Lesya Ukrayinka

**Larysa Petrivna Kosatch** (ukraineg : Лари́са Петрі́вна Ко́сач, lesanvet Ле́ся Украї́нка ***Lesya Ukrayinka*** "Lesya an Ukrainadez"), bet ganet d'an 13 a viz C'hwevrer ('''J''') / 25 a viz C'hwevrer ('''G''') 1871 e Novohrad-Volynskyi, Gouarnelezh Volyn, Ukraina, Impalaeriezh Rusia, ha marvet d'an 19 a viz Gouere ('''J''') / 1añ a viz Eost ('''G''') 1913 e Sourami, Gouarnelezh Tiflis, Jorjia, Impalaeriezh Rusia, a oa ur varzhez, ur skrivagnerez hag un dramaourez ukrainat.

A-hed he buhez he deus stourmet evit an demokratelezh hag evit gwirioù ar merc'hed. Lakaet e vez da unan eus an Ukrainadezed vrudetañ a-bep-amzer.

## Buhez
Ganet e oa bet Larysa Petrivna Kosatch e 1871 e kêr Novohrad-Volynsky, eil bugel ar skrivagnerez Olha Petrivna Drahomanova "Ptchilka" (1849-1930) hag he fried Petro Kosatch, un noblañs kozak desket-bras hag a oa perc'henn font hag e penn kuzul an distrig. Teir c'hoar yaouankoc'h he devoa, hag ur breur yaouankoc'h ivez.

Goude bezañ bet skoliataet e Tchernihiv ec'h eas Petro Kosatch da studiañ ar matematik e Skol-veur Sankt-Peterbourg ma chomas e-pad daou vloaz kent dilojañ da Gyiv, ma timezas gant Olga Dragomanova e 1868. Engouestlet da ziorren sevenadur Ukraina e oa P. Kosatch, skoazellañ an embann ukrainek a rae sof-kont.

Donezonet e oa Petro evit ar matematik, hogen evit ar yezhoù ne oa ket ; en enep e oa Larysa : dic'houest e oa da jediñ, met ouzhpenn an ukraineg e ouie alamaneg, bulgareg, galleg, henc'hresianeg, italianeg, latin, poloneg, ruseg ha saozneg.

Ar vamm a skrive barzhonegoù hag istorioù berr en ukraineg evit ar vugale ; oberiant war dachenn gwirioù ar merc'hed e oa ivez. Pouezus e voe he levezon war he merc'h : ukraineg hepken a veze er gêr, ha kelennet gant Ukrainiz e oa ar vugale e-lec'h bezañ kaset d'ar skolioù ma oa ar ruseg yezh ar c'helenn. D'an oad a 4 bloaz e teskas Larysa lenn e meur a yezh ; koulz hi hag he breur a c'helle lenn levrioù en o yezh-vamm

E 1879, hag hi 8 vloaz, e skrivas Larysa he barzhoneg kentañ, *Goanag* (надія *Nadiya*), a-c'houde harzidigezh he moereb Olena Antonovna Kosatch peogwir e kemere perzh en ul luskad politikel enep unveliezh an *tsar* Aleksandr II. Er bloaz-se tilojas an tiegezh da Loutsk, ur 100 km pelloc'h er c'hornôg, ma lakaas Petro Kosatch sevel tiez evit ar familh a-bezh. D'ar mare-se e voe broudet Larysa gant hec'h eontr Myc'hailo Drahomanov da studiañ an hengoun ukrainek : an Istor, ar c'hanaouennoù hag an istorioù-pobl, ha da deurel ur sell war barzhoniezh ha dodennoù anamzerel ar Bibl.

Studiañ seniñ ar piano betek ul live uhel a reas Larysa a-hed he yaouankiz, hogen dre ma oa taget gant torzhellegezh an eskern ne c'helle ket mont d'ur skol-sonerezh da zeskiñ hiroc'h, neuze e ouestlas he buhez d'ar skrivañ.

E 1884, pa oa oadet a 13 vloaz, e voe embannet he barzhonegoù «&nbsp;Конвалія&nbsp;» *Konvalyia* "Louzaouenn-an-hañv" ha «&nbsp;Сапфо&nbsp;» *[[Sapfo]]* er gazetenn *Zorya* e Lviv, sinet gant an anv-pluenn *Lesya Ukrayinka* diwar ali he mamm abalamour ma oa berzet embann skridoù en ukraineg en Impalaeriezh Rusia ; dre guzh e voe moullet, ha dre laer ec'h erruas e Kyiv. Bloaz goude e voe embannet e Lviv un dastumad skridoù troet ganti hag he breur diwar ar Rus Nikolay Vasilyevich Gogol.

Er bloaz 1888, hag hi 17 vloaz, e vodas Larysa a-gevret gant he breur ur c'helc'h lennegel a anvjont *Pleyada* (Плеяда "*[[Pléiade]]*", diwar al luskad lennegel gallek) evit diorren al lennegezh ukrainek ha broudañ an treiñ diwar oberennoù klasel a bellvro. E 1889 e savas ar varzhez ul listennad oberennoù da dreiñ ; he-unan e troas *Buch der Lieder* ("Levr ar C'hanoù") Heinrich Heine, a voe embannet e 1892.

E 1893 e voe embannet kentañ dastumad barzhonegoù Lesya Ukrayinka, *War eskell ar c'hanaouennoù* (На крилах пісень) ; dre ma oa berzet ar skridoù ukrainek en Impalaeriezh Rusia e voe moullet en Ukraina ar C'hornôg, a oa en Aostria-Hungaria d'ar mare-se, ha silet e Kyiv. Adalek 1893  betek 1906 e tremenas Larysa Petrivna Kosatch hogos an holl hañvezhioù e Hadyatch (Гадяч), e Raion Myrhorod, Oblast Poltava, war-dro 100 km er reter da Gyiv. Eno e kejas ouzh ar gelennerez A. S. Marakova, a lezas eñvorennoù diwar-benn ar varzhez.

Er bloaz 1894 e voe embannet e kazetennoù ur varzhoneg hir diwar-benn Raibeart am Brusach (1274-1329), kentañ roue Bro-Skos dizalc'h ; ul levrig a voe da-heul.

Etre 1895 ha 1897, dre ma oa awenet he oberennoù gant frankiz ha dizalc'hiezh he bro, ec'h emezelas e Kevredigezh Lennegel hag Arzel Kyiv, a voe berzet e 1905 en abeg da zarempredoù gant dispac'herien.

En abeg d'he c'hleñved e ranke Larysa beajiñ da lec'hioù sec'hoc'h : en Alamagn, Aostria, Bulgaria, Egipt, Kaokaz ha Krimea. Plijet-bras e veze o kejañ gant sevenadurioù all, alese al levr-skol a skrivas evit he c'hoarezed, *Henistor pobloù ar Reter* (Стародавня історія східніх народів). Er bloaz 1897 p'edo e Yalta e Krimea e kejas ouzh Serhiy Kostyantynovitch Merjinskyi (1870-1901), ur Belarusad hag a oa eno koulz en abeg d'an dorzhellegezh hag evit brudañ ar varksouriezh en Ukraina. Karantez a voe etrezo, a awenas ar varzhez meur a wech. En e gichen e voe pa varvas Merjinskyi, hag en un nozvezh ouzh troad e wele e skrivas he barzhoneg *Ur vaouez darvredet* (Одержима) ; un oberenn all zo gouestlet d'he c'harantez : *«&nbsp;Marv eo da viken !&nbsp;» eme ar genoù* (Уста говорять: "він навіки згинув!", 1901 ivez).

Bloaz a-raok bezañ e Yalta, e 1896, he devoa skrivet he fezh-c'hoari kentañ, *Ar rozenn bers* (Блакитна троянда) ; ar c'hentañ pezh-c'hoari ukrainek o plediñ gant an *intelligentsia* e oa, pa oa bet ar re all a-zivout buhez ar gouerien.

A-zevri e stourmas Larysa Kosatch ouzh an dsarelouriezh, dre veur a aozadur marksour en Ukraina. E 1901 e roas d'ar sindikadour ukrainat Mykola Hankevitch (1869-1931) un droidigezh ukrainek eus *Manifest der Kommunistischen Partei* Karl Marx (1848) "graet gant he mignoned e Kyiv".

E 1907 e timezas gant ar c'herzoniour ha denoniour ukrainat Klyment Vasylovytch Kvitka (1880-1953) ; er bloaz-se ivez e voe harzet ar varzhez, a-gevret gant he c'hoar Olga ha tud all, gant poliserien an *tsar* hep abeg resis ebet ha lezet en he frankiz goude un nozvezh er vac'h, hogen evezhiet e voe a-hed an nemorant eus he buhez. E Krimea e reas ar c'houblad e annez kent dilojañ da Jorjia, ma varvas Lesya Ukrayinka e 1913 en ur sanatoriom d'an oad a 42 vloaz.

## Oberennoù
;Gant Lesya Ukrayinka
Lod pezhioù-c'hoari zo e gwerzennoù.
*1880 : Чашка (*Tchachka* "An tas"), istor berr
*1888 : Така її доля (*Taka yiyi dolya* "Setu he flanedenn") ha Святий вечір! (*Svyatyy vetchir!* "Nozvezh santel !"), istorioù berr
*1889 : Метелик (*Meteluk* "Balafenn") ha Весняні співи (*Vesnyani spivy* "Kanaouennoù an nevezamzer"), istorioù berr
*1890 : Біда навчить (*Bida navtchyt* "An trubuilhoù a gelenn") ha Лелія (*Leliya* "Leliya"), istorioù berr
*1893 : На крилах пісень (*Na krylac'hh pisen* "War eskell ar c'hanaouennoù"), dastumad barzhonegoù • Жаль (*Jai* "Truez"), istor berr
*1894 : Притча про чотири перстені (*Pryttcha pro tchotyry persteni* "Parabolenn ar peber gwalenn"), istor berr
*1895 : Волинські образки. 1. Школа  (*Volynski obrazky. 1. Chkola* "Skeudennoù eus Volyn. 1 Skol) ha Щастя  (*Chtchastya* "Hevoud"), istorioù berr
*1896 : Блакитна троянда (*Blakytna troyanda* "Ar rozenn bers"), Прощание (*Prochtchaniye* "Disrann"), pezhioù-c'hoari • «Місто смутку» (*«Misto smoutkou»* "«&nbsp;Kerc'hlac'har&nbsp;»"), istor berr
*1897 : Голосні струни (*Holosni strouny* "Kerdin-mouezh") ha Пізно (*Pizno* "Diwezhat"), istorioù berr
*1898 : Ифигения в Тавриде (*Ifigeniya v Tavride* "Ifigenia e Taorika"), pezh-c'hoari • Над морем (*Nad morem* "En tu all d'ar mor"), istor berr
*1899 : Думки і мрії (*Doumky i mriyi* "Soñjezennoù ha hunvreoù"), dastumad barzhonegoù • *Ein Brief ins Weite* ("Ul lizher a-bell"), istor berr alamanek • Два направления в новейшей итальянской литературе ("Daou du el lennegezh italianek a-vremañ"), burutelladenn lennegel
*1900 : Мгновение (*Mgnoveniye* "Frapad") ha Враги (*Vragi* "Enebourien"), istorioù berr • Писателі-русини на Буковині ("Skrivagnerien rus e Bukovina") ; Про основні мотиви творчості Г. Гейне ("A-zivout mennadoù pennañ krouusted H. Heine") ; Новые перспективы и старые тени ("Diaweladoù nevez ha skeudoù kozh") ; Заметки о новейшей польской литературе ("Notennoù a-zivout al lennegezh polonek nevesañ"), burutelladennoù lennegel
*1901 : Одержима (*Oderjima* "Ur vaouez darvredet"), pezh-c'hoari • «Михаэль Крамер». Последняя драма Гергарта Гауптмана ("*Michael Kramer*, ar pezh-c'hoari diwezhañ gant Gerhart Hauptmann"), burutelladenn lennegel
*1902 : Відлуння (*Vidlounnya* "Heklevioù") ha Відгуки (*Vidhouky*, "Dastaolioù") dastumadoù barzhonegoù ; Сліпець (*Slipietch* "Un dall"), istor berr
*1903 : В плену (*V plenou* "Bac'het"), На руїнах (*Na rouyinac'h* "War an dismantroù") ha Вавилонський полон (*Vavylonskyy polon* "Ar vac'hidigezh vizantat"), pezhioù-c'hoari
*1904 : На крилах пісень ; heñvel ouzh hini 1893 eo an titl, hogen disheñvel eo an dastumad barzhonegoù
*1905 : Осенняя сказка (*Osennyaya skazka* "Kontadenn an diskaramzer"), Три минуты (*Tri minuty* Teir munutenn") ha  (В катакомбах *V katakombac'h* "Er c'hev-beziañ"), pezhioù-c'hoari • Примара (*Prymara* "Tasmant") ha Приязнь (*Pryyazn* "Mignoniezh"), istorioù berr • Винниченко ("Vynnytchenko"), burutelladenn lennegel
*1906 : В дому роботи, в країні неволі (*V domu roboty, v krayini nevoli* "E ti al labour, e bro ar sklavelezh") ha Вавилонський полон (*Vavylonskyy polon* "Ar vac'hidigezh vizantat"), pezhioù-c'hoari • «Утопия» в беллетристическом смысле ("«&nbsp;Utopia&nbsdp;» en e ster faltaziek") ha Утопія в белетристиці ("An utopia el lennegezh faltaziek"), burutelladennoù lennegel
*1907 : Кассандра *Kassandra* "Kasandra", Айша и Мохаммед (*Aycha i Moc'hammed* "Aicha ha Moc'hammed"), pezhioù-c'hoari
*1908 : Розмова (*Rozmova* "Kaozeadenn"), istor berr
*1909 : В пуще (*V pouchtche* "Er goadeg"), На поле крови (*Na pole krovi* "War dachenn ar gwad") ha Иоганна, жена Хусова (*Yohanna, jinka C'housova* "Yohanna, gwreg C'housov"), pezhioù-c'hoari
*1910 : Руфин и Присцилла (*Roufin ha Pritsilla* "Roufin ha Pritsilla"), Боярыня (*Boyarynya* "Boyarez"), pezhioù-c'hoari
*1911 : Лесная песня (*Lesnaya pesnya* "Kan ar goadeg") ha Адвокат Мартиан (*Advokat Martian* "An alvokad Martian"), pezhioù-c'hoari
*1912 : Каменный хозяин (*Kamennyy c'hhozyain* "Mestr an oaled"), pezh-c'hoari
*1913 : Орфеєве чудо (*Orfeyeve tchoudo* "Burzhud Orfeüs") ha Оргия (*Orgiya* "Dirolladeg"), pezhioù-c'hoari
;Lakaet en ukraineg gant Lesya Ukrayinka
Kalz oberennoù estren e meur a yezh zo bet treuzyezhet gant Lesya Ukrayinka adalek 1884 betek 1910.
*Alamaneg : Dianav (1894) • Heinrich Heine (11 oberenn, 1890, 1893, 1899, 1900) • *[[Rigveda]]* (1890) • Gerharzh Hauptmann (1 oberenn, 1900) • Mendel Abramovich Rosenbaum (1872- ?, 1 oberenn, 1902) • Alfred Wiedemann (1856-1936), 1 oberenn, 1910)
*Galleg : Victor Hugo (2 oberenn, 1889, 1890) • Pierre-Jules Etzel (1814-1886, 1 oberenn, 1889) • George Sand (1 oberenn, 1889) • *[[Rigveda]]* (1890) • Testamant Kozh hag Avieloù, diwar droidigezh an doueoniour Maurice Verne (1845-1923) (1894) • Maurice Maeterlinck (1862-1949) (2 oberenn, 1900) • Gaston Maspero (1846-1916) (1 oberenn, 1910) • Georges d'Esparbès (1863-1944) (1 oberenn, 1910) 
*Italianeg : Dante Alighieri (1 oberenn, 1898) • Ada Negri (1870-1945, 2 oberenn, 1899, 1907) • Edmondo De Amicis (2 oberenn, 1902) • *Kanaouen hengounel italianek* (1902)
*Latin : Homeros (1 oberenn, 1888) • Levr ar C'heneliezh (darn, 1891) • Levr Yehezkel (darn, 1891) • Levr Izaia (darn, 1892)
*Poloneg : Adam Mickiewicz (1798-1855, 1 oberenn, 1887) • August Antoni Jakubowski (1815-1837, 2 oberenn, 1901) • Maria Konopnicka (1 oberenn, 1902)
*Ruseg : Nikolai Gogol (3 oberenn, 1884) • Ivan Tourgeniev (1 oberenn, 1889) • Feliks Vadimovitch Volkhovskiy(1846-1914, 1 oberenn, 1903)
*Saozneg : Jonathan Swift (1 oberenn, 1889) • William Shakespeare (1 oberenn, 1898) • George Byron (2 oberenn, 1898)
;Lakaet e ruseg diwar an ukraineg
*Ivan Franko (8 oberenn, 1903, 1904)

## Azasadurioù
;C'hoariva
*1994 : *Yara's Forest Song*, diwar "Kan ar goadeg" (1911), leurennet gant Virlana Tracz e New York hag e Lviv
*2013 : *Fire Water Night*, diwar dammoù eus "Kan ar goadeg" (1911), leurennet gant Virlana Tracz e New York
;Sinema
*1961 : *Forest Song*, diwar "Kan ar goadeg" (1911), sevenet gant Viktor Ivtchenko
*1971 : *Fireplace Master*, diwar "Mestr an oaled" (1912), sevenet gant Mstislav Djingjiristy)
*1974 : *Cassandra*, diwar "Kasandra" (1907), sevenet gant Youriy Nekrasovha Serhiy Smyan
*1976 : *Forest Song*, tresadenn-vev sevenet gant Alla Grachova
*1981 : *Forest Song*, sevenet gant Youriy Ilyenko
*1985 : Искушение Дон-Жуана *Temptadur Don Juan*, sevenet gant Vasyl Levin ha Grigory Koltunov
*1988 : *Blue Rose*, diwar "Ar rozenn bers" (1896), sevenet gant Oleg Biima
*2001 : *On the field of blood* diwar "War dachenn ar gwad" (1909), sevenet gant Yaroslav Lupiy
*2022 : *Mavka – The Forest Song*, tresadenn-vev 3 ment (sevenet gant Oleksandra Ruban
;Skinwel
*1991 : *Orgy*, diwar "Dirolladeg" (1913)

## Enrolladennoù
Par da Gervarker e oa bet Lesya Ukrayinka en he bro : meur a ganaouenn, a vojenn hag a bennad-kaoz he deus dastumet ha lakaet da ganañ, da seniñ ha da gontañ evit o enrollañ ha mirout an hengoun e-tal ar rusekaat he bro.
*1891 : Записи в селі Колодяжне (*Zapysy v seli Kolodyajne* "Enrolladennoù e kêriadenn Kolodyajne")
*1893 : Купала на Волині (*Kupala na Volyni* "Kupala e Volyni")
*1901 : Записи в селах Довгополе та Буркут (*Zapysy v selakh Dovhopole ta Bourkout* "Enrolladennoù er c'hêriadennoù Dovhopole ha Bourkout")
*1903 : Дитячі гри, пісні й казки (*Dytyachi hry, pisni y kazky* "C'hoarioù, kanaouennoù ha kontadennoù evit ar vugale")
*1904 : Народні пісні до танцю (*Narodni pisni do tantsyou* "Kanaouennoù-pobl evit dañsal")
*1908 : З репертуару кобзаря Гната Гончаренка (*Z repertuaru kobzarya Hnata Honcharenka* "Tennet eus rollad kanaouennoù ar *c'hobzar* Hnat Hontcharenko")

## Hêrezh
Meur a vonumant zo bet savet en enor da Lesya Ukraina en he bro hag e meur a republik soviedel. Unan zo e Kyiv er Straed Lesya Ukraina, hag unan all e Mariyinskyy Park (Маріїнський парк) ; ur monumant all zo e rannvro Bakou, en Azerbadidjan. Lod all zo e Kanada hag e Stadoù-Unanet Amerika, a-drugarez d'an diaspora ukrainat.


Lesya Ukrainka USSR Stamp 1929b.jpg|Timbr soviedel, 1956
The Soviet Union 1971 CPA 3984 stamp (Lesya Ukrayinka (Larysa Petrivna Kosach-Kvitka, 1871-1913), Ukrainian Writer).jpg|Timbr soviedel, 1971
Lesia R.jpg|Pezh-moneiz ukrainek (*karbovanets*), 1992
200-uah-2020-1.png|Bilhed 200 hryvnia, 2019


Lesya Ukrainka.jpg|Delwenn e Skol-veur Saskatchewan
Monument à Lessia Oukraïnka.jpg|Delwenn e Toronto
Lesya Ukrainka monument in Moscow.jpg|Monumant e Moskov


## Levrlennadur
* Bida, Constantine & Rich, Vera. *Lesya Ukrainka*. Toronto : University of Toronto Press, 2014 Bohachevsky-Chomiak
* Bohachevsky-Chomiak, Martha. *Feminists Despite Themselves – Women in Ukrainian Community Life, 1884-1939*. Edmondton : University of Alberta Press, 1988 
* Wedel, Erwin. *Toward a Modern Ukrainian Drama : Innovative Concepts and Devices in Lesia Ukrainka's Dramatic Art*. In : Donskov, Sokolos. *Slavic Drama – The question of innovation : proceedings*. Ottawa : University of Ottawa Press, 1991 

## Liammoù diavaez
*   
*  Lesya Ukrayinka @ *Internet Movie Database*

## Notennoù