open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Hipolenn

*Hipolenn* zo ur gevredigezh savet e miz Genver 2007 evit broudañ ar vugale da lenn brezhoneg, dre ginnig dezho levrioù ma vez peget brezhoneg war ar galleg.

## Palioù Hipolenn

Hipolenn zo he fal : 
* Pinvidikaat an dastumad levrioù brezhonek evit ar vugale o treiñ teñzorioù al lennegezh yaouankiz a vremañ e brezhoneg . 
* Kinnig abadennoù lenn pe kontañ e brezhoneg er skolioù, el levraouegoù, er saloñsoù lennegezh... 
* Krouiñ ul levraoueg-bale gant levrioù yaouankiz e brezhoneg a vefe prestet d'ar c'hampoù vakañsoù, d'ar skolioù, d'ar stajoù brezhoneg… 
* Kizidikaat al levraouegoù ouzh al lennegezh e brezhoneg evit ar vugale : broudañ diorren an dastumad levrioù brezhonek, skoazellañ an aozañ abadennoù, kizidikaat ouzh al lenn brezhonek ar vrezhonegerien a-vihanik a-youl vat a lenn levrioù evit ar vugale el levraouegoù (rouedad "Lire et faire lire" da skouer). 

## Mont en-dro ar gevredigezh

Gant izili ar c’huzul-merañ e vez kenurzhiet labour ar gevredigezh hag aozet abadennoù lenn. E 2008, edo er c'huzul-merañ Morwena Audic, Katell Chantreau (sekretourez), Christophe Guillas, Laurence Guillo (prezidantez), Nicolas Hyon (teñzorour).

Skoazellet e vez ar c'huzul-merañ gant ar bodad treiñ hag adlenn, ennañ Stefan Alliot, Morwena Audic, Tudual Audic, Katell Chantreau, Sarah Chedifer, Maxime Crahe, Erwann Denez, Nicolas Hyon, Jean-Do Robin.

Forzh peseurt den a fell dezhañ, brezhoneger ha plijet gant al levrioù, a c'hell dont e-barzh skipailh Hipolenn evit kemer perzh en dibab levrioù, el labour treiñ, el labour maketenniñ an troidigezhioù ha kempenn al levrioù, pe c'hoazh evit buheziñ abadennoù lenn.

## Liammoù diavaez

* Lec'hienn Hipolenn
*''Friko ar bleizi'', war lec'hienn Hipolenn, troet gant Jean-Dominique Robin
Manfredi

An Tiegezh **Manfredi** a oa tud a ouenn uhel a oa mistri kêr Faenza adal an XIIIvet kantved betek ar XVIvet kantved. 

Un anv a orin germanek (Manfred) eo. Kentañ meneg eus ur Manfredi e Faenza a oa e 1050. 

Peurvuiañ e veze ar re Manfredi e tu ar Welfed a-enep ar C'hibellined. 

## Skourr Faenza
* Francesco Iañ Manfredi 1319-1327 
* Albergheto Iañ Manfredi 1327-1328 
* Eus 1328 betek 1339 e voe Faenza dindan Stadoù ar Pab
* Ricardo Manfredi 1339-1340 
* Francesco Iañ Manfredi (eil ren) 1340-1341 
* Giovanni Manfredi 1341-1356 
* Eus 1356 betek 1379 e voe Faenza dindan Stadoù ar Pab
* Astorre Iaén Manfredi 1379-1404 
* Eus 1404 betek 1410 e voe Faenza dindan Stadoù ar Pab
* Giangaleazzo Iañ Manfredi 1410-1416 
* Carlo Iañ Manfredi 1416-1420 
* Guidantoni Manfredi 1420-1443 
* Astorre II Manfredi 1443-1468 
* Giangaleazzo II Manfredi 1443-1465 (war un dro gant Astore II) 
* Charles II Manfredi 1468-1477 
* Galeotto Manfredi 1440-1488, a zimezas da 1481 Francesca Bentivoglio, hag a reas he lazhañ. 
* Astorre III Manfredi 1488-1501 
Eus 1501 betek 1503 edo Faenza dindan Cesare Borgia 
* Astorre IV Manfredi 1503

## Skourr Imola
* Guidantoni Manfredi 1439-14441 
* Astorre II Manfredi 1441-1448 
* Taddeo Manfredi 1448-1473 

## Tud all
* Barbara Manfredi 1444-1466
An dervenn

Skrivet eo bet gant Mich Beyer, skrivagner ar “Pennoù-koltar”, evit Priz ar yaouankiz 2008.

Piv omp? Piv eo ar re a vev tro-dro deomp? Peseurt liamm hon eus, ni, ganto? Piv eo hor c’herent, ar re a gar ac’hanomp? Ur c’hlask en deus boulc’het Veig. N’en do fin ebet ken, betek kaout ur respont...

Ul levr a-vremañ evit un istor a-vremañ. Tro-dro deomp e vez tud dispartiet, familhoù adaozet, bugale o klask gwelet sklaer ha diluziañ kudenn o orin.

## Diverradenn

E miz Mezheven, e Kemper emaomp. Istor daou grennard, Malo ha Veig eo. Bevañ a reont o-daou e-ti Maï ha Pêr abalamour ma 'z eo Veig emzivad hag en deus poan Malo da zaremprediñ mat e gerent.

Un deiz, e kav Veig e-barzh burev Pêr paperioù a-zivoud e dad gwirion. Neuze, ne c'hoantaas ken nemet mont da Bariz d'e glask. Ne oa ket Malo, e vreur, evit e leuskel da vont e-mod-se war un taol-penn. A-feur ma zielfennjent an titouroù-se e tizolojont ur skeudenn vihan n'o doa ket merzhet a-raok gant ur groaz euskarat warni. Neuze e kemmas-eñ ali hag e tivizas mont da Vro-Euskadi. Ha Veig ha kemer an tren, ur mintin-vezh, hep kalaouiñ nikun. Erruet eno, e Baiona, e kejas gant tud yaouank hag hegarat-tre a brofjont repu dezhañ en o ranndi. Daoust dezhañ da gaout nebeud a ditouroù diwar-benn e dad e oa kendrec'het e oa bev, en tu bennak e Bro-C'Hall. Gant ar mennozh-se eo, e krogas gant e enkask. Tamm-ha-tamm, ez ae e yalc'h war-skañvaat ma voe rediet, ur wech, laerezh en ur stal-spisoù. Tapet e voe war an taol ha goulennataet gant ar perc'henn, Jon. Displegañ a reas Veig e drubuilhoù dezhañ. Kerkent en doa kinniget goulenn gant e vreur, Julen, ur foueter-bro fri-furch a ouie an holl klakennajoù. An deiz war-lerc'h, ez ejont da welet breur Jon hag ez eas ar c'hevrin war-sklaeraat. Daoust da-se e voe rediet dezhañ distreiñ d'ar gêr. Koulskoude, e kendalc'has Julen gant e enklask hag-eñ mont d'ur manati ha da zeskiñ gant ar breur Arturo e oa marvet Mikel Haristegi, tad Veig, er bloavezh 1990 amañ e Baiona, dre ma oa klañv bras.

Un deiz a viz Gouere, e tivizas kerent Veig mont da Vaiona a-benn klozañ gant an afer-se ha prouiñ d'ar mab e oa marvet e dad en ur vont dirak e vez.
Ar C'hrashoù

Skrivet eo bet ar romant **Ar C'hrashoù** gant Yann Gerven evit Priz ar Yaouankiz 2008. 
“Ar C’hrasoù” zo anezhañ lodenn gentañ eus un oberenn e teir levrenn a gas al lennerien e milendall ur bed ha n’eo ket pleustret c’hoazh evit kalz : ar sorserezh e mod ar vro.

Mantret eo sorserezed Kreiz-Breizh – ar re gozh koulz hag ar re a zo c’hoazh er skolaj, hini Rostren da skouer, gant daou wallzarvoud o deus laosket div anezhe war bep a wele ospital. Piv a zo o klask noazañ oute? Kas a reont un enklask war-raok, ouzhpenn an enklask ofisiel renet gant ur strollad archerien, evit esae tostaat ouzh ar wirionez.

## Diverradenn

En deiz a hirie, e Kreiz-Breizh, e-kerzh un nozvezh sabad, ma oa strollet an holl sorserezed tro-dro d'un tantad, e touaras plaen Marielle Goubil, ar pezh ne oa ket kustum d'ober. Mont a reas an holl d'he c'haout neuze ; prenet he doa ur sunerez-poultrenn. Berzh he doa graet a-dra-sur abalamour ma voe gwelet, ur sizhun goude, an hevelep ardivink gant pep gwrac'h.

Pep tra a grogas pa grachas Louise Boudehent gant he mekanik ha dreist-holl, ur miz war-lerc'h pa voe tro Maivon Turdu. Kregiñ a rae ar sorserezed all da gaout aon. E-keit-se n'ez ae ket an enklask ar bolised war-raok daoust dezhe da vezañ bet goulennataet an div sorserez a-benn sklaeraat an afer. E-keit ha ma ma klaskent diskoulmañ ar gudenn e oa ur strolladig danvez-sorserien eus skolaj Rostren, Malo Bleogad, mab-bihan Maivon Turdu, en o zouez o klask kompren. Ur vodadeg a aozjont, un nebeud devezhioù goude, a-benn komz eus ar gwallzarvoud kevrinus o doa kaset Maivon d'an ospital. Ha pep krennard ha mont da ditouriñ gant o mammoù-kozh. Ar re-mañ a oa en em vodet e ti Katrin Chato, unan eus ar c'hoarezed koshañ, a-benn klask kompren ivez. 
An deiz war-lerc'h, en archerdi, e kinnige ar jañdarmez, Cindy Denmat ur renta-kont. Lavarout a rae e oa un hailhon en doa graet an taol a-benn adkavout e deñzor bet laosket gantañ e kof ur sunerez bennak. Padal e oa sur Diana hag he mamm-gozh e oa kiriek ar Grec'hmitouarn eus ar fedoù-se. War an hent mat e oa pep hini daoust ma ne oa ken nemet martezeadennoù gante.
Alberto V d'Este

**Alberto V d'Este** (27 a viz C'hwevrer 1347 – 30 a viz Gouhere 1393) a oa markiz Ferrara ha Modena, en Italia ar XIVvet kantved. 

Da gentañ e renas gant e vreur Niccolò adalek 1361, hag e-unan war-lerc'h marv Niccolò e 1388.

Krouiñ a reas Skol-veur Ferrara e 1391. Er memes bloaz e timezas da Giovanna de' Roberti a varvas daou vloaz goude, e 1393. War-lerc'h he marv ec'h addimezas d'e serc'h Isotta Albaresani. O mab Niccolò a voe markiz war-lerc'h e dad: ne oa nemet 10 vloaz. Anavezet e oa bet evel mab hervez al lezenn gant ur builh digant ar pab. 

## Levrlennadur
*L. A. Muratori. Delle antichità Estensi. 1717, Modena; 
*G. B. Pigna. Historia dei Principi d'Este. 1570, Ferrara.
Sergei Kariakin (Estonia)

**Sergei Kariakin** a zo bet ganet e 1964.

Ur mestrc'hoarier echedoù estonian eo.

2 189 edo e renk Elo (FIDE) diwezhañ.

## Liammoù diavaez
* E fichenn FIDE
* Partiennoù Kariakin e Chessgames
David Bowie

**David Bowie**, bet ganet **David Robert Jones**, d'ar 8 a viz Genver 1947 e Londrez ha marvet d'ar 10 a viz Genver 2016 e New York, a oa ur c'haner saoz er sonerezh rock, hag aktour ivez.

A orin iwerzhonad e oa e hendadoù, deus tu e vamm deuet d'en em staliañ e Manchester. En ur borough Lambeth e Su da Londrez, e veve ar familh. Barregezhioù mouezh en doa pa oa bugel dija evit ar c'han e lazseniñ hag e oa bet merzhet ivez evit e zoare arzel da zañsal. Pladenn Elvis Preslay a oa bet degaset gant e dad er ger, a blijas kalz dezhañ. Kroget noa da seniñ gant ar piano hag e stagas da seniñ gant mignoned. E dad noa kaset anezhañ da welet arzourien, d'ober anaoudegezh ganto : Alma Cogan haTommy Steele, pezh a ziskouezh e harpe anezhañ war-zu ar bed arzel. En ur skol divoutin e voe kaset : Bromley Technical High School, gant arbennikadurioù war ar yezhoù, skiantoù, hag an disign. Terry Burns e hanter-vreur deus tu e vamm, 10 vloaz koshoc'h evitañ noa bet ul levezon bras warnañ, da skouer gant ar sonerezh jazz arnevez, ar voudaelezh, pe ar varzhoniezh Beat. Kalzig a dud e kerentiezh Bowie a oa klañv gant ar Skizofreniezh, un dintin a rae mont ha doneioù er bredospital. Ur pezh taol a bakas en e lagad kleiz e-kerz un emgann gant ur skoliad George Underwood, en abeg d'ur plac'h. Koulskoude e viras darempredoù mat gant hemañ, hag o doe labouret asambles evit sevel goloioù e bladennoù gentañ. Konrads voe anv e strollad gentañ, 8 ezel, hag e sonent ur seurt rock and roll evit an euredoù hag er gouelioù. Kuitaad a reas ar strollad evit mont er strollad King Bees, hogen ne voe ket gwall laouen ganto hag e yeas da gavout ar Manish Boys, strollad blues, a ebarzhe tonioù folk ha soul. Huñvreal a rae bezañ hañval ouzh Mick Jagger. Hag eñ da gimiadiñ diouto adarre evit mont gant ar Lower Third, un triad blues levezonet gant the Who. 

Brudet adalek 1969 gant *[[Space Oddity]]*. Reuz a vo gantañ peogwir eo boaz d'en em wiskañ e-giz ur plac'h. E 1972 e vo brudetoc'h c'hoazh a-drugarez d'e strollad The Spiders From Mars hag ar bladenn *[[Ziggy Stardust]]*. Kenlabouret en deus gant : Iggy Pop, John Lennon, ar Rolling Stones... Deut eo a-benn da chom diouzh ar c'hiz c'hoazh, en ur implijout sonioù elektronek er bladenn *[[Earthling]]* (1997). Hervez ur sontadeg graet e miz Kerzu 2000 eo gwelet e-giz un arzour en deus bet ar brasañ levezon war sonerien rock ar bed.
Ganga

Ar stêr **Ganga** (hindi : गंगा Gaṅgā, bengali : গঙ্গা Gōnga) zo ur stêr vras en hanternoz India, 2 500 pe 3 000 km dezhi a-hervez, hag ur stêr sakr d'an Hindoued, ar santelañ eus ar seizh stêr santel er vro.

Emañ an eien anezhi er skorneg Gangotri, er menezioù Himalaya. E gwirionew ne reer Ganga nemet eus ar stêr a zeu diwar kengej ar stêrioù Bhagirathi hag Alaknanda, e-kichen Deoprayag. En em deurel a ra ar Ganga e Pleg-mor Bengal, dre veur a vrec’h. Unan anezho eo ar stêr Hugli, e-kichen Kolkata ; unan all eo ar Padma, ur stêr eus Bangladesh. Korn-bro delta ar Ganga, war aod Pleg-mor Bengal zo anvet Sunderbans (Shundorbon) ("koad kaer" e banglaeg) ha goloet eo gant ur goadeg mangez, annezet gant tigred Bengal.

Ar stêr Yamuna, ur stêr sakr ivez, zo un adstêr d’ar Ganga, hag en o c’hember emañ kêr Allahabad, ur gêr sakr evit an Hindoued.

Er stêr Ganga e vev daou spesad delfined, *Delfined ar Ganga* ha *Delfined an Irrawaddy*. Ur spesad rinkined a gaver eno ivez, unan dianav a-walc’h, ar Glyphis gangeticus.
Giovanni Manfredi

**Giovanni Manfredi** (1324 - 1373) a oa condottiero er XIVvet kantved, mestr war Faenza adal 1341 betek an 13 a viz Gwengolo 1356, ha perc'henn war douaroù all e Romagna.

## E vuhez
Ganet e oa en Imola, ha mab bastard e oa da Riccardo Manfredi ha Zeffirina Nordigli. Dimeziñ a reas da Ginevra, ha pevar bugel o doe:
* daou vab
**Francesco, a voe "kabiten ar bobl" e Milano ha goude e Firenze hag e Bologna), 
**Astorre I Manfredi, 
* ha div verc'h, Zefferina hag Isabella.

E 1340 e voe graet ur marc'heg anezhañ gant e dad. E 1341 e voe anvet da vikel an impalaer gant Loeiz IV Bavaria, hag er bloavezh-se ivez e voe anvet da gabiten ar bobl e Faenza e miz Kerzu. Aotrou Faenza e teuas da vout en 1343.
Goude-se e kreskas e zomani hag aotrou e voe ivez e Romagna e Bagnacavallo ha Bagnara.

Brezeliñ a reas evit Mastino II della Scala a-enep da John of Bohemia. 
E 1351 e voe gopraet gant Bernabò Visconti evit ober brezel da gêr Bologna ha da armeoù ar pab, ma voe eskumunuget er bloaz war-lerc'h, ha lakaet da zisivouder e 1354.

E 1356 e stourmas pell amzer, a-gevret gant Francesco II Ordelaffi a Forlì, a-raok bezañ trec'het gant jeneral ar Pab, ar c'hardinal Albornoz, ma rankas daskor Faenza d'e enebour ha lezel e zaou vab evel gouestlidi. Fiziet e voent en Tiegezh Carrara eus Padova. 
En 1357 e kavas gwelloc'h touiñ chom feal d'ar pab. 
E 1361 avat en em savas adarre a-enep d'ar pab, met c'hwitout a reas war e daol da aloubiñ Faenza hag Imola. Goude e vrezelas hervez ar goproù, e Romagna hag e Toskana.

E fin e vuhez en em dennas e Pistoia, kollet gantañ e holl vadoù, ha mervel eno a eure e 1373.

## Liammoù diavaez
*Page at www.condottieridiventura.it 
* https://web.archive.org/web/20070407142749/http://www.condottieridiventura.it/condottieri/m/0987%20%20%20%20%20%20GIOVANNI%20MANFREDI%20%20Di%20Reggio%20Emilia.htm : site The Dark Age - Giovanni Manfredi
Faenza

**Faenza** (*Fênza* e romagnoleg) zo ur gêr e-kreiz Romagna, e proviñs Ravenna, hanter-hent etre Imola ha Forlì, war ar via Emilia, hag enni 58 618 a dud (2011). Diwar anv ar gêr-mañ eo e teu ar ger feilhañs.

## Liammoù diavaez
*Museo Internazionale delle Ceramiche (mirdi etrebroadel ar c'heramik)
*Palio del Niballo
*Biblioteca Manfrediana
*100 km ''Passatore'' Race
Urdazubi

**Urdazubi** (*Urdax* e spagnoleg; *Urdazubi/Urdax* hervez ar stumm ofisiel) zo ur gumun e Nafarroa en Euskal Herria, a-stok ouzh Iparralde.

## Xareta
Gant Sara, Ainhoa ha Zugarramurdi eo unan eus peder c'humun ar vroig anvet Xareta.

## Karterioù
*Dantxarinea hag ar re all. 

## Tud
*Pedro Aguerre (1556-1664), lesanvet Axular, skrivagner euskarek, ganet en Urdazubi. 

## Liammoù diavaez
*  Xareta elkartea
Erronkari

**Erronkari** (*Roncal* hervez ar stumm spagnolek kenofisiel) zo ur gumun e Pireneoù Nafarroa, en Euskal Herria, hag he deus roet hec'h anv da draoñienn Erronkari.
Urrotz

**Marteze emaoc'h o klask [[Urrotz (Malerreka)]].*
**Urrotz** (*Urroz Villa* e spagnoleg ofisiel) zo ur gumun e Nafarroa en Euskal Herria, e komark Agoitz.
Erwan Hupel

**Erwan Hupel**, ganet d'ar 7 a viz Here 1975 e Roazhon, zo kelenner, skrivagner ha troour. 

Bet eo o kelenn e Stumdi, a-raok dont da vezañ skolaer divyezhek er bloavezhioù 2000 ha kelenner war ar brezhoneg en eil derez hag e Skol-Veur Roazhon 2. Arbennikaet eo war studi al lennegezh vrezhonek. Doktor eo war ar C'heltieg (brezhoneg), ha kenezel eus Kreizenn Enklaskerezh Breizhat ha Kelt Skol-veur Roazhon 2. Goude bezañ graet ur memor DEA diwar-benn Strollad ar Vro Bagan, ur strollad c'hoariva en deus adroet lañs d'ar sevenadur er Vro-Bagan, en deus aozet en anv Labourva Breizh hag ar Broioù Keltiek e 2005 (bremañ anvet CRBC – Rennes 2) devezhiadoù gouestlet da Oaled ar Vro-Bagan kement ha kompren gwelloc'h treuzkas an identelezh, hag o klozañ gant ar soñj ez eus un emdroadur reneveziñ "mitologel" ur vro.
 
Savet en deus ivez un dezenn c'hallek e 2010 diwar-benn ar gelaouenn lennegel holl-vrezhonek Gwalarn ha kinniget dielfenniñ ar prantad a-bouez evit savidigezh ur bennskouer yezhoniel ha lennegel e Breizh hag e brezhoneg. 

Bet eo ivez e penn Radio Kerne. Perzh en deus kemeret e-pad meur a vloaz e strollad c'hoariva Ar Vro Bagan.
## Buhez personel
Bet eo bet kannad Emgann e Brest e 2001

## Oberennoù
### Lennegezh
**Yudal!*, Embannadurioù al Liamm, 2013, Priz Langleiz 2013.
**Penaos dont da vezañ brezhoneger a-vihanik ?*, Embannadurioù Al Liamm, 2018. (ISBN 978-2-7368-0130-4)
**[[Gevred ha skridoù diechu all]]*, Roparz Hemon, aozet ha kinniget gant Erwan Hupel, Embannadurioù Al Liamm, 2018 

### Levrioù bugale
**Ar brammoù*, TES, 2007 
**Barzhaz an naon du*, Al Liamm, 2009 
**Istor du ar familh yar*, embannadurioù Goater, 2012 
### Yezh
**Parler breton comme un Breton*, Ixelles éditions, 2013 : ouzhpenn 2 000 tro-lavar a vremañ 
**Le breton pour les nuls*, First edition, 2014 
**Ribinoù, Les degrés bretons de l'écriture*, Travaux d'Investigation et de Recherche, 2018 

## Troidigezhioù
### Lennegezh
**Kêr al loened* (troet diwar "Animal farm" gant George Orwell), Skrid, 2011 ;
**An estren* (troet diwar "L'étranger" gant Albert Camus), Skrid, 2016.

### Bannoù treset
**Ar vBidochoned o veajiñ a-stroll* (troet diwar "Les Bidochons en voyage organisé" gant Christian Binet), An Dalar, 2002

### Traoù all
**"Conferançou curius, util hac interessant evit amusamant an dud divar ar meaz", une encyclopédie bretonne* (troet diwar "Conferançou curius, util hac interessant evit amusamant an dud divar ar meaz" gant Alexandre-Louis-Marie Lédan), Travaux d'Investigation et de Recherche, 2019

## Liammoù diavaez
*http://www.ouest-france.fr/actu/actuLocale_-Sacre-Coeur-cinq-departs-et-deja-une-arrivee-_29117-avd-20120711-63224367_actuLocale.Htm
*http://www.lannion-perros.maville.com/actu/actudet_-Des-nouveaux-professeurs-au-college-Le-Goffic_-2205779_actu.Htm
*https://perso.univ-rennes2.fr/br/erwan.hupel
## Notennoù ha daveennoù
Rod

Ur **rod** a zo ur wikefre ront a c'hell treiñ war un ahel. Implijet e vez ur rod pe meur a unan e mekanikoù zo hag e karbedoù zo, evit kas ur gargad (ur mas) pelloc'h. Pa vez staget rodoù gant aheloù ouzh ur c'harbed eo aesoc'h an dilec'hiañ dre m'eo kalz disteroc'h frotadennoù ar mekanik ouzh al leur. Implijet eo ar bennaenn-mañ e meur a reizhiad dezougen. En ur ster resisoc'h e vez implijet ar ger ivez evit gwikefreoù evel rod-stur ar bigi, rod-stur ar c'hirri-tan hag all.

## Gerdarzh

Tost eo ar ger *rod* d'al latin *rota* ha d'an iwerzhoneg *roth*. Ur ger a orin indezeuropek e seblant bezañ.

## Istor

Meur a skiantour a gav dezho eo bet ijinadenn ar rod an hini dalvoudusañ a zo bet en Henamzer pellañ, p'eo bet kavet ar roudoù koshañ anezhi e Mezopotamia. Hervez kont e vije bet ijinet ar rod evit kas aezamantoù d'ar boderien er 5vet Milved kt JK.
E norzh ar C'haokaz ez eus bet kavet tud sebeliet war girri hag ar bezioù a zo bet bet deiziadet war-dro 3 700 kt JK. An tres kentañ a zo bet engravet war ur pod pri kavet e su Polonia (war-dro 3 500 kt JK). En Europa hag en Azia ar C'hornôg e oa bet implijet ar rodoù adalek ar 4vet Milved kt JK pa ne voent implijet nemet en 3 Milved kt JK en Indez hag en 2ved Milved kt JK e Sina.
Dre vras, ne c'hellas ket kavadenn ar rod tizhout Amerika a-raok donedigezh Kristol Goulm e 1492, met rodoù e maen a zo bet kavet war douaroù an Olmeked hag en un nebeud lec'hioù all. Lod a gred e oant seurt c'hoarielloù.

P'eo aet ijinadenn ar rod war-wel e dibenn an Neolitik, ar gouerien o doa kroget gant ar gounezerezh a chomas hep he implijout milvedoù-pad hag e-pad 140 000 bloavezh, d'an nebeutañ, e chomas an Den hepti. Pa oa ken ijinus tud an amzerioù kozh hag ar re zo deuet war-lerc'h e c'heller bezañ souezhet, met ar mareoù pell-se e oa dister-tre niver an dud ha distank ar strolladoù tud. Evit ijinañ ar rod e tleed kaout ur gevredigezh bras a-walc'h he oa ezhomm dilec'hiañ pe fardañ meur a dra. Ur wir varregezh a oa da gaout ivez evit sevel ur rod efedus ha staget mat ouzh he ahel.

## Gerioù ha troiennoù gant ''rod'' enno
* rod an avelioù
* rod-avel
* rodell
* rod-heol
* rod-loar
* rod-stur
* rod-viñs
* teirrodeg
Erriberri

**Erriberri** (stumm euskarek kenofisiel gant *Olite*, stumm spagnolek) zo ur gumun e Nafarroa en Euskal Herria.

## Liammoù

## Skeudennoù
* Iliz San Pedro 
* Iliz Santa María La Real  brudet he forched.


Image:Santmarytheralfromolite.JPG|Santa María la Real
Image:Sanpedroolites.JPG|San Pedro
Image:Sta_maria_olite.png|Porched Santa María
Image:Galeryfromthequeen.JPG|
Image:Neveraoli.JPG|
Hiriberri (Aezkoa)

**Ur pennad [[Hiriberri]] zo ivez.*

**Hiriberri** pe **Hiriberri Aezkoa** (*Villanueva de Aezkoa* hervez ar stumm spagnolek kenofisiel) zo ur gumun e traonienn Aezkoa, en hanternoz Nafarroa en Euskal Herria.
Lekunberri

**Lekunberri** zo anv div gumun en Euskal Herria
*Lekunberri (Nafarroa Garaia) , e Nafarroa Uhel
*Lekunberri (Nafarroa Beherea) , e Nafarroa Izel, harp ouzh ar Pireneoù hag an harzoù-stad.
Lekunberri (Nafarroa Garaia)

* *Ul [[Lekunberri (Nafarroa Beherea)|Lekunberri]] all zo e [[Nafarroa Izel]].* 

**Lekunberri** (euskareg ha stumm ofisiel; *Lecumberri* hervez ar stumm spagnolek) zo anv ur gumun euskarek eus Nafarroa Uhel, en Euskal Herria, un 30 km eus Iruñea, war hent Donostia. Gronnet eo penn-da-benn gant kumun Larraun.

## Poblañsouriezh

## Tren
Dre eno e tremene an tren eus Donostia da Iruña, anvet tren ar Plazaola. Amañ evel e meura lec'h eo bet troet da *hentglas*.
 
## Tud vrudet
* Ar strollad rock Berri Txarrak.
Lekunberri (Nafarroa Beherea)

* *Ul [[Lekunberri (Nafarroa Garaia)|Lekunberri]] all zo e Nafarroa Uhel.*


**Lekunberri** (*Lecumberry* e galleg hag ent-ofisiel) zo ur gumun eus Nafarroa Izel, en Euskal Herria, e kanton Donibane Garazi betek 2014, bremañ e kanton "*Montagne basque*" (departamant Pireneoù Atlantel, rannvro Nouvelle-Aquitaine).

## Kumunioù amezek

* Duzunaritze-Sarasketa en hanternoz
* Hozta, Behorlegi ha Mendibe er sav-heol
* Ahatsa-Altzieta-Bazkazane hag Ezterenzubi er c'huzh-heol
* Larraine er gevred
* er c'hreisteiz, en tu all d'an harzoù etre ar stadoù gall ha spagnol, emañ Otsagabia, e Nafarroa Uhel.

## Liammoù diavaez
Manfred

**Manfred**, pe **Manfried** (raloc'h), zo un anv-bihan alamanek. Savet eo diwar "mann", den, 
ha *"fried"*, peoc'h.

## Er yezhoù all
**Manfredo*, en italianeg. Diwarnañ an anv-tiegezh Manfredi.
***Manfroy, Mainfroi** e galleg, n'eo ket ken anavezet.

## Tud

* Manfred Iañ, roue Sikilia a renas eus 1258 da 1266.

* Manfred von Riva († 1450), Priester und Einsiedler
**Manfred Mann*, ur soner sudafrikan a savas al laz-seniñ Manfred Mann er bloavezhioù 1960 e Londrez.
*Pevar den e-touez markgraved Saluzzo, e Piemonte, a zo bet Manfred (pe manfredo en italianeg) o anv. 

## Lid

## Oberennoù

* *[[Manfred (Lord Byron)|Manfred]]* ur varzhoneg gant Lord Byron
* *[[Simfonienn Manfred]]* ur simfonienn gant Tchaikovskiy.
Abha Dawesar

**Abha Dawesar** a zo ur skrivagnerez bet ganet e New Delhi d’ar 1añ a viz Genver 1974. 

Da 17 vloaz ez eas da studiañ er Stadoù-Unanet, eno e vez o chom hiziv an deiz. Goude studioù prederouriezh e Harvard e labouras e-pad meur a vloaz en un ti-bank. Goude-se e stagas gant ar skrivañ, ha *Miniplanner*, he levr kentañ a zeuas er-maez e miz Du 2000. Istor ur paotr heñvelreizh a blij kalz d’ar merc’hed eo. E miz C’hwevrer 2005 e teuas er-maez *Babyji*, istor Anamika Sharma, ur grennardez 16 vloaz anezhi a zizolo ar reizhelezh (gant div vaouez koshoc’h evitit ha gant ur grennardez all) hag an obererezhioù spered war un dro.

## Oberennoù
* *That summer in Paris*, Doubleday Publishing
**Babyji*, Anchor Books, American Library Association’s Stonewall Award
**Miniplanner*, Cleis Press

### Liamm diavaez
*Lec’hienn ofisiel Abha Dawesar
Meulebeke

**Meulebeke** ( e flandrezeg kornôgel: *Mullebeke*) a zo ur gumun eus Flandrez Belgia e proviñs Kornôg-Flandrez.
Anita Nair

**Anita Nair** a zo ur skrivagnerez indiat bet ganet dar 26 a viz Genver 1966 e Mundakottakurissi, e Stad Kerala. O labourat edo evel renerez arzoù un ajañs-vrudañ e Bangalore pa voe embannet he levr kentañ anvet *Satyr of the Subway*. Un dastumad danevelloù eo, bet embannet gant *Har-Anand Press*. Goude-se e voe degemeret e *Virginia Center for Creative Arts*. He eil levr a voe embannet gant Penguin India, hag al levr indian kentañ embannet gant an embanner amerikan *Picador* e voe ivez. E Bangalore emañ o chom hiziv an deiz. He levrioù a zo bet troet e meur a yezh.

## Levrlennadur
**Satyr of the Subway & Eleven Other Stories*, 1997 
**The Better Man*, 1999 
**Ladies Coupé*, 2001 
**Malabar Mind – Poetry*, 2002 
**Where the Rain is Born – Writings about Kerala* (Dastumet ha kempennet ganti), 2003 
**Puffin Book of World Myths and Legends*, 2004 
**Mistress*, 2005 
**Adventures of Nonu, the Skating Squirrel*, 2006 
**Living Next Door To Alise*, 2007 
**Magical Indian Myths*, 2008 
**Goodnight & God Bless*, 2008 
**Lessons in Forgetting*, 2010 
**Chemmeen* (Troet ganti diwar ar malayalameg), 2011 
**Cut Like Wound – Literary noir*, 2012 
**The Lilac House: a novel*, 2012 
**Idris – Historical novel*, 2014 
**Alphabet soup for lovers*, 2015 
**Chain of custody : an inspector Gowda novel*, 2016. 
**Eating Wasps*, 2018 

## Liammoù diavaez
*Lec’hienn ofisiel
*Anita Nair war lec’hienn Penguin Books India
Astorre II Manfredi

**Astorre II Manfredi**, pe Astorgio, (8 a viz Kerzu 1412 - 12 a viz Meurzh 1468) a oa condottiero italian hag aotrou Imola adalek 1439 ha Faenza adalek 1443.

Ganet e oa e Faenza, ha mab e oa da Gian Galeazzo Iañ  Manfredi.

Ouzhpenn Faenza hag Imola, e oa vikel-vras ar pab e Fusignano hag e lec'hioù arall e Romagna war un dro gant e vreur Gian Galeazzo II Manfredi. Brezeliñ a reas ivez evit tud arall evit ur gopr.

E 1431 e timezas da *Giovanna da Barbiano*, merc'h ar c'hondottiero brudet Alberico da Barbiano. O mibien, Carlo ha Galeotto, a voe aotrouien Faenza war-lerc'h marv Astorre.

## Liammoù
*Page at www.condottieridiventura.it



)
Alles wieder offen

***Alles wieder offen*** a zo ur bladenn bet savet gant ar strollad sonerezh-arnodiñ ha sonerezh industriezh alaman Einstürzende Neubauten. Deuet eo er-maez d'an 19 a viz Here 2007 (Europa) ha d'ar 6 a viz Du er Stadoù-Unanet.

## Roll ar c'hanaouennoù

# "Die Wellen" – 3:47 	 
# "Nagorny Karabach" – 4:25 	 
# "Weil weil weil" – 4:57 	 
# "Ich hatte ein Wort" – 4:19 	 
# "Von Wegen" – 5:36 	 
# "Let's Do It a Dada" – 5:52 	
# "Alles wieder offen" – 4:14
# "Unvollständigkeit" – 9:01 	 	
# "Susej" – 4:47 	 
# "Ich warte" – 6:07

### ''Supporter Edition''

Ar re a blij dezho ar strollad hag o doa paeet evit kemer perzh er raktres *Einstürzende Neubauten's Phase III supporter scheme* o deus resevet ur bladenn pevarzek kanaouenn enni.

# "Die Wellen" – 3:48
# "Nagorny Karabach" – 4:25
# "Weil weil weil" – 4:57
# "Ich hatte ein Wort" – 4:20
# "Von Wegen" – 5:38
# "Let's Do It a Dada" – 5:54
# "Wenn dann" – 3:11
# "Alles wieder offen" – 4:14
# "Unvollständigkeit" – 9:05
# "Venuskolonie" – 8:35
# "Blue Ice" – 1:52
# "Birth Lunch Death" – 3:23
# "Susej" – 4:49
# "Ich warte" – 6:09

## Liamm diavaez
* Lec'hienn ar strollad
Emgann Marino

D'an 30 a viz Ebrel 1379 e voe emgann Marino etre armeoù ar pab ha hini Gallaoued ha Bretoned, a glaske lakaat ur pab nevez, Klemañs VII, war gador sant Pêr.

Kement-se a c'hoarvezas ur pemp lev bennak en hanternoz da Roma, etre Marino ha Grottaferrata, en ul lec'h anvet *Traonienn ar re varv*. 

Pemp eurvezh e padas, ha trec'h e voe Alberico. Lid a voe graet dezhañ pa dostaas ouzh kêr. Dont a reas ar pab diarc'hen d'e arbenn, ha reiñ dezhañ ur pezh banniel gwenn gant ur groaz ruz skrivet warnañ "LI-IT-AB-EXT" (Italia dieubet diouzh ar Varbared). 

## Heuliadoù
Alberico da Barbiano

**Alberico da Barbiano** a oa  kont ha condottiero italian er XIVvet kantved. Ganet e oa e Barbiano di Cotignola, e Romagna, war-dro 1344, ha marvet e Città della Pieve, en Ombria, e 1409.

## E vuhez
Mab e oa da Aldisio, un noblañs a orin frank a oa perc'henn da zouaroù e Conio ha Lugo.

Pa oa 30 vloaz e savas ar « Gompagnunezh Sant Jorj », a vode soudarded italian hepken, pa oa ar boaz bete neuze da welout armeadoù soudarded a bep bro dre Italia. Eus e gompagnunezh e teuas soudarded brudet all evel Braccio da Montone ha Muzio Attendolo Sforza, Ugolotto Biancardo, Jacopo dal Verme, Facino Cane, Ottobuono Terzi .
Galvet e voe gant ar pab Urban VI ha gant Caterina Benincasa da zifenn Roma diouzh ar Vretoned a oa o kerzhout etrezek Roma da lakaat an eneppab Klemañs VII war gador sant Pêr.

## Emgann Marino
D'an 30 a viz Ebrel 1379 e voe emgann Marino etre armeoù ar pab ha hini ar Vretoned ur pemp lev bennak en hanternoz da Roma . Pemp eurvezh e padas, ha trec'h e voe Alberico. Lid a voe graet dezhaén pa dostaas ouzh kêr, dont a reas ar pab diarc'hen d'e arbenn, ha reiñ dezhañ ur pezh banniel gwenn gant ur groaz ruz skrivet warnañ "LI-IT-AB-EXT" (Italia dieubet diouzh ar Varbared ). Anvet e voe da senedour stadoù ar pab.

Trec'het ar Vretoned, setu Alberico o vont trezek ar c'hreisteiz, war-du Naplez. Faezhañ a reas arme ar rouanez Giovanna I, a oa savet a-du gant Klemañs VII. Anvet e voe Alberico da gonestabl rouantelezh Naplez gant Carlo Durazzo, hêr ar gurunenn.

Diwezhatoc'h e vrezelas evit Gian Galeazzo Visconti, dug Milano. A-gevret gant e vreur Giovanni e tegouezhas e Firenze e 1397. E 1399, hag eñ 55 bloaz, e klevas e oa bet krouget e vreur e Bologna. Neuze e lakaas seziz war Faenza, kêrbenn ar re Manfredi, a oa kiriek da varv e vreur. Pa voe kemeret Faenza e werzhas anezhi d'ar c'hardinal Cossa, a zeuas da vout e washañ enebour. Evit en em zialiñ e viras ouzh tremen karradoù ed eus Toskana e-pad ar gernez e 1405, ma voe eskumunuget gant ar pab Inosant VII. En em dennañ a reas da Naplez. Neuze e klevas anv eus un tabut savet etre e zaou vab, Lodovico kont Zagonara, a oa en em savet ouzh e vreur, Manfredo kontLugo.

Siwazh dezhañ ne zistroas ket da Romagna, ha mervel a reas diwar droug al lounezhi e Città della Pieve d'ar 26 a viz Ebrel 1409 hag eñ 65 vloaz.

## Levrlennadur
* Claudio Rendina, *Capitani di ventura*, Rome, Newton Compton, 1994.
Siian

**siiAn** a zo ganet e 1975 en Aodoù-an-Arvor. Dizoloet he deus ar gitar en he c'hrennardiezh, echuiñ a reas diazezoù ar gitar e skol-veur sonerezh Roazhon ha da c'houde en Paris. Setu he deus desket eno seniñ gitar ha kanañ. Ha bremañ emañ o vevañ e Naoned.

### He sonerezh dre vras
Ijinañ a ra he sonerezh ha skrivañ 'ra he c'homzoù. He-unan e vez war al leurenn gant he gitar-tredan hag hec'h urzhiataer. Hennezh a zo amañ a-benn ober an toumperezh ha sonioù-boud a-benn ober ur sonerezh elektronek. War ar sonerezh elektro-se e c'hoari gitar-tredan en un doare rock... Kanañ gant kalz a varzhoniezh...
Plijus e vez da selaou, ober a ra ur meskaj etre Pink Floyd, the Cure, David Bowie...

### Bloavezhioù pouezus
*2002: siiAn dibabet evit an Erer yaouank.
*Gwengolo 2003: Pladenn "Du Large" (6 kanaouenn enni)
*Genver 2006: Pladenn "La Dorsale"
*21 ha 22 a viz Ebrel 2007: abadennoù kentañ en "Olympia"
*2007: O krouiñ ur bladenn nevez

### Pladennoù

#### -Du Large (2003)
# Anticyclone
#Du Large
#Tombée de la derniere pluie
#Parti le temps suspendu
#Rendre la rame
#À refaire

#### -La Dorsale (2006)
#Dans les séracs
#La Dorsale
#Il y a des nuits
#La toscane est trempée
#Contemplation année zéro
#Aux abois
#Chronique
#Demain l'urgence
#Tombée de la dernière pluie
# Bleu

## Liammoù diavaez
* Lec'hienn ofisiel
* Myspace
Adolf Loos

**Adolf Loos** (Brno, 10 a viz Kerzu 1870 - Vienna, 23 a viz Eost 1933) a zo ur savour aostrian, brudet gant e savadurioù eeun-tre a denn d’al luskad modern.

## E vuhez

Goude bezañ bet o veajiñ er Stadoù-Unanet e penn-kentañ ar c’hantved e voe levezonet Loos gant skol Chicago. Pa zistroas da Aostria e savas reuz etrezañ hag izili luskadoù all evel Secession ha Deutscher Werkbund. 
Ne voe ezel eus luskad ebet, met kentoc’h diaraoger ul luskad nevez krouet gant Otto Wagner, hag en doa lakaet da bal implij fur perzhioù ar savouriezh. Setu perak e stourmas a-enep da dechoù kinklañ Secession.
Hevrez Loos ez eo faos pen-da-benn ar sturdresadennoù, hag e lakaont ar savadurioù da vezañ vil. Hervezañ e tle ar c’hinkladurioù diwanañ eus an danvez, met ne c’hellont ket bezañ « peget » warnañ.
E sell war ar savouriezh end eus levezonet red savouriezh an XXvet kantved, dreist-holl e destenn *Ornament und Verbrechen* (studresadenn ha torfed) bet savet e 1908, hag adembannet gant Le Corbusier en e gelaouenn *L'esprit Nouveau*. Gwelet eo Loos evel unan eus diaroagerien ar savouriezh vodern.

Adolf Loos a voe gwelet evel un den diavaez e amzer, dreist-holl pa ginnigas e raktres evit plasenn Michaelerplatz (Vienna) : pa lakaas sevel Looshaus, e savas reuz rak re eeun e oa ar savadur (savet e-tal palez an impalaer), ar pezh a lakaas bourc’hizien Vienna da vezañ a-enep-groñs, dre ma oant plijet gant savadurioù kinklet da vat, diwar skouer al luskad anvet Ring Vienna.

E-touez ar c’henkizoù savet gantañ:
* kenkiz Steiner
* kenkiz Müller e Praha
* kenkiz Moissi

E 1920, e voe anvet rener rann kêraozerezh Vienna. Kinnig a reas meur a raktres kêrioù evit ar vicherourien, en o zouez savadurioù gant derezioù. Kinnig ar reas ivez*[[Raumplan]]*, ur steuñv teir ment anezhañ, ennañ pezhioù a c’haller kemmañ o uhelder diouzh an ezhomm. Er raktres e kemeras ivez e kont an diforc’hioù deiz/noz, lec’h prevez/ foran, implijout a reas derezioù evit lakaat kemend-se e pleust.

Levezonet en deus Richard Neutra, Rudolf Schindler ha dizoloet en deus Oskar Kokoschka.

## E oberennoù pennañ
* Tavarn Mirdi, Vienna, 1889
* Looshaus, Vienna, 1909-1911
* Ti Steiner, Vienna, 1910
* Ti Rufer, Vienna, 1922
* « The Chicago Tribune Column », raktres, Chicago, 1922
* Ti Tristan Tzara, Pariz, 1925-1926
* Kenkiz Moller, Vienna, 1927-1928
* Kenkiz Müller, Praha, 1928-1930
* Ti Moissi (raktres), Venezia, 1923

## Skridoù Loos
* *Ornament und Verbrechen*
* *Die Potemkin'sche Stadt. Verschollene Schriften. 1897 - 1933*
* *Das Andere*, 1903
* *Trotzdem*
Oostrozebeke

**Oostrozebeke** (e flandrezeg kornôgel : *Ôostrôzebeke*) a zo ur gumun eus Flandrez Belgia e proviñs Kornôg-Flandrez.
Emmy Rossum

**Emmy Rossum**, pe **Emmanuelle Grey Rossum**, zo ur ganerez hag aktourez stadunanat.

Ganet eo bet Emmy Rossum e Kêr New York, d'an 12 a viz Gwengolo 1986. 

## Pladennoù
*E 2007, *Inside Out*. 
*e 2007 * Carol of the Bells*. 
*e 2013 * Sentimental Journey.*

## Roll filmoù

* Dragonball (2009) - Bulma
* Poseidon (2006) - Jennifer Ramsey
* The Phantom of the Opera (2004) - Christine
* The Day After Tomorrow (2004) - Laura Chapman
* Mystic River (2003) - Katie Markum
* Nola (2003) - Nola
* Songcatcher (2000) - Deladis Slocumb
* Snoops (1999) - Caroline Beels

## Gwelet ivez

### Liammoù diavez

* EmmyRossum.com *(e saozneg)*
* Emmy Rossum - IMDB
Marcel Breuer

**Marcel Breuer** (21 a viz Mae 1902, Pecs, Hungaria – 1añ a viz Gouere 1981, New York) a zo ur savour ha designer arrebeuri. Unan eus krouerien al luskad modern eo. Dedennet e oa gant ar savadurioù kemm-digemm hag ar stummoù eeun.

## Breuer ha Bauhaus

Etre 1920 ha 1923 e studias Breuer e Bauhaus Weimar. Goude bezañ bet o labourat en ur burev savouriezh e Pariz e-pad ur bloaz e tistroas da Bauhaus Dessau, evel kelenner. Goude ur pennad e voe lakaet e penn ar stal frammerezh. Goude-se e labouras e Berlin, eno ec’h aozas tiez ha kreizennoù-kenwerzh hag arrebeuri korzennoù metal, avez produet c’hoazh hiziv an deiz.

Breuer a zo brudet dreist-holl evit bezañ ijinet ar gador B3 (anvet ivez *[[Kador Wassily]]*), ar gador gentañ savet en ur implijout korzennoù metal pleget, ha diazezet war barrenne-stur ur marc’houarn. Produet e vez c’hoazh hiziv an deiz.

## Bloavezhioù harlu
E 1935 e tec’has kuit da Londrez. Eno e labouras evit
Isokon, unan eus embregerezhioù design modern kentañ er Rouantelezh-Unanet. Eno e krouas ur gador hir hag e labouras gant darbrenn voulet. E 1937 ez eas d’ar Stadoù-Unanet. Eno e kelennas e Harvard's architecture school, e-lec’h ma kenlabouras gant Philip Johnson ha Paul Rudolph. Kenlabourat a reas ivez gant Walter Gropius : asambles e savjont tiez tro-dro Boston.
O c’henlabour a chomas a-sav e miz Mae 1941 pa grouas Breuer e embregerezh e New York, e-lec’h ma aozas tiez ha kenkizoù. En o zouez « Geller House I » (1945, Long Island). Pa lakaas sevel an ti-se e lakaas e pleustr e vennozhioù war ar sevel tiez : un ti daouduek (kambreier diouzh un tu, ar gegin hag a living diouzh an tu all), un trepas e-kreiz hag un doenn « balafenn » : div doenn stouet war-du ar c’hreiz anezho, ennañ ar c'han-dizourañ.

## Distro da Europa

E 1953 ec’h aozas Breuer sez UNESCO e Pariz. Ur wech distro da Europa ec’h implijas kalz ar betoñs, ar pezh a lakaas anezhañ da gemer perzh el luskad anvet garventezouriezh.
Unan eus arzourien bouezusañ al luskad modern eo.

### Liamm diavaez
#  Lec’hienn diwar-benn Marcel Breuer
Giacomo Attendolo

**Muzio Attendolo** (28 a viz Mae 1369 - 4 a viz Genver 1424) a oa ur *[[condottiero|c'hondottiero]]* italian er XIVvet ha XVvet kantved. Gantañ an hini e voe diazezet al lignez Sforza.

## E anv
*Giacomo* pe *Jacopo Attendolo* e oa e anv gwir. *Muzzo* pe *Muzio* a oa berradur e lesanv, Giacomuzzo. Goude e voe lesanvet *Sforza*.

## E vuhez
Ganet e oa e Cotignola e Romagna. E dud a oa tud a ouenn uhel diwar ar maez.

Ren a reas un armead soudarded evit Bologna ha Firenze en emgann Casalecchio.

## Dimeziñ ha bugale
Teir gwech e timezas Giacomo Attendolo. Hervez ar skridoù e vez disheñvelik an deiziadoù, ha niver hag anvioù ar vugale. 
* Antonia Salimbeni († 1411), eus Siena e oa e bried kentañ, ur mab o doe:
** Bosio (1410 - 1476), kont Santa Fiora
* En 1414 e timezas da g-Catarina (lesanvet Catella) Alopo dei Baroni Piscopo d'Alopo, ha daou vab o doe:
** Leonardo (1415 - 1438)
** Bartolo (1420 - 1435) , kont Celano
Menegiñ a reer ivez ur verc'h, Giovanna, ganet a-raok Leonardo. Koulskoude n'emañ ket Giovanna er wezenn-diegezh .
* En 1419 e timezas da Maria Marzani dei Duchi di Sessa, kontez Celano, hag ur mab o doe: 
** Carlo (1423 - 1457)a voe arc'heskob Milano, eus 1454 da 1457, anavet evel Carlo Gabriele Sforza 
* Entre e vugale bastart gant Lucia Terzani da Marsciano (8 en holl) e oa :
** Francesco Sforza, a renas e Milano 16 vloaz-pad.
** Alessandro Sforza, a renas e Pesaro.
Re all en doe gant Tamira di Cagli

## Levrlennadur
**Vita di Attendolo Sforza*, Paolo Giovio - skrivet e latin ha troet gant Lodovico Domenichi en italianeg
**Gli Sforza*, Caterina Santoro, Milano, 1968 
**Famiglie celebri d'Italia*, Pompeo Litta

## Liammoù diavaez
*  Buhez  Giacomo Attendolo hag istor an tiegezh Sforza
Lugo

**Lugo** zo anv meur a gêr

* en Asturiez
** *Lugo de Llanera*, ur barrez e kumun Llanera
* e Galiza:
** Lugo (Galiza), ur gêr 93 000 a dud
** Proviñs Lugo, unan eus peder froviñs Galiza
** Komark Lugo, unan eus komarkoù Galiza

* en Italia:
** Lugo (Italia), pe Lugo di Ravenna, pe Lugo di Romagna, e Romagna (e proviñs Ravenna hag e rannvro Emilia-Romagna) en Italia.
** Lugo di Vicenza, pe Lugo Vicentina, e Veneto en Italia 

* e Korsika
** *Lugo di Nazza* (*Lugo-di-Nazza* e galleg), U Lugu di Nazza e korseg, ur gêriadenn e Korsika, 100 den bennak o chom enni.
** *Lugo di Venaco*, pe Venacu, kumun a 600 a dud

* en Bro-C'hall:
** Lugo-di-Nazza

## Tud
Un anv-tud eo ivez

* Alonso Fernández de Lugo (?-1525), konkistador spagnol en inizi Kanariez
* e vab Pedro Fernández de Lugo (1475-1536), eil gouarnour Inizi Kanariez 
* Fernando Lugo, politikour paragwaiat, prezidant anvet e 2008
* ur strollad sonerien "pop" eus Breizh.
Fernando Lugo

**Fernando Armindo Lugo Méndez** (ganet d'an 30 a viz Mae 1950) zo ur politikour paragwaiat. Prezidant e vro eo bet eus miz Eost 2008 da viz Mezheven 2012.
Howard Pyle

**Howard Pyle** (5 a viz Meurzh 1853 – 9 a viz Du 1911) a zo un treser amerikan hag ur skrivagner levrioù evit ar vugale
Genidik e oa eus Wilmington (Delaware), fin e vuhez en doa tremenet e Firenze en Italia.

E 1894 e kelennas an tresañ e *Drexel Institute of Art, Science and Industry* (hiziv an deiz *Drexel University*). Goude 1900 e savas ur skol, enni e studias Olive Rush ha Newell Convers Wyeth. Kelenn a reas ivez e *Brandywine School*, e-touez e skolidi e voe Maxfield Parrish, Frank Schoonover, ha Jessie Willcox Smith. 

Brudet eo a-drugarez d’e levrioù diwar-benn ar Grennamzer, en o zouez *The Merry Adventures of Robin Hood*, hag un heuliad peder levrenn diwar-benn ar Roue Arzhur. Pa skeudennas troioù-kaer Robin Hood e kemmas pennadoù zo evit ma klotfent gant oad e lennerien. Da skouer e-barzh *Robin Hood's Progress to Nottingham*, e tle Robin bezañ lazhet pevarzek koadour peogwir ne felle ket dezhañ paeañ e zle. Pyle a ouzhpennas e oa bet gourdrouzet Robin ganto, ha setu perak en doa ranket en em zifenn.

E 1888 e skrivas *Otto of the Silver Hand*. Skeudennet en deus kalz testennoù diwar-benn an istor ha romantoù avañturioù e kazetennoù evel*Harper's Weekly* pe c’hoazh *St. Nicholas Magazine*. Ur film *The Black Shield of Falworth* (1954) e ditl, a zo bet savet diwar e oberenn diwar-benn *an dud-houarn*.

## Liammoù diavaez

*Buhez Pyle ha kontadennoù diwar-benn RobinHood
* 
*E-testenn Twilightland
Wingene

**Wingene** (e flandrezeg kornôgel: *Wiengne*) a zo ur gumun eus Flandrez Belgia e proviñs Kornôg-Flandrez.
Ruiselede

**Ruiselede** (flandrezeg kornôgel :*Ruuslee*) zo ur gumun e Flandrez Belgia e proviñs Kornôg-Flandrez.
Catherine

**Catherine** zo un anv-bihan gallek a orin gresianek, a gaver ivez e saozneg, skrivet **[[Katherine]]** pe **Katharine** a-wechoù, ha diwarnañ eo deuet an anv-bihan brezhonek Katell.

## Yezhoù all
Gwelout ar pennad Katell.

## Tud
### Istor

* Catherine of Lancaster ( 1373 – 1418) priñsez saoz, dimezet da Enrique III, roue Kastilha. 
* Katherine Swynford, Dugez Lankastr ha Dugez Akitania
* Catherine Labouré, santez c'hall

###### 
* Katherine Briçonnet (skrivet ivez Catherine), an itron binvidik a lakaas sevel kastell Chenonceau, e Bro-C'hall, 
* Catherine de Clèves, priñsez e lez Bro-C'hall er  kantved
* teir gwreg d'ar roue saoz Herri VIII,
** *Catherine of Aragon*, anv saoznek Katelin Aragon, e wreg kentañ 
** Catherine Howard, e bemvet gwreg, dibennet
** *Catherine*, pe Katherine Parr, e wreg diwezhañ, 
* Catherine Henriette de Balzac d'Entragues, serc'h d'ar roue gall Herri IV

###### 
* Catherine-Charlotte de Gramont, serc'h d'ar roue gall Loeiz XIV ha da Henriette Bro-Saoz

###### 
* Catherine Éléonore Bénard, serc'h d'ar roue gall Loeiz XV

###### 
* Catherine-Dominique de Pérignon, ofiser gall dindan Napoleone Buonaparte.
* Catherine Coll (1858 – 1932), mamm Éamon de Valera, prezidant Iwerzhon ha Taoiseach .

### ha  kantved

* Katherine Mansfield (1888-1923), skrivagnerez nevezelandat.
* *Virginia Katherine McMath*, aktourez ha korollerez stadunanat, anavezetoc'h evel Ginger Rogers (1911–1995).
* Catherine Deneuve, bet ganet *Catherine Dorléac* (1943-), aktourez c'hall.
* Katharine Drexel, leanez ha santez stadunanat
* Katherine Forsyth, keltiegourez skosat
* Katherine Hepburn, aktourez stadunanat.
* Catherine Hermary-Vieille (1948-), skrivagnerez c'hallek.
* Catherine Leprince (1956-), aktourez (sinema ha skinwel) ha skrivagnerez c'hall.
* Catherine Ringer (1957-), aktourez, kanerez ha sonerez.
* Catherine Zeta-Jones, aktourez kembreat 
* Catherine Lucille Moore, skrivagnerez skiant-faltazi stadunanat,
* Katharine O'Shea, pe *Kitty O'Shea*, gwreg ar politikour iwerzhonat Thomas Parnell

### kantved
* Katheryn Elizabet Hudson, anavezet evel Katy Perry, ganet e 1984, kanerez stadunanat

#### Hag ivez
* Philip Catherine, gitarour belgiat
* Philippe Katerine, kaner gall

## Lennegezh
* ''Catherine'', ur romant gant William Makepeace Thackeray
* ''Katherine'', romant istorel gant Anya Seton
* *[[An Abundance of Katherines]]*, romant gant John Green
* Catherine, er romant The Great Gatsby gant F. Scott Fitzgerald
* Catherine Barkley er romant A Farewell to Arms gant Ernest Hemingway
* Catherine or Kitty, er romant Pride & Prejudice gant Jane Austen 
* Catherine Earnshaw er romant Wuthering Heights gant Emily Brontë

## Pennadoù kar
*Katharina
*Karen
*Karin
Timbroù Kreizafrika saoz

An anv « Gwarezvro Kreizafrika saoz » (*British Central Africa Protectorate* e saozneg) zo bet roet e 1891 d’ur vro lec’hiet etre Tanzania, Mozambik ha Rodezia an Norzh (Zambia). Badezet e vo Gwarezvro an Nyasaland (*Nyasaland Protectorate* e saozneg) d’ar 6 a viz Gouere 1907. Dindan an anv *[[Malawi]]* e anavezomp anezhi bremañ.

Timbroù Kompagnunezh Vreizh-Veur evit Suafrika ("British South-African Company" pe BSAC) zo dreistmoullet « B.C.A. » ("British Central Africa" e saozneg) evit bezañ implijet er vro adal 1891. Un toullad tiez-postoù zo digor a-hed ar bloaz, da skouer e Blantyre, Zomba, Chiromo, Port Herald, Fort Mlange, Fort Johnston war vord suañ al lenn, ha Karonga e penn hanternoz al lenn.

Ezhomm zo bet dreistmoullañ timbroù BSAC e 1892, 1893, ha 1895. E kreiz ar bloaz diwezhañ-se ez eo lakaet e gwerzh timbroù a-ratozh evit ar vro warezet. Kinnig a reont skoed-ardamez ar vro hag an alc’hwez BRITISH CENTRAL AFRICA. Ar rummad embannet e 1895 zo moulet gant De La Rue war baper hep ritenn, met adalek miz C’hwevrer 1896 e adkavomp ar ritennoù boaz : ur gurunenn hag al lizherennoù CC pe ar gurunenn hag al lizherennoù CA.
 
E miz Eost 1897 e lakaer e gwerzh skeudennoù nevez, o kinnig ar skoed-ardamez c’hoazh, met aze eo goullo ar foñs pa oa linnenoù splann a-raok.

E 1898 e ra diouer an timbroù 1 penny. Timbroù 3-shilling zo dreistmoullet e penn kentañ, met d’an 11 Meurzh e tiviz ar gouarnamant embann timbroù soulgarget gant INTERNAL / POSTAGE.
 
E 1903 ez eus embannet ur rummad mil anavezet e trevadennoù ar Rouantelezh-Unanet, o kinnig poltred ar Roue Edouarzh VII, gant ar meneg BRITISH CENTRAL AFRICA / PROTECTORATE, dezho un dalvoudegezh-werzh a sav etre ur penny ha dek lur saoz.

Adanvet e vo « Nyassaland » ar vro e miz Gouere 1907, timbroù dindan an anv-se a vo lakaet e gwerzh.

## Levrlennadur
*  Fred J. Melville : « British Central Africa » 
*  De Robeck : « A Pictorial Essay of the 1898 Provisional of British Central Africa – Nyasaland »
*  Henry Hamilton Johnston : « British Central Africa : An Attempt to Give Some Account of a Portion of the Territories Under British Influence North of the Zambesi » (1898) 

## Pennadoù kar
* Timbroù Malawi
* Timbroù Nyasaland
* Timbroù Kompagnunezh Vreizh-Veur evit Su-Afrika
Pittem

**Pittem** zo ur gumun e Flandrez Belgia e proviñs Kornôg-Flandrez.


Pittem West-Flanders Belgium Map.svg|Lec'hiadur
Pittem vlag.svg|Banniel
Blason ville be Pittem.svg|Skoed


## Douaroniezh
* Gorread : 34,69 km²
* Poblañs (2022) : 6 793 a dud
* Stankter : 196 den/km²
Jack Rackham

**Jack Rackham** pe **John Rackham**, pe c’hoazh **Calico Jack** (?- 17 a viz Du 1720), a zo ur morlaer eus an XVIIIvet kantved. Diazezet eo e anv war e zoare d’en em wiskañ : leun a livioù e oa e zilhad, graet gant lien-kotoñs. Brudet eo ivez peogwir e oa div vaouez vrudet en e skipailh : Anne Bonny ha Mary Read.

## E vuhez
Kregiñ a reas Rackham evel sturier war ar vag vrezel saoz anvet *Neptune*, renet gant ar c’habiten Vane. Pa nac’has Vane tagañ ur vag c’hall e voe heuget e skipailh, un taol-dispac’h a oazas hag e voe lakaet Rackham en e benn. Kerkent e lakaas Rackham ar vag d’ober hanter-dro, hag e voe taget ar vag c’hall. Trec’h e voe Rackham.
Ken entanet e voe Rackham gant an taol (hag ar pinvidigezhioù kavet war ar vag) ken e kinnigas d’ar skipailh dont da vezañ morlaeron. Asantet e voe gant an holl, marteze peogwir o doa aon bezañ kondaonet d’ar marv abalamour d’o zaol-dispac’h).

Goude-se ec'h asantas Rackham bezañ pardonet e anv ar roue. Mont a reas da New Providence, er Bahamas. Eno e kejas ouzh Anne Bonny, hag a oa dimezet, hag e kouezhas e karantez ganti. Ken amourous e oa ken e tispignas ul lodenn eus e breizh eviti.
Kejañ a reas ivez ouzh ar c'habiten Burgess, ur morlaer deuet da vezañ kourser hag a verdee er C’haraib a-benn preizhata bagoù spagnol.

Pa ouezas James Bonny (gwaz Anne) e oa un darempred etrezi ha Rackham e kelaouas Woodes Rogers, gouarnour New Providence. Gant ar gouarnour e voe kondaonet Anne da vezañ skourjezet. Neuze e tec’has-hi kuit asambles gant Rackham : ur skipailh a savjont hag e e laerjont ur sloop. Anne en em wiskas evel ur paotr evit bezañ degemeret war ar vag, kemmañ a reas anv ivez, hag e voe anvet Adam Bonny.

Goude meur a daol kaer kaset da benn gant Rackham hag e skipalih e tivizas gouarnour Bahamas kas ur vag armet da vat da dapout anezho. Rackham hag ul lodenn eus e skipailh a rankas tec’hout kiut.
Neuze e voent paket gant skipailh ur vag spagnol, met dont a rejont a-benn da dec’hout kuit war-du aodoù Jamaika ur wech ouzhpenn. War un dro e laerjont meur a vag pesketa hag ur sloop. E miz Here 
1720 e voe harzet Rackham hag e skipailh (ennañ Mary Read hag Anne Bonny) gant ar c’habiten Barnet.
Hervez lod en defe klasket Rackham en em glevout en a-raok gant gouarnour Jamaika : chom a rafe a-sav gant e vicher ma ne vefe graet droug ebet da Anne Bonny ha Mary Read. Gwir pe gaou, an div anezho a zeuas a-benn da chom hep bezañ krouget peogwir e lavarjont o-div e oant dougerezed.

D’ar 16 a viz Du 1720 e voe kaset Rackham hag e skipailh da Spanish Town, (Jamaika). Barnet e voent evit bezañ bet morlaeron, ha krouget e voent en deiz war-lerc’h.