open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Skritur tamilek

Un abugida eo ar **skritur tamilek** diorroet, evel an darn vrasañ eus an doareoù-skrivañ implijet en India diwar ar skritur bramek (*brahmi*) ha tost-tre o stumm hag o mont-en-dro d'an devanagari. 

Ur yezh dravidek eo a tamileg ha daoust ha ma vez implijet gantañ ur skritur kar d'an devanagari diorroet er penn-kentañ evit skrivañ yezhoù indez-europek evel ar sañskriteg ez eo ar yezh disheñvel-tre diouzh an eil re-se. 

En abugida tamilek ez eus he 12 vogalenn ha 18 kensonenn. O kontañ an arouez ispisial anvet *aaytha ezutthu* ez eus 247 lizherenn diazez ha kevrennek en holl.

Isrannet e vez ar vogalennoù e tri rumm:
:* ar re **verr** (5)
:* ar re **hir** (5),
:* div **[[diftongenn]]**.

Isrannet e vez ar c'hensonennoù e tri rumm gant 6 kensonenn e pep hini anezhe:
:* **vallinam** - "kalet"
:* **mellinam** - "blot" pe friet
:* **idayinam** - "etre-daou"

N'eus er skritur tamilek na liziherenn gevrenneg ebet na kensonennoù mouzhiet ha c'hwezhet (kv. devanagari). 

## An abugida tamilek
### Kensonennoù diazez

Graet e vez ivez lizherennoù "korf" (*mei*) eus ar c'hensonennoù.

### Kensonennoù evit treuzskrivañ yezhoù all

Bez' eus eus ivez un nebeud lizherennoù ispisial anvet "grantha" implijet evit treuzskrivañ gerioù o tont eus ar sañskriteg dreist-holl, hag eus ar saozneg a-wechoù ivez.

### Ar vogalennoù

Great e vez ivez "lizherenn an ene" pe "ar vuhez" (*uyir*) eus ar vogalennoù. E pep lizherenn ez eus ur gensonenn hag ur vogalenn dre ma'z eus un abuged eus ar skritur tamilek. Pep lizherenn a-seurt-se a vez graet ul "lizherenn vev" (*uyirmei*) anezhi, da lâret eo gant ur c'horf kensonennel hag un ene vogalennel.

#### Ar vogalennoù distag

#### Ar vogalennoù stag

Amañ diskwelet gant ar gensonenn "k".

## Gwelet ivez:
* Devanagari
* Abugida
* Skritur malayalamek

## Liammoù diavaez:
* ''Omniglot''. Lec'hienn diwar-benn an doareoù-skrivañ (e saozneg)
Skritur kmerek

N'eo ket ar **skritur kmerek** (អក្ខរក្រមខេមរភាសា: âkkhârâkrôm khémâraqphéasa) ul lizherenneg met un abugida evel an holl doareoù-skrivañ diorroet war padrom an devanagari. Implijet e vez evit skrivañ ar c'hmereg. An testennoù koshañ bet kavet skrivet gant ar skritur khmererek a oa bet savet e 611 a-raok Jezuz.

Ne ra ar skritur khmerek diforc'h ebet etre lizherennoù bras (lizherennoù pennañ) ha lizherennoù bihan. Ouzhpenn-se e vez skrivet peurliseañ hep troc'h ebet etre ar gerioù. An troc'h a dalvez da diskwel emañ achu ur frazenn.

Er skritur khmerek n'eus ket a-walc'h a lizherennoù vogalennel, nag a bell, evit skrivañ holl pep vogalenn ar c'hmereg. Evit diskoulmañ ar gudenn-mañ e vez isrannet al lizherennoù kensonennel diazez e daou rummad, gant pep rummad ur vogalenn disheñvel. Sinoù ispisial a vez implijet evit chench vogalenn ul lizherenn bennaket e vogalenn ar rummad all. 

Implijet e vez vogalennoù stag da diswkel pesuert vogalenn a ranker distagañ gant pep lizherenn silabennek diazez gant bep ur gensonenn digemm. 

A-hend-all e vez implijet ar vogalennoù distag pa ranker skrivañ silabennoù enne ur vogalenn hep kensonenn ebet.

## Stiloù

Bez ez eus meur a stil disheñvel hervez an implij ma vez graet oute: 'Âksâr chriĕng', 'Âksâr chhôr', 'Âksâr mul' implijet alies a-walc'h evit titloù pe c'hoazh evit testennoù relijiel, 'Âksâr khôm'.

## Ar c'hensonennoù
Bez ez eus 33 kensonenn er khmereg evel m'emañ komzet hiziv, ha neuze ne vez ket implijet ken div lizherenn silebannek diazez. 

Evit sevel lizherennoù kevrennek, da lâret eo enne div gensonenn renk-ouzh-renk hep vogalenn ebet kenetreze, e vez skrivet an eil lizherenn kensonennel bihanoc'h evit an hini gentañ ha dindani ('cheung âksâr' (ជើង&#8203;អ័ក្សរ).

Setu amañ roll ar lizherennoù silabennek diazez oc'h ober dave d'ur gensonenn mui ur vogalenn diazez. E gris emañ merket an div lizherenn re reer ket gante ken. 

Un nebeud lizherennoù ispisial ez eus bet krouet ouzhpenn evit skrivañ gerioù o tont eus yezhoù all (dreist-holl ar galleg hag an taieg) enne sonioù na vezont ket kavet er c'hmereg:

## Ar vogalennoù stag
Bez ez eus 23 vogalenn distag *sr&#259;k niss&#259;y* (ស្រៈនិស្ស័យ) pe *sr&#259;k phsâm* (ស្រៈផ្សំ) er skritur khmerek. 

Irannet e vez ar vogalennoù dres evel ar c'hensonennoù e daou rumm: rumm "a" ha rumm "o".

## Ar vogalennoù distag
Pa vez ret skrivañ ur silabenn enni ur vogalenn nemetken, da lâret eo hep ma vefe ur gensonenn ouzh he fenn, e vez implijet ar vogalennoù distag *sr&#259;k penhtu&#335;* (ស្រៈពេញតួ):

## Sinoù all

## Ar sifroù
Setu ar sifroù khmerek. Implijet e vez ral a wech ivez ar sifroù arabek.

## Gwelet ivez:
* Abugida
* Devanagari
* Skritur taiek
* Kmereg

## Liammoù diavaez:
*''Omniglot''. Lec'hienn diwar-benn an doareoù-skrivañ(e saozneg)
Skritur sinhalek

N'eo ket ar **skritur sinhalek** ul lizherenneg met un abugida evel an holl doareoù-skrivañ implijet en India diorroet war patrom an devanagari. Met disheñvel-tre eo deuet stumm al lizherennoù da vezañ.

## Lizherennoù ar skritur sinhalek

### Misra

Sinhala-misra-consonants.png|Kensonennoù
Sinhala-misra-vowels.png|Vogalennoù


### Suddha

Sinhala-suddha-consonants.png|Kensonennoù
Sinhala-suddha-vowels.png|Vogalennoù


## Gwelet ivez:
* Abugida
* Devanagari

## Liammoù diavaez:
''Omniglot.''. Lec'hienn diwar-benn an doareoù-skrivañ (e saozneg)
Katoligiezh

Ar **Gatoligiezh**, pe relijion gatolik, a zo ur rann eus ar Gristeniezh roet da welet gant an Iliz katolik ha savadurioù anezhi. He dogmoù hag he fennsturiennoù a zo diazezet war An Testamant Kozh hag An Testamant Nevez. O vezañ ma 'z eo ar Gatoligiezh ur relijion gristen e vez diazezet war buhez ha kelennadurezh Jezuz-Krist. Un iliz eukaristik an hini eo ha krediñ a ra hec'h izili e bezañs Jezuz-Krist e Sakramant an Aoter. Diwar kelennadurezh Tadoù an Iliz hag ar senedoù-Iliz evel hini Trento (1545-1563), hini Vatikan I (1870) pe hini Vatikan II (1962-1965) e vez sturiet an Iliz-se. Evit ar Gatoliked, ar Skritur Santel hag an Hengoun a vez red kelenn ha kehelañ anezho.

Perzh pouezusañ an Iliz Katolik a vez anaoudegezh vat graet da aotrouniezh ar Pab, an aotrou 'n Eskob a Rom, warlerc'hiad Sant Per. Bodet e vez er Gatoligiezh Iliz Katolik ar C'hornog hervez al liderezh latin hag ilizoù katolik ar Reter.

Diouzh ar sifroù roet gant Rom hag embannet bep bloaz er *Britannica Book of the Year*, bez e vefe 1 131 milion a dud badezet en Iliz katolik. En o mesk, ouzhpenn 600 milion a dud en Amerika ha 275 milion en Europa. Er re-se ziwezhañ e vez kontet an 10 milion bennak a dud a zo katolik hervez liderezh ar Reter.

Da gentañ ne oa kaoz nemet eus kristeniezh, met adalek marevezh ar brotestantiezh, er XVIvet kantved e komzer eus katoliked, ha n'eo ket eus kristenien hepken. Evel ma weler mat e-barzh ar C'hredo, an Iliz a zo katolik evit tud an Ortodoksiezh, ivez.

Un diforc'h a vez red ober etre ar Gatoligiezh hag an Iliz Katolik. Ar ger-mañ a denn d'ar savadurioù ha d'an dud.

## Anvidigezhioù

Ar ger « katoligiezh » a zeu eus ar ger henc'hresianek καθολικός / katholikós, a dalvez "hollek" pe "hollvedel", da lavarout eo hollvedelezh kemenn ar C'hrist.

Ilizoù ar milved kentañ a rae ortodoksel ha katolik diouto abalamour ma vezent oc'h heuliañ pizh ar "C'hredennoù Reizh" (*doxa ortho*) hag o sentiñ pizh ouzh hollvedelezh kemenn Jezuz-Krist, pere a veze bodet er savadur nemetañ, Iliz kristen ar C'hornog hag ar Reter. Hervez ar gatoliked, ar ger "katolik" a sinifi meur a dra hag a glot an eil ouzh egile : "hollvedel", "bout unanet er C'hrist" ha "doujañ ar feiz reizh ha klok a venn an Aotrou Doue".

War a hañval, ar wezh kentañ ar ger-se da vezañ implijet a oa tro-dro d'ar bloavezh 112 gant Ignas Antioch en e "Lizher d'ar Smirniotiz".

Sened-iliz kentañ Konstantinopl (381) a implij ar ger evit sevel ar C'hredo : « Krediñ a reomp en Iliz santel, katolik hag abostolig ».

Er yezh voutin e vez anv eus ar "Relijion gatolik", hogen, e gwirionez e vefe ret komz kentoc'h eus ar gredenn gatolik, a zo resisoc'h, rak eus ar relijion gristen eo ez eus anv e gwirionez.

## Gwelet ivez
* Katoligiezh e Breizh
Doue

Lakaet e vez gant Mab-den dindan anv "Doue" ur boud hollvedel ha peurbadel, ha fiziet ennañ perzhioù-mat ar peurvadelezh speredel (karantez, justis, gwirionez, gouiziegezh).

Kefridi Doue zo, er gevredigezh denel, displegañ krouidigezh ar bed hag orin Mab-den. Dre hanterouriezh un Diouganer e tispleg Doue reolennoù a ranker sentiñ oute evit mont gant e hent hag anavezout an eurvad, er bed-mañ pe en ur bed all, goude ar marv. Dre ar feiz hag ar sentiñ dreist-holl e c'hell Mab-den anavezout bezañs Doue, da lavaret eo en ur vezañ kreder en ur relijion. 

N'eo ket gant ar poell eta e tegemer Doue, un emzalc'h a laka tud nann-relijiel da vezañ Dizoue pe agnotisk ha soñjal ez eus kaoz aze eus mojennoù toull ha treuzwiskamant an tadelezh, evit derc'hel ar gevredigezh evel m'eo bet atav.

Ar ger **Doue** a zo ur ger a vez implijet pa vez anv a relijion hepken. Sell ouzh ar pennadoù war ar relijionoù. 
Evit rein ur ster dezhañ e ranker mont war dachenn ar brederouriezh.

Hervez ar brederourien eo Doue "Tisavour an Hollved" (termenadur roet gant ar frañmasonerezh), "ar C'heflusker kentan" (Tomaz Akwino), "an hini a ro e urzh d'ar bed", da lavaret eo an *urzhiataer* (ster kozh), an *Horolajer meur* (Voltaire).

## Doue ar Bibl
Hervez ar Bibl eo bet krouet ar bed hag an den kentañ gant Doue.
Doue zo unan, er c'hontrol d'ar relijionoù pagan a anavez meur a zoue, ha daoust d'an Testamant Nevez a embann ez eus tri ferson e doue. Doue zo eienenn ar vuhez. Divarvel eo, rak n'eus na deroù na diwezh dezhaén. Emañ e pep lec'h, ha n'eo ket en e demploù nag en e ilizoù hepken. Santel eo, da lavarout eo peurvat, ha kemenn a ra d'an dud kemer perzh en e beurvad.


File:Hand of god and holyspirit Dafni monastery.jpg|Dorn Doue ha Spered Santel (Manati Dafni, Aten)
File:Abraham und Isaak.JPG|Aberzh Izaag hag Abraham en iliz Akdamar (Turkia), dindan dorn Doue
File:Creation-Luther-Bible-1534.jpg|*Ar C'hrouiñ* gant Lucas Cranach, tennet eus troidigezh ar Bibl gant Martin Luther e 1534


## Doue e Yuzevegezh
Ar relijion yuzev, pe yuzeviezh, a zeul Doue anvet YHWH, Adonai a-wechoù

## Doue an Islam
* ar relijion islamek, pe islam, a azeul Allah.


File:AndalusQuran.JPG|Koran, levr santel an Islam
File:Zarih of Al-Askari Shrine - May 2017 01.jpg|Doue en ur *mazār*, lec'h-bez ur sant (Al-Askari, Irak) : kaligrafiezh


## Gwelout ivez
* Doueelezh
* Agnostikouriezh
* Dizoueegezh
* Doueoniezh
Boudaegezh

Dindan ar ger **Boudaegezh** (Pali बौद्ध धर्म *Buddha Dhamma, Buddha Dharma e sanskriteg*) ez eus anv peurliesañ eus relijion, hogen ur gelennadurezh ez eo a c'hell chom e par ar brederouriezh hepken. 
Diazezet eo en Azia ar Su hag ar Reter dreist-holl. En India eo e voe krouet er  kantved kent Jezuz-Krist gant Siddhartha Gautama, lesanvet ar Bouda, da lavaret eo "an Hini Sklêrijennet" (*Bouddha* e sañskriteg).
Diazezet eo war an "Tri Bravig" : ar Bouda (diazezer ar Voudaegezh), an Dharma (kelennadurezh Bouda) hag ar Sagha (kumuniezh ar venec'h voudaat)

Daoust m'emañ an niver brasañ a feizidi en Azia e kaver Boudaiz e pep lec'h er bed bremañ. Depantout a ra an niver a feizidi a gaver er bed eus an doare da dermeniñ ar fed da heuliañ ar voudaegezh. Emañ ar jedadennoù izelañ etre 350 ha 500 milion a dud er bed.

Daou skourr pennañ zo er Voudaegezh : an Theravada ("Skol ar re henañ") hag ar Mahayana ("Ar c'harbed bras"). Stank eo diskibled an Theravada e Sri Lanka hag en Azia ar Gevred. Diskibled ar Mahayana a gaver dre-holl en Azia ar Reter ha heuliañ a reont hengounioù disheñvel evel Douar Glan, ar zen, ar voudaegezh nichiren, ar voudaegezh tibetan, ar Chingon, an Tiantai (Tendai) hag ar Shinnyo-en. Hervez lod ar Vajrayana, ur seurt boudaegezh a gaver e Tibet ha Mongolia, zo anavezet evel un trede skourr, e-skoaz re all a soñj dezhe ez eo ur skourr eus ar Mahayana.

Lakaet e vez kemm etre ar skolioù boudaegezh hervez ar sell disheñvel o deus diwar-benn an naoutur resis eus an hent a gas d'an dieubadur, ar pouez hag ar roll er c'hanon eus kelennadurezhioù ha testennoù zo, ha dreist-holl diouzh o boazioù. Kelennadurezh pennañ ar Pratītyasamutpāda eo ar gelennadurezh nemeti zo boutin d'an holl voudaiz eus an Theravada betek an Dzogchen ha d'ar skolioù zo aet da get. Diazez hengoun ha pleustrerezh ar voudaegezh eo an Tri bravig: ar Bouda, an Dharma (ar gelennadurezh), hag ar Sangha (ar gumuniezh). "Repuiñ en Tri Bravig" zo un disklêriadenn hag ur bromesa da vezañ boudaad hag a laka kemm etre ar voudaiz hag ar re n'int ket, hervez an hengoun. Pennaennoù all eus ar voudaegezh zo ivez heuliañ pennsturiennoù buhezegezh, harpañ kumuniezh ar venec'h, dilezel ar vuhez ordin ha dont da vezañ manac'h, diorren emskiant ha prederiañ, gwellaat e furnez hag e boell, studiañ an testennoù sakr, seveniñ oberoù deoliezh, lidoù, hag en hengoun ar Mahayana, pediñ boudaed ha bodhisattvaed.

## Kronologiezh

## Gwelet ivez
* Boudaegezh e Breizh

## Notennoù
Skritur telougouek

Un abugida eo ar **skritur telougouek** diorroet, evel an darn vrasañ eus an doareoù-skrivañ implijet en India diwar ar skritur bramek (*brahmi*) ha tost-tre o stumm hag o mont-en-dro d'an devanagari. 

Ur yezh dravidek eo a telougoueg ha daoust ha ma vez implijet gantañ ur skritur kar d'an devanagari diorroet er penn-kentañ evit skrivañ yezhoù indez-europek evel ar sañskriteg ez eo ar yezh disheñvel-tre diouzh an eil re-se. 

## Al lizherennoù

## Ar vogalennoù

Setu stumm distag ar vogalennoù:

## Ar c'hensonennoù

E telougoueg pa vez staget ur vogalenn stag ouzh ul lizherenn silabenneg diazez e chench alies stumm honnezh. Amañ e vez diskwelet stumm pep vogalenn distag hep kensonenn ebet neuze:

Setu stumm silabennek diazez al lizherennoù all::

## Ar sifroù

Setu penaos e vez skrivet ar sifroù:

## Gwelet ivez:
* Abugida
* Skritur tamilek

## Liammoù diavaez:
''Omniglot.'' Lec'hienn diwar-benn an doareoù-skrivañ (e saozneg)
Skritur burmek

N'eo ket ar **skritur burmek** ul lizherenneg, un abugida eo evel an holl zoareoù-skrivañ diorroet war batrom an devanagari. Implijet e vez evit skrivañ ar burmeg dreist-holl.
Burmese-Pali Manuscript. Wellcome L0026547.jpg|Tri stumm eus ar skrid burmek.
## Al lizherennoù
### Vogalennoù
;Vogalennoù distag
Pa vez ret skrivañ ur vogalenn hep kensonenn ebet dirazi e vez implijet ar stummoù distag-mañ :

;Vogalennoù stag
Pep lizherenn diazez a ra dave d'ur silabenn enni ar vogalenn diazez "a". Evit kemmañ ar vogalenn diazez-se e vez implijet sinoù arbennik anvet "vogalennoù stag". 

Implijet e vez vogalennoù distag disheñvel ivez hervez ma vez berr pe hir ar vogalenn ha ganti un donenn izel pe uhel.

Setu al lizherenn “k” (က) gant ar vogalennoù stag a, i, u, e, e, o, o :

## Kensonennoù
*33 c'hensonenn zo er skritur burmek .

## Sifroù

## Liammoù diavaez:
* 
* 

## Gwelet ivez
* Abugida
Skritur laoek

N'eo ket ar **skritur laoek** ul lizherenneg : un abugida eo, evel an holl zoareoù-skrivañ diorroet diwar patrom an devanagari. Implijet e vez evit skrivañ al laoeg (**ພາສາລາວ**) dreist-holl.

Savet e voe ar skritur laoek war diorroadur ar skritur skritur taiek er .

Ne ra ar skritur taiek diforc'h ebet etre pennlizherennoù ha lizherennoù bihan. Ouzhpenn da se e vez skrivet peurliesañ hep troc'h ebet etre ar gerioù : un troc'h a dalvez da diskwel emañ echu ur frazenn.

C'hwec'h tonenn zo d'al laoeg, a vez graet dave outo dre rumm ar gensonnen (gwelit skritur taiek) ha sinoù ispisial.

## Abugida
### Vogalennoù
Vogalennoù stag a vez implijet evit diswkel ar vogalennoù. Implijet e vez skouer al lizherenn silabennek diazez [kǝ] ກ en daolenn amañ da-heul.

### Kensonennoù
Setu stumm silabennek diazez al lizherennoù kensonennel.

### ifroù
Setu penaos e vez skrivet ar sifroù.

## Liammoù diavaez
*  

## Gwelet ivez
* Skritur taiek
* Abugida
* Devanagari
Skritur vaiek

Ur silabenneg eo ar **skritur vaiek** bet ijinet ha diorroet gant Duala Bukele, vaiad anezhañ, er bloavezhioù 1820 evit skrivañ ar vaieg, ur yezh vandeek (familh nigerek-kongoek) komzet e Liberia.

War gresk ez eas an niver a dud a deskas ober gant ar silabenneg a-hed an  hag e 1962 e voe unvanet ar silabenneg gant Skol-Veur Liberia.

Daoust ha ma krogas da vezañ implijet nebeutoc'h-nebeutañ en , abalamour d'an urzhiataerezhioù emañ oc'h adkreskiñ adarre hag e 2003 e voe embannet ur bibl oc'h implijout ar silabenneg vaiek.

## Gwelet ivez:
* Silabenneg
* Skritur tsalagiek

## Liammoù diavaez:
''Omniglot''. Lec'hienn diwar-benn an doareoù-skrivañ (e soazneg)

Pellgargañ lizherennoù evit mann evit gallout gwelet ar silabenneg vaieg war skramm hoc'h urzhiataer
Skritur tibetek

N'eo ket ar **skritur tibetek** ul lizherenneg, un abugida eo evel an holl zoareoù-skrivañ krouet diwar skouer doareoù-skrivañ yezhoù India gant Thonmi Sambhota e-kreiz ar  hervez ar mojennoù.

Implijet e vez evit skrivañ an tibeteg hag ivez an dzongkha.

Daou stil pennañ a vez implijet dre vras : ar **skritur u-can** (Dbu-can), skrivet pe moullet gant ul linenn a-us al lizherennoù evel en devanagari hag ar **skritur u-mey** (Dbu-med), "dibenn".

Luziet a-walc'h eo doare-skrivañ an tibeteg e-keñver distagadur ar yezh, rak er skritur e vez graet dave da kengerioù na vezont ket distaget. Abalamour da se e vez gwelet alies a-walc'h doareoù disheñvel evit skrivañ an tibeteg gant al lizherennoù latin : un treuzlizherennadur rik a diskwel pep lizherenn er skritur tibetek ha mut e vefe pe get, d.s. "dbu-med" ; hag un treuskrivadur a diskwel penaos e vez distaget pep ger hep ober van d'an doare ma vez skrivet hervez reolennoù ar skritur tibetek, d.s. "u-mey".

Dre ma'z eo ar skritur tibetek un abugida anezhañ e talvez pep lizherenn diazez d'ur silabenn enni ur gensonenn digemm hag ur vogalenn diazez ("a") a c'hell bezañ kemmet dre ouzhpennañ skrapoù a bep seurt anvet **vogalennoù stag**. 

Lizherennoù kevrennek a vez implijet ivez evit skrivañ meur a vogalenn an eil war-lerc'h eben hep vogalenn ebet kenetreze.

Ouzhpenn-se e vez lakaet ur pik (*tseg*) etre pep silabenn. Dre ma'z eo unsilabenneg darn vrasañ gerioù an tibeteg e talvez kement-mañ hogozig da lakaat ur pik etre pep ger.

= Ar c'hensonennoù =

Setu an 30 lizherenn kensonennel diazez: 

## Kensonennoù ispisial
Implijet e vez un nebeud lizherennoù ispisial dre dreiñ lizherennoù all evit skrivañ kensonennoù tro-gil o tont eus ar sañskriteg: 

Troet e vez "ta", "tha", "da", "na", "sha" > ཊ ṭa (Ta), ཋ ṭha (Tha), ཌ ḍa (Da), ཎ ṇa (Na), and ཥ ṣa.

= Ar vogalennoù =
Setu penaos e vez implijet ar vogalennoù stag : 

## Liammoù diavaez:
* ''Omniglot''. Lec'hienn diwar-benn an doareoù-skrivañ (e saozneg)
* Pellgargañ lizherennoù tibetek evit mann 
* Penaos skrivañ e tibeteg

## Gwelet ivez:
Abugida
Tibeteg
Devanagari
Bro

Graet e vez **bro** eus un dachenn douar gant un "ene" dezhi, pe un "hevelebiezh", pe bevennoù resis d'an nebeutañ. Meur a ster a zo eta d'ar ger-se :
* Ar c'horn-douar e-lec'h ma'z eo ganet an den, komz a reer eus *e vro c'henidik*,
* Ur rannvro, e-giz ar Vro-Vigoudenn, e Bro-Gerne,
* Ur vroad, e-giz Breizh pe Bro-Skos,
* Ur stad dizalc'h,
* Ur vro velestradurel evel ar vro 'Voynet'.
Neolitik

**Neolitik** pe **Nevezoadvezh ar Maen** a vez graet eus mare diwezhañ ar Ragistor, a-raok penn-kentañ rik an Istor, a grog gant an Henamzer, pe Oadvezh an Arem.

Diaes eo lakaat harzoù resis d'ar prantad-mañ. Peurvuiañ e vez lavaret ez echu etre ar bloaz 8000 a-raok Jezuz-Krist hag ar bloaz 3000 a-raok Jezuz-Krist.

Ne vern al lec'hioù ar c'hemmoù a oa bet bliv ha don, setu perak e vez lod istorourien o komz eus ur « reveulzi neolitik ». Emled an neolitik a zo bet unan pazenn ha pazenn, gant deiziadoù disheñvel hervez al lec'hioù. 

E Breizh e kaver skouerioù a-bouez-bras diwar-benn Nevezoadvezh ar Maen, rak paot eo an dilerc'hioù bet lezet gant tud ar mare-se :

* peulvanoù pe mein-hir, e Karnag da skouer ;
* taolioù-maen pe liac'hvenoù ;
* karnioù, evel hini Barnenez, e Plouezoc'h, tost da Vontroulez, a c'hell bezañ bet savet war-dro 5000 a-raok J.K.

D'ar poent ma krogas an dud da zilezel ar c'hutuilh, ar pesketa hag ar chase evit labourat an douar eo ez eas buan ar c'hemmoù da-heul e dibenn Oadvezh ar Maen.

Nebeut goude kavadenn al labour-douar eo e voe ijinet an doareoù kentañ da skrivañ. Neuze ez echu da vat amzervezh Nevezoadvezh ar Maen, ha hini ar Ragistor da-heul. Neze eo e krog amzervezh ar Hensevenadurezhioù ha pergen re an Henamzer, tro-dro d'ar Mor Kreizdouarel, war-dro 3000 a-raok Jezuz-Krist.

## Daveoù ha notennoù
Henegipt

**Henegipt** zo anezhi ur sevenadurezh kozh e biz kevandir Afrika, bodet a-hed ar stêr Nil, en ur vro anvet Egipt hiriv. 
Eus ar bloazioù 3000 kent JK betek 332 kent JK e padas sevenadurezh Henegipt.

## Sevenadurezh an Nil
Soliet e oa berzh ar sevenadurezh-mañ war ar stêr Nil, a zegase ul lec'hid strujus bep bloaz war barkeier he zraoñienn, a-drugarez d'an dourgreskoù.

## Kevredigezh Henegipt
Daou brantad a gaver en istor Henegipt : hini an Rouantelezhioù (betek 2000 a-raok J.-K.) ha hini ar Faraoned (etre 2000 ha 332 a-raok J.-K.).

Hanter Den-Hanter Doue e oa ar Faraon. Abalamour da se eo e voe savet ar piramidennoù ken brudet. Abalamour da se ivez e oa diharz e c'halloud, ha kriz alies. 

Dizingal-tre eo urzhaz ar Stad henegiptad : dindan ar faraon edo ar vizir, a oa ur seurt maodiern kentañ, ha dindanañ ur bern amaezhidi : ar skribed.
Rannet eo an dud e tri rummad diforc'h mat :
* an noblañs, karget da c'houarn ha da lakaat an urzh hag ar surentez da ren ;
* ar gloer, karget d'ober war-dro an doueoù, da virout ha da zonaat ar skiantoù ;
* an dud vunut, a ranke labourat dindan o mistri hag a veve anezho dre baeañ tailhoù. 

Israelidi a oa un darn eus ar boblañs-se, a zivroas da ziazezañ Israel.

## Douaroniezh
* *Sellout ouzh ar pennad* Douaroniezh Henegipt.
Hebreed

An **Hebreed** zo ur bobl semitek| eus ar Reter Nesañ.

Ar pep heverkañ en istor an Hebreed eo al levr meur a zo bet skrivet a rummad da rummad da gontañ istor o fobl hag o darempredoù gant doue Abraham ; ar Bibl eo al levr-se, diwar ar gresianeg τὰ βιβλία *tà biblía* "al levrioù". Bibl ar yuzevien (pe an Hebreed), anvet "תנ״ך" (Tanac'h) en hebraeg, eo an Testamant Kozh evit ar Gristenien.
Hervez al levr-se ez eas Abraham kuit eus Hur (en Irak bremañ) da vont da Genaan.
Abraham eo an den kentañ, hervez an Testamant Kozh, hag a zistaolas al liesdoueegezh : krediñ a reas en un doue unan. Sellet e vez evel diazezer an undoueegezh hag evel hendad ar yuzevien, ar gristenien hag ar vuzulmaned.

Izaag, mab Abraham, en devoe daou vab : Esau, hendad an Arabed, ha Jakob, lesanvet "Israel", hendad an Hebreed.

Daouzek mab en devoe Jakob, a yeas d'ober "daouzek meuriad Israel".

Divroañ a reas mibien Jakob da Egipt abalamour d'un naonegezh vras a oa deuet war ar vro. Liesaat a rejont a rummad da rummad betek bezañ "pobl Israel".
Moizez, ur profed hervez an Hebreed hag ar gristenien, a gemeras penn an Hebreed d'o lakaat da zistreiñ da Genaan.

Diazezañ a reas an Hebreed ur rouantelezh e Kenaan, gant ar roue Salomon a savas Templ Bras Jeruzalem, hag e vab David, a vez lakaet war e gont un darn vras eus Levr ar Salmoù. 

Un istor trubuilhet-bras eo hini an Hebreed. Alies o deus ranket divroañ :
*da Egipt da heul naonegezh ;
*da Genaan da dec'hout diouzh gwaskerezh Egiptiz ;
*da Vabilon evel sklaved ar Bersed (diskar kentañ an Templ) ;
*da heul eil diskar gant ar Romaned e 70 goude Jezuz-Krist ;
*da heul pogromoù a veze sevenet a-enep dezho er broioù ma oant divroet ;
*gant ar "shoah" e-pad an Eil Brezel-bed.

Neuze e voe addiazezet ganto o broad e Kenaan goude an Eil Brezel-bed : Stad Israel eo.

## Notennoù
Skritur goudjaratek

N'eo ket ar **skritur goudjuratek** ul lizherenneg met un abugida evel an holl doareoù-skrivañ diorroet war padrom an devanagari. Implijet e vez evit skrivañ ar goudjarateg dreist-holl.

Heñvel-tre e stumm lizherennoù ar skritur goudjaratek ouzh re an devanagari dre vras o kuitaat al linenn a-us. Disheñvel eo stumm un nebeud lizherennoù avat, evel an "l" hag an "j". Disheñvel eo stumm ar sifroù ivez. 

## Al lizherennoù

## Ar vogalennoù

Er gujarateg ez eus 14 vogalenn en holl. Pa vez ret skrivañ ur vogalenn hep kensonenn ebet dirazi e vez implijet ar stummoù distag-mañ:

## Ar c'hensonennoù

Er goudjarateg ez eus 34 kensonenn en holl. Pep lizherenn diazez a ra dave d'ur silabenn enni ar vogalenn diazez [ǝ]. Evit chench ar vogalenn diazez-se e vez implijet sinoù ispisial anvet vogalennoù stag. Implijet e vez skouer al lizherenn silabennek diazez [kǝ] ક en taolenn-mañ da heul:

Setu stumm silabennek diazez al lizherennoù all::

Setu, da skouer, penaos e vez skrivet ar ger "gudjaraatii" (*goujarateg*): ગુજરાતી.

## Ar sifroù

Setu penaos e vez skrivet ar sifroù:

## Gwelet ivez:
* Abugida
* Devanagari

## Liammoù diavaez:

* ''Omniglot''. Lec'hienn diwar-benn an doareoù-skrivañ(e saozneg)
Skritur tsalagiek

Ur silabenneg eo ar **skritur tsalagiek** bet ijinet e 1819 ha diorroet gant Sequoyah (ᏍᏏᏉᏯ *Ssiquoya* hervez e sinadur, ᏎᏉᏯ *Se-quo-ya* alies bremañ ; "George Gist" ha "George Guess" gant ar saoznegerion) evit skrivañ e yezh, ar tsalagieg, yezh an Amerindianed Cherokee, ur yezh irokwoyek komzet e Norzh Karolina hag Oklahoma.

War gresk ez eas an niver a dud a zeskas ober gant ar silabenneg a-hed an , hag 90% eus an dud a ouie lenn ha skrivañ o yezh e 1830 a-drugarez d'ar silabenneg-se.

Strivet e vez hiziv da resteurel ar skritur hag ivez da vountañ war Tsalagiz da addeskiñ o yezh hag a zo bet o vont war ziskar a-hed an .

En ur silabenneg, pep lizherenn a ra dave d'ur silabenn. Ur silabenneg rik eo homañ rak n'eo ket heñvelstumm al lizherennoù heñnvelson o kregiñ gant an hevelep vogalenn. Lizherennoù zo a zo gwall heñvel ouzh re al lizherenneg latin, met distaget e vezont en ur mod all.
* **Notenn :** en treuzskrivadur e vez implijet al lizherenn  evit ober dave d'ur vogalenn greiz dre fri.

## Gwelet ivez:
* Tsalagieg (*tcherokeeg*)
* Silabenneg
* Skritur vaiek

## Liammoù diavaez:
*''Omniglot''. Lec'hienn diwar-benn an doareoù-skrivañ (e saozneg)
*[Pellgargañ lizherennoù evit mann evit gallout gwelet ar silabenneg vaieg war skramm hoc'h urzhiataer
*Lizherennoù all
Lizherenneg

Ul **lizherenneg** a zo anezhi un doare-skrivañ diazezet war un niver bihan pe vihanoc'h a arouezioù a reer lizherennoù eus anezhe hag a dalvez pep hini anezhe d'ober dave d'ur fonem (pe *soniad*) en ur yezh bennaket, da lâret eo kement hag ar c'hensonennoù hag ar vogalennoù.

Cheñch a ra ar yezhoù a-hed an amzer avat, buanoc'h peurliesañ evit ma vez cheñchet an doare d'o skrivañ ha neuze meur a wech e vez kavet lizherennoù gante reolennoù skrivañ luziet a-walc'h evel hini ar saozneg pe hini ar galleg e-lec'h ma ne glot ket al lizherennoù gant bep a fonem.

Evit digresk pe nullañ an diforc'hoù etre ar fonemoù hag ar sistem aroueziañ gant al lizherennoù e c'hoarvez ma tud e karg a ginnig ma vo kemmet darn an lizherenneg, da lavaret eo adkempenn an doare-skrivañ. Divizet e vez etre arbennigourien ar yezh pa 'z eus ur riez evit lakaat an divizoù da vezañ ul lezenn ret evit an deskadurezh hag ar gwask. Evit ur yezh distad evel ar brezhoneg adkempennoù an doare-skrivañ (hag al lizherenneg asamblez) a zo bet kinniget ha degemeret gant ar skrivagnerien vrezhonek. Ar c'hemm brasañ a zo bet hini al lizherenneg kinniget gant Yann-Frañsez ar Gonideg p'en deus dilezet al lizherenneg gallek a oa hini an Tad Juluan Maner. Dilezet eo bet gantañ al lizherennoù *c* ha *qu* evit ober gant k en o flas, da skouer.

## Lizherenneg ar [[moullerezh|voullerezh]]
Dre astenn e vez graet al lizherenneg eus ar voest vras ha plad enni meur a gombodig e vez implijet gant ar voullerien pa vez prientet ar moulladur, lizherenn dre lizherenn : rouez-tre eo hiziv. Sellet ouzh ar voullerezh plom.

## Gwelet ivez:
* abugida
* abjad
* adkempenn an doare-skrivañ
* doare-skrivañ
* moullerezh plom
* silabenneg
* skritur silabennek
* lizherenneg ar brezhoneg

## Liammoù diavaez:
* ''Omniglot.'' Lec'hienn diwar-benn an doareoù-skrivañ. Lizherennegoù (e saozneg)
Lizherenneg kirillek

Al **lizherenneg kirillek** (ruseg : кириллица *kirillika* ; ukraineg : кирилиця *kirilitsya* ; belaruseg : кірыліца *kirylika* ; serbeg : Ћирилица *Ćirilica* ; bulgareg : Кирилица *Kirilitsa*) zo ul lizherenneg implijet evit skrivañ ar pemp yezh slavek pennañ, ha meur a yezh all e familhoù-yezh liesseurt komzet en ez-Unaniezh Soviedel, en Azia hag en Europa ar Reter.

## Istor
N'eo ket gwall sklaer orin resis al lizherenneg kirillek : evit lod istorourien e vije bet krouet war-eeun gant "ebestel ar Slaved", sant Kýrillos (826-869) hag e vreur sant Methódios (815-885) ; evit lod all e vije bet diorroet diwar ar skritur glagolitek ; dre vras avat ez eus bet diskwelet ez eo faos seurt kredennoù. Sur-mat e teu al lizherenneg diwar diazezoù al lizherenneg c'hlagolitek dre labour sant Kýrillos warni.

## Lizherenneg ar ruseg
Setu penaos e vez implijet evit skrivañ ar ruseg.

## Stummoù dornskrivet
Disheñvel a-walc'h diouzh o stumm moullet e vez a-wechoù an doare da zornskrivañ al lizherennoù, a zo tostoc'h d'ar stummoù stouet.
**Alc'hwez :** Linenn 1 = moullet e stil plaen ; linenn 2 = moullet e stil *italika* ; linenn 3 = dornskrivet en *italika*.

*E serbeg hag e makedoneg ez eo disheñvel stil *italika* al lizherennoù bihan б, г, д, п ha т, tostoc'h a-wechoù d'an doare ma vezont skrivet gant an dorn kentoc'h eget d'ar stil moullet.

## Gwelet ivez
* Lizherenneg
* Doare-skrivañ

## Liammoù diavaez
*  Pajenn al lizherenneg war Omniglot (lennet d'an 31/07/2025)
*  Treuzskrivadurioù al lizherenneg kirillek (taolenn-geñveriañ), Russki-mat (lennet d'an 31/07/2025)

## Notennoù
Roll ar yezhoù ar muiañ komzet er bed

**Roll ar yezhoù ar muiañ komzet er bed**, renket dre milionoù an dud a gomz ar yezh merket hag hi o yezh-vamm

## Jedadurioù ar World Almanac (2005)
Ar World Almanac 2005 a ziskouez ar roll-mañ :
# Sinaeg (mandarin) 1,75 miliard
# Saozneg 514 milion	 
# Hindeg 496 milion	
# Spagnoleg 425 milion
# Rusianeg 275 milion	 
# Arabeg 256 milion	
# Galleg 250 milion 
# Bengaleg 215 milion	 
# Portugaleg 194 milion	 
# Malayeg-Indonezeg 176 milion

## Jedadurioù ar CIA World Factbook (2000)
Ar CIA World Factbook a ziskouez tregantadoù diwar poblañs ar bed dasparzhet e pep yezh evel yezh-vamm evit ar bloaz 2000 ; jediñ e rae ar CIA e oa 6,081 miliard a dud e 2000. https://web.archive.org/web/20050831073656/http://www.umsl.edu/services/govdocs/wofact2000/geos/xx.html).
# Sinaeg mandarinek 14,37% (874 milion)
# Hindeg 6,02% (366 milion)
# Saozneg 5,61% (341 milion)
# Spagnoleg 5,59% (339 milion)
# Banglaeg 3,4% (207 milion)
# Galleg 3% (180 milion)
# Portugaleg 2,75% (167 milion)
# Rusianeg 2,63% (160 milion)
# Japaneg 2,06% (125 milion)
# Alamaneg 1,64% (100 milion)
# Koreeg 1,28% (78 milion)
*Mammenn* : CIA - The World Factbook -- World

## Jedadurioù war al lec'hienn Ethnologue (1999)
An daolenn a ziskouez roll 100 yezh hag a zo bet dispaket war al lec'hienn *Ethnologue* e 1999. Sellet ouzh :
https://web.archive.org/web/19990429232804/http://www.sil.org/ethnologue/top100.html 
Un toullad jedadurioù a oa evit bloavezhioù kent 1999. Bewech eo bet meneget ma'z eus un diforc'h etre an daolenn-mañ ha sifroù *Ethnologue*.

Er roll orin e oa bet kontet komzerien ar serbeg-kroateg gant 21 milion a dud. N'eus ket mui a serbeg-kroateg sañset.

----
*Mammenn: * Ethnologue

## Liammoù diavaez
* CIA - The World Factbook -- World

## Notennoù
Reter

Unan eus ar pevar avel eo ar **reter** pe **[[sav-heol]]**. En tu enep d'ar C'hornôg emañ hag a-skouer d'an norzh ha d'ar su.
An anv **sav-heol** a glot gant tu enep ar c'huzh-heol. 

Dre reolenn, kostez dehou ur gartenn o skeudenniñ lod pe lod eus an Douar a zo hini ar Reter. Er c'hontrol, kostez kleiz ur gartenn steredennoù (kartenn an neñv) a zo hini ar Reter. 

Pa implijer un nadoz-vor evit ar verdeadurezh, e vez ret kemer un azimuth a 090°.
 
Sevel a ra an heol kostez ar Reter e poent ar gedez ha diouzh an dra-se e c'heller kompren ma tro an Douar war e ahel en ur vont war-zu ar Reter. Setu an abeg evit lañs listri egorel war-zu ar Reter ha dre-se e vez espernet an energiezh (nebeut a delta-v). 

Pa'z aer war-zu ar Reter hep ehan e heulier ur c'helc'h ledred hag eo hini a weler e C'heheder an hini hirañ. 
 


"**Ar Reter**" a vez implijet evit broioù ar Reter, da lavarout eo Europa ar Reter, met ivez evit ar broioù a zo e Reter Europa, da lavarout eo Azia a-bezh. A-wechoù ne dalvez nemet evit ar Reter-nesañ (sell ouzh ar ger *Orient* koulz e galleg hag e saozneg).

 
----
Abostol

Er Gristeniezh ez eo an daouzek **abostol** (liester : *ebestel*) (eus an henc'hresianeg απόστολος, *apostolos* "kannad", "misioner") daouzek den a voe dibabet gant Jezuz-Krist a-douez e ziskibled da brezeg an aviel d'an dud en-dro dezho, d'ar Yuzevien da gentañ ha d'an dud all goude, war-lerc'h marv ar C'hrist.

En Aviel Mazhev (III, 13-19) e kaver roll an ebestel a zivizas mont da-heul Jezuz-Krist ha bezañ testoù eus e gelennadurezh goude e varv.

## An daouzek abostol
* Andrev, breur Pêr
* Bertelame 
* Fulup
* Jakez, mab Zebede, anvet Jakez an Henañ, 
* Jakez, mab Alfe, anvet Jakez ar Yaouer, kenderv da Jezuz 
* Matiaz
* Mazhe, ar publikan 
* Natanael, roet e anv gant Yann an Avielour ha kontet da vezañ Bertelame
* Pêr a oa anvet Simon da gentañ. Lesanvet e oa bet "Kefaz" gant Jezuz. 
* Simon ar C'hananead pe Simon ar Zelot 
* Tomaz an Diskredik, anvet ivez Didim (Gevell) 
* Yann, mab Zebede 
* Yud, anvet ivez Tadde 
* Judaz Iskariot. 

Hervez Mazhe e roas Jezuz-Krist an anv arameek *Boanerges* ("Mibien ar C'hurun") da Jakez mab Zebede ha d'e vreur Yann.

Gant an impalaer roman Kustentin Iañ e voe urzhiet e vije kaset archedoù an daouzek abostol da Gergustentin. Lakaet e voent e-kreiz Iliz an Ebestel-Santel, ma c'houlennas Kustentin bezañ beziet e 337.
Arkitektouriezh c'hotek

Ijinet eo bet an **arkitektouriezh c'hotek** en Enez-Frañs e-kreiz an XIIvet kantved. En Europa e teuas da vezañ ar stil pennañ betek kreiz ar XVIvet kantved p'en devoa graet berzh an arkitektouriezh klasel dindan levezon an Azginivelezh italian. Implijet eo bet da gentañ-holl evit kement savadur relijiel bras ha bihan, iliz, chapel, abati, manati, prioldi, met ivez evit sevel savadurioù lik evel sezioù ar galloudoù (palezioù, tiez-kêr) hag etrepaouezioù. Meizet eo bet koulz evel un hollad a deknikoù hag ur preder. Diouzh-se e c'heller sellet ouzh an arkitektouriezh c'hotek evel unan eus brasañ pennvadoù ar Grennamzer. Addizoloet e voe an arkitektouriezh-se en XIXvet kantved hag e voe savet meur a savadur er bed a-bezh diwar ar skouerioù kozh : an arkitektouriezh nevezgotek pe ar stil nevezgotek a vez graet eus ar pleustradoù-se. 

## Meiz
Ar meizadoù pennañ a gaver en Europa e mare ar stil gotek a oa eus un tu an unvezh gant an urzh hag eus un tu all abegoù ha youl Doue.
 
### Un arouezelezh kreñv

Peurvuiañ, an arkitektouriezh romanek a oa implijet evit savadurioù ma veve enno ur gumuniezh venec'h a vourre an uvelded hag an arvesterezh hag er c'hontrol e veze savet ar savadurioù gotek evit krouiñ lec'hioù foran. Skeudennadur Jeruzalem an Neñvoù eo an iliz-veur c'hotek, ur galv da bignat koulz hag ur benveg evit lakaat splann braster Doue ha galloud e Iliz war un dro. 
Skeudennadur Keoded Doue o tegemer ar feizidi eo ivez. Met evit aroueziñ Rouantelezh Doue gant an arouelezh doueel hag gant e tres kemplezh hervez reolennoù ar skolbrederouriezh : rannoù hag isrann ar savadur a zo dasparzhet en un doare unvan.
Gant doueoniezh ar gouloù eo levezonet an arkitektouriezh c'hotek, evit gwir gant doueoniezh Tadoù an Iliz zo evel sant Aogustin a wele dindan ar gouloù eztaoladur an doueelezh. Ken gwir eo ma n'eo ket deuet an teknikoù nevez eus un emdroad voutin, met eus klask ar gouloù hag en deus broudet an arkitektourien da ijinañ anezho. 

### Ul levr graet e maen

Un oberenn bolitikel eo ivez p'eo bet roet al lañs gant un eskob hag an arc'hant gant an noblañs hag ar pennoù uhel. Ur benveg evit klask brud ha diwar-se eo bet ouzhpenn re un nebeud esaeoù evit uhelaat ar bolzioù (kouezh bolzioù iliz-veur Beauvais e 1284). Setu perak e weler a-bell an tour (pe an tourioù). An delwennoù hag ar skeudennoù a ziskouez elfennoù an Aviel ha talvoudegezhioù speredel an Iliz. Un oberenn a bedagogiezh eo ivez seul vui ma vez savet an iliz evit un niver bras a dud.
Pemoc'h

Ar **pemoc'h**, **pennmoc'h** pe **porc'hell**, a zo ur bronneg doñvaet (*Sus scrofa domesticus*). Savet e vez **perc'hell** (anv lies), pe **moc'h** (anv-stroll), gant an dud evit kaout kig dreist-holl. 

## Al loen

## Kig
Gant ar c'hig-moc'h e vez graet kilhevardon.
Implijet e vez ivez al lard d'ober bloneg, hag ar blev d'ober barroù-livañ, ar c'hroc'hen d'ober lêr.

Gwechall e c'hoarie ar vugale diwar ar maez gant ar c'hwezigell d'ober evel ur volotenn.

## Arouez
Arouez al loustoni eo ar moc'h hiriv an deiz.
Bez int bet ivez arouez ar furnez gant ar Gelted kozh. 

## Anvioù
* Ar **[[gwiz|wiz]]** eo ar barez.* Perc'helliñ* a ra 
* An *hoc'h*, pe an *tourc'h*, eo ar par.

## Gerioù arall
* Ur *moc'haer* a vez graet ivez eus ar *[[paotr]]-moc'h*.
* Ur *moc'her* avat zo un den a blij dezhañ *moc'hañ* an traoù, pe al labour, da lavarout eo ober labour n'eus forzh penaos.
* Un hoc'hken, kroc'hen un hoc'h. 

## Levrioù
* Blin Henri, *Pour élever des porcs*, Paris, Ed. Montsouris, 1945
* Lequertier Roger, *Traité pratique de l'élevage de porc*, Paris, Ed Garnier Frères,1943
* Dechambre P., *Le porc*, Paris, Charles Amat, 1924
* Négrerie Marcel, *Le porc*, Paris, J.B. Baillière, 1966
* Moureaux Alex., *Traité de porciculture*, Gembloux, Ed. J. Duculot, 1944
* Gavinet R., *Comment gagner davantage d'argent avec vos porcs*, Sainte-Livrade, Laboratoires Castagné, Audevard et Cie, 1953
* Espouy Fernand, *La truie et ses gorets*, Paris, Flammarion, 1956
* Leroy A., *Le porc*, Paris, Hachette, 1937
* Verroust Jacques, Pastoureau Michel, Buren Raymond, *Le Cochon. Histoire, symbolisme et cuisine* Ed. Sang de la Terre, 1987
* Wavreille José, Pilette F., Feller D., Bauraind C., Laitat M. et Bartiaux-Thill N. (2004). *Le porc de pein air en Wallonie. De la naissance à la production d'une viande de qualité* Ministère de la Région wallonne, DGA, Les Livrets de l'Agriculture n°9, pp52.
* Pierre Ballouhey, "Rêves de cochons", Paris, Ed. L'Arganier, 2006
Azia

**Azia** eo al lodenn kreiz ha reter eus kevandir Eurazia hag Azia eo Eurazia a-bezh war-bouez ledenez Europa. Koulskoude, e-keñver ar c'heologiezh hag an douaroniezh, n'eo ket Azia ur c'hevandir nag un iskevandir. En Azia e kaver war-dro 60% eus poblañs ar bed.

Diaes eo kavout harzoù resis, dreist-holl etre Europa hag Azia :
* Etre Azia hag Afrika : Kanol Suez hag ar Mor Ruz
* Etre Azia hag Europa :
A-hed strizh-mor an Dardanelled, mor Marmara, strizh-mor ar Bosfor, a-dreuz ar Mor Du, a-hed aridennadoù ar C'haokaz hervez lod tud, er wantenn Kouma-Manych hervez lod all, a-dreuz ar Mor Kaspia, a-hed ar stêr Oural hervez lod, a-hed ar stêr Emba hag ar menezioù Oural hervez lod all hag enezeg Zemlya-Nevez.
 
E-keñver ar rannoù politikel e lakaer en Azia Eurazia war-bouez Rusia, met an inizi nes a gaver er Meurvor Indez hag er Meurvor Habask a vez lakaet da heul.
 

## Gerdarzh
Dont a ra ar ger eus ar gresianeg kozh Ασία (*Asia*) dre al Latin, gwelet evit ar wech kentañ e testennoù Herodotos o taveiñ da Azia Vihanañ pe diwar-benn ar Brezelioù persat, o taveiñ d'an Impalaeriezh pers e-tal Bro-C'hres hag Egipt. Meneget eo bet gant Homeros un tiern o ren meur a geoded ha kevredet gant Troaz, Asios e anv, mab da Hirtacos.

## Rannoù

Ken bras eo Azia ma vez rannet alies e meur a rannvedig. Sed amañ an doare a zo degemeret gant Aozadur ar Broadoù Unanet:
Janig Stephens

**Janig Stephens** a zo ur yezhoniourez vreizhat. Tregeriadez ha brezhonegerez a-vihanik eo. Ul lodenn vras deus he buhez he deus kaset e Kembre, nepell diouzh Kerdiz, lec'h m'he doa desavet he bugale e brezhoneg. Bremañ eo-hi distroet da Vreizh da chom. 

C'hoariet he deus e-barzh film berr Madeleine Guillo-Leal *Disoñjal* (2022)*.*

## Levrlennadur

Stephens, J. 1999. 'Aspects du bilinguisme précoce en Bretagne et au Pays de Galles', e-barzh *Klask 5 ; Le bilinguisme précoce en Bretagne, pays celtiques et Europe atlantique*p. 35

Stephens, J. 1993. 'The Syntax of Noun Phrases in Breton', e-barzh *Journal of Celtic Linguistics*, 129-150.

Stephens, J. 1992. 'Structure du groupe nominal en breton', e-barzh *Presses Universitaires de Vincennes* 21.

Stephens, J. 1990. 'Non-finite Clauses in Breton', e-barzh *Celtic Linguistics*, Martin, Fife and Poppe, Amsterdam, John Benjamins.

Borsley, R.D. ha J. Stephens. 1989. 'Agreement and the Positions of Subjects in Breton', e-barzh *Natural Language and Linguistic Theory 7*, 407-428. 

Stephens, J. 1983. 'Talvoudegezh ``o* hag ``en ur', e-barzh *Hor Yezh* 152, 23-31. 

Stephens, J. 1982. *Word Order in Breton*, tezenn (diembann), Skol-Veur London.

== Filmoù ==
Madeleine Guillo-Leal. 2022. Disoñjal. film berr produet gant Abordage Films hag All In One Production.

== Atersadennoù ==
* Jouitteau, Mélanie. 2020. Janig Bodiou-Stephens, an avanturourez trankil. *Pobl Vreizh'', 4 p. texte.
Gregory Stump

**Gregory Stump** zo ur yezhoniour stadunanat, troet gant ar brezhoneg.

## Levrlennadur
*Stump, G. T. 1989. 'Further Remarks on Breton Agreement', e-barzh *Natural Language and Linguistic Theory 7*, 429-471.
*Stump, G. T. 1989. 'Agreement *versus* Incorporation in Breton', e-barzh *Natural Language and Linguistic Theory 2*, 289-348.
Lenora Timm

**Lenora Timm** a oa ur gelennerez war ar yezhoniezh stadunanat e Skol-Veur Kalifornia (e kreizenn Davis) hag he deus studiet ar brezhoneg hag ar yezhoù keltiek. 

## Levrlennadur

*Moal, Stefan. 2017. 'E koun Lenora Timm', *Al Liamm* 421, p.59-64
*Timm, L. 1994. 'The limits of code-switching constraints, with some evidence from Breton/French switching', *In* : *Journal of Celtic Linguistics* 3, Cardiff: University of Wales Press, 95-134.
*Timm, L. 1991. 'The Discourse Pragmatics of NP-initial Sentences in Breton' *In* : *Studies in Brythonic word order*, J. Fife and E. Poppe (eds.), Amsterdam: John Benjamins, 275-310.
*Timm, L. 1990. 'Some observations on the syntax of the Breton verbal noun' *In* : *Celtic Linguistics*, M. Ball hag al. (eds.), Amsterdam: John Benjamins, 189-208.
*Timm, L. 1989. 'Word order in 20th century Breton' *In* : *Natural Language and Linguistics 7*, 361-378.
*Timm, L. 1989. 'The Problem of a VP in a VSO Language: Evidence from Breton', e-barzh *General Linguistics*, Binghamton, NY: Pennsylvania State University Press.
*Timm, L. 1987. 'The verb morphology of Carhaisien Breton' *In* : *Zeitschrift für celtische Philologie* 42, Tübingen: Niemeyer, 242-292.
*Timm, L. 1987. 'Cleft Structures in Breton', e-barzh *Word* 38:2, New York: International Linguistic Association, 127-142.
*Timm, L. 1985. 'Breton Mutations: Literary vs. Vernacular Usages' *In* : *Word* 35, New York: International Linguistic Association, 95-107.
*Timm, L. 1984. 'The segmental phonology of Carhaisien Breton' *In* : *Zeitschrift für celtische Philologie* 40, Tübingen: Niemeyer, 118-192.
*Timm, L. 1980. 'Bilingualism, Diglossia and Language Shift in Brittany', *In* : *International Journal of the Sociology of Language* 25, 29-41.

## Traoù all
* Lec'hienn Internet e saozneg
Jean-Pierre Ledunois

**Jean-Pierre Ledunois** zo ur yezhoniour hag ur c'hlasker.

## Levrlennadur

J. P. Ledunois. *La Préposition Conjuguée en breton*, tezenn, Skol-Veur Roazhon, Atelier National de Reproduction des Thèses.
2002
Jon Ortiz de Urbina

**Jon Ortiz de Urbina** zo ur yezhoniour euskarek.

Labourat a ra dreist-holl war an euskareg, met bet en deus skrivet diwar-benn ar brezhoneg ivez.

## Levrlennadur
* Ortiz de Urbina, Jon 1994, 'Verb-initial patterns in Basque and Breton', e-barzh *Lingua* 94:2-3, Amsterdam : North Holland, 125-154.

## Liamm diavaez
* Lec'hienn internet skoll-veur Deustu
Johannes Heinecke

**Johannes Heinecke** zo ur yezhoniour alaman en deus labouret e skol-veur Heidelberg hag e ti France Télécom e Lannuon.

## Levrlennadur
*Heinecke, J. 1999. *Temporal Deixis in [[kembraeg|Welsh]] and [[brezhoneg|Breton]]*, tezenn, Anglistische Forschungen 272, Heidelberg: Winter.

## Traoù all
* Lec'hienn Internet en alamaneg, kembraeg, saozneg ha galleg, gant pennadoù da bellgargañ
Robert D. Borsley

**Robert Borsley**, ganet e 1949 e Coventry e Bro-Saoz, a zo ur yezhoniour. Kelennet en deus e meur a skol-veur, e Bro-Saoz, Kembre, Iwerzhon ha Pologn. Skrivet en deus pennadoù a-zivout ar brezhoneg, ar c'hembraeg, ar saozneg hag ar poloneg.

## Oberennoù skrivet
* Robert D.Borsley ha Kathol, *Breton as a V2 language*, e-barzh *Linguistics* 38, 665-710, 2000;
* Robert D.Borsley, M.L. Rivero ha J. Stephens, *Long head movement in Breton*, e *The Syntax of the Celtic languages: a comparative perspective*, Borsley ha Roberts (eds.), Cambridge University Press, 53-74, 1996;
* Robert D.Borsley ha J. Stephens, *Agreement and the position of Subjects in [[brezhoneg|Breton]]*, e *Natural Language and Linguistic Theory* 7, 407-427, 1989;
* Robert D. Borsley hag Anne Abeillé, *La syntaxe des corrélatives comparatives en anglais et en français*; 
* Robert D. Borsley, *In defense of coordinate structures*, Linguistic Analysis 24, 3-4, p. 218-246 , 1994; 
* Robert D. Borsley, *Relative Clauses and the Theory of Phrase Structure*, Linguistic Inquiry, 28, p. 629-647, 1997; 
* Robert D. Borsley, *An approach to English comparative correlatives*, in S. Muller (ed.), *Proceedings hpsg Conference*, csli on-line publications, 2004; 
* Robert D. Borsley, *Against ConjP*, Lingua 115, p. 461-482, 2005;
* Robert D. Borsley, *Les coordinations relèvent-elles de la syntaxe X-barre ?*, Langages 160, La syntaxe de la coordination, p. 25-41, 2005.

## Liammoù diavaez
*Pajenn bersonel Bob Borsley
Hervé Abalain

**Hervé Abalain** (1934-2014) zo bet kelenner saozneg e Skol-veur Breizh-Izel, e Brest. Skolveuriad war ar saozneg, ha gantañ un dezenn doktorelezh a-berzh ar Stad, arbennigour e oa war ar c'hudennoù yezh ha sevenadur er broioù keltiek. Ezel e oa eus Kreizenn an Enklaskoù Breizhek ha Keltiek (Brest).

### Oberennoù
* *Destin des langues celtiques*, Ophrys, 1989, adembannet e 2002
* *Histoire du Pays de Galles*, Jean-Paul Gisserot, 1992
* *Histoire de la [[Brezhoneg|langue bretonne]]*, Jean-Paul Gisserot, 1995.2000.
* *Histoire des langues celtiques*, Jean-Paul Gisserot, 1998
* *Les noms de lieux bretons*, Jean-Paul Gisserot, 2000
* *Les noms de famille bretons*,Jean-Paul Gisserot, 2vet embannadur 2000
* *Le Pays de Galles, identité, modernité*, Armeline, Crozon, 2000
* *Les Celtes*, Armeline, Crozon, 2001.
* *Pleins feux sur la langue bretonne*, Coop Breizh, 2004
* *Le français et les langues historiques de la France*, Jean-Paul Gisserot, 2007
* *Les Mannois et l'île de Man*, en dastumad "Peuples en Péril", levrenn 5, Kraozon, Armeline, 2010. ISBN 978-2-910878-42-9
* *Dictons, maximes et proverbes bretons.* Jean-Paul Gisserot.

## Levrlennadur
*Abalain, Hervé. Buhez Santez Helena : istor un drajedienn, in *[[Klask (kelaouenn)|Klask]]*, levrenn 8. Skol-Veur Roazhon, 2003.
Prederouriezh

## Petra eo ar brederouriezh?

Ne c'heller ket kompren ar **brederouriezh** (pe : ar *filozofiezh*) evel ar c'hoant gouzout, a zo unan eus techoù kreñv an Den, rak broudet e vez ar vugale gantañ ha hep mar e veze renet an Australopithecus gantañ ivez pa'z ae er-maez eus e annez.
En Henc'hres e kaver orin prederouriezh ar C'hornôg rak gant ar ger *Philosophia* (*Philo*- = "kar-"; *sophia* = "furnez") e rae an Henc'hresianed.

Hervez Nicola Abbagnano '1901-1990) en em ziskouez termen ar brederouriezh evel un anv roet d'ur seurt enklask ha n'eus ket anezhi, emezañ, e barzhoniezh Homeros hag Hesiodos.
Pythagoras en em ginnige evel ur sofegour (eus *sophia*) hag Herodotos, pa zanevellas un diviz etre Kresus ha Solonos a implijas an termen en e ster gerdarzhel *gweladenniñ meur a vro en ur brederouriañ*.
Thoukidides a zegasas deomp komzoù Perikles : *Ni, [[Aten]]idi, plijet omp gant ar [[kened|gened]] hep poan ha gant ar prederiata hep aon*. Ne oa ket ar brederouriezh ur c'helenn c'hoazh. Skrivañ a reas Kikero e oa bet Pythagoras an hini kentañ oc'h implij ar ger pa lavare : *Er vuhez e c'hoarvez evel er C'hoarioù en [[Olimpia]] pa zeu marc'hadourien evit kenwerzhañ, c'hoarierien evit ar c'henstrivadegoù hag reoù all dre guriusted hag e rae prederourien anezho.* 
Heraklitos Efesos a lavare e tlefe ar *philosophoi* bezañ enklaskerien vat war meur a dra. Un seurt enklask e oa ar brederouriezh en he deroù. Platon a selle ouzh kelennoù, evel ouzh ar ventoniezh, ar sonerezh hag all, evel kammedoù kentañ war hent ar brederouriezh.

= Istor ar brederouriezh =
*Sellout ouzh ar pennad* Istor ar brederouriezh

= Prederouriezh ar C'hornôg =
*Sellout ouzh ar pennad* Prederouriezh ar C'hornôg

= Prederouriezh ar Reter =
*Sellout ouzh ar pennad* Prederouriezh ar Reter

## Notennoù