Tre ha lanv

**Tre ha lanv** a reer er moroniezh eus ar mareoù-mor, da lavaret eo fiñvoù ar morioù hag ar meurvorioù dindan levezon dedennerezh an Heol hag al Loar, dindan levezon an nerzhioù inertiezh a zeu diwar troiadur an Douar tro-dro da greizenn-dolz ar reizhiadoù Douar-Heol ha Douar-Loar, ha dindan levezon troiadur an Douar war e ahel.

Ar mareoù-mor zo un anadenn a weler war aodoù an holl vorioù bras pa zeu ul luskelladur etre o live uhelañ hag o live izelañ e-doug un devezh-Loar hepken, da lavaret eo 24 eurvezh ha 50 munutenn.

An **tre** eo lusk live ar mor pan a war-draoñ div wech en deiz (unan hepken er Meurvor Habask). Goude dezhañ bezañ bet en e izelañ e paouez ar mor da ziskenn ; kerkent e krog da sevel en-dro : al lanv eo a-nevez neuze. Pa zeu an tre e vez kasennoù a c'hell bezañ kreñv e lec'hioù strishaet evel an aberioù hag etre an inizi hag ar c'herreg. Un dañjer bras eo evit an neuñvierien, ar bigi bihan hag listri hep nerzh poulzerezh kreñv a-walc'h.

Al **lanv** eo lusk live ar mor pa zeu war-grec'h bemdez, pe div wech en deiz a-wezhioù. Goude dezhañ bezañ bet en e uhelañ e paouez da sevel ; kerkent e krog da ziskenn en-dro : an tre a vez a-nevez neuze.

Pa vez loar nevez pe loargann, eleze pa vez al Loar, an Douar hag an Heol war un ahel hepken, e vez sammet o nerzhioù dedennañ, ar pezh a zegas mareoù-mor bras : uhel e sav ar mor. Tro-dro da gedezioù miz Meurzh ha miz Gwengolo e c'hoarvez bep bloaz.
En enep, pa vez loargresk pe ziskarloar, da lavaret eo pa vez an ahel Heol-Douar a-serzh d'an ahel Douar-Loar, e vez mareoù-mor bihan : bihan eo an diforc'h a live etre ar mor uhelañ hag an hini izelañ. Tro-dro da c'hoursavioù-heol miz Mezheven ha miz Gwengolo e c'hoarvez bep bloaz.

## Geriaoueg
**Aod vev* (b./g.) : ar rann eus ribl ar mor a vez goloet gant al lanv ha dizoloet gant an tre da bep mare-mor.
**Chal* (g.) : al lanv e gwenedeg.
**[[Daere]]* (g.), *dazre* (g.) : an izelvor, a vez pan eo echu an tre ; goude-se e kresk live ar mor war an aodoù en-dro.
**Dichal* (g.) : an tre e gwenedeg.
**[[Gourlen]]* (g.) : an uhelvor, eleze pan eo echu al lanv ; goude-se e tigresk live ar mor war an aodoù en-dro.
**Lanvre* (g.), *heled* (g.) : ampled ur mare-mor en ul lec'h, da lavaret eo an diforc'h a live etre an uhelvor hag an izelvor a oa en e raok pe a zo war e lerc'h ; betek 12 metr e sav e Mor Breizh, endra chom dindan 0,5 metr er Mor Kreizdouar. Gant ar ger *lanvre* e reer ivez evit merkañ liveoù uhelañ hag izelañ ar mareoù-mor e-pad ur prantad resis.
**Mare(-mor)* (g.) : lusk an tre hag al lanv ; amprestet eo bet ar ger *mare* digant ar galleg *marée*, eus *mer*, "mor". Ledanaet eo bet e ster evit ur prantad hir pe verr.
**Marvor* (g.) : mare-mor gwan.
**Morad* (g.) : mare-mor ; implijet e vez ivez evit ar prantad amzer mac'h a ar bagoù-pesketa er mor.
**Reverzhi* (b.) : mare-mor kreñv.

## Orin ar c'hoarvoud

En abeg da zistummadur ar meurvorioù dindan nerzh dedennañ an Heol hag al Loar e vez tre ha lanv. Disheñvel eo ar mareoù-mor hervez al lec'h ma c'hoarvezont war an Douar : seul dostoc'h e vezer d'ar c'heheder, seul vihanoc'h e vez an diforc'h etre live izelañ ha live uhelañ ar mor. Disheñvel ivez e vez ar mareoù-mor hervez lec'hiadur al Loar e-keñver an Heol : en o bihanañ e vezont pa vez al Loar a-skwer gant an Heol, hag en o c'hreñvañ pa vez a-eeun gantañ.

E koskoriad an Heol, an holl blanedennoù a dro tro-dro d'an Heol ha desachet e vezont gantañ dre lezenn fizikel ar gravitadur hollvedel, bet prouet gant Isaac Newton er bloaz 1687 : daou gorf-egor bennak a zesach an eil egile gant un nerzh hag a zo kenfeuriek ouzh o zolz hag ouzh karrez an hed a zo etrezo ; neuze, seul vrasoc'h an daou gorf ha seul verroc'h an hed etrezo, seul greñvoc'h an nerzh dedennañ. Heverk e vez efed an nerzh-se war zanvezioù distummadus evel dourioù morioù ha meurvorioù an Douar.

Tolzennek-tre eo an Heol, ha tost a-walc'h d'an Douar ( km), neuze ez eo kreñv e nerzh dedennañ war hor planedenn. Bihan eo al Loar, hogen tost-tost d'an Douar ( km, hed keitat), setu e wered war live ar morioù ivez. Dister eo gwered planedennoù all ar c'hoaskor dre ma'z int re bell e-keñver o zolz.

Ouzhpenn da gement-se e tro hor planedenn tro-dro da greiz ar gravitadur Douar-Loar ; 81 gwezh brasoc'h eget al Loar eo tolz an Douar, setu ez eo he c'hreizenn c'hraviter 81 gwezh tostoc'h d'he c'hreiz eget da greiz al Loar ha dre-se e c'houzañv an Douar un nerzh kreiztec'h he c'has a-vaez d'he c'helchtro. Daou nerzh neuze a laka ar mareoù-mor da c'hoarvezout war gorre an Douar : kemmesk nerzhioù dedennañ an Heol hag al Loar, hag an nerzh kreiztec'h a zeu diwar droiadur ar reizhiad Douar-Loar.

En abeg d'an nerzhioù-se e vez distummet gorre ar meurvorioù, a c'han daou vourled war an ahel Douar-Loar : koeñvet e vez ar morioù etre an Douar hag al Loar, hag en tu all ivez war an ahel ; brasoc'h e vez ar bourledoù pa vez an ahel Loar-Douar war an hevelep linenn hag an ahel Douar-Heol.

Strad ar morioù ha gorre an Douar a vez distummet ivez : disheñvel e vije an dremmvaoù mar ne vije ket eus nerzhioù dedennañ an Heol hag al Loar ; mareoù zo en aergelc'h ivez, hogen hogos diwelus int. E gwirionez neuze, ar pezh a welomp war an aodoù eo an diforc'h etre mareoù pluskenn an Douar  ha re ar morioù.

Mareoù a vez e kement korf-egor ha heverenn a zo e koskoriad an Heol pa veont tost da gorfoù all : mareoù kreñv-kenañ zo war Io, al loarenn dostañ d'ar blanedenn Yaou.

## Luskoù ar mareoù-mor
### Rummatadur ar mareoù-mor hervez al lec'h
Gant nerzh dedennañ an Heol hag al Loar e vez ganet gwagennoù mareoù-mor ; dre skignerezh ar gwagennoù-se e c'hoarvez tre ha lanv war an aodoù. Buan e vezont skignet pa vez don ar mor (war-dro 200 metr dre eilenn er Meurvor Atlantel, eleze 720 km/eur), kalz gorrekoc'h er morioù bas (15 metr dre eilenn e Mor Breizh, da lavaret eo 54 km/eur). Diouzh tizh ar wagenn e vez eurioù ar mareoù-mor, ha neuze an dislank eurioù etrezo hervez al lec'h. En daolenn amañ a-is emañ an diforc'h etre daou borzh e Breizh : Pornizh (44) er Su ha Kankaven (35) en Norzh.

Arabat eo avat droukveskañ tizh skignerezh ar wagenn hag he "oad", eleze an dislank eurioù a zo etre ul lec'h war an Douar ha lec'h al Loar en egor : war-dro 36 eur goude al loargann eo an dislank-se e Breizh.

Diouzh lec'hiadur an aod, he stumm fizikel, ec'honder al lennad dour, donder ar mor, stumm e strad, hag all, e vez ampled ha mareadegezh ar mareoù-mor. Un diforc'h bras zo etre aodoù Mor Breizh, ma vez bras ar mareoù, hag ar Mor Kreizdouar, ma vez a-boan merzet an tre hag al lanv.

Pevar doare mareoù-mor zo bet termenet, hervez ledred ul lec'h ha stumm e aodoù.
*Mareoù-mor *damzeizek* : daou uhelvor ha daou izelvor a vez e-pad 24 eur 50 (1 deiz-Loar) ; damzeizek e vez ar mareoù-mor er Meurvor Atlantel hag e Breizh.
*Mareoù-mor *damzeizek gant dizingalded deizek* : daou uhelvor ha daou izelvor e-pad 1 deiz-Loar ivez, met disheñvel an uhelderioù a lanv da lanv hag a dre da dre ; e Meurvor Indez e c'hoarvezont.
*Mareoù-mor *deizek* : un uhelvor hag un izelvor e-pad 1 deiz-Loar ivez ; pleg-mor Finland, Mor Baltel, pleg-mor Mec'hiko ha Mor Indez-Sina.
*Mareoù-mor *kemmesk* : a-hed ul loariad e vez mareoù-mor deizek en deroù hag a dro nebeut-ha-nebeut da reoù damzeizek gant dizingalded deizek ; Meurvor Habask, Mor Adria ha Mor Egea.
### Rummatadur ar mareoù-mor hervez an orin
Diwar verniadur gwagennoù rummataet hervez o amzervezh hag o orin fizikel e c'hoarvez ar mareoù-mor. Tost da 12 eurvezh (mareoù-mor damzeizek) ha da 24 eurvezh (mareoù-mor deizek) eo amzervezhioù pennañ ; harmonikoù zo d'ar gwagennoù mareoù-se, anvet M2, S2, N2, K2 (damzeizek) ha O1, K1, P1, Q1 (deizek), an ampledoù o vezañ urzhiet war zigresk..

## Lanvre

An diforc'h a live etre an uhelvor hag an izelvor a oa en e raok pe a zo war e lerc'h eo al lanvre. Diwar ar *mann douradurel*, da lavaret eo al live izelañ-holl a vez tizhet gant ur marvor en ul lec'h, e jeder uhelder ar mareoù-mor el lec'h-se.

Kemm-digemm dizehan eo al lanvre en ul lec'h, neuze ez eo kemm-digemm ivez an aod vev.

War-dro 1 metr eo al lanvre keitat er c'heinvor. Pa vezer tost d'an aodoù e c'hall bezañ etre 0 metr ha tremen 12 m, hervez tolzennad an dour ha stumm an aod. Brasoc'h e vez al lanvre pa vez an aod e stumm ur founilh. E Bae Fundy (Nova Scotia) ha Bae Ungava (Québec) e Kanada e vez al lanvreoù brasañ. Bras ivez e vezont e Mor Havren er Rouantelezh Unanet etre Bro-Saoz ha Kembre ; e Kankaven e vez ar re vrasañ e Breizh. Er Mor Kreizdouar, er Mor Baltel hag er Mor Karib e c'hoarvez al lanvreoù bihanañ.

Ar moroniour aostralian J. L. Davies en devoa kinniget e 1964 rummata endroioù an aodoù hervez o lanvre pa vez reverzhi. Tri metoù zo bet termenet gantañ : 
*Mareoù-mor bihan (*micro-tidal*) : pa vez al lanvre bihanoc'h eget 2 vetr ;
*Mareoù-mor etre (*meso-tidal*) : pa vez al lanvre etre 2 vetr ha 4 metr ;
*Mareoù-mor bras (*macro-tidal*) : pa vez al lanvre brasoc'h eget 4 metr.
Er meurvorioù, a zo digoroc'h eget ar morioù, e vez al lanvre etre 0,6 ha 0,9 metr. Brasoc'h-brasañ e vez a-feur ma tostaer d'an aodoù. *Poent amfidromek* a reer eus ul lec'h ma vez al lanvre tost da 0 metr.

## Kenefederioù mare
Diwar al lanvre e vez termenet *kenefeder ar mare*, eleze ampled ur mare-mor resis e-keñver ar mare-mor keitat en ul lec'h. A-gantvedennoù e vez termenet ar c'henefederioù *K*, a zo etre 20 (marvor) ha 120 (reverzhi), dre rannañ al lanvre damzeizek dre lanvre keitat ar reverzhioù kedezel :
K = \frac{U_u-U_i}{L} \times 100
* U_u : uhelder an dour en uhelvor.
* H_b : uhelder an dour en izelvor da heul an uhelvor.
* L : lanvre keitat el lec'h.

E Bro-C'hall, hag e Breizh neuze, e vez jedet gant ar SHOM (*Service hydrographique et océanographique de la marine*) e Brest evit porzh Brest ma vez L = 6,10 metr. Ar jedadennoù-se zo lakaet da dalvezout evit aodoù ar Meurvor Atlantel hag evit Mor Breizh, pa n'eus hogozik diforc'h ebet etre ar gwagennoù mareoù-mor enno.

Anvet e vez ar mareoù-mor hervez o c'henefeder K :
*K \leqslant 45 : marvor eizhañ ;
*K = 45 : marvor etreat ;
*K \leqslant 70 : marvor ;
*K \geqslant 70 : reverzhi ;
*K = 95 :  reverzhi etreat ;
*K \geqslant 95 : reverzhi eizhañ.

## Yezh
;Tro-lavar
* *Ne ra na tre na lanv* : ne ra netra, ne skuizh ket, ne fiñv ket.
;Krennlavar
* *Etre an tre hag al lanv / E c'hall pep hini skrivañ e anv*.

## Levrlennadur
* Bouin, Marie Noëlle. *Étude de la flexion continentale sous la charge océanique à partir des données RGP*. In : *Bulletin d’Information de l’IGN* niv. 73 (2002/3), 
* Guérin, Odile. *Ar mareoù*. Roazhon : Éditions Apogée, 2006 
*  Andouard, Loeiz. *[[Brezhoneg ar Mor]]*. Lesneven : Mouladurioù Hor Yezh, 1983
* Roullet, Guillaume (2012). 
## Liammoù diavaez

*  
## Pennadoù kar
* Gwagenn
## Notennoù