open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Kastell Edo

E 1457 eo bet savet **kastell Edo** (江戸城 -jō) gant Ota Dokan en Edo, el lec'h a zo bremañ ranngêr Chiyoda Tokyo
Eno eo bet dizazezet ar shōgunelezh Tokugawa gant Tokugawa Ieyasu. Dre ma oa annez ar shōgun hag ar *bakufu* eo bet ur gêr-benn vilourel a-hed marevezh Edo istor Japan. El lec'h-se emañ c'hoazh Kōkyo (皇居, "annez an impalaer"). Deuet ez eus betek ennomp tammoù mogerioù, ramparzhioù ha fozioù. Koulskoude, e-pad marevezh Edo e oa kalz ec'honoc'h al lec'h eget ar pezh a c'halljemp soñjal hiziv gant gar Tokyo ha lodenn Marunouchi kêr e diabarzh bevenn ar foz pellañ.
Endalc'het ivez e oa Park Kita-no-maru, an Nippon Budokan (日本武道館, *Nippon Budōkan*, "Sal Arzoù-emgannañ Japan", bet savet e 1964 evit ar C'hoarioù olimpek) ha lec'hioù anavezet all er biojoù. 

Un tour-meur e doare savouriezhel heverk kestell Japan zo bet d'ar c'hastell ivez. Diskaret eo bet avat gant an tanioù-gwall hag ar c'hrennoù-douar ha da get e oa aet dija e-doug an darn vrasañ eus marevezh Edo. Daoust da se e tiskouez ar *[[jidaigeki]]* (evel, da skouer Abarembo Shogun) savet en Edo ar c'hastell gant e dour-meur en ur lakaat kastell Himeji e plas evit-se.

E Matsu no Ōrōka ("trepas ar pin meur") kastell Edo eo e tennas Asano Takumi-no-kami e sabrenn verr d'an 21 a viz Ebrel 1701 a-benn klask lazhañ Kira Kozuke-no-suke evit bezañ bet dismegañset-spontus gantañ. Diwar-se e tarzhas darvoudoù ar seizh rōnin ha daou-ugent. 

Meur a lec'h e Tokyo a denn o anv da gastell Edo. Otemachi ("kêr a-dal d'an nor veur"), Takebashi ("pont bambouz"), Toranomon ("dor an tigr"), Uchibori Dōri ("straed diabarzh ar foz"), Sotobori Dōri ("straed er-maez ar foz"), ha Marunouchi ("e-barzh an enklozadenn"), a-douez re all.

Deuet eo kastell Edo da vezañ anvet *Tokyo-jo* (東京城, "kastell Tokyo") e miz Here 1868, ha *Koujo* (皇城, "kastell an impalaer") goude e 1869, ha *Kyujo* (宮城, "kastell ar palez") goude c'hoazh e 1888. A-benn ar fin eo deuet da vezañ *Kōkyo* e 1948. 


EdoCastleMoatWallBuilding.jpg|Foz, moger ha savadur kastell Edo
Tokyo Edo Castle base.jpg|Sichenn vaen penn-tour kastell Edo
MatsuNoORoka.jpg|Maen-koun war lec'hienn Matsu no Ōrōka, trepas ar pin, ma c'hoarvezet penn-kentañ darvoudoù kontadenn ar seizh rōnin ha daou-ugent
SakuradaGate2.jpg|Dor Sakurada, ma voe drouklazhet Ii Naosuke en tu diavaez e 1860
Ota Dokan

**Ōta Dōkan** (太田 道灌, *Ōta Dōkan*), 1432-1486, a oa ur samourai hag ur barzh japanat. Ganet e oa bet gant an anv Ōta Sukenaga (太田 資長) en un tiegezh daimyoed a ziskenne eus Minamoto no Yorimasa.

E 1457 e oa bet lakaet sevel Kastell Edo gantañ hag e 1458 en doa tapet an anv Dōkan, ma anavezed anezhañ dreist-holl. Dibabet e voe ar c'hastell da lec'h annez ar shogun Tokugawa Ieyasu e 1590 ha talvezet en deus da sez evit ar gouarnamant. Deuet eo ar c'hastell da vezañ lec'h palez an Impalaer a-hiziv. Bep 1añ a viz Here e vez lidet e zeiz-ha-bloaz e Tokyo a-benn enoriñ memor Ota Dokan, saver ar c'hastell.

E-touez ar monumantoù all bet lakaet da sevel gant Dokan emañ templ Hirakawa, ma lider ur festival d'ar 24-25 Ebrel. Savet eo bet an templ war diazezoù kastell Edo-jo ha gouestlet eo da Sugawara no Michizane, doue ar varzhoniezh hag ar gelennadurezh.

Setu marvnad Ōta Dōkan :
Edo (kêr)

**Edo** (japaneg : **江戸**' ) eo anv kozh Tokyo, kêr-benn Japan. 

## Yezh
Talvezout a ra Edo kement ha *beg douar* hag ivez *genou ur bae*, pe "aber".
Ur mare zo bet e veze skrivet ivez **Yedo** pe **Yeddo**.

## Istor
Abred eo bet annezet an tuchennoù tro-dro da lec'hiad bae Tokyo kantvedoù-pad met an darvoud meur bet c'hoarvezet eno eo savidigezh kastell Edo e 1457 gant Ota Dokan.

E 1603 eo bet diazezet Shogunelezh Tokugawa gant Edo da sez ar gouarnamant (kêr-benn e oa er fedoù) tra ma chome annez an Impalaer e Kyoto. Bet e oa bet Kyoto kêr-benn gozh Japan betek neuze.

Freuzet-lip eo bet Edo gant tanioù-gwall meur a wech. En o zouez eo bet, marteze a-walc'h, an tan *Meireki no Taika* eus 1657 an hini gwashañ-holl : kredet e vez eo marvet e-tro 100 000 a dud er flamennoù. Kontet ez eus bet e-tro 100 tan-gwall e-pad marevezh Edo, c'hoarvezet dre walleur abalamour d'an tiez *([[Machiya]])* bezañ savet e koad peurliesañ ha tommet gant glaou e-kerzh ar goañv.

Pa oa bet fin d'ar Shogunelezh e 1868 e oa en em staliet an Impalaer e Tokyo e-pad an assavidigezh ha deuet eo neuze da vezañ kêr-benn ofisiel Japan. Adanvet e oa kêr ha lakaet an anv "Tokyo" dezhi, ar pezh a dalvez "kêr-benn ar reter". 

E-kerzh marevezh Edo e veze anvet merourien (*machi bugyo*) gant ar shogunelezh evit ober war-dro gouarnerezh Edo. Ober a raent war-dro ar polis ha (adalek mare Yoshimune) war-dro kevrenn bublik an tan (*machibikeshi*), an torfedoù hag ar prosezioù sivil. E karg e oant ivez eus an aferioù melestradurel rekis d'ur geoded 1 milion a dud enni da vont en-dro.

## Gwelet ivez
*Tokyo
*Marevezh Edo
*Istor Tokyo
*iki (unan eus uhalvennadoù estetek Japan)
*Edokko (genidik eus Edo)

## Mammennoù
Skriturioù disheñvel tennet eus pennad Encyclopædia Britannica 1911
Dourioù etrebroadel

Graet e vez **dourioù etrebroadel** eus an holl dakadoù morel ha n'int ket dindan beli ur riez, p'eo an "dourioù dindan beli ur riez aodel" an termen kontrol. Meurvorioù, morioù ha dourioù ha n'int ket dindan al lezenn etrebroadel (Gwir ar mor amañ) a zo anvet an *donvor* pe ar *c'heinvor* pe ar *mare liberum* ("ar mor frank" e latin).

Diouzh ma pellaer eus an aodoù e tigresk gwirioù ar riez aodel hag ez eus meur a dakad morel meur a wir dibar warno :
* an dourioù diabarzh
* ar mor tiriadel
* an takad-mor tost
* an takad armerzhel forc'hus
* ar plateiz kevandirel
* an donvor ; an *takad-mor etrebroadel* eo hemañ ivez.

Forzh pe vag pe lestr a c'hell merdeiñ en donvor hag en takad-mor etrebroadel hep bezañ graet un emglev gant ur riez. An danvezioù naturel a gaver e-barzh n'int ket perc'hennet gant riez pe riez, ha teir fennaenn zo enskrivet e Gwir ar mor :
*frankiz ar merdeiñ
*frankiz ar pesketa
*frankiz ar gournijal 

Bigi ha listri a chom dindan lezennoù stag ouzh riez o banniel broadel. Koulskoude, pep riez a c'hell mont a-enep al listri implijet evit ar morbreizherezh ha kenwerzh ar sklavourien diouzh e intrudu.

## Emglevioù war lezennoù ar mor
* 1856 e Londrez : emglev diwar-benn berzidigezh ar c'hourserezh
* 1972 e Londrez :  emglev [MARPOL](https://www.imo.org/fr/about/Conventions/Pages/International-Convention-for-the-Prevention-of-Pollution-from-Ships-(MARPOL).aspx) (*Martitime Pollution*) diwar-benn diarbenn saotrerezh ar mor
* 1984 : emglev LOS (*Law of the Sea*) diwar-benn Lezenn ar mor
* 1992 : emglev CBD (*Convention on Biological Diversity*) diwar-benn liesseurtegezh bevoniel, dreist-holl ar mennadoù 12-13, a denn d'an ekosistemoù dourel treuzharzhel
* 1997, Aozadur ar Broadoù Unanet : emglev diwar-benn implijoù er-maezh ar merdeiñ en hentoù merdeiñ - *(nann-degemeret ez-ofisiel)*

## Notennoù
Nigeria

En Afrika ar C'hornôg emañ **Republik kevreadel Nigeria**, pe **Nijeria**, enni 36 stad kevredet hag an tiriad kevreadel tro-dro da Abuja, ar gêr-benn. Eus pleg-mor Ginea betek Lenn Tchad en em led an tiriad, 923 773 km² ennañ. Er c'hornôg dezhi e kaver Republik Benin, en norzh, Republik Niger ha Republik Tchad hag er reter, Republik Kameroun. Bro bobletañ Afrika eo hag ar seizhvet hini eus ar bed gant 158 423 000 a dud e 2010, ar pezh a ra 2.28% eus poblañs ar bed. Lagos eo ar brasañ kêr.

## Istor
Un drevadenn vreizhveuriat e voe etre 1800 ha 1960. Etre 1960 ha 1966 e oa Republik kentañ ar vro, ha goude e oa ar juntenn vilourel e penn ar vro hag ar brezel diabarzh betel 1979. Brezel ar Biafra a voe etre 1967 ha 1970. Skoazellet e voe digevredouriezh ar Biafra gant ar jeneral Salazar eus Portugal, ar jeneral Franco eus Spagn ha dreist-holl ar jeneral De Gaulle eus Bro-C'hall, evit abegoù a denn d'an tireoul (ar gall Elf a-enep ar saoz Shell) ha geopolitikel. Goude ar eil Republik etre 1979 ha 1983 e oa adarre ar juntenn vilourel betel 1999.

## Politikerezh
Ur republik kevreadel eo Nigeria. Daoust d'ar goubrenerezh, da ijinerezh an tireoul ha d'an islamouriezh e norzh ar vro, ez eus un hengoun demokratel, hêrezh d'ar sevenadur angl-ha-saoz. Strolladoù politikel a-leizh a zo, mediaioù dieub hag ur justis dieub awalac'h.

Disklêriet eo bet ar Pevarvet Republik e 1999. Dilennet eo bet Muhammadu Buhari da brezidant ar vro e 2015, a-enep ar prezidant kimiader Goodluck Jonathan. Addilennet eo bet e miz C'hewrer 2019.

## Stadoù Nigeria

## Liammoù diavaez
* Nigerian names
Jaber Al-Ahmad Al-Jaber Al-Sabah

D'an 29 Mezheven 1926 e oa ganet **Cheic'h Jaber III al-Ahmad al-Jaber al-Sabah (جابر الأحمد الجابر الصباح)**. D'ar 15 Genver 2006 e varvas goude 28 vloaz e penn Koweit.

## Un den lakaet yaouank e penn ar vro

E 1947 e oa bet fiziet kargoù uhel ennañ dija pa oa e penn ar surentez publik el lodenn eus ar vro emañ ar muiañ a eoul-maen enni.

E 1965 ez eas da gentañ Ministr hag e 1966 e voe priñs-hêr.

## Prientiñ an dazont hep eoul-maen

E 1977 ez eas da benn ar vro. Klaset en deus adreizhañ ar vro war an dachenn ekonomikel dreist-holl (ha p'en defe klasket degas elfennoù bihan a zemokratelezh ivez evel krouiñ ur Parlamant, dister e c'halloudoù avat). Gantañ e voe divizet krouiñ ur Fond evit ar rummadoù da zont. 10% eus ar gounidoù deuet diwar an eoul-maen a yae d'e voueta bep bloaz. Rak-se ez eas kalz a arc'hant eus Koweit da Europa er bloavezhioù 80, e bed ar greanterezh dreist-holl.

## Troc'h brezel Irak

Pouezus-kenañ e voe an arc'hant-mañ pa voe aloubet ar vro gant lu Irak d'ar 1añ Eost 1990. Cheic'h Jaber Al-Ahmed Al-Sabah a yeas en harlu gant an arc'hant a voe implijet evit arc'hantaouiñ donedigezh lu Stadoù-Unanet. Talvoudusoc'h c'hoazh e voe postet en arc'hant evit adsevel ar 700 puñs eoul-maen bet distrujet gant lu Saddam Hussein.

D'ar 14 Meurzh 1991 e tistroas er vro goude 7 mizvezh en harlu. N'en doa ket meizet penaos e oa en em zispaket nerzhioù politikel all e-keit-se (strolladoù lik hag islamek). E guzulier Cheic'h Sabah Al-Ahmed Al-Sabah koulz hag ar gwask lakaet gant Bill Clinton a zo kaoz ez eus deuet un nebeud adreizhadennoù demokratel (ar gwir evit ar maouezed da vont war ar renk ha da zilenn kannaded), war an diwezhat avat.

E 2001 e voe gwall baket gant un diwadenn-empenn.
Vitus Bering

**Vitus Jonassen Bering** (pe Behring) a oa bet ganet e 1681 e Horsens e Danmark ha mervel a reas d’an 19 a viz Kerzu 1741 war enez Bering. Ur moraer hag un ergerzher danat e oa, e servij Rusia.

Kabiten e oa Bering e morlu an impalaer rusian Pêr ar Bras. Kemer a reas perzh e brezelioù Rusia a-enep Sveden hag a-enep Turkia. E 1725 e voe karget gant Pêr ar Bras da ergerzhet aodoù reter Siberia. Loc’hañ a reas diouzh Okhotsk, evit mont betek ledenez Kamchatka ha sevel ul lestr eno, ar *Sviatoi Gavriil* (Sant Gabriel). E 1728 e verdeas war-zu an norzh, da gartennaouiñ aodoù Siberia, ha kavout a reas an Inizi Diomida, e-kreiz ar strizh-mor a zisparti Azia diouzh Norzhamerika. E 1735 e voe karget da ergerzhet an tolead-se adarre. Lakaat a reas sevel daou lestr en Okhotsk, ar *Sviatoi Piotr* (Sant-Pêr) hag ar *Sviatoi Pavel* (Sant-Paol). D’ar 4 a viz Mezheven 1741 e reas hent war-zu an hanternoz, evit kartennaouiñ aodoù Siberia ha re Norzhamerika ar wech-mañ. Dispartiet e voe an daou lestr gant ar gwallamzer, met en em gavout a reas pep hini war aodoù inizi en Alaska. Gant Bering e voe hedet aod gwalarn Amerika betek 69° ledred hanternoz. Prouiñ a reas evel-se ne oa ket stag Amerika ha Siberia. War e hent distro e voe kavet gantañ Inizi an Aleouted. Skuizh ha klañv e rankas chom a-sav war un enezenn didud, unan eus Inizi ar C'homandour (*Komandorskiye Ostrova*). Eno e varvas gant kleñved ar skorbut d’an 19 a viz Kerzu 1741. Dont a reas a-benn lod eus e dud da zistreiñ, daoust ma voe graet peñse gant al lestr, ar *Sviatoi Piotr*.

Talvoudegezh e ergerzhadegoù n’int ket bet komprenet diouzhtu. Met addiskouez a reas James Cook un nebeud bloavezhioù diwezhatoc’h e oa ar wirionez gant Vitus Bering. En enor dezhañ eo bet anvet Strizh-mor Bering, Mor Bering hag Enez Bering (*Ostrov Behringa*), an enezenn ma varvas.
5 C'hwevrer

## Darvoudoù
* 1852 : digoret eo Mirdi ar Peniti e Sant-Petersbourg, e Rusia.
* 1859 : unanet eo Valakia ha Moldavia dindan ren Alexandru Ioan Cuza da vont d'ober Roumania.
* 1994 : kroget an tan e Breujoù Breizh e Roazhon.

## Ganedigezhioù

* 1345 : Yann Iañ (Châtillon), Kont Pentevr ha Beskont Lemojez.
* 1626 : Markizez Sévigné (Marie de Rabutin-Chantal), skrivagnerez c'hall.
* 1848 : Joris-Karl Huysmans, skrivagner c'hall.
* 1860 : Jackson Showalter, mestrc'hoarier echedoù eus SUA.
* 1869 : Marie-Louise Le Manac’h, anavezet evel Mari Manac'h, pe Lady Mond, breizhadez paour aet da binvidik.
* 1878 : André Citroën, savour kirri c'hall.
* 1878 : Jean Becquerel, fizikour gall.
* 1947 : Edu, melldroader ha gourdoner brazilian.
* 1951 : Joël Tanter, melldroader a-vicher breizhat.
* 1985 : Cristiano Ronaldo, melldroader portugalat.

## Marvioù

* 1807 : Pasquale Paoli, brogarour, dispac'her ha den-Stad eus Korsika.
* 1860 : Jackson Showalter, mestrc'hoarier echedoù eus SUA.
* 1911 : Adolf Bernhard Meyer, antropologour ha naturour alaman.
* 1937 : Lou Andreas-Salome, lennegez a orin eus Bro-Rusia troet war al lennegezh, ar brederouriezh ha ar bredelfennerezh.
* 1943 : Joseph Turmel, beleg breizhat, istorour an Dogmoù.
* 1967 : Violeta Parra, kanerez chileat.
* 2000 : George Koltanowski, meurc'hoarier echedoù belgiat-amerikan.
* 2000 : Claude Autant-Lara, filmaozer gall.
* 2020 : Kirk Douglas, aktor ha filmaozour stadunanat.
* 2021 : Christopher Plummer.
* 2023 : Pervez Musharraf, jeneral ha prezidant Pakistan.

## Lidoù
* Katoligiezh
** Sent an deiz:
*** sant Melin ();
*** santez Agata ().
Lizherenneg Fraser

Ijinet e oa bet **lizherenneg Fraser** tro-dro da 1950 gant ar misioner James Ostram Fraser evit gallout skrivañ al lisoueg. 

E 1992 e oa bet degemeret an lizherenneg evel skritur ofisiel gant gouarnamant Sina.

## Gwelet ivez
Lisoueg

## Liammoù diavaez
''Omniglot''
Mastektomiezh

E medisinerezh e vez graet **mastektomiezh** eus lamidigezh ur vronn pe ziv, a-zarn pe a-bezh. Evit stourm ouzh krign-bev ar vronn e vez graet peurvuiañ. E degouezhioù zo, war vaouezed a greder ez int e riskl bras da gaout krign-bev ar vronn e vez sevenet an oberatadenn-se ent-profilaktek, eleze evit diarbenn ar c'hrign-bev kentoc'h eget louzaouiñ anezhañ. Gant lamidigezh ur yoc'henn vronn, en eneb, e vez lamet ur yoc'hennad gwiad kentoc'h eget ar vronn a-bezh.

Diouzh boaz e veze lamet ar vronn a-bezh mar beze tizhet gant ar c'hrign-bev. Alies e veze sevenet ar vastektomiezh e-kerzh ar memes oberatadenn ma veze kemeret ar viopsienn a gadarnae an anaoud. En deiz a hiziv e vez diazezet an diviz seveniñ ar vastektomiezh war ur viopsienn graet abretoc'h. Setu e vezer tuet da brederiañ krign-bev ar vronn hep lemel ar vronn ken alies ha gwezhall. Cheñchet eo an doareoù ober en abeg da zaou dra : eus un tu ez eus bet degaset gwellaennoù er radioterapiezh hag el louzaouadur gant skoazeller (d.s. kimioterapiezh ha terapiezh gant hormon) ha diwar se ne vez ket gwir ken ar reolenn "seul ledanoc'h an ezskejadenn, seul nebeutoc'h a chañs da welet ar c'hleñved o tont an-dro", hag eus un tu all e ouezer bremañ e vez graet metastazennoù abred gant krign-bev ar vronn. N'eo ket un ezskejadenn krenn-ha-krenn a viro ouzh eil yoc'hennoù da zont war wel pelloc'h diwar vikro-metastazennoù a oa bezant kent an dizoloadenn, an anaoud hag an oberatadenn. N'eus nemet ur bihan-niver a grignoù-bev a vez louzaouet gant ur vastektomiezh c'hoazh er broioù diorroet.

## Seurtoù
* Mastektomiezh simpl (pe "mastektomiezh leun") skeudenn
* Mastektomiezh krenn-ha-krenn kemmet skeudenn
* Mastektomiezh krenn-ha-krenn -- ral a wezh e vez graet hiziv an deiz skeudenn
* Mastektomiezh a zamant d'ar c'hroc'hen skeudenn
* Mastektomiezh dangroc'hen PMID 11712794 (pennad e saozneg)

## Gerdarzh
Ger skiantel goveliet diwar ar henc'hresianeg *μαστός* "bronn" hag *ἐκτομή* "skejadenn".

## Gwelet ivez
* Bronn
* Krign-bev ar vronn

## Liammoù diavaez
* Seurtoù mastektomiezh (e saozneg)
* Mastectomy study (e saozneg)
Mastodont

|-----

Ar **Mastodonted** a oa loened eus genad ar mammouted, hag eus urzhiad ar *Proboscidea*. Daoust ma tennent kalz d’ar mammouted blevek ne oant ket, evel ar re-mañ, eus kerentiad an *Elephantidae*.
Ar **Mastodonted amerikan** (*Mammut americanum*) a veve e Norzhamerika. Aet int da get 9 000 bloaz ’zo pe war-dro.
Debriñ a raent delioù, er c’hontrol d'ar mammouted hag a zebre geot.
O ment a dape 3 metrad uhelder (war-dro 1 m disteroc’h eget ar mammouted blevek), hag o stilhonoù a c’halle tizhout alies betek 5 metrad hirder.
Lec'hanvadurezh

**Evit anvioù-lec'h [[Breizh]], sellout ouzh [[Lec'hanvadurezh Breizh]].*

----------------------------------------

Al **lec'hanvadurezh** eo ar skiant a bled gant studi al lec'hanvioù (pe an *anvioù-lec'h*). Ober a ra war-dro dastum an anvioù-lec'h, klask o zalvoudegezh, o gerdarzh hag o zreuzfurmadurioù pe o emdroadur a-hed ar c'hantvedoù. Gant an dudanvadurezh (studi an anvioù-tud) ez a al lec'hanvadurezh d'ober an anvadurezh (studi an anvioù divoutin), zo ul lodenn eus ar yezhoniezh. 

Ledan eo domani al lec'hanvadurezh pa ya da studiañ an anvioù-lec'h annezet, kêrioù, kêriadennoù, pennkêrioù hag ouzhpenn-se an anvioù liammet gant an torosennadur, gant ar stêrioù, gant an hentoù ha gant elfennoù dibar evel anvioù tiez, da skouer. Diazezet eo diorreadur ar diskiblezh war studi an anvioù istorel kavet er skridoù ha dastum penaos e vez anvet al lec'hioù hag an elfennoù douaroniel gant an dud.

## Isrannoù ar diskiblezh
* **[[korrlec'hanvadurezh]]** : an anvioù a oa roet d'an tachennoù gounid gwechall. War ar gladroll e veze dastumet pep a gorrlec'hanv gwechall. Hiziv e vez graet gant niverennoù, ur c'holl bras evit ar yezh.
***[[douranvadurezh]]** : anvioù-lec'h o taveiñ d'un dra liammet gant an dour (dourredenn pe stêr, lenn, mammenn pe eien, lamm-dour, etc...). Isrann an douranvadurezh eo ar **[[stêranvadurezh]]** : anvioù roet d'an dourredennoù (sanioù, gwazhioù, stêrioù, kanolioù),
***[[hentanvadurezh]]** : anvioù-lec'h o taveiñ d'un hent.
***[[menezanvadurezh]]** : anvioù-lec'h o taveiñ d'an uhelennoù (lein, traoñienn, kompezenn, etc...).
***[[santanvadurezh]]** : an anvioù o taveiñ d'ur sant.

## Gwelet ivez
* Glad yezhel
* Lec'hanvadurezh Breizh
* Stêranvadurezh Breizh
Johannes Rau

**Johannes Rau** zo bet Prezidant Republik Kevreadel Alamagn. Ganet e oa bet d'ar 16 Genver 1931 e Wuppertal ha marvet d'ar 27 Genver 2006 e Berlin.

## Ur prezidant eus an tu-kleiz

A-raok mont da benn Alamagn e 1999 e oa bet dreist-holl e penn land Nordrhein-Westfalen etre 1978 ha 1998. A-gostez e oa bet lakaet gant Gerhard Schröder hag Oskar Lafontaine avat peogwir e felle dezho lakaat tud yaouankoc'h e penn al länder dindan ar SPD.

E 1987 c'hoazh en doa klasket mont da benn ar vro evel kañseller (ha n'eo ket Prezidant a zo ur post hep kalz a c'halloud en Alamagn). Ouzh Helmut Kohl avat n'en doa ket gellet ober kalz a dra.

## Tostaat da Israel

Roud pennañ ar pezh en deus graet evel Prezidant eo. Un 30 gwezh bennak eo bet eno a-raok komz dirak ar C'hnesset d'ar 16 C'hwevrer 2000 evit goulenn bezañ pardonet abalamour d'ar Shoah.

## Un den a feiz

Ur protesant ezel eus un iliz luterat e oa. Reuz a oa bet er vro dre 2 wezh da nebeutañ abalamour ma ne blege ket. 

E 2001 e lavaras penaos e save a-enep politikerezh ar gouarnamant a oa e bal kas an enklask war ar genetik war-raok.

E 2004 e savas a-enep an tu-dehou ar wezh-mañ : ne wele ket perak e vije berzet ar ouel islamek er c'hlasoù ma c'hallje an arouezioù relijiel all chom war wel.
7 C'hwevrer

## Darvoudoù
* 1301 : anvet eo ar priñs Edouarzh (a zeuas da vezañ ar roue Edouarzh II Bro-Saoz da briñs Kembre, dre ma oa bet ganet e Caernarfon.
* 1550 : dont a ra Jul III da vezañ pab.
* 1910 : ne vo den ebet ken o chom e-barzh tour-tan Tevenneg, a-vaez da Veg ar Vann, adalek an deiziad-mañ, ken fall m'eo e vrud (tasmantet a-hervez).
* 1940 : kentañ bannadenn ar film tresadennoù-bev *[[Pinocchio (film, 1940)|Pinocchio]]* e New York (Stadoù-Unanet Amerika).
* 1971 : gwir da votiñ zo roet d'ar merc'hed e Suis.
* 1974 : dont a ra Grenada da vezañ dizalc'h diouzh Breizh-Veur.
* 1992 : Unaniezh Europa savet e Maastricht (Izelvroioù).

## Ganedigezhioù

* 1478 : Thomas More pe **Morus**, politikour, prederour ha skrivagner saoz.
* 1655 : Jean-François Regnard, skrivagner ha dramaour gall.
* 1693 : Anna Ivanovna, impalaerez Rusia.
* 1803 : Louis Hector Berlioz, sonaozour gall.
* 1812 : Charles Dickens, skrivagner saoznek.
* 1834 : Dmitri Mendeleiev, kimiour rusian.
* 1837 : James Murray, geriadurour skosat.
* 1885 : Sinclair Lewis, skrivagner amerikan, tapet gantañ Priz Nobel al lennegezh.
* 1906 : Puyi, Impalaer diwezhañ Sina.
* 1909 : Hélder Câmara, arc'heskob brazilian.

## Marvioù
* 590 : Pelagius II, pab.
* 1520 : Alfonsina Orsini, priñsez italian.
* 1626 : Wilhelm V, dug Bavaria.
* 1823 : Ann Radcliffe, skrivagnerez saoz.
* 1837 : Gustav IV Adolf, roue Sveden.
* 1864 : Vuk Karadžić, yezhoniour serb.
* 1872 : Frañsez-Vari Klec'h, barzh brezhonek.
* 1873 : Sheridan Le Fanu, skrivagner saoznek eus Iwerzhon.
* 1878 : Pi IX, pab.
* 1927 : Ekaterina Balobanova, levraouegerez ha skrivagnerez eus Rusia. 
* 1963 : Abd el-Krim, emsaver eus Maroko.
* 1979 : Josef Mengele, medisin alaman, torfedour nazi.
* 1999 : Hussein I, roue Jordania.
* 2003 : Augusto Monterroso, skrivagner spagnolek eus Guatemala.
* 2010 : André Kolingba, prezidant ar Republik Kreizafrikan.
* 2025 : Dafydd Elis-Thomas, politiker kembreat.

## Lidoù
* Gouelioù broadel :
** Devezh ar vro e Grenada.
* Sent an deiz e Breizh :
** sant Aodren : mab da Salaun hervez an hengoun ().
Iwan Wmffre

**Iwan Llwyd Wmffre** (ganet e 1964) zo ur yezhour keltiegour breizhat-kembreat. Bet eo bet o kelenn iwerzhoneg e skol-veur Ulad, e Derry, kembraeg ha heniwerzhoneg e Skol-Veur Gatolik Lublin, Polonia ha brezhoneg e skol-veur Gaillimh. P'eo mab da Humphrey Lloyd Humphreys, ur yezhour kembreat, ha d'ur Vreizhadez, e oar-eñ peder yezh desket a-vihanik : brezhoneg, kembraeg, saozneg ha galleg. Labouret en deus war ar yezhoù predenek dreist-holl. 

## Oberennoù
* 1999. *Late Cornish*, München: Lincom Europa,
* 1999. *Central Breton*, München: Lincom Europa,
* 2004. *The Place-names of Cardiganshire*, 3 levrenn, Oxford : Archaeopress,
* 2007. *Breton Orthographies and Dialects: the Twentieth-century Orthography War in Brittany*, 2 levrenn, Oxford, Peter Lang, (xxviii + 782 pp). https://books.google.fr/books?id=PzKa-iSAWggC&pg=PA673&lpg=PA673&dq=evit+ma%27z+int+uhel&source=bl&ots=0sg5XrNXSJ&sig=9YP4EuNB_V1NqrfrcgcP8P3XtAo&hl=fr&sa=X&ved=2ahUKEwinmY6EqffcAhULhRoKHeNDB84Q6AEwAnoECAcQAQ#v=onepage&q=evit%20ma'z%20int%20uhel&f=false

## Raktres war ober
Savet en deus gant Loïc Cheveau ur raktres evit dastum distagadur resis al lec'hanvioù brezhonek e Breizh-Izel, Hanoiou-lec'hiou Breiz Izel e anv (HLBI).
Gwelloc'h e kavont ober gant reizhskrivadurioù KLT kozh ha an hini hengounel e Bro-Gwened eget ar re savet da c'houde, hini ar peurunvan dreist-holl. Displegañ a ra an dra-se amañ. 

## Pennadoù
* 1991. **Iwerddon a Chymru'. In:''  Tafod y Ddraig n° 231, 15-16,
* 2002. **Mynydawc - ruler of Edinburgh?'. In* Studi Celtici vol.1, 83-105,
* 2002. *'Urban Celtic subcultures 1700-1850'. In* Raingard Esser & Thomas Fuchs (eds) Kulturmetropolen - Metropolenkultur : die Stadt als Kommunikationsraum in 18. Jahrhundert, Berlin: BWV, 29-58,
* 2004. '<nowiki/>*Learners, native speakers and the authenticity of language*', Ullrich Kockel & Máiréad Nic Craith (eds). *In* : Communicating Cultures, Münster, Lit, 149-175.

== Troidigezh ==
* [[Ambrose Bebb]]. 1998. *Koroll an Ankou* (*Y Ddawns angau''). Tr. diwar ar c'hembraeg. Brest : Brud Nevez.

## Liammoù diavaez
* Lec'hienn Iwan Wmffre
Yezhoù gwantchek

Ur isskourr eus ar yezhoù berberek eo ar **yezhoù gwantchek**, ennañ ur yezh komzet gwechall en Inizi Kanariez e Spagn:

* ar gwantcheg

## Gwelet ivez
* Yezhoù afrez-aziatek
* Yezhoù berberek
Yezhoù zenagaek

Un is-skourr eus ar yezhoù berberek eo ar **yezhoù zenagaek**, ennañ ur yezh komzet e Maouritania: 

* ar zenagaeg

## Gwelet ivez
* Yezhoù afrez-aziatek
* Yezhoù berberek
8 C'hwevrer

## Darvoudoù
* 1486 : bodet eo Stadoù Breizh e Roazhon, diwar goulenn Frañsez II, dug Breizh.
* 1492 : kurunennet eo Anna Vreizh evel rouanez Bro-C'hall e penniliz Sant-Denez.
* 1867 : savidigezh Aostria-Hungaria.
* 1962 : nav den a zo lazhet gant ar polis en ur vanifestadeg a-enep an OAS, e Pariz (*lazhadeg Charonne*).
* 1977 : ar prezidant Valéry Giscard d'Estaing a gej ouzh pennoù an emsav sevenadurel breizhek e Ploermael, hag a ziskleir e vo sinet ur Garta sevenadurel etre ar Stad hag Rannvro Breizh.

## Ganedigezhioù

Agrippa d'Aubigné.jpg|Théodore Agrippa d'Aubigné
ETH-BIB-Bernoulli, Daniel (1700-1782)-Portrait-Portr 10971.tif (cropped).jpg|Daniel Bernoulli

* 1404 : Kustentin XI Palaeologus, impalaer diwezhañ Impalaeriezh Bizantion.
* 1552 : Théodore Agrippa d'Aubigné skrivagner gall.
* 1677 : Jacques Cassini, steredoniour gall.
* 1700 : Daniel Bernoulli, jedoniour suis.
* 1828 : Jules Verne, skrivagner gall.
* 1834 : Dmitriy Mendeleyev, kimiour rusian.
* 1868 : Lionel Walter Rothschild, bankour, loenoniour ha politikour breizhveuriat.
* 1931 : James Dean, aktour stadunanat.
* 1966 : Hristo Stoičkov, melldroader etreboadel ha gourdoner bulgar.

## Marvioù

* 1725 : Pêr Iañ (Rusia), impalaer Rusia.
* 1849 : France Prešeren, barzh slovenek.
* 1921 : Pyotr Kropotkin, anarkour rusian.
* 1942 : Fritz Todt, ijinour alaman nazi.
* 1957 : John von Neumann **(János Lajos Neumann)**, jedoniour ha stlennour hungarat.
* 1968 : René Navarre, aktour (c'hoariva ha sinema) gall.
* 1972 : René Gaveau, filmaozer, produour, rener ar skeudenniñ ha saver senario gall.
* 1979 : Dennis Gabor, fizikour hungarat, tapet gantañ Priz Nobel ar fizik.
* 1988 : Sante Pietro Arcari, melldroader etrebroadel ha gourdoner italian.
* 1998 : Halldór Kiljan Laxness (bet ganet **Halldór Guðjónsson**), skrivagner islandat, tapet gantañ Priz Nobel al Lennegezh e 1955.

## Lidoù
* Sent an deiz e Breizh :
** sant Yagu, breur sant Gwennole (-).
** sant Derrien, tiern, keneil da sant Neventer ().
** sant Fieg, eus Iwerzhon ().

* Slovenia : Devezh Prešeren, devezh sevenadur Slovenia.
Yezhoù berberek ar reter

Un is-skourr eus ar yezhoù berberek eo **yezhoù berberek ar reter**, ennañ teir yezh komzet e Libia hag en Egipt. 

Isrannet e vez ar yezhoù en is-skourr-mañ evel-hen:

* Yezhoù awdjilaek-soknaek
* Yezhoù siwaek

## Gwelet ivez
* Yezhoù afrez-aziatek
* Yezhoù berberek
Yezhoù berberek an norzh

Un is-skourr eus ar yezhoù berberek eo **yezhoù berberek an norzh**, ennañ 17 yezh komzet e Maroko hag Aljeria. 

Isrannet e vez ar yezhoù en is-skourr-mañ evel-hen:

* Chenoueg
* Yezhoù atlasek 
* Yezhoù kabilek
* Yezhoù zenatiek

## Gwelet ivez
* Yezhoù afrez-aziatek
* Yezhoù berberek
Yezhoù tamachekek

Un isskourr eus ar yezhoù berberek eo ar **yezhoù tamachekek**, ennañ peder yezh komzet en Aljeria ha Niger. 

Isrannet e vez ar yezhoù en isskourr-mañ evel-henn:
* Yezhoù tamachekek an norzh
* Yezhoù tamachekek ar su

## Gwelet ivez
* Yezhoù afrez-aziatek
* Yezhoù berberek
Yezhoù awdjilaek-soknaek

Un is-skourr eus yezhoù berberek ar reter eo ar **yezhoù awdjilaek-soknaek**, ennañ div yezh komzet e Libia:

* an awdjilaeg
* ar soknaeg

## Gwelet ivez
* Yezhoù afrez-aziatek
* Yezhoù berberek
Yezhoù siwaek

Ur is-skourr eus yezhoù berberek ar reter eo ar **yezhoù berberek ar reter**, ennañ ur yezh komzet en Egipt:

* ar siwaeg

## Gwelet ivez
* Yezhoù afrez-aziatek
* Yezhoù berberek
Yezhoù tamachekek an norzh

Un is-skourr eus yezhoù tamachekek eo **yezhoù tamachekek an norzh**, ennañ ur yezh komzet en Aljeria:

* an tamahakeg

## Gwelet ivez
* Yezhoù afrez-aziatek
* Yezhoù berberek
Yezhoù zenatiek

Un is-skourr eus yezhoù berberek an norzh eo ar **yezhoù berberek ar reter**, ennañ 12 yezh komzet e Libia, Tunizia, Maroko hag Aljeria.

Isrannet e vez ar yezhoù en is-skourr-mañ evel-hen:

* Yezhoù zenatiek ar reter
* Yezhoù gomaraek
* Yezhoù mzabek-warglaek
* Yezhoù rifek
* Yezhoù chawiyek
* Yezhoù tidikeltek

## Gwelet ivez
* Yezhoù afrez-aziatek
* Yezhoù berberek
Yezhoù tamachekek ar su

Un is-skourr eus yezhoù tamachekek eo **yezhoù tamachekek ar su**, ennañ teir yezh komzet e Mali hag e Niger:

* an tamachekeg
* an tamajekeg
* an tamajakeg

## Gwelet ivez
* Yezhoù afrez-aziatek
* Yezhoù berberek
Yezhoù tidikeltek

Un is-skourr eus yezhoù zenatiek eo ar **yezhoù tidikeltek** (*tidikelt*), ennañ 1 yezh komzet en Aljeria.

* an tidikelteg

## Gwelet ivez
* Yezhoù afrez-aziatek
* Yezhoù berberek
Yezhoù chawiyek

Un isskourr eus ar yezhoù zenatiek eo ar **yezhoù chawiyek** (*shawiya*), ennañ 12 yezh komzet en Aljeria:
* ar chawiyek

## Gwelet ivez
* Yezhoù afrez-aziatek
* Yezhoù berberek
Yezhoù atlasek

Un is-skourr eus yezhoù berberek an norzh eo ar **yezhoù atlasek**, ennañ teir yezh komzet en Israel hag e Maroko:

* ar yuzev-berbereg
* an tacheliteg
* an tamazigteg

## Gwelet ivez
* Yezhoù afrez-aziatek
* Yezhoù berberek
Yezhoù kabilek

Un is-skourr eus yezhoù berberek an norzh eo ar **yezhoù kabilek**, ennañ ur yezh komzet en Aljeria:

* ar c'habileg

## Gwelet ivez
* Yezhoù afrez-aziatek
* Yezhoù berberek
Yezhoù mzabek-warglaek

Un is-skourr eus yezhoù zenatiek eo ar **yezhoù mzabek-warglaek** (*mzab-wargla*), ennañ peder yezh komzet en Aljeria:

* an tagargrenteg
* an temasineg
* an taznatiteg
* an toumzabteg

## Gwelet ivez
* Yezhoù afrez-aziatek
* Yezhoù berberek
Yezhoù zenatiek ar reter

Un isskourr eus yezhoù zenatiek eo **yezhoù zenatiek ar reter**, ennañ teir yezh komzet e Libia ha Tunizia:
* ar gadameseg 
* an nafouseg 
* ar senedeg 

## Gwelet ivez
* Yezhoù afrez-aziatek
* Yezhoù berberek
Yezhoù rifek

Un is-skourr eus yezhoù zenatiek eo ar **yezhoù rifek** (*riff*), ennañ div yezh komzet e Maroko:

* an tarifiteg 
* ar senhadjeg

## Gwelet ivez
* Yezhoù afrez-aziatek
* Yezhoù berberek
Søren Peder Lauritz Sørensen

**Søren Peder Lauritz Sørensen** (9 a viz Genver 1868 - 13 a viz C'hwevrer 1939) a oa ur c'himiour danat ganet e Havrebjerg, Danmark. 

Adalek 1901 e voe e penn labourva Carlsberg, Kopenhagen. Gantañ e voe degaset ar pH, ur skeul evit muzuliañ an trenkter. Anavezet eo c'hoazh en abeg da ditrerezh formol Sørensen.
13 C'hwevrer

## Darvoudoù
* 1633 : Galileo Galilei a erru e Roma evit e brosez. 
* 1945 : Budapest aloubet gant an Arme Ruz. 
* 1945 : deroù bombezadeg Dresden (Trede Reich) gant United States Army Air Forces hag ar Royal Air Force.
* 1962 : distagañ a ra Saunders Lewis ur brezegenn anvet Tynged yr Iaith (*tonkad ar yezh*) war gwagennoù BBC Kembre. Gant ar brezegenn-se e voe awenet ar re a savas Cymdeithas yr Iaith Gymraeg.
* 1974 : harluet eo Aleksandr Soljenitsyn eus an Unaniezh Soviedel.

## Ganedigezhioù

* 1599 : Aleksandr VII, pab.
* 1734 : Yves Joseph de Kerguelen de Trémarec, merdeer breizhat.
* 1855 : Paul Deschanel, den a stad gall.
* 1879 : Sarojini Naidu, stourmerez evit frankiz India.
* 1888 : Georgios Papandreou, politikour gresian.
* 1903 : Georges Simenon, skrivagner gallek eus Belgia.
* 1924 : Jean-Jacques Servan-Schreiber, kazetennner, skridarnodour ha politikour gall.
* 1933 : Paul Biya, prezidant Kameroun.
* 1950 : Peter Gabriel, kaner-sonaozer saoz, unan eus pemp krouer ar strollad Genesis.
* 1973 : Robbie Williams, kaner saoz.
* 1979 : Anders Behring Breivik, sponter norvegiat.

## Marvioù

* 1571 : Benvenuto Cellini, kizeller hag aourer italian.
* 1660 : Karl X Gustav, roue Sveden.
* 1883 : Richard Wagner, sonaozer alaman.
* 1939 : Søren Sørensen, kimiour danat.
* 1954 : Gwilhoù Sezneg, kondaonet d'ar galeoù.
* 1967 : Abelardo Luján Rodríguez, prezidant Mec'hiko.
* 1979 : Boruch Dyner, mestrc'hoarier echedoù poloniat hag israelian.
* 2008 : Henri Salvador, kaner gall.

## Lidoù
* **Deiziadur henroman** : *Idibus Februariis / Feriae Jovis / Parentalia* = Deiz an *Ides* C'hwevrer, goustlet da Yaou. Kentañ gouel ar Gerent. Deiz-ha-bloaz dedi an templ *Faunus* en enezenn *Tiberina*

* **Iliz katolik** :
* Sent an deiz :

* E Breizh:
** sant Riwan.
15 C'hwevrer

## Darvoudoù
* 1965 : Kanada : ur banniel nevez, gant un delienn skav-gwrac'h ruz, a gemer plas ar banniel kozh.
* 1971 : Rouantelezh Unanet ha Republik Iwerzhon : dibab a reer rannañ al lur e kant kantvedenn, e-lec'h er reizhiad kozh e oa rannet e 20 shilling.
* 1999 : Abdullah Öcalan, penn an emsav kurd PKK, zo harzet e Kenya gant servijoù Turkia.

## Sportoù
* 1915 : krouidigezh Liverpool Fútbol Club e Montevideo (Uruguay).
* 2013 : tapet eo rekord bedel al lammat gant ar berchenn en diabarzh (6,16 m) gant an atletour gall Renaud Lavillenie, e Donetsk (Ukraina).

## Ganedigezhioù

* 1564 : Galileo Galilei, jedoniour ha steredoniour italian.
* 1710 : Loeiz XV, roue Bro-C'hall.
* 1913 : Erich Eliskases, mestrc'hoarier echedoù aostrian, alaman hag arc'hantinat.
* 1962 : Milo Đukanović, kentañ ministr ha prezidant Montenegro.

## Marvioù
* 1145 : Lucius II, pab.
* 1637 : Ferdinand II an Impalaeriezh Santel.
* 1869 : Mirza Ghalib, skrivagner ourdouek ha persek eus Indez.
* 1928 : Herbert Henry Asquith, kentañ ministr ar Rouantelezh Unanet.
* 1974 : Alan-Gwenog Berr, yezhoniour war ar brezhoneg
* 2020 : Jean-Yves Lagadeg, geriadurour ha yezhoniour brezhonek.

## Lidoù
* Deiziadur henroman : XV ante calendas Martias/ Lupercalia; Parentalia 2; Juno-Februata

* Devezh ar banniel e Kanada
* Devezh ar vro e Serbia
* Iliz kristen :
** E Breizh : sant Laouenan
Tigr dent sabrenn

|-----

An **Tigr dent sabrenn**, anvet ivez **Smilodon** (gresianeg : *dant-kontell*), a oa ur pezh mell kazhheñvel, an hini brasañ a anavezer, hag a veve gwechall en Amerika, etre 3 milion a vloavezhioù ’zo ha 10 000 bloaz ’zo pe war-dro. Aet eo al loen-se da get bremañ.
Daoust d’e anv pobl ne oa ket un tigr anezhañ.

## Ar spesadoù
Kavet ez eus bet betek-henn pemp spesad disheñvel :
* *[[Smilodon fatalis]]*, 1.6 milion-10 000 bloaz ’zo. Ment etre. Bevañ a rae koulz en Amerika an Norzh hag en hini ar Su.
* *[[Smilodon gracilis]]*, 2.5 milion-500 000 bloaz ’zo. Ar spesad bihanañ.
* *[[Smilodon populator]]*, 1 milion-10 000 bloaz ’zo. Ar spesad brasañ. Bevañ a rae e reter Amerika ar Su
* *[[Smilodon californicus]]* ha *[[Smilodon floridus]]*, isspesadoù marteze eus ar *Smilodon fatalis*.

## Doareoù pennañ
Un tigr dent sabrenn en e vent a oa brasoc'hik eget ul leon, met an hanter pounneroc’h e oa (200 kg). Berr e oa e lost, un tamm evel ul liñs, bras e oa e benn ha pavioù kreñv-kreñv en devoa. Pa oa digor-frank e c’heol e tiskenne e garvan eus 95 derez. Pep hini eus e ankdent (dent-lagad) a rae 18 cm pe war-dro.

## Doareoù bevañ
Chaseal a rae megatheriumed, machraucheniaed, kezeg gouez, mastodonted, mammouted yaouank ha bizoned.
Moarvat e chaseent evel al leoned a-vremañ. Ar parezed eo a ra al labour, ha ne c’hellont redek nemet war pennadoù berr.
Kavet ez eus bet skeledennoù tigred dent sabrenn bet gloazet-bras met chomet bev. Soñjal a ra d’ar skiantourien neuze e c’hellent bevañ a-familhoù bras ma veze sikouret ar re gwall dapet.
Ne zebrent nemet kig, hag ezhomm o devoa da zebriñ war-dro 8 kg bemdez (evit ar Smilodon populator).

## Kazheged all gant dent sabrenn
Kazheged all gant dent sabrenn a zo bet en istor loened an Douar, en Afrika hag en Eurazia. En Aostralia e oa ivez ul loen a denne dezhañ, met ur godelleg e oa.

## Mont da get
E dibenn ar marevezh skorn diwezhañ ez int aet da get. Moarvat e rae diouer al loened debrerien-geot bras a oa chaseet ganto.

## Mojenn an tigr dent sabrenn
A-douez an holl loened aet da get eo an tigr beg sabrenn unan eus ar re anavezetañ, gant ar mammouted hag an dinosaored. Kavet e vez alies el lennegezh hag er filmoù a denn d’ar ragistor.
*Gorak* pe *Gora* a veze graet anezhañ gant Rahan (bannoù-treset).

## Liammoù diavaez
* https://web.archive.org/web/20050415200150/http://www.vobs.at/bio/Referate/r-saebelzahntiger.htm (en alamaneg)
* http://www.lonetal.net/urtiere_saebelzahn.htm (en alamaneg)
* https://web.archive.org/web/20111111072712/http://www.dinosoria.com/smilodon.htm (e galleg)
Teul

Dre voas e vez graet un **teul** eus pep skor fizikel ma kaver un ditour skrivet warnañ. Ar ger orin a dalvez evit ur renabl a veze savet evit dastum anvioù an douaroù perc'hennet gant un aotrou. Mirout a ra e ster o tennañ d'ar Gwir pa dalvez d'ur skrid a ro ur brouenn pe un testeni, da skouer un teul roet d'ur c'hredour evit anavezout ma 'z eus un dlee (arc'hant) en e geñver.

Pa vez anv eus an teulioù embannet pe dasparzhet ez foran e c'heller kavout : 

* al levrioù
* ar c'helaouennoù hag ar mareadegoù
* an enrolladennoù son (kasedoù sonerezh hag ar pladennoù) pe ar pladennoù arc'hant. 
* an enrolladennoù kleweled (videokasedoù ha DVDoù)
* ar c'hartennoùoù hag ar planioù
* ar skridoù-sonerezh
* an teulioù niverel

E-touez an teulioù implijet evit traoù resis e kaver :
* ar c'henskriverezioù
* ar paperennoù-reol, ar fakturennoù, ar bilhedoù, ar rolloù-meuzioù, an tikedennoù, etc.
* an notennoù dornskrivet pe bizskrivet
* al luc'hskeudennoù
hag all...

Pa vezont miret pelloc'h eget o implij kentañ pe voas ez a an teulioù da vezañ dielloù implijet evel mammennoù an Istor.
16 C'hwevrer

## Darvoudoù
* 1514: douaridigezh Anna Vreizh e Sant-Denez.
* 1918: Lituania a embann he dizalc'hiezh.
* 1919: en Aostria e c'hell ar maouezed votiñ evit ar wech kentañ.
* 1936: Spagn : trec'h Talbenn ar Bobl er votadeg.
* 1959: Fidel Castro a zeu da vezañ rener Kuba.
* 1943: ret eo d'an holl baotred bet ganet adalek ar 1añ a viz Genver 1920 betek an 31 a viz Kerzu 1922 mont da labourat da vBro-Alamagn ; krouet Servij al Labour Ret.
* 2005: Protokol Kyoto, aprouet gant 144 Stad, zo lakaet da dalvezout.

## Ganedigezhioù

* 1698 : Pêr Bouguer, jedoniour breizhat, fizizour ha hidrografiour.
* 1710 : ar roue Loeiz XV a Vro-C’hall.
* 1786 : François Arago, steredoniour gall.
* 1799 : Heinrich von Kittlitz, ergerzher, evnoniour, naturour ha liver naturalour alaman.
* 1828 : Jean Henri Dunant, krouer ar Groaz ruz.
* 1851 : Géraud Reveilhac, milour gall, pennkaoz da afer *Pevar C'horporal [[Souain-Perthes-lès-Hurlus|Souain]]*.
* 1859 : Tom Ellis, politikour kembreat.
* 1904 : Antonin Magne, marc'houarner, en Eitrac (Cantal).
* 1906 : Vyera Mentchikova, mestrc'hoarierez echedoù tchek-breizhveuriat.
* 1907 : Adriano Chicco, mestrc’hoarier echedoù, saver kudennoù, istorour an echedoù ha skrivagner echedoù italian.
* 1915 : Annie France, aktourez sinema c'hall.
* 1941 pe 1942 : Kim Jong-il, rener Norzhkorea.
* 1959 : John McEnroe, c'hoarier tennis stadunanat.

## Marvioù

* 1685 : Charlez II, roue Bro-Saoz.
* 1891 : Goulven Morvan, skrivagner brezhonek.
* 1899 : Félix Faure, Prezidant ar republik e Bro-C'hall.
* 1907 : Giosuè Carducci, skrivagner italianek, tapet gantañ Priz Nobel al lennegezh.
* 1917 : Octave Mirbeau, skrivagner gallek.
* 1932 : Ferdinand Buisson, peoc'hgarour gall, tapet gantañ Priz Nobel ar peoc'h.
* 1960 : Adolphe Beaufrère, livour-engravour breizhat.
* 2015 : John Davies, istorour kembreat.
* 2019 : Bruno Ganz, aktour (c'hoariva, sinema ha skinwel) suis.

## Lidoù
* Deiziadur henroman : *XIV ante calendas Martias / Parentalia 3* = XIVvet deiz kent In Meurzh / trede deiz gouel ar Gerent.

* Devezh ar vro e Lituania.
* Deiz Protokol Kyoto (abaoe 2005).
* er Relijion gatolik :
** E Breizh: sant Eliaz.
Soknaeg

Ur yezh verberek eus is-skourr ar yezhoù awdjilaek-soknaek eo ar **soknaeg** (*sokna* pe *sawknah*) komzet gant tro-dro da dTripoli e Libia 

Ur yezh en arvar da vont da get an hini eo, ma n'eo ket aet da get dija. 

## Gwelet ivez
* Yezhoù berberek ar reter
* Yezhoù afrez-aziatek
Siwaeg

Ur yezh verberek eus is-skourr ar yezhoù siwaek eo ar **siwaeg** (*siwa*, *siwi* pe *zenati*) komzet gant tro-dro da 5.000 den e kornôg Glasvezeg Siwa e dezerzh gwalarn Egipt (1995).

N'eus liamm tost ebet gant yezh berberek ebet all. 

## Niverioù e siwaeg

* 1 ijîn 
* 2 sin 

## Gwelet ivez
* Yezhoù berberek ar reter
* Yezhoù afrez-aziatek
* Yezhoù Egipt
Chenoueg

Ur yezh verberek eus skourr yezhoù berberek an norzh eo ar **chenoueg** (*chenoua*) komzet gant tro-dro da 15.000-75.000 den e Aljeria (1996)

Tost a-walc'h eo geriaoueg ar yezh-mañ da hini ar c'habileg (76%)

## Gwelet ivez
* Yezhoù berberek an norzh
* Yezhoù afrez-aziatek
Tamazigteg

Ur yezh verberek eus is-skourr ar yezhoù atlasek eo an **tamazigteg** (*tamazight*, *tamazighteg kreiz-atlasek* pe *oraneg ar su*) komzet gant tro-dro da 3,5 milion a dud e Maroko (3 milion e 1998) hag en Aljeria (500.000 den) hag ivez gant enbroidi e Frañs.

40% eus an dud n'int ket gouest da gaozeal yezh ebet all, da lâret eo an arabeg. 

## Gwelet ivez
* Yezhoù berberek an norzh
* Yezhoù afrez-aziatek

## Liammoù diavaez
* Ensavadur Real evit ar Sevenadur Amazigh
Gwantcheg

Ur yezh verberek eus isskourr ar yezhoù gwantchek eo ar **gwantcheg** (*guanche*) komzet gwechall en Inizi Kanariez e Spagn.

N'eo ket gwall sur peseurt liamm e vefe etre ar yezh-mañ hag ar yezhoù berberek all. 

Ur yezh varv an hini eo, aet da get er .

## Gwelet ivez
* Yezhoù afrez-aziatek

## Liammoù diavaez
*video gwantchek
Chleuheg

Ur yezh verberek eus is-skourr ar yezhoù atlasek eo an **tacheliteg** ( تشلحيت *tašlḥiyt*, galleg: *tachelhit* pe *chleuh*, arabeg: *shilha*) komzet gant tro-dro da 8-10 milion a dud en holl e mervent Maroko hag en Aljeria. Komzet e vez ivez gant enbroidi e Frañs .

Komzet e vez ar rannyezh *souseg* (*susiua* pe *sus*) en Aljeria.

Pa vez skrivet e vez implijet peurliesañ al lizherenneg arabek

## Gwelet ivez
* Yezhoù berberek an norzh
* Yezhoù afrez-aziatek

## Liammoù diavaez
* ''Ethnologue''
* ''Rosetta Project''
* Ensavadur Real evit ar Sevenadur Amazigh
Kabileg

Ur yezh verberek eus is-skourr ar yezhoù kabilek eo ar **c'habileg** (kabileg: *taqbaylit*, ثاقبايليث *Ṯāqbāylīṯ*, LFE: /ˌθaq.βajˈliθ/) komzet gant tro-dro da 2.537.000-6.000.000 en holl dre ar bed, dreist-holl en Aljeria (8% eus ar boblañs), hag komzet ivez gant divroidi e Frañs, e Belgia hag e lec'h all.

Ne veze ket implijet ar c'habileg nemeur dre skrid a-raok an , met da c'houde eo aet war gresk an traoù skrivet e kabileg, en ur ober gant al lizherenneg latin.

Kabyle-map.jpg|Kabilia en Aljeria

## Gwelet ivez
* Yezhoù berberek an norzh
* Yezhoù afrez-aziatek
Nafouseg

Ur yezh verberek eus isskourr yezhoù zenatiek ar reter eo an **nafouseg** (*nafusi* pe *j(a)bel nafusi*) komzet gant tro-dro da 141.000 den e kornôg Libia (1998) ha gant 26.000 den all e Tunizia (1998)

Teir rannyezh zo :

* **Zouareg** (*zu(w)ara*)
* **Tamezreteg** (*tamezret* pe *duwinna*)
* **Djerbeg** (*jerbi* pe *jerba*)

## Gwelet ivez
* Yezhoù zenatiek
* Yezhoù berberek an norzh
* Yezhoù afrez-aziatek
Senedeg

Ur yezh verberek eus is-skourr yezhoù zenatiek ar reter eo ar **senedeg** (*sened*) komzet gwechall e su Tunizia.

Ur yezh varv an hini eo.

Div rannyezh a oa:

* **Tmagourteg** (*tmagurt*)
* **Senedeg** (*sened*)

## Gwelet ivez
* Yezhoù zenatiek
* Yezhoù berberek an norzh
* Yezhoù afrez-aziatek
Gadameseg

Ur yezh verberek eus isskourr yezhoù zenatiek ar reter eo ar **gadameseg** (*ghadamès*) komzet gant tro-dro da 2 000 den e Libia ha Tunizia (2 000 den).

Div rannyezh a zo:
* **Aytwaziteneg** (*ayt waziten*)
* **Eltoulideg** (*elt ulid*)

## Gwelet ivez
* Yezhoù zenatiek
* Yezhoù berberek an norzh
* Yezhoù afrez-aziatek
Gomareg

Ur yezh verberek eus is-skourr ar yezhoù gomaraek eo ar **gomareg** (*ghomara*) komzet gwechall e Maroko (1991), e reter ar menezioù Rif

## Gwelet ivez
* Yezhoù zenatiek
* Yezhoù berberek an norzh
* Yezhoù afrez-aziatek
Toumzabteg

Ur yezh verberek eus is-skourr ar yezhoù mzabek-warglaek eo an **toumzabteg** (*tumzabt*, *mzab(t)* pe *ghardaia*) komzet gant tro-dro da 70.000 (1995) den e seizh glasvezeg e Mzab en Aljeria 

Tost eo d'an tagargrenteg, an temasineg hag an taznatiteg.

Ur yezh buhez-buhezig an hini eo hag ar maouezed n'int ket gouest d'ober gant yezh ebet all peurliesañ. 

## Gwelet ivez
* Yezhoù zenatiek
* Yezhoù berberek an norzh
* Yezhoù afrez-aziatek
Taznatiteg

Ur yezh verberek eus is-skourr ar yezhoù mzabek-warglaek eo an **taznatiteg** (*taznatit*) komzet gant tro-dro da 40.000 den nepell diouzh Touat en Aljeria (1995)

Div rannyezh ez eus:

* **Gourareg** (*gurara*)
* **Touateg** (*tuat* pe *tuwat*)

Tost eo d'an toumzabteg, an tagargrenteg hag an temasineg . 

## Gwelet ivez
* Yezhoù zenatiek
* Yezhoù berberek an norzh
* Yezhoù afrez-aziatek
Tagargrenteg

Ur yezh verberek eus is-skourr ar yezhoù mzabek-warglaek eo an **tagargrenteg** (*tagargrent* pe *wargla*) komzet gant tro-dro da 5.000 den nepell diouzh Mzab en Aljeria (1995)

Teir rannyezh ez eus:

* **Wadieg** (*wadi* pe *ouedghir*)
* **Tariyiteg** (*tariyiteg*)
* **[[Temasineg]]** (*temacin* 

## Gwelet ivez
* Yezhoù zenatiek
* Yezhoù berberek an norzh
* Yezhoù afrez-aziatek
Temasineg

Ur yezh verberek eus is-skourr ar yezhoù mzabek-warglaek eo an **temasineg** (*temacine* pe *tugurt*) komzet gant tro-dro da 6.000 den en Aljeria (1995)

Evit tud zo e ne vefe ar yezh-mañ nemet ur rannyezh tagargrentek.

## Gwelet ivez
* Yezhoù zenatiek
* Yezhoù berberek an norzh
* Yezhoù afrez-aziatek
Senhadjeg

Ur yezh verberek eus is-skourr ar yezhoù rifek eo ar **senhadjeg** (*senhaja de srair*) komzet e norzh Maroko.

## Gwelet ivez
* Yezhoù zenatiek
* Yezhoù berberek an norzh
* Yezhoù afrez-aziatek
Tidikelteg

Ur yezh verberek eus isskourr ar yezhoù tidikeltek eo an **tidikelteg** (*(tamazight) tidikelt*) komzet gant tro-dro da 9 000 den e su Aljeria (1995).

Div rannyezh a zo:
* **Tidikelteg** (*tidikelt*)
* **Titeg** (*tit*)

Ur yezh en arvar da vont da get e c'hellfe bezañ dre ma'z eus muioc'h-mui a dud oc'h ober kentoc'h gant an arabeg.

## Gwelet ivez
* Yezhoù zenatiek
* Yezhoù berberek an norzh
* Yezhoù afrez-aziatek
Tamahakeg

Ur yezh verberek eus is-skourr ar yezhoù tamachekek an norzh eo an **tamahakeg** (*(tahaggart) tamahaq*, *tamachek(in)* pe *touaregeg*) komzet gant tro-dro da 62.000 den en holl en Aljeria (25.000 den e 1987), Libia (17.000 den e 1993) hag e Niger (20.000 den e 1998)

Div rannyezh zo :
* **Hogareg** *(hoggar*, *ahaggarenn*, *ajjer* pe *tahaggart)*
* **Gateg** *(ghat*, *ganet* pe *djanet)*

## Gwelet ivez
* Yezhoù tamachekek
* Yezhoù afrez-aziatek

## Levrlennadur
Charles de Foucauld (1858-1916) a aozas levrioù diwar-benn tamahakeg an Ahaggar a c'heller kavout hiziv.
* *Dictionnaire touareg-français - Dialecte de l'Ahaggar*, L'Harmattan, 2005, 
* *Textes touaregs en prose*, Édisud, 1984 
* *Chants touaregs*, Albin Michel, 1997
Chawiyeg

Ur yezh verberek eus is-skourr ar yezhoù chawiyek eo ar **chawiyeg** (*chaouia* pe *shawi(y)a*) komzet gant tro-dro da 1.400.000 den e su ha gevred Kabilia Veur en Aljeria (1993)

## Gwelet ivez
* Yezhoù zenatiek
* Yezhoù berberek an norzh
* Yezhoù afrez-aziatek
Zenagaeg

Ur yezh verberek eus is-skourr ar yezhoù zenagaek eo ar **zenagaeg** (*zenaga*) komzet gant tro-dro da 200-300 den e Maouritania (1998)

Disheñvel eo ar yezh-mañ diouzh an holl yezhoù berberek all e meur a geñver.

## Gwelet ivez
* Yezhoù zenatiek
* Yezhoù berberek an norzh
* Yezhoù afrez-aziatek
Tamajakeg

Ur yezh verberek eus is-skourr ar yezhoù tamachekek ar su eo an **tamajakeg** (*(tawallammat) tamajaq*, *tamasheq*, *tamashek(in)*, *touaregeg*, *amazigh* *tewellemet*, *tahoua (tamajeq)*) komzet gant tro-dro da 640.000 den en holl e Niger (450.000 den e 1998), Mali (190.000 den e 1991) ha gant un nebeud Touareg e Nigeria.

Div rannyezh ez eus:

* **Danageg** (*tawallammat tan dannag* pe *ioullemmedin*)
* **Atarameg** (*tawallammat tan ataram*)

 

## Gwelet ivez
* Yezhoù tamachekek
* Yezhoù afrez-aziatek
Tamajekeg

Ur yezh verberek eus isskourr ar yezhoù tamachekek ar su eo an **tamajekeg** (*(tayart) tamajeq*, *tamachek*, *amazigh* pe *touaregeg*) komzet gant tro-dro da 250 000 den e Niger (1998).

Div rannyezh a zo:
* **Aireg** (*air*, *tayart* pe *tamestayert*)
* **Tanasfarwateg** (*tanassfarwat* pe *tamagarast*)

Skrivet e vez gant ur skritur anvet ''shifinagh''

## Gwelet ivez
* Yezhoù tamachekek
* Yezhoù afrez-aziatek
Tamachekeg

Ur yezh verberek eus is-skourr yezhoù tamachekek ar su eo an **tamachekeg** (*tamasheq* pe *touaregeg*) komzet gant tro-dro da 270.000 den en holl e biz Mali (250.000 den e 1991), en Aljeria hag e Burkina Faso (20.000-30.000 den e 1991).

Touareg e vez graet eus an dud a ra gant ar yezh-mañ.

Div rannyezh ez eus, disheñvel a-walc'h an eil diouzh eben :

* **Tanaslamteg** (*tanaslamt* pe *timbuktu*)
* **Kidaleg** (*kidal* pe *tadhaq*) 

## Gwelet ivez
* Yezhoù tamachekek
* Yezhoù afrez-aziatek