open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
14 Mezheven

## Darvoudoù
* 1775 : krouet eo Arme ar Stadoù Unanet gant ar C'hendalc’h.
* 1777 : degemeret eo ar banniel lesanvet *Stars and Stripes* (steredennoù ha roudennoù) da vanniel ar Stadoù Unanet, gant ar C'hendalc’h.
* 1807 : kentañ redadegoù kezeg Sant-Brieg war aodoù Saozon (Langaeg).
* 1830 :  soudard gall a zilestr e Sidi Fredj, er gornaoueg da Aljer ; deroù trevadennerezh Aljeria gant ar C'hallaoued.
* 1846 : deroù an emsavadeg a-enep Mec'hiko e Kalifornia.
* 1872 : anavezet eo ar sindikadoù gant al lezenn e Kanada.
* 1900 : dont a ra Hawaii da vezañ un tiriad stag ouzh ar Stadoù Unanet.
* 1907 : reiñ a reer ar gwir da votiñ d’ar merc’hed e Norvegia.
* 1941 : miliadoù a dud eus Estonia, Lituania ha Latvia a zo kaset en harlu en Unaniezh Soviedel.
* 1942 : kregiñ a ra Anne Frank da skrivañ he deizlevr.
* 1944 : argadet Strouezh Sant-Neven gant an Alamaned.
* 1982 : dibenn ar brezel en Inizi Maloù ; kodianañ a ra soudarded Arc'hantina gant arme ar Rouantelezh Unanet.

## Sportoù

## Ganedigezhioù

* 1726 : Thomas Pennant, naturour ha skrivagner kembreat.
* 1736 : Charles Augustin de Coulomb, fizikour gall.
* 1864 : Alois Alzheimer, neurologour alaman.
* 1868 : Karl Landsteiner, bevoniour aostrian, tapet Priz Nobel ar Fiziologiezh pe ar Medisinerezh gantañ.
* 1875 : William Henry Phelps, den a aferioù hag evnoniour stadunanat.
* 1914 : Rui de Carvalho Nascimento, mestrc'hoarier ha saver kudennoù echedoù portugalat.
* 1928 : Ernesto « Che » Guevara, dispac'her ha politikour genidik eus Arc'hantina.
* 1939 : Manuel Vázquez Montalbán, skrivagner spagnolek eus Katalonia.
* 1946 : Donald Trump.
* 1980 : Marine Galstyan, aktourez armenian.
* 1983 : Louis Garrel, aktour ha filmaozer gall.

## Marvioù
* 1920 : Max Weber, sokiologour alaman.
* 1927 : Jerome K. Jerome, skrivagner saoznek.
* 1975 : Zavier Langleiz, arzour ha skrivagner.
* 1985 : Loeiz Andouard, skrivagner brezhonek.
* 1986 : Jorge Luis Borges, skrivagner spagnolek eus Arc'hantina.
* 1994 : Mouloudji, aktour, kaner-sonaozer ha livour gall.
* 1995 : Rory Gallagher, soner iwerzhonat.
* 2006 : Jean Roba, aozer bannoù-treset (Boulig ha Billig en o zouez) eus Belgia.

## Lidoù
Koleg

Ur yezh papouek eus skourr yezhoù papouek ar reter eo ar **c'holeg** (*kol*) komzet gant tro-dro da 4.000 den (1991) e Papoua-Ginea nevez.

## Gwelet ivez
* Yezhoù papouek
* Yezhoù papouek ar reter
Willy Brandt

Kañseller Alamagn eo bet **Willy Brandt** etre 1969 ha 1974. Ganet e voe d'an 18 a viz Kerzu 1913 e Lübeck (Alamagn). E 1930 ez eas da ezel eus an SPD (Sozialdemokratische Partei Deutschlands - Strollad sokial-demokrat Alamagn). E penn an SPD eo bet etre 1964 ha 1987. E 1971 e voe roet dezhañ Priz Nobel ar Peoc'h. D'an 8 a viz Here 1992 ez eas da anaon en Unkel am Rhein (Alamagn).
Biloueg

Ur yezh papouek eus skourr yezhoù papouek ar reter eo ar **biloueg** (*bilua* pe *lavella*) komzet gant tro-dro da 8.540 den (1998) en Inizi Solomon.

## Gwelet ivez
* Yezhoù papouek
* Yezhoù papouek ar reter
Kwoteg

Ur yezh papouek eus skourr yezhoù papouek ar reter eo ar **c'hwoteg** (*kuot* pe *panaras*) komzet gant tro-dro da 2 300 den (1996) en Iwerzhon-Nevez (Papoua Ginea-Nevez). Ur yezh direnk eo.

## Gwelet ivez
* Yezhoù papouek
* Yezhoù papouek ar reter
Gouliguoleg

Ur yezh papouek eus skourr yezhoù papouek ar reter eo ar **gouliguoleg** (*guliguli* pe *gulili*) komzet gwechall en Inizi Solomon.

Ur yezh varv an hini eo.

## Gwelet ivez
* Yezhoù papouek
* Yezhoù papouek ar reter
13 Kerzu

## Darvoudoù

* 1545 : deroù Sened-Iliz Trento.
* 1570 : sinadur Feur-emglev Szczecin.
* 1642 : erruout a ra ar moraer hollandat Abel Tasman e Zeland-Nevez.
* 1920 : krouidigezh ar merk Haribo gant Hans Riegel Bonn (**HA**ns **RI**egel **BO**nn).
* 1928 : kentañ abadenn ar pezh-c'hoari *Un Américain à Paris* gant George Gershwin e Carnegie Hall (New York).
* 1937 : al lu japanat e-barzh Nánjīng (Sina).
* 1939 : Emgann Río de la Plata etre ar morlu breizhveuriat hag an hobregoner alaman *Admiral Graf Spee*.
* 1981 : al lezenn vrezel zo lakaet da ren e Polonia gant ar jeneral Wojciech Jaruzelski.
* 2003 : harzet eo Saddam Husain, prezidant Irak, gant soudarded stadunanat.
* 2007 : sinadur Feur-emglev Lisbon gant 27 ezel Unaniezh Europa.

## Ganedigezhioù
* 1521 : Sikstus V, pab.
* 1553 : Herri IV, roue Bro-C'hall ha Navarra.
* 1560 : Maximilien de Béthune, dug Sully.
* 1791 : Phillip Parker King, ergerzher breizhveuriat.
* 1797 : Heinrich Heine, barzh alaman.
* 1859 : Joseph Turmel, beleg breizhat, istorour an Dogmoù.
* 1905 : Domenico Postpischl, mestrc'hoarier echedoù italian.
* 1915 : Balthazar Johannes Vorster, kentañ ministr ha prezidant Suafrika.
* 1929 : Christopher Plummer, aktour kanadian
* 1948 : Jean Chocun, kaner ha soner gitar breizhat, unan eus tri c'hrouer ar strollad Tri Yann an Naoned.
* 1971 : Leanne Wood, politikerez kembreat.
* 1989 : Taylor Swift, aktourez ha kanerez stadunanat.


Henry IV of france by pourbous younger.jpg|Herri IV Bro C'hall
Maximilien-de-Sully.jpg|Maximilien de Béthune
Heinrich-heine 1.jpg|Heinrich Heine
Christopher Plummer.jpg|Christopher Plummer
Taylor Swift.jpg|Taylor Swift


## Marvioù

* 1250 : Friedrich II Hohenstaufen, impalaer santel
* 1466 : Donatello, kizeller italian.
* 1521 : Manuel I, roue Portugal.
* 1784 : Samuel Johnson, skrivagner ha geriadurour saoznek.
* 1840 : Louis-Charles Mahé de La Bourdonnais, mestrc'hoarier echedoù gall.
* 1849 : William Gambel, naturour stadunanat.
* 1930 : Fritz Pregl, kimiour aostrian, tapet Priz Nobel ar Gimiezh gantañ e 1923.
* 1935 : Victor Grignard, kimiour gall, tapet Priz Nobel ar Gimiezh gantañ e 1912.
* 1944 : Vassily Kandinsky, livour gall genidik eus Rusia.
* 1963 : Hubert Pierlot, politikour belgiat.
* 1964 : Pedro Petrone Schiavone, melldroader etrebroadel uruguayat.
* 1984 : Vicente Aleixandre, barzh spagnol.
* 1994 : Antoine Pinay, politikour gall.
* 1994 : Olga Roubtsova, mestrc'hoarierez echedoù soviedat.

## Lidoù
* Gouelioù broadel :
** Malta.
* Katoligiezh:
** Sant an deiz : 
*** e Breizh :
**** sant Yuzeg, abad-beleg .
** e lec'h all :
**** santez Odilia, patronez Elzas;
**** santez Lusenn, patronez Sveden.
14 Kerzu

## Darvoudoù
* 1287 : freuziñ a ra moger-vor ar Zuiderzee, 50 000 a dud a goll o buhez.
* 1542 : Mari Stuart a zeu da vezañ ar rouanez Mari Iañ Skos.
* 1789 : ar parrezioù a zeu da vezañ kumunioù.
* 1904 : gwenvidikaet eo Charlez Bleaz gant Pi X.
* 1911 : tizhet eo Pennahel ar Su (pe Pol Su) evit ar wech kentañ gant Roald Amundsen.
* 1994 : deroù al labourioù evit sevel Stankell an Teir C'hanienn e Sina.

## Ganedigezhioù

* 1503 : Nostradamus, astrolog eus Provañs.
* 1546 : Tycho Brahe, steredoniour danat.
* 1803 : Yann-Wilhoù Herri, skrivagner ha yezhour breizhat.
* 1850 : Jean Taubenhaus, mestrc'hoarier echedoù poloniat-gall.
* 1853 : Errico Malatesta, anarkour italian.
* 1873 : Oscar Chajes, mestrc'hoarier echedoù galitsian eus SUA.
* 1895 : Paul Éluard, barzh gall.
* 1895 : George VI (roue ar Rouantelezh-Unanet) etre 1936 ha 1952.
* 1897 : Kurt Schuschnigg, politiker aostrian, kañseller Aostria eus 1934 da 1938.
* 1914 : Karl Carstens, politiker alaman, pempvet prezidant Republik Kevreadel Alamagn.
* 1946 : Jane Birkin, kanerez gall ha saoz.
* 1947 : Dilma Rousseff, politikerez, prezidantez Brazil.
* 1951 : Jan Timman, mestrc'hoarier echedoù izelvroat.
* 1966 : Helle Thorning-Schmidt, kentañ ministrez Danmark.
* 1971 : Viktor Bologan, mestrc'hoarier echedoù moldovat.

## Marvioù

* 872 : Adrian II, 106 Pab.
* 1542 : Jakez V, roue Bro-Skos.
* 1799 : George Washington, prezidant kentañ Stadoù Unanet Amerika.
* 1861 : Albert von Sachsen-Coburg-Gotha, priñs alaman, pried ar rouanez Victoria.
* 1885 : Ernst Falkbeer, mestrc'hoarier echedoù aostrian.
* 1943 : John Harvey Kellogg, mezeg ha surjian amerikan, krouer ar malzennoù mais.
* 1947 : Stanley Baldwin, kentañ ministr ar Rouantelezh Unanet, meur a wech.
* 1958 : René Guillou, sonaozour gall.
* 1989 : Andrei Sac'harov, fizikour soviedat ha stourmer evit gwirioù Mab-den.
* 2013 : Peter O'Toole, aktour saoz hag iwerzhonat.
* 2018 : Edmond Simeoni, politiker korsat.

## Lidoù
* Deiz ar marmouzed
* Sent an deiz : 
** e Breizh :
*** sant Gwinier;
*** sant Eginer.
** e lec'h all :
*** sant Yann ar Groaz;
*** Gwilherm roue Bro-Skos ha den keheladoe.
Keriakeg

Ur yezh papouek eus skourr yezhoù papouek ar reter eo ar **c'heriakeg** (*keriaka keriaka*) komzet gant tro-dro da 1 000 den (1981) e Bougainville.

## Gwelet ivez
* Yezhoù papouek
* Yezhoù papouek ar reter
Wisaieg

Ur yezh eus familh yezhoù papouek ar reter eo ar **wisaieg** (*uisai*) komzet gant tro-dro da 2&nbsp;500 den (1991) e Bougainville (Papoua-Ginea Nevez).
Koromireg

Ur yezh papouek eus skourr yezhoù papouek ar reter eo ar **c'horomireg** (*koromira*) komzet gant tro-dro da 1.562 den (1990) e Bougainville.
Motouneg

Ur yezh papouek eus skourr yezhoù papouek ar reter eo ar **motouneg** (*motuna* pe *siwai*) komzet gant tro-dro da 6&nbsp;600 den e Bougainville.
Nasioyeg

Ur yezh papouek eus skourr yezhoù papouek ar reter eo an **nasioyeg** (*naasioi*, *keita* pe *aunge*) komzet gant tro-dro da  den (2007) e Bougainville, e bann Kieta.
Nagoviseg

Ur yezh papouek eus skourr yezhoù papouek ar reter eo an **nagoviseg** (*nagovisi* pe *sibbe*) komzet gant tro-dro da 5 000 den (1975) e Bougainville.
Simekoueg

Ur yezh papouek eus skourr yezhoù papouek ar reter eo ar **simekoueg** (*simeku*) komzet gant tro-dro da 1.900 den (1980) e Bougainville.
Kazoukouroueg

Ur yezh aostronezek eus skourr Yezhoù malayek-polinezek eo ar **c'hazoukouroueg** (*kazukuru*) komzet gwechall en Inizi Solomon, e Jeorjia Nevez. An dororoeg hag ar gouligoulieg (marv ivez) a vefe bet e gerent tost nemeto. En em veuziet e-barzh ar rovaniz o-do ar gazoukourouerien a goustadig abaoe an  kantved ha dilezet e voe ar yezh ganto. Marvet e oant ar gomzerien diwezhañ e derou an  kantved.

Ar pezh a anavezer diwar-benn ar c'hazoukouroueg a oa bet dastumet gant W.H.L. Waterhouse hag embannet asambles gant S.H. Ray e 1931. Arthur Capell a grede e oa ar c'hazoukouroueg ur yezh nan-aostronezek ha gant Stephen Wurm e voe lakaet e-barzh familh ar yezhoù papouek ar reter.

En ur pennad nevez e tiskouez Michael Dunn ha Malcolm Ross e oa tost framadur, geriadur ha fonologiezh ar c'hazoukouroueg ouzh hini ar yezhoù okeaniek.

Ur yezh varv an hini eo.

## Daveoù
* Dunn, Michael and Malcolm Ross (2007). 'Is Kazukuru really non-Austronesian?' *Oceanic Linguistics* 46: 210-231.

## Gwelet ivez
*Yezhoù Aostronezek
*Yezhoù okeaniek
Ayiweg

Ur yezh papouek eus skourr yezhoù papouek ar reter eo an **ayiweg** (*äiwoo*, *ayiwo*, *gnivo*, *nifilole* pe *lomlom*) komzet gant tro-dro da 8&nbsp;400 den (1999) en Inizi Santa Cruz (Inizi Salomon).

## Gwelet ivez
* Yezhoù papouek
* Yezhoù papouek ar reter
Nateugoueg

Ur yezh papouek eus skourr yezhoù papouek ar reter eo ar **nateugoueg** (*santa cruz*, *natögu*, *nendö*, *nambakaengö* pe *mbanua*) komzet gant tro-dro da 5&nbsp;000 den (1998) en Inizi Santa Cruz (Inizi Salomon).

## Gwelet ivez
* Yezhoù papouek
* Yezhoù papouek ar reter
Lavoukaleveg

Ur yezh papouek eus skourr yezhoù papouek ar reter eo al **lavoukaleveg** (*lavukaleve* pe *laube*) komzet gant tro-dro da 1.150 den (1998) en Inizi Solomon.

## Gwelet ivez
* Yezhoù papouek
* Yezhoù papouek ar reter
Karkareg-Youreg

Ur yezh digenvez eo ar **c'harkareg-youreg** (*karkar-yuri*) komzet gant 1&nbsp;142 zen bennak (1994) e Papoua-Ginea Nevez. 

## Gwelet ivez
* Yezhoù digenvez
Kibirieg

Ur yezh papouek digenvez tost ouzh ar yezhoù Treuzginea-nevezek eo ar **c'hibirieg** pe **poromeeg** (*kibiri* pe *porome*) komzet gant tro-dro da 1&nbsp;100 den (1977) e Papoua-Ginea Nevez.

## Gwelet ivez
* Yezhoù papouek
Yaleg

Ur yezh papouek digenvez eo ar **yaleg** (*yale*, *yarë* pe *nagatman*) komzet gant tro-dro da 600 den (1991) e c'hwec'h keriadenn e proviñs Sandaun, e Papoua-Ginea Nevez. Darn vrasañ a dud yaouank a gomz Tok Pisin met n'eo ket en arvar ar yezh. Implijet eo en iliz hag er c'henwerzh lec'hiel

## Gwelet ivez
* Yezhoù papouek
* Yezhoù Papoua-Ginea Nevez
Bouseg

Ur yezh papouek digenvez eo ar **bouseg** (*busa*), pe *odiayeg* (*odiai*, *uriai*), komzet gant tro-dro da 307 den (1994) e proviñs Saundaun e Papoua-Ginea Nevez.

## Gwelet ivez
* Yezhoù papouek
Bourmesoeg

Ur yezh digenvez eo ar **bourmesoeg** (*burmeso*, *taurap* pe *monau*) komzet gant tro-dro da 250 den (1998) e Papoua ar C'hornaoueg.

Ur yezh en arvar da vont da get an hini eo.
Meningoeg

Ur yezh papouek eus skourr yezhoù East Bird's Head eo ar **meningoeg** (*meningo*, *moskona* pe *sabena*) komzet gant tro-dro da 8&nbsp;000 den (1996) e Papoua ar C'hornaoueg.

## Gwelet ivez
* Yezhoù papouek
Meac'heg

Ur yezh papouek eus skourr yezhoù East Bird's Head eo ar **meac'heg** (*meyah*) komzet gant tro-dro da 15&nbsp;000-20&nbsp;000 den (1995) e Papoua ar C'hornaoueg (Indonezia).

## Gwelet ivez
* Yezhoù papouek
12 Mezheven

## Darvoudoù
* 1550 : krouidigezh kêr Helsinki gant roue Sveden, Gustav Vasa.
* 1898 : Filipinez dizalc’h diouzh Spagn.
* 1940 :
** bombezet eo porzh La Spezia (Italia) gant ar morlu gall.
** dont a ra Charles de Gaulle da Roazhon da bennren ur brezegenn diwar-benn linenn-difenn Breizh.
* 1941 : dieubet eo Reun Kreston.
* 1964 : e Suafrika eo kondaonet Nelson Mandela d’an toull-bac’h a-hed e vuhez.
* 1990 : gant parlamant Rusia eo embannet dizalc'hiezh ar vro.
* 2025 : goude bombezadegoù lies gant Israel war Tehran eo kroget ar brezel etre Iran hag Israel.

## Sportoù
* 1966 : aet Kampionad mell-droad Frañs gant Football Kleub Naoned evit an 2 gwech, José Arribas e c'hourdoner d'an ampoent.
* 2015 : lid-digeriñ kentañ C'hoarioù europat e Bakou (Azerbaidjan).

## Ganedigezhioù

* 1754 : Isaac Le Chapelier, breutaer ha politikour, unan eus saverien ar C'hleub breton.
* 1864 : Frank Michler Chapman, evnoniour ha naturour stadunanat.
* 1897 : Anthony Eden, ministr kentañ Bro-Saoz.
* 1924 : George Bush, 41 prezidant Stadoù Unanet Amerika (SUA).
* 1929 : Anne Frank, yuzevez bet ganet en Alamagn ha marvet en ur c'hamp-diouennañ.
* 1971 : Kim Le Quang, mestrc'hoarier echedoù belgiat.

## Marvioù

* 1772 : Marc-Joseph Marion du Fresne, ergerzher ha moraer breizhat.
* 1852 : Xavier de Maistre, skrivagner, livour ha milour savoian.
* 1872 : Thomas Caverhill Jerdon, loenoniour, louzawour ha mezeg breizhveuriat.
* 2003 : Gregory Peck, aktour stadunanat.

## Lidoù
*Filipinez : devezh an dizalc'hiezh (*Araw ng Kalayaan*)
Hent ar Seiz

**Hent ar Seiz** a vez graet eus an hentoù darempredet gant karavanennoù marc’hadourien a zegase seiz ha produioù all eus Sina da Europa en Henamzer hag er Grennamzer. Degaset eo bet an termen *Hent ar Seiz* gant Ferdinand von Richthofen.

Pa gomzer eus *Hent ar Seiz*, e soñjer alies en hent pennañ, boasañ, a gase eus Xi'an (a oa kêr-benn Sina gwechall), dre Lanzhou, Wuwei ha Zhangye betek Dunhuang ; eno e oa rannet etre hent an norzh ha hent ar su a yae o-daou hebiou dezerzh Taklamakan a-raok dont da unaniñ en-dro e Kashgar ha kas dre Samarkand, Buc’hara, Tehran betek Antioc’heia (hiziv Antakya), war aod ar Mor Kreizdouar.

Dre *Hent ar Seiz* e veze kaset marc’hadourezh evel ar seiz pe c’hoazh ar spisoù, ar gwer pe ar porselen. Ha dre an hent-se, ha dre ar c’henwerzh, e voe skignet relijionoù ha sevenadurioù. Evel-se e voe tizhet Sina ha Japan gant ar voudaegezh. Dre an hent-se ivez e voe ledet kredenn gristen Nestorius betek kêr-benn Sina ar mare-hont, evel m’eo bet diskouezet deomp gant enklaskoù henoniourien e Xi'an. Gant an hent-se eo deuet ar paper hag ar poultr betek ar broioù arab, hag alese, goude-se, betek broioù Europa.

Abalamour da gemmoù an hin ha d’ar brezelioù, hag abalamour dreist-holl ma voe kavet gwelloc’h mont dre hentoù mor, goude ergerzhadegoù ar Spagnoled hag ar Bortugaliz, e voe kollet talvoudegezh ha pouezusted gant *Hent ar Seiz* goude ar . Bremañ eo deuet da vezañ un hent darempredet gant touristed.

## Hent nevez ar seiz
An hent kenwezh nevez-mañ etre Europa hag Sina zo ur raktres ramzel dispaket gant ar gouarnamant sinaat e diskar-amzer 2013, dindan prezidantelezh Xi Jinping. Kalz danadeilad a zo o vezañ savet e 68 bro disheñvel : gourhentoù, hentoù-houarn, porzhioù hag all.

## Notennoù
Yezhoù kwomtarek

Ur isskourr eus ar Yezhoù papouek eo ar **yezhoù kwomtarek**, ennañ div yezh:

* Faseg
* Gouriasoeg

## Gwelet ivez
*Yezhoù papouek
Yezhoù baibaiek

Ur isskourr eus Yezhoù papouek eo ar **yezhoù baibaiek**, ennañ div yezh:

* Baibaieg
* Naieg biaka

## Gwelet ivez
*Yezhoù papouek
Naieg

Ur yezh papouek eus skourr ar yezhoù kwomtarek-baibaiek eo an **naieg** (*nai*, *biaka* pe *amini*) komzet gant tro-dro da 600 den (1991) e Papoua-Ginea Nevez.

## Gwelet ivez
* Yezhoù papouek
Baibaieg

Ur yezh papouek eus skourr ar yezhoù kwomtarek-baibaiek eo ar **baibaieg** (*baibai*) komzet gant tro-dro da 271 den (1981) e Papoua-Ginea Nevez.

Ur yezh en arvar da vont da get an hini eo.

## Gwelet ivez
* Yezhoù papouek
Faseg

Ur yezh papouek eus skourr ar yezhoù kwomtarek-baibaiek eo ar **faseg** (*fas* pe *membi*) komzet gant ouzhpenn 1&nbsp;600 den (1988) e Papoua-Ginea Nevez.

## Gwelet ivez
* Yezhoù papouek
Iyoeg

Ur yezh papouek eus skourr ar Yezhoù Treuzginea-nevezek eo an **iyoeg** (*iyo*, *Rocky Peak*, *laro* pe *yinibu*) komzet gant tro-dro da 6.900 den (2003) e proviñs Madang e Papoua-Ginea Nevez.

Tost-tre eo d'an iterieg.

## Gwelet ivez
* Yezhoù papouek
Iterieg

Ur yezh papouek eus skourr yezhoù Left May eo an **iterieg** (*iteri* pe *alowiemino*) komzet gant tro-dro da 450-500 den (1998) e Papoua-Ginea Nevez.

Tost-tre eo d'an iyoeg.

## Gwelet ivez
* Yezhoù papouek
Amaeg

Ur yezh papouek eus skourr yezhoù Left May eo an **amaeg** (*ama* pe *sawiyanu*) komzet gant tro-dro da 475 den (1990) e Papoua-Ginea Nevez.

## Gwelet ivez
* Yezhoù papouek
Nimoeg

Ur yezh papouek eus skourr yezhoù Left May eo ar **nimoeg** (*nimo* pe *nimo-wasawai*) komzet gant tro-dro da 350 den (1998) e Papoua-Ginea Nevez.

Tost-tre eo d'an nakwieg.

## Gwelet ivez
* Yezhoù papouek
Owinigeg

Ur yezh papouek eus skourr yezhoù Left May eo an **owinigeg** (*owiniga*, *samo*, *bero* pe *taina*) komzet gant tro-dro da 330 den (1998) e proviñs East Sepik e Papoua-Ginea Nevez.

## Niveroù
* 1 yuru
* 2 simubi
* 3 sogu-mubi
* 4 sunekame

## Gwelet ivez
* Yezhoù papouek
Yezhoù krisek

Un isskourr eus ar yezhoù papouek eo ar **yezhoù krisek**, ennañ peder yezh:

* Kriseg
* Rawoeg
* Pwarieg
* Warapoueg 

## Gwelet ivez
*Yezhoù papouek
*Yezhoù skoek
Yezhoù vanimoek

Un isskourr eus ar Yezhoù papouek eo ar **yezhoù vanimoek**, ennañ teir yezh:

* Skoueg
* Woutoungeg
* Vanimoeg

## Gwelet ivez
*Yezhoù papouek
*Yezhoù skoek
11 Mezheven

## Darvoudoù
* 1509 : eured Herri VIII, roue Bro-Saoz, gant Katelin Aragon.
* 1775 : kurunidigezh Loeiz XVI e Reims.
* 1903 : muntret eop of Serbian officers storms the royal palace and assassinates ar roue Aleksandr Iañ Serbia hag e wreg gant ur strollad ofiserien serb.
* 1955 : tri den ha pevar-ugent zo lazhet hag ur c'hant bennak zo gloazet e-touez an arvesterien da-heul ur gwallzarvoud etre daou garr, un Austin-Healey hag ur Mercedes-Benz, e redadeg 24 eurvezh ar Mañs.
* 2011 : en *Highland Games* Milngavie (e-kichen Glasgow, Bro-Skos), Lorne Coltart zo kampion ar bed an *[[Haggis Hurling]]* ; bannet en deus an *[[haggis]]* da 66,14 m, ha pulluc'het gourc'hoù Alan Pettigrew, a oa kampion abaoe 1984 gant ur bann a 55,11 m.

## Ganedigezhioù

* 1776 : John Constable, livour saoz.
* 1832 : Jules Vallès, skrivagner ha kazetenner gall.
* 1855 : Georg August Zenker, loenoniour ha louzawour alaman.
* 1864 : Richard Strauss, sonaozer alaman.
* 1877 : Renée Vivien, barzhez saoz c'hallek.
* 1899 : Yasunari Kawabata, skrivagner eus Japan, tapet gantañ Priz Nobel al lennegezh e 1968. 
* 1910 : Jacques-Yves Cousteau, moroniour.
* 1917 : Romanas Arlauskas, mestrc'hoarier echedoù lituanian.
* 1939 : Jackie Stewart, bleiner Formulenn 1 skosat.
* 1949 : Bernez Tangi, barzh brezhonek.
* 1953 : José Bové, peizant, politiker ha sindikalour gall.

## Marvioù

* 1183 : Herri ar Roue Yaouank, roue Bro-Saoz.
* 1488 : Jakez III, roue Bro-Skos.
* 1557 : João III Portugal.
* 1560 : Mary of Guise, rouanez Bro-Skos.
* 1727 : Jorj Iañ Breizh-Veur.
* 1859 : Klemens von Metternich, diplomat, kañseller Impalaeriezh Aostria.
* 1953 : Kristof Jezegoù, beleg katolik ha skrivagner brezhonek.
* 1979 : John Wayne, aktour amerikan.
* 1990 : Oldřich Nejedlý, melldroader etrebroadel tchekoslovak.
* 2010 : Jean Fréour, kizellour breizhat,
* 2010 : Martine Sarcey, aktourez c'hall.
* 2024 : Françoise Hardy, kanerez c'hall. 
* 2024 : Marsel Gwilhou, kaner ha konter brezhonek.

## Lidoù
8 Mezheven

## Darvoudoù

* 68 : ar Sened roman a asant d'an impalaer Galba.
* 536 : Silverius zo anvet da bab.
* 1920 : krouet eo Republik Soviedel Sokialour Galitsia.
* 1961 : aloubet eo isprefeti Montroulez gant 1500 peizant.
* 1977 : gounezet eo Kampionad mell-droad Frañs gant Football Klub Naoned evit ar 4e gwech.
* 1998 : distrujet eo iliz Sant-Tegoneg gant an tan.
* 2008 : gounezet eo Kib vell-droad Breizh (paotred) gant Pleneventer Sport a-enep An Tour d'Auvergne Roazhon.

## Ganedigezhioù

* 1508 : Primož Trubar, troer an Testamant Nevez e sloveneg
* 1671 : Tomaso Albinoni, sonaozer italian.
* 1810 : Robert Schumann, sonaozer alaman.
* 1842 : John Gerrard Keulemans, livour ha skeudennaouer izelvroat.
* 1884 : Ladislav Prokeš, mestrc'hoarier ha saver kudennoù echedoù tchek.
* 1903 : Marguerite Yourcenar, skrivagnerez c'hall.
* 1940 : Nancy Sinatra, kanourez hag aktourez amerikan.

## Marvioù

* 632 : Mohammed, profed an Islam.
* 1042 : Knut III, roue Danmark ha Bro-Saoz. 
* 1376 : Edward of Woodstock, lesanvet ar *Priñs Du*, priñs Kembre ha dug Kerne-Veur.
* 1795 : Loeiz Charlez Bro-C'hall, mab da Loeiz XVI, roue Bro-C'hall.
* 1845 : Andrew Jackson, seizhvet Prezidant Stadoù-Unanet Amerika.
* 1876 : George Sand, skrivagnerez c'hall.
* 1896 : Jules Simon, prederour ha politikour gall.
* 1902 : Eugène Mouton, skrivagner gallek.
* 1945 : Robert Desnos, barzh gall.
* 1999 : John Ellis Caerwyn Williams, skolveuriad kembreat.
* 2009 : Omar Bongo, prezidant Gabon.

## Lidoù
* Gouel ar Spered Santel, er relijion gatolik.
Kriseg

Ur yezh papouek eus skourr ar yezhoù skoek eo ar **c'hriseg** (*krisa*) komzet gant tro-dro da 400 den (1993) e Papoua-Ginea Nevez.

## Gwelet ivez
* Yezhoù papouek
* Yezhoù skoek
9 Mezheven

## Darvoudoù

* 68 : en em lazhañ a ra an impalaer roman Neron.
* 1534 : Jakez Karter eo an Europad kentañ o vageal war ar stêr Sant-Laorañs.
* 1675 : kloc'h-galv e Kastellin hag e tregont bourc'h all tro-war-dro. Penn kentañ emsavadeg ar Bonedoù ruz e Breizh-Izel.
* 1934 : Donald Duck a weler evit ar wech kentañ en un dresadenn-vev.
* 1944 : gant an Unaniezh Soviedel eo aloubet Karelia a oa e dalc’h Finland abaoe 1941.

## Sportoù
* 1939 : dilennet eo Londrez gant Poellgor etrebroadel olimpek, bodet e Londrez, evit degemer an  C'hoarioù Olimpek hañv e 1944 (ne oant ket bet dalc'het).

## Ganedigezhioù

* 1672 : Pêr Iañ, kentañ impalaer Rusia.
* 1912 : Hermann von Fehling, kimiour alaman.
* 1930 : 
** Barbara, kanerez-sonaozerez c'hall.
** Jordi Pujol i Soley, politikour katalan.
* 1941 : Jon Lord, sonaozer ha soner klavier saoz, unan eus pemp krouer ar strollad Deep Purple.
* 1945 : Luis Ocaña, reder marc'h-houarn eus Spagn.
* 1951 : Giuliana Fittante, mestrc'hoarierez echedoù italian, Kampionez Italia e 1990 ha 2000.
* 1961 : Michael J. Fox, aktour (sinema ha skinwel) kanadian-stadunanat.
* 1963 : Johnny Depp, arzour stadunanat.
* 1984 : Wesley Sneijder, melldroader etrebroadel izelvroat.

## Marvioù

* 68 : Neron, impalaer roman.
* 1870 : Charles Dickens, skrivagner saoznek.
* 1974 : Miguel Ángel Asturias, skrivagner spagnolek eus Guatemala, tapet gantañ Priz Nobel al lennegezh.
* 1980 : Miguel Capuccini, diwaller-pal etrebroadel uruguayat.

## Lidoù
;Relijion gatolik
* Sant Koulm, sant eus Iwerzhon enoret e Plougouloum.
13 Mezheven

## Darvoudoù
* 1944 : lazhet 31 gouestlad e Plestan gant Gestapo ha *Feldgendarmerie* Sant-Brieg.
* 1995 : ar Prezidant Jacques Chirac a embann e vo paouezet gant an arnodoù nukleel e Polinezia c'hall.
* 1997 : kentañ bannadenn ar film tresadennoù-bev *[[Hercules (film, 1997)|Hercules]]* e Stadoù-Unanet Amerika.
* 2005 : anavezet eo an iwerzhoneg evel yezh ofisiel en Unaniezh Europa.

## Sportoù
* 2009 : aet Kib vell-droad Breizh (paotred) gant US Menezgervant 1-0 ouzh FK 56 An Oriant (3), e Plouzeniel.
* 2010 : aet Kib vell-droad Breizh (paotred) gant Gward A-raok Plouvorn 2-0 ouzh Ploermael FK, e Karnod.

## Ganedigezhioù

* 40 : Gnaeus Julius Agricola, jeneral roman.
* 823 : Karl Voal, impalaer ha roue Franked ar C'hornôg.
* 1831 : James Clerk Maxwell, fizikour skosat.
* 1865 : William Butler Yeats, skrivagner saoznek eus Iwerzhon, tapet gantañ Priz Nobel al Lennegezh.
* 1888 : Fernando Pessoa, skrivagner portugalek.
* 1936 : Michel Jazy, reder damhir gall.
* 1944 : Ban Ki-moon, eizhvet sekretour meur Aozadur ar Broadoù Unanet.
* 1959 : Klaus Iohannis, politiker, prezidant Roumania.
* 1962 : Paul Motwani, mestrc'hoarier echedoù skosat.
* 1963 : Félix Tshisekedi, prezidant Republik Demokratel Kongo.

## Marvioù

* 1884 : Jan Arnošt Smoler, skrivagner sorabek.
* 1886 : Loeiz an eil, roue Bavaria (1864-1886).
* 1917 : Jean-Mathurin Cadic, beleg ha barzh brezhonek.
* 1970 : Jean-Marie Louvel, politikour norman.
* 1986 : Benny Goodman, soner jazz amerikan, c'hoarier saksofon, treujenn-gaol ha pennsoner.
* 1998 : Éric Tabarly, milour er Morlu gall ha merdeer.
* 2005 : Eugénio de Andrade, barzh portugalat.
* 2006 : Charles Haughey (*Cathal Ó hEochaidh*), politikour ha den-Stad iwerzhonat.
* 2021 : Jorj Kadoudal, soner.

## Lidoù
Skoueg

Ur yezh papouek eus skourr ar yezhoù skoek eo ar **skoueg** (*skou* pe *tumawo*) komzet gant tro-dro da 700 den (1999) e Papoua ar C'hornaoueg.

## Gwelet ivez
* Yezhoù papouek
* Yezhoù skoek
Yezhoù boraiek-hattamek

Un is-skourr eus ar Yezhoù papouek eo ar **yezhoù boraiek-hattamek**, ennañ div yezh

* Boraieg
* Hattameg

## Gwelet ivez
*Yezhoù papouek
Yezhoù norzh halmahereg

Un isskourr eus ar Yezhoù papouek eo ar **yezhoù norzh halmahereg**, ennañ pevarzek yezh:

* Ternateg
* Tidoreg
* Galeleg
* Labeg
* Lolodeg
* Kaoeg
* Modeleg
* Pagoueg
* Gamkonoreg
* Iboueg
* Sahoueg
* Waiolieg
* Tabaroueg
* Makianeg ar c'hornôg

## Gwelet ivez
*Yezhoù papouek
Yezhoù Bird's Head

Un isskourr eus ar Yezhoù papouek eo ar **yezhoù Bird's Head**, ennañ dek yezh:

* Abountateg
* Meoneg
* Maibrateg
* Tehiteg
* Kalabreg
* Segeteg
* Moieg
* Moraideg

## Gwelet ivez
*Yezhoù papouek
Yezhoù mpourek

Un isskourr eus ar Yezhoù papouek eo ar **yezhoù mpourek** pe **kebarek**, ennañ ur yezh nemetken:

* Mpoureg

## Gwelet ivez
*Yezhoù papouek
Hattameg

Ur yezh papouek eus skourr yezhoù papouek ar c'hornaoueg eo an **hattameg** (*hattam* pe *miriei*) pe **boraieg** (*borai*, *tinam*, *moi*, *adihup*, *uran* pe *mansim*) komzet gant tro-dro da 16&nbsp;000 den (1993) e Papoua ar C'hornaoueg.

## Gwelet ivez
* Yezhoù papouek
* Yezhoù boraiek-hattamek
Maibrateg

Ur yezh papouek eus skourr yezhoù papouek ar c'hornaoueg eo ar **maibrateg** (*mai brat*, *ayamaru*, pe *ajamaru*) komzet gant tro-dro da 20&nbsp;000 den (1987) e Papoua ar C'hornaoueg.

Pemp rannyezh a zo:
* **Maisawieteg** (*maisawiet*)
* **Maiyaheg** (*maiyah*)
* **Maimakeg** (*maimaka*)
* **Maimaka** (*maimaka*)
* **Maisefa** (*maisefa*)

## Gwelet ivez
* Yezhoù papouek
Abouneg

Ur yezh papouek eus skourr yezhoù papouek ar c'hornôg eo an **abouneg** (*abun*, *yimbun* pe *a nden*) komzet gant tro-dro da 3.000 den (1995) e Papoua ar C'hornaoueg (Indonezia).

Teir rannyezh a zo:
* **Abouneg tatek** (*abun tat* pe *karon pantai*)
* **Abouneg jiek** (*abun ji* pe *madik*)
* **Abouneg jeek** (*abun je*)

## Gwelet ivez
* Yezhoù papouek
Moraideg

Ur yezh papouek eus skourr yezhoù papouek ar c'hornaoueg eo ar **moraideg** (*moraid*) komzet gant nebeutoc'h evit 1000 den (1988) e Papoua ar C'hornaoueg.

## Gwelet ivez
* Yezhoù papouek
Kalabreg

Ur yezh papouek eus skourr yezhoù papouek ar c'hornaoueg eo ar **c'halabreg** (*kalabra* pe *beraur*) komzet gant tro-dro da 2&nbsp;100 den (1975) e Papoua ar C'hornaoueg.

Tost eo d'an tehiteg.

## Gwelet ivez
* Yezhoù papouek
Segeteg

Ur yezh papouek eus skourr yezhoù papouek ar c'hornôg eo ar **segeteg** (*seget*) komzet gant tro-dro da 1.200 den (1988) e keriadenoù Walian, Sailolof, Segum ha Seget e Papoua ar C'hornaoueg.

## Gwelet ivez
* Yezhoù papouek
Galeleg

Ur yezh papouek eus isskourr ar yezhoù norzh halmahereg eo ar *galeleg* (*galela*) komzet gant tro-dro da 79&nbsp;000 den (1990) e Maluku (Indonezia).

Peder rannyezh a zo:

* **Kadaieg** (*kadai*)
* **Kadineg** (*kadina*)
* **Morotaieg** (*morotai*)
* **Sopieg** (*sopi*)

## Gwelet ivez
* Yezhoù papouek
* Yezhoù papouek ar c'hornôg
Labeg

Ur yezh papouek eus isskourr ar yezhoù norzh halmahereg eo ar **labeg** (*laba* pe *kedi*) komzet gant tro-dro da 2&nbsp;000 den (1991) e Maluku (Indonezia).

Tost-tre eo d'ar galeleg ha d'al lolodeg.

## Gwelet ivez
* Yezhoù papouek
* Yezhoù papouek ar c'hornôg
Istor Madagaskar

## [[Vvet kantved]]
* Tizhet eo an enez gant trevadennerien Afrikan hag Indonezian.

## [[VIIvet kantved]]
* Etre ar  hag an  e vez krouet kontouerioù gant an Arabed a-hed aodoù Afrika ar meurvor Indez : Mogadiscio, Kismayou, Malindi, Mombasa, inizi Pemba ha Zanzibar, Kiloa, Sofala… En em staliañ a reont ivez war an inizi Komorez ha darempredoù o deus gant Madagaskar. 

## [[VIIIvet kantved]]
* Tizhet eo aod Madagaskar gant ar Velanezianed en em vesk gant ar Vantoued deuet eus ar c'hevandir. Kenwerzh war eskemm e Sanga.

## [[IXvet kantved]]
* Kenwerzhourien vuzulman en em stailh er gwalarn hag er gevred.

## Treuztiriadoù bras an

### Dilestrañ
En  e talc'h Indoneziz niverus d'en em staliañ war aod reter Madagaskar betek an  kantved. Diouzh tu aod ar c'hornôg e kendalc'h ivez treuztiriadegoù an Afrikaned en hevelep doare. 
Savet ez eus bet gant Arabed Kiloa diazezadurioù en inizi Komorez, met dibab a reont dilezel an enez vras. Hironed niverus, an Antalaoted, genidik eus Komorez, en em stailh war aod an norzh. Ganet diwar ur meskaj etre Arabed, Malgached hag Afrikaned e komzont ur yezh deveret eus ar Swahili. War aod ar biz en em stailh an Iharanaed, pobl mesket-tre met afrikan a orin dreist-holl. War aod ar gevred eo ar Zafied a daol o zroad. Lakaet int gant an hengoun da vezañ diskennidi Ramiria hag hendadoù an Antambahoakaed hag an Antanosied. Etre an  hag ar  eo an Antemoroed en em stailh war aod ar gevred. Eus Komorez e teuont ha bevet o dije e bro an Iharanaed a-raok gwriziennañ muioc'h er su.
Peñseidi a bep seurt (Indeziz, Indoneziz, tud arabekaet ha Portugaliz goude-se) o deus bet krouet kêrioù en arvor ivez etre an  hag ar . Fonnus int bet lonket gant ar boblañs tro-dro avat ha kollet eo bet ganto o merkoù identelezh a-gent. 

### Eus an arvor d'an argoad
Tamm-ha-tamm e krog darn eus pobladoù an arvor da drevadenniñ douaroù argoad an enez. Er gevred e vez krouet tierniezh an Antandroyed gant ar Zafi-Manara ha hini ar Vasikoroed gant ar Zafi-Ndravola. Er reter e lakaer ar priñs antemoro Rambo da orin Tanalaed Ikongo. En em gavout a ra an Hovaed war an uhelgompezenn greiz war dreuzoù ar .
Modoleg

Ur yezh papouek eus isskourr ar yezhoù norzh halmahereg eo ar **modoleg** (*modole*) komzet gant tro-dro da 2&nbsp;000 den (1983) e Maluku (Indonezia).

Div rannyezh a zo: hini an norzh hag hini ar su.

## Gwelet ivez
* Yezhoù papouek
* Yezhoù papouek ar c'hornôg
Pagoueg

Ur yezh papouek eus isskourr ar yezhoù norzh halmahereg eo ar **pagoueg** (*pagu* pe *pagoe*) komzet gant tro-dro da 2&nbsp;000-3&nbsp;000 den (1983) e Maluku (Indonezia).

Teir rannyezh a zo:
* **Isameg** (*isam*)
* **Pagoueg** (*pagu*)
* **Toliwikoueg** (*toliwiku*)

## Gwelet ivez
* Yezhoù papouek
* Yezhoù papouek ar c'hornôg
Iboueg

Ur yezh papouek eus isskourr ar yezhoù norzh halmahereg eo an **iboueg** (*ibu*) komzet gant un nebeud tud nemetken (1987) e Maluku (Indonezia).

Ur yezh en arvar da vont da get an hini eo.

## Gwelet ivez
* Yezhoù papouek
* Yezhoù papouek ar c'hornôg
Sahoueg

Ur yezh papouek eus isskourr ar yezhoù norzh halmahereg eo ar **sahoueg** (*sahu*) komzet gant tro-dro da 7&nbsp;500 den (1987) e Maluku (Indonezia).

Div rannyezh a zo:
* **Palisoueg** (*palisua* pe *pa'disua*)
* **Talaieg** (*tala'i*)

## Gwelet ivez
* Yezhoù papouek
* Yezhoù papouek ar c'hornôg
Tabaroueg

Ur yezh papouek eus isskourr ar yezhoù norzh halmahereg eo an **tabaroueg** (*tabaru*) komzet gant tro-dro da 15&nbsp;000 den (1991) e Maluku (Indonezia).

Div rannyezh a zo:
* **Adoueg** (*adu*)
* **Nyekoueg** (*nyeku*)

## Gwelet ivez
* Yezhoù papouek
* Yezhoù papouek ar c'hornôg
Ternateg

Ur yezh papouek eus isskourr ar yezhoù norzh halmahereg eo an **ternateg** (*ternate*) komzet gant tro-dro da 42&nbsp;000 den da yezh kentañ ha gant 20&nbsp;000 den ouzhpenn da eil yezh (1981) e Maluku (Indonezia).

## Gwelet ivez
* Yezhoù papouek
* Yezhoù papouek ar c'hornôg
Makianeg ar c'hornôg

Ur yezh papouek eus isskourr ar yezhoù norzh halmahereg eo **makianeg ar c'hornôg** (*makian barat* pe *makian luar*) komzet gant tro-dro da 12&nbsp;000 den (1977) war inizi Makian ha Kayoa e Maluku (Indonezia).

## Gwelet ivez
* Yezhoù papouek
* Yezhoù papouek ar c'hornôg
7 Mezheven

## Darvoudoù
* 1099 : deroù ar Groaziadeg kentañ, gant Seziz Jeruzalem.
* 1494 : sinadur Emglev Tordesillas etre Kastilha ha Portugal, evit rannañ ar bed etrezo.
* 1654 : dont a ra Loeiz XIV da vezañ Roue Frañs.
* 1905 : dispartiet eo Norvegia diouzh Sveden.
* 2001 : trec’h eo Tony Blair ha Strollad al Labour er vouezhiadeg, er Rouantelezh Unanet.

## Sportoù

## Ganedigezhioù

* 1848 : Paul Gauguin, livour gall († 8 a viz Mae 1903 e Hiva Oa).
* 1896 : Imre Nagy, politikour hungarat.
* 1917 : Dean Martin, aktour ha kaner amerikan.
* 1920 : Georges Marchais, politikour gall komunour.
* 1930 : Bellini, melldroader etrebroadel brazilian.
* 1942 : Padrig al Lay, rener embregerezh ha prezidant Stade Rennais Football Club abaoe ar 7 a viz Mae 2010.
* 1946 : Fancy, soner, kaner ha produer sonerezh alaman.
* 1953 : Johnny Clegg, soner eus Suafrika.
* 1959 : Mike Pence.

## Marvioù

* 1329 : Robert Iañ a Vro-Skos, anvet ivez **Robert the Bruce**.
* 1843 : Friedrich Hölderlin, skrivagner alamanek.
* 1954 : Alan Turing, jedoniour saoz.
* 1965 : Judy Holliday, aktourez stadunanat.
* 1980 : Henry Miller, skrivagner stadunanat.
* 2011 : Jorge Semprún, skrivagner ha politikour spagnol.
* 2017 : Wesley E. Lanyon, evnoniour stadunanat.

## Lidoù
Tehiteg

Ur yezh papouek eus isskourr ar yezhoù Bird's Head eo an **tehiteg** (*tehit* pe *kaibus*) komzet gant tro-dro da 8&nbsp;800 den (1993) e Papoua ar C'hornaoueg.

Seizh rannyezh a zo:
* **Tehiteg jitek** (*tehit jit*)
* **Mbolefleeg** (*mbole fle*)
* **Saifieg** (*saifi*)
* **Imyaneg** (*imyan*)
* **Sfariereg** (*sfa riere*)
* **Fkareg** (*fkar*)
* **Sawiat-salmeiteg** (*sawiat salmeit*)

## Gwelet ivez
* Yezhoù papouek
* Yezhoù papouek ar c'hornôg
Meoneg

Ur yezh papouek eus isskourr ar yezhoù Bird's Head eo ar **meoneg** (*meon*, *karon dori* pe *maiyach*) komzet gant tro-dro da 5&nbsp;000 den (1987) e Papoua ar C'hornaoueg.

## Gwelet ivez
* Yezhoù papouek
* Yezhoù papouek ar c'hornaoueg
Warenborieg

Ur yezh papouek eus isskourr ar yezhoù Mamberamo Izelañ eo ar **warenborieg** (*warenbori*, *warembori* pe *waremboivoro*) komzet gant tro-dro da 600 den (1998) Papoua ar C'hornaoueg.

## Gwelet ivez
* Yezhoù papouek
* Yezhoù papouek ar c'hornôg
Mpoureg

Ur yezh papouek eus isskourr ar yezhoù mpourek eo ar **mpoureg** (*mpur*, *amberbaken*, *ekware* pe *dekwambre*) komzet gant tro-dro da 7&nbsp;000 den (1993) e Papoua ar C'hornaoueg.

Div rannyezh a zo:

* **Sirireg** (*sirir*)
* **Adjiweg** (*ajiw*)

## Gwelet ivez
* Yezhoù papouek
* Yezhoù papouek ar c'hornôg
Malta

Emañ **Republik Malta** en un enezeg e Su Europa, er Mor Kreizdouar etre Italia ha Tunizia, en ul lec'h strategel-kenañ, ken eo bet renet gant meur a c'halloud riek abaoe kantvedoù. Ur republik dizalc'h eo hiziv abaoe 1964. Dezhi ar gorread bihanañ (316 km²) e-touez izili Unaniezh Europa. Ur plas poblet-tre eo e-lec'h m'eo diaes kavout labour evit pep Maltad ha strewet eo an divroidi er bed a-bezh.Pa oa Breizh-Veur o ren (1800-1964) eo bet diorroet oberezhioù greantel war-dro ar sevel listri ha chanterioù-bigi bras a veze eno. Hiziv e vez diorroet an touristerezh diwar an traezhennoù heoliet mizioù-pad, ar savadurioù kozh hag ar splujerezh. Priziet eo enezeg Malta gant an Europiz pa gavont eno tud liesyezhezek, prizioù izel hag un hin blijus.
Kêr-benn Republik Malta a zo hec'h anv Valletta. En enezeg e kaver an enezenn pennañ, Enez-Valta (216 km²), div enezenn boblet nebeutoc'h, Enez-Ghawdex (Enez-Gozo) hag Enez-Kemmuna (Enez-Comino) ha peder enezenn digenvez, Cominotto, an div enezenn Sant-Paol hag hini Filfola.

## Istor

Poblet eo bet Malta abaoe war-dro 5200 kent Jezuz-Krist. Er mare-se e rene ur sevenadur ragistorel a-bouez, ur milved a-raok piramidenn vras Gizah. Kavet e vez roudoù divent eus monumantoù mein a seblant bezañ bet harpet gant ur riez c'halloudus. War-dro 1000 kent Jezus-Krist e teuas ar Fenikianed er vro evit staliañ trevadennoù, ur seurt rakpost evit ledanaat o c'henwerzh e kornôg ar Mor Kreizdouar. E 736 kent Jezuz-Krist e voe aloubet staliadurioù fenikian gant ar C'hresianed hag e voe roet anv *Melita* d'an enezenn bennañ (diwar liv ar mel a zo hini ar mein-raz marteze). 

Gant Kartago e (400 kent Jezuz-Krist) e voe aloubet an enezeg ha goude gant Roma. Pinvidikaat a reas Malta gant ar Romaned pa oa ur *municipium* hag ur geoded kevredet (*foederata civitas*). Chom a ra meur a savadur roman da dest levezon vras ar Romaned. E 60e tilestras sant Paol a Darsos war Valta dre zegouezh ur peñse war aodoù Bae Sant-Paol (anvet diwar an darvoud koulz hag an div enezenn a gaver eno). Kontet eo an istor en Lizheroù an Ebestel.

Eus 400 da 900 e kouezhas Malta dindan beli an Impalaeriezh Bizantion, met drastet e voe gant ar Vandaled war a seblant. Aloubet e voe ivez gant an Arabed e 870 hag e weler an dra diwar ar malteg, dezhañ ur substrad arabek gant gerioù italianek, gallek ha saoznek. Arabek eo orin an darn-vuiañ eus an anvioù-lec'h : "Dzira" (*djezair* = "enez"), "Mdina" (*medina* = "kêr"), "Marsa" (*marsah* = "porzh"), "Rabat".
Skarzhet e voe an Arabed e 1090 gant an Normaned ha ganto e teuas ar Gristeniezh en-dro. Rummadoù-roueed all a zeuas da ren ar vro : an Añjeviz, an Hohenstaufen hag an Aragoniz (1287).
Er mare-se e voe staliet noblañs Malta hag e chom implijet 32 ditl.
La Destruction de Jérusalem

**La Destruction de Jérusalem** zo ur mister brezhonek ha n'haller ket gouzout pezavare ervat e oa bet savet ar skrid orin anezhañ abalamour ma'z eo bet kollet. Adkavet ez eus bet tammoù eus an destenn en un dornskrid gant Dom Louis Le Pelletier (1663 - 1733), ennañ danvez ar geriadur a voe embannet e 1752 gant Dom Ch. Taillandier.

C'hoant en doa Le Pelletier da lakaat war-wel gerioù krennvrezhonek diaes da gompren evit aesaat studi ar yezh kozh-se, setu perak n'en deus ket adskrivet penn da benn al levr, met meneget elfennoù dedennus da studiañ. N'haller ket gouzout piv a brezeg nag e pe urzh int bet skrivet er skrid orin. Ur c’holl dibar eo evit lennegezh Breizh, n'eus ket nemet pediñ evit ma vo adkavet ur skrid orin all pe dremen gant studiañ ar roudoù-mañ.

Roparz Hemon en deus dastumet frazennoù ar geriadur hag an dornskrid en ul levr anvet "La Destruction de Jérusalem", embannet e Dulenn gant The Dublin Institute for Advanced Studies e 1969.

Bez e kaver ivez, e-barzh al levr-se, ar pezh a chom eus "Amouroustet eun den coz pêvar huguent bloaz pehini so orguet à vez eur plac’h jaoanc hen oad a c’huezecq bloaz", roudoù ur pezh-c'hoari dastumet gant Le Pelletier ivez.

***Setu penaos e krog ar pezh c’hoari** (e-barzh dornskrid Le Pelletier) **:**


 
  
   **[[Krennvrezhoneg]]**

  
  
   **[[Brezhoneg]]**

  
 
 
  

Autrounez assezet ha clevet an feutou,
Ha pebez maru a hoarvoe da Map Doe Roe ploeou :
Dan payllart vyll Pylat, ha de holl Cannadou,
Ha querz da Cayphas, hac Annas peur hassaou

En guyr da prydyry querz an punyssyon,
A dleeff coezaff en hy. Ha pez dystructyon,
Querz a troas da goelaff peur scaff Roe an anaffon :
Dre no em castyzent, ha na mennent pardon.

[...]

Goude bout fynvezet ha dasorchet Iesu :
Daou uguent bloaz goude, ha galhe ez ve mu
Ez eaz Ierusalem, ha Bezlem e remu
Enhy ne manas barr na ty na marr na ru.

  
  

Aotrounez azezit ha klevit ar fedoù,
Ha pebezh marv a c’hoarvoe da Vab Doue Roue ar ploeoù
D'an pailhard vil Pilat, ha d'e holl Kannadoù
Ha kerz da Gaïfa ha Anna peur aes

En gwir da prederiñ kerz ar punisïon
A dlee kouezhañ amañ. Ha pebezh distruksïon,
Kerz a troas da ouelañ peur skañv Roue an Anaon
Dre n'o em kastizent, ha na mennent pardon.

[...]

Goude bout finvezet ha dasorc’het Jezu(z) :
Daou-ugent vloaz goude, a c’hallfe e ve mu(i)
Ez eas Jerusalem ha Bezleem e remu
Enni ne vanas barr, na ti na barr na ru.

  
 


***Notennoù :**

**1-** C'hoarvoe: c'hoarvezas. Ar verb c'hoarvezout, a zo savet diwar ar verb bout, a veze displeget eveltañ.

**1-** Ploeoù : ret eo kompren "broadoù" kentoc’h

**2-** Kerz : bez e kaver "sertes" e-barzh geriadur Favereau

**3-** Dre n'o em : e Brezhoneg a-vremañ e vefe "dre n'en em", gwechall e oa displeget ar stumm emober :
 - Ma em (am em)
 - Da em (az em)
 - E em
 - He em
 - Hon em
 - Hoz em
 - O em
Bremañ ne chom ken ar stumm "en em"

**4-** Finvezet : marvet, implijet eo c’hoazh, stummet diwar ar ger "fin".
Krennvrezhoneg

Ar **c'hrennvrezhoneg** eo ar stumm eus ar brezhoneg a veze komzet ha skrivet etre dibenn an  ha kreiz ar .

## Mareadoù ar C’hrennvrezhoneg
*1100 - 1450 : rakkrennvrezhoneg
*1450 - 1600 : krennvrezhoneg klasel
*1600 - 1659 : krennvrezhoneg diwezhat

## Ar rakkrennvrezhoneg
Eus ar rakkrennvrezhoneg ne vez anavezet nemet spisc’herioù, anvioù-tud hag anvioù-lec’h.
Ivonet Omnes en deus skrivet ur varzhoneg war marzh an dornskrid e oa o sevel dre eilskrivañ war-dro ar bloavezhioù 1350 ; setu amañ ar varzhoneg hag he reizhiad klotennoù :

## Skridoù krennvrezhonek klasel
* *[[Dialog etre Arzur Roe d'an Bretounet ha Guinclaff|An Dialog etre Arzur Roe d'an Bretounet ha Guynglaff]]*, skrivet war-dro 1450.
* *Ar C'hredo*, en ur dornskrid eus 1456
* *[[Catholicon]]*, geriadur brezhoneg-galleg-latin Jehan Lagadeuc, skrivet e 1464 ha moullet e 1499
* Geriaoueg Arnold Von Harff, ur beajour alaman, skrivet etre 1496 ha 1499
* *[[Buez Santez Nonn|Buhez Santes Nonn hag he map Devy]]*, skrivet etre 1480 ha 1500
* *[[Buhez Santez Barba|Buhez Santes Barba]]*, moullet e 1557
* *[[Le Mirouer de la Mort]]*, moullet e 1575
* *[[Buhez Santez Katell|Buhez an Itron sanctes Cathell]]*, embannet e 1576
* *An Buhez Sant Gwenôlé Abat - Ar Kentaf eus a Lantevennec*, skrivet e 1580

* Tremenuan an Ytron Guerches Maria
* Pemzec Leuenez Maria
* Buhez Mab Den

## Skridoù krennvrezhonek diwezhat
* *[[Nouelou Ancien ha Devot|An nouelou ancien ha devot]]*, embannet gant ar beleg leonat Tangi Gwegen e 1650

## Levrlennadur
* Herve Bihan : *An Dialog etre Arzur Roe d'an Bretounet ha Guynglaff*, TIR, 2013 
* ERNAULT, Émile : *Le Mirouer de la Mort* • Lenn en-linenn — *L'ancien mystère de Saint-Gwénolé* (An Buhez Sant Gwenôlé Abat, 1580) • Lenn en-linenn — *Glossaire moyen-breton*, 1895, Genève : Slatkine Reprints, 1975
* PENNAOD, Goulven : *An nouelou ancien ha devot*, Preder, 1978  — *Dornlevr krennvrezhoneg*, Preder, 1979
Dekvloavezhiad kenemprañ ar Romed

Un intrudu bet kemeret gant seizh bro eus kreiz ha gevred Europa eo **Dekvloavezhiad kenemprañ ar Romed**. Ar pal eo dont a-benn da wellaat stad sokioarmerzhel minorelezh ar Romed (anvet c'hoazh Tsiganed) ha kinnig ul lec'h dereat dezho (kenemprañ) er gevredigezh hollek er ranndir-se. Lañset e oa bet al luskad e 2005 gant al lugan meneget a-us. Sañset eo padout betek 2015. Bez' ez eo ar c'hentañ raktres liesvroadel en Europa evit gwellaat buhez ar Romed.

Seizh bro a gemer perzh e Dekvloavezhiad Kenemprañ ar Romed: Bulgaria, Kroatia, Republik Tchek, Hungaria, Makedonia, Roumania ha Serbia-ha-Montenegro. Brazik eo ar vinorelezh rom en holl vroioù-se ha droukziforc'h zo bet a-enep d'ar Romed enno, ken war dachenn an armerzh ha war an dachenn sokial.

E 2005, o deus gouestlet gouarnamantoù ar broioù a-us tostaat live bevañ ar Romed ouzh hini ar peurrest eus poblañs ar vro ha lakaat un termen da gelc'h-bac'h ar baourentez hag an argas emañ prizoniet an darn vrasañ eus ar Romed ennañ.

Da ziwall a vo ne dalvezo ket ar raktres kenemprañ armerzhel ha sokial-mañ da vaskl evit ur politikerezh enteuziñ sevenadurel ha yezhel kuzh.

## Liamm diavaez

* Dekvloavezhiad Kenemprañ ar Romed - lec'hienn ofisiel (e saozneg)
Ivonet Omnes

**Ivonet Omnes** a oa ur c'hloareg breizhat eus ar .

Anavezet eo e anv dre ma voe skrivet gantañ war dornskrid latin *Speculum Historiale* Vincent de Beauvais (1184/1194-1264), bloaziet etre 1330 ha 1350. E marz an dornskrid latin-mañ e oa oc'h eilañ e skrivas un nebeud gwerzennoù krennvrezhonek. Diskoachet e voent d'an 20 a viz Genver 1913 gant Joseph Loth, hag embannet damc'houde er Revue Celtique. Sellet e vez outañ evel ar c'hoshañ skrivagner brezhonek anavezet.

Ne ouzer tra diwar-benn Ivonet Omnes, a c'hellfe bezañ ur c'hloareg laosk e spered e-keñver erbedennoù an Iliz.
Darn eus ar varzhoneg zo bet ijinet gantañ war a seblant, met gwelout a reer ivez pemp gwerzenn a zo bet anavezet evel roudoù ur son (lai e galleg kozh) a c'hellfe bezañ bloaziet war-dro an  hervez Léon Fleuriot.

Soñjal a rae L. Fleuriot eo tost gwerzaouiñ Ivonet Omnes ouzh *[[:cy:cynghanedd lusg|cynghanedd lusg]]* Kembre, a veze priziet gant ar varzhed kembraek e mare ar c'hrenngembraeg.

Goude reizhadurioù Léon Fleuriot e c'heller treuskrivañ elfennoù koshañ ar varzhoneg evel-henn :

Hervez boazioù ar Grennamzer e veze kanet ar varzhoneg-se ha tost eo he gwerzaouiñ da hini Pemzec leuenez Maria.
Setu patrom ar gwerzaouiñ e barzhoneg Ivonet Omnes : ur silabenn e-kreiz ar werzenn a glot gant an eil diwezhañ evel-henn : - - - a - - a b.

## Daveoù
*Léon Fleuriot, *Langue et société dans la Bretagne ancienne*, en *Histoire littéraire et culturelle de la Bretagne*, levrenn 1, pp. 18-20, Centre de Recherche Bretonne et Celtique (CRBC), 1987 (ASIN : B000WUGHTQ)
*Lukian Raoul, *Geriadur ar Skrivagnerien ha Yezhourien*, p.332, Al Liamm, 1992
Roll ar sportourien

*Roll ar sportourien dre sportoù

*Roll ar sportourien dre vro

*Roll ar sportourien dibar

*Roll sportourien an Henamzer
Roll ar sportourien dre sportoù

## [[Bageal]]

## [[Basket-ball]]
*Tony Parker
## [[Gouren]]
## Gouren Breizh
## [[Marc'hhouarnerezh]]

## [[Neuñverezh]]
*Laure Manaudou
*Ian Thorpe
*Johnny Weissmuller
## [[Roeñverezh]]
## [[Mell-droad]]

## [[Tennis]]
Luc'haj

Ul **luc’haj** zo ur bodad gerioù ha troioù-lavar a zo stag ouzh ur vicher pe ouzh ur c'hornig-bro bennak. Tud a sav luc’hajoù etrezo evit na vezañ komprenet gant tud all : yezhoù kuzh eo al luc’hajoù.

Ul luc’haj, koulskoude, n'eo ket ur yezh klok ; kentoc'h ez eo ur rannyezh ouzhpenn d'ur yezh klok — yezhadur ha geriaoueg — evel an arabeg, ar brezhoneg, ar galleg, ar saozneg, ar spagnoleg ha kement zo.

## Al luc'hajoù brezhonek
*Langaj chon
*Langaj chon ar Forest Fouenant
*Langaj kemener
*Lugaj kouter
*Projur
*Tunodo

## Geriaoueg
### Yezh plaen – luc'haj

### Luc'haj – yezh plaen

## Mont pelloc’h ganti
* Narcisse Quellien (1886) : 'L'argot des nomades en Basse-Bretagne*, Skol Vreizh, 2004 
* [[Narcisse Quellien]], [[Émile Ernault]], [[Alan an Diuzet|Alain Le Diuzet]], [[Ernest Le Barzic]] : *Un exemple d'argot breton : le tunodo*. Éditions Label LN ([[Gwitalmeze]]), 2004 
* [https://web.archive.org/web/20220808190735/http://bibliotheque.idbe-bzh.org/liste_theme.php?id=kroaz-ar-vretoned-430&l=fr *Kroaz ar Vretoned* niv. 419, 7 a viz Ebrel 1912]
*[[Ernest Le Barzic]] (1957) : [https://bibliotheque.idbe.bzh/document.php?id=la-roche-derrien-et-ses-environs-4360&l=fr *La Roche Derrien et ses environs*]
* [[Divi Kervella|Divi &#42818;vella]] : *Geriaoueg luc'hajoù ar brezhoneg'', An Alarc'h, 2003