open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
David Livingstone

**David Livingstone** (19 a viz Meurzh 1813 - 1añ a viz Mae 1873) a oa un ergerzher ha misioner skosat. Tremen a reas ar braz eus e vuhez oc'h ergerzhet Afrika, evit mad Impalaeriezh trevadennel Breizh-Veur, hag o prezeg an aviel da dud ar c'hevandir-se hag o stourm a-enep ar sklaverezh. An Europad kentañ e voe oc'h ergerzhet traoñienn ar stêr Zambezi ha klask a reas e-pad pell kavout eien ar stêr Nil.

Ganet e voe e Blantyre (*Baile an t-Saoir* e gouezeleg), er su d'ar stêr Clyde, er mervent da gêr Glasc'ho. Mab e oa da Neil Livingstone (1788-1856) hag e wreg Agnes (1782-1865). Da zek vloaz en em lakaas da labourat el labouradeg koton a oa e Blantyre. Daoust da se ez eas d'ar skol ivez. Goude klevet ur misioner o c'hervel an dud da vont da sikour tud Sina, ez eas da skol-veur Anderson, e Glasc'ho, e 1836 , da studiañ doueoniezh. Buan a-walc'h goude e voe degemeret e Kevredigezh Misionoù Londrez (*London Missionary Society*) ha mont a reas da Londrez da studiañ medisinerezh. Eno e reas anaoudegezh gant ur Skosad, Robert Moffat, a oa misioner e Kuruman, e Suafrika. E 1841 ez eas Livingstone da g-Kuruman ivez, hag alese ez eas war-zu an norzh, adalek 1844, da visioniñ e Bechuanaland. Darbet e voe dezhañ bezañ lazhet gant ul leon eno.

E 1845 e timezas da verc'h Robert Moffatt, Mary. Etre 1852 ha 1856 e voe oc'h ergerzhet an douaroù en norzh da Suafrika. An Europad kentañ e voe o welet lammoù-dour, anvet *Mosi-oa-Tunya* gant an dud eus ar vro, hag a voe roet dezho an anv lammoù-dour Victoria gant Livingstone, en enor d'ar rouanez Victoria. Eñ ivez e voe an Europad kentañ o treuziñ Afrika, eus Luanda, war ribl ar Mor Atlantel, da g-Quelimane, tost da aod Kanol Mozambik.

Eus 1858 da 1864 e voe, e penn ur strollad tud, oc'h ergerzhet traoñienn ar stêr Zambezi. E 1866 e stagas, eus Zanzibar, gant un ergerzhadenn a oa he fal kavout eien an Nil. An Europad kentañ e voe ivez o welet al Lenn Malawi. Dre ma ne oa, abaoe ur pennadig, keloù ebet anezhañ oc'h erruout betek Zanzibar, e voe kaset Henry Morton Stanley, e 1869, da glask war e lerc'h. Adkavet e voe Livingstone gant Stanley, war ribl al Lenn Tanganyika, d'an 10 a viz Du 1871. Eno e tistagas Stanley ar gerioù brudet-mañ, hervez a gonter : *"Dr. Livingstone, I presume?"*. Daoust ma oa klañv ha gwan e fellas da Livingstone chom en Afrika ha kenderc'hel da glask eien an Nil. Mervel a reas, bloaz hanter diwezhatoc'h, d'ar 1añ a viz Mae 1873, en ur gêriadenn er mervent d'al Lenn Bangweulu, a zo e Zambia hiziv, diwar meur a gleñved, malaria ha flus-gwad moarvat.
Moesia

**Moesia** (en henc'hresianeg Μοισία ; en latin : Moesia) a oa ur vro, pe rannvro, ha proviñs roman goude, er c'hreisteiz d'ar stêr Danav. Aloubet e voe gant lejionoù Octavius e 28 kent JK, ar jeneral a deuas da vout impalaer er bloaz goude, 28 kent JK, hag anavezet abaoe evel an impalaer Augustus.

## Proviñsoù
Dont a reas da ober div broviñs roman:
**Moesia Superior*, hag a glot hiriv gant Serbia (hep Vojvodina), ha hanternoz Republik Makedonia, 
**Moesia Inferior*, hag a glot gant hanternoz Bulgaria ha gevred Roumania (Dobrudja).

## Kêrioù
*En *Moesia Superior*, Singidunum, Viminacium, Remesiana, Bononia, Ratiaria, Naissus, Scupi hag Ulpiana ;
* en *Moesia Inferior*, Oescus, Novae, Nicopolis ad Istrum, Durostorum, Marcianopolis, Odessus, Callatis, Tomis, Troesmis ha Noviodunum.
NGC 3242

**NGC 3242**, lesanvet **Tasmant Yaou** ha **Nivlennad al Lagad** ivez, a zo un nivlennad lec'hiet e steredeg an Aerouantez.
Nivlennad ar Vorgaoulenn

**Nivlennad ar [[Morgaoul|Vorgaoulenn]]**, anvet ivez **IC 443**, zo un nivlennad lec'hiet e steredeg ar C'hevelled.
Teodorig Veur

**Teodorig Veur** (pe **Flāvius Theodoricus** en latin, Θευδερίχος en henc'hresianeg, *Thierry* a-wechoù en galleg) a oa roue an Ostrogoted er , hag an illurañ eus rouaned ar bobl-se. 

## Istor
Ganet e oa war-dro 454. Desavet e voe e Kergustentin, rak kemeret e oa bet evel den-gouestl gant galloud roman ar reter.

Dilennet e voe da roue war an Ostrogoted e 474. War c'houlenn Zenon, impalaer roman ar reter, ez eas Teodorig hag an Ostrogoted, e 488, da adkemer Italia, a oa bet aloubet gant pobloù german. E miz Meurzh 493 e voe kemeret Ravenna ganto ha gant Teodorig e-unan e voe lazhet ar penn german Odoaker (Audawakrs) en doa kemeret lec'h an impalaer roman diwezhañ, Romulus Augustus. 
Emanvet e voe Teodorig da b-*princeps Romanus* (penn ar Romaned) ha ren a reas *e-lec'h an Impalaer* war Italia, Sikilia, Dalmatia ha Pannonia. Er brezel-se e voe skoazellet an Ostrogoted moarvat gant ar Vizigoted, ar skourr all eus ar C'hoted. 

 
Adunanet e voe an div bobl e-pad ur pennadig er , pa zeuas Teodorig Veur da vezañ, ouzhpenn roue an Ostrogoted, lezroue ar Vizigoted ivez e-doug un ugent vloaz bennak. 

En Emgann Vouillé, e 507, e voe trec'het ar Vizigoted gant ar Franked. Aloubet e voe Akitania gant ar re-se hag en em astenn a reas o domani war-du ar c'hreisteiz, betek Toloza. Dont a reas Teodorig, da wareziñ douaroù all ar Vizigoted, evel lezroue e-lec'h roue ar Vizigoted, a oa e vab-bihan Alamarig. Septimania (Lengadok bremañ) hag ul lodenn vat eus Ledenez Iberia a dremenas dindan e c'halloud, e 511. Keit ha ma vevas Teodorig e voe unanet an holl C'hoted dindan e ren.

## Dimezioù ha bugale
thumb|Bravigoù vizigot
Ur serc'h en doe, anavezet evel *N. [[Moesia]]*, ganet en 463, marteze ur verc'h-vihan da Attila : 
* Ostrogotho Areagni (475-520) ; dimezet da Sant Sigismond, mab da c'h-Gondebaud, roue ar Vurgonded.

* Thiudigotho (476-524), dimezet da Alarig II, roue ar Vizigoted adal 484 betek 507.

Pan intañvas ec'h addimezas Teodorig da Audofleda (469-535), merc'h da Childerig Iañ, c'hoar da Hlodwig Iañ war-dro 493. Bugale o doe : 

* Amalasunta (494-535) a zimezas d'ar priñs amal Eutarig. Pa varvas he fried o doa ur mabig anvet Atalarig, a voe dibabet gant Teodorig evel pennhêr. Amalasunta, intañvezet e 522/523, a c'houarnas e-pad minorelezh Atalarig (adal 526), hag ac'h addimezas marteze da Teodahat (met war se n'eus ket emglev etre an istorourien), ha hennezh a grougas anezhi bloaz goude war un enezenn eus lenn Bolsena.

Gant e serc'h all Theodora, en doe ur verc'h :
* Theodora, ganet en 505.

## Notennoù
Curé

**Curé** zo ur ger gallek hag a dalv kement ha person, hag a zo anv meur a dra.

## Lennegezh
E meur a oberenn c'hallek e kaver ar ger:
* *[[Le Curé et le Mort]]*, fablenn gant Jean de La Fontaine.
*romantoù:
** *[[Le Curé de village]]* gant Honoré de Balzac.
** *[[Le Curé de Tours]]* gant Honoré de Balzac.
** *[[Journal d'un curé de campagne]]* gant Georges Bernanos en 1936; 
*** deuet da vout ur film gant Robert Bresson en 1951.
* *[[Le Curé d'Ars et sa passion]]*, buhez ar person Jean-Marie Vianney, anvet da sant.

## Douaroniezh
* Curé stêr e Bro-C'hall, e kumun Saint-Georges-du-Bois, e Charente-Maritime.

## Boued
* Curé nantais, ur c'heuz breizhat, eus Bro-Naoned.
Willem Barentsz

**Willem Barentsz**, pe **Barents** hervez ar stumm saoznekaet (1550 - 20 a viz Mezheven 1597) a oa ur moraer hag ergerzher Izelvroat. 

Ganet e voe e Formearum, ur gêriadenn en enez Skylge, unan eus inizi Friz, war-dro 1550. 

N'anavezer ket mat al lodenn gentañ eus e vuhez met gouzout a reer e verdeas er Mor Kreizdouar hag e reas un atlas eus ar mor-se. E 1594 e kuitaas Amsterdam, gant daou lestr, da glask un hent da vont betek Sina ha broioù ar Sav-Heol pell, en ur c'hoari an dro da Rusia, dre Veurvor Arktika. 

Teir gwezh e verdeas evel-se e morioù an hanternoz, e 1594, 1595 ha 1596. Ar wech kentañ hag an eil e rankas dont war e giz, dre ma oa stanket an tremen gant ar skorn. Diskrivañ a reas an douaroù bet ergerzhet gantañ : inizi Svalbard, Laponia hag hec'h annezidi, hag a oa dianav da dud kornôg Europa betek-henn. E-pad e drede beaj e voe tapet e lestr gant ar skorn ha rankout a reas ar voraerien tremen ar goañvezh en enez Novaya Zemlya. Pa weljont ne deuze ket ar skorn e nevezamzer 1597, ez eas kuit lod eus ar voraerien. Barentsz e-unan avat a varvas eizhtez goude ma oant aet kuit, d'an 20 a viz Mezheven 1597. Erruout a reas e vartoloded e Ledenez Kola meur a sizhunvezh goude ha saveteet e voe an daouzek den a oa chomet bev.

Anvet eo bet Mor Barents diwar e anv.

## Notennoù
Zodiak

Ar **zodiak** pe **arouezkelc'h** pe *Kambroù an Heol* a zo ul lodenn eus an oabl en-dro d'an ekliptik. Disheñvelik eo ster ar ger hervez ar steredoniezh (astronomiezh), pe ar steredouriezh (astrologiezh).
*Er steredoniezh eo ar steredegoù ma seblant red an Heol tremen drezo e-kerzh ur bloavezh (trizek a zo anezho).
*E steredouriezh eo an arouezioù astrologek, anvet diwar ar steredegoù-se (daouzek a zo anezho).

## Arouezioù ha steredegoù

## Pennad kar
*Arouezioù steredoniezh

## Liammoù diavaez

## Notennoù ha daveoù
Teias

**Teias** (marvet war-dro 552 pe 553), anavezet ivez evel**Teja**, **Theia**, **Thila**, **Thela**, **Teia**, a oa diwezhañ roue Ostrogoted Italia er .
Amalasunta

**Amalasunta** (anavezet ivez evel *Amalasuntha, Amalasuentha, Amalaswintha, Amalasuintha, Amalswinthe* pe *Amalasontha*) (war-dro 495/500 – 30 a viz Ebrel 534/535) a oa rouanez an Ostrogoted adal 526 betek 534. 

## He buhez
Ganet e oa e Ravenna, kêr-benn an Ostrogoted. Merc'h e oa da Teodorig Veur, roue an Ostrogoted, ha da Audofleda (469-535). He mamm a oa ur briñsez frank, merc'h d'ar roue Childerig Iañ, ha c'hoar da Hlodwig Iañ. Dre-se e oa anat e oa un emglev etre Ostrogoted ha Franked.

Savet e voe er relijion arian, relijion he zad. Desket e oa, ouzhpenn goteg e komze latin ha henc'hresianeg.

## Pried
Dimeziñ a reas Amalasunta d'ar priñs amal Eutarig, ha hennezh a oa da ren war-lerc'h Teodorig, ha n'en doa bugel ebet. Mervel a reas Eutarig, met ur mabig en doa, anvet Atalarig, a voe dibabet gant Teodorig evel pennhêr, hag ur verc'h, Mathesuentha, a zimezas d'ur roue.

## Addimeziñ
Amalasunta, intañvezet e 522/523, a c'houarnas e-pad minorelezh Atalarig, adal 526, goude marv Teodorig.
Addimeziñ a reas marteze da Teodahat (met war se n'eus ket emglev etre an istorourien), ha hennezh a grougas anezhi bloaz goude war enezenn Isola Martana, e lenn Bolsena.

Hervez Gregor Teurgn, en 526, e tec'has Amalasonta gant ur mevel, Traguilan, dre ma felle d'he mamm Audoflède hec'h addimezién d'ur priéns. Ken fuloret e oa ar vamm war-lerc'h he merc'h ma kasas ur bagad armet he merc'h. krouget e voe Traguilan gant ar soudarded, bazhataet ar briñsez ha kaset d'ar gêr, d'al lez.

## Lennegezh
**Amalasunta*, pezh c'hoari kentañ Carlo Goldoni , e 1733.

## Steredoniezh
An asteroidenn 650 Amalasuntha zo bet anvet en enor dezhi.
NGC 1313

**NGC 1313** zo ur c'halaksienn troellennek barrennet lec'hiet war-dro 13 milion a vloavezhioù-gouloù diouzh an Douar, e steredeg ar Rouedig.
Nivlennad

Un **nivlennad** zo ur c'horf-egor gaz pe boultr. Graet e vez gant ar ger-se dre ma tenne ar c'horfoù-egor-se, pa oad kroget da arsellet ouzh an oabl, da goumoul.
NGC 7424

**NGC 7424** a zo ur c'halaksienn droellennek barrennet, lec'hiet war-dro 37.5 milion a vloavezhioù-gouloù diouzh an Douar, e steredeg ar C'haran.
???

***???*** zo ur pezh-c'hoari diechu (un arvest hepken dezhañ) gant Jarl Priel, bet embannet en niverenn 72 eus ar gelaouenn *[[Al Liamm]]* (Genver-C'hwevrer 1959).

Troet e oa bet e brezhoneg gant ar skrivagner tregeriat diwar ar pezh-c'hoari saoznek *[[Shall We Join the Ladies?]]* gant an dramaour skos J.M. Barrie.

## Ar pezh-c'hoari
En un tu bennak war ar maez, e Bro-Saoz. Pedet ez eus bet ur bagad daouzek den gant Sam Smith da dremen ur sizhunvezh er c'hastell emañ perc'henn warnañ.

Seizh maouez : an itron Brand, an dimezell Izit, an itron Kastro, ar gontez Janed Mortimer, an itron Preen, an dimezell Bella Vaile, ar varonez Wraitheha pemp gwaz : an aotrou Gourlay, ar c'habiten Jakez Jenkins, an aotrou Willy Preen, an aotrou Vaile, ar baron Jozeb Wraithe zo bodet en-dro da daol ar sal-debriñ, achu o c'hoan gante, pa grog ar pezh-c'hoari.

Dre ma oa o fred diwezhañ en e di e tiskuilh Sam Smith d'e gouvidi petra zo kaoz en devoa o fedet : daou vloaz 'zo e oa bet muntret Dick, e vreur yaouankañ, war e lestr-bale e Monte-Carlo hag emañ ar muntrer e-touez an daouzek kouviad... Un tamall dic'hortoz hag a stlak evel un taol kurun en oabl hañv ! Kouezhet an holl war o c'hemend-all ned ay ket an aergelc'h war skañvaat betek ma vo laosket ur griadenn da glevet gant ur vaouez. Ma'z a an holl dudennoù d'he c'haout hag ar ouel da ziskenn...

## Evezhiadenn
* Teir zudenn all a zo : Dolphin ar mevel bras hag ur vatezh vihan, o-daou e servij da Smith ; ur *pikol kanfard eus ar polis* hag a zamweler ur wech hepken.
* O vezañ ma oa diechu ar pezh-c'hoari e oa bet kinniget ur gopr a bemp mil lur gant tud *Al Liamm* evit ma vije peurechuet an oberenn gant unan eus al lennerien.
Saint-Dizier

**Saint-Dizier** (distaget  e galleg) zo ur gumun en departamant Haute-Marne e reter Bro-C'hall.

Poblet eo gant 24 825 a annezidi (e 2011) ha pennlec'h unan eus arondisamantoù an departamant eo. Muioc'hik a annezidi zo e Saint-Dizier eget e Chaumont, pennlec'h an departamant.

## Istor
*En Genver 1814 e voe trec'h Napoleon Iañ war ar Rused, hag adarre e miz Meurzh. 

## Notennoù
NGC 3344

**NGC 3344** a zo ur c'halaksienn droellennek barrennet, lec'hiet war-dro 22,5 milion a vloavezhioù-gouloù diouzh an Douar e steredeg al Leon Bihan.
Pierre Larousse

**Pierre Larousse**, bet ganet d'an 23 a viz Here 1817 e Toucy (Yonne) hag aet da Anaon d'an 3 a viz Genver 1875 e Pariz, a oa un holloueziadurour, ur geriadurour hag un embanner gall.

E 1856 e voe savet hag embannet an *[[Nouveau Dictionnaire de la langue française]]* gantañ, skoazellet gant François Pillon. Mil anavezet eo en abeg d'an holl c'heriadurioù o deus douget e anv, *[[Le Petit Larousse]]* en o zouez.
Delwenn Wikipedia

Ar ***Monumant en enor da Wikipedia*** (e saozneg *Wikipedia Monument*, e poloneg *Pomnik Wikipedii*) zo bet savet e Słubice e Polonia. Krouet eo bet an delwenn gant Mihran Hakobyan en enor d'ar re a gemer perzh en holloueziadur Wikipedia.

## Notennoù ha daveoù
Chris Pratt

**Christopher Michael Pratt**, ganet d'an 21 a viz Even 1979, zo un aktour ha produer filmoù stadunanat. Ar filmoù m'eo an aktour penn o deus rastellet ouzhpenn 14,1 miliard $ dre ar bed, ar pezh a ra eus outañ unan eus aktourien spletusañ eus istor ar sinema. Pratt a zo bet alies war listenn an aktourien paeet ar gwellañ etre 2015 ha 2017, o c'hoari alies e frañchizoù dreistbrudet ha filmoù gant budjedoù uhel.

Ganet eo e kêr Virginia, Minnesota. Pratt a zo kroget da vezañ aktour e rolloù bihan a-raok kaout ur roll brasoc'h er stirad skinwel drama *[[Everwood]]* (2002–2006). Ar roll a zegasas brud dezhañ a oa bet hini Andy Dwyer er sitcom war NBC, *[[Parks and Recreation]]* (2009–2015). Pratt a zo bet brudet dre ar bed gant e roll penn eus Star-Lord er frañchiz filmoù *Guardians of the Galaxy*. Gwelet eo bet er filmoù dreistharozel eus ''Guardians of the Galaxy'' (2014) betek *[[Guardians of the Galaxy Vol. 3]]* (2023). Adkemeret en devoa ar roll e filmoù all eus hollved sinema Marvel, evel en **' (2018) ha **' (2022).
## Buhez prevez
Pratt a zo ur c'hredour don er gristeniezh.
### Charlie Kirk
Goude muntr Charlie Kirk, ur stourmer trumpour mirour e-kerzh ur gaozeadenn gant studierien, en doa embannet Pratt war ar rouedad sokial X e oa o pediñ evit ar familh Kirk. Taget eo bet garv war ar rouedadoù sokial, betek ma c'houlennfe tud e vefe lakaet a-gostez eus greanterezh Hollywood.

## Notennoù ha daveennoù
Emgann Caporetto

**Emgann Caporetto** pe **Emgann Kobarid** zo un emgann hag a c'hoarvezas e Kobarid (Slovenia a-vremañ), en hanternoz da Rouantelezh Italia, e-kerzh ar Brezel-bed kentañ.

An emgann-se, bet kroget d'ar 24 a viz Here, a badas betek an 19 a viz Du 1917, gant al lu italian enebet ouzh reoù Aostria-Hungaria hag an Impalaeriezh alaman.

Graet e vez *Emgann Karfreit* anezhañ ivez, pe *daouzekvet [[Emgannoù an Isonzo|Emgann an Isonzo]]* diwar anv ar stêr Isonzo, lec'hiet nepell diouzh an tachennoù-emgann.

Pilet e voe kriz an Italianed gant o enebourien renet gant ar jeneral alaman Otto von Below. Danevellet eo kiladeg vantrus an arme italian er romant *[[A Farewell to Arms]]* (1929) gant ar skrivagner stadunanat Ernest Hemingway. Implijet e oa bet kadoniezhoù Oskar von Hutier a-fed Sturmtruppen (unvezioù argadiñ) harpet gant implij ar gazoù brezel, ar pezh a lakaas an Eil lu italian da freuzañ.

An Alamaned hag Aostria-Hungaria o devoa kollet 70 000 soudard, gloazet ha lazhet. An Italianed o devoa kollet 305 000 soudard.
Gilbert Bécaud

**Gilbert Bécaud**, bet ganet **François Gilbert Léopold Silly** e Toulon (Var, Bro-C'hall) d'ar 24 a viz Here 1927 hag aet da Anaon e Boulogne-Billancourt (Hauts-de-Seine, Bro-C'hall) d'an 18 a viz Kerzu 2001, a oa un aktour, ur c'haner-sonaozer ha pianoour gall.

En abeg d'ar startijenn vras a eztaole-eñ war ar leurenn e voe moranvet *Monsieur 100 000 volts*.

## E filmoù er sinema
* 1956 : *[[Le Pays d'où je viens]]* sevenet gant Marcel Carné,
* 1957 : *[[Casino de Paris]]* gant André Hunebelle,
* 1959 : *[[Croquemitoufle]]* gant Claude Barma,
* 1972 : *[[Un homme libre]]* gant Roberto Muller,
* 1973 : *[[Toute une vie]]* gant Claude Lelouch.
Per Roy

**Per Roy** (*Pierre Roy*), ganet e Montroulez d'an 10 a viz Genver 1904 ha marvet e Roazhon d'an 21 a viz Mezheven 1984, a oa un emsaver breton hag ur skrivagner brezhonek.

## Buhez
Kregiñ a reas da labourat yaouank-tre en ur voullerezh. Kensevel a reas ar gevredigezh Kendalc'h e 1950, ha pennskrivagner he c'helaouenn *[[Breizh (Kendalc'h)|Breiz]]* e voe e-pad dek vloaz. Sevel a reas Coop Breizh e 1957. E-touez izili gentañ ar MOB e voe. E-touez saverien Skoazell Vreizh e voe hag he frezidant etre 1972 ha 1981. Sindikalour e voe ivez, ha plediñ a reas gant un toullad brav a oberennoù sokial.

## Oberennoù
### Gant an anv-pluenn Herve Herri
**Evel-se e oamp*, Al Liamm, 1982 (Priz Langleiz 1981).
**Mibion Eva*, Imbourc'h, 1983.
**Tremenet eo an amzer-se*, emb. Breiz hor bro, 1984.

## Traoù all
Ur Priz Per Roy a zo bet, roet d'un oberenn vrezhonek. Arc'hantet e veze gant Coop Breizh ha deroet gant Unvaniezh Skrivagnerien Breizh.

## Levrlennadur
*Lukian Raoul, *Geriadur ar skrivagnerien hag ar yezhourien*, Al Liamm, 1992, p.374-376.
*Lionel Henry, *Dictionnaire biographique du mouvement breton*, Yoran embanner, 2013, p.395-396.
*Yann Bouessel du Bourg, "Per Roy e-tal an Ankou", Al Liamm, niv.224-225, 1984, p.168-171.
Priz Per Roy

**Priz [[Per Roy]]** a oa ur priz roet d'ul levr brezhonek, lennegel pe get, arc'hantet gant Coop Breizh, ha deroet gant Unvaniezh Skrivagnerien Breizh.

## Roll al levrioù priziet
*1983 : Kristian Brisson, *Ar Reder-mor*
*1984 : Fañch Broudig, *Al liberterien hag ar brezoneg*
*1985 : Patrig Gouedig, *Enez-Eusa*
*1986 : Goulc'han Kervella, *Laenneg medisin*
*1987 : Mikael Madeg, *Desevel bugale e brezoneg*
*1988 : Maï Ewen, *Danevellou merhed bihan Ana*
*1989 : Paotr Jeg, *Endro da vantan San Jeg*
*1990 : Visant Fave, *War roudou or Misionerien*
*1991 : Yves Le Moigne, *Rimodellou Padrig Hellen*
*1992 : Jo Abasq, *Kembre Patagonia*
*1993 : Yann-Vadezour Lagadec, *Ar Vastardez*
*1994 : Per Denez, *En tu all d'an douar ha d'an neñv*
*1995 : Yves Miossec, *Tammou eñvorennou eus un amzer griz*
*1996 : Annaig Renault : *Dec'h 'zo re bell dija*
*1997 : Tugdual Kalvez : troidigezhioù brezhonek barzhonegoù Christine Guénanten *in* : « Célébration du Grand Guildo » - Emb. Association des Amis du Vieux Château 
*1998 : *Ne voe ket roet*
*1999 : Anna Mouradova, *Un dornad kraoñ-kelvez*
*2000 : *Ne voe ket roet*
*2001 : Kristian Brisson, *Ar Genkiz*
*2002 : *Ne voe ket roet*
*2003 : Pierrette Kermoal, *Roparz Hemon, un ene tan*
*2004 : Yann-Vadezour Lagadeg, *Dalh soñj ez out den*
*2005 : Herri ar Borgn, *Penduig ma c'hazhez*
*2006 : Pier-Mari Louz ha Bernard Kabon, *An amzer laeret*
*2007 : Yann Bijer, *Avel gornôg*
*2008 : Alan Botrel, *Govel an dremmwelioù*, Skrid
Wangerooge

**Wangerooge** (*Wangereach* e frizeg) zo un enezenn hag ur gumun eus hanternoz Alamagn, unan eus Inizi Friz ar Reter, e Mor an Hanternoz. Emañ er reter da enez Spiekeroog. E stad Niedersachsen emañ, e "Landkreis" Friesland. En em astenn a ra war ur gorread tost da 8 km2 ha poblet e oa gant 923 a annezidi e dibenn 2008. E-pad an hañv e vez miliadoù a hañvourien avat. 

## Liammoù diavaez
*Lec'hienn ofisiel Wangerooge
Spiekeroog

**Spiekeroog** (*Spikereach* e frizeg) zo unan Inizi Friz ar Reter, e hanternoz Alamagn, war aod Mor an Hanternoz. Emañ etre Langeoog, er c'hornôg, ha Wangerooge, er reter. Emañ an enezenn e "Landkreis" Wittmund, e stad Niedersachsen. N'eus nemet ur gêriadenn war an enezenn, anvet Spiekeroog ivez. 

En em astenn a ra Spiekeroog war ur gorread 18,25&nbsp;km2 ha war-hed 5,7&nbsp;km emañ diouzh an douar-bras. Annezet eo gant 776 a dud (e 2013). Gallout a reer mont di gant ur vag a loc'h diouzh Neuharlingersiel war an douar-bras.

## Liammoù diavaez
*Lec'hienn Spiekeroog
Langeoog

**Langeoog** (*Langereach* e frizeg) zo unan eus an inizi annezet en enezeg Friz ar Reter, en Alamagn, en arvor Mor an Hanternoz. Emañ etre Baltrum, er c'hornôg, ha Spiekeroog, er reter. Ur gumun eo ivez, e distrig Wittmund, e stad Niedersachsen. Talvezout a ra an anv *Langeoog* kement hag *[[Enez Hir]]* en alamaneg-izel. Annezet e oa gant 1 741 a dud e dibenn 2013.

## Liammoù diavaez
*Lec'hienn ofisiel Langeoog
Franz Ferdinand

**Franz Ferdinand** zo anv meur a zen : 

* Franz Ferdinand von Österreich-Este (1863–1914), priñs aostrian-hungarian, drouklazhet e Sarajevo d'an 28 a viz Mezheven 1914,
* Franz Ferdinand (laz), ul laz sonerien skoasat.
Brezel ar C'hoted

**Brezel ar C'hoted** eo an anv a roer da veur a vrezel etre ar C'hoted hag an Impalaeriezh roman.

*Brezel ar C'hoted (250-269) : pan eas ar C'hoted da chom en arvor ar mor Du (sevenadur Tchernyakov)
** emgann Naissus
*Brezel ar C'hoted (377–382) : rouantelezh Goted Dakia, diskaret gant savidigezh Impalaeriezh an Huned, a-enep Impalaeriezh roman ar Reter (en)
** Valens a-enep Ostrogoted Fritigern en emgann Adrianopolis, e 378;
** Valens a-enep Vizigoted Atanari en Emgann an Haleg.
*Brezel ar C'hoted  (401-413) : arme Alarig Iañ, « Goted ar roue », a-enep Impalaeriezh roman ar C'hornôg, kaset en Italia;
*Brezel ar C'hoted (535–553) : diskaret Rouantelezh an Ostrogoted gant an impalaer Justinian.
Abc'hazia

**Abc'hazia** (*Аҧсны* en abc'hazeg, *აფხაზეთი* e jorjieg, *Абха́зия* e rusianeg) zo ur vro eus Kaokaz, disrannet diouzh Jorjia e 1992 hag anavezet gant un nebeud stadoù hepken. Emañ etre Rusia en norzh, Jorjia er gevred hag ar Mor Du er mervent.

Poblet e oa gant war-dro 242 000 a annezidi (e 2012) ha 8&nbsp;432&nbsp;km2 eo gorread ar vro.

Soc'houmi (e jorjieg) pe Aqwa (en abc'hazeg) eo ar gêr-benn.
Montanha Negra

**Montanha Negra** (*"Menez du"* en okitaneg, ha troet *Montagne Noire* e galleg) a zo un torosad meneziek e su an Torosad Kreiz e Lengadok (Okitania). Puèg de Nòra eo ar gern uhelañ (1 210 m). Masamet eo ar gêr vrasañ en tolead.
Puèg de Nòra

**Puèg de Nòra** (*Pic de Nore* e galleg) eo ar gern uhelañ eus Montanha Negra en Torosad Kreiz (Okitania), etre departamant an Aude ha hini an Tarn. Tapout a ra 1 210 m. Toget eo ar menez gant ur pezh mell gwern skignañ.

## Liammoù diavaez
Menez Du (disheñvelout)

**Menez Du** a c'hall ober dave da veur a venez dre ar bed :
* Menez Du, un aradennad venezioù e mervent Breizh, lec'h m'emañ :
**ar Menez Du, unan eus he c'hernioù,
*Menez Du, un aradennad venezioù e Reter Slovakia,
* ar Menez Du, ur menez en Enez ar C'hab Breton e Skos Nevez
* ar Menez Du, ur menez e-kichen Canberra en Aostralia

Gallout a ra ober dave ivez da veur a venez all hag a dalvez ar memes tra, evel :
*Montanha Negra, unan eus torosadoù an Torosad Kreiz en Okitania,
*Mynydd Du, ar c'hevatal kembraek,
*Swartberg, un aradennad venezioù e proviñs Kab ar C'hornaoueg e Suafrika,
*Aradennad ar Montagnes Noires en Haiti.

## Gwelout ivez
*Montenegro, anv ur vro hag a dalv kement ha "menez du" e veneteg,
*Black Mountain, er broioù saoznek,
*Montagne Noire, er broioù gallek.
Masamet

**Masamet** (*Mazamet* e galleg) a zo ur gêr eus Lengadok en Okitania, hag ur gumun eus departamant an Tarn er rannvro Kreisteiz-Pireneoù.

## Liammoù diavaez
Mont Gerbier de Joc

**Mont Gerbier de Joc** (*Le Mont Gerbier de Jonc* e galleg) a zo ur menez eus torosad ar Mezenc en Torosad Kreiz, e departamant an Ardèche en Okitania. Brudet eo ar volzenn fonolit-mañ evit he stumm souezhus ha dreist-holl dre m'emañ andon al Liger en e harz.  m uhelder zo dezhañ.

## Liammoù diavaez
Koñvañsion vroadel

**Koñvañsion vroadel** a vez graet eus ar Vodadenn vonreizhañ vroadel a renas Bro-C'hall adalek an 21 a viz Gwengolo 1792 betek ar 26 a viz Here 1795 da vare an Dispac'h gall.

Dont a reas er galloud goude ar *[[Bodadenn-lezenniñ|Vodadenn-lezenniñ]]* ha ganti e voe savet ar C'hentañ Republik C'hall. 

Karget e oa da sevel ur vonreizh nevez da Vro-C'hall goude diskaret ar roue Loeiz XVI d'an 10 a viz Eost 1792.
Saturninus Toloza

**Saturninus Toloza**, **Sarnin** en okitaneg, bet ganet e Patras (Gres) ha marvet merzheriet tro 250 e Toloza, a voe kentañ eskob Toloza.

Diwar e anv ez eus meur a iliz katolik: Penniliz Sant Sarnin e Toloza, Sent Sarnin e Carcin, e Roergue, e Perigòrd: 
Sent Sarnin de La Barda ha Sent Sarnin de l'Èrm; Sant Sarnin en Aude, Sant Sarnin en Ardecha, hag all.

Sant paeron meur a lec'h: 
* en Nafarroa: Iruñea ha Artaxoa, 
* e Katalonia: Sant Sadurní d'Anoia, Sant Sadurní d'Osormort, Sant Sadurní de l'Heura ha Montmajor, 
* Sarzhav e Breizh.
Lidet e vez d'an 29 a viz Du gant an Iliz katolik. 
## Notennoù ha dave
Universidade do Estado de Minas Gerais

**Universidade do Estado de Minas Gerais** (**Skol-veur Minas Gerais**) a zo bet krouet d'an 1989 e Belo Horizonte, Minas Gerais, Brazil.
## Sellet ivez
*Bahia
*Brazil
## Dave ha notennoù

## Liammoù diavaez
*  Universidade do Estado de Minas Gerais
Gilles Personne de Roberval

**Gilles Personne de Roberval**, bet ganet e Noël-Saint-Martin, ur gêriadennig aet d'ober kumun Villeneuve-sur-Verberie (Oise, Bro-C'hall) d'an 9 a viz Eost 1602 hag aet da Anaon e Pariz (Bro-C'hall) d'ar 27 a viz Here 1675, a oa ur fizikour ha matematikour gall.

Graet e vez Balañs Roberval eus ar bouezerez he div walenn a oa bet ijinet gantañ e 1670.

## Notennoù ha daveennoù
Larzac (disheñvelout)

**Larzac** zo un anv-lec'h okitanek, ha gallek da-heul.

## Lec'hioù
*un uhelgompezenn, Larzac
*kumunioù:
** Larzac (Dordogne)
** L'Hospitalet-du-Larzac, en Aveyron.

## Skrid
*Plom al Larzac, anv ur skrid galianek

## Tud
* Joan Larzac, skrivagner okitanek
Baltrum

**Baltrum** zo un enezenn en enezeg Friz ar Reter, en Alamagn, en arvor Mor an Hanternoz. Emañ etre Norderney, er c'hornôg, ha Langeoog, er reter. Ur gumun eo ivez, e distrig Aurich, e stad Niedersachsen. An hini vihanañ eus Inizi Friz ar Reter eo Baltrum, a-fed gorread hag a-fed poblañs : en em astenn a ra war 6,5 km2 ha 500 annezad zo o chom enni.

## Liammoù diavaez
*Lec'hienn ofisiel Baltrum
Milhau

**Milhau** (hervez an okitaneg) (*Millau* e galleg ofisiel) zo ur gêr eus Okitania e Bro-C'hall, en Aveyron, e kember ar stêrioù Tarn ha Dourbie. War un douar ken uhel ha 340 m emañ, tost da uhelgompezenn al Larzac, e kreisteiz an Torosad Kreiz. 
Pennlec'h arondisamant Millau eo.
Brudet eo ar c'harrbont bras nepell, dreist ar stêr Tarn.
## Douaroniezh
## Istor
### [[Dispac'h gall]]
* Krouet e voe ar gumun e 1790 diwar ar barrez katolik. Lakaet e voe da benn Kanton Milhau ha Distrig Milhau hag e  departamant Avairon. Lakaet e voe da benn Arondisamant Milhau pa voe krouet e 1800.
### 
* E 1834 e voe staget kumun Le Monna ouzh kumun Milhau .
### 
#### [[Brezel-bed kentañ]]
* Mervel a reas 513 gwaz eus ar gumun abalamour d'ar brezel hervez monumant ar re varv, da lavaret eo 2,91% eus ar boblañs e 1911.
#### [[Eil brezel-bed]]
* Mervel a reas 79 den eus ar gumun abalamour d'ar brezel hervez monumant ar re varv.
* D’an 6 a viz Eost 1944 e voe jahinet ha lazhet tri stourmer ag ar Rezistañs (FTPF) gant al lu alaman.
#### Brezelioù didrevadennañ
* Brezel Indez-Sina: mervel a reas tri milour eus ar gumun hervez monumant ar re varv.
* Brezel Aljeria:  mervel a reas eizh milour eus ar gumun hervez monumant ar re varv.
## Monumantoù ha traoù heverk
### Savadurioù foran

Beffroi en soirée.jpg

* Ar befrez.

Market hall in Millau.jpg
Halles Millau.JPG

* Ar c'hoc'hu.
### Savadurioù relijiel

Millau temple (3).jpg|An templ.
Millau temple portail.jpg

* An templ protestant, 1875, luc’hskeudenn.

Millau - Eglise Notre-Dame-de-l'Espinasse - 14.jpg|*Notre-Dame-de-l'Espinasse*.

* Iliz katolik *Notre-Dame-de-l'Espinasse*, luc’hskeudennoù.
* Iliz katolik *Notre-Dame-de-la-Salvage*, luc’hskeudenn.
* Iliz katolik *Sacré-Cœur*, luc’hskeudennoù.
* Iliz katolik *Saint François*, luc’hskeudennoù. 
* Iliz katolik *Saint Germain*, luc’hskeudenn. 
* Iliz katolik *Sant Varzhin*, luc’hskeudennoù.
### Monumantoù ar re varv
* Monumant ar re varv eus an arondisamant e Brezel 1870-1871, luc’hskeudennoù.
* Monumant ar re varv e bered ar gumun, Rue de l’Egalité, luc’hskeudenn.
* Monumant ar re varv er Parc de la Victoire, luc’hskeudennoù.
* Plakennoù ar re varv (XXvet kantved) en iliz katolik *Sant Varzhin*, luc’hskeudennoù.
* Plakennoù ar re varv (1914-1918) en iliz katolik *Notre-Dame-de-l'Espinasse*, luc’hskeudenn
## Emdroadur ar boblañs
## Melestradurezh
## Tud
## Pennadoù kar
*Milhaud
*Miliav 
## Liammoù diavaez

* Ti-kêr Millau
## Notennoù
Norderney

**Norderney** (distaget [] en alamaneg ; *Nörderneei* en alamaneg-izel, distaget [] ; *Nordeneach* e frizeg) zo unan eus Inizi Friz ar Reter, en Alamagn, en arvor Mor an Hanternoz. Emañ etre Juist, er c'hornôg, ha Baltrum, er reter. Ur gumun eo ivez, e distrig Aurich, e stad Niedersachsen. En em astenn a ra enez Norderney a-hed 14 km ha 26,3 km2 eo he gorread. Bez' eo an dekvet enezenn vrasañ en Alamagn. Annezet eo gant war-dro 5 845 a dud (e 2013). 

Ul lodenn vras eus an enezenn zo e Park Broadel Wattenmeer. Gallout a reer mont d'an enezenn eus an douar-bras, war-bouez bigi a loc'h eus porzh Norden.

## Liammoù diavaez
*Lec'hienn ofisiel Norderney
Dilma Rousseff

**Dilma Rousseff**, ganet d'ar 14 a viz Kerzu 1947 e Belo Horizonte, a zo ur bolitikourez eus Brazil, dilennet da brezidantez he bro e miz Here 2010, hag addilennet e miz Here 2014 gant 51,46% eus ar mouezhioù.
Skarzhet e voe eus ar galloud d'an 31 a viz Eost 2016 dre abeg aferioù arc'hant ha breinadurezh.
## Liammoù diavaez
Plom al Larzac

**Plom al Larzac** zo un enskrivadur galianek, eus ar bloavezh 100, hag a oa bet kavet e miz Eost 1983 en ur bez e La Vayssière, e L'Hospitalet-du-Larzac, en Aveyron. 

Unan eus an hirañ skridoù galianek anavezet eo. E welout a c'haller e mirdi kêr Millau.
Arondisamant Millau

** Arondisamant Millau** zo unan eus arondisamantoù an departamant gall Aveyron, e kreisteiz an Torosad Kreiz, e-lec'h m'emañ uhelgompezenn al 
Larzac. Kêr Millau eo ar pennlec'h.

Brudet eo ar pont bras dreist ar stêr Aveyron (stêr).

## Kantonioù ha kumunioù
### Betek 2016
Rannet e oa arondisamant Millau e 15 kanton (betek 2014) hag e 101 kumun :
* kanton Belmont-sur-Rance ;
* kanton Camarès ;
* kanton Campagnac ;
* kanton Cornus ;
* kanton Millau-Reter ;
* kanton Millau-Kornôg ;
* kanton Nant ;
* kanton Peyreleau ;
* kanton Saint-Affrique ;
* kanton Saint-Beauzély ;
* kanton Saint-Rome-de-Tarn ;
* kanton Saint-Sernin-sur-Rance ;
* kanton Salles-Curan ;
* kanton Sévérac-le-Château ;
* kanton Vézins-de-Lévézou.

### Abaoe 2017
Adrannet e voe arondisamantoù Aveyron d'ar 1 a viz Genver 2017. 110 kumun zo en arondisamant Millau bremañ.

## Daveoù
Arondisamant Rodez

** Arondisamant Rodez** zo unan eus arondisamantoù an departamant gall Aveyron, e kreisteiz an Torosad Kreiz. Kêr Rodez eo ar pennlec'h, anezhi kêr-benn proviñs kozh Rouergue.

## Kantonioù ha kumunioù
### Betek 2016
Rannet e oa arondisamant Rodez e 23 c'hanton (betek 2014) hag e 139 c'humun :
* kanton Baraqueville-Sauveterre ;
* kanton Bozouls ;
* kanton Cassagnes-Bégonhès ;
* kanton Conques ;
* kanton Entraygues-sur-Truyère ;
* kanton Espalion ;
* kanton Estaing ;
* kanton Laguiole ;
* kanton Laissac ;
* kanton Marcillac-Vallon ;
* kanton Mur-de-Barrez ;
* kanton Naucelle ;
* kanton Pont-de-Salars ;
* kanton Réquista ;
* kanton Rignac ;
* kanton Rodez-Reter ;
* kanton Rodez-Norzh ;
* kanton Rodez-Kornôg ;
* kanton Saint-Amans-des-Cots ;
* kanton Saint-Chély-d'Aubrac ;
* kanton Saint-Geniez-d'Olt ;
* kanton Sainte-Geneviève-sur-Argence ;
* kanton La Salvetat-Peyralès.

### Abaoe 2017
Adrannet e voe arondisamantoù Aveyron d'ar 1 a viz Genver 2017. 79 kumun zo en arondisamant Rodez bremañ.

## Daveoù
Aigues

**Aigues**, zo un anv-lec'h gallek, deuet diwar an anv okitanek *Aiga* (*dour*), *Aigas* el liester, hag a dalv kement ha *doureier* (da gompren evel feunteunioù a-wechoù), hag a gaver en anvioù-mañ:

## Kumunioù
* Aigues-Juntes
* Aigues-Mortes
* Aigues-Vives
* Ayguetinte, e Gers.
* Chaudes-Aigues, e Cantal.

## Stêrioù
* Aguabelle, Aiguebelle, Aygues-Belles, Ayguebère, Aïguebère, ha Belaygue, Bellaigues,

* Aigue Brun,
* *Aiguefolle*, lamm-dour e Saint-Julien-de-la-Nef (Gard)

* *Aïgue blanque* hag *Aigueblanche*
* *Aïgue Morte*
* *Aïgue Nère, Aygue Nère, Aygueneyre*, ha *Noiraigue*,
* Aïgue Longue, Aiguelongue, Longues Aïgues 

* *Ayguebonne*, ha *Bonnaigue*
* *Aygues Grosses*
* *Aygues Tortes*
* *Aigues-Vertes*, Pont Aigues-Vertes, e Suis.

* an *Aiguère*, e Labarthe-sur-Lèze (Haute-Garonne).
* Eygues pe *Aigues*, un adstêr d'ar Ron, o tont eus ar massif des Baronnies.

Hag ivez: 
* Entraigues

## Pennad kar
* Acque, anv-lec'h italianek
* Aguas, anv-lec'h spagnolek
* Aigües, anv-lec'h katalanek
* Aqua, anv-lec'h latin
* Aïgue
Aigues-Vives

**Aigues-Vives** (*dourioù bev* e brezhoneg) zo ul lec'hanv gallek, deuet diwar an anv okitanek **Aigas Vivas**, ha hini pemp kumun c'hall er broioù okitan.

## Gerdarzh
Eus *[[Aigues]]* ("dourioù") ha *Vives* ("bev").

## Yezhoù all
* *Aigües Vives*
* *[[Eaux-Vives]]*
* *Acque Vive*
* *[[Aigas Vivas]]*
* *[[Águas Vivas]]*

## Kumunioù ha lec'hioù all
#### 
* Aigues-Vives, en Ariège
* Aigues-Vives, en Aude
* Aigues-Vives, e Gard (departamant)
* Aigues-Vives, e Hérault
* Ayguesvives, e Haute-Garonne
* Saint-Girons-d'Aiguevives, e Gironde.

#### 
* La Barraca d'Aigües Vives er País Valencià
* *Kouent Aigües Vives*, anv ur manati

## Gwazhioù
* Aygue Vive, adstêr d'an Estéous e Rabastens-de-Bigorre
* Aygues Vives e Belcaire (Aude)
* Aygues Vives e Chélan (Gers)

## Pennadoù kar
* Aigües
*Aigues-Mortes
* Acque
Boisset

**Boisset** zo un anv-lec'h hag un anv-tiegezh gallek.

## Kumunioù gall
* Boisset, e Cantal
* Boisset, en Hérault
* Boisset, gwechall kumun e Jura, hiriv e Pont-d'Héry
* Boisset, gwechall kumun e Loire, hiriv e Boisset-Saint-Priest
* Boisset, e Haute-Loire
* Boisset, gwechall kumun e Vaucluse, hiriv e Saint-Martin-de-Castillon

Hag ivez:
* Boisset-et-Gaujac, e Gard
* Boisset-lès-Montrond, e Loire
* Boisset-les-Prévanches, en Eure
* Boisset-Saint-Priest, e Loire
* Boissets, en Yvelines

## Tud
* Yves Boisset, rener-filmoù (1939-2025)
Berligou

Ar **Berligou** zo ur gwin breizhat, eus Bro-Naoned. Gounezet e oa da vare Duged Breizh, a-raok bezañ ankouet. Addizoloet eo bet en  kantved, pa ne chome nemet un nebeut gwiniennoù tu-mañ-tu-se. Savet eo bet ur gevredigezh evit sikour ar winierien ha da gaout an aotre melestradurel da werzhañ ar gwin. Bremañ ez eus 4 gwinien hag a ra Berligou. 

## Liamm diavaez
*Le berligou
Juist

**Juist** (distaget [] en alamaneg, [] en alamaneg-izel ; *Júst* e frizeg) zo unan eus Inizi Friz ar Reter, en Alamagn, en arvor Mor an Hanternoz. Emañ etre inizi Borkum, er c'hornôg, ha Norderney, er reter. Ur gumun eo ivez, e distrig Aurich, e stad Niedersachsen. En em astenn a ra enez Juist a-hed 17 km ha 16,4 km2 eo he gorread. Div gêriadennig zo ha 1 540 a annezidi en holl (e 2013). 

Diwar an touristerezh e vev an enezenn dreist-holl. Gallout a reer mont di eus an douar-bras, gant bigi a loc'h eus Norddeich, porzh Norden.

## Liammoù diavaez
*Lec'hienn ofisiel Juist
Lodève

**Lodève** (*Lodeva* en okitaneg) zo ur gêr eus kreisteiz Bro-C'hall hag an Torosad Kreiz, en Hérault, er c'hreisteiz da gêr Millau (a zo en Aveyron) ha da uhelgompezenn al Larzac. 

## Douaroniezh
Lodeva en em gav ouzh kember al Lergue (kornog) ha ar Soulondres (Kreisteiz)

## Anv

* **c(olonia?) Claudia Luteva** (enskrivadur Beziers, *CIL*, XII, 427)
* **Forum Neronis** ? (Plinus an Henañ; *Hist. Nat.* III, 4)
* ***Lutenavi qui et Foroneronienses*** (Plinus an Henañ; *Hist. Nat.* III, 4, 5)
* **Civitas Lutevensium** (Not. Gall. XV)
* **Civitas Lutevensium id est Lutava castrum**
* **Civittas Lutevensis** (sened-iliz 506)
* **Luteba** (Provinciale visigothicum)

## Gerdarzh
Dont a rafe anv kêr eus an anv galianek *Luteva*, *Luteua*, diwar *lut-*, palud, fank, hag *-eva*, lec'h pe kêr, da lavarout eo « al lec'h geunek pe priek ».

## Istor
Un eskob a voeo anvet eno adalek 421/422.

## Monumantoù ha traoù heverk

Lodève cathedral Saint-Fulcran411.JPG|Iliz-veur Saint-Fulcran.
Balcon Benjamin Cusson Lodeve.jpg|Balkon ti Benjamin Cusson.
Lodève-Mairie-20140627.jpg|Ti-kêr Lodève, palez an eskibien gwechall.


## Levrlennadur
* Fevrier Paul-Albet & Barral I Altet Xavier ː *Topographie chrétienne des cités de la Gaule des origines au milieu du VIIIè siècle. VII. Province ecclesiastique de Narbonne (Narbonnensis Prima)*. De Boccard. 1989

## Notennoù
Hermann von Fehling

**Hermann von Fehling**, bet ganet e Lübeck (Impalaeriezh C'hall Kentañ d'ar mare-se) d'an 9 a viz Mezheven 1812 hag aet da Anaon e Stuttgart (Impalaeriezh alaman d'ar mare-se) d'ar 1añ a viz Gouere 1885, a oa ur c'himiour alaman.

Da viken e chomo mil anavezet **von Fehling** e metoù ar gimiezh en abeg d'ar reaktadenn gimiek a zoug e anv :
* er gimiezh klasel e talv da zezverkañ an aldehidoù war-bouez an oksidadur anezhe gant ion kouevrek Cu++ e-barzh ur metoù trenkek,
* er vevgimiezh e talv da zezverkañ an aldozioù ha sukrennoù 'zo.

Mont a reas d'ober e studi e Ruprecht-Karls-Universität Heidelberg e 1835 ha tapet e ziplom gantañ ez eas da c'hGießen da labourat gant ar baron Justus von Liebig, ur c'himiour alaman all. Eno eo e kavas kenaoz ar metaldehid hag ar paraldehid.

Adalek 1839 e voe fiziet ennañ ar gador-gelenn war ar Gimiezh e Stuttgart, bet dalc'het ar garg-mañ gantañ hogos betek dibenn e vuhez.

Labourioù all en devoa kaset da-benn **Hermann von Fehling** war an drenkenn sukinek hag ar benzonitril ivez.
Roderick

**Roderick**, pe *Roderik*, pe *Roderic*, zo un anv saoznek deuet eus ar germaneg hag anv meur a zen en istor.

## Yezhoù all
**Ruaidhrí*/*Ruairí*/*Ruairi*/*Ruairidh*/*Ruaraidh*, e gouezeleg, troet da 'Roddy' alies. 
*Rodrigo, e spagnoleg
**Rodrigue*, e galleg
**[[Rhydderch]]*, e kembraeg

## Tud

### Anv-bihan
*Roderick Stewart (ganet e 1945) , kaner skosat, anavezetoc'h evel Rod Stewart.

### Anv-tiegezh
*Richard Roderick (marvet e 1756), barzh saoz.
* *Brande Roderick*, ganet e 1974, aktourez stadunanat

## Lennegezh
**Roderick*, romant skiant-faltazi e 1980 gant John Sladek.

## Pennadoù kar
*Broderick
*Roderic
*Rodrick
Ardon

**Ardon** zo un anv-lec'h hag un anv-den.

## 
* Ardon, en Jura.
* Ardon, en Loiret.

## 
* Ardon, kêr en Osetia an Norzh.
* Ardon, kumun en Oblast Briansk.
* Ardon, stêr en Osetia an Norzh.

## 
* Ardón, e proviñs León.

## 
* Ardon, e Valais.

## Tud
*Araceli Ardón, romantourez vec'hikan
Ifriqiya

**Ifriqiya**, **Ifriqiyya** (berbereg ⵉⴼⵔⵉⵇⵢⴰ, arabeg افريقية), a oa er Grennamzer un tiriad berber er Maghreb kent donedigezh an Arabed hag an Islam.
Klotañ a rae gant *Africa Proconsularis* an Impalaeriezh roman e dibenn an Henamzer ; hiziv e klot gant Tunizia, reter Aljeria, ha kornôg Libia.

Goude *Africa Proconsularis* e voe graet « Afrika » eus ar c'hevandir a-bezh.
Ardo

**Ardo** (marteze ur berrstumm d'an anv *Ardabast*) a oa ur roue vizigot hag a renas, a greder, en Septimania entre 713 ha 720.

## E vuhez
Hervez un istorour andalouz, eus an Xvet kantved, e oa mab d'ar roue vizigot Wittiza (en devoa tri mab), ha breur d'ar roue Agila II, a renas en e raok marteze.

Ren a reas war Septimania, adalek Narbonne, kêr-benn gozh ar Vizigoted, marteze gant harp muzulmaned Al-Andalus, mistri nevez an darn vrasañ eus Hispania, hag a oa o paouez treuziñ ar Pireneoù hag aloubiñ kreisteiz Galia, adalek 719, met marteze e oa chomet dizalc'h mui pe vui. 

Skeiñ moneiz a rae, arouez e c'halloud. E Rennes-le-Château, a oa *Rhedea* gozh ar Vizigoted, ur c'hreñvlec'h a bouez neuze, en dije lakaet e lez, 

Anavezet eo dre ar « *[[Kronik mozarab|C'hronik mozarab]]* », savet e 754.

## Pennad kar
*Rouaned ar Vizigoted
Louis Harel de la Noë

**Louis Auguste Marie Harel de la Noë**, bet ganet e Sant-Brieg (Aodoù-an-Hanternoz, Breizh) d'an 29 a viz Genver 1852 hag aet da Anaon e Landerne (Penn-ar-Bed, Breizh) d'an 28 a viz Here 1931, a oa un ijinour breizhat.

E holl studioù en devoa kaset da-benn e Pariz pe e-kichen : Lise Saint-Louis da gentañ-penn, Skol greiz al labourioù foran adalek 1870 ha Skol vroadel an hentoù ha pontoù (a-gevret gant Fulgence Bienvenüe eno) da c'houde.

Anvet da bennijinour an Hentoù ha Pontoù en Aodoù-an-Hanternoz etre 1901 ha 1918 en devoa krouet meur a savadur, an darn vrasañ anezhe liammet ouzh diorren an hentoù-houarn en departamant-se.

Un dekred bet embannet d'an 11 a viz Gouere 1898 a roas da **Louis Harel de la Noë** ar rez a ofiser en Urzh broadel al Lejion a enor adalek an 9 a viz Eost 1898.

## E labourioù

Image:Brehec.jpg|Karrbont Breheg etre Ploueg-ar-Mor ha Plouha.
Image:Caroual.jpg|Karrbont Karoualen Erge-ar-Mor.
Image:Douvenant.jpg|Karrbont Douvenant etre Sant-Brieg ha Langaeg.
Image:Lezardrieux.jpg|Karrbont Lezardrev.
Image:Souzain.jpg|Karrbont Souzain etre Sant-Brieg ha Plerin.
Image:Vauherve.jpg|Karrbont ar Vau-Hervée Langaeg.
Image:Pont des courses - Saint-Brieuc.jpg|Pont ar Redadegoùe Saozon (Sant-Brieg).
Image:Hasee et beaufeuillage.jpg|Karrbontoù la Hasée ha Beaufeuillage e Binig.
Image:Gare-centrale-saint-brieuc.jpg|Ti-gar Sant-Brieg.
Image:Pont-gouedic.jpg|Pont Gouedige Sant-Brieg.
Image:Pont-leguer-lannion.jpg|Ar Pont dreist al Legere Lannuon
Image:Ponts-noirs-treguier.jpg|Ar Pontoù-Due Landreger
Image:Hamonic 1660 - St-BRIEUC - Viaduc de Toupin et Vue d'ensemble des Nouveaux Boulevards - Ligne de St-Brieuc à Moncontour.jpg|Karrbont Toupine Sant-Brieg.
Image:Viaduc-parfond.jpg|Karrbont Parfond du Gouët e Porzhig.
Image:Viaduc-pourrhis.jpg|Karrbont ar Pourrhise Staol.
Image:Pont du guildo.jpg|Pont Itron-Varia-ar-Gwildoù.
Image:Pont sur le jaudy a La Roche Derrien.jpg|Pont ar Yeodier Roc'h-Derrien.
Image:Usine des tramways du mans.jpg|Ti-gar kreiz Tramways de la Sarthe er Mañs.
Eisteddfod del Chubut

An **Eisteddfod del Chubut** zo un eisteddfod a c'hoarvez e proviñs Chubut, e Patagonia Arc'hantina. 

## Liammoù diavaez
*Eisteddfod del Chubut
El Chubut

**El Chubut** zo ur pemdezieg spagnolek eus proviñs Chubut en Arc'hantina, e kêr Trelew.
Savet e voe en 1975 gant José María Saez hag Atilio Oscar Viglione, bet gouarnour Chubut. Ur skingomz zo ivez, 90.1 MHz, Fm El Chubut. 
Adsezioù zo e kêrioù Esquel ha Puerto Madryn.

## Liamm diavaez
*https://web.archive.org/web/20160305161245/http://www.elchubut.com.ar/nota/99552-gweneira-davies-gano-eisteddfod-de-gales/
Muon

**Muon**, µ- an arouez anezhe, eo an anv roet da rannigoù elfennel distabil negativel o bec'h, hervez patrom standard fizik ar rannigoù. Kavet e voent e 1936 gant ar fizikour stadunanat Carl David Anderson hag e eiler Seth Neddermeyer tra m'edont o labourat war ar skinadur kosmek e California Institute of Technology (Pasadena, SUA).

Evel ar c'hwarkoù, an elektron, an neutrinoioù hag an tauon ez int lod eus familh al lepton.

Ar memes perzhioù fizikel ha reoù an elektronenn he deus ar vuonenn, daoust da houmañ kaout ur mas (≈105,7 MeV.c-2) ouzhpenn daou c'hant gwech brasoc'h : se zo kaoz e vez graet *elektronenn bounner* anezhi ivez. Ur spin 1/2 he deus hag un neutrino — aroueziet νμ — a vez kevelet outi.

War an Douar e teu ar **muon** diwar diemprañ pion bec'hiet, hag int-i rannigoù berr-kenañ o buhez (2,6033 ± 0,0050 x 10s) ha krouet en uhelatmosferenn gant ar skinoù kosmek.

## Notennoù ha daveennoù
Borkum

**Borkum** (*Boarkum* e frizeg) zo unan eus Inizi Friz ar Reter, en Alamagn, en arvor Mor an Hanternoz. An enzenn gornokañ eus an enezeg eo, hag an hini vrasañ ivez e-touez ar seizh enezenn a zo annezet, gant 31 km2. Er reter dezhi emañ Juist ha div enezennig didud, Kachelotplate ha Memmert, er c'hornôg dezhi emañ enez Rottumeroog, a zo en Izelvroioù. 

Ur gumun eo Borkum ivez, e Landkreis Leer, e stad Niedersachsen. Annezet eo gant 5 175 a dud (e dibenn 2013). Ul lodenn eus an enezenn zo e Park Broadel Wattenmeer. Mont da enez Borkum a c'haller ober eus an douar-bras, adalek porzhioù Emden, en Alamagn, ha Eemshaven, en Izelvroioù

## Liammoù diavaez
*Lec'hienn ofisiel Borkum
Dezerzh Mojave

**Dezerzh Mojave** (distaget :  e saozneg), *Hayikwiir Mat'aar* e mohaveg, a zo un dezerzh tomm e tu gevred Kalifornia er Stadoù-Unanet, gant darnoù e su Nevada, mervent Utah ha gwalarn Arizona.  km² pe war-dro eo e c'horread. En dezerzh-mañ eo emañ Traoñienn ar Marv.

Las Vegas, e stad Nevada, eo ar gêr vrasañ.

## Liammoù diavaez
Compiègne

**Compiègne** (distaget []) zo ur gêr en departamant Oise, e rannvro Hauts-de-France, war-dro 80 kilometr en norzh da Bariz. Unan eus isprefetioù an departamant-se eo. Emañ war lez ar stêr Oise. Ent-istorel n'emañ ket e Bro-Bikardi met en Enez-Frañs.
## Istor
### 
* Feur-emglev Compiègne ar bloaz 867 etre Karl Voal ha Salaun Breizh.
### 
* E Compiègne ez eus bet sinet daou arsav-brezel etre Alamagn ha Bro-C'hall, da vare an daou vrezel-bed, e 1918 hag e 1940.
* Roet e voe ar Groaz Brezel 1939-1945 d'ar gumun.

## Monumantoù ha traoù heverk
## Douaroniezh
## Emdroadur ar boblañs
## Melestradurezh
## Tud
## Notennoù ha daveennoù

## Liammoù diavaez
Traoñienn ar Marv

**Traoñienn ar Marv** (e saozneg: *Death Valley*; *Tümpisa* e timbicheg) a zo un draoñienn dezerzhek e Dezerzh Mojave e Kalifornia ar reter, er Stadoù-Unanet. Eno emañ lec'h izelañ ar Stadoù-Unanet gant -86m dindan live ar mor hag al lec'h krinañ en Amerika an Norzh. An tommañ gwrezverkenn war an Douar a voe muzuliet eno d'an 10 a viz Gouhere 1913 gant 56,7°C el lec'h anvet Furnace Creek.

## Liammoù diavaez
Milhaud

**Milhaud** zo un anv-lec'h gallek, hag un anv-tiegezh.

## Gerdarzh
Diwar an anv latin Aemilius, hag al lostger -avus.

## Lec'hioù
*Milhaud (Bro-C'hall), kumun c'hall

## Tud
*Darius Milhaud, sonaozour gall
*Jean-Baptiste Milhaud (1766-1833), jeneral ha politikour gall
Argumentum ad verecundiam

**Argumentum ad verecundiam** (*arguzenn a zoujañs*, e brezhoneg) zo un droienn latin hag a vez lavaret eus un arguzenn hag a ro pouez d'ur mennozh abalamour d'e orin, d'an dud o deus lavaret pe embannet an hevelep mennozh, hep ober van ouzh talvoudegezh ar mennozh e-unan. Komz a reer ivez eus **arguzenn a aotrouniezh** pe **arguzenn a zoujañs**. 

Teir zroienn latin damheñvel zo, hag a ra dave d'an hevelep tra: 
**argumentum ad verecundiam* : « arguzenn a zoujañs » ;
**argumentum ad potentiam* : « arguzenn a c'halloud » ;
**Ipse dixit* : « En lavaret en deus e-unan », pe « lavaret eo bet gantañ zoken ».

Implijet e vez an **arguzenn a aotrouniezh** evel benveg retorikel da gadarnaat un ali gant alioù all.
Tud zo avat a implij an droienn **arguzenn a aotrouniezh** en ur ster kontrol, da dennañ pep talvoudegezh eus ur mennozh, d'ober goap ouzh an hini a lakfe doujañs e-lec'h poell.
Pilote

***Pilote*** a oa ur gelaouenn sizhuniek c'hall ma veze embannet bannoù-treset enni dreist-holl.

Krouet e oa bet d'an 29 a viz Here 1959 gant Jean-Michel Charlier, François Clauteaux, Charles Courtaud, René Goscinny, Jean Hébrard, Raymond Joly, René Ribière hag Albert Uderzo a-raok bezañ prenet gant Dargaud kenkent ha 1960.

Deuet e oa e-maez an niverenn diwezhañ anezhi e miz Here 1989.
Rannig elfennel

**Rannigoù elfennel** a vez graet eus elfennoù izatomek diazez an Hollved, hervez patrom standard fizik ar rannigoù : n'hellont ket bezañ rannet etre rannigoù bihanoc'h, diouzh stad an anaoudegezhioù a-vremañ. Daou seurt pennañ a zo :
*1- Hanter-anterin ar spin anezhe : ar fermion hag a ya d'ober an danvez barionek, en o zouez :
** ar c'hwarkoù, en o zouez :
*** ar c'hwarkoù ''down'',
*** ar c'hwarkoù ''strange'',
*** ar c'hwarkoù ''up''.
** al lepton, en o zouez :
*** an elektron,
*** ar muon,
*** an neutrinoioù,
*** an tauon.
*2- Anterin ar spin anezhe : ar bozon.

## Notennoù ha daveennoù
Acheno

An **Acheno** a zo ur stêr e kreisteiz Breizh, hag a gember gant al Liger e Pentelloù.
## Kumunioù treuzet
Sant-Filberzh-Deaz (andon), Sant-Lezer-ar-Gwiniegi, Porzh-Pêr, Keiz-Raez, Rodent ha Pentelloù (kember).
## Pennadoù kar
*Roll stêrioù pennañ Breizh
*Roll stêrioù Breizh renket hervez o hirder‎