Raeti

Ar **Raeti** (e latin) pe ar **Reted** a oa ur c'hengevredad meuriadoù eus an Alpoù o devoa ur yezh hag ur sevenadur kar da re an Etrusked moarvat. A-raok bezañ aloubet gant ar Romaned e oant o chom, e rannvroioù Grischun (Suis), Vorarlberg ha Tirol (Aostria) ha Su Tirol ha Lombardia e Norzh (Italia). 

Er bloavezhioù 16-14 kent J.-K., goude bezañ distrujet lod eus kêrioù ha kreñvlec'hioù ar Raeti, e voe aloubet Raetia gant ar Romaned. 
Savet e voe neuze proviñs roman Raetia, enni lodennoù eus Alamagn er su d'an Danav.

N'eo ket asur gerdarzh an anv *Raeti*. Anvet e voe proviñs *[[Raetia]]* diwar anv ar bobl-se.

Mammennoù eus an Henamzer a zisklêr e oa eus ar Raeti, Etrusked kaset kuit eus traoñienn ar Po gant ar C'halianed ha bet o klask repu e traoñiennoù an Alpoù. Gwirheñvel eo avat e oant pobloù henvroat eus an Alpoù dreist-holl. O yezh, ar reteg, a oa kar d'an etruskeg moarvat, met peadra zo da grediñ ne oa ket diskennet anezhañ. Un darn eus meuriadoù ar Raeti d'an nebeutañ (e biz Italia) a gendalc'has da gomz o yezh betek an III kantved goude J.-K moarvat. Re all (re Bro-Suis) a gomze yezhoù keltiek da vare an impalaer roman Aogust (30 kent J.-K. – 14 goude J.k.).

Rannet e oa ar Raeti en un niver a veuriadoù. Lod anezhe hepken zo roet o anv en un doare fraezh er mammennoù kozh.

Meuriadoù ar Raeti a zeuas buan da vezañ sujidi leal eus an impalaeriezh roman ha pourchas a rejont un niver a soudarded dreist ar muzul da vagadoù skoazell (*Auxilia*) an arme roman.

## Aloubadeg ar Romaned
Ar Raeti, hag o amezeien kelt eus an norzh, ar Vindelici, a oa sujet gant mab-kaer an impalaer roman Aogust, Tiberius, ha gant Drusus e 15 a-raok J.-K..

Betek 100 goude J.-K. pe war-dro, e oa gwarnizonet ar vro, war harzoù ar c'hornôg (e Vindonissa adalek 15 pe war-dro), gant ul lejion roman (*[[legio XIX]]* moarvat betek ar bloaz 9, pa oa distrujet en Emgann koad Teutoburg). Ouzhpenn-se, bagadoù skoazell roman (*Auxilia*) ha *leves armaturae* ("bagadoù skañv", ur milis eus ar vro moarvat) a oa gwarnizonet eno ivez. An nerzhioù-se a dalveze da dalañ ouzh gourdrouzoù deut eus an diavaez. Strabo a skriv e oa degemeret-mat renerezh an Impalaeriezh roman gant holl veuriadoù an Alpoù ha ne oant ket en em savet e-pad an 33 bloaz a oa tremenet abaoe an aloubadeg.

Ar Raeti (hag ar Vindelici) a oa ret dezhe paeañ telloù da Roma. Koulskoude o ziriad ne oa ket bet aozet evel ur broviñs roman met e-giz un distrig milourel dindan aotrouniezh un ofiser eus urzh an *[[Marc'heg (Henroma)|Equites]]*, anvet "prefed (*[[praefectus]]*) ar Raeti, ar Vindelici ha traoñienn Poenina". War a seblant, n'eo ket a-raok an impalaer Glaoda I (41-54), e teuas an distrig da vezañ ur broviñs da vat,  *Raetia et Vindelicia* dezhi da anv ofisiel (berraet e *Raetia* e fin ar 1 kantved) tra ma oa dispartiet traoñienn Poenina (Canton Valais, e Suis) diouti da vezañ staget ouzh proviñs an *[[Alpes Graiae]]*. Gouarnet e oa Raetia gant ur procurator eus urzh an *[[Marc'heg (Henroma)|Equites]]*. 

Hervez ar roudoù epigrafek, e-pad ar prantad ma oa renet an Impalaeriezh roman gant tiegezh ar Julii (30 kent J.-K. - 37 goude J.-K.) e oa savet 10 rejimant skoazell troadegiezh d'an nebeutañ e-touez meuriadoù ar Raeti (ar *cohortes Raetorum*). Da lâret eo war-dro 5000 soudard, un niver bras-kenañ e-keñver ar boblañs vihan a oa e traoñiennoù an Alpoù. kement-se a laka unan da soñjal e oa dedennet-bras ar Raeti gant ur respet en arme roman.

## Yezhoù
Pa voe dilezet o yezh, ar reteg, gant ar Reted e voe komzet yezhoù retoromanek ganto
* ar romañcheg e kanton suis ar Grisons.
* al ladineg ar menezioù Dolomit en Italia 
* ar friouleg, komzet e Frioul, e rannvro Friuli-Venezia Giulia.

## Levrlennadur

### Mammennoù
* Dion Cassius *Istor roman* (war-dro. 130 goude J.-K.)
* Titus Livius *[[Ab Urbe Condita Libri (Titus Livius)|Ab urbe condita]]* (war-dro 20 goude J.-K.)
* Plinius an Henañ, *[[Naturalis Historia]]* (war-dro 70 goude J.-K.)
* Polybios, *Historiai* (war-dro 160 a-raok J.-K.)
* Strabo, *[[Geographica]]* (war-dro  20 goude J.-K.)

### Levrioù istor
* A. Baruffi, *Spirit of Rhaetia: The Call of the Holy Mountains* (LiteraryJoint, Philadelphia, PA, 2020), 
* Alfoldy, Geza (1974): *Noricum*
* Cambridge Ancient History (1996): Vol X, *The Augustan Empire*
* 1911 Encyclopædia Britannica (enlinenn)
* Cornell, T. J. (1995): *The Beginnings of Rome*
* Faliyeyev, Alexander (2007): *Dictionary of Continental Celtic Placenames* (enlinenn)
* Holder, Paul (1980): *Studies in the Auxilia of the Roman Army*
* 
* Ó Hógain, Dáithi (2006) *The Celts*
* Marchesini, Simona and Roncador, Rosa (2015): *Monumanta Linguae Raeticae* (https://www.researchgate.net/publication/317717346_Monumenta_Linguae_Raeticae)
* Zavaroni, Adolfo (2001): *Le Iscrizioni Retiche* ("Raetic Inscriptions") (enlinenn)

## Notennoù