Henroma

**Henroma** a vez graet eus ar marevezh istorel ma tiorroas ar sevenadurezh roman, en Henamzer Europa, adalek he geneliezh, savidigezh, betek he diskar. Komzet e vez ivez eus an **Henamzer roman** pe eus **Roma an Henamzer**. Kroget dre genstrollañ un nebeud kêriadennoù en ur bastell-vro vihan e-kreiz Italia eo deuet a-benn tamm-ha-tamm ar vourc'hig uvel da vezañ mestr war ar bed kreizdouarel penn-da-benn e deroù ar marevezh kristen betek dibenn an Henamzer dre sevel un impalaeriezh galloudus-kenañ a renas war an darn-vrasañ eus Europa  ar C'hornôg ha lodennoù eus Afrika ha kornôg Azia etre 50 ha 476. **Henroma** a vez implijet evit daveiñ d'an impalaeriezh a oa Kêr Roma he c'hêr-benn eta.

Dindan levezon ar sevenadur henc'hresian en deus lakaet Roma mennozhioù ha teknikoù d'o barr ken e lavarer eus ar sevenadur gresian-ha-roman eo bet mammenn bennañ diorroadur speredel Europa eus ar Grennamzer betek hiziv. Betek kreiz an  eo bet ar studioù gresian-ha-roman diazez deskadurezh ar vegenn en Europa.

*Ne vo kavet amañ nemet un diverrañ eus istor Roma. Displeget eo dre ar munud e pennadoù all klokoc'h. Evit lenn muioc'h, implijit al liammoù hag ar rummadoù.*

## Krouidigezh Roma ([[753 kt JK|-753]])

Hervez an hengoun hag ar vojenn latin e vije bet diazezet Kêr Roma e -753. Romulus a vije bet savet gantañ kêr Roma e-lec'h m'emañ ar Menez Palatin e-kichenik an Tiber e-tro -753 ma voe bodet strolladoù Latined, Sabined ha, marteze, Etrusked. Prouet eo bet gant an arkeologiezh e oa bet kroget an dud d'ober o annez war an tuchennoù en-dro da Roma e-tro an  ha ma yeas an dud war baotaat adal an 

## Ar rouantelezh ([[753 kt JK|-753]] betek [[509 kt JK|-509]])

Da-heul Romulus hag e warlerc'hidi vojennel eo ar rouaned etrusk en em stailh er vro. Ganto eo e vo treuzfurmet Roma en ur gwir gêr e-tro -600. Lakaat a rejont sevel ur ramparzh-tro (moger Servius), kempenn ar forom ha sevel a rejont santual ar c'hapitol.

Moarvat eo e-pad mare ar rouantelezh ma voe frammet ar relijion roman enni ur meskaj hendresoù indezeuropek ha levezonioù gresian hag etrusk. Romaned an Henamzer a lakae berzh o brezeliadegoù war gont un deoliezh pizh e-keñver o doueed.

Sellet ivez ouzh ar pennadoù : relijion roman, mitologiezh roman, gouelioù relijiel roman.*
</br>

== Ar Republik roman ([[509 kt JK|-509]] betek [[31 kt JK|-31]]) ==
De *res publica* (lat.) "an dra foran".

[[Lucius Tarquinius Superbus|Tarkwin ar Balc'h]] *(Tarquinius Superbus)* a vez graet eus diwezhañ roue Roma. Tirantus, rog, e voe argaset kuit gant ar Romaned e [[509 kt JK|-509]]; da-heul e voe krouet ar [[Republik roman]] gouarnet gant ar [[Sened roman|Sened]] hag ar [[Magistrated|Vagistrated]] dilennet gant pobl Roma (d'ar mare-hont e oa an termen *populus* evit ar bobl armet, da lavaret eo keodedourien Roma (ken ar vrientinien hag ar werin)). 
E penn-kentañ ar Republik roman e veze tabutoù bras etre ar [[Patrisian|Batrisianed]] *(brientinien)* hag ar [[Plebs]] *(gwerin)*. A-benn ar fin e voe savet ensavadurioù a gempoueze galloud ar Batrianed hag a reizhe hini ar [[konsul|goñsuled]] e [[367 kt JK|-367]].

Kregiñ a reas emled Roma dre aloubidigezh Italia Greiz ha preizhadenn kêr [[Veii]] e [[396 kt JK|-396]]. Goude gwast [[Roma]] e [[390 kt JK|-390]] e krogas ur marevezh hir ma ne voe ket preizhet Roma biken ken gant hec'h enebourien hag a badas betek [[410]] ha drailh Roma gant [[Alarik]].

Tamm-ha-tamm en em gann Roma gant hec'h enebourien hag e vrasa he ziriad a-nebeudoù. E [[300 kt JK|-300]] eo deroet an ingalder politikel da [[plebs|Blebeiz]]. E [[272 kt JK|-272]] eo mestr Roma war [[Italia]] a-bezh. 

Adal [[264 kt JK|-264]], ha brezelioù Roma a-enep [[Kartago]], da gentañ dre ar [[brezel punek kentañ]] ha, da c'houde, dre an [[eil brezel punek]], e tap ar Romaned aloubiñ [[Sicilia (proviñs)|Sikilia]], [[Corsica et Sardinia|Korsika ha Sardigna]] hag [[Hispania]]. Dont a ra Roma da vezañ an nerzh kentañ e kornôg ar [[mor Kreizdouar]] e [[202 kt JK|-202]]. Kartago hag a rank paeañ un [[truaj]] da Roma a vo distrujet-lip e [[146 kt JK|-146]] gant ar Romaned.

Efedusoc'h-efedusañ anezho, e krog al [[lejion roman|lejionoù roman]] da emellout e aferioù [[Gres]], [[rouantelezh Makedonia]] hag [[Azia Vihan]]. E-pad an  eo sujet Gres gant Roma. Degas a raio ul levezon sevenadurel bras-meurbed dezhi. Pinvidik-mor eo begenn ar Romaned diwar o freizhadennoù brezel. E-keit-se e kresk en enkadenn sokial en [[Italia]]. Diazezet e oa berzh ar Republik war ur c'hempouez etre an elfennoù anezhi. Dont a raio he diskar da-heul un emled bet trumm betek re. Soñjet e oa bet an ensavadurioù anezhi evit ur [[keoded|geoded]]. Divarrek int da verañ un impalaeriezh. Adal [[133 kt JK|-133]] eo stegnetoc'h an traoù (s.o. ar re [[Gracchus]]), tud c'hoantek a stourm evit tapout ar galloud : [[Gaius Marius|Marius]] a-enep da [[Sulla]], [[Cinna (koñsul roman)|Cinna]], [[Pompeius]] a-enep da [[Jul Kaezar]], [[Aogust (impalaer roman)|Octavius]] a-enep da [[Mark Anton]]. 

*Evit gouzout hiroc'h diwar-benn framm politikel ar Republik, sellet ouzh Ensavadurioù ar Republik roman.*

*Evit gouzout hiroc'h diwar-benn red an darvoudoù, sellet ouzh Istor ar Republik roman hag ouzh Roll koñsuled an Impalaeriezh roman uhelañ.*

*Evit gouzout hiroc'h diwar-benn framm sokial ar Republik, sellet ouzh Kevredigezh ar Republik roman.*

== An impalaeriezh roman ([[31 kt JK|-31]] betek [[395]]) ==
=== Marevezh ar [[principat]] ===

Kregiñ a ra an [[impalaeriezh roman]] goude ganedigezh [[Jul Kaezar]] ha donedigezh Octavius [[Aogust (impalaer)|Augustus]] d'ar galloud. E-ser damantiñ d'an [[urzh senedel]], e kreñva [[Aogust (impalaer)|Aogust]] e c'halloud personel. Gras da labour al lejionoù e teu a-benn da vrasaat ar bed roman a-galz. Aozañ a ra an impalaeriezh dre [[proviñs roman|broviñsoù]] meret a-drugarez da [[urzh ar varc'heien]].

Barr an impalaeriezh a vo tizhet gant e warlec'hidi, impalaerien tiernelezhioù [[Julio-Klaoda]], ar [[Flavianed]] hag an [[Antonined]]. En , emañ gorread an impalaeriezh en he brasañ. Gant ouzhpenn ur milion a annezidi ez eo Roma kêr vrasañ ar bed kreizdouarel gant ur [[aozadur kêr Roma|framm dibar]]. 

Gras d'ar *pax romana* *(peoc'h roman)* e talc'h an [[trevadenn (Roma)|trevadennoù]] da ziorren a-drugarez da [[evergetegezh]] an dibabidi. Bleuñviñ a ra meurgêrioù bras [[Kartago]], [[Antiokia]] hag [[Aleksandria]] en-dro.

*Sellet ouzh ar pennad Aozadur kêr Roma evit dizoleiñ an diskoulmoù lakaet e plas evit merañ ar gêr veur-mañ*

=== An impalaeriezh roman diwezhañ ===
Difenn an impalaeriezh a-enep gwask bepred kreñvoc'h ar [[Germaned|C'hermaned]] a zegasas d'e heul milourekadur an impalaeriezh. Goude [[tiernelezh Severus]] e rank an impalaeriezh talañ ouzh un [[enkadenn an IIIe kantved|enkadenn]] bolitikel ha sokial vras en . A-benn e teu [[impalaerien Illiria]] da adsevel an traoù en o rez a-benn ar fin e dibenn an . War dreuzoù ar  e c'hall an impalaeriezh addispakañ he nerzh goude meur a dreuzfurmadur bras : [[ranndaur an impaleriezh roman|Rannet eo an impalaeriezh]] hag ingalet eo ar galloud etre impalaerien ([[tetrarkiezh]], ha goude [[Aogust (titl)|Aogust]] eilet gant [[Kaezar (titl)|Kaezared]]), treuzkaset eo ar [[kêr-benn|gêr-benn]] da [[Kergustentin|Gergustentin]], [[diharzveliezh]], pounneraet eo ar velestradurezh, germanekaet al lu. Ambrouget eo an [[treuzfurmadur]]ioù-se gant diorroidigezh ar [[Kristeniezh|relijion kristen]]. 

Tamm-ha-tamm e vo doujet d'ar gristeniezh gant an impalaeriezh roman ha, goude-se e vo degemeret ganti e-doug ar . Dindan un nebeud remziadoù tud en em framm ar gristeniezh gant harp an impalaeriezh. Un termen a vo lakaet d'ar c'hendoujañs relijiel gant [[Teodosius Iañ|Teodosius I]] ha [[Gratian]] a lakaio dre heg ar relijion gristen da relijion nemeti. 

*Sellet ouzh pennad an Impalaeriezh roman hag ouzh roll an impalaerien.*

*Sellet ouzh ar pennad diwar-benn ar proviñsoù roman hag ouzh ar pennadoù gouestlet da bep proviñs*



== An impalaeriezh roman divodet (goude [[395]]) ==
Goude bezañ bet adunanet evit ar wech ziwezhañ e [[394]] gant [[Teodosius Iañ|Teodosius I]], eo daouhanteret an impalaeriezh adarre :
* Dindan daou rummad tud eo beuzet [[Impalaeriezh roman ar C'hornôg]] dindan lanv ar pobloù german. Lakaet e vo un termen dezhi e [[476]], un deiziad hag a zo bet dalc'het gant an istorourien evit lakaat termen d'an [[Henamzer]]. 
* Derc'hel penn a ra [[Impalaeriezh roman ar Reter]] hag azasaat a ra ouzh ar saviad nevez. Tamm-ha-tamm en em dreuzfurm en [[Impalaeriezh vizantat]] a drebado betek [[1453]].

== Aozadur milourel, politikel, relijiel hag ensavadurioù roman ==


*Gwelet ivez :*
* [[Cursus honorum]]
* [[Darempredoù etre ar relijion roman hag ar relijionoù all]]

== Arz ==
Andon an [[arz roman]] zo da glask eus tu ar sevenadur italek met ne grogas da vleuniañ da vat nemet goude bezañ kejet gant an [[Arz henc'hresian|arz gresian]] a vo drevezet gantañ e-pad pell.



*'Savouriezh**

En he bleuñv emañ ar [[savouriezh roman]] e [[kêr]]. Degasadennoù a zeu da vare ar [[savouriezh impalaerel]] a ouio ledañ dre holl implij ar [[bolz war hantergelc'h|volz war hantergelc'h]] hag implij ingal ar [[mortez]] ([[opus caementicium]]), da gentañ, hag ar [[brikenn|brikennoù]] da c'houde (''[[opus latericium]]''); savet e voe savadurioù hardisoc'h-hardisañ e [[Roma]] ([[Panteon Roma|Panteon]], [[kolizeum]], [[foromoù impalaerel]], [[kibelldioù roman|kibelldioù]], hag all) hag er [[proviñs roman|proviñsoù]] ([[Pont ar Gard]], [[Kelc'hva Nîmes]], hag all). </br>

Adtapet ha gwellaet eo teknikoù kinklañ ar C'hresianed :
* [[Freskenn|freskennoù]] ha [[stuk]] a chom skouerioù kaer-kenañ anezho e [[Pompeii]] hag [[Herculanum]],
* [[mozaikenn|mozaikennoù]], arz kaset betek penn gant implij al lieslivañ, gant pennoberennoù [[villa romana del Casale]] pe [[Ravenna]].
* marellerezh [[marmor]] pe gant mein livek (''[[opus sectile]]'')
 
''Sellet ouzh tipologiezh ar savadurioù er rummad [[Savouriezh roman]]''

''Sellet ouzh roll ar monumantoù er rummad [[Roll savadurioù roman]]''

''Gwelet ivez ar pennad war an [[Epigrafiezh latin]]''

**Lennegezh*'

Ur gwir dispac'h a voe degaset gant ar Romaned war tachenn al levr. Ganto e voe roet d'a llevrioù o stumm modern anavezet ganeomp dre vrudañ implij ar [[codex|c'hodex]], anezhañ ul strobad folennoù keinet, aesoc'h da implij ha da lenn eget ar follennoù roll boaziet da neuze.

*Sellet ouzh ar pennad diwar-benn al lennegezh latin, hag ar rummad:Lennegezh c'hresian ar marevezh roman*.

== Buhez pemdez ==
* An [[anvioù roman]] (doare an *tria nomina*, tri anv) hag ar [[raganvioù roman]]
* Ar gwiskmant : an [[toga]], ar [[stola]]
* An annezañ : [[domus]], [[insula]] ha [[villa (istor)|villa]]
* An [[deiziadur juluan]]
* Ar [[Niveradur roman|sifroù roman]]
* [[C'hoarioù ar sirk]]
* Ar [[Kibelldioù roman|c'hibelldioù roman]]
* Ar [[moneiz roman]]
* An [[unanennoù muzuliañ roman]]
* An [[ergastuloù]] (Bac'hioù ha prizonioù)

== Notennoù ==
*  Ne renker ket e istor Henroma, hini [[Impalaeriezh roman ar Reter]] (Impalaeriezh vizantat), [[Kergustentin]] he [[kêr-benn|c'hêr-benn]] goude [[330]]. Padet eo eus [[285]] betek [[1260]] (alouberezh [[Trabzon|impalaeriezh Trebizond]])
== Levrlennadur ==

* *La civilisation romaine*, [[Pierre Grimal]], [[1960]], adembannet e [[1981]], ti Flammarion
* *Histoire générale de l’Empire romain*, Paul Petit, [[1974]], édition du Seuil
* *L’art de l’ancienne Rome'', Bernard Andreae, 1973, éditions d’Art André Mazenod
*  An impalaeriezh roman - un dielfennadenn varksour gant an arkeologour saoz Neil Faulkner

## Liammoù diavaez
* Hentoù galloudel Roma : gweledvaoù galloudel ha skeudennaoueg (ita/ing/fr)
* Site insecula (Egipt, Roma, ha gres an Henamzer).

## Gwelet ivez
ar pennadoù :
* Republik roman
* Impalaeriezh roman
* Roll an Impalaerien roman
* Roll koñsuled an Impalaeriezh roman uhelañ

hag ar rummadoù :
* :Rummad:Henroma
* :Rummad:Impalaer roman