open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Gwenn

**Gwenn** a zo un anv-gwan brezhonek, hag a glot gant gwyn ha gwen e kembraeg.
* anv ul liv, sellit ouzh **[[gwenn (liv)]]**, ha diwar-se:
** gwenn ar vioù

* ar gwenn a glasker tizhout pa denner gant ar wareg pe ar fuzuilh, pe un arm bennak
* liv arouez an eurvad
** en anvioù-bihan : Gwenael, Gwendal, Gwennole, Gwenvael, Bronwen, ... 
** en anv ar *bed gwenn*, pe gwennved, bed ar wenvidien (['i:en]), ar baradoz.
* un anv-bihan, Gwenn (anv-bihan)
** anv ur santez, mamm sant Gwenole. Sellit ouzh Gwenn (santez).
** Ne seblant ket e vije darempred ebet etre an anv-bihan Gwenn hag an anvioù-bihan Blanche, Bianca, Blanca, etc.
*un anv-tiegezh, ar Gwenn, *Le Guen* e galleg. 
* un ger a gaver el lec'hanvadurezh : sellout Gwenn (lec'hanvadurezh)

## Istor
Ar Re Wenn a c'hall ober dave :
* d'ar Re Wenn a-enep ar Re C'hlas e-pad an Dispac'h Gall e Breizh,
* d'ar Re Wenn a-enep ar re Ruz e-pad Brezel diabarzh Finland e 1918.

## Stummoù all
Meur a anv-bihan zo savet diwar an anvioù Gwenn pe Gwen.

### Tudennoù faltazi
* Gwennerc'h

## Pennadoù kar
*Gwen
*Du (disheñvelout)
*White
Ferdowsi

**Hakīm Abul-Qāsim Firdawsī Tūsī** (farsieg : **)حکیم ابوالقاسم فردوسی توس**), anavezet peurliesañ dindan an anv **Ferdowsi**, a oa ur barzh persian ganet e 935 ha marvet e 1020. Skrivet en doa ar meurgan broadel iraniat, ar Shahnameh.
Kumuniezh-kumunioù Bro Derwal

**Kumuniezh-kumunioù Bro Derwal** (*Communauté de communes du secteur de Derval* e galleg) a oa un etrekumuniezh e Liger-Atlantel. Bodañ a rae ar 6 kumun eus kanton kozh Derwal ha kumun Marzheg a zo-hi e Kanton Gwenvenez-Penfaou. E-barzh Bro Kastell-Briant emañ. Merañ a ra 257,90 km² ha 10 338 annezad (2010).

## Ar c'humunioù
#Derwal
#Hentieg
#Hezin-ar-Mengleuzioù
#Lanvoe
#Luzevieg
#Marzheg
#Sant-Visant-al-Lann

## Prezidanted
Michel Houllier, maer Marzheg, a zo bet he frezidant. E 2013 e oa Jean Louër, maer Derwal, addilennet e 2014.

## Liammoù diavaez
*Lec'hienn ofisiel
Arondisamant Kastell-Briant

**Arondisamant Kastell-Briant** a oa anezhañ ur rann velestradurel eus Frañs, e departamant Liger-Atlantel e rannvro Broioù-al-Liger.

## Istor
* Kendeuzet e oa gant arondisamant Ankiniz d'ar 1 a viz Genver 2017 d'ober arondisamant Kastell-Briant-Ankiniz.

## Kantonioù
Rannet e oa arondisamant Ankiniz e 10 kanton :

* Kanton Blaen
* Kanton Derwal
* Kanton Enorzh
* Kanton Gwenvenez-Penfaou
* Kanton Kastell-Briant
* Kanton Maezon-ar-Stêr
* Kanton Nozieg
* Kanton Ruzieg
* Kanton Sant-Juluan-Gouwent
* Kanton Sant-Nikolaz-an-Hent

## Daveoù ha notennoù

## Gwelet ivez
*Kantonioù Liger-Atlantel
*Kumunioù Liger-Atlantel
Surinam

Ur riez e norzh Suamerika eo **Surinam**, pe **Suriname** hervez anv ofisiel ar vro, lec'hiet etre Gwiana Frañs er c'hornôg ha Guyana er reter. Un harz he deus gant Brazil , er su dezhi. Riez vihanañ Suamerika eo, ha Paramaribo eo he c'hêr-benn.

## Douaroniezh
Dont a ra anv ar vro eus hini ar stêr Suriname. Goloet eo ar vro gant koadeier.

## Istor
Un darn eus Impalaeriezh trevadennel an Izelvroioù e voe adalek an XVIIvet kantved. Freuzet e oa ar sklaverezh e 1863. Dont a reas da vezañ ur rannvro emren izelvroat e 1954, met he dizalc'hidigezh a voe disklêriet e 1975. Goude ur poutch e 1980 e oa ur brezel diabarzh etre 1986 ha 1992. Bremañ eo Desi Bouterse ar prezidant, an hini a oa kiriek da taol-stad 1980.

## Melestradur

Disrannet eo Surinam e 10 bann
# Brokopondo
# Commewijne
# Coronie
# Marowijne
# Nickerie
# Para
# Paramaribo
# Saramacca
# Sipaliwini
# Wanica
| 
|}

## Politikerezh
Un demokratelezh vonreizhel eo Surinam, diazezet war bonreizh 1987.

Ar galloud lezennel a zo gant ar Vodadeg Vroadel, 51 ezel dilennet evit pemp bloaz enni. Penn ar stad eo ar prezidant. Dilennet eo evit pemp bloaz gant mouezhioù an div drederenn eus ar Vodadeg Vroadel da vihanañ. Ma ne c'hounez ket danvez prezidant ebet an div drederenn eus ar mouezhioù e voder ur *Vodadeg ar Bobl* aozet eus ar gannaded hag eus ar guzulierien-kêr pe rannvro. Ganto e vez dilennet ar prezidant neuze. Envel a ra ar prezidant 16 ministr. Ne c'hell ket bezañ kaset kuit ar prezidant kent fin e amzeriad.
Fuzûlî

**Fuzuli** (فضولی, Fużūlī) e oa anv-pluenn ar barzh turk Muhammad bin Suleyman (محمد بن سليمان) (c. 1483–1556), barnet alies evel unan eus ar skrivagnerien vrasañ eus hengoun an Divan. E varzhonegoù a skrivas e teir yezh : azeri, farsieg hag arabeg.

Krediñ a reer ez eo ganet er pezh a zo Irak hiziv pa oa renet ar vro gant Ak Koyunlu, moarvat e Karbala pe an-Najaf. Ezel e oa e e familh eus ar meuriad Bayat. Un deskadurezh vat en doa bet, war a seblant. Abred-kenañ e oa kroget d'ober barzhonegoù.

Goude ma oa bet aloubet Irak gant Suleiman I e esaeas Fuzuli mont da varzh lez met c'hwitañ a reas. Mervel a reas e 1556 e-pad ur c'hleñved-red e Karbalā.

## Oberennoù
Charles Lapworth

**Charles Lapworth** (20 a viz Gwengolo 1842-13 a viz Meurzh 1920) a oa un douarour saoz.

Ganet e Faringdon e Berkshire en em stalias war an harz skosat ma studias ar c'harrekaennoù nebeut-anavevezet d'ar rannvro. Eurediñ a reas e 1869. Diskouez a reas e oa ar pezh a seblante ur gwelead don eus ar Silurian kalz strishoc'h eget ma kredfed.

Abeg kalz divizoù e oa e dezenn met asantet e voe erfin ha d'unan eus an douarourien bennañ e varevezh ez eas. Brudet e vez dreist-holl evit bezañ kinniget krouidigezh an Ordovisian.
Darriwilian

Darn diwezhañ an Ordovisian krenn eo an **Darriwilian**. En em astenn etre 468.1 ± 1.6 Mz ha 460.9 ± 1.6 Mz (milion bloavezh'zo)

## Liammoù diavaez

An Darriwilian war Palaeos.com
Askalafos (mab Ac'heron)

**Askalafos** (e henc'hresianeg Ἀσκάλαφος / Askálaphos, « toud ») a oa mab Ac'heron hag an nimfenn Orfne (pe Gorgyra, pe Styks).

Droug a gontas d'an doueed arall diwar-benn Persefone, ha kastizet e voe dre vezañ troet e kaouenn. 

## Notennoù
Amprest (yezhoniezh)

Er yezhoniezh e vez implijet an termen **amprest** (saozneg : ''loanword'') war dachenn ar geriaouiñ hag ar dermenadurezh evit komz eus ur ger o tont eus ur yezh bet degemeret en ur yezh all hep ma vije troet elfenn ebet eus ar ger orin, da skouer ar brezhoneg "*sferenn*" digant ar galleg "*sphère*", bet amprestet d'e dro digant an henc'hresianeg "*σφαῖρα*". 

Disheñvel eo un amprest rik neuze diouzh un drevezadenn (pe "''calque''") ma vez troet ster ar gerioù orin, da skouer "skrab-oabl" troet ger-ha-ger diwar ar saozneg "*skyscraper*" pe "logodenn" war dachenn an urzhiataerezh troet ivez diwar ar saozneg "*mouse*".

Gant yezhoù 'zo, pa vez amprestet gerioù bet amprestet digant yezhoù all, e vezont treuzfeurmet evit o lakaat da sentiñ ouzh ar reolennoù fonotaktikel boas evit dizober lieskensonennadoù orin, da skouer e japaneg テーブル (*tēburu*) digant ar saozneg *table* ("taol"). Ken alies all avat ne douj ket seurt amprestoù da reolennoù fonotaktikel boas ar yezh ma vezont degemeret ganti ha diwar-se e sav lieskensonennadoù amreizh e-keñver struktur boas fonologiezh ar yezh-se, da skouer e brezhoneg al lieskensonennad "sf-" kavet e penn-kentañ un nebeud amprestoù nemetken, d.s. "***sf'''erenn''" diwar an [[henc'hresianeg]] '''σφ'''αῖρα.

Peurliesañ e vez amprestet gerioù eus ar [[rummad gerioù digor]], da skouer [[anv-kadarn|anvioù]] ha [[verb|verboù]] evit gerioù eus ar [[rummad gerioù kloz]] ha tennañ a reont ken alies all da elfennoù sevenadurel o tont eus an diavaez, da skouer anvioù loened estren, pe [[nevezc'her|nevezc'herioù]] teknikel, o tont hiziv stankoc'h-stankañ eus ar [[saozneg]] e hogozik holl yezhoù ar bed. 

Amprestet e c'hell bezañ ivez [[kenger|kengerioù]], dreist-holl evit a sell ouzh gerioù teknikel pe desket, da skouer [[Hekto|"***hekto*'metr*"]] diwar an henc'hresianeg "*έκατό(ν)*" ("kant").

Sevel a ra tud 'zo a-enep-krenn da seurt amprestoù alies a-walc'h, dreist-holl pa gav dezhe ez eus ul liamm galloud dizingal etre an div yezh. E brezhoneg da skouer e klasker alies "glanaat" ar yezh dre skarzhañ diouti gerioù deuet diwar ar galleg hag e galleg eo bet klasket skarzhañ diouzh ar yezh-se ar gerioù o tont mui-ouzh-mui diwar ar saozneg, dreist-holl war dachennoù teknikel.

## Gwelit ivez
* Adamprest
* Drevezadenn
Seán Bán Mac Meanman

**Seán Bán Mac Meanman** ganet e 1896, aet d'an anaon ar 7 a viz du 1962 a oa mestr-skol ha skrivagnour iwerzhonek. Skrivet en deus levrioù evit ar vugale skol dreist-holl. Istorioù mod-kozh a gonte, e-barzh parlant kreiz Tír Chonaill (Ko. Dún na nGall). E skridoù a zeskriva mat jeu ha kustumoù bro an iwerzhoneg e-barzh an  kantved, en ur yezh pinvîk. Evit ar lennerien hiriv e c'hell diskouez bout un tammig drol, a-gaoz d'ar sevenadur kristen mod-kozh, dishañval doc'h an traoù zo bremañ, mes an danvez skrivagnerion a vez stummet-kaer get e skridoù a-gaoz da vraventez ar yezh a implij, ha peogwir e vez implijet nebeutoc'h-nebeutañ ar yezh-se er vro ivez. 

E-barzh ar blezadoù 1990, e oa bet embannet istorioù Seán Bán e tri dastumad: *An Chéad Mhám* (An dornad kentañ), *An Dara Mám* (An eil dornad), hag *An Tríú Mám* (An drivet dornad). Mod arall zo bet embannet un dastumad traoù arall get an titl *Cnuasach Céad Conlach* (Dastumad kant soulenn). Hervez an dailh e vo embannet un dastumad arall c'hoazh, rak Seán Bán en deus skrivet ur levr arall a-ziàr-benn istor Iwerzhon ha n'eo ket bet embannet james. An dornskrid-se zo é c'hortoz an den en embanno.

## Oberennoù embannet

* MAC MEANMAN, Seán Bán: *An Chéad Mhám*. Coiscéim, Baile Átha Cliath 1990 (Danevelloù berr) Lár Thír Chonaill
:::- *An Dara Mám*. Coiscéim, Baile Átha Cliath 1991 (Danevelloù berr) Lár Thír Chonaill
:::- *An Tríú Mám*. Coiscéim, Baile Átha Cliath 1992 (arnodskridoù) Lár Thír Chonaill
:::- *Cnuasach Céad Conlach*. Coiscéim, Baile Átha Cliath 1989 (gwerinoniezh) Lár Thír Chonaill

## Liammoù diavaez

* Istor Sant Colm Cille gant Seán Bán Mac Meanman, en iwerzhoneg.
Adamprest (yezhoniezh)

Er yezhoniezh e vez implijet an termen **adamprest ** (saoz. ''reborrowing'') war dachenn ar geriaouiñ hag ar dermenadurezh evit komz eus ur ger bet amprestet eus ur yezh d'eben ha neuze bet amprestet adarre gant ar yezh orin digant ar yezh bet degemeret ganti, alies dindan ur stumm disheñvel evel-henn: A→B→A
: izelvroeg *manneken*, *mannekijn* « denig » → galleg *mannequin* → izelvroeg *mannequin*
Alies eo luziet-tre istor un amprest, o tremen a yezh da yezh a-raok distreiñ d'ar yezh orin.

## Gwelit ivez
* Amprest
* Drevezadenn
Gripi

**Gripi** zo anv
*ul loen mojennel, anvet ivez *grifon*, sellout ouzh gripi (mojenn)
*ur gelaouenn " moliac'h ha faltazi", krouet e 2002 gant Stefan Carpentier, sellout ouzh gripi (kelaouenn).
Gripi (kelaouenn)

**Gripi** a oa ur gelaouenn vrezhonek "moliac'h ha faltazi", krouet e 2002 gant Stefan Carpentier, Milio Latimier ha David Païs, hag a badas betek 2005.

Enni e veze kavet danevelloù, teuliadoù ha burutelladennoù (levrioù, pladennoù, BT...). Savet e oa bet evit pleustriñ gant un doare lennegezh dibaot e brezhoneg: lennegezhioù ar faltazi (gouron-faltazi, skiant-faltazi, moliac'h...). Treserien o deus kemeret perzh er gelaouenn ivez, evel Pads (a dresas evit ar gelaouenn *[[Meuriad]]* ivez) ha Maenloar da skouer.
Paouezet e voe gant ar gelaouenn *Gripi* e 2005 abalamour ma ne oa ket trawalc'h a dud oc'h ober war he zro.

## Roll ar berrdanevelloù embannet
*Evit un dornad grunge ouzhpenn*, gant Tata-gozh Youle, niv. 1 (2002)
*Ur c'hwitelladenn en noz*, gant Liza, niv. 1 (2002)
*Tinameo 3*, gant Stefan Roue en niverennoù 2, 6 ha 7 (2003-2004)
*Treiñ a ra rod an amzer*, gant Tata-gozh Youle, niv. 2 (2002)
*Ar salver - an daspren*, gant Frank Roger tr. gant Stefan Carpentier, niv. 3 (2003)
*Distro Doue*, gant David Païs tr. gant Stefan Carpentier, niv. 3 (2003)
*Keoded villiget Kerun*, gant Oscar Camarero, azasaet diwar ar c'hastilhaneg gant Anne Gragnic ha Stefan Carpentier, niv. 4 (2003)
Omegalfa, gant Frank Roger tr. gant Stefan Carpentier, niv. 4 (2003)
*Douar ludu*, gant Stefan Carpentier, niv. 4 (2003)
*Mab Gutenberg*, gant Paol ar Meur, niv. 5 (2004)
*Taol kentañ*, gant Jean-Pierre Laigle tr. gant Stefan Carpentier, niv. 4 (2004)
Stefan Carpentier

**Stefan Carpentier** zo skrivagner brezhonek ha gallek, troer ha gourdoner. 

## Gripi
Krouet en doa Gripi, kelaouenn "moliac'h ha faltazi" e 2002, ha skrivet un toullad danevelloù e-barzh. 

Troet en deus ivez meur a zanevell embannet e Gripi, en o zouez reoù bet skrivet gant Guy de Maupassant (*An Horla*) pe gant ar skrivagner belgiat Frank Roger.

## Danevelloù all
Danevelloù savet gantañ zo bet embannet ivez er c'helaouennoù *[[Al Lanv]]*, *[[Louarnig]]* hag *[[Al Liamm]]*. Meur a bennad-skrid en deus savet ivez evit er c'helaouennoù *[[Al Lanv]]* ha *[[Bremañ (kazetenn)|Bremañ]]*.

Ur romant gantañ zo bet embannet gant Keit Vimp Bev, *Ar Voul Strink*, ha loreet e 2005.

Graet en deus ivez war-dro troidigezh an dastumad danevelloù skiant-faltazi *Omegalfa*, gant Frank Roger, bet embannet gant Mouladurioù Hor Yezh.

Un nebeud danevelloù savet gantañ e galleg zo bet embannet ivez e-barzh kelaouennoù liesseurt, *Lanfeust Mag* da skouer.

## Oberennoù
### Romant
**[[Ar Voul Strink]]*, Keit Vimp Bev, romant, Priz ar Yaouankiz 2005
### Barzhonegoù
**[[Pa gavan hir ma amzer]]*, Skrid, barzhonegoù, 2014
### Troidigezhioù
**[[Omegalfa]]*, gant Frank Roger, Mouladurioù Hor Yezh, berrdanevelloù, 2005
*''Vodou zo amañ'', gant Valériane Duvivier, Ar Gripi, BT, 2015
**Pepper & Carrot*, gant David Revoy, Ar Gripi, BT, 2016

## Liammoù diavaez
*stefancarpentier.bzh
*E bennadoù e-barzh Al Liamm
Gwerziou Breiz-Izel

**Gwerziou Breiz-Izel** zo un oberenn divyezhek, div levrenn oc'h ober anezhi, enno gwerzioù brezhonek dastumet gant Fañch an Uhel, gant an droidigezh c'hallek a-dal pep hini, hag un nebeud notennoù e galleg a-wezhioù. Embannet e oa bet gant *Édouard Corfmat* en Oriant e 1868 ha 1874.

E dibenn pep hini eus an div levrenn ez eus un daolenn gant anvioù ar gwerzioù e galleg hepken.
Setu amañ anvioù brezhonek an holl anezho.
## Levrenn gentañ

### Eil levrenn

## Doareoù disheñvel
Pa vez doareoù disheñvel eus ar memes gwerz e ra an Uhel gant ar gerioù
**gwes* el levrenn gentañ, e 1868
**kentel* en eil levrenn, e 1874.
Ne implijas ket ar ger *kentel* ken en div levrenn Soniou Breiz Izel.

## Levrlennadur
Adembannet gant *Maisonneuve & Larose* e Pariz e 1971, gant Donatien Laurent.

## Liammoù

* Levrenn 1 e levraoueg niverel Skol-Veur Roazhon 2
* Levrenn 2 e levraoueg niverel Skol-Veur Roazhon 2

## Pennad kar
*Soniou Breiz Izel
## Notennoù
Drevezadenn (yezhoniezh)

Er yezhoniezh e vez implijet an termen **drevezadenn** (saozneg : ''calque'') war dachenn ar geriaouiñ hag an dermenadurezh evit komz eus ur ger pe un termen amprestet digant ur yezh all en ur dreiñ ster elfennoù an termen orin ger-ha-ger pe gwrizienn-ha-gwrizienn, da skouer "skrab-oabl" troet ger-ha-ger diwar ar saozneg "*skyscraper*" pe "logodenn" war dachenn an urzhiataerezh troet ivez diwar ar saozneg "*mouse*".

Disheñvel eo un drevezadenn diouzh un amprest degemeret en ur yezh war-eeun digant unan all hep na vije troet an elfennoù orin. 

Drevezadennoù ha/pe amprestoù bet kemmet o stumm orin eo anvioù deizioù ar sizhun e brezhoneg, troet, evel e meur a yezh europek all hag evel an holl yezhoù keltiek, diwar al latin :

: "Dilun" Dies Lunae ("deiz al Loar")
: "Dimeurzh"  galleg: *lune de miel*
:: > katalaneg: *lluna de mel*
:: > spagnoleg *luna de miel*
:: > portugaleg: *lua-de-mel*
:: > italianeg: *luna di miele*

## Gwelit ivez
* Amprest
* Adamprest
Tiegezh

E kevredigezh Mab-Den, an **tiegezh** pe ar **familh** (eus al Latin: *familia*) zo un ensavadur war un dro sokial, gwirel hag ekonomikel a gaver dindan stummoù disheñvel en holl gevredigezhioù, hervez an antropologour Claude Levi-Strauss. An tiegezh zo ur strollad sokial a vod tud zo liammet etrezo dre ar gwad pe dre liammoù kerentiezh sevenadurel. Er pep brasañ eus ar c'hevredigezhioù ez eo an ensavadur pennañ a dalvez da zesevel ha da sokialaat ar vugale. Un tiegezh, ennañ an tad, ar vamm, hag o bugale, a vez graet tiegezh nukleel anezhañ. Gallout a ra bezañ enebet ouzh an tiegezh ledan. 

An tiegezhioù, en hor c'hevredigezh dreist-holl, o deus ur bersonelezh lezennel, un anv, ul lec'h annez hag ur glad. Krouiñ a reont etre o izili ur redi lezennel ha sevenadurel a gengred buhezegezhel ha danvezel, sañset o gwareziñ hag harpañ o diorroadur sokial, korfel ha santadurel.

An tiegezhioù, evel unanennoù sokializadur hag ensavadur diazez eus ar gevredigezh, zo un danvez studi evit sokiologourien an tiegezhioù. Ar c'henealogiezh eo studi an tiegezhioù, eus o lignezioù hag o istor. En Etologiezh pe e studi al loened, ez eur en em rentet kont ez eus strolladoù e kalz spesadoù zo damheñvel ouzh an tiegezhioù eus hor c'hevredigezh.

## Tud an tiegezh

### Kentañ derez a gerentiezh
En tiegezh gwelet adal an derez kentañ a gerentiezh emañ
*an tad hag ar vamm, pe ar priedoù (ma'z int dimezet)
*ar vugale : ar vibien hag ar merc'hed
**ar bugel henañ, ar bugel etrehenañ, ar bugel yaouañ (ar yaouaerien)

### An tiegezh ledan
Meur a zerez all zo :
* an diskennidi : ar mibien-vihan hag ar merc'hed-bihan, hag o bugale; ; 
* an diagentidi : tadoù-kozh ha mammoù-kozh;
* an dud nes : an deuñv hag c'houhez ; 
* diagentidi nes: tadoù-kaer ha mammoù-kaer, eontred ha moerebed,
* diskennidi-kar : mab-kaer ha merc'h-kaer, kendirvi ha kenitervezed 

## Notennoù
Wanderwort

Er yezhoniezh e vez implijet an termen **drevezadenn ** (saoz.: ''wanderwort'', diwar an alamaneg: *wandern* ("bale") + *Wort* ("ger"), liester *Wanderwörter*) war dachenn ar geriaouiñ hag ar dermenadurezh evit komz eus un hevelep ger pe termen implijet e meur a yezh e meur a sevenadur disheñvel betek ma n'haller ken goût pe hini a oa ar yezh orin.

E berr gozmzoù, ez eus ur *wanderwort* ur seurt amprest ispsial bet degemeret gant meur a yezh a-hed an amzer hep ma ouezer eus pelec'h e teuas er penn-kentañ.

Peurliesañ e oant bet roet da anavezout a-hed hentoù ar c'henwerzh, da skouer "sukr", "te", "kumin" ha "jinjebr" anavezet dindan stummoù heñvel a-hed ar Meurvor Habask a-bezh abaoe ar c'henwerzh da vare Oadvezh an Houarn d'an nebeutañ. 

## Gwelit ivez
* Adamprest
Bath (Somerset)

**Bath** (*Caerfaddon* e kembraeg) zo ur gêr e Somerset, e Bro-Saoz, anavezet dreist-holl evit ar c'houronkoù roman pourvezet gant teir mammenn domm. Emañ 159 km er c'hornôg da Londrez ha 21 er gevred da gêr Bristol.

*Aquae Sulis* pe *Aquae Minerva* e oa hec'h anv da vare an Impalaeriezh roman.

## Anv
* Ptol. II, 3, 13 : AQUAE CALIDAE, ur gêr eus Belgae
* A.I. 4863 (Iter XIV) : AQUIS SULIS / -SOLIS
* Ravenna 1064 : APAUNARIS; 10910 : MINERVE
*Aquae Calidae* : Dourioù tomm;

*Aquae Sulis* : Dourioù dindan anv an doueez Sulevia

*Aquae Minervae* : Dourioù dindan anv an doueez Minerva

* *hat Bathu* 676 BCS43
* *aet Bathum* 796 BCS277, 
* *aet Bathum* 906 ASC
* *Bade* 1086 DB

## Istor
Bath a zo kouezhet etre daouarn Saozon Wessex er bloavezh 577, war-lerc'h Cirencester ha Gloucester, goude pilet Brezhoned-Romaned ar mervent en emgann Deorham.

ASC : *In this year Cuthwine and Ceawlin fought against the Britons and slew three kings, Coinmail, Condidan, and Farinmail, at the place which is called Dyrham; and they captures three cities, Gloucester, Cirencester, and Bath*.(arroudenn)

## Levroniezh
* Eilert Ekwall : *The Concise Oxford Dictionary of English Place-Names*. Clarendon Press. Oxford. 1936 ... 1980
* G.N. Garmonsway : *The Anglo-Saxon Chronicle*. Everyman's Library. London. 1953 - 1972 -1984
* Ordnance Survey : *Map of Roman Britain*. Southampton. 1956
* Ordnance Survey : *Map of Britain in the Dark Ages.* Southampton. 1966
* Barry Cunliffe : *The Roman Baths. A guide to the Baths and Roman Museum*. Bath archeological Trust. 1978
* A.L.F. Rivet & Colin Smith : *The Place-Names of Roman Britain*. B.T. Batsford Ltd. London. 1979 - 1982
* A.D. Mills : *Oxford Dictionary of British Place Names*. Oxford University Press. 1991 ... 2003

## Liammoù diavaez

*  
* Bath Titouroù evit an douristed
* Bath Park and Ride
* Gildas and Bath: etimologiezh
* https://ancientmysteries.simdif.com/links.html
Tavoez

An **Tavoez** (*Afon Tafwys* e kembraeg; *Thames* e saozneg) zo ur stêr hag a red a-hed 346 km e kreisteiz Bro-Saoz eus ar c'hornôg war-du ar reter.
Bez' ez eo unan eus ar brasañ hentoù dre zour er vro. Daoust ma'z eo anavezet dreist-holl abalamour ma treuz kreiz kêr Londrez e red ar stêr dre meur a gêr vras all ivez, en o mesk Oxford, Reading ha Windsor. Stêr hirañ penn-da-benn e Bro-Saoz eo, hag an eil eus Breizh-Veur goude an Havren. Dinaou a ra e Mor an Norzh.

Roet he deus hec'h anv da draoñienn an Tavoez, un takad eus Bro-Saoz a-bep tu d'ar ster etre Oxford ha kornôg Londrez, ha d'an *Thames Gateway*, al lodenn eus ar stêr ma sav al lanv hag aber an Tavoez e reter Londrez.

## Liammoù diavaez
* The Official guide to the River Thames - Titouroù evit bageal, pesketa, bale ha diwar-benn al lec'hioù evit debriñ, evañ ha chom.
* The Thames Estuary Partnership
* An Tavoez
* Article includes map of the River Thames catchment area
* Thames Gallery er River and Rowing Museum, Henley-on-Thames
* The Thames Path
* The Thames Path National Trail
* an Tavoez eus Hampton Court betek Sunbury Lock
* Poltredoù eus an Tavoez e kreiz Londrez
* Independent Levr-heñchañ diwar-benn an Tavoez
* Baleadennoù war gwenojenn an Tavoez
* Mammenn an Tavoez war Google Maps — 
* Michael Pead :: Poltredoù eus an Tavoez
* Where Thames Smooth Waters Glide - gant John Eade
* Physiography, T.H. Huxley, 1978 Douaroniezh diazad an Tavoez gwelet gant Huxley e 1878. testenn glok dieub, a-drugarez da levraoueg ar c'h-Carnegie Museum of Natural History.
* ''The Mirror of the Sea'', Joseph Conrad e Wikiquote. Adalek an aber betek porzh Londrez war vag e 1906, pa oa c'hoazh kalon kenwerzh an impalaeriezh saoz.
* London's River - Ur veaj o tiskenn hed-ha-hed glannoù an Tavoez en ur film dielloù ral.
* Hammersmith London Regatta
Cirencester

**Cirencester** () zo ur gêr e Gloucestershire, e Bro-Saoz, 150&nbsp;km er gwalarn-kornôg da Londrez, hag ar gêr vrasañ e Distrig Cotswold. Eno emañ ar Royal Agricultural College, ar skol labour-douar koshañ er bed saoznek, bet savet e 1840. Anavezet eo mirdi kêr (Corinium Museum) evit e zastumad roman bras.

## Lec'hanvadurezh
*Corinium* e oa anv latin ar gêr. Soñjal a reer e teu an anv eus hini pobl vrezhon ar g-*[[Cornovii]]*, emañ o anv ivez en hini ar stêr Churn. Meneget e oa ar gêr evit ar wezh kentañ gant Ptolemaios e 150.
*Rivet & Smith : Ptol. II, 3, 12 : *CORINIUM / CORINNIUM / CORONIUM*, kêr an Dobunni ; Ravenna, 10631 : *CIRONIUM DOBUNORUM*.
Talvoudegezh : "*This is unresolved*".
*Eilert Ekwall : *Korinion* ~150 Ptolemy; *Durocornio* (abl) 4 I.A; *Cirenceaster*, 577 FF ASC; *Cirrenceaster* ~894 Asser; *Cirecestre*, DB.
*Nennius : *Cair Ceri*.
*Asser. : *Cirrenceaster qui Britannice Cair Geri nominatur*.

## Ardamezouriezh
*En aour e dogenn-beul en argant ; e gab kranellek en geot, karget gant un erez o tifoupañ diouzh ur flammmenn en gul.

## Douaroniezh
Emañ Cirencester war glannoù ar stêr Churn, un adstêr d'an Tavoez

## Istor
Pilet e voe an Dobunni er bloaz 49 e *Corinium* / Cirencester gant *[[Legio II Augusta]]*, kaset gant Vespazian.

Er bloaz 212, *Corinium* / Cirencester en em gavas adarre kêr-benn keoded an Dobunni, ''Glevum'' / Gloucester o virout e statud trevad roman.

E 296, savet e voe *Corinium* / Cirencester da gêr-benn ar rannvro nevez *Britannia Prima*. D'ar c'houlz-se, gant e 101 hektar, *Corinium* / Cirencester a oa an eil kêr e Britannia romania goude *Londinium* / Londrez.

Tapet e voe *Cair Geri* / Cirencester etre daouarn ar West-Saxon, da heul *Cair Gloiou* / Gloucester, ha ''Kaer-Vaddon'' / Bath, e 577, goude koll da vat emgann Deorham.


Castle Street Cirencester 30th Aug 2001.jpg|*Castle Street*, Straed ar C'hastell
Roman mosaic, Corinium Museum, Cirencester.jpg|Marelladur henroman
Cirencester Amphitheatre (1452).jpg|Kelc'hva henroman Cirencester


## Levrlennadur
* H.P.R. Finberg. *The Origin of Gloucestershire Towns*, in *Gloucestershire Studies*, edited by H.P.R. Finberg. Leicester: University Press, 1957.

## Liammoù diavaez
* Cirencester - Lec'hienn Cirencester 
* Cotswold Leisure Centre
* Kuzul kêr
* Cotswold HyperGuide
* Lec'hienn heñchañ Cirencester - Keleier, darvoudoù ha titouroù 
* Cotswold Gliding Club
* An ilizioù anglikan e Cirencester
* Lec'hienn iliz katolik Sant Peter
* Poltredoù eus Cirencester e 3M (Anaglifoù)
* SoGlos.com — Kelaouenn enlinenn Gloucestershire

## Notennoù
Gwaz (evn)

Ar **gwazi**, pe *gwazied* (distaget "gwayed" ha skrivet *«gwaied»* a-wechoù) a zo evned bras, hag a vez savet spesadoù 'zo evit o debriñ. Gwazi gouez zo ivez. Pared ar gwazi eo ar girzi. Benel eo ar ger **gwaz**.

Gant plu ar gwazi e veze skrivet betek ma teuas ar pluennoù dir.

## Genadoù ha spesadoù
Kavet e vez gwazi er c'herentiad *[[Anatidae]]* er genadoù:
**[[Anser]]*
** Gwaz louet (*Anser anser*)
** Gwaz-eostoù (*Anser fabalis*)
** Gwaz-erc'hegi (*Anser caerulescens*)
** Gwaz vailh (*Anser albifrons*)
** Gwaz vailh vihan (*Anser erythropus*)
** Gwaz beg berr (*Anser brachyrhynchus*)
**…
**[[Chen (genad)|Chen]]*
**[[Alopochen]]*
**[[Neochen]]*
**[[Chloephaga]]*
**[[Nettapus]]*
## Ar gwazi e faltazi
* Loened drouk int a lavarer, hervez mojenn daoulagad santez Klervi. Se zo kaoz e vezont lakaet da ziwall an tier a-wechoù, evel m'o doa diwallet kêr Roma hervez ur vojenn all, hini gwazi menez Kapitol.
* Aisopos
* Titus Livius
* Beaj Nils Holgersson, levr brudet Selma Lagerlöf.
Mab

Ar **mab** a vez graet eus bugel ur vamm, pa vez hañval e reizh ouzh hini e dad, ha pa vez hañval ouzh hini ur vamm e vez lavaret ar verc'h. 

Komz a reer 
*eus ar *mab henañ* pa vez daou vab, 
*eus an hini *etrehenañ* pa vez tri mab
*eus ar *yaouankañ* pa reer anv eus an diwezhañ ganet.

## Sevenadur
Hervez ar c'hiz kozh e oa d'ar mab henañ da genderc'hel labour e dad, hag alies e veze savet evit seveniñ ar gefridi-se. Komz a reer eus gwir ar mab henañ, a veze roet dezhañ an holl beadra a oa en tiegezh, ha ne chome nemet nebeud, pe netra da reiñ d'ar vugale all. Ar merc'hed, pa vezent dimezet ha pa'z aent d'un tiegezh all, a veze roet dezho un tamm argouroù. 

En tiegezhioù niverus e veze ar c'hiz reiñ ur mab d'an iliz, hag unan all d'an arme, evel ma veze paeet an tailhoù.

## Advabañ

## Mab-den

## Anvioù
E meur a sevenadur hag a yezh e vez, pe e veze, anvet ar vibien diwar anv o zad.

### Breizh
Chom a ra un aspadenn eus an doare-envel-se en anvioù-tiegezh en ab. 
### E Kembre
E Kembre eo bet advevaet an doare-envel kozh, ma c'haller dilezel an anv Jones, da skouer, pe unan all, mar karer, ha dibab an doare gant ab (pe ap). 

### E Bro-Saoz
E Bro-Saoz (evel en Iwerzhon, Skos, SUA, Sveden) ez echu kalzik a anvioù tiegezh gant ar ger ***son*** :
*Jackson, Jameson, Jefferson, Johnson ... 
*Wilson...

### E Lec'hlenn
#### Danmark
Eno ez echu kalz anvioù gant **sen**:
**Andersen, Christiansen, Henriksen, Jensen, Sorensen*

#### Norvegia
Eno ez echu anvioù zo gant **sen** pe **son** :
* *Ambjørnsen, Christensen, Henriksen...* 
* *Magnusson, Sigurdsson, Odinson...*

### E Spagn ha Portugal
E Spagn e echu gant *ez* an anvioù savet diwar anv an tad, en *es * e Portugal:
*Alvarez/Alvares
*Enríquez/Henriques 
*Fernández, Hernández /Fernandes
*Rodriguez/Rodrigues
*Martinez/Martins
*González/Gonçalves
*Suarez/Soares

## En Iwerzhon hag e Bro-Skos
Kavout a reer kalz anvioù-tud gant *[[Mac]]* (="mab").
Da skouer : "Mac Thomáis" (*mab Thomas*), "Mac Domhnaill" (*mab Donald*), er yezhoù gouezelek. Pe en ur stumm saoznekaet : "MacDonald", "MacLean".

## Pennadoù kar
*ab
*merc'h
Skeul an hesonerezh

Er yezhoniezh e vez implijet an termen **skeul an hesonerezh** (saoz.: ''sonority hierarchy'') war dachenn ar fonetik hag ar fonologiezh evit komz eus un doare da renkañ ar fonennoù hervez bep o live sonel.

Da skouer, produet e vez muic'h a son pa distager ar vogalenn &#91;a&#93; evit pa distager ar gensonenn dre serriñ &#91;t&#93;.

A-bouez-tre eo skeul an hesonerezh pa dielfenner strukturioù ar silabenn rak ar reolennoù fonotaktikel o tennañ d'ar skizhadoù resis a c'hell bezañ implijet a-gevret hag e pe urzh e penn ar silabenn pe e lost ar silabenn a douj da bennaenn urzh ar fonennoù, diazezet d'he zro war skeul an hesonerezh.

Gant yezhoù 'zo emañ diazezet reolennoù o tennañ d'an heñveladur war skeul an hesonerezh, da skouer e finneg *-tne- → -nne-* e displegadurioù verbel 'zo..

Kemmañ a c'hell skeul an hesonerezh resis a yezh da yezh, met setu ur sistem boas (1 = live hesonerezh izelañ):

## Gwelit ivez
* Fonotaktoniezh
* Doare distagañ
Pennaenn urzh ar fonennoù

Er yezhoniezh e vez implijet an termen **pennaenn urzh ar fonennoù** (saoz.: ''Sonority Sequencing Principle'') war dachenn ar fonetik hag ar fonologiezh evit komz eus ur bennaenn fonotaktikel o tennañ d'an doare ma vez urzhiet ar skizhadoù en ur silabenn diazezet war skeul an hesonerezh.

Hervez ar skeul-se e rank bezañ ar greñvañ hensonerezh ar c'hraoñell (ur vogalenn pe raloc'h ur gensonenn silabennek) vont war wanaat seul pelloc'h m'ac'h eer dioutañ (ur gensonenn pe ul lieskensonennad) e penn ar silabenn ha/pe e lost ar silabenn. Urzhiet e rank bezañ ivez pep elfenn gensonennel en ul lieskensonennad hervez an hevelep pennaenn, da lâret eo e rank bezañ an elfenn gensonennel gwanoc'h pelloc'h diouzh kraoñell ar silabenn evit an elfenn gensonennel kreñvoc'h, tostoc'h homañ ouzh kraoñell ar silabenn.

Ur skouer vat eo ar ger unsilabennek "trest": e penn ar silabenn e kaver ur lieskensonennad o kregiñ gant ur gensonenn dre serriñ ([t]), ar re izelañ e skeul an hesonerezh, ha diouzhtu war-lerc'h, tostoc'h ouzh kraoñell ar silabenn, ur gensonenn linkus uheloc'h evit an [t] war ar skeul e kraoñell ar silabenn emañ ar vogalenn [e], poent kreñvañ hag uhelañ ar silabenn hervez skeul an hesonerezh, ha neuze war wanaat war ar skeul ur gensonenn dre daravat ([s]) uheloc'h war ar skeul evit ar gensonenn dre serriñ e diwezh ar silabenn ([t]): **t****r****e****s****t**

Gant yezhoù 'zo, ar saozneg hag ar ruseg, ne vez ket doujet d'ar bennaenn-mañ atav, keit ha ma vez doujet dezhi en un doare strizh gant yezhoù all, evel da skouer gresianeg attek ma ranke dont da heul ur gensonenn dre darzhañ e penn ur silabenn ur gensonenn linkus pe c'hoazh ur vogalenn met n'halle ket dont war he lerc'h ur gensonenn dre daravat.

Gant yezhoù zo, evel da skouer an hebraeg, e kaver plaenennoù hesonerezh, da lâret eo div gensonenn heñvelsilabennek renk-ouzh-renk kevatal o live war skeul an hesonerezh.

## Gwelit ivez
* Fonotaktoniezh
* Skeul an hesonerezh
* Doare distagañ
Heñvelsilabennek

Er yezhoniezh e vez implijet an termen **heñvelsilabennek** (saoz.: ''tautosyllabic'') war dachenn ar fonetik hag ar fonologiezh evit komz eus ar fonemoù en hevelep silabenn. **Aralsilabennek** a vez graet eus fomemoù e silabennoù disheñvel.

Da skouer, heñvelsilabennek eo ar fonemoù /k/, /a/ ha /z/ er ger unsilabennek brezhonek "*kazh*" . Er ger divsilabennek gallek "*être*" ("bezañ") ez eo heñvelsilabennek ar fonemoù /t/, /r/ hag (/ə/) e diwezh ar ger hag arallsilenennek int o-zri e-keñver ar vogalenn /ɛ/ e penn ar ger. 

Heñvelsilabennek eo pep elfenn eus un diftongenn ivez. 

## Gwelit ivez
* Silabenn
* Pennaenn urzh ar fonennoù
Sri Lanka

**Sri Lanka** zo ur Stad hag un enez lec'hiet e Meurvor Indez, 66 km en tu all da Strizh-mor Palk, er gevred da India.

Betek 1972 e oa anvet *Ceylan* e galleg diwar he anv portugalek *Ceilão* (1505) ; *Ceylon* e oa e saozneg,  hag  an anv-se e voe ar stumm etrebroadel abalamour ma oa an enez un darn eus Impalaeriezh trevadennel Breizh-Veur abaoe 1796. 

Ur rouantelezh dizalc'h, Rouantelezh Kandy, a chomas e-kreiz an enez betek 1815.

Dizalc'h eo Sri Lanka abaoe ar 4 a viz C'hwevrer 1948, hag ur republik abaoe 1972.

Sri Jayawardenapura Kotte eo kêr-benn velestradurel Sri Lanka ; Colombo eo ar gêr vrasañ hag ar gêr-benn armerzhel.

## Liammoù diavaez
*
Aberaeron

Ur gêr eus Kembre eo Aberaeron, etre Aberystwyth hag Aberteifi, ha sez kontelezh Ceredigion eo. Savet e oa bet e 1805 gant Alban Thomas Jones war ribl ar stêr Aeron, a zo bet ledanaet da grouiñ ur porzh.

Hervez niveradeg 2001 e vez komzet kembraeg gant 70% eus an dud eno.

## Tud vrudet
*Geraint Evans (1922 – 1992), kaner c'hoarigan brudet, zo bet o chom er gumun.

## Liammoù diavaez

Lec'hienn ofisiel
Vogalenn serr a-raok plaen

Unan eus ar vogalennoù a gentañ renk eo ar vogalenn serr a-raok plaen treuzskrivet [i] hervez reolennoù al lizherenneg fonetikel etrebroadel, ganti an niverenn dave 301.

Kavet e vez ar vogalenn [i] evel fonem e hogozik holl yezhoù ar bed.

## Skouerioù

## Gwelit ivez:
* Vogalenn
* Vogalennoù a gentañ renk
* Vogalenn serr
* Vogalenn a-raok
* Vogalenn blaen
Johann Wolfgang von Goethe

**Johann Wolfgang von Goethe** (28 a viz Eost 1749 e Frankfurt - 22 a viz Meurzh 1832 e Weimar) a oa ur skrivagner alaman. E oberenn bennañ Faust a vez gwelet evel unan eus pennoberennoù lennegezh ar bed. Ouzhpenn e labour evel skrivagner ez eo brudet ivez dre ma oa dedennet gant meur a dra : an tresañ, an optik hag ar vevoniezh.

## E vuhez
Etre 1765 ha 1768 ez eas da studiañ ar gwir e skol-veur Leipzig. Goude-se e kendalc'has gant studioù e skol-veur Strasbourg (1770-1771). E 1772 e voe breutaer e lez-varn an impalaerezh e Wetzlar. Er memes koulz en doe un istor karantez gant Charlotte Buff, ar pezh a roas mennozhioù dezhañ pa skrivas Die Leiden des jungen Werthers. E 1773 e tistroas da Frankfurt, hag e skrivas Götz von Berlichingen. E 1774 e lakaas embann Die Leiden des jungen Werthers. E miz Du 1776 en em stalias e Weimar. An dugez Anna Amalia a c'houlennas gantañ ober war-dro he mab. Ouzhpenn bezañ kuzulier e voe Goethe ur seurt ministr eno. Eno ivez e teskas an douarouriezh hag ar vaenoniezh. Adalek 1782 e reas war-dro arc'hant ar stad. D'an 3 a viz Gwengolo 1786 ez eas kuit dre guzh eus Carlsbad (Karlovy Vary hiziv an deiz, er Republik Tchek) war-du Italia. Eno e chomas betek 1788. Er bloavezh-se e tistroas da Weimar, hag e voe lakaet da vinistr. E 1794 e kejas gant Schiller. En em anavezout a raent abaoe 1788. Diwar o mignoniezh e tiwanas al luskad anvet klaselezh Weimar. Rener c'hoariva Weimar e voe etre 1791 ha 1817.

## E oberennoù

### E brezhoneg
* Reineke Fuchs 

## Liammoù diavaez

Oberennoù Goethe
Heureuchin

An **heureuchined** a zo bronneged dreinek er c'herentiad *Erinaceidae*.

*Laer-avaloù*, *avalaouer* ha *draeneg* a vez graet anezho ivez.

## Spesadoù
* Heureuchin Kornôgeuropa (*Erinaceus europaeus*), an hini boutinañ e Breizh
* Heureuchin Retereuropa (*Erinaceus concolor*)
* Heureuchin Norzhafrika (*Atelerix algirus*)
* Heureuchin skouarnek (*Hemiechinus auritus*)
* Heureuchin-daredek
C'hoar

**C'hoar** un den eo ar bugel a reizh venel o deus bet tad ha mamm an den-se.
En ur ster relijiel e vez graet *c'hoar* eus an holl verc'hed, evel en droienn *ma breudeur ha ma c'hoarezed [[kristeniezh|kristen]]*, ha dreist-holl eus al leanezed.

## C'hoar henañ
Er gevredigezh kozh e tegouezhe d'ar c'hoar henañ, da lavarout eo an hini goshañ, kemer lec'h ar vamm en tiegezh pa chome o zad intañv. Dezhi e veze da sevel ar vugale, ha ma felle d'he zad he mirout da vatezh dezhañ n'he devoa ket gwir da zimeziñ.

## Fent
Dre fent e lavarer eus daou dra ez int c'hoar, da lavarout eo heñvel a-walc'h : *Da gasketenn, 'm eus aon, zo c'hoar dam hini* (Jules Gros).

## C'hoarezed brudet
SeTU aman un toullad c'hoarezed brudet : 
* Mari Bro-Saoz hag Elesbed Iañ, rouanezed Bro-Saoz,
*ar c'hoarezed Brontë
*ar c'hoarezed Goadeg, kanerezed kan ha diskan

## Lavaroù ha krennlavaroù
**[[Karantez]] c'hoar / [[Breur]] ne oar*.
**Ar brezhoneg hag ar feiz / Zo breur ha c'hoar e Breizh*. Lugan katolik ar Bleun Brug. 

## Livouriezh

## Lennegezh
* *Tri sestry* (Три сeстры), *An Teir c'hoar, pezh-c'hoari rusek gant [[Anton Tchec'hov]] en 1900.

==Filmoù==
* *Hannah and Her Sisters'', film stadunanat e 1986 gant Woody Allen.

## Pennadoù kar
*Breur, 
*C'hoareg
*Republik c'hoar
*Hanterc'hoar
Vogalenn damserr a-raok plaen

Unan eus ar vogalennoù a gentañ renk eo ar **[[vogalenn]] [[Vogalenn etre|damserr]] [[Vogalenn a-raok|a-raok]] [[Rontder (yezhoniezh)|plaen]]**, treuzskrivet [e] hervez reolennoù al lizherenneg fonetikel etrebroadel, ganti an niverenn dave 302.
 
A-wezhoù e vez kavet ar vogalenn [e] evel ur fonem disheñvel diouzh [ɛ] evel e brezhoneg hag a-wezhoù e vez kavet koulz /e/ hag /ɛ/ evel alofonennoù an arc'hfonem |E|

### Skouerioù

## Vogalenn etre a-raok plaen

E meur a yezh, en o zouez ar japaneg, ar soazneg unvan (R.U.), ar spagnoleg, ar c'horeaneg hag an turkeg, e kaver ur **[[Vogalenn etre|vogalenn etre a-raok]]** disheñvel-mik koulz diouzh ar vogalenn damserr a-raok plaen [e] hag diouzh ar vogalenn damzigor a-raok plaen [ɛ]. Neaozh, dre ma n'anavezer yezh ebet ma vez enebiet ganti an teir vogalenn-se war un dro n'eus arouezenn ispisial ebet evit treuzskrivañ ar vogalenn etre-se ha peurliesañ e reer gant an arouezenn [e] hepmuiken pe c'hoazh mar bez ezhomm gant ar sin diakritek ispisial a dalvez da verkañ ar fed m'emañ produet ur vogalenn izeloc'h evit boaz, da skouer [e̞]. 

### Skouerioù
Amañ eo bet graet war-eeun gant an arouezenn [e] kentoc'h evit [e̞] evit eeunaat an treuzskrivadurioù:

## Gwelit ivez:
* Vogalenn
* Vogalennoù a gentañ renk
* Vogalenn etre
* Vogalenn a-raok
* Vogalenn blaen
Gwenn (santez)

**Gwenn** a oa ur briñsez vrezhon a veve er VIvet kantved.
 
Meur a vojenn zo diwar he fenn, ha meur a vaouez a c’hellje bezañ bet, dezho an hevelep anv, evel ma c’hoarvez alies. Anavezet eo e Kembre gant an anv *Gwen Tair Bron*. Eno e soñj da enklaskerien zo e c’hellfe bezañ bet un doueez vamm.

E Breizh eo anavezet da gentañ evel mamm sant Gwenole. Dimezet e vije bet da Fragan, ur priñs eus Kembre eñ ivez, ha tec’hout a reas da Arvorig a-gevret gantañ. Dilestrañ a rejont war an aod, e-kichen genoù ar stêr Goued, hag en em staliañ eno, el lec’h zo anvet bremañ Ploufragan. Un trede mab o devoe, goude daou vreur gevell : Gwezhenneg, Jagu ha Gwenole. Hervez ar vojenn e oa teir bronn gant Gwenn, evit magañ he zri mab. Ur verc’h he devoe ivez goude, Klervi. 

Daoust ma reer ur santez anezhi, n’eus ket kalz ilizoù pe chapelioù dindan anv Gwenn e Breizh. En iliz-parrez Plian, e Goueloù, hag e chapel Sant Weneg e Brieg e c'heller gwelout delwennoù eus santez Gwenn gant he zri mab. 

Goude marv Fragan e vije dimezet Gwenn en-dro hag ur bugel all he dije bet, Kadvan, a voe diskibl da Wenole ivez. Skrapet e voe Gwenn div wech gant morlaeron angl-ha-saoz eus Breizh-Veur, met bep taol e teuas a-benn da dec’hout kuit ha da zistreiñ da Vreizh Vihan. War ziwezh he buhez en em dennas e Whitchurch Canonicorum, er pezh zo bremañ Dorset, e Bro-Saoz. Hag eno e vije chomet he relegoù.

D’an 18 a viz Here e vez lidet he gouel. Pedet e vez santez Gwenn... evit kaout bugale.

## Skeudennoù
 
File:027 Briec-de-l'Odet Chapelle Saint-Vennec Statue de sainte Gwenn.JPG|E Brieg , e chapel Sant Vennec, delwenn  santez Gwenn hag he zri mab (vers 1578).
File:057 Plougastel Chapelle Saint-Guénolé Retable de saint Louis et, à droite sainte Guen.JPG|E Plougastell, e  chapel Sant-Gwenole : stern-aoter  sant Loeiz, ha santez Gwenn en e gichen. 
File:Sainte Gwenn.jpg|Delwenn santez Gwenn e Plougin
File:Saint- Cast Le Guildo, Chapelle Ste Blanche (3).JPG|[Chapel ''Sainte-Blanche'' e [Sant-Kast.


## Liammoù diavaez
* Earlybritishkingdoms

## Pennad kar
* gwenn
Bronte

* *Ur pennad [[Brontë]] a zo, diwar-benn tiegezh ar skrivagnerezed saoz*.

**Bronte** (**Bronti** e sikilianeg) zo ur gêr eus Sikilia, e proviñs Catania, 18 000 a dud enni. *Biagio* eo anv sant paeron kêr.

## Istor
Ur gumuniezh Arbëresh zo e kêr, tud deuet eus Albania er , tec'het rak lanv an Durked, hag o deus miret o yezh, an arbërisht.

### Kumunioù stok
Adrano, Belpasso, Biancavilla, Castiglione di Sicilia, Centuripe, Cesarò, Longi, Maletto, Maniace, Nicolosi, Randazzo, Sant'Alfio, Tortorici, Troina, Zafferana Etnea
Brontë

**Brontë** zo un anv tiegezh saoznek (saonekadur un anv iwerzhonek marteze), ha hini:

-ar c'hoarezed Brontë, romantourezed brudet
**Anne Brontë, (1820-1849) 
**Emily Brontë, (1818–1848) 
**Charlotte Brontë, (1816–1855) 

-hag ivez
*Branwell Brontë, (1817-1848), o breur 
*Patrick Brontë, (1777-1861), o zad

## Skrivet damheñvel
*Bronte, ur gêr eus Sikilia.
Lezvamm

Al lezvamm eo gwreg an tad intañv, en ur gevredigezh ma ne oa ket a dorr-dimeziñ, pe an hini he deus kemeret lec'h ar vamm, hervez savboent ur bugel. 

N'eo ket heñvel ouzh ar vamm-gaer eta.

## Istor
Gwechall e teue ur plac'h da lezvamm en un ti pa zimeze gant un intañv.
Abaoe m'az eo aotreet an dizimeziñ e teu ar plac'h da lezvamm pa zimez d'ur paotr a zo tad dija.

## Al lezvamm drouk
E mojennoù kozh Hellaz, hini Ino da skouer, evel e kontadennoù ar Grennamzer, pe e gwerzioù Breizh, e vez diskouezet al lezvamm evel ur vaouez drouk, o klask kaout an dizober eus bugale kentañ he fried, pe oc'h ober vil dezho.

En un doare all e weler al lezvamm oc'h orgediñ ouzh he lezvab, evel e mojenn Faedra, pe en istor Parisina Malatesta.

E lec'h al lezvamm drouk e weler hiriv skeudenn al leztad drouk o kemer he lec'h, abalamour d'ar c'hemmoù er gevredigezh.

## Oberennoù ma'z eus kaoz enne eus ul lezvamm
*Kontadennnoù evel Ar Goantenn e Koad ar C'housk, Luduennig, Gwennerc'h.
*Phèdre, trajedienn ar skrivagner gall Jean Racine, diwar mojenn Hellaz kozh
*Er werz *Erwanig al Lintier*, e Gwerziou Breiz-Izel, ez eus kaoz eus ul *lezvamm treitour*.

## Liamm diavaez

*Salomon Reinach, Le gendre et la belle-mère, *L'Anthropologie* (1911).
Ar Goantenn e Koad ar C'housk

**Ar Goantenn e Koad ar C'housk** zo ur gontadenn c'hallek (*La belle au bois dormant*) gant Charles Perrault, bet lakaet e brezhoneg hag embannet gant Embannadurioù Al Liamm er bloavezhioù 1960 en dastumad Levrioù ar vugale. 

## Istor
### Doare italian
Savet e oa bet ar gontadenn diwar unan all tennet eus ar Pentamerone, un dastumad italianek gant Giambattista Basile (1565-1632), a oa bet embannet en 1634. *Sole, Luna e Talia* (*Heol, Loar ha Talia*) e oa anv ar gontadenn orin. 
Met skridoù koshoc'h a ra anv eus ar vojenn ivez.

### Doare gall
An doare gall brudetañ eo hini Charles Perrault, en 1697, e Les Contes de ma Mère l'Oye.

### Doare alaman
Hini ar vreudeur Grimm, *Dornröschen*, a voe embannet e 1812.

## Evezhiadenn war an titl brezhonek
Diwar treuzkompren ster an titl gallek e teu an titl brezhonek. E galleg ivez e vez treuzkomprenet an titl alies, e gwirionez eo ret intent "la belle / au bois / dormant", da lavaret eo *ar goantenn /er c'hoad / (o) kousket *: ar goantenn an hini zo kousket, n'eo ket ar c'hoad. 
## Pennadoù kar
* Levrioù ar vugale
Luduennig

***Luduennig*** zo ur gontadenn bobl gant boudiged. Diazezet eo war un elfenn glasel er mojennoù: an enebadur etre mac'homerezh direizh ha trec'h ar reizhded en diwezh. Anavezout a reer kantadoù a stummoù disheñvel er bed.

## Danvez
Ar c'hoshañ stummm anavezet eus ar vojenn eo ar stumm gresian-hag-egiptat, ha Rodopis a vez graet eus an hini a deuio da vezañ Luduennig. Danevellet e oa bet ar marvailh-se gant an istorour gresian Strabon er  kent J.-K.

Ur stumm kozh all eus ar gontadenn, *Ye Xian*, a gaver en *Un nebeud arroudennoù eus Youyang* gant Tuan Ch'eng-Shih war-dro 860.

Brudetañ stumm ar gontadenn a oa skrivet gant ar skrivagner gall Charles Perrault e 1697. Diazezet eo war ur marvailh lennegel italianek gant gwrac'hed, skrivet gant Giambattista Basile hag anvet *La Gatta Cenerentola* e 1634. Ur stummm all anavezet mat eo hini ar vreudeur Grimm, skrivet en , ma reer *Aschenputtel* eus Luduennig.

Klenket eo kontadenn *Luduennig* gant Aarne-Thompson er patrom 510A, hini an harozezed atahinet.

## Disheñvelderioù etre doareoù Charles Perrault hag ar vreudeur Grimm

## Pennadoù kar
* Levrioù ar vugale

## Gwelout ivez

* * [[Luduennig (barrez)|Luduennig]]*, ar varrez gant Rudolf Noureev
* *[[Luduennig (Disney)|Luduennig]]*, gant Walt Disney Pictures
* *Cendrillon* gant Jean-Louis Laruette ha Louis Anseaume, kentañ stumm kontadenn Perrault evit an operahttp://lesmontsdureuil.free.fr/Cendrillon.php
## Notennoù
Vogalenn digor a-raok plaen

Unan eus ar vogalennoù a gentañ renk eo ar vogalenn digor a-raok plaen treuzskrivet [a] hervez reolennoù al lizherenneg fonetikel etrebroadel, ganti an niverenn dave 304.
 
Kavet e vez vogalennoù digor plaen en darn vrasañ eus ar yezhoù komzet dre ar bed. Implijet e vez an arouezenn  evit ar yezhoù enne ur vogalenn blaen digor nemeti, met peurliesañ e degouezhioù evel-hen emañ tostoc'h ar vogalenn-se d'ar vogalenn kreizennet [ä] evit ouzh ar vogalenn a-raok [a].

 

## Skouerioù

## Gwelit ivez:
* Vogalenn
* Vogalennoù a gentañ renk
* Vogalenn digor
* Vogalenn a-raok
* Vogalenn blaen
Vogalenn serr a-dreñv ront

Unan eus ar vogalennoù a gentañ renk eo ar vogalenn serr a-dreñv ront treuzskrivet [u] hervez reolennoù al lizherenneg fonetikel etrebroadel, ganti an niverenn dave 308. Skrivet e vez  hervez reolennoù reizhskrivañ ar brezhoneg.
 

 

## Skouerioù

## Gwelit ivez:
* Vogalenn
* Vogalennoù a gentañ renk
* Vogalenn serr 
* Vogalenn a-dreñv
* Vogalenn ront
Jeruzal

**Jeruzal** a zo ur gêriadenn eus kreiz Polonia gant tro 210 annezad enni (e 2015). Etre Varsovia ha Łódź emañ, war ribl ar stêr Chojnatka.

## Liamm diavaez
* Jeruzal (e poloneg)
Quintus Horatius Flaccus

**Quintus Horatius Flaccus** (*Horas* a-wechoù e brezhoneg), ganet d'an 8 a viz Kerzu, 65 kent J-K ha marvet d'ar 27 a viz Du eus ar bloavezh 8 kent J-K) a oa ar barzh latin pennañ en amzer Aogust. Ganet e oa bet e Venosia, ur gêr vihan war an harz etre Apulia ha Lukania. Mab ur sklav frankizet e oa hag un deskadurezh vat a voe roet dezhañ.

Goude muntr Caius Julius Caesar e soudardas Horace e lu Brutus ha stourm a reas en Emgann Philippi gant ar renk a d-*tribunus militum*. Pa embannas Aogust un distaol evit ar re o doa brezelet outañ e tistroas da Italia met lamet e oa bet e zouareier digantañ gant ar Stad. Daoust ma lavare e oa aet da baour e voe barrek Horatius da brenañ ur post *scriba quaestorius* a roas tro dezhañ da vevañ en un doare klet. 

Gant Maecenas e voe gwarezet. Mervel a reas en 8 kent J-K, un nebeud mizioù hepken goude marv e warezer.

Anavezet eo buhez Horas dre e oberenn, leun a zitour diwar e benn. Re all a lenner en De viris illustribus gant Suetonius.

## Oberennoù

* *[[Sermonum liber primus]]* http://www.thelatinlibrary.com/horace/serm1.shtml (35 Kt J-K)
* *[[Epodes]]* http://www.thelatinlibrary.com/horace/ep.shtml (30 Kt J-K)
* *[[Sermonum liber secundus]]* http://www.thelatinlibrary.com/horace/serm2.shtml (30 Kt J-K)
* *[[Carminum liber primus]]* http://www.thelatinlibrary.com/horace/carm1.shtml (23 Kt J-K)
* *[[Carminum liber secundus]]* http://www.thelatinlibrary.com/horace/carm2.shtml (23 Kt J-K)
* *[[Carminum liber tertius]]* http://www.thelatinlibrary.com/horace/carm1.shtml (23 Kt J-K)
* *[[Epistularum liber primus]]* http://www.thelatinlibrary.com/horace/epist1.shtml (20 Kt J-K)
* *[[Ars Poetica]]*' http://www.thelatinlibrary.com/horace/arspoet.shtml (18 Kt J-K)
* *[[Carmen Saeculare]]* http://www.thelatinlibrary.com/horace/carmsaec.shtml (17 Kt J-K)
* *[[Epistularum liber secundus]]* http://www.thelatinlibrary.com/horace/epist2.shtml (14 Kt J-K)
* *[[Carminum liber quartus]]* http://www.thelatinlibrary.com/horace/carm4.shtml (13 Kt J-K)

## Liammoù diavaez
* Oberennoù Horace e latin hag e [saozneg](http://www.gutenberg.org/author/Horace_(-65--8))
East Sepik

**East Sepik** (Tok Pisin : *Is Sepik*) a zo ur broviñs eus Papoua Ginea-Nevez lec'hiet war arvor norzh ar vro. Wewak eo he c'hêr-benn. Ur boblañs a 343&nbsp;180 a dud hag ur gorread a 42&nbsp;800 km² he deus.
Kālidāsa

**Kālidāsa** (Devanagari कालिदास) a oa ur barzh hag ur c'hoarivaour sañskritek a veve etre 375 ha 415. Unan eus aozerien bennañ al lennegezh sañskritek klasel eo. Brudet eo evit tri fezh c'hoari : Mālavikāgnimitram, Vikramorvaśīya, Abhijñānaśākuntalam.

Ne ouier hogozik netra diwar-benn e vuhez ha kalz mojennoù zo diwar e benn.
## Oberennoù
### C'hoariva
* *Abhijñānaśākuntalam* 
* *Mālavikāgnimitram* 
* *Vikramorvaśiya* 
### Barzhonegoù
* *Raghuvaṃsa* 
* *Kumārasambhava*
* *Meghadūta* 
* *Ṛtusaṃhāra* 
## Liammoù diavaez
* ''Troidigezh saoznek oberennoù Kalidasa''
Chilatherina alleni

**Chilatherina alleni** a zo ur pesk eus kerentiad ar Melanotaeniidae kavet er ster Aiborei. Gallout a ra muzuliañ betek 9 cm hag anvet e vez e enor Gerald R. Allen. N'eo ket ur pesk akwariom.

## Liammoù diaveaz

*Chilatherina alleni
*Chilatherina alleni war Fishbase
Paibian

Ur marevezh eus ar Furongian e oa ar **paibian**. En em astenn etre 501.0 ± 2.0 Mz ha war-dro 496.0 Mz.

## Liammoù diavaez

Ar paibian war Palaeos.com