open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Mustafa III

**Mustafa III**, ganet d'an 28 a viz Genver 1717, a voe 26vet sultan an impalaeriezh otoman.

Mab e oa da Ahmet III ha Mihrichah Sultan ha kenderv Osman III.

Ren a reas etre 1757 ha 1774.

## Ren

En aner e klaskas stourm ouzh dispignoù ar palez hag ouzh ar floderezh.

Sevel a reas ur c'hlasad kanolierezh en arme.

E-pad bloavezhioù diwezhañ e ren e reas ar brezel e reuz etre Rusia hag an impalaeriezh (1768-1774). Klask a reas adsevel al lestraz otoman pa oa bet distrujet bigi ar vro gant ar Rused e 1770. Mervel a reas a-raok fin ar brezel d'an 21 a viz Genver 1774.

War e lerc'h e renas Abdülhamit I.
Atheneum

**Athenaeum**, pe **Athenæum** pe **Atheneum**, zo un anv latin a vez roet hiziv da ensavadurioù pe kelaouennoù a denn ken d'ar skiant, ken d'an arz, ken d'al lennegezh, ken da aozadurioù kelenn.

## Orin
Dont a ra an anv eus hini Athena, doueez ar furnez en Hellaz kozh, gant un dibenn *-um* a gaver ivez er ger *museum*, ti ar Muzezed . An anv Atheneum-se a voe roet gant an impalaer roman Hadrian, war-dro ar bloaz 135, d'ar c'hentañ ensavadur kelenn e Roma, ma c'halle retorikourien (yezhadurourien) ha barzhed ober o displegaduurioù, kelennerien gopraet ober prezegennoù e kement tachennad deskadurezh a oa neuze, prederouriezh, ha retorik, yezhadur ha gwir.

Hiziv e talv alies kement ha skol, skol-veur, akademiezh, ensavadur. Roet e vez an anv da c'hoarivaoù, mirdioù, hag ivez da letioù, ostalerioù dre ar bed a-bezh.

## E yezhoù all
**Athenäum* a skriver en alamaneg,
**Athenaeum* pe *Atheneum* e saozneg,
**[[Ateneo]]* e spagnoleg, portugaleg, hag italianeg , 
**Athénée* e galleg,
**Atene* a vez skrivet gant lod e brezhoneg.

## Aozadurioù
* An **Athenæum Illustre** a oa egin an Universiteit van Amsterdam, skol-veur Amsterdam e 1632.
* En Belgia, Luxembourg, Suis, Congo-Kinshasa, Rwanda, Burundi, Izelvroioù e vez lavaret *atheneum* eus skolioù eil derez zo. En Belgia int skolioù direlijiel gallek.

### E Bro-C'hall
* An **Théâtre de l'Athénée-Louis-Jouvet** zo ur c'hoariva e Pariz.
* Al leti *Plaza Athénée*, evit ar binvideien e Pariz. 
* Al leti *Athénée* e Cannes

## An ''Ateneo libertario''
E Spagn e veze aozet e pep kêr un *Ateneo* gant an anarkourien er bloavezhioù 1930. Levraouegoù emveret e oant, kevredigezhioù sevenadurel ha skolioù war un dro.

## Pennad kar a bell pe a dost
*Athenaios
Fenrir

**Fenrir** (en norseg : annezad ar geunioù) zo ur bleiz ramzel e mojennoù Skandinavia.

Mab eo da Loki ha tad ar bleizi Hati Hróðvitnisson ha Sköll. Lonket en deus an doue Odin a-raok bezañ lazhet gant Víðarr, mab Odin.
Ragnarök

Ar **Ragnarök** (en norseg moarvat kement ha *Planedenn an doueed*) zo un heuliad darvoudoù e mojennoù Skandinavia. Danevellet eo en Edda e komz-plaen gant Snorri Sturlusson

Kregiñ a ray Ragnarök gant tri goañvezhiad erc'h hep hañv etreze. Heuliet e vint gant brezelioù, krenoù-douar, ha barroù-reverzhi. Digeriñ a ray bolz an neñv ha mibien Muspell a dremeno drezañ war varc'h da zistrujañ pep tra. Klask a raint antren en Asgard met terriñ a raio Bifrost (kevrenn 55). Heimdall a c'hwezo en e gorn-boud, Gjöll, ha mont a ray an Æsir hag an Einherjared d'an emgann. Mervel a raio neuze ar pep brasañ eus an doueed ha distrujet e vo Asgard. Skrivañ a ra Snorri : "Du e teuio an heol da vezañ, gouelediñ a raio an Douar er mor, ha dianadiñ a raio ar stered skedus diouzh an oabl ;...." (kevrenn 56).

Goude-se e savo an Douar diouzh ar mor adarre, bravoc'h evit kent, hag e lec'h ma oa Asgard kent en em vodo an nemorant eus an Æsir da gomz ha da c'hoari echedoù a-hed an deiz gant pezhioù echedoù aour an Æsir kozh, kavet gante e-mesk ar geot (kevrenn 58).

Adpoblet e vo an Douar gant daou zen chomet kuzhet er wezenn Yggdrasil (pe e koadoù Hoddmimis Holt) a-hed an darvoudoù, ha maget diwar glizh.

## Planedenn Odin ha Thor
Odin, roue an doueed, a vo lazhet gant Fenrir, ar bleiz ramzel (lazhet d'e dro gant Vidar).

Thor a lazho an naer vras Jörmungandr gant e vorzhol Mjölnir met mervel a raio nebeut goude diwar e c'houlioù binimet.
Abdülhamit Iañ

**Abdülhamit I**, ganet d'an 20 a viz Meurzh [1725], a voe 27vet [sultan an Impalaeriezh otoman.

Mab e oa da Ahmet III ha breur Mustafa III.

Ren a reas eus 1774 betek 1789.

## Ren
Pa bignas Abdülhamit I war an tron e rene c'hoazh ar brezel kroget e 1768 ouzh ar Rused. Ar peoc'h a voe sinet d'an 21 a viz Gouere 1774 (feur-emglev Küçük Kaynarca). Diwar ar brezel-se e kollas an impalaeriezh otoman Krimea. En istor an impalaeriezh e oa ar wech kentañ e veze kollet ur vro annezet penn-da-benn gant Turked ha muzulmaned, ha ne oa ket ar mor Du ul lenn turk ken.
Ouzhpenn da se e voe roet aotre hiviziken da lestraz kenwerzhel Rusia da dremen dre ar Bosfor.

Brezel a voe disklêriet adarre ouzh Rusia, skoazellet gant Aostria, e 1787. D'ar 17 a viz Kerzu 1788 e voe lazhadeget holl annezidi Özü (Ochakov) gant ar Rused. 

Mervel a reas Abdülhamit I d'ar 7 a viz Ebrel 1789. Selim III a renas war e lerc'h.
Krimea

**Krimea** (e tatareg Krimea Qırım, e ruseg Крым, en ukraineg Крим, e turkeg Kırım) zo ul ledenez war ribl ar mor Du, er su da Ukraina hag er gôrnog da Rusia. Simferopol eo he c'hêr-benn. Tabut zo war he c'hont etre Republik Ukraina ha Kevread Rusia. Ur Republik emren eus an eil eo, hag ur sujed kevreadel eus eben eo deuet da vezañ e 2014, goude ur referendom ha n'eo ket bet degemeret e zisoc'h gant al lodenn vrasañ eus ar gumuniezh etrebroadel.

## Anv
Dont a ra e anv eus tatareg Krimea Qırım, hag a dalv « ma zorgenn » (qır « torgenn », ım « ma »).

## Istor

En istor eo bet Krimea ul lodenn eus an impalaeriezh otoman, an impalaeriezh rusian hag URSS. E republik Ukraina emañ abaoe 1991, hag ar republik emren nemeti eo er vro. Staget eo bet ouzh Kevread Rusia e 2014 met n'eo ket degemeret kement-se gant al lodenn vrasañ eus stadoù ar bed.

### Kronologiezh
* En Henamzer e oa Tauris, ha betek an XIIIvet kantved e oa ul lod eus ar bed hellenek, deuet da vour roman ha bizantat goude.
* Priñselezh Teodoros.
* Da heul brezel 1768-1774 a-enep an Impalaeriezh Otoman eo tapet Krimea gant Impalaeriezh Rusia
* 1853-1856: brezel Krimea etre Rusia en un tu hag an Impalaeriezh otoman, Breizh-Veur ha Bro-C'hall en tu all. 750.000 a dud lazhet.
*E 1922 : staget ous an URSS.
* E 1954 eo staget Krimea ouzh Ukraina evit lidañ tri c'hant vloaz unaniezh Ukraina ha Rusia.
* E 1991 e teu Ukraina da vezañ dizalc'h, hag e chom Krimea enni. Gwarantet eo an harzoù gant ar Stadoù-Unanet, Breizh-Veur ha Rusia.
* E 1992 eo savet Republik emren Krimea, en Ukraina dizalc'h, met gant Sevastopol ez eus ur statud ispisial.
* D’an 11 a viz Meurzh 2014 e tisklêr Parlamant Krimea eo dizalc'h Republik Krimea.
* D’ar 16 a viz Meurzh 2014, referendom evit gouzout hag-eñ e vo staget ouzh Kevread Rusia. Respont a ra “ya” an darn vrasañ eus ar voterien, met n'eo ket degemeret an disoc'h gant ar gumuniezh etrebroadel war-bouez Rusia.
* D’ar 18 a viz Meurzh, sinet eo gant Vladimir Poutin an dekred a stag Krimea ouzh Kevread Rusia. N'eo ket degemeret an dra-se gant ar gumuniezh etrebroadel.

## Demografiezh

An div niveradeg ziwezhañ gant Ukraina a oa bet kaset e 1989 ha 2001. 
Hervez disoc'hoù niveradeg 2001 e oa 2.033.736 annezad er republik emren ha 379.492 annezad en Akyar (Sevastopol). Hervez niveradeg Rusia 2016 e oa 2 322 369 a annezidi.

### Kenelioù

### Yezh-vamm
Yezh-vamm dre genel :
* Rusianed : ruseg (99.7 %), ukraineg (0.2 %)
* Ukrainiz : ruseg (59.5 %), ukraineg (40.4 %)
* Tatared Krimea : tatareg Krimea (93.0 %), ruseg (5.9 %), ukraineg (0.5 %)
* Belarusiz : ruseg (81.8 %), belaruseg (17.1 %), ukraineg (0.9 %)
* Tatared : tatareg (67.8 %), ruseg (25 %), ukraineg (0.1 %)

## Kêrioù ha rannoù melestradurel

Sebastopol ha Yalta eo he c'hêrioù brudetañ, ha Simferopol ar gêr-benn.

## Istor
* Khanat Krimea
* RSSE Krimea

## Notennoù
Sigeberht Wessex

**Sigeberht Wessex** a oa roue Wessex eus 756 da 757. Mont a reas da roue goude marv Cuthred met tamallet e voe da ren en un doare direizh ha kaset kuit e voe eus ar galloud gant ur c'huzul ag uhelidi. Dezhañ e rojod Hampshire met tamallet da vezañ ur muntrer e voe tu-se. Kaset kuit ha lazhet evoe, marteze dindan levezon Æthelbald Mercia
Kazan

**Kazan** (tatareg : *Казан* ; ruseg : Казань *Kazagn*) zo ur gêr e Kevread Rusia, kêr-benn republik Tatarstan.

E kember ar stêrioù Volga ha Qazansu emañ, 720 km er reter da Voskov.
## Gevelliñ

## Notennoù
Selim III

**Selim III**, ganet d'ar 24 a viz Kerzu 1761, a voe 28vet sultan an impalaeriezh otoman.

Mab e oa da Mustafa III ha niz Abdülhamit I.

Ren a reas eus 1789 betek 1807.

## Yaouankiz
Un deskadurezh a-zoare a voe roet dezhañ ha dedennet-bras e oa gant ar sonerezh hag ar varzhoniezh. Eskemm a reas lizheroù gant roue Bro-C'hall, Loeiz XVI.

## Ren
Pignat a reas war an tron d'ar 7 a viz Ebrel 1789 pa oa c'hoazh an impalaeriezh otoman o vrezeliñ ouzh Aostria ha Rusia. Ar peoc'h a voe sinet gant an div vro-se e 1792.

Ne badas ket ar peoc'h pell amzer rak arme Bro-C'hall, renet gant Napoleon Bonaparte, a aloubas Egipt, ur proviñs d'an impalaeriezh, e 1798.

D'an 29 a viz Mae 1807, un emsavadeg a-berzh an arme a zistroadas Selim III evit lakaat e genderv Mustafa en e blas.

Ur bloaz goude, d'an 28 a viz Gouere 1808, e voe lazhet Selim diwar urzh ar sultan nevez.
Mustafa IV

**Mustafa IV** (8 a viz Gwengolo 1779 – 17 a viz Du 1808), a voe 29 sultan an Impalaeriezh otoman.
Mab e oa da Abdülhamit I ha kenderv Selim III. Ren a reas adalek 1807 betek e varv e 1808.

Lakaet e voe war an tron a-drugarez d'un emsavadeg soudarded d'an 29 a viz Mae 1807. Un arme a voe savet neuze gant Alemdar Mustafa Pacha evit reiñ ar galloud da Selim III en-dro. E miz Gouere 1808 e teuas a-benn arme Alemdar Pacha da aloubiñ palez ar sultan.
Evit mirout ouzh an emsavidi a adlakaat Selim III e penn an Impalaeriezh e roas Mustafa IV urzh da lazhañ e genderv, asambles gant Mahmut, e vreur.

Selim III a voe lazhet a-raok m'o defe e zalc'hidi amzer d'e saveteiñ. Mahmut avat a zeuas a-benn da dec'hel kuit dre an toennoù hag a voe lakaet da sultan gant an anv Mahmut II. Hemañ a lakaas Alemdar Pacha da *sadrazam* (vizir meur) evit e drugarekaat.

Goude-se e voe kaoz gant ar janisared da glask lakaat Mustafa IV da sultan en-dro. Mahmut II a roas neuze an urzh d'e lazhañ anezhañ d'ar 17 a viz Du 1808.
Sledda Essex

**Sledda** a voe roue Essex etre 587 ha 604. Nebeut tre a draoù a anavezer diwar-benn e vuhez. Dimezet e oa gant Ricula, c'hoar da Aethelbert Kent
Parlamant ar Rouantelezh-Unanet

Da c'hrez Karta Veur rediet da Yann Dizouar e 1215 e voe savet da vat Parlamant ar Rouantelezh-Unanet (*Parliament of the United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland* bremañ e saozneg).

Adalek ar  kantved e krogas ar Parlamant-se d'en em vodañ e div gambr a-ziforc'h : ur **Gambr Izel**, Ti ar C'humunioù, hag ur **Gambr Uhel**, Ti al Lorded: *divgambrek* eo eta Parlamant ar Rouantelezh-Unanet.

Da c'hrez Charlez I (1625-1649) e klaskas ar roue tremen hep tennañ kont eus ali ar Parlamant. Ar barlamantourien a redias, dre Zisklêriadur ar Gwirioù embannet e 1689 da heul Eil Dispac'h Bro-Saoz, ar roue da sujañ da c'halloud ar Parlamant.

E Palez Westminster en em vod div gambr ar Parlamant.


Westminster palace.jpg|Palez Westminster
Palace of Westminster plan Crace.jpg|Tres diabarzh ar palez
Ti al Lorded

Kambr Uhel Parlamant ar Rouantelezh-Unanet eo **Ti al Lorded**, *House of Lords* e saozneg. Gant ar rouanez (pe ar roue) ha Kambr ar C'humunioù e ya d'ober ar Parlamant breizhveuriat.

A orin brientinek eo ar gambr-se. Ouzh hec'h ober ez eus izili lik, "pared" anezho (*peers*), hag izili a-berzh an Iliz anglikan, eleze arc'heskibion Canterbury ha York ha 24 eskob.

Digresket eo bet a-galz galloud Ti al Lorded. Gouarnamant Tony Blair en deus, ur wezh erru e penn ar galloud, dilamet dioutañ kalz eus an izili dre hêrezh da lakaat en o lec'h izili anvet.

## Liammoù diabarzh
Ti ar C'humunioù, ar gambr izel.
## Liammoù diavaez

*Lec'hienn ofisiel Ti al Lorded
Mahmut II

**Mahmut II**, ganet d'an 20 a viz Gouere 1785, a voe 30vet sultan an impalaeriezh otoman.

Mab e oa da Abdülhamit I ha hanter-vreur Mustafa IV.

Ren a reas eus 1808 betek 1839.

## Ren
Lakaet e voe Mahmut II war an tron d'an 28 a viz Gouere 1808 gant Alemdar Mustafa Pacha en doa skarzhet Mustafa IV.

E 1827 e savas ar skol medisinerezh kentañ e Istanbul.

Nevesaat a reas an arme ha kas ar yenitcheried da get e 1826.

Emsavadegoù a grogas e Gres e 1821 ha da heul emgann Navarin e miz Here 1827 ma voe distrujet al lestraz otoman gant Bro-Saoz, Bro-C'hall ha Rusia, e tistagas Gres diouzh an impalaeriezh e 1832.

Mervel a reas gant an dorzhellegezh d'an 2 a viz Gouere 1839
Pasaia

**Pasaia** (an anv euskarek hag ofisiel nemetañ hiziv) pe *Pasajes* (an anv spagnolek) zo ur gumun hag ur porzh eus proviñs Gipuzkoa, en Euskal Herria. Porzh greantel Donostia eo, er c'hornôg dezhi. Savet eo en-dro d'ul lenn-vor, ha meur a garter zo anezhi. 

## Karterioù

Pasaia zo teir rann anezhi :

* **Pasai Donibane** (*Pasajes de San Juan* e spagnoleg) er reter, e-harz ar menez Jaizkibel. Eno emañ an ti-kêr, ha war-dro 3.500 a dud zo o chom eno. Photos de San Juan

* **Pasai San Pedro** (*Pasajes de San Pedro* e spagnoleg) war lez ar menez Ulia. Ma konter Trintxerpe ez eus war-dro 8.000 a dud .

* **Pasai Antxo** (*Pasages Ancho*') en tu all d'an aber, dirak an div gêriadenn zo 4.800 a dud o chom enni.

* **Trintxerpe** (skrivet *Trincherpe* e spagnoleg) n'eo nemet ur c'harter eus San Pedro, met kement eo kresket ma vez kontet evel ur pevare karter, goude m'emañ un darn e Donostia. 

## Poblañs
Timbroù Montserrat

Un enezenn vihan eus ar Mor Karib eo Montserrat, lec’hiet etre Gwadaloup hag inizi Antigua ha Sant Kitts ha Nevis. Trevadenn ar Rouantelezh-Unanet eo bet a-raok na vefe meret ar vro gant ur gouarnamant lec’hel e 1963.

Timbroù Antigua zo bet implijet war an enezenn betek 1873. Soulgarget ez eus bet ur rummad gant an anv MONTSERRAT e 1876. E 1880 e krog ar velestradurezh da embann timbroù gant ar meneg Montserrat (rummad Viktoria).

Timbroù warno ar meneg « Leeward Islands » a vo implijet ivez etre 1890 ha 1956.

Etre 1958 ha dibenn miz Mae 1962 ez eo ezel Kevredad Indez ar C’hornog (« West Indies Federation » e saozneg). Timbroù gant ar meneg-se a vo implijet war inizi Antigua-ha-Barbuda, 
Barbados, Dominika, Grenada, Jamaika, Sant Kitts, Nevis, Anguilla,Santez-Lusia, Sant-Visant hag ar Grenadinez, Trinidad ha Tobago.

Kalzik rummadoù timbroù moulet abaoe ar bloavezhioù 80 zo gouestlet d’an natur ha da diegezh Rouanez Bro-Saoz.
Zohra

**Zohra** zo un anv arabek a dalv kement ha Gwenn e brezhoneg.

## Tud
*Zohra Drif, senedourez aljeriat
*Zohra Lampert, aktourez stadunanat
*Zohra Ben Lakhdar Akrout, fizikourez tuniziat
*Zohra Zahia Hanous, melldroaderez aljeriat 
*Zohra Dati, merc'h Rachida Dati, politikourez c'hall

## Istor

*"La grande Zohra"* a veze graet eus Charles de Gaulle gant trevadennerien c'hall *Aljeria* ha tud an OAS 

## Gwelout
*Zora
*Zorah
Rùm

* *Arabat droukveskañ Enez Rùm gant *"Rum Island"*, dirak [[Sea Lion Island]] en Inizi [[Falklands]] pe *"Rum Island"* en [[Inzi San Juan]] e [[Stad Washington]] e [[SUA]].*

**Rùm** (pe Rum e saozneg alies) zo unan eus an Inizi Gall, e Bro-Skos. Bihan eo an enezenn, n'eus nemet un 30 a dud o chom eno, e-kichen kastell Kinloch, en arvor reter.

E-pad ur mare e oa bet anvet **Rhum** gant ar perc'henn George Bullough, abalamour ma tisplije dezhañ an anv saoznek Rum, a zo anv ar rom e brezhoneg. N'oa ket deuet dezhañ ar soñj da gemer an anv gouezelek gwirion. Kalz inizi bihan all zo e Bro-Skos, hag ar 15vet brasañ eo Rùm.

Annezet abaoe an 8vet milved kent JK ha gant-se e kaver eno roudoù tud a zo eus ar re goshañ en istor Skos. 

## Gerdarzh
Hervez Haswell-Smith (2004) e vije rakkeltiek anv *Rum*, pe marteze norsek, pe eus *rõm-øy* a vije "enezenn ledan" pe eus *ì-dhruim*

## Douaroniezh

## Douarouriezh

### Poblañs





## Notennoù

## Levrlennadur
* Clutton-Brock, T. and Ball, M.E. (Eds) (1987) *Rhum: The Natural History of an Island*. Edinburgh. Edinburgh University Press. ISBN 0-85224-513-0
* Edwards, Kevin J. & Ralston, Ian B.M. (Eds) (2003) *Scotland After the Ice Age: Environment, Archaeology and History, 8000 BC - AD 1000*. Edinburgh. Edinburgh University Press. ISBN 0-7486-1736-1
* Haswell-Smith, Hamish. (2004) The Scottish Islands. Edinburgh. Canongate. ISBN 1-84767-277-9
* McKirdy, Alan Gordon, John & Crofts, Roger (2007) *Land of Mountain and Flood: The Geology and Landforms of Scotland*. Edinburgh. Birlinn. ISBN 1-84158-357-X
* Rixson, Dennis (2001) *The Small Isles: Canna, Rum, Eigg and Muck*. Edinburgh. Birlinn. ISBN 1-84158-154-2
* Sabbagh, Karl (1999) *A Rum Affair*. London. Allen Lane. ISBN 0-7139-9277-8
* Scottish Natural Heritage (1999) *Kinloch Castle* Perth. SNH Publications. ISBN 1-85397-043-3

* John A. Love (2001) *Rum: A Landscape Without Figures*. Edinburgh. Birlinn.
* Archie Cameron (1998) *Bare Feet and Tackety Boots: A Boyhood on the Island of Rum*. Luath Press. ISBN 0-946487-17-0.

## Liammoù diavaez
* Luc'hskeudennoù
* Lec'had Enez Rùm
Meurig ap Dyfnwal

**Meurig ap Dyfnwal** a oa roue Seisyllwg etre 770 ha 807. Dindan e ren e oa e voe staget riezoù Builth ha Gwerthrynionouzh ar rouantelezh.
Abdülmecit Iañ

**Abdülmecit I** (distaget *Abdulmedjit*), ganet d'ar 25 a viz Ebrel 1823, a voe 31añ sultan an impalaeriezh otoman.

Mab e oa da Mahmut II ha Bezmialem Sultan.

## Ren

Desachet e oa gant sevenadurioù kornôg Europa ha komz a rae galleg flour.

Kenderc'hel a reas gant ar reformoù kroget gant e dad evit lakaat an impalaeriezh otoman da vezañ ur stad modern.

Kemer a reas perzh e brezel Krimea asambles gant Bro-Saoz ha Bro-C'hall a-enep Rusia.

Mervel a reas gant an dorzhellegezh d'ar 25 a viz Even 1861.
Abdülaziz (sultan)

**Abdülaziz**, ganet d'an 8 a viz C'hwevrer 1830, a voe 32vet sultan an impalaeriezh otoman.

Mab e oa da Mahmut II ha Pertevniyal Sultan, ha hanter-vreur Abdülmecit I.

## Ren

Nevesaat a reas an arme hag al lestraz otoman.

Ar sultan kentañ o vont da weladenniñ stadoù all Europa e voe. Mont a reas da gaout pennoù Bro-C'hall, Bro-Saoz, Belgia, Alamagn hag Aostria-Hungaria.

Dindan e ren e voe emsavadegoù bras er Balkanioù.

Abalamour da gudennoù bras e mererezh arc'hant ar stad e voe graet freuz-stal gant an impalaeriezh ha skarzhet e voe Abdülaziz diouzh an tron d'an 30 a viz Mae 1876. En e blas e voe lakaet e niz Murat.

D'ar 4 a viz Even 1876 e voe adkavet korf Abdülaziz, troc'het gwazhied e arzorn gant sizailh. Ent-ofisiel e voe disklêriet e oa un emlazh met buan e redas ar vrud e oa bet muntret.
Murat V

**Murat V**, ganet d'ar 21 a viz Gwengolo 1840, a voe 33vet sultan an impalaeriezh otoman.

Mab e oa da Abdülmecit I ha niz Abdülaziz.

E ren (93 devezh) a voe an hini berrañ en istor an impalaeriezh otoman.

Lakaet e voe war an tron e plas e eontr d'an 30 a viz Mae 1876. Tapet gant barradoù spont hag ur barrad follentez goude muntr Abdülaziz e voe tennet ar galloud digantañ d'an 31 a viz Eost er memes bloaz.

En aner e voe klasket gant e bartizaned e lakaat war an tron en-dro.

Tennet pep frankiz digantañ e vevas gant e familh ha mervel d'an 29 a viz Eost 1904.
Abdülhamit II

**Abdülhamit II** , ganet d'an 21 a viz Gwengolo 1842, a voe 34vet sultan an impalaeriezh otoman.

Mab e oa da Abdülmecit I ha breur Murat V.

## Ren
Ur vonreizh a voe lakaet e plas e penn kentañ e ren ha Turkia a zeuas da vezañ ur vonarkiezh bonreizhel e 1876. Padal ar galloud a chome da vat gant ar sultan.

Brezel a voe etre an impalaeriezh otoman ha Rusia diwar-benn ar Balkanoù e 1877-1878 (anvet *93 Harbi* e turkeg (*Brezel 93*) dre ma krogas e bloavezh 1293 an deiziadur muzulmat). An arme rus a yeas betek tal-kichen Istanbul ha koll a reas an Otomaned Bulgaria, Roumania ha Montenegro. Diwar ar c'holloù-se e savas ar meno foran a-enep d'ar sultan hag hemañ a dorras ar bonreizh.

E 1895 e voe asantet gant Abdülhamit II lakaat e plas reformoù goulennet groñs gant Europa evit an Armeniz. Diwar-se e voe emsavadegoù (dreist-holl e reter Anatolia) ha lazhadeget kalz Armeniz. Ar sultan ne enebas ket ouzh al lazhadeg hag en abeg da se e voe lesanvet *ar sultan ruz*.

Strolladoù enebet ouzh ar sultan a voe krouet :
*e 1889 : ar Jön Türkler (diwar ar galleg : *Turked yaouank*).
*e 1906 : Osmanli Hürriyet Cemiyeti (Kevredigezh Otoman ar Frankiz)
Bodañ a reas an daou strollad-se e 1907 dindan an anv *[[Ittihat ve Terakki]]* (Unaniezh ha Mont war-raok). Rediañ a rejont ar sultan da asantiñ ur bonreizh nevez e 1908.

Goude-se e voe renet ar vro ent-gwirionez gant tud *Ittihat ve Terakki*. Skarzhañ a rejont ar sultan d'ar 27 a viz Ebrel 1909 ha lakaat Mehmet V en e blas.

Mervel a reas Abdülhamit II d'an 10 a viz C'hwevrer 1918.
Mehmet V

**Mehmed V Reşâd** (turkeg otoman: محمد خامس, romanekadur: Meḥmed-i ḫâmis; turkeg: V. Mehmed pe Mehmed Reşad), ganet d'an 2 a viz Du 1844 e Kergustentin (Impalaeriezh otoman), a voe 35 sultan an impalaeriezh otoman. Mab e oa da Abdülmecit I. 
Pemp bloaz ha tri-ugent e oa pa voe lakaet war dron an impalaeriezh gant tud ar strollad Ittihat ve Terakki d'ar 27 a viz Ebrel 1909. 
Ne oare seurt ebet diwar-benn mererezh ar vro ha leuskel a reas ar galloud d'ar re o doa lakaet anezhañ e penn an impalaeriezh.
Mervel a reas d'an 3 a viz Gouere 1918 e memes kêr.

An otomaned a oa kroget da gemer perzh er C'hentañ Brezel-bed e miz Du 1914, pa oa bet disklêriet an Jihad gant war ar Gevredidi. E 1915, an nerzhioù lu Otoman o devoa talet an dilestradeg kevredet e Gallipoli ha prizoniet e oa bet ganto ur gwarnizon ramzel e Saoz e Kut. 
## Darvoudoù dindan e ren
Dindan e ren e oa toc'hor an impalaeriezh otoman ha rediet da gemer perzh e brezelioù : brezel Tripolitania ouzh Italia, eil brezel ar Balkanioù ouzh Gres hag ar brezel-bed kentañ ouzh Bro-Saoz ha Bro-C'hall.

E 1915 e voe rebechet ouzh Armeniz reiñ skoazell d'ar Rusianed hag ur gouennlazh a voe da-heul ma varvas etre pemp kant mil hag ur milion a dud ennañ. Ur bloaz goude, pan aloubas ar Rusianed reter Turkia, eo ar vuzulmaned a voe lazhadeget gant milisoù armenian.
Mehmet VI

**Mehmet VI** , ganet d'an 2 a viz C'hwevrer 1861, a voe 36vet ha diwezhañ sultan an impalaeriezh otoman.

Mab e oa da Abdülmecit I.

Mervel a reas d'ar 15 a viz Mae 1926 en Italia.

## Daveenn
Yağlı güreş

Ar **Yağlı güreş** (distaget ) (*Gouren gant eoul*) zo ur sport hengounel e Turkia.

Ur seurt gouren eo : eouliet e vez korf ar c'hourenerien, ar pezh a lak ar c'hrogoù da vezañ diaesoc'h.

Bep bloaz emañ an tournamant broadel en Edirne e-korf sizhunvezh diwezhañ miz Even.
Orangoutan

An **orangoutan** (pe **orang-outan**) (diwar ar malayeg *den ar c'hoadeier*) zo ur marmouz ruz e vlevenn, rummataet e-touez ar marmouzien meur.

## Rummatadur
E kerentiad an hominideed emañ an orangoutaned, da lavaret eo asambles gant ar marmouzien-meur all (chimpanzeed ha gorilhed) ha gant an den.

Tro 15 milion a vloavezhioù zo e tispartias hendadoù an orangoutaned diouzh re an hominideed all.
### Spesadoù hag ispesadoù
* *Pongo pygmaeus*, a vev e Borneo
:• *Pongo pygmaeus pygmaeus* er gwalarn
:• *Pongo pygmaeus morio* er reter
:• *Pongo pygmaeus wurmbii* er mervent
* *Pongo abelii*, a vev e Sumatra, er gwalarn da Lenn Toba
* *Pongo tapanuliensis*, e Sumatra ivez, er su da Lenn Toba

## Kariotip
Evel ar chimpanzeed hag ar gorilhed o deus an orangoutaned 48 kromozom. Disheñvel eo o c'hariotip eta diouzh hini an dud (46 kromozom).

## Neuz
Disheñvel eo an orangoutaned diouzh o reizh.
* Ar par : 1.40 m eo e vent hag etre 60 ha 90 kg e bouez. A bep tu d'o dremm ez eus tammoù kroc'hen a ro stumm ul loar d'o fas. Ouzhpenn da se ez eus ur sac'henn en o c'horzailhenn a reont ganti evit kreñvaat o huchadennoù.
* Ar barez : Kalz bihanoc'h eget ar bared eo ar parezed : Tro 1.10 m o ment hag etre 40 hag 50 kg o fouez.

Dibar eo an orangoutaned diouzh ar marmouzien meur all dre liv ruz o blevenn ha dre ment o divrec'h hag a zo hir-mat (betek 2.50 m eus un dorn d'egile).

## Annez

Gwechall e veze orangoutaned e takadoù bras en Azia. Karrekaennoù anezho zo bet kavet e Sina hag e Thailand.

Bremañ emaint o vevañ e koadegoù Borneo (isspesad *Pongo pygmaeus abelii*) ha Sumatra (isspesad *Pongo pygmaeus pygmaeus*).

Er gwez emañ an orangoutaned o chom ha ral eo dezho kerzhet war an douar. Barrek-kenañ int da vont a vrank da vrank.
Marmouz meur

An termen **marmouz meur** zo un termen ha n'emañ ket er rummatadur klasel.

Diouzh an embannadurioù eta e vo disheñvel al loened lakaet e-touez ar marmouzien meur.

An aliesañ emañ er marmouzien meur ar gibboned, an orangoutaned, ar gorilhed, ar chimpanzeed hag an den.
Pompei (kumun)

**Pompei** a zo ur gêr hag ur gumun italian a-vremañ e pastell-vro Napoli er rannvro italiat anvet Campania.

## Lec'hiadur
Lec'hiet eo Pompei e gevred Napoli.

## Kêrioù gevellet
* Latiano 
* Tarragona 
* Xi'an  
* Gyeongju 

## Pennad kar
* Pompei (Henamzer)
Pompei (Henamzer)

**Pompei** zo ur gêr roman en Italia, e-kichen Napoli, a voe distrujet gant dislonkadenn ar menez-tan Vesuvio e 79 hag adkavet nemet goude 1 600 vloaz dre zegouezh.

## Istor
Goloet e voe ar geoded gant meur a wiskad ludu, un ugentad metrad bennak. Ar furchadennoù arkeologel a reer adalek 350 vloaz o deus lakaet war wel titouroù a-bouez ha resis war ar vuhez a rene annezidi ur gêr e barr an Impalaeriezh roman. Hiziv eo ul lec'h touristel eus ar re vrudetañ, hag a sach gweladennerien a-leizh da Italia, hag unan eus an takadoù dibar enskrivet e roll ar Glad bedel gant an UNESCO.

## Lec'hiadur
Lec'hiet eo Pompei e gevred Napoli, tost d'ur gêr modern anvet Pompei ivez. Tostoc'h d'ar mor e oa gwechall.

Er  e oa Pompei unan eus ar c'hêrioù staliet tro-dro d'ar menez Vesuvio, stumm ur pikern dezhañ. Kresket e oa ar boblañs diwar ar vrud vat a zeue eus strujusted an douar. Kêrioù ha kêriadennoù all, evel Herculanum, zo bet distrujet er memes gwallzarvoud.

## Orin
Diazezet e oa bet Pompei er VI kantved kent Jezuz-Kris gant an Osked, pe *Oskaned*, a oa o annez e kreiz Italia. Hervez ar vojenn''(Pe hini ?)'' e teuas di pemp meuriad hag eus an niver *pemp* e teu an anv (tost e oa ar yezhoù italek d'ar yezhoù keltiek).
Ur porzh goudoret mat anavezet gant merdeerien gresian ha Fenikian e oa Pompei a-raok. Pa zeuas an Etrusked gant mennozhioù aloubiñ e klaskas an Osked sevel un emglev gant ar C'hresianed o doa trevadennoù e pastell-vro Napoli, met aloubet e voe an takad gant ar Samnited er . Brasaet e voe kêr er mare-se.

## Murlivadurioù

## Pennadoù kar
* Pompei (kumun)
* Vesuvio
Gustavo Adolfo Bécquer

**Gustavo Adolfo Bécquer** (pe **Gustavo Adolfo Domínguez Bastida**) (1836 - 1870) a oa ur skrivagner hag ur barzh spagnolek ganet e Sevilla, en Andalouzia.

## Troidigezhioù brezhoneg
* *An ograouer*, danevell bet troet gant Roparz Hemon
* *Kroaz an Diaoul*, danevell bet troet gant Roparz Hemon.
Gibon

Ar **giboned** zo marmouzien o vevañ en Azia.

Ar ger *Gibbon* zo bet degaset da Europa en  gant ar markiz gall Joseph François Dupleix (1697-1763). Abaoe 1766 ec'h eo testeniekaet ar stumm *gibbon* e galleg. Dont a rafe eus ur yezh eus reter India met n'eus bet kavet roud ebet eus ar ger-se eno.

## Rummatadur
Ar giboned a ya d'ober unan eus an daou strollad loened a zo en usfamilh an hominoideed (an eil strollad eo an hominideed).

25 milion a vloavezhioù zo e tispartias ar giboned diouzh hendadoù an hominideed.

## Neuz
Heverk eo ar giboned dre hirder o divrec'h.

Ar re vihanañ eus an hominoideed int.

## Notennoù ha daveennoù
Bourgogn (rannvro)

:*Gwelet ivez ar pennad* Bourgogn.
----

**Bourgogn** (*Bourgogne* e galleg, distaget: ) a oa ur rannvro e reter Bro-C'hall. Pevar departamant a oa enni: Côte-d'Or, Nièvre, Saône-et-Loire ha Yonne.

## Melestradurezh
;Roll Prezidanted ar C'huzul Rannvro
* Jean Chamant (1974-1978) 
* Marcel Lucotte (1978-1979) 
* Pierre Joxe (1979-1982) 
* André Billardon (1982-1983) 
* Frédéric Lescure (1983-1985) 
* Marcel Lucotte (1985-1986) 
* Raymond Janot (1986-1992) 
* Jean-Pierre Soisson (1992-1993) 
* Jean-François Bazin (1993-1998) 
* Jean-Pierre Soisson (1998-2004) 
* François Patriat (2004-2015)

## Liammoù diavaez

* Lec'hienn ar C'huzul-rannvro
* Lec'hienn an touristerezh er Bourgogn
Daere

An **[[daere]]**, pe **izelvor**, eo stad ar mor pa vez en e izelañ, degaset gant an tre. 

## Pennad kar

*tre ha lanv
Timbroù Prusia

Unan eus Stadoù kozh Alamagn e oa Rouantelezh Prusia, an hini greñvañ hag a roas lañs da unvanidigezh ar vro e fin an XIXvet kantved.

E 1850-56 e voe embannet an timbroù kentañ. Kinnig a raent penn a Roue Frederig Gwilherm IV Prusia. Un eil hag un trede rummad gant e boltred a voe lakaet e gwerzh e 1857 hag e 1858.
Ar rummad kentañ warni ar meneg PREUSSEN (« Prusia ») zo bet embannet dindan tresadenn un erer kurunennet o terc’hel ur vazh-veli (1861-65 ha 1867).

27 timbr-post a voe embannet gant melestradurezh Prusia. 

Goude ar 1añ a viz Genver 1868 e veze implijet timbroù Kengevread Norzh Alamagn eno, ha timbroù an Impalaeriezh alaman diwezhatoc’h.
Silla Unvanet

**Silla Unvanet** eo an anv a reer eus Stad Silla goude aloudabeg Baekje e 660 ha Gogureyo. Padout a reas betek 935 pa voe rediet e roue diwezhañ d'en em zaskor da rouantelezh Goreyo.
Roll Rouaned Bourgogn

Sed amañ listenn Rouaned Bourgogn

## [[Burgondia]]
Sede anvioù ar rouaned burgond, pe rouaned Burgondia. 

*???-??? : Gundikar (*Gondicaire* e galleg)
*???-437 : Gunter, marvet e 437, hag e vreudeur :
**Gebica, 
**Godomar Iañ,
** Geislehar (*Gislehaire* e galleg).
* 437-480 : Chilperic Iañ (*Hilperic*) hag e vreur :
**Gondioc († 470).
* 480-516 : Gundobald (*Gondebaud* e galleg), mab da c'h-Gondioc, hag e vreudeur :
**Chilperic II, roue e Lyon († 491), tad Clotilda, gwreg Hlodvig Iañ (*Clovis* e galleg), roue ar Franked,
**Godomar II, roue e Vienna († 491),
**Godogeisal, roue e Vienna (* Godégisèle* e galleg) († 501).
* 516-524 : Sigismund (*Sigismond* e galleg), mab da Godogeisal 
* 524-534 : Godomar III, breur da Sigismund.

## Aloubadeg ar Franked
E 534 e voe aloubet ar vro gant mibien Hlodvig Iañ ha rannet entre :
*Theodebert Iañ († 548)
*Childebert Iañ († 558)
*Clotar Iañ († 561)

## Rouantelezh frank Bourgogn
* 561-592 : Gontran Iañ, mab da g-Clotar Iañ
* 592-596 : Childebert II, mab Sigebert Iañ (???), niz dezhañ 
* 596-613 : Thierry II, mab dezhañ
* 613-613 : Sigibert II, mab dezhañ
* 613-629 : Clotar II, mab da Chilperic Iañ, mab-bihan da Clotar Iañ, kenderv da Sigisbert
* 629-639 : Dagobert Iañ, mab dezhañ
* 639-657 : Clovis II, mab dezhañ
* 657-673 : Clotar III, mab dezhañ
* 673-673 : Thierry III, mab dezhañ
* 673-675 : Childeric II, breur da d-Thierry III
* 675-691 : Thierry III, adarre
* 691-695 : Clovis IV, mab dezhañ
* 695-711 : Childebert III, breur dezhañ
* 711-715 : Dagobert III, mab dezhañ
* 715-721 : Chilperic II
* 721-737 : Thierry IV, mab da Dagobert III
**737-743 : Etreren*
* 743-751 : Childeric III

## Maread karolingat
*751-768 : Pepin Grenn
*768-771 : Carloman Iañ, mab dezhañ
*771-814 : Karl Veur

*814-840 : Loeiz an Deol, mab dezhañ
*840-855 : Lotar Iañ, mab dezhañ
*855-863 : Karl Provañs (°845 † 25 a viz Genver 863)
*863-875 : Loeiz II, lesanvet *an Hini Yaouank*
*875-877 : Karl Voal

## Pennadoù kar
* Rouantelezh Bourgogn
Impalaeriezh Pala

An **Impalaeriezh Pāla** a oa un dierniezh hag a gontrolle norzh ha reter India, ha dreist-holl Bihar ha Bengal eus an  hag an . An anv *pal* a zalvez *gwarezer* hag implijet e oa e penn diwezhañ anv kement roue Pala. Diazezer an dierniezh e oa Gopala a oa bet dilennet da roue Gaur e 750. Padout a reas an dierniezh betek an  pa voe distrujet gant an Dierniezh Sena.
Rashtrakuta

An **Dierniezh Rashtrakuta** (Sañskriteg: राष्ट्रकूट *rāṣṭrakūṭa*, Kannadeg ರಾಷ್ಟ್ರಕೂಟ) a oa un dierniezh indezat hag a rene un darn vras eus su, kornôg ha norzh India a-vremañ etre an  hag an
Paleoantropologiezh

Ar **baleoantropologiezh**, pe **henzenoniezh**, zo ur rann eus an antropologiezh.

Plediñ a ra gant an dizoleiñ hag an dielfennañ aspadennoù karrekaet hag arkeologel a denn d'ar 15 milion a vloavezhioù diwezhañ.

Daou bal zo d'ar skiant-se:
* Studiañ neuzioù, dibarderioù hag emzalc'hioù hon hendadoù;
* Sevel an daksonomiezh, da lavaret eo plas an hominineed etrezo hag e-keñver ar marmouzien meur.

## Aspadennoù studiet
Studiet e vez gant ar baleoantropologourien aspadennoù karrekaet hon diagentidi. Dre ma'c'h a buan da get ar gwiadoù blot ne chom eus an hominide koulz lâret nemet gwiadoù kalet: eskern ha dent. Gant ar roadoù-se e c'hell ar skiantourien dont a-benn da reiñ displegadennoù war an doare da fiñval, war diorroadur ar reoloù-boued, war ar c'hleñvedoù...

## An diaesterioù
An diaester brasañ en em gav ar baleoantropologourien gantañ eo an diouer a zanvez. Nebeut a eskern zo bet kavet e-keñver hirder ar prantad amzer studiet. Ouzhpenn da se e vezont alies a-strew ha distumm. Ral-kenañ eo ar c'horfoù-eskern adkavet en o fezh.

An diouer a ditouroù zo kaoz eus an displegadennoù disheñvel a vez kinniget e diorroadur mab-den. 

## Levrlennadur
* *Objets et méthodes en Paléoanthropologie*, gant Olivier Dutour (...), embannet gant *CTHS*
* *Le Collier de Néandertal*, gant Juan Luis Arsuaga, embannet gant *Odile Jacob*
Hominoidae

**Hominoidae** zo un uskerentiad er rummatadur klasel.

En **hominoideed** emañ an hominideed (da lavaret eo an dud, ar gorilhed, ar chimpanzeed, an orangoutaned) hag an hylobatideed (da lavaret eo ar gibboned).
Frañsez Iañ an Impalaeriezh Santel

**Frañsez Loren**, pe **François de Lorraine** e galleg, pe **Franz Stephan von Lothringen** en alamaneg, pe ivez **Frañsez Iañ**, pe Franz Iañ, ganet d'an 8 a viz Kerzu 1708 e Nancy ha marvet d'an 18 a viz Eost 1765 en Innsbruck (Aostria), a oa dug Loren ha dug Bar da gentañ (1729-1737) (evel Frañsez III), dug Teschen (1729-1765), besroue Hungaria (1732-1765), dug-meur Toskana (1737–1765) evel **Francesco II Stefano**. Ouzhpenn -se e voe anvet da Impalaer Santel da varv e dad-kaer daoust ma oa ar galloud gwir gant e wreg, an impalaerez Maria Theresia. Ganti e voe diazezet an dierniezh Habsbourg-Loren.

## E vugale
* Maria Elisabeth (1737–1740)
* Maria Anna (1738–1789)
* Maria Karolina (1740–1741)
* Joseph&nbsp;II (1741–1790)
** dimezet e 1760 da Maria Isabella di Borbone-Parma (1741-1763), merc'h d'an dug Filippo Iañ Parma, Piacenza, Guastella
** addimezet e 1765 da Maria Josepha von Bayern, merc'h d'an Impalaer santel Karl VII
da ganet er memes bloaz evel he fried; merc'h e oa d'an dug dug Parma, Piacenza, ha Guastella; mervel a reas ar briñsez da 22 vloaz;
* Maria Christina (1742–1798)
** dimezet e 1766 d'an dug Albert Kasimir von Sachsen-Teschen
* Maria Elisabeth (1743–1808), abadez en Innsbruck
* Karl Joseph (1745–1761), marvet da 16 vloaz,
* Maria Amalia (1746–1804)
** dimezet e 1769 d'an dug Ferdinando Iañ Parma, mab da Filippo Iañ Parma, dug Parma, Piacenza, ha Guastella
* Leopold&nbsp;II. (1747–1792)
** dimezet e 1765 d'an Infantez María Luisa Spagn (1745-1792)
* Maria Karolina (1748–1748)
* Johanna Gabriela (1750–1762)
* Maria Josepha (1751–1767)
* Maria Karolina (1752–1814) ∞ 1768
* Ferdinand Karl Anton (1754–1806)
* Marie Antoinette (Maria Antonia) (1755–1793), rouanez Bro-C'hall;
** dimezet e 1770 da Louis (1754-1793), Daofin Bro-C'hall, ha roue adalek 1773 evel Loeiz XVI;
* Maximilian Franz (1756–1801), arc'heskob, priñs-eskob Kôln.
Kastell an Erminig

**Kastell an Erminig** e oa anv, pe lesanv, kastell Gwened ma veze duged Breizh o chom er  a-raok mont da gastell Naoned da chom. Ober a ra ul lodenn eus ramparzhioù Gwened.

## Istor

### Ar c'hastell gwechall
An anv-mañ a voe roet d'ur c'hastell savet gant an dug Yann IV entre 1380 ha 1385 da greñvaat kêr Gwened ha da ober e annezlec'h. Savet e voe e reter ar gêr gloz, war douaroù prenet gant an dug e 1380. Ur wech savet ar c'hastell, e voe prenet douaroù all gantañ c'hoazh, er reter evit ober ul liorzh vras. Eno emañ liorzhoù ar Waremm hiziv.

E Kastell an Erminig e voe ganet Yann V, mab Yann IV. Eno ivez e voe lidet eured Frañsez II gant e wreg Marc'harid Breizh e 1455. Goude eured Anna Breizh gant ar roue gall Charlez VIII avat, ne voe ket implijet ar c'hastell kement. Eno e oa gouarnour Gwened o chom, hag eno ivez e voe degemeret ar roue Frañsez Iañ e 1518 hag e 1532, met tamm-ha-tamm goude-se e voe dilezet. Loeiz XIV a roas aotre da adimplijout lod eus ar mein da echuiñ kaeoù ar porzh.

### Hiziv
E 1785 e voe savet, war ar rivinoù-se, ar savadur a weler hiziv, an Ostel Lagorce, ha n'eo ket ur c'hreñvlec'h krennamzerel ken.

Eno emañ Skol-Uhel ar Vro hiziv.

## Liammoù diavaez
Barbapapa

**Barbapapa** zo anv tudennoù levrioù evit bugale krouet gant Annette Tison ha Talus Taylor e 1970.

Troet eo bet al levrioù-se diwar ar galleg en ouzhpenn 30 yezh.

Krouet ez eus bet tresadennoù-bev gant an tudennoù-se.

Dibarder ar barbapapaed eo o barregezh da cheñch stumm a-benn diskoulmañ ar c'hudennoù en em gavont ganto.

## Tudennoù
***Barbapapa**, an tad, tudenn bennañ an troioù-kaer, roz e liv 
***Barbamama**, ar vamm, du he liv

o seizh bugel :
***Barbidou**, melen, dedennet gant an natur hag an ekologiezh
***Barbalala**, gwer, dedennet gant ar sonerezh
***Barbotine**, orañjez, dedennet gant al levrioù hag an deskiñ
***Barbouille**, du ha blevek, dedennet gant al liverezh
***Barbabelle**, mouk, dedennet gant ar bravigoù
***Barbidul**, glas, dedennet gant ar skiantoù
***Barbidur**, ruz, dedennet gant ar sportoù

## E yezhoù all
* En alamaneg  "Barbapapa"
* En arabeg  "بارباالشاطر".
* E bulgareg "Барбароните"
* E daneg "Barbapapa"
* E farseg  "باربا پاپا".
* E finneg  "Barbapapa"
* E hebraeg  "ברבאבא".
* E hungareg "Barbapapa"
* En islandeg "Barbapabbi".
* En italianeg  "Barbapapà".
* E japaneg "バーバパパ"
* E koreeg  "바바빠빠" or "바바파파"
* E nederlandeg   "Barbapapa"
* E norvegeg "Barbapapa"
* E portugaleg "Barbapapa"
* E serbeg  "Tatabrada".
* E sinaeg  "巴巴爸爸".
* E sloveneg "Barbapapa".
* E spagnoleg  "Barbapapá"
* E svedeg  "Barbapappa"
* E thai   "บาร์บ้าปาป้า"
* E turkeg  "Tontonlar"

## Liamm
*Lec'hienn ofisiel
Saint-Venant

**Saint-Venant** a zo ur gumun eus departamant Pas-de-Calais (Bro-C'hall).
## Istor
### kantved
**[[Brezel-bed kentañ]]**: roet e voe ar Groaz Brezel 1914-1918 d'ar gumun e 1920 
.

**[[Eil brezel-bed]]**: emgannoù start a voe e **Saint-Venant** e 1940 etre al Lu gall hag an Alamaned evit daleañ an Alamaned e-pad tec'hadenn Dukark.

## Monumantoù ha traoù heverk
## Bezioù milourel ar C'hommonwealth ([[Brezel-bed kentañ]])
* Bezioù ar C'hommonwealth e bered ar gumun.

* Bered ar C'hommonwealth: *St.Venant-Robecq Road British Cemetery*
War vord an hent etre Saint-Venant ha **Robecq** emañ.

## Douaroniezh
## Emdroadur ar boblañs 1793-2007

## Melestradurezh
## Tud
## Liammoù diavaez
## Notennoù ha daveoù
Frañsez Iañ (dug Loren)

**Frañsez Iañ** (23 a viz Eost 1517 - 12 a viz Even 1545) a oa Dug Loren ha Bar eus 1544 betek e varv er bloaz goude, e-pad 363 deiz.

Mab e oa da Antoine, Dug Loren ha da Renée Bourbon-Montpensier, merc'h da Gilbert, kont Montpensier.

Dimezet e oa gant Kristina Danmark, merc'h da Kristian II Danmark ha Sveden.

## Bugale
Tri bugel en doa bet gant Kristina.
* Dorothea (1542-?), dimezet gant Dug Braunschweig.
*Charles (1543-1608), anvet da zug goude marv e dad.
*Renata (1544-1602), dimezet gant Wilhelm V, Dug Bavaria.
Pontos (bro)

**Pontos** (henc'hresianeg Πόντος, Pontus e latin) zo ur vro zo bet anezhi en Azia-Vihanañ, en arvor kreisteiz ar Mor Du en Henamzer, un douar hag a zo e Turkia hiriv.
Dont a ra an anv eus ar Mor Du a oa anvet Πόντος Εύξεινος *Pontos Euxeinos* (da lâret eo "Mor degemerus") e henc'hresianeg, gant tud Henc'hres.
Kentañ meneg eus an impalaeriezh-se a gaver en *[[Anabasis]]* Ksenofon. 

Ment ar vro a gemmas hervez ar mare met peurliesañ en em lede eus Kolc'his (Jorjia a-vremañ) betek e diabarzh Paflagonia er c'hornôg. Meur a stad hag a broviñs zo bet dezho un anv kar da hini Pontos en amzerioù hellenadek, roman ha bizantat.

## Liamm diabarzh
Roll rouaned Pontus

## Notennoù
Aval-gouzoug

**Aval ar gouzoug**, pe an **aval-gouzoug**, eo anv an tamm balirek e diaraog ar gouzoug, anezhañ migorn an diroidenn, pe ar wagrenn diroid.

## Orin an anv
Dont a ra eus istor ar frouezhenn difennet, er Bibl, a oa profet gant Eva da Adam, hag a vefe chomet sac'het e toull gouzoug he den, hervez ur vojenn gristen goude.

Un afer gwazed eo an aval-gouzoug. Ne vez ket gwelet aval-gouzoug ar vugale tamm ebet. Seul voutoc'h mouezh ar gwaz, seul izeloc'h ha splannoc'h aval e c'houzoug. Ral eo da hini ar maouezed bout balirek evel hini lod eus ar wazed: druzoni a vez dezho etre o groñj hag o gouzoug hag a guzh aval o gouzoug, goude ma ne vijent ket tev.
K'ak' Tiliw Chan Yopaat

**K'ak' Tiliw Chan Yopaat**, anvet ivez *Cauac Sky*, **Kawak Sky**, **Buts’ Tiliw** ha **Butz’ Ti’liw** a oa roue meurañ keoded vaya Quiriguá

K'ak' Tiliw Chan Yopaat a renas ar geoded eus 724 da 785. Darvoud pouezusañ ar ren - hag eus istro Quiriguá - a c'hoarvezas e 738 pa voe faezhas gantañ lu Copán. Rener Copán, Uaxaclajuun Ub'aah K'awiil a voe bac'het ha dibennet diwezhatoc'h.

A-raok trec'h K'ak' Tiliw Chan Yopaat e oa Quiriguá gwaz da gCopán. Faezhidigezh Copán a voe abeg e ziskarr met deroù ur marvezh alaouret evit e waz kozh.

## Notennoù

## Daveoù

: 

: 

: 

:  

:

:
Munud

Ar **munud** a zo un anv-plant
*ar munud-bras, pe tin 
*ar munudig, pe tin-lann

## Gerioù heñvelskrid
**munud* : kementad bihan-bihan, tammig, a gaver ivez e troiennoù evel *dre ar munud*.

## Gerioù nes o neuz
Arabat droukveskañ gant:
*munut, pe "munutenn", a zo ur muzul amzer.
**munut*, un anv-gwan, hag a dalvez "bihan-bihan".
Bae Ceredigion

**Bae Ceredigion** eo brasañ bae Kembre, e kornôg ar vro, eus penn Ledenez Llŷn betek penn Sir Benfro, a-hed aodoù Gwynedd, ha Ceredigion 

## Douaroniezh
### Kêrioù ar bae
*Pwllheli
*Porthmadog
*Abermaw
*Aberdyfi
*Aberystwyth
*Aberaeron
*Cei Newydd
*Abergwaun

### Stêrioù ar bae
*Teifi
*Rheidol
*Dyfi
*Aeron
*Mawddach
*Glaslyn
*Erch

### Inizi ar bae
*Inizi Sant Tudwal 
*Ynys Enlli, an hini vrasañ 
*Ynys Aberteifi 
*Ynys Lochdyn 

## Istor
Betek an  e oa buhezek porzhioù Bae Ceredigion. Listri a yae eus Porthmadog da Amerika, a-dreuz ar Meurvor Atlantel, ha da zouar-bras Europa. Aberteifi a oa ur porzh pouezusoc'h eget Kerdiz, ur poent zo bet. 

## Lennegezh-pobl
Meur a vojenn zo diwar-benn ar bae, morverc'h ha kleier o son er goueled. Cantre'r Gwaelod eo an anv a roer d'ar vroig e goueled ar bae a vije bet beuzet gant ar mor.
Chimpanze

Ar **chimpanze** a zo ur marmouz rummataet e-touez an Hominidae. Lakaet e vez ivez e-touez ar marmouzed meur met an droienn-mañ n’eo ket un doare skiantel da welet an traoù pa ne zegouezh ket gant ar rummatadur klasel.

## Rummatadur
Daou spesad chimpanze a zo:
* Ar chimpanze korr, pe bonobo (*Pan paniscus*) a vev e Su Boukl ar C'hongo e Republik Demokratel Kongo 
* Ar chimpanze boutin (*Pan troglodytes*), gant pevar isspesad diouzh o lec'h bevañ :
** *Pan troglodytes troglodytes*, Chimpanze ar c'hreiz a vev en Afrika ar C'hreiz etre reter stêr Kongo hag ar Meurvor Atlantel e Kameroun, Republik Demokratel Kongo, Republik Kongo, Republik Kreizafrika, Ginea ar C'heheder.
** *Pan troglodytes schweinfurthii*, Chimpanze ar reter a vev en Afrika ar C'hreiz hag e Afrika ar Reter e Norzh Stêr Kongo hag e reter stêr Ubangi e Republik Demokratel Kongo, Republik Kreizafrika, Soudan ar Su, Ouganda, Rwanda, Burundi, Tanzania.
** *Pan troglodytes ellioti* = *Pan troglodytes vellerosus*, Chimpanze takad Nigeria Kameroun a vev en Afrika ar C'hreiz e Norzh stêr Sanaga e Kameroun ha Nigeria.
** *Pan troglodytes verus*, Chimpanze ar c'hornaoueg a vev en Afrika ar C'hornaoueg e Ginea, Senegal, Mali, Liberia, Sierra Leone, Aod an Olifant, Ghana hag e Burkina Faso.
E-touez ar marmouzien meur eo ar chimpanzeed ar re dostañ eus an den: an disparti a vefe c'hoarvezet tro 4,5 milion a vloavezhioù zo.

## [[Kariotip]]
Evel ar gorilhed hag an orangoutaned o deus ar chimpanzeed 48 kromozom. Disheñvel eo o c'hariotip eta diouzh hini an dud (46 kromozom).

## Lec'hiadur
Emañ ar bonoboed o chom er su d'ar stêr Kongo.
Ledanoc'h eo lec'h-bevañ ar chimpanzeed boutin, eus Senegal betek Tanzania.

## Levrlennadur
Kariotip

Ar **c'hariotip** eo hollad ar c'hromozomoù e kelligoù ur bevedeg. Gant an termen kariotip e raer anv ivez eus skeudenn hollad kromozomoù ur gellig, urzhiet en un doare standart.

E kelligoù somatek an den ez eus 23 c'houblad kromozomoù, da lâret eo 46 kromozom. Niverennet int eus 1 betek 22 mui ar c'hromozomoù seksel (XX evit ar merc'hed, XY evit ar baotred).

E kelligoù seksel an den ez eus ur skouerenn hepken eus pep kromozom, da lâret eo 23 c'hromozom. 

## Implij
Dielfennet e vez ur c'hariotip evit meur a abeg, da skouer :
* Kavout un distummadur a c'hellfe bezañ kaoz eus ur c'hleñved
* Studiañ dibarderioù ur gellig
* Studiañ an darempredoù taksonomel etre daou spesad
Vinkt

**Vinkt** a zo e Flandrez Belgia, e proviñs Reter-Flandrez. Ur gumun e oa gwechall; gant lezenn 1977 eo bet lakaet e kumun Deinze.

## Istor
## Monumantoù ha traoù heverk

## Douaroniezh
## Emdroadur ar boblañs
## Melestradurezh
## Tud
## Liammoù diavaez
## Dave ha notennoù
Sonerezh folk

Sonerezh ha kanaouennoù sonet gant binvioù n'int ket tredanet peurvuiañ e-giz ar sonerien gwechall, daoust ma vez kavet nemedennoù evel ar sonerezh *country* hag a zo deuet da vezañ diouzh ar c'hiz e Stadoù Unanet Amerika. Ar c'h-country music, ar sonerezh cajun, iwerzhonat a zo e meur a geñver muzik folk. Lodenn vrasañ ar pezh anver sonerezh Breizh anezhañ a zo eus familh vras ar folk.
Ster orin ar ger a zo ar *bobl* pe an dud er yezhoù german, ar saozneg da skouer. Ar *[[folklore]]* a zo lennegezh pe gouiziegezh ar bobl pe an dud. *Folk music* a dalvez neuze sonerezh ar bobl.
Kromozom

Ar **c'hromozom** (diwar ar gresianeg χρῶμα/chroma *liv* ha σῶμα/soma *korf*) zo un elfenn graet gant TDN ha proteinoù (an histonoù) er c'helligoù.

Er c'hromozom emañ an titouroù genetik hag a vez dasparzhet e pep kellig dre ar rannadur kelligel.

## Lec'hiadur er gellig
Diouzh ar gellig eo.
* en ur gellig eukariot emañ ar c'hromozomoù en nukleus.
* en ur gellig prokariot emañ er sitoplasm.

## Kromozomoù ar c'helligoù eukariot
Kromatin fetisaet a ya d'ober ar c'hromozomoù. Cheñch a ra stumm ar c'hromatin diouzh prantadoù ar c'helc'hiad kelligel.

### Stumm
An aliesañ zo stumm un X gant ar c'hromozom, gant div vrec'h hir ha div vrec'h verr, liammet er poent anvet santromer.

Diouzh al lec'h m'emañ ar santromer e vez disheñvelaet ar c'hromozomoù :
* kromozomoù metasantrek : e kreiz emañ ar santromer. Keit eo ar peder brec'h neuze.
* kromozomoù submetasantrek : tost ouzh ar c'hreiz emañ ar santromer. Ar vrec'h vihanañ a vez anvet « p » hag ar vrec'h hirañ « q ».
* kromozomoù akrosantrek : tostoc'h ouzh ur penn (an telomer) emañ ar santromer.
* kromozomoù telosantrek : tost-mat ouzh an telomer emañ ar santromer.

Kromozomoù direizh a c'hell bezañ ivez :
* kromozomoù asantrek : santromer ebet.
* kromozomoù disantrek : gant daou santromer.

### Kariotip
Heñvel eo kariotip bevedegoù ar memes spesad. Er c'helligoù somatek ez eus bep a div skouerenn kromozom. Ur skouerenn hepken zo er c'helligoù seksel.

## Kromozomoù ar c'helligoù prokariot
E darn vrasañ ar bakteri eo kelc'hiek ar c'hromozom.
Kannañ

**Kannañ** ar c'houez, da lavarout eo an dilhad lous, a vez ret ober a-wechoù, hag un ober kalet eo bet e-pad pell e broioù Europa. 

## War ar maez
François Boucher

**François Boucher** (1703-1770) zo ul livour gall eus an , ganet ha marvet e Pariz. Brudet eo e boltredoù merc'hed yaouank. 

## Gwelet ivez
* Roll livadurioù François Boucher
Histon

An **histon** eo ar protein pennañ er c'hromatin. Gant an histonoù e vez fetisaet ar molekulennoù TDN. Ar volekulenn fetisaet zo 40.000 gwech bihanoc'h eget ar stumm laosk, ar pezh zo talvoudus evit enbarzhiañ hollad ar genoù e nukleus ar gellig.

## Seurtoù

6 seurt histonoù zo, rannet e div familh :
* *Histonoù-kalon* : H2A, H2B, H3 ha H4
* *Histonoù-liamm* : H1 ha H5

## Stumm un nukleozom

Div skouerenn eus pep *histon-kalon* a stroll asambles evit ma rodellfe tro-dro dezho un neudenn TDN ha reiñ stumm evel-se d'un nukleozom.
An TDN a rodell 1.75 gwech tro-dro d'ur galonenn-histonoù, ar pezh a glot gant 146 koublad bazennoù.

An histon H1 a servij da *glozañ* an nukleozom ha da reiñ tu evel-se da fetisaat muioc'h c'hoazh an TDN.
Nukleozom

Un **nukleozom** zo unanenn kromatin an eukarioted. Servijout a ra da fetisaat ar genom er gellig.

## Stumm
Proteinoù (an histonoù) ha TDN a ya d'ober un nukleozom. Urzhiet e vez an nukleozomoù kenetrezo evit ober ar c'hromozomoù.

Kalonenn an nukleozom zo graet gant 8 protein histon (2 skouerenn H2A, H2B, H3 ha H4). Tro-dro d'ar galonenn-mañ e rodell un neudenn TDN.
An histon H1 a servij da liammañ an nukleozomoù hag an TDN.
Adenin

An **adenin** zo un nukleobazenn meur a roll ganti e biokimiezh. En o zouez an analadur kelligel ha sintezenn ar proteinoù p'eo un elfenn eus an TDN.

Stumm an adenin a genglot ouzh hini an timin en TDN hag ouzh hini an urasil en TRN.