Krouzh

**Krouzh** a reer e brezhoneg eus ur benveg dre gerdin kar d'al ludoù ha d'al lourennoù. Emdroet eo eus al lourenn e gwirionez, en ur vont war-du ar violin dre e wareg. En Europa a-bezh e veze sonet gwechall kent mont hogozik da get nemet e Kembre ma'z eo chomet hengounel abaoe an , ur 400 vloaz bennak kent ganedigezh ar violin e Lombardia.

## Anv
*Krouzh* eo anv brezhonek ar benveg-seniñ a anver *crwth* ( e kembraeg, eus ar c'hentkeltieg **kruttos* "tra ront" , en deus roet ivez ar gerioù gouezelek *croit* : ur bos, un tort, ur vronn, un duchennig ha *cruit* : un delenn, hep mar en abeg da stumm ront ar c'hef-dasson koulz er c'hrouzhioù koshañ hag en telennoù. E galianeg e oa *crotta*, *chrotta* hervez Fortunat, ha *rote* e galleg, eus ar germaneg *hrotta*.

*Crouth* ha *crowd* eo stummoù saoznek an anv ; roud zo eus ar sonerien pe ar farderien *crwth* en anvioù-tiegezh saoznek *Crewther*, *Crowder*, *Crother*ha *Crowther* ; eus *crwth* ivez e teu an anvioù-tiegezh skosat *MacWhirter* ha *MacWhorter*, e dave d'an delenn.

## Istor
Meur a zoare binvioù-seniñ kar d'ar c'hrouzh zo bet e Kembre, ken abred ha donedigezh ar Romaned er bloaz 43. Skeudennoù zo bet er Grennamzer adalek an , nebeut goude donedigezh ar wareg-seniñ en Europa ar C'hornaoueg.

Kentañ gwech ma'z eo menet ar c'hrouzh en ur skrid eo e *Nghyfreithiau Hywel Dda* ("Lezennoù Hywel Dda", ). Ur genstrivadeg krouzh a voe en Eisteddfod kentañ, e kastell Cardigan en Aberteifi er bloaz 1176.

En eil lec'h goude an delenn e oa ar c'hrouzh en urzhaz ar sonerezh e Kembre.

Betek dibenn an  e veze sonet ar c'hrouzh evit lakaat an dud da zañsal ; tamm-ha-tamm avat e voe distroadet gant ar violin.
### Emdroadur
;*Lourenn
En Azia en Henamzer e voe ganet hendad ar c'hrouz, kent errout dre Drakia pe dre Lydia en Henc'hres ma voe anvet λύρα *lyra*.

Ouzh ur c'hef-dasson (ἠχεῖον *icheíon*) e veze staget div vrec'h (πήχεις *pícheis*) kromm ha kenstaget el laez dre ur yev (ζυγόν *zygón*). Ouzh ar yev-se e veze staget kerdin ha stegnet ouzh traoñ ar c'hef-dasson dreist ur pontig. Peder, seizh pe dek kordenn e katgut (χορδή *chordí*, alese ar ger "kordenn") a oa, hervez ar mare ha marteze hervez ar rannvro ivez.
;*Kitar
Ar c'hitar (eus an asirianeg *chetaraj*; henc'hresianeg : κιθάρα *kithára*) zo testeniekaet e 1700 kJK en Asiria, e Henegipt, en Anatolia, e Henc'hres hag en Impalaeriezh roman kent en em strewiñ dre Europa a-bezh.

Daou gef-dasson plat pe waret a oa, gant ur speurenn etrezo ; digor e oa traoñ ar c'hef. Div vrec'h (unan verr hag unan hir a-wechoù) a oa stag ouzh ar c'hef ha kenstaget dre ur yev. Hervez ar mare e voe etre 4 hag 20 kordenn, evit gallout seniñ er mozoù niverus a oa er sonerezh henc'hresian ; katgut, kanab, seiz a c'helle bezañ implijet evit o fardañ. Piñset pe skrabet e veze ar c'herdin, hag an daou zoare a-bep-eil alies : ar bizied evit an eztaol hag ar skraberig (πλῆκτρον *plíktron*, eus πλήσσειν *plíssein* "skeiñ") evit sklaerder ha kreñvder ar son ; un dorn a lakae er c'herdin da seniñ dre ur skraberig, an dorn all o vougañ ar c'herdin na zleent ket froumal.

E dibenn ar  e voe darbet d'ar c'hitar mont da get en Impalaeriezh roman, pa lakaas an Iliz serriñ ar c'hoarivaoù : berzet e voe ar sonerezh koulz er vuhez foran hag el lidoù relijiel, ha berzet ivez ar c'hoariadegoù broadel. Gant pobladoù nann-kristen an Norzh hag ar C'hornôg e voe miret an hengoun a oa bet desket dezho gant an alouberien hag an drevadennerien. Dre C'hresianed Anatolia ec'h emdroas ar c'hitara, pazenn-ha-pazenn, betek ar gitar, ar bazenn gentañ o vezañ ar *chrotta*..
;**Chrotta*

Ur *chrotta* eus ar  pe  zo bet kavet en ur bez er Schwarzwald :  hirgarrezek eo, stummet en un tamm prenn hepken eo ar c'hef-dasson, ar brec'hioù hag ar yev, dres evel ar c'hrouzh ; un doare all a oa deveret diouzh al lourenn, gant an traoñ kromm evel hini ur violin. Paot e oa an daou stumm en Europa betek ar  ; sonet e vezent gwech gant ar bizied, gwech gant ur wareg, hag anvet *kitara* ha *chrotta* war an dro. Nebeutoc'h a gerdin a oa, 8 d'ar muiañ. Sonn e veze dalc'het ar benveg e Henc'hres, a-led hag a-skouer en Asiria.

Ur soner *chrotta* zo skeudennet war follenn 215v Bibl kentañ Charles II, bet dornskrivet e 845-846], m'e weler o terc'hel ar benveg son hag a-skouer dirazañ, o vougañ ar c'herdin gant e zoen kleiz en ur o skrabañ gant e zorn dehou.

Goude ar bazenn-se e voe ouzhpennet un troad er c'hreiz evit ar bizied : meur a notenn a c'helled seniñ neuze, e-lec'h un notenn hepken dre gordenn al lourenn. Tro a oa da lakaat un dorn da dremen etre an troad hag unan eus kostezioù ar benveg, evit mougañ ar son, ha nebeutoc'h a gerdin a voe, 3 pe 4 hepken : dre-se e voe ganet ar c'hrouzioù kentañ.


Mousai Helikon Staatliche Antikensammlungen Schoen80 n1.jpg|Sonerez *lyra*
Britannica Cithara Phorminx.jpg|Ur soner *kithára*
Britannica Cithara Asiatic Cithara.jpg|Ur soner *chrotta*

### Hiziv
Pevar c'hrouzh kozh zo deuet betek ennomp.
*Unan en *Amgueddfa Werin Cymru* (Mirdi broadel Kembre) e Sain Ffagan e-kichen Caerdydd, bet fardet e 1742 gant Richard Evans e Lanfihangel Bachellaeth, Sir Gaernarfon.
*Unan all e *Llyfrgell Genedlaethol Cymru* (Levraoueg Vroadel Kembre) en Aberystwyth.
*An trede e Warrington Museum and Art Gallery, Warrington, Cheshire
*Ar pevare e *Museum of Fine Arts* Boston, bet fardet en  kantved gant Owain Tudur.

Meur a luder a-vremañ o deus fardet krouzhioù nevez, ha meur a zen zo bet ouzh o seniñ, un 20 bennak hepken avat ; ar Gembreadez Cass Meurig eo an hini brudetañ dre hec'h albom *Crwth* (2004).

## Rummatadur
Hervez ar rummatadur Hornbostel-Sachs (*Systematik  der  Musikinstrumente*) ez eo ar c'hrouzh ur benveg dre gerdin (3), lieselfenn (32), e familh al ludoù (321),  en is-familh al loudoù yevet hag al lourennoù (321.2), a zo binvioù gant ur c'hef-dasson e prenn.

## Deskrivadur

Ur c'hrouzh zo ur voest kleuz hirgarrezek vihan (ar c'hef-dasson), dezhi div vrec'h yevet, un troad er c'hreiz etre an div vrec'h hag etre ar yev hag ar c'hef-dasson. En un tamm prenn hepken e veze fardet ar benveg gwechall ; kleuz e oa ar c'hef-dasson evel-just, evit amplaat ar son, ha kleuz ivez e veze an troad evel m'eo bet kavet dre zielfennañ krouzh Sain Ffagan dre skinoù X. Daou zoare prenn avat a zo bet implijet evit sevel krouzh Boston : skavenn-wrac'h (*Acer sp.*) ha pruñsenn  (*Picea abies*). Hiziv e vez implijet tri zoare prenn alies, da skouer : onn (*Fraxinus sp.*) evit ar c'hef-dasson, pruñsenn evit an daol-zasson ha skavenn-wrac'h evit an troad. N'eus plezhell ebet ouzh an troad, lenkr eo evel hini ur violin, ha daou doull ront zo er an daol-zasson evit lezel ar son da zont er-maez.
;*Mentoù
A-vent eo krouzhioù Sain Ffagan (hirder : 55 cm ; ledander : 24 cm ; donder : 7 cm) ha Boston (57,5 x 24 x 7 cm).
;*Kerdin
C'hwec'h kordenn e reun loen-kezeg zo, stag ouzh 6 alc'hwez-kendoniañ metalek sanket er yev war ul linenn pe ziv (lod zo 3 + 3, pe 3 + 2 ouzh krouzh Boston). Dre gein ar yev e vezont lakaet da dremen dre doulloù ha stegnet e vezont a-us an daol-zasson dreist ur pont betek ur marc'h e traoñ ar benveg ; war an daol-zasson emañ ar pont, ur penn anezhañ stok ouzh an daol hag ar penn all en toull a zo dindan an div gordenn voutañ ; plat eo ar pont, setu e c'heller taravat ar 6 kordenn war un dro gant ar wareg. E-maez an troad e vez stegnet an div gordenn voutañ ; ar peder c'hordenn all zo stegnet a-us an troad dre ur genn a zo er penn anezhañ.

## Seniñ
;*Kendoniañ
Edward Jones, *Bard to the Prince of Wales*, a zispleg en e *Musical and Poetical Relicks of the Welsh Bards* penaos kentoniñ benveg an *Aboriginal Brittons*, eus ar gordenn skiltrañ d'an hini voutañ.
*Merkit ez eo an notennoù re ar skeuliad keidesaouek a soner hiziv e  bed ar C'hornôg ; Do4 eo ar pevare notenn Do war glavier ur piano 88 notenn ennañ ; 261,626 Hz eo talm Do4 (440 Hz eo hini La4, roet gant ar bondoner).

Ur benveg dibar eo ar c'hrouz e gwirionez : ne c'hall seniñ nemet sonerezh a zo bet aozet evitañ, dres evel pib veur Bro-Skos. War-dro un eizhvedell ha hanter (Sol-Re) eo skalfad ar benveg.

;*Sonadennoù
Lodennoù eus sonerezh ar c'hrouzh er Grennamzer zo deuet betek ennomp dre zornskrid an telenner hag eilskriver Robert ap Huw (1580-1665) ; sonerezh hen evit an delenn eo, met lod anezhañ a c'heller seniñ gant ar c'hrouzh. Bihan-tre eo an niver a sonadennoù eus an  kantved a zo deuet betek ennomp ; biskoazh evit doare n'eus bet dastumadoù sonerezh evit ar c'hrouzh. Pezhioù hengounel all a c'hall bezañ kempennet evit ar benveg avat.

Kement den a zo mennet da seniñ ar c'hrouzh a rank kavout penaos seniñ, ha petore sonadennoù a c'heller seniñ. Lod tud a glask tonioù krennamzerel, lod all a dro war-du an tonioù hengounel a veze sonet kent steuzidigezh ar benveg, lod all c'hoazh ne sonont ar c'hrouzh nemet evit eilañ binvioù all en ul laz, ha lod ivez a aoz sonadennoù nevez.

Da zalc'hennoù taravet gant ar wareg e talv an div gordenn izelañ alies, daoust ma c'heller o seniñ gant ar biz-meud evit reiñ lusk d'ur sonadenn ; a-drugarez d'ar c'hwec'h kordenn ez eo ar c'hrouzh ur benveg klotadek-kenañ, setu ez eo savet ar c'hrouz evit seniñ pezhioù klotadek skoret gant dalc'hennoù, evel ar meulganoù hag ar *plygain carols*, a vez kanet da veure an Nedeleg. Azasaat sonadennoù bet skrivet evit ar viel a c'heller ivez, koulz ha tonioù a soner gant binvioù kar d'ar c'hrouz : ar *jouhikko* finnat hag ar hiiu kannel estonian, da skouer.


Jouhikko.jpg|Ur jouhikko finnat
Talharpa, by Charlie Bynum, Silver Spoon Music, NL 2014.jpg|Un hiiu kannel estonian


## Liammoù diavaez

* Parry, John & Williams, Evan. *Ancient British Music*. London, 1742 
* 
* 
* 
## Notennoù