open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Fay Weldon

**Fay Weldon**, ganet d'an 22 a viz Gwengolo 1931, zo ur skrivagnerez saoz hag a skriv diwar-benn ar merc'hed hag o stourm. 

## Romantoù
**The Fat Woman's Joke* (1967)
**Down Among the Women* (1971)
**Female Friends* (1975)
**Remember Me* (1976)
**Little Sisters* (1977)
**Praxis* (1978)
**Puffball* (1980)
**The President's Child* (1982)
**The Life and Loves of a She-Devil* (1983)
**Letters to Alice: On First Reading Jane Austen* (1984)
**The Shrapnel Academy* (1986)
**The Heart of the Country* (1987)
**The Hearts and Lives of Men* (1987)
**Leader of the Band* (1988)
**The Cloning of Joanna May* (1989)
**Darcy's Utopia* (1990)
**Affliction* (1994)
**Growing Rich* (1992)
**Life Force* (1992)
**Splitting* (1995)
**Worst Fears* (1996)
**Big Women* (1997)
**My Mother said* (1998)
**Rhode Island Blues* (2000)
**The Bulgari Connection* (2001)
**Mantrapped* (2004)
**She May Not Leave* (2006)
**The Spa Decameron* (2007)
**The Stepmother's Diary* (2008)
**Chalcot Crescent* (2009)
Ar c'hant gwellañ levr a-viskoazh

**Ar c'hant gwellañ levr a-viskoazh** zo ur rollad 100 levr kinniget gant 100 skrivagner eus 54 bro, aozet en 2002 gant De norske bokklubbene (*Kelc'h norvegian al levrioù*) . Pep skrivagner en doa 10 levr da ginnig. 

N'eo ket renket an oberennoù hervez un urzh, rak hervez an aozerien emañ an holl oberennoù da lakaat war ar memes pazenn. Koulskoude, El Quijote zo diskleriet gante evel *ar gwellañ oberen skrivet biskoazh*. 

Gant al listenn-mañ e oa bet klasket reiñ un alberz eus lennegezh ar bed, gant levrioù eus an holl vroioù, a bep sevenadur, hag a-holl-viskoazh. 11 oberenn zo skrivet gant merc'hed, 85 gant paotred, ha 4 n'ouzer ket. 
Kinniget eo ar roll-mañ gant anvioù ar skrivagnerien renket hervez urzh al lizherenneg . 

## Roll ar c'hant gwellañ levr a-viskoazh
Dek oberour zo meneget meur a wech: 
* 4 gwech : ar Rus Fiodor Dostoievski
* 3 gwech : an Tchek Franz Kafka, ar Saoz William Shakespeare, ar Rus Lev Tolstoy
* 2 wech : ar Stadunanad William Faulkner, ar Gall Gustave Flaubert, ar C'holombian Gabriel García Márquez, an Hellazad Homeros, an Alaman Thomas Mann hag ar Saozez Virginia Woolf.
18 bro zo meneget meur a wech:

* 15 gwech : Bro-Saoz (12 oberour)
* 12 gwech : Bro-C'hall (11 oberour)
* 10 gwech : Stadoù-Unanet (9 oberour), Rusia (5 oberour)
* 7 gwech : Italia (7 oberour)
* 5 gwech : Alamagn (4 oberour), Gres (4 oberour)
* 4 gwech : Iwerzhon (4 oberour), India (3 oberour dianv)
* 3 gwech : Republik Tchek (1 oberour)
* 2 wech : Colombia, Spagn, Irak, Iran, Island, Japan, Norvegia ha Portugal

C'hwec'h eus an oberourien meneget a oa bev e 2002 : Chinua Achebe, Gabriel García Márquez, Günter Grass, Doris Lessing, Toni Morrison ha Salman Rushdie.

## Levrioù eus an XXvet kantved a gaver er roll

Pemp skrivagner a gaver meur a wech er roll :
* 3 gwech : an Tchek Franz Kafka
* 2 wech : ar Stadanunanad William Faulkner, ar C'holombian Gabriel García Márquez, an Alaman Thomas Mann hag ar Saozez Virginia Woolf.

## Pennadoù kar

## Notennoù
Remiz ar c'hoadeier

**Remiz ar c'hoadeier** a zo ur spesad golvaneged, *Anthoscopus flavifrons* an anv skiantel anezhañ.

Anvet e voe *Aegithalus* [sic] *flavifrons* (kentanv) da gentañ-penn (e 1855) gant an evnoniour stadunanat John Cassin (1813-1869).

## Doareoù pennañ

## Boued

## Annez hag isspesadoù
Ar spesad a gaver an tri isspesad anezhañ e kornôg ha kreiz Afrika :
* *Anthoscopus flavifrons flavifrons*, eus gevred Nigeria ha kreisteiz Kameroun da hanternoz Republik Demokratel Kongo (RDK) ha Gabon,
* *A. f. ruthae*, e reter RDK,
* *A. f. waldronae*, Bannerman, 1935, eus Liberia da c'hGhana.

## Liammoù diavaez
*  ''Anthoscopus flavifrons'' war al lec'hienn BirdLife International.
*  ''Anthoscopus flavifrons'' war lec'hienn an International Union for Conservation of Nature (IUCN).

## Notennoù ha daveennoù
Remiz ar C'hab

**Remiz ar C'hab** (*Anthoscopus minutus*) a zo un evn hag a vev en Afrika ar su (Angola, Namibia, Zimbabwe, Botswana ha Suafrika).
Remiz melen

Ar **remiz melen** a zo un evn, *Anthoscopus parvulus* an anv skiantel anezhañ.

## Doareoù pennañ

## Boued

## Annez
Bevañ a ra al labous e savanennoù sec'h Afrika issahara.

## Dave
Evn-kelien beg ledan

An **evn-kelien beg ledan** (*Cynanthus latirostris*) a zo un evn hag a vev en Amerika an Norzh (Kanada, Stadoù-Unanet ha Mec'hiko).

## Annez
Bevañ a ra ar spesad e Mec'hiko.

## Notennoù ha daveennoù
Tristan Corbière

Ur barzh breizhat gallek e oa **Édouard-Joachim Corbière** (**Tristan Corbière** e anv-pluenn), bet ganet e-kichen Montroulez (e maner Koad Kongar) d'an 18 a viz Gouere 1845 hag aet d'an Anaon d'an 1 a viz Meurzh 1875 e Montroulez ivez. Brein e oa-eñ gant ar remm. Lesanvet e oa "an Ankoù" gant Roskoiz, abalamour ma oa treut gant e gleñved.

## Monumantoù
*E anv zo bet roet d'ul lise e kêr Vontroulez.

## Oberennoù
* *Les Amours jaunes* 1873

## Levrlennadur
* *Roscoff* (skridoù ha tresadennoù diembann), Benoît Houzé, André Cariou, Jean-Luc Steinmetz ha Pierre Tilman, ti-embann Françoise Livinec, 2013

## Traoù all
### Sonerezh
* *[[Monique Morelli]] chante Tristan Corbière*, CD, EPM/ADES, 1990

### Timbrawouriezh
* Un timbr a zo bet lakaet e gwerzh en enor dezhañ gant La Poste e 2011.

## Notennoù
Mango glas

Ar **mango glas** a zo ur spesad evned-kelien, *Anthracothorax viridis* an anv skiantel anezhañ.

Anvet e voe *Trochilus viridis* (kentanv) da gentañ-penn (e 1801) gant an daou skiantour gall Jean Baptiste Audebert (1759-1800) ha Louis Jean Pierre Vieillot (1748-1831).

## Doareoù pennañ
 

## Boued
Bevañ a ra diwar sun-bleuñv hag a gav e bleuñv ar genad *[[Heliconia]]* peurgetket.

## Annez

Brozesat eo ar spesad e Puerto Rico.

## Liammoù diavaez
*  ''Anthracothorax viridis'' war al lec'hienn BirdLife International. 
*  ''Anthracothorax viridis'' war al lec'hienn IUCN.

## Notennoù ha daveennoù
Mango Panamá

Ar **mango Panamá** a zo ur spesad evned, *Anthracothorax veraguensis* an anv skiantel anezhañ.

Dont a ra anv-gwan "veraguensis" e anv skiantel eus hini Veraguas, ur proviñs eus Panamá e kornôg ar vro.

## Doareoù pennañ

## Boued
Bevañ a ra diwar sun-bleuñv.

## Annez

Kavout a reer ar spesad e kornôg Panamá (eus Chiriquí da greisteiz Coclé) hag en inizi tost.

N'eus ket pell amzer e oa bet gwelet ar spesad e kornioù 'zo eus Costa Rica ivez.

## Liammoù diavaez
*  ''Anthracothorax veraguensis'' war al lec'hienn BirdLife International. 
*  ''Anthracothorax veraguensis'' war al lec'hienn IUCN.

## Notennoù ha daveennoù
Mango Prévost

Ar **mango Prévost** a zo ur spesad evned, *Anthracothorax prevostii* an anv skiantel anezhañ.

Anvet e voe *Trochilus prevostii* (kentanv) da gentañ-penn (e 1832) gant an naturour gall René Primevère Lesson (1794-1849) da zougen bri d'an naturour gall Florent Prévost (1794-1870).

## Doareoù pennañ

## Boued
Bevañ a ra diwar amprevaned ha divellkeineged all koulz ha sun-bleuñv.

## Annez hag isspesadoù
Ar spesad a gaver ar pemp isspesad anezhañ :
* *Anthracothorax prevostii gracilirostris*, eus El Salvador da greiz Costa Rica,
* *A. p. hendersoni*, en inizi San Andrés ha Providencia (er-maez da reter Nicaragua),
* *A. p. iridescens*, e kornôg Kolombia, mervent Ecuador ha gwalarn Perou,
* *A. p. prevostii*, eus reter Mec'hiko da vBelize, El Salvador ha Guatemala,
* *A. p. viridicordatus*, e biz Kolombia, hanternoz Venezuela.

## Liammoù diavaez
*  ''Anthracothorax prevostii'' war al lec'hienn BirdLife International.
*  ''Anthracothorax prevostii'' war lec'hienn an International Union for Conservation of Nature (IUCN).

## Notennoù ha daveennoù
Chapel sant Erwan (Roazhon)

Ur chapel gozh e kêr Roazhon eo **Chapel sant Erwan**. E 1494 e voe savet e-kichen an ospital. En  e oa ur ginkailherezh.
Robert Zemeckis

Ganet eo bet **Robert Lee Zemeckis** d'ar 14 a viz Mae 1951 e Chicago e Stadoù-Unanet Amerika.

Disheñvel eo e labour eus hini ar sevenerien all gant an implij a ra eus an efedoù ispisial, dreist-holl e-barzh *[[Who Framed Roger Rabbit]]*. Er film-se e vez mesket tresadennoù-bev ha skeudennoù gwir. Gwelet e vez da skouer an aktour Tom Hanks e diellfilmoù istorel er film Forrest Gump. Meur a wech eo bet anvet da gaout prizioù. Oscar ar sevener gwellañ en deus bet evit e film Forrest Gump.

### Filmoù
*1978 : *[[I Wanna Hold Your Hand]]* gant Nancy Allen
*1980 : *[[Used cars]]* gant Kurt Russell
*1984 : *[[Romancing the Stone]]* gant Michael Douglas
*1985 : *[[Back to the Future]]* gant Michael J. Fox
*1988 : *[[Who Framed Roger Rabbit]]* gant Bob Hoskins
*1989 : *[[Back to the Future 2]]*
*1990 : *[[Back to the Future 3]]*
*1992 : *[[Death Becomes Her]]* gant Meryl Streep
*1994 : *[[Forrest Gump]]* gant Tom Hanks
*1997 : *[[Contact]]* gant Jodie Foster
*2000 : *[[What Lies Beneath]]* gant Michelle Pfeiffer
*2000 : *[[Cast Away (film)|Cast Away]]* gant Tom Hanks
*2004 : *[[The Polar Express]]*
*2007 : *[[Beowulf (film 2007)|Beowulf]]*
*2009 : *[[A Christmas Carol (film 2009)|A Christmas Carol]]*
*2012 : *[[Flight]]* gant Denzel Washington
*2015 : *[[The Walk]]* gant Joseph Gordon-Levitt
*2016 : *[[Allied]]* gant Brad Pitt ha Marion Cotillard
*2018 : *[[Welcome to Marwen]]* gant Steve Carell
*2020 : *[[The Witches]]* gant Anne Hathaway
*2022 : ''Pinocchio
Back to the Future

### An istor (diverradenn)

1985. Plaen eo buhez ar paotr yaouank Marty McFly hag e vignonez Jennifer. Mignon ar c’helenner-klasker Emmett Brown eo Marty. Gantañ e ya un nozvezh bennak evit un taol arnod : beajiñ en Amzer via un oto DeLorean. Da fall e tro an taol-arnod hag en em gav Marty en e gêr met e… 1955. Aze, dre zegouezh e vir ouzh e dud da vezañ amourous an eil eus egile. Ret eo dezhañ dont a-benn d’o lakaat asambles en-dro, mod all ne c’hello ket bezañ ken...

* Ar vro orin : Stadoù-Unanet

* Sevenet gant : Robert Zemeckis
* Produet gant : Steven Spielberg
* Filmet : 1985
* Ar pad : 115 mn
* An doare : Skiant-faltazi, troioù-kaer, komedienn
* An aktourien bennañ : Michael J. Fox, Christopher Lloyd, Lea Thompson
Christian-Jaque

**Christian Maudet**, a vez graet **Christian-Jaque** anezhañ (4 a viz Gwengolo 1904 e Pariz − 8 a viz Gouere 1994, e Boulogne-Billancourt), a oa ur filmaozer gall. Savet en deus sketchoù, filmoù-berr, filmoù-hir ha kemeret perzh e meur a film-skinwel. Meur a vedalenn en deus bet ivez.

Goude studioù war an arzoù-kaer en doa savet skritelloù filmoù evit un embregerezh amerikan. Eus ar mare-se e teu e anv arzour. Kenlabourat a rae eno gant Jacques Chabraison, ha kensinañ a raent "Christian-Jacques". Mirout a ra an anv-se, cheñchet ar skrivadur anezhañ un tamm bihan-bihan.

## Filmoù
Hir eo ar roll filmoù bet savet gantañ etre 
* *Le Bidon d’or* (1932)
* *La vie parisienne* (1977)

Un nebeud filmoù brudet-tre gant Christian-Jaque:
* *[[Les Disparus de Saint-Agil (film)|Les Disparus de Saint-Agil]]* (1938)
* *[[Fanfan la Tulipe (film, 1952)|Fanfan la Tulipe]]* (1952),
* *Nana* (1955),
* *[[Si tous les gars du monde]]* (1956),
* *Le repas des fauves* (1964)
Les Disparus de Saint-Agil (film)

***Les Disparus de Saint-Agil*** a zo ur film savet gant Christian-Jaque e 1938, diwar ar romant-polis gant Pierre Véry (1935).

*Ar vro orin : Bro-C'hall 
*Sevenet gant : Christian-Jaque
*Divizoù gant : Jacques Prévert
*Sonerezh gant : Henri Verdun 
*Deuet er-maez : 6 a viz Ebrel 1938
*Ar geit : 100 mn
*An doare : Drama-komedienn 
*An aktourien bennañ : Erich von Stroheim (*Walter*, kelenner war ar saozneg), Michel Simon (*Lemel*, kelenner war an tresañ), Robert Le Vigan (*César*, an treuz-voger), Marcel Mouloudji (*Philippe Macroy*, ur skoliad), Armand Bernard (*Mazeau*, ar porzhier), Serge Reggiani (ur skoliad)...

## An istor (diverradenn)
Tri skoliad eus skolaj Saint-Agil a zo kollet goude bezañ gwelet ur pourmener en noz…
Erich von Stroheim

**Erich von Stroheim** a oa bet ganet d’an 22 a viz Gwengolo 1885 e Vienna (Aostria) ha marvet e Maurepas (Bro-C’hall) d’an an 12 a viz Mae 1957. Paotr milmicher ar sinema eo bet. Bet eo aktour, realizatour, saver senarii, kinkler, kemener ha frammer ! Anavezet dreist evit e berzh er film ''La Grande Illusion'' gant Jean Renoir e 1937.
Mango Jamaika

Ar **mango Jamaika** a zo un evn, *Anthracothorax mango* an anv skiantel anezhañ.

## Doareoù pennañ

## Boued

## Annez

Brozesat eo al labous e Jamaika.

## Liamm diavaez
* ''Anthracothorax mango'' war al lec'hienn ''Avibase''.

## Notennoù ha daveennoù
Mango Antilhez

Ar **mango Antilhez** a zo un evn, *Anthracothorax dominicus* an anv skiantel anezhañ.

## Doareoù pennañ

## Boued

## Annez

Bevañ a ra al labous en Hispaniola (Republik Haiti ha Republik Dominikan), en Inizi Gwerc'h hag e Puerto Rico.

## Liamm diavaez
* ''Anthracothorax dominicus'' war al lec'hienn ''Avibase''.
Roy Lichtenstein

**Roy Fox Lichtenstein** a zo un arzour amerikan ganet d'ar 27 a viz Here 1923 e Manhattan (New York) ha marvet d'an 29 a viz Gwengolo 1997. Kemer a reas perzh el luskad Pop Art.

## Liammoù diavaez
Michel Simon

**François Joseph Simon**, pe **Michel Simon** hervez e anv-micher, a oa un aktour suis c'hoariva ha sinema. Ganet e oa bet d’an 9 a viz Ebrel 1895 e Geneva (Suis) ha marvet e Bry-sur-Marne (Bro-C’hall) d’an 30 a viz Mae 1975. C’hoariet en deus e 145 film. Un aktour pouezus eo e sinema gall hanterenn gentañ an  kantved. Un nebeud filmoù brudet m’en deus kemeret perzh enno : *[[Boudu sauvé des eaux]]* e 1932, *[[L'Atalante]]* e 1934, *[[Le Quai des brumes]]* e 1938, *[[Les disparus de Saint-Agil]]* e 1938, *[[Le Vieil homme et l'enfant]]* e 1967…

Da 17 bloaz e ya da Bariz ha ober a ra kalz micherioù bihan liammet alies gant al leurenn. E-pad ar Brezel-Bed Kentañ eo ur soudard suis met harzet eo alies ha tremen a ra kalz amzer en toull-bac'h. Mont a ra goude da vezañ paraet en ur sanatoriom. E 1915 emañ e Geneva ha arvestiñ a ra *Hedda Gabler*, ur pezh-c'hoari gant Henrik Ibsen, hag an aktour Georges Pitoëff, ha boemet eo gant ar vicher-se. E 1920 eo komedian ha luc'hskeudenner war un dro e Geneva. E 1922 e ya da Bariz gant e strollad hag en em staliañ a ra eno, kencerc'hel a ra da c'hoari war al leurennoù. Gopraet eo gant Louis Jouvet hag e 1929 e ra berzh er pezh *Jean de La Lune* skrivet gant Marcel Achard. Etre 1920 ha 1975 e c'hoari Michel Simon a bep seurt rolloù e-barzh oberennoù William Shakespeare, George Bernard Shaw, Luigi Pirandello, Oscar Wilde, Maksim Gorkiy, Édouard Bourdet pe c'hoazh Henri Bernstein.
Sult

***Sult*** (*Naon*) zo ur romant norvegek gant Knut Hamsun embannet e 1890. 
Tammoù a oa bet embannet a-raok er gelaouenn danek *Ny Jord* en 1888. 

## Ar romant
Un den a zo o pourmen, e-unan-penn, e kêr Christiania (Oslo bremañ) gant an naon. 

## Film
Ur film eo deuet da vezañ e 1966.
Lea

**Lea** zo un anv-bihan e meur a yezh.
*Un anv-bihan latin, deuet diwar an anv Leo, leon.
**Léa*, ar stumm gallek ha portugalek, mesket gant Leah, un anv hebreek, deuet eus ar Bibl.

## Teskanvioù
**LEA** zo un teskanv evit *Laborista Esperanto-Asocio* ("Levredigezh al Labourerien Esperantek") ha *Luksemburga Esperanto-Asocio* ("Kevredigezh Esperantegerien Luksembourg"}. 

## Tud
### Anv-bihan

* *Lea*, anv-pluenn ar skrivagnerez svedek Josefina Wettergrund
* *Lea*, kanerez stadunanat
* Lea Ahlborn (1826-1897, engraverez real svedat
* Léa Camargo, aktourez vraziliat
* Lea DeLaria, sonerez hag aktourez stadunanat
* Lea De Mae, anv-micher an aktourez tchek Andrea Absolonová
* Lea Goldberg, skrivagnerez israelat
* Lea Laven, kanerez finnat
* Lea Massari, aktourez italian
* Lea Michele, kanerez hag aktourez stadunanat e Broadway
* Lea Padovani, aktourez italian
* Léa Aparecida de Oliveira, skrivagnerez vraziliat
* Lea Salonga, kanerez filipinat
* Lea Thompson, aktourez stadunanat
* Lea Vissi, kanerez kiprenezat

## Lennegezh
* *[[Léa (Barbey d'Aurevilly)|Léa]]*, un danevell gant Jules Barbey d'Aurevilly, embannet e 1832. 

## Filmoù
* *[[Lea (film, 1916)|Lea]]*, film italian aozet gant Diana Karenne e 1916
* *[[Lea (film, 1981)|Lea]]*, film italian aozet gant Lorenzo Onorati e 1981
* *[[Lea (film, 1983)|Lea]]*, film-skinwel alaman aozet gant Wolfgang Spier e 1983
* *[[Léa (film, 1991)|Léa]]*, berrfilm kanadian aozet gant Raymond Saint-Jean e 1991
* *[[Lea (film, 1996)|Lea]]*, film alaman-tchek aozet gant Ivan Fíla e 1996
* *[[Léa (film, 2003)|Léa]]*, berrfilm gall aozet gant Loïc Nicoloff e 2003
* *[[Lea (film, 2008)|Lea]]*, berrfilm alaman aozet gant Steffi Niederzoll e 2008

## Lec'hanvadurezh
### 
* Ar stêr Lea (stêr)Lea
* Lea, Derbyshire
* Lea, Herefordshire
* Lea, Lancashire
* Lea, Lincolnshire
* Lea, Wiltshire
### 
* Albert Lea, Minnesota
* Albert Lea Township, Minnesota

## Pennadoù kar
*Leah
*Lee
*Leigh
*Saint Lea
*Leanne
*LeAnn
Leah

**Leah** zo un anv-bihan saoznek a orin hebreek. 

## Orin
Dont a ra an anv saoznek **Leah** eus anv Lea ( לֵאָה, en hebreeg, "divi, skuizh"), pried kentañ Jakob er Bibl. 

## Yezhoù all
*Léa e galleg ha portugaleg, ma'z eo mesket an anv latin Lea hag an anv hebreek Leah;
*Lea, e kroateg, daneg, izelvroeg, finneg, norvegeg, sloveneg, svedeg
*Leah, e saozneg, hebreeg
*Leia, e gresianeg
*Lía, e galizeg
*Lia, e latin, italianeg, portugaleg

## Tud

*Leah Applebaum, mouezhaktourez stadunanat, 
*Leah Ayres, aktourez stadunanat
*Leah Isadora Behn (2005-), priñsez norvegat
*Leah Betts (1977-1995)
*Leah Bracknell (1964), aktourez saoz
*Leah Cairns (1974), aktourez kanadian
*Leah Chase (1923), keginerez stadunanat
*Leah Clark, 
*Leah Dizon (1986-), kanerez stadunanat-japanat
*Leah Fortune (1990),
*Leah Goldberg (1911-1970), skivagnerez hebreek
*Leah Goldstein (1969), marc'hhouarnerez israelat
*Leah Haywood (1976), kanerez aostralian 
*Leah Kelley, dougerez dilhad
*Leah Krinsky, skrivagnerez stadunanat
*Leah Laiman (1946), skrivagnerez stadunanat
*Leah Manning (1886-1977), politikourez saoz
*Leah Marville, dougerez dilhad
*Leah Miller (1981), aktourez kanadian 
*Leah Moore (1978), oberourez banoù-treset
*Leah Pinsent (1968), aktourez kanadian 
*Leah Pipes (1988), aktourez stadunanat
*Leah Purcell (1970), aktourez aostralian
*Leah Rabin (1928-2000), pried da Yitzhak Rabin
*Leah Remini (1970-), aktourez stadunanat ha skiantologourez

**Sandy Leah Lima*, kanerez vrazilian, anavezet evel Sandy.

## Pennadoù kar
*Lea
*Lee
*Leigh
Brachygalba

***Brachygalba*** a zo ur genad e rummatadur an evned, krouet e 1854 gant an evnoniour gall Charles Lucien Bonaparte (1803-1857).

## Spesadoù hag an [[isspesad]]où anezhe
Pevar spesad a ya d'ober ar genad :
* *[[Brachygalba albogularis]]*,
* *[[Brachygalba goeringi]]*,
* *[[Brachygalba lugubris]]*
** *B. l. caquetae*, *B. l. fulviventris*, *B. l. lugubris*, *B. l. melanosterna*, *B. l. naumburgae*, *B. l. obscuriceps* ha *B. l. phaeonota*,
* *[[Brachygalba salmoni]]*.

O c'havout a reer e Kreiz (ar spesad *salmoni*) ha Suamerika.

## Notennoù ha daveennoù
Galbalcyrhynchus

***Galbalcyrhynchus*** a zo ur genad e rummatadur an evned, krouet e 1845 gant an evnoniour gall Marc-Athanase-Parfait-Œillet Des Murs (1804-1894).

## Spesadoù
Daou spesad a ya d'ober ar genad :
* *[[Galbalcyrhynchus leucotis]]*,
* *[[Galbalcyrhynchus purusianus]]*.

O c'havout a reer e Suamerika, en Amazonia.

## Notennoù ha daveennoù
Galbula

***Galbula*** a zo ur genad e rummatadur an evned, krouet e 1760 gant an evnoniour gall Mathurin Jacques Brisson (1723-1806).

## Spesadoù hag an [[isspesad]]où anezhe
Dek spesad a ya d'ober ar genad :
* *[[Galbula albirostris]]*
** *G. a. albirostris* ha *G. a. chalcocephala*,
* *[[Galbula chalcothorax]]*,
* *[[Galbula cyanescens]]*,
* *[[Galbula cyanicollis]]*,
* *[[Galbula dea]]*
** *G. d. amazonum*, *G. d. brunneiceps*, *G. d. dea* ha *G. d. phainopepla*,
* *[[Galbula galbula]]*,
* *[[Galbula leucogastra]]*,
* *[[Galbula pastazae]]*,
* *[[Galbula ruficauda]]*
** *G. r. brevirostris*, *G. r. heterogyna*, *G. r. melanogenia*, *G. r. pallens*, *G. r. ruficauda* ha *G. r. rufoviridis*,
* *[[Galbula tombacea]]*
** *G. t. mentalis* ha *G. t. tombacea*.

O c'havout a reer e Mec'hiko ha Suamerika.

## Notennoù ha daveennoù
Cotentin

**Cotentin** zo ul ledenez e gwalarn Normandi, etre Bae Menez-Mikael er mervent ha kêr Cherbourg en hanternoz dre vras. 

## Istor
Gwechall e oa anvet *Pagus Constantiensis*, da lavarout eo *bro [[Coutances]]*, etre aber ar stêr Vire ha Bae Menez-Mikael. 

Ur pennad e voe staget ouzh Breizh en amzer ar roue Salaun. 

Ul lodenn eus dugelezh Normandi e oa a-raok ma voe staget an dugelezh ouzh Bro-C'hall.

## Lennegezh

Buhez ar c'horn-bro a voe livet e romantoù Jules Barbey d'Aurevilly, en .
George Cukor

Ganet e oa bet **George Dewey Cukor** d’ar 7 a viz Gouere 1899 e New York ha marvet d'ar 24 a viz Genver 1983 e Los Angeles. Bet eo leurenner c'hoariva e Broadway er bloavezhioù 20. Ober a ra micherioù a bep seurt e Hollywood a-raok sevel e film kentañ *[[Grumpy]]*. Barrek e oa sañset da lakaat an aktourien d'ober o seizh gwellañ : 21 aktour, bet o c'hoari en e filmoù, a zo bet anvet da gaout un Oscar bennak. Un nebeud filmoù graet gantañ : *[[The Philadelphia Story]]* (1940) gant Katharine Hepburn, Cary Grant ha James Stewart, *[[Let's Make Love]]* (1960) gant Yves Montand ha Marilyn Monroe... un Oscar en deus bet gant ar film *[[My Fair Lady]]* e 1964.
Charles Boyer

Ganet e oa bet d’an 28 a viz Eost 1899 e Figeac (Frañs) ha marvet d'ar 26 a viz Eost 1978.

Kregiñ a ra da gentañ gant ar c'hoariva ha dont a ra da vezañ brudet mat er bloavezhioù 1920 ha 1930. Graet en deus al lodenn vrasañ eus e vicher er Stadoù-Unanet. C'hoariet en deus gant Bette Davis e *[[L'étrangère]]*, Greta Garbo e *[[Marie Walewska]]*, Marlène Dietrich e *[[Le Jardin d'Allah]]*, Danielle Darrieux e *[[Mayerling]]*, Ingrid Bergman...

En em zistrujet eo goude marv e wreg.
Ingrid Bergman

Ganet e oa bet **Ingrid Bergman** d’an 29 a viz Eost 1915 e Stockholm, Sveden ha marvet d'an 29 a viz Eost 1982 e Londrez. Goude ar skol c'hoariva e c'hoarias en un daouzek film bennak e Sveden.
Gant ar film *[[Intermezzo]]* e 1939 e krogas da vezañ anavezet. Met brudet e voe goude *[[Casablanca]]* e 1942 o c'hoari asambles gant Humphrey Bogart. E 1943 e voe anvet evit an Oscarioù gant ar film *[[For Whom the Bell Tolls]]*. Ar bloaz goude ez eas ar maout ganti gant *[[Gaslight]]*. Un eil Oscar he deus bet e 1956 gant ar film *[[Anastasia]]* hag un trede gant *[[Murder on the Orient Express]]* e 1975. C'hoariet he deus ivez e *[[The Bells of St. Mary's]]* e 1945, *[[Joan of Arc]]* e 1948...
Gaslight

**Gaslight** a zo titl ur film skrijus.

## Diverradenn
Dimeziñ a ra Paula (a zo e veviñ e Italia abaoe 10 vloaz) gant ar soner piano Gregory Anton. Ne oar netra pe dost diwar e benn. Distreiñ a reomp da vevañ e Londrez e ti he moereb Paula bet drouglazhet 10 vloaz zo. Tamm-ha-tamm e krog Paula da goll he skiant a soñj dezhi...
Lea De Mae

**Lea De Mae** a oa anv-micher an aktourez pornografek tchek **Andrea Absolonová**. Ganet e oa d'ar 26 a viz Kerzu 1976 hag aet da Anaon d'an 9 a viz Kerzu 2004.
Splujerez e oa er skipailh tchek etrebroadel pa reas ul lamm fall. Aktourez pornografek e teuas da vezañ. Taget e voe gant ur Glioblastoma, ur stumm krign-bev an empenn tagus, ha mervel a reas da 27 vloaz.
Harald V

**Ur pennad [[Harald]] zo ivez*.


**Harald V Norvegia** (1937-) (norvegeg: *Harald V av Noreg* e nynorsk; *Harald V av Norge* e bokmål) eo roue Norvegia abaoe miz Genver 1991.

## Pennadoù kar
*Harald
Harald

**Harald** zo un anv-bihan germanek (alamanek, danek, norvegek, svedek).

## Yezhoù all
*Harold, e saozneg
*Hérault, e galleg
**Araldo*, en italianeg.

## Tud
### Rouaned
*Harald Iañ
*Harald II
*Harald III
*Harald IV
*Harald V

### 
Tri roue zo bet anvet Harald:
*Harald Iañ Danmark (war-dro 911-987), lesanvet Harald Glas-E-Zant.
*Harald II Danmark
*Harald III Danmark

### 
Daou roue a voe:
*Harald Iañ  Manav (marvet e 1248), anavezet ivez evel Harald an Du.
*Harald II Manav

### 
Pemp roue zo bet anvet Harald:
*Harald Iañ Norge (war-dro 848 - war-dro 931), anavezet ivez evel Harald Melen e Vlev.
*Harald II Norge (marvet e 969), anavezet ivez evel Harald Gråfell .
*Harald III Norge (ganet e 1015 &ndash; marvet en Emgann Stamford Bridge, Bro-Saoz, e 1066), anavezet ivez evel Harald Hardråde.
*Harald IV (marvet e 1136), anavezet ivez evel Harald Gille.
*Harald V (1937-), roue bremañ

### Orc'h
Yarled en Inizi Orc'h, gwizien da rouaned Norvegia:
*Harald Haakonsson (marvet e 1127)
*Harald Maddadsson (war-dro 1134 - 1206)
*Harald Eiriksson

### Tud all

*Harald Sandberg (1951-), diplomat svedat
* Harald Slott-Møller, livour danat

## Pennadoù kar
*Harold
*Herodez
Yarl

Ur **yarl** , pe **jarl**, zo ur c'hont er yezhoù skandinavek. 

## Yezhoù all
*earl e saozneg, 

## Gerdarzh
Amprestet e voe ar ger gant Yeun ar Gov diwar ar ger jarl er yezhoù skandinavek, ha skrivet hervez an distagadur. 

## Yarled
Anavezet eo yarled Lade, e Norvegia, yarled Orc'h, en Inizi Orc'h, ha yarled Manav. 

## Pennadoù kar
*Birger Jarl
*Jon Jarl
Harald II Manav

**Harald II Manav** a oa roue Enez-Vanav eus 1249 betek 1250.

Mab e oa da Godred Don Manav. Pa varvas Harald Iañ Manav e klaskas bezañ anvet da roue e-lec'h Ragnald II Manav.

Gant skoazell Ivarr Manav e reas lazhañ Ragnald II Manav, na renas nemet 40 deiz, d'an 30 a viz Mae 1249. 

Galvet e voe da vont da-gaout e vestr, ar roue Håkon IV Norge, a nac'has anavezout anezhañ da roue, ha diroueet e voe Harald. 

## Levrlennadur
* Mike Ashley Robinson *The Mammoth Book of British Kings & Queens (England, Scotland and Wales)* London (1998) 
* Jean Renaud *Les Vikings et les Celtes* Ouest-France Université Rennes (1992) , pajenn 68.

## Pennad kar
* Pennrenerien Manav
Yarled Møre

** Yarled Møre** (*Mørejarl*) a oa un dierniezh yarled c'halloudek er Grennamzer e Norvegia, da vare unvanidigezh ar vro. Rognvald Eysteinsson (*Ragnvald Øysteinsson Mørejarl*), a oa mignon ha skoazell d'ar roue Harald Iañ Norvegia, a oa unan eus kentañ yarled Møre.
En amzer ar Vikinged e oa rouantelezhioù bihan e Norvegia. Un toullad anezho a voe unvanet gant ar roue Harald Iañ Norvegia goude Emgann Hafrsfjord e 872. Goude e e voe adrannet e rouantelezh gantañ ha roet douaroù d'e vibien ha yarled all. 

## Notennoù

## Levrlennadur
*Koht, Halvdan *Harald Hårfagre og rikssamlinga* (1955)

## Pennad kar
*yarl
Torc'h

An **torc'h** eo an dro-c'houzoug metal, arem pe aour peurvuiañ, a veze douget gant ar Gelted ha pobloù all en Henamzer. Diwezhatoc'h e voe douget ivez gant soudarded Roma ha Vikinged er Grennamzer.

## Gerdarzh
Dont a rafe an anv eus ar ger latin *torques*, deuet eus *torqueo* (gweañ), abalamour da stumm an dro-c'houzoug. *Torch* eo an anv e kembraeg. 

## Henamzer
Torc'hoù zo bet kavet e bezioù Galianed, ha re Ibered e Spagn. Ne oant ket braverioù kelt hepken. Douget e vezent ivez e-touez ar Skited, pobloù Illiria ha Trakia, ha re all c'hoazh, en Oadvezh an Houarn, eus talek an VIIIvet kantved kent JK betek an IIIde kantved goude JK. 

## Krennamzer
Gant Marevezh an Ergerzhadeg e voe echu gant an torc'hoù kelt, met da vare ar Vikinged e voe gwelet torc'hoù en-dro. 

## Notennoù

## Skeudennoù

Image:Mann Von Hirschlanden.jpg|Eildelwenn eus Brezelour Hirschlanden, war ziskouez el lec'h ma voe kavet.
File:Torque de Santa Tegra 1.JPG|Triskell e penn un torc'h kelt e Galiza. 
File:Gundestrup antlered figure.jpg|War kaoter Gundestrup (Iañ kantved kent JK) e weler Cernunnos gant un **torc'h** en e gerc'henn. 
File:Dying Gaul Musei Capitolini MC747.jpg|*Galian o vervel*, delwenn er Musei capitolini, e Roma. Un torc'h en e gerc'henn.
Harold

**Harold** zo un anv-bihan saoznek. Hal zo ur berrstumm anezhañ.

## Yezhoù all
*Harald er yezhoù skandinavek
*Hérault, e galleg

## Tud
### Rouaned
*Harold Iañ (Bro-Saoz), pe *Harold Harefoot*.
*Harold II (Bro-Saoz) (war-dro 1022 &ndash; 14 a viz Here 1066), pe *Harold Godwinson*.

## Tud
*Harold Macmillan, Kentañ Ministr er Rouantelezh-Unanet, 
*Harold Pinter (1930–2008), skrivagner saoz 
*Harold Wilson, Kentañ Ministr er Rouantelezh-Unanet, 
**George Harold Harrison*, anv gwir George Harrison, gitarour gant The Beatles.

## Pennadoù kar
*Harold Iañ
*Harold II
Jakamar tri biz

Ar **jakamar tri biz** a zo ur spesad evned, *Jacamaralcyon tridactyla* an anv skiantel anezhañ.

Anvet e voe *Galbula tridactyla* (kentanv) da gentañ-penn (e 1817) gant an evnoniour gall Louis Jean Pierre Vieillot (1748-1831) ; ar spesad nemetañ eo er genad *Jacamaralcyon*.

## Doareoù pennañ

## Boued
Bevañ a ra diwar amprevaned.

## Annez
Brosezat eo ar spesad e douaroù izel gevred Brazil (eus Minas Gerais da bParaná).
 
## Liammoù diavaez
*  ''Jacamaralcyon tridactyla'' war al lec'hienn BirdLife International.
*  ''Jacamaralcyon tridactyla'' war lec'hienn an International Union for Conservation of Nature (IUCN).

## Notennoù ha daveennoù
Jakamar bras

Ar **jakamar bras** a zo ur spesad evned, *Jacamerops aureus* an anv skiantel anezhañ.

Anvet e voe *Alcedo aurea* (kentanv) da gentañ-penn (e 1776) gant al loenoniour alaman Philipp Ludwig Statius Müller (1725-1776) ; ar spesad nemetañ eo er genad *Jacamerops*.

## Doareoù pennañ
 

## Boued
Bevañ a ra diwar amprevaned ha kevnid.

## Annez hag isspesadoù

Ar spesad a gaver ar pevar isspesad anezhañ e Kreiz ha Suamerika : 
* *Jacamerops aureus aureus*, eus reter Kolombia da Venezuela hag ar Gwianaoù‎,
* *J. a. isidori*, eus reter Ecuador da reter Perou, kornôg Brazil ha hanternoz Bolivia,
* *J. a. penardi*, eus aodoù Karib Costa Rica da gornôg Kolombia,
* *J. a. ridgwayi*, e lodenn Amazonia eus Brazil (Río Negro ha Rio Tapajós).

## Liammoù diavaez
*  ''Jacamerops aureus'' war al lec'hienn BirdLife International.
*  ''Jacamerops aureus'' war lec'hienn an International Union for Conservation of Nature (IUCN).

## Notennoù ha daveennoù
Koukal abrant gwenn

Ar **c'houkal abrant gwenn** a zo ur spesad evned eus kerentiad ar c'hCuculidae. *Centropus superciliosus* an anv skiantel anezhañ.

## Doareoù pennañ

## Boued

## Annez hag isspesadoù
Al labous a vev an tri isspesad anezhañ — *Centropus superciliosus loandae*, *Centropus superciliosus sokotrae* ha *Centropus superciliosus superciliosus* — en Afrika, Yemen ha Sokotra ivez.

## Rummatadur

## Liamm diavaez
* Fichenn eus Birdlife

## Notennoù ha daveennoù
Prydain

**Prydain** eo anv kembraek Breizh-Veur, kar d'ar ger brezhonek Preden.

Kavout a reer ar ger e meur a anv.
## Lec'hanvioù
* *Prydain Fawr*, Breizh-Veur, anvet ivez *Gwledydd Prydain* ("Broioù Preden").
**Ynys Brydain*, Enez Vreizh 
## Tud
*Pabo Post Prydain, roue brezhon er VIvet kantved 

## Lennegezh
*Trioedd Ynys Prydain

## Pennadoù kar
* Britannia
Bravig

Ur **bravig**, pe **brageriz**, pe **braveri**, zo un draezenn vihan graet en un danvez prizius, aour pe arc'hant alies, hag a zouger d'en em vravaat. 
Graet e vez ar bravigoù gant ur bravigour, pe orfebour.
Razh-bambouz bihan

Ar **razh-bambouz bihan** (*Cannomys badius*) zo ur c'hrigner a vev e gevred Azia (India, Nepal, Myanmar, Thailand, Laos, Kambodia, Viet-Nam). Ar spesad nemetañ eo er genad *Cannomys*.
Viskacha ar plaenennoù

**Viskacha ar plaenennoù** (*Lagostomus maximus*) a zo ur c'hrigner hag a vev e Suamerika (Arc'hantina, Paraguay ha Bolivia).
Istor ar Yezhoù Keltiek

***Istor ar Yezhoù Keltiek*** zo ul levr savet gant Arzel Even hag embannet evit ar wech kentañ gant Hor Yezh e 1962, e stumm div levrenn. Adembannet e oa bet e 1987 ha 1990.
Gerallt Gymro

**Gerallt Gymro** (war-dro 1146 – war-dro 1223), eo anv kembraek ar c'hloareg anvet Giraldus Cambrensis e latin, arc'hdiagon Brycheiniog, a skrivas e latin diwar-benn Kembre er Grennamzer. E saozneg eo anavezet evel *Gerald of Wales*, hag e galleg **Gerald de Barri**, hiziv *Giraud de Barry*, pe *Giraud de Cambrie*.

## E vuhez
Ganet e oa war-dro 1146 e kastell Manorbŷr, e Sir Benfro, e mervent Kembre, ha Kembread ha Norman e oa. E dad a oa ur marc'heg norman, Guillaume de Barri, hag e vamm Angharad ferch Nest a oa ur briñsez kembreat. Mab-bihan e oa d'ar baron norman Gerald de Windsor ha d'ar briñsez Nest, merc'h da Rhys ap Tewdwr.

Desket e voe e Gloucester, ha mont a reas da studiañ da bPariz. A-benn 1172 e oa distro da Vro-Saoz, hag implijet gant Richard of Dover, arc'heskob Canterbury, da vont d'ober meur a gefridi da Gembre, ma tapas brud o poaniañ da glask lakaat fin da fallzoareoù an Iliz e Kembre. Anvet e voe da arc'hdiagon Brycheiniog, ha bod dezhañ e Llanddew.

E 1180 e tistroas da Gembre, hag ur garg a voe roet dezhañ gant eskob Tyddewi, hogen he dilezel a reas buan pa welas stad e velestradurezh.

## E oberennoù
**[[Topographia Hibernica]]* ("Topography of Ireland", 1187)
**Expugnatio Hibernica* ("Conquest of Ireland", 1189)
**[[Itinerarium Cambriae]]* ("Beaj dre Gembre", 1191)
**Liber de Principis instructione* c.1193
** [[Descriptio Cambriae]] * ("Description of Wales", 1194)
**[[De instructione principis]]* ("Education of a prince")
**De rebus a se gestis* ("Autobiography")
**De iure et statu Menevensis ecclesiae* ("Rights and privileges of the Church of St David's")
**Gemma ecclesiastica* ("Jewel of the church")
**Speculum ecclesiae* ("Mirror of the church")
**Symbolum electorum*
**Invectiones*
**Retractationes*
**Speculum duorum*
*Buhez Sant Hugh of Lincoln
*Buhez Sant Geoffrey, Archbishop of York
*Buhez Sant St Ethelbert
*Buhez Sant St Remigius
*Buhez Sant St David

;Oberennoù kollet
**Vita sancti Karadoci* ("Life of St Caradoc")
**De fidei fructu fideique defectu*
**Totius Kambriae mappa* c.1205

## Levrlennadur
* *Gerallt Gymro / Gerald the Welshman*. Levr divyezhek kembraeg-saozneg. Rakskrid gant Thomas Jones. Gwasg Prifysgol Cymru, Caerdydd / University of Wales Press, Cardiff, 1947
Restr:Gerallt Gymro.gif|Rhagair-Rakskrid

## Notennoù ha daveennoù
Dugelezh Milano

**Dugelezh Milano** zo un dugelezh a voe anezhi en hanternoz Italia eus 1395 da 1797. Un domani dindan an Impalaeriezh santel roman german e oa, met * [[de facto]]* e oa dizalc'h.

## Harzoù
Kemmañ a reas harzoù an dugelezh a-hed ar c'hantvedoù. Klotañ a rae gant Lombardia gozh, gant Milano ha Pavia enni. En dro dezhi e oa dugelezh Savoia, Republik Venezia, Markizelezh Mantova, ha Republik Genova.

## Istor
Pa varvas an dug Francesco II Sforza divugel e 1530 e voe adkemeret an dugelezh gant Karl V, a anvas e vab da zug. Gant ar Spagnoled e chomas Milano betek 1713, goude ez eas gant Aostria betek 1859. Neuze e voe aloubet gant roue Sardigna a voe lakaet da roue Italia.

## Pennad kar
*Duged Milano
Hirundapus

***Hirundapus*** a zo ur genad e rummatadur an evned, ennañ glaouered, krouet e 1837 gant an naturour breizhveuriat Brian Houghton Hodgson (1800 pe 1801-1894).

## Spesadoù hag an [[isspesad]]où anezhe
Pevar spesad a ya d'ober ar genad :
* *Hirundapus caudacutus* (glaouer bailh)
** *H. c. *'caudacutus*** ha ''nudipes'',
* ''[[Hirundapus celebensis]]'',
* ''[[Hirundapus cochinchinensis]]'',
* ''[[Hirundapus giganteus]]''
** ''H. g. '''giganteus*** hag *indicus*.

Pevar (4) isspesad en holl.

## Notennoù ha daveennoù
Otarienn Suamerika

**Otarienn Suamerika** (*Arctocephalus australis*) a zo ur bronneg mor kigdebrer hag a vev war aodoù Perou, Chile, Arc'hantina, Inizi Maloù, Uruguay ha Brazil.

## Annez
Otarienn ar C'hab

**Otarienn ar C'hab** (*Arctocephalus pusillus*) a zo ur bronneg mor kigdebrer hag a vev war aodoù Angola, Namibia, Suafrika ha gevred Aostralia.

## Annez
Otarienn Zeland Nevez

**Otarienn Zeland-Nevez** (*Arctocephalus forsteri*) a zo ur bronneg mor kigdebrer hag a vev war aodoù Zeland-Nevez ha su Aostralia.

## Annez
Ar Bleiz Gwenn

***Ar Bleiz Gwenn*** (*Le Loup blanc* er yezh orin) a zo ur romant skrivet gant Paul Féval e 1843, ha troet e brezhoneg gant Ernest ar Barzhig e 1977.
Otarienn Guadalupe

**Otarienn Guadalupe** (*Arctocephalus townsendi*) a zo ur bronneg mor kigdebrer hag a vev enez Guadalupe er-maez ledenez Baja California ha war aodoù Kalifornia ha Mec'hiko.
Otarienn Juan Fernández

**Otarienn Juan Fernández** (*Arctocephalus philippii*) a zo ur bronneg mor kigdebrer hag a vev er Meurvor Habask, en Inizi Juan Fernández (Chile).

## Annez
Otarienn Isantarktika

**Otarienn Isantarktika** (*Arctocephalus tropicalis*) a zo ur bronneg mor kigdebrer hag a vev e su meurvor Atlantel ha meurvor Indez.

## Annez
Bilge

**Bilge** zo un anv den turkek roet d'ar baotred koulz ha d'ar merc'hed. Talvezout a ra kement hag *An hini fur*.

## Tud
* Bilge Ebiri, kazetenner ha filmaozour stadunanat (g. 1973)
* Bilge Karasu, skrivagner turk (1930-1995)
* Bilge Olgaç, filmaozourez turk, (1940-1994)
Toud rizennek

An **toud rizennek** a zo ur spesad evned-preizh, *Asio clamator* an anv skiantel anezhañ. 

## Doareoù pennañ

## Boued

## Annez
Bevañ a ra al labous e Kreiz ha Suamerika.

## Notennoù ha daveennoù
Pseudoscops

***Pseudoscops*** a oa ur genad e rummatadur an evned, krouet e 1848 gant an naturour alaman Johann Jakob Kaup (1803-1873). N'eus ken anezhañ dre m'oa bet lakaet, e 2021, e zaou spesad touded en ur genad all :
* *P. clamator* (an toud rizennek) ha *P. grammicus* (an toud Jamaika) er genad *[[Asio]]*.
Toud Jamaika

An **toud Jamaika** a zo ur spesad evned-preizh, *Asio grammicus* an anv skiantel anezhañ.

## Doareoù pennañ

## Boued

## Annezva
Bevañ a ra er c'hoadeier Jamaika.

## Liammoù diavaez

## Notennoù ha daveennoù
Toud ar Stiks

**Toud ar Stiks** (*Asio stygius*) a zo un evn-preizh.

## Doareoù pennañ

## Annez
Kavout a reer ar c'hwech isspesad anezhañ :
* *Asio stygius barberoi*, e Paraguay ha hanternoz Arc'hantina,
* *Asio stygius lambi*, e douarioù uhel kornôg Mec'hiko (eus mervent Chihuahua da Jalisco),
* *Asio stygius noctipetens*, inizi Hispaniola ha Gonâve,
* *Asio stygius robustus*, eus kreisteiz Mec'hiko (Guerrero ha Veracruz) da Venezuela hag Ecuador,
* *Asio stygius siguapa*, e Kuba,
* *Asio stygius stygius*, eus reter Bolivia da hanternoz ha gevred Brazil ha biz Arc'hantina.

## Liammoù diavaez
*  ''Asio stygius'' war al lec'hienn BirdLife International.
*  ''Asio stygius'' war lec'hienn an International Union for Conservation of Nature (IUCN).

## Notennoù ha daveennoù
Francesco II Sforza

**Francesco II Sforza** (1495 - 1535) a voe dug Milano eus 1530 betek e varv e 1535 goude marv e vreur, an dug Massimiliano Sforza . 

## E vuhez
Eil mab Ludovico Sforza (1452-1508) ha Beatrice d'Este (1475-1497) e oa. E vamm a oa merc'h da Ercole Iañ d'Este (1431-1505), dug Ferrara, Modena ha Reggio d'Émilia, ha da Eleonora di Napoli (1450-1493); daou vloaz e oa Francesco pa varvas e vamm er gwilioud e 1497.

Pa voe trec'het Ludovico gant ar C'hallaoued, ma rankas tec'hel eus Milano, ez eas gant e vab Francesco da lez an impalaer santel Masimilian Iañ, a oa dimezet d'ur geniterv da Francesco, Bianca Maria Sforza. 

Prizoniet e voe e dad gant ar C'hallaoued, kaset da Loches gant Loeiz XII, ha mervel a reas eno e 1508. 

E vreur Massimiliano Sforza, daou vloaz koshoc'h egetañ, a voe dug dre ziv wech, e 1512 hag e 1529. A-hend-all en doa ur ribitailh hantervreudeur ha hanterc'hoarezed diwar serc'hed e dad. Pa oa e vreur da vezañ dug e oa-eñ da vont war-du ar velegiezh. 

Perzh a gemeras e Kevre Cognac a-enep an impalaer Karl V, hag en emgann Bicocca e 1522. 
E 1526 e kemeras perzh adarre en ur C'hevread Santel gant ar roue gall Frañsez Iañ, ar pab Clement VII ha Republik Firenze, ha gronnet e voe e greñvlec'h, ar c'h-Castello Sforzesco, gant e enebourien. 

E 1530 e voe kurunennet Karl V, impalaer santel e Bologna. Divizout a reas adsevel galloud ar re Sforza e dugelezh Milano ha skoulmañ darempredoù gante dre zimeziñ ur plac'h Habsbourg dezhe.

## Dimeziñ
Dimeziñ a reas Francesco da gKristina Danmark, nizez da gKarl V e 1534; 39 bloaz e oa-eñ, 14 vloaz e oa ar plac'h. Ne greder ket e voe kaset an dimeziñ da benn. Er bloaz war-lerc'h e varvas an dug. 

Divugel e oa Francesco ha distreiñ a reas dugelezh Milano etre daouarn an Impalaer santel, a oa tad-kaer dezhañ. Gantañ e echuas gouenn ar re Sforza.
Brezel a voe avat e 1535: e vreur Giovanni Paolo Sforza a c'houlennas kaout an dugelezh met mervel a reas a-daol-trumm en un doare iskis.
Kristina Danmark (Dugez Loren)

**Kristina Danmark**, ganet e Nyborg en miz Du 1521, marvet e Tortona d'an 10 a viz Kerzu 1590, a oa merc'h da Christian II, roue Danmark ha da Izabel Aostria, c'hoar d'an Impalaer santel Karl V.

## He buhez
Nizez e oa d'an impalaer Karl V. He mamm a varvas pa oa 4 bloaz, ha savet e voe gant he moereb Maria Hungaria, a oa gouarnerez an Izelvroioù.

### Dimezioù ha bugale
Rankout a reas dimeziñ da 13 vloaz, d'ar 4 a viz Mae 1534, da Francesco II Sforza (1495 - 1535), dug Milano, a oa 39 bloaz, met n'o devoe ket bugel. Mervel a reas an dug bloaz goude. Krediñ a reer ne voe ket diwerc'het ar plac'hig, intañvez da 14 vloaz. 
 
Addimeziñ a reas e Gouhere 1541, e Brusel, da Frañsez Iañ (1517 † 1545), dug Loren ha dug Bar.

Tri bugel o doe:
* Dorothea (1542-?), dimezet gant Dug Braunschweig
*Charles (1543-1608), anvet da zug goude marv e dad
*Renata (1544-1602), dimezet gant Wilhelm V, Dug Bavaria.

 

## Intañvez
Mervel a reas he fried e Mezheven 1545 goude ur ren berr (nebeutoc'h eget bloaz) ha nemet daou vloaz ne oa o mab. 

## Poltred
He foltred gant Hans Holbein ar Yaouankañ zo en National Gallery (Londrez).

## Liammoù
Tud-kaer

**Tud-kaer** un den eo tud e bried. 
 
*An ** [[tad-kaer]] **, pe an **tadeg**, eo tad e bried.
*Ar ** [[mamm-gaer|vamm-gaer, pe ar vammeg]], ** eo mamm e bried. 
*Ar ** [[breur-kaer]]**, pe **breureg** eo breur ar pried pe pried ur c'hoar pe ur c'hoar-gaer.
*Ar ** [[c'hoar-gaer]] ** eo c'hoar ar pried pe pried ur breur pe ur breur-kaer. 
*Ar ** [[mab-kaer]] ** eo pried ar verc'h. 
*Ar ** [[merc'h-kaer|verc'h-kaer]] ** eo pried ar mab. 

## Liammoù diavaez
* Salomon Reinach, Le gendre et la belle-mère, *L'Anthropologie* (1911).
* Anna Marie : ''La Belle-mère'' (1842).
* Nathalie Couture : www.confessionsdunebellemere.com Blog ur vamm-gaer.
Kaketou gang-gang

Ar **c'haketou gang-gang** (*Callocephalon fimbriatum*) zo un evn brosezat en Aostralia. Ar spesad nemetañ eo er genad *Callocephalon*.

## Annez

## Liammoù diavaez
* ''Callocephalon fimbriatum'' war al lec'hienn BirdLife International.
* ''Callocephalon fimbriatum'' war al lec'hienn IUCN.

## Daveennoù
Callocephalon

***Callocephalon*** a zo ur genad e rummatadur an evned, krouet e 1837 gant an naturour gall René Primevère Lesson (1794-1849).

## Spesadoù
N'eus nemet ur spesad kaketoued er genad-mañ : *Callocephalon fimbriatum*, anv skiantel ar c'haketou gang-gang, brosezat en Aostralia (eus su-kreiz Sukembre-Nevez da vervent Victoria).

## Notennoù ha daveennoù
Kaketou boc'h velen

Ar **c'haketou boc'h velen** (liester : **kaketoued boc'h velen**) a zo ur spesad kaketoued, *Zanda funerea* an anv skiantel anezhañ (*Calyptorhynchus funereus* kent).

## Doareoù pennañ

## Boued

## Annez hag isspesadoù

Ar spesad ez eo brosezat an tri isspesad anezhañ — *Zanda funerea *'funerea**', *Z. f. whiteae* ha *Z. f. xanthanota* — e reter ha gevred Aostralia ha Tasmania.

## Liammoù diavaez
*  ''Zanda funerea'' el lec'hienn BirdLife International.
*  ''Zanda funerea'' e lec'hienn an International Union for Conservation of Nature (IUCN).

## Notennoù ha daveennoù
Kaketou Latham

**Kaketou Latham** (*Calyptorhynchus lathami*) a zo un evn.

## Annez
Al labous a gaver an tri isspesad anezhañ:
* *Calyptorhynchus lathami lathami*, diabarzh hag aodoù reter Aostralia,
* *Calyptorhynchus lathami erebus*, reter Aostralia (aodoù reter-kreiz Queensland),
* *Calyptorhynchus lathami halmaturinus*, enez Kangaroo (kreiz Aostralia).

## Liammoù diavaez
* ''Calyptorhynchus lathami'' war al lec'hienn BirdLife International. 
* ''Calyptorhynchus lathami'' war al lec'hienn IUCN.

## Daveennoù
Kaketou Carnaby

Ar **c'haketou Carnaby** a zo ur spesad kaketoued, *Zanda latirostris* an anv skiantel anezhañ (*Calyptorhynchus latirostris* kent).

Dougen a ra anv Ivan Carnaby (1908-1974), an evnoniour ha naturour aostralian en devoa e zeskrivet evit ar wech kentañ.

## Doareoù pennañ

## Boued
Bevañ a ra diwar c'hreun ha had peurvuiañ ha kemer divellkeineged ivez.

## Annez

Ar spesad zo brosezat e koadeier ha strouezh mervent Aostralia.

## Liammoù diavaez
*  ''Zanda latirostris'' el lec'hienn BirdLife International.
*  ''Zanda latirostris'' e lec'hienn an International Union for Conservation of Nature (IUCN).

## Notennoù ha daveennoù
Kaketou Banks

Ar **c'haketou Banks** a zo un evn, *Calyptorhynchus banksii* an anv skiantel anezhañ.

## Doareoù pennañ

## Boued

## Annez
Brozesat eo al labous en Aostralia.

## Rummatadur

## Liamm diavaez
* ''Calyptorhynchus banksii'' war al lec'hienn ''Avibase''.
Kaketou Baudin

Ar **c'haketou Baudin** (liester : **kaketoued Baudin**) a zo ur spesad kaketoued, *Zanda baudinii* an anv skiantel anezhañ (*Calyptorhynchus baudinii* kent).

Dougen a ra anv an ergerzhour hag ar c'hartennour gall Nicolas Baudin (1754-1803).

## Annez

## Liammoù diavaez
* ''Zanda baudinii'' el lec'hienn BirdLife International.
* ''Zanda baudinii'' e lec'hienn an International Union for Conservation of Nature (IUCN).

## Daveennoù
Kaketou corella

Ar **c'haketou corella** (*Cacatua sanguinea*) a zo un evn eus kerentiad ar c'hCacatuidae.

## Annez
Al labous a gaver ar pevar isspesad anezhañ en Aostralia ha kreisteiz Ginea Nevez. 

## Liammoù diavaez

* ''Cacatua sanguinea'' war al lec'hienn BirdLife International.
* ''Cacatua sanguinea'' war al lec'hienn IUCN.

## Daveennoù
Kaketou friek

Ar **c'haketou friek** (*Cacatua tenuirostris*) a zo ur spesad evned eus kerentiad ar c'hCacatuidae.

## Annez
Bevañ a ra al labous e koadeier ha koadegi eus gevred Aostralia.

## Daveennoù
Amazon beg du

An **amazon beg du** a zo ur spesad perokeded, *Amazona agilis* an anv skiantel anezhañ.

Anvet e voe *Psittacus agilis* (kentanv) da gentañ-penn (e 1758) gant an naturour svedat Carl von Linné (1707-1778).

## Doareoù pennañ

Diskouez a ra ar spesad un dimorfegezh revel : ruz eo pluñv 'zo eus divaskell ar pared tra m'eo glas reoù ar parezed.

## Boued
Bevañ a ra diwar frouezh, greun, had ha kraoñ.

## Annez
Brosezat eo ar spesad e Jamaika.

## Liammoù diavaez
*  ''Amazona agilis'' war al lec'hienn BirdLife International.
*  ''Amazona agilis'' war lec'hienn an International Union for Conservation of Nature (IUCN).

## Notennoù ha daveennoù
Emgann Bicocca

**Emgann Bicocca** pe * La Bicocca* (*Battaglia della Bicocca* en italianeg ) a c'hoarvezas d'ar 27 a viz Ebrel 1522, e-kerzh C'hwec'hvet brezel Italia. Trec'het e voe armeoù Bro-C'hall ha Republik Venezia kaset gant Odet de Foix, beskont Lautrec, gant armeoù Spagn hag Aostria, renet gant Prospero Colonna. Lautrec a guitaas Lombardia, ha dugelezh Milano a gouezhas etre daouarn Karl V, an impalaer santel.
Harz-labour

Un **harz-labour** zo un ehan el labour graet gant al labourerien, en ul labouradeg pe ul lec'h bennak all, da c'houlenn kresk war o gopr pe doujañs ouzh o gwirioù peurvuiañ. 

## Istor
An harz-labour kentañ anavezet ganeomp zo c'hoarvezet war-dro -1166 en Egipt, dindan ren Ramses III : kaset e voe gant artizaned hag a laboure evit sevel bez ar faraon. E Rouantelezh Bro-Chall, da vare rejañs Blanca Kastilha, un harz-labour daou vloaz etre 1229 ha 1231 gant kelennerien skol-veur Pariz, abeget gant lazhadeg kantadoù a studierien, a lakaas ar pab Gregor IX da aotreañ ar gwir da herzel al labour d'ar gelenennerien, gant abegoù 'zo.

Kreskiñ a reas an nover an harzoù-labour e-pad ar Reveulzi Greantel. Gant an divaezañ e oa aet kalz war-gresk an niver a labourerien er greanterezh hag o vevañ e kêr. Eus un tu, an doareoù bevañ er c'hêrioù a oa diaes evit un niver ken uhel a dud da lojañ gant nebeut arc'hant. Eus an tu all, ar stadoù labour, ar goproù izel kement hag al luskoù-labour uhel a oa bet mammenn da harzoù-labour bras. Alies e oa harzioù-labour en uzinoù hag ar meingleuzioù.
 

An harzoù-labour a c'hell bezañ implijet ivez evit plantañ bec'h war ur aozadur beli evel ur gouarnamant, evit lakaat anezhañ da gemm e bolitikerezh. A-wechoù e ro un harz-labour lamm da ren ur strollad politikel pe ur strollad ren ; evit ar skouerioù-se, an harzoù-labour a vez ul lodenn eus ur stourm sokial ledanoc'h. Skouerioù brudet a zo eus harzoù-labour hag o deus klasket degas kemmoù politikel en ur vro, evel hini 1980 e Stocznia Gdańskа pe harz-labour Polonia 1981, gant Lech Wałęsa e-penn. An harzoù-labour-se a oa bet diazez ar c'hampagn stourm foran evit kaout kemmoù politikel e Polonia. Unan eus abegoù fin ar Rideoz houarn hag ar bloc'had Komunour e Reter Europa e voent. 
## Harzoù-labour
* Great Railroad Strike (1877).
*Harz-labour ar Joint français, e 1972.
*Harz-labour miz C'hwevrer.

## Daveennoù
Mellad

**Mellad** a c'hall bezañ :
*ur c'hoari gant ur vell, ur vellad (benel)
*ur rann eus un destenn, ur mellad (gourel)
* dirak un anv-kadarn e lavarer ivez : ur mellad den

## Gwelet ivez
* mell