Eusa

**Eusa**, pe **Enez-Eusa**, zo un enezenn hag ur gumun a-vaez da aodoù kornôg Bro-Leon, e gwalarn departamant Penn-ar-Bed, e Breizh. *Eusaiz*, *Isañviz* a vez graet eus an enezourien, ha *Maoutiged* eo o lesanv en abeg da vent vihan deñved an enez.

Bourc'h Lambaol eo an tolpadur-tud brasañ.

## Douaroniezh

## Anv
En Henc'hres e oa anavezet an enez dindan an anv Ουξισάμα *Ouxisáma*, diwar ar galianeg *ux-* "uc'h, uhel" ha *-sama* "-kenañ", peogwir e vez gwelet a-bell. *Uxantis* e oa an anv latin en *[[Itinerarium Antonini]]*, *Ussant* e galleg e 1350 ha *Ouessant* e galleg hiziv. *Heißant* eo an anv nederlandek a lenner war ar c'hartennoù kozh (e *C. de Finesterre*), hag *Ushant* eo an anv saoznek.

## Brezhoneg
Ur studiadenn diwar-benn brezhoneg Eusa gant Dom Malgorn a voe embannet en *Annales de Bretagne et des pays de l'Ouest* e 1909
### Ar Brezoneg er Skol
* 1934-1936 : ar c'huzul-kêr a savas a-du gant ar mennad skignet gant al luskad Ar Brezoneg er Skol (ABES) evit kelennadurezh ar brezhoneg er skol.

### Ya d'ar Brezhoneg
* D'an 23 a viz Gouere 2009 e oa bet votet live 2 ar garta Ya d'ar brezhoneg gant Kuzul-kêr ar gumun.

## Ardamezioù

## Istor
### [[Henamzer]]
*Meneget e voe Enez-Eusa gant an douaroniour henc'hresian Eratosthenes en trede kantved a-raok Jezuz-Krist.
* Darempredet e veze gant an drouized en amzer ar Gelted kozh.
### 
* Gweladennet e voe Eusa gant Paol Aorelian.
### 
* Gwastet e voe gant ar Saozon.
### 
* Adstaget e voe ouzh rouantelezh Frañs.
### [[Dispac'h Gall]]
* Dekred eus ar 26 a viz Du 1790 war al le ret : e penn-kentañ 1791 e voe nac'het al le ouzh ar Roue, ar vro hag al lezennoù gant ar person, Yves Laot, ha gant Jean-Marie Trebaol, kure.
### 
#### [[Brezel-bed kentañ]]
* Mervel a reas 82 waz eus ar gumun, da lavarout eo 2,78% eus he foblañs e 1911, abalamour d'ar brezel.

#### [[Eil Brezel-bed]]
* Merval a reas 43 den ag ar gumun abalamour d'ar brezel.
* Nijerezioù ar Royal Air Force (aerlu ar Rouantelezh-Unanet) aet d'ar strad : d'ar 27 a viz Meurzh 1941 e kouezhas un nijerez Blenheim IV marilhet T2332 ha kodet PZ-O eus ar *53th Squadron* er mor nepell eus Eusa ; lazhet e voe he zri nijour, unan anezhe a voe douaret e bered kumun Gwidel hag unan all e Perroz-Gireg, ne voe ket kavet korf an trede hini ; d'ar 5 a viz Ebrel 1941 e kouezhas un nijerez Hampden marilhet AD738 ha kodet VN-? eus ar *50 Squadron* er mor nepell eus Eusa ; lazhet e voe he fevar nijour, ne voe kavet korf ebet ; d'an 10 a viz Ebrel 1941 e kouezhas un nijerez Spitfire I marilhet P9396 ha kodet LY-? eus ar *1st Photographic Reconnaissance Unit Squadron* er mor en norzh da Eusa ; lazhet e voe he levier, ne voe ket kavet e gorf ; d'ar 4 a viz C'hwevrer 1942 e kouezhas un nijerez Whitley V marilhet P5050 ha kodet YG-M er mor nepell eus Keranchas ; he c'hwec'h nijour a voe tapet gant an Alamaned. 
* Nijerezioù aerlu ar Stadoù-Unanet (*[[United States Army Air Forces]]*) aet d'ar strad : d'ar 18 a viz Du 1942 e kouezhas ur c'harr-nij B-17F-10-BO (anvet *Floozy*, marilhet 41-24474 ha kodet GY-?) er mor etre Eusa ha Beg Lokmazhe gant dek den e bourzh ; nav anezhe a voe tapet gant an Alamaned, ne voe ket adkavet an dekvet hini ; d'ar 6 a viz Genver 1943 e kouezhas ur c'harr-nij B-24D-15-CO (anvet "Short Snorter" ha marilhet 41-23997, 1st Squadron, 480th Antisubmarine Group) e donvor Eusa gant eizh den en e vourzh ; ne voe ket adkavet ar c'horfoù ; d'ar 16 a viz Ebrel 1943 e kouezhas ur c'harr-nij B-24D-15-CO (anvet "Missouri Sue", marilhet 41-24122 ha kodet YM-?) e donvor Eusa gant dek milour en e vourzh ; ne voe adkavet korf ebet; d'ar 1añ a viz Mae 1943 e kouezhas ur c'harr-nij B-17F-25-BO (anvet "Vertigo", marilhet 41-24547 ha kodet OR-T, 8 Air Force, 91 Bomb Group, 323 Squadron, diazezet e Bassingbourn) er mor e *Baz ar Fourn* nepell diouzh Eusa gant dek milour en e vourzh ; o tistreiñ eus ur vombezadeg e Sant-Nazer edo an nijerez pa voe taget gant nijerezioù alaman Focke-Wulf 190 ; tapet e voe pemp nijour gant an Alamaned, mervel a reas ar re all, met ne voe ket kavet o c'horfoù.
##### [[Brezel Indez-Sina]]
* Mervel a reas pemp milour eus ar gumun.

## Monumantoù ha traoù heverk

* Aodoù roc'hellek gant porzhioù bihan (Porzh Arlann, Porzh an Ejen, Porzh Lambaol, Porzh ar Stif, Porzh Yuzin);
* Chapel Sant-Gwenole, kouezhet en he foull.
* Chapelioù Sant-Gweltaz ha Kêrber.
* Ekomirdi Niou-Uhelañ, mirdi teknikoù ha hengounioù Eusa.
* Iliz *Sant Pol* Lambaol 19 : delwennoù eus an 17/18 kentved.
* Kroazioù niverus.
* Mirdi an Tourioù-tan hag ar Balizennoù
* Milin adsavet.
* Mogerioù mein anvet "ar gwaskedoù".
* Monumant ar re varv, luc’hskeudennoù ha kartenn-bost.
* Tour-tan ar Stif (1699).
* Tour-tan ar C'hreac'h (1863).
* Tour-tan ar Gazeg (1911).
* Tour-tan Kereon (1916).
* Tour-tan an Ividig (1936).
* Bezioù ar C'hommonwealth

*E-kerzh ar Brezel-bed kentañ e varvas an aluzenner.
## Emdroadur ar boblañs abaoe 1962

## Melestradurezh

## Gevelliñ

## Eusa el [[livouriezh]]

Henry Moret L'île d'Ouessant La chaussée Keller.jpg|Chaoser Keller, 1897
Henry Moret Un village à Ouessant.jpg|Ur gêriadenn, 1901
Henry Moret Falaises d'Ouessant.jpg|Tornaodoù, 1902

## Tud
### Tud ganet eno
* Michel Jaouen (1920), beleg
### Tud interet eno
*Jean-Yves Cozan (1939-2015), politiker, kuzulier kanton etre 1978 ha 2015.
## Tartan
Abaoe 2010 he deus Enez Eusa deus un tartan: http://macdonald-sporrans.com/wordpress/wp-content/uploads/2010/09/imageCreationSmall.aspx_.jpg.
## Levrlennadur
* Patrig Gouedig, *[http://embann.an.hirwaz.online.fr/document/GOUEDIG.Enez%20Eusa.pdf Enez-Eusa: Eñvoriou Tud Eusa]*, Embannadurioù Brud Nevez, 1984, 279 p.
## Liammoù diavaez
*  Lec'hienn ti-kêr Eusa
*  Eusa war lec'hienn Geobreizh

## Notennoù ha daveoù