Gwenan

**Ur santez [[Gwennan]] zo ivez.*

Ar **gwenan** zo amprevaned bihan hag a zo renket en urzhad Hymenoptera, gant ar gwesped, ar merien hag al laou-koad.

Ar gwenan a-varr a gaver en Europa hag en Afrika a zeu evit al lod brasañ eus isspesadoù *[[Apis mellifera]]*. An hedoù-gwenan desavet gant mab-den e ruskennoù a vez graet *doñv* anezho, hag ar re a vev o-unan en natur a vez graet *gouez* anezho ; koulskoude n'eus tamm diforc'h fiziologel kenetrezo.
## Desevel
Anavezet eo an desevel gwenan abaoe miliadoù a vloavezhioù. Taolennet ez eus un dastumadeg mel en ur vougev livet etre 8.000 ha 6.000 a-raok J.K. e Cuevas de la Araña, kostez València, e Spagn. Testeniet eo an desevel e lezennoù hitit skrivet e Kappadokia war-dro 1.500 a-raok J.K.

Gwenan du ar vro *([[Apis mellifera mellifera]])* a vez implijet dreist-holl e kornôg Europa. Ar gwenan *[[Buckfast]]*, deuet diwar ur meskaj graet gant mab-den etre *Apis mellifera mellifera* hag *Apis mellifera ligustica*, a vez implijet ivez.

Etre 30&nbsp;000 ha 70&nbsp;000 gwenanenn a c'hell en em gavet asambles en ur barr-gwenan (e-tro 6&nbsp;000 e-pad ar goañv). En ur golonienn e kaver ur vamm, micherourezed (parezed), pared ha vioù. Gellet a ra ur vamm bevañ betek pemp bloaz, met ur vicherourez a vev etre 5 ha 6 sizhun (e-pad an hañv) pe etre 5 ha 6 miz (e-pad ar goañv). Ar pared ne vezont ket maget ken ur wech speriet ar vamm. A-hed he buhez e c'hell ur wenanenn kaout meur a vicher, er memes urzh atav : kempenn ar ruskenn, magañ ar vioù, produiñ koar, mont da vleuniaoua, gwardiñ ha difenn ar ruskennad.

Gant ar gwenan e vez dastumet mel, koar, propoliz, pollen, binim, hag a c'hall bezañ treuzfurmet e meur a brodu evel ar chouchenn.

## Kleñvedoù ha preizherien
En Europa e vez taget ar gwenan gant bakteri anvet *[[Paenibacillus larvae]]* ha gant arvevidi anvet *[[Varroa destructor]]*. Gant c'hwiliorezed aziat *([[Vespa Velutina|Vespa velutina nigrithorax]])* e vezont debret ivez. Erruet eo al loened-se e Okitania e-tro ar bloaz 2004, o tont eus eus Sina moarvat. E Breizh eo bet gwelet evit ar wech kentañ e 2010 (e Liger-Atlantel) hag e 2011 (en Aodoù-an-Arvor).
### Azoniad Diskar ar C'holoniennoù Gwenan (A.D.K.G.)
Anavezet eo ivez diouzh e anv saoznek, ar C.C.D. *(Colony Collapse Disaster)*. Abaoe 2006 ez a war zigresk an niver a goloniennoù gwenan doñv e Stadoù-Unanet Amerika . Alies e vez kavet ruskennadoù marv e dibenn ar goañv, pa vez digoret ar ruskennoù evit ar wech kentañ ar bloaz. Drastus eo ar c'holloù er vro-se : -29% a goloniennoù e 2009, -34% e 2010.

En Europa e krogas ivez ar wenanerien da welet darvoudoù heñvel e penn-kentañ ar bloavezhioù 2000. A-drugarez d'ar programm EPILOBEE 2012-2014 savet gant Unaniezh Europa ez eus bet dastumet roadennoù fetis : uheloc'h e seblant bezañ ar c'holloù e broioù norzh ar c'hevandir. Setu un nebeud sifroù evit ar goañv 2012-2013 :
* Belgia : -33,6%
* Breizh-Veur : -28,8%
* Sveden : -28,7%
* Estonia : -23,4%
* Finland : -23,3
* Danmark : -20,2%
* Portugal : -14,8%
* Frañs : -14,1%
* Alamagn : -13,6%
* Gres : -6,6%
* Italia : -5,3%
Hervez ar studiadennoù, meur a elfenn a c'hell displegañ an azoniad-se. Daoust dezho bezañ anezho abaoe pell evit lod, e c'hellfe o meskaj bezañ degaset an S.D.K.G. En o zouez viruzoù, c'hwibez evel *Varroa destructor*, preizherien evel *Vespa velutina nigrithorax* hag al louzeier implijet gant lod labourerien-douar en o farkeier : louzeier-amprevaned, louzeier-foue, louzeier-c'hwibez, diastuzerioù neonikotinoidoù enno hag all.

E 2019 ne zigresk ket an niver a wenan a vez prederiet gant gwenanerien, kreskiñ a ra zoken petra bennak ma varv lod ruskennadoù en un doare naturel. Ar pezh a zo chalus eo niver ar gwenan gouez hag an holl bollenered all. Nebeutoc'h-nebeutañ a annezioù ha danvezioù zo evito. Meur a wech ez eus bet distrujet girzhier, gwez, drez ha bleuñv gouez evit sevel parkeier brasoc'h, evel er Beauce. An diouer a lec'hioù gouez zo fall-tre evit ar gwenan.

An diastuzerioù zo un dra fall evit an holl amprevaned, kerkoulz ha darn eus an arvedidi. En ur wenaneg e varv war-dro 20% eus ar gwenan bep bloaz : 12% abalamour d'an arvevidi anvet *Varroa destructor* hag 8% gant ar gozhni hag abegoù all evel ar pennmarc'hed, an diastuzerioù, hag all. An diastuzerioù n'int ket ar poent pouezusañ e marv ar gwenan, met ur poent e-touez kalz poentoù all. 

Mar steuz an holl wenan kuit, moarvat e steuzio an holl bollened ivez en abeg m'emañ ar gwenan gwarezet gant ar wenanerien. Mar steuz an holl bollenered kuit ne chomo nemet an avel evit pollenañ, ar pezh a lonk kalz amzer. Kemmesket e vo ar spesadoù, ar c'herez da skouer : mard eus kemmesk er spesadoù kerez ne vint mui mat da zebriñ. Heñvel eo evit an holl frouezh, al legumaj hag all. Ar frouezh a servij da ouennañ ar plant, ha mard eus kemmesk ne c'hallint mui gouennañ en un daore mat. Mar kendalc'h an traoù evel-se, an holl blantennoù bleuniek a vo steuziet kuit. An holl loened na c'hallint ket azasaat a vo aet diwar wel.

## E Breizh
E 2010 e oa e Breizh 2&nbsp;093 gwenaner ha 48&nbsp;630 ruskennad. Ur geidenn a 16,4 kg mel a veze tennet eus pep ruskennad bep bloaz (keidenn evit Rannvro Breizh hepken).

En Enez-Eusa eo diazezet Kevredigezh gwenan du Breizh. Deuet eo an enez da vezañ al lec'h nemetañ hep *Varroa destructor* en Europa. Eno ne vez ket implijet louzeier kimiek kennebeut. Produet e vez taolioù-gwenan ha mammoù yac'h a vez gwerzhet er bed a-bezh goude. 
## Krennlavarioù
**Bloavezh [[c'hwil]]ed, bloavezh [[ed]]. Bloavezh gwenan ne vez ket.*
**Bag hep stur ha koloenn hep rouanez n'eont ket da bell.*
**Petra 'lavar ar gwenan ? Evit dastum, kemer poan.*
## Levrlennadur
* *Ar gwenan*, Corinne ar Mero, TES, 2005
* *Desevel gwenan e Breizh*, Janig Bayon, Mouladurioù Hor Yezh, 1992
* *Ar gwenan "loened an aotrou Doue"*, Janig Bayon, Hor Yezh niv. 180, 1989
* *[https://web.archive.org/web/20220314015714/http://grandterrier.net/wiki/images/e/e5/GwenanHenry.pdf Ar gwenan]*, Jean-Louis Henry, Moullerez de-dan ar bobl, 1906 
## Gwelout ivez

* Gwenaner
* Gwenanerezh
* Mel
* Ruskenn
## Liammoù diavaez
* Musée de l'Abeille Vivante et Cité des Fourmis er Faoued
* ''Breizh Abeille''
* ''Les fléaux des abeilles, au cœur du congrès des apiculteurs à Rennes'' - 18/11/17
* ''Atersadenn Gwenael Delamarche, gwenaner'' - 18/11/17
* ''Guégon – Ruchers Delamarche, Gwenaël fait une piqûre de rappel'' - 20/11/17
* ''À vos ruches'' - 20/11/17
## Daveennoù