open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Fañch Elies Abeozen

Ur skrivagner brezhonek eo **Fañch Elies** (*Jean-François-Marie Éliès*), anavezetoc'h dre e anv-barzh **Abeozen**. Ganet eo bet en Dre Nevez d'an 22 a viz C'hwevrer 1896 ha marvet er Baol-Skoubleg d'an 3 a viz Mezheven 1963. Ur yezhoniour hag ul lennegour brezhonek eo bet, met sevel a reas ouzhpenn un nebeud oberennoù lennegel (ur pezh-c'hoari, barzhonegoù, danevelloù ha romantoù), yezhadur ar brezhoneg krenn, istor al lennegezh vrezhonek, dastumadoù ha labourat a reas ivez war ar c'hembraeg. Troet en deus ar Mabinogion (ar Mabinogi e brezhoneg).

## Buhez
Mont a reas da skol ar Frered da Landivizio e-lec'h m'edo Klaoda ar Prad o kelenn hag hemañ eo a reas ur broadelour anezhañ. Pa oa en e soñj mont da veleg ez eas da gloerdi Kemper eus 1907 da 1914. Kaset da soudard e voe gloazet gant ar gazoù ha tapañ a reas ur yec'hed fall diwarno. Goude ar brezel ez eas da Bariz evit tapout un aotreegezh. Kelenner e voe e Dinan ha Sant-Brieg a-raok mont da Roazhon da gelenn el lise ha da studiañ d'ar skol-veur war ar memes tro.

Abeozen Eost 1960.jpg|E Penzez e-kerzh K. E. A. V. Plouenan e 1960


## Levrlennadur
;Faltazi
**Marvailhoù loened*, Skridoù Breizh, 1943. Kontadennoù.
**[[Hervelina Geraouell]]*. Skridoù Breizh, 1943. Ademb. Mouladurioù Hor Yezh, 1988. Romant
**[[Argantael (Abeozen)|Argantael]]*. Al Liamm, 1989. Romant; Ademb. An Alarc'h, 2011.
**Bisousig, kazh an tevenn*. Al Liamm, 1954. Ademb. An Here-Al Liamm, 1987.
**[[Dremm an Ankou]]*, Skridoù Breizh, 1942 ; Ademb. Al Liamm, 2014.
**[[Pirc'hirin Kala-Goañv]]*, danevelloù, Al Liamm, 1969. Ademb 1986; troid. c'hallek (gant Mikael Madeg *Le Pèlerin de la Toussaint* An Alarc'h, 2011)
**Kan ar spered hag ar galon*, barzhonegoù ha kanaouennoù. Mouladurioù Hor Yezh, 1983.
;Studiadennoù
**Ar Mabinogion*, Preder.
**Damskeud eus hol lennegezh kozh*, Al Liamm.
*''Istor lennegezh vrezhonek an amzer-vremañ'', Al Liamm, 1957
**Barzhaz* (dibab barzhonegoù skrivagnerien rakwalarnek)
**En ur lenn Barzhaz Breizh*, Preder.
;Yezhoniezh
**Yezadur ar brezoneg krenn*
**Skridou brezonek krenn*
**Geriadurig brezoneg krenn*
**Alc'houez berr ar [[kembraeg|c'hembraeg]]*, 1942, eil moulladur.
;Troidigezhioù
**Marvailhoù ar Vengleuz* (e kembraeg : *Storiau *, 1932), 1992, Hor Yezh
Loeiz ar Chalotez

**Louis-René de Caradeuc de la Chalotais** (pe **Loeiz ar Chalotez** e brezhoneg), ganet e Roazhon d'ar 6 a viz Meurzh 1701 ha marvet eno ivez d'an 12 a viz Gouere 1785, a oa un den a lezenn a oa prokulor e Breujoù Breizh. Kemer a reas penn an eneberezh da benngomandant Breizh, an dug d'Aiguillon. P'en devoa nac'het plegañ dirak ar Roue e oa bet toullbac'het hag abalamour da se eo gwelet gant lod evel ar c'hentañ emsaver politikel brezhon.

## E diegezh

Diaes eo lavarout eo bet ar Chalotez ur brogarour pa oa e bennobererezh stourm evit ma chomje bev "dreist-wirioù" e ensavadur a-eneb ar "galloud kreiz". Pennpatrom an "nagennour lealour", - evit implijout ur c'herienn ijinet gant Iwan an Diberder e deroù an  - eo bet marteze. Biskoazh n'en deus ar Chalotez burutellet reizhwiriegezh ar "galloud kreiz"-se nag arvaret diwar e benn ; war un dro e oa anezhañ un ezel eus an *[[intelligentsia]]* c'hall a neuze, mirelour ha "filozof" war un dro (re aes e tisoñjer ne oa ket Voltaire un dispac'her : un adreizhour, ur c'hempennour ne oa ken), savet gantañ levrioù - unan anezho diwar-benn an desavadurezh (*Essai de l'Éducation nationale*, 1765), o tagañ ar Jezuisted - ha na c'heller kompren nemet er meizframm gall a neuze.

Toullbac'het e oa bet ar Chalotez e Pariz, e Kastell an Tarv hag e Sant-Maloù hag e oa deuet ar Breudoù a-benn da lakaat ar gouarnamant gall d'e zivac'hañ (da vezañ kendalc'het)

## Daveoù
Judas Priest

Ur strollad heavy metal eus Bro-Saoz eo **Judas Priest**. E 1970 e oa bet savet gant ar gitarour K.K. Downing hag ar gitarour-boud Ian Hill. Eus ar ganaouenn « *The ballad of Frankie Lee and Judas Priest* » savet gant Bob Dylan eo tennet anv ar strollad.

E 1991 e oa aet kuit o c'haner Rob Halford (lesanvet « The Metal God ») evit sevel e strollad dezhañ. Tim Owens en doa tapet e blas war ar bladenn *Jugulator*. E miz Gouere 2003 e oa distroet Halford er strollad.

## Roll pladennoù
* Rocka Rolla (1974)
* Sad Wings of Destiny (1976)
* Sin After Sin (1977)
* Stained Class (1978)
* Killing Machine (UK) / Hell Bent for Leather (US) (1978)
* British Steel (1980)
* Point of Entry (1981)
* Screaming for Vengeance (1982)
* Defenders of the Faith (1984)
* Turbo (1986)
* Ram It Down (1988)
* Painkiller (1990)
* Jugulator (1997)
* Demolition (2001)
* Angel of Retribution (2005)
* Nostradamus (2008)
* Redeemer of Souls (2014)
* Firepower (2018)
* Invincible Shield (2024)
Tír na nÓg

**Tír na nÓg** (distaget [tʲiːɾˠ n̪ˠə ˈn̪ˠoːɡ]) a dalvez, en iwerzhoneg, « *Douar ar re yaouank*». Bez' ez eo « ur bed all », ur bed mojennel a zo anv anezhañ e gwengelouriezh Iwerzhon. 

Un enezenn eo Tír na nÓg, pell er c'hornôg. Hir ha kalet eo ar veaj da vont di, pa ne vezer ket pedet gant ur bansidhe, kannadez an doueed. Tír na nÓg n'eo ket ul lec'h evit ar vrezelourien pe an harozed lazhet en emgann, met kentoc'h un doare paradoz war an douar, annezet gant boudoù dreistnatur, ha ma c'hoarvezas gant moraerien pe venec'h en em gavout eno dre eurvad e-pad o beajoù. 

Er Grennamzer e konter ez eas di meur a vanac'h. Er « bed all »-se e chomer yaouank, kreñv ha brav, da viken, n'eus na marv na kleñved, ha ne dremen ket an amzer. Ne vez na naon na sec'hed gant an nen, ha laouen e vez an holl, o vevañ e-kreiz ar sonerezh hag ar plijadurioù all. 

Meur a vanac'h a zegouezhas eno e kontadennoù an echtrae (*avantur*) pe an immram (an *treizh*), brudet er Grennamzer. 

Kaoz a vez eus Tír na nÓg e meur a vojenn : eno e reas ar bobl anvet Tuatha Dé Danann hec'h annez, goude m'he doa ranket kuitaat Iwerzhon. Eno e vevas, ur pennad, an haroz Oisín a oa bet kaset di gant Niamh he Blev Aour. Goude ur pennad amzer e fellas da Oisín distreiñ d'ar gêr, met nouspet bloavezh warn-ugent a oa tremenet abaoe m'en doa kuitaet Iwerzhon. Ne c'halle ket kuitaat Tír na nÓg, anez mervel. 

Gant Niamh e voe profet dezhañ ur marc'h hud. Gantañ e c'halle Oisín kuitaat ar « bed all », met rankout a rae chom war e varc'h atav : ma tiskennje diwar e varc'h e varvje. Oisín ne selaouas ket kuzul Niamh avat ha mont a reas e poultrenn kerkent ha diskennet diwar e varc'h war zouar Iwerzhon. 

Hervez ar vojenn en doa bet amzer da gontañ e istor da sant Padrig ha da gofesaat (ha kaout an absolvenn evel-just) a-raok mervel, en Ail Finn, e kontelezh Ros Comáin.

Kontadennoù all par d'ar vojenn a gaver dre ar bed, evel hini Urashima Tarō

## El lennegezh vrezhonek
Sed amañ da-heul Tristan oc'h ober meneg eus Tír na nÓg, dindan bluenn Langleiz, e-barzh Tristan hag Izold (*[[Al Liamm]]*, 1972, pajennoù 74 ha 191) :« [...]... Bro eurus Ar-Re-Vev, sklerijennet gant un heol n'eo ket eus ar bed-mañ : **Tir-Na-N-Og**, douar ar yaouankiz peurbadus... »

— [...].Tostaat a ra diwezh hon trubuilhoù ha n'hon eus mui pell-amzer da c'hortoz an droiad hir-se hon degaso a-gevret da **Dir Na N'Og** ; **Tir Na N'og**, Douar Ar Re Yaouank !...

## Gwelet ivez
 

* Mag Mell

* Valhalla

## Levrioù
**Irish Myths and Legends*, Lady Gregory, London, 1999
**Early Irish myths and sagas*, London 1981

## Liammoù diavaez
* Tír na nÓg (saozneg)
* James MacKillop, ''Dictionary of Celtic Mythology'', Oxford University Press (1998)
Gitar-boud

Ur benveg-seniñ eo ar **gitar-boud**. Disheñvel eo diouzh ar gitar boas p'en deus 4 gordenn e-lec'h 6, a zo tevoc'h hag a ro ur son boutoc'hoc'h.

Range guitar.svg|Skeul ur gitar
Range bass guitar.png|Skeul ur gitar-boud

Ur benveg-seniñ eus ar re bouezusañ eo bet evit diorroadur ar sonerezh rock.

## Gitarourien-boud a-bouez
*Aston Francis Barrett
*Rex Brown
*Jack Bruce
*Alain Caron
*Stanley Clarke
*Flea
*James Jamerson
*Alphonso Johnson
*Mark King
*Abraham Laboriel 
*Paul McCartney
*Marcus Miller
*Jaco Pastorius
*Robbie Shakespeare 
*Janig Top
*Victor Wooten

## Gitarourien-boud er sonerezh breizhek
*Alain Genty (barzhaz trio, gwerz, den)
*Stéphane De Vito (Ar Re Yaouank, Pat o'May)
*Tangi an Dore (Diaouled ar Menez)
*Jean-Pierre Le Cam (sonerien du)
*Robert Le Gall (Gwendal)
*Jean-Luc Chevalier (Tri Yann)
Meurvor Arktika

**Meurvor Arktika** (pe *Meurvor skornek Arktika*) en em led war 14 000 km². Emañ etre ar Pol Norzh ha Kelc'h Arktika. Goloet eo an darnvuiañ anezhañ gant ar vorskorneg, dezhi ur gorread o kreskiñ-digreskiñ hervez ar c'houlzioù-amzer. N'eus harz ebet etre Meurvor Arktika hag ar Meurvor Atlantel na gant ar morioù a-hed Norvegia, Rusia hag Alaska : Mor Lincoln, Mor Barents, Mor Kara, Mor al Lapteved, Mor Retersibiria ha Mor an Dchouchked) hag ivez Mor Beaufort a-hed Tiriadoù ar Gwalarn e Kanada.

Emañ un nebeud enezegoù a kreiz ar meurvor : Novaya Zemlya (Rusia), inizi Svalbard (Norvegia), Douar Franz-Josef, Inizi Sibiria-Nevez hag an Enezeg kanadian.

A-hed an aodoù n'eus ket kalz a dud o chom nemet e Norvegia hag e Gwalarn Rusia (Ledenez Kola gant Arc'hangelsk). E Siberia n'eus nemet geunioù ken ez eo kazi digenvez an aodoù.

Pa oa ar Brezel yen e oa an takad dindan an urzh vilourel pa oa meur a ziaz-lu kostez an URSS koulz ha kostez Norvegia. Listri-spluj soviedel ha stadunanat a rae o ged-tro er meurvor a-bezh. E 1958 e reas un taol-kaer al lestr-spluj atomel stadunanat Nautilus pa dreizhas ar meurvor en ur splujañ dindan ar vorskorneg tev a zo dindan ar Pol Norzh.

E Gouere 2007 e kasas gouarnamant Rusia ul lestr-spluj evit plantañ banniel Rusia e foñs ar meurvor, 4 000 m donder eno. Evit pouezañ war al lodenniñ pinvidigezhioù kuzhet an islonk da zont eo bet graet an dra-se p'eo ar vorskorneg o tigreskiñ dre efed tommadur hinad ar bed. Pep bro staliet war aodoù ar meurvor a reklemm e lodenn. Ar Stadoù-Unanet o deus embannet e tlefe Tremen ar Gwalarn bezañ un tremen etrebroadel, met n'emañ ket a-du Kanada ha gouarnamant ar riez-se en deus embannet e stalio un diaz-lu nevez dindan un nebeud bloazioù evit e gontrolliñ just goude splujadenn ar Rusianed.

## Sell ivez
* Meurvor

## Notennoù
Hent-houarn

An **hent-houarn** a zo ur sistem treuzdougen div lodenn ennañ :
* an isframm, graet gant an hent-houarn, div steudad linennoù-houarn pe roudennoù lakaet war an treuzadelloù, ar re-se lakaet war un hentad mein (ar ballast)
* an aveadur ruilh, hemañ o tremen dindan stumm un tren, (anvet strobad ivez) da lavaret eo ur steudad gweturioù stlejet gant ur stlejerez peurliesañ. Bez' ez eus ivez trenioù emlusk enno unan pe daou pe dri strobad gweturioù hep stlejerez. Evel-se e cheller staliañ ar c'hefluskerioù e meur a lec'h (unan pe daou e pep strobad).
 
Dre astenn, ar ger hent-houarn a vez implijet evit an embregerezhioù-korvoiñ, da lavaret eo ar re a laka an hentoù-houarn da vont en-dro. 
 
An dro-lavar hent-houarn a zeu eus ar galleg, hemañ un droidigezh rik eus ar saozneg. Ez-ofisiel eo bet lakaet war wel en ordrenañs roueel embannet d'ar 26vet a viz C'hwevrer 1823 p'eo bet aotreet e vefe savet al linenn hent-houarn kentañ e Bro-C'hall evit ur vengleuz c'hlaou e Sant-Steven (Loire).
Porzh-houarn

Er c'hêrioù e reer **porzh-houarn** eus an hollad savadurioù ha staliadurioù ma c'haller implijout trenioù an hent-houarn evit bezañ treuzdouget (beajourien) pe evit lakaat marc'hadourezhioù da vezañ treuzdouget ha resevet. Evit ar c'hêrioù bihan hag ar c'hêriadennoù e vez graet "ti-gar" (pe "gar" hepmuiken) eus al lec'hioù-se.
Baarle

Anv ur vourc’h eus ar Brabant eo **Baarle**, war an harzoù etre an Izelvroioù ha Belgia. Rannet eo etre kumunioù :
* **[[Baarle-Hertog]]** (Belgia)
* **[[Baarle-Nassau]]** (Izelvroioù)

Rannet eo ar gêr-se gant harzoù an div stad en un doare kemplezh ha tortiset-kenañ, gant meur a sankenn zo tachennoù douar prevez anezho alies.

Anv ur vourc’h all e Drongen nepell diouzh Gent eo **Baarle** ivez

## Liammoù diavaez
*Baarle (gant kartennoù) (e saozneg)
Baarle-Hertog

Ur gumun e proviñs Antwerpen e Belgia eo **Baarle-Hertog**. Er gumun emañ kêr Baarle-Hertog a save an niver ag annezidi enni da 2 276 den d'ar 1 a viz Genver 2005. 7,48 km² eo ar gorread hollek ha stankder ar boblañs 304,44 annezad dre km².

Harzoù korvigellek zo etre Baarle-Hertog ha Baarle-Nassau en Izelvroioù. En holl ez eus 24 rann douar distag disheñvel. Ouzhpenn an tamm brasañ (anvet *Zondereigen*) lec’hiet e hanternoz kêr velgiat Merksplas, ez eus 20 sankenn belgiat diavaez en Izelvroioù ha 3 all war an harzoù etre an Izelvroioù ha Belgia. Seizh sankenn diavaez nederlandat zo ivez e-diabarzh sankennoù diavaez Belgia. C’hwec’h anezho zo en hini vrasañ hag ar seizhvet en eil vrasañ. Un eizhvet sankenn diavaez nederlandat a gaver e Zondereigen ivez. 

Ken luziet eo an harzoù ma z'eus tiez zo savet a-ramp etre an div vro. Poent zo bet e oa dav d'ar pretioù a oa en tu nederlandat d'an harzoù serriñ abred abalamour da lezennoù ar vro. Er pretioù a oa war an harzoù e oa dav d'an arvalien cheñch taol evit kenderc’hel gant o fred eus tu Belgia.

## Liammoù diavaez
* Lec'hienn ofisiel (e nederlandeg)
* Baarle-Nassau / Baarle-Hertog (gant kartennoù)
* Lec’hienn diwar-benn Baarle
Sankenn

**Sankenn** a vez graet war dachenn an douaroniezh eus ur bastell-vro distag eus he bro orin ha gennet penn-da-benn, pe evit darn, en un tiriad all. Diforc’hañ a reer ar sankennoù diavaez pe ezklozadurioù diouzh ar sankennoù diabarzh anvet ivez enklozadurioù. Implijet e vez ar gêr ivez evit an tiriadoù bet miret gant al lu alaman e 1944-1945 e mizioù diwezhañ an Eil brezel-bed.


Enklozadur hag ezklozadur





## Gwelet ivez
*Sankenn Brest
*Sankenn an Oriant
*Sankenn Sant-Nazer
Angström

An **ångström** pe **angström** (simbol **Å**) zo un unanenn hirder n'eo ket e-barzh ar sistem etrebroadel (SI).

1 ångström = 10−10 metr = 0,1 nanometr = 100 pikometr.

Anvet e voe an ångström evel se en enor d'ar fizikour svedat Anders Jonas Ångström, unan eus ar re o deus ijinet ar spektrokopiezh. Graet e vez a-wezhioù gant an unanenn-mañ evit muzuliañ ment atomoù a zo o radius *(skin)* etre 0,25 ha 3 Å.

An **ångström kozh** (a zo **Å*** e simbol evit lakaat kemm etre eñ hag an ångström nevez) a veze termenet diwar hirder gwagenn linenn K-α-1 an tungsten ; hennezh a veze dre dermenadur kevatal rik da 0,209&nbsp;010&nbsp;0&nbsp;Å*. Setu 1&nbsp;Å*&nbsp;=&nbsp;1,000&nbsp;015&nbsp;01×10-10&nbsp;± 90×10-18&nbsp;m.
Saonenn

Un **draoñienn** pe **traonienn** pe **saon** pe **saonenn** zo un dachennad douar izel etre menezioù pe torgennoù. Gallout a ra bezañ bras pe bihan. Deveret eo eus traoñ.

## Douarouriezh
Diouzh meur a brosesus douaroniel e c'hell bezañ stummet an traoñiennoù : 
* traoñiennoù skorneglec'h dezho ur stumm un U (e-lec'h ar stumm boas e V) hag a zo bet krouet, miliadoù a vloazioù 'zo diwar galloud krignat divent ar skornegi. Kavet e vezont e menezioù hir evel an Alpoù, hag e broioù kompesoc'h evel Takad al Lennoù e Bro-Saoz hag er C'hanada a-bezh.
* e traoñienn ar Rift en Afrika e weler disoc'hoù flastradurioù etre plakennoù tektonikel.
* e Bro-Elzas-Bro-Vaden e weler disoc'h palaradeg un dailhenn venez diwar frailhoù kenstur. Anvet e vez an draoñienn-mañ ur foz tektonikel.
* an abeg pennañ evit krouidigezh an traoñiennoù a zo peurliesañ disoc'h ar grignerezh a ra an dourioù o redek, dindan stumm an dourredennoù.
 
## Traoñiennoù heverk
* Traoñienn an Indus, e Kornôg iskevandir Indez
* Grand Canyon, en Arizona
* Traoñienn ar Marv, e Kalifornia
* Traoñienn al Liger, e Bro-C'hall ha Breizh
* Traoñienn Napa, e Kalifornia
* Traoñienn ar RonPetra eo?
* Traoñienn ar Roueed, en Egipt
* Traoñienn ar Rift bras, en Afrika ar Reter


Valley of flowers uttaranchal full view.JPG|Traoñienn ar Bleuñv en Uttarakhand, en India
Glacier park1.jpg|Traoñienn e U e Park Broadel Glacier e Montana, er Stadoù-Unanet


Harau valley.jpg|Traoñienn Harau e Sumatra ar C'hornôg, en Indonezia
Gudbrandsdalen sett nordover fra vegen opp mot Gålå - Gudbrandsdal Valley Norway.JPG| Ar Gudbrandsdalen e Reter Norvegia, e-kichen kêriadenn Gålå
DirkvdM orosi.jpg|Ur sell eus Orosi, e Costa Rica


## Traoñiennnoù treoabl
Bez e c'heller kavout stummoù nes d'an traoñiennoù war ar planedennoù hag al loaroù. Marteze eo bet krouet traoñiennoù al Loar diwar un regennad toulloù-diskarg dre stekiñ. Traoniennoù bihan a c'hell dont eus flodoù al lavaoù pe eus bihannadur lederezhioù al lavaoù p'edont o yenaat.
 
Bez ez eus un draoñienn hir-kenañ war ar blanedenn Meurzh, Valles Marineris hec'h anv ha 4000 km e hed.

## Traoñiennoù er sevenadur
* Na glas e oa ma zraoñienn, ur romant saoznek gant ar skrivagner kembreat Richard Llewellyn
* Traoñienn ar Sent, e Karnoed

## Sell ivez
* canyon 
* kanienn
* flondrenn 
* fjord, a zo un draoñienn aloubet gant ar mor
* geomormorfologiezh

## Notennoù
Kan

__NOTOC__
**Kan** a reer eus :
## Arzoù
*Ar pezh a vez graet pa ganer, gwelit kanañ.
## Lec'hioù
*Kan, ur stêr e Rusia
*Kan, ur bastell-vro en Iran
*Kan, ur gêriadenn e rannvro Batken e Kirgizstan
## Mentoù
*Kan **貫**, un unanenn japanat kevatal da 3,75 kg
*Kan **간**, un unanenn gorean kevatal da 1,818 m
## Skiantoù ha teknologiezh
*ur staliadur da gas liñvennou, gwelit kan (benveg treuzkas)
*ur ganol pe un dourredenn
*naoz an dourredenn
**kan*, berradur anv an antibiotik kanamycin A (C18H36N4O11)
## Tud
*Daniel Kan, ur matematikour izelvroat
*Kan Shimozawa, ur skrivagner japanat
*Kan (soner), a zo anv-leurenn ar soner japanat Kimura Kan
Arouez kimiek

Berradurioù eus anvioù an elfennoù kimiek eo an **arouezioù kimiek**. An holl elfennoù naturel o deus pep a arouez, anezhañ ul lizherenn pe ziv. Bras eo al lizherenn gentañ ha bihan ar re all, da skouer : "**H**" evit an elfenn hidrogen, "**O**" evit an oksigen, "**Ti**" evit an titaniom.

Renket eo an arouezioù kimiek en daolenn beriodek ha graet e vez ganto er c'hevatalennoù kimiek, da skouer : 2H_2 + O_2\ \rightarrow\ 2H_2O.

Dre ma vez deveret alies an arouezioù kimiek diouzh anvioù latin pe c'hresianek e c'hell arouezioù an elfennoù bezañ disheñvel-mat diouzh an anvioù brezhonek boas, da skouer : "**Fe**" evit houarn (latin *ferum*) hag "**Hg**" evit bevargant (gresianeg *hydrargyrum*).

Lod elfennoù zo aroueziet dre deir lizherenn : n'int ket bet dizoloet pe fardet gant mab-den c'hoazh ; anvet hag aroueziet dre ziv lizherenn e vint pa vo anezho da vat. Da skouer : e 2009 e voe dizoloet an elfenn "**Uuq**" (*ununkwadiom*), a voe anvet *fleroviom* hag arouziet dre "**Fl**" adal neuze.

E Sina e vez roet un *arouezlun* evel arouez da bep elfenn gimiek (gwelet). Ar pep brasañ anezho zo bet krouet a-ratozh, evel 鈦 *tài* evit an titaniom — distagadur saoznek an arouez "**Ti**" eo *tài*.

Evit gwelet roll klok an elfennoù kimiek hag o arouezioù, sellit ouzh :
* Roll an elfennoù hervez o arouezioù
* Roll an elfennoù hervez o anvioù
* Roll an elfennoù hervez o niverennoù
* Taolenn beriodek an elfennoù

## Notennoù


## Daveennoù
* AN NOALLEG Yann-Baol, *Geriadur ar Gimiezh*, Preder, Plomelin, 2008 ISBN 978-2-901383-69-7
* AN NOALLEG Yann-Baol, *Geriadur ar Fizik*, Preder, Plomelin, 2006 ISBN 978-2-901383-64-2
* *Geriadur brezhonek* An Here, Plougastell-Daoulaz, 2001 ISBN 978-2-86843-236-0
Roll an elfennoù hervez o arouezioù

Setu amañ ur **roll eus an elfennoù kimiek renket hervez o arouezioù**, ennañ an arouezioù boas implijet evit envel an elfennoù kimiek hag anavezet gant Unaniezh Etrevroadel ar Gimiezh Pur hag Arveret. Evit pep elfenn e vez roet ivez e niver atomek, e vas atomek (pe niver mas e izotop stabilañ), niveroù e strollad hag e beriodenn en daolenn beriodek hag orin an arouez ma n'eo ket anat diwar anv boas an elfenn.

__TOC__

## Arouezioù boas

## Notennoù
* N'eus izotop stabil ebet d'an elfenn, hag un talvoud etre krochedoù, d.s. [209], a verk niver mas an izotop a zo dezhañ ar vuhez hirañ. Teir elfenn avat, an toriom, ar protaktiniom hag an uraniom, o deus ur c'hompozadur izotopel naturel karakteristikel, ha dre se eo kevatal o mas atomek d'an hini roet.
* Variañ a ra kompozadur izotopel an elfenn-mañ e-barzh standilhonoù geologel 'zo ha gallout a ra ar variadur mont en tu-hont d'an diasurter lakaet en daolenn.
* Gallout a ra kompozadur izotopel an elfenn variañ e-barzh danvezioù-koñvers 'zo, ha dre se e c'hell ar mas atomek variañ en ur mod heverk diouzh an talvoud roet.
* Variañ a ra ar c'hompozadur izotopel en danvezioù a vez kavet war an Douar, ken n'heller ket reiñ ur mas atomek resisoc'h.
* Gallout a ra mas atomek al Litiom-koñvers variañ etre 6,939 ha 6,996&mdash;ret eo analizañ (dielfennañ) an danvez studiet evit kavout un talvoud resisoc'h.

## Daveoù
*Gerdarzh anvioù an elfennoù. (15 Gouere 2005) (Saozneg).
*Atomic Weights of the Elements 2001 *(Masoù Atomek an Elfennoù 2001)*, Pure Appl. Chem. 75(8), 1107-1122, 2003. Dastumet d'an 30 a viz Mezheven 2005. Dont a ra masoù atomek an elfennoù dezho niveroù atomek etre 1 ha 109 eus ar vammenn-se.
*WebElements Periodic Table. Dastumet d'an 30 a viz Mezheven 2005. Dont a ra masoù atomek an elfennoù dezho niveroù atomek etre 110 ha 116 eus ar vammenn-se.

## Liammoù diavaez
*Anvioù brezhonek an elfennoù
Unanenn vas atomek

An **unanenn vas atomek unanet** (simbol: **u** http://www.bipm.fr/utils/fr/pdf/brochure-si.pdf, daoust ma vez graet gant **uma** a-wezhioù) zo un unanenn vuzuliañ standart a vez graet ganti evit muzuliañ mas an atomoù. Un unanenn er-maez eus ar sistem etrebroadel (SI) eo, implijet e vez asambles gantañ met diwar arnodiñ e vez kavet he zalvoud. 

Klotañ a ra 1 u gant 1/12 eus mas un nukleid 12C (karbon-12), nann ereet, dilusk, hag en e stad diazez. Talvezout a ra war-dro 1,66056 × 10-27kg. War dachenn ar viokimiezh e vez graet anezhi **[[dalton (unanenn)|dalton]]** (simbol **Da**) c'hoazh.
Kanienn

Ur **ganienn** zo un draonienn enk ha serzh etre div uhelenn, hir a-walc'h alies. Devoudet eo gant krignadur goustad ar c'harregadoù gouelezennek, un anadenn graet gant dour ur stêr.

## Kaniennoù heverk
Kalz anezho a gaver war an Douar, da skouer :
* Kanienn ar Stangala war an Oded e-kichen Kemper
* Kaniennoù al Liger
* Kaniennoù an Tarn
* Kaniennoù ar Verdon
* Kanienn Veur ar C'holorado
* Kanienn Cheddar, e Somerset, e Bro-Saoz
* Kaniennoù ar Yangzi Jiang pe "an Teir C'hanienn" e Sina

...ha Valles Marineris war ar blanedenn Meurzh zoken.
Kanañ

**Kanañ**, evel komz, a dalv implij ar vouezh, unan eus perzhioù gouenn an dud eo eta. 

Nemet ne vez ket implijet heñvel en daou zegouezh. An hini a gomz a glask lavarout traoù ha bezañ komprenet gant an hini a selaou; an hini a gan a glask kanañ brav ha plijout d'an hini a selaou.

Un arz eo **ar c'han**, evel al livañ, pa'z eus ennañ ampartiz hag ijin war un dro.

## Kan al loened
Loened zo a gan ivez: laboused dreist-holl, hag ivez skrilhed, balumed. Met ne dalv ket ar c'han-se nemet da ziskouez ezhommoù, ha n'eo ket da grouiñ.

Koulskoude n'eus ket par d'an dud da lakaat en o c'han traoù disheñvel a bep seurt, evel sonioù pinvidik ha gwevn, ijin, santimantoù.

## Binvioù ar c'haner

Ar genoù ha kerdin ar vouezh eo binvioù ar c'haner. ganto eo gouest eo da ober sonioù kemmus hervez e ijin hag e faltazi. 

## Mennad ar c'han
A-bouez eo ar c'han en istor kevredigezhioù an dud.
Kanañ a ra an dud evit o flijadur, evit ankounac'haat ar boan pa vezont o labourat (o labourat a-gevret alies) evit seveniñ lidoù o relijion a-wechoù, met ober gant ar c'han a zo bet ivez un arz priziet-tre a-hed ar c'hantvedoù. 

## Brud ar ganerien
N'eo ket heñvel brud ar ganerien hiziv ouzh hini dec'h. 

A-raok ar skingomz ne vezent anavezet nemet gant ar re a selaoue anezho e tier tud pinvidik, pe e tier arbennik: c'hoariva, opera, pe ilizoù ha chapelioù a-wechoù.

Brud o deus ar ganerien a vicher hiziv dre ar skingomz, ar skinwel, ar pladennoù a werzhont, hag ar c'helaouennoù a bep seurt a ziskuilh gant piv e kouskont pe petra a soñjont eus ar politikerezh.

## Deskiñ
Treuzkaset e vez arz ar c'han dre an drevezerezh peurliesañ, met desket e vez ivez e skolioù-sonerezh. 

## Kan ha barzhoniezh
Implijet e vez alies ar ger kanañ evit ober anv eus dibunañ barzhonegoù, hag ar ger kan e-lec'h barzhoniezh. Kanerien zo o deus kemeret barzhonegoù tud all da ganañ ( Alan Stivell e brezhoneg Paco Ibáñez e spagnoleg, Brassens, ha Ferré e galleg)

## Gwelout ivez
* Gwerz
Roll an ergerzherien war ar mor

An ergerzherien war ar mor o deus graet ergerzhadegoù peurliesañ nemet Roald Amundsen a oa bet a-wechoù ar moraer nemetañ war e vag. 

*Roald Amundsen
*Willem Barentz
*Vitus Bering
*Jakez Karter
*James Cook
*Francis Drake
*Erik ar Ruz
*Leifr Eiríksson
*Vasco da Gama
*Kristol Goulm
*Yves de Kerguélen
*La Pérouse
*Fernan Magalhaes
*Piteaz
*Louis de Saint-Allouarn
Fernão de Magalhães

**Fernão de Magalhães** (hervez e anv portugalek), pe **Ferdinand Magellan** (diwar e anv latin *Ferdinandus Magellanus*), a oa ur moraer portugalat ganet e 1480 ha marvet d'ar 27 a viz Ebrel 1521 hag a oa e servij ar roue Carlos Iañ Spagn. An den kentañ o vont war vor eus Europa da Azia en ur ober an dro da Afrika, an Europad kentañ o verdeiñ war ar Meurvor Habask.
Daoust ma kred da lod eo bet an hini kentañ en deus bet graet tro ar bed e varvas er Filipinez. Triwec'h moraer eus e skipailh, war ul lestr leviet gant Juan Sebastián Elkano, o devoa tizhet Spagn e 1522 hag int ar re gentañ oc'h ober tro ar Voul-Douar.

## E anv
**Magellan** a vez graet anezhañ e meur a yezh diwar latinekadur e anv, Magellanus. 

## Ganedigezh ha bloavezhioù kentañ
Ganet eo bet Magellan e hanternoz Portugal, pe e Sabrosa (tost ouzh Vila Real, e proviñs Trás-dos-Montes) pe e Porto. Mab e oa da maer Sabrosa, Pedro Rui de Magalhaes, ha da Alda de Mesquita.

Da zaouzek vloaz, pa oa deuet da vezañ emzivad, ez eas da floc'h da lez ar roue João II, da Lisboa, e-lec'h ma oa e vreur abaoe daou vloaz dija.

## Daveoù
* Laurence Bergreen, *Over the Edge of the World: Magellan's Terrifying Circumnavigation of the Globe*, HarperCollins Publishers, 2003, hardcover 480 pages, ISBN 0-06-621173-5

 
## Sell ivez ouzh
* Istor ar Filipinez
* Impalaeriezh trevadennel Spagn
 
## Liammoù diavaez
** Tud ar vagad
**  Anv ar re a zistroas da Europa
**  Diwar-benn ar veaj
Tadjikeg

An **tadjikeg** (**Тоҷикӣ**, *Tojikí*, **تاجیکی**) a zo ur yezh persek komzet e Kreiz Azia.

Komzet e vez dreist-holl e Tadjikistan, Ouzbekistan, Afganistan, Bro-Sina (e kornôg Xinjiang) hag e kornôg Pakistan. Yezh ofisiel Tadjikistan eo an tadjikeg.

Tost-tre eo ouzh ar perseg hag evit lod ez eus anezhañ ur rannyezh dioutañ kentoc'h eget ur yezh da vat. Deuet eo da vezañ ur yezh en hec'h-unan da vare an Unaniezh Soviedel. 

Implijet e veze al lizherenneg latinek evit skrivañ an tadjikeg adalek 1928 met war-lerc'h e veze implijet al lizherenneg kirillek. En Afganistan avat e kendalc'h an dajdikegerion da skrivañ o yezh oc'h implijout al lizherenneg arabek.

Daoust ha ma'z eo deuet da vezañ disheñvel a-walc'h an tadjikeg komzet e Tadjikistan diouzh an hini komzet en Afganistan hag Iran, dreist-holl abalamour d'ar bevennoù politikel ha da levezon ar rusianeg, e c'hell an holl dadjikegerion dont a-benn d'en em gompren en o yezh.

An div gêr bennañ e-lec'h ma vez komzet an tadjikeg a zo hiziv e-barzh Ouzbekistan, da lâret eo Samarkand ha Buc'hara.

E kornôg Pakistan ivez ez eus etre 500.000 hag ur milion a dud a ra gant an tadjikeg ouzhpenn an holl zivroidi deuet eus lec'hioù all ma vez komzet tadjikeg. 

## Gwelet ivez
* Yezhoù persek
* Tadjikistan
* Ouzbekistan
* Afganistan

## Liammoù diavaez
* Omniglot. Lech'ienn diwar-benn an doareoù-skrivañ
Bhoutan

Bhoutan 'zo ur vro vihan sko ouzh an Himalaya, dindan 47&nbsp;000 km2 pe war-dro, ur stumm hirgarrezek dezhañ.
En norzh hag er gwalarn dezhi emañ Tibet (e dalc'h Sina), hag a-hend-all India (su ha mervent).
E su ar vro e kaver plaenennoù ha traoñiennoù, mat evit al labour-douar (riz ha frouezh trovanel).
E kreiz ar vro hag en norzh ez eus menezioù uhel-tre, un darn eus an Himalaya.
Menez uhelañ: Khula Kangri I (7&nbsp;553 m).

En tu-hont da div drederenn eus an douaroù a zo dindan goad ha savet e vez loened war un dekvedenn bennak eus douaroù ar vro.

Hin : istrovanel er su, kerreizh e kreiz ar vro, ha hin-venez evit ar peurrest. 

2&nbsp;232&nbsp;291 a dud a zo o vevañ enni.
Thimphu eo he c'hêr-benn.

Relijionoù : boudaegezh
Yezhoù: Bhoutaneg (dzongkha), rannyezhoù nepalek ha tibetek.

Pobloù: Bhotiaed, Nepaled

Doare gouarnamant : monarkiezh diharz

Ekonomiezh : labour-douar, labour ar c'hoad.
Stumm douarel

Ur **stumm douarel** zo un dra unvan e stumm a weler war an douar diwar oberezh an elfennoù naturel. Ar meurvorioù hag ar c'hevandirioù a zo e renk uhelañ a c'heller kavout.

Ne seblant ket ar stumm douarel (saozneg : ''landform'') bezañ kevatal d'ar ger brezhonek torosennadur ha d'ar ger gallek .

## Roll ar stummoù douarel
Argompezenn • Kevandir • Kompezenn • Lapiez • Pladenn • Uhelgompezenn
;Stummoù douarel war-naou
Aradennad • Cuesta • Derez • Ev • Menez • Tarros • Torgenn • Tornaod • Traoñienn
;Stummoù morel

Aber • Abisoù • Aod • Aradennad danvor • Atoll • Bae • Delta (stêr) • Enez • Enezeg • Fjord • Foz danvorel • Kab • Kanol-vor • Karregenn goural • Keinenn veurvorel • Lagon • Ledenez • Ouf • Lenn-vor • Meurvor • Mor • Plateiz kevandirel • Pleg-mor • Ravent • Ria • Stankenn • Tevenn • Tombolo • Tornaod • Traezhenn
;Stummoù stêrel
Aber • Delta • Diazad • Dour-sav • Foz • Froud • Geun • Kanienn • Kember • Kev • Kildroenn • Lamm-dour • Lenn • Palud• Plaenenn dic'hlannus • Stank • Stêr
;Stummoù meneziel ha skornel
Atredoù skornel • Faout • Komb • Kon an atredoù • Menez • Menez-tan • sirk • Skorneg • Traoñienn a-istribilh • Traoñienn skorneglec'h 
;Stummoù tanveneziek
Bolz lava • Caldera • Froud lava • Geyser • Kon tanveneziek

## Gwelout ivez
* Douaroniezh
* Douarouriezh
* Geomorfologiezh
* Topografiezh
Taolenn beriodek an elfennoù

**Taolenn beriodek an elfennoù** pe **Taolenn [[Dmitriy Mendeleyev|Mendeleyev]]**.

## An daolenn

## Keleier
* Abaoe 2003 e oant o klask war he lerc'h : deuet eo skiantourien *RIKEN Nishina Center* a-benn da genaozañ tri atom eus an **elfenn 113** (strollad 13, dindan an talliom 81Tl, ha trovezh 7, war-lerc'h ar C'hopernikiom 112Cn). Ur mell nukleus zo dezhi, gant 113 proton ha 165 neutron.
**<math>{}_{\ 113}^{278}\operatorname{Uut}</math>** eo neuze evit ar mare, pa n'eus bet roet anv ebet dezhi c'hoazh Skipailh RIKEN a ginnigo un anv ; « **Japoniom** » a c'hellfe bezañ.
* 30 a viz Kerzu 2015 (23:50) : kemenn a ra an aozadur *International Union of Pure an Applied Chemistry/IUPAC* **gwiriekadur bezañs an elfennoù <sub>113</sub>Uut** gant *RIKEN Nishina Center* e Japan, **<sub>115</sub>Uup**, **<sub>117</sub>Uus** ha **<sub>118</sub>Uuo** gant *Joint Institute dor Nuclear Research/JINR* Dubna e Rusia, *Lawrence Livermore National Laboratory/LLNL* e Kalifornia hag *Oak Ridge National Laboratory/ORNL* e Tennessee.
* 30 a viz Du 2016 : kemenn a ra an aozadur *International Union of Pure an Applied Chemistry/IUPAC* ez eo bet anvet an elfennoù 113, 115, 117 ha 118, evel-henn : **<math>{}_{\ 113}^{286}\operatorname{Nh}</math>** evit *Nihonium*/**Nihoniom**, **<math>{}_{\ 115}^{288}\operatorname{Mc}</math>** evit *Moscovium*/**Moskoviom**, **<math>{}_{\ 117}^{294}\operatorname{Ts}</math>** evit *Tennessine*/**Tenness** ha **<math>{}_{\ 118}^{294}\operatorname{Og}</math>** evit *Oganesson*/**Oganesson**.

## Notennoù

## Levrlennadur
* SCERRI Eric R., *The Periodic Table — Its Story and Its Significance*, Oxford University Press, SUA, 2006. ISBN 978-0-19-530573-9
Unaniezh Etrevroadel ar Gimiezh Pur hag Arveret

An **Unaniezh Etrevroadel ar Gimiezh Pur hag Arveret** (**IUPAC**, diwar an anv saoznek : *International Union of Pure and Applied Chemistry*) a zo anezhi un aozadur nann-gouarnamantel a pled gant araokadennoù ar gimiezh. Kevredigezhioù broadel war ar gimiezh a ya d'ober hec'h izili. Hi eo ar pennadurezh anavezet evit diorrenn reolennoù da envel an elfennoù kimiek nevez hag o deveradoù dre he Foellgor Etrevroadel war an Anvadurezh hag ar Simboloù (Anvadurezh IUPAC). Ezel eo eus ar C'huzul Etrevroadel evit ar Skiant (**ICSU**, diwar an anv saoznek *International Council for Science*).

## Gwelet ivez
* Elfenn gimiek 
* Strollad eus an daolenn beriodek

## Liammoù diavaez
* Lec'hienn ofisiel
Mas atomek

## Mas atomek an izotopoù
**Mas atomek** un izotop bennak eo *mas relativel* un atom eus an izotop-se e-keñver ar c'harbon 12 a zo 12 e vas atomek dre dermenadur. Un niver hep ment eo. Tost a-walc'h eo ar mas atomek ouzh an niver a nukleonoù a zo e nukleüs an atom. N'eus nemet ar c'harbon-12 a zo kevatal e vas atomek d'e niver mas.

## Mas atomek an elfennoù
**Mas atomek** un elfenn gimiek bennak eo mas atomek keidennek holl izotopoù an elfenn-se. Pouezet e vez ar geidenn-se gant frekañsoù an izotopoù a vez kavet en un endro bennak. Peurvuiañ e vez roet ar masoù atomek en daolenn beriodek diouzh kreunenn hag aergelc'h an Douar. Evit an elfennoù artifisiel e vez roet niver mas an izotop stabilañ etre krochedoù.

## An daveoù mas a-hed an istor

* 1805 : John Dalton a laka mas atomek an hidrogen kevatal da 1.
* 1865 : Jean Stas a laka mas atomek an oksigen 16 kevatal da 16.
* 1961 : Unaniezh Etrevroadel ar Gimiezh Pur hag Arveret a ro dre ziviz termenadur a-vremañ ar mas atomek. 

## Gwelet ivez
* Unanenn mas atomek
* Izotop
* Mas molekulel

## Liammoù diavaez
*Tolz atomek an holl izotopoù
Bae

Ul ledennad vor dezhi ur stumm kamm o sankañ en douar eo ar **bae**. E-touez ar seurt stummoù douarel a ro d'un aod un tres kromm-digromm eo, ha digor a-walc'h eo peurliesañ. Ar c'hontrol eus ar c'hourenez eo. Ur gorread bihanoc'h eget hini ar pleg-mor en deus, ha brasoc'h eget hini ar vorlenn. Koulskoude e komzer eus Bae Hudson ha Bae Bengal daoust da vezañ bras-bras.

Aber ur stêr a c'hall bezañ ur bae, evel Bae Chesapeake er Stadoù-Unanet. Baeoù zo el lennoù bras ivez.

Alies e vez digresket nerzh an avel ha sac'het ar gwagennoù gantañ. Traezhennoù zo a-wechoù. Dibabet eo bet alies e istor an den evit en em staliañ peogwir eo ur goudor mat evit krapañ an eor, pesketa, sevel ur porzh hag ober kenwerzh.

## Baeoù brudet

### 
* Bae an Anaon
* Bae Konk-Kerne
* Bae Douarnenez
* Bae Gwaien
* Bae Menez-Mikael-ar-Mor
* Bae Sant-Brieg

### En Azia
* Pleg-mor Bengal
* Bae Ha Long
* Bae Manila

### En Europa
* Bae Gdańsk er Mor Baltel
* Bae Cádiz, en Andalouzia
* Bae Napoli
* Pleg-mor Taranto

### En Amerika
* Bae Hudson, ur pleg-mor e norzh Kanada
* Bae Rio de Janeiro, anv kozh Bae Guanabara
* Bae San Diego

## Pennadoù kar
* ar mor
* ar fjord
* an ouf, a zo ur bae bihanig
Sach-fun

**Sach-fun** pe **c’hoari sachañ war ar fun**, zo ur sport ma kevez daou skipailh war un dro an eil ouzh egile, war-bouez nerzh o divrec’h.

Evit c’hoari e tap krog daou skipailh eizh den pep hini e penn ur fun (e-tro 10 cm a drohed dezhi). N'hall ket pouez hollek ar skipailhoù bezañ uheloc’h eget ur pouez bennak lakaet en a-raok evit termeniñ rummad ar skipailhoù. Merket eo ar fun gant ul *linenn greiz* ha daou verk all da bevar metr a bep tu d'al linenn greiz. 
Kregiñ a ra ar skipailhoù gant linenn greiz ar fun dres a-us d'ul linenn merket war al leur. Ur wech lañset ar c’hrogad e sach pep skipailh eus e du evit lakaat merk pevar metr ar skipailh all da dreuziñ al linenn war al leur. Gounenet e vez an dro pa vez bet treuzet al linenn pe pa vez bet graet ur fazi gant unan eus an daou skipailh (da skouer pa azez pe pa gouezh ezel ur skipailh bennak). 

Kluboù sach-fun zo e kalz broioù. Merc’hed ha paotred a c’hall kemer perzh.

Er C'hoarioù Olimpek eo bet ar sport-mañ eus 1900 betek 1920, met dilezet eo bet abaoe. 
C’hoariet e vez sach-fun e-pad ar C'hoarioù Etrebroadel. Aozañ a ra Kevread Etrebroadel ar Sach-fun (KES) pe an *Tug of War International Federation (TWIF)* Kampionad ar Bed dre vroadoù bep daou vloaz. C’hoariet e vez er-maez met ivez e salioù. Ur genstrivadeg all zo dre skipailhoù klub ivez.

Sach-fun zo bet implijet en un doare skeudennek evit aroueziñ ar brezel etre daou gamp dre ziskouez e nerzh hag e youl hep kaout ezhomm d'en em gannañ. Alies e lakaer un trede skipailh ouzh al linenn greiz da c’hoari an tredeog.

## Mat da c’houzout
* Ar gordenn implijet evit c’hoari sach-fun e *[[Kontelezh Uiryeong|Uiryeong]] Keunjulttaenggigi* (15 a viz Genver en deiziataer sinaat) zo 251 metr hir ha 4,5 metr a drohed dezhi. 54,5 tonenn pouez zo enni. http://uiryeong.go.kr/english/m05/m05_s02.htm
* Ar gordenn implijet evit c’hoari sach-fun e *[[Naha (Okinawa)|Naha]] Oōtsunahiki* (10 a viz Gwengolo) zo 200 metr hir hag enni ez eus ouzhpenn 40 tonenn pouez.

## Liammoù diavaez

* TWIF (pe amañ kuit da gaout ur bevadur flash hir)
* Sach-fun evit ar vugale
Yezhoù predenek

Graet e vez **predeneg** eus ar yezh pe yezhoù keltiek peuzdianavezet a veze komzet en Enez Vreizh (pe Preden) hag e Manav ivez moarvat, betek ar . Diwar ar yezh-se e teu ar brezhoneg, ar c’hembraeg, hag ar c’herneveureg.

## Arguzenn
Un nevezc'her e oa **predeneg** pa voe implijet gant Arzel Even e 1962 da dreiñ an anv saoznek *Brythonic*, a zo *brythoneg* e kembraeg, *brittonique* e galleg, hag a zo « brezhoneg », ha netra ken. Savet eo bet evit ober ar c'hemm istorel etre « brezhoneg » kozh Enez Vreizh ha brezhoneg Breizh, evel ma c'hallfed ijinañ un anv da ober ar c'hemm etre galleg ar Grennamzer hag ar galleg abaoe an Azginivelezh, a zo gerioù ijinet gant an istorourien ivez. Savet eo diwar ar ger Preden, deuet eus an anv kembraek *Prydain*, evel pa vije bet ur yezh hepken e Preden, ha Brezhoned hepken. Estreget Brezhoned a oa e Preden : Pikted, Skoted (Dál Riata) ha Saozon aodoù ar reter.

## Skourr predenek
Ur skourr eo eta eus ar yezhoù keltiek ; unan eus ar skourroù all e oa ar gouezeleg, komzet en Iwerzhon, en deus roet an iwerzhoneg, ar manaveg, ha gouezeleg Bro-Skos.
*Preden*, amprestet digant *Prydain* e kembraeg deuet eus *Priten* e hengembraeg, a zo ur stumm nes-kar d'ar ger **Pritan*- « Breizh-Veur, Enez Vreizh », treuzskrivet *Prettanikē* pe *Brettaniai* gant ar C'hresianed ha *[[Britannia]]* gant ar Romaned.

Ar c’hemm brasañ a zo etre ar yezhoù gouezelek hag ar yezhoù predenek eo ar c'h-/q/ keltiek a zo emdroet e /p/ e predeneg hag e /k/ e gouezeleg, diwar-se da skouer *mab* e predeneg ha *mac* e gouezeleg.

Adalek aloubidigezh ar Romaned ez eus bet amprestet bernioù gerioù digant al latin hag eus an amzer-se e teu gerioù brezhonek evel *[[brec'h (ezel)|brec'h]]*, *[[skol]]*, *[[pont]]* pe anvioù deizioù ar sizhun...

## Pikteg
Ar pikteg, komzet el lodenn uhelañ eus an enezenn (e (norzh Skos hiziv) a oa ur **yezh predenek** ivez moarvat, daoust ma n’eo ket bet ken latinekaet, dre ma n’eo ket bet aloubet ar Bikted gant ar Romaned. Darn a lavar o doa kaozeet ar Bikted ur yezh all a-raok ha n’eo ket indezeuropek, met n’eo ket ali an holl yezhourien war ar poent-se.

Aet eo ar pikteg da get hag ivez predeneg an Hanternoz (komzet e su Skos hag e gwalarn Bro-Saoz: Cumbria) da heul lanv ar saozneg hag ar gouezeleg. Predeneg ar c’hornaoueg a zo deuet da vezañ ar c’hembraeg, ha hini ar mervent ar c’herneveureg. 

Ar brezhoneg a zo bet degaset en tu-mañ d’ar mor gant tud eus Enez Vreizh deuet da ziazezañ el ledenez a zo deuet da vezañ Breizh-Vihan pe Breizh hepmuiken.

N'ouzer ket re vat pegoulz eo bet diforc'het ar yezhoù predenek diouzh ar yezhoù gouezelek.

## Levrlennadur
* Kenneth Jackson, Language and History in Early Britain
* Arzel Even, Istor ar yezhoù keltiek, Hor Yezh.

## Notennoù ha daveoù
Lituania

**Lituania** (*Lietuva* e lituaneg) a zo ur vro eus biz Europa. Riblet eo gant ar Mor Baltel er gwalarn, Latvia en norzh, Polonia er mervent, Rusia (ezklozadur Kaliningrad) er c'hornôg, ha Belarus er su hag er reter. Unan eus an teir bro valt eo.

## Melestradur

Tri live a velestradur he deus Lituania abaoe 2000. Disrannet eo ar vro e 10 kontelezh, 60 keoded hag ouzhpenn eget 500 seniūnija.

Melestret eo ar c'hontelezhioù gant gouarnerien-kontelezh anvet gant ar gouarnamant kreiz.

## Demografiezh
Lituania he deus 3,3662 milion a annezidi. 84,6% anezho a zo Lituaniz, a gomz lituaneg, yezh ofisiel ar vro. Bez' ez eus meur a vinorelezh, avat : Poloniz (6.3%), Rused, (5.1%) ha Belarused, (1.1%)

Ar Boloniz a ya d'ober ar vinorelezh vrasañ. Kavet e vezont e gevred ar vro dreist-holl.

## Liammoù
* https://web.archive.org/web/20050901162618/http://www.lietuva.lt/
* Db JL Melenchon ha Lituania : http://www.liberation.fr/debats/2017/10/24/melenchon-cesar-et-neron_1605325

## Daveoù
Tonenn

# Tonenn : kroc'hen ar moc'h.
# Tonenn (sonerezh) a zo un esaouenn etre notennoù 'zo (etre Do ha Re da skouer). 
# Tonenn (mas) a zo un unanenn vas kevatal gant 1000 kg.
# Tonenn (yezhoniezh) a denn da uhelded ar vogalennoù e yezhoù 'zo.
Kazakstan

**Republik Kazakstan**, ent-berr **Kazakstan** pe **Kazac'hstan** (kazakeg : *Қазақстан*, *Qazaqstan*, [] ; rusianeg : *Казахстан*, []), a zo ur vro vras-ec'hon eus Azia ar C'hreiz, un darnig vihan a zo en Europa avat, er c'hornaoueg d'ar stêr Oural. Dre he gorread eo an navet brasañ bro eus ar bed, met didud a-walc'h eo, gant 6 den dre km², abalamour d'ar stepennoù dezherzhek. Un tammig en tu-hont da 15 milion a dud a oa o chom enni e 2005. Bevennoù he deus gant Kevread Rusia, Republik Pobl Sina, Kyrgyzstan, Ouzbekistan ha Turkmenistan. Hediñ a ra ivez Mor Kaspia. Kazakstan a oa ur republik eus an ez-Unaniezh Soviedel. Bremañ eo ezel eus Kenglad ar Stadoù Dizalc'h.

## Istor

## Politikerezh
Ur Republik ur Prezidant en e benn eo Kazakstan. 
Nursultan Nazarbayev a oa bet addilennet evit 7 bloavezh e 1999 goude dilennadegoù Prezidant ha ne oant ket bet kavet reizh gant an Aozadur evit ar Surentez hag ar C'henlabour en Europa. Abaoe eo bet addilennet bep tro.
* E miz C'hwevrer 2014 en devoa Nursultan Nazarbayev kinniget ma vije kemmet anv ar Stad : *Kazakh Eli* "Tir ar Gazaked" e vije an anv nevez.

## Rannvroioù
14 *oblys* (proviñs) a zo, ha 3 c'hêr (*qala**) : Almaty, Almaty*, Aqmola (Astana), Aqtobe, Astana*, Atyrau, Batys Qazaqstan (Oral), Bayqongyr*, Mangghystau (Aqtau), Ongtustik Qazaqstan (Shymkent), Pavlodar, Qaraghandy, Qostanay, Qyzylorda, Shyghys Qazaqstan (Oskemen), Soltustik Qazaqstan (Petropavl), Zhambyl (Taraz).

## Douaroniezh
2,7 milion km² a zo d'ur vro, ken bras ha kornôg Europa.
Kazakhstan CIA WFB Map Br.svg

## Armerzh

## Poblañs

## Liammoù diavaez
* Lec'hienn ar Prezidant
* Degemer mat e Kazakstan
* Suhbat.com
* Gouarnamant Kazakstan
* Bank broadel Kazakstan
* Kartenn al lec'hioù kontammet (e ruz)

## Notennoù
Yezhoù turkek

Ur skourr eus ar yezhoù altaek eo ar **yezhoù turkek** (saozneg: *Turkic languages*) komzet gant pobloù disheñvel o chom war un takad-douar ledan-tre o vont eus Reter Europa betek Siberia ha kornôg Sina. 

Evit yezhonourion zo emañ ar yezhoù turkek da vezañ renket e-touez yezhoù ar familh altaek.

Turkeg Turkia eo ar yezh turkek komzet ar muiañ e-keñver an niver a dud a ra gantañ.

Daspegel eo ar yezhoù turkek ha boutin a-walc'h kenetreze ivez eo ar c'hensonnelezh vogalennek.

Diaes-tre eo renkañ ar yezhoù turkek en un doare resis, met mui-pe-vui e reer evel-henn dre vras:

* Yezhoù bolgarek
* Yezhoù turkek ar reter
* Yezhoù turkek an norzh
* Yezhoù turkek ar su
* Yezhoù turkek ar c'hornôg

## Keñveriadenn a yezh da yezh

## Levrlennadur
*  Johanson, L. & E. Csató () *The Turkic Languages*, Londrez: Routledge

## Liammoù diavaez
* Ethnologue
* Ar yezhoù turkek war linenn
* Dmoz.org/../Languages/Altaic/Turkic/
Islam

Marteze ar relijion dezhi ar muiañ a feizidi eo an **Islam**. Desket eo bet er VIIvet kantved gant Mahomed e Mekka hag e Medina e Arabia (Arabia Saoudat hiziv). Profed ar relijion nevez a ginnige ur gredenn uheloc'h he fal, met ne nac'he ket profeded an div relijion a oa bet prezegennet er Bibl. Koulskoude e lavare e oa bet diskuliet e zeskadurezh gant an arc'hael Jibril (Gabriel). Diwar-se eo bet dastumet ha skrivet e arabeg ar C'horan, levr sakr ar *Vuzulmiz* pa reer *muzulmiz* (ar re suj) eus feizidi an Islam.

## Istor ar profed Mohammed

Ganet e oa bet Mohammed e Mekka e 570. Ur wech e welas an ael Gabriel hag a reas dioutañ ar profed. Skarzhet voe diouzh Mekka e 622 hag e zeas da Yatrib : Hidjra a vez graet eus ar veaj-se. Cheñch a reas anv Yatrib e Medina. E 630 e zeas Medina da dagañ Mekka. Trec'h voe Medina. E 632 e varvas Mahommed.

## Pemp reolenn diazez an Islam
* Gouestladur ar feiz (chahada) : Ur feizad a dle anzav eo *[[Allah]]* (anv arabek Doue) an doue nemetañ hag eo Mohammed e brofed.
* Pediñ pemp gwech bemdez : Pediñ a ra an darn-vuiañ eus ar Vuzulmaned en ur dreiñ o dremmoù etrezek Mekka; pemp gwech bemdez ma c'hellont.
* Mont da Vekka da birc'hirinañ (an Hadj) : Ar vuzulmaned a dle klask mont da Vekka ur wech en o buhez evit ober ur pirc'hirinaj e-lec'h ma veve Mohammed.
* Reiñ an aluzen (ar zakat): Ret eo d'ar feizad reiñ ingal an aluzen evit ma vo sikouret ar re baour.
* Yun rik ur miz-pad : E-pad an 9vet miz loarel, miz ar Ramadan, e tle pep feizad yuniñ etre sav-heol ha kuzh-heol.

## Pennadoù kar
*Islam sunnit
*Islam Chiit
*Mohammed
*Islam e Breizh

## Liammoù diavaez
* cennet - Islam Liammoù
* http://www.islamhouse.com
Enez

**Enez** a c'hall bezañ:

*anv brezhonek un dachennad douar gronnet a zour, sellout ouzh enezenn,

*un evnez, ur yar yaouank n'he deus ket dozvet c'hoazh, sellout ouzh yar (evn),

*ur gêr eus kornôg Turkia, Enez (Turkia).
Karakalpakeg

Ar **c'harakalpak** zo ur yezh turkek komzet dreist-holl e Karakalpakstan (Ouzbekistan). Un nebeudig tud a ra gant ar yezh-mañ e Afganistan (nebeutoc'h evit 2 000), Kazac'hstan, Kirgizstan ha Turkmenistan.

Skrivet e veze ar c'harakalpak gant al lizherenneg arabek betek 1928. Etre 1928 ha 1940 e veze implijet al lizherenneg latin, ha hiziv e vez implijet peurliesañ al lizherenneg kirillek, met emeur o tistreiñ d'al lizherenneg latin abaoe ma oa bet disklêret e oa Ouzbekistan ur vro zieub ha distag diouzh an ez-Unaniezh Soviedel.

## Un tañva eus ar yezh

;An niveroù
 
 

## Keñveriadenn gant ar yezhoù turkek all

## Gwelet ivez:
* Yezhoù turkek
* Karakalpakstan
* Ouzbekistan

## Levrlennadur
*  Doniyorova, s. (2003) *Parlons karakalpak*, Pariz: L'Harmattan

## Liammoù diavaez
* ''Ethnologue''