open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Henry Fuseli

**Henry Fuseli** (saozneg : /ˈfjuːzəli, fjuːˈzɛli/) pe **Johann Heinrich Füssli** (alemaneg : /ˈfyːsli/), bet ganet d'ar 7 C'hwevrer 1741 e Zürich ha marvet d'ar 17 Ebrel 1825 e Londrez, a oa ul livour suis hag un arzskrivagner a vevas e Bro-Saoz. Meur a hini eus e oberennoù, evel *The Nightmare*, a glask skeudenniñ an dreistnaturel.

## Oberennoù

Rosso - Marte.jpg|*Marte*, engravet gant Rosso Fiorentino
Füssli - Aquiles ante la pira funeraria de Patroclo.jpg|*Ac'hilleüs oc'h aberzhiñ e varc'h* (1795-1800, Kunsthaus, Zürich)
Penn (lec'hanvadurezh)

**Penn** zo ur ger a gaver el lec'hanvadurezh keltiek ha saoznek. Dont a ra eus ar ger penn.

## 
* Penn eo anv kozh Oodla Wirra e Aostralia ar Su
## 
* Penmarc'h
* Penn-ar-C'hrann
* Pennestin
* Beg Penn ar Roz, ur beg-douar
* Penn-Bronn, ur beg-douar
* Penn-ar-C'hoad, anv meur a lec'h
* hag ivez Penn-ar-Bed
## 
* ar Penninoù, un aredennad venezioù
* Penn e Buckinghamshire
* Penn e West Midlands

## 
* gant Pen e teraou an anvioù-lec'h kembraek.

## 
* Pennsans, ur gêr nepell eus kab Penn an Wlas
* Pennrynn, ur gêr e distrig Karrek

## 
* Penn, e Dakota an Norzh
* Penn, e Oregon
* hag ivez stad Pennsylvania krouet gant William Penn, lec'h m'emañ :
** Penn
** Penn Lake Park
* *Penn Township*, anv meur a lec'h
Penn (Buckinghamshire)

**Penn** zo ur gêriadenn hag ur barrez keodedel e Bro-Saoz e distrig Chiltern, e kontelezh Buckinghamshire, e-kichen Beaconsfield ha High Wycombe.

## Tud
* Elizabeth Taylor (1912-1975), skrivagnerez marvet eno.
Alegorienn ar bizhoni

***Alegorienn ar bizhoni*** (*Allegorie des Geizes* en alamaneg) zo un eoullivadur bihan (35×29&nbsp;cm) war goad diwar zorn al livour alaman Albrecht Dürer(1471-1528) e 1507 ha poltred ur vaouez kozh. E Kunsthistorisches Museum Vienna en Aostria emañ war wel.

Diskouez a ra ur vaouez kozh roufennet, izel he bronn, o terc'hel ur sac'had pezhioù aour en he daouarn. En tu all e weler ul livadur all, gant ur poltred all, *Brustbild eines jungen Mannes* "Korf-bras ur paotr yaouank".

## Taolenn Giorgione
Istorourien an Arz zo o deus kavet heñvelderioù gant un daolenn diwar zorn an Italian Giorgione, anvet *Col tempo*, "Gant an amzer".

## Notennoù

## Levrlennadur
*  Allen, Jessie. *Albert Dürer*. Kessinger Publishing, 2005. 
*  Bailey, Martin. *Dürer*. London: Phidon Press, 1995. 
*  Silver, Larry & Jeffrey Chipps Smith. *The Essential Dürer*. University of Pennsylvania Press, 2010. 
*  Sturge Moore, T. *Albert Dürer*. Bastian Books, 2008. 
*  Thausing, Moriz. *Albert Dürer: His Life and Work, Part 1*. Kessinger Publishing, 2003.
Le Secret d'Eunerville

***Le Secret d'Eunerville*** a zo ur romant polis gallek savet gant Boileau-Narcejac, embannet e 1973 gant Librairie des Champs-Élysées hag er gelaouenn programmoù skinwel *[[Télé 7 jours]]* eus ar 17 a viz C'hwevrer d'an 2 a viz Mezheven.
Un drevezadur an hini eo eus troioù-kaer Arsène Lupin, anv an dudenn faltazi krouet e 1905 gant Maurice Leblanc (1864-1941).

Evit Thomas Narcejac (1908-1998) ne oa ket un taol-esae dre m'en devoa savet un teskad danevelloù, ennañ oberennoù skrivet e doare skivragnerien vrudet all, evel Charteris, Chesterton, Christie, Conan Doyle, Simenon ha Véry, embannet e miz Genver 1946 : anvet *[[Confidences dans ma nuit]]* e c'halled lenn ennañ *[[L’Affaire Oliveira]]*, e doare M. Leblanc dija.

E 1974 e voe deroet d'ar romant ar priz *Mystère de la critique* digant ar gelaouenn *[[Mystère magazine]]*.

War-lerc'h ***Le Secret d'Eunerville*** e voe skrivet pevar romant all en hevelep doare — *[[La Poudrière]]* (1974), *[[Le Second Visage d'Arsène Lupin]]* (1975), *[[La Justice d'Arsène Lupin]]* (1977) ha *[[Le Serment d'Arsène Lupin]]* (1979) — gant Narcejac hag e geneil Pierre Louis Boileau (1906-1989).

## An danvez
E miz Mezheven 1914, en un tu bennak eus ar Saena-Izelañ.Taolet en deus e c'hoant Raoul d'Apignac — Arsène Lupin e gwirionez — war an oberennoù arz miret e kastell Eunerville. Dre an noz e teu a-benn da vont e-barzh ennañ met, a-boan lakaet e dreid war an derez kentañ ma tregern ur sinal kemenn...Fiñvadenn ebet koulskoude er savadur ha stadañ a ra Lupin ez eo manet kousket koskor ha kastellidi : ur c'housk kalet, hini ar re a zo bet drammet hep gouzout dezho. Daoust ha « dastumerien » all eveltañ a oa tremenet kent ? Damwelout a ra trolinennoù tri den o vont kuit ; un hir a bakad a zougont ha Lupin da vont d'o heul.Sevel a ra an dud dianav e bourzh ur bark, mont a-hed ar vriell ha diwar wel nebeut amzer goude. Buan a-walc'h e klev Lupin klemmoù o tont eus an douar : dindan e dreid ez eus ur vengleuz m'emañ an tri den o jahinañ unan bennak evit e rediañ da ziskuliañ ur sekred bennak moarvat.Bez' e vije er c'hastell un dra bennak priziusoc'h eget an oberennoù arz eta ? Un teñzor marzhus hag a dalvfe boureviañ, zoken lazhañ evit e gaout ?...Darvoudoù skrijus, marvioù en o zouez, a c'hoarvezo a-raok na vo diskoulmet kevrin kastell Eunerville gant Raoul d'Apignac, ur c'hevrin liammet ouzh Istor Bro-C'hall.

Echuiñ a ra ar romant gant huchadennoù ar werzherien gazetennoù o kemenn eo bet muntret an arc'hdug Franz Ferdinand von Österreich-Este e Sarajevo d'an 28 a viz Mezheven 1914.

## Liammoù diavaez
* '''''Le Secret d'Eunerville''''' el lec'hienn Tout Arsène Lupin.

## Notennoù ha daveennoù
Palästinalied

Ar ***Palästinalied*** ("Kan Palestina") zo ur ganaouenn savet gant Walther von der Vogelweide. Kontiñ a ra ar perzh kemeret gant marc'heien er c'hroaziadegoù hag o frederiadennoù relijiel en Douar Santel hervez ur sell kristen. Dianav eo abeg krouidigezh ar c'han-se pe eus peseurt kroaziadeg ez eus anv. Kenaozet eo gant 13 poz skrivet en alamaneg-uhel-kozh. Moarvat ne zeu ket ar pozioù en o fezh eus Walther, meur a unan zo bet oc'hpennet diwezhatoc'h. Sur a-walc'h ez eus seizh koublad skrivet gantañ hag e vez kavet en dornskrid A (*Kleine Heidelberger Liederhandschrift*). Ar peurrest eus ar c'houbladoù zo dispis o oberer.

## Tro dro ar ganaouenn
Ar Palästinalied eo ar c'han nemetañ gant Walther roet deomp en ur stumm klok gant ar pozioù hag an heson. Mammenn gentañ an heson zo kavet e Darn Münster, un dornskrid eus ar , hogos 100 vloaz goude marv Walther. Peuzheñvelderioù a c'hall bout klevet gant kan *Lanqand li jorn* savet gant an Trobadour Jaufré Rudel, met ivez gant kan *Ave Regina caelorum* hogen ne dalva ket e servijje evel patrom evit kanoù Walther. 

Ar c'han a lakaa ar pouez war an neuzioù relijiel. An danaveller zo ur pircʼhirin en Douar Santel hag a fell dezhañ gwelet gant e zaoulagad e-gunan lec'h buhez Jezus-Krist (Ganedigezh, badeziant, Pasion, bez, dasorcʼhidigezh, pignidigezh ha Parouzia). Walther a gonta penaos e oa gwelet an Douar Santel gant kristenion ar c'hroaziadegoù. Met n'ouier ket ha kemeret en devoa perzh Walther e-barzh ar c'hroaziadegoù nag ha gwelet e voe an Douar Santel gantañ.

## Testenn ha troidigezh
An dornskrid A zo seizh poz ennañ, ha dornskridoù all zo betek 11 enno. An diforc'hioù-se a c'hall bezañ displeget e doareoù liesseurt. Da skouer, sevel a ra a-du an arbennigourion evit lavaret eo bet skrivet ar poz 3 gant un den dianav ha n'eo ket Walther. Hogen ar poz 7 zo gant Walther a-dra-sur.

## Degemer
Ar ganaouenn zo bet kanet gant meur a strollad (Ougenweide, Bärengässlin, Eisenfunk, Corvus Corax, Saltatio Mortis, In Extremo, Qntal, Heimatærde, Estampie, van Langen, Michael Völkel, Unto Ashes) ha klevet e vez er festivalioù krennamzerel alies hiziv an deiz.

## Lennegezh
* *Walther von der Vogelweide. Leich, Lieder, Sangsprüche.* 15., gant Christoph Cormeau ha displegadennoù gant Thomas Bein. Edition "Melodien von Horst Brunner" Berlin/Boston 2013, ISBN 978-3-11-017657-5, e-ISBN 978-3-11-029558-0.

## Liammoù diavaez
* Faksimile eus Darn Münster
## Notennoù
Sierra de Guadarrama

Ar **Sierra de Guadarrama** zo un aradennad menezioù eus Spagn, etre Segovia ha Madrid.

En em astenn a ra a-hed un 80 km bennak hag un harz eo etre uhelgompezenn an norzh ha hini ar su hag a ya d'ober ar Meseta Central e-kreiz Spagn.

Un harz naturel eo ivez etre diazad doureier an Tajo, er c'hreisteiz, ha hini an Duero, en hanternoz. 

Menez Peñalara eo ar menez uhelañ er Sierra de Guadarrama, gant 2 430 metr uhelder.
Ti kozh

**Ti kozh** zo un anv a gaver er gorrlec'hanvadurezh vrezhonek, hag evit pretioù ivez. *Ti coz* ha *Ty coz* a vez skrivet e galleg alies.

* Ty Coz, unan eus leinoù  ar Menez Du,
* Ty Coz, pe Ti kozh, ur c'horrlec'hanv e meur a gumun eus Breizh : Plougin, Dineol, Gwiler-Leon, Kastell-Paol, Kemper, Louergad,
* an Ti-koz, un ti savet e 1505 a-dreñv Iliz-veur Roazhon. Anvet eo bet diwar anv ar preti a oa eno gwechall, an *Ty-Coz*,
* anvioù boutin pretioù, tier-krampouezh ha tavarnioù, da skouer an *Ty Coz* un davarn e Montroulez hag an *Ti-Coz* ur preti hag un ostaleri e Kemper.

## Gwelout ivez
* Ti
* Ty
* Hendy
Rezistañs c'hall e-pad an Eil Brezel-bed

Ar **Rezistañs c'hall e-pad an Eil Brezel-bed** a zo ul luskad rezistañs hag a vode an nerzhioù gall a stourme ouzh aloubidigezh Bro-C'hall gant an Trede Reich e-pad an Eil Brezel-bed. En hollad-se e tiforc'her ar Rezistañs diabarzh hag ar Rezistañs en estrenvro aozet gant ar *[[France libre]]*. E-pad ar mare luziet-se ez eo deuet war-wel ar rouedad Francs-tireurs et partisans (FTP) da skouer, krouet gant pennoù ar Parti communiste français, e fin ar bloavezh 1941. Luskadoù all a oa evel ar re a oa eus tu ar jeneral Giraud, an amiral Muselier, pe c'hoazh Charles De Gaulle, ar politikour a voe e penn ar Rezistañs c'hall unanet adalek 1942 ha betek Dieubidigezh Bro-C'hall.

## Gwelet ivez
* Rezistañs e-pad en Eil Brezel-bed

## Levrlennadur
* François Broche ha Jean-François Muracciole (dir.), *Dictionnaire de la France libre*, Robert Laffont, dastumadenn « Bouquins », 2010.
* François Marcot (renet gant), gant sikour Bruno Leroux ha Christine Levisse-Touzé, *Dictionnaire historique de la Résistance  – Résistance intérieure et France Libre*, Robert Laffont, dastumadenn « Bouquins », 2006.
* Jean-François Muracciole, *Histoire de la Résistance en France*, PUF, dastumadenn « Que sais-je ? », 2003.
* Jean-François Muracciole, *Histoire de la France libre*, PUF, dastumadenn « Que sais-je ? », 1996.
Ti Gwenn (disheñvelout)

An **Ti Gwenn** a c'hall ober dave da veur a dra :
* an Ti Gwenn, ti prezidanted Stadoù-Unanet Amerika, e Washington DC
* an Ti Gwenn, ti kentañ ministred Kevread Rusia, e Moskov
* an Ti Gwenn, ti prezidanted Kirgizstan, e Bichkek
* an Ti Gwenn hag an Ti Glas, daou di daouhanter barok o stil e Basel e Suis
* an Ti Gwenn, un ti enskrivet e rummad ar monumantoù istorel e Menez-Mikael-ar-Mor

## Gwelout ivez
* Ty Gwyn e Kembre
* Casablanca (disheñvelout)
* Maison Blanche
* White House
* Witte Huis
* ti ha gwenn
Michele Mazzarino

**Alessandro Mazzarino**, anavezetoc'h evel **Michele Mazzarino** (Pescina, 1añ a viz Gwengolo 1605 – Roma, 31 a viz Eost 1648), a oa ur beleg dominikan, arc'heskob Ais de Provença.

Giulio Mazzarini (1602-1661), kardinal, diplomat ha ministr, a oa e vreur.

## Buhez
Ganet e oa bet e Pescina, e Rouantelezh Naplez, gant Pietro Mazzarini hag e bried Ortensia Buffalini, met e Roma e voe desavet. E vamm a oa eus un tiegezh a renk uhel, a orin eus Città di Castello en Umbria, ha filhorez e oa da Filippo Iañ Colonna, konestabl Napoli. C'hwec'h bugel a oa en tiegezh, Giulio Mazzarino e oa an henañ, ha Michele an eil.

E 1620 ec'h eas da skol Urzh an Dominikaned e kouent penniliz *[[Santa Maria sopra Minerva]]* e Roma hag eno e kemeras an anv *[[Michele]]*. E 1624 ec'h eas da Viterbo ha Bologna da echuiñ e studi. Beleget e voe e 1628, oadet a 23 bloaz, ha kelennan doueoniezh hag ar brederouriezh a reas e meur a skol dalc'het gant an Dominikaned, ma voe fiziet meur a garg a bouez dezhañ.
Santa Maria sopra Minerva.jpg|An iliz *Santa Maria sopra Minerva*
Anvet e voe da vestr ar palez sakr gant ar pab Urban VIII, ha gant Inosant X da arc'heskob Ais de Provença e 1645, ma chomas betek e dremenvan, da gardinal, da vesroue Katalonia ha da gannad e Roma.

E miz Genver 1648, goude bezañ bet anvet da vesroue Katalonia, ec'h eas da Varcelona. Klañvaat a eure eno, ha ret e voe dezhañ dilezel e garg. Distreiñ da Roma a reas, ha mervel eno d'an 31 a viz Eost 1648.

## Liammoù diavaez
*
Seziz Akka

**Seziz Akka**, kêr anvet **Saint-Jean-d'Acre** e galleg , a zo bet lakaet seziz warni teir gwech da vihanañ, goude ma edo Akka, etre 1104 ha 1187,  etre daouarn ar Franked.

*Seziz Akka, adalek 1189 betek 1191, gant ar Franked da vare an Trede Kroaziadeg.
*Seziz Akka e 1291, gant Al-Ashraf Khalil a lakaas fin da ren ar Franked en Douar Santel.
*Seziz Akka e 1799 gant Napoleone Buonaparte, da goulz e Dro-vrezel da Egipt.
Emgann Jaffa

**Emgann Jaffa** a c'hall bout anv tri emgann:

* emgann Jaffa en 1192 etre Richarzh Kalon-Leon ha Saladin;
* seziz Jaffa en 1799, da vare tro-vrezel Napoleone Buonaparte en Egipt;
* emgann Jaffa e 1917, etre Impalaeriezh Breizh-Veur hag an Impalaeriezh Otoman.
Seziz Jaffa

**Seziz Jaffa** a c'hoarvezas e Jaffa eus an 3 d'ar 7 a viz Meurzh 1799 da vare tro-vrezel ar jeneral gall Napoleone Buonaparte en Egipt. Trec'h e voe an arme c'hall war hini ar jeneral ottoman Djezzar Pacha (*djezzar* a dalv kement ha kiger).

## Istor
Ur porzh a bouez e oa Jaffa e Siria gozh (Israel hiziv) hag evit ober berzh gant e arme en Egipt e kavas da Napoleone Buonaparte en doa ezhomm da staliañ e vorlu eno. 

Goude seziz El Arish ez eas soudarded Buonaparte war-raok e Siria. War o hent e voent trubardet gant o ambrougerien, taget gant preizherien, ha ret e voe dezho gouzañv naon ha sec'hed.

### Seziz
D'an 3 a viz Meurzh e tegouezhas arme Kléber dirak mogerioù Jaffa, hag a ziazezas he c'hamp div lev eus kêr, war hent Akkra; e-keit-se edo rannarmeoù Bon ha Lannes oc'h astenn o linennoù seziz en-dro da gêr, dirak he mogerioù uhel, gant tourioù ken uhel all, hogen difoz. Djezzar Pacha en doa fiziet an difenn en e soudarded, anezho 1 200 kanolier.
Erik an Trec'her

**Erik VI**, pe **Eric an Trec'her** (norseg: *Eiríkr inn sigrsæli*, svedeg: *Erik Segersäll*; ganet e 945 – marvet war-dro 995) a oa ur roue e Sveden. Eñ eo ar roue istorel kentañ testeniekaet er mammennoù. Koulskoude e vez gwelet e vab Olof Skötkonung evel ar roue degemeret mat gant meuriad ar Sveded tro-dro Mälaren, kement ha gant ar C'hoted war-dro al lenn Vättern.

## Mammennoù ar Saga
Meneg zo eus Erik an Trec'her e meur a saga. Treuzkaset e veze istorioù an norzh dre-gomz d'ar mare-se. Alies e veze lavaret e oa mab da Björn Eriksson. Dimezet e oa gant Sigrid an Dismegañserez, merc'h d'ar Viking Skagul Toste. Dav e voe dezhañ roiñ Götaland dezhi goude o dibriediñ. Hervez *Saga Eymund* e kemeras ur rouanez nevez, a oa Aud hec'h anv, merc'h da Haakon Sigurdsson, a rene e Norvegia.

## Adam eus Bremen
Adam a daolennas Erik evel ur woten hag a-enep mik ar relijion gristen. Newazh e oa ur bern misionerion a oa o labourat e-pad e renad, tud estren ha tud troet d'ar gristeniezh ergentaou hag a zeue eus tiegezhioù eus an norzh. Odinkar ar C'hozh a oa o prezeg e Fyn, Sjælland, Skania and Sveden. Marse e oa a-du Erik da vezañ badezet e-keit e veaj e Danmark, mard eo gwir e voe ar roue svedat kentañ en devoa graet. Mes lavaret e vez e nac'has e gredennoù nevez en-dro hag e tistroas da relijion e hendadoù e fin e vuhez.


Restr:Eric_the_Victorious_of_Sweden_alleged_gravesite_2009_(1).jpg|Istorourion a soñja eo beziet Erik dindan unan ag an tumuli eus Uppsala Kozh.
Restr:MELLIN(1850)_p1.264_ERIK_SEGERSALL.jpg|Ar roue Erik, treset gant Gustaf Henrik Mellin e 1850


## Gwelet ivez
* Rouaned Sveden

## Notennoù

## Liammoù diavaez
* Carl L. Thunberg (2012): ''Slaget på Fyrisvallarna i ny tolkning (The Battle of Fýrisvellir in a New Interpretation)''
Franken

**Franken**, pe **Frankonia**, zo ur rannvro istorel eus Alamagn, hag abaoe 1815 ul lodenn eus Bavaria. Franken zo anezhi teir eus seizh pastell-vro (Regierungsbezirke) Bavaria, anvet Mittelfranken, Unterfranken hag Oberfranken.
Tomás O'Horan

**Tomás Antonio O'Horán y Argüello** (San Francisco de Campeche, 1776-1848) a oa un alvokad mec'hikan (mec'hikan goude brezel dizalc'hiezh Mec'hiko) ha politiker republikan.

Mab e oa da John O'Horan eus Kontelezh Corcaigh en Iwerzhon ha María Gertrudis de Argüello y Monte, eus Campeche. Deuet e oa John da Yucatán dre an Inizi Kanariez.
Proviñs Spagn Nevez

**Proviñs Spagn Nevez** a voe savet e Besrouantelezh Besrouantelezh Spagn Nevez hervez Bonreizh Cádiz e 1812.

Daoust d'hec'h anv ne oa ket enni holl zouaroù ar vesrouantelezh kozh, pa ne oa nemet douaroù stadoù Mec'hiko, Michoacán, Oaxaca, Puebla (stad)|Puebla]], Querétaro, Tlaxcala ha Veracruz.

Kêr Mec'hiko e oa ar gêr-benn. Gouarnet e oa gant ur Penn Politikel Uhel (Jefe Político Superior) anvet gant roue Spagn hag un Diputación Provincial a seizh ezel, dilennet gant ar bobl. Rannet e oa e pastelloù (partidos) gouarnet gant Pennoù Politikel a renk izeloc'h (Jefes Políticos Subalternos).

Pa zeuas Distro an Hollveliegezh e Spagn (*Restauración absolutista en España*) e 1814 ez eas ar broviñs da get hag adsavet e voe Besrouantelezh Spagn Nevez. Hounnezh a badas neuze betek 1820, pa voe adsavet Bonreizh Cádiz hag ar broviñs war un dro. Lakaet e voe ar besroue diwezhañ, Juan Ruiz de Apodaca, da Jefe Político Superior de Nueva España, hag adsavet e voe Bonreizh Spagn da-vat e Spagn Nevez d'an 31 a viz Mae 1820.

En 1821 e voe kemeret e lec'h de facto er gouarnamant gant Francisco Novella. D'ar 24 a viz Gwengolo e voe kemeret ar garg a Jefe Político Superior gant Juan O'Donojú, an diwezhañ den er garg-se, a-raok mare vezh dizalc'hiezh Mec'hiko, ha ne c'houarnas nemet un toulladig deizioù, rak d'ar 27 a viz Gwengolo 1821 e voe kemeret ar galloud gant pennadurezh an Impalaeriezh dizalc'h.
Douar Nutca

**San Lorenzo de Nutca** a oa anv ur vro a-hed aod kornok Norzhamerika, anezhi inizi Nutca, Quadra ha Vancouver, Flores ha re all eus Strizh-mor Georgia, hag ivez al Lower Mainland, er British Columbia, hag an hanter eus ar broviñs kanadian-se ; hag ouzhpenn stad Washington, ha stadoù Oregon, Idaho, izeldirioù Montana ha Wyoming e SUA. Gouarnet e oa adal kêr Vec'hiko eus 1789 betek 1795, pa voe lakaet e Besrouantelezh Spagn Nevez.

E 1789 e stagas ar Spagnoled, dindan Esteban José Martínez, da sevel Kreñvlec'h San Miguel e pleg-mor Nutca, en Enez Vancouver. Dalc'het e voe ar c'hreñvlec'h gant soudarded eus Katalonia adal 1791 betek 1795 pa voe dilezet.

Eno e voe degemeret ar beajour-tresour Sigismund Bacstrom gant pennoù ar c'hreñvlec'h e-pad un toullad mizioù en 1792-93.


Spanish fort San Miguel at Nootka in 1793.jpg|Kreñvlec'h spagnol San Miguel, San Lorenzo de Nutca. (Treset gant Sigismund Bacstrom e 1793)
Cook-nooyks.jpg|Tier e Douar Nutca. Beajoù ar C'habiten Cook, 1790

## Pennadoù kar
* Enez Nootka
* Convenciones de Nutca
* Douar Oregon
* British Columbia
* Alta California
* Spagn Nevez
Enez Nootka

**Enez Nootka** (pe **Nutca** pe **Nutka**, en saozneg **Nootka Island**) zo un enezenn vihan nepell diouzh aod mervent Enez Vancouver, e proviñs British Columbia, e Kanada.

534&nbsp;km² zo dindani, ha rannet eo diouzh Enez Vancouver gant strizh-mor Nootka (Nootka Sound e saozneg)..

Dont a ra anv an enez eus hini ur meuriad deuet eus enez Vancouver, anavezet evel Nutca. Er bloavezhioù 1980, e kemeras henvroiz an tolead an anv *Nuu-chah-nulth*.
Nootka

**Nootka** (e saozneg), pe **Nutca** pe  **Nutka** (e spagnoleg),  pe **Noutka** (e galleg),  zo anv meur a dra :

* Douar Nutca, un douar eus an Impalaeriezh spagnol,  stag ouzh Besrouantelezh Spagn Nevez. 
* Enez Nootka, enezennig tost da Enez Vancouver, ha d'an harzoù etre Kanada ha SUA. 
* Strizh-mor Nootka,  pe *Nootka Sound*  e saozneg, er Meurvor Habask, etre Enez Nutca hag Enez Vancouver.
* ar bobl **Nootka** pe **Nuuchahnulth**, a gomz ur yezh wakash.
* ar yezh **[[Noutkaeg|nootka]]** pe **nuuchahnulth** komzet gant ar bobl *nootka* war aod mervent Kanada.
* *gwez-roz Nootka*, pe  *Rosa nutkana*.
* *gwez-siprez Nootka*, pe Nutka,  pe *Xanthocyparis nootkatensis*.

### Istor
**Nootka* eo an anv roet gant ar merdeer saoz James Cook d'ur bobl amerindian a gavas e Yuquot war aod kornôk Enez Vancouver e Kanada. E 1978 e tivizas ar bobl-se kemer an anv a *Nuu-chah-nulth*.
*Tabut Nutca, etre rouantelezhioù Spagn ha Breizh-Veur en XVIIIvet kantved, diwar-benn perc'hennañ douaroù war aod amerikan ar Meurvor Habask.
*Emglev Nutca, emglev diplomatek etre rouantelezhioù Spagn ha Breizh-Veur  (1790-1794).
Borge

**Borge** a c'hall bezañ meur a dra :

## Lec'hioù
*Borge (Nordland), e kontelezh Nordland, e Norvegia
*Borge (Østfold), e kontelezh Østfold, e Norvegia
*El Borge, kumun eus Andalouzia, e Spagn

## Tud
*Victor Borge (1909-2000), pianoour ha komedian stadunanat
*Tomás Borge (1930-), politiker eus Nicaragua
Kléber

**Kléber** zo un anv gallek roet da veur a dra.

## Orin
Dont a ra eus anv ar jeneral gall Jean-Baptiste Kléber (1753-1800). 
Deuet eo da vout anv meur a lec'h (plasennoù ha straedoù), ha meur a lestr-brezel.
Anv-bihan eo deuet da vezañ ivez.

## Lestr
* *Gwelout [[Kléber (lestr)]]*.
Llŷr Gwyn Lewis

**Llŷr Gwyn Lewis** (ganet e 1987) zo ur skrivagner kembraek.

Ganet ha desavet eo bet e Caernarfon, e gwalarn Kembre, ha studioù en deus graet e skolioù-meur Kerdiz hag Oxford betek ober un doktorelezh war oberennoù T. Gwynn Jones ha William Butler Yeats. Kelennet en deus kembraeg e skolioù-meur Abertawe ha Kerdiz hag emañ bremañ o labourat evit Cyd-Bwyllgor Addysg Cymru (Welsh Joint Education Committee).

E dorkad barzhonegoù kentañ, *Storm ar Wyneb yr Haul*, a voe embannet e 2014. Gant e levr kentañ e komz-plaen, *Rhyw Flodau Rhyfel*, en doa bet unan eus prizioù Llyfr y Flwyddyn e 2015. Meur a skrid a bep seurt en deus embannet e kelaouennoù kembraek evel *Ysgrifau Beirniadol*, *Poetry Wales*, *Taliesin* hag *O’r Pedwar Gwynt*.
Ligureg

Al **ligureg** (*ligure* pe *zeneize*) zo ur yezh romanek komzet e rannvro Liguria dreist-holl, en Italia, hag ivez en un nebeud lec'hioù en arvor gevred Bro-C'hall, e Monaco (ma vez anvet monegaskeg) hag e Korsika (Bunifaziu) hag e mervent Sardigna (Caloforte). An anv *zeneize* a roer d'ar rannyezh komzet e Genova, kêr-benn Liguria.

Skrivet e vez al ligureg abaoe an . 

## Gwelet ivez
*Roiaskeg

## Notennoù
Giulia da Varano

**Giulia da Varano**  (Camerino, 24 Meurzh 1523 – Fossombrone, 18 C'hwevrer 1547) a oa merc'h pennhêrez Giovanni Maria da Varano, dug Camerino, ha pried Guidobaldo II Della Rovere, dug Urbino.

Ur verc'h he doe, Virginia Della Rovere (Urbino, 1544 – Napoli, 1571).
Suo Gân

***Suo Gân*** zo ul luskellerez hengounel kembraek savet gant un aozer chomet dianav betek-henn.

Tapet he devoa brud dre ma oa bet implijet gant ar filmaozer stadunanat Steven Spielberg en e film *[[Empire of the Sun (film)|Empire of the Sun]]* (deuet ar-maez e miz Kerzu 1987).
Whitley Stokes

**Whitley Stokes** (28 C'hwevrer 1830 - 13 Ebrel 1909) zo ur yezhoniour genidik eus Iwerzhon hag en deus labouret war dachenn ar yezhoù keltiek, an iwerzhoneg hag ar c'herneveg dreist-holl.

## Buhez
Mab e oa da William Stokes, a oa medisin ha kelenner e skol-veur Dulenn. Studioù a reas e Trinity College e Dulenn ha mont da alvokad e 1855.  

E 1862 ez eas da labourat da Indez, m'en devoe kargoù er velestradurezh saoz. E 1877 e voe anvet da guzulier e-kichen besroue Indez. Neuze e voe karget da sevel skridoù lezennoù. E 1879 e voe anvet e penn ar Bodad war lezennoù Indez, a-raok distreiñ da Vreizh-Veur e 1882. E 1887 e tapas meur a ziplom er skolioù-meur hag anvet e voe da ezel er British Academy koulz hag en Institut de France.

Labouret en deus Whitley Stokes war ar yezhoù keltiek, en Indez hag e Bro-Saoz. Studiañ hag embann a reas testennoù kozh en heniwerzhoneg, krenniwerzhoneg ha kerneveureg. Kalz eus e studiadennoù a voe embannet e-barzh kelaouennoù evel ar *[[Revue Celtique]]* pe an *[[Archiv für celtische Lexicographie]]* ha kelaouennoù all c'hoazh hag a blede gant ar studioù keltiek.

## Oberenn
* *Three Irish Glossaries* (1862) 
* Gwreans an Bys: the Creation of the World Pezh-c'hoari kernevek eus ar bloaz 1611 (1864)
* *Three Middle-Irish Homilies* (1877)
* *Old Irish Glosses at Merzburg and Carlsruhe* (1887)
* *Irische Texte* embannet e Leipzig (1880-1900), e kenlabour gant Ernst Windisch
* *The Anglo-Indian Codes* (1887).
* *Lives of Saints from the Book of Lismore* (1890) 
* *Urkeltischer Sprachschatz* (1894), asambles gant Adalbert Bezzenberger
* *Thesaurus Palaeohibernicus* (1901–1903), asambles gant John Strachan
Trento (disheñvelout)

**Trento** zo anv meur a dra.

## Lec'hioù
*Trento, en Italia, e Trentino.
*Trento e Filipinez.

Hag ivez:
*Nova Trento, e Brazil, e stad Santa Catarina.

## Tud
* Vittorio Trento (war-dro 1761-1833), sonaozour italian.

## Pennadoù kar a-bell
*Trenta
*Trenton
Syzygy (Coney)

***Syzygy*** (*Sizigiezh*) a zo ur romant skiant-faltazi saoznek savet gant ar skrivagner breizhveuriat Michael G. Coney (1932-2005), embannet e 1973 gant Ballantine Books (New York).

## An doare gallek
Troet e oa bet e galleg gant Georges H. Gallet (1902-1995) ha skeudennaouet golo al levr gant Bruce Pennington (1944-). Embannet e voe gant Albin-Michel (*Syzygie* an titl anezhañ) e-kerzh eil trimiziad 1975 : gant an oberenn-mañ eo e krogas an dastumad Super-Fiction, renet gant Gallet ha Jacques Bergier (1912-1978).

## An danvez
Ar blanedenn Arcadia he deus c'hwec'h loarenn, amestezioù ezkreizadel da bep hini anezho. Bep daou vloaz ha hanter-kant ec'h en em gavont : ar c'hejadur-mañ — ur sizigiezh — a vez pennkaoz da vareoù-mor ramzel ha gwastus. Gwashoc'h 'zo avat...Lakaet e vez diaes annezidi Arcadia ivez, en un doare iskis, gant galloud amreizh dedennerezhioù kenaozet ar c'hwec'h loarenn. N'eus nemet kant tregont vloaz ma oa bet trevadennet ar blanedenn ha warni nebeut a dud gouest da zerc'hel soñj eus ar pezh a oa tremenet evit gwir e-kerzh ar sizigiezh diwezhañ — daou vloaz ha hanter-kant abretoc'h. Hag evit ar re all, kozh a-walc'h da gaout soñj eus an darvoudoù, e tiskouezont bezañ amlavar.Hag emañ o tostaat ar prantad m'en em gavo ar c'hwec'h loarenn adarre...

## Notennoù ha daveennoù
Tu vuò fà l'americano

***Tu vuò fà l'americano*** ("Te 'fell dit c'hoari da Amerikan") zo ur ganaouenn napolitanek savet e 1956 gant Renato Carosone evit an ton ha Nicola Salerno evit ar son. Mesket eo sonerezh swing ha jazz d'ober ur boogie woogie.

An doare orin gant Carosone a glever er film *[[Totò, Peppino e le fanatiche]]* gant Mario Mattoli (1958), hag adarre e *[[It Started in Naples|La baia di Napoli]]* gant Melville Shavelson, ma weler Sophia Loren o tañsal dirak Clark Gable.
Konrad Fiałkowski

**Konrad Rafał Fiałkowski**, bet ganet d'an 29 a viz Kerzu 1939 e Lublin (Polonia) hag aet da Anaon d'an 23 a viz Du 2020 e Vienna (Aostria), a oa un ijinour arbennik war ar stlenneg, ar sturoniezh hag ur skrivagner polonek skiant-faltazi.

## E vuhez
Goude bezañ kroget gant e studi en e gêr c'henidik e tapas e zoktorelezh e Varsovia e 1964 a-raok dont da vezañ kelenner eno.N'eo nemet adalek 1956 ma krogas da sevel danevelloù, embannet er gelaouenn Dookoła Świata peurgetket. Ne skrivas nemet daou romant skiant-faltazi : *[[Homo Divisus]]* (embannet e miz Genver 1981 e Varsovia) hag *[[Adam, jeden z nas]]* (embannet e 1986).
Jeannot

**Jeannot** zo ur berranv evit an anv-bihan gallek Jean, evel m'eo Yannig evit Yann ha Johnny evit John. Un anv-tiegezh gallek eo ivez.

## Tud
### 
* P'tit Jeannot, lesanv Jean Augé (1923-1973), drougoberour hag a oa kenlabourer ha rezistant e-pad an Eil Brezel-bed, hag en deus labouret goude gant an SDECE hag ar SAC, hag a-enep an FLN.
### 
* *Jeannot* pe Jeannot Bullet, ur sklav e penn un emsavadeg e 1791 a grogas Dispac'h Haiti
### 
* Jeannot Reiter (g. e 1958), melldroader
* Jeannot Krecké (g. e 1950), melldroader ha politiker

## Anv-tiegezh
*Joël Jeannot (g. e 1965), atletour ha marc'hhouarner nammet
*Constantin Jeannot (g. e 1992), melldroader

## Lennegezh
* *[[Jeannot et Colin]]*, ur gontadenn gant Voltaire,
* *Jeannot Lapin*, anv gallek Benead ar c'honikl, pe *Benjamin Bunny* e saozneg, un dudenn ijinet gant Beatrix Potter.
Jegou

**Jegou** zo un anv-tiegezh brezhonek, stumm berraet d'an anv Jezegou. *Jégou* eo doare-skrivañ a gaver an aliesañ e marilh ar boblañs, *Jégoux* zo un doare all ral a-walc'h. 

## Tud
### 
* Patrice Jégou, kanerez jazz
### 
* Alain Jégou (1948-2013), barzh gallek
* Charles Auguste Jégou d'Herbeline (1807-1880), an ijinour en deus savet Karrbont Klison
* Dodik Jegou (g. e 1934), arzourez livourez, priourez ha barzhez
* François Jégou (1825-1890), barner a beoc'h hag istorour
* Glenn Jegou (g. e 1973), luskour skingomz ha politikour
* Gwen Jegou (g. e 1931), kizeller
* Jeanne Jégou-Cadart, arzourez livourez
* Lilian Jégou (g. e 1976), marc'hhouarner
* Olivier Jegou de Kervilio (1643-1731), prelad
### 
* Jean-Jacques Jégou (g. e 1945), politikour
### 
* Liam Jegou (g. e 1996), kaiaker breizhat hag iwerzhonat

## Douaroniezh
* Enez Jegou, un enezenn er stêr Delaware anvet diwar Peter Jegou, e Burlington, e Jerzenez Nevez e SUA.

## Pennadoù kar
* Jego
* Jezekel
Little England beyond Wales

***Little England beyond Wales*** ("Bro-Saoz Vihan en tu all da Gembre") zo anv istorel ur c'hornad e Kembre e kreisteiz Sir Benfro ha mervent Sir Gaerfyrddin, ma komzer saozneg abaoe kantvedoù petra bennak m'emañ pell diouzh Bro-Saoz.

Kentañ meneg eus "Little England beyond Wales" a gaver er XVIvet kantved, daoust ma rank an droienn bezañ koshoc'h , pa voe graet anv gant William Camden eus un * Anglia Transwalliana*.

An harz yezhel etre an tolead hag an douaroù kembraek a vez graet al *[[Linenn Landsker]]* anezhañ.
Qaem Shahr

**Qaem Shahr** (perseg: قائم‌شهر) a zo ur gêr e proviñs Mazandaran en Iran. Poblet eo gant 204&nbsp;953 a dud (e 2016).

## Notennoù
Tellesk

An **tellesk** zo ur seurt bezhin ruz hag a c'haller debriñ, *Palmaria palmata* e anvadur skiantel. Kreskiñ a ra war aodoù hanternoz ar Meurvor Atlantel hag ar Meurvor Habask.
Hans

**Hans** zo un anv-bihan germanek a gaver en alamaneg, nederlandeg, daneg, estoneg, faroeg, norvegeg hag islandeg. Ur berranv eus Johannes eo. Klotañ a ra gant Yann.

## Adstummoù
*Hansel* zo un adstumm hag a dalv kement ha "Hans bihan". 

Stummoù all : Han, Hawns, Hanns, Hannes, Hanse, Hansi (paotred ha merc'hed), Hansele, Hansal, Hensal, Hanserl, Hännschen, Hennes, Hännes, Hänneschen, Henning, Henner, Honsa, Johan, Johann, Jan, Jannes, Jo, Joha, Hanselmann, Hansje.

## Tud
### Azginivelezh
* Hans von Kulmbach (e-tro 1480-1522), livour alaman
* Hans Memling (tro 1435-1440 - 1494), livour alaman ha flamank
* Hans Danmark, anv meur a roue pe briñs eus Danmark
* Hans Holbein, anv daou livour :
** Hans Holbein an Henañ (1460–1524)
** e vab Hans Holbein ar Yaouankañ (war-dro 1497–1543)
* Hans Iañ (Danmark) (1455-1513), roue Danmark, Norge ha Sveden
* Hans Rottenhammer (1564-1625), livour alaman
* Hans Burgkmair (1473-1531), livour ha koadengraver alaman
* Hans Talhoffer (e-tro 1410 - e-tro 1480), mestr emgannañ alaman
* Hans Leonhard Schäufelein (c. 1480 – c. 1539), livour, koadengraver ha treser alaman
* Hans Pleydenwurff (e-tro 1420 - 1472), livour alaman
* Hans Vredeman de Vries (1527-1606), livour izelvroat
* Hans Staden (e-tro 1525 - e-tro 1576), goprsoudard, skrivagner hag ergerzher alaman

### vodern
* Hans-Ulrich Rudel (1916-18 - 1982), blenier kirri-nij
* Hans Christoph von Königsmarck (1600-1663)
* Hans Fallada (1893-1947), skrivagner alaman
* Hans Christoph von Königsmarck, anv daou jeneral :
**Hans Christoph von Königsmarck (1600-1663), jeneral svedat,
** Hans Christoph von Königsmarck (1701-1779), jeneral prusian
* Hans Edmund Wolters (1915-1991), evnoniour
* Hans Scholl (1918-1943), rezistant enepnaziour
* Hans Baur (1897-1993), levier Adolf Hitler
* Hans Refior, ofiser ar Wehrmacht e-pad an Eil Brezel-bed
*Hans Beck (1929-2009), ijinour ar c'hoarioù Playmobil
* Hans Moritz Hauke (1775-1830), soudard alaman
* Hans Axel von Fersen ar Yaouankañ (1755-1810), 
* Hans Peter Richter (1926-1993), skrivagner
* Hans Riegel, krouer ar merk Haribo 
* Hans Hermann Carl Ludwig von Berlepsch (1850-1915)
* Hans Geiger, fizikour
### 
* Hans Müller (1896-1971), mestrc'hoarier echedoù
* Hans Asperger (1906–1980), pediatrour
* Hans Carl Artmann (1921-2000), barzh
###### 
* Hans Christian Andersen (1805-1875)
### 
* Hans Maarten van den Brink, romantour nederlandek
###### 
* Hans Egede (1686-1758), misioner luterian norvegat
### 
*Hans Richter (1888-1976), livour ha filmaozour

## Sevenadur
* Hans Trapp, un dudenn eus mojenn Sant Nikolaz en Elzas
* *[[D'r Hans im Schnokeloch]]* («Yann an toul moustiked»), ur ganaouenn bobl elzaseg brudet
* Han Solo, unan eus tudennoù pennañ Brezel ar Stered
## Douaroniezh
* Enez Hans, un enezenn arc'het gant Kanada ha Danmark
* Hans, ur gêriadenn e departamant Marne e Bro-C'hall

## Anvioù-tiegezh
Hans zo un anv-tiegezh ivez. Stummoù all a gaver :
* Hantz, Hanz
* Hansen
* Hanson

## Gwelet ivez
* Johann
* Han
Sivi Tagada

Ar **sivi Tagada** eo anv ar merk kenwerzhel evit envel madigoù ijinet e 1969 gant an embregerezh Haribo. Boul gimaov ruz int, goloet gant sukr livet ha gant ur blaz heñvel ouzh hini ar sivi.

Setu aozennoù ar sivi Tagada : sukr, siros glukoz, gelatin, trenkenn gitrek, frond, kurkumin (evit al liv), karmin ha karotenoù mesket. E 2010 ez eus lakaet livuzennoù naturel (ur mesk kukurminoù, karminoù ha karotenoù) e plas al livuzennoù E104, E124 ha E1298 anavezet evit diorren ar gouroberiantiz er vugale. 

Gwerzhet e vez e stadoù zo evel Frañs, met ne vez ket kavet er Stadoù-Unanet da skouer. E Frañs int trede produ Haribo ar muiañ gwerzhet, 15 milion a euroioù e oa ar c'hengreadur e 2008.

## Notennoù ha daveoù
Jimmy

**Jimmy** zo ur berranv eus James e saozneg. 

## Stummoù all
Jimmie, Jimi, Jim.
## Tud vrudet
### 
* Jimmy Pahun (g. e 1962), bageer-dre-lien ha politikour
### 
* Jimmy Briand (g. e 1985), melldroader
### 
* Jimmy Morales (g. e 1969), prezidant ar vro
### 
* Jimmy Cliff (g. e 1948), kaner reggae
### 
* Jimmy Buffett (g. e 1946 e Mississippi), kaner sonerezh country, rock ha pop
* Jimmy Carter, (g. e 1924), 39vet prezidant SUA, etre 1977 ha 1981
* Jimmy Connors, (g. e 1952), c'hoarier tennis
* Jimmy Eat World, strollad rock dazeilat eus Mesa (Arizona), krouet e 1993

* Jimi Hendrix, (1942-1970), gitatour, kaner-sonaozer, sellet evel brasañ c'hoarier gitar elektrek ar bed

* Jimmy Hoffa (1913-1975), sindikadour
* Jimmie Johnson (g. e 1975), blenier kirri
* Jimmy Page, (g. e 1944), gitarour, produour ha sonaozer saoz, diazezer ar strollad Led Zeppelin
* Jimmy Wales, (g. e 1966), den a afer stadunanat, diazezer ar porched web amerikan Bomis ha kendiazezer Wikipedia

## A bep seurt
* Jimmy, chadenn skinwel gall, iskevredad ar stroll Canal+, skignet ganti abadennoù evit ar yaouankiz etre 1990 ha 2015.
Feur-emglev Riga (1921)

**Feur-emglev Riga (1921)** (poloneg : *Traktat ryski*, rusianeg : Рижский договор *Rizhskiy dogovor* (1921) a voe sinet d’an 18 a viz Meurzh 1921 etre Polonia, Rusia soviedel (oc’h ober en anv Belarus soviedel ivez) hag Ukraina soviedel e Riga (Latvia) goude an arsav-brezel da-heul dieubidigezh Livonia gant luioù Latvia ha Polonia.

Lakaat a reas un termen d’ar brezel etre Polonia ha Rusia soviedel.
Pellen

**Pellen** zo un anv-tiegezh brezhonek hag anv traoù all ivez.

## Tud
* Jacques Pellen (1957-2020), gitarour ha sonaozer,
* Patrick Pellen (1950-2007), politikour,
* Évelyne Brisou-Pellen (g. e 1947), romantourez c'hallek.

## Mojennerezh
* Pellen, mab Phorbas, diazezer kêr Pellene.

## Anv-lec'h
* Pellen e nederlandeg, Pellaines e galleg, ur gêr e proviñs Liège.
David Gaudu

**David Gaudu**, bet ganet d'an 10 a viz Here 1996 e Landivizio (Penn-ar-Bed), zo ur marc'hhouarner a-vicher breizhat. Ezel eo eus ar skipailh Groupama-FDJ abaoe 2018 (stajiad e oa kent).
Mellad (testenn)

*Ur pennad disheñvelout [[mellad]] zo ivez.*

Ur **mellad** zo ur rann eus un destenn, alies unan wirel, pe e vefe ul lezenn (komz a reer eus ur mellad-lezenn neuze), un emglev, ur c'hendivizad, un disklêriadur ofisiel, ur gevrat, ur c'hod, ur reoliadur. Da skouer, savelañ a ra mellad 1 Disklêriadur hollvedel gwirioù mab-den : *« Dieub ha par en o dellezegezh hag o gwirioù eo ganet an holl dud. Poell ha skiant zo dezho ha dleout a reont bevañ an eil gant egile en ur spered a genvreudeuriezh ».*.

Komz a reer eus melladoù ur geriadur ivez, pe c'hoazh ur mod implij.

Alies e vez roet niverennoù dezho, ha d'o isrannoù zoken, da skouer *kentañ mellad 52, eil mellad mellad 53, trede mellad 52*, hag all. 

Berr a-walc'h eo ar mellad, ur rann n'eo ken. Eus ur pennad e komzer pa vez hir an destenn.
An-Nahar

***An-Nahar*** (النهار, *An Deiz* en arabeg) zo ur gazetenn bemdeziek arabek, embannet e Liban. Unan eus kazetennoù brasañ ar vro eo, gant 45 000 skouerenn gwerzhet bemdez e 2012. Savet e oa bet *An-Nahar* d'ar 4 a viz Eost 1933 e Beirout. Lennet e vez gant an holl bennoù bras, an embregourien, ar studierien, ar gelennerien.

Ur stagadenn sevenadurel, *Al-Mulhaq*, a vez embannet ur wech ar sizhun. Ul lec'hienn web zo ivez, gant ur stumm saoznek. E 2018 e oa bet embannet un niverenn dibar eus ar gazetenn, gant pajennoù gwenn-holl evit sachañ an evezh war stad reuzeudik ar vro.

## Liammoù diavaez
*An Nahar, en arabeg
*An Nahar, e saozneg

## Notennoù
Died alkoolek

An **died alkoolek** pe ar **boeson** zo un evaj gant etanol e-barzh. Ar gwin, ar chistr, ar bier, al lambig, da skouer, zo diedoù alkoolek. Etre 3% ha 50% a alkool a c'hall bezañ enno. Evet e vezont evit o blaz, o efedoù dislepdek, met ar gwask sokial hag ar sevenadur a c'hall lakaat unan bennak da evañ anezho ivez. Un dramm eo an alkool hag a c'hall degas d'ar vezventi, ur c'hleñved grevus a c'hall mont betek ar marv. Evit abegoù yec'hed ha relijiel eo difennet pe krennet ar gwerzhañ diedoù alkoolek, da skouer er broioù muzulman. Goude ar butun eo an alkool an dramm hag a ra ar verventi uhelañ er bed. Pennkaoz eo da galz kleñvedoù, nammoù ha riskloù sokial evel feulster (ouzh ar vugale, ar merc'hed....), gwallzardoù, etc.

War-dro 33% eus an dud a ev alkool er bed hervez ar gelaouenn mezegiezh hollvrudet *The Lancet*.

## Daveoù ha notennoù
Nicolas Boileau

**Nicolas Boileau**, *alias* **Boileau-Despréaux** (Pariz, 1añ a viz Du 1636 - *idem*, 13 a viz Meurzh 1711), a oa ur skrivagner hag akademiad gall. 

Mignon e oa da Molière,  da Furetière ha Chapelle, ha goude da Racine.

## Oberennoù
*Les Satires
*Épîtres
*L'Art poétique
*Le Lutrin
An Muirthead

**An Muirthead** (*The Mullet* pe *The Mullet Peninsula* e saozneg) zo ur c'hourenez e kornôg Iwerzhon, e kontelezh Maigh Eo.
 
Stag eo ar c'hourenez ouzh an douar-bras dre ur strizh-douar, m'emañ kêr Béal an Mhuirthead, ur gêr poblet gant war-dro  a dud. Meur a gêr vihan zo e gourenez An Muirthead hag en em astenn a ra a-hed 33 km a hed ha betek 12 km a led d'ar muiañ. En hanternoz ar c'hourenez emañ beg-douar Ceann Iorrais. E 2016 e oa tudet An Muirthead gant  a dud. 

Emañ ar c'horn-bro-se e Gaeltacht Maigh Eo ha kaozeet e vez iwerzhoneg gant lod eus an dud : da vare niveradeg 2016 e veze komzet iwerzhoneg bemdez gant 8% eus an dud, e-maez ar skolioù. Dont a ra touristed a-leizh d'ar c'hornad e-pad an hañv.

## Liammoù diavaez

*Kartenn
Maine (stêr)

Ar **Maine** zo ur stêr e Bro-C'hall hag a c'hoarvez eus kember ar stêrioù  Mayenne et Sarthe, hag a dremen dre Vro-Anjev ha kêr Anje. 

11,5 km hed zo dezhi, hag en em deurel a ra el Liger e Bouchemaine, er c'hreisteiz da gêr Anje.
Perimede

**Perimede** ( Περιμήδη) zo anv meur a vaouez e mojennoù Hellaz kozh.

**Perimede*, pried Foroneüs, roue Argos.
**Perimede*, merc'h Aeolus hag Enarete, ha mamm da Hippodamas hag Orestes (gant an doue-stêr Ac'heloüs).
**Perimede*, merc'h Oeneüs, mamm da Astypalaea hag Europe, gant o zad Phoenix (mab da Agenor).
**Perimede*, anv all Polymede, mamm Iason, haroz mojenn ar maoutken aour, engehentet gant Aeson.
**Perimede*, merc'h Alcaeus ha merc'h-vihan da Perseüs hag Andromeda. Her mother was named either Astydameia, the daughter of Pelops and Hippodamia, or Laonome, daughter of Guneus, or else Hipponome, daughter of Menoeceus. Perimedea oa c'hoar da Amfitrion hag Anaxo, ha pried da Licymnius,  ha mamm da Melas, Argius hag Oeonus.
**Perimede*, anv all Ifigenia, merc'h da Agamemnon ha Clytemnestra 
**Perimede*, hudourez, gwelout Agamede.
Deskom brezoneg

**Deskom brezoneg** zo un hentenn da zeskiñ brezhoneg, savet gant L. Stefan ha Visant Seite, skeudennet gant Pêr Peron, hag embannet e 1957, gant ar Fondation Culturelle Bretonne / Emgleo Breiz, e Brest.

Adembannet e voe e 1996 gant Emgleo Breiz (ISBN 978-2-9008-2896-1).

## Pennad kar
* Hentennoù da zeskiñ brezhoneg

## Liamm diavaez
* Levraoueg IDBE
Zita Kabátová

**Zita Kabátová**, bet ganet Zita Zavřelová e Praha (Aostria-Hungaria) d'ar 27 a viz Ebrel 1913 hag aet da Anaon d'ar 27 a viz Mae 2012 er memes kêr (Tchekia), a oa un aktourez tchekoslovak ha tchek.

Etre 1936 (*Svetlo jeho ocí*, Václav Kubásek) ha 2009 (*Pametnice*, Vlado Stancel) he devoa kemeret perzh e daou film ha tri-ugent, en o zouez daou film alamanek — *[[Glück unterwegs]]* (1944, Miroslav Cikán) ha *[[Schicksal am Strom]]* (1944, Heinz Paul) — troet e-kerzh an Eil brezel-bed dindan un anv-arzourez all (Maria von Buchlow).

E 1956 e timezas d'ar roeñver Jiří Zavřel (1910–1987) a gemeras perzh er C'hoarioù Olimpek hañv 1936 dalc'het e Berlin (Trede Reich). Pevar bloaz ha daou-ugent e oa pa c'hanas he mab Jiří ("Jord") ac'h eas goude da chom da SUA.

Beziet eo e bered Vyšehrad en Praha.

## Liamm diavaez
*  '''Zita Kabátová''' el lec'hienn Internet Movie Database
Cuan Mó

**Cuan Mó** (en iwerzhoneg, pe *Clew Bay* e saozneg) zo ur bae bras war aod kornôg Iwerzhon, e kontelezh Maigh Eo.

Emañ enez Cliara dirak genoù ar bae hag ur bern inizi bihan zo strewet ennañ. War an douar-bras e kaver en-dro d'ar bae kêrioù evel Cluain Cearbán, Cathair na Mart pe Baile Uí Fhiacháin. Emañ menezioù Cruach Phádraig er c'hreisteiz d'ar bae ha Néifinn en hanternoz dezhañ.
Alkimede

**Alkimede** (Ἀλκιμέδη e henc'hresianeg, *korvigell c'halloudus*) a oa ur briñsez vinian, merc'h da Klimene, a oa merc'h d'ar roue Minias ha mamm Iason.

## Ar vojenn
Dimezet e oa d'ar roue Aeson, a en em gavas gantañ e mougevioù e Iolkos, en Tessalia, ma oa bet bac'het gant e hantervreur drouk Pelias.

Mamm e oa da Iason, an haroz ac'h eas da glask ar Maoutken aour, hervez a zo kontet en Argonautica gant Apolonios Rodas.
Boud

**Boud**  a c'hall talvezout kement hag :
* ur boud : den pe loen, liester boudoù
* ar boud : an trouz a ra ar gwenan da skouer
* boud : kontrol skiltr (un trouz boud, ur c'haner boud) 
* boud : kontrol lemm (un tired boud) 

## Gwelet ivez
* bout
Marville

**Marville** zo un anv-lec'h hag un anv-tiegezh gallek.

## Tud
* Jean de Marville (marvet e 1389), kizeller lorenat pe flandrezat e servij dug Bourgogn Fulup II.

## Kumunioù
* Marville, kumun e Meuse,
* Marville-Moutiers-Brûlé, kumun en Eure-et-Loir,
* Marville-les-Bois, kumun kozh en Eure-et-Loir, stag bremañ ouzh Saint-Sauveur-Marville.
## A bep seurt
* Lenn Marville, brasañ lenn an Inizi Kergelenn,
* Tachenn redadegoù-kezeg Marville, e Sant-Maloù.

## Gwelet ivez
* Merville
* Ville
Bout

**Bout** a c'hall ober dave da veur a dra :
* bout zo ur stumm all eus bezañ
* ur bout : ul lodenn eus ur blantenn lakaet war ur blantenn all
* bout, pe boutet, a vez lavaret eus ur druzenn bennak deuet da vezañ kreñv he c'hwezh ha put he blaz 

## Tud
* Viktor Bout (g. e 1967), trafiker armoù rus
* Georges Bout (1933-1987), melldroader
* Dirk Bouts (t-d. 1415 - Leuven, 1475), livour izelvroat

## Gwelet ivez
* boud
Kernevez

**Kernevez** zo un anv-lec'h brezhonek, savet gant Ker ha nevez.

## Kumunioù
* Kernevez-Raez, e Bro-Raez,
* Andolieg-Kernevez, e Bro-Roazhon
* Kernevel, anv ur gumun kozh kenstaget ouzh Rosporden, a vije ur stumm all eus Kernevez

## Lec'hioù all
* Kastell Kernevez, e Kastell-Paol
* Kastell Kernevez, e Plourae

## Pennadoù kar
* Neustadt
* Neuville
* New Town
* Villanova
* Villeneuve
* Y Drenewydd
Morel

**Morel** a ra dave d'ar mor e brezhoneg. Un anv-bihan, un anv-tiegezh hag un anv-lec'h eo ivez, e kalz broioù gallek, spagnolek ha saoznek dreist-holl.

## Anv-tiegezh
War dachenn ar gerdarzh e talv Morel kement ha teñval e groc'hen.

Kavout a reer an anv er Réunion (frekañs 1:180), Bro-C'hall (1:719), Gwiana Bro-C'hall (1:677), Breizh (Bro-Roazhon dreist-holl, 1:479), Paraguay (1:306), Republik Dominikan (1:505), Arc'hantina (1:3,188), SUA (1:45,440), Kanada (1:8,346), Suis (1:3,389), Brazil (1:102,307) ha Honduras (1:4,484).

Adstummoù :
* Moreel, Mooreel, Morreel, Morele
* gant al lostgêr genitivel *-s* : Morels, Moreels, Mooreels, Morreels
*an *-l-* tennet kuit en *-ls-* : Moorees, Moorrees
*an *-o-* skrivet *-oe-* pe *-ou-* : Moerel, Moereels, Moureels
*an *-o-* eilerc'hiet gant un *-a-* : Marel, Mareel, Mareels, Marreel, Marelus
*an *-o-* eilerc'hiet gant un *-e-* : Merreel, Merel, Merelus.

Tud :
* Olivier Morel de La Durantaye (1640–1716), milour breizhat e Frañs-Nevez.
* Salomon Morel (1919–2007), komunour polonat, torfedour a vrezel, komandant kamp bac'hiñ Świętochłowice
* Claudio Morel (g. e 1978), melldroader paraguayat
* Jérémy Morel (g. e 1984), melldroader breizhat

## Anv-bihan
### Tud
Evel anv-bihan e teu moarvat eus un anv-bihan kozh : Maurellus, Morellus, anv-bihanaat Maur.
### Kezeg
Lesanv ur marc'h du eo Morel. Kezeg brudet :
* anv marc'h Roperzh Artois e oa e-pad Emgann ar C'hentroù Aour e 1302,
* anv ur march gwad redadegoù breizhveurat eus deroù an  kantved.

## Anv-lec'h
* Morne Morel, ur c'hein en enezeg ar Saintes, e Gwadloup
* Mörel (Alamagn), ur gumun e Schleswig-Holstein
* E Kebek ez eus un 60 bennak a hentoù, lennoù, stêrioù hag all a zoug an anv Morel
* ar stêr Morel, en India
### En Alpoù
* Les Avanchers-Valmorel, ur  gumun e departamant Savoie, e Savoia
* Valmorel la Belle, ur greizenn ski e Savoia, traoñienn an Tarentaise
* Mörel (Suis), ur gumun gozh e Valais, bremañ e Mörel-Filet
* Morel, Les Allues, ur gêriadenn ha  kreizenn ski en Alpoù, e-kichen Méribel
* ar Morel, ur frond adstêr d'an Isère hag eiladstêr d'ar Ron.

## Lennegezh
* « La invención de Morel  », romant gant ar skrivagner arc'hantinat Adolfo Bioy Casares.

## Notennoù ha daveoù

## Pennadoù kar
* Maurel
* Moreau
* an Du
Homo Divisus

***Homo Divisus*** zo ur romant skiant-faltazi polonek savet gant ar skrivagner polonat Konrad Fiałkowski, embannet e 1979 gant an ti-embann Iskry e Varsovia.

## An doare gallek
Troet e oa bet e galleg gant ar slavegourez Laurence Dièvre (1950-) ha skeudennaouet golo al levr gant Franck Limido. Embannet e voe gant Albin-Michel (*Homo divisus* an titl anezhañ) e miz Ebrel 1983 : gant an 58 oberenn-mañ e voe klozet an dastumad Super-Fiction, renet gant Georges H. Gallet (1902-1995) ha Jacques Bergier (1912-1978).

## An danvez
Dihuniñ a reas ha klask fiñval hep dont a-benn avat. Neuze e krogas an aon ennañ. Dalc'het en devoa soñj eus ur gwallzarvoud skrijus war ur gourhent riellet. Koulskoude e oa bev c'hoazh ha, bremañ, e c'halle santout un tokarn o waskañ war e zaouividig.Padal, Stef Korn a oa war-nes kompren e oa marv-mik ; met, goude bezañ bet yebarekaet e oa « padet » dekvloavezhiadoù ha dekvloavezhiadoù er stad-mañ. Marteze muioc'h ! Bremañ e oa bet adlakaet en e blom ent-kalvezadel. Hag en em gavout a rae en un iskis a ved, a-zindan veli ur « Mestr » kevrinus, un dreistreizhiad emzesket dreistsperedek, mestroniet gant ar C'huzul Bedel.Ur bed e-lec'h m'eo luziet pep tra abalamour ma'z eus eus un dreistijinenn, ar Fantatron, hag a grou touelloù, hunvreoù — un dreistgwirvoud a-bezh ken kempoell hag ar gwirvoud e-unan. Ha pelec'h emañ al linenn vevennañ neuze ? Ha gwirion eo Koma, ar vredkalvezourez yaouank e karg d'azgouestaat anezhañ, gwirion eo pe n'eo nemet un « tasmant », un evodad eus ar Mestr ? Marteze an eiladez eus Kar, pried tener Korn en e vuhez kent ? Hag eñ e-unan, troet e siborg, ne vije nemet un tasmant all, bet ganet eus un ijin diroll ?

## Notennoù ha daveennoù
Vindobala

**Rudchester** a oa ur c'hreñvlec'h roman eus Moger Hadrian, anvet ***Vindobala*** pe ***Vindovala.***

## Douaroniezh

## Anv
* Rivet & Smith  : 
-  *Ravenna* 10725 (= R&C 145) : **VINDOVALA**
-  *ND* XL36 : **Tribunus cohortis primae Frixagorum, VINDOBALA**

## Istor

## Levrlennadur

## Daveoù ha notennoù
Bae Cill Ala

**Bae Cill Ala** (*Killala Bay* e saozneg, *Cuan Chill Ala* en iwerzhoneg) zo ur bae bras war aod gwalarn Iwerzhon. En em astenn a ra etre kontelezh Sligeach er reter ha kontelezh Maigh Eo er gornaoueg. E goueled ar bae en em daol ar stêr An Mhuaidh. Tennañ a ra ar bae e anv eus kêr Cill Ala a zo war an aod er mervent.