open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Arthur Howard Williams

**Arthur Howard Williams**, bet ganet d'an 11 a viz Gouhere 1950 e Pont-y-clun (Kembre), a zo ur c'hoarier echedoù kembreat.

Mestr FIDE eo.

2 242 eo e renk Elo *Standard* diwezhañ ha 2 261 e renk Elo *Luc’hedenn*  diwezhañ. 2 415 eo bet e renk Elo *Standard* uhelañ, bet tizhet e miz Genver 1975 .

## Kevezadegoù
### [[Kampionad kembreat an echedoù]]
Trec'h e voe triwec'h gwezh: e 1968 (rampo gant Mikhail Gavrilovik), e 1971, e 1972, e 1974, e 1975, e 1977 (rampo gant John Grantley Cooper), e 1978 (rampo gant John Grantley Cooper), e 1980, e 1981, e 1982-83 (rampo gant Stephen Collin James, Iolo Ceredig Jones ha [Paul A. Lamford]), e 1986, e 1987 (rampo gant Moss McCarthy), e 1988 (rampo gant [Paul Adrian Lamford|Paul A. Lamford), e 1991 (rampo gant Andrew R. Jones ), e 1993(rampo gant John Grantley Cooper), e 1994 (rampo gant John Grantley Cooper) hag e 2011 (rampo gant Sven Zeidler). 
### Kampionad  [[Breizh-Veur]]
Trec'h rampo e voe e 1974 e Clacton (Bro-Saoz), 7/11.
### Kampionad  Europa dre skipailh
C'hoari a reas ouzh an dablezenn gentañ e skipailh Kembre e 2011 e Porto Carras (Gres), (+2, =1, -4).
### [[Olimpiadoù echedoù]]
C'hoari a reas e skipailh Kembre:
* e 1972, ouzh an dablezenn gentañ en 20 Olimpiad e Skopje Yougoslavia), (+6, =8, -3),
* e 1974, ouzh an dablezenn gentañ er 21 Olimpiad e Nisa Bro-C'hall), (+5, =6, -7),
* e 1976, ouzh an eil tablezenn en 22 Olimpiad en Haifa (Israel),  (+4, =3, -3),
* e 1978, ouzh an eil tablezenn er 23 Olimpiad e Buenos Aires (Arc'hantina), (+4, =6, -1),
* e 1980, ouzh an dablezenn gentañ er 24 Olimpiad e Valletta (Malta), (+4, =5, -3),
* e 1982, ouzh an dablezenn gentañ er 25 Olimpiad e Luzern (Suis), (+3, =6, -3),
* e 1984, ouzh an dablezenn gentañ er 26 Olimpiad e Thessaloniki (Gres), (+3, =6, -3),
* e 1986, ouzh an eil tablezenn er 27 Olimpiad e Dubai (Emirelezhioù Arab Unanet),(+2, =0, -3).
## Oberenn skrivet
*  *Alekhine's Defence*, 1973.
## Notennoù

## Liammoù diavaez
* E fichenn FIDE
*  E c hoari e Chessgames
* A_Howard_Williams E c hoari e 365 Chesscom
Moulin Rouge!

***Moulin Rouge!*** zo ur film sonerezh ha drama romantel eus 2001 filmaozet, produet, ha kenskrivet gant Baz Luhrmann. Heuliet e vez, Christian, ur barzh saoz hag a zo e karantez gant an aktourez Satine eus ar c'habaret Moulin Rouge. Ar film a implij bed sonerezh karter Montmartre eus Pariz hag ar fin eo d'an *[[trilogiezh Red Curtain|drilogiezh Red Curtain]]* gant Luhrmann, goude *[[Strictly Ballroom]]* (1992) ha *[[Romeo + Juliet]]* (1996). Kenbroduet eo bet ar film etre Aostralia ha Stadoù-Unanet Amerika. An aktourien eo Nicole Kidman hag Ewan McGregor, gant Jim Broadbent, Richard Roxburgh, John Leguizamo, Jacek Koman, ha Caroline O'Connor evit ar rolloù a-eil.
Film sonerezh

**Film sonerezh** a vez graet eus un doare film lec'h ma vez kanaouennoù kanet gant tudennoù kemmesket gant an danevelliñ eus an istor ; a-wechoù e vez ivez dañsoù gant ar c'hanaouennoù. Ar c'hanaouennoù a servij da reiñ lusk pe da gas an istor war-raok, dre ziorren an tudennoù, displegañ o soñjoù da skouer. A-wechoù all e servijont evel troc'hoù pe ehanoù en istor ; ar re-se a c'hell bezañ dañsoù a-stroll a-benn neuze.

Ar film sonerezh a zo bet un diorroadur eus ar c'hoariva sonerezh ur wech erruet ar son er filmoù. Alies e vez an diforc'h brasañ etre ur film sonerezh hag ur gomedienn sonerezh c'hoariva en implij eus lec'hioù disheñvel hag a vije dibosubl er c'hoariva. Ar filmoù sonerezh o deus lodennoù hag a zo deuet war-eeun eus ar c'hoariva sonerezh ; ar c'hanaouennoù hag an dañsoù a-stroll a vez sevenet evel pa vije war ul leurenn c'hoariva dirak arvesterien. Ar c'hamera eo hag a gemer plas an arvesterien en ur sal.
Leighton Williams

**Leighton Williams**, bet ganet d'an 23 a viz C'hwevrer 1977, a zo ur c'hoarier echedoù kembreat.Mestr Etrebroadel (IM) FIDE eo abaoe 2002, FIDE Master (FM) e oa abaoe 2001.
2 402 eo e renk Elo *Standard* e miz Here 2025, 2 402 ivez eo e renk Elo *Standard* uhelañ, bet tizhet e miz Gouhere 2010 .
## Kevezadegoù
### Kevezadegoù hiniennel
#### [[Kampionad kembreat an echedoù]]
Trec'h e voe teir gwezh: e 2000, e 2005 hag e 2008 (rampo gant James Cobb).
### Kevezadegoù dre skipailh
### Kib Europa Kleuboù Gwazed
C'hoari a reas teir gwezh e skipailh ar c'hleub kembreat *Nidum Liberals*  (1996-1998).
#### [[Olimpiadoù echedoù]]
C'hoari a reas e skipailh Kembre:
* e 1994, ouzh an dablezenn gentañ en adskipailh er 31 Olimpiad e Moskov (Rusia), (+6, =0, -1), tapout a reas ar vedalenn aour hiniennel,
* e 1996, ouzh an eil tablezenn en adskipailh  en 32 Olimpiad e Yerevan  Armenia, (+3, =2, -3),
* e 2000, ouzh an dablezenn gentañ er 34 Olimpiad en Istanbul (Turkia), 3,5/11 (+2, =3, -6),
* e 2002, ouzh an dablezenn gentañ er 35 Olimpiad e Bled (Slovenia), 9/13 (+7, =4, -2),
* e 2004, ouzh an dablezenn gentañ er 36 Olimpiad e Calvià (Spagn), 3/10 (+2, =2, -6),
* e 2006, ouzh an dablezenn gentañ er 37 Olimpiad e Torino (Italia), 6,5/9 (+6, =1, -2).
## Daveennoù ha notennoù

## Liammoù diavaez
* E fichenn FIDE
*  E c hoari e Chessgames
* Leighton_Williams E c hoari e 365 Chesscom
Apis mellifera carnica

***Apis mellifera carnica***, anvet **gwenan Karniola** ivez, zo un isspesad gwenan *[[Apis mellifera]]* a-orin eus Aostria hag eus ar Balkanioù. An eil isspesad implijetañ er bed gant gwenanerien eo. Graet e vez kalz gantañ e Europa dreist-holl.

## Perzhioù
Sioul eo gwenan Karniola. Gouest int da dalañ en ur mod efedus a-walc'h ouzh ar breizherien, met techet int da deurel kalz ha da sevel fall o neizh a-wechoù. Kalz mel a broduont. 

## Daveennoù
David John Sully

**David John Sully** , bet ganet d'an 29 a viz Even 1977 e Kerdiz (Kembre), a zo ur c'hoarier echedoù kembreat.

2 041 eo e renk Elo *Standard* diwezhañ ha 2 148 e renk Elo *Standard* uhelañ, bet tizhet e miz Genver 2006.
## Kevezadegoù
### [[Kampionad kembreat an echedoù]]
Trec'h e voe div wezh: e  1966 hag e 1979 (rampo gant John Trevelyan). 
### [[Olimpiadoù echedoù]]
C'hoari a reas ouzh an dablezenn gentañ en adskipailh Kembre e 1974 er 21 Olimpiad e  Nisa (Bro-C'hall), (+1, =0, -8).
## Notennoù

## Liammoù diavaez
* E fichenn FIDE
* E c'hoari e Chessgames
* E c'hoari e 365 Chesscom
Film mut

Ur **film mut**, pe **film digomz** pe **film didrouz**, a vez graet eus un doare film hep son enrollet sinkronelet (pe aliesoc'h, hep kendiviz da vezañ klevet). Ar filmoù-se a gont un istor gant fromoù, darvoudoù hag ivez istitloù skrivet evel displegadurioù pe komzoù.

An droienn "film mut" a zo un droienn dort, rak tost an holl filmoù-se a oa son d'o heul pa vezent skignet. E-kerzh marevezh ar filmoù mut, hag a oa bet eus ar bloavezhioù 1890 betek fin ar bloavezhioù 1920, ur pianoour, gant un ograou sinema ha betek ul laz-seniñ evit ar c'hêrioù brasoc'h, a veze o seniñ da-heul ar film. An holl zoareoù-se a oa evit mont da-heul ar filmoù, ha ne oant ket mut da neuze. 

## Notennoù
Timbroù Pakhoi

Burevioù-post ar velestradurezh c’hall en Indez-Sina a oa bet digoret e kêrioù su Sina adalek bloavezhioù diwezhañ an  evit aesaat an darempredoù kenwerzhel etre Sina ha Bro-C’hall.
E-touez ar c’hêrioù-se emañ Pakhoi, anvet Beihai e rannvro Guangxi bremañ.

Embannet e voe timbroù Indez-Sina dreistmoullet gant PACKHOI (hag un talvoud-gwerzh skrivet e sinalunioù) e 1903 ha 1904. Treiñ a reas an anv da PAK-HOI war timbroù ar bloaz 1906 ha PAKHOI c’hoazh etre 1908 ha 1919. 

Serret e voe ar burev-post d’an 31 a viz Kerzu 1922.

## Pennadoù kar
*Timbroù Sina - Burevioù gall
*Timbroù Indez-Sina c'hall
Abigail Cast

**Abigail Cast**, bet ganet e 1978, a zo ur c'hoarierez echedoù kembreat.

Mestrez (WFM) FIDE eo abaoe 2005.

2 081 eo he renk Elo *Standard* diwezhañ.
## Kevezadegoù
### [[Kampionad kembreat an echedoù|Kampionad kembreat an echedoù (Maouezi)]]
Trec'h e voe teir gwezh: e 2002, e 2006 hag e 2007 . 
### [[Olimpiadoù echedoù|Olimpiadoù ar Maouezi]]
C'hoari a reas ouzh an dablezenn gentañ e skipailh Kembre e 2004 er 36 Olimpiad e Calvià (Spagn).

### Kib Kleuboù Europa
C'hoari a reas er skipailh *Nidum Liberals* e 2003 e Rethymno (Gres) hag e 2007 en Antalya (Turkia).
## Notennoù

## Liammoù diavaez
* He fichenn FIDE
Olivia Smith

**Olivia Smith**, bet ganet e 1987, a zo ur c'hoarierez echedoù kembreat.

Mestrez (WFM) FIDE eo abaoe 2005.
Here 2025: 2 090 eo he renk Elo *Standard* , 2 007 he renk Elo *Fonnapl* ha 2 007 he renk Elo *Luc’hedenn*  diwezhañ. 
## Kevezadegoù
### [[Kampionad kembreat an echedoù|Kampionad kembreat an echedoù (Maouezi)]]
Trec'h e voe c'hwec'h gwezh: e 2005, e 2009 (rampo gant Suzy Blackburn), e 2010, e 2011, e 2014 hag e 2014 . 
### [[Olimpiadoù echedoù|Olimpiadoù ar Maouezi]]
C'hoari a reas ouzh an dablezenn gentañ e skipailh Kembre e 2024 er 45 Olimpiad e Budapest (Hungaria), (+ 5, = 2, -- 2=).
## Notennoù

## Liammoù diavaez
* He fichenn FIDE
* Partiennoù e Chess,com
* Titour e Chess Base
Timbroù Rouantelezh Hedjaz

Rouantelezh hachemit Hedjaz — en arabeg : المملكة الحجازية الهاشمية ( Al-Mamlakah al-Hijāzyah al-Hāshimiyyah ) — a oa ur stad dizalc’h (adalek 1916) e kornaoueg ledenez Arabia, war aod ar Mor Ruz.

Aloubet e voe gant Sultanelezh Nejd e 1925, ha savet Rouantelezh Nejd ha Hedjaz (1926–1932). Dont a reas da vezañ ul lodenn eus Rouantelezh Arabia Saoudat e miz Gwengolo 1932.

Etre 1900 ha 1908 e voe savet un hent-houarn etre Medina ha Damask hag un toullad timbroù hent-houarn a voe embannet evit paeañ ar servij treuzdougen. Timbroù taos a voe savet ivez evit arc'hantaouiñ an hent-houarn.

Lakaet e voe e gwerzh timbroù kentañ Hedjaz e miz Here 1916, pa veze graet gant timbroù an Impalaeriezh Otoman betek ar bloaz-se. Kenderc'hel a reas an embann timbroù betek 1925.

Lizherennoù arabek e oa danvez an timbroù, hep na vefe meneget anv ar velestradurezh gant lizherennoù latin. Moulladurioù ha dreistmoulladurioù liesseurt a voe a-hed an amzer.

## Pennad kar
*Timbroù Arabia Saoudat
Levrdi ar Vro

**Levrdi ar Vro** zo bet ul levraoueg evit  « *(mirout) kement levr ha skrid brezhonek koz ha nevez a c’hello an Tadoù ([[Urzh Sant Benead|Beneadiz]]) kaout da lakaat ennañ.* ». Staliet e oa e salioù abati ar venec’h veneadat, e kêriadenn Kerbenead, e kumun Gwineventer. Anv a oa da zegemer pep levr ha kelaouenn moullet e brezhoneg. Degemeret e voe traoù e galleg gant ma vijent liammet ouzh «*lennegez hag istor hor bro*". Kentañ taol-esae da sevel ul levraoueg hollvrezhonek eo bet. Hiziv, al levrioù, ar c’helaouennoù hag an dornskridoù dastumet eno zo bet kaset da levraoueg abati nevez Landeveneg hag a zo digor c'hoazh.

War garg priol an abati, an Tad Colliot, e oa bet al levraoueg hag, hervez *Feiz ha Breiz*, e soñje ar venec’h e vije digor d’an holl « *adalek Gouel Nedeleg (1938), bep yaou ha bep sul goude kreisteiz, nemet un dra bennak, dibaot-tre a virfe'’". Ur galv da gas d’an abati « *levrioù brezoneg da ziouerout’' » a oa bet embannet.

Hervez un addispleg savet gant *Feiz ha Breiz*, « *kement-se a zo mat-tre evit amzer da zont al [[lennegezh vrezhonek|lennegez vrezonek]], rak, betek-hen kalz levrioù ha skridou brezhonek a zo bet dianket ha ne gaver mui roud ebet anezo. E broiou all, zoken er re-vihanna, ez eus lenndioù da c’horren al labouriou skrivet er yezou a gomzer enno. E Breiz ne oa netra evel-se betek-hen.*"

## Pennadoù nes
* Levraoueg abati nevez Landeveneg
* Levraoueg vroadel Breizh
* Levraoueg Breizh
* Levraoueg Yves Le Gallo
* Mediaoueg ar Maezioù Frank Roazhon

## Notennoù ha daveennoù
Jean Rouxel (kimiour)

**Jean Rouxel**, ganet d'ar  e Malastred ha marvet d'an  e Naoned, a oa ur c'himiour breizhat.

Arbennikaet e oa war ar gimiezh anorganek en Ensavadur an Danvezioù e Naoned hag entidled e kador-gelenn kimiezh ar c'haledoù e Skolaj Bro-C'hall. Anvet e voe ezel senior en Ensavadur skol-veur Bro-C'hall e 1991 evit 5 bloaz ha juri an izili senior e 1992. Roet e voe dezhañ priz an enklask Humboldt e 1992 ha medalenn aour ar C'HBIS e 1997.

Anvet e voe da varc'heg Lejion a enor Bro-C'hall e 1988 ha pignat a reas d'ar renk ofiser e 1997.

## Daveoù
Boisbriand

**Boisbriand**, skrivet a-wechoù **Bois-briand**, **Boisbriant** pe **Boisbrient**, a zo un anv-lec'h hag un anv-tiegezh a gaver e Breizh-Uhel dreist-holl. Savet eo gant ar ger "Bois" (koad) ha "Briand" pe "Briant", un anv-badez breizhat kozh (gwelet an anv Brian). Kavout a reer ivez "Le Boisbriant" pe "Le Bois-Brillant" er gorrlec'hanvadurezh.

## Tud
* Michel-Sidrac Dugué de Boisbriant (1638-1688), ganet e Puñsel (Bro-Naoned), ofiser en arme c'hall, komandant ha gouarnour enez Montreal
** e vab Pierre Dugué de Boisbriant (1675-1736), milour, gouarnour Louiziana c'hall
** e verc'h Marie-Thérèse Dugué de Boisbriand (1671-1744), brientinez

## Anvioù-lec'h
* Kastell Boisbriand, e Naoned
* koad Bois-Briand, e Bro-Naoned
* le Bois Brillant, anv-lec'h e Koufeg (Bro-Naoned)
* taol-vaen Bois-Briand e Saumur (Bro-Anjev)
* Boisbriand, ur gêr e Kebek, diwar anv an douar roet d'an denjentil ha milour Michel-Sidrac Dugué de Boisbriant gant Loeiz XIV, roue Bro-C'hall

## Gwelet ivez
* Briand
* Briant
* Brient
* Brian
Lynda Smith

**Lynda Smith** (pe **Lynda Roberts**, pe **Lynda RobertsSmith**), bet ganet e 1968, a zo ur c'hoarierez echedoù kembreat.

*Woman Candidate Master* (WCM) eo abaoe 2012.

Here 2025: 1 829 eo he renk Elo *Standard* , 2 205 e voe he renk Elo *Standard*  uhelañ.
## Kevezadegoù
### [[Kampionad kembreat an echedoù|Kampionad kembreat an echedoù (Maouezi)]]
Trec'h e voe teir gwezh: e 2015, e 2022 hag e 2023. 
### Open [[Reykjavik]]
Kemer a reas perzh teir gwezh:
* e 2012, 161 e voe diwar 198 c'hoarier, 3/9,
* e 2013, 128 e voe diwar 227 c'hoarier, 4,5/10,
* e 2017, 178 e voe diwar 266 c'hoarier, 4/10.
## Notennoù

## Liammoù diavaez
* He fichenn FIDE
* Titour e Chess Base
* Partiennoù en English Chess Federation
Apis mellifera mellifera

***Apis mellifera mellifera***, anvet ***Apis mellifera mellifica*** ivez, ha **gwenan du** er yezh pobl, zo un isspesad gwenan *[[Apis mellifera]]* endemek er braz eus Europa. Implijet e vez kalz evit ar gwenanerezh eno.

## Dasparzh
A-orin eus ar Reter-Kreiz eo *Apis mellifera mellifera*. Trevadennet he deus norzh Europa, en ur vont betek an Oural er reter ha Skandinavia en norzh, a-raok mont war-zu Breizh hag al ledenez iberek. Ezporzhiet eo bet da Norzhamerika gant Mab-den. An isspesad implijetañ gant gwenanerien eo e Bro-C'hall (35% eus ar gwenan damzoñv).

## Perzhioù
Brasoc'h ha duoc'h eo evit isspesadoù all eus *Apis mellifera* boutin en Europa. Berr a-walc'h eo he zeod ivez. Ar gwalennoù melen-du tro-dro d'he abdomen n'int ket klok james. Blevek ha postek eo.

Perzhioù mat he deus evit ar gwenanerezh e Breizh hag e norzh Europa dre vras : azasaet eo ouzh an endro, harzus eo ouzh temperadurioù izel ar goañv, ha ne daol ket kalz. He zeod berr, koulskoude, a vir outi da vleuniaoua ar bleuñv don. Drivañ a ra muioc'h evit spesadoù all, ha tagusoc'h e c'hell bezañ ivez.

## Gwareziñ

Evit uhelaat ar c'hementadoù mel dastumet gant Mab-den e vez kemmesket gwenan du gant isspesadoù all abaoe an XX kantved, *[[Apis mellifera ligustica]]* en o zouez. Diwar se e vefe digresket harzusted ar gwenan ouzh kleñvedoù pe parazited zo. Lec'hioù-gwareziñ, enne gwenan du "glan", a zo bet aozet ha meret gant kevredigezhioù, evel ar *Conservatoire de l'abeille noire* ("Mirva ar gwenan du") e Loir-et-Cher (Bro-C'hall).

Evit gwareziñ variezon endemek ar gwenan du breton ez eus bet savet ur mirva war Enez-Eusa. Eno e oa bet degaset ar gwenan kentañ e 1978 hepken, un nebeud bloavezhioù a-raok donedigezh an arverad *[[Varroa destructor]]* en Europa ; abalamour m'emañ re bell an enezenn evit bezañ tizhet gant ur wenanenn nijet eus an douar bras e vez desavet ha gwerzhet eno gwenan yac'h hep varroa. Difennet eo kas gwenan eus ar c'hevandir da Eusa zoken.

Heñvel a vez graet e lec'hioù all en Europa, evel war Enez-Vanav, a zo bet disklêriet takad hep varroa e 2015.

## Daveennoù
Film morlaeron

Ur **film morlaeron** a vez graet eus un doare film isrann eus ar filmoù istorel dreist-holl met ivez birvidik, drama, avantur pe karantez. Ar filmoù-se a bled gant bed ar vorlaeron, hag a breizhe bigi kenwerzh. Implij a reont skeudenn ar vorlaeron en un doare mojennel evit an darn vrasañ eus an oberennoù. Evel ar filmoù doare kabell ha kleze e vez pouez bras gant stourmadennoù oc'h implij ar c'hlezeier dreist-holl a-enep an dudenn enebour d'an haroz. Mare istorel ar filmoù-se a vez alies hini marevezh aour ar morbreizherezh (1650-1730), pa oa stank ar vorlaeron ha lod gant galloud bras.
## Liammoù diavaez
*  Listenn ar filmoù morlaeron
* :en:List of pirate films and television series
Lynda Annette Powell

**Lynda Annette Powell** a zo ur c'hoarierez echedoù kembreat.
## Kevezadegoù
### [[Kampionad kembreat an echedoù|Kampionad kembreat an echedoù (Maouezi)]]
Trec'h e voe peder gwezh: e 1983-84, e 1986, e 1988 hag e 1989. 
### Kampionad bedel ar Merc'hed e-dan c'hwezek vloaz
Kemer a reas perzh e mizioù Eost ha Gwengolo 1981, 24 (+ 1, = 4, -- 2) e voe diwar 32 c'hoarierez.
## Notennoù

## Liammoù diavaez
Some Like It Hot

***Some Like It Hot*** zo ur film komedienn torfederezh stadunanat deuet er-maez e 1959. Produet, kenskrivet ha filmaozet e oa bet gant Billy Wilder. An aktourien eo Marilyn Monroe, Tony Curtis ha Jack Lemmon, gant George Raft, Pat O'Brien, Joe E. Brown, Joan Shawlee ha Nehemiah Persoff evit ar rolloù a-eil. Ar senario gant Wilder ha I. A. L. Diamond a zo diazezet war ur senario gant Robert Thoeren ha Michael Logan eus 1935, ar film gall *[[Fanfare d'amour]]*. An istor a dremen da vare  Berz an alkool er Stadoù-Unanet. Daou soner (Curtis ha Lemmon) en em dreuzwisk e maouezed evit chom kuzhet diouzh gangsterien Chicago dre ma'z int bet test eus ur muntr ganto.
Romant karantez istorel

**Karantez istorel** a zo un doare ledan oberennoù faltazi hag a bled gant darempredoù karantez en un aergelc'h istorel, hag a zo bet brudet dre oberennoù Byron en . An doare a zo alies romantoù.
## Doareoù

### Vikinged
Al levrioù Viking a zo istorioù gant kadourien e-kerzh an Oad teñval pe ar Grennamzer. Harozed ar romantelezhoù Viking a zo savet gant pimpatromoù gour hag a zo "doñvaet" gant ur vaouez. Darn an harozed a zo deskrivet evel "Ment bras, blev melen, ha kenedus." Implij ar sevenadurezh Viking a ro an tu d'ar romantoù o tremen er mare-se da gaout lodennoù beaj, rak ar vikinged a oa "avanturourien, saverien pe alouberien trevadennoù war ar blanedenn a-bezh." E 1997 gant ur sontadeg ouzhpenn 200 lenner romantelezhoù Viking, *[[Fires of Winter]]* gant Johanna Lindsey a oa bet lakaet da oberenn gwellañ an isrann. Aet eo war sioulaat ar stil-se, abaoe kreiz ar bloavezhioù 1990 eo aet war zigresk an niver a oberenn embannet.
### Tudor
Karantezioù Tudor a dremen e Bro-Saoz etre 1485 ha 1558.
### Elesbedan
Karantezoù Elesbedan a dremen e Bro-Saoz etre 1558 ha 1603, e-kerzh ren Elesbed Iañ.
## Notennoù ha daveennoù
Neo-noir

**Neo-noir** a zo un doare film eus ar bloavezhioù 1970 hag a bled da gentañ holl gant ar gourzhtreiñ  eus ar filmoù noir klasel kement a-fed stil pe mennadoù, oc'h azasaat temoù ar filmoù doare-se stadunanat eus ar bloavezhioù 1940 ha 1950 evit arvesterien ar bloavezh 1970. Alies e oa implijet livioù gant dargemmoù ha buhezek, ha gant un doare gwirvoudoc'h hag anatoc'h da ziskouez ar feulster pe ar seks, ha gant un danevelliñ pe ur frammañ eus ar filmoù ha na oant ket eeun. E-kerzh ar bloavezhioù 1970 ha betek penn-kentañ ar bloavehzioù 1980, an droienn "neo-noir" a oa deuet da vezañ brudet-mat, harpet gant filmoù gant berzh evel Chinatown gant Roman Polanski, Taxi Driver gant Martin Scorsese, *[[Absence of Malice]]* gant Sydney Pollack , Blade Runner gant Ridley Scott, ha Blue Velvet gant David Lynch. An droienn c'hallek *film noir* a vije tu treiñ e brezhoneg en "film du", evit diskouez eo istorioù reuzus hag a vez taolennet alies en doare filmoù-se. Neo-noir a zo ar memes doare filmoù met gant temoù, stiloù ha doareoù filmañ modernoc'h.
## Notennoù ha daveennoù
Romant polis brezhonek

Ne gaver ket kalz a levrioù el lennegezh vrezhonek, ha ne oa ket gwall ziorroet a-raok an XX kantved, hag a c’heller envel **[[romant polis|romantoù polis]]** pe danevelloù. Ur seurt enklask diskoachañ abegoù torfedoù a gaver enno.

## Kentañ danevell pe romantig-kazetenn gant un seurt enklask
*An diou vuntrerez* a c’hellfe bezañ bet ar romantig polis brezhoneg kentañ ha savet e oa bet gant Loeiz Mari ar Floc’h hag embannet a-dammoù e-barzh Ar Bobl e 1913 ha 1914.
Un damsell yezhel a zo bet roet gant ar yezhourien, pa oa merzet e cheñch doare komz ar benndudenn, ur verc’h yaouank a zo boas da gomz dre c'hwi d'ur markiz a glask he dimeziñ dre heg. P’eo deuet en he soñj e vuntrañ e krog da vont dre te outañ ken e kred lavarout ar markiz « *Al levenez a zo em c'halon oc'h da glevet o komz dre te ouzin, rak an dra ze a zo eur merk a garantez tener* ». Ha graet e vo ar muntr ganti a-benn nebeud amzer.

## Kentañ romant polis e stumm ul levr
*[[En ur rambreal]]* savet gant Yann-Vari Kerwerc'hez hag embannet e 1943 gant Skridoù Breizh, a zo bet lakaet evel romant polis kentañ e brezhoneg dindan stumm ul levr. P’eo bet adembannet gant Embannadurioù Al Liamm, dilamet eo bet ar bommoù enepyuzhev a gaved er skrid orin.

## Romantoù polis savet gant [[Roparz Hemon]]
Pa voe aet da chom da Zulenn, Roparz Hemon a gavas muioc’h a amzer evit sevel romantoù, en o zouez, div zanevell ha daou romant polis tev, *Ar c’horf dindan treid ma zad-kozh* (1948), danevell e brezhoneg euun, evit ar re youank, *Ar prenestr a oa digor* (1952), danevell verr e brezhoneg euun, *An Ti a Drizek Siminal* (1956), e brezhoneg euun, *Diamantoù Keroulaz* (1964).

## Romantoù polis [[Yvon Gourmelon|Yann Gerven]]
Kentañ levr embannet gant Yann Gerven e voe *Brestiz o vresken* (1984) a lakaas da c’houzout e oa erruet skrivagnerien yaouankoc’h eget ar Walarniz o doa kendalc’het al luskad Gwalarn en ur genlabourañ gant Al Liamm.
 
## Romantoù polis evit ar grennarded

## Gwelet ivez
* Ar romant polis e Breizh

## Notennoù ha daveennoù
Jamie Lee Curtis

**Jamie Lee Curtis**, ganet d'an 22 a viz Du 1958 zo un aktourez, produerez ha skrivagnerez lennegezh evit ar vugale eus ar Stadoù-Unanet. Brudet eo bet evel aktourez e filmoù spont ha slasher, met ivez en doare filmoù komedienn. Deuet eo da vezañ unan eus ar "scream Queen" brudetañ. E 2023, he filmoù o deus rastellet ouzhpenn 2,5 miliard a zollarioù er box office. Curtis a zo bet enoret alies, evel gant un Academy Award, ur BAFTA Award, ur Primetime Emmy Award, daou Golden Globe Awards, ha daou Screen Actors Guild Awards, ha lakaet he anv evit ur Grammy Award.

Merc'h yaouankañ an aktourien Janet Leigh ha Tony Curtis, Curtis a oa kroget da vezañ aktourez gant ur roll e 1977 en ul lodenn eus ar stirad skinwel drama *[[Quincy, M.E.]]*. Kroget e oa da vezañ aktourez filmoù gant roll Laurie Strode er film spont eus 1978 gant John Carpenter *[[Halloween (film, 1978)|Halloween]]* (1978); ar roll a zo deuet da vezañ unan "breakthrough" ha lakaet anezhi da zont da vezañ ur scream queen. He rolloù all en doare filmoù spont a zo bet en *[[The Fog]]*, *[[Prom Night (film, 1980)|Prom Night]]* ha *[[Terror Train]]* (an holl anezho e 1980), hag er c'hwec'h heuliad eus ar frañchiz ''Halloween'', oc'h echuiñ gant *[[Halloween Ends]]* (2022). Ur mare zo bet eo bet ivez ur sex symbol goude he roll stummerez sport en *[[Perfect (film, 1985)|Perfect]]* (1985) hag enoret eo bet gant he c'hentañ Golden Globe evit he roll er sitcom *[[Anything but Love]]* (1989–1992).
## Notennoù ha daveennoù
Bodivit

**Bodivit** a zo bet ur barrez eu Bro-Gernev, betek an Disparc'h Gall; staget eo bet ouzh **[[Ploveilh]]** e 1801.

## Douaroniezh

## Anv
* Erwan Vallerie (1995) : **Bodivit**, 1405; **Bodevit**, XVè; **Bodivec**, 1516; **Bodivit**, 1536; **Bodenic lege Bodevic**, 1630. 

## Istor
Eno e oa tiegezh Tremeur, e Lestreveur, gant krenn-justis roet e Kemper.

Staget eo bet ar barrez ouzh kumun Ploveilh e 1801.

## Tud

### Ardamezeg ar familhoù

## Notennoù
Film thriller

Ur **film thriller** a zo un doare film hag a bled gant ar souezh hag ar suspens evit an arvesterien. Al lodennoù a-zalc'h a vez kavet en istor hag implijet e vezont evit reiñ c'hoant da welet ar film betek penn gant ar filmaozerien. Krouet e vez ar c'hoant-se dre zaleañ evit an arvesterien ar pezh a zo tonket da erruout, hag a zo krouet dre zarvoudoù hag a zo dañjerus evit an tudennoù pe darvoudoù hag a seblant hep diskoulm.

Ar fed kuzhañ titouroù d'an arvesterien hag al lodennoù heuliadennoù gant otoioù ha stourm a zo doareoù da dizhout ar pal hag a zo krouiñ ar gwask. En ur film thriller e vez dañjer, da skouer pa ne gompren ket an haroz emañ o vevañ un darvoud a c'hellje bezañ marvus. Tudennoù an doare filmoù-se a zo enebet kenetrezo pe enebet ouzh un nerzh estren. An haroz, pe harozed, a zo e-tal ur gudenn diziskoulm evel klask tec'hout, ur gefridi pe ur c'hevrin.
## Notennoù ha daveennoù
Film fantazi

**Filmoù fantazi** a vez graet eus un doare film hag a bled gant an doare fantazi hag an temoù liammet. Alies e vo liammet ouzh an hud, darvoudoù dreistnaturel, mitologiezh, ar folklor pe bedoù faltazi. An doare filmoù-se a vez renket evel doareoù oberennoù ijinet evel ar filmoù skiant-faltazi hag ar filmoù spont, met kemmeskañ a ra gant doareoù film lies. Ar filmoù fantazi o deus alies un elfenn hud, mojennel, souezhus pe moliac'h.
## Notennoù ha daveennoù
Tim Kett

** Tim Kett**, bet ganet e 1962, a zo ur c'hoarier echedoù kembreat.

Miz Here 2025: 2 101 eo e renk Elo *Standard*, 2 090 e renk Elo *Fonnapl* ha 2 116 e renk Elo *Luc'hedenn*.

Mestr FIDE eo abaoe 2022, Candidate Master (CM) abaoe 2019.

## Kevezadegoù
### [[Kampionad kembreat an echedoù]]
Trec'h e voe peder gwezh: e 2012 (rampo gant Richard Stuart Jones), e 2014, e 2016  hag e 2019. 
### [[Olimpiadoù echedoù]]
C'hoari a reas e skipailh Kembre ouzh an deirvet tablezenn e 2022 er 44 Olimpiad e Chennai (India).
## Notennoù

## Liammoù diavaez
* E fichenn FIDE
* E fichenn e Chess Base
* E fichenn e Chess Com
* E fichenn e Chess Tempo
Michel-Sidrac Dugué de Boisbriant

**Michel-Sidrac Dugué de Boisbriant** pe **Michel-Sidrac Du Gué de Boisbriant**, aotrou Enez Sainte-Thérèse, ganet d'an 11 a viz Ebrel 1638 e Puñsel (Bro-Naoned) ha marvet d'an 18 a viz Kerzu 1688 e Montreal (Frañs Nevez), a oa un ofiser breizhat en arme c'hall, komandant ha gouarnour enez Montreal.

## Buhez
Ganet e voe Michel-Sidrac Dugué de Boisbriant e parrez Puñsel, e Bro-Naoned, d'an 11 a viz Ebrel 1638. Mab e oa da Pierre du Gué de La Boulardière, aotrou Bohalart, ha da Perrine de Chambellé. 

Niz Sidrach de Chambellé e oa, aotrou ar Boissière, sieur L'Aujardière, ganet d'an  e Hierig, marichal kampoù hag armeoù ar roue e 1652, gouarnour Dukark, Béthune e 1674. Niz Pierre de Chambellé e oa ivez, aotrou des Ousches e Sant Sebastian ha du Chalonge e Hierig, ganet d'an 19 a viz Du 1607 e Hierig, marichal kampoù hag armeoù ar roue, gouarnour gwikadell hag Enez Ré e 1659, marc'heg urzh ar roue.

En em enrollañ a reas en arme ha dont a reas da vezañ komandant kompagnunezh Chambellé, un unvez ar gwellañ krouet gant e eontr Sidrach de Chambellé, hag a voe kaset da Frañs Nevez gant Loeiz XIV evel soudarded nevez evit skoazellañ an arme duhont. Dilestrañ a reas e Kebek e 1665. Lakaet e voe kompagnunezh Chambellé e-barzh rejimant Carignan-Salières ha kemer a reas Dugué de Boisbriant ar post a gomandant anezhañ e Montreal kerkent hag ar bloaz war-lerc'h.

Dimeziñ a reas e 1667 gant Marie Moyen, ganet e 1647 e Saint-Nicolas des Champs e Pariz. Dek bugel o doe, en o zouez Pierre Dugué de Boisbriant ha Marie-Thérèse Dugué de Boisbriand.

E 1670 e voe anvet komandant ha gouarnour enez Montreal.

E miz Genver 1672 e voe lezet gantañ, gant ar frered sulpisian, douaroù hag a voe anvet diwezhatoc'h aotrouniezh Senneville, e penn kornôg enez Montreal. Gwerzhañ a reas anezho da Charles Le Moyne hag d'e vreur-kaer Jacques Le Ber e 1679.

E 1673 e kemeras perzh Dugué de Boisbriand, evel kabiten, en ergezhadeg Louis de Buade de Frontenac el lenn Ontario. 

Lezet e voe gantañ tachennoù en norzh d'ar Rivière des Mille Îles gant Loeiz XIV e 1683.

Mervel a reas e wreg en enez Sainte-Thérèse d'ar , ha Dugué de Boisbriand d'e dro d'an  e Montreal.

## Enorioù
E 1974 e voe divizet gant ti-kêr Sainte-Thérèse-Ouest adenvel ar gêr Boisbriand en enor d'ar soudard breizhat.

Anvet e voe ur straed en enor dezhañ ivez tro 1965 e kêr Sainte-Foy, staget bremañ ouzh kêr Gebek. Unan all a zo e kêr Boisbriand.

## Notennoù ha daveoù

## Liammoù diabarzh
* an anv-lec'h hag anv-tiegezh Boisbriand
* tiegezh Chambellé

## Liammoù diavaez
* Mémoire du Québec
* Lignez Dugué de Boisbriant
* Roll gouarnourien Montreal
TOG1

An **tank ponner TOG 1** a oa bet ur c'hentpatrom tank dreist-ponner breizhveuriat produet e penn-kentañ an Eil Brezel-bed o raksoñjal e vije troet ar brezel-se d'unan evel ar Brezel-bed kentañ gant ar memes doare tachennoù emgann. Savet e oa bet gant ar soñj gwelet anezhañ o c'hellout ruilhañ war tachennoù war ar maez koulz ha treuziñ fozioù difenn. Savet e oa bet ur c'hentpatrom, ha goude-se unan all gwellaet (an TOG 2) ; siwazh pa oa bet gwelet an disoc'hoù izel ha luziet a oa gant ar c'harbed a-fed gellout ruilhañ war tachennoù liesdoare, e oa bet choazet an tank Churchill. Komprenet e oa bet e vije ur stourm fiñvus ha n'eo ket mui unan difiñv.
Sven Zeidler

** Sven Zeidler**, bet ganet e 1965, a zo ur c'hoarier echedoù kembreat.

2 127 eo e renk Elo *Standard* diwezhañ.

Mestr FIDE eo abaoe 2009.
## Kevezadegoù
### [[Kampionad kembreat an echedoù]]
Trec'h e voe teir gwezh: e 1998 (rampo gant David H. Cummings, Andrew Dyce, 
ha Gareth Morris), e 2011 (rampo gant Arthur Howard Williams) hag e 2018 (rampo gant Gerry Heap ha David Jameson).

### Tournamant Peder Bro
C'hoari a reas e skipailh Kembre e 2016-2017.
### Kampionad Europa ''Senior'' dre skipailh
C'hoari a reas er skipailh kembreat *Wales Silures* e Swidnica e Polonia e mizioù Here ha Du 2025, ar skipailh a voe pedervet.
### Kampionad bedel ''Senior'' dre skipailh
C'hoari a reas er skipailh kembreat  *Wales Silures* e 2017, 4,5/7.

## Notennoù

## Liammoù diavaez
* E fichenn FIDE
* P/290243 E fichenn e Chess Base
* E fichenn e Chess Com
Disklêriadur brezel Alamagn a-enep Stadoù-Unanet Amerika

D'an 11 a viz Kerzu 1941, pevar devezh goude an arsailh war Pearl Harbor gant Japan ha tri devezh goude  disklêriadur brezel ar Stadoù-Unanet a-enep Impalaeriezh Japan, an Alamagn nazi a zisklêrie brezel d'ar Stadoù-Unanet Amerika, evel disoc'h, hervez pennoù Alamagn, d'un "heuliad atahinoù" gant ar gouarnamant stadunanat pa oa neptu SUA c'hoazh en un doare ofisiel e-kerzh an Eil Brezel-bed. Adolf Hitler eo en devoa choazet e-unan disklêriañ ar brezel, goude daou zevezh eskemm gant pennoù bras an Trede Reich. Graet eo bet eus an diviz-se gant Hitler an "hini souezhusañ" eus an holl re bet kemeret gantañ e-kerzh an Eil brezel-bed. An disklêriadur ofisiel a oa bet embannet en un doare foran da Stadunaniz dre ar Chargé d'affaires Leland B. Morris gant Ministr an aferioù estren alaman Joachim von Ribbentrop e burev hmañ. Benito Mussolini en doa embannet disklêriadur brezel Italia a-enep Stadoù-Unanet Amerika d'an 11 a viz Kerzu ivez. D'ar memes devezh met diwezhatoc'h SUA a zisklêrie ar brezel d'an Trede Reich. Obererezhioù Alamagn ha Japan o devoa kaset da get al luskadoù diabarzh a c'hoantae chom hep kemer perzh er brezel en Europa.
## Notennoù ha daveennoù
John Okey

Ar c'horonal **John Okey**, badezet d'ar 24 a viz Eost 1606 hag aet da Anaon d'an 19 a viz Ebrel 1662, a oa ur strizhkredennour relijiel eus Londrez, hag a oa bet e servij al lu parlamantel e-kerzh brezelioù an Teir Rouantelezh. Un harper da Oliver Cromwell anezhañ, bez e oa bet e-touez ar re a oa savet a-du gant lazhadenn Charlez Iañ e miz Genver 1649. 

En desped da vezañ bet kamalad Cromwell, Okey en doa kavet abeg pa oa bet anvet da Lord Protector, betek bezañ rediet da guitaat an arme e 1654. E 1659 e oa bet dilennet evel MP e Trede parlamant ar Protectorate, hag enebet e oa ouzh ar restaorasion Stuart e 1660. Nac'het e oa bet lakaat e anv el listenn Indemnity and Oblivion Act e 1660 dre ma oa savet a-du gant lazhañ ar roue, ken e oa skampet kuit da Republik ar Proviñsoù-Unanet ; met harzet e voe eno, adkaset da Vro-Saoz ha lakaet d'ar marv d'an 19 a viz Ebrel 1662 dre vezañ krouget, charreet ha didroc'het.
Galloud-terriñ

**Galloud-terriñ** un danvez-tarzh a dermen e varregezh da derriñ un dra, a-drugarez da dizh gwask e darzhadenn dreist-holl. A-bouez eo derc'hel ar galloud-terriñ e kont e bed ar mengleuzerezh, ar sevel tiez hag al labourioù foran (evit distruj savadurioù), pe er bed milourel.

## Muzul hag eztaol
Priziet e vez galloud-terriñ un danvez-tarzh gant arnodennoù evel arnod Trauzl, bet termenet gant an Aostrian Izidor Trauzl (1840-1929). Lakaat a raer 10 gram eus an danvez-tarzh arnodet e toull ur granenn blom, dezhi muzulioù raktermenet (200 mm he uhelder ha 200 mm he zreuzkiz, enni un toull 125 mm e zonder ha 25 mm e dreuzkiz). Gant traezh e vez goloet an danvez-tarzh evit peurleuniañ an toull. Gant ur sistem entanañ dre dan e vez lakaet an danvez da darzhañ. Muzuliet e vez goude ec'honad an toull degaset gant an darzhadenn er granenn, e cm3.

Gant se e c'haller eztaoliñ un disoc'h e cm3/g, anvet feuriader Trauzl. Seul uheloc'h hemañ, seul galloudusoc'h an danvez-tarzh. N'hall ket an arnod-mañ bezañ graet gant danvezioù-tarzh galloudus modern abalamour e lakaont ar granenn da faoutañ pe da darzhañ.

### Skouerioù feuriadoù

## Daveennoù
Zbyszka Southall

**Zbyszka Southall**, bet ganet Zbignieva Barbara Gawron e 1923 e Polonia ha marvet e 1979 e Kembre, a oa ur c'hoarierez echedoù kembreat.

C'hoari a reas e Kleub Kerdiz-Norzh a-raok mont da g-Kleub Penarth pa emezelas e Unaniezh Echedoù Kembre/Undeb Gwyddbwyll Cymru .
## Kevezadegoù
### [[Kampionad kembreat an echedoù|Kampionad kembreat an echedoù (Maouezi)]]
Trec'h e voe pemp gwezh: e 1964, e 1966, e 1967, e 1968 hag e 1969 (rampo gant Hazel Brunker).

## Notennoù
James Cobb

**James Cobb**, bet ganet e  1977, a zo ur c'hoarier echedoù kembreat. Renkoù diwezhañ:  2 428 eo e renk Elo *Standard*, 2 403 e renk Elo *Fonnapl* ha 2 336 e renk Elo *Luc'hedenn*. Mestr Etrebroadel (IM) eo abaoe 2009, Mestr FIDE abaoe 2001.
## Kevezadegoù
### [[Kampionad kembreat an echedoù]]
Trec'h e voe pemp gwezh: e 1999, e 2001, e 2007, e 2008 (rampo gant Leighton Williams)  hag e 2015. 
## Notennoù

## Liammoù diavaez
* E fichenn FIDE
* E fichenn e Chess Base
* E fichenn e Chess Com
* E fichenn e Chess Games
Suzy Blackburn

**Suzy Blackburn**  a zo ur c'hoarierez echedoù kembreat.
## Kevezadegoù
### [[Kampionad kembreat an echedoù]]
* Trec'h e voe e Tournamant Kembre e-dan 21 bloaz e 2008.
* Kampionez Maouezi Kembre e voe e 2008 ,  e  2009 (rampo gant Olivia Smith) hag e 2012.
### [[Olimpiadoù echedoù|Olimpiadoù ar Maouezi]]
C'hoari a reas e skipailh Kembre
* e mizioù Mae hag Even 2006, ouzh an deirvet tablezenn e Torino (Italia), (+5, =3, -2),
* e 2012, en Istanbul (Turkia).
## Notennoù ha daveennoù

## Liammoù diavaez
Adrien Bourgogne

**Adrien Jean-Baptiste François Bourgogne**, bet ganet d'an 12 a viz Du 1785 e Condé-sur-l'Escaut (Rouantelezh Frañs) ha marvet d'ar 14 a viz Ebrel 1867 e Valenciennes, a oa ur soudard gall hag a gemeras perzh e brezelioù Napoleon. Brudet eo evit bezañ skrivet ar *Mémoires du sergent Bourgogne* ("*Memorioù ar serjant Bourgogne"*). Un testeni ral eo, hag a gont kampagn Rusia (1812) dre zaoulagad un troadeg diazez.

## Buhez

Mab d'ur marc'hadour lien e oa Adrien Bourgogne. Rollañ a reas evel velit er Gward impalaerel d'ar 24 a viz Genver 1806. Kemer a reas perzh e koulzadoù-brezel Napoleon Iañ e Prusia (1806) hag e Polonia (1807). Div wech e voe gloazet e emgann Essling (miz Mae 1809). Kaset e voe goude-se da Spagn ha Portugal. E miz Ebrel 1812 e voe anvet da serjant, ha kaset gant an Arme Veur da stourm e Rusia. Dont a reas a-benn da zistreiñ bev. E miz Meurzh 1813 e voe anvet da isletanant er 145 rejimant linenn. Gloazet e voe e Dessau (dugelezh Dessau-Anhalt) ha prizoniet e Prusia. D'ar mare-se e krogas da skrivañ e vemorioù.

Goude e vije dilezet e veli gant Napoleon e tistroas Bourgogne da gCondé. Eno e timezas hag e reas ar memes micher hag e dad. Goude dispac'h miz Gouere 1830 e rollas en arme en-dro. Anvet e voe da letanant troadegiezh, ha kaset evel adjudant-magazenn da Vrest ha da Valenciennes. Bevañ a reas diwar e leve adalek 1853. Tennañ a reas splet eus an amzer-se evit echuiñ skrivañ e vemorioù, a voe embannet en *Nouvelle revue rétrospective* e miz Gouere 1896, pell goude e varv e Valenciennes e 1867.

## Liamm diavaez
*  *[https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k2038012/f9.item Mémoires de Jean-François Bourgogne Sergent aux grenadiers vélites de la Garde]* en *Nouvelle revue rétrospective*, pempvet c'hwec'hmiziad, mizioù Gouere-Kerzu 1896 (niverelaet war lec'hienn ar BNF)

## Daveennoù
Michael Randrianirina

Ar c'horonal **Michael Randrianirina**, ganet e-tro 1974, zo un ofiser ha politikour malgach deuet da vezañ 9vet prezidant Madagaskar ha penn ar c'huzul prezidantel evit adsavidigezh Republik Madagaskar abaoe ar 14 a viz Here 2025, ur wech kadarnet gant lez-varn vonreizhel ar vro goude an taol-stad. 

A-raok kement-se e oa bet gouarnour Androy eus 2016 betek 2018, ha goude-se e oa ur penn uhel eus al lu ha komandant an unvez CAPSAT.
## Notennoù ha daveennoù
Rothschild & Co

**Rothschild & Co SCA** zo anv ur bank prevez liesvroadel ha postañ arc'hant, diazezet e Pariz, e Bro-C'hall ha Londrez, er Rouantelezh-Unanet. Bez eo embregerezh pennañ ar strollad bankerezh Rothschild hag a zo meret gant skourroù gall ha saoz eus ar familh Rothschild.

Tachennoù arc'hantel an embregerezh a zo ledan: eus ar bankerezh evit an embregerezhioù, d'ar postañ arc'hant, bankerezh prevez, adaozadur embregerezhioù. Brudet-mat eo ivez evel kuzulier ha prester arc'hant d'ar gouarnamantoù kement ha d'an embregerezhioù bras. Ouzhpenn-se, an embregerezh a bost arc'hant eviti ivez war ar marc'hadoù ti-eskemm. 

Skourr kuzuliañ arc'hantel Rothschild a zo brudet evit bezañ hini an noblañsoù breizhveuriat met ivez hini familh roueel Breizh-Veur. Da skouer ar prezidant kozh eus an embregerezh, Sir Evelyn Robert de Rothschild, a oa kuzulier arc'hantel personel ar rouanez Elesbed II, hag hi he doa graet ur marc'heg anezhañ e 1989 evit e servijoù bank hag arc'hantel d'ar gurunenn.
## Notennoù ha daveennoù
Linennoù gwagennek (1905-)

D’an 22 a viz Gouere 1905 e voe embannet evit ar wech kentañ ur rummad timbroù a vez lesanvet **Linennoù gwagennek** (e daneg : *Bølgelinie*) hag a voe an eil hini koshañ a vez embannet c’hoazh, goude ar rummad *Korn-boud* eus Norvegia ijinet e 1872.

Gant an ti-savour Julius Therchilsen (1873-1954) e oa bet treset an timbr-mañ. E 1902 e kemeras perzh en ur genstrivadeg evit krouiñ un doare nevez — *eeun e stumm, aes da lenn hag aes da voullañ* — evit kemer plas an timbroù daouliv  eus 1870 (sifroù bras e-barzh un ovalenn) hag an heuliad “Skoed-ardamez bihan” (e-barzh un ovalenn ivez) eus 1892.

Enskrivet eo talvoud-gwerzh an timbroù e-barzh un ovalenn hag a-us emañ anv ar vro **DANMARK**. E penn uhelañ an timbroù e kaver ur gurunenn, arouez ar rouantelezh, ha daou leon a  bep tu. Diboukañ a ra an ovalenn eus ar gwagennoù, anezho arouezioù an teir brec'h-vor a zo etre ar Mor Baltel ha Mor an Hanternoz : ar Belt Bras, ar Belt Bihan hag an Øresund. War c’houlenn ar velestradurezh e voe ouzhpennet kalonoù bihan e-kreiz an timbroù gant an tresour.

Tost heñvel eo chomet an embann timbroù "Linennoù gwagennek" a-hed ar c’hantved abaoe ar bloaz 1905.

E 1932, pa voe graet gant teknik an engravadur arem ha dilezet an engravadur war gouevr e rankas Therchilsen tennañ ar c'halonoù bihan ha tresañ un oval fin e-barzh an hirgelc’h kent evit mirout ur c'halite moullañ.

E miz Genver 1981 e voe ret taliñ ouzh kresk an talvoud-gwerzh : an timbr a gouste 100 øre a lakaas an tresour Claus Achton Friis da vihanaat ar sifroù evit lec’hiañ anezho en hirgelc’h.

Gant araokadennoù an teknikoù engravañ e voe posubl silañ ar c’halonoù bihan en-dro, e 2005, deiz-ha-bloaz an embann orin.

Implijet eo bet ar rummad-mañ asambles gant meur a hini all : poltredoù ar rouaned,  ar seurt *Karavellenn* eus ar bloavezhioù 1920 ha 1930 hag ar rummad *Skoed-ardamez bihan* e 1946. Lakaet e voe e gwerzh en inizi Faero ha e Greunland ivez, a-raok na vefe emren an tiriadoù-se.
Louis Béranger

**Henri Louis Béranger**, ganet e Naoned d’ar 15 a viz Mezheven 1871 ha marvet e Bourdel d’an 28 a viz Here 1957, a oa ur c'hretaer hag ur skrivagner brezhonek. Savet en deus al levr brezhonek kentañ diwar-benn ar brederouriezh (ul levrig). Degemeret e voe e-barzh Goursez Breizh e 1928 hag e kemeras *Tal Houarn* (a-wezhioù *Talhouarn* pe *Tal-Houarn*) da anv-drouiz, met anavezet e oa dindan an anv **Louis Béranger**.

## Buhez
Kretaer e oa hag o chom er Roc'hell pa oa bet degemeret da "ziskibl drouiz" e emvod digor ar Goursez e 1928. Nebeud amzer a-raok se e lakaas embann gant ar gelaouenn renet gant Taldir, *[[Ar C'hevre breizek]]*, un destenn verr a brederouriezh. Meneget e voe e oa sekretour (kevredigezh) Brezhoned ar Roc'hell.E 1929 e lakaas embann e meur a gazetenn eus Akitania e kinnige ober ur veaj touristel da Vreizh gant gweladennoù ha divizoù gant izili Skolaj ar Varzhed. Hervez un istorour e oa o chom e Bourdel e 1950 hag e kontas istor ar Médoc e amzer ar C'halianed.

## Saver testennoù prederouriezh ha lakaet e brezhoneg gantañ
E 1936, estreget an doueoniezh, ne veze den o klask sevel testennoù prederouriezhel rik e brezhoneg, pa vanke an termenoù teknikel. E 1936 e lakaas embann gant an ti-embann meret gant Jacques Heugel ul levrig divyezhek brezhoneg ha galleg, ennañ un destenn diwar-benn an Amzer bet embannet a-raok e galleg e-barzh *Ar C'hevre breizek*, heuliet gant un destenn verr all diwar-benn an Ec'honder. A-drugarez d'ur gemennadenn a weler e lost ar gelaouenn SAV (niv. 2 Ebrel 1936) e oa bet skoazellet "an drouiz Tal-Houarn" gant an drouiz Abherve ("reizet hemañ gant an aotrou Vallée") :

## Embannadennoù
Ul levrig hag un nebeud pennadoù gallek ha brezhonek a oa bet savet gantañ :
* "Renaissance du celtisme et des langues celtiques". E-barzh *Annales de l'Académie des Belles-Lettres et Arts de la Rochelle*, 1927, p. p. 24-32.
* "Méditations métaphysiques : Le Temps. 1". E-barzh *Ar C'hevre breizek*, Levrenn 3, niv. 18, Mezheven 1928, p. p. 529-532.
* *Prederiadou a Zreistnaturoniez. 1 : An amzer. 2 : An ec'honder* = *Méditations métaphysiques : Le temps. 1 ; L’espace. 2*, Pariz, Éditions Heugel, 1936, 32 bajenn. Brezhoneg ha galleg. Adembannet gant ar gelaouenn *[[Preder]]*, niv. 3, 1958.
* « Unvaniez a ra nerz ». E barzh *[[An Oaled]]*, niv. 54, 1935.
* « "Evit ar re lipous : Amann gwenn e giz Naoned ». E-barzh *SAV*, niv. 2, 1936.
* « Ar C’hizier diaoulek ». E-barzh *[[Arvor (kazetenn)|Arvor]]*, niv. 58, 1942.

## Levrlennadur
* Lukian Raoul, *Geriadur ar skrivagnerien hag ar yezhourien vrezhonek*, Embannadurioù Al Liamm, 1992.
* Ernest ar Barzhig, *Eñvorennoù ar… Barzhig*. E-barzh *Al Liamm*, niv. 67, 1958.

## Notennoù ha daveennoù
Strinker-tan doare 93 ha 100

Ar **strinker-tan Doare 93** ha **Doare 100** (九十三式小火焔発射機/百式火焔発射機|*Kyūsan-shiki shō-kaenhasshaki/Hyaku-shiki kaenhasshaki* e japaneg) a oa strinkerioù-tan implijet gant Lu Impalaeriezh Japan ha Nerzhioù ispisial dilestrañ ar Morlu eus Morlu Impalaeriezh Japan e-kerzh an Eil brezel etre Sina ha Japan hag an Eil brezel-bed.
## Istor ha diorroadur
Ensellerien japanat en Europa a oa bet bamet gant efedusted implij ar strinkerioù-tan e-kerzh brezel ar fozioù-difenn er C'hentañ Brezel-bed, dreist-holl pa oa kaoz da dagañ kreñvlec'hioù, bunkerioù, ha kement doareoù lec'h difenn a veze kavet war an tachennoù emgann. An armoù-se a rae diouer bras da Japan ha merzhet e oa bet e-kerzh Seziz Porzh Arzhur er brezel etre Japan ha Rusia (1904-1905).

Ar strinker-tan doare 93 a oa bet savet en ur gopiañ ar re a oa en Europa ; lakaet e oa bet er servij e 1933. Implijet e oa bet e Mandchoukouo a-enep nerzhioù aozet fall an Arme Vroadel Dispac'hel eus Republik Sina hag a-enep nerzhioù tierned lec'hel. Implijet e oa bet evel arm saouzaniñ. En desped d'an taol brav a oa gant an arm a-fed psikologiezh, ar sistem a oa diazezet war un enaouer tredan a zegase kudennoù pa veze yen an amzer ha setu perak e oa bet savet un eil stumm, an doare 100, e 1940. An daou stumm a oa chomet er servij a-hed an Eil Brezel-bed. Produerezh ar strinkerioù-tan japanat a oa bet en e uhelañ e 1940 dre ma oa ar soñj gant an Impalaeriezh da dagañ kreñvlec'hioù soviedel. Goude-se e oa aet da get an ezhomm da sevel seurt armoù rak e Sina pe e-kerzh Brezel ar Meurvor Habask, ne oa ket kalz kreñvlec'hioù da dagañ.

## Daveennoù
Mary Brannagan

**Mary Brannagan** (ha **Mai Brannagan** ivez)  a zo ur c'hoarierez echedoù iwerzhonat.

### [[Kampionad iwerzhonat an echedoù]]
Eilvet e voe war-lerc’h Dorren O'Siochrú e 1968 hag e 1973.
### [[Olimpiadoù echedoù|Olimpiadoù ar Maouezi]]
C'hoari a reas e skipailh Iwerzhon e 1969 e 4 Olimpiad ar Maouezi e Lublin (Polonia), (+ 0, = 2, - 7).
## Notennoù

## Liamm diavaez
* He c'hoari e Chess Games
Boled

Ur **boled**, pe **bolod** a-wechoù, zo ur vannadell tennet gant un arm-tan hiniennel evel ur bistolenn, ur revolver pe ur garabinenn. Unan eus elfennoù ar munision eo en armoù-tan a-vremañ.

## Istor

Bannadelloù sferek hepken e oa ar boledoù implijet en armoù-tan hiniennel en Europa adalek ar XV kantved. E plom e oant peurliesañ. Dre ma oa izel a-walc'h galloud ar poultr du implijet da dennañ ar bannadelloù-mañ e oa bras o c'halibr (17,5 mm evit ar mousked stumm 1777 gall da skouer). E deroù an XIX kantved e krogas armeurerien da labourat war boledoù disheñvel o stumm, evel ar Gall Claude Étienne Minié, a ginnigas ur vannadell kranennek-krommvegek dezhi rizennoù er bloavezhioù 1840.

Adalek ar bloavezhioù 1880, donedigezh ar poultr divoged a zegasas kemmoù war ar bannadelloù. Kalz uheloc'h e oa o zizh gant ar c'hargadoù-poulzañ nevez evit gant poultr du kozh (betek 800 m/s e-lec'h 450 m/s d'ar muiañ a-raok). Riskloù a veze e vije distummet ar boledoù plom gant an tizh. Kroget e voe neuze da wiskañ ar boledoù plom gant danvezioù kaletoc'h. Ar c'hendeuz implijetañ eo ar meskaj kouevr ha zink. Staen a vez ouzhpennet a-wechoù evit na vefe ket goloet diabarzh ar c'hanol gant re a gouevr goude an tennoù.

## Doareoù boledoù a-vremañ

### Mas
Mas ur boled a vez eztaolet e grammoù pe e greun (1 c'hreunenn = 0,0648 gramm hag 1 gramm = 15,4324 greunenn). Boledoù dezhe masoù disheñvel a c'haller sterniañ war pep kalibr munisionoù.

### Stumm ha danvez
Doareoù boledoù disheñvel a gaver hervez o stumm hag o implij. O stumm, o danvez hag o douester a gemm o c'henefeder bannouriezh.
#### Bannadelloù evit an armoù-skoaz
* FMJ (*Full Metal Jacket*) : boled gwisket. Ne zistumm ket pa sko ouzh an traoù. Implijet e vez gant an armeoù, hag e bed ar chase a-enep loened bras-tre (olifanted pe frikorneged da skouer).
* SP pe JSP (*Soft Point* pe *Jacketed Soft Point*) : gwak eo beg ar boled, a ra ur skabell-touseg pa sko ouzh ar sibl.
* HP (*Hollow Point*) : kleuz eo beg ar boled. Implijet e vez evit ar c'halibroù bihan.
* Boledoù H : ur speurenn metal kaletoc'h a zo e kreiz kalonenn blom ar boled. Gant se e c'hall ar boled en em ledañ ouzh e sibl ha treuziñ anezhañ mat ivez.

#### Bannadelloù evit an armoù-dorn
* boledoù krommvegek e plom penn-da-benn.
*RN (*Round Nose*) : boled simpl ha marc'hadmat, nann-gwisket, ront e benn.
**Wadcutter* pe *Semi-wadcutter* : boledoù plaen o beg, implijet evit ar sportoù tennañ betek 25 metr.

#### Bannadelloù evit an armoù flour o c'hanol
Boledoù slug a c'hall bezañ implijet en armoù flour o c'hanol, evit ar chase peurliesañ. Meur a seurt slug a zo : ar *brenneke*, ijinet gant an alaman Wilhelm Brenneke e 1898, eo unan eus ar vrudetañ. 

## Levrlennadur
* MALFATTI René, *Manuel de rechargement n°6*, Crépin-Leblond, 2004, 384 p., ISBN 2-7030-0235-1
* LAMOTHE Arnaud, *Guide pratique des armes à feu*, 2025, ISBN 979-104156214-5, p. 26

## Notennoù ha daveennoù
Hippolyte Taine

**Hippolyte Adolphe Taine**, ganet d'an 21 a viz Ebrel 1828 hag aet da Anaon d'ar 5 a viz Meurzh 1893, a oa un istorour, buruteller ha prederour gall. Bez en doa bet levezon vras war an naturelouriezh c'hall, ouzhpenn bezañ bruder bras ar bozitivelezh sokiologel hag unan eus ar c'hentañ implijerien ha burutellerien eus an Istorelouriezh. Taine a zo chomet brudet ivez evit e breder da gaout un dezrevell skiantel eus al lennegezh.

Taine en doa bet levezon war al lennegezh c'hall. Maurice Baring en doa skrivet en ''Encyclopædia Britannica'' eus 1911 : "an ton a gaver en oberennoù Zola, Bourget ha Maupassant a c'haller lakaat diouizhtu war gont levezon Taine". Taine a zo bet lavaret diwar e benn gant un arbennigour en doa, diwar drouziwezh 1871, "savet framm istoriografiezh a-zehoù Bro-C'hall vodern".
## Notennoù ha daveennoù