Tuliom

Un elfenn gimiek eo an **tuliom** ; **Tm** eo e arouez kimiek, **69** e niver atomek ha **168,934** e dolz atomek.

## Istor
E 1879 e voe hiniennekaet stumm oksidet an elfenn 69 gant ar c'himiour svedat Per Teodor Cleve e Skol-veur Uppsala e Sveden, a-douez lantanidoù all a oa en un tamm oksidenn erbiom Er2O3 na oa ket glan. Div elfenn a gavas neuze : an holmiom 67Ho hag an elfenn 69, a anvas *Tulium* diwar anv latin Skandinavia.
Gant ar c'himiour saoz Charles James e voe kenderc'het tuliom peuzc'hlan dre un argezh a 15 000 pazenn, evel m'en embannas e 1911.
Adal dibenn an degad 1950 e voe gwerzhet tuliom glan (99,9 %) gant an embregerezh amerikan *Lindsay Chemical Division of American Potash & Chemical Corporation*.

## Perzhioù
Ur metal blot liv an arc'hant eo an tuliom. Govelius eo, da lavaret eo e c'haller e bladañ a-daolioù morzhol ; orjalennus eo ivez : tu zo d'e astenn hep na dorrfe.
''Ferromagnetek'' eo an tuliom e gwrezverkoù yenoc'h eget -241,15&nbsp;°C : treiñ a ra da warell.
Gourzhferromagnetek eo etre -241,15 ha -217,15&nbsp;°C : n'eus gwarellegezh ken gantañ.
E gwrezverkoù tommoc'h eget -217,15&nbsp;°C e tro da gewarellek, da lavaret eo e vez desachet gant ur warellvaez diavaez.
Buan e tro da c'haz pa vez en e stumm dourek.
### Kimiek
* Buan e tazgwered an tuliom gant dour zomm, gorrekoc'h gant dour yen :
:2 Tm [k] + 6 H2O [d] → 2 Tm(OH)3 [dz] + 3 H2 [g]
* Dilufrañ gorrek a ra an tuliom en aer, hag aes eo e lakaat da zeviñ e 150&nbsp;°C :
:4 Tm + 3 O2 → 2 Tm2O3 (*trioksidenn tuliom*)
* Aes ivez eo dileizhañ an tuliom en drenkenn sulfurek :
:2 Tm [k] + 3 H2SO4 [dz] → 2 Tm3+ [dz] + 3 SO42- [dz] + 3 H2 [g]
* Gant an holl halogenoù, aroueziet amañ dre *X*, e tazgwered Tm pa vez tommoc'h eget 200&nbsp;°C :
:2 Tm [k] + 3 *X*2 [g] → 2 Tm*X*3 [k]

### Izotopoù
Tuliom-169 eo an izotop paotañ ha stabilañ a gaver en natur. Skinoberiek eo marteze.
Skinizotopoù zo bet kevanaozet, 35 anezho, 171Tm o vezañ an hini stabilañ gant un hanter-vuhez a 1,92 bloavezh. 

## Arver
* Skinoù X a vez bannet gant an tuliom goude bezañ bet skinataet en ur greizenn derc'hanel ; e-pad bloaz e c'haller arverañan andon skinoù X-se er vezegiezh, ha da zinoiñ sioù e parzhioù loc'honiel pe elektronek.
* Gant ur c'henaozad tuliom-krom-holmiom e pister granatoù Y3Al5O12 da fardañ laseroù 2 097 nm o zrohed, a vez arverezt en armoù hag en hinouriezh.
Pa vez ar granatoù-se pistet gant tuliom hepken e roont laseroù 1 930-2 040&nbsp;nm a vez impljet e surjianerezh ar c'hankr.
* Da erlerc'hiañ ouzh itriom ez arverer tuliom en dreistreelloù a rank mont en-dro e gwrezverkoù uhel.
* Da erlerc'hiañ ouzh skandiom ez implijer tuliom da fardañ kleuzuerioù (lampoù) a ro ur gouloù gwer.

## Notennoù


## Daveennoù
* ''American Chemical Society''  Liamm oberiant 25 DU 12
* AN NOALLEG Yann-Baol, *Geriadur ar Gimiezh*, Preder, Plomelin, 2008 ISBN 978-2-901383-69-7 Preder
* AN NOALLEG Yann-Baol, *Geriadur ar Fizik*, Preder, Plomelin, 2006 ISBN 978-2-901383-64-2
* *Annales de chimie et de physique*, Gallica / ''Bibliothèque nationale de FranPr''  Liamm oberiant 26 HER 12
* *Atomic weights of the elements 2007 (IUPAC Technical Report)* ''Pure an Applied Chemistry''  Liamm oberiant 26 HER 12
* *Atomic Weights and Isotopic Compositions for All Elements* ''National Institute of Standards and Technology''  Liamm oberiant 18 HER 12
* ''Bureau de Recherche Géologique et Minière (BRGM)''  Liamm oberiant 26 HER 12
* CONSIDINE Glenn D., *Van Nostrand's Encyclopedia of Chemistry*, Wiley-InterscienPr, 2005 ISBN 978-0-471-61525-5 
* DEPOVERE Paul, *La classification périodique des éléments — La merveille fondamentale de l'Univers*, De Boeck, Brussels, Belgia, 2002 ISBN 978-2-8041-4107-3 
* EMSLEY John, *Nature's Building Blocks — An A-Z Guide to the Elements*, Oxford University Press, 2001 ISBN 978-0-19-850341-5 
* *Geriadur brezhoneg* An Here, Plougastell-Daoulaz, 2001 ISBN 978-2-86843-236-0
* ÉTIENNE Guy, *Geriadur ar Stlenneg*, Preder, 1996 ISBN 978-2-901383-14-7
* HOLDEN Norman, *History of the Origin of the Chemical elements and Their Discoverers*, New York, 2001 ''Brookhaven National Laboratory''  Liamm oberiant 26 HER 12
* ''International Union of Pure and Applied Chemistry (IUPAC)''  Liamm oberiant 26 HER 12
* ''Jefferson Lab''  Liamm oberiant 22 KZU 2012
* ''Joint Institute for Nuclear Research (ОИЯИ e Dubna)''  Liamm oberiant 25 DU 2012
* ''Los Alamos National Laboratory''  Liamm oberiant 14 C'HWE 2013
* ''Les propriétés chimiques''  Liamm oberiant 07 GEN 13
* LIDE David R., *CRC Handbook of Chemistry and Physics - 88th Edition*, CRC Press, 2007 ISBN 978-0-8493-0488-0 
* ''Royal Society of Chemistry''  Liamm oberiant 03 KZU 2012
* STWERTKA Albert, *A Guide to the Elements*, Oxford University Press, 1996 ISBN 978-0-19-508083-4 
* ''Webelements''  Liamm oberiant 26 HER 2012