open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Yoroubeg

Ur yezh nijerek-kongoek eus is-skourr ar yezhoù defoek eo ar **yoroubeg** (*yorùbá*) komzet gant tro-dro da 20 milion a dud e Nijeria, Benin ha Togo. 
Roudoù eus ar yezh-mañ a vez kavet ivez e Brazil ha Cuba ma vez graet **nagoeg** (*nago*) anezhi. 

Ur yezh dezrannel gant tonennoù eo ar yoroubeg. 

Dre vras ez eus pemzek rannyezh disheñvel kenstrollet e tri bloc'had pennañ evel-hen:

* Rannyezhoù ar gwalarn
** komzet en Abẹokuta, Ibadan, Ọyọ hag Ọṣun
* Rannyezhoù ar c'hreiz
** komzet en Ekiti, Akurẹ, Ẹfọn hag Ijẹṣa
* Rannyezhoù ar gevred
** komzet en Okitipupa, Ondo, Ọwọ, Ṣagamu hag e lec'hioù zo en Ijẹbu.

Disheñvel eo ar yezh unvan diouzh an holl rannyezhoù all, da lâret eo ne oa ket bet diazezet war ur rannyezh resis lakaet da yezh unvan daoust ha ma teu an darn vrasañ eus ar yezh unvan ouzh ar rannyezhoù komzet en Ọyọ hag Ibadan. 

Skrivet e vez ar yoroubeg gant al lizherenneg latin bet unvanet e 1965 gant un nebeud sinoù ouzhpenn evit merkañ an tonennoù, digoradur ar vogalennoù, hag all.

## Amerika
Komzet e veze yoroubeg gant sklaved e-leizh e Brazil ha Kuba, ha ganto e voe degaset o relijion deuet da vout candomblé ha santeria.

## Loucoumi
Al loucoumi (* lucumi * hervez ar skritur e spagnoleg) zo un doare yoroubeg implijet evel yezh al lidoù relijiel gant beleien ar Santería en inizi ar Mor Karib, Kuba ha Republik Dominikan dreist-holl).

## Gwelet ivez
* Yezhoù nijerek-kongoek

## Gwelet ivez
* Kentelioù yoroubeg
* ''Ethnologue ''
Soninkeg

Ur yezh nijerek-kongoek eus skourr ar yezhoù mandeek eo ar **soninkeg** (soninkeg: *soninkanxaane*) komzet gant tro-dro da 1.096.795 a dud e Mali dreist-holl met ivez en Aod an Olifant, Gambia, Ginea, Ginea-Bissau, Maouritania ha Senegal.

## Gwelet ivez
* Yezhoù nijerek-kongoek
* Yezhoù mandeek

## Liammoù diavaez
*''Ethnologue''
Soupyireg

Ur yezh nijerek-kongoek eus skour ar Yezhoù senoufoek eo ar **soupyireg** (*supyire*, *sup’ide* pe *supide*) komzet gant tro-dro da 364.000 den e gevred Mali dreist-holl. 

## Gwelet ivez
* Yezhoù nijerek-kongoek
* Yezhoù senoufoek

## Liammoù diavaez
* ''Ethnologue''
30 Here

Sant an deiz : Sant Follan

## Darvoudoù
* 1564 : sinet eo Feur-emglev Lausanne.
* 1918 : sinet eo Arsav-brezel Moudros e Lemnos.
* 1922 : bet fiziet e Benito Mussolini ar gefridi da sevel ur gouarnamant nevez.
* 1938 : spontañ a ra Orson Welles Stadoù-Unanet Amerika o skignañ *[[The War of the Worlds]]* dre rouedad skingomz ar CBS.
* 1947 : krouidigezh ar General Agreement on Tariffs and Trade (GATT).
* 2005 : kentañ bannadenn ar film tresadennoù-bev *[[Chicken Little (film, 2005)|Chicken Little]]* e Los Angeles (Stadoù-Unanet Amerika).

## Ganedigezhioù

* 1762 : André Chénier (*André Marie de Chénier*), barzh gall.
* 1821 : Fiodor Dostoievski, skrivagner rusian.
* 1839 : Alfred Sisley, livour saoz.
* 1857 : Georges Gilles de la Tourette, medisin gall arbennigour war an nervoniezh.
* 1871 : Paul Valéry, barzh, prederour ha skrivagner gall.
* 1873 : Francisco Indalecio Madero, politikour aet da brezidant Mec'hiko.
* 1882 : Oldřich Duras, mestrc'hoarier echedoù tchek.
* 1894 : Jean Rostand, akademiad, bevoniour, istorour ar skiantoù ha skrivagner gall.
* 1913 : Joseph Lemarchand (anv-pluenn : Jean Sullivan), beleg ha romantour.
* 1917 : Maurice Trintignant, blenier redadegoù kirri.
* 1931 : Milko Bobotsov, mestrc'hoarier echedoù bulgar.
* 1932 : Louis Malle, filmaozer gall.
* 1960 : Diego Maradona, melldroader etrebroadel ha gourdoner arc'hantinat.
* 1976 : Xie Jun, mestrc'hoarierez echedoù sinaat.
* 1986 : Bart Michiels, mestrc'hoarier echedoù belgiat.

## Marvioù

* 235 : Pontianus, pab.
* 1611 : Karl IX, roue Sveden.
* 1787 : Ferdinando Galiani, armerzhour italian.
* 1910 : Henri Dunant, diazezer Luskad Etrebroadel ar Groaz Ruz hag ar C'hreskloar Ruz.
* 1923 : Andrew Bonar Law, Kentañ mimnistr ar Rouantelezh Unanet.
* 1944 : Paul Ladmirault, sonaozer breizhat.
* 2009 : Claude Lévi-Strauss, denoniour gall.

## Lidoù
* Iliz katolik roman
** sant Suliav, abad kembreat, penitiour e Kernev-Veur, abad Sant-Suliav. Enoret ivez e Sizun hag e Tresigne (? 606);
** sant Flour, abostol Bro Narbonna hag Akwitania, marvet e Saint-Flour (Cantal) (2il kantved);
** sant Marsel, kantener el lu roman, merzheriet e dibenn an 3e kantved;
** sant Follan, manac'h iwerzhonat marvet e Belgia (7vet kantved).
22 Eost

## Darvoudoù
* 851 : trec'h eo lu Erispoe war hini Karl Voal e Jengland-Beslé (e-kichen Felgerieg-Veur).
* 1305 : boureviet ha kaset d'ar marv Sir William Wallace, brogarour ha brezelour skos.
* 1485 : gant Emgann Bosworth ec'h echu Brezel an Div Rozenn.
* 1795 : Bonreizh ar bloaz III e Bro-C'hall.
* 1812 : adkavet eo Petra (Jordania) gant an ergerzher suis Jean Louis Burckhardt.
* 1864 : sinet eo kentañ Kenemglev Jeneva gant daouzek stad europat.
* 1902 : krouidigezh *Cadillac Automobile Company*.
* 1910 : trevet eo Korea ouzh Japan.
* 1914 : trec'h eo lu an Impalaeriezh alaman war hini Bro-C'hall en Emgann Rossignol (Emgann an Harzoù e-kerzh ar Brezel-bed kentañ).
* 1944 : erruout a ra Roparz Hemon e Strasbourg, degemeret gant Hermann Bickler eno.
* 1962 : ur c'hwitadenn eo an Taol Charlotte Corday (gwalldaol ar Petit-Clamart) ouzh Charles de Gaulle.

## Sportoù
* 1851 : dalc'het eo kentañ *[[America's Cup]]* en-dro da Enez Wight. 
* 1972 : dilennet eo an Iwerzhonad Lord Killanin da 6 prezidant ar Poellgor etrebroadel olimpek.
* 2004 : Emilie Le Pennec, atletourez c'hall, a ya da gampionez olimpek an divvarrenn digompez en Aten.

## Ganedigezhioù

* 1647 : Denis Papin, jedoniour ha fizikour gall.
* 1764 : Charles Percier, kinklour ha tisavour gall.
* 1862 : Claude Debussy, sonaozer gall.
* 1865 : George Kruck Cherrie, ergerzher ha naturour stadunanat.
* 1904 : Deng Xiaoping, penn strollad komunour Sina.
* 1908 : Henri Cartier-Bresson, luc'hskeudennour gall.
* 1917 : John Lee Hooker, kaner-sonaozer ha soner gitar stadunanat.
* 1920 : Ray Douglas Bradbury, skrivagner skiant-faltazi stadunanat.
* 1922 : Micheline Presle, komedianez (c'hoariva, sinema ha skinwel) c'hall.
* 1930 : Gilmar, diwaller-pal mell-droad etrebroadel brazilian.

## Marvioù

* 1241 : Gregor IX (bet ganet **Ugolino di Anagni**), 178 pab.
* 1280 : Nikolaz III (bet ganet **Giovanni Gaetano Orsini**), 188 pab.
* 1350 : Fulup VI Bro-C'hall, roue adalek 1328 betek e varv.
* 1485 : Richarzh III (Bro-Saoz), roue Bro-Saoz hag Aotrou Iwerzhon adalek 1483 betek e varv.
* 1806 : Jean-Honoré Fragonard, livour gall (° 5 a viz Ebrel 1732 e Grassa (Alpes-Maritimes a-vremañ)).
* 1922 : Mícheál Seán Ó Coileáin, emsaver ha politikour iwerzhonat.
* 1960 : André Hugon, filmaozour, produour ha saver senario gall.
* 1978 : Jomo Kenyatta, den-stad Kenya.
* 2003 : Piéral, aktour (c'hoariva, sinema ha skinwel) gall.

## Lidoù
Sant an deiz : Sant Milian
Yezhoù anyiek

Ur skourr eus ar yezhoù nyoek renket d'o zro e-touez ar yezhoù kwaek eo ar **yezhoù anyiek** (*anyi*) komzet e Ghana dreist-holl hag ivez e su Aod an Olifant.

Ar baoleg eo ar yezh anyiek pennañ. 

## Gwelet ivez
*Yezhoù nijerek-kongoek
Gwangeg

Ur skourr ar yezhoù potouek-tanoek eo al **gwangeg** (*gwang*) komzet e Ghana. Enni e kaver 16 yezh.

## Gwelet ivez
*Yezhoù kwaek
Yezhoù nyoek

Ur skourr eus ar yezhoù kwaek eo ar **yezhoù nyoek** (*nyo*) ennañ un 50 yezh bennaket komzet e Ghana dreist-holl hag ivez e su Aod an Olifant.

Isrenket e vez ar yezhoù er skourr-mañ evel-hen:

* Yezhoù akanek
** Gaeg
** Adangmeg
* Yezhoù anyiek
** Baoleg
* Yezhoù potouek-tanoek
** Gwangeg
** Logbaeg

## Gwelet ivez
*Yezhoù nijerek-kongoek
21 Eost

## Darvoudoù
* 1359 : sinet eo Feur-emglev Pontoise.
* 1810 : Jean-Baptiste Bernadotte, marichal gall, a zo dilennet da roue Sveden gant Stadoù ar vro-se.
* 1911 : bet laeret taolenn Mona Lisa diouzh Mirdi al Louvre e Pariz gant ar gweraour italian Vincenzo Peruggia.
* 1914 : penn-kentañ Lazhadeg Tamines (Belgia) (Brezel-bed kentañ). 
* 1944 : penn-kentañ Emvod Dumbarton Oaks e Washington D.C..
* 1959 : dont a ra Hawaii da vezañ 50 stad ar Stadoù Unanet.
* 1961 : dieubet eo an dizalc'her kenyan Jomo Kenyatta.
* 1968 : gant luioù an Unaniezh Soviedel hag Emglev Varsovia eo aloubet Tchekoslovakia. 
* 1975 : gant broadelourien eus Korsika, Edmond Simeoni en o fenn, eo aloubet tiegezh ur gwinier pinvidik e-kichen Aleria.
* 1991 : Latvia en em ziskleir dizalc’h diouzh an Unaniezh Soviedel.

## Sportoù

## Ganedigezhioù

* 1165 : Fulup II Bro-C'hall (*Fulup an Aogust* e lesanv), roue Bro-C'hall.
* 1725 : Jean-Baptiste Greuze, livour ha tresour gall.
* 1754 : William Murdoch (pe **Murdock** c'hoazh), ijinour skos.
* 1765 : William IV ar Rouantelezh-Unanet, roue ar Rouantelezh Unanet ha Hannover adalek 1830 betek e varv.
* 1567 : sant Frañsez a Sal
* 1789 : Augustin Louis Cauchy, jedoniour gall.
* 1798 : Jules Michelet, istorour ha skrivagner gall.
* 1892 : Charles Vanel, aktour ha sevener gall.
* 1904 : Léo Joannon, aktour, filmaozour, produour ha saver senario gall.
* 1945 : Lev Alburt, mestrc'hoarier ha skrivagner echedoù ukrainat.
* 1954 : Didier Six, melldroader etrebrodael gall.
* 1982 : Francisco Vallejo Pons, mestrc'harier echedoù spagnol.

## Marvioù

* 1805 : François Valentin, livour breizhat.
* 1836 : Edward Turner Bennett, loenoniour, skrivagner ha surjian saoz.
* 1838 : Adelbert von Chamisso (**Louis Charles Adélaïde de Chamissot de Boncourt** e anv gwir), barzh, louzawour ha skrivagner alamanek.
* 1940 : Leon Trotsky (**Lyev Davidovitch Bronstein** e anv gwir), politikour rusian.
* 1943 : Henrik Pontoppidan, skrivagner danek, tapet gantañ Priz Nobel al Lennegezh.
* 1991 : Camille Le Tallec, priour breizhat.
* 1995 : Subrahmanyan Chandrasekhar, astrofizikour ha jedoniour stadunanat-indian, tapet gantañ Priz Nobel ar Fizik (1983).

## Lidoù
* er Relijion gatolik :
** Santez Yuna
Pink Floyd

**Pink Floyd** zo ur strollad sonerien saoz eus ar re vrudetañ, savet e 1964. Gallout a reer ober "Progressive rock" eus stil ar strollad.

Dont a ra o anv eus kenstroll anv-bihan daou soner blues : Pink Anderson ha Floyd Council.

## Izili Pink Floyd

* Syd Barrett - gitar, kan (1964-1968)
* David Gilmour - gitar, kan (1968-)
* Nick Mason - taboulinoù (1964-)
* Roger Waters - gitar-boud, kan (1964-1985)
* Richard Wright - klavieroù, kan (1964-1981 ; 1987-2008)

## Pladennoù
### Studio
* 1967, *[[The Piper at the Gates of Dawn]]*
* 1968, *[[A Saucerful of Secrets]]*
* 1969, *[[More]]*
* 1969, *[[Ummagumma]]*
* 1970, *[[Atom Heart Mother]]*
* 1971, *[[Meddle]]*
* 1972, *[[Obscured by Clouds]]*
* 1973, *[[The Dark Side of the Moon]]*
* 1975, *[[Wish You Were Here]]* 
* 1977, *[[Animals]]*
* 1979, *[[The Wall]]*
* 1983, *[[The Final Cut]]*
* 1987, *[[A Momentary Lapse of Reason]]*
* 1994, *[[The Division Bell]]*

### Dirak arvesterien
* 1969, *[[Ummagumma]]*
* 1988, *[[Delicate Sound of Thunder]]*
* 1995, *[[Pulse]]*
* 2000, *[[Is There Anybody Out There ?]]*, (*[[The Wall]]* Live)

## Liammoù
* Lec'hienn ofisiel
* The Pink Floyd Hyperbase
* Pink Floyd e galleg
* Brain Damage (e Saozneg)
Klingoneg

Ur yezh savet a-ratozh evit "Star Trek" eo ar **c'hlingoneg** (***tlhIngan Hol*** e klingoneg, distagadur fonetikel: /t͡ɬɪˈŋɑn xol/). Komzet e vez gant ezdouaridi "Klingon". Savet eo bet gant Mark Okrand evit Paramount Pictures.

Klasket en deus an doktor d'Armond Speers, ur yezhoniour amerikan, kelenn ar yezh-se d'e vab war un dro gant ar saozneg. Mont a rae e lingonek outañ tra ma komze e vaouez e saozneg ouzh ar bugel. Goude un nebeud bloavezhioù e tisplije d'ar bugel komz klingoneg hag e veze gwell gantañ komz saozneg. Ar fed ma c'halle komz saozneg gant kalz muioc'h a dud hag an diouer a c'heriaoueg e klingoneg, d.s. gerioù boutin evel '"kador" pe "taol", a gontas kalz. Pa zeuas da vezañ koshoc'h e nac'has ar bugel komz klingoneg hag e paouezas an taol arnod.

## Lizherenneg
Ent-ofisiel eo gant lizherennoù latin e vez skrivet ar c’hlingoneg, met kavet e vez ivez ul lizherenneg ispisial.

## Liammoù
* Klingon Language Institute
* Omniglot: Klingoneg lizherennoù
* Google e Klingoneg
* Klingoneg Wikia

## Notennoù
2004 e Breizh

**[[Kronologiezh vloaziek evit Breizh]]**
:2003 e Breizh - **2004 e Breizh** - 2005 e Breizh

## Darvoudoù

### [[Genver]]
*14-15 a viz Genver : beaj ofisiel Rhodri Morgan, kentañ ministr Kembre, da Vreizh. Degemeret eo bet gant Josselin de Rohan, prezidant Kuzul Rannvro Breizh. Sinet ez eus un emglev kenlabour etre Bodadenn Vroadel Kembre ha Rannvro Breizh, e teir yezh, galleg, saozneg ha kembraeg.
* 15 Genver : peñse ar vag-pesketa *[[Bugaled Breizh]]* (5 den kollet)

### [[C'hwevrer]]
*26 a viz C'hwevrer : barradoù erc'h e Breizh ; betek 40 cm a erc'h e Pondi.

### [[Gwengolo]]
* Krouidigezh klasoù divyezhek prevez e Rospezh, Tregaeg, Mêl-Karaez, Klegereg.
* Krouidigezh klasoù divyezhek publik Sizun, Loperc'hed, Gouenoù ha Lanneur.
* Echu eo gant ar c'hentelioù brezhoneg e Skol-Veur Naoned. Dek vloaz a oa e veze kelennet er skol-veur-se.
*2 Gwengolo : erruout a ra Anne Quéméré e porzh Douarnenez, goude treizhañ ar Meurvor Atlantel a-roeñv en ur ober 87 devezh.

### [[Here]]
* 8 Here : vot a-unvouezh Kuzul-rannvro Breizh evit ma vo adunanet ar vro.
* 5 Here : lizher a-berzh Jean-Yves an Drian, prezidant Kuzul-rannvro Breizh da Jacques Chirac, prezidant Republik Frañs, evit goulenn outañ ober en doare ma vo gwiriekaet Garta europat evit ar yezhoù rannvroel pe bihanniver, bet sinet gant Frañs d'ar 7 Mae 1999.
*11-13 a viz Here : beaj ofisiel Jean-Yves an Drian, ha dileuridi all eus Rannvro Breizh, da Gembre, e-lec'h m'int degemeret gant Bodadenn Vroadel Kembre. Ur stumm brezhonek eus an emglev kenlabour etre an div vro zo bet sinet.

### [[Du]]
* 30 Du : vot a-unvouezh Kuzul-departamant ar Mor-Bihan evit staliañ ur panellerezh divyezhek war hentoù an departamant.
### [[Kerzu]]
* 17 Kerzu : vot a-unvouezh Kuzul-rannvro Breizh war ar Steuñv evit ur Politikerezh Yezh kinniget gant ar c’huzulier sokialour Yann-Bêr Thomin e karg eus ar brezhoneg.
* 22 Kerzu : divizout a ra Ofis ar Brezhoneg ledanaat tachenn ar c'houlzad Ya d'ar Brezhoneg bet savet evit broudañ implij ar yezh war ar pemdez e-touez bed ar c'hevredigezhioù hag an embregerezhioù. Hiviziken e vo digor d'ar strollegezhioù lec'hel ha, peurgetket, d'ar c'humunioù.

__NOTOC__
Touvaeg

Ur yezh altaek eus ar skourr yezhoù turkek an norzh eo an **touvineg** pe **touvaeg** (тыва дыл *tyva dyl*, anvet ivez *tuvin*, *tuva*, *tokha*, *soyot*, *soyon*, *tuba*, *uriankhai(-monchjak)*, *diba* pe *kök mungak*), komzet gant tro-dro da 209.400 den en holl e Touva e Rusia (Azia) (180.000 den e 2001), en Altay e Rannbarzh Emren Yinjiang e Sina (2.400 den e 1999) hag e Hövsgöl ha Hovd Aimags e norzh ha kornôg Mongolia (27.000 den e 1993). 

C'hwec'h rannyezh ez eus disheñvel-tre an eil diouzh eben:
* **Touvineg ar c'hreiz** 
* **Touvineg ar c'hornôg** 
* **Touvineg ar biz** (*todzhin*)
* **Touvineg ar gevred** 
* **Kijieg** (*tuba-kizhi*)
* **Kijieg** 

## Doare-skrivañ

Gant Lopsan-Chimit, ur manac'h tuva bouddaek eo bet ijinet doare-skrivañ broadel kentañ an tuvaeg e deroù ar bloavezhioù 30. Gwasket eo bet Lopsan diwezhatoc’h e-pad spurjoù Stalin. Lizherennoù roman a implije an doare-skrivañ-se dreist-holl, gant un nebeud lizherennoù nevez ouzhpenn evit merkañ sonioù an tuvaeg. Un nebeud levrioù zo bet embannet ennañ, en o zouez an taolioù esae kentañ evit deskiñ lenn d'an oadourien. Erlec’hiet eo bet lizherenneg Lopsan-Chimit diwezhatoc’h gant unan all diazezet war al lizherenneg kirillek en implij hiziv an deiz c’hoazh. Da-c’houde eo bet diverket roud doare-skrivañ ar manac’h eus al levrioù istor. Abaoe diskar an URSS eo krog an Duvaed hag un nebeud tud lennek all da dreiñ o selloù en-dro war istor ar skrivañ e tuvaeg. Adskoulmet eo bet neudenn an istor bremañ.

Graet e vez en deiz a hiziv gant lizherenneg ar rusianeg eta, ouzhpennet enni teir lizherenn zibar ң (latin "ng" pe Lizherenneg fonetik etrebroadel (API) [ŋ]), Өө (latin "ö", IPA [ø]), Үү (latin "ü", IPA [y]). Heuliañ-rik a ra al lizherenneg urzh al lizherenneg rusianek gant ң lakaaet just goude Н, Ө goude О, ha Ү goude У. Ne gaver pennlizherenn ebet evit al lizherenn ң n'en em ziskouez morse e deroù ger ebet.

## Lennegezh

Pinvidik-mor eo sevenadur dre gomz an Duvaed. A bep seurt zo evel, da skouer, divinadelloù berr, rimadelloù, krennlavarioù, luziadelloù-teod betek kontadennoù marzus, hud, skrij, harozel ha danevelloù meur a zezreveller eurvezhioù-pad. E saozneg ez eus bet embannet un nebeud eus an davnevelloù meur-se, evel "Boktu-Kirish pe Bora-Sheelei" da skouer. En arvar emañ an arz dre gomz-se bremañ rak war goshaat ez a ar gonterien ha n'eus ket kalz a re yaouank evit dont war o lerc’h.

## Keñveriadenn

Tost a-walc'h eo stumm ar gerioù a orin turkek rik implijet gant an eil yezh turkeg hag eben alies, da skouer:

## Gwelet ivez
* Yezhoù turkek
* Yezhoù altaek

## Liammoù diavaez
* Ethnologue: Tuvin
* Enesay.com - Tuvinian literature and mythology
* - Tuvan language and folklore materials
* TyvaWiki Language Articles
* Tuvan Alphabet
31 Here

## Darvoudoù
* 475 : Romulus Augustulus a zo lakaet da impalaer roman.
* 1517 : embann a ra Martin Luther ar *Pemzek Tezenn ha Pevar-Ugent* dirak iliz Kastell Wittenberg, ha reiñ lañs evel-se d'an Disivoud protestant.
* 1914 : krouidigezh Club Atlético Capurro e Montevideo (Uruguay).
* 1916: galvet evit reiñ dorn d'ar polis hag an archerion a-enep d'ar vicherourion oc'h ober harz-labour e Petrograd, daou rujumant eus an tirlu a denn ouzh ar polis hag an archerion.
* 1917 : Trivet Emgann Gaza.
* 1929 : dont a ra e-maez e Pariz *[[Les Trois Masques]]* gant André Hugon, kentañ film komz istor ar sinema.
* 1992 : gwennet eo Galileo Galilei gant ar pab Yann-Baol II.
* 1956 : gant aerluioù ar Rouantelezh-Unanet ha Bro-C'hall ez eus kaset bombezennoù war Ejipt evit rediañ ar vro-se da addigeriñ Kanol Suez.
* 1996 : deroù abadennoù ar chadenn skinwel iwerzhonek Teilifís na Gaeilge.

## Ganedigezhioù

* badezet 1632 : Johannes Vermeer, livour izelvroat.
* 1705 : Giovanni Vincenzo Ganganelli, aet da bab e 1769 evel Klemañs XIV.
* 1795 : John Keats, barzh saoznek. 
* 1875 : Vallabhbhai Patel, politikour ha ministr en India.
* 1835 : Adolf von Baeyer, kimiour alaman, tapet Priz Nobel ar Gimiezh gantañ e 1905.
* 1887 : Tchang Kai-chek, politikour ha den-Stad Sina.
* 1889 : Maurice Noguès, nijer gall a orin breizhat.
* 1892 : Aleksandr Alec'hin, mestrc'hoarier echedoù rusian.
* 1893 : Isidore Odorico, mozaiker brudet.
* 1922 : Norodom Sihanouk, roue Kambodja.
* 1955 : Vladas Gefenas, mestrc'hoarier echedoù lituaniat.
* 1958 : Jeannie Longo-Ciprelli, rederez war varc'h-houarn c'hall.
* 1983 : Aleksandr Grichtchouk, mestrc'hoarier echedoù rusian.
* 1990 : Emiliano Sala, melldroader arc'hantinat.

## Marvioù
* 1925 : Max Linder, aktour gall.
* 1953 : René Jayet, filmaozer, produour ha saver senario gall.
* 1956 : Mary Patricia McCartney, mamm Paul McCartney.
* 1957 : Marcel Vallée, aktour (c'hoariva ha sinema) gall.
* 1984 : Indira Gandhi, ministr kentañ India.
* 1993 : Federico Fellini, filmaozer italian.
* 1995 : Mario Napolitano, mestrc’hoarier echedoù italian.
* 1996 : Marcel Carné, filmaozer ha saver senario gall.
* 2006 : Pieter Willem Botha, politiker suafrikan, prezidant Suafrika etre 1984 ha 1989.
* 2011 : Flórián Albert, melldroader etrebroadel ha gourdoner hungarian.
* 2020 : Sean Connery, aktor skosat.

## Lidoù
* Lid etrebroadel :
** Halloween pe Samhain : lid a orin keltiek (lidet en Iwerzhon, diorroet e Stadoù-Unanet Amerika ha strewet e meur a vro).
* Iliz katolik roman:
** Sant an deiz: Sant Gwalon;
** sant Quentin, merzheriet e Galia ();
** sant Wolfgang, manac'h suis beneadat, eskob Regensburg ().
* Ilizoù protestant:
** Deiz an Disivoud.
20 Eost

## Darvoudoù
* 1648 : Emgann Lens eo an hini diwezhañ eus ar Brezel Tregont Vloaz.
* 1897 : displeget eo treuzkas ar malaria gant ar skiantour breizhveuriat Ronald Ross. 
* 1944 :
** kuitaat a ra Philippe Pétain Vichy da vont da vBro-Alamagn.
** mont a ra Charles de Gaulle tre Roazhon.
* 1949 : embannet eo Republik Pobl Hungaria.
* 1968 : kirri-arsailh sovietek e Praha (Tchekoslovakia d'ar mare-se).
* 1988 : echu eo Brezel Iran-Irak.
* 1991 : dizalc'hidigezh Estonia ha Latvia.

## Sportoù
* 2004 : Benoît Peschier, atletour gall, a ya da gampion olimpek ar slalom K1 en Aten.

## Ganedigezhioù

* 1625 : Thomas Corneille, gwiraour ha dramaour gall.
* 1860 : Raymond Poincaré, den-stad gall, Prezidant ar Republik C'hall (1913-1920).
* 1890 : Howard Phillips Lovecraft, skrivagner stadunanat ar skiant-faltazi hag ar spont e dachennoù.
* 1909 : Olga Roubtsova, mestrc'hoarierez echedoù soviedat.
* 1910 : Eero Saarinen, tisavour ha dizagner finat-stadunanat
* 1938 : Jean-Loup Chrétien, ijiner breizhat aet da egoraer.
* 1941 : Roberto Primavera, mestrc'hoarier echedoù italian.
* 1946 : Yvon Gourmelon (Yann Gerven e anv-pluenn), skrivagner ha yezhoniour brezhonek (danevelloù, romantoù, notennoù yezh).
* 1948 : Robert Plant, kaner-sonaozer ha soner saoz, unan eus pevar c'hrouer ar strollad Led Zeppelin.
* 1960 : Dom Duff, kaner ha soner gitar brezhonek.
* 1962 : Geoffrey Blake, aktour stadunanat.
* 1984 : Laura Georges, melldroaderez etrebroadel c'hall.

## Marvioù

* 984 : Yann XIV, 136 pab an Iliz katolik roman.
* 1914 : Pi X, 257 pab an Iliz katolik roman.
* 1917 : Adolf von Baeyer, kimiour alaman, tapet Priz Nobel ar Gimiezh gantañ e 1905.
* 1980 : Joe Dassin, kaner gallek ha kaner-sonaozer gall-stadunanat.
* 1995 : Hugo Pratt, treser bannoù-treset eus Italia, krouer Corto Maltese.

## Lidoù
* Katoligiezh:
** Sant an deiz : Sant Filberzh.
19 Eost

## Darvoudoù
* 1493 : dont a ra Masimilian Iañ, pried kentañ Anna Vreizh da vezañ impalaer an Impalaeriezh santel roman german.
* 1505 : erruout a ra Anna Vreizh er Folgoed da-geñver he Zro Breizh.
* 1691 : trec'h eo Arc'hdugelezh Aostria war an Impalaeriezh Otoman en Emgann Slankamen. 
* 1919 : Afghanistan dizalc'h diouzh ar Rouantelezh Unanet.
* 1942 : ur c'hwitadenn eo Taol Jubilee (dilestradeg saoz e Dieppe (Seine-Maritime a-vremañ)).
* 1989 :
** aet Tadeusz Mazowiecki da Gentañ Ministr Polonia.
** da-geñver ur piknik a-stroll e-kichen Sopron e tremen 600 den eus Republik Demokratel Alamagn eus Hungaria da Aostria : deroù diskar Republik Demokratel Alamagn an hini eo.

## Sportoù
* 1918 : krouet eo Kevre mell-droad ar C'hornôg.
* 1984 : loc'hañ a ra kentañ Treizhadeg Atlantel Kebek-Sant-Maloù diouzh glannoù stêr Sant Laorañs.
* 2016 : evit ar wech kentañ en istor ar boks gall ez a Estelle Mossely da gampionez olimpek e Rio de Janeiro (Brazil).

## Ganedigezhioù

* 1811 : Samuel Tickell, arzour, evnoniour, yezhoniour hag ofiser el lu breizhveuriat.
* 1845 : Edmond James de Rothschild, dastumer ha dengarour gall.
* 1848 : Gustave Caillebotte, livour gall.
* 1862 : Maurice Barrès, skrivagner ha politikour gall.
* 1877 : Pierre Quéméner, embregour ha politikour breizhat.
* 1883 : Coco Chanel (**Gabrielle Bonheur Chanel** hec'h anv gwir), kemenerez c'hall.
* 1902 : Georges Lacombe, filmaozer gall.
* 1914 : Raymond Marcellin, politikour gall, bet maer Gwened ha prezidant Kuzul Rannvroel Breizh.
* 1946 : Bill Clinton, prezidant Stadoù Unanet Amerika.
* 1951 : John Richard Deacon, gitarour saoz, ezel eus ar strollad sonerien Queen.

## Marvioù

* 14 : Aogust (impalaer), kentañ impalaer roman hag advab da gCaius Julius Caesar.
* 1186 : Jafrez II (dug Breizh)
* 1662 : Blaise Pascal, jedoniour ha prederour gall.
* 1680 : Jean Eudes, beleg gall lakaet da sant e 1925 .
* 1810 : Jérôme-Marie Champion de Cicé, arc'heskob katolik, ministr ar Justis gall (1789) ha kannad ar Vodadeg vroadel gall.
* 1870 : Yann-Vari ar Skourr, barzh brezhonek.
* 1924 : Ferdinand Cheval (*Facteur Cheval* e lesanv), paotr al lizhiri hag arzour simpl gall.
* 1936 : Federico García Lorca, barzh ha dramaour spagnolek.
* 1949 : Cecil Boden Kloss, evnoniour ha loenoniour saoz.
* 1965 : Jarl Priel (**Charles Trémel** e anv gwir), dramaour ha skrivagner brezhonek.
* 1974 : Fernando Cerchio, filmaozer, frammer ha saver senario italian.
* 1977 : Groucho Marx, aktour stadunanat.
* 2012 : Tony Scott, filmaozer ha produer breizhveuriat.

## Lidoù
*er relijion gatolik :
** Santez Gwennyn
*Devezh ar vro en Afghanistan
18 Eost

## Darvoudoù
* 1572 : eured Herri III (Navara) ha Marc'harid Bro-C'hall (1553-1615) (ar Rouanez Margod).
* 1690 : trec'h eo Loeiz XIV (Bro-C'hall) en Emgann Staffarda (Piemonte).
* 1868 : da-heul ur fallaenn war an heol eo dizoloet an heliom gant daou steredoniour, Sir Joseph Norman Lockyer ha Pierre Jules César Janssen.
* 1877 : gant ar steredoniour Asaph Hall eo dizoloet Phobos, ul loarenn d’ar blanedenn Meurzh.
* 1943 : Emgann Horaniu war vor e-tal kichen an Inizi Solomon (Brezel ar Meurvor Habask (1937-1945)).

## Sportoù
* 2000 : Tony Estanguet, atletour gall, a ya da gampion olimpek ar slalom C1 e Sydney (Aostralia).
* 2004 : Tony Estanguet, atletour gall, a ya da gampion olimpek ar slalom C1 evit an 2 gwech, en Aten (Gres).

## Ganedigezhioù

* 1748 : Pierre Sonnerat, ergerzher ha naturour gall.
* 1750 : Antonio Salieri, sonaozer italian.
* 1830 : Franz Joseph Iañ, impalaer Aostria ha roue Hungaria.
* 1898 : Héléna Manson, aktourez (c'hoariva, sinema ha skinwel) c'hall.
* 1906 : Marcel Carné, filmaozer ha saver senario gall.
* 1922 : Alain Robbe-Grillet, romantour ha filmour gall.
* 1933 :
** Just Fontaine, melldroader etrebroadel ha gourdoner gall. 
** Roman Polanski, filmaozer gall-poloniat.
* 1936 : Robert Redford, aktour ha filmaozer stadunanat.

## Marvioù

* 1227 : Jengis Khan, impalaer mongol.
* 1559 : Paol IV (bet ganet **Gian Pietro Carafa**), 223de pab.
* 1563 : Étienne de La Boétie, barzh ha skrivagner gallek.
* 1620 : Wanli (**Zhu Yijun** e anv gwir), 13 Impalaer Sina Tierniezh Ming.
* 1765 : Frañsez Iañ an Impalaeriezh Santel.
* 1850 : Honoré de Balzac, skrivagner gallek.
* 1886 : Paul Dupont des Loges, den a iliz breizhat.
* 1891 : Louis Paulsen, mestrc'hoarier echedoù alaman.
* 1947 : Stefano Rosselli del Turco, mestrc'hoarier ha kazetennour echedoù italian.
* 1950 : Julien Lahaut, kannad komunour ha kadoriad Strollad Komunour Belgia, drouklazhet.
* 1978 : Kamil Ar Merser Erm (*Kammermor* e anv druizh), brogarour ha skrivagner breizhat.
* 1995 : Alex Joffé, den a sinema gall.
* 2018 : Kofi Annan, diplomat ghanaian, bet seizhvet sekretour meur an ABU.

## Lidoù
* Katoligiezh:
** Sant an deiz : Santez Lena.
17 Eost

## Darvoudoù
* 1424 : trec'h eo al lu saoz war an hini gall en Emgann Verneuil (Brezel Kant Vloaz).
* 1648 : penn-kentañ Emgann Preston (1648) (Kentañ Dispac'h saoz).
* 1908 : bannet eo kentañ film tresadennoù-bev gall e Pariz, *Fantasmagorie* e anv ha krouet gant Emile Cohl.
* 1914 : trec'h eo an arme alaman en Emgann Stallupönen (Brezel-bed kentañ).
* 1944 : dieubet eo Pempoull gant ar Gevredidi.
* 1945 : gwir o deus da votiñ ar soudarded c'hall a-vicher.
* 1945 : embannet eo dizalc'hiezh Indonezia diouzh an Izelvroioù.
* 1960 : mont a ra ar strollad The Beatles da Hamburg da seniñ d'an Indra Club evit ar wech kentañ.
* 1975 : tarzhadenn e poultrerezh Pont-ar-Veuzenn.
* 1978 : kentañ nijadenn dreist ar Meurvor Atlantel e 5 devezh ha 17 eurvezh ; pradañ a ra ar baloñs amerikan *Double Eagle II* e Miserey (Eure).
* 2007 : peñse ar Sokalique.

## Sportoù
* 1920 : Joseph Guillemot, atletour gall, a ya da gampion olimpek ar 5 000 m en Antwerpen (Belgia).

## Ganedigezhioù

* 1645 : Jean de la Bruyère, skrivagner ha buhezegour gall.
* 1699 : Bernard de Jussieu, louzawour gall.
* 1737 : Antoine Augustin Parmentier, apotiker, douarc'hounezour, studiour ar vagadurezh ha yec'hedour gall.
* 1753 : Josef Dobrovský, yezhoniour hag istorour tchek.
* 1786 : Davy Crockett, soudard, traper ha politiker amerikan.
* 1887 : Karl Iañ (Aostria), impalaer diwezhañ Aostria.
* 1893 : Mae West, aktourez stadunanat.
* 1911 : Mikhail Botvinnik, mestrc'hoarier echedoù rusian, lies-kampion Unaniezh Soviedel, Kampion ar bed.
* 1920 : Maureen O'Hara, aktourez iwerzhonat.
* 1923 : Robert Sabatier, barzh ha skrivagner aovergnat ha gall.
* 1932 : Jean-Jacques Sempé, tresour gall.
* 1952 : Guillermo Vilas, c'hoarier tennis arc'hantinat.

## Marvioù
* 1777 : Giuseppe Scarlatti, sonaozer italian.
* 1786 : Frederig II (Prusia) pe *Frederig Veur*, roue Prusia adalek 1740 betek e varv.
* 1824 : Jean Marion, beleg katolik breizhat, person Edig, skrivagner brezhonek.
* 1838 : Lorenzo da Ponte, sonaozer.
* 1955 : Fernand Léger, livour gall.
* 2001 : Fant Rozeg (*Meavenn* hec'h anv-pluenn), barzhez, romantourez ha dramaourez vrezhonek.
* 2021 : René Quéré, livour breizhat.

## Lidoù
*Devezh ar vro en Indonezia.
*er Relijion gatolik :
**Sant Gulc'hien, Sant Gulian.
Dankyireg

Ur yezh kwaek eus skourr ar yezhoù akanek eo an **dankyireg** (*dankyira*).

## Gwelet ivez
*Yezhoù akanek
*Yezhoù kwaek
Tchakoseg

Ur yezh kwaek eus skourr ar yezhoù akanek eo an **tchakoseg** (*chakosi*).

## Gwelet ivez
*Yezhoù akanek
*Yezhoù kwaek

## Liammoù diavaez
Aseneg

Ur yezh kwaek eus skourr ar yezhoù akanek eo an **aseneg** (*asen*).

## Gwelet ivez
*Yezhoù akanek
*Yezhoù kwaek
Samhain

**Samhain** distaget [ˈsawənʲ] a dalvez Miz Du en iwerzhoneg hag e gouezeleg Skos. 

Ar ger-se, pe unan tost-kar,  a oa implijet evit kentañ miz ar bloaz e deiziadur kozh ar Gelted. Implijet e veze ivez evit tri deiz kentañ ar miz pa veze lidet ur gouel evit derou ar goañv.
Kavet e vez roudoù eus ar gouel-mañ e Gouel an Hollsent hag e Halloween. Implijet e vez ivez ar ger gant ar nevez-paganed en o rod ar bloaz.
1añ Du

Kala-Goañv a vez graet ivez eus ar 1añ a viz Du
## Darvoudoù

* 1179 : kurunet eo Fulup II an Aogust Roue ar Franked e Reims.
* 1636 : kinnig a ra an tad Albert Le Grand da Stadoù Breizh al levr en deus savet diwar-benn sent Breizh (*La vie, gestes, mort, et miracles, des saincts de la Bretaigne Armorique*).
* 1755 : Kren-douar Lisboa.
* 1814 : deroù Kendalc'h Vienna (Impalaeriezh Aostria d'ar mare-se).
* 1914 : Brezel war vor Coronel er-maez da Chile.
* 1922 : Mehmet VI, sultan diwezhañ an Impalaeriezh Otoman, a ro e zilez.
* 1936 : embannet eo an Ahel Roma-Berlin gant Benito Mussolini e Milano.
* 1940 : skignet eo an abadenn gentañ e brezhoneg gant Radio Roazon-Breiz dre hantererezh Radio-Pariz, dindan gazelge an Alamaned.
* 1943 :
** tailhet eo ar bara da 300 g an deiz.
** deroù Emgann Bougainville en Inizi Solomon Eil Brezel-bed).
* 1952 : tarzhadenn kentañ bombezenn H (Ivy Mike hec'h anv) en atoll Eniwetok.
* 1954 : emsavadeg an FLN (Aljeria) ha deroù Brezel Aljeria.
* 1982 : deroù ar chadenn skinwel gembraek S4C.

## Ganedigezhioù

* 1530 : Étienne de La Boétie, barzh ha skrivagner gallek.
* 1636 : Nicolas Boileau, barzh ha skrivagner gall.
* 1720 : Toussaint-Guillaume Picquet de La Motte, letanant jeneral er morlu gall.
* 1759 : Pêr Gwilhmod, penn chouan, lesanvet "roue Begnen".
* 1876 : Paul Rohmer, mezeg elzasat, unan e-touez diazezerien ar bediatriezh c'hall.
* 1909 : Kenneth H. Jackson, keltiegour.
* 1973 : Aishwarya Rai, aktorez eus India.

## Marvioù

* 1700 : Carlos II, roue roue Spagn.
* 1804 : Johann Friedrich Gmelin, kimiour ha naturour alaman.
* 1903 : Theodor Mommsen, skrivagner alaman, Priz Nobel al Lennegezh e 1902.
* 1907 : Alfred Jarry, barzh, dramaour ha romantour gall.
* 1908 : Ludwig Carl Christian Koch, medisin alaman.
* 1916 : Edgar Alexander Mearns, evnoniour ha surjian an arme stadunanat.
* 1956 : Pietro Badoglio, jeneral an tirlu italian, marichal Italia, politikour ha den-Stad italian.
* 1965 : Dom Alexis (**Mathurin Presse** e anv gwir), manac'h kisterkiat, adsaver Manati Boken e Plened-Yugon.
* 1972 : Ezra Pound, barzh stadunanat.
* 1987 : René Lévesque, kentañ ministr Kebek.
* 1997 : Roger Marche, melldroader etrebroadel gall.

## Lidoù
* World Vegan Day
* Iliz katolik roman
** Gouel an Hollsent
** Sant Matelin, denjentil galian-roman, abostol Galia, enoret e Kistinid ha Monkontour (3e kantved)
** Sant Gwalon, diazezer abati Lannolon (7 kantved)
** Sant Postan, diazezer manati Matignon (7 kantved)
** Salaun, lesanvet ar Foll, penitiour santelaet dre ijin ar bobl, enoret er Folgoad.
* Aljeria : Devezh ar vro
* Antigua ha Barbuda : deiz an dizalc'hiezh (diouzh Breizh-Veur, 1981)

## Testenn istitl
Ploudon

**(134340) Ploudon** hervez hec’h anv ofisiel (*Pluto* e latin ; arouezioù : , ), zo ur gorrblanedenn e Koskoriad an Heol, bet kavet er bloaz 1930 gant Clyde W. Tombaugh.

Da navet planedenn ar C'hoskoriad  e veze degemeret betek ar 24 a viz Eost 2006 daoust da soñj un darn eus ar steredoniourien ; en deiz-se e tivizas an *International Astronomical Union* (IAU) lakaat Ploudon da gorrblanedenn. 

Divizet ez eus bet gant IAU, d'ar 24 a viz Eost 2006 ivez, lakaat Ploudon da vezañ "kentpatrom" ur rummad nevez a draezoù treuzneizhanat.

Ar blanedenn gorr gentañ e Gouriziad Kuiper eo, hag an eil brasañ war-lerc'h (136199) Eris hervez ar pezh a anavezomp evit ar poent.

Hervez diviz UAE 2006 ez eo e gwirionez un **divblanedenn gorr** gant C'haron, daoust ma n'eo ket sklaer c'hoazh.

## Loarennoù
Ploudon he deus pemp loarenn anavezet. An hini vrasañ anezho, C'haron, a oa bet kavet er bloaz 1978. Div loarenn vihanoc’h a zo bet dizoloet e 2005, anvet int bet Hydra ha Nix, hag ur bevare kavet e 2011, bet anvet Kerberos, hag ur bempet e 2012, anvet Styx. Hervez arselladenn ar sontenn *[[New Horizons]]* e 2015 ne zlefe bezañ loarenn ouzhpenn all ebet o treiñ en-dro da Bloudon.

## Difurch
Betek 2015 e oa Ploudon ar blanedenn nemeti eus Koskoriad an Heol ha n’he doa bet sontenn ebet o vont betek enni. Dre se, ha dre m’emañ pell, ne ouied nemet nebeut a dra diwar he fenn.

D’ar Yaou 19 a viz Genver 2006 eo bet bannet gant an Amerikaned ar sontenn *[[New Horizons]]* a ziraezhas ar blanedenn e miz Gouere 2015.

## Levrlennadur
* *Koskoriad an Heol*, Bruno Mauguin ha Bénédicte Saulier-Le Dréan (Egorenn ar skiantoù), treiñ gant an Ofis ar Brezhoneg, 2006, Éditions Apogée, ISBN 2-84398-249-9, pp. 52-57.
* *Ar Mareoù*, Odile Guérin  (Egorenn ar skiantoù), treiñ gant an Ofis ar Brezhoneg, 2006, Éditions Apogée, ISBN 2-84398-250-2, pp. 57-58.

## Gwelet ivez
* Pluto (Gwengelouriezh)

## Notennoù ha daveoù
Neizhan

**Neizhan**, pe **Neptun** (*[[Neptunus]]* e latin), zo eizhvet planedenn koskoriad an Heol hag an hini bellañ eus ar ramzennoù gazek. Kavet e voe d'an 23 a viz Gwengolo 1846 gant an steredoniour prusian Johann Gottfried Galle (1812-1910) hag ivez, hep darempred gant J. G. Galle, gant Urbain Le Verrier ha John Couch Adams o devoa rakjedet ar rann eus an oabl ma c'halljed he gwelet.

## Anv ar blanedenn
Dont a ra anv ar blanedenn eus anv Neptunus, a oa doue ar mor gant ar Romaned.

Savet eo bet ar stumm brezhonek *Neizhan* en hanterenn gentañ an  gant Kerverzhioù  gant skoazell Meven Mordiern, diwar brezhonekadur *Neptunus*, hag adkemeret er braz eus an traoù embannet e brezhoneg war dachenn an astronomiezh.

## Loarennoù Neizhan
Betek-henn (2021) ez eus bet kavet 14 loarenn pe adplanedenn da Neizhan, an hini vrasañ o vezañ Triton.

## Levrlennadur
* *[[Koskoriad an Heol]]*, Bruno Mauguin ha Bénédicte Saulier-Le Dréan (Egorenn ar skiantoù), troet gant Ofis ar Brezhoneg, 2006, Éditions Apogée, pp. 49-51 

## Daveoù ha notennoù
2 Du

## Darvoudoù
* 1389 : dilennet eo Pietro Tomacelli da bab evel Bonifas IX.
* 1410 : sinet eo Peoc'h Bicêtre.
* 1439 : divizet eo gant Charlez VII (Bro-C'hall) e vo lakaet an dailh e pleustr.
* 1790 : ingalet eo gant Augustin-René-Louis Le Mintier de Saint-André, eskob diwezhañ Landreger, un *Instruction pastorale aux fidèles de son diocèse*.
* 1889 : North ha South Dakota a ya d'ober 39 ha 40 stadoù eus SUA.
* 1917 : Disklêriadur Balfour.
* 1919 : krouidigezh Kengevread Gall al Labourerien Gristen (KGLK).
* 1930 : kurunet eo Haile Selassie Iañ impalaer Etiopia en Addis Abeba. 
* 1940 : anvet eo François Ripert da brefed rannvroel Roazhon.
* 2013 : manifestadeg gant ar Bonedoù Ruz e Kemper.
* 2017 : gant Lez uhel Madrid ez eus divizet lakaat eizh ezel eus gouarnamant Katalonia en toull-bac'h, kent o barn, tra m'emañ Carles Puigdemont ha pevar eus e vinistred en harlu e Brusel.

## Ganedigezhioù

* 1470 : Edouarzh V, roue Bro-Saoz.
* 1699 : Jean Siméon Chardin, livour gall.
* 1734 : Daniel Boone, ergerzher stadunanat.
* 1755 : Marie-Antoinette Bro-C'hall, gwreg Loeiz XVI, roue Bro-C'hall.
* 1795 : James Knox Polk, 11 prezidant SUA.
* 1804 : Adolphe Le Flô, jeneral, ministr gall ar Brezel e 1870.
* 1815 : George Boole, jedoniour ha prederour saoz.
* 1844 : Mehmet V, sultan otoman.
* 1848 : Carlo Salvioli, mestrc'hoarier ha skrivagnour echedoù ha teoriennour an dibennoù-partiennoù italian.
* 1854 : Isidor Gunsberg, mestrc'hoarier echedoù hungarian.
* 1865 : Warren G. Harding, 29 prezidant SUA.
* 1867 : Loeiz Mari ar Floc'h, lesanvet “Paotr ar Plakoù” pe “Plakoù”, skrivagner brezhonek.
* 1882 : Leo Perutz, skrivagner alamanek eus Aostria.
* 1902 : Victoriano Santos Iriarte, melldroader etrebroadel uruguayat.
* 1906 : Luchino Visconti, filmaozer italian.
* 1909 : Sante Pietro Arcari, melldroader etrebroadel ha gourdoner italian.
* 1911 : Odisseus Elitis, skrivagner gresianek, Priz Nobel al Lennegezh e 1979.
* 1912 : Robert Ballanger, politikour gall, kannad komunour adalek 1945 betek 1981.
* 1913 : Burt Lancaster, aktour ha filmaozer stadunanat.
* 1950 : Ljubomir Ljubojević, mestrc'hoarier echedoù yougoslaviat.
* 1965 : Shahrukh Khan, aktor eus India.
* 1965 : Samuel Le Bihan, aktor (c'hoariva, sinema ha skinwel) gall.
* 1985 : Davor Palo, mestrc'hoarier echedoù dan.

## Marvioù

* 1083 : Matilda Flandrez, pried Gwilherm an Alouber, dugez Normandi ha rouanez Bro-Saoz.
* 1904 : Isaac Foulkes, kazetenner, skrivagner hag embanner kembreat.
* 1934 : Edmond de Rothschild, dastumer ha dengarour gall.
* 1950 : George Bernard Shaw, skrivagner iwerzhonat.
* 1975 : Pier Paolo Pasolini, skrivagner ha filmaozer italian.
* 1979 : Jacques Mesrine, torfedour gall
* 1889 : Aurélien de Courson, istorour breizhat.
* 2004 : Theo van Gogh, filmaozer izelvroat.
* 2012 : Han Suyin, skrivagnerez sinaat.

## Lidoù
* Gouel an Anaon, hervez an Iliz katolik roman.
* Sant Karterios, merzher e Bro-Armenia (IVvet kantved).
16 Eost

## Darvoudoù
* 1464 : peurechuet ar c'hCatholicon gant Jehan Lagadeuc, hervez.
* 1865 : Republik Dominikan dizalc'h adarre goude 4 bloavezh stourm ouzh yev Spagn.
* 1898 : krouet eo Kevredigez Broadel Breiz (**U**nion **R**égionaliste **B**retonne e galleg) e Montroulez ; Anatol ar Braz ha Markiz an Estourbeillon eo prezidanted ar c'hentañ strollad rannvroelour-mañ.
* 1936 : goude emvod skrivagnerien 'zo, bet dalc'het e ti-kêr Gwened, ez eus embannet ur c'hinnig (sinet gant Roparz Hemon, Loeiz Herrieu ha Zavier Langleiz) da c'houlenn ma vefe graet gant ar *zh* evit ar brezhoneg a-bezh.
* 1942 : embannet eo niverenn 84 ar sizhunieg Arvor e brezhoneg penn-da-benn evit ar wech kentañ.
* 1960 : dont a ra Kiprenez da vezañ dizalc'h diouzh Breizh-Veur.
* 1969 : soudarded eus Breizh-Veur kaset da Hanternoz Iwerzhon.

## Ganedigezhioù
* 1845 : Gabriel Lippmann, fizikour gall, tapet gantañ Priz Nobel ar fizik.
* 1884 : Eugene Znosko-Borovsky, mestrc'hoarier echedoù , skrivagner ha kelennour rusian.
* 1888 : Laorañs Arabia (**Thomas Edward Lawrence** e anv gwir), soudard ha skrivagner saoz.
* 1920 : Charles Bukowski, skrivagner stadunanat.
* 1946 : Massoud Barzani, politikour kurd eus Irak.
* 1958 : Louise Veronica Ciccone (lesanvet Madonna), kanerez amerikan.
* 1978 : Elina Danielian, mestrc'hoarierez echedoù armeniat.
* 1982 : Ummet Ozcan, DJ ha produer sonerezh elektronek izelvroat

## Marvioù

* 1899 : Robert Wilhelm Bunsen, kimiour alaman.
* 1900 : José Maria Eça de Queirós, skrivagner portugalek.
* 1912 : Johann Martin Schleyer, beleg katolik alaman, saver ar volapük.
* 1949 : Margaret Mitchell, skrivagnerez stadunanat.
* 1951 : Louis Jouvet, aktour (c'hoariva ha sinema) ha leurenner gall.
* 1975 : Friedrich Sämisch, mestrc'hoarier echedoù alaman.
* 1977 : Elvis Presley, kaner rock 'n' roll stadunanat.
* 2006 : Alfredo Stroessner, prezidant Paraguay.
* 2018 : Aretha Franklin, kanerez ha sonerez stadunanat.

## Lidoù
*er Relijion gatolik :
** Sant Arzhel
Hugo Chávez

**Hugo Rafael Chávez Frías** (distagadur IPA ['uɰo rafa'el 'tʃaβes 'fɾias]) (1954-2013) a zo bet ganet d'an 28 a viz Gouere 1954 e Sabaneta ha marvet d'ar  e Caracas. Prezidant Venezuela a oa adalek 1998 betek 2013.

## Buhez
D'ar 24 a viz Gouere 1983 e oa bet krouet gantañ ar Movimiento Bolivariano Revolucionario 200 (Luskad Disapc'hour Bolivarour) : 200vet deiz-ha-bloaz Simón Bolívar e oa. Venezuela ha broioù all en Amerika ar Su a oa bet dieubet gant al Libertador (Dieubour). Sokialour e oa strollad Chávez.

D'ar 4 a viz C'hwevrer 1992 e oa bet kaset un taol-stad gant ar MBR-200 ha Hugo Chávez en e benn. C'hwitet an traoù avat ha Chávez kaset d'an toull-bac'h e-pad 2 vloaz.

E 1994 e oa bet dilennet ur prezidant nevez : Rafael Caldera. Dieubet e voe Chávez gantañ.

Ur strollad nevez a grouas : ar « Movimiento Quinta República, MVR » (Luskad evit ar Pempvet Republik) a oa doare sivil ar MBR-200. D'ar 6 a viz Du 1998 ez eas da benn ar vro dre ma oa bet 56% eus an dud o votiñ evit ar strolladoù en doa bodet tro-dro dezhañ.

D'an 30 a viz Gouere 2000 e voe dilennet da Brezidant goude bezañ adreizhet ar vonreizh.

D'an 10 a viz Kerzu 2001 e voe bet savet un diskrog-labour hollek gant ar batroned hag ar sindikadoù. A-enep adreizhadennoù Chávez e savent.

Addilennet e oa bet e 2006. E-pad ar prantad-se a zo bet savet muioc'h-mui un enebiezh met addilennet eo bet c'hoazh e 2012. Klañv eo kouezhet gant ur c'hrign-bev d'ar mare-se. Marvet eo d'ar .

## Notennoù ha daveoù
Sisiteg

Ur yezh nijerek-kongoek eus skourr ar yezhoù senoufoek eo ar **sisiteg** (*sìcìté*) komzet gant tro-dro 35.000 den e Burkina Faso.

Tost-tre eo ar sisiteg d'ar soupyireg komzet e Mali. 

## Gwelet ivez
* Yezhoù nijerek-kongoek
* Yezhoù senoufoek

## Liammoù diavaez
* ''Ethnologue''
Mamareg

Ur yezh nijerek-kongoek eus skour ar yezhoù senoufoek eo ar **mamareg** (*minyanka*, *mianka* pe *tupiire*) komzet gant tro-dro da 700.000 den e gevred Mali e-lec'h m'emañ unan eus ar yezhoù broadel.

Tost-tre eo ar mamareg d'ar soupyireg. 

## Gwelet ivez
* Yezhoù nijerek-kongoek
* Yezhoù senoufoek

## Liammoù diavaez
* ''Ethnologue''
Chempireg

Ur yezh nijerek-kongoek eus skour ar yezhoù senoufoek eo ar **chempireg** (*syempire*). Komzet eo gant 100.000 a dud en Aod an Olifant, e-kichen Tingrela

## Gwelet ivez
* Yezhoù nijerek-kongoek
* Yezhoù senoufoek
* Yezhoù Aod an Olifant
15 Eost

## Darvoudoù

* 778 : en Emgann Roncevaux eo lazhet Hruoland ennañ.
* 927 : ar sarazined a aloub Taranto.
* 1040 : Duncan Iañ Skos a zo faezhet ha lazhet gant e genderv Macbeth a ya da roue war-e-lerc'h.
* 1491 : degouezhout a ra soudarded lu Charlez VIII (Bro-C'hall) en Egineg.
* 1944 :
** dieubet eo Dinarzh gant ar Gevredidi.
** distrujet eo pont Ar Roc'h-Bernez goude ma oa bet kouezhet an tanfoeltr war zanvezioù-tarzh staget outañ gant an Alamaned.
* 1975 : gwalldaol e kreizenn nukleel Brenniliz.

## Sportoù
* 1902 : krouidigezh Montevideo Wanderers Fútbol Club e Montevideo (Uruguay).
* 1936 : Jean Despeaux ha Roger Michelot, bokserien c'hall, a ya da gampioned olimpek e Berlin.
* 1952 : dilennet eo an Amerikan Avery Brundage da 5 prezidant ar Poellgor etrebroadel olimpek.
* 2004 : Laure Manaudou, neuñverez c'hall, a ya da gampionez olimpek ar pevar c'hant metrad neuñv dieub en Aten.
* 2010 : da-geñver C'hoarioù Olimpek ar Yaouankiz (bet dalc'het e Singapore), e vez neuiet ar c'hentañ redadeg a-bep-eil kemmesk eus an istor ; aet ar vedalenn arem gant skipailh Bro-C'hall (Mathilde Cini, Jordan Coelho, Mehdy Metella hag Anna Santamans).

## Ganedigezhioù

* 1769 : Napoléon Bonaparte, gall.
* 1771 : Walter Scott, skrivagner ha barzh skosat.
* 1807 : Jules Grévy, den-stad gall.
* 1901 : Pierre Caron, filmaozer, produour ha saver senario gall.
* 1911 : Paul Vaitonis, mestrc’hoarier echedoù lituanian ha kanadian.
* 1945 : Alain Juppé, politikour gall.
* 1949 : Erwan Kervella, ludresour ha fentigeller er gelaouenn Yod-Kerc'h.
* 1950 : Anna Bro Saoz prinsez Bro-Saoz.
* 1952 : Bernard Lacombe, melldroader etrebroadel gall.
* 1972 : Ben Affleck, aktour stadunanat.

## Marvioù

* 1758 : Pierre Bouguer, jedoniour breizhat, fizizour ha hidrografiour.
* 1857 : Johann Friedrich Naumann, engravour hag evnoniour alaman.
* 1936 : Grazia Deledda, Priz Nobel al Lennegezh e 1926.
* 1967 : René Magritte, livour belgiat.
* 1949 : Kanji Ishiwara, milour ha strategour japanat.

## Lidoù
* Kristenion:
** Gouel Maria Hanter Eost, pe Gouel Maria Kreiz-Eost.
*Gouel broadel an Akadianed.
20 Gouere

## Darvoudoù
* 1402 : trec'h Tamerlan (*Timour lenk*) war an Durked Otoman en Ankara.
* 1795 : kreñvlec'h Pentevr e Kiberen kemeret gant ar jeneral Hoche digant ar Chouaned.
* 1810 : dizalc'hidigezh Kolombia.
* 1861 : pozet eo kentañ maen karrbont Montroulez.
* 1933 : emglev sinet etre ar Pab Pi XI ha Hitler.
* 1944 : gwalldaol c'hwitet a-enep da Hitler.
* 1947 : trec'h ar marc'hhouarner breizhat (ha gall) Jean Robig e dibenn an Dro-Frañs.
* 1951 : ar roue Abdallah eus Jordania drouglazhet e Jeruzalem.
* 1954 : harz-brezel sinet etre Frañs hag ar Việt Minh e Jeneva.
* 1976 : meurzhidigezh Viking 1.
* 1969 : loaridigezh Apollo 11, gant Neil Armstrong ha Buzz Aldrin e bourzh.
* 1973 : aet ar Breizhad Lucien Rault da gampion Bro-C'hall an 10 000 metrad e stad Colombes.
* 1996 : Caroline Dickinson, plac'h yaouank saoz gwallet ha muntret e Planfili.

## Ganedigezhioù

* 1304 : Francesco Petrarca, barzh italianek.
* 1519 : Inosant IX (bet ganet **Giovanni Antonio Facchinetti**), 230 pab.
* 1785 : Mahmut II, sultan otoman.
* 1822 : Gregor Mendel, bevoniour eus Aostria.
* 1864 : Erik Axel Karlfeldt, barzh svedek, gardonet gant Priz Nobel al Lennegezh e 1931.
* 1919 : Edmund Hillary, alpaer hag ergerzher nevezzelandat.
* 1925 : Jacques Delors, armerzhour ha politikour gall, prezidant Kengor Europa.
* 1925 : Frantz Fanon, prederour eus Martinik.
* 1938 : Natalie Wood, aktourez amerikan.
* 1944 : Olier a Gersaozon, merdeer ha skrivagner gall.
* 1947 : Carlos Santana, gitarour mec'hikan ha stadunanat.
* 1980 : Gisele Bündchen

## Marvioù

* 1031 : Roperzh II, roue Bro-C'hall.
* 1454 : Juan II, roue Kastilha ha León.
* 1524 : Klaoda Bro-C'hall, rouanez Bro-C'hall, dugez Breizh.
* 1649 : Alessandro Varotari, livour italian.
* 1876 : Johann Löwenthal, mestrc'hoarier echedoù hungarat.
* 1903 : Leon XIII, pab.
* 1923 : Pancho Villa, dispac'hour eus Mec'hiko.
* 1927 : Ferdinand Ia, roue Roumania.
* 1932 : René Bazin, skrivagner gallek.
* 1937 : Guglielmo Marconi, fizikour hag ijinour italian.
* 1951 : Abdallah I{{añ}, roue Jordania.
* 1973 : Bruce Lee, aktour sinema stadunanat.
* 1994 : Paul Delvaux, livour belgiat.

## Lidoù
* Iliz katolik roman
** Ar profed Eliaz, penitiour yuzev war Menez-Karmel (9vet kantved kent Jezuz-Krist)
** Santez Marc'harid, plac'h yaouank merzheriet e kêr Antiochia Pisidia (3e kantved)
Yezhoù senarek

Ur skourr eus ar yezhoù senoufoek eo ar **yezhoù senarek** (*senari* pe *tiebaara*) komzet gant ouzhpenn ur milion a dud en Aod an Olifant, Mali ha mervent Burkina Faso.

Setu roll ar yezhoù senarek pennañ:

*Sebareg (*cebaara*)
*Senareg (*senari* pe *tiebaara*)
*Nyarafoloeg (*nyarafolo*)
*Chenareg (*syenara* pe *shenara*)

## Gwelet ivez
* Yezhoù nijerek-kongoek
* Yezhoù senoufoek
Yezhoù tagwanek-djiminiek

Ur skourr eus ar yezhoù senoufoek eo ar **yezhoù tagwanek-djiminiek** (*dyimini-tagwana*).

Div yezh pennañ ez eus er skourr-mañ: 

* An djiminieg (*dyimini*)
*An tagwaneg (*tagwana*)

## Gwelet ivez
* Yezhoù nijerek-kongoek
* Yezhoù senoufoek
Nafanreg

Ur yezh nijerek-kongoek eus skour ar yezhoù senoufoek eo an **Nafanreg** (*nafaa&#x303;ra*) komzet gant tro-dro da 61.000 den e gwalarn Ghana. 

## Gwelet ivez
* Yezhoù nijerek-kongoek
* Yezhoù senoufoek

## Liammoù diavaez
*''Ethnologue''
Yezhoù karaboroek

Ur skourr eus ar yezhoù senoufoek eo ar **yezhoù karaboroek** (*karaboro*) komzet gant tro-dro da 65.000 den e Burkina Faso.

Div yezh pennañ ez eus er skourr-mañ:

*Karaboroeg ar reter (*kar*)
*Karaboroeg ar c'hornôg (*syer-tenyer*)

## Gwelet ivez
* Yezhoù nijerek-kongoek
* Yezhoù senoufoek
Yezhoù soupirek-mamarek

Ur skourr eus ar yezhoù senoufoek eo ar **yezhoù soupirek-mamarek** komzet gant tro-dro da 750.000 den e Mali.

Setu rol ar yezhoù pennañ er skourr-mañ:

** Mamareg (*minyanka* pe *mianka*)
** Nanerigeg (*nanergé*)
** Sisiteg (*sìcìté*)
** Soupyireg (*suppire* pe *supyire*)
** Chempireg (*syempire*)

## Gwelet ivez
* Yezhoù nijerek-kongoek
* Yezhoù senoufoek