Francesillo de Zúñiga

**Ur pennad [[Zúñiga]] zo ivez.*

**Francés de Zúñiga** (Béjar, proviñs Salamanca, ~1480 - Béjar, 1532), a oa furlukin Garl I a Spagn hag aozer danevellskridoù fentus diwar buhez al Lez.Ne voe lesanvet *Francesillo* ("Frañsez vihan") nemet e kreiz an 19vet kantved.

## Buhez
Dre ma'z eo Zúñiga anv e vestr kentañ e gwirionez e chom dianav anv tiegezh Francés de Zúñiga. Diwar e skridoù end-eeun ez eus bet dastumet e oa ezel eus ur familh yuzev he devoa divizet kemer ar vadeziant pa voe forbannet ar Yuzevien dre lezenn e 1492. E Béjar e oant chomet abaoe, en ul lec'hienn anvet Navarredonda.
Nebeut-tre a ouzer diwar e yaouankiz, war-bouez e vicher : kemener e oa, hag unan brudetoc'h evit e fent eget evit e labour, ar pezh en lakaas e deroù ar 16vet kantved da vezañ kemeret evel furlukin e servij Álvaro de Zúñiga, dug Béjar. A-hed e vuhez e chomas feal d'e vestr, betek kemer e anv zoken.
E 1505 e timezas gant Isabel de la Serna, a roas daou vugel dezhañ, ur verc'h anvet Mariana hag ur mab anvet Álvaro – anv hemañ o vezañ un testeni all d'e fealded d'an dug. Beajiñ a reas Francés gant e vestr, hag alies e veze el Lez roueel.
E servij an dug e oa e 1517 pa zeuas Karl a Habichtsburg (1500-1558) da Spagn a-benn bezañ lakaet da roue dindan an anv a Garl Iañ a Spagn goude marv Ferdinant V hag ar c'hardinal Francisco Jiménez de Cisneros. E Stadoù-Meur Valladolid e 1518 e voe an dug hag e furlukin feal.
Da c'houde marv e dad-kozh Masimilian Iañ an Impalaeriezh Santel e 1519 e teuas Karl Iañ a Spagn da vezañ an impalaer Karl V. Da heul e vestr an dug ez ambrougas Francés de Zúñiga al Lez en he beaj dre Reter Spagn (Aragón ha Katalonia) betek 1520.
Goude ma tarzhas Brezel ar C'humunioù e 1520 e voe en emgann Villalar (proviñs Valladolid ), ma voe dibennet an emsavadeg, hag e 1521 e Logroño (rannvro La Rioja), ma voe sichet ha trec'het ar C'hallaoued. Test e voe ivez da zaskoridigezh Toledo e 1522. 
E miz Here ar bloavezh-se e voe kemeret da furlukin e servij an impalaer, gant ar brient da sevel un henadenn dre e vab Álvaro. Petra bennak ma chomas tost da seizh vloaz e servij an impalaer er chomas furlukin personnel an dug a Véjar evelkent, ha pa vije hennezh el Lez pe bell diouti.
E 1523 ez ambrougas Francés de Zúñiga an impalaer e-pad un eil troiad en Navarra, betek devezhioù kentañ 1524, ma chomas er-maez eus al Lez e-pad tri mizvezh, sur a-walc'h en abeg ma oa an impalaer broc'het outañ goude ur fentigell re zichek.
Goude-se e voe galvet d'al Lez en-dro gant Karl V e-unan, da veajiñ betek Burgos, Valladolid ha Madrid, ma voe an impalaer klañv betek dibenn ar bloavezh.
Adal 1525 e skrivas Francés de Zúñiga war divoud buhez al Lez, hag e 1527 ez embannas un dornskrid el Lez end-eeun. Kement a reuz a voe tro-dro dezhañ ma rankas tec'hel betek Béjar da c'hortoz ma vije sioulaet ar gorventenn.
Daoust d'an triñchin bet kaset dezhañ gant lod lezidi hag a-drugarez d'ar pour kaset gant lod all e tistroas ar furlukin d'al Lez a-raok ganedigezh ar priñs Fulub II e 1527. Er bloavezh-se e voe preizhet Roma ha taget Valladolid gant ar vosenn ; stlabezet e voe al Lez, hag e Burgos e chomas Francés gant e vestr kozh an dug a Véjar. E 1528 e voe staliet al lez e Madrid, ma'z echuas Francés de Zúñiga sevel *Crónica burlesca del emperador Carlos V* goude bezañ lezet e skrid a-gostez war-lerc'h brouez 1527.
E 1529 e reas ur fentigell a-zivout lealded lod uhelidi tost d'an impalaer ; fuloret e voe hennezh ha skarzhet ar furlukin, a glañvas hag a glaskas gwarez dug Béjar e Toledo, hag o-daou a zistroas da Véjar pa'z eas an impalaer da Italia.
E Navarredonda eta e savas Francés de Zúñiga e skrid diwezhañ : ul lizher d'an impalaerez Isabel a Bortugal.
E 1531 e varvas an dug Álvaro de Zúñiga, ha gant an dugez e voe roet d'e furlukin feal ar garg a bennarcher e Béjar, na viras ket pell : d'an 2 a viz C'hwevrer 1532 e voe goustilhet e kêr, hep mar diwar zial a-c'houde unan eus e flemmadennoù el Lez.
D'e di e voe degaset, ha pa glaskas e wreg gouzout hiroc'h diwar-benn ar pezh a oa c'hoarvezet, e respontas : "*Netra, Itron, nemet ez eo marv ho kwaz.*"
Mervel a reas a-barzh miz goude, pa'z eo d'an 3 a viz Meurzh 1532 e voe sinet gant e wreg testamant he gwaz war-an-dro gant henadenn he mab.

## Skridoù
Keit ha ma vevas Francés de Zúñiga e chomas e oberoù dindan stumm dornskridoù, dre youl an aozer end-eeun : evit abegoù surentez ne felle ket dezhañ e vijent moullet, ha ne oa ket e skridoù da vout lennet er-maez eus al Laez, pa vezent gouestlet d'an impalaer – ha kinniget dezhañ evel dudi e-kerzh ur predad diglañvadur. Ken diwezhat hag e 1855 e voent lakaet war voull evit ar wezh kentañ.
Eilskrivet e veze an dornskridoù – meur a zoare eus an hevelep skrid o tont war wel, hir pe hiroc'h – ha skignet buan a-benn tizhout o fal gwirion : al Lez.
### ''Crónica burlesca del emperador Carlos V''

Peogwir eo labour Francés de Zúñiga buket war bedig lez an impalaer ne c'hall ket bezañ lakaet da zanevellskrid gwirion eus ar mare. Ul labour a denn da zachenn an Istor n'eo ket kennebeut, nag un doare da ziskuliañ pe vurutellat politikerezh Karl V.
Labour ur furlukin eo, graet evit an dudi, diwar-benn darvoudennoù buhez ar Stad ha buhez ar pemdez, sirius pe fentus, a vije enrollet en Istor pe ankounac'haet. Gant bruzhunennoù red an amzer eta e vage "Francesillo" e c'hoaperezh, ha gant lu al Lez ha distervez an dud, silet dre ar flemmgan. Diwar e vicher a gemener e ouie gwriat dilhad fentus da forzh piv : Spagnad pe estren, uhelad pe werinad, beleg pe lik, soudard pe drevour, mestr pe vevel, pep hini a bake ul lesanv farsus hag a veze lakaet diaes dre loenadur, treuzskeudenn mezhekaus ha c'hoarioù-gerioù flemmus, evit brasañ plijadur al lennerien.
An doare-se eo a ro da Francés de Zúñiga ul lec'h dibar e lennegezh ar bed.

### ''Epistolario''
 Mignon bras da Francés de Zúñiga e voe markiz Pescara (Italia) adalek e zonedigezh d'al Lez er bloavezh 1523 ; dastumad al lizheroù bet kaset gant ar furlukin d'ar markiz ha da uhelidi vrudet all a ya da ober an *Epistolario*.
## Levrlennadur
*BIGEARD Martine, *La folie et les fous littéraires en Espagne* (1500-1650), Paris, Centre d'Études Hispaniques, 1972.
*BOUZA Fernando, *Locos, enanos y hombres de placer en la Corte de los Austrias*, Oficio de burlas, Madrid, Temas de Hoy, 1991.
**"Folie et déraison à la Renaissance", Colloque International*, Bruxelles, Université Libre, 1976.
*MARISCAL George, *A Clown at Court: Francesillo de Zúñiga's Crónica burlesca*, en Nicholas SPADACCINI & Jenaro TALENS, *Autobiography in Early Modern Spain*, Minneapolis, The Prisma Institute, Inc., 1988, pp.&nbsp;59–75.
*MÁRQUEZ VILLANUEVA Francisco, *Literatura bufonesca o del "loco"*, Nueva Revista de Filología Hispánica, XXXIV (1985-86), niverenn 2, pp.&nbsp;501–528.
*MOREL-FATIO A. & LEONARDON H., *La Chronique scandaleuse d'un bouffon du temps de Charles-Quint*, Biblioteca Hispánica, XI (1909), pp.&nbsp;370–396.
*SÁNCHEZ PASO José Antonio, *La sociología literaria de don Francés de Zúñiga*, Nueva Revista de Filología Hispánica, XXXIV (1985-86), niverenn 2, pp.&nbsp;848–865.
## Kenrouedad
*http://www.cervantesvirtual.com/historia/CarlosV/8_1_epistolario.shtml
## Notennoù