Kastell-Nevez-ar-Faou

**Kastell-Nevez-ar-Faou**, anvet **ar C'hastell-Nevez** hepken dre gomz peurvuiañ, zo ur gumun e departamant Penn-ar-Bede Breizh.

## Douaroniezh
Lec'hiet eo Kastell-Nevez-ar-Faou war ribl kanol Naoned-Brest, ar Stêr Aon, etre Menez Are en norzh hag ar Menez Du er su. Emañ er vroig Dardoup.

## Anv
* Erwan Vallerie ː *Castronovo*, 1217; *Chateunove*, 1262; *Chatiauneuf*, 1279; *Chateuneuf*, 1284; *Chastiaunuef*, 1298; *Castrum Novum in Fago*, 1368; *Chasteauneuf du Fou*, *Chastelnouff du Fou*, 1381; *Chastel Nouff du Fou*, 1392; *Castrum Novum in Fago*, 1516; *Chateauneuf du Fou*, 1533; *Chasteau Neuff du Fou*, *Chateauneuf du Fou*, 1543 *Chateauneuf du Fou*, 1564

## [[Ardamezouriezh|Ardamezioù]]
*En glazur e gastell digor en argant, didoullet ha mogeriet en sabel, heuliet ouzh beg gant un dreustell gommek en argant.*
*Aozer ː Kuzul an Departamant war Ardamezioù Penn ar Bed ; degemeret gant ar prefeti d'an 17 Gouere 1978.

## Savadurioù ha lec'hioù istorel
* **Ar c'hastell**: eus ar c'hastell ma teu e anv d'al lec'h-mañ ne chom netra koulz lâret, war-bouez dismantroù ur voger bennak hag un tourig. An anv a gaver testeniekaet evit ar wech kentañ en ur skrid latin eus 1217: *Castrum Novum*. A-hervez e vije bet lakaet sevel ar savadur-kreñv-mañ etre 1162 ha 1184, gant beskonted ar Faou.
* **Chapel ar Vouster** : en  e oa un oratouer eus ar savadur, ha tra ken. Testeniekaet eo ar chapel e 1575, evel kreizenn-lid trev ar Vouster. Peursavet eo e 1628. Kouezhet en he foull e deroù an  eo renevezet gant izili a youl vat ar gevredigezh "Mibien ar Mein Kozh" azalek 1982. Dibar eo ar chapel-se evit he maen-badez, he delwennoù liesliv hag he c'halvar eus kreiz ar . 
* **Chapel Itron-Varia ar Porzhoù** : gant e dour moan ha sonn e ren ar savadur-mañ war draoñienn don, kildro ha glas ar stêr Aon, abaoe ur c'hant vloaz bennak 'zo. Adsavet eo bet er bloavezhioù 1892-1893 ha dek vloaz diwezhatoc'h eo bet lakaet an tour en e blas. Eus ar chapel kent, he deus graet brud al lec'h-se, e chom c'hoazh ar porched, eus ar , doare gotek anezhañ. Savet e oa bet ar chapel gozh-se e 1438, war intrudu ar beleg Yann ar Prad, gant sikour an Dug Yann V. Gouestlet eo d'an Itron Varia, dre ma oa bet kavet eno, e foñs kef un dervenn, un delwenn a zeuas da vezañ burzhudus. War honnezh e oa skeudennet poltred ar Werc'hez ha war he c'hont e veze lakaet burzhudoù. Azalek ar mare-se eo bet dalc'het - hag e vez bepred - unan eus brasañ pardonioù Breizh, eil sulvezh diwezhañ miz Eost.

Châteauneuf-du-Faou 5 Chapelle Notre-Dame-des Portes Façade.jpg|Chapel Itron-Varia ar Porzhoù
Châteauneuf-du-Faou 3 Chapelle de Notre-Dame-des-Portes 1.jpg|Chapel Itron-Varia ar Porzhoù hag an aoter doet, implijet evit ar pardon
Châteauneuf-du-Faou 4 Ancienne chapelle Notre-Dame-des-Portes.jpg|Ar garnel e-kichen Chapel IV ar Porzhoù
Châteauneuf-du-Faou 33 La chapelle Notre-Dame-des-Portes vu du Pont du Roy.jpg|Chapel IV ar Porzhoù gwelet eus Pont ar Roue
Châteauneuf-du-Faou 32 Le Pont du Roy (réaménagé pour le canal de Nantes à Brest).jpg|Pont ar Roue

* **Pont ar Roue** ha **[[kanol Naoned-Brest]]** : ar pont-se a zo bet lakaet en e sav e-kerzh hanterenn gentañ ar . E c'hwec'h gwareg, pe bolzenn, a ya dreist d'ar stêr Aon, bet kaniet diwezhatoc'h en  evit kas ha degas marc'hadourezh etre Naoned ha Brest. 
* **Pont Pol** : savadur dreist d'ar stêr-Aon a ro an tu da vont eus ar C'hastell-Nevez da Laz ha da Santoz. Ur pont koshoc'h a zo anv anezhañ eno en ur skrid eus an .
* **Iliz-parrez Sant Juluan** : ar savadur a c'haller gwelet hiriv an deiz a zo bet savet e 1878. Eus an iliz a oa el lec'h-se a-raok e chom an tour bet savet e 1737, war intrudu Nouel Furig, person ar C'hastell-Nevez etre 1717 ha 1774. En  e voe dibabet ivez gouestlañ an iliz da Sant Juluan, pa oa betek-henn, dindan maeroniezh un Itron-Varia Tresmaven dianav hag amsklaer he orin. E-touez an elfennoù a ya da ober pinvidigezh ar monumant-se emañ murlivadurioù Paul Sérusier.

Châteauneuf-du-Faou 10 Eglise paroissiale.jpg|Iliz Sant Juluan
Châteauneuf-du-Faou (29) Église 17.jpg|Delwenn Sant Juluan gwisket e-giz un eskob
Châteauneuf-du-Faou 16 Eglise paroissiale Statue de sainte Barbe.jpg|Delwenn Santez Barba
Châteauneuf-du-Faou 13 Eglise paroissiale Statue.jpg|Delwenn en iliz-parrez :An Dreinded sakr 
Châteauneuf-du-Faou 12 Eglise paroissiale Groupe statuaire.jpg|Delwennoù en iliz-parrez : Karitez sant Marzhin 
Châteauneuf-du-Faou 15 Eglise paroissiale Groupe statuaire 2.jpg|Delwenn en iliz-parrez :Merzherenti santez Apollina 
Châteauneuf-du-Faou 19 Eglise paroissiale Fresque de Sérusier 1.jpg|*An Degemenn* Murlivadur gant Serusier en iliz-parrez
Châteauneuf-du-Faou 20 Eglise paroissiale Fresque de Sérusier 2.jpg|*Azeuladenn ar vesaerien hag ar Rouaned* Murlivadur gant Serusier en iliz-parrez
Châteauneuf-du-Faou 21 Eglise paroissiale Fresque de Sérusier 3.jpg|*Moizez hag ar bod gwrezus* Murlivadur gant Serusier en iliz-parrez
Châteauneuf-du-Faou 22 Eglise paroissiale Fresque de Sérusier 4.jpg|*Krist war ar groaz, Gorroidigezh ar Werc'hez, Degemenn* Murlivadur gant Serusier en iliz-parrez
Châteauneuf-du-Faou 23 Eglise paroissiale Fresque de Sérusier.jpg|*Treuzneuziadur, Badeziant, Dasorc'hidigezh ar C'hrist* Murlivadur gant Serusier en iliz-parrez

* Maner Kermoal : meneget er , bepred en e sav. An tour a c'hallfe bezañ bet savet er . 
* Ar C'hoc'hui : bet diskaret e 1921.
* Doursan Pontadig : savet er  pe er .
* Feunteun dindan douar Sant Yann-Vadezour : savet er XV<small><sup>vet</sup></small> kantved moarvat.
* Feunteun Santig Gouenoù.
* Feunteun plasenn ar Blomenn : 1831. Diblaset eo bet e 1936 evit reiñ muioc'h a blas d'an otoioù. 
* Feunteun Itron-Varia ar Porzhoù : savet e 1721. Renevezet eo bet e 2016 gant Mickaël Gweganoù, gant skoazell Jean-Luc Batot. Benniget eo bet gant eskob Kemper ha Leon d'an 10 a viz Ebrel 2016.
* Ti Paul Sérusier : lakaet eo bet sevel gant an arzour e 1906. Murlivadurioù graet gant hemañ a zo ennañ. Rummet eo bet e 1995 e-touesk ar « Monumantoù istorel ». Un droiad anvet « War roudoù Paul Sérusier » a gas ar weladennerien di, straed Paul Sérusier.
* Ar garioù : div zo e penn nec'h kêr, kichen-ha-kichen : hini linenn-houarn ar rouedad breton etre Karaez ha Kastellin, a zo bet en implij etre 1904 ha 1967 hag hini al linenn-houarn etre Rosporden ha Ploueskad, a zo bet en implij etre 1912 ha 1932.

## Istor
### 
* 1490 : emsavadeg kouerien e Kastell-Nevez-ar-Faou.
### 
* ~1592 : krogad etre ar Gevreerien ha dalc’hidi ar Roue e Poulodron, kêriadenn lec’hiet war bord an hent a gas da Garaez.
* 23 a viz Meurzh 1593: ar c’habiten roueler Liskoed zo er C'hastell-Nevez gant e soudarded. Spontañ a ra ar boblañs. Evel-se eo lazhet ur beleg - Tepod Derrien e anv war a seblant - gant unan eus e soudarded war-bouez un taol kleze.
### 
* Gouere 1675 : emsavadeg ar Bonedoù Ruz; tud ar C’hastell-Nevez a zo en o zouesk. Ganto eo pulluc’het maner Kermoal o lakaat tan ennañ, hini ar Werje a zo preizhet ivez. Nac'het e voe an distaoliadeg roueel eus miz C'hwevrer 1676 ouzh un den eus Kastell-Nevez-ar-Faou, Cornéli e anv, goude an emsavadeg.
### [[Dispac'h Gall]]
* 8 a viz Even 1791: manifestadeg zo e kêr a-enep d’ar veleien o deus graet le ouzh ar Roue, ar vro hag al lezennoù. 
* Genver 1792 : trubuilh zo war ar maez e Laz hag e Sant-Wazeg, an eil hag eben parrez stok ouzh ar C'hastell-Nevez. Peizanted ar parrezioù-se a embann bezañ e soñj tagañ tud ar C'hastell-Nevez gant o fuzuilhoù, ferc’hier hag o zrañchoù.
### 
* 1añ a viz Gouere 1815: chouanted a zeu da Gastell-Nevez da lakaat reuz. Tec’hout a reont kuit o klevet ez eus ur gompagnunezh martoloded dre ar vro.
* 1845 : prenet eo domani Trevare (Sant-Wazeg) gant ar vreudeur Kerjegu (ouzhpenn 4 000 devezh-arat) a laka ekonomiezh an trowardroioù da ziorren : en-dro da skluz Kastell-Nevez-ar-Faou e kresk an oberiantiz, traezh ha merl a vez degaset d’al labourerien-douar gant ar bigi a samm ganto patatez, koad ha mein-to meinglazegi ar Rick (S. Wazeg) ha Kerliou (ar C'hastell-Nevez).
* 1865 : krouet eo Strollad ar saperien-pomperien.
* 8 a viz Eost 1896: ar Prezidant Félix Faure a zo e kêr.
### 
* 1906 : dont a ra Paul Sérusier da chom da Gastell-Nevez-ar-Faou.
* 26-31 a viz Eost 1910: kendalc'h an URB (Kevredigezh Broadel Breizh).
* 1915 : fuzuilhet e voe ur soudard bet ganet er gumun (pe e Pleiben) gant al lu gall d'ar 15 a viz C'hwevrer 1915 e Proven (Flandrez Belgia).
* 1960 : divizet e vez gant ar C’huzul-kêr, a-unvouezh, lakaat panelloù heñchañ nevez, reizhskrivet anvioù ar c'hêriadennoù warno, hervez reolennoù ar brezhoneg, daoust da urzh kontrol isprefed Kastellin, war zigarez e teufe an “tech“-se eus ar c’hiz.
* 1976 : kentañ gwech ma'z eus eus Nevezamzer ar C’hastell-Nevez, festival sonerezh hengounel Breizh a ro tro, bep bloaz da Sul Fask, da wellañ sonerien ha kanerien ar vro da vont war al leurenn.
#### Brezelioù
;Brezel-bed kentañ
* Mervel a reas 176 gwaz eus ar gumun, eleze 4,11% eus ar boblañs e 1911,abalamour d'ar brezel.
;Eil brezel-bed
* Mervel a reas 36 den ag ar gumun abalamour d'ar brezel.
;Brezelioù didrevadennañ
*Brezel Indez-Sina : lazhet e voe ur soudard eus ar gumun en d’an 11 a viz Ebrel 1954e Diên Biên Phù en Tonkin  er Viêtnam.
*Brezel Aljeria: mervel a reas pevar milour eus ar gumun.

## Emdroadur ar boblañs abaoe 1962

## Skeudennoù

Kastell-Nevez-ar-Faou.jpg|Panell
On canal at Chateauneuf du Faou8.jpg|Kanol Naoned-Brest, kostez ar C'hastell-Nevez
Châteauneuf-du-Faou 36 Le port Anciennes maisons de mariniers.jpg|Tier kozh eus marevezh aour ar c'has-digas marc'hadourezh dre ar ganol 
Chateauneuf.jpg|Ar gar gozh 
Gavotte.jpg|Dañserien er C'hastell-Nevez, treset gant ar Saoz Randolph Caldecott e-tro 1874-1878
Châteauneuf-du-Faou 8 L'Aulne vu du point de vue.jpg|Ar ganol, pe ar stêr Aon dindan Rozaon
Châteauneuf-du-Faou 30 Le quartier du point de vue et la chapelle Notre-Dame-des-Portes.jpg|Rozaon ha Chapel IV ar Porzhoù
Châteauneuf-du-Faou 31 Le VVF (en Gouezec en fait).jpg|Kêr VVF war vord ar ganol e Penn ar Pont (tu Sant-Wazeg)
Châteauneuf-du-faou 2 Stèle commémorant les soldats amééricains décédés lors de la libération de la ville..jpg|Maen-sonn en enor d'ar soudarded amerikan marvet evit dieubiñ ar C'hastell-Nevez

* Monumant ar re varv, luc'hskeudenn.

## Tud
### Tud bet ganet eno
* 1726 : Visant-Jozeb Rousseau Rozenkoad, beleg.
* 1825 : Félix Rolland, embreger ha politikour republikan.
* 1888: Yves Gaonac'h, d'ar 17 a viz Meurzh er er C'hastell-Nevez pe e Pleiben, soudard en 3e Batailhon Kerzhet Troadegiezh skañv Afrika, fuzuilhet gant al lu gall d'ar 15 a viz C'hwevrer 1915 e Proven (Flandrez Belgia)evit *«dilez post dre emvuturgn*» ha *«dizerterezh en estrenvro»*; douaret eo e bered-veur al lu gall en Ablain-Saint-Nazaire‎ (departamant Pas-de-Calais ,Bro-C'hall).
* 1907 : Remont ar Porzh mab, broadelour katolik, geriadurour.
* 1923 : Reun ar C'halan, rezistant, skrivagner brezhonek ha saoznek.
* 1949 : Remont Keruzore, melldroader.
### Tud marvet eno
* 1990 : Remont ar Porzh mab, broadelour breizhat, katolik, geriadurour.
### Tud liammet ouzh ar gumun
* Paul Sérusier (1864-1927), livour.
* Jozef Kadiou (†1944), person.
* Remont ar Porzh, tad (1878-1945), doktor war ar gwir, istorour, lec'hanvadurour.
* Yann ar Meur (1956-), talabarder, armerzhour, skrivagner gallek.

## Brezhoneg
;Ar Brezoneg er Skol
* 1934-1936: ar c'huzul-kêr a savas a-du gant ar mennad skignet gant al luskad Ar Brezoneg er Skol (ABES) evit kelennadurezh ar brezhoneg er skol.
;Ya d'ar brezhoneg
* D’ar 6 a viz Du 2006 e oa bet votet ar garta Ya d'ar brezhoneg gant kuzul-kêr ar gumun.
;Deskadurezh
* Ur c'hlas divyezhek publik kentañ derez zo bet digoret er gumun e 2003. 
* E distro-skol 2024 e oa 59 skoliad enskrivet er c'hlasoù divyezhek (14,9 % eus skolidi ar gumun evit a sell ouzh ar c'hentañ derez).
;Buhez foran
* Digoret ez eus bet un diellaoueg a vod skridoù, paperioù ha levrioù Remont ar Porzh e-barzh Kreizenn sevenadurel Jef ar Penven e 2005.
;Lec'hanvadurezh
* Reizhskrivet eo bet an anvioù-lec'h forzhik war ar panelloù war ar maez ha panelloù divyezhek zo un tammig e kêr ivez. 
* Stank eo ar ger brezhoneg "Roz" e-barzh anvioù-lec'h trowardroioù ar C'hastell-Nevez hag a bep tu da draonienn ar Stêr Aon. Implijet e vez kentoc'h evit eñvel ur grec'henn pe un dinaou serzh a-us d'ur gilblegenn pe d'ur stumm. Ar ger-se a zo bet amprestet gant brizhgalleg ar C'hastellneveziz pa vez anv eus "la rosière de Notre-Dame des Portes" ganto, evit kozeal eus ar roz ma kaver war e lein chapel I.-V. ar Porzhoù hag a zo a-us d'ur stumm eus Kanol Naoned-Brest. N'eus mann ebet da welet gant ar ger gallek evit Korzeg.

## [[Livouriezh]]
Al livour Paul Sérusier (1863-1927) a deue ingal da Gastell-Nevez-ar-Faou azalek 1893. Ken bamet e oa deuet da vezañ gant maezioù kaer an trowardroioù ma tivizas prenañ un ti eno e 1906, daoust ma ne oa ket gwall binvidik (Kustumet e veze da livañ taolennoù evit ostizien ostalirioù Kastell-Nevez evit kaout un dra bennak da zebriñ pe gounit un tamm gwenneg bennak). 

Paul Sérusier La foire à Châteauneuf-du-Faou (1903).jpg|Paul Sérusier: Foar ar C'hastell-Nevez
Paul Sérusier La vallée de Tuchen-Glaz (Finistère).jpg|Paul Sérusier: Gwantenn an Duchenn C'hlas
Paul Sérusier La maison blanche (Bretagne).jpg|Paul Sérusier: An ti gwenn (Breizh)
Paul Sérusier Jeunes bretonnes.jpg|Paul Sérusier: Breizhadezed yaouank
La Fête-Dieu à Châteauneuf-du-Faou.jpg|Paul Sérusier: Gouel ar sakramant er C'hastell-Nevez

Dre se ha dre an darempredoù mat en devoa gant Kastellneveziz eo bev-kenañ e levezon er gêr-se bepred. Un toullad eus e oberennoù a c'haller sellet outo c'hoazh, evel e vurlivadurioù e iliz-parrez sant Juluan pe e vurlivadur brudet ouzh moger diabarzh an ti-kêr. Al levezon-se a zispleg ivez e kaver, hiriv an deiz, forzhig tud o livañ evit o flijadur menezioù, traoñiennoù pe koadoù ar vro o klask kenderc'hel an erv bet boulc'het gant Sérusier.

## Gevelliñ
*South Brent, ,  (1976)
*Chinchón, , 

## Levrlennadur
* Raymond Delaporte, *La Sénéchaussée de Châteauneuf-du-Faou, [[An Uhelgoad|Huelgoat]] et [[Landelo|Landeleau]], et les juridictions seigneuriales du ressort*, emb. A. Pedone, Pariz, 1905, 240 p. 
* Michel Froger & Michel Pressensé : *Armorial des communes du Finistère*. 2001
* Christian MENARD, *Châteauneuf-du-Faou, son histoire, sites, monuments et notes sur la région*, 1991. 
* Georges ar Meur ha Henry Masson, *Châteauneuf-du-Faou et ses alentours*, Kistinid, emb. L'aventure carto, 1996, 192 p. 
* Yann MOULIN, *Kastell Nevez : les tribulations d'un [[Bidar]]d en pays [[Dardoup]]*, emb. Coop Breizh, Speied, 1997, 208 p. 
* Jean-François BOEDEC, *Histoire secrète des Montagnes Noires*, kenemb. Coop Breizh-Keltia Graphic, Speied-Gourin, 2000, 224 p.
* Henry MASSON, *Châteauneuf-du-Faou : images, Histoire et histoires*, emb. CA Laz, 2004, 76 p.
* Christian MENARD, *Châteauneuf-du-Faou, des origines à [[1900]]*, emb. ATR L’Edition Originale, Kemper, 1983; ademb. kresket C.A. de Laz, Laz, 2008, 104 p.
* Erwan Vallerie : *Diazezoù studi istorel an anvioù-parrez. Corpus.* An Here. 1995

## Liammoù diavaez
*Skeudenn dre loarell
*Ti-kêr
*Kumuniezh-kumunioù Kerne-Uhel
*Nevezamzer ar C'hastell-Nevez

## Notennoù ha daveoù