open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
1911

*Diwar-benn bloavezh *'1911** an [[deiziadur gregorian]] eo ar bajenn-mañ.''

== Darvoudoù ==
* [[8 Meurzh|8 a viz Meurzh]]: lidet eo [[Devezh etrebroadel ar merc'hed]] evit ar wech kentañ.


=== Europa ===

==== Kenvarc’had ====

==== Breizh ====
* [[22 C'hwevrer|22 a viz C'hwevrer]]: distro [[Jarl Priel]] da [[Priel|Briel]] goude ma voe achu e amzer martolod er morlu [[Bro-C'hall|gall]].
* Fiziet eo penn ar gelaouenn [[Feiz ha Breiz]] en abad [[Yann-Vari Perrot]].
* Krouidigezh [[Strollad Broadel Breiz|Strollad Broadel Breiz (Parti National Breton)]] gant [[Camille Le Mercier d'Erm]] en e benn.
* Diskrog-labour bras paotred an Douar-Nevez e [[Kankaven]]. Ar genwerzherien hag an armatourien hag a oa o chom er vourc'h a za kuit da vezañ o chom e Sant-Maloù.
* [[4 Gwengolo|4 a viz Gwengolo]]: tapet rekord ar bed an [[uhelder]] (3 950 m) gant ar nijer [[Bro-C'hall|gall]] [[Roland Garros]] goude dibradañ diouzh traezhenn [[Kankaven]].
* [[15 Here|15 a viz Here]]: enaouet evit ar wech kentañ [[tour-tan ar Gazeg]], er [[mervent]] da [[Enez-Eusa]].
* [[29 Here|26 a viz Here]]: 
** lid staliañ [[monumant Unanidigezh Breizh ha Bro-C'hall]] kizellet gant [[Jean Boucher (kizeller)|Jean Boucher]] (e [[Roazhon]]);
** krouet eo [[Unvaniez Arvor]] (**F**édération **R**égionaliste de **B*'retagne e galleg) gant [[Jos Parker]] e [[Roazhon]] goude un disrann e diabarzh an [[Kevredige Broadel Breiz|URB]].

==== Frañs ====

=== Azia ===
==== Reter-nesañ ====

==== Reter-kreiz ====
====Iskevandir indezat====


==== Reter-pellañ ====

=== Afrika ===

=== Amerikaoù ===
==== Norzhamerika ====
===== Stadoù-Unanet =====
Annezañ a ra ar studioioù sinema kentañ, an Nestor Studios, e [[Hollywood]].

==== Suamerika ====
===== [[Mec'hiko]] =====
* [[7 Meurzh|7 a viz Meurzh]]: dispac'h er vro.

=== Oseania ===

=== Arzoù ha lizhiri ===
==== Livañ ====
* 25 a viz Kerzu : ganedigezh [[Louise Bourgeois]], arzourez c'hall bet broadet [[Stadoù-Unanet Amerika|amerikan]] da c'houde

==== Sonerezh ====
====Lennegezh====
==== Sinema ====

=== Skiantoù ha politikerezh ===
* [[14 Kerzu|14 a viz Kerzu]]: tizhet eo [[Pennahel ar Su]] (pe [[Pol Su]]) evit ar wech kentañ, ergerzhadenn renet gant [[Roald Amundsen]].

=== Armerzh ===

=== Sport ===
===A bep seurt/diasur===

== [[:Rummad:Ganedigezhioù 1911|Ganedigezhioù]] ==

Gwelet ivez :*:Rummad:Ganedigezhioù 1911*

== [[:Rummad:Marvioù 1911|Marvioù]] ==

* [[26 Du]] : [[Paul Lafargue]]

Gwelet ivez:*:Rummad:Marvioù 1911''
__NOTOC__
1901

__NOTOC__

*Diwar-benn bloavezh *'1901*' an [[deiziadur gregorian]] eo ar bajenn-mañ.*

## [[Afrika]]
## [[Azia]]
### [[Iskevandir Indez]]
### [[Reter-Kreiz]]
### [[Reter-Nesañ]]
### [[Reter-Pellañ]]
## [[Europa (kevandir)|Europa]]

*10 a viz Kerzu : kentañ gwech ma voe deroet ar Prizioù Nobel.

* 10 a viz Meurzh : krouidigezh Stade Rennais Football Club.
* Gwengolo: krouidigezh Goursez Breizh.
## [[Norzhamerika]]
## [[Okeania]]
## [[Suamerika]]
## [[Arz]]où
### [[Lennegezh]]
### [[Livouriezh]]
### [[Sinema]]
### [[Sonerezh]]
## Armerzh
## [[Politikerezh]]
## [[Skiant]]où
*An europiom zo digenvezet a-douez ar samariom gant ar c'himiour gall Eugène-Anatole Demarçay (1852-1903)]].
## [[Sportoù]]
## Darvoudoù all

## [[:Rummad:Ganedigezhioù 1901|Ganedigezhioù]]
*E Lambal : Yann Sohier, skolaer hag emsaver, krouer al luskad Ar Falz ha tad Mona Ozouf.
## [[:Rummad:Marvioù 1901|Marvioù]]
* 22 a viz Genver : Victoria, rouanez ar Rouantelezh-Unanet.
1905

__NOTOC__

*Diwar-benn bloavezh *'1905*' an [[deiziadur gregorian]] eo ar bajenn-mañ.*

## [[Afrika]]

## [[Amerika]]
### [[Norzhamerika]]
### [[Kreizamerika]]
### [[Suamerika]]

## [[Azia]]
* 2 Genver : e-kerzh ar brezel etre Japan ha Rusia, Port Arthur zo kemeret digant Rusia gant an amiral japanat Tōgō Heihachirō (1848-1934).
* 27 Mae : faezhet eo Rusia gant Japan en Enez Tsushima, er strizh-mor etre Japan ha Korea.

### [[Iskevandir Indez]]
### [[Reter-Kreiz]]
### [[Reter-Nesañ]]
### [[Reter-Pellañ]]

## [[Europa (kevandir)|Europa]]
* 7 Mezheven : dispartiet eo Norvegia diouzh Sveden.

* 7 Meurzh : krouidigezh Bleun Brug.
* 10 Gwengolo : krouidigezh Gouel ar Rouedoù Glas e Konk-Kerne.
* 12 Gwengolo : krouidigezh ar Bleun Brug, kevredigezh sevenadurel katolik, gant Yann-Vari Perrot.
* Kroudigezh ar gelaouenn Dihunamb gant Loeiz Herrieu.
* 18 Du : peñse ar vag-dre-dan *[[Hilda]]* e-tal Sant-Maloù.

* Embann a ra Ministr an C’helenn Publik ez eo ar brezhoneg un *dialecte* hag ur *barbare relique d'un autre âge*.
* 2 C'hwevrer : embannet eo kentañ niverenn ar gelaouenn *[[La Semaine de Suzette]]* o tiskouez...Bécassine.
* 10 Eost : kentañ kendalc'h esperantek etrebroadel e Boulogne-sur-Mer e Bro-C'hall.
* 9 Kerzu : votet eo al lezenn dispartiañ ar Stad diouzh an Iliz.

* 22 Genver : e Sankt-Peterbourg, war-dro 200 den a gollas o buhez ha 800 den a voe gloazet e moustrerezh ar « Sul ruz » (ruseg : Кровавое воскресенье, « Sul gwadek ») ; penn-kentañ an dispac'h a badas betek 1907 e voe an darvoud.
* 3 Meurzh : an tsar Nikolaz II a asant krouiñ ur vodadenn dilennet, an Douma.

## [[Okeania]]

## [[Arz]]où
### [[Lennegezh]]
### [[Livouriezh]]
### [[Sinema]]
### [[Sonerezh]]

## [[Armerzh]]

## [[Politikerezh]]

## [[Skiant]]où

## [[Sportoù]]

## [[:Rummad:Ganedigezhioù 1905|Ganedigezhioù]]
* 3 Ebrel : Anjela Duval, barzhez hag emsaverez.
## [[:Rummad:Marvioù 1905|Marvioù]]
* 9 Genver : Louise Michel, e Marselha.
1909

*Diwar-benn bloavezh *'1909*' an [[deiziadur gregorian]] eo ar bajenn-mañ.*

## Darvoudoù

### Europa

#### Breizh
* Goulenn a ra kannad ar Mor-Bihan, Paul Guyesse ouzh ministr an Deskadurezh ma vo kelennet ar brezhoneg.

Gwelet ivez : Disklêriadurioù pennadurezhioù

#### Frañs

### Azia
#### Reter-nesañ

#### Reter-kreiz
#### Iskevandir indezat

#### Reter-pellañ

### Afrika

### Amerika
#### Norzhamerika
##### Stadoù-Unanet
#### Suamerika
* 8 a viz Gwenholon: sinet eo Feur-emglev Rio de Janeir (19O9) etre Brazil ha Perou.

### Okeania

### Arzoù ha lizhiri
#### Livañ
#### Sonerezh
#### Lennegezh
#### Sinema

### Skiantoù ha politikerezh

### Armerzh

### Sport
### A bep seurt/diasur

## [[:Rummad:Ganedigezhioù 1909|Ganedigezhioù 1909]]
* 3 C'hwevrer : Simone WEIL, prederourez c'hall

## [[:Rummad:Marvioù 1909|Marvioù 1909]]

__NOTOC__
1910

*Diwar-benn bloavezh *'1910*' an [[deiziadur gregorian]] eo ar bajenn-mañ.*

## [[Afrika]]

## [[Amerika]]
### [[Norzhamerika]]

* 18 Du : emsavadeg a-enep diktatouriezh ar jeneral Porfirio Díaz (1830-1915).
### [[Kreizamerika]]
### [[Suamerika]]

## [[Azia]]
#### [[Reter-Nesañ]]
#### [[Reter-Kreiz]]
#### [[Reter-Pellañ]]
#### [[Iskevandir Indez]]

## [[Europa (kevandir)|Europa]]

* 7 C'hwevrer : ne vo den ebet ken o chom e-barzh tour-tan Tevenneg, a-vaez da Veg ar Vann, adalek an deiziad-mañ, ken fall m'eo e vrud (tasmantet a-hervez).

* 20 Genver : glav-pilh a ra en hanterenn hanternozel ar vro ; beuzet eo kreiz-kêr Pariz.

* 1 Genver : krouidigezh ar sindikad anveliour CNT (*Confederación Nacional del Trabajo*) e Barcelona.

* 5 Here : embannet eo ar republik.

## [[Okeania]]

## [[Armerzh]]

## [[Arz]]où

## [[Politikerezh]]

## [[Skiant]]où

## [[Sport]]où
* 1 Genver : kentañ Tournamant ar pemp broad (Rugbi XV).

## [[:Rummad:Ganedigezhioù 1910|Ganedigezhioù 1910]]
* 31 Gouere : Yann Kerlann, e Montroulez, skolaer, krouer ar skol vrezhonek kentañ e Plistin.
* 29 Genver : Maurice Joyeux, diveliour brudet a Vro-C'hall
* 6 Kerzu : Jakez Konan, skrivagner brezhonek.

## [[:Rummad:Marvioù 1910|Marvioù 1910]]

__NOTOC__
1917

*Diwar-benn bloavezh *'1917*' an [[deiziadur gregorian]] eo ar bajenn-mañ.*

## [[Afrika]]

## [[Azia]]
#### [[Reter-Nesañ]]
#### [[Reter-Kreiz]]
#### [[Iskevandir Indez]]
#### [[Reter-Pellañ]]

## [[Amerika]]
### [[Norzhamerika]]
### [[Suamerika]]

## [[Europa (kevandir)|Europa]]
* 6 a viz Kerzu : dizalc’hted Finland.
* 10 a viz Kerzu : deroet eo Priz Nobel ar Peoc'h da Boellgor etrebroadel ar Groaz Ruz.
#### 
* 26 a viz Mezheven : staliet eo penngarter lu ar Stadoù-Unanet e Sant-Nazer 
#### 
* 24 a viz Here : Emgann Caporetto.
#### [[Rusia]]
* 8 a viz Meurzh : kregiñ a ra Dispac'h C'hwevrer e Rusia.
* 12 a viz Meurzh : emsavadeg el lu rusat, roet lamm d'an tzar Nikolaz II.
* 7 a viz Du (25 a viz Here) : Dispac'h miz Here. Aet ar volcheviked ha Lenin e penn ar vro.

## [[Okeania]]

## [[Arz]]où
#### [[Livouriezh]]
#### [[Lennegezh]]
* *[[En Nor ag er Vuhé Devot]]* embannet e Gwened.
#### [[Sinema]]
#### [[Sonerezh]]

## [[Skiant]]où

## [[Politikerezh]]

## [[Armerzh]]

## [[Sport]]où

## [[:Rummad:Ganedigezhioù 1917|Ganedigezhioù]]

## [[:Rummad:Marvioù 1917|Marvioù]]
* 10 a viz Ebrel : Yann-Bêr Kalloc'h, barzh, lazhet war an talbenn.

__NOTOC__
25 Gwengolo

## Darvoudoù
* 1066 : Emgann Stamford Bridge a verk fin an oadvezh viking.
* 1939 : digoradur ar c'hentañ skol gentañ derez e kembraeg penn-da-benn, en Aberystwyth, gant Urdd Gobaith Cymru.
* 1945 : kondaonet eo d'ar marv, e Kemper, Hervé Botros, ezel eus Kommando IC 343 Landerne.
* 1962 : embannet eo Republik Aljeria. Dilennet eo Ferhat Abbas e penn ar gouarnamant.

## Ganedigezhioù
* 1644 : Ole Rømer, steredoniour danat.
* 1683 : Jean-Philippe Rameau, sonaozer opera gall.
* 1711 : Qianlong, impalaer sinaat.
* 1832 : John Ceiriog Hughes, barzh kembraek. 
* 1895 : André Chéron, mestrc'hoarier echedoù gall.
* 1897 : William Faulkner, romantour amerikan, Priz Nobel al Lennegezh e 1949.
* 1906 : Dmitri Chostakovitch, sonaozer rusian.
* 1928 : Jacques Chazot, dañser klasel gall.
* 1929 : Luciano Lilloni, mestrc'hoarier echedoù italian.
* 1932 : Glenn Gould, c'hoarier piano eus Kanada.
* 1949 : Pedro Almodóvar, sinemaour spagnol.

## Marvioù

* 1970 : Erich Maria Remarque, skrivagner alamanek.
* 1980 : John "Bonzo" Bonham, saver kanaouennoù ha soner taboulin saoz, unan eus pevar c'hrouer ar strollad Led Zeppelin.
* 1983 : Leopold III a Velgia, 4 Roue Belgiz (1934-1951.
* 1991 : Viviane Romance, aktourez c'hall.
* 2000 : R. S. Thomas, barzh saoznek eus Kembre.
* 2011 : Wangari Maathai, stourmerez politikel eus Kenya, tapet ganti Priz Nobel ar Peoc'h e 2004.

## Lidoù
* er Relijion gatolik :
** Sant Finbarr (pe Loc'han), manac’h iwerzhonat;
** Sant Donnan;
** Sant Solen, Iwerzhonat, eskob Chartres († 508).
C'hikarilheg

Ur yezh na-dene eus skourr yezhoù atabaskek ar su eo ar **c'hikarilhek** (diwar-ar spagnoleg: *jicarilla*, anv c'hikarilhek: *abáachii miizaa*) komzet gant ur bobl apachek e Mec'hiko Nevez (Stadoù Unanet). 

## Gwelet ivez
* Yezhoù na-dene
* Yezhoù atabaskek

## Liammoù diavaez
* Lec'hienn diwar-benn ar bobl-orin c'hikarilhek

## Levrlennadur
* Goddard, Pliny E. (1911). *Jicarilla Apache texts*. Anthropological papers of the American Museum of Natural History (Vol. 8). New York: The American Museum of Natural History.
* Opler, Morris. (1941). A Jicarilla expedition and scalp dance. (Narrated by Alasco Tisnado).
* Opler, Morris. (1942). *Myths and tales of the Jicarilla Apache Indians*.
* Opler, Morris. (1947). Mythology and folk belief in the maintenance of Jicarilla Apache tribal endogamy.
* Phone, Wilma; & Torivio, Patricia. (1981). *Jicarilla mizaa medaóołkai dáłáéé*. Albuquerque: Native American Materials Development Center.
* Phone, Wilhelmina; Olson, Maureen; & Martinez, Matilda. (2007). *Dictionary of Jicarilla Apache: Abáachi Mizaa Iłkee' Siijai*. Axelrod, Melissa; Gómez de García, Jule; Lachler, Jordan; & Burke, Sean M. (Eds.). UNM Press. ISBN 0826340784
* Tuttle, Siri G.; & Sandoval, Merton. (2002). Jicarilla Apache. *Journal of the International Phonetic Association*, *32*, 105-112.
* Wilson, Alan, & Vigil Martine, Rita. (1996). *Apache (Jicarilla)*. Guilford, CT: Audio-Forum. ISBN 0-88432-903-8. (Includes book and cassette recording).
Yezhoù atabaskek ar su

Un isfamilh eus ar yezhoù atabaskek eo **yezhoù atabaskek ar su** (pe *yezhoù apacheek*), enni yezhoù komzet hiziv gant pobloù-orin apacheek ha navac'hoek e mervent ar Stadoù-Unanet (en Arizona, Mec'hiko Nevez hag Oklahoma dreist-holl, met ivez e Colorado hag Utah). 

Komzet e vezent gwechall ivez e gwalarn Mec'hiko Nevez ha Teksas. 

Komzet e e vez ar yezhoù atabaskek all e gwalarn Kanada, Alaska hag ivez war aodoù ar Meurvor Habask er Stadoù-Unanet.

Isrannet e vez yezhoù atabaskek ar su evel-hen:

I. Yezhoù ar c'hompezennoù
: 1 **[[Apacheeg ar c'hompezennoù]]**
II. Yezhoù ar mervent
: A. Yezhoù ar c'hornôg (*ndéé biyáti*)
:: i. Yezhoù Chiricahua-Mescalero
::: 2. **[[Tchirikahoueg]]** (*chiricahua*)
::: 3. **[[Meskleroeg]]** (*mescalero*)
:: 4. **[[Navac'hoeg]]** (*diné bizaad*)
:: 5. **[[Apacheeg ar c'hornôg]]**
: B. Yezhoù ar reter
:: 6. **[[C'hikarilheg]]**
:: 7. **[[Apacheeg lipek]]**

**Notennoù**:
Ken tost eo ar tchirikahoueg hag ar meskleroeg an eil d'eben ma c'hellfent bezañ rannyezhoù kentoc'h evit yezhoù. 

Damvarv pe marv dija eo an apacheeg lipek hag apacheeg ar c'hompezennoù. 

En arvar da vont da get buan pe buanoc'h eo an tchirikahoueg. 

En arvar ivez emañ ar meskleroeg, arc'hikarilheg hag apacheeg ar c'hornôg met desket e vez ar yezhoù-mañ gant ar vugale tamm pe damm. 

Yezh buhezig-buhezikañ an holl yezhoù komzet gant pobloù-orin Norzh Amerika eo an navac'hoeg.

Yezhoù liessintetezelek int ha hag pouezusoc'h a-bell ec'h eo ar verboù evit an anvioù-kadarn. Ral eo ar yezhoù-mañ dre ma implijont rakgerioù kentoc'h evit lostgerioù pa reont gant an urzh rener - renadenn - verb (SOV).

Implijet e vez tonennoù gant holl yezhoù atabaskek ar su. 

## Liammoù diavaez

* Yezhadur berr ar tchirikahoueg-meskleroeg
* ''Ethnologue''
1912

*Diwar-benn bloavezh *'1912*' an [[deiziadur gregorian]] eo ar bajenn-mañ.*

## [[Afrika]]
;
* 30 a viz Meurzh: e kêr Fes ez eo sinet Feur-emglev Fes, etre roue Maroko ha Frañs, a ra ur vro-warezet eus ar rouantelezh.
;
* 8 a viz Genver : savet eo an African National Congress eno.

## [[Amerika]]
### [[Norzhamerika]]
;
* Erru al lestr Carpathia e New York, ennañ ar 703 den na oant ket marv goude ma oa aet ar mordreizher *[[Titanic]]* d’ar strad.
* 5 a viz Du: dilennet eo Thomas Woodrow Wilson da Brezidant Stadoù-Unanet Amerika.

### [[Kreizamerika]]
### [[Suamerika]]

## [[Azia]]
#### [[Reter-Nesañ]]
#### [[Reter-Kreiz]]
#### [[Reter-Pellañ]]
;
* 13 a viz C'hwevrer : embannet eo Republik Sina.
#### [[Iskevandir Indez]]

## [[Europa (kevandir)|Europa]]
;
* 28 a viz Du: Albania dizalc’h diouzh an Impalaeriezh Otoman.
;
* Votiñ a ra Kuzul-departamant ar Mor-Bihan ur mennad evit ma vo kelennet ar brezhoneg er skol ha ma vo kelennet ar galleg dre ar brezhoneg : « Ouzhpenn kelenn ar galleg dre ar brezhoneg ma vo gouestlet div eurvezh bep sizhun evit ma vo arroutet bugale Breizh-Izel war al lenn hag ar skrivañ brezhoneg evel m'eo dleet, hag ivez ma vo kelennet hon istor eus Breizh, ken brav, ken glorius, met ivez argaset gant ar brasañ evezh eus hor skolioù » (*Qu'en outre de l'enseignement du français par le breton, deux heures soient consacrées chaque semaine à exercer les enfants de Basse-Bretagne à lire couramment et à écrire correctement la langue bretonne, et aussi à apprendre notre histoire de Bretagne, si belle, si glorieuse, et cependant proscrite de nos écoles avec le plus grand soin*).
* Miz Gouhere : krouet ar gelaouennig Breiz Dishual.
* 15 a viz Gwenholon : kentañ krogad mell-droad e Stad Hent an Oriant e Roazhon.

## [[Okeania]]

## [[Armerzh]]

## [[Arz]]où

## [[Politikerezh]]

## [[Skiant]]où

## [[Sport]]où

## [[:Rummad:Ganedigezhioù 1912|Ganedigezhioù]]
* 19 a viz Genver : Armand Robin.

Gwelet ivez :*[[:Rummad:Ganedigezhioù 1912]]*

## [[:Rummad:Marvioù 1912|Marvioù]]

Gwelet ivez :*[[:Rummad:Marvioù 1912]]*
__NOTOC__
1913

*Diwar-benn bloavezh *'1913*' an [[deiziadur gregorian]] eo ar bajenn-mañ.*

## Darvoudoù

### Europa

#### Breizh
* Difennet eo ouzh ar skolioù publik kemer perzh er genstrivadeg vrezhonek aozet gant an Association Bretonne.
* Krouidigezh ar gelaouenn Brug gant Emil Masson

#### Frañs

### Azia
#### Reter-nesañ

#### Reter-kreiz
#### Iskevandir indezat

#### Reter-pellañ
##### Sina
* 20 a viz Meurzh: Sung Chiao-jen, unan eus krouerien Strollad Broadelour China (KMT), a zo gloazet pa glasker e lazhañ. Mervel a ra daou zevezh diwezhatoc'h.

### Afrika

### Amerikaoù
#### Norzhamerika
##### Stadoù-Unanet
#### Suamerika

### Oseania

### Arzoù ha lizhiri
#### Livañ
#### Sonerezh
#### Lennegezh
#### Sinema

### Skiantoù ha politikerezh

### Armerzh

### Sport
### A bep seurt/diasur

## [[:Rummad:Ganedigezhioù 1913|Ganedigezhioù]]

Gwelet ivez :*[[:Rummad:Ganedigezhioù 1913]]*

## [[:Rummad:Marvioù 1913|Marvioù]]

Gwelet ivez:*[[:Rummad:Marvioù 1913]]*
__NOTOC__
Koukoug

Ar **c'houkouged** a zo evned er c'herentiad *Cuculidae*.

## Spesadoù
Evit ur roll leun, gwelet ar pennad: Cuculidae

E-touez ar spesadoù koukouged emañ:
* ar goukoug safarus (*Clamator glandarius*)
* ar goukoug beg melen (*Coccyzus americanus*)
* ar goukoug beg du (*Coccyzus erythropthalmus*)
* *[[Cacomantis pallidus]]*
* ar goukoug-Eurazia (*Cuculus canorus*), an hini a vev e Breizh.
...

## Yezh
* ur *[[vi]]-koukoug* a zo ur fazi moullañ
**koach-koukoug* a zo ur c'hoari bugale

## Gwelet ivez
*Cuculidae
*Koukoug Roazhon
Sizhun

Ar **sizhun** zo un heuliad seizh deiz, adalek al Lun betek ar Sul, pe adalek ar Sul betek ar Sadorn. 52 sizhun zo er bloaz. 

An doare-mañ da rannañ an amzer a zeu deomp eus an Henamzer goshañ. Dont a ra an anvioù brezhonek an deizioù eus anvioù ar planedennoù, a oa holl anvioù doueed roman. 

## Gerdarzh
Dont a ra ar ger eus latin an Iliz *septimana*, en deus ar memes ster. Un etimologiezh-pobl hag a lavar e vije diwar "seizh hun" a c'haller klevet pe lenn alies a-walc'h.

## Anvioù deizioù ar sizhun
* an deiz kentañ eo, pe e oa, ar Sul, deiz an Heol, *Sol* e latin, ar "blanedenn" vrasañ, d'ar steredourien a wechall, a grede e oa ur blanedenn;
* an eil e oa al Lun, deiz al Loar, *luna* e latin, pa gredent e oa an eil planedenn vrasañ 
* an trede e oa Meurzh, deiz ar blanedenn Meurzh, anvet diwar an doue Meurzh, doue ar brezel gant ar Romaned,
* ar pevare e oa ar Merc'her, deiz ar blanedenn Merc'her, anvet diwar anv an doue Merc'her,
* ar pempet e oa ar Yaou, deiz ar blanedenn Yaou, diwar anv an doue Yaou,
* ar c'hwec'hvet e oa ar Gwener, deiz ar blanedenn Gwener, diwar anv an doueez Gwener;
* ar seizhvet e oa ar Sadorn, deiz ar blanedenn Sadorn, diwar an doue Sadorn.

Kavet e vez anvioù deizioù peuzheñvel o stumm, hag heñvel o ster, e meur a yezh en Europa. 

*Deiz an Aotrou* eo ar Sul evit an iliz kristen hervez danevell krouidigezh ar bed er C'heneliezh, kentañ levr ar Bibl. Hervez an danevell-mañ eo bet krouet ar bed gant Doue en ur ober ur sizhunvezh : c'hwec'h devezh evit an ober hag ar seizhvet evit an diskuizh.

## Urzh deizioù ar sizhun
Hervez ISO 8601 e krog ar sizhun d'al Lun.
Met evit broioù 'zo evel Breizh-Veur hag Amerika latin eo ar boaz lakaat ar sizhun da gregiñ d'ar Sul.
Kement-mañ a vije bet boaz kozh ar Vretoned , hervez ar c'hrennlavar : *Ar [[Yaou (deiz)|Yaou]], an deiz diwezhañ nemet daou.*

## Levrlennadur
* Paul COUDERC : *Le Calendrier*. Que sais je ? , n° 203. PUF. 1946 - 1993.

## Notennoù ha daveennoù
Apacheeg ar c'hompezennoù

Ur yezh atabaskek eo **apacheeg ar c'hompezennoù**. Disheñvel-tre eo ar yezh-mañ diouzh ar re all en isfamilh-yezhoù-se marteze a-walc'h abalamour ma vije bet kuitaet o douaroù orin e norzh ar vro gante abretoc'h evit gant ar re all. 

## Gwelet ivez
* Apacheeg
* Yezhoù atabaskek ar su
Meskleroeg

Ur yezh atabaskek eo ar **meskleroeg**. (*mescalero*) komzet gant ur bobl-orin apacheek, ar Veskleroed, o chom bremañ e Annezlec'h an Apacheed Meskleroek (saozneg: *Mescalero Apache Reservation*) e su-kreiz Mec'hiko Nevez gant Apacheed all eus ar meuriadoù Tchirikahoua ha Lipa. 

Tost-tre eo ar meskleroeg d'an tchirikahoueg hag ul liamm pelloc'h ez eus ivez gant an navac'hoeg hag apacheeg ar c'hornôg.

## Gwelet ivez
* Yezhoù atabaskek ar su
* Tchirikahoueg

## Liammoù diavaez
* Annezlec'h an Apacheed Meskleroek
Eostig kuzh

An **eostig kuzh** (liester : **eostiged kuzh**) pe **eostig noz**, *Luscinia megarhynchos* an anv skiantel anezhañ, a zo ur golvaneg plijus e gan hag a vez klevet diouzh an noz ha diouzh an deiz. Neizhiañ a ra e-barzh ar c'hoadoù, tost d'an dour, met kavet e vez ivez e-barzh al liorzhoù, ar bodoù-gwez hag ar gwerjeoù.

## Neuz
Etre 22 ha 24 cm eo e hed-eskell, ha war-dro 16 cm e uhelder ; etre 18 ha 27 g e bouez. Gell eo e blu ha hir e dreid.

## Doareoù bevañ
Gant bizoù, kevnid pe amprevaned en em voueta.

## Annez

## Isspesadoù
Tri isspesad zo dezhañ :
* *Luscinia megarhynchos africana*, o neizhañ en un takad hag a ya eus Kaokaz ha reter Turkia da vervent Iran hag Irak ; o c'hoañviñ en Afrika ar Reter,
* *Luscinia megarhynchos golzii*, o neizhañ eus Mor Aral da vMongolia ; o c'hoañviñ war aodoù Afrika ar Reter,
* *Luscinia megarhynchos megarhynchos*, o neizhañ en Europa ar C'hornôg, Afrika an Norzh hag Anatolia ; o c'hoañviñ en Afrika drovanel.

## Divroadeg
E miz Gwengolo e tivro an eostig etrezek Afrika issahara, o tremen dre strizh-mor Jibraltar.

Luscinia megarhynchos, subspecies. Distribution map.png|


## Arouezioù
Hervez an hengoun e vez roet da c'houzout gant an eostig eo deuet an nevezamzer. Labous miz Mae eo-eñ, met arouez ar garantez eo an eostig dreist pep tra. 

## Lennegezh
**Laüstic* eo anv eizhvet lae Marie de France ; setu amañ ar poz kentañ :


Une aventure vus dirai,
Dunt li Bretun firent un lai ;
*Laüstic* ad nun, ceo m’est vis,
Si l’apelent en lur païs ;
Ceo est *russignol* en franceis
E *nihtegale* en dreit engleis.

— Dornskrid Harley 978,  f° 144, British Museum, London


## Liammoù diavaez

*  ''Luscinia megarhynchos'' war al lec'hienn BirdLife International.
*  ''Luscinia megarhynchos'' war lec'hienn an International Union for Conservation of Nature (IUCN).

## Notennoù ha daveennoù
Tchirikahoueg

Ur yezh atabaskek eo ar **tchirikahoueg** (*chiricahua*) komzet gant 279 den eus ur bobl-orin apacheek, an Tchirikahoued, e Oklahoma ha Mec'hiko Nevez. Tost-tre eo an tchirikahoueg d'ar meskleroeg hag ul liamm pelloc'h a zo ivez gant an navac'hoeg hag apacheeg ar c'hornôg.

## Liammoù diavaez
* Lec'hienn diwar-benn an tchirikahoueg
* ''Ethnologue''

## Gwelet ivez
* Yezhoù atabaskek ar su
* Meskleroeg
Apacheeg ar c'hornôg

Ur yezh atabaskek eo **apacheeg ar c'hornôg** komzet gant ur bobl-orin apacheek o chom dreist-holl e reter-kreiz Arizona. 

Tost eo ar meskleroeg d'an tchirikahoueg ha d'an navac'hoeg hag apacheeg ar c'hornôg.

Isrannet e vez ar bobl-mañ e meuriadoù hervez ar rannyezh komzet gante: 

* Sibekeg (*cibeque*)
* Tontoeg an norzh (*tonto*) 
* Tontoeg ar su
* Apacheeg San Carlos
* Rannyezh ar Menez Gwenn 

## Gwelet ivez
* Yezhoù atabaskek ar su

### Liammoù diavaez
* Distagadur an apacheeg
* Geriaoueg apacheeg ar c'hornôg
Apacheeg lipek

Ur yezh atabaskek eo an **apacheeg lipek** komzet gant Meredith Begay, Ted Rodriguez ha tud all o chom e Annezlec'h an Apacheed Meskleroek (saozneg: *Mescalero Apache Reservation*). 

En arvar bras da vobnt da get eo ar yezh-mañ dre diouer a dud a ra ganti.

## Gwelet ivez
* Yezhoù atabaskek ar su
Lizherenneg latin

Implijet e vez al **lizherenneg latin** evit skrivañ an darn vrasañ eus yezhoù Europa. 

Diorroet e oa bet evit al latin diwar patrom lizherennoù al lizherenneg c'hresianek.

Graet e vez ganti ivez evit romanekaat yezhoù hag a vez skrivet gant un doare all, da skouer ar reizhiad pinyin evit ar sinaeg.

## Gwelet ivez
* Sinoù diakritek
* Lizherenneg fonetik etrebroadel
Diveheg

Ur yezh indez-ariek eo an **diveheg** pe **maldivezeg** (*dhivehi* ދިވެހި) komzet gant 300 000 den er Maldivez dreist-holl met ivez e Lakshadweep en India. 

Diorroet e oa bet an diheveg diwar ur gent-yezh voutin gant ar sinhaleg aet da get tro da 500 kent Jezuz.

Levezonet eo bet an diheveg gant meur a yezh all, en o zouez an arabeg dreist-holl met ivez ar sinhaleg, ar malayalameg, an hindeg, ar galleg, ar perseg, ar portugaleg hag ar saozneg. 

Abalamaour ma vez komzet ar yezh war un dachennad douar ec'hon-tre, ec'h eus meur a rannyezh, ken ne deu ket a-benn an dud da gompren tud eus lec'hioù all zo.

Implijet e vez liveoù yezh disheñvel hervez renk an dud a vez komzet oute: 

: * live uhelañ (*reethi bas* pe *aadhe-vadainevvun*), implijet gwechall evit komz ouzh ar familh real pe ouzh ar renkadoù uhelañ. Hiziv avat e talvez da yezh unvan implijet gant ar skingomz hag ar skinwel;
: * live etre (*labba-dhuruvun*), evit komz gant doujañs ouzh ar re gozh, dud dianav; 
: * live izelañ, yezh ar bemdez.

Skrivet e vez an diheveg a zehoù da gleiz gant ur skritur ispisial anvet *[[Thaana]]*.

## Gwelet ivez
* Thaana
Sinhaleg

Ur yezh indez-ariek eo ar **sinhaleg** (*sinhala* සිංහල ) komzet gant tro-dro da 13 milion a dud evel yezh kentañ e su India hag e Sri Lanka dreist-holl m'emañ unan eus ar yezhoù ofisiel. 

Tost-tre eo ar sinhaleg d'an diheveg komzet er Maldivez.

Skrivet e vez gant un doare-skrivañ ispisial, ar skritur sinhalek.

## Gwelet ivez
* Skritur sinhalek
* Diheveg

## Liammoù diavaez
* Geriadur sinhaleg
* Evit gwelet ar sinhaleg war ho skramm]
Dornskrid

Un **dornskrid** a zo ur follenn pe un teskad follennoù e papiruz, paper pe barch, pe n'eus forzh peseurt danvez a vez skrivet warnañ gant an dorn, o terc'hel ur benveg-skrivañ, pluenn, kreion                         pe stilo.

## Istor
En Henamzer e oa bet ijinet ar mod skrivañ-se pa veze implijet a-raok tablezennoù pri ha tablezennoù koar peurvuiañ. Miret eo bet koun Levraoueg Aleksandria er marevezh hellenadek enni miliadoù a dornskridoù a veze brudet er bed kreisdouarel a-bezh.

A-raok ma voe ijinet ar moullerezh er  ne oa nemet levrioù dornskrivet en Europa ar C'hornôg eta. An dornskridoù deuet betek hon amzer a zo dornskridoù kozh miret el levraouegoù-studi. Darn anezho a zo skeudennet gant enlivadurioù hag e reer an dornskridoù enlivet eus outo. Pa oa ar skoroù parch graet gant krec'hin loened zo e kouste ker sevel ul levr a dlefe bezañ enlivet gant arbennigourien pa oa gwelet evel ur c'henderc'had a-drolle*amsklaer*.

## Bremañ
Evit gwir ez eus daou ster disheñvel gant ar ger bremañ. Anv e vez ivez eus un dornskrid evit stumm kentañ al levr da vezañ moullet p'eo bet skrivet diwar dorn an aozer. Dornskridoù ar skrivagnerien a c'hell bezañ miret ha studiet goude o marv.

Pa vez skrivet al levr gant an aozer gant klavier ur skriverez pe un urzhiataer e vez implijet ar ger bizskrid.

## Daveoù ha notennoù
Albaneg

Ur yezh indez-europek eo an **albaneg** (albaneg: *shqip*) komzet gant ouzhpenn 6 milion a dud en Albania ha Kosovo dreist-holl hag ivez e lec'hioù zo eus Makedonia an Norzh, Gres, Montenegro, Italia ha gant albanegerien divroet er bed a-bezh. 

Peder fennrannyezh a zo :
* Isskourr *ghegek* :
** ghegeg (Kosovo, norzh Albania, Montenegro, Makedonia)
* Isskourr *toskek* :
** toskeg (kreiz ha su Albania)
** arberecheg (Italia)
** arvaniteg (Gres)

An albaneg unvan (hag a vez implijet evel yezh-stad Albania) a zo kar d'an toskeg.

## Liammoù diavaez
* Learn Albanian Language - Online Classes 
* English - Albanian Dictionary
* Albanian - English Dictionary: from Webster's Online Dictionary - the Rosetta Edition.
* An overview of the Albanian language
* Albanian phrase guide
* Ethnologue report on Albanian
* List of online Albanian-related resources
* Albanian World evit deskiñ an albaneg
Boutaneg (dzongkha)

Ur yezh tibetek eo ar **boutaneg** (boutaneg: *dzongkha* (རྫོང་ཁ) diwar *yezh* (*kha*, ཁ་) *dzong* (རྫོང་), anv ur manac'hti), komzet gant tro-dro da 133.000 den en holl e Boutan (130.000) hag India (3.000).

Yezh vroadel Rouantelezh Boutan an hini eo. 

Ken tost eo ar boutaneg d'an tibeteg m'emañ ar spagnoleg d'an italianeg, da lâret eo daoust ma ma teuon o-daou diwar an hevelep kent-yezh voutin ez int deuet ken disheñvel an eil diouzh egile ma ne deu ket a-benn an dud barrek war an eil da gompren tud o komz en egile. 

Peurliesañ e vez skrivet ar boutaneg gant un doare skritur tibetek ispisial anvet **skritur djoyek** (*mgyogs yig*) pe **skritur djochoumek** (*mgyogs tshugs ma*). 

## Gwelet ivez
* Tibeteg
* Yezhoù tibetek

## Liammoù diavaez
* ''Ethnologue''
Gagaouzeg

Ur yezh turkek eo ar **gagaouzeg** (*gagauz dili*) komzet gant tro-dro da 150.000 den e Gagaouzia e Moldova e-lec'h m'emañ ar yezh ofisiel hag ivez en Ukraina, Roumania, Bulgaria ha Kazac'hstan.

Betek 1957 e veze skrivet gant al lizherenneg c'hresianek ha war-lerc'h gant al lizherenneg kirillek. Bremañ avat, diwar patrom an turkeg, e vez skrivet kentoc'h gant al lizherenneg latin.
## Keñveriadenn

## Liammoù diavaez
* Lec'hienn ofisiel Gagaouzia
26 Gwengolo

## Darvoudoù

* 715: Ragenfrid a drec'h Theudoald en Emgann Compiègne.
* 1969: embannadur *[[Abbey Road (albom)]]* e Breizh-Veur, unnekvet albom gant ar strollad The Beatles.
* 2006: kondaonet eo Bro-C'hall gant Lez-varn Europat Gwirioù Mab-den diwar reked ar brogarour breizhat Gérard Bernard.
* 2009: bet roet Kolier an Erminig da Jean-Christophe Cassard, Tugdual Kalvez, Yann-Fañch Kemener ha Jean-Guy Le Floc'h, en Ankiniz.

## Ganedigezhioù

* 1860 : Frañsez Vallée, geriadurour ha yezhadurour ar brezhoneg.
* 1897 : Paol VI, 260 pab, bet o ren eus 1963 betek 1978.
* 1889 : Martin Heidegger, prederour alaman.
* 1898 : George Gershwin, sonaozer amerikan.
* 1912 : Louis-Gérard Pondaven, sonaozour hag ograour.
* 1919 : Matilde Camus, barzh spagnol ganet e Santander.
* 1944 : Anne Robinson.
* 1945 : Bryan Ferry, soner ha kaner-sonaozer saoz.
* 1948 : Olivia Newton-John.
* 1949 : Clodoaldo, melldroadour etrebroadel brazilian.
* 1981 : Serena Williams.
* 1982 : Eldar Gasanov, mestrc'hoarier ha kelennour echedoù ukrainat.

## Marvioù
* 1345 : Yann Moñforzh (1294-1345), (dug Breizh).
* 1820 : Daniel Boone, ergerzher amerikan.
* 1868 : August Ferdinand Möbius, matematikour ha steredoniour alaman. 
* 1928 : René Scordia, gourener.
* 1931 : Albert Capellani, aktour sinema, filmaozer, produour ha saver senario.
* 1945 : Béla Bartók, sonaozour hungariat.
* 1950 : Félix Trochu, beleg, diazezer ar gelaouenn bemdeziek L'Ouest-Éclair.
* 1983 : Tino Rossi, kaner eus Korsika.
* 1990 : Alberto Moravia, skrivagner italian.
* 2008 : Paul Newman, aktour ha filmaozer stadunanat.
* 2015 : Herri ar Borgn, skrivagner brezhonek.
* 2019 : Jacques Chirac, politiker gall, bet prezidant ar Republik.

## Lidoù
Sant an deiz : Santez Tekla
* Iliz katolik roman
** Sant Kosma ha sant Damian, mezeien ha merzherien e fin an .
Gwener Willendorf

**Gwener Willendorf**, anavezet ivez dindan an anv a **Maouez Willendorf**, a reer eus un delwennig 11.1 cm sav a ziskouez tres ur vaouez. Kavet eo bet e 1908 war ul lec’hiad arkeologel eus oadvezh ar maen nepell eus Willendorf, en Aostria, gant an arkeologour Josef Szombathy. Kizellet eo bet en ur maen-raz oolitek na gaver ket er vro. Livet eo bet gant bouliermini ruz.

Istimañ a reer, da-heul an dielfennadenn nevez eus stratigrafiezh al lec’hiad bet graet e 1990, eo bet kizellet an delwenn e-tro 22,000-24,000 bloaz zo. Ne ouezer ket nemeur diwar-benn an orin anezhi, an doare m'eo bet savet hag an dalvoudegezh sevenadurel anezhi.

N'eo ket bet soñjet Gwener evit bezañ poltred ur vaouez zo bet anezhi. Kentoc’h ez eo skeudennadur natur ar vaouez. Heverk eo pegen bras eo he c’hourzh, he divronn hag he begel. Al liamm gant ar strujusted eo zo lakaet anat evel-se. Pleget eo he divrec’h moan war he bruched ha displann eo he dremm goloet m'eo he fenn gant ar pezh zo moarvat plezhennoù rodellek, daoulagad pe ur seurt tra evit diskuizh ar penn. 

Hiziv an deiz ez eus skiantourien zo hag a zo hegazet gant al lesanv *[[Gwener (doueez)|Gwener]]* bet roet d'an delwennig lart-se o keñveriañ anezhi ouzh skeudenn ar *Wener* glasel. Evit Christopher Witcombe *Diskouez a ra al lesanv goapaus-se ar c’hraksoñjoù a oa o ren diwar-benn pobloù ar [[ragistor]], ar merc’hed hag ar vlizidigezh, d'ar mare m'eo bet kavet an delwenn ([https://web.archive.org/web/20040403230731/http://witcombe.sbc.edu/willendorf/ liamm lec'hienn Witcombe])*. War un dro ez eus diegi vicherel da sellet outi evel ouzh ar Vamm Douar, doueez oadvezh ar maen da vare Europa gozh. Goulakaet eo gant lod e verk he lardijenn ur statud uhel en ur gevredigezh dastumerien-chaseourien hag e c’hallfe bezañ, ouzhpenn d'he roll strujus anat, arouez ar surentez hag ar berzh.

N'eo ket stummet treid an delwenn e doare ma c’hallfe chom en he sav kennebeut. Setu perak e kav da lod e veze dalc’het gant an dorn kentoc’h, ha ne oad ket sañset chom da arvestiñ outi a-hend-all. Evit arkeologourien all n'eo ket anat e vije bet un doueez vamm anezhi, just un degasourez chañs vat. Re all c’hoazh a gav dezho e veze sanket un dra en he gouhin da-geñver ur breoù strujusted bennak.

War ziskouez emañ Gwener Willendorf e dastumadeg an Naturhistorisches Museum e Vienna. 

Abaoe m'eo bet dizoloet hag anvet an delwennig-mañ ez eus bet kavet delwennoùigoù damheñvel all hag oberennoù arzel all. Graet e vez anezho holl Delwennoùigoù Gwener.

## Liammoù diavaez

*  Christopher L. C. E. Witcombe, "Women in Prehistory:Venus of Willendorf"
Kings of Leon

**The Kings of Leon** a zo ur strollad rock'n roll ag ar Stadoù Unanet, ag an Tennessee peurgetket.

Tri breur hag ur c'henderv dezhe a ya d'ober ar strollad-mañ. Anv ar strollad a zo bet savet diàr anv-bihan tad ha tad-kozh Nathan, Caleb ha Jared : Leon! Beajiñ kalz o deus graet ar vreudeur Followill amañ hag ahont dre greisteiz ar Stadoù-Unanet get o zad, ur pastor prezeger pantekostour hag àr vale anezhoñ. Get an dilec'hiadennoù diniver-se ne vezent ket skoliataet bepred, neuze eo o mamm an hani a veze é kelenn dezhe pa ne vezent ket er skol. A vare da vare e veze goulennet diget ar vreudeur kas (pe lakaat lusk e-barzh!) prezegennoù o zad e-barzh ilizoù pe teltennoù àr-bouez taboulinoù. Neuze... bugaleaj ar vreudeur Followill e voe kani foeterion-bro e Kreisteiz ar Stadoù-Unanet, é vonet hag é tonet get un Oldsmobile mouk a 1988 a lec'h da lec'h 'gozik bep sizhun hervez deiziataer prezegennoù o zad, nemet e-pad ur prantad 5 blez ma voent é chom e Jackson en Tennessee.

Tud ar vreudeur a zibriedas e 1997 ha setu-gi e Nashville e 1998, àr-lerc'h gober ar mil micher e-pad ur prantadig. Sevel a rezont ur strollad er blez 2000 get o c'henderv Matthew. Levezonet eo o sonerezh get o deskadurezh relijiel hag o gwriziennoù don er C'hreisteiz (Jared ha Caleb a oa bet ganet en Tennessee, Nathan ha Matthew en Oklahoma). Tapet lañs a rezont get o album kentañ *Youth and Young Manhood*, lan a vejoñs anezhañ, hag estroc'h evit er Stadoù-Unanet mar plij, a-drugarez ivez d'ar Strokes pe da U2 rak dibabet e voent get ar strolladoù brudet-mañ evit digeriñ o sonadegoù. O eil album *Aha Shake Heartbreak* a zo daet er-maez e Breizh-Veur e miz Gouel Mikael 2004 (e miz C'hwevrer 2005 er Stadoù Unanet), ha degemeret mat èl o c'hani kentañ. 

## Piv zo e-barzh ar strollad Kings of Leon ?

* Nathan Followill (taboulinoù/mouezh)
* Caleb Followill (mouezh/gitar lusk)
* Jared Followill (gitar boud)
* Matthew Followill (penngitar)

## Pladennoù

* *Youth and Young Manhood* (2003)
* *Aha Shake Heartbreak* (2004 UK, 2005 US)
* *Because Of The Times* (2007)
* *Only By The Night* (2008)
* *Come Around Sundown* (2010)
* *Mechanical Bull* (2013)
* *Walls* (2016)
* *When You See Yourself* (2021)
* *Can We Please Have Fun* (2024)
Teweg

Ur yezh kiowek-tanoek eo an **teweg** (*tewa*), komzet gant  den (1980) eus ar bobl-orin Pueblo o chom dreist-holl e Rio Grande e Mec'hiko-Nevez hag e norzh Santa Fe. Komzet e vez ivez gant an dud eus ar meuriad tewek a zo o chom en annezlec'h an Hopied en Arizona.

Komzet e vez ur rannyezh disheñvel e pep annezlec'h:
* Rannyezh Nambe: (50 den)
* Rannyezh Pojoaque: (25 den)
* Rannyezh San Ildefonso: (349 den)
* Rannyezh San Juan: (495 den)
* Rannyezh Santa Clara: (207 den)
* Rannyezh Tesuque: (172 den)

Daoust ma'z eus bet ijinet an tu da skrivañ an teweg gant al lizherenneg latin ne vez ket skrivet ar yezh-mañ peurliesañ.

## Gwelet ivez
* Yezhoù kiowek-tanoek

## Liammoù diavaez
* ''Ethnologue''
Yezhoù finnek-ougrek

Un isfamilh eus ar yezhoù ouralek eo ar **yezhoù finnek-ougrek**. 

## Perzhioù boutin
Kavet e vo tro-dro da 200 ger diazez heñvel o ster hag heñvel o stumm tamm pe damm en holl yezhoù finnek-ougrek, en o zouez gerioù o tennañ d'ar c'horf, d'ar pesketa, d'an tisaverez, d'ar boued hag all.

Sklaer eo ivez e teu ar yezhoù a-vremañ holl eus ur gent-yezh voutin rak heñvel eo ivez o yezhadur dre vras, oc'h implijout meur a gaz.

## Renkadur
Setu penaos e vez isrannet peurliesañ ar yezhoù finnek-ougrek:

**[[Yezhoù ougrek]]** 
* Yezhoù hungarek
** Hungareg (*magyareg*)
* Ob ougreg 
** C'hantieg (*ostyakeg*)
** Vogouleg (*mansieg*)
**[[Yezhoù finnek-permek]]**
* Yezhoù permek
** Zirieg (*komieg-zirieg*)
** Komieg-permyakeg
** Oudmourteg (*votyakeg*)
* Yezhoù finnek-volgaek
** Yezhoù tcheremisek (pe *Yezhoù mariek*)
*** Tcheremiseg (*marieg*)
** Yezhoù mordvinek (*mordvineg*)
*** Erzyeg
*** Mokcheg
** Yezhoù finnek-ougrek aet da get da diaes da renkañ 
*** Meryeg (diaes da renkañ, marv)
*** Metsereg (*meshcherieg*) (diaes da renkañ, marv)
*** Mouromeg (diaes da renkañ, marv)
** Yezhoù finnek-lappek (*finnek-samiek*)
*** Samieg (*lappeg*)
**** Yezhoù samiek ar c'hornôg
***** Samieg ar su
***** Samieg Ume — tost marv
***** Samieg Lule
***** Samieg Pite — tost marv
***** Samieg an norzh
**** Yezhoù samiek ar reter
***** Samieg Kainuu — marv
***** Samieg Kemi — marv
***** Samieg Inari
***** Samieg Akkala — tost marv
***** Samieg Kildin
***** Samieg Skolt
***** Samieg Ter — tost marv
*** Yezhoù baltek-finnek
**** Estoneg (n'eo ket sklaer hag-eñ ez eo yezhoù pe rannyezhoù eo ar voroeg (*võru*) hag ar setoeg)
**** Finneg (rannyezhoù: Meankieleg(*meänkieli*) , Finneg kvenek ha finneg ingriek)
**** Ijoreg (*ingrieg*) - tost marv
**** Yezhoù kareliek
***** Karelieg
***** Ludeg
***** Karelieg Olonets (*livvieg*)
**** Livoneg (*liveg*) — tost marv
**** Vepseg
**** Voteg — tost marv

## Gerioù boutin
Setu un nebeud gerioù skouer evit gallout lakaat ar yezhoù finnek-ougrek keñver ouzh keñver. N'eo an droidigezh e brezhoneg nemet un tostaat.

### Niverenniñ
Setu an niveroù a 1 da 10 e finneg, estoneg, voroeg, samieg an norzh, erzyeg, marieg ar peurvan, mansieg, hungareg ha kent-finnek-ougrek. 

## Levrlennadur

* KOSTIOU Jeremi, *Ar Vepsläižed, ur vroad dianavezet* [lodenn 1/2], e-barzh Le Peuple Breton/Pobl Vreizh, miz Gouere-Eost 2020, niv. 678-679, pp. 28-29.

## Gwelet ivez
* Yezhoù ouralek

## Liammoù diaveaz
* Liammoù
* FAQ about Finno-Ugrian Languages
* Ugri.info Titour diwar-benn ar pobloù finnek-ougrek
Tiweg

Yezhoù kiowek-tanoek eo ar **yezhoù tiweg** (*tiwa*, e spagnoleg: *tigua*), komzet gant tud eus ar bobl-orin Pueblo e Mec'hiko-Nevez, er Stadoù-Unanet. 

Isrannet e vez ar yezhoù tiwek evel-henn:
* Tiweg an norzh: komzet e Taos Pueblo ha Picuris Pueblo
* Tiweg ar su: komzet en Isleta Pueblo ha Sandia Pueblo

Tost-tre eo an eil yezh d'eben. 

Marv eo ar piroeg, komzet gwechall nepell eus Socorro e Mec'hiko-Nevez.

## Gwelet ivez
* Yezhoù kiowek-tanoek

## Liammoù diavaez
''Ethnologue''
Yezhoù kiowek-tanoek

Ur familh-yezhoù eo ar **yezhoù kiowek-tanoek**, enni 7 yezh komzet e Mec'hiko Nevez, Kansas, Oklahoma ha Teksas

Isrannet e vez ar yezhoù er familh-mañ e pevar skourr evel-hen:

A. **'Yezhoù kiowek**'
* **[[Kioweg]]**: (1.092 den e 1990)
B. **'Yezhoù tiwek**'
* I. Yezhoù tiwek an norzh
** '''Taos''': (803 den e 1980)
** '''Picuris''': (101 den e 1990)
* II. Yezhoù tiwek ar su
** **[[Tiweg]] ar su** (rannyezhoù: Sandia - 144 den, Isleteg - 1.588 den, Isleteg ar su - (Marv)
* III. Yezhoù piroek
** **[[Piroeg]]** *([[Yezh varv|Marv]])*
D. **'Yezhoù tewek**'
* **[[Teweg]]**: (1,298 den e 1980) (rannyezhoù: Rannyezhoù teweg Arizona ha teweg Rio Grande: Rannyezh Santa Clara - 207 den, Rannyezh San Juan - 495 den, Rannyezh San Ildefonso - 349 den, Rannyezh Nambe - 50 den, Rannyezh Pojoaque - 25 den ha Rannyezh Tesuque - 172 den)
E. **'Yezhoù towek** (pe *Jemezek*)
* **[[Toweg]]** (*towa* pe *jemez*): (1.301 den e 1990 )
Sifroù arabek

Ar sifroù a lavarer *arabek* zo, e gwirionez sifroù bet ijinet en **[[India]]**. En Europa int bet implijet da gentañ e rouantelezh Bro-C’hall a-raok ma voe ledanaet o implij d'ar c’hevandir ha, goude-se, d'ar bed a-bezh. Deskrivet int bet en unan eus oberennoù Al-Khuwarizmi hag en em gavet int bet en Europa dre Andalouzia ar Vuzulmaned e-tro dibenn an . A-drugarez da zoare kelenn ar jediñ war abakennoù gant an Arabed eo bet treuzkaset ar ouiziegezh-se. Un testeni spann eus an dra-se a gaver war al *Liber abaci* savet gant Fibonacci, er bloaz 1202. Logogrammoù zo eus ar sifroù arabek.

N'eo ken nemet en  ma voe kroget gant Europiz da implijout ar sifroù arabek da vat. eus o zu e talc’h an Arabed, gant gwir abeg d'ober *[[Niveradur arabek|sifroù hindi]]*. Er  eo stabilaet an tres anezho. Setu da-heul un tamm keñveriadenn eus tres a-vremañ hor sifroù "arabek" gant ar re implijet gant an Arabed (pe « sifroù hindi ») ha gant ar sifroù treset e meur a skritur indezek. Hiziv an deiz e ra broioù ar Maghreb (pe ar c’hornôg) gant an tresoù a-vremañ tra ma kendalc’h broioù ar Machrek (pe ar reter kreiz) d'ober gant an doare hengounel. Evit doare eo bet ijinet tres dibar hor sifroù a-vremañ er Marghreb pe en Andalouzia.

Dont a ra ar geer *sifr* bet implijet da gentañ evit lavaret *mann* eus an arabeg *sifr* (أَلصِّفْر *ʾaṣ-ṣifr*), a dalvez *ar goullo*. Ar ger *zero* implijet da-heul e meur a yezh evit envel ar sifr *mann* a zeu ivez eus ar ger arabek *sifr*, nemet eo bet amprestet dindan ar stumm *zefiro* boazet gant Italianed ar . Goude-se eo aet *zefiro* da *zero*. *Sifr* zo trodigezh-rik ar *0* sañskriteg pe *shunya* (शून्य *śūnya*, « goullo »).

En India eo bet ijinet ar 0 ivez, er ().

## Gwelet ivez
* Niveradur 
* Niveradur arabek
* sifr 0, sifr 1, sifr 2, sifr 3, sifr 4, sifr 5, sifr 6, sifr 7, sifr 8, sifr 9
* Reizhiad dekvedennel
Erzyeg

Ur yezh finnek-ougrek eo an **erzyeg** (эрзянь кель *erzyagn kelh*) komzet gant tro-dro da 500.000 den e norzh hag e reter Republik Mordovia hag ivez e Nijniy Novgorod, Tchuvashia, Penza, Samara, Saratov, Orenbourg, Oulyanovsk, Tatarstan ha Bachkortostan e Rusia. 

Unan eus yezhoù ofisiel Mordovia eo an erzyeg gant ar mokcheg hag ar rusianeg.

Renket e vez skourr ar yezhoù finnek-volgaek hag ul liamm-kar strizh ez eus gant ar mokcheg (*moksha*).

Skrivet e evz gant al lizherenneg kirillek. 

## Liammoù diavaez

* Levraoueg elektronek e yezhoù finnek-ougrek
* Erzjanj Mastor - kevredigezh evit mirout ar yezh erziek
* http://www.info-rm.com/er/index.php Keleier en erziek

## Daveoù

* A.I. Bryzhinskiy, O.V. Pashutina, Ye.I. Chernov. Писатели Мордовии Биобиблиографический справочник. Saransk: Mordovskoye Knizhnoye Izdatelystvo, 2001. ISBN 5-7595-1386-9.
* Vasilij D'omin. Сюконян тенк... Эрзянь писательде ёвтнемат. Saransk, 2005. ISBN 5-7595-1665-5.
* Ksenija Djordjevic & Jean-Leo Leonard. Parlons Mordve. Paris: L'Harmattan, 2006, ISBN 2-296-00147-5.
* D.V. Tsygankin. Память запечатленная в слове: Словарь географических названий республики Мордовия. Saransk, 2005. ISBN 5-7493-0780-8. 

## Gwelet ivez
* Yezhoù finnek-ougrek
* Mordvined
Marieg

Ur yezh finnek-ougrek eo ar **tcheremiseg** pe **marieg** (*tšeremissi*) komzet gant ouzhpenn 500 000 a dud e Republik Mariy El e Kevread Rusia e-lec'h m'emañ unan eus div yezh ofisiel gant ar rusianeg, hag ivez e Tatarstan, Oudmourtia ha Perm.

Isrannet e vez ar tcheremiseg evel-henn:
: * **Marieg ar peurvan** (мары йӹлмӹ *vuorimari*), komzet gant an darn vrasañ eus an dud
: * **Marieg ar menez** (марий йылме *niittymari*)

Levezonet eo bet ar tcheremiseg gant ar rusianeg hag an tatareg, dreist-holl Marieg ar peurvan.

Skrivet e vez gant al lizherenneg kirillek.
27 Gwengolo

## Darvoudoù
* 1947 : kentañ bannadenn ar film tresadennoù-bev *[[Fun and Fancy Free]]* e Stadoù-Unanet Amerika.
* 2008 : bet roet Kolier an Erminig da Roger Abjean, Gweltaz ar Fur, Yvonne Breilly-Le Calvez ha Viviane Helias, e Roazhon.

## Ganedigezhioù
* 1577 : Mikael an Noblez, beleg ha misioner e Breizh-Izel.
* 1601 : Loeiz XIII , roue Bro-C'hall († 1643).
* 1627 : Jacques Bénigne Bossuet, eskob, sarmoner ha skrivagner († 1704).
* 1871 : Grazia Deledda, priz Nobel lennegezh e 1926 († 15 a viz Eost 1936 e Roma).
* 1903 : Boruch Dyner, mestrc'hoarier echedoù poloniat hag israelian.
* 1975 : Ronan an Deroff, troour brezhonek.
* 1976 : Francesco Totti, melldroader italianek.

## Marvioù
* 1457 : Pêr II, dug Breizh.
* 1590 : Urvan VII, 228 pab.
* 1602 : Gwion Eder Fontanella, denjentil ha torfedour, dre vourevierezh.
* 1959 : Marcelle Géniat, aktourez (c'hoariva ha sinema) c'hall.
* 1967 : Feliz Yousoupov, priñs rusian ha drouklazher ar manac'h Raspoutin e 1916.
* 2001 : Gwion ar Menteg, skrivagner ha yezhour brezhonek.

## Lidoù
Sent an deiz : 
* Santez Lupita
* Sant Adolfo

* Iliz katolik roman:
** Sant Ourhan, penitiour e (parrez Plouc'han) e Bro-Oueloù († IXvet kantved).
** Sant Elzear, denjentil († XIVvet kantved).
** Santez Delfina, gwreg sant Elzear, († XVvet kantved)
** Sant Visant a Baol, beleg ha diazezer Urzh Beleien ar Mision (al Lazaristed) († 1660).
Mokcheg

Ur yezh finnek-ougrek eo an **mokcheg** (мокшень кяль *mokchagn kelh*) komzet gant tro-dro da 500.000 den e kornôg Republik Mordovia hag ivez e Nijniy Novgorod, Tchuvashia, Penza, Samara, Saratov, Orenbourg, Oulyanovsk, Tatarstan ha Bachkortostan e Rusia. Kavet e vez ivez mokchegerion en Armenia hag er Stadoù-Unanet.

Unan eus yezhoù ofisiel Mordovia eo an mokcheggant ar erzyeg hag ar rusianeg.

Renket e vez skourr ar yezhoù finnek-volgaek hag ul liamm-kar strizh ez eus gant ar erzyeg.

Skrivet e vez gant al lizherenneg kirillek pe gant al lizherenneg latin. 

## Gwelet ivez
* Yezhoù finnek-ougrek
Metsereg

Ur yezh finnek-ougrek eo ar *'metsereg* (saozneg: *Meshcherian*) komzet gwechall tro-dro d'ar Stêr Oka e Rusia. 

Ur yezh varv an hini eo, aet da get er 16 kantved a-raok ma oa bet tu da dastum kalz a ditour diwar he fenn, met war a seblant e vije bet tost a-walc'h d'ar yezhoù mordvinek, ar mokcheg hag an erzyeg.

## Gwelet ivez
* yezh finnek-ougrek
Zirieg

Ur yezh finnek-ougrek eo ar *zirieg* pe *zirieg-komiek (*Коми Кыв - *Komi Kyv*) komzet gant tro-dro da 285.000 den (1994) e Republik Komi hag e lec'hioù all zo eus Rusia. 

Ken tost eo ar zirieg d'ar c'homieg-permyakeg ma vez renket evel ur rannyezh outañ. 

10 rannyezh ez eus: 
: * Prisiktivkareg (talvezout a ra da yezh unvan)
: * Nijnevitchegodeg
: * Srednevitchegodeg
: * Luskoleteg
: * Verc'hhnesisoleg, 
: * Verc'hhnevitchegodeg, 
: * Petchoreg, 
: * Ijemeg, 
: * Vimeg
: * Oudoreg

Adal ar 14vet kantved betek ar 17vet kanved e veze skrivet gant un doare-skrivañ ispisial anvet ar skritur abourek. Bremañ avvat e vez skrivet gant al lizherenneg kirillek.

## Gwelet ivez
* yezh finnek-ougrek

## Liammoù diavaez
*Komieg
Skritur abourek

Krouet e oa bet al **lizherenneg aboureg** gant Sant Stefan a bPerm er 14vet kantved evit skrivañ an henzirieg (pe *henbermeg*). 

Implijet e veze evit sevel skridoù relijiel betek ar 17vet kantved ma voe kemeret he flas gant al lizherenneg kirillek. 

## Gwelet ivez
* Zirieg

## Liammoù diavaez
* ''Omniglot''. Lec'hienn diwar-benn an doareoù-skrivañ
Vepseg

Ur yezh finnek-ougrek eo ar **vepseg**, komzet gant tro-dro da 8 000 den er bloavezhioù 1970 e Karelia, Ingria, Vologda Oblast ha Veps National Volost.

Ur yezh en arvar eo abalamour d'an diouer a dud barrek warni. 

Teir rannyezh pennañ zo :
: * Vepseg an norzh
: * Vepseg ar c'hreiz
: * Vepseg ar su (Vologda Oblast).

## Levrlennadur
* KOSTIOU Jeremi, *Ar Vepsläižed, ur vroad dianavezet*, e *Le Peuple Breton/Pobl Vreizh*, miz Gouere-Eost 2020, niv. 678-679, pp. 28-29 (lodenn 1/2), miz Gwengolo 2020, niv. 680, pp. 22-23 (lodenn 2/2).

## Gwelet ivez
* Yezhoù finnek-ougrek

## Liammoù diavaez
* VEPS.ORG
* KODIMA.NAROD.RU
Meryeg

Ur yezh finnek-ougrek eo *meryeg* (*moska*) komzet gwechall gant ar Veryed, ur meuriad o chom tro-dro da vMoskov. 

Ur yezh varv an hini eo, aet da get er Grennamzer a-raok ma oa bet tu da dastum kalz a ditour diwar he fenn.

## Gwelet ivez
* yezh finnek-ougrek
Voteg

Ur yezh finnek-ougrek eo ar **voteg** komzet gant nebeutoc'h eget 20 den kozh (2005) e div gêriadenn vihan eus Ingria (Krakolye ha Luzhitsy) e bann Kingisepp e Rusia. Tost-tre eo ouzh estoneg.

War zigresk ez ae ar yezh er  dija dindan wask ar rusianeg - na oa nemet 1 000 komzer goude ar Brezel-bed Kentañ - met buanoc'h ez eas e ziskar dindan ren an Unvaniezh Soviedel pa zigreskas poblañs ar Voted a 90% etre 1926 ha 1959. Meur a rannyezh a oa :
* Kornôg 
* Reter
* Kukkusi
* Kreevin (e Latvia)

Aet eo rannyezh Kreevin da get en  hag hini ar reter er bloavezhioù 1960.

## Doare skrivañ

N'he deus ar voteg doare-skrivañ ofisiel ebet, met bez' ez eus meur a zoare-skrivañ nann-ofisiel. Reoù 'zo a implij al lizherenneg kirillek, tra ma ra reoù arall gant ul lizherenneg latin heñvel a-walc'h ouzh re ar yezhoù baltek-finnek arall.

## Gwelet ivez

* Voted

## Liammoù diavaez
* Voteg
* Votia