open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Out-el-Kouloub

**Out-el-Kouloub** (1892 en Egipt, 1968 en Europa) a oa anv-pluenn ur skrivagnerez egiptat a skrive e galleg. Eus renkadoù uhel ar gevredigezh e oa. Ul lodenn eus he familh a oa a orin turk.

Out-el-Kouloub (a zo distagadur قوت القلوب), hervez arabeg Egipt a dalv kement ha « Boued ar C'halonoù».

## He buhez
Savet e voe e-touez muzulmaned pinvidik Kaero hag intañveziñ a reas en-yaouank. Kregiñ a reas da skrivañ e Cairo ma oa ene ur saloñs lennegel. Kuit ez eas da chom da Europa da fin he buhez. 
Etre 1937 ha 1961 e lakaas embann pemp romant. En he romant "Ramsa" e kaver kalz elfennoù a denn d'un danevell vuhez. Kontañ a ra ennañ frankaerezh merc'h ur sklavez serb divroet, hag a zeu da vezañ gwreg un Egiptad eus ar gevredigezh uhel . 

## Hec'h oberennoù
* *Au hasard de la pensée*, en « L'Égyptienne », 1934
* *Harem*, 1937. Adembannet gant Gallimard e 1955
* *Trois contes de l'Amour et de la Mort*, rakskrid gant André Maurois, Corrêa, 1940. 
* *Zanouba*, rakskrid gant Jérôme Tharaud ha Jean Tharaud, Gallimard, 1947
* *Le coffret hindou*, rakskrid gant Jean Cocteau, Gallimard, 1951
* *La nuit de la Destinée*, rakskrid gant Émile Dermenghem, Gallimard, 1954
* *Ramza*, rakskrid gant Henri Guillemin, Gallimard, 1958 
* *Hefnaoui le Magnifique*, rakskrid gant Henri Peyre, Gallimard, 1961 

## Liamm diavaez
* ''Féminisme et orientalisme au miroir francophone d’Out-El-Kouloub (1892-1968)'', Julia Madœuf
* https://portal.d-nb.de/opac.htm?query=Woe%3D114686483&method=simpleSearch Skridoù gant ha diwar-benn Out-el-Kouloub e lec'hienn Deutsche Nationalbibliothek
Bongorz bihan Zeland-Nevez

**Bongorz bihan Zeland-Nevez** (*Ixobrychus novaezelandiae*) a oa un evn hirc'harek hag a veve e Zeland-Nevez hag aet da get a-raok 1900.

## Doareoù pennañ

## Boued

## Annez

## Liammoù diavaez
Bongorz Sina

Ar **bongorz Sina** a zo ur spesad evned hirc'harek, *Ixobrychus sinensis* an anv skiantel anezhañ.

Anvet e voe *Ardea Sinensis* (kentanv) da gentañ-penn (e 1789) gant an naturour alaman Johann Friedrich Gmelin (1748-1804).

## Doareoù pennañ

## Boued
Bevañ a ra diwar amprevaned, divelfenneged ha pesked.

## Annez
Kavout a reer ar spesad en Azia ar Su (eus Pakistan da dTaiwan), Azia ar gevred, Filipinez, Inizi bras ar Sounda hag Azia ar Reter.

## Liammoù diavaez
*  ''Ixobrychus sinensis'' war al lec'hienn BirdLife International.
*  ''Ixobrychus sinensis'' war lec'hienn an International Union for Conservation of Nature (IUCN).

## Notennoù ha daveennoù
Bongorz Suamerika

**Bongorz Suamerika** (*Botaurus pinnatus*) a zo un evn hirc'harek. 

## Doareoù pennañ

## Boued

## Annez
Bevañ a ra al labous e Kreiz ha Suamerika.

## Notennoù ha daveennoù
Bongorz Aostralia

**Bongorz Aostralia** (*Botaurus poiciloptilus*) a zo un evn hirc'harek. 

## Doareoù pennañ

## Boued

## Annez
Bevañ a ra e Tasmania, Zeland-Nevez, Kaledonia-Nevez ha gwalarn ha gevred Aostralia.

## Notennoù ha daveennoù
Kerc'heiz-noz Japan

**Kerc'heiz-noz Japan** (*Gorsachius goisagi*) a zo un evn hirc'harek hag a vev e Sukorea, Japan, Sina, Filipinez, Taiwan, Indonezia, Palau ha Brunei. 

## Doareoù pennañ

## Boued

## Annez

## Liammoù diavaez
* Fichenn an evn war Birdlife
Bongorz Sturm

**Bongorz Sturm** (*Ixobrychus sturmii*) a zo un evn hirc'harek eus Afrika.

## Doareoù pennañ

## Boued

## Annez

## Liammoù diavaez
Kerc'heiz-noz kein gwenn

Ar **gerc'heiz-noz kein gwenn** (*Gorsachius leuconotus*) a zo un evn hirc'harek.

## Doareoù pennañ

## Boued

## Annez
Bevañ a ra al labous en Afrika issahara.

## Daveennoù
Livilla

:*Evit c'hoar an impalaer [[Caligula]], mont betek [[Julia Livilla]].*

**Livia Julia**, pe **Livilla** (Livia vihan), ganet en 13 kent JK, marvet en 31, a oa merc'h nemeti Antonia Minor ha Drusus. C'hoar e oa da Germanicus ha Claudius. Merc'h-vihan an impalaerez Livia Drusilla e oa, ha diwarni e voe anvet.

Dimeziñ a reas da briñs ar yaouankiz, Caius, mab-bihan da Augustus, hag a oa da ren war-lerc'h e dad-kozh. Pa varvas he fried, en un doare souezhus, e voe graet dezhi dimeziñ da 
Drusus, mab Tiberius. Ur verc'h he doe, Julia, ha daou vab gevell.

## He darempredoù en he ziegezh
N'ouzer nemet nebeud a dra diwar-benn he darempredoù gant an dud all eus he ziegezh. Hervez Suetonius avat e tisprize he breur yaouankañ Claudius: pa glevas-hi e teuje Claudius da vout impalaer, pezh a reas da varv e niz Caligula, e lavaras fraezh e oa mantrus evit ar bobl roman. 

Marteze e vage gwarizi ouzh he c'hoar-gaer Agrippina an Henañ, gwreg Germanicus, a veze meulet muioc'h. Rak brud vat he devoa Agrippina dre m'he devoa ganet an danvez-impalaer Caligula hag an impalaerez Agrippina ar Yaouankañ.

Hervez Tacitus e oa Livilla ur gaer a vaouez. Moarvat, evel kalz maouezi eus lignez Julio-Claudian, e klaske pe kreskiñ he galloud pe reiñ ar galloud d'o mibien.

## Dimeziñ da Gaius Caesar
Div wech e voe dimezet. Da gentañ er bloavezh 2 da Gaius Caesar (mab-bihan Augustus), mab-bihan hag advab Augustus, a oa da vezañ impalaer war-lerc'h e dad-kozh. Livilla eta a oa da vezañ gwreg da hêr an impalaer. Moarvat e roas an dimeziñ-se c'hoantoù bras a c'halloud diwar-goust raktresoù merc'hed-bihan Augustus, Agrippina an Henañ ha Julia Minor. Hogen Gaius a varvas er bloaz 4, Livilla a addimezas d'he c'henderv Drusus Julius Caesar, mab of Tiberius. He merc'h Julia a voe ganet tostik goude an eured.

## Sejanus ha muntr Drusus Julius Caesar
Er bloaz 19 e c'hanas daou vab gevell, Tiberius Gemellus ha Germanicus Gemellus; Germanicus a varvas ez-vihan. War a seblant e voe piket he c'halon gant Lucius Aelius Sejanus, prefed pretorian Tiberius. Hennezh a glaske kemer ar galloud, hag ezhomm en doa da dennañ Drusus diwar e hent. 
Hervez Tacitus, Suetonius, ha Cassius Dio, en doa kontammet pried Livilla gant he skoazell. Met ma voe lazhet Drusus e voe graet en un doare soutil rak e 23 e seblante naturel ha ne voe ket diskred warnañ. Sejanus a c'houlennas aotre da zimeziñ da Livilla e 25 met Tiberius a nac'has aotren an eured.

## Irienn Sejanus da zistroadañ Tiberius

## Filmoù
* Susan Sarandon a oa Livilla e 1985 er filmoù berr *[[A.D. (film)|A.D. Anno Domini]]*

## He marv
Kondaonet e voe dgant Sened Roma da vervel gant an naon, en he zi, dindan evezh he mamm Antonia, en 31.
Daonet e voe an eñvor anezhi, friket an delwennoù dezhi. An nebeud re a zo chomet ha deuet betek ennomp zo bet torret.

## Notennoù
Kerc'heiz-noz Hainan

**Kerc'heiz-noz Hainan** (*Gorsachius magnificus*) a zo un evn hirc'harek eus ar c'herentiad Ardeidae. 

## Doareoù pennañ

## Boued

## Annez
Bevañ a ra al labous en uheldirioù Hainan ha grevred Sina.

## Liammoù diavaez

*  ''Grus nigricollis'' war al lec'hienn BirdLife International.
*  ''Grus nigricollis'' war lec'hienn an International Union for Conservation of Nature (IUCN).

## Daveennoù
Kerc'heiz-noz Malaysia

Ar **gerc'heiz-noz Malaysia** a zo ur spesad evned hirc'harek, *Gorsachius melanolophus* an anv skiantel anezhañ.

Anvet e voe *Ardea melanolopha* (kentanv) da gentañ-penn (e 1822) gant an naturour breizhveuriat Thomas Stamford Raffles (1781-1826).

## Doareoù pennañ

## Boued
Bevañ a ra diwar vuzhug ha raned diouzh boaz.

## Annez
Kavout a reer ar spesad e koadegi gleb kreisteiz Azia hag an enezeg lec'hiet etre Aostralia hag Azia ar Gevred.

## Liammoù diavaez
*  ''Gorsachius melanolophus'' war al lec'hienn BirdLife International.
*  ''Gorsachius melanolophus'' war lec'hienn an International Union for Conservation of Nature (IUCN).

## Notennoù ha daveennoù
Vltava

Ar **Vltava** (), **Moldau** en alamaneg, zo ur stêr a red er Republik Tchek. Un adstêr d'ar stêr Elbe eo.

## Gerdarzh
Dont a rafe an anvioù tchekek *Vltava* hag alamanek *Moldau* eus ar gerioù alamanek kozh *wilt ahwa* a dalvezfe kement ha « dour gouez ».

## Douaroniezh
E koadoù su Bohemia emañ hec'h andon, ha redek a ra betek an norzh a-hed 430 km kent en em deurel er stêr Elbe. Dre Braha e tremen, dindan Pont Charlez.
Implijet e vez red ar stêr da lakaat meur a greizenn dourdredanel da vont en-dro.

## Awen
Gant ar Vltava eo bet awenet ar sonaozer Bedřich Smetana, hag a savas ur simfonienn varzhoniel a gaver en e oberenn *[[Ma Vlast (Smetana)|Má Vlast]]* ("Ma Broad"). Anavezetoc'h eo gant hec'h anv alamanek *Moldau*.

## Notennoù
Ciranda

**Ciranda** zo anv un dañs hag ur sonerezh eus Pernambuco e Brazil, er rannvro Nordeste. En Itamaracá eo bet ganet. Dañsal a ra an dud e kelc'h, dorn-ha-dorn, ouzh lusk goustad ar sonerezh, el leurioù pe en traezhegi. Panevet ar sonerezh e tenn un tamm da zañsoù 'zo e festoù-noz Breizh. 

## Sonerezh
Goustad eo al lusk, ha binvioù-skeiñ a vez implijet dreist-holl, evel ar zabumba. 

## Kan
* “Pra se dançar ciranda/ juntamos mão com mão/ formando uma roda/ cantando uma canção”.

## Kanaouennoù
**Cantar ciranda*, kanaouenn er bladenn *[[Toda vez que eu dou um passo o mundo sai do lugar]]*, gant Siba e a fuloresta.
**Ciranda da bailarina*, kanaouenn gant Chico Buarque, 
**kanet ivez er bladenn Adriana Partimpim, gant Adriana Calcanhotto; 
* Ar bladenn *Ciranda* gant Mariane Ribeiro Dombrova.
**Minha Ciranda*, gant Fabiano do Nascimento, https://www.youtube.com/watch?v=xDeFFrbF9EU

## Kanerien
*Lia de Itamaracá

## Notennoù

## Liammoù diavaez
* 
* 
* https://web.archive.org/web/20140623110118/http://www.macaiba.fr/laciranda.htm
* https://web.archive.org/web/20070730205707/http://www.municipios.pe.gov.br/municipio/Dona_Duda.asp
Kerc'heiz Himalaya

Ar **gerc'heiz Himalaya** a zo ur spesad evned hirc'harek bras, *Ardea insignis* an anv skiantel anezhañ.

## Doareoù pennañ

## Boued

## Annez

Kavout a reer ar spesad e reter menezioù Himalaya ma plij dezhañ bevañ nepell diouzh al lec'hioù dour (geunioù, gwernioù, lennoù, stêrioù).

## Liammoù diavaez
*  ''Ardea insignis'' war al lec'hienn BirdLife International.
*  ''Ardea insignis'' war lec'hienn an International Union for Conservation of Nature (IUCN).

## Notennoù ha daveennoù
Kerc'heiz gouzoug gwenn

Ar **gerc'heiz gouzoug gwenn** a zo un evn hirc'harek, *Ardea pacifica* an anv skiantel anezhañ.

## Doareoù pennañ

## Boued

## Annez
Bevañ a ra al labous en Aostralia, hag e takadoù 'zo eus Indonezia, Ginea Nevez ha Zeland-Nevez.

## Rummatadur
Hervez an evnoniourien e vez renket ar **gerc'heiz gouzoug gwenn** en urzhiad *[[Ciconiiformes]]* pe *[[Pelecaniformes]]*.

## Liamm diavaez
* ''Ardea pacifica'' war al lec'hienn ''Avibase''.

## Notennoù ha daveennoù
Kerc'heiz vrizh

Ar **gerc'heiz vrizh** a zo ur spesad evn hirc'harek, *Egretta picata* an anv skiantel anezhañ.

Anvet e voe *Ardea (Herodias) picata* (kentanv) da gentañ-penn (e 1845) gant ar skiantour saoz John Gould (1804-1881).

## Doareoù pennañ

## Boued
Bevañ a ra diwar amprevaned dreist-holl hag ivez diwar grank, pesked ha raned.

## Annez
Kavout a reer ar spesad a-dakadoù eus Ginea Nevez da Indonezia ha hanternoz Aostralia.

## Liammoù diavaez
*  ''Egretta picata'' war al lec'hienn BirdLife International.
*  ''Egretta picata'' war lec'hienn an International Union for Conservation of Nature (IUCN).

## Notennoù ha daveennoù
Herlegon du

An **herlegon du** a zo un evn hirc'harek, *Egretta ardesiaca* an anv skiantel anezhañ.

## Doareoù pennañ

## Boued
Bevañ a ra diwar besked bihan dreist-holl, ha diwar amprevaned ha kresteneged ivez.

## Annez

Bevañ a ra al labous e takadoù 'zo eus Afrika issahara hag e Madagaskar.

## Liammoù diavaez

## Notennoù ha daveennoù
Herlegon glas

An **herlegon glas** a zo un evn hirc'harek, *Egretta caerulea* (pe *Hydranassa caerulea*) an anv skiantel anezhañ.

## Doareoù pennañ

## Boued
Bevañ a ra diwar artropoded-dour (amprevaned ha kranked) dreist-holl, met ivez diwar akridi, c'hwiled, grilhed ha kevnid.

## Annez
Bevañ a ra al labous en Amerika a-bezh, eus Stadoù-Unanet Amerika da greisteiz Brazil hag Uruguay. 

## Liammoù diavaez

## Notennoù ha daveennoù
Herlegon Sina

An **herlegon Sina** a zo ur spesad evned hirc'harek, *Egretta eulophotes* an anv skiantel anezhañ.

Anvet e voe *Herodias eulophotes* (kentanv) da gentañ-penn (e 1860) gant an naturour saoz Robert Swinhoe (1836-1877).

## Doareoù pennañ

## Boued
Bevañ a ra diwar chevr, kranked ha pesked dreist-holl.

## Annez
Bevañ a ra peurvuiañ war aodoù kornôg Korea, Manchouria ha kreisteiz Japan; goañviñ a ra war aodoù Azia ar Gevred.

## Liammoù diavaez
*  ''Egretta eulophotes'' war al lec'hienn BirdLife International.
*  ''Egretta eulophotes'' war lec'hienn an International Union for Conservation of Nature (IUCN).

## Notennoù ha daveennoù
Herlegon dremm wenn

An **herlegon dremm wenn** a zo un evn hirc'harek, *Egretta novaehollandiae* an anv skiantel anezhañ.

N'eo ket anavezet an tri isspesad *Egretta novaehollandiae nana*, *Egretta novaehollandiae novaehollandiae* hag *Egretta novaehollandiae parryi* ken.

## Doareoù pennañ

## Boued

## Annez
Bevañ a ra al labous el lodenn vrasañ eus Aostralazia.

## Liammoù diavaez

## Notennoù ha daveennoù
Herlegon arrous

An **herlegon arrous** a zo un evn hirc'harek, *Egretta rufescens* an anv skiantel anezhañ.

## Doareoù pennañ

## Boued
Bevañ a ra diwar gresteneged, pesked bihan, raned ha tousegi.

## Annez hag isspesadoù
Al labous a vev an daou isspesad anezhañ — *Egretta rufescens dickeyi* hag *Egretta rufescens rufescens* — war aodoù Kreizamerika.

## Rummatadur
Hervez an evnoniourien e vez ranket *Egretta rufescens* en urzhiad Ciconiiformes pe Pelecaniformes.

## Liammoù diavaez

## Notennoù ha daveennoù
Herlegon triliv

An **herlegon triliv** a zo un evn hirc'harek, *Egretta tricolor* (pe *Hydranassa tricolor*) an anv skiantel anezhañ.

## Doareoù pennañ

## Boued
Bevañ a ra diwar amprevaned, kresteneged, pesked ha stlejviled.

## Annez hag isspesadoù

Al labous a gaver an daou isspesad anezhañ en Amerika, eus stadoù Stadoù-Unanet Amerika e pleg-mor Mec'hiko da greiz Brazil ha Perou.

## Liammoù diavaez

## Notennoù ha daveennoù
Marie NDiaye

**Marie NDiaye** zo ur skrivagnerez c'hallek ganet d'ar 4 a viz Even 1967 e Pithiviers (Bro-C'hall).

Embannet e voe he levr kentañ pa oa 17 vloaz. Graet he deus studioù war ar yezhoniezh ha gounezet ur skoaziad da vont da dremen ur bloavezh er Villa Medici e Roma.

Skrivañ a ra romantoù, danevelloù ha pezhioù-c'hoari. En hec'h oberennoù e teskriv alies un aergelc'h kevrinus ha hud (*La Femme changée en bûche*, *La Sorcière*) ha diaester an darempredoù er familh (*Rosie Carpe*, *Trois femmes puissantes*).

Ar priz Femina he deus bet e 2001 hag ar priz Goncourt e 2009.

Rendael a savas e Bro-C'hall e 2009 diwar he c'homzoù, embannet er gelaouenn *[[Les Inrockuptibles]]*, ma tisklêrie he doa kavet gwelloc'h mont da chom da Verlin gant he gwaz hag he zri bugel kentoc'h eget bevañ dindan politikerezh Nicolas Sarkozy.

## Oberennoù

### Romantoù ha danevelloù
* *Quant au riche avenir*, 1985
* *Comédie classique*, 1988
* *La femme changée en bûche*, 1989
* *En famille*, 1991
* *Un temps de saison*, 1994
* *La Sorcière*, 1996
* *La naufragée*, 1999
* *Rosie Carpe*, 2001 (Priz Femina)
* *Tous mes amis*, 2004
* *Autoportrait en vert*, 2005
* *Mon cœur à l'étroit*, 2007
* *Trois Femmes puissantes*, 2009 (Priz Goncourt)

### C'hoariva
* *Hilda*, 1999
* *Papa doit manger*, 2003
* *Rien d'humain*, 2004
* *Les serpents*, 2004
Hacı II Giray

**Hacı II Giray** a oa khan Krimea er XVIIvet kantved.

Lakaet e voe war tron Krimea goude ma voe skarzhet Murat Giray. Kriz e oa ha diwar goulenn ar bobl e voe tennet e garg digantañ ha galvet en-dro Selim I Giray.

## Mammenn
* *Kırım ve Kırımlılar* e e-kitap (e turkeg)
Britannicus (disheñvelout)

**Britannicus** zo ul lesanv latin roet:

* d'an impalaer roman Tiberius Claudius Caesar Augustus Germanicus, anavezetoc'h evel Glaoda I, gant Sened Roma er Iañ kantved abalamour d'e drec'h war ar Vrezhoned en Enez Vreizh; nac'het e voe an enor-se gant Claudius, met degemeret e voe evit e vab; 
* d'e vab Tiberius Claudius Caesar Germanicus, lesanvet **Britannicus**, marvet da 14 vloaz, lazhet gant e vreur Neron marteze ;

* anv an drajedienn, ***[[Britannicus (Racine)|Britannicus]]***, savet  gant Jean Racine e 1669, diwar-benn marv ar mab-se.
Messalina

**Messalina** zo un anv latin , roet da deir maouez anavezet.

## Orin
Deuet eo diwar an anv Messala (pe *Messalla*), un anv tiegezh, eus ar gens Valeria.
Kentañ den anvezet en anv-se e oa Manius Valerius Maximus Corvinus Messalla , a gemeras kêr Messina, e Sikilia.

## Tud
Div vaouez zo anavezet en istor Roma:

* Valeria Messalina (war-dro 17/20-48), pe **Messalina** hepmui, Impalaerez roman ha trede pried an Impalaer roman Glaoda Iañ
* Statilia Messalina (c.35-68), Impalaerez roman ha trede pried an Impalaer Nero. 

### Santez
* Santez Messalina (marvet e 250 ) 

### Hiziv
Hiziv eo dizimplij an anv abalamour da vrud fall Valeria Messalina, gwreg an impalaer Claudius , deuet da vout pennpatrom ar vaouez diroll ha ludik. Ankouaet e vije bet ar vrud dellezet-se panevet d'an toullad filmoù diwar he fenn. En italianeg e vez lavaret ur "messalina" eus ur vaouez lorberez.

## Oberennoù
### Lennegezh
****[[Messalina (Francesco Mastriani)|Messalina]]***, ur romant italianek gant Francesco Mastriani war-dro 1890. 
### Filmoù
An holl filmoù en anv Messalina zo savet diwar-benn Valeria Messalina.
****[[Messalina (film 1910)|Messalina]]*** (1910) - film renet gant Enrico Guazzoni
****[[Messalina (film 1922)|Messalina]]*** (1922) - film renet gant Enrico Guazzoni
****[[Messalina (film 1951)|Messalina]]*** (1951) - film renet gantCarmine Gallone
****[[Messalina (film 1996)|Messalina]]*** (1996) - film renet gant Joe D'Amato
****[[Messalina, Messalina!]]*** (1977) - film renet gant Bruno Corbucci

## Planedenn
* 545 Messalina, planedenn en-dro d'an Heol.
Agrippina

**Agrippina** zo anv meur a vaouez en Istor Roma.

## Istor Roma
* Vipsania Agrippina (36 kent JK-20), merc'h da Caecilia Attica ha kentañ pried an Impalaer Tiberius
* Vipsania Marcella Agrippina (27 kent JK -?), merc'h da Claudia Marcella Major ha kentañ pried ar jeneral Publius Quinctilius Varus
* div c'hoar, merc'hed-bihan da Augustus, ha merc'hed da Julia an Henañ
** Julia ar Yaouankañ pe *Vipsania Julia Agrippina* (19–28 pe 29), pried Lucius Aemilius Paullus
**Agrippina an Henañ, pe *Julia Vipsania Agrippina* ( 14 kent JK - 33), dimezet da Germanicus, ha mamm an Impalaer Caligula 
***he merc'h Agrippina ar Yaouankañ, pe *Agrippina Minor* pe *Julia Agrippina* (15-59), dimezet da Gnaeus Domitius Ahenobarbus, ha diwezhatoc'h d'an Impalaer Claudius, mamm an Impalaer Nero.

## Santez
* Agrippina Mineo, santez ha merzherez en IIIde kantved e Mineo, e Sikilia.

## Ilizoù
* *Iliz Santez Agrippina*, e Mineo, e Sikilia. 
* Chapel Santez Agrippina Mineo, e Boston, Stadoù-Unanet

## Anv-bihan
* Agrippina Vaganova (1879-1951), korollerez rus 

## Oberenn
*''Agrippina'', ur c'hoarigan gant George Frideric Handel

## Pennadoù kar
* Agrippa
* Agrippinus
* Agrypina, maouez eus noblañs Lituania er .
Pistolenn

Ur **bistolenn** a zo un arm-dorn a vez atav linennet e gambr gant e ganol (evit se eo disheñvel diouzh ur revolver). Orinoù ar bistolenn a zo er , pa voe produet ar c'hentañ armoù-dorn en Europa. **Pistolenn** a zo deveret a-ziwar ar ger gallek *pistolet* (e-tro 1550). Ar pistolennoù impliijetañ hiziv-an-deiz eo ar re damaotomatek dezhe ur c'hanol hepken.

M1911a1.jpg|Ur Colt M1911
Walther P38 (6971798779).jpg|Ur Walther P38
M9-pistolet.jpg|Ur Beretta 92
Glock17.jpg|Ur Glock 17 trede remziad


## Pistolennoù brudet
* Luger P08 (1898, )
* Colt M1911 (1911, )
* Walther PP (1929, )
* SIG P210 (1945, )
* MAC 50 (1950, )
* CZ 75 (1975, )
* Beretta 92 (1976, )
* Glock 17 (1980, )
* Desert Eagle (1982,  ha )

## Gwelet ivez
* Geriaoueg an armoù-tan
* Pistolenn aotomatek

## Levrlennadur
*  Rann an Ordrenañs, USA, *Deskrivadur ar bistolenn M1911*, Ar Granenn, 2022
Don Letts

**Don Letts** (10 a viz Genver 1956 e Londrez) a zo un DJ, soner ha filmaozer breizhveuriat. Kemeret en deus perzh el luskad punk e Londrez, ha ken abred hag e 1978 e savas un teulfilm diwar-benn al luskad-se. A-drugarez dezhañ ivez eus bet brudet luskadoù sonerezh evel an dub hag ar reggae.

## E vuhez
Gwerzher e voe er stal *Acme Attractions*, e Kings Road. Kevezerezh a veze etre *Acme Attraction* ha *Sex*, hag a oa stal Vivienne Westwood ha Malcolm McLaren. En *Acme Attractions* e skigne sonerezh reggae ha dub. Pa voe serret *Acme Attractions* e krogas d'ober war-dro The Slits.
E Londrez e tarempredas Bob Marley, hag a-drugarez da Letts e tizoloas Marley al luskad punk. Diwar al luskad-se e savas an ton *Punky Reggae Party*.
E 1978 e sevenas e deulfilm anvet *[[The Punk Rock Movie]]* hag e savas ur bladenn EP anvet *Steel Leg vs the Electric Dread* gant Keith Levene ha Jah Wobble. Er memes bloavezh ez eas ivez da Jamaika gant John Lydon .
Letts az eas d'ar Stadoù-Unanet asambles gant izili The Clash hag e filmas anezho pa sonjont war al leuenn. Evel-se eo e tizoloas ar sevenadur hip-hop. Seveniñ a reas video an ton *This Is Radio Clash*.
Goude bezañ bet skarzhet diouzh The Clash e savas Mick Jones ar strollad Big Audio Dynamite e 1984. Don Letts a gemeras perzh er raktres, ha kuitaat a reas ar strollad goude e bevare pladenn. Asambles gant izili all eus Big Audio Dynamite e savas ur strollad all anvet Screaming Target. Lakaat a rejont embann ur bladenn nemetken, *Hometown Hi-Fi* he zitl, e 1991.
E 2003 e sevenas ar film *Westway to the World*. Un teulfilm diwar-benn The Clash eo, ha gounit a reas ur Grammy award. Un teulfilm e gwenn ha du eo, ma weler pegen tizhet e voe Joe Strummer gant divodañ The Clash.
Kemer a reas perzh ivez e seveniñ ur film rumm B anvet *One Love* gant Ky-Mani Marley, unan eus mibien Bob Marley.
Don Letts en deus aozet meur a zastumadeg tonioù evel *Dread Meets Punk Rockers*, *Dread meets B-Boys* ha *Don Letts presents: The Mighty Trojan Sound*.
E 2007 e kemeras perzh er film "The future is unwritten" (savet gant Julien Temple) diwar-benn Joe Strummer.

## E filmoù
**Rock It To Rio* : Franz Ferdinand (2006)
**Tales of Dr.Funkenstein* : George Clinton (2006)
**The Making of All Mod Cons* : The Jam (2006)
**Brother From Another Planet* : Sun Ra (2005)
**[[The Revolution Will Not Be Televised]]* (Gil Scott-Heron) 2005
**The Right Spectacle: The Very Best of [[Elvis Costello]]* - The Videos (2005) (vidéo)
**Punk: Attitude*(2005) (teulfilm)
**Making of 'London Calling' : The Last Testament* (2004) (video)
**One Love* (2003)
**[[The Essential Clash]]* (2003) (video)
*The Pretenders : Greatest Hits (2000) (V) (video "Back on the Chain Gang") 
**[[The Clash]] : Westway to the World* (2000) (vidéo)
**Dancehall Queen* (1997) 
**Dancing in the Streets:Planet Rock* (1997) (teulfilm) 
**[[The Pretenders|Pretenders]]: The Singles* (1988) (video) ("Back on the Chain Gang") 
**The Punk Rock Movie* (1978)
Iron Man (film)

**Iron Man** a zo ur film amerikan bet sevenet gant Jon Favreau ha deuet er-maez e 2008. Diazezet eo war an dudenn comic Iron Man bet krouet gant Stan Lee, Don Heck, Jack Kirby ha Larry Lieber.

## An istor
Tony Stark a zo ur playboy pinvidik-mor. Hêr labouradeg armoù e dad eo, hag ijinour dreistdonezonet eo ivez. E-ket ha m'emañ e veajiñ en Afghanistan a-benn diskouez e fuc'hell Jeriko ez eo skrapet gant sponterien ha gloazet da vat. Dont a ra a-benn da dreuzvevañ a-drugarez d'un dredanerez vihan tost ouzh e galon. Nac'h a ra sevel ur fuc'hell evel ma c'houlenn ar sponterien gantañ ober, hag e-lec'h e sav un houarwisk dir leun a vitrakoù hag a implij a-benn tec'hout kuit. Goude bezañ komprenet e vez implijet armoù savet gant e embregerezh gant sponterien, e tiviz implijout e houarnwisk a-benn gwareziñ an dud ha stourm evit ar justis. 

## Tro-dro d'ar film
* E miz Meurzh 2007 e voe kroget ar filmañ
* Ar film kentañ arc'hantet penn-da-benn gant Marvel Studios eo
Morvran Afrika

Ar **vorvran Afrika** a zo un evn, *Phalacrocorax africanus* an anv skiantel anezhañ. 

## Doareoù pennañ

## Boued

## Annez
Al labous a gaver an daou isspesad anezhañ:
* *Microcarbo africanus africanus*, en Afrika issahara,
* *Microcarbo africanus pictilis*, e Madagaskar.

## Daveennoù
Morvran Campbell

**Morvran Campbell** (*Phalacrocorax campbelli* pe *Leucocarbo campbelli*) a zo un evn-mor hag a vev e Zeland-Nevez. 

## Doareoù pennañ

## Boued

## Annez
Morskoul Aostralia

Ar **morskoul Aostralia** a zo ur spesad evned-mor, *Morus serrator* (*Sula serrator* kent) an anv skiantel anezhañ.

Anvet e voe *Pelecanus serrator* (kentanv) da gentañ-penn (e 1843) gant al loenoniour saoz George Robert Gray (1808-1872).

## Doareoù pennañ

## Boued
Bevañ a ra diwar besked, ha stivell ivez.

## Annez

Neizhañ a ra ar spesad er-maez da c'hevred Aostralia, Tasmania, war aodoù hag en inizi er-maez da Zeland-Nevez.

## Liammoù diavaez
*  ''Morus serrator'' war al lec'hienn BirdLife International.
*  ''Morus serrator'' war lec'hienn an International Union for Conservation of Nature (IUCN).

## Notennoù ha daveennoù
Ephippiorhynchus

***Ephippiorhynchus*** a zo ur genad e rummatadur an evned, ennañ daou spesad kar d'ar c'hwibon ha d'ar jabiru, krouet e 1855 gant an evnoniour gall Charles Lucien Bonaparte (1803-1857).

## Spesadoù hag an [[isspesad]]où anezhe
Daou spesad hirc'hareged a ya d'ober ar genad :
* *Ephippiorhynchus asiaticus* (c'hwibon gouzoug du)
** *E. a. *'asiaticus**' hag *australis*,
* *Ephippiorhynchus senegalensis* (c'hwibon beg-dibr).

Daou (2) isspesad en holl.

## Notennoù ha daveennoù
Mycteria

***Mycteria*** a zo ur genad e rummatadur an evned, ennañ tantaled, krouet e 1758 gant an naturour svedat Carl von Linné (1707-1778).

## Spesadoù
Pevar spesad hirc'hareged a ya d'ober ar genad :
* *Mycteria americana* (tantal Amerika),
* *Mycteria cinerea* (tantal Malezia),
* *Mycteria ibis* (tantal Afrika)
* *Mycteria leucocephala* (tantal Indez).

## Notennoù ha daveennoù
Gillian Flynn

**Gillian Flynn** zo ur skrivagnerez stadunanat ganet e Kansas City (Missouri).

Merc'h eo da zaou gelenner ha graet he studioù war ar saozneg hag ar c'hazetennerezh e skol-veur Kansas.

Filmvarnourez eo bet en *[[Entertainment Weekly]]*.

Skrivañ a ra romantoù polis abaoe 2006. Bevañ a ra e Chicago.

## Oberennoù
* *Sharp Objects*, 2006
* *Dark Places*, 2009
* *Gone Girl*, 2012

## Liamm diavaez
* Lec'hienn ofisiel
Cathartes

***Cathartes*** a zo ur genad e rummatadur an evned, ennañ bultured eus Amerika anvet urubued.

## Spesadoù
*
* Urubu penn ruz, *Cathartes aura*
* Urubu penn melen, *Cathartes burrovianus*
* Urubu meur, *Cathartes melambrotus*

## Rummatadur

## Liammoù diavaez

## Notennoù ha daveennoù
Tangi Louarn

**Tangi Louarn**, ganet e 1947 e Pariz, zo ur stourmer breizhat, mab da Alan Louarn ha breur Lena Louarn; kelenner e SADED eo bet e 1966 ; unan eus diazezerien Skol An Emsav eo bet e 1970 gant Pol Kalvez hag e eontr Youenn Olier evit pere e vo Imbourc'h an embannadenn nann-ofisiel. Kendiazezer skol Diwan Kemper eo bet e 1977, ha prezidant "Karta Europa, Comité Républicain pour la Charte Européenne des Langues".

Besprezidant Kuzul Sevenadurel Breizh, kengevredigezh, eo bet, ha goude-se prezidant adalek 2009. 
Prezidant Kevre Breizh eo bremañ abaoe krouidigezh Kuzul Sevenadurel Breizh, bodadenn guzuliañ, gant Kuzul Rannvro Breizh.
Kevre Breizh en deus kemeret lec'h Kuzul Sevenadurel Breizh evel kengevredigezh o vodañ an darn vrasañ eus ar c'hevredigezhioù a labour evit sevenadur Breizh. 
Ezel eo Tangi Louarn eus burev ar vodadenn guzuliañ Kuzul Sevenadurel Breizh. 

## Skridoù
* Langues régionales ou minoritaires dans la République : [actes du colloque, Rennes, 15 février 2002] / [organisé par l'] association Pour que vivent nos langues [et le] Comité . IEO - [Puylaurens] . 2003. testennoù dastumet, bodet ha kinniget gant Henri Giordan ha Tangi Louarn. Karta europat ar yezhoù rannvro ha minorel (1992) -- Congrès.
Morskoul Mor Tasman

**Morskoul Mor Tasman** (*Sula dactylatra tasmani*) a oa un evn-mor. Aet e vefe da get e fin an  pe penn kentañ an .

## Doareoù pennañ

## Boued

## Annez
Bevañ a rae en inizi Norfolk ha Lord Howe e Mor Tasman.
Morskoul ar C'hab

**Morskoul ar C'hab** (*Morus capensis*, gwechall *Sula capensis*) a zo un evn-mor.

## Annez
Bevañ a ra al labous war aodoù Afrika issahara.

## Liammoù diavaez

## Dave
Alan Louarn

**Alan Louarn**, pe c'hoazh Alain Le Louarn, Alan al Louarn, (1918-1993), a oa ur broadelour breizhat.

## Buhez

Mab e oa d'ur skolaer laik. Pa oa lisead e Lise Kemper, e 1932, e kompren ez eo breizhat da-heul gwalldaolioù an aozadur Gwenn-ha-Du, hag eus an deiz d'egile en em ro d'ar vamm-vro difennet 

Harluet goude an Eil Brezel-bed ez eas da chom e-kichen Pariz e Yerres. Eno e labouras evit an abad Gautier ha Mision Breizh e Pariz.

Dimezet e oa gant Noela Olier, c'hoar da Youenn Olier, Noëlle Ollivier hec'h anv ofisiel, bet sekretourez Roparz Hemon e-pad an dalc'herezh. 
Dek bugel o deus bet, en o zouez Lena Louarn, Tangi Louarn ha Malo Louarn. Kelenner e oa a-raok an Eil Brezel-bed.

## Notennoù ha davennoù
Boris Nemtsov

**Boris Efimovitch Nemtsov** (e ruseg : ) (9  a viz Here 1959 – 27 a viz C'hwevrer 2015) a oa ur politikour frankizour rusian.

## Red-micher politikel
Bet eo Ministr an energiezh da vare Boris Yeltsin, beskentañ ministr e-karg eus an ekonomiezh e kabinedoù Viktor Tchernomyrdin, unan eus diazezerien Unvaniezh nerzhioù an tu dehou (SPS), ur strollad politikel a-enep ar C'hremlin ha n'eus ket anezhañ ken abaoe fin 2008. Gouarnour rannvro Saratov eo bet. Unan eus pennrenerien al luskad Solidarnost eo, gant Gary Kasparov.

D'al Lun  e voe taolet amoniak gant tud dianav war Boris Nemtsov, pa oa-eñ war ar renk evit bezañ maer Sotchi. En ul lizher digor embannet en Novaya Gazeta en deus disklêriet Boris Nemtsov "ne oa ket prest kêr Sotchi da sammañ ar garg ramzel — war dachenn ar sevel tiez, an ekologiezh, an trañsportoù hag an treuztiriadur — a zo ret evit terkañ aveadurioù olimpek".

A-hed ar bloavezhioù 2000 e oa bet Boris Nemtsov o kavout abeg e politikerezh Vladimir Poutin. Lazhet e voe d'ar 27 a viz C'hwevrer 2015 e kreiz kêr Moskov, nepell diouzh ar Blasenn Ruz.

## Liammoù diavaez
* Lec'hienn Boris Nemtsov
*  Ur bajenn war Boris Nemtsov e lec'hienn Solidarnost
Zabumba

Ar **zabumba** pe **zambumba** zo ur benveg-seniñ dre skeiñ, ur seurt taboulin a gaver e Nordeste Brazil, hag a vez sonet gant sonerien forró, coco, xaxado, xote, ciranda .

## Penaos eo graet
Un taboulin bras a-walc'h eo, graet eo gant plenk koad peget ha div groc'henenn lêr. Boud eo ar son. Div vazh a vez da skeiñ: unan war-benn a ro ur son boud, unan all zo moan ha hir da skeiñ dindan, hag a ro ur son skiltroc'h.
Potiguar

**Potiguar** (**potiguares** el liester) zo un anv roet d'an dud eus Rio Grande do Norte e Brazil, hag a zo **norte-rio-grandense** pe **rio-grandense-do-norte** en ofisiel. 

Potiguar pe potiguara a oa anv ur bobl henvroat tupi a veve en arvor ar vro a zo aet d'ober stadoù Rio Grande do Norte ha Paraíba hiziv. 

## Pennadoù kar
*Natal (Rio Grande do Norte)
*Rio Grande do Norte
*Natalense
Lia de Itamaracá

**Maria Madalena Correia do Nascimento**, anavezet evel **Lia de Itamaracá**, (Itamaracá, 12 a viz Genver 1944) zo ur gorollerez, sonaozourez ha kanerez ciranda eus Brazil.

## He buhez
Atav he deus bevet Lia en Enez Itamaracá hag abaoe bihan he deus kemeret perzh e dañsadegoù ciranda. Brudet eo evel gwellañ *cirandeira* Brazil. Ha labourat a rae evel keginerez en ur skol eus hec'h enezenn c'henidik.
Anavezet eo evel *Lia* er bloavezhioù 1960, abaoe ma skrivas Teca Calazans, en ur ganaouenn:
:*"Esta ciranda quem me deu foi Lia,
:que mora na Ilha de Itamaracá"*.

## He fladennoù
**A rainha da ciranda*, he fladenn gentañ e 1977
**Eu sou Lia* en 2000.

## Brud
Tostaet e vez e Brazil ouzh ar ganerez Clementina de Jesus. Hervez Le Parisien e tenn he mouezh da hini Cesária Évora. D'ar gazetenn saoznek The New York Times.
eo an *Diva da música negra*

## Notennoù ha daveennoù


## Liammoù diavaez
*IstoÉ Gente
*Lia de Itamaracá
*Hermínio Bello de Carvalho - Lia de Itamaracá
Alis e Bro ar Marzhoù (film 2010)

**Alice in Wonderland** ("Alis e Bro ar Marzhoù") a zo ur film faltazi amerikan bet sevenet gant Tim Burton. Skrivet eo bet ar senario gant Linda Woolverton. Mia Wasikowska, Johnny Depp, Helena Bonham Carter, Anne Hathaway, Crispin Glover, Michael Sheen ha Stephen Fry eo aktorien ar film. Diazezet eo ar film war daou romant skrivet gant Lewis Carroll, anvet *Alice's Adventures in Wonderland* (*[[Troioù-kaer Alis e Bro ar Marzhoù]]*) ha *Through the Looking-Glass*. Er film ez eus ur meskaj etre skeudennoù gant tud wirion ha skeudennoù bevaat e teir ment.

## Istor
E-pad un degemer aozet war an ton bras e c'houlenn Hamish Ascot ouzh Alice Kingsley (Mia Wasikowska) dimeziñ gantañ. Met n'eo ket gwall vrav Ascot, ha balc'h eo ivez. D'ar mare-se e wel Alis ul lapin gwenn un eurier en e zorn, hag a ra sin dezhi. Alice a dec'h kuit, war zigarez prederiañ war ar goulenn eurediñ hag ez a da heul a lapin betek en em gavout dirak ur wezenn varv. Etre gwrizioù ar wezenn e wel toull a lapin. Teñval eo diabarzh an toull. Stouiñ a ra Alis a-benn gwelout gwelloc'h hag e kouezh hag en em gav en ur bed he doa bet gweladennet a-raok, bed ar marzhoù an hini eo. 
Met Alis n'he deus ket dalc'het soñj eus he beaj kent. Kejañ a ra ouzh tudennoù ar vro-se, evel al Lapin Gwenn Nivens McTwisp, Chessur Kazh ar Cheshire, Thackery Earwicket, Gad Meurzh, Mallymkun an Hunegan, ar c'hevelled Tweedle-Dum ha Tweedle-Dee ha Tarrant Hightopp an Toger Sot (Johnny Depp). Ne oar ket Alis eo bet tapet ar galloud e Bro ar marzhoù gant ar Rouanez Ruz Iracebeth (Helena Bonham Carter), sikouret gant ar Jabberwocky, ur boud spontus heñvel ouzh un aerouant. Evit ma vefe peoc'hus en-dro Bro ar marzhoù eo ret da Alis stourm asambles gant an Toger Sot hag ar Rouanez Wenn Mirana (Anne Hathaway).

## Sonerezh ar film
Sonerezh ar film a zo bet savet gant Danny Elfman, hag eñ boas da genlabourat gant Tim Burton. Ur bladenn ispisial, anvet *[[Almost Alice]]*, a zo bet embannt ivez, ma kaver tonioù bet savet gant sonerien bed awenet gant ar film : ar sonerien gitar boud Mark Hoppus ha Pete Wentz o deus savet an ton anvet « In Transit ». Avril Lavigne a gan "Alice (Underground)" ha Tokio Hotel a gan "Strange" asambles gant Kerli.

## Daveoù
Lewis Carroll

**Lewis Carroll** (anv gwir **Charles Lutwidge Dodgson**, 27 a viz Genver 1832 e Daresbury – 14 a viz Genver 1898 e Guildford) a oa ur skrivagner, matematikour ha luc'hskeudenner saoz. Gantañ eo e voe skrivet *[[Troioù-kaer Alis e Bro ar Marzhoù]]* (**'). 

== Oberennoù ==
* 1845 : ''Useful and Instructive Poetry''
* 1848 : ''The Rectory Magazine''
* 1850-1853 : ''The Rectory Umbrella''
* 1855-1862 : ''Mischmasch''
* 1856-1857 : ''The Train'' 
* 1858 : ''The Fifth Book of Euclid Treated Algebraically''
* 1860 : ''A Syllabus of Plane Algebraic Geometry, Systematically Aranged with Formal Definitions, Postulates, and Axioms''
* 1860 : ''Notes on the First Two Books of Euclid, Designed for Candidates for Responsions''
* 1864 : ''Alice's Adventures Under Ground''
* 1865 : ''Alice's Adventures in Wonderland'' ([[Troioù-kaer Alis e Bro ar Marzhoù]])
* 1866 : ''Condensation of Determinants, Being a New and Brief Method for Computing their Arithmetic Values''.
* 1867 : ''Russian Journal''
* 1867 : ''An Elementary Treatise on Determinants with their Application to Simultaneous Linear Equations and Algebraic Geometry''
* 1867 : ''Bruno's Revenge'' 
* 1868 : ''The Fifth Book of Euclid Treated Algebraically, so far as it Relates to Commensurable Magnitudes''
* 1869 :''Phantasmagoria and Other Poems''
* 1872 : ''Through the Looking-Glass, and What Alice Found There''
* ''Jabberwocky''
* **The Wasp in a Wig*
* *The New Belfry Of Christ Church*
* 1873 : *The Enunciations of Euclid I-VI, Together with Questions on the Definitions, Postulates, Axioms, &c.* 
* 1873 : *The Vision of the Three T's* 
* 1876 : *The Hunting of the Snark*
* 1879 : *Euclid and His Modern Rivals*
* 1882 : *Euclid, Books I, II*
* 1883 : *Rhyme? and Reason?*
* 1885 :*Supplement to Euclid and His Modern Rivals*
* 1885 : *A Tangled Tale*
* 1886 : *The Game of Logic* 
* *Curiosa mathematica* 
* 1886 : *Alice's Adventures Under Ground* 
* 1888 : *Isa's visit to Oxford*
* 1889 : *The Nursery Alice*
* 1889 : *Sylvie and Bruno*
* 1893 : *Sylvie and Bruno Concluded*
* 1895 : *What the Tortoise Said to Achilles* 
* 1896 : *Symbolic Logic, Part I* 
* 1898 : *Three Sunsets and Other Poems''

## E brezhoneg
* Troioù-kaer Alis e Bro ar Marzhoù, embannet gant An Here, 1995
Paelon

Ur **baelon** zo ul lestr da geginañ, ur seurt kastelodenn izel. A-wechoù e komzer eus *paelon-lostek*, pe *palarenn*, pe c'hoazh *pillig-lostek*.

## Gwelet ivez
*pillig
Kaketou-palmez

Ar **c'haketou-palmez** a zo ur spesad evned, *Probosciger aterrimus* an anv skiantel anezhañ.

Ar spesad nemetañ eo er genad *Probosciger*.

## Doareoù pennañ

## Boued

## Annez hag isspesadoù
Ar spesad a gaver ar pevar isspesad anezhañ :
* *Probosciger aterrimus aterrimus*, en inizi Aru ha Misool,
* *Probosciger aterrimus goliath*, en inizi Papoua ar C'hornaoueg, gevred, kornôg ha kreiz Ginea Nevez,
* *Probosciger aterrimus macgillivrayi*, kreisteiz Ginea Nevez, Kab York (biz Aostralia),
* *Probosciger aterrimus stenolophus*, en enez Yapen, hanternoz ha reter Ginea Nevez.

## Liammoù diavaez
*  ''Probosciger aterrimus'' war al lec'hienn BirdLife International.
*  ''Probosciger aterrimus'' war al lec'hienn IUCN.

## Notennoù ha daveennoù
Probosciger

***Probosciger*** a zo ur genad e rummatadur an evned, krouet e 1820 gant al loenoniour alaman Heinrich Kuhl (1797-1821).

## Spesadoù hag an [[isspesad]]où anezhe
N'eus nemet ur spesad kaketoued er genad-mañ : *Probosciger aterrimus*, anv skiantel ar c'haketou-palmez, pevar isspesad — *P. a. *'aterrimus**', *goliath*, *macgillvrayi* ha *stenolophus* — dezhañ, brosezat e norzh pellañ Aostralia ha Ginea Nevez.

## Notennoù ha daveennoù
Kaketou roz

Ar **c'haketou roz** (liester : **kaketoued roz**) a zo ur spesad evned, *Cacatua leadbeateri* (*Lophochroa leadbeateri* kent) an anv skiantel anezhañ.Dont a ra e anv eus hini ar skiantour breizhveuriat Benjamin Leadbeater (1760-1837).

## Doareoù pennañ

## Boued

## Annez hag isspesadoù

Ar spesad a zo brosezat an daou isspesad anezhañ en Aostralia :
* *Cacatua leadbeateri *'leadbeateri**', e reter-kreiz ar vro,
* *C. l. mollis*, e kreiz ha mervent ar vro.

## Liammoù diavaez
*  ''Cacatua leadbeateri'' el lec'hienn BirdLife International.
*  ''Cacatua leadbeateri'' e lec'hienn an International Union for Conservation of Nature (IUCN).

## Notennoù ha daveennoù
Lophochroa

***Lophochroa*** a oa ur genad e rummatadur an evned, krouet e 1857 gant an evnoniour gall Charles Lucien Bonaparte (1803-1857).N'eus ken anezhañ dre m'oa bet lakaet, e 2023, e spesad kalaoed nemetañ en ur genad all :
* *L. leadbeateri* (ar c'haketou roz) er genad *[[Cacatua]]*.
Kaketou galah

Ar **c'haketou galah** pe **galah** a zo un evn brosezat en Aostralia, *Eolophus roseicapilla* an anv skiantel anezhañ.

Ar spesad nemetañ eo er genad *Eolophus*.

## Doareoù pennañ
E-pad ur pennad e oa bet anvet *Cacatua roseicapilla*, met bremañ emañ en ur genad en e bart : Eolophus.

## Boued

## Annez
Al labous a gaver an tri isspesad anezhañ: 
* *Eolophus roseicapilla roseicapilla*, kornôg ha kreiz-kornôg Aostralia,
* *Eolophus roseicapilla kuhli*, hanternoz Aostralia (Tiriad an Norzh),
* *Eolophus roseicapilla albiceps*, reter-kreiz ha reter Aostralia kresteiz da dTasmania.

## Rummatadur

## Liammoù diavaez

* ''Eolophus roseicapilla'' war al lec'hienn BirdLife International.
* ''Eolophus roseicapilla'' war al lec'hienn IUCN.

## Daveennoù
Metro

Ur **metro** (diwar ar galleg *métropolitain*) a zo un araez treuzdougen kêr. Lusket e vez gan tredan, ha staliet e vez dindan douar peurliesañ. Evit mont e-barzh ar metro e rank ar veajourien paeañ o ziked.
## Istor

Ar metro kentañ a voe hini Londrez, anvet e oa *Metropolitan Railway* (hiziv an deiz ez eo anvet London Underground), krouet e 1863. Pa voe krouet e veze lusket gant marc'hoù-du. Hervez Christian Wolmar e voe Charles Pearson lusker ar metro e Londrez en un destenn savet gantañ e 1845, ha mur a raktres heñvel a skoazellas er bloavezhioù da-heul.

Diviz lakaat sevel ar metro e Londrez a voe kemeret gant izili ar c'huzul-kêr, rak fellout a rae dezho lakaat un termen d'ar c'hudennoù tremeniri a save ingal, dre ma oa 2,5 million a dud war un dachenn 90 km² gorread dezhi ha dre ma oa kalz a straedoù bihan troidellek ivez e Londrez. An troc'had kentañ a oa 6,5 km hirder dezhañ, eus Farringdon Street da Baddington. Hent-riboul ar metro-se a voe ur c'hlaz goloet. Daoust ma save kudennoù a-fet aveliñ abalamour d'an aezhenn e reas berzh ar metro, ha buan e voe divizet ouzhpennañ linennoù all. 

E 1890 e voe digoret al linenn metro gentañ a ya en-dro gant tredan, ha neuze e voe diskoulmet kudenn an aezhenn. Staliet e voe an tredan en holl linennoù metro Londrez etre 1890 ha 1900. 
War an douar bras ez eo en Istanbul ma voe krouet ar metro kentañ, e 1871. Da-heul e voe krouet hini Budapest (1896) ha hini Vienna (1898). Linenn gentañ metro Pariz (lusket dre dredan kerkent ha krouet) a voe digoret e 1900, da-geñver an Diskouezadeg Hollvedel. 
E 1913 e voe digoret metro Buenos Aires. Ar metro kentañ en hanterzouar su e voe. 

E penn-kentañ ar bloavezhioù 1980 e voe ijinet metroioù emlusk ha bihan. N'eus blenier ebet enno. Evel da skouer ar VAL e Lille e 1983, Tolosa (1993) ha hini Roazhon e 2002.

## Niver a veajoù er metro dre vloavezh (2006)
* metro Tokyo : 2,9 miliard
* metro Moskva : 2,6 miliard
* metro New York : 1,5 miliard
* metro Seoul : 1,5 miliard
* metro Mec'hiko : 1,4 miliard
* metro Pariz : 1,4 miliard
* metro Londrez : 971 milion
* metro Ōsaka : 880 milion
* metro Hong Kong : 867 milion
* metro Sankt-Peterbourg : 810 milion.
* metro Madrid : 686 milion

## Ar metroioù koshañ
* Londrez : 1863
* New York : 1868
* Chicago : 1892
* Budapest : 1896
* Boston : 1897
* Vienna : 1898
* Pariz : 1900
* Berlin : 1902
* Philadelphia : 1907
* Hamburg : 1912
* Buenos Aires : 1913
* Madrid : 1919
* Barcelona : 1924

### Notennoù ha daveennoù

### Liammoù diavaez
* Urbanrail, ul lec'hienn ma kaver tirouroù war ar metroioù
* Metroioù ar bed
Talar-tro

Un **talar-tro** zo ur benveg implijet gant kilvizien d'ober toulloù er c'hoad.

Dilezet eo bet abaoe ma vez graet gant an doullerez-tredan.
Eolophus

***Eolophus*** a zo ur genad e rummatadur an evned, krouet e 1854 gant an evnoniour gall Charles Lucien Bonaparte (1803-1857).

## Spesadoù hag an [[isspesad]]où anezhe
N'eus nemet ur spesad kaketoued er genad-mañ : *Eolophus roseicapilla*, anv skiantel ar c'haketou galah, tri isspesad — *E. r. albiceps*, *kuhli* ha ***roseicapilla*** — dezhañ, brosezat en Aostralia.

## Notennoù ha daveennoù
Psittacula

***Psittacula*** a zo ur genad e rummatadur an evned, ennañ krakperokeded, krouet e 1800 gant ar skiantour gall Georges Cuvier (1769-1832).

## Spesadoù hag an [[isspesad]]où anezhe
Trizek spesad a ya d'ober ar genad hiziv an deiz :
* *[[Psittacula alexandri]]*
** *P. a. abbotti*, *P. a. alexandri*, *P. a. cala*, *P. a. dammermani*, *P. a. fasciata*, *P. a. kangeanensis*, *P. a. major* ha *P. a. perionca*,
* (††) *[[Psittacula bensoni]]* (aet da get),
* *[[Psittacula calthrapae]]*,
* *[[Psittacula caniceps]]*,
* *[[Psittacula columboides]]*,
* *[[Psittacula cyanocephala]]*,
* *[[Psittacula derbiana]]*,
* *[[Psittacula eques]]*
** *P. e. echo* ha *P. e. eques* (†),
* ar c'hrakperoked aleksandr (*Psittacula eupatria*)
** *P. e. avensis*, *P. e. eupatria*, *P. e. magnirostris*, *P. e. nipalensis* ha *P. e. siamensis*,
* (†) *[[Psittacula exsul]]* (aet da get),
* *[[Psittacula finschii]]*,
* *[[Psittacula himalayana]]*,
* ar c'hrakperoked Kramer (*Psittacula krameri*)
** *P. k. borealis*, *P. k. krameri*, *P. k. manillensis* ha *P. k. parvirostris*,
* *[[Psittacula longicauda]]*
** *P. l. defontainei*, *P. l. longicauda*, *P. l. modesta*, *P. l. nicobarica* ha *P. l. tytleri*,
* *[[Psittacula roseata]]*
** *P. r. juneae* ha *P. r. roseata*,
* (†) *[[Psittacula wardi]]* (aet da get).

Pemp isspesad warn-ugent (25) bev c'hoazh en holl.

## Notennoù ha daveennoù
Falc'hun penn ruz

Ar **Falc'hun penn ruz** (liester : **Falc'huned penn ruz**) a zo ur spesad evned-preizh deiz, *Falco chicquera* eus e anv skiantel.

## Doareoù pennañ

## Boued

## Annez hag isspesadoù
Ar spesad a gaver an tri isspesad anezhañ :
* *Falco chicquera chicquera*, eus Iran da India, Nepal ha Bangladesh,
* *F. c. horsbrughi*, eus Zimbabwe ha kreisteiz Mozambik da Angola ha hanternoz Suafrika,
* *F. c. ruficollis*, eus Gambia/Senegal da Etiopia, Somalia, Zambia ha hanternoz Mozambik.

## Liammoù diavaez
*  ''Falco chicquera'' war al lec'hienn BirdLife International.
*  ''Falco chicquera'' war lec'hienn an International Union for Conservation of Nature (IUCN).

## Notennoù ha daveennoù
Falc'hun Afrika

Ar **Falc'hun Afrika** (liester : **Falc'huned Afrika**) a zo ur spesad evned-preizh deiz bihan, *Falco cuvierii* an anv skiantel anezhañ.

## An anv
Anvet e voe *Falco Cuvierii* (kentanv) da gentañ-penn (e 1830) gant al loenoniour skosat Andrew Smith (1797-1871) da zougen bri d'ar skiantour gall Georges Cuvier (1769-1832).

## Doareoù pennañ

## Boued

## Annez
Kavout a reer ar spesad en Afrika issahara a-bezh.

## Liammoù diavaez
*  ''Falco cuvierii'' war al lec'hienn BirdLife International.
*  ''Falco cuvierii'' war lec'hienn an International Union for Conservation of Nature (IUCN).

## Notennoù ha daveennoù
Falc'hun Aostralia

**Falc'hun Aostralia** a zo ur spesad evned-preizh deiz e-touez kerentiad ar *[[Falconidae]]*.

## Doareoù pennañ

## Boued

## Annez
Bevañ a ra al labous (an isspesad *Falco longipennis longipennis*) en Aostralia ha goañviñ e Ginea-Nevez hag en Inizi Maluku ; an isspesad *Falco longipennis hanieli* a gaver en inizi Lombok ha Timor (Indonezia).

## Liammoù diavaez
* ''Falco longipennis'' war al lec'hienn ''Avibase''.

## Notennoù ha daveennoù
Spanell

Ur **spanell** zo anv meur a dra :

*ar spanell (krampouezh), ur benveg da dreiñ krampouezh, anvet ivez astell-grampouezh, palikell pe sklisenn; 
*un anv roet da veur a seurt evned : spanell (evn).
Falc'hun Zeland-Nevez

Ar **Falc'hun Zeland-Nevez** (liester: **Falc'huned Zeland-Nevez**) a zo un evn-preizh deiz, *Falco novaeseelandiae* eus e anv skiantel.

## An anv
Graet e vez "kārearea" anezhañ e maorieg.

## Doareoù pennañ

## Boued

## Annez
Brozesat eo al labous e Zeland-Nevez.

## Liammoù diavaez
* ''Falco novaeseelandiae'' war al lec'hienn ''Avibase''.
Plezhenn

Ur **blezhenn** pe *plañsonenn* zo un doare da strollañ neud o plezhañ anezho. Un doare disheñvel diouzh ar gwiadiñ eo, a servij d'ober kerdin. 

## Krennlavar
:Kordenn a dri gor
:Birviken ne dorr.

## Blev
Plezhañ blev a vez graet ivez en holl vroioù. A-wechoù ne vez graet nemet ur blezhenn, a-drek ar penn peurvuiañ, a-wechoù div, pe muioc'h.

Ar vorianed ha morianezed a blij dezho ober meur a blezhenn ha lakaat perlez outo.

En Azia, hag e Sina dreist-holl e veze plezhet blev ar baotred koulz ha re ar merc'hed.

## Skeudennoù
Blev plezhet


Image:Brazil.DouglasSilva.01.jpg|Stadunanadez plezhet he blev
Image:Braid01.jpg|Ur blezhenn hepken
Image:William-Adolphe Bouguereau (1825-1905) - Thirst (1886).jpg| *Sec'hed* gant William Bouguereau 
Image:Cassatt Mary Girl Arranging Her Hair 1886.jpg| *Plac'h yaouank o kribañ he blev*, gant Mary Cassatt
Image:Mädchen die Haare flechtend 1887.jpg|* Plac'h he flezhennoù' (1887) gant [[Albert Anker]]
Image:Pierre-Auguste Renoir - Suzanne Valadon - La Natte.jpg|*Ar blezhenn* (1887) gant [[Auguste Renoir]]
Image:William-Adolphe Bouguereau (1825-1905) - Head Of A Young Girl (1898).jpg|* Penn ur plac'h yaouank * (1898) gant [[William Bouguereau]]
Image:William-Adolphe_Bouguereau_(1825-1905)_-_The_Day_of_the_Dead_(1859).jpg|* Deiz ar re varv '' (1859) gant William Bouguereau


## Notennoù

## Pennadoù kar

* Kumihimo, un doare-plezhañ eus Japan
Ilha de Itamaracá

An **Ilha de Itamaracá** pe **Enez Itamaracá** zo un enezenn hag ur gumun en arvor Pernambuco, en Brazil, 65 km2 dezhi. 

Ur strizh-mor zo etre an douar-bras hag an enezenn anvet canal de Santa Cruz. 

## Poblañs
17 573 a dud a oa o chom eno e 2007.

Brudet eo kened an enezenn a zo anavezet ivez evel mamm ar ciranda. 

## Istor

## Tud
*Lia de Itamaracá