Brezel-bed kentañ

Ar **Brezel-bed kentañ**, a anver **Brezel Bras** ivez, zo ur brezel hag a c'hoarvezas en Europa dreist-holl etre 1914 ha 1918. Eno eo e c'hoarvezas an emgannoù brasañ met brezel a voe en holl gevandirioù hag en holl gornioù ar bed, war zouar ha war vor, hag en oabl ivez evit ar wech kentañ.
 
*Brezel-bed* a vez lavaret rak ar wech kentañ e voe gwelout kemend-all a Stadoù o kemer perzh. Koulskoude, a-raok ma strakas an Eil Brezel-bed e veze anvet "ar Brezel Bras", ha soñjal a rae d'an dud e vije an hini diwezhañ. E galleg e oa bet savet al lesanv **La Der des Ders** ("an hini diwezhañ-holl").

E-kerzh an hañv 1914 e strakas ar brezel-se da-heul Gwalldaol Sarajevo d'an 28 a viz Mezheven, drouklazh an arc'hdug Franz Ferdinand von Österreich-Este, pennhêr impalaeriezh Aostria-Hungaria, hag e bried, an dugez Hohenberg, gant Gavrilo Princip, ur broadelour serb eus Bosnia.

Er bloaz 1918, ar Galloudoù kreiz a oa krog da vont war ziskar, pa voe sinet arsavioù-brezel gant Rouantelezh Bulgaria d'an 29 a viz Gwengolo, an Impalaeriezh otoman d'an 31 a viz Here hag Aostria-Hungaria d'an 3 a viz Du. E-unan, gant an Dispac'h alaman o sevel hag ul lu o vont da emsevel, an impalaer alaman Wilhelm II a zilezas an tron d'an 9 a viz Du, hag ar gouarnamant alaman nevez a sinas an arsav-brezel d'an 11 a viz Du 1918 e Compiègne, o lakaat termen d'ar brezel ; d'an 28 a viz Mezheven 1919 e voe sinet ar peoc'h dre Feur-emglev Versailhez.

Ar Brezel Bras zo bet unan eus gwashañ brezelioù Istor Mab-den, gant un 9 milion bennak a soudarded lazhet ha 23 milion gloazet ; ouzhpenn da 5 milion a drevourien a voe lazhet gant obererezhioù milourel, an naonegezh ha ar c'hleñvedoù.

## Anvioù ar brezel
An anv "brezel-bed" zo bet goveliet e miz Gwengolo 1914 gant ar bevoniour ha prederour alaman Ernst Haeckel, a embannas *There is no doubt that the course and character of the feared 'European War' ... will become the first world war in the full sense of the word* er gazetenn *The Indianapolis Star* d'an 20 a viz Gwengolo 1914.

An droienn "Brezel-bed kentañ" a oa bet implijet gant al letanant-koronal saoz Charles à Court Repington (1858-1925) evel titl e vuhezskrid *The First Word War, 1914-1918* embannet e 1920. Skrivet en doa e oa bet o eskemm a-zivout an droienn-se gant ar Major Johnstone eus Skol-veur Harvard d'an 10 a viz Gwengolo 1918.

A-raok an Eil Brezel-bed, an darvoudoù a yae d'ober brezel 1914–1918 a oa lesanvet *ar Brezel Bras* pe *ar Brezel-bed*. E miz Eost 1914, ar gelaouenn *The Independent* e New York he devoa embannet *This is the Great War. It names itself* (Ar Brezel Bras eo. En anv emañ pep tra"). E miz Here 1914, ar gelaouenn ganadian *Maclean's* he doa embannet, "Lod brezelioù a ro o anv o unan. Setu ar Brezel Bras". Europiz ar mare a rae ivez gant "ar brezel da echuiñ ar brezel" ha deskrivet e oa ivez evel "ar brezel da echuiñ an holl brezelioù" dre ma oa bet komprenet ganto dija en ampoent e oa ar brezel-se unan ledanoc'h, gant distrujoù brasoc'h, ha kolloù buhez ramzel eget re ar brezelioù all betek-henn.

## Kenarroud
### Emglevioù diplomatek
E-kerzh darn an , nerzhioù galloudusañ Europa a oa deuet tamm-pe-damm a-benn da gavout ur c'hempouezh a-fed galloud, ar pezh a oa bet lesanvet "Sonadeg Europa". Goude 1848 e oa bet kemmet ar c'hempouezh dre ma oa bet ar Rouantelezh-Unanet o vont war-zu ur politikerezh digenveziñ anvet *Splendid isolation*, "Digenveziñ kaer", diskar sioul an Impalaeriezh otoman, c'hoantoù impalaeriel nevez, hag enkadenn Prusia dindan ren Otto von Bismarck. Ar brezel Aostria-Prusia e 1866 en doa roet an nerzh da Brusia da vezañ mestr war ar Stadoù Alaman, goude-se an trec'h er brezel Gall-Prusian e 1870-1871] en doa roet tro da Vismarck da sevel un Impalaeriezh alaman kreñv gant Prusia er penn. Goude 1871, pal pennañ Bro-C'hall a oa bet kaout un digoll goude bezañ bet trec'het garv ha gant mezh vras, met e penn-kentañ ar bloavezhioù 1890 e oa tremenet an nerzh-se war-zu ledanaat trevadennoù c'hall an Impalaeriezh.

E 1873, Bismarck en doa kevrataet Lig an Tri Impalaer, gant Aostria-Hungaria, Rusia hag Alamagn. Goude ar brezel etre Rusia ha Turkia eus 1877–1878, an emglev a voe lammet gant ma oa Aostria o vezañ kounnaret gant emled Rusia war-zu ar Balkanioù hag a oa gwelet evel un douar strategel dezho. Alamagn hag Aostria-Hungaria o doa savet goude-se an Unvaniezh daouel eus 1879, a oa deuet da vezañ an Aliañs tridoubl gant degemer Italia e 1882. Gant Bismarck, pal an emglev a oa digenveziñ ar Frañs ha reiñ an tu d'an izili da bouezañ a unvouez ha da gavout diskoulmoù etrezo. Pa oa bet gwelet gant ar Rouantelezh-Unanet hag ar Frañs evel un dañjer e 1880, e oa kroget klask marc'hatañ end eeun gant Rusia, adsavet e oa bet an Emglev e 1881, ha nevesaet e 1883 ha 1885. Ur wech echuet e 1887, Bismarck en doa savet ar Feur-Emglev adassurañs un emglev kuzh etre Alamagn ha Rusia a-benn chom neutral ma vije taget unan anezho pe gant ar Frañs pe gant Aostria-Hungaria.

Evit Bismarck, ar peoc'h gant Rusia a oa diazez evit al liammoù gant an estrenvro eus Alamagn. E 1890, e voe rediet mont war e leve gant an impalaer Gwilherm II. An hini-se a oa bet kendrec'het gant e c'hanseller nevez da adlañs ar Feur-Emglev adassurañs, Leo von Caprivi. Roet e oa bet an tu dre-se un digarez d'ar Frañs da sevel un emglev gant Rusia a voe anvet Emgev etre Rusia ha Frañs eus 1894, a voe heuliet e 1904 gant an Emglev Entente Cordiale gant ar Rouantlezh-Unanet. An Emglev tridoubl a voe echuet e 1907 pa oa bet sinet an Emglev Saoz-rusian. Ne oant ket emglevioù lezennel, met reiñ a raent an tu da gavout un emglev en trevadennoù en Azia hag Afrika, ar saozon o devoa embannet e vije posubl e sikourfent ar Frañs ha Rusia ma vije eus ur stourm da zont.  Kreñvaet e oa bet c'hoazh an traoù pa oa bet ar saozon ha rusianed o reiñ harp d'ar Frañs a-enep Alamgn e 1911 e-kerzh Gwallzarvoud Agadir.
### Redadeg d'an armoù
Nerzh greantel hag ekonomikel Alamagn a oa aet war-gresk kalz goude 1871. Harpet gant Gwilhelm II, an Amiral Alfred von Tirpitz en doa klasket implij an nerzh-se evit sevel Morlu Impalaeriel Alamagn, a vije da vezañ prest da geveziñ gant ar Morlu Saoz. Ar politikerezh-se a oa diazezet war labourioù an aozour stadunanat Alfred Thayer Mahan, en devoa embannet e oa ret da gaout ur Morlu uhelvor evit kaout un nerzh-kad a live bedel; Tirpitz en doa e levrioù troet en alamaneg, ouzhpenn-se an impalaer Alaman en doa urzhiet e vije lennet gant e guzulierien ha pennoù-uhel al lu. Ouzhpenn bezañ ur soñj awenet gant ur sell brezelour, bez e oa ivez ur sell trivliadel: an impalaer alaman Wilhelm a oa bamet gant ar Royal Navy ha bez e oa gantañ kemend all ur c'hoant bras da gaout ur morlu galloudusoc'h evit  hini ar saozon.

Bismarck en doa soñjet ne vije kat ar Saozon o kemer perzh er jeu europat, ma chomje ar vro gant an nerzh galloudusañ a-fed morlu ha ma chomje e surentez. Siwazh dre ma oa bet skarzhet e 1890 e oa bet kemmet politikerezh, hag ur redadeg d'an armañ mor a oa kroget etre Alamagn hag ar Rouantelezh-Unanet. En desped d'ar sammadoù arc'hant ramzel postet en Tirpitz, lañs an HMS Dreadnought e 1906 en doa roet an tu d'ar saozon. Modern-tre e oa ar vag pa veze keñveriet ouzh ar bigi alaman. Ur gudenn arvarus a oa savet evit an Impaleriezh alaman gant ar redadeg-se, rak lonket e oa bet kalz danvezoù diazez evit krouiñ ur flodad brezel alaman kreñv a-walc'h da geveziñ gant an hini saoz, met ne oa ket deuet a-benn Alamagn da vezañ kreñvoc'h a benn ar fin. E 1911, ar c'hañseller Theobald von Bethmann Hollweg en doa anzavet trec'h ar saozon, hag-eñ da reiñ lañs d'ar *Rüstungswende* pe 'kammdro an armamant', ha dre-se e oa bet paouezet gant postañ nerzh hag arc'hant en un doare diroll er morlu met kentoc'h e oa bet lakaet war an tirlu.

An diviz-se a oa bet soñjet n'eo ket gant ur c'hoant sioulaat an darempredoù politikel gant ar broioù tro-dro, met dreist-holl dre ma oa Rusia o adsevel prim diouzh an trec'h a oa bet warni e-kerzh ar Brezel etre Japan ha Rusia ha Reveulzi 1905 memes bloavezh. Adreizhoù ekonomikel bras a oa bet - emled al linennoù-tren ha frammoù dezougen adalek 1908, dreist-holl e Kornôg Europa.

## Breizh er Brezel-bed kentañ

Drastus e voe ar Brezel bras evit Breizh war meur a zachenn, koulz sokial ha denel.
#### El lennegezh
Nebeut a oberennoù e brezhoneg zo bet a-ziwar ar C'hentañ Brezel-bed.
* *[[Dremm an Ankou]]*, gant Abeozen (Fañch Elies) : ur sell peoc'hgarour gant ur breton bet mac'hagnet gant ar gazoù-brezel.
* *[[Kammdro en Ankeu]]*, gant Loeiz Herrieu : un danevell a zeiz da zeiz eus ar brezel dre sell ur soudard re gozh evit bezañ en talbenn met kaset da gemer perzh er brezel foll-se memestra.
* *Ar en deulin*, *Àr hentoù ar brezel*, gant Yann-Bêr Kalloc'h : sell ur c'hadour breton broadelour.
* *[[Dek devezh e Verdun]]*, gant Jules Gros : danevell ar brezel.
* *Notennoù brezel*, gant Aogust Bôcher.
* *War hent ar ger. Istor tri brizonier breizat e-pad ar brezel bras 1914-1918 skrivet gant unan anê*, gant Pêr-Mari Lec'hvien.
* *Barzhonegoù war an talbenn* gant Yann Mari Normand.

## Talbennoù
* Talbenn an Ijzer.

## Emgannoù
* e Belgia e 1914 :
** 5-16 a viz Eost : Seziz Liège,
** 12 a viz Eost : Emgann Halen,
** 21-23 a viz Eost : Emgann Charleroi,
** 22 a viz Eost : Emgann Rossignol,
** 9-10 a viz Here : Emgann Melle,
** 16 a viz Here-10 a viz Du : Emgann Diksmuide.
* e Bro-C'hall :
** Kentañ emgann ar Marne,
** Eil emgann ar Marne, 
** Emgann Lorette,
** Emgann Hartmannswillerkopf,
** Emgann Verdun,
** Emgann ar Somme,
** Emgann Krec'h Vimy,
** Emgann Chemin des Dames
** Argadenn an Nevezhañv,
** Argadenn ar C'hant deiz.
* e lec'hioù arall :
** 26-30 a viz Eost 1914 : Emgann Tannenberg,
** 25 a viz Ebrel 1915-9 a viz Genver 1916 : Emgann an Dardanelled,
** 24 a viz Here-9 a viz Du 1917 : Emgann Caporetto.

## Levrlennadur
* KOSTIOU Jeremi, *Quand Pontanezen révèle ses vestiges…*, e-barzh Les Cahiers de l’Iroise, 2017, niv. 225, pp. 176–190.
* KOSTIOU Jeremi, *Le deuil et la place des morts dans le [[Bro-Dreger|Trégor]] au sortir de la [[Brezel-bed kentañ|Grande Guerre]]: modes vestimentaires et pratiques culturelles*, Kreizenn enklaskoù istorel Bro-Leon, Brest, 2019.

## Abadennoù skingomz
* BLANCHARD Erwan, *Derc'hel koun eus ar Brezel bras*, Arvorig FM, 4 a viz Meurzh 2015.

## Abadennoù skinwel
* SICOT Julie, *La Bretagne au sortir de la Grande Guerre*, Tébéo/TébéSud, 2018, abadenn 56 munud.
* JUIF Daniel, LAUGIER Gilles ha FRANÇOIS Julie, *Bretagne. Le centenaire de la 1ère Guerre mondiale à Ploudaniel*, Chemins de traverse, Tébéo/TébéSud, 19 a viz Gwengolo 2018, kelaouadenn 5 munud.

## Pennadoù kar
* Roll emgannoù ar Brezel-bed kentañ.

## Liammoù diavaez
*  Le Gall, Erwan. *Six mois en Champagne ou le « très long 1915 » du 47e régiment d’infanterie. 1er janvier – 25 juin 1916*. In : 

## Notennoù ha daveennoù