Timbroù Jamaika

## Ar servijoù-post kentañ

Jamaika e voe trevadenn gentañ ar Rouantelezh-Unanet o sevel un ti-post. Gabriel Martin a voe anvet da vestr-post eno d'an 31 a viz Here 1671, un tamm goude ma oa bet kadarnaet perc'henniezh ar Saozon war an enezenn. Martin a gasas lizhiri war varc'h etre Saint Jago e Su an enezenn ha Passage Fort (Portmore) e-pad meur a vloaz, ha goude-se ez eas diwar-wel.

Er bloavezhioù 1680 e teuas a-benn ar c'habiten-mor James Wale da sevel un ti-post war an enezenn, daoust da c'hoantoù gouarnour Jamaika, Molesworth, met ne reas ket berzh.

E 1705 koulskoude e voe votet al lezenn a rae war-dro ar servijoù-post etre meur a enezenn eus Indez ar C'hornôg. Aotreet e oa ar mestr-post da c’houlenn ma vije paeet un taos evit kas al lizhiri. Betek ar bloaz 1711 e veze treuzkaset al lizhiri gant ar pakadoù, hogen paouez a reas ar servij betek ma voe lakaet war droad en-dro e 1720 gant ar gouarnour Nicholas Lawes. Planterien ar vro a gave gwelloc'h fiziañ o lizherennoù war-eeun e kabitened al listri-mor a zilestre e Jamaika, dre ma kavent dreistordinal priz an taos a veze goulennet oute gant ar mestr-post Edward Dismor. Hennezh a chomas en e bost e-pad un tamm mat eus eil lodenn an  ha sevel a reas war-dro div zousennad burevioù-post dre an enezenn a-bezh.

## An timbroù kentañ

Timbroù ar Rouantelezh-Unanet a voe implijet e Kingston adalek an 8 a viz Mae 1858, hag e burevioù-post all adalek miz Du. Betek 1860 e oa ar servijoù-post dindan beli Breizh-Veur, daoust da strivoù bras pennadurezhioù Jamaika evit ober war o zro. Pa voe divizet pas ober gant timbroù Breizh-Veur ken e voe roet urzhioù d’an embregerezh De la Rue da ijinañ timbroù evit Jamaika, gant skeudenn ar rouanez Victoria gant ur gurunenn lore. Ur rummad c’hwec’h timbr a voe embannet, o zalvoud-gwerzh a save eus 1 penny (liv glas) da 1 shilling (liv kistin). Disheñvel e oa framm pep hini ha heñvel an alc’hwez JAMAICA POSTAGE avat, gant an hevelep filigran war an tu-gin, da lavaret eo un ananaz. Embannet e oa bet an timbroù-se evit ar wech kentañ d'an 23 a viz Du 1860. Adembannet e voe poltred Victoria betek fin ar c’hantved gant livioù ha frammoù nevez.

E 1863 e voe staliet peder boest-post e Kingston. Kreskiñ a reas an treuzkas lizhiri e diabarzh an enezenn eus div da deir gwech ar sizhun e 1868. Kaset e veze al lizhiri war gein mulezed da gentañ, gant an hent-houarn er bloavezhioù 1860, a-raok mont gant an hentoù boas abalamour da ziaesterioù ar rouedad hentoù-houarn. D'ar 1añ a viz Ebrel 1877 ez eas Jamaika e-barzh Unvaniezh Postoù ar Bed.

## XXvet kantved

E 1900 e teuas er-maez an timbr kentañ hep poltred ar rouanez, dezhañ ur skeudenn a ziskoueze lammoù-dour Llandovery. Ijinet e oa bet e vije bet un timbr-lidañ evit merkañ degemer an *Imperial Penny Post*, ur reizhiad a voe lakaet war droad da vare Nedeleg 1898 (betek 1918) hag a lakae ur feur unvan (1 penny) evit an holl lizhiri kaset en Impalaeriezh saoz, hag er Stadoù-Unanet zoken (e 1905). Re ziwezhat e voe an embann, sellet e vez outañ bremañ evel un timbr boutin. Adembannet e voe ar bloaz war-lerc'h, reizhet e voe an dresadenn hag ouzhpennet al liv du d’al liv ruz orin.

Evit abegoù dianav, ne voe ket embannet gant Jamaika timbroù gant penn Edouarzh VII (1901-1910) hogen timbroù bihan gant skoed-ardamez an enezenn (1904-1909). Enoret e voe goude e varv gant un timbr gris 2 bence embannet d'an 3 a viz C'hwevrer 1911, evit respont d'ur sinadeg bet roet lañs dezhañ e 1910. Buanoc'h e voe embannet timbroù a ziskoueze George V (e 1912).

Ur rummad “touristel” kentañ a voe savet e 1920 war c’houlenn timbrawourien ar vro ouzh ar gouarnour Leslie Probyn. Danvez pennañ an 12 timbr-se a lakae war-wel perzh an drevadennerien : delwenn Victoria, dilestradenn Kristol Goulm, savadur an amiral Rodney, iliz-veur Spanish Town, diskouezadeg 1891… E-touez  ar savadurioù hag ar gweledvaoù ez eus un dresadenn eus ur vaouez Arawak, ar bobl orin eus Jamaika, bet lazhet gant kleñvedoù dianav dezho e fin ar .

Un heuliad bras a 13 timbr a voe embannet e 1938, bloaz goude kurunidigezh George VI. An timbroù a dalvoudegezh izelañ a ziskoueze penn ar roue, tra ma tiskoueze ar re gant un talvoud-gwerzh uheloc'h skeudennoù eus micherioù lec'hel a bep seurt ha gweledvaoù : eostad ar bananez hag ar sitroñs, greanterezh ar c'horz-sukr, ar stêr Priestman, porzh Kingston…

E 1944 e tapas Jamaika ur statud a emrenerezh, met e miz Eost 1945 eo e voe embannet un toullad timbroù-lidañ gant skeudenn an Dael, banniel an drevadenn, poltredoù ar roue George VI.

An timbroù bet embannet betek 1960 a oa heñvel a-walc’h ouzh embannadurioù klasel an Impalaeriezh : gweledvaoù, loened ezotek, gweladenn ar rouanez, 75vet deiz-ha-bloaz U.P.B.… Skeudenn George VI ha goude-se hini e verc’h Elesbed II a gaver war un tu pe en ur c’horn eus pep timbr. Timbroù-lid dibar zo bet embannet koulskoude goude ar brezel : 300vet deiz-ha-bloaz donedigezh ar Saozon (e 1955) ha kantved deiz-ha-bloaz timbroù kentañ Jamaika.

Tro 187 timbr (hepken) zo bet embannet gant trevadenn Jamaika eus ar bloaz 1860 da 1960.

## Timbroù diembann

Un timbr-post gant un talvoud-gwerzh a save da 6 d a voe prientet evit derc’hel soñj eus fin ar sklaverezh. Raktreset e oa deiz an embann e miz Even 1921, hogen abalamour d'an dizurzh politikel ha d'an danvez kizididik e voe nullet a-raok an embann.

Hervez an istorourien e oa bet moullet 416 000 timbr e Bro-Saoz ha kaset da Jamaika gant teir bag dre-lien. Pa erruas an daou lestr kentañ asambles e voe kroget e-barzh ar c’hargad ha devet anezhañ e toull-bac'h Kingston d'an 2 a viz Gouere 1921. Distrujet e voe er memes mod kargad an trede hini e miz Here.

Gourc’hemennet e voe kargidi ar Gurunenn da zistrujañ ar 7220 timbr a oa en o dalc’h hag ar 740 a oa bet ingalet gant Unvaniezh Postoù ar Bed. Daou strobad 4 zimbr a voe miret a-gostez. Roet e voe unan da George V evit pinvidikaat e zastumadenn, an eil a voe miret e Kingston e-barzh dielloù ar *General Post Office*. Mont a reas diwar-wel en un doare kevrinus diwezhatoc’h, hag adkavet ar pevar zimbr distaget un deiz.

Dre ma oa tost-tre an timbroù da vezañ embannet e voe kaset skouerennoù da Unvaniezh Postoù ar Bed evel kustum, un toullad anezho a zo c’hoazh.

Raktreset e oa bet adembann e 1956 an timbr a liv mouk ha chokolad a ziskoueze micherourien o roulañ segalennoù e-barzh ul labouradeg, gant penn ar rouanez Elesbed II e-lec’h hini he zad a oa bet graet e 1949. Daoust ma oa bet moullet an timbr n’eo ket bet lakaet er-maez, war-bouez seizh skouerenn a zo anavezet. Erlec'hiet e voe gant un timbr 1 £ gant ardamezioù Jamaika.

## Jamaika dizalc’h

Pa voe dizalc'h e 1962 e voe moullet "INDEPENDENCE" ha "1962" war an timbroù embannet e 1956. Ar wech diwezhañ ma voe gwelet penn Elesbed II war timbroù Jamaika, war-bouez ar priziusañ eus ur rummad liesseurt a vrude pinvidigezhioù ar vro, ha ma vefe an natur pe oberezhioù an dud  : fleurennoù, kregin-mor, ur valafenn, aerborzh Palisadoes, ar pesketa, mengleuz Sunken City… ha poltred ar rouanez e-kichen banniel Jamaika dieub. 

## Levrlennadur
*G.W. Collett, W. Buckland Edwards, C.S. Morton, L.C.C. Nicholson, eds., Jamaica: Its Postal History, Postage Stamps, and Postmarks (Stanley Gibbons, 1928, reprinted Postilion Publications)
*Cundall, Frank (1891). Handbook of Jamaica for 1891–1892. London & Jamaica: S.P. Munsson & T. Laurence Roxburgh.

## Liammoù diavaez
Postoù Jamaika