open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Louarn Darwin

**Louarn Darwin** (*Pseudalopex fulvipes*) a zo ur bronneg kigdebrer bihan eus ar genad *[[Pseudalopex]]*.

Dizoloet e voe en Enez Chiloé war aodoù Chili gant Charles Darwin e 1834. Da gentañ e kredjod ne oa anezho nemet en enezenn-se met ur boblañs vihan a voe dizoloet e 1990 e Park Broadel Nahuelbuta ha studioù genel o deus diskouezet eo al louarn-se ur spesad distag.

## Rummatadur

*[[Pseudalopex]]* zo ur genad er c'herentiad *Canidae*. Liammet a-bell eo ouzh ar bleizi ha distag diouzh al lern zo izili eus ar genad *[[Vulpes]]*. Pa dapas Darwin unan e 1834 e verzas e oa disheñvel diouzh ar spesadoù kavet war ar c'hevandir (*P. culpaeus* ha *P. griseus*) ha ne c'helle ket gouennañ gant spesadoù all ar genad *Pseudalopex*.

E-pad ar pleistosen e oa staget enez Chiloe ouzh an douar-bras gant ur pont douar. Beuzet e voe hemañ 15.000 bloaz 'zo e fin ar maread-skorn diwezhañ. Div boblañs distag a lern Darwin a voe krouet gant an darvoud-se.

## Deskrivadur

Ur vlevenn gell-du pe du gant brizhelloù ruzart war e zremm en deus louarn Darwin. Bihanoc'h eo eget spesadoù ar c'hevandir ha berroc'h eo e bavioù. Etre 2 ha 4 kg eo e bouez.

## Annez

Er c'hoadegoù klouar hepken e kaver louarn Darwin.. Un aneval oberiant da serr-noz eo dreist-holl.
## Liammoù diavaez

Louarn Darwin

## Daveoù
Iriennouriezh

An **irinennouriezh** a zo ur gredenn, un ideologiezh ivez a-wechoù, a zo hini an **iriennourien**, a zispleg drezi darvoudoù politikel, istorel, hag a vije c'hoarvezet abalamour d'un irienn guzh bennak, evit diskar ar galloud (politikel, armerzhel pe relijiel), pe evit kemer ar galloud. Hervez ar gredenn-se e vez strolladoù tud droukrañsus, politikourien pe torfedourien, o klask kemer ar stur dre guzh hag o tistruj o enebourien. . 
 

Un toullad tud a embann ez eus iriennoù a-enep ar stad, Bro-C’hall, ar galleg, pe a-enep ar peoc’h, ar bed. Komz a reer neuze eus iriennouriezh: n'eo ket ur skiant evel-just, met ur gammweledigezh eus ar bed, pe un douellweledigezh.

Ijinañ iriennoù a ra an iriennourien. Pe e kredont er pezh a laront, pe e klaskont levezoniñ ar speredoù. Darn eus an dud-se a c'hall bezañ brozennourien, klañv a spered, re all servijerien ar stad pe ur gostezenn bolitikel bennak, hag ober propaganda. 

Alies e vez diaes da zigejañ an daou seurt ijinerien iriennoù, rak un irienn ijinet evel arm ar propaganda a c'hall bezañ diefed war milionoù a dud ha derc'hel da levezoniñ tud klañvidik pe hegredik.

## An iriennoù ijinet

Bremañ e vez ijinet iriennoù bedel, kement hag ober:
**Irienn ar [[Yuzev]]ien*, ijinet a bell zo, zo bet implijet gant polis kuzh an tsared evit skrivañ al levr Protokol Furien Sion, implijet war-lerc'h gant an nazied, hag hiriv c'hoazh gant stadoù zo (Iran da skouer); hervez an iriennourien-se e vefe ar Yuzevien pennkaoz d’ar gwalldaol a voe e New-York d’an 11 a viz Gwengolo. Sellet e vez ouzh al levr gant tud zo evel pa vije ur gwir levr istor.

*An *irienn amerikan*, a glask hon lakaat da grediñ ne oa ket bet argadet ar Pentagon gant ur c'harr-nij, pa ne vije bet karr-nij ebet en deiz-se, hervez an iriennour gall, Thierry Meyssan .

*an iliz katolik, pe ar pab, a glaskfe ren ar bed, pe a vefe oc'h ober dija, hervez KKK pe protestanted zo eus Norzhiwerzhon;

*ar c'h-chemtrails : an arme, pe an NASA, a vefe o skeiñ louzoù eus kirri-nij war an dud.

## Komzoù
**Ma ne glot ket ar fedoù gant ho teorienn iriennnoù n’hoc’h eus ken ‘met ijinañ un iriennn brasoc’h c’hoazh.* Robert D. Hicks, *In Pursuit of Satan*.

## Levrioù da lenn
**Les nouveaux imposteurs*, Antoine Vitkine, La Martinière.

## Liammoù diavaez
* Testeni un Alamanez savet a-enep an iriennourien : http://www.vice.com/fr/read/comment-jai-quitt-la-secte-des-thories-du-complot
Aluminiom

An **aluminiom** zo un elfenn gimiek, **Al** eo e arouez kimiek ha **13** e niver atomek. Un elfenn a-bouez eo war an Douar rak mont a ra d'ober 1,5% eus an tolz hollek.

Ur metal arc'hantet ha gwevn zo anezhañ. Heverk eo abalamour ma harz mat ouzh an oksidadur hag en abeg d'he douester izel.
E gwirionez e c'hall bezañ oksidet, met en aer e krou ur gwiskad oksidenn aluminiom (Al2O3) didreuzus, dezhi un nebeud mikrometroù, a warez ar peurrest eus ar metal hag a grou en-dro buan pa vez tennet. Komzet e vez eus ur gwarez kinetek (er c'hontrol eus ar gwarez termodinamikel rak oksidus-kenañ ez eo).

Tennet e vez dreist-holl eus ar c'hailh anvet balzit el lec'h ma kaver anezhañ e stumm un oksidenn hidratet a denner an alumin (Al2O3) anezhañ. Gallout a rafe ivez bezañ tennet eus seurtoù kailh all ivez evel an nefelin, al leukitenn, ar sillimanit, an andalouzit, hag ar muskovit.

Implijet e vez an aluminiom e kalz greanterezhioù evit sevel kalz aozadennoù disheñvel hag a-bouez-bras eo evit armerzh ar bed. Sina zo unan eus ar broioù a brodu ar muiañ anezhañ ha pell war-lerc'h Amerika an Norzh (Stadoù-Unanet ha Kanada). An elfennoù framm graet diwar aluminiom zo diziouerus e greanterezh an aerlistri hag a-bouez-bras e rannoù all eus an treuzdougerezh hag eus ar saverezh el lec'h ma n'haller ket tremen hep e zouester izel, e stabilded hag e zalc'h.

## Istor
E 1807, Humphry Davy, goude bezañ dizoloet e oa graet an alum eus sodiom hag eus potasiom, a laka ez eus ivez ur metal all e-barzh, badezet gantañ « aluminiom » (e latin e reer «alumen» eus an «alum»). E 1821 e tizoloas Pierre Berthier kailh, ennañ muioc'h evit 50 % oksidenn aluminiom, en ur vengleuz e-kichen Baux-de-Provence. Badezet e vo ar c'hailh-se balzit.

Lakaet e vez dizoloadenn an aluminiom war gont Friedrich Wöhler e 1827. Koulskoude, daou vloaz kent e oa deuet a-benn ar c'himiour ha fizikour danat Hans Christian Ørsted da broduiñ ur stumm kemmesket eus ar metal-se. Ar c'hentañ e oa bet Wöhler o lakaat war wel perzhioù kimiek ha fizikel an aluminiom, en o zouez ar skañvder peurgetket. 

Gwellaet e voe hentenn Wöhler gant ar c'himiour gall Herri Sainte-Claire Deville, e 1846 o reduktiñ ar c'hailh gant sodiom. Embann a reas e zisoc'hoù en ul levr e 1856. Implijet eo an hentenn-se en Europa a-bezh evit fardañ aluminiom, met ker-kenañ ez eo c'hoazh. Implijet e vez ar metal da sevel brageriz.

Unan eus ar c'hentañ delwennoù savet en aluminiom (1893) eo Ael ar Garitez kristen, anvet Eros alies, a zo e lein ar Shaftesbury Memorial e Piccadilly Circus, e Londrez.
Al

**Al** a zo
*ur ger-mell strizh e brezhoneg, evel e-barzh *al libido*
*ur ger-mell arabek 
*arouez an aluminiom
*berradur meur a anv-bihan e saozneg, evel
**Alan (Lan e brezhoneg), 
**Albert evit Al Gore
**Alfredo evit Al Pacino
**Alphonse evit Al Capone
*Ål, kêr e Norge 

## Pennadoù kar
*a, da, ha, ma, na, pa, ra, va
*af, all, am, an, añ, ar, az
Potenza (Basilicata)

**Potenza** zo ur gumun italian a zo kêr-benn proviñs Potenza ha rannvro Basilicata.

Da 64 421 a dud e save ar boblañs d'an 31 a viz Kerzu 2022.

## Liamm diavaez

* Lec'hienn ofisiel
## Notennoù
Diodoros Sikilia

**Diodoros Sikilia** (Διόδωρος, *Diódôros* e henc'hresianeg, pe Διόδωρος Σικελιώτης) pe **Diodorus Siculus** hervez al latin, a oa un istorour hag un danevellour hellazat (pe gresian) eus ar  kent J.K., ganet war-dro -90 en Agyrium e Sikilia, ha marvet war-dro -30. Skrivet en deus ul levr anvet Biblioteka historica, pe *Levraoueg istorel* 

## Buhez
Bevañ a rae Diodoros en amzer Julius Caesar hag Augustus. Goude beajoù en Europa, en Azia, hag en Henegipt ez eas da chom da Roma.

Savet en deus un oberenn a dalvoudegezh. Emañ e-touez ar re o deus degaset ar muiañ a ditouroù diwar-benn Henegipt, Henc'hres ha Henroma. Labourat a reas e-pad 30 vloaz da sevel e *Levraoueg istorel*, a zanevell ouzhpenn mil bloaz istor, adalek amzer an henvojennoù betek mare Julius Caesar. 

En henc'hresianeg eo bet skrivet e oberenn, 40 levrenn a oa anezhi, met ne chom ken 15 hiziv an deiz. Ar c'hentañ eo o klask sevel un istor eus ar bed anavezet.

A-wezhioù e vez lakaet war e gont roll Seizh Marzh ar Bed abalamour d'an deskrivadur pizh a ra eus liorzhoù a-istribilh Babilon en eil levrenn e oberenn.

## Notennoù


## Mammennoù
* C. A. Volquardsen : *Untersusgungen über die Quellen der griechischen und sicilischen Geschichten bei Diodor, Buch XV-XVI*. Kiel. 1868
* Claude Vial : *Diodore de Sicile. Bibliothèque historique. Livre XV*. Belles Lettres. 1977
* Gerhard Wirth und Wilhelm Gessel (Hgg): *Diodoros Griechische Weltgeschichte*. Bibliothek der griechischen Literatur, Bde. 34-37, Stuttgart 1993.
* F. Chamoux ha P. Bertrac, Notice, *[[Bibliothèque historique]]*, I.

## Liammoù diavaez
*  Diodoros Sikilia, gant Jona Lendering
*  Diodoros Sikilia, troet e saozneg gant C.H. Oldfather, Greek text, Books 9 - 17 (text)
*  Diodoros Sikilia, troet e saozneg gant C.H. Oldfather, English translation, Book 4 (text)
*  Diodoros Sikilia, troet e saozneg gant G. Booth (1814) Al levr en e bezh. (scanned by Google)
*  Dornskridoù Diodoros, gant Roger Pearse
Korinthos

**Korinthos** (pe **Korintez** a-wezhioù; e henc'hresianeg ; Κόρινθος, *Kórinthos* e gresianeg a vremañ) a oa unan eus ar c'heodedoù pouezusañ en Henc'hres. Hiziv an deiz c'hoazh ez eo ur gêr vras e Gres a vremañ, enni 30&nbsp;176 annezad (2011) ha kêr-benn nomos Korinthos.
Meneget eo en *[[Ilias]]*, ma vez graet *Efir* anezhi ivez. Savet en ul lec'h strategek er strizh-douar en em astenn eus Gres an Hanternoz betek ar Peloponnesos. Dispartiañ a ra daou vor a-bouez, Mor Ionia hag ar Mor Enezek. Tonket e oa dezhi bezañ ur geoded c'halloudus war ar morioù.

## Mojennoù
Hervez ar mojennoù kozh e oa stag anv Korinthos ouzh hini Sisyphos hag e ziskennidi. Eno e teuas Medea ha Iason da glask repu goude drouklazh Pelias.

Gouez d'ar barzh Pindaros eo e Korinthos e oa bet ijinet an arzoù da zoñvaat ar c'hezeg, da sevel-tiez, ha da sevel meulganoù.

## Istor
### Henamzer
Aloubet e vo Korinthos gant an Dorianed war-dro 700 kent J.K. hervez an hengoun. Renet e voe ar geoded adalek -747 da -657 gant oligarkiezh dorian ar Bakiaded. D'ar c'houlz-se e voe savet trevadennoù Korfou ha Sirakuza (-733).

Kevredet e voe Korinthos gant keodedoù Aten ha Sparta a-enep ar Bresed e-pad an eil brezel medek (480).

Kevredet e voe da c'houde gant Sparta a-enep Aten e-pad brezel ar Peloponnesos (431-404 kent JK) ha kemer a reas perzh e trec'h ar gevredidi en emgann Sirakuza.

E marevezh klasek an Henc'hres e oa Korinthos an eil geoded evit ar galloud war vor, a-dreñv Aten, alese un enebiezh dalc'hus etre an div geoded.

## Pennadoù kar
* Pleg-mor Korinthos
Kyrene

**Kyrene** (Κυρήνη e gresianeg), a oa ur geoded c'hresian (e Libia, hirie an deiz), an hini goshañ eo hag an hini vrasañ eus ar pemp trevadenn c'hresian a oa er vro-se, a roas hec'h anv d'ar vro penn-da-benn: Kyrenaika (Cyrenaica) implijet abaoe an Henamzer. Kêr-benn un eskobiezh gozh e oa, savet e traoñienn Djebel Akhdar.

Savet e oa bet Kyrene gant Gresianed deuet eus Thira (Enez Santorin), hervez ali diougan Delfi, dindan renerezh Aristoteles (pe Battos Iañ) war-dro -630. 

Rennañ e voe ar priñselezh gant ar rouanez Battiad eus Battos Iañ betek drouklazh Arkesilas IV e -440 ha neuze diazezañ an demokratelezh. Danevellet eo bet prantad sevel ar geoded e pevare levrenn *Istorioù* Herodotos. Dont a reas ar vro Cyrenaica da vezañ ul lodenn eus impalaeriezh ar Btolemeed (war-dro 321 kent J.K.) ha goude se ur proviñs eus an impalaeriezh roman e 96 kent J.K. 

E Kyrene e voe ganet ar skiantour Eratosthenes.
Solon

**Solon**, e henc'hresianeg Σόλων, ganet war-dro 640 kent J.K., marvet e 558 kent J.K., politikour, lezenner ha barzh eus Aten.
Rakc'hwezhadur

Er yezhoniezh e vez implijet an termen **rakc'hwezhadur** (saoz.: ''preaspiration'') war dachenn ar fonetik hag ar fonologiezh evit komz eus ur ur prantadig divouezh pe ur prantadig c'hwezhadur a-raok fazenn serradur ur gensonenn dre serriñ. 

Peurliesañ e vez klevet ur seurt [h] jsut a-raok ar gensonenn, treuzskrivet [ʰ] hervez reolennoù al lizherenneg fonetikel etrebroadel. Distaget e meur a doare resis all a c'hell bezañ ar c'hwezhadur avat, alies hervez lec'h distagañ ar gensonenn a vez distaget dirazi pe ar vogalenn gent, da skouer [ç] da heul ur vogalenn serr, pe c'hoazh [x] pe zoken [f] (kv. distagadur "c'hwi" > [fi] e rannyezhoù brezhonek zo).

Ral a wezh e vez implijet ar rakc'hwezhañ gant yezhoù ar bed ha peurliesañ ne dalvez nemet da alofonenn kensonennoù ''lenis'' pe ''fortis'' da heul ur vogalenn peurliesañ warni an taol-mouezh pennañ. 

Brudet eo ar yezhoù skandinavek abalamour ma vez kavet enne kensonennoù rakc'hwezhet, dreist-holl en islandeg, er faroeg hag er rannyezhoù norvegek ha svedek. Kavet e vez ivez ar rakc'hwezhañ e gouezeleg Skos, er mongoleg, e yezhoù samiek zo hag en un nebeud yezhoù komzet en Amerikaoù, en o zouez rannyezhoù kreek, an ojibweg, ar meskwakieg hag an hopieg.

Setu un nebeud skouerioù diwar an islandeg ma na c'hell bezañ rakc'hwezhet ur gensonenn nemet da heul ur vogalenn warni an taol-mouezh:

**kappi* [ˈkʰaʰpi], "haroz"
**hattur* [ˈhaʰtʏr], "tog"
**þakka* [ˈθaʰka], "trugarez"

Er yezhoù mazatekek hepken, marteze, e c'hell bezañ implijet ar rakc'hwezhañ e penn-kentañ ur ger, da skouer:

*[ʰti] - "pesk"
*[ʰtse] - "ur gouli"
*[ʰtʃi] - "bihan"
*[ʰka] - "barv munut"

## Gwelit ivez:
*C'hwezhadur
*Doare distagañ
*Kensonenn
C'hwezhadur (yezhoniezh)

Er yezhoniezh e vez implijet an termen **c'hwezhadur** (saoz.: ''aspiration'') war dachenn ar fonetik hag ar fonologiezh evit komz eus ur gensonenn dre serriñ kendistaget dre c'hwezhañ aer dre ar genoù. 

Kreñv pe greñvoc'h a c'hell bezañ ar c'hwezhadur, o kemmañ a yezh da yezh. 

Skrivet e vez [ʰ] hervez reolennoù treuzskrivañ al lizherenneg fonetikel etrebroadel. Implijet e c'hell bezañ ivez ar sin diakritek ispisial [⁼] evit diskwel n'emañ ket c'hwezhet ur gensonenn mar bez ezhomm. 

Ar c'hwezhadur a c'hell bezañ ur perzh liammet ouzh alofonennoù resis, evel e saozneg ma vez distaget dre c'hwezhañ atav an holl kensonennoù dre serriñ divouezh e penn-kentañ ur ger, pe gallout a ra talvezout da diforc'hañ fonemennoù evel e meur a yezh indezek, da skouer an hindeg.

C'hwezhet e c'hell bezañ kensonennoù mouezhiet kouzl ha divouezh ha gallout a ra c'hoarvezout e penn-kentañ, e kreiz pe zoken e diwezh ur ger, da skouer en armenieg:
 

## Gwelit ivez:
* Rakc'hwezhadur
* Doare distagañ
* Kensonenn
* Spiritus asper
* Spiritus lenis
420 (bag)

Ar **420** a zo ur driver doubl (daou vourzhiad enni) treset e 1958 gant Christian Maury, un ijinour Gall. Savet e voe ar vag goude diouzh goulenn gant skol vageal Socoa (e-kichen St Yann a Luz).

Da gentañ penn e voe ijinet evit an deskoni. Savet e voe e polyester, e penn kentañ gant chanter Bourdel Lucien Lanaverre, ha da heul gant ur bern chanterioù etrevroadel all (Snapir -Israel, Poliglas, Roga ha Lenam -Bro Spagn, Nautivela -Italia, Vanguard -SUA, Ziegelmayer -Alamagn). Pa 'z eo bet roet ar statud a glasad etrevroadel gant an IYRU (hiriv an ISAF), ez eo bet ar 420 gant un nebeud bagoù all ar vag he deus aroueziet dioroadur a bageal. He ferzhioù mat hag he friz marc'had mat a zo pennabegoù he berzh hag he emled a dreuz ar bed.

Buan a-walc'h ez eo bet implijet ar 420 da redadegiñ, implijet eo dreist holl gant skipailhoù skañv (etre 110 ha 130 kg).

Adalek ar bloavezhioù 80, abalamour da bouez ar redadegoù, da berzh ar c'hatamaran ha d'ar plankennoù dre lien, ez eo bet gwerzhet nebeutoc'h a unanennoù d'ar skolioù vageal. Hogen, chom a ra prizhiet e bed ar redadegerien hag evit sturerien an dibenn sizhun hag a zres unanennoù d'ur priz marc'had mat.

Hiriv an deiz ez a muioc'h mui ar redadegerien war zu an 29er, nevesoc'h ha primoc'h.

## Liammoù diavaez
* UNIQUA-FRANCE Unvaniezh an implijeerien 420 e Bro C'hall
* Fichenn ar 420 war VoileSportive.com
* Lec'hienn ofisiel ar c'hlas
* lec'hienn vroadel Italia ar 420
* lec'hienn vroadel Alamagn ar 420 
* lec'hienn vroadel Bro Suis ar 420
Anv

Pa gomzer eus **anvioù** e komzer a-wechoù eus anvioù boutin pe divoutin :

*anvioù boutin eo an anvioù-kadarn ordinal 
**a c'hall bezañ lakaet en unander pe el liester, evel **dimezell/dimezelled, logodenn/logod, kador/kadorioù, dorn/daouarn**.
**ha ne vezont ket skrivet gant ur bennlizherenn e brezhoneg (evel e meur a yezh all).

*anvioù divoutin eo an anvioù 
**tud ha lec'hioù, evel : **[[Korsika]], [[Napoleone]].**
**loened evel **[[Babar]], [[Jolly Jumper]].**
**boutin kemeret evel anvioù tud, pe lec'hioù : 
****un ti gwenn, met an Ti Gwenn, ur chapel nevez, met ar Chapel-Nevez, un dimezell met an Dimezell, stadoù unanet, met ar Stadoù-Unanet, ur mor du, met ar Mor Du
**boutin implijet evel pa vijent tud, pe doueed, pe traoù sakr, divoaz (divoutin eta) : 
***an Iliz, an Aoter, ar Stad, an Arme, ar Galloud, al Levr (ar Bibl).
Optimist

An optimist a zo ur vag ijinet e 1947 gant Clark Mills e Clearwater (Florida). Klasket en doa Clark Mills sevel ur vag a vije gouest da zerc’hel penn gant ar c’hasad gant rodoù, c’hoari karetañ bugale kêr. Savet e penn-kentañ gant brenn-heskenn, ar vag-se a voe kaset en Europa gant Axel Damgaard. 

Gant ur c’houc’h plat hag ur ouel nemetken eo an optimist ur vag skañv, stabil ha simpl-tre da vleniañ. Implijet e vez alies gant ar vugale evit kregiñ gant ar bageal. Ar ouel, stumm un drapezenn anezhi, a zo dalc’het gant ur piker.

E-kerzh an amzer, ar saverien optimist zo en em ispisializet e daou varc’had disheñvel : 
* Da gentañ-penn, hini ar skolioù bageal, hag a ginnig prizioù izel; an optimistoù a zo savet e polyethylene (danvez soupl a c'houzañv ar stokadennoù), pe en aluminiom hag a zo materioù solut met ponner. Optimist ar skolioù bageal en deus ur ouel gant ur gorread bihanaet. 
* Da eil, marc’had ar bagoù kentrivadeg savet e polyester gant un troc’h gouel disheñvel diouzh hini ar skolioù bageal, danvezioù skañvoc’h met keroc’h ha breskoc’h, prizioù kalz uheloc’h (tro-dro 3000 € evit un optimist redadeg).

Ar rummad pennañ e bageal eo an optimist. Neuze, ul live uhel-tre a zo.
Fonem

E yezhoniezh e vez implijet an termen **fonem** pe **soniad** (saoz.: ''phoneme'') war dachenn ar fonologiezh evit komz eus keal teorikel ur sonenn hervez framm fonologel ur yezh resis. Da lavarout eo n'eo ket kevatal ur fonem d'ur fonenn hepmuiken war-eeun met kentoc'h da berzhioù ar fonennoù en ur yezh resis liammet ouzh ar semantik.

Kemmañ a ra ar fonemoù a yezh da yezh, da skouer en armenieg Ղ ղ distaget [ʁ] (treuzskrivet a-wezhoù ) a zo ur fonem disheñvel diouzh Ր ր distaget [ɾ] (treuzksrivet  peurliesañ), pa'z eo alofonennoù e brezhoneg an daou fonem-se dre ma tenn an distagadurioù disheñvel-se da zoare-komz hiniennel an dud pe d'ar rannyezhoù lec'hel ha n'eo ket da framm ar yezh war-eeun.

Evit gouzout hag-eñ e talvez ur fonenn (da lavarout eo ur sonenn resis) da fonem en ur yezh bennak e klasker reoù gerioù gante pep a ster disheñvel gante dre ziforc'h ur fonenn nemetken, da skouer "**k**ar" ha "**p**ar". 

Pa ne gaver diforc'h-ster ebet etre seurt reoù gerioù en ur yezh resis evit daou fonem disheñvel e rankont bezañ lakaet da alofonennoù, da skouer [ɹ], [r] ha [ʁ] () e brezhoneg hag a gemm hervez ar rannyezh hag an dud pe [x] ha [χ] () implijet hervez o lec'h en ur ger.

Hervez reolennoù treuzskrivañ al lizherenneg fonetikel etrebroadel e ranker skrivañ treuzskrivadennoù fonemek etre beskelloù (/ /) keit ha ma vez skrivet etre sonnelloù ([&nbsp;]) treuzskrivadennoù fonetikel. 

Diaes e c'hell bezañ pa vezer o klask dielfennañ pe deskiñ fonemoù ur yezh dianav betek-henn kompren pere eus ar fonennoù implijet ganti a zo fonemoù, dreist-holl pa ne glota ket framm fonologel ar yezh-se gant patromoù ar yezhoù anavet gant ar c'hlasker pe an desker, da skouer dre ma'z eo alofonennoù e saozneg ar c'hensonennoù dre serriñ c'hwezhet e c'hell bezañ techet ur saozneger da grediñ n'hall ket bezañ fonemoù an hevelep fonennoù er yezhoù all daoust ha m'eo gwir ar c'hontrol evit meur a yezh indezek evel an hindeg. 

## Gwelit ivez
* Liveadur
* Alofonenn
* Fonologiezh
* Tonenn
* Lizherenneg fonetik etrebroadel evit ar brezhoneg
Menfis

**Menfis** pe **Memphis** (henc'hresianeg: Μέμφις *Memphis*) eo anv gresianek ar gêr gozh a voe kêrbenn nom kentañ Egipt Izel. Graet e veze *Ineb Hedj* (ar mogerioù gwenn) anezhi en egipteg. Dont a ra eus an henc'hresianeg Μέμφις zo un distummadur eus anv egiptek piramidenn Pepi I (tierniezh), **Men-nefer**, a zeuas da vezañ |ⲙⲉⲛϥⲉ **Menfe** e kopteg. Emañ kêrioù modern Mit Rahina, Dahshour, Sakkara, Abousir, Abou Gorab, ha Zawyet el'Aryan, e su Kaero. Emaint holl e diabarzh bevennoù melestradurel eus Menfis istorel (). Anavezet e oa ivez Menfis en Henegipt evel **Ankh Tawy** ("An hini a ere an div vro"), anv a laka ar pouez war lec'h strategel ar gêr etre Egipt uhel hag Egipt izel.
Emañ ar gêr gozh e kichen Mit-Rahineh (20 km e kreizteiz Kaero), war c'han gleiz an Nil.

Hervez Herodotos e oa krouet ar gêr gant ar faraon Menes, tro-dro da 3100 kent J.-K. hag a voe kêrbenn Henegipt e-pad an Henimpalaeriezh.
Prouet eo bet e oa just ur roue mojennel eus Menes, heñvel ouzh Romulus ha Remus e mitologiezh Henroma. Moarvat e oa unvanet Henegipt abalamour d'an ezhomm o devoa an div lodenn an eil eus eben. .

Ptah e oa Doue pennañ Menfis.

## Notennoù
Memphis

**Memphis** a oa un anv-den a-raok bezañ un anv-lec'h.

## En Henamzer
*Memfis (mamm Libia), a oa gwreg Epafos e mojennoù Hellaz kozh, a voe diazezourez kêr Memfis, en Egipt

*Menfis, kêrbenn gozh nome kentañ Egipt Izel, ha hini Rouantelezh Kozh Egipt 

## Kêrioù e [[SUA]]
Er Stadoù-Unanet:
*Memphis (Tennessee), ar gêr vrasañ anvet *Memphis*, kavell ar "blues", 
*Memphis (Alabama) 
*Memphis (Florida) 
*Memphis (Indiana) 
*Memphis (Michigan)
*Memphis (Mississippi) 
*Memphis (Missouri)
*Memphis (Nebraska) 
*Memphis (New York) 
*Memphis (Texas)
hag ivez :
* West Memphis (Arkansas), darn eus Memphis (Tenessee) en tu all da harzoù ar stad orin, e kontelezh *Crittenden* en Arkansas

## Sonerezh
* (4355) Memphis, un asteroidenn, 
* Memphis (albom), un albom gant Roy Orbison 1972 
* Memphis, Tennessee, ur ganaouenn gant Chuck Berry
* Memphis Slim, ur soner piano ha kaner blues a oa aet da chom da Vro-C'hall
* "Memphis", ur ganaouenn gant Bob Marley
Émile Chanoux

**Émile Chanoux** a zo bet ganet e 1906 ha marvet e miz Mae 1944.

Politikour, kazetennour, skrivagnour, brogarour eus Traoñienn Aosta. 

Penn ar Rezistañs enep-faskour e Traoñienn Aosta, harzet e voe d'an 18 a viz Mae 1944 ha boureviet gant ar milis faskour italian. Mervel ha reas kerkent en toull-bac'h. Ar faskourion a embannas en-doa en em zistrujet, met drouklazhet e oa bet e wirionez. 
## Oberennoù skrivet  (en italianeg)
* Émile Chanoux, *Delle minoranze etniche nel Diritto Internazionale*; 
* Émile Chanoux, *Federalismo e autonomia*.
Tunizia

**Tunizia** (en arabeg تونس *Tūnis*), ent-ofisiel ar **Republik Tunizian** (الجمهورية التونسية *al-Jumhūriyya at-Tūnisiyya*), a zo ur vro eus Norzh Afrika, er Maghreb. Er c’hornaoueg dezhi emañ Aljeria, Libia er gevred, hag ar Mor Kreizdouar en norzh hag er reter. Tost da 165 000&nbsp;km² a zo dindani, gant ur boblañs a 12.45 million a dud. Dont a ra hec'h anv eus hini he c’hêr-benn Tuniz.

## Skeudennoù

Tunisie_Carthage_Ruines_08.JPG|dismantroù Kartago
Cafe_Delices_Sidi_Bou_Said.JPG|Gwel eus Sidi Bou Saïd
PanoramiqueTunis2010.jpg|Tuniz
SaharaTunisien.JPG|Sahara
Arondisamant Naoned

**Arondisamant Naoned** zo ur rann velestradurel c'hall, e departamant Liger-Atlantel e rannvro Broioù-al-Liger.

## Kantonioù ha kumunioù
### Betek 2014
Rannet e oa arondisamant Naoned e 29 c'hanton betek 2014:

*Kanton Bouez
*Kanton Chapel-Erzh
*Kanton Gwaled
*Kanton Gwerzhav
*Kanton Gwerzhav-Gwinieg
*Kanton Kelenneg-ar-Mewan
*Kanton Kerc'hfaou
*Kanton Klison
*Kanton Lavreer-Botorel
*Kanton Levieg
*Kanton Machikoul
*Kanton Naoned-1
*Kanton Naoned-2
*Kanton Naoned-3
*Kanton Naoned-4
*Kanton Naoned-5
*Kanton Naoned-6
*Kanton Naoned-7
*Kanton Naoned-8
*Kanton Naoned-9
*Kanton Naoned-10
*Kanton Naoned-11
*Kanton Orvez
*Kanton Pentelloù
*Kanton Reudied
*Kanton Sant-Stefan-Brengoloù
*Kanton Sant-Ervlan-Reter
*Kanton Sant-Ervlan-Kornôg-Antr
*Kanton Sant-Filberzh-Deaz

### E 2017
Krouet e oa bet kumunioù nevez en arondisamant e-pad bloavezhioù 2016 ha 2017.

Krouet e oa bet arondisamant Kastell-Briant-Ankiniz d'ar 1 a viz Genver 2017 ; 4 c'humun eus arondisamant Naoned oa bet lakaet ennañ.

D'an 31 a viz Kerzu 2017, ez eus 76 kumun en arondisamant.

## Daveoù ha notennoù

## Gwelet ivez
*Kantonioù Liger-Atlantel
*Kumunioù Liger-Atlantel
Alvise Zichichi

**Alvise Zichichi** a zo bet ganet d’ar 4 a viz Gouere 1938 e Milano (Italia) ha marvet e miz Even 2003 e Roma (Italia).

Mestrc’hoarier echedoù italian eo.

Kampion Italia e voe e 1985.

Kadoriad ar *Federazione Scacchistica Italiana* (Kevre Italian an Echedoù) adalek 1996 betek 2002.

## Liamm diavaez
* E c'hoari e Chessgames
Reksenor

Tri den zo anavezet e mojennoù Hellaz kozh evel Reksenor (Ῥηξήνωρ e henc'hresianeg):

***Reksenor**, tad C'halkiope
***Reksenor**, mab Naosithoos ha tad Arete, a voe lazhet gant Apollon. 
***Reksenor**, mignon d'an haroz Diomedes, troet en evn.
Fonenn

E yezhoniezh e vez implijet an termen **fonenn** (saoz.: ''phone'') war dachenn ar fonetik hag ar fonologiezh evit komz eus un unanenn-son ganti perzhioù klevedoniel resis implijet en ur yezh bennak hep teurel kont eus perzh ar sonenn-se e-keñver framm fonologel ar yezh-se, da lavarout eo hep teurel pled eus ar fed hag-eñ e talvez ar sonenn-se da fonem pe ne ra ket.

## Gwelit ivez
* Alofonenn
* Fonem
* Fonologiezh
* Tonenn
Alex Salmond

**Alexander Elliot Anderson Salmond**, anavezetoc'h evel **Alex Salmond**, zo ur politikour skosat dilennet e penn Strollad Broadel Skos etre 1990 ha 2000 hag adarre adalek miz Eost 2004 betek 2014, ha kentañ ministr Bro-Skos etre 2007 ha 2014.

## Buhez

Ganet e oa Alex Salmond d'an 31 a viz Kerzu 1954 e Linlithgow, e-kichen Dinedin. Graet en doa e studioù e Skol-Veur Saint-Andrews, e-lec'h m'en doa bet diplomoù armerzh hag istor. Goude ur respet armerzhour e *Royal Bank of Scotland* e oa bet dilennet kannad e kambr Kumunioù ar Rouantelezh-Unanet.

Daoust ma veze kavet e oa re a-gleiz gant al lodenn vrasañ eus tud e strollad e voe lakaet e penn ar strollad e 1990. En amzer-se n'en doa an SNP nemet pevar depute er parlamant, met diwar neuze e tapas e strollad kaout muioc'h a vouezhioù.

E 1997 goude trec'h Strollad al Labour e Londrez e kabalas evit kaout ur Parlamant digreizennet. Ur soñj diaes a oa, peurgetket evit emsaverien daer e strollad; met un trec'h e voe a-benn ar fin pa votas tri Skosad diwar bevar evit ur parlamant digreizennet.

E 2000 e voe souezhet an dud pa zilezas e blas rener SNP. Displegañ a reas e oa poent neveziñ ar renerien pa oa bet dek vloaz e penn ar strollad.

Koulskoude e chomas e penn bodad parlamentel e strollad e Westminster. Eñ a oa a-enep ar brezel en Irak o tamalliñ da dTony Blair bezañ gaouiad.

Goude dilez John Swinney eus penn SNP e tiviz advont e penn ar strollad ha dilennet eo evit an eil gwech e 2004.

D'an 3 a viz Mae 2007 e oa bet dilennet da gannad da barlamant Skos evit pastell-votiñ Gordon, e norzh Aberdeen hag anvet eo da gentañ ministr Bro-Skos d'ar 16 a viz Mae 2007. Er bloaz 2012 e tiviz reiñ lañs d'ur referendom war dizalc'hiezh Bro-Skos, dalc'het d'an 18 a viz Gwengolo 2014. Ned a ket an tu kreñv gant ar "ya" er referendom-se, hag en deiz war-lerc'h e ro da c'houzout ne glask ket bezañ addilennet e penn an SNP e-kerzh ar C'hendalc'h eus ar strollad e miz Du 2014, hag e tilez e garg kentañ ministr Skos da heul. Kemeret eo e lec'h evit an daou bost-se gant Nicola Sturgeon.

## Liammoù diavaez

* Pajenn Alex Salmond war lec'hienn Parlamant Skos
Mora (yezhoniezh)

Er yezhoniezh e vez implijet an termen **mora** (saoz.: ''mora'', diwar al latin "dale") war dachenn ar fonetik hag ar fonologiezh evit komz eus un unanenn son hag a dalvez evit termeniñ ar pouez silabennek, a dalvez d'e dro da dermeniñ lec'h a taol-mouezh pe an mentadur e yezhoù zo.

Brudet eo ar japaneg dre ar fed ma'z eo kalz pouezusoc'h e-keñver framm ar yezh ar moraoù evit ar silabennoù. Da skouer, pa vez savet un haiku e reer e gwirionez hervez an niver a moraoù (anvet 音字 *[[onji]]* e japaneg) e pep ger (5 - 7 - 5) ha n'eo ket diouzh an niver a silabennoù evel ma kreder alies.

Evit kompren an diforc'h etre an daou gael e c'heller sellet ouzh ar ger 日本 *Nippon* ("Japan"), ennañ div silabenn met pevar mora hervez reolennoù ar japeneg, da lâret eo *ni-p-po-n*. 

Dre vras e c'heller dielfennañ ur mora evel-hen:

# Penn ar silabenn (saoz. syllable onset), da lâret eo ar c'hensonenn(où), ne dalvez ket da vora;
# Kraoñell ar silabenn (saoz. syllable nucleus) a dalvez ur mora pa vez ennañ ur vogalenn pe ur gensonenn silabennek berr ha daou vora pa vez ennañ ur vogalenn pe ur gensonenn silabennek hir pe c'hoazh un diftongenn;
# Lost ar silabenn (saoz. coda) a c'hell talvezout ur mora e yezhoù zo, evel da skouer ar japaneg, pe mora ebet, evel da skouer en iwerzhoneg.

Peurliesañ e reer **silabenn skañv** ouzh ur silabenn enni ur mora nemetken ha **silabenn pounner** eus ur silabenn enni daou vora. E yezhoù zo e kaver ivez silabennoù enne tri mora, anvet "pluti", ma reer **silabennoù dreistpounner** anezhe. Krediñ a reer n'eus yezh ebet a ra gant silebannoù enne muioc'h evit tri mora. 

## Gwelit ivez
* Silabenn
* Pouez silabennek
* Pluti
Casteddu

**Casteddu** (sardeg ; *Cagliari* en italianeg, Καράλις *Karalis* e gresianeg; *Carales* ha *Caralis* e latin; *Càller* e katalaneg) zo ur gumun hag ur gêr en Italia ; kêr-benn proviñs Cagliari ha rannvro Sardigna eo.
## Liamm diavaez
* Lec'hienn kumun Cagliari.
Trento

* *Arabat droukveskañ gant [[Trenta]], a zo e [[Calabria]].*

**Trento** (*Trient* en alamaneg, *Trënt* e ladineg, *Trènt* e trentineg) a zo ur gumun hag ur gêr ag Italia en hanternoz ar vro. Kêr-benn proviñs Trento ha rannvro Trentino-Alto Adige/Südtirol eo. 
## Istor
Tridentum e oa an anv da vare ar Romaned. 
Etre 1027 ha 1803 e oa kêr-benn ur briñselezh renet gant un eskob. Brudet eo Sened-Iliz Trento etre 1545 ha 1563 e presbital an iliz-veur. 

E 1801 e voe kemeret gant an arme c'hall.

## Monumantoù ha traoù heverk

## Douaroniezh
## Emdroadur ar boblañs

## Melestradurezh
## Tud dibar
## Liammoù diavaez
* Lec'hienn kumun Trento
## Notennoù ha daveoù
Argos Panoptes

**Argos Panoptes** (Άργος Πανοπτης e henc'hresianeg) a oa ur gigant kant lagad dezhañ, a veze an hanter anezho o kousket pa veze ar re all war evezh. 

Mab e oa da Arestor ha Mykene, hervez mojennoù zo, pe da Inac'hos, pe da Argos mab Zeus, pe da C'haia.

Un Argos all a oa, un argonaot, mab ivez d'un Arestor all.

## E anv
* Ἄργος / *Árgos* eo e henc'hresianeg, *Argus* e latin .
* Πανόπτης / *Panóptês*, « an hini a wel pep tra ».

## Ar vojenn
Karget e voe gant Hera da ziwall hec'h annoar Io, da virout ouzh he gwaz Zeus da weladenniñ anezhi pa deue e korf un tarv, rak Argos en doa brud da vezañ un diwaller mat. Fuloret e oa pried an doueez dre ma n'halle ket ken tostaat ouzh e serc'h, ma c'houlennas digant Hermes mont da lazhañ ar ramz. Kontañ istorioù borodus a reas Hermes betek ken na vanas Argos kousket. Neuze e troc'has e benn outañ hag en kasas da Hera. Evit trugarekaat e servijer feal e lakaas Hera e zaoulagad war lost ar paun.

A-hend-all ez eo bet lakaet muntr Ec'hidna war-gont Argos Panoptes.
Araogennoù brezhonek

An **araogennoù brezhonek** zo daou seurt anezho:

*an araogennoù eeun, skrivet en ur ger 
** evel *a, da, e, ouzh, war* 
*an araogennoù kevrennek, savet diwar araogennoù eeun ha 
**heuliet gant un anv-kadarn peurvuiañ, evel *a-gichen, e-kichen, e-ti, eus-kichen, ouzhpenn, war-dro*
***heuliet gant **daou anv-kadarn** a-wechoùigoù evel *e-tal-kichen* 
**heuliet gant ur verb a-wechoùigoù: *da-gaout, war-gaout* 
**heuliet gant un araogenn all a-wechoùigoù: *da-vet, war-vetek*. 

## An araogennoù eeun
Graet int 
*gant ur ger unsilabennek alies: *a, da, e, eus, gant, ouzh, war*
**darn o deus div silabenn: *evel, evit, eget, nemet,* 
**darn o deus adstummoù: *digant, diwar, diouzh,* 
*stummoù personel o deus: *anezhañ, dezhañ, ennañ, outañ, warnañ*

## An araogennoù kevrennek
Graet int:
*gant un araogenn eeun hag un anv-kadarn: *e-kreiz, war-dro, da-heul*
*a-wechoù gant un araogenn eeun hag un anv-verb: *da-gaout, war-gaout*
*a-wechoù gant un araogenn eeun hag un araogenn all: *war-vetek*

Setu un nebeud skouerioù a-douez tremen ur c'hantad :
*diwar **a**: *a-berzh, a-bouez, a-gouez, a-vesk, a-gichen, a-greiz*
*diwar **da**: *da-geñver, da-di, da-heul, da-gichen*
*diwar **diwar**: *diwar-benn, diwar-dro, diwar-goust, diwar-gaout*
*diwar **e**: *e-kichen, e-keñver, e-kreiz, e-mesk, e-touez, e-touesk*
*diwar **eus**: *eus-ti, eus-kichen, eus-kaout,*
*diwar **ouzh**: *ouzhpenn*
*diwar **war**: *war-dro, war-zigarez, war-zu (war-du), war-bouez*

## An troiennoù araogennel
Ouzhpenn d'an daou seurt-se e ranker ivez menegiñ an *troioù araogennel* niverus, a vez implijet **div araogenn** enne peurvuiañ, evel:

*diwar *a*: 
***abalamour da*, 
***a-gevret gant, a oad gant* 

*diwar *e*: 
***e-pign ouzh*, 
***an abeg da, e-sell da, en tu all da*

*diwar *gant*: *gant aon da*.

## A-zivout implij an araogennoù
Tremen 300 araogenn zo e-brezhoneg, pell muioc'h eget e galleg (150 bennak a-hervez) pe e saozneg. 

Ne vezont ket implijet holl gant an holl dud avat. 
*Darn zo heñvelster: 
***a-raok, a-barzh, kent*
***e-kichen, e-tal, e-tal-kichen*
*Darn zo bet dilezet (*dimeus, ouzh-harz*), evel a zo c'hoarvezet e yezhoù all evel-just. 
*Darn zo marteze diezhomm: *diwar/a-ziwar*.

## Fazioù en implij an araogennoù
Unan eus an traoù diaesañ a zo en ur yezh eo implij an araogennoù.
Poan a vez gant tud zo implij reizh an troiennoù, ha dre levezon ar galleg e implijont alies araogennoù direizh:
**Goulenn un dra *'digant** un den'' (ha n'eo ket ''"da"'' un den)
*''Soñjal **en** un dra'' (ha n'eo ket ''"da"'' un dra)
*''Bezañ bet **e** Kemper **o** welout un den'' (ha n'eo ket ''*da Gemper'' na ''*da welout'').
*''Tennañ **da*' un den* (a dalv kement ha bezañ hañval outañ), ha n'eo ket ouzh un den.
 
:Gwelout ar .
Bertie Ahern

**Bertie Ahern** (**Patrick Bartholemew Ahern** zo e gwir anv), en iwerzhoneg : **Pádraig Parthalán Ó hEachthairn**) (12 a viz Gwengolo 1951) zo ur politikour eus Iwerzhon, penn Fianna Fáil ha Taoiseach etre 1997 ha 2008.

Studiañ a reas skiantoù armerzh ha finañs er skol koñvers Rathmines hag e Skol-Veur Dulenn. 

Kannad eo e-barzh an Dail abaoe 1977. Paotr ar yaouank e 1981 ha 1982, ha penn strollad Fianna Fáil 1982 betek 1984. Maer Dulenn e oa e 1986 ha 1987.
L'Aquila

**L'Aquila** (distaget [ˈlaːkwila] en italianeg) a zo ur gumun hag ur gêr ag Italia ; kêrbenn proviñs L'Aquila ha rannvro Abruz eo.

## Istor
Ur c'hren-douar zo bet enni e 2009 ha distrujet ez eus bet ul lodenn vras eus kêr.

## Liamm diavaez

* Lec'hienn kumun L'Aquila
Mario Lanzani

**Mario Lanzani** a zo bet ganet e 1963 e Milano (Italia).

Mestrc'hoarier echedoù italian.

Mestr Etrebroadel eo.

2373 eo e renk Elo d'ar 1añ a viz Meurzh 2011.

Kampion Italia an echedoù e voe e Chianciano Terme e 1987.

## Liammoù diavaez
* E fichenn FIDE (e saozneg)
* E bartiennoù e Chessgames (e saozneg)
* E lec'hienn (en italianeg)
Trogeri

**Trogeri** (distaget ) a zo ur gumun e Breizh, e Bro-Dreger hag e departamant Aodoù-an-Arvor, war lez dehou ar Yeodi.
## Douaroniezh

Troguéry - Trogeri. Grève sainte Anne. Jaudy 3.jpg|Aod Santez-Anna. A-bell e vez gwelet Landreger.

* E kember ar Yeodi hag ar Bizien emañ Trogeri.
### Kumunioù amezek
*Pouldouran, er reter
*Hengoad
*Peurid-ar-Roc'h
*Ar Vinic'hi (en tu all d'ar Yeodi)
*Tredarzeg (en tu all d'ar Bizien)
## Istor
### 
#### [[Brezel-bed kentañ]]
* Mervel a reas 21 gwaz abalamour d'ar brezel hervez monumant ar re varv, da lavaret eo 4,70 % ag ar boblañs hervez an niveradeg bet graet e 1911; unan anezhe a voe lazhet e Falisolle Belgia d'an  22 a viz Eost 1914, soudard e oa  er 48vet Rujumant Troadegiezh; unan all a yeas diwar wel e Boezinge e Flandrez Belgia d’ar 27 a viz Ebrel 1915, soudard e oa er 73vet Rujumant Troadegiezh Tiriadel.
#### [[Eil Brezel-bed]]
* Mervel a reas eizh den a varvas abalamour d'ar brezel.
## Monumantoù ha traoù heverk

Troguéry. Bannière sainte Anne.jpg|Santez Anna Pedet evidomp.
Troguéry. Bannière saint Ildut.jpg|Sant Iltud Pedet evidomp.
Troguéry. Bannière Sacré-Coeur.jpg|Banniel Kalon-Sakr.

* Iliz katolik *Sant Ildud*.

Troguéry. La Ville Basse. Frotier de la Messelière.jpg|Frotier de la Messelière.

* Maner Kerandraou.

Troguéry. Sainte Anne. Cadastre ancien.jpg|Kadastr kozh.
Troguéry. Chapelle Sainte-Anne 1.jpg|Ar chapel.
Troguéry. Sainte-Anne. Chapelle 2.jpg|Ar chapel.

* Chapel *Santez-Anna*.
* Monumant ar re varv dirak an iliz katolik, luc’hskeudenn.
## Emdroadur ar boblañs abaoe 1962

## Melestradurezh
## Tud
## Liammoù diavaez

* Trogeri war lec'hienn Geobreizh
## Notennoù ha daveoù
Kanton Lannolon

**Kanton Lannolon** a oa ur bastell-vro votiñ eus Breizh, e departamant Aodoù-an-Arvor, diskaret e 2015.

## Kumunioù
Kanton Lannolon a yae 11 kumun d'ober anezhañ :

*Ar Faved
*Gouanac'h 
*Lannebeur
***[[Lannolon]]**
*Ar Merzher
*Pañvrid-ar-Beskont
*Plian
*Tregedel 
*Tremeven 
*Tresigne 
*Trevereg 

## Daveoù
*  INSEE, poblañs lezennel kantonioù Aodoù-an-Arvor

## Liammoù diavaez
* Lec'hienn kumuniezh kumunioù Lannolon-Plouha
* Renabl eus ar glad
Campobasso

**Campobasso** a zo ur gumun hag ur gêr ag Italia ; kêr-benn proviñs Campobasso ha rannvro Molise eo.

## Liamm diavaez
* Lec'hienn kumun Campobasso
Sant-Ke-Perroz

**Sant-Ke-Perroz** a zo ur gumun eus Breizh e departamant Aodoù-an-Arvor.
## Douaroniezh
* Kumunioù amezek : Perroz-Gireg; Louaneg; Lannuon (Servel); Pleuveur-Bodoù.
## Anv
## Istor
### [[Dispac'h gall]]
* Distaget diouzh Perroz-Gireg e 1790, ha deuet da vezañ "Sant-Ke-Perroz" (e-lec'h "Sant-Ke") e 1921.
### 
#### [[Brezel-bed kentañ]]
* Mervel a reas 23 gwaz eus ar gumun abalamour d'ar brezel hervez monumant ar re varv, da lavaret eo 4,17% ag ar boblañs hervez an niveradeg bet graet e 1911.
#### [[Eil Brezel-bed]]
* Mervel a reas tri den eus ar gumun abalamour d'ar brezel.
## Monumantoù ha traoù heverk

Entrée de l'allée couverte de Crec'h Quillié.jpg|Alez-toet Krec'h Kile.

* Taol-vaen Krec'h Kile.

Saint-Quay-Perros - Église - AD22 - 16FI5763.jpg|An iliz katolik.

* Iliz katolik *Sant Ke*, .
* Chapel *Sant Min*, .
* Monumant ar re varv e-tal an iliz katolik, luc’hskeudenn  ha kartenn-bost .
* Plakenn ar re varv (1914-1918) en iliz katolik, luc’hskeudenn.
## Emdroadur ar boblañs abaoe 1962

## Melestradurezh
## Tud
## Yezh
*Lavar: *N'eo ket me zo kaoz / m'emañ Sant-Ke e Perroz*
Hag ar c'hontrol a zo ivez:
**N'eo ket me zo kaoz / ma'c'h eo distaget Sant-Ke deus Perroz*
## Liammoù diavaez

* Lec’hienn ofisiel an ti-kêr
* Infobretagne.com
## Dave ha notennoù
Fabio Bellini

**Fabio Bellini** a zo bet ganet d’ar 17 a viz Here 1969 e Castellanza (Italia) .

Kelennour skol-veur.

Mestrc’hoarier echedoù italian.

Mestr Etrebroadel eo.

2 500 edo e renk Elo e miz Meurzh 2011.

Kampion Italia e voe e 1999 e Saint-Vincent (Aosta).

## Liamm diavaez
* E fichenn FIDE
* E C'hoari e Chesgames
(2876) Aeschylus

**(2876) Aeschylus** a zo un asteroidenn eus Koskoriad an Heol, er Gourizad asteroidennoù. Dizoloet e vor gant Cornelis Johannes van Houten, Ingrid van Houten-Groeneveld ha Tom Gehrels, eus arvestva Menez Palomar, er Stadoù-Unanet, d'ar 24 a viz Gwengolo 1960. Anv latin ar barzh atenat eus an Henamzer Aesc’hulos a voe roet dezhañ.
Arestor

**Arestor** (Ἀρέστωρ e henc'hresianeg) a oa anv daou zen e mojennoù Hellaz kozh.

*an hini kentañ a oa mab da Forbas, pried da v-Mykene (merc'h Inac'hos), ha tad da Argos Panoptes,
*an eil a oa tad da Argos an Argonaot.

N'ouzer ket hiroc'h diwar o fenn. 

## Levrlennadur
* Apollodoros, *[[Biblioteka]]* (II, 1, 2-3).
* Apollonios Rodos, *[[Argonaotika]]* (I, 20 hag all).
* Paosanias ar Beajour, *[[Deskrivadur Hellaz]]* (II, 16, 4).
Mykene (merc'h Inac'hos)

**Mykene** (Μυκήνη e henc'hresianeg) a oa merc'h d'an doue-stêr Inac'hos, merc'h-vihan da Foroneüs, ha c'hoar da Io, a voe serc'h Zeus ha troet gantañ en annoar.

Pried e oa da Arestor, hag ur mab o doe, Argos Panoptes, ramz e gant lagad. 

## Levrlennadur
*Apollodoros, *Bibliotheke*, (II, 1, 2-3). 
*Apollonios Rodos, *Argonautika* (I, 20 ha war-lerc'h).
*Pausanias, *Deskrivadur Hellaz* (II, 16, 4).
Ebrel 2007 e Breizh

**[[Kronologiezh vloaziek evit Breizh]]**
:2006 e Breizh - **2007 e Breizh** - 2008 e Breizh

2007 e Breizh 
:Genver - C'hwevrer - Meurzh - Ebrel - Mae - Mezheven 
:Gouere - Eost - Gwengolo - Here - Du - Kerzu

## Ebrel

__NOTOC__
Duilio Collutiis

**Duilio Collutiis** a zo bet ganet e 1976.

Mestrc'hoarier echedoù italian.

Mestr Etrebroadel eo.

2410 eo e renk Elo.

Kampion Italia an echedoù e Montecatini Terme e 2002.

## Liammoù diavaez
* E fichenn FIDE (e saozneg)
* E bartiennoù e Chessgames (e saozneg)
Tortona

**Tortona** zo ur gumun en Italia e proviñs Alessandria, e gevred Piemonte, 20 km er reter da Alessandria, tost da Lombardia ha kêr Voghera, war lez dehoù ar stêr Scrivia. Kêrioù bras zo nepell  : Torino (100 km), Milano (77 km)  ha Genova (50 km).

## Pennad kar
*Kumunioù  Proviñs Alessandria
Giuliana Fittante

**Giuliana Fittante** a zo bet ganet d'an 9 a viz Even 1951.

Mestrc'hoarierez echedoù italian .

Kampionez Italia e 1990 ha 2000.

1839 eo he renk Elo.

## Liammoù diavaez

* He fichenn FIDE
* Div bartienn e Chessgames
* Luc'hskeudenn eus Giuliana Fittante
Kalkedon

Ar **c'halkedon** a zo ur maenad ur stumm kriptokristalinek eus ar silis. Kouarz ha moganit mesk-ha-mesk a ya d'e ober.

An anv « Kalkedon » a zo diwar anv kêr gKhalkedon, eus an henc'hresianeg *Χαλκεδον* pe *Χαλκηδών* *khalkédôn*).

## Lec'hioù

## Stummoù
* Kornalin ruz
* Maen Sardinia rousdu
* Kryzopras gwer sklaer
* Heliotrop gwer gant tachoù ruz
* Agat livet e perzhier, Onyx mar ar perzhier int reizh hag arlivet.
* Lusatit
Basilicata

**Basilicata** () zo unan eus rannvroioù Italia, ha div broviñs a ya d'ober anezhi : proviñs Potenza, ha proviñs Matera. Kêr Potenza eo he c'hêr-benn.
Abruzzo

**Abruzzo** zo unan eus rannvroioù Italia, L'Aquila eo he c'hêr-benn. 

## Proviñsoù ar rannvro
Peder froviñs zo en Abruz. 
*Teir a zigor war Mor Adria : Chieti,  Pescara ha Teramo
*Unan ne ra ket : Proviñs L'Aquila. 


Cartina_fisica_Abruzzo_2019.png|Kartenn fizikel Abruzzo
Map of region of Abruzzo, Italy, with provinces-it.svg|Proviñsoù Abruzzo
Spartaco Sarno

**Spartaco Sarno** a zo bet ganet e 1964.

Mestrc'hoarier echedoù italian eo.

Mestr Etrebroadel eo.

2332 edo e renk Elo d'ar 1añ a viz Meurzh 2011.

Kampion Italia an echedoù en Arvier e 2003.

## Liammoù diavaez
* E fichenn FIDE (e saozneg)
* E bartiennoù e Chessgames (e saozneg)
* Ur gentel gant Spartaco Sarno (luc'hskeudenn)
Campania

**Campania** a zo unan eus rannvroioù Italia, e kreisteiz ar vro, ha Napoli he c'hêr-benn. 

## Proviñsoù
Pemp proviñs zo e Campania:
*proviñs Avellino, proviñs Benevento , proviñs Caserta, Napoli (città metropolitana), proviñs Salerno
Friuli-Venezia Giulia

**Friuli-Venezia Giulia** (*Friûl-Vignesie Julie* e friouleg ; *Friaul-Julisch Venetien* en alamaneg ; *Furlanija-Julijska krajina* e sloveneg ; *Friułi-Venezsia Julia* e veneteg) zo unan eus rannvroioù hanternoz Italia, 7 924 km2 anezhi, ha Trieste eo he c'hêr-benn. Ur milion 200 000 a dud zo enni o chom.  

## Proviñsoù
Peder froviñs a oa er rannvro, betek o diskar gant lezenn rannvroel 2016, lakaet da dalvezout en 2017-2018. 
Sed a oa o anvioù, a gornôg da reter : 
*Proviñs Pordenone 
*Proviñs Udine
*Proviñs Gorizia 
*Proviñs Trieste 
Hiriv, en o lec'h, ez eus 18 *Unioni Territoriali Intercomunali* (UTI), ha 215 kumun er rannvro. Hervez « Statuto speciale » ar rannvro e vo krouet ur Metropol e Trieste.
Marche

**Marche** (distagadur LFE: [ˈmarke]) a zo unan eus rannvroioù Italia, Ancona he c'hêr-benn. 

## Proviñsoù Marche
...
Molise

**Molise** (distagadur LFE: [moˈliːze]) a zo unan eus rannvroioù Italia, e kreisteiz ar vro, ha Campobasso he c'hêr-benn. 320 000 zo o chom enni.

## Istor
Krouet eo bet e miz Kerzu 1963 pa voe rannet ar rannvro Abruzzo.

## Proviñsoù

N'eus nemet div broviñs zo enni:
*proviñs Campobasso, 
*proviñs Isernia
Sardigna

**Sardigna**, bet skrivet **Sardinia** (*Sardigna* pe *Sardinna* e sardeg, *Sardegna* en italianeg) a zo un enezenn er c'hreisteiz da Gorsika, ur rouantelezh kozh, bro ar *Sarded*, hag unan eus rannvroioù Italia.
Casteddu (*Cagliari* ez-ofisiel) eo he c'hêr-benn.

## Proviñsoù
Rannet eo Sardigna etre  5 proviñs:
# Proviñs Sassari
# Proviñs Oristano
# Proviñs Nuoro
# Proviñs Sud Sardegna
# Proviñs Cagliari

## Istor
* Rouaned Sardigna

## Douaroniezh

## Yezhoù Sardinia

## Notennoù ha daveennoù
Umbria

**Umbria** a zo unan eus rannvroioù Italia, Perugia he c'hêr-benn. 

N'eus nemet div broviñs enni: Proviñs Perugia, ha  proviñs Terni.
Veneto

**Veneto** (hervez an italianeg; ***Vèneto*** e veneteg) a zo unan eus rannvroioù Italia e biz ar vro, tost da 5 milion a dud enni, ha Venezia he c'hêr-benn.

En hanternoz dezhi emañ Aostria (Tirol ha Karintia), er reter emañ Friuli-Venezia Giulia ; er gwalarn emañ Trentino-Alto Adige, er c'hornôg Lombardia, er c'hreisteiz emañ Emilia-Romagna.

E Veneto, evel e Sardinia, eo anavezet ar pobloù ouzhpenn hini Italia. 

## Proviñsoù Veneto
E rannvro Veneto ez eus 7 proviñs: 
*proviñs Belluno, enni 69 c'humun
*proviñs Padova - enni 104 c'humun 
*proviñs Rovigo - enni 50 kumun 
*proviñs Treviso - enni 95 kumun 
*proviñs Venezia - enni 44 c'humun 
*proviñs Verona - enni 98 kumun 
*proviñs Vicenza - enni 121 gumun (ur gumun ha c'hwec'h-ugent) 

## Istor pe mojenn
Kavout a ra da lod eo hañval anv Veneto ha Venezia ouzh Gwened, ha kontet ez eus bet e oa bet kaset prizonidi di gant Caesar pa drec'has war bobl Veneted Arvorig.
Araogenn gevrennek

Er yezhoniezh, ha pa vez komzet eus yezhadur ar brezhoneg, e vez graet **araogenn gevrennek** (saoz.: ''compound preposition'' pe ''complex preposition'') eus un araogenn a zo enni daou vorfem d'an nebeutañ.

Enebet eo vez an araogennoù kevrennek ouzh an araogennoù eeun, enne un elfenn nemeti, da skouer:

: **Araogennoù eeun**
:: Brezhoneg
::: *war*, *da*, *gant*
:: Saozneg
::: *on* ("war"), *to* ("da"), *with* ("gant")
:: Gresianeg
::: *σε* ("e; da"), *με* ("gant"), *για* ("evit; diwar-benn")

: **Araogennoù gevrennek**
:: Brezhoneg
::: *war-dro*, *e-tal*, *da-gaout*, *digant*
:: Saozneg
::: *next to* ("e-tal"), *instead of* ("e lec'h"), *because of* ("abalamour da")
:: Gresianeg
::: *αντί για* ("e lec'h"), *πριν από* ("a-raok")

An araogennoù kevrennek a c'hell bezañ stag, distag pe c'hoazh liammet an eil morfem ouzh egile gant ur varrennig-stagañ hervez reolennoù reizhskrivañ pep yezh, en ur c'hoût e c'hell bezañ amsklaer-tre dielfennadur morfologel an araogennoù kevrennek peurstag hag a c'hellfent bezañ renket e-touez an araogennoù eeun ivez, da skouer: 

: **Peurstag**:
:: brezhoneg: *diwar*, *digant*
:: saozneg: *within*, *beside*

: **Staget gant un tired**:
:: brezhoneg: *e-tal*, *da-gaout*
:: galleg: *au-dessus (de)* ("a-us (da)")

: **Distag**:
:: saozneg: *next to* ("e-tal")
:: gresianeg: *'πανώ από* ("war; a-us da")

Unan eus an daou vorfem, da lâret eo ar penn an araogenn gevrennek, a rank bezañ un araogenn eeun, keit ha ma c'hell dont an eil morfem eus rummadoù yezhadur all, da skouer e brezhoneg:

: Un anv-kadarn peurvuiañ, d.s.
:: *a-gichen, e-kichen, e-ti, eus-kichen, war-dro*

: Ur verb a-wechoùigoù, d.s.
:: *da-gaout, war-gaout*

: Un araogenn all a-wechoùigoù, d.s.
:: *da-vet, war-vetek*

## Gwelit ivez:
* Rannfrazenn araogennek
* Araogenn
* Araogenn eeun
* Araogennoù brezhonek
Araogenn eeun

Er yezhoniezh e vez implijet an termen **araogenn eeun**, pe **araogenn diazez** hervez yezhadur ar brezhoneg (saoz.: ''simple preposition''), evit komz eus araogennoù enne ur vorfemenn ha netra ken.

Enebet e vez an *araogennoù eeun* ouzh an araogennoù kevrennek, rak er re-se ez eus div vorfemenn d'an nebeutañ, evel da skouer e brezhoneg:

: **Araogennoù eeun**
:: *war*, *da*, *gant*

: **Araogennoù kevrennek**
:: *war-dro*, *e-tal*, *da-gaout*, *digant*

## Gwelit ivez:
* Rannfrazenn araogennek
* Araogenn
* Araogennoù brezhonek
* Araogenn gevrennek
Gisella Facchini

**Gisella Facchini** a zo bet ganet d'ar 17 a viz Even 1954 e Brescia (Italia).

Ur vestrc'hoarierez echedoù italian eo.

Kampionez Italia e 1985.
Adamantia Paizis

**Adamantia Paizis**, ganet e 1972, zo ur vestrc'hoarierez echedoù italian.

Mestr Etrebroadel eo.
2090 eo he renk Elo. 
Kampionez Italia e oa e 1988.

## Liamm diavaez
* He fichenn FIDE