open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Nyenkeg

Ur yezh sinek-tibetek eus is-skourr Yezhoù tibetek ar reter eo an **nyenkeg** (*nyenkha*, *henkha*, *lap* pe *mangsdekha*) komzet gant tro-dro da 10.000 den (1993) e Boutan.

Div rannyezh ez eus:
* **Pobdjikeg** (*phobjikha*)
* **Tchoutobikeg** (*chutobikha*)

## Gwelet ivez
* Yezhoù sinek-tibetek
* Yezhoù tibetek
Lokpoueg

Ur yezh sinek-tibetek eus is-skourr Yezhoù tibetek ar reter eo al **lokpoueg** (*lhokpu* pe *lhobikha*) komzet gant tro-dro da 2.500 den (1993) e div geriadenn e mervent Boutan, e bann Samtsi.

## Gwelet ivez
* Yezhoù sinek-tibetek
* Yezhoù tibetek
Atouentseg

Ur yezh sinek-tibetek eus is-skourr Yezhoù tibetek ar c'hreiz eo an **atouentseg** (*atuence*, *atuentse*, *nyarong* pe *nganshuenkuan*) komzet gant tro-dro da 520.000 den (1991) e Sina war ar vevenn etre Yunnan ha Tibet.
 	

## Gwelet ivez
* Yezhoù sinek-tibetek
* Yezhoù tibetek rik
Baragaonleg

Ur yezh sinek-tibetek eus is-skourr Yezhoù tibetek ar c'hreiz eo ar **baragaonleg** (*barangaunle*, *baragaun* pe *bhoti gurung*) komzet gant tro-dro da 1.600-2.200 den (1991) e Nepal.

Div rannyezh ez eus:
* **Djarkoteg** (*jharkot*)
* **Kagbeneg** (*kagbeni*)

## Gwelet ivez
* Yezhoù sinek-tibetek
* Yezhoù tibetek rik
Dolpoeg

Ur yezh sinek-tibetek eus is-skourr yezhoù tibetek ar c'hreiz eo an **dolpoeg** (*dolpo* pe *phhoke dolpa*) komzet gant tro-dro da 5.000-10.000 den (1998) e Nepal.

## Gwelet ivez
* Yezhoù sinek-tibetek
* Yezhoù tibetek rik
Kyeroungeg

Ur yezh sinek-tibetek eus is-skourr Yezhoù tibetek ar c'hreiz eo ar **c'hyeroungeg** (*kyerong*) komzet gant tro-dro da 1.000-2.000 den (1991) dreist-holl e Nepal hag e Tibet e Sina.

## Gwelet ivez
* Yezhoù sinek-tibetek
* Yezhoù tibetek rik
Noumbreg

Ur yezh sinek-tibetek eus is-skourr yezhoù tibetek ar c'hreiz eo an **noumbreg** (*numbri*, *kutang bhotia* pe *larkye*) komzet gant tro-dro da 3.200 den (1992) e Nepal.

Peder rannyezh ez eus:
* **Samaeg** (*sama*)
* **Loeg** (*lho*)
* **Namroungeg** (*namrung*)
* **Prokeg** (*prok*)

## Gwelet ivez
* Yezhoù sinek-tibetek
* Yezhoù tibetek rik
Lomeg

Ur yezh sinek-tibetek eus is-skourr Yezhoù tibetek ar c'hreiz eo al **lomeg** (*lhomi*, *lhoket*, *shing saapa*, *kath bhote* pe *kar bhote*) komzet gant tro-dro da 6.00 den en holl e Nepal (4.000 den), e Tibet e Sina (1.000 den) hag e India (1.000 den).

## Gwelet ivez
* Yezhoù sinek-tibetek
* Yezhoù tibetek rik
Lopaeg

Ur yezh sinek-tibetek eus isskourr yezhoù tibetek ar c'hreiz eo al **lopaeg** (*lopa*, *loyu*, *loba* pe *lo motang*) komzet gant tro-dro da 26 000 den (1998) e Nepal.

Div rannyezh a zo:
* **Loeg** (*lo*)
* **Sekeg** (*seke*)

## Gwelet ivez
* Yezhoù sinek-tibetek
* Yezhoù tibetek rik
Ar Yeoded

**Ar Gozh Yeoded** a zo bremañ ur gêriadennig e kumun Ploulec'h e Treger – Aodoù-an-Arvor, anvet **ar Yeoded** e brezhoneg (ha "Le Yaudet" e galleg).
Ur chapel a zo eno anvet Itron-Varia ar Gozh Yeoded hag ur pardon brudet a vez dalc'het d’ar 15 a viz Eost.
Er chapel-se ez eus un delwenn eus ar Werc'hez astennet en he gwele, ar pezh a zo ral-bras, hag a laka an dud da soñjal eo un aspadenn eus amzer ar Romaned, hag eus ur relijion rakkristen.
Furchadegoù a zo bet graet war al lec'h hag a ro da c'houzout e oa al lec'h-se un oppidom. Da vare ar Romaned e oa lakaet ur gwarnizon eno ivez betek ar IV kantved.

## Levrlennadur
* GALLIOU, Patrick, CUNLIFFE, Barry. Le Yaudet, un site majeur de l´archéologie armoricaine. *Armen*, 1997, Nnn 82. Douarnenez, Le Chasse-Marée-Armen, p. 16-25.
* GALLIOU, Patrick. "Le Yaudet et le Trégor à l´époque romaine". *Bulletin de l´Association bretonne et URB*, tome CIX, 127 congrès, Guingamp 2000. Bannalec : Association Bretonne, URB, 2001, .
* LE CLEC´H, Louis, Abbé. Le Yaudet. Paris : Éditions Montsouris, 1956.
* SECLEN (Service des espaces naturels du Conseil général des Côtes d'Armor). Le site historique du Yaudet. Saint-Brieuc : Conseil général des Côtes d'Armor, 1990.
Waloungeg

Ur yezh sinek-tibetek eus is-skourr yezhoù tibetek ar c'hreiz eo ar **waloungeg** (*wulungge*, *olangchung gola*, *walungchung gola* pe *walunggi keccya*) komzet gant tro-dro da 10.000-15.000 den en holl e Nepal dreist-holl hag ivez en India.

## Gwelet ivez
* Yezhoù sinek-tibetek
* Yezhoù tibetek rik
Stodeg

Ur yezh sinek-tibetek eus is-skourr yezhoù tibetek ar c'hreiz eo ar **stodeg** (*stod*, *stod bhoti*, *tod-kad* pe *lahul bhoti*) komzet gant tro-dro da 2.500 den (1996) e Himachal Pradesh en India.

Teir rannyezh ez eus:
* **Kolongeg** (*kolong*)
* **Kosareg** (*khosar*)
* **Mayareg** (*mayar*)

## Gwelet ivez
* Yezhoù sinek-tibetek
* Yezhoù tibetek rik
Titchourongeg

Ur yezh sinek-tibetek eus isskourr yezhoù tibetek ar c'hreiz eo an **titchourongeg** (*tichurong*) komzet gant tro-dro da 1 500 den (1980) e Nepal.

## Gwelet ivez
* Yezhoù sinek-tibetek
* Yezhoù tibetek rik
Tsekoumeg

Ur yezh sinek-tibetek eus is-skourr yezhoù tibetek ar c'hreiz eo an **tsekoumeg** (*tseku* pe *tzuku*) komzet e Tibet dreist-holl hag ivez marteze e Boutan ha Nepal.

## Gwelet ivez
* Yezhoù sinek-tibetek
* Yezhoù tibetek rik
Anastaz Iañ

Er bloaz 401 e voe beziet e Roma **Anastaz 1**, pab. Meulet e voe gant sant Jerom dre benn d'e spered a baourentez hag e breder abostolek.
Urban V

**Urban V** (e latin: *Urbanus V*), **Guillaume de Grimoard** e anv-tiegezh, ganet e 1310 e Kastell Grizac (Pont-de-Montvert, Bro-C'hall) ha marvet d'an , a oa bet dilennet da bab an Iliz katolik roman d'an . Manac'h beneadat e oa a-raok dont da vezañ pab. Da gentan e voe anvet abad e manati Sant-Germain (Auxerre) e Bro-C'hall, ha goude-se e Sant-Viktor Marselha. Diuzet da Bab e tîazezas en-dro ar sez abostolek e Roma met rediet e voe dizale da zont en-dro da Avignon dindan veli ar rouaned c'hall, e-lec'h ma varvas.

## Pennad kar
Roll ar bibien
Gatianus

**Gatianus**, pe *Gatian*, pe *Gasian* hervez brezhonekadurioù zo, (251-304) a oa kentañ eskob Teurgn, war-dro dibenn an III kantved ha deroù ar  kantved. 

## Istor
Hervez an istorourien gristen e voe kaset, gant ar pab Fabian, eus Roma da C'halia, e-kerzh konsulvezh an impalaer Decius ha Vettus Gratus, e 250 CE, gant c'hwec'h eskob all, da avielañ ar vro. 
* da Deurgn e voe kaset Gatianus 
* da Arle, Trophimus 
* da Narbonne, Paul
* da Doloza Saturnin
* da Bariz, Denez 
* da g-Clermont, Austromoine
* da Lemojez, Martial . 
E Lyon avat e oa kristenien dija, hag Irenaeus a oa bet an eskob kentañ.

## E vuhez
Ne ouzer tost netra diwar e benn, nemet e ranke kuzhat da lavarout an oferenn. Mervel a reas sioul goude 50 vloaz en e garg eskob, a lavarer. Koulskoude n'en dije bevet nemet 53 bloaz. 

## Goude e varv
Abaoe 1357 emañ iliz-veur Teurgn en e anv. A-raok e oa en anv Maurice d'Agaune.

Sant Martin a deue alies, a-hervez, da bediñ war e vez. 

## Gouel
Lidet e vez d'an 18 a viz Kerzu.
Sant Rien

En eskopti Kemper, **sant Rien**, penitiour. Ne ouzer netra diwar e benn: mesket eo bet ar c'hehelerezh anezhañ gant Sant Adrian, Sant Aodren ha Sant Derrien, dreist-holl abaoe ar . Roud anezhañ a gaver en Dreneg (Leon), Santeg, Trelêvern, Plufur, ar Faoued, Plougastell-Daoulaz... 

N'emañ ket ar sant-mañ da vezañ kemeret kennebeut evit sant Riowen, manac'h gant sant Konwoion e Redon, a vez enoret alies dindan anv "Sant Adrian" ivez.
Briag

**Arabat eo droukveskañ anv ar manac'h iwerzhonat [[Briag]] gant hini ar manac'h kembreat [[Brieg]].*

**Briag** a oa ur manac'h eus Bro-Iwerzhon deuet da Vreizh er . Evel kalz a dud all en e amzer e oa bet desket e Kembre, gant sant Tudwal. Hemañ a zibabas ur bagad dek manac'h ha tri-ugent da vont gantañ da avieliñ Breizh-Vihan, ha Briag a oa en o zouez. Fiziet e voe ennañ renerezh ur manati el lec'h m'emañ Boulvriag bremañ. Aet e vije da anaon er bloaz 555.

## Lid
Lidet e vez d'ar 18 a viz Kerzu.

## Lec'hioù
*Boulvriag
*Parrez Sant-Briag, en eskopti kozh Sant-Maloù, 
*Meur a chapel hag anv-lec'h dre Vreizh a-bezh*da resisaat*.

## Pennadoù kar
*Briag (anv)
*Brian
Adelaid Bourgogn (Impalaerez)

*

**Adelaid Bourgogn**, pe **Adelaid Italia**, pe **Adelaid an Impalaeriezh Santel**, pe **Adelheid von Burgund** (en alamaneg), zo ur briñsez frank ganet en Orbe, e Suis (kanton Vaud) war-dro 931, ha marvet e Seltz en 999. Lakaet eo bet da santez, met seblantout a ra bezañ bet muioc'h a bouez politikel eget a bouez relijiel en hec'h amzer. 
## He buhez
Merc'h e oa da Rodolf II Bourgogn, roue Bourgogn, ha Berta Swabia, a oa merc'h d'an dug Burchard II Swabia. 
Yaouank-flamm e oa pa voe dimezet da Lotar Arle, a oa roue Italia gant e dad, Huon Arle. 

Hervez skridoù zo e vije bet dizenoret gant he zad-kaer « a-raok dezhi tizhout gwele e vab  ». Abred e varvas he fried, pistriet e vije bet en 950 gant Berengar II, markiz Ivrea, a gemeras kurunenn Italia neuze, hag a zalc'has Adelaid en e ser en desped dezhi. Prizoniadez e oa eta. Hag hi neuze da c'hervel d'he sikour roue ar C'hermaned, Otto Iañ, a zimezas geti en 951 hag a zistroadas Berengar. 

Kurunennet e voe evel impalaerez war un dro gant he fried e miz C'hwevrer 962. Intañveziñ a reas e miz Mae 973, hag he mab Otton II a renas neuze. Dizemglev avat a oa etrezi hag he merc'heg Teofano Skleraina, ha kaset e voe da gaolmoc'ha gant he mab. Met pa varvas hennezh e miz Kerzu 983 e rankas en em glevout gant ar verc'h-kaer abalamour ma oa dalc'het he mab-bihan Otton III gant Herri Bavaria, lesanvet *an Tabuter*. Adalek marv Teofano e miz Mezheven 991 betek an deiz ma voe Otton en oad-gour e renas war an impalaeriezh. 
 
Mervel a reas e 999, er bloaz ma teuas he mignon Gerbert d'Aurillac da vout pab, dindan an anv a Jelvestr II. Sikour a reas sevel meur a vanati, evel hini Seltz, e-lec'h ma echuas he buhez.

## Eured ha bugale
Div wech e timezas: 
*en 947 da Lotar II Italia, hag ur verc'h o doe: 
**Emma Italia - ganet e 948, dimezet da Lotar roue ar Franked
*en 951, da Otto Iañ, impalaer santel ha pevar bugel o doe :
*Henry - born 952[11]
*Bruno - born 953[11]
*Matilda - born 954, the first Princess-Abbess of Quedlinburg[11]
*Otto II - born 955, later Holy Roman Emperor[11]

## Ar santez

Ur skoazell vras a roas d'an Iliz ha da sevenadur ar c'huzh-heol, dreist-holl da venec'h Cluny. Se zo kaoz moarvat eo bet anvet da santez ha lidet e vez d'ar 16 a viz Kerzu.

## C'hoariganoù
*Gant Antonio Salvi, en 1722, e voe savet skrid ur c'hoarigan anvet Adelaide, ha hennezh a voe savet sonerezh warnañ meur a wech, gant Giuseppe Maria Orlandini, Antonio Vivaldi, Nicola Porpora, ha Georg Friedrich Haendel 
*Ur c'hoarigan "Adelaide di Borgogna" zo bet savet gant Rossini gant al levrig gant Giovanni Federico Schmidt, c'hoariet en Teatro Argentina e Roma d'ar 27 a viz Kerzu 1817.
Santez Kristen

Er pevare kantved, **Santez Kristen** pe **Nino**, pe c'hoazh **Nina**. Sklavez e oa, ha dre he burzhudoù, he fedennoù, ha skouer vat he buhez e kanttroas lez ha pobl Bro-Iberia (bremañ Jorjia), e-lec'h ma vez enoret c'hoazh hiziv. Lidet e vez he gouel d'ar 15 a viz Kerzu.

## Notennoù ha daveoù
Valerian (sant)

**Sant Valerian** (377-457) a oa eskob Abbenza e Norzh Afrika. Evit bezañ nac'het reiñ levrioù ha listri-sakr e relijion e voe argaset kuit eus e eskopti gant an Ariaded d'e bevar-ugent vloaz ha kondaonet da foetañ bro.
Yann ar Groaz

Sant **Yann ar Groaz**, pe **San Juan de la Cruz** e spagnoleg, hogen **Juan de Yepes Álvarez** e wir anv, ha breur **Juan de San Matía** e gentañ anv lean, ganet e Fontiveros (Kastilha Gozh), e 1542 ha marvet e kouent Ubeda en Andalouzia e 1591, a oa ul lean ha barzh en amzer an Azginivelezh spagnol. 

Ezel eus urzh ar C'harmel, *Juan de Yepes* a zo bet un teologour, ur c'hevrinour hag ur barzh spagnol. Lakaet da sant dindan anv **Sant Yann ar Groaz** e kemeras ur roll eus ar re bouezhusañ en Adreizhadur katolik e Bro-Spagn asamblez gant santez Teresa a Avila. Anvet eo bet da doktor an Iliz. E 1952 e oa bet anvet da sant paeron ar varzhed spagnolek.

Karget e voe Yann ar Groaz sevel meur a gouent karmez hag e teuas da Avila e 1567 da harpañ *Tereza de Cepeda y Ahumada* (*Tereza de Jezuz* hec'h anv relijiel) evit adreizhañ kouent an Engorfadur. E 1577 e oe taget gant ar garmez "klouar" hag e oe bac'het e Toledo hag eno e savas e varzhonegoù kevrinel. En em zivac'has e 1578 hag e kendalc'has gant e labour adreizhañ e meur a gêr. Met ur wech c'hoazh e oe taget ha lakaet da vezañ ul lean hep karg e bloaz e varv.

## Oberennoù
* Pignat da Venez-Karmel, pleustrad
* An Noz teñval, pleustrad
* Ar C'hantik speredel, pleustrad
* Flamm bev ar Garantez, pleustrad

Gouel : 14 a viz Kerzu
Yuzeg

**Judog**, pe **Yuzeg**, (war-dro 670) a oa ur sant brezhon er , breur da Yezekael, roue Domnonea.
Bevañ a reas e Breizh da gentañ, hag e Pikardi goude, ma'z eo anavet evel *Saint Josse*.

## Gerdarzh
E latin e oa *Judocus* e anv, diwar an anv henvrezhonek *Iudoc*, savet diwar an henvrezhoneg *iud*, aotrou. E brezhoneg e reer ivez gant ur stumm bremanekaet Yuzeg.
 
E galleg e kaver *Judoce* ha *[[Josse]]*.
Diwar e anv gallekaet *Josse* eo e teufe *Jocelyn, Jocelyne, Josselin, Josseline*, ha *Josquin, Jospin*.

## E vuhez
Pa varvas Yuzhael, roue Domnonea, e voe roet ar gurunenn d'e vab henañ Yezekael. Met hennezh, evit abegoù politikel pe relijiel, a lezas ar rouantelezh gant e vreur Judog. Judog avat a gave gwell ar vuhez relijiel.

Dilezel a reas ar gurunenn ha kuitaat Breizh evit gellout bevañ ar vuhez a vanac'h. Mont a reas da-heul pirc'hirined a oa o vonet da Roma. War o hent en em gavont war lez ar stêr Authie, ha degemeret int gant Haymon, kont pe gouarnour Ponthieu: ne lez ket Judog da vont, ha chom a ra ar sant er vro. Sevel a ra ur peniti war lez an Authie, ha goude war lez ar stêr Canche. Goude-se e sav ur manati. Neuze ez a da Roma. 
Pa zistroas e chomas er c'hornad nepell diouzh an aod ma savas div chapel e-unan, an eil da sant Pêr hag eben da sant Paol. Eno e varvas d'an 13 a viz Kerzu 669. Beziet e voe en e beniti.

Diazezet en deus meur a abati en Hanternoz Bro-C'hall. Kalz a vurzhudoù a c'hoarvezas war-dro e relegoù hervez ar gristenion. Paeron eo da barrezioù Lohueg (diwar Lok-Yudeg, e-kichen Kallag), Sant-Yuzeg e-kichen Evrann, hag Eviaz e-kichen Pempoull.

Lidet e vez d'an 13 a viz Kerzu. 

## Kehelerezh
Displeget eo bet buhez ar sant el lodenn ouzhpennet d'al *[[Légende dorée]]* skrivet war-dro 1260 gant Jacques de Voragine, arc'heskob italian e kêr Genoa. Savet e oa bet al lodenn ouzhpennet-se gant Dom Jean Mabillon (1632/1707), a oa ur manac'h desket-bras en abati Saint-Germain-des-Prés e Pariz.

## Kantik
Ur c'hantik da sant Judog a vez kanet e pastell-vro Montreuil-sur-Mer da-geñver prosesionoù hag a zo anavezet madik pa'z eo bet enrollet gant sonerien an tolead: Bons z'enfants d'Etaples, Patrick Denain, Soleils Boulonnais, Cap'Trad, Marc Gosselin... 

## Lec'hanvadurezh

### 
*Lohueg (Lok-Yuzeg, e-kichen Kallag), 
*Sant-Yuzeg (*Saint-Judoce* e galleg) e kanton Evrann.
*Maen-hir ha chapel "Sant-Uzeg" e Pleuveur-Bodoù.

###### 
Er Pas-de-Calais
**Saint-Josse* pe Saint-Josse-sur-Mer, m'emañ relegoù ar sant en iliz
* e Tortefontaine
**ar gêriadennig *Saint-Josse-au-Bois*
**abati kozh *Saint-Josse de Dommartin*

### 
*Sint-Joost-ten-Node, e-kichen Brusel.

## Levrlennadur
*Ur pennad a zo diwar-benn Lohueg (gerdarzh) hag orin ar sant patrom Yuzeg e Barr-Heol, niv. 87, p.19, 1975.

## Pennad kar
*Josse

## Notennoù ha daveoù
Santez Odilia

Er seizhvet kantved, Santez Odilia. Ganet dall e voe pareet dre vurzhud da zeiz he badeziant d'he femzek vloaz. Diwezhatoc'h e teuas da vezan abadez manati beneadad Hohenbourg, hiziv Odilienberg, a oa bet diazezet gant he zad, a oa Dug Bro-Elzas. Patronez Bro-Elzas eo hi.
Santez Lusia

**Santez Lusia** a c'hall bezañ

*anv ur santez katolik, Lusia, 
* pe Lusia Sirakuza, an hini vrudetañ, lidet d'an 13 a viz Kerzu
* pe Lusia Campania lidet d'ar 6 a viz Gouere
* pe Lusia Skos lidet d'an 19 a viz Gwengolo

* pe Lusia Roma lidet d'ar 17 a viz Gwengolo

*anv un enezenn hag ar stad diazezet enni, Santez-Lusia, er Mor Karib. 

*anv brezhonek ar ganaouenn italianek Santa Lucia.
Tchantyaleg

Ur yezh sinek-tibetek eus is-skourr yezhoù tamangek eo an **tchantyaleg** (*chantyal* pe *chentel*) komzet gant tro-dro da 2.000 den (1997) e Nepal.
## Gwelet ivez
* Yezhoù sinek-tibetek
* Yezhoù tibetek
Gouroungeg ar reter

Ur yezh sinek-tibetek eus is-skourr yezhoù tamangek eo **gouroungeg ar reter** (saozneg: *eastern gurung*) komzet gant ouzhpenn 105.000 den (1991) e Nepal (1,23% eus ar boblañs).

Teir rannyezh ez eus:
* **Lamdjungeg** (*lamjung gurung*)
* **Gorkeg** (*gorkha gurung*)
* **Tamoueg** (*tamu kyi*)

## Gwelet ivez
* Yezhoù sinek-tibetek
* Yezhoù tibetek
Galeg ar su

Ur yezh sinek-tibetek eus is-skourr yezhoù tamangek eo **galeg ar su** (saozneg: *southern ghale* pe *galle gurung*) komzet gant tro-dro da 12.000 (1975) e Nepal.

Teir rannyezh ez eus:
* **Barpakeg** (*barpak*)
* **Kyaoreg** (*kyaura*)
* **Larpakeg** (*larpak*)

## Gwelet ivez
* Yezhoù sinek-tibetek
* Yezhoù tibetek
Manangbaeg

Ur yezh sinek-tibetek eus is-skourr yezhoù tamangek eo ar **manangbaeg** (*manangba*, *nyeshang* pe saozneg *northern gurung*) komzet gant tro-dro da 3.736 den (1988) e Nepal.

Ur rannyezh ez eus:
* **Prakaeg** (*prakaa*)

## Gwelet ivez
* Yezhoù sinek-tibetek
* Yezhoù tibetek
Gouroungeg ar c'hornôg

Ur yezh sinek-tibetek eus isskourr yezhoù tamangek eo ar **gouroungeg ar c'hornôg** (*tamu kyi* pe saozneg *western gurung*) komzet gant tro-dro da 72.000 den (1991) e bannoù Syangja ha Parbat, e Nepal (72.000 den e 1991 pe 1.23% eus ar boblañs) hag en India (82 den e 1961).

## Gwelet ivez
* Yezhoù sinek-tibetek
* Yezhoù tibetek
Janed-Frañseza Chantal

**Santez Janed-Frañseza Chantal** pe **Jeanne de Chantal**, pe **Jeanne-Françoise Frémyot**, baronez **de Rabutin de Chantal**), ganet d'an 28 a viz Genver 1572 e Dijon, ha marvet d'an 13 a viz Kerzu 1641 e Moulins, a oa un itron c'hall a Vourgogn. War-lerc'h marv he gwaz ez eas da seurez hag e savas un urzh leanezed gant sant Frañsez a Sal. Ur santez katolik eo abaoe 1767.

## Buhez
Goude eizh bloavezh priedelezh e oa intañvezet. En em ouestlañ a reas da gentañ da zesaverezh he fevar bugel. Neuze, dindan renadur sant Frañsez a Sal a ambrougas anezhi er «Vuhez Deol», e tiazezas urzh leanezed ar Vizitasion e Kêr-Annecy.

## Ar santez
Lakaet eo bet war roll ar sentezed d'ar 16 a viz Gouhere 1767 gant ar pab Klemañs XIII. Abaoe 2003 e vez lidet he gouel d'an 12 a viz Eost.

An anv-bihan gallek Chantal, roet d'ar merc'hed dreist-holl met da baotred a-wechoù ivez, a zeu eus hec'h anv-tiegezh, pe gentoc'h eus hini he fried.

## Notennoù ha daveennoù
Finnian Cluain Eraird

Sant **Finnian** a oa ur manac'h katolik eus Iwerzhon a veve er . Sevel a reas abati Cluain Ioraird, pe Clonard e saozneg, ma voe abad. Lesanvet e voe *"kelenner sent Iwerzhon"*. Diskibl e oa da sant Dewi. Mervel a reas e 549 pe war-dro.
Sant Gerfez

En IXvet kantved e Breizh, Sant Gerfez, manac'h e Sant-Maour-war-al-Liger, penitiour e koadeg Lanouez.
Sant Kian

Er c'hwec'hvet kantved e Kembre, Sant **Kian**, brezelour, a yeas a benitiour e korn-bro Kêrnarvon. Gwechall e oa patron Plian en eskopti Sant-Brieg.
Sant-Kouled

**Sant-Kouled** a zo ur gumun e Bro-Gerne, e departamant Penn-ar-Bed e kornôg Breizh e-kichen Kastellin. 
## Douaroniezh
## Kouled pe Koulizh?
Dre fazi ez eus bet treuskrivet a-wechoù anv ar sant-mañ "Koulizh" e brezhoneg a-vremañ, dre grediñ e oa "tz" ar skrivadur ofisiel "Coulitz" evit un "th" kozh a ya da "zh" e brezhoneg a-vremañ. Pardon ar sant : d'an eil Sul a viz Gwengolo. Darn o deus tostaet an anv da hini un eskob eus Cill Dara en Iwerzhon.
## Brezhoneg
### Ar Brezoneg er Skol
* 1934-1936: ar c'huzul-kêr a savas a-du gant ar mennad skignet gant al luskad Ar Brezoneg er Skol (ABES) evit kelennadurezh ar brezhoneg er skol.
## Istor
### 
* Nac'het e voe an distaoliadeg roueel e miz C'hwevrer 1676 ouzh pevar den eus Sant-Kouled, Laurens Poulenac, Ollivier Le Provost, Hervé de Kersalun ha Jean Riou, goude Emsavadeg ar Bonedoù ruz.
### [[Dispac'h Gall]]
* Dekred eus ar 26 a viz Du 1790 war al le ret: e penn-kentañ 1791 e voe graet al le ouzh ar Roue, ar vro hag al lezennoù gant Poho, person ar barrez; dont a reas war e c'her.
### 
#### [[Brezel-bed kentañ]]
* Mervel a reas 26 gwaz ag ar gumun, da lâret eo 4,63% ag he foblañs e 1911, abalamour d'ar brezel.
#### [[Eil brezel-bed]]
* Lazhet e voe ur  Rezistant eus ar gumun e Karaez d’ar 15 a viz Gouhere 1944.
#### Kofi Yamgnane, Maer
* 1989: Kofi Yamgnane, a-orin eus Togo, a zeu da vezañ ar maer kentañ e Breizh a-orin afrikan. Kannad e Kambr ar Gannaded e voe diwezhatoc'h ivez (1997-2002), ha sekretour-stad.

## Monumantoù ha traoù heverk

Saint-Coulitz_(29)_Église_06.JPG|

* Iliz Sant-Kouled, - gant ul liorzh-iliz, ur garnel hag ur c'halvar enni.
* Chapel Sant-Laorañs,  ha feunteun Sant-Laorañs e kêriadenn Troboa.
* Monumant ar re varv, luc’hskeudenn.
* Stêr Aon kanoliet.
## Emdroadur ar boblañs abaoe 1962

## Melestradurezh
## Tud
*Kofi Yamgnane, politikour.
*Koulizh Kedez, skrivagner brezhonek.
## Gevelliñ
## Liammoù diavaez

* Sant-Kouled war lec'hienn Geobreizh

## Daveoù ha notennoù
John Roberts (merzher)

E Tyburn, tost da gêr Londrez, e 1610, e voe merzheriet **an den evurus John Roberts**. Gounezet d'ar feîz katolik e-kerz ur veaj da bPariz, ez eas neubeut goude tre e urzh beneaded Kompostella. D'e vro c'henidik e tistroas evit rein lañs en-dro d'ar vanac'helezh eno. Kondaonet e voe avat da vezan dibennet evit bezan gourbannet n'eus silvidigezh ebet er-maez eus an Iliz.
Beuzeg

**Budog** (stumm kozh), pe **Beuzeg**, a zo anv daou sant brezhon.

## Vvet kantved
Beuzeg a oa ur manac'h deuet eus Kembre da Vreizh e dibenn ar , da-heul Maodez. En em staliet e oant en enezeg Briad. Maodez a oa en Enez Maodez, ha Beuzeg en devoa savet ur manati nepell, en enez Lavred, ar manati kentañ e Breizh Izel, hervez Buhez ar Sent. 

E-touez diskibion Beuzeg e oa ar sent Fragan ha Gwenole, a voe kenteliet gantañ, adalek e vugaleaj. Adalek e 7 vloaz betek e vloaz warn-ugent e ije bet chomet Gwenole gantañ. 

Anavet eo dre ziv zanevell buhez (pe *Vita*) :
* hini sant Maodez 
* ha hini *Vita Maglorii*, buhez sant *[[Maglor']]'. 

Hervez *Kronikenn Dol*, e dibenn an , e oa bet lakaet da eskob [[Dol]] e-lec'h Maglor, a oa bet anvet war-lerc'h [[Samzun (Dol)|Samzun]]. Met n'hall ket bezañ ha meskaj zo moarvat gant ur Beuzeg all. 


==Sant paeron==
[[Patrom (sant)|Sant paeron]] meur a barrez eo: 
*[[Beuzeg-ar-C'hab]], 
*[[Beuzeg-Konk]], 
*[[Tregarvan]], 
*[[Plourin-Gwitalmeze]] 
*[[Porspoder]]. 

[[Gourdisten]], a skrive kement-man diwar e benn : "*Beuzeg* a oa ur servijer heñvel ouzh un ael, pinvidik-meurbet a skiant, eeun-dispar, kemeret gant an holl evit un hent meur war-du ar feiz hag unan eus pileroù galloudusañ an Iliz*".

## Buhez ar Sent
Lidet eo Beuzeg d'an 9 viz Kerzu. hervez Buhez ar Sent eo daou sant Beuzeg a zo:
*hini ar Vvet kantved, diskibl Maodez
*hini ar VIvet kantved, eskob Dol war-lerc'h Magloar, adalek 570 betek 600.
Ar Werc'hez Vari koñsevet dinamm

Termenet eo bet dogmenn **ar Werc'hez Vari koñsevet dinamm** pe **krouet dinamm** (pe **dinammgrouet**) ez ofisiel e 1854 gant an Iliz katolik. Embann a ra ez eo bet: «Mamm Doue, e koulz kentañ he c'hoñsevidigezh, dre ur road arbennik, war-wel dellidoù Jezuz-Krist, Salver an denelezh, “gwarezet diouzh pep saotradur a-berzh ar pec'hed orin”».

## Notennoù ha daveennoù
Damasus Iañ

**Damasus Iañ** a voe pab etre 366 ha 384, goude Liberius.

E skoazell a roas da Bêr, uheldad Aleksandria, argaset gant an disivouderion. E sant Jerom e fizias troidigezh ar Bibl e latineg. Kehelerezh ar verzherion roman a astennas o kinklañ bezioù gant enskrivadurioù metrek.
Sant Fezwezhen

Manac'h ha beleg e oa Sant Fezwezhen en  en abati Redon. E anv a dalvez an "hini a stourm evit ar feiz".
Ambroaz Milano

**Aurelius Ambrosius** pe **Ambroaz Milano** (340-397), a oa eskob Mediolanum (Milano hiziv) adal 374 betek 397, bloavezh e varv, hag unan eus Tadoù an Iliz latin, pe Doktored an Iliz. Brudet eo evel skrivagner, barzh, lenner oberennoù Cicero ha re an Tadoù gresian, a adkemeras o doareoù da jubenniñ an alegoriennoù.

## Istor
Ganet e vije Ambrosius e Trier e 340 (etre 333 ha 341. cf M. Testard, p. 9). Mab e oa da Ambrosius, prefed pretordi Galia (337 ? 340 ?) , prefed Roma, eus ar gens Aurelia. Uhelgargiad e teuas da vout ivez e melestradurezh an impalaeriezh roman gant mab henañ Constantin.

War dro 365, e oa prefed Italia Illiria, e Sirmium, gant e vreur.

Prefed ar pretordi e 368.

*Consularis*, gouarnour Liguria hag Emilia, war dro 370

Anvet e voe da eskob Milano, sur-awalc'h e miz Here 373, gant ar bobl daoust m'edo c'hoazh e-touez ar gatekizidi. E helavarded a lakaas neuze e servij an Aviel. Prederiet e oa gant aozidigezh al liderezh kristen, ar werc'hted kensakret, ar reizhded war an dachenn sokial, ha gant frankiz an Iliz e-tal galloud an impalaer.

Stourm a reas ouzh an arianegezh. Kenderv e oa d'ar senedour Quintus Aurelius Symmaque, prefed Roma. Enep dezhañ e skrivas Ambroaz da zifenn ar gristeniezh pa fellas d'ar prefed adsevel an Aoter da Victoria.

Lidet e vez evel sant d'ar 7 a viz Kerzu.

## Skridoù
* *De uirginibus* (3 levr), e koun e c'hoar Marcellina, gwerc'hez, aet da Anaon e 378.
* *De officiis*, en enor ar varzhed, hag en o-zoue Virgilius ha Cicero

## Pennadoù kar
* Arianegezh

## Levrlennadur
* Paulin de Milan : *Vie d'Ambroise*.
* Maurice Testard : *Saint Ambroise. Les Devoirs. Introduction. Livre I.* Belles Lettres. Paris. 1984
* H. Savon, *Ambroise de Milan (340-397)*, Desclée, Paris, 1997.
Nikolaz Mira

:  *Sant Nikolaz a zegas amañ. Evit sterioù all, gwelet [[Sant-Nikolaz (disheñvelout)]].*

**Sant Nikolaz**, anavezet evel **sant Nikolaz [[Mira]]** pe **sant Nikolaz [[Bari]]** (ganet e Patara, Likia, 270, ha marvet d'ar 6 a viz Kerzu 343) a oa eskob Mira en Azia Vihanañ. Ur sant poblus eo, ha diwarnañ eo bet krouet an Tad Nedeleg.

## Etre istor ha mojenn
Kempredad Sened-Meur kentan Nikaia e voe. Hervez an hengoun e saveteas o buhez da dri ofiser roman bet kondaonet e gaou d'ar marv gant an impalaer. Argouroù en deus roet ivez da veur a blac'h yaouank paour, a vije bet tonket d'an dizenor hep e skoazell. Ar burzhudour bras-mañ a vez kehelet a-unan gant an ilizoù reizhkredennek ha katolik. En  eo e kreskas e vrud er C'hornôg, gant treuzdougenadur e relegoù da gêr Vari e kreisteiz Italia.

## Bez ar sant

Meur a vez zo anavezet dezhañ, pa voe kaset e relegoù eus Azia da Europa.

## Mojennoù
A bep seurt mojennoù zo bet steuet diwar e benn. Darn a ra anv eus Sant Nikolaz o saveteiñ listri a oa o vont da goll war ur mor diroll, pe o sioulaat an avelioù, pe o sturiañ al lestr d'ar porzh.

### Gouel
D'ar 6 a viz Kerzu emañ Gouel Nikolaz e meur a vro en hanternoz ha kreiz Europa, ha dreist-holl Belgia, Luksembourg, Loren, Elzas, an Izelvroioù (broioù eus an Impalaeriezh Santel), hag Alamagn dre vras, ha Suis, ma ro profoù d'ar vugale fur. Lidet e vez ivez en Akitania, Spagn hag Italia.

## Sant paeron
Sant paeron Loren ha Rusia eo, hag ivez hini Freiburg (Suis) hag ar skolidi.

## Taolennoù

Jan_Steen_–_Het_Sint-Nicolaasfeest_(2).jpg |Gouel Nikolaz (Jan Steen)


## Lennegezh
*Er gontadenn *Bertele*, e Koñchennoù eus Bro ar Stêr Aon.

## Liammoù diavaez

*  Istor Sant Nikolaz  
*  A-zivout bez sant Nikolaz

## Notennoù
Houarvian

**Sant Houarvian** a oa ur sant e Breizh er , tad sant Herve, pried santez Riwanon. Hervez an hengoun e kejas ganti el lec'h m'emañ hiziv chapel Landouzen An Dreneg (Bro-Leon).
Sant Sabbas

Er bloaz 532, tost da Jeruzalem, tremenvan Sant Sabbas, lesanvet "perlezenn ar Sav-Heol", diazezer hag "Higoumen" ar manati a gemeras e anv goude-se, e voe unan eus pennan mistri ar vanac'helezh e Palestina. Da Roma e voe degaset ar gehelerezh anezhañ gant e vreudeur argaset gant ar Bersed hag an Arabed.
Yann Damask

E-kreiz an eizhvet kantved, SANT YANN DAMASK, beleg ha doktor eus an Iliz. Evit bezan difennet kehelerezh an ikonennoù Sakr e rankas kuitaat lez kalif Damask. E manati sant Sabbas, tost da Jeruzalem ez eas, lec'h ma skrivas ul levrig-studi war feiz reizhvriek an Tadoù Hellenat. Unan eus pennan testoù eus hengoun mariel an Iliz ez eo ivez.
Sant Kasian

Bevet en deus **sant Kasian** en trede kantved ha merzheriet eo bet e Tanger tro 298.
Hervez danevell ur *Basion*, e vefe bet ken droukskoueriet gant ur gondaonidigezh direizh a-enep ur c'hristen, ma roas e zilez a c'hrefier el lez-varn. En abeg da se e voe toullbac'het en ivez, ha lazhet.
Frañsez Zavier

**Francisco de Javier** pe **Francés de Jasso** e spagnoleg, **Frañsez Zavier** e brezhoneg (katalaneg : *Francesc Xavier* ; euskareg: *Frantzisko Xabierkoa* ; portugaleg : *Francisco Xavier* ; mandarineg : 方濟各沙勿略 *Fāng jì gè shā wù lüè*) a oa ur beleg katolik euskarat eus kompagnunezh Jezuz. 

Ganet e oa e 1506 e kastell Xabier, e Nafarroa. Bez' e voe unan eus kumpagnuned kentañ ar beleg euskarat all Ignacio de Loyola e Pariz. Prezegiñ a reas en Indez e-pad dek vloaz. Goude-se ez eas da Selan ha da Japan. 

Mervel a reas en Enez Shangchuan (Sanchón) e 1552 war e hent da Sina. 

Lakaet e voe an abostol-mañ da batron ar misionoù katolik. En Indez, e Goa, a oa da Bortugal betek 1960, emañ e vez.


Xavier_f_map_of_voyages_asia.PNG|Beajoù Frañsez Zavier
Sofonias

**Sefania**, pe **Sofoni** pe **Sofonias** (Sophonias pe Zephania e latin, צְפַנְיָה en hebraeg) , a oa unan eus 12 profed bihan ar Bibl. Gellout a ra e anv talvezout "Kuzhet en deus Doue" , "a hini bet kuzhet gant Doue" pe "Emañ Doue o c'hortoz" . Skrivet en deus Levr Sefania, unan eus levrioù an Tanakh pe Testamant Kozh. E dibenn ar VIvet kantved a-raok hon amzer, e veve ar profed Sefania, dindan ren Josias.

Evit enebiñ ouzh gwall-levezon an Asirianed war rouantelezh Yehouda, e tiouganas "*Devezh bras barn an Aotrou*" ( Se **1:**,14-18)., un drouziwezh hollvedel a verkje dibenn ur marevezh a bec'hed hag adsavidigezh Pobl Doue diwar ur "*Restad*" bihan, chomet feal dezhañ (Se **3** ).

## Liammoù diavaez
*Troidigezhioù yuzev.
** Tzefaniah - Zephaniah (Judaica Press)
*Troidigezhioù kristen:
** ''Zephaniah'' at The Great Books
** ''Zephaniah'' at Wikisource
Olivier Lebastard

E-pad an Dispac'h Gall (1793) e voe lazhet ar beleg nann-touer Lebastard en e barrez, Hierig, e Bro-Naoned, gant ur marc'heger eus ar Gonvansion.
11 Ebrel

## Darvoudoù
* 1713: sinadur Feur-emglev Utrecht a laka fin da Vrezel Hêrezh Spagn. 
* 1775: en Alamagn ez eus kondaonet ur sorserez d’ar marv, evit ar wech diwezhañ.
* 1899 : Spagn a lez Puerto Rico gant ar Stadoù Unanet.
* 1938 : Daladier e penn gouarnamant Frañs : dibenn Talbenn ar Bobl.
* 1992 : digoradur ar park *[[Disneyland Resort Paris|Euro Disney]]* e-kichen Pariz.

## Ganedigezhioù

* 1845 : Johann Berger, meurc'hoarier echedoù aostrian. 
* 1953 : Guy Verhofstadt, kentañ ministr Belgia.
* 1966 : Lisa Stansfield.
* 1986 : Tatiana Kosintseva, meurc'hoarierez echedoù rusian.

## Marvioù
* 1240 : Llywelyn Fawr, pe Llywelyn ab Iorwerth, priñs Gwynedd (° 1173).
* 1779 : Joseph de Jussieu, louzawour gall (° 3 a viz Gwengolo 1704 e Lyon (Rhône a-vremañ)).
* 1908 : Henry Bird, c'hoarier echedoù saoz (° 14 a viz Gouere 1830 e Portsea (Bro-Saoz)).
* 1977 : Jacques Prévert, barzh gall gallek (° 1900).
* 1985 : Enver Hoxha, prezidant Albania (° 1908).
* 1987 : Primo Levi, kimiour ha skrivagner talian (° 31 a viz Gouere 1919 e Torino (Rouantelezh Italia d'ar mare-se)).
* 2012 : Ahmed Ben Bella, brogarour aljerian, kentañ kadoriad Republik Aljeria.

## Lidoù
6 C'hwevrer

## Darvoudoù
* 1643 : erruout a ra ar moraer izelvroat Abel Tasman en inizi Fidji.
* 1685 : dont a ra Jakes II da vezañ roue Bro-Saoz ha roue Bro-Skos, da-heul marv e vreur Charlez II.
* 1820 : erruout a ra an Amerikaned du kentañ e Liberia da sevel ur vro nevez eno.
* 1840 : sinadur Emglev Waitangi, akta diazez Zeland-Nevez.
* 1934 : da-heul an afer Staviksy, manifestadeg aozet gant an tu-dehou pellañ dirak ar Vodadeg Vroadel e Pariz : 20 den lazhet.
* 1951 : krouet eo ar strollad politikel Mebyon Kernow e Kerne-Veur.
* 1952 : dont a ra Elizabeth II da vezañ rouanez Rouantelezh-Unanet Breizh-Veur ha Hanternoz Iwerzhon, da-heul marv he zad George VI.
* 1958 : ober a ra George Harrison anaoudegezh gant John Lennon ha Paul McCartney.
* 1999 : aet Ariel Sharon da Gentañ Ministr Israel.
* 2006 : dont a ra Stephen Harper da vezañ Kentañ Ministr Kanada.
* 2023 : ouzhpenn 55 000 den a varv en ur c'hren-douar war an harzoù etre Turkia ha Siria.

## Ganedigezhioù

* 1664 : Mustafa II, sultan an Impalaeriezh otoman.
* 1665 : Anne Stuart, rouanez Breizh-Veur.
* 1843 : Paul Sébillot, gwerinoniour breizhat.
* 1894 : Eric Partridge, geriadurour saoznek eus Zeland-Nevez.
* 1911 : Ronald Reagan, 40 prezidant Stadoù-Unanet Amerika.
* 1912 : Eva Braun, gwreg Adolf Hitler.
* 1917 : Zsa Zsa Gábor, aktorez hungarat ha stadunanat. 
* 1932 : François Truffaut, aozer filmoù gall.
* 1945 : Bob Marley, kaner-sonaozer reggae jamaikan.
* 1966 : Rick Astley, kaner breizhveuriat.

## Marvioù

* 1685 : Charlez II, roue Bro-Saoz.
* 1695 : Ahmet II, sultan an Impalaeriezh otoman. 
* 1740 : Klemañs XII, pab.
* 1894 : Tad Tanguy, marc'hadour livioù ha taolennoù e Pariz, mesen.
* 1918 : Gustav Klimt, livour aostrian. 
* 1922 : Georg August Zenker, loenoniour ha louzawour alaman.
* 1929 : Maria Kristina, priñsez aostrian ha rouanez Spagn.
* 1935 : Jackson Showalter, mestrc'hoarier echedoù eus SUA.
* 1952 : George VI (roue ar Rouantelezh-Unanet) etre 1936 ha 1952.
* 1994 : Jack Kirby, arzour stadunanat ar c'hcomic.
* 2012 : Antoni Tàpies, arzour katalan.
* 2015 : André Brink, skrivagner afrikanek eus Suafrika.
* 2024 : John Bruton, politiker iwerzhonat, Taoiseach (1994-1997).
* 2024 : Sebastian Piñera, bet prezidant Chile. 

## Lidoù
* Devezhioù etrebroadel :
** Devezh etrebroadel a-enep muturniañ seks ar merc'hed.

* Devezhioù broadel:
** Gouel broadel ar Samied.
** Gouel broadel Zeland-Nevez.

* Sent an deiz:
** sant Mael, eus Iwerzhon ()
** santez Agiol, leanez ()
** sant Aman, eskob Maastricht, genidik eus Bro-Naoned ()
Theodosius Iañ

**Flavius Theodosius** (ganet e Cauca, Coca hiziv an deiz, Spagn), d'an 11 a viz Genver 347- marvet e Milano, d'ar 17 a viz Genver, 395), anvet ivez **Theodosius ** pe **Theodosius Veur**, a oa un impalaer roman ha rener diwezhañ an impalaeriezh unvan, rak gantañ e voe rannet e c'halloud impalaerel etre e zaou vab, Honorius hag Arcadius. Gantañ ivez e oa bet divizet e 380 lakaat ar Gristeniezh da relijion ofisiel an Impalaeriezh gant Embann Theodosius.

## E vuhez
Mab e oa d'ar jeneral Theodosius an Henañ, a vrezelias, dindan Valentinian Iañ hag a voe kaset e 368 da lakaat an urzh roman en-dro en Enez Vreizh, hag e 369 a-enep d'ar C'hermaned en Izelvroioù. Goude se e reas brezel a-enep d'an Alemanned e Rhaetia hag a-enep ar Sarmated e Pannonia. Etre 373 ha 375 a-enep meuriadoù an dezerzh en Afrika. Met dibennet eo bet war urzh an impalaer yaouank Gratianus, mab da Valentinian Iañ, e 376.

Heuliañ a ra e dad en e vrezelioù. *Dux* Moesia e voe adalek penn kentañ 374, ha trec'h e voe war ar Sarmated e miz Here. Pa voe lazhet e dad dre urzh Gratianus er bloavezh 376, e roas e zilez diouzh an arme, hag ez eas en-dro war e leve da Gauca.

Met goude gwallreuz Andrinopl, d'ar yaou 9 a viz Eost 378, Gratianus a glaskas un impalaer nevez all evit ar Reter hag evit adlakaat an urzh roman war an Danav. Soñjal a reas en Antonius, prefed ar pretordi, ha tad Aelia Flacilla, hag en doa aliet Gratianus da gemer Theodosius *ar Yaouank.* 

Savet e voe neuze Theodosius da gentañ, da welout, *magister equitum* / komandant marc'hegiezh / penn dragon. Savet goude da *aogust* (= impalaer) evit ar Reter, e Sirmium, d'ar merc'her 16 Genver 379. *Dies imperii* (= anavezet gant ar Sened) : d'ar sadorn 19 Genver 379.

## Dimezioù  ha bugale
E penn diwezhañ 376 e timezas da Aelia Flaccilla, brudet da vezañ ur plac'h brav-kenañ, ha bugale o doe:
*Arcadius (377-408), 
*Honorius, d'an 9 a viz Du 384.
*ur verc'h, Pulcheria, marvet da 6 vloaz.
Mont a reas Aelia Flaccilla da Anaon e diskar-amzer ar bloaz 386.

Addimeziñ a reas da Flavia Galla, c'hoar an impalaer Valentinian II (371-392), a varvas er gwilioud e penn kentañ miz Mae 394.

## Levrlennadur
*  François Zosso & Christian Zingg : *Les empereurs romains. 27 av. J.-C. - 476 ap. J.-C*. Embannadurioù Errance. 1994

## Gwelet ivez
* Roll an Impalaerien roman
Kustentin Iañ (impalaer roman)

**Gaius Flavius Valerius Aurelius Constantinus** (Latin: IMP CAESAR FLAVIVS CONSTANTINVS PIVS FELIX INVICTVS AVGVSTVS &sup1;) (ganet d'ar 27 C'hwevrer, 272 ha marvet d'an 22 Mae, 337), anvet **Kustentin Iañ** pe **Kustentin Veur**, a zo bet disklêriet evel Augustus gant e soudarded d'ar 25 Gouere,306 a lakaas da greskiñ dre ar brezel tiriadoù an impalaeriezh roman. Anavezet eo dre m'en doa adkempennet Bizantion (Istanbul hiziv) da "Nova Roma" (Roma nevez) adanvet da c'houde da Gergustentin.

Brudet eo ivez pa embannas Gourc'hemenn Milano e 313 ha pa gouvias eskibien an Hollved da g-Iañ sened-meur Nikaia e 325 a roas un diazez lezennel d'ar Gristeniezh. Setu perak e weler Kustentin evel an impalaer a roas lañs d'ar relijion nevez evit ma'z aje da c'hounit an impalaeriezh a-bezh ha ma ne embannje ket e-unan evel ur c'hristen e oa badezet e dibenn e vuhez ken e teuas da vezañ an impalaer roman kristen kentañ memes tra.

## Dimezioù ha bugale
Dimezet e voe div wech.
* gant Minervina en doe : 
** Crispus

* gant Fausta Flavia Maxima en doe :
** Constantius II, impalaer
** Constantinus II, impalaer
** Constans, impalaer

## Gwelet ivez
* Roll an impalaerien roman
* Bolz Kustentin
Breur

**Breur** un den ( *breudeur* el liester) eo ar bugel all, gourel e reizh, ganet eus ar memes mamm hag ar memes tad peurvuiañ.

Kemm a lakaer etre meur a seurt *breudeur*:
* al **lezvreur**, heñvelster gant **hantervreur**, a zo diwar ar memes tad pe ar memes mamm;
* ar **breur-laezh**, eo an hini en deus evet laezh ar memes magerez, hervez ur c'hiz a wechall, ul liamm a zo bet a bouez, etre tud a renkadoù disheñvel peurvuiañ (mab un noblañs ha merc'h ar vagerez da skouer),
* ar **breur-kompez**, enebet ouzh *[[lezvreur]]* ha *breur-laezh*, eo an hini en deus ar memes tad hag ar memes mamm.

## Ar breur henañ
Er gevredigezh kozh e veze roet madoù an ozhac'h d'ar breur henañ, ha gwall nebeud a dra d'e vreudeur ha c'hoarezed. 

## Breudeur brudet
* Ar vreudeur Grimm, skrivagnerien alaman
* Ar vreudeur Pélissier, marc'hhouarnerien brudet etre daou vrezel bed
* Ar vreudeur Morvan, kanerien kan-ha-diskan
* The Everly Brothers, kanerien amerikan
* Ar vreudeur Kaczyński, e penn Republik Polonia e 2007.

## Breudeur el lennegezh
* Abel ha Kain, Jakob hag Esau, er Bibl.
* Herakles hag Ifikles
* *Ar vreudeur Karamazov*, ur romant gant *Dostoievski*

## Pennadoù kar
* breureg, pe **breur-kaer**
* c'hoar
Strizh-mor

Ur seurt gwazh-mor bras a-walc'h eo ar **strizh-mor** a gaver etre douaroù e-lec'h ma 'z eont tostoc'h an eil ouzh egile pe etre daou gevandir pe tre ur c'hevandir hag un enezenn. Un harz etre daou vor eo alies a-walc'h.

## Gerioù amezek o stêr
A-wechoù e vez graet kanol(-vor) eus ur strizh-mor, ledan pe get. Kerreg hag ennezennoù a vez alies en ur ganol-vor avat.

Gallout a reer mont eus ur mor d'unan all gant ar strizh-mor, pa ez eer eus un dachenn dour d'ar mor digor gant ar mulgul (da skouer mulgul Brest evit tremen etre morlenn Brest hag ar Meurvor Atlantel).
## Strizhoù-mor brudet
### [[Afrika]]
*Bab al-Mandab
*Strizh-mor Jibraltar
*Strizh-mor Mozambik pe Kanol Mozambik

### [[Amerika]]
#### Norzhamerika
*Strizh-mor Belle-Isle
*Strizh-mor Bering
*Strizh-mor Cabot
*Strizh-mor Davis
*Strizh-mor Florida
*Strizh-mor Hecate
*Strizh-mor Hudson
*Strizh-mor Jamaika pe Kanol Jamaika
*Strizh-mor Juan de Fuca
*Strizh-mor Labrador
*Strizh-mor ar Rouanez Charlotte
*Strizh-mor Vieques
*Strizh-mor ar Werc'hez
*Strizh-mor ar Yucatán

#### Sumamerika
*Strizh-mor Beagle
*Strizh-mor Magalhães
*Strizh-mor Inizi Maloù

### [[Azia]]
*Bab al-Mandab
*Kanol an Degvet Derez
*Kanol Norzh Inizi Andaman
*Kanol vras Inizi Andaman
*Strizh-mor Bering
*Strizh-mor ar Bosfor
*Strizh-mor an Dardanelloù
*Strizh-mor Taiwan
*Strizh-mor Karimata
*Strizh-mor Kertch
*Strizh-mor Korea
*Strizh-mor La Pérouse
*Strizh-mor Makasar
*Strizh-mor Melaka
*Strizh-mor Hormuz
*Strizh-mor Palk
*Strizh-mor Preparis
*Strizh-mor Sunda
*Strizh-mor Tsugaru

### [[Europa]]
*Kanol Norzh Iwerzhon
*Kanol Piombino
*Kanol Sant Jord
*Ar Solent
*Strizh-mor Bonifacio
*Strizh-mor ar Bosfor
*Strizh-mor Dover
*Strizh-mor ar C'hattegat
*Strizh-mor an Dardanelloù
*Strizh-mor Gibraltar
*Strizh-mor Kalmar
*Strizh-mor Malta pe Kanol Malta
*Strizh-mor Menai
*Strizh-mor Messina
*Strizh-mor Otranto pe Kanol Otranto
*Strizh-mor Sikilia
*Strizh-mor ar Sund (Øresund)
*Strizh-mor Zakinthos

E Bro-Skos e komzer alies eus sound.

### Okeania
*Strizh-mor Cook
*Strizh-mor Bass
*Strizh-mor Torres
Strizh-douar

Ur **strizh-douar** (liester : strizhoù-douar) a zo ur riblennad douar strizh gant dour a bep tu hag a liamm daou damm douar an eil gant egile. 

A-wechoù e vez kleuziet kanolioù a-dreuz ar strizhoù-douar, rak berr e vez an hed etre an daou vor pe an div ledennad dour. Skouerioù eus an dra-se a weler gant kanol Korintos pe kanol Panamá.

Gwechall, a-raok ma oa bet kleuziet kanolioù, e veze stlejet ar bigi war an douar, da vont eus an eil mor d'egile. Kontet en deus an istorour eus an Henamzer Thoukydides e veze stlejet bigi a-dreuz strizh-douar Korintos en e amzer, er Vvet kantved a-raok J.-K. Ulises a gont kemend-all diwar-benn ul lec'h a oa e Kalabria, e-kichen Tiriolo moarvat, m'eo strizh ar vandennad douar etre ar Mor Ionian ha Mor Tirrenia.

Keñveriañ a c'haller ar strizhoù-douar ouzh ar strizhoù-mor a zo, int, lec'hioù ma c'haller tremen eus an eil mor d'egile, etre daou damm douar.

## Strizhoù-douar brudet
* Strizh-douar Korintos (Bro-C'hres). Kleuziet Kanol Korintos ennañ.
* Strizh-douar Panamá etre ar Meurvor Atlantel hag ar Meurvor Habask. Kleuziet Kanol Panamá ennañ.
* Strizh-douar Suez (Egipt). Kleuziet Kanol Suez ennañ.
* Strizh-douar Tehuantepec (Mec'hiko)
* Strizh-douar Kra (Malaysia)
5 Genver

## Darvoudoù
* 1463 : forbannet eo ar barzh gall François Villon diouzh Pariz.
* 1489 : embann a ra Bro-C'hall ar brezel a-enep dugelezh Breizh.
* 1789 : ampellet eo Stadoù Breizh gant Loeiz XVI.
* 1895 :
** Afer Dreyfus, koll a ra an ofiser Alfred Dreyfus e renk en arme ha barnet eo d’ar galeoù e vuhez-pad.
** kavet eo bet ar skinoù X gant an alaman Wilhelm Röntgen.
* 1900 : gervel a ra ar pennemsaver iwerzhonat John Edward Redmond d’en em sevel a-enep galloud Breizh-Veur en enez.
* 1941 : niverenn gentañ ar gazetenn sizhuniek *[[Arvor (kazetenn)|Arvor]]*, renet gant Roparz Hemon.

## Ganedigezhioù
 
* 1871 : Arthur Bernède, romantour gall bet krouet meur a dudenn gantañ (Belphégor, Judex ha Mandrin en o zouez).
* 1876 : Konrad Adenauer, kañseller alaman.
* 1900 : Yves Tanguy, livour breton.
* 1904 : Miguel Capuccini, diwaller-pal etrebroadel uruguayat.
* 1928 : Ali Bhutto, politikour pakistanat.
* 1932 : Umberto Eco, skrivagner italian.
* 1936 : Marcel Loncle, melldroader breizhat.
* 1938 : Juan Carlos Iañ, roue Bro-Spagn.
* 1938 : Ngũgĩ wa Thiong'o, skrivagner eus Kenya.
* 1941 : Hayao Miyazaki, filmaozer tresadennoù-bev japanat.
* 1946 : Diane Keaton, aktourez amerikan.
* 1956 : Frank-Walter Steinmeier, beskañseller ha prezidant Republik Kevreadel Alamagn.
* 1969 : Marilyn Manson, kaner ha soner stadunanat.

## Marvioù

* 1066 : Edouarzh ar C'hofesour, roue Bro-Saoz.
* 1762 : Elesbed Iañ (Rusia), lesanvet *Elesbed an Habask*, impalaerez Rusia eus 1741 betek 1762.
* 1776 : Philipp Ludwig Statius Müller, loenoniour alaman.
* 1786 : François Bonamy, naturour ha medisin genidik eus Naoned.
* 1805 : Pêr Gwilhmod, penn chouan, lesanvet "roue Begnen".
* 1811 : Nicolas Ozanne, livour ofisiel eus ar Morlu.
* 1909 : Pêr Pronost, barzh ha skrivagner brezhonek.
* 1922 : Ernest Shackleton, ergerzher iwerzhonat.
* 1933 : Calvin Coolidge, 30vet (eus 1923 betek 1929) prezidant ar Stadoù-Unanet Amerika (SUA).
* 1947 : Osami Nagano, amiral er morlu impalaerel japanat e-pad ar c'hentañ hag an Eil brezel-bed.
* 1957 : Oldřich Duras, mestrc'hoarier echedoù tchek.
* 1970 : Sylvie, aktourez (c'hoariva, sinema ha skinwel) c'hall.
* 1979 : Charles Mingus, sonour amerikan.
* 1988 : Giorgio Porreca, mestrc'hoarier echedoù italian, skrivagnour ha troour.
* 1997 : André Franquin, treser BT belgiat.
* 2010 : Bernez an Nail, emsaver breton, embanner ha bet rener Skol-Uhel ar Vro e-pad pell.
* 2014 : Eusébio, melldroader portugalat (genidik eus Mozambik).
* 2016 : Pierre Boulez, sonaozour gall.
## Lidoù
### Deiziadur kristen

** Roma : Thelesphorus, pab ha merzher
** Anglia (Bro Saoz) : sant Edouarzh ar C'hofesour, roue Bro-Saoz, tad ar beorien hag an emzivaded.
** Egipt : merzherien Thebaid, dindan Diokletian
** Antioch : Simeon, manac'h
** Roma : Aemiliana, gwerc'hez
** Aleksandria (Egipt) : santez Syncletica
** Egipt : santez Apollinaria, gwerc'hez
#### E Breizh
** Sant Konwoion pe "Konion", abad brezhon, diazezer abati Sant Salver e Redon, kuzulier Nevenoe (war-dro 868).
** Sant Tezwin, diskibl sant Konwoion ( kantved).
** sant Ruvon, eskob, keneil da sant Ke ha sant Fili ( kantved).
Gouel ar Rouaned

**Gouel ar Rouaned**, ** Gouel ar Rouanez** (*Rouane* e Buhez ar Sent 1912),  **Gouel ar Sterenn**, zo ur gouel e relijionoù kristen 'zo hag a zegas soñj eus an Tri Roue bet o tegas profoù da Jezuz pa oa bet ganet.

## An Aviel
Daoust ma n’eo skrivet e nep lec’h en Aviel e vez graet rouaned anezho gant an hengoun hag e vije bet tri anezho.

Hervez aviel Mazhev : "O vezañ aet en ti e kavjont ar bugel gant Mari e vamm hag, oc'h en em stouiñ d'an douar, ez azeuljont anezhañ ha goude bezañ digoret o zeñzorioù e kinnigjont profoù dezhañ : aour, ezañs ha mir". (Aviel Mazhev, II, 12).

## Ar vojenn
N'eo ket resisaet anvioù an tri roue, met pourvezet int bet dezho gant an hengoun.
*Melkior, teñval e groc’hen, a zegas ezañs.
*Gaspar, sklaer e groc’hen, a zegas aour.
*Baltazar, du e groc’hen, a zegas mir.

Dont a raent eus broioù ar sav-heol ha heuliet o dije bet ur steredenn vras hag he dije diskouezet an hent dezho. Hervez Sant Mazhev e c'houlennatajont an dud, ur wech erruet e Jeruzalem (a zo un 10 km eus Bethleem), dre m'edont o klask roue nevez-c'hanet ar Yuzevien, ar pezh a nec'has Herodez, gouarnour Judea, met ne fellas ket d'ar vajed dont d'e gelaouiñ war ar bugel en-dro.

## Penaos e vezont skeudennet

Skeudennet e vezont war meur a livadur ha meur a delwenn gant dilhad koustus ha livet liesliv.

A-hed ar c’hantvedoù eo emdroet o skeudenn. Lavaret zo bet e skeudennont teir rann ar bed anavezet d’ar c’houlz-se : Melkior a zeu eus Azia, Gaspar eus Europa, ha Baltazar eus Afrika.

Tri oad an den a skeudennont ivez : unan zo kozh, an eil zo e-kreiz e vrud, hag an trede zo yaouank.

## Lid
Lidet e vez Gouel ar Rouaned d’ar 6 a viz Genver, pe neuze d’an eil Sul war-lerc’h Nedeleg (evit Iliz Frañs).

## Gwastell ar Rouaned
Debret e vez kaletez ar rouaned a zo ur favenn e-barzh. An den emañ ar favenn en e lodenn a zeu da vezañ roue pe rouanez  evit an devezh, roet ur gurunenn dezhañ pe dezhi.

## Er broioù spagnolek
An Tri Roue (*los Reyes Magos*) eo a zegas profoù d'ar vugale, n'eo ket Tad-kozh an Nedeleg a ra.


Jan Steen - Het Driekoningenfeest.jpg|*[[Gouel ar Rouaned (Jan Steen)|Gouel ar Rouaned]]* hervez Jan Steen
1885

*Diwar-benn bloavezh *'1885*' an [[deiziadur gregorian]] eo ar bajenn-mañ.*

## Darvoudoù
### Europa

#### Breizh

#### Frañs

### Azia
#### Reter-nesañ

#### Reter-kreiz
#### Iskevandir indezat

#### Reter-pellañ

### Afrika

### Amerikaoù
#### Norzhamerika
##### Stadoù-Unanet
#### Suamerika

### Okeania

### Arzoù ha lizhiri
#### Livañ
#### Sonerezh
#### Lennegezh
#### Sinema

### Skiantoù ha politikerezh
* Miz Mezheven : dizoloadenn ar prazeodimiom hag an neodimiom gant ur c'himiour aostrian, ar baron Carl Auer von Welsbach.

### Armerzh

### Sport
* Asantet ar sport a-vicher gant Kevre Saoz ar vell-droad.

### A bep seurt/diasur

## [[:Rummad:Ganedigezhioù 1885|Ganedigezhioù]]

Gwelet ivez :*[[:Rummad:Ganedigezhioù 1885]]*
## [[:Rummad:Marvioù 1885|Marvioù]]

* 14 a viz C'hwevrer : Jules Vallès

Gwelet ivez:*[[:Rummad:Marvioù 1885]]*
__NOTOC__
1891

*Diwar-benn bloavezh *'1891*' an [[deiziadur gregorian]] eo ar bajenn-mañ.*

## Darvoudoù
### Europa

#### Breizh
* 28 a viz Gwenholon: digor eo al linenn hent-houarn Montroulez-Karaez.

#### Frañs
*14 a viz Meurzh : lezenn hag a laka eur Pariz da dalvezout e pep lec'h er Stad C'hall.

### Azia
#### Reter-nesañ

#### Reter-kreiz
#### Iskevandir indezat

#### Reter-pellañ

### Afrika

### Amerikaoù
#### Norzhamerika
##### Stadoù-Unanet
#### Suamerika

### Oseania

### Arzoù ha lizhiri
#### Livañ
#### Sonerezh
#### Lennegezh
#### Sinema

### Skiantoù ha politikerezh

### Armerzh

### Sport
* Mell-droad : reolenn an tenn-kastiz lakaet da dalvezout.

### A bep seurt/diasur

## [[:Rummad:Ganedigezhioù 1891|Ganedigezhioù]]

Gwelet ivez :*[[:Rummad:Ganedigezhioù 1891]]*

## [[:Rummad:Marvioù 1891|Marvioù]]

Gwelet ivez:*[[:Rummad:Marvioù 1891]]*
__NOTOC__