Hiort

**Hiort** (an anv gouezelek; *Saint Kilda*, e saozneg, met n'eus sant anavezet ebet gant an anv-se ha n'ouzer ket a belec'h e teu, ha diwar treuzkompren eo moarvat), a zo un enezeg didud, e gwalarn Inizi Gall, e kornôg Bro-Skos. Emañ er gwalarn da Uibhist a Tuath er Meurvor Atlantel, hag inizi kornôkañ Bro-Skos int Hirta eo an enezenn vrasañ, gant an torraodoù uhelañ a c'haller kavout er Rouantelezh-Unanet. Melestret eo an inizi gant Comhairle nan Eilean Siar.. Didud eo abaoe 1930, pa oa bet skarzhet an enezourien, nemet dalc'het eo hiziv gant an arme saoz. Kent se e oa bet tud en inizi abaoe 2 000 bloaz. Moarvat n'int ket bet ouzhpenn 180 en holl war un dro, ha sur eo ne oant ket ouzhpenn 100 goude 1851.

Roud a zo eus savadurioù ragistorel, met ar skrid koshañ a ra anv eus an inizi a zo eus dibenn ar Grennamzer. Kêriadenn grennamzerel Hirta a voe adsavet en  kantved, met levezon ar gred relijiel, kleñvedoù deuet gant diavaezourien ha touristed dreist-holl, ouzhpenn efed ar Brezel-bed kentañ, a voe kaoz ma voe dilezet an enezenn e 1930 Awenet ez eus bet arzourien gant istor Hiort, betek ur c'hoarigan e 2007..
Perc'hennet eo an enezeg gant an National Trust for Scotland. Deut eo da vout unan eus peder lec'hienn ar Glad bedel e Bro-Skos, abaoe 1986.

Bagadoù tud a deu da labourat evit netra e-kerzh an hañv en inizi da adsevel an tier dilezet gant an enezourien ha kouezhet en o foull abaoe. Ur c'hamp soudarded zo ivez enni abaoe 1957.

## Orin an anvioù

Sant ebet n'anavezer en anv Kilda, ha meur a vartezeadenn zo bet steuñvet diwar-benn orin an anv, a deu eus ar . Haswell-Smith (2004) a skriv ne gaver ket roud eus an anv *St Kilda* a-raok 1666, war ur gartenn izelvroat, hag e c'hallfe dont eus ar gerioù norsek *sunt kelda* ("dour-feunteun c'hwek") pe eus ur fazi a-berzh saver izelvroat ar gartenn en dije fallgomprenet anv ar feunteun *Tobar Childa* o krediñ e oa gouestlet d'ur sant. 
*Tobar Childa* zo un adlavar, savet gant un anv gouezelek hag un anv norsek, a dalv kement ha feunteun o-daou.

Martin Martin, a zeuas di e 1697, a grede e oa an anv hini unan eus an enezourien a oa bet roet e anv d'ar feunteun vras Toubir-Kilda.

Orin *Hirta*, kalz koshoc'h eget an anv *Saint Kilda*, a zo ivez dizemglev diwarnañ.

## Douaroniezh

## Loened ha plant

## Doareoù bevañ
Tud Hiort a baee feurmoù o zier, pe un darn bepred, oc'h evneta. Gant kerdin staget ouzh postoù e tiskennent betek an neizhioù. Unan eus ar postoù-se a weler war ar skeudenn.

## Relijion ha touristerezh en XVIIIvet ha XIXvet kantved

## Levrlennadur
* Atkinson, Robert *Island going to the remoter isles, chiefly uninhabited, off the north-west corner of Scotland*, William Collins, 1949. (Reprinted Birlinn, 1995 ISBN 1874744319)
* Baxter, Colin and Crumley, Jim (1998) *St Kilda: A portrait of Britain's remotest island landscape*, Biggar, Colin Baxter Photography ISBN 0948661038
* Buchanan, Margaret *St Kilda: a Photographic Album*, W. Blackwood, 1983 ISBN 0851581625
* Charnley, Bob *Last Greetings of St. Kilda*, Richard Stenlake, 1989 ISBN 1872074022
* Coates, Richard *The Place-Names of St. Kilda*, Edwin Mellen Press, 1990 ISBN 0889460779
* Coates, Richard (1990) *The Place-names of St Kilda*, Lampeter, Edwin Mellen Press
* Fleming, Andrew (2005) *St. Kilda and the Wider World: Tales of an Iconic Island*, Windgather Press ISBN 1905119003
* Gilbert, O. *The Lichen Hunters.* St Kilda: Lichens at the Edge of the World, The Book Guild Ltd., England, 2004 ISBN 1857769309
* Harman, Mary *An Isle Called Hirte: History and Culture of St. Kilda to 1930*, MacLean Press, 1996 ISBN 1899272038
* Harvie-Brown, J.A. and Buckley, T. E. (1888), *A Vertebrate Fauna of the Outer Hebrides.* Pub. David Douglas., Edinburgh.
* Haswell-Smith, Hamish (2004) *The Scottish Islands*, Edinburgh, Canongate ISBN 1841954543
* Kearton, Richard *[http://gdl.cdlr.strath.ac.uk/keacam/index.html With Nature and a Camera]*, Cassell and Company, London, 1898
* Keay, J., and Keay, J. (1994) *Collins Encyclopaedia of Scotland*, London, HarperCollins ISBN 0002550822
* Maclean, Charles (1977) *Island on the Edge of the World: the Story of St. Kilda*, Edinburgh, Canongate ISBN 0903937417
* McCutcheon, Campbell *St. Kilda: a Journey to the End of the World*, Tempus, 2002 ISBN 0752423800
* Quine, David (2000) *St Kilda*, Grantown-on-Spey, Colin Baxter Island Guides ISBN 1841070084
* Steel, Tom (1988) *The Life and Death of St. Kilda*, London, Fontana ISBN 0006373402
* Stell, Geoffrey P., and Mary Harman *Buildings of St Kilda*, RCAHMS, 1988 ISBN 011493391X
* MacGregor, Alasdair Alpin (1969) *The Farthest Hebrides*, London, Michael Joseph Ltd. ISBN 0718106911
* Fraser Darling, F., and Boyd, J.M. (1969) *Natural History in the Highlands and Islands*, London, Bloomsbury ISBN 187063098X
* Williamson, Kenneth; & Boyd, J. Morton. (1960). *St Kilda Summer*, London, Hutchinson
* Martin, Martin (1703) "A Voyage to St. Kilda" in *A Description of The Western Islands of Scotland*, Appin Regiment/Appin Historical Society. Retrieved 3 March 2007
* Murray, W.H. (1966) *The Hebrides*, London, Heinemann

## Liammoù diavaez

* 1930 - evacuation of St Kilda (29 August 1930) nls.uk reprint of report from *The Times*. London. Retrieved 28 December 2007.
* abandonedcommunities.co.uk Retrieved 28 December 2007.
* Revised nomination of St Kilda for inclusion on the World Heritage Site List (January 2003) (pdf) Retrieved 28 December 2007. Includes a detailed map.
* "Revised Nomination of St Kilda for inclusion in the World Heritage Site List". (12 May 2003) The Scottish Executive. Retrieved 28 December 2007.
* "St Kilda" culturehebrides.com. Retrieved 28 December 2007.
* "St Kilda - Death of an Island Republic" Utopia Britannica: British Utopian Experiments 1325 - 1945. Retrieved 28 December 2007.
* "St Kilda" National Trust for Scotland. Retrieved 28 December 2007.
* "St Kilda" UNESCO's list of World Heritage Sites. Retrieved 28 December 2007.
* ''The cleitean of the St Kilda Archipelago''. An architectural and historical account by Christian Lassure. Retrieved 28 December 2007.
* "The Last of the St Kildans:" (26 June 2005) Glasgow. *Sunday Herald*. A report of a surviving St Kildan re-visiting the islands by Torcuil Crichton. Retrieved 28 December 2007.

## Notennoù