open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Mangabe penn ruz

Ar **mangabe penn ruz** (*Cercocebus torquatus*) a zo ur marmouz hag a vev tost aodoù Pleg-mor Ginea.

## Annez

## Doareoù pennañ
Hiroc'h eo e lost (etre 60 ha 75 cm) eget e gorf (etre 50 ha 60 cm). War-dro 10 kg eo e bouez.

En em vagañ a ra diwar frouezh, greun ha kraoñ.
Mangabe kof aour

Ar **mangabe kof aour** (*Cercocebus chrysogaster*) a zo ur marmouz hag a vev e Republik demokratel Kongo.
Mangabe du

Ar **mangabe du** (*Lophocebus aterrimus*) a zo ur marmouz hag a vev en Angola hag e Republik Demokratel Kongo.

## Annez
Distrig metropolel

Un **distrig metropolel** (saozneg : *metropolitan borough*, *metropolitan district*) zo e Bro-Saoz un doare distrig saoz a zo ennañ takadoù kêrel e-barzh kontelezhioù metropolel.
Wigan

**Wigan** zo ur gêr e Bro-Saoz, hanter-hent etre Manchester ha Liverpool, hag e-barzh ar Greater Manchester.

## Douaroniezh
War lez ar stêr Douglas emañ, 24 km er c'hreisteiz da gêr Preston, 26.6 km er gwalarn da v- Manchester, ha 28 km er biz da Liverpool. 

Brasañ kêr ha pennlec'h distrig Wigan eo Wigan. 81,203 den a oa o chom e Wigan e 2001 pa oa 305,600 den en distrig.

## Istor
E bro ar Brigantes e oa Wigan en amzer Brezhoned Enez Vreizh.

Gant ar Romaned e voe savet ur gêr anvet Coccium eno er Iañ kantved. I.A 4821 (Iter X) : **COCCIO**. Diwar **Coccion*, kembraeg *coch* = liv ruz. 

E 1246, a greder, e teuas da vout ur vourc'h, e kontelezh Lancashire. E dibenn ar Grennamzer e oa unan eus peder bourc'h ar gontelezh, an teir all a oa: Lancaster, Liverpool, Preston.

Da vare ar Reverzhi C'hreantel e tiorroas an armerzh hag e kreskas ar boblañs kenañ. Brudet e oa ar glaouegi, a oa bet kroget eno e 1450. E dibenn an XIXvet kantved e oa 1000 toull-mengleuz war-hed 
8 km esu kreiz-kêr? ma c'haller ur c'huzulier embann e oa ur vengleuz a-drek pep ti e Wigan". Paouezet e voe an tennañ glaou war-dro eil hanterenn an XXvet kantved. E 1974 eo e teuas Wigan da vout ur rann eus ar Greater Manchester.

## Glaou

Wigan Pier, ur porzh war ar Leeds and Liverpool Canal, a voe brudet gant George Orwell. En e levr The Road to Wigan Pier e teskriv Orwell buhez ar beorien er bloavezhioù and 1930. Goude fin an obererezh greantel-se en ardremez eo deuet Wigan Pier da vezañ un dachenn gouestlet d'an obererezh sevenadurel.

## Breutadenn
Evit Rivet & Smith, *Coccium* a zo Edgeworth, Lancashire : "*where the waters of the streams, especially when in spate, run red with iron*" = e-lec'h an dourioù, e-kerzh dourioù-beuz, a zo ruz gant houarn.

Evit Ordnance Survey : Wigan

## Liammoù
http://roman-britain.co.uk/names/coccium.htm
Wapiti

Ar **wapiti** (*Cervus canadensis*) a zo ur bronneg daskirier a-orin eus Norzhamerika ha reter Azia.

## Annez
Verved

Ar **verved** a zo ur spesad primated eus kerentiad ar Cercopithecidae, *Chlorocebus pygerythrus* an anv skiantel anezhañ.

## Doareoù pennañ

## Boued
Hollzebrer eo ar **verved** petra bennak ma kav gwelloc'h ar frouezh koulskoude.

## Annez hag isspesadoù

Al loen a vev ar pemp isspesad anezhañ :
* *Chlorocebus pygerythrus excubutor*,
* *Chlorocebus pygerythrus hilgerti*,
* *Chlorocebus pygerythrus nesiotes*,
* *Chlorocebus pygerythrus nifoviridis*,
* *Chlorocebus pygerythrus pygerythrus*
en Afrika ar Su hag ar Reter, en un takad hag a ya eus Etiopia ha Somalia da Suafrika, hep ankouaat Kenya ha Tanzania ennañ.
Gwell eo gantañ dibab e annez e koadegi digor ha savanennoù.

Degaset eo bet e stadoù 'zo eus Stadoù-Unanet Amerika (Alabama, Arizona, Florida, Kalifornia, Louisiana ha Texas) kement hag en enez Ascension, er Bahamas, e Barbados, Bermuda, Jamaika, Kab Glas, Kuba, Nevis, Republik Dominikan, Republik Haiti ha Sant Kitts.

## Liammoù diavaez

## Notennoù ha daveennoù
Skeul amzervezhioù douarouriezhel

**Skeul an amzervezhioù douarouriezhel**, pe **skeul an amzerioù douarourel**, pe **skeul an amzerioù geologel** a zo ur sistem implijet evit renkañ e geologiezh darvoudoù istor ar Voull-Douar.

Kentañ skeulioù ijinet evit-se o zo o orin er XVIIIvet kantvet, met ar resisañ labourioù e-keñver an deziata zo bet renet gant Arthur Holmes er bloavezhioù 1930, gant e gentañ skeul bet embannet e 1937. Anavezet eo eñ neuze evel tad skeul an amzerioù geologel.

E-skej meur a zanvez skiantel, en o zouez teknikoù an deziata, ar c'hronostratigrafiezh na baouez ket da vezañ pinvidikaet ha nevesaet gant muioc'h mui a resisded.

Bep 4 bloaz e vez aozet gant an UISG / IUSG (Union internationale des sciences géologiques) ur c'hendalc'h etrevraodel war ar geologiezh e-lec'h vez labouret Bodad etrevrodel stratigrafiezh a ra war-dro un hizivadur eus skeul an amzerioù geologel. Ar c'hendalc'h diwezhañ zo bet dalc'het eus an 2 betek an 10 a viz Eost 2012 e Brisbane en Aostralia.

Ar skeulioù diwezhañ bet embannet a veze diazezet war labourioù war ar magnetokronoù (amginadur polelder) hag a veze enno etre 5 ha 6 live ha isliveoù reolataet. Dre-se eo bet dilezet nomenkladurioù kozh evel an hoalad kentañ, an eil hag an trede hini o vezañ bet treuzfeurmet e eilrannadoù resisoc'h ha reishoc'h.

Skeul an amzerioù geologel a grog gant oad priziet ar Voull-Douar, da lavaret eo 4,6 miliard bloavezhioù.

## Eilrannadoù pennañ skeul an amzerioù geologel

* Rakkambrian
** Hadean
** Arkean
*** Eoarkean
*** Paleoarkean
*** Mesoarkean
*** Neoarkean
** Proterozoeg
*** Paleoproterozoeg
**** Siderieg 
**** Rhyaseg 
**** Orosirieg
**** Statherieg
*** Mezoproterozoeg
**** Kalymnieg
**** Ektasieg
**** Stenieg
*** Neoproterozoeg
**** Tonieg
**** Kriogenieg
**** Ediakareg
* Fanerozoeg
** Paleozoeg
*** Kambrian
**** kambrian abred
**** kambrian krenn
**** furongian
*** Ordovisian
**** Ordovisian abred
**** Ordovisian krenn
**** Ordovisian diwezhat
*** Silurian
**** Pridoli
**** Ludlow
**** Wenlock
**** Llandovery
*** Devonian
**** Diwezhat
**** Krenn
**** Abred
*** Karbonifer
**** Mississippian
**** Pennsylvanian
*** Permian
**** Sizuralian
**** Gwadaloupian
**** Lopingian
** Mezozoeg
*** Triaseg
**** Triaseg Uhel
**** Triaseg Izel
**** Triaseg Kreiz
*** Juraseg
**** Juraseg Uhel
**** Juraseg Izel
**** Juraseg Kreiz
*** Kretase
**** Kretase Uhel
**** Kretase Kreiz
** Senozoeg
*** Paleogenel
**** Paleosen
**** Eosen
**** Oligosen
*** Neogenel
**** Miosen
**** Pliosen
**** Pleistosen
**** Holosen

## Liammoù diavaez
* Bodad etrevraodel stratigrafiezh
Tiburón

**Tiburón** zo ur ger spagnolek, hag a dalv morvleiz, rinkin, hag a gaver el lec'hanvadurezh c'hallek pe saoznek evel **Tiburon**. 

## [[California]]
* Tiburon (California), ur gêrig,
* Tiburon Peninsula, pe Ledenez an Tiburón‎, ul ledenez e Bae San Francisco.

#### 
* Enez Tiburón, e Sonora

## [[Haiti]]
* Tiburon, Sud, kumun 
* Ledenez Tiburon, Haiti, ul ledenez 

## Lennegezh
**Tiburón*, anv spagnolek ar romant saoznek Jaws, gant Peter Benchley en 1974. 

## Traoù all
* *Le Joyeux Tiburon*, anv lestr ur preizher-mor
* Hyundai Tiburon, ur c'harr graet gant Hyundai Motor Company
Hamster kantreat

An **hamster kantreat** (*Cricetulus migratorius*) a zo ur c'hrigner hag a vev e reter Europa hag Azia.

## Rummatadur
An hamster kantreat a c'hell bezañ renket ivez er c'herentiad *Muridae*.
Hamster boutin

An **hamster boutin** (liester : **hamstered boutin**) a zo ur spesad krignerien hag a vev en Europa, *Cricetus cricetus* an anv skiantel anezhañ.
Anvet e voe *Mus Cricetus* (kentanv) da gentañ-penn gant an naturour svedat Carl von Linné (1707-1778) e 1758. Ar spesad nemetañ eo er genad *Cricetus*.

## Rummatadur
E-pad pell amzer e voe renket *Cricetus cricetus* er c'herentiad Muridae. Dilec'hiet e voe en hini Cricetidae — krouet kent e 1817 gant ar skiantour alaman Gotthelf Fischer von Waldheim (1771-1853) — a-drugarez da araokadennoù bras ar vevoniezh volekulel.

## Notennoù ha daveennoù
Yourc'h

Ar **yourc'h** (*Capreolus capreolus*) zo ur bronneg pevarzroadek daskirier e kerentiad ar c'harveged (*Cervidae*) hag a vev en Europa hag e kornaoueg Azia. Ar c'harvedeg bihanañ eo.


Reh 00380.jpg|Ur yourc'hez
Capreolus-capreolus-map.png|Annezva *Capreolus capreolus*


## Liammoù diavaez
* ''Integrated Taxonomic Information System''
* ''Animal Diversity Web''
* ''Instinct animal''
Yak

Ar **yak** (*Bos grunniens*) a zo ur spesad bronneged daskirier, doñvaet ha hir e greoñ, hag a vev e kreiz Azia, en Himalaya, Tibet, Mongolia ha Rusia. Diskenn a ra eus ar yak gouez, *Bos mutus*.
Manchester (disheñvelout)

**Manchester** zo un anv-lec'h saoznek, ha da gentañ-penn hini kêr Manchester e Bro-Saoz.

Diwar-se eo bet savet 
*Greater Manchester
*Greater Manchester Urban Area

## Lec'hioù

### 
* Manchester Parish, Jamaica

### 
* Alyth/Bonnybrook/Manchester, Calgary

### 
* Manchester (Kalifornia)
* Manchester, Monterey County, California
* Manchester, Connecticut
* Manchester, Georgia
* Manchester, Illinois
* Manchester, Indiana
* Manchester (Iowa)
* Manchester (Kansas)
* Manchester (Kentucky)
* Manchester (Maine)
* Manchester (Maryland)
* Manchester (Michigan)
* Manchester (Minnesota)
* Manchester (Missouri)
* Manchester (New Hampshire), ar gêr vrasañ en anv-se e Stadoù Unanet Amerika
* Manchester Township, New Jersey
* Manchester (town), New York
** Manchester (village), New York
* Manchester, Ohio
* Manchester, Oklahoma
* Manchester, Pennsylvania
* Manchester (Pittsburgh), a neighborhood in Pittsburgh, Pennsylvania
* Manchester, South Dakota
* Manchester, Tennessee
* Manchester, Houston, Texas
* Manchester, Vermont
* Manchester, Washington
* Manchester, Green Lake County, Wisconsin
* Manchester, Jackson County, Wisconsin

## Sportoù
*Manchester United F.C.
*Manchester City F.C.
*F.C. United of Manchester
*Manchester Monarchs
*Manchester Phoenix
*Manchester Silkworms

## Tud
*William Manchester (1922–2004), istorour stadunanat
*Melissa Manchester (ganet e 1951), kanerez stadunanat

## Chas
* Ar Manchester terrier, ur ouenn chas.
Kazh-banal

Ar **c'hizhier-banal** eo ar bronneged kigdebrer a ya d'ober ar genad *Genetta*. Ar c'hazh-banal boutin eo ar spesad nemetañ a vev en Europa.

## Spesadoù
13 pe 14 spesad kizhier-banal a zo:
* kazh-banal Abisinia (*Genetta abyssinica*)
* kazh-banal Angola (*Genetta angolensis*)
* kazh-banal Bourlon (*Genetta bourloni*)
* kazh-banal kuch (*Genetta cristata*)
* kazh-banal boutin (*Genetta genetta*)
* kazh-banal Johnston (*Genetta johnstoni*)
* kazh-banal brizh (*Genetta maculata*)
* kazh-banal brizh Kornôgafrika (*Genetta pardina*)
* kazh-banal-dour (*Genetta piscivora*)
* kazh-banal roueel (*Genetta poensis*)
* kazh-banal-serval (*Genetta servalina*)
* kazh-banal Thierry (*Genetta thierryi*)
* kazh-banal ar C'hab (*Genetta tigrina*)
* kazh-banal meur (*Genetta victoriae*)
Enez Tiburón

**Enez Tiburón** (pe **Isla Tiburón** pe **Isla del Tiburón** e spagnoleg, pe *Tahéjöc* ( e serieg) zo un enezenn e Mor Cortés, tost da aod Sonora, e Mec'hiko. Gant 1208 km² eo brasañ enezenn ar vro. Stag eo ouzh kumun Hermosillo,

N'eus etre an douar-bras hag hi nemet ur ganol strizh a 3 km anvet Estrecho del Infiernillo.

Didud eo an enez war-bouez un ti d'an arme, er reter anezhi. Meret eo gant ar bobl seri hag ar gouarnamant kevredadel dorn-ha-dorn. 

## Notennoù

## Liammoù diavaez
*Gotosonora.com Link
*Map of Sonora www.e-local.gob.mx
Avekapelle

**Avekapelle** en izelvroeg, **Oavekapelle** e flandrezeg kornôgel, a zo ur gumun a-wechall e Flandrez Belgia e proviñs Kornôg-Flandrez. Staget eo bet ouzh kumun Veurne e 1970. 

## Emdroadur ar boblañs

Colors=
  id:a value:gray(0.9)
  id:b value:gray(0.7)
  id:c value:rgb(1,1,1)
  id:d value:rgb(0.6,0.7,0.8)

ImageSize  = width:702 height:373
PlotArea   = left:50 bottom:30 top:30 right:30
DateFormat = x.y
Period     = from:0 till:700
TimeAxis   = orientation:vertical
AlignBars  = justify
ScaleMajor = gridcolor:b increment:100 start:0
ScaleMinor = gridcolor:a increment:20 start:0
BackgroundColors = canvas:c

BarData=
  
  bar:1806 text:1806
  bar:1816 text:1816
  bar:1830 text:1830
  bar:1846 text:1846
  bar:1856 text:1856
  bar:1866 text:1866
  bar:1876 text:1876
  bar:1880 text:1880
  bar:1890 text:1890
  bar:1900 text:1900
  bar:1910 text:1910
  bar:1920 text:1920
  bar:1930 text:1930
  bar:1947 text:1947
  bar:1961 text:1961
  bar:1970 text:1970
  bar:1981 text:1981
  bar:1991 text:1991
  bar:1999 text:1999
  bar:2008 text:2008

PlotData=
  color:d width:20 align:left

  bar:1806 from:0 till: 406
  bar:1816 from:0 till: 389
  bar:1830 from:0 till: 447
  bar:1846 from:0 till: 614
  bar:1856 from:0 till: 627
  bar:1866 from:0 till: 647
  bar:1876 from:0 till: 672
  bar:1880 from:0 till: 683
  bar:1890 from:0 till: 649
  bar:1900 from:0 till: 618
  bar:1910 from:0 till: 620
  bar:1920 from:0 till: 535
  bar:1930 from:0 till: 523
  bar:1947 from:0 till: 484
  bar:1961 from:0 till: 469
  bar:1970 from:0 till: 427
  bar:1981 from:0 till: 336
  bar:1991 from:0 till: 305
  bar:1999 from:0 till: 381
  bar:2008 from:0 till: 341

PlotData=

  bar:1806 at: 406 fontsize:s text: 406 shift:(-10,5)
  bar:1816 at: 389 fontsize:S text: 389 shift:(-10,5)
  bar:1830 at: 447 fontsize:S text: 447 shift:(-10,5)
  bar:1846 at: 614 fontsize:S text: 614 shift:(-10,5)
  bar:1856 at: 627 fontsize:S text: 627 shift:(-10,5)
  bar:1866 at: 647 fontsize:S text: 647 shift:(-10,5)
  bar:1876 at: 672 fontsize:S text: 672 shift:(-10,5)
  bar:1880 at: 683 fontsize:S text: 683 shift:(-10,5)
  bar:1890 at: 649 fontsize:S text: 649 shift:(-10,5)
  bar:1900 at: 618 fontsize:S text: 618 shift:(-10,5)
  bar:1910 at: 620 fontsize:S text: 620 shift:(-10,5)
  bar:1920 at: 535 fontsize:S text: 535 shift:(-10,5)
  bar:1930 at: 523 fontsize:S text: 523 shift:(-10,5)
  bar:1947 at: 484 fontsize:S text: 484 shift:(-10,5)
  bar:1961 at: 469 fontsize:S text: 469 shift:(-10,5)
  bar:1970 at: 427 fontsize:S text: 427 shift:(-10,5)
  bar:1981 at: 336 fontsize:S text: 336 shift:(-10,5)
  bar:1991 at: 305 fontsize:S text: 305 shift:(-10,5)
  bar:1999 at: 381 fontsize:S text: 381 shift:(-10,5)
  bar:2008 at: 341 fontsize:S text: 341 shift:(-10,5)


Andon : NIS, www.westhoek.be ha kêr Veurne
Geot gallek

Ar **geot gallek** (*Dactylis glomerata* L.), a zo geot hir, eus kerentiad ar poaceae, boutin tre e pradennoù Europa ha Afrika an Norzh met ivez Amerika an Norzh, Aostralia ha Zeland Nevez ma oa bet emporzhiet.

Mat eo da reiñ da zebriñ d'ar chatal. D'an dud, n'eus ket en tu all dezhe da ober ur c'housk goude kreisteiz warne, dindan un dervenn pe ur wezenn bodennek bennak.
Ejen-mor

An **ejened-mor** (pe oc'hen-mor) eo ar bronneged mor a ya d'ober ar genad *Trichechus*, an hini nemetañ er c'herentiad *Trichechidae*. Er memes urzhiad hag an dugong emaint.

## Spesadoù
3 pe 4 spesad ejened-mor a zo, an holl anezho en arvar da vont da get:
* ejen-mor Karib *Trichechus manatus*
* ejen-mor Amazonia *Trichechus inunguis*
* ejen-mor Afrika *Trichechus senegalensis*
* (*Trichechus bernhardi*)
Ejen-mor Karib

**Ejen-mor Karib** (*Trichechus manatus*) a zo ur bronneg mor. Bevañ a ra war aodoù Amerika, eus Florida betek biz Suamerika.
Ejen-mor Afrika

**Ejen-mor Afrika** (*Trichechus senegalensis*) a zo ur bronneg hag a vev e kornôg Afrika, war an aodoù hag er c'hevandir.
Dremedal

An **dremedal** (*Camelus dromedarius*) a zo ur bronneg bras, moarvat a-orin eus Arabia. Ul loen doñvaet eo ha kavet e vez kalz er-maez eus e diriad orin, dreist-holl en Afrika an Norzh.
Avank

An **avanked** a zo bronneged krignerien a ya d'ober ar genad *Castor*. Anavezet int evit o savadurioù war ar stêrioù pe al lennoù. 

## Spesadoù
2 spesad avanked a zo:
* avank Amerika (*Castor canadensis*)
* avank Eurazia (*Castor fiber*)

Loened all a vez graet avanked anezho, daoust n'emaint ket er genad *Castor*, evel an avank-Spagn pe an avank-menez da skouer.
Booitshoeke

**Booitshoeke** en izelvroeg, **Bôoitsouke** e flandrezeg kornôgel, a zo ur gumun a-wechall e Flandrez Belgia e proviñs Kornôg-Flandrez. Staget eo bet ouzh kumun Veurne e 1971.

## Emdroadur ar boblañs


Colors=
  id:a value:gray(0.9)
  id:b value:gray(0.7)
  id:c value:rgb(1,1,1)
  id:d value:rgb(0.6,0.7,0.8)

ImageSize  = width:700 height:373
PlotArea   = left:50 bottom:30 top:30 right:30
DateFormat = x.y
Period     = from:0 till:200
TimeAxis   = orientation:vertical
AlignBars  = justify
ScaleMajor = gridcolor:b increment:25 start:0
ScaleMinor = gridcolor:a increment:5 start:0
BackgroundColors = canvas:c

BarData=
  
  bar:1806 text:1806
  bar:1816 text:1816
  bar:1830 text:1830
  bar:1846 text:1846
  bar:1856 text:1856
  bar:1866 text:1866
  bar:1876 text:1876
  bar:1880 text:1880
  bar:1890 text:1890
  bar:1900 text:1900
  bar:1910 text:1910
  bar:1920 text:1920
  bar:1930 text:1930
  bar:1947 text:1947
  bar:1961 text:1961
  bar:1970 text:1970
  bar:1981 text:1981
  bar:1991 text:1991
  bar:1999 text:1999
  bar:2008 text:2008

PlotData=
  color:d width:20 align:left

  bar:1806 from:0 till: 132
  bar:1816 from:0 till: 129
  bar:1830 from:0 till: 119
  bar:1846 from:0 till: 142
  bar:1856 from:0 till: 132
  bar:1866 from:0 till: 162
  bar:1876 from:0 till: 172
  bar:1880 from:0 till: 178
  bar:1890 from:0 till: 164
  bar:1900 from:0 till: 155
  bar:1910 from:0 till: 170
  bar:1920 from:0 till: 165
  bar:1930 from:0 till: 178
  bar:1947 from:0 till: 171
  bar:1961 from:0 till: 150
  bar:1970 from:0 till: 101
  bar:1981 from:0 till: 100
  bar:1991 from:0 till: 100
  bar:1999 from:0 till: 81
  bar:2008 from:0 till: 96

PlotData=

  bar:1806 at: 132 fontsize:s text: 132 shift:(-10,5)
  bar:1816 at: 129 fontsize:S text: 129 shift:(-10,5)
  bar:1830 at: 119 fontsize:S text: 119 shift:(-10,5)
  bar:1846 at: 142 fontsize:S text: 142 shift:(-10,5)
  bar:1856 at: 132 fontsize:S text: 132 shift:(-10,5)
  bar:1866 at: 162 fontsize:S text: 162 shift:(-10,5)
  bar:1876 at: 172 fontsize:S text: 172 shift:(-10,5)
  bar:1880 at: 178 fontsize:S text: 178 shift:(-10,5)
  bar:1890 at: 164 fontsize:S text: 164 shift:(-10,5)
  bar:1900 at: 155 fontsize:S text: 155 shift:(-10,5)
  bar:1910 at: 170 fontsize:S text: 170 shift:(-10,5)
  bar:1920 at: 165 fontsize:S text: 165 shift:(-10,5)
  bar:1930 at: 178 fontsize:S text: 178 shift:(-10,5)
  bar:1947 at: 171 fontsize:S text: 171 shift:(-10,5)
  bar:1961 at: 150 fontsize:S text: 150 shift:(-10,5)
  bar:1970 at: 101 fontsize:S text: 101 shift:(-10,5)
  bar:1981 at: 100 fontsize:S text: 100 shift:(-10,5)
  bar:1991 at: 100 fontsize:S text: 100 shift:(-10,5)
  bar:1999 at: 81 fontsize:S text: 81 shift:(-10,5)
  bar:2008 at: 96 fontsize:S text: 96 shift:(-10,5)



Dave:NIS, www.westhoek.be ha kêr Veurne
Lama

**Lama** zo anv :
* ul loen eus Suamerika, gwelout lama (bronneg)
* ur genad e rummatadur klasel al loened, gwelout Lama (genad)
* un titl a gelenner er boudaegezh tibetan
Kraoñ

**Kraoñ** zo frouezh hag a gresk war ar gwez-kraoñ. Koadek eo o c'hroc'hen, plusk glas a vez warne.

## Frouezh all
A bep seurt kraoñ zo:
*kraoñ-dimezell, a zo alamandez
*kraoñ-kelvez
*kraoñ-douar
*kraoñ-fav
*kraoñ gallek
*kraoñ-kajou
*kraoñ-kokoz
*kraoñ-liv
*kraoñ-marmouz
*kraoñ-mouch
*kraoñ-mor, a zo kregin
*kraoñ-muskadez
*kraoñ-pekan

## Kraoñ ha n'int ket frouezh
*kraoñ-bevin, tammoù kig-bevin
*kraoñ-mor, a zo kregin

## An anv er yezh
**kac'her-kraoñ*, kunujenn
*pokerig-kraoñ, un evn
*tarzher-kraoñ, benveg
*torrer-kraoñ brizhellek, un evn
Bulskamp

** Bulskamp** a zo ur gumun a-wechall e Flandrez Belgia e proviñs Kornôg-Flandrez. Staget eo bet ouzh kumun Veurne e 1971. 

## Emdroadur ar boblañs


Colors=
  id:a value:gray(0.9)
  id:b value:gray(0.7)
  id:c value:rgb(1,1,1)
  id:d value:rgb(0.6,0.7,0.8)

ImageSize  = width:700 height:373
PlotArea   = left:50 bottom:30 top:30 right:30
DateFormat = x.y
Period     = from:0 till:1200
TimeAxis   = orientation:vertical
AlignBars  = justify
ScaleMajor = gridcolor:b increment:150 start:0
ScaleMinor = gridcolor:a increment:30 start:0
BackgroundColors = canvas:c

BarData=
  
  bar:1806 text:1806
  bar:1816 text:1816
  bar:1830 text:1830
  bar:1846 text:1846
  bar:1856 text:1856
  bar:1866 text:1866
  bar:1876 text:1876
  bar:1880 text:1880
  bar:1890 text:1890
  bar:1900 text:1900
  bar:1910 text:1910
  bar:1920 text:1920
  bar:1930 text:1930
  bar:1947 text:1947
  bar:1961 text:1961
  bar:1970 text:1970
  bar:1981 text:1981
  bar:1991 text:1991
  bar:1999 text:1999
  bar:2008 text:2008

PlotData=
  color:d width:20 align:left

  bar:1806 from:0 till: 566
  bar:1816 from:0 till: 608
  bar:1830 from:0 till: 751
  bar:1846 from:0 till: 803
  bar:1856 from:0 till: 773
  bar:1866 from:0 till: 714
  bar:1876 from:0 till: 754
  bar:1880 from:0 till: 785
  bar:1890 from:0 till: 913
  bar:1900 from:0 till: 911
  bar:1910 from:0 till: 878
  bar:1920 from:0 till: 1009
  bar:1930 from:0 till: 810
  bar:1947 from:0 till: 764
  bar:1961 from:0 till: 697
  bar:1970 from:0 till: 657
  bar:1981 from:0 till: 658
  bar:1991 from:0 till: 691
  bar:1999 from:0 till: 723
  bar:2008 from:0 till: 691

PlotData=

  bar:1806 at: 566 fontsize:s text: 566 shift:(-10,5)
  bar:1816 at: 608 fontsize:S text: 608 shift:(-10,5)
  bar:1830 at: 751 fontsize:S text: 751 shift:(-10,5)
  bar:1846 at: 803 fontsize:S text: 803 shift:(-10,5)
  bar:1856 at: 773 fontsize:S text: 773 shift:(-10,5)
  bar:1866 at: 714 fontsize:S text: 714 shift:(-10,5)
  bar:1876 at: 754 fontsize:S text: 754 shift:(-10,5)
  bar:1880 at: 785 fontsize:S text: 785 shift:(-10,5)
  bar:1890 at: 913 fontsize:S text: 913 shift:(-10,5)
  bar:1900 at: 911 fontsize:S text: 911 shift:(-10,5)
  bar:1910 at: 878 fontsize:S text: 878 shift:(-10,5)
  bar:1920 at: 1009 fontsize:S text: 1.009 shift:(-10,5)
  bar:1930 at: 810 fontsize:S text: 810 shift:(-10,5)
  bar:1947 at: 764 fontsize:S text: 764 shift:(-10,5)
  bar:1961 at: 697 fontsize:S text: 697 shift:(-10,5)
  bar:1970 at: 657 fontsize:S text: 657 shift:(-10,5)
  bar:1981 at: 658 fontsize:S text: 658 shift:(-10,5)
  bar:1991 at: 691 fontsize:S text: 691 shift:(-10,5)
  bar:1999 at: 723 fontsize:S text: 723 shift:(-10,5)
  bar:2008 at: 691 fontsize:S text: 691 shift:(-10,5)



Dave:NIS, www.westhoek.be ha kêr Veurne
Lama (bronneg)

Al **lamaed** a zo ur spesad bronneged doñv eus Suamerika, *Lama glama* an anv skiantel anezhañ.
Anvet e voe *Camelus Glama* (kentanv) da gentañ-penn gant an naturour svedat Carl von Linné (1707-1778) e 1758.

## Annezva

## Liammoù diavaez
*  ''Lama glama'' war al lec'hienn ''Mammal Species of the World''

## Notennoù ha daveennoù
Eggewaartskapelle

**Eggewaartskapelle** en izelvroeg, **Eggewoartskapelle** e flandrezeg kornôgel, a zo ur gumun a-wechall e Flandrez Belgia e proviñs Kornôg-Flandrez. Staget eo bet ouzh kumun Veurne e 1971.

## Monumantoù

Skeudenn:Eggewaartskapelle - Village 1.jpg|Kreiz ar gêriadenn
 Eggewaartskapelle - Sint-Jan-Onthoofdingkerk 2.jpg|An iliz katolik


## Bezioù ar C'hommonwealth e bered ar gumun

Bezioù pemp karrnijour eus Aerlu ar Rouantelezh-Unanet a gaver er vered. Lazhet int bet e-pad an Eil Brezel Bed.

## Emdroadur ar boblañs


Colors=
  id:a value:gray(0.9)
  id:b value:gray(0.7)
  id:c value:rgb(1,1,1)
  id:d value:rgb(0.6,0.7,0.8)

ImageSize  = width:700 height:373
PlotArea   = left:50 bottom:30 top:30 right:30
DateFormat = x.y
Period     = from:0 till:600
TimeAxis   = orientation:vertical
AlignBars  = justify
ScaleMajor = gridcolor:b increment:75 start:0
ScaleMinor = gridcolor:a increment:15 start:0
BackgroundColors = canvas:c

BarData=
  
  bar:1806 text:1806
  bar:1816 text:1816
  bar:1830 text:1830
  bar:1846 text:1846
  bar:1856 text:1856
  bar:1866 text:1866
  bar:1876 text:1876
  bar:1880 text:1880
  bar:1890 text:1890
  bar:1900 text:1900
  bar:1910 text:1910
  bar:1920 text:1920
  bar:1930 text:1930
  bar:1947 text:1947
  bar:1961 text:1961
  bar:1970 text:1970
  bar:1981 text:1981
  bar:1991 text:1991
  bar:1999 text:1999
  bar:2008 text:2008

PlotData=
  color:d width:20 align:left

  bar:1806 from:0 till: 341
  bar:1816 from:0 till: 445
  bar:1830 from:0 till: 463
  bar:1846 from:0 till: 460
  bar:1856 from:0 till: 433
  bar:1866 from:0 till: 453
  bar:1876 from:0 till: 515
  bar:1880 from:0 till: 539
  bar:1890 from:0 till: 488
  bar:1900 from:0 till: 429
  bar:1910 from:0 till: 426
  bar:1920 from:0 till: 437
  bar:1930 from:0 till: 377
  bar:1947 from:0 till: 378
  bar:1961 from:0 till: 291
  bar:1970 from:0 till: 249
  bar:1981 from:0 till: 199
  bar:1991 from:0 till: 201
  bar:1999 from:0 till: 156
  bar:2008 from:0 till: 176

PlotData=

  bar:1806 at: 341 fontsize:s text: 341 shift:(-10,5)
  bar:1816 at: 445 fontsize:S text: 445 shift:(-10,5)
  bar:1830 at: 463 fontsize:S text: 463 shift:(-10,5)
  bar:1846 at: 460 fontsize:S text: 460 shift:(-10,5)
  bar:1856 at: 433 fontsize:S text: 433 shift:(-10,5)
  bar:1866 at: 453 fontsize:S text: 453 shift:(-10,5)
  bar:1876 at: 515 fontsize:S text: 515 shift:(-10,5)
  bar:1880 at: 539 fontsize:S text: 539 shift:(-10,5)
  bar:1890 at: 488 fontsize:S text: 488 shift:(-10,5)
  bar:1900 at: 429 fontsize:S text: 429 shift:(-10,5)
  bar:1910 at: 426 fontsize:S text: 426 shift:(-10,5)
  bar:1920 at: 437 fontsize:S text: 437 shift:(-10,5)
  bar:1930 at: 377 fontsize:S text: 377 shift:(-10,5)
  bar:1947 at: 378 fontsize:S text: 378 shift:(-10,5)
  bar:1961 at: 291 fontsize:S text: 291 shift:(-10,5)
  bar:1970 at: 249 fontsize:S text: 249 shift:(-10,5)
  bar:1981 at: 199 fontsize:S text: 199 shift:(-10,5)
  bar:1991 at: 201 fontsize:S text: 201 shift:(-10,5)
  bar:1999 at: 156 fontsize:S text: 156 shift:(-10,5)
  bar:2008 at: 176 fontsize:S text: 176 shift:(-10,5)


Dave:NIS , www.westhoek.be ha kêr Veurne 

## Dave ha notennoù
Sefton

Un distrig deuet da vezañ er pleustr un Amaezerezh unvan abaoe freuz Kuzul-Kontelezh Merseyside e 1986, eo **Sefton**.

Load kefridiel Distrig Sefton
Distrig Wirral

**Distrig Wirral**, e ledenez Wirral, a zo unan eus distrigoù Merseyside, e Bro-Saoz. Deuet eo da vezañ er pleustr un aotrouniezh unvan abaoe freuz Kuzul-Kontelezh Merseyside e 1986.

## Liammoù diavaez
* Lec'hienn ofisiel Distrig Wirral
580

*Diwar-benn ar bloavezh *'580*' en [[deiziadur juluan]] eo ar bajenn-mañ.*

## Darvoudoù

#### Breizh

#### Enez Vreizh
* Rhydderch Hael eus Alt Clut a ren war Strat Clut.

### Arzoù ha lizhiri
### Skiantoù ha politikerezh
### Armerzh
### A bep seurt

## [[:Rummad:Ganedigezhioù 580|Ganedigezhioù]]

Gwelet ivez: *[[:Rummad:Ganedigezhioù 580]]*

## [[:Rummad:Marvioù 580|Marvioù]]

Gwelet ivez: *[[:Rummad:Marvioù 580]]*
__NOTOC__
Ledenez Wirral

**Ledenez Wirral** (*Wirral* pe *the Wirral* e saozneg, *Cilgwri* e kembraeg) zo ul ledenez e Gwalarn Bro-Saoz, etre ar stêrioù Dyfrdwy, a ra an harzoù gant Kembre, ha Mersey, ha dezhi stumm un hirgarrez, 16 km hed hag 11 km ledander. 

## Div rann
Rannet eo al ledenez e div lodenn:
* an hanternoz anezhi a zo e distrig Wirral (*Metropolitan Borough of Wirral*), er Merseyside, 
* ar c'hreisteiz a zo e Cheshire West and Chester. 
A-raok ar 1añ a viz Ebrel 1974 e oa e Cheshire penn-da-benn.

## Kêrioù
E reter al ledenez emañ kêrioù bras Wirral, Birkenhead (*Penbedw* e kembraeg) ha Wallasey. Er c'hreisteiz hag er c'hornôg ez eus maezioù dreist-holl. Div drederenn eus poblañs Cilgwri zo o chom en un drederenn eus an douaroù. 

## Lennegezh
E Culhwch ac Olwen ez eus anv eus “Mwyalch Gilgwri” (Moualc'h Cilgwri), unan eus ar c'hoshañ loened a zo er bed, ha goulennataet eo gant Cei, Gwrhyr Gwalstawd Ieithoedd, Bedwyr hag Eidoel a zo o klask gouzout pelec'h emañ Mabon.

Er varzhoneg krennsaoznek *[[Syr Gawayn and the Grene Knygt]]* e weler Gawain, an haroz brezhon, war e hent da hanternoz Kembre, o tremen dre Gilgwri, hag anv zo eus *the wyldernesse of Wyrale*, hervez embannadur J.R.R. Tolkien (*Sir Gawain and the Green Knight*, Cambridge, eil embannadur, 1967).
Zebu

Ar **zebu** (*Bos primigenius indicus* pe *Bos taurus indicus*) a zo ur bronneg daskirier doñv a-orin Azia ar Su.
Wirral

**Wirral** zo un anv-lec'h saoznek, hini ul ledenez etre ar stêrioù Dyfrdwy ha Mersey, e Bro-Saoz. **Cilgwri** eo an anv kembraek.

* Ledenez Wirral
* Distrig Wirral
* Wirral Country Park
Asturies, Patria querida

***Asturies, Patria querida***, ("Asturiez, mammvro garet") eo anv kan broadel Priñselezh Asturies abaoe al lezenn 1/1984 bet embannet d'ar . Ur ganaouenn vrudet eo, a zo bet kanet alies da-geñver darvoudoù politikel, kevredigezhel ha {{sevenadur]]el e-pad 
mare an tremen spagnol (1975-1982), eleze eus diktatouriezh Francisco Franco da adsavidigezh an demokratelezh. Hollbouezus e voe kement-se evit ma vefe dilennet da gan broadel Asturies.

Kanet e vez *Asturias, patria querida* e lidoù ofisiel ar Briñselezh hag evit klozañ abadennoù evel *El Día de les Lletres Asturianes*, "Devezh al Lizhiri Asturek". Daosut da gement-se e kav da lod Astured ez eo re zrant ar c'han, pa rankfe broudañ d'ar stourm evit an dizalc'hiezh evel m'eo dleet d'ur c'han broadel.

## Orin
Hervez ar folklorour astur Fernando de la Puente Hevia (*Avilés, 1962) ez eo bet skrivet ar pozioù gant ar soner kuban Ignacio Piñeiro (1888-1969) en enor d'e dad, un Astur anezhañ, a oa distroet da Asturiez da vervel e 1926, hag an ton a vefe unan a veze kanet gant tud eus Silezia deuet da Asturies da labourat e mengleuzioù Mieres hag ar stêr Caudal e deroù an .

Enep ali F. de la Puente Hevia ez eo savet ar c'herzoniour José Ignacio Lajara, a lavar ez eo kar *Asturias, patria querida* dre he framm d'un niver bras a ganaouennoù asturek hengounel, evel lod a zo bet enrollet gant ar c'herzoniou astur Eduardo Martínez Torner (1888-1955). Ouzhpenn da se, an ton a-bezh zo bet dastumet gant ar folklorour Sixto Córdova y Oña (1869-1956) en e levr *Cancionero popular de la provincia de Santander* (1949) dindan an titl *A todas horas del día - Tengo de subir al árbol* ("Da bep eur an deiz – E rankan pignat gant ar wezenn") ; n'eo ket souezh e vefe bet anavet ar c'han e Silezia, pa veze degaset alese glaou d'ar Briñselezh..

## Pozioù

## Gwelet ivez

* Roll ar c'hanoù broadel

## Notennoù
Houtem (Kornôg-Flandrez)

** Houtem** en izelvroeg, ** Outem** e flandrezeg kornôgel, zo ur gumun a-wechall e Flandrez Belgia e proviñs Kornôg-Flandrez. Staget eo bet ouzh kumun Veurne e 1971.

## Emdroadur ar boblañs

Colors=
  id:a value:gray(0.9)
  id:b value:gray(0.7)
  id:c value:rgb(1,1,1)
  id:d value:rgb(0.6,0.7,0.8)
ImageSize  = width:701 height:373
PlotArea   = left:50 bottom:30 top:30 right:30
DateFormat = x.y
Period     = from:0 till:1750
TimeAxis   = orientation:vertical
AlignBars  = justify
ScaleMajor = gridcolor:b increment:250 start:0
ScaleMinor = gridcolor:a increment:50 start:0
BackgroundColors = canvas:c
BarData=
  bar:1806 text:1806
  bar:1816 text:1816
  bar:1830 text:1830
  bar:1846 text:1846
  bar:1856 text:1856
  bar:1866 text:1866
  bar:1876 text:1876
  bar:1880 text:1880
  bar:1890 text:1890
  bar:1900 text:1900
  bar:1910 text:1910
  bar:1920 text:1920
  bar:1930 text:1930
  bar:1947 text:1947
  bar:1961 text:1961
  bar:1970 text:1970
  bar:1981 text:1981
  bar:1991 text:1991
  bar:1999 text:1999
  bar:2008 text:2008
PlotData=
  color:d width:20 align:left
  bar:1806 from:0 till: 1257
  bar:1816 from:0 till: 1259
  bar:1830 from:0 till: 1465
  bar:1846 from:0 till: 1727
  bar:1856 from:0 till: 1665
  bar:1866 from:0 till: 1556
  bar:1876 from:0 till: 1556
  bar:1880 from:0 till: 1548
  bar:1890 from:0 till: 1500
  bar:1900 from:0 till: 1438
  bar:1910 from:0 till: 1409
  bar:1920 from:0 till: 1540
  bar:1930 from:0 till: 1204
  bar:1947 from:0 till: 1187
  bar:1961 from:0 till: 1030
  bar:1970 from:0 till: 875
  bar:1981 from:0 till: 733
  bar:1991 from:0 till: 714
  bar:1999 from:0 till: 688
  bar:2008 from:0 till: 663
PlotData=
  bar:1806 at: 1257 fontsize:s text: 1.257 shift:(-10,5)
  bar:1816 at: 1259 fontsize:S text: 1.259 shift:(-10,5)
  bar:1830 at: 1465 fontsize:S text: 1.465 shift:(-10,5)
  bar:1846 at: 1727 fontsize:S text: 1.727 shift:(-10,5)
  bar:1856 at: 1665 fontsize:S text: 1.665 shift:(-10,5)
  bar:1866 at: 1556 fontsize:S text: 1.556 shift:(-10,5)
  bar:1876 at: 1556 fontsize:S text: 1.556 shift:(-10,5)
  bar:1880 at: 1548 fontsize:S text: 1.548 shift:(-10,5)
  bar:1890 at: 1500 fontsize:S text: 1.500 shift:(-10,5)
  bar:1900 at: 1438 fontsize:S text: 1.438 shift:(-10,5)
  bar:1910 at: 1409 fontsize:S text: 1.409 shift:(-10,5)
  bar:1920 at: 1540 fontsize:S text: 1.540 shift:(-10,5)
  bar:1930 at: 1204 fontsize:S text: 1.204 shift:(-10,5)
  bar:1947 at: 1187 fontsize:S text: 1.187 shift:(-10,5)
  bar:1961 at: 1030 fontsize:S text: 1.030 shift:(-10,5)
  bar:1970 at: 875 fontsize:S text: 875 shift:(-10,5)
  bar:1981 at: 733 fontsize:S text: 733 shift:(-10,5)
  bar:1991 at: 714 fontsize:S text: 714 shift:(-10,5)
  bar:1999 at: 688 fontsize:S text: 688 shift:(-10,5)
  bar:2008 at: 663 fontsize:S text: 663 shift:(-10,5)

*Mammenn : NIS ha kêr Veurne.
Walsall

Ur gêr ha distrig deuet da vezañ er pleustr ur Velestradurezh unvan abaoe freuz Kuzul-Kontelezh Kornôg Midlands e 1986, eo **Walsall**.

## Liammoù diavaez
* Load ofisiel kêr Walsall
Sheffield

Un distrig deuet da vezañ er pleustr un Amaezerezh unvan abaoe freuz Kuzul-Kontelezh Su Yorkshire e 1986, eo **Sheffield**.
Pilosa

***Pilosa*** a zo un urzhiad e rummatadur al loened. Bronneged an urzhiad-mañ a vev en Amerika.

## Spesadoù
*Isurzhiad *Vermilingua*
** Kerentiad *[[Cyclopedidae]]*
*** Merienaer korr, *Cyclopes didactylus*
** Kerentiad *[[Myrmecophagidae]]*
*** Merienaer meur, *Myrmecophaga tridactyla*
*** Tamandua an norzh, *Tamandua mexicana*
*** Tamandua ar su, *Tamandua tetradactyla*

*Isurzhiad *Folivora*
** Kerentiad *[[Bradypodidae]]*: lezireged tri biz
*** Lezireg korr, *Bradypus pygmaeus*
*** Lezireg gell, *Bradypus variegatus*
*** Lezireg tri biz, *Bradypus tridactylus*
*** Lezireg moueek, *Bradypus torquatus*
** Kerentiad *[[Megalonychidae]]*: lezireged daou viz ha lezireged-douar (aet da get)
*** Lezireg Hoffmann, *Choloepus hoffmanni*
*** Ounaou, *Choloepus didactylus*
** Kerentiad † *[[Megatheriidae]]*
** Kerentiad † *[[Mylodontidae]]*
** Kerentiad † *[[Orophodontidae]]*
** Kerentiad † *[[Scelidotheriidae]]*

## Liammoù diavaez
Su Tyneside

Un distrig deuet da vezañ er pleustr ur Velestradurezh unvan abaoe freuz Kuzul-Kontelezh Tyne ha Wear e 1986, eo **Su Tyneside** (*South Tyneside* e saozneg). South Shields eo e bennlec'h.

## Liammoù diavaez
*Lec'hienn ofisiel Distrig Su Tyneside
Mabon

**Mabon** zo un anv-bihan brezhonek ha kembraek.

#### 
*En anvioù-lec'h hag anvioù-tiegezh Kermabon ha Kervabon
* Armelle Mabon, istorourez

#### 

### El lennegezh kozh
**Mabon*, anv kembraek an doue Maponos
*Mabon fab Modron, en danevell *[[Culhwch ac Olwen]]*, er Mabinogi
*Alun Mabon, haroz poblek  e barzhoniezh Ceiriog

### Tud
*William Abraham (Mabon) (1842-1922), aozer emsav mengleuzerien kreisteiz Kembre;
*Mabon ap Gwynfor, politikour

### Lec'hioù
*Llanfabon, e-kichen Merthyr Tudful 
*Rhiwabon, e-kichen Wrecsam

#### 
* *Mabon*, pe *Mabena*, pe Mabyn, ur santez vrezhon, deuet eus Kembre,
* Sen Mabon, parrez anvet diwar he lerc'h.

#### 
*Dickson Mabon (1925-2008), politikour
*Lochmaben

### Traoù
**[[Mabon (kelaouenn)|Mabon]]*, kelaouenn diwar-benn an arzoù
*MC Mabon, laz-seniñ
Leeds

Ur gêr eus Bro-Saoz eo **Leeds**. Betek 1986 e oa Kornôg Yorkshire. Abaoe freuzet ar gontelezh eo un distrig deuet da vezañ er pleustr un Amaezerezh unvan.

## Istor
Ur gêr eus Bro-Saoz (Yorshire) hag a zo deut war lec'h kreñvlec'h roman CAMBODUNUM.

### Anv
**Cambodunum**
Rivet & Smith.
* IA 4686 (Iter II) : CAMBODUNO / CAMPODUNO
* Ravenna 1077 : PAMPOCALIA
Talvoudegezh : ur c'hreñlec'h (*Dun-*) e-barzh pleg ur stêr (*Cambo-*).

**Leeds**

Eilert Ekwall :
* **Loidis** c 730 Beda, c 890 OEBede; **Ledes** DB, 1190 P; **Leedes** c 1185 YCh 1746f.; **Liedes** 1181-9 BM, **Leddes**  1100-8 Fr). 
* Talvoudegezh : **Loidis**, evit Beda, a zo anv ur rannvro, strishaet d'he gêrbenn... Sur-awalc'h diwar **plod-*, liammet ouzh gresianeg *plotos* 'flowing' (redek, berañ), OE *flod*, Goth *flodus* 'river' ... a verb evit 'flow' kavet e Gk *ploo*, OE *flowan*, etc. Leeds a vefe 'ar rannvro war ar stêr Aire'.

## Levrioù talvoudus
* Eilert EKWALL : *The Concise Oxford Dictionary of English Place-Names*.Clarendon Press. Oxford. 4è édition; réédition 1980.
* ALF RIVET & Colin SMITH : *The Place-Names of Roman Britain.*

## Kêrioù gevellet gant Leeds
Kêr Leeds he deus emglevioù gant meur a gêr :

Ar gêr he deus ivez "darempredoù tost" gant ar c'hêrioù da heul:
*  Braşov, Roumania 
*  Saint Mary Parish, Jamaika
*  Stockholm, Bro-Sued

## Daveoù

## Liammoù diavaez
*Lec'hienn ofisiel Distrig Leeds
Tatou nav roudenn

An **tatou nav roudenn** (*Dasypus novemcinctus*) a zo ur bronneg hag a vev e Norzh, Kreiz ha Suamerika.

## Doareoù pennañ
Etre 35 ha 55 cm eo hirder e gorf hag etre 25 ha 45 cm hini e lost.

En em vagañ a ra diwar merien, evned ha frouezh. Toullañ a ra garidennoù hir.
The Dodos

**The Dodos** a zo ur strollad rock bet savet e San Francisco e 2005.

## An izili
*Meric Long (gitar, kan)
*Logan Kroeber (taboulinoù)
*Joe Haener

## Pladennoù
* *Dodo Bird* Meric Long (2005)
* *Beware of the Maniacs* (Frenchkiss Records/Wichita Recordings, 2006)
* *Visiter* (2008) (Frenchkiss Records/Wichita Records, 2006)
* *Time to Die* (Frenchkiss Records, 2009)
* *No Color* (Frenchkiss Records, 2011)
* *Carrier* (Polyvinyl Records, 2013)
* *Individ* (Polyvinyl Records, 2015)
* *Certainty Waves* (Polyvinyl Records, 2018)

### Single
* *Red and Purple* (2008)
* *Fools* (2008)

## Daveoù
*Allmusic.com Bio The Dodos

## Liammoù
* www.dodosmusic.net
Tatou Patagonia

**Tatou Patagonia** (*Zaedyus pichiy*) a zo ur bronneg hag a vev e Chile hag en Arc'hantina. Ar spesad nemetañ eo er genad *Zaedyus*.
Ürümqi

**Ürümqi** (ئۈرۈمچى e ouigoureg, distaget [yrymˈʧi] ; 乌鲁木齐 e sinaeg eeunaet, 烏魯木齊 e sinaeg hengounel, Wūlǔmùqí e pinyin) eo kêr-benn rannvro emren Xinjiang e Republik Pobl Sina. Enni ez eus ouzhpenn 2 vilion a annezidi. Dont a ra an anv eus gerioù a dalvez “peurvan gaer”.

Betek n'eus ket pell e oa poblet gant Ouigoured dreist-holl, met abaoe dibenn an  e teu kalz a Sinaiz *[[Han]]* d'ober o annez e Xinjiang, ha dreist-holl en Ürümqi, ha bremañ e reont an darn-vuiañ eus annezidi kêr, e-kichen minorelezhioù ouigour, hui ha kazak, dreist-holl. Dre Ürümqi e tremene Hent ar seiz gwechall, ha bremañ c'hoazh ez eo ur greizenn genwerzhel a bouez evit Kreiz Azia.

Betek 1954 e veze graet *Díhuà* (迪化) eus ar gêr-se. En-dro da Ürümqi e kaver gwiskadoù tireoul, karbon hag arc'hant. E-touez greanterezhioù kêr e c'haller menegiñ purerezhioù tireoul ha labouradegoù ma reer simant, gwiadoù ha mekanikoù evit al labour-douar.

## Douaroniezh
Ar gêr vrasañ eo e kornôg Republik Pobl Sina. Bez' eo ivez unan eus kêrioù ar bed en em gav ar pellañ diouzh ar mor (war-hed ouzhpenn 2.500 kilometr emañ ar mor tostañ).

Un hin dezerzhel he deus, yen e vez ar goañv ha tomm an hañv.

## Gevellerezh
Kêr Ourumtsi zo gevellet gant :
*  abaoe 1991,
*  abaoe an 31 a viz Eost 1997.

## Liammoù diavaez

*  
*  Lec'hienn ar gouarnamant
574

*Diwar-benn ar bloavezh *'574*' en [[deiziadur juluan]] eo ar bajenn-mañ.*

## Darvoudoù

#### Breizh

#### Impalaeriezh Bizantion
* An impalaer Justin II a ro e zilez, Tiberius II Constantinus a ya da impalaer Bizañs.

#### Scotia
* Áedán mac Gabráin a ya da roue Dál Riata.

#### Italia
* Goude marv ar roue Cleph e chom al Lombarded hep roue ebet e-pad dek vloaz.

#### Hispania
* Kantabria a zo aloubet gant roue ar Vizigoted Liuvigild

### Arzoù ha lizhiri
### Skiantoù ha politikerezh
### Armerzh
### A bep seurt

## [[:Rummad:Ganedigezhioù 574|Ganedigezhioù]]

Gwelet ivez: *[[:Rummad:Ganedigezhioù 574]]*

## [[:Rummad:Marvioù 574|Marvioù]]

Gwelet ivez: *[[:Rummad:Marvioù 574]]*
__NOTOC__
Cei

**Kae**, **Cei**, **Cai fab Cynyr**, **Cai Hir** e kembraeg (*Sir Kay* e saozneg, *Keu* e galleg) zo unan eus an harozed en-dro d'ar roue Arzhur e mojennoù Kembre.

## El lennegezh kembraek
Kaoz zo anezhañ e *[[Culhwch ac Olwen]]*, ma sikour Culhwch en amprouennoù roet dezhañ gant ar ramz Ysbaddaden Pencawr a-benn gallout dimeziñ da Olwen, merc'h ar ramz-se.

"Cai Hir" zo bras ha kreñv, feuls an tamm anezhañ. Eñ ha Bedwyr (Sir Bedivere) zo e-touez ar c'hwec'h marc'heg dibabet da ambroug Culhwch, un trede o vezañ Gwalchmei (Sir Gawain).

Cai an hini a ra an amprouenn gentañ, a zo mont da gerc'hat kleze Wrnach Wyddel. Eñ ivez, gant Bedwyr, a veaj war divskoaz Eog Llyn Llyw da glask penn da Vabon fab Modron.

## E mojennoù all
En *[[Historia Regum Britanniae]]* Jafrez Menoe e weler Cei ha Bedwyr o sikour ar roue Arzhur da drec'hiñ war ramz Menez Mikael ar Mor. Da gont Anjev eo lakaet gant Jafrez.

Gant Chrétien de Troyes eo un den birvidik, feuls an tamm anezhañ, ha foeñvour diboell.

El lennegezh kembraek ez eus anv eus e varv, lazhet gant Gwyddawg, hag Arzhur o vont d'e zialañ. E skrid Jafrez Menoe hag en *[[Alliterative Morte Arthure]]* eo lazhet er brezel gant an impalaer roman Lucius.

Caer Gai zo bet anvet diwar e anv, ha meneget eo en oberennoù Beirdd yr Uchelwyr evel e lec'h-annez.

## Levrlennadur
*  Meic Stephens : *Cydymaith i Lenyddiaeth Gymraeg*, Gwasg Prifysgol Cymru, 1986 

## Liammoù diavaez
*''King Arthur & The Knights of the Round Table: Sir Kay''
*''Sir Kay at Early British Kingdoms''

## Notennoù
Choli

Ar **choli** (चोली colī en hindeg ; *lengha* en ourdoueg; *ravike* pe *ravika* e yezhoù Su India evel an telougoueg) zo ur seurt korfenn berr ha strizh douget gant merc'hed India, asambles gant ar sari.

## Skeudennoù


Image:MoghulWomen2.jpg|Maouezi o tañsal en o choli 

Image:Choli_art.jpg|Priñsez rajput en he choli

Image:Choli_art2.jpg|Choli-lehnga ensemble in the colours of spring

Image:Choli_art3.jpg|Ur Maharani en choli ha dupatta
Dourvarc'h korr

An **dourvarc'h korr** (*Choeropsis liberiensis* pe *Hexaprotodon liberiensis*) a zo ur bronneg geotdebrer eus kornôg Afrika. 

## Doareoù pennañ
Etre 160 ha 280 kg a bouez a vez en dourvarc'h korr, 1.50 m a hirder (hag ul lost 20 cm), 1 m d'ar muiañ ouzh an draen. A-hed e vuhez e kresk e zent-lagad.

Ezveret e vez un dourenn lufrus ha gell-ruz gant gwagrennoù an derm hag a servij da wareziñ e groc'hen kizidik diouzh bannoù an heol.

## Annez
Bevañ a ra en takadoù koadek, nepell eus an dour a zo pouezus evit ma chomfe gleb e groc'hen kizidik. Kavout a ra goudor er geunioù, froudoù pe stêrioù.
Antilopenn-vusk

An **antilopenn-vusk**, pe **suni**, (*Neotragus moschatus* pe *Nesotragus moschatus*) a zo un antilopenn vihan hag a vev e reter ha su Afrika (Kenya, Tanzania, Malawi, Zimbabwe, Mozambik ha Suafrika).

## Doareoù pennañ
Dont a ra hec'h anv eus ar c'hwezh kreñv a zo gant un dourenn ezveret gant ar gwagrennoù dirak poulloù e zaoulagad.

War-dro 5 kg eo he fouez. Brizhellek eo he c'hein gell-ruz pe gris. Gwenn eo he c'hof, he gouzoug ha tro-dro d'he daoulagad. Ur vandenn zu zo a-us he c'harnioù.

Kerniel zo gant ar par hepken.

## Gouennañ
Ar par a verk e diriad (war-dro 3 ha) gant an dourenn musk-heñvel. Gouennañ a ra gant ur barez pe meur a hini (betek peder) etre miz Du ha miz Meurzh.

An dougen a bad 6 miz hag ur menn nemetañ a vez ganet. Teñvaloc'h eo ar suni yaouank eget al loened gour ha dre-se e c'hell kuzhat aezetoc'h en natur.

## Emzalc'h
Aonik eo an antilopenn-vusk hag oberiant dreist-holl diouzh an noz. Chom a ra er goudor diouzh an deiz.
Hirola

An **hirola** (*Beatragus hunteri* pe *Damaliscus hunteri*) a zo un antilopenn hag a vev e reter Afrika (Kenya ha Somalia).
Christiaan Bakkes

**Christiaan Mathys Bakkes** (ganet d'an 3 a viz Eost 1965 e Vredenburg) zo ur skrivagner afrikanek eus Suafrika.

Skrivañ a ra diwar-benn diwall an natur.

## Skridoù
* *Die Lang Pad van Stoffel Mathysen* (1998)
* *Stoffel in die Wildernis* (2000)
* *Skuilplek* (2002)
* *Stoffel by die afdraaipad* (2004)
* *Stoffel se veldnotas* (2007)
* *In Bushveld and Desert: A Game Ranger's Life* (2008)
* *Stoffel in Afrika* (2010)
* *Stoffel op safari* (2012)
* *Bushveld, desert and dogs:  a game ranger’s life (2012)
* *Krokodil aan my skouer – Stoffel toe en nou* (2014)
* *Stoffel: die beste stories'' (2015)

## Notennoù


## Liamm diavaez
*Poltred Christiaan Bakkes e-barzh Flikr
Listennad skrivagnerien eus Suafrika

Sed amañ ul listennad anvioù skrivagnerien eus Suafrika.

## A - E
*Peter Henry Abrahams
*Wilna Adriaanse
*Tatamkulu Afrika, ganet en Egipt (1920-2002)
*Hennie Aucamp
*Christiaan Bakkes
*C. Johan Bakkes
*Margaret Bakkes
*Shabbir Banoobhai, (1949- )
*Mark Behr, ganet en Tanzania
*Dricky Beukes
*François Bloemhof
*Breyten Breytenbach (1939- )
*André Brink
*J.M. Coetzee (1940- ), Priz Nobel al lennegezh 2003
*Jeremy Cronin
*Bryce Courtenay
*Patrick Cullinan
*Achmat Dangor
*Ingrid de Kok (1951- )
*Carina Diedericks-Hugo
*Sandile Dikeni
*Modikwe Dikobe
*C.J. Driver
*K. Sello Duiker
*Ahmed Essop

## F - J
*Ruth First (1925-1982)
*Lynne Freed
*Athol Fugard (1932- )
*Shiela Fugard
*Nadine Gordimer (1923- ), Priz Nobel al lennegezh 1991
*Jeremy Gordin
*Stephen Gray
*Mafika Gwala
*Bessie Head (1937-1986)
*Bruce Hewett
*Christopher Hope
*Emma Huismans
*Noni Jabuvi (1919?/1921?- )
*Rayda Jacobs
*Fhazel Johennesse
*Ingrid Jonker
*Archibald Campbell Jordan 
*Elsa Joubert (1922- )
*Gideon Joubert (1923- )

## K - O
*Farida Karodia (1942- )
*Antije Krog
*Ellen Kuzwayo (1914- )
*David Lambkin
*Anne Landsman
*C.J. Langenhoven
*Etienne Leroux
*Colleen Lindsay
*Douglas Livingstone, ganet e Malaysia (1932-1996)
*Sindiwe Magona (1943- )
*Nelson Mandela (1918- )
*Chris Mann
*Eugène Marais
*Andrew Martens
*Don Mattera
*James McClure
*Zakes Mda
*John van Melle, ganet en Izelvroioù (1887-1953)
*Albert Memmi
*Deon Meyer
*Gcina Mhlophe (1959- )
*Benjamin Moloise
*Casey Motsisi
*Phaswane Mpe
*Ezekiel Mphahlele
*Oswald Mtshali
*Ena Murray (1936- )
*Vusamazulu Credo Mutwa
*Jabula Ndebele
*Mike Nicol
*Marlene van Niekerk
*Lewis Nkosi (1936-2010)
*Arthur Nortje (1942-1970)
*Sibusiso Nyembezi

## P - T
*Essop Patel
*Alan Paton (1903 - 1988)
*Pieter Pieterse (1936 - 2002)
*Sol T. Plaatje 
*Hans du Plessis
*Menan du Plessis (1952- )
*Jan Rabie
*Richard Rive
*Sheila Roberts (1937- )
*Riana Scheepers
*Alan Scholefield
*Olive Schreiner (1855-1920)
*Tembela Sekele
*Sipho Sepamla
*Mongane Wally Serote (1944- )
*Gillian Slovo
*Adam Small
*Russell Smith
*Wilbur Smith (1932- )
*Kelwyn Sole
*Wilma Stockenstrom (1933- )
*Can Themba (1924-1969)
*Miriam Tlali (1933- )

## U - Z
*Van Onselen
*Marita van der Vyver
*F.A. Venter (1916-1997)
*Benedict Vilakazi
*Lettie Viljoen (1948- )
*Graham Walker
*Stephen Watson (1955- )
*Zoe Wicomb
*Christopher van Wyk
*Anoeschka von Meck
*Rose Zwi, ganet e Mec'hiko

## Pennad kar
* List of African writers er Wikipedia saoznek
Tatou bras blevek

An **tatou bras blevek** (*Chaetophractus villosus*) zo ur bronneg a vev e Suamerika (Bolivia, Chile, Paraguay hag Arc'hantina).
Mabon fab Modron

**Mabon fab Modron** zo un den eus henvojennoù Kembre, meneget en danevell Culhwch ac Olwen er Mabinogi.
Dont a rafe eus an doue kelt Maponos, a veze azeulet e Galia hag en Enez Vreizh. E vamm Modron a vije doueez, anavet evel Matrona. E dad e vije Gwyn ap Nudd. Un hemolc'her eo, evel Maponos, hag an doue iwerzhonat Oengus, unan eus Tuatha Dé Danann. 
Niz e vije d'ar roue Arzhur.

## Mojenn Mabon
Emañ Culhwch o klask gounit dorn Olwen, merc'h ar ramz Ysbaddaden Pencawr. Mat eo d'an tad ramzel reiñ dorn e verc'h Olwen d'ar paotr Culhwch gant ma vo kaset daou-ugent trevell (*anoethau*) gantañ da benn-vat (gwelloc'h eget an Herakles all ha n'en doa bet nemet daouzek d'ober), trevelloù dibosupl da zen evel-just.

Hag unan eus an trevelloù-se se eo klask Mabon fab Modron ha ne oar den pelec'h emañ: tri deiz goude ma oa bet ganet e oa bet laeret digant e vamm. E gwirionez emañ en Annwvyn, hag eno eo yaouank da viken. Ha ret eo kavout anezhañ evit gallout hemolc'hiñ Twrch Trwyth.
 
Skoazellet eo Culhwch gant Arzhur hag e wizien. Mont a ra Cai, Bedwyr, Gwrhyr Gwalstawd Ieithoedd hag Eidoel da atersiñ an Anifeiliaid Hynaf (al loened koshañ) diwar pezh a ouzont. Goude goulennata un toullad loened setu-int degouezhet gant ar pesk Eog Llyn Llyw, ha hennezh a oar doareoù Mabon. Ha Cei ha Bedwyr war gein an eog, da glask war-lerc'h Mabon d'e dennañ eus e garc'har, anvet Caer Loyw, a zo en un enezenn war ur stêr. 

Un tamm war-lerc'h ez a Mabon gant Kulhwch da chaseal Twrch Trwyth war ur marc'h anvet Wynn Mygdwn, ha da laerezh e aotenn digant al loen diwar e benn.

## En oberennoù all
*E-barzh Trioedd Ynys Prydain eo unan eus an *Tri Goruchel Garcharor Ynys Brydain*, gant Llŷr Llediaith hag Arzhur.
*Er varzhoneg *[[Pa Gwr yw y Porthawr]]* e-barzh Levr Du Caerfyrddin e lenner e oa unan eus gwizien Uthr Bendragon.

## Levrlennadur
* Rachel Bromwich ha D. Simon Evans *Culhwch and Olwen: an edition and study of the oldest Arthurian tale* (Gwasg Prifysgol Cymru, 1992) ISBN 0-7083-1127-X
**Les Quatre Branches du Mabinogi*, an danevell *Kulhwch et Olwen*, troet, kinniget gant Pierre-Yves Lambert, Gallimard, en dastumad « L’aube des peuples », Paris, 1993, (ISBN 2-07-073201-0).
Razh-musk

Ar **razh-musk** (*Ondatra zibethicus*) zo ur spesad krignerien a orin eus Norzhamerika ha degaset da Europa. Ar spesad nemetañ eo er genad *Ondatra*.

## Rummatadur
Ar razh-musk a c'hell bezañ renket er c'herentiad Muridae ivez.

## Annez