open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Menelaos

**Menelaos** (henc'hresianeg : Μενέλαος, *Menelaos*, un anv hag a dalvezfe « galloud ar bobl ») zo unan eus harozed akean pennañ brezel Troia. Roue Sparta e oa. Mab e oa da Atreüs, breur da Agamemnon, ha pried da Elena Troia a voe skrapet gant Paris, ha sede a belec'h e teuas brezel Troia . 
 
## Yaouankiz Menelaos

Mab e oa da Atreüs hag Aerope hervez ar mojennoù. Hervez danevelloù all avat e oa mab da b-Pleisthenes, a oa mab Atreüs, ha da g-Kleolla, a oa merc'h Dias. 

Muntret e voe Atreüs gant e niz, Aigistos, a gemeras neuze tron Mykenai hag a renas gant e dad Thyestes. E-pad ar prantad-se edo Menelaos hag Agamemnon, e vreur, o repuiñ e Sparta, e ti ar roue Tyndareos.

## An eured gant Elena

Pa zegouezhas Elena, merc'h Tyndareos, en oad da zimeziñ, e teuas kalz rouaned ha tierned da c'houlenn anezhi. En o zouez e oa Odysseüs, Aias Veur, Menesteüs, Patrokles, Idomeneos. Gant an holl e voe degaset profoù prizius. Choazet e voe Menelaos evel pried avat daoust ma ne deuas ket e-unan, hervez danevelloù zo, p'en doa kaset e vreur en e lec'h.

Dimeziñ a reas Menelaos gant Elena eta hag Agamemnon gant he c'hoar Klytaimnestra. Dont a reas Menelaos da vezañ roue Sparta neuze rak marvet e oa mibien Tyndareos : Kastor ha Polydeukes. Ur mab, Lisandros e anv, hag ur verc'h Hermione a roas Elena d'he fried.

Gant skoazell e vreur, Agamemnon a gasas kuit Thyestes hag Aigisthos hag a bignas goude se war dron e dad. Dont a reas neuze da vezañ galloudusañ roue Bro-C'hres.

## E Brezel Troia
Dimezet eo gant Elena a voe skrapet gant Paris, ar pezh a zegasas ar brezel. En *[[Ilias]]*, savet gant Homeros, ec'h asant lakaat un termen d'ar brezel gant un duvell etre Paris hag eñ. Tost eo da lazhañ anezhañ met saveteet eo mab Priamos gant Afrodite.

## Goude ar brezel
E pevare levrenn an *Odysseia* e kont Menelaos da vab Odysseüs, Telemac'hos, penaos e tistroas eus Troia d'ar gêr, da Sparta.

## Notennoù
Emgann Crecganford

**Emgann Crecganford** zo un emgann mojennel hag a vije c'hoarvezet e 457, ma oa enebet ar Vrezhoned dindan Vortigern ouzh ar Saksoned renet gant Hengist. 

## Istor
N'eo anavezet an emgann nemet dre un arroudenn eus ar C'hronik angl-ha-saoz :
*Her Hengest 7 Æsc fuhton wiþ Brettas in þære stowe þe is gecueden Crecganford 7 þær ofslogon .iiiim. wera, 7 þa Brettas þa forleton Centlond 7 mid micle ege flugon to Lundenbyrg.*"Neuze e stourmas Hengest hag Æsc gant ar vrezhoned en ul lec'h anvet Crecganford. Eno e lazhjont 4 000 a dud. Dilezet e voe Bro-Gent gant ar Vrezhoned ha, mantret, war-du Londrez e tec'hjont kuit."
Trec'h e voe ar Saksoned war a seblant, ha barrek e voent da zerc'hel Rouantelezh Kent betek Emgann Wippedesfleot e 465. Un emgann-difenn e oa, avat, hervez John Morris *(Piv eo ?)*, rak c'hwitet e oa bet an argadeg saoz war-du Londrez dija en Emgann Aegelesthrep.
Serwyl ap Usai

Unan eus mibien Usai ap Ceredig ha roue Ceredigion e oa **Serwyl ap Usaic**. N'eo anavezet nemet gant nestedoù ha ne ouzer netra diwar-benn e ren.
Mnemosyne

**Mnemosyne** (Μνημοσύνη / *Mnêmosúnê* e henc'hresianeg, diwar μνήμη / *mnếmê*, "eñvor") a oa un Ditanez, merc'h da Ouranos ha Gaia, hag a c'hanas an Nav Muzenn, goude bezañ degemeret Zeus en he gwele nav nozhvezh diouzh renk. Doueez an Eñvor eo-hi.

Hervez Caius Julius Hyginus e oa yaouankoc'h, ha kentoc'h merc'h da Zeus ha d'an nereidenn Klymene. 

## He merc'hed
Sed anvioù he nav merc'h: 
* Kalliope 
* Kleio 
* Euterpe 
* Erato 
* Melpomene 
* Polyhymnia 
* Terpsic'hore 
* Thaleia 
* Ourania 

E *[[Theogonia]]* ar barzh Hesiodos e teu galloud ar rouaned ha barzhed da gomz a-berzh Mnemosyne hag he darempred gant ar Muzezed.

## Mojenn
Genel a eure an nav muzenn goude bezañ degemeret Zeus e-pad nav nozvezh en he gwele. Skeudenn an Eñvor eo, ha diskouezet e veze evel ur vaouez o terc'hel he skouarn etre daou viz he dorn dehoù, pe gant un dorn dindan he groñj.

## Daveoù
Aias Telamonios

**Aias Telamonios** (henc'hresianeg : Αἴας Τελαμώνιος, *Aías Telamốnios*), pe **Ajaks**, a oa mab Telamon, roue Salamis ha pried Periboea, hervez mojennoù Henc'hres. Un haroz a-bouez e oa e brezel Troia, hervez Iliada Homeros. **Aias Vras** a vez graet anezhañ ivez, dre ma oa brasoc'h eget an haroz all Aias Oileos, a veze graet **Aias Vihan** anezhañ.

## Tiegezh
Kenderv e oa da Ac'hilleüs, brudetañ brezelour hellazat a zo bet, ha koshañ hantervreur Teukros. Kalz a dud vrudet en Aten a lavare diskenn anezhañ, evel Kimon, Miltiades, Alkibiades, pe an istorour Thoukydides.

## Aias vras
Hervez an Iliada e oa ur mell den, brasañ ha kreñvañ brezelour a oa e-touez an Ac'heaned, met an eil war-lerc'h e genderv Ac'hilleüs evit c'hoari gant armoù.


Ajax body Achilles Louvre F201.jpg|Aias o tougen korf Ac'hilleüs
Ajax suicide BM F480.jpg|Emlazh Aias, lestr eus Etruria, war-dro 400-350 kent J.-K., British Museum
Yotaerezh

Implijet e vez an termen **yotation** evit ober dave d'ar fed ma vez distaget dre ar staon fonemennoù zo er yezhoù slavek.

Dont a ra an anv eus hini al lizherenn c'hresianek '''''iota''''' (distaget [jota]] pe *yota* hervez reolennoù reizhskrivañ ar brezhoneg).

En darn vrasañ eus ar yezhoù slavek o-unan e vez graet kensonennoù "blot" pa vezont yotaet.

Skrivet e vez seurt kensonennoù yotatet pe "blot" e doareoù disheñvel gant al lizherenneg kirillek dre implijout lizherennoù ispisial hervez ar yezhoù resis, da skouer:

: Ruseg:
:: '''''Я, я''''' /ja/ kv. '''''А, a''''' /a/
:: '''''Ю, ю''''' /ju/ kv. '''''У, у''''' /u/
:: '''''Е, e''''' /je/ kv. '''''Э, э''''' /e/
:: '''''Ё, ё''''' /jo/ kv. '''''O, o''''' /o/

: Serbeg:

:: '''''Ђ, ђ''''' /dʲ/
:: '''''Ѓ, ѓ''''' /gʲ/
:: '''''Љ, љ''''' /lʲ/
:: '''''Њ, њ''''' /nʲ/
:: '''''Ћ, ћ''''' /tʲ/

## Gwelit ivez

* Iotaerezh
* Ruseg
* Yezhoù slavek
* Lizherenneg kirillek
* ''yeri'' (sin blot)
Mnemere

**Mnemere** pe **Mneme** (henc'hresianeg : Μνήμηpe) a oa muzenn an Eñvor, unan eus an teir muzenn a orin eus Boiotia ha merc'hed Mnemosyne. C'hoar Aoide ha Melete e oa.

Muzenn ar c'hrouiñ arzel eo, klask a ra reiñ stumm d'ar soñjoù difetis. Da gentañ he devez soñj, war-lerc'h e sko war ar paper ar pezh a zo bet soñjet a-raok gant he c'hoar Melete. Reiñ a ra korf ha buhez d'ar mennozhioù deuet eus empenn Melete ha diwar he labour eo e labouro Aoide war-lerc'h.

Gant an arzourien e vez diskouezet evel ur plac'h o terc'hel ur goustilh-skrivañ.

Diwezhatoc'h e teuas an teir muzenn da vout pemp, pa voe lakaet div vuzenn all, Arche ha Thelxinoe en o zouez. 

Diwezhatoc'h c'hoazh e voe graet anv eus Nav Muzenn an Olimp. 

## Lec'h
* Al Lenn Mneme, en Inizi Shetland ar Su.
Saozon (disheñvelout)

**[[Saozon]]**, liester Saoz, zo un anv a gaver e brezhoneg da envel tud Bro-Saoz, ur bobl er Rouantelezh-Unanet. 

## Lec'hioù
* Saozon, anv ur gumun en Enez ar Gerveur, er Morbihan,
* Saozon-Sevigneg, anv ur gumun eus departamant Il-ha-Gwilen,
* *Saozon*, ur gumun gozh, hiziv ur c'harter eus Sant-Brieg, 
** tour Saozon er c'harter-se, un tour uhel savet e 1395 evit difenn kêr Sant-Brieg
* Kersaozon, un anv-lec'h aet da anv-tiegezh ivez
* Tresaozon, un anv-lec'h all (Kastell Tresaozon e Kempenieg), douget gant un tiegezh nobl, ar re *Trécesson*
* anv Enez Sezon, en Aber-Ac'h, a zeufe eus saozon a-hervez
Kanton Enorzh

**Kanton Enorzh** a zo anezhañ ur rann velestradurel eus Breizh, e departamant al Liger-Atlantel hag e rannvro Broioù-al-Liger (Frañs).
## Istor
### [[Dispac'h Gall]]
* Krouet e voe Kanton Enorzh e 1790 gant c'hwec'h kumun ennañ. Lakaet e voe e Bann Naoned. E 1800 e voe lakaet en Arondisamant Kastell-Briant. E 1801 e voe miret ar c'hanton pa voe diskaret kantonioù arall gant lezenn an *8 pluviôse an IX* (28 a viz Genver 1801), dezhi an titl *loi portant réduction du nombre de justices de paix*.
#### Kumunioù Kanton Enorzh  (1790-1801)
Kanton Enorzh a yae n kumun d'ober anezhañ:
*Enorzh, penn ar c'hanton,
*Kazon,
*Hierig,
*Kervarc'h,
*Sant-Marzh-an-Dezerzh,
*An Dosenneg.

### 
* Miret ha brasaet e voe ar c'hanton e 2014.
## Kumunioù
### Betek 2015

Kanton Enorzh a yae c'hwec'h kumun d'ober anezhañ :
*Enorzh , penn ar c'hanton
*Kazon 
*Hierig 
*Kervarc'h 
*Sant-Marzh-an-Dezerzh 
*An Dosenneg

### Abaoe 2015
Kanton Enorzh a ya pevarzek kumun d'ober anezhañ :
***[[Enorzh]]** ;
*Kazon ;
*Hierig ;
*Keller ;
*Kervarc'h ;
*Kernitron-al-Lann ;
*Legneg ;
*Mouzel ;
*Rialeg ;
*Sant-Marzh-an-Dezerzh ;
*Tilhieg ;
*An Dosenneg ;
*Treant-an-Erzh ;
*Yaoued.

## Daveoù ha notennoù

*  INSEE, poblañs lezennel kantonioù al Liger-Atlantel, 2007
Itron en glas o lenn ul lizher

An **Itron en glas o lenn ul lizher** zo un daolenn echuet e 1663-1664 gant an arzour izelvroat Johannes Vermeer a c'haller gwelout er Rijksmuseum en Amsterdam.

Evel e meur a daolenn all gantañ e weler ur vaouez en hec'h-unan. Hag amañ c'hoazh en he soñjoù, o lenn ul lizher.
Marmouz (loen)

Ar **marmouzed** (pe **marmouzien**) a zo bronneged eus an urzhiad *Primates* hag a ya d'ober an infraurzhiad *Simiiformes*.

Liesseurt eo ar marmouzed ha rannet int e tri rumm: 
* Marmouzed ar Bed Nevez
* Marmouzed ar Bed Kozh
* Ar marmouzed meur (ar gibboned, an orangoutaned, ar gorilhed, ar chimpanzeed, ar bonoboed hag an den)

## [[Gerdarzh]] ha [[ster]]ioù astenn
Dont a rafe marmouz eus ar ger galleg *marmot* a dalveze evit ur "singe  à longue queue" (marmouz e lost hir) er geriadur Furetière (). Evel ar ger *marmot* e vez implijet marmouz dre hevelebiezh evit ar vugale. Pa vez kaoz eus Yann Varmouz e taveer d'ar bugel personiet. Implijet e vez evit kunujenniñ, dreist-holl evit lakaat da intent eo divalav pe ez-fizikel pe dre e stuzegezh an den kunujennet. En un doare dousoc'h e vez graet marmouz eus un den a c'hell drevezañ jestroù un den all hag e vez lavaret e varmouz ar jestr. P'eo ar marmouzed loened a seblant speredek e c'heller taveiñ da spered un den fin ha gwidreüs. Marmouzañ an traoù, da lavaret eo fardañ diwar patromoù reoù all evit touellañ an dud, e c'heller ober ivez.

## Perzhioù boutin
Un nebeud perzhioù boutin a zo d'ar marmouzed : un empenn diorroet mat e-keñver ment o c'horf, un dremm divlev, treid ha daouarn hegrog a lak darn anezho gouest da bignat er gwez hag er brousgwez. Darn anezho o deus lostoù hir ha blev war o c'horfoù a-bezh.

## [[Rummatadur]]

* URZHIAD *[[PRIMATES]]*
** (Isurzhiad *[[Strepsirrhini]]*: rakmarmouzed nann-tarsioù)
** (Isurzhiad *[[Haplorrhini]]*: tarsioù, marmouzed ha marmouzed-meur)
*** (danurzhiad *[[Tarsiiformes]]*)
*** danurzhiad *[[Simiiformes]]*: marmouzed
**** Parvurzh *[[Platyrrhini]]*: marmouzed ar Bed nevez
***** Kerentiad *[[Cebidae]]*: marmosetoù, tamarinoù, kabusined ha marmouzed gwiñvered (56 spesad)
***** Kerentiad *[[Aotidae]]*: marmouzed-noz, marmouzed kaouenned, douroukoulioù (8 spesad)
***** Kerentiad *[[Pitheciidae]]*: titioù, sakioù hag ouakarioù (41 spesad)
***** Kerentiad *[[Atelidae]]*: marmouzed plaver, marmouzed gevnided ha marmouzed gloanek (24 spesad)
**** Parvurzh *[[Catarrhini]]*
***** Dreistkerentiad *[[Cercopithecidea]]* Marmouzed ar Bed kozh
****** Kerentiad *[[Cercopithecidae]]*: (135 spesad)
***** Dreistkerentiad *[[Hominoidea]]*: marmouzed-meur
Jeddah

**Jeddah** (جدّة en arabeg) zo ur gêr vras eus Arabia Saoudat ha porzh brasañ ar vro-se war ar Mor Ruz.
War-dro 3,4 milion a dud zo o chom enni.

Kontañ a reer e vije eno bez Eva, ar vaouez kentañ war an Douar hervez ar Bibl. Kalz a birc'hirined a ya da Vekka a dremen dre borzh Jeddah. 

## Kêrioù gevellet
Gevellet eo Jeddah gant 23 c'hêr all :
Kanton Sant-Nazer-Kreiz

**Kanton Sant-Nazer-Kreiz** a oa anezhañ ur rann velestradurel eus Breizh, e departamant al Liger-Atlantel hag e rannvro Broioù-al-Liger (Frañs).
## Istor
### 
* Diskaret e voe kantonioù Sant-Nazer-Kornôg, Sant-Nazer-Kreiz ha Sant-Nazer-Reter ha lodennet e voe Sant-Nazer etre daou ganton nevez, Sant-Nazer-1 ha Sant-Nazer-2.

## Kumunioù
Kanton Sant-Nazer-Kreiz a yae ul lodenn eus kumun Sant-Nazer d'ober anezhañ.
## Daveoù ha notennoù

*  INSEE, poblañs lezennel kantonioù al Liger-Atlantel, 2007
Kanton Gwerzhav-Gwinieg

Kanton Gwerzhav-Gwinieg a oa anezhañ ur rann velestradurel eus Breizh, e departamant al Liger-Atlantel hag e rannvro Broioù-al-Liger (Frañs).

## Kumunioù
Kanton Gwerzhav-Gwinieg a yae pemp kumun d'ober anezhañ :
*Goueled-Goulen, penn ar c'hanton,
*Kastell-Tepaod,
*An Hae-Foazer,
*Gorre-Goulen,
*Sant-Fieg-ar-Mewan.

## Daveoù
*  INSEE, poblañs lezennel kantonioù al Liger-Atlantel, 2007
Levrlennadur

Ul **levrlennadur** a zo pe ur rentañ-kont war al levrioù pe ur roll levrioù pe deulioù pe bennadoù a zo bet kendastumet p'o deus liammoù diabarzh pe berzhioù damheñvel (dodennoù, danvezioù, deiziadoù...). P'eo heñvelstumm an daou ster e galleg eo bet adkemeret ar ster kentañ evit an eil. Ar ger rolladur (a-wechoù *levrrolladur*) a vez implijet ivez (sell ouzh *Geriaoueg al levraouegoù = Vocabulaire des bibliothèques*, Termbret - Skol Uhel ar Vro 1996, p. 72). 
Evit ar paronoù all e vez implijet filmrolladur, roll pladennoù hag all. An diskiblezh a zo he fal deskiñ sevel levrlennadurioù en un doare efedus a zo al (levr)rollouriezh hec'h anv (*passim*).
Savet e vez levrlennadurioù war red pe levrlennadurioù bras gant arbennigourien zo evel al levraouegourien hag an deulaouegourien. 
Sevel levrlennadurioù o tennañ d'o enklaskoù ha lakaat anezho da heul o oberennoù a zo ur ret evit ar skiantourien pa vez barnet siriusted o labourioù diwar pouezh an oberennoù skiantel pe get (levrioù, pennadoù) o deus implijet pe arroudennet. 

## Rummoù levrlennadurioù
* Ul levrlennadur dre dodennoù (pe ur rolladur) a zo ur roll m'emañ teulioù pe baronoù heñvel pe damheñvel ennañ.
Enebet e vez peurvuiañ d'al levrlennadur renkennañ m'emañ teulioù embannet en ul lec'h ha/pe d'ar memes deiziad.

* Ul **[[levrlennadur war red]]** a vez embannet a vare da vare, met n'eus termen enebet ouzh ar rumm, nemet eo bet lakaet war ur bazenn verr-tre, diwar diorren an urzhiataerezh, ermaezadennoù al levrlennadurioù war red. Hiziv ez eus muioc'h-miuañ da diazoù-stlenn levrlennadur, reoù gwerzherien levrioù war an Internet da skouer. 

* En ul **[[levrlennadur deznaouiñ]]**, ne gaver nemet perzhioù pennañ an teulioù. 

* En ul **[[levrlennadur dezrannañ]]**, n'eus nemet perzhioù an teulioù gant un destenn deskrivañ neptu. Er c'hontrol ez eus un tamm skridvarnerezh war bep a deul a zo ennañ e-barzh ul levrlennadur gant barnerezh.

A-hervez e c'heller menegiñ eo al levrlennadur ul levrlennadur peurglok pe ul levrlennadur berr.

*Da vezañ kendalc'het*
Yuzevien

Ar **Yuzevien** (hebraeg: יְהוּדִים / *yehoudim*, henc'hresianeg : *Ἰουδαῖοι* / *Ioudaĩoi*, latin : *Iudaei*), a zo izili ur bobl dre o yuzevegezh, pe ur gumuniezh relijiel dre ar yuzeviezh.
Hervez o hengoun e tiskennont eus patriarked a zo meneget en Testamant Kozh evel Abraham, eus ur bobl semitek undoueour eus Palestina.
Strewet e voent dre ar bed a-bezh e-kerzh ar c'hantvedoù (an *[[diaspora]]*), heskinet alies — an heskinadeg washañ e voe ar Shoah e-kreiz an  —, met kalzik anezho a zistroas da sevel stad Israel, hag un tammig en tu-hont da 40% anezho a zo o vevañ eno.

## Piv a zo Yuzev?
N'emañ ket an holl Yuzevien a-du war ar poent-se, met gallout a reer neoazh sevel roll ar poentoù heverkañ ha degemeretañ:
*Hervez gouarnamant Israel hag al lezenn war ar gwir d'an distro (hervez enkemmad 1970): Yuzev eo an den en deus ur vamm yuzevez, pe an den a zo troet ouzh ar yuzeviezh (ar relijion yuzev) ha n'en deus relijion all ebet.
*Dre vras e tegemer ar Yuzevien e vefe Yuzev kement diskennad eus Yuzevien ha pa ne heuilhfe ket ar relijion, ha war an tu all e tegemeront da Yuzev an dud troet ouzh o relijion ha pa ne vefent ket Yuzevien a-orin.
*Un identelezh a zo ivez, disheñvel diouzh ar relijion, gant ar santimant da vezañ ezel eus ur bobl, ha dre an istor a-hed ar c'hantvedoù, al liamm gant Israel, ouzhpenn ar sevenadur gant sonerezh, ar yezh, ar boued, ar mod bevañ…; ar pep brasañ eus ar Yuzevien, ha p’o dije dilezet o relijion, a chom stag ouzh o identelezh.
*N'eus ket eus ur "ouenn" yuzev pa gaver Yuzevien gant kroc'hen gwenn, gant kroc'hen du, gant kroc'hen melen; ouzhpenn se e vagont disfiz diouzh ar c'heal "gouenn"-se dreist-holl abaoe politikerezh an Trede Reich en o eneb, diazezet war ar c'heal-se.

## Ar Yuzevien dre ar bed
Hervez Burev Kreiz Israel ar Stadegoù e oa  a Yuzevien dre ar bed e 2009, da lavaret eo war-dro 0,19% eus poblañs ar bed.

### Hervez ar broioù

## Pennadoù kar
*Hebraed
*hebraeg
*Israel
*yideg

## Liammoù diavaez
Daouc'hrafiezh

Implijet e vez an termen **daouc'hrafiezh** evit komz eus yezhoù hag a ra gant daou zoare-skrivañ. Ez-ledanoc'h e vez implijet ivez a-wechoù e-lec'h ***liesgrafiezh***, kalz raloc'h, pa reer gant muioc'h a zoareoù skrivañ evit an hevelep yezh.

An daouc'hrafiezh a c'hell bezañ ***sinkronek***, da lâret eo pa vez implijet an daou zoare-skrivañ war un dro, pe ***diakronek***, pa'z eus bet implijet daou zoare-skrivañ a-hed istor ur yezh resis bennak.

Unan eus skouerioù brudetañ an daouc'hrafiezh eo ar serbeg skrivet koulz gant al lizherenneg kirillek ha gant al lizherenneg latin, daoust ma vez skrivet muioc'h-mui gant al lizherenneg kirillek goude ma oa bet disrannet ez-ofisiel ar serbeg-kroateg.

Arguzennet e vez ivez a-wechoù eo ar japaneg ur yezh daouc'hrafek dre ma ra war un dro gant daou sistem silabenneg (*[[hiragana]]* ha *[[katakana]]*) diouzh un tu ha gant sinalunioù (anvet *kanji*) diouzh an tu all. Evit tud all, avat, e rankont bezañ komprenet evel elfennoù eus un hevelep sistem.

Stank a-walc'h e oa an daouc'hrafiezh diakronek evit meur a yezh komzet en ez-Unaniezh Soviedel, evel an ouzbekeg da skouer, bet skrivet tro-ha-tro gant ar skriturioù arabek, latin ha kirillek. 

Un dispac'h yezhel e oa bet ar c'hemm bet degaset d'an turkeg pa baouezas, dindan ren Atatürk, d'ober gant al lizherenneg arabek ha pa grogas d'ober gant al lizherenneg latin.
Oreadezed

An Oreadezed eo nimfezed ar menezioù e relijion Hellaz kozh. Plijout a ra dezho redek war-lerc'h al loened gouez ha hemolc'hiñ gant Artemis.

## Anvioù
*Ec'ho, e menez Kithairon
Melpomene

**Melpomene** (henc'hresianeg: Μελπομένη / *Melpoménê*, eus ar verb μέλπειν / *mélpein*, « kanañ »), eo anv muzenn ar c'han, hag ar c'henson, ha hini an drajedienn war un dro gant Dionysos.

N'eo ket ur farserez: parfed ha meurdezus eo he doare, gwisket kaer: ur vazh-roue zo ganti ha kurunennoù en un dorn, ur gontell wadek en dorn all, a-wechoù bazh-emgann Herakles a blije kement d'ar c'hoariva.
Emyezh

Un **emyezh** (saoz.: *idioglossia*) a zo anezhi ur yezh bet krouet ha komzet gant un den pe gant nebeudig-tre a dud nemetken, peurliesañ ar yezhoù prevez ijinet gant bugale zo, dreist-holl gevelled.

Savet e vez emyezhoù alies a-walc'h ivez gant bugale bet klevet meur a yezh gante ivez adalek ma oant bet ganet.

## Gwelit ivez
* Oikolektenn
Thierry Gahinet

**Thierry Gahinet** (Lokmikaelig, 1953) zo ur c'haner breizhat hag a skriv kanaouennoù e galleg hag un nebeud kanaouennoù e brezhoneg. Kanañ a ra abaoe 1974 en ur ober ur vicher all, kelenner e Kemper. Peder c'hanaouenn a zo bet enrollet war CD.

E 1981 en deus savet ur ganaouenn evit e verc'hig Solenn : *Korriganed*.

Gounezet en deus ar priz kentañ «&nbsp;Kanaouenn nevez e brezhoneg&nbsp;» e Kan ar Bobl (2006) gant ar ganaouenn *En em goll a garfen*.

## Pladennoù
*1974 - 45 tro 4 zitl *Miroir* - MF Productions
*1978 - 33 zro *Nos horizons s'il faut les peindre* gant Mikael kerne ha Jean Rio - Keltia Musique
*2004 - CD *Un instant velours* - Kan Digor
*2005 - CD *Interprète vol. 1* - Kan Digor (prevez)
*2006 - CD *Farandole* - Kan Digor
*2007 - CD *De rive en rêve* - Kan Digor
*2009 - CD *Les trois amis* gant Jackie Roumagnac - Kan Digor
*2010 - CD *Avel Gornok* - Kan Digor
*2011 - CD *Interprète vol. 2* - Kan Digor (prevez)

## Dastumadoù kanaouennoù
**Des chansons comme ci* : 27 kanaouenn skeudennaouet gant Maryvonne Le Thuaut
**Des chansons comme ça* : 27 kanaouenn
**Des chansons comme ci, comme ça* : 25 kanaouenn

## Kenlabourioù
*1976 - Skrid evit al laz *Disul*, 45 tro bras *Dans ta paix, Marie*
*1982 - Kasedig *Rendez vous à l'écluse* gant arzourien labourerien Breizh
*2005 - *Digabestr" (Dans les bistrots du port)*, kanouenn skrivet gant Armel Mandart evit al laz *Douar mor*
*2008 - DVD *Chal ha dichal*, enrolladur abadenn al laz *Kan Digor*
*2013 - Kanaouennoù *C'était un bateau* ha *Troussez les toiles* evit CD *De Douarnenez à Liverpool* al laz *Les Lougriers de Quimper* 
*2014 - DVD *Ils chantent Danielle Messia*, enrolladur abadenn an 28 a viz Mae 2014 gant Gérard Classe, AdélaÏde, Clarisse Lavanant, Dan ar Braz, Nolwenn Korbell, Melaine Favennec, Louis Capart, Sophie Jézéquel, Gwenaelle Kerleo, Mary Lou, Jean-Félix Lalanne

## Levrlennadur
*André-Georges Hamon : *Chantres de toutes les Bretagne* - Éditions Jean Picollec
*Gérard Classe : *Sur les chemins de la bohême* - Editions DGCM
*Kristian Le Thuaut : *Accords et à rimes* - Editions EMERGENCE

## Liammoù diavaez
*Blog
*Facebook

## Notennoù
Pleudehen

**Pleudehen** a zo ur gumun eus Breizh e departamant Aodoù-an-Arvor.
## Douaroniezh

La Rance à Pleudihen-sur-Rance.jpg|Ar Renk e Pleudehen.

* War lez ar Renk emañ Pleudehen.
## Dezougen

BV de la gare de Pleudihen par Cramos.JPG|An ti-gar.

* War al linenn hent-houarn Lambal Dol emañ Pleudehen.
## Anv
* Bernard Tanguy (1992) ː **Par. de Pludihen**, 1246, 1272, 1277; **Pludihen**, war dro 1330 1363; **Pludihan**, 1371.
Talvoudegezh ː hen-brezhoneg **ploe* + anv den **Téhen*.
* Erwan Vallerie (1995) : **Pludihen**, 1272; 1277; XIVè; **Pludihan**, 1371; **Pludihan**, 1371; **Pletdihen**, 1557; **Pludihen**, 1583.
## Ardamezioù
Un diforc'h zo etre ar re roet amañ ː *en aour e gab dentek en sabel* hag ar re roet gant Froger ha Pressensé ha gant ar gumun he-unan ː *en glazur e gleze sourinet en argant, leinet ouzh kleiz gant ur gougleze ivez en argant, peuliet ; e gab en erminoù* (ardamezioù an tiegezh De Boulleuc, ). Pere eo ar re wirion ?

## Ragistor

Hache polie Pleudihen Néolithique musée de Bretagne 875.16.2.JPG|Ar vouc'hal.

* Ur vouc'hal eus Nevezoadvezh ar Maen a voe kavet er gumun.
## Istor
### 
#### [[Brezel Gall-Prusian eus 1870]]
* Lazhet e voe ur serjant eus ar gumun d’an 3 a viz Kerzu 1870 e Loigny e departamant Eure-et-Loir (Bro-C'hall).
### 
#### [[Brezel-bed kentañ]]
* Mervel a reas 97 gwaz abalamour d'ar brezel hervez monumant ar re varv, da lavaret eo 3,04 % ag ar boblañs hervez an niveradeg bet graet e 1911.
#### [[Eil Brezel-bed]]
* Mervel a reas 39 den eus ar gumun abalamour d'ar brezel.
### Brezelioù didrevadennañ
##### [[Brezel Indez-Sina]]
* Mervel a reas tri soudard.
##### [[Brezel Aljeria]]
* Mervel a reas daou vilour.
## Brezhoneg
* 21,0 % eus anvioù-lecʼh ar gumun a zo brezhonek.

## Monumantoù ha traoù heverk

Pleudihen-sur-Rance - Place et église - AD22 - 16FI3778.jpg|An iliz katolik.
Moulin du Pont de Cieux, Pleudihen sur Rance, Côtes d'Armor 20200921 152050.jpg|Ar vilin. 
Pleudihen sur Rance - Mémorial 1944 DSC08828.jpg|Maen-koun.

* Liac'hven "La Tougeais".
* Kastell  "La Ville Bodin".
* Maner "Le Bouvet", .
* Maner "Saint-Meleuc", . 
* Iliz katolik *Intron-Varia*.
* Milin "Le Pont de Cieux".
* Maen-koun Émile Bouétard.
* Monumant ar re varv e-tal an iliz katolik, luc’hskeudenn ha kartenn-bost.
* Plakennoù ar re varv (1914-1918, 1939-1945 ha Brezel Indez-Sina) en iliz katolik, luc’hskeudenn.

## Emdroadur ar boblañs 1962-2006

## Melestradurezh
## Tud
### Tud ganet eno
* Dom Briand, kenlabourer Dom Morice, evit Istor Breizh;
* an Amiral Bouvet, aet da Anaon er bloaz 1832;
* Hippolyte-Michel de la Morvonnais, lennegour ha barzh, aet da Anaon er bloaz 1853.
### Ardamezeg ar familhoù

## Levrlennadur
* J. Rigaud : *Géographie historique des Côtes du Nord.* Ti-moulerezh Guyon, Saint-Brieuc. 1890. Adembannet gant La Tour Gile, 1995.
* Eugène Brebel, *Essai historique sur Pleudihen*, adembannet gant Culture et Civilisation, Brusel, 1978
* Pol Potier de Courcy : *Nobiliaire et armorial de Bretagne*. Adembannadur Editions des Régionalismes. Cressé. 2011/2014
## Liammoù diavaez
## Notennoù ha daveoù
Arancón

**Arancón** (108 annezad) a zo ur gumun hag ur gêr e kornôg Spagn e  proviñs Soria, e  kumuniezh emren Kastilha ha Leon.
Alison Krauss

**Alison Krauss**, ganet d'an 23 a viz Gouhere 1971 e Decatur, Illinois, (Stadoù-Unanet), zo kanerez ha violoñsourez bluegrass ha country. 

## Buhez

Krog e oa Alison Krauss da seniñ violoñs adal he femp bloaz ha da studiañ ar sonerezh klasel gant ur c'helenner. Buan e voe troet gant ar sonerezhioù country ha bluegrass. 

Adal hec'h eizh vloaz e krogas da gemer perzh e kenstrivadegoù kanerien yaouank. Dek vloaz e oa pa oa he strollad en-dro dezhi. E 1983, ha hi 12 vloaz, ez eas ganti an *Illinois State Fiddle Championship*. 

Seniñ a reas war bladenn he breur Viktor, *Different Strokes*, en 1985, tro gentañ dezhi da sonenrolliñ. Daou vloaz goude, en 1987, e reas he fladenn gentañ, *Too Late To Cry*. Un tamm brud a deu dezhi en Europa war-lerc'h seniñ er film O'Brother gant ar vreudeur Coen. 

Abaoe 1989 e son gant ar strollad *Union Station*, ennañ Dan Tyminski (gitar, kan), Ron Block (banjo, gitar, kan), Jerry Douglas (dobro) ha Barry Bales (gitar boud, kan).

Maouez ebet n'he deus bet kement a Grammy Awards (21 betek-henn). 
### Pladennoù
* *Too Late To Cry* (1987)
* *Two Highways* (1989)
* *I've Got That Old Feelin* (1990)
* *Every Time You Say Goodbye* (1992)
* *I Know Who Holds Tomorrow* (1994)
* *Now That I've Found You: A Collection* (1995)
* *So Long So Wrong* (1997)
* *Forget About It* (1999)
* *New Favorite* (2001) 
* *Live* (2002)
* *Lonely Runs Both Ways* (2004)
* *A Hundred Miles or More : A Collection* (2006)
* *Raising Sand* (gant Robert Plant) (2007)
* *Paper Airplane* (2011)

### Soundtracks
* *O Brother, Where Art Thou?* (2003), 
* *Mona Lisa's Smile* (2003)
* *Cold Mountain* (2004)
* Bambi II (*There Is Life*) (2006)

### DVD
* *Live* (2002)

## Liammoù
*  Lec'hienn ofisiel
Kanton Sant-Stefan-Brengoloù

**Kanton Sant-Stefan-Brengoloù** a oa anezhañ ur rann velestradurel eus Breizh, e departamant al Liger-Atlantel hag e rannvro Broioù-al-Liger (Frañs).

## Kumunioù
Kanton Sant-Stefan-Brengoloù a yae 5 kumun d'ober anezhañ:
*Sant-Stefan-Brengoloù, penn ar c'hanton,
*Koeron,
*Kordevez,
*Templ-Breizh,
*Gwinieg-Breizh.

## Daveoù
*  INSEE, poblañs lezennel kantonioù al Liger-Atlantel, 2007
Kanton Gweltaz-Lambrizig

**Kanton Gweltaz-Lambrizig** a oa anezhañ ur rann velestradurel eus Breizh, e departamant al Liger-Atlantel hag e rannvro Broioù-al-Liger (Frañs).
## Istor
### [[Dispac'h Gall]]
* Krouet e voe Kanton Gwenred e 1790 e-pad an Dispac'h Gall gant peder c'humun ennañ: Gwenred, penn ar c'hanton, Gweltaz-Lambrizig, Devrieg ha Severeg.. Lakaet e voe e Bann Savenneg. E 1800 e voe lakaet en Arondisamant Savenneg. E 1801 e voe lakaet Gweltaz-Lambrizig da benn ar c'hanton hag ouzhpennet e voe kumun Merzhelieg er c'hanton.
### 
* Diskaret e voe ar c'hanton e 2014.
## Kumunioù Kanton Gweltaz-Lambrizig adalek 1801 betek 2015
Kanton Gweltaz-Lambrizig a yae pemp c'humun d'ober anezhañ :
* Gwenred, penn ar c'hanton betek 1801,
* Gweltaz-Lambrizig, penn ar c'hanton abaoe 1801,
* Devrieg,
* Merzhelieg,
* Severeg.

## Daveoù ha notennoù

*  INSEE, poblañs lezennel kantonioù al Liger-Atlantel, 2007
Maouritania

**Maouritania** (en arabeg, *al-Muritaniyah*; e galleg, *Mauritanie*), ent-ofisiel **Republik islamek Maouritania**, zo ur vro e gwalarn Afrika.

## Douaroniezh
Harzoù he deus gant Senegal er mervent, gant Mali er reter hag er gevred, gant Aljeria er biz, ha gant Sahara ar C'hornôg, aloubet gant Maroko, er gwalarn. Er c'hornôg e sko war ar Meurvor Atlantel.

Nouakchott eo ar gêr-benn ha kêr vrasañ ar vro, war an aod. Dont a ra anv ar vro eus hini rouantelezh kozh Mauretania.

## Politikerezh
Mohamed Ould Abdel Aziz  a oa prezidant etre 2009 ha 2019, a-raok Mohamed Ould Ghazouani.

## Gweledva

Chinguetti-Vue_Goblale_Vieille_ville.jpg|Kêr gozh Chinguetti
Mauritanie_-_Adrar2.jpg|Menezioù en Adar
FishMarketNouakchott.jpg|Marc'had pesk e Nouakchott
Oasis_de_Tergit_(01).jpg|Oasis Terjit
Bareina,_Mauritania.jpg|Bareina, mervent ar vro
Elias Lönnrot

**Elias Lönnrot** (9 a viz Ebrel 1802, Sammatti – 19 a viz Meurzh 1884, Sammatti) zo ur gwerinoniour eus Finland a oa mezeg, ha brudet evel aozer ar c'h-Kalevala.

Mab d’ur c’here paour e oa Lönnrot. Bihan e oa pa voe distaget Finland diouzh Sveden ha staget ouzh Impalaeriezh Rusia. Gouzout a ouie ar paotr finneg ha svedeg hag un tamm latin ivez. Mont a reas war e studi e 1822 e Turku. En 1828 e voe distrujet skol-veur Turku gant un tan-gwall. Neuze e stagas Lönnrot gant e zastumadeg kentañ e-touez an dud, e-kreiz ar vro ha betek e Karelia. Ur wech deuet en-dro da Helsinki ez embannas e levrennoù kentañ, enno barzhonegoù pobl finnek (*Kantele*, 1831). Kanaouennoù a bep seurt a oa en dastumadenn-se. Labourat a rae Lönnrot evel Kervarker, da lavarout eo ne embanne ket ar c’hanaouennoù evel m’en doa o dastumet, met goude keñveriañ an adstummoù en doa klevet evit pep hini ha mirout ar gwerzennoù a gave dibar.

E 1832 e teuas Lönnrot da vezañ medisin ha kregiñ a reas da labourat e Kajaani, e hanternoz ar vro. Ar mezeg nemetañ e oa er c’horn-bro annezet gant 4 000 den. Alese e rae beajoù da zastum barzhonegoù e Karelia hag e lodennoù all eus Finland. Kavout a rae da Lönnrot e oa eus ar pezhioù a zastume tammoù a-strew eus ur meurgan a oa bet bruzunet a-hed ar c’hantvedoù. En em lakaat a reas da skrivañ barzhoniezh pobl eta. Dont a reas e oberenn er-maez d’an 28 a viz C'hwevrer 1835, dindan an titl *[[Kalevala]]*, a dalveze, hervezañ, *Douar ar C’houroned*. Un eil embannadur a zeuas er-maez, kresket, e 1849. Oberennoù all a embannas ivez (barzhonegoù c’hoazh, met ivez krennlavarioù, divinadelloù…). Ur geriadur finneg-svedeg a savas ivez, e 1874, diwar danvez dastumet gantañ e-pad e veajoù a-hed hag a-dreuz ar vro. 

Sellout a reer outañ evel eil tad ar finneg skrivet, goude Mikael Agricola. Ouzhpenn dastumer barzhonegoù pobl eo brudet evel aozer geriadurioù finneg ha krouer gerioù nevez. Tud all en em lakaas da gas dezhañ kanennoù dastumet ganto. E 1831 e voe krouet Kevredigezh al lennegezh finnek (*Suomalaisen Kirjallisuuden Serua*), a voe Lönnrot ar sekretour kentañ anezhi.

Hogen ul louzawour barrek eo bet ivez ha gantañ e voe savet ar c’hentañ levr louzawouriezh e finneg, *Flora Fennica* – *Suomen Kasvisto*, e 1860. Un eil embannadur a voe kaset da benn gantañ, a-gevret gant Thiodolf Sælan, e 1866. 

## Levrlennadur
* Al Liamm, niv. 229, *Kalevala Lönnrot*, p. 100

## Liammoù diavaez
* skridoù Elias Lönnrot - raktres Gutenberg
* SKS, Kevredigezh al lennegezh finnek (e saozneg)
* Juminkeko &ndash; ''Lönnrot and Kainuu'' (e saozneg)
Kanton Sant-Juluan-Gouwent

**Kanton Sant-Juluan-Gouwent** a oa anezhañ ur rann velestradurel eus Breizh, e departamant al Liger-Atlantel hag e rannvro Broioù-al-Liger (Frañs).
## Istor
### [[Dispac'h Gall]]
* Krouet e voe Kanton Sant-Juluan-Gouwent e 1790. Lakaet e voe e Bann Kastell-Briant. E 1800 e voe lakaet en Arondisamant Kastell-Briant. E 1801 e voe miret ar c'hanton pa voe diskaret kantonioù arall gant lezenn an *8 pluviôse an IX* (28 a viz Genver 1801), dezhi an titl *loi portant réduction du nombre de justices de paix*.
#### Kumunioù (1790-1801)
Kanton Sant-Juluan-Gouwent a yae pemp kumun d'ober anezhañ :
* Sant-Juluan-Gouwent, penn ar c'hanton,
* Arwerneg-Vihan, bet krouet e 1793 diwar ul lodenn eus tiriad kumun Arwerneg,
* Chapel-Glenn,
* Ervoreg,
* Yaoueneg-ar-Mousterioù.

### 
* Diskaret e voe ar c'hanton e 2014.
## Kumunioù betek 2015
Miret e voe ar memes kumunioù er c'hanton.
## Dilennidi
*2001-2015: Jean Poulain (tu kleiz diseurt)
*1976-2001: Raymond Lebossé (tu dehoù diseurt, hag UDF-CDS)
## Daveoù ha notennoù

*  INSEE, poblañs lezennel kantonioù al Liger-Atlantel, 2007
Kanton Sant-Marzh-an-Olivenn

**Kanton Sant-Marzh-an-Olivenn** a oa anezhañ ur rann velestradurel eus Breizh, e departamant al Liger-Atlantel hag e rannvro Broioù-al-Liger (Frañs).
## Istor
### [[Dispac'h Gall]]
* Krouet e voe Kanton Sant-Marzh-an-Olivenn e 1801. Lakaet e voe en Arondisamant Ankiniz. 
### 
* E 1926 e voe lakaet ar c'hanton en Arondisamant Naoned pa voe diskaret Arondisamant Ankiniz. Lakaet e voe en Arondisamant Ankiniz pa voe adsavet e 1943.
### 
* Diskaret e voe ar c'hanton e 2014.
## Kumunioù (1801-2015)
Kanton Sant-Marzh a yae c'hwec'h kumun d'ober anezhañ :
*Sant-Marzh-an-Olivenn, penn ar c'hanton,
*Ar Bineg,
*Banvre,
*Gwerid,
*Malvegon,
*Sant-Suleg-al-Lanneier.

## Daveoù ha notennoù

*  INSEE, poblañs lezennel kantonioù al Liger-Atlantel, 2007
Muqdisho

Kêr-benn ofisiel Somalia eo Muqdisho (somalieg: *Muqdisho*, ivez *Xamar*; arabeg: مقديشو‎ Maqadīshū ; swahilieg *Mogadishu*) war aod Meurvor Indez. Hervez sifroù ar Broadoù Unanet e oa war-dro 1,2 milion a annezidi enni e 1990. 

Er  e voe dindan veli Portugal. E 1871 e voe aloubet ar vro tro-dro gant Sultan Zanzibar. Kregiñ a reas Italianed d’en em staliañ eno hag e 1905 e voe prenet kêr gant Italia. Dont a reas da vezañ kêr-benn an drevadenn italian anvet Somalia italian.

Abaoe marv an diktatour Syaad Barre e 1991 ez eus emgannoù etre kostezennoù disheñvel e Somalia ha ne c’heller ket sellout ouzh ar gêr-se evel sez ur galloud en defe aotrouniezh war ar vro a-bezh. E diwezh ar bloavezh 2006 eo deuet gouarnamant da c'hortoz Somalia d'en em staliañ e Muqdisho. Unan eus lec’hioù dañjerusañ ar bed eo ar gêr, etre daouarn bandennadoù armet a stourm an eil re a-enep ar re all.

Daoust da se e chom oberiant porzh Muqdisho. Lec’hiet-mat eo kêr e kroashent hentoù a gas da Genya hag Etiopia. Ur greizenn genwerzhel a bouez eo c’hoazh evit ul lodenn vat eus Somalia.
Korn (korfadurezh)

:  *Evit sterioù all, sell ouzh [[korn]].*

Ar **c'horn** (liester : *kern*, *kerniel*) a zo ur seurt kreskenn hir ha moan graet gant un danvez kalet a gaver war penn bronnegoù zo. Peurvuiañ ez eus daou gorn staget ouzh pep kostezenn uhel ar penn. Un ostilh evit tagañ hag en em zifenn eo evit ar pared pa n'eus ket kerniel war penn ar parezed aliez a-walc'h. 

## Bronnegoù kornek
* ar *[[Bovidae]]* hag en o zouez ar bioù
* ar *[[Caprinae]]* (deñved, givri, meot-menez...)
* ar jirafed
* ar frikorneged 

## [[Amprevan]]ed kornek
Dre hevelebiezh e reer korn eus kreskennoù damheñvel gant ar c'herniel a weler war amprevaned zo, ar c'hwil-kornek da skouer.

## Korn an narwal
An narwal pe al *likorn mor* a zo ur morvil dezhañ un dant hir-tre (betek 3 metr) evit santout traoù e endro.

## Korn ejen karr-kañv sant Ronan
Hervez buhezskrid latin sant Ronan (*Vita sancti Ronani*) e vije bet torret gant ar vaouez kounnaret, Ar Geben hec'h anv, korn an ejen a stleje karr-kañv ar sant. *Plas ar C'horn* a vez graet eus al lec'h war lein Menez Sant-Ronan e Lokorn m'eo bet c'hoarvezet an darvoud. Sell ouzh sant Ronan. 

## Ar c'horn evel [[benveg-seniñ]]
Gant kerniel ar bioù e c'heller ober ur benveg seniñ dre c'hwezh aes a-walc'h. Meur a seurt korn a zo hervez e vent. Sell ouzh korn (benveg-seniñ)
Atropos

**Atropos** (henc'hresianeg: Ἄτροπος, « Didro ») eo anv unan eus an Teir Moira, c'hoarezed, pe Merc'hed an Tonkadur, e mojennoù Hellaz kozh. Ar goshañ anezhe an hini eo, ha ma'z eo "didro" eo peogwir eo-hi a droc'h neudenn buhez pep den, hep tamm truez ebet ha hep na c'hellfe an den distreiñ da vev.

Labourat a rae gant Klotho, a neze, ha Lac'hesis a vuzulie an neud. Diasur eo o orin, goude ma vez graet anezho "c'hoarezed an noz" ivez. Un amzer a voe, bepred, ma ne rejont ket mui war-dro ar marv, nemet ober a raent war-dro planedenn an dud.

Hervez *[[Theogonia]]* Hesiodos e oa Atropos hag e c'hoarezed (Klotho ha Lac'hesis) merc'hed Nyks (an Noz).

E Roma e oa *Morta* anv an doueez par dezhi.

## Levrlennadur
*Blisniewski, Thomas: "Kinder der dunkelen Nacht". Die Ikonographie der Parzen vom späten Mittelalter bis zum späten XVIII. Jahrhundert. Diss. Köln 1992, Köln 1992
*Blisniewski, Thomas: Parzen für die Zarin. Johann Joachim Kändlers Parzengruppe für Katharina II. von Russland. In: Weltkunst 1994 (8), S. 1052-1053
*Blisniewski, Thomas: Cornelis Corneliszoon van Haarlem: Ein wiederentdecktes Gemälde. In: Weltkunst 1996 (4), S. 330-331
*Kirschenknapp, Hildegard: Parzen und Nornen. Die poetische Ausformung der mythologischen Schicksalsfiguren zwischen Aufklärung und Expressionismus. Diss. Düsseldorf 1999, Frankfurt a. M. ; Berlin ; Bern ; Bruxelles; New York ; Wien 2000 (= Europäische Hochschulschriften : Reihe 1)
Gouel Dewi

**Gouel Dewi** (*Dydd Gŵyl Dewi*) a lider d’ar 1 a viz Meurzh e koun sant Dewi pe Divi (war-dro 500&ndash;589), paeron Kembre (anavezet e kembraeg evel **Dewi Sant**).

Deiziad ar 1 a viz Meurzh zo bet dibabet evit e lidañ, dre ma varvas Divi, a lavarer, d’ar 1 a viz Meurzh 589. Abaoe an  eo deuet an devezh-se da vezañ ur gouel broadel e Kembre.

## Hengoun

Sonadegoù, beilhadegoù, koanioù a vez aozet gant kalz kevredigezhioù an devezh-se. Bugale a gustum kemer perzh en eisteddfodoù, ma vezont o seniñ, o kanañ pe o tibuniñ barzhonegoù. E skolioù zo e c’hell bezañ ur penn-devezh vak.

Gant Kembreiz zo e vez douget war-wel, en devezh-se, ur blantenn vihan ouzh o chupenn : ur bourenn (arouez sant Divi) pe ur foeonenn (arouez kembreat an nevezamzer). E kembraeg ez eus ul liamm etre an div blantenn-se dre m’o deus anvioù peuzheñvel : **Cenhinen** (pourenn) ha **Cenhinen Bedr** (foeonenn, ger evit ger "pourenn Pêr").

Banniel Kembre ha banniel sant Dewi a vez dispaket an devezh-se dre Gembre.

## Hiziv
Abaoe un nebeud bloavezhioù e klasker aozañ dibunadegoù e straedoù Kerdiz da lidañ ar gouel, war skouer ar pezh a reer en Iwerzhon da-geñver Gouel Sant Padrig. Dre ar bed a-bezh e vez lidet ar gouel gant kevredigezhioù Kembreiz divroet, a ginnig sonadegoù ha koanioù. E 2006 e oa bet sklêrijennet savadur an "Empire State Building", er Stadoù Unanet, gant livioù Kembre.

E Kembre e klever muioc’h-mui a dud o c’houlenn e vefe anavezet ar 1 a viz Meurzh evel un devezh gouel broadel ha ne vefe ket labouret d’an devezh-se. Hervez ur sontadeg a oa bet graet d’ar 1 a viz Meurzh 2006, e vefe 87% eus an dud e Kembre a-du gant ar soñj-se.http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/wales/4760362.stm

## Liammoù diavaez
*Istor sant Dewi + Banniel sant Dewi e kembraeg pe e saozneg
*Dibunadeg e straedoù Kerdiz
*Sant Dewi, patrom Kembre
*Saint David's Day - fête de saint David de Galles, e galleg (lec'hienn ortodoks)
Oikolektenn

An termen **oikolektenn** pe **ekolektenn** a zo un nevezc'her (diwar ar gresianeg οικος *oikos*, "tiegezh"), bet krouet evit ober dave d'ur yezh komzet gant un tiegezh nemetken.

Diorroet e vez seurt doareoù-se diwar elfennoù un emyezh degemeret er yezh implijet gant familh pe tud kar un den a ra gant an emyezh-se, dizimplij gant an dud all hag a ra gante ar memes yezh evite.
Kanton Sant-Pêr-Raez

**Kanton Sant-Pêr-Raez** a oa anezhañ ur rann velestradurel eus Breizh, e departamant al Liger-Atlantel hag e rannvro Broioù-al-Liger (Frañs), er c'hreisteiz d'ar stêr Liger.

## Istor
### [[Dispac'h Gall]]
* Krouet e voe Kanton Sant-Pêr-Raez e 1801. Lakaet e voe en Arondisamant Pembo. 
### 
* 1926: lakaet e voe ar c'hanton en Arondisamant Sant-Nazer pa voe diskaret Arondisamant Pembo.
### 
* Diskaret e voe ar c'hanton e 2014.
## Kumunioù
Kanton Sant-Pêr-Raez a yae peder c'humun d'ober anezhañ:
*Sant-Pêr-Raez, penn ar c'hanton,   
*Frozieg,
*Kalveg,
*Sant-Widel-Skovrid.

## Daveoù
*  INSEE, poblañs lezennel kantonioù al Liger-Atlantel, 2007
Endoforiezh

Implijet e vez an termen yezhoniel **endoforiezh** (saoz.: *endophora*) evit komz eus elfennoù enyezhoniel, da lavaret eo elfennoù hag a ra dave da elfennoù all en hevelep skrid (dre gomz pe dre skrid) ; da skouer :

: "Deuet e oa **Yannig**. **Eñ** eo mab ar maer".

Amañ ec'h eo *eñ* un daveenn enyezhoniel rak dave a ra d'un elfenn bet menneget dija er skrid, *Yannig*. 

Er frazenn amañ da-heul hepmuiken avat e talvezfe ar memes termen *eñ* da zaveenn ezyezhoniel dre ma ra dave d'un elfenn a zo er-maez eus ar skrid :

: "**Eñ** eo mab ar maer."

Da lavaret eo, er frazenn gentañ e ouzer eus piv emeur o komz pa vez implijet ar raganv *eñ* met en eil frazenn ne c'heller ket gouzout eus piv resis ez eus komz gant implij an hevelep termen.

Tri doare endoforiezh disheñvel zo : kataforiezh, anaforiezh hag emdaveoriezh.

## Gwelet ivez
*Ezoforiezh
*Homoforiezh
Kanton Sant-Nazer-Reter

**Kanton Sant-Nazer-Reter** a oa anezhañ ur rann velestradurel eus Breizh, e departamant al Liger-Atlantel hag e rannvro Broioù-al-Liger (Frañs).
## Istor
### 
* Diskaret e voe kantonioù Sant-Nazer-Kornôg, Sant-Nazer-Kreiz ha Sant-Nazer-Reter ha lodennet e voe Sant-Nazer etre daou ganton nevez, Sant-Nazer-1 ha Sant-Nazer-2.
## Kumunioù
Kanton Sant-Nazer-Reter a yae ul lodenn eus kumun Sant-Nazer d'ober anezhañ. 
## Daveoù ha notennoù

*  INSEE, poblañs lezennel kantonioù al Liger-Atlantel, 2007
Frans Hals

**Frans Hals** a oa ul livour ha poltredour izelvroat bet ganet en Antwerpen e 1580 ha marvet e Haarlem d'ar 26 a viz Eost 1666). Ur Mirdi Frans Hals zo en Haarlem.

Kelennet e oa bet gant Carel van Mander, hag en Haarlem e chomas a-hed e vuhez, o livañ poltredoù, tud en o unan ha tud a-vodadoù.

Livañ gant ar gontell a rae, a-daolioù tev ha buan.

Gant Rembrandt ez eo unan eus illurañ poltredourien an Izelvroioù en amzer-se.

## Priz ar vrud
* Frans Hals zo bet poltredet war ur bilhed bank en Izelvroioù.

## Poltredoù

Frans Hals 052.jpg|*Gwaz o terc'hel ur glopenn*, 1610-14
Frans Hals - Banket van de officieren van de Sint-Joris-Doelen.jpg|*Banvez ofiserien Sant-Jorj*, 1616
Frans Hals 062.jpg|*Poltred ur gwaz*, 1618-20
Frans Hals 036.jpg|*Paulus van Beresteyn*, 1619-20
Hals, Frans - Catharina Hooft mit ihrer Amme - Gemäldegalerie Berlin.jpg|*Catharina Hooft gant he magerez*, e-tro 1620
Frans Hals 009.jpg|*Tri bugel dianav*, e-tro 1620
Family_Portrait_in_a_Landscape_WGA.jpg|*Poltred un tiegezh*, 1620-28
Frans Hals - Portret van een stel in een landschap - Google Art Project.jpg|*Polltred priedoù*, 1622
Cavalier soldier Hals-1624x.jpg|*Ar marc'heger mousc'hoarzhus*, 1624
Frans Hals 042.jpg|*Willem van Heythuysen*, 1625
Frans Hals 008.jpg|*Maouez yaouank*, 1625-30
Frans Hals 072.jpg|*Daou baotr o c'hoarzhin*, 1626-27
Frans Hals 013.jpg|*Banvez ofiserien Sant-Jorj*, 1627
Frans Hals - Banquet of the Officers of the St Hadrian Civic Guard Company - WGA11092.jpg|*Banvez mgwarded keodedel St Hadrian*, 1627
Frans Hals 003.jpg|*Ar mulzen*, 1628
Frans Hals 002.jpg|*An Ever Laouen*, 1628-30 
Frans Hals 005.jpg|*Kompagnunezh ar c'habiten Reynier Reael*, 1633-37
Frans Hals 006.jpg|(Munud)
Frans Hals 007.jpg|(Munud)
Frans Hals 064.jpg|*Poltred ur gwaz*, e-tro 1634
Frans Hals 028.jpg|*Sara Wolphaerts van Diemen*, 1634-35
Frans Hals - Portret van Lucas de Clercq - SA 7322 - Amsterdam Museum.jpg|*Lucas de Clercq*, 1635
Frans Hals 021.jpg|*Bobbe ar sodez*, 1640-46
Frans Hals 066.jpg|*Poltred ur gwaz azezet*, e-tro 1645
Frans Hals 032.jpg|*Jasper Schade van Westrum*, 1645
Frans Hals - Familiegroep in een landschap.jpg|*Familh en ur gweledva*, 1645-48
Frans Hals 011.jpg|*Tiegezh dek den*, 1647-50
Frans_Hals_-_Portret_van_René_Descartes.jpg|*Poltred [[René Descartes]]*, e-tro 1649
Frans Hals 063.jpg|*Poltred ur gwaz*, 1657-60
Frans Hals 065.jpg|*Poltred ur gwaz*, 1660
Frans Hals 067.jpg|*Poltred ur gwaz*, 1660-63
Frans Hals 068.jpg|*Gwaz e dog bouk*, 1660-66
Frans Hals 017.jpg|*Renerion ospital ar re gozh e Haarlem*, 1664
Frans Hals 019.jpg|*Renerezed ospital ar maouezi kozh e Haarlem*, 1664


## Liammoù diavaez

*   Mirdi Frans Hals
*  ''Artcyclopedia''
## Notennoù
Danae (Klimt)

**Danae** zo anv un daolenn gant al livour aostrian Gustav Klimt, graet etre 1907 ha 1908. Ar vaouez a zo en he noazh eo Danae, ar briñsez eus Hellaz kozh, o tegemer ar glav alaouret etre he divvorzhed, dezhi dremm ur vaouez e-kreiz ar chouradenn.

Stumm ar c'horf, viheñvel, a zo arouez ar frouezhusted.

Emañ an daolenn e ti un den, kuzh e anv, e Vienna.
Kanton Gwaled

**Kanton Gwaled** a zo anezhañ ur rann velestradurel eus Breizh, e departamant al Liger-Atlantel hag e rannvro Broioù-al-Liger (Frañs).Kresket e oa bet eus 5 da 12 kumun gant dekred ar 25 a viz C'hwevrer 2014.

## Kumunioù
### Betek 2015

Kanton Gwaled a yae 5 kumun d'ober anezhañ:
*Gwaled, penn ar c'hanton
*Ar Palez
*Chapel-Huelin
*Maodilon
*Skouvlant

### Abaoe 2015
Kanton Gwaled a ya 12 kumun d'ober anezhañ:
***[[Gwaled]]** ;
*Bargazh ;
*Beuzid-an-Doured ;
*Chapel-Baz-Meur ;
*Chapel-Huelin ;
*Kerravaot ;
*Lannerell ;
*Lavreer-Botorel ;
*Maodilon ;
*Ar Palez ;
*Sant-Juluan-Kankell ;
*Skouvlant.

## Daveoù

*  INSEE, poblañs lezennel kantonioù al Liger-Atlantel, 2007
Kanton Gwared

**Kanton Gwared** a oa anezhañ ur rann velestradurel eus Breizh, e departamant al Liger-Atlantel hag e rannvro Broioù-al-Liger (Frañs).
## Istor
### [[Dispac'h Gall]]
* Krouet e voe Kanton Gwared e 1790 gant div gumun ennañ. Lakaet e voe e Bann Ankiniz. E 1800 e voe lakaet en Arondisamant Ankiniz. E 1801 e voe miret ha brasaet ar c'hanton pa voe diskaret kantonioù arall gant lezenn an *8 pluviôse an IX* (28 a viz Genver 1801), dezhi an titl *loi portant réduction du nombre de justices de paix*,
#### Kumunioù Kanton Gwared (1790-1801)
*Gwared, penn ar c'hanton,
*Mousterlez.
#### Kumunioù lakaet er c'hanton e 1801
*Belenieg,
*Chapel-ar-Salver,
*Kerrouz.
### 
* E 1903 e voe krouet kumun Runonn diwar ul lodenn eus tiriad kumun Mousterlez ha lakaet e voe er c'hanton. 
* E 1926 e voe lakaet ar c'hanton en Arondisamant Naoned pa voe diskaret Arondisamant Ankiniz. Lakaet e voe en Arondisamant Ankiniz pa voe adsavet e 1943.

### 
* Diskaret e voe e 2014.

## Kumunioù
Kanton Gwared a yae c'hwec'h kumun d'ober anezhañ:
*Gwared, penn ar c'hanton;
*Belenieg,
*Chapel-ar-Salver,
*Kerrouz,
*Mousterlez,
*Runonn.
## Daveoù ha notennoù
Ezoforiezh

Implijet e vez an termen yezhoniel **ezoforiezh** (saoz.: *exophora*) evit komz eus elfennoù ezyezhoniel, da lâret eo elfennoù hag a ra dave da elfennoù all en hevelep skrid (dre gomz pe dre skrid) da skouer:

: "**Eñ** zo mab ar maer"

Er frazenn-mañ hepmuiken, mañ ec'h eo "**hi**" un daveenn ezoforel rak dave a ra d'un elfenn bet menneget d'un elfenn er-maez eus ar skrid. 

Amañ, avat, ec'h eo "**hi**" un daveenn endoforel rak dave a ra d'un elfenn bet menneget dija er skrid (= "**Argantael**"). 

: "Deuet e oa **Agantael**. **Hi** eo merc'h ar maer".

Da lâret eo, er frazenn gentañ n'ouzer ket da biv e ra daver ar raganv "*hi*" rak n'eo ket bet menneget er skrid, daosut ma ma ouzer eus piv emeur o komz dre implijout ar memes termen "*hi*".

An ezoforiezh a c'hell bezañ deiktel he natur pa vez implijet elfennoù yezhadurel resis. 

Daoust ha ne sellont ket war-eeun ouzh ar yezhadur e vez ranket ivez an homoforiezh evel un doare ezoforiezh. 

## Gwelet ivez
*Endoforiezh
*Homoforiezh
Kanton Savenneg

**Kanton Savenneg** a oa anezhañ ur rann velestradurel eus Breizh, e departamant al Liger-Atlantel hag e rannvro Broioù-al-Liger (Frañs).
## Istor
### [[Dispac'h Gall]]
* Krouet e voe Kanton Savenneg e 1790 gant c'hwec'h kumun ennañ. Lakaet e voe e Bann Naoned. E 1800 e voe lakaet en Arondisamant Savenneg. E 1801 e voe miret ha brasaet ar c'hanton pa voe diskaret kantonioù arall gant lezenn an *8 pluviôse an IX* (28 a viz Genver 1801), dezhi an titl *loi portant réduction du nombre de justices de paix*.
#### Kumunioù Kanton Savenneg (1790-1801)
* Kanton Savenneg a yae c'hwec'h kumun d'ober anezhañ: Savenneg, pennlec'h ar c'hanton, Bolvronn, Bozeg, Chapel-ar-Wern, Gwal-Liger ha Prevenkel.
* E 1801 e voe lakaet kumunioù Kambon Kerwall ha Killig er c'hanton.
### 
*Santez-Anna-ar-Brived: kumun Santez-Anna, bet krouet e 1875 diwar ul lodenn eus tiriad Kambon, a voe lakaet e Kanton Savenneg.
### 
* Santez-Anna-ar-Brived a voe tennet eus Kanton Savenneg e 1980 ha lakaet e voe e Kanton Pontkastell.
### 
* Diskaret e voe ar c'hanton e 2014.

## Kumunioù
Kanton Savenneg a yae eizh kumun d'ober anezhañ:
* Savenneg, penn ar c'hanton,  
* Bozeg,
* Chapel-ar-Wern,
* Gwal-Liger,
* Kambon,
* Kerwall,
* Killig,
* Prevenkel.
## Daveoù ha notennoù

*  INSEE, poblañs lezennel kantonioù al Liger-Atlantel, 2007