Unvaniezh (Brezel diabarzh stadunanat)

**An Unvaniezh** (saozneg : *The Union*, lesanvet *the North* "an Norzh") e oa anv Stadoù-Unanet Amerika pa oa bet 11 Stad sklavelour o tisrannañ evit sevel Stadoù Kengevreet Amerika (SKA), brudet ivez evel "ar C'hengevread" pe "ar Su", e-kerzh Brezel diabarzh Stadoù-Unanet Amerika. An Unvaniezh a oa renet gant Abraham Lincoln, 16 prezidant Stadoù-Unanet Amerika, hag a glaske derc'hel unvanidigezh ar vroad e stumm un unvaniezh kevredadel vonreizhel.

E kenarroud ar brezel-diabarzh, *Union* a veze implijet alies evit ober anv eus "Stadoù an norzh leal da c'houarnamant ar Stadoù-Unanet". En doare-se, an Unvaniezh a oa savet gant 20 Stad hep sklaverezh (en Norzh hag er C'hornôg) ha peder Stad er Su (Delaware, Maryland, Kentucky ha Missouri) daoust ma oa e Missouri ha Kentucky daou c'houarnamant enebet, an eil a-du gant an Unvaniezh hag egile gant ar C'hengevread .

An Union Army a oa un aozadur nevez stummet dre gendeuziñ darn eus unvezioù ar Stadoù izili, gant unvezioù lu eus an US Army. Derc'hel ar Stadoù en harzoù gant ar Su a oa gwelet evel ur redi evit bezañ trec'h er brezel.

Ar Biz hag ar Midwest o devoa pourvezet an danvezioù greantel evit ren ar brezel gant kementadoù bras a vunisionoù ha pourvezioù all kement hag evit arc'hantaouiñ ar brezel. Ouzhpenn-se e oa bet pourvezet ganto soudarded, boued, kezeg, arc'hant ha kampoù gourdoniñ. Ospitalioù-brezel a oa bet savet ivez dre tiriad an Unvaniezh. Darn eus ar Stadoù en Norzh o devoa un istor republikan, ar c'houarnourien a oa bet o reiñ bec'h evit harpañ ar striv brezel ha moustrañ garv an enebiezh d'ar brezel, dreist-holl er bloavezh 1863–64. Ar Strollad Demokratel a oa bet o harpañ kreñv ar brezel e penn-kentañ e 1861, met e 1862 e oa bet un torr etre ar re a-du gant ar brezel (*[[War Democrats]]*) hag ar re enebet lesanvet *Peace Democrats*, renet gant ar strollad *[[Copperheads|Copperheads]]*. An Demokrated stadunanat a oa bet o c'hounit mouezhioù e 1862 en dilennadegoù stadel, dreist-holl e New York. Kollet o devoa nerzh e 1863, dreist-holl en Ohio. E 1864, ar Republikaned hag ar *War Democrats* a oa bet o kevrediñ dindan an anv National Union Party, hag a oa bet o tesach mouezh un toullad eus ar soudarded, ha trec'h e oa bet aes  Lincoln hag e harperien a-enep George B. McClellan, a oa war ar renk evit an demokrated.

Ar bloavezhioù brezel a oa bet frouezhus evit tiriadoù an Unvaniezh, nemet el lec'hioù ma oa bet tagadennoù guerilla hag a oa drastus evit ar maezioù. Tost an holl obererezhioù brezel a oa bet war tiriad ar Su. Ar berzh-mat a oa bet sikouret gant dispignoù uhel ar gouarnamant kevredadel ha savidigezh un aozadur bank broadel nevez. Ar Stadoù unvanet a oa bet o postañ kalz arc'hant ha nerzh evit krouiñ peadra da harpañ ar brezel ha krouiñ un harp sokial da wragez, intañvezed, emzivaded ar soudarded, hag evit ar soudarded o-unan ivez. Darn eus ar soudarded a oa emezelet a-youl-vat, memes ma oa bet er bloavezh 1862 un niver bras a emouestlidi oc'h emezelañ evit chom hep bezañ enrollet dre ret, ar pezh a lakaje anezho da chom hep kaout ar sammad arc'hant uhel a veze roet gant ar Stadoù pe gant pennadurezhioù lec'hel. Enebiezhoù a oa bet d'an enrolladur dreist-holl er c'hêrioù bras, hag e New York : eno e oa bet emsavadegoù enep-enrolladur e miz Gouhere 1863 hag ivez e lod distrigoù evel Rannvro ar glaou ha Biz Pennsylvania.

## Notennoù ha daveennoù