open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
C'hwibon

Ar **c'hwiboned** eo an evned hirc'harek a ya d'ober ar genad *Ciconia*, krouet e 1760 gant an evnoniour gall Mathurin Jacques Brisson (1723-1806).

## Spesadoù hag an [[isspesad]]où anezhe
Seizh spesad hirc'hareged a ya d'ober ar genad :
* *Ciconia abdimii* (c'hwibon Abdim),
* *Ciconia boyciana* (c'hwibon ar reter),
* *Ciconia ciconia* (c'hwibon wenn)
** *C. c. asiatica* ha ***ciconia***,
* *Ciconia episcopus* (c'hwibon gouzoug gloanek)
** *C. e. *'episcopus**', *microscelis* ha *neglecta*,
* *Ciconia maguari* (c'hwibon maguari),
* *Ciconia nigra* (c'hwibon zu),
* *Ciconia stormi* (c'hwibon Storm).

Pemp (5) isspesad en holl.

## Notennoù ha daveennoù
C'hwibon Abdim

**C'hwibon Abdim** (*Ciconia abdimii*) a zo un evn hirc'harek. 

## Doareoù pennañ

## Boued

## Annez
Bevañ a ra al labous en Afrika issahara ha mervent Arabia.

## Daveennoù
C'hwibon ar reter

**C'hwibon ar reter** (*Ciconia boyciana*) a zo un evn hirc'harek.

## Doareoù pennañ

## Boued

## Annez
Bevañ a ra al labous e Siberia, Manchouria ha Korea.

## Skeudennoù

file:Oriental Stork marugame kagawa.jpg|
file:Oriental Stork 2 marugame kagawa.jpg|
file:Oriental Stork 3 marugame kagawa.jpg|


## Liammoù diavaez

## Deveennoù
Villabona-Amasa

** Villabona-Amasa ** ( a zo * Villabona * e spagnoleg) zo ur gumun eus proviñs Gipuzkoa en Euskal Herria.
Hans Refior

**Hans Refior** a oa ofiser er *[[Wehrmacht]]* e-pad an Eil Brezel-bed. Unan eus annezidi diwezhañ ar Führerbunker e Berlin e voe ivez. 

E 1940 e oa komandant, ha koronal e 1944. E penn skipailh-ren al letanant-jeneral (*Generalleutnant*) Hellmuth Reymann e voe lakaet d'an 18 a viz Meurzh 1945. Kroget e oa emgann Berlin, hag a-benn penn-kentañ miz Ebrel e komprenas Refior ha Reymann e vefe dibosupl derc'hel e Berlin. Goulenn a rejont neuze gant Joseph Goebbels leuslek ar siviled da vont kuit. Gant respont Goebbels e komprenjont n'en doe morse soñjet e se, ha ne oueze ket petra a oa ret lakaat e pleustr a-benn hen ober.
Pa glaskas Refior ha Reymann jediñ pet den ha pet arm o doa, e komprenjont ivez ne dalveze netra gerioù bet ijinet gant Hitler evel *rannvro-difenn Berlin* pe c'hoazh *ar c'hreñlec'h* (*[[Festnung]]*).

D'an 22 a viz Ebrel e kemeras ar jeneral Helmut Weidling plas Reymann e penn rannvro-difenn Berlin. Weidling a viras Refior, hag a voe lakaet e penn e strollad-sivil. 

D'an 2 a viz Mae 1945 en em zaskoras d'an Arme Ruz, asambles gant tud all bet chomet er Führerbunker : Weidling, Theodor von Dufving ha re dindano. 

## Notennoù
Bran mac Febail

**Bran fab Febail**, pe **Bran Mac Febail**, zo un den eus gwengelouriezh Iwerzhon hag eus Immram Brain, a zo sachet gant ur bansidh (pe korriganez) d'ar Bed All, ar Sidh.

## Pennadoù kar

;E kelc'h Uladh
**[[Tochmarc Étaíne]]* ("The Wooing of Étaín")
**[[Serglige Con Culainn]]* ("The Wasting Sickness of Cúchulainn")
**Tochmarc Luaine* ("The Wooing of Luan")

;Kelc'hioù ar Rouaned
**[[Immram Brain|Immram Brain maic Febail]]* 
**Echtra Cormaic maic Airt* ("The Adventure of Cormac mac Airt")
**Compert Mongáin* ("Ganidigezh Mongán")

;Mythological Cycle
**[[Lebor Gabála Érenn]]* ("The Book of Invasons"), First Recension
**Altram Tige Dá Medar* ("The Nourishment of the Houses of Two Milk-Vessels")

;A bep seurt
**[[Sanas Cormaic]]* ("Cormac's Glossary")
Soraluze

**Soraluze** (*Placencia de las Armas* e spagnoleg, stumm kenofisiel) zo ur gumun eus Gipuzkoa, en Euskal Herria.
Larus

***Larus*** a zo ur genad e rummatadur an evned, ennañ gouelini.

## Spesadoù
* *[[Larus pacificus]]*
* *Larus belcheri* – Gouelan Belcher
* *Larus atlanticus* – Gouelan Olrog
* *Larus crassirostris* – Gouelan lost du
* *Larus heermanni* – Gouelan Heermann
* *Larus canus* – Gouelan louet
* *Larus delawarensis* – Gouelan beg gwalennek
* *Larus californicus* – Gouelan Kalifornia
* *Larus marinus* – Gouelan bras
* *Larus dominicanus* – Gouelan dominikan
* *[[Larus glaucescens]]*
* *Larus occidentalis* – Gouelan Audubon
* *Larus livens* – Gouelan Cortez
* *Larus hyperboreus* – Gouelan Sterenn
* *Larus glaucoides* – Gouelan arc'hlas
* *Larus thayeri* – Gouelan Thayer
* *Larus argentatus* – Gouelan gris
* *[[Larus smithsonianus]]*
* *[[Larus vegae]]*
* *Larus cachinnans* – Gouelan gris ar c'hreisteiz
* *[[Larus michahellis]]*
* *Larus armenicus* – Gouelan Armenia
* *[[Larus schistisagus]]*
* *Larus fuscus* – Gouelan kein du

## Rummatadur
E 2005 eo bet rannet ar genad *Larus* e c'hwec'h genad disheñvel, hag unan en deus miret an anv *Larus*.
* *[[Chroicocephalus]]*: gouelaniged "masklet" (12 spesad bev), ar Gouelanig maskl du en o zouez
* *[[Hydrocoloeus]]*: ar Gouelanig korr
* *[[Ichthyaetus]]*: ar "gouelini penn du" (6 spesad, ar Gouelanig penn du en o zouez)
* *Larus*: ar gouelini bras "penn gwenn" (en tu-hont da 20 spesad)
* *[[Leucophaeus]]*: ar gouelini "kabellek"
* *[[Rhodostethia]]*: ar Gouelanig roz

## Liammoù diavaez
Mimidae

**Mimidae** a zo ur c'herentiad e rummatadur an evned, ennañ ar risweered hag evned kar dezho. Termenet e voe e 1853 gant an evnoniour gall Charles Lucien Bonaparte (1803-1857).

Diouzh Doare 6.3 an *IOC World Bird List* ez a dek genad golvaneged d'ober ar c'herentiad :

## Genadoù <small>(renket diouzh an urzh filogenetek)</small>
* *[[Dumetella carolinensis|Dumetella]]* (1 spesad)
* *[[Melanoptila glabrirostris|Melanoptila]]* (1 spesad)
* *[[Mimus]]* - Boie, 1826 (28 spesad),
* *[[Oreoscoptes montanus|Oreoscoptes]]* (1 spesad)
* *[[Toxostoma]]* - Wagler, 1831 (10 spesad),
* *[[Ramphocinclus brachyurus|Ramphocinclus]]* (1 spesad)
* *[[Melanotis]]*
* *[[Allenia fusca|Allenia]]* (1 spesad)
* *[[Margarops fuscatus|Margarops]]* (1 spesad)
* *[[Cinclocerthia]]*.

## Notennoù ha daveennoù
Mimus

***Mimus*** a zo ur genad e rummatadur an evned, krouet e 1826 gant an naturour alaman Friedrich Boie (1789-1870), ennañ risweered. 

## Spesadoù hag an [[isspesad]]où anezhe
Pevarzek spesad golvaneged a ya d'ober ar genad :
* *[[Mimus dorsalis]]*,
* *[[Mimus gilvus]]*
** *M. g. antelius*, *M. g. antillarum*, *M. g. gilvus*, *M. g. gracilis*, *M. g. leucophaeus*, *M. g. magnirostris*, *M. g. melanopterus*, *M. g. rostratus*, *M. g. tobagensis* ha *M. g. tolimensis*,
* *[[Mimus graysoni]]*,
* *[[Mimus gundlachii]]*
** *M. g. gundlachii* ha *M. g. hillii*,
* *[[Mimus longicaudatus]]*
** *M. l. albogriseus*, *M. l. longicaudatus*, *M. l. maranonicus* ha *M. l. platensis*,
* *[[Mimus macdonaldi]]*,
* *[[Mimus melanotis]]*,
* *[[Mimus parvulus]]*
** *M. p. barringtoni*, *M. p. bauri*, *M. p. hulli*, *M. p. parvulus*, *M. p. personatus* ha *M. p. wenmani*,
* *[[Mimus patagonicus]]*,
* ar risweer stourmidik (*Mimus polyglottos*)
** *M. p. orpheus* ha *M. p. polyglottos*,
* *[[Mimus saturninus]]*
** *M. s. arenaceus*, *M. s. frater*, *M. s. modulator* ha *M. s. saturninus*,
* *[[Mimus thenca]]*,
* *[[Mimus trifasciatus]]*,
* *[[Mimus triurus]]*.

Eizh isspesad warn-ugent (28) en holl : o c'havout a reer holl en Amerika.

## Notennoù ha daveennoù
Toxostoma

***Toxostoma*** a zo ur genad e rummatadur an evned, ennañ risweered, krouet e 1831 gant al loenoniour alaman Johann Georg Wagler (1800-1832).

## Spesadoù hag an [[isspesad]]où anezhe
Dek spesad a ya d'ober ar genad :
* *[[Toxostoma bendirei]]*,
* ar risweer gris (*Toxostoma cinereum*)
** *T. c. cinereum* ha *T. c. mearnsi*,
* *[[Toxostoma crissale]]*
** *T. c. coloradense*, *T. c. crissale* ha *T. c. dumosum*,
* ar risweer beg kromm (*Toxostoma curvirostre*)
** *T. c. celsum*, *T. c. curvirostre*, *T. c. insularum*, *T. c. maculatum*, *T. c. oberholseri*, *T. c. occidentale* ha *T. c. palmeri*,
* ar risweer Cozumel (*Toxostoma guttatum*),
* ar risweer Le Conte (*Toxostoma lecontei*)
** *T. l. arenicola*, *T. l. lecontei* ha *T. l. macmillanorum*,
* *[[Toxostoma longirostre]]*
** *T. l. longirostre* ha *T. l. sennetti*,
* *[[Toxostoma ocellatum]]*
** *T. o. ocellatum* ha *T. o. villai*,
* *[[Toxostoma redivivum]]*
** *T. r. redivivum* ha *T. r. sonomae*,
* ar risweer rous (*Toxostoma rufum*)
** *T. r. longicauda* ha *T. r. rufum*.

Tri (23) isspesad warn-ugent en holl : o c'havout a reer e Kreizamerika, Mec'hiko ha Norzhamerika.

## Notennoù ha daveennoù
Motacillidae

**** a zo ur c'herentiad e rummatadur an evned, ennañ ar sidaned hag ar c'hannerezed, termenet e 1821 gant an naturour stadunanat Thomas Horsfield (1773-1859).

Diouzh Doare 12.1 an *IOC World Bird List* ez a pemp genad golvaneged d'ober ar c'herentiad :

## Genadoù <small>(renket diouzh an urzh filogenetek)</small>
* *[[Dendronanthus indicus|Dendronanthus]]* - Blyth, 1844 (1 spesad),
* *[[Motacilla]]* - Linnaeus, 1758 (13 spesad),
* *[[Tmetothylacus]]* - Cabanis, 1879 (1 spesad),
* *[[Macronyx]]* - Swainson, 1827 (8 spesad),
* *[[Anthus]]* - Bechstein, 1805 (46 spesad).

## Notennoù ha daveennoù
C'hwibon gouzoug gloanek

Ar **c'hwibon gouzoug gloanek** (liester : **c'hwiboned gouzoug gloanek**) a zo ur spesad evned hirc'harek, *Ciconia episcopus* an anv skiantel anezhañ.

Anvet e voe *Ardea episcopus* da gentañ-penn (e 1783) gant an evnoniour izelvroat Pieter Boddaert (1733-1795). 

## Doareoù pennañ

## Boued
Bevañ a ra diwar amprevaned bras, divelfenneged ha stlejviled bihan.

## Annez hag isspesadoù
Ar spesad a gaver an tri isspesad anezhañ :
* *Ciconia episcopus episcopus*, eus India da Indez-Sina, hanternoz Malezia ha Filipinez,
* *Ciconia episcopus neglecta*, en enez Jawa ha Wallacea,
* *Ciconia episcopus microscelis*, en Afrika drovanel.

## Liammoù diavaez
*  ''Ciconia episcopus'' war al lec'hienn BirdLife International.
*  ''Ciconia episcopus'' war lec'hienn an International Union for Conservation of Nature (IUCN).

## Notennoù ha daveennoù
524

*Diwar-benn ar bloavezh *'524*' en [[deiziadur juluan]] eo ar bajenn-mañ.*

## Darvoudoù

#### Breizh

#### Er bed

### Arzoù ha lizhiri
### Skiantoù ha politikerezh
### Armerzh
### A bep seurt

## [[:Rummad:Ganedigezhioù 524|Ganedigezhioù]]

Gwelet ivez: *[[:Rummad:Ganedigezhioù 524]]*

## [[:Rummad:Marvioù 524|Marvioù]]

Gwelet ivez: *[[:Rummad:Marvioù 524]]*
__NOTOC__
Orexa

**Orexa** (euskareg, stumm ofisiel; *Oreja* e spagnoleg, diofisiel) zo ur gumun eus Gipuzkoa, en Euskal Herria.
C'hwibon maguari

Ar **c'hwibon maguari** a zo un evn hirc'harek, *Ciconia maguari* an anv skiantel anezhañ. 

## Doareoù pennañ

## Boued

## Annez
Bevañ a ra al labous er plaenennoù ha geunioù trovanel Suamerika e reter an Andoù.

## Rummatadur

## Liammoù diavaez
*  ''Ciconia maguari'' war al lec'hienn BirdLife International.
*  ''Ciconia maguari'' war lec'hienn an International Union for Conservation of Nature (IUCN).

## Daveennoù
C'hwibon Storm

**C'hwibon Storm** (*Ciconia stormi*) a zo ur spesad evned eus ar c'herentiad Ciconiidae. 

## Doareoù pennañ

## Boued

## Annez
Bevañ a ra al labous e douaroù izel Malezia, Sumatera ha Borneo.

## Liammoù diavaez
*  ''Ciconia stormi'' war al lec'hienn BirdLife International.
*  ''Ciconia stormi'' war lec'hienn an International Union for Conservation of Nature (IUCN).

## Daveennoù
Orendain

**Orendain** zo un anv-lec'h euskarek. 

*Orendain (Gipuzkoa), ur gumun e Gipuzkoa;
*Orendain (Girgillao), ur bourk e Girgillao, e Nafarroa Uhel
Ciconiidae

**Ciconiidae** a zo ur c'herentiad e rummatadur an evned (bras ar ment ha hir ar gouzoug anezhe), termenet e 1836 gant al loenoniour svedat Carl Jacob Sundevall (1801-1875).

Ar c'herentiad nemetañ an hini eo en urzhad Ciconiiformes ha *[[Ciconia]]* ar genad skouer anezhañ.
Diouzh Doare 9.1 an *IOC World Bird List* ez a c'hwec'h genad ha naontek spesad hirc'hareged d'ober ar c'herentiad, begoù-digor, c'hwiboned, ur jabiru, maraboued ha tantaled ennañ :

## Genadoù <small>(renket diouzh an urzh filogenetek)</small>
* *[[Mycteria]]* - Linnaeus, 1758 (4 spesad),
* *[[Anastomus]]* - Bonnaterre, 1791 (2 spesad),
* ***[[Ciconia]]*** - Brisson, 1760 (7 spesad),
* *[[Ephippiorhynchus]]* - Bonaparte, 1855 (2 spesad),
* *[[Jabiru mycteria|Jabiru]]* - Hellmayr, 1906 (1 spesad),
* *[[Leptoptilos]]* - Lesson, 1831 (3 spesad).

## Notennoù ha daveennoù
Beg-digor

Ar **begoù-digor** eo an evned a ya d'ober ar genad *Anastomus*, krouet e 1791 gant an naturour gall Pierre Joseph Bonnaterre (*ca* 1752-1804).

## Spesadoù hag an [[isspesad]]où anezhe
Daou spesad hirc'hareged a ya d'ober ar genad :
* *Anastomus lamelligerus* (beg-digor Afrika)
** *A. l. *'lamelligerus**' ha *madagascariensis*,
* *Anastomus oscitans* (beg-digor India).

## Notennoù ha daveennoù
Beg-digor Afrika

**Beg-digor Afrika** (*Anastomus lamelligerus*) a zo un evn hirc'harek.

## Doareoù pennañ

## Boued

## Annez
Al labous a gaver an daou isspesad anezhañ:
* *Anastomus lamelligerus lamelligerus*, en Afrika issahara,
* *Anastomus lamelligerus madagascariensis*, e Madagaskar..

## Dave
Jabiru

Ar **jabiru** a zo un evn hirc'harek, *Jabiru mycteria* an anv skiantel anezhañ.
Ar spesad nemetañ eo er genad *[[Jabiru (genad)|Jabiru]]*.

## Doareoù pennañ
Kar eo ar **jabiru** d'ar c'hwibon.

## Boued
Peurliesañ e vev diwar vlotviled, divelfenneged ha pesked ha c'hoarvezout a ra dezhañ debriñ bronneged bihan ha stlejviled ivez.

## Annez
Bevañ a ra al labous e kreiz ha Suamerika, e-lec'h ma plij dezhañ chom a-gludadoù e-kichen ar stêrioù hag ar stankoù.

## Liamm diavaez
* ''Jabiru mycteria'' war al lec'hienn ''Avibase''.

## Notennoù ha daveennoù
Marabou

Ar **maraboued** eo an evned hirc'harek bras-kaer a ya d'ober ar genad *Leptoptilos*, krouet e 1831 gant an naturour gall René Primevère Lesson (1794-1849).

## Spesadoù
Tri spesad hirc'hareged a ya d'ober ar genad :
* *Leptoptilos crumenifer* (marabou Afrika),
* *Leptoptilos dubius* (marabou argala),
* *Leptoptilos javanicus* (marabou Java).

## Notennoù ha daveennoù
Marabou Afrika

**Marabou Afrika** (*Leptoptilos crumenifer*) a zo un evn hirc'harek hag a vev en Afrika issahara.

## Doareoù pennañ
Un evn bras eo marabou Afrika (war-dro 2.50 m), pavioù hir ha gris dezhañ, du pe gris-teñval e gein hag e zivaskell, gwenn e gof. Dibluñv eo e c'houzoug hag e benn. Ur c'hodell ruz zo a-istribilh ouzh e c'houzoug hag a servij p'emañ an evn o vragal.

Bevañ a ra betek 25 bloaz.

## Gouennañ
Adalek an oad a 4 bloaz eo gouest da ouennañ hag an aliesañ e chom ar c'houblad asambles a-hed o buhez. Dozvet e vez 2 pe 3 vi gant ar barez en un neizh graet gant briñsennoù.

Er c'houlz-amzer sec'h e c'hoarvez ar gouennañ dre m'eo bas an dour ha diwar-se aezetoc'h pakañ gleskered ha pesked a ya d'ober magadur ar ploged.

## Boued
Un debrer gagnoù eo marabou Afrika. Gallout a ra debriñ stlejviled, pesked pe mirc'hed-raden ivez.

## Liamm diavaez
Marabou argala

Ar **marabou argala** a zo un evn hirc'harek, *Leptoptilos dubius* an anv skiantel anezhañ.

## Doareoù pennañ

## Boued

## Annez
Bevañ a ra al labous e biz India.

## Rummatadur

## Daveenoù
Barry Flanagan

**Barry Flanagan** (11 a viz Genver 1941 e Prestatyn (Kembre) – 31 a viz Eost 2009 en Ibiza) a oa ur c'hizeller breizhveuriat brudet dreist-holl peogwir e save delwennoù gedon.

## E vuhez
Barry Flanagan a studias e *Birmingham College of Art and Crafts* (1957-1958) hag e kendalc'has e *St. Martin's School of Art* Londrez e 1964. Flanagan a voe diplomet e 1966 hag e kelennas neuze e * St. Martin's School of Art* hag er C*entral School of Arts and Crafts* (1967-1971). E 1972 hag e 1982 e voe diskouezet e oberennoù en *Documenta* (5 ha 7) e Kassel. Flanagan eo an arzour e voe dibabet e anv ar Rouantelezh-Unanet da-geñver diskouezadeg daouvloaziek Venezia e 1982. Ur c'hillsell ouzh e oberenn a voe aozet er Fundación 'La Caixa' Madrid e 1993, hag ar memes diskouezadeg a voe kinniget e Mirdi Arzoù-kaer Naoned e 1994.

Gedon arem Flanagan a zo bet diskouezet e meur a lec'h en diavaez evel e Park Avenue e New York e 1995 ha 1996 hag e Grant Park e Chicago e 1996. E 1999 e voe gouestelet un diskouezadeg d'e oberennoù e Xavier Hufkens e Brusel, hag unan e 2000 e Tate Gallery Liverpool. Un diskouezadeg alla voe aozet e 2002 er Kunsthalle Recklinghausen en Alamagn. Ar memes diskouezadeg a voe ivez e Mirdi Arz modern hag arz a-vremañ Nisa.

An delwenn anvet "Thinker on a Rock" a c'haller gwelout er mare-mañ e Washington University in St. Louis. Lesanvet eo *al lapin* gant ar studierien, hag emañ e-kreiz ar skol-veur, e-kichen Olin Library eWashington University Danforth Campus. Un delwenn all anvet "Thinker on a Rock" a zo ivez e liorzh delwennoù National Gallery of Art e Washington, D.C. En delwenn-se e weler ar c'had (tem pennañ oberenn Flanagan eo, abaoe ma welas, er bloavezhioù 1980, ur c'had oc'h en em ziskouez dirazañ) asambles gant dalc'h *Ar Soñjour* gant Auguste Rodin (1880).

An delwenn anvet "Large Left-Handed Drummer" a voe diskouezet d'ar 24 a viz Even 2007 en Union Square (New York City) .

## Notennoù

## Liammoù diavaez

* Royal Academy of Arts
* Waddington-Galleries
* Oberennoù Flanagan e straedoù Dulenn
523

*Diwar-benn ar bloavezh *'523*' en [[deiziadur juluan]] eo ar bajenn-mañ.*

## Darvoudoù

#### Breizh

#### Er bed

### Arzoù ha lizhiri
### Skiantoù ha politikerezh
### Armerzh
### A bep seurt

## [[:Rummad:Ganedigezhioù 523|Ganedigezhioù]]

Gwelet ivez: *[[:Rummad:Ganedigezhioù 523]]*

## [[:Rummad:Marvioù 523|Marvioù]]

Gwelet ivez: *[[:Rummad:Marvioù 523]]*
__NOTOC__
Beg-digor India

Ar **beg-digor India** (*Anastomus oscitans*) a zo ur spesad evned eus ar c'herentiad Ciconiidae.

## Doareoù pennañ

## Boued

## Annez
Bevañ a ra al labous e douaroù izel eus Indez da Azia ar Gevred.

## Rummatadur

## Liammoù diavaez
*  ''Anastomus oscitans'' war al lec'hienn BirdLife International.
*  ''Anastomus oscitans'' war lec'hienn an International Union for Conservation of Nature (IUCN).

## Daveennoù
Marabou Java

**Marabou Java** a zo ur spesad evned hirc'harek bras, *Leptoptilos javanicus* an anv skiantel anezhañ.

Anvet e voe *Ciconia Javanica* (kentanv) da gentañ-penn (e 1821) gant an naturour stadunanat Thomas Horsfield (1773-1859).

## Doareoù pennañ

## Boued
Bevañ a ra diwar besked dreist-holl ha kemer kresteneged, raned, razhed ha stlejviled ivez.

## Annez
Kavout a reer ar spesad en un takad hag a ya eus Nepal hag India, dre Azia ar gevred, da Inizi Bras Sunda.

## Liammoù diavaez
* ''Leptoptilos javanicus'' el lec'hienn BirdLife International.
* ''Leptoptilos javanicus'' e lec'hienn an International Union for Conservation of Nature (IUCN).

## Notennoù ha daveennoù
Bultur roueel

Ar **[[bultur]] roueel** (*Sarcoramphus papa*) a zo un evn-preizh eus Suamerika ha Kreizamerika. Ar spesad nemetañ eo a chom er genad *Sarcoramphus*.

## Doareoù pennañ

## Boued
En em vagañ a ra al labous diwar c'hagnoù (korfoù marv).

## Annez

## Rummatadur

## Liammoù diavaez
Coracias

***Coracias*** a zo ur genad e rummatadur an evned, ennañ koraged, krouet e 1758 gant an naturour svedat Carl von Linné (1707-1778).

## Spesadoù hag an [[isspesad]]où anezhe
Eizh spesad a ya d'ober ar genad :
* *Coracias abyssinicus* (korag Abisinia), 
* *Coracias benghalensis* (korag India)
** *C. b. affinis*, ***benghalensis*** hag *indicus*, 
* *[[Coracias caudatus]]*
** *C. c. *'caudatus*** ha ''lorti'',
* ''[[Coracias cyanogaster]]'',
* ''Coracias garrulus'' ([[korag-Europa]])
** ''C. g. '''garrulus*** ha *semenowi*, 
* *[[Coracias naevia]]*
** *C. n. mosambicus* ha ***naevia***,
* *[[Coracias spatulatus]]*,
* *Coracias temminckii* (korag Temminck). 

## Notennoù ha daveennoù
Korag Abisinia

Ar **c'horag Abisinia** a zo un evn amprevanetaer liesliv, *Coracias abyssinicus* an anv skiantel anezhañ. 

## Doareoù pennañ

## Boued

## Annez
Bevañ a ra al labous en un takad hag a ya eus Senegambia da Genya ha ledenez Arabia.

## Notennoù ha daveennoù
Korag India

**Korag India** (*Coracias benghalensis*) a zo un evn liesliv amprevanetaer. 

## Doareoù pennañ

## Boued

## Annez
Coracias cyanogaster

***Coracias cyanogaster*** a zo ur spesad evned amprevanetaer e-touez kerentiad ar c'h*[[Coraciidae]]*. 

## Doareoù pennañ

## Boued

## Annez
Bevañ a ra al labous er geotegi eus aodoù Ginea ha Senegal betek Soudan ar Su. 

## Liamm diavaez
* ''Coracias cyanogaster'' war al lec'hienn ''Avibase''.

## Notennoù ha daveennoù
Korag Temminck

Ar **c'horag Temminck** a zo un evn amprevanetaer liesliv, *Coracias temminckii* an anv skiantel anezhañ.

Dougen a ra anv al loenoniour izelvroat Coenraad Jacob Temminck (1778-1858).

## Doareoù pennañ

## Boued

## Annez
Bevañ a ra al labous en enez Sulawesi (Indonezia) peurgetket.

## Liamm diavaez
* ''Coracias temminckii'' war al lec'hienn ''Avibase''.

## Notennoù ha daveennoù
Motmot

Ar **motmoted** eo an evned a ya d'ober ar c'herentiad **Momotidae**, termenet e 1840 gant al loenoniour saoz George Robert Gray (1808-1872).

Diouzh Doare 14.2 an *IOC World Bird List* ez a c'hwec'h genad d'ober ar c'herentiad :

## Genadoù <small>(renket diouzh an urzh filogenetek)</small>
* *[[Hylomanes]]* - Lichtenstein, 1839 (1 spesad),
* *[[Aspatha gularis|Aspatha]]* - Sharpe, 1892 (1 spesad),
* *[[Momotus]]* - Brisson, 1760 (7 spesad),
* *[[Baryphthengus]]* - Cabanis & Heine, 1860 (2 spesad),
* *[[Electron]]* - Gistel, 1848 (2 spesad),
* *[[Eumomota]]* - P.L.Sclater, 1858 (1 spesad).

## Notennoù ha daveennoù
Motmot korr

Ar **motmot korr** a zo ur spesad evned, *Hylomanes momotula* an anv skiantel anezhañ.Ar spesad nemetañ eo er genad *Hylomanes*.

## Doareoù pennañ

## Boued

## Annez hag isspesadoù
Ar spesad a gaver an tri isspesad anezhañ e Kreizamerika ha Mec'hiko :
* *Hylomanes momotula chiapensis* : e Chiapas (su Mec'hiko),
* *H. m. *'momotula**' : eus Veracruz (su Mec'hiko) da Honduras,
* *H. m. obscurus* : eus gwalarn Costa Rica da walarn Kolombia.

## Liammoù diavaez
*  ''Hylomanes momotula'' el lec'hienn BirdLife International.
*  ''Hylomanes momotula'' e lec'hienn an International Union for Conservation of Nature (IUCN).

## Notennoù ha daveennoù
Hylomanes

****** a zo ur genad e rummatadur an evned, krouet e 1839 gant al loenoniour alaman Martin Lichtenstein (1780-1857).

## Spesadoù hag an [[isspesad]]où anezhe
N'eus nemet ur spesad er genad-mañ : *Hylomanes momotula*, anv skiantel ar motmot korr, tri isspesad — *H. m. chiapensis*, ***momotula*** hag *obscurus* — dezhañ, brosezat e Kreizamerika ha Mec'hiko (eus su  Mec'hiko da walarn Kolombia).

## Notennoù ha daveennoù
Motmot jave glas

Ar **motmot jave glas** a zo ur spesad evned, *Aspatha gularis* an anv skiantel anezhañ.Ar spesad nemetañ eo er genad *Aspatha*.

Anvet e voe *Prionites gularis* (kentanv) da gentañ-penn (e 1840) gant an evnoniour gall Frédéric de Lafresnaye (1783-1861).

## Doareoù pennañ

## Boued

## Annez
Kavout a reer ar spesad eus douaroù uhel kreisteiz Mec'hiko (Oaxaca) da Honduras.

## Liammoù diavaez
*  ''Aspatha gularis'' war al lec'hienn BirdLife International.
*  ''Aspatha gularis'' war lec'hienn an International Union for Conservation of Nature (IUCN).

## Notennoù ha daveennoù
521

*Diwar-benn ar bloavezh *'521*' en [[deiziadur juluan]] eo ar bajenn-mañ.*

## Darvoudoù

#### Breizh

#### Er bed

### Arzoù ha lizhiri
### Skiantoù ha politikerezh
### Armerzh
### A bep seurt

## [[:Rummad:Ganedigezhioù 521|Ganedigezhioù]]
*7 a viz Kerzu : sant Koulm, pe Koulmkell, en Iwerzhon
Gwelet ivez: *[[:Rummad:Ganedigezhioù 521]]*

## [[:Rummad:Marvioù 521|Marvioù]]

Gwelet ivez: *[[:Rummad:Marvioù 521]]*
__NOTOC__
Prestatyn

**Prestatyn** zo ur gêr en arvor hanternoz Kembre, e Sir Ddinbych, nepell diouzh Y Rhyl. 

## Lec'hioù heverk

* Traeth y Ffrith, er gwalarn
* Y Parlwr Du
* Graig Fawr, an hini kentañ eus Bryniau Clwyd
Alcedinidae

**Alcedinidae** a zo ur c'herentiad e rummatadur an evned, ennañ dirediged, termenet e 1815 gant ar skiantour stadunanat Constantine Samuel Rafinesque (1783-1840).

Diouzh Doare 14.2 an *IOC World Bird List* ez a triwec'h genad d'ober ar c'herentiad :

## Genadoù <small>(renket diouzh an urzh filogenetek)</small>
 
* *[[Actenoides]]* - Bonaparte, 1850 (6 spesad),
* *[[Melidora]]* - Lesson, 1830 (1 spesad),
* *[[Lacedo]]* - Reichenbach, 1851 (1 spesad),
* *[[Tanysiptera]]* - Vigors, 1825 (9 spesad),
* *[[Cittura]]* - Kaup, 1848 (2 spesad),
* *[[Dacelo]]* - Leach, 1815 - (5 spesad),
* *[[Caridonax]]* - Cabanis & Heine, 1860 (1 spesad),
* *[[Pelargopsis]]* - Gloger, 1841 - (3 spesad),
* *[[Halcyon]]* - Swainson, 1821 (12 spesad),
* *[[Todiramphus]]* - Lesson, 1827 (30 spesad),
* *[[Syma]]* - Lesson, 1827 (2 spesad),
* *[[Ispidina]]* - Kaup, 1848 (2 spesad),
* *[[Corythornis]]* - Kaup, 1848 (4 spesad),
* ***[[Alcedo]]*** - Linnaeus, 1758 (8 spesad),
* *[[Ceyx]]* - Lacépède, 1799 (23 spesad),
* *[[Chloroceryle]]* - Kaup, 1848 (4 spesad),
* *[[Megaceryle]]* - Kaup, 1848 (4 spesad),
* *[[Ceryle]]* - Boie, 1828 (1 spesad).


## Notennoù ha daveennoù
Malbork

**Malbork** zo ur gêr e hanternoz Polonia (anvet *Marienburg* en alamaneg). Savet e voe kêr en-dro da gastell Marienburg, savet e 1274 war ribl ar stêr Nogat gant ar Urzh ar Varc'heien Alaman. Unan eus kreñvlec'hioù ar Varc'heien-se e voe ar c'hastell hag unan eus ar re vrasañ en Europa.

En ur stad vat emañ ar c'hastell bepred. Lakaet eo bet war roll savadurioù Glad ar Bed gant an UNESCO.

E 2014 e oa 38.970 a dud o chom e Malbork.

## Liammoù diavaez
*  Lec'hienn ofisiel Malbork
Porth

**Porth** zo ur ger kernevek ha kembraek, a zo *[[porzh]]* e brezhoneg, hag a zo un anv-lec'h e Kernev-Veur ha Kembre dreist-holl, hag ivez war ar blanedenn Meurzh.

## E Kernev-Veur
* Porth
* Porth Bud
* Porthbugh
* Porthcothan 
* Porthcurno
* Porthgwarra
* Porthhallow
* Porth Ia
* Porthilly
* Porthleven
* Porth Logh
* Porth Mawgan
* Porthmeor 
* Portholland 
* Porthoustock 
* Porthpyran
* Porthtowan

#### 
* Porth, Sir Benfro      
* Y Porth, e Rhondda Cynon Taf     
* Porth Colmon, Sir Gaernarfon     
* Porth Sgiwed, Sir Fynwy      
* Porth Ysgewin, Sir Fynwy      
* Porth, Y, Morgannwg       
* Porthaethwy, Enez Mon       
* Porthcawl, Pen-y-bont ar Ogwr       
* Porthceri, Morgannwg       
* Portheiddy Sir Benfro      
* Porthgain, Sir Benfro      
* Porth-Gain, Sir Benfro      
* Porthkerry, Bro Morgannwg       
* Porthllechog, Enez Mon       
* Porthmadog, Sir Gaernarfon     
* Porth-y-felin, Enez Mon       
* Porthyrhyd, Sir Gaerfyrddin

## Pennad kar
*Y Borth
Cercopithecus

***Cercopithecus*** a zo ur genad e rummatadur ar bronneged, ennañ marmouzed eus Afrika.

## Spesadoù
* *[[Cercopithecus ascanius]]*
* mouna Campbell (*Cercopithecus campbelli*)
* *[[Cercopithecus cephus]]*
* mouna Dent (*Cercopithecus denti*)
* *[[Cercopithecus diana]]*
* *[[Cercopithecus dryas]]*
* *[[Cercopithecus erythrogaster]]*
* *[[Cercopithecus erythrotis]]*
* *[[Cercopithecus hamlyni]]*
* *[[Cercopithecus lomamiensis]]*
* *[[Cercopithecus lhoesti]]*
* mouna Lowe (*Cercopithecus lowei*)
* *[[Cercopithecus mitis]]*
* *[[Cercopithecus mona]]*
* *[[Cercopithecus neglectus]]*
* *[[Cercopithecus nictitans]]*
* *[[Cercopithecus petaurista]]*
* *[[Cercopithecus pogonias]]*
* *[[Cercopithecus preussi]]*
* *[[Cercopithecus roloway]]*
* *[[Cercopithecus sclateri]]*
* *[[Cercopithecus solatus]]*
* *[[Cercopithecus wolfi]]*
Makak Assam

Ar **makak Assam** a zo ur makak, *Macaca assamensis* an anv skiantel anezhañ.

Dont a ra anv al loen eus Asam, unan eus stadoù India en tu all da vBangladesh.

## Doareoù pennañ

## Boued

## Annez hag isspesadoù

Al loen a vev an daou isspesad anezhañ — *Macaca assamensis assamensis* ha *Macaca assamensis pelops* — en Azia ar gevred hag ar Su.

## Liamm diavaez
* ''Macaca assamensis'' war al lec'hienn Mammal Species of the World.

## Notennoù ha daveennoù
Makak Taiwan

Ar **makak Taiwan** a zo ur makak, *Macaca cyclopis* an anv skiantel anezhañ.

## Doareoù pennañ

## Boued

## Annez

Brosezat eo en enez Taiwan ; degaset eo bet da Japan.

## Liamm diavaez
* ''Macaca cyclopis'' war al lec'hienn Mammal Species of the World.

## Notennoù ha daveennoù
Sebastian Haffner

**Sebastian Haffner** (anv gwir: *Raimund Pretzel*, 27 a viz Kerzu 1907 e Berlin - 2 a viz Genver 1999 e Berlin) a oa ur c'hazetenner hag ur skrivagner alaman a skrivas reist-holl war istor Alamagn en .

E 1938 e tivroas da Londrez asambles gant e zanvez-pried a oa yuzev. Eno e klaskas labourat evel kazetenner ha skrivagner, met diaes e voe dezhañ peogwir ne oueze ket saozneg, n'en doa ket argant, hag ouzhpenn e oa dougerez e zanvez-pried. Dibab a reas an anv-pluenn Sebastian Haffner a-benn gwareziñ e familh hag a oa chomet en Alamagn. Dont a ra an anv-se eus ar *Sinfonienn Haffner*, bet savet gant Mozart.

A-drugarez da sikour David Astor e labouras evit ar gazetenn *[[The Observer]]*, ma teuas da vezañ pennskrivagner. E 1954 e voe kenskriver ar gazetenn e Berlin, ma chomas betek ma vefe savet moger Berlin. Azalek ar mare-se ha betek 1962 e labouras evit ar gazetenn alaman *[[Die Welt]]*, hag evit *Stern* etre 1962 ha 1975. Haffner a gemere perzh ingal en abadenn skinwel *Internationaler Frühschoppen*, hag ur programm dezhañ e-unan en doa ivez war ar chadenn alaman *Sender Freies Berlin*.
Dornskrid *Defying Hitler* a voe kavet gant e vab goude e varv. 

## E oberenn (dibab)
* 1940 : *Germany: Jekyll & Hyde*, 
* 1941 : *Offensive Against Germany* - Searchlight Books
* 1964 : *Die sieben Todsünden des deutschen Reiches im Ersten Weltkrieg*
* 1967 : *Winston Churchill*, 
* 1968 : *Die verratene Revolution - Deutschland 1918/19*. Stern-Buch, Hamburg 1969, adembannet 13 gwech etre 1979 ha 2008 
* 1979 : *Preußen ohne Legende*
* 1980 : *Ueberlegungen eines Wechselwaehlers*, Publishing house. Kindler GmbH, Muenchen. 
* 1985 : *Im Schatten der Geschichte: Historisch-politische Variationen*,. Deutsche Verlags-Anstalt, Stuttgart. 
* 1987 : *Von Bismarck zu Hitler: Ein Rückblick*, Publishing house Kindler GmbH, Muenchen. 
* 1989 : *The Ailing Empire*, English translation of *Von Bismarck zu Hitler*. Fromm International Publishing, New York. 
* 1989 : *Der Teufelspakt: Die deutsch-russischen Beziehungen vom Ersten zum Zweiten Weltkrieg*,.Publishing house Manesse, Zuerich. 
* 1997 : *Zwischen den Kriegen. Essays zur Zeitgeschichte*, 
* 2000 : *Defying Hitler: A Memoir* ISBN 0-312-42113-3, translated from *Geschichte eines Deutschen. Die Erinnerungen 1914-1933*. (skrivet e-tro 1940, embannet goude e varv)  Pennad-burutellañ gant Charles Taylor war www.Salon.com
* 2000 : *Der Neue Krieg*, Publishing house Alexander, Berlin. 
* 2002 : *Die Deutsche Frage: 1950 - 1961: Von der Wiederbewaffnung bis zum Mauerbau*, Publishing house Fischer Taschenbuch, Frankfurt am Main. 

## Diwar e benn
*Uwe Soukup: *Ich bin nun mal Deutscher. Sebastian Haffner. Eine Biographie,* Berlin (Aufbau-Verlag) 2001 - 

## Liamm diavaez
*"Stern words from Berlin" embannet e-barzh *The Guardian* d'ar 14 a viz Genver 1999
Y Parlwr Du

**Y Parlwr Du** (*Point of Ayr* e saozneg) eo al lec'h hanternosañ eus douar-bras Kembre. Ur beg-douar izel eo, en hanternoz da Dalacre, en hanternoz Sir y Fflint, en aber ar stêr Dyfrdwy en he lez kornôk.

## Istor
Gwechall e oa ur vengleuz glaou er Parlwr Du, a voe ar vengleuz don diwezhañ serret e Kembre (goude Glofa'r Tŵr, e-kichen Hirwaun, e kreisteiz ar vro). Gaz naturel zo a-hend-all.
Makak rhesus

Ar **makak rhesus** a zo ur makak, *Macaca mulatta* an anv skiantel anezhañ.

An naturour gall Jean Baptiste Audebert (1759-1800) an hini eo a anvas ar marmouz-se *Macaca *'rhesus**' e 1798.

Anavezet eo al loen dre ma voe roet e anv d'ar reiziad rezuz e 1940, da-heul labourioù ar bevoniour ha mezeg aostrian Karl Landsteiner (1868-1943) hag ar bevoniour stadunanat Alexander Solomon Wiener (1907-1976), oc'h ober d'an treuzskuilhadurioù gwad bezañ suroc'h-surañ.

E-doug ar bloavezhioù 1950-60 e vannas an NASA fuzeennoù-arnodiñ en egor, makaked rhesus en o bourzh. 

## Doareoù pennañ

## Boued

## Annez hag isspesadoù

Al loen a gaver ar c'hwec'h isspesad anezhañ :
* *Macaca mulatta brevicauda*,
* *Macaca mulatta lasiota*,
* *Macaca mulatta mulatta*,
* *Macaca mulatta sanctijohannis*,
* *Macaca mulatta vestita*,
* *Macaca mulatta villosa*en Azia ar C'hreiz, ar Gevred hag ar Su.

## Liammoù diavaez
* ''Macaca mulatta'' war al lec'hienn Mammal Species of the World.

## Notennoù ha daveennoù
Makak golf

Ar **makak golf** a zo ur makak, *Macaca sylvanus* an anv skiantel anezhañ.

## Doareoù pennañ

## Boued

## Annez

Ar makak nemetañ an hini eo hag a vev en Afrika : e gavout a c'heller e menezioù Atlas Aljeria ha Maroko. Kavet e vez ivez e Jibraltar m'eo bet degaset, ar pezh a ra dezhañ ar primat nemetañ en Europa, a-gevret gant *[[Homo sapiens]]* evel-just.

## Liammoù diavaez
* ''Macaca cyclopis'' war al lec'hienn Mammal Species of the World.

## Notennoù ha daveennoù
Makak Tibet

Ar **makak Tibet** a zo ur makak, *Macaca thibetana* an anv skiantel anezhañ.

## Doareoù pennañ

## Boued

## Annez hag isspesadoù

Al loen a gaver ar pevar isspesad anezhañ :
* *Macaca thibetana esau*,
* *Macaca thibetana guiahouensis*,
* *Macaca thibetana huangshanensis*,
* *Macaca thibetana thibetana*
e Sina, eus reter Tibet da reter Guangdong ha da hanternoz Shaanxi.

## Notennoù ha daveennoù
Lophocebus

***Lophocebus*** a zo ur genad e rummatadur ar bronneged, ennañ mangabeed.

## Spesadoù
* ar mangabe jodoù gris, *Lophocebus albigena*
* *[[Lophocebus ugandae]]*
* *[[Lophocebus johnstoni]]*
* *[[Lophocebus osmani]]*
* ar mangabe du, *Lophocebus aterrimus*
* *[[Lophocebus opdenboschi]]*
Glannau Dyfrdwy

**Glannau Dyfrdwy** (*Deeside* e saozneg) eo an anv a vez lavaret eus ar vro en-dro da aber ar stêr Dyfrdwy e biz Kembre.

Pa gomzer eus Glannau Dyfrdwy e komzer ivez eus kornôg ledenez Cilgwri, lez dehou an aber a zo e Bro-Saoz.
Kipunji

Ar **c'hipunji** (*Rungwecebus kipunji*) a zo ur marmouz hag a vev e Tanzania. Ar spesad nemetañ eo er genad *Rungwecebus*.
Cercocebus

***Cercocebus*** a zo ur genad e rummatadur ar bronneged, ennañ mangabeed.

## Spesadoù
* ar mangabe ouesk, *Cercocebus agilis*
* ar mangabe louet, *Cercocebus atys*
* ar mangabe kof aour, *Cercocebus chrysogaster*
* mangabe Tana, *Cercocebus galeritus*
* mangabe Sanje, *Cercocebus sanjei*
* ar mangabe penn ruz, *Cercocebus torquatus*
Mandrillus

***Mandrillus*** a zo ur genad e rummatadur ar bronneged, ennañ daou spesad marmouzed: ar mandril hag an dril.
Colobus

***Colobus*** a zo ur genad e rummatadur ar bronneged, ennañ kolobouzed.

## Spesadoù
* kolobouz Angola, *Colobus angolensis*
* kolobouz Guereza, *Colobus guereza*
* kolobouz Kornôgafrika, *Colobus polykomos*
* kolobouz du, *Colobus satanas*
* kolobouz Geoffroy, *Colobus vellerosus*
Piliocolobus

***Piliocolobus*** a zo ur genad e rummatadur ar bronneged, ennañ kolobouzed.

## Spesadoù
* kolobouz ruz Kornôgafrika *Piliocolobus badius*
* kolobouz ruz Ouganda *Piliocolobus tephrosceles*
* ar c'holobouz ruz *Piliocolobus pennantii*
* kolobouz ruz Gordon *Piliocolobus gordonorum*
* kolobouz ruz Preuss *Piliocolobus preussi*
* kolobouz ruz Thollon *Piliocolobus tholloni*
* kolobouz ruz an Tana *Piliocolobus rufomitratus*
* kolobouz ruz Zanzibar *Piliocolobus kirkii*
* kolobouz ruz Kreizafrika *Piliocolobus foai*
Sexy Sushi

**Sexy Sushi** a zo ur strollad sonerezh electroclash eus Naoned a zo e izili Rebeka Warrior (Julia Lanoë) ha Mitch Silver (David Grellier). Sophie Girard a gemer perzh e savadenn ar c'hannaouennoù ivez. Merañ a ra homañ ar gevredigezh naonedat Wonderground a skigne pladennoù Mansfield.TYA, strollad all Julia.

O albomoù kentañ a oa CD-R engravet skignet gant aozadurioù dazeilat evel Wonderground. Un EP hag ur CD a zo deuet er-maez e 2009 gant al label yaouank "Scandale Records".

Kemer a reont perzh er festival sonerezh elektronek Scopitone e miz Gwengolo 2009.

## Pladennoù
* 2004 : Défonce ton ampli (CDR, Merdier Records / Wonderground)
* 2006 : Ça m’aurait fait chier d’exploser (CDR, Merdier Records / Wonderground)
* 2008 : Marre Marre Marre (Label : Believe)
* Meurzh 2009 : EP "Sexy Sushi" (SV03, Scandale Records)
* 6 Mae 2009 : CD "Tu l'as bien mérité" (SC002, Scandale Records)

## Daveoù

## Liammoù diavaez
* Lec'hienn ofisiel
* o myspace
* Wonderground
C'hwez

Ar **c'hwez**, pe **c'hwezenn**, pe **dour-c'hwez**, eo an dourenn a vez kenderc'het gant ar gwagrennoù c'hwezpar a zo e kroc'hen ar bronneged. Dont a ra ar c'hwez eus ar c'horf hag e tiver warnañ a-benn e yenaat pa vez tomm an amzer pe goude ur strivadenn.

Kalz dour zo e c'hwez mab-den. Gouest eo an den da c'hweziñ etre 2 ha 4 litrad bep eurvezh, da lavaret eo etre 10 ha 14 litrad bemdez. Goloet e vez ar c'horf a c'hwez neuze, gant war-dro 15 g dre vututenn ha dre mm² bemdez. Nebeutoc'h a c'hwez a vez kenderc'het gant un den kent ar gaouregezh.

An dud, ar primated hag ar c'hezeg a genderc'h kalz c'hwez, hogen lod loened o deus nebeut a wagrennoù c'hwezpar, setu e rankont yenaat dre gas aer dre o geol, evel ar c'hon, evit ma c'hoarvezfe an aezhennadur e kavenn o geol hag en o gargadenn.

## Arc'hweladur

En ur wagrenn anvet gouzerc'hvel, a zo en empenn, emañ an neuron a ra war-dro gwrezverk korf un den. Dre ar c'hroc'hen e teu an ditouroù betek ennañ : pa vez re uhel ar wrez e telusk ar gouzerc'hvel ar c'henderc'hañ c'hwez gant ar gwagrennoù c'hwezpar, kement-se dre ar reizhiad nervel.
Yenaet e vez ar c'horf dre aezhennadur ar c'hwez a-ziwar gorre ar c'hroc'hen. Seul dommoc'h ar c'horf, seul vuioc'h a c'hwez a vez kenderc'het d'e yenaat. Pa yena ar c'hroc'hen e yena ivez ar gwazhied a zo dindanañ, ar gwad freskoc'h a zo oc'h amredañ enno a zistro da greiz ar c'horf d'e yenaat d'e dro.

Daou abeg zo d'ar c'hweziñ : pa vez tomm ar c'horf dre wall an amzer pe an embregañ, ha pa vez fromet-bras an den. En degouezh diwezhañ-mañ ne vez c'hwez nemet war palvoù an daouarn, seulioù an treid, an divgazel hag an tal.

War-dro tri milion a wagrennoù c'hwezpar zo e korf un den, an niver anezho o kemmañ hervez e reizh, e hiloniezh, e stad korfel, e oad, e endro. Muioc'h a c'hwez a vo ezhomm evit yenaat ur c'horf klañv gant an derzhienn, pe re dev, pe brasoc'h eget keitad : muioc'h a dolz zo da yenaat en daou zegouezh diwezhañ-mañ.

Kemmoù er c'henderc'hañ c'hwez a c'hoarvez pa zilec'h un den eus ur vro yen d'unan domm : muioc'h a c'hwez a vez kenderc'het, ha muioc'h a zour zo er c'hwez.

## Aozadur

Dour pergen zo er c'hwez, 99 % anezhañ. En 1 % a chom ez eus urea CO(NH2)2, a gaver en troazh hag a ro o liv melen d'an tarchoù c'hwez, trenkenn laktek C3H6O3 hag elfennoù maenel.
Kemmañ a ra ar c'hementad ag elfennoù maenel diouzh an den, gwrezverk al lec'h m'emañ, e from, padelezh ar c'hweziñ hag ar c'hementad ag elfennoù maenel a zo en e gorf. Dre vras e kaver natriom (0,9 g dre litrad c'hwez), kaliom (0,2 g/l), kalkiom (15 mg/l) ha magneziom (1,3 mg/l). Elfennoù metalek a gaver ivez, a-gementadoù tanav avat : houarn (1 mg/l), zink (0,4 mg/l), kouevr (0,3-0,5 mg/l), krom (0,1 mg/l), nikel (0,01 mg/l) ha plom (0,1 mg/l) ; diouzh pep den eo ar c'hementadoù-se, a c'hall bout lieskementet betek pemzek gwech a zen da zen.
Evit a sell ouzh trenkegezh ar c'hwez, etre 4 ha 7 e vez e pH keitat : eus trenkidik da anvec'hiet (*i.e.* na trenk na bazek) neuze.
Koukal

Ar **c'houkaled** eo an evned, kar d'ar c'houkouged, a ya d'ober ar genad *Centropus*, krouet e 1811 gant an evnoniour alaman Johann Karl Wilhelm Illiger (1775-1813).

## Spesadoù hag an [[isspesad]]où anezhe
Nav spesad warn-ugent a ya d'ober ar genad :
* ar c'houkal gell (*Centropus andamanensis*),
* ar c'houkal Gabon (*Centropus anselli*),
* *[[Centropus ateralbus]]*,
* *[[Centropus bengalensis]]*
** *C. b. *'bengalensis***, ''javanensis'', ''lignator'', ''medius'', ''philippinensis'' ha ''sarasinorum'',
* ''[[Centropus bernsteini]]'',
* ''[[Centropus burchellii]]''
** ''C. b. '''burchellii*** ha *fasciipygialis*,
* *[[Centropus celebensis]]*
** *C. c. *'celebensis*** ha ''rufescens'',
* ''[[Centropus chalybeus]]'',
* ''[[Centropus chlororhynchos]]'',
* ''[[Centropus cupreicaudus]]''
** ''C. c. '''cupreicaudus*** ha *songweensis*,
* *[[Centropus goliath]]*,
* ar c'houkal du (*Centropus grillii*),
* ar c'houkal kof gwenn (*Centropus leucogaster*)
** *C. l. efulenensis*, ***leucogaster*** ha *neumanni*,
* *[[Centropus melanops]]*,
* *[[Centropus menbeki]]*
** *C. m. aruensis* ha ***menbeki***,
* *[[Centropus milo]]*
** *C. m. albidiventris* ha ***milo***,
* *[[Centropus monachus]]*
** *C. m. fischeri*, ***monachus*** hag *occidentalis*,
* *[[Centropus nigrorufus]]*,
* *[[Centropus phasianinus]]*
** *C. p. melanurus*, *mui*, *nigricans*, ***phasianinus***, *propinquus* ha *thierfelderi*,
* *[[Centropus rectunguis]]*,
* ar c'houkal Senegal (*Centropus senegalensis*)
** *C. s. aegyptius*, *flecki* ha ***senegalensis***,
* *[[Centropus sinensis]]*
** *C. s. anonymus*, *bubutus*, *intermedius*, *kangeangensis*, *parroti* ha ***sinensis***,
* *[[Centropus spilopterus]]*,
* *[[Centropus steerii]]*,
* ar c'houkal abrant gwenn (*Centropus superciliosus*)
** *C. s. loandae* ha ***superciliosus***,
* *[[Centropus toulou]]*
** *C. t. assumptionis*, *insularis* ha ***toulou***,
* *[[Centropus unirufus]]*,
* *[[Centropus violaceus]]*,
* *[[Centropus viridis]]*
** *C. v. carpenteri*, *major*, *mindorensis* ha ***viridis***.
C'hwec'h isspesad ha daou-ugent (46) dezhe en holl.

## Notennoù ha daveennoù
Edward Moore Kennedy

**Edward Moore Kennedy, Sr.**, ganet d'an 22 a viz C'hwevrer 1932 e Boston ha marvet d'ar 25 a viz Gouere 2009 e Hyannis Port, a oa ur politikour stadunanat.

Ezel e oa eus ar strollad demokrat, senedour e Massachusetts er United States Congress adalek 1962 betek e varv. Lesanvet e oa **Ted**. Unan eus izili brudetañ ar demokrated e oa, unan eus ar bolitikourien ar muiañ frankizour eus ar vro e oa (lodenn gleiz ar Strollad demokrat) ha breur d'ar prezidant kozh John Fitzgerald Kennedy.

Ar gwallzarvoud oto e Chappaquiddick Island, e-lec'h ma varvas Mary Jo Kopechne, a roas lamm d'e chañsoù da vezañ dilennet un deiz da brezidant Stadoù-Unanet Amerika.

## Daveoù
Koukal gell

Ar **c'houkal gell** a zo ur spesad evned, *Centropus andamanensis* an anv skiantel anezhañ.

## Doareoù pennañ

## Boued
Bevañ a ra diwar amprevaned a bep seurt, glazarded, krank ha raned bihan.

## Annez
Kavout a reer ar spesad en Inizi Andaman dreist-holl.

## Liammoù diavaez
*  ''Centropus andamanensis'' war al lec'hienn BirdLife International.
*  ''Centropus andamanensis'' war lec'hienn an International Union for Conservation of Nature (IUCN).

## Notennoù ha daveennoù
Koukal Gabon

**Koukal Gabon** (*Centropus anselli*) a zo ur spesad evned eus kerentiad ar c'hCuculidae.

## Doareoù pennañ

## Boued

## Annez
Bevañ a ra al labous er geunioù izel eus kreisteiz Kameroun da walarn Angola ha kreiz RDK.

## Daveennoù
Koukal kof gwenn

Ar **c'houkal kof gwenn** a zo ur spesad evned, *Centropus leucogaster* an anv skiantel anezhañ.

Anvet e voe *Polophilus leucogaster* (kentanv) da gentañ-penn (e 1814) gant al loenoniour saoz William Elford Leach (1791-1836).

## Doareoù pennañ

## Boued
Bevañ a ra diwar amprevaned, kevnid ha raned bihan hag a bak diwar an douar.

## Annez hag isspesadoù
Ar spesad a gaver an tri isspesad anezhañ en Afrika ar C'hornaoueg hag ar C'hreiz :
* *Centropus leucogaster efulenensis*, e mervent Kameroun ha Gabon,
* *C. l. leucogaster*, eus kreisteiz Senegal ha Ginea-Bissau da c'hevred Nigeria,
* *C. l. neumanni*, e biz Republik Demokratel Kongo.

## Liammoù diavaez
*  ''Centropus leucogaster'' war al lec'hienn BirdLife International.
*  ''Centropus leucogaster'' war lec'hienn an International Union for Conservation of Nature (IUCN).

## Notennoù ha daveennoù
Konikl ar paludoù

**Konikl ar paludoù** (*Sylvilagus palustris*) a zo ur bronneg geotdebrer hag a vev e gevred ar Stadoù-Unanet.
Konikl Barinas

**Konikl Barinas** (*Sylvilagus varynaensis*) a zo ur bronneg geotdebrer hag a vev e Venezuela, e Barinas.
Konikl Audubon

**Konikl Audubon** (*Sylvilagus audubonii*) a zo ur bronneg geotdebrer hag a vev e Mec'hiko hag er Stadoù-Unanet.
Konikl an Appalachoù

**Konikl an Appalachoù** (*Sylvilagus obscurus*) a zo ur bronneg geotdebrer hag a vev e reter ar Stadoù-Unanet.
Konikl postek

Ar **c'honikl postek** (*Sylvilagus robustus*) a zo ur bronneg geotdebrer a vev er Stadoù-Unanet ha Mec'hiko.
Konikl Assam

**Konikl Assam** (*Caprolagus hispidus*) a zo ur bronneg geotdebrer hag a vev e Nepal, India ha Bangladesh. Ar spesad nemetañ eo er genad *Caprolagus*.
Heureuchin Roumania

**Heureuchin Roumania** (*Erinaceus roumanicus*) a zo ur bronneg eus ar c'herentiad *Erinaceidae* hag a vev en Eurazia.
Esnazu

**Esnazu** zo ur c'harter pe ur rann eus kumun Aldude e maezioù don Nafarroa Beherea, er Pireneoù, stok ouzh an harzoù etre Iparralde ha Hegoalde.
Iliz-veur Naoned

**Iliz-veur Pêr-ha-Paol [[Naoned]]** a zo un iliz-veur katolik a c'hiz c'hotek savet er , da vare Duged Breizh.

E-kreiz kêr emañ, e leurgêr Sant-Pêr. Iliz-veur eskopti Naoned eo, ha sez eskob Naoned. 457 vloaz ez oa bet ouzh he sevel, eus 1434 betek 1891. Kement-se ne vir ket e lavarer eo ur bennoberenn eus an doare gotek. Unan eus nav iliz-veur katolik Breizh eo, savet e tal-kichen Kastell an Duged. Ur savadur relijiel met ivez politikel eo eta, arouezh souvereniezh an Dugelezh. Enni eo beziet an dug Frañsez II, tad an dugez Anna. Monumant istorel ofisiel eo abaoe 1862.

Tri savadur relijiel zo bet a-raok an iliz-veur a vremañ: ur chapel savet en  ; un iliz-veur savet er , un iliz-veur roman all en . El lec'h ma oa an iliz-veur kozh eo bet savet homañ, ha dre ma veze savet eo he deus kemeret he lec'h. 

## Ar savadurioù kent
Un templ drouizel e vije bet war al lec'h, dediet da Janus pe vBouljanus.

Tri savadur kristen zo bet goude :
* ur penniliz savet er ,
* un iliz-veur kentañ, savet er ,
* un eil iliz-veur romanek savet er . Warni eo bet savet an iliz-veur a vremañ.

## Reneveziñ ha tanioù-gwall
Skoet e voe gant bombezadegoù an Eil Brezel-bed. Labourioù reneveziñ a oa tost echuet pa tarzhas un tann-gwall en nein d'an 28 a viz Genver 1972. Goude eizh bloaz argerzhadur e voe anavezet kiriegezh ar Stad gall, ha ket an embregerezh naonedat Rineau Frères. Digoradur ar c'heur nevez a voe lidet d'an 12 a viz Mae 2013 gant an aotroù Jean-Paul James.

D'an 18 a viz Gouere 2020 eo distrujet gant un tan-gwall nevez gwerelloù an  urzhiet gant Anna Breizh, ograoù ar  hag arrebeuri.

## Skeudennoù


Cathédrale de Nantes.JPG|Talbenn kornôk en 2005, tud o labourat warnañ, abalamour da se n'eo ket heñvel al livioù
Cathédrale_Nantes_arrière.JPG|Tu a-dreñv
Cathédrale de Nantes - nef.jpg|Nev an iliz-veur
Cathédrale Nantes orgue.JPG|Ograoù eus 1619 a-us d'an nor-dal, ha gwerelloù an 
Tomb_of_Francis_II,_Duke_of_Brittany.JPG|Bez Frañsez II, dug Breizh hag e bried Marc'harid Foix
Cathédrale de Nantes - cénotaphe de Lamoricière.jpg|Bez ar jeneral de Lamoricière
Nantes cathédrale portailcentral.jpg|An dor-dal-kreiz
Cathédrale de Nantes - clé de voûte travée sud.jpg| Bolz


## Liamm diavaez
*  Lec'hienn ofisiel
Bez Frañsez II, dug Breizh

**Bez Frañsez II**, dug Breizh hag e bried Marc'harid Foix zo ur monumant a c'haller gwelout en iliz-veur Naoned hag a zo bet graet e marbr Carrara e deroù ar XVIvet kantved gant ar c'hizeller Michel Colombe hag an tisavour Jehan Perréal.

### An daou gorf kizellet

### An delwennoù korn

### Al leon hag al levran
Francesco II d'Este

**Francesco II d'Este** (Modena, 1660 – Sassuolo, 6 a viz Gwengolo 1694) a voe dug Modena ha Reggio Emilia adalek 1662 betek 1694. 

Mab e oa d'an dug Alfonso IV d'Este ha d'e bried Laura Martinozzi, nizez d'ar c'hardinal Jules Mazarin. Pa varvas e dad ne oa nemet daou vloaz. E vamm a voe anvet da rejantez.

Ur c'hoar en doa, a voe dimezet en 1672 da roue Bro-Saoz, James II. Dispac'h a voe eno, ha ret e voe dezho tec'hel da vro-C'hall. 

E 1692 e timezas da Margherita Maria Farnese (Parma, 1664 – Colorno,  1718),  ur verc'h da Ranuccio II Farnese, dug Parma ha Piacenza, ha d'e eil pried Isabella d'Este; bugel ebet n'o doe.

Mervel a reas en 1694, da 34 bloaz, hag e eontr, ar c'hardinal Rinaldo d'Este a renas war e lerc'h.

.
Laura Martinozzi

**Laura Martinozzi** (war-dro 1635/1640 - 1687) a oa unan eus nizezed ar c'hardinal Jules Mazarin (a veze lesanvet *les [[Mazarinettes]]*) hag a voe dimezet da zug Modena.

## He buhez
Merc'h e oa da Girolamo Martinozzi ha da Laura Margherita Mazzarini (1608 – 1685), c'hoar da Jules Mazarin. 

### Dimeziñ ha bugale
E 1656 e timezas da Alfonso IV d'Este, a vo an dug Alfonso IV Modena (1658-1662). 

Daou vugel o doe:
*Maria Beatrice (1658-1718), a zimezas en 1673 da Briñs York, a deuio da vout ar roue saoz Jakez II 
*ur mab Francesco II d'Este (1660-1694), a voe dug Modena war-lerc'h e dad, hag a varvas divugel. E eontr kardinal, Rinaldo d'Este, pe Rinaldo III Modena, a voe dug war e lerc'h.

## Ren
Kendugez e voe da c'hortoz an oad d'he mab da ren, etre 1662 ha 1678.
Mervel a reas en ur gouent e Roma en 1687.