open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Gioc'h

Ar **gioc'hed** a zo evned hirc'harek eus ar c'herentiad *Scolopacidae*, asambles gant ar c'hefeleged pe ar strelleged.

## Spesadoù
3 genad ha 19 spesad gioc'hed zo :

genad *[[Gallinago]]*
* gioc'h Puna, *Gallinago andina*
* ar gioc'h-lann, *Gallinago gallinago*
* gioc'h Japan, *Gallinago hardwickii*
* gioc'h impalaerel, *Gallinago imperialis*
* gioc'h an Andoù, *Gallinago jamesoni*
* gioc'h Madagaskar, *Gallinago macrodactyla*
* ar gioc'h lost gwenn, *Gallinago media*
* gioc'h Swinhoe, *Gallinago megala*
* ar gioc'h-koad, *Gallinago nemoricola*
* gioc'h Afrika, *Gallinago nigripennis*
* ar gioc'h nobl *Gallinago nobilis*
* gioc'h Magalhaes, *Gallinago paraguaiae*
* ar gioc'h digenvez, *Gallinago solitaria*
* ar gioc'h lost begek, *Gallinago stenura*
* gioc'h Strickland, *Gallinago stricklandii*
* ar gioc'h meur, *Gallinago undulata*
genad *[[Lymnocryptes]]*
* ar c'hrakkioc'h, *Lymnocryptes minimus*
genad *[[Coenocorypha]]*
* gioc'h Auckland, *Coenocorypha aucklandica*
* gioc'h Chatham, *Coenocorypha pusilla*

## Rummatadur
Diouzh an evnoniourien e vez renket ar gioc'hed en urzhiad *Charadriiformes* pe *[[Ciconiiformes]]*.
Sourouc'han beg kromm

Ar **sourouc'han beg kromm** a zo un evn hirc'harek, *Calidris ferruginea* an anv skiantel anezhañ.

## Doareoù pennañ

## Boued

## Annez
Bevañ a ra en hanternoz Siberia.

## Rummatadur
Diouzh an evnoniourien e vez renket ar **sourouc'han beg kromm** en urzhiad *Charadriiformes* pe *Ciconiiformes*.

## Liammoù diavaez
*  ''Calidris ferruginea'' war al lec'hienn BirdLife International.
*  ''Calidris ferruginea'' war lec'hienn an International Union for Conservation of Nature (IUCN).

## Daveennoù
Sourouc'han gwenn

Ar **sourouc'han gwenn** (liester : **sourouc'haned gwenn**) a zo ur spesad evned hirc'harek, *Calidris alba* an anv skiantel anezhañ.

## Doareoù pennañ

## Boued

## Annez
Bevañ a ra ar spesad e broioù arktikel.

## Liammoù diavaez
*  ''Calidris alba'' el lec'hienn BirdLife International.
*  ''Calidris alba'' e lec'hienn an International Union for Conservation of Nature (IUCN).

## Notennoù ha daveennoù
Sourouc'han morlerek

Ar **sourouc'han morlerek** (liester : **sourouc'haned morlerek**) pe **morlereg** hepmuiken a zo ur spesad evned hirc'harek, *Calidris canutus* an anv skiantel anezhañ.

Anvet e voe *Tringa canutus* (kentanv) da gentañ-penn (e 1758) gant an naturour svedat Carl von Linné (1707-1778).

## Doareoù pennañ

## Boued
Bevañ a ra diwar zivellkeineged dour sall ha dour dous dreist-holl (amprevaned-dour, blotviled bihan, leoged en o zouez).

## Annez hag isspesadoù
Ar spesad a gaver ar c'hwec'h isspesad anezhañ :
* *Calidris canutus canutus*, e hanternoz-kreiz Siberia,
* *C. c. islandica*, en inizi er-maez da hanternoz Kanada, hanternoz Greunland,
* *C. c. piersmai*, en Inizi Sibiria-Nevez,
* *C. c. rogersi*, e ledenez Chukotsk (reter Siberia),
* *C. c. roselaari*, en Enez Wrangel (biz Siberia), gwalarn Alaska,
* *C. c. rufa*, e hanternoz Kanada.

## Liammoù diavaez
*  ''Calidris canutus'' war al lec'hienn BirdLife International.
*  ''Calidris canutus'' war lec'hienn an International Union for Conservation of Nature (IUCN).

## Notennoù ha daveennoù
Sourouc'han beg ledan

Ar **Sourouc'han beg ledan** (liester: **Sourouc'haned beg ledan**) a zo un evn hirc'harek, *Limicola falcinellus* an anv skiantel anezhañ. Ar spesad nemetañ eo er genad *Limicola*.

## Doareoù pennañ

## Boued

## Annez hag isspesadoù
Al labous a gaver an daou isspesad anezhañ e kornadoù-hanternoz Eurazia :
* *Calidris falcinellus falcinellus*, e Skandinavia ha gwalarn Rusia ha mont a ra da su Afrika hag Iskevandir Indez da c'hoañviñ,
* *Calidris falcinellus sibirica*, e hanternoz Rusia ha mont a ra da India, gevred Azia, Filipinez hag Aostralia da dremen ar goañv.

## Rummatadur

## Liammoù diavaez
*  ''Limicola falcinellus'' war al lec'hienn BirdLife International.
*  ''Limicola falcinellus'' war lec'hienn an International Union for Conservation of Nature (IUCN).

## Notennoù ha daveennoù
Teleg

An **teleged** eo evned dour ar genad *Phalaropus*.

## Spesadoù
3 spesad teleged a zo:
* an teleg beg ledan (*Phalaropus fulicarius*)
* an teleg beg moan (*Phalaropus lobatus*)
* an teleg-Wilson (*Phalaropus tricolor*)
Teleg beg ledan

An **teleg beg ledan** a zo un evn, *Phalaropus fulicarius* an anv skiantel anezhañ.

## Doareoù pennañ

## Boued

## Annez
Bevañ a ra al labous el lec'hioù gleb.
Teleg-Wilson

An **teleg-Wilson** (liester : **teleged-Wilson**) a zo ur spesad evned, *Phalaropus tricolor* an anv skiantel anezhañ.

Anvet e voe *Steganopus tricolor* (kentanv) da gentañ-penn (e 1819) gant an evnoniour gall Louis Jean Pierre Vieillot (1748-1831).

## Doareoù pennañ

## Boued
Bevañ a ra diwar divellkeineged bihan, greun, had, kevnid ha kresteneged.

## Annez
Kavout a reer ar spesad e Norzhamerika : e kornôg ha kreiz Kanada, hanternoz Stadoù-Unanet Amerika.
Nijal a ra kuit da gornôg ha kreisteiz Suamerika da c'hoañviñ.

## Liammoù diavaez
*  ''Steganopus tricolor'' war al lec'hienn BirdLife International.
*  ''Steganopus tricolor'' war lec'hienn an International Union for Conservation of Nature (IUCN).

## Notennoù ha daveennoù
Thomas Woolner

**Thomas Woolner** (17 a viz Kerzu 1825 e Hadleigh, Suffolk – 7 a viz Here 1892) a oa ur c'hizeller hag ur barzh saoz.

Unan eus krouerien ar Vreuriezh rakrafaelour e voe e 1848. Woolner a zeskas gant ar c'hizeller William Behnes hag azalek 1843 e voe diskouezet e oberennoù er *Royal Academy*.

Dedennet e oa Woolner gant ar glasegezh, ar pezh ne glote ket gant ar peurrest eus ar rakrafaelourien, hag a oa troet war ar Grennamzer. A-du e save memes tra ganto evit a selle ouzh sellout pizh ouzh an natur.
Dre ma ne zeue ket a-benn da c'hounit e damm gant e oberennoù e tivoras da Aostralia e 1852, met a-benn ar fin e tistroas d'ar Rouantelezh-Unanet, m'en en stalias evel kizeller ha gwerzher oberennoù arzel. A-drugarez d'e chomadenn en Aostralia e voe goulennet gantañ sevel delwennoù d'ar c'habiten Cook ha da Sir Stamford Raffles, hag eñ krouer Singapour. *The Civilisation* ha *Virgilia* eo e oberennoù brudetañ ha gwellañ, ma weler e varregezhioù dibar war ar c'hizellañ.

Woolner a voe dilennet er *Royal Academy* e 1875 hag ar c'hizellañ a gelennas etre 1877 ha 1879.

Brudet e voe ivez evel barzh. Unan eus e varzgonegoù kentañ, *My Beautiful Lady* e ditl, a zo ennañ levezon al luskad rakrafaelour. En oberennoù a skrivas da-heul, evel *Pygmalion*, *Silenus* ha *Tiresius*, e weler levezon ar glasegezh hag an orgederezh. Woolner a oa mignon da Alfred Tennyson, ha sevel a reas patrom ar barzhoneg *[[Enoch Arden]]*. Ken skoet e voe Charles Darwin gant poellad Woolner diwar-benn korfadurezh mab-den ken e tibabas envel *Woolnerian Tip* ul lodenn eus ar skouarn, diwar ur perzh eus un delwenn da Buck (an dudenn ijinet gant Shakespeare) savet gant Woolner.

Thomas Woolner a varvas trumm d'an oad a 67 vloaz. E wreg, Alice hec'h anv, a varvas e 1912. O mab, Hugh e anv, a zeuas eus New-York a-benn kemer perzh en obidoù. E bourzh an Titanic e veajas, ha dreistvevañ a reas.

## Liammoù diavaez
* Woolner war lec'hienn Gutenberg
*Thomas Woolner war lec'hienn Visit Cumbria

## Notennoù
Sourouc'han du

Ar **sourouc'han du** (liester : **sourouc'haned du**) a zo un evn hirc'harek, *Calidris maritima* an anv skiantel anezhañ.

## Doareoù pennañ

## Boued
Bevañ a ra diwar vlotviled bihan ha kresteneged hag a gav e lec'hid an aodoù a zarempred al labous. Amprevaned ha laou-dar a gav mat p'emañ o klask e voued en douaroù.

## Isspesadoù
Tri isspesad zo dezhañ : *Calidris maritima belcheri*, *Calidris maritima littoralis* ha *Calidris maritima maritima*.

## Annez

## Rummatadur
Diouzh an evnoniourien e vez renket ar **sourouc'han du** en urzhiad Charadriiformes pe Ciconiiformes.

## Liammoù diavaez
*  ''Calidris maritima'' war al lec'hienn BirdLife International.
*  ''Calidris maritima'' war lec'hienn an International Union for Conservation of Nature (IUCN).

## Notennoù ha daveennoù
Sparfell-vor

Ar **Sparfelled-mor** eo an evned a ya d'ober ar genad *Stercorarius*. A-wechoù e vez graet **Morbeaned** eus ar spesadoù bras (*Stercorarius skua* ha *Stercorarius maccormicki*). N'eus nemet ur genad er c'herentiad *Stercorariidae*.

## Spesadoù
7 spesad sparfelled-mor a zo:
* Sparfell-vor Chile (*Stercorarius chilensis*)
* Sparfell-vor MacCormick (*Stercorarius maccormicki*)
* Sparfell-vor Antarktika (*Stercorarius antarcticus*)
* Sparfell-vor vras (*Stercorarius skua*)
* Sparfell-vor lost loa (*Stercorarius pomarinus*)
* Sparfell-vor Arktika (*Stercorarius parasiticus*)
* Sparfell-vor lostek (*Stercorarius longicaudus*)

## Rummatadur

## Liammoù diavaez

## Notennoù
Walter Deverell

**Walter Howell Deverell** (1añ a viz Here 1827 e Charlottesville, Virginia – 2 a viz C'hwevrer 1854 e Londrez) a oa un arzour breizhveuriat bet ganet er Stadoù-Unanet, hag a gemeras perzh el luskad rakrafaelour.

Ganet e voe Deverell e Charlottesville e Virginia, ha pa oa daou vloaz e tistroas e familh d'ar Rouantelezh-Unanet. Er *Royal Academy* e studias, hag eno e kejas gant Dante Gabriel Rossetti. Er memes stal-baour e labourjont e 1851. Ar Vreuriezh rakrafaelour a oa bet savet e 1848, ha dindan levezon Rossetti e krogas Deverell da livañ taolennoù rakrafaelour, en ur virout memes tra levezonioù klaseloc'h evel hini Charles Robert Leslie. Gant Deverell e voe dizoloet Elizabeth Siddal, ar plac'h a voe patrom pennañ ha kentañ ar rakrafaelourien. Pa'z eas kuit James Collinson eus ar Vreuriezh e kinnigas Rossetti ma vefe kemeret e plas gant Deverell, met biskoazh ne voe kemeret an diviz.

N'en doe ket amzer Deverell da sevel kalz oberennoù : pevar livadur a ziskouezas er *Royal Academy* a-raok mervel d'an oad a 27 vloaz abalamour da gleñved Bright.
Sparfell-vor MacCormick

Ar **Sparfell-vor MacCormick**(liester: **Sparfelled-mor MacCormick**) pe **Morbean MacCormick** (liester: **Morbeaned MacCormick**) a zo un evn-mor, *Stercorarius maccormicki* an anv skiantel anezhañ.

## Doareoù pennañ

## Boued

## Annez

## Rummatadur

## Liammoù diavaez

## Daveoù ha notennoù
Frank Cadogan Cowper

**Frank Cadogan Cowper** (16 a viz Here 1877 e Wicken, Northamptonshire- 17  a viz Du 1958)
 a oa un arzour saoz. Graet e vez anezhañ an arzour rakrafaelour diwezhañ. Gant dourlivaj koulz hag eoullivaj e laboure. Skeudennoù a savas ivez da skeudennaouiñ *The Imperial Shakespeare* gant Sir Sidney Lee. 

Cowper a studias e skol-arzoù *St John's Wood* e 1896 ha goude-se er *Royal Academy School* etre 1897 ha 1902. E 1899 e voe diskouezet e oberennoù er Royal Academy, ha berzh a reas e 1901 gant e oberenn *An Aristocrat answering the Summons to Execution, Paris 1791*. E 1902 e teskas e-pad 6 miz gant Edwin Austin Abbey ha goude-se ez eas da Italia. 
E 1910 e kenlabouras gant Byam Shaw, Ernest Board ha Henry Arthur Payne hag e savjont ul livadur ouzh mogerioù palez Westminster.

A-feur ma kemme giz arzoù e cheñchas ivez arz Cowper : muioc'h a boltredoù a savas, met kenderc'hel a reas memes tra da livañ oberennoù a denne d'an istor ha d'al lennegezh. 

Goude-se e kuitaas Londrez hag ez eas da Gloucestershire. E livadur anvet *The Ugly Duckling* a voe dilennet da livadur plijusañ gant gweladennerien Cheltenham Art Gallery & Museum e 2005.http://www.express.co.uk/posts/view/40011/Moment-I-went-back-in-time-and-met-Myself

Ezel e voe eus *Royal Watercolour Society* (kevredet e 1904, ezel azalek 1911) hag eus *Royal Academy* (kevredet e 1907, ezel azalek 1934).

## References


## Liammoù diavaez
*ArtRenewal.org Oberennoù Cowper
*E vuhez
Sparfell-vor Arktika

Ar **Sparfell-vor Arktika** (liester: **Sparfelled-mor Arktika**) a zo un evn-mor, *Stercorarius parasiticus* e anv skiantel.

## Doareoù pennañ

## Boued

## Annez

## Rummatadur

## Liammoù diavaez

## Daveoù ha notennoù
Tour Herkules

**Tour Herkules** (*Torre de Hércules* e galizeg) zo un tour, hag un tour-tan, e ledenez A Coruña, e Galiza, hag a oa bet savet da vare ar Romaned. An tour-tan roman nemetañ o vont en-dro c'hoazh er bed eo. 68 m uhelder zo dezhañ. Brudetañ tour-tan ar vro eo, met an eil e Spagn evit an uhelder : uheloc'h eo tour-tan Chipiona.

Er bloaz 2009 e oa bet lakaet war roll Glad an denelezh gant an UNESCO.
Proviñs A Coruña

**Proviñs A Coruña** zo unan eus peder froviñs Galiza, hini ar gwalarn, hag A Coruña eo he c'hêr-benn. 

## Proviñsoù amezek
En hanternoz hag er c'hornôg dezhi emañ ar Meurvor Atlantel. Er reter proviñs Lugo, er c'hreisteiz proviñs Pontevedra.

## Komarkoù

## Pennad kar
*Roll kumunioù proviñs A Coruña

## Liammoù diavaez
* Pajenn ofisiel Diputación A Coruña 
* Pajenn ofisiel Universidad de La Coruña 
* Pajenn ofisiel Dirección General de Turismo del Gobierno Autónomo de Galicia
Ma breur Jakez

**Ma breur Jakez** zo ur ganaouennig e brezhoneg evit ar vugale, azasaet diwar ar *[[Frère Jacques]]* gallek.

## Stummoù disheñvel
Meur a stumm anavezet a zo.

### Doare Arvor
Hemañ a gaver er gazetenn *[[Arvor (kazetenn)|Arvor]]*
 
Va breur Jakez, Va breur Jakez
Kousket oc'h ? Kousket oc'h ?
Sonit ar Gousperoù,
Sonit ar Gousperoù,
Bing, bang, baoñ,
Bing, bang, baoñ.

Awenet eo splann gant ar stumm gallek, goude ma ra anv eus gousperoù e-lec'h matinezoù.

### Doare Plouz-foenn
Ar stumm-mañ a gaver en hentenn-deskiñ *Plouz-foenn*, savet gant Daniel Carré hag Erwan Evenou, embannet gant TES.


Ma breur Jakez, Ma breur Jakez,
Kousket out, kousket out ?
Deus da zebriñ krampouezh
Deus da zebriñ krampouezh
Gant laezh dous, gant laezh dous !


### Doare [[Kanit 'ta tudoù]]
Un doare kalz hiroc'h zo el levr Kanit 'ta tudoù. N'eo ket skrivet gant piv eo bet savet. Diouzh gwelout e c'hallfe bezañ ar stumm koshañ, nemet n'eus meneg ebet eus kleier, na netra relijiel.

:Va breur Jakez, va breur Jakez,
:Kousket out, kousket out ?
:Deus da zebriñ krampouezh
:Deus da zebriñ krampouezh
:Gant laezh dous, gant laezh dous !

:Va breur Jakez, va breur Jakez,
:Bouzar out, bouzar out ?
:Echu an dijuniñ
:Ret e vo dit yuniñ
:Te 'gar re da wele.

:Va breur Jakez, va breur Jakez,
:Kreisteiz eo, kreisteiz eo, 
:Klev ar yod o vouilhañ
:Klev ar c'hig o fritañ
:Merenn eo, hast afo!

:Va breur Jakez, va breur Jakez,
:Marv out, marv out, 
:Merenn a zo debret
:Hag ar pladoù skaotet
:N'ez po mann, betek koan!

:Va breur Jakez, va breur Jakez,
:Prest eo koan, prest eo koan, 
:Te 'vo re ziwezhat,
:Ne vo tra da lipat,
:Te 'raio kof goullo!

:Va breur Jakez, va breur Jakez,
:Noz-du eo, noz-du eo, 
:Bremañ c'hellez gedal
:Bremañ c'hellez roc'hal
:Roc'h, roc'h, roc'h, 'vel ur broc'h.

## Breurig Jakez
Ur ganaouenn all, anvet *Breurig Jakez* zo bet savet gant Roparz Hemon.

## Liammoù diavaez
*Fichenn Dastum evit un enrolladur eus 1982 (gant an adstumm "…gant chistr dous"). 

## Notennoù ha daveoù
Gouelan c'hoarzher

Ar **Gouelan c'hoarzher** (liester: **Gouelini c'hoarzher**) a zo un evn-mor. *Leucophaeus atricilla* eo e anv skiantel.

## Doareoù pennañ

## Boued

## Annez
Bevañ a ra al labous war aodoù Amerika (eus Lennoù Meur hag aber ar Sant-Laorañs da Venezuela).

## Rummatadur

## Liammoù diavaez
*  ''Leucophaeus atricilla'' war al lec'hienn BirdLife International.
*  ''Leucophaeus atricilla'' war lec'hienn an International Union for Conservation of Nature (IUCN).

## Notennoù ha daveennoù
Gouelan gris ar c'hreisteiz

**Gouelan gris ar c'hreisteiz** (liester: **Gouelini gris ar c'hreisteiz**) a zo un evn-mor. *Larus cachinnans* eo e anv skiantel.

## Doareoù pennañ

## Boued

## Annez
Bevañ a ra al labous tro-war-dro Mor Du ha Kazakstan.

## Rummatadur

## Liammoù diavaez

## Daveoù ha notennoù
Gouelan gwenn

Ar **Gouelan gwenn** a zo un evn mor. *Pagophila eburnea* eo e anv skiantel. Ar spesad nemetañ eo er genad *Pagophila*.

## Doareoù pennañ

## Boued

## Annez

## Rummatadur

## Daveoù ha notennoù
Gouelan louet

Ar **Gouelan louet** (liester : **Gouelini louet**) a zo un evn-mor bihan, *Larus canus* an anv skiantel anezhañ.

## Doareoù pennañ

## Boued

## Annez hag isspesadoù

Al labous a gaver an tri isspesad anezhañ :
* *L. c. canus*, en hanternoz Europa
* *L. c. heinei*, eus kornôg Rusia d'al Lena ;
* *L. c. kamtschatschensis*, e biz Siberia.

## Liammoù diavaez

## Notennoù ha daveennoù
Proviñs Pontevedra

**Proviñs Pontevedra** zo unan eus peder froviñs Galiza, hini ar mervent, ha Pontevedra eo he c'hêr-benn. 

En hanternoz dezhi emañ proviñs A Coruña, er biz proviñs Lugo, er reter proviñs Ourense. Er c'hornôg dezhi emañ ar Meurvor Atlantel, er c'hreisteiz Portugal. 

947.639 a dud a oa e 2007, 9% anezho e kêr Pontevedra. 62 guzul zo er broviñs.
## Pennad kar
*Roll kumunioù proviñs Pontevedra
Proviñs Ourense

**Proviñs Ourense** zo unan eus peder froviñs Galiza, hini ar gevred, hag Ourense eo he c'hêr-benn. 

## Proviñsoù amezek
En hanternoz dezhi emañ proviñs Lugo, er c'hornôg proviñs Pontevedra, er c'hreisteiz Portugal. Ar broviñs nemeti ha n'eo ket a-stok ouzh ar Meurvor Atlantel.

## Pennad kar
*Roll kumunioù proviñs Ourense
Gouelan-Sterenn

Ar **Gouelan Sterenn** (liester: **Gouelini Sterenn**) a zo un evn-mor, *Larus hyperboreus* an anv skiantel anezhañ.

## Doareoù pennañ

## Boued

## Annez

## Rummatadur
## Liammoù diavaez

## Daveoù ha notennoù
Gouelanig lost forc'hek

Ar **Gouelanig lost forc'hek** (liester: **Gouelaniged lost forc'hek**) a zo un evn-mor. *Xema sabini* eo e anv skiantel. Ar spesad nemetañ eo er genad *Xema*.

## Doareoù pennañ

## Boued

## Annez
Bevañ a ra e Greunland ha hanternoz Siberia.

## Rummatadur

## Liammoù diavaez
*  ''Xema sabini'' war al lec'hienn BirdLife International.
*  ''Xema sabini'' war lec'hienn an International Union for Conservation of Nature (IUCN).

## Daveoù ha notennoù
Gouelanig penn du

Ar **Gouelanig penn du** (liester : **gouelaniged penn du**) a zo ur spesad evned-mor, *Ichthyaetus melanocephalus* an anv skiantel anezhañ.

## Doareoù pennañ

## Boued

## Annez
Bevañ a ra al labous en Europa hag Anatolia.

## Liammoù diavaez
*  ''Ichthyaetus melanocephalus'' war al lec'hienn BirdLife International.
*  ''Ichthyaetus melanocephalus'' war lec'hienn an International Union for Conservation of Nature (IUCN).

## Notennoù ha daveennoù
Stêrwennel eskell gwenn

Ar **Stêrwennel eskell gwenn** (liester: **Stêrwenneled eskell gwenn**) a zo un evn dour, *Chlidonias leucopterus* an anv skiantel anezhañ.

## Doareoù pennañ

## Boued

## Annez
Bevañ a ra al labous en Eurazia.

## Rummatadur
Diouzh an evnoniourien e vez renket ar Stêrwennel eskell gwenn er c'herentiad *[[Laridae]]* (bremañ, hervez IOC 5.2. (2015)) pe e *[[Sternidae]]*.

## Liammoù diavaez

## Notennoù ha daveennoù
Skrav-Kaspia

Ar **Skrav Kaspia** a zo un evn-mor, *Hydroprogne caspia* an anv skiantel anezhañ. Ar spesad nemetañ eo er genad *Hydroprogne*.

## Doareoù pennañ

## Boued

## Annez

## Rummatadur
Diouzh an evnoniourien e vez renket ar Skrav Kaspia er c'herentiad *[[Laridae]]* (bremañ, hervez IOC 5.2. (2015)) pe e *[[Sternidae]]*.

Anvet gwechall *Sterna caspia*.

## Liammoù diavaez

## Daveoù ha notennoù
Skrav kein du

Ar **Skrav kein du** (liester: **Skraved kein du**) a zo un evn-mor. *Onychoprion fuscatus* eo e anv skiantel.

## Doareoù pennañ

## Boued

## Annez
Bevañ a ra al labous tost d'ar c'heheder.

## Rummatadur
Diouzh an evnoniourien e vez renket ar Skravig Amazonia er c'herentiad *[[Laridae]]* (bremañ, hervez IOC 5.3. (2015)) pe e *[[Sternidae]]*.

## Liammoù diavaez

## Daveoù
Godog

Ar **godoged** a zo evned mor eus ar c'herentiad *Alcidae*. Evit evnoniourien 'zo ne vez ket graet ken gant ar c'herentiad-mañ, deuet eo da vezañ un iskerentiad (*Alcinae*) er c'herentiad *Laridae*.

## Spesadoù
E-touez ar spesadoù godoged emañ:
* ar godog kupennek (*Aethia cristatella*)
* ar godog beg tev (*Aethia psittacula*)
* ar godogig korr (*Aethia pusilla*)
* ar godog mourraouek (*Aethia pygmaea*)
* ar godog beg berr (*Brachyramphus brevirostris*)
* ar godog marellek (*Brachyramphus marmoratus*)
* ar godog beg hir (*Brachyramphus perdix*)
* ar godog beg kornek (*Cerorhinca monocerata*)
* ar godog aleout (*Ptychoramphus aleuticus*)
* ar godog-Japan (*Synthliboramphus wumizusume*)

## Rummatadur
Diouzh an evnoniourien e vez renket ar godoged en urzhiad *Charadriiformes* pe *Ciconiiformes*.

## Daveennoù ha notennoù
Tour-tan Chipiona

**Tour-tan Chipiona**, a zo un tour-tan er Punta del Perro (Beg ar C'hi) e Chipiona, e Cádiz, e Spagn.

Uhelañ tour-tan Spagn eo, gant 69 m uhelder, an trede uhelañ en Europa, ar pempvet er bed.
Gouelanig roz

Ar **Gouelanig roz** (liester: **Gouelaniged roz**), pe **Gouelanig Ross** (liester: **Gouelaniged Ross**), a zo un evn-mor. *Rhodostethia rosea* eo e anv skiantel. Ar spesad nemetañ eo er genad *Rhodostethia*.

## Doareoù pennañ

## Boued

## Annez
Bevañ a ra al labous e Greunland de gentañ-penn (Kanada ha Siberia ivez).

## Rummatadur

## Liammoù diavaez

## Notennoù ha daveennoù
Stêrwennel

Ar **Stêrwenneled** eo evned ar genad *Chlidonias*.

## Spesadoù
4 spesad stêrwenneled a zo:
* ar Stêrwennel jodoù gwenn (*Chlidonias hybridus*)
* ar Stêrwennel zu (*Chlidonias niger*)
* ar Stêrwennel eskell gwenn (*Chlidonias leucopterus*)
* ar Stêrwennel tal du (*Chlidonias albostriatus*)

## Rummatadur
Diouzh an evnoniourien e vez renket ar Stêrwenneled er c'herentiad *[[Laridae]]* (bremañ, hervez IOC 5.3. (2015)) pe e *[[Sternidae]]*.

## Liammoù diavaez

## Daveoù ha notennoù
Proviñs Lugo

**Proviñs Lugo** zo unan eus peder froviñs Galiza, hini ar biz, ha Lugo eo he c'hêr-benn.
En hanternoz dezhi emañ ar Meurvor Atlantel. Er c'hornôg emañ proviñs A Coruña, er mervent da broviñs Pontevedra, er c'hreisteiz da broviñs Ourense.
## Poblañs e [[2018]]
* En o stumm galizek ofisiel emañ anvioù ar c'humunioù.

## Pennad kar
*Roll kumunioù proviñs Lugo
Tour-tan Enez Werc'h

**Tour-tan Enez-Werc'h** zo un tour-tan savet war Enez Werc'h dirak aod Lilia, e Plougerne.

Daou dour-tan zo e gwirionez war an enezennig. Unan a oa bet savet e 1845, dezhañ 33 metr uhelder, a oa bet en implij en . Unan all a voe savet etre 1896 ha 1902, hag enaouet e oa bet d'ar 1añ a viz Meurzh 1902. Uhelañ tour-tan Europa eo, gant un uhelder a 82,5 metr hag an hini uhelañ er bed e-touez an tourioù-tan savet gant mein-benerezh. Gwelet e vez e c'houloù war-hed 50 km tro-war-dro. Stumm ur granenn a zo dezhañ en diavaez. Evit mont betek al lein ez eus 397 a bazennoù. Gweladenniñ anezhañ a c'haller ; evit se e ranker mont da Enez Werc'h gant ur vag, nemet e c'haller mont war droad eus an douar-bras d'an enezenn pa vez reverzhi vras.

Tredanaet e oa bet e 1956. Ur gward a oa betek an 29 a viz Here 2010. Abaoe ez eo renet a-bell, en un doare emgefre, eus tour-tan ar C'hreac'h en enez Eusa. 

## Liammoù diavaez

*Lec'hienn Bro an Aberioù
*Lec’hienn an Direction interrégionale Mer du Nord Atlantique Manche Ouest – tour-tan Enez Werc'h
*Skeudennoù eus tour-tan Enez Werc'h

## Notennoù
Pleg-mor California

**Pleg-mor California**, anavezet ivez evel *Mor Cortés* (*Mar de Cortés* pe *Mar Bermejo* pe *Golfo de California* e spagnoleg) zo ur mor-bihan etre ledenez Baja California ha douar-bras Mec'hiko, 160,000 km² dezhañ. 

Eno eo e aber doureier ar stêr Colorado, aet tamm-ha-tamm war vihanaat gant ar stankelloù, evit brasañ damant pesketourien an aod. Aberioù stêrioù all zo ivez: ar stêrioù Fuerte, Mayo, Sinaloa, Sonora, ha Yaqui. 

## Stadoù
En dro-dezhañ emañ ar stadoù-mañ: 
* Baja California, 
* Baja California Sur, 
* Sonora, 
* Sinaloa.
Godog kupennek

Ar **Godog kupennek** (liester: **Godoged kupennek**) a zo un evn-mor bihan. *Aethia cristatella* eo e anv skiantel. Bevañ a ra ar godoged kupennek a vagadoù bras-bras e Mor Bering hag e Mor Oc'hotsk.

## Rummatadur

## Liammoù diavaez

## Notennoù ha daveoù
Godog beg tev

Ar **Godog beg tev** (liester: **Godoged beg tev**) a zo un evn-mor. *Aethia psittacula* eo e anv skiantel.

## Doareoù pennañ

## Boued

## Annez

## Rummatadur
Rummet gwechall *Cyclorrhynchus psittacula*.

## Liammoù diavaez

## Daveoù ha notennoù
Godog marellek

Ar **Godog marellek** (liester: **Godoged marellek**) a zo un evn-mor, *Brachyramphus marmoratus* an anv skiantel anezhañ.

## Doareoù pennañ

## Boued

## Annez
Bevañ a ra al labous war aodoù gwalarn Norzhamerika.

## Rummatadur

## Liammoù diavaez
*  ''Brachyramphus marmoratus'' war al lec'hienn BirdLife International.
*  ''Brachyramphus marmoratus'' war lec'hienn an International Union for Conservation of Nature (IUCN).
*  ''Brachyramphus marmoratus'' war al lec'hienn ''Avibase''.

## Notennoù ha daveennoù
Godogig korr

Ar **Godogig korr** (liester: **Godogiged korr**) a zo un evn-mor, *Aethia pusilla* an anv skiantel anezhañ.

## Doareoù pennañ

## Boued

## Annez
Neizhiañ a ra en inizi henternoz Meurvor Habask.

## Rummatadur

## Liammoù diavaez
*  ''Aethia pusilla'' war al lec'hienn BirdLife International.
*  ''Aethia pusilla'' war lec'hienn an International Union for Conservation of Nature (IUCN).

## Notennoù ha daveennoù
Godog beg kornek

Ar **Godog beg kornek** (liester: **Godoged beg kornek**) a zo un evn-mor, *Cerorhinca monocerata* an anv skiantel anezhañ. Ar spesad nemetañ eo er genad *Cerorhinca*. Ober a reer **Poc'han beg kornek** ivez dre m'eo gwall dost d'ar poc'haned, tostoc'h eget d'ar godoged evit ar skiantourien.

## Doareoù pennañ

## Boued

## Annez
Gouennañ a ra a-hed aodoù Kalifornia betek Inizi Aleout, hag ivez e norzh Japan hag Enez-Sac'halin e reter pellañ Rusia.

## Daveoù ha notennoù
Erev

An **ereved** a zo evned-mor eus ar c'herentiad *Alcidae*, hag ent-resisoc'h eus ar genadoù *[[Uria]]* ha *[[Cepphus]]*.

## Spesadoù
E-touez ar spesadoù ereved emañ:
*er genad *Cepphus*
** an erev-Japan (*Cepphus carbo*)
** an erev maskl gwenn (*Cepphus columba*)
** an erev du (*Cepphus grylle*)
*er genad *Uria*
** an erev beg hir (*Uria aalge*)
** an erev-Brünnich (*Uria lomvia*)

## Rummatadur
Erev-Brünnich

An **Erev Brünnich** (liester: **Ereved Brünnich**) a zo un evn-mor, *Uria lomvia* an anv skiantel anezhañ.

## Doareoù pennañ

## Boued

## Annez

## Rummatadur

## Liammoù diavaez

## Daveoù ha notennoù
Erev maskl gwenn

An **Erev maskl gwenn** (liester: **Ereved maskl gwenn**) a zo un evn-mor. *Cepphus columba* eo e anv skiantel.

## Doareoù pennañ

## Boued

## Annez
Bevañ a ra al labous e norzh ar Meurvor Habask.

## Rummatadur

## Liammoù diavaez

## Daveoù ha notennoù
Godog aleout

Ar **Godog aleout** (liester: **Godoged aleout**) a zo un evn-mor, *Ptychoramphus aleuticus* an anv skiantel anezhañ. Ar spesad nemetañ eo er genad *Ptychoramphus*.

## Doareoù pennañ

## Boued

## Annez

## Rummatadur
## Liammoù diavaez

## Daveoù
Kuilhig

Ar **C'huilhig** (liester: **Kuilhiged**) a zo un evn-mor, *Alle alle* an anv skiantel anezhañ. Ar spesad nemetañ eo er genad *Alle*.

## An anv
Moranvet a-wechoù "Erev bihan" ha "Godez bihan".

## Doareoù pennañ

Alle alle MHNT.ZOO.2010.11.146.3.jpg|*Alle alle*
Zwemmende en duikende kleine alk-4961715.webm|O neuial hag o splujañ


## Boued

## Annez

## Rummatadur
Bet anvet *Plautus alle*.

## Liammoù diavaez

## Daveoù ha notennoù
Stêr Mayo

Meur a stêr **Mayo** zo er bed:
*: Mayo (Virginia), e Virginia ha North Carolina
*: Mayo (Mec'hiko)‎
*: Mayo (Perou)

## Pennad kar
*Mayo
Stêr Fuerte

Ar stêr **Fuerte** ( *Río Fuerte* e spagnoleg) zo ur stêr a red dre Chihuahua (Sierra Tarahumara) ha gwalarn stad Sinaloa (Valle del Fuerte) e Mec'hiko. 

C'hoarvezout a ra eus kember ar stêrioù Verde hag Urique. Tremen a ra dre El Fuerte, hag ur stankell a zo dreisti eno, ha tost da gêr Los Mochis. Dour ar stêr a vez implijet sof-kont evit al labour-douar en hanternoz Sinaloa, ha kreisteiz Sonora. 
Plantadegoù bras zo a bep tu d'ar stêr, ha gounezet e vez mangez ha frouezh all kaset da SUA.
Driemond

**Driemond** a zo ur gêriadenn e proviñs Noord-Holland en Izelvroioù. E-barzh kumun Amsterdam emañ.

En distrig ez eus war-dro 1500 annezad, 1422 anezho a zo e Driemond (2005).

A-raok 1966 e oa Driemond ul lodenn eus kumun Weesperkarspel. Driemond a dalvez «an teir aber», rak teir stêr ( Gein, Gaasp ha Smalle Weesp) a gej e Driemond.
Mayo (Mec'hiko)

**Meur a lec'h zo anvet [[Mayo]], ha meur a stêr zo anvet [[Stêr Mayo]].*

Ar stêr **Mayo** a red dre stad Sonora e Mec'hiko. 
Ur stankell vras zo a-dreuz dezhi, anvet Adolfo Ruiz Cortines diwar anv ar prezidant eus ar vro, 30 km er reter da gêr Navojoa, evit reiñ tredan ha dour d'al labour-douar.
Valleikanaal

**Valleikanaal** a zo ur ganol e proviñsoù Utrecht ha Gelderland en Izelvroioù.

Gwelout : Listenn kanolioù an Izelvroioù
Arembergergracht

**Arembergergracht** a zo ur ganol e proviñs Overijssel en Izelvroioù.

Gwelout : Listenn kanolioù an Izelvroioù
Boterdiep

**Boterdiep** (*Botterdaip* e rannyezh Groningen) a zo ur ganol e proviñs Groningen en Izelvroioù.

Gwelout : Listenn kanolioù an Izelvroioù
Beerkanaal

**Beerkanaal ** a zo ur ganol e porzh Rotterdam (Zuid-Holland) en Izelvroioù.

Gwelout Listenn kanolioù an Izelvroioù.
Beatrixkanaal

**Beatrixkanaal** a zo ur ganol e Noord-Brabant en Izelvroioù.

Gwelout Listenn kanolioù an Izelvroioù.
ABP

ABP a c'hell talvezout :

* ABP, a zo un embregerezh a fontoù leve izelvroat https://web.archive.org/web/20091110180651/http://www.abp.nl/abp/abp/english/about%5Fabp/
* ABP Induction Systems GmbH, ur gevredigezh alaman o sevel fornoù evit ar govell hag an teuzerezh
* Adblock Plus, un askouezh evit ar meziant Firefox
* Agence Bretagne Presse
Delf

**Arabat droukveskañ gant [[Delft]]*.
**Delf** a zo ur ganol gozh (sur a-walc'h savet a-raok ar bloavezh 1000) e proviñs Groningen en Izelvroioù. 

## Gwelet ivez
*Listenn kanolioù an Izelvroioù
El Fuerte

**El Fuerte** zo un anv-lec'h spagnolek a gaver e Mec'hiko, e Sinaloa:
* hini ar Stêr Fuerte, ur stêr hag en em daol e Pleg-mor California
* hini kêr El Fuerte (kêr)
* hini kumun El Fuerte (kumun)
Sinaloa

**Sinaloa** zo un anv-lec'h eus Mec'hiko:
* hin ar stêr Sinaloa, hag en em daol e Pleg-mor California, 
* hini kumun Sinaloa, war lez ar stêr
* hini Sinaloa de Leyva, kêrbenn ar gumun
* hini Sinaloa, ar stad
## Implijoù all
* Kartell Sinaloa, aozadur torfederezh arbennikaet war gwerzhañ drammoù ha diazezet e Stad Sinaloa
* Oberiadur Sinaloa, oberiadur enep trafikerezh drammoù e Sinaloa
Coevorden-Vechtkanaal

**Coevorden-Vechtkanaal ** a zo ur ganol e proviñs Drenthe en Izelvroioù.

Gwelout : Listenn kanolioù an Izelvroioù
Bijlandsch Kanaal

**Bijlandsch Kanaal ** a zo ur ganol e proviñs Gelderland en Izelvroioù.

Gwelout : Listenn kanolioù an Izelvroioù
Poc'han bouchek

Ar **Poc'han bouchek** (liester: **Poc'haned bouchek**) a zo un evn-mor, *Fratercula cirrhata* an anv skiantel anezhañ.

## Doareoù pennañ

## Boued

## Annez
Bevañ a ra nepell diouzh ribloù hanternozel Meurvor Habask.

## Rummatadur

## Liammoù diavaez
*  ''Fratercula cirrhata'' war al lec'hienn BirdLife International.
*  ''Fratercula cirrhata'' war lec'hienn an International Union for Conservation of Nature (IUCN).

## Daveoù ha notennoù
Koulm c'hlas

Ar **goulm c'hlas** (liester : **koulmed glas**) a zo ur spesad evned, *Columba oenas* an anv skiantel anezhañ.

Anvet e voe *Columba Oenas* da gentañ-penn (e 1758) gant an naturour svedat Carl von Linné (1707-1778).

## Doareoù pennañ

## Boued

## Annez hag isspesadoù
Ar spesad a gaver an daou isspesad anezhañ :
* *Columba oenas oenas*, eus Europa ar C'hornaoueg ha gwalarn Afrika da vMor Kaspia ha Kazakhstan,
* *Columba oenas yarkandensis*, eus Ouzbekistan ha Tadjikistan da dTian Shan ha reter Xinjiang.

## Liammoù diavaez
*  ''Columba oenas'' war al lec'hienn BirdLife International.
*  ''Columba oenas'' war lec'hienn an International Union for Conservation of Nature (IUCN).

## Notennoù ha daveennoù
Koulm nikobar

Ar **goulm nikobar** (liester : **koulmed nikobar**) a zo ur spesad evned, *Caloenas nicobarica* an anv skiantel anezhañ.

Anvet e voe *Columba nicobarica* da gentañ-penn (e 1758) gant an naturour svedat Carl von Linné (1707-1778).

## Doareoù pennañ

## Boued
Bevañ a ra diwar amprevaned, frouezh, greun ha hugennoù ; degouezhout a ra d'ar spesad debriñ divellkeineged bihan ivez. 

## Annez hag isspesadoù
Ar spesad a gaver an daou isspesad anezhañ :
* *Caloenas nicobarica nicobarica*, en Azia ar gevred a-bezh, 
* *Caloenas nicobarica pelewensis*, e Palau.

## Liammoù diavaez
*  ''Caloenas nicobarica'' war al lec'hienn BirdLife International.
*  ''Caloenas nicobarica'' war lec'hienn an International Union for Conservation of Nature (IUCN).

## Notennoù ha daveennoù
Dube

An **dube** (liester : **dubeed**) a zo ur spesad evned, *Columba livia* an anv skiantel anezhañ.

## Doareoù pennañ

Pigeon Face (146184289).jpg|Penn un dube
Columba livia MHNT.ZOO.2010.11.73.7.jpg|*Columba livia* (4 x 3 cm)


## Boued

## Isspesadoù
Ar spesad a gaver an nav isspesad anezhañ er bed a-bezh :
* *Columba livia dakhlae*, e kornôg Egipt ;
* *C. l. gaddi*, eus reter Turkia da Ouzbekistan ha kornôg ha hanternoz Afghanistan ;
* *C. l. gymnocycla*, eus Maouritania ha Senegal da greisteiz Mali ha Ghana ;
* *C. l. intermedia*, e kreisteiz India, Sri Lanka ;
* *C. l. livia*, eus kornôg ha kreiz Europa, hanternoz Afrika da greiz Azia ;
* *C. l. neglecta*, Hume, 1873, eus kornôg Pakistan ha reter Afghanistan da venezioù Himalaya ;
* *C. l. palaestinae*, eus ledenez Sinai (Egipt) da Siria, kornôg ha kreisteiz ledenez Arabia ;
* *C. l. schimperi*, e reter Egipt, kreisteiz Soudan, Eritrea ;
* *C. l. targia*, eus hanternoz Mali ha kreisteiz Aljeria da greiz Soudan.

## Annezva

## Liammoù diavaez
*  ''Columba livia'' war al lec'hienn BirdLife International.
*  ''Columba livia'' war lec'hienn an International Union for Conservation of Nature (IUCN).

## Notennoù ha daveennoù
Turzhunell

An **turzhunelled** a zo evned eus ar c'herentiad Columbidae, asambles gant an dubeed pe ar c'hudoned.

## Spesadoù
E-touez ar spesadoù turzhunelled emañ :
* an durzhunell harlikin (*Phaps histrionica*),
* an durzhunell durk (*Streptopelia decaocto*),
* turzhunell ar reter (*Streptopelia orientalis*),
* an durzhunell doñv (*Streptopelia roseogrisea*),
* an durzhunell balmez (*Streptopelia senegalensis*),
* an durzhunell voutin (*Streptopelia turtur*).
Turzhunell doñv

An **durzhunell doñv** (liester : **turzhunelled doñv**) a zo ur spesad evned, *Streptopelia roseogrisea* an anv skiantel anezhañ.

Anvet e voe *Columbam roseogriseam* [sic] (kentanv) da gentañ-penn (e 1857) gant al loenoniour svedat Carl Jacob Sundevall (1801-1875).

## Doareoù pennañ

## Boued

## Annez hag isspesadoù
Ar spesad a gaver an daou isspesad anezhañ en Afrika :
* *Streptopelia roseogrisea arabica*, eus aodoù Eritrea, Etiopia ha Somalia da Arabia,
* *Streptopelia roseogrisea roseogrisea*, eus mervent Maouritania ha Gambia-Senegal da greisteiz Soudan ha kornôg Etiopia.

## Liammoù diavaez
*  ''Streptopelia roseogrisea'' war al lec'hienn BirdLife International.
*  ''Streptopelia roseogrisea'' war lec'hienn an International Union for Conservation of Nature (IUCN).

## Notennoù ha daveennoù
Tom-Tom ha Nana

**Tom-Tom ha Nana** zo bannoù-treset evit ar vugale embannet er gelaouenn *[[J'aime lire]]*. Jacqueline Cohen hag Évelyne Reberg eo bet ar senarioourezed ha Bernadette Després an dreserez. Catherine Viansson-Ponté en deus graet war-dro al livioù. Kontañ a ra troioù-kaer ar familh Dubouchon, tavarnourien anezho.

Troet eo bet e brezhoneg diwar ar galleg gant Sten Charbonneau, hag embannet gant Bannoù-Heol e Kemper.

## Albomoù troet e brezhoneg
*Tom-Tom ha Nana - *Dispaaar !!!*, Bannoù-Heol, 2009 
*Tom-Tom ha Nana - *Biskoazh kement-all !*', Bannoù-Heol, 2009
Poc'han kornek

Ar **Poc'han kornek** (liester : **Poc'haned kornek**) a zo ur spesad evned-mor, *Fratercula corniculata* an anv skiantel anezhañ.

Anvet e voe *Mormon corniculata* (kentanv) da gentañ-penn (e 1821) gant an evnoniour alaman Johann Friedrich Naumann (1780-1857).

## Doareoù pennañ

## Boued
Dreist-holl e vev diwar besked hag a bak o splujañ er mor ; debriñ a ra kresteneged ha stivell ivez avat.

## Annez
Kavout a reer ar spesad o neizhañ e reter Siberia ha gwalarn Norzhamerika hag o c'hoañviñ e Japan ha kreisteiz Kalifornia.

## Liammoù diavaez
*  ''Fratercula corniculata'' war al lec'hienn BirdLife International.
*  ''Fratercula corniculata'' war lec'hienn an International Union for Conservation of Nature (IUCN).

## Notennoù ha daveennoù
Turzhunell ar reter

**Turzhunell ar reter** a zo un evn, *Streptopelia orientalis* an anv skiantel anezhañ.

## Doareoù pennañ

## Boued

## Annez

## Isspesadoù
C'hwec'h isspesad zo dezhañ : *Streptopelia orientalis agricola*, *Streptopelia orientalis erythrocephala*, *Streptopelia orientalis meena*, *Streptopelia orientalis orientalis*, *Streptopelia orientalis orii* ha *Streptopelia orientalis stimpsoni*.

## Rummatadur

## Liamm diavaez
* ''Streptopelia orientalis'' war al lec'hienn ''Avibase''.

## Notennoù ha daveennoù
Turzhunell-balmez

An **durzhunell balmez** a zo un evn, *Spilopelia senegalensis* e anv skiantel.

## Doareoù pennañ

## Boued

## Annez
Bevañ a ra al labous dreist-holl en Afrika, Azia ar Su hag Azia ar Mervent.

## Notennoù ha davennoù
Turzhunell harlikin

An **durzhunell harlikin** a zo ur spesad evned eus kerentiad ar c'hColumbidae, *Phaps histrionica* e anv skiantel.

## Doareoù pennañ

## Boued

## Annez
Bevañ a ra al labous en Aostralia.

## Daveennoù
Koukoug-Eurazia

Ar **goukoug-Eurazia** zo un evn arvevat, *Cuculus canorus* an anv skiantel anezhañ.

## Doareoù pennañ
Brudet mat eo kan ar par : *kou-kou(k)*.

Cuculus canorus canorus MHNT.ZOO.2010.11.149.48.jpg|*Cuculus canorus canorus*hag *Acrocephalus arundinaceus*
Cuculus canorus bangsi MHNT.ZOO.2010.11.149.13.jpg|*Cuculus canorus bangsi*ha *Phoenicurus moussieri*


## Boued

## Annez
En Eurazia e vev al labous.

## Gwelit ivez
* Rummad al laboused renket hervez o anv skiantel

## Gerioù kar
* *Bronnoù-koukoug*, gwelout gwezvoud.

## Daveennoù
Cuculidae

**Cuculidae** a zo ur c'herentiad e rummatadur an evned, ennañ ar c'houkouged hag evned kar dezho, termenet e 1820 gant al loenoniour saoz William Elford Leach (1791-1836), *Cuculus* ar genad skouer anezhañ.

Diouzh Doare 15.1 an *IOC World Bird List* ez a pemp genad (bev c'hoazh) ha tregont d'ober ar c'herentiad hiziv an deiz :

## Genadoù <small>(renket diouzh an urzh filogenetek)</small>
 
* *[[Guira]]* - Lesson, 1830 (1 spesad),
* *[[Crotophaga]]* - Linnaeus, 1758 (3),
* *[[Tapera (genad)|Tapera]]* - Thunberg, 1819 (1),
* *[[Dromococcyx]]* - zu Wied-Neuwied, 1832 (2),
* *[[Morococcyx]]* - P.L.Sclater, 1862 (1),
* *[[Geococcyx]]* - Wagler, 1831 (2),
* *[[Neomorphus]]* - Gloger, 1827 (5),
* *[[Centropus]]* - Illiger, 1811 (29),
* *[[Carpococcyx]]* - G.R.Gray, 1840 (3),
* *[[Coua]]* - Schinz, 1821 (10 + 1 aet da get),
* *[[Rhinortha]]* - Vigors, 1830 (1),
* *[[Ceuthmochares]]* - Cabanis & Heine, 1863 (2),
* *[[Taccocua]]* - Lesson, 1830 (1),
* *[[Zanclostomus]]* - Swainson, 1837 (1),
* *[[Rhamphococcyx]]* - Cabanis & Heine, 1863 (1),
* *[[Phaenicophaeus]]* - Stephens, 1815 (7),
* *[[Dasylophus]]* - Swainson, 1837 (2),
* *[[Clamator]]* - Kaup, 1829 (4),
* *[[Coccycua]]* - Lesson, 1830 (3),
* *[[Piaya]]* - Lesson, 1830 (2),
* *[[Coccyzus]]* - Vieillot, 1816 (13),
* *[[Pachycoccyx]]* - Cabanis, 1882 (1),
* *[[Microdynamis]]* - Salvadori, 1878 (1),
* *[[Eudynamys]]* - Vigors & Horsfield, 1827 (3),
* *[[Urodynamis]]* - Salvadori, 1880 (1),
* *[[Scythrops]]* - Latham, 1790 (1),
* *[[Chrysococcyx]]* - Boie, 1826 (6),
* *[[Chalcites]]* - Lesson, 1830 (8),
* *[[Heteroscenes]]* - Cabanis & Heine, 1862 (1),
* *[[Caliechthrus]]* - Cabanis & Heine, 1862 (1),
* *[[Cacomantis]]* - S. Müller, 1843 (11),
* *[[Cercococcyx]]* - Cabanis, 1882 (3),
* *[[Surniculus]]* - Lesson, 1830 (4),
* *[[Hierococcyx]]* - S. Müller, 1845 (8),
* ***[[Cuculus]]*** - Linnaeus, 1758 (11),
*(†) *[[Nannococcyx]]* - Olson, 1975 (1, aet da get).


## Iskerentiadoù
Rannet e vezont etre pemp iskerentiad.
#Centropodinae : *Centropus*.
#Couinae : *Carpococcyx* ha *Coua*
#Crotophaginae : *Crotophaga* ha *Guira*
#Cuculinae : *Cacomantis*, *Caliechthrus*, *Cercococcyx*, *Ceuthmochares*, *Chalcites*, *Chrysococcyx*, *Clamator*, *Coccycua*, *Coccyzus*, *Cuculus*, *Dasylophus*, *Eudynamys*, *Heteroscenes*, *Hierococcyx*, *Microdynamis*, *Pachycoccyx*, *Phaenicophaeus*, *Piaya*, *Rhamphococcyx*, *Rhinortha*, *Scythrops*, *Surniculus*, *Taccocua*, *Urodynamis*, *Zanclostomus* ha (†) *Nannococcyx*
#Neomorphinae : *Dromococcyx*, *Geococcyx*, *Morococcyx*, *Neomorphus* ha *Tapera*.

## Notennoù ha daveennoù
Bouc'hal

Ur **vouc'hal** zo ur benveg dezhañ ul lavnenn vetal (dir peurliesañ) stag ouzh un troad koad. Implijet e vez da droc'hañ koad peurliesañ, met bet eo bet implijet evel arm ivez. C'hoarvezout a ra ivez e vefe implijet gant ar bomperien pa rankont distruj dorioù. 

## Orin
Krouet e voe ar bouc'hili e-tro ar VI milved kent J.-K. da vare ar Mezolitik, en Europa. Ar ger rakindezeuropek a dalveze "bouc'hal" en dije gellet bezañ *pelek'u-*, hag a zeuas da vezañ *πέλεκoς* (pelekos) e henc'hresianeg ha *parashu* e sañskriteg.

Ar bouc'hili kentañ a oa dezho ur maen sanket etre daou blankenn koad stag an eil ouzh egile gant un tamm kordenn hag a servije ivez da zerc'hel al lavnenn en he flas. Ar re nevesañ zo dezho ul lavnenn doull, ha dre an toull-se e sanker an troad. 

## Arm
Evel armoù e c'hall ar bouc'hili bezañ implijet, pa vez tost an emgannerien an eil ouzh ar re all. Diaesoc'h da implijout evit klezeier einto, rak kempouez eo ar c'hlezeier gant ar pommelloù. Met nerzhusoc'h eo an taolioù pa skoer gant ur vouc'hal.
Gant ar Franked e veze bouc'hili bihan anvet *[[frankiska]]où*, dezho un troc'h doubl.
Ar bouc'hili bihan ha skañv a c'hall bezañ taolet; daou gilogramm e vez pouez ur vouc'hal peurliesañ.

## Levrlennadur
* P. Pétrequin & A.M. Pétrequin, *Écologie d'un outil: la hache de pierre en Nouvelle-Guinée occidentale*, Embannadurioù CNRS, 1993.
* P. Pétrequin, *La hache de pierre: carrières vosgiennes et échanges de lames polies pendant le néolithique (5400 - 2100 av. J.-C.)*, diskouezadeg e mirdi Auxerre, Embannadurioù Errance, 1995
* W. Borkowski, *Krzemionki mining complex*, Warszawa, 1995
* R. Bradley & M. Edmonds, *Interpreting the axe trade: production and exchange in Neolithic Britain*, 1993
Toud penn-kazh

An **toud penn-kazh**, pe **toud otus**, ha berr-ha-berr "penn-kazh", a zo un evn-preizh, *Asio otus* an anv skiantel anezhañ.

## Doareoù pennañ

## Boued

## Annez
Bevañ a ra al labous en hantervoul norzh.

## Rummatadur
Bet anvet *Strix otus* gwechall.

## Liammoù diavaez
* ''Asio otus'' war al lec'hienn ''Avibase''.

## Notennoù ha daveennoù
Toud meur

An **toud meur** (liester : **touded meur**) a zo ur spesad evned-preizh noz, *Bubo bubo* an anv skiantel anezhañ.

Anvet e voe *Strix Bubo* (kentanv) da gentañ-penn (e 1758) gant an naturour svedat Carl von Linné (1707-1778).

## Doareoù pennañ

## Boued

## Annez hag isspesadoù

Ar spesad a gaver ar c'hwezek isspesad anezhañ :
* *Bubo bubo borissowi*, en Inizi Sac'halin ha Kouril (er-maez da c'hevred Siberia),
* *B. b. bubo*, eus Skandinavia ha Bro-C'hall da gornôg Rusia,
* *B. b. hemachalanus*, Hume, 1873, eus kornôg menezioù Himalaya da gornôg Tibet,
* *B. b. hispanus*, el Ledenez iberek,
* *B. b. interpositus*, eus Turkia da vBulgaria, Roumania ha kreisteiz Ukraina,
* *B. b. jakutensis*, e hanternoz-kreiz ha biz Siberia,
* *B. b. kiautschensis*, e reter Sina, Korea,
* *B. b. nikolskii*, eus reter Irak da gornôg Pakistan,
* *B. b. omissus*, eus biz Iran ha Turkmenistan da gornôg Sina,
* *B. b. ruthenus*, e kreiz, reter ha kreisteiz al lodenn eus Rusia en Europa,
* *B. b. sibiricus*, eus Menez Oural ha kornôg Siberia da greiz ha mervent Siberia,
* *B. b. tarimensis*, eus reter Diazad Tarim (kornôg Sina) da greisteiz Mongolia,
* *B. b. tibetanus*, en Uhelgompezenn Tibet,
* *B. b. turcomanus*, eus Kazakstan da gornôg Mongolia ha mervent Sina,
* *B. b. ussuriensis*, eus gevred Siberia ha reter Mongolia to viz Sina ha reter Siberia,
* *B. b. yenisseensis*, eus kreiz Siberia da hanternoz Mongolia.

## Liammoù diavaez

*  ''Bubo bubo'' war al lec'hienn BirdLife International.
*  ''Bubo bubo'' war lec'hienn an International Union for Conservation of Nature (IUCN).

## Notennoù ha daveennoù
Toud ar C'hab

**Toud ar C'hab** a zo un evn-preizh. *Asio capensis* eo e anv skiantel.

## Doareoù pennañ

## Boued

## Annez
Bevañ a ra al labous en Afrika.

## Notennoù ha daveennoù
Toud bras ar C'hab

**Toud bras ar C'hab** a zo ur spesad evned-preizh noz, *Bubo capensis* an anv skiantel anezhañ.

## Doareoù pennañ

## Boued
Bevañ a ra diwar vronneged dreist-holl ha kemer amprevaned bras, krank, kruged, raned ha stlejviled gwech an amzer ivez.

## Annez
Ar spesad a gaver an tri isspesad anezhañ en Afrika :
* *Bubo capensis capensis*, e Suafrika ha kreisteiz Namibia,
* *B. c. dillonii*, en Etiopia hag Eritrea,
* *B. c. mackinderi*, eus Kenya da gornôg Mozambik.

## Liammoù diavaez
*  ''Bubo capensis'' war al lec'hienn BirdLife International.
*  ''Bubo capensis'' war lec'hienn an International Union for Conservation of Nature (IUCN).

## Notennoù ha daveennoù
Koukoug beg melen

Ar **goukoug beg melen** (liester : **koukouged beg melen**) a zo ur spesad evned, *Coccyzus americanus* an anv skiantel anezhañ.

Anvet e voe *Cuculus americanus* da gentañ-penn (e 1758) gant an naturour svedat Carl von Linné (1707-1778).

## Doareoù pennañ

## Boued
Bevañ a ra diwar amprevaned dreist-holl hep ober fae war hugennoù, vioù laboused all ha saorianed.

## Annez
Neizhañ a ra ar spesad en un takad hag a ya eus Kanada da vMec'hiko ha Bahamas-Jamaika-Kuba-Puerto Rico-Republik Dominikan-Republik Haiti tra ma nij kuit da hanternoz Arc'hantina da c'hoañviñ.

## Liammoù diavaez
*  ''Coccyzus americanus'' war al lec'hienn BirdLife International.
*  ''Coccyzus americanus'' war lec'hienn an International Union for Conservation of Nature (IUCN).

## Notennoù ha daveennoù
Koukoug safarus

Ar **goukoug safarus** (pe **koukoug kuch**) a zo un evn, *Clamator glandarius* an anv skiantel anezhañ.

## Doareoù pennañ

## Boued
Bevañ a ra diwar biskoul ar pin dreist-holl ha diwar amprevaned all ha preñvedelled.

## Annez
Kavout a c'heller al labous en Afrika an Norzh, Afrika issahara, Europa ar Su hag e Reter-Kreiz.

## Rummatadur

## Liamm diavaez
* ''Clamator glandarius'' war al lec'hienn ''Avibase''.

## Notennoù ha daveennoù
Toud-Virginia

An **toud-Virginia** a zo un evn-preizh, *Bubo virginianus* an anv skiantel anezhañ.

## Doareoù pennañ

## Boued

## Annez hag isspesadoù

Al labous s a gever ar 15 isspedad anezhañ :
* *B. v. algistus*, e kornôg Alaska
* *B. v. lagophonus*, eus kreiz Alaska da Idaho
* *B. v. saturatus*, war aodoù eus gevred Alaska da walarn Kalifornia *dremm zu*
* *B. v. pacificus*, war aodoù Kalifornia ha ledenez Baja California
* *B. v. subarcticus*, e kreiz-kornôg Kanada
* *B. v. pallescens*, eus mervent SUA da greisteiz Mec'hiko
* *B. v. pinorum*, eus kreisteiz Idaho da hanternoz Arizona da Vec'hiko-Nevez
* *B. v. heterocnemis*, eus biz Kanada d'al Lennoù Meur
* *B. v. virginianus*, e gevred Kanada ha kreiz/reter SUA *dremm ruz*
* *B. v. elachistus*, e su ledenez Baja-California
* *B. v. mayensis*, e ledenez Yucatán
* *B. v. mesembrinus*, eus kreisteiz Mec'hiko da gornôg Panama
* *B. v. nigrescens*, eus Kolombia da walarn Perou
* *B. v. nacurutu*, e pradennoù trovanel Suamerika
* *B. v. deserti*, e biz Brazil

## Rummatadur

## Liammoù diavaez
Adren-Europa

An **adren-Europa** (liester : **adrened-Europa**) a zo ur spesad evned, *Caprimulgus europaeus* an anv skiantel anezhañ.
"Faouter-avel" a lesanver anezhañ e brezhoneg ivez.

## Doareoù pennañ

## Boued
Bevañ a ra diwar amprevaned-nij hag a bak da serr-noz ha diouzh an noz peurvuiañ.

## Annez hag isspesadoù
Ar spesad a gaver ar c'hwec'h isspesad anezhañ :
* *Caprimulgus europaeus dementievi*, eus biz Mongolia da greisteiz-kreiz Siberia,
* *C. e. europaeus*, eus kreiz ha hanternoz Europa da greiz, hanternoz ha kreisteiz-kreiz Siberia,
* *C. e. meridionalis*, eus kreisteiz Europa ha hanternoz Afrika d'ar C'haokaz ha gwalarn Iran,
* *C. e. plumipes*, eus gwalarn Sina da gornôg ha kreisteiz Mongolia,
* *C. e. sarudnyi*, e Kazakstan ha kornôg Siberia,
* *C. e. unwini*, Hume, 1871, eus Irak hag Iran da dTurkmenistan hag Ouzbekistan.

## Liammoù diavaez
*  ''Caprimulgus europaeus'' war al lec'hienn BirdLife International.
*  ''Caprimulgus europaeus'' war lec'hienn an International Union for Conservation of Nature (IUCN).

## Notennoù ha daveennoù