open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Begel

Ar **begel**, anvet ivez *bouton-kof* (pe *umbilicus* hervez al latin) zo ur gleizenn graet e kof ar vugale nevez-c'hanet pa vez troc'het kordenn ar begel. An holl vronneged o deus plakenta o deus ur begel. Ma vez gwelet splann gant ar bronneged a zo tud, war ar re all, a zo loened, ne vez nemet ul linenn disvlev. 

Gant an dud ez eo pe evel un toullig, don a-walc'h a-wechoù, pe evel ur bos bihan. Peurvuiañ e vez disheñvel-mat stumm ha ment ha donder, ha dreist-holl neuz. Dre ma'z int kleizennoù n'int ket perzhioù a ouenn pe a wad. Servij a c'hallont da zisheñvelout gevelled mar karer, pa n'haller ket ober en un doare all. N'eus kemm ebet etre ar begelioù abalamour ma vije unan hini ur paotr hag egile hini ur plac'h a-hend-all.

## Giz
Diouzh ar c'hiz eo ar begel er bloavezhioù 2000 evel biskoazh. Deuet ez eus ur c'hiz d'ar merc'hed yaouank, ha lod eus ar re gozh da-heul, da zispakañ o begel.

Da-heul giz an diwiskañ eo deuet hini an toullañ. 

## Skeudennoù

Umbilicalstump.jpg|Begel ur bugel 4 deiz. N'eo ket peurbare ar gouli.
2003-10-11-Bauchnabel.jpg|Begel ur bugel 11 deiz. Peuzpare ar gouli.



Pregnant belly button.jpg|Begel ur vaouez o tougen
Navel lint ball.jpg|Ne vez ket goullo toull ar begel atav. 



Bauchnabel-Piercing.jpg|Begel toull-didoull
Caribicbauch02.jpg|Begel toullet, bravig outañ


## Pennadoù kar
*Toullañ ar begel
Abrant

An **abrantoù**, **ambrantoù**, **daouabrant**, **divabrant** eo ar blev a zo e traoñ tal un den, a-us an daoulagad, hag a dalv d'o diwall diouzh an dour-c'hwez, an heol hag ar glav.

Tud zo n'o deus nemet un abrant e gwirionez : ur bannad blev a gleiz da zehou a-us o daoulagad.

*Ober ar bod-spern* a vez lavaret eus an dud a griz o daouabrant da ziskouez souezh pe dipit.

Diouzh ar c'hiz eo, abaoe ar bloavezhioù 1990 en SUA ha broioù Kornogeuropa, toullañ an abrant.

## Lennegezh
* E barzhoniezh persek Hafez hag Omar Khayyam eo a-bouez abrant ha malvenn en hoalerezh ar selloù.
* *Blason du courcil*, ur varzhoneg c'hallek e 1536 gant ar barzh Maurice Scève (1501 – *c*. 1564).

## Skeudennoù

Unibrow-2010-20-07.jpg|Ur paotr unabrantek
Olmec_Head_from_San_Lorenzo,_Veracruz.jpg|Delwenn olmek oc'h ober ar bod-spern
Piercings and earrings.jpg|Toullañ abrant hag all


-
Gwareg-abrant

**Gwareg an abrant**, pe ar **wareg-abrant**, a zo ur galedenn askornek en tal dres a-us da boull an daoulagad. 


Image:Neanderthaler Fund.png|Den Neanderthal (adsavet)


Gant *[[Homo sapiens]]*, an Den, e vez abrantoù war kroc'hen ar wareg-abrant. 

Pa vez c'hoant da ziskouez souezh pe enebiezh e vez stennet gwareg an abrant gant an dud a-wechoù: *ober ur bod [[spern]]* a vez lavaret eus se e brezhoneg. 

## Toullañ
Lod tud a blij dezhe toullañ kroc'hen an eil gwareg-abrant pe eben, hervez ur c'hiz deuet eus SUA er bloavezhioù 1990. 

## Kizidigezh

Pa vez drailhet kroc'hen ar wareg-abrant, gant un taol dorn da skouer, e ruilh ar gwad war zremm an den. Kustum eo dornataerien da zougen ur gwiskpenn pa vezont o c'hourdoniñ da ziwall gwaregoù o divabrant.

## Liammoù diavaez
* ARCUS SUPERCILIARIS, Webster's Online Dictionary.
François Cuillandre

**François Cuillandre**, ganet e Konk-Leon d'ar 5 a viz C'hwevrer 1955, a zo ur politikour eus Breizh. Maer Brest eo adalek 2001. Studioù war ar gwir en deus graet ha bet eo e "Sciences Po" e Pariz. Ezel eo eus ar Strollad Sokialour Gall. 

Kelenner war ar gwir eo bet e Skol-veur Breizh-Izel ha labouret en deus ivez gant Loeiz ar Peñseg. Dilennet e oa bet e kuzul ti-kêr Brest e 1989 hag e 1995, war listenn an tu-kleiz renet gant Pierre Maille. Kannad eo bet er parlamant e Pariz, evit Penn-ar-Bed etre 1997 ha 2002. Kollet en doa dilennadegoù an deputeed, e 2002, a-enep da Marguerite Lamour (UMP), maerez Gwitalmeze. Ha koll a reas un eil gwech e dilennadegoù 2007 a-enep d'ar memes den.

Deuet e oa da vezañ maer Brest e 2001. Prezidant Brest Meurgêr ar Mor eo ivez.

## Festoù ar mor
* http://brest.mediaslibres.org/spip.php?article484

## Notennoù
Tabarkineg

Ur rannyezh ligurek komzet e Sardigna eo an **tabarkineg**. Degaset e oa bet d'an enez gant marc'hadourien ha soudarded Genova pa oa Sardigna dindan he galloud.

## Liammoù diavaez
* Grammatica del Tabarchino di Fiorenzo Toso
* Carloforte e l'Isola di San Pietro su Internet
* il tabarchino a scuola
* L'ìsoa de San Pê
* Dizionario del dialetto di Calasetta
Hirohito

**Hirohito** (裕仁) pe *Hiro-Hito* a zo bet ganet d'an 29 a viz Ebrel 1901 e Tokyo (Japan) ha marvet d'ar 7 a viz Genver 1989 en hevelep lec'h.

Impalaer Japan eo bet adalek adalek ar 25 a viz Kerzu 1926 betek e varv.
Amzer

An **amzer** zo un endro didermen ma seblant an darvoudoù c'hoarvezout an eil war-lerc'h egile, gant un tremened, ur bremañ hag un dazont, ha ma seblant ar buhezioù tremen. Muzuliañ an amzer gant an devezhioù, ar bloavezhioù, ar c'houlzioù-amzer a hañval bezañ bet unan eus prederioù koshañ an Mab-den.
Inizi Nikobar

**Inizi Nikobar** a zo un enezeg e reter Meurvor Indez. Un darn eus tiriad Inizi Andaman ha Nikobar ez int. Er gevred da India emaint hag er gwalarn da Sumatra. Perc'hennet e voent gant Danmark, a werzhas anezho da Vreizh-Veur en XIXvet kantved.

## Pennadoù kar
* Impalaeriezh trevadennel Danmark
Toullañ pod ar vezenn

Un doare toullgorferezh eo **toullañ ar [[pod-mezenn]]**. Aes eo da gas da benn ha pareañ a ra buan-ha-buan.

Ret eo avat d'ur paotr a fell dezhañ toullañ pod e vezenn bezañ chomet didrodroc'h pe c'hoazh trodroc'het gant un tammig kroc'hen a-walc'h chomet war-lerc'h.

Par eo d'an toullgorferezh pa vez toullet goloenn ellig ar merc'hed.

## Gwelit ivez:
*Toullañ goloenn an ellig
Lorum

Un doare toullgorferezh eo ma vez toullet ul lodenn eus ardivink-genel ar baotred. Toullet e vez a-led ar c'hroc'hen dindan ar kalc'h tost ouzh ar goursac'h.

## Gwelit ivez:
* Toullañ frenom ar c'halc'h
Delfin (toullgorferezh)

An anv brav **delfin** a vez graet e saozneg eus an doare da adtoullañ kalc'h un den hag e ardivink-genel ha da stagañ ur vinell, anvet Priñs Albert, ouzh unan all, plantet donoc'h e kig ar c'halc'h. Peurvuiañ e kav an dud e vez aesoc'h plantañ ur varrennig kromm evit ur vinell.

Ma kreder an dud o deus lakaet adtoullañ o c'halc'h evel-se e vije kreñvaet o santadurioù en o c'han-troazhañ e-pad an embarañ. 

## Gwelit ivez:
* Priñs Albert

## Liammoù diavaez
* '''''BMEzine''''' gant skeudennoù
Priñs Albert tu-gin

Un doare toullgorferezh eo ar **Priñs Albert tu-gin** ma vez toullet ul lodenn eus ardivink-genel ar baotred.

Lakaet e vez an nadoe da dremen dre kan an troazh, o tont er-maez eus penn ar kalc'h dre doullañ ar vezenn.

## Gwelit ivez:
* Priñs Albert
Skalier (frenom)

Un doare toullgorferezh eo **skalier ar frenom**, anvet ivez **Skalier Jakob**, ma vez toullet ul lodenn eus ardivink-genel ar baotred ma vez toullet frenom ar c'hlac'h meur a wezh renk-ouzh-renk didan ar c'halc'h eus ar penna anezhañ o vont war-du pe betek ar goursac'h.

Pareañ a ra buan a-walc'h, dindan 2-5 sizhunvezh. 

A-wezhoù e vez kavet war un dro gant ur skalier hafadaoù pe c'hoazh gant ur skalier guichoù. Raloc'h eo ar skalier lorumoù.

## Gwelit ivez:
* Priñs Albert
Éditions du Temps

An **Editions du Temps**, pe **Embannadurioù an Amzer**, a oa un ti-embann e Naoned, er bloavezhioù 2000, renet gant Thierry Jamet, serret e 2009.
Levrioù gallek, brezhonek ha divyezhek (gallek-saoznek, gallek-brezhonek) o deus bet embannet.

## E brezhoneg

## Gwelet ivez
*Le Temps éditeur
Mustafa Kemal Atatürk

**Mustafa Kemal Atatürk**, Ali Rıza oğlu Mustafa ez ofisiel, a zo bet ganet e miz Mae 1880 pe 1881 e Thessaloniki (Impalaeriezh Otoman d'ar c'houlz-se, e Gres bremañ) ha marvet d'an 10 a viz Du 1938 en Istanbul (Turkia).

Milour ha den-Stad turk.

Krouer ha kentañ kadoriad ar Republik Turk, adalek an 29 a viz Here 1923 betek e varv.
Falafel

Ar **falafel** (arabeg : فلافل, hebraeg : פלאפל), a zo ur meuz eus ar Reter-Nesañ, dezhañ stumm ur bouloudenn, hag aozet diwar piz-sisez (poazhet pe soubet nemetken) pe fav, ha fritet en eoul. An aozañ a c'hall cheñch diouzh ar vro : en Egipt e vez fardet diwar fav nemetken, padal e vez fardet diwar piz nemetken e broioù all. Debret e vez peurliesañ gant ul lipig diwar yaourt (*tahini* el Liban), hag ivez e stumm ur sandwich gant un tamm bara pita. Ar falafel a zo brudet-tre el Liban, e Siria, en Egipt (anvet e vez *tamiya* eno), e Turkia, e Jordania hag en Israel. Ne ouezer ket eus pelec'h e teu ar ger, met tud zo a soñj e teufe eus hini ur meuz eus India. En arabeg e talvez ivez "greun pebr".
Pita

Ar **pita** pe **bara pita** (arabeg:**كماج** *Kmaj* pe **خبز عربي** "bara arab", gresianeg: **πίτα**, hebraeg: **פִּתָּה** pe **פיתה** *Pitta*, roumaneg: **pită**, turkeg: **pide**) a zo ur seurt bara ront, ennañ goell. Debret e vez gant kebab, gyros ha kig-yar. Ar rekipe a c'hall cheñch hervez ar vro.
Marteze e teu ar ger pizza eus pita. Anvet e vez ivez bara Liban, bara Siria pe bara arab.

## Liamm diavaez

* Orin ar ger "Pita"
Loukoum

Ul **loukoum** (turkeg: *lokum* pe *rahat loghoom* gwezhall, diwar an arabeg راحة الحلقم *raḥat al-ḥulqum*, d.l.e. "plijadur ar gorzailhenn") a zo ur seurt madig a gaver e Turkia, Bulgaria, Kiprenez, Gres, Bosnia, Serbia, Roumania, Aljeria, Maroko hag en Albania.
Fardet e vez ul loukoum diwar ampez ha sukr. Ouzhpennet e vez dour roz ivez. Tammoù kraoñ, kraoñ-kelvez, alamandez pe pistachez a c'haller ouzhpennañ ivez. Unan eus ar meuzioù lipous koshañ er bed eo.

## Istor
Hervez ur vojenn e vije bet ur sultan turk en dije bet c'hoant plijout d'e holl vestrezed ha neuze en dije goulennet gant e geginerien ijinañ ur meuz lipous nevez ha dibar. Evel-se e vije bet ijinet al loukoum.
Priñs Albert

Un doare toullgorferezh eo ar **Priñs Albert** ma vez toullet ul lodenn eus ardivink-genel ar baotred.

Toullet e vez dindan ar vezenn dre ar frenom eus an diabarzh o lakaet e vez an nadoe da dremen dre kan an troazh.

Ma'z eo bet trodroc'het pod ar vezenn e c'hell ar c'halc'h bezañ toullet er c'hreiz, a-hend-all e rank bezañ toullet a-gostez evit ma c'hell ar bravig chom plat dindan ar pod-mezenn mar bez ezhomm.

Pareañ a ra buan a-walc'h e-keñver meur a doullgorfadurioù all, dindan 2-4 sizhunvezh dre vras, daoust ha ma c'hell gwadiñ gwezh ha gwezhall ar devezhioù kentañ.

A devezh kenañ e kaver gwad en troazh peurliesañ ha dont a ra an troazh er-maez eus an toull er c'han troazh alies a-walc'h, ha neuze e c'hell rankout mont en e goazez evit troazhañ un den bet toullet e galc'h evel-hen. 

N'ouzer ket pere eo orinoù resis an doare toullgorfadurezh-mañ daoust ha ma kreder stank e oa bet gwisket gant Priñs Albert, gwaz a rouanez Victoria eus ar Rouantelezh-Unanet, a hañvel bezañ ur vojenn nevez-krouet d'ar mare ma oa deuet da vezañ brudet an amzer a-vremañ a-drugarez d'an toullgorfadour Jim Ward e deroù ar bloavezhioù 1970.

Er penn-kentañ e veze graet gant paotred heñvelrevel, met tamm-ha-tamm eo deuet da vezañ unan eus an doareoù toullkorfadur kaset da-benn an aliesañ e ardivink genel ar baotred dre vras, sur-mat abalaour d'ar fed m'eo aes a-walc'h d'ober ha dre ma paree buan ivez.

## Pennadoù kar a dost
* Priñsez Albertina
* Priñs Albert tu-gin

## Pennadoù kar a bell
* Albert

## Liammoù diavaez:
* UK Fetish Info: Getting a PA piercing
* UK Fetish Info: Living with a PA piercing
Kafe turk

Ar **c'hafe turk** (*Türk kahvesi* e turkeg) pe **kafe doare Turkia** (hag ivez **kafe gresian**, **kafe armenian** pe **kafe ar Sav-Heol**) a zo un evaj tomm aozet gant kafe bervet, hag a vez evet er Reter-Nesañ hag er broioù tro-dro d'ar Mor Kreizdouar.

Fardet e vez e-barzh ur gastelodenn vihan, e dir pe e kouevr, hag a zo anvet *cezve* e Turkia hag en Armenia, ha *briki* (μπρίκι) e Gres.
Ar c'hafe malet munut hag ar sukr a daoler en dour yen, ha lakaet e vez pep tra da dommañ betek ma vefe tost da virviñ. Tennañ ar gastelodenn diwar an tan a ranker ober pa grog ar c'hafe da spoumañ, goude-se e vez lakaet war an tan en-dro. An dra-se a ranker ober meur a wech, an niver a wechoù a cheñch diouzh ar vro, pe diouzh boazioù an dud. Servijet e vez ar c'hafe turk pa vez tomm-tre. Ar gwellañ tra d'ober eo sunañ ar c'hafe, mod-all e lonker ur bern mal-kafe. Ouzhpennañ a c'haller ivez kardamon pe pistachez, pe dour orañjez.

Peurliesañ e lavarer ez eus tri doare disheñvel da fardañ kafe turk, diouzh ar c'hementad a sukr a lakaer ennañ :

* Pur : 1 loaiad kafe. Anvet neuze *sade* e turkeg, e gresianeg *sketos* (*Σκέτος*)
* Krenn : 1 loaiad kafe + 1 loaid sukr. E turkeg *orta*, e gresianeg *metrios* (*Μέτριος*) 
* Sukret : 1 loaiad kafe ha 2 loaiad sukr. Turkeg *şekerli*, e gresianeg *glykos* (*Γλυκός*)

## Liammoù diavaez
* Sekred-kegin war  Netarménie
*  Pennad diwar-benn istor ar c'hafe turk
Yaourt

Ur **yaourt** a zo ur meuz diwar laezh buoc'h, bidiez, dañvadez, kazeg, azenez, pe kañvalez, ha ne vez ket strilhet hag a zo goet. Dont a ra ar ger yaourt eus an turkeg *yoğurt*, eus *yoğurtmak* (tevaat). Ur yaourt a c'hall bezañ sukret pe get, blazet, gant tammoù frouezh, ha gwenn e vez peurliesañ.

## Istor
Ar skridoù koshañ diwar-benn ar yaourt a zo diwar zorn Plinius kozh. Hiziv an deiz e ouezer e teu ar yaourt eus Bulgaria. Tud zo avat, a soñj dezho e teuje kentoc'h eus Iran pe Kurdistan.
Yaourtoù a voe er c'hwec'hkorn evit ar wech kentañ da vare ren 
Frañsez Iañ (Bro-C'hall) : kudennoù bouzelloù en doa, neuze e c'houlennas sikour digant sultan Turkia, hag eñ a gasas ur mezeg eus Istanbul hag a roas boued diwar laezh dañvadez d'ar roue.

## Ar yaourt er bed
N'eo ken e broioù ar c'hornôg ma tebrer ar yaourt gant sukr, evel dibenn-pred. E broioù all, evel en India, e vez implijet gant meuzioù all.

## Fardañ
Aes a-walc'h eo fardañ yaourtoù. Diwar laezh a vo pasteuret e vez graet, hag ouzhpennet e vez poultrenn laezh : evel-se e vo muioc'h a broteinoù hag a galkiom er yaourt evit ar pezh a zo el laezh. Goude-se e vez ouzhpennet div vakterienn evit ar goerezh :

* *[[Streptococcus thermophilus]]* 
* *[[Lactobacillus|Lactobacillus bulgaricus]]*
Libba Bray

**Libba Bray** (ganet Martha E. Bray d'an 11 a viz Meurzh 1964 en Alabama) a zo ur skrivagnerez romantoù evit ar re yaouank. Brudet eo he heuliad tri romant *A Great and Terrible Beauty*, *Rebel Angels* ha *The Sweet Far Thing*.

## He buhez
Betek an oad a 26 vloaz e voe o chom e Texas. E 1988 e tapas kaout un diplom war ar c'hoariva e skol-veur Texas (en Austin). Goude-se ez eas da New York, hag eno e labouras e bed ar brudañ-levrioù. Eno emañ o chom hiziv c'hoazh, gant gwaz ha mab. Gant he gwaz e oa bet broudet da skrivañ 
he romant kentañ, *A Great and Terrible Beauty*, a voe lakaet war roll *bestsellers* ar gelaouenn New York Times. 

## Levrlennadur
* *A Great and Terrible Beauty*, embannet gant Random House, 2003
* *Rebel Angels*, embannet gant Random House, 2006
* *The Sweet Far Thing*, embannet gant Random House, 2007

## Liammoù diavaez

*Lec'hienn ofisiel
*Blog Libba Bray war Live Journal
*Video evit ''A Great and Terrible Beauty''
Minellañ ar c'hourzh

Toullañ o moudenn ha minellañ o c'hourzh a blij da merc'hed zo ober. *Ober Christina* a vez graet eus se gant bruderien an toullañ-kroc'hen e SUA. Evit ar baotred e vo laret minellañ gaol ar baotred kentoc'h.

Toullet e vez ar muzelloù bras, un tamm izeloc'h eget ar voudenn, da lakaat ur vinell. Peurvuiañ e vez un efed-distaol, evel e pep toulladur war-c'horre. n'eo ket an holl verc'hed a c'hall ober eta. Pa ne vez ket distaol ebet e vez ar c'hroc'hen un 3 pe 4 miz a-raok pareañ da vat. 

Goude-se ne vez aes dougen dilhad zo, brageier tost d'ar c'hroc'hen da skouer. 
Ouzhpenn ne vez ket ken aes kaout plijadur gant flouradennoù zo. 

## Istor ha sevenadur
Minellañ ar c'hourzh, evel an toullañ war-c'horre, ne veze ket graet a-raok ar bloavezhioù 1990. Hervez Istor an Toullañ ha Minellañ eo bet graet evit ar wech kentañ d'ur plac'h anvet Christina gant un aotrou Tom Brazda er Stainless Studios, ha se zo kaoz e vez graet *Christina* eus an ober-se e saozneg, pa ne vez ket graet Venus. 

## Notennoù

## Liammoù diavaez
* Lec'hienn stadunanat da vrudañ an toullañ-kroc'hen ha minellañ

## Skeudennoù

Skeudenn:Christina pierc.jpg|Kourzh toullet, hag ur varrennig ennañ 
Skeudenn:Christinas and Nefertiti genital piercings.jpg|Merc'hed stad enne gant o minelloù
Skeudenn:Intimpiercing Frau Klit vorhaut.jpg|Kourzh minellet 
Image:Intimpiercing Frau aeussere.jpg|Minellet hag advinellet
Gwagrenn Bartholin

**Gwagrennoù Bartholin** (*glandula vestibularis majora* e latin) zo div wagrenn a zo a bep tu da hanterenn diadreñv kourzh ar merc'hed, e-barzh plegoù ar muzelloù bras. Dre ma'z eo anezho e teu ar glizh eo int-i a ro lamprded d'ar gouhin. 

Kentañ den a zeskrivas anezho eo Caspar Bartholin Yaouankañ (1655-1738), ur medisin danat, er .

## Kleñved
Dont a c'hell ur gor, anvet bartolinit, war ur wagrenn, hag un troc'hig a vez ret ober a-wechoù neuze.
Muzelloù bras

Ar ** muzelloù bras ** pe ** muzelloù diavaez ** zo ur rann eus ar c'hourzh, lodenn diavaez ardivink-genel ar maouezed. Daou bleg kroc'henek int, a c'holo ar c'hourzh hag a dap adalek ar voudenn betek ar perine. 

## Pennad kar
* Muzelloù bihan
* Toullañ muzelloù ar c'hourzh
Toullañ an ellig

Toullañ an ellig a vez graet gant nebeud a verc'hed. Un ellig brazik zo ezhomm evit se. A-hervez e kresk ar blijadur reizhel, met ral eo an dud a zo aet betek arnodiñ da vat. 

Tud all a gav gwell toullañ pod an ellig. Ha lod a ra an eil hag egile.
Toullañ ar voudenn

**Toullañ e voudenn** a c'hall ober paotr pe blac'h, unan eus doareoù an toullgorferezh eo. Pa vez toullet moudenn ar maouezed e reer "Christina" eus an ober e saozneg. 

Hir a-walc'h e vez ar pareañ war-lerc'h, un 10 pe 12 devezh. Brasoc'h e vez riskl an efed-distaol gant ar c'horf evit na vez gant doareoù toullkorferezh boutinoc'h (d.s. skouarn, fri, teod), abalamour ma'z eo un toullgorfadur war-c'horre, da da lâret eo ne dremen ket a-dreuz d'ur groc'henenn.

## Pennad kar
* Minellañ ar c'hourzh
Mezenn

**Mezenn** a zo anv
*ur frouezhenn, sellout ouzh mez ha derv;
*mezenn-ar-gouzoug, pe hueg, ul lodenn eus ar gorzailhenn
*ar *vezenn*, ul lodenn eus ar c'halc'h, gwisket gant ar pod-mezenn.
Costa Rica

* *Ur pennad [[Costa Rica (Mato Grosso do Sul)]] zo ivez.*
----

**Costa Rica** zo ur vro eus Kreizamerika. En-dro d'ar republik vihan emañ Nicaragua en norzh, Panamá er su, ar Meurvor Habask er gornaoueg ha Mor an Antilhez er reter. San José eo ar gêr-benn, gant ouzhpenn 330 000 a annezidi.

Talvezout a ra an anv *costa rica* kement hag "aod pinvidik" e spagnoleg, ha roet e vije bet d'ar vro gant ar gonkistadored a erruas war aodoù ar reter hag a gontas e oa ur bern bravigoù aour gant ar vroiaz.

## Istor
D'ar 1añ a viz Kerzu 1948 e voe serret kazarnioù ar vro ha divodet an arme er c'hentañ bro war an douar.

D'ar 26 a viz Mae 2020 e tegemer Costa Rica an dimeziñ etre heñvelrevidi. Bro gentañ Kreizamerika eo d'ober kement-se.

## Douaroniezh

## Liammoù diavaez
* Lec'hienn ofisiel
Pod-mezenn

Ar **pod-mezenn**, pe ar **veskenn**, a larer eus ar c'hroc'hen a c'holo mezenn ar c'halc'h. Troc'het ha lamet e vez alies e meur a sevenadur abalamour d'ar relijion pe d'ar yec'hed: trodroc'hañ a vez graet eus se. 

*Fimosis
Toullañ a-dreuz d'ar c'halc'h

Un doare toullgorfañ eo toullañ ul lodenn eus ardivink-genel ar baotred, ma vez toullet a-dreuz d'ar c'halc'h, peurliesañ a-serzh oc'h implijout un ampallang pe un apadravya staliet a-dreñv penn ar c'halc'h, met a-wezhoù ivez pelloc'h davet ar gousac'h.

Pa vez implijet un ampallang e vez toullet ar c'halc'h a-serzh en ur dreuziñ an eil corpus cavernosum hag egile ha neuze e c'hell gwadañ stank, dreist-holl m'eo gwell d'ar paotrr bezañ reut e galc'h evit ma ne vo ket re strizh ar varrennig da c'houde.

Pa vez implijet un ampallang avat e vez toullet ar c'halc'h war e led, en ur dreuziñ ar corpora cvernosa ivez met o chom hep treuziñ ar corpus spongiosum.

Ral a-walc'h e vez kaset da benn seurt toullgorfrezh abalamour d'ar boan hag ivez peogwir e c'hellont gwadañ stank ha d'an hir ma'z eo ar maread pareañ.
Lapsang Souchong

Al **Lapsang souchong** ( 正山小种 e sinaeg; zhèngshān xiǎozhǒng, pe 烟小种; yān xiǎozhǒng e pinyin), zo un te du eus proviñs Fujian e Republik Poblek Sina. Lavaret e vez ez eo unan eus ar re splannañ o blaz. Brudet eo da vout un te evit ar baotred. Met hiziv e plij d'ar merc'hed ivez. 

Goude ma teu eus delioù izel ar gwez eo lakaet ar souchong da de fin e vlaz. E-skoaz an te du a lec'h all e chom pell da verglañ. Petra eo al Lapsang souchong, ma n'eo ket ur souchong bet sec'het, war goad pin pe sedr, ruilhet ha merglet goude, ha sec'het adarre e paneroù bambou a-us d'un tan koad episea pe siprez. Blaz *mogedet*, a larer, a vez gant an te-mañ, pe koadet, evel gwinoù zo a vez miret e barrikennoù koad-derv. 

Gant an anaoudeien e vez kavet « hardizh » blaz al Lapsang.
Listenn kumunioù Mato Grosso do Sul

Sed amañ ul listenn eus *[[município (Brazil)|municípios]]* (kumunioù) stad Mato Grosso do Sul e Brazil.

### A
* Água Clara
* Alcinópolis
* Amambai
* Anastácio
* Anaurilândia
* Angélica
* Antônio João
* Aparecida do Taboado
* Aquidauana
* Aral Moreira

### B
* Bandeirantes
* Bataguaçu
* Bataiporã
* Bela Vista
* Bodoquena
* Bonito
* Brasilândia

### C
* Caarapó
* Camapuã
* '''Campo Grande
* Caracol
* Cassilândia
* Chapadão do Sul
* Corguinho
* Coronel Sapucaia
* Corumbá
* Costa Rica
* Coxim

### D
* Deodápolis
* Dois Irmãos do Buriti
* Douradina
* Dourados

### E
* Eldorado

### F
* Fátima do Sul
* Figueirão

### G
* Glória de Dourados
* Guia Lopes da Laguna

### I
* Iguatemi
* Inocência
* Itaporã
* Itaquiraí
* Ivinhema

### J
* Japorã
* Jaraguari
* Jardim
* Jateí
* Juti

### L
* Ladário
* Laguna Carapã

### M
* Maracaju
* Miranda
* Mundo Novo

### N
* Naviraí
* Nioaque
* Nova Alvorada do Sul
* Nova Andradina
* Novo Horizonte do Sul

### P
* Paranaíba
* Paranhos
* Pedro Gomes
* Ponta Porã
* Porto Murtinho

### R
* Ribas do Rio Pardo
* Rio Brilhante
* Rio Negro
* Rio Verde de Mato Grosso
* Rochedo

### S
* Santa Rita do Pardo
* São Gabriel do Oeste
* Selvíria
* Sete Quedas
* Sidrolândia
* Sonora

### T
* Tacuru
* Taquarussu
* Terenos
* Três Lagoas

### V
* Vicentina
Costa Rica (Mato Grosso do Sul)

**Costa Rica** zo ur gumun e Stad Mato Grosso do Sul e Brazil. E 2020 e oa 21 142 a dud enni war ur gorread a 5 722,834 km².

## Stêrioù
* Rio Sucuriú

## Liamm diavaez
* Lec'hienn ofisiel
Sonora (Mato Grosso do Sul)

**Sonora** zo ur gumun eus stadMato Grosso do Sul e Brazil. 
E 2004 e oa 11 423 a dud, evit ur gorread a 4088,95 km², da lavarout eo 3 den dre bep km².
Anita Garibaldi (Santa Catarina)

**Anita Garibaldi** zo ur gumun e stad Santa Catarina, e Brazil, anvet diwar Ana Maria de Jesus Ribeiro, pried Giuseppe Garibaldi. E 2010 e oa 8 627 a dud o chom enni, evit ur gorread a 606,12 km².
Hafada

Un doare toullgorfañ war-c'horre eo an **hafada**, ha gantañ e vez toullet kroc'hen ar gousac'h. 

Ne vez ket toullet gwall don er goursac'h hag a-drugarez d'an ouesk ma'z eo ar c'hroc'hen ne vez ket distaolet gant ar c'horf ken alies ha gant an doareoù toullgorferezh war-c'horre all.

Disheñvel eo diouzh an toullgorfadur kar pa vez toullet ar gousac'h a du da du.

Alies a-walc'h e vez implijet meur a hafada renk-ouzh-renk evit klotaat ur skalier.

## Gwelit ivez :
*Toullañ ar gousac'h
Kezin

Ar **C'hezin** (*Chézine* e galleg) zo ur stêr eus Bro-Naoned, e Breizh. Kemberiñ a ra gant al Liger e Naoned. Eieniñ a ra e Sant-Stefan-Brengoloù. Tremen a ra war-lerc'h dre Saotron, Koeron, Sant-Ervlan, ha Naoned, kae ar Foz el lec'h m'emañ ar straed Mathurin Brissonneau. Dindan zouar emañ kilometradoù diwezhañ ar C'hezin, betek e gember gant al Liger. Glavek ha meurvorel eo temz ar stêr-se.

Ur "straed ar C'hezin" zo e Naoned, nepell eus he c'hreiz-kêr.
Stouv-skouarn

Ur stouv-skouarn zo ur stouv da lakaat er skouarn. Daou stouv a vez da lakaat en divskouarn da virout ouzh an drouz, pe ouzh avel re greñv, pe ouzh an dour pe loustoni da vont e-barzh.

## Ouzh an dour
Neuierien zo a lak stouvoù en o divskouarn da herzel ouzh an dour. 

## Ouzh an drouz

Ouzh an drouz e lakaer stouvoù a bep seurt. Kustum eo sonerien ar strolladoù sonerien a vremañ da lakaat seurt traoù abalamour d'an drouz spontus a reont. 

Skierien ha marc'htanerien a ra kemend-all abalamour da drouz an avel, pa'z eont d'an druilh-drast.

## Istor
En Odysseia e weler Ulises hag e vartoloded o stouvañ o divskouarn gant koar evit mirout a glevout kan ar sirened.
Guiche (toullgorfañ)

Un doare toullgorfañ war-c'horre eo ar **guiche**, ha gantañ e vez toullet ar perine.

Daoust ha ma c'hell bezañ kaset da benn gant maouezed e vez kavet kalz aliesoc'h gant paotred an doare toulladur-mañ.

Peurliesañ e vez lec'hiet ur *guiche* a-sonn war ar c'halc'h, met bez' e c'hell bezañ lec'hiet a-gostez ivez.

Bez' e c'heller ivez krouiñ ur skalier dre lakaat meur a c'h-guiche renk-ouzh-renk, alies evit kloaat ur skalier war ar frenom.

Abalamour ma vez toullet ar c'horf tost ouzh ar fraezh e ranker diwall mat d'e naetaat aketus e-pad ar mare-pareañ hag ivez da c'houde. Puerliesañ avat e paree buanig a-walc'h hep riskloù meur, daoust ha ma c'hell bezañ distaolet ar bravig gant ar c'horf ma vez lesket betek re pa'c'h eer en e goazez.

Bez' e c'hell ur guiche bezañ astennet evit gallout staliañ en toull ur riboul-kig ha staget e vez ivez a-wezhoù pouezioù ouzh ar bravig.

Evel meur a doullgorfeerzh all e veze graet gant paotred heñvelrevel da gentañ ha tud a blij dezhe ar sadomasocherezh, met deuet eo da vezañ boutinoc'h abaoe m'eo deuet an toullgorferezh da vezañ ur c'hiz e sevenadur ar C'hornôg adalel diwezh ar bloavezhioù 1980-deroù ar bloavezhioù 1990.

## Istor
Richard Simonton, anavezet ivez evel Doug Malloy, en deus skrivet ur brudskrid anvet *Body & Genital Piercing in Brief* a zo bet eienenn ar mojennoù a-vremañ diwar benn an toullañ kroc'hen. Ar guiche, emezañ, a deufe eus Tahiti. D'ar vojenn-se, evel d'an darn vrasañ eus ar mojennoù diwar-benn an toullañ kroc'hen n'eus ket a wir ziazez istorel, rak n'eus ket a skridoù-diazez.
Garbedenn

**Garbedenn** a reer eus diabarzh divvorzhed un den.
Lodenn draoñ al lestr eo ar c'harbedenn, a zo lec'hiet etre ar youlc'h hag an organoù gouennañ diavaez.
E yezh ar vezeion n'eo ar fraezh nemet ul lodenn eus ar c'harbedenn, rak kigennoù ar fraezh dreist-holl a ya d'ober anezhi. 

Goude ar gwilioud e vez ret alies d'ar maouezi advoazañ da lakaat ar c'higennoù-se da vont mat en-dro.
Niamey

**Niamey** eo kêr-benn Niger, ha kêr vrasañ ar vro-se. Emañ war ribl ar stêr Niger ha 674 950 a dud a oa o chom enni e 2002. Ur greizenn velestradurel, sevenadurel hag armerzhel a bouez eo evit Niger.
Sonora

**Sonora** zo ur ger spagnolek, a gaver e lec'hanvadurezh Amerika, hag en anvadurezh lazoù-seniñ spagnolek.

## Lec'hanvadurezh
###### 
*Kumun Sonora, e stad Mato Grosso do Sul, e Brazil.

###### 
*Sonora (Nova Scotia) 
*Enez Sonora, unan eus an Inizi Discovery e British Columbia. 

###### 
*Sonora, ur stad en hanternoz ar vro 
* Gouelec'h Sonora;
* Ar Stêr Sonora (*Río Sonora*), er stad-se.

#### 
*Sonora (Texas)
*Sonora (California)
*Sonora (Kentucky)

## Sonerien
* Ar Sonora Santanera, sonerien eus Mec'hiko, 
* Ar Sonora Matancera, sonerien eus Cuba.
* Ar Sonora de Tommy Rey, sonerien eus Chile
* Ar Sonora Dinamita, sonerien eus Colombia
La Sonora Matancera

**La Sonora Matancera** zo bet unan eus brudetañ strolladoù sonerien Kuba, eus ar bloaz 1924 betek 1960, ha bev bepred. Eus kêr Matanzas e oant, evel ma tispleg o anv. *Septeto Soprano* e oa anvet betek 1932. Savet e oa bet gant Valentin Cane, rener betek dibenn ar bloavezhioù 30, Pablo "Babu" Vasquez, Eugene Perez a oa kaner, Manuel "Jimagua" Sanchez a oa gant an *[[timbales]]*, Ismael Goberna gant an dromplilh, Domingo Medina gant ar gitar, ha Jose Manuel Valera, Julio Gobin, ha Juan Llopiz Baptist. 

Celia Cruz he deus kanet gante ivez. Da vare an Dispac'h Kuba ez ejont kuit da New York, ha kemer perzh a reont e krouidigezh ar salsa. 

Ganto e veze sonet *[[Son]] cubano*, *[[bolero]]*, *[[guajira]]* , ha *[[guaracha]]* .
Kafe Vienna

**Kafe Vienna** a zo un evaj tomm, ennañ ur banne espresso simpl pe doubl ha kentoc'h skañv, war-benn ec'h ouzhpenner ur meskaj laezh ha dienn trapet, ha tammoù chokolad war c'horre. Servijet e vez en un tas 40 pe 60 santilitrad, ha kinniget e vez e tavarnioù Budapest ha Vienna.
Cappuccino (evaj)

Ar **c'happuccino** a zo ur banne kafe espresso servijet en un tas bras, gant ur banne laezh war c'horre hag a vez tommet gant aezhenn evit ma teufe da vezañ spoumek. Tammoù chokolad c'hwerv a c'haller ouzhpennañ ivez. Dont a ra anv an evaj-se eus hini ar venec'h kabusin (*cappuccino* en italianeg).
GI

**GI** (pe **G.I.**) (distagadur: [ˈdʒiˈaɪ]) a dalvez da envel ur soudard eus an tirlu amerikan, hag an droienn *G.I. Joe* a dalveze kement ha "Yann Soudard" evit Arme ar Stadoù-Unanet e-kerzh an Eil Brezel-bed. Diwar *Galvanized Iron* ("houarn galvanizet") eo bet savet an dro-lavar-se, da lavaret eo ar boestoù houarn a oa ganto, pa oa ar pennlizherennoù-se enskrivet warno. Implijet e vez ivez da envel dafar ar soudarded-se, hag ar soudarded end-eeun. 

Berzh a reas an dro-lavar-se da vare an Eil Brezel Bed pa voe kaset kalz anezho en Europa. Implijet e voe kalz gant siviled ha kazetennerien (da vare Brezel Korea da skouer). Lakaet eo bet abred, da vare ar Brezel-bed Kentañ, da dalvezout *Government Issue* (ingalet gant ar gouarnamant) evit ober anv eus kement tra en deus da welet gant an arme, pe c'hoazh *General Infantry* (troadegiezh hollek). Adal e penn-kentañ ar bloavezhioù 1940 e krogas ar gouarnamant amerikan d'ober gant an droienn-se en un doare ofisiel, da skouer ar *G.I. Bills of Rights* e 1942.
Inizi Discovery

&nbsp;*Amañ ez eus kaoz eus an [[enezeg]] a zo en hanternoz da strizh-mor Georgia, ha n'eo ket eus an [[Enez Discovery]] a zo ivez e [[British Columbia]], er c'hreisteiz da [[Enez Vancouver]]*
----

An **Inizi Discovery** (*Discovery Islands* e saozneg) eo an anv amofisiel a vez graet eus un enezeg etre Enez Vancouver hag aod Kolombia Breizh-Veur e Kanada, en hanternoz da strizh-mor Georgia. A-wechoù e vezont kontet evel lodenn eus an Northern Gulf Islands.

## An inizi

## Gwelet ivez
*Inizi ar Golf
*Queen Charlotte Strait

## Liamm diavaez
* Discovery Islands
Apadravya

Un doare toullgorfañ eo ar **apadravya**, ha gantañ e vez toullet mezenn ar c'halc'h a-serzh, eus an nec'h d'an traoñ o treuziñ kan an troazh. Peurliesañ e vez toullet ar c'halc'h en e greiz, met bez' e c'hell bezañ toullet a-gostez ivez en ur dremen dre kan an troazh memestra.

Daoust ha ma vez staliet un apadravya en dro nemetken, a-wezhoù e vez kaset da benn e div fazenn: da gentañ ur Priñs Albert, klokaaet ur wezh pareet da vat.

Pa vez staliet ar bravig en toull, ur varrennig en degouezh-mañ, e rank bezañ hir a-walc'h evit chom hep strishaat betek re ar c'halc'h p'emañ o pareañ ha pa'c'h a war reutaat.

Unan eus an toullgorfadurioù poaniusañ eo an apadravya rak toullet e vez lodenn kizikiañ ar c'halc'h. Ur vez pareet avat e tegas plijadur d'ar paotr bet toulelt a-drugarez d'ar fed ma vez flouret diabarh ar c'halc'h war-eeun. Plijadur e c'hell degas d'ur vaouez ivez dre ma stok ar brav ouzh ar poent-G.

Ouzhpenn un apadravya eeun e c'heller kas da benn ivez un apadravya don, treuzet korf ar c'halc'h dre e hed gantañ, ral-tre; ur groaz voemus pa vez kevellet un apadravya gant un ampallang; un apadydoe, pa vez kevellet gant un dydoe; pe c'hoazh un **halfadravya**, pa vez staget un apadravya ouzh ur c'halc'h bet istroc'het.

## Istor
Lavaret e vez gant bruderien an doullerien ez eus anv eus an apadravya er C'hamasoutra. Tud zo ha ne gredont ket er bruderezh-se a lavar n'eo ket un doare toullañ eo a zo el levr. Re all a lavar n'hall ket ar skeudennoù bruderezh diskouezet bezañ skeudennoù eus gwir galc'hioù toullet. 
* Skrid a lak arvar war an dezenn

## Pennadoù kar:
* Ampallang
* Kroaz voemus

## Liammoù diavaez:
* "Apadravya" (BME)
* "Apadravya" (Tribalectic)
Repeater

***Repeater*** a zo kentañ pladenn glok ar strollad Fugazi. Deuet eo er-maez e miz Genver 1990 dindan an titl *Repeater*, hag e miz Meurzh 1990 e CD, gant teir c'hanaouenn ouzhpenn, hag anvet *Repeater + 3 Songs*.

## Roll an tonioù
# "Turnover" - 4:16
# "Repeater" - 3:01
# "Brendan #1" - 2:32
# "Merchandise" - 2:59
# "Blueprint" - 3:52
# "Sieve-Fisted Find" - 3:24
# "Greed" - 1:47
# "Two Beats Off" - 3:28
# "Styrofoam" - 2:34
# "Reprovisional" - 2:18
# "Shut the Door" - 4:49

### Tonioù ouzhpenn war ''Repeater + 3 Songs''
# "Song #1" - 2:54
# "Joe #1" - 3:01
# "Break-In" - 1:33

## Sonerien
*Brendan Canty – taboulinoù
*Joe Lally – gitar boud
*Ian MacKaye – gitar, kan
*Guy Picciotto – gitar, kan
*Ted Niceley – produour
*Don Zientara – ijinour
Sonora Island (British Columbia)

**Enez Sonora**, pe **Sonora Island** zo unan eus an Inizi Discovery, e British Columbia.

## Istor
Dont a rafe an anv spagnolek-se eus hini ul lestr spagnat, deuet eus Bro-Vec'hiko, a eas d'ober ur veaj da zizoleiñ Meurvor Habask an hanternoz e 1775. Daou lestr a oa: ar *Santiago*, gourc'hemennet gant Bruno de Heceta, ha *Sonora (la Señora)*, gourc'hemennet gant e letanant Juan Francisco de la Bodega y Quadra.

Mervel a reas un nebeud matoloded, ha divizout a reas Hezeta mont war e giz da Vec'hiko met Bodega y Quadra a nac'has mont d'e heul hep bezañ echuet e labour: klask pelec'h e oa ar Rused. Kenderc'hel a reas war-du an hanternoz eta, betek Sitka, en Alaska.

Iskis eo gwelout meskañ an anvioù Sonora ha hini ofisiel al lestr, *Nuestra Señora de Guadalupe* (ar *Señora*, da lavarout eo an Itron Varia). Gallout a rafe al listri bezañ deuet eus Sonora ar vro a vo stad diwezhatoc'h, kenkoulz all.

## Gwelet ivez
* Kanol Cordero

## Pennad kar
*Sonora.

## Liammoù diavaez

*Sonora Island 
*Thurston Bay Marine Provincial Park
Plantkelt

**Plantkelt** zo un diaz titouroù teiryezhek (brezhoneg, saozneg, galleg) ma kaver anvioù linneek hag anvioù boutin keltiek. Frouezh kenlabour 3 arbennigour e-pad 21 bloaz eo. Aznevezet ha pinvidikaet e vez dibaouez.
Tu zo da gavout ennañ e Kerzu 2008 :
* muioc'h ha 72 000 dave-anv-plant e 13 yezh keltiek, tost da 40 000 anv brezhonek en o zouez.
* muioc'h a 5 000 aozer e louzawouriezh zo displeget.
- evit pep seurtad e kaver e ingaladur gouez hag e heñvelsteriadurezh (d. s. 320 anv heñvelster evit Quercus Robur)
- an anvioù boutin brezhonek zo bet adskrivet e brezhoneg a-vremañ. An anvioù amresis a vez displeget ha dibunet roll ar seurtadoù a denn dezho.
- menegoù al levra a red a-hed 1.200 vloaz.
- tu a zo da bep hini sevel enklaskoù en ur implij betek 8 elfenn.

## Liamm diavaez
*http://plantkelt.bzh
Máirtín Ó Direáin

**Máirtín Ó Direáin** (distaget[ˈmɑːrʲtʲiːɲ oːdʲiˈrʲɑːɲ]) a oa ur barzh iwerzhonek genidik eus an inizi Árainn, e kornôg Iwerzhon. Ganet e oa bet e Fearann a' Choirce en Inis Mór e 1910, ha bevet en doa e Gaillimh hag e Dulenn. Mab da labourerien-douar e oa hag an iwerzhoneg e oa e yezh kentañ. Goude e studioù e voe kargiad etre 1928 ha 1975, e Gaillimh da gentañ hag e Dulenn da c’houde. 

E levr barzhonegoù kentañ a zeuas er-maez e 1942, dindan an titl "Coinnle Geala" (*Goulaouennoù skedus*), ha goude-se e kendalc’has da skrivañ barzhoniezh a-hed e vuhez. Er bloavezhioù 1980, pa oa war e leve, e savas al levr danevelloù "Feamainn Bhealtaine" (*Goumon Mae*), zo bet studiet gant miliadoù a vugale er skolioù. Mervel a reas e Dulenn e 1988.

## Levrioù
* *Rogha Dánta* (1949) 
* *Ó Mórna agus Dánta Eile *(1957)
* *Ar Ré Dhearóil* (1962)
* *Cloch Choirnéil* (1967)
* *Crainn is Cairde* (1970)
* *Dánta 1939-79* (1980)
* *Ceacht an Éin* (1984)
* *Béasa an Túir* (1984)
* *Tacar Dánta/Selected Poems* (1984)
* *Craobhóg: Dán* (1986) 
* *Feamainn Bhealtaine* (1961) 

## E brezhoneg
* Skrid, niv. 33 ("Barzhonegoù iwerzhonek"), 8 barzhoneg gant Máirtín Ó Direáin, troet e brezhoneg gant Éamon Ó Ciosáin.
* Al Liamm, niv. 120, div varzhoneg tennet eus *Ar Ré Dhearóil*
Calvados (died)

**Calvados**, pe "**Kalvados**", pe "**kalva**" zo un evaj kreñv, graet diwar strilhañ chistr, a vez aozet, a lavarer, en departamant Calvados, hag a vez graet e gwirionez e pevar c'horn Normandi, hag en daou du d'ar stêr Seine. 

## Boazioù

Un anv boutin eo deuet da vezañ, hag en ostalerioù e vez goulennet banneoù *calva* a-wechoù. 

E Treger, en XX kantved, e veze graet *calva* eus an * [[hini kreñv]] * graet er gêr a-wechoù. 

## Pennad kar
* Calvados
Hini

**Hini** zo ur ger brezhonek, raganv, a gaver e meur a droienn 
**an hini eus du-mañ*, ar pried pe ar bried
*hini kozh, hini gozh
***ma hini kozh*, ma gwaz
***ma hini gozh*, ma gwreg
**An Hini Gozh, anv ur ganaouenn vrezhonek a zo bet brudet kenañ
**hini du*, kafe
**Hini Du, anv ur bier du graet en Uhelgoad
*hini kreñv, lambig
*hini dous, evaj kreñvik ha dous
Ampallang

Un doare toullgorfañ eo an **ampallang**, ha gantañ e vez toullet mezenn ar c'halc'h a-led, eus an eil tu d'egile. Treuzet e c'hell bezañ ivez kan an troazh. 

Pa vez staliet ar bravig en toull, ur varrennig  en degouezh-mañ, e rank bezañ hir a-walc'h evit chom hep strishaat betek re ar c'halc'h e-keit ma vez o pareañ ha pa vez o reutaat. 

Unan eus an toullgorfadurioù poaniusañ eo an apadravya moarvat, rak toullet e vez lodenn kizidikañ ar c'halc'h. Met talvout a ra ar boan. Ur wech pareet (etre 4-6 miz betek ur bloaz a-bezh nemetken) e tegasfe plijadur e-leizh d'ar paotr bet toullet a-drugarez d'ar fed ma vez flouret diabarzh ar c'halc'h war-eeun. Plijadur a c'hell degas d'ur vaouez ivez dre ma stokfe ar bravig ouzh he foent-G.

Pa vez kevellet  gant un apadravya e vez graet ur groaz voemus anezhañ.

## Istor
Gwisket e vije bet an toullgorfadur-mañ gant ar bobl dayak, hervez ar vruderien, met roud ebet ne gaver a gement-se.

Evel meur a doullgorfeerzh all e veze graet gant paotred heñvelrevat da gentañ ha tud a blij dezhe ar sadomasocherezh. Hiriv e vije deuet eo da vezañ un tammig bihan *boutinoc'h* abaoe m'eo deuet an toullgorferezh da vezañ ur c'hiz, en ur bedig bihan eus sevenadur ar C'hornôg, abaoe diwezh ar bloavezhioù 1980 ha deroù ar bloavezhioù 1990.

## Pennadoù kar
* Apadravya
* Kroaz voemus

## Liammoù diavaez:
* Titour
* Pennad
Beaumetz-lès-Loges

**Beaumetz-lès-Loges** a zo ur gumun eus departamant Pas-de-Calais (Bro-C'hall).
## Istor
### kantved
**[[Brezel-bed kentañ]]**: 
* 1920: roet e voe ar Groaz Brezel 1914-1918 d'ar gumun .
## Monumantoù ha traoù heverk
* Iliz katolik *Sant Mikael*.

## Douaroniezh
## Emdroadur ar boblañs 1793-2007

## Melestradurezh
## Tud
## Liammoù diavaez
## Dave ha notennoù
Arromanches

**Arromanches** zo 
*ur gumun eus Normandi, bet anvet Arromanches-les-Bains, abalamour m'emañ war an aod hag e oa aesoc'h sachañ touristed evel-se. Brudet eo an emgann a voe eno d'ar 6  a viz Even 1944, hag ar porzh artifisiel a voe savet . 
*ul lestr gall, douger-kirri-nij, a voe anvet * Arromanches*
Oberiadur-brezel Overlord

**Aloubadeg Normandi**, pe *Oberiadenn Overlord*, eo an anv roet d'an aloubadeg a grogas d'ar 6 a viz Even 1944 gant dilestradeg ar 6 a viz Even 1944 pe *Oberiadenn Neptune*, pa voe taolet war draezhegi Normandi 155 000 soudard, eus an arme stadunanat dreist-holl. 

Ma padas un 30 eurvezh an dilestradeg ervat e voe 45 deiz e padas aloubadeg Normandi e Kornôg ar vro, eus ar 5 a viz Mezheven betek ar 27 a viz Gouhere pa c'hellas al lu SUAat toullañ al linennoù alaman en Avranches. E reter Normandi e padas an traoù pelloc'h.

## Pennadoù kar
*Dilestradeg ar 6 a viz Mezheven 1944
Dydoe

Un doare toullgorfañ eo an **dydoe**, ha gantañ e vez toullet riblenn mezenn ar c'halc'h.

Peurliesañ e vez staliet ur bravig e kreiz ar vezenn, met bez' e c'helelr ivez kas da benn ivez un dydoe doubl. Ralo'ch eo "kurunenn ar roue" pa vez staliet meur a dydoe an eil war-lerc'h egile tro-dro da riblenn ar vezenn. Pa vez toullet adalek riblenn ar vezenn a-dreuz da gorf ar vezenn betek dont er-maez war-du penn ar vezenn e vez graet ur *zephyr* anezhañ.

Peurliesañ e vez staliet war kalc'hoù bet didroc'het rak pod ar vezenn a vir ouzh ar gloazadur da bareañ.

Unan eus an toullgorfadurioù poaniusañ eo an dydoe rak toullet e vez lodenn kizikiañ ar c'halc'h.

Pa vez kevellet gant un apadravya e vez graet ur groaz voemus anezhañ.

## Istor
Gwisket e veze an toullgorfadur-mañ gant ar bobl dayak.

Evel meur a doullgorfeerzh all e veze graet gant paotred heñvelrevel da gentañ ha tud a blij dezhe ar sadomasocherezh, met deuet eo da vezañ boutinoc'h abaoe m'eo deuet an toullgorferezh da vezañ ur c'hiz e sevenadur ar C'hornôg adalel diwezh ar bloavezhioù 1980-deroù ar bloavezhioù 1990.

## Pennadoù kar:
* Apadravya

## Liammoù diavaez:
* Titour
* Pennad
* Dydoe.info
Émile Durand

**Émile Durand**, ganet e Sant-Brieg d'ar 16 a viz C'hwevrer 1830 ha marvet e Neuilly-sur-Seine (Bro-C'hall) d'ar 7 a viz Mae 1903, a oa ur sonaozour breizhat eus an , kamalad da C'hi Roparzh.

## Liamm diavaez
* IMSLP
Arromanches-les-Bains

**Arromanches-les-Bains**, pe **Arromanches** hep mui evel gwechall, zo ur gumun e Normandi, war aod Mor Breizh. Adanvet e oa bet "Arromanches-les-Bains" abalamour m'emañ war an aod hag e oa aesoc'h sachañ touristed evel-se.

## Istor
### kantved
**[[Eil brezel-bed]]**, Even 1944: Arromanches a zo tost-tre eus tachenn dilestrañ Gold Beach. Brudet eo an emgann a voe eno d'ar 6, hag ar porzh artifisiel a voe savet dirak an aod. Dieubet e voe ar gumun en deiz-se da 6 eur 30 d'enderv gant an *Hampshire Regiment* ha tankoù deut eus Saint-Côme-de-Fresné. Mervel a reas eizh den nann-soudard en Arromanches e 1944, pevar anezhe a voe lazhet d'ar 6 a viz Even 1944 e-pad an Dilestradeg.

## Monumantoù ha traoù heverk
* Iliz katolik *Sant Pêr*.
## Douaroniezh
* Er-maez dezhi emañ ar roc'h, pe reier, anvet *le Rocher du Calvados*, pe *les Rochers du Calvados*. Alese e teu anv an departamant Calvados. 
## Emdroadur ar boblañs 1962-2006

## Melestradurezh
## Tud
## Liammoù diavaez
## Notennoù ha daveoù

## Pennad kar
Arromanches
Toullañ frenom ar c'halc'h

Un doare toullgorfañ eo ha gantañ e vez toullet ar stagell dindan ar c'halc'h.

Peurliesañ e vez staliet a-sonn war ar c'halc'h, met ral a wezh e vezont staliet war penn ar c'halc'h pe a-gostez dezhañ.

Padout a ra ar maread-pareañ etre 2 ha 5 sizhunvezh. Un toullgorfadur war-c'horre e c'hell bezañ. Met a-drugarez d'ar fed ma paree ar c'halc'h buan a-walc'h hag ivez d'ar fed m'emañ ar c'hroc'hen hepleg e vez distaolet seurt toullgorfadurioù gant ar c'horf kalz nebeutoc'h evit gant toullgorfadurioù war-c'horre boutinoc'h all .

Erbet e vez alies astenn an toull d'an nebeutañ ur miz goude m'eo pareet da vat..

Bez' e c'heller ivez kas da benn ur skalier war dre staliañ meur a doullgorfadur renk-ouzh-renk war ar frenom, klakaet a-wezhoù gant ul lorum, un hafada pe ur guiche.

## Istor
Hervez ul levr gantañ da ditl *Die künstlichen Verunstaltungen des Körpers bei den Batta. Zeitschrift für Ethnologie* (16:217-225) embannet e 1884 e veze toullet stagell ar c'halc'h gant ar bobl Timor en Indonezia evit gwellaat o buhez reizhel. 

Evel meur a doullgorferezh all e veze graet gant paotred heñvelrevel da gentañ ha tud a blij dezhe ar sadomazoc'hegezh, met deuet eo da vezañ boutinoc'h abaoe m'eo deuet an toullgorferezh da vezañ ur c'hiz e sevenadur ar C'hornôg adal diwezh ar bloavezhioù 1980 ha deroù ar bloavezhioù 1990.
Goñi

**Goñi** zo un anv euskarek a orin, a c'hall bezañ meur a dra :

## Lec'hioù
*Goñi (Nafarroa), ur gumun e Nafarroa.

## Mojenn
*Teodosio de Goñi, en dije bevet en  kantved hervez ur vojenn.

## Tud
### 
*José Goñi Carrasco: ministr an arme;
*José Goñi Prieto: eilamiral, er Guerra del Pacífico;
*Juan Óscar Goñi (1854-1919): moraer, deuet bev en-dro eus Combate Naval de Iquique;
*Luis Goñi Simpson:
*Roberto Goñi Simpson:

###### 
*Carlos Goñi (1961): sonaozer ha kaner.
*Félix Goñi: emsaver katalanat eus Terra Lliure;
*Fernando Goñi Erice ("*Goñi III*"): pelotari.
*Lorenzo Goñi': tresour ha livour.
*María del Carmen Goñi: aktourez.
*Matías Goñi: beleg jezuit hag avielour Mec'hiko.
*Félix Huarte Goñi: penn-embregerezh eus Nafarroa.
*Antonio Peña y Goñi: sonaozour
*Mariano Goñi:

###### 
*Wilson Elso Goñi: politikour
Goñerri

**Goñerri** (anv euskarek boas, eus *[[Goñi]]* ha *[[herri]]*) pe **Goñibar** (traonienn Goñi), pe *Goñi* pe *Valle de Goñi* hervez ar stumm spagnolek ofisiel, zo ur gumun e kornôg Nafarroa, en Euskal Herria.

## Kuzulioù
Pemp rann zo er gumun, pep a guzul enne:
*Aizpun, ar pennlec'h
*Azanza,
*Munarriz,
*Urdanoz
*Goñi, a ro hec'h anv d'an draonienn.
Brezel ar Meurvor Habask

Ouzhpenn ur **Brezel ar Meurvor Habask** a zo bet:

* Etre 1864 ha 1866: Brezel etre Spagn hag an emglev suamerikan savet gant Perou, Chile, Ecuador ha Bolivia. Gwelet Brezel spagnat-ha-suamerikan.
* Eus 1879 da 1883: Brezel etre Chile hag an emglev etre Bolivia ha Perou. Gwelout Brezel ar Meurvor Habask (1879-1883).
* Eus 1937 da 1945 : Brezel etre Japan ha Tailand a-enep Sina hag ar Gevredidi. Gwelout Brezel ar Meurvor Habask (1937-1945).
Rhyfelgyrch Gwŷr Harlech

**Rhyfelgyrch Gwŷr Harlech** (*Men of Harlech* e saozneg, pe a-wechoù *The March of the Men of Harlech*) zo unan eus ar brudetañ kanaouennoù kembraek, hag un ton-bale hag a vez sonet gant sonerien an arme saoz. Tennañ a ra da don *[[Seziz Gwengamp]]*, a zo e Barzhaz Breizh, hag a zo hini *[[Gwir Vretoned]]* ivez.

Kentañ ma voe embannet a voe e 1794.

## Istor
### Seziz
Kaoz zo enni eus un darvoud e-kerzh Brezel an Div Rozenn, e-pad seziz kastell Harlech, a badas 7 vloaz, eus 1461 and 1468. E-penn soudarded Harlech e oa Dafydd ap Ieuan a dalas ouzh an enebourien e-pad an hirañ seziz anavet en istor Breizh-Veur..

### Kan
Embannet e voe ar ganaouenn gant ar barzh Edward Jones (Bardd y Brenin) en e zastumad *Musical and Poetical Relicks of the Welsh Bards*, eil embannadur (1794). Brudet-bras e oa en , ha bev eo chomet he brud. Meur a zoare zo d'ar c'han, ken e kembraeg ken e saozneg, war ar memes ton.

Unan zo gant John Jones (Talhaiarn) ("Henffych well i wlad fy nghalon") hag unan arall, anavezetoc'h hiziv, gant Ceiriog ("Wele goelcerth wen yn fflamio"). Ur skrid saoznek zo gant W. H. Baker ("Men of Harlech").

## Skrid ar ganaouenn gant Ceiriog
*Wele goelcerth wen yn fflamio
*A thafodau tân yn bloeddio
*Ar i'r dewrion ddod i daro
*Unwaith eto'n un.

*Gan fanllefau tywysogion
*Llais gelynion, trwst arfogion
*A charlamiad y marchogion
*Craig ar graig a gryn.

*Arfon byth ni orfydd
*Cenir yn dragywydd
*Cymru fydd fel Cymru fu
*Yn glodfawr ym mysg gwledydd.
*Yng ngwyn oleuni'r goelcerth acw
*Tros wefusau Cymro'n marw
*Annibyniaeth sydd yn galw
*Am ei dewraf ddyn.

*Ni chaiff gelyn ladd ac ymlid
*Harlech! Harlech! cwyd i'w herlid
*Y mae Rhoddwr mawr ein Rhyddid
*Yn rhoi nerth i ni.

*Wele Gymru a'i byddinoedd
*Yn ymdywallt o'r mynyddoedd!
*Rhuthrant fel rhaeadrau dyfroedd
*Llamant fel y lli!

*Llwyddiant i'n marchogion
*Rwystro gledd yr estron!
*Gwybod yn ei galon gaiff
*Fel bratha cleddyf Brython
*Y cledd yn erbyn cledd a chwery
*Dur yn erbyn dur a dery
*Wele faner Gwalia'i fyny
*Rhyddid aiff â hi!

A-wechoù e kred an dud eo honnezh eo kan broadel Kembre, e-lec'h "Hen Wlad fy Nhadau", deuet da vout Bro gozh ma zadoù e Breizh. Gwir eo ez eo ur c'han a bouez e sevenadur Kembre, ha dreist-holl abalamour ma'z eo bet kemeret da don-bale gant rejimantoù Kembre (Royal Regiment of Wales, hiriv Royal Welsh), hag ivez war-lerc'h gant rejimantoù eus Kanada hag Aostralia.

## Doareoù saoznek
Meur a zoare saoznek zo d'ar "Men of Harlech". Sed ar re anavezetañ. Gwelout *[[The Woad Ode]]* ivez.

### Doare John Oxenford

### Doare "Talhaiarn"

### E-barzh ar film ''[[Zulu (film)|Zulu]]''

### Doare saoznek John Guard

## Notennoù

## Levrlennadur
**Volkslieder, German & Other Folk Songs Homepage* Men of Harlech

## Liammoù diavaez
* Cantorion
* Men of Harlech
* http://www.rorkesdriftvc.com/myths/menofharlech.mp3
Toullañ ar gousac'h

Un doare toullgorfañ eo ha gantañ e vez toullet ar gousac'h en e bezh a du da du pe pe c'hoazh eus dirak betek a-dreñv. Un doare-ober diaes kentañ da gas da benn an hini eo, o tennañ war-eeun d'ar surjianerezh hag abalamour da se ez eus anezhañ un doare toullgorfadur ral-kenañ. Disheñvel eo diouzh an hafada ma vez toullet kroc'hen ar gousac'h nemet ken.

Un toullgordafur diaes da gas da benn an hini eo ha kentoc'h evit un nadoz e vez implijet e vez ur skejer evit troc'hañ ar groc'hen ha neuze e vez gwiet evit krouiñ ar frailh a dalvezo da staliañ ar bravig drezañ, peuliesañ ur bravig tev a-walc'h ha graet a-ratozh-kaer. Ma stag mat al liamm e diabarzh etre dirak hag a-dreñv ar gousac'h e paree buan-ha-buna hep kudennoù, a-hendall e c'hell padout pell ar maread-pareañ.

Risklus a-walc'h eo an toullgorfadur-mañ rak ma teu da vezañ flaer ar gloazadur e c'hell mont war diorren e doabarzh ar gousac'h. Ur wezh pareet avat e c'hell bezañ astennet hogozik diouzhtu war-lerc'h.

Un doare toullkorferezh modern eo hemañ, kaset da benn gant tud gante toullforfadurioù "taer" all peurliesañ, da skouer enplantoù iskroc'hennek pe enplantoù treuzkroc'hennek ha tud bet faotet o zeod pe c'hoazh tud a blij dezhe ar sadomasocherezh.

## Pennadoù kar:
* Hafada

## Liammoù diavaez:
*BMEzine