open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Enon

**Enon** a zo ur strollad rock bet savet e New York e 1999. 

## An izili
* Toko Yasuda (gitar boud, kan)
* John Schmersal (gitar, kan)
* Matt Schultz (taboulinoù)

## Pladennoù
* 1998 *[[Long Play]]*
* 1999 *[[Believo!]]*
* 2002 *[[High Society (Enon album)|High Society]]*
* 2003 *[[Hocus Pocus (album)|Hocus Pocus]]*
* 2004 *[[Onhold]]*
* 2005 *[[Lost Marbles and Exploded Evidence]]* (compilatie album + DVD set)
* 2007 *[[Grass Geysers...Carbon Clouds]]*

### Single
* 1998 „Fly South“
* 1999 „Motor Cross“
* 2001 „Listen (While You Talk)“
* 2001 „Marbles Explode“
* 2001 „The Nightmare Of Atomic Men“
* 2002 „Enon [Self-Titled]“
* 2002 „Drowning Appointment“
* 2003 „In This City“
* 2003 „Evidence“
* 2003 „Because Of You“
* 2003 „Starcastic“

## Daveoù
* Allmusic.com Enon Bio

## Liammoù
* www.enon.tv
Madonna Esterhazy

Ar ***Madonna Esterhazy*** zo un eoullivadur war lien eus 1508 diwar zorn al livour italian Raffaello Sanzio. 

Emañ er Szépművészeti Múzeum e Budapest, en Hungaria.

## Laeret
Laeret e oa bet an oberenn d'ar 5 a viz Du 1983, war un dro gant gant oberennoù all diwar zorn Raffaello, Giorgione, Tintoretto ha Tiepolo: an holl anezho, ha *Madonna Esterhazy* ivez, a voe adkavet gant carabinieri italian en ur gouent gresian dilezet, e-kichen Aigio.

## Liammoù
*Madonne di Raffaello
*Operazione Budapest

## Levrlennadur
*Comando Carabinieri - TPC, *Anno Operativo 2001*, Edizioni De Luca, Roma 2001.
Lineg penn flamm

Al **lineg penn flamm** a zo un evn bihan, *Acanthis flammea* an anv skiantel anezhañ.

## Doareoù pennañ

## Boued

Carduelis flammea cabaret MHNT.ZOO.2010.11.221 Naurois HdB Tolborough.jpg|Vioù an isspesad *Carduelis flammea cabaret*.
Carduelis flammea flammea MHNT.ZOO.2010.11.221 Luleå.jpg|Vioù an isspesad *Carduelis flammea flammea*.
Poltred un itron gant un unkorneg

***Dama con liocorno*** ("Itron hec'h unkorneg") zo un eoullivadur war goad, 65 x 51 cm he mentoù, lakaet war lien pa oa bet ratreet e 1934 graet gant Raffaello Sanzio e 1505-1506 ma weler un itron gant un unkorneg bihan war he barlenn.

Er *[[Galleria Borghese]]* e Roma emañ an oberenn. Krediñ a reer ez eo poltred Giulia Farnese, pried-kleiz ar pab Alesant VI. Levezonet e vije bet al livour gant poltred Mona Lisa, graet gant Leonardo da Vinci etre 1503 ha 1506.

N'ouzer ket petra zo da gompren en oberenn. Sur eo ez eus un arouez kuzh : ar C'hrist an hini eo an unkorneg, evel alies e skeudennoù ar Grennamzer, pe un arouez erotek eo.

## Istor
War anv Perugino e oa bet lakaet an oberenn betek al labourioù ratreañ e 1934.
Da gentañ e oa poltred un itron gant ur rod hag a lavared santez Caterina d'Alessandria anezhi. N'eo nemet adalek 1934, pa voe graet ur c'hempenn d'an daolenn ha lamet al livaj a oa warni, eo e voe gwelet n unkorneg, ha lakaet Raffaello da oberour. 

Ouzhpenn da se, dre skinluniñ dindan an unkorneg, arouez ar c'hlanded, ez eus bet kavet e 1959 ez ur c'hi, arouez ar fealded, a oa da gentañ etre divvrec'h ar vaouez.


Sublimebeauty03-1.jpg|An daolenn a-raok bezañ adlaket en e stad wirion en .
Catherine-and-dog-composie.jpg|Ar c'hi hag a oa kuzhet.


## Notennoù
La Fornarina

**Poltred un itron yaouank** (*La Fornarina* en italianeg) zo un eoullivadur war goad gant Raffaello Sanzio graet etre 1518 ha 1519. Sinet eo an oberenn war dro-vrec'h an itron: “RAPHAEL URBINAS”.

Poltred ar vaouez karet gant Raffaello eo, anvet Margherita Luti, anavezet ivez evel Luzi pe Luzzi, merc'h da Francesco Senese (Francesco Luti di Siena). Hi ivez eo an Donna Velata, poltredet en un oberenn all.

## Poltredoù all
Ur poltred all zo bet graet gant Raffaello Sanzio ; Jean-Auguste-Dominique Ingres a voe levezonet kaer gant Raffaello, hag un daolenn a reas ma weler ar Fornarina war varlenn an arzour e-kerzh ma oa oc'h ober he foltred.

La velada, por Rafael.jpg|Donna Velata, Raffaello Sanzio (1512–1515), Palez Pitti, Firenze.
Jean auguste dominique ingres raphael and the fornarina.jpg|*Raphaël et la Fornarina*, Ingres (1814)


## Liammoù diavaez
*Penaos e voe adkempennet al livadur
Roumaneg

Ur yezh indezeuropek eus skourr ar yezhoù romanek eo ar **roumaneg** (*română*, *limba română*), komzet e Roumania hag e Moldova dreist-holl. Ur yezh ofisiel eo e Roumania, Moldova, hag e proviñs emren Voivodina, e Serbia. E Republik Moldova e reer *limba moldovenească* eus ar yezh ofisiel ("moldoveg"), evit abegoù politikel (sellit ouzh Moldoveg da c’houzout hiroc’h).

Komzet e vez roumaneg gant war-dro 26 milion a dud. 

## [[Lizherenneg]]
Ouzhpenn al lizherennoù boas el lizherenneg latin e kaver ivez al lizherennoù-mañ e roumaneg : Ă (A gant breve), Â, Î (A, I, gant un tired kognek), Ș (S virgulenn), Ț (T virgulenn).

## Liammoù diavaez
* Ethnologue report for Romanian
* Romanian lessons (e saozneg hag e meur a yezh all)
* Guide linguistique roumain (Wikivoyage) (e galleg)
* Kompren ar roumaneg (en alamaneg)

## Notennoù
Golvan-karreg

Ar **golvan-karreg** (liester : **golvaned-karreg**) a zo ur spesad golvaneged bihan, *Petronia petronia* an anv skiantel anezhañ.
Ar spesad nemetañ an hini eo er genad *[[Petronia (evn)|Petronia]]*.

Anvet e voe *Fringilla Petronia* (kentanv) da gentañ-penn (e 1766) gant an naturour svedat Carl von Linné (1707-1778).

## Doareoù pennañ

## Boued
Bevañ a ra diwar amprevaned, greun ha had dreist-holl.

## Annez hag isspesadoù
Ar spesad a gaver ar seizh isspesad anezhañ :
* *Petronia petronia barbara*, e Norzhafrika (eus Maroko da Aljeria, Tunizia ha kornôg Libia),
* *Petronia petronia brevirostris*, eus reter Siberia da vMongolia, gwalarn Manchouria ha mervent Sina (hanternoz Sichuan),
* *Petronia petronia exigua*, eus kreiz Turkia da hanternoz Kaokaz, hanternoz Irak ha hanternoz Iran,
* *Petronia petronia intermedia*, eus Treuzkaspia da reter Iran, hanternoz Afghanistan, menezioù Pamir ha kornôg menezioù Kunlun.
* *Petronia petronia kirhizica*, 
* *Petronia petronia petronia*, eus Inizi Kanariez, Madeira hag Europa da vBulgaria ha kornôg Anatolia,
* *Petronia petronia puteicola*, eus kreisteiz Turkia da greisteiz Siria, hanternoz Israel ha Jordania.

## Liammoù diavaez
*  ''Petronia petronia'' war al lec'hienn BirdLife International.
*  ''Petronia petronia'' war lec'hienn an International Union for Conservation of Nature (IUCN).

## Notennoù ha daveennoù
Golvan-Spagn

Ar **golvan-Spagn** a zo un evn bihan, *Passer hispaniolensis* an anv skiantel anezhañ.

## Doareoù pennañ

## Boued

## Annez
Al labous a gaver an daou isspesad anezhañ :
* *Passer hispaniolensis hispaniolensis*, e Makaronezia, kreisteiz Europa hag Afrika an Norzh,
* *Passer hispaniolensis transcaspicus*, eus Iran ha Transcaspia da reter Kazakhstan hag Afghanistan.

## Rummatadur

## Liammoù diavaez
*  ''Passer hispaniolensis'' war al lec'hienn BirdLife International.
*  ''Passer hispaniolensis'' war lec'hienn an International Union for Conservation of Nature (IUCN).

## Notennoù ha daveennoù
Campi

**Campi** zo un anv-lec'h italianek, deuet da vout anv-tiegezh.

## Lec'hanvadurezh
* **[[Campi Bisenzio]]**, e proviñs Firenze
* **[[Campi Salentina]]**, e proviñs Lecce
* **[[Campi (Korsika)]]** e Korsika

* **[[Campi (quartiere di Genova)|Campi]]** è un quartiere di Genova

***Campi**: anv karterioù en Albareto, Bibbiena, Lumarzo, Norcia, Ortovero, Ottone, Riva del Garda, Urbania.

## Tud
**Campi** a oa anv un tiegezh arzourien e Cremona er , en o zouez:

***[[Galeazzo Campi]]** (1477 - 1536), livour 
***[[Giulio Campi]]** (1502 - 1572), livour ha tisavour 
***[[Vincenzo Campi]]** (1536 - 1591), breur da Giulio, livour 
***[[Antonio Campi]]** (1536 - c. 1591),, livour ha tisavour 
***[[Bernardino Campi]]**, livour 

## Pennad kar
*campo
Golvan-erc'h

Ar **golvan-erc'h** pe **golvan-erc'h Eurazia** (liester : **golvaned-erc'h Eurazia**) a zo ur spesad golvaneged bihan, *Montifringilla nivalis* an anv skiantel anezhañ.

Anvet e voe *Fringilla nivalis* (kentanv) da gentañ-penn (e 1758) gant an naturour svedat Carl von Linné (1707-1778).

## Doareoù pennañ

## Boued
Bevañ a ra diwar amprevaned, greun ha had dreist-holl.

## Annez hag isspesadoù
Ar spesad a gaver ar seizh isspesad anezhañ :
* *Montifringilla nivalis alpicola*, eus Kaokaz da hanternoz Iran, Afghanistan (Hindu Kush) ha kornôg menezioù Pamir,
* *Montifringilla nivalis gaddi*, e menezioù Zagros (mervent Iran),
* *Montifringilla nivalis groumgrzimaili*, eus reter menezioù Tian Shan da gornôg Sina (hanternoz Xinjiang) ha kornôg Mongolia,
* *Montifringilla nivalis kwenlunensis*, e kornôg Sina (eus kornôg Kunlun da greisteiz Tibet ha reter Qinghai),
* *Montifringilla nivalis leucura*, e kreisteiz ha reter Anatolia,
* *Montifringilla nivalis nivalis*, eus kreisteiz Europa da hanternoz Spagn (ar Pireneoù) hag eus Korsika hag Italia da C'hres,
* *Montifringilla nivalis tianshanica*, eus menezioù Alay ha Chatkalskiy da gornôg menezioù Tian Shan.

## Liammoù diavaez
*  ''Montifringilla nivalis'' war al lec'hienn BirdLife International.
*  ''Montifringilla nivalis'' war lec'hienn an International Union for Conservation of Nature (IUCN).

## Notennoù ha daveennoù
Seran-menez

Ar **seran menez** a zo un evn bihan, *Carduellis citrinella* pe *Serinus citrinella* pe *Fringilla citrinella* eo e anv skiantel.

## Doareoù pennañ

## Boued

## Annez

Bevañ a ra al labous dreist-holl en Alpoù hag er Pireneoù.
## Liammoù diavaez

## Notennoù ha daveennoù
Fringilla montifringilla

***Fringilla montifringilla*** eo anv skiantel ur spesad evned bihan, a zo **Pint penn du** ha **Pint an hanternoz** e anvioù brezhonek.

## Taksonomiezh
Carl von Linné a lakaas ar spesad en 10 embannadur e *Systema Naturae* e 1758 dindan an anv *Fringilla montifringilla*, a zo chomet digemm betek-henn, eus al latin *fringilla* "pint" ha *mons*, *montis* "menez".
A-zivout orin ar ger brezhonek pint  e lenner e *Lexique étymologique du breton moderne* Victor Henry (1900) : **Pint**, s. m., pinson, cymr. *pingc*. Empr. ag. altéré *spink*, et cf. ag. *finch* et al. *fink*, dont le prototype germanique a aussi passé au roman, bas-lat. *pinth-io*, ital. *pincione*, fr. 'pinson*.</blockquote>

== Deskrivadur ==

== Doareoù pennañ ==

Tremeniat eo hogosik ar spesad a-bezh en [[Europ (kevandir)|Europa]]. A-nijadegoù miliadoù ha zoken milionoù a laboused e veajont, dreist-holl pa vez puilh ar [[finij]] ; gouest eo ar spesad da vevañ hep finij er goañv, met nijal a rejont betek kavout anezho, marteze evit terriñ pep kevezerez gant *Fringilla coelebs*.<br>
Hadoù pergen a ya gant al laboused er goañv, hag amprevaned en hañv.
War skalf ur wezenn e vez savet an neizh, a vez damguzhet gant man pe ginvi kent degemer 5 - vi [[glas (liv)|glas-splann]] brizhellet war ur gwelead kolo, gwriziennoùigoù ha marbluñv.
;Mouezh
Galvoù heñvel ouzh re ar Pint, kan damheñvel ouzh hini ar [[Meleneg]] (*Chloris chloris*).
*

== Annez ==


== Levrlennadur ==
* Breeze Jones, E. V. & Williams, Islwyn (1984). *Laboused ar Maezioù''. Brezhoneg gant T. Huon ha P. an Habask, Al Lanv, 1985, p.&nbsp;39.

## Liammoù diavaez
*     
*  
*  

## Notennoù
Beran lostek

Ar **beran lostek** a zo ur spesad golvaneged, *Carpodacus sibiricus* (*Uragus sibiricus* kent) an anv skiantel anezhañ.
Ar spesad nemetañ e oa er genad *Uragus*.

Anvet e voe *Loxia sibirica* (kentanv) da gentañ-penn (e 1773) gant al loenoniour ha louzawour alaman Peter Simon Pallas (1741-1811).

## Doareoù pennañ

Uragus.jpg|Ur par.
Uragus_female.jpg|Ur barez.


## Boued
Bevañ a ra diwar c'hreun ha had, reoù an huelenn-c'hwerv peurgetket.

## Annez hag isspesadoù
Ar spesad a gaver ar pemp isspesad anezhañ :
* *Carpodacus sibiricus henrici*, e reter Tibet ha kreisteiz-kreiz Sina,
* *C. s. lepidus*, eus biz Tibet da hanternoz-kreiz ha kreiz Sina,
* *C. s. sanguinolentus*, en inizi Sac'halin ha Kouril, hanternoz Japan,
* *C. s. sibiricus*, eus mervent Siberia ha biz Kazakstan da vMongolia ha hanternoz-kreiz Sina,	
* *C. s. ussuriensis*, e reter Siberia ha biz Sina.

## Liammoù diavaez

*  ''Uragus sibiricus'' war al lec'hienn BirdLife International.
*  ''Uragus sibiricus'' war lec'hienn an International Union for Conservation of Nature (IUCN).

## Notennoù ha daveennoù
Beran-pin

Ar **beran-pin** a zo ur spesad golvaneged, *Pinicola enucleator* an anv skiantel anezhañ.

Anvet e voe *Loxia Enucleator* (kentanv) da gentañ-penn (e 1758) gant an naturour svedat Carl von Linné (1707-1778).Ar spesad nemetañ er genad *Pinicola* an hini eo.

## Doareoù pennañ

## Boued
Bevañ a ra diwar vroñs, frouezh bihan, greun, had dreist-holl, ha divellkeineged ivez.

## Annez hag isspesadoù

Ar spesad a gaver an eizh isspesad anezhañ :
* *Pinicola enucleator californica*, e reter Kalifornia (Stadoù-Unanet Amerika (SUA)),
* *P. e. carlottae*, en Haida Gwaii (er-maez da gornôg Kanada),
* *P. e. enucleator*, eus Skandinavia da greiz Siberia,
* *P. e. flammula*, en arvor kreisteiz Alaska ha kornôg Kanada,
* *P. e. kamtschatkensis*, e biz Siberia,
* *P. e. leucura*, eus diabarzh kornôg, kreiz Alaska da reter Kanada ha hanternoz Bro-Saoz Nevez (SUA),
* *P. e. montana*, eus diabarzh mervent Kanada da gornôg-kreiz sua,
* *P. e. sakhalinensis*, en inizi Sac'halin ha Kouril, hanternoz Japan.

## Liammoù diavaez
*  ''Pinicola enucleator'' war al lec'hienn BirdLife International.
*  ''Pinicola enucleator'' war lec'hienn an International Union for Conservation of Nature (IUCN).

## Notennoù ha daveennoù
Beg-tev tal melen

Ar **beg-tev tal melen** pe **tarveg tal melen** a zo ur spesad golvaneged, *Hesperiphona vespertinus* an anv skiantel anezhañ.

## Doareoù pennañ

## Boued

## Annez hag isspesadoù

Ar spesad a vev an tri isspesad anezhañ e Norzhamerika :
* *Hesperiphona vespertina brooksi*, a gaver eus kreiz-kornôg Kanada da venezioù kornôg Stadoù-Unanet Amerika ; nijal a ra da dTexas da hañviñ,
* *H. v. montana*, a gaver eus menezioù gevred Arizona da greisteiz Mec'hiko (Sierra Madre Occidental),
* *H. v. vespertina*, a gaver e kreiz-reter Kanada (eus Alberta da vBro-Saoz Nevez) ; nijal a ra da c'hevred SUA da hañviñ.

## Rummatadur
Gwechall e veze renket ar **beg-tev tal melen** en e c'henad dezhañ e-unan, *Hesperiphona vespertina* an anv skiantel roet dezhañ da gentañ-penn.

## Liamm diavaez
*  ''Hesperiphona vespertina'' war al lec'hienn ''Avibase''.

## Notennoù ha daveennoù
Frikorneg

Ar **frikorneged** eo ar bronneged geotdebrer a ya d'ober ar c'herentiad *Rhinocerotidae*. 

5 spesad frikorneged zo hiriv an deiz, an holl anezho en arvar bras pe vrasoc'h :
* en Afrika
** ar frikorneg gwenn *Ceratotherium simum*
** ar frikorneg du *Diceros bicornis*
* en Azia
** frikorneg Sumatra *Dicerorhinus sumatrensis*
** frikorneg Java *Rhinoceros sondaicus*
** frikorneg India *Rhinoceros unicornis*

Musellat a ra ar frikorneg.
Frikorneg gwenn

Ar **frikorneg gwenn** (*Ceratotherium simum*) zo ur bronneg geotdebrer eus Afrika. Ar spesad nemetañ eo er genad *Ceratotherium*. 

## Doareoù pennañ
Emañ ar frikorneg gwenn e-touez al loened brasañ a vev war an douar. Etre 1,5 ha 4 zonenn a bouez eo. War-dro 3 - 4 m eo hirder e gorf, gant ul lost 50-70 cm. Etre 1,50 m ha 1,90 m ouzh an draen eo. Brasoc'h eo ar par eget ar barez.

Gris-sklaer pe arvelen eo e liv. Blev skars zo amañ-ahont war e gorf, war beg e lost hag e zivskouarn hir.

Daou gorn zo war e fas [ar c'horn a-raok eo an hini hirañ (betek 1,50 m)] hag ur bos a c'hell bezañ war e gilpenn.

## Gouennañ
Ar gouennañ a c'hoarvez dreist-holl e-kerzh an hañv hag an diskar-amzer. D'ar mare-se e chom ar par gant ur barez e-pad div pe deir sizhun. An dougen a bad 16 miz ha ganet e vez ar menn nemetañ, 50 kg a bouez, a chom gant e vamm e-pad 2 pe 3 bloaz. 

Ar barez a dizh hec'h oad gour da 6 vloaz hag ar par da 10 - 12 vloaz.

## Emzalc'h
Merkañ a ra e diriad gant kaoc'h ha troazh hag en ur zistrujañ plant gant e gerniel. Dre vras n'eo ket feuls ar frikorneg gwenn ha n'a ket da dagañ spesadoù all.

Kouronkañ a ra er fank evit distanañ ha skarzhañ arvevaded.

## Isspesadoù
Daou isspesad zo :
* Frikorneg gwenn ar c'hreisteiz (*Ceratotherium s. simum*)
* Frikorneg gwenn an hanternoz (*Ceratotherium s. cottoni*)
Junko glas-sklent

Ar **junko glas-sklent** (liester : **junkoed glas-sklent**) a zo ur spesad golvaneged bihan, *Junco hyemalis* an anv skiantel anezhañ.

Anvet e voe *Fringilla hyemalis* (kentanv) da gentañ-penn (e 1758) gant an naturour svedat Carl von Linné (1707-1778).

## Doareoù pennañ

## Boued
Bevañ a ra diwar amprevaned, greun ha had.

## Annez hag isspesadoù

Ar spesad a gaver ar pemzek isspesad anezhañ e Norzhamerika evit an darn vrasañ anezhe :
* *Junco hyemalis aikeni*, e kornôg-kreiz Stadoù-Unanet Amerika (SUA),
* *J. h. caniceps*, e kornôg-kreiz SUA,
* *J. h. carolinensis*, e reter-kreiz SUA,
* *J. h. cismontanus*, e diabarzh kornôg Kanada,
* *J. h. dorsalis*, en Arizona, New Mexico ha kornôg Texas (mervent SUA),
* *J. h. hyemalis*, en Alaska, hanternoz, kreiz ha reter Kanada, hanternoz-kreiz ha biz SUA,
* *J. h. mearnsi*, eus mervent da greisteiz-kreiz Kanada, hanternoz-kreiz SUA,
* *J. h. montanus*, e diabarzh mervent Kanada ha diabarzh gwalarn SUA,
* *J. h. mutabilis*, e gevred Kalifornia ha kreisteiz Nevada (mervent SUA),
* *J. h. oreganus*, e gevred Alaska ha kornôg-kreiz British Columbia (kornôg Kanada),
* *J. h. pinosus*, e kreiz ha kreisteiz Kalifornia (mervent SUA),
* *J. h. pontilis*, e Sierra de Juárez (hanternoz stad Kalifornia-Izel e gwalarn Mec'hiko),
* *J. h. shufeldti*, en arvor mervent British Columbia (kornôg Kanada) hag arvor gwalarn SUA,
* *J. h. thurberi*, e kreisteiz Oregon ha gwalarn Kalifornia (kornôg SUA),
* *J. h. townsendi*, e Sierra de San Pedro Mártir (hanternoz stad Kalifornia-Izel e gwalarn Mec'hiko).

## Liammoù diavaez
*  ''Junco hyemalis'' war al lec'hienn BirdLife International.
*  ''Junco hyemalis'' war lec'hienn an International Union for Conservation of Nature (IUCN).

## Notennoù ha daveennoù
Frikorneg du

Ar **frikorneg du** (*Diceros bicornis*) a zo ur bronneg geotdebrer eus Afrika. Ar spesad nemetañ eo er genad *Diceros*.

## Isspesadoù
**Diceros bicornis minor* pe “Frikorneg du ar su-kreiz”;
**Diceros bicornis bicornis* pe “Frikorneg du ar mervent”;
**Diceros bicornis michaeli* pe “Frikorneg du ar reter”. Ne vez kavet ken nemet e Tanzania.
**Diceros bicornis longipes* pe “Frikorneg du ar c'hornaoueg” a zo bet lakaet da isspesad aet da get gant an Unaniezh Etrebroadel evit Gwareziñ an Natur (IUCN) d’an 10 a viz Du 2011. Al loened diwezhañ a veve e norzh Kameroun.
Frikorneg Java

**Frikorneg Java** (*Rhinoceros sondaicus*) a zo ur bronneg geotdebrer unkornek eus Azia. En arvar bras da vont da get emañ ar spesad-mañ, pa n'eus ket nemet ur strobadig anezho en un enezenn eus Indonezia gant un daou-ugent penn bennak hepken, ha hini ebet e zoo ebet.

## Liammoù diavaez
Frikorneg India

**Frikorneg India** (*Rhinoceros unicornis*) a zo ur bronneg geotdebrer unkornek eus Azia.

## Liammoù diavaez
Frikorneg Sumatra

**Frikorneg Sumatra** (pe **Frikorneg Sumatera**) (*Dicerorhinus sumatrensis*) a zo ur bronneg geotdebrer eus Azia. Ur frikorneg daougornek eo, evel frikorneged Afrika.

Ar spesad bev nemetañ eo er genad *Dicerorhinus*.
Dikdik

An **dikdiked** a zo antilopenned bihan eus ar genad *Madoqua* hag a vev e reter Afrika, en Angola hag e Namibia. 

4 spesad dikdiked a zo:
* dikdik Günther (*Madoqua guentheri*)
* dikdik Kirk (*Madoqua kirkii*)
* an dikdik gris (*Madoqua piacentinii*)
* dikdik Salt (*Madoqua saltiana*)
Helmut Fritz

**Helmut Fritz** eo anv-kaner **Éric Greff**, ur c'haner gall eo, a orin eus Béning-lès-Saint-Avold (Moselle). Ganet eo d'an 19 a viz Gouere 1975 e Forbach. Brudet eo bet gant e single *Ça m'énerve*, ur ganaouenn sonerezh tredan, deuet er-maez e 2009. Kemer a ra perzh ur c'haner alaman. Laurent Konrad eo ar produer.

E bladenn gentañ, *En Observation*, a zo deuet er-maez d'an 22 a viz Even 2009 er stalioù ha d'ar 15 a viz Even 2009 e stumm niverel.

## Buhezskrid faos
Evit tostaat an anv-kaner d'ar ganaouenn *Ça m'énerve* eo bet ijinet an dudenn Helmut Fritz gant ur buhezskrid faos.

Ganet e vije e Reinbek (Alamagn), Helmut Günter von Fritz e vije mab nemetañ Rudy von Fritz hag Annegret Spiegeln.

E dud a vije perc'henn *Fritzhoff*, un embregerezh bihan da sevel stammennoù, a-drugarez d'o embregerezh e c'hounezont un tamm arc'hant. Eürus e vevont memes tra.

E 1998 e vije marvet tad-kozh Helmut, ar baron Titten von Fritz, pavatet e vije bet gant ur pemoc'h-gouez pa oa o chaseal. Helmut eo pennhêr 300 milion a deutschemark. Pinvidik met pizh hag e pren ur vespa rankontr, reiñ a ra peadra d'e dud hag ez a kuit eus Alamagn.

Mont a ra da vevañ da Bariz, a-drugarez d'an arc'hant en deus bet e krog da gaout ur vuhez mondian ha da brofitañ eus tiez-debriñ a galite Pariz. Dibab a ra ivez gwiskañ dilhad neo-dandy flamm. Kregiñ a ra memes tra ar vuhez nevez-se da vezañ ur pouez evitañ (termeniñ a ra e vuhez evel, un vie d'« heureux porte-monnaie »).

E 2009 eo re evitañ, enoeet betek re eo. Re a nozvezhioù dibaouez, a festoù, a haute couture... Fuloret ruz eo ! C'hoant en deus komz gant unan bennak, ha setu e kej gant an DJ Laurent Konrad pa oa o c'hortoz dirak Virgin Galactic. An soner-mañ a ginnig dezhañ enrollañ e vuhez dindan stumm ur ganaouenn.

## Pladennrolladur
### Pladenn
;*En Observation* (2009)
# *Opening*
# *Ça m'énerve*
# *Tu l'as pas créé tu le vends*
# *Ça gère*
# *07h45*
# *Miss France*
# *Partout*
# *Burn out*
# *Mister Hype*
# *Yellow Safety Jacket*
# *Le Plein des sens*
# *16.01.74*
# *Ça m'énerve* (VIP Dub Mix)
### Singles
Ar single *Ça m'énerve*, ingalet gant Sony Music Entertainment a zo deuet er-maez e miz Meurzh 2009. Helmut Fritz a implij an *name dropping*, en ur venegiñ ar bar hôtel Costes, ar merkoù dilhad Zadig & Voltaire ha Billionaire Couture hag ar merk botoù Jimmy Choo.
# *Ça m'énerve* (Radio edit)
# *Ça m'énerve* (Extended mix)
# *Ça m'énerve* (VIP dub mix)
# *Partout* (deuet er maez d'ar 26 a viz Mae 2009)
# *Ça gère* (deuet er maez d'ar 2 viz Mezheven 2009)
# *Miss France* (deuet er maez d'ar 9 viz Mezheven 2009)
# Buezhskrid video
# Clip video
# *16.01.74*
# *Le Plein des sens*
# *Tu l'as pas créé tu le vends*

## Liammoù diavaez
*  Lec'hienn ofisiel Helmut Fritz
*  Forum war Helmut Fritz

## Notennoù ha daveoù
Paolo Uccello

**Paolo di Dono di Paolo**, lesanvet **Paolo Uccello** (Firenze, 1397 - Firenze, 1475), zo ul livour ha matematikour italian eus ar c'hentañ Azginivelezh (Quatrocento), mab da Dono di Paolo, surjian ha barver, ha da Antonia di Giovanni del Beccuto. 

Labourat a rae kenañ war ar pellwelad en arz. Hervez Giorgio Vasari, en e levr *[[Le Vite]]*, e oa deuet da vout e sorc'henn. Ar pellwelad a implije da grouiñ donder en e daolennoù, ha n'eo ket, evel tud all e amzer, da gontañ istorioù. 

## E vuhez
Paolo Uccello zo ul livour eus ar c'h-Quattrocento en deus merket istor al liverezh dre vestroniañ reolennoù nevez an diabellwelad. Deskiñ a reas ar vicher e ti Lorenzo Ghiberti entre 1407 ha 1414 pe seik, hag eno e reas anaoudegezh gant livourien brudet evel Masolino, Donatello ha Michelozzo. 

Goude stummet war ar micherioù a livour, kizeller, orfebour, ha tisavour. En 1424 e labouras en iliz-veur Venezia. Labourat a reas war-dro peurechuiñ chapel-vadeziñ Firenze, gant Michelozzo.

## Oberennoù

Paolo di Dono, dit Uccello - La bataille de San Romano la contre-attaque de Micheletto da Cotignola, 1455.jpg|Emgann San Romano: unan eus an teir fanell aet a-skign dre ar bed*Enepstourmad Micheletto da Cotignola* (1455), Mirdi al Louvre, Pariz
Master of the Castello Nativity Portrait of a Lady MET.jpg|Poltred un itron (war-dro 1450)Metropolitan Museum of Art, New York
Paolo Uccello 052.jpg|Paolo Uccello, *Chase da noz*, Oxford Ashmolean Museum.


## Pennadoù kar
* Listenn livourien Ofisoù Firenze‎ 

## Levrlennadur
* Giorgio Vasari, Le Vite; e saozneg: *Lives of the Artists, Part 1*. Penguin Classics, 1965.
* D'Ancona, Paola. *Paolo Uccello*. New York: McGraw Hill, 1961.
* Barolsky, Paul. "The Painter Who Almost Became a Cheese" ''Virginia Quarterly Review'', 70/1 (Winter 1994).
* Borsi, Franco & Stefano. *Paolo Uccello*. London: Thames & Hudson, 1994. *Borsi, Stefano. *Paolo Uccello*. Art Dossier. Florence: Giunti, nd.
* Carli, Enzo. *All the Paintings of Paolo Uccello*. The Complete Library of World Art. London: Oldbourne, 1963. Troet diwar an italianeg.
* Paolieri, Annarita. *Paolo Uccello, Domenico Veneziano, Andrea del Castagno*. Library of Great Masters. New York: SCALA/Riverside, 1991.
* Pope-Hennessy, John. *Paolo Uccello: Complete Edition*. 2nd ed. London: Phaidon, 1969.
* 
* James Bloedé, *Paolo Uccello et la représentation du mouvement : regards sur La bataille de San Romano*, Paris, École nationale supérieure des beaux-arts, " Espaces de l'art ", réédition 2006. 
* Jean-Louis Schefer, *Le déluge, Paolo Uccello*, Paris, POL, 1999. 

## Filmadurezh
* Video : *Vacarmes en Toscane, Paolo Uccello*, savet gant Alain Jaubert, en dastumad Palettes. Diwar-benn al livour dre vras, diwar-benn *Emgann San Romano* dreist-holl.

## Liammoù diavaez

* http://easyweb.easynet.co.uk/giorgio.vasari/uccello/uccello.htm
* http://www.wga.hu/frames-e.html?/bio/u/uccello/biograph.html
* Florence Art Guide: Paolo Uccello
* www.paolouccello.org
* Paolo Uccello
* Paolo Uccello's Polyhedra
* Ron Schuler's Parlour Tricks: Getting Some Perspective
Divdaolenn dug Urbino

**Divdaolenn dug Urbino** (anvet ivez ***Le Triomphe de la Chasteté***, "Trec'hlid an Dic'hadaliez") e galleg), zo anv div daolenn livet gant Piero della Francesca etre 1460 ha 1470, anezho eoullivadurioù war goad (ur ral gant Piero) ha miret en Uffizi Firenze.

## Aozadur
Un daolenn daoudu eo.
;Tu a-raok
Daou boltred : hini dug Urbino, Federico da Montefeltro, ha hini e bried, Battista Sforza. Tal-ouz- tal emaint, hag en diabell e weler ar maezioù.



;Tu a-drek
An daou bried zo o tegouezhout e kêr, aelez (arouezioù an dic'hadaliezh) en-dro dezhe e daou garrsaceht gant [kezeg-kornek]], o tont a-benn an eil d'egile :
*an dug Federico en e goazez en unan, kurunennet gant Victoria (doueez an Trec'h) en he sav a-drekañ ; kaset eo ar c'hezeg gant Amor, ha dirak ar priñs, ar Vertuzioù pennañ ;
*an dugez zo koazezet er c'harr all, sachet gant kezeg-kornek (arouezioù ar c'hlanded) hag en o c'hichen ez eus div vaouez, Feiz ha Karitez. 




* En traoñ, ur skrid e latin.

## Levrlennadur
* Pietro Allegretti, *Piero della Francesca*, collana "I classici dell'arte", Milano, Rizzoli/Skira, 2003, pp. 148-155.
Dikdik gris

An **dikdik gris** (*Madoqua piacentinii*) a zo un antilopenn vihan hag a vev en Afrika ar Reter (e Somalia dreist-holl).
Roudenneg ar menezioù

**Roudenneg ar menezioù** (*Equus zebra*) a zo ur bronneg karnek hag a vev en Afrika (Suafrika ha Namibia).

## Isspesadoù
Daou isspesad a zo: *Equus z. zebra* hag *Equus z. hartmannae*. An daou isspesad-se a c'hellfe bezañ rummataet evel daou spesad disheñvel.
Roudenneg

Ar **roudenneged**, pe ar **zebred**, a zo bronneged eus ar genad *Equus* hag a vev en Afrika. Heverk eo o blevenn gant roudennoù du.

## Ar spesadoù
3 spesad roudenneged a zo:
* roudenneg ar menezioù (*Equus zebra*)
* roudenneg ar stepennoù (*Equus quagga*)
* roudenneg Grévy (*Equus grevyi*)
Roudenneg ar stepennoù

**Roudenneg ar stepennoù** (*Equus quagga*) a zo ur bronneg karnek hag a vev en Afrika. Ar spesad roudenneged boutinañ eo.

## Isspesadoù
6 pe 7 isspesad a zo: 
* *Equus q. boehmi* 
* *Equus q. borensis* 
* *Equus q. burchellii* 
* *Equus q. chapmani* 
* *Equus q. crawshayi* 
* *Equus q. quagga*, aet da get 
(*Equus q. isabella*)
Okapi

An **okapi** (*Okapia johnstoni*) a zo ur bronneg daskirier hag a vev e koadeier trovanel kreiz Afrika (Republik demokratel Kongo). Emañ an okapi er c'herentiad *Giraffidae*, asambles gant ar jirafenn.

## Deskrivadur
Tennañ a ra an okapi d'ur marc'h, gant ur c'horf 2.5 m a hirder hag 1.5 m ouzh an draen. Hir a-walc'h eo e c'houzoug e-keñver hini an daskirierien all hag e zivskouarn zo bras ha gwevn. Gell eo e vlevenn gant roudennoù gwenn war e bavioù hag e beñsoù. Aezet eo dezhañ kuzhat er struzh gant livaj e vlevenn. Kerniel zo war penn ar par. 15 cm int d'ar muiañ, goloet gant blev ha juntet ouzh an askorn tal, a-us d'ar poulloù-lagad. Koulz ar par hag ar barez o deus gwagrennoù etre-bizied en o favioù a-raok hag en o favioù a-dreñv. Evel ar jirafenn ec'h a an okapi d'an inkane, da lâret eo en ur sevel er memes koulz an daou bav eus an hevelep kostez.

## Gouennañ
Bevañ a ra an okapi en e-unan, nemet da vare ar gouennañ. Goude un dougen hir (440 devezh) ec'h a ar barez da c'henel er goadeg stank. An hini bihan zo etre 14 ha 30 kg a bouez ennañ. Gouest eo da vont en e sav 30 munutenn goude e c'hanedigezh. E-pad an devezh kentañ ec'h a da heul e vamm ha sellet ouzh an endro. Goude se e kavont ul lec'h dereat evit mont da guzh ha sevel un neizh ma chom an hini yaouank an darn vrasañ eus e zaou viz kentañ. Pa vez direnket e chom an ebeul difiñv en neizh hag ar vamm a ziskouez un emzalc'h tagus a-benn difenn anezhañ diouzh an dañjer. Dizonet eo an hini yaouank da 6 miz. D'an oad a 1 bloaz e kresk kerniel ar par ha da 3 bloaz eo echu e gresk gant an okapi. Gallout a ra bevañ 30 vloaz er mirvaoù.

## Boued
Oberiant eo an okapi diouzh an deiz. Klask a ra e voued a-hed ribinoù er goadeg. En em vagañ a ra diwar delioù, broñsoù ha kellidoù ouzhpenn 100 spesad plant disheñvel. E-touez ar plant-se ez eus meur a hini binimus d'an den. Gallout a ra debriñ ivez geot, frouezh, raden ha fungi. Bastañ a ra d'e ezhommoù a holen gant pri kavet e-kichen ar stêrioù hag ar froudoù.
Roudenneg Grévy

**Roudenneg Grévy** (*Equus grevyi*) a zo ur bronneg karnek hag a vev en Afrika (Kenya hag Ethiopia). Ar spesad roudenneged brasañ eo.

Dont a ra e anv eus Jules Grévy, prezidant Bro-C'hall, a voe profet unan dezhañ gant gouarnamant Abisinia.
Jirafenn

Ar **jirafenn** (*Giraffa camelopardalis*) zo ur bronneg daskirier a vev en Afrika issahariat. Emañ ar jirafenned er c'herentiad *Giraffidae*, asambles gant an okapied.

Kavet e vez jirafenned eus kreisteiz ar Sahara betek Transvaal Suafrika). Aet int da get el lodenn vrasañ eus kornôg Afrika, estreget e Niger.
Bevañ a reont en un endro sec'h, en takadoù gant gwez kasia.

## Deskrivadur
Ar bronneg uhelañ eo war an Douar hiziv an deiz.
Ar par a c'hell bezañ betek 5.7 metr bras : 3.3 m ouzh an draen hag ur gouzoug 2.4 m. Ar barez zo 1 metr bihanoc'h well-wazh. Etre 1 ha 2 donenn a bouez zo enne.
Ar jirafenn nevez-c'hanet zo 2 m ouzh an draen ha war-dro 50&nbsp;kg.

Liesseurt eo marelladur ar vlevenn, ha cheñch a ra gant pep isspesad. Servijout a ra d'al loen da guzhat en endroioù disheñvel.
Evel en darn vrasañ eus ar bronneged ez eus 7 mell ar gouzoug er jirafenn. Fin ha hir eo he lost, ur guchennad vlev du en e benn. Ober a ra gantañ evit skarzhañ kuit ar c'helien hag amprevaned all. Kerniel zo gant ar par koulz ha gant ar barez : re ar barez zo ur guchennad vlev en o beg ; re ar par zo moal rak kollet e vez ar bouchad blev en emgannoù.

## Isspesadoù

## Dazont ar jirafenned
Koaz zo ne vije ken a jirafenned a-benn ar bloaz 2100.

## Notennoù
Loch

Ul **loch**, ul **lochenn**, ul **log**, ul **logell**, zo ur seurt ti dister, e koad alies gwechall, ma vez lakaet tud, pe loened, pe traoù d'o gwaskediñ diouzh ar glav hag an avel.

Graet e vez ivez gant gerioù evel *kabanenn* (ur ger a orin provañsek), ha *kombod* : e-barzh ar marvailh *[[Kristof]]*, gant Troude ha Milin, e weler ar roue Grallon o lakaat ober ur c'hombod koad da lakaat e verc'h Ahez, he fried Kristof, hag o mabig.

Arouez ar baourentez eo al loch. E Breizh eo koadourien ha glaouerien a veze o chom e lochennoù, ha brudet fall e vezent alies.

## Perzhioù ul loch
*Dre ma'z eus to war al loch e vez an dud pe al loened en disglav.
*Ma vez mogerioù, e koad peurvuiañ, pe e mein, e vez dizavel.
*Ma ne vez ket savet gant mein e vez bresk a-walc'h.
*Ne vez nemet ur pezh.
*Ne gousk ket ker da sevel, ha ne dalv ket kalz a dra.
*Ne vez ket savet gant aotreoù da sevel tier peurvuiañ, a-wechoù ne vez ket savet gant an hini zo perc'henn an douar zoken.

## Skeudennoù

Le Chateau d'Oléron1.JPG|Lochennoù saverien-istr e Château d'Oléron
Picture78.jpg|Lochenn e Grosrouvre en Yvelines
Capitelle 9.jpg|Lochenn arnevez, savet er mod kozh, etre Méjannes-lès-Alès ha Deaux (Gard).Taolit evezh emañ ar prenestr a-us an nor.
Milin

Ur **vilin** (liester : milinoù ; kerneveg : *meilh-où*; gwenedeg : *melin*) zo peurvuiañ ur savadurioù ennañ ur wikefre evit malañ greun edeier da ober bleud. Talvezout a ra ivez ar ger *milin* evit ur mekanik heloc'h evit malañ, ar vilin-gafe da skouer.
Abalamour m'eo bet pouezus-kenañ produiñ bleud evit ober bara hag a bep seurt krampouezh, kouignoù, gwastelloù, tartezennoù hag all abaoe m'eo bet ijinet gounezerezh an edeier da vare an Neolitik e c'heller lavaret eo bet ar milinoù ar savadurioù arbennik niverusañ ha ledetañ er bed a-bezh nemet e broioù ma vez ar riz ar boued pennañ, en Azia ar gevred pergen.
## Doñvidigezh an energiezh
Dre vras e vez savet milinoù bihan pe vras evit doñvaat un energiezh naturel a-benn aesaat produadur traoù a bep seurt dre ar malañ pe ar skeiñ pe dre lakaat ur mekanik da vont en-dro.

En Europa an Henamzer e veze roet ul lusk d'ar wikefre bennañ, daou vaen-milin, unan difiñv hag unan o treiñ gant nerzh an dud (milin-vrec'h) pe hini an anevaled (kezeg, azened pe ejened).

E deroù ar milved kentañ e voed krog da implijout nerzh an dour o tiruilhañ war ur rod ledan pe nerzh an avel o c'hwezhañ war eskell.
Er Grennamzer e voe savet vilinoù-dour ha vilinoù-avel ken e veze gwelet e maezioù Europa a-bezh milinoù-dour war hogos pep stêr ha milinoù-avel war meur a lein. Testoù eus diorroadur ar boblañs hag he ezhommoù e-keñver an ed d'ober bara eo bet kement-se, ha kalz anezho, difiñv o gwifefre peurvuiañ, a vez gwelet hiziv c'hoazh.
Er  e voe klasket lakaat ar milinoù da broduiñ traoù all estreget ar bleud pe da gas dour uheloc'h, da lavaret eo ur mekanik riboul. Da gentañ e voe implijet nerzh ar milinoù-dour evit meskañ mat pilhoù ha dour evit produiñ toaz paper. Tamm-ha-tamm e voe implijet nerzh an dour evit al labouradegoù kentañ er gwiadoù, er vetalouriezh, er gilvizerezh hag er mengleuzioù evel an hini arc'hant ha plom e Poullaouen.

Pa voe ijinet ar keflusker dre enleskiñ e voe staliet enno meur a vilin-dour ha lakaet a-gostez ar wikefre dre zour. Da broduiñ tredan peurvuiañ e vez implijet milinoù hiziv.

## Rummadoù milinoù

## Gerioù gant ''milin'' enno
*maen-milin
*miliner, milinerez
*milinerezh
* Tromelin

## Notennoù
Nazik

An **nazik** pe frieg, pe marmouz friek, pe fri-hir ha marmouz fri-hir , liester **naziked**, *Nasalis larvatus* eus e anv skiantel, zo ur marmouz eus Borneo. 

Ur fri hir ha gwevn zo dezhañ, hiroc'h d'ar par, pa dap betek dindan e elgezh.

## Doareoù pennañ
War-dro 75 cm eo hirder e gorf ha 65 cm hini e lost. 20 kg eo e bouez.

Glas eo fas ar re vihan ha bihan o fri.

Bevañ a ra ar par gant ur strollad parezed ha re vihan. Difenn a ra anezho o roc'hal, o tiskouez e zent hag o hejañ e galc'h en e sav-sonn.

## Rummatadur
Hervez loenoniourien zo eo ar spesad nemetañ er genad *Nasalis*. Hervez re all avat emañ *Simias concolor* er genad-se ivez hag e tap an anv *Nasalis concolor* neuze.

## Liammoù diavaez

## Notennoù ha daveennoù
Milin (disheñvelout)

**Milin** a c'hell bezañ meur a dra e brezhoneg :

*ur savadur ma vez malet greun d'ober bleud, ur **[[Milin|vilin]]**, a c'hell mont en-dro e meur a zoare :
**milin-dour pe *milin-zour*
**milin-avel
**milin-vor

* ul labouradeg ma vez fardet danvezioù zo :
**milin-baper
**milin-boultr
**milin-dann
**milin-gomm

*un ardivink a dalvez da valañ greun plantoù zo :
**ur vilin-gafe
**ur vilin-bebr

## Tud
Un anv-tiegezh brezhonek eo ivez ; un anv a Vro-Leon e seblant bezañ kentoc'h.
*Gab Milin
*Rozenn Milin

Millin zo un anv all a gaver er broioù saoznek.

## Pennadoù kar
*Miliner
*Melin (disheñvelout)
Olifant koadoù Afrika

**Olifant koadoù Afrika** (*Loxodonta cyclotis*) a zo ur bronneg bras geotdebrer eus Afrika eus ar genad Loxodonta.
Olifant

An **olifanted** eo ar bronneged geotdebrer a ya d'ober ar c'herentiad *Elephantidae*. 

## Spesadoù
2 c'henad ha 3 spesad olifanted a zo:

2 spesad en Afrika (mui unan aet da get: olifant Norzhafrika) a ya d'ober ar genad Loxodonta:
* olifant savanennoù Afrika (*Loxodonta africana*)
* Olifant koadoù Afrika (*Loxodonta cyclotis*)

1 spesad (4 isspesad) en Azia
* olifant Azia (*Elephas maximus*)
** olifant Borneo (*Elephas m. borneensis*)
** (*Elephas m. indicus*)
** (*Elephas m. sumatrensis*)
** (*Elephas m. maximus*)

## Eskemm
Studiadennoù skiantel nevesañ o deus diskouezet e oa kizidik an olifanted ouzh an infrasonioù, evel loened a-leizh. Talvoudegezh klevet an infrasonioù-se a chom kevrinus memes tra. War a seblant e oant gouest da zaremprediñ an eil re d'ar re all dre gwagennoù akoustik treuzkaset dre gorre al leur.

## An olifanted hag an dud
Abaoe pell e chase an dud an olifanted evit o ivor . Rak e oa chaseet kalz re an olifanted e tivizas e 1989 ar CITES difenn chaseal an olifanted. E 2011 e oa bet lazhet tro-dro 25000 olifant evit o ivor.
Olifant savanennoù Afrika

**Olifant savanennoù Afrika** (*Loxodonta africana*) a zo ur bronneg bras geotdebrer. An hini brasañ eo eus an daou spesad olifanted a ya d'ober ar genad Loxodonta a vev en Afrika.
Olifant Azia

**Olifant Azia** (*Elephas maximus*) a zo ur bronneg bras geotdebrer. Al loen kevandirel brasañ eo en Azia.
Dourvarc'h

An **dourvarc'h** (*Hippopotamus amphibius*) a zo ur bronneg geotdebrer eus Afrika. Bevañ a ra an dourvarc'h en dour ha war an douar.
Mandril

Ar **mandril** (*Mandrillus sphinx*) a zo ur marmouz hag a vev en Afrika.

## Doareoù pennañ

Etre 60 ha 80 cm eo korf ar mandril, gant ul lost berr (nebeutoc'h eget 10 cm). E bouez zo etre 10 ha 40 kg.

Heverk eo ar par gant e erienoù askornek glas war e zremm. Fas ar barez n'eo ket ken livet. Disheñvel eo ar barez a-fet ment ivez kar n'eo nemet un drederenn eus ar par. Servijout a ra livioù flamm e zremm hag e benn a-dreñv (mouk-sklaer) d'ar par evit diskouez e statud dirak ar parezed.

## Emzalc'h

Bevañ a ra a-strolladoù e koadegi gleb. Pep bagad a vev war un dachenn 50 km² bevennet gant merkoù-c'hwesha ha difennet ouzh ar strolladoù all. Ur par pennañ zo er strollad ha gouennañ a ra gant an holl barezed koulz lavaret.

An aliesañ e chom war an douar, nemet diouzh an noz ma pign gant ar gwez. Kerzhet ha redek a ra war e barlochoù.

En em vagañ a ra diwar frouezh, greun, vioù ha loened bihan.

Bep 18 miz e vez ganet unan bihan gant ar barez. Dougen a ra anezhañ stag ouzh he c'hof da gentañ ha, pa vez bras a-walc'h, war he c'hein.

## Gwarez
Dre ma vez chaseet ar mandril evit e gig ha distrujet e diriad emañ en arvar hiziv an deiz.
Dril

An **dril** (*Mandrillus leucophaeus*) a zo ur marmouz hag a vev en Afrika. Tennañ a ra d'ar mandril nemet n'eo ket liesliv e zremm.
Babouz (bronneg)

Ar **babouzed** eo ar marmouzed eus Afrika a ya d'ober ar genad *Papio*.

## Spesadoù
5 spesad babouzed a zo:
* ar babouz hamadryas (*Papio hamadryas*)
* babouz Ginea (*Papio papio*)
* babouz Anubis (*Papio anubis*)
* ar babouz penn-ki (*Papio cynocephalus*)
* ar chakma (*Papio ursinus*)
Babouz hamadryas

Ar **babouz hamadryas** (*Papio hamadryas*) a zo ur marmouz eus Afrika hag Arabia hag a vev tro-dro d'ar Mor Ruz.

## Annez
Babouz Ginea

**Babouz Ginea** (*Papio papio*) a zo ur marmouz eus kornôg Afrika (Ginea, Ginea Bissau, Senegal, Gambia, Maouritania ha Mali).

## Doareoù pennañ
70 cm eo hirder e gorf ha 60 cm hini e lost. War-dro 17 kg eo e bouez. Ar babouz bihanañ eo.

En em vagañ a ra diwar gwrizioù, larvennoù, vioù ha produioù gounezet gant an den.

## Annez
Babouz Anubis

**Babouz Anubis** (*Papio anubis*) a zo ur marmouz eus kornôg da reter Afrika.

## Annez

## Doareoù pennañ

Etre 60 ha 80 cm eo hirder e gorf hag etre 40 ha 60 cm hini e lost. War-dro 30 kg eo e bouez.

Hanter vrasoc'h eo ar par eget ar barez. An daou zo blevek-mat o divjod.

Bevañ a ra a-strolladoù bras pe vrasoc'h, betek 100 babouz enno. Ar re vihan a c'hell chom er bagad keit ha ma vez teñval o feur. Met mont kuit a rankont pa'c'h a o liv da c'hlas-olivez evel ar re deuet d'o oad.

En em vagañ a ra diwar frouezh, delioù, amprevaned, glazarded hag a-wechoù preizhoù ken bras ha gazelenned.
Chinchilla lost berr

Ar **chinchilla lost berr** (*Chinchilla brevicaudata* pe *Chinchilla chinchilla*) a zo ur c'hrigner eus Suamerika (Chile, Bolivia ha Perou).
Liran

Al **liran** (*Dryomys nitedula*) a zo ur c'hrigner noz eus Eurazia ha Norzhafrika, tost ouzh al lir hag an hunegan gris.

## Doareoù pennañ
Etre 8 ha 13 cm eo hirder e gorf hag etre 6 hag 11 cm hini e lost blevek. War-dro 20 - 30 g eo e bouez.

Gris pe gell-melen eo blevenn e gein ha gwenn e gof.

## Gouennañ
Mare ar gouennañ zo diouzh al lec'h m'emañ o chom : etre miz Meurzh ha miz Kerzu en Israel (ha 2 pe 3 zorad ar bloaz) hag etre miz Mae ha miz Eost en Europa (1 torad ar bloaz). An dougen a bad etre 21 ha 30 deiz ha betek 7 kolen a c'hell bezañ ganet bewech.

Ar c'holen liran zo 2 g a bouez ennañ hag e tigor e zaoulagad d'an oad a div sizhun. Gallout a ra gouennañ goude e c'hoañvezh kentañ.

## Emzalc'h
Bevañ a ra er gwez ma c'hell pignat aes enno ha lammat a vrank da vrank.

Kousket a ra en un neizh savet buan-ha-buan er gwez. Aketusoc'h eo pa sav an neizh boulheñvel ma vo ar re vihan : lec'hiet eo hemañ etre 1 ha 7 m a-us an douar hag e tigor war kef ar wezenn.

Oberiant eo diouzh an noz. Goañvaat a ra al liraned a vev e hanternoz o ziriad.

## Boued
Un hollzebrer eo hag en em vagañ a ra diwar delioù, bleunioù, frouezh, kraoñ, artropoded, vioù hag evned bihan.

## Liamm diavaez
War ''Animal diversity'', e saozneg
Lir (loen)

Al **lir** (*Eliomys quercinus*), pe **lir Europa**, a zo ur c'hrigner noz eus Europa, tost ouzh al liran hag an hunegan gris.

## Annez
Lenn Victoria

Al **Lenn Victoria** (*Victoria Nyanza*, anvet ivez lenn Ukereve) zo ul lenn vras e Reter Afrika etre Kenya, Tanzania hag Ouganda.

Lenn vrasañ Afrika eo hag unan eus al lennoù brasañ er bed. Enni emañ eienenn an Nil Gwenn, unan eus an div stêr a ya d’ober an Nil. Emañ en un tolead uhel a-walc’h (1 134 m a-us live ar mor) e traoñienn Rift Bras Afrika. Enni e kaver kantadoù a enezennoù : an inizi Ssese ; 43 anezho zo tud o chom warno.

Anvet e oa bet al lenn evel-se gant an ergerzher saoz John Hanning Speke, en , en enor d’ar rouanez Victoria.
Hunegan gris

An **hunegan gris** (*Glis glis*) a zo ur c'hrigner bihan eus koadoù Europa, tost ouzh al lir hag al liran. Ar spesad nemetañ eo er genad *Glis*.

## Annez

## Liammoù diavaez
Morhoc'h penn ront

Ar **morhoc'h penn ront** (*Globicephala melas* pe *Globicephala melaena*) a zo ur morvil dantek.

## Doare

## Annez

## Liammoù diavaez
Lenn Victoria (disheñvelout)

**Lenn Victoria**, pe **Lake Victoria**, zo anv meur a lenn:

*Lenn Victoria, an hini vrasañ hag anavezetañ, e reter Afrika

*en Aostralia
**Lenn Victoria (New South Wales), e New South Wales, 
**Lenn Victoria (Victoria), ul lenn sall e ledenez Bellarine e stad Victoria (Aostralia)
***Lenn Victoria*, unan eus ar Gippsland Lakes e Victoria (Aostralia)

**Lenn Victoria (Pamir)*, ul lenn war an harzoù etre Afghanistan ha Tadjikistan, anavezetoc'h bremañ evel Zorkul

*Lenn Victoria (Douar Nevez), e Kanada
Reunig

Ar **reuniged**, pe **leueoù-mor**, a zo bronneged mor eus ar c'herentiad *Phocidae*. 

## Spesadoù
E-touez ar spesadoù reuniged emañ :
* ar reunig kougoulek (*Cystophora cristata*)
* ar reunig barvek (*Erignathus barbatus*)
* ar reunig gris (*Halichoerus grypus*)
* ar reunig manac'h (*Monachus monachus*)
* reunig Greunland (*Phoca groenlandica*)
* ar reunig morleue (*Phoca vitulina*)
* ar reunig kelc'hennek (*Pusa hispida*)
Reunig gris

Ar **reunig gris** (*Halichoerus grypus*) a zo ur bronneg mor eus ar c'herentiad *Phocidae*. Ar spesad nemetañ eo er genad *Halichoerus*.
Reunig manac'h

Ar **reunig manac'h** (*Monachus monachus*) a zo ur bronneg mor hag a vev er mor Kreizdouarel hag evit un darn war aodoù Afrika ar C'hornaoueg (Maouritania) ha Madeira. En arvar bras emañ, ne vanfe ken nemet ur 600 bennak anezho.
Arzh Malaysia

**Arzh Malaya** (*Helarctos malayanus*) a zo un arzh bihan eus Azia. Ar spesad nemetañ eo er genad *Helarctos*.
Daman Bruce

**Daman Bruce** (*Heterohyrax brucei*) a zo ur bronneg eus Afrika hag eus ar Reter Nesañ. Ar spesad nemetañ eo er genad *Heterohyrax*.

## Liammoù diavaez
Protel

Ar **protel** (*Proteles cristata*) a zo ur bronneg eus Afrika. Er c'herentiad *Hyaenidae* emañ, asambles gant ar bleizi-broc'hed. Ar spesad nemetañ eo er genad *Proteles*. En em vagañ a ra ar protel dreist-holl diwar merien-gwenn. Debriñ bronneged bihan ha gagnoù a c'hell ober ivez.
Kapibara

Ar **c'hapibara** (*Hydrochoerus hydrochaeris* pe *Hydrochaeris hydrochaeris*) eo krigner brasañ ar bed. War-dro 65 kg eo pouez ar par deuet d'e oad gour. Gallout a reer kaout ur c'hapibara evit mignon met talvoudus e vo.

## Rummatadur
A-wechoù e vez renket ar c'hapibara er c'herentiad *[[Hydrochaeridae]]*.

## Ar c'hapibaraed hag an dud
Chaseet e vezont evit o c'hig blazet-mat a vez sec'het ha sallet hag o lêr a ya d'ober ul lêr a galite.
Karv-dour

Ar **c'harv-dour** (*Hydropotes inermis*) a zo ur c'harv bihan eus Azia ar reter.

Daou isspesad a zo:
**Hydropotes i. inermis* (e Sina)
**Hydropotes i. argyropus* (e Korea).

## Liammoù diavaez
Victoire

**Victoire** zo un anv-bihan gallek, roet d'ar merc'hed.

## Istor
Savet eo diwar c'hallekaat an anv latin Victoria a oa anv an doueez roman Victoria. Roet eo bet da briñsezed c'hall adalek ar XVIvet kantved: reizh e oa reiñ un anv doueez d'ur briñsez roueel. Diwar ar skouer uhel-se eo tremenet an anv e-touez ar bobl. Diouzh ar c'hiz eo bet da vare ar brezel-bed kentañ. 

## Yezhoù all
*Victoria, en alamaneg, saozneg, spagnoleg
*Viktoria, en alamaneg, norvegeg, svedeg.

## Tud

* *Dauphine Victoire*, lesanv roet da Maria Anna Victoria Bavaria (1660-1690), dimezet da Loeiz Bro-C'hall (1661-1711), a oa mab da Loeiz XIV ha Daofin Bro-C'hall;
* Victoire de France, anv meur a briñsez c'hall, ha dreist-holl 
** Victoire de France (1733-1799), lesanvet *Madame Victoire*, merc'h d'ar roue gall Loeiz XV.

Tud ordinal zo ivez:
* Victoire de Donnissan de La Rochejaquelein, emsaverez eneprepublikan c'hall 
* Julie-Victoire Daubié, kazetennerez c'hall
* Victoire Tomegah Dogbé, kentañ ministrez republik Togo

## Lennegezh
**Victoire*, un danevell gant Maupassant.

## Pennadoù kar
*Victor
*Victoria
*Victorine
*Vitoria
*Vittoria
Viktoria

**Viktoria** zo un anv-bihan alamanek ha svedek.

## Yezhoù all
*Victoria, e saozneg ha spagnoleg
*Vittoria, en italianeg
**Wiktoria* e poloneg

## Tud
### Rouanezed ha priñsezed
* Viktoria Charlotte von Anhalt-Bernburg-Schaumburg-Hoym (1715-1772), Markgravez Brandenburg-Bayreuth
* Auguste Viktoria von Schleswig-Holstein-Sonderburg-Augustenburg (1858-1921), impalaerez Alamagn, pried d'an impalaer Gwilherm II Alamagn 
** Viktoria Luise von Preußen (1892-1980), o merc'h, pried da Ernst-August von Hannover, priñs Hannover, dug Braunschweig-Lüneburg.
* Viktoria von Baden ( Karlsruhe 1862-1930 Roma), priñsez alaman, rouanez Sveden evel pried Gustav V Sveden
* Viktoria von Hessen-Darmstadt (1863-1950), merc'h henañ Ludwig IV von Hessen-Darmstadt (1837-1892) hag e bried kentañ Alice Alice Maud Mary, merc'h d'ar rouanez Victoria (1843-1878); dimeziñ a eure d'ar priñs Ludwig von Battenburg.
* Auguste Viktoria von Hohenzollern (1890–1966), rouanez Portugal
* Viktoria von Preußen, pe Viktoria Prusia, anv meur a briñsez


Philip Alexius de Laszlo - The Empress Auguste Victoria of Germany, Queen of Prussia, née Princess Auguste Victoria von Schleswig-Holstein.jpg| Auguste Viktoria von Schleswig-Holstein-Sonderburg-Augustenburg, Impalerez Alamagn. Poltred gant Philip Alexius de László e 1908. 
Victoria_of_Baden_in_the_1880s.png| Viktoria von Baden (1862-1930), poltredet er bloavezhioù 1880
Augusta Victoria of Hohenzollern.jpg | Auguste Viktoria von Hohenzollern (1890-1966), diwezhañ rouanez Portugal


### Tud all

*Viktoria Savs ( 1899 – 1979), soudardez aostrian er brezel-bed kentañ
*Viktoria Tolstoy, kanerez svedat

## Sevenadur
* Viktor und Viktoria, film alaman e 1933
Indri

An **indri** (*Indri indri*) zo ul lemureg. Bevañ a ra e Madagaskar. 

## Doareoù pennañ
Al lemureg brasañ eo an indri : 60 cm eo e gorf ha hir eo e izili. Du eo, gant tarchoù gwenn hag ul lost berr.

Lammoù bras a c'hell ober. En em vagañ a ra diwar delioù, frouezh, greun ha bleunioù.

A-goubladoù e vev, asambles gant e re vihan. Difennet e vez e diriad gant ar par.
Delfin kostezioù gwenn

An **delfin kostezioù gwenn** a zo ur morvil dantek, *Lagenorhynchus acutus* an anv skiantel anezhañ.

## Annez

Kavet e vez an delfin-mañ e doureier kerreizh hanternoz ar Meurvor Atlantel.

## Liammoù diavaez
*[''Lagenorhynchus acutus'' war al lec'hienn''Mammal Species of the World''

## Notennoù ha daveennoù
Lemming an toundra

**Lemming an toundra** (*Lemmus lemmus*) zo ur c'hrigner a vev e Skandinavia.

## Rummatadur
Lemming an toundra a c'hell bezañ renket ivez er c'herentiad *Muridae*.