open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ogwr (stêr)

Ar stêr **Ogwr** zo ur stêr eus kreisteiz Kembre, e Bro Morgannwg, ma red eus an hanternoz d'ar c'hreisteiz, adalek menezioù tost da Nant-y-moel, ha ma tremen dre Pen-y-bont ar Ogwr. Aberiñ a ra er Mor Havren en Aberogwr, e-kichen Merthyr Mawr.

## Adstêrioù
*Afon Ogwr Fach, 
*Afon Garw, 
*Afon Llynfi 
*stêr Ewenni.

## Liammoù diavaez

*www.geograph.co.uk : Skeudennoù eus ar stêr Ogwr
*www.geograph.co.uk : Skeudennoù eus ar stêr Ewenni
Haarlemmermeer

**Haarlemmermeer** (distagañ: http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/a/ad/397_Haarlemmermeer.ogg) a zo ur gumun e proviñs Noord-Holland en Izelvroioù. 185,28km2 eo gorread Haarlemmermeer (douar : 179,77 km2, dour : 6,11 km2). D'an 31 a viz Mae 2009 e oa 142 445 annezad enni. Ur polder eo *Haarlemmermeer* hag an anv a dalvez lenn Haarlem, diwar anv al lenn a oa eno en  kantved. Hoofddorp eo ar gêr vrasañ (73 045 annezad) hag ul lodenn eus ar Randstad eo. Ar c'hêrioù, kêriadennoù ha distrigoù da-heul a ya d'ober kumun Haarlemmermeer : Aalsmeerderbrug, Abbenes, Badhoevedorp, Beinsdorp, Boesingheliede, Buitenkaag, Burgerveen, Cruquius, De Hoek, Hoofddorp, 't Kabel, Leimuiderbrug, Lijnden, Lisserbroek, Nieuwe Meer, Nieuwebrug, Nieuw-Vennep, Oude Meer, Rijsenhout, Rozenburg, Schiphol, Schiphol-Rijk, Vijfhuizen, Weteringbrug, Zwaanshoek, Zwanenburg. E Haarlemmermeer emañ aerborzh Schipol.

## Istor
Tachad Haarlemmermeer a oa ennañ peder lenn vras da vare ar Grennamzer. Fardelloù gwan a voe savet ha kalz taouarc'h a voe kemeret, neuze e teuas ar peder lenn da vezañ ul lenn vras e-tro 1500 : Haarlemmermeer (*lenn Haarlem*) hec'h anv. 
Er  e kinnigas Jan Adriaanszoon Leeghwater ma vefe dizouret al lenn. Ne voe ket kaset ar raktres da benn evit meur a abeg : re ger e vefe bet, ha ret e oa derc'hel d'ar peskerezh a brofite d'an dud a oa er vro. Ar roue Willem Iañ a zivizas ma vefe dizouret al lenn goude ma vefe bet dour-beuze div wech e Leiden hag en Amsterdam e 1836 hag e 1839. Kregiñ a reas an dizourañ e 1840 hag e 1848 e voe echu chanter ar ganol (*Ringvaart* hec'h anv) a dremen tro-dro d'al lenn. Peurzizouret e voe al lenn etre 1849 ha 1852.

D'an 11 a viz Gouere 1855 e voe lakaet Haarlemmermeer da gumun eus Noord-Holland. Div gêriadenn, : *Kruisdorp* (deuet da vezañ Hoofddorp) ha *Venneperdorp* (deuet da vezañ Nieuw-Vennep) a voe savet e-kreiz ar polder.

E 1916 e voe krouet unh diazezlec'h kirri-nij arme. D'ar 17 a viz Mae 1920 e teuas da vezañ aerborzh Schipol. Pevare aerborzh Europa eo a-fet niver a dremenidi hag an trede hini a-fet fred.

## Monumantoù ha parkoù
* Stelling van Amsterdam 
* Haarlemmermeersebos
* Museum De Cruquius

## Transportoù
### Gourhentoù
Unan eus gourhentoù implijetañ an Izelvroioù (gourhent A4, Amsterdam - Den Haag) a dremen dre Haarlemmermeer. Hag ivez tri gourhent all : A5 (Hoofddorp - Badhoevedorp), A9 (Alkmaar - Diemen) hag A44 (Nieuw Vennep - Wassenaar).

### Hent-houarn
Tri zi-gar a zo : Hoofddorp, Nieuw-Vennep ha Schiphol.

## Kuzul-kêr
E kuzul-kêr Haarlemmermeer ez eus 39 dileuriad :
* VVD – 10 dileuriad
* PvdA – 8 dileuriad
* CDA – 7 dileuriad
* GroenLinks – 4 dileuriad
* Leefbaar Haarlemmermeer (HAP) – 4 dileuriad
* SP – 3 dileuriad
* ChristenUnie/SGP – 2 zileuriad
* D66 – 1 dileuriad

## Gevellerezh
*
*

## Liamm diavaez

*  Lec'hienn ofisiel Haarlemmermeer
Wieringen

**Wieringen** (distagañ : http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/0/04/Nl-Wieringen.ogg) a zo ur gumun e proviñs Noord-Holland, en Izelvroioù. Un enezenn, anvet Wieringen ivez, eo bet, ha raktresoù zo d'he lakaat da enezenn en-dro, dre lakaat Amsteldiepkanaal da vezañ ul lenn a vefe anvet Wieringerrandmeer. 212,50 km² eo gorread Wieringen (douar : 26,87 km², dour : 185,63 km² ). D'an 31 a viz Mae 2009 e oa 8 664 annezad enni. Ar c'hêriadennoù, kêrioù ha distrigoù da-heul a ya d'ober kumun Wieringen : Dam, De Haukes, De Hoelm, Den Oever, Hippolytushoef, Hollebalg, Noordburen, Oosterklief, Oosterland, Smerp, Stroe, Vatrop, Westerklief ha Westerland.

### Istor
Roud kentañ anv Wieringen ("Wiron" pe "pagus Wirense" e Latin, gwelout list of property perc'hennet gant manati Fulda), a zo eus dibenn an  – penn-kentañ an  kantved. 

E 1996 e voe kaver teñzorioù argant e parkeier e kêriadenn Westerklief, ar pezh a ziskouez e oa annezet Wieringen gant Vikinged d'ar mare-se. An teñzor a c'haller gwelout hiziv an deiz er Rijksmuseum voor Oudheden e Leiden. Goude meur a zic'hlann-dour e teuas Wieringen da vezañ un enezenn war-dro ar bloavezh 1200.
Tapet e voe gant ar c'hont Floris V e 1284. Goude-se e voe ur pennad reuz, hag e 1297 e voe meret ar vro war-eeun gant kontelezh Holland, ha goude-se gant Westfriesland. Adtapet e voe Holland ha Westfriesland gant kontelezh Holland e 1299. E 1432 e teuas enezenn Wieringen da vezañ ur gêr ez-ofisiel. 

Pa voe savet ar Republik Batav e 1798 e voe rannet proviñs Holland ha West Friesland en un doare disheñvel : lakaet e voent e departamant of Texel (eus ar Vlied'ar Roen). Etre 1807 ha 1814, dindan ren Napoleon, e voe cheñchet an traoù en-dro ha rannet e voe ar broviñs etre 
Amstelland ha Maasland. Holland, hag enni Westfriesland, a zeuas da vezañ ur broviñs eus Rouantelezh an Izelvroioù e 1815. Kingdom of the Netherlands. E 1840 e voe lodennet e div lodenn : Noord-Holland ha Zuid-Holland, gant ar roue Willem Iañ, a-benn disteraat beli Holland. Noord-Holland ha Zuid-Holland. 

D'an 31 a viz Gouere 1924 e voe serret an Amsteldiep gant ar stankell anvet Amsteldiepdijk. Diwar ar mare-se ne voe ket mui Wieringen un enezenn. E 1930 e voe peurechuet Wieringermeerdijk er Zuiderzee, hag ivez polder Wieringermeer. E 1932 e voe stanket Zuiderzee penn-da-benn pa voe savet Afsluitdijk, ur fardell vras a stag Wieringen ouzh Friesland. E Den Oever e krog ar fardell.

## Kuzul-kêr
E kuzul-kêr Wieringen ez eus13 dileuriad :
* OW '91 - 2 zileuriad
* WR05 – 3 dileuriad 
* VVD - 3 dileuriad
* PvdA - 4 dileuriad
* CDA – 1 dileuriad

## Liamm diavaez

* Lec'hienn ofisiel Wieringen
Merthyr Mawr

**Merthyr Mawr** zo ur gêriadenn war-dro 3 km eus kreiz-kêr Pen-y-bont ar Ogwr, e kontelezh Pen-y-bont ar Ogwr, e kreisteiz Kembre, war lez hanternoz ar stêr Ogwr, er c'hornôg da Gerdiz.

Un iliz parrez zo e-kreiz ar bourk. Tiez zo a zo goloet gant soul. 

Brudet eo an erinoù ma voe filmet pennadoù eus *[[Lawrence of Arabia (film)|Lawrence of Arabia]]*.

## Kestell
Daou gastell zo er c'hornad:
*Castell Ogwr 
*Castell Candleston.

## Kêriadennoù amezek
An dostañ eo Ewenni, ma weladenner Priordy Ewenni.

## Pennad kar
*Merthyr

## Liammoù diavaez
*Evit klask Merthyr Mawr war ur gartenn
Vichy

**Vichy** (*Vichèi* en okitaneg) zo ur gêr e departamant an Allier e-kreiz Bro-C'hall. E  e oa annezet gant  a dud. 

Vichy, savet e-kichen ur roudouz ma c'halled treuziñ ar stêr Allier, a oa anavezet en amzer ar Romaned dija evel ul lec'h-kouronkañ, abalamour d'an eien tomm a oa eno. Brudet-bras e voe abalamour da se, betek an amzer vremañ. En  e krogas da vezañ darempredet kalzik gant touristed. E-pad an Eil Brezel-bed e oa Vichy kêr-benn gouarnamant Pétain, a rae war-dro merañ al lodenn greisteiz eus Bro-C'hall na oa ket gouarnet gant an Alamaned. 

Lakaet e oa bet hec'h anv war roll lec'hiennoù ar Glad bedel evel kêr-zour gant an UNESCO d'ar 24 a viz Gouere 2021.

## Gevelliñ
D'an 10 a viz Gwengolo 2025 e oa gevellet Vichy gant  :
* , kêr borzh eus Saks-Izel, er Gwalarn da Alamagn ;
* , kêr-zour eus Bayern, es Su da Vunich ;
* , arondisamant (*Landkreis*) eus Baden-Württemberg er Mervent da Alamagn ;
* , kêr eus rannvro Fìobha er Reter da Vro-Skos ;
* , kêr-benn La Rioja, kumuniezh emrenn er Biz da Vro-Spagn ;
*  (gellevadenn dric'hormek gant Bad Tölz, San Giuliano Terme o vezañ gevellet gant ar gêr bavariat, ofisielaet e 2004).

## Tud vrudet
* Marie de Rabutin-Chantal, markizez Sevigneg (1626-1696), skrivagnerez.
* Napoleon III (1808-1873) hag an impalaeriez Eugénie (1826-1920).
* Philippe Pétain (1856-1951), den a Stad.
* Pierre Laval (1883-1945). Politikour, penn ar gouarnamant etre 1942 ha 1944. Genidik e oa eus Châteldon, un ugent kilometr bennak eus Vichy.
* Albert Londres (1884-1932), kazetenner ganet e Vichy.
* Raoul Salan (1899-1984), jeneral, douaret e bered Vichy.
* Robert Faurisson (1929-2018), kelenner ha nac'helour gall, marvet ha douaret e Vichy.
* Guy Ligier (1930-2015), levier kirri ha penn ur c'harrchosi Formulenn 1.
* Claude Vorilhon, lesanvet Raël (1946-), diazezer ha penn speredel al luskad "raelian".
* Denis Tillinac (1947-2020), skrivagner, tremenet en deus e grennardez e Vichy (1961-1966).
* Nolwenn Leroy (1982-), kannerez c'hall ha breizhat, tremenet he deus he c'hrennardez e Vichy.

## Liammoù diavaez

*   Lec'hienn ofisiel kêr Vichy

## Notennoù
Pen-y-bont ar Ogwr (sir)

**Pen-y-bont ar Ogwr** zo bwrdeistref sirol, a zo kement ha kontelezh, e kreisteiz Kembre, en-dro da gêr Pen-y-bont ar Ogwr. Gwechall e oa e kontelezh Morgannwg. 

Heñvel eo kontelezh hiziv ouzh meurgêr Ogwr n'eus ket keit-se. En dro dezhi emañ kontelezh Castell-nedd Port Talbot er c'huzh-heol, Rhondda Cynon Taf er reter, ha Bro Morgannwg er c'hreisteiz. 

En hanternoz emañ saonennoù Llynfi, Garw hag Ogwr.

## Kêrioù
*Pen-y-bont ar Ogwr
*Maesteg
*Y Pîl
*Pencoed
*Porthcawl
*Pontycymer
*Cwm Ogwr

## Kestell
*Castell Coity
*Castell Newydd

## Stêrioù
*Afon Cynffig
*Stêr Ogwr
**Stêr Ewenni
**Afon Garw
**Afon Llynfi

## Menezioù
*Y Werfa, 568m
*Mynydd Caerau, 555m
*Mynydd y Gaer, 295m
*Mynydd Baedan, 251m

## Emlazhioù yaouankizoù

Sachet e voe evezh ar stlenn war ar gontelezh-mañ e 2007-2008 abalamour da niver bras-souezhus emlazhioù yaouankizoù : etre miz C'hwevrer 2007 ha miz Eost 2008 eo 24 a dud yaouank a oa en em lazhet, ha hervez ar polis ne oa liamm ebet etreze. 
 

## Pennad kar
*Kêr Pen-y-bont ar Ogwr
*Ogwr
Pen-y-bont ar Ogwr

**Pen-y-bont ar Ogwr** zo ur gêr e kreisteiz Kembre, er c'huzh-heol da Gerdiz, e kontelezh Pen-y-bont ar Ogwr, war lez ar stêr Ogwr.

40,000 a dud zo o chom enni.

Ur gêr kenwerzh ha marc'had e oa betek an XXvet kantved. Deuet eo da vout ur gêr a ijinerezh, dre ma'z eo tost d'an hent bras M4, ken na eo deuet ar c'hompagnunezhioù bras Sony ha Ford d'en em staliañ eno. Eno ive emañ burev kreiz Heddlu De Cymru, *polis kreisteiz Kembre*.

## Karterioù
*Pendre
*Llidiart (saozneg: *Litchard*)
*Hendre (saozneg: *Nolton*)
*Castell Newydd 
*Cefn Glas
*Bryntirion
*Bragle (saozneg: *Brackla*)
*Hen Gastell (saozneg: *Oldcastle*)
*Melin Wyllt (saozneg: *Wildmill*)
*Chwarela (saozneg: *Quarella*)

## Stêrioù
Treuzet eo Pen-y-Bont gant ar stêr Ogwr, ha gwazh-dour Nant Morfa o'n em deurel enni e-kichen Meysydd y Bragdy. Redek a ra ar stêr Ewenni hebiou kêr, e Tredŵr, hag en em deurel en aber an Ogwr, e-kichen Kastell Ogwr.

## Anvioù ar skolioù
*Ysgol Gyfun Brynteg
*Ysgol Gyfun Bryntirion
*Ysgol Gyfun Pencoed
*Ysgol Gyfun Ynysawdre
*Ysgol Gyfun Ogwr
*Ysgol Gynradd Penybont
*Ysgol Gynradd yr Hen Gastell
*Ysgol Gynradd Bragle
*Ysgol Gynradd Gymraeg Bro Ogwr
*Ysgol Gynradd Tremaen
*Ysgol Archddeon John Lewis yr Eglwys yng Nghymru
*Ysgol Gynradd Llidiart
*Ysgol Plant Bach Bryntirion
*Ysgol Plant Iau Llangewydd
*Ysgol Gynradd Brynmenyn
*Ysgol Gynradd Ffaldau
*Ysgol Gynradd Betws

## Eisteddfod Genedlaethol
Div Eisteddfod Genedlaethol zo bet er c'hornad: 
*Eisteddfod Genedlaethol Cymru Pen-y-bont ar Ogwr 1948
*Eisteddfod Genedlaethol Cymru Bro Ogwr 1998 e Pencoed.

## Tud vrudet
Rugbierien:
*JPR Williams
*Robert Howley 
*Gareth Llewellyn 
*Gavin Henson 

## Kêrioù gevell
* Langenau, en Alamagn
* Villenave D'Ornon e Bro-C'hall

## Pennadoù kar
*Ogwr
Strigopidae

**Strigopidae** a zo ur c'herentiad e rummatadur an evned, ennañ perokidi, termenet e 1849 gant an evnoniour gall Charles Lucien Bonaparte (1803-1857).

Diouzh Doare 6.2 an *IOC World Bird List* ez a daou c'henad d'ober ar c'herentiad :

## Genadoù <small>(renket diouzh an urzh filogenetek)</small>
* *[[Strigops habroptila|Strigops]]* - G.R.Gray, 1845 (1 spesad),
* *[[Nestor (genad)|Nestor]]* - Lesson, 1830 (2 spesad).

E holl spesadoù bev d'an deiz a hiziv a zo brosezat e Zeland-Nevez.

## Notennoù ha daveennoù
Nestor (genad)

***Nestor*** a zo ur genad e rummatadur an evned, ennañ perokidi, krouet e 1830 gant an naturour gall René Primevère Lesson (1794-1849).

## Spesadoù hag an [[isspesad]]où anezhe
Daou spesad a ya d'ober ar genad hiziv an deiz :
* ar c'haka (*Nestor meridionalis*)
** *N. m. meridionalis* ha *N. m. septentrionalis*,
* ar c'hea (*Nestor notabilis*),
* (†) *[[Nestor productus]]* (aet da get).

O c'havout a reer holl e Zeland-Nevez.

## Liammoù diavaez

## Notennoù ha daveennoù
Kakapo

Ar **c'hakapo** (liester : **kakapoed**) a zo ur spesad perokeded-noz, *Strigops habroptila* an anv skiantel anezhañ.
Dont a ra e anv boutin eus ar ger maorieg "kākāpō" a dalv kement ha peroked-noz.

Anvet e voe *Strigops habroptilus* (kentanv) da gentañ-penn (e 1845) gant al loenoniour saoz George Robert Gray (1808-1872) ; ar spesad nemetañ eo er genad *Strigops*.

## Doareoù pennañ

Gwall bounner (betek pevar c'hilogramm) ha bras (betek tri-ugent santimetr) eo ar **c'hakapo**, ar pezh a laka anezhañ da vezañ ar peroked nemetañ dic'houest da nijal.

## Boued
Geotdebrer eo ar spesad peurvuiañ.

## Annez
Brosezat eo ar spesad e koadegi *[[Nothofagus]]* Zeland-Nevez.

## Liammoù diavaez
*  ''Strigops habroptila'' war al lec'hienn BirdLife International.
*  ''Strigops habroptila'' war lec'hienn an International Union for Conservation of Nature (IUCN).

## Notennoù ha daveennoù
Kaka (evn)

Ar **c'haka** a zo ur spesad perokeded, *Nestor meridionalis* an anv skiantel anezhañ.
Dont a ra e anv boutin eus ar ger maorieg "kākā" a dalv kement ha peroked.

Anvet e voe *Psittacus meridionalis* (kentanv) da gentañ-penn (e 1788) gant an naturour alaman Johann Friedrich Gmelin (1748-1804).

## Doareoù pennañ

## Boued
Bevañ a ra diwar vleuñv, broñs, divellkeineged, frouezh, greun, had, hugennoù, plant, sev ha sun-bleuñv.

## Annez

## Liammoù diavaez
*  ''Nestor meridionalis'' war al lec'hienn BirdLife International.
*  ''Nestor meridionalis'' war lec'hienn an International Union for Conservation of Nature (IUCN)..

## Notennoù ha daveennoù
Kea

Ar **c'hea** a zo ur spesad perokeded, *Nestor notabilis* an anv skiantel anezhañ.

## Doareoù pennañ

Ur peroked bras eo *Nestor notabilis*, war-dro 48 cm e hirder ha 0,800-1 kg a bouez ennañ.

Gwer olivez eo liv pennañ e bluñv, ruz-orañjez zo war e gein hag e velost. Glas eo lod pluñvennoù tu diavaez e zivaskell, melen-orañjez zo war an tu diabarzh anezho.
Berr ha ledan eo e lost glaswer, du ar beg anezhañ.
Gris eo e bigos hir, strizh ha kromm an tamm krec'h anezhañ.

En o oad gour e vez ar pared war-dro 5 % brasoc'h eget ar parezed, ha 12-14 % hiroc'h e vez tamm krec'h o figos.
Gell-teñval eo daoulagad al laboused en o oad gour ; gris eo trolinenn o daoulagad, o fronelloù hag o favioù ; melen eo trolinenn daoulagad ar ploged, melen ivez o fronelloù, melen-orañjez lodenn izelañ o figos, ha melen-gris o favioù.

Bagadus eo ar spesad, betek 13 labous zo en ur strollad. Muioc'h a barezed eget a bared zo er spesad, setu e c'hall ur par bevañ gant meur a barez.

## Boued
Diwar hugennoù ha strujennoù e vev ar spesad peurvuiañ.
En hañv e ya greun, delioù, broñs, hugennoù, amprevaned ha preñved ganto. Bleuñv lin Zeland-Nevez *([[Phormium]])* a gavont mat, peogwir ez eus kalz nektar enno, a zastumont gant krib arbennik o zeod.
En diskar-amzer e tebront strujennoù ha delioù spesad faou ar vro.
Gagnoù an deñved a blij dezho er goañv : ar peroked kigdebrer anavet nemetañ eo *Nestor notabilis* betek-hen.

## Annez

## Liammoù diavaez
*  ''Nestor notabilis'' war al lec'hienn BirdLife International.
*  ''Nestor notabilis'' war lec'hienn an International Union for Conservation of Nature (IUCN)..

## Notennoù ha daveennoù
Lennoù Meur

An anvadur **Lennoù Meur** a roer da zaou strollad lennoù er bed :

* Lennoù Meur Amerika, 5 lenn vras e Norzhamerika, war an harzoù etre ar Stadoù Unanet ha Kanada
* ha Lennoù Meur Afrika, 7 lenn e Reter Afrika, war an harzoù etre Burundi, Republik Demokratel Kongo, Ouganda ha Rwanda
Calyptorhynchus

***Calyptorhynchus*** a zo ur genad e rummatadur an evned, ennañ kaketoued, krouet e 1826 gant al loenoniour gall Anselme Gaëtan Desmarest (1784-1838).

## Spesadoù hag an [[isspesad]]où anezhe
Daou spesad kaketoued a ya d'ober ar genad hiziv an deiz :
* ar c'haketou Banks (*Calyptorhynchus banksii*)
** *C. b. *'banksii***, ''escondidus'', ''graptogyne'', ''naso'' ha ''samueli'',
* ar [[kaketou Latham|c'haketou Latham]] (''Calyptorhynchus lathami'')
** ''C. l. erebus'', ''halmaturinus'' ha ***lathami**'.
O c'havout a reer en Aostralia, eizh (8) isspesad dezhe en holl.

## Rummatadur
Dilec'hiet eo bet ar spesadoù *baudinii*, *funereus* ha *latirostris* er genad *[[Zanda (genad)|Zenad]]*.

## Notennoù ha daveennoù
Associazione Calcio Milan

**Associazione Calcio Milan S.p.A.**, lesanvet **AC Milan** pe **Milan AC** ivez, zo ur c'hlub mell-droad bet krouet d'ar 16 Kerzu 1899. 

## Skipailh a-vremañ
*Filippo Inzaghi
*Andrea Pirlo
*Gennaro Gattuso
*Clarence Seedorf
*Alessandro Nesta
*Gianluca Zambrotta
*Massimo Ambrosini
*Andriy Shevchenko
*Ronaldinho
*Roberto Baggio
*Franco Baresi
*Gianni Rivera
*Paolo Rossi
*Jimmy Greaves
*Marcel Desailly
*Ruud Gullit
*Patrick Kluivert
*Frank Rijkaard
*Cafu
*Kaká
*Paolo Maldini
### Stad
### Pennoù-bras
* Prezidant : Paolo Scaroni
## Liammoù diavaez
* http://www.acmilan.com
Gwladus

**Gwladys**, pe **Gwladus**, a zo un anv-bihan kembraek. 
Kalz brudetoc'h eo ar stumm saoznekaet Gladys avat. 

## Gerdarzh
Alies e veze lakaet da gevatal d'an anv latin Claudia, dre fazi marteze, rak gallout a rafe bezañ savet diwar ar ger kembraek *gwlad* (bro), kar d'ar ger brezhonek glad. 

## Yezhoù all
*Anavezetoc'h eo ar stumm saoznekaet *[[Gladys]]*. 
*E galleg ar Grennamzer e oa ar stumm *Gladuse*.
*Stummoù all anavezet: *Gladez, Gladis, Glawdys, Gwladis.

==Tud==

===E Kembre===
*[[Santez Gwladus]], [[merc'h]] d'ar roue [[Brec'han]], mamm da sant [[Cadoc]], santez vrezhon, er VIvet kantved.
**Gwladus verch Rhiwallon'', pried d'ar roue Rhys ap Tewdwr, mamm da Nest ferch Rhys, en XIvet kantved
*Gwladus ferch Llywarch ap Trahaearn, gwreg Owain Gwynedd , en XIIvet kantved
*Gwladus Ddu, merc'h da Llywelyn Fawr, ha marteze da Siwan, en XIIIvet kantved.
*Gwladus ferch Senana, merc'h da Gruffudd ap Llywelyn, en XIIIvet kantved.

## Lec'hanvadurezh
*Sgwd Gwladus pe Sgwd Gwladys, ul lamm-dour e kreisteiz Kembre, diwar anv ar santez, a greder.
398

1151 *Ab Urbe Condita* = 398 goude J.-K.

Bloavezh boutin, o kregiñ hag hoc'h echuiñ gant ur Gwener

## Darvoudoù
### Europa
#### Impalaeriezn roman
* Impalaer ar C'hornôg : Honorius 
* Impalaer ar Reter : Flavius Pius Felix Arcadius 
* Koñsuled : Honorius Aug. III (Kornôg) & Flavius Eutychianus (Reter)
* Roue ar Wizigoted : Alarig Iañ.
### Afrika
* Bagadoù stourm galian, ar *Jovinianed* hag *Herkulianed*, zo kaset da Afrika evit stourm ouzh taol-dispac'h Gildon.
### Reter nesañ
### Azia
## Arzoù, skridoù, ha skiantoù
* Claudianus zo barzh ofisiel Flavius Stilicho.
## Relijionoù
* Sul-Fask ː 18 Ebrel 
* Pab : Siricius. Gantañ e vo anvet eskob Roma **Pab**, da lavarout an eskob kentañ, e penn ar re all.
## [[:Rummad:Ganedigezhioù 398|Ganedigezhioù 398]]

## [[:Rummad:Marvioù 398|Marvioù 398]]

__NOTOC__
Gwladus Ddu

**Gwladus Ddu**, pe **Gwladus ferch Llywelyn** (marvet e 1251) a oa merc'h da Llywelyn Fawr, roue Gwynedd.
Dimezet eo bet da zaou aotrou norman eus ar Mers.

Hervez Brut y Tywysogion e oa marvet e Windsor (Berkshire), e 1251.

## He mamm
Pe e oa merc'h da Siwan pe bastardez da Tangwystl Goch. 

A-hervez e vije bet roet douaroù dezhi gant Siwan, diwar se e c'haller krediñ, met n'eo ket trawalc'h da vout sur, e oa Siwan an hini a oa mamm dezhi.

Roet e oa bet dezhi anv he mamm-gozh [Gwladus ferch Llywarch ap Trahaearn]], pried kentañ Owain Gwynedd

## Dimezioù
Div wech e timezas Gwladus.
* He fried kentañ e oa Reginald de Braose, aotrou Brecon (Brycheiniog) hag Abergavenny war-dro 1215, met n'anavezer bugel ebet dezho. Goude marv Reginald e 1228 eo hi moarvat an hini a oa ar c'hoar a oa gant Dafydd ap Llywelyn pan eas da Londrez e 1229.

* Hec'h eil pried e oa Ralph de Mortimer eus Wigmore, en Herefordshire, war-dro 1230. Mervel a eure Ralph e 1246, ma eas an aotrouniezh gant o mab Roger Mortimer.

## Bugale

* Roger Mortimer, 1st Baron Wigmore, in 1247, married Maud de Braose, by whom he had seven children.
* Hugh de Mortimer
* John de Mortimer
* Peter de Mortimer

## Levrlennadur
* *Ancestral Roots of Certain American Colonists Who Came to America Before 1700* by Frederick Lewis Weis; Lines 132-C-29, 176B-28
* John Edward Lloyd (1911) * A history of Wales from the earliest times to the Edwardian conquest* (Longmans, Green & Co.)

## Pennad kar
*Gwladus
Estrildidae

**Estrildidae** a zo ur c'herentiad e rummatadur an evned, termenet e 1850 gant an evnoniour gall Charles Lucien Bonaparte (1803-1857), *[[Estrilda]]* ar genad skouer anezhañ.

Diouzh Doare 14.2 an *IOC World Bird List* ez a ur genad golvaneged ha daou-ugent d'ober ar c'herentiad :

## Genadoù <small>(renket diouzh an urzh filogenetek)</small>

* *[[Heteromunia]]* - Mathews, 1913 (1 spesad),
* *[[Oreostruthus]]* - De Vis, 1898 (1 spesad),
* *[[Stagonopleura]]* - Reichenbach, 1850 (3 spesad),
* *[[Neochmia]]* - G.R.Gray, 1849 (2 spesad),
* *[[Emblema]]* - Gould, 1842 (1 spesad),
* *[[Bathilda]]* - Reichenbach, 1862 (1 spesad),
* *[[Aidemosyne]]* - Reichenbach, 1862 (1 spesad),
* *[[Stizoptera]]* - Oberholser, 1899 (1 spesad),
* *[[Taeniopygia]]* - Reichenbach, 1862 (2 spesad),
* *[[Poephila]]* - Gould, 1842 (3 spesad),
* *[[Spermestes]]* - Swainson, 1837 (4 spesad),
* *[[Lepidopygia]]* - Reichenbach, 1862 (1 spesad),
* *[[Euodice]]* - Reichenbach, 1862 (2 spesad),
* *[[Padda]]* - Reichenbach, 1850 (2 spesad),
* *[[Mayrimunia]]* - Wolters, 1949 (2 spesad),
* *[[Lonchura]]* - Sykes, 1832 (28 spesad),
* *[[Chloebia]]* - Reichenbach, 1862 (1 spesad),
* *[[Erythrura]]* - Swainson, 1837 (12 spesad),
* *[[Nesocharis]]* - Alexander, 1903 (2 spesad),
* *[[Coccopygia]]* - Reichenbach, 1862 (3 spesad),
* *[[Mandingoa]]* - Hartert, 1919 (1 spesad),
* *[[Cryptospiza]]* - Salvadori, 1884 (4 spesad),
* *[[Parmoptila]]* - Cassin, 1859 (3 spesad),
* *[[Nigrita (genad)|Nigrita]]* - Strickland, 1843 (4 spesad),
* *[[Delacourella]]* - Wolters, 1949 (1 spesad),
* *[[Brunhilda]]* - Reichenbach, 1862 (2 spesad),
* *[[Glaucestrilda]]* - Roberts, 1922 (3 spesad),
* ***[[Estrilda]]*** - Swainson, 1827 (11 spesad),
* *[[Ortygospiza]]* - Sundevall, 1850 (1 spesad),
* *[[Paludipasser]]* - Neave, 1909 (1 spesad),
* *[[Amadina]]* - Swainson, 1827 (2 spesad),
* *[[Amandava]]* - Blyth, 1836 (3 spesad),
* *[[Granatina]]* - Sharpe, 1890 (2 spesad),
* *[[Uraeginthus]]* - Cabanis, 1851 (3 spesad),
* *[[Spermophaga]]* - Swainson, 1837 (3 spesad),
* *[[Pyrenestes]]* - Swainson, 1837 (3 spesad),
* *[[Pytilia]]* - Swainson, 1837 (5 spesad),
* *[[Euschistospiza]]* - Wolters, 1943 (2 spesad),
* *[[Hypargos]]* - Reichenbach, 1862 (2 spesad),
* *[[Clytospiza]]* - Shelley, 1896 (1 spesad),
* *[[Lagonosticta]]* - Cabanis, 1851 (10 spesad).


## Notennoù ha daveennoù
Craig y Sger

**Craig y Sger** (*Tusker Rock* e saozneg), zo ur garreg e Mor Havren, un 3 km er c'huzh-heol da Aberogwr e Kembre, e kontelezh Pen-y-bont ar Ogwr. 

Gwelet e vez pa vez izelvor, ha meur a lestr zo bet aet a-benn enni.

## Istor
Dont a ra an anv saoznek eus anv ar Viking Tuska, en amzer ma voe trevadennet ar c'hornad gant an Daned.
Gwladus (santez)

**Santez Gwladus** a oa merc'h d'ar roue Brec'han, e Brycheiniog er VIvet kantved, hervez ar vojenn, hag ur santez vrezhon. Mamm e oa da sant Cadoc.

## Etre mojenn hag istor

Anavezet eo dre buhezskridoù daou sant brezhon, hini Cadoc, savet war-dro 1100 gant Lifris ha hini Sant Gwynllyw (war-dro 1120) . Munudoù disheñvel a zo en daou skrid. Meneget eo anv Gwladus e rolloù rouaned Kembre ivez.

Hi eo an hini anavezetañ eus bugale niverus Brychan. Brudet e oa he c'hened, ha plijout a reas d'ar roue Gwynllyw a rene e Gwynllwg e kreisteiz Kembre. Hervez *[[Buhez Kadog]]* e nac'has he zad reiñ anezhi da Gwynllyw, ma teuas danvez e vab-kaer da gerc'hat e bried gant 300 soudard hag e kasas anezhi gantañ eus Talgarth.

Emgann a voe, met dont a reas ar roue Arzhur da lakaat fin d'an abadenn gant e varc'heien Cai ha Bedwyr.

Gwladus he doe ur mab, Cadoc, ar sant brudet, ha bugale all goude: Cynidr, Bugi, Cyfyw, Maches, Glywys II hag Egwine, sent anezho holl.

Un iliz zo en hec'h anv e Bargoed.
Beziet e vije bet e Pont Ebbw.

## Notennoù

## Liammoù diavaez
*Saint Gwladys' life
*Pictures of The Chapel of St Gwladys, Pont Ebbw, Near Newport, Mon

## Pennad kar
*Gwladus
Muscicapa

***Muscicapa*** a zo ur genad e rummatadur an evned, ennañ flouperiged, krouet e 1760 gant an evnoniour gall Mathurin Jacques Brisson (1723-1806).

## Spesadoù hag an [[isspesad]]où anezhe
Pemp spesad golvaneged warn-ugent a ya d'ober ar genad : 
* *[[Muscicapa adusta]]*
** *M. a. adusta*, *M. a. fuelleborni*, *M. a. fuscula*, *M. a. marsabit*, *M. a. mesica*, *M. a. minima*, *M. a. murina*, *M. a. poensis*, *M. a. pumila* ha *M. a. subadusta*,
* *[[Muscicapa aquatica]]*
** *M. a. aquatica*, *M. a. grimwoodi*, *M. a. infulata* ha *M. a. lualabae*,
* *[[Muscicapa boehmi]]*,
* *[[Muscicapa caerulescens]]*
** *M. c. brevicauda*, *M. c. caerulescens*, *M. c. cinereola*, *M. c. impavida*, *M. c. nigrorum* ha *M. c. vulturna*,
* *[[Muscicapa cassini]]*,
* *[[Muscicapa comitata]]*
** *M. c. aximensis*, *M. c. camerunensis* ha *M. c. comitata*,
* *[[Muscicapa dauurica]]*
** *M. d. dauurica*, *M. d. poonensis* ha *M. d. siamensis*,
* *[[Muscicapa epulata]]*,
* *[[Muscicapa ferruginea]]*,
* *[[Muscicapa gambagae]]*,
* *[[Muscicapa griseisticta]]*,
* *[[Muscicapa infuscata]]*
** *M. i. infuscata* ha *M. i. minuscula*,
* *[[Muscicapa itombwensis]]*,
* *[[Muscicapa lendu]]*,
* *[[Muscicapa muttui]]*,
* *[[Muscicapa olivascens]]*
** *M. o. nimbae* ha *M. o. olivascens*,
* *[[Muscicapa randi]]*,
* *[[Muscicapa segregata]]*,
* *[[Muscicapa sethsmithi]]*,
* *[[Muscicapa sibirica]]*
** *M. s. cacabata*, *M. s. gulmergi*, *M. s. rothschildi* ha *M. s. sibirica*,
* *[[Muscicapa sodhii]]*,
* ar flouper-kelien (*Muscicapa striata*)
** *M. s. balearica*, *M. s. inexpectata*, *M. s. mongola*, *M. s. neumanni*, *M. s. sarudnyi*, *M. s. striata* ha *M. s. tyrrhenica*,
* *[[Muscicapa tessmanni]]*,
* *[[Muscicapa ussheri]]*,
* *[[Muscicapa williamsoni]]*
** *M. w. umbrosa* ha *M. w. williamsoni*.

Tri isspesad ha daou-ugent (43) en holl.

## Notennoù ha daveennoù
Koati

Ar **c'hoatied** a zo bronneged kar d'ar rakoun hag a vev en Amerika.

## Spesadoù
4 spesad koatied a zo:
* Koati rous (*Nasua nasua*)
* Koati min gwenn (*Nasua narica*)
* Koati Nelson (*Nasua nelsoni*)
* Koati ar menezioù (*Nasuella olivacea*)
Kazh-banal Angola

**Kazh-banal Angola** (*Genetta angolensis*) a zo ur bronneg hag a vev en Angola, Republik Demokratel Kongo, Zambia, Malawi, Tanzania ha Mozambik.
Linsang

Al **linsanged** a zo bronneged kar d'ar c'hizhier-banal ha d'ar siveted.

## Spesadoù
Linsanged Afrika:
* linsang Afrika, *Poisana richardsonii*
* linsang Leighton, *Poisana leightoni*

Linsanged Azia:
* al linsang brizh, *Prionodon pardicolor*
* al linsang roudennek, *Prionodon linsang*
Sivet

Ar **siveted** a zo bronneged kigdebrer.

## Spesadoù
* Er c'herentiad *[[Viverridae]]*:
** sivet-palmez teir roudenn, *Arctogalidia trivirgata*
** sivet-palmez Sulawesi, *Macrogalidia musschenbroekii*
** sivet-palmez masklet, *Paguma larvata*
** tri spesad *[[Paradoxurus]]*
** sivet-palmez Owston, *Chrotogale owstoni*
** sivet-dourgi, *Cynogale bennettii*
** sivet-palmez Hose, *Diplogale hosei*
** sivet-palmez roudennek, *Hemigalus derbyanus*
** sivet Afrika, *Civettictis civetta*
** pevar spesad *[[Viverra]]*
** sivet bihan India, *Viverricula indica*

* Er c'herentiad *Nandiniidae*:
** sivet-palmez Afrika, *Nandinia binotata*
Kazh-banal Bourlon

**Kazh-banal Bourlon** (*Genetta bourloni*) a zo ur bronneg hag a vev e Ginea, Sierra Leone, Liberia hag Aod an Olifant.
Eumyias

***Eumyias*** a zo ur genad e rummatadur an evned, ennañ flouperiged, krouet e 1850 gant an evnoniour alaman Jean Cabanis (1816-1906).

## Spesadoù hag an [[isspesad]]où anezhe
C'hwec'h spesad golvaneged a ya d'ober ar genad : 
* *[[Eumyias additus]]*,
* *[[Eumyias albicaudatus]]*,
* *[[Eumyias indigo]]*
** *E. i. cerviniventris*, *E. i. indigo* hag *E. i. ruficrissa*,
* *[[Eumyias panayensis]]*
** *E. p. harterti*, *E. p. meridionalis*, *E. p. nigriloris*, *E. p. nigrimentalis*, *E. p. obiensis*, *E. p. panayensis* hag *E. p. septentrionalis*,
* *[[Eumyias sordidus]]*,
* *[[Eumyias thalassinus]]*
** *E. t. thalassinus* hag *E. t. thalassoides*.

Daouzek (12) isspesad en holl.

## Rummatadur
Renket e veze ar spesad *Eumyias additus* er genad *[[Rhinomyias]]* kent.

## Notennoù ha daveennoù
Kazh-banal kuch

Ar **c'hazh-banal kuch** (*Genetta cristata*) a zo ur bronneg hag a vev e Nigeria ha, marteze, e Kameroun, Republik Kongo ha Gabon.

## Liammoù diavaez
Kazh-banal brizh Kornôgafrika

**Kazh-banal brizh Kornôgafrika** (*Genetta pardina*) a zo ur bronneg hag a vev e Mali, Senegal, Gambia, Ginea, Ginea Bissau, Sierra Leone, Liberia, Burkina Faso, Ghana hag Aod an Olifant.
Kazh-banal roueel

Ar **c'hazh-banal roueel** (*Genetta poensis*) a zo ur bronneg hag a vev e Republik Kongo, Ginea ar C'heheder, Liberia, Ghana hag Aod an Olifant.
Muscicapidae

**Muscicapidae** a zo ur c'herentiad e rummatadur an evned, ennañ ar flouperiged, ar savelleged hag an eostiged.
Termenet e voe e 1822 gant an naturour skosat John Fleming (1785-1857).

Diouzh Doare 8.2 an *IOC World Bird List* ez a hanter-kant genad golvaneged d'ober ar c'herentiad :

## Genadoù <small>(renket diouzh an urzh filogenetek)</small>

* *[[Alethe]]* - Cassin, 1859 (2 spesad),
* *[[Cercotrichas]]* - Boie, 1831 (10 spesad),
* *[[Copsychus]]* - Wagler, 1827 (12 spesad),
* *[[Fraseria]]* - Bonaparte, 1854 (2 spesad),
* *[[Myioparus]]* - Roberts, 1922 (2 spesad),
* *[[Melaenornis]]* - G.R.Gray, 1840 (12 spesad),
* *[[Empidornis semipartitus|Empidornis]]* - Reichenow, 1901 (1 spesad),
* *[[Muscicapa]]* - Brisson, 1760 (25 spesad),
* *[[Anthipes]]* - Blyth, 1847 (2 spesad),
* *[[Cyornis]]* - Blyth, 1843 (29 spesad),
* *[[Niltava]]* - Hodgson, 1837 (6 spesad),
* *[[Cyanoptila]]* - Blyth, 1847 (2 spesad),
* *[[Eumyias]]* - Cabanis, 1850 (6 spesad),
* *[[Erithacus rubecula|Erithacus]]* (1 spesad)
* *[[Pseudalethe]]* (4 spesad)
* *[[Cossyphicula roberti|Cossyphicula]]* - Grote, 1934 (1 spesad),
* *[[Cossypha]]* (15 spesad)
* *[[Swynnertonia swynnertoni|Swynnertonia]]* (1 spesad)
* *[[Pogonocichla stellata|Pogonocichla]]* (1 spesad)
* *[[Stiphrornis]]* (1 spesad)
* *[[Sheppardia]]* (9 spesad)
* *[[Cichladusa]]* (3 spesad)
* *[[Heinrichia calligyna|Heinrichia]]* (1 spesad)
* *[[Leonardina woodi|Leonardina]]* (1 spesad)
* *[[Heteroxenicus stellatus|Heteroxenicus]]* - Sharpe, 1902 (1 spesad),
* *[[Brachypteryx]]* (3 spesad)
* *[[Vauriella]]* (4 spesad)
* *[[Larvivora]]* - Hodgson, 1837 (7 spesad),
* *[[Luscinia]]* (4 spesad)
* *[[Irania gutturalis|Irania]]* (1 spesad)
* *[[Calliope (genad)|Calliope]]* - Gould, 1836 (4 spesad),
* *[[Myiomela]]* (4 spesad)
* *[[Tarsiger]]* (6 spesad)
* *[[Enicurus]]* (8 spesad)
* *[[Myophonus]]* - Temminck, 1822 (9 spesad),
* *[[Cinclidium frontale|Cinclidium]]* - Blyth, 1842 (1 spesad),
* *[[Ficedula]]* - Brisson, 1760 (33 spesad),
* *[[Muscicapella hodgsoni|Muscicapella]]* (1 spesad)
* *[[Phoenicurus]]* - T. Forster, 1817 - (14 spesad),
* *[[Monticola]]* (13 spesad)
* *[[Saxicola]]* (15 spesad)
* *[[Campicoloides bifasciatus|Campicoloides]]* (1 spesad)
* *[[Emarginata]]* (3 spesad)
* *[[Pinarochroa sordida|Pinarochroa]]* (1 spesad)
* *[[Thamnolaea]]* (2 spesad)
* *[[Myrmecocichla]]* - Cabanis, 1850 (8 spesad),
* *[[Oenanthe (evned)|Oenanthe]]* (28 spesad)
* *[[Pinarornis plumosus|Pinarornis]]* (1 spesad)
* *[[Namibornis herero|Namibornis]]* - Bradfield, 1935 (1 spesad),
* *[[Humblotia flavirostris|Humblotia]]* (1 spesad).


## Notennoù ha daveennoù
Jean-Yves Cozan

**Jean-Yves Cozan**, bet ganet d'ar 16 a viz Mae 1939 e Brest hag aet d'an anaon d'ar 15 a viz Mezheven 2015 e Kemper, a oa ur politikour breizhat eus ar MoDem, ha tost eus Strollad Breizh. Stourm a rae evit gwirioù enezeier Breizh (Enez-Eusa), gwirioù ar bobl brezhon ha dasorc'hidigezh Breizh.

"Kannad Diwan" a zo aet da anaon en noz etre ar 15 hag ar 16 a viz Even 2015, oadet e oa a 76 vloaz.

## Buhez
Goude bezañ graet studioù sokiologiezh e teu da vezañ kazetenner er sizhunieg *[[Le Progrès de Cornouaille]]*, el lec'h ma teu da vezañ rener (1962-69), a-raok mont da labourat e burev André Colin, bet ministr, kuzulier-departamant Eusa ha prezidant kuzul-departamant Penn-ar-Bed (1969-78), evel pennsekretour ar CODAFF. Da gentañ penn e oa ezel eus ar Centre des démocrates sociaux (CDS), ha mont a reas goude da emezelañ d'an UDF hag e Club Idées-Action Alain Madelin, emglevioù a savas gant ar PS ivez. E 1998 e chomas en eil tro evit dilennadegoù ar senedourien el lec'h ma voe dilennet 3 senedour sokialour hag un RPR addilennet. Kas a ra ul listenn « Indépendants de Bretagne » stag ouzh strollad ebet, met eus muianiver an tu dehoù.

Dilennet e oa bet da eilmaer Kemper (1977-89), kuzulier-departamant Kanton Eusa (abaoe ma'z eo marv d'André Colin e 1978), kuzulier Kuzul-rannvro Breizh eus 1986 da 1988, hag adarre eus 1998 da 2004, ha kannad eus Penn-ar-Bed eus 1986 da 1997.

Adalek 1983 e oa bet ivez prezidant Park an Arvorig hag eus 6 *Société d'économie mixte*. Eus an tu all e oa bet prezidant Finist'air. Chom a rae merour ar SEM war terkerezh Penn-ar-Bed.

Er Vodadenn Vroadel e voe e bodad an difenn hag e penn ar strollad evit ar vignoniezh etre Bro-C'hall ha Sina.

E Kuzul Rannvroel Breizh, e lec'h ma oa eilprezidant betek 2004, e oa e karg eus an identelezh breizhat hag ar sevenadur. 

E 2008 ez a e-barzh Askol, kevredigezh an dilennidi ezel pe tost eus Strollad Breizh.

D'an 30 a viz Meurzh 2009 e teu da vezañ ezel eus ar MoDem.

Tad Isabelle le Bal, kuzulierez-kêr e Kemper, e oa.

## Notennoù ha daveennoù
Kazh-banal meur

Ar **c'hazh-banal meur** (*Genetta victoriae*) a zo ur bronneg hag a vev e Republik Demokratel Kongo ha, marteze, en Ouganda.
Kuzul-departamant Penn-ar-Bed

**Kuzul-departamant Penn-ar-Bed** eo ar vodadenn divizout evit departamant gall Penn-ar-Bed, strollegezh lec'hel digreizennet. E Kemper emañ e sez.

## Ar prezidant
Maël de Calan eo prezidant Kuzul-departamant Penn-ar-Bed abaoe 2021.

### Prezidanted kozh
* 1883 - 1895 : Armand Rousseau (tu-kleiz republikan)
* 1895 - 1908 :	James de Kerjégu (republikan)
* 1908 - 1912 :	Louis Delobeau (araokour)
* 1912 - 1927 :	Albert Louppe (radikal)
* 1927 - 1945 :	Ferdinand Lancien (radikal-sokialour)
* 1945 - 1951 :	Yves Jaouen (MRP)
* 1951 - 1964 :	Jean Crouan 	(RPF, CNIP) 
* 1964 - 1978 : André Colin (UDF)
* 1978 - 1988 : Louis Orvoën (kreiz)
* 1988 - 1998 : Charles Miossec (RPR)
* 1998 - 2015 : Pierre Maille (PS)
* 2015 -2021 : Nathalie Sarabezolles (PS)
* &nbsp;2021 - bremañ : Maël de Calan (tu-dehoù)

## Ar guzulierien-departamant
E Kuzul-departamant Penn-ar-Bed emañ 54 kuzulier-departamant dilennet daou-ha-daou e 27 kanton (war-lerc'h dilennadegoù 2015).

*Gwelet : [[Kuzulierion jeneral Penn-ar-Bed]]*

## Budjed
Ur budjed a 861,53 milion a euroioù a oa gant Kuzul-departamant Penn-ar-Bed e 2007.

### Dispignoù gwirion postadurioù
*2005 : 117,6 milion a euroioù
*2006 : 115,3 milion a euroioù
*2007 : 155,3 milion a euroioù

## Gwelet ivez
### Liamm diabarzh
*Kuzul Rannvroel Breizh

### Liamm diavaez
*Lec'hienn Kuzul-departamant Penn-ar-Bed

### Notennoù
Aourgi

An **aourgon** zo bronneged kigdebrer e kerentiad ar c'hieged. Bevañ a reont en Afrika, Azia ha gevred Europa.

## Spesadoù
* aourgi roudennek, *Canis adustus*
* aourgi boutin, *Canis aureus*
* aourgi kein du, *Canis mesomelas*

## Tiriadoù
Panda

**Panda** a c'hell ober anv eus...

Paul panda.jpg|Paul Panda (1888-1930)
Giant Panda 2004-03-2.jpg|Ar panda bras
Ailurus fulgens RoterPanda LesserPanda.jpg|Ar panda ruz
Monachus

***Monachus*** zo ur genad e rummatadur ar bronneged, ennañ ar reuniged manac'h.

## Spesadoù
* reunig manac'h kreizdouarel, *Monachus monachus*
* reunig manac'h Hawaii, *Monachus schauinslandi*
* reunig manac'h Karib, *Monachus tropicalis*
Vita sancti Cadoci

**Vita sancti Cadoci**, pe *Buhez Kadog*, zo ur buhezskrid savet e latin e deroù an XIIvet kantved gant ar manac'h Lifris da sant Kadog, ur sant brezhon, mab da Santez Gwladus‎.

Savet e voe ar skrid en abati Llancarfan a oa bet savet gant Kadog er VIvet kantved.

## Notennoù
Reunig manac'h Karib

**Reunig manac'h Karib** (*Monachus tropicalis*) a oa ur bronneg mor hag a veve er mor Karib. Aet e vije da get er bloavezhioù 1990.

## Liammoù diavaez
Reunig Ross

**Reunig Ross** (*Ommatophoca rossii*) a zo ur bronneg mor eus ar c'herentiad *Phocidae* hag a vev e meurvor ar Su. Ar spesad nemetañ eo er genad *Ommatophoca*.
Reunig debrer-kranked

Ar **reunig debrer-kranked** (*Lobodon carcinophaga*) a zo ur bronneg mor eus ar c'herentiad *Phocidae*. Ar spesad nemetañ eo er genad *Lobodon*. War-lerc'h an den e vefe ar bronneg bras a vefe ar muiañ er bed (etre 7 ha 75 milion).

## Boued
Daoust d'e anv ne zebr ket kranked, met krill.
Gwynllŵg

**Gwynllŵg** (anavezet evel *Wentloog* e saozneg) a oa ur rouantelezh vrezhon e gevred Kembre ar Grennamzer.

Anvet eo diwar-lerc'h ar roue Gwynllyw a renas war-dro dibenn ar Vvet kantved, hag a zo bet lakaet da sant.

Diwezhatoc'h e voe un aotrouniezh norman ha goude kantrev. Unan eus seizh kantrev Morgannwg e oa.

## Douaroniezh
Diazezet e oa en izeldirioù etre ar stêrioù Rhymni ha Wysg hag en uheldirioù en hanternoz dezho. Ur rann e oa eus rouantelezh kozh Morgannwg kentoc'h eget eus hini Rouantelezh Gwent rak honnezh n'ae ket pelloc'h war-du ar c'huzh-heol eget ar stêr Wysg. Koulskoude, adalek al Laws in Wales Acts eus 1535-42, e voe staget ar c'hantrev ouzh ar re a oa er reter d'ober kontelezh Menoe istorel.

## Istor
Orin Gwynllŵg zo e rouantelezh Glywysing. Dont a ra hec'h anv eus ar roue Morgannwg, etre kantrev Senghennydd er c'huzh-heol ha Rouantelezh Gwent er reter, oc'h emastenn eus aod Mor Hafren betek torgennoù kentañ Brycheiniog.

## Wentloog ha Sant Woolos

## Aotrouniezh norman
Prestik goude 1090 e kouezhas ar vro etre krabanoù an Norman Robert fitz Hamo, fel Arglwydd Morgannwg.

## Notennoù

## Levrlennadur
*R. R. Davies, *Conquest, coexistence and change, Wales 1063-1415* (Rhydychen, 1987)
*J. E. Lloyd, *A history of Wales from the earliest times to the Edwardian conquest* (Longmans, 3ydd arg., 1937)
Phoca

***Phoca*** a zo ur genad e rummatadur ar bronneged, ennañ reuniged.

## Spesadoù
* reunig brizh, *Phoca largha*
* reunig morleue, *Phoca vitulina*
* reunig roudennek, *Phoca fasciata* pe *Histriophoca fasciata*
* reunig Greunland, *Phoca groenlandica* pe *Pagophilus groenlandicus*
* reunig Kaspia, *Phoca caspica* pe *Pusa caspica*
* reunig kelc'hennek, *Phoca hispida* pe *Pusa hispida*
* reunig Baikal, *Phoca sibirica* pe *Pusa sibirica*
Reunig roudennek

Ar **reunig roudennek** (*Phoca fasciata* pe *Histriophoca fasciata*) a zo ur bronneg mor eus ar c'herentiad *Phocidae*. Ar spesad nemetañ eo er genad *Histriophoca*.

## Annez
Reunig Kaspia

**Reunig Kaspia** (*Pusa caspica* pe *Phoca caspica*) a zo ur bronneg mor eus ar c'herentiad *Phocidae* hag a vev e mor Kaspia.
Pusa

***Pusa*** zo ur genad e rummatadur ar bronneged, ennañ reuniged.

## Spesadoù
* reunig Kaspia, *Pusa caspica* (pe *Phoca caspica*)
* reunig kelc'hennek, *Pusa hispida* (pe *Phoca hispida*)
* reunig Baikal, *Pusa sibirica* (pe *Phoca sibirica*)
Pastafariegezh

Ar **Bastafariegezh** (*Pastafarianism* e saozneg) pe **Iliz Euzhvil Ar Spaghetti-nij** (*The Church of the Flying Spaghetti Monster* e saozneg) zo ul luadenn a relijion bet savet gant Bobby Henderson e 2005 a-benn enebiñ ouzh disentez Kuzul deskadurezh Kansas, harpet gant ar prezidant George W. Bush, da aotren e vefe kelennet ar Mennad Meizet (*Intelligent design*) e lec’h pe koulz ha damkaniezh an emdroadur Charles Darwin er skoliou publik.

Deuet eo ar &nbsp;relijion&nbsp;-mañ da vezañ ur gwir luskad wan an Internet. Henderson zo aet da lavaret e oa en tu all da 10 milion a dud a oa bet tizhet gant "E Lostennig Nouilhezek" (unan eus lesanvioù ar boud doueel ha dreistnatur a reer Euzhvil ar Spaghetti-Nij anezhañ a-hend-all).

**Euzhvil ar Spaghetti-Nij** pe **FSM** (diwar ar saozneg "Flying Spaghetti Monster") eo anv ar boud dreistnatur enoret gant heulierien ar Bastafariegezh
Otarienn

An **otaried** (pe **otarienned**) zo bronneged mor a ya d'ober ul lodenn eus ar c'herentiad *Otariidae*.

## Spesadoù
* otarienn Antarktika (*Arctocephalus gazella*)
* otarienn Guadalupe (*Arctocephalus townsendi*)
* otarienn Juan Fernandez (*Arctocephalus philippii*)
* otarienn Galapagos (*Arctocephalus galapagoensis*)
* otarienn ar C'hab (*Arctocephalus pusillus*)
* otarienn Zeland Nevez (*Arctocephalus forsteri*)
* otarienn Isantarktika (*Arctocephalus tropicalis*)
* otarienn Suamerika (*Arctocephalus australis*)
* otarienn an hanternoz (*Callorhinus ursinus*)
Morleon

Ar **morleoned** a zo bronneged mor hag a ya d'ober ul lodenn eus ar c'herentiad *Otariidae*.

## Spesadoù
* morleon Steller (*Eumetopias jubatus*)
* morleon Aostralia (*Neophoca cinerea*)
* morleon Patagonia (*Otaria flavescens*)
* morleon Zeland Nevez (*Phocarctos hookeri*)
* morleon Kalifornia (*Zalophus californianus*)
* morleon Japan (*Zalophus japonicus*), aet da get
* morleon Galapagos (*Zalophus wollebaeki*)
Hyaena

***Hyaena*** a zo ur genad e rummatadur ar bronneged, ennañ daou spesad bleizi-broc'hed. 

## Spesadoù
* ar bleiz-broc'h roudennek (*Hyaena hyaena*)
* ar bleiz-broc'h gell (*Hyaena brunnea*)
Sifaka

Ar **sifakaed** eo al lemured a ya d'ober ar genad *Propithecus*. Bevañ a reont e Madagaskar. 

## Spesadoù
* sifaka talgenet, *Propithecus diadema*
** *[[Propithecus candidus]]* pe *P. diadema candidus*
** sifaka Milne-Edwards, *Propithecus edwardsi* pe *P. diadema edwardsi*
** sifaka Perrier, *Propithecus perrieri* pe *P. diadema perrieri*
* sifaka Tattersall, *Propithecus tattersalli*
* sifaka Verreaux, *Propithecus verreauxi*
** sifaka Coquerel, *Propithecus coquereli* pe *P. verreauxi coquereli*
** sifaka kabellek, *Propithecus coronatus* pe *P. verreauxi coronatus*
** sifaka Decken, *Propithecus deckenii* pe *P. verreauxi deckenii*
Mibinell

Ar **mibinelled** a zo bronneged kigdebrer hag a vev en Azia, Afrika ha kreisteiz Europa. Mibinelled a zo ivez en Antilhez hag Hawaii m'int bet degaset gant an dud.

## Spesadoù
* Kerentiad *[[Herpestidae]]* :
** Mibinell ar geunioù, *Atilax paludinosus*
** genad *[[Bdeogale]]*
** genad *[[Crossarchus]]*
** Mibinell velen, *Cynictis penicillata*
** genad *[[Dologale]]*
** genad *[[Galerella]]*
** genad *[[Helogale]]*
** genad *[[Herpestes]]*
** Mibinell lost gwenn, *Ichneumia albicauda*
** Mibinell Liberia, *Liberiictis kuhni*
** Mibinell Gambia, *Mungos gambianus*
** Mibinell roudennek, *Mungos mungo*
** Mibinell Selous, *Paracynictis selousi*
** genad *[[Rhynchogale]]*

* Kerentiad *[[Eupleridae]]* :
** Mibinell lost gwalennek, *Galidia elegans*
** Mibinell roudennoù ledan, *Galidictis fasciata*
** Mibinell Grandidier, *Galidictis grandidieri*
** Mibinell roudennoù strizh, *Mungotictis decemlineata*
** Mibinell lost gell, *Salanoia concolor*
Mibinell Selous

**Mibinell Selous** (*Paracynictis selousi*) a zo ur bronneg hag a vev en Afrika. Ar spesad nemetañ eo er genad *Paracynictis*.
Mibinell Liberia

**Mibinell Liberia** (*Liberiictis kuhni*) a zo ur bronneg hag a vev en Afrika ar C'hornaoueg. Ar spesad nemetañ eo er genad *Liberiictis*.

## Annez

## Liammoù diavaez
Mungos

***Mungos*** a zo ur genad e rummatadur ar bronneged, ennañ daou spesad mibinelled.

## Spesadoù
* Mibinell Gambia, *Mungos gambianus*
* Mibinell roudennek, *Mungos mungo*
Bdeogale

***Bdeogale*** a zo ur genad e rummatadur ar bronneged, ennañ spesadoù mibinelled.

## Spesadoù
* *[[Bdeogale crassicaudata]]*
* *[[Bdeogale omnivora]]* (pe *Bdeogale crassicaudata omnivora*)
* Mibinell Jackson, *Bdeogale jacksoni*
* Mibinell pavioù du, *Bdeogale nigripes*
Herpestes

***Herpestes*** a zo ur genad e rummatadur ar bronneged, ennañ spesadoù mibinelled.

## Spesadoù
* *[[Herpestes brachyurus]]*
* Mibinell Edwards, *Herpestes edwardsii*
* *[[Herpestes fuscus]]*
* Mibinell Egipt, *Herpestes ichneumon*
* *[[Herpestes javanicus]]*
* *[[Herpestes naso]]*
* *[[Herpestes semitorquatus]]*
* *[[Herpestes smithii]]*
* *[[Herpestes urva]]*
* *[[Herpestes vitticollis]]*
* *[[Herpestes flavescens]]*, pe *Galerella flavescens*
* *[[Herpestes ochraceus]]*, pe *Galerella ochracea*
* *[[Herpestes pulverulentus]]*, pe *Galerella pulverulenta*
* *[[Herpestes sanguineus]]*, pe *Galerella sanguinea*
Gwynllyw Milwr

**Gwynllyw**, pe **Gwynllyw Milwr** (soudard), pe **Gwynllyw Farfog** (barvek) (hag e saozneg *Woolos the Warrior*, *Woolos the Bearded*, hag e latin *Gundleus, Gundleius* pe *Gwenleue*) a oa ur roue hag ur sant brezhon e dibenn ar Vvet kantved (war-dro 450 – 500) er vro ha ne oa ket Kembre c'hoazh.

Roue Gwynllwg e oa, ur rouantelezh e kreisteiz Kembre, ha kontet eo da vezañ sant diazezer kêr Casnewydd.

Ur brezelour meur e oa ivez evit-doare, hag anaout a rae ar roue Arzhur. Diwezhatoc'h e troas ouzh ar relijion, ez eas da benedour, hag e savas iliz e Casnewydd .
Dimeziñ a reas da Santez Gwladus ha tad eo da sant Cadoc.

## Etre istor ha mojenn
Anavezet eo **Gwynllyw Milwr** dre buhezskridoù daou sant brezhon, hini Kadog, savet war-dro 1100 gant Lifris ha hini Sant Gwynllyw (war-dro 1120) .

Meneget eo e anv e rolloù rouaned Kembre. Hervez ar buhezskridoù e oa meulet e gurioù gant barzhed ar vro. Goude ma n'haller ket reiñ nemeur a gred d'ar buhezioù-sent e seblant bezañ bet ur roue en anv-se ha gwirionez a rank bezañ er munudoù dre vras.

Mab e oa d'ar roue Glywys a rene e Glywysing, e Morgannwg, ha moarvat betek ar stêr Towy.
Diskenn a rae eus Macsen Wledig hervez skridoù zo, hag e vamm Guaul a oa a ouenn uhel ivez, pa oa merc'h-vihan d'ar roue Cunedda.

Pa varvas ar roue Glywys e voe rannet e rouantelezh etre e vibien, ha Gwynllyw an henañ a oa uheloc'h e renk eget e vreudeur. Kreiz e c'halloud a oa e kantrev Gwynllwg, anvet diwar-lerc'h e anv-eñ, hag anavezet e saozneg evel *Wentloog*. Ur breur dezhañ a oa sant Petroc, sant brezhon e Kernev-Veur hag e Breizh.

Hervez ar buhezskridoù e oa ur brezelour didruez, kustum da vont da breizhata ar rouantelezhioù amezek. Hervez Lifris e oa troet da reiñ skoazell d'al laeron, da vroudañ anezho da breizhañ, met hervez e vuhezskrid-eñ e oa ur roue reizh.

Preizhadegoù a aoze ivez en hanternoz, da lavarout eo e Brycheiniog. E-kerzh unan eus e droioù eo e skrapas Gwynllyw merc'h e amezeg, ar briñsez Gwladus, abalamour ma ne felle ket d'ar roue Brychan he zad, he reiñ dezhañ. Brudet eo Gwladus evel unan eus pevar bigel warn-ugent ar roue Brychan.

Ur mab he doe Gwladus, sant Kadog, anavezet e Breizh evel Kadou pe Kado. Kement ha lidañ ganedigezh e vab ez eas Gwynllyw da ober un dro-breizhata betek Caerwent.

Pan edo Gwynllyw war e dalaroù e teuas e vab Cadoc ha sant Dubricius davetañ d'e nouenniñ. 
Diasur eo bloavezh e varv, etre 500 ha 523. Lidet e vez d'an 29 a viz Meurzh, deiz e varv.

## Monumantoù
E 1949 e voe anvet Iliz St Woolos da iliz-kador.
Ouzhpenn-se e c'haller menegiñ:
*an ospital St Woolos Hospital 
*ur skol gembraek e 1988, anvet Ysgol Gyfun Gwynllyw e Pontypool. 
En tu-hont da se ez eus un delwenn, awenet gant gweledigezh un ejen, a zo bet savet gant Sebastien Boyesen]] hag a zo anvet *The Vision of Saint Gwynllyw* pe *The Bell Carrier*, echuet e 1996, hag a weler e kreiz-kêr Casnewydd hiriv.

## Liammoù diavaez

*Iliz-veur St Woolos
*Gwynllyw on National Library of Wales Dictionary of Welsh Biography
## Notennoù
Indriidae

***Indriidae*** zo ur c'herentiad e rummatadur ar bronneged, ennañ lemured. Bevañ a ra e holl spesadoù e Madagaskar.

## Genadoù
* *[[Avahi]]*
* *[[Indri]]*
* *[[Propithecus]]*
Avahi

An **avahied**, pe **lemured gloanek**, eo al lemured a ya d'ober ar genad *Avahi*. Bevañ a reont e Madagaskar. 

## Spesadoù
* Avahi Betsileo, *Avahi betsileo*
* Avahi Cleese, *Avahi cleesei*
* Avahi ar reter, *Avahi laniger*
* Avahi ar c'hreisteiz, *Avahi meridionalis*
* Avahi ar c'hornôg, *Avahi occidentalis*
* Avahi Peyrieras, *Avahi peyrierasi*
* Avahi Ramanantsoavana, *Avahi ramanantsoavanai*
* Avahi ar gwalarn, *Avahi unicolor*