Auguste Le Breton

**Auguste Montfort**, lesanvet **Le Breton**, a zo ur skrivagner breizhat romantoù du gallek, ganet d'an 18 a viz C'hwevrer 1913 e Lesneven ha marvet d'an 31 a viz Mae 1999 e Saint-Germain-en-Laye (Bro-C'hall). Goude ur yaouankiz darvoudaouek pa zarempredas an hailhoned e voulc'has ur resped a skrivagner gant berzh.

E-touez traoù all eo brudet evit bezañ ijinet ar ger « rififi » ha degaset hini « verlan ». Ur skrivagner frouezhus e oa, p'en deus skrivet ur bern romantoù polis, ha levrioù diwar-benn al luc'haj. Meur a romant dezhañ a zo bet azasaet er sinema, er bloavezhioù 1950 ha 1960 dreist-holl.

## Buhez
### Yaouankiz hag implijoù kentañ
E dad Eugène Monfort (hep *t* e kreiz) genidik eus An Oriant a oa un ouesker hag ur furlukin, un "auguste" (alese anv-bihan e vab). Mervel a reas en emgann e-pad ar Brezel-bed kentañ d'an 19 a viz Gwengolo 1914, "marv evit Frañs". Dilezet e voe gant e vamm Rosalie Gorel, a varvas e Pariz d'an 9 a viz Even 1970 (dielloù kêr Roazhon). Dont a reas da vezañ minor ar Stad, hag eus ar menaj ma oa oc'h ober war-dro ar saout e voe kaset , d'an oad a eizh vloaz, d'un ti-emzivaded a vrezel. Tec'hel a reas kuit pa oa 11 vloaz, ha 12 vloaz, evit mont da Amerika d'en em gannañ a-enep an Indianed. Da 14 vloaz e voe kaset d'un ti-kastiz, gwir galeoù evit ar vugale d'ar mare-se. Kontañ a reas ar bugaleaj hag ar c'hrennoad divoas-se e *Les Hauts Murs* ha *La Loi des rues*.

Toer ha douarer e voe goude, ha daremprediñ a reas torfedourien c'hall. Skoulmañ a reas liamoù kreñv gant hailhoned Saint-Ouen, hag a rae « Le Breton » anezhañ. E-pad an Eil Brezel-bed hag an Ac'huberezh e oa "bookmaker" ha perc'hennañ a rae tripodoù ha pretioù. Talañ a reas a-wechoù ouzh gangsterien ar Gestapo c'hall. Da vare an Dieubidigezh e voe roet Kroaz ar brezel dezhañ. Eñ a oa o klask un dra all avat : gallout mont e-barzh an tiez-emzivaded hag an tiez-kastiz, evit bezañ kelaouet ha gwelet. Adkregiñ a reas gant e vicher a vookmaker dindan guzh. Kontañ a reas al lodenn-se eus e vuhez e-pad an Ac'huberezh e *2 sous d'amour*.

### Kammedoù kentañ ar skrivagner
34 bloaz e oa pa c'hanas e verc'h Maryvonne e 1947. En em brometet en doa e kontje e vugaleaj pa vefe tad, neuze e kemeras e bluenn evit kontañ ar bloavezhioù tremenet en ti-kastiz e *Les Hauts Murs*, dediet da vMaryvonne.

Skrivañ a reas *La Loi des rues* war-lerc'h, ha gant *Du rififi chez les hommes*, embannet er Série noire, e teuas da vezañ brudet e bed ar romant polis. Gant Gallimard e voe embannet goude bezañ bet nac'het gant meur a di-embann. Kuzuliañ a reas e vreutaer dezhañ da varilhañ ar ger « rififi ». Perc'henn nemetañ e voe warnañ diwar neuze. Dont a reas al levr da vezañ ur film aozet gant Jules Dassin.

Ur roll bihan a c'hoarias e *[[Razzia sur la chnouf]]*, hini rener un tripod pa zeue Jean Gabin da gerc'hat un treuzdouger chnouf divilzin, e bistolenn en e zorn. Kalz oberennoù alll gant Auguste Le Breton a voe azasaet gant ar sinema gall goude (gant tud evel Michel Audiard, Albert Simonin, Frédéric Dard).

### Skrivagner arroutet

Ouzhpenn 80 levr a voe skrivet gantañ, lod anezho lakaet da filmoù, ar re vrudetañ o vezañ *Razzia sur la chnouf*, *Du rififi chez les hommes* ha *Le Clan des Siciliens*. A-drugarez d'ar filmoù-se e kejas gant steredennoù ar sinema gall : aktourien evel Gabin, Ventura, Delon, Hossein ha filmaozerien evel Gilles Grangier, Henri Decoin hag Henri Verneuil. 

Ne oa ket Auguste Le Breton tre en e vleud er faltazi rik. Ur mailh e oa er buhezskrid hag emvuhezskrid avat. Un test dispar e oa eus e amzer hag e vetoù. Ober a reas tro ar bed, ar pezh a lakaas anezhañ da lec'hiañ e « Rififi » e Brazil, Mec'hiko, Arc'hantina, Kanada, e New York, e Hong Kong. Lavaret a raio : « Ne gav ket din e c'hall an den lec'hiañ ur romant en ur vro n'en deus ket bevet eno. Ar skrivagner ne rank ket bevañ hep kuitaat e gador, a-hend-all ne servij da netra. »

Tost e oa e galon ouzh Breizh, ha rannañ a rae e amzer etre rannvro Pariz ha Brignogan. Redek a rae ar stalioù levrioù e Lesneven pe Plouzeniel, e skerb tro-dro e c'houzoug, e veret pe e gasketenn war e benn. Boas e oa da zebriñ en ur preti. Digeriñ a reas levraoueg Plouzeniel d'ar 3 a viz Gouere 1996, hag ar memes tra a reas e verc'h Maryvonne, e penn lid digoradur savadur nevez al levraoueg tri bloaz goude rik. Kemer a reas al levraoueg anv Auguste le Breton.

E 1995 e skrivas *Monsieur Crabe* en enor d'ar re en doa sikouret anezhañ da drec'hiñ krign-bev ar gorzailhenn. Embann a reas *Du vent… et autres poèmes* e 1998, da 85 bloaz, o tiskouez d'ar publik un tu all eus e dalant.

Tremen a reas Auguste Le Breton bloavezhioù diwezhañ e vuhez e Le Vésinet, straed Pasteur. Mervel a reas diwar krign-bev ar gorzailhenn en ospital Saint-Germain-en-Laye d'an 31 a viz Mae 1999, d'an oad a 86 vloaz. Douaret eo bet e bered ar Vésinet.

Azasaet e voe e levr *Les Hauts Murs* er sinema e 2008.

## Le Breton hag al luc'haj
Unan eus ar skrivagnerien en deus implijet al luc'haj, langach ar straedoù, el lennegezh e voe Auguste Le Breton.

Pinvidikaat a reas anezhañ zoken en ur ijinañ ar ger « rififi » war kae ar Foz e Naoned, e 1942. Ober a reas gant ar ger-se e titl e oberenn benna *Du rififi chez les hommes.* Lakaet e voe ar ger er geriadurioù hag ober a reas tro ar bed.

Eñ eo an hini a grouas ivez ar ger « verlan », dindan ar stumm « verlen » da gentañ, e 1942 e Café de la Poste e Pariz, hag ober a reas gantañ en e oberenn.

## Oberenn
### Romantoù
#### Heuliad ''Rififi''
* *Du rififi chez les hommes*, Gallimard, Série noire , 1953 ; adembannadurioù : Le Livre de poche , 1971 ; Carré noir , 1976 ; Folio , 1992 ; Folio policier , 1999
* *Du rififi chez les femmes*, Presses de la Cité, Un mystère , 1957
* *Du rififi à New York (Pour 20 milliards de diamants)*, Presses de la Cité, Un mystère , 1962
* *Du rififi au Proche-Orient (Le Pain, le sang et le sel)*, Presses de la Cité, Un mystère , 1953
* *Du rififi à Hambourg (Les Racketters)*, Presses de la Cité, dast. « Cavalcade », 1960 (dindan an titl *Les Racketters*) ; Presses de la Cité, Un mystère , 1963
* *Du rififi au Mexique (Chez Cuanthemoc)*, Presses de la Cité, Un mystère , 1963
* *Du rififi à Barcelone (Toreros et truands)*, Presses de la Cité, Un mystère , 1964
* *Du rififi à Paname (Face au syndicat du crime)*, Plon, 1964
* *Du rififi au Cambodge (Opium sur Angkor Vat)*, Plon, 1965
* *Du rififi derrière le Rideau de Fer (Le Soleil de Prague)*, Plon, 1968
* *Du rififi à Hong-Kong (Sociétés secrètes criminelles)*, Plon, 1968
* *Du rififi au Brésil (Escadron de la mort)*, Plon, 1968
* *Du rififi au Canada (Le Bouncer)*, Plon, 1969
* *Du rififi en Argentine (Où souffle le Pampero)*, Plon, 1969

#### Heuliad ''L'As''
* *L'As des anti-gangs*, Plon, Les Antigangs , 1977
* *L'As et « Belles Chaussures »*, Plon, Les Antigangs , 1977
* *L'As et le Casse du siècle*, Plon, Les Antigangs , 1977
* *L'As et la Marquise*, Plon, Les Antigangs , 1977
* *L'As et l'Ennemi public*, Plon, Les Antigangs , 1977
* *L'As et les Terroristes*, Plon, Les Antigangs , 1978
* *L'As au Sénégal*, Plon, Les Antigangs , 1978
* *L'As et les Malfrats*, Plon, Les Antigangs , 1978

#### Hauliad ''Bontemps de la Brigade anti-gangs [Le Masque]''
* *Paul Bontemps super-flic*, Éditions du Masque, Brigade anti-gangs , 1979
* *Bontemps aux Bahamas*, Éditions du Masque, Brigade anti-gangs , 1979
* *Bontemps et le Gang des postes*, Éditions du Masque, Brigade anti-gangs , 1979
* *Bontemps et la Couronne de Russie*, Éditions du Masque, Brigade anti-gangs , 1980
* *Bontemps et les Braqueurs du Louvre*, Éditions du Masque, Brigade anti-gangs , 1980
* *Bontemps et le Navajo*, Éditions du Masque, Brigade anti-gangs , 1980
* *Bontemps et les Loubards*, Éditions du Masque, Brigade anti-gangs , 1980
**Série ''Bontemps de la Brigade anti-gangs [Media 1000]***
* *Bontemps en Amazonie*, Média 1000, Brigade anti-gangs , 1981
* *Bontemps et le Corrompu*, Média 1000, Brigade anti-gangs , 1981
* *Bontemps et l'Officier perdu*, Média 1000, Brigade anti-gangs , 1981

==== Heuliad *Bontemps de la Brigade anti-gangs [Presses de la Cité]* ====
* *Bontemps à New York*, Presses de la Cité, Brigade anti-gangs , 1981
* *Bontemps et les Caïds*, Presses de la Cité, Brigade anti-gangs , 1982
* *Bontemps à Hong-Kong*, Presses de la Cité, Brigade anti-gangs , 1982
* *Bontemps et le Sadique*, Presses de la Cité, Brigade anti-gangs , 1982
* *Bontemps et le Jeune Tueur*, Presses de la Cité, Brigade anti-gangs , 1982
* *Bontemps et la Mine d'El Papayo*, Presses de la Cité, Brigade anti-gangs , 1983
* *Bontemps contre les anti-gangs*, Presses de la Cité, Brigade anti-gangs , 1983
* *Bontemps, le Juif et le criminel de guerre*, Presses de la Cité, Brigade anti-gangs , 1983
* *Bontemps et la Chienne rouge*, Presses de la Cité, Brigade anti-gangs , 1983
* *Bontemps et les Jack-pots*, Presses de la Cité, Brigade anti-gangs , 1984
* *Bontemps et les Holdopeuses*, Presses de la Cité, Brigade anti-gangs , 1984
* *Bontemps et la Balancette*, Presses de la Cité, Brigade anti-gangs , 1984
* *Bontemps et les Indiens*, Presses de la Cité, Brigade anti-gangs , 1984
* *Bontemps et l'Homme chat*, Presses de la Cité, Brigade anti-gangs , 1985
* *Les Demoiselles du porno*, Presses de la Cité, Brigade anti-gangs , 1985
* *Gentleman gangster*, Presses de la Cité, Brigade anti-gangs , 1985
* *Le Cogneur*, Presses de la Cité, Brigade anti-gangs , 1986
* *Chambre forte*, Presses de la Cité, Brigade anti-gangs , 1986

==== Heuliad Yves Tréguier ====
* *Les Hauts Murs* (1954)
* *La Loi des rues* iUniverse, 1999, [https://books.google.fr/books?id=5G0KhH7pZUEC&printsec=frontcover&dq=la+loi+des+rues lenn enliennn].embannadur  e 1955

==== Romantoù all ====
* *Razzia sur la chnouf *, Gallimard, Série noire , 1954 ; adembannadurioù : Le Livre de poche , 1971 ; Carré noir , 1976
* *Le rouge est mis*, Gallimard, Série noire , 1954 ; rééditions : Le Livre de poche , 1971 ; Carré noir , 1976
* *Rafles sur la ville*, Presses de la Cité, 1955
* *Les Tricards*, Presses de la Cité, 1958
* *Les Maq's*, Presses de la Cité, 1960
* *Priez pour nous*, Presses de la Cité, 1961
* *Les Jeunes Voyous* (1965)
* *Brigades anti-gangs, Plon, 1965
* *Le Clan des Siciliens*, Plon, 1967 
* *Le Tueur à la lune*, Plon, 1971
* *Rouges étaient les émeraudes*, Plon, 1971
* *Les Bourlingueurs*, Plon, 1972
* *Les Pègriots*, Plon/Robert Laffont, 1973 ; adembannadur Le Livre de poche , 1980
* *Fortifs*, Hachette, 1982 
* *Deux sous d'amour*, Carrère, 1986
* *Du Rebecca chez les aristos*, Éditions du Rocher, 1991
* *Le Bedeau*, Éditions du Rocher, 1995

### Barzhoniezh
* *Du vent… et autres poèmes*, Plon, 1968

### Memorioù
* *Ils ont dansé le rififi*, Éditions du Rocher, 1991

### Buhezskrid
* *Malfrats and Co*, Robert Laffont, 1971
* *Monsieur Rififi* (1976)
* *La Môme Piaf*, Hachette, 1980
* *Deux sous d'amour* (1986)
* *Monsieur Crabe*, Éditions du Rocher, 1995

### Adembannadurioù all
* *Langue verte et noirs desseins*, Presses de la Cité, 1960 ; adembannadur dindan an titl *L'Argot chez les vrais de vrai*, Presses de la Cité, 1975 (skeudennaouet gant Piem)
* *Aventures sous les tropiques*, Éditions Pygmalion, dast. Univers insolite, 1977
* *Argotez, argotez, il en restera toujours quelque chose*, Carrère, 1987 (skeudennaouet gant Piem)

### Sinema
#### Filmoù azasaet diwar e levrioù
*1955 : *[[Du rififi chez les hommes]]* gant Jules Dassin
*1955 : *[[Razzia sur la chnouf]]* gant Henri Decoin
*1956 : *[[La Loi des rues]]* gant Ralph Habib
*1957 : *[[Le rouge est mis]]* gant Gilles Grangier
*1958 : *[[Rafles sur la ville]]* gant Pierre Chenal
*1959 : *[[Du rififi chez les femmes]]* gant Alex Joffé
*1963 : *[[Rififi à Tokyo]]* gant Jacques Deray
*1966 : *[[Du rififi à Paname]]* gant Denys de La Patellière
*1969 : *[[Le Clan des Siciliens]]* gant Henri Verneuil
*2008 : *[[Les Hauts Murs]]* gant Christian Faure

#### Divizoù
*1956: *[[Bob le flambeur]]* gant Jean Pierre Melville
#### Aktor
*1955: *[[Razzia sur la chnouf]]* gant Henri Decoin

## Notennoù ha daveoù

## Liammoù diavaez
* Lec'hienn dediet da Auguste Le Breton
* video : Apostrophes 29/10/1982 En jacter des vertes et des pas mures