open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Heteroptera

An ***Heteropterae***, **pugnez** pe **louezaed** e brezhoneg, zo un isurzhiad eus an amprevaned heterometabolek eus isrenkad ar *Pterygota*, dezho :
* ur genoù graet da flemmañ ha da sunañ ; 
* div zivaskell. An askelloù a-raok zo kroc'hennek e-skoaz re a-dreñv zo damgarnet ; 
* kerniel hir.

En isurzhiad-mañ ez eus 41 c'herentiad hag a vod ouzhpenn  spesad anvet pugnez en un doare hollek, ha pa vevfent en dour pe war an douar. Ar c'herentiad anavezetañ eo hini ar *[[Pentatomidae]]*.
Adalbert Prusia (1884-1948)

**Adalbert Prusia** (1884–1948), pe *Adalbert Ferdinand Berengar Viktor von Preußen* en alamaneg, a oa ur priñs alaman eus an Tiegezh Hohenzollern. 

## Dimeziñ ha bugale
Dimeziñ a reas da Adelheid von Sachsen-Meiningen (1891-1971), priñsez Saks-Meiningen, ha tri bugel o doe:
* Viktoria Marina (ganet-marv 4 Gwengolo 1915)
* Viktoria Marina (11 Gwengolo 1917 - 22 Genver 1981)
* Wilhelm Victor (15 C'hwevrer 1919 - 7 C'hwevrer 1989)
Maria Kristina Aostria

**Maria Kristina Aostria** (en alamaneg *Maria Christina von Österreich*), zo bet anv meur a briñsez aostrian:

* Maria Christina Aostria (1574–1621), arc'hdugez Aostria, 
* Maria Christina Aostria (1742–1798), arc'hdugez Aostria, dugez Sachsen-Teschen
* Maria Christina Aostria (1858–1929), arc'hdugez Aostria, Rouanez Spagn, pried Alfonso XII, roue Spagn.
* *Maria Christina Aostria-Teschen* (1879–1962), arc'hdugez Aostria, gwelout Maria Christina, Priñsez Salm-Salm


File:Anonym Erzherzogin Maria Christierna.jpg| Maria Christina (1574–1621) gant un arzour dizanv, e 1592.
file:Meister der Erzherzoginnen-Porträt - Erzherzogin Maria Christina.jpg|An ac'hdugez Maria Christina Aostria (1742–1798), e 1765.
Restr:María Cristina de Habsburgo-Lorena.jpg | Maria Christina Aostria (1858–1929),
File:Archduchess Maria Christina of Austria (1879–1962) photo.jpg| *Maria Christina Aostria-Teschen* (1879–1962)


## Pennad kar
*Maria Cristina
Maria Kristina Aostria (1858-1929)

**Maria Kristina Aostria** (1858-1929), pe **Maria Christina von Österreich** (en alamaneg), pe **María Cristina de Habsburgo-Lorena** (e spagnoleg), a oa ur briñsez aostrian deuet da vout rouanez Spagn goude dimeziñ da Alfonso XII, roue Spagn.

## He bugale
Tri bugel o doe Maria Kristina Aostria hag he fried Alfonso XII. 
** María de las Mercedes (1880–1904), infantez Spagn ha priñsez Asturiez, a zimezas da Carlos de Borbón-Dos Sicilias (1870-1949)
** María Teresa (1882–1912), infantez, dimezet da Ferdinand von Bayern (1884-1958) 
** Alfonso XIII (1886–1941), Roue Spagn kenkent ha ganet, dre ma oa marvet e dad a-raok. Dimeziñ a reas da Victoria Eugenia de Battenberg
Cordey

**Cordey** a zo ur gumun eus departamant Calvados
e Bro-C'hall. 
## Istor
* Eil brezel-bed: mervel a reas pemp den nann-soudard e Cordey e 1944 abalamour d'ar brezel.
### kantved
### kantved
## Monumantoù ha traoù heverk
* Kastell Carabillon,  kantved. 
* Iliz katolik *Sant Andrev*,  kantved.
* Ti-feurm Cordey.
## Dezougen
## Douaroniezh
## Emdroadur ar boblañs 1962-2008

## Melestradurezh

## Tud
## Gevelliñ
## Liammoù diavaez
## Notennoù ha daveoù
Chimpanze boutin

Ar **chimpanze boutin** (*Pan troglodytes*), anvet ivez **chimpanze** hepken alies p’eo ar spesad chimpanzeed boutinañ, a zo ur "marmouz meur" rummataet e kerentiad an *Hominidae*. Eus ar memes genad hag ar bonobo eo, nemet ez eo brasoc'h ha postekoc'h. Bevañ a ra en Afrika. Hervez an DNA ez eo al loen tostañ d'an den. Ul loen en arvar ez eo.

## Isspesadoù
Pevar isspesad a zo da vihanañ:
* *Pan troglodytes verus* (takad 1 war ar gartenn)
* *Pan troglodytes ellioti* (takad 2 war ar gartenn)
* *Pan troglodytes troglodytes* (takad 3 war ar gartenn)
* *Pan troglodytes schweinfurthii* (takad 4 war ar gartenn)

## Gwelet ivez
* Chimpanze
* Marmouz meur
* Hominidae
Freuz-dimeziñ

Gant embann ur **freuz-dimeziñ** e kemenner eo bet nullet an dimeziñ, ha kildalvoudus eo, da lavaret eo e vez graet evel pa ne vije ket bet eus an dimeziñ. An abegoù evit didalvoudekaat un dimeziñ a c'hall cheñch hervez ar broioù hag ar mareoù.

Disheñvel eo diouzh an torr-dimeziñ, a vez embannet da derriñ un dimeziñ diwar un deiziad resis, ha n'eo ket kildavoudus.

## Skouer Herri VIII
Herri VIII a lakeas freuzañ tri eus e c'hwec'h eured : 
*gant Catherine of Aragon (war an diazez ma oa bet dimezet d'e vreur kent),
*gant Anne Boleyn (war an diazez ma he dije hoalet anezhañ gant sorserezh hag e oa avoultrez, ha dre ma ne felle ket dezhañ lakaat e bried d'ar marv e kinnigas dezhi plegañ da lakaat freuzañ o eured evit kaout ur marv dousoc'h), 
*gant Anne of Cleves (war an diazez ma n'he dije ket sevenet an eured hag e oa bet prometet a-raok d'ur gwaz all). 
Evit Catherine Howard ne voe ket freuzet hec'h eured. Avoultrez e oa bet, gant Thomas Culpeper, ha kontet kaer gant gwazed all eus al lez.
Michael D. Higgins

**Michael Daniel Higgins**, a vez graet **Michael D. Higgins** anezhañ dre vras (en iwerzhoneg: *Micheál D. Ó hUigínn*), ganet d'an 18 a viz Ebrel 1941 e Luimneach, a zo ur politikour iwerzhonat. Prezidant Strollad al Labour eo, ha ministr an Arzoù, ar Sevenadur hag ar Gouezelegva eo bet eus 1993 da 1997. Dilennet eo bet da Brezidant Republik Iwerzhon da-geñver votadeg miz Here 2011. Ur skrivagner eo ivez.
Le Détroit

**Le Détroit** a zo ur gumun eus departamant Calvados
e Bro-C'hall. 
## Istor
### kantved
### kantved
**[[Eil brezel-bed]]**, miz Eost 1944: mervel a reas tri den nann soudard e Le Détroit abalamour d'ar brezel e-pad Emgann Normandi.

## Monumantoù ha traoù heverk
* Iliz katolik *Saint Laurent*.

## Dezougen
## Douaroniezh
## Emdroadur ar boblañs 1962-2008

## Melestradurezh

## Tud
## Liammoù diavaez
## Notennoù ha daveoù
Kaligram

Ur **c'haligram** zo ur varzhoneg e stumm un dresadenn.

## Kaligram

Calligramme.jpg#filehistory
Guillaume Apollinaire Calligramme.JPG
L'oiseau et le bouquet.jpg
Bismillah.JPG
Caligrafia arabe pajaro.svg
Figurengedicht 1638.jpg
Calligrammes

***Calligrammes***, gant an istitl *poèmes de la paix et de la guerre 1913-1916*, a zo un dastumad barzhonegoù gant Guillaume Apollinaire bet embannet e 1918, ennañ un toullad kaligramoù.
Les Isles-Bardel

**Les Isles-Bardel** a zo ur gumun eus departamant Calvados
e Bro-C'hall. 
## Istor
### kantved
### kantved
## Monumantoù ha traoù heverk

Skeudenn:LesIslesBardel église.jpg|Iliz katolik *Sant Owen*

## Dezougen
## Douaroniezh

Skeudenn:LesIslesBardel la Baize01.jpg|Ar stêr
Skeudenn:LesIslesBardel pont.jpg|Pont dreist d'ar Baize

* War lez ar stêr Baize emañ Les Isles-Bardel.

## Emdroadur ar boblañs 1962-2008

## Melestradurezh

## Tud
## Liammoù diavaez
## Notennoù ha daveoù
Adelheid von Sachsen-Meiningen (1891-1971)

**Adelheid Erna Karoline Marie Elisabeth von Sachsen-Meiningen**, lesanvet „Adi“ (Kassel 1891-1971 La Tour de Peilz), priñsez a Sachsen-Meiningen, a oa ivez priñsez a Brusia dre zimeziñ d'ar priñs Adalbert von Preußen (1884–1948) .
Maria Kastilha hag Aragon

**Maria Kastilha hag Aragon**, pe *María de Aragón* e spagnoleg, infantez Spagn (1482-1517), a oa merc'h da Fernando II Aragon hag Izabel ar Gatolikez. C'hoar e oa da Izabel Kastilha hag Aragon, infantez Spagn (1470–1498), dimezet da Manuel Iañ Portugal‎.

E 1500, goude marv he c'hoar, e voe ret dezhi dimeziñ d'hec'h intañv, Manuel Iañ, roue Portugal (1469-1521).

## He bugale
*João, a voe roue Portugal (1502-1557)
*Isabel (1503-1539), a zimezas da Carlos Iañ Spagn, a voe mamm da Fulup II Spagn;
*Beatriz Portugal, Dugez Savoia (1504-1538), dimezet da Charlez III Savoia, Dug Savoia;
*Luís, Dug Beja (1506-1555), konsetabl ar rouantelezh, Priol Urzh Sant Yann Jeruzalem, tad da António Portugal, Priol Crato a voe roue e-pad daou viz;
*Fernando, Dug Guarda (1507-1534)
*Afonso de Portugal, cardeal (1509-1540)
*Maria (1511-1513)
*Henrique (1512-1580), kardinal, arc'heskob Braga, Évora ha Lisboa, Inkizitour meur, rejant, ha roue ;
*Duarte, Duque de Guimarães (1515-1540)
*António de Portugal (1516); ne vevas nemet un nebeud deizioù.
Éamon de Valera

**Éamon de Valera** (New York 14 a viz Here 1882-Dulenn 29 a viz Eost 1975) a zo bet unan eus politikourien bennañ an  en Iwerzhon. Unan eus renerien ar brezel dieubiñ a-enep ar Saozon hag a zegasas an dieubidigezh d’al lodenn vrasañ eus ar vro eo bet, hag e penn an emsav republikan a-enep ar feur-emglev etre gouarnamant Londrez ha Stad Dieub Iwerzhon e-pad ar Brezel diabarzh. E penn ar gouarnamant eo bet ivez etre 1932 ha 1948, eus 1951 da 1954 hag eus 1957 da 1959, ha prezidant ar Republik eus 1959 da 1973.
Martin McGuinness

**James Martin Pacelli McGuinness** (iwerzhoneg: *Máirtín Mag Aonghusa*), ganet e Doire d'an 23 a viz Mae 1950 ha marvet d'an 21 a viz Meurzh 2017, a zo ur politikour iwerzhonat ezel eus ar Sinn Féin. Ezel e oa bet eus an IRA. Dilennet eo bet da ezel eus Parlamant ar Rouantelezh-Unanet, met evel holl zilennidi e strollad ne gemer ket perzh er vodadeg-se. Ezel eo ivez eus Bodadeg Norzhiwerzhon. Da-heul emglevioù Gwener-ar-Groaz eo deuet da vezañ eil kentañ ministr Norzhiwerzhon. Bet eo war ar renk ivez evit dont da vezañ prezidant Republik Iwerzhon e 2011 m’eo erruet da drede.
Rapilly

**Rapilly** a zo ur gumun eus departamant Calvados
e Bro-C'hall. 
## Istor
### kantved
### kantved
* Eil brezel-bed: mervel a reas pevar den nann-soudard abalamour d'ar brezel e Rapilly e-pad Aloubadeg Normandi e 1944, daou anezhe a voe lazhet gant tennoù kanol, unan gant ur vombezadeg, an hini all a voe fuzuilhet gant an Alamaned.

## Monumantoù ha traoù heverk
### Hent-houarn

* An trenbont kozh.
### Relijion gatolik
* Iliz *Saint Quentin*, - kantved.

## Douaroniezh

* War lez ar stêr Boulaire emañ **Rapilly**. 
## Emdroadur ar boblañs 1962-2008

## Melestradurezh

## Tud
## Liammoù diavaez
## Notennoù ha daveoù
Adelheid von Sachsen-Meiningen

**Adelheid von Sachsen-Meiningen** zo anv div briñsez alaman eus Sachsen-Meiningen:
* Adelheid von Sachsen-Meiningen (1792–1849), priñsez Sachsen-Meiningen, ha rouanez Breizh-Veur hag Iwerzhon adalek 1830 pa zimezas da William IV, roue Breizh-Veur hag Iwerzhon ;
* Adelheid von Sachsen-Meiningen (1891-1971), priñsez Sachsen-Meiningen, ha priñsez Prusia dre zimeziñ d'ar priñs Adalbert Prusia.

## Pennadoù kar
*Adelheid 
*Sachsen-Meiningen
Fourneaux-le-Val

**Fourneaux-le-Val** a zo ur gumun eus departamant Calvados
e Bro-C'hall. 
## Istor
### kantved
### kantved
* Eil brezel-bed, 1944: mervel a reas nav den nann-soudard abalamour d'ar brezel e Fourneaux e miz Eost 
e-pad Aloubadeg Normandi, an darn vrasañ anezhe gant tennoù kanol. 
## Monumantoù ha traoù heverk
* Iliz katolik *Sant Pêr*.
## Dezougen
## Douaroniezh
## Emdroadur ar boblañs 1962-2008

## Melestradurezh

## Tud
## Liammoù diavaez
## Notennoù ha daveoù
Trede brezel punek

An trede brezel punek zo anezhañ prantad diwezhañ ar brezelioù anvet Brezelioù punek a enebas e-pad ouzhpenn ur c'hantved Roma ha Kartada.

An daou vrezel kentañ (264-241 kent J.-K. ha 218-202 kent J.-K.) o doa lakaet Kartada da goll e diriadoù en-dro d'ar Mor Kreizdouar, ha ne chome dezhi nemet hanternoz Afrika e deroù an eil kantved kent J.‑K. Daoust d'ar c'holloù-se edo ekonomiezh ar geoded en he bleuñv e-doug an hanter gantved diwezhañ eus he buhez. Ar c'hresk-se a lakae Roma da zoujañ e kreskfe nerzhioù e armoù. Un dañjer e c'hallfe bezañ ar geoded. Kempleshoc'h eo abegoù ar brezel avat ha breutaat a ra an istorourien diwar o fenn c'hoazh. Kreskiñ a rae Stad Numidia renet gant Masinisa diwar-goust Kartada. Marteze eo bet nec'het ar Romaned ivez hag o deus bet c'hoant da gemer ar geoded a-raok na kouezfe e daouarn an Numided. 

Goude un ergerzhadeg verr e kendalc'h ar brezel gant ur seziz hir a badas eus 149 betek 146 kent J.-K. Daoust da stourm Kartadaiz, renet gant Hasdrubal ar Boetarc'h, e echuas gant distruj ar geoded punek a oa devet ha peurziskaret dindan urzhioù Scipio Aemilianus hag ar sened roman. Lazhet e voe holl he foblañs pe kaset e sklavelezh. Daoust da se ne'z eas ket sevenadur Kartada da get ha kalz eus he elfennoù a zo chomet bev e sevenadur Afrika roman.
Massinissa

**Masinissa** pe Massena (war-dro 240 pe 238 kent J.-K. - war-dro 148 kent J.-K.) a voe kentañ roue Numidia, ur rouantelezh eus norzh Afrika en Henamzer. Brudet eo evit e roll a-bouez evel kevredad ar Romaned en Emgann Zama (202 kent J.-K.) e diwezh an Eil brezel punek.

En III kantved kent J.-K. e oa rannet Afrika an Norzh e teir Stad poblet gant Berbered : hini ar Maoured, hini Maoritania a oa etre ar Meurvor atlantel hag ar stêr Mulucha, hini ar *[[Masaesyli]]* er c'hreiz, eus ar stêr Mulucha betek ar stêr Amsaga, renet gant ar roue Sifaks, hag erziwezh, e reter Kartada, rouantelezh ar *[[Massyli]]*, etre ar stêr Ampsaga (Oued-el-Kebir) ha tiriadoù Kartada.

En em gannañ a reas ar *Masaesyli* hag ar *Massylii* e 203 kent J.-K. en Emgann ar c'hompezennoù bras) e diwezh an Eil brezel punek. Goude se e tegasas Massinissa, penn ar *Massyli*, ur skoazell a-bouez da drec'h Republik Roma war Gartada. Massinissa a zeuas a-benn neuze da unvaniñ Numidia a rene neuze holl an douaroù etre ar stêr Moulouia er c'hornôg ha Cyrenaica er reter. Dont a reas a-benn da viret emrenerezh e rouantelezh o tennañ e vad gant finesa eus an eneberezh etre Roma ha Kartada. Massinissa a lakas e penn pep proviñvs ur gouarnour hag e penn pep meuriad un « Amokrane » (ar penn meuriad). Eguzul, dek den ennañ, a eilas anezhañ gant efedusted en e bolitikerezh hag en e velestradur. E-touez an dek kuzulier e oa tri eus e vibien : Mikipsa a rae war-dro aferioù zo en e lec'h, Gulussa, karget da ren an armeoù ha Mastanabal e karg eus teñzor ar roue. Krouiñ a reas pezhioù moneiz ma weled e benn. Mervel a reas Massinissa e 148 kent J.-K..
Les Loges-Saulces

**Les Loges-Saulces** a zo ur gumun eus departamant Calvados
e Bro-C'hall. 
## Istor
### kantved
### kantved
**[[Eil brezel-bed]]**, 1944: mervel a reas daou zen nann soudard e Les Loges e miz Eost abalamour d'ar brezel e-pad Emgann Normandi.

## Monumantoù ha traoù heverk
* Iliz katolik *Saint Maurice*,  pe  kantved.
### Bezioù ar C'hommonwealth e bered ar gumun: ''Les Loges-Saulce Churchyard''

Soudarded e oant er 6 Batailhon eus ar *Royal Welch Fusiliers*. Mervel a rejont d'an 18 a viz Eost 1944 e-pad Dilestradeg Normandi e-pad an Eil brezel-bed.
## Dezougen
## Douaroniezh
## Emdroadur ar boblañs 1962-2008

## Melestradurezh

## Tud
## Liammoù diavaez
## Notennoù ha daveoù
Ussy

**Ussy** a zo ur gumun eus departamant Calvados
e Bro-C'hall. 
## Istor
### kantved
### kantved
**[[Eil brezel-bed]]**, 1944: mervel a reas tri bugel abalamour d'ar brezel e mizioù Gouere hag Here en Ussy.
## Monumantoù ha traoù heverk

Skeudenn:Pierre du Pot.JPG|Peulvan *La Pierre du Pôt*
Skeudenn:Hauberie1.JPG|Peulvan *La Pierre de la Hauberie*

* Peulvanoù.
* Iliz katolik *Sant Varzhin*,  kantved. 
* Maner,  kantved.
* Bez ar C'hommonwealth e bered ar gumun: *Ussy Churchyard* 

Aluzenner e oa. Mervel a reas d'ar 14 a viz Eost 1944 e-doug Emgann Normandi e-pad an Eil brezel-bed.
## Dezougen
## Douaroniezh
## Emdroadur ar boblañs 1793-2008
## Melestradurezh

## Tud
## Liammoù diavaez
## Notennoù ha daveoù
Bos taurus

***Bos taurus*** a zo anv skiantel ur spesad bronneg daskirier doñv eus Europa hag Azia o tont eus ar gourejen hag a zo e-touez ar chatal pennañ savet gant an den. Loened bras int (etre 100 ha 150 cm uhelder evit ar re c'hour hag etre 600 ha 1000 kg).

Hervez renkadurioù nevesañ al loened e c'heller kavout daou isspesad : Saout doñv Europa, ***Bos taurus taurus*** pe *Bos primigenius taurus* hag ar zebu eus Afrika hag Azia ***Bos taurus indicus*** pe *Bos primigenius f. taurus.* Hervez skiantourien zo e c'hellfe bezañ ar spesad aet da get, ar gourejen renket e-touez an hevelep spesad ***Bos taurus primigenius***.

Doñvet eo bet *Bos taurus* tro-dro 10 000 bloaz 'zo e broioù kreiz ar sav-heol a-raok bezañ ledanet e magerezh er bed a-bezh. Savet e veze evit kaout labour, kig ha laezh. Al lêr, ar c'herniel hag ar c'haoc'h a veze hag a vez implijet c'hoazh an deiz a-hiziv.

Pouezus eo bet hag e chom pouezus ar bioù evit an dud. Meur a relijion ha sevenadur a laosk ur plas bras dezho. An arzoù hag ar bruderezh a implij o skeudenn alies ivez.
Polybios

**Polybios** (war-dro 200-118 kent J.-K.), Πολύβιος en henc'hresianeg, a oa un istorour eus ar prantad hellenadek brudet gant e oberenn, *An istorioù*, a zanevell ar prantad etre 220 ha 146 kent J.-K. dre ar munud.

Kontañ a ra an oberour penaos e voe savet ar Republik roman ha penaos e teuas, tamm-ha-tamm, da lakaat he c'hrog war Hellaz. 

Brudet eo mennozhioù **Polybios** diwar-benn rannañ ar galloudoù er gouarnamant, adkemeret goude gant Montesquieu en e oberenn Spered al Lezennoù, hag e Bonreizh SUA.

## E vuhez
Ganet e oa e Megalopolis, en Arkadia, war-dro 200 kent JK. Mab e oa da Lycortas, ur politikour hellazat a oa e penn an arme war varc'h e Kevre Ac'haia. Dre ma oa savet e dad a-enep galloud nevez Roma e Makedonia e voe kaset d'ar vac'h. Ha Polibios da Roma, ma voe lakaet gant Lucius Aemilius Paulus da gelenn e zaou vab.
Franz von Wertheim

**Franz Freiherr von Wertheim** ( 1814 Krems an der Donau, Aostria Izel - 1883 Vienna) a oa ur greantour aostrian.
Franz von Suppé

**Franz von Suppé**, pe **Suppè**, (1819 en Spalato (Split), Dalmatia - 1895 en Vienna), a oa ur sonaozour aostrian.
Franz Retz

**Ur pennad [[Franz von Retz]] zo ivez* .

**Franz Retz** (1673 en Praha; 1750 en Roma) a oa 15vet jeneral Kompagnunezh Jezuz.
Franz von Retz

**Franz von Retz** (1343 en Retz (Aostria-Izel), 1427 en Vienna) a oa ur beleg dominikan hag un doueoniour aostrian.
Hispania

**Hispania** a oa an anv latin evit al Ledenez iberek m'emañ Bro-Spagn ha Portugal hiziv. Dindan ar Republik roman e oa rannet Hispania etre div broviñs : *Hispania Citerior* ha *Hispania Ulterior*. E-pad ar briñsiezh e voe rannet *Hispania Ulterior* e div broviñs nevez, *[[Hispania Baetica|Baetica]]* ha *[[Lusitania]]*, ha *[[Hispania Citerior]]* a oa advadezet *[[Hispania Tarraconensis|Tarraconensis]]*. Goude se e oa distaget lodenn gornôkañ an *Tarraconensis* diouti. Da gentañ e oa anvet ar broviñs nevez-se *[[Hispania Nova]]*, ha *Callaecia* diwezhatoc'h (pe *Gallaecia*, alese anv Galiza a vremañ). Adalek Tetrarkiezh Diocletianus (war-dro 284) e voerannet adarre su an *Tarraconensis* en ur broviñs anvet *[[Carthaginensis]]*, hag an inizi Balearez moarvat. Bodet e oa holl ar proviñsoù-se en un Diosez sivil a oa dindan vikel *Hispaniae*. Implijet e voe an anv *Hispania* e-pad prantad ar Wizigoted. Dont a ra an anv *España* (Bro-Spagn) eus *Hispania*.
Gerhard von Grafschaft

**Gerhard von Grafschaft** (marv d'an 12 a viz Du 1249) a oa abad Werden ha Helmstedt adal 1228 betek 1249.
Auguste Ferdinande Aostria

**Auguste Ferdinande von Österreich**, pe **Augusta Ferdinanda d'Asburgo-Toscana** en italianeg (1825–1864), a oa arc'hdugez Aostria ha priñsez Toskana.

Merc'h e oa da Leopoldo II Toskana, dug-meur Toskana, ha da Maria Anna von Sachsen (1799–1832).

## Dimeziñ
Dimeziñ a reas en 1844 da Luitpold von Bayern (1821-1912)Luitpold von Wittelsbach, mab d'ar roue Ludwig Iañ Bavaria ha d'e bried Therese von Sachsen-Hildburghausen (1792-1854).

Pevar bugel o doe.
# Ludwig III von Bayern (1845–1921), Roue Bavaria
#*dimezet e 1868 da Marie Therese von Österreich-Este (1849–1919)
# Leopold von Bayern (1846–1930)
#*dimezet e 1873 da Gisela von Österreich (1856–1932)
# Therese von Bayern (1850–1925)
# Arnulf von Bayern (1852–1907)
#*dimezet e 1882 da Therese von Liechtenstein (1850–1938)
Alexandra Amalie Bavaria

**Alexandra Amalie Bavaria**, pe *Alexandra Amalie von Bayern* en alamaneg, ganet e 1826 e kastell Johannisburg en Aschaffenburg, ha marvet e 1875 e kastell Nymphenburg en München, a oa ur briñsez eus an Tiegezh Wittelsbach ha skrivagnerez alamanek.

## He buhez
Merc'h yaouankañ hag eizhvet bugel Ludwig Iañ Bavaria ha Therese von Sachsen-Hildburghausen e oa. C'hoar e oa da Masimilian II ha ne zimezas ket. Perzh a gemeras e kumuniezh Santez-Anna e München, ur gumuniezh merc'hed deol eus an noblañs. 

Luciano Buonaparte, breur Napoleone Buonaparte, a c'houlennas he dorn digant he zad, er bloavezhioù 1850, met nac'h a reas ar roue peogwir e oa dizimezet ar Gall.

## Poltred
Ar roue Ludwig Iañ Bavaria a roas urzh da Joseph Karl Stieler, livour al lez, d'he foltrediñ, ha war ziskouez emañ an oberenn e Poltredaoueg ar gened, e kastell Nymphenburg, ma'z eus dastumet 36 poltred eus itronezed a renk uhel eus kêr München, brudet-bras o c’hened. 

## Oberennoù

## Levrlennadur
* Franz Brümmer: *Lexikon der deutschen Dichter und Prosaisten vom Beginn des 19. Jahrhunderts bis zur Gegenwart.* Band 1. Brockhaus, Leipzig 1913, S. 47.
* Christian Dickinger: *Die schwarzen Schafe der Wittelsbacher: Zwischen Thron und Wahnsinn*. Piper Verlag, München 2005, ISBN 3-492-24345-2
Marie Friederike Prusia

**Mari Prusia**, pe **Marie Friederike Franziska Hedwig Prusia**, pe **Marie Friederike Franziska Hedwig von Preußen** en alamaneg, ganet d'ar 15 a viz Here 1825 en Berlin hag aet da anaon d'ar 17 a viz Mae 1889 e Kastell Hohenschwangau, a oa rouanez Bavaria dre zimeziñ.

Troet e oa gant an natur ha gant krapat menezioù. Lenn avat ne rae ket. 

## Dimeziñ ha bugale
Dimezet e voe d'ar roue Masimilian II Jozeb, mab da Ludwig Iañ Bavaria, roue Bavaria.

Daou vab he doe:
*Ludwig II Bavaria 
*Otto Iañ  Bavaria.
An Treizher

**An Treizher** eo anv un ti-embann ha zo bet krouet er bloavezh 1997.

## Istor An Treizher

Ganet eo bet *An Treizher embannadurioù* a-c'houdevezh ma reas ar skrivagner Koulizh Kedez anaoudegezh gant André Markowicz, un troer diwar ar saozneg hag ar rusianeg anezhañ, ha Yann Varc'h Thorel, ha zo kelenner ha troer diwar ar brezhoneg hag ar sinaeg.

## Identelezh an ti-embann

Pal ar gevredigezh-se eo kemer perzh e pinvidikaat al lennegezh vrezhonek. Hervez pennoù bras ar gevredigezh n'eo ket he fal kinnig ur vroadig d'ar re all hogen un doare da vevañ, gant he c'hizidigezh dezhi.

Neuze e tro-hi pennoberennoù ar bed a-bezh e brezhoneg evit ma vefe kinniget teñzorioù sevenadurioù estren da Vreizhiz hag evit ma vefe pinvidikoc'h ar brezhoneg evit a sell ar gerioù hag ar mennozhioù a gaver e levr-mañ-levr. Embannet eo oberennoù-faltazi ha prederiadennoù skrivet e brezhoneg war-eeun ivez.

## Levraoueg An Treizher

**An Aviel hervez sant Yann an Doueoniour*, troidigezh gant Turiaw ar Menteg
**An Oferenn Santel diouzh deved sant Yann Aourc’hen*, troet gant Turiaw ar Menteg
**Arvar hag aters*, Koulizh Kedez
**A-zehoù d'ar c'hounabr - lizhiri ur bargeder*, Yann-Varc'h Thorel
**Daouzek*, Aleksander Blok, troet gant André Markowicz ha Koulizh Kedez
**Hunvre un den lu*, Fiodor Dostoievski, troet gant André Markowicz ha Yann-Varc'h Thorel
**Ouzh eien ar Gaouded*, Koulizh Kedez
**Requiem*, Anna Ac'hmatova, troet gant André Markowicz ha Koulizh Kedez

## Liammoù

Lec'hienn-Internet An Treizher

## Notennoù
An Diaoul Dieub

**An diaoul dieub** eo anv an ti-embann zo bet savet e 2007 e Montroulez gant Erwan ar Rouz ha sikour Koulizh Kedez.

## Identelezh an ti-embann
An ti-embann-se a zo bet savet evit lakaat war-wel oberennoù araokour hag anveliour e-ser klask nevesaat lennegezh Breizh dre ar c'hrouiñ, an treiñ hag an imbourc'hiñ. Evit poent ne embann ken An Diaoul Dieub met oberennoù Koulizh Kedez.

Arouez an ti-embann-se eo an "daleth" doubl (dor eo ster ar ger hebraek "daleth" hag anv ul lizherenn war un dro).

## Levraoueg An Diaoul Dieub
Sed amañ da-heul penaos e kinnig an ti-embann-se al levrioù deuet er-maez digantañ:

"Ul levr puilh a varzhoniezh, daou levr ret-holl a droidigezh varzhoniezh, ur romant diroll, ul levr danevelloù gouez ha dizoue : sed hor pemp levr kentañ deuet er-maez e 2008 ha 2009. Pemp levr a dalvoudegezh anat d'ar re a briz al lennegezh."

**E-ser awen ar bed* (gant barzhed pennañ an ugentvet kantved : Tzvetaeva, Blok, C'hlebnikov, Maiakovski, Celan, Char ...), troet gant Koulizh Kedez, ISBN 978-2-9532321-4-1
**Kan ar garantez hag an avel, tri lev biblek*, troet diwar an hebraeg gant Koulizh Kedez, ISBN 978-2-9532321-0-3
**Strafuilh ar mor*, Koulizh Kedez, ISBN 978-2-9532321-2-7
**Troioù-kaer Dom Lom*, Koulizh Kedez, , ISBN 978-2-9532321-1-0
**Uzien Announ*, Koulizh Kedez, ISBN 978-2-9532321-3-4

## Liammoù
*Lec'hienn-Internet embannadurioù An Diaoul Dieub

## Notennoù
Noron-l'Abbaye

**Noron-l'Abbaye** a zo ur gumun eus departamant Calvados
e Bro-C'hall. 
## Istor
### kantved
### kantved
* 1920: **Noron** a zo anvet **Noron-l'Abbaye**.
* Eil brezel-bed, 1944: mervel a reas tri den nann-soudard e Noron e mizioù Gouere hag Eost abalamour d'ar brezel, unan anezhe a-gaoz d'ur vombezadeg, unan all a voe lazhet gant tennoù kanol, an trede hini a voe fuzuilhet gant an Alamaned.

## Monumantoù ha traoù heverk

* Iliz katolik *Saint Cyr et Sainte Juliette* hag ar presbital.
* Maner ar Jageolet,  kantved

## Douaroniezh
* War lez ar stêr Ante emañ **Noron-l'Abbaye**.
## Emdroadur ar boblañs 1962-2008

## Melestradurezh

 

## Tud
## Liammoù diavaez
## Notennoù ha daveoù
Franz von Schönthan

**Franz von Schönthan** (*Franz Schönthan von Pernwaldt* e anv leun) (1849 en Vienna - 1913) a oa ur c'helaouenner ha skrivagner aostrian.
Franz von Papen

**Franz Joseph Hermann Michael Maria von Papen zu Köningen** (29 Here 1879 - 2 Mae 1969) a oa un ofiser, diplomat ha politikour alaman. Kañseller Alamagn e oa e 1932, hag eilkañseller dindan Adolf Hitler en 1933-1934. Unan eus renerien strollad politikel ar c'hreiz e oa betek 1932, ha kuzulier da Paul von Hindenburg, prezidant Republik Weimar. Von Papen eo an hini a reas da Hindenburg envel Hitler da Gañseller. Kuitaat a reas ar gouarnamant goude Nozvezh an Hirgontilli.
Auguste Strobl

**Auguste Strobl** (24 a viz Mezheven 1807 - 22 a viz Genver 1871, Passau) a oa ur goantenn alaman e Bavaria an XIXvet kantved. Merc'h e oa d'ur c'hontaouer meur e lez ar roue Ludwig Iañ Bavaria. Ar roue a roas urzh da Joseph Karl Stieler, livour al lez, d'he foltrediñ, ha war ziskouez emañ an oberenn e Poltredaoueg ar gened.

Kustum e oa ar roue da skrivañ barzhonegoù dezhi. 
Div daolenn a voe graet. An eil eo a zo war ziskouez er boltredaoueg. An hini gentañ zo bet dianket e-pad pell. 

En 1831, gant aotre ar roue, e timezas d'ar foricher Hilber von Ergoldsbach, ha 5 bugel o doe. Ludwig a deuas d'he gwelout e 1835 hag e skrivas ur varzhoneg dezhi adarre. N'ouzer ket hiroc'h diwar he fenn.
Le Mesnil-Villement

**Le Mesnil-Villement** a zo ur gumun eus departamant Calvados
e Bro-C'hall. 
## Istor
### kantved
### kantved
**[[Eil brezel-bed]]**, 1944: mervel a reas eizh den nann soudard e Le Mesnil abalamour d'ar brezel, pevar anezhe a voe lazhet gant bombezadegoù, unan all gant tennoù kanol e-pad Emgann Normandi.

### kantved
## Monumantoù ha traoù heverk
* Iliz katolik *Sant Varzhin*.
### Dezougen

* An trenbont.
* Un ti-gar a oa gwechall, distrujet eo bet.

## Douaroniezh
## Emdroadur ar boblañs 1962-2008

## Melestradurezh

## Tud
## Liammoù diavaez
## Notennoù ha daveoù
Franz von Paula Schrank

**Franz von Paula Schrank**, ganet e 1747 e Varnbach e-tal Schärding en Aostria, ha marvet e 1835 e München, a oa ur beleg jezuist hag un naturalour alaman.
Tereza von Sachsen-Hildburghausen

**Therese von Sachsen-Hildburghausen**, bet ganet en 1792 ha marvet en 1854, a oa rouanez Bavaria dre he dimeziñ da Ludwig Iañ Bavaria en 1810.

Merc'h e oa da Friedrich Iañ von Sachsen-Hildburghausen ha da Charlotte Georgine Luise von Mecklenburg-Strelitz. 

## Dimeziñ
Dimezet e voe en 1810.
Mezhekaet e voe gant darempred he fried roue gant ar gorollerez Lola Montez; daoust da se ez eas gantañ d'an harlu en 1848, goude an Dispac'h .

## Bugale
8 bugel o doe:
* Masimilian II Bavaria
*Mathilde Bavaria (1813-1862)
* Otto Iañ Gres
* Charlotte Bavaria (1816-1817)
* Leopold von Wittelsbach (1821-1912)
* Aldegonde Bavaria (1823-1914), a zimezas e 1842 d'an dug Francesco V Modena (1846-1859) (marvet e 1875)

* Hildegarde Bavaria (1825-1864), en 1844, dimezet d'an dug Albert vonTeschen
* Alexandra Bavaria (1826-1875)
* Adalbert Bavaria (1828-1875)

## Gwelet ivez
* Ernst-Friedrich III von Sachsen-Hildburghausen
* Friedrich Iañ von Sachsen-Hildburghausen
Auguste Wilhelmine von Hessen-Darmstadt

**Auguste Wilhelmine Marie von Hessen-Darmstadt**, en alamaneg *Auguste Wilhelmine Marie von Hessen-Darmstadt*, ganet e Darmstadt e 1765, marvet e Rohrbach e 1796, a oa dre zimeziñ dugez Pfalz-Zweibrücken.

Merc'h e oa da Georg Wilhelm Hessen-Darmstadt (1722–1782) ha d'e bried Maria Luise Albertine Leiningen-Dagsburg-Falkenburg (1729–1818), a oa merc'h d'ar C'hont Christian Karl Reinhard Leiningen-Dagsburg. 

## Dimeziñ
Dimeziñ a reas Auguste Wilhelmine e Gwengolo 1785 d'an dug Masimilian Jozeb von Zweibrücken (1756–1825), a voe kentañ roue Bavaria.

## He bugale
Pevar bugel o doe:
* Ludwig Iañ Bavaria (1786–1868), roue Bavaria
** a zimezas e 1810 d'ar briñsez Therese von Sachsen-Hildburghausen (1792–1854)
* Auguste (1788–1851)
** a zimezas e 1806 da Eugène de Beauharnais, besroue Italia, dug Leuchtenberg ha priñs-dilenner Eichstätt (1781–1824)
* Amalie (1790–1794), marvet da 4 bloaz;
* Charlotte (1792–1873) a zimezas div wech: 
** e 1808-1814 da Wilhelm, priñs pennhêr Württemberg (1781–1864)
** e 1816 d'an impalaer santel Franz I. (1768–1835), impalaer Aostria ha roue Hungaria, 
* Karl (1795–1875), a zimezas div wech 
**e 1823 da Marie Anna Sophie de Pétin (1796–1838), 1823 „Freifrau von Bayrstorff“
** e 1859 Henriette Schoeller (1815–1866), 1859 „Freifrau von Frankenburg“

## Goude
Goude he marv ec'h addimezas ar roue intañv da Karoline Friederike Wilhelmine von Baden. 

## Levrlennadur
* Martha Schad: *Bayerns Königinnen*, Piper 2005
* Jakob Baroggio: ''Die Geschichte Mannheims von dessen Entstehung bis 1861'' S. 254 f. 
* Carl Friedrich Günther: ''Anekdoten, Charakterschilderungen und Denkwürdigkeiten aus der Hessischen ...'' S. 172 f.
* Wolfgang Kunz, „Auguste Wilhelmine Marie von Hessen-Darmstadt (1765 – 1796)“ in: *Pfälzer Lebensbilder*, 7. Band, 2007 (Bd. 100 der Veröffentlichungen der Pfälzischen Gesellschaft zur Förderung der Wissenschaften, Speyer), S. 85-128
Masimilian Iañ Jozeb

* 

**Maximilian Jozef von Zweibrücken**, pe **Masimilian Iañ Jozeb** (Mannheim, 27 Mae 1756 – München, 13 Here 1825) a voe kont Ribeaupierre, priñs meur a zouar en Elzas, ha goude dug Zweibrücken, kont Birkenfeld,dug Bavaria ha priñs-dilenner an Impalaeriezh Santel eus 1795 betek 1805 da gentañ, ha goude-se kentañ roue Bavaria, eus 1806 betek e varv e 1825. Evel dilenner e oa **Masimilian IV**, evel roue e oa **Masimilian Iañ Jozeb**.

## E vuhez
Mab e oa da Friedrich Michael von Pfalz-Zweibrücken-Birkenfeld (1724–1767), dug Pfalz-Birkenfeld-Bischweiler, ha d'e bried Maria Franziska Dorothea von Pfalz-Sulzbach (1724–1794). Skoliet e voe e Strasburg hag e gelennerien e oa Pierre de Salabert, abad Tholey, hag ar Breizhad Agathon Guinement. 11 vloaz e oa pa varvas e dad digantañ en 1767, ma chomas e-unan da gentañ. E vamm a oa bet kaset kuit eus lez he fried goude genel ur mab hag a oa diwar un aktour. 
Masimilian a voe skoliet dindan evezh e eontr Christian IV von Zweibrücken, a roas bod dezhañ e kenkiz an tiegezh Zweibrücken. E 1766 e teuas da vout kont Rappoltstein, hag e 1777 ez eas da goronal en arme Roue Bro-C'hall. Buan e savas da vajor-jeneral, hag etre 1782 ha 1789, edo o chom e Strasburg. Er c'heid amzer-se , e skol-veur Strasburg, edo Klemens von Metternich, a oa da vezañ kanseller impalaer Aostria, a gavas bod ur pennadig e ti ar Priñs Masimilian.

## Dimezioù
Div wech e timezas.
**1.** Da Auguste Wilhelmine von Hessen-Darmstadt, ha pemp bugel o doe :
* Ludwig Iañ Bavaria (1786–1868), roue Bavaria, a zimezas e 1810 d'ar briñsez Therese von Sachsen-Hildburghausen (1792–1854)
* Auguste (1788–1851), a zimezas e 1806 da Eugène de Beauharnais, besroue Italia, dug Leuchtenberg ha priñs-dilenner Eichstätt (1781–1824) ;
* Amalie (1790–1794), marvet da 4 bloaz ;
* Charlotte (1792–1873) a zimezas div wech : e 1808-1814 da Wilhelm, priñs pennhêr Württemberg (1781–1864), hag e 1816 da Franz Iañ Aostria (1768–1835), impalaer Aostria ha roue Hungaria
* Karl (1795–1875), a zimezas div wech : e 1823 da Varie Anna Sophie de Pétin (1796–1838), "Freifrau von Bayrstorff", hag e 1859 da Henriette Schoeller (1815–1866), "Freifrau von Frankenburg".
**2.** Goude marv e bried ec'h addimezas ar roue intañv da Garoline Friederike Wilhelmine von Baden, hag eizh bugel o doe :
* Ur mab (ganet marv 1799) ;
* Maximilian Joseph Karl Friedrich (1800-1803), marvet da 3 bloaz ;
* Elisabeth Ludovika von Bayern (1801-1873), dimezet e 1823 da Friedrich Wilhelm IV, roue Prusia (1795-1861), marvet divugel ;
* Amalie Auguste Bavaria (1801-1877), dimezet e 1822 da Johann Iañ roue Saks (1801-1873) ;
* Maria Anna Leopoldine (1805-1877), dimezet e 1833 da Friedrich August II, roue Saks (1797-1854) ;
* Sophie Friederike Dorothea Wilhelmine (1805-1872), dimezet e 1824 da Franz Karl von Österreich (1802-1878) ;
* Ludovika Wilhelmine (1808-1892), dimezet e 1828 d'ar priñs Max Joseph in Bayern (1808-1888) ;
* Maximiliane Josepha Karoline (1810-1821), marvet da 11 vloaz.
Masimilian Iañ (dug Bavaria)

*

**Masimilian Iañ** (1573-1651) a oa dug Bavaria ha priñs-dilenner. Perzh a gemeras er Brezel Tregont Vloaz. Troet ruz e oa a-enep ar brotestantiezh ha mignon e oa da Ferdinant II an Impalaeriezh Santel.

## Dimeziñ ha bugale
Div wech e timezas Masimilian :
* en 1595 d'e geniterv Élisabeth de Lorraine (1574-1635), merc'h da Charlez III Loren, dug Loren, ha da Claude de France (1547-1575) (merc'h d'ar roue gall Herri II) ha dugez Loren ha Bar, hogen bugel ebet n'o doe;
*d'e nizez Maria Anna Aostria (1610-1665), 27 vloaz yaouankoc'h evitañ, merc'h da Ferdinant II an Impalaeriezh Santel ha da Maria Anna Bavaria (1574-1616), ha daou vab o doe :
** Ferdinand-Marie hag a renas war e lerc'h, hag a zimezas e 1652 da Adélaïde-Henriette de Savoie: tud-kuñv int d'ar roue gall Loeiz XV (Bro-C'hall) ;
** *Maximilien-Philippe* a zimezas en 1668, e Château-Thierry, da Mauricette-Fébronie, merc'h da Frédéric Maurice de La Tour d'Auvergne-Bouillon.

## Levrlennadur
* Dieter Albrecht: *Maximilian I. von Bayern 1573–1651*. Oldenbourg, München 1998, ISBN 3-486-56334-3.
* Andreas Kraus: *Maximilian I. Bayerns großer Kurfürst* Graz u.a. 1990, ISBN 3-222-11972-4. 
* Golo Mann: *Wallenstein. Sein Leben erzählt*. Fischer, Frankfurt 2006, ISBN 3-596-13654-7.
* Cicely V. Wedgwood: *Der 30jährige Krieg*. List Verlag, München 1998, ISBN 3-471-79210-4 (Sehr kritische Beurteilung von Maximilian I.)
Arcade Fire

**Arcade Fire** (anvet araok **The Arcade Fire**) a zo ur strollad sonerezh rock a orin eus Montreal, Kebek, Kanada. Izili eus ar strollad a zo Win Butler, Régine Chassagne, Richard Parry, Tim Kingsbury, William Butler (sonerer), Sarah Neufeld ha Jeremy Gara. Krouet e oa bet e deroù ar bloavezhioù 2000. Resevet o deus e 2011 e Los Angeles ar Grammy Award evit ar planedenn ar bloaz.

## Pladennoù
* Funeral (2004)
* Neon Bible (2007)
* The Suburbs (2010)
* Reflektor (2013)
* Everything Now (2017)
* We (2022)
* Pink Elephant (2025)

## Liammoù diavaez
* Lec'hienn ofisiel
The Dandy Warhols

**The Dandy Warhols** zo ur strollad sonerezh pop a orin eus ar Stadoù-Unanet Amerika. Krouet eo bet e 1993 e Portland (Oregon).

## Izili
* Courtney Taylor-Taylor
* Zia McCabe
* Peter Holmstrom
* Brent DeBoer

## Pladennoù
* Dandy's Rule OK? (1995)
* The Dandy Warhols Come Down (1997)
* Thirteen Tales from Urban Bohemia (2000)
* Welcome to the Monkey House (2003)
* Odditorium or Warlords of Mars (2005)
* Earth to the Dandy Warhols… (2008)

## Liammoù diavaez
*  Lec'hienn ofisiel
Maria Anna Aostria (1610-1665)

**Maria Anna Aostria**, en alamaneg *Maria Anna von Österreich*, (Graz 1610-1665 München), merc'h da Ferdinant II an Impalaeriezh Santel ha da Maria Anna Bavaria (1574-1616), a oa arc'hdugez Aostria, ha dre he dimeziñ dugez ha dilennerez Bavaria.

Dimezet e voe d'hec'h eontr Masimilian Iañ (dug Bavaria), a oa 27 vloaz koshoc'h eviti.

Daou vab o doe :
* Ferdinand-Marie hag a renas war e lerc'h, hag a zimezas e 1652 da Adélaïde-Henriette de Savoie : tud-kuñv int d'ar roue gall Loeiz XV ;
* *Masimilian-Fulup* a zimezas en 1668, e Château-Thierry, da Mauricette-Fébronie, merc'h da Frédéric Maurice de La Tour d'Auvergne-Bouillon.
Pierrefitte-en-Cinglais

**Pierrefitte-en-Cinglais** a zo ur gumun eus departamant Calvados
e Bro-C'hall. 
## Istor
### kantved
### kantved
* Eil brezel-bed, 1944: mervel a reas pemp den nann-soudard abalamour d'ar brezel e mizioù Gouere hag Eost e-pad Emgann Normandi, tri anezhe a voe lazhet gant an Alamaned.

## Monumantoù ha traoù heverk

* Iliz katolik *Sant Pêr ha Sant Paol*, bet adsavet e 1759.
## Douaroniezh
* War lez ar stêr Orne emañ **Pierrefitte-en-Cinglais**.
## Emdroadur ar boblañs 1962-2008

## Melestradurezh

 
 
 

## Tud
## Liammoù diavaez
## Notennoù ha daveoù
The White Stripes

**The White Stripes** a oa ur strollad sonerien rock, a orin eus Detroit (e Michigan, Stadoù-Unanet Amerika), savet e 1997. Dispartiet eo ar strollad abaoe an 2 a viz C'hwevrer 2011.

## Izili
* John Anthony Gillis
* Megan Martha White

## Pladennoù
* The White Stripes (1999)
* De Stijl (2000)
* White Blood Cells (2001)
* Elephant (2003)

## Liammoù diavaez
* Lec'hienn ofisiel
Auguste Bavaria

**Auguste Bavaria** (en alamaneg * Auguste Amalia Ludovika von Bayern *) (1788 -1851) a oa ur verc'h da Masimilian Iañ Jozeb (1756-1825), roue Bavaria ha priñs-dilenner an Impalaeriezh Santel, ha da Auguste Wilhelmine von Hessen-Darmstadt. 

## Dimeziñ
Dimezet e voe e 1806 da Eugène de Beauharnais, besroue Italia, dug Leuchtenberg ha priñs-dilenner Eichstätt (1781–1824).

## He bugale
Seizh bugel he doe
* Joséphine Maximilienne Eugénie Napoléone (1807 – 1876), 
** dimezet e 1823 da Oscar Iañ Sveden, rouanez Sveden ha Norge (1844-1859).
* Eugénie (1808−1847), dimezet e 1826 d'ar priñs Konstantin von Hohenzollern-Hechingen
* Auguste Charles Eugène Napoléon (1810−1835), eil dug Leuchtenberg war-lerc'h e dad, dug Santa Cruz ha priñs kenseurt Portugal, 
**dimezet e 1835 d'ar rouanez Maria II Portugal, rouanez Portugal (1819-1853).
* Amélie Auguste Eugénie Napoléone (1812 – 1873), Impalaerez Brazil.
** dimezet e 1829 d'an impalaer Pedro Iañ Brazil 
* Théodelinde Louise Eugénie Auguste Napoléone (1814−1857), kontez Württemberg ha dugez Urach,
** dimezet e 1841 d'an dug Wilhelm von Urach 
* Carolina Clotilde (15 a viz Genver 1816 e München - 25 a viz Genver 1816 e München)
* Maximilien Joseph Eugène Auguste Napoléon (1817 – 1852), trede dug Leuchtenberg, priñs Romanowsky en Rusia.
** dimezet e 1839 d'an arc'hdugez Marija Nikolajewna Romanowa (1819–1876)

## Pennad kar
*Auguste
Potigny

**Potigny** a zo ur gumun eus departamant Calvados
e Bro-C'hall. 
## Istor
### kantved
### kantved
* Eil brezel-bed, 1944: mervel a reas un den nann-soudard abalamour d'ar brezel e Potigny e miz Gouere e-pad Emgann Normandi.

## Monumantoù ha traoù heverk

* Iliz katolik *Intron Varia ar Rozera*,  kantved, 
* Chapel *Santez Barban*, 
* Chapel *Intron Varia Czestochowa*.

## Armerzh

* Mengleuzioù houarn bet serret e miz Eost 1989.
## Douaroniezh
## Emdroadur ar boblañs 1896-2008
## Melestradurezh

 
 
 
 

## Tud
## Liammoù diavaez
## Notennoù ha daveoù
Orc'homenos (Beotia)

**Orc'homenos** (Ὀρχομενός en henc'hresianeg) a oa ur geoded eus Henc'hres, e Beotia, war lez ar stêr Kefisos a en em daole e lenn Kopais. Ur geoded vikenian a-bouez e oa. Mestrez e oa war gêr Tebai, hervez ar vojenn, ken na voe dieubet Tebai gant Herakles. Distrujet e voe hag ul lec'h enklask eo bremañ d'an hendraourion. Arabat eo he meskañ gant Orc'homenos en Arkadia.

## Istor

Hervez ar mojennoù, Orc'homenos a oa kêr-benn ar Vinianed, ur ouenn vojennel a harozed. Edo o skourr pennañ o chom eno hervez an *[[Ilias]]* (II, 511). Anvet e voe Minie da gentañ, evel m'er skriv Paosanias ar Beajour, ha Plinius ar Yaouankañ (IV, 8) a ra anezhi *Orchomenus Minyoeus antea dictus*. 

Azeulet e veze ar C'haritezed en Orc'homenos, ma oa gouestlet un templ dezhe, anezhañ unan eus temploù koshañ Bro-C'hres war a lavarer. Eno ivez edo feunteun Akidalia, ma teue ar C'haritezed da gouronkañ.

Emañ ar geoded e genoù ur stêr m'en em daole an Hippokrenes, lec'h a blije kenañ d'ar Muzezed, hervez skridoù ar varzhed. Poblet e oa al lec'h adalek Henoadvezh ar maen.

Ezel e oa eus Kevre Beotia. Enebiñ a reas atav ouzh renerezh Tebez e Beotia, mes homañ, e -364, a zistrujas anezhi. Adsavet e voe gant roue Makedonia Fulup II (-359--336).

## Arkeologiezh
 

Etre 1880 ha 1886 e tizoloas Heinrich Schliemann un tholos anvet « Bez Minias ». 

E 1893 e oa dizouaret gant A. de Ridder un templ da Asklépios ha bezioù eus an nekropolenn roman. 

Ur strollad arkeologourien renet gant Heinrich Bulle hag Adolf Furtwängler a gendalc'has gant an enklaskoù etre 1903 ha 1905. 

E 1970-1973 e voe kendalc'het ar furchadegoù gant Theodore Spyropoulos, a zizoloas ur palez mikenian ur vered eus amzer ar ragistor hag ur c'hoariva kozh.

## Notennoù
Gerhard von Seeon

**Gerhard von Seeon** a oa un abad alaman en , e manati Seeon.

## Levrlennadur
* O. Meyer, Kaiser Heinrichs Bamberg-Idee im Preislied des Gerhard von Seeon, in: Fränkische Blätter für deutsche Landesgeschichte, Nr. 3 (1951);
Karoline Auguste Bavaria

**Karoline Auguste Bavaria** pe *Karoline Charlotte Auguste von Bayern* en alamaneg (Mannheim 1792–1873 Wien) a oa ur briñsez eus Bavaria. Merc'h e oa da Masimilian Iañ Jozeb, kentañ roue Bavaria, ha d'e bried kentañ Auguste Wilhelmine von Hessen-Darmstadt.

## He buhez

### 1808-1814
Dimezet e voe gant he zad da 16 vloaz, da Wilhelm Iañ Württemberg, da virout ouzh an impalaer gall Napoleon da rediañ anezhi da zimeziñ hervez e youl, rak a-du gant Napoleon e oa rouantelezh Bavaria, ha plegañ d'an impalaer a ranke Masimilian ober. Goude an eured e lavaras Wilhelm, he fried, dezhi : « Aberzhet omp d'ar politikerezh ». 
Bevañ a rae pep hini en e du er palez ha ne voe ket sevenet ar briedelezh. Karoline Auguste a dremene hec'h amzer o skrivañ lizhiri d'he breur Ludwig Iañ hag o teskiñ italianeg ha saozneg. Freuzet e voe an dimeziñ gant ar pab Pius VII evit ma c'halljent dimeziñ hervez al lidoù katolik. 

E miz Here 1816 e timezas da Franz Iañ, Impalaer Aostria, roue Hungaria ha Bohemia. A-raok an eured-se e veze lavaret Charlotte anezhi, goude ne voe nemet Caroline.

## Dimezioù
Div wech e timezas Karoline eta:
*e 1808 da Wilhelm, priñs pennhêr Württemberg (1781–1864); e 1814 e voe freuzet an dimeziñ ha ne oa ket bet sevenet; 
*e 1816 d'an impalaer santel Franz Iañ, impalaer Aostria ha roue Hungaria (1768–1835).
Bugel ebet n'he doe.
Dilennerien Bavaria

Sed amañ roll Dilennerien Bavaria, en Alamagn. 

## Dilennerien

En 1623 e voe anvet Dilenner Bavaria da Dilenner Pfalz. Sede penaos e kastizas Ferdinant II an Impalaeriezh Santel an dilenner Friedrich V von der Pfalz hag e trugarekaas fealded Masimilian Iañ. 

* a-raok 1623 : Gwelout Duged Bavaria

* 1623-1651 : Maximilien I
* 1651-1679 : Ferdinand Marie
* 1679-1726 : Masimilien II Emanuel
* 1726-1745 : Karl Albrecht
* 1745-1777 : Masimilian III

Pa varvas Masimilian III e voe staget dilenniezh Bavaria ouzh hini Pfalz.
Louise Auguste Danmark

**Louise Auguste Danmark**, pe **Louise Augusta af Danmark** e daneg, ganet e 1771 en Hørsholm, ha marvet e 1843 en Augustenburg, a oa ur briñsez eus Danmark ha Norge hag a deuas da vout dugez Schleswig-Holstein-Sonderburg-Augustenburg dre he dimeziñ.

En-ofisiel e oa merc'h d'ar roue Christian VII ha d'ar rouanez Caroline Mathilde von Hannover. Hogen krediñ a reer a bep tu eo Johann Friedrich Struensee, medisin ar roue ha rejant de facto, an hini a oa tad dezhi. « Struensee vihan » a veze graet anezhi.

## Dimeziñ ha bugale
Dimeziñ a reas da Friedrich Christian II (Schleswig-Holstein-Sonderburg-Augustenburg)


Princess Louise Augusta by Sturz 1771.jpg|Poltred Louise Augusta en bugel. Pastel gant H.P. Sturz, 1771. Kastell Rosenborg, Danmark.
Princess Louise Augusta by Anton Graff 1791.jpg|Poltred Louise Augusta, gant Anton Graff, 1791. Kastell Rosenborg, Danmark.
Louise Augusta.jpg|Louise Augusta Danmark, Dugez Schleswig-Holstein
Tomas Tranströmer

**Tomas Gösta Tranströmer** (ganet d'ar 15 a viz Ebrel 1931 ha marvet d'ar 26 a viz Meurzh 2015 e Stockholm) zo ur skrivagner, barzh ha troer eus Sveden, hag en deus tapet Priz Nobel al Lennegezh e 2011.

Troet eo bet e skridoù en un 60 yezh disheñvel bennak.

## Oberennoù
* *17 dikter* (1954)
* *Hemligheter på vägen* (1958)
* *Den halvfärdiga himlen* (1962)
* *Klanger och spår* (1966)
* *Mörkerseende* (1970)
* *Stigar* (1973)
* *Östersjöar* (1974)
* *Sanningsbarriären* (1978)
* *Det vilda torget* (1983)
* *För levande och döda* (1989)
* *Sorgegondolen* (1996)
* *Den stora gåtan* (2004)
* *Galleriet: Reflected in Vecka nr.II* (2007)

## Notennoù

## Liammoù diavaez

*Lec'hienn ofisiel Tomas Tranströmer
Friedrich Wilhelm von Braunschweig-Wolfenbüttel

**Friedrich Wilhelm von Braunschweig-Wolfenbüttel**, lesanvet *der Schwarze Herzog* (an Dug Du), ganet d'an 9 a viz Here 1771 e Braunschweig, ha lazhet d'ar 16 a viz Mezheven 1815 en emgann Quatre Bras de Baisy-Thy, a oa ur priñs ha jeneral alaman.

E penn arme Braunschweig e oa a-enep arme Napoleon en Alamagn.
Dug Braunschweig-Wolfenbüttel, Braunschweig-Bevern, Braunschweig-Danneburg, Braunschweig-Göttingen, Braunschweig-Salzderhelden ha Braunschweig-Osterode e oa adal 1806. Ren a reas dugelezh Braunschweig-Wolfenbüttel etre 1806 ha 1807 a-raok aloubadeg ar C'hallaoued. Adkemer a reas ar galloud e 1813. Lazhet e voe daou zeiz a-raok emgann Waterloo. 

Mab e oa da Karl Wilhelm Ferdinand von Braunschweig, Dug Braunschweig-Lüneburg, ha da Augusta von Hannover. Kenderv ha breur-kaer e oa da George IV.

E 1789 e oa kabiten en arme Prusia ha brezeliñ a reas a-enp an arme c'hall. E 1805 e teuas da vout Dug Oels . 

## Dimeziñ
Dimeziñ a reas en 1802 da Maria Elisabeth Wilhelmine von Baden‎ (1782-1808), merc'h da Karl Ludwig von Baden ha da Amalie von Hessen-Darmstadt, ha c'hoar da Luise von Baden (1779–1826), impalaerez Rusia, ha da rouanez Sveden.

## Bugale
Daou vab o doe, an eil e oa an dug Wilhelm von Braunschweig-Wolfenbüttel marvet en 1884, an hini diwezhañ eus ar skourr Braunschweig-Wolfenbüttel.
Gaz

Ar **gaz** a zo unan eus an teir (pe peder) stad a c'hall kemer ar materi (ar reoù all eo al liñvenn, ar solud, ha d'o heul e lakaer ar plasma a-wechoù ivez). Ar gaz a gemer stumm al lestr a zalc'h anezhañ ha kreskiñ ha digreskiñ a ra e ec'honad pa wasker pe pa ziwasker anezhañ. Er gaz e c'hall ar molekulennoù fiñval dieub an eil e-keñver eben (n'emañ ket kont evel-se gant al liñvennoù m’emañ kenstag laosk ar molekulennoù hag ar soludoù ma vezont stag start kenetrezo). Gazoù "pur" a zo (evel an neon) (atomennoù hiniennel hepken), "elfennel" (evel an hidrogen) (molekul graet gant atomennoù eus ar memes seurt), pe neuze "kenaozet" (meur a seurt atom disheñvel a-gevret evit ober pep molekulenn) (da skouer: an dioksidenn garbon).

## Gwelet ivez
*aezhenn
*gaz naturel
Maria Elisabeth Wilhelmine von Baden

**Maria Elisabeth Wilhelmine von Baden** (Karlsruhe 1782–1808 Bruchsal), a oa ur briñsez alaman eus Tiegezh Baden, dugez Braunschweig-Wolfenbüttel dre he dimeziñ e 1802 d'an dug Friedrich Wilhelm von Braunschweig-Wolfenbüttel (1771–1815). 

Merc'h e oa d'an dug-meur Karl Ludwig von Baden ha d'e bried Amalie von Hessen-Darmstadt. 

## Pennad kar
*Maria Elisabeth