open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Schutzstaffel

Ar **Schutzstaffel** (pe **SS**, hag a dalv kement ha "bagadoù-gwareziñ")) a voe un aozadur damsoudardel broadel-sokialour eus Republik Weimar hag eus an Trede Reich, renet gant an NSDAP.

An SS a voe krouet d'ar 4 Ebrel e München, e 1925, evel gward personel Adolf Hitler. Staliet e oa penn an aozadur er straet Prinz-Albrecht (Hiriv: *Niederkirchnerstraße*), e Berlin. Da gentañ e oa ur skourr eus ar Sturmabteilung (SA) a-raok mont da vezañ polis-diabarzh ar strollad, renet hag meret gant Heinrich Himmler a-c'houde 1929.

Ne oa ket muioc'h a 280 ezel pa zegouezhas Himmler e penn ar strollad, hogen ar c'hoskor a greskas buan betek tizhout 209 000 ezel e 1933 pa arruas ar strollad e penn ar galloud. Ur skourr milourel a zo bet krouet e tarzh an eil brezel bed, añvet ar Waffen-SS.

## Renkoù hag ardamezioù
* *Pennad spisoc'h: [[Unwiskoù hag ardamezioù ar Schutzstaffel]]*
Ar re SS o devoa savet o simboloù dezho gant lidoù, renkoù, unwiskoù evit diforc'hiañ anezho diouzh an holl aozadurioù Nazi all ha diouzh ar Stad Alaman. A-raok 1929, an SS a zouge ar memes unwisk gell evit re an SA. Ar c'hemm nemetañ a oa ur gravatenn zu hag ur gasketenn memes liv gant simbol an Totenkopf (penn marv) hag ar simboloù eskern ha klopenn. Ret e oa bet gortoz 1932 evit ma vefe douget ganto unwiskoù du nemetken. E 1935, an aozadurioù stummañ stourm e SS a groge da implij unwiskoù griz-gell (feldgrau) evit ar vuhez a pemdez. An SS o devoa bet savet o unwiskoù stourm dezho o-unan, ar re-se a oa modern-tre evit ar mare hag a chom un awen hiziv-an-deiz c'hoazh evit an unwiskoù dreist-holl en Alamagn hag Europa. Ar re gentañ e oant bet o ijinañ mantili hag unwiskoù tok-houarn a c'helle bezañ cheñchet tu evit kaout meur a douellaozadur gant ar memes unwisk. An unwiskoù a oa bet savet gant aotreoù ispisial e kantadoù a embregerezhioù disheñvel. Ul lod eus al labourerien a oa bet prizonidi brezel rediet da labourat. Kalz unwiskoù a voe savet er c'hampoù-bac'h a feur ma rede an Eil Brezel-bed hag e vanke dornoù labour.

Hitler hag an NSDAP a oa mestr war ar simboloù evit badaouiñ pe kendrec'hiñ bras an dud.
Kamp-bac'h

Ur **c’hamp-bac’h** a zo ul lec’h serr, bras-mat, aozet da zastumm ennañ enebourien bolitikel, tud o tont eus ur vro emeur oc’h ober brezel dezhi, tud disheñvel o orin pe o relijion, tud o tont eus ul lec’h ma vez emgannoù, pe tud arall a bep seurt ha dreist-holl pa c’hoavez brezel.

En degouezh-se e vez dibabet an dud hervez o orin, hep derc’hel kont eus al lezenn pe ar gwir dre vras, ha n’eo ket war-lerc’h ur varnadenn. 
Gant an Nazied ez eus bet graet gant ar ger ‘’Konzentrationslager’’, kamp-bac’h, eus ar c’h-kampoù-diouennañ. Koulskoude e vez graet ar c’hemm etre *kampoù-bac'h* ha kampoù-diouennañ, goude ma vez gwelet tud o vervel a-leizh er c’hampoù-bac’h abalamour d’ar vil ma vez graet d’an dud enne.

## Roll ar c'hampoù-bac'h en istor
* Spagn : Brezel dek vloaz
* Brezel Stadoù-Unanet Amerika - Filipinez
* Brezel ar vBoered
* Kampoù-bac'h nazi (*Konzentrationslager*)
* Roll kampoù-bac'h an Eil Brezel-bed
** Roll kampoù-bac’h an nazied
** Kampoù-bac'h gall
* Kampoù-bac'h brezel Aljeria
* Goulag

## Gwelet ivez
* diwar-benn kampoù-bac'h e broioù all:
** Concentration Camps (Suafrika da vare Brezel ar vBoered)
** kampoù-bac'h gall
** Lager
** Laogai

## Liamm diavaez
* Kampoù-bac’h en Italia dindan ar faskourien : https://web.archive.org/web/20060210010854/http://it.wikipedia.org/wiki/Lista_dei_campi_per_l%27internamento_civile_nell%27Italia_Fascista
Yezhoù maidouek

Ur skourr eo ar **yezhoù maidouek** (saozneg: *Maiduan*), ennañ 4 yezh komzet e Norzh Amerika er Stadoù-Unanet:

* Maidoueg ar gwalarn
* Maidoueg ar biz
* Nisenaneg
* Maidoueg an traoñienn
Yezhoù penoutiek Oregon

Ur skourr eo **yezhoù penoutiek Oregon**, ennañ 5 yezh komzet e Norzhamerika (er Stadoù-Unanet).

Renket e vez ar yezhoù er skourr-mañ evel-henn:

* Yezhoù aodoù Oregon
* Yezhoù kalapouyek
* Yezhoù takelmek
Yezhoù penoutiek Kalifornia

Ur skourr eo **yezhoù penoutiek Kalifornia**, ennañ 1 yezh komzet e Norzh Amerika er Stadoù-Unanet.

Renket e vez ar yezhoù er skourr-mañ evel-hen:

* Yezhoù wintouek
Yezhoù tchinoukek

Ur skourr eo ar **yezhoù tchinoukek** (saozneg: *Chinookan*), ennañ 2 yezh komzet e Norzh Amerika er Stadoù-Unanet:

* Tchinoukeg
* Waskoeg-wichrameg
Yezhoù tsimichiek

Ur skourr eus ar yezhoù penoutiek eo ar **yezhoù tsimchianek** (saozneg: *Tsimshian*) komzet e gwalarn Kolombia Breizh-Veur ha kreisteiz Alaska.

Setu penaos e vez isrannet ar peder rannyezh tsimchianek:
# **[[Tsimchianeg]]** (*tsimchianeg izel*, *tsimchianeg an norzh*)
#* Tsimchianek an aodoù (*sm’algyax*, *sm’algax*)
#* Tsimchianek ar c'hreisteiz(*sgüüx*, *ski:xs*)
# **[[Naseg-gitksaneg]]** (*tsimchianeg an diabarzh*)
#* Nisgaeg (*nisqa’a*, *nisg̱a’a*, *nishga*, *nass*)
#* Gitksaneg (*gitxsan*, *gitksanimx*)

## Liammoù diavaez

* Lec'hienn diwar-benn ar yezhoù tsimchianek
* Dum Baal-dum
Yezhoù penoutiek direnk

Ur skourr eo ar **yezhoù penoutiek direnk**, ennañ 1 yezh komzet e Norzhamerika er Stadoù-Unanet:
* Molaleg
Yezhoù takelmek

Un isskourr eus yezhoù penoutiek Oregon eo **yezhoù takelmek**, ennañ 1 yezh komzet e Norzhamerika, er Stadoù-Unanet:
* Takelmeg
Yezhoù kalapouyek

Un is-skourr eus yezhoù penoutiek Oregon eo **yezhoù kalapouyek**, ennañ 1 yezh komzet e Norzh Amerika er Stadoù-Unanet:

* Kalapouyeg
Yezhoù miwokek

Un is-skourr eus ar yezhoù outiek eo ar **yezhoù miwokek** (saozneg: *Miwokan*), ennañ 7 yezh komzet e Norzh Amerika er Stadoù-Unanet.

Renket e vez ar yezhoù er skourr-mañ evel-hen:

* Yezhoù miwokek ar reter
* Yezhoù miwokek ar c'hornôg

## Gwelet ivez
* Yezhoù yokek-outiek
Yezhoù sahaptinek

Un is-skourr eus yezhoù penoutiek an Uhelenn eo ar **yezhoù sahaptinek** (*Sahaptin*), ennañ 5 yezh komzet e Norzh Amerika er Stadoù-Unanet:

* Noumipotrtokeneg (nez percé)
* Oumatilleg
* Walaeg 
* Teninoeg
* Yakimeg

## Gwelet ivez
* Yezhoù penoutiek
Yezhoù miwokek ar c'hornôg

Un is-skourr eus ar yezhoù miwokek eo **yezhoù miwokek ar c'hornôg**, ennañ 2 yezh komzet e Norzh Amerika er Stadoù-Unanet:

* Miwokeg an arvor
* Miwokeg al lenn

## Gwelet ivez
* Yezhoù yokek-outiek
Yezhoù miwokek ar reter

Un isskourr eus ar yezhoù miwokek eo **yezhoù miwokek ar reter**, ennañ 5 yezh komzet e Norzhamerika er Stadoù-Unanet.

Renket e vez ar yezhoù er skourr-mañ evel-henn:
* Yezhoù miwokek ar sierra
* Miwokeg ar bae
* Miwokeg ar plaenennoù

## Gwelet ivez
* Yezhoù yokek-outiek
Yezhoù miwokek ar sierra

Un is-skourr eus ar yezhoù miwokek ar reter eo **yezhoù miwokek ar sierra**, ennañ 3 yezh komzet e Norzh Amerika er Stadoù-Unanet:

* Miwokeg ar c'hreiz
* Miwokeg an norzh
* Miwokeg ar su

## Gwelet ivez
* Yezhoù yokek-outiek
* Yezhoù miwokek
Yezhoù kostanoek

Un isskourr eus ar yezhoù outiek eo ar **yezhoù kostanoek** (saozneg: *Costanoan*), ennañ 3 yezh komzet e Norzhamerika er Stadoù-Unanet:

* Kostanoeg an norzh
* Kostanoeg ar su
* Karkineg

## Gwelet ivez
* Yezhoù yokek-outiek
Maidoueg

Ur yezh penoutiek eus ar skourr ar yezhoù maidouek eo ar **maidoueg** (*maidu*, *holólupai*, *michopdo*, *nákum*, *sekumne*, *tsamak* pe *yuba*), komzet gwechall e kreiz Kalifornia er Stadoù-Unanet. 

Estreget an nisenaneg, ez eus teir yezh maidouek ez eus, disheñvel-kenañ an eil diouzh eben:

yezhoù marv pe damvarv int holl.

* **Maidoueg ar gwalarn** (*konkaw* pe *digger*): 10-100 den (1962);

* **Maidoueg ar biz** (pe *Maidoueg ar menezioù*): nebeutoc'h evit 10 den (1962);

* **Maidoueg an traoñienn**

## Gwelet ivez
* Yezhoù penoutiek
Nisgaeg

Ur yezh penoutiek eus ar skourr ar yezhoù tsimichiek eo an **nisgaeg** (*nisga'a*, *nass*, *nis(h)ka* pe *nishga*), komzet gant tro-dro da 1.500-2.000 den (diwar 5.400 a dud en holl) e Kolombia Breizh-Veur e Kanada (1998). 

Tost a-walc'h eo d'ar gitksaneg.

Klasket e vez reiñ lusk d'ar yezh-mañ dre he c'helenn er skolioù. 

## Gwelet ivez
* Yezhoù penoutiek
Gitksaneg

Ur yezh penoutiek eus ar skourr ar yezhoù tsimichiek eo ar **gitksaneg** (*gitksan*, *gityskyan*, *giklsan* pe *gitxan*), komzet gant tro-dro da 400 den e Kolombia Breizh-Veur e Kanada (1999). 

Tost a-walc'h eo d'an nisgaeg.

Div rannyezh ez eus: 

* **Gitksaneg ar reter** (*gitxan*): 180 den
* **Gitksaneg ar c'hornôg** (*gitsken*): 220 den

## Gwelet ivez
* Yezhoù penoutiek
Nisenaneg

Ur yezh penoutiek eus ar skourr ar yezhoù maidouek eo an **nisenaneg** (*nisenan*, *maidoueg ar su*, *nishinam*, *wapumni*, pe *pujuni*), komzet gant tro-dro da 12 den nemetken e kreiz Kalifornia er Stadoù-Unanet (1962). 

Ur yezh damvarv an hini eo.

## Gwelet ivez
* Yezhoù penoutiek
Kouseg

Ur yezh penoutiek eus ar skourr yezhoù aodoù Oregon eo ar **c'houseg** (*coos* pe *hanis*). Komzet e oa war aodoù su Oregon er Stadoù-Unanet. Marv eo ar gomzerez diwezhañ, Martha Johnson, e 1972.

Tost tre eo ouzh ar milukeg

## Gwelet ivez
* Yezhoù penoutiek
* Kous (meuriad)
Kalapouyeg

Ur yezh penoutiek eus ar skourr yezhoù penoutiek Oregon eo ar **c'halapouyeg** (*kalapuya*, *santiam*, *lukamiute* pe *wapatu*), komzet gant 1 pe 2 den nemetken e gwalarn Oregon er Stadoù-Unanet (1962). 

Ar yezh kalapouyek nemeti an hini eo.

Ur yezh varv an hini eo.

## Gwelet ivez
* Yezhoù penoutiek
Takelmeg

Ur yezh penoutiek eus ar skourr yezhoù penoutiek Oregon eo an **takelmeg** (*takelma* pe *takilma*), komzet gwechall en Oregon er Stadoù-Unanet (1999). 

Ar yezh takelmek nemeti an hini eo ha n'eo ket gwall sklaer c'hoazh e peseurt skourr eus ar yezhoù penoutiek e rank bezañ renket.

Ur yezh varv an hini eo.

## Gwelet ivez
* Yezhoù penoutiek
Klamateg-modokeg

Ur yezh penoutiek eus ar skourr yezhoù penoutiek an Uhelenn eo ar **c'hlamateg-modokeg** (*klamath-modoc*), komzet gant 1 den nemetken (diwar 2.000 a dud en holl) e su-kreiz Oregon er Stadoù-Unanet (1977). 

Ar yezh klamatek-modokek nemeti an hini eo.

Ur yezh varv an hini eo.

Tost a-walc'h eo d'ar molaleg hag ar sahaptineg 

## Gwelet ivez
* Yezhoù penoutiek
Roll kampoù-bac’h an nazied

## Gwelet ivez
* Kampoù-bac'h
* Kampoù-diouennañ
* Kampoù-labour
* Ghetto

## Liammoù diavaez
* www.shoa.de
* Fédération Nationale des Déportés et Internés Résistants et Patriotes
* www.memoire-juive.org a ginnig ur roll peurglok eus ar c'hampoù a bep seurt.
Kostanoeg

Ur yezh penoutiek eus ar is-skourr yezhoù kostanoek eo an **c'hostanoeg** (*costanoan* pe *ohlone*), komzet gwechall e norzh-kreiz Kalifornia er Stadoù-Unanet. 

Ur yezh varv an hini eo, aet da get er bloavezhioù 1950.

Daou vloc'had yezh pennañ ez eus:

* **Kostanoeg ar su**
** **Rannyezh Monterey**
** **Rannyezh Mutsun** 
** **Rannyezh Rumsen**

* **Kostanoeg an norzh**: 
** **Rannyezh Bae ar Reter**
** **Rannyezh San Francisco**
** **Rannyezh Santa Clara**
** **Rannyezh Santa Cruz**

## Gwelet ivez
* Yezhoù penoutiek
* Yezhoù outiek
* Yezhoù yokek-outiek
Kanol (dour)

Ur ger lies e sterioù eo **kanol** (reizh benel, liester *kanolioù*) pa denn d'an dour :

Ur seurt hent eo evit un dour o tiruilh eo da gentañ ha naoz un dourredenn eo. A-wechoù eo kanol kevatal da stêr, unan ledan awalc'h.

Koulskoude e talvez ivez kanol evit ur stumm douarel all hag a denn d'ar mor : pa vez strizhet ar mor etre daou aod, hini un enezenn hag hini an douar, da skouer. Ur ger kevatal da aber eo ivez, implijet e lec'hioù Breizh'zo n'anavezer ket ar ger aber. A-wechoù e vez anv eus ar ganol-vor.

Alies e tave kanol d'un dourredenn savet ha kleuziet gant an Den. Met peurvuiañ n'eus dour o tiruilh ennañ p'eo klasket kaout ul ledennnad dour kompez ma ya al listri-samm (anvet gobiri) o verdeiñ aes warnañ. Setu perak e vez kleuziet naozioù lies o live gant dorioù evit lakaat an dourioù chom hep diruilh. An dorioù-se a vez anvet skluzioù.
Pa 'z eus ur memez pe un douar war dinaou e vez savet seurt diri skluzioù da vezañ digoret ha serret tro-ha-tro gant levier ar gobar.
Ur pouezh bras azo gant ar c'hanolioù ken eo bet savet anezho en Henamzer koulz e Bro-Sina, e Mezopotamia hag dindan urzhioù an impalaerien roman.

Kanolioù an Henamzer : kanol al lenn Fucino (kleuziet gant Aogustus), kanol etre ar Mor Ruz hag an Nil (sell ouzh kanol Suez).

## Kanolioù pennañ
* Kanol Suez
* Kanol Panamá
* Kanol Naoned-Brest
* Kanol Don-Volga
* Kanol ar C'hreisteiz (pe ganol an Daou Vor)

## Liamm diavaez
Yakimeg

Ur yezh penoutiek eus ar is-skourr yezhoù sahaptinek eo ar **yakimeg** (*yakima*), komzet gant tro-dro da 3.000 den (diwar 8.000 den en holl) e Traoñienn Yakima e su-kreiz Washington er Stadoù-Unanet. 

Div rannyezh ez eus:

* **Yakimeg** (*yakima*)
* **Klikitateg** (*klikitat*)

## Gwelet ivez
* Yezhoù penoutiek an Uhelenn
Teninoeg

Ur yezh penoutiek eus isskourr ar yezhoù sahaptinek eo an **teninoeg** (*tenino* pe *sahaptineg Warm Springs*), komzet gant tro-dro da 200 den (diwar 1.000 den en holl) e Warm Springs en Oregon er Stadoù-Unanet (1977). 

## Gwelet ivez
* Yezhoù penoutiek an Uhelenn
Walaeg

Ur yezh penoutiek eus ar is-skourr yezhoù sahaptinek eo ar **walaeg** (*walla walla* pe *sahaptineg ar biz*), komzet gant tro-dro da 100 den (diwar 700 den en holl) e Umatilla en Oregon er Stadoù-Unanet (1977). 

Ur yezh en arvar da vont da get an hini eo.

## Gwelet ivez
* Yezhoù penoutiek an Uhelenn
Noumipotrtokeneg

Ur yezh penoutiek eus ar is-skourr yezhoù sahaptinek eo an **noumipotrtokeneg** (*nez percé*), komzet gant tro-dro da 697 den (diwar 1.500 den en holl) e norzh Idaho er Stadoù-Unanet (1990). 

## Gwelet ivez
* Yezhoù penoutiek an Uhelenn
Oumatilleg

Ur yezh penoutiek eus ar is-skourr yezhoù sahaptinek eo an **oumatilleg** (*umatilla* pe *sahaptineg Stêr Kolombia*), komzet gant tro-dro da 50 den (diwar 120 den en holl) e Umatilla en Oregon er Stadoù-Unanet (1977). 

## Gwelet ivez
* Yezhoù penoutiek an Uhelenn
Christopher Browning

**Christopher R. Browning** zo un istorour stadunanat, ganet d’an 22 a viz Mae 1944 e Durham (North Carolina), studiet gantañ al loskaberzh pe ar Shoah. E levr brudetañ eo *Ordinary men*, a studi ennañ bagad 101 an Ordnungspolizei, ar polis alaman, a oa kustum da lazhañ Yuzevien. Hervez a skriv ne oa ket an dud se na diaouled na tud sot-nay gant an naziegezh, nemet tud ordinal eus kêr Hamburg ha ne oant ket bet kavet mat a-walc’h evit monet da vrezeliñ. 
 
## Oberennoù
**The Final Solution and the German Foreign Office : a study of Referat D III of Abteilung Deutschland, 1940–43*, New York : Holmes & Meier, 1978.
**Fateful Months : Essays on the Emergence of the Final Solution*, New York : Holmes & Meier, 1985.
**Ordinary men : Reserve Police Battalion 101 and the Final Solution in Poland*, New York : HarperCollins, 1992.
**The Path to Genocide : Essays on launching the Final Solution*, Cambridge : Cambridge University Press, 1998, 1992.
**Nazi policy, Jewish workers, German killers*, Cambridge ; New York : Cambridge University Press, 2000.
Einsatzgruppen

An **Einsatzgruppen** (un anv alamanek a dalvez kement ha strolladoù oberoù arbennik) a oa bagadoù damsoudardel eus an Trede Reich stag ouzh ar Reichssicherheitshauptamt (RSHA) a veze fiziet enne lazhañ an dud « diezhomm » (yuzevien, komunourien hag o c’homiserien bolitikel, tud a relijion, tsiganed, tud siek) er broioù aloubet er reter (Polonia, Unaniezh Soviedel), hep kemer ar boan d’o barn.

En e levr *Ordinary Men* e studi an amerikan Christopher Browning petra zo bet kaoz da oberoù tud ar 101añ batailhon eus ar polis alaman a zo bet barnet war-lerc’h ar brezel dre m’o devoa lazhadeget Yuzevien e Polonia.
Esau

:*Diwar-benn un den eus ar [[Bibl]] eo ar pennad-mañ. Evit implijoù all, s.o. ar pennad [[Einsatzgruppen]]*


**Esau** (en hebraeg: עֵשָׂו, hebraeg eeun *Esav*, hebraeg tiberiek *Ēśāw*) e oa mab henañ Is'hak ha Rivka, ha breur Jakob e Levr ar C'heneliezh.

Ar stumm Esav a vez implijet gant Job Lec'hvien ha Pêr ar Gall en o zroidigezh eus an Testamant Kentañ embannet gant An Tour-Tan.
Yezhoù yokoutsek

Un isskourr eus ar yezhoù yokek-outiek eo ar **yezhoù yokoutsek** (saozneg: *Yokuts*), ennañ 3 yezh komzet e Norzhamerika er Stadoù-Unanet ha disrannet e meur a rannyezh:
* Yokoutseg
* Palewyamieg
* Yokoutseg an Draoñienn

Aet eo da get ar palewyamieg war a seblant hag en arvar bras emañ ar yezhoù yokoutsek arall.

## Gwelet ivez
* Yezhoù yokek-outiek
1457

*Diwar-benn bloavezh *'1457*' an [[deiziadur juluan]] eo ar bajenn-mañ.*

## Darvoudoù

### Europa

#### Breizh

#### Frañs
### Azia
#### Reter-nesañ

#### Reter-kreiz

#### Reter-pellañ

### Afrika

### Amerikaoù
#### Norzhamerika
#### Suamerika

### Oseania

### Arzoù ha lizhiri
#### Livañ
#### Sonerezh
#### Lennegezh
### Skiantoù ha politikerezh

### Armerzh
### A bep seurt/diasur

## [[:Rummad:Ganedigezhioù 1457|Ganedigezhioù]]

Gwelet ivez :*[[:Rummad:Ganedigezhioù 1457]]*

## [[:Rummad:Marvioù 1457|Marvioù]]

Gwelet ivez:*[[:Rummad:Marvioù 1457]]*
__NOTOC__
Plonevez-Porzhe

**Plonevez-Porzhe** a zo ur gumun eus Bro C'hlazig e kanton Kraozon, e departamant Penn-ar-Bed, e kornôg Breizh.
## Douaroniezh
* Er Porzhe emañ Plonevez.
## Orin an anv
Dont a ra anv ar gêr eus *Plouev* a voe staget *nevez* outañ. Da zisheñvelout ar barrez eus ar Plounevezioù arall e voe ouzhpenn *[[Porzhe]]*, anv ar vroig e-lec'h m'emañ (ul liester kozh eus ar ger *porzh* ez eo).

## Ger-stur ar gumun
"Kalonek ha kreñv"
## Brezhoneg
### Ar Brezoneg er Skol
* 1934-1936: ar c'huzul-kêr a savas a-du gant ar mennad skignet gant al luskad Ar Brezoneg er Skol (ABES) evit kelennadurezh ar brezhoneg er skol.
* D'ar 25 a viz Du 2019 e oa bet votet emezelañ d'ar garta Ya d'ar brezhoneg gant kuzul-kêr ar gumun.

## Istor
### [[Dispac'h Gall]]
* Dekred eus ar 26 a viz Du 1790 war al le ret: e penn-kentañ 1791 e voe graet al le ouzh ar Roue, ar vro hag al lezennoù gant ar person, Le Maître e anv, ha Le Bot, kure.
### 
#### [[Brezel-bed kentañ]]
* Mervel a reas 100 gwaz eus ar gumun abalamour d'ar brezel, eleze 3,15% ag ar boblañs hervez an niveradeg bet graet e 1911.
#### [[Eil brezel-bed]]
* Mervel a reas eizh den ag ar gumun abalamour d'ar brezel.
* Harzet e voe dek den eus ar gumun gant an Alamaned d’an 30 a  viz Even 1944, kaset e voent  d’ar c’hampoù-bac’h en Alamagn, pevar anezhe a varvas du-hont.
* D'ar 5 a viz Eost 1944 e kouezhas un nijerez Lancaster III anvet "Dark Victor", marilhet JB139 ha kodet KC-V eus ar *617th Squadron* eus ar Royal Air Force e pleg-mor Santez-Anna-ar-Palud; lazhet e voe tri nijour, douaret int e bered Douarnenez; unan all a voe tapet d'an Alamaned hag an tri all a zeuas a-benn da achap.

#### Brezelioù didrevadennañ
##### [[Brezel Indez-Sina]]
* Lazhet e voe daou vilour eus ar gumun en Tonkin er Viêtnam.
##### [[Brezel Aljeria]]
* Mervel a reas daou vilour eus ar gumun.
## Monumantoù
* Iliz sant Vilio ().
* Santez-Anna ar Palud ().
* Intron-Varia ar Sklaerded ().
* Maner Moëllien ().
* Maen-sonn Jean-Marie Le Bris.
* Monumant ar re varv e-tal an iliz katolik, luc’hskeudenn ha kartenn-bost.
* Kalvar ar re varv (1914-1918).

## [[Poblañsouriezh]]





## Melestradurezh

## Tud
### Tud bet ganet eno
* 1740: Claude Le Coz, eskob Roazhon e 1791 hervez al lezenn evit keodediñ ar gloer.
* 1901: Marie-Anne Le Minor, diazezourez an ti giz vreizhat "Le Minor".
* 1915: Per-Mari Mevel, skrivagner brezhonek ha saver kanaouennoù.

## Gevelliñ

## Liammoù diavaez

*  Lec'hienn ofisiel
* Plonevez-Porzhe war lec'hienn Geobreizh

## Dave ha notennoù
Plouzeniel

**Plouzeniel** a zo ur gumun eus Bro-Leon e kanton Lesneven, e departamant Penn-ar-Bed, e gwalarn Breizh.

## Douaroniezh

* Eieniñ a ra an Aber-Ac'h e Plouzeniel.

## Anv

* Bernard Tanguy ː **Ploudaniel**, 1310; **Ploedaniel**, *c*. 1330, 1336; **Plebs Danieli**, 1336; **Guicdenyel**, 1528
* Erwan Vallerie ː **Ploudaniel**, 1310; **Plebe Danielis**, **Ploedaniel**, 1336; **Ploedaniel**, 1373; **Plebedaniel**, **Ploueaniel**, 1421; **Ploedaniel**, 1424, 1516; **Guicdenyel**, 1528; **Ploedaniel**, 1630

**Gerdarzh**

Marteze diwar sant Deiniol, anv ur sant eus Kembre eus VI*<sup>vet</sup>* kantved, diskibl da sant Iltud, hag eskob kentañ Bangor.

## Ardamezioù
*Troc'het hag milginet ː ouzh 1, geotet e deir bleunienn aval-douar treustellet en argant nodellek en aour; ouzh 2, en aour e arbenn-karv en sabel*

Sturienn ː Plouzeniel presz bepred

Aozer ː Jean-Edouard Benoiston

Kuzul ar Gumun ː 16 C'hwevrer 1976

## Istor
###### 
*1676: nac'het e voe an distaoliadeg roueel eus miz C'hwevrer 1676 ouzh daou zen eus Plouzeniel, Jean Le Sanquer, bet liorzhour, ha Le Fur, goude Emsavadeg ar Bonedoù ruz.
### [[Dispac'h Gall]]
* Tud eus ar gumun a gemeras perzh en Emgann Kergidu d'ar 24 a viz Meurzh 1793 e-kichen Plougouloum; un dell-gastiz a 7 000 lur a voe paeet gant ar gumun edan 24 euriad.
###### 
#### [[Brezel-bed kentañ]]
* Mervel a reas 158 gwaz eus ar gumun abalamour d'ar brezel, eleze 5,07% ag ar boblañs hervez an niveradeg bet graet e 1911.
#### [[Eil brezel-bed]]
* D'an 18 a viz Even 1940 e kouezhas ur c'harr-nij *[[Supermarine Walrus|Walrus]]* marilhet L2312 eus aerlu ar Rouantelezh-Unanet (*[[Royal Air Force]]*) e Plouzeniel, lazhet e voe e bevar milour.

## Brezhoneg
* D'an 2 a viz C'hwevrer 2007 e oa bet votet ar garta Ya d'ar brezhoneg gant kuzul-kêr ar gumun.

## Monumantoù ha traoù heverk

### Bezioù ar C'hommonwealth e bered ar gumun

Mervel a rejont e-pad an Eil Brezel Bed, d'an 18 a viz Even 1940 pa gouezhas o c'harr-nij (*Walrus* marilhet *L2312*) e Plouzeniel.

## Emdroadur ar boblañs abaoe 1962

## Melestradurezh
## Tud
### Tud bet ganet eno
*1920 : Louis Lichou.
### Tud bet marvet eno
* 1989 : Yvon Marrec, marc'hhouarnour.

### Ardamezeg ar familhoù

## Gevelliñ
## Liammoù diavaez

* Lec'hienn ofisiel Plouzeniel
* Plouzeniel war lec'hienn Geobreizh
* Lec'hienn an etrekumuniezh

## Levrlennadur

* Michel Froger & Michel Pressensé : *Armorial des communes du Finistère*. 2001
* Pol Potier de Courcy : *Nobiliaire et armorial de Bretagne*. Adembannadur Editions des Régionalismes. Cressé. 2011/2014
* Bernard Tanguy : *Dictionnaire des noms de communes, trèves et paroisses du Finistère*. Chasse-Marée. ArMen. 1990
* Erwan Vallerie : *Diazezoù studi istorel an anvioù-parrez. Corpus.* An Here. 1995

## Daveoù ha notennoù
Plegad-Gwerann

**Plegad-Gwerann** zo ur gumun e Breizh e Bro-Dreger, e kanton Plouigno, e departamant Penn-ar-Bed.

## Douaroniezh
* War lez ar stêr Dourdu emañ Plegad-Gwerann.
* Kumunioù amezek : Lanneur ; Gwimaeg ; Plistin ; Tremael ; Plouignio.
## Anv
*B. Tanguy : *Ploegat Gallon*, *c*. 1330, dibenn ar , 1473 ; *Ploeagat Goallen*, 1453 ; *Ploeagat Kergoallon*, 1481 ; *Ploegat Gallon*, 1543; **Plouegat Gouallon'', 1597 ; ''Plouegat Guerant'', 1661.
;Talvoudegezh
*''Ploe-'' + anv den diasur ''Agat'' pe ''Egat'', diwar stummoù kozh ''*Atecatus → Adgat → Azgat''.
*Sant Agapit, merzher roman, en deus kemeret e lec'h dre zamheñvelder.
*Da gentañ anv un aotrou Goallon, savet da varkiz e 1637, ha war e lec'h un aotrou anvet Gwerann.

== Ardamezioù ==
N'ez eus ket evit poent.
===  ===
==== [[Brezel-bed kentañ]] ==== 
* Mervel a reas 72 gwaz eus ar gumun abalamour d'ar brezel, eleze 4,41% ag ar boblañs hervez an niveradeg bet graet e 1911.
==== [[Eil brezel-bed]] ==== 
* Mervel a reas c’hwec’h den ag ar gumun abalamour d'ar brezel.
==== Brezelioù didrevadennañ ====
===== [[Brezel Indez-Sina]] =====
* Mervel a reas daou vilour eus ar gumun.
===== [[Brezel Aljeria]] =====
* Mervel a reas daou vilour eus ar gumun.
== Monumantoù ha traoù heverk ==
* **Iliz Sant Agapit**
<gallery>
Plouégat-Guerrand. Eglise. Porche-inscription.jpg|AVE GRATIA PLENA ... war an tu gin
</gallery>
* **Kastell Gwerann**
* **Monumant ar Re Varv*'
<gallery>
Plouégat-Guerrand. Monument. face.jpg|
Plouégat-Guerrand. Monument. Arrière.jpg|
</gallery>
== Emdroadur ar boblañs abaoe 1962 ==


== Tud ==
=== Ardamezeg ar familhoù ===


== Liammoù diavaez ==

* [https://web.archive.org/web/20160307080628/http://www.geobreizh.bzh/geobreizh/bre/keriou-fichenn.asp?insee_ville=29182 Plegad-Gwerann war lec'hienn Geobreizh]

== Levrlennadur ==
*Pol Potier de Courcy : [https://fr.wikisource.org/wiki/Nobiliaire_et_armorial_de_Bretagne *Nobiliaire et armorial de Bretagne*]
*Bernard Tanguy : *Dictionnaire des noms de communes, trèves et paroisses du Finistère.'' Chasse-Marée. Ar Men. 1990

## Notennoù ha daveoù
Plegad-Moezan

**Plegad-Moezan** a zo ur gumun eus Bro-Dreger e kanton Plouigno, e departamant Penn-ar-Bed, e gwalarn Breizh.
## Douaroniezh
## Anv
## Ardamezioù
## Brezhoneg
### Ar Brezoneg er Skol
* 1934-1936: ar c'huzul-kêr a savas a-du gant ar mennad skignet gant al luskad Ar Brezoneg er Skol (ABES) evit kelennadurezh ar brezhoneg er skol.
## Istor
### [[Dispac'h Gall]]
* Dekred eus ar 26 a viz Du 1790 war al le ret: e penn-kentañ 1791 e voe nac'het al le ouzh ar Roue, ar vro hag al lezennoù gant Goasfuec, person; graet e voe al le gant Cotti, kure.
### 
#### [[Brezel-bed kentañ]]
* Mervel a reas 58 gwaz eus ar gumun abalamour d'ar brezel, eleze 5,69% ag ar boblañs hervez an niveradeg bet graet e 1911.
## Monumantoù ha traoù heverk
* An iliz katolik.
* Monumant ar re varv. E 1920 e voe dioueliet. Luc’hskeudenn.
## Emdroadur ar boblañs abaoe 1962

## Melestradurezh
## Tud
## Gevelliñ

## Levrioù talvoudus

## Liammoù diavaez

* Plegad-Moezan war lec'hienn Geobreizh

## Notennoù ha daveoù
Plouenan

**Plouenan** a zo ur gumun eus Bro-Leon e kanton Kastell-Paol, e departamant Penn-ar-Bed, e gwalarn Breizh.
## Douaroniezh

* Ar stêr Eon a gember gant ar Peñzez e Pont-Eon, etre Plouenan ha Taole.

## Anv

* Bernard Tanguy ː **Plebs Lapidea**, 884; **Plebs Menoen**, 1149-1157; **Ploebenon**, 1277; **Ploumenoven**, **Plouemouven**, 1279; **Plebenoen**, 1306; **Ploebenoen**, 1310; **Ploe Benoan**, c. 1330; **Plebevenan**, 1405; **Ploemenan**, 1453; **Plouevenan**, XVIvet; 
* Erwan Vallerie ː **Plebs Menoen**, 1150; **Plebe Inevoin (lege Menoin)**, 1154; **Ploebenon** ?, 1277; **Ploumenoven**, **Plouenouven**, 1279; **Plebenoen**, 1306; **Ploebenoen**, 1310, 1324; **Ploebenoan**, c. 1330; **Plebevenan**, 1405; **Ploeuenan**, 1427; **Ploeneven**, 1444; **Ploemenan**, 1453; **Ploebenan**, 1467; **Plouenan**, 1516; **Plouevenan**, XVIvet;

**Gerdarzh**

* Bernard Tanguy ː kammgemeradenn etre latin *lapida* ha keltieg *mein*; mes war a seblant diwar anv ur sant Menoen

## Ardamezioù
N'ez eus ket evit ar poent

## Istor
### [[Dispac'h Gall]]
* Dekred eus ar 26 a viz Du 1790 war al le ret: e penn-kentañ 1791 e voe nac'het al le ouzh ar Roue, ar vro hag al lezennoù gant Le Gall, person, ha Le Saint, kure.
* Tud eus ar gumun a gemeras perzh en Emgann Kergidu d'ar 24 a viz Meurzh 1793 e-kichen Plougouloum; un dell-gastiz a 2 000 lur a voe paeet gant ar gumun edan 24 euriad.
### 
#### [[Brezel-bed kentañ]]
* Mervel a reas 120 gwaz eus ar gumun abalamour d'ar brezel, eleze 4,17% ag ar boblañs hervez an niveradeg bet graet e 1911.
#### [[Eil brezel-bed]]
* Mervel a reas pemp den ag ar gumun abalamour d'ar brezel.
#### Brezelioù didrevadennañ
##### [[Brezel Indez-Sina]]
* Mervel a reas ur milour eus ar gumun e 1953.
#### Brezelioù didrevadennañ
##### [[Brezel Aljeria]]
* Mervel a reas daou vilour eus ar gumun.

## Monumantoù ha traoù heverk
*Kastell Kerlaodi.
* Monumant ar re varv e-tal an iliz katolik, luc’hskeudenn.

## Emdroadur ar boblañs abaoe 1962

## Melestradurezh
## Tud
### Tud ganet eno
*1825 : Yann Gere, beleg, sarmoner ha saver kanaouennoù.
### Tud marvet eno

### Ardamezeg ar familhoù

## Gevelliñ
## Liammoù diavaez

* Plouenan war lec'hienn Geobreizh
*  Geologiezh Plouenan
*  Istor Plouenan war Infobretagne
* Glad Plouenan (Ministrerezh ar Sevenadur)
*  tresadennoù eus kalvarioù Plouenan
*  Benjamin Segaller hag e wreg Ella, e-touesk ar re zispellet e-kerzh an eil brezel-bed.
*  dastum mod-kozh an artichaod hag ar « brikoli ».

## Levrlennadur

* Pol Potier de Courcy : *Nobiliaire et armorial de Bretagne*. Adembannadur Editions des Régionalismes. Cressé. 2011/2014
* Bernard Tanguy : *Dictionnaire des noms de communes, trèves et paroisses du Finistère*. Chasse-Marée. ArMen. 1990
* Erwan Vallerie : *Diazezoù studi istorel an anvioù-parrez. Corpus.* An Here. 1995

## Notennoù ha daveoù
Plouziri

**Plouziri** (distaget ) a zo ur gumun eus Bro-Leon, e departamant Penn-ar-Bed, e gwalarn Breizh. Penn kanton e oa betek 2015.

## Douaroniezh
* Ar stêr Elorn a dreuz Plouziri.

## Anv
* Bernard Tanguy ː **Ploederi**, 1173; **Ploeziry**, 1292; **Ploediri**, c. 1330; **Ploueziry**, 1337. 
* Erwan Vallerie ː **Ploederi**, 1172; **Ploeziry**, **Ploesiry**, 1292; **Plebe Diri**, **Ploediri**, 1336; **Ploueziri**, 1337; **Plebedin**, 1363; **Plodidi** ?, 1371; **Ploedrioy**, 1516; **Ploudiry**, 1709.

**Gerdarzh** ː diwar *derv*

## Ardamezioù

## Istor
### [[Dispac'h Gall]]
* Dekred eus ar 26 a viz Du 1790 war al le ret: e penn-kentañ 1791 e voe nac'het al le ouzh ar Roue, ar vro hag al lezennoù gant ar person, Le Bris e anv, ha Le Roux, kure.
### 
#### [[Brezel-bed kentañ]]
* Mervel a reas 64 gwaz eus ar gumun abalamour d'ar brezel, eleze 4,67% ag ar boblañs hervez an niveradeg bet graet e 1911.
#### [[Eil brezel-bed]]
* Mervel a reas dek den ag ar gumun abalamour d'ar brezel.
## Monumantoù ha traoù heverk
* An iliz katolik.
* Monumant ar re varv, luc’hskeudenn.

## Emdroadur ar boblañs abaoe 1962

## Melestradurezh

## Brezhoneg
* D'an 18 a viz Ebrel 2016 e oa bet votet ar garta Ya d'ar brezhoneg gant kuzul-kêr ar gumun.
* D'ar 4 a viz Ebrel 2017 e oa bet roet d'ar gumun al label Ya d'ar brezhoneg live 1.
* E distro-skol 2024 e oa enskrivet er skol Diwan hag er c'hlasoù divyezhek 26 skoliad (40,4 % eus skolidi ar gumun evit a sell ouzh ar c'hentañ derez).

## Tud

### Ardamezeg ar familhoù

## Gevelliñ
## Liammoù diavaez

* Plouziri war lec'hienn Geobreizh

## Levrlennadur
* *Ploudiry : Aux marches de l'Arrée. Son passé. Ses monuments*, 128 p., 1982.
* *Ploudiry : Une histoire au coeur du Plateau*, Marie-Françoise Cloître ha Mein ha diri, 2013.

## Notennoù ha daveoù
Bloavezhioù 1440

### Darvoudoù

*

### Tud dibar

*

### Ijinadennoù, kavadennoù, degasadennoù

Roll ijinadennoù ar bloavezhioù 1440

*
Gwikar

**Gwikar** (distaget ) a zo ur gumun eus Bro-Leon e kanton Landivizio, e departamant Penn-ar-Bed, e gwalarn Breizh.
## Douaroniezh
## Istor
### 
#### [[Brezel-bed kentañ]]
* Mervel a reas 57 gwaz eus ar gumun, eleze 4,62% eus he foblañs e 1911, abalamour d'ar brezel.
#### [[Eil brezel-bed]]
* Merval a reas tri den ag ar gumun abalamour d'ar brezel.
#### Brezelioù didrevadennañ
##### [[Brezel Aljeria]]
* Mervel a reas ur milour eus ar gumun d’ar 24 a viz Du 1956 e Berrouaghia (departamant Aljer).
## Monumantoù ha traoù heverk
* Maner ar Stank, bet savet e 1481 ha bet kempennet e 1670.

Église Saint-Pierre à Plougar, Finistère 07.JPG|An iliz katolik.

* Iliz katolik *Sant Pêr*, bet savet e 1840, en ur viret lodennoù eus an iliz a-gent bet savet etre 1635 ha 1681.
* Karnel eus ar  er vered.

Église_Saint-Pierre_à_Plougar,_Finistère_04.JPG|Monumant ar re varv hag an iliz katolik.

* Monumant ar re varv, luc’hskeudennoù.

## Emdroadur ar boblañs abaoe 1962

## Melestradurezh
## Tud
## Gevelliñ
## Liammoù diavaez

* Gwikar war lec'hienn Geobreizh

## Notennoù ha daveoù
1421

*Diwar-benn bloavezh *'1421*' an [[deiziadur juluan]] eo ar bajenn-mañ.*

## Darvoudoù

### Europa

#### Breizh

#### Frañs
### Azia
#### Reter-nesañ

#### Reter-kreiz

#### Reter-pellañ

### Afrika

### Amerikaoù
#### Norzhamerika
#### Suamerika

### Oseania

### Arzoù ha lizhiri
#### Livañ
#### Sonerezh
#### Lennegezh
### Skiantoù ha politikerezh

### Armerzh
### A bep seurt/diasur

## [[:Rummad:Ganedigezhioù 1421|Ganedigezhioù]]

Gwelet ivez :*[[:Rummad:Ganedigezhioù 1421]]*

## [[:Rummad:Marvioù 1421|Marvioù]]

Gwelet ivez:*[[:Rummad:Marvioù 1421]]*
__NOTOC__
Plougouloum

**Plougouloum** () zo ur gumun e Bro-Leon e kanton Kastell-Paol, e departamant Penn-ar-Bed, e gwalarn Breizh.
## Douaroniezh
## Anv

* Erwan Vallerie (1995) : **Plebs Columbe**, 1019; **Ploecolm**, 1330; **Plebs Columbani**, 1427; **Ploecolm**, 1448; **Plougoulm**, 1516; **Plougouloum**, 1599; **Ploegulm**, 1629; 

## Ardamezioù

* *En gul e goulm nijant en argant ouzh kleiz, ur bodig olivez c'heotet en he beg ; e gab en erminoù.*
**Ardamezioù kanus : *Plougoulm*, "parrez ar goulm", pe "parrez sant Koulm"

## Brezhoneg
;Ar Brezhoneg er Skol
* 1934-1936 : ar c'huzul-kêr a savas a-du gant ar mennad skignet gant al luskad Ar Brezoneg er Skol (ABES) evit kelennadurezh ar brezhoneg er skol.
## Istor
### [[Dispac'h Gall]]
* Dekred ar 26 a viz Du 1790 war al le ret : e penn-kentañ 1791 e voe nac'het al le ouzh ar Roue, ar vro hag al lezennoù gant Lejeune, person, ha Riou, kure.
* 24 a viz Meurzh 1793 : Emgann Kergidu a oa bet eno etre soudarded ar jeneral gall de Canclaux hag emsavidi Leon, a voe trec'het gante. Tud eus ar gumun a gemeras perzh en emgann ; un dell-gastiz a 13 450 lur a voe paeet gant ar gumun edan 24 euriad.
### 
#### [[Brezel-bed kentañ]]
* Mervel a reas 112 gwaz eus ar gumun abalamour d'ar brezel, eleze 4,59% ag ar boblañs hervez an niveradeg bet graet e 1911.
#### [[Eil brezel-bed]]
* Mervel a reas seitek den ag ar gumun abalamour d'ar brezel.
#### Brezelioù didrevadennañ
##### [[Brezel Aljeria]]
* Mervel a reas daou vilour eus ar gumun.
## Monumantoù ha traoù heverk
* Monumant ar re varv er vered, luc’hskeudenn.
## Emdroadur ar boblañs abaoe 1962

## Tud
;Tud bet ganet eno
;* 1840 : Yann-Vari Nedeleg, skrivagner brezhonek.

### Ardamezeg ar familhoù

## Levrlennadur
## Liammoù diavaez

* Plougoulm.bzh
* Plougouloum war lec'hienn Geobreizh
* InfoBretagne
* Lec'hienn Gouel an Eost

## Dave ha notennoù
Bambared

Ar **Vambared** pe Ban-Mâna zo ur genel eus kornôg Afrika. Bevañ a reont e Mali dreist-holl met ivez e Ginea, e Burkina Faso hag e Senegal.

O anv a dalvez "*nac'h ar mestr*".

O yezh, ar bambareg, eo ar yezh a vez komzet ar muiañ e Mali.

Gant ar Vambared eo bet diazezet ar rouantelezhioù a vez graet Rouantelezh Bambara Segou ha Rouantelezh bambara Kaarta anezho.

## Gwelet ivez
### Liammoù diavaez
*  ''Inspiration productions'', produer an teulfilm ''Retour à Yélékéla'', diwar-benn ur gêriadenn e strouezheg Mali
*  Bambara - Joshua Project
Plougonven

**Plougonven** a zo ur gumun eus Bro-Dreger e kanton Plouigno, e departamant Penn-ar-Bed, e gwalarn Breizh.
## Douaroniezh
Kumunioù amezek : Plouigno; Lannéanou; Skrigneg; Ar C'hloastr-Plourin; Plourin-Montroulez; Sant-Martin-war-ar-Maez

## Anv
*Plebs Gonven*, c. 1330 ; *Ploegonven*, dibenn ar  ; *Plogonven*, 1440 ; *Ploegonven*, 1575 (moullet war *[[Le Mirouer de la Mort]]*). Diwar anv brezhonek *Conven*. (cf. B. Tanguy).

## Ardamezioù
## Istor
### 
* Savet e voe ar c'hentañ geriadur brezhoneg bet skrivet, anvet ar c'hatolicon, gant Jehan Lagadeuc, person e Plougonven e 1464.
### [[Dispac'h Gall]]
* Dekred eus ar 26 a viz Du 1790 war al le ret: e penn-kentañ 1791 e voe nac'het al le ouzh ar Roue, ar vro hag al lezennoù gant Kerneau, person, ha Nigeou hag Honerault, kureed.
### 
#### [[Brezel-bed kentañ]]
* Mervel a reas 141 gwaz eus ar gumun abalamour d'ar brezel, eleze 3,42% ag ar boblañs hervez an niveradeg bet graet e 1911.
#### [[Eil brezel-bed]]
* Mervel a reas pemp den ag ar gumun abalamour d'ar brezel.

#### Brezelioù didrevadennañ
##### [[Brezel Indez-Sina]]
* Mervel a reas unnek milour eus ar gumun.
##### [[Brezel Aljeria]]
* Mervel a reas daou vilour eus ar gumun.

## Monumantoù ha traoù heverk

Mezedern201501.JPG

* Maner Mezedern.

Plougonven_Le_monument_aux_morts.jpg

* Monumant ar re varv e-tal an iliz katolik er vourc'h,luc’hskeudenn.
* Monumant ar re varv e-tal iliz katolik ‘’Sant Eutropus .

Plougonven (29) Enclos paroissial 01.JPG|An iliz katolik hag ar c'halvar.
Plougonven_8_L'ossuaire.JPG|Ar garnel.

* Iliz katolik *Sant Erwan*, ar garnel hag ar c'halvar er vourc'h.
* Iliz katolik *Sant Eutropus*, luc'hskeudennoù.
### Kalvar Plougonven

FR-29191 detailcalvaire01.jpg
FR-29191 detailcalvaire02.jpg
FR-29191 detailcalvaire04.jpg


FR-29191 detailcalvaire03.jpg
FR-29191 detailcalvaire05.jpg
FR-29191 detailcalvaire06.jpg


## Emdroadur ar boblañs

## Melestradurezh
## Tud
### Tud ganet eno
*Yehann Lagadeg, oberour ar c'h*[[Catholicon]]*, ganet e deroù ar .
*Yehann an Archer Kozh, oberour *[[Le Mirouer de la Mort|Mirouer ar Marv]]*, -.

### Tud marvet eno
* François de la Tour ː eskob Kerne e 1574, ha Treger e 1583.

### Ardamezeg ar familhoù

## Gevelliñ

## Levrlennadur
* Pol Potier de Courcy : *Nobiliaire et armorial de Bretagne*. Adembannadur Editions des Régionalismes. Cressé. 2011/2014
*Bernard Tanguy : *Dictionnaire des noms de communes, trèves et paroisses du Finistère. Origine et signification*. ArMen - Le Chasse-Marée. Douarnenez. 1990

## Liammoù diavaez

* Plougonven war lec'hienn Geobreizh

## Notennoù ha daveoù
Diskoulm diwezhañ

"An **diskoulm diwezhañ da gudenn ar [[Yuzevien]]**" (alamaneg:*Endlösung der Judenfrage* pe berroc'h *Endlösung*) a veze graet eus diouennañ Yuzevien Europa gant an dud e karg da vare an Trede Reich nazi. Ijinet e oa bet an eufemizm-mañ gant Hermann Göring ha gant Reinhard Heydrich a oa e penn ar *[[Reichssicherheitshauptamt]]*. Ez-ofisiel e komze ar gouarnamant nazi eus "treuzlec'hiañ ar Yuzevien d'ar reter" (alamaneg: *Judenumsiedlung nach Osten*).
Gwener (doueez)

**Diwar-benn an doueez roman eo ar pennad-mañ. Diwar-benn an doueez hellazat sellout ouzh [[Afrodite]].*

**Gwener** a oa doueez ar gened hag ar garantez e relijion ar Romaned kozh. 
Tennañ a ra da Afrodite an Hellened ha da d-Turan an Etrusked.

He far a gaver e relijionoù all : 
* Tlahuizcalpantecuhtli gant an Azteked,
* Kukulcan gant ar v-Mayaed ha Sif er mojennoù nordek.

## Istor ur vojenn
Da gentañ e oa un doueez italek dister a-walc'h, a ziwalle al liorzhoù, strujusaat ar bleunioù ha dareviñ ar plant. N'eo nemet adalek an IIvet kantved kent JK e voe kemmesket gant Afrodite Hellaz, hag e voe roet dezhi perzhioù an doueez hellazat. Goude-se e teuas da vezañ brudet e Roma. 

Er Iañ kantved, pa lavare Julius Caesar e tiskenne e diegezh, ar "gens Julia", eus Eneas, mab da Anchise ha da Wener, e voe reoliet gantañ lidoù-azeuliñ e "c'hourvamm".
Neuze eo e voe gouestlet miz Ebrel d'an doueez, abalamour ma oa koulz dihun an natur, hag ivez, a-hervez, hini ar garantez.

## Hec'h anv
Gant ar Romaned e oa anavezet dindan an anv *[[Venus]]* ha dont a ra an anv *Gwener* eus tro-c'henel latin *Venus*, a zo *Veneris*. Kevatal e oa *Venus*, pe Gwener, da *[[Afrodite]]* ar C’hresianed kozh.

* * [[Gwener anadiomene]] * a vez graet anezhi en oberennoù arzel m'he gweler en he noazh o tont e-maez an dour.

## Kerentiezh
Merc’h e oa da Yaou ha da Zione.
Dimezet e oa da Vulcanus. 

E-touez he bugale:
* Kupidon
* Eneas 
* Eriks

### Karantezioù

Karet he deus doueed ha tud kenkoulz all.

#### Gant doueed

Rediet e voe gant he zad Yaou da zimeziñ gant Vulkan, an doue tort ha divalav.

#### Gant tud

* Anchise, lezvab da roue Troja a oa he c'harantez vras (ne oa ket hini Afrodite, a gare Adonis).

## Oberennoù arzel
Gwelout:
* delwennoù da Afrodite
* livadurioù da Afrodite

## Lennegezh

* Ur pennad diwar he fenn zo el levr De mulieribus claris gant Boccaccio. 
* *La Vénus d'Ille*, gant Prosper Mérimée
* *Venus Anadyomène*, ur varzhoneg gant Arthur Rimbaud.

***Gwener anadiomene***, murlivadur e Pompei, gant Apelles (a greder), kollet abaoe. Tapet e oa bet ar skeudenn a-raok an distruj. 

## Gerioù

* Graet e vez an anv *Venus* (peurvuiañ), pe *Gwener* (a-wechoù) eus 
** ur gaer a blac'h
** un delwenn gwreg dianav, ragistorel alies, ne vern pe neuz a ve dezhi.

* Ar ger binim a deu eus ar ger gallek *venin*, a deu eus an anv Venus. 

* Roet he deus hec’h anv d’an deiz — devezh gouestlet dezhi, ha d’ar blanedenn.

## Poltredoù maouezed en Gwener

File:Bartholomeus van der Helst - Venus met de appel 1664.jpg| *Gwener hec'h aval*, gant Bartholomeus van der Helst (1664)
File:Sebastiano_Ricci_060.jpg| Sebastiano Ricci. 


## Pennadoù kar
* Delwennoù da Afrodite
* Livadurioù da Afrodite

### Liammoù diavaez

* Skeudennoù Gwener war ar pezhioù moneiz en Impalaeriezh roman
* Prosper Mérimée, La Vénus d’Ille, (danevell c'hallek, 1837).
* Gwener er mojennerezh hag en Arz
Bloavezhioù 1520

### Darvoudoù
* Rouantelezh Brunei a voe islamekaet.

### Tud dibar

*

### Ijinadennoù, kavadennoù, degasadennoù

Roll ijinadennoù ar bloavezhioù 1520

*
Bloavezhioù 1530

### Darvoudoù

*

### Tud dibar

*

### Ijinadennoù, kavadennoù, degasadennoù

Roll ijinadennoù ar bloavezhioù 1530

*
Kanol-vor

Ur **ganol-vor** (liester: **kanolioù-mor**) a zo un tremen-mor bageüs strizh a-walc'h etre aodoù, enezennoù, kerreg. Kas a ra alies d'ur porzh-mor.

D'an aliesañ e vez merket ar c'hanoloù a gas d'ar ar porzhioù gant reizhiadoù merkoù. E-touez ar merkoù e kaver an aouezioù-aod (ur savadur pe ur peul savet a-ratozh), tourioù-tan, balizennoù livet liesliv ha boueoù lies o ment. Gouloù pe ijinennoù da gas sonioù a vez implijet evit aesaat ar merdeiñ en noz pe er vrumenn.

## Kanolioù-mor brudet
* Kanol ar Fourn
* Mor Breizh (ur strizh-mor bras eo evit gwir)
* Kanol Sant Jord

## Gwelet ivez
*Sellet ouzh merk kardinal
* strizh-mor
Bloavezhioù 1590

### Darvoudoù
#### Breizh
* Klask a ra Fulup Loren, Dug Mercœur, gouarnour Breizh hag e penn ar C'hevre Katolik, da adlakaat souvereniezh ur Vreizh katolik. Sevel a ra ur gouarnamant breizhat en-dro e Naoned, en em zisklêriañ a ra « Gwarezour an Iliz Katolik ha roman » e Breizh ouzh ar roue protestant gall Herri IV, ha reiñ a ra an titl a « priñs ha dug Breizh » d'e vab. Emgannoù a zo etre partizaned Fulup Loren, kevredet gant ar bagadoù spagnol kaset di gant ar roue Felipe II, ha an arme c'hall, kevredet gant ar Saozon. A-benn ar fin e pleg Fulup dirak Herri IV e 1598, en eskemm da spletoù a bep seurt, en o zouez ur mell sammad a arc'hant.

### Tud dibar

*

### Ijinadennoù, kavadennoù, degasadennoù

Roll ijinadennoù ar bloavezhioù 1590

*
Bloavezhioù 1620

### Darvoudoù
#### Bro-C'hall
* 1620-1629 : e penn an emsavadegoù hugunot emañ ar Breizhad Henri II Roc'han, evit enebiñ ouzh galloud ar roue Loeiz XIII. Trec'het eo gant Richelieu e seziz Ar Roc'hell e 1628. Krennet eo gwrioù ar brotestanted gant Peoc'h Alès e 1629.
### Tud dibar
*

### Ijinadennoù, kavadennoù, degasadennoù

Roll ijinadennoù ar bloavezhioù 1620
*
Bloavezhioù 1680

### Darvoudoù

* 22 a viz C'hwevrer &ndash; Catherine Deshayes Monvoisin, un diouganerez eus Bro-C'hall hag a sevene lidoù du hag a vije bet e penn ur rouedad ampoezonerien a zo barnet e-kerzh  l'"Affaire des Poisons". Rebechet e vez dezhi ha dhe harperien da vezañ kablus eus marv 1000 den d'an nebeutañ. Lakaet eo d'ar marv dre bezañ devet goude-se bet lakaet da gablus eus bezañ ur sorserez. Ouzhpenn anezhi eo bet lakaet d'ar marv 36 den ouzhpenn o dije bet harpet anezhi en he oberennoù fallakr.

### Tud dibar

*

### Ijinadennoù, kavadennoù, degasadennoù

Roll ijinadennoù ar bloavezhioù 1680

*
1533

*Diwar-benn bloavezh *'1533*' an [[deiziadur juluan]] eo ar bajenn-mañ.*

## Darvoudoù

### Europa

#### Breizh

#### Frañs

### Azia
#### Reter-nesañ

#### Reter-kreiz

#### Reter-pellañ

### Afrika

### Amerikaoù
#### Norzhamerika
#### Suamerika
* 15 a viz Du: kemeret eo Cuzco (Impalaeriezh Inka d'ar mare-se) gant lu spagnol Francisco Pizarro.

### Oseania

### Arzoù ha lizhiri
#### Livañ
#### Sonerezh
#### Lennegezh
### Skiantoù ha politikerezh

### Armerzh
### A bep seurt/diasur

## [[:Rummad:Ganedigezhioù 1533|Ganedigezhioù]]

Gwelet ivez :*[[:Rummad:Ganedigezhioù 1533]]*

## [[:Rummad:Marvioù 1533|Marvioù]]

Gwelet ivez:*[[:Rummad:Marvioù 1533]]*

__NOTOC__
Gwikourvest

**Gwikourvest** a zo ur gumun eus Bro Leon e kanton Landivizio, e departamant Penn-ar-Bed, e gwalarn Breizh.

## Douaroniezh

## Anv

* Ogée (1779) : **Guicourvest**
* Marteville & Varin (1843) : **Plougourvest**
* Erwan Vallerie (1995) ː **Plebe Gornest**, 1260; **Ploegorguest**, 1292, c. 1330; **Ploüernest**, 1441; **Ploeourvest**, 1467; **Ploervest**, 1516; **Guicournest**, 1630; **Guycourvest**, 1636; **Guicourvest**, 1779

**Gerdarzh** ː

## Ardamezioù
*Troc'het, milginet ha melionek, ouzh 1 en geot, ouzh 2 en aour karget gant div groazigan en sabel.*

## Istor
### [[Dispac'h Gall]]
* Dekred eus ar 26 a viz Du 1790 war al le ret: e penn-kentañ 1791 e voe nac'het al le ouzh ar Roue, ar vro hag al lezennoù gant ar person, Le Fur e anv.
### 
#### [[Brezel-bed kentañ]]
* Mervel a reas 54 gwaz eus ar gumun, eleze 4,48% eus he foblañs e 1911, abalamour d'ar brezel.
#### [[Eil brezel-bed]]
* Merval a reas pevar den ag ar gumun abalamour d'ar brezel.
#### Brezelioù didrevadennañ
##### [[Brezel Aljeria]]
* Mervel a reas ur milour eus ar gumun d’an 3 a viz Kerzu 1960 en Ain Sefra (departamant Saida).
## Monumantoù ha traoù heverk
* Iliz katolik *Sant Pêr*.

Plougourvest_(29)_Église_10.JPG

* Monumant ar re varv "Da Vugale Guigourvest maro evit ar vro 1914-1918", luc’hskeudennoù.
## Emdroadur ar boblañs abaoe 1962

## Melestradurezh
## Tud

* Yann Pregent, eskob Leon e 1436, kañseller Breizh e 1445, eskob Sant-Brieg e 1450; marvet e sant-Brieg ha beziet en e iliz-veur e 1472.
* Yves M̥orice, pennalvokad ouzh Kambr ar C'hontoù Breizh e 1649; pennprokulor e 1651.

### Ardamezeg ar familhoù

## Gevelliñ
## Liammoù diavaez

## Levrlennadur
* Pol Potier de Courcy : *Nobiliaire et armorial de Bretagne*. Adembannadur Editions des Régionalismes. Cressé. 2011/2014 — Wikisource
* Erwan Vallerie : *Diazezoù studi istorel an anvioù-parrez. Corpus.* An Here. 1995

## Notennoù ha daveoù
Plougin

**Plougin** (distaget: ) a zo ur gumun eus Bro Leon e kanton Plabenneg, e departamant Penn-ar-Bed, e gwalarn Breizh.
## Douaroniezh
## Anv
* Bernard Tanguy ː **Ploueguen**, 1173; **Ploeken**, *c*. 1330; **Ploeguin**, 1371; **Ploueguen**, 1544; 
* Erwan Vallerie ː **Plouegen**, 1172; **Ploueuen**, 1173; **Ploeken**, *c*. 1330; **Ploeguin**, 1371; **Ploeguen**, 1516; **Plou-Kin**, 1636

## Ardamezioù
*Treustellet etre argant hag aour a beder pezh, e zaou peul en glazur; e gab en aour karget gant teir brizhenn erminig en sabel*

## Istor
### [[Dispac'h Gall]]
* Dekred eus ar 26 a viz Du 1790 war al le ret: e penn-kentañ 1791 e voe graet al le ouzh ar Roue, ar vro hag al lezennoù gant ur beleg, nac'het e voe gant ar person hag ar c'hure.
###### 
### 
#### [[Brezel-bed kentañ]]
* Mervel a reas 95 gwaz eus ar gumun abalamour d'ar brezel, eleze 5,00% ag ar boblañs hervez an niveradeg bet graet e 1911.
#### [[Eil brezel-bed]]
* Mervel a reas daouzek den ag ar gumun abalamour d'ar brezel.
* D'an 21 a viz Kerzu 1940 e kouezhas un nijerez Blenheim IV F236 eus *236 Squadron* ar Royal Air Force (aerlu ar Rouantelezh-Unanet) e Plougin; lazhet e voe he zri nijour, beziet int e *[[Bayeux]] War Cemetery*;
* D'ar 26 a viz Gwengolo 1942 e kouezhas ur c'harr-nij Spitfire IX (marilhet BS138) eus aerlu SUA (*[[United States Army Air Forces]]*) e Plougin; e sturier a zeuas a-benn da achap, met tapet e voe e Pariz gant an Alamaned.
## Monumantoù ha traoù heverk

Église Saint-Pierre à Plouguin, Finistère 05.JPG

* Iliz katolik *Sant Pêr*.
* Monumant ar re varv e-tal an iliz katolik, luc’hskeudenn.
## Emdroadur ar boblañs abaoe 1962

## Melestradurezh

## Brezhoneg
### Ar Brezoneg er Skol
* 1934-1936: ar c'huzul-kêr a savas a-du gant ar mennad skignet gant al luskad Ar Brezoneg er Skol (ABES) evit kelennadurezh ar brezhoneg er skol.
### Ya d'ar Brezhoneg
* D'an 11 a viz Kerzu 2008 e oa bet votet ar garta Ya d’ar brezhoneg gant Kuzul-kêr ar gumun.

## Tud
### Ardamezeg ar familhoù

## Gevelliñ

## Liammoù diavaez

* Plougin war lec'hienn Geobreizh
* Ti an Douristed
* Le passé oublié de Plouguin

## Levrlennadur

## Notennoù ha daveoù