open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
10 Genver

## Darvoudoù
* -49 : Julius Caesar a dreizh ar Rubicon.
* 1893 : digoret eo metro Londrez d’ar veajourien, an hini kentañ er bed.
* 1920 : savet eo Kevredigezh ar Broadoù.
* 1929 : troioù-kaer Tintin kinniget d’al lennerien evit ar wech kentañ.
* 1946 : bodadeg veur gentañ Aozadur ar Broadoù Unanet.
* 1967 : krouet eo Kevre Atlantel ar Vell-droad.
* 2001 : penn-kentañ Wikipedia.

## Ganedigezhioù

* 1780 : Martin Lichtenstein, ergerzher, loenoniour ha mezeg alaman
* 1842 : Charles Cros, barzh gall
* 1914 : Robert Darène, aktour (c'hoariva ha sinema), filmaozour ha saver senario gall
* 1927 : Michel-Hervé Julien, diazezer SEPNB
* 1929 : Tintin, haroz BT, eus Belgia
* 1945 : Rod Stewart, kaner saoz
* 1948 : Bernard Thévenet, reder marc’h-houarn, eus Bro-C'hall
* 1952 : Oleg Romanichin, mestrc'hoarier echedoù Ukrainat ha soviedat
* 1989 : Niccolo Ronchetti, mestrc’hoarier echedoù Italian

## Marvioù

* 1778 : Carl von Linné, naturour eus Sveden
* 1869 : John Cassin, evnoniour stadunanat
* 1917 : William Frederick Cody lesanvet *Buffalo Bill*
* 1961 : Samuel Dashiell Hammett, skrivagner stadunanat
* 1963 : Marsel Saupin, rener-sport gall bet diazezet Football Kleub Naoned gantañ e 1943
* 1971 : Coco Chanel, kemenerez c’hall
* 1992 : Frañsez Kervella (Kenan Kongar e anv-pluenn), douarour, barzh, skrivagner ha yezhadurour brezhonek
* 2016 : David Bowie, kaner ha soner saoz
* 2017 : Roman Herzog, prezidant Republik Kevreadel Alamagn

## Lidoù
### Deiziadur kristen
* *Quarto Idus Januarii* = parvet devezh kent Idus Genver (13 Genver)
* Thebaidos : ganedigezh sant Paol, penitiour, kofesour
* Chypre : sant Nicaronus
* Roma : Agathonus, sant Aganton, pab.
* *Biturigis* (Bourges) : Gwilherm, eskop ha kofesour
* Mediolani (?) : Joannis Boni, eskop ha kofesour
* Constantinopoli : sant Marcianus, beleg
* Manati Cuxanensi (?), e Galia : Pêr Urseoli, kofesour
* *Aretium* (Arezzo) : Gregor X
#### E Breizh :
* sant Radian, diskibl sant Gwennole (Vvet kantved)
* santez Dunvael

## Levrioù
*
11 Genver

## Darvoudoù
* 630 : aloubet eo Mekka gant aduidi ar profed Mahomed.
* 1655 : Breujoù Breizh staliet er palez savet gant Salomon de la Brosse e Roazhon.
* 1919 : Transilvania destaget ouzh Roumania.
* 1922 : an implijadenn gentañ eus an insulin evit soagn an diabet.
* 1923 : aloubet eo bro ar Ruhr gant armeoù Bro-C'hall ha Belgia evit rediañ Alamagn da baeañ an digolloù dleet goude ar Brezel Bed Kentañ.
* 1946 : embannet eo Republik Pobl Albania, gant Enver Hoxha e penn ar stad.
* 1972 : gant Pakistan eo anavezet dizalc'hiezh Bangladesh.
* 1982 : statud emrenerezh Asturiez.

## Ganedigezhioù

* 1903 : Alan Paton, skrivagner suafrikan. 
* 1907 : Pierre Mendès-France, politikour gall.
* 1911 : Morvan Lebesque, kazetenner breizhat.
* 1934 : Jean Chrétien, politiker kanadian, 20vet Kentañ Ministr Kanada.
* 1936 : Alexis Gourvenneg, sindikader al labour-douar.
* 1941 : Gérson, melldroader etrebroadel brazilian.
* 1964 : Albert Dupontel, fentigellour, aktour ha filmaozer gall.
* 1973 : Giusy Parrino, mestrc'hoarierez echedoù italian.
* 1975 : Matteo Renzi, politiker italian.

## Marvioù

* 782 : Kōnin, 49 Impalaer Japan.
* 1791 : William Williams Pantycelyn, skrivagner ha saver kantikoù kembraek.
* 1815 : Jean-Baptiste de Caffarelli du Falga, eskob Sant-Brieg 
* 1928 : Georges Dottin, yezhour gall bet studiet gantañ ar brezhoneg ha yezhoù keltiek all. 
* 1928 : Thomas Hardy, skrivagner saoznek.
* 1928 : Charles Filiger, livour.
* 1941 : Emanuel Lasker, jedoniour ha mestrc'hoarier echedoù alaman ha penngazetennour echedoù.
* 1944 : Galeazzo Ciano di Cortelazzo, politikour faskour italian. 
* 1966 : Alberto Giacometti, livour ha kizeller suis.
* 2002 : Henri Verneuil, filmaozer, produour ha saver senario gall a orin armenian.
* 2008 : Edmund Hillary, an den kentañ a grapas betek krec'h Menez Everest e 1953.
* 2010 : Éric Rohmer, den a sinema (aktour, filmaozer, produour, saver senario) gall.
* 2014 : Ariel Sharon, jeneral ha politiker, 11vet Kentañ Ministr Israel. 
* 2015 : Anita Ekberg, diskouezerez-c'hiz hag aktourez italian a orin svedat.

## Lidoù
### Deiziadur henroman
* *III ante idus Januarias / Carmentalia 1* / Deiz-ha-bloaz dedi templ *Juturna*.
### Deiziadur kristen
* *Tertio Idus Januarii* = Tervet devezh kent *Idus* Genver (13 Genver) 
* Roma : Hyginius, pab ha merzher
* Roma : Melchiadus, pab ha merzher
* Firmi, e bro Picenium : Aleksandr, eskop ha merzher
* Ambiani (Amiens) : Salvius, eskop ha merzher
* Afrika : Salvius, merzher
* Alexandria (?) : Petrus, Severus, Leucius, merzherien
* Brundusii (Brindisi) : Leucius, eskop ha kofesour
* Judea : Theodosius Coenobiarchae
* Thebaidos : Palaemon, abbat, bet skolaer sant Pakom
* Suppentonia, war menezioù Soractem : Anastasius, manac'h
* Papiae (Pavie) : santez Honorata, gwerc'hez
#### E Breizh
* sant Hernin (VIIvet kantved) 
* sant Tezhwiv, manac’h diskibl sant Konwoion (IXvet kantved) 
* sant Maeol, abad e Bro-Roazhon (VIIIvet kantved)
### Devezhioù broadel hag etrevroadel
* Albania : Devezh ar Republik 
* Nepal : Devezh an Unaniezh
Iwerzhon

**Iwerzhon** (iwerzhoneg: *Éire* ; saozneg: *Ireland* ; skoteg Ulster: *Airlann* ) eo trede enezenn vrasañ Europa. War ribl ar Meurvor Atlantel emañ. Republik Iwerzhon, zo enni pemp c'hwec'hvedenn eus ar gorread an enezenn a bez. Er Biz emañ Norzhiwerzhon, dindan gouarnamant Rouantelezh Unanet Breizh-Veur ha Norzhiwerzhon. 

Sevel a ra Poblañs an enezenn a-bezh da ouzhpenn 7 milion a dud : 5,3 milion e Republik Iwerzhon (1,9 milion e tolpad-kêr Dulenn) hag 1,9 milion e Norzhiwerzhon (0,8 milion e tolpad-kêr Belfast).

## Douaroniezh

Ur blaenenn a gaver e kreiz Iwerzhon gant aridennadoù bihan a venezioù tro-war-dro, ha gronnet gant ar mor. Ar gern uhelañ, ar C'harrauntuohill (*Corrán Tuathail*), a sav betek 1041&nbsp;m. Ar stêr Shannon, an hini hirañ (259 km), a red dre greiz ar blaenenn hag he zraoñienn a droc'h ar vro en div lodenn. Gant un hin gleb ha klouar e kresk ur struj glas (pradoù, geunioù ha lanneier peurvuiañ) douret mat gant ar glaveier stank a-walc'h. Abalamour da se e vez graet eus Iwerzhon an *Enezenn c'hlas* pe an *Enezenn glaz-[[emrodenn]]*. 84 079&nbsp;km² eo gorread an enez.

Rannet eo Iwerzhon e peder froviñs istorel: Connachta, Laighin, Mumhan hag Ulaid. En iwerzhoneg e reer anv eus ar *Cúige* ( = pempvet). Gwechall e oa ur pempvet *Cúige* anvet Mí, homañ a endalc'he kontelezhioù Meath, Westmeath ha Longford. Pelloc'h e voe divizet krouiñ 32 kontelezh evit melestradur ar vro. C'hwec'h kontelezh en Ulaid a zo chomet dindan beli ar Rouantelezh-Unanet, cheñchet an anv da *[[Norzhiwerzhon]]* pa voe rannet Iwerzhon e 1922. E Republik Iwerzhon e toujer da harzoù kozh ar c'hontelezhioù, nemet e Tipperary ha Dulenn hag a zo bet isrannet. Evit ar votadegoù, ar pastelloù-bro a vez savet diwar kontelezhioù (Countys) rannet pe deuzet gant ma vo doujet d'o harzoù dre-vras evel m'eo bet termenet gant ar Vonreizh. War an 32 kontelezh e c'heller spurmantiñ ez eo stank-tre an identelezh troet war-zu ar sportoù hag ar sevenadur lec'hel.

Lodenn vrasañ an douaroù a c'heller gounid zo lec'hiet e kontelezhioù ar c'hornôg. Eno emañ ivez ar menezioù brasañ ha kaerañ a ya kalzig a douristed da welet, evit arvestiñ ouzh gweledvaoù kenedus hag ar mor glas diharz.

## Istor
:*Pennad dre ar munud : [[Istor Iwerzhon]]*.

## Tud vrudet
* Skrivagnerien:
* Oscar Wild (troet e brezhoneg)
* Samuel Beckett
* Ken Bruen
* Eric Cross
* Seamus Deane
* Seamus Heaney
* Nuala O Faolain
* William Butler Yeats

## Notennoù ha daveoù
Goteg

Ur yezh varv eo ar **goteg** (**gutisko razda*), ur yezh c’hermanek a veze komzet gant ar C’hoted. Bleuniañ a reas er VIvet kantved, goude diskar an Impalaeriezh roman, pa veze ar Wizigoted o ren war Iberia, Septimania (kreisteiz Galia) hag Italia. Aet eo da get, met dedennus-bras eo e studi evit ar yezhourien. Kar a-bell eo d’ar yezhoù germanek zo bremañ, evel ar saozneg pe an alamaneg.

N’eus nemet un dek bennak a skridoù e goteg, met testenioù a bouez int rak bez int ar skridoù koshañ zo en ur yezh c’hermanek bennak. An hini brudetañ eus ar skridoù-se eo al Levr Arc’hant (*Codex Argenteus*) , zo ennañ un tamm bras eus ar pevar aviel.

Gounezet e voe ar C’hoted d’ar feiz kristen gant Wulfila, ur misioner deuet eus Kergustentin. Ar skridoù kentañ e goteg a rae gant ul lizherenneg a veze implijet gant ar pobloù germanek ar *[[runoù]]*. A-raok d’ar C’hoted treiñ da gristenien, e raent gant *runoù*. Al lizherenneg c’hotek-se n’he deus netra da welet gant ar font Fraktur, anvet a-wechoù *goteg*, a veze implijet evit skrivañ an alamaneg etre ar XVIvet hag an .

Anavezet eo ar goteg dre ar pezh a chom eus un droidigezh eus ar Bibl, er IVe kantved. Ar yezh nemeti eo a anavezomp e-touez yezhoù germanek ar reter. Ar re all, evel ar burgondeg pe ar vandaleg n’anavezomp diouto nemet un nebeud anvioù divoutin. 

Ur yezh c’hermanek eo ar goteg, da lavaret eo unan eus ar yezhoù indezeuropek. Bezañ ez eo ar yezh c’hermanek koshañ testeniekaet. Met n’eus diskennad ebet anezhañ. Eus ar IVe kantved eo ar skrid gotek koshañ. Kregiñ a reas ar yezh-se da vont war ziskar e-kreiz ar VIvet kantved, goude drouziwezh ar Wizigoted gant ar Franked, ha goude ma teujont da vezañ katoliked ha d’ober gant al latin. Derc’hel a reas ar Wizigoted d’ober ganti el ledenez iberek betek an VIIIvet kantved. Ha lenn a reer, dindan bluenn ur Frank, Walafrid Strabo, e veze kaozeet c’hoazh e genoù ar stêr Danav hag e Krimea, betek an an  kantved. Ur yezh anvet *[[goteg Krimea]]* a voe kavet e Krimea gant ur c’hannad eus Flandrez, Ogier de Busbecq, er  kantved. Merzout a reas ar c’hannad e oa heñvelderioù etre ar yezh-se hag an nederlandeg. Met n’eo ket sur e vije *goteg Krimea* un diskennad d’ar goteg kozh.

## Gwelet ivez
Burgondeg
Goteg Krimea
Goted
Yezhoù germanek
Firenze

**Firenze** a zo ur gêr ag Italia, kêrbenn Toskana ha pennlec'h he froviñs (417 386 annezad). En Italianeg ez eo anvet "Firenze" [fiˈrɛntse] ("Fiorenza" zo ur stumm dispredet), hag e latin : "Florentia"). Bet eo bet kêrbenn gentañ Italia pa oa bet unanet ar vro en ur rouantelezh e 1865. Brudet-tre eo Firenze diwar ar monumantoù hag an oberennoù-arz savet e-pad an Azginivelezh a zo bet gwelet an elfennoù kentañ enni.


## Istor
Krouet eo bet Firenze (latin : Florentia) gant ar Romaned e 59 kent Jezuz-Krist, war riblennoù ar stêr Arno. Betek an , ne oa nemet ur gêriadenn ha da c'houde eo bet kresket e nerzhioù armerzhel gant ar c'henwerzh hag ar gwiaderezh ken e teuas pinvidik-tre er  ha er . Ur republik vihan evel ma oa kalz anezho en Italia eo bet er Grennamzer, met e 1539 e voe krouet dugelezh-veur Toskana, Firenze e gêrbenn. An duged-veur eus an tiegezh Medici, ar re-se ar pennoù uhelañ goude 1434, o-deus dispignet kalz evit ma vo savet oberennoù arzel eus ar re gaerañ. E-touez savadurioù pennann ar gêr emañ iliz San Miniato al Monte (1018), iliz Santa Maria Novella, iliz Santa Croce (ar Groaz Santel), Iliz-Veur Santez Maria ar Bleunioù (*il Duomo*, ur goupolenn ijinet gant ar savour Filippo Brunelleschi) warni. E pep korn a'r gêr e c'heller gwelout oberennoù-arz Giotto, Donatello, Fra Angelico, Cimabue, Piero della Francesca ha Michelangelo Buonarotti.

War vihanaat e oa aet pouez Firenze betek mare unanidigezh ar riez italiat ha pa oa deuet Roma da vezann kêrbenn Italia e 1870. Sez Levraoueg vroadel Italia a zo chomet enni.

## Tud dibar
* Dante Alighieri
* Bocaccio
* Ken Laszlo
* Lorenzo de' Medici (1449-1492), den a stad
* Amerigo Vespucci (1454 e-kichen Firenze, 1512), merdeer 
* Leonardo Da Vinci (1452-1519), livour, ijinour, gouizieg
* Niccolò Machiavelli (1469-1527), denelour

## Gevelladennoù

### Echedourien ganet e Firenze
* Clarice Benini, mestrc'hoarierez echedoù, 
* Sergio Mariotti, mestrc'hoarier echedoù, 
* Stefano Rosselli del Turco, mestrc'hoarier echedoù.

## Daveoù
Pab

Ar **[[Pab]]** (liester : *pabed* pe *pibien*) eo penn an Iliz katolik, hag eskob kêr Roma, en Italia. Roet e vez an titl-se da veur a benn-iliz kristen all ivez. 
Dont a ra ar ger **Pab** eus al latin *papa* hag eus ar gresianeg πάππας, *pappas* zo ur ger bugel a dalvez kement ha "Tad". Hiziv eo Leon XIV (ganet Robert Prevost ) ar pab katolik. Dilennet eo bet d'an 8 a viz Mae 2025 d'an oad a 69 vloaz. 

## En Iliz katolik
Warlerc'hiad Pêr eo eskob Roma. Abalamour da se ez eo mestr war an Iliz katolik penn-da-benn, karget ma'z eo bet sant Pêr gant Jezuz-Krist eus an Iliz hag eus he gouarnamant.
Ur penn speredel eo evit ar gatoliked koulz hag ur penn politikel, mestr ur riez, ar Vatikan. 
Ur galloud hollvedel en deus war an Iliz : envel an eskibien a ra hag o zerriñ diouzh o c'harg a c'hell ober ivez, kemend-all. Dreist-holl en deus ar garg da c'houarn, da unaniñ ar fideled, d'o c'helenn dre gelc'hlizherioù.
Gant Yann-Baol II ez eo kroget ar bibien da weladenniñ ar broioù, hag e vodont engroezioù bras evel ar JMJ er Filipinez a vodas 5 milion a dud en-dro dezhañ.

"An Tad santel", "Hon Tad santel ar pab" a ra ar Gatoliged anezhañ met anavezetoc'h eo hemañ dre an anv a "Bab" hepken gant an dud n'int ket Katoliged. Anvet e vez ivez "Vikel ar C'hrist", da lavarout eo, evit ar gatoliked, kannad ar C'hrist e-unan war an Douar. Ur penngelennadur eus ar feiz kristen ez eo krediñ n'hell ket faziañ ar pab pa vez oc'h embann artikloù eus ar feiz en ur implijout ur stumm diskleriañ resis. Ar wech diwezhañ m'en deus komzet evel-se a oa e 1950 p'en doa embannet penngelennadur Pignidigezh pe Hunidigezh ar Werc'hez Dinamm Vari.

E 1995 e oa deuet ar Pab Yann-Baol II da Vreizh e Santez-Anna Wened. Ar wech kentañ eo e teue ur pab e Breizh, ur vro anavezet evit bezañ bet ur vro gristen-tre, bet pourchaset ganti d'an Iliz an hanter eus he misionerien e deroù an  kantved.

## Ar Bibien en ilizoù kristen all
Pa vez kaoz eus ur pab e brezhoneg hep meneg all ebet e vez kaoz eus ar pab katolik atav. 
Bez ez eus "Pibien" pe "Pabed" all, ma karer, met ne vezer ket boaz d'ober anv anezho e brezhoneg dre maz int pennadurezhioù eus ilizoù kristen all, hep kalz a zarempred gant hor bro. 

* Iliz ar Gopted, Chenouda III, pab ar Gopted en he fenn
* Iliz an Armenianed, Garegin II, pab pe "catholikos" en he fenn.
* Un nebeud ilizoù ortodoks zo ur pab en o fenn ivez. Da skouer, Iliz ortodoks Aleksandria, zo Teodor II, pab ha patriark en he fenn.

## Notennoù


## Sellet ivez ouzh
* Roll ar bibien
* Vatikan
* Roll an enep-pibien

## Liammoù diavaez
*  Roll ar bibien, ennañ roll ofisiel ar bibien anavezet gant an Iliz katolik roman tal ouzh roll an eneppibien ha pibien Pisa ha Konstanz.
12 Genver

## Darvoudoù
* 1919 : flastret eo emsavadeg Spartakus gant an arme en Alamagn.
* 1968 : kemeret en devoa perzh David Gilmour en e gentañ sonadeg gant Pink Floyd e Birmingham (Bro-Saoz).
* 1970 : kodianañ a ra tud Biafra goude ur brezel hir a-enep Nigeria.
* 1976 : en em dennañ a ra an arme spagnol eus proviñsoù ar Sahara spagnol.

## Arz ha sevenadur
* 1903 : kentañ bodadeg an Académie Goncourt e Paris. kentañ Priz Goncourt da John-Antoine Nau, anv-pluenn Eugène Torquet, gant e romant * Force ennemie*.
* 1969 – kentañ albom Led Zeppelin 
* 1979 : krouet ar gazetenn vrazilian Diário do Litoral.
* 1981 : * [[Dynasty]]* er skinwel gant Joan Collins, er chadenn ABC.

## Ganedigezhioù

* 1628 : Charles Perrault, skrivagner gall.
* 1848 : Alan an Habask, beleg ha skrivagner brezhonek.
* 1728 : Nicolas Ozanne, treser hag ijinour morel.
* 1852 : Joseph Joffre, marichal gall.
* 1863 : Outram Bangs, loenoniour stadunanat.
* 1867 : Paul Leverkühn, evnoniour ha mezeg alaman.
* 1874 : Jean-Marie Desgranges, beleg katolik ha kannad ar Mor-Bihan e Kambr an deputeed e Lemojez.
* 1876 : Jack London, skrivagner stadunanat.
* 1944 : Vlastimil Hort, mestrc'hoarier echedoù tchek.
* 1955 : Gunter Deleyn, mestrc'hoarier echedoù belgiat. 
* 1974 : Stefan Docx, mestrc'hoarier echedoù belgiat. 
* 1990 : Sergei Kariakin, mestrc'hoarier echedoù ukrainan.

## Marvioù

* 1665 : Pierre de Fermat, jedoniour gall.
* 1848 : Christophe-Paulin de La Poix de Fréminville, lesanvet *Marc'heg a Fréminville*, merdeer ha skrivagner gall.
* 1951 : Jacques de Baroncelli, den a sinema gall.
* 1966 : Pêr Trepos, kelenner Skol-veur ha yezhour breizhat.
* 1976 : Agatha Mary Clarissa Miller, skrivagnerez saoz, anavezet diouzh an anv pluñvenn *Agatha Christie*.
* 1977 : Henri-Georges Clouzot, den a sinema gall.
* 1997 : Jean-Edern Hallier, skrivagner gallek.
* 2003 : Maurice Gibb, kaner-sonaozer ha soner breizhveuriat, unan eus an tri breur o devoa krouet ar strollad Bee Gees.

## Lidoù
* Sent an deiz :
** sant Konan, sant skosat.

* Yennayer : Ar bloaz nevez evit ar Verbered.

* E Breizh :
** sant Aofred

## Notennoù ha daveennoù
14 Genver

## Darvoudoù
* 1796 : aet d'ar strad al lestr-brezel gall *[[Droits de l'Homme]]* e-tal Plozeved (bae Gwaien).
* 1954 : dimeziñ a ra Marilyn Monroe da Joe DiMaggio e San Francisco.
* 2011 : tec'hel a ra Zine el-Abidine Ben Ali, prezidant Tunizia abaoe 23 bloaz, diouzh e vro.

## Ganedigezhioù

* 1790 : Feliks Jarocki, amprevanoniour hag evnoniour polonat.
* 1836 : Henri Fantin-Latour, livour gall.
* 1841 : Berthe Morisot, livourez gall.
* 1850 : Pierre Loti, skrivagner gall.
* 1861 : Guillaume Héliès, beleg ha skrivagner brezhonek.
* 1875 : Albert Schweitzer, mezeg ha misioner eus Elzas, tapet Priz Nobel ar Peoc'h gantañ.
* 1878 : Victor Segalen, skrivagner a Vreizh.
* 1898 : Yann-Loeiz Rozeg, skrivagner brezhonek.
* 1941 : Faye Dunaway, aktourez Amerikan.
* 1955 : Dominique Rocheteau, melldroader etrebrodael gall.

## Marvioù

* 1742 : Edmund Halley, steredoniour saoz.
* 1867 : Jean Ingres, livour gall.
* 1898 : Charles Lutwidge Dodgson lesanvet Lewis Carroll, jedoniour ha skrivagner saoz.
* 1909 : Marc'harid Fulup, kanerez ha konterez a Vreizh.
* 1923 : Pierre Loti, skrivagner gall.
* 1937 : Jakez Riou, skrivagner brezhonek.
* 1950 : Octave-Louis Aubert, skrivagner hag embanner gall.
* 1957 : Humphrey Bogart, aktour amerikan.
* 1977 : Anthony Eden, ministr kentañ Bro-Saoz.
* 2017 : Zhou Youguang, saver ar reizhiad pinyin evit treuzlizherennañ ar sinaeg.
* 2018 : Paweł Adamowicz, maer Gdańsk (Polonia), drouklazhet en e gêr. 

## Lidoù
* Sent an deiz:
** sant Erbin, abad ha merzher kembreat.
** sant Kendiern
Yaou (doue)

**Yaou** (diwar ar ger latin *Jovis*), pe **Jupiter** (diwar ar ger latin *Jupiter* pe *Juppiter*) a zo doue pennañ ar Romaned. Roue an doueed hag an dud e oa.

## An anv
**Yaou** ha **Jupiter** a zo daou anv evit ar memes doue hag an daou anv-se a zo bet kemmesket dre ma tremene an amzer. 
Ar stumm *Jovis* en doa lakaet ar Romaned da grediñ, poent zo bet, e oa tro-c’henel ar ger, hag e oa **Jupiter** tro-envel ar ger. 
En italianeg e vez lavaret *Giove*, hag anavezet eo ivez e saozneg gant ar stumm *Jove*, dreist-holl en estlammadell "*By Jove!*".
* *Jovis* eo ar stumm latin kevatal d’ar ger henc'hresianek Zeus, ha tostaet e vez ivez gant lod ouzh an anvioù hebreek Yahve pe Jehovah.
**Jupiter** a dalvez an “doue-tad”. Klotañ a ra eta an doue-se gant *Zeus pater* ar C'hresianed kozh, Dagda pe Taranis ar Gelted, ha Thor ar C’hermaned.

## An anv brezhonek
E-barzh geriadur Gregor Rostren (1732) e kaver kement-mañ : « JUPITER, roi des Titans, mis au nombre des Dieux, Yaou, Yau, You, ar roüe Yaou, ar fals-doüe Yau. »
Diwar anv an doue-se eo e teu, anat eo, anv an deiz : Yaou (*Iau* e kembraeg) hag an adverb “diriaou” (an deiz gouestlet da Yaou).

## Mitologiezh
Tad ha mestr an holl zoueoù e oa gant ar Romaned, doue an oabl, ar gouloù, ar c’hurun hag al luc’hed. Eñ eo ivez an hini a zegas pinvidigezh war an Douar, ha diwaller meur Roma e oa. Gouestlet e oa ar C'hapitol dezhañ.
Kred e oa eus al leoù hag ar c’hontradoù.
Eilet e oa gant Juventus (Yaouankiz) ha Terminus (bevenn an amzer hag an egor).
Skeudennet e vez alies gant luc'hed en e zorn ha gant un erer.

Ur bern bugale en doa amañ hag ahont, rak prest e veze da lammat war gement koantenn, doueez pe maouez, a blije dezhañ. Klask a rae kuzhat e garantezioù hag e vugale ouzh e wreg Juno met ne deue ket a-benn atav. Gant se he devoa bec'h an itron o klask mirout ouzh e droioù.

## Gwelout
* Zeus, a zo par dezhañ e relijion Hellaz kozh.

## Astronomiezh
Roet en deus e anv da blanedenn vrasañ koskoriad an Heol : Yaou.
Liechtenstein

**Liechtenstein** (distaget /ˈlɪçtənʃtaɪ̯n/ en Alamaneg), **Priñselezh Liechtenstein** ent ofisiel, zo ur briñselezh dizalc'h e Kreiz Europa hag unan eus broioù bihanañ ar bed. An alemaneg (ha n'eo ket an alamaneg standard) eo yezh ar bobl. War-dro 34 500 a dud a zo o chom e Liechtenstein, 5000 anezho e Vaduz, kêr-benn ar vro, ha 5600 e Schaan, ar gêr vrasañ. 
Bevennoù en deus Liechtenstein gant Aostria ha Suis.
Anvet eo ar vro war batrom ar familh priñsel, lignez Liechtenstein.

## Lignez Liechtenstein: Roll ar briñsed

## Liammoù diavaez
* Porched ofisiel Priñselezh Liechtenstein
Loarennoù galilean

Graet e vez **loarennoù galilean** eus peder loarenn vrasañ Yaou dre ma oant bet arsellet evit ar wech kentañ gant Galileo Galilei d’ar 7 a viz Genver 1610. Astroù eus ar re vrasañ er sistem heol int, estreget an heol hag ar blanedenn vras, ha brasoc'h int eget planedennoù-korr zo.
En urzh, eus an dostañ da Yaou d’ar bellañ emañ :
* Io
* Europa
* Ganymede
* Callisto
Loarennoù Sadorn (planedenn)

Betek-henn (Gwengolo 2012) ez eus bet renablet ha kadarnaet 62 loarenn o treiñ en-dro da Sadorn.

## Kavadennoù

Dizoloet eo bet ar pep brasañ eus loarennoù Sadorn nevez zo. Koulskoude ne ouezor ket morse niver resis al loarennoù-se moarvat. Da dra ez eus pikoloù tammoù skorn e gwalennoù ar blanedenn zo loarennoù anezhe ivez ma komzer dioute en un doare teknikel hag ouzhpenn ez eo diaes lakaat kemm etre an elfennoù ledan a ya d'ober ar walenn ha loarennoù bihan.

(1) N'eo ket bet kadarnaet c'hoazh hag-eñ e oa gwir loarennoù pe tolzennadoù roc'hellek padus e-barzh ar walenn F.
(2) Diskouez a ra ar prantadoù reveulziañ negativel ez a kelc'htro al loarenn war-argil.
Bernadette Soubirous

**Bernadette Soubirous**, pe **Marie-Bernarde Soubiroux**, hec'h anv ofisiel (*Bernadeta Sobirós* en okitaneg, he yezh kentañ), **Santez Bartrez Soubirous** pe **Santez Bernadeta Soubirous** evit Iliz Breizh, ganet d'ar 7 Genver 1844 e Lourd, marvet d'ar 16 Ebrel 1879 e Nevers, a zo bet ur santez katolik, a zo bet brudet kenañ abalamour da emziskouezioù ar Werc'hez Vari a lavare he doa gwelet en ur c'hev e Lourd. D'an 18 a viz C'hwevrer emañ he gouel.

## Bugaleaj
Milinerien e oa he zud, François Soubirous (1807-1871) ha Louise Castérot (1825-1866) e kêriadenn Boly e-lec'h ma voe ganet Bernadette. 9 c'hrouadur a voe ganet en tiegezh, met 5 anezho ne oant ket chomet bev gwall bell. E 1854 ez eas ar vilin da freuz-stal hag an naon a voe lod Bernadette hag he familh. Ne c'helle ket deskiñ lenn ha klañv e chome alies. Ur plac'h koant e oa koulskoude hervez an dud. Ur spered relijiel kreñv a oa ganti, goude ma n'he deus ket desket mat ar c'hatekiz. Setu perak e lavare : "[...] dibabet on bet gant ar Werc'hez pa 'ouien ket tra".
Kaset e oa bet da chom da di he moereb ha maeronez, Bernarde Castérot (1823-1907) da servij evel matez en hec'h ostaliri.Tiegezh Bernadette a yeas da lojañ en ur toull-bac'h kozh hag ar c'hwec'h anezho a oa rediet da chom en ur gambr bihan (ur c'hellig kozh), 3,77 x 4,40 m a vent. E 1857 e voe tamallet François Soubirous da vezañ laeret daou sac'had bleud, hag eñ digablus, war a greder hiziv, ha kaset d'an toull. Kouezhañ a reas e diegezh en dienez bras.

## Emzizkouezioù
Bernadette Soubirous he deus lavaret e wele pa yae da glas keuneud a-hed ar stêr Gâve e-pad darnvuiañ ar bloavezh 1858. Eno e vije bet gwelet ganti un "itron wisket e gwenn" 18 gwech etre an 11 a viz C'hwevrer hag ar 16 a viz Gouere. 
D'an navet gwech, diwar komzoù ar Werc'hez Mari e tiskoach ar plac'h un eien dour dindan kev Massabielle, e maezioù Lourd.

Da vezañ kendalc'het

## Liammoù diavaez
* https://www.argedour.bzh/colombe-elle-sappelle-colombe/
16 Genver

## Darvoudoù

* 1707 : gant Parlamant Skos eo degemeret, a-benn ar fin, Akta Unaniñ 1707, a zegas unanidigezh Skos ha Bro-Saoz ha krouidigezh Rouantelezh Breizh-Veur.
* 1903 : dont a ra ar gazetenn-sport *L'Auto-Vélo* da vezañ *L'Auto*.
* 1969 : em em lazhañ a ra Jan Palach, ur studier tchek, da enebiñ ouzh yev an Unaniezh Soviedel.
*1979 : Mohammad Reza Pahlavi, impalaer Iran, a dec'h diouzh e vro gant e familh.

## Ganedigezhioù
* 1873 : Boyd Alexander, ofiser saoz er British Army, ergerzher hag evnoniour.
* 1884 : Jules Supervielle, skrivagner gall.
* 1931 : Johannes Rau, prezidant republik Alamagn.
* 1932 : Dian Fossey, loenoniourez stadunanat, ispisialourez war ar gorilhed.
* 1942 : Richard Bohringer, aktour, kaner-sonaozer ha sevener gall, broadet senegalat abaoe 2002.
* 1951 : Marsel Modir, geriadurour.
* 1404 : Yann Iañ (Châtillon), Kont Pentevr ha Beskont Lemojez.
* 1921 : Vittorio Torre, mestrc'hoarier echedoù italian. 
* 1957 : Arturo Toscanini, pennsoner italian. 
* 1990 : Raffig Tullou, kizellour breizhat, ezel eus Unvaniez ar Seiz Breur, saver Koun Breizh.
* 2001 : Laurent-Désiré Kabila, prezidant Republik Demokratel Kongo.

## Lidoù
* Dieiziadur henroman : *XVII ante calendas Februarias / Concordia Augusta* = XII deiz kent In C'hwevrer : Deiz-ha-bloaz dedi templ *Concordia Augusta*
* Sant an deiz e Breizh : sant Dic'hil
Charlez Bleaz

**Charlez Bleaz** a voe anvet da zug Breizh gant ar roue gall Fulup VI e 1341, hag a chomas dug betek e varv e 1364. 

Ganet e oa e 1319 e Châtillon. E dad a oa Guy de Châtillon hag un niz d'ar roue gall e oa Charlez, kont Bleaz. Klask a reas ren dugelezh Breizh pa voe dimezet e 1337 da Janed Pentevr, nizez d'an dug Yann III marvet divugel e 1341. Stourm a reas a-enep ur goulenner all, Yann Moñforzh, hantervreur da Yann III ha harpet gant roue Bro-Saoz.

## Ar stourm

Yann Moñforzh a yeas da c'houlenn skoazell digant pennoù an Naoned hag e kemeras teñzor an dugelezh. Soutenet e voe gant kêrioù domani an dug, met ne voe ket resevet mat e lez ar roue Fulup VI. Dre zisentez Conflans e embannas ar roue e anaveze gwirioù Janed Pentevr ha re he fried. Mont a reas Yann Moñforzh da glask souten ar roue saoz Edouarzh III. Koll a reas e zugelezh Moñforzh e-kichen Pariz, met roet e voe gant Edouarzh "Enor" Richmond, un tiriad saoz a sachas kalz a arc'hant anezhañ.

Dont a reas Yann, dug Normandi, mab d'ar roue gall, da lakaat seziz war an Naoned ha pa oa klouaroc'h souten ar vourc'hizien ez eas Yann Moñforzh da Bariz da c'houlenn ober emglev gant ar roue. Hemañ a lakaas Yann en toull-bac'h ha renet e voe an dugelezh gant Charlez Bleaz.

E 1342 e kemeras Roazhon ha mont a reas da vestroniañ ar c'hêrioù all a chome dindan dalc'h gwreg Yann Moñforzh, an dugez Janed Flandrez. Houmañ a zifennas An Henbont gant harp ar morlu saoz, met Charlez Bleaz a gemeras An Alre, Gwened, Gwenrann hag Ar Groazig.

E 1347 eo bet paket Charlez Bleaz gant ar Saozon er Roc'h-Derrien. Toullbac'het e Bro-Saoz, e c'hounezas e frankiz en ur lezel e vugale evel gouestlidi war e lerc'h.

## Goude e varv
Hiriv emañ e relegoù en iliz Gras-Gwengamp.
Danav

An **Danav** eo stêr hirañ Unaniezh Europa. Adalek kember ar stêrioùigoù Breg ha Brigach, ha "mammenn an Danav" (*Donauquelle* en alamaneg) e Donaueschingen en Alamagn, e tiskenn a-hed  kilometr betek ar Mor Du e Roumania.

Adstêrioù brasañ an Danav eo ar Sava (990 km), an Tisza (965), ar Prout (953), an Drava (725), an Olt (615), an Inn (517) hag ar Morava (358).

Bras-divent eo diazad an Danav :  km² ; he delta, an hini brasañ en Europa, zo  km² e c'horread.

## Anv
Adalek ar VII kantved ktJK ez eo meneget ar stêr e skridoù henc'hresianek dindan an anv Ἴστρος *Ístros* ; den ne oar a-zivout orin an anv-se, a c'hall bezañ bet kemeret digant ur yezh lec'hel. Latinaet eo bet gant gouizieien an Impalaeriezh roman en *Ister* evit envel ar stêr en he fezh.

Met *Danubius* e oa an anv e latin ar pemdez : an anv-se a voe skrivet gant Iulius Caesar en e levr ''Commentariorum de bello gallico''. Ar stummoù *Dānubius* ha *Dānuvius* a veze skrivet er Grennamzer.
Den ne oar ivez resis a belec'h e teu an anv-se ; kinniget ez eo bet **Dānowyos*, un astenn eus **Dānu*, anv kentkeltiek ar stêr, diwar an anvioù kentindezeuropek **déh₂nu* "doueez-stêr" pe **dʰenh₂-* "red". 


Bregquelle 01.jpg|St. Martin's Chapel e Furtwangen im Schwarzwald : *Bregquelle*, eienenn ar Breg ha mammenn an Danav aroueziet gant *Danuvius*

## Broioù ha kêrioù ma tremen an Danav drezo

Etre kromelloù emañ anv ar stêr er vro.
*  ("Donau") : Ulm, Ingolstadt, Regensburg, Passau
*  ("Donau") : Linz, Vienna
*  ("Dunaj") : Bratislava
*  ("Duna") : Budapest
*  ("Dunav") : Vukovar, Ilok
*  (Дунав *Dounav*) : Novi Sad, Beograd
*  (Дунав *Dounav*): Rouse
*  ("Dunăre") : Brăila, Galaţi
*  (Dunărea) : Giurgiulești
*  ("Дунай" *Dounai*) : Reni, Izmail, Kiliia, Vylkove

## Adstêrioù
Goude ar Breg hag ar Brigach en he eienenn ez a 192 ster da vagañ an Danav betek ma tizhfe ar Mor Du e Sulina, e Roumania.
Donau-Karte.png|Diskenn an Danav

## Notennoù
USS Enterprise NCC-1701

An **USS Enterprise NCC 1701** zo un egorlestr d'ar "Starfleet", e bed skiant-faltazi Star Trek

Unan eus an 12 lestr "Constitution Class" (rummad "bonreizh") eo. Lañset e oa bet e 2245, gwellaet e 2270 ha distrujet e 2285.

Robert April, Christopher Pike, James T. Kirk, Williard Decker ha Spock eo bet kabiten al lestr.

### Liammoù
* Al lestr e Memory Alpha (galleg)
Tchekia

Ar **Republik Tchek** (*Česká republika*) pe **Tchekia** (*Česko*) zo ur Stad en Europa ar C'hreiz. Bevennet eo gant Alamagn, Aostria, Polonia ha Slovakia. Abaoe 1999 eo ezel eus an OTAN, hag abaoe 2004 eus Unaniezh Europa. Deuet eo da vezañ ur Stad dizalc'h d'ar 1añ a viz Genver 1993 goude bezañ bet lodek e Tchekoslovakia etre 1918 ha 1992.

## Melestradur
;Broioù istorel
Teir bro istorel a zo e Tchekia : Bohemia (*Čechy*), Moravia (*Morava*) ha Silezia (*Slezsko*).

;Rannvroioù melestradurel
Hiziv an deiz eo rannet ar Stad tchek etre 14 rannvro velestradurel (*[[kraj]], -e*).

## Sevenadur

## Tud vrudet

## Notennoù
17 Genver

## Darvoudoù
* 1471 : dizoloet eo Ilha de Santo Antão gant moraerien bortugalat.
* 1819 : gant Simón Bolívar eo embannet ar Republik e Kolombia.
* 1917 : an Inizi Gwerc'h zo prenet gant ar Stadoù Unanet digant Danmark.
* 1944 : deroù Emgann Monte Cassino, en Italia.
* 1969 : embannadur *Yellow Submarine* e Breizh-Veur, dekvet albom gant ar strollad The Beatles.
* 1991 dont a ra Harald V da vezañ roue Norvegia.
* 1995 : kren-douar e Kobe e Japan : ouzhpenn 6000 den lazhet.
* 2002 : tarzhadenn ar menez-tan Nyiragongo e Republik Demokratel Kongo. War-dro 400 000 den a rank kuitaat o zi.

## Ganedigezhioù

* 1504 : ar pab Pi V.
* 1706 : Benjamin Franklin, jedoniour ha fizikour stadunanat.
* 1820 : Anne Brontë, skrivagnerez saoz.
* 1860 : Anton Chekhov, skrivagner rusian.
* 1860 : Dubhghlas de hÍde (Douglas Hyde), kentañ prezidant Republik Iwerzhon.
* 1897 : Marcel Petiot, medisin ha muntrer gall.
* 1905 : Markas Luckis, mestrc'hoarier echedoù lituanian.
* 1905 : Guillermo Stábile, melldroader etrebroadel ha gourdoner arc'hantinat.
* 1922 : Betty White, aktorez stadunanat.
* 1933 : Dalida, aktourez ha kanourez.
* 1940 : Tabaré Vázquez, prezidant Uruguay.
* 1942 : Muhammad Ali, bokser stadunanat.
* 1952 : Ryūichi Sakamoto, aktour, pianoour, produour ha sonaozour japanat.
* 1961 : Maia Tchibourdanidze, mestrc'hoarierez echedoù jorjian.
* 1964 : Michelle Obama, pried 44vet Prezidant ar Stadoù-Unanet Barack Obama.
* 1983 : Julie Budet, kanourez vreizhat ar strollad Yelle.

## Marvioù

* 1468 : Skanderbeg, bleiner Albania.
* 1751 : Tomaso Albinoni, sonaozer italian eus Republik Venezia.
* 1795 : Joseph de Boulainvilliers de Croÿ, penn-bras ar Chouaned.
* 1890 : Władysław Taczanowski, evnoniour polonat.
* 1895 : George Newbold Lawrence, den a aferioù hag evnoniour amatour stadunanat.
* 1961 : Patrice Lumumba, politikour eus Kongo-Kinshasa.
* 2002 : Camilo José Cela, skrivagner spagnolek eus Galiza, tapet gantañ Priz Nobel al Lennegezh e 1989.
* 2005 : Zhao Ziyang, bet kentañ ministr Republik Pobl Sina.
* 2008 : Bobby Fischer, kampion bedel echedoù.

## Lidoù
* Sent an deiz :
** Itron-Varia Pontmaen, en em ziskouezet d'ar 17 a viz Genver 1871.
** sant Anton

* E Breizh
** sant Arzhur

* Devezh ar vro e Menorca
Spis (temz)

Danvez tennet eus plant eo ar **spisoù** (pe *ispisoù*) a ro blaz ha c’hwezh d’ar boued, hag a aesa alies an treizhañ anezhañ. An holen n’eo ket ur *spis* eta pa n’eo ket tennet eus ar plant met eus ar c’hondon, ha pa vefe mesket alies gant ar spisoù o vezañ ma vez implijet evit temzañ ar boued. Ar spisoù a zo e-barzh familh an temzoù-boued.

Ouzhpenn o implij evit reiñ blaz d’ar meuzioù, an danvezioù struzhel implijet evel spisoù (had, frouezh, gwirizioù, rusk, bulb) a c’hell bezañ implijet war tachennoù all ivez : er vezegiezh, er porfumerezh, e lidoù relijiel, pe evel boued. Kemm a lakaer etre ar spisoù hag al louzoù fin, pa’z eus anv gant ar ger-mañ eus delioù plant implijet ent glas evit reiñ blaz d’ar boued, endra m’eo sec’h danvez ar spisoù.

## Istor
A-raok ma vefe bet ijinet an doareoù zo bremañ da virout ar boued, e oa pouezus-kenañ ar spisoù evit kuzhat c’hwezh ar brein pe evit adreiñ blaz d’ar bouedoù aet divlaz goude bezañ miret ur pennad. Kenwerzh ar spisoù a oa pouezus en Henamzer hag er Grennamzer. Degaset e veze spisoù eus Azia d’ar broioù arab ha da Europa, dre Hent ar seiz. Ar c’hoant da dremen hep unwerzhouriezh ar broioù arab pe Venezia a lakaas Europiz da glask hentoù mor da vont betek broioù reter Azia, dre ar reter da gentañ ha dre ar c’hornôg goude-se. Ar c’henwerzh-se eo eta a voe unan eus abegoù beajoù moraerien eus Portugal evel Magellan pe Vasco da Gama. Ar c’hoant-se eo ivez a voe abeg deroù impalaeriezhioù Portugal pe an Izelvroioù e reter Azia. Lesanvet e voe an inizi Molukez "inizi ar spisoù". Kristol Goulm a glaskas distreiñ an dour diwar prad Portugaliz dre glask un hent davet Azia en ur vont war-zu ar c’hornôg hag en em gavas en Amerika pa gave dezhañ bezañ tizhet "Indez".

## Un nebeud spisoù

Morocco, Spices.JPG|Ur stal temzoù e Maroko
Spice Supermarket Japan.JPG|Temzoù da werzhañ e Japan.


## Rummatadur etrebroadel
A-benn keñveriañ an titouroù er par bedel eo bet ijinet gant Aozadur ar Broadoù unanet evit ar boued hag al labour-douar (FAO) ur sistem rummata ar boued gant deskrivadurioù degemeret gant an holl. Anavezout a ra nav rummad spisoù :

## Gwelet ivez
* temz-boued
Linz

**Linz** (diwar ar ger norikek (eus yezh an noriked) *Lentos*) eo kêr-benn stad kevredet Aostria-Uhel, Aostria. Lec'hiet eo war riblennoù an Danav, ha rannet e nav arondisamant. 188 118 den a oa o chom eno e 2005.

## Tud vrudet a Linz
* Anton Bruckner, sonaozour
* Valie Export, arzourez

## Liammoù istorel gant Breizh
Goude bezañ bet harluet eus Bro-C'hall e voe Joseph Fouché o chom e Linz, Praha ha Trieste er bloavezhioù 1816-1820.

## Gevelliñ

## Liammoù diavaez
*  Porched ofisiel Kêr Linz
Yao Wenyuan

Bet ganet e 1931 e Shanghai en doa kroget **Yao Wenyuan** (姚文元; pinyin: Yáo Wényuán) gant e vuhez skrivagner ha buruteller lennegel. E dad a oa ur skrivagner brudet ivez.

Goude bezañ en em gavet gant Zhang Chunqiao e ouestlas e vuhez da gas koulzadoù diskar skrivagnerien. D'an Dispac'h Sevenadurel e voe roet lañs d'an 10 Du 1965 dre e bennad "Diskar Hai Rui" (e sinaeg : 海瑞罢官; pinyin: Hăi Ruì bà guān), bet goulennet gant Mao Zedong. E miz Ebrel 1969 ez eas e Komite Kreiz Strollad Komunour Sina, e-karg eus ar propaganda. E miz Here 1976 e voe harzet ha kondaonet da 20 vloavezh toull-bac'h. 

D'an 23 Here 1996 e voe dieubet. Da sevel ul levr diwar-benn istor e vro e ouestlas ar peurrest eus e vuhez. 

D'an 23 Kerzu 2005 ez eas da anaon. An hini diwezhañ eus Bandenn ar pevar e oa pa oa marv Jiang Qing (gwreg Mao) e 1996, Wang Hongwen e 1992 ha Zhang Chunqiao e 2005.

## Liammoù diavaez

* http://www.abc.net.au/news/newsitems/200601/s1543163.htm.
19 Genver

## Darvoudoù
* 1343 : arsav-brezel etre Charlez Bleaz ha Yann Moñforzh e Malastred.
* 1493 : feur-emglev Barcelona zo sinet gant ar rouaned Fernando II Aragon ha Charlez VIII (Bro-C'hall), ha roet eo Rousilhon ha Cerdanya da Vro-Spagn.
* 1795 : ar Republik batav zo embannet en Izelvroioù ; echu eo evel-se gant Republik an Izelvroioù.
* 1969 : mervel a ra ar studier tchek Jan Palach tri devezh goude bezañ c'hwezhet an tan ennañ e-unan da sevel a-enep aloubidigezh Tchekoslovakia gant an Unvaniezh Soviedel.
* 1983 : harzet eo an torfedour nazi Klaus Barbie e Bolivia.
* 1987 : un timbr zo bet lakaet e gwerzh en eñvor da Fulgence Bienvenüe, krouer ha saver metro Pariz.
* 2007 : muntret eo ar c'hazetenner Hrant Dink dirak e lec'h labour en Istanbul. 

## Ganedigezhioù

* 399 : Aelia Pulcheria, impalaerez vizantat ha santez.
* 1544 : Frañsez II, roue Bro-C'hall.
* 1554 : Gregor XV, pab.
* 1736 : James Watt, ijinour skosat.
* 1798 : Auguste Comte, prederour gall.
* 1807 : Robert E. Lee, jeneral e Stadoù Kengevreet Amerika.
* 1809 : Edgar Allan Poe, skrivagner amerikan.
* 1839 : Paul Cézanne, livour gall.
* 1912 : Armand Robin, skrivagner ha barzh gallek eus Breizh.
* 1920 : Javier Pérez de Cuéllar, politiker perouat, bet Kentañ ministr Perou. 
* 1921 : Patricia Highsmith, skrivagnerez stadunanat. 
* 1930 : Uxío Novoneyra, skrivagner galizek.
* 1932 : François Maspero, skrivagner hag embanner gall.
* 1943 : Janis Joplin, kanerez amerikan.
* 1946 : Julian Barnes, skrivagner saoz.
* 1946 : Dolly Parton, kanerez hag aktorez stadunanat.
* 1973 : Karen Lancaume, aktourez pornografek gall.
* 1976 : Tarso Marques, blenier Formulenn 1 eus Brazil.

## Marvioù

* 638 pe 639 : Dagobert Iañ, roue ar Franked.
* 914 : García I, roue León.
* 1636 : Marcus Gheeraerts ar Yaouankañ, livour flamank.
* 1865 : Pierre-Joseph Proudhon, prederour ha dispac'her gall.
* 1874 : August Heinrich Hoffmann von Fallersleben, skrivagner alamanek.
* 1969 : Jan Palach, studier tchek, en em zistrujet gant an tan.
* 1979 : Paul Meurisse, komedian gall.
* 1982 : Elis Regina, kanerez eus Brazil.
* 1983 : Ham, chimpanze kaset d'an egor. 
* 2000 : Bettino Craxi, Kentañ Ministr Italia.
* 2002 : Vavá, melldroader etrebroadel ha gourdoner brazilian.
* 2003 : Françoise Giroud, kazetennerez ha politikerez c'hall.
* 2007 : Hrant Dink, kazetenner eus Turkia.
* 2016 : Ettore Scola, filmaozer italian.
* 2022 : Gaspard Ulliel, aktor gall.

## Lidoù
* Sent an deiz :
** sant Mark Efezos († 1444)
** E Breizh : sant Brewalaer
Listenn Swadesh

**Listenn Swadesh** a zo anezhi ur roll gerioù (ennañ 100 ger er penn kentañ hag astennet betek 215 ger war-lerc'h) bet krouet gant Morris Swadesh evit gallout lakaat keñver ouzh keñver an eil yezh gant eben.

Gant sevel ur rol gerioù a seurt-se e fellas da Swadesh krouiñ ul listennad unvan a-benn keñveriañ ar c'heriaoueg a yezh da yezh oc'h implijout termennoù sañset da vezañ diazezoù boutin e pep sevenadur hag evel-se e klaskas skarzhañ termennoù a c'hellfe bezañ bet amprestet etre an eil yezh hag eben.

Talvezout a ra listenn Swadesh peurliesañ da venveg evit klask liammañ ha istor ar yezhoù kenetreze dre geñveriañ gerioù sañset d'ober dave da vennozhioù boutin.

Hervez damkanoù ar glotokronologiezh e vefe eeun taos ar c'hemmoù da gavout e n'eus forzh peseurt yezh a-hed ar wech, bet jedet an taos-se da vezañ 14% eus ar gerioù kollet pep mil bloaz. Diskwelet eo bet eo direizh seurt damkanoù ha n'eus abeg ebet a gasfe da grediñ e ranfe ar yezh'-ma'r-yezh kemm en un doare eeun hag unvan a-hed an amzer. 

Setu penaos e vez jedet pegen heñvel eo div yezh an eil ouzh eben hervez ar glotokronologiezh:

**t = (log c) / (2 log r)**

O vezañ:

t = an amzer ma'z eo bet dirannet an div yezh 

c = live heñvelded kentreze o-div (oc'h implijout listennoù Swadesh) 

r = taos ar c'hemm (d.l.e 14%)

## Listenn Swadesh
(Gant al listenn orin e saozneg)

	

	

	

Mar fell deoc'h gwelet ul listenn ma keñverier ar saozneg, ar brezhoneg, ar c'hembraeg, ar c'herneveureg, an iwerzhoneg, gouezeleg Skos hag ar manaveg, klikit war al liamm-mañ : Swadesh lists
18 Genver

## Darvoudoù
* 1535 : Lima krouet gant Francisco Pizarro e Perou.
* 1778 : James Cook eo an Europad kentañ o lakaat e droad war inizi Hawaii, a voe anvet gantañ da neuze an *[[Inizi Sandwich]]*.
* 1871 : Wilhelm Iañ a zeu da vezañ Impalaer Alamagn.
* 1944 : trec’h eo soudarded an Arme Ruz war an Alamaned ha lakaat a reont fin evel-se da Seziz Leningrad, zo padet daou vloaz hanter.

## Ganedigezhioù

* 1689 : Charles de Secondat, baron de la Brède et de Montesquieu, prederour gall.
* 1779 : Peter Roget, geriadurour saoznek eus Bro-Saoz.
* 1794 : Prosper Garnot, naturour ha surjian-mor breizhat.
* 1872 : Paul Léautaud, skrivagner gall.
* 1889 : Kanji Ishiwara, milour ha strategour japanat.
* 1892 : Oliver Hardy, aktour stadunanat.
* 1905 : Enrique Ballestrero, diwaller-pal mell-droad etrebroadel uruguayat.
* 1925 : Gilles Deleuze, prederour gall.
* 1937 : John Hume, politikour eus Hanternoz Iwerzhon, tapet Priz Nobel ar Peoc'h gantañ e 1998.
* 1947 : Takeshi Kitano, aktour ha filmaozour japanat.
* 1966 : Aleksandr Khalifman, mestrc'hoarier echedoù rusian.

## Marvioù

* 1862 : John Tyler, 10 Prezidant Stadoù-Unanet Amerika.
* 1878 : Antoine Becquerel, fizikour gall.
* 1936 : Joseph Rudyard Kipling, skrivagner saoz, tapet Priz Nobel al lennegezh gantañ e 1907.
* 1957 : Álvaro Gestido, melldroader etrebroadel uruguayat.
* 1979 : Maurice Challe, nijer ha jeneral gall hag en devoa kemeret perzh e putsch ar jeneraled en Aljer e 1961.
* 2013 : Yann Poilvet, kelaouenner, krouer *[[Armor Magazine]]*.
* 2016 : Glenn Frey, aktour, kaner-sonaozer ha soner gitar stadunanat, unan eus pevar c'hrouer ar strollad Eagles.

## Lidoù
* Katoliked:
** Sent an deiz :
*** sant Atanaz (IVvet kantved);
*** E Breizh: sant Gwendal, penitiour e Kernev.
Carl von Linné

**Carl von Linné** a voe ganet d’an 23 a viz Mae 1707 e Stenbrohult, e proviñs Småland e kreisteiz Sveden ha mervel a reas d’an 10 a viz Genver 1778 en Uppsala. Ur mezeg e oa, louzawour ha kelenner e skol-veur Uppsala. Gantañ e voe rummataet holl voudoù bev an Douar, en ul levr anvet *Systema naturae* (1735). Diwar e labour e teu rummatadur reizhiadek ar vevien zo en implij bremañ. Met ma'z eus bet miret lod eus ar pennaennoù, kalz a draoù a zo bet kemmet ivez.
**Carl Linnaeus** e oa e anv pa voe ganet. Pa voe noplaet gant roue Sveden e 1761 e cheñchas e anv e **Carl von Linné**. E kalz yezhoù e reer anezhañ hiziv *[[Linné]]* hepmuiken.

Linné a veajas e meur a rannvro eus Sveden evit diskrivañ ar plant hag al loened anezho : diwar ur veaj en hanternoz ar vro e voe savet e labour bras kentañ, *Flora lapponica* . Mont a reas da vroioù all en Europa ivez : en Izelvroioù e lakaas embann e *Systema naturae*.

## « Den = ''Homo sapiens'' »

Gant Linné e voe roet da bep spesad un anv resis e latin, savet diwar daou barzh. Da skouer, *Homo sapiens* ("den a oar") evit an den hag *Homo troglodytes* ("den ar vougev") evit ar chimpanze. A-raok Linné e veze roet anvioù hir d’ar spesadoù, a-benn o diskrivañ. Gant skiantourien a veve er XVIvet kantved, an daou vreur Bauhin, e oa bet savet ar reizhiad anvadurioù daouel a zo implijet hiziv, met gant Linné an hini e voe lakaet an diazezoù-se da dalvezout a-vras.

Al lodenn gentañ eus an anv eo ar genad, hag an eil eo ar spesad. Evit Linné e oa an den hag ar chimpanze daou spesad eus ar memes genad, *Homo*. (*Pan troglodytes* eo anv skiantel ar chimpanze hiziv an deiz, daoust ma ne vev ket ar chimpanzeed er mougevioù).

Mennozh ar genadoù hag ar spesadoù a zeu eus Aristoteles. Met ar genadoù a voe bodet gant Linné d’ober urzhadoù, an urzhadoù a voe bodet e rummadoù hag ar rummadoù e riezadoù. Setu, da skouer, penaos e veze rummataet an den gant Linné :
* Riezad : Animalia
* Rummad : Vertebrata
* Urzhad : Primates
* Genad: Homo
* Spesad: Homo sapiens

Tri riezad a veze diforc’het gant Linné : loened, plant ha mein. 

Ur protestant deol e oa Linné, ul lutherad, hag evitañ e oa ar vevoniezh ur studi eus ar bed urzhiet gant an "Aotrou". Krediñ a rae e oa bet krouet al loened hag ar plant gant Doue ha ne oant ket cheñchet abaoe krouidigezh ar bed. Ar spesadoù, evitañ, ne gemment ket (er c’hontrol diouzh ar pezh a voe displeget diwezhatoc’h gant Darwin). Daoust da se e oa krog da gas ar skiant war un hent a bellae diouzh kelenn ar relijion. Un arc’heskob lutherat a damallas dezhañ bezañ dizoue.

Bez' e voe Linné unan eus diazezourien Akademiezh ar Skiantoù e Sveden. Gantañ ivez e voe savet Liorzh Louzawouriezh Uppsala.

## Oberennoù pennañ
* *Flora lapponica*, 1737
* *Systema naturae*, 1735/1766 (Reizhiad an natur)
* *Genera plantarum*, 1737 (Genadoù plant)
* *Materia medica*, 1749 
* *Philosophia botanica*, 1751 (Prederouriezh al louzawouriezh)
* *Species plantarum*, 1753 (Spesadoù plant)
EV (strollad)

**EV** a zo ur strollad sonerezh rock eus Naoned hag a gane e brezhoneg, finneg ha galleg. Savet e oa bet e deroù 1981 gant Harri Perche, ha padet en deus betek 2007.

## Izili ar strollad
### 1998-2007
*Gweltaz Adeux : gitar, bombard, kan
*Jari Perche : gitar boud, kan
*Fakir (Laurent Grippay) : klavieroù, akordeoñs, kan
*Tof (Christophe Rossini) : taboulinoù
### Araok 1998
* Harri Perche († 1997) : taboulinoù
* Cheval (Sylvain Chevalier) : klavieroù
* Mr. Burzo (Laurent X) : klavieroù
* Pépère (Sylvain Pernel) : taboulinoù

### Izili ar strollad hervez ar bloaz


ImageSize = width:900 height:auto barincrement:25
PlotArea = left:100 bottom:75 top:25 right:0
Alignbars = justify
DateFormat = dd/mm/yyyy
Period = from:01/01/1980 till:30/12/2007
TimeAxis = orientation:horizontal format:yyyy
Colors =
  id:Kan/Gitar/Bombard       value:red        legend:Kan/Gitar/Bombard
  id:Gitar-boud/Kan              value:green      legend:Gitar-boud/Kan
  id:Taboulinoù               value:orange       legend:Taboulinoù
  id:Klavieroù              value:blue     legend:Klavieroù
  id:Klavieroù/Akordeon/Kan             value:purple     legend:Klavieroù/Akordeon/Kan
  id:Lines               value:black      legend:Albomoù&nbsp;studio
Legend = orientation:horizontal position:bottom
ScaleMajor = increment:1 start:01/01/1980
LineData =
  at:01/01/1992 color:pink layer:back
  at:01/01/1994 color:black layer:back
  at:01/01/1996 color:black layer:back
  at:01/01/2001 color:black layer:back
  at:01/01/2004 color:black layer:back
BarData =
  bar:Gweltaz    text:"Gweltaz"
  bar:Jari     text:"Jari"
  bar:Harri    text:"Harri"
  bar:Cheval     text:"Cheval"
  bar:MrBurzo text:"Mr Burzo"
  bar:Fakir text:"Fakir"
  bar:Pépère   text:"Pépère"
  bar:Tof   text:"Tof"
PlotData=
  width:10 textcolor:black align:left anchor:from shift:(10,-4)
  bar:Gweltaz from:start till:end color:Kan/Gitar/Bombard
  bar:Jari from:start till:end color:Gitar-boud/Kan
  bar:Harri from:start till:01/09/1996 color:Taboulinoù
  bar:Cheval from:start till:01/01/1987 color:Klavieroù
  bar:MrBurzo from:01/01/1987 till:01/01/1989 color:Klavieroù
  bar:Fakir from:01/01/1989 till:end color:Klavieroù/Akordeon/Kan
  bar:Pépère from:01/09/1996 till:01/12/1997 color:Taboulinoù
  bar:Tof from:01/12/1997 till:end color:Taboulinoù



## Pladennrolladur
Peder fladenn vinil etre 1983 ha 1988 hag ur c’hasedig e 1990.
*Ur stumm esperantek eus *La fille de Sarre* (*Knabin' de Sarre*) zo bet enrollet gant **EV** war ur mini CD.
**Ar Gwener e gwer* a adkaver war ur vinil anvet *Keltia Rok* hag a stroll kanaouennoù rock en holl yezhoù keltiek.
### [[1987]]
;♦ *Skorn* 
Mini 33 zro, EV00

### [[1989]]
;♦ *Shamaani*
EP
**Bembez*
**Anna Mulle*
**Salainen saari*
**Lavar Din*
### [[1992]]
;♦ *Distruj*

### [[1994]]
;♦ *Reuz*

### [[1996]]
;♦ *Huchal*

### [[1998]]
;♦ *Mar Plij (live)*

### [[2001]]
;♦ *Pemp*

### [[2002]]
;♦ *Époque Vinyl*

;♦ *L'Essentiel*

### [[2004]]
;♦ *Dizehan*

## Video
Kavout a reer videoioù eus ar strollad war YouTube.
*''YouTube''
*''YouTube''

## Liamm diavaez
*Lec'hienn ofisiel Gweltaz Adeux

## Daveoù ha notennoù
Tamangeg ar mervent

Ur yezh sinek-tibetek eus is-skourr yezhoù tamangek eo **tamangeg ar mervent** (saozneg: *Southwestern Tamang*) komzet gant tro-dro da 109.051 den (1991) e Nepal (0,59% eus ar boblañs).

## Gwelet ivez
* Yezhoù sinek-tibetek
* Yezhoù tibetek
Tamangeg ar gwalarn

Ur yezh sinek-tibetek eus is-skourr yezhoù tamangek eo **tamangeg ar gwalarn** (saozneg: *Northwestern Tamang*) komzet gant ouzpenn da 55.000 den (1991) e Nepal.

Ur rannyezh ez eus:
* **Dadingeg** (*dhading*)
* **Kyaoreg** (*kyaura*)
* **Larpakeg** (*larpak*)

## Gwelet ivez
* Yezhoù sinek-tibetek
* Yezhoù tibetek
Takaleg (tamangek)

Ur yezh sinek-tibetek eus is-skourr yezhoù tamangek eo an **takaleg** (*thakali*, *tapang* pe *thaksya*) komzet gant tro-dro da 7.113 (1991) e Nepal (0.04% eus ar boblañs).

Teir rannyezh ez eus:
* **Touktcheg** (*tukche*)
* **Marpaeg** (*marpha*)
* **Syangeg** (*syang*)

## Gwelet ivez
* Yezhoù sinek-tibetek
* Yezhoù tibetek