open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Gwespetaer du

Ar **gwespetaer du** (*Merops gularis*) a zo un evn amprevanetaer.

## Doareoù pennañ

## Boued

## Annez
Bevañ a ra al labous en Afrika eus Ginea da Ouganda.

## Dave
Gwespetaer lost glas

Ar **gwespetaer lost glas** a zo un evn amprevanetaer, *Merops philippinus* an anv skiantel anezhañ.

## Doareoù pennañ

## Boued

## Annez hag isspesadoù
Al labous a gaver ar pevar isspesad anezhañ — *Merops philippinus celebensis*, *Merops philippinus javanicus*, *Merops philippinus philippinus* ha *Merops philippinus salvadorii* — en un takad hag a ya eus India da greisteiz Sina, gevred Azia, Ginea Nevez hag Indonezia.

## Rummatadur

## Liamm diavaez
* ''Merops philippinus'' war al lec'hienn ''Avibase''.

## Notennoù ha daveennoù
Gwespetaer penn glas

Ar **gwespetaer penn glas** a zo un evn amprevanetaer, *Merops muelleri* an anv skiantel anezhañ.

Dougen a ra anv an ergerzher hag evnoniour alaman Johann Wilhelm von Müller (1824-1866).

## Doareoù pennañ

## Boued

## Annez
Bevañ a ra al labous en Afrika ar C'hreiz, eus Kameroun da Republik Demokratel Kongo ha Kenya.

## Liamm diavaez
* ''Merops muelleri'' war al lec'hienn ''Avibase''.

## Notennoù ha daveennoù
Gwespetaer gouzoug gwenn

Ar **gwespetaer gouzoug gwenn**, a zo un evn amprevanetaer, *Merops albicollis* an anv skiantel anezhañ.

## Doareoù pennañ

## Boued

## Annez
Bevañ a ra al labous en Afrika ha mervent ledenez Arabia.

## Dave
Gwespetaer gouzoug ruz

Ar **gwespetaer gouzoug ruz** a zo un evn amprevanetaer, *Merops bulocki* an anv skiantel anezhañ.

## Doareoù pennañ

## Boued

## Annez
Bevañ a ra e kornôg ha kreiz Afrika.

## Rummatadur

## Daveennoù
Gwespetaer bailh

Ar **gwespetaer bailh** (*Merops bullockoides*) a zo un evn amprevanetaer.

## Doareoù pennañ

## Boued

## Annez
Bevañ a ra al labous e kreiz ha su Afrika.

## Daveennoù
Merops variegatus

***Merops variegatus*** a zo ur spesad evned amprevanetaer e-touez kerentiad ar *[[Meropidae]]*.

## Doareoù pennañ

## Boued

## Annez hag isspesadoù
Bevañ a ra al labous en Afrika ar C'hreiz : Angola, Burundi, Gabon, Ginea ar C'heheder, Kameroun, Kenya, Nigeria, Ouganda, Republik Demokratel Kongo, Republik Kongo, Republik Kreizafrikan, Rwanda, Tanzania ha Zambia.
Tri isspesad zo dezhañ :
* *Merops variegatus bangweoloensis* a gaver eus reter Angola da c'hevred Republik Demokratel Kongo, Zambia ha kornôg-pellañ Tanzania,
* *Merops variegatus loringi* a gaver eus gevred Nigeria ha Kameroun da Ouganda ha Kenya,
* *Merops variegatus variegatus* a gaver eus Gabon, Río Muni ha mervent Kameroun da Republik Demokratel Kongo ha hanternoz Angola.

## Rummatadur

## Liamm diavaez
* ''Merops variegatus'' war al lec'hienn ''Avibase''.

## Notennoù ha daveennoù
Gwespetaer penn du

Ar **gwespetaer penn du** a zo un evn amprevanetaer, *Merops breweri* an anv skiantel anezhañ.

## Doareoù pennañ

## Boued

## Annez
Bevañ a ra al labous en Afrika, peurgetket tost aodoù Gabon hag a-hed ar stêr Kongo.

## Rummatadur

## Daveennoù
Gwespetaer Böhm

Ar **gwespetaer Böhm** a zo ur spesad evned, *Merops boehmi* an anv skiantel anezhañ.

Dougen a ra anv an ergerzhour hag al loenoniour alaman Richard Böhm (1854-1884).

## Doareoù pennañ

## Boued

## Annez
Bevañ a ra ar spesad e koadegi gleb Afrika ar Reter (Malawi ha broioù tost).

## Liammoù diavaez
*  ''Merops boehmi'' war al lec'hienn BirdLife International.
*  ''Merops boehmi'' war lec'hienn an International Union for Conservation of Nature (IUCN).

## Notennoù ha daveennoù
Gwespetaer kanevedenn

Ar **gwespetaer kanevedenn** a zo un evn amprevanetaer, *Merops ornatus* an anv skiantel anezhañ.

## Doareoù pennañ

## Boued

## Annez
Bevañ a ra al labous en Aostralia.

## Rummatadur

## Liamm diavaez
 ''Merops ornatus'' war al lec'hienn ''Avibase''
Gwespetaer Sulawesi

Ar **gwespetaer Sulawesi** a zo ur spesad evned, *Meropogon forsteni* an anv skiantel anezhañ.Ar spesad nemetañ eo er genad *Meropogon*.

Dougen a ra anv Eltio Alegondas Forsten (1811-1843), un naturour izelvroat hag a zastumas spesadoù loened ha louzawouriezh en Indez Nederlandat ar Reter adalek 1838 betek e varv en Enez Ambon (Inizi Maluku).

## Doareoù pennañ

## Boued
Bevañ a ra diwar amprevaned-nij.

## Annez
Brosezat eo ar spesad en enezenn Sulawesi (Indonezia).

## Liammoù diavaez
*  ''Meropogon forsteni'' el lec'hienn BirdLife International.
*  ''Meropogon forsteni'' e lec'hienn an International Union for Conservation of Nature (IUCN).

## Notennoù ha daveennoù
Julius Schaub

**Julius Schaub** (20 a viz Eost 1898 e München - 27 a viz Kerzu 1967 e München) a oa eil-a-gamp Adolf Hitler e dibenn an Eil Brezel-bed. E 1944 e voe roet ar grad a *[[SS]]-[[Obergruppenführer]]* dezhañ.

E 1940 e teuas da vezañ eil-a-gamp Hitler. Dres goude irienn an 20 a viz Gouere 1944 e roas Hitler medalennoù d'an holl re bet gloazet pe marvet abalamour d'an taol-se. Hervez an eiled-a-gamp all e oa Schaub en ur savadur all da vare ar gwalldaol, met lavarout a reas memestra e oa bet gloazet a-benn kaout ur vedalenn.

Da vare emgann Berlin e dibenn ar brezel ez eas Schaub da repuiñ e-pad ur pennadig er Führerbunker. D'an 22 a viz Ebrel 1945 e kuitaas anezhañ, pa c'houlennas Hitler gantañ mont da zeviñ holl e zielloù hag e zilhad chomet en e ranndioù e München hag en Obersalzberg.

### Levrlennadur
*Julius Schaub hag Olaf Rose : *Julius Schaub - in Hitlers Schatten : Erinnerungen und Aufzeichnungen des Chefadjutanten 1925 - 1945*; Stegen/Ammersee : Druffel und Vowinckel, 2005
Nyctyornis

***Nyctyornis*** a zo ur genad e rummatadur an evned, ennañ gwespetaered, krouet e 1830 gant ar skiantourien vreizhveuriat William Jardine (1784-1843) ha Prideaux John Selby (1788-1867).

## Spesadoù hag an [[isspesad]]où anezhe
Daou spesad a ya d'ober ar genad :
* *Nyctyornis amictus* (gwespetaer barv ruz), 
* *Nyctyornis athertoni* (gwespetaer barv glas)
** *N. a. *'athertoni**' ha *brevicaudatus*. 

## Notennoù ha daveennoù
Gwespetaer barv glas

Ar **gwespetaer barv glas** a zo ur spesad evned, *Nyctyornis athertoni* an anv skiantel anezhañ.

Anvet e voe *Merops athertoni* (kentanv) da gentañ-penn (e 1828) gant ar skiantourien vreizhveuriat William Jardine (1784-1843) ha Prideaux John Selby (1788-1867).

## Doareoù pennañ

## Boued
Bevañ a ra diwar amprevaned-nij peurvuiañ.

## Annez hag isspesadoù
Ar spesad a gaver an daou isspesad anezhañ :
* *Nyctyornis athertoni *'athertoni**', eus India da Indez-Sina ha Malezia,
* *N. a. brevicaudatus*, en enez Hainan (er-maez da c'hevred Sina).

## Liammoù diavaez
*  ''Nyctyornis athertoni'' el lec'hienn BirdLife International.
*  ''Nyctyornis athertoni'' e lec'hienn an International Union for Conservation of Nature (IUCN).

## Notennoù ha daveennoù
Gwespetaer barv ruz

Ar **gwespetaer barv ruz** a zo ur spesad evned, *Nyctyornis amictus* an anv skiantel anezhañ.

Anvet e voe *Merops amictus* (kentanv) da gentañ-penn (e 1824) gant an evnoniour izelvroat Coenraad Jacob Temminck (1778-1858).

## Doareoù pennañ

## Boued
Bevañ a ra diwar amprevaned-nij dreist-holl, c'hwiliorezed, gwenan ha gwesped peurgetket.

## Annez
Kavout a reer ar spesad en Azia ar Gevred : Malezia, Sumatera ha Borneo.

## Liammoù diavaez
*  ''Nyctyornis amictus'' el lec'hienn BirdLife International.
*  ''Nyctyornis amictus'' e lec'hienn an International Union for Conservation of Nature (IUCN).

## Notennoù ha daveennoù
Gwespetaer Madagaskar

Ar **gwespetaer Madagaskar** a zo un evn amprevanetaer, *Merops superciliosus* an anv skiantel anezhañ.

## Doareoù pennañ

## Boued

## Annez hag isspesadoù
Al labous a vev an daou isspesad anezhañ e Madagaskar, hag Afrika ivez :
* *Merops superciliosus alternans* a gaver en arvor krin kornôg Angola ha gwalarn Namibia,
* *Merops superciliosus superciliosus* a gaver en Afrika ar Reter, inizi Komorez ha Madagaskar.

## Rummatadur

## Liamm diavaez
* ''Merops superciliosus'' war al lec'hienn ''Avibase''.

## Notennoù ha daveennoù
Gwespetaer gouzoug glas

Ar **gwespetaer gouzoug glas** (*Merops viridis*) a zo un evn amprevanetaer hag a vev en Azia ar Gevred hag e Sina.

## Doareoù pennañ

## Boued

## Annez
Hans Baur

**Johann Peter Hans Baur** (19 a viz Even 1897 en Ampfing – 17 a viz C'hwevrer 1993 e Herrsching) a voe levier Adolf Hitler pa gabale er bloavezhioù 1920 ha 1930. Goude-se e teuas da vezañ e levier personel, hag e voe e penn ar *Reichsregierung*.

E-pad ar Brezel-bed kentañ e voe el *[[Luftstreitkräfte]]*, hag a oa nijerezh an impalaeriezh a-raok ma vefe savet al *[[Luftwaffe]]*. E-pad unan eus e nijoù e savas kudennoù gant keflusker e garr-nij hag a oa o kouezhañ, met Baur a zeuas a-benn da lakaat ar c'heflusker da vont en-dro memestra. Hitler a soñjas dezhañ e oa ur sin bennak, hag ur wech deuet da vezañ *[[Führer]]* e pedas Baur da zebriñ gantañ meur a wech. 

E dibenn an Eil Brezel-bed, da vare emgann Berlin, ez eas da repuiñ er Führerbunker. Goude emlazh Hitler e klaskas tec'hout kuit gant tud all a-benn tizhout an armeoù saoz hag amerikan, met tapet e voe gant soudarded an Arme Ruz hag e voe prizonad e-pad 10 vloaz. 
E 1957 e teuas er-maez e zanevell-vuhez anvet *Ich flog mit den Mächtigen der Erde*, da lavaret eo *Nijet em eus gant tud pouezus ar an Douar*. 

## Sinema
August Schmölzer eo an aktor a c'hoari perzh Baur er film *Der Untergang* (2004).
Coraciiformes

**Coraciiformes** a zo un urzhiad e rummatadur an evned.Termenet e voe e 1884 gant al loenoniour saoz William Alexander Forbes (1855-1883).

## Kerentiadoù <small>(renket diouzh an urzh filogenetek)</small>
Diouzh Doare 6.2 an *IOC World Bird List* ez a c'hwec'h kerentiad d'ober an urzhiad hiziv an deiz :
* Coraciidae (daou c'henad ennañ),
* Brachypteraciidae (pevar genad ennañ)
* Alcedinidae (triwec'h genad ennañ),
* Todidae (ur genad ennañ)
* Momotidae (c'hwec'h genad ennañ),
* Meropidae (tri genad ennañ).

## Notennoù ha daveennoù
Usain Bolt

**Usain St. Leo Bolt** (*21 Eost 1986 e parrez Sherwood Content, Trelawny, Jamaika) zo ur reder en atleterezh war e leve.

Eizh gwezh en deus bet ur vedalenn aour er C'hoarioù olimpek evel sprinter, ha gantañ emañ rekord ar bed war an hedoù 100 metr (9,58 s), 200 metr (19,19 s) ha 4 x 100 metr a-eiladoù. Ker buan e redas ma voe lesanvet *Lightning Bolt* ("Bolt al Luc'hedenn").

## Rekordoù personel
*40 yard (36,576 m) : 4,22 s (Atlanta, 2019)
*100 m : 9,58 s (Rekord ar bed, Berlin, 2009)
*150 m : 14,35 s (Rekord ar bed, Manchester, 2009)
*200 m : 19,19 s (Rekord ar bed, Berlin, 2009)
*300 m : 30,97 s (Rekord jamaika, Ostrava, 2010)
*400 m : 45,28 s (Kingston, 2010)
*800 m : 2:05

## Rekordoù medalennet

### Medalennoù

## Liammoù diavaez

* Lec'hienn ofisiel

## Notennoù
Erich Kempka

**Erich Kempka** (16 a viz Gwengolo 1910 e Oberhausen – 24 a viz Genver 1975 e Freiberg am Neckar) a voe blenier Adolf Hitler azalek 1934. Ezel niv. 2803 an Allgemeine-SS e voe hag ivez SS-Obersturmbannführer.

## Buhez
D'ar 1añ a viz Ebrel 1930 ec'h emezelas Kempka en NSDAP (ezel niv. 225-639). E 1932 e voe e-touez an eizh den a savas an SS-Begleit-Kommando.

Blenier Josef Terboven e voe betek an 29 a viz C'hwevrer 1932. E 1934 e kemeras plas Julius Schreck hag Emil Maurice evel blenier pennañ, mevel ha gward Hitler. Er memes bloavezh e voe test pa voe harzet Ernst Röhm.

D'ar 1añ a viz Kerzu 1937 e teuas da vezañ ezel eus Lebensborn. Profet e voe un Totenkopfring dezhañ gant Heinrich Himmler. E 1945 ez eas d'ar Führerbunker asambles gant Hitler.

Kempka a voe unan eus ar re a rankas deviñ korf Hitler. D'an 30 a viz Ebrel goude kreisteiz e voe goulennet gantañ kavout 200 litrad dour-tan, met ne gavas nemet 180 litrad. Kuitaat a reas ar bunker en deiz war-lerc'h, ha d'an 20 a viz Even e voe tapet gant soudarded stadunanat e Berchtesgaden.

E-pad prosezoù Nürnberg e voe goulennet gant Kempka dont da desteniañ peogwir e lavare en doa gwelet Martin Bormann o vervel abalamour d'ur roked eneptankoù bet taolet gant soudarded rusian. Dieubet e voe d'an 9 a viz Here 1947.

Kempka a zalc'has da zaremprediñ izili bet er "Führer-Begleit-Kommando" dre ma 'z eas da emvodoù kevredigezh an dud bet er 1añ SS Panzer Korps betek 1974, da lavaret eo ur bloaz a-raok ma varvje. E eñvorennoù a voe embannet e 1951 dindan an titl *Ich habe Adolf Hitler verbrannt* (*Devet em eus Adolf Hitler*). Adembannet e voe al levr e 1975 gant ur rakskrid gant Erich Kern (bet ezel eus Leibstandarte SS Adolf Hitler) dindan an titl *Die letzten Tage mit Adolf Hitler* (*An devezhioù diwezhañ gant Adolf Hitler*).

## Er sinema
Jürgen Tonkel eo an aktor a c'hoari perzh Kempka er film ''Der Untergang'' (2004).

## Liammoù diavaez
*  Atersadenn Erich Kempka war Wikimammenn
* Testennoù savet gant Kempka (troet e saozneg)
Josselin de Rohan

**Josselin de Rohan-Chabot**, e anv klok *Josselin Charles Louis Jean Marie*, 14 dug Roc'han, kont Porc'hoed ha Lorj, markiz Blaen ha La Garnache, baron Mouchamps, aotrou Hierig hag Onnod,» anvet **Josselin de Rohan**, ganet d'ar 5 a viz Mezheven 1938 e Suresnes (Hauts-de-Seine), a zo ur politikour breizhat ha gall.

Bet eo en RPR ha goude en UMP. Etre 1998 ha 2004 eo bet prezidant kuzul-rannvro Breizh, a-raok Jean-Yves Le Drian.
Upupa

***Upupa*** a zo ur genad e rummatadur an evned, krouet e 1758 gant an naturour svedat Carl von Linné (1707-1778).

## Spesadoù hag an [[isspesad]]où anezhe
Tri spesad a ya d'ober ar genad :
* *[[Upupa africana]]*,
* (††) *[[Upupa antaios]]* (aet da get),
* *[[Upupa epops]]*
** *U. e. ceylonensis*, *U. e. epops*, *U. e. longirostris*, *U. e. major*, *U. e. senegalensis* hag *U. e. waibeli*,
* *[[Upupa marginata]]*.

C'hwec'h (6) isspesad en holl.

## Liammoù diavaez

## Notennoù ha daveennoù
Roll livadurioù Sebastiano Ricci

Sebastiano Ricci (1659-1734) a oa ul livour veneziat, ha deraouer an doare Rococo.


Image:Sebastiano Ricci 001.jpg|*Abraham hag an tri ael*
Image:Sebastiano Ricci 002.jpg|*Alegorienn an arzoù*
Image:Sebastiano Ricci 003.jpg
Image:Sebastiano Ricci 004.jpg
Image:Sebastiano Ricci and Marco Ricci - The Adoration of the Magi.jpg
Image:Sebastiano Ricci 006.jpg
Image:Sebastiano Ricci 007.jpg
Image:Sebastiano Ricci 008.jpg
Image:Sebastiano Ricci 009.jpg
Image:Sebastiano Ricci 010.jpg
Image:Sebastiano Ricci 011.jpg
Image:Sebastiano Ricci 012.jpg
Image:Sebastiano Ricci 013.jpg
(Venice) The dream of Aesculapius by Sebastiano Ricci - Gallerie Accademia.jpg
Image:Sebastiano Ricci 015.jpg
Image:Sebastiano Ricci 016.jpg
Image:Sebastiano Ricci 017.jpg
Image:Sebastiano Ricci 018.jpg
Image:Sebastiano Ricci 019.jpg
Image:Sebastiano Ricci 020.jpg
Image:Sebastiano Ricci 021.jpg
Image:Sebastiano Ricci 022.jpg
Image:Sebastiano Ricci 023.jpg
Image:Sebastiano Ricci 024.jpg
Image:Sebastiano Ricci 025.jpg
Image:Sebastiano Ricci 026.jpg
Image:Sebastiano Ricci 027.jpg
Image:Sebastiano Ricci 028.jpg
Image:Sebastiano Ricci 029.jpg
Santa Giustina (Padua) - St. Gregory the Great by Sebastiano Ricci.jpg
Image:Sebastiano Ricci 031.jpg
Image:Sebastiano Ricci 032.jpg
Image:Sebastiano Ricci 033.jpg
Image:Sebastiano Ricci 034.jpg
Image:Sebastiano Ricci 035.jpg
Sebastiano Ricci and Marco Ricci - Imaginary Tomb of the First Duke of Devonshire.jpg
Image:Sebastiano Ricci 037.jpg
Image:Sebastiano Ricci 038.jpg
Image:Sebastiano Ricci 039.jpg
Image:Sebastiano Ricci 040.jpg
Image:Sebastiano Ricci 041.jpg
Image:Sebastiano Ricci 042.jpg
Image:Sebastiano Ricci 043.jpg
Image:Sebastiano Ricci 044.jpg
Image:Sebastiano Ricci 045.jpg
Image:Sebastiano Ricci 046.jpg
Image:Sebastiano Ricci 047.jpg
Image:Sebastiano Ricci 048.jpg
Sebastiano Ricci 049.jpg|Ar Werc'hez Vari gant Eusebius Vercelli ha Sant Sebastian. 
Image:Sebastiano Ricci 050.jpg
Image:Sebastiano Ricci 051.jpg
Image:Sebastiano Ricci 052.jpg
Image:Sebastiano Ricci 053.jpg
Image:Sebastiano Ricci 054.jpg
Image:Sebastiano Ricci 055.jpg
Image:Sebastiano Ricci 056.jpg
Image:Sebastiano Ricci 057.jpg
Image:Sebastiano Ricci 058.jpg|
Image:Sebastiano Ricci 059.jpg|*[[Suzana hag ar gozhidi]]*
Image:Sebastiano Ricci 060.jpg|*Gwener hag Amourig*
Ariane (Pers)

**Ariane** (hervez an henc'hresianeg hag al latin) pe **Ariana**, a oa ur rannvro eus impalaeriezh **Pers**, hag eus an impalaeriezh seleukid diwezhatoc'h. Enni e oa meur a satrapelezh, en o zouez hini Aria, a vez droukvesket ganti alies. 

Hervez Ptolemeos e oa 7 proviñs en Ariana 
*Margiana 
*Bactriana 
*Aria
*Paropamisadae 
*Drangiana 
*Arachosia 
*Gedrosia 

Dre vras e klot gant Iran hiziv. Dont a rafe an anv eus ar ger sanskritek *Arya* (nobl).

## Pennadoù kar a bell pe a dost
*Ariana
*Ariadne

## Skrid orin
*Tapet diwar ar wikipedi katalanek.
Sebastiano Ricci

**Sebastiano Ricci**, ganet d'ar 1añ a viz Eost 1659 e Belluna, en Veneto, ha marvet d'ar 15 a viz Mae 1734 e Venezia, zo ul livour barok italian eus dibenn ar XVIIvet kantved, desket e Venezia.

Labourat a reas e meur a gêr en Italia, hag ivez e Londrez, en Izelvroioù hag e Pariz. E 1718 e voe degemeret en Akademiezh al liverezh e Pariz. Eñ an hini a gasas ar varokelezh da Vro-Saoz pan eas di da chom, entre 1712 ha 1716.

## E vuhez
Mab e oa da Livio hag Andreana, ha badezet e voe e Bellune d'ar 1añ a viz Eost 1659. En 1671 e vije bet o teskiñ ar vicher e Venezia gant Federico Cervelli. Hervez Tomaso Temanza (1705 - 1789), e vije bet Sebastiano Mazzoni e vestr kentañ. Moarvat e oa bet gant Cervelli da gentañ, ha gant Mazzoni goude.

Labourat a rae Sebastiano Ricci er Rialto en 1678 en ur stal vihan, ha lardet en dije ur plac'h yaouank. Evit chom hep dimeziñ dezhi en dije klasket reiñ kontamm dezhi hep na vije marvet. Bac'het e voe ha divac'het a drugarez d'un den a renk uhel, eus an tiegezh Pisani moarvat. Neuze ec'h eas da gêr Bologna da chom. Eno e oa o chom e parrez Sant Vikael, er Mercato di Mezzo, pa voe urzhiet outañ, d'an 28 a viz Gwengolo 1682, un « Dibennañ Sant Yann Vadezour», evit chapel kenvreudeuriezh Sant Yann.

D'an 9 a viz Kerzu 1685 e reas kontrad gant kont San Secondo Parmense, e-tal Parma, da glinkañ chapel Gwerc'hez Serraglio, echuet gantañ dorn-ha-dorn gant Ferdinando Bibiena en miz Here 1687, gopret gant 4482 lur italian. 
 
En 1686 e livas ur « Pietà » urzhiet gant an dug Ranuccio Farnese.

### En Bro-Saoz

En 1711 eo marteze e kuitaas Roma.

## Roll e livadurioù
*Gwelout Roll livadurioù Sebastiano Ricci.

## Levrlennadur
* Aldo Rizzi, *Sebastiano Ricci disegnatore*, Electa - Milano 1975
* Aldo Rizzi. *Sebastiano Ricci*, Electa - Milano 1989
* Luigi Lanzi, « Storia pittorica dell'Italia », Bassano, 1789
* Joachim von Derschau, « Sebastiano Ricci », Heidelberg, 1922
* Vittorio Moschini, « La pittura italiana del Settecento », Milano, 1931. ISBN 8-88747-833-3
* Roberto Longhi, « Viatico per cinque secoli di pittura veneta », Firenze, 1946
* Giuseppe Delogu, « La pittura veneziana dal XIV al XVIII secolo », Venezia, 1958
* Ettore Arslan, « Contributo a Sebastiano Ricci e ad Antonio Francesco Peruzzini », Torino, 1959
* Rodolfo Pallucchini, « La pittura veneziana del Settecento », Venezia - Roma, 1960.
* Rudolf Wittkower, « Arte e architettura in Italia, 1600 - 1750 », Torino, 1965. ISBN 8-80613-241-5
* Giulio Carlo Argan, « Storia dell'arte italiana », Firenze, 1968
* Jeffery Daniels, « L'opera completa di Sebastiano Ricci », Milano, 1976. ISBN 8-80429-091-9

## Liammoù diavaez
* Artcyclopedia
* webkatalog.de
Bacco e Arianna

***Bacco e Arianna*** (titl italianek; pe *Bacchus hag Ariadna* e brezhoneg) zo un eoullivadur brasik (175 x 190 cm) graet etre 1520 ha 1523 gant al livour italian Tizian.

Emañ en National Gallery e Londrez. Sinet eo *TICIANUS F.* (*Ticianus fecit*, "Tizian a reas") en traoñ a-gleiz.

## Istor an daolenn
Goulennet e oa bet ouzh Tizian livañ an oberenn-se gant Alfonso Iañ d'Este, dug Ferrara evit e g-*Camerino d'Alabastro*, ur gambr prevez en e balez, kinklet gant oberennoù arzel awenet gant mojennoù kozh Hellaz pe Roma, hag e-lec'h ma ne oa ket kalz a gristeniezh.

Paeet e oa bet Raffaello evit ober al labour da gentañ, a oa da vezañ *Trec'h Bacchus*. Pa varvas al livour e 1520 avat ne oa bet graet nemet ur raktresadenn gantañ, ha goulennet e voe digant Tizian kemer e lec'h.

## Mojenn
Ariadna a oa merc'h d'ar roue Minos eus Kreta. Dilezet e oa bet en enez Naxos gant he dousig Theseüs, a welomp e lestr o vonet kui. War an aod e kav Dionysos, pe Bacchus e latin, doue ar gwin, a lamm daveti eus e garr, sachet gant kizhier-kon, ha gantañ e lidambroug.

Krediñ a reer e oa loened heñvel e ti an dug, pa'z eo leoparded e oant e skrid ar barzh latin Catullus. 

Bacchus a welomp e-kreiz e lamm da wareziñ Ariadna diouzh e loened. En oabl a-us da Ariadna ez eus ur gurunennad stered: ar steredeg Corona Borealis an hini eo, prometet gant Bacchus d'e serc'h nevez.

## Levrlennadur
* Tietze H., *Titian. Leben und Werk*, Vienna, 1936
* Wind E., *Bellini's Feast of the Gods. A Study in Venetian Humanism*, Cambridge, 1948
* Walker J., *Bellini and Titian at Ferrara*, Londra, 1956
* Erwin Panofsky, *Problems in Titians*, Londra, 1969
* Hope C., *The 'Camerini d'Alabastro' of Alfonso d'Este I* in *The Burlington Magazine*, 820, 1971
* Fehl P. *The Worship of Bacchus and Venus in Bellini's and Titian's Bacchanals for Alfonso d'Este.* in *Studies in the History of Art*, 6, 1974
* Murutes H., *Personifications of Laughter and Drunken Sleep in Titians Andrians* in *The Burlington magazine*, 115
* Lowinsky E. E., *Music in Titian's Bacchanal of the Andrians: Origin and History of the Canon per Tonos* in *Titian, His World and His Legacy*, New York, 1982
* Emiliani A., *La leggenda del collezionismo*, in *Ferrara, voci di una città*, n. 3, 1995
* Bomford D., *Conservation of Paintings*, National Gallery Company, Londra, 1997
* Gentili A., *Tiziano*, Milano, 1998
* Pedrocco F., *Tiziano*, Milano, 2000
* Gibellini C., *Tiziano*, Milano, 2003
* Mannini L., *Prado, Madrid* in *I grandi musei del mondo*, Roma, 2004

## Livadurioù all e «camerino d'alabastro» an dug

Giovanni Bellini and Titian - The Feast of the Gods - Google Art Project.jpg|Giovanni Bellini, *[[Il festino degli dei]]*, 1514, Washington, National Gallery of Art
Worship of Venus titian.jpg|Tiziano Vecellio, *[[Festa di Venere]]*,1516 - 1518, Madrid, Museo del Prado
Bacanal de los andrios.jpg|Tiziano Vecellio, *[[Baccanale degli Andrii]]*,1522 – 1524, Madrid, Museo del Prado


## Liammoù diavaez
* National Gallery
Ariana

**Ariana** zo

*un adstumm d'an anv Ariadne, e mojennoù Hellaz kozh;
**un anv-bihan, skrivet **Arianna** a-wechoù
*anv ur rannvro eus Impalaeriezh Pers, a-wechoù *Aryana* pe *Ariane*, tost da India, gwelout Ariane (Pers);
*ur gêr eus Tunizia, Ariana (Tunizia)
*Musée de l'Ariana, mirdi e Genève, e Suis.
*Al Lenn Ariana e Sofia, Bulgaria

## Tud
*Ariana Dumbledore, c'hoar da Albus Dumbledore e levrioù Harry Potter. 

## Arzoù
**[[L'Arianna]]*, ur c'hoarigan aet da goll, gant Claudio Monteverdi

## En anvioù all
*Ariana Afghan Airlines, kompagnunezh vroadel Afganistan

* *Ariana*, ur bier eus Bulgaria

## Pennadoù kar a bell pe a dost
*Aria
Arius

**Arius** a oa ur beleg, un doueoniour hag embleustrer kristen en Aleksandria eus dibenn an , penn-kaoz d'an ariadegezh.
Phoenicopteriformes

**Phoenicopteriformes** a zo un urzhiad evned, ennañ flammeged hag evned all kar dezho aet da get.

## Kerentiadoù
* Phoenicopteridae
*† Palaelodidae
*† *[[Juncitarsus]]* ?
557

*Diwar-benn ar bloavezh *'557*' en [[deiziadur juluan]] eo ar bajenn-mañ.*

## Darvoudoù

#### Breizh

#### Er bed

### Arzoù ha lizhiri
### Skiantoù ha politikerezh
### Armerzh
### A bep seurt

## [[:Rummad:Ganedigezhioù 557|Ganedigezhioù]]

Gwelet ivez: *[[:Rummad:Ganedigezhioù 557]]*

## [[:Rummad:Marvioù 557|Marvioù]]

Gwelet ivez: *[[:Rummad:Marvioù 557]]*
__NOTOC__
Tourako Bannerman

An **tourako Bannerman** a zo ur spesad evned, *Tauraco bannermani* an anv skiantel anezhañ.

Anvet e voe *Proturacus bannermani* (kentanv) da gentañ-penn (e 1923) gant an naturour stadunanat George Latimer Bates (1863-1940) da zougen bri d'an evnoniour saoz David Armitage Bannerman (1886-1979).

En arvar emañ ar spesad gant an digoadañ a c'hoarvez en e dakad annez.

## Boued

## Annez
Brosezat eo ar spesad e gwalarn Kameroun.

## Liammoù diavaez
*  ''Tauraco bannermani'' war al lec'hienn BirdLife International.
*  ''Tauraco bannermani'' war lec'hienn an International Union for Conservation of Nature (IUCN).

## Notennoù ha daveennoù
Tourako Knysna

An **tourako Knysna** a zo un evn, *Tauraco corythaix* an anv skiantel anezhañ.

## Doareoù pennañ

## Boued
Bevañ a ra diwar amprevaned, buzhug ha frouezh.

## Annez hag isspesad

Al labous a vev an daou isspesad anezhañ :
* *Tauraco corythaix corythaix*, e kreisteiz Eswatini ha gevred Suafrika, 
* *Tauraco corythaix phoebus*, e biz Suafrika (Limpopo ha Mpumalanga) ha gwalarn Eswatini.

## Notennoù ha daveennoù
Tourako kuchenn ruz

An **tourako kuchenn ruz** a zo un evn, *Tauraco erythrolophus* an anv skiantel anezhañ.

Dibabet eo bet da labous broadel gant Angola.

## Doareoù pennañ

## Boued
Bevañ a ra diwar frouezh.

## Annez
Brosezat eo al labous e koadegi ha savanennoù kornôg Angola.

## Notennoù ha daveennoù
Tourako Fischer

An **tourako Fischer** a zo ur spesad evned, *Tauraco fischeri* an anv skiantel anezhañ.

Anvet e voe *Corythaix Fischeri* da gentañ-penn (e 1878) gant al loenoniour alaman Anton Reichenow (1847-1941) : dougen a ra anv an ergerzher ha naturour alaman Gustav Adolf Fischer (1848-1886).

## Doareoù pennañ

## Boued

## Annez

Al labous emañ brosezat an daou isspesad anezhañ :
* *Tauraco fischeri fischeri*, e koadegi aodoù kreisteiz Somalia, Kenya ha biz Tanzania,
* *Tauraco fischeri zanzibaricus*, e Zanzibar.

## Liammoù diavaez
*  ''Tauraco fischeri'' war al lec'hienn BirdLife International.
*  ''Tauraco fischeri'' war lec'hienn an International Union for Conservation of Nature (IUCN).

## Notennoù ha daveennoù
Tourako Hartlaub

An **tourako Hartlaub** a zo ur spesad evned, *Tauraco hartlaubi* an anv skiantel anezhañ.

Dougen a ra anv al loenoniour hag ar mezeg alaman Gustav Hartlaub (1814-1900).

## Doareoù pennañ

## Boued

## Annez
Brosezat eo ar sepsad en Afrika ar reter : douaroù uhel Kenya, biz Tanzania hag Ouganda.

## Notennoù ha daveennoù
Tourako Livingstone

An **tourako Livingstone** a zo un evn, *Tauraco livingstonii* an anv skiantel anezhañ.

Dougen a ra anv ar beajour ha misioner skosat Charles Livingstone (1821-1873), breur d'an ergerzher David Livingstone (1813-1873).

## Doareoù pennañ

## Boued

## Annez hag isspesadoù
Al labous a vev an tri isspesad anezhañ — *Tauraco livingstonii cabanisi*, *Tauraco livingstonii livingstonii* ha *Tauraco livingstonii reichenowi* — tost ouzh aodoù gevred Afrika (Mozambik ha Tanzania).

## Notennoù ha daveennoù
Tourako glas

An **tourako glas** a zo un evn, *Tauraco persa* an anv skiantel anezhañ.

## Doareoù pennañ

## Boued
Bevañ a ra diwar vleuñv, broñs, delioù ha frouezh a bep seurt.

## Annez hag isspesadoù

Al labous a vev an tri isspesad anezhañ war-dro Pleg-mor Ginea :
* *Tauraco persa buffoni*,
* *Tauraco persa persa*,
* *Tauraco persa zenkeri*.

## Notennoù ha daveennoù
Tourako kuchenn vouk

An **tourako kuchenn vouk** a zo un evn, *Tauraco porphyreolophus* an anv skiantel anezhañ.

Dibabet eo bet da labous broadel gant Eswatini.

## Doareoù pennañ

## Boued
Bevañ a ra diwar frouezh dreist-holl.

## Annez hag isspesadoù
Al labous a vev an daou isspesad anezhañ — *Gallirex porphyreolophus chlorochlamys* ha *Gallirex porphyreolophus porphyreolophus* — e gevred ha reter Afrika.

## Notennoù ha daveennoù
Tourako Ruspoli

An **tourako Ruspoli** a zo un evn, *Tauraco ruspolii* an anv skiantel anezhañ.

Dougen a ra anv ar Priñs Eugenio Ruspoli (1866-1893), an ergerzher ha naturour italian a voe kavet al labous gantañ e 1892 pe 93.

## Doareoù pennañ

## Boued

## Annez

Brosezat eo al labous e koadegi jenevregoù su Etiopia.

Chalus eo deuet an traoù da vezañ dre ma ya an takadoù annez anezhañ war zigreskiñ a vloaz da vloaz.

## Notennoù ha daveennoù
Tourako Schalow

An **tourako Schalow** a zo ur spesad evned, *Tauraco schalowi* an anv skiantel anezhañ.

Dougen a ra anv al loenoniour amatour (bankour diouzh e vicher) alaman Herman Schalow (1852-1925).

## Doareoù pennañ

## Boued
Bevañ a ra diwar frouezh.

## Annez

Bevañ a ra er c'hoadegi trovanel gleb a gaver e kreisteiz Afrika ar C'hreiz.

## Notennoù ha daveennoù
Tourako kuchenn wenn

An **tourako kuchenn wenn** a zo un evn, *Tauraco leucolophus* an anv skiantel anezhañ.

## Doareoù pennañ

## Boued

## Annez
Brosezat eo al labous en Afrika, en un takad hag a ya eus gevred-pellañ Nigeria da hanternoz Ouganda, mervent Soudan ha kornôg Kenya.

## Notennoù ha daveennoù
Tourako beg melen

An **tourako beg melen** a zo ur spesad evned, *Tauraco macrorhynchus* an anv skiantel anezhañ.

Anvet e voe *Corythaix macrorhynchus* (kentanv) da gentañ-penn (e 1839) gant al loenoniour breizhveuriat Louis Fraser (1810-1866).

## Doareoù pennañ

## Boued
Bevañ a ra diwar frouezh dreist-holl.

## Annez hag isspesadoù

Ar spesad ez zo brosezat an daou isspesad anezhañ en Afrika :
* *Tauraco macrorhynchus macrorhynchus*, eus koadeier gleb douaroù izel Sierra Leone da c'hGhana,
* *T. m. verreauxii*, eus Nigeria da gKameroun, Gabon, Republik Demokratel Kongo/Republik Kongo ha hanternoz Angola.

## Liammoù diavaez
*  ''Tauraco macrorhynchus'' war al lec'hienn BirdLife International.
*  ''Tauraco macrorhynchus'' war lec'hienn an International Union for Conservation of Nature (IUCN).

## Notennoù ha daveennoù
Tourako beg du

An **tourako beg du** a zo ur spesad evned, *Tauraco schuetti* an anv skiantel anezhañ.

## Doareoù pennañ

## Boued

## Annez hag isspesadoù

Ar spesad a zo brosezat an daou isspesad anezhañ — *Tauraco schuettii emini* ha *Tauraco schuettii schuettii* — e kreiz Afrika issahara.

## Notennoù ha daveennoù
Tourako Ruwenzori

An **tourako Ruwenzori** a zo ur spesad evned, *Ruwenzorornis johnstoni* (*Gallirex johnstoni* kent) an anv skiantel anezhañ.Ar spesad nemetañ eo er genad *Ruwenzorornis*.

## Doareoù pennañ

## Boued
Bevañ a ra diwar frouezh peurvuiañ ha delioù ivez.

## Annez hag isspesadoù
Ar spesad a gaver an tri isspesad anezhañ en Afrika :
* *Gallirex johnstoni bredoi*, e Menez Kabobo (reter Republik Demokratel Kongo (RDK)),
* *G. j. johnstoni*, e menezioù Ruwenzori (biz RDK ha mervent Ouganda),
* *G. j. kivuensis*, e douaroù uhel reter RDK, Rwanda, Burundi, ha mervent Ouganda.

## Liammoù diavaez
*  ''Gallirex johnstoni'' war al lec'hienn BirdLife International.
*  ''Gallirex johnstoni'' war lec'hienn an International Union for Conservation of Nature (IUCN).

## Notennoù ha daveennoù
Tourako Ross

An **tourako Ross** a zo un evn, *Musophaga rossae* an anv skiantel anezhañ.

Dougen a ra anv Lady Anne Ross (bet ganet Ann Coulman), gwreg d'an ergerzher ha naturour breizhveuriat James Clark Ross (1800-1862).

## Doareoù pennañ

## Boued

## Annez
Bevañ a ra al labous e glannadoù, koadegi digor Afrika ar C'hreiz.

## Notennoù ha daveennoù
Tourako limestra

An **tourako limestra** a zo ur spesad evned, *Musophaga violacea* an anv skiantel anezhañ.

Limestra eo e bluñv a-grenn en abeg d'al livegenn a liv anezhe.

## Doareoù pennañ

## Boued
Bevañ a ra diwar frouezh, greun, had ha hugennoù peurvuiañ.

## Annez
Daremprediñ a ra ar spesad koadegi trovanel Afrika en un takad hag a ya eus kreisteiz Gambia ha Senegal da walarn Kameroun, kreisteiz Tchad ha Republik Kreizafrikan.

## Liammoù diavaez
*  ''Musophaga violacea'' war al lec'hienn BirdLife International.
*  ''Musophaga violacea'' war lec'hienn an International Union for Conservation of Nature (IUCN).

## Notennoù ha daveennoù
Hoatzin

An **hoatzin** a zo un evn, *Opisthocomus hoazin* an anv skiantel anezhañ, hag a vev er geunioù pe tost ouzh ar stêrioù e Suamerika.

## Doareoù pennañ
A-vent gant ur fazan eo, etre 60 ha 70 cm. Glas eo e zremm ha ruz e zaoulagad. E gorf zo gell-kistin hag e lost glas-gwer ha gwenn en e veg. Ur guchenn bluñv gell-ruz zo war e benn.
Ar plog zo noazh pa vez ganet, gant daou skilf e penn e zivaskell hag a steuz pa erru an evn en e oad gour.

## Gouennañ hag emzalc'h

Gouennañ a ra an hoatzin e koulz ar glaveier. Sevel a ra e neizh 2-4 metr a-us d'an dour ha dozviñ daou pe dri vi hag a vez goret ur mizvezh. Ar plog a chom en neizh 2-3 sizhun goude bezañ digloset. Maget e vez gant ar par koulz ha gant ar barez.

Par ha parez a zifenn o zachenn : reiñ a reont da c'houzout d'an hoatzined all eo o zachenn dre ober lidoù-parañ, trouzioù boud hag en em zerc'hel en ur mod tagus.
Ar re vihan a chom gant o zud ur bloaz pe zaou. E-pad ar prantad-se e sikouront o zud dre ober war-dro ar ploged ha difenn an dachenn.

Un nijer dizampart eo an hoatzin. Evit tec'hel kuit rak ur preizhataer (marmouz, evn-preizh, naer...) e ra an hoatzin yaouank gant e skilfoù evit krapat ouzh ar gwez. Ma n'eo ket trawalc'h evit achap kuit e spluj en dour a-is d'an neizh ha neuial dindan-gorre.

## Boued
En em vagañ a ra diwar zelioù, hag a-wechoù frouezh ha bleunioù. Estreget ar skilfoù e penn divaskell an hoatzin yaouank zo dibar d'an evn-mañ : e grubuilh ledan a ro bod da vakteri hag a servij da derriñ goloenn kelligoù an delioù hag aesaat o c'hoazhañ. An evn nemetañ eo gant ur sistem koazhañ evel-se.

## Rummatadur
Ar spesad nemetañ eo er genad *Opisthocomus* hag er c'herentiad *Opisthocomidae*.
Diouzh an evnoniourien e vez renket an hoatzin en urzhiad *[[Cuculiformes]]* pe *Opisthocomiformes*. N'eo ket sklaer c'hoazh peseurt evned eo ar re dostañ oute a-fet rummatadur : ar c'houkouged pe an tourakoed.

## Annez
 
Kavet e vez al labous e koadeg an Amazon, ha pladenn Guyana ivez.

## Liammoù diavaez
* ''Opisthocomus hoazin'' war al lec'hienn ''Avibase''.

## Notennoù ha daveennoù
552

*Diwar-benn ar bloavezh *'552*' en [[deiziadur juluan]] eo ar bajenn-mañ.*

## Darvoudoù

#### Breizh

#### Er bed

### Arzoù ha lizhiri
### Skiantoù ha politikerezh
### Armerzh
### A bep seurt

## [[:Rummad:Ganedigezhioù 552|Ganedigezhioù]]

Gwelet ivez: *[[:Rummad:Ganedigezhioù 552]]*

## [[:Rummad:Marvioù 552|Marvioù]]

Gwelet ivez: *[[:Rummad:Marvioù 552]]*
__NOTOC__
Cuculiformes

**Cuculiformes** a zo un urzhiad e rummatadur an evned, ennañ ar c'houkouged pe an tourakoed.

## Kerentiadoù
N'emañ ket an holl skiantourien a-du evit a sell eus ar c'herentiadoù da lakaat en urzhiad *Cuculiformes*.
5 kerentiad a c'hell bezañ rummataet ennañ :
* Musophagidae
* Cuculidae
* Centropodidae
* Crotophagidae
* Opisthocomidae.
Edam

**Edam** zo ur gêr vihan eus an Izelvroioù, e proviñs Noord-Holland, e kumun Edam-Volendam, war ribl an IJsselmeer. Talvezout a ra an anv, e nederlandeg, kement ha "chaoser" (*„dam”*) war ar stêrig E. Brudet eo Edam abalamour d'ar fourmaj a zeu anezhi. Ur porzh pesketa hag ur porzh kenwerzh eo ivez.
Tourako kof gwenn

An **tourako kof gwenn** a zo un evn, *Corythaixoides leucogaster* an anv skiantel anezhañ.

## Doareoù pennañ

## Boued

## Annez
Bevañ a ra al labous en Afrika ar Reter, e savanennoù kasia a gaver eus Etiopia ha Somalia da viz Tanzania.

## Notennoù ha daveennoù
Apodiformes

**Apodiformes** a zo un urzhiad e rummatadur an evned.

Tri c'herentiad a ya d'ober an urzhiad hiziv an deiz :

## Kerentiadoù
* Hemiprocnidae : ar genad nemetañ *[[Hemiprocne]]* (glaouer-gwez) ennañ,
* Apodidae : ar glaouered,
* Trochilidae : an evned-kelien.
Glaouer-gwez

Ar **glaouered-gwez** eo an evned a ya d'ober ar genad *Hemiprocne* hag ar c'herentiad Hemiprocnidae war un dro.

Krouet e voe ar genad e 1829 gant ar bevoniour alaman Christian Ludwig Nitzsch (1782-1837).

## Spesadoù hag an [[isspesad]]où anezhe
Pevar spesad a ya d'ober ar genad :
* ar glaouer-gwez bouchek (*Hemiprocne comata*)
** *H. c. comata* ha *H. c. major*,
* ar glaouer-gwez kabellek (*Hemiprocne coronata*),
* *[[Hemiprocne longipennis]]*
** *H. l. harterti*, *H. l. longipennis*, *H. l. perlonga* ha *H. l. wallacii*,
* ar glaouer-gwez mourraouek (*Hemiprocne mystacea*)
** *H. m. aeroplanes*, *H. m. carbonaria*, *H. m. confirmata*, *H. m. macrura*, *H. m. mystacea* ha *H. m. woodfordiana*.

## Liammoù diavaez

## Notennoù ha daveennoù
Polder

Ur **polder** zo un dachenn douar gounezet diwar-goust ar mor pe diwar-goust paludoù war an aod, bet disaniet ha deuet da vezañ un dachenn douar labouret. Ur ger nederlandek eo *polder*, pa gaver e-leizh a bolderioù en Izelvroioù.

## Polderioù en [[Izelvroioù]]

Er Grennamzer e voe kroget da sevel polderioù a-hed aod Mor an Hanternoz. Gant menec'h alies a veze savet chaoserioù, kanolioù disaniañ, ha war-bouez skluzioù e veze miret ouzh al lanv da bignat en douaroù a oa dindan live ar mor hogen gwarezet gant ar chaoserioù. Diwezhatoc'h, er , e voe ijinet doareoù da zisec'hañ ar polderioù gant riboulioù a yae en-dro war-bouez milinoù-avel. E-leizh a vilinoù-avel a weler evel-se hiziv en Izelvroioù. 

Abatioù Ten Duinen e Koksijde ha Ter Doest e Lissewege (hiziv e Brugge) a reas kalz a labour ivez da c'hounit douaroù nevez war an aod. E korn-bro De Moeren, war harzoù Belgia hag ar Stad C'hall, e weler milinoù heñvel ouzh re an Izelvroioù. 

Abaoe dibenn an  ne reer ket gant milinoù-avel ken, met gant an tredan da riboulat an dour. Klask a reer mirout ar milinoù kozh avat : e Schermerhorn e kaver ur mirdi gant milinoù a ya en-dro e-giz gwechall.

Ul lodenn vat eus an Izelvroioù en em gavje hiziv dindan ar mor ma ne vije ket bet graet polderioù evel-se. Kompren a reer mat anv ar vro !

## Polderioù e [[Breizh]]
E broioù all e kaver polderioù ivez.

E Breizh ez eus polderioù kozh war aod Bro-Zol, etre Lanwezoù ha genoù ar C'houenon, e Bae Menez-Mikael. Savet e voent da vare Duged Breizh, el lec'h ma oa geunioù Dol. Ur chaoser anvet *Chaoser an Dugez Anna* en em astenn etre Lanwezoù ha Sant-Brewalaer ; unan all a voe savet diwezhatoc'h er reter da Sant-Brewalaer, betek ar C'houenon. Tamm-ha-tamm e voe savet polderioù er c'hreisteiz d'ar chaoserioù-se. Ha kemend-all a voe graet ivez e Normandi en tu all d'ar C'houenon. 

Un tammig pelloc'h war-zu ar c'hornôg e kaver ur polder e Plouvalae : 70 hektar a voe gounezet war ar mor, pa voe savet ur chaoser er  hag en 

Polderioù a reer ivez a-wechoù eus tachennoù gounezet diwar-goust ar mor, hep na vefent dindan live ar mor avat : ul lodenn vat eus porzh kenwerzh Brest en em gav evel-se war atredoù lakaet dirak aod kumun gozh Sant-Mark, abaoe an Eil Brezel-bed.

## Notennoù


## Liammoù diavaez
*Mirdi milinoù ar polderioù (e nederlandeg, galleg, saozneg, alamaneg hag italianeg)
*Polder landscapes in the Netherlands within a northwest European context
Numida

****** a zo ur genad e rummatadur an evned, krouet e 1764 gant an naturour svedat Carl von Linné (1707-1778).

Dont a ra e anv eus ar ger latin *Nŭmĭda*.

## Spesadoù hag an isspesadoù anezho
N'eus nemet ur spesad klujiri-Spagn er genad-mañ : *[[Numida meleagris]]*, nav isspesad (*Numida meleagris coronatus*, *N. m. galeatus*, *marungensis*, ***meleagris***, *mitratus*, *papillosus*, *reichenowi*, *sabyi* ha *somaliensis*) dezhañ.
Graet e vez klujar-Spagn voutin anezhañ e brezhoneg.

## Annezva
Kavout a reer ar genad en Afrika a-bezh. 

## Notennoù ha daveennoù
Klujar-Spagn jave gwenn

Ar **glujar-Spagn jave gwenn** (*Agelastes meleagrides*) a zo un evn hag a vev e kornôg Afrika (Aod an Olifant, Ghana, Liberia, Sierra Leone).

## Doareoù pennañ

## Boued

## Annez
Helmut Kunz

**Helmut Kunz** a oa ur mezeg SS. Goude emlazh Adolf Hitler er Führerbunker e voe goulennet gantañ lazhañ c'hwec'h bugel Joseph Goebbels. En e destamant e skrivas Kunz e roas morfin dezho, met e gwirionez ez eo Magda Goebbels hag a lazhas he bugale (sianur a roas dezho).
Lizherennañ

Al **lizherennañ** eo an dibab lizherennoù evit sevel ur bajennad skrid a vo moulet.

## Titloù
Kemmañ a ra reolennoù al lizherennañ-titloù hervez ar yezhoù, pe ar broioù, ha marteze ivez hervez an embannerien, hag ar mareoù. Evel skouerioù e vo kemeret an titloù war ar goloioù, nemet e vije meneget int skrivet e lec'h all. 

### E galleg
Setu pezh a weler war golo al levrioù gallek:
**Le Diable boiteux*, Le Sage, Gallimard (kentañ ger **ha** kentañ anv-kadarn nemetken, ne vez ket lizherennet bras an anv-gwan).
**Dictionnaire des personnages de la Bible*, François Bonfils, Librio
**Les quatre vérités*, David Lodge, Rivages: ar ger kentañ hepken
**Grammaire bretonne*, Pierre Trépos, Ouest-France: ne vez ket lizherennet bras an anv-gwan.

## E saozneg
*Coming up for Air, gant George Orwell (levr saoz, kentañ ger ha kentañ anv): skouer fall marteze rak ne vez ket lizherennet bras an araogennoù n'eus forzh penaos;
*The Complete Short Stories of Erskine Caldwell, Signet (levr stadunanat, kentañ ger hag an anvioù-gwan hag an anvioù-kadarn) 

## E spagnoleg
*La bruja y el maestro, Mariasun Landa (kentañ ger hepken ).

## E brezhoneg
Peseurt reolennoù a zo implijet e brezhoneg, ha gant piv int bet savet? Marteze gant an embannerien. Ret e vije studiañ doare pep hini.

### Doare An Here
Sed a zo skrivet war ar goloioù:
*Ar Pennoù Koltar war an enez, An Here
*Ar gañfarted hag al louarn kamm, An Here

### Doare KVB
*A-berzh mamm-gozh, YF Jacq, KVB

## Levrlennadur
*Evit ar galleg: http://fr.wikipedia.org/wiki/R%C3%A9f%C3%A9rence:Lexique_des_r%C3%A8gles_typographiques_en_usage_%C3%A0_l%27Imprimerie_nationale . 
*Evit ar saozneg : http://en.wikipedia.org/wiki/Title_case#Headings_and_publication_titles.
Ludwig Stumpfegger

**Ludwig Stumpfegger** (11 a viz Gouere 1910 e München - 2 a viz Mae 1945 e Berlin) a voe mezeg Hitler azalek 1944. Ar grad diwezhañ a voe roet dezhañ a oa *[[SS]]-[[Obersturmbannführer]]*.

## E vuhez
Stumpfegger a voe skorer ar c'helenner Karl Gebhardt e sanatoriom Hohenlychen. Arbennig war ar sport e oa. Setu perak e voe ezel eus ar skipailh mezegiezh da vare C'hoarioù olimpek Berlin hag e-pad C'hoarioù olimper ar goañv e Garmisch-Partenkirchen e 1936.

E 1939 e voe lakaet Hohenlychen dindan dalc'h ar Schutzstaffel. Stumpfegger a labouras dindan renerezh ar vezeien Gebhardt, Fritz Fischer ha Oberheuser. Kemer a reas perzh e taolioù-arnod war brizoniadezed kamp-diouennañ Ravensbrück. E-touez an taolioù-arnod-se e oa treuzlakaat eskern ha kigennoù. 

E 1945, da vare emgann Berlin, e labouras evit Hitler er Führerbunker dindan renerezh ar mezeg Theodor Morell. Diwar urzh ar *[[Führer]]* e roas sianur da Blondi, ar c'hi a oa bet profet da Hitler gant Martin Bormann: Hitler a felle dezhañ gwelout pegeit e padfe ma tivizfe ar jeneraled alaman en em lazhañ dre lonkañ sianur. Hervez testoù zo en dije Stumpfegger sikouret Magda Goebbels da lazhañ he bugale.

D'ar 1añ a viz Mae e klaskas tec'hout eus ar bunker asambles gant Martin Bormann hag Artur Axmann. Axmann a yeas diouzh e du goude ur pennad, rak aon eus ar soudarded rusian. A-hervez en dije gwelet a-bellik korfoù Bormann ha Stumpfegger, marv o-daou, sklêrijennet o fenn gant skeud al loar. Met hervez testoù all en vije aet Stumpfegger da guzhat ha d'en em lazhañ gant Bormann dre lonkañ sianur er Berlin Lehrter Bahnhof. Kement-se a zo bet diskouezet da wir war-lerc'h e 1999 pa oa bet studiet relegoù Bormann bet kavet e 1972. Tammoù gwer a oa bet kavet war al lec'h, bured ar sianur.

## Er sinema
Er film Der Untergang (2004) ez eo an aktor Thorsten Krohn a c'hoari perzh Stumpfegger.

## Levrlennadur
**Die freie autoplastische Knochentransplantation in der Wiederherstellungschirurgie der Gliedmaßen. Erfahrungen und Ergebnisse*. In: *Deutsche Zeitschrift für Chirurgie* Bd. 259 (1944), S. 495–746 
*Angelika Ebbinghaus (Hrsg.): *Vernichten und Heilen. Der Nürnberger Ärzteprozess und seine Folgen*. Aufbau-Verlag, Berlin, 2003
*Jochen von Lang: *Der Sekretär. Martin Bormann, der Mann, der Hitler beherrschte*. Weltbild-Verlag, Augsburg, 2004

## Liamm diavaez
Dielloù diwar-benn Stumpfegger war lec'hienn Deutsche Nationalbibliotek
Melanocorypha

***Melanocorypha*** a zo ur genad e rummatadur an evned, krouet e 1828 gant an naturour alaman Friedrich Boie (1789-1870).

## Spesadoù hag an [[isspesad]]où anezhe
Pemp spesad alc'hwedered a ya d'ober ar genad :
* an alc'hweder-menez (*Melanocorypha bimaculata*),
* an alc'hweder beg tev (*Melanocorypha calandra*)
** *M. c. *'calandra**', *gaza*, *hebraica* ha *psammochroa*,
* an alc'hweder Tibet (*Melanocorypha maxima*),
* an alc'hweder Mongolia (*Melanocorypha mongolica*),
* an alc'hweder du (*Melanocorypha yeltoniensis*).

Pevar (4) isspesad en holl.

## Rummatadur
Diblaset eo bet an alc'hweder eskell gwenn er genad *[[Alauda]]* (*Alauda leucoptera*).

## Annez
Kavet e vezont e rannvroioù klouar Azia dreist-holl, eus Sina da Durkia. Bevañ a reont er parkeier hag er stepennoù, hag o neizh a reont war an douar. Had a zebront dreist-holl hag  un nebeud amprevaned ivez.

## Notennoù ha daveennoù
Alc'hweder Tibet

An **alc'hweder Tibet** a zo ur spesad golvaneged, *Melanocorypha maxima* an anv skiantel anezhañ.

## Doareoù pennañ

## Boued

## Annez

Kavout a reer ar spesad en uhelgompezenn Tibet, eus gwalarn India da greiz Sina.

## Liammoù diavaez
*  ''Melanocorypha maxima'' war al lec'hienn BirdLife International.
*  ''Melanocorypha maxima'' war lec'hienn an International Union for Conservation of Nature (IUCN)..

## Notennoù ha daveennoù
Karl Gebhardt

**Karl Gebhardt** (23 a viz Du 1897 e Landshut – 2 a viz Even 1948 e toull-bac'h Landsberg) a oa ur mezeg nazi, mezeg personel Heinrich Himmler hag unan eus kenurzhierien hag obererien bennañ an taolioù-arnod mezegiezh e kampoù-diouennañ Ravensbrück hag Auschwitz-Birkenau. Gruppenführer SS ha Generalmajor Waffen SS e voe ivez.

## E vuhez
E 1919 e stagas Gebhardt gant studioù mezegiezh e München. Barrekaet e voe e 1935 ha kelenner-keveler e teuas da vezañ e 1936 e Berlin. E 1937 e krogas gant kelenn ar surjianerezh-korfeeunadur. 
D'ar 1añ a viz Mae 1933 ec'h emezelas en NSDAP. E 1935 e voe degemeret er SS ha pennmezeg sanatoriom Hohenlychen (en Uckermark) e teuas da vezañ. Ur glinkenn evit an dud paket gant an droug-skevent e oa, hag e lakaas anezhi da zont da vezañ ur glinikenn korfeeunadur. E-pad ar brezel e voe implijet ar glinikenn-se da louzaouiñ izili eus ar Waffen-SS. Mezeg personnel Heinrich Himmler e teuas da vezañ e 1938. Bet e voe ivez rener ar vezegiezh da vare C'hoarioù olimpek Berlin e 1936, kelenner surjianerezh e skol-veur Berlin (1937) ha penngleñvedour an SS..

E penn-kentañ 1944 e voe oberataet pennglin Albert Speer gant Gebhadt. Gloazet e voe Speer gant Gebhardt, hag a soñje dezhañ e oa Speer ur c'hevezer, hag ur mezeg all a reas war-dro Speer. 

Kiriek e voe eus an taolioù-arnod surjianerezh aozet er c'hampoù-diouennañ, dreist-holl e karter ar maouezed e Ravensbrück hag en Auschwitz-Birkenau. Eñ eo a voe e penn an taolioù-arnod gant sulfamidoù..

E-pad ar brezel e voe lakaet e penn ar Groaz Ruz alaman e-pad ur pennad. 
Da zevezhioù diwezhañ emgann Berlin ez eas da repuiñ er Führerbunker hag e kuitaas anezhañ d'an 22 a viz Ebrel 1945.

Goude ar brezel e voe Gebhardt e-touez an 23 den tamallet da-geñver prosez ar vezeien aozet gant lez-varn arme etrebroadel Nürnberg. Embannet e voe e oa kablus eus torfedoù-brezel ha torfedoù a-enep Mab-Den ha kondaonet d'ar marv e voe d'an 21 a viz Eost 1947. Krouget e voe e toull-bac'h Landsberg d'an 2 a viz Even 1948. 

## Daveoù

* http://individual.utoronto.ca/jarekg/Ravensbruck/GebhardtKarl.html
* 
* Silke Schäfer; ''Zum Selbstverständnis von Frauen im Konzentrationslager. Das Lager Ravensbrück''; *Technischen Universität Berlin*, 2002, p. 131
* Freya Klier ; *Die Kaninchen von Ravensbrück*. Droemer-Knaur, München, 1995 
* Alexander Mitscherlich, u.a. (Hrsg.); *Medizin ohne Menschlichkeit*. Fischer, Frankfurt/M., 1997
* Peter Witte, u.a.; *Der Dienstkalender Heinrich Himmlers 1941/42*. Hans Christians Verlag, Hamburg, 1999

## Notennoù
Klujar-Spagn zu

Ar **glujar-Spagn zu** (*Agelastes niger*) a zo un evn hag a vev en Afrika.

## Doareoù pennañ

## Boued

## Annez