Galia

**Galia** (*Gallia* e latin) a rae ar Romaned en Henamzer eus ar vro a oa etre Mor Breizh hag ar Meurvor, er c'hornôg, en un tu; ar Roen hag Alpoù an Norzh en tu all; hag er c'hreisteiz ar Pireneoù, ar Mor Kreizdouar hag ar sterioù Arnus ha Rubico (en Italia hiziv). Ne glote ket harzoù Galia eta gant re ar Stad c'hall en amzer a hiziv. Dindani e oa Belgia ha Bro-Suis a-vremañ, ar Stad c'hall, hanternoz Italia a-vremañ hag al lodenn eus an Izelvroioù hag eus Bro-Alamagn zo er c'hornôg d'ar Roen.

Galia ne oa ken ul lodenn eus un dachenn frankoc'h a oa poblet pe a oa bet poblet gant Kelted hag a zo meneget dindan an anv a Geltia adalek ar skrivagnerien c'hresian (Aristoteles ha Platon peurgetket).

Galianed a vez graet eus annezidi Galia. Ar Romaned a rae *Galli* anezhe, hogen int-i a rae *Celti* (Kelted) anezhe o-unan hervez Julius Caesar.

=Galia dieub =
Betek aloubadenn ar Romaned, n'eus tamm unaniezh politikel ebet er vro. Rannet eo etre meur a geoded, a bobladoù galian. Dizingal e tle bezañ bezañs an elfennoù a orin kelt e-touez ar boblañs ivez. An unvaniezh zo kentoc'h sevenadurel ha relijiel.

## Ar pobloù galian
*Gwelet ar pennad Pobloù Galia.

## Relijion

Relijion ar C'halianed n'eo ket anavezet mat dre ma ne veze ket skrivet o c'hredennoù gant o beleien, an drouized, ha dre ma'z int bet atahinet gant ar Romaned adalek an aloubidigezh.

Diazezet eo hon anaouedegezhioù war testenioù an arkeologiezh ha skridoù ar skrivagnerien latin ha gresianek, pagan pe gristen, dreist-holl.

Dre chañs, diazezidigezh al lezenn a gristeniezh en Hibernia (Bro-Iwerzhon hiziv) zo bet peoc'hus a-walc'h hag ul lodenn eus kredennoù hec'h annezidi, kar da re ar C'halianed, zo bet lakaet dre skrid gant menec'h kristen en amzer-se. A-drugarez d'an testennoù-se e komprener gwelloc'h an elfennoù all zo en hor c'herz.

Gallout a reer lavaret e oa ar relijion unan eus an elfennoù unvaniezh pennañ a oa etre ar bobladoù disheñvel a veve e Galia, hag etre Hibernia (Bro-Iwerzhon hiziv) ha Galatia (Turkia a vremañ).
## Yezh
Komzet e veze galianeg gant ar pep brasañ eus annezidi Galia gentistorel hep mar ebet. Rannet e oa ar yezh-se e rannyezhoù disheñvel. Ur yezh keltiek eus tiegezh ar yezhoù indezeuropek eo ar galianeg. Tost-kenañ e oa d’ar yezh a veze komzet en enez Preden d'ar c'houlz-se.

En e levr *De bello gallico* e lavar Julius Caesar e oa disheñvel teir rann dieub Galia dre o gizioù, o boazioù met ivez dre o yezh. Lod zo o klask gouzout ha komz a rae eus rannyezhoù disheñvel pe eus bezañs yezhoù all en *Aquitania* pe en hanternoz Galia. Ne veze ket komzet galianeg en *Aquitania* (war c'hlann gleiz ar Garonne), da skouer, met ur rannyezh iberek. Nevez a-walc'h ivez e oa donedigezh ar Gelted e Liguria e lec'h ma veze komzet ligurieg, ur yezh kar-tost d'an edaleg ha d'an hengeltiek.

Aet e oa ar galianeg da get war-dro ar VIvet kantved. Hervez skrivagnerien all e vije chomet bev betek ar VIIvet kantved e toleadoù distro, zoken betek ar Xvet kantved e Vro-Suis.

=Galia roman=

## An aloubadegoù

Aloubet ha konkeret eo bet Galia e pevar frapad disheñvel. Da gentañ e voe sujet ar C’halianed a oa o vevañ e kompezenn ar ster Padus (Boii, Insubres) en IIIvet kantved kent J.-K..

Goude-se e voe krouet *Gallia Narbonensis* da-heul ur brezel a-enep ur c’hevredad Galianed ha Ligured a venne tagañ keoded c’hresian Masilia e 181 kent J.-K.

En diwezh e oa anvet Julius Caesar e penn an div broviñs galian kentañ hag aloubiñ a reas ar peurrest eus ar vro binvidig-se, anvet *Galia comata*, etre 58 ha 52 kent J.-K., evit pourchas danvezioù, soudarded ha pinvidigezhioù a zigorfe dezhañ hent ar galloud e Republik Roma.

Ar pobladoù galian dieub diwezhañ eus an douar-bras a oa re traoñiennoù an Alpoù. Sujet e voent tamm-ha-tamm dre nerzh pe dre gaer dindan ren an impalaer Augustus.
## Ar proviñsoù

Rannet eo bet Galia e pemp proviñs disheñvel gant ar republik hag an impalaeriezh roman. Anvet int e latin :
* *[[Gallia Cisalpina]]* (anvet ivez *Gallia cisterior*) a oa dindani hanternoz Italia betek ar stêrioù Arnus ha Rubico. Perc'hennet e oa gant ar Romaned abaoe 222 kent J.-K. Lesanvet e veze ivez ar broviñs-se *Gallia togata* dre ma veze gwisket togaoù gant e annezidi romanekaet hag enebet e veze e-giz-se ouzh * [[Gallia Comata]]*, "Galia vlevek", a oa al lodenn dieub eus Galia e lec'h ma oa bet dalc'het d'an dilhad kelt.
* *[[Narbonensis]]*, anvet ivez *Provincia* « ar Broviñs », a-hed aodoù ar Mor Kreizdouar hag e traoñienn ar Ron. Krouet a oa bet ar broviñs gant ar Romaned e 121 kent J.-K..
* *[[Lugdunensis]]* pe *Gallia Celtica* a oa al lodenn eus Galia etre ar Garona hag ar *Sequana*. An Arvorig a oa dindani. Mont a ra d'ober ur broviñs war-bouez ul lodenn anezhi a oa staget ouzh *[[Aquitania]]*.
* *[[Belgica]]* a oa anv ar broviñs a vode keodedoù a oa bet er c'hevredad belgiat da vare an aloubidigezh
* *[[Aquitania]]* a oa anv ar vro etre ar mor, ar Pireneoù ha glannoù ar Garona. Staget e oa bet outi ul lodenn eus ar c'h-*Celtica* evit sevel ur broviñs er memes anv.

Kemmoù a voe bet degaset da c’houde en urzhiadur ar proviñsoù-se da vare an impalaeriezh.

Da skouer ez eas *Gallia Cisalpina* d'ober ul lodenn eus Italia penn-da-benn hag e paouezas e-gis-se da vezañ ur broviñs.

Anvet e veze gouarnourien ar proviñsoù impalaerel war-eeun gant an impalaerien. Re « ar Broviñs », avat, a veze choazet gant sened Roma. 
 
Emren e oa ar pep brasañ eus ar c'heodedoù. Kas a raent ar vagistrated pennañ bep bloaz da Lugdunum, kêrbenn holl broviñsoù Galia, evit touiñ fealded d'an impalaer ha da Roma.

## Ar vuhez e Galia roman

Savet e voe un niver a geodedoù nevez gant ar Romaned. Degas a rejont ivez gwellaennoù d'ar c'heodedoù kozh pa ne vezent ket paeet gant an annezidi o-unan : foromoù, dourbontoù, añfiteatroù, kouronkoù, bolzioù enor ha kement zo ... Evel-se en em strewe doareoù-bevañ ar Romaned. Azeulet e veze an doueed roman e pep keoded.

Muioc'h-mui e veze implijet al latin er vuhez foran, a-drugarez d'ar renkadoù uhelañ, d'ar varc'hadourien ha d'ar soudarded da gentañ penn. Roet e voe ar gwirioù keodediz roman klok d'ur bern Galianed. Lod memes a voe degemeret e Sened Roma adalek an impalaer Claudius.

Koulskoude e oa dizingal latinekadur ar vro. Derc'hel a rae an toleadoù a oa ar pellañ eus ar c'hreizennoù bras d'o gizioù ha d'o yezh muioc'h evit a re all. Kenderc'hel a rae an annezidi da azeuliñ o doueoù, mesket a-wezhioù gant doueed roman pe re all degaset eus an impalaeriezh (Isis, Mithra da skouer). Mirout a raent o gizioù (boued, dilhad) hag o boazioù.
Dont a reas tamm-ha-tamm ar C'halianed damlatinekaet-se da vezañ Galianed-ha-Romaned.

=Notennoù=