open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Krizopraz

Ar **c'hrizopraz** a zo ur maen hanter brizius. Dont a ra an anv eus ar gerioù henc'hresianeg *chrysos*, a dalv “alaouret”, ha *prason*, a dalv “pour”. Ar c'hrizopraz zo un doare eus ar mikrokristal Kouarz Kalkedon hag a zo heñvel evit a sell ar gimiezh, ar fizik hag optik. Kavet e vez krizopraz en aradennad Serpentinit e-kichen Szklary e Polonia pe e Queensland, Aostralia ar C'hornaoueg, Bro-Alamagn, Rusia, Arizona, Kalifornia ha Brazil.
Dumnonia

**Dumnonia** a oa ur rouantelezh vrezhon e mervent Preden. Enni e oa an douaroù hag a zo aet da ober kontelezh Devon hiziv, un darn eus Somerset ha marteze un darn vihan eus Dorset. Diasur eo hec'h harzoù war-du ar reter ha n'eo ket sklaer hag-eñ e oa Kernev-Veur un darn anezhi pe ne oa ket.

## Anv
Dont a ra anv Dumnonia eus anv meuriad an Dumnonii, ur bobl geltiek hag a veve er vro kent aloubadeg ar Romaned. N'eo ket sklaer hag-eñ e oa ur rouantelezh unvan pe ur strollad adrouantelezhioù. War a seblant e oa damzieub Kernev-Veur d'an nebeutañ, marteze peogwir e klote gant meuriad kozh ar g-Cornovii.

*Dumnonia* eo anv latin ar vro met anavezout a reer eilstummoù evel *Damnonia* ha *Domnonia*. *West Wales* e oa anvet gant tud Wessex hag e kembraeg e veze graet *Dyfneint* anezhi, ur stumm hag a adkaver en anv a-vremañ e kembraeg hag e kerneveureg (*Dewnens*).

## Rouaned Dumnonia
N'anavezer ket mat roll rouaned Dumnonia. Meur a anv a gaver er c'hronikoù pe el lignezioù kembreat.

* Cynfawr – a weler e anv war ar maen *Drustanus* e-kichen Fowey e Kernev-Veur.
* Custennyn Gorneu – tad-kozh Arzhur
* Erbin – Tad Geraint 
* Geraint – marteze an den eus Emgann Llongborth
* Cado – meneget e *Buhez St Carannog *

## Fin ar rouantelezh
Niverusoc'h e teue an emgannoù da vezañ etre Dumnonia ha Saozon Wessex er . Kollet e voe ganti e 658 an darn eus Somerset a oa er reter hag en norzh d'ar stêr Parett ha kouezhañ a reas ar peurrest eus ar gontelezh a-vremañ e 710. Aloubet e voe Devon e fin ar  war a seblant. Ar Vrezhoned a oa o vevañ en tu arall d'an Tamar a viras o frankiz betek an .

## Daveoù
*Early British Kingdoms: Kingdoms of the West Country
*Early British Kingdoms: Kings of Dumnonia
* The History Files: Ancient Dumnonia
* The History Files: Post-Roman Celtic Kingdoms: Dumnonia
Klik (yezhoniezh)

Er yezhoniezh e vez implijet an termen **klik** (saoz.: ''click consonant'') war dachenn ar fonetik hag ar fonologiezh evit komz eus ur gensonenn nann-skeventel produet dre serriñ ar genoù e daou lec'h distagañ war un dro en ul lakaet da vont kuit an aer er genoù dre sunañ gant an teod. 

Tost pe dostoc'h eo son ur c'hlik ouzh ur gensonenn dre serriñ pe ouzh ur gensonenn dre daravat hervez al lec'hioù distagañ resis.

Kavet e vez klikoù en holl yezhoù koiek-sanek komzet e su Afrika hag ivez en un nebeud yezhoù bantouek komzet war o zro, evel da skouer ar xhosaeg hag ar zouloueg. Implijet e vezont ivez gant ar hadzaeg hag ar sandaweg komzet e Tanzania hag e dahaloeg, ur yezh kouchitek komzet e Kenya.

Er-maez eus Afrika ne vez kavet klikoù nemet en un doare kevrinnek euis al lardileg komzet en Aostralia, distaget dre kas an aer er-maez eus ar genoù kentoc'h evit davet ar gorzhailhenn evel ma c'hoarvz a-hend-all gant ar c'hlikoù er yezhoù afrikanek.

Kavet e vez sonennoù heñvel ouzh ar c'hlikoù e yezhoù all, evel da skouer ar saozneg, met ne dalvezont ket enne da fonemennoù, da skouer e gresianeg e vez implijet [ǀ] evit nac'hañ.

Setu roll ar c'hlikoù diazez gant bep o arouezenn hervez reolennoù treuzskrivañ al lizherenneg fonetikel etrebroadel:

* [ʘ]: klik diweuz 
* [ǀ]: klik dent
* [ǂ]: klik staon pe kevig-staon
* [ǃ]: klik drekevig pe tro-gin 
* [ǁ]: klik kevig a-gostez 

Ouzhpenn an doare distagadur pennañ e c'hell bezañ ambrouget ur c'hlik gant meur a gendistagadur a eil renk war un dro, da skouer dre c'hwezhañ, dre fri, hugedet, dre fic'hal, hag all. Setu un nebeud skouerioù:

* [ǃk]: Klik drekstaon dre serriñ divouezh, d.s. xhosaeg
* [ǃg͡ɣ]: Klik drekstaon dre fic'hal mouezhiet, d.s. zhuǀ’hõasieg
* [ǃŋ̊ʷ]: Klik drekstaon dre fri gant diweuz rontaet, d.s. dahaloeg
* [ɴǃɢ]: Klik huged rakfriet mouezhiet, d.s. ǃxóõeg
* [ǃk͡x’]: Klik drekstaon dre strakal, d.s. zhuǀ’hõasieg

## Gwelit ivez:
*Kensonenn
* Ur ganaouenn e Xhosa gant Miriam Makeba, gant un displegadenn er penn-kentañ war ar c'hlikoù
Kensonenn dre entarzhañ

Er yezhoniezh e vez implijet an termen **kensonenn dre entarzhañ** (saoz.: ''implosive consonant'') war dachenn ar fonetik hag ar fonologiezh evit komz eus ur gensonenn nann-skeventel ma vez produet a-drugarez d'ur red-aer war-du foñs ar genoù dre izelaat an troc'h-avel kentoc'h evit implijout ar red-aer boas o vont eus ar skevent hag o vont kuit dre ar genoù pe ar fri. 

Kensonennoù dre serriñ eo an darn vrasañ eus ar c'hensonennoù dre entarzhañ, ha ral-kenañ eo kensonennoù entarzhañ dre daravat pe dre fic'hal.

Peurliesañ e vezont mouezhiet, daoust ha ma vez kavet kensonennoù dre entarzhañ divouezh ivez e krongoeg hag e kitcheg (*quiche*) ha dre n'eus arouezenn ispisial ebet evit o zreuzskrivañ e ranker ober gant sin an divouezhiañ, d.s.[ɓ̥].

Merket e vez ar fed ma vez distaget ur gensonenn dre strakal hervez reolennoù treuzskrivañ al lizherenneg fonetikel etrebroadel dre stagañ ur c'hrogig ouzh an arouezenn a diskwel pe hini eo al lec'h distagañ pennañ, da skouer [ɓ].

Kavet e vez fonemennoù dre entarzhañ e 10%-15% eus yezhoù ar bed. Stank-tre e vezont kavet Afrika iskehederel ha stank a-walc'h ivez e gevred Azia hag implijet e vezont ivez en un nebeud yezhoù komzet tro-dro d'an Amazonas. A-hendall e vezont kavet e yezhoù resis zo eus Norzhamerika evel da skouer ar maidoueg hag ar yezhoù mayaeg, hag e sindeg komzet en India. Ne vezont ket kavet e yezhoù Europa nag er yezhoù komzet en Aostralia. 
 
Setu roll ar c'hensonennoù dre dostaat gant bep o arouezenn hervez reolennoù treuzskrivañ al lizherenneg fonetikel etrebroadel:

* [ɓ]: kensonenn diweuz dre entarzhañ mouezhiet 
* [ɗ̪]: kensonenn dent dre entarzhañ mouezhiet 
* [ɗ]: kensonenn kevig dre entarzhañ mouezhiet 
* [ʄ]: kensonenn staon dre entarzhañ mouezhiet 
* [ɠ]: kensonenn drestaon dre entarzhañ mouezhiet 
* [ʛ]: kensonenn hoged dre entarzhañ mouezhiet 

## Gwelit ivez:
* Kensonenn
Paol

**Paol** zo un anv-bihan brezhonek, deuet diwar anv Sant Paol Tarsos, ha hini ar sant brezhon Paol Aorelian.

## Implij
Aliesoc'h e vez trodigezh an anv-bihan gallek Paul eget an anv-bihan orin. 

## Stummoù all
* Pol zo ur stumm all a gaver e Breizh hag e meur a vro europat all, evel Belgia ha Spagn
* furmoù gwregel : *[[Paola]]*, pe *Paolina*.

## E yezhoù all
**[[Paul]]* eo an anv e saozneg ha galleg
***Paulette, Pauline* evit ar merc'hed
**[[Paulus]]* e latin
**Paolo* en italianeg, berranvioù: *Paoletto, Paolino, Paoluccio, Paolico.*
**Furmoù wregel: *Paola, Paoletta, Paolina, Paolica*
**[[Pablo]]* e spagnoleg ha portugaleg
**[[Pavel]]* e ruseg (savet an anv Pavlov diwarnañ) ha meur a yezh slavek all

## Diaoul
Bez ez eo ivez an anv roet d'an diaoul, a vez graet Paolig, Paol Gornek anezhañ. 
*Paolig a Gersatan* a lenner e-barzh Ur Sac'had Marvailhoù. 

## Tud
*Paol Iañ, anv meur a zen

### Sent
Paol zo anv meur a sant. Gwelout Sant Paol.

### Pibien
*Paol Iañ (pab)
*Paol II
*Paol III
*Paol IV
*Paol V
*Paol VI

### Rouaned hag impalaerien
*Paol Iañ Rusia

### Tud all
*Paol ar Flemm (1881-1984), sonaozer 
*Paol Kalvez (1924-2021), skrivagner
*Paol Keineg (g. e 1944), barzh gallek ha brezhonek
*Paol ar Meur (g. e 1960), skrivagner brezhonek

## El lennegezh
**Paol Tirili*, e-barzh ar romant *[[Itron Varia Garmez]]*.

## Anvioù-tiegezh deveret
**Kerbaol*
**Trebaol*

## Lec'hanvadurezh
### E Breizh
Meur a lec'h zo anvet e Breizh war-lerc'h Paol Aorelian :
*Lambaol
*Kastell-Paol
*Kerbaol
**Pont-Paol*, e Plouvorn.

### E broioù all
Kalz lec'hioù all zo anvet diwar anv *Paul Tarsos* avat. Gwelout:
*Saint Paul pe St Paul evit an anvioù saoznek, 
*Saint-Paul evit an anvioù gallek. 

### Er yezhoù all
*São Paulo, er broioù portugalek, evel kêr vrasañ Brazil.
*San Pablo, er broioù spagnolek,
*Sankt Pauli

## Gwelet ivez
* Yann-Baol
Goulven

**Goulven**, **Goulwen**, **Goulc'hen** pe **Goulc'han** zo un anv-bihan brezhonek tennet eus anv sant Goulven, eskob Bro-Leon. **Goulwena** eo ar stumm gwregel.

Tremenet eo evel anv-tiegezh, *Le Goulven* a gaver ivez gant ur stumm gallekaet.

## Tud vrudet
* Goulven Salaun, unan eus pennoù emsavadeg ar paper-timbr e 1675
* Joseph-Golven Tuault de La Bouvrie (1744-1822), kannad er Stadoù Meur 
* Goulven Morvan (1819-1891), beleg, skrivagner ha troour brezhonek
* Goulven Mazeas (1895-1981), emsaver
* Goulven Jacq (1913-1993), skrivagner brezhonek
* Goulven Laurent (1925-2008), istorour ar skiantoù
* Goulven Pennaod (1928-2000), stourmer ha yezhoniour 
* Goulven Madec (1930-2008), doueoniour
* Goulc'han Kervella, (g. 1951), leurenner, komedian ha skrivagner brezhonek
* *Goulven*, unan eus anvioù-pluenn an tresour bannoù-treset Etienne Le Roux
* Goulven Jaouen, kizeller
* Goulven Gallais (g. 1961), skeudennaouer ha grafour
* Goulven Peron, enklasker arbennik war mojenn ar roue Arzhur
* Goulwena an Henaff (g. 1978), kinnigerez skinwel

### Anv-tiegezh
* Joseph Goulven (1886-1972), arbennigour gall war Maroko
* Jérôme Goulven, aktour gall

## Anv-lec'h
* Goulc'hen e Bro-Leon
* Bae Goulc'hen, etre Plouneour-Traezh ha Ploueskad
* Goven, e Bro-Sant-Maloù
* Goulien e Kerne izel
* Skol Sant-Goulven e Sant-Ider, e Bro-Gwitreg
* iliz Sant-Golven e Talbont, e Bro-Sant-Maloù (e-kichen Ploermael)
* chapel Sant-Golven e Kaorel, e Sant-Brieg

## Lennegezh
* *Goulven le goémonier*, romant gallek skrivet e 1932 gant Yves-Marie Rudel ha skeudennaouet gant Zavier Langleiz, Embannadurioù Colbert, Pariz, 1942, 219 p.
Armagh

**Armagh** zo anv saoznek :

*kêr Ard Mhacha e Hanternoz Iwerzhon
*kontelezh Ard Mhacha, zo unan eus c'hwec'h kontelezh Hanternoz Iwerzhon
* meur a gêr en Aostralia, e Kanada hag e Stadoù Unanet Amerika
Cuthred, roue Kent

**Cuðred** pe **Cuthred** a voe roue Kent etre 798 ha 807.

Goude ma voe faezhet emsavidigezh Kent dindan Eadberht III Præn e stalias Coenwulf Cuðred evel ur roue sujet. Hervez ar C'hronik Angl-ha-Saoz e varvas e 807. Goude e seblant e voe staget e rouantelezh ouzh hini Mercia. Ne voe ket kollet he identelezh gantañ, avat rak meur a rouaned a Gent a oa, sujet da Vercia pe Wessex kent ma'z eas da get ar rouantelezh e fin an .

E-pad ren Cuthred e teraouas argadoù ar Vikinged e Kent.

## Gwelet ivez
* Roll rouaned Kent
Mouezh (yezhoniezh)

Er yezhoniezh e vez implijet an termen **mouezh** (saoz.: ''voice'' pe ''voicing'') war dachenn ar fonetik hag ar fonologiezh evit komz eus unan eus an tri ferzh pennañ hervez fonetik an distagañ implijet a-gevret gant an doare distagañ hag al lec'h distagañ evit renkañ ur sonenn. 

Dre vras e reer un diforc'h etre sonennoù **mouezhiet** ma vez lakaet kerden ar vouezh da froumal (d.s. [b, d, g, z]) ha sonennoù **divouezh** (d.s. [p, t, k, s]) ma ne froum ket kerden ar vouezh. Liveoù mouezh etre a c'hell bezañ avat, da skouer **''f**ri* [friː] > *ar **f**ri'' [ar.v̥riː] e rannyezhoù brezhonek zo.

Peurliesañ e vez mouezhiet ur vogalenn daoust ha ma vez implijet ivez vogalennoù divouezh e yezhoù zo, keit ha ma c'hall ur gensonenn bezañ mouezhiet pe divouezh.

Setu parioù fonemennoù kensonennel mouezhiet ha divouezh skouer implijet gant ar brezhoneg m'en devez an diforc'h-se un arc'hwel yezhadurel (gw. « kemmadur »):

## Gwelit ivez:
*Fonadur
*Kensonenn
*Vogalenn
*Lec'h distagañ
*Doare distagañ
Dogfael ap Cunedda

Unan eus mibien Cunedda Wledig ha roue kentañ Dogfeiling e oa Dogfael ap Cunedag. N'ouzer hogozik netra diwar-benn e ren met ar riez a grouas-eñ a badas betek ar  kantved.
Sigismondo Malatesta

Sigismondo Malatesta, pe *Sigismondo Pandolfo Malatesta*, ganet e Brescia d'an 19 a viz Mezheven 1417, ha marvet d'ar 7 a viz Here 1468 e Rimini, a oa condottiero ha kont Rimini en Italia ar . Brudet e oa da vezañ ur brezelour ampart, hogen kriz ha treitour, ken e oa bet lesanvet « bleiz Rimini » (il lupo di Rimini).

## E vuhez
Mab e oa da Pandolfaccio Malatesta. 
E 1465 edo e penn arme Venezia pan eas ar republik da ober brezel d'an Impalaeriezh otoman. 
E 1522 e kemeras Rimini, hogen mont kuit a rankas dirak arme ar pab Adrian VI. 
A-hed e vuhez e stourmas da adkemer Rimini, kavell e diegezh, hag a oa bet aloubet gant armeoù ar pab ha staget ouzh Stadoù ar Pab.
Kensonenn diweuz

Er yezhoniezh e vez implijet an termen **kensonenn diweuz** (saoz.: ''bilabial consonant'') war dachenn ar fonetik hag ar fonologiezh evit komz eus ur gensonenn ganti an diweuz da lec'h distagañ pennañ. 

Setu ar c'hensonennoù diweuz pennañ gant bep o arouezenn hervez reolennoù treuzskrivañ al lizherenneg fonetikel etrebroadel: 

## Gwelit ivez:
* Lec'h distagañ
* Kensonenn
Bannoù Penn-ar-Bed

**Bannoù Penn-ar-Bed** : bannoù a voe krouet gant al lezenn eus an 23 a viz Eost 1790. Setu roll kumunioù Penn-ar-Bed a voe lakaet da benn-bann : Brest, Karaez, Kemper, Kemperle, Landerne, Lesneven, Montroulez ha Pontekroaz. Gant Bonreizh Bloaz III (22 a viz Eost 1795) e voe lamet ar bannoù ; bodet e veze kuzulioù-kanton (ne chome tamm emrenerezh ebet gant kumunioù ar c'hanton).
Le Cri du peuple (kazetenn 1940-1944)

**Le Cri du Peuple** a zo ur gazetenn bemdeziek bet krouet gant Jacques Doriot. Mouezh ar Parti populaire français e oa.
Embannet e voe betek 1944.
Nikippe

**Nikippe** zo anv div vaouez e mojennoù Hellaz kozh:

# **Nikippe**, merc'h da bPelops hag Hippodameia. Pried e oa da Sthenelos ha tri bugel he doe digantañ: Alkyone, Medousa hag Eurystheüs.
# **Nikippe**, unan eus hanter-kant merc'h Thespios ha Megamede. Ur mab a roas da Herakles, Antimac'hos e anv.

## Notennoù
Arar dre dan

Un **arar dre dan** a zo ur benveg labour-douar gant ur c'heflusker. N'eo ket galloudus hag e vez implijet gant un den en e sav.

Implijet dreist-holl e liorzhouriezh, gounid legumaj ha gwezegouriezh (magañ gwez), an arar dre dan en deus ur c'heflusker gwrezel (strilheoul pe diesel), dezhañ un ahel hepken gant div rod, ur seurt stur gant dornelloù-reoliñ evit ar benvegoù douget pe stlejet.

E liorzherezh, an arar dre dan a vez implijet dreist-holl en nevez-amzer evit ragaozañ an douar, labour a vez graet gant ur rañv evit ar re n'o deus arar dre dan ebet.

An Europaiz a ra gant erer dre dan evit o liorzh dezho o-unan, met en Azia, an erer dre dan a zo implijet evel gwir binvioù labour-douar (evit al labour er rizegi (rizegoù) da skouer).

Un arar dre dan a c'hell kaout rodoù, met ar gravellerez dre dan,hag a zo bihanoc'h dre vras n'eus nemet binvioù-tro outi.
Tregrom

**Tregrom** (distaget: ) a zo ur gumun eus Breizh e Bro-Dreger e departamant Aodoù-an-Arvor.
## Douaroniezh
Tregrom a zo bevennet er c'huzh heol hag e tu ar C'houerc'had gant al Leger.

Léguer Viaduc.jpg|Ar Pont Bras, dindan an hent-houarn.
Plage de Trégrom.jpg|Kember al Leger hag ar Froud.

## Anv
**Tregrom**, 1261; **par. de Tregrom**, 1308; **Tregroum**, 1310; **Tregrom**, v. 1330
## Ardamezioù

## Istor
### 
#### [[Brezel-bed kentañ]]
* Mervel a reas 54 gwaz abalamour d'ar brezel hervez monumant ar re varv, da lavaret eo 2,81 % ag ar boblañs hervez an niveradeg bet graet e 1911.
#### [[Eil Brezel-bed]]
* Mervel a reas pemp den ag ar gumun abalamour d'ar brezel, hervez monumant ar re varv.
## Brezhoneg
* D'ar 16 a viz Here 2007 e voe votet ar garta Ya d'ar brezhoneg gant kuzul-kêr ar gumun.
## Monumantoù ha traoù heverk

Trégrom. Menhir de Kerscot.jpg|Peulvan Kerskot
Trégrom. Vêpres. Début XXè.jpg|Iliz Sant-Brandan : ar gousperoù,deroù an 
Trégrom. Eglise. La Messelière.jpg|La Messelière, 1931
Trégrom. Eglise-Enclos-1970.jpg|Iliz-vered, 1970
Trégrom. Eglise-Enclos. JCE-2006.jpg|Iliz-vered
Trégrom. Eglise-porche. JCE-2006.jpg|Iliz-porched
001 Trégrom.JPG
008 Trégrom église Saint-Brandan autel latéral gauche.JPG|Iliz. An aoter meur
005 Trégrom.JPG|Louer Sant Brendan, anvet ivez Arched Sant Brendan gant tud ar vro
Trégrom. Chapelle de Christ.jpg|Chapel Krist
Trégrom. Calvaire de Kergreun.jpg|Kalvar Kergreun
Trégrom. Lavoir et fontaine-1.pdf|Feuntenn ha poull-kannañ


Trégrom. Le Pont Coz cassé.jpg|Ar Pont Kozh torr
Trégrom. Monument aux Morts. 2010-05-05.jpg|Monumant ar Re Varv

## Tud vrudet
### Tud bet ganet eno
* Gwilherm Dubourg, beleg katolik ha skrivagner brezhonek, d'an 13 a viz Mae 1928.
### Ardamezeg ar familhoù
## Emdroadur ar boblañs abaoe 1962

## Melestradurezh
## Traoù bet skrivet; Troioù lavar
* Anatol ar Braz : *Mojenn an Ankou*. : La truie aux sept cochons noirs. 
* *Tregrom,* *e-lec'h emañ an diaoul o chom, hag e-lec'h ar merc'hed 'zo tomm*
* *"Moc'h Tregrom n'eo ket tud int* "! (lavaret gant tud Plounevez (Moedeg)). Evel just, ez eus ur respont : "*Moc'h Plounevez n'eo ket tud int*"
## Liammoù diavaez
## Levrlennadur
## Notennoù ha daveoù
Rannvroioù Italia

E-keñver melestradurezh eo rannet Italia en 20 **rannvro**. Rannet eo ar rannvroioù-se d’o zro e meur a broviñs: da skouer proviñs Siena e rannvro Toskana. Pemp eus an 20 rannvro-se (Traoñienn Aosta, Friuli-Venezia Giulia, Sardigna, Sikilia ha Trentino-Alto Adige) o deus muioc’h a emrenerezh eget ar re all.

## Produadur diabarzh gros

Mammenn: EUROSTAT 2008, a-zivout 2005

## Pennadoù all
Rannvroioù emren‎ Italia 

## Dave ha notennoù
Emdroadurouriezh

* *[[Kelennadurioù an emdroadur|Emdroadurouriezh]]* e bevoniezh
* *[[emdroadurouriezh (antropologiezh)|Emdroadurouriezh]]* en antropologiezh
* *[[emdroadurouriezh (psikologiezh ar fromoù)|Emdroadurouriezh]]* e psikologiezh ar fromoù
Emdroadurouriezh (antropologiezh)

An **emdroadelouriezh**, en antropologiezh, zo ur gelennadurezh a laka bezañs lezennoù peurefedus war ober en istor an Den.

En e ster strishañ ez eo an emdroadurouriezh, un hollad kelennadurioù savet en eil hanterenn an XIXvet kantved gant diazezerien an antropologiezh, en o zouez Lewis Henry Morgan, Edward Tylor, Herbert Spencer ha James George Frazer.
Danvezelouriezh

E prederouriezh, an danvezelouriezh zo ur seurt fizikalouriezh a zifenn ez eo an danvez an dra nemetañ a c'haller lavaret diwar e benn e gwirionez ez eus anezhañ da vat.

Ijinet eo bet ar ger gant Leibniz e 1702, ha kemeret war e gont evit ar wezh kentañ gant La Mettrie wa-dro 1748. Koulskoude, ar c'hentañ danvezelourien, anvet **danvezelourien gwikefreourien**, a oa prederourien eus an Henamzer : Herakleitos, Demokritos, Leükippos, Diogenes, Epikouros, Lucretius.
Tro Breizh (disheñvelout)

**Tro Breizh** (a-wechoù, dre fazi, *an Dro Breizh*), a zo:

*tro-birc'hirinañ ar *seizh sant* brezhon. Gwelout Tro Breizh

*anv ur redadeg war varc'h-houarn. Gwelout Tro Breizh war varc'h-houarn

*anv ur redadeg bigi-dre-lien. Gwelout Tro Breizh gant bigi-dre-lien
François d'Avaugour

**Frañsez Avaogour**, pe **François d'Avaugour** e galleg, ganet en 1462 ha marvet en 1510, a oa mab bastard da Frañsez II, dug Breizh hag e bried kleiz Antoinette de Maignelais.

Savet e oa bet e kastell Naoned a-gevret gant e hanterc'hoar Anna Vreizh.

Kont Goeloù e oa, hag anvet da gont Vertus en 1485.

Dirak Stadoù Breizh e tilezas e wirioù hêrezh war gurunenn Vreizh, pa voe bec'h e 1488-1491.

Gouarnour kêr Sant-Malo eo bet. 

Degemer a eure kolier urzh Sant-Mikael a-berzh ar roue gall.
Enebiñ ouzh e dad a eure pa savas kabaduilh abalamour da Pierre Landais ha war-dro fin ar brezel ouzh ar C'hallaoued. 

## E diegezh
E 1492 e timezas da Madeleine de Brosse, a oa merc'h da Jean de Brosse. mervel a eure o daou vab hag o merc'h en-yaouank.
Mykenai

**Mykenai** (Μυκῆναι *Mykễnai* e henc'hresianeg), pe **Mykene** (Μυκήνη *Mykēnē*), a oa un hen geoded rakhellenek war un dorgenn er biz da blaenenn Argos, er Peloponnesos ha mogerioù bras en dro dezhi, mogerioù a lavarer anezho int *kiklopean* peogwir ez eus anezho pezhiadoù mein bras pounner. 

## Ar vojenn

Hervez ar vojenn e voe savet gant Perseüs, goude ma oa lazhet Akrisios, roue Argos. Pa ranke kêr Argos degouezhout da Berseüs e kavas gwell an haroz lezel ar rouantelezh gant Megapenthes, niz ar roue kozh, ha mont da ziazezañ ur gêr nevez, a voe anvet Mykenai, pe abalamour da bommell e gleze, pe en abeg d'ar c'habell-touseg kavet gantañ war al lec'h. 

## Istor

## Furchadegoù
Anavezet e oa keoded Mykenai abaoe furchadeg 1822 gant ar C'hallaoued. Met Heinrich Schliemann an hini roas da c'houzout e 1876 e oa ur gêr-greñv ha bezioù eus dibenn oadvezh an arem. Diwar neuze ez eus bet meur a furchadeg.
War-lerc'h Schliemann e voe graet kavadennoù all ha gante e voe anataet e oa tud o chom e Mykenai adalek an trede milved gant ur bobl rakhellenek kar-tost da hini Kreta  an amzer-hont.

Ouzh troad ar c'hreñvlec'h e oa ur gêr vras met honnezh n'eo ket bet furchet c'hoazh. 


MaskeAgamemnon.JPG|Maskl aour anvet « maskl Agamemnon », (-XVIe kantved, kelc'h A ar bezioù)
NAMA Balanzas de oro micenicas.JPG|Mentelioù aour, -XVIvet kantved, da bouezañ an eneoù.
Gold in NAMA 31.JPG|Klezeier arem, aour ouzh o dornioù
Mycenaean_bronze_swords.JPG|Klezeier arem, aour ouzh o dornioù


### Ar c'hreñvlec'h

Furchet eo bet dismantroù kreñvlec'h Mykenai penn-da-benn hag hiziv e c'haller gwelout ar palez hag ar voger gant mein bras-bras ("kiklopean" eta) ha gant kalz bezioù.

#### Porzh al Leoned hag ar voger kiklopean

Daou doull zo er voger giklopean evel e Tiryns. 

### Mirdi nevez

Ur mirdi nevez zo bet digoret e-kichenik kêr e 2007.

## Gwelout ivez

## Notennoù
Pierre Landais

**Pierre Landais** (1430-1485) a oa kuzulier da Frañsez II, dug Breizh, hag eñ eo a c'houarne ar vro e-keit ma veze an dug o chaseal pe o vambochat.

Mab e oa da varc'hadourien mezher eus Gwitreg. Da gentañ ne oa nemet ul lakez oc'h ober war-dro dilhad tiegezh an dug. Goude-se e teuas da vezañ paotr an arc'hant ha tailhanter meur ar vro. 

Ton a roas d'ar vourc'hizien, ha d'ar moulerezh ha d'ar micherioù en-dro d'al levrioù. Ennañ e c'haller gwelout pimpatrom ar vourc'hizien pinvidikaet a glask ober o zreuz e-kichen ar briñsed ha roueed.

E 1477 e lakaas herzel e gevezer Guillaume Chauvin, a oa kanseller. 

En 1480, e krouas Skol-veur Naoned. 

Barnet e voe ha kondaonet : krouget e voe d'an 19 a viz Gouere 1485 e Naoned. 

## Levrioù

* Georges Minois. **Anne de Bretagne**. Fayard : Paris, 1999
Yann II (dug Breizh)

**Yann II** (3 a viz Genver 1239 – 18 a viz Du 1305, Lyon) zo bet dug Breizh eus 1286 da 1305), ha kont Richmond (1268-1305).

Mab e oa da Yann  ar Rouz, dug Breizh, ha d'e bried Blanche de Navarre (1226-1283).

## Buhez
Kemer a reas perzh en eizhvet kroaziadeg gant e dad ha sant Loeiz. Houmañ a echuas gant marv ar roue dirak Tunis e 1271. E-keit ha ma teue e dad da Vreizh en-dro, ez eas da Balestina, gant an navet kroaziadeg, moarvat, a oa renet gant e vreur-kaer Edouarzh I, roue Bro-Saoz. 

E 1285 ez eas gant Fulup III, roue Bro-C'hall da vrezeliñ a-enep roue Aragon (Kroaziadeg Aragon). Breur-kaer roue Bro-Saoz e oa hag anvet e voe gantañ da benngabiten Akwitania a zifennas a-enep arme roue Bro-C'hall renet gant Charlez Valois. Met koll e voe Yann II hag aloubet e voe Breizh. Terriñ a reas neuze e gevredad gant Rouantelezh Bro-Saoz ha gwellaat a reas e zarempredoù gant rouantelezh Bro-C'hall. Dimeziñ a reas e vab-bihan a deufe da vezañ Yann III gant Izabel, merc'h Charlez Valois hag e voe graet ur « pairie » eus e zugelezh.

## Dimeziñ ha bugale
Dimezet e oa da Beatris Bro-Saoz (1242 - 1275), merc'h da Herri III hag Éléonore de Provence. C'hwec'h bugel o devoe:
* Arzhur II, Dug Breizh (1262–1312)
* Yann, kont Richmond (c.1266–1334)
* Mari, kontez Saint-Pol (1268-1339)
* Pêr, beskont Leon (1269–1312)
* Blanche (1271–1327)
* Eleonora (1275-1342), abadez Fontevraud (1275–1342)
Yann III (dug Breizh)

**Yann III** (lesanvet **ar Mad**), ganet d'an 8 a viz Meurzh 1286 e Châteauceaux (a zo Champtoceaux hiziv) ha marvet d'an 30 a viz Ebrel 1341 e Caen, da 55 bloaz, a voe dug Breizh adalek 1312 ha kont Richmond adalek 1334.

Mab e oa da Arzhur II, dug Breizh, ha d'e bried kentañ Maria Limojez, beskontez Limojez.

## Dimezioù
Dre deir gwech e timezas ha divugel e chomas koulskoude.

*En 1297 e timezas da Izabel Valois, merc'h henañ Charlez Valois ha Marc'harid Anjev. Daouzek vloaz goude, e 1309, e varvas e wreg, ha setu eñ intañv divugel.

*En 1310 ec'h addimezas e Burgos da Izabel Kastilha, merc'h da Sancho IV Kastilha, roue Kastilha ha León ha d'e bried María de Molina. Izabel a varvas divugel ivez, en 1328.

*Ha Yann III da addimeziñ en 1329, gant Janed Savoia, merc'h nemeti Edouarzh Savoia ha Blanche Bourgogn, merc'h da rouanez Bro-C'hall, Marc'harid Bourgogn. Mervel a reas divugel ivez en 1341.

Kement-se a voe pennkaoz da Vrezel hêrezh dugelezh Breizh o vezañ ma nac'has **Yann III** envel e warlerc'hiad petra bennak ma oa an dug en e dremenvan.
Lors Jouin

**Lors Jouin**, bet ganet *Laurent Jouin* d'ar 26 a viz Mezheven 1960 e Pariz (Bro-C'hall), zo ur c'haner kan-ha-diskan.
Difraosterien Rochdale

Ar **Rochdale Society of Equitable Pioneers (Kevarzhe Difraosterien Reizh Rochdale)**, krouet e 1844, a vez sellet outi peurvuiañ evel ar c'hentañ embregerezh kevelourel deuet da benn, hag a bourvezas an diazez evit al luskad kevelourel a-vremañ. Daoust ma 'z eus tabut war ar fet ma oa da vat o c'hevarzhe ar strollad kentañ a c'haller ober ur gevelouri anezhañ, Difraosterien Rochdale o deus tapet brud evit bezañ savelet **[[Pennaennoù Rochdale]]**, un teskad mennadoù a geveliñ a dalvez da ziazez ar pennaennoù ma vez korvoet kevelourioù dre ar bed hiziv an deiz. Ar patrom lakaet e pleustr gant Difraosterien Rochdale a vez sudiet e korf an Armerzh kevelourel. 
 
## Istor
Kevarzhe Difraosterien Reizh Rochdale a oa ur strollad a 28 gwiader hag artizaned all e Rochdale, Bro-Saoz, a zo bet stummet e 1844. Dre troe muioc'h-mui a labourerien berzhek da baour gant mekanikadur an Dispac'h Greantel, ar vicherourien-se a zivizas en em strollañ evit digeriñ o stal dezho a werzhfe reizhoù boued na oant ket mui evit prenañ paneveti. Tennet ganto kentel eus an taolioù-arnod kent a gevelerezh bet c'hwitet, sevel a rejont Pennaennoù Rochdale bremañ hollvrudet, hag en ur ober pevar miz e strivjont a-benn da zaspugn a-gevret ul lur saoz dre zen a rae un hollad a 28 lur a gevala. D'an 21 a viz Du 1844 e voe digoret ganto o stal gant un dibab treut a amann, sukr, bleud, yod-kerc'h hag un nebeud gouloù-koar. Tri miz diwezhatoc'h e voe ledanaet o dibab dre lakaat ennañ te ha butun, ha dizale e voent brudet evit pourchas madoù naturel uhel o ferzhded.
 
Stal orin an Difraosterien e bali Toad a zo bet graet ur mirdi koun anezhi. 
 
## Liammoù diavaez
* Abadenn ar BBC : Difraosterien Rochdale
* Mirdi Difraosterien Rochdale
* Holloueziadur Columbia : Kevarzhe Difraosterien Reizh Rochdale 
* Ar Skolaj Kevelourel : Difraosterien Rochdale
Kensonenn drek-logigoù

Er yezhoniezh e vez implijet an termen **kensonenn drek-logigoù** (saoz.: ''postalveolar consonant'') war dachenn ar fonetik hag ar fonologiezh evit komz eus ur gensonenn ganti diadreñv al logigoù dent da lec'h distagañ pennañ, da lâret eo e stok pe e tosta korf an teod etre al logigoù dent hag ar staon. 

Setu ar c'hensonennoù drek-logigoù pennañ gant bep o arouezenn hervez reolennoù treuzskrivañ al lizherenneg fonetikel etrebroadel:

## Gwelit ivez
*Lec'h distagañ
*Kensonenn
Kanton ar Roc'h-Derrien

**Kanton ar Roc'h-Derrien** a oa anezhañ ur bastell-vro votiñ eus Breizh, e departamant Aodoù-an-Arvor.

## Kumunioù
Kanton ar Roc'h-Derrien a yae 11 kumun d'ober anezhañ:
* Berc'hed
* Hengoad
* Kawan
* Kemperven
* Koadaskorn
* Mantallod
* Peurid-ar-Roc'h
* Pouldouran
* Prad
* **[[ar Roc'h-Derrien]]**
* Trogeri.
Betek 1974 e oa kumun Lanvezeeg e kanton ar Roc'h.

## Daveoù
*  INSEE, poblañs lezennel kantonioù Aodoù-an-Arvor
Kanton Perroz-Gireg

**Kanton Perroz-Gireg** zo anezhañ ur bastell-vro votiñ eus Breizh, e departamant Aodoù-an-Arvor. N'oa ket bet cheñchet ar c'hanton gant dekred an 13 a viz C'hwevrer 2014.

## Kumunioù
Kanton Perroz-Gireg a ya 9 c'humun d'ober anezhañ :
* **[[Perroz-Gireg]]** ;
* Kervaria-Sular ;
* Louaneg ;
* Pleuveur-Bodoù ;
* Sant-Ke-Perroz ;
* Trebeurden ;
* Tregastell ;
* Trelêvern ;
* An Trevoù.

## Istor

## Daveoù


## Gwelet ivez
Kantonioù Aodoù-an-Arvor | Kumunioù Aodoù-an-Arvor
Michiel de Swaen

**Michiel de Swaen** (ganet e Dukark d'an 20 a viz Genver 1654 – marv e Dukark d'an 3 a viz Mae 1707) a oa ur surjian hag ur barzh eus Flandrez Frañs. 

Unan eus barzhed brudetañ Flandrez e oa er , ha bevañ a rae d'ur mare ma voe staget ar c'horn-bro-se ouzh Bro-C'hall. Pell a-raok na vefe bet unvanet an nederlandeg skrivet, e klaske skrivañ en ur yezh unvan a vije komprenus d'an holl dre an Izelvroioù. Merket eo e varzhonegoù gant ar relijion ha diskouez a reont splann levezon skrivagnerien all evel Jacob Cats ha Joost van den Vondel. A-gevret gant Edmond de Coussemaker ez eo unan eus an dud o deus lezet ur roud don war ar sevenadur nederlandek e Flandrez Frañs. 

Anvet ez eus ur gevredigezh sevenadurel diwar e anv hiziv an deiz e Flandrez Frañs : ar *C'helc'h Michiel de Swaen*.

## Oberennoù
E-touez e skridoù niverus e c'haller menegiñ un droidigezh eus *Le Cid* gant Pierre Corneille, moulet e Dukark e 1694. 

An darn vrasañ eus e oberennoù a voe moulet e Gent pe Brugge; kalz anezho a voe miret en abati Sant Winoc e Bergen, a voe devet da vare an Dispac'h, ha ne chom nemet nebeudig anezho. 

## Notennoù
Brezhonegva

Ar **brezhonegva** pe *ar vro vrezhonek* a vez lavaret eus al lodenn eus Breizh ma vez komzet brezhoneg.

## Harzoù ar brezhonegva
Klasket o deus an istorourien termeniñ an harz etre ar brezhoneg komzet a-gozh hag ar yezhoù romanek (gallaoueg ha galleg) komzet e Reter ar brezhonegva. Koulskoude e oa aesoc'h ober enklaskoù war ar vrezhonegerien pa vezent o vevañ en atantoù tolpet e kêriadennoù. Cheñchamantoù bras a zo bet pa 'z eus bet aet meur a vrezhoneger a-vihanik da chom e kêrioù pe e tiez-retred. Ouzhpenn-se emañ an darn vuiañ eus ar re a zesk ar brezhoneg hiziv o chom er c'hêrioù .

## An harz treset en "Histoire de Bretaigne" ([[1588]])
E eil embannadenn an "Histoire de Bretagne" (1588) savet gant Beltram Argantred e weler kartenn Vreizh gant ul linenn merket enni eus Binig da Escoublac (parrez mamm Ar Baol). Mont a ra al linenn e-kreiz Kastellaodren ha skeiñ a ra etre Korle e Kornôg ha Kintin e Reter, etre Noal-Pondi ha Roc'han, etre Serent ha Malastreg ha e ya a-dreuz d'ar Gwilun en ur lezel ur riblenn etre Azereg hag an aod ha Gwenrann hag an aod ivez.
Tost a-walc'h eus harz etre eskopti Gwened hag hini Naoned emañ al linenn ha setu perak e skrivas Gregor Rostren (1732) e veze "komzet ar brezhoneg e eskopti Gwened nemet e pevarzeg pe pempzeg parrez". 
E keñver ar pezh a vo lakaet war wel en XXvet kantved, n'eus ket ket kalz a cheñchamantoù en Norzh ha kilet he deus al linenn war harzoù departamant ar Mor-Bihan hag al Liger-Atlantel.

## An harz termenet diwar enklask Coquebert de Monbret ([[1806]])
E 1806 e tiskouez an enklask renet gant E. Coquebert de Montbret ne vez ket mui ar brezhoneg komzet e parrezioù Su ar Roc'h-Bernez nemet er Brier hag e riblenn al Liger eus ar Groazig betek ar Baol. Embannet eo bet an enklask e "*Essai de travail sur la géographie de la langue française*" (Pariz : 1831).

## An harz termenet gant [[Paul Sébillot]] ([[1878]]-[[1886]])

## Enklask [[Roparz Hemon]] war implij ar brezhoneg er relijion ([[1928]])

## Liammoù diavaez
* Gwalarn 144-145, Genver-C'hwevrer 1942, ''Pelec'h emañ e gwirionez bevenn ar brezoneg ?'', Fañch Denoual
Loir

**Loir** zo ur ger gallek, hag anv meur a dra:
*ul loen, an hunegan,
*ur stêr, **Loir**, al Lez (stêr) e brezhoneg
*un anv-tiegezh.
	
## Lec’hanvadurezh
### Kêrioù
Meur a gêr treuzet gant al Lez a gaver anv gallek ar stêr enne:
* En Eure-et-Loir : 
** Cloyes-sur-le-Loir, Saint-Maur-sur-le-Loir, . 
* En Loir-et-Cher : 
**Couture-sur-Loir, Montoire-sur-le-Loir, Villiers-sur-Loir
* E Sarthe : 
**La Chartre-sur-le-Loir, Château-du-Loir
* E Maine-et-Loire : 
** Seiches-sur-le-Loir.

### Departamantoù gall
Daou zepartamant gall a deu o anv anezhañ : al Loir-et-Cher hag an Eure-et-Loir.

## Anv-tiegezh
Anv-tiegezh meur a arzour eo, en o zouez:
*Gaston Loir (1868-1922), livour.

## Pennad kar
*Loire, anv gallek ar stêr Liger.
Yann V (dug Breizh)

**Yann V**, lesanvet Yann ar Fur a voe ganet d'ar 24 a viz Kerzu 1389 ha marvet d'an 29 a viz Eost 1442, e maner La Touche e-kichen Naoned, a oa dug Breizh eus 1399 betek 1442.

Mab e oa d'an dug Yann IV ha d'e drede gwreg, Janed Navarra. 

*Lod eus an istorourien, a zalc'h kont eus ren [[Yann Moñforzh]], hag a ra Yann VI anezhañ.*

Dont a reas da vezañ dug pa oa dek vloaz dindan gward dug Bourgogn. Ar peoc'h a reas gant Charlez VI ha gant Olier Klison, enebour e dad. 

E 1404 e trec'has ar Saozon e-kichen Brest. Broc'hañ a reas gant Klison hag e oa war-nes lakaat seziz warnañ, pa varvas egile. Kevredet e oa gant ar C'hallaoued a-enep ar Saozon e diwezh ar Brezel Kant Vloaz met erruout a reas war an dachenn goude emgann Azincourt hepken. Evel-se memes tra e c'hounezas kêr Sant-Maloù (a oa staget ouzh ar rouantelezh neuze) evel ma oa bet divizet en eskemm eus e gevredadenn gant roue Bro-C'hall. Klask a reas goude se chom etre an div gostezenn saoz ha gall : Sinañ a reas skrid-emglev Troyes a lame ar rouantelezh digant Charlez VII, met aotre a roas d'e vreur Arzhur, Konestabl Richemont da vrezeliñ evit ar roue-se.

## Dimeziñ ha bugale

Dimezet e oa da Janed Bro-C'hall (1391-1433), ur verc'h d'ar roue gall Charlez VI, hag a roas seizh bugel dezhañ.
Ngb

Un deirgrafenn latin eo **Ngb**, **ngb** implijet gant meur a yezh komzet en Afrika evit skrivañ ar son kensonennel /ⁿɡ͡b/.
Kensonenn c'hargadenn

Er yezhoniezh e vez implijet an termen **kensonenn c'hargadenn** (saoz.: ''pharyngeal consonant'') war dachenn ar fonetik hag ar fonologiezh evit komz eus ur gensonenn ganti ar c'hargadenn da lec'h distagañ pennañ. 

Ne vez ket implijet kensonenn c'hargadenn ebet gant yezhoù all Europa. E lec'hioù all eus ar bed avat e vezont implijet alies a-walc'h, dreist-holl er yezhoù semitek, kouchitek, berberek, kaokazek ar gwalarn, wakachek ha salichek.

Setu ar c'hensonennoù gargadenn pennañ gant bep a arouezenn hervez reolennoù treuzskrivañ al lizherenneg fonetikel etrebroadel:

## Gwelit ivez
* Lec'h distagañ
* Kensonenn
Kontelezh Dulenn

**Kontelezh Dulenn** (*Contae Átha Cliath* en iwerzhoneg ha *County Dublin* e saozneg) zo ur gontelezh kozh eus reter Iwerzhon, en-dro da Zulenn. 1&nbsp;186&nbsp;159 a dud a oa o chom enni e 2006. Niver an annezidi a sav bremañ da .  

Abaoe 1994 emañ rannet e-keñver melestradurezh e peder c'hontelezh nevez :
:1. Kêr Zulenn
:2. Kontelezh Dún Laoghaire-Ráth an Dúin
:3. Kontelezh Fine Gall
:4. Kontelezh Su Dulenn

## Notennoù
Kontelezh An Longfort

**Kontelezh An Longfort** (*Contae an Longfoirt* en iwerzhoneg ha *County Longford* e saozneg) zo ur gontelezh e-kreiz Iwerzhon. An Longfort (*Longford*) eo kêr-benn ha kêr vrasañ ar gontelezh. 
34&nbsp;361 a dud a oa o chom enni e 2006 hag unan eus kontelezhioù bihanañ Iwerzhon eo. Niver an annezidi a sav bremañ da .  

## Notennoù
Kontelezh An Mhí

**Kontelezh An Mhí** pe *Kontelezh Mí* (*Contae na Mí* en iwerzhoneg ha *County Meath* e saozneg) zo ur gontelezh e reter Iwerzhon, er c’hornôg da Zulenn. An Uaimh (*Navan*) eo kêr-benn ar gontelezh. Ur gêr vras all eo Baile Átha Troim (*Trim*), ar gêr-benn gozh. Ul lodenn eus proviñs kozh Mí e oa ar gontelezh-se gwechall, ha rannet e voe diouti Kontelezh Iarmhí (*Kornôg Mí*) e 1543. 
162&nbsp;831 a dud a oa o chom enni e 2006. Niver an annezidi a sav bremañ da .  

## Notennoù
Kontelezh Uíbh Fhailí

**Kontelezh Uíbh Fhailí** (*Contae Uíbh Fhailí* en iwerzhoneg ha *County Offaly* e saozneg) zo ur gontelezh e-kreiz Iwerzhon. Tulach Mhór (*Tullamore*) eo kêr-benn ar gontelezh. 
79&nbsp;403 a dud a oa o chom enni e 2006. Niver an annezidi a sav bremañ da .  

## Notennoù
Kontelezh An Iarmhí

**Kontelezh An Iarmhí** pe *Kontelezh Iarmhí* (*Contae na Iarmhí* en iwerzhoneg ha *County Westmeath* e saozneg) zo ur gontelezh e-kreiz Iwerzhon. Ul lodenn eus proviñs kozh Mí e oa ar gontelezh-se, krouet e 1543, diwar rannañ Kontelezh An Mhí. An Muillean na gCearr (*Mullingar*) eo kêr-benn ha kêr vrasañ ar gontelezh. E-touez ar c’hêrioù bras all e c’heller menegiñ Áth Luain (*Athlone*).
79&nbsp;403 a dud a oa o chom enni e 2006. Niver an annezidi a sav bremañ da .  

## Notennoù
Kontelezh Loch Garman

**Kontelezh Loch Garman** (*Contae Loch Garman* en iwerzhoneg ha *County Wexford* e saozneg) zo ur gontelezh e gevred Iwerzhon. Loch Garman (*Wexford*) eo kêr-benn ar gontelezh. 
131&nbsp;615 a dud a oa o chom enni e 2006. Niver an annezidi a sav bremañ da .  

## Notennoù

## Liammoù diavaez
* Lec'hiennig e brezhoneg diwar-benn kontelezh Loch Garman
Mor Tirrenia

**Mor Tirrenia**, pe *Mor Tirren* (*Mar Tirreno* en italianeg), zo ul lodenn eus ar Mor Kreizdouar war aodoù kornôg Italia. 
Bevennet eo gant Korsika ha Sardinia er C'hornôg, Liguria en Norzh, aodoù Italia er Reter, ha Sikilia er Su.

3 785 metrad donder zo el lec'h donañ ar mor-se.
Ida

**Ida** zo un anv-bihan danek hag a gaver ivez e meur a vro, hag un anv-lec'h ouzhpenn.

## Mojennoù
* *Ida*, anv an nimfenn, merc’h da roue Kreta, a savas an doue Zeus.

## Tud

### Vvet kantved
* *Santez Ida*, penitiourez, goueliet d’an 3 a viz Du 
### VIvet kantved
* Íte ingen Chinn Fhalad, leanez ha santez iwerzhonat
* Ida, roue Saksoned Bernikia
### IXvet kantved
* *Santez [[Ida Herzfeld]] *, gwreg, mamm, intañvez, e lez Karl Veur, marvet e 825, goueliet d’ar 4 a viz Gwengolo
### XIvet kantved
*Ida de Boulogne, kontez Boulogne, mamm Godefroy de Bouillon.
*Ida von Österreich (1060-1101)
### XIXvet kantved
* Ida Brun (1792-1857), kanerez ha dañserez danat
* Ida Pfeiffer (1797-1858), ergerzhourez aostrian
* Ida Henriette da Fonseca (1802-1858), c'hoariganerez danat,
* Ida von Hahn-Hahn (1805-1880), kontez ha skrivagnerez alaman
* Ida von Reinsberg-Düringsfeld (1815-1876) skrivagnerez alaman
* Ida Göthilda Nilsson (1840-1920), kizellerez svedat.
* Ida McKinley, pried da William McKinley, prezidant drouklazhet SUA
* Ida Aalberg (1858-1915), aktourez finnat
* Ida B. Wells (1862-1931), kazetennerez hag emsaverez evit gwirioù an Afroamerikaned.

### XXvet kantved
* Ida Anak Agung Gde Agung (1921-1999), politikour indonezian
* Ida Auken (1978-), doueoniourez ha politikourez danat
* Ida Bäckmann, skrivagnerez svedat
* Ida Blom, istorourez norgeat
* Ida Corr, sonerez ha kanerez danat
* Ida Dwinger, aktourez danat
* Ida Jessen, skrivagnerez danat
* Ida Marie Lipsius, skrivagnerez alaman
* Ida Lupino (1918-1995) aktourez stadunanat
* Ida Rubinstein, korollerez rus.
### XXIvet kantved
* Ida Ljungqvist

## Skiantoù
* (243) Ida, un asteroidenn eus koskoriad an Heol.

## Lec'hanvioù
Meur a lec'h zo anvet Ida :
* daou venez e mojennoù Hellaz kozh 
** Menez Ida Troia, pe Frigia, ma voe graet e varnadenn gant Paris
** Menez Ida Kreta, ma voe savet Zeus 
* ur stêr, an Ida, e Slovakia.
* ur gêr, Mount Ida, en Arkansas, e SUA.

## Plant
* "Drezenn Menez Ida" (*Rubus idaeus*) eo ar wezenn-flamboez.
Kensonenn ankoue

Er yezhoniezh e vez implijet an termen **kensonenn ankoue** (saoz.: ''epiglottal consonant'') war dachenn ar fonetik hag ar fonologiezh evit komz eus ur gensonenn ganti ar ankoue da lec'h distagañ pennañ. 

Ne vez ket implijet gensonenn ankoue gant yezhoù Europa. E lec'hioù all eus ar bed avat e vezont implijet alies a-walc'h, dreist-holl er yezhoù semitek hag ar yezhoù berberek hag ivez ar yezhoù kaokazek, wakachek ha salichek.

Setu ar c'hensonennoù gourlañchenn pennañ gant bep a arouezenn hervez reolennoù treuzskrivañ al lizherenneg fonetikel etrebroadel:

## Gwelit ivez:
*Lec'h distagañ
*Kensonenn
Rudolf Schenker

**Rudolf Schenker** a oa bet ganet d'an 31 Eost 1948 e Hildesheim, Alamagn.

Gitarour ar strollad hard rock Scorpions eo.

Breur Michael Schenker, gitarour MSG eo.
Scorpions

**Scorpions** zo ur strollad sonerien hard rock, eus Hannover en Alamagn. E 1972 e oa bet savet o fladenn gentañ ganto. Brud o deus er bed a-bezh, dreist-holl abaoe ar bloavezhioù 80, a-drugarez da ditloù evel *[[No One Like You]]* e 1982 pe *[[Rock You Like a Hurricane]]* e 1984 hag ivez kanaouennoù o anv *[[Still Loving You]]* ha *[[Wind of Change]]* e 1990. 

Er bloavezhioù 1990 n'o doa ket bet ar memes berzh ha ret eo bet gortoz ar bloavezhioù 2000 evit gwelet ar brud o tistreiñ adarre, dreist-holl gant sonadegoù dispar evel hini Wacken e 2006, e-kichen Hambourg (62 000 arvester) pe "Festival hañv Kebek" dirak ur 80 000 a dud bennak 

## Roll sonerien

## Roll pladennoù

## Liammoù diavaez
* Lec'hienn ofisiel
Klaus Meine

**Klaus Meine** a oa bet ganet d'ar 25 Mae 1948 e Wedemark, Hanover, Alamagn.

Kaner ar strollad Scorpions eo.

## Liammoù diavez
*Pennad-kaoz gant Klaus Meine
*
Menez Ida (Kreta)

**Menez Ida**, anvet hiziv **Menez Psiloritis** (gresianeg Ψηλορείτης, "menez uhel"), eo menez uhelañ Kreta. Eno e oa bet desavet an doue Zeus gant an nimfenn Ida.

Ur menez Ida all a oa e Troia.
Kensonenn gilbleg

Er yezhoniezh e vez implijet an termen **kensonenn gilbleg** (saoz.: ''retroflex consonant'') war dachenn ar fonetik hag ar fonologiezh evit komz eus ur gensonenn a zistager o plegañ war-gil penn an teod en ur dostaat anezhañ da ziadreñv al logigoù dent. 

Tro-dro 20% eus yezhoù ar bed a ra gant kensonennoù kilbleg. Daoust m'eo ral o implij dre vras e yezhoù Europa e vezont kavet stank e svedeg ha norvegeg ha kavet e vezont ivez e poloneg hag e ruseg. Ne vezont ket implijet nemeur e yezhoù Amerika nag e yezhoù Afrika. Implijet e vez kensonennoù kilbleg dreist-holl en India ma reer "kensonennoù penn" anezhe, koulz ha gant ar yezhoù indezaryek evel ar banglaeg hag an hindeg hag er yezhoù dravidek evel an tamileg. Implijet e vezont ivez er yezhoù komzet tro-dro da India, evel e sinaeg mandarinek, javaeg ha vietnameg. Diouzh an tu all e vezont implijet alies ivez gant yezhoù Aostralia ha yezhoù kornôg ar Meurvor habask. 

Setu ar c'hensonennoù kilbleg pennañ gant bep a arouezenn hervez reolennoù treuzskrivañ al lizherenneg fonetikel etrebroadel:

## Gwelit ivez:
* Taol tarzh
* Lec'h distagañ
* Kensonenn
Sapfo

**Sappho**, **Sapfo** pe **Safo** (henc'hresianeg attek: Σαπφώ [sapːʰɔː], henc'hresianeg eoliek: Ψάπφω [psapːʰɔː]) a oa ur varzhez hag a veve e Mytilene, kêr-benn Lesbos, er VIIvet kantved kent JK. E Lesbos, e Mitilene pe en Eresos e oa bet ganet, etre –630 ha –612, ha marvet war-dro –570. 

He barzhonegoù a veze meulet en Henamzer n'int ket deuet betek ennomp, nemet unan en he hed, ha tammouigoù eus re all. He brud avat zo brasoc'h evit biskoazh.

## He buhez
Krediñ a reer e oa merc'h da Skamander ha Kleis, hag he doa tri breur. Dimezet e oa. Atav e chomas en enez Lesbos, war -bouez ur pennad harlu e Sikilia, da dec'hel rak un dañjer dianav, war-dro -604, ha distreiñ a eure e -581.
Savet he devoa ur bagad merc'hed gouestlet da gehelidigezh Afrodite, ma veze mesket barzhoniezh ha sonerezh. Hir e voe he buhez.

## Menegoù el lennegezh
### E saozneg
* Lord Byron a ra anv anezhi e poz XXXIX *[[Childe Harold's Pilgrimage]]* :

:::*And onward viewed the mount, not yet forgot,*
:::*The lover's refuge and the Lesbian's grave.*
:::*Dark Sappho! could not verse immortal save*
:::*That breast imbued with such immortal fire?*

### E galleg
* Charles Baudelaire a ra kemend-all e *[[Les Fleurs du mal]]*.
* Renée Vivien he deus troet unan eus he barzhonegoù en he doare :

:::*L'homme fortuné qu'enivre ta présence*
:::*Me semble l'égal des dieux, car il entend*
:::*Ruisseler ton rire et rêver ton silence,*
:::*Et moi, sanglotant,*

:::*Je frissonne toute et ma langue est brisée :*
:::*Subtile, une flamme a traversé ma chair*
:::*Et ma sueur coule ainsi que la rosée*
:::*Âpre de la mer ;*

:::*Un bourdonnement remplit de bruits d'orage*
:::*Mes oreilles, car je sombre sous l'effort,*
:::*Plus pâle que l'herbe, et je vois ton visage*
:::*À travers la mort...*
— Renée Vivien, *Sapho*.

## Levrlennadur
* BARNARD Mary, *Sappho: A New Translation*, University of California Press, 1999 
* BARNSTONE Willis, *Sappho and the Greek Lyric Poets*, Pantheon, 1988 
* BLISS Carmen (1907), *Sappho: 100 Lyrics* Lenn en-linenn
* CAMPBELL D. A., *Greek Lyric  : Sappho – Alcaeus*, Loeb Classical Library, 1989 
* CARSON Anne, *If Not, Winter: Fragments of Sappho*, Virago Press, 2003 
* DUBOIS Page, *Sappho Is Burning*, University of Chicago Press, 1995 
* LOBEL E. & PAGE Denys L., *Poetarum Lesbiorum fragmenta*, Oxford University Press, 1955 
* RAYOR Diane, *Sappho's Lyre: Archaic Lyric and Women Poets of Ancient Greece*, University of California Press, 1992 
* WILLIAMSON MArgaret, *Sappho's Immortal Daughters*, Harvard University Press, 1995 

## Liammoù diavaez

* ''Aoidoi''
* ''Elpenor Anthology: Sappho''
* ''The Poems of Sappho'' Troidigezh gant Edwin Marion Cox (1925)
* ''Sappho and the World of Lesbian Poetry'' Prezegenn gant ar c'helenner William Harris
* ''The sound of Sappho?'' Enrolladenn MP3eus 5 arroud e gresianeg

## Notennoù ha daveennoù
Hekabe

**Hekabe** (*Εκάβη /Hekabe* e henc'hresianeg, *Hecuba* e latin), a oa gwreg Priamos, roue Troia, hervez mojennoù Hellaz kozh. 


Hecuba and Polyxena LACMA 73.3.jpg|*Hekabe ha [[Polyksene]]*, gant Merry-Joseph Blondel (1781-1853).


Eus Frygia e oa hervez an doare. Dymas (pe Kisseas) e oa anv he zad, hag Eunoe hini he mamm, a oa merc'h d'an doue-stêr Sangarios, penn-stêr Frygia. C'hoar e oa da d-Theano.

## Mab Apollon
Apollon a gouskas ganti hag ur mab he doe a voe anvet Troilos. Hervez ur beleg ne vije ket distrujet kêr d-Troia gant ma c'hallje Troilos mont betek e ugent vloaz. Lazhet e voe gant Ac'hilleüs e-pad brezel Troia.

## Hanter-kant mab all
Hanter-kant mab he dije bet ivez digant ar roue Priamos, hervez Homeros. An holl anezho, hag Hektor en o zouez, a voe lazhet e-pad brezel Troia, pe war-lerc'h, ma voe debret o mamm gant ar glac'har. Hi ne varvas ket, ha pell amzer e voe klasket. Gant Odysseüs e voe kavet e-touez bezioù he bugale, ha kemeret gantañ da sklavez. 

Kent mont e lonkas ludu korf he mab Hektor, evit nad afe ket gant e enebourien, ha gwelout a reas he mab-bihan o vervel, ha hi eo a renas an obidoù. Hervez barzhed zo ivez e welas lazhañ he merc'h Polyksene war bez Ac'hilleüs.
Buhez ezdouarat

**Ar vuhez ezdouarat** zo ur seurt buhez diwanet e diavaez an Douar, en ur bed all. E vezañs n'eo nemet ur vartezeadenn o vezañ ma n'eus prouenn ebet eus ur vuhez ezdouarat a vije bet degemeret gant kumuniezh ar skiantourien. 

Krediñ a ra ar pep brasañ eus ar skiantourien, ma'z eus buhez e diavaez an Douar, ez eo diwanet en ur feson distag, e lec'hioù disheñvel eus an hollved. Hervez ur vartezeadenn all (panspermia) e c'hallfe ar vuhez bezañ diwanet en ul lec'h ha goude se bezañ en em strewet eus an eil ezplanedenn d'eben. An eil martezeadenn ne'z a ket a-enep egile. Studi ar vuhez ezdouarat zo anvet astrobevoniezh. Ar vuhez ezdouarat a c'hallfe c'hoarvezout eus boudoù speredek evel eus bakteri. 

E-touesk al lec'hioù a c'hallfe ar vuhez bezañ diorroet enne emañ Meurzh, loarennoù Yaou ha Sadorn (Da skouer Europa ha Titan), ha n'eus ket pell Gliese 581 c, zo an ezplanedenn anavezet nemeti zo e takad annezus e steredenn hag he dije dour er stad liñvel war he gorre, evit ar mare.

## Notennoù
Menez Ida (Troia)

**Menez Ida** a oa ur menez en Anatolia, nepell diouzh kêr Troia, ma voe savet kêr Dardania gant Dardanos ha ma oa bet graet e varnidigezh gant Paris. Graet e vez Kazdağı anezhañ e turkeg hiziv, ar pezh a dalvez "Menez ar waz", *Kaz Dağları,* pe *Karataş Tepesi*). Emañ e gwalarn Turkia, e gevret dismantroù Troia, tost da aod norzh Pleg-mor Edremit.

Ur menez Ida all a zo e Kreta.

## Liammoù diavaez
* *[https://web.archive.org/web/20110930180300/http://www.diplomat.com.tr/sayilar/s19/yazilar/s19-17.htm Kaz Dağı: The magic mountain]*, pennad gant Recep Peker Tanıtkan en *Diplomat magazine*, Ankara, miz Mae 2006.
* Çoban, Ramazan Volkan. *[http://www.academia.edu/1762923/Ida_Dagindan_Kaz_Dagina_Yore_Anlatilarinin_Karsilastirmali_Mitoloji_Tarafindan_Incelenmesi.htm İda Dağı'ndan Kaz Dağına; Yöre Anlatılarının Karşılaştırmalı Mitoloji Tarafından İncelenmesi]*, III. Ulusal Kazdağları Sempozyumu (Balıkesir, 2012)

## Notennoù