open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Pezzolo Valle Uzzone

**Pezzolo Valle Uzzone** (*Pseu* e piemonteg) zo ur gumun eus Italia, e proviñs Cuneo, e rannvro Piemonte.   

## Notennoù
Roascio

**Roascio** (*Roass* e piemonteg) zo ur gumun eus Italia, e proviñs Cuneo, e rannvro Piemonte.   

## Notennoù
Suetrii

Ar **Suetrii** (e galianeg: *Su(p)etrioi; en henc'hresianeg : Σουητρίοι) a oa ur bobl kelt pe ligur, staliet e tolead Frejus hag Antibes en Oadvezh an Houarn, war-dro ar I kantved kent J.-K.. Salinae e oa o c'hêr-benn.

## O anv
Meneget int evel *Suebri* (a-wezhioù *suberi*, *uebri*) ha *Svetri* gant Plinius (I kantved goude J.-K.), evel  *Souētrōn* (Σουητρ...ων; a-wezhioù Σουιντρ...ων, Σουκτρ...ων) gant Ptolemaios (Eil kantved goude J.-K.), ha *Suetrio* en un enskrivadur. 

An anv  *Suetrii* a c'hallfe dont eus **su-(p)etri-* e galianeg, a dalvezfe "evned mat" (da geñveriañ gant al latin *accipiter*) 

## Monumant Turbia
Engravet e voe o anv war ar monumant anvet Tropaeum Alpium e Turbia, en enor d'an impalaer Augustus, ma'z eo bet merket anvioù ar pobloù trec'het gantañ.

## Levrlennadur
### Mammennoù

*

### Skridoù all

*
*
*
*
*
*

## Notennoù
Tüfelsbrugg

An **Tüfelsbrugg**  pe *Teufelsbrücke* (*[[Pont an Diaoul]]*) zo ur pont toet dreist  ar  stêr Sihl, en Egg bei Einsiedeln e Suis.

## Skeudennoù

Teufelsbrücke1SZ.JPG|An *Teufelsbrücke* e-tal Egg. 
Etzel - Etzelpass - Tüfelsbrugg - Sihl - Etzelpass 2010-10-21 17-30-42.JPG| Ar Menez Etzel en adreñv.
Egg.6479.JPG|An Etzelpass gant an  **Teufelsbrücke** .
Egg.6490.JPG|An Etzelpass gant an Teufelsbrücke .
EinsiedelnTuefelsbrugg1.JPG|
Tafel auf der Brücke.jpg|Taolenn ma lenner istor an Teufelsbrücke
Rocca de' Baldi

**Rocca de' Baldi** (*La Ròca dij Bàud* e piemonteg) zo ur gumun eus Italia, e proviñs Cuneo, e rannvro Piemonte.   

## Notennoù
Etzelpass

An **Etzelpass** zo un ode en Alpoù Suis, 950 m uhelder dezhi, e kanton Schwyz, etre Pfäffikon hag Einsiedeln, war an hent pirc'hirinañ a gas eus abati Einsiedeln betek Santiago de Compostela.
Ur chapel zo, savet da Sant Meinrad, ur manac'h alaman a vije bet lazhet eno.

## Skeudennoù

Etzel Meinrad.jpg|Chapel Sant Meinrad en Etzelpass
Etzelstraesschen.jpg|Sell ouzh lenn Zürich
Egg.6490.JPG|Etzelpass hag an  Teufelsbrücke 
Etzelpass_Tanksperre.JPG|Bunker an arme en Etzelpass . 
ETH-BIB-Etzel, Hurden, Rapperswil v. S. aus 1250 m-Inlandflüge-LBS MH01-008043.tif|Skeudenn tapet gant Walter Mittelholzer e  1934
Alain Guionnet

**Alain Guionnet**, ganet e 1954, zo ur stourmer gall enepyuzev a sav a-enep an Holokost hag an trodroc'hañ. 

En e yaouankiz e oa e penn ur strolladig eus an tu kleiz pellañ, anvet *Oser lutter, oser vaincre* ("krediñ stourm, krediñ trec'hiñ"), en Issy-les-Moulineaux . Sevel a reas ur gazetenn anvet *La Guerre sociale*.

Goude ur gwallzarvoud grevus-tre c'hoarvezet pa oa studier e troas war-zu an tu dehoù pellañ. Levezonet e voe gant Roger Faurisson.

Kondaonet eo  bet Guionnet d'ar prizon meur a wezh (e 1991, 1993 ha 1994) abalamour m'en doa  nac'het an Holokost Kondaonet e voe ivez evit bezañ droukkomzet diwar-benn Pierre Vidal-Naquet., hervez al Lezenn Gayssot. 

## Levrlennadur
* Valérie Igounet, "« post-révisionnisme », une dénonciation exacerbée du « pouvoir juif" , in *Histoire du négationnisme en France*, Pariz, 2000, .

## Notennoù
Pontechianale

**Pontechianale** (*Pont e La Chanal* en okitaneg) zo ur gumun eus Italia, e proviñs Cuneo, e rannvro Piemonte.   

## Notennoù
William Scawen

**William Scawen** (1600–1689) a oa unan eus an dud a gemeras perzh en adsavidigezh ar c'herneveureg. Mont a reas e-barzh Ti ar C'humunioù pa voe dilennet da ezel e 1640. Sevel a reas a-du gant ar roueelourien e-pad Brezel Diabarzh Bro-Saoz.

## E vuhez
Mab e oa William Scawen da Robert Scawen, eus Lannales, hag Isabella Nicholls, eus  Eglostudi. Un denjentil e oa. E miz Ebrel 1640 e voe anvet da ezel eus ar parlamant evit Lannales hag evit reter Logh. Sevel a reas a-du gant ar roueelourien e-pad Brezel Diabarzh Bro-Saoz ha kemer a reas pezh er stourmoù a-gevret gant soudarded a gaozee kerneveureg.

## E oberenn
Kompren a reas Scawen edo ar yezh-se o vont da get ha sevel a reas meur a skrid diwar he fenn war e gozhni. Etre 1679 ha 1680 e savas un droidigezh e saozneg eus ar varzhoneg hir *[[Pascon agan Arluth]]*. Sevel a reas notennoù diwar-benn *"Passio Christi"*, ur rann eus an *[[Ordinalia]]*, un dornskrid skrivet e kerneveureg ha miret e Levraoueg Bodleian en Oxford. En un dornskrid meur a gant pajennad e teskriv yezh ha sevenadur pobl Kerne-Veur gwechall. Displegañ a ra ennañ petra eo abegoù diskar ar yezh-se hag en zouez e veneg an diouer a droidigezh eus ar Bibl e kerneveg hag an diouer a zarempred gant Breizh Vihan.
 
## Notennoù
Proviñs Rieti

**Proviñs Rieti** zo unan eus pemp proviñs rannvro Lazio en Italia. Rieti eo ar pennlec'h anezhi. 73 kumun zo er broviñs ha  150 689 a dud zo enni o chom. 

## Ar c'humunioù

73 kumun a zo e proviñs Rieti.
Proviñs Frosinone

**Proviñs Frosinone** zo unan eus pemp proviñs rannvro Lazio en Italia, ha kêr Frosinone eo ar gêr-benn anezhi.
Narzole

**Narzole** (*Narsòle* e piemonteg) zo ur gumun eus Italia, e proviñs Cuneo, e rannvro Piemonte.   

## Notennoù
Neviglie

**Neviglie** (*Nevije* e piemonteg)  zo ur gumun eus Italia, e proviñs Cuneo, e rannvro Piemonte.   

## Notennoù
Preizhadeg Dinant

**Preizhadeg Dinant** zo anv div breizhadeg e kêr Dinant e Belgia:

* Preizhadeg Dinant (1466): preizhadeg  graet gant soudarded  Charlez an Her en 1466.
* Preizhadeg Dinant (1914): preizhadeg  graet gant soudarded an 3e arme alaman dindan ar jeneral Max von Hausen e deroù ar Brezel-bed kentañ.
Preizhadeg Liège

**Preizhadeg Liège** a voe sevenet e 1468 gant arme Charlez an  Her, dug Bourgogn, goude trede emsavadeg priñselezh Liège a-enep dug Bourgogn, ha pan eas c'hwec'h kant emsaviad da arsailhañ an dug, a oa ar roue gall Loeiz XI en e gichen, goude m'en doa roet ton e-kuzh d'an emsavadeg. 

Brudet eo ar breizhadeg-se, a deuas goude preizhadeg Dinant, en istor Belgia.
Frassino

**Frassino** (*fraisse* en okitaneg; a vefe *[[onnenn]]* e brezhoneg) zo ur gumun eus Italia, e proviñs Cuneo, e rannvro Piemonte.   

## Notennoù
Seziz Lemojez

**Seziz Lemojez** a c'hoarvezas  e miz Gwengolo 1370 e-kerzh ar Brezel Kant Vloaz.

Digoret e oa bet perzhier kêr d'an arme c'hall, ar pezh a zisplijas meurbet da Edward Woodstock (1330-1376), dug Akitania, a oa o lakaat seziz war gêr.

Kemeret e voe kêr gant ar Saozon ha preizhet ganto.
Preizhadeg Dinant (1466)

**Preizhadeg Dinant** (hiriv e Belgia) a c'hoarvezas e miz Eost 1466, pa voe kemeret kêr gant soudarded Charlez, kont Charolais, anavezet evel Charlez an Her, a-unan gant e dad Fulup III Bourgogn. Seziz a voe, bombezadeg, preizhadeg, tan-gwall, ha diskar kêr Dinant (war-bouez an ilizoù ha savadurioù relijiel) gant soudarded Bourgogn, evel kastiz war-lerc'h emsavadeg Dinantiz ouzh Tiegezh Bourgogn.
Ret e voe gortoz marv Charlez en 1477, unnek vloaz goude, evit ma c'hallje kêr Dinant adsevel eus he rivinoù.
Chauché

**Chauché** a zo ur gumun e departamant Vande, e Bro-C'hall .
## Douaroniezh
## Dezougen
## Armerzh
## Istor
### [[Dispac'h Gall]]
* Melestradurezh: savet e voe ar gumun e 1790 ; lakaet e voe e Kanton Saint-Fulgent hag e Bann Montaigu. Lakaet e voe kumun Chauché en Arondisamant Montaigu bet krouet e 1800 hag en Arondisamant La Roche-sur-Yon e 1804.
* Brezel Vendée : d’an 2 a viz C’hwevrer 1794 e voe trec’h emsavidi Charette ha de La Rairie war bagadoù republikan Joba ha  La Chenaie en Emgann Chauché.
### 
#### [[Brezel 1870-1871]]
* Mervel a reas unnek gwaz eus ar gumun hervez marilhoù ar gumun.
### 
##### [[Brezel-bed kentañ]]
* Mervel a reas 143 gwaz ag ar gumun, da lavaret eo 6,43% eus ar boblañs e 1911, abalamour d'ar brezel hervez monumant ar re varv.
##### [[Eil Brezel-bed]]
* Mervel a reas naontek gwaz eus ar gumun abalamour d'ar brezel hervez monumant ar re varv.
## Monumantoù ha traoù heverk

Chauché limouziniere 02.jpg

* Peulvan La Limouzinière.

Église Saint-Christophe de Chauché (Éduarel, 17 mai 2017).jpg

* Iliz katolik *Sant Kristol*.
* Monumant ar re varv, luc’hskeudennoù ha kartenn-bost .
* En iliz katolik: plakenn ar re varv (1914-1918),  luc’hskeudennoù.
## Tud
## Pennadoù kar
## Daveoù ha notennoù
Puerto Príncipe

**Puerto Príncipe** zo anv spagnolek tri lec'h :
**Santa María del Puerto del Príncipe*, pe **Puerto Príncipe**, anv kozh Camagüey en enez Cuba.
**Puerto Príncipe*, anavezet ivez evel Port-au-Prince, kêr-benn Haiti.
**[[Puerto Príncipe (Vichada)]]*, corregimiento e Kolombia, e departamant Vichada.
La Copechagnière

**La Copechagnière** a zo ur gumun e departamant Vande, e Bro-C'hall .
## Douaroniezh
## Dezougen
## Armerzh
## Istor
### [[Krennamzer]]
* Ur manati beneadat a oa er barrez.
### 
* Kivijourion ar barrez a droas war-zu ar Brotestantelezh.
### [[Dispac'h Gall]]
* Melestradurezh: savet e voe ar gumun e 1790 ; lakaet e voe e Kanton Les Brouzils hag e Bann Montaigu. Lakaet e voe kumun La Copechagnière en Arondisamant Montaigu bet krouet e 1800 hag en Arondisamant La Roche-sur-Yon e 1804. Lakaet e voe kumun La Copechagnière e  Kanton Saint-Fulgent pa voe diskaret Kanton Les Brouzils e 1801.
### 
##### [[Brezel-bed kentañ]]
* Mervel a reas 30 gwaz ag ar gumun, da lavaret eo 6,05% eus ar boblañs e 1911, abalamour d'ar brezel hervez monumant ar re varv.

## Monumantoù ha traoù heverk

Église Saint-Jean-l’Évangéliste de La Copechagnière (Éduarel, 17 mai 2017).jpg

* Iliz katolik  *Sant Yann-Vadezour*, bet savet en XIII kantved ha kempennet er XIV kantved ha bet adsavet e 1886.
* Monumant ar re varv, luc’hskeudennoù.
## Tud
* Pierre Rezeau, 1764-1813, jeneral rannlu emsavidi bro Montaigu e pad Brezel Vendée.
## Pennadoù kar
## Daveoù ha notennoù
Preizhadeg Marseille

**Preizhadeg Marseille** a voe graet e-pad tri devezh, entre an 20 hag an 23 a viz Du 1423, gant soudarded Alfonso V, roue Aragon.

## Kenarroud
Bec'h a oa savet etre Tiegezh Anjev-Sikilia ha Tiegezh Aragon da c'houzout gant piv ez afe kurunenn  Rouantelezh Sikilia. Abaoe Gousperoù Sikilia edo enez Sikilia dindan Tiegezh Aragon, tra ma oa Tiegezh Anjev o ren e Rouantelezh Naplez. 

D'ar 6 a viz Eost 1414 e varvas divugel ar roue Ladislas Naplez, un Hungarad a orin. E c'hoar Giovanna II (1373-1435) a renas neuze war e lerc'h, un intañvez pemp bloaz ha daou-ugent anezhi, bet dimezet da Wilhelm Aostria. Anavezet e voe he gwirioù war ar gurunenn gant ar pab Martin V ha kurunennet e voe d'ar 28 a viz Here 1419 gant Morosini, kannad ar pab.

Div gostezenn a oa e lez Naplez. Unan kaset gant Francisco Sforza, a-du gant Genova hag egile gant Giovanni Caracciolo, a-du gant Aragon. Gwidreoù Caracciolo a reas  d'ar rouanez Giovanna II sevel a-enep d'ar pab Martín V. Ha setu kostezenn  Genova da glask lakaat ar gurunenn war benn Loeiz III Naplez, mab da Loeiz II. 

Ha setu Loeiz III o vont eus Genova ha Marseille gant galeoù da Naplez ma tegouezhas d'ar 15 a viz Eost 1420. Nec'het Giovanna II, ma c'houlennas skoazell digant Alfonso V d'Aragon. Hag an Aragonad o tegouezhout gant e listri, dirak kêr Naplez sezizet gant Loeiz III, hag eñ da ziac'hubiñ kêr diouzh gwask ar Provañsad. Met ne badas ket pell an emglev etre Giovanna II hag Alfonso V, rak an Aragonad n'en doa ket c'hoant da chom da c'hortoz ar gurunenn, met da gemer ar galloud. 
Ha Giovanna da advabañ Loeiz III, ha da neveziñ roidigezh ar rouantelezh a oa bet graet gwechall gant Giovanna Iañ da Loeiz Iañ. Diwar neuze e oa enebourien touet an daou gevezer, roue Aragon ha kont Provañs.

Neuze e klaskas ar pab Martin V hag ar c'hont Loeiz III pouezañ war  Filippo Maria Visconti, dug Milano, evit ma kasfe ur morlu da arsailhañ kêr Naplez. Pa glevas Alfonso Aragon ar c'heloù, ha pa voe lavaret dezhañ edo roue Kastilha, e vreur-kaer, o prientiñ aloubiñ  Aragon,  e tivizas  distreiñ da zifenn e rouantelezh en miz Here 1423. Dre ma ouie e oa peuzdizarmet kêr Marseille abaoe ma oa aet  kalz a soudarded da vrezeliñ da Italia da-heul Loeiz III, e kavas dezhañ en doa kavet e dro d'ober droug bras d'e enebour tra ma oa aet da lec'h all.

## Emgann

En 1423 edo Alfonso V o klask kemer kurunenn Rouantelezh Naplez, hogen trec'het e voe gant Louis III Anjev (1403-1434), ma rankas distreiñ da Aragon. 
War e hent d'e vro edo Alfonso gant e listri pa zivizas arsailhat kêr Marseille da gas an dorzh d'ar gêr d'e enebour Louis III, kont Anjev, Provañs, Maine, ha Roue Naplez, Aragon, Sikilia ha Jeruzalem. E-pad tri devezh e preizhatas hag e tangwallas Marseille.
Niella Belbo

**Niella Belbo** (*La-Niela-an-Belb* e piemonteg) zo ur gumun en Italia, e proviñs Cuneo, e rannvro Piemonte.
Niella Tanaro

**Niella Tanaro**  (*La Niela Tane* e piemonteg) zo ur gumun en Italia, e proviñs Cuneo, e rannvro Piemonte.
Civitacampomarano

**Civitacampomarano** (*Civëtë* e rannyezh Molise) zo ur gumun hag ur gêr en Italia e proviñs Campobasso, e  rannvro Molise.

## Liamm diavaez
* Lec'hienn kumun Civitacampomarano
Scorzè

**Scorzè** (*Scorsè* e veneteg) zo ur gumun en Italia e meurgêr Venezia, e Veneto. Da  e sav niver an annezidi.

## Notennoù ha daveoù
Annone Veneto

**Annone Veneto** zo ur gumun en Italia e meurgêr Venezia, e Veneto. Da 3 794 a dud e save ar boblañs d'ar 1 a viz Here 2022.

## Daveoù
Monforte d'Alba

**Monforte d'Alba** (*Monfòrt* e piemonteg) zo ur gumun eus Italia, e proviñs Cuneo, e rannvro Piemonte.   

## Notennoù
Ledenez Cooley

**Ledenez Cooley** (*Cuaille* en iwerzhoneg, anvet *Cúalṅge* en heniwerzhoneg) zo ul ledenez veneziek e norzh Kontelezh Louth e reter Iwerzhon. El ledenez emañ kêr vihan Carlingford, porzh Greenore ha kêriadenn Omeath. 

E Kelc'hiad ar Skourr ruz ez eo e Cooley (*[https://web.archive.org/web/20190207015801/http://www.dil.ie/search?q=c%C3%BAalnge&search_in=headword Cúalnge]* en heniwerzhoneg) e oa an tarv Donn Cuailnge, zo anv anezhañ e *[[Táin Bó Cúailnge]]*. E-mesk monumantoù Cooley e c'haller menegiñ Taol-vaen Proleek, warni ur maen a bouez war-dro 35 tonnenn (31, 75 tonnenn), hag ur bez garidek eus Oadvezh an arem, o-daou e-tal Ballymascanlan.

## Notennoù
Tyne (Bro-Saoz)

An **Tyne** (e saozneg /ˈtaɪn/) zo ur stêr hag a red e biz Bro-Saoz, dezhi 118 km hed. Redek a ra adalek kember div stêr, an North Tyne hag ar  South Tyne, e Warden Rock e-kichen  Hexham e Northumberland en ul lec'h anvet *Watersmeet*.
Montaldo Roero

**Montaldo Roero** (*Montàud Roé* e piemonteg) zo ur gumun eus Italia, e proviñs Cuneo, e rannvro Piemonte.   

## Notennoù
Montaldo di Mondovì

**Montaldo di Mondovì** (*Montàud dël Mondvì* e piemonteg) zo ur gumun eus Italia, e proviñs Cuneo, e rannvro Piemonte.   

## Notennoù
Tyne (Bro-Skos)

An ** Tyne** zo ur stêr e Bro-Skos. Eieniñ a ra er Moorfoot Hills e  Meadhan Lodainn, e-kichen Tynehead er c'hreisteiz da Zinedin, e kroashent ar B6458 hag ar B6367. Goude e talc'h da redek war-du ar biz a-hed un 50 km, ha mont a ra d'aberiñ e Mor an Hanternoz e-kichen Belhaven.
Warden (Northumberland)

**Warden**  zo ur gêriadenn e Northumberland, e Bro-Saoz, 3 km er c'hornôg da Hexham. Enni e kej doureier an North Tyne hag ar South Tyne.
Saint-André-Goule-d'Oie

**Saint-André-Goule-d'Oie** a zo ur gumun e departamant Vande, e Bro-C'hall .
## Douaroniezh
## Dezougen
## Armerzh
## Istor
### [[Dispac'h Gall]]
* Melestradurezh: savet e voe ar gumun e 1790 ; lakaet e voe e Kanton Saint-Fulgent hag e Bann Montaigu. Lakaet e voe kumun Saint-André-Goule-d'Oie en Arondisamant Montaigu bet krouet e 1800 hag en Arondisamant La Roche-sur-Yon e 1804..
* Trubuilhoù a voe er gumun. 
### 
#### [[Brezel 1870-1871]]
* Mervel a reas seizh gwaz eus ar gumun hervez marilhoù ar gumun.
### 
##### [[Brezel-bed kentañ]]
* Mervel a reas 79 gwaz ag ar gumun, da lavaret eo 5,06% eus ar boblañs e 1911, abalamour d'ar brezel hervez monumant ar re varv.
#### [[Eil Brezel-bed]]
* Mervel a reas nav gwaz eus ar gumun.
## Monumantoù ha traoù heverk

Église Saint-André de Saint-André-Goule-d’Oie (vue 2, Éduarel, 17 mai 2017).jpg

* Iliz katolik *Sant Andrev*.
* Monumant ar re varv, luc’hskeudennoù.
## Tud
## Pennadoù kar
## Daveoù ha notennoù
Tinvaal

**Ard-whaiyl Tinvaal** e manaveg, **High Court of Tynwald **e saozneg, eo parlamant Enez Vanav. Div lodenn zo ennañ, hag a vez o sezañ pep hini diouzh he zu pe a-gevret a-wechoù : Kiare as Feed ("pevar warn-ugent", anvet *House of Keys*, "Ti an Alc’hwezioù" e saozneg), gant izili dilennet war-eeun, hag Yn Choonseil Slattyssagh (ar c’huzul lezenniñ, *Legislative Council* e saozneg). Kontet eo an Tinvaal da vezañ ar vodadenn lezenniñ goshañ er bed, dre ma vije bet savet tremen mil bloaz zo.

Sezañ a ra an div gambr asambles ur wech ar bloaz da zeiz an Tinvaal (*Laa Tinvaal*) e Balley Keeill Eoin (*St John's*), er-maez ; da-geñver degouezhioù all e vezont bodet asambles ivez, en ur savadur e Doolish (Douglas), kêr-benn ar vro, da blediñ gant politikerezhioù ar gouarnamant. A-hend-all e vezont o labourat disparti, gant Kiare as Feed o studiañ ar c’hinnigoù lezennoù hag ar C’huzul lezenniñ oc'h adwelet anezho.

An anv Tinvaal, evel ar ger islandek *Þingvellir*, a zeu eus ar ger norsek *Þingvǫllr* a dalvez kement ha "lec’h ar vodadenn", diwar *vǫllr*, park, ha *thing* (bodadenn). 

## Liamm diavaez
*Lec’hienn ofisiel an Tynwald

## Notennoù
Bro Guened

***Bro Guened*** a oa ur gelaouenn viziek katolik e brezhoneg hag e galleg, embannet etre 1950 ha 1958. Renet e oa gant an aotrou Joachim Le Palud, ur beleg oberiant e Bleun Brug Bro-Gwened. Keleier o tennañ da Vreizh ha d’an iliz katolik a veze embannet enni.

## Liamm diavaez
*Bro Guened - levraoueg an IDBE
Grues (Vande)

**Grues** a zo ur gumun e departamant Vande, e Bro-C'hall .
## Douaroniezh
## Dezougen

Gare de Grues (vue 2, Éduarel, 28 mai 2017).jpg

* An ti-gar, serret.
## Armerzh
## Istor
### [[Dispac'h Gall]]
* Melestradurezh: savet e voe ar gumun e 1790 ; lakaet e voe e Kanton Saint-Michel-en-l'Herm hag e Bann Fontenay-le-Comte. Lakaet e voe kumun Grues en Arondisamant Fontenay-le-Comte bet krouet e 1800. Lakaet e voe kumun Grues e Kanton Luçon pa voe diskaret Kanton Saint-Michel-en-l'Herm e 1801..
### 
##### [[Brezel-bed kentañ]]
* Mervel a reas 54 gwaz ag ar gumun, da lavaret eo 4,60% eus ar boblañs e 1911, abalamour d'ar brezel hervez monumant ar re varv.
#### [[Eil Brezel-bed]]
* Mervel a reas pevar gwaz eus ar gumun abalamour d'ar brezel hervez monumant ar re varv.
## Monumantoù ha traoù heverk

Grues-01.jpg
Grues-02.jpg

* Iliz katolik *Sant Nikolaz*.

Monument aux morts de la Première Guerre mondiale de Grues (vue 1, Éduarel, 14 juillet 2016).jpg

* Monumant ar re varv (Brezel-bed kentañ), luc’hskeudennoù.

Second monument aux morts de Grues (Éduarel, 14 juillet 2016).jpg

* Monumant ar re varv (Eil Brezel-bed ha 1954), luc’hskeudenn. 
## Tud
## Pennadoù kar
## Daveoù ha notennoù
Gustavo Petro

**Gustavo Francisco Petro Urrego** (ganet d'an 19 a viz Ebrel 1960) zo un armerzhour ha politikour eus Kolombia, bet o kemer perzh er gouvrezel al luskad Movimiento 19 de Abril. 

Pa zeuas ar peoc'h en-dro e 1991 e voe dilennet da ezel e kambr izelañ ar C'hendalc'h hag e 2006 e voe dilennet da senedour. Etre 2012 ha 2015 e oa maer Bogotá. E miz Mezheven 2022 e oa bet dilennet da brezidant Kolombia. Ar wech kentañ eo e vefe dilennet ur prezidant eus an tu-kleiz.
Maurice Le Dault

**Maurice Le Dault** (1871-1956) a oa ul levrier hag embanner breizhat.
 
Genidik e oa eus Redon hag eno e reas e studi. Mont a reas da Bariz e deroù an  ha digeriñ ur stal-levrioù eno e 1902, anvet *la Librairie bretonne*. Asambles gant tud evel Joseph Le Carguet, Paul-Yves Sébillot pe Gaston Esnault, e voe oberiant e-barzh *[[Jabadao (kevredigezh)|Jabadao]]*, kevredigezh ar studierien vreton e Pariz e deroù an  kantved. Embann a rae levrioù diwar-benn Breizh, e galleg hag e brezhoneg ha sevel a reas ar gelaouenn *[[Le Fureteur breton]]* e 1905. E-pad ar Brezel-bed Kentañ ez eas da Gemper da zigeriñ ul levrdi hag eno e tremenas ar peurrest eus e vuhez.

## Levrlennadur
*B. Lebeau ha P. Mahéo, *Maurice Le Dault (1871-1956), libraire, éditeur et fureteur breton*, in *Mélanges. Hommage à Xavier Ferrieu (1952-2005)*, Roazhon, Société archéologique et historique d'Ille-et-Vilaine, 2007, pp. 113-123.
Lairoux

**Lairoux** a zo ur gumun e departamant Vande, e Bro-C'hall .
## Douaroniezh

Pont à deux arches du Port-la-Claye (vue 1, Éduarel, 2 juillet 2013).png|Ar pont dreist d’ar Petit Lay.
Pont_à_trois_arches_du_Port-la-Claye_(vue_2,_Éduarel,_4_octobre_2017).jpg|Ar pont dreist d’al Lay.

* War lez ar stêrioù Lay ha Petit Lay emañ ar gumun.
## Dezougen

Gare de Lairoux (vue 1, Éduarel, 11 avril 2016).JPG

* An ti-gar, serret.
## Armerzh
## Istor
### [[Dispac'h Gall]]
* Melestradurezh: savet e voe ar gumun e 1790 ; lakaet e voe e Kanton Luçon hag e Bann Fontenay-le-Comte. Lakaet e voe kumun Lairoux  en Arondisamant Fontenay-le-Comte bet krouet e 1800.
### 
##### [[Brezel-bed kentañ]]
* Mervel a reas 39 gwaz ag ar gumun, da lavaret eo 5,12% eus ar boblañs e 1911, abalamour d'ar brezel hervez monumant ar re varv.
#### [[Eil Brezel-bed]]
* Mervel a reas pemp gwaz eus ar gumun abalamour d'ar brezel hervez monumant ar re varv.
#### Trevadennoù
* Brezel Aljeria: mervel a reas ur milour eus ar gumun.
## Monumantoù ha traoù heverk

Église Saint-Pierre de Lairoux (vue 1, Éduarel, 11 avril 2016).JPG

* Iliz katolik *Sant Pêr*.

Monument aux morts de Lairoux (Éduarel, 11 avril 2016).JPG

* Monumant ar re varv, luc’hskeudennoù.
## Tud
## Pennadoù kar
## Daveoù ha notennoù
Manresa

**Manresa** (distaget [] e katalaneg) eo kêr-benn komark Bages, e-kreiz Katalonia, war lez ar stêr Cardener. 

Ur gêr industriel eo Manresa, ober a reer gwiadoù ha gwer eno ha pouezus eo ar vetalouriezh ivez. Pouezus eo kenwerzh ar gwin ivez, produet e tolead Bages.

Ignas Loyola a dremenas un nebeud mizioù e Manresa e 1522. Abalamour d'an dra-se e teu bremañ katoliked da birc'hirinañ da Vanresa.

E-pad aloubadeg Spagn gant Napoleon e voe roet lamm d'ar soudarded c'hall gant tud Manresa (*sometents* e katalaneg), en El Bruc (Mezheven 1808), met diwezhatoc'h e voe freuzet ha devet kêr gant ar C'hallaoued. Adsavet e voe an tiez gant an annezidi, ur wech skarzhet soudarded Napoleon.

Ur gêr a bouez eo Manresa en istor ar vroadelouriezh katalan ivez, dre m'eo eno e voe skrivet ''Diazezoù ar vonreizh rannvroel katalan'', ar skrid kentañ a c'houlenne an emrenerezh evit Katalonia, e miz Meurzh 1892. 

## Notennoù
Peadar Ua Laoghaire

An Tad **Peadar Ua Laoghaire** pe **Peadar Ó Laoghaire** ([ˈpʲad̪ˠəɾˠ oː ˈl̪ˠeːɾʲə] en iwerzhoneg ; **Peter O'Leary** e saozneg), ganet d'an 30 a viz Ebrel 1839 hag aet d'an Anaon d'an 21 a viz Meurzh 1920, a oa ur skrivagner iwerzhonat hag ur beleg katolik a lakaer da unan eus diazezerion al lennegezh iwerzhonek arnevez.

## Oberennoù
Setu amañ dindan ul listennad diglok. 
* *Ar nDóithin Araon*, 1894
* *Mion-chaint*, ul levr skrivet en un iwerzhoneg aes, 1899
* *Eólas ar áireamh*, kontadennoù, 1902
* *An Soísgéal as Leabar an aifrinn*, 1902
* Irish prose composition: diàr-benn yezhadur an iwerzhoneg, 1902
* *Aesop a Tháinig go hÉirinn*, 1903
* *Sgothbhualadh*, 1904
* *Séadna*, 1904 
* *An Craos-Deamhan*, 1905
* *An Bealach Buidhe*, un drama, 1906
* *[[The Pursuit of Diarmuid and Gráinne|Tóruigheacht Dhiarmuda agus Ghráinne]]*, 1906
* *Niamh* 1907
* *Eisirt*, 1909
* *Seanmóin agus trí fichid*, sarmonioù evit an deizioù santel, 1909–10
* *An sprid: Bas Dalláin: Tadhg Saor*, tri fezh-c'hoari bihan, 1911
* *An Cleasaidhe*, 1913
* *Caitilina*, 1913
* *Aithris ar Chríost*, 1914 (troidigezh iwerzhonek eus oberenn Thomas a Kempis: 'Imitatio Christi')
* *Sliabh na mban bhFionn agus Cúan Fithise*, 1914
* *[[Cath Maige Mucrama|Lughaidh Mac Con]]*, 1914
* *Bricriu*, 1915
* *Na Cheithre Soisgéil as an dTiomna Nua*, 1915 (troidigezh ar pevar aviel en iwerzhoneg)
* *Mo Sgéal Féin*, 1915
* *Guaire*, 1915
* *Ag Séideadh agus ag ithe*, 1918
* *An teagasg críosdaidhe*, kinniget gant Ua Laoghaire, 1920
* *Don Cíchóté*, troidigezh diglok *[[Don Quixote]],* oberenn skrivet gant Miguel de Cervantes, 1921
* *Gníomhartha na nAspol*, 1921 (troidigezh Aktoù an Ebestel)
* *Lúcián*, 1924
* *Sgéalaidheachta as an mBíobla naomhtha*, 1924 (istorioù eus ar Bibl)
* *Críost Mac Dé*, 1925
* *Sgealaidheacht na Macabéach*, 1926 
* *Aodh Ruadh*, kontiñ a ra buhez Hugh Roe O'Donnell (Aodh Ruadh Ó Domhnaill) skrivet er penn kentañ gant Lughaidh Ó Cléirigh er , 1929
* Notes on Irish words and usages
* Papers on Irish idiom : gant un droidigezh diglok eus levr kentañ Euklides; embannet gant Thomas F. O'Rahilly.
* *Cómhairle ár leasa*, pennadoù embannet gant al "Leader"
* *Mo shlighe chun Dé : leabhar urnaighthe*

Ur roll a 487 pennad skrivet gant Ua Laoghaire a oa bet embannet er gelaouenn ''Celtica'' e miz Kerzu 1954.

## Daveoù
Sainte-Gemme-la-Plaine

**Sainte-Gemme-la-Plaine** a zo ur gumun e departamant Vande, e Bro-C'hall .
## Douaroniezh
## Dezougen
## Armerzh
## Istor
### [[Krennamzer]]
### [[Dispac'h Gall]]
* Melestradurezh: savet e voe ar gumun e 1790 ; lakaet e voe e  Kanton Luçon hag e Bann Fontenay-le-Comte. Lakaet e voe kumun Sainte-Gemme-la-Plaine en Arondisamant Fontenay-le-Comte bet krouet e 1800.
* Emgannoù a voe e Koad Saint-Gemme e-pad Brezel Vendée.
### 
##### [[Brezel-bed kentañ]]
* Mervel a reas 62 waz ag ar gumun, da lavaret eo 4,21% eus ar boblañs e 1911, abalamour d'ar brezel hervez monumant ar re varv.
#### [[Eil Brezel-bed]]
* Mervel a reas pevar gwaz eus ar gumun abalamour d'ar brezel hervez monumant ar re varv.
#### Trevadennoù
* Brezel Indez-Sina: mervel a reas daou vilour eus ar gumun.
* Brezel Aljeria: mervel a reas ur milour eus ar gumun d’ar 24 a viz C'hwevrer 1958 en  Djebel Tchalf, e menezioù Mezrenna nepell eus Tablat; sarjant e oa en 2 RPC (*Régiment de Parachutistes Coloniaux*).

## Monumantoù ha traoù heverk

André Ripoche.jpg|Gwerenn-livet en iliz katolik.

* Iliz katolik *Sainte Gemme*.
* Kastell La Chevallerie.
* Monumant ar re varv, luc’hskeudennoù.
## Tud
## Pennadoù kar
## Daveoù ha notennoù
Thomas & Friends

**Thomas & Friends** (anvet da gentañ **Thomas the Tank Engine & Friends**, ha diwezhatoc'h **Thomas the Tank Engine** ha ***Thomas & Friends: Big World! Big Adventures!***) zo ur stirad skinwel breizhveuriat evit ar vugale hag a badas eus 1984 betek 2021. Diazezet eo war  levrioù *[[The Railway Series]]* skrivet gant Wilbert Awdry hag e vab Christopher. Diorroet e voe an heuliad evit ar skinwel gant Britt Allcroft. Kontañ a ra avanturioù Thomas, ur stlejerez c'hlas dre aezhenn e stumm un den war hent-houarn ar gwalarn en Enez Sodor, ha meur a stlejerez antropomorfizet all, en o zouez Edward, Henry, Gordon, James, Percy, ha Toby.
Sant Fursi

**Sant Fursi** (anavet ivez evel **Fursu**, **Fursy**, **Forseus**, ha **Furseus**, marv e 650) a oa ur manac'h eus Iwerzhon hag a reas kalz da ziazezañ al lezenn a gristeniezh en Inizi Breizh-Veur hag e reter Anglia. A-hervez en doe gweledigezhioù eus ar vuhez goude ar marv. Fursi a oa unan eus ar Pevar Sant Kenedus (*an Ceathrar Álainn*) e deroù Iliz Iwerzhon.

Ganet e vefe war-dro 567 en Iwerzhon, war enez Oirbsen, anvet Inisquin hiziv, el Lough Corrib, hag aet da anaon e rouantelezh Aostrazia, e Mézerolles, war-dro 648 pe 650. E anv, Fursu, a dalvez "vertuz". Emañ e ouel d'ar 16 a viz Genver. N'eo ket meneget al lec'h ma oa ganet e testenn ebet eus e amzer ha n'ouzer ket d'ar just e-men e oa bet interet.

Sant Fursi en deus savet manati Lagny, war ar Marne. e gorv a vefe bet kaset da vanati Péronne, hag a oa ur gwir "monasterium scottorum"

Breur e oa da sant Foillan

## Notennoù
Adolphe Le Goaziou

**Adolphe Yves Marie Le Goaziou**, ganet d’ar  e Montroulez ha marvet d’an  e Kemper, a oa levrier hag embanner e Kemper.

## E vuhez
Eus ur familh levrierien hag embannerien e oa Adolphoe Le Goaziou. E dad, Alexandre-Jacques, a oa levrier, embanner ha mouller e Montroulez. E eontr, Pierre, hag e dad-kozh, Alexandre-Marie, o doa graet ar vicher e Gwengamp. Adolphe a reas e studi e Kastell-Paol ha goude-se er Sorbonne ma tapas un aotreegezh prederouriezh. Ur wech distro da Vreizh e voe unan eus ar re a grouas ar gevelouri labour-douar « La Bretonne », e Kastell-Paol, da vodañ gounideien avaloù-douar. Kemer a reas perzh er Brezel-bed Kentañ ha gloazet e voe e 1916.

E 1919 en em stalias e Kemper, oc’h adprenañ stal al levrier hag embanner Salaun. Troet e oa ar Goaziou gant ar gatoligiezh (kemer a rae perzh en Erv, luskad politikel katolik Marc Sangnier ; bez’ e voe ivez prezidant Sindikad al levrdioù relijiel) ha gant traoù Breizh (evel e dad hag en doa savet ar Bobl gant Frañsez Jaffrennou). Embann a rae neuze levrioù brezhonek ha levrioù diwar-benn Breizh. Met ma oa troet gant Breizh hag ar brezhoneg, e tiskouezas abred ne save ket a-du gant ar vroadelourien daerañ. Da vare an Eil Brezel-bed e savas a-enep ar gazetenn *[[L'Heure bretonne]]*, kazetenn ar PNB. Sevel a reas ivez a-enep krouidigezh Ensavadur Keltiek Breizh e miz Here 1941

Mont a reas e-barzh ar Rezistañs ; harzet e voe gant ar Gestapo e miz Here e 1943, met lezet e voe da vont e miz Ebrel 1944. D’ar mare-se ivez e voe anvet e penn Komite dieubidigezh Penn-ar-Bed. Ur wech echu ar brezel e kemeras perzh e savidigezh ar gazetenn *[[Ouest-France]]*, a gemere lec’h *[[L'Ouest-Éclair]]* berzet abalamour ma oa deuet er-maez dindan alouberezh an Alamaned.

E 1947 e voe savet gantañ an *[[Nouvelle Revue de Bretagne]]*, a zeuas er-maez betek e varv e 1953. Goude e varv e chomas digor e stal-levrioù, dalc’het gant e verc’h Yvonne, betek 1995.

## Levrioù embannet gantañ
E-touez al levrioù embannet pe adembannet gantañ e c’haller menegiñ :
* Fañch al Lae, *Bilzig*, 1925.
* Léon Palaux, *Un barde breton. [[Jean-Pierre Calloc'h]] - Bleimor. Sa vie et ses œuvres inédites, 1888-1917*, 1926.
* Erwan ar Moal, *Pipi Gonto*, trede embannadur, « Mouladur neve reizet », 1925.
* Lan Inizan, *Toull al Lakez*, adembannadur, Brest-Kemper. 1930. 
* Fañch an Uhel, *Kontadennou ar Bobl e Breiz-Izel*, 1939.
* Joseph Le Jollec, *Un Siècle de vie cachée et de labeur fécond en Breiz-Izel* (Préface de Monseigneur Adolphe Duparc, illustrations de Marc Choisnard), 1939.
* Joseph Ollivier, *Catalogue bibliographique de la chanson populaire bretonne sur feuilles volantes (Léon - Tréguier - Cornouaille)* (rakskrid gant Pêr ar Rouz, pennad-digeriñ gant Charles Chassé), 1942.
* Armand Rébillon, *Manuel d'histoire de Bretagne (Enseignement du second degré)*, kenembannet gant Plihon e Roazhon. (1946).
* Louis Ogès, *L'Agriculture dans le Finistère au milieu du XIXe siècle*, 1949.

## Notennoù

## Liamm diavaez
* Lec’hienn Ar Brezel, pennad gant Erwan ar Gall
* Le Maitron
Adsav ar gouezeleg

**Adsav ar gouezeleg** () a oa ul luskad broadel en Iwerzhon en  hag a glaskas kas war-raok ar gouezeleg hag ar sevenadur iwerzhonat. War zigresk e yae ar gouezeleg d'ar mare-se betek ma chomas ar yezh pemdeziek e takadoù pell diouzh ar c'hêrioù, aloubet gant ar saozneg hag a oa ar yezh pennañ en Iwerzhon endeo.

Kemer a rejod preder ouzh ar gouezeleg a-c'houde deroù an XIX kantved gant savidigezh an *Ulster Gaelic Society* e 1830, ha diwezhatoc'h gant studiadennoù John O'Donovan ha Eugene O'Curry ha krouidigezh *[[Cumann Oisíneach]]* ("Kevredigezh Ossian"). Heuliet eo bet gant diazezañ ar *[[Cumann Buan-Choimeádta na Gaeilge]]* e 1876, hag ar *Unvaniezh Ouezelek* e 1880. Ganto e oa bet embannet ar *[[Gaelic Journal]]*. Ar sportoù iwerzhonat a oa bet brudet ivez gant ar *[[Cumann Lúthchleas Gael]]*, savet e 1884.

Conradh na Gaeilge a voe diazezet e 1893 gant Eoin MacNeill ha tudennoù arall entanet gant ar yezh keltiek-se. Penn ar gevredigezh e oa Douglas Hyde, ha pal ar C'hevre a oa broudañ an dud da gomz e gouezeleg an devezh-pad en ur soñjal mont a-enep saoznekadur ar vro. Aozet e veze bep sizhun un emvod tud evit eskemm diàr-benn sevenadur Iwerzhon, embann a rejont ar gazetenn ''An Claidheamh Soluis'', hag e stourmjont da lakaat ar gouezeleg da vout studiet er skolioù. Ar C'hevre a greskas buan o tiorren 48 skourr goude pevar bloaz ha 400 goude dek vloaz. E darempred e oa ar C'hevre gant luskadoù arall eus an hevelep mare, evel al luskad Pan-Keltiek hag an *Irish Literary Revival.*

E-touesk skrivagnerion bennañ an adsav emañ Peadar Ua Laoghaire, Pádraig Mac Piarais ha Pádraic Ó Conaire.

## Daveoù
Goursez Kembre

**Goursez Kembre** zo ur gevredigezh barzhed, skrivagnerien, sonerien ha tud all c’hoazh o deus graet traoù evit ar c’hembraeg hag evit mad an holl e Kembre. Pal an aozadur-se eo enoriñ an dud a ra traoù evit yezh ha sevenadur Kembre ha brudañ o oberennoù, kenkoulz ha derc’hel liammoù gant ar broioù keltiek all. 

Krouet e oa bet ar C'hoursez e 1792 gant Iolo Morganwg. Dastumer skridoù kozh ha barzh e oa Iolo Morganwg. Gantañ e voe savet ar C'hoursez evit bodañ barzhed, skrivagnerien hag arzourien all eus Kembre, ha roet dezhi an anv kembraek *Gorsedd Beirdd Ynys Prydain* ("Goursez Barzhed Enez Preden"). Gant Iolo Morganwg ivez e oa bet ijinet lidoù ar C'hoursez, diazezet hervezañ war lidoù drouized an Henamzer. Adalek 1819 e oa bet liammet ar C’hoursez gantañ ouzh Eisteddfod vroadel Kembre, e Caerfyrddin er bloavezh-se. Goursez Barzhed Enez Vreizh e oa anvet gwechall, met Goursez Kembre eo anvet bremañ, abaoe 2019. 

En Eisteddfod vroadel, a zalc’her bep bloaz, e vez aozet lidoù, gant ar C’hoursez, da enoriñ skrivagnerien gembraek. Ar C’hoursez eo a ro prizioù lennegel en Eisteddfod vroadel : ar gurunenn evit ur barzhoneg hep kenganez, ar vedalenn evit un oberenn e komz-plaen, ar gador evit ur barzhoneg e kenganez.

Tri rummad tud zo e-barzh ar C’hoursez : 
**Ovizien*, o saeoù gwer 
**Barzhed*, o saeoù glas 
**Drouized*, o saeoù gwenn. 
Abaoe 2012 e vez graet heñvel ouzh an tri rummad-se, an holl izili nevez a vez anvet drouized hiviziken, al livioù ne ziskouezont nemet war beseurt tachenn e labouront ha n’eus ket a urzhaz etrezo. Penn bras ar C’hoursez eo an arc’hdrouiz. Ur sae alaouret a vez gwisket gantañ ha dilennet e vez gant an drouized all evit ur respetad tri bloaz. Gantañ e vez renet al lidoù e-pad an Eisteddfod.

## Liammoù diavaez
* Gorsedd Cymru
*  Eisteddfod - Gorsedd of the Bards
Aora

Un **aora**, hervez ar c'hredennoù speredel, zo un evodad livek a sked diouzh korf un den, ul loen, pe un dra zoken. Hengounoù ezoterek a wel an aora evel ur c'horf soutil. Mezeien troet war ar psi pe an doareoù medisin hollistek a ro da grediñ alies int barrek da welet ar ment, al liv, hag ar froum eus un aora.

Er medisinerezh dazeilat speredel e vez azaouezet an aora evel ul lodenn eus ur c'horfadur diwelus hag a ziskouez stad ur boud, hag ar yec'hed anezhañ. Rannet e vez ar c'horf-se e meur a greizenn nerzhel, anvet *chakra* en hindouegezh. Ar skiantoù n'o deus ket kadarnaet gwirvoud ar c'hoarvoudoù-se goude bout graet meur a arnod diwar-benn ar sujed-mañ.

## Gerdarzh
E latin hag en henc'hresianeg e talv *aura* kement hag avel, c'hwezh, pe anal. E diwezh an  e voe implijet ar c'herienn da daolenniñ an evodadoù hag a skedfe tro-dro ar c'horf.
Cnoc Maol Réidh

**Cnoc Maol Réidh** (*Mweelrea* e saozneg) zo ur menez eus Iwerzhon, 814 e uhelder, e kontelezh Maigh Eo.

Menez uhelañ ar gontelezh eo hag an hini uhelañ e kornôg Iwerzhon a-bezh. Talvezout a ra e anv kement ha "menez moal levn".

## Liamm diavaez
* Mweelrea Mountain Walk

## Notennoù
1900 e Breizh

## Darvoudoù

## Sevenadur

## [[:Rummad:Ganedigezhioù 1900|Ganedigezhioù 1900]]
*Corentin Jean Carré, soudard
*Alan an Diuzet, skolaer ha skrivagner brezhonek
*Roparz Hemon, yezhour ha skrivagner
*Jakez Kerrien, beleg ha skrivagner brezhonek
*Jean Malo-Renault

## [[:Rummad:Marvioù 1900|Marvioù 1900]]
*Feliks Brignou, beleg ha skrivagner brezhonek

__NOTOC__
Saint-Michel-en-l'Herm

**Saint-Michel-en-l'Herm** a zo ur gumun e departamant Vande, e Bro-C'hall .
## Douaroniezh
## Dezougen
## Armerzh
## Istor
### [[Krennamzer]]
### [[Dispac'h Gall]]
* Melestradurezh: savet e voe ar gumun e 1790 ; lakaet e voe da benn  Kanton Saint-Michel-en-l'Herm hag e Bann Fontenay-le-Comte. Lakaet e voe kumun Saint-Michel-en-l'Herm en Arondisamant Fontenay-le-Comte bet krouet e 1800. Lakaet e voe kumun Saint-Michel-en-l'Herm e Kanton Luçon  pa voe diskaret Kanton Saint-Michel-en-l'Herm e 1801                   .
### 
##### [[Brezel-bed kentañ]]
* Mervel a reas 106 gwaz ag ar gumun, da lavaret eo 3,85% eus ar boblañs e 1911, abalamour d'ar brezel hervez monumant ar re varv.
#### [[Eil Brezel-bed]]
* Mervel a reas dek gwaz eus ar gumun abalamour d'ar brezel hervez monumant ar re varv.
#### Trevadennoù
* Brezel Indez-Sina: mervel a reas daou vilour eus ar gumun.
* Brezel Aljeria: mervel a reas ur milour eus ar gumun d’ar 24 a viz Eost 1961 . 
## Monumantoù ha traoù heverk

Abbaye de St Michel en l'Herm au XVe siècle.jpg
Abbaye de Saint-Michel-en-l'Herm.JPG
Scriptorium Saint-Michel en l'Herm.JPG

* An abati kozh.

Saint-Michel-en-l’Herm Église Saint-Michel 895.jpg
Saint-Michel-en-l’Herm Église Saint-Michel 896.jpg

* Iliz katolik *Sant Mikael*.
* Chapel prioldi kozh La Dive.

Le Poilu victorieux de Saint-Michel-en-l’Herm (Éduarel, 14 juillet 2016).jpg

* Monumant ar re varv, luc’hskeudennoù ha kartenn-bost.
## Tud
## Pennadoù kar
## Daveoù ha notennoù
Morrígan

E gwengelouriezh Iwerzhon eo **Mórrígan** (pe **Ar Mórrígan**), pe **Morrígu** doueez ar brezel hag an tonkad. En iwerzhoneg a-vremañ e vez graet **Mór-Ríoghain** anezhi hag a dalv kement ha "rouanez-teuz".

Dre he roll evel doueez an tonkad eo ereet ouzh an diouganiñ, ar freuz, ar marv hag an trec'h war an aerva. E stumm ur vran, (graet ar *[[badb]]* anezhi) e c'hall dont war wel . Ar gadourion a vez broudet da gas kurioù da benn ganti ha tizhout an trec'h war o enebourion. Ha gwalc'het e vez ganti an dilhad brizhet gant gwad ar re donket d'ar marv  Skeudennaouet e vez ivez evel doueez an douar hag ar riegezh, hag evel diwallerez ar c'hlenn hag he annezidi .

Alies e vez graet Morrigan ag un triad c'hoarezed, anvet "an tri Morrígna". Meur a anv a c'hall bout kavet evit an teir doueez mes peurliesañ e kaver an anvioù Badb, Macha, ha Nemain pe Badb, Macha, hag Anand. Lavarout a reer eo anvioù liesseurt evit taolenniñ an hevelep doueez marteze. An teir Morrígna a vefe c'hoarezed an teir doueez-douar Ériu, Banba, ha Fódla. Gwreg an Dagda eo ha gallout a ra kemer stummoù a bep seurt. Tra ma vez azaouezet Badb ha Nemain evel gwragez Neit. Hiriv e kaver roudoù ag an doueez er Bean sí, ur boud ag an hengounioù-pobl.

## Gerdarzh
Tabutoù a zo war gerdarzh anv Morrígan. *Mor* a c'hall dont ag ur wrizienn indezeuropek hag a dalv "spont" "euzhus" hag e klot ouzh ar ger hensaoznek *maere* (adkavet e *nightmare "*gwallhunvre"), ar ger skandinavek *mara,* ha "mara" ("gwallhunvre") er yezhoù slavek. Tra ma vez troet *rígan* evel "rouanez"  Gallout a reer goulakaat ur ger kentkeltiek **Moro-rīganī-s*. Neuze e vez troet anv *Morrígan* evel "Rouanez-Teuz" pe "Rouanez-Tasmant".

## Gwelet ivez
* Brigid

## Daveoù
Daimhinis

**Daimhinis** (*Devenish island* e saozneg) zo un enezenn e lodenn izelañ Loch Éirne, en Hanternoz Iwerzhon. 

Aspadennoù eus ur manati savet eno gant sant Molaise er , war un hent pirc'hirinaj etrezek Cruach Phádraig, a weler eno c'hoazh. Distrujet e voe ar manati e 837 gant Vikinged, hag e 1157 adarre e-kerzh brezelioù etre pennoù klannoù eus Iwerzhon. Adsavet e voe er Grennamzer gant Aogustined ha dediet d'ar Werc'hez Vari. Un tour 25 m uhelder zo war an enezenn ; savet e voe en .

## Liammoù diavaez
* 
* 

## Notennoù
Hudouriezh

**An hudouriezh**, eo an holl oberennoù ereet ouzh ar c'hredennoù pe al lidoù, arveret en ur soñjal e c'hallfent dazverañ boudoù pe nerzhoù naturel pe dreistnaturel. Dre an amzer e tispartias  an hudouriezh diouzh pleustroù arall evel ar relijion pe ar skiantoù.

Ar sell war ar pleustr-se en deus kemmet meur a-wezh hervez ar mareoù istorel. Hogen hiriv an deiz c'hoazh e vez arveret an hud evit paloù relijiel pe mezegel e meur a sevenadur".

E sevenadur ar C'hornôg e oa ereet an hud ouzh menozhioù ar re all, an estren, hag ar brimitivelezh. Se a dalve diforc'hioù sevenadurel bras. Etre diwezh an XIXvet kantved ha deroù an XXvet kantved e veze gwelet an hudouriezh gant ar re ouiziek evel ur pleustr hag a glot gant ur mank a spered hag ereet ouzh strolladoù marzelaet.

Er relijionoù okult pe nevezpagan, e vez graet hudour pe sorserez eus izili ar strollad hag ingal e vez arveret hud lidel; o taolennañ an hud evel ur moian d'un den bennak plegiñ ar bed gwirvoudel diouzh nerzh e youl e-unan. An termenadur-mañ a voe poblekaet gant Aleister Crowley (1875–1947),hag a oa un amguzhour breizhveuriat. Meur a relijion (evel ar Wicca pe ar satanazegezh LaVeyan) ha reizhiadoù hudek (evel hud ar c'haos) o deus heuliet ar soñj-se.

## Notennoù
Sainte-Radégonde-des-Noyers

**Sainte-Radégonde-des-Noyers** a zo ur gumun e departamant Vande, e Bro-C'hall .
## Douaroniezh
## Dezougen
## Armerzh
## Istor
### [[Krennamzer]]
### [[Dispac'h Gall]]
* Melestradurezh: savet e voe ar gumun e 1790 ; lakaet e voe e  Kanton Chaillé hag e Bann Fontenay-le-Comte. Lakaet e voe kumun Sainte-Radégonde-des-Noyers en Arondisamant Fontenay-le-Comte bet krouet e 1800.
### 
* E 1893 e voe krouet kumun Moreilles diwar ul lodenn eus kumunioù Sainte-Radégonde-des-Noyers ha Champagné-les-Marais.
### 
##### [[Brezel-bed kentañ]]
* Mervel a reas 37 gwaz ag ar gumun, da lavaret eo 3,95% eus ar boblañs e 1911, abalamour d'ar brezel hervez monumant ar re varv.
#### [[Eil Brezel-bed]]
* Mervel a reas tri gwaz eus ar gumun abalamour d'ar brezel hervez monumant ar re varv.
#### Trevadennoù
* Brezel Indez-Sina: lazhet e voe  ur milour eus ar gumun d’ar 6 a viz Here 1949 e Xhung Thon e Proviñs Quinh Luu en  Annam er Viêtnam; marichal-al-lojeiz e oa er  1 RCP(Régiment de Chasseurs Parachutistes). 
* Brezel Aljeria: mervel a reas ur milour eus ar gumun; penn-adjudant en archeriezh e oa.
## Monumantoù ha traoù heverk

Église Sainte-Radégonde de Sainte-Radégonde-des-Noyers (vue 1, Éduarel, 14 juillet 2016).jpg
070 Ste Radegonde des Noyers ( 85450 ).JPG
063 Ste Radegonde des Noyers ( 85450 ).JPG
051 Ste Radegonde des Noyers ( 85450 ).JPG
054 Ste Radegonde des Noyers ( 85450 ).JPG

* Iliz katolik *Sainte Radégonde*.

036 Ste Radegonde des Noyers ( 85450 ).JPG

* Monumant ar re varv, luc’hskeudennoù. Savet e voe e 1920.
## Tud
## Pennadoù kar
* Champagné-les-Marais,
* Moreilles.
## Daveoù ha notennoù
La Taillée

**La Taillée** a zo ur gumun e departamant Vande, e Bro-C'hall .
## Douaroniezh
## Dezougen
## Armerzh
## Istor
### [[Krennamzer]]
### 
#### Melestradurezh
* Krouet e voe ar gumun e 1906 diwar ul lodenn eus kumun Vouillé-les-Marais; lakaet e voe e  Kanton Chaillé. Lakaet e voe kumun  La Taillée en Arondisamant Fontenay-le-Comte bet krouet e 1800.
##### [[Brezel-bed kentañ]]
* Mervel a reas 23 gwaz ag ar gumun, da lavaret eo 2,76% eus ar boblañs e 1911, abalamour d'ar brezel hervez monumant ar re varv.
#### [[Eil Brezel-bed]]
* Mervel a reas tri gwaz eus ar gumun abalamour d'ar brezel hervez monumant ar re varv.
#### Trevadennoù
* Brezel Indez-Sina: lazhet e voe  ur milour eus ar gumun d’ar 26 a viz Mae 1947 e Quat Viet e Proviñs Quảng Trị er Viêtnam; soudard e oa er 49vet Rujumant Troadegiezh. 
## Monumantoù ha traoù heverk

Église du Sacré-Cœur de La Taillée (vue 4, Éduarel, 14 juillet 2016).jpg

* Iliz katolik *ar Galon Sakr*.

Monument aux morts de La Taillée (vue 2, Éduarel, 14 juillet 2016).jpg

* Monumant ar re varv, luc’hskeudennoù.
* Plakenn ar re varv e-doug brezelioù an XXvet kantved en iliz katolik, luc’hskeudennoù.
## Tud
## Pennadoù kar
## Daveoù ha notennoù
Dagda

**Dagda** (Heniwerzhoneg: *In Dagda,* [daɣða]) zo un doue bras a wengelouriezh Iwerzhon. Un ezel a dTuatha Dé Danann eo hag e tepegn roll an tad, ar roue, hag an drouiz. Staget eo ouzh ar struj, ar gounezerezh, ar c'hourelezh, ar c'hreñvder hag an hudouriezh, pe ar gouiziegezh. Ar vuhez hag ar marv a c'hall bout meret gantañ, kement hag an amzer hag an eostedoù.

Gant ur vent vras hag ur barv hir e vez skeudennaouet, ha gwisked gant ur c'habell. Ur vazh-hud zo gantañ, pe un horzh (al *lorg mór* pe al *lorg anfaid*), a c'hall ober daou dra: lazhañ a ra gant ur penn ha roiñ a ra ar vuhez en-dro gant ar penn arall. Ur chidhouarn (*coire ansic*) e vez arveret gantañ ha morse ne vez goullo. Un delenn (*uaithne*) a c'hall soniñ evit mirout ar renadur war frommoù an dud ha kemm ar sezonioù. Eñ a annez Brú na Bóinne (Newgrange). Lec'hioù arall keneilet gantañ pe anvet dioutañ a c'hall bout Cnoc Uisnigh, Grianán Ailigh, ha Loch nEathach. An Dagda eo pried ha karedig Morrígan ha Bóand. E vugale eo Óengus Óg, Brigid, Bodb Derg, Cermait, Áed, ha Midir.

Anv an dagda a dalv kement hag "an doue mat". Gallout a ra bout anvet *Eochu* pe *Eochaid, Ollathair* ("an marc'heger", "tad an holl"), ha *Ruad Rofhessa* ("aotrou ar ouiziegezh") ha *Dáire* ("tousmac'h") ivez. Doue kozh ar marv, Donn, a c'hallfe bout stumm an Dagda hag a c'hall bout anvet "Dagda Donn" a-wezhioù. ha pezhioù boutin a zo etre eñ hag ar boud mojennel Crom Dubh. Meur a veuriad a wel an Dagda evel o hendad hag anvet int bet hervez e anv, da skwer, an Uí Echach ha an Dáirine.

## Anv

### Gerdarzh
Ar ger heniwerzhonek *Dagda* a zeufe ag ar c'herienn kentkeltiek: *Dago-dēwos, hag a dalv "an doue mat".

### Stagennoù
Meur a stagenn a vez ouzhpennet e-tal an anv Dagda.

* *Eochaid Ollathair* ("marc'heger, tad an holl")
* *Ruad Rofhessa* ("aotrou ar ouiziegezh")
* *Dáire* ("an hini strujus")
* *Aed* ("ar feulz")
* *Fer Benn* ("ar gwaz kornek" pe "gwaz ar vegenn")
* *Cera* (marteze "ar c'hrouer"),
* *Cerrce* (marteze "ar c'hanner")
* *Easal*
* *Eogabal*

## Daveoù
Fergus mac Róich

**Fergus mac Róich** (hag a dalv "gour" pe "mab ag an dibab") zo un tiern ag Ulaid e Kelc'hiad ar Skourr Ruz e gwengelouriezh Iwerzhon.
Trubardet e voe ha skarzhet ag e dron gant Conchobar mac Nessa, ha dont a reas da vout kevredad ha karedig ar rouanez Medb a Gonnacht, hag he ambroug a reas en he ergerzhadeg a-enep an uladiz e *[[Táin Bó Cúailnge]]*. Lavaret e vez eo Fergus ur gour bras-meurbet gant ur galloud reizhel kreñv. Se a zesachas anezhañ e degouezhioù arvarus evel e darvoudoù an *[[Táin Bó Flidhais]]*.

## Tiern Ulaid
Fergus a zeuas da vout tiern Ulaid goude marv Eochaid Sálbuide, lazhet gant Eochu Feidlech e stourm Leitir Ruad Fachtna Fáthach. Aze e c'houlennas Ness, merc'h Eochaid Sálbuide, evit gwreg. Asantiñ a reas gant ar bromesa e vije roet an tron d'he mab Conchobar ur bloavezh-pad. Tierned Ulaid a zinec'has Fergus en ur lavaret e vije ar bugel ur roue nemet dre an titl, mes Conchobar, gant harp e vamm, a renas ken mat war al lann ma voe miret evel tiern e-lec'h Fergus. Atav e chomas leal Fergus da Conchobar, hag e teuas da vout adtad mab henañ Conchobar, Cormac Cond Longas, hag eontr Cú Chulainn.

## Notennoù
Triaize

**Triaize** a zo ur gumun e departamant Vande, e Bro-C'hall .
## Douaroniezh
## Dezougen
## Armerzh
## Istor
### [[Krennamzer]]
### [[Dispac'h Gall]]
* Melestradurezh: savet e voe ar gumun e 1790 ; lakaet e voe e Kanton Saint-Michel-en-l'Herm da gentañ hag e Bann Fontenay-le-Comte. Lakaet e voe kumun Triaize en Arondisamant Fontenay-le-Comte bet krouet e 1800. Lakaet e voe ar gumun e Kanton Luçon pa voe diskaret Kanton Saint-Michel-en-l'Herm e 1801.
### 
##### [[Brezel-bed kentañ]]
* Mervel a reas 56 gwaz ag ar gumun, da lavaret eo 3,62% eus ar boblañs e 1911, abalamour d'ar brezel hervez monumant ar re varv.
#### [[Eil Brezel-bed]]
* Mervel a reas eizh gwaz eus ar gumun abalamour d'ar brezel hervez monumant ar re varv.
#### Trevadennoù
* Brezel Aljeria: mervela reas daou vilour eus ar gumun.
## Monumantoù ha traoù heverk

Triaize Église Saint-Jean-l'Évangeliste 903.jpg
Triaize Église Saint-Jean-l'Évangeliste Intérieur 918.jpg
Triaize Église Saint-Jean-l'Évangeliste Intérieur 919.jpg
Triaize Église Saint-Jean-l'Évangeliste Modillion 904.jpg
Triaize Église Saint-Jean-l'Évangeliste Vitrail 915.jpg

* Iliz katolik *Sant Yann-Vadezour*.

Monument aux morts de Triaize (Éduarel, 14 juillet 2016).jpg

* Monumant ar re varv, luc’hskeudennoù ha kartenn-bost. E 1921 e voe savet.
* Plakenn ar re varv e-doug brezelioù an XXvet kantved en iliz katolik, luc’hskeudennoù.
* Bez ur soudard breizhveuriat marvet d’ar 17 a viz Even 1940.

## Tud
## Pennadoù kar
## Daveoù ha notennoù