Lizherenneg etrebroadel AFNA

**Lizherenneg etrebroadel AFNA** (Aozadur ar Feur-emglev Norzh-Atlantel) a reer eus al lizherenneg etrebroadel a zo bet termenet gant Aozadur Etrebroadel an Nijerezh Foran (AENF ; *International Civil Aviation Organization*/ICAO e saozneg) dindan an anv *(International) Radiotelephony Spelling Alphabet (IRSA)*, "Lizherenneg-Digejañ Etrebroadel ar Skinbellgomzerezh (LDES)" e 1955, hag a voe degemeret gant an *[[International Telecommunication Union]]* (ITU) e 1959.

Savet eo bet al lizherenneg etrebroadel-se diwar an hini a veze implijet gant arme ar Stadoù-Unanet ; nebeut-ha-nebeut en deus kemeret lec'h lizherennegoù ar broioù all, betek bezañ degemeret gant AFNA, alese e anv.

Implijet e vez gant an AENF hag an AFNA evel-just, koulz ha gant kement aozadur hag a ra gant ar skinbellgomzerezh : arme Frañs, ar Groaz-Ruz etrebroadel, Kevread broadel ar gwarez foran, Poellgor sikourerien c'hall ar groaz wenn, ar bomperien, ar polis, ar surentez keodedel, ar radioamatourien hag all.

## Al lizherenneg
*An distagadur *etrebroadel* hag *erbedet* eo an hini a zo en daolenn ; n'eo ket distagadur ar ger e yezh pe yezh.

* El lizherenneg ofisiel ez eus daou c'her hag a vez skrivet en un doare disheñvel diouzh an doare saoznek reizh : *Alfa* e-lec'h *Alpha*, peogwir ez eus yezherien ha ne ouzont ket e talvez *ph* kement hag *f* er yezhoù europat ; *Juliett* e-lec'h *Juliet* evit ma ne c'hellfe ket ar c'hallegerien e zistagañ hep an *t* pe evel *juillet*.
* Daou zoare da zistagañ C-*charlie* zo, peogwir ez eus yezherien hag a ziforc'h etre *ch* ("tcharlie") ha *sh* ("charlie").
* Daou zoare da zistagañ U-*uniform* zo : "youniform" evit ar yezhoù kar d'ar saozneg, hag "ouniform" evit ar yezhoù kar d'al latin.
* Ar sifr 3 *three* () a vez distaget *tree* (, "gwezenn'") abalamour ma ne c'hall ket an holl yezherien distagañ ar ruzenn dent divouezh saoznek *th*.
* Ar sifr 4 *four* () a vez distaget *fow-er* evit mirout a zroukveskañ gant an araogenn saoznek *for* "evit" ha gant ar stagell *for* hag a verk an abeg.
* Ar sifr 5 *five*  a vez distaget *fife* evit mirout a zroukveskañ gant ar ger saoznek *fire*, "tan".
* Ar sifr 9, *nine*, a vez distaget *niner* evit mirout a zroukveskañ gant ar ger alamanek *nein*, a vez distaget evel an 9 saoznek.
* An niver (1)000, *thousand* , a vez distaget *tousand* en abeg d'an *th* saoznek.

## Istor
A-raok ar Brezel-bed kentañ (1914-1918) e voe aozet lizherennegoù-digejañ evit gwellaat ar pellgehentiñ dre bellgomz ha skingomz a-bell. An doare *A-Amsterdam, B-Baltimore*, diwar ar gerioù evit A ha B, a voe degemeret gant an *International Commission for Air Navigation* (ICAN, a droas da AENF e 1945).

E 1927 e voe savet gant ar CCIR (*Comité Consultatif International pour la Radio*, a droas d'an ITU e 1934) ar c'hentañ lizherenneg etrebroadel nann-milourel. Peogwir e oa savet kudennoù gant lod yezhoù e voe degaset kemmadennoù e 1932, ha degemeret e voe al lizherenneg gant an ICAN ; betek 1965 e voe implijet an doare kemmet-se gant an *International Maritime Organization* (IMO), ur skourr eus Aozadur ar Broadoù Unanet hag a ra war-dro reoliañ ar merdeiñ.

A-hed an Eil Brezel-bed (1939-1945), meur a vro a implijas he lizherenneg dezhi evit digejañ gerioù. E 1941 en SUA e voe lakaet e pleustr ul lizherenneg a vefe boutin d'an armeoù stadunanat : an *Able Baker* ; unan damheñvel a voe implijet diouzhtu gant ar Royal Air Force, ha lod skourroù all eus an arme vreizhveuriat a zegemeras hini ar Royal Navy (hiziv c'hoazh, tud nannsoudard er Rouantelezh-Unanet a ra c'hoazh gant *Freddie* evit F ha *Sugar* evit S).

E 1943, sturvodoù an armeoù stadunanat, breizveuriat hag aostralian a gemmas lizherenneg SUA evit gwellat ar c'henlabour.

Goude echuet ar brezel, pa veze kalz tud eus ar Gevredidi o kenlabourat dre ar bed e voe lakaet an *Able Baker* da ofisiel en nijerezh, e 1946. Peogwir e oa meur a zistagadur e doare saozneg Breiz-Veur e voe degemeret ul lizherenneg-digejañ *Ana Brazil* en Amerika Latin. Ne badas ket pell avat : e 1947, an *International Air Transport Association* (IATA) a ginnigas da AENF ul lizherenneg hag a c'hellfe bezañ distaget ha komprenet e galleg, e portugaleg, e saozneg hag e spagnoleg. Da heul ar c'hinnig-se, AENF a genlabouras gant ar yezhoniour gall-ha-kanadian Jean-Paul Vinay (1910-1999) eus Skol-veur Montréal evit termeniñ ul lizherenneg-digejañ nevez hervez an dezverkoù-mañ :
:# gerioù implijet e galleg, saozneg ha spagnoleg ;
:# gerioù aes da anavezout ha da zistagañ e metoù al levierien nijerezioù en holl vroioù ;
:# gerioù aes da dreuzkas ha da lenn dre skinbellgomzerezh ;
:# gerioù hag a vez skrivet damheñvel e galleg, saozneg ha spagnoleg, ar bennlizherenn heñvel en teir yezh ;
:# gerioù na c'heller ket enebiñ outo evit abeg pe abeg.
Goude meur a gemmadenn, kenasantet gant AENF ha J.-P. Vinay, e voe echuet al lizherenneg-digejañ d'ar  ha lakaet e pleustr adalek ar  en nijerezh foran — arme ebet neblec'h ne reas ganti avat.

Dizale e voe kavet kudennoù all el lizherenneg, evel droukveskañ *Nectar* ha *Victor* pa vez fall ar skinbellgomzerezh, ken e tistroas lod levierien d'an *Able Baker*. E 1952 bepred, AENF a labouras en-dro war al lizherenneg en ur studiañ an implij anezhi e metoù levierien eus 31 vro ; ar si pennañ a voe kavet eo ne veze ket degaset fazioù gant ar skinbellgomzerezh, na rae nemet gwashaat ar fazioù a oa dija en dibab gerioù. Ul lizherenneg-digejañ nevez a voe embannet gant AENF d'ar  ; degemeret e voe gant milourien AFNA d'ar 1 a viz Meurzh goude bezañ kemmet reizhskrivadur un nebeud gerioù (C, M, N, U hag X) diwar c'houlenn an US Air Force. E 1959 e voe degemeret gant an ITU ivez ; peogwir e ver an ITU ar skinbellgomzerezh etrebroadel en e bezh e voe lakaet al lizherenneg e pleustr gant hogozik an holl implijerien, ha pa vent soudarded, nannsoudarded pe amatourien. E 1965 e voe degemeret gant an IMO ivez.

Kemmadennoù a voe er sifroù : 1947, an ITU a zegemeras un doare nevez da envel ar sifroù e-lec'h hini an *Ana Brazil* : ur meskaj etre ar sifroù a orin latin hag ar re saoznek.
:*0 = *Nadazero* diwar / *nada* +  *zero*
:*1 = *Unaone* diwar  *ūna* +  *one*
:*2 = *Bissotwo* diwar  *bis* +  *two*
:*3 = *Terrathree* diwar  *terzo* +  *three* (distaget evel *tree*)
:*4 = *Kartefour* diwar  *quart* +  *four* (distaget *fow-er*)
:*5 = *Pantafive* diwar  *penta-* +  *five* (istaget *fife*)
:*6 = *Soixsix* diwar  *soix-* +  *six*
:*7 = *Setteseven* diwar  *sette* +  *seven*
:*8 = *Oktoeight* diwar  *octō* +  *eight*
:*9 = *Novenine* diwar  *nove* +  *nine* (distaget *niner*)

## Kemmadennoù lec'hel
* E metoù an nijerezh e vez erlec'hiet *data*, *dixie* pe *david* ouzh D-*delta* e lod aerborzhioù, evit mirout a zroukveskañ gant anv ar gompagnunezh Delta Airlines.
* A-wechoù e vez erlerc'hiet *unit* ouzh *1-one*.

## Liammoù diavaez
*  AFNA : ''The NATO Phonetic Alphabet''
*  Implij al lizherenneg AFNA e Bro-C'hall (pajennoù 24-32)

## Pennadoù kar
*Kod etrebroadel ar sinalioù
*Lizherenneg semafor

## Notennoù