open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Konstanza Aostria

**Konstanza Aostria**, pe ** Konstanze Renate von Österreich ** en alamaneg, pe **Konstancja Austriaczka** e poloneg (pe *Konstancja Rakuszanka*), ganet d'ar 24 a viz Kerzu 1588 ha marvet d'an 10 a viz Gouhere 1631, a voe rouanez Pologn. 

## He buhez
Merc'h e oa da Karl II Aostria ha d'e bried ha nizez Maria Anna Bavaria (1551–1608), merc'h-vihan d'an Impalaer Santel Masimilian II an Impalaeriezh Santel, c'hoar da Ferdinant II an Impalaeriezh Santel.

## Dimeziñ

Mervel a reas he c'hoar Anna, rouanez Pologn, 15 vloaz koshoc'h eviti, e 1598. Dimezet e voe Konstaza neuze d'ar roue intañv Sigismund III Vasa (1566-1632), 22 vloaz koshoc'h eviti. 

Bugale o doe. 
#*Jan Kazimierz* (1607-1608), marvet da ur bloaz,
#Jan II Kazimierz (1609-1672), panował w latach 1648-1668,
#Jan Albert Waza (1612-1634),
#Karol Ferdynand (1613-1655),
#Aleksander Karol Waza (1614-1634),
#*Anna Konstancja* (1616-1616), marvet en bugelig,
#Anna Katarzyna Konstancja (1619-1651).
Lale Andersen

**Lale Andersen**, pe **Liese-Lotte Helene Berta Bunnenberg** hervez he gwir anv, ganet e 1905 e Lehe (Bremerhaven) ha marvet e 1972 e Vienna (Aostria), zo ur ganerez alaman, brudet gant ar ganaouenn Lili Marleen‎ e 1938. 

E 1961 he devoa kemeret perzh en Eurovision.

E 1980 e voe graet ar film Lili Marleen gant Fassbinder diwar-benn un darn eus he buhez.
Bodlezan

**Bodlezan** zo ur gumun a-wechall eus Breizh e departamant Aodoù-an-Hanternoz. Ul lodenn eus kumun Bear eo bremañ, er mervent.
## Douaroniezh
## Istor
* Bodlezan a oa ur barrez en eskopti Treger gant un drev enni, Lanneven.
### [[Dispac'h Gall]]
* Krouet e voe ar gumun e 1790. E 1792 e voe bodet gant parrezioù bihan all a oa tro-dro da abati Itron-Varia Vear Gwenezan, Trezelan, Sant-Norvez ha Lanneven, e parrez Bear. D'ar 26 a viz Mae 1793 e voe bodet an holl gumunioù bihan-se da vont d'ober ur gumun vras ha nevez, Bear.
## Monumantoù ha traoù heverk
* Iliz katolik *Santez Tumelle*, - kantvedoù.
## Emdroadur ar boblañs
* 914 annezad er gumun e 1793.

## Melestradurezh
* François Le Calvez a voe maer adalek 1790 betek 1793.
## Liammoù diavaez
## Dave ha notennoù
Hent-houarn Pondi Sant-Brieg

Ul linenn hent-houarn zo etre Sant-Brieg ha Pondivi, niverennet 475000 en anvadur *Réseau ferré de France* (RFF).

## Bloaziadoù
*  : disklêriadur a laz foran.
*  :fiziet en embregerzh *Compagnie des chemins de fer de l'Ouest*.
*  : digoradur an troc'had Sant-Brieg – Kintin.
*  : digoradur an troc'had Kintin – Loudieg.
* 16 a viz Kerzu 1872 : digoradur an troc'had Kintin – Pondivi.
*  : klozadur tremenerezh ar veajourien etre Loudieg ha Pondivi.
* 2012 : klozadur tremenerezh ar fred war al linenn a-bezh.
*  : klozadur pep tremenerezh etre Sant-Brieg ha Loudieg.

## Tres
***PK** = *Poent Kilometrek* adalek porzh-houarn Sant-Brieg.

## Levrlennadur
* Nennig,Jean-Pierre. *Le chemin de fer de Bretagne Sud*. Pornizhan : JPN Éditions, 2010 .

## Liammoù diavaez
* 
* Roccon, Yvon. *Il faut une prise de conscience des élus*. In : 
## Gwelet ivez
* THR Breizh

## Notennoù
Koad ar Markiz

**Koad ar Markiz** (*Forêt de Beffou* e galleg) zo ur c'hoad e Bro-Dreger, er c'hreisteiz da vourk Logivi-Plougraz.

Perc'hennet eo gant departamant Aodoù-an-Arvor abaoe 1951. Gwez-faou ha gwez rousinek a gaver e-barzh dreist-holl, gant un niver a wez-ivin. 
 

## Notennoù
Noemi (kanerez)

**Noemi**, ganet **Veronica Scopelliti**, zo ur ganerez italian, ganet d'ar 25 a viz Genver 1982 e Roma (Italia).

## Pladennoù ha filmoù

### Albomoù
* 2009 - *Sulla mia pelle* (#3 Italia - #44 Europa)
* 2010 - *Sulla mia pelle (Deluxe Edition)* (#3 Italia - #42 Europa)
* 2011 - *RossoNoemi* (#6 Italia)

### EP
* 2009 - *Noemi* (#8 Italia - #97 Europa)

### Pladennoùigoù

* 2009 - *Briciole* (#2 Italia - #51 Europa)
* 2009 - *L'amore si odia* feat. Fiorella Mannoia (#1 Italia - #34 Europa)
* 2010 - *Per tutta la vita* (#1 Italia - #42 Europa)
* 2010 - *Vertigini*
* 2011 - *Vuoto a perdere* (#6 Italia - #47 Europa)
* 2011 - *Odio tutti i cantanti*
* 2011 - *Poi inventi il modo*
* 2012 - *Sono solo parole* (#3 Italia)

### Klipoù video
* 2009 - *Briciole*
* 2009 - *L'amore si odia* feat. Fiorella Mannoia
* 2010 - *Per tutta la vita*
* 2011 - *Vuoto a perdere*
* 2011 - *Odio tutti i cantanti*
* 2011 - *Poi inventi in modo*
* 2012 - *Sono solo parole*

### Gant tud all
* 2009 - *L'amore si odia* feat. Fiorella Mannoia
* 2009 - *Quanto ti voglio* feat. Claudio Baglioni & Gianluca Grignani
* 2010 - *Il mio canto libero* feat. Amiche per l'Abruzzo
* 2010 - *L'amore si odia (acoustic version)* feat. Fiorella Mannoia
* 2010 - *Come si cambia* feat. Neri per Caso
* 2011 - *La promessa* feat. Stadio

## Sanremo Festival
* 2010 - *Per tutta la vita* (Diego Calvetti, Marco Ciappelli) - 3:14
* 2012 - *Sono solo parole* (Fabrizio Moro) - 3:37

## Tour
* 2009 - *Noemi tour*:  Italia
* 2009/2010 - *Sulla mia pelle tour I*:  Italia
* 2010 - *Sulla mia pelle tour II*:  Italia,  Slovenia
* 2011/2012 - *RossoNoemi tour I*:  Italia
* 2012 - *RossoNoemi tour II*:  Italia

## Liammoù diavaez

* Noemiofficial.it
* Oficial Youtube 
* Arcadinoemi.it
* Arca di Noemi Youtube
* Facebook noemiofficial
* Facebook arcadinoemi
Hent-houarn Lambal Dol

Ul linenn hent-houarn zo etre Dol ha Lambal, al linenn orin o vezañ deus Lison da Lambal. Dre astenn e vez meneget amañ an troc'had Lison - Lambal hag a zo e Breizh, da lavaret eo eus Lambal da Bontorson (Manche, Normandi). An niverenn 415000 eo an anvadur *Réseau ferré de France* (RFF).

## Istor
D'ar 7 a viz Ebrel 1855 e voe disklêriet ez-ofisiel raktres al linenn Lison - Saint-Lô, a voe digoret e 1860.

AD'an 30 a viz Kerzu 1878 e voe digoret an troc'had e Breizh etre Pontorson ha Dol (Avranches da Zol) ; bloaz goude , d'an 29 a viz Kerzu 1879 e voe tro al linennDol – Lambal.

D'ar 4 a viz Eost 1974 e tiroudennas an tren da 120 km/h tost da borzh-houarn Dol ma oa ret mont da 40 km/h : blenier an tren en devoa bet ur gudenn, ha chomet e oa e zorn war rod ar VACMA (*Veille Automatique à Contrôle de Maintien d'Appui*) ; 10 den a varvas.

## Tres
***PK** = ''Poent Kilometrek', an hed adalek porzh-houarn Pontorson.

## Liammoù diavaez
* 
* 
## Gwelet ivez
* THR Breizh
* Tren tizh bras
Noemi

**Noemi** pe **Naomi** zo un anv-bihan hebreek , deuet dre ar Bibl.

## Gerdarzh
Talvezout a ra kement ha *plijadur, levenez*. Da neuze e c'haller e dostaat ouzh an anvioù all kenster: Joy, Letizia, Levenez. 

## Yezhoù
**Noémie* pe *Noemi* e galleg.

## Tud

*Naomi (Bibl), pried Elimelec'h, er Bibl, e Levr Rout, ha mamm-gaer Rout
*Noemi (kanerez), ur ganerez italian
*Marie-Noémi Cadiot (1832-1888), kizellerez c'hall
*Naomi Campbell, dougerez dilhad 
*Noémie Dondel du Faouëdic (1834-1915), skrivagnerez vreizhat 
*Naomie Harris, aktourez saoz
*Naomi Klein, kelaouennerez kanadian, brudet dre he levr No Logo
*Noémie Lenoir, seurt aktourez c'hall, brudetoc'h evel dougerez-dilhad he daoulagad glas-gwer 
**Noemi Letizia*, unan eus ar plac'hed yaouank war-dro Silvio Berlusconi, anv savet diwar dostaat an anv hebreek hag an anv italianek, 
*Naomi Mitchison, barzhez skosat
*Naomi Osaka (g. e 1997), c'hoarierez tennis japanat
*Naomi Ruth Sims (1948-2009) 
*Naomi Watts, aktourez saoz


NaomiOsaka-smile-2020 (cropped).png|Naomi Osaka en US Open 2020
NaomiCampbell.jpg|Naomi Campbell
Noémie Dondel du Faouëdic

**Noémie Le Coq de Kerneven**, pe **Noémie Dondel du Faouëdic**, ganet e Ploermael (Morbihan) e 1834 ha marvet en 1915, a oa ur skrivagnerez c'hallek vreizhat, eus an tiegezh Dondel du Faouëdic.

## Hec'h oberennoù
**À travers la Provence et l'Italie : souvenirs de voyage*, 1875 Texte en ligne
**Impressions d'un touriste sur Saumur et ses environs*, 1881 Texte en ligne
**Bagatelles*, 1895
**Brimborions*, 1897
**Menue monnaie*, 1897
**Voyages loin de ma chambre*, 2 vol., 1898 Texte en ligne 1 2
**Nouvelles nouvelles*, 1900
**Le Dernier des Rieux et Yvonne de Cornouailles*, roman historique, 1901
**Recherches sur la musique et l'art du chant. Compositeurs et cantatrices*, 1902
**Grains de sable et gouttes d'eau*, 2 vol., 1904
**Guide de l'excursionniste pour Redon et ses environs*, 1905 Texte en ligne
**Le Journal d'une pensionnaire en vacances*, 1905 Texte en ligne
**Douze bluettes treizainées*, 1906
**Récits pour les enfants. Premières vacances ; Deuxièmes vacances ; les Aventures de Gros-Jean et de Cadichon ; Histoire non moins lamentable que véridique des volières du Châtelet*, 1907
**Mélanges : au jardin ; loteries et jeux ; voyages*, 1907
**Les Cahiers d'un collégien en vacances*, 2 vol., 1908
**Le Dernier Livre de grand'mère*, 1909
**Les Mille et une devinettes rimées*, 1909
**Mosaïque*, 1911
**Dernières Poésies*, 2 vol., 1912-1913
Marisa Sannia

**Marisa Sannia** (1947 -2008) a oa ur ganerez italian a gane e sardeg hag en italianeg. 

## He fladennoù

### Pladennoù bihan (45 tro)

* 1966: *[[Tutto o niente/Dai]]* (*[[Fonit Cetra]]*, SP 1309)
* 1966: *[[Una cartolina/Tutto o niente]]* (*[[Fonit Cetra]]*, SP 1322)
* 1967: *[[Sarai fiero di me/Lo sappiamo noi due]]* (*[[Fonit Cetra]]*, SP 1329)
* 1967: *[[Sono innamorata (ma non tanto)/Non è questo l'addio]]* (*[[Fonit Cetra]]*, SP 1351)
* 1968: *[[Casa bianca/Gli occhi miei]]* (*[[Fonit Cetra]]*, SP 1361)
* 1968: *[[Casa bianca/Vorrei avere tante cose]]* (*[[Fonit Cetra]]*, SP 1364)
* 1968: *[[Colpo di vento/Quando torni]]* (*[[Fonit Cetra]]*, SP 1376)
* 1968: *[[Io ti sento/Io ti sento]] (Orchestra A. Trovajoli)* (*[[Fonit Cetra]]*, SP 1382)
* 1968: *[[Una donna sola/L'isola]]* (*[[Fonit Cetra]]*, SP 1389)
* 1969: *[[La playa/Una cartolina]]* (*[[Fonit Cetra]]*, SPD 630)
* 1969: *[[La compagnia/Guarda]]* (*[[Compagnia Generale del Disco|CGD]]*, N 9714)
* 1969: *[[Una lacrima/Io darei la mia vita]]* (*[[Compagnia Generale del Disco|CGD]]]*, N 9734)
* 1969: *[[La finestra illuminata/Una strada vale un'altra]]* (*[[Compagnia Generale del Disco|CGD]]*, N 9753)
* 1970: *[[L'amore è una colomba/L'ultima rosa]]* (*[[Compagnia Generale del Disco|CGD]]*, N 9763)
* 1970: *[[Com'è dolce la sera/Ogni ragazza come me]]* (*[[Compagnia Generale del Disco|CGD]]*, N 104)
* 1970: *[[La sirena/La canzone di Orfeo]]* (*[[Compagnia Generale del Disco|CGD]]*, N 9803)
* 1970: *[[La primavera/Guarda]]* (*[[Compagnia Generale del Disco|CGD]]*, N 9826)
* 1971: *[[La mia terra/Quante storie per un fiore]]* (*[[Fonit Cetra]]*, SP 1462)
* 1972: *[[Un aquilone/Il mio mondo, il mio giardino]]* (*[[Columbia Records|Columbia]]*, 3C 006 17849)
* 1973: *[[Ricordo una canzone/Piccola strada di città]]* (*[[Columbia Records|Columbia]]*, 3C 006 17887)
* 1973: *[[Scale e arpeggi/Supercalifragilistic]]* (*[[Columbia Records|Columbia]]*, 3C 006 17939)
* 1973: *[[Bibbidi-bobbidì-bu/Impara a fischiettar]]* (*[[Columbia Records|Columbia]]*, 3C 006 17940)
* 1974: *[[Il gatto/Il pinguino]]* (*[[Fonit Cetra]]*, SPB 2)
* 1984: *[[Amore amore/Primavera]] * (*[[Fonit Cetra]]*, SP 1807)

### Albomoù

* 1968: *Marisa Sannia* (Fonit Cetra, LPX 2),lp
* 1970: *Marisa Sannia canta Sergio Endrigo e le sue canzoni* (CGD, FGS 5074),lp
* 1973: *Marisa nel paese delle meraviglie* (Columbia, 3C062-17922),lp
* 1976: *La pasta scotta* (CBS, 81659),lp
* 1993: *Sa oghe de su entu e de su mare* (Tekno Record, CDK 0108),cd
* 1997: *Melagranàda* (Nar, 04429 5011-2),cd
* 2003: *Nanas e janas* (Nar, 105032),cd
* 2008: *Rosa de papel* (Felmay, FY 8139),cd
Lucrezia Bendidio

**Lucrezia Bendidio** (**Signora** pe **Contessa Machiavella**) (Ebrel 8, 1547 &ndash; goude 1584) a oa ur ganerez italian hag ur vaouez a renk uhel eus Ferrara.

E 1561 e oa dimezell a enor gant Leonora d'Este, merc'h da Ercole II d'Este (1508 † 1559), ha da Renée Bro-C'hall (merc'h da Anna Vreizh).

Meur a varzh a skrivas diwar-benn hec'h ampartiz da ganañ, ha Torquato Tasso ha Giovanni Battista Pigna en o zouez. Karet e oa bet gant Tasso e 1561, ha gant ar c'hardinal Luigi d'Este ha gant Pigna goude Tudenn "Licori" er pezh *[[Aminta]]* gant Tasso zo diazezet warni..

Kanañ a rae gant al laz *[[Concerto delle donne]]* en deroù. Dimeziñ a eure d'ar c'hont Baldassare Macchiavelli eus Ferrara.

Gant he c'hoar Isabella Bendidio e kanas en abadennoù-noz prevez el lez ha kement-se a oa *[[musica secreta]]* al lez. Ur c'hoar all dezhi, Taddea hec'h anv, a zimezas da Giovanni Battista Guarini, hag o merc'h, Anna Guarini, a oa kanerez ivez e-barzh al laz *Concerto delle donne*, e-pad an eil prantad anezhañ.

## Levrlennadur
*Anthony Newcomb. "Lucrezia Bendidio", *[[Grove Dictionary of Music and Musicians|Grove Music Online]]*, ed. L. Macy (accessed April 12, 2006), grovemusic.com (subscription access).
*Newcomb, Anthony. *The Madrigal at Ferrara, 1579-1597*. Princeton University Press, Princeton, NJ. (1980)

## Notennoù
Concerto delle donne

**Concerto delle donne** (*sonadeg an itronezed*) a oa ul laz kanerezed a vicher e lez an dug Alfonso II d'Este e Ferrara en Italia er XVIvet kantved .
Luskellerez

Ul **luskellerez** a zo ur ganaouenn pe un ton a dalvez da lakaat ar vugale vihan da gousket. Peurvuiañ e vez eeun a-walc’h an ton hag adlavaret e vez ar c’homzoù meur a wech. Luskellerezioù a gaver en holl vroioù hag en holl yezhoù ar bed.

## Luskellerezioù brezhonek
Unan eus ar re anavezetañ eo *« Toutouig »*.
## Luskellerezioù e yezhoù all
E galleg eo anavezet mat *« Dodo, l'enfant do / l'enfant dormira peut-être »* ha *« Fais dodo, Colas mon p'tit frère »*. E saozneg eo brudet *« Hush, Little Baby »* pe *« [[Twinkle Twinkle Little Star]] »*.

## Sonerezh klasel
Meur a don zo bet savet gant sonaozourien glasel, war dri zon alies, da vont d’ober luskellerezioù. En o zouez e c’haller menegiñ ar *Wiegenlied* op. 49 gant Johannes Brahms hag ar berceuse op. 57 gant Frédéric Chopin. Sonaozourien all evel Franz Liszt, Maurice Ravel, Igor Stravinsky pe George Gershwin o deus savet luskellerezioù ivez.

## Notennoù


## Liammoù diavaez

*« Kids songs from Brittany » - Luskellerezioù brezhonek, gant un droidigezh e saozneg
*Mama Lisa’s World – Childrens’ songs and nursery rhymes
*''Toutig, toutig, ma bihanig'' – Dailymotion
*''Kouskit buan, mab bihan'' – Lec’hienn Divskouarn
Torquato Tasso

**Torquato Tasso**, pe **Il Tasso** (1544 – 1595) a oa ur barzh italianek, ganet e Sorrento, brudet gant e varzhoneg La Gerusalemme liberata (*Jeruzalem Dieubet*) 1580, diwar-benn Jeruzalem tennet a-dre daouarn ar Sarasined.

Mab e oa d'ar barzh Bernardo Tasso (1493 – 1569).

E 1565 e voe galvet gant Dug Ferrara, Alfonso II. Gant ar c'hardinal ez eas da Vro-C'hall e 1571 ma voe degemeret gant ar roue Charlez IX.

Pa zistroas da Ferrara e 1573 e lakaas c'hoari ur pezh, *l'Aminte*. En 1575 ec'h echuas e *[[La Gerusalemme liberata]]*, ar meurgan a chom e bennoberenn.

## Levrlennadur
* *Rinaldo* (1562)
* *Aminta* (1573), bugelgan.
* *[[La Gerusalemme liberata]]* (1580)
Bona Sforza

**Bona Sforza** (Vigevano, 2 a viz C'hwevrer 1494 – Bari, 19 a viz Du 1557) a oa ur briñsez italian, eus an Tiegezh Sforza, deuet da vout rouanez Polonia hag arc'hdugez Lituania. Rankout a reas kuitaat Polonia e fin he buhez ha mervel a reas e Bari, en Italia.

## He zud
Merc'h e oa da Gian Galeazzo Sforza‎, dug Milano, ha da Isabel Aragon. Pa varvas he mamm, en 1524, he devoe he zitloù, dugez Bari ha priñsez Rossano, ha gwirioù Tiegezh Brienne war Rouantelezh Jeruzalem. Nizez e oa da Bianca Maria Sforza, pried an impalaer Masimilian Iañ  an Impalaeriezh Santel.

E 1518 e teuas da vezañ eil pried roue Polonia, Sigismund Iañ. Pevar bugel o doe:
* Sigismund II Aogust, roue Polonia, 
* Anna Jagellon, a renas e Polonia gant he fried Étienne Bathory goude marv he breur henañ,
** Sophia*, a zimezas d'un dug alaman,
* Katarina Jagellonica, ar yaouankañ, a voe rouanez Polonia goude marv he c'hoar Anna hag ivez rouanez Sveden; he mab Sigismund III Vasa a voe roue Sveden ha Polonia war he lerc'h.

## He buhez e Polonia
. 
Savet ha desket mat e voe hervez giz lezioù Italia en amzer-se. Kelennet e veze gant ar barzh Crisostomo Colonna, eus an *'[[Accademia Pontana]]*, troet gant oberennoù Petrarca.
Skignañ a reas mennozhioù an Azginivelezh italian e Polonia. Gwelet eo evel mamm ar c'heginerezh polonat dre ma tegasas legumaj Italia d'he bro nevez. Klask a reas kreñvaat galloud ar roue o prenañ douaroù. 

En 1530 e lakas kurunenniñ he mab Sigismond August pa oa bev e dad (* [[vivente rege]]*). Aon a savas en uhelidi rak an hollveliouriezh, ma voe rediet Sigismond yaouank da brometiñ ne vije kurunennet roue ebet *vivente rege* hep asant *Sened an Noblañsed* (*Sejm Walny*).
Pa varvas ar roue kozh he fried e savas Bona a-enep dimeziñ he mab d'ur galvinadez lituaniat, Barbara Radziwiłł, hag a varvas nebeud goude an eured, ma voe kontet e oa bet kontammetgant he mamm-gaer. 

Evit stourm ouzh an Tiegezh Habsburg e klaskas ober ar peoc'h gant anImpalaeriezh otoman. 
En 1556 e savas uhelidi Polonia a-enep dezhi dre ma kavent spontus gwelout ur vaouez o lakaat he fri en aferioù ar stad. 

## Distro
Mont a reas da repuiñ en he douaroù e Bari, en Italia.

Bloaz goude, e 1557 e varvas, ha lavaret e voe e oa bet kontammet gant he sekretour, Gian Lorenzo Pappacoda, en anv roue Spagn Felipe II, a zlee bernioù arc'hant dezhi a-hervez.
Izabel Aragon

**Isabel de Aragón** (e kastilhaneg), pe ** Izabel Aragon ** (e brezhoneg) zo un anv a vez graet eus meur a rouanez pe briñsez.

## Yezhoù all
**Isabel d'Aragón*, en aragoneg
**Isabella d'Aragona*, en italianeg.
**Isabel de Aragón*, e kastilhaneg

## Tud
***[[Izabel Aragon (rouanez Bro-C'hall)]]** (1247-1271), merc'h da Jaime Iañ Aragon, rouanez Bro-C'hall dre he dimeziñ d'ar roue gall Fulup III (Bro-C'hall);
**Izabel Aragon* pe **Santez [[Izabel Portugal (santez)|Izabel Portugal]]** (1271-1336), pried da roue Portugal Dinis Iañ. 
* Izabel Aragon hag Anjev (1305-1330), rouanez ar Romaned, pried da Federig Habsburg.
*Isabel de Aragón y Fortiá (1380–1424), merc'h da Pedro IV el Ceremonioso ha da Sibila de Fortiá. 
* * [[Izabel Kastilha hag Aragon|Isabel de Aragón y Castilla]] *, pe **Isabel de Trastámara y Trastámara** (Dueñas, 1470 — Zaragoza, 1498), merc'h henañ ar Rouaned Katolik, infantez Kastilha hag Aragon, rouanez Portugal;
**Isabel de Aragón y Sforza*, pe **[[Isabella d'Aragona (1470-1524)]]**, priñsez italian, dugez Milano ha Bari (1470-1524).

## Pennadoù kar
*Izabel
*Aragon
Isabella d'Aragona (1470-1524)

* *Meur a [[Izabel Aragon]] zo bet.*
----

**Isabella di Aragona**, **Isabella d'Aragona** en italianeg (Napoli,  – *idem*, ), a oa ur briñsez italian eus Rouantelezh Naplez, dugez Milano ha Bari.

## Buhez
Merc'h e oa da Alfonso II Naplez (1448-1495), roue Naplez, eus Tiegezh Trastamara, ha d'e bried Ippolita Maria Sforza (1446-1484). He mamm a oa merc'h da Francesco Sforza ha moereb da Gian Galeazzo Sforza (1469-1494), dug Milano.

Dimezet e voe e miz C'hwevrer 1489 da Gian Galeazzo Sforza, a oa kenderv dezhi, evit kadarnaat an emglev etre dugelezhioù Milano ha Naplez.

Mervel a reas he fried e 1494, pemp bloaz goude, pa oa-eñ 25 bloaz. Krediñ a reer e voe kontammet gant e eontr Ludovico Sforza, a voe anvet da zug neuze.

## Bugale
Tri bugel o doe Izabel ha Gian Galeazzo Sforza.
* Ippolita (1490/3-1501), anvet evel mamm Izabel, marvet da 11 vloaz
* Francesco (1491-1512), dug Milano, a varvas da 21 bloaz goude kouezhañ diwar e varc'h
* Bona (1494-1557), a zimezas e 1518 da Zygmunt Iañ an Henañ, roue Polonia

## Hêrezh
Meneget e veze Izabel evel an hini a oa poltredet gant Leonardo da Vinci (1452-1519) en e daolenn *[[Mona Lisa]]*. Lavaret ez eus bet ivez ec'h addimezas e kuzh da Leonardo da Vinci, hag o dije bet daou vab ha teir merc'h. 

## Levrlennadur
* F. M. Vaglienti, *Isabella d’Aragona*, 2000,

## Liammoù diavaez
*   ''Isabella of Aragon and her family'' 

## Pennadoù kar
* Trastamara
* Sforza
* Dugelezh Milano
Kened (disheñvelout)

***[[Kened]]**, meizad ar pezh a zo kaer.
***[[Kened (kelaouenn)|Kened]]**, ur gelaouenn sevenadurel vrezhonek savet e 1946, kendeuzet diwezhatoc'hik gant Tír na nÓg
Eleonora d'Este

**Eleonora d'Este** zo anv meur a briñsez :
***[[Eleonora d'Este (1515-1575)]]**, merc'h da Alfonso Iañ d'Este ha da Lucrezia Borgia;
***Eleonora d'Este (1537-1581)**, merc'h da Ercole II d'Este.
***[[Eleonora d'Este (1561-1637)]]**, merc'h da Alfonso d'Este, markiz Montecchio;
***Leonora** pe **Eleonora d'Este (1639-1640)**, merc'h da Francesco Iañ d'Este, dug Modena, marvet da ur bloaz;
***Leonora** pe ** [[Eleonora d'Este (1643-1722)]] **, merc'h da Francesco Iañ d'Este, dug Modena.

## Pennadoù kar
*Eleonora
Ippolita Sforza (1493-1501)

**Ur pennad [[Ippolita Sforza]] zo*. 

**Ippolita Maria Sforza** (1493 pe 1494 e Milano, marvet e 1501 en Ischia) - a oa merc'h henañ Gian Galeazzo Sforza, dug Milano hag Izabel Naplez. 

Nizez e oa da Bianca Maria Sforza, a zimezas e 1493 da Masimilian Iañ an Impalaeriezh Santel, Impalaer Santel. Anvet e oa diwar-lerc'h he mamm-gozh a-berzh mamm, Ippolita Maria Sforza (1446 – 1484).

Prometet e oa bet da Ferdinand de Aragón, dug Calabria. Mervel a reas da 7 vloaz. 

## Notennoù
Tev

**Tev** zo ur ger hag a gaver 
*e meur a anv loen, evned dreist-holl
**ar beg-tev, 
**ar skrav beg tev 
**ar godog beg tev 
**ar plomer beg tev 
**Kaouenn penn tev, evn-preizh 

*el lesanv **Paotr Tev**, graet eus ur paotr tev,
*e meur a gunujenn
***penn tev*,
***kof tev*.
Major Taylor

**Marshall Walter Taylor** pe **Major Taylor** (26 a viz Du 1878-21 a viz Mezheven 1932) a oa ur marc'hhouarner stadunanat a voe kampion ar bed e Montréal en 1899. Seizh rekord-bed en doa e 1899 hag eus 1899 betek 1904 e veze gwelet evel an herrañ er bed. Ar c'hentañ sportour du brudet eo ivez. 

## Levrlennadur
*Emvuhezskrid The Fastest Bicycle Rider in the World, 1929 ISBN 0-8369-8910-4 
*Major Taylor: The Extraordinary Career of a Champion Bicycle Racer by Andrew Ritchie, 1988 ISBN 0-8018-5303-6 
*Major Taylor, Champion Cyclist by Lesa Cline-Ransome ISBN 0-689-83159-5 
*Major: A Black Athlete, a White Era, and the Fight to Be the World's Fastest Human Being by Todd Balf ISBN 0-3072-3658-7 
*"Tracks of Glory" (1992) TV mini-series (starring: Philip Morris).... Marshall W. 'Major' Taylor ... aka Tracks of Glory: The Major Taylor Story
New Brunswick (New Jersey)

**New Brunswick** zo ur gêr e New Jersey, e SUA, e kontelezh Middlesex, 50 km er mervent da New York, war lez ar stêr Raritan, 24 km eus an aber. En 2006 e oa 50 172 a dud.

## An anv
Dont a ra an anv eus Brunswick, anv saoznekaet kêr Braunschweig en Alamagn, da enoriñ ar roue saoz George Iañ, a oa dug Braunschweig-Lüneburg. 

## Istor
An Indianed Lenape, anvet ivez Delaware gant ar Saozon, a oa o-unan er vro, betek donedigezh tud eus Bro-Saoz e 1681. Savet e voe tier gante en ul lec'h anvet Prigmore's Swamp (1681–97) da gentañ, hag Inian's Ferry goude (1691–1714). E 1714 e voe anvet **New Brunswick**.
Delaware (stêr)

.

An **Delaware** zo ur stêr etre stadoù New Jersey ha Pennsylvania, hag a ya da aberiñ en Delaware Bay, etre stadoù New Jersey ha Delaware (stad).
Ledenez Delmarva

**Ledenez Delmarva** zo ul ledenez vras e reter SUA. Enni emañ stadoù Delaware ha rannoù anezhi zo e stad Maryland pe Virginia. 

## An anv
Dont a ra an anv **Delmarva** eus silabennoù kentañ anvioù stadoù Delaware ha Maryland, ha lizherenn gentañ ha hini diwezhañ Virginia.

## Douaroniezh
Er c'hornôg dezhi emañ Chesapeake Bay hag er reter emañ ar Stêr Delaware, hag an aber, Delaware Bay, hag ar Meurvor Atlantel.
Braunschweig-Wolfenbüttel

Priñselezh **Braunschweig-Wolfenbüttel** (*Fürstentum Braunschweig-Wolfenbüttel* hervez an alamaneg) a oa ur briñselezh en Alamagn, anezhi ur rann eus Dugelezh Braunschweig-Lüneburg, a voe rannadurioù e-leizh hag a-hed hec'h istor hag adunaniñ ivez. Meur a diegezh a zo bet o ren e Brunswick-Wolfenbüttel betek divodadenn an Impalaeriezh Santel Roman German e 1806. 
Diwar-se eo e voe krouet Dugelezh Braunschweig e 1814.

Wolfenbüttel zo unan eus ar c'hêrioù anezhi.

## Pennadoù kar
*Elisabeth Christine von Braunschweig-Wolfenbüttel (1691–1750) 
*Karl Wilhelm Ferdinand von Braunschweig (1735-1806)
*Caroline von Braunschweig-Wolfenbüttel (1768-1821)
Saale

Ar **Saale** (pe *Saale saksat* e Bavaria, distaget  en alamaneg) zo ur stêr eus Alamagn hag a red a-hed 413 km e Bavaria, Thüringen ha Saks-Anhalt. Adstêr eo d'an Elbe war e lez kleiz.
Braunschweig-Lüneburg

Dugelezh **Braunschweig-Lüneburg** (pe * Herzogtum Braunschweig-Lüneburg * en alamaneg), a oa un dugelezh istorel en hanternoz Alamagn, hag ur stad adalek ar Grennamzer betek dibenn an Impalaeriezh santel roman german e 1806. Hiriv emañ e land Niedersachsen.

## Pennadoù kar
* Braunschweig
Lady Jersey

**Lady Jersey** zo un anv a vez graet ouzh div vaouez, kontezed Jerzenez:

*Frances Villiers (1753–1821), serc'h d'ar roue saoz George III
*he merc'h Sarah Villiers (1785–1867)
Jersey

**Jersey** eo anv saoznek ha gallek Jerzenez, hag anv meur a dra all:

## Lec'hioù
###### 
*New Jersey, anv saoznek Jerzenez Nevez, unan eus stadoù SUA
**Jersey City, ur gêr e Jerzenez Nevez, SUA
*Jersey, ur gêr e Georgia
*kontelezh Jersey, ur gontelezh en Illinois
**Jerseyville, ur gêr en Illinois, e kontelezh Jersey 

## Tud
*kont Jersey (*earl of the Island of Jersey*), un titl saoz en Tiegezh Villiers abaoe 1697.
*Lady Jersey, anv div gontez saoz eus an tiegezh

## Traoù all
*jersey, ur c'hraf pa reer stamm ; diwar se eo e vez lavaret *jersey* e saozneg eus kement pennad stamm zo, hag eus *jersey* melen ar marc'hhouarner e penn Tro Bro-C'hall war varc'h-houarn zoken,
* jersey, un danvez graet gant gloan pe kotoñs, pe traoù all,
* Jersey, ul lestr saoz moret e 1654, , adanvet Jerzé gant ar morlu gall,
* Jersey Royal, ur ouenn patatez,
* ar jerzeenn, ur ouenn saout.

## Pennadoù kar
* Jerzenez
* Jerze
Caroline Lamb

**Caroline Lamb** (1785–1828), anavezet ivez evel **Lady Caroline Lamb** daoust ma ne oa ket bet roet an titl dezhi, a oa un itron a renk uhel hag ur skrivagnerez saoz.

Dimezet e oa bet e 1805, da 19 vloaz, da William Lamb, beskont Melbourne (e anv, Melbourne, a voe roet d'ur gêr en Aostralia), politiker a bouez ha Ministr Kentañ. 

Ur pennad e oa bet orgedet ar roue George IV outi. 
Brudet eo abalamour d'he c'harantez gant Lord Byron en 1812. Hi a oa sot gantañ, eñ a rae fae warni. 
Treiñ foll a reas, ha stagañ da evañ. 

## Hec'h oberennoù
* *Glenarvon*, romant gotek, 1816.
* *A New Canto*, 1819, barzhoneg e doare Byron . 
* *Graham Hamilton* (1822), 
* *Ada Reis* (1823) 
* *Penruddock* (1823).

## Levrlennadur
* Paul Douglass (2004), *Lady Caroline Lamb: A Biography*. Palgrave Macmillan.
* Paul Douglass (2006), *The Whole Disgraceful Truth: Selected Letters of Lady Caroline Lamb*. Palgrave-Macmillan.
* Paul Douglass and Leigh Wetherall Dickson (2009), *The Collected Works of Lady Caroline Lamb*. Pickering & Chatto.
George II

**Jord II** pe **George II** (pe *George Augustus*, pe *Georg August*), ganet d'an 30 a viz Here 1683 ha marvet d'ar 25 a viz Here 1760, a oa roue Bro-Saoz, pe en ofisiel, Roue Breizh-Veur, hag Iwerzhon, dug Braunschweig-Lüneburg (Hannover), Arc'hteñzorer ha Priñs-dilenner eus an Impalaeriezh Santel Roman ha German adalek 1727.
 
## E vuhez

## Dimeziñ ha bugale
Dimezet e oa da g- Caroline von Brandenburg-Ansbach. Bugale o doe: 
* Friedrich Ludwig (1707–1751), Priñs Kembre; mervel a reas a-raok e dad ha n'hallas ket ren. 
* Anna Hannover (1709–1759) ; dimezet e 1734 da Willem IV van Oranje-Nassau
* Amelia Sophie (1711–1768), ne zimezas ket
* Carolina Elizabeth (1713–1759)
* Georg Wilhelm (1717–1718)
* Wilhelm August (1721–1765), dug Cumberland
* Maria (1722–1772) dimezet e 1740 da Friedrich II von Hessen-Kassel
* Louisa (1724–1751) dimezet e 1743 da Fredrik V, roue Danmark. 
Ur serc'h en doa, Amalie Sophie von Wallmoden (1704 -1765), naontek vloaz yaouankoc'h egetañ .
Frederig Iañ (Prusia)

**Frederig I** (e brezhoneg) pe **Friedrich I** (Königsberg 1657 – 1713 Berlin) a oa priñs-dilenner (pe *Kurfürst*) Brandenburg hag anvet **Friedrich III** neuze, ha dont a reas da vout kentañ roue Prusia e miz Genver 1701, en eskemm ouzh e skoazell d'an impalaer Leopold Iañ an Impalaeriezh Santel e-pad Brezel Hêrezh Spagn a-enep Bro-C'hall. 

Dug Prusia e oa eus 1688 da 1701, ha roue Prusia adalek 1701 betek 1713.

## E vuhez
En 1688 e varvas e dad, Frederig Gwilherm Iañ Brandenburg, priñs-dilenner Brandenburg. Dont a reas da vout priñs-dilenner en e lec'h, hag anvet e oa Frederig III. Pa voe anvet da roue e 1701 e teuas da vezañ Frederig Iañ. 

### Bugaleaj
Klañvidik e oa. Stummet fall e oa e skoaz. 

### Dimezioù ha bugale
Teir gwech e timezas.

* En 1679 e timezas da Elisabeth von Hessen-Kassel (1661-1683), merc'h d'al landgrav Wilhelm VI von Hessen-Kassel. Ur verc'h o doe:
** Luise von Brandenburg (1680-1705), a zimezas en 1700 d'he c'henderv Friedrich von Hessen-Kassel (1676-1751)

* Bloaz goude marv e bried kentañ, en 1684, ec'h addimezas da Sophie Charlotte von Hannover (1668-1705); honnezh a oa merc'h da Ernst August von Hannover (1629-1698) ha da Sophie von der Pfalz, hag ivez filhorez ha keniterv da dugez Orleañs. Daou vab o doe:
** Frederig Prusia (1685-1686), marvet en bugel
** Frederig Gwilherm Iañ Prusia (1688-1740), roue Prusia (1713-1740), dimezet en 1706 da Sophie Dorothea von Hannover 

* Tri bloaz goude marv e eil gwreg, en 1708, ec'h addimezas da Sophie Luise von Mecklenburg-Schwerin (1685-1735), merc'h da Frederig Iañ von Mecklemburg-Schwerin.

## E varv
Mervel a reas e 1713, pemp bloaz goude e drede eured.

## Pennadoù kar
*Frederig Iañ
*Friedrich
Frances Villiers

**Frances Villiers**, kontez Jersey (St James's 1753 – 1821 Cheltenham) a oa ur serc'h, e-touez un toullad mat a re all, d'ar roue saoz George IV pa ne oa c'hoazh nemet Priñs Kembre,anezhi "ur vaouez a sked er gompagnunezh, un torkad kened ha goapaerezh".

## Bugaleaj ha yaouankiz
E 1770, pa oa 17 vloaz e voe dimezet da George Villiers, kont Jersey, un denjentil 34 bloaz, anvet da *denjentil kambr-gousket ar roue* George III. E 1795 e voe anvet da Vestr ar Marc'h.
40 vloaz e oa an itron e 1793, mamm dek bugel, ha mamm-gozh ouzhpenn, pa grogas he darempred gant an danvez-roue George IV.

## He bugale
Chomet e oa dimezet da George Villiers a-hed he buhez. E 1805 e varvas George Villiers goude bevañ un hir a briedelezh hag engehentiñ dek bugel:

*Lady Charlotte Anne Villiers (1771–1808), dimezet da Lord William Russell e 1789, bugale dezho.
*Anne Barbara Frances Villiers (1772–1832), dimezet da William Henry Lambton bugale dezho, including John Lambton, 1st Earl of Durham; married secondly Hon. Charles Wyndham, mab da Charles, 2nd Earl of Egremont.
*George Child Villiers, 5th Earl of Jersey (1773–1859), dimezet da Sarah Sophia Fane merc'h da John Fane, 10th Earl of Westmorland ha da Sarah Anne Child, only child of Robert Child, the principal shareholder in the banking firm Child & Co.
*Lady Caroline Elizabeth Villiers (1774–1835), dimezet da gentañ da Henry Paget, 1st Marquess of Anglesey ha bugale dezho. Torret e voe an dimziñ e Bro-Skos e 1809 hag addimeziñ a reas da George Campbell, 6th Duke of Argyll.
*Lady Georgiana Villiers, marvet en-bugel .
*Lady Sarah Villiers (b. 1779), dimezet da Charles Nathaniel Bayley e 1799.
*Hon. William Augustus Henry Villiers (1780–1813), marvet dizimez en Amerika, having assumed the surname of Mansel e 1802, pursuant to the will of Louisa Barbara, Baroness Vernon.
*Lady Elizabeth Villiers, marvet dizimez e 1810.
*Lady Elizabeth Frances Villiers (1786–1866), dimezet da John Ponsonby, 1st Viscount Ponsonby, e 1803.
*Lady Harriet Villiers (1788–1870), dimezet da Richard Bagot, Eskob Oxford e 1806, ha bugale dezho .

Pried he mab George, Sarah hec'h anv, anavezet ivez evel Lady Jersey, a oa e penn a-raok ar c'hiz ( *[[le bon ton]]* e-pad Regency Priñs Kembre hag e ren evel George IV ar Rouantelezh-Unanet.

Lady Jersey a varvas e Cheltenham hag a voe beziet e Middleton Stoney e bez an tiegezh Villiers.

## Pennadoù kar

* Lady Jersey
* Thomas Carter (1690–1763)
* Carter-Campbell of Possil

## Notennoù
Arno (disheñvelout)

**Arno** a c'hall bezañ meur a dra :

## Douaroniezh
* **[[Arno]]**, ur stêr eus Toskana, en Italia 
* Arno (departamant), un departamant gall en hanternoz Italia, da vare impalaeriezh Napoleon Iañ, anvet evel-se diwar ar stêr
* Arno Bay e South Australia
* Arno Atoll, un atoll er Meurvor Habask, en Inizi Marshall

## Tud
* Arno Breker, ur c'hizellour alaman
* Arno Carstens, ur c'haner eus Suafrika
* Arno Hintjens, ur c'haner eus Flandrez Belgia, anavezet evel *Arno* hepmuiken
* Arno Klarsfeld, un alvokad gall
* Arno Schmidt, ur skrivagner alaman

* Peter Arno, un treser bannoù-treset eus Stadoù Unanet Amerika

## Traoù all
* Arno (bannoù-treset), un heuliad bannoù-treset gant André Juillard ha Jacques Martin
Euboia

**Euboia** (*Εὔϐοια / Eúboia*, en henc'hresianeg; *Εύβοια / Évvia* e gresianeg a-vremañ, ha *Negroponte* en italianeg) eo brasañ enezenn Mor Egea hag eil brasañ enezenn Gres. Dirak Attika ha Beotia emañ, en tu all d'ur vrec'h-vor anvet Euripos. 

180 km hed zo dezhi ha 4 167 km². 218 032 a dud a oa enni o chom e 2005. Mont a ra d'ober nomos Euboia, ha bez' ez eo ur rann eus periferia Kreiz-Gres.
Euripos

An Euripos (Εύριπος e gresianeg) zo ur strizh-mor e Mor Egea etre enez Euboia ha douar-bras Boiotia hag Attika, e Bro-C'hres.
Leoneg

**Leoneg** zo:
*ur rannyezh vrezhonek: Brezhoneg Leon
*ur yezh romanek: Leoneg (romaneg), e León, en hanternoz Spagn.
Neckar

An **Neckar** zo ur stêr en Alamagn, e Baden-Württemberg.

Tremen a ra dre gêrioù Stuttgart ha Heidelberg. Kemberiñ a ra gant ar Roen e Mannheim.
Wiera Gran

**Wiera Gran** pe **Weronika Grynberg** ganet d'an 20 a viz Ebrel e Rusia 1916 hag aet da anaon d'an 19 a viz Du 2007, a oa ur ganerez polonat yuzev. E-pad an Eil brezel-bed e kane an tango e geto Varsovia, en ostaleri Sztuka. Meur a bladenn he deus graet gant an anvioù *Sylvia Green, Wiera Green*. 

Ganti e sone ar pianoour Janina Pruszycka.
## Goude ar brezel

Tamallet e voe dezhi, e 1945, gant an aktour Jonas Turkow hag ar politikour Adolf Berman, labourat evit ar Gestapo e-barzh geto Varsovia hag er-maez, en Hotel Polski. 
Prosez a voe e 1947 dirak ar *Sąd Obywatelski przy Centralnym Komitecie Żydów Polskich* (Lez Keodedourien Poellgor kreiz Yuzevien Pologn), barnet e voe e 1949 ha lezet da vont dre ziouer a brouennoù.

Goude ur pennad en Israel e teuas da chom da Bariz.
E 1980 ec'h embannas ul levr, Sztafeta Oszczerców, ma kont penaos e oa c'hoarvezet an traoù, hervezi, ha ma lavar eo Jonas Turkow a genlaboure gant ar Gestapo.
E Pariz e varvas e 2007.

## Levrlennadur
* Agata Tuszynska.*Oskarżona: Wiera Gran*, Kraków: Wydawnictwo Literackie, 2010.
* Troet e galleg: *Wiera Gran, l'accusée.* Grasset, Pariz. 398 pajenn. (ISBN 978 2 246 730 41 5)

## Liammoù diavaez
* Wiera Gran War lec'hienn IMDB
Władysław Szpilman

**Władysław Szpilman** (pe "Wladek"), ganet d'ar 5 a viz Kerzu 1911 e Sosnowiec en Pologn (Impalaeriezh Rusia d'an ampoent) ha marvet d'ar 6 a viz Gouhere 2000 e Varsovia (Polonia), a oa ur pianoour polonat hag a c'hallas tec'hel rak an Nazied ha dreistbevañ d'ar Shoah e-pad an Eil brezel-bed.
Kontet e voe kement-se gantañ en e eñvorennoù, *Śmierć miasta* titl kentañ al levr embannet kerkent ha 1946. 

## E vuhez

Darbet e voe dezhañ bezañ kaset da gamp-diouennañ Treblinka. 

## Film
Diwar-benn darvoudoù dezrevellet en e levr gant **Szpilman** eo bet savet ar film *[[The Pianist (film, 2002)|The Pianist]]* gant ar filmaozer Roman Polanski (1933-) en 2002.

## Video
*  http://www.youtube.com/watch?v=n9oQEa-d5rU
*  http://www.youtube.com/watch?v=_vb9c1NxGdg
*  http://www.youtube.com/watch?v=xcJA9wkD5fQ
*  http://www.youtube.com/watch?v=fArXJqvw-QA
*  http://www.youtube.com/watch?v=Lzk4tYcwyo4
Le Ruyet

**Le Ruyet** zo un anv-tiegezh brezhonek divyezhek hag a vije a orin eus ar Vro-Bourlet, hag a gaver e Bro-Gwened dreist-holl.

## Tud
*André Le Ruyet, skrivagner gallek
*David Le Ruyet, labourer-douar e Langedig, gounideg gwinizh d'ober toazennoù; 
*Jean-Claude Le Ruyet, kelenner brezhonek
*Edern Le Ruyet, sportour
Jean-Claude Le Ruyet

**Ur pennad [[Le Ruyet]] zo ivez.*
**Jean-Claude Le Ruyet**, ganet d'an 22 a viz C'hwevrer 1948, zo skolaer brezhonek, skrivagner brezhonek ha skrivagner gallek. Labouret en deus gant Ar Falz ha labouret en doa gant Dihun. Bez ez eo unan eus ar re a skriv en doare etrerannyezhel. 

Bep sizhun e skriv ur pennad diwar-benn ur film er sizhunieg *[[Ya !]]*. Sinañ a ra *Yann-Glaod ar Ruyet* abaoe miz Gwengolo 2022 ha *Yann-Glaod Ruied* abaoe miz Meurzh 2024.

## Oberennoù
*2002 : *Pik ha pik ha kole kamm*, Skol Vreizh, 128 p.
*2005 : *Kan an toudig glas*, Skol Vreizh, 173 p.
*2012 : *Bien prononcer le breton d'aujourd'hui, les liaisons, contribution à l'harmonisation de la langue bretonne et de son orthographe présentée dans le cadre de quatre règles de prononciation pour le breton des écoles*, Skol Vreizh.
*2018 : *Où va la Bretagne ?, affirmer notre identité, repenser notre société*, kenskrivet gant Yves Lebahy, Skol Vreizh.

## Abadennoù
*2002 : Asilis an Argoed, Son ha gouloù, Dihun, 28 p.
*2004 : Mari Baramad, Dihun, 16 taolenn.

## Kenlabour
* 2008 : *Komzoù ar c'halvar*, Naoned, An amzer embanner, Dihun Breizh, 55 p.

## Enklaskoù
*2001 : *Peder reolenn diasez distagadur ar brezhoneg hag o liammoù ged an doare-skriv*, kounskrid mestroniezh Skol-Veur Roazhon 2, 146 p.
*2003 : *War hent termeniñ ur paradigm taol-mouezhiañ er frasenn simpl, kennig un taol-mouezhiañ standard ewid kelenn ar brezhoneg*, studiadenn DEA, Skol-Veur Roazhon 2, 126 p.
*2009 : *Komz, liamm ha norm. Studiadenn brezantet e stern ur c'horpus peder reolenn-sanañ ewid brezhoneg ar skolioù* (*Parole, liaison et norme. Étude présentée dans le cadre d’un corpus de quatre règles de prononciation pour le breton des écoles*), tezenn, Skol-veur Roazhon.

## Liammoù diavaez
*  ''Prononciation du breton : la thèse de Jean-Claude Le Ruyet'' war blog Fañch Broudig (28/12/2009)
* Skrid an dezenn, el lec'hienn Archives ouvertes
Antonia Caenis

**Antonia Caenis** a oa ur sklavez, ganet en Istria (Kroatia hiziv), sekretourez da Antonia Minor (mamm d'an impaler Claudius) hag a zeuas da vout serc'h d'an impalaer Vespasianus goude marv e bried Flavia Domitilla, betek he marv e 74. Hervez Suetonius e oa pried dezhañ e pep tra, nemet hep kaout an anv-se.

Levezon he devoa war an impalaer hag arc'hant a zastumas evel-se.

Domitianus, mab Vespasianus ha Domitilla, a rae fae warni.

## Lennegezh
Buhez Caenis hag he darempred gant Vespasianus a zo danvez ar romant Lindsey Davis anvet *[[The Course of Honour]]*.

## Levrlennadur
* Suetonius, *[[De Vita Caesarum|Buhezioù an Daouzek Caesar]]*: ''Vespasian'' 3, 21; ''Domitian'' 12.3
* Dio Cassius, *Roman History* 66.14
*  William Smith (1870), *Dictionary of Greek and Roman Biography and Mythology*
De Vita Caesarum

**De Vita Caesarum** (*Buhezioù an Daouzek Caesar*) zo un oberenn istorel gant ar skrivagner latin Caius Suetonius Tranquilus diwar-benn an daouzek impalaer roman kentañ, o kontañ Julius Caesar. 

## An Daouzek Caesar
Setu int :
* Julius Caesar 
* Augustus 
* Tiberius 
* Caligula 
* Glaoda
* Neron 
* Galba 
* Otho
* Vitellius 
* Vespasianus 
* Titus 
* Domitianus

## Liamm diavaez

* An destenn e latin war al lec'hienn *The latin library*
Skol (ti-embann)

**Skol** zo un ti-embann savet gant Gwennole ar Menn, da genderc'hel gant kelaouenn gozh Armañs ar C'halvez hag evit sikour ar c'helenn e brezhoneg. Gant Per Denez e voe renet e-pad pell, ha gant Gwennole ar Menn en e c'houde.

## Geriadurioù
* *Châlon*, 1723
* *Maunoir*, geriadur an Tad Maner, 1659
* *[[Nomenclator]]*, 1633
* ''Ar C'hatolikon'', 1499
* *Glossaire cryptologique* gant Émile Ernault
* *Dictionnaire des dictons et proverbes bretons* gant Émile Ernault
* *Supplément au dictionnaire breton-français du dialecte de Vannes* gant Émile Ernault

## Skridoù lennegel
* *Ar varn diwezhañ*, 
* *Buhez Sant Eüzen*, 1623

## Oberennoù all
* *Notes lexicographiques et philologiques* gant Léon Fleuriot
**Manuel d'accouchement*, ul levr diwar-benn ar gwilioud, adembannet e 2005
Caius Suetonius Tranquilus

* *Ur pennad all zo diwar-benn ar jeneral roman [[Gaius Suetonius Paulinus]].*

**Caius Suetonius Tranquilus** (70-126) a oa un istorour latin a skrivas ** [[De Vita Caesarum]] ** (*Buhezioù an Daouzek Caesar*). 
Anavezet eo un tamm bihan dre un toullad lizhiri en devoa kaset d'e vignon Plinius ar Yaouankañ.
Gaius Suetonius Paulinus

**Gaius Suetonius Paulinus**, pe ** Paullinus**, a oa ur jeneral roman eus ar Iañ kantved a drec'has ar Vrezhoned emsavet en Enez Vreizh gant ar rouanez Boudika er bloaz 61 e Watling Street.

Gouarn a reas proviñs roman Britannia eus 59 da 61 en amzer an impalaer roman Neron. Eñ an hini a lakaas lazhañ poblañs Mona (Enez Mon) dre ma oa bet skoazellet ganto an dud a dec'he rak ar galloud roman, hag evel-se ez eas da get renkad an drouized. 

Meneget eo e oberoù e Buhez Agricola, gant Tacitus.
Cymru

**Cymru** eo anv Kembre e kembraeg.

* Cymru Fydd, strollad politikel en XIXvet kantved,
* *Cymru Goch*, strollad politikel en XXvet kantved,
* Plaid Cymru, anv strollad politikel ar vroadelourien.
*''Cymru'', ur gelaouenn gembraek embannet etre 1891 ha 1920
Koad Pempont

**Koad Pempont** zo ur c'hoad bras e Breizh, war an harzoù etre departamant an Il-ha-Gwilen ha departamant ar Mor-Bihan, en-dro da gumun Pempont evit an darn vrasañ.

Ar goadeg vrasañ a Vreizh eo, hag en em astenn a ra war 10 135 hektar. Er Grennamzer e oa kalz brasoc'h moarvat met diskaret e oa bet kalz gwez en amzer ma oa govelioù er vro (17, 18 ha 19 kantved). Hiziv e kaver e-barzh gwez-derv, gwez-faou ha gwez rousinek a-leizh. Perc'hennet eo an darn vrasañ eus ar c'hoad gant perc'henned prevez; ul lodennig anezhañ zo perc'hennet ha meret gant Ofis Broadel ar C'hoadoù (*Office National des Forêts*).

Krediñ a reer ez eo eno e oa "Koadeg Breselien" (pe "Brekilien"), ar goadeg a reer anv anezhi e mojenn Arzhur.

## Douaroniezh

Lodenn gornôg ar c'hoad a zo staliet war ur substrad maen-sklent houarnek ha silisus, goloet gant lannoù dreist-holl, hag er c'hreiz ez eo maen-krag arvorigat hag en deus skoazellet diorren ar goadeg gwez deliennek ha rousinek en douaroù donoc'h. Uhelder relativel an torosad a vir ar rannvro ouzh avelioù ar C'hornôg ha resev a ra kemment a c'hlav ha Breizh-Izel (etre 800 ha 1 000mm dour bep bloaz).

## Liesseurted ar vuhez
Ul lec'h dibar eo Koad Pempont e-keñver gwarez ar bevliesseurted. Un darn eus ar c'hoad a zo miret evel ul lec'hienn Natura 2000.

logod-dall: ar c'housperell skouarnek vras, ar frigribell vihan, ar frigribell vras, ar varbastell Europa, ar c'housperell Geoffroy, ar c'housperell Bechstein.

Bronneged: ar c'hi-dour.

Enved: an durzhunell voutin, an adren-Europa, an devedig-lann.

Divelfenneged: ar weronell gribennek.

Stlejviled: ar gurlaz.

Plant: al ''Luronium natans'', ar *[[Coleanthus subtilis]]*, ar glizheolez-delioù-hir, ar glizheolez-delioù-ront, an *[[Elatine hexandra]]*, ar *[[Gentiana pneumonanthe]]*, ar *[[Juncus heterophyllus]]*, ar ''Juncus pygmaeus'', al ''Lycopodiella inundata'', an ''Narthecium ossifragum'', ar ''Pilularia globulifera'', ar ''Pinguicula lusitanica'', ar *[[Ranunculus ololeucos]]*, ar ''Rhynchospora alba'', ar ''Sedum villosum'', an ''Tuberaria guttata'', ar ''Gladiolus illyricus''.

Amprevaned: an ''Euphydryas aurinia'', ar c'hwil-kornek, an ''Osmoderma eremita'', ar ''Cerambyx cerdo'', al ''Lestes barbarus'', al ''Lestes dryas''.

## Levrlennadur
* Michel Denis, *Grandeur et décadence d'une forêt : Paimpont du XVIe au XIXe siècle*, *Annales de Bretagne*, n° 64, 3, 1957, pp 257–273.
* L. Pouessel, *Modifications de la structure agraire dans la forêt de Paimpont*, *Annales de Bretagne*, n° 52, 1945, pp 101–107. Voir aussi le texte d'une conférence sur les forges et la forêt ; cote 52 J 162 Fonds Henri Fréville, Archives départementales d'Ille-et-Vilaine I and V.

## Daveoù ha notennoù
Anciennes complaintes de Bretagne

**Anciennes complaintes de Bretagne** zo ul levr gallek gant André Markowicz ha Françoise Morvan e 2010, diwar-benn ar gwerzioù  brezhonek an XIXvet kantved, hag embannet gant Editions Ouest-France e 2010.

El levr e kaver, ouzhpenn skrid  an oberourien, un dastumad gwerzioù brezhonek, dibabet ha troet, hervez a lenner,  gant Marthe Vassallo, hag un toullad brav a gartennoù-post kozh. 

E peurunvan eo skrivet lodenn vrezhonek al levr. 

## Liamm diavaez
* https://francoisemorvan.com/traductions/anciennes-complaintes-de-bretagne/
Sigismund II Aogust

**Sigismond II Aogust** , pe *Zygmunt II August* e poloneg, pe *Zygimantas Augustas* e lituaneg, ganet d'ar 1añ a viz Eost 1520 e Krakow ha marvet d'ar 7 a viz Gouhere 1572 e Knyszyn a voe dug-meur Lituania eus 1544 da 1572 roue pologn eus 1548 da 1572.

Mab e oa da Sigismond Iañ an Henañ ha d'e bried Bona Sforza. Roue e voe war-lerc'h marv e dad. 

## Dimezioù
Bugel ebet n'en doe, ar Jagellon diwezhañ anezhañ, gant hini ebet eus e deir gwreg.

Teir gwech e timezas:

* en 1543 da Elesbed Aostria (1526-1545), merc'h da Ferdinand Iañ an Impalaeriezh Santel
* en 1547 da Barbara Radziwiłł (1520-1551), merc'h da Jorj Radziwill, intañvez Stanilas Gasztold, a oa marvet en 1542 , hag a oa serc'h dezhañ a-raok.
* en 1553 da Katelin Aostria (1533–1572), ur verc'h all da Ferdinand Iañ an Impalaeriezh Santel, c'hoar yaouankoc'h da Elesbed Aostria eta, goude dezhi intañveziñ.

### Poltredoù e deir gwreg

Elzbieta Habsburzanka.jpg| Elesbed Aostria (1526-1545)
Skeudenn: Barbara Radziwillowna 18th.jpg| Barbara Radziwiłł (1520-1551)
Cranach the Younger Catherine of Austria.jpg|Katelin Aostria (1533-1572)
Barbara Radziwiłł

**Barbara Radziwiłł**, pe **Barbora Radvilaitė** e lituaneg, pe **Barbara Radziwiłłówna** e poloneg, pe *Барбара Радзівіл* e belaruseg, ganet d'ar 6 a viz Kerzu 1520 ha marvet d'an 8 a viz Mae 1551, a oa pried Sigismund II Aogust, roue Pologn ha Dug-Meur Lituania.

Merc'h e oa Barbara Radziwiłł da Jerzy Radziwiłł, Voivod ha Hetman Lituania, ha da Varbara Koła. Hervez ar vrud e oa koant ha desket mat, ha troet e oa gant an dilhad brav.
Tektonik ar plakennoù

**Tektonik ar plakennoù** a zo un deorienn skiantel hag a zo deuet war-lerc'h hini dilec'hiadur ar c'hevandiroù (meizad aet kozhik bremañ). Deskrivañ a ra fiñvadennoù litosferenn an Douar war ur skeul vras.

## Gwelet ivez
* Plakenn litosferek
Barbara O'Neil

**Barbara O'Neil** (1910 – 1980) a oa un aktourez stadunanat, brudet dreist-holl abalamour ma c'hoarias er film Gone with the Wind e 1939 evel Ellen O'Hara, mamm Scarlett O'Hara . 

## He filmoù
Raidió na Gaeltachta

**Raidió na Gaeltachta** (**RnaG**) zo ur skingomz iwerzhonek he doa staget da skignañ abadennoù eus Casla, e Conamara, da Sul Fask (2 a viz Ebrel) 1972. Evit respont d'ur goulenn a-berzh iwerzhonegerien kornôg Iwerzhon e oa bet savet. Ur skourr eus RTÉ, kompagnunezh publik skingomz ha skinwel Iwerzhon, eo Raidió na Gaeltachta.

Daoust m'eo graet evit plediñ gant buhez tud ar c'hornadoù iwerzhonek (Gaeltacht) dreist-holl, evel m'en diskouez an anv, e vez selaouet en enez Iwerzhon a-bezh ha pelloc'h zoken. Skignet e vez an abadennoù war ar frekañsoù 92-94 ha 102,7 FM ha gallout a reont bezañ klevet en tu all d'ar mor, war aodoù Kembre ha betek aodoù Bro-Leon zoken, pa vez brav an amzer. Skignet e vez ivez dre loarell ha dre Internet.

Tri studio pennañ zo gant Raidió na Gaeltachta, e Casla (Conamara), Baile na nGall (Corca Dhuibhne), ha Doirí Beaga (Tír Chonaill), ha studioioù bihan all zo dre ar vro. 80 den zo implijet gant ar radio, an darn vrasañ anezho e Casla.

En deroù ne veze skignet abadennoù nemet un nebeud eurvezhioù bemdez, met abaoe ar bloavezh 2001 e vez graet a-hed an deiz hag a-hed an noz, 24 eur bemdez.

## Liammoù diavaez
* Raidió na Gaeltachta
* ''RnaG at 50: A radio station created by the people for the people'', The Irish Times, 26 Meurzh 2022
Grenadinez

Ar **Granadinas** (hervez ar spagnoleg, yezh orin an anv), pe **Grenadinez** (*Grenadines* e saozneg) a zo un aridennad inizi, ur 600 bennak anezho, er Mor Karib, etre Sant-Visant en norzh ha Grenada er su. Rannet int etre an div Stad-se.

## An inizi pennañ

### 
* Young Island
* Bequia
* Moonhole Rock
* Petite Nevis
* Quatre
* Bettowia
* Baliceaux
* Mustique 
* Petite Mustique 
* Savan
* Petite Canouan
* Canouan
* Mayreau
* Tobago Cays
* Union
* Petit Saint Vincent
* Palm Island
* Mopion

## 
* Carriacou (27,5 km²), 7 400 a dud, pennlec'h: Hillsborough
* Saline (0,3 km²), didud
* Frigate (0,4 km²), didud
* Ronde Island (3,2 km²), didud
* Large, (0,5 km²), didud
* Petite Martinique (3.7 km²2), 550 a dud, pennlec'h: North Village.

## Daveennoù