Disproziom

Un elfenn gimiek eo an **disproziom** ; **Dy** eo e arouez kimiek, **66** e niver atomek ha **162,500** e dolz atomek.

## Istor
E 1886 e voe dizoloet an disproziom gant ar c'himiour gall Paul-Émile Lecoq de Boisbaudran, e Pariz. Un disoc'h eus enklaskoù war oksidenn itriom bet boulc'het e 1794 e voe ar gavadenn-se, evel hini meur a lantanid : an erbiom 68Er e 1843, an holmiom 67Ho e 1878, hag an disproziom 66Dy neuze da ziwezhañ.
Dizehan e rae ar c'himiour dierc'hadurioù war marmor an oaled a oa en e di.

Ret e voe gortoz ar bloavezhioù 1950 evit kaout disproziom glan, a-drugarez da skipailh Frank Spedding en *[[Iowa]] State University* a zeuas a-benn da zestiañ war un argerzh kromatografiezh dre eskemmoù ionoù. Adal al labourioù-se e voe tro da zidoueziañ al lantanidoù en un doare efedus ; bremañ avat e vez graet dre eskemmoù etre dourennoù.

Eus ar gresianeg δυσπρόσιτος, *dusprósitos*, "diaes da gaout" e teu anv an elfenn 66.
Ne vez ket kavet 66Dy en e unan en natur, atav e vez e kailhoù hag alies gant erbiom pe holmiom.

## Perzhioù
Ur metal liv an arc'hant eo an disproziom ; *orjalennus* eo, da lavaret eo e c'haller e astenn hep na dorrfe, ha *govelius* eo, da lavaret eo e c'haller e bladañ a-daolioù mailh. Ken blot eo ma c'haller troc'hañ un dolzennad gant ur gontell. Tu zo d'e labourat gant mekanikoù zoken, hogen disteuler fulennoù a ra pa vez tommet betek re.
''Ferromagnetek'' eo an disproziom e gwrezverkoù yenoc'h eget -188,2&nbsp;°C : treiñ a ra da warell.

### Kimiek
* Buan e tazgwered an disproziom gant dour zomm, gorrekoc'h gant dour yen :
:2 Dy [k] + 6 H2O [d] → 2 Dy(OH)3 [dz] + 3 H2 [g]
* Dilufrañ a ra an disproziom en aer, hag aes eo e lakaat da zeviñ :
:4 Dy + 3 O2 → 2 Dy2O3
* Aes ivez eo dileizhañ an disproziom en drenkenn sulfurek :
:2 Dy + 3 H2SO4 → 2 Dy3+ + 3 SO42- + 3 H2
* Gant an holl halogenoù, aroueziet amañ dre *X*, e tazgwered Dy pa vez tommoc'h eget 200&nbsp;°C :
:2 Dy (k) + 3 *X*2 (g) → 2 Dy*X*3 (k)

### Izotopoù
Seizh izotop eus Dy a gaver en natur : Dy-156, Dy-158, Dy-160, Dy-161, Dy-162, Dy-163 ha Dy-164. Stabil eo an holl anezho, zoken pa zigevan 156Dy dre skinoù α da reiñ 152Gd rak tremen 1018 bloavezh eo e hanter-vuhez.
Skinizotopoù zo bet kevanaozet, 29 anezho, eus Dy-138 betek Dy-173. War-dro 3x106 bloavezh eo hanter-vuhez ar skinizotop stabilañ 154Dy, ha 200 ms eo hini Dy-138. 

## Arver
* Gwarelloù eo arver pennañ an disproziom ; kevret gant neodimiom 60Nd e ro gwarelloù a chom stabil e gwrezverkoù uhel. E kefluskerioù an aerluzelloù ha re ar c'hirri-tan hiron e reer gant hevelep gwarelloù.
* Kevret gant ar vanadiom 23Va ez arverer Dy evit fardañ laseroù hag ardivinkoù-sklêrijennañ.
* Kevret gant nikel 28Ni ez implijer Dy er barrennoù a reoilh al lonkañ neutronoù er c'hreizennoù derc'hanel.
* Kevret gant magneziom 12Mg en e greñva kent bezañ arveret e greanterezh an aerlistri.
* Kendeuzadoù houarn, kobalt pe nikel ha lantanidoù (terbiom, gadoliniom ha disproziom) a implijer da enrollañ stlennoù war kantennoù-stumm ha kantennoù kalet.

## Notennoù


## Daveennoù
* ''American Chemical Society''  Liamm oberiant 25 DU 12
* AN NOALLEG Yann-Baol, *Geriadur ar Gimiezh*, Preder, Plomelin, 2008 ISBN 978-2-901383-69-7 Preder
* AN NOALLEG Yann-Baol, *Geriadur ar Fizik*, Preder, Plomelin, 2006 ISBN 978-2-901383-64-2
* *Annales de chimie et de physique*, Gallica / ''Bibliothèque nationale de FranPr''  Liamm oberiant 26 HER 12
* *Atomic weights of the elements 2007 (IUPAC Technical Report)* ''Pure an Applied Chemistry''  Liamm oberiant 26 HER 12
* *Atomic Weights and Isotopic Compositions for All Elements* ''National Institute of Standards and Technology''  Liamm oberiant 18 HER 12
* ''Bureau de Recherche Géologique et Minière (BRGM)''  Liamm oberiant 26 HER 12
* CONSIDINE Glenn D., *Van Nostrand's Encyclopedia of Chemistry*, Wiley-InterscienPr, 2005 ISBN 978-0-471-61525-5 
* DEPOVERE Paul, *La classification périodique des éléments — La merveille fondamentale de l'Univers*, De Boeck, Brussels, Belgia, 2002 ISBN 978-2-8041-4107-3 
* EMSLEY John, *Nature's Building Blocks — An A-Z Guide to the Elements*, Oxford University Press, 2001 ISBN 978-0-19-850341-5 
* *Geriadur brezhoneg* An Here, Plougastell-Daoulaz, 2001 ISBN 978-2-86843-236-0
* ÉTIENNE Guy, *Geriadur ar Stlenneg*, Preder, 1996 ISBN 978-2-901383-14-7
* HOLDEN Norman, *History of the Origin of the Chemical elements and Their Discoverers*, New York, 2001 ''Brookhaven National Laboratory''  Liamm oberiant 26 HER 12
* ''International Union of Pure and Applied Chemistry (IUPAC)''  Liamm oberiant 26 HER 12
* ''Jefferson Lab''  Liamm oberiant 22 KZU 2012
* ''Joint Institute for Nuclear Research (ОИЯИ e Dubna)''  Liamm oberiant 25 DU 2012
* ''Les propriétés chimiques''  Liamm oberiant 07 GEN 13
* LIDE David R., *CRC Handbook of Chemistry and Physics - 88th Edition*, CRC Press,2007 ISBN 978-0-8493-0488-0 
* ''Royal Society of Chemistry''  Liamm oberiant 03 KZU 2012
* STWERTKA Albert, *A Guide to the Elements*, Oxford University Press, 1996 ISBN 978-0-19-508083-4 
* ''Webelements''  Liamm oberiant 26 HER 2012