open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Winchester Model 1894

Ar **Winchester Model 1894** zo ur garabinenn breouet gant John Browning e miz Eost 1894, ha gwerzhet adalek miz Du er memes bloaz gant an embregerezh stadunanat Winchester. Unan eus an armoù-skoaz gwerzhetañ er bed eo, pa 'z eus bet produet war-dro 7,5 milion a skouerennoù anezhi betek bremañ.

## Deskrivadur
Un arm berr a-walc'h e oa ar Winchester 1894 pa voe kinniget war ar marc'had : 960 mm en holl, gant ur c'hanol 510 mm. Ur stumm fuzuilh dezhañ ur c'hanol 610 mm zo bet ivez. Kambret e oa e .32-40 ha .38-55 Winchester enne poultr du da gentañ, met e 1895 e voe ar garabinenn-chase gentañ kambret evit ur munision ennañ poultr divoged, an .30-30 Winchester, a-drugarez d'ur c'hendeuz dir ha nikel evit govelliñ he c'hanol. Pourveziet eo gant kargerioù korzennek 7, 8 pe 9 zenn hervez ar stumm.

He sistem tennata dre loc'henn-grogenn a oa disheñvel diouzh hini ar Winchester Model 1886 abalamour d'e vorailh bezañ just a-dreñv da gulasenn an arm, ha d'e surded tennañ a oa mouget pa veze bountet al loc'henn-grogenn betek penn. Strinket e vez an douilhezioù dre an nec'h gant an holl skouerennoù produet a-raok 1983. 

Degadoù a adstummoù anezhi zo bet kinniget dibaoe 1894. 

## Implij
Priziet e voe ar garabinenn e Norzhamerika gant chaseourien ha kalz tud a laboure war ar maez abalamour d'he stumm berr, aes da zornata, ha d'ar galloud degaset gant ar c'hartouchennoù divoged. E servij e voe en un nebeud armeoù, evit soudarded an adreñv peurliesañ. E Bro-C'hall da skouer, 15.100 skouerenn anezhi ha 15.100.000 kartouchenn .30-30 a voe urzhiet gant an arme e dibenn miz Gwengolo 1914, evit bezañ roet da soudarded ar c'hanolierezh, ar morlu, ar pourveziañ, an tren hag an aerlestrerezh dreist-holl.

## Levrlennadur
*  Martin Pegler, *Winchester Lever-Action Rifles*, Osprey Publishing, 2015, 80 p., ISBN 978-1472806574

## Daveennoù
James Paris Lee

**James Paris Lee**, bet ganet d'an 9 a viz Eost 1831 e Hawick (Skos) ha marvet d'ar 24 a viz C'hwevrer 1904 e Galt (Kanada-Uhel, bremañ en Ontario), a oa un ijinour hag un armeurer breizhveuriat ha kanadian. Brudet eo evit bezañ ijinet ar c'harger fiñv kentañ, ha savet en deus armoù implijet gant meur a arme adalek dibenn an XIX kantved, ar fuzuilh Lee-Enfield en o zouez.

## Buhez
Tud James Paris Lee a zivroas da Ganada e 1836, ha-eñ 5 bloaz. Horolajer ha bravigour e oa e dad, ha desachet e voe James gant ar mekanikerezh munut abred. Interest a ziskouezas evit an armerezh ivez : e arm-tan kentañ a savas da 12 vloaz, asamables gant e vreur. Tarzhañ a reas, ha gloazet e voe James en e c'hroñj. Da 16 e voe gloazet adarre, en e seul ar wech-mañ, en ur impljout poultr evit enaouiñ tan. Chom a reas en ospital bloaz hanter, ha bale gant ur vazh a rankas e vuhez-pad goude-se.

E 1848 e teuas da vezañ deskard e stal horolajerezh e dad, ha daou vloaz war-lerc'h e tigoras e stal dezhañ e Chatham (Ontario). Kejañ a reas gant e wreg Caroline Chrysler e 1852 (pe 1853), ha daou vugel o doe : Willliam (ganet e 1855) ha George (ganet e 1859). E 1858 e tilojas ar familh da Janesville (Wisconsin, Stadoù-Unanet).

### Deroù en armerezh a-vicher
Ar brezel diabarzh er vro (1861-1865) a roas lañs da James Paris Lee e bed an armerezh da vat. Dont a reas a-benn da ijinañ un doare da dreuzfurmiñ ar fuzuilhoù Springfield M1861 e armoù karget dre o c'hulasenn. Arme an Unaniezh a urzhias 1.000 skouerenn eus an arm e 1864. Kenlabourat a reas Lee gant Philo Remington evit sevel un uzin nevez, met nullet e voe ar gevrat goude daskor ar Su e 1865. Daoust da se e kenlabouras Lee gant an embregerezh Remington er bloavezhioù war-lerc'h, en ur sevel fuzuilhoù evite.

### Ijinadenn ar c'hargerioù fiñv modern
E miz Du 1879 e vreouas Lee ar c'harger fiñv a-blom kentañ, a renke kudenn tarzhadenn ar munisionoù a c'halle c'hoarvezout e kargerioù korzennek ar mare. An embregerezh Sharps a gavas un emglev gantañ e 1879 evit produiñ ur fuzuilh enni ar c'harger nevez. 300 skouerenn eus an arm a voe urzhiet gant an US Navy er bloaz-se, met freuzstal a reas Sharps e 1880, ha beajiñ a reas Lee er bed er bloavezhioù 1880 evit gwerzhañ e ijinadenn, a voe implijet, e-mesk elfennoù all savet gantañ, er fuzuilhoù Lee-Metford (1884) ha Lee-Enfield (1895) bet standart er British Army e-pad tost 80 bloaz. Kargerioù fiñv a-blom a vez implijet e tost an holl armoù-skoaz ha pistolennoù a-vremañ.

### Dibenn e vuhez
E wreg Caroline a varvas e Londrez e 1888, ha distreiñ a reas Lee da Norzhamerika, e New York da gentañ, hag e Galt war-lerc'h. Eno e varvas e 1904.

## Daveennoù
Leine

Ar stêr **Leine** (distaget [] en alamaneg) zo ur stêr eus Alamagn e broiioiù Thüringen ha Saks-Izel. Un adstêr eo d'ar stêr  Aller hag a zo hec'h-unan un adstêr d'ar Weser ; 281 km eo e hed.

Eieniñ a ra nepell diouzh kêr Leinefelde e Thûringen. War-dro 40 km diouzh e eien e erru e Saks-Izel ha kenderc'hel a ra da redek war-zu an norzh.

E-touez ar c'hêrioù anavezet a gaver war e lez emañ Göttingen ha Hannover. En amzer dremenet e veze gwelet bagoù oc'h ober kenwerzh war ar stêr, o sevel eus ar mor betek Göttingen.
Lev Bulgaria

Al **lev** (bulgareg: *лев*, liester *лева*, leva) a oa moneiz Bulgaria etre 1880 betek 2025, ha chom a ra implijet gant an euro adalek ar 1añ a viz Genver 2026 betek ma vije tennet da vat d'an 31 a viz Genver 2026. Ar ger *lev* a talvez "leon"; hag ar ger "leon" er yezh bulgarek a-vremañ a zo *lаv*. Al lev a zo rannet e 100 *stotinki* (стотинки, unander: stotinka, стотинка). *Stotinka* e bulgarek a talvez kement hag "ur c'hantad" hag a zo, en gwirionez, un droidigezh eeun eus ar ger gallek "centime". 
## Notennoù ha daveennoù
South Armagh Republican Action Force

Ar **South Armagh Republican Action Force** **(SARAF)**, berraet en **Republican Action Force** **(RAF)** evit un nebeud tagadennoù e Béal Feirste, a oa ur strollad damsoudardel republikan hag a oa oberiant eus miz Gwengolo 1975 betek miz Ebrel 1977 e-kerzh Brezel Norzhiwerzhon. An dachenn lec'h ma oa oberiant e oa su Kontelezh Ard Mhacha. Hervez ar skrivagnerien Ed Moloney ha Richard English e oa un anv kuzh implijet gant lod izili eus ar Provisional IRA South Armagh Brigade. Ar c'hazetenner Jack Holland, a embann e oa ivez izili eus an Irish National Liberation Army (INLA) o doa kemeret perzh en aozadur. E-kerzh marevezh oberiant ar *South Armagh Republican Action Force*, an INLA a oa bet o seveniñ d'an nebeutañ un dagadenn relijiel o lazhañ trevourien brotestant met en ur implij an anv kuzh "Armagh People's Republican Army". Hervez labourioù Malcolm Sutton er Conflict Archive on the Internet, ar *South Armagh Republican Action Force* a oa bet kiriek da 24 marv e-kerzh ar stourm, an holl anezho o vezañ bet trevourien.
## Notennoù ha daveennoù
Ardfheis

**Ardfheis** pe **ard fheis** , hag a c'haller treiñ gant 'bodadeg uhel', eo an anv implijet gant meur a strollad politikel en Iwerzhon evit ober anv eus o bodadeg vloaziek.
## Implij
E-touez ar strolladoù poolitikel hag a ra gant an anv ardfheis pe ard fheis emañ : 

*Fine Gael
*Fianna Fáil
*Sinn Féin
*Irish Republican Socialist Party
*Éirígí
*Ar Re C'hlas
*Republican Sinn Féin
*Strollad Broadel
*Strollad al Labourerien
*Aontú
*Connolly Youth Movement

E Republik Iwerzhon, al Labour Party, ar Strollad komunour, People Before Profit–Solidarity hag ar Sokial Demokrated na implijont ket an droienn ardfheis; en desped da-se, ar mediaioù a ra a-wechoù gant an droienn evit ober anv eus bodadegoù broadel ar strolladoù-se memestra.
## ''Ard chomhairle''
Meur a strollad politikel hag a implij an anv ard fheis a implij ivez ar ger *ard chomhairle* hag a dalvez 'kuzul uhel' ('poellgor seveniñ broadel'), evit ober anv eus penn ar strollad.
## Notennoù ha daveennoù
Epstein didn't kill himself

"**Epstein didn't kill himself**" ("**EDKH**") zo ur frazenn implijet a-enep an abeg ofisiel roet evit  marv an den a arc'hant ha torfedour reizhel Jeffrey Epstein. Ar pennadurezhioù o devoa embannet e oa marvet dre en em grougañ en e gell e toull-bac'h ar Metropolitan Correctional Center e New York City e miz Eost 2019.

Epstein a oa bet un torfedour reizhel kondaonet hag en doa liammoù gant tud vrudet ha pinvidik er bed a-bezh. Pa oa bet toullbac'het e oa kalz tud o c'hortoz kaout digantañ anvioù torfedourien reizhel all, dreist-holl tud vrudet pe tud er galloud. Pa voe embannet ar c'heloù eus e emlazh e oa bet kalz martezeadennoù ha teoriennoù iriennoù hag a daole disfiz war gwir abeg e varv. Gant meur a zen  eo bet tamallet d'ar pennadurezhioù klask kuzhat e oa bet lazhet met hep prouenn ebet.

Ar frazenn a oa troet d'ur meme internet, ha brudet e oa bet e miz Du 2019 pa oa bet embannet munudoù diwar-benn marv Epstein. "Epstein didn't kill himself" zo deuet da vezañ brudet e-mesk an dud, met an holl n'emaint ket a-du war "gwir" abeg marv Epstein. Dre-vras, difennerien an deorienn-se a embann eo bet muntret, dreist-holl dre e dagañ, hag e oa bet urzhiet gant tud ha na felle ket dezho e vije prouet e oant liammet ouzh tagadennoù reizhel an Afer Epstein ; en ur lazhañ anezhañ e vije bet mouget ar wirionez. A-wechoù e vez ouzhpennet d'an teoriennoù-se e oa  ul listenn eus pratikoù Epstein, pe ul "levr du" lec'h ma oa skrivet anvioù an holl dud a c'halloud o kemer perzh en torfedoù reizhel lies, hag evel-se e c'hellje Epstein drouktunañ anezho ma vije ezhomm.

An tamalloù eus ur muntr liammet ouzh ar frazenn "Epstein didn't kill himself" zo bet implijet evel ur Poent Godwin gant tud ha n'emaint ket a-du etrezo dreist-holl war an dachenn bolitikel.

## Notennoù ha daveennoù
Enez Gorée

**Enez Gorée** (e galleg : ***Île de Gorée***), anvet **Gorée** ivez, zo un enezenn er Meurvor Atlantel, e bae Dakar, e Senegal, hag unan eus 19 kumun arondisamant kêr-benn ar vro. 1.691 den a oa o chom enni e 2023. Un arouez eus ar c'henwerzh tric'horn eo abalamour d'he implij evel kreizenn-vac'hañ sklaved.

## Istor

Ar bageer portugalat Dinis Dias e voe an Europad kentañ o kavout an enezenn e 1444 ; *Palma* eo an anv a roas dezhi. E 1588 e voe tapet gant Hollandiz hag adanvet *Goede Reede*, "Lenn-vor vat", ar pezh a voe orin hec'h anv a-vremañ. Adalek 1677 e voe dindan dalc'h ar C'hallaoued. Etre ar XV hag an XIX kantved e voe unan eus ar c'hreizennoù kenwerzh sklaved pouezusañ war aodoù Afrika. Goude diazezadur Dakar e 1857, an enezenn a gollas annezidi tamm-ha-tamm a-raok bezañ enbarzhet e Dakar e 1929.

Miret mat eo bet savadurioù an enezenn betek hiziv. Abalamour da se e oa bet anavezet evel monumant istorel gant an drevadennerien c'hall e 1944. Unan eus al lec'hioù kentañ anavezet evel glad bedel gant an UNESCO e voe e 1978.

## Kêrioù gevellet
* Essaouira ()
* Drancy ()
* Saint-Martinville (Louziana, )

## Daveennoù
.38 S&W

An **.38 S&W**, anvet ivez **.38 S&W Short**, **.38 Colt NP** pe **.38/200** (anv metrek : **9×20mmR**), zo ur munision armoù-dorn savet gant an embregerezh stadunanat Smith & Wesson e 1877. Gwerzhet e voe evit ar bistolenn Smith & Wesson Model 2 da gentañ. Implijet e voe er revolver Enfield No. 2, unan eus armoù-dorn standart ar British Army e-pad an Eil Brezel-bed, dindan ur stumm dezhañ ur boled 200 greunenn ijinet gant Webley & Scott hag anvet .38/200.

Produet e vez c'hoazh gant an embregerezh Magtech, met ral eo an armoù modern kambret e .38 S&W.

## Liammoù diavaez
* **** Taolenn ar munision war lec'hienn ar CIP

## Daveennoù
Stammenn

Ur **stammenn** a zo ur pezh-dilhad graet peurliesañ gant danvez stammet hag a c'holo an divskoaz, ar c'hein, ar vruched hag an divvrec'h (peurvuiañ e vez ar stammennoù gant milginoù hir). E gloan a vez alies, e gwiennoù all a-wechoù. Gwisket e vez dre ar penn. Ar gerc'henn en deus meur a stumm : ront, e stumm ur V, gouzougenn uhel, hag all. Gwisket e vez alies war un t-shirt, ur roched pe un hiviz, un dra stok ouzh ar c'hroc'hen bepred.

## Istor ar stammennoù

Ar stammenn zo ur pezh-dilhad tomm sañset, evit labourat er-maez en ur lezel an divrec'h dieub. Pa vez implijet e kalz broioù eus ar bed hiziv e oa, da gentañ, pezh-dilhad hengounel martoloded ar broioù avelek eus gwalarn Europa : ar stammenn-vor e Breizh, e Normandi (ar "jersey" eus Jerzenez, stammenn Gwernenez), e Bro-Saoz, e Bro-Iwerzhon (stammennoù Inizi Árainn), e Bro-Skos (stammennoù Fara), e Norvegia, en Island (al "lopapeysa").

Ar ger « chandail » (*marchands d'ail*), testeniekaet e galleg e 1894, e oa lesanv ar vicherourien vreizhat a laboure e marc'had al legumaj e Pariz e dibenn an XIX kantved, ha, dre ledanvad ha dre raktroc'h, anv ar stammennoù a veze gwisket ganto pa vezent o labourat.

A-hed an XX kantved ez eus bet ijinet kalz stammennoù all evit sportoù zo pe diouzh ar gizioù.

### Stammennoù Nedeleg
En XXI kantved eo deuet ar c'hiz da wiskañ ur stammenn Nedeleg da vare ar gouel-se. Kenstrivadegoù stammennoù Nedeleg divalav a vez aozet bep bloaz zoken.

## An danvez

Gloan danvad eo an danvez implijet ar muiañ evit ober ur stammenn. Bez 'zo ivez gloan mohair (eus givri mohair), gloan angora (blev lapined angora), gloan alpaga eus an alpaka, gloan shetland eus deñved an inizi Shetland, gloan kachmir eus givri pashmina uhelgompezennoù Nepal ha Tibet.

## Pennadoù kar
* jiletenn
* swetcheurt

## Daveoù
Metropolitan Correctional Center (New York)

Ar **Metropolitan Correctional Center, New York** (**MCC New York**) zo un toull-bac'h er Civic Center e Lower Manhattan, e kêr New York, er Stadoù-Unanet. Lec'hiet eo e Park Row a-dreñv ar Thurgood Marshall United States Courthouse er skwar Foley. Meret eo gant ar Federal Bureau of Prisons, ur skourr eus Departamant ar Justis stadunanat.

## Istor
Digoret e oa bet an toull-bac'h e 1975 e karter ar Civic Center e Lower Manhattan. MCC New York e oa bet ar c'hentañ toull-bac'h a live uhel o vezañ implijet gant Burev an toulloù-bac'h. An toull-bach zo e gwirionez un astenn d'ar Thurgood Marshall United States Courthouse, ha liammet eo an daou lec'h gant ur pont. Ar brizonidi a oa lakaet pep hini en unan eus an dek loch dizalc'h e pep savadur bihan, setu perak ne oa ket kalz fiñvoù er greizenn. E 2002 e oa bet embannet e oa dreistpoblet an MCC New York gant un niver re stank a brizonidi.

Tud vrudet zo bet dalc'het en MCC New York e-kerzh o frosez, evel pennoù ar familh Gambino John Gotti ha Jackie D'Amico, an trafiker dramm Frank Lucas, an arnaker Bernie Madoff, ar sponterien Omar Abdel Rahman ha Ramzi Yousef, an torfedour reizhel Jeffrey Epstein hag an trafiker armoù Viktor Bout. Goude bezañ bet degaset betek Stadoù-Unanet Amerika, ar penn kartel drammoù mec'hikan Joaquín "El Chapo" Guzmán a oa bet dalc'het ivez er greizenn-se.

D'ar 26 a viz Eost 2021, Burev kevredadel an toulloù-bac'h en doa embannet e oa bet serret an toull-bac'h eviti ur mare, dre ma oa falloc'h-fall stad al lec'h. Pa oa bet embannet kement-se e oa 233 a brizonidi eno. Kaset e voent da doulloù-bac'h all e-keit ma oa an departamant o klask un diskoulm.
## Notennoù ha daveennoù
.460 S&W Magnum

Ar **.460 S&W Magnum** zo ur munision armoù-dorn graet gant an embregerezhioù stadunanat Smith & Wesson ha Hornady. O fal e oa sevel ur gartouchenn galloudus-kenañ, hag a c'halle bezañ tennet en ur revolver evit chaseal pe gellet en em zifenn a-enep loened bras a-bell, e Norzhamerika hag e Afrika. Un douilhez eeun dezhi ur bourled he deus. Deveret eo eus ar .454 Casull. Tizh mont er-maez he boled (betek 700 m/s) eo an hini uhelañ a gaver war ar marc'had e-touez ar munisionoù armoù-dorn.

Ar revolver Smith & Wesson Model 460 e voe an arm kentañ kambret evitañ. Un nebeud armoù all, evel ar fuzuilh Big Horn Armory Model 90 hag an Thompson/Center Encore, a c'hall tennañ anezhañ.

## Liammoù diavaez
* **** Taolenn ar munision war lec'hienn ar CIP

## Daveennoù
Paulette Schwartzmann

**Paulette Schwartzmann** (19 a viz Du 1894 Kamianets-Podilskyi, Impalaeriezh rusian – 1953, Buenos Aires, Arc'hantina) a oa ur c'hoarierez echedoù  gall hag arc'hantinat.
## Kevezadegoù
### [[Kampionad arc'hantinat an echedoù|Kampionad arc'hantinat ar maouezi]]
Trec'h e voe teir gwezh e Buenos Aires e 1948, e 1949  hag e 1950 .
### [[Kampionad gall an echedoù|Kampionad gall ar maouezi]]
Trec'h e voe eizh gwezh:
* e-maez kevezadeg e Pariz e 1925, e 1927, e 1928, e 1929 hag e 1931,
* e Pariz e 1935 hag e Nisa e 1938,
* teirvet e voe e Pariz e 1932 hag e 1934.
### Kampionad bedel ar maouezi
C'hoari a reas div wezh :
* e miz Even 1933 e Folkestone (Bro-Saoz), 5,5/14 (+ 4, = 3, - 7), c'hwec'hvet e voe diwar eizh c'hoarierez,
* e mizioù Eost ha Gwengolo 1939 e Buenos Aires (Arc'hantina), 9/19  (+ 4, = 10, - 5) , navvet e voe diwar ugent c'hoarierez.
## Notennoù

## Liamm diavaez
*  He fartiennoù Chess Games
Kronograf bannouriezh

Ur **c'hronograf bannouriezh** zo ur benveg implijet evit muzuliañ tizh ur vannadell, ur boled peurliesañ, evit priziañ e c'halloud, e reoliegezh, pe surded bannadelloù nann-varvus evel ar bouloù-dir.

E 1742 e voe ijinet ar momeder gant ar matematikour saoz Benjamin Robins, met ne vuzulie ket tizh ar bannadelloù o-unan. Labourioù en XIX kantved hag e hanterenn gentañ an XX a zegasas kronografoù hag a vuzulie an tizh a-drugarez d'un heuliad skrammoù treuzet gant ar bannadelloù : lod anezhe a oa tredanel.

Ar c'hronografoù elektronek a-vremañ zo savet gant daou stern skañv warne kaptorioù optikel. Sistemoù gant radarioù Doppler pe ur maez tredanwarellek a zo anezhe ivez.


Restr:Girl Gunners- the work of the Auxiliary Territorial Service at An Experimental Station, Shoeburyness, Essex, England, 1943 D12697.jpg|Tizh Obuz ur c'hanol Ordnance QF 25-pounder muzuliet gant merc'hed an Auxiliary Territorial Service (Shoeburyness, Essex, 1943).
Restr:Chronographa.jpg|Ur c'hronograf elektronek a-vremañ en ur stand tennañ.


## Gwelet ivez
* Bannouriezh

## Liamm diavaez

*  Abadenn diskouez ur c'hronograf gant kaptorioù optikel

## Daveennoù
Jeder bannouriezh

Ur **jeder bannouriezh**, en hoplologiezh, zo ur meziant pe un arload gouest da jediñ bannouriezh ur vannadell en ur gemer e kont elfennoù roet gant e implijer, evel pellder ar sibl, tizh ha tu an avel, kenefeder bannouriezh ha/pe doare ar munision, hag elfennoù all. Implijet e vez gant an dennerien a-bell e bed ar sportoù tennañ, ha gant an dennerien-resisted hag ar sniperien en armeoù dreist-holl. Kemer a ra plas an taolennoù bannouriezh implijet gant an dennerien betek bremañ.

Kalz embregerezhioù munisionoù evel Hornady, Sellier & Bellot, Norma ha Lapua a ginnig jederioù bannouriezh digoust, hag a c'hall bezañ implijet e stumm arloadoù pe enlinenn ouzh urzhiataerioù. Strelok zo unan eus an arloadoù dizalc'h brudetañ.

### Binvioù elektronek
An embregerezh belgiat FN Herstal en deus ijinet an FN Elity, ur benveg da vezañ savet war ur fuzuilh pe ur vindrailherez, bodet ennañ ur jeder bannouriezh, ur skramm, un telemetr laser, poenterioù laser hag isruz, ha kaptorioù temperadur, gwask ha glebor. Seurt binvioù, anvet jederioù bannouriezh ivez, a c'hall kemer plas dafar ponneroc'h implijet gant sniperien hag o spoterien, ha gwellaat tennoù ar soudarded war an dachenn. Hervez amprouennoù kaset gant arme Bro-C'hall e 2022 eo bet skañvaet dafar ar sniperien eus 6 kg ha gwellaet resisted o zennoù eus 25% a-drugarez dezho. Embregerezhioù all evel SIG Sauer o deus kroget da ginnig dafar heñvel, ha ledanaet e vo implij ar jederioù bannouriezh e-giz-se gant an armeoù en dazont moarvat.

## Daveennoù
Kontelezh Jersey

**Kontelezh Jersey** zo ur gontelezh en Illinois, e Stadoù-Unanet Amerika. E niveradeg 2020 e oa 21.512 den o chom eno. E Jerseyville emañ ar pennlec'h anezhi, kêr vrasañ ar gontelezh gant ur boblañs a 8.337 annezad e 2010.

An Europidi gentañ da ergerzhiñ ar vro e voe Gallaoued, an Tad Marquette ha Louis Jolliet, e 1673. Diazezet e voe ar gontelezh d'an 28 a viz C'hwevrer 1839, diwar ul lodenn eus kontelezh Greene. Anvet e voe diwar stad Jerze Nevez (*New Jersey* e saozneg), lec'h genidik kalz eus an divroidi gentañ oc'h en em staliañ eno. An anv a zeu eus Jerzenez e Mor Breizh. Kumuniezhioù labourerien-douar a ziwanas amañ hag ahont. Savet e voe Palez Justis ar gontelezh e 1893.

## Liamm diavaez
*  Lec'hienn gouarnamant Kontelezh Jersey

## Daveoù
Jiletenn

Ar **jiletenn** a c'hall bezañ tri fezh-dilhad damheñvel o stumm, met disheñvel o c'hefridi. Gwisket e vez ur pezh-dilhad all dindani, roched, hiviz pe d-shirt.

Ar jiletenn hengounel a zo ur pezh-dilhad divilgin gwisket gant ar baotred. Serret e vez en tu a-raok gant nozelennoù. Sevel a ra e orin da hanterenn gentañ ar XVII kantved en Europa, ha gwisket e veze gant ur chupenn hir. Ul lodenn eus gwiskamant hengounel ar baotred e Breizh eo ivez. Unan eus teir elfenn gwiskamant ar baotred a-vremañ eo hiziv, gant ar bragoù hag ar chupenn. 

Ar jiletenn a zo ivez ur seurt stammenn a vez digoret ha serret en tu a-raok gant nozelennoù pe ur serr-prim. "Cardigan" a vez graet anezhi ivez. Hir eo he milginoù.

Dre astenn-ster e komzer eus ur jiletenn evit pezhioù-dilhad gant ur gefridi resis, liammet ouzh ar surentez alies, evel ar jiletenn surentez, ur jiletenn velen fluo evit ar vleinerien, ar jiletenn-saveteiñ e-bourzh ar bigi, hag ar jiletenn harz-tennoù evit ar boliserien pe ar vilourien. Ar jiletenn daktikel evit treuzdougen dafar skañv (godelloù dougen-kargerioù, godelloù greunadennoù, godelloù talkie-walkie-où, etc) a vez implijet muioc'h-mui gant nerzhioù an armeoù eus kalz broioù, strolladoù emellout an nerzhioù urzh (GIGN, GIPN, SWAT, GSG9…) hag ar c'hoarerien airsoft.

## Daveoù
María Angélica Berea de Montero

**María Angélica Berea** (Francisco Benko e voe hec'h eil gwaz) (13 a viz Ebrel 1914 e Buenos Aires – 5 a viz Gouhere 1983 en El Palomar, proviñs Buenos Aires) a oa ur c'hoarierez echedoù arc'hantinat.

Mestrez Etrebroadel (WIM) e oa abaoe 1951.

## Kevezadegoù
### [[Kampionad arc'hantinat an echedoù|Kampionad arc'hantinat ar maouezi]]
* Trec'h e voe  e Buenos Aires e 1961.
* Tapout a reas an eil plas war-lerc'h Soledad González de Huguet e Buenos Aires e 1956.
### Tournamant takadel ar maouezi
C'hoari a reas div wezh:
* e Buenos Aires (Arc'hantina) e miz Gwengolo 1952,
* e Rio de Janeiro (Brazil) e 1957.
### Tournamant an danvez-kampionezed
C'hoari a reas e mizioù Eost ha Gwengolo 1939 e Moskov (URSS), 3/15 (+ 2, = 2, - 11), pemzekvet e voe. 
## Notennoù

## Liamm diavaez
*  He fartiennoù e Chess Games
Joaquín Guzmán

**Joaquín Archivaldo Guzmán Loera**, ganet d'ar 4 a viz Ebrel 1957, ha brudet dre al lesanv "**El Chapo**", a oa un narkotrafier ha penn kartell Sinaloa. Istimañ a reer eo kiriek Guzmán da varv ouzhpenn 34000 den ha gwelet e oa evel an trafiker drammoù galloudusañ er bed a-raok ma voe kaset d'ar Stadoù-Unanet ha kondaonet eno d'an toull-bac'h da viken.

Guzmán zo bet ganet e Sinaloa ha desavet en ur familh baour. Gwallgaset e veze gant e dad, ha drezañ eo e oa aet e-barzh bed ar gwerzhañ drammoù. Pa oa yaouank e sikoure e dad da werzhañ marijuana d'an drafikerien drammoù nepell diouhz ti ar familh. E fin ar bloavezhioù 1970, Guzmán a oa kroget da labourat gant Héctor Luis Palma Salazar, un "aotrou an dramm" o tont da vezañ galloudusoc'h-galloudusañ. Sikouret en doa Salazar da gavout hentoù a-benn kas an drammoù eus Sinaloa etrezek Stadoù-Unanet Amerika. Goude-se e oa e penn an dafariñ evit Miguel Ángel Félix Gallardo, unan eus galloudusañ torfedourien ar vro e-kreiz ar bloavezhioù 1980. Goude-se e oa bet Guzmán o krouiñ e gartell dezhañ e-unan e 1988 o profitañ ma oa bet harzet Félix.

## Notennoù ha daveennoù
Soledad González de Huguet

right|140px|Soledad Gonzalez de Huguet.
**Soledad González Pomes de Huguet** (24 a viz Gwengolo 1934 e Madrid, Spagn -  war-dro 2012) a oa ur c'hoarierez echedoù arc'hantinat.
## Kevezadegoù
### Tournamant Kleub ''Jaque Mate''
Teirvet e voe e 1959, 6,5/9, war-lerc'h Dora Trepat de Navarro ha Lelia Meseri.
### [[Kampionad arc'hantinat an echedoù|Kampionad arc'hantinat ar maouezi]]
* Trec'h e voe  e Buenos Aires e 1954 hag e 1956 .
* Tapout a reas an eil plas e Buenos Aires e 1959 war-lerc'h Dora Trepat de Navarro, koll a reas 2,5/6 en dirampoiñ hag e 1963 war-lerc'h Celia Baudot de Moschini.
* Teirvet e voe e Buenos Aires e 1960 war-lerc'h Celia Baudot de Moschini hag Aída Karguer hag e 1964 war-lerc'h Dora Trepat de Navarro ha María V. de Bartis.

### Tournamant takadel ar maouezi
* Trec'h e voe e Rio de Janeiro (Brazil) e miz Eost 1957 3,5/5 (+ 3, = 1, - 1).
### Kampionad suamerikan ar Maouezi
* Teirvet e voe e 1963 e  Fortaleza (Brazil).
### Tournamant an danvez-kampionezed
C'hoari a reas e 1959 e Plovdiv (Bulgaria), pemzekvet e voe: 2,5/14 (+ 1, = 3, - 10)
.
## Notennoù

## Liammoù diavaez
*  He fartiennoù e Chess Games
* Gonzalez de Huguet e 365 Chess
Swetcheurt

Ur **swetcheurt** a zo ur pezh-dilhad e kotoñs, etre ar stammenn hag an t-shirt, gant milginoù hir ha hep gouzougenn. Gwisket e vez dre ar penn. Ur c'habuch a zo gant lod anezho. Ur chakod bras a c'hall bezañ en tu a-raok ivez, pe daou chakod a-gleiz hag a-zehoù.

Da gentañ e oa ur pezh-dilhad evit ar sportourien stadunanat, a-raok ha goude ar striv. Ar ger saoznek **sweatshirt** a c'hall bezañ troet e "chupenn evit c'hweziñ". Adalek ar bloavezhioù 1960 e krogas ar skolioù-meur stadunanat da lakaat o logo war swetcheurtoù ha t-shirtoù o studierien, un doare marc'had-mat hag efedus d'ober bruderezh.
Momeder bannouriezh

Ur **momeder bannouriezh** zo ur benveg savet evit muzuliañ kementad fiñvadeg ur boled tennet warnañ. Ijinet e voe e 1842 gant ar matematikour saoz Benjamin Robins. Dilezet eo bet hiziv an deiz, pa vez implijet kronografoù bannouriezh eletronek en o flas.

## Daveennoù
Aída Karguer

right|140px|Aída Karguer.
**Aída Karguer** (1931 e Ceres - 1976) a oa ur c'hoarierez echedoù arc'hantinat.
## Kevezadegoù
### [[Kampionad arc'hantinat an echedoù|Kampionad arc'hantinat ar maouezi]]
* Trec'h e voe peder gwezh: e Buenos Aires e 1961 hag e 1965, e Tucumán e 1969 hag e Río Ceballos e 1971 .
* Tapout a reas an eil plas war-lerc'h Dora Trepat de Navarro e Buenos Aires e 1960  ha  war-lerc'h Celia Baudot de Moschini e Buenos Aires e 1965.
* Teirvet e voe  war-lerc'h  Celia Baudot de Moschini ha Silvia Kot e Buenos Aires e 1968.
### Tournamant takadel ar maouezi
C'hoari a reas e São Paulo (Brazil) e miz Kerzu 1960, tapout a reas an eil plas, un hanter-boent war-lerc'h Berna Carrasco de Budinich, gant
5/7 (+ 3, = 4, - 0) .
## Notennoù

## Liamm diavaez
*  He fartiennoù Chess Games
Unterrified Democrat

An ***Unterrified Democrat*** (berraet en ***UD***) a zo ur gazetenn sizhuniek embannet e Linn, e Missouri, hag a oa gwerzhet en trowardroioù Kontelezh Osage. Krouet e 1866, ar brud a oa deuet buan dre an anv.
## Istor
Lebbeus Zevely a oa un Demokrat ezel eus ar Missouri General Assembly evit  Kontelezh Osage e-kerzh Brezel diabarzh Stadoù-Unanet Amerika. E-kerzh dilennadegoù prezidant Stadoù-Unanet Amerika e 1860 en doa harpet danvez kannad an Northern Democratic Party Stephen Douglas. Zevely a oa ganet e North Carolina hag a oa kamalad gant kalz tud eus ar su, en desped da-se e oa bet enebet ouzh Stadoù Kengevreet Amerika.
## Notennoù ha daveennoù
L'Avenir de la Bretagne

**L’Avenir de la Bretagne** zo ur gazetenn krouet e 1957 gant Yann Fouere, gant harp Pêr Lemoine, evit he lakaat da organ kelaouiñ ofisiel ar Mouvement pour l’Organisation de la Bretagne (MOB). Ur mizieg e oa, a-raok mont da vezañ sizhunieg. Gant Jean Calvez e oa bet prenet digant Yann Fouere, ha dont da vezañ organ Strollad ar Vro (SAV) e 1975. Yann Fouere a gendalc’has da skrivañ pennadoù e-barzh ha pa oa deuet ar gazetenn da vezañ organ ar Parti pour l'Organisation de la Bretagne Libre (POBL) e 1982. E 2025 e oa bet cheñchet he stumm ha mont da gelaouenn studi drimiziek (eil titl : *Breizh da zont*) dindan renerezh Erwan Fouere, mab Yann.

## Lec’hienn Internet
* www.lavenirdelabretagne.org

## Levrlennadurezh
* Kemennadenn 12-03-2025 diwar-benn an treuzfurmadur da gelaouenn studi
* Georges Cadiou, *Emsav : dictionnaire critique, historique et biographique*, Coop Breizh, 2013, pennad : Avenir de la Bretagne (L’). 

* Fondation Yann Fouéré, *Yann Fouere, Buhezskrid, Biographie, Biography’’, lodenn vrezhonek diwar droidigezh [[Yann Duchet]], Gwengamp, Fondation Yann Fouéré, 2015.
* Yann Fouéré,  *…des mots pour l’Avenir de la Bretagne : biographie et sélection de textes,'', Gwengamp, Fondation Yann Fouéré, 2008.
Guy Menzies

**Guy Lambton Menzies**, ganet d'an 20 a viz Eost 1909 hag aet da Anaon d'ar 1añ a viz Du 1940, a oa un nijer aostralian hag a oa bet ar c'hentañ hini o vont e-unan eus Sydney, en Aostralia, betek aodoù kornôg Zeland-Nevez d'ar 7 a viz Genver 1931.

## Servij er Royal Air Force
Menzies a oa enrollet er Royal Air Force e 1936, ha bet e oa penn skouadrenn e-kerzh an Eil Brezel-bed. Bez e oa unan eus bourzhidi ar Sunderlands hag a oa bet o saveteiñ bourzhidi ar *Kensington Court* d'an 18 a viz Gwengolo 1939.
## Marv
Menzies ha bourzhidi e garr-nij a oa bet lazhet d'ar 1añ a viz Du 1940 pa oa bet e Short Sunderland (marilhet **N9020**) o vezañ tizhet a-us ar Mor Kreizdouar gant kirri-nij chase italian war e hent eus Malta betek Sikilia. Biken ne voe kavet roud eus an dismantroù nag eus ar vourzhidi.
## Notennoù ha daveennoù
Herve (disheñvelout)

**Herve** a zo anv meur a dra. 

## 
Anv ur sant breton eo : **[[Herve|sant Herve]]**. Un anv-badez eo ivez : **[[Herve (anv-bihan)|Herve]]**. Lenn Herve a zo en inizi Kergelenn. 

## 
**[[Herve (kêr)|Herve]]**, distaget  e galleg (), a zo ur gêr e Wallonia. Alese Bro Herve hag ar c'heuz graet eno : Herve.
Speed painting

**Speed painting** a zo un droienn saoznek evit ober anv eus un teknik arzel ma vez an arzour o livañ buan-tre e oberenn. An amzer a c'hell bezañ disheñvel, eus un nebeud munutennoù betek un nebeud eurvezhioù. Disheñvel eo diouzh an tresadennoù, rak al livañ bliv a zo un doare da livañ un oberenn betek penn ha sañset eo bezañ echuet a-raok an termen.
#### Skouer

Speed painting on Place Georges-Pompidou 01.jpg|15 h 47 min 01 s
Speed painting on Place Georges-Pompidou 02.jpg|15 h 47 min 12 s
Speed painting on Place Georges-Pompidou 03.jpg|15 h 47 min 29 s
Speed painting on Place Georges-Pompidou 04.jpg|15 h 50 min 20 s
Speed painting on Place Georges-Pompidou 05.jpg|15 h 52 min 13 s
Speed painting on Place Georges-Pompidou 06.jpg|15 h 54 min 46 s
Speed painting on Place Georges-Pompidou 07.jpg|15 h 55 min 46 s
Speed painting on Place Georges-Pompidou 08.jpg|15 h 56 min 08 s
Speed painting on Place Georges-Pompidou 09.jpg|15 h 57 min 52 s
Speed painting on Place Georges-Pompidou 10.jpg|15 h 58 min 11 s
Speed painting on Place Georges-Pompidou 11.jpg|15 h 58 min 47 s
Speed painting on Place Georges-Pompidou 12.jpg|16 h 05 min 42 s
Speed painting on Place Georges-Pompidou 13.jpg|16 h 05 min 47 s
Speed painting on Place Georges-Pompidou 14.jpg|16 h 06 min 07 s
Speed painting on Place Georges-Pompidou 15.jpg|16 h 06 min 34 s
Speed painting on Place Georges-Pompidou 16.jpg|16 h 07 min 08 s
Speed painting on Place Georges-Pompidou 17.jpg|16 h 11 min 46 s
Speed painting on Place Georges-Pompidou 18.jpg|16 h 12 min 00 s
Speed painting on Place Georges-Pompidou 19.jpg|16 h 12 min 09 s
Speed painting on Place Georges-Pompidou 20.jpg|16 h 12 min 16 s
Speed painting on Place Georges-Pompidou 21.jpg|16 h 12 min 24 s

## Notennoù ha daveennoù
Wilhelm Brenneke

**Wilhelm Brenneke**, bet ganet d'an 30 a viz Meurzh 1865 e Hannover ha marvet d'ar 4 a viz Du 1951 e Kornôg Berlin, a oa un ijinour alaman diazezet e Leipzig, bet diorroet gantañ kartouchennoù hag elfennoù munisionoù implijet c'hoazh evit chaseal hiziv-an-deiz.

Meur a vicher a reas en e yaouankiz, e meteier an alc'hwezerezh, ar sevel-bagoù hag an embann, en ur werzhañ levrioù touristerezh. Gant an arc'hant rastellet evel-se e c'hallas, e 1895, sevel e embregerezh armerezh. Sot e oa gant ar chase hag an armoù, p'en doa tremenet kalz amzer o jiboesa asambles gant e dad-kozh pa oa yaouank. Ren a reas Wilhelm Brenneke war ar stal betek ar bloavezhioù 1940. Enni e ijinas gwikefreoù ha munisionoù evit ar fuzuilhoù-chase : an daou vrudetañ eo ar munision 7 × 64 mm hag ar boled Brenneke evit ar fuzuilhoù flour.

Lazhet e oa bet daou vab Wilhem Brenneke er Brezel-bed Kentañ ; e verc'h Elsa a gemeras e blas e penn an embregerezh adalek 1943. Mervel a reas-eñ e 1951 e Berlin, e-lec'h ma oa bet adstaliet e embregerezh.

## Ijinadennoù

E-touez ar c'hartouchennoù pe elfennoù munisionoù bet ijinet gantañ emañ :
* ar vannadell Brenneke (1898), ur boled bras e galibr, da vezañ implijet e fuzuilhoù-chase flour o c'hanol. Ur stumm gwellaet gant hachadurioù a-dreñv d'ar boled, soñjet evit e stabilaat en aer en ur lakaat anezhañ da dreiñ warnañ e-unan, a voe kinniget gant Wilhelm Brenneke e 1942. Implijet e vez evit chaseal bronneged bras hiziv an deiz, ha deuet eo *brenneke* da vezañ ur gwreskanv evit ar bannadelloù-se, a vez anvet *slug* ivez.
* an 8 × 64 mm (1912), ur munision savet evit an arme impalaerel alaman, a zibabas an 7,92 × 57 mm Mauser kentoc'h. Ne reas ket berzh an 8 × 64 mm war ar marc'had sivil.
* ar 7 × 64 mm (1917), a vez implijet c'hoazh evit chaseal, en Europa dreist-holl.
* an 9,3 × 64 mm (1927), graet evit chaseal bronneged bras Europa ha loened bras Afrika. Implijet e vez c'hoazh hiziv an deiz.

## Daveennoù
Julia Lebel-Arias

right|140px|Julia Arias e 1980 e Malta.
**Julia Arias**, anavazet ivez evel **Julia Lebel-Arias** (Aguilares e proviñs Tucumán, en Arc'hantina, 10 a viz Meurzh 1946) a zo ur c'hoarierez echedoù arc'hantinat, gall ha monakoat.

Mestrez Etrebroadel (WIM) eo abaoe 1985.

Genver 2026: 1 723 eo he renk Elo *Standard*, 1 688 he renk Elo *Fonnapl* ha 1 729 he renk Elo *Luc'hedenn*. 2 150 eo bet he renk Elo *Standard* uhelañ.
## Buhez
Julia Arias a zo bet ganet en Aguilares  d'an 10 a viz Meurzh 1946. P'edo 22 vloaz e krogas da c'hoari ha pleustriñ an echedoù er *Stentor Club* e Villa Luro. Seizh miz war-lerc'h, e 1968, e kemeras perzh e Kampionad Meurgêr Buenos Aires (+ 6, = 3). Jacobo Bolbochán e voe he mestr kentañ, ha goude-se e kemeras kentelioù gant Oscar Panno. Adalek neuze e ouestlas he buhez d'an echedoù, c'hoari ha kelenn a reas e Klub echedoù *Boca Juniors* e karter La Boca e Buenos Aires. E 1978 e voe pedet da c'hoari e Tournamant etrebroadel ar Maouezi en Ieras (Okitania). Gallout a reas kemer perzh a-drugarez da skoazell arc'hant Miguel Najdorf, paeet he frejoù karr-nij gantañ. Gober a reas anaoudegezh gant ar c'hoarier gall Patrick Lebel ha dimeziñ a reas gantañ e 1980, dont a reas da vout gall.
## Kevezadegoù
### Kampionad Meurgêr Buenos Aires
* C'hoari a reas e 1968, (+ 6, = 3).
* Trec'h e voe e 1972, e 1973 hag e 1974.
### [[Kampionad arc'hantinat an echedoù|Kampionad arc'hantinat ar maouezi]]
* Tapout a reas an eil plas e 1969 e Tucumán war-lerc'h Aída Karguer.
* Trec'h e voe peder gwezh : e 1974, e 1975 e Mar del Plata, e 1976 e Buenos Aires hag e 1977.
### [[Kampionad gall an echedoù|Kampionad gall ar maouezi]]
* Trec'h e voe teir gwezh : e 1983, e 1986 hag e 1990.
### Tournamantoù takadel hag etretakadel ar Maouezi
* E 1975 e voe trec'h rampo e Fortaleza (Brasil).
* E 1985 e voe trec'h en Amsterdam (Izelvroioù). 
* E 1985 e voe pemzekvet-chwezekvet rampo gant Pepita Ferrer e Zheleznovodsk (Rusia).
* E 1987 e voe trec'h e Budel (Izelvroioù).
* E 1987 e voe triwec'hvet e Tuzla (Bosnia-ha-Herzegovina).
### Kevezadegoù all
* E miz Meurzh 1988 e voe trec'h, 9,5/11, e Dortmund (Republik Kevreadel Alamagn).
* E 2006, en Arvier (Italia), e kemeras perzh e kampionad ar rummad *Henidi S50*, tapout a reas an eizhvet plas, 6/11.
### Kampionad broioù bihan Europa (Maouezi)
Kemer a reas perzh er 1 kampionad e miz Du 2022.
### Kampionad europat dre skipailh
C'hoari a reas ouzh tablezenn gentañ adskipailh Bro-C'hall e 1997 en eil kampionad e Pula (Kroatia) (+2, =2, -2).
### [[Olimpiadoù echedoù|Olimpiadoù ar Maouezi]]
C'hoariet he deus e skipailhoù Arc'hantina, Bro-C'hall ha Monako
 :

## Notennoù

## Liammoù diavaez
* FIDE Chess Profile
* He fartiennoù e Chess Games
* He fartiennoù e  Chess Base
Boston Navy Yard

Ar **Boston Navy Yard**, anvet da gentañ ar **Charlestown Navy Yard** ha goude-se ar **Boston Naval Shipyard**, a oa unan eus koshañ chanterioù sevel-listri Morlu ar Stadoù-Unanet. Savet e voe e 1801 evel ul lodenn eus Departamant Morlu ar Stadoù-Unanet a oa o paouez bezañ savet e 1798. Goude 175 vloaz o vezañ implijet gant an arme, e voe tennet eus servij savadurioù ar morlu d'ar 1añ a viz Gouhere 1974.

An daouzek hektar hag a oa hollad an dachenn a zo meret bremañ gant an National Park Service, ha deuet eo da vezañ ul lodenn eus ar Boston National Historical Park. 
## Liammoù diavaez
*  Lec'hienn ofisiel
Kentañ brezel Tchetchenia

**Kentañ brezel Tchetchenia**, anvet ivez **Kentañ brezel rusian-tchetchen**, a oa bet stourmet etre Republik Tchetchen Ichkeria disrannour ha Kevredad Rusia eus dibenn 1994 betek 1996. Ar brezel a oa echuet gant ur skrid-emglev a beoc'h : an nerzhioù lu rusian a yae kuit diouzh ar vro, met distroet e oant tri bloaz war-lerc'h, ar pezh a oa bet abeg Eil brezel Tchetchenia e 1999–2009.

E-kerzh freuzadenn an Unaniezh Soviedel e fin ar bloavezh 1991, Tchetchenia a oa deuet da vezañ renet gant ur gouarnamant disrannour, gant Djokhar Doudayev en e benn. Ar prezidant rusian Boris Yeltsin en doa harpet bezenoù a-enep Doudayev betek 1994, pa oa bet o reiñ lañs d'un oberiadur brezel evit "lakaat da dalvezout an urzh vonreizhel e Tchetchenia". Milieroù a drevourien tchetchen a oa bet lazhet gant bombezadegoù hag emgannoù e kêr betek ma vije aloubet Grozniy e miz Meurzh 1995. En desped d'an trec'h-se e chome diasur galloud ar Rusianed er vro, rak ne oant ket mestr war an tiriadoù war ar maez na war ar menezioù eus Tchetchenia, hag eno e oa un harz kreñv d'an alouberien gant tagadennoù guerilla. Lazhet e oa bet Doudayev gant ur vombezadenn rusian e miz Ebrel 1996, met adtapet e voe kêr Grozniy gant an disrannourien e miz Eost. Rediet e oa bet ar Rusianed da sinañ emglev Khasavyourt ha goude-se emglev-peoc'h Rusia-Tchetchenia e 1997.

Hervez pennadurezhioù Rusia e oa bet kollet 5500 soudard ganto, met hervez mammennoù dieub e vije bet lazhet etre 5000 ha 14000 den. Hervez Aslan Maskhadov, e-tro 2800 soudard tchetchen a vije bet lazhet, met mammennoù dieub a istim e vije bet etre 3000 ha 10000. Evit pennadurezhioù Rusia e oa bet, e-kerzh ar bloavezh 1995 nemetken, kollet etre 10 000 ha 15 000 den gant ar stourmerien tchetchen. An niver an drevourien tchetchen lazhet a ya eus 30 000 betek 100 000. Ouzhpenn 200 000 trevour tchetchen a vije bet gloazet hag ouzhpenn 500 000 a vije bet argaset diouzh o zi. Kêrioù a-bezh eus ar republik a oa bet peurzistrujet.
## Notennoù ha daveennoù
Emgann Grozniy (1994–1995)

**Kentañ emgann Grozniy** a oa bet etre nerzhioù aloubiñ lu Rusia ha  nerzhioù disrannour Tchetchenia. Ar pal e oa aloubiñ bliv ar gêr-benn , Grozniy, e penn kentañ ar C'hentañ brezel e Tchetchenia. An dagadenn a oa padet eus miz Kerzu 1994 betek miz Meurzh 1995. Echuet e oa gant un dalc'herezh milourel eus kêr gant nerzhioù lu Rusia, ha desach an darn vrasañ eus poblañs Tchetchenia war-zu an disrannourien renet gant Djokhar Doudayev.

Penn kentañ an argadenn a oa bet gwall goustus a-fed koll tud ha digalonekaet e oa bet an nerzhioù rusian. Daou viz ouzhpenn a stourm kalet a oa bet ezhomm, en ur cheñch taktikoù, a-raok ma c'hellje an nerzhioù rusian kalz niverusoc'h aloubiñ kêr. Peurzistrujet e oa bet kêr hag an niver a drevourien lazhet a oa uhel-tre. Ar gwashañ bombezadur e oa bet en Europa abaoe an Eil Brezel-bed.
## Notennoù ha daveennoù
2026 e Breizh

## Darvoudoù
* 1añ a viz Genver : klasket ez eus bet plantañ tan e ti-kêr Triagad, murlivadurioù FLB a zo bet graet ivez  .
* 8 a viz Genver : c'hwezhet eo ar gorventenn Goretti a-dreuz ar vro gant barradoù avel betek 150 km/eur.
*2-4 a viz Mezheven : Gouel ar Mediaoù Keltiek e Béal Feirste (Belfast, Hanternoz Iwerzhon).

## [[:Rummad:Ganedigezhioù 2026|Ganedigezhioù 2026]]
## [[:Rummad:Marvioù 2026|Marvioù 2026]]
*Charlie Grall, kazetenner
* Fañch Roudaut, istorour

## Notennoù ha daveennoù
Coordination des radios locales et associatives de Bretagne

Ar c'h**Coordination des radios locales et associatives de Bretagne**, berraet e *Corlab*, a voe krouet e 1990 e Pondi. Bodet ez eus 21 kevarzhe hag a sav hag a skign abadennoù skingomz e Breizh. Pourveziñ a ra kuzulioù, studiadennioù, stummadurioù dezho ha sevel raktresoù boutin etrezo. 

## Istor
Krouet e voe ar c’hevarzhe da-geñver un emvod e sez Radio Bro Gwened ha disklêriet e oa bet e prefeti Gwened d’an 12 a viz Du, er bloaz-se. Kollet en doa nerzh un nebeud bloavezhioù goude, a-raok bezañ adsavet e 2010.

## Arc’hantaouiñ

## [[Radio Breizh on air|Bretagne on air]] (BOA)
Dindan goudor ar c’h*Corlab* e oa bet krouet, e Gouere 2023, Radio BOA, ur rouedad skingomzoù war Breizh a-bezh hag e vez skignet dre an DAB+ diwar ar skinpeulioù DAB+ en ur adkemer abadennoù dibabet ar 15 skingomz kevreet. Ar rouedad skingomzoù rannvroel ha kevarzhel kentañ eo ha teiryezhek ivez. A-drugarez da deknologiezh an DAB+ e vez klevet kazi e pep lec’h e Rannvro Breizh.
Talvezout a ra an teskanv BOA, Bretagne On Air pe Breizh On Air pe Bertègn On Air, o vezañ ma’z eus bodet skingomzoù brezhonek pe c’hallaouek pe divyezhek e-barzh.

Skingomzoù emezelet e Radio BOA :
Canal B (Roazhon), C-Lab (Roazhon), Fréquence 8 (Moñforzh), Plum’FM (Serent), Radio Activ’ (Sant-Brieg), Radio Balises (An Oriant), Radio Bro Gwened (Pondi), Radio Évasion, Radio Kerne (Ploneiz), Radio Naoned (Sant-Ervlan), Radio Kreiz Breizh (Rostrenenn), Radio Laser (Gwizien), Radio Parole de vie (Sant-Maloù), Radio U (Brest), Station Millenium, Timbre FM (Aogan).

## Lec’hiennoù Internet
* https://corlab.org
* Radio BOA

## Pennadoù nes
* Skingomz vrezhonek
* Skingomz niverel douarel

## Notennoù ha daveennoù
Chah

**Chah** (e perseg **شاه**, "roue") zo un titl roet da impalaerien Bersia ha da reoù Iran war-lerc'h. Deveret eo eus an henberseg *xšāyaθiya*, a dalvez "roue". Ur berradur eus **شاهنشاه** (*chahenchah*, "roue ar rouaned") eo, un titl implijet evit lakaat war-wel hêrezh ac'haemenid monarked Persia, met "chah" eo ar ger implijetañ, er C'hornôg dreist-holl.

Implijet eo bet an titl e lec'hioù all en istor, evel e Bengal hag en Afghanistan.
Edith Soppe

[right|140px|Edith Soppe e [Rio de Janeiro e 1979.]]
**  Edith Soppe ** (10 a viz Eost 1961 – 22 a viz Du 2005) a oa ur c'hoarierez echedoù arc'hantinat.  

Mestrez Etrebroadel (WIM) e oa abaoe 1978.
## Buhez
Ganet e oa e 1961 en un tiegezh dedennet gant an echedoù. Dilezel a reas an tournamantoù, he flas mestrez ha "lider"  evit gober àr-dro he familh, genel a reas daou vugel. Er skol *Luz y Fuerza* e stummas kalz a c'hoarierien gant daou gampion 
Córdoba en o mesk. Ur blas a bouez he doe e krouidgezh  *Asociación de Ajedrez de la Provincia de Córdoba (AACC)* (Kevredigezh Echedoù Proviñs Córdoba). Yaouank edo pa varvas d'an a viz Du 2005. Ar memorial Edith Soppe a vez aozet en hec'h enor e Córdoba abaoe 2012.

## Kevezadegoù
### [[Kampionad arc'hantinat an echedoù|Kampionad arc'hantinat ar maouezi]]
Trec'h e voe teir gwezh: e Rafaela e 1979, e Quilmes e 1980 hag e Mendoza e 1981.
### Tournamant takadel ar maouezi
* Trec'h e voe e miz 1978 e Brasília (Brazil), 4,5/7 (+ 3, = 3, - 1), rampo gant Berna Carrasco.
### Tournamant etretakadel ar maouezi
* Pemzekvet e voe e 1979 e Rio de Janeiro (Brazil).
* Gounezet he deus ar c'hentañ Kampionad panamerikan evit ar maouezi e Córdoba, Arc'hantina e 1980

### [[Olimpiadoù echedoù|Olimpiadoù ar Maouezi]]
C'hoariet he deus e skipailh Arc'hantina:

## Notennoù

## Liammoù diavaez
* He fartiennoù e Chess Games 
* He fartiennoù e 365 Chess
Mohammad Reza Pahlavi

**Mohammad Reza Pahlavi** (perseg: محمد رضا پهلوی), ganet d'ar 26 a viz Here 1919 hag aet da Anaon d'ar 27 a viz Gouhere 1980, a oa Chah Iran eus 1941 betek 1979. Hêr e oa da Reza Chah hag e penn Stad impalaerel Iran e voe ma voe digadoriet goude Reveulzi islamek 1979 renet gant Ruhollah Khomeini hag a roas lamm d'ar vonarkiezh evit sevel Republik islamek Iran. E 1967 e oa bet o tougen an titl  *[[Chah]]enchah* (Roue ar rouaned), gant titloù lies all, evel *[[Aryamehr]]* (Goulou an Aryaned) ha *[[Penn uhel nerzhioù lu Iran|Bozorg Arteshtaran]]* (Penn uhel al lu). Bet e oa an eil, hag an hini diwezhañ, eus an dierniezh Pahlavi.
## Notennoù ha daveennoù
Guards of Traitor's Toll

**Guards of Traitor's Toll** zo ur c'hoari taol karmouch damgenober gant delwennouigoù embannet gant Greyfornow e 2025 ha krouet gant Graham Davey . Bed ar c'hoari eo ar Grennamzer met dazeilat dre ma vez hud. Aotreet eo gant krouerien ar c'hoari azasaat anezhañ evit ma tremenfe ar c'hrogadoù er Grennamzer wirion. Ar c'hoari a zo bet krouet evit ur c'hoarier ha betek pevar en holl.
## Doare c'hoari
An tu a zo da gemm bed istor ar c'hoari hervez c'hoantoù ar c'hoarierien. An hini diazez eo kêr *Traitor's Toll* a zo da vezañ evezhiet gant gwarded. Ret eo talañ ouzh torfedoù pemdeziek ha betek iriennoù a blantje reuz e kêr. E penn ur bagad gwarded emañ pep c'hoarier, ar pal eo goulennata annezidi kêr evit kavout suspedoù. Ret eo dont a-benn da gavout an dorfedourien e-touez ar suspedoù, ha talañ ouzh oberiantizoù fall evit ma chomje laouen ar boblañs. 
## Doare da c'hoari
Damgenoberiant eo ar c'hoari rak ar c'hoarierien ne stourmont ket etrezo, met keveziñ a reont evit tizhout palioù ur c'hampagn. D'ar muiañ e vez 6 tudenn e pep bagad gwarded, nebeutoc'h alies. Pep gward en deus statistikoù disheñvel. Ne vez ket pouezet re war ar feulster rak n'eo ket laouen ar boblañs e-tal doareoù feuls pa vez harzet suspedoù memes ma klaskont tec'hout kuit rak ar warded.

## Notennoù ha daveennoù

## Liammoù diavaez
*  Displegadenn ar c'hoari gant ur c'hoarier nevez
*  Guards of Traitor's Toll pajenn Facebook ofisiel
Blood & Plunder

***Blood & Plunder*** a zo ur c'hoari brezel gant delwennoùigoù krouet gant Michael Tuñezm, hag embannet evit ar wech kentañ gant Firelock Games e 2016. Daou c'hoarier a zo o stourm en un aergelc'h istorel hag a zo hini marevezh aour ar vorlaeron. Ar pal evit pep c'hoarier a zo lazhañ ar c'homandant enebour pe dont a-benn da zigreskiñ kalonegezh an tu enebet dre implij fiñvoù kadoniel o unvezioù war un dachenn c'hoari taol.
## Diorroadur
Krouet eo bet ar c'hoari goude rastellat arc'hant war Kickstarter, tizhet e oa bet 215 594 a zollarioù. *Blood & Plunder* a oa bet embannet gant Firelock Games e miz Kerzu 2016. An istorour arbennikaet war ar vorlaeron Benerson Little a oa bet o sikour evit ma vije gwirvoudel an aergelc'h istorel taolennet. Goude-se, Firelock Games en doa embannet an ouzhpennadurioù *Blood & Plunder: No Peace Beyond the Line* e 2018, ha *Blood & Plunder: Fire on the Frontier* e penn kentañ 2022.

Firelock Games en doa roet lañs d'un taol all war Kickstarter evit *Blood & Plunder: Raise the Black* e miz Here 2020, met an embannadur a oa bet daleet betek fin ar bloavezh 2022 dre reuz bedreuziad COVID-19. *Blood & Plunder: Raise the Black* a zo ur stummm da gregiñ gant ar c'hoari hag un azasadur eus emgann diwezhañ Barv Du ha Robert Maynard, hag a implij delwennigoù 28mm uhelder''.
## Notennoù ha daveennoù
Ernestina Adam

**Ernestina Adam**, bet ganet e 2009, a zo ur c'hoarierez echedoù arc'hantinat. 

Genver 2026: 2 191 eo he renk Elo *Standard*, 1 971 he renk Elo *Fonnapl* ha  2 120 he renk Elo *Luc'hedenn*. 2 249 eo bet he renk Elo *Standard* uhelañ, bet tizhet e miz Genver 2025
## Kevezadegoù
### [[Kampionad arc'hantinat an echedoù|Kampionad arc'hantinat ar maouezi]]
Kampionez yaouankañ en istor an echedoù arc'hantinat eo. Trec'h e voe div wezh: e Buenos Aires e 2024 hag e Partido de Vicente López e 2025.
## Notennoù

## Liammoù diavaez
* He fichenn FIDE
*  He fartiennoù e Chess Base 
*   He fartiennoù e  Chesstempo
* He fartiennoù e 365 Chess