open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
11 × 60 mm R

An **11 × 60 mm R**, anvet ivez **11,5 × 60 mm R** (gant ar CIP), **11 mm Mauser** ha **.43 Mauser**, zo ur gartouchenn enni poultr du, ijinet gant Paul Mauser evit ar fuzuilh Modell 1871, hag implijet gant an arme impalaerel alaman adalek 1871.

Ar gartouchenn vetalek gentañ implijet gant ar soudarded alaman e oa. He douilhez laton a veze savet e daou damm da gentañ : ar strad en un tu, hag ar peurrest en tu all. Adalek kreiz ar bloavezhioù 1870 e voe produet en un tamm.

Servijout a reas e holl adstummoù ar fuzuilh Mauser M1871, en he stumm M1871/84, hag e fuzuilhoù adkambret, evel ar Werder M1869 bavarian, hag e fuzuilhoù Chassepot gall seziset goude brezel 1870-1871. Dont a reas da vezañ diamzeriet gant donedigezh ar poultr divoged er bloavezhioù 1880, a redie implij boledoù bihanoc'h o c'halibr. Ar munision 8 × 57 mm Mauser a gemeras he flas adalek 1888 en arme alaman, asambles gant ar fuzuilh Gewehr 88.

## Liammoù diavaez
*  Taolenn ar munision war lec'hienn ar CIP

## Daveennoù
Rosalind Franklin

**Rosalind Franklin** a oa ur skiantourez saoz. Ganti eo bet tennet ar poltred kentañ hag a roas an tu d gompren patrom ar volekulenn TDN. He ferzh kreiz en dizoloadenn-mañ zo bet izelaet e-pad pell ha n'eo ket bet roet ar priz Nobel dezhi. Difraktadur ar skinoù X a oa bet implijet ganti evit tennañ ar poltriji. Darempredoù start a oa etre hi hag he c'heneil Maurice Wilkins, ha ne ziskoueze ket aes dezhañ he labourioù. Daoust da se, e 1951, hemañ a ziskouezas ar poltriji-se, an hini 51 dreist-holl, da James Watson. E 1953, James Watson ha Francis Crick a embannas er gelaouenn *[[Nature]]* "Dizoloadenn Struktur Helis doubl an TDN" hep menegiñ anv Rosalind Franklin.   

Marvet e oa e 1958 gant ur c'hrign-bev, diwar ar skinoù a implije moarvat. E 1962 e oa bet roet ar priz Nobel medisinerezh da Watson, Crick ha Wilkins. E-pad e brezegenn, Wilkins a drugarekaas anezhi evit he skoazell en dizoloadenn.
Bujar Hoxha

**Bujar Hoxha** a zo bet ganet e  1930 en Albania. Ur c'hoarier echedoù albanat eo.

## Kevezadegoù
## [[Kampionad albanat an echedoù]]
Trec'h e voe e 1951 hag e 1952 (rampo gant Ylvi Pustina).

## Balkaniad echedoù
C'hoari a reas ouzh an eil tablezenn er skipailh albanat e 1946 er 1 Kampionad Balkaniat e Beograd (Yougoslavia) (+0, =0, -3).
## Tournamant takadel 1954
Diwezhañ e voe e Mariánské Lázně ha Praha e mizioù Mae hag Even, 2/19, rampo e voe gant Gideon Ståhlberg, Eigil Pedersen, Victor Ciocâltea hag Ilmari Solin.
## [[Olimpiadoù echedoù]]
C'hoari a reas ouzh an eil tablezenn er skipailh albanat e mizioù Here ha Du 1960 er 14 Olimpiad e Leipzig (RDA) (+3, =8, -5).
## Notennoù

## Liammoù diavaez
* E c'hoari e Chess Games
* E c'hoari e 365 Chess
MI6

Ar **Secret Intelligence Service** (berraet en **SIS**), brudet evel an **MI6** (Spierezh milourel, Kevrenn 6) eo servij spierezh estren ar Rouantelezh-Unanet. Karget eo dreist-holl da zastum hag analizañ titouroù diwar-benn tud eus broioù estren da reiñ harp d'ar gevredidi Five Eyes. SIS zo unan eus an ajañsoù titouriñ breizhveuriat ha rener SIS (lesanvet "C") zo war-eeun dindan urzhioù Ministr an aferioù estren.

Savet e voe an aozadur e 1909 evel skourr diavaez ar **Secret Service Bureau** ha kresket e oa kalz e-kerzh ar Brezel-bed kentañ ; kemmet e oa bet an anv evit an hini a hiziv e-tro 1920.. An anv "MI6" zo deuet diwar un implij e-kerzh an Eil Brezel-bed, pa oa brudet an SIS gant anvioù lies. Implijet e vez hiziv-an-deiz c'hoazh.

## Notennoù ha davennoù
Bered Mingorrubio

**Bered Mingorrubio** pe **bered ar Pardo** a zo ur vered e distrig Fuencarral-El Pardo e Madrid, kêr-benn Spagn. E norzh ar gêr emañ, e-kichen lenn ar Pardo. Digoret eo abaoe 1962 ha meret eo gant kumun Madrid.

## Tud douaret
Bezioù tud liammet ouzh ar frankoouriezh zo, ha hini Francisco Franco e-unan aboae ar 24 a viz Here 2019. Menegomp ivez bez e wreg Carmen Polo ha bezioù Luis Carrero Blanco ha Carlos Arias Navarro, prezidanted ar gouarnamant da vare ar *Caudillo*. 

Eno emañ ivez bez an diktatour dominikan Rafael Trujillo (1891-1961), hag hini e vab Ramfis Trujillo (1929-1969), jeneral. Teir gwech e voe douaret Rafael Trujillo : er Republik Dominikan e 1961, e Bered Père-Lachaise e Pariz e 1964, hag a-benn ar fin e bered Mingorrubio e 1971.

## Treuzkas relegoù Franco
Embannet e voe gant ar gouarnamant spagnol d'ar 21 a viz Here 2019 e vefe dizouaret korf Franco e *Valle de los Caídos* ha kaset betek bered ar Pardo d'ar 24 a viz Here. D'an deiz-se e voe tennet arched Franco eus e vozoleon, douget gant e ziskennidi, en o zouez Louis de Bourbon, ha kaset dre viñsaskell da vered Mingorrubio lec'h m'eo douaret e-kichen e wreg.

El Pardo, Cementerio de Mingorrubio, Panteón de Francisco Franco 3.jpg|Panteon familh Franco.
El Pardo, Cementerio de Mingorrubio, Panteón de Francisco Franco 1.jpg|Bleunioù ha banieloù lakaet gant heulierien ar *Caudillo* goude an dizouaridigezh.

## Notennoù ha daveoù
Ylvi Pustina

**Ylvi Pustina**, ganet d'an 19 a viz C'hwevrer 1935 e Tirana en Albania ha marvet d'ar 15 a viz C'hwevrer 2018, a oa ur c'hoarier echedoù albanat.

## Kevezadegoù
## [[Kampionad albanat an echedoù]]
Trec'h e voe nav gwezh : e 1952 (rampo gant Bujar Hoxha), e 1957, e 1959, e 1960, e 1961, e 1964, e 1965, e 1969 hag e 1970.

## [[Olimpiadoù echedoù]]
C'hoari a reas er skipailh albanat  :
* e 1960 ouzh an dablezenn gentañ e mizioù Here ha Du 1960 er 14 Olimpiad e Leipzig, (RDA) (+7, =5, -8),
* e 1962, ouzh an dablezenn gentañ er 15 Olimpiad e Varna (Bulgaria), (+5, =5, -6),
* e 1970, ouzh an dablezenn gentañ en 19 Olimpiad e Siegen (Republik Kevreadel Alamagn), (+3, =9, -4),
* e 1972, ouzh an dablezenn gentañ en 20 Olimpiad e Skopje Yougoslavia), (+2, =5, -0),
* e 1980, ouzh an deirvet tablezenn er 24 Olimpiad e Valletta (Malta), (+2, =3, -2),
* e 2000, ouzh ar bedervet tablezenn gentañ er 34 Olimpiad en Istanbul (Turkia), (+0, =6, -3).
## Notennoù

## Liammoù diavaez
* E c'hoari e Chess Games
* E c'hoari e 365 Chess
Bered Sant-Varzhin Brest

**Bered Sant-Varzhin** eo bered koshañ Brest. Digoret e voe e 1794 hag en em ledañ a ra war 6 hektar. He dor bennañ a zo straed Yves-Collet.

## Deskrivadur
Bezioù politikourien hag ofiserien a vor e-leizh a zo e bered Sant-Marzhin. Braset eo bet meur a wech ha gwalleget é oa bet e-pad bombezadegoù an Eil Brezel-bed. Rannet eo e pevar c'harrez ha tregont gant alezioù a-skouer. Ar c'holombariom  eo ar chapel gozh kelc'hiek bremañ. Unan eus chapelioù dibar ar vered eo chapel-gañv nevezc'hotek an tiegezh Kindelan, savet tro 1840 gant Lapierre hag e vab. Kalz bezioù a zo bet graet gant an ti Poilleu.

Ur mozoleon e stumm un obeliskenn savet e 1865 a zalc'h koun c'hwec'h den war-ugent dibennet gant al Lez-varn dispac'hel e 1794, Menezidi e oant ha talet o doa ouzh ar Spont bras.

## Tud douaret
### Politikourien
*Eugène Bérest (1922-1994), maer Brest, kannad
*Hyacinthe Bizet (1804-1867), maer Brest
*Jean-Charles Chevillotte (1838-1914), paramantour, kannad, difenner ar skolioù katolik
*Louis Isaac Pierre Hilaire Doret (1789-1866), gouarnour Ar Reünion, senedour
*Victor Pierre Le Gorgeu (1881-1963), mezeg, maer Brest, kannad
*Georges Lombard (1925-2010), maer Brest, kannad 
*Hippolyte Masson (1875-1966), politikour sokialour, maer Brest 

Bizet tombe.jpg|Bez Hyacinthe Bizet.
Tombe-St-Martin.jpg|Bez Cosmao-Bazoche.

### Ofiserien a vor
*Baron Julien Marie Cosmao-Kerjulien (1761-1825), isamiral ha par eus Frañs
*Joseph Romain-Desfossés (1798-1864), amiral ha kannad
*Auguste Marie Gicquel des Touches (1784-1855), ofiser a vor
*Jean-Baptiste Grivel (1778-1869), besamiral, Par eus Frañs ha senedour
*Victor de Kersauzon (1809-1871), ofiser a vor ha kannad roueelour

### Skolveuridi ha skrivagnerien
*Roparz Hemon (1900-1978), skrivagner brezhonek, geriadurour, yezhour, troour hag embanner (karrezenn 19, renk 3, bez 2 adalek ar biz)
*Yves Le Gallo (1920-2002), istorour ha skolveuriad

### Ijinourien ha skiantourien
*Max Bahon (1871-1959) : ijinour en ijinerezh-mor, pennrener ha besprezidant Kompagnunezh Kanol Suez. Chapel-gañv dibar. 
*meur a vez Bienvenüe, breur Fulgence Bienvenüe hag e ziskennidi
*Christophe Paulin de La Poix de Fréminville lesanvet Marc'heg Fréminville (1787-1848), ofiser a vor, gouizieg, arkeologour,  ha skrivagner 

### Arzourien
*Jean Cras (1879-1932), ofiser a vor ha sonaozer
 
### Kloer
*Joseph Le Sauce (1818-1884), beleg lesanvet "abostol Brest"

### A bep seurt
*Chapel dibar an tiegezh Kerros
*Béatrice Charlotte de Rodellec du Portzic (1850-1941), bet laeret diouti ur walenn gant un diamant a 50 000 lur, ar pezh a awenas un danevell eus Arsène Lupin gant Maurice Leblanc
*Marie-Antoinette Tardieu de Maleyssie (1905-1944), renerez e-pad an Eil Brezel-bed eus « la Famille du Prisonnier », aozadur a vadobererezh evit ar brizonidi vreizhat ha gall en Alamagn. Unan eus reuzidi tarzhadenn goudorenn Sadi-Carnot hag a c'hoarvezas d'an 9 a viz Gwengolo 1944 e Brest, o lazhañ ouzhpenn eizh kant den, Breizhiz hag Alamaned.
* Simand Gervisier

## Notennoù ha daveoù
Lazhadeg Khan Yunis

**Lazhadeg Khan Yunis** a oa c'hoarvezet d'an 3 a viz Du 1956, sevenet gant Nerzhioù Difenn Israel (IDF) e kêr balestinian Khan Yunis hag e trowardroioù kamp repuidi Khan Yunis e Bandenn Gaza e-kerzh Enkadenn Suez.

Hervez an istorour Benny Morris, e-pad un oberiadur gant an NDI evit terriñ kaeladur Strizh-mor Tiran gant Ejipt, soudarded Israel o devoa tennet war un 200 bennak a drevourien e Khan Yunis ha Rafah. Hervez Noam Chomsky el levr *[[The Fateful Triangle]]*, hag a veneg komzoù Donald Neff, 275 Palestinian a oa bet lazhet e-kerzh ur c'hlask a di da di evit kavout fedayin (tra ma vije bet lazhet 111 trevour all ouzhpenn e Rafah).

Pennadurezhioù Israel o devoa embannet e oa bet soudarded Israel o'n em gavout gant stourmerien lec'hel hag e oa tarzhet un emgann etrezo.
## Notennoù ha daveennoù
Enkadenn Suez

**Enkadenn Suez**, brudet ivez evel **eil brezel Arab–Israelian**, an **dagadenn a dri** er bed arab ha **Brezel ar Sinai** en Israel, a oa bet un aloubadeg gant Breizhveuriz ha Frañsizien eus Egipt e 1956. Israel en doa kroget an aloubadeg d'an 29 a viz Here, evit terriñ ar blokus a oa war Strizh-mor Tiran ha Pleg-mor Aqaba dre ma oa bec'h etre Israel hag Egipt abaoe 8 vloaz. Goude un ultimatom evit kaout un arsav-brezel, e voe ar Rouantelezh-Unanet ha Bro-C'hall oc'h harpañ Israel d'ar 5 a viz Du, hag a glaskas kas d'an traoñ ar prezidant egiptat Gamal Abdel Nasser ha dont da vezañ mistri en-dro war Kanol Suez, hag a oa bet broadelaet gant Nasser er memes bloavezh.

Nebeut amzer goude ma vije kroget an aloubadenn, an teir bro a oa bet pouezet warno kement gant Stadoù-Unanet Amerika, hag an Unvaniezh Soviedel, hag ivez gant Aozadur ar Broadoù Unanet, ma oant bet rediet da guitaat Ejipt.
## Notennoù ha daveennoù
Petronilla de Meath

**Petronilla de Midia**, ganet e-tro 1300 hag aet da Anaon d'an 3 a viz Du 1324, a oa matezh d'an Dame Alice Kyteler, ur vaouez pinvidik gant hendadoù eus Flandrez hag a veve e trevadenn saoz Iwerzhon el lec'h a zo anvet bremañ Kontelezh Cill Chainnigh. Goude marv he fevare gwaz, an itron Kyteler a oa bet tamallet da implij troioù hud ha da vezañ ur sorserez. Petronilla a voe rebechet dezhi sikour he mestrez da seveniñ torfedoù. Petronilla a oa bet jahinet ha rediet da zisklêriañ e oant sorserezed, hi hag he mestrez. Kyteler a oa tec'het kuit evit saveteiñ he buhez, Petronilla avat a oa bet skourjezet ha devet d'an 3 a viz Du 1324 e Cill Chainnigh. Ar wech kentañ e oa, en Iwerzhon pe e Breizh-Veur, ma vije devet ur vaouez tamallet da vezañ sorserez.
## Kofezadur ha lazhadenn
Seizh tra a oa tamallet da Alice Kyteler ha d'an dud lakaet da gendorfedourien ganti, en o zouez Petronilla, gant eskob Osraí, Richard de Ledrede : bezañ lazhet he fevar gwaz ha bezañ bogodet arc'hant bras dre ar sorserezh.

Pa ne felle ket da Alice Kyteler kofesaat he zorfedoù, e tivizas an eskob lakaat jahinañ he matezh, Petronilla. Disklêriañ a reas honnezh e oant sorserezed. Kondaonet e voe d'ar marv war ar buched.

## Notennoù ha daveennoù
Eskob Osraí

**Eskob Osraí** (pe *Ossory* e saozneg) a oa un titl a Iliz hag a oa bet anvet diwar rouantelezh kozh Osraí (Osraige en heniwerzhoneg)  e proviñs Cúige Laighean, en Iwerzhon. Evit an Iliz katolik e chom un titl anezhañ e-unan, met evit Iliz Iwerzhon hag a zo stag ouzh ar Gumuniezh anglikan eo bet kendeuzet gant eskoptioù all.
## Notennoù ha daveennoù
Zohran Mamdani

**Zohran Kwame Mamdani**, bet ganet d'an 18 a viz Here 1991 e Kampala (Ouganda), zo ur politikour ougandat ha stadunanat, bet dilennet e Bodadenn Stad New York e 2021, ha maer New York. Ezel ouzh ar Strollad Demokratel hag ouzh Sokialourien demokrat Amerika eo. E miz Gouere 2025 eo bet dilennet gant ar Strollad Demokratel evit bezañ war ar renk evit dilennadegoù ti-kêr New York e 2025. Dilennet eo bet da vaer e deroù miz Du 2025.

## Daveennoù
Fatos Muço

**Fatos Muço** a zo bet ganet d'ar 17 a viz Ebrel 1949 en Albania. 
Ur c'hoarier echedoù albanat eo.

2 420 eo e renk Elo Standard diwezhañ,2 460 e voe e renk Elo Standard uhelañ, bet tizhet e miz Genver 1991.
 
Mestr Etrebroadel (IM) eo abaoe 1983 ha Gourdoner FIDE abaoe 2016.
## Kevezadegoù
### [[Kampionad albanat an echedoù]]
Trec'h e voe dek gwezh : e 1974, bep bloaz adalek 1976 betek 1982, e 1984, e 1987 hag e 1990
.

### Kib ''Acropolis'' en [[Aten]]
Trec'h e voe e 1989, (+4, =5, -0).
### Kampionad balkaniat dre skipailh
C'hoari a reas er skipailh albanat e 1979, e 1980, e 1982 hag e 1984.
### [[Olimpiadoù echedoù]]
C'hoari a reas er skipailh albanat :
* e 1972, en 20 Olimpiad e Skopje (Yougoslavia),
* e 1980, er 24 Olimpiad e Valletta (Malta), 
* e 1982, er 25 Olimpiad e Luzern (Suis), 
* e 1984, er 26 Olimpiad e Thessaloniki (Gres),
* e 1988, en 28 Olimpiad e Thessaloniki (Gres),
* e 1990, er 29 Olimpiad e Novi Sad (Yougoslavia).
## Notennoù

## Liammoù diavaez
* E fichenn FIDE
* E c'hoari e Chess Base
* E c'hoari e 365 Chess
* Chess Com, ur bartienn e 1996
* Yotta Chess, ur bartienn e 1996
Talbenn (milourel)

* *Evit an implij eus *'talbenn** evel aozadur milourel gwelet [[Talbenn (aozadur milourel)|Talbenn]]''

An droienn **talbenn''' a c'hell talvezout meur a dra. Hervez Departamant an Difenn stadunanat hag an NATO, un talbenn a zo "ul linenn kejañ etre daou nerzh enebet an eil ouzh egile". Al linenn-se a c'hell bezañ lec'hel, pe kadoniel, pe gellout a ra bezañ un aerva ledan. Ur skouer eus un aerva evel-se e oa bet Talbenn ar C'hornôg e Bro-C'hall ha Belgia e-kerzh ar C'hentañ Brezel-bed.
## Notennoù ha daveennoù
Talva

Un **talva**  zo un termenadur milourel evit ober anv eus al lec'h(ioù) tostañ a vez war un dachenn-emgann a engouestl nerzhioù armet gant soudarded ha dafar. Implijet e vez dreist-holl pa vez kaoz eus tirluioù. Pa vez un talbenn (unan savet a-ratozh pe get) etre nerzhioù enebet, an talva eo an takad lec'h ma vez an tuioù engouestlet o stourm. Alies en istor eo bet ar pennoù brezel, ar c'homandanted arme o stourm en talva, pe dre choaz, pe dre ma oa an aozadurioù soudarded o kouezhañ hag e oant bet tapet. Gellout a rae bezañ ur riskl kemeret a-ratozh gant ar pennoù brezel da vezañ en talva, reiñ a rae kalon d'ar soudarded hag ouzhpenn-se e oa aesaet reiñ an urzhioù hervez endroadur an emgann. Enebet eo an talbenn gant an talva ouzh an adreñv, hag a zo ul lec'h er-maez eus an dachenn-emgann rik.
## Notennoù ha daveennoù
Patera

Ur ***patera*** (diwar al latin) a oa, e bed Henroma, ur skudell plat a-walc'h, e pri-poazh pe e metal, hag a servije d'ober skuilhadennoù en enor d'an doueed da skouer. Implijet e veze a-raok gant an Etrusked ivez, hag en Henc'hres, e-lec'h ma veze anvet *fiale* (henc'hresianeg : φιάλη).

## Pennadoù kar
* Patera Roazhon
Aveadur gwarez hiniennel

Un **Aveadur Gwarez Hiniennel** (**AGH**) a warez an nen ouzh ur riskl pe meur a hini hervez e obererezh. Gellet a ra gwareziñ da skouer :

* ar penn : tokarn ;
* an daoulagad : lunedoù gwarez, tokarn soudañ ;
* an divskouarn : stouvoù-skouarn, selaouell eneptrouz ;
* an treid : botoù surentez ;
* ar c'horf dre vras, ouzh al lammoù : harnez, organell, kordennoù.

Implijet e vez pa n'haller ket ober gant un Aveadur gwarez stroll.

## Daveennoù
Aerva

E geriaoueg ar brezel e vez graet **aerva** eus un dachenn lec'h ma vez obererezhioù milourel pouezus o vezañ sevenet. Disheñvel eo an aerva diouzh un talbenn dre ledander an dachenn engouestlet, an talbenn a zo ul linenn kejañ etre daou nerzh enebet ; pa vez bras an dachenn e tro d'un aerva. 
## Aerva
En e levr *[[Vom Kriege]]* (Diwar-benn ar brezel), Carl von Clausewitz a zispleg ar ger *Kriegstheater* (un droidigezh eus ur ger koshoc'h, e latin hag implijet abaoe ar XVIIvet kantved *theatrum belli*) evel unan hag :

## Notennoù ha daveennoù
Esat Duraku

**Esat Duraku** a zo ganet d'ar 16 a viz Genver 1936  ha marvet d'an 2 a viz Genver  2021 en Albania. Ur c'hoarier echedoù albanat e oa.

## Kevezadegoù
### [[Kampionad albanat an echedoù]]
Trec'h e voe pemp gwezh : e 1954, e 1955, e 1956, e 1958  hag e 1963.

### Kampionad bedel ar Studierien dre skipailh
C'hoari a reas er skipailh albanat  
e 1962, ouzh an eil tablezenn, er 5 Kampionad e Varna (Bulgaria), (+2, =4, -4).
### [[Olimpiadoù echedoù]]
C'hoari a reas er skipailh albanat :
* e 1962, ouzh an eil tablezenn, en 15 Olimpiad e Varna (Bulgaria), (+5, =8, -3),
* e 1970, ouzh an eil tablezenn, en 19 Olimpiad e Siegen (Republik Kevreadel Alamagn), (+5, =5, -6).
## Notennoù

## Liammoù diavaez
* E c'hoari e Chess Games
*  E c'hoari e 365 Chess
Matthew Le Geyt

**Matthew Le Geyt** (**Matchi L'Gé** e normaneg), ganet e 1777 hag aet da Anaon e 1849, a oa bet ar c'hentañ barzh oc'h embann e jerzenezeg. Ar skrid koshañ gantañ a oa bet moullet e 1795. Ganet e oa e Saint Hélyi met war e seblant en devoa bevet en Trinneté ivez, hag eno e oa Vingtenier (poliser a enor). Ar c'hentañ den eo hag a oa bet oc'h embann skridoù e jerzenezeg.
## Levrlennadur
* Robert Pipon Marett, *Les Manuscrits de Philippe Le Geyt, écuyer, lieutenant-bailli de l'île de Jersey, sur la constitution, les lois et les usages de cette île, Notice sur la vie et les écrits de Mons. Le Geyt*, Jersey: P. Falle, 1846-1847
## Notennoù ha davenenoù
Dick Cheney

**Richard Bruce Cheney**, anvet peurliesañ **Dick Cheney**, bet ganet d'an 30 a viz Genver 1941 e Lincoln (Nebraska) ha marvet d'an 3 a viz Du 2025, a oa ur politikour stadunanat, ezel eus ar Strollad Republikan.

## Politikerezh
Sekretour Departamant an Difenn e voe etre 1989 ha 1993 da vare George H. W. Bush, ha Besprezidant ar Stadoù-Unanet etre 2001 ha 2009, e-pad resped George W. Bush. Ijinañ ha sterniañ a reas ar *[[War on Terror]]* ("Brezel d'ar Spont") lakaet e plas goude gwalldaolioù an 11 a viz Gwengolo 2001. Souten a reas aloubadeg Irak adalek 2003 hag implij ar jahinerezh a-enep enebourien ar Stadoù-Unanet. E dibenn e vuhez e voe lakaet a-gostez eus e strollad politikel, pa wele Donald Trump evel un dañjer evit e vro.

## Daveennoù
Teodor Siliqi

**Teodor Siliqi**  a zo ganet d'an 23 a viz Meurzh 1931  ha marvet d'an 3 a viz Meurzh  2011 en Albania . Ur produer filmoù hag ur c'hoarier echedoù albanat e oa.

## Kevezadegoù
### [[Kampionad albanat an echedoù]]
Trec'h e voe e 1948, rampo gant Skënder Çarçani.

### Kampionad bedel ar Studierien dre skipailh
C'hoari a reas er skipailh albanat e 1958, ouzh ar bedervet tablezenn, er 5 Kampionad e Varna (Bulgaria), (+4, =4, -2).
## [[Olimpiadoù echedoù]]
C'hoari a reas en adskipailh albanat e 1962, ouzh an dablezenn gentañ, er 15 Olimpiad e Varna (Bulgaria), (+5, =3, -3).

## Oberenn skrivet
* Teodor Siliqi, *Fitoret tona me shahistët e 5 kontinentëve*, Tirana, Embannadurioù 8 Nëntori, 1980. 
## Notennoù

## Liammoù diavaez
* E c'hoari e Chess Games
* E c'hoari e 365 Chess
Lagad an ejen

**Lagad an ejen** (*Olho de boi* e portugaleg) eo an anv roet d’an timbroù-post brazilian kentañ, bet embannet d'ar 1añ a viz Eost 1843. E-kreiz ur stumm oval bras e oa bet skeudennaouet ur sifr a roe da c’houzout talvoud-gwerzh pep timbr : 30, 60 ha 90 réis hepmuiken. Ne oa ket skrivet anv ar vro, war skouer Belgia ha Breizh-Veur.

Ne voe ket doujet ouzh ar boaz etrebroadel a ginnige poltred penn-bras ar vro, an Impalaer Pedro II, evel er Rouantelezh-Unanet pe e Belgia. Hervez lod ne felle ket d’ar penntiern gwelet skeudenn e fas saotret gant ur c’hached a liv du, hervez tud all n’he defe ket kavet melestradurezh ar Postoù un tresour ampart a-walc’h evit engravañ ur poltred feal…

Nann-kranellet e oant holl, evel ar re all er bed, e-kreiz an . Meur a voulladur, a blakenn ha paper disheñvel a voe implijet, pezh a lakaas pep timbr da vezañ dibar.

An timbr 30 réis a voe savet evit al lizhiri kaset e-barzh ar memes kêr vras, hini 60 réis a veze implijet evit kas lizhiri a gêr da gêr, hag an 90 réis evit al lizhiri kaset d’ar broioù estren.

Tresoù heñvel (niverennoù war un drekleur du, pe drekleur e liv e 1854) a voe implijet betek 1866, an holl anezho o vezañ nann-kranellet. E 1866 e voe lakaet en o lec’h timbroù toullet gant skeudenn Pedro II.
Rouez-kenañ eo an timbroù-se bremañ, ha kalz timbroù eiltreset faos zo bet produet abaoe an , daoust ma ne c'haller ket keñveriañ an darn vrasañ anezho gant ar re orin.

Displegañ a reer o ralded dre ma vezent distrujet alies pa veze digoret ar golo, o buhez berr, ha distruj ul lodenn eus ar follennoù embannet gant an tan.
François-Victor Hugo

**François-Victor Hugo**, ganet d'an 28 a viz Here 1828 hag aet da Anaon d'ar 6 a viz Kerzu 1873, e oa ar pevare bugel diwar pemp eus ar skrivagner Victor Hugo hag e wreg Adèle Foucher. François-Victor a zo bet brudet evit troidigezhioù oberennoù William Shakespeare e galleg, hag a oa bet embannet e stumm 18 levr etre 1859 ha 1866.
## Notennoù ha daveennoù
Chako

Ur **chako** (diwar an hungareg *csákó* distaget [ˈt͡ʃaːkoː]) zo un tog e stumm ur pikern krennet, dezhañ un erien, a veze gwisket gant houzarded Hungaria er .

E feltr e veze graet peurliesañ. Ledañ a reas e implij e armeoù europat all adalek dibenn an , betek hanterenn gentañ an . Ur bluenn hag elfennoù all evit anavezout arm pe unvez ar soudard a c'halle bezañ warnañ ivez.

E Bro-C'hall e vez gwisket c'hoazh gant ar Gward republikan, evel tamm eus an unwisk-lid. Er vro-se e vez lesanvet ar fuzuilherien-vor *schako* abalamour ma voe o zog gwechall ivez.
Dick Rivers

**Hervé Forneri**, anavezetoc'h dindan e anv-leurenn **Dick Rivers**, a oa ur c'haner roc'k 'n' roll gall, bet ganet d'ar 24 a viz Ebrel 1945 e Nisa ha marvet d'ar 24 a viz Ebrel 2019 e Neuilly-sur-Seine. Asambles gant e strollad Les Chats Sauvages etre 1961 ha 1962, hag e-unan goude-se, Dick Rivers en deus lakaet ar rock 'n' roll da vezañ poblek e Bro-C'hall, evel Johnny Hallyday hag Eddy Mitchell.

## Liammoù diavaez

* Roll e bladennoù war Discogs
Mendim Veizaj

**Mendim Veizaj** a oa ur c'hoarier echedoù albanat.

## Kevezadegoù
### [[Kampionad albanat an echedoù]]
Trec'h e voe e 1953.

### [[Olimpiadoù echedoù]]
C'hoari a reas er skipailh albanat : 
* e mizioù Here ha Du 1960, ouzh ar bedervet tablezenn,  er 14 Olimpiad e Leipzig (RDA),  (+2, =4, -7),.
* e 1962, ouzh ar bedervet tablezenn,  er 15 Olimpiad e  Varna (Bulgaria, (+5, =2, -5).
### Kampionad balkaniat dre skipailh
C'hoari a reas er skipailh albanat e 1979, ouzh ar c'hwec'hvet tablezenn, en 11 Balkaniad e Bihać (Yougoslavia), (+1, =0, -2).
## Notennoù

## Liammoù diavaez
* E c'hoari e Chess Games
* E c'hoari e 365 Chess
Michelina Di Cesare

**Michelina Di Cesare** (Caspoli , 28 a viz Here 1841 – Mignano Monte Lungo, 30 a viz Eost 1868), brudet ivez evel **Michelina De Cesare** ha *La Brigantessa*, a oa ezel ouzh ur vandennad torfedourien e Su Italia hag a oa bet o stourm a-enep pennadurezhioù Rouantelezh Italia goude unvanidigezh ar vro. E penn ar vandennad e oa marteze.
## Marv
E 1868, ar jeneral Emilio Pallavicini eus Priola a oa bet kaset da vougañ da vat an torfederezh er c'horn-bro-se. Implijet en devoa ar stourm armet ha roadennoù arc'hant evit kaout titouroù war divout ar gang, ha deuet e oa a-benn da dapout an dorfedourien. Ur spier en devoa kavet Michelina hag he dous o kousket. Gloazet e oa-hi bet da gentañ pa oa o klask tec'hout, ha goude-se e oa bet lazhet gant ur strollad soudarded.

Evit peurechuiñ an obererezh mougañ, korfoù an dorfedourien, gant hini Michelina ivez, a voe lakaet e noazh ha lakaet war ziskouez war plasenn kreiz-kêr Mignano Monte Lungo evit lakaat ur barrad aon da sevel er boblañs.

## Notennoù
Robert Pipon Marett

Sir **Robert Pipon Marett**, ganet d'an 20 a viz Du 1820 hag aet da Anaon d'an 10 a viz Du 1884, lesanvet *Laelius*, a oa un alvokad, kazetenner, barzh, politikour, ha Bailiff  Jerzenez eus 1880 betek e varv.
## Lennegezh
Ur wech distroet diouzh Blois, Robert Pipon Marett a oa bet unan eus krouerien ar gazetenn *La Patrie* lec'h ma embanne barzhoniezh e jerzenezeg adalek 1849 gant al lesanv *Laelius*.
Gant ar barzhoneg *La Fille Malade* e oa bet bame François-Victor Hugo hag en doa ouzhpennet anezhi en e levr *La Normandie inconnue*.
Vangjel Adhami

**Vangjel Adhami**, bet ganet d'an 23 a viz Meurzh 1948, a zo ur c'hoarier echedoù albanat.

Du 2025: 2 272 eo e renk Elo *Standard* diwezhañ, 2 335 eo bet e renk Elo  *Standard* uhelañ, tizhet e miz Genver 1980.
## Kevezadegoù
### [[Kampionad albanat an echedoù]]
Trec'h e voe pemp gwezh: e 1966, e 1971, e 1972, e 1985 hag e 2000.

### Kampionad balkaniat dre skipailh
C'hoari a reas er skipailh albanat: 
* e 1980, ouzh an eil  tablezenn en 12  Balkaniad en Istanbul (Turkia), (+0, =3, -2),
* e 1993, ouzh an eil  tablezenn er 24 Balkaniad en Ankara (Turkia), (+0, =1, -3).
### Kampionad europat dre skipailh
C'hoari a reas er skipailh albanat
e 1977, ouzh an eil  tablezenn er 6 Raktournamant e Moskov (URSS), (+2, =0, -1).
### [[Olimpiadoù echedoù]]
C'hoari a reas er skipailh albanat : 
* e 1970, ouzh ar bedervet  tablezenn en 19 Olimpiad e Siegen (Republik Kevreadel Alamagn) (+5, =2, -4),
* e 1972,  ouzh an deirvet tablezenn en 20 Olimpiad e Skopje (Yougoslavia), (+3, =3, -0),
* e 1980, ouzh an eil tablezenn er 24 Olimpiad e Valletta (Malta),  (+4, =3, -3),
* e 1988,  ouzh an dablezenn gentañ en adskipailh en 28 Olimpiad e Thessaloniki (Gres), (+1, =1, -2),
* e 2000,  ouzh an eil tablezenn er 34 Olimpiad en Istanbul (Turkia), (+1, =2, -5).

## Notennoù

## Liammoù diavaez
* E fichenn FIDE
*  E c'hoari e Chess Games
* E c'hoari e 365 Chess
Fort (embregerezh)

**Fort** (en ukraineg : ***КНВО «Форт»***, berradur ***Науково-виробниче об'єднання «ФОРТ» МВС України***, *Embregerezh enklaskoù ha produerezh "Fort" Ministrerezh Diabarzh Ukraina*) zo un embregerezh armoù stag ouzh stad Ukraina. Arbennikaet eo war an armoù-tan hiniennel. Savet e voe adalek 1991 evit pourveziañ nerzhioù surentez diabarzh ar vro. E uzin a voe savet e 1998 e Vinnitsie, ha kregiñ a reas da broduiñ pistolennoù Fort-12 awenet gant ar CZ 75 tchek. Kopiennoù eus armoù israelian ha soviedel en deus savet ivez.

Ouzhpenn an armoù-tan e produ hiziv an deiz munisionoù, grizilhonoù, reduerioù-son ha dafar all a vez prenet gant nerzhioù surentez diabarzh hag arme ar vro.

## Armoù-tan

### Pistolennoù
* Fort-5
* Fort-12
* Fort-14
* Fort-15
* Fort-17
* Fort-20
* Fort-21
* Fort-28
#### Pistolennoù [[International Practical Shooting Confederation|IPSC]]
*Sokil
*Berkut
*Kobra

### Pistolennoù-mindrailher
*FORT-230

### Fuzuilhoù-pomp
*FORT-500

### Fuzuilhoù, fuzuilhoù-arsailh ha karabinennoù
*TOZ-8 OPF ha TOZ-12 OPF
* adstummoù an AKM : Fort-201, Fort-202, Fort-205, "Fort-206"
* adstummoù an SKS : SKS-MF, Fort-207
* adstummoù an Tavor TAR-21 : Fort-221, Fort-222, Fort-223, Fort-224
* adstummoù an IWI Galil ACE : Fort-227, Fort-228, Fort-229

### Fuzuilhoù-resisted
* Fort-301 (diwar ar Galatz)

### Mindrailherezioù
* Fort-401

### Banneroù-greunadennoù
* Fort-600

## Daveennoù
Vinnitsie

**Vinnitsie** (ukraineg : ***Ві́нниця***) zo ur gêr e kreiz kornôg Ukraina. Kreizenn velestradurel oblast Vinnistie eo. War-dro 1.509.000 a dud a oa chom enni e 2021.

## Istor
Savet e voe kêr e 1363.

Lazhadegoù a-yoc'h a voe kaset e Vinnitse e 1937-1938, da vare ar Spurjoù Bras divizet gant Stalin. Etre 9.000 hag 11.000 den a voe lazhet.

## Ekonomiezh
E Vinnitsie emañ sez an embregerezh armoù Fort.

## Daveennoù
Erald Dervishi

right|140px|Erald Dervishi e 2004.
**Erald Dervishi**, bet ganet d'an 10 a viz Du 1979 e Durrës (Albania), a zo ur c'hoarier echedoù albanat.

Du 2025: 2 520 eo e renk Elo *Standard*, 2 537 e renk Elo *Fonnapl* ha 2 486 e renk Elo *Luc'hedenn*, 2 582 eo bet e renk Elo  *Standard* uhelañ, tizhet e miz Ebrel 2014.

Mestr-meur (GM) eo abaoe 1998, ar c'hoarier albanat kentañ o tapout an titl.

E miz Mae 2017 e tegemeras an titl a vestr-meur *Urdhëri i Punës* (*Urzh al Labour*) digant Bujar Nishani, prezidant Albania. 
## Kevezadegoù
## [[Kampionad albanat an echedoù]]
Trec'h e voe div wezh : e 1996 hag e 1997.

## Kampionad ar Frankophoniezh
Trec'h e voe e mizioù Here ha Du 2017 er 5 Kampionad en Hammamet (Tunizia), 7,5/9.
## Notennoù

## Liammoù diavaez
* E fichenn FIDE
* E c'hoari e Chess Games
William Brito

**William Brito** (saozneg : *William the Breton*) a oa ur beleg kristen hag un doueoniour genidik eus Breizh, ezel ouzh Urzh ar Vreudeur minor er Grennamzer e Bro-Saoz en .

Chapalan ar roue Henry I e oa William, hag un niz da Herve le Breton († 1131), eskob kêr hag eskopti Ely (Cambridgeshire).

Er bloaz 1110 e voe anvet da arc'hdiagon Ely ; e karg edo c'hoazh e 1144-1445 met astalet e voe d'an 22 a viz Kerzu 1150 moarvat, ha digarget e 1152.

Ur maner e Pampisford (Cambridgeshire) a voe roet dezhañ gant e eontr, hag ar roue Henry I a gadarnaas ar prof-se e 1127. Kadarnaet ivez e voe prof Little Thetford, ur gêriadenn a zo hiziv c'hoazh war dachenn Thetford, ur 5 km er su da Ely. ; ur rann eus glad an eskopti e oa Pampisford, hag annezañ ar maner a rae ar Breton en eskemm ouzh servij ur marc'heg.
Er bloaz 1135 koulskoude, an eskob nevez war-lerc'h Herve, Nigel e anv, a adkemeras meur a zanvez eskoptiek a oa bet arallekaet, Pampisford en o zouez. Ur maner all a oa en abadenn moarvat : Henry, mab William, a stourmas adalek 1149 betek 1156 ouzh chabistr iliz-veur Ely a-zivout ur maner a lavare bout dezhañ en enep da ali ar chalonied.

## Oberennoù
Daou zornskrid latin savet gant William Brito zo deuet betek ennomp.
**Expositiones vocabulorum Bibliae*, anavezet ivez evel *Summa Brittonis*, zo ur c'heriaoueg enni 2 500 ger diaes eus ar *[[Vulgata]]*. Skignet a-vras e voe al labour-se e dibenn ar Grennamzer ; eilskridoù diglok bet savet er  zo en Alamagn hag e Lacock Abbey (Wiltshire).
**Expositio in prologos Bibliae* zo displegadennoù a-zivout raklavarioù Hieronimos da veur a levr er Bibl. Meur a wezh e voe moullet en embannadurioù kentañ *Postilla super totam Bibliam* ("Displegadennoù war ar Bibl en e bezh") an ezlizhour frañsezat gall Nicolas de Lyre (*Nicolaus Lyranus*, ~1270-1349).

## Levrlennadur
* Brett, Michael. *The English Church under Henry I*. Oxford : Oxford University Press, 1975 
* Greenway, Diana E. *Archdeacons: Ely*. In : *Fasti Ecclesiae Anglicanae 1066-1300: Volume 2, Monastic Cathedrals (Northern and Southern Provinces)*. London : Institute for Historical Research, 1971. • 
* Miller, Edward. *The Abbey and Bishopric of Ely*. Cambridge : Cambridge University Press, 2008 

## Notennoù
Pistolenn aotomatek

Ur **bistolenn aotomatek** zo un arm-dorn gouest da dennañ en ur mod aotomatek (a-dennadegoù, en ur bouezañ war an draen hep sevel e viz etre daou denn). Armoù rouez int, kar stumm bihan ha kanol berr ar pistolennoù n'int ket soñjet evit tennañ a-dennadegoù. Peurliesañ int savet evit ezhommoù nerzhioù ispisial evel pe gwarded-korf o dez ezhomm da gaout armoù bihan, aes da guzhat, met gant ul lusk-tennañ uhel evit gellet respont da argadourien pourveziet gant armoù aotomatek. Ul lamm, a c'haller divontañ pe plegañ, a gaver warne a-wechoù evit stabilaat an tennoù.

## Skouerioù

Kalz pistolennoù aotomatek zo deveret eus pistolennoù damaotomatek kemmet evit aotreiñ an tennadegoù. Gellet a rae menegiñ, en urzh kronologel :

* ar Repetierpistole M1912/P16 (1915), deveret eus ar Steyr M1912 ;
* ar Mauser M1932/M712 (1932), savet diwar ar Mauser C96 ;
* ar Stechkin soviedel (1951) ;
* ar Škorpion vz. 61 (1959) ;
* ar Beretta M951R, deveret eus ar Beretta M1951 ;
* ar MAC-10 ;
* an HK VP70 ;
* ar Beretta 93R, deveret eus ar Beretta 92 ;
* ar Micro Uzi (1986), diwar an Uzi ;
* ar Glock 18 ;
* ar CZ 75 Automatic.
Fort-12

Ar **Fort-12** zo ur bistolenn damaotomatek daou-ober produet abaoe 1998 gant an embregerezh ukrainat Fort. Kambret eo e 9 mm Makarov. E dir eo he framm, ha pourveziet eo gant ur c'harger 15 tenn.

An arm-dorn kentañ ijinet ha savet gant Fort eo, goude diskar an URSS. Evit en ober e prenas an embregerezh mekanikoù digant Česká zbrojovka e Republik Tchek. Ne oa ket fiziapl-kenañ ar Fort-12 e deroù he froduerezh, met gwellaat a reas tamm-ha-tamm he c'halite. Kemeret he deus plas ar Makarov soviedel e nerzhioù surentez zo er vro.

Ar Fort-17 zo deveret anezhi.

## Daveennoù
Atiz seksel

An **atiz seksel ** a vez implijet evit diskrivañ stadoù korfel ha psikologel disoc'h un   darempred revel pe ma vezer tizhet gant ur broud reizhel. A-raok un darempred seksel e vez ersavioù er c'horf hag er spered evit prientiñ an darempred, ha kenderc'hel a reont e-kerzh an darempred ivez. Evit ar baotred e vo degaset an dihodiñ, evit ar maouezed e vo leuniet gwiadoù reizhel eus ar c'horf gant gwad (beg ar bronnoù, ar c'hlitoris, speurenn ar forzh) ha lenkret ar forzh.
## Notennoù ha daveennoù
Seziz

Ur **seziz** zo un oberiadur milourel ma vez gronnet ul lec'h gant tud armet, evit stankañ an darempred etre al lec'h-se hag an diavaez. **Lakaat seziz** war ur gêr pe ur c'hreñvlec'h a dalvez da glask aloubiñ al lec'h-se dre uz pe dre un argadenn prientet mat. Bez' eo un doare stourm izel, padus, gant un tu o kaout ul lec'h difenn kreñv ha difiñv. An tu all, an argadour, a glask derc'hel ur seziz war an difennerien. Alies an disoc'h a vo ur marc'hata etre an daou du engouestlet, dre ma vez dic'hortoz disoc'h ur seziz e ro tu da implij an diplomatiezh.
## Breizh
Meur a seziz brudet a zo bet en istor Breizh. Seziz Montroulez a oa bet e 1342. E dibenn ar , e-pad ar Brezel etre Breizh ha Bro-C'hall, e oa bet meur a hini ivez. Seziz Gwengamp a oa bet e 1488, Seziz Roazhon e 1491. E-touez ar re brudetañ e oa bet Seziz Naoned e 1487. Dalc'het mat e oa bet gant kêr ha rediet arme roue Bro-C'hall da baouez gant ar seziz.
## Broioù all (XVII-XIXvet kantved)
Seziz Yorktown (1781), Seziz Badajoz, Seziz Sevastopol, Seziz Pariz a zo chomet e-touez ar re brudetañ.

## Eil Brezel-bed
Sezizoù lies a oa bet e-kerzh an Eil Brezel-bed, evel Seziz Leningrad (1941-1944), Seziz Sevastopol (1941-1942).
## Notennoù ha daveennoù
Eqrem Konçi

**Eqrem Konçi**  (1937 – 1997) a oa ur c'hoarier echedoù albanat.
## Kevezadegoù
### [[Kampionad albanat an echedoù]]
Trec'h e voe e 1970.

### [[Olimpiadoù echedoù]]
C'hoari a reas er skipailh albanat :
* e mizioù Here ha Du 1960, ouzh an deirvet tablezenn,  er 14 Olimpiad e Leipzig (RDA), (+6, =6, -6), ,
* e 1962, ouzh an deirvet tablezenn,  er 15 Olimpiad e Varna (Bulgaria, (+6, =5, -3),
* e 1970, ouzh eil tablezenn an adskipailh, en 19 Olimpiad e Siegen (Republik Kevreadel Alamagn), (+5, =4, -1), tapout a reas ar vedalenn arc'hant hiniennel.

## Notennoù

## Liammoù diavaez
* E c'hoari e Chess Games
* Eqrem Konçi E c'hoari e 365 Chess
Rozana Gjergji

**Rozana Gjergji**  a zo bet ganet d'ar 17 a viz Gwengolo 1975 en Albania. Ur c'hoarierez echedoù albanat eo. 

Mestrez-veur FIDE (WFM) eo abaoe 2022. 

E 1982, ne oa ket Rozana c'hwec'h vloaz c'hoazh, e kemeras perzh evit ar wech kentañ en ur genstrivadeg echedoù e sez ar C'hleub *Ali Kelmendi*, kemer a reas ar plas kentañ ouzh an deirvet tablezenn a-enep d'ur plac'h koshoc'h egeti. Ar mestr brudet Mendim Veizaj a skrivas ur pennad er gazetenn *Sporti Popullor*. Er memes bloaz, e-doug vakañsoù miz Du, e oa bet ur c'hampionad all evit ar merc'hed yaouank. Rozana a c'hoarias ouzh an eil tablezenn ; trec'h e voe adarre.
 
C'hoari a reas er c'hleub Partizani.

Du 2025: 1 974 eo he renk Elo *Standard*, 1 957 he renk Elo *Fonnapl* ha 1 963 he renk Elo *Luc'hedenn*, 2 055 eo bet he renk Elo  *Standard* uhelañ, tizhet e miz Genver 2000.
## Kevezadegoù
### [[Kampionad albanat an echedoù|Kampionad albanat an echedoù - Maouezi]]
Trec'h eo bet seizh gwezh: e 1990, e 1991, e 2001, e 2004, e 2010, e 2013 hag e 2020.
### Kampionad echedoù ar Mor Kreizdouarel (Maouezi)
C'hoariet he deus:
* en eil kampionad e 2004 en Antalya (Turkia),
* en 11 kampionad e 2021 e Petrovac (Montenegro).
### [[Olimpiadoù echedoù|Olimpiadoù ar Maouezi]]
C'hoariet he deus e skipailh albanat ar maouezi:
* e 2002 e Bled (Slovenia),
* e 2016 e Bakou (Azerbaidjan).
## Notennoù

## Liammoù diavaez
* He fichenn FIDE
* He fartiennoù e 365 Chess
* He fartiennoù hag ul luc'hskeudenn e  Chess Base
Ilir Seitaj

**Ilir Seitaj** a zo bet ganet e 1957 e Moskov (URSS). Ur c'hoarier echedoù albanat eo.

Mestr etrebroadel (IM) eo abaoe 1991 ha Gourdoner FIDE abaoe 2015.

Du 2025: 2 305 eo e renk Elo *Standard*, 2 259 e renk Elo *Fonnapl* ha 2 171 e renk Elo *Luc'hedenn*, 2 425 eo bet e renk Elo  *Standard* uhelañ, tizhet e miz Gouhere 1992.
## Kevezadegoù
## [[Kampionad albanat an echedoù]]
Trec'h e voe peder gwezh : e 1983, e 1991, e 1999 hag e 2009.
## Notennoù

## Liammoù diavaez
* E fichenn FIDE
* E c'hoari e Chess Games
Pardon (lid)

Ur **pardon** zo ur birc'hirinded hag un devosion hengounel eus ar gatoligiezh poblek, e Breizh a-bezh. A orin kozh-tre eo, sevel a ra da vare avieladur ar vro gant ar venec'h keltiek moarvat. Ul lid-peniti eo. Ur pardon a c'hoarvez da vare gouel sant-paeron un iliz pe ur chapel, ma vez roet un induljañs pe ur pardon. Ekumenikel a c'hell bezañ. Pardon ar Seizh Sant a vod katoliked ha muzulmaned e Chapel ar Seizh Sant er C'houerc'had, en Aodoù an Arvor.

2000 a vije e Breizh, a-hed ar bloaz met en hañv dreist-holl.


Restr:Dagnan Bouveret Le Pardon en Bretagne.jpg|Pardon e Breizh (1886) gant Pascal Dagnan-Bouveret, Metropolitan Museum of Art
Barnoin - Pardon de St. Fiacre, Bretagne.jpg|Pardon Sant Fiakr (emañ chapel Sant Fiakr er Faoued e Mor-Bihan). Taolenn gant Henri Alphonse Barnoin..
Dagnan Bouveret Bretonnes au Pardon.jpg|*Bretonnes au pardon* (1887) gant Pascal Dagnan-Bouveret. Anv zo eus pardon Remengol. Mirdi Calouste-Gulbenkian, Lisbon.
Pardon Landreger - 21.05.2023.jpg|Pardon Sant Erwan e Landreger e 2023.


## En estrenvro
En Havr-Nevez (Normandi, Bro-C'hall) e vez lidet ur pardon abaoe 1875, e-keñver Gouel Sant-Erwan 

E Montfort-l'Amaury (Yvelines, Bro-C'hall) e veze lidet ur "pardon breton" er gumun etre 1899 ha 1977. E 1999 e voe lidet 100 vloaz ar pardon evit enoriñ un darvoud a verkas istor ar gumun. Hag e 2009 e voe lidet ar 110 deiz-ha-bloaz.

Ur pardon Sant-Erwan a zo bet e Pariz ivez e-pad pell. Ur pardon Sant-Erwan a zo bet e Roma (Italia) e 2015

## Gwelet ivez
* Troveni
* Chapel Santez Anna ar Palud ha Santez-Anna-Wened (pardonioù Santez Anna)
* Silvidigezh

## Liammoù diavaez
*  Pardonioù ha trovenioù - Bretagne Culture Diversité Sevenadurioù
*  Ministrerezh ar Sevenadur Bro C'hall, ar glad dizanvezel
*  Renabl lec'hioù ha traezoù ar pardonioù ha pirc'hirinajoù e Breizh - Rannvro Breizh

## Daveoù
Laert Shytaj

**Laert Shytaj** (pe **Luca Shytaj**) a zo bet ganet d'an 3 a viz C'hwevrer 1986 e Tirana (Albania). Ur c'hoarier echedoù albanat hag italian eo.

Du 2025: 2 425 eo e renk Elo *Standard*, 2 384 e renk Elo *Fonnapl* ha 2 372 e renk Elo *Luc'hedenn*, 2 507 eo bet e renk Elo  *Standard* uhelañ, tizhet e miz Gwengolo 2011.

Mestr-meur (GM) eo abaoe 2018, Mestr etrebroadel (IM) abaoe 2006.
## Kevezadegoù
## [[Kampionad albanat an echedoù]]
Trec'h e voe  e 2003.
### [[Olimpiadoù echedoù]]
* C'hoari a reas er skipailh albanat e 2004, er 36 Olimpiad e Calvià (Spagn), hag e 2006, er 37 Olimpiad e Torino (Italia).
* C'hoari a reas er skipailh italian e 2008, en 38 Olimpiad e Dresden (Republik Kevreadel Alamagn).
## Kampionad italian Fonnapl
Trec'h e voe e 2009. 
## Notennoù

## Liammoù diavaez
* E fichenn FIDE
* E c'hoari e Chess Games
Confiance

***Confiance***, bet moret e miz Du 1797, a oa un teirgwern korvetenn prevez eus Bourdel. Brudet eo dre ma oa bet lestr Roparzh Surcouf pa bakas al lestr breizhveuriat *[[Kent (1799)|Kent]]*, eus an East India Company. *La Confiance* he doa tapet un toullad listri e-kerzh ar bloavezhioù a-raok ma voe tapet gant ar morlu roueel saoz e 1805, a gemeras anezhi en e servij dindan an anv a oa ganti dija. Gwerzhet e voe gant ar Royal Navy e 1810 ; d'ar mare-se he doa kemeret perzh e daou obererezh brudet e servij Breizh-Veur. Confiance a dalvezas neuze da vag kenwerzh, betek 1816.

## Liammoù diavaez
* *[https://www.patrimoine-histoire.fr/Maquettes/Confiance.htm La Confiance, 1799]*, pennad war al lec'hienn Patrimoine-Histoire

## Daveoù
Pirc'hirinded

Ur **birc'hirinded** (pe pirc'hirinaj) zo ur veaj betek ul lec'h santel, a c'hell kas d'un treuzfurmadur personel, ha goude-se e tistro ar pirc'hirin d'e vuhez pemdeziek. Ur pirc'hirin (diwar al latin peregrinus) zo ur beajour (ger-ha-ger, unan deuet eus pell) hag a ya war-zu ul lec'h santel. Peurliesañ eo ur veaj korfel (war droad alies) betek ul lec'h a bouez ispisial evit an dud a heuilh ur reizhiad kredennoù relijiel resis.


L'Embarquement pour Cythère, by Antoine Watteau, from C2RMF retouched.jpg|Pirc'hirinded da Enez Kythera, livour gant Antoine Watteau, 1717
Sainte-Anne-d'Auray-FR-56-vers 1930-la scala-sancta-1.jpg|Pirc'hirined dirak ar Scala Santa e Santez-Anna-Wened (war-dro 1930)



## Gwelet ivez
* Pardon (lid)
* Hent Sant Jakez
* Tro Breizh

## Daveoù
Kent (1799)

**Kent**, roet lañs dezhañ e 1799, a oa ul lestr d'an East India Company. En he beaj kentañ e 1800 e oa war he hent da Vengal ha da Sumatera pa voe paket gant Roparzh Surcouf e bourzh e gorvetenn *[[Confiance]]* e-kichen genoù ar stêr Ganga.
Arm-skoaz

Un **arm-skoaz** zo un arm-tan hiniennel hag a rank bezañ lakaet ouzh ar skoaz pa denner. Evit e implijout e ranker ober gant an daouarn ivez, er c'hontrol d'an armoù-dorn a c'hell bezañ mestroniet gant un dorn hepken.

Peurliesañ eo ponneroc'h an armoù-skoaz hag hiroc'h o c'hanolioù evit reoù an armoù-dorn. Abalamour da se int stabiloc'h ha resisoc'h. Uheloc'h eo o c'halibr, ha dre se e c'haller tennañ pelloc'h ivez en ur chom resis (meur a gilometr evit ur fuzuilh-resisted da skouer, e-lec'h un 50 metr bennak evit ur bistolenn damaotomatek).

## Doareoù armoù-skoaz a-vremañ
* fuzuilh
** fuzuilh-resisted
** fuzuilh flour he c'hanol
** fuzuilh-emgann
* karabinenn
* fuzuilh-arsailh
* fuzuilh-vindrailher
* mindrailherezioù zo, hag ar braz eus ar banneroù-roketennoù hag eus ar pistolennoù-mindrailher, a c'hall bezañ renket e rummad an armoù-skoaz.

## Pennadoù kar
* Geriaoueg an armoù-tan
Arm-dorn

Un **arm-dorn** zo un arm-tan hiniennel a c'hall bezañ douget hag implijet gant un dorn hepken. Berroc'h eo o c'hanolioù evit reoù an armoù-skoaz, ha skañvoc'h int ivez. Abalamour da se eo berroc'h o hed-tenn efedus (betek 50 metr peurliesañ), ha n'int ket ken resis. An armoù-dorn a c'hell bezañ revolverioù (armoù dezhe un daboulin hag a dro evit linenniñ ar c'hartouchennoù gant kanol an arm) pe pistolennoù (armoù dezhe ur gambr hepken, pourveziet hiziv an deiz gant ur c'harger fiñv).

## Implij ha lezenn
Armoù-dorn a vez douget war ar pemdez gant nerzhioù surentez diabarzh meur a vro (pistolennoù SIG Sauer SP2022 gant ar polis hag an Archeriezh Vroadel e Bro-C'hall da skouer). A-drugarez dezhe o dez un arm-tan galloudus a-walc'h evit talañ ouzh kefridioù boas, met skañv ha bihan. En armeoù e vezont implijet evel eil arm en droadegiezh, ouzhpenn ar fuzuilhoù-arsailh da skouer, evit uhelaat galloud-tan ar soudarded ha talañ ouzh kudennoù mekanik pe mank a vunisionoù eus an arm kentañ. An ofiserien uhel zo pourveziet gant un arm-dorn hepken peurliesañ, dre ma ne gemeront ket perzh alies en emgannoù war an dachenn.

E bed ar sportoù tennañ e raer gant armoù-dorn ivez. Difennet eo o implij evit chaseal e meur a vro en Europa, met aotreet eo er Stadoù-Unanet da skouer, e-lec'h ma'z eus bet diorroet munisionoù a-ratozh evit se.

## Lezenn
E Bro-C'hall, an holl armoù-dorn produet goude 1900 zo renket e rummad B al lezenn war an armoù-tan.

## Daveennoù
Louis Schweitzer

**Louis Schweitzer**, bet ganet d'an 8 a viz Gouere 1942 e Geneva (Suis) ha marvet d'ar 6 a viz Du 2025, a oa un den a afer gall, bet e penn an embregerezh Renault etre 1992 ha 2005.

## Daveennoù
Florian Vila

**Florian Vila** a oa ur c'hoarier echedoù albanat.
## Kevezadegoù
### [[Kampionad albanat an echedoù]]
Trec'h e voe  e  1962 hag e 1973.

### [[Olimpiadoù echedoù]]
C'hoari a reas er skipailh albanat :
* e 1970, ouzh an deirvet tablezenn, en 19 Olimpiad e Siegen (Republik Kevreadel Alamagn),   (+7, =4, -4),
* e 1972, ouzh an eil tablezenn, en 20 Olimpiad e Skopje (Yougoslavia), (+3, =2, -2).
### Kampionad europat dre skipailh
C'hoari a reas er skipailh albanat e 1977, ouzh ar bedervet tablezenn er 6 Raktournamant e Moskov (URSS), (+1, =0, -2). 
## Notennoù

## Liammoù diavaez
*  E c'hoari e Chess Games
* E c'hoari e Chess Base
Frankoouriezh

**Frankoouriezh** (spagnoleg: *franquismo*) pe **Spagn Frankoour** (spagnoleg: *España franquista*) zo troiennoù a ra dave d'ar renad politikel a oa e Spagn etre 1936-1937 ha 1977. Anv a reer ivez eus **diktatouriezh Frankoour** (spagnoleg: *dictadura franquista*), pe **Spagn Vroadelour** (spagnoleg: *España nacionalista*), evit envel ar mare-se en istor Bro-Spagn, pa oa ar jeneral Francisco Franco o ren ar vro goude bezañ bet trec'h e brezel diabarzh Spagn gant an titl a *[[Caudillo]]*. Goude e varv e 1975, Spagn a oa troet d'un demokratelezh. E-kerzh ren Francisco Franco, Spagn a oa anvet en un doare ofisiel ar **Stad Spagnol** (spagnoleg: Estado Español). Implijet e oa ivez an termenadur "**Spagn Faskour**", met dreist-holl a-raok an Eil Brezel-bed. 

Kemmet eo doare ar ren hervez ar mare. Er mizioù goude ma oa tarzhet ar brezel diabarzh e miz Gouhere 1936, Franco a oa deuet goustadik da vezañ penn ar rebelled ha lakaet e oa bet e penn ar Stad d'ar 1añ a viz Here 1936, e penn an tiriadoù a oa e dalc'h al luskad broadelour. E 1937, Franco a oa deuet da vezañ diktatour hep gwir enebadur outañ hag embannet en devoa an Dekred Unvaniñ hag en doa rediet d'ur gendeuziñ eus an holl strolladoù aotreet hag a-du gant ar rebelled, en ur bloc'had broadelour spagnol, ar pezh a droe ar vro en ur Stad untuek renet gant ar FET y de las JONS. Fin ar brezel diabarzh e 1939 en doa ledanaet an takad dindan ren Franco war ar vro a-bezh ha tec'het e oa ar pennadurezhioù republikan d'an harlu. An diktatouriezh frankoour a oa bet da gentañ unan "faskour pe damfaskour", "faskouriet" "hanter-faskour", ha betek ur renad faskour da vat,, gant awenoù anat deuet diwar ar faskouriezh italian evel war dachenn ar sindikalouriezh, ar politikerezh ekonomikel, kenedouriezh, gant ur strollad politikel nemetken, hag an hollveliegezh war gement tachenn a oa er vuhez, prevez pe foran. Gant an amzer o tremen e oa bet digoretoc'h ar renad ha troet d'un diktatouriezh skañv o lakaat sioul a-gostez ar faskouriezh reut hag ar falanksouriezh, met chomet e oa roudoù eus ar faskouriezh hag ul lodenn *vat* eus blaz ar faskouriezh.".

## Notennoù ha daveennoù