open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
An Trevoù

**An Trevoù** (distaget ; pe **An Treoù** ha **Treoù-Tregigneg**) a zo ur gumun eus Breizh e Treger, e kanton Perroz-Gireg, e departamant Aodoù-an-Arvor.
## Douaroniezh

Trevou0035.jpg|An aod.

* War aod Mor Breizh emañ an Trevoù, etre Louaneg ha Perwenan.

### Kumunioù amezek

## Anv
* *An Trevoù* eo anv ar bourk. 
* Tregigneg, a gaver en anv ofisiel gallek (*Trévou-Tréguignec*) eo rann reter ar gumun, m'emañ ar Roc'hioù ha karter Sant Wenole, en-dro d'ar chapel. Ur barrez e oa e penn kentañ ar , met un drev hepken a-raok ha goude.

## Ardamezioù

## Istor
### 
#### [[Brezel-bed kentañ]]
* Mervel a reas 37 gwaz abalamour d'ar brezel hervez monumant ar re varv, da lavaret eo 3,74 % ag ar boblañs hervez an niveradeg bet graet e 1911; unan anezhe a voe lazhet e Falisolle e Belgia d'an 22 a viz Eost 1914, soudard e oa  er 48vet Rujumant Troadegiezh
#### [[Eil Brezel-bed]]
* Mervel a reas trizek den a varvas abalamour d'ar brezel.
### Brezelioù didrevadennañ
##### [[Brezel Indez-Sina]]
* Mervel a reas tri gwaz.

## Monumantoù ha traoù heverk
* Iliz katolik *Sant [[Samzun]]*: en eskopti Dol e oa ar barrez betek ar Reveulzi.

Chapelle Saint-Guénolé de Tréguignec.jpg|Ar chapel.

* Chapel *Sant Wenole*: a oa iliz Tregigneg, pa oa ur barrez (penn kentañ ar ).
* Kastell Koadriou.
Lec'hioù dre Natur :

A-hed an aod, a gornôg da reter:
* *Porzh an Gov*, porzhig.
* Aod *Traezhtael*.
* *Poull-Pri*.
* Aod ar Roc'hioù (a zo *Royau* e galleg).
* Porzh ar Roc'hioù.
* Monumant ar re varv e-tal an iliz katolik, luc’hskeudenn. Dioueliet e voe e miz Ebrel 1927.
* Plakenn ar re varv (1914-1918) er maerdi, luc’hskeudenn.

## Poblañs
### Emdroadur ar boblañs abaoe 1962

## Liammoù diavaez

;E brezhoneg
*  E lec'hienn Geobreizh
;E galleg
*  Lec'hienn ofisiel kumun an Trevoù.
*  E Docarmor
## Daveoù ha notennoù
Trenkenn ribonukleek

An **drenkenn ribonukleek** (TRN) zo ur polimer damheñvel ouzh an drenkenn dizoksiribonukleek (TDN) ken evit a sell he framm, ken evit a sell he c'hefridi (Ober war-dro an titouroù genetek ha reiñ korf dezhe).
Pevar c'hemm zo e-keñver an TDN :
* E-lec'h ar sukr dizoksiribozenn e kaver ur ribozenn. Setu aze an abeg eus distabilded ar molekuloù TRN.
* An nukleobazenn timin zo kemeret e lec'h gant un urasil.
* Peurliesañ n'eus ken un neudenn eeun en TRN, nemet e bevedegoù zo evel ar retroviruzoù, tra ma vez div neudenn en TDN, dezhi ur framm e stumm un droellenn doubl.
* Berr eo an TRN (etre 50 ha 5000 nukleotidenn ha n'eo ket milionoù evel en TDN).
Trenkenn dezoksiribonukleek

An **drenkenn dezoksiribonukleek** (berraet e **TDN**) zo ur volekulenn a gaver en holl vevien. Kavet e vez e nukleus ar c'helligoù eukariot, e kutoplasm ar c'helligoù prokariot, er mitokondriennoù hag er c'hloroplastoù. Lod eus ar viruzoù o deus ivez TDN serret en o c'hapsidenn.

En TDN emañ an holl ditouroù genetik a zo ezhomm anezho evit mont en-dro ar bevedeg. Gallout a raer keñveriañ an TDN ouzh ul levr keginañ, ennañ an holl rekipeoù evit gallout fardañ proteinoù, TRN... 

## Stumm
Div neudenn nukleotidoù stag an eil ouzh eben a ya d'ober an TDN. Heuliad bazennoù an nukleotidoù a sav kodoù a c'hell bezañ lennet gant implij ar c'hod genetik. Titouriñ a ra war peseurt trenkennoù aminek a vo implijet evit sevel ar proteinoù. 
Molekulennoù sukr (an dezoksiriboz) ha fosfat, stag a bep eil, a ya d'ober *skeledenn* an TDN. Ar bazennoù zo stag outi. Peder bazenn zo en TDN : adenin (A), kutosin (C), guanin (G) ha timin (T).

An div neudenn nukleotidoù a vez liammet dre o bazennoù : guanin ouzh kutozin (G-K) hag adenin ouzh timin (A-T). Evel-se ez eus stumm un droellenn doubl gant an TDN.


DNA Structure+Key+Labelled.pn NoBB.png|Framm divviñs an TDNLivet eo an atomoù dre elfenn gimiek, hag e traoñ an tu dehoù emañ diskouezet ar rummoù A-T ha G-K
DNA chemical structure.svg|Framm kimiek an TDN
Chess Informant

**Chess Informant** (*Šahovski Informator*) a zo un ti-embann hag ur gazetenn-levr saoznek bet krouet e 1966 e Beograd (Yougoslavia). Embannet e veze div wezh ar bloaz adalek 1966 betek 1990, ha teir gwezh abaoe.
## Liammoù diavaez
* Chess Informant website (e saozneg)
Eupen

**Eupen** zo ur gêr hag ur gumun eus Reter Belgia, e rannvro alamanek ar vro. Ur gumun alamanek gant aezamantoù yezhel e galleg eo.
Sankt-Vith

**Sankt-Vith** (galleg : *Saint-Vith*) zo ur gumun e Reter Belgia, er rannvro alamanek ag ar vro.

## Aezamantoù yezhel
Ur gumun alamanek gant aesamantoù yezhel e galleg eo.
## Istor
### kantved
## Monumantoù ha traoù heverk
0 Saint-Vith - église Saint-Guy (1).jpg|Iliz katolik *Saint Guy*

## Liammoù diavaez
*  Lec'hienn ar gumun
Kumuniezh alamanek Belgia

**Kumuniezh alamanek Belgia** pe **alamanegva Belgia** a zo unan eus an tri yezhva (pe « kumuniezh » en yezh velestradurel) eus Belgia. Ur gorread a 854 km² hag ur boblañs a 75.000 a dud he deus. Enni e kaver an darn vrasañ eus kantonioù ar reter a voe roet da Velgia gant Feur-emglev Versailhez. Eupen eo he c'hêr-benn.

Kantonioù ar reter a voe un darn eus Prusia betek 1920 met staget e voent ouzh Belgia goude ma oa bet faezhet Alamagn er Brezel-bed kentañ. Hervez ar feur-skrid e tlejed goulenn digant an annezidi ha fellout a rae dezho mont da Velgiz. Referendum ebet ne oa bet. Dav e oa d'an dud ne oant ket a-du gant an stagidigezh d'en em enrollañ met nebeut tre anezho o deus graet an dra-se peogwir o doa aon rak an distro-gwall.

Adstaget e voe ar rannvro ouzh Alamagn e 1940 met ne badas an dra-se nemet betek 1945 ha da Velgia e tistroas ar c'hantonioù goude ar brezel.

E-pad ar bloavezhioù 60 e voe disrannet Belgia e peder rannvro yezhel. Alamanegva Belgia a yeas d'ober unan anezho met un darn eus Wallonia e chomas. Ur **Parlamant eus kumuniezh alamanek Belgia** a voe aozet ha dezhañ a voe roet galloudoù war dachenn ar yezh hag ar sevenadur. Raktreset eo da lakaat ar yezhva d'ur rannvro wir ha treuzkaset e oa bet un tamm eus galloudoù Wallonia d'he farlamant, avat.

## Kumunioù ar yezhva

* Amel
* Büllingen
* Burg-Reuland
* Bütgenbach
* Eupen
* Kelmis
* Lontzen
* Raeren 
* Sankt-Vith

## Liammoù diavaez
*Diwar-benn kumuniezh alamanek Belgia hervez skol-veur Laval, e Kebek : http://www.axl.cefan.ulaval.ca/europe/belgiqueger.htm
Ninian

*Ninian a zo anv ur stêr, adstêr d'an Oud: gw. Ninian (stêr)
*Ninian zo anv un eskob e Bro-Skos e penn kentañ ar Grennamzer: gw. Ninian (eskob)
*Sant-Ninian zo unan eus an inizi Shetlands
*Ninian Park eo anv tachenn mell-droad skipailh Kerdiz e Kembre.
San Sebastián

**San Sebastián** zo un anv-lec'h spagnolek hag a gaver e meur a vro. 

## Orin
Dont a ra eus anv ar sant Sebastian. 

## Lec'hioù
###### 
* **[[San Sebastián (Buenos Aires)|San Sebastián]]**, e partido Chivilcoy, e proviñs Buenos Aires.
* **[[Bahía de San Sebastián]]**, e Tierra del Fuego.

###### 
* **[[San Sebastián (Chile)|San Sebastián]]**, e kumun Cartagena, e Rannvro Valparaíso.

### 
* **[[San Sebastián de Rábago]]**, er Sierra Nevada de Santa Marta.

### 
* **[[San Sebastián (Distrig San José, Costa Rica)]]**, distrig e kanton kreiz San José.

### 
* **[[San Sebastián (Quito)|San Sebastián]]**, parrez e kêr Quito, proviñs Pichincha .

### 
* **[[San Sebastián (San Vicente)|San Sebastián]]**, kumun e departamant San Vicente.
* **[[San Sebastián Salitrillo]]**, kumun e departamant Santa Ana, e kornôg ar vro.

### 
* **[[San Sebastián (Lempira)|San Sebastián]]**, kumun e departamant Lémpira.

### 
* **[[San Sebastián de los Ballesteros]]**, e Proviñs Córdoba, en Andalouzia.
* **[[San Sebastián de los Reyes]]**, e Kumuniezh Madrid, 
* **[[San Sebastián (Morcín)|San Sebastián]]**, e Morcín en Asturiez.
* **[[San Sebastián de Garabandal]]**, e Cantabria.
* **[[San Sebastián de La Gomera]]**, kêr-benn Enez La Gomera.

###### 
**San Sebastián*, anv spagnolek Donostia

### 
* **[[San Sebastián (Samar)|San Sebastián]]**, e proviñs Samar.

### 
* **[[San Sebastián Coatán]]**, e departament Huehuetenango;
* **[[San Sebastián Huehuetenango]]**, e departament Huehuetenango.

### 
Kumunioù dreist-holl
#### [[Jalisco]]
* **[[San Sebastián del Oeste]]**

#### [[Oaxaca]]
* **[[San Sebastián Abasolo]]**
* **[[San Sebastián Coatlán]]** 
* **[[San Sebastián Ixcapa]]** 
* **[[San Sebastián Nicananduta]]** 
* **[[San Sebastián Rio Hondo]]** 
* **[[San Sebastián Tecomaxtlahuaca]]** 
* **[[San Sebastián Teitipac]]** 
* **[[San Sebastián Tutla]]** 
* **[[San Sebastián Yutanino]]** 

#### [[Yucatán]]
* **[[San Sebastián (Mérida)|San Sebastián]]**, karter e Mérida

### 
* **[[San Sebastián de Yalí]]**, e departamant Jinotega.

### 
* **[[San Sebastián (Puerto Rico)|San Sebastián]]**, kumun

###### 
* **[[San Sebastián de los Reyes (Venezuela)|San Sebastián de los Reyes]]**, kêr e stad Aragua.
* **[[San Sebastián (Aragua)|San Sebastián]]**, kumun e stad Aragua ivez.

## Pennadoù kar

* San Sebastiano 
* Sankt Sebastian 
* Sant-Sebastian-an-Enk, e Breizh
* Saint-Sébastien, er broioù gallek
* São Sebastião
Oged

An **oged** pe ar **freuz**, pe **freuzell**, zo ur benveg da labourat an douar, a vez tremenet er park goude an arar hag an diaoul. Gantañ e vez peurfriket, pe freuzet an douar, evel gant ur rastell.
Amel (kumun)

**Amel** a zo ur gumun eus Rannvro alamanek Belgia, e reter rouantelezh Belgia, treuzet gant ar stêr Amel. Ur gumun alamanek gant aezamantoù yezhel e galleg eo.

## Liamm diavaez
*  Lec'hienn Kumun Amel
Büllingen

**Büllingen** (e galleg : **) a zo ur gumun eus Reter Belgia, er rannvro alamanek ag ar vro. Ur gumun alamanek gant aezamantoù yezhel e galleg eo.
Burg-Reuland

**Burg-Reuland** a zo ur gumun eus reter Belgia, er rannvro alamanek, e rannvro Wallonia, e Proviñs Liège, sko ouzh an harzoù gant Alamagn ha Luksembourg. Er gumun emañ kêriadennoù Maldingen (Maldange), Oueren, Maspelt, Oberhausen. Ur gumun alamanek gant aesamantoù yezhel e galleg eo.
## Istor
## Monumantoù ha traoù heverk
## Douaroniezh
## Emdroadur ar boblañs
## Melestradurezh
## Tud
## Liammoù diavaez
## Dave ha notennoù
Aparatchik

**Aparatchik** ( zo ur ger rusek, аппара́тчик, IPA: [ʌpʌˈraʨɪk], *apparatchiki* el liester rusek, *aparatchiked* e brezhoneg), a raed gantañ eus an dud uhel dindan ar stad, koulz en Unvaniezh ar Soviedoù evel en diktatorelezhioù kar all e reter Europa, en amzer ar gomunouriezh (1917-1989). 
Dre astenn ster ar ger eo deuet da vout un den eus ar strollad, a sav gant pazennoù ar hierarkiezh, hag a labour evit ar strollad. 

## Ster gwashaat

Hiziv, echu gant ar gomunouriezh en Unvaniezh ar Soviedoù hag Europa, e vez graet gant ar ger eus izili ur sistem politikel ponner ha pompadus, kozhik ha kabac’h, heñvel ouzh ar sistem sovietek, ken en e vont en-dro, ken en e neuz.

Graet e vez ivez ouzh an dud a implij o renk, o galloud, evit sevel er hierarkiezh, pe evit pinvidikaat. 
Darn a implij o galloud, hag a vourr oc'h ober, adalek ar bazenn izelañ, diwar-goust ar re all.

Komz a reer ivez eus burokrated.
Arar

* *An Arar eo ivez anv kozh ar stêr [[Saône]]*.
----

An **arar** zo ur benveg da labourat an douar a anavezer abaoe ar bloavezhioù -3000 ( milved kent JK) e Mezopotamia.Staget e veze ul loen outañ evit e sachañ a-benn drailhañ gorre an douar. Da gentañ ne oa nemet un tamm koad en he fezh, goude eo betek pemp tamm a yae d'ober anezhañ.

E Breizh, e Karaez, e vez aozet ur fest a vez graet Gouel an Erer Kozh anezhi.

## Anv
**Arar** pe **alar** a vez implijet, hag ivez *alaer*, diwar *arare*, "arat" e latin ; gourel eo ar ger, *erer* eo e liester.

E skridoù zo e vez komzet eus meur a seurt erer :
*Un arar *da blomañ* zo un arar da freuziñ douar.
*Un arar *da gignat* ne ra nemet kignat an douar.

## Deskrivadur

 
Daou venveg zo e gwirionez dindan an hevelep anv :
*an arar koad eo ar benveg kozh implijet e Breizh betek dibenn an eil brezel bed e tachennoù zo.
*an arar houarn pe dir eo ar benveg a vez graet "brabant", "klev houarn", "klevioù" er Vro-Vigoudenn, "daoubenneg" e-kichen Douarnenez anezhañ ivez.

* *Kilhoroù* a reer eus ar penn a-raok.

## Daveennoù
Café de la Régence

An davarn **Café de la Régence** e Pariz (Bro-C'hall) a voe en XVIIIvet hag en XIXvet Kantved kreiz ha lec'h brudetañ ar c'hoari echedoù en Europa.

## Tud dibar, brudet evit abegoù arall, bet o c'hoari an [[echedoù]] en davarn
* Napoleone Buonaparte
* Denis Diderot
* Friedrich Engels
* Benjamin Franklin
* Jules Grévy
* Karl Marx
* Maximilien de Robespierre
* Jean-Jacques Rousseau

## Levrlennadur
*Michael Ehn: *Ein idealer Ort in einer idealen Stadt*. In: Karl 2006,4, S. 16-25 (alamanek);
*Paul Metzner : *Crescendo of the Virtuoso*, 1998 (saoznek)1.
*Auguste Lepage, *Les cafés artistiques et littéraires de Paris*, pajennoù 129-138, 1882 (gallek).
*Ken Whyld : *Chess christmas*. Moravian Chess, Olomouc 2006. ISBN 80-7189-559-8. S. 311 - 321 (saoznek)
Kelmis

**Kelmis** (*La Calamine* e galleg) a zo ur gumun e Kumuniezh alamanek Belgia, e reter ar vro, e Proviñs Liège, 5 km eus Aachen, en Alamagn. Bez' ez eo unan eus 9 c'humun alamanek rannvro Wallonia.

Ur gumun alamanek gant aezamantoù yezhel e galleg eo.

D'ar 1 a viz Genver 2004 e oa 10 144 a dud o chom enni (4 950 paotr, 5 194 plac'h). 
18,12 km² eo he gorread, da neuze e oa ur feur-tudañ a 559,77 annezad dre km².

An douaroù en-dro d'ar "Vieille Montagne" (ur vaengleuz zink), hag anvet Neutral-Moresnet ("Moresnet neutre"), a oa damzizalc'h etre 1816 ha 1919. 

Strollet e oa bet e kumun nevez **Kelmis** teir c'humun gozh: Kelmis, Neu-Moresnet hag Hergenrath.
Bloavezh-gouloù

Ur **bloavezh-gouloù**, berraet dre **bg**, zo un unanenn a vez implijet er steredoniezh evit muzuliañ hedoù en egor. Kevatal eo d'an hed a vez redet gant ar gouloù er goullo e-pad 365,25 devezh, da lavaret eo  kilometr.

Implijet e vez dreist-holl evit muzuliañ hedoù adalek an Douar pe an Heol betek steredennoù, hag etre korfoù-egor war skeul ur c'halaksienn.

Ar parsek (arouez : pc, kevatal da ≈ 3,26 bg) eo an unanenn a vez arveret an aliesañ gant ar steredoniourien a-vicher.

## Termenadur
War ur bloavezh juluan (364,25 devezh) ez eo diazezet jedadenn an Unvaniezh Steredoniel Etrebroadel (*International Astronomical Union*, IAU), ha n'eo ket war ur bloavezh gregorian (365,2425 devezh)  ;  m/s eo tizh ar gouloù.

## Notennoù
Unanenn steredoniel

Er steredoniezh e reer **unanenn steredoniel** (berraet dre **au**, *astronomical unit*, hervez erbedadenn 5 diviz B2 an *International Astronomical Union* (IAU) e 2012 ha hini ar *Bureau International des Poids et Mesures* (BIPM) e 2019) eus un unanenn hed kevatal da  ± 3 metr.

Dre vras e lakaer 1 unanenn steredoniel da gevatal d'an hed etre an Douar hag an Heol, da lavaret eo e-tro da 150 milion a gilometroù ha da 8 munutenn da dizh ar gouloù er goullo ( metr dre eilenn).

## Termenadur
Divizet e oa bet termenadur an unanenn steredoniel e-kerzh XVI Kendalc'h an IAU e Grenoble e 1976, ha resisaet eo bet e 2012 gant an XXVIII Kendalc'h e Beijing.
;E 1976
*"Unanenn steredoniel" (A) a raed eus an hed e koskoriad an Heol ma talvez astalenn gerc'hellel Gauss (*k*) kement ha  mar greer gant unanennoù an IAU evit an hedoù, tolz an Heol (1,9885 × 1030 kg) ha pad un devezh (86 400 s). Neuze, 1 A =  metr.
;Adalek 2012
*1 au =  ± 3 metr, eleze 8 munutenn ha 19 eilenn da dizh ar gouloù er goullo.

## Implij
Implijet e vez an unanenn steredoniel evit muzuliañ an hed etre ar planedennoù a zo e koskoriad an Heol. Re vihan eo avat evit muzuliañ ar pellder etre ar steredennoù : ar parsec (pc) eo an unanenn a implijer en degouezh-se : 1 pc =  / \pi au = 206&nbsp;264,80624709635656598954519745 au = 30 856 775 814 913 673 metr.

## Daveoù
Tizh ar gouloù

## Termenadur
**Tizh ar gouloù** eo tizh ar foton, an tizh brasañ zo en Hollved anavezet, hervez relativelezh hollek Albert Einstein. 

## Pennadoù kar
* Bloavezh-gouloù

## Liammoù diavaez
* YouTube - Ur veaj eus an Heol da Yaou da dizh ar gouloù
Karl Schwarzschild

**Karl Schwarzschild** (9 a viz Here 1873, Frankfurt am Main — 11 a viz Mae 1916, Potsdam) a oa un astrofizikour alaman.

N'eo ken e deroù an  kantved, pa voe degemeret damkaniezh relativelezh hollek Albert Einstein, e teuas meiziad an toulloù du da vezañ estroc'h evit ur danvez kurius. Evit gwir, nebeut amzer goude ma oa bet embannet labourioù Einstein e voe embannet gant Karl Schwarzschild un disoc'h eus kevatalenn Einstein a emplege bezañs un toull du kreiz. 

## Notennoù
Cygnus X-1

E steredoniezh, **Cygnus X-1** zo un daouad X hag a voe ar c'hentañ toull du dizoloet.

## Dizoloadenn

Studi ar reizhiadoù daouad X zo orin ar fiziañs brasoc'h-brasañ e damkaniezh an toulloù du e kumuniezh ar skiantourien. Er galaksioù tostañ eo bet graet an dizoloadennoù pouezusañ, en hor Galaksi dreist-holl. Evit ar wezh kentañ, dizoloadenn ha studi ar reizhiad daouad Cygnus X-1 en deus roet an tu da brouiñ gant elfennoù fetis bezañs gwirion an traezoù astrofizik-se a oa bet rakgwelet gant damkaniezh ar relativelezh hollek. 

Betek kreiz ar c'hantved kent e oa bet rakgwelet bezañs an toulloù du dre ar matematik hepken. E 1965 e voe graet ar c'hentañ evezhiadennoù a dalvoudegezh : dizoloet e voe ur steredenn (HD 226868) en oabl, o kelc'htreiñ en-dro d'ur vammenn skinoù X. Anvet e voe ar reizhiad daouad spurmantet **Cygnus X-1** (abalamour ma oa e Steredeg an Alarc'h). Diwezhatoc'h, e 1971, Tom Bolton a anavezas Cygnus X-1 evel un toull du oc'h implijout pellseller an arsellva David Dunlap e skol-veur Toronto e Kanada.

## Liammoù diavaez
*  Anavezadur Cygnus X-1 evel un toull du.
Daouad X

Un daouad X zo un daouad div steredenn, anezho ur steredenn « reizh » o kelc'htreiñ en-dro d'ur steredenn neutronek pe d'un toull du a zo dezhañ ur prantad berr. Dont a ra ar skinoù X eus ar c'hementad energiezh divent zo produet gant an akretadur eus danvez ar steredenn en-dro d'an draez fetis. 

### Liammoù diavaez
* Daouadoù X
* Kwazarioù korr (CEA)
Alessandro Manzoni

**Alessandro Manzoni** a zo bet ganet d'ar 7 a viz Meurzh 1785 e Milano (Italia) ha marvet d'an 22 a viz Mae 1873 e Milano (Italia). E romant I promessi sposi, a zo lakaet da vezañ unan eus pennoberennoù al lennegezh italianek. 

## Oberennoù

### E brezhoneg
Troet e voe I promessi sposi e brezhoneg (*[[Danvez-Priedoù]]*) gant Pêr Bourdellez hag embannet gant Mouladurioù Hor Yezh e 1986.
Skinoù X

Ar **skinoù X** zo ur stumm skin tredanwarellek, dezhe ur stankter uhel zo e hirder gwagennn etre 5 pikometr ha 10 nanometr tamm-pe-damm. Energiezh ar foton a ya eus un nebeud eV (electron-volt), da meur a zegad MeV. Ar skinoù ionekaerien-se a vez implijet evit kalz traoù, en o zouez ar skeudennerezh mezegiezh hag ar gristalografiezh.

Dizoloet e oa bet ar skinoù X e 1895 gant ar fizikour alaman Wilhelm Röntgen, a resevas ar c'hentañ Priz Nobel Fizik evit kement-mañ. Envel a reas anezhe evel se abalamour ma oa dianav o natur (al lizherenn *x* a vez implijet evit an dra dianav er matematik). 

Ar c'hemm a raer etre ar skinoù X hag ar skinoù gamma (zo heñvel o natur hag o energiezh) a zeu eus an doare ma vezont krouet. Ar skinoù X zo foton produet gant elektron an atom tra ma vez produet ar skinoù gamma gant derc'han an atom.
Isaac Newton

*Sir* **Isaac Newton** a oa ur prederour, ur matematikour, ur fizikour hag ur steredoniour saoz bet ganet d'ar 4 a viz Genver 1643 e maner Woolsthorpe e-kichen Grantham, ha marvet d'an 31 a viz Meurzh 1727 e Kensington.

Anavezet eo dreist-holl evit damkaniezh ar gravitadur ha krouidigezh, e kevez ouzh Leibniz, ar jederezh boc'hedel. E levr *[[Philosophiæ Naturalis Principa Mathematica]]* ("Pennaennoù Matematikel ar Brederouriezh Naturel") zo brudet evel unan eus oberennoù pouezusañ Istor ar skiantoù. En oberenn-se e kaver e zizoloadennoù diwar-benn an nerzh desach, teir lezenn ar fiñvoù hag ar mekanik klasel. Noblet eo bet e 1705 gant ar Rouantelezh.

## Buhez
Ganet e voe Isaac Newton e Woolsthorpe-by-Colsterworth, el Lincolnshire (Bro-Saoz). Feurmerion binvidik e oa e dud. Mervel a reas e dad tri miz a-raok ma vije deuet Isaac Newton er gouloù hag e vamm a addimezas. Isaac vihan, a oa 2 vloaz, a voe fiziet en e vamm-gozh, dindan gwardoniezh e eontr. E vugaleaj ne seblant ket bezañ bet gwall eürus. Da 5 bloaz e tarempredas skol kentañ-derez Skillington ha goude hini Stokes.

## Damkaniezhoù matematikel
E 1687 ez voe embannet e oberenn bennañ, "Pennaennoù Matematikel ar Brederouriezh Naturel". El levr mañ e implij doareoù jediñ hag a zo gourdad ar jediñ sturiadel. War tachenn ar gweled e wellaas an teleskop disvannus bet krouet gant James Gregory, hag e embannas e 1704 e bleustrad *Opticks* ("Optik") ma tiskouez ez eo ar gouloù gwenn ur meskaj a veur a liv disheñvel. Dedennet eo oa Isaac Newton gant an alkimiezh hag an doueoniezh.

## Notennoù
Kensonenn linkus

Er yezhoniezh e vez implijet an termen **linkus** (saoz.: ''liquid consonant'') war dachenn ar fonetik hag ar fonologiezh evit komz eus ar c'hensonennoù dre dostaat na vezont ket renket e rummad an hantervogalennoù dre ma ne glotont gant vogalenn ebet, evel da skouer an doare ma klot an hantervogalenn [j] (skrivet  hervez reizhskrivadur ar brezhoneg gant ar vogalenn [i] pe [w] gant [u] (skrivet  e brezhoneg). 

Isrannet e vez ar c'hensonennoù linkus e daou isrummad:

* Kensonennoù linkus a-gostez, da skouer [l] ha [ʎ] (skrivet  e brezhoneg) hag ivez [ɫ] implijet gant ar ruseg
* Kensonennoù rotek, da skouer [r], distaget e meur a zoare disheñvel hervez ar yezh hag ivez a rannyezh da rannyezh e brezhoneg. 

A-wezhoùigoù e vez renket ivez e-touez ar c'hensonennoù linkus ar c'hensonennoù dre serriñ a-gostez kavet dreist-holl e yezhoù Norzhamerika, d.s. ar gensonenn kevig dre daravat a-gostez divouezh ha mouezhiet [ɬ] ha [ɮ], hag ar c'hensonennoù kevig dre fic'hal a-gostez divouezh ha mouezhiet [tɬ] ha [dɮ] hag ivez ar gensonenn dre strakal [tɬ'] daoust ha ma n'eo ket ket uhel o live son evit hini ar c'hensonnenoù linkus rik all. Ouzhpenn-se n'haller ket bezañ implijet ar c'hensonennoù a-gostez dre serriñ evel ma implijer ar c'hensonneoù linkus rik, da skouer ne dalvezont morse da gensonennoù silabennek er yezhoù ma reer gante.

Ober a ra an darn vrasañ eus yezhoù ar bed gant div gensonenn linkus dre-vras evel fonemennnoù enebet an eil ouzh eben. Gant yezhoù all avat e reer gant unan nemetken, da skouer e japaneg, hag e meur a yezh all komzet dre ar bed e kaver muioc'h a gensonennoù linkus disheñvel-tre o doare hag o lec'h distagañ resis.

## Gwelet ivez:
* Kensonenn
Kip Thorne

**Kip Stephen Thorne**, bet ganet d'ar 1 a viz Even 1940 e Logan (Utah, Stadoù-Unanet Amerika), zo ur fizikour damkaniour amerikan, anavezet evit e labour fonnus war dachenn ar gravitatur, ar fizik hag an astrofizik.

Emañ ar *c'helenner [[Richard Feynman|Feynman]] eus fizik damkaniezhel* a-vremañ e Caltech hag unan eus ar brasañ arbennigourien war an implijoù eus damkaniezh ar relativelezh hollek savet gant Einstein.

Badezet eo bet an toulloù du da-heul e labourioù diwar o fenn.

## Liammoù diavaez
*Pajenn Kip Thorne
Brezel an Darfour

**Brezel an Darfour** zo bet etre 2003 ha 2020 en Darfour, e Soudan ar c’hornôg, etre ar Janjawided (da lavaret eo : an "Diaouled war varc’h"), ur milis tutaet e meuriadoù an « Abbala Rizeigat » (Arabed saverien kañvaled), hag e-touez an dud eus ar c’hornad n’int ket Baggaraed (meuriadoù labourerien-douar dreist-holl). Gouarnamant Soudan, daoust ma nac’h dirak an dud e harp ar Janjaweed, en deus pourchaset arc’hant ha skoazell dezhe hag en deus kemeret perzh e tagadennoù gant ar strollad-se, o tagañ seul wezh ar strolladoù etnek Four, Zaghawa, ha Masalit en Darfour. Kregiñ a reas ar brezel e miz Mezheven 2003. Er c’hontrol eus an eil brezel diabarzh soudanat ma’n em ganne an hanternoz muzulmat hag ar su kristen hag enevuhezour, ez eo muzulmat ar pep brasañ eus an annezidi evel ar Janjawided.

Pa washaas an emgannoù, e miz Mezheven ha miz Eost 2006, e voe aprouet an diferadenn 1706 gant Kuzul Surentez ar Broadoù Unanet d’ar 31 a viz Eost 2006. Termen a voe lakaet d'an emgannoù e 2020.

## Luc'hskeudennoù
* Photos of Darfur & A.M.I.S.

## Notennoù
Kensonenn rotek

Er yezhoniezh e vez implijet an termen **kensonenn rotek** (saoz.: ''rhotic consonant'') war dachenn ar fonetik hag ar fonologiezh evit komz eus c'hensonennoù linkus nann a-gostez, da lâret eo kensonennoù "r"-heñvel.

Daoust ha m'eo damheñvel o son ez eo lies-tre doare distagañ ar c'hensonennoù rotek implijet gant yezhoù ar bed, o vont eus kensonennoù dre daravat, dre dostaat hantervogalennek pe get betek kensonennoù dre serriñ zoken. 

Peurliesañ e vez implijet an arouezenn /r/ evit treuzskrivañ an holl kensonennoù rotek nemet pa vez ezhomm resisaat o doare hag o lec'h distagañ resis.

Setu roll ar c'hensonennoù rotek pennañ implijet gant yezhoù ar bed:

* **[[Kensonenn dre froumal|Dre froumal]]**: bez' e c'hell bezañ staget gant beg an teod (treuzskrivet [r] hervez reolennoù al LFE) pe c'hoazh gant an huged (LFE: [ʀ]). Kavet e vez stank kensonennoù rotek distaget dre froumal e yezhoù ar bed, da skouer e rannyezhoù brezhonek 'zo, ar ruseg, an italianeg hag ar spagnoleg. Raloc'h e vez kavet kensonennoù dre froumal all, da skouer *ř* (LFE: [r̭]; kensonenn froumal dre daravat) e tchekeg ha *rh* (LFE: [r̥]; kensonenn dre frouml divouezh)) e kembraeg. 

* **[[Kensonenn dre stlakat|Dre stlakat]]**: heñvel a-walc'h o son diouzh hini ar c'hesnonenoù dre froumal daoust d'o doare distagañ disheñvel, da skouer e spagnoleg *pero* /ˈpeɾo/ ("met") kv.*perro* /ˈpero/ ("ki"). Ne rank ket talvezout dre ret seurt kensonennoù da kensonennoù rotek dre ret atav, da skouer pa dalvez ar gensonenn dre stlakat [ɾ] e rannyezhoù saoznek e da alofonennoù /t/ ha/pe /d/.

* **[[Kensonenn kevig|kevig]] [[Kensonenn dre dostaat|dre dostaat]] pe [[Kensonenn tro-gil|tro gil]]**: an doare ma vez distaget al lizherenn *r* e saozneg peurliesañ, da lâret eo [ɹ] (kensonenn kevig dre dostaat) pe [ɻ] (kensonenn dre dostaat tro-gil).

* **[[Kensonenn huged|Huged]] pe [[Kensonenn drekstaon|drekstaon]] approximant or fricative**: doare distagañ an *r* e galleg unvan (doare Pariz), en alamaneg hag e daneg. Bez' e c'hell bezañ distaget resisoc'h evel ur gensonenn huged pe drekstaon dre daravat mouezhiet pe divouezh pe c'hoazh evel ur gensonenn rakstaon dre dostaat.

## Gwelet ivez:
* Kensonenn
Frederick Campion Steward

**Frederick Campion Steward**, ganet d'an 16 a viz Even 1904 ha marvet d'an 13 a viz Gwenholon 1993, a oa ur botanikour eus Bro-Saoz.
Pireneoù

Ar **Pireneoù** zo un aradennad-venezioù lec’hiet etre al Ledenez iberek hag ar peurrest eus kevandir Europa. En em astenn a reont eus ar Mor Kreizdouar, er reter, d’ar Meurvor Atlantel (pleg-mor Bizkaia), er c'hornôg. Ledet int war hanternoz Katalonia, Aragón, Euskal Herria (Bro-Vask) ha war kreisteiz Okitania. Emañ priñselezh Andorra a-bezh enno. Euskadi ha Katalonia, e pep hini eus an daou benn, zo a-c’haoliad war an aradennad. Mont a ra ar Pireneoù d'ober an harzoù, tamm pe damm, etre Frañs ha Spagn. Daou gorn-bro zo lec'hiet diouzh un tu eus an aradennad, ent-douaroniel, ha stag ouzh an tu all, ent-politikel : Traoñienn Aran, a red he dourioù war-zu an hanternoz, zo stag ouzh Spagn ha lodenn norshañ Cerdanya, a ya he dourioù war-zu ar c'hreisteiz, zo stag ouzh Frañs (departamant Pireneoù-ar-Reter), war-bouez enklozadur Llívia.

430 km eo hed aradennad ar Pireneoù ha 100 km eo he ledander d'ar muiañ. Aneto eo ar menez uhelañ (3&nbsp;404 m), lec'hiet e Spagn.

## An anv
Cheñch a ra anv ar Pireneoù hervez ar yezhoù a gaozeer eno: *Pirineus* e katalaneg, *Pyrénées* e galleg, *Pirineos* e spagnoleg, *Pirenèus* en okitaneg, *Perinés* en aragoneg ha *Pirinioak* en euskareg.

Hervez mojennoù Henc'hres e voe krouet ar Pireneoù gant Herakles, evit douarañ ar briñsez Pirene.

## Dremmvroioù
N'eus ket lennoù bras evel en Alpoù. Ral hag uhel eo an odeoù. Kalz froudoù zo avat, hag a ra alies lammoù-dour meurdezus. Alies e ra an traoñiennoù un hantergelc'h gant tornaodoù serzh, anvet sirkoù.

Lamm-dour Gavarnie (462 m) eo an hini uhelañ, e-kreiz ar Pireneoù e sirk Gavarnie (departamant Pireneoù-Uhel, Gwaskogn). E-barzh Park Broadel ar Pireneoù emañ.
Bethan Gwanas

**Bethan Gwanas** (*Bethan Evans* hervez hec'h anv ofisiel), zo ur skivagnerez kembraek, ganet d'ar 16 a viz Genver 1962 e Dolgellau, ha savet e kembraeg hervez doare ar vro.

17 levr he deus skrivet, ken evit krennarded pe deskerien gembraek, ken evit kembraegerien. Un aotreegezh c'hallek he deus tapet e skol-veur Aberystwyth hag e 1985 he deus gounezet ar Gurunenn en Eisteddfod yr Urdd. Bet eo o chom e Bethesda, Kerdiz, Nigeria, ma kelenne saozneg, ha Bro-C'hall, a-raok mont da Rhydymain da chom.

## Bugaleaj
Maget e voe en un tiegezh er Brithdir nepell diouzh Dolgellau, e Gwynedd. Evans eo hec'h anv tiegezh. "Gwanas" eo anv ar vereuri, savet e 1838. E Dolgellau eo bet en Ysgol y Gader. He zad, Tom Evans, zo baritone, ha div wech en deus gounezet ar *Rhuban Glas* (Seizenn c'hlas) en Eisteddfod, ha bet eo o kanañ betek er Sydney Opera House. Daou albom, en deus graet, *Ave Maria* hag *Encore*, gant lanaouennoù e meur a yezh eus Europa. Bethan avat n'eo ket kanerez tamm ebet. 

Hervez *[[Yr Herald Cymraeg]]* e oa *Brownie Tales*, gant Enid Blyton, a oa he levr muiañ karet en he bugaleaj, emañ al levr ganti bepred, nemet chaoket eo bet un tamm ar c'hein anezhañ gant he c'hi bihan Del, ur Welsh collie.

## He labour
A-raok ma teuas brud dezhi evel skrivagnerez he deus labouret evel kelennerez galleg, kelennerez saozneg, ha pennvuhezourez en Urdd e Glan-llyn, e-tal Y Bala (e-kichen ar gêr dezhi), hag ivez aozerez abadennoù skingomz gant Radio Cymru.

E 2003 e tilezas he labour evel bruderez lennegezh gant Kuzul Gwynedd evit bezañ skrivagnerez hepmuiken.

E 1997 e oa bet embannet he levr kentañ, ma konte penaos e oa bet hec'h amzervezh labour gant ar VSO e Nigeria. 

Goude eo bet filmet he romant *Amdani!*, diwar-benn ur skipailh rugbierezed, da skignañ en S4C, ha berzh a reas. 

## Liammoù diavaez
* He buhez kontet e lec'hienn ar BBC (e kembraeg)
* Pennad-kaoz gant Bethan Gwanas e 2001 (e kembraeg)
* He labourioù

## Notennoù
Robert Koch

Heinrich Hermann **Robert Koch**, bet ganet d'an 11 a viz Kerzu 1843 e Clausthal (Kengevread alaman d'an ampoent) ha marvet d'ar 27 a viz Mae 1910 e Baden-Baden (Impalaeriezh alaman d'an ampoent), a oa ur mezeg alaman.Brudet-kenañ eo evit bezañ kavet *Mycobacterium tuberculosis*, ar bakteri kiriek d'an dorzhellegezh : anvet e voent *bazhilli Koch* diwar e anv. Chomet eo anavezet evel unan eus diazezerien ar vakteriologiezh.

## Buhez
Mont a reas war studi ar skiantoù naturel ha hini ar vezegiezh e Skol-veur Göttingen (Saks-Izel, en Alamagn a-vremañ). Unan eus e gelennerien, Jakob Henle (1809-1885), a oa un difenner eus an damkaniezh c'harvevel savet gant Louis Pasteur (1822-1895) e 1860. Mont a reas da eilmezeg ospital Hambourg da gentañ.

Digor a-walc'h e oa e spered peogwir e oa dedennet gant an arkeologiezh, an arvevadouriezh hag an denoniezh ivez.

An hini kentañ eo a zeuas a-benn da diñvañ *[[Bacillus anthracis]]* (1876), bakteri eus ar genad *[[Bacillus]]* kiriek d'ar serk kavet e penn-kentañ ar bloavezhioù 1850 gant ar skiantourien alaman Aloys Pollender ha gall Pierre Rayer ha Casimir Davaine. Da-geñver an enklaskoù-se e tiorroas meur a deknik nevez evit livañ, tiñvañ hag anavezout an hadennoù.

E 1880 e kemeras penn arnodva bakteriologiezh Berlin.

[...].
Ajedrez 64

**Ajedrez 64**  (*Echedoù 64* e spagnoleg) a zo ur gazetenn spagnolek embannet e Chile. Gouestlet eo d'an echedoù.

He fenngazetennour: Hernan Salazar.

## Dave
* Rubens Filguth, *[[Xadrez de A a Z]]*: dicionário ilustrado, Porto Alegre : Artmed, 2005, 240 pajenn.
El Ajedrez Americano

**El Ajedrez Americano** (*An Echedoù Amerikan* e spagnoleg) a zo ur gazetenn spagnolek embannet en Arc'hantina. 

Adalek 1924 betek 1926 e voe Damián Reca he fenngazetennour . 

Adalek 1927 betek 1934 e voe Roberto Grau. 

Hemañ a embannas splann en e bennad-stur (niverenn 38, miz Mae 1933, pajenn 99) e skoazell d'ar c'hoarierion yuzev alaman handeet gant Adolf Hitler.

Adalek 1947 betek 1957 e voe mouezh ofisiel ar FADA (*Kevre Arc'hantinat an Echedoù*); Ellerman ha Marini a voe he fenngazetennourion.

## Dave
* Rubens Filguth, *[[Xadrez de A a Z]]*: dicionário ilustrado, Porto Alegre : Artmed, 2005, 240 pajenn.
Urdd Gobaith Cymru

**Urdd Gobaith Cymru**, a dalv kement hag **Urzh Goanag Kembre**, hag a vez troet e saozneg gant **Welsh League of Youth**, hag a vez graet an **Urdd** anezhañ hepmuiken, zo ur c'hevredad yaouankiz kembraek gant tremen 1 500 skourr hag ouzhpenn 50 000 ezel (e 2006). 

## Istor

## Pennadoù kar
*Gwersyll yr Urdd Glan-llyn

## Liammoù diavaez
*Lec'hienn ofisiel an Urdd (e kembraeg)
*Lec'hienn ofisiel an Urdd (e saozneg)
Tregedel

Tréguidel - Centre.jpg|Kreiz-kêr. 

**Tregedel**, pe *Tregidel* a zo ur gumun eus Breizh, e Bro-Oueloù, e departamant Aodoù-an-Arvor.
## Douaroniezh
## Istor
### 
#### [[Brezel-bed kentañ]]
* Mervel a reas 35 gwaz abalamour d'ar brezel hervez monumant ar re varv, da lavaret eo 4,52 % ag ar boblañs hervez an niveradeg bet graet e 1911.
#### [[Eil Brezel-bed]]
* Mervel a reas pemzek den abalamour d'ar brezel, unan anezhe e miz Here 1945 p'edo el lu gall o terc'hel Alamagn.
## Brezhoneg
* 43,8 % eus anvioù-lecʼh ar gumun a zo brezhonek.

## Monumantoù ha traoù heverk

Tréguidel - Église Saint-Gwenaël 01.jpg|An iliz katolik.
Tréguidel - Bienheureux Saint Antoine chapelle St-Pabu - AD22 - 16FI6380.jpg|Delwenn Sant Anton er chapel.
Tréguidel - Calvaire 01.jpg|Ar c'halvar.

* Iliz katolik *Sant Wennael*.
* Chapel *Sant Pabu*.
* Ur c'halvar er vourc'h.

Monument aux morts de Tréguidel.jpg|Ar monumant.

* Monumant ar re varv.

## Emdroadur ar boblañs abaoe 1962

## Brezhoneg
## Tud
## Melestradurezh
* Daniel Barret, maer (adalek 2001), koataer.
## Liammoù diavaez

* Tregedel war lec'hienn Geobreizh
* Pajenn Tregedel war lec'hienn an etrekumuniezh
## Notennoù ha daveoù
Ajedrez

**Ajedrez** (*Echedoù* e spagnoleg) a zo ur gazetenn spagnolek embannet e Buenos Aires (Arc'hantina). 

He fenngazetennourion: Luis Palau ha Normando Ivaldi. 

## Dave
* FILGUTH, Rubens. *[[Xadrez de A a Z]]*: dicionário ilustrado. Porto Alegre : Artmed, 2005, 240 pajenn.
Marv

Er vevoniezh e termener ar **marv** evel arsav dieiltro arc'hwelioù emvevañ ur boud bev (loen pe blantenn, da lavaret eo an analañ, mont en-dro an empenn hag ar reizhiad nervel kreiz, hag ar choazhañ maguzennoù.
A-wechoù e c'hoarvez arsavioù amzeriat e-kerzh ar goañvadur hag ar skornadur.
Goude ar marv e teu kuzumadur ar c'horf marv pe an organeg diwar obererezh ar bakteriennoù hag an amprevaned pe loenedigoù kelanezad.

E lod speredelezhioù hag relijionoù e vez graet un diforc'h etre marv ar spered denel ha marv ar c'horf ken ez eont da nac'hañ m'eo marv an den en e bezh.
Hervez lod ezoteregezhioù e c'hoarvez ar marv pa zeu ar c'horf fizikel da vezañ distaget diouzh ar c'horf eterek.

Enebet e vez ar marv ouzh ar c'hanedigezh, p'eo ar marv diankadenn ar vuhez evel pa ne dalm mui kalon an den. Met diaes eo termenañ an harz etre ar vuhez hag ar marv, pa c'heller lakaat ur galon da dalmañ en-dro er bruched, pe zoken he-unan en un amprouetezad dourenn Ringer.

Bild-Basler_Totentanz.jpg|*Koroll an Anaon ar prezeger*Johann Rudolf Feyerabend (1806)— Mirdi istorel Basel
Souvestre - Les merveilles de la nuit de Noël.jpg|*Burzudoù nozvezh an Nedeleg*Dianav (1844) — Mirdi Breizh
Viktor Bologan

**Viktor Viorel Bologan** a zo bet ganet d'ar 14 a viz Kerzu 1971 e Chişinău (Moldova).

Mestrc'hoarier echedoù moldovat.

2 686 edo e renk Elo eus miz Gouere 2008: 37 vet c'hoarier ag ar bed eo. Gwellañ c'hoarier Moldova eo.

E wellañ disoc'h a oa bet e drec'h e Tournamant Dortmund (Alamagn) e 2003 Sparkassen 2003 Tournament, dirak mestrc'hoarierion evel Vladimir Kramnik, Viswanathan Anand ha Péter Lékó.

## Liammoù diavaez

* E fichenn FIDE ;
* E bartiennoù e Chessgames.
Edward John Eyre

Edward John Eyre (1815 - 1901) a zo bet un ergerzhour saoz.

Ganet e oa bet e Bro-Saoz. Pastor e oa e dad. Mont a reas da Aostralia da seitek vloaz.

Gant e geneil Wylie, un henvroad anezhañ, e oa bet an den kentañ o treuziñ kreisteiz Aostralia eus ar reter d'ar c'hornôg, a-dreuz plaenenn Nullarbor, eus Adelaide da Albany.
Evnoniezh

An **evnoniezh** eo anv ar skiant a bled gant studi an evned pe laboused. Ur rann eus al loenoniezh eo.

## Gwelet ivez
* Rummad al laboused renket hervez o anv boutin
* Rummad al laboused renket hervez o anv skiantel
Kensonenn rakfriet

Er yezhoniezh e vez implijet an termen **kensonenn rakfriet** pe **stankenn rakfriet** (saoz.: ''prenasalized consonant'' pe ''prenasalised stop'') war dachenn ar fonetik hag ar fonologiezh evit komz eus un heuliad kensonennel ennañ ur gensonenn fri mui ur stankenn hag a dalvez da sonenn unvan kentoc'h evit div sonenn renk-ouzh-renk e-keñver framm fonologel ur yezh bennak. 

E fidjieg, da skouer, n'hall e rank bezañ dielfennet an heuliadoù [mb, nd, ŋɡ] evel fonemennoù unvan kentoc'h evit ur gensonenn dre fri mui ur gensonenn dre serriñ rak n'eus er yezh-se stankenn mouezhiet ebet.

Alies, daoust ha ma n'eo ket dre ret atav, e vez gant an div elfenn kensonennel an hevelep lec'h distagañ, da skouer:

: Diweuz: [mb]
: Dent: [nd]
: Gouel: [ŋɡ]

Kavet e vez stank kensonennoù rakfriet er yezhoù bantouek hag ivez e meur a familh yezhoù all dre Afrika a-bezh hag e lec'hioù all dre ar bed, da skouer e meur a yezh komzet en Aostralia hag e sinhaleg hag e diveheg. 

## Gwelit ivez:
*Lec'h distagañ
*Kensonenn
Arthur Abolianin

**Arthur Abolianin** a zo bet ganet d'ar 25 a viz Gouere 1966.

Mestrc'hoarier echedoù belgiat.

2 303 edo e renk Elo d'ar 1añ a viz Genver 2022.

Adalek ar 27 a viz Gouere betek ar 4 a viz Eost 2002, c'hoari a reas e Kampionad Belgia e Geel. Eilvet e voe gant 6 poent a-gevred gant Pieter Claesen.

## Liamm diavaez
* E fichenn FIDE ;
* Partiennoù e Chessgames ;
Zaven Andriasian

**Zaven Andriasian** (armenieg *Զավեն Անդրիասյան*) a zo bet ganet d'an 11 a viz Meurzh 1989 en Armenia.

Ur c'hoarier echedoù armeniat eo.

Mestr Meur (GM) eo abaoe 2006, Mestr etrebroadel e oa (IM) eo abaoe 2005, Gourdoner FIDE abaoe 2019, Gourdoner Fide *Henad* abaoe 2026.

Genver 2026: 2 545 eo e renk Elo *Standard*, 2 501 e renk Elo *Fonnapl* ha 2 557 e renk Elo *Luc'hedenn*.
## Kevezadegoù
#### Kampionad europat ar Re Yaouank
* Trec'h e voe e 2005 er rummad e-dan c'hwezek vloaz.
#### Kampionad bedel ar Re Yaouank
* Trec'h e voe e 2009 er rummad *Yaouidi*.
### [[Kampionad armeniat an echedoù]]
#### ''Standard''
* C'hwec'hvet e voe e 2006.
* Tapout a reas an deirvet plas e 2026.
#### ''Fonnapl''
* Beskampion e 2026 er c'hampionad aozet e koun Ashot Anastasian.
## Oberennoù skrivet
* Zaven Andriasyan, *Winning with the Najdorf Sicilian. An Uncompromising Repertoire for Black*, Embannadurioù New In Chess isbn 978-90-5691-429-5
* Zaven Andriasyan *The English Attack against the Taimanov Sicilian. A Guide for White*, Embannadurioù New In Chess, 2015 isbn 978-90-5691-555-1
## Notennoù

## Liammoù diavaez
* E fichenn FIDE
* 1 461 bartienn e Chess Games
Uhuru (loarell)

**Uhuru** e oa bet ar c'hentañ loarell kaset a-ratozh-kaer evit studi ar skinoù X e steredoniezh. Graet e veze anezhañ ivez : **X-ray Explorer Satellite**, **SAS-1**, pe **Explorer 42**.

An arsellva egor-se a oa kaset d'an 12 a viz Kerzu 1970 war ur gelc'htro a 560 km douarbellvan, 520 km nesdouarvan, 3 derez stou, gant ur prantad 96 munut. Echuiñ a reas e labour e miz Meurzh 1973. Talvezet en deus da sevel ar c'hentañ katalog reizhiadek eus an holl vammennoù skinoù X en oabl. Meur a gantad mammennoù zo bet anavezet ha dielfennet a-drugarez dezhi. 

Anv al loarell, "Uhuru", eo ar ger Swahili a dalvez "frankiz". Badezet e oa bet evel se evit trugarekaat degemer Kenya el lec'h ma voe taolet war gelc'htro.

Kaset e veze e evezherezh da benn gant daou añcher e takad an 2-20 keV, gant un harz kizidigezh a 1.5 X 10-11 ergs/cm2/s (da lâret eo 5 X 10-4 eus red Nivlennad ar C'hrank). An daou añcher o doa 10% ampled e takad an 2-20 keV. Dont a rae an harz nemetañ eus ur skramm-gwrez tanav hag eus boullded an tarzhelloù evezherezh e beriliom.

## Liammoù diavaez

* Al loarell Uhuru er (GSFC. NASA)
* NSSDC Katalog pennañ: Uhuru
Frienn rakstanket

Er yezhoniezh e vez implijet an termen **frienn rakstanket** (saoz.: ''nasal release'' pe ''prestopped nasal'') war dachenn ar fonetik hag ar fonologiezh evit komz eus ur stankenn distignet dre ar fri, da skouer [pm].

Kavet e vez frienn rakstanket er yezhoù slavek, da skouer e ruseg e vez displeget ar ger "deiz" evel-hen: *день, дня, дни, дней* (LFE: [d̻ʲen̻ʲ, d̻ʲn̻ʲa, d̻ʲn̻ʲi, d̻ʲn̻ʲej]).

Kavet e vezont ivez e meur a yezh komzet en Aostralia evel da skouer yezh Reter Arrernte ma vez implijet ganti stankennoù rakfriet, d.s. [mpwaɻə] "ober", ha kensonennoù fri rakfriet, d.s. [pmwaɻə] "''koulamon''".

## Gwelit ivez:
*Doare distagañ
*Kensonenn
Kensonenn isbeg an teod

Er yezhoniezh e vez implijet an termen **kensonenn diweuz** (saoz.: ''sub-apical consonant'') war dachenn ar fonetik hag ar fonologiezh evit komz eus ur gensonenn distaget gant lodenn dindan beg an teod evel lec'h distagañ pennañ, da lâret eo e stok pe tostae isbeg an teod ouzh an drekkevig pe ouzh ar staon.

Pa distager ur gensonenn uisbeg an teod dre stekiñ pe dre dostaat dindan an teod ouzh ar staon e vez graet ur gensonenn tro-gil anezhi, da skouer ar c'hensonennoù tro-gil rik implijet gant ar yezhoù dravidek komzet en India daosut ha ma vez implijet an termen "tro-gil" ivez en un doare ledanoc'h evit ober dave d'an holl gensonennoù distaget gant isbeg an teod, en o zouez ar re gante an drekkevig da lec'h distagañ pennañ.

## Gwelit ivez:
* Lec'h distagañ
* Kensonenn
Kensonenn gweuz-drek-logigoù

Er yezhoniezh e vez implijet an termen **kensonenn gweuz-drek-logigoù** (saoz.: ''labial-postalveolar'') war dachenn ar fonetik hag ar fonologiezh evit komz eus ur gensonenn kendistaget ganti ar diweuz ha diadreñv al logigoù dent da lec'hioù distagañ pennañ war un dro.

War a seblant ne vez ebebiet war ar live fonologel kensonennoù gweuz-drek-logigoù gant kensonennoù gweuz-logigoù gant nemet gant ar yeleeg e Papoua-Ginea-Nevez.

## Gwelit ivez
*Lec'h distagañ
*Kensonenn
Smbat Lpoutian

**Smbat Gariginovitch Lpoutian** (armenieg: Սմբատ Լպուտյան) a zo bet ganet d'ar 14 a viz C'hwevrer 1958 en Yerevan (Armenia).

Mestrc'hoarier echedoù armeniat eo.

Mestr Meur Etrebroadel eo.

2634 eo e niver Elo, da lâret eo ar 5vet plas ag Armenia.

Kampion Armenia e voe e 1998 ha 2001.

E 2001 e tapas ar Vendalenn Aour e anv Armenia e Kampionad ar Broadoù.

E 2002, gant skipailh olimpek Armenia e tapas ar Vendalenn Arem e Bled (Slovenia).

Kentañ e voe e tournamantoù Berlin 1982, Sarajevo 1985, Irkoutsk 1986 ha Dortmund 1988.

Kentañ *ex-aequo* e voe e tournamantoù Aten 1983, Irkoutsk 1983 hag Hastings 1986-87.
 
A-gevred gant izili arall (Levon Aronian,Vladimir Hakobyan,Karen Asrian, Gabriel Sargissian hag Artashes Minasian) skipailh olimpek Armenia e tapas ar Vendalenn Aour en Olimpiadoù ag Echedoù a 2006 e Torino (Italia), dirak Sina ha SUA.

## Liammoù diavaez
*E fichenn FIDE
*611 partienn e Chessgames
*Dielfennadenn eus '''Kasparov a-enep da Lputian''', 1976, gant Zenón Franco.
Ajedrez Canário

**Ajedrez Canário** (*Echedoù Kanarias* e spagnoleg) a zo ur gazetenn spagnolek gouestlet d'an echedoù. Krouet e oa bet e 1967. Embannet e veze en Inizi Kanarias. He fenngazetennour a oa Pedro Lezcano. E-pad meur a vloaz e oa bet Bent Larsen oc'h ober war he zro.

## Dave
* Rubens Filguth, *[[Xadrez de A a Z]]*: dicionário ilustrado, Porto Alegre: Artmed, 2005, 240 pajenn.
Huoshan Huangya

An **Huoshan Huangya** (**sinaeg**癨山黃牙) a zo un te melen eus proviñs Anhui e Sina. Heñvel eo dre e feson ouzh Mao Feng hag ur blaz fresk ha skañv en deus. Glas-melen eo an te a reer gantañ.
Kolombia

**Kolombia** (spagnoleg : *Colombia*), ent-ofisiel **Republik Kolombia** (*República de Colombia*), zo ur vro e gwalarn Suamerika. Bogotá eo ar gêr-benn anezhi.
Ur vro ec'hon eo, ar 26 hini er bed, ha poblet gant 47 milion a dud eo, an 30 hini er bed.

Lies eo orinoù hec'h annezidi : amerindian, europat, afrikan. Brudet eo ar vro evit gounit kafe, bleunioù, emrodez, glaou ha tireoul. Kenderc'her kokain pennañ ar bed eo chomet e-pad pell, a-raok bezañ bet digresket ar produerezh abaoe un nebeud bloavezhioù.

E 1819 e oa bet disklêriet Kolombia dizalc'h diouzh Spagn. Kolombia vraz a vez graet anezhi, rak enni edo **Kolombia** a-vremañ, Panamá, Venezuela hag Ecuador. 
Ur Republik prezidantel eo bremañ. Goude bloavezhioù a feulster eo stabilaet an traoù adalek 2010 war tachenn ar politikerezh.

## Tud vrudet

* Fernando Botero, kizeller
* Gabriel García Márquez, skrivagner, Priz Nobel al Lennegezh
* Juan Pablo Montoya, bleiner kirri
* Shakira, kanerez
Staonekadur

Er yezhoniezh e vez implijet an termen **staonekadur** (saoz.: ''palatalization'') war dachenn ar fonetik hag ar fonologiezh evit komz eus daou darvoud disheñvel:

* ar fed ma c'hell bezañ kemmet distagadur kensonennoù zo diwar levezon ur vogalenn a-raok pe an hantervogalenn [j] (skrivet  e brezhoneg);

* un seurt doare distagañ a eil renk ma sav korf an teod war-du ar staon keit ha ma vez distaget gant ul lec'h distagañ pennañ all, treuzskrivet [ʲ] hervez reolennoù al lizherenneg fonetikel etrebroadel, da skouer [tʲ]. Betek 1989 e veze treuzskrivet kensonennoù staonekaet resis 'zo dre ouzhpenn ur c'hrogig bihan ouzh troad un arouezenn all, da skouer [ʆ] e lec'h [ʃʲ] ha [ʓ] e lec'h [ʒʲ].

Daoust ha ma ne rank ket bezañ liammet an daou darvoud disheñvel-se, da lâret eo e kaver kensonennoù staonekaet hep ma vefe tost oute ur vogalenn a-raok, met liammet e c'hellont bezañ ivez an eil ouzh egile, da lâret eo e c'hell ur gensonenn staonekaet dont diwar ar fed m'emañ tost ar gensonenn-se ouzh ur vogalenn a-raok.

Bez' e c'hell ur gensonenn staonekaet talvezout da fonemenn dre diorroadur ur yezh a-hed an amzer, da skouer ar gêrioù [ʃ] *shirt* ("roched") kv. [k] *skirt* ("brozh") e saozneg diorroet o-daou diwar an hen norseg *skyrta* pe talvezout a c'hell ivez da alofonenn ur gensonenn all, da skouer ar fed ma vet distaget [ʧ] ar gensonenn /k/ dirak ar vogalenn [i] pe [e] e rannyezhoù brezhonek 'zo komzet e Bro-Wened.

Ul levezon bras en doa bet ar staonekadur war an doare m'eo aet war diorren meur a yezh dre ar bed, da skouer ar yezhoù ouralek, romanek hag ar yezhoù slavek hag ivez ar sinaeg ar c'horeaneg, ar japaneg hag ar yezhoù indezek. 

## Gwelit ivez:
* Doare distagañ a eil renk
* Lec'h distagañ
* Kensonenn
* Drekstaonekadur
Unvaniezh demokratel etrebroadel

An **Unvaniezh demokratel etrebroadel** (UDI) zo un aozadur etrebroadel hag a vod strolladoù mirour hag, a-wezhioù demokrat-kristen eus ar bed a-bezh. Savet eo bet e 1983. Emañ e sez en Oslo. Ur 80 strollad bennak a oa ezel anezhañ pe kevredet gantañ (2012), evel, da skouer, an UMP.
Relativelezh hollek

Ar **Relativelezh hollek** (pe an deorienn hollek eus ar relativelezh) zo anezhi an deoriennn mentoniezhel eus ar gravitadur embannet gant Albert Einstein e 1915-1916.

Unvaniñ a ra ar relativelezh ispisial, lezenn ar gravitadur hollvedel savet gant Newton, hag ar santimant e c'hall bezañ deskrivet ar buanadur gravitadurel gant gwar an egor hag an amzer. Hervez ar relativelezh hollek ez eo produet gwar an egor-amzer gant an tenor eus mas-energiezh ha momentom an danvez en egor-amzer.

Disheñvel eo ar Relativelezh Hollek diouzh an teoriennou metrek all eus ar Gravitadur dre e implij eus Kevatalenn Einstein evit liammañ natur an egor-amzer ha gwar an egor-amzer.

Un diazez eo deuet da vezañ an deorienn-mañ evit meur e gelenn : astronomiezh, kosmologiezh hag astrofizik. Deskrivañ a ra ent-reizh hag ent-resis meur a anadenn na oa ket ar fizik klasel evit displegañ, fiñv periheliennek ar planedennoù pe krommadur gouloù ar stered gant an Heol da skouer.
Ganti ez eus bet gallet rakwelet e vije kavet ar gwagennoù gravitadurel, an toulloù du hag emled an Hollved.
Koulskoude ne seblante ket da Einstein e oa an Hollved oc'h en em ledañ, met kendrec'het eo bet o welet disoc'hoù arselladurioù ar galaksiennoù gant Edwin Hubbles.

Savet e oa an deorienn dispac'hel all, mekanikerezh ar c'hwanta, goude ul labour a-stroll, ar relativelezh hollek avat a zo bet savet gant un den hepken, Einstein. Harpet eo bet gant Marcel Grossman evit ar matematik implijet hepken.