Brest

**Brest** (, a-wechoù ) eo trede kêr Breizh goude Naoned ha Roazhon, e kornôg pellañ ar vro, e Breizh-Izel hag e Bro-Leon. E departamant Penn-ar-Bed emañ, Kemper o vezañ e bennlec'h. Ur porzh hag un diazezlec'h bras eus ar morlu gall eo. Kêr a oa enni 139 456 annezad e 2020, ha 202 060 er meurgêr e 2018.

Ur porzh a-bouez eo abaoe mare Duged Breizh. Diorroet e voe evel porzh milourel hepken gant Bro-C'hall goude ma voe staget Breizh outi. Abalamour d'he rol milourel, ha dreist pep tra he bon splujerezioù, e voe bombezet taer gant ar Gevrididi e-pad an Eil Brezel-bed, o tistrujañ al lodenn vrasañ eus ar gêr.

Hiziv emañ e Brest Skol-veur Breizh-Izel ha skolioù all, en o zouez skolioù ijinourien. Ur pol imbourc'h hag armerzh pennañ war dachenn ar mor eo deuet da vezañ. Sez sokial an IFREMER eo, koulz ha Servij Hidrografek hag Oseanografek ar Verdeadurezh (SHOM), Ensavadur skol-veur europat ar mor (ESEM) hag Ensavadur Gall Paul Emile Victor evit ar Poloù.

## Douaroniezh
Kêr vrasañ departamant Penn-ar-Bed eo Brest met n'eo ket e bennlec'h. Da Gemper e voe roet ar statud-se gant ar Vodadenn Vonreizhel e 1791 rak ur prefeti mor e oa d'an amzer-se dija.

Ur gêr stag ouzh ar mor eo. Lec'hiet eo war ul ledenez n’he deus krec'h ebet. War-du ar Su e kaver al lenn-vor hag emañ ledenez Kraozon en tu all. War du ar reter emañ harpet he levezon gant Landerne ha Montroulez.

War bladenn Bro-Leon emañ Brest, war lein tornaodoù hogozik a-blom hag a furm unan eus jeloù pennañ Torosad Arvorig. N'eo torret ar voger-se nemet gant un aber gev, ar Penfell, ur blegenn eus naoz kozh ar Stêr Aon. Ur porzh naturel peurvat eo ar Penfell. Gwarezet eo gant ur roc'h, 200 metr hec'h hirded, dour en he zro war daou gostez ha disrannet diouzh an douar gant ur stankenn war an trede. War ar c'hreñvlec'h naturel-se e voe savet Kastell Brest.
### Kumunioù amezek

## Poblañs
Poblañsoù hervez an niveradeg a zo bet graet e 2021.
*Brest : 139 619
*Gwipavaz : 15 460
*Boc'harzh : 3 615
*Gwiler : 8 170
*Plouzane : 13 473
*Plougastell-Daoulaz : 13 445

## Anv
Testenioù koshañ anv kêr Brest eo *Bresta super Caprellam* e 1019 ; (Havre et ville de) *Brest*, en  ; *Villa, castrum et portus de Brest*, e 1239  ; *Le Duc Bresta super Cap(r)ellam*, er  ; *Brast* e 1383 ; *Breste* e 1398 ; *Breest* e 1378 ; *Bresta* e 1516. "Brest" a lavarer abaoe 1630 d'an nebeutañ. 

Hervez Hervé Abalain e kaver en hec'h anv an elfenn /bre/, kavet alies e toponomiezh e Breizh dindan ar stummoù /bran/, /bre/, /brec’h/, /bren/, /bri/, a dalvez « savenn, roz, menez ». Tostaet eo bet anv Brest d'ar ger galianek *brista*, emgann, a gaver ivez er ger brezhonek *brezel*.

Hervez lod en dije kemeret Brest anv unan eus torgennoù ar gêr *Bresta super Caprellam* ("Brest-war-ar-C'havrig") . Graet e veze Gavrig eus ar Penfell gwezhall. Mont a reas an anv-se da Vrest pa adkrogas ar gêr da greskiñ.

Anv kozh Brest a oa marteze *Urbs Ossismii* pe *Civitas Occismorum*. Koll a reas anezhañ er  kantved pa voe damzistrujet gant an Huned. Kêr-benn meuriad an Ossismii a voe kaset da *Castrum Pauli* (Kastell-Paol hiziv) .

## Ardamezioù

## Istor
### [[Henamzer]]
N'eus roud ebet eus ur c'hreñvlec'h a-raok hini ar Romaned met lec'hienn ar c'hastell a zo hini un oppidom stanket, un uhelgompezennig a-us d'an dour mor a c'hleb kostezioù al ledenezig. Gant pobl galian an Osismied e voe dalc'het lec'hienn Brest goude an aloubidigezh roman. N'eo ganet ar gêr nemet en , pa savas ar Romaned ur c'hreñvlec'h gant meur a dour (ouzhpenn 20 war a seblant) da zifenn an aod diouzh ar vorlaeron saoz hag ouzh ar *Bagaudae* a gase skrapadegoù war ar maez. Ar "c'hastrum"-se a voe savet en hevelep amzer ha mogerioù Gwened, Naoned ha Roazhon gant mein ar monumantoù publik, ar pezh a ziskouez moarvat e oa mall bras war ar saverien. Ouzhpenn-se e oa an impalaeriezh oc'h aozañ ur frammadur milourel nevez hag a voe anvet *[[Tractus armoricanus et nervicanus]]* er c'hantved war-lerc'h, gant ur morlu, *Classis armoricana* hec'h anv. Ul lejion a voe staliet er gêr met n'eas ket Brest da gêr-benn an Osismied. E *Vorgium* (Karaez) e chomas ar gêr-benn betek donedigezh ar Vrezhoned.

War manatioù e voe diazezet frammadur relijiel ar Vretoned kozh, a pezh a zispleg perak ne oa eskopti ebet e Bro-Leon kent an . Pa voe krouet unan e oa re vihan Brest da vezañ choazet.

Ar c'hreñvlec'h roman a voe damzistrujet gant goprsoudarded hunat er  met ar c'hont Morvan Leon en adsavas da wareziñ ar rannvro diouzh ar Vikinged. E-barzh ar mogerioù-se e kreskas kêr e-pad ar Grennamzer. Ar gêr vogeriet a yeas d'ur c'hastell er  pa 'z eas hec'h annezidi da chom er fabourzhioù.

### [[Krennamzer]] hag [[Azginivelezh]]
Un darn eus Dugelezh Breizh e oa Brest e-pad ar Grennamzer. Goude stagidigezh Breizh ouzh Bro-C'hall e roas ar roue Herri IV an titl a gêr dezhi e 1593. E 1631 e lakaas Richelieu sevel ur porzh brezel eno. Ar porzh arnevez hag an arsanailhoù a oa savet neuze. Lojerisoù evit ar vicherourien a lakaas sevel ivez.

17-10-2005-659châteaudebrest.jpg|Kastell Brest

### [[Renad Kozh]]

E 1683 e kreñvaas Vauban ar gêr hag ar vorlenn. E fin ren Loeiz XIV e oa 15.000 annezad enni. E Brest eo e tilestras kannadourien roue Siam e 1686. Diwarno e voe anvet Straed Siam.

En  e savas an ijinour brestat Antoine Choquet de Lindu savadur ar galeoù a zegemeras prizonidi betek an . Unan eus e brizonidi vrudetañ e oa Eugène-François Vidocq.

### [[Dispac'h gall]]
*1790 : gant lezenn ar 26 a viz C'hwevrer e voe lakaet Brest da benn un distrig.
* Dekred ar 26 a viz Du 1790 war al le diouzh ret : e penn-kentañ 1791 e voe graet al le ouzh ar Roue, ar vro hag al lezennoù gant tri beleg ha tregont person eus parrezioù Rekourañs ha Sant-Loeiz, nac'het e voe gant an daou berson ha pevar c'hure.
* Ur pouez bras he doe Brest e-pad an Dispac'h. Eus tu an dispac'herien e voe e 1789 ha tud eus Gward broadel Brest a gemeras an Tuileries e 1792 gant Marsilhiz.
* Goude taol-stad tud ar menez, kêr Vrest, a oa jirondin, en em savas a-enep d'ar galloud kreiz. Ur c'hwitadenn e voe, avat, ha d'ar 5 a viz C'hwevrer 1794 e voe kemeret gant Bréard, unan eus "kannaded ar bobl e kefridi", an diviz da sevel ul lez-varn dispac'hel, pevar barner enni (Goarant, kadoriad, Lignières, Palis, Barz), un tamaller, Huges, gant Granjean da erlerc'hier, ur grefier, Dayot, ha daouzek jure. He c'hefridi a oa *barn an holl sitoianed tamallet da vezañ graet un dra bennak enep al liberte, ar bobl, gouarnamant ar republik*. Staliet e voe al lez-varn d'ar 21 a viz C'hwevrer 1794, ha kerkent e roas Huges urzh d'ar c'huzul-kêr *lakaat war blasenn al Liberte, a-benn seizh eur, warc'hoazh, ar c'hilhotin santel*, pezh a voe graet. Tri den a voe barnet da vervel diouzhtu, ul letanant a vor, Claude-Robert Rougemont, 36 vloaz, ha daou vartolod, Charles-Marie Le Dall de Kereon, eus Kemper, 19 vloaz, hag Herri-Louis Monteclair, 18 vloaz, ha kaset e voent war eeun d'ar c'hilhotin. Ragmey a voe lakaet da brezidant al lez-varn, Donze-Verteuil da damaller ha Fouquier-Tinville da c'hrefier. D'an 13 a viz Meurzh e voe barnet d'ar marv ha dibennet an aotrou Kozh, person didou Poullaouen, bet serret eno e penn-kentañ ar miz ; d'ar 25 a viz Meurzh e c'hoarvezas memes mod gant Jean Drevez, kure e Rekourañs, bet tamallet abalamour d'ur badeziant e Plonger. E dibenn miz Mae e voe barnet 30 melestrour eus departamant Penn-ar-Bed : didamallet e voe pevar anezhe, tri all na voent ket barnet dre m'edont pell eus an departamant, ar 26 melestrour a chome a voe kondaonet d'ar marv ha dibennet diouzhtu war-lerc'h. En holl e voe kondaonet 70 a dud d'ar c'hilhotin.
* Adsavet e voe ar morlu gant André Jeanbon Saint André.
* Keloù eus marv Robespierre a erruas diwezhat a-walc'h e Brest hag ar c'huzul kêr jakobin a oa kaset kuit e miz Gwengolo. Pennoù bras kozh a adkavas o galloud e dilennadeg 1815 met koll a rae ar gêr he fouez strategel en abeg da c'hronn ar Saozon.
###### 
* Armerzh ar gêr a rousinas betek an Eil Impalaeriezh. E 1856 ec'h aotreas Napoleon III ar gêr da sevel ur pont war ar Penfell. Gweladenniñ a reas ar gêr etre an 9 hag an 12 a viz Eost 1858. Brasaat a reas an arsanailh, astenn a reas div linenn hent-houarn betek Brest ha sevel a reas ar porzh kenwerzh.
###### 
**[[Brezel-bed kentañ]]** : Brest a oa unan eus ar porzhioù ma tilestras Stadunaniz e 1917 e fin ar brezel ; soudarded eus ar Rouantelezh-Unanet a zilestras eno ivez, da skouer reoù eus an Antilhez.
;Eil Brezel-bed
*1939-1940 : pourvezioù ha kirri arme ar Rouantelezh-Unanet (*British Expeditionary Force*) a zilestre e Brest. Dre Vrest ec'h eas kuit ivez ar pezh a chome anezhe, mui soudarded eus Kanada a oa o paouez dilestrañ, p'edo an Alamaned oc'h aloubiñ Bro-C'hall.
* D'an 19 a viz Even 1940 ec'h aloubas an Alamaned ar gêr. Un diazezlec'h evit al listri-spluj a savjont enni. Bombezadegoù ar gevredidi a zeraouas e 1941. Kenderc'hel a rejont betek dieubidigezh ar gêr e miz Gwengolo 1944 goude un emgann 43 devezh. Hogozik peurzistrujet e voe ar gêr. An Tour Tangi, straed Sant-Maloù hag ar c'hastell eo al lec'hioù espernet nemeto.
* Ar porzh e 1940 ha diazezlec'h al listri-spluj :

Bundesarchiv Bild 101II-MW-5683-29A, Brest, Hafen, gekentertes U-Boot.jpg|Ur vag kaset d'ar strad en Arsanailh Brest, miz Even 1940
Bundesarchiv Bild 101II-MW-2746-45, Brest, U-Boot-Bunker.jpg|Diazlec'h al listri-spluj
Bundesarchiv Bild 101II-MW-6059-08, Frankreich, Brest, U-Bootbunker.jpg|Paread (?) ul lestr-spluj


Bundesarchiv Bild 101II-MW-2849-03, Brest, Bau von U-Boot-Bunkern.jpg|Diazlec'h al listri-spluj
Hole in the roof of a U-boat pen in Brest.jpg|Un toull e toenn unan eus lochoù diazlec'h al listri-spluj goude bombezadegoù Aerlu ar Rouantelezh-Unanet (miz Gwengolo 1944)
Concrete U-boat pens at Brest.jpg|Diazlec'h al listri-spluj goude bombezadegoù Aerlu ar Rouantelezh-Unanet, miz Eost 1944

* Un nijerez alaman Heinkel He 72 (marilhet WNr 1236) a gouezhas e Brest d'an 22 a viz Kerzu 1940 ; gloazet e voe he levier.
* Nijerezioù ar Re Gevredet aet d'ar strad e Brest : d'an 2 a viz Meurzh 1941 e kouezhas un nijerez Wellington Ic marilhet R3279 ha kodet KO-DR eus *115th Squadron* ar Royal Air Force (aerlu ar Rouantelezh-Unanet) er mor nepell diouzh Brest ; lazhet e voe e voe he c'hwec'h nijour, kavet e voe ur c'horf hepken, douaret eo e Felton (Bro-Saoz). D'ar 6 a viz Ebrel 1941 e voe taolet un nijerez Beaufort marilhet N1016 ha kodet OA-X eus an *22nd Squadron* eus ar Royal Air Force d'an diaz gant ar Flak er mor e-tal Kastell Brest ; lazhet e voe he fevar nijour, douaret int e Bered Kerfaotraz e Brest; deuet a oa al laz a-benn eus e daol koulskoude: tizhet e oa bet al lestr-brezel alaman *Gneisenau* gant un darzherez. D'an 10 a viz Ebrel 1941 e kouezhas un nijerez Wellington IC marilhet R1442 ha kodet HA-D eus ar *218th Squadron* ar R.A.F. e donvor Brest; lazhet e voe he seizh nijour, douaret e voe daou anezhe e Bered Kerfaotraz e Brest, ne voe ket kavet ar re all. D'ar 1 a viz Gouere 1941 e kouezhas un nijerez Wellington marilhet R1343 ha kodet OJ-B eus *149th Squadron* ar RAF er porzh kenwerzh e Brest; lazhet e voe he femp nijour, douaret int e Bered Kerfaotraz e Brest; d'ar 26 a viz C'hwevrer 1943 e kouezhas ur c'harr-nij B-24D-5-CO (marilhet 41-23820 ha kodet KY-C) eus aerlu ar Stadoù-Unanet (*[[United States Army Air Forces]]* - 480th Antisubmarine Group / 1st th BS), gant dek den en e vourzh er mor e donvor Brest, ne voent ket adkavet; d'ar 1añ a viz Mae 1943 e kouezhas ur c'harr-nij B-17F-20-VE (marilhet 42-5784 ha kodet GY-?) eus an U.S.A.A.F. e Lenn-vor Brest gant dek milour en e vourzh; ne voe kavet korf ebet; d'an 28 a viz Even 1943 e kouezhas ur B-17 F-70-BO (anvet "Argonaut II", marilhet 42-29817 ha kodet YB-D, 351 Bomb Group, 508  Squadron) eus an United States Army Air Forces er mor e tu Brest gant dek milour en e vourzh; tapet e voe pevar anezhe gant an Alamaned, ne voe ket kavet korfoù ar re arall; er memes devezh e kouezhas ur B-17 F-70-BO (anvet "Thunderbird II", marilhet 42-5724 ha kodet LG-T, 351 Bomb Group, 508  Squadron) eus an USAAF er mor tu Brest gant dek milour en e vourzh; tapet e voe unan anezhe gant an Alamaned, daou a zeuas a-benn da achap, ne voe ket kavet korfoù ar re arall; d'an 18 a viz Du 1943 e kouezhas ur c'harr-nij B-24H (marilhet 42-7640 ha kodet JU-?, 446 Bomb Group, 707 Squadron) eus an United States Army Air Forces e "Kerinou" e Brest gant dek milour en e vourzh; tapet e voe c'hwec'h nijour gant an Alamaned, daou all a zeuas a-benn da achap, mervel a reas an daou vilour arall; d'ar 5 a viz Kerzu 1943 e kouezhas ur c'harr-nij B-17 G-70-BO (anvet "Bucket Of Bolts", marilhet 42-37747 ha kodet XM-A, 94 Bomb Group, 332 Squadron) eus an USAAF;er mor er gwalarn da Vrest gant dek milour en e vourzh; ne voe kavet korf ebet; d'an 9 a viz Eost 1944 e kouezhas ur c'harr-nij B-26-C45 (marilhet 42-107636 ha kodet Y5-H, 344 Bombing Group, 495 Bombing Squadron) eus an USAAF war vord Porzh Brest gant c'hwec'h nijour en e vourzh; lazhet e voent holl, douaret int er Zachary Taylor National Cemetery e Louisville (SUA).
* Emgann Brest : soudarded SUA o stourm evit dieubiñ ar gêr.

US Army field gun in action.jpg
Battle of Brittany - Brest 02.jpg
Battle of Brittany - Brest 01.jpg
Battle of Brittany - Brest 03.jpg

* D'ar 16 a viz Mae 1945 e voe kavet korf un den eus ar gumun, ezel eus ar Rezistañs, bet boureviet, lazhet ha mañsonet d'an 13 a viz Gouere 1944 gant al lu alaman e kreñvlec'h Pentevr e Sant-Pêr-Kiberen.
* Goude ar brezel ec'h adsavas an annezidi (repuet er Sarthe dreist-holl) ur gêr nevez hervez raktresoù an tisavour Jean-Baptiste Mathon. Echuet e voe adsevel anezhi e 1961. An arsanailh a voe an andon a leve pennañ evit kêr betek fin an  hag e ziskar a voe abeg d'un enkadenn armerzhel er rannvro. Treiñ a ra neuze ar gêr war-zu an imbourc'h diwar-benn ar mor hag an teknologiezhioù nevez.
### Darvoudoù pennañ istor Brest

* 250-350 savadur ar "castellum"
* 410-420 emsavadeg Arvorig a-enep Roma
*452 damzistrujet eo kêr gant goprsoudarded hunat
*1240 Yann Iañ a bren ar gêr digant kont Leon Herve III
*1341 Yann Moñforzh a gemer ar gêr ha mogeriañ a ra anezhi
*1386-1387 Yann IV a seziz en aner ar gêr dalc'het gant ar Saozon
*Richard III Bro-Saoz a ro en-dro ar gêr da Yann IV en eskemm ouzh ur gwerzh-daspren
*Anna Breizh a weladenn kêr
*1512 Emgann La Cordelière
*1593 Henri IV a ro ar gwir-bourc'hizelezh da gêr Vrest
*1629 Ar C'hardinal Richelieu a gas d'Infreville da Vrest.
*1639 Ar C'hardinal Richelieu a grou an arsanailh hag ar porzh brezel
*1681 Loeiz XIV a stag Rekourañs ouzh Brest
*1683 Vauban a grog ar raktres da sevel kreñvlec'hioù en-dro da Vrest
*1685 Donedigezh kannadourien roue Siam
*1694 Raktres aozadur kêr gant Vauban
*1702 Bennigadenn iliz Sant-Loeiz
*1746-1784 Savadurioù bras an ijinour Antoine Choquet de Lindu
*1752 Savidigezh Akademiezh ar Morlu
*1778 Emgann ar *Belle Poule*
*1785 Disparti ergerzhadeg La Pérouse
*1789 Dilennadeg ar gannaded vrestat d'ar Stadoù Jeneral
*1800 Anvet eo ar prefed morel kentañ Cafarelli
*1801 Krouidigezh Skol ar Morlu
*1852 Divizet ez eus kas ar c'haleourion da Wiana
*1856 Dekred diwar-benn savidigezh ur pont war ar Penfell
*1858 Gweladenn Napoleon III hag an impalaerez Eujeni
*1858 (1 miz Gwengolo) serret eo ar galeoù
*1859 Dekred diwar-benn krouidigezh ur porzh kenwerzh e Porzh-Trein
*1861 Digoret eo ar pont
*1861 - 1889 Ar porzh-kenwerzh a ya eus ar Penfell da boull Porzh-Trein.
*1865 Erruout a ra an hent-houarn e Brest
*1891 Brest-Pariz-Brest kentañ
*1917-1918 An Amerikaned a zilestr e Brest.
*1930 Digoridigezh ar pont Albert-Louppe, anvet ivez pont Plougastell
*1940 (19 a viz Even) Al lu alaman a antre e Brest
*1941 Bombezadegoù kentañ war kêr
*1941 (22 Meurzh) Ar vorrederien alaman Scharnhorst ha Gneisenau
*1942 (11 C'hwevrer), ar vorrederien a ya kuit eus kêr
*1943 (28 Genver) an dud n'eo ket ret dezhe chom a dle mont kuit eus kêr
*1943 Studioù kentañ diwar-benn ar raktres adsevel kêr
*1944 (9 Gwengolo) Tarzhadenn ar c'houdorenn Sadi-Carnot (373 annezad ha kantadoù a soudarded alaman a zo lazhet)
*1944 (18 Gwengolo) Ar gwarnizon en em zaskor
*1945 Krouidigezh Brest Vras dre stagidigezh Lambezelleg, Kerbêr-Kilbignon ha Sant-Mark
*1947 Tarzhadenn an Ocean Liberty. Distrujet ez eus un darn eus karter Sant-Mark
*1946 - 1961 Adsavidigezh kêr
*1950 Lazhet eo ar micherour Édouard Mazé gant ar polis e-kerzh ur vanifestadeg d'ar 17 a viz Ebrel.
*1960 Krouidigezh Skolaj ar Skiantoù, a yelo da Skol-veur Breizh-Izel
*1960 (7 Gwengolo) Kêr a zegemer Medalenn ar Rezistañs
*1974 (1 Genver) Krouidigezh Brest Meurgêr ar Mor
*1994 Digoridigezh Pont Kanol Iz
*2000 Krouidigezh Bro Brest

## Sevenadur
*  Porched al levraouegoù, Levraoueg Ti-kêr Brest : rouedad levraouegoù Brest a zo enni dek levraoueg-karter
### Mirdioù
*  Mirdi ar morlur
*  Mirdi an tour Tanguy
*  Mirdi an arzoù
* Mirdi an Eñvor

### Brezhoneg

#### Ya d'ar brezhoneg
* D’ar 16 a viz Mezheven 2006 e oa bet votet ar garta Ya d'ar brezhoneg gant kuzul-kêr ar gumun.
* D'ar 7 a viz Kerzu 2017 e oa bet votet gant Kuzul-kêr Brest mont war-zu live 2 ar garta Ya d'ar brezhoneg.
* D'an 20 a viz Ebrel 2018 eo bet roet al label live 1 da gêr Vrest evit bezañ kaset da benn eizh ober a-du gant ar yezh

#### Deskadurezh
* Div skol Diwan a zo e Brest, an hini gentañ, krouet e 1978, zo e karter Kerango hag an eil e karter ar Gwelmeur.
* Un hentad divyezhek Div Yezh a zo er Skol Jacquard.
* E distro-skol 2024 e oa enskrivet 763 skoliad er skolioù Diwan hag er c'hlasoù divyezhek publik (6,1 % eus skolidi ar gumun evit a sell ouzh ar c'hentañ derez).
#### Bugaligoù
*Ar vagouri "P'tit Mousse" a zo gant un tañva d'ar yezh.
### Sport
#### Mell-droad
*Stad Brest
#### Marc'h-houarn

Tro Bro-C'hall:
*24 a viz Gouere 1906 : 11 tennad-hent Tro Bro-C'hall etre Naoned ha Brest ; trec'h eo Louis Trousselier.
*26 a viz Gouere 1906 : loc'hañ a ra 12 hag 2 diwezhañ tennad-hent Tro Bro-C'hall eus Brest war-du Caen (Calvados).
*30 a viz Gouere 1907 : 12 tennad-hent Tro Bro-C'hall etre Naoned ha Brest ; trec'h eo Gustave Garrigou.
*1 a viz Eost 1907 : loc'hañ a ra 13 hag 2 diwezhañ tennad-hent Tro Bro-C'hall eus Brest war-du Caen]] (Calvados).
*4 a viz Eost 1908 : 12 tennad-hent Tro Bro-C'hall etre Naoned ha Brest ; trec'h eo François Faber (Luksembourg).
*6 a viz Eost 1908 : loc'hañ a ra 13 hag 2 diwezhañ tennad-hent Tro Bro-C'hall eus Brest war-du Caen] (Calvados).
*27 a viz Gouere 1909 : 12 tennad-hent Tro Bro-C'hall etre Naoned ha Brest ; trec'h eo Gustave Garrigou.
*29 a viz Gouere 1909 : loc'hañ a ra 13 hag 2 diwezhañ tennad-hent Tro Bro-C'hall eus Brest war-du Caen (Calvados).
*27 a viz Gouere 1910 : 13 tennad-hent Tro Bro-C'hall etre Naoned ha Brest ; trec'h eo Gustave Garrigou.
*29 a viz Gouere 1910 : loc'hañ a ra 14 hag eil diwezhañ tennad-hent Tro Bro-C'hall eus Brest war-du Caen (Calvados).
*23 a viz Gouere 1911 : 12 tennad-hent Tro Bro-C'hall etre ar Roc'hell (Charente-Maritime) ha Brest ; trec'h eo Marcel Godivier.
*26 a viz Gouere 1911 : loc'hañ a ra 13 tennad-hent Tro Bro-C'hall eus Brest war-du Cherbourg (Manche).
*21 a viz Gouere 1912 : 12 tennad-hent Tro Bro-C'hall etre ar Roc'hell (Charente-Maritime) ha Brest ; trec'h eo Louis Heusghem (Belgia).
*24 a viz Gouere 1912 : loc'hañ a ra 13 tennad-hent Tro Bro-C'hall eus Brest war-du Cherbourg (Manche).
*3 a viz Gouere 1913 : 3 tennad-hent Tro Bro-C'hall etre Cherbourg (Manche) ha Brest ; trec'h eo Henri Pélissier.
*5 a viz Gouere 1913 : loc'hañ a ra 4 tennad-hent Tro Bro-C'hall eus Brest war-du ar Roc'hell (Charente-Maritime).
*2 a viz Gouere 1914 : 3 tennad-hent Tro Bro-C'hall etre Cherbourg (Manche) ha Brest ; trec'h eo Emile Engel.
*4 a viz Gouere 1914 : loc'hañ a ra 4 tennad-hent Tro Bro-C'hall eus Brest war-du ar Roc'hell (Charente-Maritime).
*3 a viz Gouere 1919 : 3 tennad-hent Tro Bro-C'hall etre Cherbourg (Manche) ha Brest ; trec'h eo Francis Pélissier.
*5 a viz Gouere 1919 : loc'hañ a ra 4 tennad-hent Tro Bro-C'hall eus Brest war-du Les Sables-d'Olonne (Vañde).
*1 a viz Gouere 1920 : 3 tennad-hent Tro Bro-C'hall etre Cherbourg (Manche) ha Brest ; trec'h eo Henri Pélissier.
*3 a viz Gouere 1920 : loc'hañ a ra 4 tennad-hent Tro Bro-C'hall eus Brest war-du Les Sables-d'Olonne (Vañde).
*30 a viz Mezheven 1921 : 3 tennad-hent Tro Bro-C'hall etre Cherbourg (Manche) ha Brest ; aet ar maout gant Léon Scieur (Belgia).
*2 a viz Gouere 1921 : loc'hañ a ra 4 tennad-hent Tro Bro-C'hall eus Brest war-du Les Sables-d'Olonne (Vañde).
*29 a viz Mezheven 1922 : 3 tennad-hent Tro Bro-C'hall etre Cherbourg (Manche) ha Brest ; trec'h eo Robert Jacquinot.
*1 a viz Gouere 1922 : loc'hañ a ra 4 tennad-hent Tro Bro-C'hall eus Brest war-du Les Sables-d'Olonne (Vañde).
*28 a viz Mezheven 1923 : 3 tennad-hent Tro Bro-C'hall etre Cherbourg (Manche) ha Brest ; trec'h eo Henri Pélissier.
*30 a viz Mezheven 1923 : loc'hañ a ra 4 tennad-hent Tro Bro-C'hall eus Brest war-du Les Sables-d'Olonne (Vañde).
*26 a viz Mezheven 1924 : 3 tennad-hent Tro Bro-C'hall etre Cherbourg (Manche) ha Brest ; trec'h eo Théophile Beeckman (Belgia) ha Philippe Thys (Belgia).
*28 a viz Mezheven 1924 : loc'hañ a ra 4 tennad-hent Tro Bro-C'hall eus Brest war-du Les Sables-d'Olonne (Vañde).
*25 a viz Mezheven 1925 : 3 tennad-hent Tro Bro-C'hall etre Cherbourg (Manche) ha Brest ; trec'h eo Louis Mottiat (Belgia).
*26 a viz Mezheven 1925 : 4 tennad-hent Tro Bro-C'hall etre Brest ha Gwened ; trec'h eo Nicolas Frantz (Luksembourg).
*30 a viz Mezheven 1926 : 6 tennad-hent Tro Bro-C'hall etre Cherbourg (Manche) ha Brest ; trec'h eo Joseph van Dam (Belgia).
*2 a viz Gouere 1926 : loc'hañ a ra 7 tennad-hent Tro Bro-C'hall eus Brest war-du Les Sables-d'Olonne (Vañde).
*24 a viz Mezheven 1927 : 6 tennad-hent Tro Bro-C'hall etre Dinan ha Brest (a-benn d'an eur) ; trec'h eo André Leducq.
*25 a viz Mezheven 1927 : 7 tennad-hent Tro Bro-C'hall etre Brest ha Gwened (a-benn d'an eur) ; trec'h eo Gustaaf Van Slembrouck (Belgia).
*20 a viz Mezheven 1928 : 4 tennad-hent Tro Bro-C'hall etre Dinan ha Brest (a-benn d'an eur) ; trec'h eo Pé Verhaegen (Belgia).
*21 a viz Mezheven 1928 : 5 tennad-hent Tro Bro-C'hall etre Brest ha Gwened](a-benn d'an eur) ; trec'h eo Marcel Bidot.
*3 a viz Gouere 1929 : 4 tennad-hent Tro Bro-C'hall etre Dinan ha Brest ; trec'h eo Louis Delannoy (Belgia).
*4 a viz Gouere 1929 : 5 tennad-hent Tro Bro-C'hall etre Brest ha Gwened ; trec'h eo Gustaaf Van Slembrouck (Belgia).
*4 a viz Gouere 1930 : 3 tennad-hent Tro Bro-C'hall etre Dinan ha Brest ; trec'h eo Charles Pélissier.
*5 a viz Gouere 1930 : 4 tennad-hent Tro Bro-C'hall etre Brest ha Gwened ; trec'h eo Omer Taverne (Belgia).
*2 a viz Gouere 1931 : 3 tennad-hent Tro Bro-C'hall etre Dinan ha Brest ; trec'h eo ar Breizhad Léon Le Calvez.
*3 a viz Gouere 1931 : 4 tennad-hent Tro Bro-C'hall etre Brest ha Gwened ; trec'h eo André Godinat.
*12 a viz Gouere 1939 : 3 tennad-hent Tro Bro-C'hall etre Roazhon ha Brest ; trec'h eo ar Breizhad Pêr Gloareg.
*13 a viz Gouere 1939 : 4 tennad-hent Tro Bro-C'hall etre Brest hag an Oriant ; trec'h eo Raymond Louviot.
*25 a viz Mezheven 1952 : 1 tennad-hent Tro Bro-C'hall etre Brest ha Roazhon ; trec'h eo Rik Van Steenbergen (Belgia).
*13 a viz Gouere 1954 : 6 tennad-hent Tro Bro-C'hall etre Sant-Brieg ha Brest ; trec'h eo Dominique Forlini.
*14 a viz Gouere 1954 : 7 tennad-hent Tro Bro-C'hall etre Brest ha Gwened ; trec'h eo Jacques Vivier.
*2 a viz Gouere 1958 : 7 tennad-hent Tro Bro-C'hall etre Sant-Brieg ha Brest ; trec'h eo Brian Robinson (Bro-Saoz).
*29 a viz Mezheven 1962 : 6 tennad-hent Tro Bro-C'hall etre Dinarzh ha Brest ; trec'h eo Robert Cazala.
*27 a viz Mezheven 1974 : dalc'het eo rakredadeg Tro Bro-C'hall e Brest (a-benn d'an eur) ; trec'h eo Eddy Merckx (Belgia).
*28 a viz Mezheven 1974 : 1 tennad-hent Tro Bro-C'hall etre Brest ha Kastell-Paol ; trec'h eo Ercole Gualazzini (Italia).
*5 a viz Gouere 2008 : 1 tennad-hent Tro Bro-C'hall etre Brest ha Pluveleg ; trec'h eo Alejandro Valverde (Spagn).

## Monumantoù ha traoù heverk
Brudet eo Pont Rekourañs ha straed Siam e Brest. Eus ar monumantoù savet a-raok an  ne chom nemet ar c'hastell, an Tour Tangi hag un nebeud tiez ha savadurioù kozh, savadurioù evit an arsanailh ha kreñvlec'hioù en o zouez. E Rekourañs e chom un darn eus straed Sant-Maloù distrujet gant bombezadegoù en Eil Brezel-bed.

Anavezet eo Brest abalamour d'ar gouelioù bigi kozh aozet ganto bep pevar bloaz. Savet eo anv ar gouel diwar anv ar gêr mui ar bloavezh (Brest 2008, Brest 1992...).

### Bezioù ar C'hommonwealth e bered ''Kerfaotraz''

Diwar ar 104 soudard anavezet douaret er vered ez eus 31 milour eus ar Brezel-bed Kentañ ha 73 eus an Eil Brezel-bed.

## Poblañs
### Emdroadur ar boblañs abaoe 1793

Colors=
  id:lightgrey value:gray(0.9)
  id:darkgrey value:gray(0.7)
  id:sfondo value:rgb(1,1,1)
  id:barra value:rgb(0.6,0.7,0.8)
ImageSize  = width:900 height:300
PlotArea   = left:50 bottom:50 top:30 right:30
DateFormat = x.y
Period     = from:0 till:175000
TimeAxis   = orientation:vertical
AlignBars  = justify
ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:25000 start:0
ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:10000 start:0
BackgroundColors = canvas:sfondo
BarData= 
  bar:1793 text:93
  bar:1800 text:1800
  bar:1806 text:06
  bar:1821 text:21
  bar:1831 text:31
  bar:1836 text:36
  bar:1841 text:41
  bar:1846 text:46
  bar:1851 text:51
  bar:1856 text:56
  bar:1861 text:61
  bar:1866 text:66
  bar:1872 text:72
  bar:1876 text:76
  bar:1881 text:81
  bar:1886 text:86
  bar:1891 text:91
  bar:1896 text:96
  bar:1901 text:1901
  bar:1906 text:06
  bar:1911 text:11
  bar:1921 text:21
  bar:1926 text:26
  bar:1931 text:31
  bar:1936 text:36
  bar:1946 text:46
  bar:1954 text:54
  bar:1962 text:62
  bar:1968 text:68
  bar:1975 text:75
  bar:1982 text:82
  bar:1990 text:90
  bar:1999 text:99
  bar:2006 text:2006
  bar:2012 text:12
  bar:2013 text:13
  bar:2020 text:20
PlotData=
  color:barra width:14 align:left
  bar:1793 from:0 till: 24180
  bar:1800 from:0 till: 25865
  bar:1806 from:0 till: 22130
  bar:1821 from:0 till: 26361
  bar:1831 from:0 till: 29860
  bar:1836 from:0 till: 29773
  bar:1841 from:0 till: 48225
  bar:1846 from:0 till: 55820
  bar:1851 from:0 till: 61160
  bar:1856 from:0 till: 54665
  bar:1861 from:0 till: 67833
  bar:1866 from:0 till: 79847
  bar:1872 from:0 till: 66270
  bar:1876 from:0 till: 66828
  bar:1881 from:0 till: 69110
  bar:1886 from:0 till: 70778
  bar:1891 from:0 till: 75854
  bar:1896 from:0 till: 74538
  bar:1901 from:0 till: 84284
  bar:1906 from:0 till: 85294
  bar:1911 from:0 till: 90540
  bar:1921 from:0 till: 73960
  bar:1926 from:0 till: 67861
  bar:1931 from:0 till: 69841
  bar:1936 from:0 till: 79342
  bar:1946 from:0 till: 74991
  bar:1954 from:0 till: 110713
  bar:1962 from:0 till: 136104
  bar:1968 from:0 till: 154023
  bar:1975 from:0 till: 166826
  bar:1982 from:0 till: 156060
  bar:1990 from:0 till: 147956
  bar:1999 from:0 till: 149634
  bar:2006 from:0 till: 144548
  bar:2012 from:0 till: 139676
  bar:2013 from:0 till: 139386
  bar:2020 from:0 till: 139456
  

## Imbourc'h ha deskadurezh uhel
Dre m'emañ kreizenn armerzhel kêr-benn Breizh-Izel eno ez eus kalz skolioù-meur hag annezadennoù imbourc'h e Brest.
* Skol-veur Breizh-Izel enni skol uhel stummañ kelennerien Breizh.
* Skolioù uhel
** Skol Vroadel Ijinourien Brest
** Skol Uhel Pellgehenterezh Breizh
** Skol Uhel Vroadel Ijinourien ar Studioù ha Teknikoù an Armoù
** Skol Uhel kenwerzh Breizh
** Skol ar Morlu
** Ensavadur meur war an elektronik hag an teknologiezhioù niverel
* Ensavadurioù imbourc'h
** CERV : Kreizenn europat reolder amwir
** Ifremer Ensavadur Gall Imbourc'h evit Gounezerezh ar mor (liamm diavaez)
** http://www.ifremer.fr/ifrtp/ : Ensavadur Gall Pennahelel - Paul Émile Victor (ex-IFRTP)
** le CEDRE 
** IRD/ORTSTOM : Ensavadurioù Imbourc'h evit an Diorroadur.
** SHOM

## Melestradurezh

Kalz brasoc'h eo teuas Brest da vezañ e 1945 pa voe staget teir c'humun all outi : Lambezelleg, Kerbêr-Kilbignon ha Sant-Mark.

### Kantonioù Brest
Dre 5 kanton eo rannet.
* kanton Brest-1 : Brest/Bellevue • Brest/Lambezelleg
* kanton Brest-2 : Brest/Kreiz-kêr • Brest/Rekourañs
* kanton Brest-3 : Brest/Kerbêr • Plouzane
* kanton Brest-4 : Boc'harzh • Brest/An Ermitaj • Brest/Ar Gazeg Wenn • Gouenoù • Gwiler-Leon
* kanton Brest-5 : Brest/Kerichen • Brest/Sant-Mark

## Tud
* Georges Thierry d'Argenlieu, amiral.
* André Colin, politikour.
* Édouard Corbière, paramantour ha skrivagner gallek.
* Yves Guéna, politikour.
* André Guilcher, douaroniour.
* Marie Lénéru, skrivagnerezh gallek.
* Jean Oberlé, livour.
* Pierre Ozanne, livour.
* Yvan Ropars, livour ha kizeller.
* Berthe Sylva, kanerez.
* Yves Le Gallo, kelenner Skol-Veur.

### Tud bet ganet eno

* 1660 : Isaac Robelin (mab), ijinour milour gall.
* 1748 : Jean-Michel Huon de Kermadec (1748-1792), merdeer.
* 1769 : Pierre F. Keraudren (1769-1858), mezeg er Morlu ganet e karter Rekourañs.
* 1794 : Prosper Garnot, naturour ha surjian-mor breizhat.
* 1801 : Prosper Levot, istorour breizhat.
* 1803 : Amable-Emmanuel Troude, geriadurour brezhonek.
* 1826 : Nathalie Lemel, anarkourez, e 1826.
* 1840 : Constant Le Doré, dispac'hour, krouer kevrenn an Etrebroadelenn e Brest.
* 1854 : Adrien de Carné, skrivagner brezhonek
* 1869 : Emil Masson, prederour ha stourmer peoc’hgar, saver ar gelaouenn *[[Brug (kelaouenn)|Brug]]*.
* 1874 : Gaston Esnault, yezhour.
* 1875 : Glaoda ar Prad, skrivagner brezhonek.
* 1878 : Victor Segalen, skrivagner gallek.
* 1879 : Jean Cras, ofiser a vor ha sonaozour.
* 1880 : Louis Hémon, skrivagner gallek, brudet e romant *Maria Chapdelaine* (skrivet gantañ e Kebek).
* 1896: Pierre Keraudren, d'an 20 a viz Kerzu, fuzuilhet d'ar 4 a viz Genver 1918 gant al lu gall e-pad ar Brezel-bed kentañ e Craonne (Bro-C'hall) evit *« hutinerezh »*.
* 1900 : Roparz Hemon, skrivagner brezhonek hag emsaver breizhat.
* 1905 : Per Peron, skeudennour ha livour.
* 1907 : Robert Micheau-Vernez, arzour breizhat.
* 1910 : Joseph Chardronnet, beleg katolik, istorour hag emsaver.
* 1910 : Henri Queffélec, skrivagner gallek.
* 1911 : Fant Rozeg (Meavenn hec'h anv-pluenn), barzhez, romantourez ha dramaourez vrezhonek, e Sant-Mark.
* 1920 : Yves Le Gallo, skolveuriad.
* 1922 : Alain Robbe-Grillet, romantour ha filmour gall.
* 1923 : Pierre-Yves Moign, sonaozour.
* 1923 : Robert Castel, sokiologour.
* 1937 : René Abjean, sonaozour.
* 1939 : Jean-Yves Cozan, politikour.
* 1955 : Patrice Pellerin, saver bannoù-treset.
* 1959 : Jean-Jacques Urvoas, politiker.
* 1960 : Paol ar Meur, skrivagner brezhonek.
* 1961 : Paul Bloas, arzour.
* 1964 : Béatrice Dalle, aktourez.
* 1964 : Christophe Miossec, kaner gallek.
* 1969 : Frank Bodenes, skrivagner ha troer brezhonek.
* 1970 : Yann Tiersen, sonour.
* 1972 : Josilin Gourvenneg, melldroader ha gourdoner.
* 1975 : Mikael Bodlore-Penlaez, skrivagner gallek ha kartennour.
* 1987 : Gonzalo Higuaín, melldroader arc'hantinat.

### Tud bet marvet eno

* 1728 : Isaac Robelin (mab), ijinour milour gall.
* 1791 : Toussaint-Guillaume Picquet de la Motte, letanant jeneral er morlu gall.
* 1878 : Prosper Levot, istorour breizhat.
* 1885 : Amable-Emmanuel Troude, geriadurour brezhonek.
* 1909 : Pêr Pronost, barzh.
* 1925 : Kaourintin an Ourz, kazetenner brezhonek.
* 1930 : Ivon Krog, skrivagner brezhoneg.
* 1932 : Jean Cras, ofiser a vor ha sonaozour.
* 1939 : Émile Guépratte, ofiser meur a vor gall.
* 1961 : Per Mokaer, politikour ha skrivagner.
* 1971 : Jim Sevellec, livour ha feilhañsour breizhat.
* 1974 : Florentin Goinard, mouller, levrier, embanner hag emsaver.
* 1974 : Alan-Gwenog Berr, yezhoniour war ar brezhoneg, e 1974.
* 1978 : Biel Elies, skrivagner brezhonek, e 1978.
* 1988 : Pêr Peron, skeudennour ha livour.
* 2003 : Ronan Huon, embanner ha skrivagner brezhonek.
* 2005 : Ivona Martin, emsaverez.
* 2007 : Kristen Nogues, telennourez.
* 2008 : Reun ar Glev, yezhadurour ha geriadurour brezhonek.
* 2009 : Remi Derrien, skrivagner, kazetenner, aktour ha jubennour brezhonek.
* 2010 : Charlez ar Gall, stourmer evit sevenadur Breizh.
* 2013 : Pierre-Yves Moign, sonaozour.

### Tud beziet eno
* Roparz Hemon, skrivagner brezhonek, kazrtenner, troour, geriadurour ha romantour.

### Ardamezeg ar familhoù



## Gevelliñ
;Kêrioù gevellet
* 
* 
*  Kiel (Alamagn, Schleswig-Holstein) abaoe 1964
*  Taranto (Italia, Puglia), abaoe 1964
*  Yokosuka (Japan, rannvro Kantō), abaoe 1970
*  Dún Laoghaire (Iwerzhon, Cúige Laighean), abaoe 1984
*  Cádiz (Spagn, Andalucía), abaoe 1986
*  Saponé (Burkina Faso, Kreiz-Su), abaoe 1989
*  Constanţa (Roumania), abaoe 1993
;Emglevioù
* Bgayet e  Kabilia, abaoe 1995,
* Haiphong e ,
* Qingdao e , abaoe 2006.

## Levrlennadur
* Jeremi Kostiou, *Ar marc’h-du e Brest*, e-barzh Briac, *Avel Reter*, Plabenneg, Nadoz-Vor Embannadurioù, 2015, pp.&nbsp;42–45.
* Jeremi Kostiou, *Le commerce de chansons sur feuilles volantes à Brest, 1915-1955*, *Les Cahiers de l’Iroise*, niv. 227, 2017, pp.&nbsp;174–182.
* Jeremi Kostiou, *Quand Pontanezen révèle ses vestiges…*, *Les Cahiers de l’Iroise*, niv. 225, 2017, pp.&nbsp;176–190.
*Kris hag Étienne Davodeau, *Un den zo marvet*, Nadoz-Vor Embannadurioù, Brest, 2021.
*Pol Potier de Courcy : *Nobiliaire et armorial de Bretagne*. Adembannadur Editions des Régionalismes. Cressé. 2011/2014
*Bernard Tanguy ː *Dictionnaire des noms de communes, trèves et paroisses du Finistère.* Chasse-Marée / Ar Men. 1990
*Erwan Vallerie ː *Diazezoù studi istorel an anvioù-parrez. Corpus.* An Here. 1995

## Liamm diavaez

* Lec'hienn ofisiel an ti-kêr

## Daveoù ha notennoù

|}