open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Neue Nationalgalerie (Berlin)

**Neue Nationalgalerie** a zo ur mirdi eus Berlin, bet ijinet gant Ludwig Mies van der Rohe, ennañ dastumadegoù arzoù modern an 20vet kantved.

## Savouriezh

Digoret eo bet ar mirdi e 1968. Ar savadur nemetañ bet ijinet gant Ludwig Mies van der Rohe goude m’en defe kuitaet Alamagn (e 1933) eo. Gwelet eo ar savadur evel unan eus re zedennusañ ar savouriezh vodern. Diazezet eo war steuñvioù bet treset er bloavezhioù 1950 evit ur savadur burevioù a oa sañset bezañ savet e Kuba (met chom a reas ar raktres a-sav abalamour d’an dispac’h).

Ar salioù da weladenniñ a zo staliet e dan ar savadur, e diabarzh an diaz maen-greun. Ar savadur savet a-us a zo dibar a-fet savouriezh ha teknik : n’eus moger ebet, nemet eizh peul ha speurennoù gwer ha a zalc’h an doenn. Ken eeun eo ar savadur ken e seblant skañv-tre. Tro-dro d’ar mirdi ez eus bet staliet delwennoù, en o zouez re Henry Moore, Richard Serra hag Alexander Calder.

## An dastumadegoù
Daoust ma vank oberennoù zo (abalamour da stourm a nazied a-enep d’an arz “disteraet” (entartete Kunst)) e dastumadeg Neue Nationalgalerie, e kaver enni taolennoù ha delwennoù bet savet etre penn-kentañ an XXvet kantved hag ar bloavezhioù 1960.
E-touez al luskadoù kinniget er mirdi emañ an eztaoladurezh alaman hag aostrian, oberennoù arzourien Die Brücke : Ernst Ludwig Kirchner, Karl Schmidt-Rottluff. Hag ivez delwennoù savet gant Käthe Kollwitz. 
Evit a sell ouzh ar gubouriezh e kinniger kalz oberennoù, en o zouez re Pablo Picasso pe re Fernand Léger. Luskad ar Bauhaus a gaver ivez (Paul Klee), hag oberennoù dreistrealour (Max Ernst).
Evit a sell ouzh oberennoù ar bloavezhioù 1950 ha 1960 e kaver oberennoù (Yves Klein, Barnett Newman pe c’hoazh re Mark Rothko). Diskouezadegoù berrbad a vez kinniget ivez.

## Liamm diavaez

* Lec’hienn ofisiel en alamaneg hag e saozneg


image:Neue nationalgalerie treppen.jpg
image:Berlin Neue Nationalgalerie asv2021-11 img2.jpg
image:Neue Nationalgalerie P7130065.JPG
Martine Vanhecke

**Martine Vanhecke** a zo ur c'hoarierez echedoù belgiat.
## Kevezadegoù
E 5 Tournament Etrebroadel *Open* Leuven e miz Du 1988 e voe 64 diwar 70 c'hoarier, + 1, = 2, - 4.
### [[Kampionad belgiat an echedoù (maouezi)]]
Trec'h e voe e 1990 e Brasschaat, + 5, = 2, - 0.
## Notennoù ha daveennoù

## Liammoù diavaez
Galv an Oy

### Mevelien An Urzh
Skrivet eo bet al levr-se gant Yann-Fañch Jacq e 2007.
 
Un Oy... Un arouez kuzh ne c'hell nemet un nebeud tud merzout anezhañ. Un arouez a sach anezho war-zu o zonkad, galvet ma'z int da vont pelloc'h, da stourm a-gevret. Ha ne vefe se nemet ur c'hoari evit Mael, Jorgën hag o mignoned?
Levr kentañ ur rummad, « Mevelien an Urzh » eo al levr-mañ. Un nor da zigeriñ war un hent kammdroellek ha digompez, war-du ur gudenn zic'hortoz.

## Diverradenn

*Mael a zo ur paotr, el lise, termen ES, hag a zo unan eus un nebeud tud a verzh an Oy-où, un arouez-kuzh. Un devezh ma oa en ur gentel fizik, e kavas un Oy treset war folennoù poelladennoù.

*Furchal a reas el lise evit kavout eus pelec'h e teue an Oy-se. A-benn ar fin, ec'h anavezas Jorgën, un Oy-er eveltañ. Kenlabourat a reont asambles evit kavout Oy-erien all. Ar pezh a zo ral-tre, met kejañ a reont gant Gregor, 50 vloaz pe war-dro. Displegañ a reas da V/mael ha da Jorgën penaos ez eus seurtoù Y-où estreget an Oy: An Ay, an Ey, an Iy, hag an Uy.
 
*Souezhet bras eo an daou baotr. Lavarout a ra ivez Gregor ez eus ur genstrivadeg gant an holl seurtoù Y-où hag all... Anvet eo ar « Glannok ». Neuze e tiviz Mael ha Jorgën kemer perzh er genstrivadeg-se. 48 skipailh a zo degemeret gant 10 den enne. Neuze e rank an daou baotr kavout 8 den c'hoazh.
 
*Pa oa prest pep tra, ez eont betek Pariz. Du-hont o doa un urzhiataer gant reolennoù ar « Glannok ». Setu e krogas ar genstrivadeg. Ar pal a oa skarzhañ an holl skipailhoù, gant pejoù hag all... A-benn ar fin ec'h erru Mael er 4re plas. Teir sizhun goude e resevas Mael ul lizher dic'hortoz ha dic'hortosoc'h e oa ar pezh a oa skrivet e-barzh...
Nyiragongo

An **Nyiragongo** a zo ur menez-tan e Traoñienn ar Rift Meur e reter Afrika. E anv a dalv e brezhoneg *an hini a zivoged*. Dre m'emañ tost ouzh ur bern kêriadennoù poblet mat, met ivez dre ma tislonk alies hag ez eo redus-kenañ e lava, ez eo anavezet an Nyiragongo evel unan eus ar menezioù-tan dañjerusañ en Afrika.
        
## Lec'hiadur

E Republik demokratel Kongo emañ an Nyiragongo, ha resisoc'h : 29,5° Reter ; 1,52° Su. En aridennad ar Virunga (80&nbsp;km eus Reter da Gornôg hag 20&nbsp;km ledander) emañ, gant ar menezioù-tan-mañ: ar Vuhaura, ar Vgahinga, ar Sabinyo, ar Vishole, ar Vikeno, ar Garisimbi hag an Niamuragira. War-hed 19&nbsp;km emañ an Nyiragongo eus kêr Goma, tost d'ar vevenn etre ar C'hongo hag ar Rwanda. Kêr Goma a zo war-dro 400 000 a dud o chom enni. 
Uhel a-walc'h eo an Nyiragongo, gant 3 469 m a uhelder. War rift Afrikan Esten emañ an Nyiragongo.

## Tarzhadennoù
Pa vez komzet eus an Nyiragongo e ranker gouzout o deus cheñchet e darzhadennoù e-kerzh ar bloavezhioù, da laret eo e oant tarzhus betek an 19vet kantved evit dont da vezañ dislonkus adalek dislonkadenn 1927 hag he deus paouezet e 1977. E-kerzh an dislonkadenn a badas 50 vloaz e voe krouet ul lenn magma hag en em zileunias en un eurvezh. An dislonkadenn-mañ a gemeras hent Goma hag a baouezas un tammig a-raok an aerborzh, met lazhet e voe 600 den ha leusket ur graterenn 900 metrad donder.

Dislonket en deus dija peder gwech :ur wech e 1944, e 1948, e 1977 hag e 2002. Dislonkadenn 2002 he deus lakaet da fall 14 kêriadenn nepell dioutañ ha touchet he deus e lava kêriadenn Goma en ur leskel un nant lava eus 60&nbsp;km hirder ! Setu n'eo ket marv c'hoazh an Nyiragongo. Ur vojenn a zo en-dro d'an Niamuragira diwar-benn an Nyiragongo : laret e vez gant an dud o vevañ tro- dro d'an daou venez-tan-se ez a ene an dud varv da lakaat anezhañ da zislonkañ.

Tarzhus eo an Nyiragongo hag ur stumm kemmesk en deus ar mnez-tan Peleat-mañ. 
Lava berradus ha tarzhadennoù aezhenn dour a zo en e zislonkadurioù.
Teñval eo liv e lava hag ur gimiezh bazek he deus. 
An Nyiragongo na servij da vann evit an dud o vevañ tro-dro (labour-douar...).
Thomas Fersen

Ganet eo **Thomas Fersen** d'ar 4 a viz Genver 1963 e Pariz. Gant e dad-kozh eo, en deus dizoloet bed ar sonerezh. Da c'hwec'h vloaz eo-eñ plijet-kenañ gant ar c'hanañ. E 1980 e tremen ur BAC D (skiantoù an natur) hag e sav e gentañ strollad sonerezh «UU». E-barzh «piano-tavarnioù» en deus kanet gant e wreg goude-se. E 1988 ec'h enroll e gentañ kanaouenn war un disk 45-tro anvet «Ton héros Jane» ; a-drugarez da Vincent Frèrebeau en deus enrollet ar bladenn-mañ.

## E vuhez arzour

### Pladennoù studio
**Le bal des oiseaux* (1993)
**Les ronds de carotte* (1995)
**Le jour du poisson* (1997)
**Quatre* (1999)
**Pièce montée des grands jours* (2003)
**La cigale des grands jours* (2004)
**Le pavillon des fous* (2005)
**Trois petits tours* (2008)
**Je suis au paradis* (2011)
**Thomas Fersen & The Ginger Accident* (2013)
**Un coup de queue de vache* (2017)
**C'est tout ce qu'il me reste* (2019)

### Pladennoù e-kerzh sonadegoù
**Triplex* (2001)
**La Cigale des grands jours* (2004)
**Bonne fête Hyacinthe* (2006)
**C'est du Limoges* (2015)

## Kendastumad
* *Gratte-moi la puce : Best of de poche* (2007)

## Danvez e ganaouennoù

E-barzh e ganaouennoù e vez komz kalz eus loened, evel ma vefe o kontañ fablennoù. E «ved» a zo un tamm evel hini ar barzh Jacques Prévert. Implijout a ra an arzour ur c'heriaoueg pinvidik-tre met dezhañ e-unan. Setu perak e vez gerioù fentus en e destennoù. Ur vouezh tener, izel, en deus hag e vouezh butuner hag a ro un ton dibar d'e ganaouennoù. Plijet-tre e vez o c'hoari gant gerioù ar galleg hag gant ar gerioù o deus un dalvoudegezh doubl.

## E strollad

Piv a zo ennañ ? Mont a ra da ganañ ha da seniñ dre vBro-C'hall, Kebek, Suis ha Belgia peurviañ. Pemp soner a vez bepred gantañ pa ya d'ober sonadegoù. Setu o anvioù hag ar binviji sonerezh a c'hoariont :
*Christophe Cravero, a c'hoari piano, klavisim, ograoù Hammond ha zilofon.
*Norbert Lucarain, a c'hoari taboulinoù ha toserezh.
*Pierre Sangra, a c'hoari gitar, gitar-tredan, mandolinenn, banjo, violoñs hag ukulele.
*Jean-Luc Aramy, a c'hoari gitar-boud tredan ha gourrebed.
*Alexandre Barcelona, a c'hoari akordeoñs ha fleüt.
*Pa vez war al leurenn, e c'hoari Thomas Fersen ukulele.

## An doare sonerezh

Diouzh ar bladenn e cheñch e stumm sonerezh, gallout a ra bezañ rock, folk rock, jazz pe blues.

## Perak Breizh ?

Dilojet eo Thomas Fersen da Vreizh. Karout a ra Breizh ha kalz a vignoned en deus amañ. Un ti en deus e Treger Izel, e Penn-ar-Bed, e Sant-Yann-ar-Biz.

A-raok ma teufe e bladenn gentañ er-maez, eo bet ret gortoz daou vloavezh. Ur wech bet skrivet an holl ganaouennoù gantañ, eo bet enrollet ar bladenn en ur sinema kozh e Breizh. Setu penaos en deus dizoloet Breizh.
Fersen

**Fersen**, pe **von Fersen**, zo un anv-tiegezh brudet eus Sveden.

## Tud vrudet
*Simon Verssen (1420)
*Henning Verssen (1515)
*Lorenz Verssen (1546)
## XVIIvet kantved
*Reinhold von Fersen (1609)
*Hermann von Fersen d.ä. (1654)
*Otto Wilhelm von Fersen (1623–1703), soudard svedat 
*Hans von Fersen d.ä. (1625–1683)
*Fabian von Fersen (1626–1677), soudard svedat, kenderv da Otto 
*Reinhold Johan von Fersen (1646-1716)
*Hans von Fersen (1683–1736)
*Herman von Fersen ar Yaouankañ (1674–1709)
* Johann Hermann von Fersen (marvet e 1801), jeneral en arme Rusia

## XVIIIvet kantved
* Carl Reinhold von Fersen, (1716–1786)
* Fredrik Axel von Fersen, Axel von Fersen an Henañ (1719–1794)
* Ulrika von Fersen (1749-1810)
* Hedvig Eleonora von Fersen (1753–1792), keniterv da Ulrika
* Augusta von Fersen (1754–1846)
* Hans Axel von Fersen, Axel von Fersen ar Yaouankañ (1755–1810)
* e c'hoar Sophie von Fersen (1757–1816)
* Fabian Reinhold von Fersen (1762–1818)

## XIXvet kantved
* Axel von Fersen (1798–1838)
* Gustaf Hans von Fersen (1802–1839)
* Hedvig Wilhelmina Augusta Sofia Maria Teresia Lovisa von Fersen (1816–1879)
* Vasili Fersen (1858-1937), amiral rus.
* Jacques d'Adelswärd-Fersen (1880-1923), romantour ha barzh gall-svedat, kar da Hans Axel

## XIXvet kantved

## Tud all
*Thomas Fersen, kaner gall
Anne-Marie Maeckelbergh

**Anne-Marie Maeckelbergh** a zo bet ganet d'ar 1 a viz Genver 1965.

Ur c'hoarierez echedoù belgiat eo.

1 811 edo he renk Elo *Standard* (2 050 an hini uhelañ), 1 819 he renk Elo *Fonnapl* ha 1 728 he renk Elo *Luc'hedenn* e miz Here 2025.
## [[Kampionad belgiat an echedoù (maouezi)]]
* Trec'h e voe e 1991 e Geraardsbergen.
## Notennoù ha daveennoù

## Liammoù diavaez
* He fichenn FIDE
* Chessbase
* He c'hoari e Chesscom
* Anne-Marie Maeckelbergh, Belgian Chess History
Brenda Decorte

**Brenda Decorte** a zo ur c'hoarierez echedoù belgiat.
## [[Kampionad belgiat an echedoù (maouezi)]]
Trec'h e voe e 1975 e Gent hag e 1982 e Zwijnaarde.

## Notennoù ha daveennoù
Timbroù a denn da Vreizh embannet gant Postoù Manav

Enoret eo bet banniel Breizh en un doare dic’hortoz gant **[[Post]]où [[Manav]]** pa voe embannet ur rummad **[[timbr]]où** gouestlet d’an « Etrekeltiegezh » d’an 12 a viz Mae 2008. 

Bannieloù Breizh, Bro-Skos, Kembre, Iwerzhon, Enez-Vanav, Kerne-Veur, Galiza ha Bro-Astur zo danvez 8 timbr liesliv o kinnig ivez ur frazennig-stur e yezh ar vro. Dindan ar Gwenn-ha-du da skouer e c’heller lenn *Hep brezhoneg Breizh ebet*. Klotañ a ra an degouezh-se gant diviz Aozadur ar Broadoù Unanet (ABU) a embanne lesanvet 2008 « bloavezh etrebroadel ar yezhoù ».

Ar wech kentañ eo ez eo roet an tu da welout skeudenn banniel broadel Breizh war un timbr embannet gant postoù ur gouarnamant.

## Liamm diavaez
* gov.im/post/stamps| Lec'hienn ofisiel Gouarnamant Manav
E. Lancel

**E. Lancel** a zo ur vestrc'hoarierez echedoù belgiat.

Kampionez echedoù (maouezi) eus Belgia e voe e 1964.
Gina Linn Finegold

**Gina Linn Finegold** a zo ur vestrc'hoarierez echedoù eus SUA.

Mestr Etrebrodel (Maouezi) eo.

Kampionez echedoù (maouezi) eus Belgia
e voe e 1989 gant 8 poent diwar 9.

2 085 eo e renk Elo diwezhañ.

## Liammoù diavaez

* He fichenn FIDE
* He fartiennoù e Chessgames
Strollad Karma

Er bloavezh 1996 e voe ganet ar strollad **Karma** e Kreiz-Breizh, er Poc'hêr kostez Karaez. Sonerezh da zañsal er festoù-noz a sonont.
N'eo ket Karma ur strollad gwall anavezet evit ar poent daoust ma 'z a war vrudaat abaoe un nebeud bloavezhioù. Kenstrollañ a reont o startijenn a-benn reiñ plijadur d'an dañserien ha dezho o-unan. Ur strollad a gemer perzh alies er festoù-noz aozet er vro hag el lec'hioù all eo *Karma*. Sonerezh arnevez ha hengounel war-an-dro a sonont.
Daou anezhe a gomz brezhoneg, **Mikael Bihanig** ha **Yann Ar C'horr**, a zo bet e *Skolaj [[Diwan]] Roparz Hemon* (bremañ, *Skolaj Diwan ar Releg-Kerhuon*) er Releg-Kerhuon, e-kichen Brest e Bro-Leon (Penn-ar-Bed).

## Ar sonerien
C'hwec'h soner zo er strollad :
***Antoine Lahay**, gitar
***Yann Le Corre**, akordeoñs
***Jonathan Dour**, violoñs
***Mikael Le Bihannic**, bombard
***Stéphane Rama**, gitar-boud
***Jean Nivaigne**, bateri

## Oberennoù
*CD ***Jeunes sonneurs du Centre Bretagne***, 1996
*CD ***Fest-noz***, 1998
*CD ***Nozata***, 2000
*CD ***Liesliw***, 2003
Frederick Deacon

**Frederick Deacon** a zo bet ganet e miz Genver 1829 ha marvet e miz Here 1875. Mestrc'hoarier echedoù saoz.

Trec'h e voe war W. Gilby (2 - 1) en ur match ha koll a reas a-enep da Charles Edward Ranken (0 - 2) e Tournamant Londrez 1851.

Trec'h e voe ivez war Edward Löwe (7.5 - 2.5) e 1851 ha Carl Mayet (5 - 2) e 1852.

Eilvet e voe e Tournamant Londrez 1862 (*handicap*), bet gounezet gant Georges-Henri MacKenzie.

11vet e voe e Londrez e 1852 (5vet Kendalc'h BCA), bet gounezet gant Adolf Anderssen .

Koll a reas ur match a-enep da Wilhelm Steinitz (1.5 - 5.5) e Tournamant Londrez 1863 .
Andrija Fuderer

**Andrija Fuderer** (Subotica, Yougoslavia,  – Palamós, Katalonia, ) a oa ur mestrc'hoarier echedoù yougoslaviat, kroat ha belgiat.

Kampion Yougoslavia e voe e 1947 er rummad *Junior*, pa oa oadet 16 vloaz.

Kampion Kroatia e voe e 1951.

Mestr Etrebroadel (FIDE) e voe e 1952, Mestr Meur e 1990.

;Kampionad Echedoù Yougoslavia
:* 2-3de e 1951
:* 2 e 1952
:* 1 (a-gevret gant unan arall) e 1953

Kemer a reas perzh e meur a dournamant :
* 4 e Bled e 1950 (Miguel Najdorf a voe trec'h) ;
* 2 e Dortmund e 1951 (Alberic O'Kelly de Galway a voe trec'h ;
* 5 e Beverwijk e 1952 (Max Euwe a voe trec'h).

## Stadegoù e Simbase
Setu amañ disoc'hoù A. Fuderer diwar 356 krogad, hervez an diellaoueg echedoù Simbase.
* 140 trec'h 
* 74 koll
* 142 null
Da 59% e save dregantad a drec'hoù neuze.

## Liammoù diavaez
* E grogadoù Chessgames
Detroit

**Detroit** a vez graet eus meur a lec'h er Stadoù-Unanet :
* kêrioù :
** Detroit, Michigan (an hini vrasañ e touez ar c'hêrioù-mañ)
** Detroit, Alabama
** Detroit, Illinois
** Detroit, Maine
** Detroit, Oregon
** Detroit, Texas
** Detroit Beach, Michigan
** Detroit Lakes, Minnesota
** Detroit Township, Minnesota
* Dour :
** ar stêr Detroit hag a zo lod eus an harz etre Kanada hag ar Stadoù-Unanet
** an Detroit Lake en Oregon

Detroit a c'hall daveiñ ivez d' :
* an techno Detroit, ur rummad sonerezh techno,
* *USS Detroit*, anv 6 lestr brezel ar verdeadurezh amerikan
Detroit (Michigan)

**Detroit** (API :  e saozneg) zo anezhi kêr bennañ stad Michigan er Stadoù-Unanet. Pennlec'h kontelezh Wayne eo ivez. Ur porzh bras eo e korn-bro ar Middle West war ar stêr Detroit. Unnekvet kêr vrasañ SUA eo.

Diazezet e voe e 1701 gant marc'hadourien feur gall. Hiriv eo brudet Detroit evel kêr-benn ar c'hirri-tan, hag ivez ul lec'h a-bouez evit ar sonerezh modern stadunanat.

## Istor

## Douaroniezh

## Armerzh

Kêr-benn an oto amerikan eo Detroit. Eno e kaver an tri firm amerikan General Motors, Ford ha Chrysler. Koulskoude e treuzlec'hiont mui-ouzh-mui o unvezioù produiñ da vroioù marc'hadmatoc'h o zud labour.

## Sevenadur
Meur a zoare sonerezh zo bet ganet eno, ar punk hag an techno da skouer. Arzourien vrudet o deus kroget eno : Iggy Pop, Eminem, Diana Ross, Marvin Gaye, Stevie Wonder, MC5, ar Stooges hag ar Supremes, Aaliyah, The Jackson Five, Jay Dilla, Mike Banks, Juan Atkins, Derrick May, Kevin Saunderson, Jeff Mills, D12, Obie Trice, ar White Stripes...

## Tud vrudet liammet ouzh Detroit, ganet pe marvet eno
;Sonerezh
* Madonna he deus bevet e banlev Détroit pa oa yaouank araok mont da New York City
* Eminem en deus bevet eno pa oa yaouank
* Paul Rosenberg
* Jackie Wilson, kaner soul
* Bob Seger, kaner ha soner rock'n'roll
* Alice Cooper, kaner ha soner heavy metal
* Xzibit, raper
* Meg White, sonerez er strollad White Stripes
* Jack White, soner ha kaner e White Stripes
* Derrick May, Juan Atkins, Kevin Saunderson, DJoù, produerien hag tri diazezour ar sonerezh techno
* Jeff Mills, DJ, produer sonerezh techno
* Carl Craig, DJ, produer sonerezh techno
* Proof, raper, ezel ha kendiazezour ar strollad D-12
* Bugz, raper hag ezel D-12
* Jay Dee, raper ha produer
* Diana Ross

;Sinema
* Francis Ford Coppola, filmaozer
* Tom Selleck, aktour

## Gevellerezh
Detroit zo gevellet gant
* 
* 
* 
* 
* 
* 

Detroit he deus ul liamm tost gant he amezeg ar gêr ganadian   Windsor (Ontario).

### Liammoù diavaez
*  Lec'hienn ofisiel kêr Detroit
*  Lec'hienn Detroit.US
*  Lec'hienn ofisiel Burev an Douristed Detroit
*  C'hoarioù ha troioù-bale
*  Detroit Institute of Arts
*  Orinoù Detroit
No wave

**No wave** a zo ul luskad sonerezh bet krouet e karter Lower East Side (New York) e 1977. Diazezet eo anv al luskad war un dastumadeg bet embannet gant Brian Eno er memes koulz, "No New York" he zitl, hag enni tonioù savet gant pevar strollad sonerezh disheñvel.
Ar sonerezh no wave a zo taer, trouzus ha kalet. Er c'hanaouennoù no wave n'eus ket anv eus kan/diskan, met kentoc'h eus tonioù savet war an tomm, diempredet ha disakord. Tost ouzh ar sonerezh punk eo evit a sell ouzh ar c'hoariellerezh. E-touez an nebeud burutellerien a vroudas ar sonerezh no wave emañ Yves Adrien (pennadoù a savas er mare-se er gelaouenn Rock'n'Folk).

## Levezon ha diazez

E-touez ar re a levezonas ar sonerezh no wave e kaver ar strolladoù amerikan The Velvet Underground, Captain Beefheart, The Godz, The Stooges, MC5, Electric Eels. Hag ivez ar sonerezh free jazz (Ornette Coleman, Sun Ra, Cecil Taylor, Albert Ayler, ...) hag arzourien funk evel James Brown pe Fela Kuti.

Arzourien vrudetañ ar sonerezh no wave eo James Chance and the Contortions, James White and The Blacks, Teenage Jesus and the Jerks, Lydia Lunch, 8 Eyed Spy, Mars, Don King, DNA, Lizzy Mercier Descloux, Glenn Branca, Theoretical Girls, The Static, Ut, Red Transistor, Von LMO, The Blue Humans, Judy Nylon, Y Pants, Tone Death, Rhys Chatham, The Gynecologists and Toy Killers.

Chom a reas al luskad a-sav e 1983, met niverus eo an arzourien a-vremañ a anzav bezañ bet levezonet gant ar sonerezh no wave. Menegomp Sonic Youth, Swans, The Birthday Party (gant Nick Cave), God Is My Co-Pilot, Dog faced Hermans, Erase Errata, Deerhoof pe c'hoazh Liars.

## Liammoù diavaez
* http://www.allmusic.com/explore/style/d2691 No Wave war lec'hienn AllMusicGuide
* https://web.archive.org/web/20070606004929/http://nowave.pair.com/no_wave/ Luc'hskeudennoù al luskad
* http://www.myspace.com/llikyouridols Pajenn MySpace diwar-benn *Kill Your Idols*, un teulfilm diwar-benn ar sonerezh no wave
Stargate SG-1

Ur stirad skinwel skiant-faltazi eus Kanada hag ar Stadoù-Unanet eo **Stargate SG-1**, krouet gantañ Brad Wright ha Jonathan Glassner. Hi a awen ar film Stargate, dor ar stered. Da Vro-c'hall, en deus skignet abaoe ar 16 C'hwevrer 1998 war Sérieclub hag abaoe an 10 Genver 1999 war M6. He deus harpet an 8 Kerzu 2007 e-kreiz ar koulz dekvet. Daou stirad skinwel deveret en deus ar stirad skinwel : Stargate Atlantis e 2004 ha Stargate Universe e diorenn.

## Synopsis
Ar stirad a zo istor ur skipailh eus an arme amerikan, skour an Air Force hag a za da weladenniñ planedennoù all a drugarez da Dor ar Stered. Un doare brezel a reont a-enep ur ouenn ezdouarad arvevad anvet ar Goa'uld hag adalek ar c'houlzad 9 ez eus an Oris. Ar Goa'uld a zo mestr war ul lodenn vras eus planedennoù ar galaksienn, ober a reont van da vezañ doueed mytologel denel hag an Oris en em sant gwir doueed sujer. E-kerzh o beajoù e kej ar skipailh SG-1 pobladoù peoc'hus ivez evel an Nox pe an Asgarded.

## Oberourien

## Tudennoù pennañ

### A-vremañ

### Tudennoù pennañ kozh

## Gouennoù pennañ

E-kerzh o beajoù war ar planedennoù liammet gant dor ar stered eus hor galaksienn, o deus skipailhoù an SGC kejet gant ur bern pobladoù ha gouennoù disheñvel. Ul lodenn eus ar bobloù-se a zo kentidig-tre, met re all a zo gant teknologiezhioù uheloc'h eget an dud war an Douar (an Tollans da skouer). Setu da heul ul listenn eus ar gouennoù pennañ :

Meur a miliadoù a bloavezhioù 'zo o deus ar gouennoù brasañ er galaksien en em lakaet a gevred evit sevel un emglev anvet "Emglev ar pevar ouenn", n'anavezer ket pal an emglev-se :
* An Asgards
* An Nox
* An Ancients (anvet ivez Alterans pe Lantiens)
* Ar Furling

Ouzhpenn an emglev-se e kaver ar ouennoù da heul, a-enep pe gant an Tau'ri (tud an Douar)
* Ar Goa'uld
* Ar Jaffa
* An Tok'ra
* Ar Replicator
* An Ori

## Rannoù
Jan Deloof

**Jan Deloof** zo ur Flandrezad a oar brezhoneg hag en deus embannet meur a droidigezh diwar hor yezh e nederlandeg.
Ganet eo bet Jan Deloof e Zwevegem d'ar 7 a viz Mae 1930. War e amzer vak en deus kenlabouret gant kelaouennoù sevenadurel eus Flandrez evel Ons Erfdeel, Septentrion, Kruispunt. Desket en deus brezhoneg ivez ha tapet en deus ar Priz Roparz Hemon e 2007, evit e droidigezhioù diwar hor yezh en e hini :

* *Breizh Izel, het oude land der Kelten* (1969) 
* *Maar nog zingt Bretanje* (1969) 
* *Bretanje is weer poëzie* (1981) 
* *Voor een Stem in het koor* (1990). 
* *N'em eus lec'h all ebet/Ik heb geen ander land* (1998) 
* *Land der vaderen* (2000) *Ik heb geen ander land (2017)* 

## Geriadur
E 2004 e oa bet embannet gant Yoran Embanner ur geriadurig brezhoneg-nederlandeg, diwar e zorn. 
Ouzhpenn se en deus savet ur geriadur brezhoneg-nederlandeg brasoc'h, zo bet lakaet enlinenn war Internet :
* BZH-NL
Alvokad

Un **alvokad** zo ur gwiraour a vicher frank enfredet da zifenn, da skoazellañ, da guzuliañ ha da gomz en anv e glianted dirak al lez-varn. E Bro-C'hall, enskrivet eo war roll urzh an alvokaded (pe vreutaouriezh) staliet e pep lez-varn ensav meur.

## Studioù
Meur a hentenn a zo a-benn dont da vezañ alvokad. Ret eo kaout d’an nebeutañ ur vachelouriezh heuliet gant ur vestroniezh (master) war ar gwir evit gellout bezañ degemeret e kreizenn rannvroel stummañ alvokidi (CRFPA).
Gallout a reer ivez tremen dre Sciences Po, en ur spisaat e studioù war ar breutaerezh. A-benn prientiñ an diplom dibar (CAPA) e vez graet ur bloavezh kentelioù teorikel. Evit lakaat e ouiziegezh da dalvezout e vez goulennet gant an danvez-alvokad ober ur staj e-pad 18 miz e ti unan a vicher. Ur wech ma 'z eo prest an deskard, e tou dirak al lez-varn galv *(cour d'appel)* hag enskrivet en ur vreutaererezh. 181 a zo e Bro-C’hall a-bezh.
D’ar 1añ a viz Genver 2005 e oa bet niveret 43977 alvokad e Bro-C’hall ; 47% anezho a oa neuze, hag a zo c’hoazh, maouezed.

## Goproù
Gopr krenn un alvokad a zo 5 000 € bep miz. Digempouez da vat eo abalamour ma c’hall un alvokad gounit kalz (380 000 € eo gopr uhelañ Frañs) pe nebeut-tre, war-goll memes, evel 8% eus alvokidi Frañs.

## Perzhioù goulennet
Evit bezañ en e aez pa vezer alvokad ez eo ret bezañ tuet war al labour, bezañ gouest da ezteurel e soñjoù en un doare sklaer dre gomz ha dre skrid, bezañ desket-kaer, resis, krak-ha-berr, faltazius a-wechoù, emren, kaout ur spered kenaozañ ha gouzout selaou an dud all.

## Aozadur ar justis e Bro-C’hall
Disrannet eo ar justis e div lodenn : an urzh barnerezhel hag an urzh velestradurel.

## Notennoù

## Liammoù diavez

* M’ho peus c’hoant da gaout resisadurioù diwar tra pe dra a-zivout ar Justis, ha ma vefe evit bezañ kelaouet pe evit ur vicher war ar Gwir, e c’hellit mont da sellet ouzh lec’hienn Ministrerezh ar Justis: http://www.justice.gouv.fr.
Augsburg

**Augsburg** zo ur gêr e Bavaria, e mervent Alamagn, war ribl ar stêr Lech.

Savet e oa bet kêr gant ar Romaned, er bloavezh -15, dindan an anv *Augusta Vindelicorum*, en enor d'an impalaer Augustus. An iliz-veur zo eus an . Ur gêr zieub e oa en Impalaeriezh Santel Roman.

## Tud vrudet
* Hans Holbein an Henañ, livour
* Hans Holbein ar Yaouankañ, livour
* Bertolt Brecht, skrivagner
Azzo d'Este

**Azzo d'Este** zo anv meur a zen en istor Italia. Dek den eus Tiegezh Este zo anavezet :

*Azzo Iañ d'Este
*Azzo VI d'Este
*Azzo VII d'Este 
*Azzo VIII d'Este 
*Azzo IX d'Este 
*Azzo X d'Este
Azzo X d'Este

**Azzo X d'Este** (1344 – 1415) a oa ur priñs italian ha condottiero, eus Tiegezh Este.

Ganet e oa en un eilskourr eus an tiegezh, ha nac'h a reas anavezout aotrouniezh Niccolò III d'Este e Ferrara, pa oa mab bastard ar markiz Alberto d'Este, goude ma oa gwarezet hennezh gant ar pab Benead IX ha Republik Venezia. C'hwitet e daol gant Azzo da gontammiñ e gevezer, ha krouet gantañ ur gompagnunezh goprsoudarded gant skoazell gwizien d'an tiegezh Este. Klask a reas aloubiñ douaroù markizelezh Ferrara met trec'het e voe gant Azzo da Castello, hag en em dennañ a reas e Modena. 
E 1395 , marvet Castello, setu Azzo adarre gant un armead 8 000 soudard da glask aloubiñ Ferrara adarre. En taol-se e voe trec'het adarre en emgann Portomaggiore gant arme Venezia, ha bac'het. Harluet e voe neuze da Gandia (Kreta). 

Mervel a reas e Venezia e 1415.

## Levrlennadur
* . Diwar-benn an tiegezh Este.
Azzo

**Azzo** zo un anv-bihan italianek.

## Gerdarzh
Dont a rafe eus un anv germanek. Marteze diwar *athala*, nobañs, pe *atta*, tad. 
Er stummoù Azio hag Azia avat e weler kentoc'h an anvioù latin *Atius* hag Attius, hag Atia. 
Azzolino a deufe eus an anv Ezzelino.

## Eilstummoù
*Paotred : *Azio, Azzolino, Atto, Azzio, Azolino.* 
*Plac'hed: *Azia, Azzolina*. 

## Tud
*Ur sant Azzo a zo, bet merzher gant Alesant ha Leons e Panfilia.
*Azzo da Correggio, condottiero
*Azzo d'Este, anv dek priñs eus an tiegezh Este
Hag ivez:
*Azzone Visconti (1302 – 1339), aotrou Milano adal 1329 betek e varv.

## Lid
D'an 1 a viz Eost emañ gouel ar sant.
Azginivelezh arzel

Komz a reer eus **Azginivelezh en arzoù**, pe eus **Azginivelezh arzel**, pa reer anv eus labour an arzourien e-pad marvezh an Azginivelezh.
 

Ur prantad a virvilh-spered eo bet an Azginivelezh, ken e-keñver al lennegezh, an arzoù ken e-keñver ar skiantoù. Dre Europa a-bezh e voe skignet mennozhioù nevez e metoù al lenneien.

E-touez an traoù pouezusañ bet degaset gant ar prantad a reer an Azginivelezh anezhañ eo an adneveziñ eus an temoù hag eus an arz en Europa goude ar Grennamzer. Lec'hiañ al luskad arzel-mañ ent-resis en amzer a zo diaes d'ober. Degemeret e vez koulskoude e krogas en Italia er XVvet kantved, hag en em ledañ a reas war-lerc'h war ar peurrest eus ar c'hevandir, kreñv pe greñvoc'h e levezon hervez al lec'hioù. Er XVIvet kantved e pad an Azginivelezh hag en he barr emañ e meur a vroioù neuze. A-drugarez d'an araokadennoù teknikel, d'ar c'henarroud politikel, sokial ha skiantel o cheñch e c'hell an arzourien mont davet hentoù nevez. Evit ar wech kentañ n'eo ket ken an arz tra ar galloud relijiel pe sekulier nemetken, met mont a ra e-barzh ti ar vourc'hizien ivez.

## Gwelout
* Azginivelezh italian
Manuel Chrysoloras

**Manuel** (pe **Emmanuel**) **Chrysoloras** (war-dro 1355 – 15 a viz Ebrel 1415), a oa ur skiantour gresian eus ar .

Kaset e voe da Europa gant impalaer Kergustentin, Yann II Palaiologos, da c'houlenn skoazell digant ar briñsed kristen da stourm a-enep an Durked. 

Kelenn a eure e Firenze (*1394*), e Venezia, e Pavia hag e Roma. Eñ an hini a zo pennkaoz d'an doug d'al lizhiri klasel, ha d'an henc'hresianeg en Italia. Mervel a eure e Konstanz e miz Ebrel 1415, hag eñ 47 bloaz, pa zegouezhas eno tre e penn-kentañ ar sened-eskibien. 

## Oberennoù
* Ur yezhadur an henc'hresianeg, anvet *Interrogations*, Ferrara, 1509, 
* *Lizhiri* ha *Prezegennoù*. 

## Levrlennadur
* Émile Legrand: *Notice biographique sur Manuel Chrysoloras*, Paris 1894.
* *Manuelis Chrysolarae epistolae* : (Graece et Latine ; ed. J.-P. Migne), Paris 1866.

## Liammoù
* Michael D. Reeve, "On the role of Greek in Renaissance scholarship.'
* Jonathan Harris, 'Byzantines in Renaissance Italy'.
* Kappa Sigma Fraternity.
* Richard L.S. Evans, "Chrysoloras' Greek: The Pedagogy of Cultural Transformation."
* En Holloueziadur Katolik: http://www.newadvent.org/cathen/09614a.htm|titl=Manuel Chrysoloras
Emmanuel Sapira

**Emmanuel Sapira** a zo bet ganet e 1900 e Roumania ha marvet e 1943.

Meurc'hoarier echedoù roumanian-belgiat eo.

## Disoc'hoù
* 2vet e Kampionad belgiat an echedoù e Gent (1923) (trec'h e voe George Koltanowski) ;
* 2vet e Brusel (1923) (trec'h e voe George Koltanowski) ;
* 1añ en Antwerpen e 1924 ;
* 10vet e Brusel (1924) (trec'h e voe Edgard Colle) ;
* 2vet e Brusel (1925) (trec'h e voe Edgard Colle) ;
* 3vet e Spa (1926) (trec'h e voe Friedrich Sämisch ha George Alan Thomas) ;
* 5vet/7vet en Antwerpen (1927) (trec'h e voe George Koltanowski) ;
* 5vet/7vet e Hastings (1927-1928) ;
* 5vet/7vet en Hastings (1928-1929) .

## Liam diavaez

*Stadegoù Arthur Dunkelblum e ChessWorld
Fabrice Hyber

**Fabrice Hyber** (anv gwir : Fabrice Hybert, bet ganet e Luçon e 1961) a zo un arzour-neuziañ brudet er bed a-bezh. E skol arzoù-kaer Naoned en deus studiet. Liesseurt eo e oberenn hag an danvezioù implijet gantañ.
Evit a sell ouzh e zoare da labourat e c'haller menegiñ ar berniañ, ar strujañ hag an hironiñ. War meur a dachenn e aoz e oberennoù : tresañ, livañ, kizellañ, staliadurioù, video, hag ivez bed ar c'henwerzh ha hini an embregerezhioù. Teknikoù ha danvezioù ne vezont ket implijet e bed an arzoù a vez implijet gantañ ivez. 

E 1994 en deus krouet UR (Unlimited Responsibility), un aozadur e bal aozañ liammoù etre bed an arzoù ha hini an embregerezhioù.

## Oberennoù
D'an 10 a viz Mae 2007 ez eus bet aozet ul lid-digor evit e oberenn *Le Cri, L'Ecrit* e liorzh al Luxembourg e Pariz. An oberenn a zo anezhi tri mell ur chadenn, an hini kentañ plantet en douar oc'h aroueziñ gwrizioù mab-den, hag an trede hini o tigeriñ war-du an oabl.

## Liamm diavaez
*Lec'hienn Fabrice Hyber
Boul-tenn

## Orin
 
C'hoariet e vez e Kerne Izel (Bro-C'hlazik) . 

## Dafar
*Ur piltos (3 merk kleuziet war e c'horre, enno e vez lakaet 3 boul). 
*6 boul: 
**3 boul war ar piltos
*** *ar Vigoudenn* eo anv an hini zo e-kreiz
**3 boul gant ar c'hoarier.

## Penaos ez a en-dro ?

2 heuliad a 3 skrinkadenn a vez graet gant pep c'hoarier. Ret eo dezhañ tennañ ar bouloù kuit hep stekiñ ouzh an douar. Ar bouloù a vez lakaet bep tro war ar piltos e fin pep heuliad, pe c'hoazh bep tro ma vezont tennet holl kuit diouzh ar piltos. Ar voulenn greiz a vo lakaet en-dro bep tro ma vo kaset kuit.

## Ar poentoù
 
Pa vez kaset kuit ur voulenn a-gleiz pe a-zehou e vez roet 1 poent. Pa vez kaset kuit an hini greiz e vez roet 2 boent. Pa vez kemeret plas ar voulenn kaset kuit gant ar voulenn bet strinket e vez daougementet poentoù he zalvoudegezh. Ar maout a ya gant an hini en deus paket ar muiañ a boentoù.
Kilhoù kozh

Ar **c'hilhoù kozh** zo ur c'hoari kilhoù hengounel a Vreizh.

## Doare ar c'hoari
 
Ret eo merkañ an niver brasañ a boentoù.

## Dafar

- 9 c’hilh koad (1 vras, 4 c’hrenn, 4 bihan).
- 5 boulenn.

## Penaos ez a en-dro ?

Teuler a ra ar c’hoarierien o 5 boulenn lerc’h-ouzh-lerc’h. Pep hini a rank lakaat ar voulenn da ruilh. N ’eus nemet an «hini gozh» (an hini vras e-kreiz) a c’hell bezañ lakaet en-dro en he sav etre pep bann.

## Ar poentoù
 
Pep kilh a rank bezañ diskaret hec’h-unan evit kaout he zalvoudegezh, da c’houzout kilh ar c’hreiz : 9 foent ; ar re grenn : 5 poent ; ar re vihan : 1 poent. Ma kouezh meur a gilh a-gevret, ne dalvez mui pep hini anezho nemet 1 poent. Ar maout a ya gant an hini en deus paket ar muiañ a boentoù.

## Evit ar vugale

3 bann a zo da bep hini.
Toull ar c'hazh

## Doare ar c'hoari
 
Mont pelloc’h-pellañ diouzh ar plankenn en ur lezel ar voulenn da dremen 'barzh an toull.

## Dafar

Ur plankenn toulloù ennañ, 5 boulenn goad.

## Penaos ez a en-dro ?

Pep hini en deus droed d’ober 5 bannadenn. Teuler a ra pep c’hoarier e voulenn gentañ daou vetr diouzh ar plankenn. Evit ma vefe talvoudus ar vannadenn ez eo ret d’ar voulenn mont penn-da-benn dre an toull. Ar c'hoarier a gil eus ur metrad bep tro m’eo deuet a-benn da lakaat e voulenn da vont dre an toull. Ret eo tennañ kuit ar bouloù a stank an toull.

## Evit ar vugale
 
3 bannadenn.

## Ar poentoù
 
Bep tro ma vez paseet ar voulenn dre an toull e vez gounezet 2 boent. 
Ar maout a ya gant an hini en deus bet ar muiañ a boentoù.
Birinig pe kilhoù bihan

Ar c'hoari **birinig** zo ur c'hoari gant ur voul ha kilhoù bihan.

## Doare ar c'hoari
Lakaat ar muiañ ar gwellañ a gilhoù da gouezhañ eo pal ar c'hoari. Evit se e c'hoarier teir gwech gant ar voul.

## Dafar
*Ur c'hased koad, 
*ur voul goad,
*ur wern hag ur gordennig ouzh he beg da zerc'hel ar voul goad, 
*nav c'hilh bihan.

## Penaos ez a en-dro ?
Ret eo d'ar c'hoarier strinkañ ar voulenn eus korn a-dreñv ar wern evit diskar ar muiañ a gilhoù a c'hell. Er-maez eus ar c'hoari eo strinket ar voulenn. Ne vezont lakaet en-dro ar c'hilhoù en o sav nemet ma'z int kouezhet holl a-raok fin an teir strinkadenn. Rankout a ra pep c'hoarier pakañ en-dro ar voulenn en e zorn goude pep strinkadenn. Ma ra ar voulenn en eil tro, an taol n'eo ket mat.

## Ar poentoù
Pep kilh a dalv ur poent. Ar gont eo merkañ seizh poent warn-ugent gant teir strinkadenn.
Ar maout a ya gant an hini en deus bet ar muiañ a boentoù.
C'hoari ar ranig

## Doare c'hoari
 
Ret eo merkañ ar brasañ niver a boentoù o vukañ genoù ar ran.

## Dafar

- 1 voest ran
- 8 paled bihan.

## Penaos ez a en-dro ?

Ret eo teurel an 8 paled an eil goude egile e-barzh an toulloù evit merkañ ar muiañ posupl a boentoù. Genoù ar ranig a lak da c'hounit ar muiañ a boentoù.

## Ar poentoù
 
Ar maout a ya gant an hini en deus tapet ar muiañ a boentoù.

## Evit ar vugale
 
Ret eo teurel 4 faled.
Paledoù war wenn

Ar **paledoù war wenn** zo ur c'hoari paledoù eus Breizh-Uhel.
## Doare c'hoari
Ret eo merkañ ar brasañ niver a boentoù o teurel paledoù an tostañ ar gwellañ ouzh kreiz ar gwenn.

## Dafar
- 1 plankenn koad,
- 4 faled.

## Penaos ez a en-dro ?
Teurel ar paledoù an eil goude egile. Ret eo dezho erruout a-blad war ar plankenn. Ar paledoù a sko ouzh al leur a-raok skeiñ ouzh ar plankenn ne gontont ket.

## Ar poentoù
Ar maout a ya gant an hini en deus tapet ar muiañ a boentoù.
Bilhard izelvroat

Ar **bilhard izelvroat** a zo ur c'hoari taol ma vez c'hoariet gant paledoù ouzh o lakaat da ruzañ ha da vont e-barzh kombodoù.

## Doare ar c'hoari
Ret eo merkañ an niver brasañ a boentoù en ur strinkañ teir gwech ar paledoù.

## Dafar
*1 plankenn c'hoari gant 4 c'hombod (eus ar poent 1 d'ar poent 4),
*16 paled.

## Penaos ez a en dro ?
1. Strinkañ ar 16 paled an eil goude egile;
2. Bountañ er foñs ar paledoù a zo e-barzh ar c'hombodoù, kemer en-dro ar re all;
3. Strinkañ anezho ur wech all;
4. Bountañ en-dro er foñs ar paledoù a zo e-barzh ar c'hombodoù, kemer en-dro ar re all;
5. Strinkañ evit ar wech diwezhañ.

## Ar poentoù
1 heuliad 4 faled e pep kombod a gont 20 poent. Ar paledoù all a gont an niver a boentoù a zo skrivet war ar c'hombod.
Ar maout a ya gant an hini en deus bet ar muiañ a boentoù.
Parisina Malatesta

**Parisina Malatesta** a veze graet eus **Laura Malatesta**, (1404-Ferrara, 21 a viz Mae 1425), a oa merc'h da Andrea Malatesta, aotrou Cesena, ha d'e eil pried Lucrezia Ordelaffi. 
Parisina a oa nevez-c'hanet pa voe kontammet he mamm gant he zad Cecco Ordelaffi ha kreskiñ a reas e lez he eontr Carlo Malatesta e Rimini.

## Dimeziñ
Dimeziñ a reas pa oa 10 vloaz e Ravenna e 1414, da Niccolò III d'Este, markiz Ferrara, intañv abaoe meur a vloaz goude marv e wreg kentañ, Gigliola da Carrara.
Degouezhout a reas e Ferrara a-greiz ma oa ar vosenn oc'h ober he reuz.
O chom edo e tour ar Rigobello, dindan al levraoueg, hag ober a reas war-dro adkempenn he lojeriz.
O chom e voe Parisina ivez en Delizia di Consandolo, savet gant Nicholò.

E 1424 e reas ur veaj da vont da welout he zud. Ambrouget e oa, hervez c'hoant an dug, gant Ugo d'Este, mab da Nicholò, hag e serc'h Stella de 'Tolomei. Degouezhet e Ravenna e c'hallas an daou yaouank ober gwelloc'h anaoudegezh an eil gant egile ha mont pelloc'h en o darempred. Kenderc'hel a rejont d'en em welout e kuzh goude an distro da Ferrara: en em gavout a raent en delizie di Belfiore, Fossadalbero e Quartesana.

Hervez testenioù all e oa aet, da dec'hel rak ar vosenn a rae he reuz e 1423, da repuiñ da kastell Fossadalbero gant he mab-kaer hag eno e krogas o darempred. 
	
Ur vatezh karget d'o eveshaat a roas da c'houzout d'an ozhac'h. Hennezh a heulias an daou bichon, a ziskoachas anezho en o neizh, hag a graouias anezho e kelligoù ar c'hastell, hag enne e voent dibennet o-daou.

## Bugale
Tri bugel he doe gant he fried, div verc'h gevell hag ur mab:
*Lucia d'Este (1419-1437), a zimezas hag a varvas en yaouank;
*Ginevra d'Este (1419-1440), a zimezas da Sigismondo Malatesta, hag a c'hallfe bezañ bet kontammet gantañ;
*Alberto (1421) a varvas en bihanik.

## Orged
Orgediñ a reas ouzh Ugo d'Este, mab bastard he fried, tapet e voe, bac'het ha dibennet.

## Arzoù ha lennegezh
Awenet ez eus bet meur a arzour gant an istor skrijus : 
*Bandello a skrivas ar romant *Ugo e Parisina*, 
*George Byron a skrivas ar varzhoneg *Parisina* e 1816.

## Notennoù
Ugo d'Este

**Ugo d'Este** (1405 - Ferrara, 21 a viz Mae 1425), anavezet ivez evel **Ugo Aldobrandino**, a oa mab da Nikolaz III d'Este ha d'e serc'h Stella de' Tolomei.

## Bugaleaj

E vreudeur all e oa:
*Leonello d'Este (1407-1450) 
*ha Borso d'Este (1413 - 1471), bet o-daou o ren e Ferrara.

Evel mab henañ e oa da ren war-lerc'h e dad, evitañ da vezañ mab bastard, hag ur vuhez a ebatoù diroll hag a zispignoù bras an hini a gase, e-skoaz e vreudeur yaouankoc'h.

Pa ne oa ket dimezet e dad d'e vamm e voe yen a-walc'h ouzh e lezvamm nevez, eil pried e dad, Parisina Malatesta, da gentañ -penn, a oa tost a oad gantañ. Etre an ozhac'h hag e wreg Parisina avat, dimezet e Ravenna e 1414, e oa 20 vloaz memes tra.

## Darempred marvus

E 1424 e voe gourc'hemennet dezhañ gant e dad ambroug e lezvamm e-kerzh ur veaj e krogas o darempred avoultr, a gendalc'has goude o distro da Ferrara.

Fallout a raent en em gavout sioul en delizie di Belfiore, Fossadalbero e Quartesana.

Hervez tud all e krogas an avoultriezh en un doare all. E 1423 p'edo ar vosenn oc'h ober he reuz e repuas Parisina e castello di Fossadalbero e kompagnunezh he lezvab hag er c'hastell bihan e savas karantez etrezo.

## Marv
Ur vatezh a eas da gontañ da Nikolaz petra a c'hoarveze e-kuzh outañ, ma spias ouzh an amourouzien, m'o zapas a-greiz ober, ha m'o bac'has en ur c'hastell ma voent kondaonet ha dibennet.

War-lerc'h marv Ugo e voe e vreur Leonello d'Este, mab da Stella ivez, a voe anvet da hêr e dad.

## Notennoù
Leonello d'Este

**Leonello d'Este** a oa ur priñs eus an tiegezh d'Este ( an *Estensi*) er XVvet kantved.

## E vuhez
An eil e oa eus tri mab bastard Niccolò III d'Este, markiz Ferrara, hag e serc'h Stella de' Tolomei.
Deskiñ a reas micher an armoù gant Braccio da Montone, condottiero, ha studioù klasel en doa graet gant Guarino Veronese. 

E 1416 e varvas gwreg kentañ e dad, Gigliola da Carrara, ha n'he devoa bet bugel ebet, mab ebet da ren war-lerc'h e dad eta. 

Addimeziñ a reas Niccolò III d'Este neuze da Parisina Malatesta. E 1425 e voe barnet ha kondaonet d'ar marv breur henañ Lionello, Ugo Aldobrandino, pe Ugo d'Este,(1405-1425), war un dro gant Parisina: dibennet e voe an daou avoultrer. 

Pennhêr e dad e teuas Leonello da vezañ neuze, daoust ma voe ganet daou vreur all : Ercole e 1431, ha Sigismondo e 1432, mibien da drede gwreg e dad, Ricciarda di Saluzzo. 

E 1435 e euredas Lionello da Margherita Gonzaga, hag anavezet e voe gant ar pab Marzhin V evel mab hervez al lezenn. 

Ur mab en doe Leonello e 1438, anvet Niccolò (1438-1476) evel e dad-kozh, met mervel a reas ar vamm er bloaz war-lerc'h.

## Dug
E 1441, marvet e dad, e teuas da vezañ dug. Klask a reas dimeziñ da Bianca Maria Visconti met tro wenn a reas. E 1444 ec'h addimezas da Maria Aragon, merc'h bastardez ar roue Alfonso V Aragon, roue Naplez ha Sikilia. Mervel divugel a reas Maria e 1449.

## E vrud
Gant skoazell an eskob Giovanni da Tossignano e lakaas sevel ospital Sant'Anna, kentañ ospital Ferrara, digor hiziv c'hoazh. 

Politikour mat e oa, desket e oa ivez, ha kenskrivañ a rae gant holl lenneien veur e amzer.
E-kerzh e ren e kreskas brud skol-veur Ferrara. 

En elez e labouras arzourien evel Pisanello, Iacopo Bellini, Andrea Mantegna, Piero della Francesca hag ar Flandrezad Rogier van der Weyden. 

## E varv
Mervel a eure Leonello d'Este en 1450, hag eñ 44 bloaz, pan edo e Delizia di Belriguardo. E vreur Borso d'Este an hini a voe dug war e lerc'h. 

## E vugale
*Dimezet e oa da Margherita Gonzaga (1418-1439) hag ur mab o doe:
** Niccolò d'Este (1438-1476) 

*E 1444 ec'h addimezas da Maria d'Aragona (1425-1449), hogen bugel ebet n'o doe.

Ur mab bastard en doe ivez :
** Francesco (1444-?)
Gigliola da Carrara

**Gigliola da Carrara** (1379-1416), markizez Ferrara, a oa merc'h da Francesco Novello da Carrara, aotrou Padova hag a oa mab da Francesco I da Carrara, ha da Taddea d'Este.

E 1394, ha hi 15 vloaz, e voe dimezet da Niccolò III d'Este, trizekvet markiz Ferrara, mab da Alberto V d'Este.

Mervel divugel a reas-hi gant ar vosenn e 1416. Niccolò a zimezas neuze da Parisina Malatesta, a voe kondaonet gantañ d'ar marv abalamour d'hec'h avoultriezh gant e vab Ugo d'Este. Addimeziñ a reas an intañv da Ricciarda di Saluzzo, ha daou vab en doe ganti: Ercole Iañ d'Este ha Sigismondo d'Este.

## Notennoù
Markizelezh

Ur **varkizelezh** a vez graet eus douar ur markiz. Da gentañ e oa ur gouarnamant war un harzoù pe ur marz, ha goude, an douaroù-se a-hed un harzoù. 

## Gerdarzh
Dont a ra ar ger eus al latin, dre ar ger *marchio*, a zo *marquese* (markiz) en italianeg. 

Klotañ a ra markiz gant ar ger alamanek *markgraf*, an hini a zifenn ar marz, an harzoù. Un titl brezelour e oa, a-raok bezañ hini noblañsed al lez, evel ma vezer techet da grediñ hiziv dindan levezon al lennegezh c'hallek klasel.

En amzer ar Renad kozh e oa teir baronelezh ha teir c'hastellaniezh en ur varkizelezh, pe div varonelezh ha c'hwec'h kastellaniezh.

## Gwelout
*dugelezh
*kontelezh
*baronelezh
*priñselezh
Stella de' Tolomei

**Stella de' Tolomei** (marvet e 1419), anavezet ivez evel **Stella dell'Assassino**, a oa merc'h da Giovanni de' Tolomei.

Pried-kleiz e oa da Niccolò III d'Este, markiz Ferrara ha pried Gigliola da Carrara eus 1397 betek marv e wreg e 1416. Tri mab he doe digantañ : 
*Ugo (1405 - Ferrara, 21 a viz Mae 1425);
*Leonello (1407-1450);
*Borso (1413 - 20 a viz Eost 1471).

Petra bennak m'en doa prometet Niccolò dimeziñ ganti ne reas ket, ha gwell e kavas ober un dimeziñ politikel gant Parisina Malatesta, merc'h da Andrea Malatesta, aotrou Cesena, ha nizez da Carlo Malatesta, aotrou Rimini.

He mab henañ Ugo a orgedas ouzh e lezvamm Parisina, hag an daou zen yaouank a voe kondaonet d'ar marv gant ar markiz dogan ha dibennet.

Anavezet e voe Leonello ha Borso evel mibien wirion gant ar pab Ujan IV, dont a rejont da vezañ markizien Ferrara pa varvas o zad, harluet ganto mibien reizh Niccolò, da lavarout eo Ercole ha Sigismondo ganet eus e bried Ricciarda di Saluzzo. E 1471 e voe anvet Borso da zug.

Beziet e voe Stella en iliz San Francesco.

## Notennoù
Pepin an Tort

**Pepin an Tort**, **Pépin le Bossu** e galleg, (war-dro 769-811) a oa mab henañ Karl Veur hag e serc'h Himiltrude. Roet e oa bet dezhañ anv e dad-kozh, Pepin Grenn. Disneuz ne oa ket, dremmet kaer e oa zoken, met abalamour d'ur c'hleñved e veze pleget e gein gantañ. 

Abalamour ma ne oa barrek da vrezeliñ ha marteze dre ma ne oa ket dimezet e vamm, ne oa ket da gaout madoù e-leizh digant e dad. Koulskoude e veze graet brav dezhañ gant e dad, hag enoret muioc'h eget e vreudeur yaouankoc'h. Paotr hegarat e oa Pepin el lez. Moarvat e vage un tamm esper da ren war-lerc'h e dad. Met ur c'hoariell aes e oa ivez d'an noblañsed a vage droukrañs hag a veze oc'h arabadiñ warnañ e oa bet graet droug d'e vamm pa oa aet Karl da zimeziñ d'ur briñsez lombard, Desiderata. 

E 780 e voe dishêrezhet Pepin gant e dad, ha badezet e drede mab, Karloman, hag adanvet Pepin. 

Un arouez e oa an anv-se: hini Pepin Grenn, tad Karl Veur, e oa, hag a oa da dremen d'ur mab hervez ar c'hiz frank, ha d'ur mab a dle ren evel e dad-kozh. Marteze e c'haller gwelout aze levezon Hildegard, mamm Karloman, a glaske lakaat he mab da uhelaat diwar-goust mab serc'h he fried. 

Aotre en doe Pepin da chom el lez, ha derc'hel a reas e dad d'e enoriñ dreist e vreudeur. Mignon e oa d'an noblañsed drouklaouen a roe ton d'e zroukrañs ouzh e vreudeur, hag e 792 e voe un toullad konted o terc'hel warnañ ken e kemeras penn o emsavadeg. Mennet e oa an emsavidi da lazhañ Karl, e wreg Hildegarde, hag he zri bugel. Neuze e rojent ar gurunenn da Bepin, a gave dezho e vije ur vergodenn aes da c'hoari ganti. D'an deiz lakaet e lavaras Pepin bout klañv, evit mont da gaout an iriennerien. Hogos e voe dezho dont a-benn eus o gwalldaol. Met un diagon lombard anvet Fardulf a ziskulias an irienn.
Ur vodadeg veur a voe dalc'het gant Karl e Regensburg da varn an dreitourien. Holl e oant kavet kablus, ha gourc'hemennet e voe o lakaat d'ar marv. Karantez a-walc'h en doa Karl ouzh e vab henañ rak kemmet e voe kastiz Pepin. 

Kraouiet e voe en abati Prüm e 792 goude bet oc'h en em sevel a-enep d'e dad impalaer e 791. Eno e vevas evel manac'h un 20 vloaz c'hoazh.

## Sevenadur stadunanat
Ur fentc'hoarigan anvet *Pippin* (hervez e anv e saozneg) diwar-benn e vuhez, zo bet krouet e Broadway , ha n'eus ket nemeur a dra diazezet war an istor ennañ.
## Daveennoù

## Levrlennadur
* Winston, Richard (1954). *Charlemagne: From the Hammer to the Cross*. Indianapolis, Indiana: Bobbs-Merrill.
*Pierre Riché, Les Carolingiens, une famille qui fit l'Europe, 1983
Penn (anvioù-tiegezh)

Kalz anvioù-tiegezh brezhonek zo bet savet diwar ar ger **[[penn]]**. En o zouez lesanvioù :
*(ar) Penn
*(ar) Penneg
*(ar) Penn Gwenn, Penndu
*Penn-Kole, Pennsivi...

Kavet a reer ivez anvioù-tiegezh tennet eus anvioù-lec'hioù :
*Penndelioù
*Penngili, Penngwern, Penn-kêr, Penn(-ar-)C'hoad, Penn-Krec'h, Penn-an-Ne(a)c'h, Penn-ar-Run, Penn-an-Stêr, Penn(-ar-)Wern

Met un anv familh angl-ha-saoz eo Penn ivez.

## Tud vrudet
### Armerzh
* Claude Le Pen (ganet e 1948), armerzhour

### Politikerezh
* William Penn (1644-1718), politikour hag adreizer relijiel saoz, diazezer proviñs Pennsylvania
* Penn Nouth (1906-1985), kentañ ministr Kambodia
* Jean-Marie Le Pen (1928-2025), politikour gall a orin breizhat
* Marine Le Pen (ganet e 1968), politikourez c'hall, merc'h Jean-Marie Le Pen

### Sport
* Ulrich Le Pen, c'hoarier mell-droad breizhat

### Arzoù
* Irving Penn (1917-2009), luc'hskeudennrer gizioù stadunanat
* Arthur Penn (1922–2010), filmaozer stadunanat
* Jef ar Penven, sonaozer brudek
* Jil Penneg, aktour brezhonek
* Sean Penn, aktour stadunanat

## Evel anv-bihan
* Pen Browning (1849-1912), livour ha buruteller arzoù breizhveuriat
* Penn Badgley, aktour stadunanata gaver er stirad Gossip Girl
* Penn Jillette, aktour ha hudour stadunanat

## Aozadurioù
* Section carrément anti Le Pen (SCALP) a zo ur strollad « enepfaskour » gall krouet e 1984.

## Notennoù

## Sell ivez ouzh ar pennad
* Anv-tiegezh brezhonek