Arkaeopteryks

|-----

**Arkeopteriks**, diouzh e anv skiantel *Archaeopteryx*, zo ur genad dinosaored eus kladenn an theropoda. Dont a ra an anv-mañ eus an henc'hresianeg *archaīos* (ἀρχαῖος) « hen-, kozh » ha *pteryx* (πτέρυξ) « askell ». Abaoe an  kantved e oa bet degemeret gant ar baleontologourien, ha displeget en oberennoù dave e oa an evn koshañ anavet. Studiadennoù nevez savet avat o deus diskouezet e oa kentoc'h un dinosaor na oa ket un evn liammet a-dost ouzh orin an evned 

Edo arkeopteriks o vevañ e diwezh ar Juraseg, war-dro 150&nbsp;milion vloaz zo, er pezh zo bremañ Bro-Alamagn d'ur mare ma oa un enezeg eus Europa, en ur mor trovanel tomm ha bas, kalz tostoc'h d'ar c'heheder evit bremañ. Heñvel e oa e stumm ouzh hini ur big. Gallout a rae al loened brasañ tizhout ment ur vran. 
Arkeopteriks a c'halle kreskiñ betek 0,5&nbsp;metr hed. Daoust d'o ment vihan, d'o eskell ledan, ha d'o barregezh da nijal pe da blavañ, arkeopteriks zo tostoc'h da zinosaoredigoù eus ar Mezozoeg evit d'an evned a vremañ. Boutin e oa ar perzhioù da-heul dezhe ha d'an *[[Deinonychosauria]]* (*[[Dromaeosauridae]] * ha *[[Troodontidae]]*) peurgetket : karvanoù gant dent lemm, tri biz gant skilfoù, ul lost askornek hir, eil bizied hiperastennadus ("skilfoù da lazhañ"), pluñv (ar pezh a laka da soñjal e oant homeotermek), ha kalz perzhioù eus o relegoù. 

Ar perzhioù deskrivet a-us a ra eus an arkeopteriks ar genad ar muiañ gwirheñvel da vezañ ur garrekaenn tremen etre an dinosaored hag an evned
. Arkeopteriks a c'hoari ur roll a-bouez eta n'eo ket hepken evit studi orin an evned met ivez en hini an dinosaored. Krouet e voe ar spesad da-heul dizoloadenn ur bluñvenn e 1861. An hevelep bloavezh e voe dizoloet ar skouer glok kentañ eus arkeopteriks. A-hed ar bloavezhioù ez eus bet dizoloet nav c'harrekaenn arkeopteriks ouzhpenn. Daoust ma'z eus diforc'hioù etre ar c'harrekaennoù e sell ar pep brasañ eus an arbennigourien ouzh an holl garrekaennoù dizoloet evel loened eus ar memes spesad. Rendael zo diwar-benn ar fed-mañ c'hoazh avat.

Er pep brasañ eus an unnek karrekaenn e kaver roudoù pluñv zo e-mesk ar prouennoù koshañ eus bezañs an hevelep frammoù. Kaeroc'h zo, abalamour ma'z eo ar pluñv-se ur seurt pluñv-nij diorroet, ar c'harrekaennoù-se a brou e oa kroget emdroadur ar pluñv-se a-raok diwezh ar Juraseg. Dizoloet e oa ar garrekaenn arkeopteriks skouer daou vloaz hepken goude ma embannas Charles Darwin e levr, *Diwar-benn orin ar spesadoù*. Arkeopteriks a seblante kadarnaat damkaniezhioù Darwin ha deuet eo abaoe un elfenn a-bouez en istor orin al laboused, hag e kadarnadur an emdroadur.

## Ar rendael a-zivout plas an arkeopteriks

Dizoloet e oa ar garrekaenn evn kentañ, an *Arkaeopteryks*, ur spesad eus ar Juraseg, e Bavaria e 1861. Dre ma oa heñvel-kenañ ouzh an dinosaored bihan daoudroadek, evel ar *[[Compsognathus]]*, ec'h anadas diouzhtu an damkaniezh e tiskenne al laboused eus ur strollad dinosaored e-touez ar *[[Cœlurosauria|C'hœlurosauria]]*.

E-pad ur c'hantved e oa ur rendael diwar-benn an damkaniezh-se ha distaolet e oa gant klaskourien zo. An evned, emezo, o deus ibiloù-skoaz e-skoaz ar c'hœlurosauria n'o doa ket. Koulskoude e oa roet re a bouez da ezvezañs an ibiloù-skoaz. 

Abaoe ar bloavezhioù 1970, e oa dizoloet *[[Cœlurosauria]]* gant ibiloù-skoaz (ha memes e strolladoù na oant ket ken emdroet) ha damkaniezh an dinosaored hendadoù d'an evned a zeuas da vezañ trec'h war ar re all.

Er bloavezhioù 1990 e oa dizoloet kalz karrekaennoù dinosaored pluñvek, e bro al Liaoning dreist-holl, e Sina, ha kreñvaet o deus an damkaniezh-se. A-wezhioù ez int evned kentidik, hag a-wezhioù dinosaored pluñvek pe kentpluñvek ha na oant ket evned. 
Abalamour d'an dizoloadennoù-se e soñjer e tiorroas perzh nevez ar pluñv en unan pe e meur a spesad *cœlurosauria* (Marteze hendad ar C'hœlurosauria e-unan zoken), hep implijout anezhañ da nijal war a seblant, hag engehentet en deus spesadoù niverus a-walc'h a zinosaored pluñvek. Diwar unan eus ar spesadoù dinosaored pluñvek-se e vije diwanet hendad an holl lapoused meur a vilion a vloavezhioù goude.

Daoust ma'z eo degemeret an damkaniezh-se gant ar pep brasañ eus ar skiantourien ez eus un nebeud klaskerien a-enep c'hoazh.

## Notennoù