open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Tudi

**Tudi** (*Tudy* er skridoù kozh pe e galleg) zo unan eus ar venec'h a deuas da Vreizh eus Kembre etre ar  hag ar . Stag eo e anv ouzh hini sent all e amzer : Kaourintin, kentañ eskob Kemper, Maodez, Gwennole, saver Abati Landevenneg.

Hervez a ouzomp e oa diskibl sant Maodez. Manac'h e voe en Enez Groe. Sevel a reas ur peniti en Enez-Tudi hag a zeuas da vezañ ur manati kaset da Loktudi.

N’eus ket eus levr pe skridoù diwar-benn buhez sant Tudy, met meneget eo e levrioù diwar-benn buhez daou sant breizhat brudet all : sant Maodez ha Sant Kaourantin.

## Lec'hioù

E Breizh : 
*E anv a gaver e Porzh Tudi, en Enez Groe, ha sant paeron an enez eo.
*sant paeron Loktudi hag Enez Tudi, er Vro-Vigoudenn eo ivez. Un delwenn anezhañ () zo en iliz parrez Loktudi.
Ur gêriadenn anvet St-Tudy zo e Kernev-Veur.

Skrivet eo bet e anv : *Tudy*, *Tudi*, *Tudius*, *Tudinus*, *Tugdin*. Lidet eo d'an 9 a viz Mae. 

## Tudi, Tudual
Dizemglev zo bet diwar-benn an anvioù Tudual ha Tudi. Gant an istorour Bernard Tanguy eo bet lakaet fin d'an tabut : « Pabu Tugdual alias Tudi ».

## Gwelout ivez
*Loktudi
*sant Tudual

## Daveoù

### Liammoù diavaez
* Ti-kêr Loktudi
* Istor Loktudi
Enez Vaodez

**Enez Vaodez**, pe **Maodez** nemetken, a zo un enezenn er c'hornôg da Enezeg Briad, dispartiet diouti gant Kanol an Trev. Lodek eo an enez e kumun Lanvaodez, e Treger eta.

Eno eo e teuas sant Maodez da benitiañ. Gant Budog (pe Beuzeg) e savas un ti-pediñ, ha chom a ra un toullad dismantroù, en o zouez un dra a vez graet *Forn Vaodez* gant an dud. 

Naered a-leizh a oa en enez evit doare, hag argaset e voent gant pedennoù ar sant hervez ar vojenn. 

Hiziv eo bet prenet an enez gant ur mondian hag a chom kuzh e anv. Goude ma'z eo difennet groñs sevel tier eno, hervez al lezenn a warez an arvor, en deus graet, ha goloet al labour dindan lienoù bras. Hervez kazetennoù ar c'hornad ez eus bet savet meur a di ha poull-neuial. N'ouzer ket ha n'eo ket bet distrujet gantañ *Forn Vaodez* .

## Daveoù ha notennoù

## Liammoù diavaez
*Ann Dornier, db an enez, en Annales de Bretagne, e 1978 : http://www.persee.fr/doc/abpo_0399-0826_1978_num_85_1_2920
* Ti da feurmiñ en enez : https://www.abritel.fr/location-vacances/p1220682
Yezhoù muskogeek ar c'hornôg

Unan eus daou skourr ar yezhoù muskogeek eo **yezhoù muskogeek ar c'hornôg** enni 2 yezh komzet e gevred ar Stadoù Unanet:

* tchoktaweg 
* tchikasaweg 

## Gwelit ivez
* Yezhoù muskogeek ar reter
Muskogeeg

Ur yezh muskogeek eus skourr yezhoù ar reter eo ar **muskogeeg** (muskogeeg: *mvskoke*, ivez *muskogee* pe *creek*) komzet gant tro-dro da 4.300 den (diwar 52.000 den en holl) e kreiz Oklahoma, su Alabama ha Florida er Stadoù-Unanet (1997).
Mikasoukieg

Ur yezh muskogeek eus skourr yezhoù ar reter eo an **mikasoukieg** (*mikasuki*, *miccosukee*, *hitchiti-mikasuki*, *mikasuki seminole*) komzet gant tro-dro da 290 den (2015) e su Florida er Stadoù-Unanet.
Koasatieg

Ur yezh muskogeek eus skourr yezhoù ar reter eo ar **c'hoasatieg** (*koasati* pe *coushatta*) komzet gant tro-dro da 200 den (diwar 600 den en holl) e Louisiana ha Texas (100 den nemetken) er Stadoù-Unanet (2000). Gwezhall e veze komzet ivez en Oregon hag en Oklahoma.
Gouezva

Ar **Ouezva** (*Yr Wyddfa* e kembraeg) eo menez uhelañ Kembre, 1 085m dezhañ. N'eus ket uheloc'h egetañ e Breizh-Veur er c'hreisteiz da Uheldirioù Bro-Skos. 
Emañ en hanternoz Kembre, e Gwynedd, en ur c'hornad anvet Eryri.

Mont warnañ a c'haller pe war droad, pe gant un tren bihan, adalek Llanberis. Pa vezer erru e beg ar menez e kaver bod en ur c'hafedi eno.

Lennoù zo tro-war-dro, hag en o zouez Llyn Llydaw. 

## Diwar-benn ur c'hemmadur
Pa lavarer *ar Ouezva* e reer ar blotadur evel e kembraeg, met e brezhoneg eo gourel ar gerioù a echu gant an dibenn *-va*.

## Skeudennoù

Image:Snowdon from Llyn Llydaw.jpg|*Yr Wyddfa* , gwelet eus Llyn Llydaw
Image:Snowdon in the snow.jpg|Tor Yr Wyddfa e-kerzh ar goañv
Image:Snowdon massif.jpg|Yr Wyddfa adalek Glyder Fawr
Image:HendreFawrNewborough.jpg |Yr Wyddfa gwelet eus Hendre Fawr, en Ynys Môn 
Image:ViewFromMountSnowdon640.jpg|Yr Wyddfa pa seller war-du ar reter dreist Llyn Llydaw


## Notennoù
Tchikasaweg

Ur yezh muskogeek eus skourr yezhoù ar c'hornôg eo an **tchikasaweg** (*chikashshanompa*, distaget: [tʃikaʃːanompaʔ], ivez *chickasaw* ha *shikashsha*) komzet gant tro-dro da 1.000 den (diwar 35.000-37.000 den en holl) e su-kreiz Oklahoma dreist-holl met ivez e Los Angeles ha California er Stadoù-Unanet (1999).
Alabamaeg

Ur yezh muskogeek eus skourr yezhoù ar reter eo an **alabamaeg** (*alibamu* pe *alabama*) komzet gant ur 100 den bennak (diwar 500-600 den en holl) e gevred Texas er Stadoù-Unanet (1997). Gwezhall e veze komzet ivez en Oklahoma.

## Daveoù

* Davis, Philip; & Hardy, Heather. (1988). Absence of noun marking in Alabama. *International Journal of Linguistics*, *54* (3), 279-308.
* Gordon, Raymond G., Jr. (Ed.). (2005). Alabama. In *Ethnologue: Languages of the world* (15th ed.). Dallas, TX: SIL International. Accessed online www.ethnologue.com/show_language.asp?code=akz on October 1, 2005.
* Hardy, Heather; & Davis, Philip. (1988). Comparatives in Alabama. *International Journal of Linguistics*, *54* (2), 209-231.
* Hardy, Heather; & Davis, Philip. (1993). Semantics of agreement in Alabama. *International Journal of Linguistics*, *59* (4), 453-472.
* Hardy, Heather; & Montler, Timothy. (1988). Imperfective gemination in Alabama. *International Journal of Linguistics*, *54* (4), 399-415.
* Montler, Timothy; & Hardy, Heather. (1991). Phonology of negation in Alabama. *International Journal of Linguistics*, *57* (1), 1-23.
* Rand, Earl. (1968). Structural phonology of Alabaman, Muskogean language. *International Journal of Linguistics*, *34* (2), 94-103.
* 

## Liammoù diavaez

* Online Alabama-English-Alabama Dictionary
* Alabama-Coushatta Tribe of Texas
* Chíkmàa Oolahomma! - How to say "hello" in Alabama
Tchoktaweg

Ur yezh muskogeek eus skourr yezhoù ar c'hornôg eo an **tchoktaweg** (*chahta*, ivez *choctaw*) komzet gant da 9,211 den (diwar 120.400 den en holl) e gevred Oklahoma ha reter-kreiz Mississippi dreist-holl met ivez e Louisiana ha Tennessee er Stadoù-Unanet (2000).
Pisa (Italia)

**Ur pennad [[Pisa]] zo ivez.* 

**Pisa** zo ur gumun hag ur gêr en Italia, ha kêr-benn proviñs Pisa e Toskana.

## Istor
*Republik Pisa

## Monumentoù ha traoù heverk

## Tud dibar
* Galileo Galilei
* Roberto Primavera, mestrc'hoarier echedoù, a zo bet ganet e Pisa.
Llanberis

**Llanberis** zo ur bourk bihan e-kreiz Eryri e Gwynedd e biz Kembre.

Emañ war ribl su al lenn anvet Llyn Padarn hag ouzh troad menez uhelañ Kembre, ar Ouezva.

Da 2 023 a dud e save poblañs Llanberis hervez niveradeg ar boblañs er Rouantelezh Unanet e 2011.
Hervez ar renabl a oa bet graet e 2001 e oa 81% eus tud kêr o komz kembraeg, en o zouez an holl yaouankizoù oadet 10-15 vloaz.
Gorizia

**Gorizia** en italianeg, **Gurize** e friouleg, **Gorica** e sloveneg, **Görz** en alamaneg zo ur gumun hag ur gêr en Italia ; kêr-benn proviñs Gorizia eo, e rannvro Friuli-Venezia Giulia. E 1947 e voe rannet kêr etre Italia ha Yougoslavia, ha dont a reas karterioù a zo er reter da greiz-kêr da vezañ kumun Nova Gorica e Slovenia.

## Tud dibar
* Arturo Reggio, mestrc'hoarier echedoù italian, bet ganet e Gorizia
* Johann Bauer, mestrc'hoarier echedoù aostrian, marvet e Gorizia

## Gevelliñ
* Lienz, 
* Zalaegerszeg, 
* Venlo,
Aaron (sant)

**Aaron**, anvet ivez *Sant Aaron*, a oa ur manac'h brezhon, er , a oa o chom pe war enez Kezambr, pe war an enez a zo dirak Aled, hag a zo deuet da vezañ kêr Sant-Maloù. 

## Istor pe mojenn

Hervez a zo bet skrivet e oa a orin eus Kembre.
Bevet en dije e-tal Lambal, er barrez anvet Sant-Aaron, a-raok mont da Aled, hag alese d'an enez, ma kentelias Maloù, a voe eskob kentañ ar c'hornad.

## Ilizoù ha chapelioù
**Chapel Sant Aaron*, e kêr Sant-Maloù.

## Anv-bihan
Ne vez ket roet evel anv-bihan ken. Marteze peogwir eo re vihan brud ar sant brezhon, pe peogwir ne vez liammet an anv nemet ouzh Aaron an Testamant Kozh.

## Menegoù
* Catholic Encyclopedia - St. Machutus (meneg zo ennañ eus Aaron)
* Catholic Forum
* Holweck, F. G. *A Biographical Dictionary of the Saint*. St. Louis, MO: B. Herder Book Co. 1924.
Tudwal (sant)

**Tudwal**, pe **Tugdual** (dre fazi, abaoe an ) pe **Tudgwal**, zo ur sant brezhon eus ar VIvet kantved, hag unan eus ar seizh sant diazezer enoret e Breizh. 

## Stummoù ha deveradurioù
Ur stumm kozh eo *Tutgual*, marteze diwar ur stumm orin *Tudwal*. **Tugdual** zo ur c'hammskrivadur degemeret gant an Iliz, ma n'eo ket gant ar yezhourien.

## Ar richenn
War a greder e voe ganet e oa Tudwal e Domnonea en Enez Vreizh. Mab e oa marteze da santez Koupaia ha da Hoel Veur, ur priñs brezhon eus Arvorig. Breur e oa da Luner, savet eveltañ e manati Iltud, ha da santez Sev. Erruet e oa e Breizh war-dro 535.
Evel sant Budog, e oa diskibl da sant Vaodez en Enez Vaodez, e-kichen Enez-Vriad.

## Buhez
Hervez ar manac'h Gourdisten, a skrivas war-dro 880 goude Jezuz-Krist en abati Landevenneg, e oa Tugdual unan eus ar pevar feulvan a reas brasted Bro-Gerne : Gradlon, sant Kaourintin, sant Gwenole, hag uheloc'h c'hoazh egeto, Tudual. Diarvar eo ez eo bet unan eus avielerien veur Kerne er , dreist-holl e Bro ar C'hab, en ul lodenn eus ar Vro Vigoudenn hag e bro Gemper.
Dre holl en douaroù-se emañ strewet e [benitioù]. Marteze eo Tudual a savas ivez manati [Lokmaria-Kemper a oa moarvat e penn-kentañ eskopti Kemper. E beniti e Lann-Pabu (Trebabu bremañ) hag e levezon war Dreger a ra anezhañ unan eus sent veur an eskopti a-vremañ.

Mervel a reas e Landreger d'an 30 a viz Du 564. Sant paeron Treger eo. Skeudennet e vez gant un aerouant.

## Gouel
D'an 30 a viz Du e veze lidet sant Tudwal gwechall ; d'ar 1añ a viz Kerzu e vez bremañ.

## Lec'hanvadurezh
E Kembre emañ e anv en inizi Sant Tudwal, tost da Abersoch, e Ledenez Llŷn.
Meur a anv a zo bet roet dezhañ e Breizh : 
**Tudual, Tudal, Tual*, alese an anvioù parrezioù Landudal e Kerne, Sant-Tual e Bro-Sant-Maloù ha Sant-Tudal, e Bro-Wened.
**Tudi*, alese anvioù parrez Loktudi, hini Enez-Tudi, Porzh-Tudi, en enez Groe.
*Pabu ha Paban, hag alese parrezioù Pabu e Treger ha Sant-Pabu e Leon, ha *Lababan* e Pouldreuzig.
*Douarnenez a c'hellfe dont diwar *Enez Tutuarn*.
*En enez Haerme, e Gwernenez ez eus un iliz gouestlet da sant *Tugual*.
* Ur barrez Sant Tugual e oa e Laval gwechall.

## Pennadoù kar
*Tugdual

## Liammoù diavaez
* ''Early British Kingdoms: St. Tugdual''
Yezhoù zamoukoek

Ur familh-yezhoù eo ar **yezhoù zamoukoek** (saozneg: *Zamucoan* pe *Samúkoan*), enni 2 yezh nemetken komzet e Paraguay dreist-holl hag ivez e Bolivia e Suamerika:

* ayoreoeg
* tchamakokoeg

Hervez Swadesh o-defe disheñvelaet an eil ouzh an eben 2.800 bloaz'zo

## Daveoù

* Adelaar, Willem F. H.; & Muysken, Pieter C. (2004). *The languages of the Andes*. Cambridge language surveys. Cambridge University Press.
* Campbell, Lyle. (1997). *American Indian languages: The historical linguistics of Native America*. New York: Oxford University Press. ISBN 0-19-509427-1.
* Gordon, Raymond G., Jr. (Ed.). (2005). *Ethnologue: Languages of the world* (15th ed.). Dallas, TX: SIL International. ISBN 1-55671-159-X. (Online version: http://www.ethnologue.com).
* Fabre, Alain. (por aparecer, 2005). Los pueblos del Gran Chaco y sus lenguas, cuarta parte: Los zamuco. *Suplemento Antropológico*, Asunción.
* Kaufman, Terrence. (1990). Language history in South America: What we know and how to know more. In D. L. Payne (Ed.), *Amazonian linguistics: Studies in lowland South American languages* (pp. 13-67). Austin: University of Texas Press. ISBN 0-292-70414-3.
* Kaufman, Terrence. (1994). The native languages of South America. In C. Mosley & R. E. Asher (Eds.), *Atlas of the world's languages* (pp. 46-76). London: Routledge.
Maodez

**Maodez** zo anv ur manac'h deuet da Vreizh er  eus Iwerzhon, war a lavarer. *Sant Maodez* pe *Sant Vaodez* a vez graet anezhañ peurliesañ.
Un anv-bihan brezhonek eo ivez.

## E anv
Abalamour d'e anv eo e kreder ne oa ket brezhon a orin. 
Meur a zoare zo da skrivañ e anv: 
**Maudet* (e galleg Breizh-Uhel)
**Maodez* pe *Modez* e brezhoneg
**Mandé,* e galleg
**Mawes* e saozneg.

## E istor

Ganet e vije bet ar sant en Iwerzhon ha mab d'ur roue bihan e vije bet. Lakaet e voe war ar studi en ur manati hag eñ yaouank-flamm c'hoazh. Goude ur vosenn vras e varvas holl e gerent hag e teuas tud da c'houlenn digantañ mont da roue.
Goulenn a reas un nozvezh evit en em soñjal. Pediñ start a reas dre aon rak en em goll er bed ha da vintin e oa erru ken gwenn ha ken lous e groc'hen ma kredas d'an dud e oa aet lovr. Hag int kuit. Met antronoz e oa deuet Maodez e-barzh hag e tec'has en ur vag vihan betek Breizh. 

En hanternoz Breizh, en arvor Treger, ec'h annezas. Eno, en enezeg Briad, e savas ur peniti war Enez Vaodez. Buhez ar venec'h en inizi zo unan eus doareoù ar gristeniezh keltiek en amzerioù-se, etre ar  hag an . 

Daou ziskibl a oa gantañ, Budog ha Tudual, pe Tudi. 

Kaset en dije an naered kuit eus an enez, hag abalamour da se e vez pedet ouzh al loened-stlej, naered hag amprevaned a bep seurt.

War an enez e veze gwelet roud eus ul loch mein, lec'h ennañ evit un den, a vez graet *Forn Vaodez* anezhañ. Tennañ a ra kalz d'ar « ruskennoù » a weler en Iwerzhon en inizi Skellig.

## Lec'hioù
*Lanvaodez, e Treger, a vije al lec'h m'en dije savet ur manati, ha ma vije marvet. 
*En  e voe kaset e relegoù da Vourges, gant aon rak an Normaned, hag alese da Saint-Mandé e-kichenik Pariz. Pa zistrojont da Vreizh e voent rannet etre nav iliz. 
*Kontañ a reer un 60 chapel gouestlet d'ar sant, e Gwiskri, Lanvaeleg, Kemper-Gwezhenneg hag e lec'hioù arall; sant-paeron Lanvodan eo Maodez.
* Sant *Mawes* a vez graet anezhañ saozneg e e Kernev-Veur. Enoret eo e Saint-Mawes (e-kichen Falmouth), en tu all d'ar stêr Fal ha marteze en Inizi Sillan.

## Levrlennadur
* *Vies des saints de la Bretagne Armorique par Alber Le Grand* (1636) - Vvet embannadur, 1901 - Kemper.
* *Bue ar Zent*. Savet gant an Otrou Perrot. Kure Sant-Nouga. Renket a-nevez gant E. Ar Moal, Rener Kroaz ar Vretoned, evit Eskopti Sant-Brieg ha Landreger gant otreadur an eskopti. Ar Gwaziou. Montroulez. 1912.
*Gwilhom ar Yaouank (Guillaume Le Jeune), Buhez sant Vodez hag istor Hanvic, Teurgn : 1918
* *Buez ar Zent* great gant an aotrou Marigo nevezet evit an eil guech gant an aotrou Madec, e Kerinou Lambezellec. Brest. 1927. (imprimatur 1925)
* Maurice Carbonnell, ''Saint Maudez Saint Mandé Un maître du monachisme breton'', 2009  : ISBN 2-914996-06-3.

## Pennad kar
*Saint-Mandé

## Liammoù diavaez

## Notennoù ha daveoù
Sonja Graf

**Sonja (Susanna) Graf** (**Stevenson**) a zo bet ganet d'an 16 a viz Kerzu
1908 e München (Alamagn) ha marvet d'an 6 a viz Meurzh 1965 e New York (SUA).

Mestrc'hoarierez echedoù a-vicher alaman, arc'hantinat hag amerikan.

Daoust da vout gouzañvet a-berzh he zad, un den bet beleg e Rusia ha deut da Vünchen da vevañ eus e vicher a livour, gouzout a reas grad dezhañ bout kelennet ar c'hoari echedoù p'edo bihan.

Ar c'hoari echedoù a zeuas un doare da dec'hout, koulz gant he spered ha gant he c'horf. En em lakaat a reas da dremen razh hec'h amzer e tavarnioù echedoù München. Brudet e teuas da vout, ken ma voe kinniget d'ar mestrc'hoarier alaman Siegbert Tarrasch. Dont a rejont da vout mignoned ha Tarrasch a stummas anezhi.
 
## Oberennoù skrivet
*  Sonja Graf, *Asi Juega Una Mujer*, Buenos Aires, 1941, a-zivout he c'hoari;
*  Sonja Graf, *Yo soy Susann*, Buenos Aires, 1946, a-zivout he bugaleaj start.
## Liammoù diavaez
* He c'hoari e Chess Games
* 61 bartienn e pgn
* Pennad en ''New Yorker'', 16 a viz Gwenholon 1964
Tchamakokoeg

Ur yezh zamoukoek eo an **tchamakokoeg** (*chamacoco*, *bahía negra*, *ebidoso*, *tumarahá*, *ishiro*, pe *jeywo*) komzet gant tro-dro da 1.800 den a-hed Stêr Paraguay e Paraguay (1991). Komzet e vez marteze ivez gant un nebeud tud e Brazil.

Gant an holl izili eus ar meuriad e vez komzet ha treuzkaset eo c'hoazh d'ar vugale. E gomzerien na gomzont nemet un nebeud spagnoleg ha gwaranieg

## Gwelet ivez

Yezhoù Paraguay
Strollad Lituaniat ar Bobl Boloniat

**Strollad Lituaniat ar Bobl Boloniat** (*Lietuvos lenkų liaudies partija*) a zo ur strollad politikel lituanat a zifenn gwirioù ar vinorelezh boloniat e Lituania. Un ezel eus Emglev Libr Europa eo. Antonina Poltavec eo e benn.

E dilennadegoù 2004 n'he deus gounezet Antonina Poltavec nemet 1,82 % ar mouezhioù er pastell-vro lec'h m'en em ginnige (n° 55 - Sirvintu - Vilnius).

## Gwelet ivez
*Akcja Wyborcza Polaków na Litwie

## Liammoù diavaez

Lec'hienn ofisiel
Yamaneg

Ur yezh digenvez eo ar yamaneg pe yaganeg. Komzet eo gant un den nemetañ e su Patagonia. Ar gomzerez diwezhañ Cristina Calderón a zo 75 bloaz ha ganti hec'h unan e vev abaoe marv he breur. Ganti e varvo ar yezh, war a seblant.

## Gwelet ivez
*Yezhoù Chile
Méditerranée

Ar **Méditerranée** a oa anv un departamant gall en Italia da vare an impalaer gall Napoleone Buonaparte. Livorno e oa ar pennlec'h.

## An anv
Dont a ra an anv eus anv gallek ar Mor Kreizdouarel. N'eus forzh pehini eus an dek departamant gall all a-hed aod ar mor-se a c'hallje bezañ bet anvet evel-se.

## Istor
Krouet e voe d'ar 24 a viz Mae 1808, pa voe staget Rouantelezh Etruria, savet 6 vloaz a-raok, ouzh Bro-C'hall.
Enez Elba a voe staget outañ en 1811, a yae d'ober arondisamant Portoferraio. 

## Arondisamantoù
E 1812 e oant:
* Livorno.
* Enez Elba .
* Pisa.
* Volterra.

Pa voe trec'het Napoleone Buonaparte e 1814 e voe rannet an douaroù etre proviñsoù Livorno, Pisa, Firenze ha Siena, war-bouez Elba ma rene c'hoazh Napoleon, hervez Feur-emglev Fontainebleau.
Metan

Ar **metan ** (CH4) zCH4) o un hidrokarbon eus rumm an alkanoù. Ar volekulenn-se he deus un atom karbon (C) ha 4 atom hidrogen (H).

Ar metan eo elfenn bennañ ar gaz naturel. Bez' eo ivez elfenn bennañ ar biogaz deuet eus goadur materioù organek loen pe struj en diank oksigen. Savet eo gant bakterioù metanogenek a vev e meteier anaerobiotek eleze hep oksigen.

Ar metan eo ivez an hidrokarbon klasel nemetañ a c'heller kaout dre un argerzh biologel naturel. Gaz naturel dreist-holl, ha dre se gaz fosilek, a vez implijet, met diorroet e vez implij ar metan adnevezapl, a vez graet biogaz anezhañ ivez : Sveden, Alamagn, Danmark, Viêt Nam, Kambodja, Sina, India...

Dilaosket e vez ar metan ent naturel en takadoù gleborek nebeut oksigenek evel ar geunioù hag an douaroù beuz. En em furmiñ a ra ivez e-barzh stomok ar bronneged hag ez eo gaz pennañ ar brammoù hag al loufoù.

Kementadoù bras a vetan a vez paket e deun ar meurvorioù dindan stumm hidratoù metan. Met da ziwall zo : karbon ar metan fosilek, n'eo ket ken karbon 14 (14C) e-giz ma vez peurvuiañ, met e izotop : ar c'harbon 12 (12C) (diwar an dezintegradur izotopek c'hoarvezet e-pad degadoù a viliadoù a vloavezhioù). Ma teu an hin da dommañ kalz e c'hellfe ar 12C bezañ dilaosket fonnus, ar pezh a zegasfe kudennoù ekologel niverus ouzhpenn. A-gevret gant ar 12C e vefe memes tra gant ar CO2 fosilek paket kementadoù brasoc'h anezhañ c'hoazh e deun ar meurvorioù dindan stumm holenoù (bikabonatoù dreist-holl).

## Un nebeud perzhioù
* Er c'hondisionoù reizh a demperadur hag a wask ez eo ur gaz skañvoc'h eget an aer, diliv ha dic'hwezh. Dourennekaat a ra da -161,4&nbsp;°C ha solutaat da -182,6&nbsp;°C.
* Douester ar metan dourennek a zo 0,415 da -164&nbsp;°C.
* E zisolvablentez en dour a zo 0,4 ml evit 100 ml dour d'an temperadur a 20&nbsp;°C, an disolvablentez-se en alkool a zo 47 ml d'ar memes temperadur ha 104 ml da 10&nbsp;°C en eter evit ar memes volum a 100 ml atav.
* Un danvez loskant eo ar metan. Entanañ a ra da 667&nbsp;°C en bezañs oksigen. Skrivet e vez reaktadur loskidigezh ar metan evel-henn :
**CH<sub>4</sub> + 2O<sub>2</sub> → CO<sub>2</sub> + 2H<sub>2</sub>O**metan **+** dioksigen **→** dioksidenn garbon **+** dour
* 1 m³ metan da 15&nbsp;°C (gaz naturel) a zilaosk 9,89 kWh (35,6 MJ) a energiezh.
* Treuzdouget e vez ar metan (evit gwir, ar gaz naturel, a zo ouzhpenn 90% a vetan ennañ) gant metanlistri pa vez dezhañ un temperadur a -162&nbsp;°C hag ur gwask tost ouzh ar gwask atmosferek.
Parez

Ur **barez**, pa gomzer eus bevoniezh, eo an hini a zozv ar vioù, hag a zegemer reizh ha had ar par da speriañ ar vioù. 

Ar vioù, pe vielloù, eo ar gametoù bras en engehentañ. Ar re vihan eo ar spergelligoù, aozet gant ar par. 
Ur barez n'hall ket engehentañ hep gametoù ar par, nemet e-barzh an engehentañ dre emrannañ. Un nebeud bevedoù a c'hall engehentañ dre speriañ pe hep speriañ kenkoulz all. 

## Gerioù kar dre o ster
* Jener
* Reizh
Reter-Nesañ

Ur rann eus ar bed er reter d'ar Mor Kreizdouarel eo ar **Reter-nesañ**. Anvet e vez evel-se gant ar broioù lec'hiet tost d'ar mor-se, Bro-C'hall, Italia, Portugal ha Spagn da gentañ. E broioù norshañ hag er mediaoù saoznek e kaver gwelloc'h ober gant Reter kreiz (*Middle East* e saozneg) peurvuiañ. Kinniget ez eus bet un anvadur all, "Gevred Azia", ha n'eo ket savet diwar savboent tud Europa, met ne vez ket implijet kalz. Egipt, daoust m'emañ en Afrika, a seller outi evel ur vro eus ar Reter nesañ.

## [[Riez]]où a-vremañ a c'heller lec'hiañ er Reter-nesañ
N'eo ket termenet mat harzoù ar rannved, met sur eo ez a ar riezoù-mañ e-barzh ar Reter-nesañ :
* Siria
* Irak
* Jordania
* Liban
* Palestina
* Israel
* Egipt

Met, a-wechoù e vez ouzhpennet Turkia ha Kiprenez

Ar *Reter-Kreiz*, termenet gant an IATA, an termenadur damofisiel nemetañ, a endalc'h Iran, Arabia Saoudat, Koweit, an Emirelezhioù-Unanet ha Yemen ouzhpenn.

## Perzhioù ar rannved
E kreiz an takad emañ ar Greskenn Strujus, un takad ma'z eus stêrioù bras ha douaroù frouezhus dindan an heol a zegas ur gounezerezh efedus. Aze e oa bet diorroet ar gounezerezh e mare an Neolitik hag e Mezopotamia (traoñiennoù an Eufrates hag an Tigr hag hini an Nil e penn all ar Greskenn) ken e voe krouet ar c'hêrioù meur kentañ eno.
## Notennoù ha daveennoù
Kaerell Kolombia

**Kaerell Kolombia** (*Mustela felipei*) a zo ur bronneg a vev e Suamerika, dreist-holl e norzh Ekwador hag e Kolombia.

Ur c'higdebrer eo ha chaseal a ra alies anevaled-feurm. En abeg da se e vez hemolc'het gant tud ar vro.

E koadegoù an Andoù e vev, etre 1500 ha 2000 metr, en un endro istrovanel.

## Daveoù

* Izor, R. J. y N. E. Peterson. 1985. Notes on South American weasels. Journal of Mammalogy 66: 788–790.

* IUCN. 2004. 2004 IUCN Red list of threatened species. The IUCN species survival commission. IUCN. The World Conservation Union. Gland.  [2005-08-31]
Ayoreoeg

Ur yezh zamoukoek eo an **ayoreoeg** (*ayoreo*, *zamuco*, *ayoré*, *moro*, *ayoréo*, *ayoweo*, *samuko*, *morotoco*, *pyeta*, *yovai*) komzet gant war-dro 3 771 den en holl e Paraguay dreist-holl (3 000 den e 1991) hag ivez e Bolivia (e 2000).

Komzet e vez gant an holl izili eus ar meuriad met n'en deus statud lezennel ebet.
Diùra

Diùra eo anv gouezelek un enezenn eus Bro-Skos (**Jura** e saozneg), unan eus an Inizi Gall, e kornôg ar vro. E rannvro Argyll ha Bute emañ hiziv. 

Etre Enez Ìle, er mervent dezhi, ha douar-bras Bro-Skos emañ. Kement hag Ìle eo ivez.

*[[Sgurr na Cìche]]* (*Paps of Jura* e saozneg) a vez graet eus menezioù uhelañ an enez. Setu anv tri anezho :
*Beinn an Òir (*Menez an aour*), 785 metr, eo an uhelañ anezho ;
*Beinn Shiantaidh (*Menez santel*) ;
*Beinn a' Chaolais (*Menez ar strizh-mor*) eo an izelañ anezho.
Gwelet e vezont a-bell, eus Maol Chinn Tìre *(Mull of Kintyre)* zoken, ha pa vez sklaer, eus Skye hag Iwerzhon.

Graet e vez ur wiski anvet **Jura** en enez.


Wfm jura landsat.jpg|Diùra luc'hskeudennet dre loarell
Papsofjura1.jpg|Daou eus menezioù Diùra
OirSummit.jpg|Beinn an Òir
Beinn Shiantaidh from the south.jpg|Beinn Shiantaidh gwelet eus ar Su


## Pennadoù kar
*Jura
Dunod (sant)

**Dunod** a oa ur manac'h brezhon, abad e Bangor-is-y-Coed, ha sant e penn-kentañ ar  kantved.

Ar C'hembread nemetañ eo a zo meneget e anv en Historia ecclesiastica gentis Anglorum, levr Bede, evel perzhiad e bodadeg eskibien Kembre gant sant Eosten a Ganterbury en 'Augustine's Oak' (marteze Aust e Gloucestershire) war-dro 603.

 
Alies eo bet heñvelekaet ouzh Dunod Fawr, mab Pabo Post Prydain, ur roue brezhon eus an Hen Ogledd, tad da sant Deiniol, kentañ eskob Bangor. Diouzh gwelout an deiziadoù avat ne c'hall ket bezañ.

## Liammoù diavaez
*Early British Kingdoms: St. Dunaut Bwr, King of the Northern Pennines.
Bangor-is-y-coed

**Bangor-is-y-coed** (*Bangor-on-Dee* e saozneg) zo ur gêriadenn eus pastell gozh Maelor, hiziv e kontelezh Wrecsam, e biz Kembre, war lez ar stêr Dyfrdwy, tost da harzoù Bro-Saoz. Stag eo ouzh kêr Wrecsam bremañ. 227.6&nbsp;km zo ac'hane da Gerdiz.

## Tud
E 2011 e oa poblet gant 1092 a dud, ha 108 anezho (9.9%) a oa kembraegerien.

## Kezeg
Brudet eo redadegoù kezeg Bangor er c'hornad.

## Notennoù

## Liammoù diabarzh
*Dunod (sant)

## Liammoù diavaez
* The racecourse
Rhos

**Rhos** zo un anv kembraek, heñvel ouzh *[[Roz]]* e brezhoneg (a gaver e Rosporden ha Rostren), ha hini meur a lec'h e Kembre.

#### 
**Pen y Rhos*, pe Penrhos.

## En hanternoz
*Rhos, ur c'hantrev, bet ur rouantelezh kozh er Grennamzer, a gaver hec'h anv e meur a lec'hanv:
***Rhos-on-Sea*, pe Llandrillo-yn-Rhos, e-kichen Bae Colwyn 
**Betws yn Rhos
**Rhosllannerchrugog, e-kichen Wrecsam 
Hag ivez:
*Rhosgadfan, e kontelezh Gwynedd.
*Rhos-y-bol, Enez Môn. 

## Er c'hreisteiz
*Rhos, ur c'hantrev e Dyfed
*Rhos (Castell-nedd Port Talbot)
*Rhos (Sir Gaerfyrddin), ur gêriadenn

Hag ivez:
*Rhosaman, Sir Gaerfyrddin
*Rhos-goch, Sir Gaerfyrddin
*Rhos-maen, Sir Gaerfyrddin
*Rhosili, Sir Abertawe
*Llanisan-yn-Rhos, e Sir Benfro.
*Llanfihangel Rhos-y-Corn, Sir Gaerfyrddin,
*Ffair-rhos, Ceredigion

## Pennadoù kar
*Rose
*Ross
Hosea

**Hosea** zo anv
*ur profed eus ar Bibl, gwelout Hosea (profed)

*ur roue eus Israel, gwelout Hoshea (roue Israel)
Hosea (profed)

**Hosea** pe **[[Hoshea]]**, pe **Ose**, (en hebraeg: הושֵעַ, *Hoše'a*, da lavarout eo *Savete !*) a zo ur profed eus ar Bibl, unan eus an daouzek den a anver profeded vihan, en  kantved kent JK. Savet en deus Levr Hosea, unan eus levrioù an Testamant Kozh. 

Bevet en doa e Rouantelezh Israel da vare Yarovam II, d'ar memes mare ha Yeshaia ha Mic'ha eta. Prezegenniñ a reas war-dro ar bloavezhioù 750-730 kent JK. Ar pep brasañ eus e lavaroù a sell ouzh Rouantelelezh Israel anvet ivez Efraim. Ne veneg morse Jeruzalem ha Sion. 

Levezonet e vefe bet e breder a-zivout darempredoù Doue gant Israel gant e vuhez personel rak dimezet oa gant ur vaouez difeal, war urzh Doue. War veno burutellerien zo e vefe arouezel dimeziñ Hoshea ha nann gwirion... Sellet e vez outañ evel profed trugarez, teneridigezh ha madelezh Doue. 

## Notennoù
Kod yezh

Ur **c'hod yezh** a zo ur sistem unvan implijet evit anavezout pep yezh en ur ober an diforc'h kenetreze dre implijout ur c'hod ennañ sifroù ha/pe lizherennoù. 

Hiziv e vez implijet ar muiañ ar c'hodoù yezh ISO 639-1 ha ISO 639-2. Gwezhall e veze implijet alies ivez kodoù SIL, bet enteuzet gant re ISO 639-3.

Da skouer, hervez ISO 639-2 hag ISO 639-3 eo **bre** ar c'hod evit ar brezhoneg ha **br** hervez ISO 639-1.

## Gwelit ivez
* Ethnologue (kod SIL)
ISO 639-1

Rann gentañ ISO 639 eo **ISO 639-1** ha talvezout da god yezh unvan, ennañ 136 kod divlizherennek implijet evit anavezout yezhoù brasañ (pe muiañ-implijet) ar bed, da skouer: 

*saozneg: en (diwar ar stumm saoznek "**En**glish")
*alamaneg: de (diwar ar stumm alamanek "**De**utsch")
*japaneg: ja (diwar ar stumm saoznek "**Ja**panese"; e japaneg: *nihongo*)

Lakaet e oa bet da ofisiel listenn ar c'hodoù ISO 639-1 e 2002 daoust ha ma oa bet implijet evel brouilhed e-pad un nebeud bloavezhioù dija.

Ouzhpennet e oa bet ar c'hod diwezhañ, ht evit kreoleg Haiti, d'ar 26 a viz C'hwevrer 2003.

Dindan beli Infoterm (Kreizenn Dermenadurezh Etrebroadel) emañ kodoù ISO 639-1.

Ne vez ket ouzhpennet kodoù nevez da ISO 639-1 seul wezh ma vez oute dija e ISO 639-2. Met ma vez implijet ur c'hod e ISO 639-2 evit ober dave da veur a yezh e c'hello bezañ krouet meur a god war-lerc'h e ISO 639-1 evit anavezout ar yezhoù-se unan-hag-unan ha didalvez e teufe da vezañ neuze ar c'hod kozh ISO 639-2.

Kodoù ouzhpennet goude embannadur miz Genver 2001:

N'eus kod ispisial ebet evit ar "makroyezhoù (s.o. ISO 639-3).

## Gwelit ivez
*Listenn glok kodoù ISO 639-1
Dunod

**Dunod** a c'hall bezañ

*Dunod Fawr, ur roue brezhon eus ar VI-vet kantved, 
*Sant Dunod, ur sant eus penn kentañ ar VII-vet kantved, abad Bangor-is-y-coed
Lizherenneg fonetik etrebroadel evit ar saozneg

E-barzh an taolennoù treset a-is, e berr gomzoù, ez eo kinniget an doare aesañ da lakaat al Lizherenneg fonetik etrebroadel (LFE) da glotañ gant ar saozneg evit deskrivañ anezhañ.

Sellout ouzh ar pennad :en:International Phonetic Alphabet for English evit ledannaat ar pezh ha :en:Pronunciation respelling for English a-benn kompren e-barzh an implijoù fonetik lies skrivet er geriadurioù.



## Pennadoù nesañ

* :en:Pronunciation respelling for English
* :en:SAMPA chart for English
* English vowel wheel
Lizherenneg ar brezhoneg

**Lizherenneg ar brezhoneg** zo ul lizherenneg zo bet savet, ha kemmet meur a wech en istor, gant geriadurourien ha yezhadurourien.

## Lizherennoù
:Er  e oa bet degaset al lizherenn c'h.
:En  e oa bet degaset implij a-vras al lizherenn k e-lec'h *c* ha *q(u)* ; betek neuze ne veze implijet nemet nebeut dirak *e* hag *i*, aliesoc'h dirak *n* ("knech"), ha tost bepred evit *ker* ("kêr") hag un nebeud gerioù all.
:En  e oa bet savet ar peurunvan,  ha  deuet d'e heul : 
**ar zh, ha n'emañ ket e lizherenneg ebet, ha koulskoude e vez sellet outi evel ul lizherenn gant tud zo, er c'hoari skrabell da skouer ; 
**an où, a vez gwelet evel ul lizherenn a-wechoù ;
** ouzhpenn-se, er c'hantved-se ivez,  e voe addegaset al lizherenn c.

## Lizherenneg ar Gonideg e 1838
Meneget eo e 1838 er *[[Grammaire celto-bretonne]]* savet gant Yann-Frañsez ar Gonideg hag a voe embannet kevret gant an *[[Dictionnaire Breton-Français]]*, gant ur rakskrid savet gant Kervarker.

*Merkit n'eus **Y** ebet el lizherenneg-se. Hervez ar yezhadurour ez eus 6 vogalenn e brezhoneg : *a*, *e*, *i*, *o*, *u* ha ***w***.

## Lizeherenneg X<sup><small>3</small></sup>
Gant X3 (Emil Ernod, Frañsez Vallée ha Meven Mordiern) e voe embannet e 1925 pevare kevrenn ar ''Sketla''. Er bajenn 118 e lenner kement-mañ :
Da evesaat : urz al lizerennou er geriadur-man a zo an urz vrezonek : A B K… G H C’H CH I Y J L… bet heuilhet gand Ar Gonideg, gant Viktor Henry en e *Lexique étymologique du breton moderne*, gant F. Vallée en e *Leçons élémentaires de la Grammaire bretonne*, gand aozerien geriaduriou an *Notennou* hag ar *Sketla* I ha II. Dereatoc’h eo ouz ar brezoneg eged urz ar galleg. Salo m’en em glevfe an abreta ar gwella an holl c’heriaduriou vrezonek d’her mirout striz ! 

## An urzh ABK e 1947
E 1947 e kaved  ar memes lizherennoù en un urzh all e Yezhadur bras ar brezhoneg, gant Frañsez Kervella :

An urzh-se ivez a veze kavet 
*e Geriadur Roparz Hemon, ha war an urzh-se e oa diazezet an anv ABK.
*e Grammaire Bretonne Per Trepos

## Lizherenneg Hemon-Huon-Favereau
Setu amañ al lizherenneg a zo e Geriadur Hemon-Huon ha Geriadur Favereau e 2011, hag abaoe ar bloavezhioù 1980.

Met urzhioù all zo bet a-raok, hag a zo bet abaoe.

## An urzh ABC
Ul lizherenn ouzhpenn, c, a zo bet lakaet e Geriadur an Here e 1995, hag an urzh a zo neuze:

## Hep ch na c'h
Un urzh all zo c'hoazh, gant c met hep ch na c'h, e-barzh La grammaire bretonne pour tous, gant Eugène Chalm. 

## Deskadurezh
En deskadurezh n'eus urzh ofisiel ebet.
Koulskoude ez eus bet kaoz da ober unan e Diwan,  a vefe  goulennet digant ar skolaerien implij. E 2023 n'eo ket graet c'hoazh

## 2023
Embannet ez eus ul lizherenneg gant Bannoù-Heol, anvet *Mil tamm lizherenneg Arzhig Du*.

## Notennoù ha daveennoù
Leonardas Abramavičius

**Leonardas Abramavičius** (Leonhard Abramavicius) a zo marvet e 1960 e Kaunas (Lituania).
 
Ur c'hoarier echedoù lituanian ha soviedat e oa.
## Kevezadegoù
### [[Olimpiadoù echedoù]]
Leonardas Abramavičius a c'hoarias e skipailh broadel Lituania e-doug pevar Olimpiad Echedoù ofisiel hag unan diofisiel: 
* e miz Gouere 1930, ouzh ar bedervet tablenn en 3de Olimpiad en Hamburg (+4 –11 =0),
* e miz Gouere 1931, ouzh ar bedervet tablenn er 4vet Olimpiad e Praha (+3 –7 =1),
* e miz Gouere 1933, ouzh an dablenn-mir er 5vet Olimpiad e Folkestone (+5 –2 =2)tapout a reas ur vedalenn argant e 1933,
* e mizioù Eost ha Gwenholon 1936, ouzh ar bempvet tablenn en Olimpiad diofisiel e München (+6 –8 =6). 
* e mizioù Gouere hag Eost 1937, er skipailh-mir er 7vet Olimpiad e Stockholm (+2 –1 =0). 
### [[Kampionad lituaniat an echedoù]]
Kemer a reas perzh meur a wezh:
* e miz Gouere 1943, e voe 1-3 skoaz-ouzh-skoaz gant Birmanas ha Romanas Arlauskas, (Abramavičius a voe 3vet er "play-off"), e Vilnius (12vet Kampionad Lituania),
* e 1947, e voe 12, e 1948 8-9, e 1949 13-14, e 1950 e teuas ar maout gantañ, a-gevred gant Ratmir C'holmov, e 1951 14-15, e 1954 5-6, e 1955 6-7, hag e 1957 e voe 12.

## Partiennoù dedennus
*Leonardas Abramavičius vs Victor Kahn (FRA), Prague 1931, 4th Olympiad, Bogo-Indian, E11, 1-0
*Kornél Havasi (HUN) vs Leonardas Abramavičius, Folkestone 1933, 5th Olympiad, King's Indian, Fianchetto, E67, 0-1
*Gedeon Barcza (HUN) vs Leonardas Abramavičius, Munich 1936 (ol), King’s Indian, Sämich Variation, E85, 0-1
*Leonardas Abramavičius vs Vladas Mikenas, Vilnius 1955, LTU-ch, Ruy Lopez, Closed, C84, 1-0

## Notennoù

## Liamm diavaez
* E c'hoari e Chess Games .
Romanas Arlauskas

**Romanas Arlauskas** a zo bet ganet d'an 11 a viz Even 1917 e Kaunas (Lituania) ha marvet d'an 22 a viz Gwengolo 2009 en Adelaide (Aostralia).

Mestrc'hoarier echedoù lituanian-aostralian.

## Liamm diavaez
* E c'hoari e Chess Games .
Nereid (loarenn)

**Nereid** *(N II Nereid)* zo ul loarenn d'ar blanedenn Neizhan, an trede vrasañ anezho, kavet e 1949 gant Gerard Kuiper. Dont a ra hec'h anv eus an Nereidezed, boudiged ar mor eus gwengelouriezh Hellaz.
Nereüs

**Nereüs** (henc'hresianeg : Νηρεύς) zo un doue kozh eus ar re goshañ e gwengelouriezh Hellaz. *Den kozh ar mor* a vez graet anezhañ ivez. 

## E anv
E henc'hresianeg e oa Νηρεύς, *Nêreús*, eus ar ger νέειν, *néein*, « neuial ».

## Mojenn
Pontos (*al lanv*) e oa e dad, ha Gaia (*an douar*) e vamm. Gwaz an Okeanidenn Doris e oa ha tad da ouzhpenn 50 Nereidenn. O chom emañ e goueled mor Egea. Hervez Hesiodos e oa ganet eus e dad, hep mamm. Gant Pindaros eo bet kanet e justis vadelezhus. Un doue fur ha diouganer eo. Kemer a ra ivez ar stumm a gar.

## Levrlennadur
*Hesiodos, *[[Theogonia]]*, 233.
*Homeros, *[[Odysseia]]
*[[Hyginus]], *Fabulae*, 8
*[[Ovidius]], *Metamorfozoù*, I, 185
*[[Vergilius]], *Georgica'', IV, 392

## Pennadoù kar
* Tethys
* Nereidezed
Nereidezed

An **Nereidezed** a zo doueezed, niverus hag a eil renk, hag a vev er mor. Merc'hed int d'an doue Nereüs ha d'an doueez Doris. 
 
## Gerdarzh
E henc'hresianeg Νηρείδες, *Nêreídes*, pe Νηρηίδες, *Nêrêídes*. En unander Νηρείς, *Nêreís*, pe Νηρηίς, *Nêrêís*, eus ar verb νέειν, *néein*, « neuial ».

## O doare
Un hanter-kant zo anezho, ha bez' e vezont da-heul Poseidon dalc'hmat. Diskouezet e vezont evel merc'hed yaouank kenedus, perlez ganto en o blev. Douget e vezont war delfined pe kezeg-mor, ur forc'h tridant en o dorn, pa ne vez ket ur gouralenn pe ur gurunenn. A-wechoù e vezont diskouezet gant lostoù-pesked.

## Hiniennoù
Brudet ez eus div pe deir dreist ar re all, evel Amfitrite, gwreg Poseidon, pe Thetis, mamm Ac'hilleüs, pe Galateia, karet gant Pygmalion.

## Liammoù diavaez

* An Nereidezed er marelladurioù roman
Lizherenneg fonetik etrebroadel evit an italianeg

E-barzh an taolennoù treset a-is, e berr gomzoù, ez eo kinniget an doare aesañ da lakaat al Lizherenneg fonetik etrebroadel (LFE) da glotañ gant an italianeg evit deskrivañ anezhañ.

 The letter **n** always assimilates the articulation point of the following consonant. Thus, the *n* in /ng/ is a velar , the *n* in /nv/ or /nf/ is a labiodental  and *n* is never found before *p* and *b*, where *m* is used instead.

## Pennadoù nesañ
* :en:Italian phonology
* :en:Italian language
Galateia

**Galateia** (henc'hresianeg: Γαλατεια "gwenn-laezh") ’zo anv un doueez eus Hellaz kozh, ha hini un delwenn.

## An doueez
Galateia a oa un Nereidenn, merc'h d'an doue Nereüs ha d'e wreg Doris. Karet e oa gant ar C'hiklop Polyfemos a rae al lez dezhi. Nemet hi a gare ar mesaer Akis. Pa ouias Polyfemos e frikas ar paotr yaouank dindan ur mell roc'h. Kemmet e voe korf ar paourkaezh paotr e stêr ganti, evit ma teuje daveti da viken.

## An delwenn
"Galateia" zo ivez anv un delwenn olifant graet gant Pygmalion ha karet gantañ, ken e teuas ar c'hizelladur da vout ur vaouez.
Aktaion

**Aktaion** (Ἀκταίων *Aktaiôn*, e henc'hresianeg, distaget *Akteon* e gresianeg a-vremañ), latinekaet en *Actaeon*, a oa un hemolc'her brudet eus Thebai. Mab e oa da Aristaios ha da Aotonoe (pe da g-Kadmos hervez Ovidius). Savet e vije bet gant an den-marc'h C'heiron, a zeskas dezhañ hemolc'hiñ. 

## Ar vojenn
 
 

Un deiz ma oa o chaseal er menez Kithairon e tegouezhas gant an doueez Artemis (pe Diana gant ar Romaned) a-greiz ma oa-hi o kouronkañ en he noazh. Ken bamet e oa ar paotr dirak he c'hened ma chomas da sellout. Droug a savas neuze en doueez kement ha ken bihan ma voe troet an den e karv ganti ha drailhet ha debret e voe gant e chas. Hervez Diodoros Sikilia hag Euripides n'eo ket abalamour da se e savas droug enni, met abalamour m'en devoa fougeet en he neved e oa gwelloc'h hemolc'her eget an doueez.

## Arzourien
Awenet eo bet al livourien-mañ gant ar vojenn:
*Tizian (div daolenn)
*Giuseppe Cesari
*Rembrandt 
*François Boucher
*Eugène Delacroix

## Livadurioù

File:Pieter van Harinxma 1628-1630.jpg| Pieter van Harinxma
File:Rembrandt, Harmenszoon van Rijn - Diana mit Aktäon und Kallisto - c.1634-1635.jpg| Rembrandt 
File:Balen, Hendrick van - Diana Turns Actaeon into a Stag - c. 1605.jpg|Hendrick van Balen
File:Diane et Actéon (Delacroix) MASP.00068 small.jpg|*An hañv*, gant Eugène Delacroix
Kontelezh Flandrez

:*Diwar-benn Kontelezh istorel Flandrez eo ar pennad-mañ. Diwar-benn Flandrez hiziv, gwelit ar pennad [[Flandrez]]*.

**Kontelezh Flandrez** en em astenne gwechall war douaroù zo bremañ e proviñsoù Flandrez ar c'hornôg ha Flandrez ar reter e Belgia, e Flandrez Frañs e departamant an Nord, hag e kreisteiz Zeeland (pe *Zeland*) en Izelvroioù. En em astenn a rae Flandrez neuze war ur gorread 12 500 km². 

Ur vro c’halloudus e voe Flandrez e-pad pell. Unan eus parelezhioù rouantelezh Frañs e voe ivez. Artez, zo bremañ e departamant ar Pas-de-Calais, a oa ul lodenn eus kontelezh Flandrez ivez, betek 1237, pa zeuas da vezañ ur gontelezh distag. Goude se e voe stag kontelezh Artez, a-vareoù, ouzh domanioù konted Flandrez. 

E dibenn ar Grennamzer e oa Flandrez ur vro annezet-stank, e-keñver ar broioù all en Europa, gant kêrioù evel Gent, Brugge pe Ieper a veve diwar labour ha kenwerzh ar gloan dreist-holl.

E dibenn an  e voe stummet kontelezh Flandrez gant douaroù a oa a-hed ar mor etre Brugge ha Saint-Omer. Ar roue gall Fulup II an Aogust a glaskas lakaat e grabanoù warni en . Da neuze e voe rannet he douaroù : ul lodenn vras anezho a voe staget ouzh Bro-C'hall, tra ma oa stag re all ouzh kontelezh Hainaut ha re all c’hoazh e kontelezh Zeeland. 

Met kontelezh Flandrez a zeuas a-benn da chom dizalc’h diouzh ar rouaned gall. Kêrioù Flandrez pinvidikoc’h-pinvidikañ d’ar c’houlz-se a zeuas a-benn da argas an armeoù gall, ha trec’h e voent en Emgann ar C'hentroù Aour (11 a viz Gouere 1302), e-kichen Kortrijk. Bleuniañ a reas kenwerzh Flandrez e-pad ur c’hantved c’hoazh, met mont a reas d’an traoñ tamm-ha-tamm, abalamour d’ar vosenn, d’ar Brezel Kant Vloaz etre Bro-C'hall ha Bro-Saoz (1338-1453) ha da gevezerezh gwiadoù Bro-Saoz. Kalz a wiaderien eus Flandrez a guitaas o bro da vont da Vro-Saoz da vevañ en amzer-se.

Goude dimezioù etre noblañsoù e tremenas kontelezh Flandrez dindan dalc’h duged Bourgogn e 1384, evel ar broioù amezek. E 1477 e tremenas ar broioù-se dindan dalc’h an Habsbourged ha goude 1556 e voent staget ouzh rouantelezh Spagn. 

Kornôg Flandrez a voe staget da vat ouzh Bro-C’hall gant armeoù Loeiz XIV, goude emglevioù sinet e 1659, 1668 ha 1678. Al lodenn-se, a reer anezhi Flandrez Frañs, a zeuas da vezañ unan eus proviñsoù Frañs a-raok mont d’ober an darn vrasañ eus departamant an Nord da vare an Dispac’h.

E 1715 e tremenas an Izelvroioù spagnol, pe *Izelvroioù ar c’hreisteiz* dindan dalc’h Aostria. E 1794 e voent aloubet gant an armeoù gall. E Flandrez e voe savet daou zepartamant (al Lys hag an Escaut). Goude ma voe faezhet Napoleon e teuas ar vro da vezañ ul lodenn eus Rouantelezh Unanet an Izelvroioù. E 1830 e teuas da vezañ ul lodenn eus Belgia a rannet e voe etre div broviñs, Flandrez ar c'hornôg ha Flandrez ar reter.

## Liammoù diavaez
*Kartenn (900-1350)
*Kornôg Flandrez staget ouzh Bro-C'hall
*e saozneg
Artemis

**Artemis** (henc'hresianeg : Ἄρτεμις *Ártemis*) e oa doueez an hemolc'h hag al loar en Henc'hres. Diana e oa gant ar Romaned.

## An doueez
Merc'h eo d'an doue Zeus ha da Leto ha c'hoar eo da Apollon doue an heol.

## He bugaleaj
Pa oa tri bloaz, hervez ur varzhoneg gant Kallimac'hos, e c'houlennas Artemis digant he zad Zeus, p'edo-hi war e varlenn, reiñ tri c'hoant dezhi. Da gentañ e c'houlennas chom hep dimeziñ, kaout chas da vont d'he heul ha kirvi da sterniañ ouzh he c'harr, ha nimfezed da c'hoari ganto. Ha Zeus da reiñ dezhi he c'hoant, hag an "tri-ugent plac'hig, merc'hed Okeanos", a rankas chom gwerc'hezed hervez he flijadur.

## Mojennoù
### Kallisto
Kallisto a oa un nimfenn, kompagnunez da Artemis, a voe diwerc'hezet gant Zeus dre widre, gwisket gantañ tres Apollon, pe hervez mojennoù all hini Artemis hec'h-unan (gevelled e oa Apollon hag Artemis). Droug en doueez (dre warizi marteze), ma voe troet Kallisto gant Artemis en un arzhez. Lod a lavar eo gant Hera, ken gwarizius all, lod a lavar eo gant Zeus, evit he gwareziñ. Ur mab he doe Kallisto diwar-lerc'h an nozvezh-se, Arkas e anv, ha dont a reas da vezañ roue Arkadia. Un deiz m'edo-eñ o chaseal e c'hoantaas lazhañ un arzhez hag a oa e vamm. Mirout outañ a reas Zeus, pe Artemis gouez da lod. Kaset e voent o-daou, mamm ha mab, d'an oabl, e-lec'h ma splannont o-daou, ar vamm evel Ursa Major hag he mab evel Ursa Minor. Hervez mojennoù all e vije bet lazhet an arzhez gant ur saezh tennet gant Artemis.

## An Doueez werc'h
Evel Athena hag Hestia eo ur werc'hez an doueez Artemis. Betek an  e veze gwelet evel un doueez c'hlan ha diorged hepmui. Nac'h a ra kentoc'h an darempred gant ar baotred. Kastizañ a ra 
* Aktaion en doa he gwelet en noazh;
* Kallisto p'he devoa kousket gant Zeus. Ret eo derc'hel soñj en devoa Zeus kemeret tres Artemis evit dont a-benn eus ar plac'h.

## Arouezioù
* Gwelet e vez gant ur wareg, ha gant loened, un heizez peurvuiañ. 

## Nevedoù
* Brudet e oa Templ Artemis en Efesos, unan eus Seizh Marzh ar Bed;
* Lenn Stymfalos en Arkadia; 
* Neved *Olbia* e Hyères; 
* Neved Artemis Orthia e Sparta.

## Levrioù
* Burkert, Walter, 1985. *Greek Religion* (Cambridge:Harvard University Press)
* Graves, Robert (1955) 1960. *The Greek Myths* (Penguin)
* Kerenyi, Karl, 1951. *The Gods of the Greeks*

## Liammoù diavaez

*  Theoi Project, Artemis : diwar-benn Artemis er skridoù kozh eus Hellaz pe Roma, skeudennoù arzel.
*  Meulgan da Artemis – Doueez Werc’h an Hemolc’h
*  Geriadur an hendraoù roman ha gresian (1890) (emb. G. E. Marindin, William Smith, LLD, William Wayte)
Akis

**Akis** zo ur maesaer yaouank ha koantik eus Sikilia, mab d'an doue Pan ha d'an nimfenn Symaithis, hag a voe karet gant an Nereidenn Galateia.

Lazhet e voe gant ar C'hiklop Polyfemos, a oa gwarizi ennañ ken e oa, ken e frikas ar paotr dindan ur mell roc'h. Gwad a strinke eus e gorf, met troet e voe en ur stêr hag a red bremañ e-harz ar menez Etna.
Naiadezed

An **Naiadezed** (e henc'hresianeg Ναιάδες / *Naiádes* pe Ναίδες / *Naídes* pe Νάιτιδες / *Náitides* eus νάειν / náein, « berañ ») a oa nimfezed, pe doueezed a eil renk, hag a veve en dour, er feunteunioù hag er stêrioù, hervez mojennoù Hellaz kozh. Kehelet e vezent dre ma oant merc'hed da Zeus, pe d'an doueed-stêr, pe da Okeanos, hogen war ar maez hepken. Niverus e oant eta, hag anaout a reer anvioù un nebeud anezho.

Kinniget e veze givri hag ein dezhe, laezh ha frouezh ha bleunioù a veze lakaet war o aoterioù. Livet e vezont evel merc'hed yaouank koant, diwisk a-walc'h, pe gant plant en o blev.

## Levrlennadur
* Pierre Commelin: ''Mythologie grecque et romaine'' (en-linenn)
Melite

**Melite** (henc'hresianeg : Μελίτη) a oa un Naiadenn, unan eus ar re niverus a voe karet gant Zeus ha gant e vab Herakles. Genel a reas mab Herakles, Hyllos ha hervez doareoù all, un eil mab dezhañ, Hylas.

## Ar vojenn
### Karantez
Edo Herakles o klask repu e Sc'heria (marteze a-walc'h enez Korfou bremañ), war-lerc'h ur brezel. Eno e reas ur pennad kousk war lez ul lenn. En dour e oa Melite o chom gant he c'hoarezed. Pa voe kavet Herakles gant Melite e voe kuzhet ganti el lenn, da "c'hoari koukoug" gantañ. Mont a rejont d'ur penn all d'an enez da chom, ken e wilioudas Melite, ha daou vab a voe ganet ganti. 

### Gwarizi
Zeus a oa droug ennañ abalamour ma kave gwelloc'h d'an Naiadenn un den evel Herakles eget un doue eveltañ. Herakles a yeas da glask fred da lec'h all evel kustum, ha setu ma voe un doueez all o ouelañ dourek d'an haroz pa varvas evel an dud.

## Inizi
Meur a enezenn zo bet anvet *Melite*: Malta, Samothrake.
Elisedd ap Gwylog

**Elisedd ap Gwylog** (**Elisetus** e latin hag **Ellis** e saozneg), ganet war-dro 725 ha marvet war-dro 755, a oa roue Powys. 
Ne gaver ket kalz a dra en dielloù a-zivout Elisedd, a oa diskennad da Brochwel Ysgithrog. Aloubet en dije en-dro douaroù Powys goude ma oant bet aloubet gant ar Saozon.

## Peul
E c'hourvab, Cyngen ap Cadell a savas ur peulvan evel maen-koun dezhañ nepell diouzh al lec'h m'emañ abati Valle Crucis krouet diwezhatoc'h. Croes Eliseg (pe *Kroaz Eliseg* a vez graet anezhañ), hogen ar meneg Eliseg a lenner war ar peul a rank bezañ ur fazi a-berzh bener an enskrivadur.

An enskrivadur latin war ar peul a zo bremañ diaes-kenañ da lenn, met evit doare e oa sklaeroc'h da vare Edward Lhuyd en adskrivas. Evel-henn emañ troidigezh al lodenn a denn da Elisedd :

: + Concenn mab Catell, Catell mab Brochmail, Brochmail mab Eliseg, Eliseg mab Guoillauc.
: + Hag ar Concenn-mañ, gourvab Eliseg, a savas ar maen-mañ evit e gourdad-kozh Eliseg.
: + An hevelep Eliseg, a juntas kevret hêrezh Powys . . . er-maez galloud an Angled war-bouez e gleze ha dre an tan.
: + Nep piv bennak a adlavar ar pozioù, ra vennigo ene Eliseg.

Hervez barzhonegoù kozh en devoa Elisedd ur gurunenn dibar, ur chadenn aour, hag a oa arouezioù dizalc'hted Powys. Roud ebet anezho ne gaver en istor, met marteze e teujont war wel pa voe kurunennet Owain Glyndŵr e 1400.

War-lerc'h Elisedd e renas e vab Brochfael.

## Levrlennadur

## Notennoù

## Gwelet ivez
*Roll tierned Brycheiniog
*Brycheiniog
*Kembre
ISO 639-3

Trede rann ISO 639 eo **ISO 639-3**. War ar stern emañ c'hoazh. Labourat e e vez warnañ evit ledanaat ISO 639-2 evit ma vefe ur c'hod unvan evit holl yezhoù ar bed. 

Lakaet eo bet e pleustr dijañ ar brouilhed e 15vet embannadur Ethnologue.

Renablet e vez e ISO 639-3 an holl yezhoù bet renablet dija e ISO 639-1 hag ISO 639-2 oc'h implijout kodoù T ISO 639-2 kentoc'h evit kodoù B seul wezh ma c'heller.

Skouerioù:

D'an 30 a viz Mezheven 2005 e oa bet renablet er brouilhed 7602 yezh.

Implijet e vez teir mammenn evit ar yezhoù da vezañ renablet: diazezet e vez ar roll war ar yezhoù renablet e ISO, bet ledanaat dre ouzhpennañ ar yezhoù a-vremañ e 15vet embannadur Ethnologue 15th edition mui hen yezhoù ha hen rannyezhoù ha yezhoù savet a-ratozh tennet diwar Linguist List.

Graet e vez **ISO/FDIS 639-3** eus ar brouilhed diwezhañ-holl bet votet diwar e benn e miz Eost 2006 evit ma vo lakaet e pleustr da vat a-raok fin ar bloaz.

## Makroyezhoù
Kavet a reer e ISO 639-2 56 yezh ma vez graet "makroyezhoù" oute gant SIL http://www.sil.org/iso639-3/scope.asp#M. 

Lod eus ar makroyezhoù-mañ ne oa ket bet renablet evel yezhoù en o-unan e ISO 639-2, d.s. 'ara'. Lod all, avat, a veze renablet ar yezhoù enne unan hag unan dija e 639-2, d.s. 'nno'~'nob'. 

Yezhoù zo (d.s. 'arb'), bet renablet evel rannyezhoù ur yezh all (d.s. 'ara') e ISO 639-2 a c'hell bezañ lakaet da yezhoù en o-unan ma vez ezhomm hervez ISO 639-3 evit gallout ober war-dro yezhoù e stadoù diglosek.

Listenn glok ar makroyezhoù..

## Kodoù a-stroll
Dave a ra kodoù zo da sammoù yezhoù peurheñvel kentoc'h evit yezhoù resis. Yezhoù a-stroll avez graet eus ar re-mañ ha ne vezont ket renablet e e ISO 639-3.

## Gwelit ivez
*ISO 639
*Listenn glok kodoù ISO 639-3