open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Janed Bourbon (1337-1378)

**Janed Bourbon** (1337-1378) a oa ur briñsez c'hall, merc'h da Pêr Iañ Bourbon (war-dro 1311-1356), dug Bourbon, ha da Isabelle de Valois (1313-1383). 

Dimezet e oa en 1350 da Charlez (1337-1380), Daofin Bro-C'hall, an danvez roue Charlez V.
Borniquèl (Perigòrd)

**Borniquèl** (e galleg hag ent-ofisiel: *Bourniquel*) a zo ur gêriadenn eus Perigòrd en Okitania, hag ur gumun eus an departamant Dordogna er rannvro Akitania-Nevez.

## Liammoù diavaez
Nivlennad ar Groc'h

**[[Nivlennad]] ar Groc'h**, anvet ivez **Sh-2 155** pe **Caldwell 9**, zo un nivlennad lec'hiet e steredeg Cepheus.
Aubigné

** Aubigné** zo un anv-lec'h gallek.

#### 
* *Aubigné*, anv gallek Elvinieg, e Bro-Roazhon, en Il-ha-Gwilun

#### 
* Aubigné, e Deux-Sèvres
* Aubigné-Racan, e Sarthe
* Aubigné-sur-Layon, e Maine-et-Loire

## Tud
* Agrippa d'Aubigné (1552 -1630), barzh gall protestant
* Madame de Villette, ganet Louise Arthemise d'Aubigné (1584-1663)
* Françoise d'Aubigné (1635-1719), markizez Maintenon, eil pried ar roue gall Loeiz XIV

## Pennad kar
*Aubigny
Galaksienn ar Segalenn

**Galaksienn ar Segalenn**, anvet ivez **M82** pe **NGC 3034**, a zo ur c'hgalaksienn lec'hiet war-dro 11,5 milion a vloavezhioù-gouloù diouzh an Douar, e steredeg ar C'harr-kamm bras.
Montesquieu

**Montesquieu** zo un anv-lec'h gallek, hag un anv-tiegezh.

## Lec'hioù
###### 
* Montesquieu, gwechall kumun c'hall e Haute-Garonne, hiriv e Montesquieu-Guittaut
* **[[Montesquieu (Hérault)|Montesquieu]]** en Hérault
* **[[Montesquieu (Lot-et-Garonne)|Montesquieu]]** e Lot-et-Garonne, he deus roet hec'h anv da Charles Louis de Secondat, baron La Brède ha Montesquieu
* **[[Montesquieu (Tarn-et-Garonne)|Montesquieu]]**, e Tarn-et-Garonne

*Montesquieu-Avants, en Ariège
*Montesquieu-des-Albères, e Pyrénées-Orientales
*Montesquieu-Guittaut, e Haute-Garonne
*Montesquieu-Lauragais, e Haute-Garonne
*Montesquieu-Volvestre, e Haute-Garonne

## Tud
* '''Montesquieu''' prederour gall (1689-1755), pe *Charles Louis de Secondat, baron de La Brède et de Montesquieu*
* Charles Louis de Secondat, Baron de Montesquieu, mab-bihan d'ar prederour
* **[[Montesquieu de Coustaussa]]**, tiegezh nobl, aotrounez Coustaussa, eus 1367 da 1789

## Pennad kar
*Montesquiou
*Montesquiu
Murat

**Murat** zo un anv-lec'h gallek, hag un anv-tiegezh. 
Kavet e vez ivez evel anv-den turkek, skrivet Murad pe Mourad peurliesañ.

## Kumunioù
* '''Murat''', e Cantal
* '''Murat''', en Allier
* **Murat-la-Rabe**, e la Monselie e Cantal
* **[[Murat-le-Quaire]]**, e Puy-de-Dôme
* **[[Murat-Orsennes]]**, kumun gwechall en Indre
* **[[Murat-sur-Vèbre]]**, e Tarn
* **Murat**, e-kichen Espalion (Aveyron), bro orin an tiegezh Murat de L'Estang
* **[[Bourg-Murat]]**, en Enez La Réunion
* **[[Chastel-sur-Murat]]**, e Cantal
* **[[Gourdon-Murat]]**, e Corrèze 
* **[[Labastide-Murat]]**, e Lot
* **[[Saint-Marcel-en-Murat]]**, en Allier
* **[[Saint-Priest-en-Murat]]**, en Allier
* **Murat**, e Cazillac

## Tud
*Jean-Louis Murat, kaner gall
*Jean Murat (1888–1968), aktour gall
*Henriette-Julie de Murat( 1670–1716), skrivagnerez c'hall
*Joachim Murat (1767–1815), Roue Naplez ha breur-kaer da Napoleone Buonaparte
*Marie-Antoinette Murat (1793–1847), nizez da Joachim Murat, dimezet d'ar priñs Karl von Hohenzollern-Sigmaringen
*Napoléon Achille Murat (1801–1847), mab da Joachim Murat, bet maer Tallahassee er Stadoù Unanet
 
### Anv-den turkek
*Murat I
*Murat II
*Murat III
*Murat IV
*Murat V
*Murat Giray
Anglesqueville

**Anglesqueville** zo un anv-lec'h gallek eus Normandi. Gwechall e veze skrivet *Englesqueville* .

* Anglesqueville-la-Bras-Long, e Seine-Maritime
* Anglesqueville-l'Esneval, e Seine-Maritime
* Anglesqueville-Lestre, kumun gwechall e Manche, hiriv e Lestre
* Anglesqueville-sur-Saâne, kumun gwechall e Seine-Maritime, hiriv e Val-de-Saâne
Biéville

**Biéville** zo un anv-lec'h gallek e Normandi.

*Biéville (Manche)
*Biéville-Beuville
*Biéville-Quétiéville
Biéville (Manche)

**Biéville** zo ur gumun c'hall eus Manche, e Kanton Condé-sur-Vire. 
## Douaroniezh
* War lez ar stêr Drôme emañ Biéville.
## Istor
### 
### [[Dispac'h Gall]]
* Krouet e voe ar gumun e 1790 diwar ar barrez katolik. Lakaet e voe e Kanton Saint-Jean-des-Baisants hag e Distrig Saint-Lô. Lakaet e voe en Arondisamant Saint-Lô e 1800 hag e Kanton Thorigny e 1801.
### 
### 
#### [[Brezel-bed kentañ]]
* Mervel a reas pevarzek gwaz eus ar gumun abalamour d'ar brezel, eleze 4,86% ag ar boblañs hervez an niveradeg bet graet e 1911.
#### [[Eil brezel-bed]]
* Mervel a reas ur milour ha daou waz nann-soudard ag ar gumun abalamour d'ar brezel.
## Monumantoù ha traoù heverk

FranceNormandieBievilleEglise.jpg|An iliz katolik ha monumant ar re varv.

* Iliz katolik *Sant Pêr*, luc'hskeudennoù. 
* Monumant ar re varv er vered, e-tal an iliz katolik, luc'hskeudenn.
## Armerzh
## Dezougen
## Emdroadur ar boblañs 1962-2021

## Melestradurezh
## Tud
## Gevelliñ
## Notennoù ha dave

## Liammoù diavaez
Vira

**Vira** zo un anv-lec'h katalanek, italianek, hag okitanek.

#### 
* Vira, en Ariège
* Vira, e Pyrénées-Orientales
* Vira, pe *Vire-sur-Lot* e galleg, e Lot

#### 
* Vira (Gambarogno), e Gambarogno e kanton Ticino
* *Vira*, e Mezzovico-Vira, e kanton Ticino

## Pennad kar
*Vire
Le Vernet

**Le Vernet** zo un anv-lec'h gallek.

#### 
* Le Vernet, en Allier
* Le Vernet, en Alpes-de-Haute-Provence
* Le Vernet, en Ariège
* Le Vernet, e Haute-Loire
* Le Vernet, e Haute-Garonne
* Le Vernet, e Saint-Angel e Puy-de-Dôme

* *Le Vernet,* karter e Perpignan

#### 
* Les Vernets, karter e Genève.

## Pennad kar
*Vernet
Verdun

**Verdun** zo un anv-lec'h gallek, a orin galianek.

## Lec'hioù
###### 
* Verdun-sur-le-Doubs, e Saône-et-Loire
* Montverdun, e Loire

###### 
* Verdun, ur c'harter e Montreal

###### 
* Verdun, ur c'harter e Beirout

###### 
* Verdun, e Meuse ; meur a emgann Verdun a c'hoarvezas eno.

###### 
* Castèlverdun, *Château-Verdun* e galleg, en Ariège,
* Verdun, en Ariège,
* Verdun, en Aveyron, hiriv e Quins,
* Verdun de Lauragués, *Verdun-en-Lauragais* e galleg, en Aude,
* Verdun-sur-Garonne, e Tarn-et-Garonne.

## A bep seurt
* Verdun (c'hoari video)
* Emgann Verdun : anv meur a emgann

**[[Verduno]]*, en Italia.
Emgann Verdun

Meur a emgann zo bet en-dro da gêr Verdun, e Bro-C'hall.
 
* **[[seziz Verdun (984)]]** en 984 gant Lotar (roue Frankia ar C'hornôg) ;
* **[[seziz Verdun (1554)]]** en 1554 gant Karl V ;
* **[[emgann Verdun (1792)]]** ha **[[seziz Verdun (1792)]]** en 1792, e-pad Brezelioù an Dispac'h gall ;
* **[[emgann Verdun (1870)]]** e-pad Brezel 1870-1871 ;
* **[[emgann Verdun (1916)]]** e-pad ar Brezel-bed Kentañ, etre an 21 a viz C'hwevrer hag dibenn miz Kerzu 1916
* **[[emgann Verdun (1917)]]** e-pad ar Brezel-bed Kentañ, etre ar  a viz Mezheven ha an 10 a viz Here 1917
Clarac

**Clarac** zo un anv-lec'h okitanek.

## Kumunioù gall
* Clarac, e Haute-Garonne
* Clarac, e Pyrénées-Atlantiques, hiriv e Nay
* Clarac, e Hautes-Pyrénées

### Heñvelson
*Claracq, e Pyrénées-Atlantiques
Fijac

**Fijac** (*Figeac* e galleg) a zo ur gêr eus Carcin, e Gwienna en Okitania, hag ur gumun eus departamant an Òlt er rannvro Kreisteiz-Pireneoù.

## Tud vrudet
*Jean-François Champollion

## Liammoù diavaez
Loc'h Arcaishon

**Loc'h Arcaishon**, **lenn-vor Arcachon**(*Laca d'Arcaishon* en okitaneg, *Bassin d'Arcachon* e galleg) zo ul loc'h e stumm ur mor-bihan en aod Gwaskogn en Okitania, etre kêrioù La Tèsta de Bug (La Teste-de-Buch e galleg) er su, Lèja e lo Horet er c'hornaoueg, ha delta ar stêr Eira er reter.

## Notennoù
Arcaishon

**Arcaishon** (*Arcachon* e galleg) a zo ur gêr eus Gwaskogn en Okitania, hag ur gumun eus an departamant Gironda e rannvro Akitania-Nevez.

## Monumantoù ha traoù heverk

Arcachon Casino R01.jpg|Ar c'hazino.
DSC 7404 Notre Dame des Passes Moulleau Arcachon.JPG|Iliz « Notre-Dame-des-Passes ».
Villa-Teresa-Arcachon.jpg|Villa Thérésa.
Arcachon 001.jpg|Chaoser Thiers.


## Kêrioù gevellet
* 
* 
* 
* 
* 

## Gwelet ivez
*Loc'h Arcaishon

## Liammoù diavaez
Verdun (Meuse)

**Verdun** zo ur gumun eus Bro-C'hall, en departamant Meuse, er rannvro Alsace-Champagne-Ardenne-Lorraine. Brudet eo en istor evel kêr Feur-emglev Verdun (e 843), ma voe rannet impalaeriezh Karl Veur. Staget e voe ouzh Bro-C'hall e 1648 dre Feur-emglev Westfalen. Meur a seziz a voe graet warni, hag ouzhpenn un emgann Verdun zo bet.
## Douaroniezh

* Etre ar stêr Meuse hag e adstêr Scance emañ Verdun.

## Anv
### Stummoù skrivet
* **Virodunum** (*It. Ant.*, 364)
* **Civitas Verodunensis** (*Not. Gall*. V, 4)
* **Urbs Vereduna** (Fortunatus)
* **Veredunensis Urbs, Viridunum Civitas** (Gregor Teurgn)
* **Virduno** (pezhioù moneiz)
* **Urbs Clavorum / Articlavorum** (sened-iliz Köln)

### Gerdarzh
* **Viro** ː pe diouzh *Vir-* = den, pe *Vir-* = meur; 
* **Dunum** ː pe diouzh *dun-* = torgenn, krec'h, pe diouzh *[[dun]]-* = krẽnvlec'h
* Pa seller ouzh kartenn arkeologiezh, Verdun en em gav ivez e-barzh ur pleg eus ar stêr Meuse, gallout a rafed soñjal en ur wrizienn *vero-* = gwar, da lavarout ː torgenn e-barzh pleg ar stêr.

### Verdun en alamaneg
* **Wirten** eo an anv alamanek

## Ardamezioù
Skoed Verdun zo da lenn evel-henn ː "*en glazur, e gêr mogeriek en aour, mogeriet en sabel"*

## Istor
Verdun a oa ur gêr, pe ur c'hreñvlec'h eus an drevadenn *Mediomatrici*.

Feur-emglev 843, anvezet "*Peoc'h Verdun*", etre mibien Louis-le-Débonnaire.

Aloubet gant Othon-Veur, Verdun a zo neuze ur gêr eus an impalaeriezh alaman.

Adstaget ouzh rouantelezh gall gant Herri II e 1552.

Ac'hubet gant ar Brussianed e 1792, epad 43 deiz.

### 
#### [[Brezel-bed kentañ]]
* Fuzuilhet e voe ur soudard breizhat eno gant al lu gall d'an 13 a viz C'hwevrer 1917.
* Roet e voe ar Groaz Brezel 1914-1918 d'ar gumun.
#### [[Eil brezel-bed]]
* Roet e voe ar Groaz Brezel 1939-1945 d'ar gumun.

## Dezougen
## Emdroadur ar boblañs
## Melestradurezh
## Tud

* **Chevert**, han en eus un delwenn enno.

### Tud marvet eno
* Jules Allard, soudard ganet e Naoned, soudard en 62 Rujumant Troadegiezh, fuzuilhet d'an 13 a viz C'hwevrer 1917 gant al lu gall e-pad ar Brezel-bed kentañ, da 24 bloaz, tamallet dezhañ bezañ "dizertet en diabarzh".
## Levrlennadur
* Nancy Gauthier ː *Topographie chrétienne des cités e la Gaule, des origines au milieu du VIIIè siècle. I. Provinve ecclésiastique de Trèves (Belgica Prima)*. De Boccard. 1986

## Notennoù ha daveennoù
Ixtaccíhuatl

**Ixtaccíhuatl** (e nahouatleg *ixtac* « gwenn » ha *cíhuatl* « merc'h ») zo ur menez-tan eus Mec'hiko gant  m uhelder.

Ar c'hentañ wech ma oa bet pignet ar menez a voe er bloavezh 1889. goude enklaskoù arkeologel ez eus bet kavet prouennoù e oa bet dija an Azteked ha sevenadurezhioù all o pignat ar menez. Ar menez bihanañ eo eus Mec'hiko o kaout erc'h ha skornegi dibad.
NGC 7090

**NGC 7090** a zo ur c'halaksienn droellennek, kavet war-dro 30 milion a vloavezhioù-gouloù diouzh an Douar e steredeg an Indian.
Alanik al Louarn

**Alanik al Louarn** pe "n'euz den fin n'en deuz e goulz", zo ur pezh-c'hoari gant Yann-Vari Perrot: *Pez c'hoari plijadurus rimet e daou Arvest, Brest, Moullerez "Ar c'hourrier", 1905*. Savet eo diwar ar pezh gallek krennamzerel "La Farce de maître Pathelin".
NGC 6745

**NGC 6745** a zo ur c'halaksienn direoliek a gaver war-dro 206 milion a vloavezhioù-gouloù diouzh an Douar e steredeg al Lourenn.
Prosthemadera novaeseelandiae

***Prosthemadera novaeseelandiae*** a zo ur spesad golvaneged eus ar c'herentiad Meliphagidae.Ar spesad nemetañ an hini eo er genad *Prosthemadera*.

Anvet e voe *Merops novae Seelandiae* (kentanv) da gentañ-penn (e 1788) gant an naturour alaman Johann Friedrich Gmelin (1748-1804).

## Doareoù pennañ

## Boued

## Annez
Brosezat eo ar spesad e Zeland-Nevez ; kavout a reer an daou isspesad anezhañ :
* en Inizi Chatham : *Prosthemadera novaeseelandiae chathamensis*,
* en Inizi Auckland : *P. n. *'novaeseelandiae**'.

## Rummatadur

## Liammoù diavaez
*  ''Prosthemadera novaeseelandiae'' el lec'hienn BirdLife International.
*  ''Prosthemadera novaeseelandiae'' e lec'hienn an International Union for Conservation of Nature (IUCN).

## Notennoù ha daveennoù
Tevenn Pilat

**Tevenn Pilat** pe **Tevenn Pialat** (*Duna deu Pilat* pe *Duna deu Pialat* en okitaneg, *Dune de Pilat* ha dre gammober *Dune de Pyla* e galleg) eo an tevenn brasañ a zo en Europa. Emañ e Gwaskogn en Okitania, e kumun La Tèsta de Bug. Lec'hiet eo e mulgul Loc'h Arcaishon. Sevel a ra 110 m a-us da live ar mor a zo en e harz, 2,7 km eo e hed ha 0,5 km e led.

## Liammoù diavaez
Citlaltépetl

**Citlaltépetl** (e nahouatleg "citlal(in)" « steredenn » ha "tepētl" « menez »), anvet ivez **pikern Orizaba**, zo ur menez-tan eus Mec'hiko, lec'hiet war an harzoù etre ar stadoù Puebla ha Veracruz. Gant  m eo menez uhelañ ar vro ha menez-tan uhelañ Norzhamerika ha dre-se unan eus seizh beg volkanek ar bed.
La Tèsta de Bug

**La Tèsta de Bug** (*La Teste-de-Buch* e galleg) a zo ur gêr eus Gwaskogn en Okitania, hag ur gumun eus an departamant Gironda e rannvro Akitania-Nevez.

## Douaroniezh
*Tevenn Pilat

## Liammoù diavaez

* Lec'hienn an ti-kêr
Grantiella picta

***Grantiella picta*** a zo ur spesad golvaneged eus ar c'herentiad Meliphagidae.Ar spesad nemetañ an hini eo er genad *Grantiella*.

Anvet e voe *Entomophila picta* (kentanv) da gentañ-penn (e 1838) gant ar skiantour saoz John Gould (1804-1881).

## Doareoù pennañ

## Boued

## Annez
Bevañ a ra ar spesad e takadoù 'zo eus Aostralia, eus norzh-kreiz Tiriad an Norzh da c'hevred Queensland ha su-kreiz Victoria.

## Rummatadur

## Liammoù diavaez
*  ''Grantiella picta'' el lec'hienn BirdLife International.
*  ''Grantiella picta'' e lec'hienn an International Union for Conservation of Nature (IUCN).

## Notennoù ha daveennoù
Anthornis melanura

***Anthornis melanura*** a zo ur spesad golvaneged eus ar c'herentiad Meliphagidae.

Anvet e voe Certhia melanura (kentanv) da gentañ-penn (e 1786) gant an naturour svedat Anders Sparrman (1748-1820).

## An anv
E maorieg eo anvet ar spesad korimako pe "makomako", hag adkemeret e oa bet an anvioù-se gant meur a yezh all. E saozneg hag e meur a yezh all e vez graet "evn-kloc'h Zeland-Nevez" pe "evn-kloc'h maori" anezhañ.

## Doareoù pennañ

## Boued

## Annez
Brosezat eo an tri (3) isspesad anezhañ — *A. m. *'melanura**', *obscura* hag *oneho* — e Zeland-Nevez.

## Liammoù diavaez
*  ''Anthornis melanura'' el lec'hienn BirdLife International.
*  ''Anthornis melanura'' e lec'hienn an International Union for Conservation of Nature (IUCN).

## Notennoù ha daveennoù
Hermann Maier

**Hermann Maier**, ganet d'ar 7 a viz Kerzu 1972 en Altenmarkt im Pongau (Aostria), a zo bet ur c'hampion ski-diskenn aostrian ha div vedalenn aour en devoa bet er C'hoarioù Olimpek goañv 1998 e Nagano (Japan).

An hini a veze graet *Herminator* anezhañ en devoa paouezet gant ar c'henstrivadegoù e miz Here 2009.
NGC 925

**NGC 925** a zo ur c'halaksienn droellennek barrennet, lec'hiet war-dro 30 milion a vloavezhioù-gouloù diouzh an Douar, e steredeg an Tric'horn.
Tui (disheñvelout)

**Tui** a c'hall bezañ:
*Tui, ur gumun e Galiza
*Tui, un evn eus Zeland-Nevez
*"Tui", pe Tuy, unan eus proviñsoù Burkina Faso

## Pennad kar
*Tuy
Tuy

**Tuy** zo anv meur a lec'h.

## Lec'hioù

###### 
# Tuy (Burkina Faso), proviñs en Burkina Faso.

###### 
* *Tuy* anv spagnolek **[[Tui]]**, e Galiza, e proviñs Pontevedra, 

###### 
* Ar **[[Río Tuy]]**, ur stêr 
* **[[Los Valles del Tuy]]**, e stad Miranda, 
***[[Ocumare del Tuy]]**, e stad Miranda, 
* **[[Santa Teresa del Tuy]]**, e stad Miranda,
* **[[Santa Lucía del Tuy]]**, e stad Miranda, 
* ** [[Tuy de Batangas]]**, en Proviñs Batangas.

## Pennad kar
* Tui
Francisco de Quevedo

**Francisco Gómez de Quevedo Villegas y Santibáñez Cevallos**, ganet d’ar 14 a viz Gwengolo 1580 e Madrid ha marvet d'an 8 a viz Gwengolo 1645 e Villanueva de los Infantes, e proviñs Ciudad Real, a oa ur skrivagner spagnol, unan eus ar re vrasañ e-pad Kantved Aour Spagn.
NGC 4826

**NGC 4826**, pe **M64**, pe c'hoazh **Galaksienn al Lagad Du**, zo ur c'halaksienn droellennek hag a zo war-dro 17 milion a vloavezhioù-gouloù diouzh an Douar, e steredeg Blev Berenis.

## Daveoù
*  ''NASA/IPAC Extragalactic Database

## Notennoù
Hermann

**Hermann** zo un anv-bihan alamanek.

## Yezhoù all
*Armand, e galleg
*Armando, en italianeg, portugaleg, spagnoleg;

## Tud
### Iañ kantved
**Hermann der Cherusker*, anavezet evel Arminius, pe Armen (16 a-raok JK - 21 goude JK), haroz german.

### XVIIIvet kantved
*Hermann Moritz Saks (1696-1750), brezelour alaman e servij Bro-C'hall
*Johann Hermann (1738-1800), mezeg ha naturour alaman

### XIXvet kantved
*Hermann Schlegel (1804-1884), evnoniour ha stlejviloniour alaman
*Hermann Burmeister (1807-1892), naturour arc'hantinat 
*Hermann von Fehling (1812-1885), kimiour

### XXvet kantved
*Hermann Hesse (1877-1962), romantour alaman
*Hermann Göring (1893-1946), rener milourel ha politikour nazi 
*Hermann Maier (g. e 1972), kampion ski-diskenn aostrian

## Lec'hioù
*Hermanville-sur-Mer‎
Isabel do Brasil

**Isabel do Brasil** e portugaleg, ar briñsez impalaerel Isabel (Rio de Janeiro, 29 Gouere 1846 – Eu, 14 Du 1921), lesanvet *A Redentora* ("An Dasprenerez"), a oa ur briñsez vrazilian, merc'h d'an impalaer Pedro II Brazil hag e bried Teresa Cristina an Div Sikilia (1822–1889). Hi an hini a ziskaras ar sklaverezh e Brazil.

## Buhez
Ganet e oa **Isabel Cristina Leopoldina Augusta Micaela Gabriela Rafaela Gonzaga de Bragança e Bourbon** e Palez São-Cristóvão e Rio de Janeiro d'an 29 a viz Gouhere 1846. Hi a voe diwezhañ priñsez impalaerel Brazil. Anvet e voe diwar-lerc'h he mamm-gozh a-berzh mamm, María Isabel Spagn (1789-1848), rouanez an Div Sikilia.

Mervel a eure he breur henañ e 1847, da zaou vloaz, ha setu ma oa-hi, da vloaz, priñsez impalaerel ha pennhêrez Pedro. Er bloaz-se ivez e voe ganet e c'hoar Leopoldina de Bragança (1847-1871). E 1848 e voe ganet hec'h eil breur, Pedro Afonso (1848-1850), anvet da briñs impalaerel en he lec'h, met mervel a eure ivez d'e zaou vloaz.

He zad ne felle ket dezhañ leuskel ar gurunenn gant ur vaouez. Dre ma ne oa gwell droet Isabel gant ar politikerezh, ma ne veze ket prientet evit ober wa-dro ar Stad, ha ma ne glaske nemet ur vuhez sioul ha didrouz, ne savas ket bec'h etre he zad ha hi diwar-benn ar gurunenn.

Dre deir gwech avat e voe rejantez Impalaeriezh Brazil (e 1871-1872, 1876-1877 ha 1887-1888), evel pennhêrez he zad, Dom Pedro II, hag an impalaerez Dona Teresa Cristina. E 1888 eo e sinas *a Lei Áurea* ("al lezenn aour") a lakae fin d'ar sklaverezh.

## Eured ha bugale
Dimezet e voe e 1864 e Rio de Janeiro d'ar priñs gall Gaston d’Orléans (1842-1922, kont Eu.
Tri mab o doe: Pedro de Alcântara, Luís, hag Antônio, a voe kont Eu.

Mervel a eure e kastell Eu, e Bro-C'hall, d'ar 14 a viz Du 1921.
NGC 1333

**NGC 1333** zo un nivlennad hag a vez kavet war-dro mil bloavezh-gouloù diouzh an Douar e steredeg Perseüs.
Neopsephotus bourkii

***Neopsephotus bourkii*** a zo ur spesad krakperokeded bihan eus ar c'herentiad Psittaculidae.
Ar spesad nemetañ eo er genad *Neopsephotus*.

Anvet e voe *Euphema Bourkii* (kentanv) da gentañ-penn (e 1841) gant ar skiantour saoz John Gould (1804-1881) : dougen a ra anv ar jeneral Sir Richard Bourke (1777-1855) a voe gouarner Sukembre-Nevez adalek 1831 betek 1837.

## Doareoù pennañ

## Boued

## Annez
Kavout a reer ar spesad a-dakadoù e diabarzh kreisteiz Aostralia.

## Liammoù diavaez
*  ''Neopsephotus bourkii'' war al lec'hienn BirdLife International.
*  ''Neopsephotus bourkii'' war lec'hienn an International Union for Conservation of Nature (IUCN).

## Notennoù ha daveennoù
Foulehaio carunculatus

***Foulehaio carunculatus*** a zo ur spesad golvaneged eus ar c'herentiad Meliphagidae.

Anvet e voe *Certhia carunculata* (kentanv) da gentañ-penn (e 1788) gant an naturour alaman Johann Friedrich Gmelin (1748-1804).

## Doareoù pennañ

## Boued

## Annez
Bevañ a ra ar spesad en inizi Fidji, Samoa, Samoa Amerikan, Tonga ha Wallis ha Futuna.Gwell eo gantañ ar c'hoadegi gleb trovanel hag istrovanel koulz hag ar mangrovennoù.

## Liammoù diavaez
*  ''Foulehaio carunculatus'' el lec'hienn BirdLife International.
*  ''Foulehaio carunculatus'' e lec'hienn an International Union for Conservation of Nature (IUCN).

## Notennoù ha daveennoù
Oporornis agilis

***Oporornis agilis*** a zo ur spesad golvaneged bihan eus ar c'herentiad Parulidae.
Ar spesad nemetañ an hini eo er genad *Oporornis*.

Anvet e voe *Sylvia agilis* (kentanv) da gentañ-penn (e 1812) gant an evnoniour skosat-stadunanat Alexander Wilson (1766-1813).

## Doareoù pennañ

## Boued
Bevañ a ra diwar amprevaned ha divellkeineged bihan dreist-holl ha kemer greun, had ha hugennoù gwech an amzer.

## Annez

Kavout a reer ar spesad o neizhañ e hanternoz Norzhamerika (an dachenn velen war ar gartenn) hag o c'hoañviñ e Suamerika (an dachenn c'hlas war ar gartenn).

## Liammoù diavaez
*  ''Oporornis agilis'' war al lec'hienn BirdLife International.
*  ''Oporornis agilis'' war lec'hienn an International Union for Conservation of Nature (IUCN).

## Notennoù ha daveennoù
Drepanis coccinea

***Drepanis coccinea*** (*Vestiaria coccinea* kent) a zo ur spesad golvaneged eus ar c'herentiad Fringillidae.

Anvet e voe *Certhia coccinea* (kentanv) da gentañ-penn (e 1780) gant an naturour alaman Georg Forster (1754-1794).

Daou spesad all — *[[Drepanis funerea]]* ha *[[Drepanis pacifica]]* — ac'h ae d'ober ar genad *[[Drepanis]]* gwechall ; aet int da get avat.

## An anv
E hawaieg e vez graet *‘i‘iwi* anezhañ hag adkemeret eo bet an anv-se gant meur a yezh evit ober anv anezhañ (dindan ar stumm eeunaet *iiwi* alies).

## Doareoù pennañ

## Boued
War-bouez e bigos kromm e vev diwar sun-bleuñv.

## Annez
Brosezat eo ar spesad e Hawaii.

## Rummatadur
Renket e veze er genad *Vestiaria* kent.

## Liammoù diavaez
*  ''Vestiaria coccinea'' war al lec'hienn BirdLife International.
*  ''Vestiaria coccinea'' war lec'hienn an International Union for Conservation of Nature (IUCN).

## Notennoù ha daveennoù
Euryceros prevostii

***Euryceros prevostii*** a zo ur spesad golvaneged eus ar c'herentiad Vangidae.
Ar spesad nemetañ er genad *Euryceros* an hini eo.

Dougen a ra anv an naturour hag ar skeudennaouer gall Florent Prévost (1794-1870).

## Doareoù pennañ

## Boued
Bevañ a ra diwar zivellkeineged peurvuiañ, amprevaned bras dreist-holl.

## Annez

Kavout a reer ar spesad e koadegi stank biz Madagaskar.

## Liammoù diavaez
*  ''Euryceros prevostii'' el lec'hienn BirdLife International.
*  ''Euryceros prevostii'' e lec'hienn an International Union for Conservation of Nature (IUCN).

## Notennoù ha daveennoù
Pseudeos fuscata

***Pseudeos fuscata*** a zo ur spesad evned eus ar c'herentiad Psittaculidae.

Anvet e voe *Eos fuscata* (kentanv) da gentañ-penn (e 1858) gant al loenoniour saoz Edward Blyth (1810-1873).

## Doareoù pennañ

## Boued
Bevañ a ra diwar sun-bleuñv hag ivez frouezh ha pollen.

## Annez
Kavout a reer ar spesad e Ginea Nevez, en inizi Salawati ha Yapen.

## Liammoù diavaez
*  ''Pseudeos fuscata'' war al lec'hienn BirdLife International.
*  ''Pseudeos fuscata'' war lec'hienn an International Union for Conservation of Nature (IUCN).

## Notennoù ha daveennoù
Aline Gleoneg

**Aline Gleoneg**, ganet e 1950 e Sant-Ivi zo un skrivagnerez vrezhonek, ha troourez diwar an italianeg.

## Troidigezhioù
*Bianca Silvestri, *Avel draezh* (Il vento di sabbia), Al Lanv, 2003.
*Luigi Pirandello, *Danevelloù evit ur bloaz*, Mouladurioù Hor Yezh, 2014.
Aline Sitoe Diatta

**Aline Sitoe Diatta** (1920-1944), pe *Aliin Situwe Jaata* e wolofeg, a oa un harozez senegalat hag a stourmas a-enep an drevadennerien c'hall.

Ganet e oa en 1920, e Nialou, ur c'harter eus Cabrousse, e Kassa (Casamance, e galleg). Mont a reas da Ziguinchor da labourat evel simiadez, ha neket evel matezh. E-pad koulz ar sec'hour ez eas da Dakar, hag eno, evel diouganerez, e voe roet kefridi dezhi gant Doue, a-hervez, da vont da zieubiñ he fobl.

Pa voe e Kassa e sachas ar bobl da enebiñ ouzh ar gouarnamant gall ha lakaat a reas al labourerien-douar da baouez da c'hounit boued da werzhañ d'an drevadennerien evit ober boued evite.

Dre ma kave d'an drevadennerien e oa dañjerus ar vaouez-se e voe barnet ha kaset kuit da Tombouktou, e Mali. Eno e varvas en 1944 da 24 bloaz.
Kazamañs

**Kasamansa** (fouleg ha wolofeg ; *Casamança* e portugaleg, *Casamance* e galleg, bet "brezhonekaet" e *Kazamañs* ) zo ur rannvro, istorel ha naturel e  mervent Senegal, etre Ginea-Bissau er Su ha Gambia en Norzh, he disrann diouzh hanternoz Senegal. 

Div rannvro zo e Kasamansa : Ziguinchor er c'hornôg ha Kolda er reter.

## Lec'hanvadurezh
Dont a ra an anv eus ar malinkeeg *Kasa mansa* a dalvez "roue Kasa" ; Kasa a oa ur rouantelezh kozh.

An anv *Kasamansa* zo bet gallekaet gant an drevadennerien ha roet d'ar Stêr Casamance, alese anv ar rannvro.

## Levrlennadur
* Roche, Christian. *Histoire de la Casamance, conquête et résisante (1850-1920)*. Paris : Karthala, 2000 

## Notennoù ha daveoù
Toutanc'hamon

**Toutanc'hamon** a oa ur faraon eus XVIIIvet tierniezh Henegipt a renas eus tro-dro 1333 kt JK da war-dro 1323 kt JK. Anvet e oa Toutanc'haton da gentañ, ha gwirheñvel eo e oa ur mab da Ac'henaton, anezhañ ar valzamegenn KV55, war a soñjer. Anavezet e voe e vamm a-drugarez d'he zTDN evel an "Itron Yaouankañ" beziet e KV35. Ur c'hoar d'he fried e oa.

Toutanc'hamon a bignas war an tron war-dro e nav bloaz goude renoù berr e ziaraogourien Smenc'hkare ha Neferneferouaten. Dimeziñ a reas gant he hanterc'hoar Anc'hesenpaaten, a voe mamm e ziv verc'h moarvat. E-pad e ren e adsavas ar stumm hengounel liesdoueek eus relijion Henegipt, hag a argasas ar chenchamant relijion anvet atonegezh. Skrivet e voe ar profoù a reas hag al lidoù a adsavas war "Maen an adsavidigezh". Dont a reas azeulerezh an doue Amon da vezañ an hini kentañ a-nevez e Thebai dindan e ren ha ar Faraon hag e bried a cheñchas o anv e "Toutanc'hamon" hag "Anc'hesenamon", o tennañ an dilost-ger -aton. En tu all da se e voe kuitaet kêr-benn Ac'henaton, Amarna, gant e lez a zistroas da Menfis. Adskoulmañ a reas darempredoù diplomatek gant ar Mitanni hag e kasas e armeoù e Nubia hag er Reter-Nesañ. Toutanc'hamon a oa unan eus an nebeut faraoned azeulet evel doueed e-doug e vuhez. Evit doare e krogas ar roue yaouank da sevel ur bez e Traoñienn ar rouaned hag un templ-bez da-heul met diechu e oa an daou da goulz e varv.

Mervel a reas Toutanc'hamon en un doare dic'hortoz pa oa 18 vloaz. Kalz divizoù zo bet diwar-benn e yec'hed hag abeg e varv. E 2012 e oa lavaret e oa marvet diwar ar malaria hag un askorn torret. Dre ma oa diechu e vez e oa beziet en ur bez all aozet evit an implij-se. E vizir Ay an hini a gemeras e lerc'h. Dre ma oa un den kozh pa zeuas da vezañ roue e voe berr e ren, ha war e lerc'h e voe kurunennet Horemheb, a oa e penn armeoù Toutanc'hamon. Dindan Horemheb e voe peurechuet adsavidigezh ar relijion egiptat hengounel. 

En Henamzer, ne veze ket sellet ouzh Toutanc'hamon evel ur faraon bras abalamour d'e ren berr. Deuet eo da vezañ brudet en amzer a vremañ pa oa bet dizoloet e vez (ar bez KV62) d'ar 4 a viz Du 1922 gant an arkeologour eus Breizh-Veur anvet Howard Carter, arc'hantaet gant George Herbert, lord Carnarvon, ha dreist-holl an teñzor burzhudus a oa ennañ. 
Daoust ma oa bet laeret traoù er bez pell zo e chome ennañ ul lodenn vras eus ar pezh a oa bet lakaet da gentañ, ha dreist-holl balzamegenn anterin ar roue. Anv e voe eus an dizoloadenn e kazetennoù ar bed a-bezh. An traoù a voe kavet enni (en tu all da 5000 traez) a sachas a-nevez evezh an holl war Henegipt. Maskl aour balzamagenn Toutanc'hamon, miret bremañ e Mirdi Egipt, a chom un arouez brudet eus ar sevenadur-se. Beajet en deus un darn eus e deñzor er bed a-bezh gant aotre gouarnamant Egipt abaoe 1961. Ar marv trumm degouezhet gant meur a zen o doa bet ul liamm gant dizouaradur ar bez, nebeut amzer goude, zo bet lakaet gant ar vrud war gont "Mallozh ar faraoned".  


Mask of Tutankhamun 2003-12-07.jpg|Maskl aour Toutanc'hamon, er XIV kantved kent JK.


## Notennoù
Schlei

Ar **Schlei** (*Slie* pe *Schlie* en alamaneg-izel, *Slien* e daneg) zo ur vrec’h-vor, un doare aber pe fjord, a sank e douaroù reter Schleswig-Holstein, e hanternoz Alamagn. Digor eo war ar Mor Baltel e Schleimünde hag en em astenn a ra a-hed 42 km en douaroù, betek kêr Schleswig.

## Liammoù diavaez
* www.ostseefjordschlei.de
Beg an Trein

**Beg an Trein** zo ur beg-douar en norzh da Gankaven, e biz Breizh. Dirazañ emañ tour-tan Karreg Herpin.

Balirañ a ra ar beg roc’hellek-se a-us ar mor, 40 metr izeloc’h. Alese e c’haller gwelet, etre ar C'hab Frehel er c’hornôg ha Bae Menez-Mikael er reter, aod Normandi gant porzh Granville hag enezeg Kalzenez. War ar beg-douar ez eus ur semafor, bet savet e 1861 evit eveshaat ar bigi a dremene dirazañ, hag a oa bet adprenet gant Kuzul-departamant Il-ha-Gwilen e 2000 evit degemer an douristed a zeu da bourmen eno.

Ur wenodenn zo en-dro d'ar beg-douar, ar GR 34. Eus ar wenodenn-se e c’haller gwelet Enez al Lann, er reter d’ar beg, ma vez gwarezet an evned. Meret e vez ar gwarezva-se gant ar gevredigezh Breizh Vev.

Merkañ a ra Beg an Trein al lec’h loc’hañ evit ar redadeg bigi anvet Hent ar Rom.
Lucien Lechat

**Lucien Auguste René Raphaël Lechat**, bet ganet d'an 21 a viz Ebrel 1891 e Ferred (Il-ha-Gwilun, Breizh), a oa ur c'horporal breizhat hag a voe fuzuilhet d'ar 17 a viz Meurzh 1915 e Souain (Marne, Bro-C'hall) « evit ar skouer ».

Anavezet eo anv **Lechat** dre ma oa unan eus *Pevar C'horporal Souain* – a-gevret gant Louis Girard, Louis Lefoulon ha Théophile Maupas – ha rebechet dezhe bezañ « nac'het lammat er-maez eus ar fozioù-difenn ».

Pierre Alphonse Lechat hag Eulalie Thérèse Guérault a voe ganet Lucien Auguste René Raphaël dezhe e 1891. Aet da Anaon e vamm pa oa-eñ nemet seizh vloaz ne chomas ket pell amzer er skol. Mevel ostaleri e oa e Gwitreg (Il-ha-Gwilun, Breizh) e 1912 pa rankas mont da Saint-Lô (Manche, Bro-C'hall) d'ober e goñje. Mobilizet e oa bet kenkent ha deroù ar Brezel-bed kentañ gant ar soudarded all eus 336 Rejimant Troadegiezh. Anvet e voe da gorporal e 1915.

Loc'het eus Saint-Lô d'an 10 a viz Eost 1914 edo staliet strollad Lechat (an 21) en e fozioù-difenn abaoe miz Gwengolo, nepell diouzh Suippes (Marne). Kemeret en devoa perzh en holl arsailhoù bet gourc'hemennet dezhañ ha d'e genvrezelourien ober, en aner dre na oa ket tu da gas kuit an Alamaned eus an uhelennoù difennet mat gant mindrailherezed sof-kont. Tro-wenn a reas arsailhoù ar 7, an 9 ha 10 a viz Meurzh 1915 : lazhet e veze ar paourkaezh soudarded kenkent ha klasket gante kuitaat o zoulloù ! Ken spontus ar c'holloù ma nac'hjont kendelc'her da vervel evit mann. Sevel klemm a reas o c'homandant, al letanant Morvan, evit disentidigezh dirak an enebourien.

Diwar goulenn penn an 60 rannarme, ar jeneral Géraud Reveilhac, e vo lakaet harz d'ar 15 a viz Meurzh war ar gorporaled yaouankañ (c'hwec'h en holl) ha triwec'h soudard evit ma vijent kaset dirak al lez-vrezel. Bodet al lez-vrezel d'ar 16 a viz Meurzh e voe divac'het an holl soudarded ha daou gorporal (bet gwennet gant o serjant). Lazhet pe c'hloazet ar serjanted a oa Girard, Lechat, Lefoulon ha Maupas dindane ne voent ket evit didamall ar pevar c'horporal, siwazh dezhe. Kondaonet e voent da vezañ kaset d'ar marv an abretañ ar gwellañ, ar pezh a voe sevenet d'ar 17 a viz Meurzh da un eur goude merenn...

Awenet e voe ar skrivagner stadunanat Humphrey Cobb gant an darvoudoù kriz-se, ma savas ar romant *[[Paths of Glory]]* a voe embannet e 1935. Er memes bloaz e teuas da vezañ ur pezh-c'hoari, bet krouet e Broadway gant Sidney Howard. Nag an eil oberenn nag eben ne reas berzh. Ret e voe gortoz 1957 evit ma vije tennet istor **Lucien Lechat** hag e geneiled e-maez an deñvalijenn a-drugarez da film ar sevener stadunanat Stanley Kubrick : *[[Paths of Glory (film)|Paths of Glory]]*.

## Notennoù ha daveennoù
Tuy (proviñs)

**Tuy** pe **Tui** a zo unan eus proviñsoù Burkina Faso. Emañ er rannvro Hauts-Bassins. Houndé eo ar pennlec'h. Rannet eo e 7 departamant.

## Liammoù diavaez
Mochdre (Powys)

**Mochdre** zo ur gêriadenn vihan e Powys, gwechall e kontelezh kozh Sir Drefaldwyn, er mervent d'an Drenewydd. Hiriv eo ebarzhet e kumuniezh Mochdre gyda Phenystrywaid ),

## Poblañs
Poblet e oa Mochdre gant 494 a dud e 2011 ha 13,3% anezho a oa kembraegerien.

## Monumantoù
Gouestlet eo an iliz d'an Holl Sent. Eus ar  eo an doenn, met adsavet eo bet ar braz eus an iliz e 1867. 

## Lennegezh
Marteze ez eus meneg eus Mochdre e Pevare Skourr ar Mabinogi, e danevell *[[Math, mab Mathonwy]]*, ma konter e voe Gwydion, goude laerezh moc'h Pryderi, o kousket un nozvezh etre Ceri hag Arwystli.
Mochdre

**Mochdre** zo un anv-lec'h kembraek:

*Mochdre, e Sir Conwy
*Mochdre, e Powys
**Mochdre*, anv kembraek Mocktree e Shropshire, e Bro-Saoz
The Order of Release

**The Order of Release, 1746** (*An urzh-dieubiñ*) zo ul livadur gant John Everett Millais, lakaet war ziskouez e 1853. Ennañ e weler ur wreg (patromet gant Effie Gray (1828 – 1897), o tont da dennañ he fried (gwisket gant kilt Bro-Skos) eus ar vac'h gant un urzh-dieubiñ emañ o paouez reiñ d'ar bac'her. Gant an daolenn-se e kimiad Millais digant skol ar rakrafaelourien 

Diwezhatoc'h e kuitao Effie Gray he fried arzvarnour da vont da vevañ gant al livour, torret e vo hec'h eured, hag addimeziñ a ray gantañ.
Barnedigezh Salomon

**Barnedigezh Salomon** a zo ur varn graet gant ar roue Salomon, roue Israel, hervez Kentañ Levr ar Rouaned, unan eus levrioù ar Bibl.

Div vamm a oa o tabutal a-zivout ur bugel nevez-c'hanet. Pep hini anezho a lavare bezañ mamm d'ar c'hrouadur. Divizout a reas Salomon rannañ ar bugel etre daou damm da reiñ pep a damm dezho. Raktal e tisklêrias unan e oa gwell ganti lezel ar bugel da vont gant ar vamm all eget e aberzhiñ evel-se. Neuze ec'h anavezas Salomon e oa-hi gwir vamm ar babig hag e reiñ a reas dezhi en e bezh.

## Liammoù diavaez
*  Barnedigezh Salamon en *[[Histor an Testamant Coz hag an Testamant Nevez]]*.

## Notennoù ha daveoù
Salomon (roue Israel)

**Salomon** (Hebreeg : **שְׁלֹמֹה**‎, hiziv : *Šlōmō*, "peoc'hus") a oa roue Israel, hervez Kentañ Levr ar Rouaned, unan eus levrioù ar Bibl, eus 970 betek 931 kent JK. Mab d'ar roue David e oa.

## Gwelet ivez
* Barnedigezh Salomon‎
## Notennoù ha daveoù
Frédéric Cuvier

**Georges-Frédéric Cuvier**, ganet d'an 28 a viz Even 1773 e Montbéliard (e kontelezh Montbéliard, un darn eus an Impalaeriezh santel roman german d'an ampoent; e departamant an Doubs, Bro-C'hall bremañ) ha marvet d'ar 24 a viz Gouere 1838 e Strasbourg, a oa ul loenoniour hag un henouennonour gall. Breur bihan e oa da Georges Cuvier.
Foulehaio

***Foulehaio*** a zo ur genad e rummatadur an evned, krouet e 1852 gant ar skiantour alaman Ludwig Reichenbach (1793-1879).

## Spesadoù
Tri spesad golvaneged a ya d'ober ar genad :
* *[[Foulehaio carunculatus]]*,
* *[[Foulehaio procerior]]*,
* *[[Foulehaio taviunensis]]*.

O c'havout a reer holl e Polinezia.

## Notennoù ha daveennoù
Euryceros

****** a zo ur genad e rummatadur an evned, krouet e 1831 gant an naturour gall René Primevère Lesson (1794-1849).

## Spesadoù
N'eus nemet ur spesad golvaneged er genad-mañ : *[[Euryceros prevostii]]*, brosezat e biz Madagaskar.

## Notennoù ha daveennoù
Squamata

***Squamata*** zo un urzhiad loened ennañ an holl stlejviled skantek : glazarded ha naered.

## Liammoù diavaez
Aztec : Malédiction au cœur de la cité d'or

***Aztec : Malédiction au cœur de la cité d'or*** ("Aztek : Mallozh e kalon ar geoded aour") zo ur c'hoari video savet gant Cryo Interactive hag embannet e 1999.
## Senario
*Petit Serpent* ("Naerig") zo un aztek yaouank hag a zo o chom en Atoyac, ur gêriadenn amezek da gêr Denochtitlan, e Mec'hiko a-vremañ.
Un deiz, hag eñ aet da chaseal, e wel ur brezeler otomi o vuntrañ un denjentil. A-raok mervel e ro an denjentil-se da Naerig un dro-vrec'h kinklet gant div naer en-dro d'ur c'herl obsidian, ha mouslavarout a ra anv ur barzh : « Tlatli ». Prestik goude eo flatret Naerig d'ar warded gant ar muntrer e-unan, ha lakaet da bennabeg marv an denjentil.
Pa zistro d'ar gêriadenn e klev eo bet skrapet e gerent, hag ur c'hleñved iskis a zo erruet er vro.

Goude-se e ya betek karter kenwerzhel Tlatelolco, ma klev keloù eus marv ar barzh Tlatli. Sklav ar barzh a lavar en doa Tlatli goulennet digantañ mont da garter an artizaned da glask turkvaen. Gant Tlatli ivez e oa ar gelc'hienn a oa bet roet gant an denjentil.
E karter an artizaned e kej Naerig ouzh ur brezeler yaouank anvet Chimali hag a lavar dezhañ ec'h eo "Turkvaen" anv ur serc'h yaouank hag a zo o chom nepell. Honnezh a lavar e oa Tlatli war-nes kuitaat ar vro a-gevret gant un artizan anvet Chacoatl. Tamm-ha-tamm e teu anat emañ an daou vuntr ereet ouzh an droug a vez o vreviñ ar vro : e kerz Tlatli e oa ur parch hag a venege an droug-se.

Gant harp Chacoatl e teu Naerig a-benn d'en em silañ e palez an impalaer Moctezuma, ma kej ouzh kuzulierez an impalaer, ar Wreg-Naer, a vac'h anezhañ war an tach. Un tun eo ar vac'hadenn-se e gwirionez, evit ma ne ouife ket enebourien an impalaer diwar-benn ar gejadenn. Un emglev zo tizhet en diwezh : mar ne gav ket Naerig orin ar c'hleñved-red e vo aberzhet e dud.
E Tenochtitlan e ro Naerig arc'hant d'ur c'hlasker-bara, hag a ro un dro-vrec'h aour dezhañ en eskemm.
Goude bezañ distroet da garter an artizaned en em gav Naerig war roudoù an oberour kelc'hiennoù obsidian ; hemañ a lavar dezhañ ez eus pemp kelc'hienn en holl, hag a zo bet roet d'an aotrou Tri Lapin.
Unan eus sklaved an aotrou-se a lavar da Naerig e oa boas e vestr da zaremprediñ unan eus azeuldioù ar Greizenn Lidel.

Gant harp Turkvaen en em sil Naerig en azeuldi, ma kav emañ an aotrou Tri Lapin oc'h itrikañ gant ar velegez Papatzin evit ampoezoniñ an dour ha divrudañ an impalaer.
Dre enklask e kav Naerig an andon a zo pistriet gant ar gavailherien. Penn an irienn eo an aotrou Boked Du, a laka Naerig da zibab etre ampoezoniñ an dourbont pe evañ ar poezon. Evañ ar poezon a ra Naerig, ha lammat en dour. Saveteet eo gant Chimali ha louzaouet en ur gêriadenn.
Pistriet eo bet ar Wreg-Naer, ha ret eo da Naerig degas an digontamm dezhi, hogen harzet eo gant an aotrou Tri Lapin.
Emañ Naerig war an aoter-aberzhiñ pa verz an impalaer an dro-vrec'h aour a oa bet roet gant ar c'hlasker-bara : an impalaer e-unan a oa bet o c'houlenn an aluzen, evel ma oa boas d'ober evit priziañ madelezh e bobl.
Digastizet eo Naerig hag e dud ha, pa c'hallont displegañ ar wirionez, e teu an irienn war wel.
Malala Yousafzai

**Malala Yousafzai** (ملاله یوسفزۍ e pachtoueg) (ganet d'an 12 a viz Gouere 1997) zo ur plac'h yaouank eus Pakistan a stourm evit gwirioù ar merc'hed en he bro, ha dreist-holl evit ar gwir dezho da vont d'ar skol. Hi eo ar yaouankañ den biskoazh en deus bet Priz Nobel ar Peoc'h.

## Brud
E 2009 he doa savet ur blog ma skrive pegen diaes e oa he buhez dindan gwask an Dalibaned e Traoñienn Swat e Pakistan D'an 9 a viz Here 2012 e voe gloazet en he fenn pa voe tennet warni gant un Taliban. Graet e voe war he zro en un ospital e Birmingham, e Bro-Saoz, hag a-benn miz Meurzh 2013 e c'hallas mont d'ar skol en-dro, met e Birmingham ar wech-se..

## Garedonoù
D'an 12 a viz Gouere 2013 e reas Malala Yousafzai ur brezegenn e sez Aozadur ar Broadoù Unanet ma c'houlenne ar frankiz da vont d'ar skol evit an holl, hag e miz Gwengolo 2013 e voe graet digoradur ofisiel Levraoueg Birmingham ganti. Hi eo an den yaouankañ biskoazh en deus bet ar Priz Sakharov, e 2013. E meur a vro all (Sveden, Kanada...) eo bet enoret e meur a zoare.

"Devezh Malala" a vez lidet d'an 10 a viz Du gant Aozadur ar Broadoù Unanet E miz Here 2014 en deus divizet poellgor Priz Nobel ar Peoc'h reiñ Priz 2014 dezhi ha da g-Kailash Satyarthi, ur stourmer evit gwirioù ar vugale ivez..

## Levrlennadur
**Malala – Droed ar merc’hed da gaout deskadurezh* (levr-CD), TES, 2016.
 
## Notennoù
Roje Gargadenneg

**Roje Gargadenneg** (*Roger Gargadennec* e marilh an ti-kêr), ganet d'an 21 a viz Du 1924 e Pontekroaz, ha marvet eno ivez d'an 20 a viz Eost 2005, a oa ur skrivagner brezhonek ha gallek. Troet e voe e labourioù war-du istor ha modoù bevañ en e gêr hag en trowardroioù. Ur rezistant emgannour e voe e 1944.

## Buhez
Eus Pontekroaz e oa e familh. Dimeziñ a reas gant Anna-Vari Bolzer hag a c'hanas tri mab hag ur verc'h dezho. Perzh a gemeras en emgannoù ar Gompagnunezh Surcouf evit tagañ al lu alaman a voe war-nes kuitaat ar bastell-vro en ul lestrañ en ouf Lezwenn (Poullann) e miz Eost 1944.

Rediet da vont da glask labour e Pariz e reas ur remziad klok er gompagnunezh Air France e-lec'h ma kejas gant Yann Kerlann ha ma kemeras perzh en obererezhioù Kêr-Vreizh ivez. Desket en doa rusianeg ha chom a reas ur pennadig amzer o labourat e Moskov. Diouzh-se e kavas tu da lakaat war wel danevell ar veaj a voe graet gant Vladimir Lenin da Logivi-Lannuon e penn kentañ an 20vet kantved.

## Istorour Pontekroaz hag un nebeud fedoù istorel
Un den a enklask war istor e bastell-vro e oa, met ne zeuas ket a-benn d'he sammañ e levrioù. Pennadoù en doa skrivet, e galleg koulz hag e brezhoneg hag e 1964 ec'h embannas *"Monographie sommaire de Pont-Croix"* e-barzh *Bulletin de la Société archéologique du Finistère*.

## Dastumer gerioù, sonioù ha kontadennoù
Ken entanet e oa gant istor ha modoù buhez e vammvro vihan ma eztaolas alies un het war savadur mirdi ar C'hab. Ur mirdi bihan a voe staliet e toull-bac'h kozh Pontekroaz, bet Ti ar Varkizelezh en a-raok hag e c'hellas reiñ kuzulioù evit hen ober.

Enrollet en doa sonioù ha kontadennoù e brezhoneg, met ne voent ket embannet gant aozadurioù ar glad. Un teskad kontadennoù troet e brezhoneg gantañ a voe embannet.

## Embannadennoù
* *Monographie sommaire de Pont-Croix*. E-barzh *Bulletin de la Société archéologique du Finistère*, 1964
* *Contes du Cap-Sizun*, 1973. Adembannet e 1978 gant Maisonneuve et Larose.
* *Gerioù ha troioù-lavar dastumet e Pontekroaz*. E-barzh *Hor Yezh*, niv. 167/168, niv.169, 1986.
* *Pont-Croix, une des plus belles halles de la province sous le pic des démolisseurs*. E-barzh  *Les Cahiers de l'Iroise*, 1987.

## Levrlennadurezh
* Skrid mortuaj : Bernez an Nail, ''Disparition de Roger Gardennec, résistant, écrivain, historien et militant défenseur du breton'', Agence Bretagne Presse, 28 Eost 2005.

## Liammoù diavaez
* Roger Gargadennec war lec'hienn ar Bibliothèque Nationale de France

## Notennoù ha daveennoù
Loch Airceig

**Loch Airceig** (*Loch Arkaig* e saozneg) zo ul loc'h e distrig Loch Abar, en Uheldirioù Bro-Skos.

Evel evit un toullad loc'hoù all eus Bro-Skos e lavared e oa ul loen mojennel o vevañ en he dourioù: amañ ur marc'h dour.

## Dave ha notennoù
Loch Obha

**Loch Obha** (*Loch Awe* e saozneg) zo ul loc'h en Argyll ha Bute, en Uheldirioù Bro-Skos. Trede lenn brasañ dour dous Bro-Skos eo. Inizi zo evel Innis Chonaill hag Inishail.

Pesket e vez dluzhed hag eoged enni. Evel evit un toullad loc'hoù all eus Bro-Skos e lavarer ez eus ul loen mojennel o vevañ en he dourioù: amañ e vije ur silienn.

Dismantroù Kastell Inbhir Aora a zo war he ribloù, unan eus ar re ar muiañ luc'hskeudennet er vro. Korn-bro klann ar re Artair e oa.

## Dave ha notennoù
Loch Laomainn

**Loch Laomainn** (*Loch Lomond* e saozneg) zo ul loc'h en Argyll ha Bute, e Bro-Skos. Al loc'h vrasañ eus Bro-Skos eo evit a sell ar gorread (71 km²), evit ar sell an endalc'had dour avat ez a an trec'h gant Loch Nis (2,6 km³ ouzh 7,45 km³).

Evel evit un toullad loc'hoù all eus Bro-Skos e lavarer ez eus ul loen mojennel o vevañ en he dourioù.

## Liammoù diavaez

*ul lec'hienn diwar-benn al loc'h

## Dave ha notennoù
Histor an Testamant Coz hag an Testamant Nevez

***Histor an Testamant Coz hag an Testamant Nevez*** zo ul levr brezhonek savet diwar ar Bibl gant an Aotrou Morvan, person Pluguen, e 1886. 

## Liamm diavaez
* ''Histor an Testamant Coz hag an Testamant Nevez''
Mariana (Millais)

**Mariana** zo un eoullivadur war goad gant al livour saoz John Everett Millais e 1851. 

Awenet eo gant Mariana ar pezh *[[Measure for Measure]]*, savet gant William Shakespeare etre 1601 ha 1606. Er pezh e oa Mariana da zimeziñ met dilezet e voe pa voe kollet he madoù en ur peñse. Gwelet eo an an daolenn evel ur bennoberenn ma tiskouez al livour e ampartiz da c'hoari gant al liv hag ar munudoù. 

Kentañ ma voe diskouezet er Royal Academy e 1851, e oa kinniget gant gwerzennoù diwar zorn Alfred Tennyson, eus "Mariana" (1830):


    She only said, 'My life is dreary,
      He cometh not,' she said;
    She said, 'I am aweary, aweary,'
      I would that I were dead!'


## Notennoù
Loch Mhòrair

**Loch Mhòrair** (*Loch Morar* e saozneg) zo ul loc'h e distrig Loch Abar, e Bro-Skos. Un "euzhvil" a vije o vevañ en he dourioù, moranvet *[[Mòrag]]*.
Loch Ma-ruibhe

**Loch Ma-ruibhe** (*Loch Maree* e saozneg) zo ul loc'h e gwalarn Uheldirioù Bro-Skos. Kontet eo da vezañ an hini vravañ eus an Uheldirioù.

## Enezennoù
Enezennoù a zo el loc'h:
* Eilean Ruairidh Mòr
* Eilean Sùbhainn
* Garbh Eilean
* Eilean Maolruibhe

## Euzhvil
Un euzhvil a vije o vevañ el loc'h, anvet *Muc-sheilch(e)*.
Sruighlea

**Sruighlea** (e gouezeleg, distaget ), **Stirling** (e saozneg, distaget ), a zo ur gêr eus Bro-Skos, war lez ar Forth, ha pennlec'h ar c'huzulva anvet heñvel. Brudet eo he c'hastell. E 2008, e oa 38 700 a dud o chom e kêr, ha gant kêrioù kenstok, Bannockburn ha kêr vihan Bridge of Allan, ouzhpenn 45 750 a dud.

## Kêrioù gevellet
* Vyborg, 
* Villeneuve d'Ascq, , 
* Dunedin, Florida, 
* Óbuda, 
* Summerside, Enez ar Priñs Edward, 
* Kecioren, 

## Liammoù diavaez

*  Lec'hienn kêr

## Daveoù
Kastell Sruighlea

**Kastell Sruighlea** zo ur c'hastell e kêr Sruighlea, e Bro-Skos. Unan eus kestell brasañ ha pouezusañ ar vro eo, savet war un dorgenn, a-us kreiz kêr. Ur monumant istorel eo, meret gant Historic Scotland, aozadur savadurioù istorel Bro-Skos. Meur a hini eus rouaned ha rouanezed Bro-Skos a voe kurunennet e kastell Sruighlea, hag en o zouez Mari Stuart e 1542.
Crannog

Ur **c'hrannog** (diwar an iwerzhoneg *crannóg*) a zo enezenn naturel pe savet gant an dud da dalvezout da annez, en ul lenn pe ul loc'h, e Bro-Skos hag Iwerzhon, graet dreist-holl e-pad an Neolitik.
Antoine Watteau

**Jean-Antoine Watteau**, ganet d'an 10 a viz Here 1684 e Valenciennes ha marvet d'an 18 a viz Gouere 1721 e Nogent-sur-Marne, a oa ul livour gall.
Monadh Ochail

**Monadh Ochail** zo menezioù e Bro-Skos, anvet *Ochil Hills* e saozneg, en hanternoz d'ar Forth e-kichenik kêrioù Stirling, Alloa, Kinross ha Perth. 
 

## Kernioù uhelañ
*Ben Cleuch (721m)

;dindan 600m
*Andrew Gannel Hill (670m)
*Ben Buck (679m)
*Tarmangie (645m)
*White Wisp (643m)
*The Law (638m)
*Kings Seat (648m)
*Blairdenon (631m)
*Ben Ever (622m);
*Greenforet Hill (616m)
*Innerdownie (611m)

;dindan 500m
*Mickle Corum (594m)
*Scad Hill (586m)
*Bengengie Hill (565m)
*Grodwell Hill (553m)
*Colsnaur Hill (553m)
*Core Hill (543m)
*Sauchanwood Hill (541m)
*Burnfoot Hill (526m)
*Wood Hill (525m)
*Ben Shee (516m)
*Craig Leith (513m)
*Wether Hill (503m)
*Bald Hill (500m)

;dindan 500m
*Elistoun Hill (497m)
*Craigentaggert Hill (493m)
*Steele's Knowe (485m)
*Sim's Hill (482m)
*Glentye Hill (481m)
*Eastbow Hill (476m)
*Commonedge Hill (468m)
*Hillfoot Hill (442m)
*The Nebit (438m)
*The Seat (429m)
*Kinpauch Hill (426m)
*Dumyat (418m)
*Loss Hill (417m)
*Craig Rossie (410m)
;dindan 400m
*Myreton Hill (387m)
*Black Hill (358m)
*Bank Hill (346m)