Führerbunker

**Führerbunker** (gwarez ar Führer) eo an anv a vez graet eus un hollad salioù dindan-douar e Berlin, m'en em lazhas Adolf Hitler e-pad an Eil Brezel-bed. An 13vet ha diwezhañ *Führerhauptquartiere* e voe.
Daou vunker a oa e gwirionez, liammet an eil ouzh egile : ar Vorbunker e oa ar c'hoshañ anezho, hag ar Führerbunker an nevesañ. Ar Führerbunker a oa war-dro 8,2 metrad dindan liorzh an *[[Neue Reichskanzlei]]*, 77 Wilhelmstraße, hiziv an deiz war-dro 120 metrad eus ar C'hañsellerdi nevez (bet 6 Voßstraße). Ar Vorbunker a oa dindan trepas bras ar C'hañsellerdi kozh, hag a oa liammet ouzh ar C'hañsellerdi nevez. Izeloc'h e oa ar Führerbunker evit ar Vorbunker, ha lec'hiet muioc'h er c'hornôg (pe kornôg/mervent) ivez. Staget e oant an eil ouzh egile gant diri a gorn skouer, ha n'eo ket diri troellennek, evel a zo bet lavaret.

Gwarezet e oa ar bunker dindan ur gwiskad betoñs pevar metrad tevder dezhañ. Ennañ e oa war-dro 30 sal etre an daou live. Digoroù a oa da vont war-du ar savadurioù pennañ, hag ivez un digor da dec'hout war-du al liorzh. 
E 1936 hag e 1943 e voe savet an daou vunker. Al lodenn savet e 1943 a voe graet gant an embregerezh Hochtief, hag ul lodenn eus ur chanter dindan zouar bet kroget e 1940 e Berlin e oant. 
Hitler a oa er salioù eus al lodenn nevesañ, hag a oa izeloc'h evit an hini goshañ. E miz C'hwevrer e oa er salioù-se kalz pezhioù arrebeuri kaer bet tapet er C'hañsellerdi hag ivez oberennoù arzel.

## 1945
D'ar 16 a viz Genver 1945 en em stalias Hitler er Führerbunker. E ofiserien hag e genlabourerien dostañ a zeuas ivez : Martin Bormann, Eva Braun, Joseph ha Magda Goebbels hag o bugale, hag a voe lojet er Vorbunker. Ouzhpenn e oa ivez skoazellerien, etre 24 ha 36 den implijet d'ober war-dro ar vezegiezh pe ar melestradur. Da lavaret eo sekretourezed Hitler (Traudl Junge en o zouez), ar glañvdiourez Erna Flegel, Rochus Misch hag he doa karg d'ober war-dro ar pellgomz, an eil-a-gamp Otto Günsche hag ar mevel-ofiser Heinz Linge. Eno e oa ivez Blondi, ki Hitler. Hitler a veze boas da bourmen anezhañ e liorzh ar C'hañsellerdi ken na grogas ar bombezadegoù rusian e miz Meurzh 1945.

Er bunker e oa peadra da dreuzvevañ. War a lenner e voe ul lec'h gwarezet mat pa veze bombezet Berlin e miz Ebrel. Lavaret e vez ec'h eve Hitler meur a vanne te (etre 10 ha 16) bemdez, padal ne oa mui tamm te ebet e Berlin. Meur a zen bet er bunker a lavaras ivez e klevent trouz ar wenterez dizehan.

### Miz Ebrel 1945
D'ar 16 a viz Ebrel e krogas soudarded an Arme Ruz da dagañ re ar Reich e-kichen ar stêrioù Oder ha Neisse, ha tri devezh goude nemetken e voe gronnet Berlin gant an Arme Ruz.

D'an 20 a viz Ebrel (devezh deiz-ha-bloaz Hitler) ez eas ar Führer er-maez evit ar wech diwezhañ, da reiñ Kroazioù Houarn d'un nebeud bugale a oa e-barzh Hitlerjugend. 
En deiz war-lerc'h e roas urzhioù diboell, ar pezh a ziskoueze ne gomprene ket mui ar pezh a c'hoarveze war an dachenn. Kemenn a reas ma enepstourmje soudarded ar Reich en daou lec'h ma oa ar Rusianed. En norzh e voe kaset an argadenn gant ar jeneral SS Felix Steiner hag e unvezh soudarded. Klask a reas Steiner displegañ n'en doa nemet daou vatailhon eus ar 4 rann polis, ha n'o doa ket e soudarded armoù brezel. Den ne gredas lavarout an traoù-se da Hitler. Er su e tremenas fall an traoù ivez : an 9 Arme Alaman a voe bountet betek Halbe.

D'an 22 a viz Ebrel e fuloras Hitler e-pad an emvod strategiezh (unan a veze bep abardaez) pa gomprenas ne oa ket bet lakaet e pleustr an urzhioù en doa roet en deiz a-raok. Embann a reas e oa kollet ar brezel, klemm a reas war-lerc'h an ofiserien, hag e lavaras e chomfe e Berlin betek ar fin hag en em lazhfe eno. Ar jeneral Alfred Jodl a glaskas lakaat anezhañ da sioulaat, hag e tisplegas e c'hellje an 12 Arme Alaman (kaset gant ar jeneral Walther Wenck), hag a oa o vrezeliñ a-enep an Amerikaned, dont betek Berlin. E-kichen ar stêr Elbe e oa an enebourien, ha ne soñje ket d'ar pennoù-bras nazi e klaskfent mont pelloc'h war-du ar reter. Kerkent e kemeras Hitler e ziviz : dindan un nebeud eurvezhioù e voe kemennet da Wenck dont da zifenn ar gêr-benn. Neuze ma'z afe an 9 Arme war-du ar c'hornôg e c'hellfe mont da gaout an 12 hini. Diouzh an noz e voe kemennet da Theodor Busse, hag a oa e penn an 9 Arme, mont war-du arme Wenck.

Daoust da urzhioù ar Führer e teuas a -benn an Arme Ruz da gronnañ Berlin d'ar 25 a viz Ebrel. Soudarded ampartañ an Arme Ruz a oa kroget zoken da dagañ difenn an S-Bahn. E fin an devezh e oa anat ne zeufe ket a-benn an Alamaned da virout ouzh ar Rusianed a dapout Berlin.

Hitler a c'houlennas ma teufe ar marichal Robert Ritter von Greim eus München evit lakaat anezhañ e penn Luftwaffe (da gemer plas Hermann Göring). D'ar 26 a viz Ebrel e voe gloazet da vat Ritter gant tennoù enepkirri-nij rusian, pa oa e karr-nij Fieseler Storch al levierez Hanna Reitsch. Reitsch a zeuas a-benn da zouarañ en Tiergarten, e-kichen Brandenburger Tor.

Er memes devezh e voe lakaet Helmut Weidling, hag a oa jeneral kanolierezh, da gomandant Rannvro difenn Berlin. Pevar devezh a-raok en doa goulennet Hitler ma vefe lazhet Weidling, abalamour d'un treuzkompren a oa bet p'en doa kemennet Wielding m'en em dennfe e vagad pa oa e penn *LVI [[Panzer Corps]]*.

D'an 28 a viz Ebrel e ouezas Hitler e oa aet Heinrich Himmler e darempred gant ar c'hont Folke Bernadotte e Lübeck hag en doa goulennet gantañ ober ur c'hinnig a beoc'h d'ar jeneral amerikan Dwight D. Eisenhower. Fuloret-ruz e voe Hitler, hag e c'houlennas gant ar marichal von Greim ha gant Reitsch mont betek penngarter Karl Dönitz e Ploen. Goulenn a reas ivez gant von Greim herzel Himmler.

Pellgomzadenn ziwezhañ ar jeneral Hans Krebs eus ar Führerbunker a voe evit gervel ar marichal Wilhelm Keitel (penn OKW), hag a oa e Fürstenberg. Krebs a lavaras da Geitel e vefe kollet da vat ma ne zeufe tamm skoazell ebet dindan daou zevezh. Keitel a brometas e pouezfe war ar jeneraled Wenck ha Busse. Er memes koulz e kase Bormann ur pellskrid d'an amiral Karl Dönitz : *Kañsellerdi, ur bern dismantroù* Kenderc'hel a rae o lavarout ec'h embanne ar c'hazetennoù estren e oa treitourien nevez hag *e ranke Schörner, Wenck hag ar re all diskouez gwitibunan o fealded ha dont da skoazellañ ar [[Führer]].* Bormann a oa e penn ar *[[Parteikanzlei]]* hag ivez sekretour personel Hitler.

Diouzh an noz e tibradas ur c'harr-nij Arado Ar 96, ennañ von Greim ha Reitsch. Von Greim a ranke kemenn da Luftwaffe tagañ an Arme Ruz a oa degouezhet e Potsdamer Platz (tost-tre ouzh ar Führerbunker), hag e ranke ivez bezañ sur e vefe kastizet Himmler. Soudardd an 3 Arme soviedel hag a oa o vont war-raok en Tiergarten a soñjas e oa Hitler o tec'hout kuit er c'harr-nij. Tennañ a rejont warnañ, met dibradañ a reas memestra.

E-pad nozvezh an 28 a viz Ebrel e kemennas Wenck da Keitel he doa ranket e 12 Arme kilañ war an talbenn a-bezh. An *XX Corps* a zeuas a-benn memestra da dizhout gwarenizon Potsdam e-pad ur pennadig. Hervez Wenck ne zeufe tamm skoazell ebet betek Berlin, pe e vefe eus an 12, pe an 9 arme, pe forzh pe arme all.. Keitel a aotreas anezhañ da chom hep dont betek Berlin.

D'an 29 a viz Ebrel, da 4 eur vintin, e voe bodet ar jeneral Burgdorf, Goebbels, Von Below ha Bormann hag ec'h arvestjont ouzh Hitler o skrivañ e destamant diwezhañ hag e sinjont anezhañ evel testoù. Hitler a zezrevellas an destenn da Drauld Junge ur pennadig goude bezañ bet euredet da Eva Braun.

Diwezhat diouzh an noz d'an 29 a viz Ebrel ez eas Krebs e darempred gant ar jeneral Alfred Jodl dre skingomz : * Goulenn renta-kont diouzhtu. Da gentañ lec'hiadur rakward Wenck. Da eil, mare raktreset evit tagañ. Da drede, stad an 9 Arme. Da bevare, lec'h resis argadenn an  9 hini. Pemp, lec'hiadur rakward ar jeneral [[Rudolf Holste]].. Abred diouzh ar mintin en deiz war-lerc'h e respontas Jodl : da gentañ, bagadoù Wenck stanket e su lenn Schwielow. Da eil, 12 Arme divarrek da genderc'hel da dagañ  [[Berlin]]. Da drede, gronnet lod brasañ an   9 Arme. Da bevare, strollad Holste war zifenn.*,.

E-pad mintinvezh an 30 a viz Ebrel e lavaras ar Brigadeführer SS Wilhelm Mohnke, (hag a oa komandant tiriad kreiz Berlin), da Hitler ne c'hallfe ket padout ouzhpenn daou zevezh. Diwezhatoc'h diouzh ar mintin e lavaras Weidling da Hitler ec'h implijfe an difennerien o fourvezioù-brezel diwezhañ e fin an devezh, hag e c'houlennas an aotre da glask tec'hout kuit. E-tro 1e00 e tistroas Weidling d'e benngarter e Bendlerblock hag e tegemeras aotre Hitler da dec'hout kuit.

D'an 30 a viz Ebrel goude kreisteiz en em lazhas Hitler hag Eva Braun : Hitler a dennas warnañ e-unan gant ur bistolenn, Eva Braun a lonkas ur gapsulennad sianur. Diwar urzhioù Hitler e voe devet o c'horfoù e liorzh ar C'hañsellerdi. Diwar ar pezh a oa skrivet e testamant diwezhañ Hitler e teuas Joseph Goebbels da vezañ penn ar gouarnamant ha kañseller ar Reich. Da 3e15 e kasas Goebbels ha Bormann ur gemennadenn skingomz d'an amiral Karl Dönitz da gemenn dezhañ e oa marv ar Führer, ha da lakaat anezhañ da brezidant Alamagn, evel m'en doa goulennet Hitler.

E dibenn an 30 e voe tapet ar Reichstag gant an Arme Ruz.

### Miz Mae

D'ar 1añ a viz Mae, e-tro 4e00 vintin, e kejas Krebs gant ar jeneral Tchouikov, hag eñ komandant 8 Arme ar Gward soviedele. Ne zisoc'has ket an emgav, peogwir e nac'has Krebs asantiñ en em zaskoriñ kerkent ha penn-da-benn, dre ma ne oa nemet ar *Reichskanzler* Goebbels a c'halle kemer an diviz-se. E dibenn an abardaez e lazhas Magda Goebbels he 6 bugel gant sianur. Magda ha Joseph a guitaas ar bunker e-tro 8e00 noz. Mont a rejont betek an digor ha e lonkjont bep a gapsulennad sianur. Ha pe en em lazhjont an eil egile, pe e voent peurlazhet gant ar soudard SS a ranke deviñ o c'horfoù.

Weidling a gemennas d'an dud kuitaat ar bunker ha mont war-du biz azalek 9e00 noz d'ar 1añ a viz Mae. Ne zeujont ket a-benn da vont kuit a-raok 11e00 noz. E penn ar strollad kentañ e oa Mohnke. Chomn a rejont hep treuziñ ar pont Weidendammer hag e treuzjont ar stêr dre un dreuzell. Met rannet e div lodenn e voe ar strollad. Mohnke ne zeuas ket a-benn da dec'hout ha harzet e voe en deiz war-lerc'h, ha goulennataet gant izili SMERSH. An tank Tigr bet implijet da zigeriñ an hent war-du ar pont Weidendammer a voe distrujet. Div wech ouzhpenn e klaskas an dud tec'hout dre ar memes hent. D'an 2 a viz Mae e tro 1e00 vintin e teuas a-benn Bormann da dreuziñ ar Spree met lazhet e voe pa oa tost ouzh ar pont, hervez testeni Artur Axmann hag a welas e gorf pa dremenas war ar memes hent.

Ar re ziwezhañ a zifennas ar Führerbunker a-enep soudarded an Arme Ruz a voe soudarded SS c'hall engouestlet er Rann-arme Karl-Veur. Chom a rejont er bunker betek penn-kentañ mintinvezh an 2 a viz Mae, da glask mirout ouzh ar Rusianed a dapout ar bunker.

Da 1e00 e resevas ar Soviediz ur gemennadenn skingomz a-berzh al *LVI Corps* alaman hag a c'houlenne un harz-tennañ. An Alamaned a lavare ivez e kasfent kannaded gant ur banniel gwenn betek ar pont Potsdamer. D'an 2 a viz Mae, abred diouzh ar mintin, e voe tapet ar C'hañsellerdi gant an Arme Ruz. Weidling hag e genlabourerien en em zaskoras e-tro 6e00.

Ar jeneraled Burgdorf (hag en doa bet ur perzh bras e marv Erwin Rommel) ha Krebs en em lazhas. Ne chome ket kalz tud er bunker, hag ar re a oa chomet ennañ a voe tapet gant ar Soviediz d'an 2 a viz Mae. Ofiserien an Arme Ruz a gavas ouzhpenn 12 korf (re an dud a oa en em lazhet) hag ur bern dielloù devet.

## Goude ar brezel

Dismantroù an daou Gañsellerdi a voe distrujet gant ar Soviediz etre 1945 ha 1949, met didorr e chomas ar bunker, daoust ma oa lodennoù anezhañ a oa beuzet. E 1947 e klaskas ar Soviediz lakaat anezhañ da darzhañ, met ne zeujont ket a-benn : al lodennoù war wel (an digor war al liorzh hag an tourioù aveliñ) a voe distrujet nemetken. E 1959 e c'houlennas gouarnamant DDR ma vefe distrujet, met ne voe cheñchamant ebet. Tost ouzh moger Berlin e oa ar bunker, ha dilezet e voe betek unvanidigezh Alamagn. E 1988 ha 1989 e voe savet savadurioù liesseurt, ha neuze e voe dizoloet meur a lodenn eus ar bunker, hag a lod brasañ anezho a voe distrujet.
E korn *Wilhelmstraße* ha *Voßstraße* e oa ar C'hañsellerdi kozh. Lodennoù all eus ar bunker a voe dizoloet e-pad ar chanterioù bras aozet er bloavezhioù 1990 : buan e voent stanket en-dro. E 1990 e voe digoret ar bunker en-dro koulskoude, ha skeudennoù anezhañ a voe tapet. Ar bunker uhelañ a voe distrujet penn-da-benn, hag ar Führerbunker a voe rezet da live an doenn. Gant servijoù STASI e voe filmet ha luc'hskeudennet ar bunker a-raok hag e-pad al labourioù distrujañ.

Abaoe 1945 o doa aon pennoù-bras Alamagn e teufe al lec'h da vezañ ul lec'h priziet gant nevez nazied. Neuze e voe dibabet ne vefe ket lakaet war wel. Divizoù a voe koulskoude, rak bunker brudetañ an Istor eo.
E 2005 ne oueze ket c'hoazh an dud pelec'h e oa ar bunker. Nepell e oa ur preti sinaat hag ur greizenn-genwerzh. E-lec'h an digor war-du liorzh ar C'hañsellerdi e oa ur parklec'h. 
D'an 8 a viz Even 2006 e voe staliet ur banell ma weler ur brastres eus ar bunker, hag e lec'hiadur resis. E korn *In den Ministergärten* ha *Gertrud-Kolmar-Straße* (div straed vihan tost ouzh Potsdamerplatz) e c'haller gwelout ar banell-se. Rochus Misch, hag a oa e-karg eus ar pellgomz er bunker hag a oa bepred bev, a gemeras perzh e lid staliañ ar banell.

### Filmoù faltazi
* Er film alaman *[[Der Untergang]]* (2004) gant ar sevener Oliver Hirschbiegel e weler an devezhioù diwezhañ er Führerbunker. Hirschbiegel en deus klasket chom tost ouzh ar wirionez, ha diazezet eo e film war desteni tud bet er bunker, ha mammennoù all sirius ivez. Bruno Ganz eo an aktor a c'hoari perzh Hitler.
* Ar film *Hitler: The Last Ten Days* (1973) gant Ennio de Concini. Alec Guinness eo a c'hoari perzh ar Führer.
* *The Bunker* (1981) a zo ur film skinwel savet gant George Schaefer. Anthony Hopkins (a c'hoari Hitler ennañ) a resevas un Emmy evit e berzh.

### Teulfilmoù
* *Der Führerbunker (1935-1942)* , DVD gant Christoph Neubauer Verlag, Waldkirchen, 2007
* *Adolf Hitler's Last Days*, ur rann eus an heuliad skinwel BBC *Secrets of World War II*
* *[[The World at War]]* a zo un heuliad skinwel saoz bet savet gant Thames Television ha leun a ditouroù diwar-benn Hitler hag an Trede Reich. En heuliad ez eus ur pennad-kaoz gant Traudl Junge.
* *Unsolved History: Hitler's Bunker* a zo ur rann eus an heuliad skinwel *Unsolved History* savet gant skipailh ar chadenn amerikan Discovery Channel. E 2002 e voe skignet.

### Levrlennadur
# Antony Beevor : *Berlin: The Downfall 1945* ; Penguin Books ; 2002 
# Hans Dollinger : *The Decline and Fall of Nazi Germany and Imperial Japan* ; Library of Congress Catalogue card number 67-27047.
# Pietro Guido : *Führerbunker-Discovered its Mysteries* ISEM [5vet embannadur, 2009] Milan
# Earl F. Ziemke : *Battle for Berlin: End of the Third Reich* ; Ballantine Books, New York ; Macdonald & Co, Londres ; 1969
# Joachim Fest : *Les derniers jours d'Hitler*; Perrin, Tempus, 2003
# Mario Frank : *Hitler, les derniers jours : dans le bunker heure par heure*, Presses de la Cité, 2008
# Bernd Freytag von Loringhoven : *Dans le bunker de Hitler, 23 juillet 1944 - 29 avril 1945* ; Perrin, Tempus, 2006
# Joseph Goebbels : *Journal 1943-1945* ; Tallandier, 2005
# Traudl Junge : *Dans la tanière du loup : Les confessions de la secrétaire de Hitler* ; Jean-Claude Lattès, 2005
# Rochus Misch : *J'étais garde du corps d'Hitler 1940-1945* ; Le Cherche midi, 2006

### Notennoù