open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Al lanv rousdu

***Al lanv rousdu*** zo un danevell gant Fañch Jestin a gaver e dibenn al levr *[[Marv eo Fañch !]]*, embannet gant *[[Skol Vreizh]]* e miz Here 2006.

Krouet e oa bet diwar an danevell *[[Matin Brun]]* a oa bet savet gant ar romantour gall Franck Pavloff hag embannet gant an Éditions Cheyne e miz Kerzu 1998.

Troet e oa bet danevell Pavloff e brezhoneg gant Envel Kervoas e 2012 dindan an titl *Mintin gell* ha skignet da-geñver 5 Saloñs al Levrioù e Gwened e miz Mezheven 2012 gant ar stal levrioù Cheminant.

## An danevell
En ur c'houlzad diresis : emeur en ur vro faltaziek ma'z eus un urzh nevez o ren abaoe m'eo erruet ar *Parti Broadel* e penn ar jeu. Er gêr m'emañ Reun ha Ronan o chom ez eo ret anzav ez a gwelloc'h ha suroc'h an traoù gant *ar baotred o rochedoù rousdu* o tiwall straedoù kreiz-kêr. Boas eo an daou vignon da vont da darlipat ur banne bier d'an davarn *Ar Pevar Avel* ha n'int ket bet re chalet pa'z int bet aliet d'evañ ar bier rousdu nevez-flamm kentoc'h. Gwir eo ez eus traoù dister 'zo o cheñch tamm-ha-tamm betek liv pennad-blev ar goantenn a varaerez aet a veleganez da zuardez !

Un deiz e skign ar *Radio Vroadel* ez eo gwelloc'h kaout kizhier rousdu en abeg ma oa bet prouet e oa ur *ouenn start ha yac'h anezhe*, hervez ar *c'hKomite Skiantel*. Bihan e galon e ra Reun e soñj d'en em zizober diouzh *Pilhaouer*, lazhet ar paourkaezh targazh abalamour m'he devoa roet an Natur ur vlevenn vrizh dezhañ. Evel-just en deus klasket Ronan frealziñ e galamad kozh a-raok bezañ rediet, eñ ivez, da lazhañ *Pochtrot* e gi Labrador...du. Daoust ma kav d'an daou baotr ez a al *Lezenn* re bell ganti, kement-se ne vir ket oute a gavout ur c'hazh hag ur c'hi nevez...rousdu al liv anezhe.

Diwezhatoc'hik e kemenn Reun da Ronan n'eus ken eus *Kazetenn Ar Vro*, bet erlec'hiet gant ar *c'hKeleier Rousdu*. Ingal eo dezhe o vezañ ma c'hellont kavout er gazetenn nevez peadra da c'hoari *tierse*, na petra 'ta.

Mont a ra pelloc'h c'hoazh al *Lezenn* pa gemenn ez eo kablus ivez ar re (koulz hag o c'herent hag amezeien) o devoa bet ul loen ha ne oa ket rousdu kent : paeañ ker a ra an daou baotr o digasted kement hag o laoskentez ha kaset eo Ronan gant ar *C'harr-Kañv* rousdu o lezel Reun da c'hortoz e dro, e-unan-penn.
Arzano (disheñvelout)

**Arzano** a c'hall bezañ:
*Skrivadur gallek ofisiel an Arzhanaou, e Breizh
*Arzano, ur gumun hag e gêr en Italia
Visayas

An inizi **Visayas** (*Visayas* e saozneg ; *Bisayas* e spagnoleg ; *Kabisayaan* e tagalog ha *Kabisay-an* e cebuano pe e waray-waray) zo ur strollad inizi e Filipinez, unan eus an tri strollad bras a enezennoù a zo er vro, gant Luzon ha Mindanao. Kalz enezennoù bras ha bihan zo er strollad-se hag e-kreiz enezeg Filipinez emaint. Rannet int e teir rannvro, e-keñver melestradurezh : Visayas Kreiz (6,8 milion a annezidi e 2010), Visayas ar Reter (4,1 milion a annezidi e 2010) ha Visayas ar C'hornôg (7,1 milion a annezidi e 2010).

Setu inizi pennañ an enezeg :
* Bohol
* Cebu
* Leyte
* Negros
* Panay
* Samar
Ary Barroso

**Ary de Resende Barroso**, bet ganet d'ar 7 a viz Du 1903 en Ubá (Minas Gerais) hag aet da Anaon d'an 9 a viz C'hwevrer 1964 e Rio de Janeiro, a oa ur pianoour ha sonaozer brazilian.

Hep mar ebet ez eo *[[Aquarela do Brasil]]* ha *[[Na Baixa do Sapateiro]]* an div ganaouenn vrudetañ a oa bet savet gantañ.
Horacio Cartes

**Horacio Manuel Cartes Jara** (ganet d'ar 5 a viz Gouhere 1956) zo ur politikour ha den a afer eus Paraguay. Prezidant ar vro eo bet etre 2013 ha 2018.

Deuet e voe da vezañ prezidant d'ar 15 a viz Eost 2013 evit ar Strollad Colorado, strollad eus an tu-dehoù ha strollad brasañ Paraguay.
Rouaned katolik

Ar **Rouaned Katolik** (*Reyes Católicos* e spagnoleg) eo an anv, pe an titl, a veze graet en Istor, eus ar rouanez Izabel Iañ Kastilha hag e bried Fernando II Aragon, anezho rouaned Kurunenn Kastilha (1474-1504) ha Kurunenn Aragon (1479-1516). Un dimeziñ kuzh o devoa graet e 1469, ha da-heul e voe unanaet o div rouantelezh, Kastilha hag Aragon en 1474.
Sebastião Iañ

**Sebastião Iañ** (pe *Dom Sebastião*, pe Sebastian e brezhoneg), ganet d'an 20 a viz Genver 1554 (deiz Gouel Sebastian) e Lisboa ha marvet d'ar 4 a viz Eost 1578, a oa roue Portugal hag an Algarves adal an 11 a viz Mezheven 1557 betek e varv e 1578, hag an eil diwezhañ roue eus an Tiegezh Avis.

## E vuhez
Mab e oa da João Manuel, Priñs Portugal, ha d'e bried, Janed Aostria (1535-1573). E dad a oa mab d'ar roue João III, hag e vamm a oa merc'h d'an Impalaer santel Karl V.

## E varv
Mervel a reas e 1578 en emgann an Tri Roue, e Ksar el-Kebir e Maroko.
Samar

**Samar** zo unan eus inizi Filipinez, e reter enezeg Visayas. Emañ er biz da enez Leyte. An trede enezenn vrasañ eo e Filipinez, goude Luzon ha Mindanao, gant ur gorread a 13&nbsp;080&nbsp;km². Poblet eo gant 1,7 milion a dud (e 2010).

Rannet eo enez Samar e teir froviñs : Samar, Samar an Norzh ha Samar ar Reter. Emañ ar proviñsoù-se e-touez ar re baourañ e Filipinez.
Zucchero

**Zucchero** (**Adelmo Fornaciari** diouzh e anv gwir, bet ganet d'ar 25 a viz Gwengolo 1955 e Proviñs Reggio Emilia) a zo ur c'haner-sonaozer sonerezh rock italian.

Tapet e oa bet gantañ al lesanv tener a *zucchero* (sukr e brezhoneg) digant e vestrez-skol a gave dezhi e oa ur paotr kuñv.
Janed Aostria

**Janed Aostria**, pe **Johanna von Österreich** en alamaneg, a vez graet eus div briñsez:

* Janed Aostria (1535-1573), priñsez a Bortugal,
* Janed Aostria (1547-1578), Dugez-veur Toskana.
Friedrich III

**Friedrich III** zo anv meur a roue pe briñs alaman:

* Friedrich der Schöne, roue alaman (1314–1330)
* Friedrich III an Impalaeriezh Santel (1452–1493)
* Friedrich III von Sachsen *der Weise*, Dug ha Dilenner (1486–1525)
* Friedrich III von Brandenburg-Ansbach, Markgraf (1625–1634)
* Friedrich III von Sachsen-Gotha-Altenburg, Dug Sachsen-Gotha-Altenburg (1732–1772)
* Friedrich III von Brandenburg-Bayreuth, Markgraf (1735–1763)
* Friedrich III Alamagn, Impalaer Alamagn (1888)

## Pennad kar
*Friedrich II
*Friedrich IV
*Friedrich
*Frederig
*Frederig III
Friedrich der Schöne

**Friedrich der Schöne**, pe **Frederig ar C'hoant** (1289 e Wien - 1330 en Gutenstein, Aostria-Izel) a oa ur priñs eus an Tiegezh Habsburg anavezet ivez evel **Friedrich III**, Dug Aostria ha Steiermark. Adalek 1314 betek 1322 e voe *eneproue ar Romaned*, da lavarout eo ne oa ket bet dilennet evel a oa dleet da vezañ Impalaer santel. Met e 1325 e reas emglev gant e genderv impalaer Ludwig IV, hag e voe anvet da Roue ar Romaned evel Friedrich III.

Mab e oa d'an Impalaer Albrecht Iañ an Impalaeriezh santel ha da Elisabeth Carinthia, hag o eil mab e oa. Mervel a reas e vreur henañ Rudolf Iañ ha muntret e voe e dad en 1308. Neuze e rannas karg an dugelezh etre e vreur Leopold hag eñ.
Vanikoro

**Vanikoro** zo unan eus an inizi Solomon, en enezeg Santa Cruz (11° 37' su ha 166° 58' reter), er Meurvor Habask. Tost eo Vanikoro da Vanuatu. Un atoll kouralek eo, gant div enezenn vras ennañ, Banie ha Teanu.

Poblet eo Vanikoro gant war-dro 800 den ha komzet e vez meur a yezh en enezenn.

E Vanikoro e varvas an ergerzher gall Jean-François de La Pérouse hag an dud all a oa gantañ war e listri, e 1788. E 2005 e voe adkavet ar peñseoù eus an daou lestr-se, *La Boussole* ha *L'Astrolabe*, ha roudoù eus ur c’hamp war an douar a oa bet annezet gant an ergerzher e-pad meur a viz.

## Liammoù diavaez
* Vanikoro (kartenn, yezhoù), lec’hienn ur yezhoniour (galleg pe saozneg)
*Association La Pérouse
Elesbed Loren

**Elesbed Loren**, pe **Élisabeth Renée de Lorraine** (1574-1635), a oa ur briñsez c'hall. 

Merc'h e oa da Charlez III Loren, ha da Claude de France (1547-1575). He zad a oa dug Loren, hag he mamm a oa merc'h d'ar roue gall Herri II. 

En 1595 e timezas d'he c'henderv Masimilian I hogen bugel ebet n'o doe dre ma oa gaonac'h. Daoust da se en em gleve mat an daou bried. Lirzhin e oa en he yaouankiz, hogen tristaat a reas he doare gant an oad. Devodez e oa deuet Élisabeth da vezañ, ha gant ar relijion hag an oberoù a vadelezh e tremene ar braz eus hec'h amzer, rak karg politikel ne veze lezet ganti. 

E deroù 1635 e rene ar vosenn ha mont a reas an Duged da repuiñ da vanati Ranshofen, tost da Braunau am Inn, e-lec'h ma varvas Elesbed d'ar 4 a viz Genver.

Pell amzer e voe klañv a-raok mervel. Buan ec'h addimezas hec'h intañv evit ober ur pennhêr d'e zugelezh. 

Emañ he bez en iliz Sant Mikael e München. Lakaet e voe he c'halon hag he flugez en iliz Itron Varia Altötting.
Kaourintin an Ourz

**Kaourintin an Ourz** (*Corentin Le Nours* en ti-kêr), ganet d'an 19 a viz Ebrel 1865 e Ploveilh ha marvet d'ar 17 a viz Gouere 1925 e Brest, a voe kelaouenner ha rener *[[Le Courrier du Finistère]]*.

Ganet e oa bet en ur familh labourerien-douar eus Ploveilh. Dre wallzarvoud e kollas unan eus e zivesker ha ne c'hallas ket mont da labourat an douar evel e dad.
Goude e studioù e reas skol e-pad ur pennad e Pluguen hag adalek 1893 ez eas da labourat gant ar gazetenn *Le Courrier du Finistère*, embannnet e Brest. Bep sizhun e skrive ur pennad e brezhoneg evit ar gazetenn-se.
E miz Meurzh 1914 e voe anvet da rener ar *C'hourrier* ha chom a reas e penn ar gazetenn betek e varv e 1925. Ur 26 000 skouerenn bennak eus ar gazetenn a veze moullet e 1918.
E-pad daou vloaz ha tregont en holl e labouras Kaourintin an Ourz evit ar sizhunieg ha pennadoù brezhonek a savas ingal eviti adalek 1893 betek fin e vuhez. Skrivañ a reas pennadoù ivez evit *[[Almanak ar Breizad]]*, a veze embannet ur wech ar bloaz gant *Le Courrier du Finistère*, e brezhoneg penn-da-benn, hag evit *[[Kroaz ar Vretoned]]*.

## Levrlennadur
* Jean-Yves Jézéquel, *Le Courrier du Finistère, 1890-1900*, mestroniezh istor, Skol-veur Breizh-Izel, Brest, 1971.

## Notennoù
Silencio (Rafael Hernández)

***Silencio*** zo ur ganaouenn bet savet en doare bolero gant ar soner ha sonaozer puertorikan Rafael Hernández Marín.

Dont a reas brud ETREVROADEL dezhi goude ma voe kanet gant Ibrahim Ferrer hag Omara Portuondo a-gevret en teulfilm *[[Buena Vista Social Club (film)|Buena Vista Social Club]]* savet gant al filmaozer alaman Wim Wenders, ha deuet er-maez e 1999.

## Ar gerioù
Duermen en mi jardín *Kousket a ra em jardin*las blancas azucenas, *al lili gwenn,*los nardos y las rosas *ar spikanard hag ar roz*(Y) mi alma, muy triste y pesarosa, *(Ha) ma ene, trist-kenañ ha glac'haret,*a las flores quiere ocultar *a fell dezhañ kuzhat d'ar bleuñv*su amargo dolor. *e zoan c'hwerv.*

(Yo) no quiero que las flores sepan *(Me) ne fell ket din e oarfe ar bleunioù*los tormentos que me da la vida *ar poanioù a ro din ar vuhez*Si supieran lo que estoy sufriendo *Mar gouijent ar pezh emaon o c'houzañv*Por mis penas llorarían también. *Abalamour d'am doanioù e oueljent ivez.*

Silencio, que están duermiendo *Peoc'h, dre m'emañ o kousket*los nardos y las azucenas. *ar spikanard hag al lili.*No quiero que sepan mis penas, *Ne fell ket din ec'h anavezfent ma foanioù,*porque si me ven llorando morirán, *rak ma'm gwelont o ouelañ e varvint,*porque si me ven llorando morirán,porque si me ven llorando morirán.

## Liamm diavaez
*  Kanet gant Ibrahim Ferrer hag Omara Portuondo
Gwendal Piégais

**Gwendal Piégais** zo ur skrivagner ganet e 1990. Mab-bihan eo da Ronan Caerleon.

Krouet en deus ar gelaouenn Nidiad a-gevret gant Malo Adeux ha Hoel Mahe e 2010. Skrivañ a ra barzhonegoù, danevelloù, testennoù a brederouriezh enni, ouzhpenn da droidigezhioù.

## Oberennoù
### Barzhonegoù
**Amañ*, niverenn 01 Nidiad, Genver 2010
**Avalenneg an Uhel-C'hêr*, niverenn 08 Nidiad, Here 2011
**Dor an douar*, niverenn 11 Nidiad, Gouere 2012
**E liorzh va c'heneil*, niverenn 02 Nidiad, Ebrel 2010
**E liorzh va zadoù*, Nidiad 17, Genver 2014
**Eostoù*, Nidiad 18, Ebrel 2014
**Evezh al liorzh*, niverenn 12 Nidiad, Here 2012
**Hunvread*, niverenn 06 Nidiad, ebrel 2011
**Impalaer hon mor*, niverenn 10 Nidiad, Ebrel 2012
**Kroaz*, niverenn 14 Nidiad, Ebrel 2014
**Mañ*, niverenn 07 Nidiad, Gouere 2011
**Pell*, niverenn 03 Nidiad, Gouere 2010
**Pourmener ar vogerig*, niverenn 09 Nidiad, Genver 2012
**Seizh steredenn*, Nidiad 15, Here 2013
**Tro gein*, Nidiad 16, Here 2013
### Danevelloù
**(------)*, niverenn 04 Nidiad, Here 2010
**Ennomp*, niverenn 03 Nidiad, Gouere 2010
**E penn an tres*, niverenn 13 Nidiad, genver 2013
**Gweenn an aotrou*, niverenn 10 Nidiad, Ebrel 2012
**Lemmig*, niverenn 14 Nidiad, Ebrel 2014
**Skoulmig*, niverenn 08 Nidiad, Here 2011
**Taluad*, niverenn 01 Nidiad, Genver 2010
**Ultima verba*, niverenn 12 Nidiad, Here 2012
### Spered Plaen
**Aour al levraoueg*, Nidiad 17, Genver 2014
**Pred ar faltazi*, niverenn 09 Nidiad, Genver 2012
### Studi ha savboent
**Ar faskouriezh*, niverenn 03, Gouere 2010 (gant Hoel Mahe)
**Ped da lenn : Kenskriverezh François Furet hag Ernst Nolte*, niverenn 04 Nidiad, Here 2010
### Prederouriezh
**Al liv hag an irienn*, niverenn 14 Nidiad, Ebrel 2014
**An eil levrenn - Istoriañ ha barzhoniañ*, niverenn 09 Nidiad, Genver 2012
**An harlu kent*, niverenn 01 Nidiad, Genver 2010
**Ar priñs hag an tiern*, niverenn 12 Nidiad, Here 2012
**Devezout ha loadiñ*, niverenn 07 Nidiad, Gouere 2011
**Diglevet*, niverenn 05 Nidiad, Genver 2011
**Kantren gant Platon ha Nietzsche*, niverenn 03, Gouere 2010
**Keneiliñ ha brezeliñ*, niverenn 10 Nidiad, Ebrel 2012
**Keneiliñ ha lezenniñ - A-zivout an Amicus Curiae*, niverenn 11 Nidiad, Gouere 2012
**Machiavelli, ar priñs hag al Loaver*, Nidiad 15, Here 2013
**Machiavelli : ar Priñs hag an istor*, niverenn 02 Nidiad, Ebrel 2010
**Pennlavaroù hen an Ifern*, niverenn 04 Nidiad, Here 2010 (gant Roue Agathon)
**Pobl, gouenn ha broad*, niverenn 02 Nidiad, Ebrel 2010
**Sevel ha holc'hiñ*, Nidiad 16, Here 2013
**Stadouriezh ha stadoniezh (Spier, stadour hag arzour)*, Nidiad 17, Genver 2014
**Trec'h Kartago*, niverenn 06 Nidiad, Ebrel 2011
### Troidigezhioù
**Pa glevis ar steredonier desket* gant Walt Whitman, diwar ar saozneg, niverenn 04 Nidiad, Here 2010
**Roma beziet en he rivinoù* gant Francisco de Quevedo, diwar an spagnoleg, niverenn 14 Nidiad, Ebrel 2014
**Teir frezegenn a-zivout aoz ar re Vras*, gant Blaise Pascal, diwar ar galleg, Nidiad 18, Ebrel 2014
Hoel Mahe

**Hoel Mahe**,  bet ganet e 1990, zo danevellour, troour ha kazetenner. Bez' ez eo unan eus ar re o deus krouet ar gelaouenn Nidiad e 2010, gant Malo Adeux ha Gwendal Piégais. Skrivet en deus danevelloù enni dreist-holl.

## Oberenn

### Danevelloù
**A-unvouezh*, niverenn 02 Nidiad, Ebrel 2010 ; 
**Ur rann eilenn*, niverenn 01 Nidiad, Genver 2010 ;
**Sturienn an noz*, niverenn13 Nidiad, Genver 2013 ;

### Studi ha Savboent
**[[Action Directe|Action directe]]*, niverenn 01 Nidiad, Genver 2010 ;
**Ar faskouriezh*, niverenn 03 Nidiad, Gouere 2010 (gant Gwendal Piégais)

### Troidigezhioù
**En dialaez er Michigan* gant Ernest Hemingway, diwar ar saozneg, niverenn 15 Nidiad, Here 2013 ;
**Hollywood Ville Mirage* gant Joseph Kessel, diwar ar galleg, niverenn 07-08 Nidiad, Gouere-Here 2011 ;
**LAM-NE1-P3-HWARD1* gant Antoine Spiers, diwar ar galleg, niverenn 05 Nidiad, Genver 2011
*3tiny ha Tall", C'hoari video, 2015
Erna Solberg

**Erna Solberg** (ganet d’ar 24 a viz C'hwevrer 1961 e Bergen) zo ur bolitikourez eus Norvegia, eus ar strollad mirour Høyre. 

E 1989 e voe anvet da gannadez, evit ar wech kentañ, er Storting, parlamant Norvegia. E 2004 e voe anvet e penn ar strollad Høyre. E dilennadeg kannaded an 9 a viz Gwengolo 2013 e voe gounezet sezioù gant he strollad (o tremen eus 30 da 48 sez) hag emglev a reas gant ur strollad all eus an tu dehou, ar Fremskrittspartiet, evit sevel ur gouarnamant. Evel-se ez eas Erna Solberg da gentañ ministr, e-lec’h ar sokial-demokrat Jens Stoltenberg. E penn ar gouarnamant e voe adalek ar 16 a viz Here 2013 betek ar 14 a viz Here 2021. E miz Gwengolo 2021, e dilennadeg kannaded ar Storting, ez eas ar maout gant an tu-enep, ha savet e voe ur gouarnamant nevez dindan renerezh Jonas Gahr Støre, eus Strollad al Labourerien.
François Marie Falquerho

**François Falquerho**, pe **François Marie Falquerho**, bet ganet e 1854 e Kervignag hag aet da Anaon e Pleren e 1917, a oa ur beleg katolik hag ur skrivagnour.

Ober a reas gant anvioù-pluenn ivez, *Ataù* ha *Fañch Bobelan* peurgetket.

Beleget e voe e 1878. Person e voe e Ploveren e lec'h ma'z eas da anaon.

## Oberennoù skrivet
* *Buhé Sant Fransez a Assis*, 1921, e ti Bayon, Gwened. 
* Rak-kemenn e-barzh *Histoér en intron varia a Lourd aveit lén de Viz Mari*, 1906. 
* *Cantique de Quelven*, e galleg.

## Liammoù diavaez
* http://www.orgue-de-quelven.org/cantique.htm
Saint-Marc

**Saint-Marc** zo un anv-lec'h gallek.

## Gerdarzh
Diwar an anv latin Marcus, anv latinekaet an Avielour Mark. 
Koulskoude e c'hallfe bezañ kemmesk a-wechoù etre *Saint-Marc* ha Saint-Mars, distaget heñvel e galleg alies. 

## Lec'hioù
###### 
* Saint-Marc, rann eus kêr Namur (e Wallonia).

###### 
Div gumun en Il-ha-Gwilun:
* *Saint-Marc-le-Blanc* pe Sant-Mezar-Elvinieg
* *Saint-Marc-sur-Couesnon* pe Sant-Marzh-ar-C'houenon
Hag ivez
* *Sain-Marc-sur-Mer* pe Sant-Mark, stag ouzh Sant-Nazer 
* *Saint-Marc* pe Sant-Mark e brezhoneg, kumun gwechall, karter eus Brest abaoe 1945.
Hag ivez
* Chapel Sant-Mark, e Kervalet, e Bourc'h-Baz (Bro-Naoned).

###### 
* Boisleux-Saint-Marc e Pas-de-Calais
* Saint-Marc e Cantal
* Saint-Marc-à-Frongier e Creuse
* Saint-Marc-à-Loubaud e Creuse
* Saint-Marc-du-Cor e Loir-et-Cher
* Saint-Marc-Jaumegarde e Bouches-du-Rhône
* Saint-Marc-sur-Seine dans la Côte-d'Or

###### 
* Saint-Marc, en departamant Artibonite.

###### 
* Saint-Marc-des-Carrières
* Saint-Marc-de-Figuery
* Saint-Marc-sur-Richelieu

## Tud
* Saint-Marc Girardin (1801-1873), politikour gall
* Charles-Hugues Le Febvre de Saint-Marc (), skrivagner gall 
* Jean Antoine Charles Saint-Marc (1830-1897), jeneral gall
* Hélie de Saint Marc (1922-2013), ofiser gall a gemeras perzh e Putsch ar Jeneraled en 1961.

## Lisiv
* Saint Marc, lisiv krouet en 1902 gant Raoul de Saint-Marc

## Pennadoù kar
* Sant-Mark
* San Marcos
* San Marco
* Mark
* Marc
Hendy-gwyn ar Daf

**Hendy-gwyn ar Daf** pe **Hendy-gwyn** hepmuiken (*Whitland* e saozneg) zo ur gêr vihan hag ur gumuniezh eus Kembre, e kornôg Sir Gaerfyrddin.

E 2011 e oa poblet gant 1792 a dud, ha 749 anezho (43,4%) a oa kembraegerien.

Anavezet e oa er Grennamzer evel **Y Tŷ Gwyn ar Daf** ("an ti gwenn war ar stêr Taf"). Eno moarvat e voe bodadeg gant tud a iliz ha gwiraourien, galvet gant ar roue Hywel Dda war-dro 940, da sevel lezennoù evit Kembre penn-da-benn.

E-kichen Hendy-gwyn ivez e kaver aspadennoù eus un abati sistersian, Abati Hendy-gwyn ar Daf, unan eus abatioù koshañ Kembre, savet e 1140.

## Notennoù
Saozon

Ar **Saozon** zo ur bobl eus Bro-Saoz da gentañ penn, daoust ma’z eus aet lod anezho da vroioù all dre ar bed.

Dont a ra ar ger brezhonek "Saozon" eus anv ur boblad c’herman a veve gwechall e hanternoz Alamagn, ar Saksoned. Ul lodenn eus ar boblad-se a yeas da Enez Vreizh adalek dibenn ar . Gant ar pobladoù german all aet da Enez Vreizh (Angled, Juted) ez eont da ober ar pezh a vez anvet Angled-ha-Saozon gant an istorourien. Gant an dud-se e veze komzet hensaozneg, ur yezh hag a zo orin ar saozneg a gomzer hiziv. Derc’hel a reer d’ober anv eus *Angled-ha-Saozon*, koulz e saozneg hag e yezhoù all evel ar galleg, evit ober anv eus an dud a vev e broioù saoznek, anvet e saozneg *the Anglo-Saxon world*. 

Tra ma reer e brezhoneg, hag er yezhoù keltiek all, gant ur ger deveret eus "Sakson" evit envel pobl ha yezh Bro-Saoz, e reer e kalz yezhoù all gant ur ger deveret eus anv ur bobl all, an Angled. Dont a ra ar gerioù *English*, *England*, *anglais*, *Angleterre* eus ar ger-se. 

E kembraeg e reer, er yezh komzet, gant ar gerioù *Sais* pe *Saeson* el liester, evit ober anv eus tud a gomz saozneg, ha pa vefent Kembreiz. Daoust ma ne blij ket kement-se d’ar Gembreiz na ouzont ket kembraeg, e kaver skouerioù eus an implij-se a-gozh er yezh, gant anv ar barzh Elidir Sais da skouer, un den a veve er Grennamzer (war-dro 1190 – war-dro 1240) hag a ouie saozneg.

E diavaez ar Rouantelezh Unanet e c’hoarvez alies, e meur a yezh, e vefe graet *Saozon* (*Anglais* ha kement zo), dre fazi, eus annezidi Breizh-Veur, pe e vefent Saozon, pe e vefent Skosiz pe c’hoazh Kembreiz.
In varietate concordia

**In varietate concordia** eo ger-stur latin Unaniezh Europa, da lavarout eo "Unanet el liested" pe "el liesseurtegezh", pe "el liessertiezh", rak n'eus troidigezh ofisiel ebet e Breizh. 

## Istor
Gant Ouest-France e oa bet kinniget aozañ dibab ur ger-stur

## E yezhoù ofisiel Unaniezh Europa
* alamaneg : *In Vielfalt geeint*
* bulgareg : *Единни в многообразието* (Edinni v mnogoobrazieto)
* daneg : *Forenet i mangfoldighed*
* estoneg : *Ühinenud mitmekesisuses*
* finneg : *Erilaisuudessaan yhdistynyt*
* galleg : *Unie dans la diversité*
* gresianeg : *Ενότητα στην πολυμορφία* (Enótita stin polimorfía)
* hungareg : *Egység a sokféleségben*
* italianeg : *Unita nella diversità*
* iwerzhoneg : *Aontaithe san éagsúlacht*
* kroateg : *Ujedinjeni u različitosti* 
* latveg : *Vienotība dažādībā*
* lituaneg : *Vienybė įvairialypiškume*
* malteg : *Maqgħudin fid-Diversità*
* nederlandeg : *In verscheidenheid verenigd*
* poloneg : *Jedność w różnorodności*
* portugaleg : *Unidos na diversidade*
* roumaneg : *Unitate în diversitate* 
* saozneg : *United in diversity*
* slovakeg : *Jednotní v rozmanitosti*
* sloveneg : *Združeni v raznolikosti*
* spagnoleg : *Unidos en la diversidad*
* svedeg : *Förenade i mångfalden*
* tchekeg : *Jednotná v rozmanitosti*

## E yezhoù all Europa
* Lec'hienn Eurominority, e yezhoù all, ar brezhoneg en o zouez

## Notennoù
Menez Horeb

Ar **Menez Horeb** eo ar menez ma vije bet roet an Dek Gourc'hemenn gant Doue d'ar profed Moizez, hervez a gonter en Testamant Kozh (Ermaeziadeg, III, 1 ha Rouaned I, XIX, 8).
Itron Varia Lourd

**Itron Varia Lourd** eo anv ar Werc'hez Vari a vije en em ziskouezet e kêr Lourd, en Okitania. 

## Pennadoù kar
*Lourd
*Lurdes
Maria de Lourdes Pereira dos Santos Van-Dúnem

**Lourdes Van-Dúnem**, pe ** Maria de Lourdes Pereira dos Santos Van-Dúnem** (1935 — 2006) a oa ur ganerez angolaat.

Ganet e oa Lourdes Van-Dúnem e Luanda. Brud a dapas er bloavezhioù 1960 gant al laz Ngola Ritmos. He c'hentañ albom, *Monami*, a reas gant al laz-se. Goude avat e kanas gant ul laz all, ar *Jovens do Prenda*.

Mont a reas d'ober meur a droiad kanañ da Bortugal, Aljeria, ha Brazil, ouzhpenn ar re graet en Angola. 

Mervel a reas e 2006 gant an tifoid, ha prezidant Angola, José Eduardo dos Santos, a gemeras perzh en hec'h obidoù.

## Levrlennadur
*"Typhoid Fever Behind Legendary Singer's Death". *AllAfrica, Inc.* January 4, 2006.
*"President dos Santos pays homage to legendary songstress". Angola Press Agency, January 6, 2006.
Lourdes Robles

**Lourdes Robles** zo ur ganerez puertorikan ganet en San Juan (Puerto Rico), d'an 18 a viz Here 1964. Brudet bras eo bet evel kanerez er bloavezhioù 1980 ha 1990, evel he c'henvroadezed Ednita Nazario ha Yolandita Monge. Dilezet he deus bed ar sonerezh abaoe ur pennad. 

Brudet e oa he c'hanaouennoù "Abrázame Fuerte", "Corazón en Blanco", "Soñando Contigo", "Lo Amo", "Ni Tú Ni Nadie" ha "Sola".

En 2010 he deus graet ur bladenn all, gant kanaouennoù brudet sonaozourien all, evel Juanes, Juan Luis Guerra, Ricardo Montaner, Franco de Vita, La Quinta Estación, Maná, Alejandro Fernández e-touez tud all. 

## He fladennoù

*Lourdes Robles (1985)
#No Soy Distinta
#Te Quiero Como Amigo
#Mamá
#Gracias
#Hasta Ahora
#Tú Llegaste
#Bailando Samba
#Como Todos los Días

*Tentación (1988)
#Hoy Yo No Quiero Estar Sola
#Amor a Tiempo Completo
#Dime
#Noche Especial
#Tentación
#Estoy Enamorada
#Vas a Quedarte Sólo
#Como un Milagro

*Noche Tras Noche (1989)
#Haz una Hoguera
#Yo No Sabía
#Nos Quedamos Tú y Yo
#Noche Tras Noche
#Vida
#Corazón en Blanco
#Párate al Stop
#Es Una Linda Tarde

*Imágenes (1990)
#Abrázame Fuerte
#Es El
#Chin Chin (Brindemos Por Nosotros)
#Gracias a Tu Amor (Duo con Luis Enrique)
#Miedo
#Que Lástima
#Dime Como Llego a Ti
#La Nota Ideal
#Ni Tú Ni Yo

*Definitivamente (1991)
#Sola
#A Cara o Cruz
#Todo Me Habla de Ti
#Pero Me Acuerdo de Ti
#Seré Toda Para Ti (I'm Your Baby Tonight)
#Definitivamente
#Soñando Contigo
#Punto de Partida
#Confío en Ti
#Concierto Para Dos

*Amaneciendo en Ti (1993)
#Donde Se Ha Hido Tu Amor
#Se Te Nota
#Amaneciendo en Ti
#Baila con la Noche (Dancing in the Sunshine)
#Lo Amo
#Déjalo Ir Conmigo
#Busco el Amor
#Déjame Sentirte
#Débil el Alma
#Si Te Vas

*Soy Quien Soy (1996)
#Me Déjare Llorar
#Bendita Nostalgia
#Muchacha
#Yo Te Quiero
#Ni Tú Ni Nadie
#Sin Dirección
#Celos
#Soy Quien Soy
#Es Por Ti
#Desconocida

*Cielo de Acuarela (1998)
#Así Es Mi Isla
#Con las Cosas del Querer
#Mi Jardín
#Bangalí, Bangalá
#Candela Pa' los Pies
#Si Pudieras Amarme
#Ese Hombre Que Tanto Amo Yo
#De Que Calor
#Siempre
#Guajiro Viejo
#Pa' los Pesares
#Tú

*Tuya (2000)
#Lo Odio
#Tuya
#Vete Ya
#Alguien Como Tú
#Sola
#Tu Recuerdo
#No Puedo
#Mañana
#Tómame
#Si No Estas

*Sensaciones (2003)
#Ayúdame
#Que Dios Se Apiade de Mí
#Lo Daría Todo
#Boom, Boom
#Y Entonces
#Me Trae la Cabeza
#Cuesta Arriba
#No Sé Que Haria Sin Ti
#No Te Podré Olvidar
#Muerdo Tu Boda
#Que Dios Se Apiade de Mí (Versión Salsa)

*Es Algo Más (2010)
#Como Aquel Viejo Bolero
#Bendita la Luz
#Sigo Siendo Reina
#Me Dediqué a Perderte
#Algo Más
#Que Me Des Tú Cariño
#Me Late
#Para Tu Amor
#Yo Puedo Hacer
#Entre en Mi Vida
#Te Veo Venir Soledad
Rafael Hernández

**Rafael Hernández** zo anv meur a zen.

*Rafael Hernández Colón (ganet e 1936), 4re Gouarnour Commonwealth Puerto Rico
*Rafael Hernández Marín (1892–1965), sonaozour puertorikan 
**Rafael Hernández Airport, aerborzh en Aguadilla, Puerto Rico, en anv ar sonaozour,
*Rafael Hernández (1928–1997), aktour spagnol
*Rafael Hernández Montañez (ganet e 1972), politikourour puertorikan
Iliz katolik ar Groaz Santel (Kemperle)

**Iliz ar groaz Santel** e Kemperle a zo un iliz katolik bet savet evit menec'h Abati ar Groaz Santel en  kantved. Un iliz parrez eo bremañ.
## Istor
* Divizet e voe gant an Abad Benedig, mab da Alan Kanhiart, kont Kerne, ha breur da Hoel II, dug Breizh, adsevel iliz ar manati evit gellet diskouez relegoù Sant Urloù d'ar feizidi, pezh a voe graet e 1083 hervez Henri Guiriec, met boulc'het e 1084 hepken hervez André Mussat.
## Ar prantad romanek
### Ar c'hev-iliz

Restr:KemperleIlizarGroazSantelKev-iliz02.jpg
Restr:KemperleIlizarGroazSantelKev-iliz01.jpg

* Ar c'hev-iliz.

Restr:KemperleIlizarGroazSantelTogenn02.jpg
Restr:KemperleIlizarGroazSAntelTogenn01.jpg

* Togennoù.

Restr:KemperleDelwennledGuntiern.jpg|Sant Guntiern.
Skeudenn:DelwennledSantUrloù.JPG|Sant Urloù.

* Delwennoù-led.
### Ar c'heur

Restr:KemperleIlizarGroazSantelKeurromanek02mat.jpg

* Ar c'heur, - kantved. 
## Ar stern-aoter

Restr:KemperleIlizarGroazSantelStern-aoter.jpg

* E 1541 e voe savet ar stern-aoter e mod an Azginivelezh diwar goulenn Daniel de Saint-Alouarn, an diwezhañ abad relijiel eus an abati. Ouzh tal an nev emañ. Graet e voe gant maen Taillebourg. E 1732 e voe ouzhpennet delwennoù ar pevar avielour benet gant Morillon, ur c'hizellour eus Roazhon, ha lakaet e voent er c'hustodoù bet benet evit rein lec'h da ziv skeudenn hepken .

## Pennad kar
* Abati ar Groaz Santel e Kemperle.
## Dave ha notennoù
Tito Puente

**Tito Puente** pe **Ernesto Antonio Puente** (1923- 2000) a oa ur soner stadunanat ganet ha marvet e New York, SUA. E dud a oa eus Puerto Rico. Seniñ a reas sonerezh eus Kuba (son montuno, chachacha, mambo, bolero, pachanga, guaracha), ha diorren a reas ar jazz afrokuban ha latino, hag ar salsa, hag ober a reas ouzhpenn 100 albom. lesanvet e oa *El Rey Del Timbal* ( roue an timbalennoù). Arabat doukveskañ e anv gant hini Ernesto « Tito » Puentes, trompilher kuban, ganet en 1928.
Jakobstad

**Kêr [[Jēkabpils]], e [[Latvia]], a zo anavezet ivez evel [[Jakobstadt]], hec'h anv alamanek.*


**Jakobstad** (e svedeg; *Pietarsaari* e finneg) zo ur gêr e Finland. Emañ Jakobstad e proviñs Finland ar C’hornôg hag e proviñs istorel Österbotten. E 2010 e oa 19&nbsp;676 den o chom e Jakobstad, hag en o zouez e oa 56,4 % a svedegerien, 40,4 % a finnegerien, ha 3,4 % a dud hag a gomze yezhoù all.
Trimurti

**Trimurti** (त्रिमूर्ति, trimūrti, e sañskriteg, da lavaret eo *tri furm*) zo ur ger a ra dave d’an tri doue pennañ en hindouegezh : Brahma, Vichnou ha Chiva.

Aroueziañ a ra an tri doue-se kelc’hiad an hollved, gant ar grouidigezh, ar gendalc’hidigezh hag an distrujidigezh : Brahma eo krouer an hollved, Vichnou ar mirer pe ar c’hendalc’her anezhañ ha Chiva an distrujer anezhañ.

Diskouez a reer an trimurti pe e stumm tri doue kichen-ha-kichen pe e stumm ur boud gant tri fenn, c’hwec’h brec’h ha c’hwec’h gar hag a zo arouez an tri doue mesket en unan hepken.

An Trimurti evel m’eo anavezet bremañ (Brahma, Vichnou ha Chiva) eo an hini a gaver er 
*[[Puranas]]*, testennoù savet er c’hentañ milved kent J.K. hag a gont istor an hollved eus e grouidigezh betek e zistrujidigezh. 

Hogen, er Veda (mojennoù koshoc’h eget an hindouegezh), ne oa ket an tri doue-se pe ne oant ket pouezus : er *[[Rigveda]]* (un destenn eus an eil milved kent J.K.) e veneger un triad doueed all ha ne reer ket «trimurti» anezho : Indra (ur roue), Agni (doue an tan) ha Soma (doue al loar).

An Trimurti a arouez unded an hollved e tri furm ha n’eo ket un triad tri doue bodet met disheñvel evel ma kaver e relijionoù liesdoueek zo. Abalamour da se eo bet keñveriet gant Trinded ar gristeniezh, gant Doue an Tad, Doue ar Mab hag ar Spered Santel, daoust m’eo disheñvel-mat preder an hindouegezh diouzh ar gristeniezh.

## Gwelet ivez
*Trinded
Marcel Divanach

**Marcel Divanach**, pe **Marsel Divanac'h** (1908–1978), a oa ur skolaer bigouter eus Leskonil. Embannet en deus kontadennoù eus e vro, troet gantañ e galleg.

Savet eo bet e Leskonil ha pesketaer e oa e dad. Mont a reas da skol normal Kemper ha skolaer e voe e Penmarc'h (1927-1938), Sant-Yann-Drolimon (betek 1960), ha neuze ez eas war e leve da Vrest.

Pa oa yaouank e klevas kontadennoù brezhonek digant ur miliner. Evit mirout outo da vont da goll e krogas d'o skrivañ e galleg ha d'o embann er bloavezhioù 1950. 

Tamm ha tamm e lakaas brezhoneg en e skridoù gallek, betek embann skridoù divyezhek. Skrivañ a rae evel ma tistage, hep heuliañ reolennoù skritur ebet.
## Oberennoù
-E brezhoneg:
* *Ar medesin eneb dezañ*, troet diwar *Le Médecin malgré lui*, gant Molière
* *Ar garantez medisin*, troet diwar *L'Amour médecin*, gant Molière
* *6 kontadenn eus arvor bro vigouden*, Dastum, 1988. Kasedig ha levrig. Gant Mikael Madeg . 

-Embannadurioù divyezhek:
* *Thumette bigoudenne*, troet diwar ur romant gant Anne Selle (1974)
* *Le Marsouin hâbleur/Ar Moroc'h fougaser* (1978)

-E galleg:
* *Contes du Vieux Meunier Breton*, Kemper, Menez
* *Nouveaux Contes du Meunier Breton*, Brest, Imp. du Télégramme (1957)
* *Troisième Recueil de Contes du Meunier Breton*, chez l'Auteur (1968)
* *Contes et Souvenirs de Cornouaille* (1971)
* *Loup de mer, son fils bachelier et le fayot rouge*, Éditions du vieux meunier breton (1973)
* *5 000 noms de familles bretons traduits en français*, Brest, Éditions du vieux meunier breton (1975)
* *Contes de la Bretagne : contes merveilleux, du diable et de sorciers*, Royer contothèque, 1999, ISBN 2-908670-64-X
James Reese Europe

**James Reese Europe** (1881 – 1919) a oa ur sonaozour stadunanat, hag ur rener-laz a save tonioù ragtime ha jazz. Unan eus an Afrikanamerikaned brudet e oa e metoù ar sonerien er bloavezhioù 1910 e New York. Gant Eubie Blake eo bet lesanvet "Martin Luther King ar sonerezh."
Veinte años

***Veinte años*** zo un habanera bet savet an ton anezhi e 1935 gant ar ganerez ha sonaozourez kuban María Teresa Vera (1895-1965) diwar bozioù gant Guillermina Aramburu.

Kanet e oa bet gant meur a arzour all (Xiomara Vidal en o zouez) — dre-vras en un doare bolero — a-raok ober berzh e 1999 a-drugarez da Omara Portuondo ha Compay Segundo en teulfilm *[[Buena Vista Social Club (film)|Buena Vista Social Club]]* sevenet gant Wim Wenders.

## Gerioù

## Liammoù diavaez
* Pennad en ''Ecured''
* Kanet gant María Teresa Vera ha Rafael Zequeira
* Kanet gant bugale eus Breizh
Yquelon

**Yquelon** a zo ur gumun eus departamant ar Manche e Bro-C'hall. 
## Douaroniezh
* War lez ar stêr Boscq emañ Yquelon.
## Istor
### 
### [[Dispac'h Gall]]
* Krouet e voe ar gumun e 1790 diwar ar barrez katolik. Lakaet e voe e Kanton Granville hag e Distrig Avranches. Lakaet e voe en Arondisamant Avranches e 1800 .
### 
### 
#### [[Brezel-bed kentañ]]
* Mervel a reas triwec'h gwaz eus ar gumun abalamour d'ar brezel, eleze 5,22% ag ar boblañs hervez an niveradeg bet graet e 1911.
#### [[Eil brezel-bed]]
* Emgann Normandi, Even 1944: lazhet e voe pemp den nann-soudard gant ur vombezadeg en Yquelon d'an 6.
## Monumantoù ha traoù heverk

Yquelon - Grange dimière.JPG|Al lab.
Église Saint-Pair d'Yquelon.JPG|An iliz katolik (diavaez).
Église Saint-Pair d'Yquelon - Nef.JPG|Nev an iliz.

* Lab deog.
* Iliz katolik *Saint [[Padern Avranches|Pair]]*, - kantved.
* Monumant ar re varv e-tal ar maerdi, luc’hskeudenn.
* Plakenn ar re varv (1914-1918) en iliz katolik, luc’hskeudenn.
## Dezougen
## Emdroadur ar boblañs 1962-2012

Colors=
  id:lightgrey value:gray(0.9)
  id:darkgrey  value:gray(0.7)
  id:sfondo value:rgb(1,1,1)
  id:barra value:rgb(0.6,0.7,0.8)

ImageSize = width:350 height:373
PlotArea = left:50 bottom:50 top:30 right:30
DateFormat = x.y
Period = from:0 till:1050
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = justify
ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:100 start:0
ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:25 start:0
BackgroundColors = canvas:sfondo

BarData=
  bar:1962 text:1962
  bar:1968 text:1968
  bar:1975 text:1975
  bar:1982 text:1982
  bar:1990 text:1990
  bar:1999 text:1999
  bar:2006 text:2006
  bar:2012 text:2012

PlotData=
  color:barra width:30 align:left

  bar:1962 from:0 till: 398
  bar:1968 from:0 till: 426
  bar:1975 from:0 till: 491
  bar:1982 from:0 till: 674
  bar:1990 from:0 till: 718
  bar:1999 from:0 till: 958
  bar:2006 from:0 till: 982
  bar:2012 from:0 till: 1040

PlotData=

  bar:1962 at: 398 fontsize:S text: 398 shift:(-8,5)
  bar:1968 at: 426 fontsize:S text: 426 shift:(-10,5)
  bar:1975 at: 491 fontsize:S text: 491 shift:(-10,5)
  bar:1982 at: 674 fontsize:S text: 674 shift:(-10,5)
  bar:1990 at: 718 fontsize:S text: 718 shift:(-10,5)
  bar:1999 at: 958 fontsize:S text: 958 shift:(-10,5)
  bar:2006 at: 982 fontsize:S text: 982 shift:(-10,5)
  bar:2012 at: 1040 fontsize:S text: 1040 shift:(-10,5)

TextData=
  fontsize:S pos:(20,20)
  text:

## Melestradurezh

Karg=  }}
 
 

## Tud
## Gevelliñ
## Notennoù ha dave

## Liammoù diavaez
Marisa Monte

**Marisa de Azevedo Monte**, bet ganet e Rio de Janeiro d'ar 1añ a viz Gouere 1967, a zo ur ganerez-sonaozerez ha produerez vrazilian.

E-touez an arzourien eus Brazil ez eo an hini nemeti a zo perc'hennez war he holl ganaouennoù.

En ur ober 19 vloaz a vicher he deus Marisa gwerzhet ouzhpenn 9 miliona bladinier e Brazil hag er bed. Hervez ar gelaouenn Rolling Stone Brasil eo ar pouezusañ kanerez a Vrazil. 

Marisa Monte he deus studiet ar sonerezh, kanañ, seniñ piano ha taboulinañ pa oa bugel. Pa oa krennardez he deus kemeret perzh er gomedienn war gan Rock Horror Show, renet gant Miguel Falabella1, en ur zerc'hel da studiañ ar c'han lirek adal he fevarzek vloaz.

## He fladennoù

### Albomoù studio
*1989: *[[MM (álbum)|MM]]*
*1991: *[[Mais (álbum de Marisa Monte)|Mais]]*
*1994: *[[Verde, Anil, Amarelo, Cor-de-Rosa e Carvão]]*
*2000: *[[Memórias, Crônicas e Declarações de Amor]]*
*2006: *[[Infinito Particular]]*
*2006: *[[Universo ao Meu Redor]]*
*2011: *[[O Que Você Quer Saber de Verdade]]*

### Albomoù diwar al leurenn
*1996: *[[Barulhinho Bom - Uma Viagem Musical]]* (CD duplo)
*2014: *[[Verdade, Uma Ilusão Tour 2012/2013]]*

### DVDoù
*1989: *[[MM Ao Vivo]]*
*1991: *[[Mais (DVD)|Mais ao Vivo]]*
*1996: *[[Barulhinho Bom - Uma Viagem Musical (DVD)|Barulhinho Bom ao Vivo]]*
*2001: *[[Memórias, Crônicas e Declarações de Amor (DVD)|Memórias, Crônicas e Declarações de Amor - Ao Vivo]]*
*2008: *[[Infinito ao Meu Redor]]* (DVD + CD)
*2014: *[[Verdade, Uma Ilusão Tour 2012/2013]]*

### Dibab
*2016: *[[Coleção (albom Marisa Monte)|Coleção]]*

## Liammoù diavaez
* Lec’hienn ofisiel
Dugelezh Westfalen

**Dugelezh Westfalen** a oa un dugelezh kozh en Impalaeriezh santel roman german hag a badas betek 1803. 

Honnezh a oa er reter da gontelezh Mark, hag er c'hornôg da briñselezh Waldeck. 
Arensberg e oa ar gêr-benn. 

## Istor
Ur broviñs distaget diouzh dugelezh Sachsen e oa, roet e 1180 (pa voe harluet Henri le Lion) da arc'heskob Köln gant Friedrich Barbarosa. Ur rann eus priñselezh Arc'heskob-Dilenner Köln e oa. 

Roet e voe e 1803 da Hessen-Darmstadt.
Friedrich Iañ Barbarossa

**Friedrich Iañ ** *von Hohenstaufen* (1122 – 1190), lesanvet **Barbarossa** en italianeg abalamaour da liv e varv (* Kaiser Rotbart* en alamaneg), a oa Impalaer santel. 

Ganet e oa e trowardroioù Ravensburg e 1122. Adalek 1147 e oa dug Souabia evel Friedrich III. D'ar 4 a viz Meurzh 1152 e voe dilennet da Roue ar Romaned ha Roue Germania, e Frankfurt, ha kurunennet d'an 9 en Aachen. 
 
E 1155 e teuas da vout Roue Italia hag e miz Mezheven e voe lakaet war e benn ar gurunenn a Impalaer santel gant ar pab Adrian IV.

Mervel a reas war lez ar stêr Saleph e 1190.

## Dimezioù ha bugale

Div wech e timezas.
#Torret e voe e eured kentañ da Adela von Vohburg
#Addimeziñ a reas da Beatris Iañ Bourgogn :
* Rainald (* 1161 † 1164), - marvet da dri bloaz, beziet e Lorsch
* Beatris (* 1162 - deroù 1174), beziet e Lorsch
*Guillaume (* 1163 † 1164), beziet e Lorsch
* Friedrich V von Schwaben (16 a viz Gouhere 1164 e Pavia - 28 Du 1169/1170), dug Schwaben, beziet e Lorsch
* Herri VI an Impalaeriezh Santel (1165 - 1197), impalaer german, roue Sikilia, 
** dimezet da Constanza Iañ Sikilia (1154 - 1198), merc'h da Ruggero II, roue Sikilia, mamm d'an impalaer Friedrich II an Impalaeriezh Santel.
* Konrad (1167 - 1191), Friedrich VI von Schwaben, dug Schwaben 
* *Merc'h* (Here/Du 1168 - fin 1184)
* Otto Iañ Bourgogn (1179 - 1200), kont palatin Bourgogn, 
** dimezet da Marc'harid Bleaz († 1230), kontez Bourgogn, kontez Bleaz
* Agnès (* Here/Du 1168 pe 1174 ; † 8 a viz Here 1184), beziet en iliz-veur Spire.
* Conrad II de Souabe (1173 - 1196), dug Schwaben 
*Sophie (* 1175 † ? ), 
**dimezet da Guillaume, markiz Montferrato
* Wilhelm (war-dro Even/Gouhere 1176 - marvet en-bugelig), beziet e Lorsch
* Philipp Iañ Schwaben (* 1177 † 1208), dug Schwaben, roue Alamagn, roue ar Romaned, 
** dimezet e 1197 da Mari Bizantion (1181 - 1208), merc'h d'an impalaer Isaac II Angelos.
Milan Presse

**Milan Presse** zo un ti-embann gallek, savet e Toloza e 1980, ha perc'hennet gant Bayard Presse abaoe 2004, hag a werzh 3 % eus al levrioù evit ar yaouankiz e Bro-C'hall.

Pevar den a oa en 1980 o sevel an ti-embann: Patrice Amen, levrdiour hag embanner, ha dastumer levioù-bugale; Alain Oriol, kelenner gallek; Bernard Grimaud, gwerzher; ha Michel Mazéries, rener-embregerezh. Anvet e voe *Milan*, anv gallek un evn-preizh du — ar skoul – a c'haller gwelout er Pireneoù ha war lez ar Garona.

En 2004 e voe prenet Milan gant Bayard, ur stroll-gwask-hag-embann diazezet e 6 bro, ar 4vet embanner evit ar yaouankiz e Bro-C'hall.

## Notennoù
Marcia Wallace

**Marcia Wallace**, ganet **Marcia Karen Wallace** d'ar 1añ a viz Du 1942 e Creston, a zo ur ganerez, un aktourez hag ur sevenerez saoz.

## Liammoù diavaez
* Lec'hienn
Dugelezh Saks

**Dugelezh Saks** (*Hertogdom Sassen* en alamaneg izel, *Herzogtum Sachsen* en alamaneg) zo un dugelezh en hanternoz Alamagn, er Grennamzer, hag a badas eus 804 pe war-dro betek 1296. Unan eus ar pemp dugelezh orin alaman eo. 

## Tachenn
En em astenn a rae war zouaroù a zo ivez hiziv e Stadoù Niedersachsen, Nordrhein-Westfalen, Schleswig-Holstein, Sachsen-Anhalt ha lodennoù all eus Sachsen.

## Istor
Bro saozon ar Grennamzer eo, ar bobl a aloubas Enez Vreizh. Trec'het e voent gant Karl Veur e 772, ha sujet d'e impalaeriezh, Frankia, a-benn 804. 

Rannet e voe etre div zugelezh: 
*Sachsen-Lauenburg
*Sachsen-Wittemberg
Dugelezhioù-orin

An **dugelezhioù-orin** alaman, *Stammesherzogtümer* en alamaneg, "dugelezhioù (*Herzogtümer*) ar meuriadoù (*Stammes*)", a oa an tachennoù poblet gant ar meuriadoù german kozh, hag a oa rannoù e reter Rouantelezh ar Franked, pe Frankia, da vare Feur-emglev Verdun e 843.

## An dugelezhioù
*Dugelezh frank *(Herzogtum Franken)*
*Dugelezh Bavaria *(Herzogtum Bayern)*
*Dugelezh Sachsen *(Herzogtum Sachsen)*
*Dugelezh Swabia *(Herzogtum Schwaben)*
*Dugelezh Loren *(Herzogtum Lothringen)*
Priz kounaat Astrid Lindgren

Ar **Priz kounaat Astrid Lindgren**, pe *« Astrid Lindgren memorial award »* (ALMA) zo ur priz lennegel a vez roet da skrivagnerien evit ar yaouankiz. Krouet eo bet gant gouarnamant Sveden en 2002, pa varvas Astrid Lindgren, kroueerez Pippi Långstrump. Pemp milion a gurunennoù svedat a vez roet d'al loread(ez), da lavaret eo kement ha 550 000 euro : gant se eo ar priz pouezusañ evit ar rumm lennegezh-mañ. An eil brasañ priz lennegel er bed eo war-lerc'h Priz Nobel al lennegezh.
Sgian-dubh

Ar **sgian-dubh** zo ur gontell a vez a-wechoù gant ar Skosiz a zoug ar c'hilt hag a zougont en o loer.
Bavaria (disheñvelout)

**Bavaria** eo da gentañ anv brezhonek ha meur a yezh all c'hoazh (latin, saozneg, italianeg, euskareg...) ur vro en Alamagn: **[[Bavaria]]** (Bayern en alamaneg).

## Lec'hioù
### 
*Dugelezh Bavaria
*Rouantelezh Bavaria
*Bavaria (stad), unan eus Stadoù Alamagn hiziv.

### 
* Bavaria (Nervesa della Battaglia), kêr

### 
* Bavaria (Kansas)
* Bavaria (Wisconsin)

## Gwelet ivez
*Bayern
Herri al Leon

**Herri al Leon** (1129/1131-1195), pe **Heinrich der Löwe** en alamaneg, a voe Dug Sachsen (evel Herri III) adal 1142 ha dug Bavaria (evel Herri XII) adal 1156, div zugelezh a zalc'has betek 1180. Unan eus galloudusañ priñsed Alamagn e oa, ken na deuas e gevezer ha kenderv eus an tiegezh Hohenstaufen Friedrich Barbarossa, hag e vab Herri VI, da dennañ digantañ Dugelezh Sachsen ha dugelezh Bavaria 

## E vuhez
Mab e oa da Herri al Lorc'hus, dug Bavaria ha Sachsen, hag a oa mab da Herri an Du, dug Bavaria. E vamm a oa Gertrud von Sachsen, merc'h nemeti an impalaer Lotar II, pe Lotar von Supplinburg, ha Richence von Nordheim, pennhêrez douaroù sakson Nordheim ha Braunschweig-Lüneburg.
Boyar

Ur **boyar** pe **boyer** (eus ar ger rusek боярин : boiarin, hag eus ar ger roumanek boier) zo un den eus an noblañs er broioù reizhkredennek slavek e Retereuropa (*[[arc'hont]]* er broioù gresianek). Bez e oa anezho e Rus' Kiev hag e broioù reizhkredennek ar Balkanoù, hag anvet *joupan* pe *ispan* (e bulgareg жупан, e roumaneg jupân, e gresianeg γύπηανὀς, diwar ar slavoneg жупънь : mestr an douar). Adalek ar XIVvet kantved e oa anavezet ar ger « boyar » betek e priñselezhioù roumanek Transilvania, Moldavia ha Valakia (*boier* e roumaneg), pan eas ar renkad da get er Balkanoù hag e kreisteiz Ukraina, gant an aloubadeg turk.

Ma oa titloù noblañs ar gerioù *boyar* pe *жупънь* - *ispan* ( evel dug, kont, markiz, baron) ne oa gwir evit an anvioù *Князь* - *kniaz*, na *voivod*, *hospodar*, a oa anvioù kargoù, ha diskarget pe torret a garg e c'halled bezañ, pe prenañ ar garg a c'halled ivez. Er priñselezhioù rouman e veze dilennet ar priñs gant bodadeg ar voyared.
Kashmir (kanaouenn)

***Kashmir*** zo ur ganaouenn gant ar strollad sonerien hard rock saoz Led Zeppelin hag a gaver war e c'hwec'hvet album, *[[Physical Graffiti]]* an anv anezhañ ha deuet e-maez d'ar 24 a viz C'hwevrer 1975.

Kroget ar gerioù anezhi e 1973 gant Robert Plant, da-geñver ur veaj da Varoko, e padas keit ha tost da dri bloavezh a-raok ma voe peurechuet gant John Bonham ha Jimmy Page. Enrollet e oa bet e-kerzh mizioù Genver ha C'hwevrer 1974 e studioioù Headley Grange.

Daoust dezhi da vezañ gwall hir – 8:29 he fadelezh — e voe degemeret mat ar ganaouenn gant ar radioioù na chomjont ket etre daou d'he skignañ sof-kont. Sonet e oa bet e pep sonadeg ar strollad betek an dibenn anezhañ e 1980.

He c'hlevout a c'heller ivez er film *[[Le Crabe-tambour (film)|Le Crabe-tambour]]* (1977) gant Pierre Schoendoerffer (1928-2012) :  Arvest an davarn en Douar-Nevez.

## Liammoù diavaez
* Gerioù ar ganaouenn war AZ Lyrics
* Ar ganaouenn Kashmir
Lizher ur vaouez dianavez

***Lizher ur vaouez dianavez*** (titl orin alamanek: *Brief einer Unbekannten*) zo un danevell gant Stefan Zweig, embannet e 1922. Lakaet eo bet e brezhoneg gant Gérard Cornillet hag embannet e 2013.

## Liammoù diavaez
*Fichenn al levr war lec'hienn Kuzul ar Brezhoneg

Ar c’hoari-echedoù, an Alarc'h, 2013[1]
Bukan

**Bukan** (بوکان Bukān en perseg ; Bokan en kurdeg) zo ur gêr vras e gwalarn Iran. Annezet eo gant 180&nbsp;000 a dud (e 2013). Pennlec'h proviñs Azerbaidjan ar C'hornôg eo **Bukan**.
Vareged

Ar **Vareged**, pe Rus, eo an anv roet d'ar Vikinged a guitaas Lec'hlenn da vont war-du ar reter. Ar re-se, Daned, met Svediz dreist-holl, a veve eus gwerzhañ, preizhañ, brezeliñ evel goprsoudarded. Mont a raent a-hed stêrioù ur vro hag a voe anvet Rusia diwezhatoc'h, ha tizhout Mor Kaspia ha Konstantinopolis. Int-i eo a savas diazezoù ar stad rus.
Gwioñvarc'h

**Gwioñvarc'h** (*Vihomarch* pe *VVihomarch* er skridoù kozh) a oa e penn ar Vretoned da goulz an emsavadeg a-enep ar Franked etre 822 ha bloavezh e varv, e 825. Krediñ a reer e c'halle bezañ savet da enebiñ ouzh krouidigezh ur gontelezh frank e Porc'hoed, etre 818 ha 820. Honnezh e oa an emsavadeg kentañ abaoe hini Morvan Lez-Breizh e 818, a-enep an impalaer frank Loeiz an Deol. 

N'ouzer ket ha kemer a reas an anv a ri, pe roue. En hanternoz Breizh e renas bepred, da lavarout eo kornôg Domnonea. Soñjal a ra da lod e oa eus Bro-Leon rak Gwioñvarc'h e oa an anv a veze roet da mab henañ Konted Leon.

Anavezet eo dre skridoù daou istorour frank : Eginhard hag Astronomus. 

E diskar-amzer ar bloaz 822 e kerzhas Lambert I<sup>añ</sup> Naoned gant konted all Marzoù Breizh a-enep Gwioñvarc'h, met ne deujont ket a-benn da dapout na da lazhañ o enebour. E 824 e teuas an impalaer e-unan da gemer penn an arme frank, a oa bet bodet e Roazhon e miz Gwengolo. Se zo kaoz e soñjer e oa diazezet galloud Gwioñvarc'h en hanternoz ar vro, pa oa bet hini Morvan er mervent. 

## Notennoù ha daveennoù
Dis-moi comment ils parlent - Komzou tud va bro

***Dis-moi comment ils parlent - Komzou tud va bro*** a zo ul levr divyezhek, kant triwec'h pajenn ha pevar-ugent dezhañ, bet embannet gant ar gevredigezh eus Bro-Leon Skolig-al-Louarn.

Savet gant al leanez Anna-Vari Arzur ha Marie-Françoise Kéramprant-Meyer e oa bet moulet e Sant-Tonan e miz Kerzu 1994. Ennañ e kaver daou vil kant krennlavar ha tro-lavar bet dastumet ha skeudennaouet gant bugale ha yaouankizoù eus ar Mor-Bihan, Penn-ar-Bed ha Skolig-al-Louarn.

Embannet e oa bet al levr gant skoazell Kuzul-Departamant Penn-ar-Bed ha Skol-Uhel ar Vro.

Teir lodenn a ya d'ober an oberenn-mañ ha kregiñ a ra an hini gentañ gant un digoradur ma kinnig Anna-Vari Arzur un dek krennalavar bennak, skeudennaouet gant pemp pe c'hwec'h tresadenn a-wechoù a ro da gompren o zalvoudegezh resis.

Diskouez a ra an eil lodenn daou vil krennalavar rannet etre dek pennad :
# Les gens : *An dud*
# Les femmmes : *Ar merhed*
# Vivre... se marier : *Beva... dimezi ; ar garantez, ar vugale, ar gozni, ar c'hleñved, ...*
# Les vertus, les défauts, la sagesse : *Ar perziou-mad, ar perziou-fall, ar furnez*
# Le travail, la terre : *Al labour, an douar*
# La nourriture, la boisson, l'argent : *Debri, eva, dispign*
# Le temps, les mois, les fêtes : *An amzer, ar miziou, ar goueliou*
# Les animaux domestiques et sauvages, les oiseaux : *Al loened doñv ha gouez, al laboused*
# La mer, les îles : *Ar mor, an inizi*
# Les pays, la religion : *Ar broiou, ar relijion*

An teirvet lodenn a ziskouez pemp kant tro-lavar, a-gevret gant o zroidigezh c'hallek.
Eskopti Naoned

**Eskopti Naoned** (*Dioecesis Namnetensis* e latin), a zo unan eus nav eskopti istorel Breizh, hag a glote mui-pe-vui gant Bro-Naoned gwechall, gant departamant al Liger-Atlantel hiziv.

## Parrezioù eus Eskopti Naoned na oant ket e Breizh
### En [[Anjev]]

## An eskopti a-vremañ
An eskopti a-vremañ a zegouezh gant departamant al Liger-Atlantel abaoe 1801, stag ouzh Arc'heskopti Teurgn, hag ouzh Arc'heskopti Roazhon abaoe 2003.

## Roll an eskibien

## Roll an arc'hdiagoned
## Liammoù diavaez
* Lec'hienn ofisiel
Bains

**Bains** zo un anv-lec'h gallek.

## Kumunioù

###### 
**Bains-sur-Oust*, anv gallek kumun Baen-Ballon

###### 
* Bains (Aovergn), en Aovergn
* Bains-les-Bains, e Loren

## Pennadoù kar
*Bain
*Baen