Homo

Ar genad ***Homo*** zo ur genad hag a vod an den modern (*Homo sapiens*) ha spesadoù all zo aet da get, renket gant ar skiantourien e-giz hendadoù pe spesadoù kar dezhañ, *[[Homo erectus]]* hag *[[Homo neanderthalensis]]* peurgetket. Anadiñ a reas ar genad gant *[[Homo habilis]]* war-dro 2,1 – 2,3 milion a vloavezhioù zo hervez an istimadenn degemeret peurliesañ. Kinniget ez eus bet uhelaat an deiziad-se da 2,8 Ma e 2015 abalamour ma oa bet dizoloet un askorn karvan eus ar mare-hont. 
Dont a ra ar genad *Homo* eus ar genad *[[Australopithecus]]* zo aet da get abaoe mod all. 

*Homo*, moarvat, e-giz *[[Paranthropus]]*, zo ur skourr c'hoar da *[[Australopithecus africanus]]* a oa en em zispartiet e-unan diouzh lignez ar genad *[[Pan (genad)|Pan]]*, ar chimpanzeed, da vare ar Miosen uhelañ pe ar Pliosen abred.

*[[Homo erectus]]* a anadas war-dro 2 vilion a vloavezhioù zo hag, e meur a zivroadeg abred, en em skignas en holl Afrika (el lec'h ma vez anvet *[[Homo ergaster]]*) hag en Eurazia. Ar c'hentañ spesad eus ar genad Homo e oa moarvat da vevañ en ur gevredigezh chaseourien-dastumerien ha da vestroniañ an tan. Anezhi ur spesad gouest d'en em reizhañ ha graet berzh gantañ, *Homo erectus* a badas ouzhpenn ur milion a vloavezhioù hag en em dreuzfurmas tamm-ha-tamm e spesadoù nevez war-dro 500 000 bloaz zo. *H. erectus* er ster strizh (spesad Azia) a zo aet da get 140 000 bloaz zo. *[[Homo erectus soloensis]]*, bet kavet e Java, a seller outañ evel ar skourr diwezhañ eus *H. erectus* da vezañ chomet bev.  Bloaziet gwezhall etre 50 000 ha 40 000 bloaz zo, ur studiadenn eus 2011 he deus ampellet an deizad ma oa aet *H. e. soloensis* da get da 143 000 bloaz zo d'an diwezhatañ, met kentoc'h a-raok 550 000 bloaz zo moarvat.

An den modern e-keñver an anatomiezh (*Homo sapiens*) a anadas etre 300 000 ha 200 000 vloaz zo, en Afrika, hag  *[[Homo neanderthalensis]]* a anadas war-dro ar memes mare en Europa hag e kornôg Azia. *Homo sapiens* en em skignas e diavaez Afrika e meur a wagennad, adalek 250 000 vloaz zo marteze, hag adal 130 000 vloaz zo a dra sur. Skignadeg ar su, evel ma lârer, a grogas war-dro  70–50 000 vloaz zo hag a voe heuliet gant trevadennadur padus Eurazia hag Okeania 50 000 vloaz zo. En Afrika koulz hag en Eurazia, *Homo sapiens* en em gavas hag en em baras gant spesadoù arkaek eus *Homo*. Spesadoù arkaek (ha n'int ket *sapiens*) o dije kendalc'het da vevañ betek 40 000 vloaz zo (Dianadeg Neanderthal).

Aet eo da get razh spesadoù ar genad *Homo* hiziv nemet *[[Homo sapiens]]*. Ar spesadoù kar dezhañ diwezhañ, *[[Homo floresiensis]]* hag *[[Homo neanderthalensis]]*, zo aet da get, an eil 18 000 bloaz zo; hag egile 28 000 bloaz zo. Neoazh elfennoù dizoloet n’eus ket pell a lak ar skiantourion da soñjal en dije dalc'het *Homo floresiensis* da vevañ betek 12 000 bloaz zo, ha razh poblañsoù an Douar, nemet Afrikaniz, o defe genoù o tonet eus Den Neandertal da heul un hironerezh etre an daou spesad (*Homo sapiens* hag  *Homo Neanderthalensis*) c’hoarvezet er Reter-Nesañ.

## Etimologiezh
Ar ger *homō* a dalv "den" e latin ha donet a ra ag an henlatin *hĕmo* a zeu-eñ ag an Indezeuropeg **dʰǵʰm̥mō* ("eus an douar"), evel ar ger brezhoneg den. Roet e voe an anv-mañ d’ar genad gant Carl von Linné e 1758.

## Anvioù spesadoù
* *[[Homo sapiens sapiens]]* hag *[[Homo sapiens neanderthalensis]]*, anvioù daou isspesad ag ar memes spesad (*Homo sapiens*). Hiriv e vezont lakaet da spesadoù distag ag ar genad *Homo*: *Homo sapiens* ha *Homo neanderthalensis*.
* Den Cro-Magnon
* Den Piltdown (taol-bourd skiantel)

## Spesadoù anavezet ar genad ''Homo''
Arvarus eo c’hoazh renkadur ar spesadoù-se ha tabut zo atav etre an henzenoniourion evit lakaat ar re-mañ-re da spesad pe da isspesad.
Setu amañ spesadoù ar genad *Homo* hervez urzh al lizherenneg:
* *[[Homo antecessor]]* (etre 1,2 ha 0,7 milion a vl.)
* *[[Homo cepranensis]]*
* *[[Homo erectus]]* (1,8 M. a vl.). Brasoc’h eo eget e ziaraogerion. Etre 850 cm3 ha 1 100 cm3 e oa endalc’h e glopenn. Ur baleg us-pod kreñv a oa dezhañ, hogen ne oa ket ken rakkarvenek hag ar spesadoù *Homo* kent. Ampartoc’h e oa evit sevel ostilhoù ha mestroniañ a rae an tan.
* *[[Homo ergaster]]* (etre 2,2 milion ha 1 milion a vl.)
* *[[Homo floresiensis]]* (Den Flores — dizoloet e 2003 — aet da get war-dro 18 000 bloaz.)
* *[[Homo rudolfensis]]* (2,4 milion a vl.)
* *[[Homo georgicus]]* (1,8 milion a vl.) 
* *[[Homo habilis]]* (etre 2,5 ha 1,5 milion a vloavezhioù). 700 cm3 e oa endalc’h e glopenn.
* *[[Homo heidelbergensis]]* (etre 600 000 bloaz ha 200 000 bloaz)
* *[[Homo erectus reilingensis]]* (*[[Pithecanthropus erectus reilingensis]]*) : darn klopenn un hominida henaek dizoloet e Mervent Alamagn.
* *[[Homo neanderthalensis]]* : ur c'hlopenn bras a oa dezhañ gant un tal war steuziañ, izel, hag un torus tev a-us da doulloù an daoulagad, ha tost elgezh ebet. 1 600 cm3 e oa endalc’h e glopenn, da lâret eo un tammig muioc’h eget hini Homo sapiens. Etre 1,50 ha 1,70 metr sav a oa dezhañ.
Beziañ a rae e re varv gant lidoù-kañv. Bevañ a reas en Eurazia nemetken. Aet eo ar spesad da get.
* *[[Homo rhodesiensis]]* (etre 125 000 ha 300 000 bloaz).
* *Homo sapiens*, Den Cro-Magnon. An den modern eo. E gavout a reer war razh ar c’hevandirioù.
Den Neandertal hag *Homo sapiens* (Den Cro-Magnon) o doa bevet en Europa hag er Reter-Nesañ d’ar memes koulz.
* Den Denisova zo ur spesad ag ar genad *Homo* dizoloet nevez zo e Siberia. Kenoadek e oa da *Homo neanderthalensis*, *Homo sapiens* ha *Homo floresiensis*.

## Filogeniezh
Un daksonomiezh eus *Homo* e-mesk ar marmouzed bras a weler evel amañ da-heul, gant *Paranthropus* hag *Homo* o tiwan a-douez *Australopithecus* (diskouezet amañ en un doare kladek gant *Paranthropus*, *Kenyanthropus*, hag *Homo*)}}. Ar filogeniezh resis e-barzh *Australopithecus* zo atav kalz dizemglevioù diwar he fenn. Deiziadoù nesaet skourroù ar c'hladoù zo diskouezet e milionoù a vloavezhioù (Ma). *[[Graecopithecus]],* *[[Sahelanthropus]]*, hag *[[Orrorin]]*, kladoù c'hoar da *Australopithecus* moarvat, n'int ket diskouezet amañ. Rouestlet e vez anvadur ar strolladoù a-wezhioù rak alies e vez savet strolladoù a-raok na vije bet an disterañ dielfennadur kladek. 

Meur a lignez eus ar genad *Homo* o defe bet diskennidi o ouennañ gant lignezoù all war a seblant. Prouennoù genetek a ziskouez en em veskas ul lignez arkaek bet dispartiet eus al lignezoù arall 1,5 Ma zo, *H. erectus* marteze, gant hini an Denisovaned war-dro 55 000 bloaz zo. Karrekaennoù a ziskouez e  kendalc'has *Homo erectus* s.s. da vevañ d'an nebeutañ betek 117 000 bloaz zo, hag *Homo floresiensis* a chomas bev betek 50 000 bloaz zo. Evit doare ul lignez *Homo erectus*-heñvel a 1.5 milion a vloavezhioù a hañval bezañ kavet e hent betek genom an dud a vremañ dre an Denisovaned, e-touez ar Bapoued hag henvroidi Aostralia peurgetket. Genom an dud ha n'int ket Afrikaned a-zindan ar Sahara a orin a ziskouez ar pezh a seblant bezañ meur a zarvoud distag a hironerezh gant Neanderthal hag a-wezhioù ivez gant Denisovaned war-dro 45 000 bloaz zo. Framm genetek strolladoù afrikan zo a-zindan ar Sahara a hañval diskouez e vije bet un hironadur gant ur boblañs a orin eus kornôg Eurazia war-dro 3000 bloaz zo. 

Elfennoù zo a ro da soñjal e c'hallfe bezañ lakaet *[[Australopithecus sediba]]* er genad *Homo*, pe en e c'henad dezhañ e-unan, abalamour d'e lec'h e-keñver*[[Homo habilis]]* hag *[[Homo floresiensis]]*.

## Taolenn spesadoù ar genad ''Homo''

## Perzhioù anatomek ar genad ''Homo''

### Daoudroadegezh
#### Perzhioù boutin gant an Hominina all
An Hominina zo termenet gant o daoudroadegezh peurgetket. Ar perzhioù da-heul o deus : 
* 4 c'hrommadur el livenn-gein.
* Un toull kilpenn e diazez ar c'hlopenn, ar pezh zo stag ouzh an dalc'h korf a-sav sonn.
* Ur pelvis ledan ha digor-frank, hag a-drugarez dezhañ ur stabilded welloc’h en e sav.
* eskern morzhed a-veskell e-keñver ul linenn a-blom a laka an treid da vout dindan ar c’hreiz-pouez.

#### Perzhioù ar genad ''Homo''
Izili ar genad Homo o deus ouzhpenn arperzhioù anatomek da-heul :
* Izili a-dreñv hiroc'h evit an izili a-raok.
* Ur meud troad kenstur gant ar bizied troad arall
* Bezañs ur bolz troad.

*Homo habilis* en deus ur vorfologiezh etre na glot ket penn-da-benn gant ar perzhioù zo er roll diwezhañ-mañ. Evit pezh a sell *Homo rudolfensis* ne anaver ket ar relegenn en tu all d'ar c'hlopenn.

Klaskerien zo a ouzhpenn d'an tri ferzh roet uheloc'h ar varregezh da redek, diwar dielfennadur eskern karrekaet an treid hag ur serten niver a reizhadennoù morfologek a weler war an eskern karrekaet. Harpañ a ra ar soñj-se war damkan ar reder andur.
Ouzhpennet e vez bremañ ar c’houested da redek.

### Emdroadur ar c'hlopenn
* Un endalc'had klopenn brasoc'h evit 550cm3, brasoc’h eget hini an aostralopiteked hag ar primated arall, hag o vont war greskiñ e-doug ar Pleistosen (ouzhpenn 1 500 cm3 evit den Neandertal hag *Homo sapiens*), nemet evit den Flores e vefe, ur spesad a yeas war vihanaat abalamour d’an digenvezder war un enezenn.
* Rontadur ar c'hlopenn.
* Pladerezh an dremm dre ma tistremen nebeutoc'h-nebeutañ ar c'harvanoù.
* Digresk ar c'higennoù a dalvez da chaokat 
* Digresk an dent, gant un digresk eus ment ar c'hildent eus M1 da M3 (kreskiñ a ra o ment e karvan an Aostralopiteked).

### barregezh d'ober gant ar vouezh
* Diskenn a ra ar c'harloc'henn tamm-ha-tamm, ar pezh a ro tu da vodulañ sonioù disklipet-mat ;
* Askorn an teod, en deus ur roll en implij ar vouezh, a gaver e relegoù den Neandertal. Ne ouzer ket hag eñ e oa unan gant ar spesadoù all.

## Perzhioù sevenadurel ar genad ''Homo''
Un nebeud obererezhioù pe barregezhioù sevenadurel n'int kavet nemet e-touez izili ar genad *Homo* evit doare :
* An implij eus binvioù maen da gentañ gant bili benet ha goude gant gwelladenn ar binvioù da vare an Akeulean 
* Implij an tan a-wezhioù kerkent ha 1,5 Ma zo (*Homo erectus*?), hep barregezh da c'hwezhañ an tan a-raok 400 000 bloaz zo avat (testeniekaet eo adalek *Homo neanderthalensis*).
* Bevezadur ingal a gig kavet o jiboesat pe o tispenn gagnoù. 
* Barregezh da vevañ dindan ledredoù un tamm pelloc'h en norzh (en Europa hag en Azia) evit ar genadoù *[[Hominidae]]* all. 
* Lidoù-kañv (testeniekaet adalek *Homo neanderthalensis*).
* Arzoù evel al liverezh pe ar c’hizellerezh (testeniekaet adalek *Homo sapiens*).

## Notennoù