Platin

Un elfenn gimiek eo ar **platin** ; **Pt** eo e arouez kimiek, **78** e niver atomek ha **195,084** e dolz atomek. Ur metal ardreuzat eo, a ro e anv d'ur familh dibar a-douez ar metaloù-se.

## Istor
En Ecuador dija, kent ma voe tizhet Amerika gant Kristol Goulm e 1492, e veze fardet traezoù gant ur c'hendeuzad platin hag aour. E 1557 e teskrivas an Italian Giulio Cesare della Scala ur metal nobl dianav bet kavet etre Mec'hiko ha Panamá "n'eur ket deuet a-benn da deuziñ na dre dan na dre ardoù spagnat".

E 1741 e kasas ar metalour saoz Charles Wood standilhonoù platin d'ar c'himiour William Brownrigg, hag e 1746 ez erruas reoù all e Spagn gant ar skiantour Antonio de Ulloa.
E 1748 ez embannas A. de Ulloa un deskrivadur eus an elfenn, hag e 1750 e kinnigas Ch. Wood un danevell all d'ar *[[:en:Royal Society|Royal Society]]*. D'e heul e voe studiet ar platin gant meur a skiantour, en o zouez ar c'himiour svedat Henrik Scheffer a embannas e 1752 penaos e oa deuet a-benn da deuziñ "an aour gwenn" dre ober gant arsenik.
E 1772 e voe ar platin arsellet-pizh gant ar c'himiour prusian Karl Heinrich Joseph Reichsgraf von Sickingen, a zeuas a-benn d'e c'hoveliañ goude bezañ e gendeuzet gant aour, dileizhet ar c'hendeuzad en *dour real* (HNO3 + 3HCl) ha dizileizhet ar meskaj gant *kloridenn amoniom* (NH4Cl). Pelloc'h e 1784 e fardas ar Prusian all Franz Karl Achard ur gleuzeur e platin, dre deuziñ ar metal gant harp arsenik.

## Kenderc'hadur

## Perzhioù
Ur metal liv an argant eo ar platin.
Ker govelius hag orjalennus hag an aour eo ar platin glan e gwirionez : iridiom, osmiom ha kementadoù munut a vetaloù eus familh ar platin a oa er standilhonoù bet arsellet gant Europiz en . N'eus nemet an aour a gement zo goveliusoc'h eget ar platin, a zo ivez an orjalennusañ eus ar metaloù en o stumm glan. Pounneroc'h eget an aour ao ar platin. Ken govelius eo ma ranker alies e gendeuziñ gant metaloù kalet eus e familh : rodiom, osmiom, iridiom pergen.
### Kimiek
Digemm e chom ar platin en aer, e forzh pe wrezverk e ve, hogen lakaat a ra an hidrogen hag an oksigen da darzhañ. A-c'houde arnodennoù K. von Sickingen e ouzer e zileizhañ da reiñ H2PtCl6 (*trenkenn gloroplatinek*).

### Izotopoù
C'hwec'h izotop eus ar platin a gaver en natur ha 31 skinizotop zo bet kevanaozet, Pt-193 o vezañ an hini stabilañ (hanter-vuhez : 50 vloaz).

## Arver
War-dro 20 % eus an traezoù a vez kenderc'het er bed ez eus platin enno. 
* Bravigerezh (priziusoc'h eget an aour eo ar platin)
* Elektronik : harzelloù ; dougelloù ; binvioù-muzuliañ ; pladennoù-kalet an urzhiataerioù ; luc'hedañvoù ; skrammoù strinkennoù liñvel
* Fizik : gwrezdaouadoù ; gwarelloù (kendeuzad Pt-Co)
* Gounezerezh : danvezioù-strujañ
* Kirri-tan : trelosker er c'horzennoù-moged (arver pennañ ar platin eo, 46 % eus ar Pt kenderc'het) ; dour-tan
* Kimiezh : kleuzeurioù, ha lies endalc'herioù ; danvezioù-tarzh ; penturioù ; 
* Metalouriezh : pezhioù metalek a rank delc'her d'an daskrignat ; harzelloù da dommañ gourfornioù
* Mezegiezh : follennoù metalek (glannder 99,99 %) evit mezegiezh an dent ; kimigurañ ar c'hrign-bev ([PtCl2(NH3)2], anvet *Cisplatin*, "penikillin ar c'hrign-bev") ; tredanfraouerioù (*pacemaker*)
* Muzulioù : stalon ar c'hilogramm
* Tredanerezh : kenstokoù ; anodoù da wareziñ al listri, an eoulsanioù danvor, ar chaoserioù metalek diouzh an tredanrannadur
* Kendeuzet gant wolfram : elieneroù evit ar c'hirri-nij ; pibennoù radar, jaojoù destrizhoù, afelloù, harzelloù da dommañ

## Notennoù


## Daveennoù
* ''American Chemical Society''  Liamm oberiant 25 DU 12
* AN NOALLEG Yann-Baol, *Geriadur ar Gimiezh*, Preder, Plomelin, 2008 ISBN 978-2-901383-69-7 Preder
* AN NOALLEG Yann-Baol, *Geriadur ar Fizik*, Preder, Plomelin, 2006 ISBN 978-2-901383-64-2
* *Annales de chimie et de physique*, Gallica / ''Bibliothèque nationale de France''  Liamm oberiant 26 HER 12
* *Atomic weights of the elements 2007 (IUPAC Technical Report)* ''Pure an Applied Chemistry''  Liamm oberiant 26 HER 12
* *Atomic Weights and Isotopic Compositions for All Elements* ''National Institute of Standards and Technology''  Liamm oberiant 18 HER 12
* ''Bureau de Recherche Géologique et Minière (BRGM)''  Liamm oberiant 26 HER 12
* CONSIDINE Glenn D., *Van Nostrand's Encyclopedia of Chemistry*, Wiley-Interscience, 2005 ISBN 978-0-471-61525-5 
* DEPOVERE Paul, *La classification périodique des éléments — La merveille fondamentale de l'Univers*, De Boeck, Brussels, Belgia, 2002 ISBN 978-2-8041-4107-3 
* EMSLEY John, *Nature's Building Blocks — An A-Z Guide to the Elements*, Oxford University Press, 2001 ISBN 978-0-19-850341-5 
* *Geriadur brezhoneg* An Here, Plougastell-Daoulaz, 2001 ISBN 978-2-86843-236-0
* ÉTIENNE Guy, *Geriadur ar Stlenneg*, Preder, 1996 ISBN 978-2-901383-14-7
* HOLDEN Norman, *History of the Origin of the Chemical elements and Their Discoverers*, New York, 2001 ''Brookhaven National Laboratory''  Liamm oberiant 26 HER 12
* ''International Union of Pure and Applied Chemistry (IUPAC)''  Liamm oberiant 26 HER 12
* ''Joint Institute for Nuclear Research (ОИЯИ e Dubna)''  Liamm oberiant 25 DU 2012
* LIDE David R., *CRC Handbook of Chemistry and Physics - 88th Edition*, CRC Press,2007 ISBN 978-0-8493-0488-0 
* ''Royal Society of Chemistry''  Liamm oberiant 03 KZU 2012
* STWERTKA Albert, *A Guide to the Elements*, Oxford University Press, 1996 ISBN 978-0-19-508083-4 
* ''Webelements''  Liamm oberiant 26 HER 2012