open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Chuck Palahniuk

**Charles Michael "Chuck" Palahniuk**, ganet d'an 21 a viz C'hwevrer 1962, a zo ur c'hazetenner hag ur skrivagner flemmus amerikan, genidik eus ur familh a orin ukrainian. Chuck Palahniuk a zo bet ganet e Pascon e-barzh stad Washington. Hiziv an deiz e vev e Vancouver (Washington). Brudet eo abalamour d'ar prizoù en deus resevet evit e levr *Fight-Club*, implijet diwezhatoc'h evit ober ur film er sinema gant David Fincher d'e seveniñ. En e levrioù e taol ur sell kinek, prederiet hag a-wechoù fentus war hor bed.

## Buhez
Palahniuk a zo bet ganet e Pasco, e-barzh stad Washington, ha tremen a reas e vugaleaj gant e dud Carol ha Fred Palahniuk en ur mobil-home staliet e-kichen Burbank. Diwezhatoc'h pa zimezas e dud, e veve aliesoc'h gant e dud-kozh en ur ranch e reter Washington.

Pa oa 20 vloaz, Palahniuk a oa bet degemeret e skol-veur kazetennerezh Oregon. Tapout a reas e arnodenn e 1986. E-pad e studioù e labouras en National Public Radio e Eugene, e stad Oregon. Goude-se ez eas war-zu Portland. Goude bezañ labouret e pad ur brantadig evit ar gazetenn lec'hel, ez eas da labourat evit ar gevredigezh Freightliner (ur gevredigezh karrdiour) evel mekanikour a-raok ma rafe eus ar skrivañ e vicher da vat. Hag e-pad ar c'houlz-se e skrivas ivez levrioù-dorn evit mekanikoù hag ur gargig en doa e-barzh ur gazetenn (Met james Palahniuk na distroas d'e vicher a gazetenner). 

## Levrlennadur
### Romantoù
*  (skrivet e penn kentañ ar bloavezhioù 1990, met chomet diembann) 
* Fight Club (1996) — (lakaet er sinema gant David Fincher e 1999) 
* Survivor (1999) 
* Invisible Monsters (1999) (skrivet etre *Insomnia* ha *Fight Club* met embannet diwezhatoc'h, an embannerien a damalle da Balahniuk bezañ skrivet ul levr re feuls) 
* Choke (2001) 
* Lullaby (2002) 
* Diary (2003) 
* Haunted (2005) 
* Rant (2007) 
* Snuff (2008) 
* Pygmy (2009)

### Traoù all
* Fugitives and Refugees: A Walk in Portland, Oregon (2003) 
* Stranger Than Fiction: True Stories (2004) 
* Un dastumad danevelloù da vezañ embannet e fin 2007
Mentadur (yezhoniezh)

Er yezhoniezh e vez implijet an termen **mentadur ** (saoz.: ''timing'') war dachenn ar fonetik hag ar fonologiezh evit komz eus an doare ma vez ingalet silabennoù ur yezh resis e-keñver an amzer.

Daou doare mentadur pennañ ez eus:

* **[[Mentadur hervez an taol-mouezh]]**
* **[[Mentadur hervez ar silabennoù]]**

## Mentadur hervez ar silabennoù
(Gwelit ivez ar pennad pennañ: "Mentadur hervez ar silabennoù")

Er yezhoù gante ur mentadur hervez ar silabennoù eo ingal dre vras an amzer a dremen etre pep silabenn daoust ha ma c'hell bezañ berroc'h pe hiroc'h pep silabenn hervez pep degouezh resis.

Mentadet hervez ar silabennoù eo ar galleg hag ar spagnoleg.

### Mentadur hervez ar moraoù
(Gwelit ivez ar pennad pennañ: "Mentadur hervez ar moraoù")

Ar yezhoù a ra gant moraoù kentoc'h evit gant silabennoù a vez mentadet hervez ar moraoù, da lâret eo dre ingalañ an amzer a dremen a vora da vora.

## Mentadur hervez an taol-mouezh
(Gwelit ivez ar pennad pennañ: "Mentadur hervez an taol-mouezh")

Er yezhoù gante ur mentadur hervez an taol-mouezh e c'hell pep silabenn bezañ berroc'h pe hiroc'h evit ur silabenn all, da lâret ec'h eo dizingal padelezh pep silabenn, en ur derc'hel termen an hevelep amzer dre vras etre pep taol-mouezh, da lâret eo ez eo ingal an amzer a daol-mouezh da daol-mouezh.

Disheñvel eo mentadur ar galleg hag ar brezhoneg ha pa gomzer galleg gant brezhonegerion a-vihanig e vez levezonet alies lusk ar yezh-se gant hini ar brezhoneg.

## Kemmoù mentadur
Bez' e c'hell kemmañ doare mentadur ur yezh resis a-hed ar wezh ha/pe dindan levezon ur yezh all.

Da skouer, dindan levezon substrat fonetikel an nahouatleg e seblant bezañ douget distagadur spagnoleg Mec'hiko da vezañ levezonet gant ar saozneg dre m'emañ techet da vezañ ur yezh mentadet hervez an taol-mouezh kentoc'h evit bezañ mentadet hervez ar silabennoù evel ar spagnoleg orin evel m'emañ komzet e Spagn hag e meur a lec'h all.

## Gwelit ivez
* Mentadur hervez an taol-mouezh
* Mentadur hervez ar silabennoù
* Mentadur hervez ar moraoù
Marelladur (arz)

Arz ar **marelladur** a zo un arz ma implijer tammoù bihan mein, gwer, pe traoù arall, evit tresañ skeudennoù bras a-walc'h o ment ha speget ouzh ar mogerioù pe ouzh an douar kouls e diabarzh ar savadurioù ha dindan an amzer.
Talvezout a rae da ginklañ tier ha temploù en Henamzer, en Hellaz ha Roma.
Miret ez eus marelladurioù e ratre eus an Henamzer dreist-holl e Herculanum ha Pompei, hag implijet eo bet war-lerc'h a-hed ar Grennamzer, ha da vare an Azginivelezh italian. Implijet eo bet an arz-se betek hon amzer, met adnevezet eo bet en  hag en 

## Istor
## Marelladurioù brudet
Div gêr a-bouez zo en arz ar marelladur en deiz a hiriv: 
* **[[Ravenna]]** en Italia,
* **[[Madaba]]** en Jordania.
* **Bro-C'hall**
** Marelladurioù roman
*** Marelladur Lillebonne a ziskouez un abadenn chase, miret e Mirdi an Hendraouriezh e Rouen.

*** Marelladur en ur genkiz galian-ha-roman e Séviac (Gers; etre ar  hag an ). 450 m².
** Marelladurioù 

*** Marelladurioù e Penniliz ar Sacré-Cœur e Pariz
* **[[Kiprenez]]**
** Marelladurioù roman
*** Marelladurioù da Zionysos e Pafos.
** Marelladurioù bizantat
*** Iliz Kiti, e-kichen Larnaka (Gwerc'hez etre daou ael, ur marelladur kristen ral er Reter, rakikonoklastek).
** Marelladurioù modern
*** Manati Kikkos 
* **Hellaz**
** Marelladurioù bizantat
***Italia**	
** Marelladurioù roman	
*** Marelladurioù Pompei	
*** Marelladurioù Ostia	
*** Marelladurioù Villa Casale en Sikilia. . 3 500 m². 
**Marelladurioù eus marevezh Justinian Iañ	
*** Penniliz San Vitale Ravenna 	
*** Mausoleon Galla Placidia e Ravenna
**Marelladurioù krennamzerel	
***Iliz-veur Cefalu
*** Iliz-veur Palerma 
*** Iliz-veur Monreale
* Rusia
** Marelladurioù nevez-bizantinat
*** Iliz-veur Sant-Salver-war-ar-Gwad-skuilhet e Sant-Petersbourg (7000 m²).
*** Iliz-veur Sant-Izaak e Sankt-Petersburg (6 500 m²).
* **Spagn**
** Marelladurioù roman
*** Kenkiz roman Noheda, e Villar de Domingo García. Brasañ marelladur diarluniek er bed : 291 m².
* **[[Tunizia]]**
** Marelladurioù roman
*** Dastumadeg Mirdi Broadel Bardo e Tunis.
*** Mirdi hendraouriezh Sousse
* **[[Turkia]]**
** Marelladurioù bizantinat :
*** Iliz Ayasofia en Istanbul
*** Iliz Sant-Salver-in-Chora (turkeg : Kariye Djamii) en Istanbul, a ziskouez bugaleaj ar Werc'hez.

## Levrlennadur
* É. Gerspach, *La Mosaïque*, Paris, 1881.
* Marc Gaillard, *La mosaïque contemporaine *, l'Oeuf, centre d'études, années 1960-1990, Paris, Massin, 2007, 140 p. (ISBN 978-2-7072-0547-6)
* S. Jabeur et al., *Image de pierre*, Ars Latina 15, 2002, 448 p. 200 (ISBN 2910260100).
* H. Lavagne, *La Mosaïque*, coll. « Que sais-je ? », no 2361), Paris, 1987.
* E. Müntz, *Les premiers historiens de la mosaïque romaine*, in Hommage à Paul Fabre, Paris, 1902. p. 478-495.
* Recueil général des mosaïques de la Gaule , (Xe supplément à Gallia) : 13 volumes parus entre 1957 et 2000.
* Carlo Bertelli, *Les mosaïques*, Paris, Bordas, septembre 1993, 360 p. (ISBN 2-04-027012-4)
* U. Pappalardo et R. Ciardello, *Mosaïques grecques et romaines*, Paris, Citadelles-Mazenod, 2010.

## Gwelout ivez

* Teknikoù gresian ha roman :
** opus lapilli
** opus tesselatum
** opus vermiculatum
** opus sectile
Telenngan

Un **telenngan** zo ur varzhoneg a live uhel a gan meuleudi un den pe un darvoud, tost d'ar meulgan. 

## Telennganoù brudet
### E brezhoneg
* « *Telenngan d'an teir vertuz* », gant Maodez Glanndour, 1949.
* *Telennganoù*, gant Maodez Glandour, Al Liamm, 1984 . Anv ul levr ennañ « Kanadeg evit Nedeleg », skrivet e 1951, ha « Milc'hwid ar Serrnoz ».

### E yezhoù all
* Oberennoù Pindaros a vez graet *telennganoù* anezho peurvuiañ.
* *[[Ode to the West Wind]]*, Shelley
* *[[Ode to a Nightingale]]*, Keats
* *[[Odes et Ballades]]*, gant Victor Hugo
* *Cinq Grandes Odes*, gant Paul Claudel

## Hag ivez
*An danevell *Telennganoù, plusk hag all*, gant Yann Gerven.
Owain Ddantgwyn

**Owain Ddantgwyn** (pe *Owen*, pe *Ewen Dant Gwenn*, pe c'hoazh *Owain Danwyn* hervez doare ar skrivadur kembraek a-vremañ) a vije bet roue kentañ Rhos en hanternoz Kembre. 
Rouantelezh Gwynedd a vije bet etre e zaouarn goude marv Einion Yrth hag ur gwaz e oa d'e vab Cadwallon Lawhir ha darempredoù mat en devoa gantañ, war a seblant. Kalz falloc'h e oa e zarempredoù gant Maelgwn Gwynedd ha gantañ e voe lazhet daoust ma chomas dizalc'h e rouantelezh.

Skrivagnerien zo a gred e oa Owain diazez istorel ar roue Arzhur mojennel. Soñjal a reont e oa "Arzhur" titl enorus Owain, da lavaret eo "Arzh".

## Liammoù diavaez
* Owain Danwyn, King of Rhos
George Byron

**George Gordon Byron** (Londrez, 22 a viz Genver 1788 – Messolonghi, 19 a viz Ebrel 1824), anavezet ivez dindan an anv **Lord Byron**, a oa ur barzh romantel saoz. Unan eus barzhed vrudetañ e amzer e oa, dreist-holl gant e veurganoù. Rediet e voe da guitaat Bro-Saoz abalamour d'e vuhez revel gwallskouerius ha kemer a reas perzh e Brezel Dizalc'hidigezh Gres. Mervel a reas e Mesolongi tra ma priente argasadeg Naopaktos. Ur vugel ofisiel en doa bet, Ada Lovelace, a vez lakaet war-raok evel ar c'hentañ stlennegourez urzhiataer hervez he notennoù evit Analytical Engine Charles Babbage. Byron en deus bet bugale all met nann-ofisiel, en o zouez Allegra Byron, marvet pa oa bugel, marteze ivez Elizabeth Medora Leigh.

## Oberennoù
### Oberennoù pennañ

### Oberennoù arall

### Lizheroù ha deizlevrioù
* ''Letters and journals'', levrenn 1 (1830)
* ''Letters and journals'', levrenn 2 (1830)
Borno (Nigeria)

**Borno** a zo ur stad e biz Nigeria. Maiduguri eo e gêrbenn. Krouet e oa bet e 1976 pa voe disrannet Stad ar Biz. Betek 1991 e endalc'he ar pezh a zo aet d'ar stad Yobe.

## Liammoù diavaez

Lec'hienn ofisiel
Stêr Putumayo

Ar stêr **Putumayo** a zo unan eus adstêrioù pennañ an Amazon. Merkañ a ra an harz etre Ekwador, Kolombia ha Perou. *Içá* a vez graet anezhi e Brazil.
Kilpeck

**Kilpeck** zo ur gêriadenn vihan eus Herefordshire e Bro-Saoz, brudet hec'h iliz doare roman dezhi, ha dismantroù he c'hastell. 

**Llanddewi Cil Peddeg** eo anv kembraek ar gêriadenn. 
 
## An iliz
*[[Iliz]] Santez Vari ha Sant [[Dewi]]* (pe *SS Mary and David's Church*) a voe savet war-dro 1140. Brudet eo abalamour d'ar c'hizelladur anvet Sheela na Gig a zo a-us d'un nor. 

## Levrlennadur
* Bailey, James. *The parish church of St Mary and St David at Kilpeck.* 2000.
* Lewis, G[eorge] R. "Illustrations of Kilpeck church, Herefordshire." 1979. Pamphlet derived from a book of 1842.

## Liammoù diavaez
* Population figures
* CRSBI (Kilpeck) A very detailed, fully illustrated description of the architecture, sculpture and history of Kilpeck church from ''The Corpus of ROMANESQUE SCULPTURE in Britain and Ireland'' website
* Kilpeck Castle and Church
* Kilpeck Castle details
* Kilpeck Castle archaeological survey
Jorge Luis Borges

**Jorge Francisco Isidoro Luis Borges Acevedo** ( audio) (24 a viz eost 1899 e Buenos Aires - 14 a viz even 1986 e Geneva) a oa ur skrivagner hag ur barzh arc'hantinat.

## Oberennoù pennañ

* 1923 - Fervor de Buenos Aires
* 1925 - Luna de enfrente 
* 1925 - Inquisiciones 
* 1929 - Cuaderno San Martín 
* 1930 - Evaristo Carriego 
* 1932 - Discusión
* 1935 - Historia universal de la infamia
* 1936 - Historia de la eternidad
* 1944 - Ficciones
* 1949/1952 - El Aleph 
* 1952 - Otras inquisiciones
* 1960 - El hacedor
* 1964 - El otro, el mismo
* 1965 - Para las seis cuerdas
* 1967 - El libro de los seres imaginarios (în colaborare cu Margarita Guerrero)
* 1969 - Elogio de la sombra
* 1970 - El informe de Brodie
* 1970 - An autobiographical essay (Jorge Luis Borges & Norman Thomas Di Giovanni)
* 1972 - El oro de los tigres
* 1975 - Prólogos con un prólogo de prólogos
* 1975 - El libro de arena
* 1975 - La rosa profunda
* 1976 - La moneda de hierro
* 1976 - Libro de sueños 
* 1976 - Qué es el budismo?
* 1977 - Historia de la noche
* 1980 - Siete noches
* 1981 - La Cifra
* 1982 - Nueve ensayos dantescos
* 1984 - Atlas 
* 1985 - Los conjurados
* 1996 - Dialogos Jorge Luis Borges Ernesto Sábato

## Liammoù diavaez

Jorge Luis Borges - Internetaleph
Sheela na Gig

Ur **Sheela na Gig** (ur saoznekadur eus gouezeleg Iwerzhon: *Síle na gcíoch*) zo ur c'hizelladur a ziskouez ur plac'h en he noazh o tiskouez ur pikol kourzh. Kavet e vezont en Iwerzhon hag e Bro-Saoz, ouzh ilizoù pe gastilli, pe savadurioù all, o-unan pe gant paotred. Unan eus ar re vrudetañ eo hini Kilpeck en Herefordshire, e Bro-Saoz. 

En Iwerzhon emañ an darn vuiañ: hervez *The Sheela-na-Gigs of Ireland and Britain: The Divine Hag of the Christian Celts – An Illustrated Guide*, levr *Joanne McMahon ha Jack Roberts*, ez eus meneget 101 kizelladur en Iwerzhon, ha 45 e Breizh-Veur. 

Graet e oa ar c'hizelladurioù-se da bellaat ar marv hag an droukspered hervez klaskerien zo (Andersen; Weir and Jerman). Lakaet e oant a-us d'en dorojoù ha prenester da virout na deuje an droug dre aze. 

Kizelladurioù all a'r seurt-se, met gargouloù dreist-holl (anvet ivez *Hunky Punk* e Somerset), a vez kavet e pevar c'horn Europa ouzh an ilizoù.

## Orin ar Sheela na Gig
Skeudennoù gros hag euzhus evel gargouloù a gaver alies war ilizoù Europa. A-wechoù e lavarer e oant bet graet da bellaat an Droukspered. Eus pelec'h e teu ar skeudennoù-se avat n'omp ket evit gouzout, ha tabut zo c'hoazh diwarne.

## E Breizh
Ur c'hizelladur iskis damheñvel zo ivez ouzh un treust en iliz Pleiben hag a c'hallfe bezañ ur vaouez o wilioudiñ.

## Levrlennadur
* Anthony Weir & James Jerman, *Images of Lust: Sexual Carvings on Medieval Churches* 1986
* Ronald Hutton, *The Pagan Religions of the Ancient British Isles*
* Joanne McMahon & Jack Roberts, *The Sheela-na-Gigs of Ireland and Britain: The Divine Hag of the Christian Celts – An Illustrated Guide* - Listenn al lec'hioù, skeudennoù graet en Iwerzhon ha breizh-Veur. 
* Eamonn P. Kelly, *Sheela-na-Gigs: Origins and Functions*
* Dr Jørgen Andersen, *The Witch on the Wall: Medieval Erotic Sculpture in the British Isles* 1977
* Dr Maureen Concannon, *The Sacred Whore: Sheela Goddess of the Celts* 2004
* Dr Barbara Freitag, *Sheela-na-gigs: Unravelling an Enigma* 2004
* James O'Connor, *Sheela na gig* 1991 Fethard Historical Society 
* Margaret Murray. "Female Fertility Figures" *Journal of the Royal Anthropological Institute* Vol. LXIV 1934
* Anne Ross. *Pagan Celtic Britain* 1967
* Dr Theresa Oakley and Dr Alex Woodcock *The Romanesque Corbel Table at St John's, Devizes and its Sheela na gig* (The Wiltshire Archaeological and Natural History Magazine Volume 99 2006)
* Thomas Wright, *A History of Phallic Worship, During the middle ages of Western Europe* 1866

## Liammoù diavaez
* SheelaNaGig.org Diwar-benn re Breizh-Veur. 
* Goddess or Queen? Hini Braunston-in-Rutland.
* Ireland's Sheela Na Gigs Re iwerzhon. 
* Beyond the Pale by Anthony Weir Diwar-benn dispakañ kourzh ha kalc'h e kizelladurioù Kornogeuropa 
* Hortusdeliciarum Kizelladurioù e Breizh hag e Bro-C'hall 
* ''The Anatomy of a Church - Part 2'' by Ernest L. Martin, Ph.D., 1998 Arouez ar vaouez en ilizsavouriezh 
* *Sheela Na Gig* eo anv ar 6vet rann eus ar bladenn 'Dry' gant PJ Harvey e 1992 .
Hydra (enezenn)

**Hydra** (gresianeg a-vremañ: Ύδρα ['iðra]; henc'hresianeg: Ὕδρα [hydra]) zo un enezenn eus Hellaz e pleg-mor Saronik.
Carl Philipp Emanuel Bach

*Ur bajenn [[Bach]] hag ur bajenn [[bac'h]] zo ivez.


*'Carl Philipp Emanuel Bach''' a zo ur sonaozour alaman, ganet e Weimar d'an 8 a viz Meurzh 1714 ha marvet e Hamburg d' ar 14 a viz Kerzu 1788. Eil mab Johann Sebastian Bach ha Maria Barbara Bach e oa. Anavezet eo bet evel ur mailh gant sonaozourien all, evel Ludwig van Beethoven. Lesanvet e voe "Bach Berlin ha Hamburg".
Mentadur hervez ar silabennoù

Er yezhoniezh e vez implijet an droienn **mentadur hervez ar silabennoù** (saoz.: ''syllable-timed'') war dachenn ar fonetik hag ar fonologiezh evit komz eus unan eus an daou doare mentadur pennañ ma vez merket lusk ar frazenn hervez an doare ma vez ingalet an amer o tremen a silabenn da silabenn.

Er yezhoù gante ur mentadur hervez ar silabennoù eo ingal dre vras an amzer a dremen etre pep silabenn daoust ha ma c'hell bezañ berroc'h pe hiroc'h pep silabenn hervez pep degouezh resis ha gallout a ra kemmañ lusk resis ur yezh bennak hervez al lec'h ma vez komzet hag a hinienn da hinienn zoken, da skouer keit ha m'eo portugaleg Europa ur yezh mentadet hervez an taol-mouezh ez eo portugaleg Brazil ur yezh mentadet hervez ar silabennoù.

Abaoe ar bloavezhioù 1950 ez eus bet klasket diskwel en un doare objektikel eo ingal ar badelezh a silabenn da silabenn met n'eus ket bet gellet hen ober. Hervez an enklaskoù nevesañ e hañvalfe bezañ ingal an amzer a dremen a silabenn dre silabenn, daoust ha ma n'eo ket e gwirionez, abalamour d'an doare ma vez ingalet an amzer a dremen etre ar c'hensonennoù hag ar vogalennoù. 

Dre vras e vez mentadet ar yezhoù romanek hervez ar silabennoù en o zouez ar galleg, ar spagnoleg hag ar c'hatalaneg. Mentadet hervez ar silabennoù eo an holl yezhoù komzet en India ivez, en o zouez an hindeg, ar sañskriteg, an tamileg, ar pandjabeg. Mentadet hervez ar silabennoù eo ar sinaeg hag ar c'horeaneg ivez.

## Gwelit ivez
* Mentadur
* Mentadur hervez an taol-mouezh
* Mentadur hervez ar moraoù
Hydra

* **[[Hydra (enezenn)|Hydra]]**: un enezenn eus Gres;
* **[[Hydra (loarenn)|Hydra]]**: unan eus loarennoù Ploudon;
* Hydra: un naer liespennek mitologel;
* **[[Hydra (Aljer)|Hydra]]**: ur gumun eus Aljer;
* ***[[Hydra (albom)|Hydra]]*** eil albom ar strollad rock Toto deuet er-maez e 1979
Guido Arezzo

**Guido Arezzo** (pe **Guido Monaco** en italianeg) a oa ur manac'h beneadat italian, ganet e-tro 990 ha marvet war-lerc'h 1033, d'ar 17 a viz Mae 1050 hervez mammennoù 'zo. En Arezzo e vije bet ganet, ma n'eo ket e Ferrara, Pomposa, Talla pe c'hoazh en ur gêr italian all, n'eur ket sur ha biken ne vor moarvat.

Oberour ar *Micrologus* eo (adkopiet eo bet 17 gwech betek ar XVIvet kantved). Krouet en deus ivez an *dorn guidonian* lec'h ma vez lakaet "klavoù"; ur benveg sonerezh e oa evit ar solfadurezh: aes e veze gwelout ar c'houlzadoù ha c'hoari sonerezh hep benveg.

Kelenner war ar sonerezh e oa, eñ eo en deus anvet an notennoù diazezet war gerioù kentañ un ton relijiel latin, himn da Yann-Vadezour, krouet gant Paolo Diacono (tro 720-799):

: **Ut** queant laxis 
: **Re**sonare fibris 
: **Mi**ra gestorum 
: **Fa**muli tuorum, 
: **Sol**ve polluti 
: **La**bii reatum, 
: **S**ancte **I**oannes.

Kemeret en deus perzh ivez e troidigezhoù tonioù gant e ijinadenn anvet «c'hwec'hkordenn», hendad ar "portée", ul lec'h resis da bep notenn, kontrol d'an "neumoù" eo.
Mentadur hervez an taol-mouezh

Er yezhoniezh e vez implijet an termen **mentadur hervez an taol-mouezh** (saoz.: ''stress-timed'') war dachenn ar fonetik hag ar fonologiezh evit komz eus unan eus an daou doare mentadur pennañ ma vez merket lusk ar frazenn hervez an doare ma vez ingalet an amer o tremen a daol-mouezh da daol-mouezh.

Er yezhoù gante ur mentadur hervez an taol-mouezh e c'hell pep silabenn bezañ berroc'h pe hiroc'h evit ur silabenn all, da lâret ec'h eo dizingal padelezh pep silabenn, en ur derc'hel termen an hevelep amzer dre vras etre pep taol-mouezh, da lâret eo ez eo ingal an amzer a daol-mouezh da daol-mouezh.

Pa gomzer buan pe vuanoc'h en ur yezh mentadet hervez an taol-mouezh e vezer techet da didroc'hañ, da diverrañ ha zoken da skarzhañ penn-da-benn vogalennoù gwan, da lâret eo vogalennoù hep taol-mouezh pennañ warne, hep kemmañ lusk hollek ar frazenn. 

Dre vras e vez mentadet hervez an taol-mouezh ar yezhoù germanek en o zouez ar saozneg hag an alamaneg daoust ha m'eo mentadet hervez ar silabennoù yezhoù germanek all evel an islandeg. Peurliesañ e vez mentadet hervez an taol-mouezh ivez an darn vrasañ eus ar yezhoù slavek, en o zouez ar ruseg. 

## Gwelit ivez
* Mentadur
* Mentadur hervez ar silabennoù
* Mentadur hervez ar moraoù
Mentadur hervez ar moraoù

Er yezhoniezh e vez implijet an termen **mentadur hervez ar moraoù** (saoz.: ''mora-timed'') war dachenn ar fonetik hag ar fonologiezh evit komz eus unan doare mentadur hervez ar silabennoù ma vez merket lusk ar frazenn hervez an doare ma vez ingalet an amer o tremen a vora da vora er yezhoù gante moraoù kentoc'h evit silabennoù, evel da skouer ar japaneg hag ar gandaeg.

## Gwelit ivez
* Mentadur
* Mentadur hervez an taol-mouezh
* Mentadur hervez ar silabennoù
Mea culpa

**Mea Culpa** zo

*ul lavar latin tennet eus ar bedenn anvet Confiteor, a dalv kement ha "dre ma faot"
**a-wechoù e vez lavaret, evit kreñvaat, pe washaat, *mea maxima culpa*, e-lec'h "dre ma brasañ faot" pe "dre ma brasañ gwall" e brezhoneg ;

*anv ul levr gant Louis-Ferdinand Céline.
* Wolfgang Kosack: *Basilios "De archangelo Michael": sahidice Pseudo - Euhodios "De resurrectione": sahidice Pseudo - Euhodios "De dormitione Mariae virginis": sahidice & bohairice : < Papyruskodex Turin, Mus. Egizio Cat. 63000 XI. > nebst Varianten und Fragmente. In Parallelzeilen ediert, kommentiert und übersetzt von Wolfgang Kosack.* Christoph Brunner, Berlin 2014. ISBN 978-3-906206-02-8.
Confiteor

Ar c'h/**Confiteor** zo ur bedenn gatolik e latin. Talvezout a ra: "kofes a ran". Gant ar bedenn-se e anavez ar c'hristen bezañ pec'het.

Eus ar bedenn-se eo tennet ar bomm *[[mea culpa]], mea maxima culpa*.

## Ar bedenn

:Confíteor Deo omnipoténti, 
:beátæ Maríæ semper Vírgini, 
:beáto Michaéli Archángelo,
:beáto Joanni Baptístæ, 
:sanctis Apóstolis Petro et Paulo, 
:ómnibus Sanctis, et vobis, 
:fratres (tibi, Pater), 
:quia peccávi nimis cogitatióne, 
:verbo et ópere: mea culpa, 
:mea culpa, mea máxima culpa. 
:Ideo precor beátam Maríam semper Vírginem, 
:beátum Michaélem Archángelum, 
:beátum Joánnem Baptístam, 
:sanctos Apóstolos Petrum et Paulum, 
:omnes Sanctos, et vos, 
:fratres (te, Pater),
:oráre pro me ad Dóminum Deum nostrum.
Céline

**Céline** zo un anv-bihan, pe raganv, pe kentanv, gallek roet d'ur plac'h. Dont a ra eus al latin *caelina* hag a dalv oablel.

## Yezhoù all
* Celine e saozneg
* Celina e kastilhaneg, italianeg ha portugaleg

## Tud
*Céline Dion (g. e 1968), kanerez eus Kebek,
*Louis-Ferdinand Céline (1894-1961), pe Céline hepken alies, anv-pluenn ur skrivagner gallek.

## A bep seurt
Céline zo ur ganaouenn kanet gant Hugues Auffray a reas un tamm berzh en hec'h amzer.
Mea Culpa (Céline)

***Mea Culpa*** eo anv ar c'hentañ eus pevar flemmskrid ar skrivagner gall Louis-Ferdinand Céline, embannet e 1936 gant Denoël e Pariz.

Ur skrid gallek 27 pajenn e oa, skrivet a-enep ar gomunouriezh war-lerc'h ur veaj graet gant Céline d'an Unaniezh Soviedel. 

Er bloavezh-se en-eeun (1936) e voe embannet eil romant an oberour, *[[Mort à crédit]]*, na reas ket kement a verzh hag an hini kentañ, *[[Voyage au bout de la nuit]]*.
Pikoù

Meur a seurt **pikoù** zo:
***pikoù** a bik (eus ar verb pikañ) a c'hall bezañ
** flemmoù pe drein
** binvioù
** brizhelloù, evel en droienn * [[pikoù panez]] *, 
***a gaver el levr Pikoù mab e dad, gant Edouard Ollivro

*pikoù ha ne bikont ket, hag a zo anvioù a denn d'ar skritur, pe d'ar yezhadur
** ar pik a vez lakaet war lizherennoù zo (i,j), hag a vez meneget dre fent en dro-lavar *i, gant ur pik war e fri*,
**ar pik a vez lakaet e dibenn ur frazenn
***pik-goulenn
***pik-estlamm
*** an daou bik

## Yezh
Gwelloc'h ober ar c'hemm etre pik ha pig, ha neuze etre **pikoù** ha **piged**.
Oksigen

An **oksigen**, pe an **oksijen**, zo un elfenn gimiek e skourr ar c'halkogenoù, **8** eo he niver atomek ha **O** hec'h arouez.

Dizoloet e voe gant ar c'himiour svedat Carl Wilhelm Scheele en Uppsala e 1772. Dont a ra ar ger eus ar gresianeg *oxys* (trenkenn) ha *gennan* (genel), ur ger dibabet gant ar c'himiour gall Antoine Lavoisier hag e wreg e 1777. 

Pa vez reizh ar gwrezverk hag ar wask eo an oksigen ur gaz diatomek : an dioksigen, aroueziet O2. En aergelc'h e vez kavet an atom oksigen peurliesañ e stumm molekulennoù dioksigen.

Ar volekulenn ozon (trioksigen, O3) zo ur gaz metastabil hag a gaver e gwiskadoù uhelañ an aergelc'h, dreist-holl el lec'h ma sil darn eus ar skinoù uslimestra a zeu eus an Heol. Abaoe un nebeud dekvloaziadoù e kresk paoter an ozon en aer e live al leur abalamour da obererezh an Den. Produet e vez an ozon pa vez rannet an oksidennoù azot a vez taolet pa zev an treloskoù karrekaet e-pad an devezhioù tomm, dindan gwered skinoù uslimestra an Heol. Pistrius hag oksidus-kenañ eo an ozon.

## Notennoù ha daveoù
Ave Maria

Ur bedenn gristen a lavarer d'ar Werc'hez Vari eo an ***Ave Maria***, a zo "Me ho salud Mari" e brezhoneg. Diazezet eo war un arroud eus Aviel Lukaz.

## Skrid ar bedenn
Setu an destenn orin e henc'hresianeg :
:Θεοτόκε Παρθένε, χαῖρε, κεχαριτωμένη Μαρία, ὁ Κύριος μετὰ σοῦ. εὐλογημένη, σὺ ἐν γυναιξί, καὶ εὐλογημένος ὁ καρπὸς τῆς κοιλίας σου, ὅτι Σωτήρα ἔτεκες τῶν ψυχῶν ἡμῶν.

Setu an destenn e latin :
:*Ave María, grátia plena, Dóminus tecum. Benedícta tu in muliéribus, et benedíctus fructus ventris tui, Jesus.*
:*Sancta María, Mater Dei, ora pro nobis peccatóribus, nunc et in hora mortis nostræ. Amen.*

## Sonerezh
Gant pedenn an *Ave Maria* ez eus bet bet awenet meur a sonaozour, Franz Schubert, Charles Gounod, Johann Sebastian Bach ha Giulio Caccini / Vladimir Vavilov) en o zouez.

## Lennegezh
* Dibunet eo ar bedenn meur a wech er gontadenn italianek *Il Rosario*, en dastumad *[[Processi verbali]]* gant Federico De Roberto e 1890.
* Gant ar bedenn eo bet awenet ar barzh gall Francis Jammes (1868-1938) da sevel e varzhoneg c'hallek *La Prière*, anavezet evel «&nbsp;*Je vous salue Marie*&nbsp; » ha kanet gant Georges Brassens.

## Film
En un doare all ec'h eo bet awenet gant ar bedenn ivez ar filmaozer gall ha suis Jean-Luc Godard da sevel e film «&nbsp;*[[Je vous salue, Marie]]*&nbsp;» e 1985.

## Pennadoù kar
*Me ho salud Mari
*Añjeluz
*Mari

## Notennoù
Luís de Camões

**Luís Vaz de Camões** ([luˈiʒ ˈvaʒ dɨ kaˈmõjʃ]) (1524 - 10 a viz Even 1580 e Lisbon a oa ur barzh portugalek, unan eus ar re vrasañ, ha keñveriet eo bet ouzh Shakespeare, Vondel, Homer, Virgil ha Dante.

Kalz en deus skrivet, met Os Lusíadas eo e bennoberenn.

Skrivet en doa ivez ul levr prederouriezh *[[Parnasum Luiz Vaz]]* a zo bet kollet.

## E vuhez
N'ouzer ket gwall dra eus e vuhez. Ganet eo war-dro 1524, hag eñ mab nemetañ Simão Vaz de Camões hag e bried Ana de Sá de Macedo. Pelec'h e oa ganet avat n'ouzer ket, petra bennak ma vez menegetLisbon, Coimbra, pe Alenquer aliezik, pe Constância ma voe savet un delwenn dezhañ.

E dud a oa eus Chaves, e hanternoz ar vro, e-kichen Galicia. E dad Simão Vaz a guitaas e diegezh da glask pividigezh da India, ha mervel a eure e Goa goude un toullad bloavezhioù. Addimeziñ a reas an in tañvez. E Coimbra en defe studiet. E 1553 e vefe lestret hag aet kuit betek Goa, en Indez, ma chomas betek 1569.

## Oberennoù
### Barzhoniezh
* 1595 - *Amor é fogo que arde sem se ver*
* 1595 - *Eu cantarei o amor tão docemente*
* 1595 - *Verdes são os campos*
* 1595 - *Que me quereis, perpétuas saudades?*
* 1595 - *Sobolos rios que vão*
* 1595 - *Transforma-se o amador na cousa amada*
* 1595 - *Mudam-se os tempos, mudam-se as vontades*
* 1595 - *Quem diz que Amor é falso ou enganoso*
* 1595 - *Sete anos de pastor Jacob servia*
* 1595 - *Alma minha gentil, que te partiste*

### Trajediennoù
* 1587 - *El-Rei Seleuco*
* 1587 - *Auto de Filodemo*
* 1587 - *Anfitriões*

## Notennoù


## Liammoù diavaez
* 
* Luis Vaz de Camões - Pennad an holloueziadur gatolik
* "Mudam-se os tempos, mudam-se as vontades", gant  Luís de Camões, Um Poema por Semana (Programa de Poesia), gant Paula Moura Pinheiro, RTP, 2011
*Diwar-benn ar varzhoneg ''Pretidão de amor'', kanet gant Zeca Afonso.
Adzope (departamant)

**Adzope** a zo unan eus an 58 departamant eus Aod an Olifant, e rannvro Agnéby. E tri c'hanton eo disrannet :
* Anapé
* Tchoya 
* Kétin
Miguel de Cervantes

**Miguel de Cervantes Saavedra** (Alcalá de Henares d'an 29 a viz Gwengolo 1547 - Madrid d'ar 22 a viz Ebrel 1616) a oa ur skrivagner spagnol. 

Cervantes en doe ur vuhez arvarus. E 1569 e voe rediet da dec'hout kuit eus Spagn hag en em staliañ a reas e Roma kent emoustlañ er morlu spagnol. E 1571 e kemeras perzh en Emgann Lepanto, ma kollas ampartiz e zorn kleiz. E 1575 e voe tapet gant morlaeron eus Aljeria. E 1580 hepken e voe frankizet.

Goude e zistro da Vro-Spagn e krogas da skrivañ pezhioù-c'hoari met hep ober berzh. Labourat a reas evel teller met kondaonet e voe evit floderezh hag en toull-bac'h e tremenas meur a vloavezh. Eno, war a seblant, e krogas e oberenn bennañ *[[Don Quijote de la Mancha|El ingenioso hidalgo Don Quixote de la Mancha]]* a voe embannet e zarn kentañ e 1608. An eil a voe embannet daou vloavezh diwezhatoc'h. Daoust ma touge al levr-se ar berzh a c'hoante dezhañ e kollas an arc'hant en doa gounezet ha paour e varvas e Madrid e 1616.

## Liammoù diavaez
*  ''Don Quichotte''
*  Don Quixote, Miguel de Cervantes
*  Embannadur kentañ (Armel-levrioù broadel spagnol)

*  Katalan e vije bet Miguel de Cervantes. 

## E brezhoneg

* *Nerzh ar gwad* (danevell), en Al Liamm, nn 131. Troet gant Roparz Hemon. Adembannet en * Danevelloù troet*, gant Roparz Hemon II. Emb. Mouladurioù Hor Yezh 1992.
* *Histor burzudus Don Kichott*, Ar Bobl, 1913-1914. Brezhoneg gant Ar Pagan (Loeiz ar Menn) ha Bodspern (Loeiz Gourlet). Adembannet evel *Don Kihote* gant Brud Nevez e 1991. 
* *Don Kic'hote de la Mancha*, An Here, 2000.
Melanotaenia lacustris

***Melanotaenia lacustris*** a zo ur spesad pesked hag a vev e lenn Kutubu hag er ster Soro e Papoua Ginea-Nevez. Dastumet e voe evit ar wech gentañ gant Gerald Allen, John Paska, ha Barry Crockford e 1983 met ar par nemetañ en doa treuzvevet d'ar beaj a yeas da glañv gant ur vuzhugenn-eor. E 1986 e voe barrek Heiko Bleher da gavout pennoù arall.

Gallout a ra *Melanotaenia lacustris* tizhout 12 cm.

## Liammoù diavaez
* Melanotaenia lacustris
Maen ar furien

**Maen ar furien**, pal an alkimiezh, an *Obererezh*, a vefe un danvez gouest da dreuzkemmañ ar metaloù n'int ket prizius en aour. Gantañ ivez e c'hallfed aozañ al louzoù hollbare, pe an *Eliksir a vuhez hir*, pe an *Dour a Hirvuhez*, a barefe kement kleñved zo hag a lakafe an hini a ev anezhañ da vezañ divarvel.
Evit alkimiourien ar Grennamzer, Maen ar furien a vefe anezhañ ar pempvet elfenn, anvet "alkahest" (ar peder elfenn anavezet eo an douar, an dour, an aer hag an tan). Dont a-benn da aozañ anezhañ eo an « obererezh bras ». En ur ster treuzskeudennel, Maen ar furien eo ar garantez, ha kement zo stoket gant ar garantez a zeu da vezañ aour. An aour-se eo arouez al levenez: pal ar vuhez.

## Klask ar maen
E deun ar c'hreuzeulioù hag an atanorioù e veske an alkimiourien an danvezioù a dalveze a-hervez da aozañ ar Maen, Maen ar furien. Gouest e oa houmañ da dreuzfurmiñ metal teuz en aour pa veze taolet e-barzh.

Lod evel Nicolas Flamel, unan eus an alkimiourien vrudetañ, a embannas e oant deut a-benn da aozañ Maen ar furien. Menegomp ivez Jan Baptista van Helmont a lavaras e oa deut a-benn da gaout un nebeud disoc'hoù e-pad e daolioù-arnod hag a zeskriv ar Maen evel-henn:

"Gwelet em eus Maen ar furien ha stoket em eus outañ ouzhpenn ur wezh; heñvel eo e liv ouzh hini ar poultr safran, met pounner ha lufr evel gwer bruzunet eo. An aozadenn-se a daol eizh oñs aour evit ur c'hard greunenn anezhi ha diskouez a ra un energiezh bras-kenañ: war-dro 18 470 gwezh an unanenn".

## Notennoù
Urbi et orbi

**Urbi et orbi** zo un droienn latin a dalv kement hag « evit kêr (kêr Roma) hag evit ar bed».

## Latin
*Urbi*, a zo tro-reiñ ar ger *urbs*, a dalv « kêr », amañ kêr Roma, *et* zo « ha », hag *orbi*, a zo tro-reiñ orbis « kelc'h, douar, bed ».

## Pedenn
Komzet e vez eus ar bennozh urbi et orbi, a vez embannet gant ar pab pa vez o vennigañ *kêr hag ar bed* diwar valkon iliz-veur Sant-Pêr Roma, da Nedeleg ha da Bask . D'ar mare-se e tistag ur bedenn e latin, a vez skignet dre skingomz ha skinwel. 

## Skrid ar bennozh ''Urbi et orbi''
### Skrid orin en latin

Sancti Apostoli Petrus et Paulus, de quorum potestate et auctoritate confidimus, ipsi intercedant pro nobis ad Dominum.

R./ Amen.

Precibus et meritis beatæ Mariæ semper Virginis, beati Michaelis Archangeli, beati Ioannis Baptistæ et sanctorum Apostolorum Petri et Pauli et omnium Sanctorum misereatur vestri omnipotens Deus et dimissis peccatis omnibus peccatis vestris, perducat vos Iesus Christus ad vitam æternam.

R./ Amen.

Indulgentiam, absolutionem et remissionem omnium peccatorum vestrorum, spatium verae et fructuosae pænitentiæ, cor semper pænitens et emendationem vitæ, gratiam et consultationem sancti Spiritus et finalem perseverantiam in bonis operibus, tribuat vobis omnipotens et misericors Dominus.

R./ Amen.

Et benedictio Dei omnipotentis: Patris et Filii et Spiritus sancti descendat super vos et maneat semper.

R./ Amen.

### Troidigezh vrezhonek
Ferec'hydes

**Ferec'hydes** (Φερεχύδης e henc'hresianeg) a zo bet anv:

*Ferec'hydes Syros, ur prederour raksokratek genidik eus enez Syros, hag en devije levezonet Pythagoras
*Ferec'hydes Leros, un istorour ha skrivagner eus enez Leros nepell diouzh Miletos
Turn! Turn! Turn!

***Turn! Turn! Turn!*** zo anv ur ganaouenn saoznek savet gant ar c'haner stadunanat Pete Seeger a oa bet awenet gant levr an Eklesiastes (3:1-8).

Kanet eo bet gant ar strollad The Byrds, hag ar Gembreadez Mary Hopkin. Kanet eo bet ivez e kembraeg gant ar ganerez, a skrive hec'h anv "Mari Hopcin" neuze. Tro, tro, tro e oa ar ganaouenn, e kembraeg evel e brezhoneg.

E 2007 eo bet enrollet gant Nolwenn Korbell.

E miz Du 2012 en doa kanet Pete Seeger ar ganaouenn gant 5 linenn ouzhpenn.

## Skrid saoznek ar Bibl

To every thing 
there is a season, 
and a time to every purpose under the heaven:

A time to be born, and a time to die; 
a time to plant, and a time to pluck up that which is planted;

A time to kill, and a time to heal; 
a time to break down, and a time to build up;

A time to weep, and a time to laugh; 
a time to mourn, and a time to dance;

A time to cast away stones, and a time to gather stones together; 
a time to embrace, and a time to refrain from embracing;

A time to get, and a time to lose; 
a time to keep, and a time to cast away;

A time to rend, and a time to sew; 
a time to keep silence, and a time to speak;

A time to love, and a time to hate; 
a time of war, and a time of peace. 


## Pennad kar
Tro, tro, tro

## Notennoù
La Revue des Échecs

**La Revue des Échecs** (*Kazetenn an [[Echedoù]]*) a zo ur gazetenn c'hallek embannet e Bro-C'hall. Embannet e veze bep tri miz betek ar bloavezhioù 1990.
Yell

Ar **yell** (*Triticum spelta*) a zo ur spesad gwinizh, bet a-bouez adalek oadvezh an arem betek ar Grennamzer. Hiziv an deiz e vez gounezet c'hoazh e-kreiz Europa da skouer. Gwelet e vez gant reoù 'zo evel un isspesad eus ar gwinizh (*Triticum aestivum*).

Daou zoare yell zo : ar yell bras (*Triticum spelta*) hag ar yell bihan (*Triticum monococcum*).
## Orin

Ur spesad *[[hekzaploïd]]* eo ha diskouezet eo bet gant ar genetik eo un hiron eus ur spesad ed all hag ar geot *[[Aegilops tauschii]]*. Er Reter Nesañ eo c'hoarvezet ar paradur-mañ moarvat rak tu-se e kresk *Aegilops tauschii*. C'hoarvezout a reas an dra-se kent donedigezh war-wel gwinizh boutin, war-dro 8000 bloaz'zo.

Boud produet a c'hell dre ur paradur etre Triticum dicoccon ha gwinizh boutin met goude paradur ar gwinizh tetraploid gant Aegilops cylindrica. Dre ar seurt paradur-se e oa bet krouet en Europa rak kalz diwezhatoc'h e teu war-wel er c'hevandir-se eget en Azia. Harpañ a ra enklaskadennoù genel nevez ar vartezadenn-mañ met n'eo ket skler c'hoazh hag en-deus ar yell daou orin pe unan nemetañ

## Istor

Diskouez a ra an arkeologiezh e oa yell e Treuzkaokazia er pempvet milvad kent Jezuz-Krist Dija met en Europa eo e oa boutinañ Kavet e oa bet restachoù a yell e lec'hiennoù eus nevezoadvezh ar maen (2500 - 1700 kt J-K) e Kreiz-Europa E-pad prantad an arem en em skrignas e-barzh an holl gevandir hag e-pad prantad an houarn e oa an ed pouezusañ e su bro Alamagn hag e Preden

E-pad ar Grennamzer e veze gounezet e Suis, Tirol ha su Alamagn. Enbarzhiet e voe en Amerika er bloavezhioù 1890 met erlec'hiet e voe e-pad ar  kantved gant ar gwinizh. Implijet eo gant al labour-douar bevoniel, avat, rak n'en-deus ezhomm eus kalz temz.

## Daveoù


*
*
Hidrogen

An **hidrogen** zo un elfenn gimiek, **H** eo e arouez kimiek hag **1** e niver atomek.
War an Douar, ha ma lakaer a-gostez ar molekulennoù a vez kenaozet gant atomoù all, e vez kavet ar molekulennoù **hidrogen** peurliesañ e stumm ur c'horf eeun gazek : an dihidrogen (H2), anvet alies « hidrogen » hepken. An hidrogen a gaver e kalz molekulennoù : dour, sukr, proteinoù, hidrokarbonoù.

An Heol hag ar pep brasañ eus ar stered zo graet anezhañ evit al lodenn vrasañ. Dont a ra o energiezh eus dazgweredoù teuzerezh termonukleel an hidrogen.
Maurice Jarre

**Maurice Jarre** (ganet d'an 13 a viz Gwenholon 1924, marvet d'an 29 a viz Meurzh 2009 e Los Angeles), a oa ur sonaozour gall hag en deus savet sonerezh meur a film brudet. Tad e oa d'ar soner Jean Michel Jarre.

## Sonerezh filmoù
E-touez e oberennoù :
* 1962 : *[[Lawrence of Arabia (film, 1962)|Lawrence of Arabia]]*
* 1965 : *[[Doctor Zhivago (film)|Doctor Zhivago]]*
* 1966 : *[[Paris brûle-t-il ? (film)|Paris brûle-t-il ?]]*
* 1969 : *[[La caduta degli dei]]*
* 1971 : *[[Soleil rouge (film, 1971)|Soleil rouge]]*
* 1977 : *[[Al Rissalah]]*/*[[The Message (film, 1977)|The Message]]*
* 1980 : *[[Shogun (film, 1980)|Shogun]]*
* 1985 : *[[Witness (film, 1985)|Witness]]*
* 1989 : *[[Dead Poets Society]]*.

### Liammoù diavaez
*Maurice Jarre en Internet Movie Database
*Buhezskrid klok
*Présentation et ascendance 
*Teuliad Maurice Jarre / David Lean
Geoffrey Chaucer

**Geoffrey Chaucer** (Londrez 1343 - 25 a viz Here 1400) a oa ur barzh hag ur skrivagner saoz. E oberenn vrudetañ eo Canterbury Tales, ha gwelet eo evel unan eus tadoù al lennegezh saoznek.
E Londrez e oa bet ganet. Marc'hadour gwin e oa e dad hag e dad-kozh, met a orin gall eo e anv. Da floc'h e oa aet hag er Brezel Kant Vloaz e kemeras perzh. E 1360 e voe tapet gant ar C'hallaoued met laosket e voe da vont goude ma voe paeet e zaspren.

Dimezet e oa bet gant Phillipa (de) Roet, ur vatezh d'ar rouanez. Posupl eo en dije studiet ar gwir hag e 1374 ez eas da gontroller ar maltouterezh e porzh Londrez. E 1386 ez eas kuit da Gent ha da ezel eus ar parlamant ez eas. E 1391 ez eas da *Clerk of the Kings Works*. Hervez an enskrivadur war e vez e varvas e 1400.

## Oberennoù
#### Oberennoù pennañ
* Troidigezh Roman de la Rose
* The Book of the Duchess
* The House of Fame
* Anelida and Arcite
* The Parliament of Fowls
* Troidigezh Boethius' Consolation of Philosophy dindan anv Boece
* Troilus and Criseyde
* The Legend of Good Women
* Treatise on the Astrolabe
* The Canterbury Tales

#### Barzhonegoù
* *An ABC*
* *Chaucers Wordes unto Adam, His Owne Scriveyn*
* *The Complaint unto Pity*
* *The Complaint of Chaucer to his Purse*
* *The Complaint of Mars*
* *The Complaint of Venus*
* *A Complaint to His Lady*
* *The Former Age*
* *Fortune*
* *Gentilesse*
* *Lak of Stedfastnesse*
* *Lenvoy de Chaucer a Scogan*
* *Lenvoy de Chaucer a Bukton*
* *Proverbs*
* *To Rosemounde*
* *Truth* 
* *Womanly Noblesse*
*

#### Barzhonegoù skrivet marteze gantañ
* *Against Women Unconstant*
* *A Balade of Complaint*
* *Complaynt D'Amours*
* *Merciles Beaute*
* *The Visioner's Tale*
* *The Equatorie of the Planets* 

#### Oberennoù kollet moarvat
* *Of the Wreched Engendrynge of Mankynde*
* *Origenes upon the Maudeleyne*
* *The book of the Leoun*

## Liammoù diavaez
* Barzhonegoù Chaucer
* Oberennoù Chaucer
Fly (stêr)

Ar stêr **Fly** eo an eil stêr hirañ eus Ginea Nevez goude ar Sepik. E Menezioù ar Stered emañ hec'h andon ha redek a ra a-dreuz izeldirioù ar mervent kent en em deurel e Pleg-Mor Papoua. War-dro 1 050 km eo he hed.
Anton Tchec'hov

**Anton Pavlovitch Tchec'hov** (Rusianeg : Анто́н Па́влович Че́хов, LFE : [ʌnˈton ˈpavləvʲɪtɕ ˈtɕɛxəf]) (29 a viz Genver 1860 e Taganrog - 15 a viz Gouere 1904 e Badenweiler) a oa ur skrivagner rusian. E oberennoù kentañ a embannas dindan anv *Antocha Tchec'honte* (Антоша Чехонте) met brudet e teuas da vezañ abalamour d'e zanevelloù ha d'e bezhioù-c'hoari.

## Oberennoù
### E brezhoneg
* *Ar Goulenn-dimezi*, skrid savet gant Armañs Keravel, Ar Falz niv. 7, 1947. Bet c'hoariet gant Strollad ar Vro Bagan. 
* *Ar Goulenn-eured*, troet gant Roparz Hemon, war Ar Bed Keltiek niv. 85, 1966.
* *An Ourz*, pezh-c'hoari, troet gant Roparz Hemon, war *Ar Bed Keltiek* niv.80, 1965.
* *An Ourz*, pezh-c'hoari, troet gant Armañs Keravel hag embannet gant Ar Falz.
* *An Arzh* pe *Ar penn-tourtel*, pezh-c'hoari, troet gant Goulc'han Kervella hag embannet war Al Liamm niv.320, 2000.
* *[[Vanka]]*, danevell troet gant Anna Mouradova, *Al Liamm* Du-Kerzu 1993, p.&nbsp;416-423.
* *C'hoant-kousket*, danevell troet gant Françoise Lermen diwar *СПАТЬ ХОЧЕТСЯ*, Dik ha dak, 2015.
* *Doan*, danevell troet gant Françoise Lermen diwar *Тоска*, Dik ha dak, 2011-2015.
* *Kozhni*, danevell troet gant Françoise Lermen diwar *Старость*, Dik ha dak, 2017.

## Notennoù

## Liammoù diavaez
* Anton Chekhov war Project Gutemberg
* Антон Павлович Чехов Oberennoù Anton Chekhov
C. S. Lewis

**Clive Staples Lewis**, berraet alies e C.S. Lewis, a oa ur skrivagner breizhveuriat. Ganet e oa d'an 29 a viz Du 1898 e Béal Feirste, en Norzhiwerzhon en ur familh eus Kembre, ha marvet d'an 22 a viz Du 1963 en Oxford, e Bro-Saoz. Kelenner lennegezh saoznek e Cambridge hag Oxford e oa. Ur mignon da J.R.R. Tolkien e oa, hag un ezel d'ar stroll lennegel Inklings gantañ.

Kant milion a skouerennoù eus e levrioù zo bet gwerzhet er bed a-bezh, *The Chronicles of Narnia* en o zouez.

## Oberennoù
### Faltazi
* *The Pilgrim's Regress* (1933)
* *Space Trilogy*
# *Out of the Silent Planet* (1938)
# *Perelandra* (1943)
# *That Hideous Strength* (1945)
* *The Screwtape Letters* (1942)
* *The Great Divorce* (1945)
* *The Chronicles of Narnia*

## Notennoù
Taol-mouezh

Er yezhoniezh e vez implijet an termen **taol-mouezh** (saoz.: ''stress'') war dachenn ar fonetik hag ar fonologiezh evit komz eus ar pouezañ kreñvoc'h war ur silabenn resis e-barzh ur ger evit war ar re all. 

Kemmañ a ra an doare resis da bouezañ war ur silabenn hervez ar yezhoù, ha gallout a ra an taol-mouezh bezañ merket gant an uhelder, uheloc'h pe izeloc'h e live evit hini ar silabennoù all, ha/pe an nerzh, pe an hirder vogalennek, hag all.

An taol-mouezh a c'hell bezañ pounner pa vez diforc'het kreñv ur silabenn diouzh ar re all, pe c'hoazh gwan a-walc'h pa vez dister an diforc'h etre ar silabennoù taolmouezhiet pe get.

Kemmañ a c'hell lec'h an taol-mouezh a rannyezh da rannyezh ivez, da skouer etre saozneg unvan Breizh-Veur ha saozneg unvan Stadoù-Unanet pe etre brezhoneg Bro-Wened ha brezhoneg Bro-Leon.

## Mentadur ha lec'h an taol-mouezh
(Gwelit ivez ar penand pennañ: "Mentadur")

Er yezhoù mentadet hervez an taol-maouez e vez merket lusk ar frazenn hervez an doare ma vez ingalet an amzer o tremen a daol-mouezh da daol-mouezh dre lakaat da dremen an hevelep amzer dre vras etre pep taol-mouezh ha didroc'het, diverret ha zoken da skarzhet penn-da-benn e vez ar vogalennoù gwan, da lavarout eo vogalennoù hep taol-mouezh pennañ warne, evit gallout derc'hel gant al lusk-se pa vez komzet buan pe vuanoc'h.

E yezhoù all, avat, mentadet hervez ar silabennoù pe hervez ar moraoù e vez merket lusk ar frazenn dre ingalañ an amzer o tremen a silabenn da silabenn hep derc'hel kont eus lec'h an taol-mouezh ha distaget e vezont en hevelep doare neuze ar vogalennoù er silabennoù kreñv (warne an taol-mouezh) evit er silabennoù gwan.

## Taol-mouezh difiñv

Difiñv pe stabil eo an taol-mouezh e yezhoù 'zo, da lavarout eo e vez taolmouezhiet an hevelep silabenn atav, evel da skouer:

: Kentañ silabenn ur ger, d.s. finneg, hungareg ha tchekeg
: Eil silabenn diwezhañ, d.s. ketchwaeg ha poloneg
: Trede silabenn diwezhañ, d.s. makedoneg

E brezhoneg e vez taolmouezhiet an eil silabenn diwezhañ peurliesañ, estreget en un nebeud degouezhioù resis o tennañ da c'herioù kevrennek, da skouer "dilun" ( *v*'o**lví'' ("distrois") met ''v**ue*'lvo* ("distroan").

## Notadur
Implijet e vez alies an tired lemm ha/pe nebeutoc'h an tired boud evit merkañ lec'h an taol-mouezh e meur a yezh hervez bep o reolennoù reizhskrivañ, evel da skouer e spagnoleg pe er geriadurioù, da skouer en izelvroeg, d.s. *achterúítgang* ("gwashadur") kv. *áchteruitgang* ("mont er-maez dre a-dreñv") skrivet o daou *achteruítgang* dre voaz hepmuiken a-hendall, hag e ruseg, da skouer вимовля́ння, skrivet вимовляння hepmuiken dre voaz a-hendall.

Hervez reolennoù treuzskrivañ al lizherenneg fonetikel etrebroadel avat e vez implijet sinoù diakritek arbennik skrivañ dirak ar silabennoù taolmouezhiet: [ˈ] evit merkañ an taol-mouezh pennañ ha [ˌ] evit merkañ an taol-mouezh a eil renk, d.s. /sɪˌlæbəfɪˈkeɪʃən/ (saozneg, *syllabification* : "silabennadur")

## Gwelit ivez
* Taol-mouezh a eil renk
* Silabenn
* Mentadur
Philip Pullman

**Philip Pullman** a zo ur skrivagner saoz, bet ganet d'an 19 a viz Here 1946 e Norwich (Rouantelezh-Unanet). E vugaleaj a gasas e Zimbabwe hag en Aostralia. Un diplom a dapas kaout e skol-veur Oxford. Eno eo bet kelenner ivez. Hiziv an deiz emañ c'hoazh o chom er gêr-se, asambles gant e wreg hag e vugale. Al lodenn vrasañ eus e levrioù a zo skrivet evit ar re yaouank. Azasaet en deus ivez pezhioù-c'hoari a-benn o c'hinnig d'ar re yaouank.
14 milion a skouerennoù eus e levrioù zo bet gwerzhet er bed a-bezh, en o zouez His Dark Materials (*E Zanvezioù Teñval*).
Abaoe miz Mae 2008 e skriv senario bannoù-treset (John Blake, tresadennoù gant John Aggs) hag a vez embannet er gelaouenn The Guardian eus Breizh-Veur.

## Oberennoù
### Rummad Sally Lockhart
*1985 *[[The Ruby in the Smoke]]*
*1986 *[[The Shadow in the North]]* (embannet da gentañ evel *The Shadow in the Plate*)
*1990 *[[The Tiger in the Well]]*
*1994 *[[The Tin Princess]]*

### Rummad His Dark Materials
*1995 *[[Northern Lights]]*; e SUA: *The Golden Compass*
*1997 *[[The Subtle Knife]]*
*2000 *[[The Amber Spyglass]]*

#### Companion books
*2003 *[[Lyra's Oxford]]*
*2008 *[[Once Upon a Time in the North]]*
**[[The Book of Dust]]* (dindan ar wask)

## Liammoù diavaez

* Lec'hienn ofisiel
*  Lec'hienn ofisiel e embanner, roll e oberennoù
André Chouraqui

Ganet e oa bet **André Chouraqui** d'an 11 a viz Eost 1917 en Aïn Temouchent (Aljeria) ha marvet d'an 9 a viz Gouere 2007 e Jeruzalem (Israel).

Troet en deus e galleg ar Bibl hebraek, an Testamant Nevez hag ar C'horan pa gomze hebraeg, galleg hag arabeg.

E 1950 e reas e annez e Jeruzalem hag eno e voe kuzulier David Ben Gourion hag eilmaer.
John Szarkowski

Ganet e oa bet **John Szarkowski** d'an 18 a viz Kerzu 1925 en Ashland (Wisconsin) ha marvet e Pittsfield (Massachusetts) d'ar 7 a viz Gouere 2007.

E 1962 ez eas da virdiour ar Mirdi arz modern (Museum of Modern Art) e New York. Ar garg-se a chomas gantañ e-pad 30 vloaz. Deuet eo a-benn da lakaat al luc'hskeudennerezh da vezañ anavezet evel un arz drezañ e-unan.
## Liamm diavaez
*Poltredoù eus John Szarkowski
Anv-bihan

Graet e vez **anv-bihan** (liester : anvioù-bihan ; gerioù all : *kentanv* ha *raganv*) eus un anv a dalvez da anavezadenniñ un hinienn ha dreist-holl evit gallout e ziforc'hañ diouzh izili all e familh, gante an hevelep anv-familh.

Disheñvel eo an anvioù-bihan diouzh an anvioù-familh dre ma vezont dibabet ha roet a-ratozh da bep hini kentoc'h evit o c'haout da hêrezh.

Peurliesañ e vez implijet an anvioù-bihan e degouezhioù anfurmel p'en em anavezer mat pa vez implijet an anvioù-familh kentoc'h e degouezhioù furmeloc'h. Ledan eo implij an anvioù-bihan er c'humuniezhioù klos evel kêriadennoù, kêrioù bihan, metoù micherel, kumuniezhoù tud a-youl-vat ha tud yaouank. Ledanoc'h e vez implij an anvioù-bihan e broioù 'zo evel SUA p'o deus kroget an dud da vont e darempred dre hanterouriezh un den all, da skouer.

Un implij ledanoc'h en deus an termen "anv-bihan" evit an termen strishoc'h e ster "anv-bihan" liammet ouzh ar gristeniezh.

Hervez hengoun an darn vrasañ eus sevenadurioù Kornôg Europa e vez lakaet an anv-bihan dirak an anv-familh hag abalamour da se e reer gant "kentanv" pe "raganv" aliesik ivez. Hervez boazioù sevenadurioù ha broioù all avat, en o zouez Hungaria en Europa hag an darn vrasañ eus broioù Azia, e lakaer an anv-familh dirak an anv-bihan, evel e Japan, e Sina, e Korea hag e Viet-Nam da skouer.

## [[Loenoniezh]]
**Kentanv** a vez graet ivez eus an anv skiantel kentañ a roer d'un takson p'er krouer. Da skouer, *Picus mixtus* a voe ar c'hentanv roet, e 1783, gant an evnoniour izelvroat Pieter Boddaert (1733-1795) d'ar spesad evned a anavezer evel *[[Veniliornis mixtus]]* hiziv an deiz.

## Notennoù ha daveennoù

## Gwelit ivez
* Anv
* Anv-bihan
* Anv-familh
* Lesanv