Benac'h

**Benac'h** (distaget ) a zo ur gumun eus Bro Dreger ha pennlec'h kanton Benac'h, e departamant Aodoù-an-Arvor, e norzh Breizh. Etre Montroulez (er c'huzh-heol) ha Gwengamp (er sav-heol) emañ. Pennlec'h kanton e oa betek 2015.

## Douaroniezh
En hanternoz da Venac'h emañ an hent-bras nevez, er c'hreisteiz emañ Koad an Noz ha Koad an Nae; er c'hornôg emañ ar stêr Gwig hag er reter al Leger.

Gant tud ar vro, an hent o vont eus Gwengamp da Vontroulez, hag e dreuze Benac'h, e oa anvet "*Hent Roial*"

Daoust m'eo tost da Louergad ha da Blounevez-Moedeg, eo troet ar barrez etrezek Plougonveur hag ar Chapel-Nevez kentoc'h, abalamour d'an hent-bras. Tud Louergad n'int ket deuet mat e-barzh Benac'h. Jeu a zo etre an div barrez pell zo.
;Al Leger

Belle-Isle-en-Terre. Léguer. Pont 1.jpg|Al Leger. Ar pont
Belle-Isle-en-Terre. Léguer. 3.jpg|Al Leger. Tu traoñ ar pont
Belle-Isle-en-Terre. Leguer. Kastell Mond. Artisans.jpg|Al Leger, drek Kastell Mond. Gouel an artizaned 2017


Ar Gwig

Belle-Isle-en-Terre. Guic. Pont Cunuder.jpg|Gwig, war an tu traoñ, diouzh pont Kunuder
Belle-Isle-en-Terre. Guic. Vannes.jpg|Rañvell ar vilin-bleud kozh, tu krec'h
Belle-Isle-en-Terre. Guic. Ecluse.jpg|Rañvell. Tu traoñ


## Anv
### Stummoù skrivet
* Bernard Tanguy : **Belle Isle**, **Belisle**, **Belile**, 1224; **Belle-Isle**, 1235; **Benisse**, 1235; **Benigla**, 1330; **Bella Insula**, 1391; **Belille**, 1444; **Belleisle**, **Bellile**, 1477
* Erwan Vallerie : (evel B. Tanguy) + : **Belle Isle**, 1235; **Pulchra Insula**, 1371; **Belle-Ile**, 1516; **Bellisle**, 1630; **Benac'h**, **Benec'h**, 1779

### Gerdarzh
* Dont a rafe an anv gallek eus ar grennamzer. Menec'h bet deuet eus "*Belle-Île en Mer*" (ar Gerveur) o dije savet ur manati e Lokmaria tro an xi<sup>vet</sup> kantved. Roet o dije an anv "*Belle Isle en Terre*" d'ar barrez dre enebiñ ouzh "*Belle Isle en Mer*". Kement-mañ n'eo ket prouet tamm ebet. Ken buan all e c'hell bezañ liammet an anv gallek ouzh ar fed m'emañ parrez Benac'h e kember al Leger hag ar Gwig...

An anv brezhonek a teufe diwar ar gerioù "*ben*" (diaz/traoñ) , ha "*nec'h*" (run). N'eus ket peadra da vezañ souezhet dre m'emañ ar gumun e penn izelañ un draoñienn.

## Ardamezioù

*

## Istor
### kantved
#### [[Brezel-bed kentañ]]
* 97 gwaz a gollas o buhez abalamour d'ar brezel hervez monumant ar re varv, da lavaret eo 5,55 % ag ar boblañs hervez an niveradeg bet graet e 1911.
#### [[Eil Brezel-bed]]
* Mervel a reas tri den eus ar gumun abalamour d'ar brezel.
## Mojenn ar bourk
A-gozh, hervez ar vojenn, e oa Benac'h war ur savenn bennaket. Ur vaouez deus "Biet" (an anv kozh), a vije bet o laerezh un tamm bara digant Sant Ergad, ha hemañ, fuloret, da gas ar barrez e penn izelañ an draoñienn. Ur stumm all eus ar vojenn a gont penaos e oa bet pinijennet tud "Biet" gant ar sant abalamour na felle ket dezhe enoriñ anezhañ.

## Monumantoù ha traoù heverk
;Iliz katolik *Sant Jakez an Henañ*

Belle-Isle-en-Terre. Eglise. Façade latérale ouest.jpg|Tour ha talbenn war ar c'hornog
Belle-Isle-en-Terre. Eglise. Bas-relief de l'autel.jpg|Izelvos an aoter
Belle-Isle-en-Terre. Eglise. Bannière I.V. Pendreo.jpg|Iliz. Banniel I.V. Pendreo. Pedet evidomp
Belle-Isle-en-Terre. Eglise. Statue saint Jacques.jpg|Delwenn sant Jakez
Belle-Isle-en-Terre. Eglise. Mémorial 1914-1918.jpg|Maen-koun 1914-1918. Da Vugale Benac'h, marvet evit ar Vro

;Chapel Lokmaria
Bet savet er  -  kantvedoù, dindan an anv *Itron-Varia Pendreo* (1391). Lakaet war roll ar savadurioù istorel d'an 18 Eost 1928.

Belle-Isle-en-Terre. Locmaria. La Messelière.jpg|Lokmaria. La Messelière. 1931
Chapelle de Locmaria - Belle-Isle-en-Terre - Ensemble.jpg|Chapel Lokmaria
Belle-Isle-en-Terre. Locmaria. ensemble.jpg|Lokmaria. Ar chapel hag ar vered asambles
Belle-Isle-en-Terre. Locmaria. Porche.jpg|Lokmaria. Porched
Belle-Isle-en-Terre. Locmaria. Jubé.jpg|Lokmaria. Jube

* Ar vered : ouzhpenn da volz Lady Mond, e kaver er vered bez ar priñs Kadjar. Ur plac'h yaouank eus Benac'h a oa aet da vatezh da Bariz, en un ti bras eus ar familh Kadjar. Flemmet e oa bet du-hont gant unan deus ar baotred, hag hi retornet d'he farrez ur bugel en he c'hof. 
* Maen-bez Maurice Noguès, unan eus an nijerien gentañ, zo ennañ ivez.
;Chapel ar C'hoad

;Feunteun Penn-Dreo

Belle-Isle-en-Terre. Penn Dreo. Ecriteau.gif|Penn Dreo. Skritell
Belles-Isle-en-Terre. CP Fontaine N.C de Pendreo.jpg|Kartenn-bost feunteun I.V. Pendrev
Belle-Isle-en-Tere. I.V Pendreo. Escalier.jpg|Itron Varia Pendrev. Ar skalieroù war hent Tregrom
Belle-Isle-en-Terre. Penn-Dreo. Escalier.jpg|

Ret eo pignat gant ar skalierioù 110 pazenn a-raok bezañ e-kichen feunteun Pendreo. Met talvezout a ra ar boan : brudet e oa ar feunteun-mañ evit pareañ an dud eus an drev. Ar glañvidi ac'h ae betek eno, skeiñ ur gwenneg bennaket en dour hag evañ ur bannac'hig dioutañ. Sañset e oant da bareañ nebeut amzer goude. Dour ar feuntenn a veze lakaet e-barzh boutailhoù ivez, da vont da werzhañ da Wengamp.
Diwezhatoc'h ez eus bet graet un nebeud studiadennoù diwar dour-hud feunteun Pendreo : kalz "holen urik" a zo e-barzh, ar pezh a zisplegfe pare an dud. Met piv an diaoul a zisplego istor Jean-Yves, bet d'ur feunteun all hep gouzout dezhañ, ha yac'haet koulskoude... Setu amañ ar respont : dre ur fazi fentus, Penn an *Treff* (Lokmaria e oa un *treff*, dalavaret eo ur rann, eus Louergad), a zo aet, gant sur-awalc'h tud re zesket dre al levrioù, da Pen-*Dreo*, sañset ober war dro an drev.
;Kastell Koad an Noz

Belle-Isle-en-Terre. Coat an Noz. Novembre 2010.jpg|Koad an Noz. Miz Du 2010

;Labouradeg paper *Les papeteries Vallée*
Savet war vord al Leger e-kreiz an , kregiñ a ra an uzin d'ober charre adalek 1885. E 1920 e voe savet stankell Kernanskivieg a-benn pourchas tredan dezhi, ar pezh a ro nerzh d'hec'h oberiantiz. Buhez sokial hag ekonomiezh Benac'h a zo troet war-du an uzin-se. E deroù ar brezel bed kentañ e oa unan eus an industriezhioù brasañ e Breizh: 250 den a laboure eno hag ur mil bennaket a veve diwar ar produiñ. Serret e vo a-benn fin ar gont e 1965, abalamour d'ar c'hevezerezh ekonomikel start. Ul lusk bras a zo kollet neuze gant parrez Benac'h hag he zrowardroioù. Un tennad istor diaes evit ar boblañs.

Dilezet eo abaoe ar mare-se. Labouret o deus kumuniezhioù kumunioù Beg ar C'hra ha Bro Benac'h da gempenn al lec'h. Ar pal zo gante eo ober eus al lodenn eus an draoñienn a zo bet savet an uzin warni, ul lec'h naturel en-dro. Met n'eus ket kaoz eus skarzhañ tout an traoù. Faotañ a ra d'an dud miret ur roud eus an uzin gozh ha deus he charre. Ur raktres sevenadurel a zo boulc'het neuze war memes-tro: digeriñ an dachenn d'an holl, kinnig anezhi gant poltriji pe livadurioù, hag aozañ abadennoù a bep seurt warni.
Embannet zo bet ul levr diwar-benn an Uzin baper-se : *les papeteries Vallée (1856-1965)*

## Brezhoneg
;Ya d'ar brezhoneg
* D’ar 26 a viz Du 2007 e oa bet votet ar garta Ya d'ar brezhoneg gant kuzul-kêr ar gumun.
* D'ar 17 a viz C'hwevrer 2010 e oa bet roet d'ar gumun al label Ya d'ar brezhoneg live 1.
;Deskadurezh
* Klasoù divyezhek a zo eno abaoe 1998.
* E distro-skol 2012 e oa 20 skoliad enskrivet er c'hlasoù divyezhek (17,7% eus skolidi ar gumun evit a sell ouzh ar c'hentañ derez).

## Tro-lavar
Hervez an dro-lavar, *kezeg Benac'h ne c'houlennont ken met boued ha beaj*.

## Festivalioù
* *Festival Blues les 2 rivières* zo anezhañ abaoe 2002, aozet gant ar gevredigezh "les 2 rivières". Bep bloaz e teu sonerien eus meur a vro. D'ar sonerien yaouank da vont war-raok gant ar sonerezh e vez aozet un taol-lañs.
* *Le printemps de Lady Mond* zo anezhañ abaoe 2005, e Benac'h ha tro-war-dro. Bep bloaz, e-pad ur sizhun, e c'haller selaou sonerezh klasel eus an .

## Kestell Lady Mond

E-kreiz bourk Benac'h emañ Kastell Mond. Graet eo bet sevel gant Lady Mond, war patrom hini Koad an Noz, e fin an Eil brezel-bed el lec'h ma oa gwechall milin Prad Gwegen (hini he zad). Re dost e oa eus an hent ken e veze gwelet e-barzh hervez mignoned Lady Mond. Abalamour da se he deus lakaet anezhañ da vezañ distrujet ha savet en-dro un nebeut metradoù pelloc'h. Bremañ eo bet prenet ar c'hastell gant ti-kêr Benac'h, ha staliet eo bet ar CRIR (Centre Régional d'Initiation à la Rivière) e-barzh.

Savet eo bet kastell Koad an Noz etre 1880 ha 1894 gant ar gontez Sesmaisons. E 1859 e teuas, dre liammoù eured, priñsed Faucigny-Lucinge da vezañ perc'henn warnañ. Bertrand de Faucigny-Lucinge, ur bern dle gantañ war e chouk, a werzhas anezhañ e 1923. Prenet e voe 6 vloaz war-lerc'h gant Sir Robert Mond, a-benn profañ anezhañ da Lady Mond. Abaoe he marv e 1949 ez eus bet meur a berc'henn, hini ebet dioute gouest da reneveziñ anezhañ avat. Kouezhañ a ra en e boull tamm-ha-tamm.

## Lec'hioù all
CRIR (centre régional d'initiation à la rivière) :

E kastell Mond emañ staliet ar CRIR. Savet eo bet gant ar gevredigezh Eau & Rivière. Pal ar greizenn a zo kizidikaat, kelaouiñ ha stummañ an dud diwar-benn an endro ha dreist-holl an dour.

## Emdroadur ar boblañs

**Emdroadur poblañs Benac'h abaoe 1793**

Colors=
  id:lightgrey value:gray(0.9)
  id:darkgrey  value:gray(0.7)
  id:sfondo value:rgb(1,1,1)
  id:barra value:rgb(0.7,0.9,0.7)
ImageSize  = width:800 height:350
PlotArea   = left:50 bottom:30 top:30 right:50
DateFormat = x.y
Period =from:0 till:2100
TimeAxis   = orientation:vertical
AlignBars  = justify
ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:300 start:0
ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:150 start:0
BackgroundColors = canvas:sfondo
BarData=
  bar:1791
  bar:1792
  bar:1793
  bar:1794
  bar:1795
  bar:1796
  bar:1797
  bar:1798
  bar:1799
  bar:1800 text:1800
  bar:1801
  bar:1802
  bar:1803
  bar:1804
  bar:1805
  bar:1806
  bar:1807
  bar:1808
  bar:1809
  bar:1810
  bar:1811
  bar:1812
  bar:1813
  bar:1814
  bar:1815
  bar:1816
  bar:1817
  bar:1818
  bar:1819
  bar:1820 text:1820
  bar:1821
  bar:1822
  bar:1823
  bar:1824
  bar:1825
  bar:1826
  bar:1827
  bar:1828
  bar:1829
  bar:1830 
  bar:1831
  bar:1832
  bar:1833
  bar:1834
  bar:1835
  bar:1836
  bar:1837
  bar:1838
  bar:1839
  bar:1840 text:1840
  bar:1841
  bar:1842
  bar:1843
  bar:1844
  bar:1845
  bar:1846
  bar:1847
  bar:1848
  bar:1849
  bar:1850 
  bar:1851
  bar:1852
  bar:1853
  bar:1854
  bar:1855
  bar:1856
  bar:1857
  bar:1858
  bar:1859
  bar:1860 text:1860
  bar:1861
  bar:1862
  bar:1863
  bar:1864
  bar:1865
  bar:1866
  bar:1867
  bar:1868
  bar:1869
  bar:1870 
  bar:1871
  bar:1872
  bar:1873
  bar:1874
  bar:1875
  bar:1876
  bar:1877
  bar:1878
  bar:1879
  bar:1880 text:1880
  bar:1881
  bar:1882
  bar:1883
  bar:1884
  bar:1885
  bar:1886
  bar:1887
  bar:1888
  bar:1889
  bar:1890 
  bar:1891
  bar:1892
  bar:1893
  bar:1894
  bar:1895
  bar:1896
  bar:1897
  bar:1898
  bar:1899
  bar:1900 text:1900
  bar:1901
  bar:1902
  bar:1903
  bar:1904
  bar:1905
  bar:1906
  bar:1907
  bar:1908
  bar:1909
  bar:1910
  bar:1911
  bar:1912
  bar:1913
  bar:1914
  bar:1915
  bar:1916
  bar:1917
  bar:1918
  bar:1919
  bar:1920 text:1920
  bar:1921
  bar:1922
  bar:1923
  bar:1924
  bar:1925
  bar:1926
  bar:1927
  bar:1928
  bar:1929
  bar:1930 
  bar:1931
  bar:1932
  bar:1933
  bar:1934
  bar:1935
  bar:1936
  bar:1937
  bar:1938
  bar:1939
  bar:1940 text:1940
  bar:1941
  bar:1942
  bar:1943
  bar:1944
  bar:1945
  bar:1946
  bar:1947
  bar:1948
  bar:1949
  bar:1950 
  bar:1951
  bar:1952
  bar:1953
  bar:1954
  bar:1955
  bar:1956
  bar:1957
  bar:1958
  bar:1959
  bar:1960 text:1960
  bar:1961
  bar:1962
  bar:1963
  bar:1964
  bar:1965
  bar:1966
  bar:1967
  bar:1968
  bar:1969
  bar:1970 
  bar:1971
  bar:1972
  bar:1973
  bar:1974
  bar:1975
  bar:1976
  bar:1977
  bar:1978
  bar:1979
  bar:1980 text:1980
  bar:1981
  bar:1982
  bar:1983
  bar:1984
  bar:1985
  bar:1986
  bar:1987
  bar:1988
  bar:1989
  bar:1990 
  bar:1991
  bar:1992
  bar:1993
  bar:1994
  bar:1995
  bar:1996
  bar:1997
  bar:1998
  bar:1999
  bar:2000 text:2000
  bar:2001
  bar:2002
  bar:2003
  bar:2004
  bar:2005
  bar:2006
  bar:2007
  bar:2008
  bar:2009
  bar:2010
  bar:2011
  bar:2012
  bar:2013
  bar:2014
  bar:2015
  bar:2016
  bar:2017
  bar:2018
  bar:2019
  bar:2020 text:2020
PlotData=
 color:barra width:10 align:left 
 bar:1793 from:0 till: 741 
 bar:1800 from:0 till: 812 
 bar:1806 from:0 till: 816 
 bar:1821 from:0 till: 905 
 bar:1831 from:0 till: 1079 
 bar:1836 from:0 till: 1378 
 bar:1841 from:0 till: 1740 
 bar:1846 from:0 till: 1851 
 bar:1851 from:0 till: 1600 
 bar:1856 from:0 till: 1602 
 bar:1861 from:0 till: 1272 
 bar:1866 from:0 till: 2051 
 bar:1872 from:0 till: 1876 
 bar:1876 from:0 till: 1920 
 bar:1881 from:0 till: 1997 
 bar:1886 from:0 till: 1945 
 bar:1891 from:0 till: 1929 
 bar:1896 from:0 till: 1944 
 bar:1901 from:0 till: 1896 
 bar:1906 from:0 till: 1862 
 bar:1911 from:0 till: 1748 
 bar:1921 from:0 till: 1612 
 bar:1926 from:0 till: 1659 
 bar:1931 from:0 till: 1619 
 bar:1936 from:0 till: 1508 
 bar:1946 from:0 till: 1501 
 bar:1954 from:0 till: 1284 
 bar:1962 from:0 till: 1231 
 bar:1968 from:0 till: 1142 
 bar:1975 from:0 till: 1185 
 bar:1982 from:0 till: 1204 
 bar:1990 from:0 till: 1067 
 bar:1999 from:0 till: 1099
 bar:2006 from:0 till: 1050
 bar:2012 from:0 till: 1085
TextData=
  fontsize:S pos:(50,10)
  text:Mammenn Cassini hag EBSSA



## Melestradurezh

## Tud
### Tud ganet eno
* 1864 : Jan Mari Guerguin, ganet e Koadmalouarn, e Benac'h, ar 4 Mae 1864. Leanez dindan anv *Soeur Marie de Sainte-Nathalie*, 22 Eost 1887. Bet tapet gant c'hwec'h leanez all, ha dibennet gant ar Voxered e Tai-Yuan (rannvro Chian-Si, e bro Sina), an 9 Gouere 1900. Bet gwenvidikaet an 3 Genver 1943, ha den-eürus ar 24 a viz Du 1946.
 
Belle-Isle-en-Terre. Acte de baptême de Jeanne Marie Guerguin.jpg|Skrid badeziant Jan-Mari Guergin
Belle-Isle-en-Terre. Religieuses martyres.jpg|Seurezed bet merzheriet
Belle-Isle-en-Terre. Cantique de Jeanne-Marie.jpg|Kantik Jan-Mari

Skeudennoù bet tennet en iliz Benac'h.
* 1869 : Mari Manac'h, pe "Lady Mond", Breizhadez paour aet da binvidik.
* 1878 : Joseph Ollivier, gouizieg.
### Tud marvet eno
* 1949 : Mari Manac'h, pe "Lady Mond", Breizhadez paour aet da binvidik.
### Tud beziet eno
*Maurice Noguès, nijour, interet e Lokmaria.

### Ardamezeg ar familhoù

## Levrlennadur
* Centre généalogique et historique du Poher. *Kaier ar Poher*. n° 66. Miz Here 2019
* Régis de Saint-Jouan : *Dictionnaire des communes du département des Côtes d'Armor. Éléments d'histoire et d'archéologie*. Conseil Général des Côtes d'Armor 1990
* Bernard Tanguy : *Dictionnaire des noms de communes, trèves et paroisses des Côtes d'Armor. Origine et signification*. ArMen - Le Chasse-Marée. 1992
* Erwan Vallerie : *Diazezoù studi istorel an anvioù-parrez. Corpus*. An Here. 1995
## Liammoù diavaez

* Benac'h war lec'hienn Geobreizh

## Notennoù ha daveoù