Henwig-ar-C'houenon

** Henwig-ar-C'houenon ** (**'Vioez-Vic**' e gallaoueg, *Vieux-Vy-sur-Couesnon* an anv gallek ofisiel) zo ur gumun e Breizh e Kanton Sant-Albin-Elvinieg, e departamant Il-ha-Gwilen.
## Douaroniezh
Ur vourc'h e biz Breizh eo, lec'hiet nepell eus marzhoù ar vro, treuzet gant ar stêr Kouenon hag hec'h adsterioù an Alleron hag ar Mined. Lec'hiet eo Henwig-ar-C'houenon war-hed 33 km eus Roazhon, 23 eus Felger ha 35 eus Menez Mikael ar Mor.

Ar c'humunioù amezek zo (en ur dreiñ a-du gant nadozioù un eurier, adalek an Norzh) : Rovazil, Kelvinieg, Sant-Kristol-Gwalen, Sant-Owen-an-Alloz, Magoerioù-ar-C'houenon, Gwaharzh, ha Sen.

A-fet douarouriezh en em gav ar gumun en domani Nozh-Armorika (kelc'hiad kadomian) ha diwar al lec'hiadur ez eo anvet ar sinklinal lec'hel : Sinklinal Henwig-ar-C'houenon.

Sevel a ra lec'h uhelañ ar gumun da 107 m (el Lannn Pavezet), hag an hini izelañ da 22 m (e pennkêr La Mondrais). Liesdoare eo an torosennadur, etre an uhelgompezennoù er c'hornôg, er reter hag er c'hreisteiz, ha traoñienn ar C'houenon he diribinoù serzh. Rak-se ez eo deuet Henwig da vezañ ul lec'h brudet evit redadegoù marc'h-houarn, gant e gravoù sonn etre ar vourc'h eus un tu, ha Bre (war hent Kelvinieg) pe al Lann Pavezet (war hent Felger) eus un tu all.

## Anv
### Stummoù skrivet
* Dauzat & Rostaing (1963-1978)  : *de Veteri Vico*,  war dro 1330.
* Jean-Yves Le Moing (1990) : *Vetus Vicum*, 1040.
* Erwan Vallerie (1995) : *Parrochia Veteris Vici*, 1030 ; *de Veteri Vico*, 1092 ; *Vielvy sur Coaynon*, 1430 ; *Vieulxvy*, 1542.

### Gerdarzh
Dont a ra an anv gallek eus al latin *Vetus Vicus*, "bourc'h kozh". Dindan an anv-se e oa meneget e 1020, 1040 ha 1063, dindan ar stumm *parochia Veteris Vici* e 1030, *ecclesia de Veteri Vico* e 1092, *Vielvy* e 1413, *Vielvy-sur-Coaynon* e 1430, *Viezvy* e 1461, *Vieuxlvy-sur-Coarznon* e 1542, *Vieuxvy-sur-Couasnon*.

En  e oa bet goveliet an anv Henwig-ar-C'houenon war ar memes patrom ha hini kumun Henvig e Bro-Leon.

## Ragistor
* Roudoù a gaver eus annezadurioù adalek oadvezh an houarn (- kent JK). An orin anezho a c'haller displegañ dre al lec'hiadur azas, a valir a-us ar C'houenon hag e roudouroù. Aspadennoù ur c'hamp advenet e pennkêr Orañj (da lavaret eo ur skoilh, naturel pa galvezadel, aozet evit difenn ur savlec'h) a ziskouez un tiraozañ a-hed an amzer hag an ec'honder. Annezet e voe al lec'h adarre gant ar Romaned hag a savas ur c'hamp eno.
## Istor
### [[Krennamzer]]
* Er Grennamzer e kreskas ar vourc'h tro-dro d'an iliz, bet savet war ur bladenn a-us ar C'houenon. Met ned eas ar boblañs war baotaat ken nemet pa zeuas un diwezh da skrapadegoù an Normaned er  ha . D'an ampoent-se e oa div voudenn gladdalc'hel er barrez, unan en Orañj hag eben e Bourgel. Goude bezañ bet lodenn eus domani prevez duged kozh Breizh e voe lakaet Henwig dindan beli milourel aotrounez Orañj, anezho gwizien baroned Felger. Edo ar barrez e dalc'h relijiel eskopti Roazhon. Dindan levezon div veurgêr en em gavas Henwig enta. Da varoned Felger rag-eeun e oa domani al Lann Pavezet, a yeas diwezhatoc'h d'un domani roueel em lede etre kêriadenn Gwalen, parrez Sant-Owen, ha glannoù ar C'houenon. Er  ez eo bet rannet al lann etre parrezioù Henwig, Sant-Owen ha Sant-Kristol.
* Gant an Normaned e oa bet distrujet manati amezek Sant-Superi Gwaharzh (a oa e dalc'h abati Marmoutiers, e Touren). Fellout a reas da venec'h Marmoutiers e adsevel, met dre ma oa berr o feadra ec'h ejont da gaout dug Breizh. Evit o skoazellañ e voe roet parrez Henwig da vanati Sant-Superi Gwaharzh war-dro ar bloavezh 1030 gant an dug Alan III. An annezidi a savas evit difenn o gwirioù hag o identelezh e-skoaz abati Gwaharzh avat. En diwezh e voe aotreet an donezoniñ-se e 1040 gant ar briñsed Eudes hag Alain ha gant eskob Roazhon : « *Doctiam plenariam justitium de tota illa verra *» ("Reiñ a ran justis leun war an holl zouaroù-se"), da lavaras an dug Alan III. Met war un dro e tapas parrezianiz Henwig ar saviad a "barrez keodedel", an hini gentañ e Breizh. Ret e voe da venec'h Gwaharzh tremen gant div drederenn hepken eus deogoù parrez Hewnig, "an div drederenn eus deogoù edoù a gement seurt a gresk eno" evel m'eo diferet gant un anzav dom Richarzh a Sant-Krespin, priol Gwaharzh e 1319. Er bloavezh-se e save o deogoù da 60 minoù ed —— 360 poezell pe tregont sestier ——, gant profoù Nedeleg, Pask hag ar C'horaiz bihan, hag e veze dilaosket an nemorant da berson ar barrez. E roll an eskopti (ds. 1646) ez eo deroet 400 lur leve da berson Henwig.
### 
* Nepell eus marzhoù Breizh emañ lec'hiet Henwig, ha dre se e voe liammet ouzh unan eus abadennoù mantrusañ istor Breizh. D'ar sadorn 26 a viz Gouere 1488 e voe gronnet Henwig gant bagadoù niverus. Birvilh a oa tro-dro d'ar maner gladdalc'hel m'edo Jehan a Chateaubriand, hêr ar re Orañj diwezhañ. E penn gward-adreñv arme Breizh edo Jehan ha gantañ e oa bet roet degemer d'an dug Charlez a Orleañs, d'an aotrou Albret ha da bennoù pouezusañ arme Breizh. Ar soudarded (7 000 Breton, 800 Alaman, 900 Saoz, 1 600 Spagnol ha 2 500 Gwaskon), hag a oa war-nes stourm ouzh arme Frañs, o doa savet o c'hamp etre an hanva roman kozh, difennoù Bourgel, an torgennoù amezek hag ar gompezenn en em zispleg war glannoù an Alleron ; kampoù soudarded a voe staliet e Sautoger, La Ménardais ha la Fontaine d'Abîme. Alese eo loc'het arme Breizh antronoz evit mont d'emgannañ e Sant-Albin-an-Hiliber.
###### 
* E dibenn an  ec'h ae ar milinoù da bourchas ur greanterezh bleunius. Obererezh ar paperaerezh er milinoù-se staliet war ribloù ar C'houenon en deus merket start dremm adeiladourel ar gumun.
### 
* En , an obererezh armerzhel a zalc'he gant e lañs a-drugarez d'ar mengleuzioù greunvaen da gentañ, ha diwezhatoc'h da vengleuz plom arc'hantus an Dosenn e Bre.
### 
#### [[Brezel-bed kentañ]]
* Mervel a reas 65 gwaz abalamour d'ar brezel hervez monumant ar re varv, eleze 5,26 % ag ar boblañs hervez an niveradeg bet graet e 1911.
#### [[Repuidi Brezel Spagn e Breizh]]
* Repuidi republikan eus Brezel Spagn a voe degemeret adalek deroù ar bloavezh 1939 e savadurioù dilezet ar vengleuz ha re an danvez ospis (biskoazh n'eo bet digoret). Lod anezho a chomas eno betek kreiz ar bloavezhioù 1950. Da c'houde e voe savet er vengleuz ur c'hamp yaouankizoù bodet ennañ bugale gourdrouzet.
#### [[Eil Brezel-bed]]

* Mervel a reas seizh den eus ar gumun abalamour d'ar brezel.
* Er vengleuz e voe heberc'hiet ur strollad rezistanted, enframmet en « FTPF », ma voe Yvonnick Laurent un ezel anezhañ. D'an 8 a viz Gouere 1944 diouzh beure e voe kelc'hiet atant « Roc'h-ar-Mouilc'hi » gant degadoù a Vilisianed deuet a Roazhon ; jahinet ha fuzuilhet e voe ar Rezistanted gante.
Kreñv a-walc'h e oa bet ar Rezistañs en Eil Brezel-bed, kaset ma oa gant Louis "Loulou" Pétri, a oa bet o stourm e-ser ar Brigadennoù Etrebroadel a-du gant ar republikaned spagnol. Ret e oa d'ar Rezistañted reiñ goudor kuzh da Rezistanted enket, da zisujidi ouzh an STO (*Service du Travail Obligatoire*), da bennoù an FTPF (*Francs Tireurs et Partisans Français*), hag o magañ. En atant La Roche aux Merles e voe staliet strouezheg Pavé goude divac'hadur ar perc'henn evit abegoù yec'hed. Diskuliet e voe ar strouezheg d'an Alamaned, a lakaas tan-gwall en atant kent jahinañ ur strouezhegourbetek ma varvfe d'an 8 a viz Gouere 1944 ; ur monumant zo bet savet eno e koun an den-se, Yvonnick Laurent e anv.

## Monumantoù ha traoù heverk
* Moger kiklopek Orañj (oadvezh an houarn).
* Iliz katolik *Saint-Germain*, ar bras anezhi eus an , gant lodennoù eus an . Savet eo bet an ograoù e 1883.
* Ul laour-vaen greunvaen, meneget ken abred ha 1020 ouzh dor an iliz, dezhi stumm un nev.
* A-hed ar C'houenon hag e adster ar Mined en em gave 8 milin, an holl anezho war-bouez unan gouestlet da fardañ paper. En ur heuliañ ar C'houenon (eus ar Su betek an Norzh, well-wazh) e kaver tro-ha-tro milin ar Menec'h (an hini nemetañ a vale greun, n'eus ket anezhañ ken), Milin Orañj, milin ar Pont, ar Milinoù Meur, milin Roudour Meven, milin Bre ha milin Roudour Morin.
* Milin ar Mined, a zo savet war ar stêr Mined, nebeut a-raok ar wazh-dour-se en em deurel er C'houenon, en argrec'h da Vilin Bre.
* Kastell ar Milinig, bet savet er .
* Mougev Bre dediet da *Itron Varia Gwir-Sikour hag al Labour*
* Monumant ar re varv e Leurgêr an Iliz katolik, luc’hskeudenn .
* Plakennoù ar re varv (1914-1918 ha 1939-1945) en iliz katolik, luc’hskeudenn.

Vieux-Vy-sur-Couesnon (35) Église Saint-Germain - Extérieur - 01.jpg|An iliz
Vieux-Vy-sur-Couesnon (35) Église Saint-Germain - Intérieur - 01.jpg|Gwel eus enkerzh an iliz
Vieux-Vy-sur-Couesnon (35) Église Saint-Germain - Intérieur - 03.jpg|Gwareg roman en tu dehou
Vieux-Vy-sur-Couesnon (35) Église Saint-Germain - Intérieur - 02.jpg|An aoter vras


Vieux-Vy-sur-Couesnon (35) Monument aux morts - 01.jpg
Vieux-Vy-sur-Couesnon (35) Monument aux morts - 02.jpg
Vieux-Vy-sur-Couesnon (35) Monument aux morts - 03.jpg


## Armerzh
### Labour-douar
Gant gounit boued-chatal ha desevel loened ec'h a ar braz eus gorread gounezadus ar gumun (37 atant war 1 377 hektar). Pradeier ha koadeier zo ivez.

### Greanterezh
* Mengleuz plom arc'hantus Bre, a zo bet korvoet el lec'h An Dosenn e anv.
Digoret eo bet e 1879, ha korvoet eo bet da gentañ evit ur spledad plom. Etre 1880 ha 1894 e vo eztennet kailh diaoz (blend pe maen-zink, galen ha pirit). E 1890 e voe krouet « Kevredad mengleuzioù arc'hantus an Dosenn » evit merañ ar goñsedadenn ; divodet e voe e 1894. Er bloavezhioù 1900 e voed krog en-dro da gorvoiñ. An taol-mañ e voe enfredet betek 350 goprad gant ar Gevredad merour, ha da 12 000 tonnenn plom arc'hantus bep bloaz e savas ar c'henderc'had. E 1907 e paouezas adarre an obererezh evit abegoù arc'hantel.

Trede pennad greantel evit al lec'hienn : e 1927, ur gevredad a grogas da gorvoiñ ar spledad, hag a savas ar geoded micherour a weler c'hoazh hiziv an deiz. E 1929 e voe divontet ar greizenn tredan dre aezhenn paour a oa bet savet e 1903 evit liammañ al lec'hienn ouzh ar rouedad tredan hollek. Freuz-stal a eure ar gevredad er bloaz-se, ha paouezet e voe gant ar c'horvoiñ.

Erziwezh, etre 1941 ha 1951, e voe korvoet ar vengleuz evit ar pevare gwech, dindan ren an ac'huber alaman, ha da c'houde gant « Kompagnunez an Dyr ». E 1956 e voe serret da vat, ha ret e voe gortoz betek 2009 evit ma vefe darempredet adarre al lec'hienn, evit an douristed hepken ar wech-mañ.

E-doug an Eil Brezel-bed e talvezas ar vengleuz evit degemer da gentañ repuidi spagnol, da c'houde ur « c'hamp yaouankizoù ». Pa voe digoret en-dro evit bastañ da ezhommoù an Alamaned, a gorvoe an piriteg, e voe renet gant « Kompagnunezh Mengleuzioù Breizh ». Da strouezheg e troas goude.
*Mengleuz al Lann Pavezet n'eo ket korvoet ken
*Ur vengleuz greuvaen (Henry Frères hec'h anv) zo korvoet bepred er biz, nepell eus ar vengleuz plom arc'hantus kozh, war hent Roudour Morin.
*Ur vengleuz grouan (Orbello Granulats Ouest hec'h anv) zo korvoet e pennkêr Sautoger er mervent, sko ouzh harzoù kumunioù Gwaharzh ha Sen

### Dezougen
*Un arsav trenioù zo er vourc'h war al linenn kirri-boutin (Roazhon – Entraven, niverenn 4 er rouead Ilenoo renet gant an departamant).

## Emdroadur ar boblañs 1962-2012

## Melestradurezh

## Tud vrudet
* Jean Lizé, paperaer ar .
* Pierre Hubert, surjian, kentañ maer ar gumun (1790).
* Zacharie Roussin (1827-1894), kimiour brudet war dachenn al livuzennoù.
* Yvonnick Laurent (1923-1944), rezistant merzher, fuzuilhet d'an 8 a viz Gouere 1944 d'an oad a 21 bloaz.
* Jeneral Pierre Vallerie (1903-1988), Kontroller meur an Armeoù, eilmaer Sant-Maloù (1967-1977).

### Ardamezeg ar familhoù

## Levrlennadur
*  BANEAT, Paul. *Le département d'Ille-et-Vilaine, Histoire, Archéologie, Monuments*. Rennes : J. Larcher, 1929, p. 312-316. *  *Vieux-Vy-sur-Couesnon d'hier à aujourd'hui*. Association socio-culturelle de Vieux-Vy-sur-Couesnon, sl, 1990.
*  *Le patrimoine des communes d'Ille-et-Vilaine*. Paris : Flohic éditions 2000, 2 levrenn, (Le patrimoine des communes de France), p. 1402-1409.

## Liammoù diavaez

* {{fr} }Lec'hienn web ar gumun
## Daveoù ha notennoù