar pemp rannvro naturel e Chile.

## Douaroniezh
En *Norte grande* emañ rannvro Arica ha Parinacota, Tarapacá, Antofagasta hag hanterenn norzh Atacama, hag ivez an inizi Desventuradas a zo stag ouzh rannvro Valparaíso.

Gouezlec'hel eo an hin, hag eno emañ gouelec'h krasañ ar blanedenn Douar, dezerzh Atacama, altiplano an Andoù, ouzhpenn Cordillera an Aod ha Cordillera an Andoù.

Bevennet eo en norzh gant Perou, er reter gant Bolivia hag Arc'hantina, er c'hornôg gant ar Meurvor Habask, hag er su gant ar stêr Río Copiapó, ma krog an Norte Chico, eil rann ar zona norte de Chile. Tri forzh a bouez zo er rannvro:  Arica, Iquique hag Antofagasta, a zo, war un dro gant Calama, pennañ tolpadoù-kêr ar c'hornad.

Sed amañ ar c'hêrioù brasañ :

## Skeudennoù

file:Atacama1.jpg|Dezerzh Atacama.
file:Parinacota.jpg| Al lenn Chungará gant ar menez-tan Parinacota, er Park Broadel Lauca.
file:Antofa.jpg|Antofagasta.


## Pennadoù kar
* Brezel ar Meurvor Habask
* Norte Chico Chile

## Notennoù
Bridgetown (Skos Nevez)

*Ur pennad [[Bridgetown (disheñvelout)]] zo ivez.*

**Bridgetown** zo ur gêr e kontelezh Annapolis e Skos Nevez, e Kanada. Ur 1000 a dud zo o chom eno. Ur statud "tolead digenvez" he deus, da lavaret eo n'eo ket savet e "kumun" en un doare ofisiel.

Mikmaked zo bet o chom eno, hag Akadianed ivez, a-raok ma voent argaset gant ar Saozon.

Gevellet eo gant Bridgetown, kêr-benn Barbados.

## Notennoù ha daveoù
Río Copiapó

Ar **Río Copiapó** zo ur stêr eus Chile e rannvro Atacama, ha 162&nbsp;km dezhi.
C'hoarvezout a ra eus kember ar stêrioù Jorquera ha Pulido. A-benn 2,5&nbsp;km e tap dourioù ar río Manflas. Redek a ra war-du ar gwalarn, treuziñ kêrioù Tierra Amarilla ha Copiapó, a-raok aberiñ er Meurvor Habask.

## Istor

## Liamm diabarzh
* Stêrioù Chile
Copiapó

**Copiapó** zo un anv-lec'h eus Chile.

* Río Copiapó, ur stêr,
* Kêr Copiapó, ur gêr treuzet gant ar stêr,
* Proviñs Copiapó, ur broviñs eus Chile, ma red ar stêr a dreuz ar gêr heñvelanvet, e rannvro Atacama.
Coquimbo

**Coquimbo** zo un anv hag a gaver e lec'hanvadurezh Suamerika.

;
* **Coquimbo**, kêr, porzh, ha kumun e Rannvro Coquimbo.
* **[[Departamant porzh Coquimbo]]**,  entre 1864 ha 1928, a glote gant kumun Coquimbo hiriv;
* **[[Departamant Coquimbo]]**,  entre 1934 ha 1975, a glote gant kumun Coquimbo hiriv;
* An **[[Intendencia de Coquimbo]]**, pe **Proviñs Coquimbo**,  entre 1811 ha 1826; 
* **[[Proviñs Coquimbo]]**,  entre 1826 y 1975; 
* Kêr **[[La Serena (Chile)|La Serena]]**, a veze roet an anv-se dezhi a veze roet an anv-se dezhi adal deroù an drevadenn betek beg an XXvet kantved.
* **[[Rannvro Coquimbo]]** , unan eus rannvroioù Chile er XXIañ kantved.
* **[[Saonenn Coquimbo]]**, anv kozh **[[saonenn an Elqui]]**.
* **[[Coquimbo Unido]]**, skipail mell-droad Coquimbo.
* Ar  **[[RejimantCoquimbo]]**, en arme Chile.

;
* **[[Coquimbo (Arequipa)|Coquimbo]]**, kêriadenn e Departamant Arequipa, e Proviñs Caravelí, e Distrig Bella Unión.

;
* an **[[arroyo Coquimbo]]**, adstêr d'an arroyo Bequeló, e departamant Soriano. 
* **[[emgann Coquimbo]]**, a c'hoarvezas en 1863, war lez an **[[arroyo Coquimbo]]**.
Río Bravo (Chile)

Ar **Río Bravo** zo ur stêr eus Rannvro Aysén e Chile, e su ar vro.

Aberiñ a ra er fiord Mitchell, a zigor war ar Meurvor Habask.
Río Salado (Loa)

Ar **Río Salado** zo un adstêr d'ar Río Loa, e norzh Chile, er rannvro Antofagasta.

Eieniñ a ra tost da harzoù Bolivia. Kemberiñ a ra el Loa, tost da gêr Chiu Chiu.
Río Salado

**Río Salado** zo un anv roet d'un toullad mat a stêrioù er broioù spagnolek.

## 
* Ar río Salado, e norzh ar vro, adstêr d'ar río Paraná e kêr Santa Fe de la Vera Cruz.
* Ar río Salado, brasañ stêr proviñs Buenos Aires, a ya da aberiñ er río de la Plata, e bae Samborombón. 
* Ar río Salado, e [proviñs Santa Cruz.
* Ar río Desaguadero, anvet  *río Salado* adalek e gember gant ar [río Atuel)).
* Ar [río Abaucán, entre proviñsoù  La Rioja ha Catamarca, anvet *río Salado* en su tramo final, tras pasar junto al Salar de Pipanaco.

## 
* Ar río Salado, un río endorreico en el departamento de Potosí.

## 
* Ar río Salado, adstêr d'ar río Loa en rannvro Antofagasta.
* Ar río Salado, adstêr d'ar río San Pedro de Atacama, en la hoya del Salar de Atacama, en rannvro Antofagasta.
* Ar río Salado, a ya da aberiñ e porzh Chañaral, en Rannvro Atacama.

## 
*Ar río Salado, en proviñs Granma.

## 
* Ar río Salado, en Navarra, adstêr d'an Arga.
* Ar río Salado, en proviñs Zamora, Castilla y León.
* Ar río Salado, en proviñs Guadalajara.
* Ar río Salado (anvet ivez*río Linares*), en Guadalajara.
* Ar río Salado, en La Rioja, adstêr d'ar río Jubera.
* Ar río Salado de Espera, en proviñs Cádiz.
* Ar río Salado de Rota, en Cádiz.
* Ar río Salado de Conil, en Cádiz.
* Ar río Salado de Priego, en Córdoba.
* Ar río Salado de Lebrija, en Sevilla
* Ar río Salado de Morón, en Sevilla.
* Ar río Salado de Arjona, en proviñs Jaén.
* Ar río Salado de Porcuna, en Jaén.

## 
* Ar río Salado, en Arizona.
* Ar río Salado, en el estado de Nuevo México.

## 
* Ar río Zapotitlán, e stad Puebla, anavezet evel *río Salado* en Zapotitlán Salinas.
* Ar río Salado de los Nadadores, e norzh ar vro, adstêr d'ar río Bravo.
* Ar río Salado, e Morelos.

## 
*Ar río Salado.
San Francisco de Chiu Chiu

**San Francisco de Chiu Chiu**, pe **Chiu Chiu**, zo ur gêriadenn un 30 km er biz da gêr Calama, e norzh Chile, e proviñs El Loa, er rannvro Antofagasta.
War an uhel emañ, 2 525 m a-us da live ar mor, nepell diouzh kember ar stêrioù Loa ha Salado.

Iliz San Francisco de Chiu Chiu, savet er , zo ur monumant a bouez.
Stêr Carampangue

Ar **Stêr Carampangue** zo ur stêr eus Chile e Proviñs Arauco, Rannvro ar Biobío , 70&nbsp;km dezhi. 
Eieniñ a ra e Cordillera Nahuelbuta er mervent da gêr Santa Juana (Chile) ha diskenn war-du ar c'hornôg; treuziñ a ra kumunioù Curanilahue hag Arauco hag aberiñ e bae Arauco.
Stêr Andalién

Ar **Andalién** zo ur stêr eus Chile e Proviñs Concepción, e Rannvro ar Biobío, 130&nbsp;km dezhi.

Treuziñ a ra kumunioù Penco ha Talcahuano hag aberiñ e bae Concepción.
Manifestadeg ar 14 Gouere 1953

**Manifestadeg ar 14 Gouere 1953** zo ur vanifestadeg en deiz-se e Pariz ma tennas ar boliserien c'hall war ar vanifesterien aljeriat eus an MTDL (*Mouvement pour le triomphe des libertés démocratiques*). Seizh den a voe lazhet, hag un 50 a voe gloazet.

## Levrioù
*  Simon, Jacques : *Le MTDL – Mouvement pour le triomphe des libertés démocratique (1947-1954)*, Éditions L'Harmattan, 2003 
*  Kupferstein, Daniel : *Les balles du 14 juillet 1953*, La Découverte, 2017 

## Notennoù
Río Salado (Chañaral)

Ar **Río Salado**, pe ** río de la Sal**, zo ur stêr eus Chile, 175 km dezhi, hag a ya da aberiñ e porzh Chañaral, er Rannvro Atacama.

## Stêrioù all
Stêrioù all e Suamerika o deus un anv heñvel; e Chile emañ:
* río Salado (San Pedro de Atacama) 
* río Salado (Loa).
Proviñs Chañaral

**Proviñs Chañaral** zo ur broviñs eus Chile e norzh rannvro Atacama, 24.436,2&nbsp;km²  dindani, ha 30.598a dud enni. Kêr Chañaral eo ar gêr-benn.
Proviñs Huasco

**Proviñs Huasco** zo unan eus ar 56 proviñs a zo e Chile, hag ar suañ eus an teir a zo e Rannvro Atacama. Vallenar eo ar gêr-benn.
Huasco (disheñvelout)

**Huasco** zo un anv hag a gaver e Chile.

## Lec'hioù
* Huasco, kumun.
* Huasco Bajo, kêriadenn e kumun Huasco
* Proviñs Huasco, proviñs e rannvro Atacama
* Departamant Huasco, en amzer an departamantoù
* *Huasco Alto*, anv kozh Alto del Carmen

## Douaroniezh
* Valle del Huasco, saonenn ar Río Huasco
* Río Huasco, ar stêr a red dre proviñs Huasco 

## A bep seurt
* Huasco Televisión, chadenn skinwel
* La Estrella del Huasco, kelaouenn 
* El Noticiero del Huasco, kelaouenn
* Club Deportivo Estrella del Huasco, kleub mell-droad e kêr Vallenar
* Estadio Huasco Bajo, stadiom en Huasco Bajo, hini Club Estrella
* Valle del Huasco (gwin), anv ur gwin
Río San Pedro de Inacaliri

Ar **Río San Pedro de Inacaliri**, pe **San Pedro** e-berr, zo ur stêr e norzh Chile, e Rannvro Antofagasta hag a ya da gemberiñ er Río Loa.
Río Paine

Ar **Río Paine** zo ur stêr eus su Chile, er Rannvro Magallanes.

Eieniñ a ra el lenn Dickson, redek war-du ar reter war-hed 9 c'hm, da en em deurel el lenn Paine. Treuziñ a ra al lenn, redek a-hed 15&nbsp;km, da-gaout ar su da gentañ, da-gaout ar c'hornôg goude, betek al lenn Nordenskjöld. E penn al lenn e ra ul lamm a 12 metr el lenn Pehoe. Pa deu er-maez anezhi e ya da echuiñ e red e lenn an Toro

## Pennadoù kar
*Torres del Paine
*Lenn Paine
Pleg-mor Ancud

**Pleg-mor Anclud** (*Golfo de Ancud* en spagnoleg) zo ur pleg-mor e su Chile er Meurvor Habask, entre Enez Chiloé, en enezeg Chiloé, er c'hornôg,  hag an douar-bras er reter, hag an inizi Desertores er c'hreisteiz. Er su d'an Desertores emañ pleg-mor Corcovado.
Inizi Desertores

An **Inizi Desertores** (*islas desertores* e spagnoleg) zo inizi eus enezeg Chiloé, er reter anezhi,  e Chile. Ober a reont an disparti etre pleg-mor Ancud ha pleg-mor Corcovado

E-touez an inizi-se emañ:  Chulín, Chuit, Imerquiña, Talcán an hini vrasañ, Auten ha Nayahué, hag an enezennoùigoù  Nihuel hag O'Higgins.

## Pennad kar
*Inizi Chauques
Lenn Yelcho

Al **Lenn Yelcho** zo ul lenn eus Patagonia Chile, e proviñs Palena e rannvro Los Lagos. 
Enni e tegouezh dourioù ar Río Futaleufu e-kichenik Puerto Ramirez. 
Anezhi e teu ar Río Yelcho a ya da aberiñ er Meurvor Habask.
Michimahuida

Ar stêr **Michimahuida**, pe ** Michinmahuida**, zo ur stêr eus Patagonia Chile hag ziskenn eus erc'hegi ar Menez-tan Michimahuida da vagañ al Lenn Yelcho.
Reñihue

**Reñihue** zo ur gêriadenn e Patagonia Chile war lez ar stêr Reñihué, en kumun Chaitén, e Proviñs Palena, e Rannvro Los Lagos.
Río de las Chinas

Ar **Río de las Chinas** zo ur stêr 105&nbsp;km hed dezhi e Patagonia Chile, e Proviñs Última Esperanza e Rannvro Magallanes.

Eieniñ a ra e-harz ar Portezuelo de Las Chinas. Diskenn a ra eus an Andoù, ha peder stêr a deu da gemberiñ enni : ar Río Baguales, ar Río Zamora, ar Río Vizcachas hag an Don Guillermo, an div ziwezhañ anezho eienet en Arc'hantina.

Mont a ra da vagañ Lenn an Toro ma tegouezh war he lez reter, e Park broadel Torres del Paine.
Instruction Santel ar er gurionnéeu principal ag er religion, eit bout leinét én Tieguêaheu, hag eit chervige d'Éxplication d'er Hatechén

An ***Instruction Santel ar er gurionnéeu principal ag er religion, eit bout leinét én Tieguéhaeu, hag eit chergige d'Explication d'er Hatechén*** zo ul levr gant Jean Marion, embannet e 1790.
Collainn Mhór

**Collainn Mhór** (*Collan More Island* pe *Collanmore Island* e saozneg) zo un enezenn vihan e kornôg Iwerzhon, e goueled Cuan Mó (*Clew Bay*).

E dibenn an  ha deroù an  e oa ur skol-vageal eno, stag ouzh hini ar Glenan, e Breizh. E 2013 e oa bet serret ar skol da vat.

Unan eus brasañ inizi ar bae eo. Pevar den a oa o chom eno e 2011. 

## Notennoù
Mirdi an Arzoù (Naoned)

Mirdi brasañ Breizh eo **Mirdi an Arzoù**  e kreiz-kêr Naoned, er straed Georges-Clemenceau, hag addigoret e 2017. Talbennoù e savadur, an toennoù hag ar skalieroù meur zo enskrivet e roll ar monumantoù istorel abaoe 1975.

## Istor
Krouet e oa bet mirdi an arzoù-kaer e 1801 dindan ren Napoleone Buonaparte, war un dro gant 14 mirdi all e Bro-C'hall. Roet e oa bet un daou-ugent bennak a daolennoù dezhañ gant ar Stad, tennet eus ar "Mirdi kreiz" (*"musée central"*, bremañ mirdi al Louvre). Prenet e voe gant kêr Naoned dastumad ar vreudeur Pierre ha François Cacault. Klokaet e voe ar font-se, ennañ meur a oberen a bouez, gant donezonoù ha prenadennoù gant ar gêr skoazellet gant Kevredigezh mignoned Mirdi arzoù-kaer Naoned. Hiziv ez eus fiziet er mirdi oberennoù ouzhpenn gant Dalc'had Rannvroel an Arz a Vremañ (DRAB) Broioù-al-Liger hag ar Greizenn Pompidou.

## Savadur
Savet e voe ar savadur etre 1893 ha 1900, war steuñv an tisavour Clément Josso.

Serret e oa bet e Kerzu 2011, evit daou vloaz d'ar muiañ, a lavared, hag addigoret eo bet e Mezheven 2017 hepken abalamour da zour danzouar dizoloet en diazezoù.

## Oberennoù

* an arz eus an  d'an  kantved
*  kantved
* arz modern
* arz a vremañ
Louis de Goesbriand

**Louis de Goesbriand**, ganet e Lannurvan e Kerne, a voe kentañ eskob katolik Burlington (Vermont) e Stadoù-Unanet Amerika.
Kemmañ anvioù-lec'h Gres

**Kemmañ anvioù-lec'h** zo bet graet gant ar stad e Gres en un doare sistematek d'o gresianekaat. C'hoant a oa da guzhat al lec'hanvioù a orin albanek, slavek pe turkek. Kroget e voe gant ar politikerezh-se kenkent ha ma en em zieubas Gres eus an Impalaeriezh otoman er bloavezhioù 1830.

Hervez Ensavadur ar Studioù Gresianek Modern en Aten, entre 1913 ha 1996, e voe kemmet 4413 lec'hanv en Gres.
Enezeg Mornington

**Enezeg Mornington** zo un enezeg er Meurvor Habask, e mervent Chile, er su da pleg-mor Penas. 
Enez Mornington eo enezenn vrasañ an enezeg, kalz bihanoc'h eo an inizi all, tro-dro.

Stag eo ouzh proviñs Última Esperanza e rannvro Magallanes
Río Medina

**Río Medina** zo anv meur a stêr e Suamerika:

## 
* Río Medina (Salta),  en proviñs Salta
* Río Medina (Tucumán),  en proviñs Tucumán

## 
* Río Medina (Chile), en Enez Chiloé

### Pennadoù kar
* Medina (disheñvelout)
Goiânia

**Goiânia** eo kêr-benn stad Goiás, e Brazil. D'ar 1añ a viz Gouere 2021 e oa 1 555 626 a dud enni o chom.

## Liammoù diavaez

*  Lec'hienn ofisiel kêr
Mynydd Epynt

**Mynydd Epynt** zo ur c'horn-bro torgennek e-kreiz Kembre, e kontelezh Powys. Emañ el lec'h ma oa Cantref Selyf, er Grennamzer, en hanternoz Sir Frycheiniog kozh. 

Krediñ a reer e teu an anv *Epynt* eus ar ger keltiek **epos* a dalvez kement ha "loen-kezeg" (hag a gaver ivez en anv an doueez Epona hag er ger brezhoneg ebeul), ha ster Epynt a vefe neuze kement ha "lec'h gant kezeg".

Meur a stêr eus Kembre zo oc'h eieniñ e tolead Mynydd Epynt, evel Afon Honddu, Afon Ysgir, ha Nant Brân (adstêr d’ar stêr Wysg).

N’eo ket stank an dud en tolead, kement-se abalamour ma voe savet ur c'hamp eno evit arme Breizh-Veur e 1940. E miz Even er bloavezh-se e voe skarzhet 400 den eus o atantoù er menezioù hag en traoñiennoù tro-war-dro, ha 16 000 hektar (16 km²) a voe troet en ur c’hamp gourdonañ evit soudarded an arme saoz.
Merzherien Brezel Spagn

**Merzherien Brezel Spagn** a vez graet eus ar veleien, leanezed ha kredourien gatolik spagnol, lakaet d'ar marv gant ar republikaned e-kerzh ar pezh a voe lesanvet ar Spont Ruz pe  *terror rojo*. Ur mare a voe e-pad Brezel Spagn (1936-1939)ma voe ar republikaned o stourm taer a-enep an Iliz. En holl e vefe bet lazhet e-tro 7500 a veleien ha leanezed.

Hiziv-an-deiz an Iliz katolik, a anzav 2053 merzher in odium fidei. An holl anezho a vez pedet evel gwenvidien gant ar gredourien. Ouzhpenn 2000 merzher a vez studiet evit ur gwenvidikadur.
Enez Sable

An **Enez Sable** zo un enezenn draezhek hir e reter Kanada, er Meurvor Atlantel, 170 km er reter da aod Nova Scotia, ha stag outi,  brudet dre ma'z eus c'hoarvezet meur a beñse warni. Un hed a 42 km zo dezhi, ha 1,3 km led d'ar muiañ. Avelek eo an enez, ha kemmañ a ra dizehan gant an avelioù hag ar c'horventennoù. 

Berr ha treut eo ar glazur, gant an avel greñv, ha latarek e vez an oabl alies.  

Ur repu d'an evned eo an enez ha kezeg gouez zo warni a bell zo, degaset marteze gant an Europeiz kentañ. Reuniged ha morleoned zo e-leizh.

## Pennad kar
* Sandy Island
Sandy Island

**Sandy Island** (*Enez Traezhek*) zo anv saoznek meur a enezenn.
**Sandy Island*, en atoll Oeno, en Inizi Pitcairn
**Sandy Island*, stag ouzh Anguilla en Antilhez
**Sandy Island*, un enezenn tost da Singapour
**Sandy Island (Lacepede Islands)*, e Western Australia
**Sandy Island (Windy Harbour)*, e Western Australia
*Düne, enezenn e-kichen Helgoland en Alamagn, zo bet anavezet e saozneg evel *Sandy Island* ivez.
*Nosy Ve, enezenn e Madagaskar, anavezet gwechall evel *Sandy Island*

## Pennadoù kar
*Enez Sable
**L'Île aux Sables*, enezennig tost da Rodrigues, e Maurice
**L'Île de Sable*, ur fazi kartennañ etre Kaledonia Nevez hag Aostralia
Augusto Ferrer-Dalmau

**Augusto Ferrer-Dalmau Nieto**, ganet d'an 20 a viz Genver 1964 zo ul livour hiperrealour arbennikaet war taolennoù istorel milourel eus mareoù disheñvel, dreist-holl hini istor nerzhioù lu Bro-Spagn.

### Taolennoù


Restr:Rocroi, el último tercio, por Augusto Ferrer-Dalmau.jpg |*La batalla de Rocroi* (2011).		
Restr:El milagro de Empel.jpg|*El milagro de Empel* (2015).
Restr:Jackson (2).jpg |*General Jackson* (2011)
Restr:Cuadro por españa y por el rey, Galvez en America.jpg |*For Spain and for the King, Galvez in America* (2016)
Restr:La conquista del Colorado.jpg |La conquista del Colorado
Restr:La Marcha de Galvez.jpg |La Marcha de Galvez.


## Pennadoù kar
* Don Troiani
Reveulzi neolitik

Ar **Reveulzi neolitik** a vez graet eus ar c'hentañ reveulzi kouerel, ma troas meuriadoù chaseourien-kutuilherien da gumuniezhioù labourerien-douar e-kerzh marevezh an Neolitik. Hervez al labourioù arkeologel e vez gwelet meur a zoare doñvaat al loened hag ar plant. Disheñvel eo bet an doareoù hag al lec'hioù ma tiwanas an doñvadurioù-se, ha seizh pe eizh korn-bro a zo bet mammenn dre ar bed da lies mareoù.

Al lec'h kentañ a zo bet er Reter-Nesañ, eno an dud a oa tremenet goustadik eus kutuilhañ plantennoù gouez, en Natoufian, betek tizhout produerezh plantennoù ha loened doñvaet. Pazennoù lies a zo bet e-kerzh 4000 bloaz.
Bae Concepción

**Bae Concepción** zo ur bae e Chile e Proviñs Concepción.
En hanternoz d'ar bae emañ enez Quiriquina.
Río Grey

Ar **río Grey** zo ur stêr eus su Chile, er Rannvro Magallanes. Berr kenañ eo, 20&nbsp;km hed hepken. Dont a ra er-maez eus al Lenn Grey ha kemberañ er Río Serrano hag a ya da aberiñ er Ceno Última Esperanza a zibouk er pleg-mor Almirante Montt.

## Pennad kar
* Salto Grande
Stêr Grey

**Stêr Grey** zo anv meur a stêr er bed.

*Stêr Grey (Zeland-Nevez), e South Island
**Stêr Grey  (Awatere River), e Marlborough
**Stêr Grey (Okuku River), e Canterbury
*ar *Stêr Grey*  pe Río Grey, e Chile
*Stêr Grey (Victoria), en Aostralia
*Stêr Grey (Kanada)
Inis Uí Mhaolchluiche

**Inis Uí Mhaolchluiche** (*Inishmulclohy* pe *Coney Island* e saozneg) zo un enezenn vihan e goueled bae Sligeach, e gwalarn Iwerzhon.

Gallout a reer mont di gant bagoù, pe neuze war droad pe gant kirri d'an daere, pa vez stag an enezenn ouzh an douar-bras.

## Istor
A-raok Naonegezh Vras 1841 e oa 124 a dud o vevañ en enezenn, o 45 bugel o vezañ skoliataet enni. En eil hanterenn an  eo digresket an niver a annezidi, met ur familh zo c'hoazh o chom (abaoe 1750). Kalzik a dud a vez e-pad an hañv ivez. Tredan zo war an enezenn abaoe 1999.

Displegañ a reer an anv saoznek *Coney Island* dre ma'z eus kalz lapined en enezenn a-hed ar bloaz, ha ma'z eo *coney* pe *cony* ur ger saoznek kozh deveret eus ar ger latin *cuniculus* a dalvez kement ha "lapin". An anv iwerzhonek a zeu eus an anv den *Ó Maolchluiche*, saoznekaet e *Mulclohy*.

## Emdroadur ar boblañs 1841-2011


						
Colors=						
  id:lightgrey value:gray(0.9)						
  id:darkgrey value:gray(0.7)						
  id:sfondo value:rgb(1,1,1)						
  id:barra value:rgb(0.7,0.9,0.7)						
ImageSize = width:800 height:350						
PlotArea = left:50 bottom:30 top:30 right:50						
DateFormat = x.y						
Period =from:0 till:150						
TimeAxis = orientation:vertical						
AlignBars = justify						
ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:10 start:0						
ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:1800 start:0						
						
BackgroundColors = canvas:sfondo						
BarData=						
  bar:1841 text:1841
  bar:1851
  bar:1861
  bar:1871 text:1871
  bar:1881
  bar:1891
  bar:1901 text:1901
  bar:1911
  bar:1926
  bar:1936 text:1936
  bar:1946
  bar:1951
  bar:1956
  bar:1961						
  bar:1966 text:1966
  bar:1971
  bar:1979
  bar:1981 text:1981
  bar:1986
  bar:1991
  bar:1996 text:1996
  bar:2002
  bar:2006
  bar:2011 text:2011

PlotData=						
 color:barra width:10 align:left						
 bar:1841 from:0 till: 124
 bar:1851 from:0 till: 104
 bar:1861 from:0 till: 95
 bar:1871 from:0 till: 93
 bar:1881 from:0 till: 59
 bar:1891 from:0 till: 57
 bar:1901 from:0 till: 64
 bar:1911 from:0 till: 59
 bar:1926 from:0 till: 47
 bar:1936 from:0 till: 36
 bar:1946 from:0 till: 29
 bar:1951 from:0 till: 25
 bar:1956 from:0 till: 14
 bar:1961 from:0 till: 10
 bar:1966 from:0 till: 9
 bar:1971 from:0 till: 5
 bar:1979 from:0 till: 7
 bar:1981 from:0 till: 7
 bar:1986 from:0 till: 6
 bar:1991 from:0 till: 5
 bar:1996 from:0 till: 6
 bar:2002 from:0 till: 3
 bar:2006 from:0 till: 6
 bar:2011 from:0 till: 2

TextData=						
  fontsize:S pos:(50,10)						
  text:						

• Andon :   ''An Phríomh-Oifig Staidrimh • Central Statistic Office''


## Notennoù
Emgann Maiwand

**Emgann Maiwand**, a c'hoarvezas en Emirelezh Afghanistan d'ar 27 a viz Gouere 1880, zo unan eus brasañ emgannoù an Eil brezel etre Afghanistan hag an alouberien vreizhveuriat. Eno e voe trec'h 25 000 Afghan eus arme Ayoub Khan hag ar bachtounez Malalai Anaa war 2 500 soudard eus armeoù Impalaeriezh Breizh-Veur hag ar Raj breizhveuriat, a oa dindan ar Brigadier-Jeneral George Burrows.

Koustus e voe an emgann d'an Afghaned, gant ouzhpenn 2 050 brezelour pachtoun lazhet (marteze 2 750) ha war-dro 1 500 gloazet, pa ne voe nemet 969 soudard lazhet e tu ar Saozon, ha 177 den gloazet.

## Notennoù
Inis Muirígh

**Inis Muirígh** (*Inishmurray* e saozneg) zo un enezenn vihan war aod kontelezh Sligeach e gwalarn Iwerzhon. 

Moarvat eo anvet an enezenn diwar ur sant iwerzhonat kozh, Muireadhach. Aspadennoù stank a weler c'hoazh eus ur manati bet savet eno er  gant ur sant all, Laisrén mac Decláin pe Sant Molais. Div iliz, ur puñs, ur voger uhel, bezioù... a ro da soñjal e oa meur a vanac'h eno d'ar c'houlz-se. Gouzout a reer e voent taget gant Vikinged e 795, hag adarre en 807, ha didud e chomas an enezenn goude-se e e-pad meur a gantved. Ne zeuas tud en-dro d'ober o annez eno nemet en  moarvat.

E-pad pell e voe tud eus an douar-bras o vont e pirc'hirinaj da Inis Muirígh. An enezourien diwezhañ a guitaas an enezenn d'ar 12 a viz Du 1948, da vont da vevañ war an douar-bras. Ouzhpenn an aspadennoù eus ar manati kozh e weler c'hoazh kalz tiez hag un ti-skol. E dibenn an  e oa bet furchet ar rivinoù gant istorourien ; moarvat e voe manati Inis Muirígh unan a bouez, hag a c'haller keñveriañ gant Sceilig Mhichíl evit istor ar gristeniezh en Iwerzhon. 

## Notennoù
Forseti

**Forseti** (norseg: Forseti  "ar c'hadoriad") eo doue al lezenn hag ar gwir e gwengelouriezh lec'hlennat. Kadoriad ar *Thing* ("bodadenn veur") eo.

## Gwengel
Forseti zo eus gouenn an Aesed, mab Balder ha Nanna. E annezlec'h eo an ti anvet Glitnir (pe Glastheim), lec'h ma vez laret ar varnerezh war oberennoù etre an doueed hag an dud gantañ. Dileuret eo evel penn-barner Asgard.

Arroudenn eus ar Grímnismál:
An dekvet eo Glitnir;
diazezet war peulioù aour
hag un doenn arc'hantet warnañ
Forseti a gadoria ennañ a-hed an deiz
O tiskoulmañ ar bec'hioù
Tyr eo doue ar stourm hag ar feulster, hag a zegas an daerijenn e kalon ar wersed, tra ma vez klasket un emglev gant Forseti kentoc'h. Evezhiet eo gantañ ha doujet e vez al lezennoù doueel en tiegezhioù hag er meuriadoù. Forseti, evel mab doue ar sklêrijenn, a varn ar wersed en ur zegas glanidigezh ouzhpenn ar peoc'h, da grouiñ un amzer nevez ha splann evit ar mare a heul.

Hervez testenioù ar sent Willebrord ha Ludger e oa en un enezenn un azeuldi e lec'h ma veze kehelet Forseti, anvet Fositesland. Soñjet e vez eo an enezenn Helgoland. Ur chatal sakr a beure du-hont hag e oa difennet o bosañ.

## Levrlennadur
* 
* M. Tveitane: Art. *Forseti.* In: *Reallexikon der germanischen Altertumskunde.* Band 9: *Fidel–Friedlosigkeit.* 2., völlig neu bearbeitete und stark erweiterte Auflage. De Gruyter, Berlin / Boston 1995, ISBN 3-11-014642-8, S. 343–345.
* Jacob Grimm: *Deutsche Mythologie.* K. W. Schütz-Verlag, Coburg 2001, ISBN 3-87725-133-1.
* Rudolf Simek: *Lexikon der germanischen Mythologie*. Kröner, Stuttgart 2006, ISBN 3-520-36803-X.
* Wilhelm Jordan: *Die Edda: Die heiligen Lieder der Ahnen.* 2008, ISBN 3-86663-027-1.
Lus-gwern

Al **lus-gwern** (*llugaeron* e kembraeg, *cranberries* e saozneg) zo ur seurt brousgwez bihan hag a ro frouezh bihan ruz chugonus eus broioù yen ha douaroù gleborek Europa hag Amerika.
Murilo Huff

**Murilo Huff** (Goiânia, 14 a viz Here 1995) zo ur c'haner-sonaozer brazilian en doare sertanejo.

## Pladennoù
* *Pra Ouvir Tomando Uma*, Vol. 1 (2019)
* *Pra Ouvir Tomando Uma* 2, Ao Vivo (2021)

## Notennoù
Inis Faithlinn

**Inis Faithlinn** (*Innisfallen* e saozneg) zo un enezenn e Loch Léin, e kontelezh Ciarraí, e mervent Iwerzhon.

Eno emañ rivinoù abati Inis Faithlinn, unan eus abatioù pouezusañ deroù ar gristeniezh en Iwerzhon. Savet e voe e 640 gant sant Finian Lobhar ha menec'h a voe eno e-pad 950 vloaz. 

Gant menec'h an abati e voe skrivet *Annála Inis Faithlinn* (Danevelloù Inis Faithlinn), ur gronikenn eus istor Iwerzhon er Grennamzer, skrivet en  moarvat ha miret bremañ en ul levraoueg en Oxford. E miz Eost 1594 e voe skarzhet ar venec'h eus an abati gant ar rouanez Elesbed I.

## Notennoù
Glaiséidí

**Glaiséidí** (*Glashedy Island* e saozneg) zo un enezenn vihan didud e hanternoz kontelezh Dún na nGall, en Iwerzhon.

Emañ nepell diouzh Cionn Mhálanna, beg-douar norshañ Iwerzhon. Bas eo an dour tro-dro ha sklosennoù e-leizh zo. Aliezik ez eus bet bagoù oc'h ober peñse en ardremez. Daoust da se e ouie an dud a oa o chom nepell war an douar-bras mont da guzhat poitín (odivi) war an enezenn, gwechall.

## Notennoù
Kefalos (mab da Hermes)

**Kefalos** (en Henc'hresianeg: Κέφαλος *Kephalos*) zo un hanter-zoue eus Aten er gwengeloù gresian, mab da Hermes hag Herse. Hermes a gare Herse, met gwarizi a oa gant he c'hoar Aglauros, en em zerc'hel a rae etreze, ha nac'h a rae fiñval. Troet e voe e maen gant an doue.

Arabat eo meskañ gant Kefalos mab Deion, brudetoc'h an tamm anezhañ.
Formosa (kêr)

**Formosa** eo kêr-benn proviñs Formosa, e norzh Arc'hantina. 222 226 a dud a oa enni e 2010.

## Douaroniezh
Emañ war lez dehoù ar stêr Paraguay, war-dro 1200&nbsp;km diouzh kêr Buenos Aires. Kreizenn ar broviñs eo, a-fet politikerezh, melestradurezh, hag ekonomiezh. Ar gêr vrasañ enni eo ivez.

E Formosa ez eus div skol-veur, unan gatolik hag unan stad, skolioù uhel, mirdioù, kreizennoù sevenadurel, tachennoù sport. Ur porzh bras eo ivez war ar stêr Paraguay.
An Seancheann

**An Seancheann**  (*Old Head of Kinsale* e saozneg) zo ur beg-douar war aod kreisteiz Iwerzhon. Emañ nepell diouzh porzh Cionn tSáile, e kontelezh Corcaigh.

"Ar beg-douar kozh" eo talvoudegezh an anv *An Seancheann*, troet e saozneg evel "Old Head" ha resisaet gant anv *Kinsale*, da lavaret eo Cionn tSáile, a zo nepell.

Aspadennoù eus ur c'hastell a weler war ar beg-douar. Eus 1223 eo an dismantroù a weler bremañ, met gouzout a reer e oa ur savadur all eno abaoe an . Un tour-tan zo ivez, abaoe kreiz an  ; unan all a voe abretoc'h, adalek ar . Dirak An Seancheann e c'hoarvezas peñse al lestr RMS Lusitania e 1915. Ne c'haller ket mont da vale war ar beg-douar pa'z eus bremañ un dachenn golf prevez eno.

## Notennoù
Hent-houarn Naoned Saint-Gilles-Croix-de-Vie

Al linenn **Hent-houarn Naoned Saint-Gilles-Croix-de-Vie** a zo ul linenn hent-houarn etre Naoned, e Bro-Naoned, e departamant Liger-Atlantel, e Breizh ha Saint-Gilles-Croix-de-Vie e departamant Vande, e Bro-C’hall.

## Tres
***PK** = *Poent Kilometrek* adalek penn al linenn ; daou droc'had zo : Naoned – Naoned-Stad (4 km) ha Naoned-Stad – St-Gilles (81,142 km).
*Kemmet e voe tres al linenn er bloaz 2015 etre Soullans ha Commequiers : adalek ar PK 68,427 e kas war-eeun da St-Hilaire ha St-Gilles ; e lizherennoù *stouet* emañ an ehanoù n'eus mui anezho war al linenn-se.
Go, Dog. Go! (stirad skinwel)

***Go, Dog. Go!*** zo un abadenn skinwel tresadennoù-bev eus ar Stadoù-Unanet krouet gant Adam Peltzman evit Netflix. 

## Mouezhioù orin

## Liammoù diavaez
* Lec'hienn ofisiel
* 
* 
* 
* 
## Notennoù ha daveennoù
Poker

Ar **poker** zo ur c'hoari gant kartoù a orin eus SUA hag anavezet dre ar bed a-bezh, hogen meur a zoare c'hoari dezhañ. An *Texas hold 'em* eo an hini c'hoariet ar muiañ.

Daou zen da nebeutañ ha betek dek den a c'hoari gant ur pakad 52 gartenn ha jedoueroù. Ur c'hoari da c'hounit arc'hant e c'hell bezañ, aozet e tournamantoù bras skignet bremañ alies war ar chadennoù skinwel ha war an Internet.

Un doare poker gant diñsoù arbennik zo ivez.

## Pal ar c'hoari
Pal ar c'hoari eo gounit jedoueroù ar c'hoarierien all bodet en-dro d'an daol. Evit tizhout ar pal-se e ranker ober ar c'henstroll kartoù gwellañ a-benn fin an dro c'hoari. Pep c'hoarier zo gantañ div gartenn, ha diwar ar pakad pigos e vez tennet, gant un tredeog pe mestr an daol, teir c'hartenn gentañ, anvet ar re droet, ar bedervet an displeg, ar bempvet ha diwezhañ hini ar stêr. Gant ar pemp kartenn-se, koublet gant dornad ar c'hoarier, e ranker tapout ar c'henstroll gwellañ.

## Kenstrolloù ar poker
Eus an dalvoudegezh izelañ d'an hini uhelañ emañ : ar gartenn uhelañ, ar c'houblad, an daou goublad, an trikon, ar bempenn, al liv, an ti leun, ar c'harrez, ar bempenn liv, ar bempenn liv roueel.
Miton

Ur **miton** zo ur seurt maneg gant daou gombod, ma lakaer ar meud en unan, hag ar pevar biz all en egile.


Toasterovenphoto.jpg|Mitonoù forn
Swiss Military Wool Mittens (15695449197).jpg|Mitonoù gloan en arme suis
Bolz Neron

**Bolz Neron** (*Arcus Neronis* e latin) a oa ur monumant e Henroma d'an impalaer Neron.

Savet e oa bet war-dro ar bloaz 62, war urzh Neron.

## Pennad kar
* Bolzoù-enor roman
François Prigent

**François Prigent**, ganet e Du 1919 e Plouganoù ha marvet e 1989, oa ur skrivagner brezhonek.

## Oberenn
* *Plouganoù va bro*, Hor Yezh, 1997.
Malalai Anaa

**Malalai Anaa** (pachtoueg : نورزی ملالۍ انا), anavezet ivez evel **Malalai Maiwand** (pachtoueg : نورزی د معيړند ملالۍ), pe ** Malala** (pachtoueg : ملاله) pe  « Malalai Noorzai ar vamm-gozh », zo un harozez vroadel en Afghanistan.
Ganti e voe kaset an armead pachtoun a-enep arme Impalaeriezh Breizh-Veur da emgann Maiwand e 1880 e-pad an eil brezel etre Breizh-Veur hag Afghanistan.

Skolioù hag ospitalioù zo bet lakaet en hec'h anv. Meneget eo hec'h anv en holl levrioù-skol ar vro.

## Liammoù diavaez
*  ''Malalai Anaa and the Battle of Maiwand'' — YouTube
Her (film)

***Her*** zo ur film skiant-faltazi amerikan e 2013 renet, skrivet ha produet gant Spike Jonze. Kontañ a ra istor un den, Theodore Twombly (Joaquin Phoenix), en deus un darempred gant Samantha (Scarlett Johansson), mouezh un urzhiataer.
Stalabarn fanzin

**Stalabarn Fanzin** a oa ur fanzin sevenadurel brezhonek bet krouet e 2012 e Roazhon gant Klez Brandar ha Pan.

## Liammoù diavaez
* ''Radio Breizh'', 11/04/2013
* ''Le Télégramme'', 05-06-2014
* Stalabarn fanzin war Facebook
François Desgrées du Loû

François Desgrées du Loû (1909-1985) a oa ur c’hazetenner hag ur rezistant. Krouet en doa Ouest-France (da heul L'Ouest-Éclair krouet gant Emmanuel Desgrées du Loû) gant e vreureg Paul Hutin-Desgrées e 1944. Ur mab da Emmanuel Desgrées du Loû eo. E-pad an Eil Brezel-Bed e oa bet kuzhet soudarded eus Stadoù-Unanet Amerika en e di e Sant-Leri.

## Liammoù diavaez
*Le Monde, 5 Genver 1985
Louis Bodenes

**Louis Marie Bodenes** (1932-1991), anavezet evel **Lili Bodenes**, a oa apotiker, konter ha kaner, eus Plougastell.

## Oberennoù
* *Plougastel-Daoulas, ses villages, ses traditions *, Éditions de la Cité, Brest, 1978
* *Contes de Plougastel*, Éditions de la Cité, Brest, 1979, 190 p. 

## Liamm diavaez
* https://web.archive.org/web/20211117070314/http://bibliotheque.idbe-bzh.org/auteur.php?id=bodenes-louis-marie-3976&l=fr
Tumulus

Un **tumulus** (liester **tumuli**) a vez graet eus ur grugell zouar pe mein savet a-us pe evel ur bez. An tumuli a vez anvet anvet ivez kurgan, hag a vez kavet dre ar bed a-bezh pe dost. Ur c'harn, hag a zo ur bern mein savet gant meur a bal disheñvel, a c'helle bezañ da gentañ un tumulus.

An Tumuli a vez renket alies hervez o ment hag an tres a vez ganto. Gant ar mennozh-se un tumulus hir a zo ur rummad. Savet eo a-vras a-us meur a vez, evel ur riboul da vont etrezek eno. 

An doare beziañ a c'hell implij an taolioù-maen, ar cist. (?)

Ar ger tumulus a zeu diouzh al latin evit 'krugell' pe 'dorgenn vihan'.
Ayacara

**Ayacara** zo ur gêriadenn e gwalarn ledenez Huequi, e kumun Chaitén, e Proviñs Palena, e Rannvro Los Lagos, e Chile.

Ur porzh hag un aerborzh zo.
Alegoría de Franco y la Cruzada

**Alegoría de Franco y la Cruzada** pe **Cruzados del siglo XX** zo ur murlivadur gant Arturo Reque Meruvia, ul livour eus Bolivia ha savet e 1948.

E-pad pell e oa bet dalc'het an oberenn en dielloù milourel en Madrid (Archivo Militar de Madrid), bremañ emañ en Dielloù hollek milourel.

## Dielfennadenn
“A-dreñv Franco emañ an abostol Sant Jakez ha Franco a zo gwisket n'eo ket nemetken evel ar cid campeador, a savetaas ar vro hag a savas un impalaeriezh met ivez evel pirc'hirin, dre ma vez gantañ mantell Sant Jakez Compostela; ur sant brezelour”.

Tro-dro Franco e vez kavet an holl re a oa a-du gantañ: soudarded an trevadennoù, ar fanlangistas, ar requetés (milisianed Franco). Kavet e vez ivez kalz tud a Iliz.

Ar republikaned zo taolennet en traoñ a-gleiz o tennañ dibaouez, memes war an eneoù o vont d'ar baradoz. An holl re a harp Franco a zegas anezhañ etrezek tu dehoù pellañ an daolenn, en dibunadeg an trec'h e Madrid e miz Ebrel 1939 gant ar volalz-enor savet e Moncloa (lec'h bevañ penn ar gouarnamant).

Pal an daolenn a oa lakaat da dalvezout trec'h Franco war ar republikaned evel an hini a savetaas ar vro hag ar feiz.

## Liammoù diavaez
* Dielfennadenn an daolenn
## Notennoù ha daveoù
Nomenclator (Roma)

An **nomenclator**, e Henroma, a oa ur sklav karget da zegas da soñj d'e vestr piv e oa an den a zeue d'e vete. A-benn ar fin e servije da eñvor dezhañ.
Corrán Binne

**Corrán Binne** (*Horn Head* e saozneg) zo ur beg-douar e kontelezh Dún na nGall, e gwalarn Iwerzhon.

Aspadennoù eus krommlec'hioù ha bezioù eus mare an Neolitik zo bet kavet eno.

Uhel a-walc'h eo an tornaod : 180 metr a-us live ar mor. Eno e vez o neizhiañ spesadoù evned mor evel ar morvrini pe ar godezed hag un tolead gwarezet eo ar beg-douar a-bezh.

## Notennoù
Rinn Duáin

**Rinn Duáin** (*Hook Head* e saozneg) zo ur beg-douar e kreisteiz Iwerzhon, e kontelezh Loch Garman.

Un tour-tan zo war ar beg-douar, unan eus koshañ tourioù-tan an Douar, pa voe savet en . Gweladenniñ anezhañ a c'haller.

## Notennoù
HMAS Sydney (R17)

An **HMAS Sydney (R17/A214/P214/L134)** a oa un douger kirri-nij lijer klasad Majestic implijet gant ar Royal Australian Navy (RAN). Savet e oa bet evit ar Royal Navy ha lañset evel **HMS Terrible (93)** e 1944, met hep bezañ echuet da vat a-raok fin an Eil Brezel-bed. An douger kirri-nij a oa bet gwerzhet da Aostralia e 1947, echuet e voe ha lakaet e servij gant ar RAN e Sydney e 1948.
Lily

**Lily** zo un anv-bihan saoznek.

## Orin
Diwar *lily*, anv saoznek al lilienn.

## Tud
* Lily Aldridge (ganet e 1985), dougerez dilhad stadunanat
* Lily Allen (ganet e  1985), kanerez saoz 
* Lily Berglund (1928–2010), kanerez svedat
* Lily Blatherwick (1854-1934), livourez saoz
* Lily Bloom, aktourez c'hall
* Lily Bouwmeester (1901–1993), aktourez izelvroat
* Lily Braun (1865&ndash;1916), skrivagnerez alaman
* Lily Brayton (1876&ndash;1953), aktourez saoz
* Lily Cahill (1888&ndash;1955), aktourez stadunanat
* Lily-Rose Depp (g. e 1999), aktourez c'hall-stadunanat
* Lily Tien (born 1967), aktourez taiwanat 
* Lily Tuck (born 1938), romantourez stadunanat
* Lily Weiding (1924–2021), aktourez danat

## Lesanv
* « Jersey Lily » , lesanv Lillie Langtry (1853-1929), aktourez genidik eus Jerzenez. 

## Lennegezh
*Lily Potter, mamm Harry Potter e romantoù J. K. Rowling.

## Pennadoù kar
* Lili
* Lilly