open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Gewehr 41

Ar **Gewehr 41** (brezhoneg: *Fuzuilh 41*), anvet ivez **G41(W)** pe **G41(M)**, hervez an embregerezh a brodue anezhe (Walther pe Mauser) a oa daou stumm fuzuilhoù-emgann savet hag implijet gant an Alamagn Nazi e-kerzh an Eil Brezel-bed. Kemeret e oa bet o flas gant ar Gewehr 43, hag a oa un adstumm eus ar G41(W), met gant ur sistem amprest-gazoù gwellaet ha kemmoù munut all.

## Kenarroud
An Alamanted o devoa arnodennet dija fuzuilhoù damaotomatek abaoe 1901, met ne oa ket bet savet ar c'hoant enno da implijout armoù mod-se betek ma vije kroget gant Soviediz da implijout an SVT-40 en un doare ledan.

## Daveennoù
Stizoptera

***Stizoptera*** a zo ur genad e rummatadur an evned, krouet e 1899 gant an evnoniour stadunanat Harry Church Oberholser (1870-1963).

## Spesadoù hag an [[isspesad]]où anezhe
N'eus nemet ur spesad golvaneged er genad-mañ : *[[Stizoptera bichenovii]]*, daou isspesad — *S. b. annulosa* ha ***bichenovii*** — dezhañ, brosezat e takadoù 'zo (norzh ha reter) eus Aostralia.

## Notennoù ha daveennoù
Lepidopygia

***Lepidopygia*** a zo ur genad e rummatadur an evned, krouet e 1862 gant ar skiantour alaman Ludwig Reichenbach (1793-1879).

## Spesadoù
N'eus nemet ur spesad golvaneged er genad-mañ : *[[Lepidopygia nana]]*, brosezat e Madagaskar.

## Notennoù ha daveennoù
Padda

***Padda*** a zo ur genad e rummatadur an evned, krouet e 1850 gant ar skiantour alaman Ludwig Reichenbach (1793-1879).

## Spesadoù
Daou spesad golvaneged a ya d'ober ar genad :
* *[[Padda fuscata]]*,
* *[[Padda oryzivora]]*.

O c'havout a reer en Indonezia.

## Rummatadur
Renket e veze an daou sepsad er genad *[[Lonchura]]* a-raok.

## Notennoù ha daveennoù
Strinker-tan

Ur **strinker-tan** zo un arm hag a vann ul liñvenn entanet savet diwar produioù deveret eus ar petrol peurliesañ. Gellet a ra bezañ douget gant un troadeg pe lakaet war-vourzh un tank. E bal eo lazhañ un enebour gant al liñvenn domm, pe en ur veveziñ oksigen ul lec'h kloz. Gellet a ra bezañ implijet ivez evit distruj madoù pe karbedoù. Ur arm spont eo ivez abalamour d'an efed piskologel a c'hall produiñ war an dud. Implijet e voent e trañcheoù ar Brezel-bed Kentañ, e-lec'h ma voent esaeet evit ar wech kentañ gant an Alamaned e Vauquois e 1915. Stadunaniz a reas gante ivez e emgann Normandi hag e brezel ar Meurvor Habask, evit talañ ouzh Japaniz a oare kuzhat e lec'hioù kloz ha don.

## Skouerioù

* M1/M1A1 hag M2 stadunanat implijet e-pad an Eil Brezel-bed ;
* Strinkerioù-tan doare 93 ha 100 japanat ;
* Flammenwerfer 35 ha Flammenwerfer 41 alaman.

## Daveennoù
Marianne Faithfull

**Marianne Faithfull**, bet ganet d'an 29 a viz Kerzu 1946 e karter Hampstead (Londrez, Bro-Saoz) ha marvet d'an 3 a viz Genver 2025 er memes kêr, a oa ur ganerez, sonaozourez hag aktourez vreizhveurat. Tapet he doa brud e 1964 gant he c'hanaouenn *[[As Tears Go By]]*, hag evit he ferzh e filmoù evel *[[The girl on a motorcycle (film, 1968)|The girl on a motorcycle]]* (1968). Kompagnunez ar c'haner Mick Jagger e voe er bloavezhioù 1960 ivez, hag aweniñ a reas ar c'hanaouennoù *[[Wild Horses]]* ha *[[You can't always get what you want]]* bet sonet gant ar Rolling Stones.

## Daveennoù
Salvanhac (Avairon)

**Salvanhac** a oa ur gumun er Roergue, e Gwienna (Okitania), e departamant an Aveyron, er Stad C'hall. 
### [[Dispac'h gall]]
* Krouet e voe ar gumun e 1790 diwar ar barrez katolik. Lakaet e voe e Kanton Monsalés, e Distrig Vilafranca hag e  departamant Avairon. Lakaet e voe en Arondisamant Vilafranca pa voe krouet e 1800. Lakaet e voe e Kanton Asprieras e 1801.
### 
* E 1834 e voe staget kumunioù Cassanus ha Saint-Loup ouzh kumun Salvanhac.
## Monumantoù ha traoù heverk
## Pennadoù kar
* Cassanus,
* Saint-Loup.
## Liammoù diavaez
## Dave ha notennoù
Eskemmez amprouiñ (armoù-tan)

Un **eskemmez amprouiñ** zo, e bed an armerezh, un ensavadur hag a zo e rol esaeañ ha testeniañ an armoù-tan a-raok e vefent gwerzhet hag implijet, evit gwiriañ ne savont kudenn surentez ebet. Ar memes tra a reont evit ar munisionoù,en ur heuliañ ar reolennoù savet gant aozadurioù etrebroadel evel ar SAAMI (e Norzhamerika) pe ar C.I.P. (en Europa hag un nebeud broioù all). An eskemmezioù amprouiñ a zo karget ivez da neptuiñ an armoù kozh evit ezhommoù dastumerien pe mirdioù, pe da zistruj anezho mar bez ret. Stampilhoù a zo engravet war an armoù bet amprouet.

Abaoe un nebeud bloavezhioù e kinnig ivez eskemmezioù ‘zo amprouiñ bannouriezh dibenn ar munisionoù war danvezioù pe dafar a bep seurt, evit meur a industriezh, evel an difenn, an arkitektouriezh pe an treuzdougen.

## Istor
Er Grennamzer e oa bet savet eskemmezioù-amprouiñ en Europa evit an houarnwiskoù. E Frañs emañ an eskemmez amprouiñ nemetañ e Saint-Étienne, krouet e 1782 eno abalamour e oa ar gêr ur greizenn broduiñ armoù a-gozh. Evit ar memes abeg emañ eskemmez amprouiñ Belgia e Liège. Eno e voe savet e 1672 diwar un dekred embannet gant ar priñs-eskob Maksimilian Bavaria, hag a redie kanol pep arm da vezañ amprouet. Ar *[[Banco Oficial de Pruebas de Éibar]],* eskemmez amprouiñ broadel stad Spagn, zo en Eibar (Euskadi). 

## Pajennoù kar
* Eskemmez amprouiñ Eibar
* Eskemmez amprouiñ Saint-Étienne

## Liamm diavaez
*  Listenn ha stampilhoù an eskemmezioù amprouiñ stag ouzh ar C.I.P. (lennet d'an 31/01/2025)

## Daveennoù
Starship Troopers (frañchiz)

**Ur bajenn disheñvelout [[Starship Troopers]] zo ivez*.
***Starship Troopers*** zo ur frañchiz liesvedia skiant-faltazi milourel stadunanat diazezet war al levr gant ar memes anv embannet gant Robert A. Heinlein e 1959 hag ar flemmfilm eus 1997 gant ar senarier Edward Neumeier ha filmaozet gant Paul Verhoeven.
Faltazi Apokaliptek ha goude Apokalips

**Faltazi Apokaliptek ha goude Apokalips** a zo un isrummad eus ar faltazi damkaniezhel lec'h ma kouezh sevenadurezh an Douar (pe ur blanedenn all) en he foull pe ma'z eo distrujet. Un darvoud apokaliptek gant ur vammenn hinel, evel tommadur an hin; unan steredoniel, evel un taol kosmek; un distruj, holokaost nukleel pe un divigadur krailh; yec'hedel, evel ur bandemiezh, a orin naturel pe denel; fin ar bed, evel Ar Varn Diwezhañ, an Eil donedigezh pe ar Ragnarök; pe n'eus forzh peseurt senario hag a zegas un apokalips, evel un apokalips zombi, emsav naouegel, dibarder teknologel, disgenouriezh pe un aloubadeg dreistdouarel.
Riskl gwallreuz hollvedel

Ur **Riskl hollek gwallreuzus** anvet ivez **senario ar Varn Diwezhañ** a vez graet eus ur senario gant un darvoud martezeadennel a c'hellfe distrujañ aezamant bevañ Mab-den en un doare ledan ha don, betek lakaat e dañjer pe riñsañ ar sevenadurezh vodern. Un darvoud a c'hellfe bezañ mammenn steuziadur an denelezh pe lakaat en arvar pe diskenn en un doare padus posublded an denelezh da zreistvevañ a vez graet "**riskl buhezel**" anezhañ.

En XXIvet kantved, ez eus bet skiantourien pe aozadurioù digorvo lakaet da brederiañ war ar riskloù kement hag an dilec'hioù posubl degaset gant ar gwallreuzioù bras hag ar gwallreuzioù gant ur riskl war dreistbevañ an denelezh. Ouzhpenn ar prederioù-se e vez goulennet ganto diarbennoù ha doareoù da lakaat da dalvezout evit lakaat da ziskenn ar riskloù.
## Notennoù ha daveennoù
Holokaost nukleel

Un **Holokaost nukleel**, pe **Apokalips nukleel**, pe **anihiladur nukleel**, **armageddon nukleel**, pe **holokaost atomek**, zo ur senario martezeadennel lec'h ma vez armoù nukleel o tarzhañ, ar pezh a zo mammenn distrujoù ledan ha skinoberiant, gant dilec'hioù bedel pe hollek. An doare raksoñj-se a laka lodennoù bras betek darn eus ar blanedenn Douar da vezañ dibosupl da vevañ abalamour da efedoù ar brezel nukleel. Degaset e vije martezeadenn kouezhadenn ar sevenadurezh, steuzidigezh an denelezh, pe steuziadur darn eus ar stummoù boudoù-bev war ar blanedenn Douar.  An dilerc'hioù skinoberiek hollek deuet dre arnodiñ armoù nukleel a zo kablus eus 2000 betek to 2,4 milion a dud marvet, o lakaat lod tud da embann eo bet ur gouennlazh pe ekolazh.

Ouzhpenn distrujañ raktal ar c'hêrioù bras gant tarzhadenn(où), ur brezel nukleel hollek a c'hellje degas d'e heul korventennoù-tan, ur goañvezh nukleel, red kleñvedoù skinoberiek deuet diwar dilerc'hioù skinoberiek.
## Notennoù ha daveennoù
Kezarouriezh

Ar **gezarouriezh** a vez graet eus un doare d'ober pe ur renad politikel, awenet gant istor politikel tudenn Julius Caesar, da lâret eo ur renad aotrouniek gant un den kreñv ha karismatek en e benn, harpet gant ar bobl a-enep ar velestradurezh hag ar galloud leal. Alies e talc'h an dudenn-se ur galloud milourel a-orin.

## En Istor
Adalek an Dispac'h gall e voe kavet skouerioù eus ar gezarouriezh dindan ar C'hevredad, Ren ar Goñsuled ha dreist-holl ar C'hentañ hag an Eil Impalaeriezh. Elfennoù an demokratelezh hag an aotrouniezh a gaver, evel ar referendom.

Roet e voe un termenadur spis d'ar gezarouriezh en  kantved gant Antonio Gramsci. Diazezet war termenadur ar vonapartouriezh hervez Karl Marx en e levr *Le 18e Brumaire de Louis Bonaparte* (1852) : un dudenn vilourel kreñv dibabet gant ar renkadoù paour hag asantet gant ar re binvidik evit diskoulmañ un enkadenn bolitikel ha neuze "saveteiñ" ar vro eus trubuilhoù don.  

Hervez Gramsci, ur renad kezarour a zo e-touez an disoc'hoù posupl d'un *enkadenn vevek*. Savet eo bet anv ar gezarouriezh d'ober fent ouzh Benito Mussolini, dre ma veze atav an diktatour italian oc'h en em geñveriañ ouzh an impalaerien roman. Dielfennañ a ra renadoù Napoleon <sup>Iañ</sup>, Napoleon III ha Bismarck e-giz kezarourien : erruet e oant er galloud en ur mare ma kolle ar bobl fiziañs en demokratelezh hag er strolladoù politikel reoliek ; an distabilder politikel a lakaas neuze ar vourc'hizelezh d'en em renkañ a-dreñv un arouez brudet d'ar bobl evit kaout un diskoulm. Donedigezh Mussolini er galloud zo displeget, hervez Gramsci, gant darvoud ar Brezel-bed kentañ ha kemmoù bras e poblañsoù ar maezioù lakaet da stourm hep gounid ebet. 

## Hiriv an deiz
Dielfennet e vez renadoù Vladimir Poutin, Donald Trump pe Recep Tayyip Erdoğan e-giz renadoù kezarour, abalamour d'o skeudenn impalaerel.

## Pennadoù kar
* Priñselezh
* Diktatouriezh
* Bonapartouriezh
* Aotrouniezh
La Sala (Avairon)

**La Sala**,  *Decazeville* e galleg, zo ur gumun er Roergue, e Gwienna (Okitania), e departamant an Aveyron, er Stad C'hall.
## Douaroniezh
## Dezougen

CPA Decazeville gare voyageurs édit. Labouche.jpg|An ti-gar. 
CPA Decazeville vue sur les écoles de Fontvernhes édit.Fabre.jpg|Porzh-houarn marac'hadourezh ha skolioù Fontvernhes.
Decauville-Dampflok im Bahhof Decazeville im Dépt Aveyron.jpg

## Istor
### 
* E 1833 e voe krouet kumun La Sala (Decazeville) diwar kumun Sant Michèu ha lodennoù eus kumunioù Flanhac, Firmin, Livinhac hag Aubinh.

Grève de Decazeville 1886.jpg|Manifesterien dirak an archerdi, Ebrel 1886, pa voe harzet ar gazetennerien Antoine Duc-Quercy ha Ernest Roche.

* E 1886-1887 e voe un harz-labour kalet gant ar vengleuzourion glaou du.
## Monumantoù ha traoù heverk
### Mengleuzioù [[Glaou]]

XXe - Puits n° 1 de la Vieille-Montagne - 01.jpg
La premiere decouverte de Firmy vers 1898 - Collection par M. Daudiberliere - Réimprimé par Pierre Vernet - La 'Decouverte' de Decazeville - Une mine a ciel ouvert.jpg
La Découverte, une mine à ciel ouvert à Decazeville (12) - 04.jpg|Ar poleoù diavaez.

### Delwennoù

Statue de François Cabrol 01.jpg|François Cabrol.
Statue of the duke Decazes 02.jpg|Élie Decazes.

### Savadurioù katolik

Our Lady Church of Decazeville 01.jpg|Iliz *Intron Varia*.
Chapelle Saint-Roch Decazeville.jpg|Chapel *Sant Rok*.
Saint Micheal Church of Decazeville 02.jpg|Iliz *Sant Mikael*.

### Brezelioù-bed
* Monumant ar re varv er Blasenn Wilson, dirak iliz katolik *Intron Varia*, er vourc’h, luc’hskeudennoù ha kartenn-bost.
* Monumant ar re varv dirak ar chapel e Sant-Rok, luc’hskeudennoù.
* Plakennoù  ar re varv (1914-1918 ha 1939-1945) en iliz katolik, luc’hskeudennoù.
## Tud
* François Cabrol.
* Élie Decazes.
* Antoine Duc-Quercy.
* Paul Ramadier.
* Ernest Roche.
## Liammoù diavaez
## Dave ha notennoù
RoboCop (frañchiz)

***RoboCop*** zo ur frañchiz liesvedia stadunanat cyberpunk hag birvidik o kontañ avanturioù dazontel Alex Murphy, un ofiser polis eus Detroit, e Michigan, hag a zo bet gloazet marvus ha treuzfurmet en ur cyborg galloudus, anvet RoboCop, gant ur c'hengevread embregerezhioù, Omni Consumer Products. Ur wech armet ha dafaret, Murphy a zo o vont da stourm a-enep ar feulster e straedoù ur gêr gant breinadur an OCP hag o kouezhañ en dienez.

Kroget e oa ar frañchiz e 1987 gant ar film *[[RoboCop]]*. *[[RoboCop 2]]* a zo bet ouzhpennet e 1990, ha *[[RoboCop 3]]* e 1993. Bez ez eus bet ivez stiradoù skinwel lies, c'hoarioù video ha levrioù comics o tremen en hollved RoboCop. Ar frañchiz en deus rastellet ouzhpenn 100 milion a zollaroù stadunanat dre ar bed. Un adsevel a zo bet e doare reboot anvet *[[RoboCop (film, 2014)|RoboCop]]*, hag a oa bet embannet e miz C'hwevrer 2014. Ur film nevez a zo o vezañ savet hag anvet *RoboCop Returns,* ha servijout a raio evel ouzhpennadur eeun d'ar film diazez eus 1987, ne gemero ket e kont ar filmoù all pe adsevel, kement hag ar  nag ar . 

E miz Even 2019, ar senario zo diazezet war an istor diazez savet gant senarioiourien hini 1987, Edward Neumeier ha Michael Miner, a oa o vezañ skrivet c'hoazh. Neill Blomkamp en doa sinet evit bezañ ar filmaozer met nac'het en deus a-benn ar fin. Abe Forsythe a zo bet choazet abaoe evit kas ar steuñv film da benn.
## Filmoù

## Notennoù ha daveennoù
Nolann Le Garrec

**Nolann Le Garrec**, bet ganet e Gwened d'ar 14 a viz Mae 2002, zo ur c'hoarier rugby breton, a gustum bezañ hanterour diabarzh. Desavet eo bet en ur familh oberiant e bed ar sport-mañ, ha stummet e voe en RKG adalek e 8 vloaz. E 2016 e kendalc'has gant e stummadur er Racing 92, ha c'hoari a reas e vatch kentañ gant ar skipailh kentañ d'an 22 a viz Du 2020. Abaoe 2024 e vez dibabet ingal e skipailh Frañs.

## Daveennoù
Ar Gareg

**Ar Gareg**, pe **Le Garrec** e marilh ar boblañs, zo un anv-tiegezh brezhonek.

## Tud

* Hollsent Ar Garreg (1862 e Kergrist-Moeloù - 1939 e Montroulez), skrivagner brezhonek
* Jean Le Garrec (1929 e Porzh-Lae - 2023 e Pariz), politikour breton, ezel eus ar PSU ha deus ar PS war-lerc'h, bet kannad er Vodadenn Vroadel c'hall
* Félix Le Garrec (ganet e 1930 e Ploneour-Lanwern), sevener filmoù ha stourmer
* Nicole Le Garrec (ganet Le Pape e 1942 e Plogastell-Sant-Jermen), sevenerez filmoù ha stourmerez
* Stéphane Le Garrec (ganet e 1962 e Puteaux), bet c'hoarier e FK An Oriant etre 1983 ha 1986
* Léa Le Garrec (ganet e Dreux e 1993), c'hoarierez mell-droad
* Nolann Le Garrec (ganet e 2002 e Gwened), c'hoarier rubgy
Algarinejo

**Algarinejo** zo ur gumun e Spagn, e proviñs Granada.
## Anv
An anv "Algarinejo" a c'hellje bezañ deuet diwar ar ger arabek "al-gar", hag a talvez kement hag "ar vougev".

## Notennoù ha daveennoù
Goañvezh nukleel

**Goañv nukleel** zo un droienn evit ober anv eus ur c'hemm meur ha padus e yenadur hollek an hin hag a c'hallfe c'hoarvezout goude korventennoù-tan bras krouet gant ur brezel nukleel ramzel. An hipotezenn a zo diazezet war ar fed e vije seurt tanioù o teurel huzil er stratosferenn, lec'h ma c'hell mirout ouzh skinoù an heol da dizhout gorre an Douar. Goulakaat a reer e vije neuze an hin o yenaat buan, ar pezh a zegasfe evit eostoù treut ha naonegezh. Pa vez implijet an urzhiataerezh evit sevel patromoù eus senarioioù goañv nukleel, ar skiantourien a implij tangwalloù goude Bombezadeg Hamburg ha Bombezadennoù atomek Hiroshima ha Nagasaki e-kerzh an Eil Brezel-bed evel skouerioù eus efedoù huzil er stratosferenn. Ouzhpenn-se e vez implijet roadennoù a-berzh tangwalloù naturel e koadeier bras.

## Pennadoù kar
* Holokaost nukleel
## Notennoù ha daveennoù
Smith & Wesson Model 27

Ar **Smith & Wesson Model 27** zo ur revolver un-ober ha daou-ober produet gant an embregerezh stadunanat Smith & Wesson abaoe 1935. Diazezet eo war stern "N" ar merk , ha kambret eo e .357 Magnum. Un daboulin c'hwec'h tenn en deus.

## Istor ha stummoù
Goude deroù an Enkadenn Veur e kreskas an torfederezh er Stadoù-Unanet, ha kavout a reas da boliserien 'zo e oa re wan ar c'halibr kartouchennoù .38 Special implijet gante evit talañ ouzh torfedourien armet 'zo. E 1934 e voe savet ur munision galloudusoc'h, an .357 Magnum, gant Elmer Keith hag an embregerezh Smith & Wesson, evit respont d'o ezhomm. Smith & Wesson a grogas e 1935 da werzhañ ur revolver nevez kambret evit ar gartouchenn-mañ, dindan an anv "Registered Magnum". Pep prener a c'halle personelaat elfennoù eus e skouerenn evel hirder ar c'hanol, war-bouez ur c'hard meutad etre 3½ hag 8¾ meutad. Berzh a reas an arm e metoù ar polis hag er bed sivil, ha war-dro 5.500 skouerenn anezhañ a voe produet betek 1939. Gwerzhet e veze e 60$.

E 1939 e soñjas da Smith & Wesson e oa re hir produiñ ar revolver abalamour d'al liesseurted a stummoù degaset gant ar personelaat. Divizout a rejont neuze produiñ pevar stumm hepken dezhe hirderioù kanolioù e-mesk ar re goulennet ar muiañ : 3½, 5, 6½ hag 8¾ meutad. Adanvet e voe "357 Magnum" betek 1957, ha "Model 27" war-lerc'h, pa zivizas Smith & Wesson adenvel e holl armoù gant ar memes nomenkladur. Kenderc'hel a reas e broduiñ gant un nebeud kemmoù betek 1994. Adkregiñ a reas e 2008 abalamour e oa deuet ar revolverioù diouzh ar c'hiz en-dro, ha gwerzhet e vez c'hoazh gant an embregerezh dindan an anv "Model 27 Classic". 4' eo hirder nemeti e ganol hiziv-an-deiz.

Ar Model 28 zo ur stumm deveret anezhañ, marc'hadmatoc'h ha simploc'h da broduiñ.

## Implij
Unan eus implijerien vrudetañ ar Model 27 e oa ar jeneral stadunanat George Patton, en doa ur re anezhe, gante plakennoù-lamm e olifant hag ur c'hanol 3,5 meutad, ouzhpenn revolverioù Colt SAA all. Ar Model 27 a c'haller gwelet etre daouarn Luca Brasi (c'hoariet gant Leny Montana) er film *[[The Godfather (film, 1972)|The Godfather]]* (1972), pe er film *[[Bad Boys (film, 1995)|Bad Boys]]* (1995).

## Daveennoù
Ivarh

**Ivarh** zo ur strollad sonerien eus Breizh bet krouet e 2020 hag a gan e brezhoneg. Dont a ra e anv eus ivarzh, a dalv *hent don etre div c’harzh*.

Ivarh in concert 2025-02-01.jpg|Ivarh war leurenn Zef et Mer 2025 e Naoned

## Izili
* Ewen Couriaut : saksofonoù
* Thomas Bessé : taboulinoù
* Elouan Le Sauze : kan
* Benjamin Bessé : gitar tredan 12 kordenn ha stokelleg analogel
* Pablo Molard : gitar elektroakoustik

## Pladennoù
### Huñvre (miz Here 2023)
# Ar Roue Stevan
# Diskan an ivarh
# Ar vugulez
# Kreiz
# Huñvre
# Lârit din
# Tuchant
# Ar galon digor
# A veg da veg
# Ar veaj

## Daveoù

## Liammoù diavaez
* Pajenn Facebook ofisiel
* Pajenn SoundCloud ofisiel
O.F. Mossberg & Sons

**O.F. Mossberg & Sons**, anvet boas **Mossberg**, zo un embregerezh armoù-tan hiniennel stadunanat, savet e 1919 e New Haven (Connecticut).

## Istor
Savet e voe an embregerezh e 1919 gant Oscar Frederick Mossberg (1866-1937), un enbroad deuet deus Sveden e 1886 hag implijet abaoe 1900 e embregerezhioù armoù-tan evel Savage. Feurmiñ a reas ur stal vihan e State Street, e New Haven, en ur rannvro enni kalz embregerezhioù armoù-tan brudet all evel Winchester, Colt, Smith & Wesson, hag arsanailh stad Springfield. Eno e krogas asambles gant e zaou vab Iver hag Harold da broduiñ ar Brownie, ur bistolenn pevar zenn kambret er c'halibr .22. E-pad an Eil Brezel-bed e produas pezhioù mindrailherezioù M2 ha fuzuilhoù Lee-Enfield evit ar Gevredidi. Ober a reas ivez kalz fuzuilhoù-gourdoniñ 42MB (45.000 skouerenn evit ar British Army) ha 44US (evit an U.S. Army), kambret e .22 Long Rifle. Kalz soudarded vreizhveurat pe stadunanat a bleustras da gentañ gant an armoù-mañ a-raok bezañ kaset da vrezeliñ. 

1962 a voe ur bloavezh a-bezh evit Mossberg, pa grogjont da werzhañ ar Mossberg 500, ur fuzuilh-pomp priziet gant an nerzhioù polis er Stadoù-Unanet, hag a voe savet ouzhpenn 11 milion a skouerenn anezhi en holl. Choazet e voe an arm e 1979 gant an arme stadunanat.

Hiziv an deiz e produ an embregerezh fuzuilhoù-pomp deveret eus ar Mossberg 590, karabinennoù chase evel ar Mossberg Patriot, fuzuilhoù-chase flour o c'hanol, hag ar rummad pistolennoù damaotomatek MC2 kambret e 9 mm Parabellum. Alan Iver Mossberg, gourvab Oscar F. Mossberg, a oa en e benn e 2025. E New Haven emañ e sez c'hoazh, met ar braz eus an armoù a vez produet e uzin ar strollad e Eagle Pass (Texas) abaoe ar bloavezhioù 1980.

## Liammoù diavaez
*  Roll an armoù produet gant Mossberg, savet gant an *National Mossberg Collectors Association*

## Daveennoù
Arme Vroadel Dispac'hel (Sina)

Al **Lu Broadel Dispac'hel** (**LBD**; 國民革命軍), berraet raloc'h en **Lu Dispac'hel** (革命軍) a-raok 1928, ha graet **Lu Broadel** (國軍) anezhañ goude 1928, a oa skourr armet ar C'huomintang (KMT, pe Strollad Broadelour Sinaat) etre 1925 ha 1947 e Sina, e-kerzh ar marevezh republikan. Deuet e oa da vezañ lu ofisiel e mare ar C'huomintang gant ren ar strollad kroget e 1928. Adanvet e oa bet Nerzhioù Lu Republik Sina goude Bonreizh 1947, hag a lakaas da dalvezout mestroniñ an drevourien war an arme.

Aozet e voe da gentañ gant sikour Soviediz evit unvaniñ Sina dindan ren ar C'huomintang e-kerzh marevezh ar Mistri brezel. Al Lu Broadel Dispac'hel en doa stourmet e meur a emgann e-kerzh Ergerzhadenn an Norzh a-enep lu sinaat mistri brezel Beiyang, e-kerzh an Eil brezel etre Sina ha Japan (1937–1945) a-enep nerzhioù Lu Impalaeriezh Japan, ha goude-se e-kerzh Brezel diabarzh Sina, a-enep Arme Dieubidigezh Pobl Sina.
Arme Kanada

**Arme Kanada** (galleg : *Armée Canadienne*, saozneg *Canadian Army*) eo anv tirlu Kanada. Krouet e oa bet dindan e stumm a-vremañ e 1968, pa oa bet unanet tirlu, morlu, hag aerlu ar vro. E 2024 e oa enni 22.000 soudard reoliek, 20.000 soudard en adarme, 5.000 Ranger ha 3.500 sivil.

## Daveennoù
Arme Suis

**Arme Suis**, hervez hec'h anvioù ofisiel **Armée suisse** (galleg), **Schweizer Armee** (alamaneg), **Esercito Svizzero** (italianeg) pe **Armada svizra** (romañcheg) eo an arme karget da zifenn tiriad Suis. Un arme milis eo, skoazellet gant soudarded a-vicher. Krouet e oa bet e 1798. Hiziv-an-deiz ez a tri skourr d'he ober : an arme-aer, an arme-zouar ha servijoù-titouriñ an arme.

## Liammoù diavaez
*  Lec'hienn ofisiel
Arme Alamagn

Gant **Arme Alamagn** e c'haller envel meur a arme zo bet er vro abaoe dibenn an XIX kantved :
* an Deutsches Heer, arme-zouar an Impalaeriezh alaman etre 1871 ha 1919 ;
* ar Reichswehr, arme Republik Weimar, eus 1919 betek 1935 ;
* ar Wehrmacht hag ar Waffen-SS, armeoù-douar an Trede Reich eus 1935 betek 1945 ;
* an Nationale Volksarmee, arme Republik Demokratel Alamagn etre 1956 ha 1990 ;
* ar Bundeswehr, arme Republik Kevreadel Alamagn etre 1955 ha 1990, hag Alamagn a-bezh goude-se, betek hiziv.
N'eus ket bet arme ebet en Alamagn etre 1945 ha 1955 abalamour da ac'hubadeg ar vro goude an Eil Brezel-bed.
Arme an divroidi

**Arme an divroidi** a oa un arme enep-dispac'hel savet gant divroidi hag a oa aet kuit deus Frañs e-pad an Dispac'h gall, adalek 1789. Meur a strollad disheñvel a voe enni, evel arme Condé (1791-1801), arme ar Briñsed (1791-1792) pe rejimant d'Allonville (1794-1796).
Mossberg Patriot

Ar **Mossberg Patriot** zo ur garabinenn-vorailh produet abaoe 2015 gant an embregerezh stadunanat Mossberg. Un arm simpl eo, savet evit bezañ marc'hadmat ha gwerzhet d'ar chaseourien dreist-holl. Kambret eo evit meur a vunision skoet en o c'hreiz disheñvel, eus ar 6,5 mm Creedmoor d'ar .450 Bushmaster. Meur a stumm a stumm a zo dezhi, dezhe hirderioù kanolioù ha danvez lammoù (koad kraoñ, danvez sintetek pe polimer) a bep seurt, met heñvel e chom gwikefre o c'hulasenn. Kargerioù fiñv disheñvel o endalc'hoù a gaver ivez hervez kalibr ar c'hartouchennoù implijet.

## Er sevenadur
Gwelet e vez ar Mossberg Patriot e koulzadoù 5, 6 ha 7 ar stirad *[[Fear The Walking Dead (stirad)|Fear The Walking Dead]]*. Ur c'hammamzeriad eo, p'eo sañset c'hoarvezout darvoudoù ar c'houlzadoù-se a-raok 2015.

## Liammoù diavaez
*  Adstummoù ar garabinenn produet hiziv an deiz war lec'hienn Mossberg (lennet d'an 02/02/2025)

## Daveennoù
Arme Roma

**Arme Roma** (latin : *exercitus Romanus*) a oa arme Republik Roma hag Impalaeriezh Roma en Henamzer. A-drugarez dezhi e voe mestr keoded Roma war trowardroioù ar mor Kreizdouar etre an II kantved a-raok Jezuz-Krist hag ar V kantved.

## Levrlennadur

* Yann Le Bohec, *La guerre romaine*, Texto, 2019, 476 p.
* Yann Le Bohec, *La vie quotidienne des soldats romains*, Tallandier, 2020, 336 p.
Yann Le Bohec

**Yann Le Bohec**, ganet d'ar 26 a viz Ebrel 1943 e Kartada (Tunizia), zo un istorour arbennikaet war istor Roma en Henamzer, hag istor an Afrika roman. Brudet eo evit e oberennoù puilh war arme Roma dreist-holl. Kelenner emerit eo e skol-veur Paris-Sorbonne.
Arme vroadel ar bobl (Aljeria)

**Arme vroadel ar bobl** (arabeg : الجيش الوطني الشعبي, berbereg : ⵜⴰⵔⴷⵙⴰ ⵜⴰⵖⵍⵏⴰⵡⵜ ⵜⴰⵖⵔⴼⴰⵏⵜ) eo anv arme Aljeria abaoe fin ar brezel eno ha dizalc'hiezh ar vro e 1962.

## Aozadur
C'hwec'h skourr a ya d'ober anezhi :

* Nerzhioù-douar Aljeria
* Nerzhioù-mor Aljeria
* Nerzhioù-aer Aljeria
* Nerzhioù difenn aer an tiriad
* Gward republikan Aljeria
* Archeriezh vroadel Aljeria

## Liammoù diavaez

*  Istor an arme aljerian, war lec'hienn Ministrerezh an Difenn
Arme Beiyang

**Lu Beiyang** (北洋軍; Běi Yáng Jūn "Arme Meurvor an Norzh"), anvet diwar rannvro Beiyang, a oa Lu Impalaerel Sina savet gant an Dierniezh Qing war skouer al luioù kornôgel e penn kentañ an  kantved. Bez e oa e kreiz an adsevel hollek eus nerzhioù lu an Qing goude Emsavadeg ar Vokserien hag ar C'hentañ brezel etre Japan ha Sina. Ar wech kentañ e oa bet d'an dinastiezh da gaout ul lu ofisiel a-fed gourdonerezh, dafariñ, ha renkadur. Lu Beiyang a oa bet pouezus er stourmoù politikel sinaat e-pad 30 vloaz ha betek 1949 en un doare gwanoc'h. 

Pouezus e oa bet e Dispac'h 1911 a-enep an dierniezh Qing ; ha pa oa tarzhet e meur a lodenn deuet da vezañ luskadoù mistri brezel lesanvet **bandenn Beiyang** (北洋軍閥, Běiyáng Jūnfá) e oa kroget rannadur ar vro e lodennoù.
Skol varc’hegerezh Saumur

**Skol varc'hegerezh Saumur** (galleg : *École de cavalerie de Saumur*) bet **Skol bleustrek arm ar marc'hegerezh hobregonet** (*École d'application de l'arme blindée cavalerie*, berraet en *EAABC*) a zo ur skol-uhel evit stummadur an tirlu gall, bet krouet e 1771 e Saumur (Maine-et-Loire) evit bezañ annez ur vrigadenn eus Rejimant roueel ar Garabinerien. Pa chom ar skol gant un anv a denn d'ar marc'hegerezh e stumm e gwirionez an ofiserien hag an isofiserien da vestroniañ ar c'harbedoù hobregonet, ha mirout a ra un aozadur arbennik diabarzh evit deskadurezh ar marc'hegerezh, **Cadre Noir** (*Framm du*) e anv.

## Kefridi
## Istor

## Liammoù diavaez
Emsavadeg Kronstadt

**Emsavadeg Kronstadt** (rusianeg: *Кронштадтское восстаниe*, *Kronshtadtskoye vosstaniye*) a oa un emsavadeg e 1921 gant martoloded ha fuzuilherien-vor soviedat, harpet gant trevourien a-enep ar gouarnamant bolchevik e porzh rusian Kronstadt. Kronstadt, lec'hiet war Enezenn Kotlin e Pleg-mor Finland, a wareze ar gêr-benn, Petrograd (bremañ Sant-Petersbourg), evel bazenn ar Flodad Baltel. E-kerzh 16 devezh e miz Meurzh 1921, ar rebelled e kreñvlec'h morlu Kronstadt o devoa klasket enebiñ ouzh ar gouarnamant soviedat o devoa sikouret da staliañ. Renet e oa gant Stepan Petrichenko hag an emsavadeg diwezhañ e voe a-enep ren ar volcheviked war tiriad Rusia e-kerzh brezel diabarzh Rusia.

Dipitet gant hent ar gouarnamant bolchevik, ar rebelled - hag a oa bet meulet gant Leon Trotsky evel "enor ha fleurenn an dispac'h" - o devoa goulennet un toullad kemmoù : digresk galloud ar volcheviked, dilennadegoù nevez evit ar ''sovietoù'' (kuzulioù) evit degemer strolladoù sokialourien hag anarkourien, frankiz war dachenn an ekonomiezh evit ar beizanted hag al labourerien, reiñ lamm d'ar skourroù gouarnamant bureviadel krouet e-kerzh ar brezel diabarzh rusian, ha distro ar gwirioù keodedel evit renkad al labourerien. Trotsky en devoa sinet an urzh da flastrañ an emsavadeg, met gant ur pazennadur, evit reiñ an tu d'ar vartoloded da baouez ganti, en ur c'helaouiñ anezho en a-raok e oa al Lu ruz o tont dezho. En desped da-se, ne oa ket bet-eñ o kemer perzh en oberiadurioù milourel nag en oberiadurioù mougañ hag a oa bet sevenet gant Felix Dzerzhinsky.
## Notennoù ha daveennoù
Aloubadeg soviedel Polonia

* *Ar pennad-mañ a zo ul lodenn eus [[Aloubadeg Polonia]] e 1939, evit Aloubadeg Polonia gant URSS e 1920 gwelet [[Brezel Poloniat-ha-Soviedat]]*

**Aloubadeg soviedel Polonia** a oa bet ur oberiadur-brezel gant an URSS hep ma vije bet un disklêriadur brezel ofisiel. D'ar 17 a viz Gwengolo 1939, an Unvaniezh soviedel a oa bet oc'h aloubiñ Polonia diouzh ar reter, 16 devezh goude Aloubadeg Polonia gant an Alamagn Nazi diouzh ar c'hornôg. An oberiadur brezel a oa padet 20 devezh ha paouezet e oa bet ar stourm d'ar 6 a viz Here 1939 pa oa bet rannet hag aloubet Polonia e div lodenn etre an Trede Reich hag an Unvaniezh Soviedel.. An didroc'hañ-se a zo anvet a-wechoù pevare rannadur Polonia. Soviediz hag Alamanted o devoa raksoñjet aloubadeg Polonia er "protokoloù kuzh" eus an Emglev alaman-ha-soviedel sinet d'an 23 a viz Eost 1939, hag a ranne Polonia hervez sell "kelc'hioù levezon" evit an daou c'halloud. Ar c'hengred etre Alamanted ha Soviediz evit aloubiñ Polonia a zo bet diskrivet evel kenstourm . 
## Notennoù ha daveennoù
Morlu roman

**Nerzhioù morlu** ar Stad henroman (*classis*, flodad) a oa bet pouezus evit aloubadegoù roman trowardroioù ar Mor Kreizdouar, met biken ne voe ken efedus ha ken galloudus hag al lejionoù roman. A-hed an Henamzer, ar Romaned a oa chomet ur bobl eus an douar hag en em harpañ a raent war ar pobloù sujet evel ar C'hresianed hag Egiptiz evit sevel o bigi. Dre-se, ne oa ket bet ar morlu biskoazh hini ar Stad roman da vat, ha chomet e oa stag outi ur skeudenn "nann-roman".

En Henamzer, an armeoù-mor hag ar flodadoù kenwerzh ne oant ket ken emren ha ma 'z int hiziv-an-deiz. Keñveriet gant implij ar morluioù a-vremañ, morlu ar Romaned en e barr ne oa ket emren met bez e oa ur skourr oc'h harpañ hag o kenlabourat gant an Arme roman.

E-kerzh ar C'hentañ Brezel Punek, ar morlu roman a oa bet kresket kalz ha pouezus e oa bet evit harpañ trec'h ar Romaned ha mestroni ar Republik roman war ar Mor Kreizdouar. E-kerzh kentañ lodenn en eil kantved a-raok Jezuz-Krist, Roma a oa deuet a-benn da zistrujañ Kartada ha da sujañ rouantelezhioù ar bed hellenadek e reter ar Mor Kreizdouar. Evel-se e oant deuet da vezañ mistri war ar mor diabarzh anvet ganto a-benn neuze ar *[[Mare Nostrum]]*. Ar flodadoù roman a oa bet pouezus adarre er I kantved a-raok J.-K. er brezelioù a-enep ar vorlaeron, hag er brezelioù diabarzh o doa kaset ar Republik d'an traoñ, gant o brezelioù  dre ar Mor Kreizdouar a-bezh. En 31 a-raok J.K. e oa c'hoarvezet emgann Actium hag a lakaas un termen d'ar brezelioù diabarzh, gant trec'h klok Augustus ha diazezadur an Impalaeriezh roman.

## Notennoù ha daveennoù
Banner-roketennoù

Ur **banner-roketennoù**, pe **banner-roked**, zo un arm-tan hiniennel implijet gant an droadegiezh, gouest da vannañ ur roketenn. Gellet a ra bezañ implijet evit distruj ur c'harbed da skouer.

## Skouerioù

* Bazooka, M72 LAW ()
* Panzerschreck ()
* LRAC 73 mm Modèle 1950, LRAC F1, Apilas ()
* RPG-7 ()
* AT4 ()

Armoù all evel ar Panzerfaust, ar Carl Gustav M2 pe an RPG-2 n'int ket bannerioù-roketennoù met bannerioù-greunadennoù, peogwir e vez kaset o bannadell gant nerzh an tenn hepken. Armoù all evel an FGM-148 Javelin pe ar Milan zo bannerioù-misiloù kentoc'h, peogwir e vez heñchet o bannadell goude an tenn.

## Daveennoù
Hotchkiss M1922

An **Hotchkiss Modèle** **1922** zo ur fuzuilh-vindrailher ijinet gant an embregerezh gall Hotchkiss ha gwerzhet adalek 1922 d'un nebeud broioù en Europa.

## Deskrivadur
Evel ar vindrailherez Hotchkiss Modèle 1914 eo diazezet ar fuzuilh-vindrailher M1922 war ur sistem tennata dre amprest gazoù a-drugarez d'ur piston. Ur mod aotomatek a oa dezhi hepken, ha kambret e voe evit kartouchennoù a bep seurt, hervez c'hoant he frenerien, evel ar 6,5 mm Mannlicher-Schönauer, ar 7 × 57 mm Mauser pe ar 7,92 × 57 mm Mauser. Un nebeud skouerennoù a voe kambret e .303 British pe e 8 mm Lebel evit amprouennoù er British Army hag en arme c'hall. Pourveziet e oa gant bandennoù kartouchennoù reut, met kargerioù fiñv a zo bet implijet evit skouerennoù gwerzhet er Rouantelezh-Unanet pe e Spagn.

Kinnig a reas Hotchkiss an arm gant meur a opsion : kanol standart pe ponner, kalibroù disheñvel pe dornell dezougen da skouer. Anvet e voe **M1924** hag **M1926** ivez hervez ar stummoù.

## Implij

Ne voe ket implijet da vat en arme c'hall, pa choazas homañ ar MAC 24 e deroù ar bloavezhioù 1920. Amprouet e voe er British Army, ha gwerzhet e voe skouerennoù d'un nebeud broioù all evel Gres (e 6,5 mm Schönauer hag 8 mm Mauser), Sina, Tchekoslovakia ha Turkia (e 8 mm Mauser). War-dro 2.000 skouerenn e 7 mm Mauser a voe prenet gant arme Spagn, ha servijout a reas ar fuzuilh-vindrailher e brezel Spagn. Implijet e voe ivez er brezel etre Italia ha Gres, e deroù an Eil Brezel-bed.

## Liammoù diavaez
*  [Mod-implij an Hotchkiss Modèle 1922](https://www.forgottenweapons.com/wp-content/uploads/Hotchkiss1922/Hotchkiss%201922%20manual%20(French).PDF) war *[[Forgotten Weapons]]* (pellgarget d'an 03/02/2025)

## Daveennoù
Banner-roketennoù lies

Ur **banner-roketennoù lies** zo un arm-tan savet war ur c'harbed pe sachet gantañ, hag a denn roketennoù, da lavaret eo bannadelloù nann-heñchet bountet gant ur c'hargad-poulzañ a-hed o nij. N'hall ket bezañ douget gant un den evel ur banner-roketennoù : n'eo ket un arm troadegiezh met kanolierezh kentoc'h.

## Skouerioù

* M142 HIMARS ()
* Katyoucha, BM-27 Ouragan ()
* Fd.kfz. 4, 15 cm Nebelwerfer 41, 21 cm Nebelwerfer 42 ()
* LRM ()
Brezel etre Italia ha Gres

Ar **Brezel etre Italia ha Gres** (gresianeg: *Ελληνοϊταλικός Πόλεμος*, *Ellinoïtalikós Pólemos*), anvet ivez **brezel italian-gresian**, **Kampagn italian Gres**, **Aloubadeg italian Bro-C'hres**, pe **Brezel '40** e Gres, a oa bet stourmet etre Italia ha Bro C'hres eus an 28 a viz Here 1940 betek an 23 a viz Ebrel 1941. Ar brezel-se a oa bet kroget gant Kampagn ar Balkanioù e-kerzh an Eil Brezel-bed etre nerzhioù lu an Ahel hag ar Gevredidi, ha troet en Emgann Gres pa oa bet ar Saozon hag an Alamanted o kemer perzh. 

D'an 10 a viz Even 1940, an Italia faskour he doa disklêriet ar brezel da Frañs ha d'ar Rouantelezh-Unanet. E miz Gwengolo 1940, an Italianed o devoa aloubet kreisteiz Bro-C'hall, Somaliland saoz hag Ejipt. An holl darvoudoù-se a oa bet heuliet gant ur c'hampagn e kazetennoù Italia a-enep Gres, a oa bet tamallet dezhi bezañ suj d'ar Saozon. Meur a atahin a oa bet betek distruj ar morreder skañv gresian ''Elli'' gant an Italianed d'ar 15 a viz Eost. D'an 28 a viz Here, Mussolini en doa embannet un ultimatom da vro C'hres o c'houlenn e vije lezet tiriadoù gresian gant Italia, ar pezh a voe nac'het raktal gant Kentañ ministr Gres, Ioannis Metaxas.

Aloubadeg Gres gant Italia a voe kroget gant rannarmeoù eus al Lu roueel italian adalek tiriad Albania aloubet gant Italia. Ar re-se a oa dafaret fall ha renet gant ofisierien diboell pe diskiant eus ar brezel. An disoc'h a oa bet fall evito : an Italianed a oa bet talet outo en un doare kreñv-souezhus gant Arme Gres ha deuet e oant a-benn da vont war-raok eus un nebeud kilometroù nemetken. Ouzhpenn-se, al lec'h tagañ choazet ganto, harzoù Albania gant Gres, a oa meneziek ha bouilhennek, ar pezh a oa bet ur skoilh ouzhpenn evit an dagerien. Gant mestroni ar Saozon war an oabl hag o harp gant dafar, an nerzhioù lu gresian a oa deuet a-benn da dalañ ouzh an aloubadeg italian e tiriad Gres e-kreiz miz Du. Goude-se e oa bet darn eus nerzhioù an arme gresian oc'h enep-argadiñ, betek rediañ an Italianed da gilañ betek harzoù Albania. An enep-argadenn c'hresian a oa bet en he barr gant kemeridigezh ode Klisura e miz Genver 1941, e-tro 12 kilometr a-dreñv harzoù Albania. Trec'het e oa bet an aloubadeg, hag ar c'holl gant an Italianed e-tal enep-argad ar C'hresianed e 1940 a zo bet anvet "kentañ emdenn nerzhioù an Ahel er brezel" gant Mark Mazower. Ar C'hresianed o doa "bamet an holl dud gant kalonegezh o difenn".
Abbé Pierre

**Henry Grouès**, lesanvet **abbé Pierre**, ganet d’ar  e Lyon ha marvet d’an  e Pariz, a oa ur beleg katolik gall. E-kerzh an Eil brezel-bed eo bet ezel eus ar Rezistañs, ha goude an Dieubidigezh eo bet kannad er Vodadenn Vroadel. Bet eo unan eus diazezerien al luskad Emmaüs, un aozadur nann-relijiel a ra war-dro ar re baour hag a zo e touez e izili an Diazezadur evit lojeiz ar re ziharpet (bet anvet Diazezadur Abbé Pierre).

Hervez danevelloù goulennet gant Emmaüs International en dije graet an Abbé Pierre tagadennoù reizhel a-enep maouezed etre ar bloavezhioù 1950 ha 2005, merc’hed minor en o zouez.
## Divadeziñ straedoù
### E Breizh
Meur a straed Abbé Pierre a oa, ar re-se a zo bet divadezet evel en Henbont, e Brest pe e Kastell-Bourc'h. E Gwitreg ez eus bet aozet ur votadeg gant ar c'huzul-kêr hag unan gant annezidi ar straed. Choazet ez eus bet da chom hep divadeziñ ar straed .

## Daveoù
Kanol-mortez

Ur **c'hanol-mortez** zo un arm kanolierezh skañv. Ennañ e vez entanet an obuz dre c'hravitadur, hag evit se e c'hall tennañ a-blom nemetken, gant ur c'horn 45° da nebeutañ. Krouet e oa bet evel arm seziz er  kantved, hag implijet e vez evit tennañ war-gloc'h war sibloù a c'hall bezañ e trañcheoù da skouer. Ar c'hanolioù-mortez izel o c'halibr a zo skañv hag a vez implijet gant an droadegiezh evit kaout ur skoazell kanolierezh hezoug war an dachenn-emgann. Kanolioù-mortez uheloc'h o c'halibr a c'hall bezañ montet war rodoù, pe war-vourzh bagoù da skouer.

Restr:Mortar Ship Nantes three-quarter face 2008-05-17.jpg|Ur c'hanol-mortez evit ar morlu eus deroù an XIX kantved, en Naoned
Restr:Soldier firing M224 60mm mortar.jpg|Ur soudard eus US Army o kargañ ur c'hanol-mortez 60 mm M224
Restr:Minenwerfer Schwägalp.ogv|Soudarded suis o tennañ gant ur c'hanol-mortez 81 mm
Restr:Mortier 120mm fh000021.jpg|Ur c'hanol-mortez gall MO 120 RT (120 mm) savet war rodoù
Restr :The Battle of the Atlantic 1939-1945 A31000.jpg|Ur c'hanol-mortez doare *[[Hedgehog]]* implijet gant ar Royal Navy en Eil Brezel-bed
Harod

Un **harod**, pe **harod an ardamezioù**, a oa un ofiser a anaveze ardamezioù aotrouien Kornogeuropa er Grennamzer hag a aoze an tournamantoù. Kefridioù all en doa evel embann anvioù ha kemennadennoù e vestr hag *embanner* a c’hellfed ober anezhañ ivez. Ur seurt kannadour e c’halle bezañ e fin ar Grennamzer. Anavezet e oa dre e zilhad a oa un doare sourkot, anvet *tabar*. Kavet e vez c’hoazh e broioù ma'z eus ur roue evel ar Rouantelezh-Unanet ha Belgia.

Pevar rez a oa er vicher-mañ.

## Gerdarzh
Eus ar galleg kozh, *hérau(l)t* e teu ar ger brezhonek, met un orin germanek a zo dezhañ : *hari* (arme) + *wald* (penn). 

Koulskoude, n’eus ket da grediñ e oa an harod e penn ul lu, ul lesanv a enor e c’hellfe bezañ bet, tostoc'h da « brezelour kozh » pe « aotrou ».

## Ar pevar rez
Pevar rez a zo evit ofiserien an ardamezioù e Bro-C’hall hag er broioù nes er Grennamzer
* Roue an ardamezioù, a ren ambroug an ardamezioù.
* Marichal an ardamezioù, eiler roue an ardamezioù.
* Harod an ardamezioù.
* Poursuer an ardamezioù, a zesk ar vicher.

## Istor
Kavout a reer ar garg e-tro ar pennadurezhioù abaoe pell zo, en Henamzer, pa veze graet κήρυκες *kếrukes*  anezho gant an Henc'hresianed ha *fetiales* gant an Henromaned..
### Henc’hres
Lies e oa ar c'hefridioù fiziet e harodoù an Henamzer, pa c’hellent mont e-barzh ar c'hêrioù sezizet pe e-kreiz an emgannoù hep bezañ harzet na gloazet. Kouviañ a raent bodadegoù ar pennoù, huchañ a raent evit lakaat ar peoc’h en engroez a-raok ma komzfe ar pen pe an unpenn. Hanterourien e oant evit treuzkas an urzhioù hag en Odisea e weler un harod karget da gonduiñ ur c’haner doueel betek ar roue Alkinoos. En Ilias, pa ya Priam da c’houlenn dre guzh kelan e vab digant Ac'hilleüs, e teu asambles gant un harod.
Dindan paeroniezh Hermes e veze lakaet ar c'h''kếrukes’’ a zouge ur vazh e koad olivez gant skourroùigoù hag an draezenn a zeuas da vezañ ar naerwialenn, met karget e oant ivez da zegas ar walenn-roue d’an unpenn pa oa-eñ o vont da gomz ez-foran. 
### Henroma

### Krennamzer

## Notennoù ha daveennoù
Republikoù partizan Italia

Ar **Republikoù partizan Italia**  (italianeg: *repubbliche partigiane d'Italia*) berraet er stumm **repubbliche partigianepe** (republikoù partizan) anvet ivez **Zonennoù dieub** (italianeg: *Zone libere*)  a oa bet stadoù da c'hortoz savet gant partizaned italian en takadoù dieubet diouzh dalc'h an Alamaned hag ar Faskourien (pe dieub evit abegoù politikel) en hañv 1944, e-kerzh an Eil Brezel-bed. Er menezioù pe takadoù gant tergin eus Norzhitalia edont, a-hed an Alpoù ha norzh an Apenninoù. An holl anezho a oa bet berrbad, lod anezho o vezañ bet aloubet gant ar Wehrmacht un nebeud sizhunioù goude an disklêriadurioù hag adlakaet e tiriad ar Republik Sokial Italian.

## Listenn ar Republikoù partizan italian
*Republik Alba (10 a viz Here – 2 a viz Du)
*Republik Alto Monferrato (miz Gwengolo – 2 a viz Kerzu)
*Republik Alto Tortonese (Miz Gwengolo – miz Kerzu)
*Republik Bobbio (7 a viz Gouhere – 27 a viz Eost)
*Republik Cansiglio (Gouhere – Gwengolo)
*Republik Caporetto (10 a viz Gwengolo - Du 1943): Kentañ republik embannet e su Italia
*Republik Carnia (26 a viz gwengolo – 10 a viz Here)
*Republik Corniolo (2 a viz C'hwevrer – Meurzh 1944)
* Republik dieubet Forno (9-13 a viz Even 1944): eno e voe garv ar flastradur, gant lazhadeg Forno
*Republik reter Friuli (30 a viz Even – Gwengolo 1944)
*Republik Pigna (IM) (18 a viz Gwengolo 1944 – 8 a viz Here 1944)
*Republik Langhe (Gwengolo – miz Du)
*Republik Maschito (15 a viz Gwengolo - 5 a viz Here 1943)
*Republik Montefiorino (17 a viz Even – 1añ a viz Eost)
*Republik Ossola (10 a viz Gwengolo – 23 a viz Here)
*Republik Pigna (18 a viz Gwengolo 1944 - 8 a viz Here 1944)
*Republik Torriglia (26 Even – 27 a viz Du)
*Republik traoñienn Ceno (10 Even – 11 a viz Gouhere)
*Republik traoñiennoù Enza ha Parma (Even-Gouhere)
*Republik traoñiennoù Maira ha Varaita (Even– 21 a viz Eost)
*Republik traoñienn Taro (15 a viz Even - 24 a viz Gouhere)
*Republik traoñienn Lanzo (25 a viz Even – Gwengolo)
*Republik traoñienn Sesia (11 a viz Even – 10 a viz Gouhere)
*Republik Varzi (19/24 a viz Gwengolo – 29 a viz Du)

## Notennoù ha daveennoù
TNT

**TNT** pe **T.N.T.** a c'halle ober dave da :

* ''T.N.T.'', un albom hard rock embannet gant ar strollad aostralian AC/DC e 1976
* ''T.N.T.'', ur ganaouenn a gaver war ar memes pladenn
* an TNT (*Télévision Numérique Terrestre*), anv ar Skinwel niverel douarel e Bro-C'hall
* an trinitrotoluen, un danvez-tarzh implijet e armoù 'zo
Italia Faskour

**Italia Faskour** (italianeg: *Italia Fascista*) zo un droienn implijet gant an istorourien evit ober anv eus Rouantelezh Italia pa oa renet gant gouarnamant ar Strollad Broadel Faskour etre 1922 ha 1943 ha gant Benito Mussolini evel kentañ ministr ha diktatour. Ar Faskourien italian o devoa savet un hollveliouriezh ha flastret an tu enep, ha war ar memes tro o devoa roet lañs da vodernadur an ekonomiezh, distro an talvoudegezhioù sokial hengounel ha tostaet e oant d'an Iliz katolik roman.
Hard rock

An **hard rock** (e brezhoneg *"rock kalet"*) zo un doare rock ganet er bloavezhioù 1960 ha 1970 er Stadoù-Unanet hag er Rouantelezh-Unanet. Merket eo gant implij mouezhioù tagus, gitaroù tredan peurvec'het, hag elfennoù ar blues evel ar skeulenn bentatonek. Strolladoù 'zo a ra gant klavieroù ivez.

## Strolladoù nes
* Black Sabbath
* Led Zeppelin
* Deep Purple
* Aerosmith
* Kiss
* Blue Öyster Cult
* Rainbow
* Thin Lizzy
* AC/DC
* Scorpions
* The Who
* Van Halen
* Whitesnake
Don't Stop Me Now

***Don't stop me now*** zo ur ganaouenn gant ar strollad saoz Queen bet embannet en albom *Jazz* e 1978, hag embannet evel single e miz Genver 1979.

Savet eo ar ganaouenn gant Freddie Mercury o seniñ piano, Roger o seniñ tempourez ha gitar-boud gant John Deacon. Brian May a ra ur solo gitar nemetken peogwir ne blije ket ar ganaouenn dezhañ.

Freddie Mercury en deus savet ar ganaouenn, a zo swing gant ul lusk leun a startijenn ha meulodius-tre. Mesket eo al luskoù, sioul eo an digoradur, hag a-daol-trumm e krog evit gwir ar ganaouenn. Muzuliet eo bet e un doare soutil perzh ar binvioù ambrougiñ ha hini ar strollad, ha krouet ez eus bet e-giz-se ur meskaj bourrus.
Trinitrotoluen

An **trinitrotoluen**, anvet ivez **TNT**, C6H2(NO2)3CH3 e formulenn, zo un danvez-tarzh bet kavet e 1863 gant ar c'himiour alaman Julius Wilbrand (1839-1906).

Implijet e voe da gentañ evel pigmant melen, ha tregont vloaz war-lerc'h hepken e voe diskoachet e c'halloud-tarzhañ. Lakaet e voe neuze en armoù evel torpilhennoù ha greunadennoù.
## Aloubadeg Ukraina gant Rusia e 2022
Abaoe ma oa bet kroget gant aloubadeg Ukraina gant Rusia e 2022 eo deuet war-wel ne oa ket mui produet a-walc'h TNT en Europa kement hag er Stadoù-Unanet. A-feur m'eo padet ar brezel eo deuet da vezañ diaesoc'h-diaesañ kaout TNT. E 2025, an uzin nemeti en Europa o produiñ TNT a zo hini Nitro-Chem e Bydgoszcz, e Polonia.

## Daveennoù
Abourzhaj (tagadenn)

**Abourzhaj**  a vez graet eus un doare argadenn ha kadoniezh implijet war dachenn ar brezel war vor evit tagañ dre zirak pe a-gostez ul lestr enebour ha dilestrañ soudarded war vourzh al lestr-se. Pal un abourzhaj eo aloubiñ ha beuziñ ar vartoloded enebour war vourzh al lestr evit pakañ pe distrujañ anezhañ.  An  abourzhaj a veze sevenet gant martoloded da gentañ hag a veze graet dreist-holl gant emgannoù dorn-ha-dorn, al listi-brezel brasoc'h a oa pourvezet gant unvezioù standart gourdonet ha dafaret-mat hag evel-se e oa bet krouet korfadoù ar fuzuilherien-vor hag unvezioù an nerzhioù ispisial. O c'hefridioù a oa kement tagañ ha talañ ouzh an abourzhajoù gant listri all. Abourzhañ ha stourm a-dost a oa doareoù evit echuiñ un emgann war vor abaoe an henamzer, betek an Amzerioù modern pa oa deuet ar c'hanolierezh-mor ponner da vezañ abeg pennañ an trec'hioù pe ar c'holloù war vor.
## Notennoù ha daveennoù
Regia Marina

Ar **Regia Marina**, berraet en **RM** (brezhoneg: **Morlu Roueel**) a oa morlu Rouantelezh Italia eus 1861 betek 1946. E 1946, gant ganedigezh ar Republik Italian (*Repubblica Italiana*), ar Morlu Roueel a oa bet o kemm anv evit dont da vezañ *[[Marina Militare]]*.
## Orin

Ar Morlu Roueel a oa bet savet d'ar 17 a viz Meurzh 1861 goude embannadur savidigezh Rouantelezh Italia. Memes mod evevel ma oa ar rouantelezh ur c'hemmesk stadoù eus al Ledenez italian, e oa evit arme-vor Italia. Al listri a oa reoù ar Stadoù kendeuzet er rouantelezh, memes ma oa darn anezho o vezañ reoù morluioù rouantelezhioù Sardigna ha Naplez. Ar morlu nevez-savet a oa dafaret gant listri niverus, reoù dre lien ha reoù dre aezhenn. Ouzhpenn-se e oa bet oc'h adkemer hengounioù mor kozh an izili, dreist-holl re Sardigna ha Naplez. Eus un tu all e oa kalzig tuioù fall. Da gentañ holl e oa ur gudenn vras liammet ouzh al liesseurted hag ar mank a genstur en aozadur. Ar Regia Marina a oa ur sammad dafar, doareoù d'ober, kadoniezhoù disheñvel. Ouzhpenn-se e oa chikan etre ofiserien 'zo dre ma oant stag c'hoazh ouzh ar morluioù kozh. Hollad ar c'hudennoù drastu-se a oa gwashaet c'hoazh dre ma oa skolioù milourel disheñvel evit stummañ an danvez ofiserien e Genoa ha Naplez. Memes pa oa bet savet ur skol unvaniñ anvet Accademia Navale di Livorno e Livorno e 1881, ne oa ket bet talet da vat ouzh an dizurzh hag an droukrañs.

## Notennoù ha daveennoù
Bazooka

Ur **bazooka** (amprest digant ar saozneg) zo ur banner-roketennoù (rocket-propelled-grenade pe RPG) implijet a-vras gant an United States Army, dreist-holl e-kerzh an Eil Brezel-bed. Lesanvet ivez **stovepipe**, ar Bazooka a oa bet eus ar c'hentañ remziad armoù eneptankoù doare rokedenn luskek implijet gant an droadegiezh en emgannoù. Oc'h implijout ul lusk solud propergol evit tennañ, reiñ a rae an tu gant ar penn da gaout un doare tarzhadenn uhel eneptank (HEAT)  ha da vezañ tennet war karbedoù hobregonet, kreñvlec'hioù mindrailherezioù, ha bunkerioù pelloc'h evit na vije bet tu d'ober gant bannadur greunadennoù pe minoù. 

Ar ger *bazooka* a zo bet ul lesanv d'ar stumm **M1** eus an arm hag d'ar re diazezet warnañ, peogwir e lakae da soñjal er benveg sonerezh anvet *[[Bazooka (benveg sonerezh)|bazooka]]*, krouet ha brudet er bloavezhioù 1930 gant ar fentigellour stadunanat Bob Burns.