Iterbiom

Un elfenn gimiek eo an **iterbiom** ; **Yb** eo e arouez kimiek, **70** e niver atomek ha **173,04** e dolz atomek.

## Istor
E 1878 e voe hiniennekaet an elfenn 70 gant ar c'himiour suis Jean Charles Galissard de Marignac e Skol-veur Geneva a-douez an erbiom a oa en un tamm kailh *gadolinit*. An anv *ytterbium* a roas d'an elfenn nevez, en enor da Ytterby, ur gêriadenn e-kichen Stockholm ma teue ar c'hailh.
E 1907 e voe rannet *ytterbium* Galissard de Marignac e div elfenn gant ar c'himiour gall Georges Urbain : unan a anvas *neoytterbia*, a zeuas da vezañ an iterbiom 70Yb, hag eben a anvas *lutecia*, a voe anvet lutesiom 71Lu.
E 1907 ivez e voe dizoloet Yb ha Lu en *ytterbia* gant ar c'himiour aostrian Carl Auer von Welsbach, hag ur wezh c'hoazh er Stadoù-Unanet gant ar c'himiour saoz Charles James.
E 1953 e voe kenderc'het iterbiom peuzc'hlan.

## Perzhioù
Ur metal blot liv an arc'hant eo an iterbiom. Govelius eo, da lavaret eo e c'haller e bladañ a-daolioù morzhol ; orjalennus eo ivez : tu zo d'e astenn hep na dorrfe.
Ferromagnetek pe c'hourzhferromagnetek eo al lantanidoù e gwrezverkoù izel, ar pezh na c'hoarvez ket gant an iterbiom : kewarellek e vez e gwrezverkoù tommoc'h eget -272,15&nbsp;°C, da lavaret eo e vez desachet gant ur warellvaez diavaez.
### Kimiek
* Buan e tazgwered an iterbiom gant dour zomm, gorrekoc'h gant dour yen :
:2 Yb [k] + 6 H2O [d] → 2 Yb(OH)3 [dz] + 3 H2 [g]
* Dilufrañ gorrek a ra an iterbiom en aer :
:4 Yb + 3 O2 → 2 Yb2O3 (*trioksidenn iterbiom*)
* Aes ivez eo dileizhañ an iterbiom en drenkenn sulfurek :
:2 Yb [k] + 3 H2SO4 [dz] → 2 [Yb(H2O)9]3+ [dz] + 3 SO42- [dz] + 3 H2 [g]
* Gant an holl halogenoù, aroueziet amañ dre *X*, e tazgwered Yb pa vez tommoc'h eget 200&nbsp;°C :
:2 Yb [k] + 3 *X*2 [g] → 2 Yb*X*3 [k]

### Izotopoù
Seizh izotop stabil eus Yb a gaver en natur, daou anezho o c'houzañv an digevanidigezh da reiñ izotopoù eus an erbiom.
Skinizotopoù zo bet kevanaozet, 27 anezho, 169Yb o vezañ an hini stabilañ gant un hanter-vuhez a 32 zevezh. 

## Arver
* Skinoù gamma a vez bannet gant an iterbiom-169 goude bezañ bet kenderc'het en ur greizenn derc'hanel ; e-pad miz e c'haller arverañ an andon skinoù Γ-se er vezegiezh, ma erlec'hiont ouzh ar skinoù X.
* Iterbiom a lakaer a-wezhioù en dir disvergl evit tanavaat e c'hreunennegezh hag evit e galetaat.
* Evel pister da fardañ laseroù da labourat en trohed-où 1 060-1 120&nbsp;nm ez implijer iterbiom alies, hogen a-gementadoù munut rak techet eo da deñvalaat al luc'hedañvoù.
* Peogwir e talm ar gouloù buanoc'h eget ar c'horrwagennoù emeur o klask fardañ horolajoù luc'hel, a vije resisoc'h c'hoazh eget ar re atomek a zo diazezet war talm ar c'heziom Cs-133. War-dro 10−17 eilenn e vije resisted hevelep horolajoù.

## Notennoù


## Daveennoù
* ''American Chemical Society''  Liamm oberiant 25 DU 12
* AN NOALLEG Yann-Baol, *Geriadur ar Gimiezh*, Preder, Plomelin, 2008 ISBN 978-2-901383-69-7 Preder
* AN NOALLEG Yann-Baol, *Geriadur ar Fizik*, Preder, Plomelin, 2006 ISBN 978-2-901383-64-2
* *Annales de chimie et de physique*, Gallica / ''Bibliothèque nationale de FranPr''  Liamm oberiant 26 HER 12
* *Atomic weights of the elements 2007 (IUPAC Technical Report)* ''Pure an Applied Chemistry''  Liamm oberiant 26 HER 12
* *Atomic Weights and Isotopic Compositions for All Elements* ''National Institute of Standards and Technology''  Liamm oberiant 18 HER 12
* ''Bureau de Recherche Géologique et Minière (BRGM)''  Liamm oberiant 26 HER 12
* CONSIDINE Glenn D., *Van Nostrand's Encyclopedia of Chemistry*, Wiley-InterscienPr, 2005 ISBN 978-0-471-61525-5 
* DEPOVERE Paul, *La classification périodique des éléments — La merveille fondamentale de l'Univers*, De Boeck, Brussels, Belgia, 2002 ISBN 978-2-8041-4107-3 
* EMSLEY John, *Nature's Building Blocks — An A-Z Guide to the Elements*, Oxford University Press, 2001 ISBN 978-0-19-850341-5 
* *Geriadur brezhoneg* An Here, Plougastell-Daoulaz, 2001 ISBN 978-2-86843-236-0
* ÉTIENNE Guy, *Geriadur ar Stlenneg*, Preder, 1996 ISBN 978-2-901383-14-7
* HOLDEN Norman, *History of the Origin of the Chemical elements and Their Discoverers*, New York, 2001 ''Brookhaven National Laboratory''  Liamm oberiant 26 HER 12
* ''International Union of Pure and Applied Chemistry (IUPAC)''  Liamm oberiant 26 HER 12
* ''Jefferson Lab''  Liamm oberiant 22 KZU 2012
* ''Joint Institute for Nuclear Research (ОИЯИ e Dubna)''  Liamm oberiant 25 DU 2012
* ''Los Alamos National Laboratory''  Liamm oberiant 14 C'HWE 2013
* ''Les propriétés chimiques''  Liamm oberiant 07 GEN 13
* LIDE David R., *CRC Handbook of Chemistry and Physics - 88th Edition*, CRC Press, 2007 ISBN 978-0-8493-0488-0 
* ''Royal Society of Chemistry''  Liamm oberiant 03 KZU 2012
* STWERTKA Albert, *A Guide to the Elements*, Oxford University Press, 1996 ISBN 978-0-19-508083-4 
* ''Webelements''  Liamm oberiant 26 HER 2012