open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Henry Miller

**Henry Miller** a oa ur skrivagner stadunanat, ganet d'ar 26 a viz Kerzu 1891 e Manhattan ha marvet d'ar 7 a viz Mezheven 1980 e Pacific Palisades (Los Angeles).

Goude e studioù e voe meur a vicher gant Miller, a-raok ma reas e soñj en em ouestlañ d'ar skrivañ. E 1928 ez da Europa hag adalek 1931 e voe o chom e Pariz gant e wreg June. E 1934 e voe embannet e Pariz e romant kentañ hag an hini anavezetañ *Tropic of cancer*, ha da-heul *Black Spring* (1936) ha *Tropic of Capricorn* (1939). Berzet e voe al levrioù-se er Stadoù Unanet abalamour ma oa "hudur" an danvez anezho, met berzh a rejont en Europa ha kaset e vezent d'ar Stadoù Unanet dre guzh. E 1939 e voe embannet *The Cosmological Eye*, al levr kentañ gantañ o tont er-maez er Stadoù Unanet. E 1939 e kuitaas Pariz da vont da enez Korfou, pedet gant an embanner ha skrivagner saoz Lawrence Durrell. Goude skrivañ *The Colossus of Maroussi* eno e tistroas d'ar Stadoù Unanet er bloaz war-lerc'h.

Tremen a reas bloavezhioù diwezhañ e vuhez e Kalifornia, gant e bempet gwreg, a-raok mervel da 88 vloaz.

E-touez al levrioù embannet gantañ e ranker menegiñ ivez *The smile at the foot of the ladder* (1948), *The time of assassins* (1951) hag an heuliad *The Rosy crucifixion*, ennañ *Sexus* (1949), *Plexus* (1952) ha *Nexus* (1960). Anavezet eo Hnery Miller evel ur skrivagner en deus difraostet tachennoù nevez, gant romantoù a gont istor tudennoù damheñvel outañ, en ur stil dibar, ha diazezet war e vuhez e Pariz hag e New York. N'eo nemet e 1961 e voe paouezet da verzañ e romantoù anavezetañ er Stadoù Unanet. Skrivet en deus ivez eñvorennoù beaj, skridvarnerezh, ha graet en deus dourlivadurioù.

## Liammoù diavaez
*Wikiquote - Henry Miller 
*Henry Miller Online 
*An interview with Henry Miller
Mercadier

**Mercadier** (marvet e 1200) a oa ur goprsoudard okitanat eus an . Penn ur strollad goprsoudarded e oa suj da Richarzh Iañ roue Bro-Saoz. 

## Buhez
E 1183 e oa e penn ur vandennad goprsoudarded eus Brabant e su Bro-C'hall. Goude-se e oa deuet da vezañ soudard evit Richarzh Iañ e 1184, o tagañ hag o peurzistrujañ douaroù Ademar V Lemojez. 
E 1188 e oa o ren 17 kastell bet preizhet da Gont Tolosa. Goude-se e oa bet o heuliañ Richarzh en Trede Kroaziadeg met adkaset e voe da Vro-C'hall pa oa distroet Fulup II an Aogust d'e zouaroù. Ur wech erruet eno e oa bet gant e goprsoudarded o tifenn douaroù Richarzh Iañ a oa chomet er groaziadeg.

Ur wech distroet roue Bro-Saoz eus an Douar Santel, Mercadier a heulias anezhañ e-pep lec'h evel pennbrezel. Beajiñ a rae ha difenn anezhañ e-pad an emgannoù. Richarzh a oa sot gant an den, bamet e oa gant kalonegezh Mercadier en emgann. E lizhiri ar roue ne oa skrivet nemet gerioù mat pa veze kaoz eus ar gorpsoudard. Ar roue en devoa enoret anezhañ gant douaroù Ademar Bainac e Bro-Lemojez, pa oa marvet hep kaout hêr ebet e-tro 1190. E-pad al lies brezelioù etre Richarzh ha roue Bro-C'hall, Mercadier a oa bet trec'h e Berry, Normandi, Flandrez ha Breizh. Pa voe gloazet Richarzh d'ar marv e-pad Sez Châlus e miz Meurzh 1199, medisin Mercadier eo a glaskas pareañ ar roue. Mercadier a zistaolas e varv dre kemer ar c'hastell, hag en desped da c'hoantoù ar roue aet da Anaon e lakas d'ar groug an holl difennerien ha Bertrand de Gourdon, an tenner arbalastr en devoa lazhet ar roue a voe digroc'henet en bev.

Mercadier a servijas Eleanora Akitania, o tismantrañ Gwaskogn ha kêr Angers. D'al lun 10 a viz Ebrel 1200, e voe lazhet pa oa e Bourdel o tont da reiñ e sujidigezh da Eleanora, a oa o tegas Blanca Kastilha eus Bro-Spagn. C'hwec'h den armet a oa bet implijet gant Brandin, ur goprsoudard enebet da Mercadier a servije Yann Iañ (dug Normandi).

Unan eus pontoù Chateau-Gaillard a zo anvet Mercadier.

## Tro-spered
Nebeut a ouzer eus munudoù buhez personel Mercadier met hervez ar mammennoù erruet betek ennomp e teu war-wel un den kalonek en emgann, ur goprsoudard leal d'e vistri. Eus un tu all e teu war-wel un den fallakr, chivous ha didruez gant e enebourien pe ar re lakaet da pal gant e vistri.

## Levrlennadur
* Hercule Géraud, « Mercadier. Les routiers au treizième siècle », *Bibliothèque de l'école des chartes*, levrenn 3, 1842, pajennoù 417-447
*  *The Art of Warfare in Western Europe during the Middle Ages from the Eighth Century (Warfare in History)* gant J.F. Verbruggen, pajennoù 116-117

## Notennoù ha daveennoù

]
Roger Bolingbroke

**Roger Bolingbroke**, raloc'h **Roger Bultingbroke**, (marvet d'an 18 a viz Du 1441) a oa ur c'hloareg, steredoniour, hudsteredour hag un igromañser saoz er . Barnet e voe, kavet kablus, ha kondaonet d'ar marv dre vezañ Hanged, drawn and quartered (krouget, charreet ha rannet e gorf) evit igromañserezh ha trubarderezh uhel a-enep ar roue saoz Herri VI.

## An irienn
Bolingbroke a oa un den desket-bras ha lemm e spered. Bez' e oa unan eus servijourien dostañ Humphrey of Lancaster, Kentañ Dug Gloucester, ha kloareg personel Eleanor Cobham, gwreg an dug. Roger Bolingbroke eo ar skiantour brudetañ diwar an tri liammet ouzh an irienn a glaske lazhañ ar roue Herri. Lavaret a reer anezhañ e oa mestr war ar steredoniezh ("gret and konnyng man in astronomye") hag e oa brudet dre ar bed ("renowned in all the world").

Tri sorser a oa rebechet dezho klask lazhañ ar roue: Roger Bolingbroke, Thomas Southwell hag ur vaouez Margery Jourdrain.
## Marv
Southwell a oa marvet en toull-bac'h. Hervez a lenner en ur skrid e oa marvet "per dolorem" Margery Jourdrain, lesanvet "The Witch of Eye", a voe devet e Smithfield d'ar 27 viz Here 1441. Roger Bolingbroke a voe laosket bev nebeut amzer evit diskouez anezhañ d'an holl gwisket evel ur sorser, goude-se e voe Hanged, drawn and quartered hag e benn a voe lakaet war ur pik e Pont Londrez.

The Conjuration.jpg|An irienn, tresadenn evit ar pezh *Shakespeare* gant Henry VI (Akta 1, lodenn 4)
A Chronicle of England - Page 392 - The Duchess of Gloucester Does Penance.jpg|Skeudenn eus 1864 : pinijenn Eleanor Cobham
The Penance of Eleanor (Abbey).jpg|*The Penance of Eleanor* gant Edwin Austin Abbey (1900)

N'eo ket sklaer tamm ebet daoust hag un irienn a voe en gwirionez a-enep ar roue. Evit lod istorourien ne oa nemet un afer bolitikel a-dreñv, hag ur wech kroget gant ar prosez e oa troet an dud da sot rak aon bras a oa d'ar mare-se rak an hudouriezh.

## Notennoù ha daveennoù
Fulvia Bisi

**Fulvia Bisi** (Milano, 1818 – Milano, 1911) a oa ul livourez italian.

Ganet e oa e Milano, merc'h e oa d'al livour Giuseppe Bisi ha da Ernesta Legnani livourez ivez.
Ernesta Legnani Bisi

**Ernesta Bisi** (1788-1859) a oa ul livourez hag engraverez italian.

He div verc'h, Antonietta (1813–1866) ha Fulvia Bisi (1818–1911) a voe livourezed ivez.
Bisi

**Bisi** zo un anv-tiegezh italianek.

*Giuseppe Bisi (1787–1869), livour italian.
*Ernesta Legnani Bisi (1788-1859), livourez italian, pried dezhañ
*Fulvia Bisi (1818–1911) livourez italian, merc'h dezho
* Adriana Bisi Fabbri‎ (1881-1918), livourez italian
* Carlo Bisi (1890-1982), livour italian
*Luigi Bisi, livour italian.
* Michele Bisi, livour italian
* Umberto Bisi, partizan ha politikour italian.
Giuseppe Bisi

**Giuseppe Bisi** (Genova, 1787 – Varese, 1869) a oa ul livour italian.

Breur e oa da Michele Bisi. E 1811 e timezas d'an arzourez Ernesta Legnani. 
O merc'hed Antonietta ha Fulvia a voe livourezed ivez, evel o niz Luigi Bisi.

## Oberennoù
* *Veduta di Genova dall'alto* (1825), Galleria d'Arte Moderna, Milano
* *Veduta del porto di Genova* (1826)
* *Veduta di Castel Gandolfo* (1830)
* *Orlando e Rodomonte*
* *Paesaggio con bagnanti*
* *Veduta di Torno* (1860)
-199

555 *Ab Urbe Condita* = 199 kent J.-K

## Darvoudoù

### Europa

#### Makedonia
*Eil bloaz brezel Makedonia

#### Gres
*Archon ː (...i)ppos

#### Republik roman
*Koñsuled ː Lucius Cornelius Lentulus & Publius Villius Tiberius Tappulus

### Afrika

#### Ejipt
*Faraon ː Ptolemaios V *Epiphanos*

### Reter nesañ

#### Israel
*Antiochus III *ar Meur*

### Azia

## Arzoù, skridoù, ha teknikoù

## Relijionoù

## Ganedigezhioù

## Marvioù

## Notennoù
Macerata

**Macerata** zo ur gêr eus Italia e proviñs Macerata e rannvro ar Marche, e kreiz Italia. 43000 annezad zo.

## Douaroniezh

Emañ war un dorgenn 313 metr uhelder a-us live ar mor. Balirañ a ra a-us traoñniennoù div stêr, ar Potenza er norzh, hag ar Chienti er su. Emañ 30 km er c'hôrnog da Vor Adria ha war-dro 60 km diouzh an Apenninoù.
## Istor
Krouet e oa bet Macerata en ur vodañ div gumun e 1138. Diazezet e oa he skol-veur e 1290. 

Eus ar  eo he Iliz-veur.

E-barzh Stadoù ar Pab e oa eus 1532 betek 1860, ha goude e-barzh Italia.

Bevennet e oa ar *Piazza della libertà*, plasenn veur ar gêr, e 1581.

Savet e oa an opera e 1829.

Gevellet eo gant Weiden in der Oberpfalz abaoe 1963, gant Issy-les-Moulineaux abaoe 1982 ha gant Floriana abaoe 2007.

## Ekonomiezh
 

## Sevenadur ha glad
 
* An iliz-veur

## Melestradurezh

### [[Frazione|Pennkêrioù]]
Acquesalate, Acquevive, Botonto San Giacomo, Botonto Sant'Isidoro, Cervare, Cimarella, Cincinelli, Collevario, Consalvi, Corneto, Helvia Recina, Isola, Madonna del Monte, Montanello, Piediripa, Sforzacosta, Valle, Vallebona, Valteia, Villa Potenza.

### Kumunioù en trowardroioù
Appignano, Corridonia, Montecassiano, Montelupone, Morrovalle, Pollenza, Recanati, Tolentino, Treia

## Tud liammet ouzh ar gumun
* Tremenet e oa Michel de Montaigne dre vMacerata e-pad e veaj en Italia e 1580-1581. Setu ar pezh a skriv ar prederour diwar-benn e weladenn en e levr beaj :
:*Belle ville de la grandeur de [[Libourne]], assise sur un haut en forme aprochant du ront, & se haussant de toutes pars egalemant vers son vantre. Il n’y a pas beaucoup de bastimans beaus. J’y remercai un Palais de pierre de taille, tout taillé par le dehors en pouinte de diamans carrée ; come le Palais du Cardinal d’Este à Ferrare cete forme de constructure est plesante à la veue. L’antrée de cete ville, c’est une porte neufve, où il y a descrit : Porta Boncompaigno, en lettres d’or ; c’est de la suite des chemins que ce Pape a redressés. C’est ici le siege du Legat pour le païs de la Marque*
* Matteo Ricci (1552 - 1610), beleg ha misioner jezuist e Sina, a oa ganet eno
* Horace Capponi a oa he gouarnour
* Basilio Basili (1804-1895) sonaozer, a oa ganet eno
* Alessandro Serenelli (1882-1970), kapucin, a oa marvet eno
* Laura Boldrini, politikourez ha prezidantez Kambr an deputed Italia abaoe 2013, a oa ganet eno e 1961
*Camila Giorgi, c'hoarierez tennis, a oa ganet eno e 1991

## Notennoù ha daveoù
Topaza

***Topaza*** a zo ur genad e rummatadur an evned, krouet e 1840 gant al loenoniour saoz George Robert Gray (1808-1872).

## Spesadoù hag an [[isspesad]]où anezhe
Daou spesad evned-kelien a ya d'ober ar genad : 
* *[[Topaza pella]]*
** *T. p. microrhyncha*, ***pella*** ha *smaragdulus*,
* *[[Topaza pyra]]*
** *T. p. amaruni* ha ***pyra***.

O c'havout a reer en Amazonia (Suamerika), pemp (5) isspesad dezhe en holl.

## Notennoù ha daveennoù
Miguel Primo de Rivera

**Miguel Primo de Rivera y Orbaneja, 2l Markiz Estella, 22vet Kont Sobremonte**, ganet d'an 8 a viz Genver 1870 ha marvet d'ar 16 a viz Meurzh 1930), a oa un nobla­ñs uhel, ofiser soudard ha diktatour spagnol. Bet e oa bet kentañ ministr Bro-Spagn etre 1923 ha 1930 da vare an adsavidigezh. Krediñ a rae don e oa dre fazi ar bolitkourien e oa aet Bro-Spagn war wanaat. Evitañ e oa ezhomm ren ar vro hepto evit adsevel ar vroad. Lugan de Rivera a oa "Patria, Religión y Monarquía". An istorourien a ra anezhañ un diktatour gwan, hep mennozhioù sklaer, hag a oa deuet a-benn da vezañ gwelet fall gant ar re a oa sañset harpañ anezhañ evel al lu spagnol. 

E vab José Antonio Primo de Rivera a vo un den poltikel pouezus er bloavezhioù goude ren e dad.
Colonia colonus

***Colonia colonus*** a zo ur spesad golvaneged eus ar c'herentiad Tyrannidae.

Anvet e voe *Muscicapa colonus* (kentanv) da gentañ-penn (e 1818) gant an evnoniour gall Louis Jean Pierre Vieillot (1748-1831).Ar spesad nemetañ er genad *Colonia* an hini eo.

## Doareoù pennañ

## Boued
N'ouzer ket kalz tra war an danvez nemet e vev diwar c'hwiled hag himenoptered peurvuiañ.

## Annez hag isspesadoù
Ar spesad a gaver ar pemp isspesad anezhañ e Kreiz ha Suamerika, en un takad hag a ya eus gevred Honduras da viz Arc'hantina :
* *Colonia colonus *'colonus**', e kreiz ha reter Brazil, reter Paraguay ha biz Arc'hantina,
* *C. c. fuscicapillus*, eus kreiz Kolombia da hanternoz Ecuador ha biz Perou,
* *C. c. leuconota*, e gevred Honduras da gornôg Kolombia ha kornôg Ecuador,
* *C. c. niveiceps*, e gevred Ecuador, Perou ha hanternoz Bolivia,
* *C. c. poecilonota*, e gevred Venezuela ha Gwianaoù.

## Liammoù diavaez
*  ''Colonia colonus'' el lec'hienn BirdLife International.
*  ''Colonia colonus'' e lec'hienn an International Union for Conservation of Nature (IUCN).

## Notennoù ha daveennoù
East Bridgford

**East Bridgford** zo ur gêriadenn eus Bro-Saoz, e Nottinghamshire. Emañ er reter da gêr Nottingham, etre ar stêr Trent hag an hent roman Fosse Way.

## Istor
Eno e voe un annezadenn roman anvet *Margidunum*.

## Anv
A. Margidunum
* Itinerarium Antonini 4776 (Iter VI) ː MARGIDUNO / MARGEDUNO
* Itinerarium Antonini 4791 (Iter VIII) ː MARGIDUNO

Talvoudegezh ː pe **marga* = marg, maerl, pe **mrogi* = bevenn + **dun* = kreñvlec'h, da lavarout pe ur c'hreñvlec'h savet gant marg, maerl, pe ur c'hreñvlec'h e-kichen ur vevenn (amañ ar stêr Trent)

B. East Bridgford
* *Brugeford*, DB; *Est-brigeford*, 1291 Tax.

Talvoudegezh ː Pont ar Roudour

## Daveoù
-198

556 *Ab Urbe Condita* = 198 kent J.-K.
## Darvoudoù

### Europa

#### Makedonia
* Trivet bloaz brezel Makedonia

#### Gres
* Archon ː disanvet

#### Republik roman
* Koñsuled ː Tiberius Quinctius Flaminius & Sextus Aelius Paetus Catus

### Afrika

### Ejipt
* Faraon ː Ptolemaios V *Epiphanos*

### Reter nesañ

#### Israel
Antiochus III *ar Meur*

## Azia

## Arzoù, skridoù, ha teknikoù

## Relijionoù

## Ganedigezhioù

## Marvioù

## Notennoù ha daveoù
Letanioù

**Litanioù** a vez lavaret, en Ilizoù katolik ha reizhkredennek, eus pedennoù dibunet e doare ur roll, gant un diskan : « pedit evidomp », pe « ora pro nobis » e latin. Daou seurt a zo anavezet dreist ar re all: 
*litanioù ar Werc'hez, pe litanioù Loreto,
**Litanioù ar sent*.

## Orin yuzev
Anavezet eo an doare pedennoù-se gant ar Yuzevien a-raok amzer Jezuz : er Salm 136, ma tibuner perzhioù hag oberoù an Aotrou e respont ar bobl : "hag e fealded a zo da viken".

## Litanioù en arz
Gant *litanioù Loreto* eo bet awenet al liverien-gwer ha kizellerien. 
* stankik e weler ar Werc'hez en ilizoù skeudennet hervez unan eus an anvioù graet anezhi; 
*e porched pennañ iliz-veur Milano e weler kizelladurioù graet da skeudenniñ un toullad mat eus an an anvioù-se.

### Er sonerezh
* *20 litani*, gant František Tůma (XVIIIvet kantved), en o zouez al *Lytaniae Lauretanae*.
* *[[Litanies (Alain)|Litanies]]*, gant Jehan Alain (1911-1940).
Threnetes

***Threnetes*** a zo ur genad e rummatadur an evned, krouet e 1852 gant ar skiantour saoz John Gould (1804-1881).

## Spesadoù hag an [[isspesad]]où anezhe
Tri spesad evned-kelien a ya d'ober ar genad :
* *[[Threnetes leucurus]]*
** *T. l. cervinicauda*, ***leucurus***, *medianus* ha *rufigastra*,
* *[[Threnetes niger]]*
** *T. n. loehkeni* ha ***niger***,
* *[[Threnetes ruckeri]]*
** *T. r. *'ruckeri**', *venezuelensis* ha *ventosus*.

O c'havout a reer e Kreiz ha Suamerika, nav (9) isspesad dezhe en holl.

## Notennoù ha daveennoù
Phaethornis

***Phaethornis*** a zo ur genad e rummatadur an evned, krouet e 1827 gant an evnoniour saoz William Swainson (1789-1855).

## Spesadoù hag an [[isspesad]]où anezhe
Seizh spesad evned-kelien warn-ugent a ya d'ober ar genad :
* *[[Phaethornis aethopygus]]*,
* *[[Phaethornis anthophilus]]*
** *P. a. *'anthophilus*** ha ''hyalinus'',
* ''[[Phaethornis atrimentalis]]''
** ''P. a. '''atrimentalis*** ha *riojae*,
* *[[Phaethornis augusti]]*
** *P. a. *'augusti***, ''curiosus'' hag ''incanescens'',
* ''[[Phaethornis bourcieri]]''
** ''P. b. '''bourcieri*** ha *major*,
* *[[Phaethornis eurynome]]*
** *P. e. *'eurynome*** ha ''paraguayensis'',
* ''[[Phaethornis griseogularis]]''
** ''P. g. '''griseogularis***, *porcullae* ha *zonura*,
* *[[Phaethornis guy]]*
** *P. g. apicalis*, *coruscus*, *emiliae* ha ***guy***,
* *[[Phaethornis hispidus]]*,
* *[[Phaethornis idaliae]]*,
* *[[Phaethornis koepckeae]]*,
* *[[Phaethornis longuemareus]]*,
* *[[Phaethornis longirostris]]*
** *P. l. baroni*, *cephalus*, ***longirostris*** ha *susurrus*,
* *[[Phaethornis malaris]]*
** *P. m. bolivianus*, *insolitus*, ***malaris***, *margarettae*, *moorei* hag *ochraceiventris*,
* *[[Phaethornis mexicanus]]*
** *P. m. griseoventer* ha ***mexicanus***,
* *[[Phaethornis nattereri]]*,
* *[[Phaethornis philippii]]*,
* *[[Phaethornis pretrei]]*,
* *[[Phaethornis ruber]]*
** *P. r. episcopus*, *longipennis*, *nigricinctus* ha ***ruber***,
* *[[Phaethornis rupurumii]]*
** *P. r. amazonicus* ha ***rupurumii***,
* *[[Phaethornis squalidus]]*,
* *[[Phaethornis striigularis]]*
** *P. s. ignobilis*, *saturatus*, ***striigularis*** ha *subrufescens*,
* *[[Phaethornis stuarti]]*,
* *[[Phaethornis subochraceus]]*,
* *[[Phaethornis superciliosus]]*
** *P. s. muelleri* ha ***superciliosus***,
* *[[Phaethornis syrmatophorus]]*
** *P. s. columbianus* ha ***syrmatophorus***,
* *[[Phaethornis yaruqui]]*.

O c'havout a reer e Kreizamerika, Mec'hiko ha Suamerika, pevar isspesad ha daou-ugent (44) dezhe en holl.

## Notennoù ha daveennoù
Hattori Hanzō

**Hattori Hanzō** (服部 半蔵, e-tro 1542 e proviñs Mikawa – 4 a viz Du 1596 en Edo), anvet ivez **Hattori Masanari** pe **Hattori Masashige** (服部 正成), a oa ur samourai brudet eus ar marevezh Sengoku. Kontañ a reer en devoa saveteet buhez Tokugawa Ieyasu ha harpet anezhañ evit unvanidigezh Japan. Hiziv-an-deiz e vez adkemeret alies en oberennoù lies evel mangaoù.
Emgann Tenmokuzan

Dalc'het e oa **Emgann Tenmokuzan** (天目山の戦い *Tenmokuzan no Tatakai*) e Japan, e 1582. Anvet eo ivez **Emgann Toriibata**. Emgann diwezhañ ar c'hlan Takeda e voe. Ar wech diwezhañ e oa bet da Takeda Katsuyori talañ ouzh nerzhioù kevredet Tokugawa Ieyasu hag Oda Nobunaga.

Ur wech kollet an emgann, Katsuyori a c'hwezhas an tan en e gastell e Shinpu hag a dec'has dre ar menezioù da vont d'ur c'hreñvlec'h Takeda, anvet Iwadono. Difennet e oa al lec'h-se gant Oyamada Nobushige, un den a fiziañs dezhañ. Siwazh Katsuyori e voe trubardet gant Oyamada. E-pad ma oa ar peurrest eus e arme o talañ ouzh e enebourien en em lazhas dre seppuku.
Aetius

**Aetius**, pe **Flavius Aetius**, bet ganet war-dro 395 e Durostorum (hiziv Silistra, e Bulgaria) hag aet da Anaon (muntret) d'an 21 a viz Gwengolo 454, a oa senedour roman ha pennjeneral arme en Impalaeriezh roman ar C'hornôg dindan an impalaer Valentinianus III (425-455).

Da zen-gouestl e oa bet kaset da-douez ar Huned, ma teuas da vout mignon da Attila.

Sevel a ra Aetius a-du gant Johannes (423 / 425).

Tri deiz goude marv Johannes (e miz Mae 425), Aetius en em gav en Italia gant 60 000 Hun, evit difenn Johannes. Mes dre ma oa marv Johannes (lazhet war urzh Galla Placidia), e rankas kompeziñ gant houmañ, hag e lakaas an Huned da vont en-dro, goude bet paeet.

Galla Placidia, o kompren eo gwelloc'h kaout Aetius a-du ganti, a savas anezhañ da gont.

Aetius a zo bet koñsul peder gwech ː

- e 432, evit ar C'hornôg, da heul Valerius (hemañ evit ar Reter)

- e 437, evit ar C'hornôg, da heul Flavius Sigisvultus (hemañ evit ar Reter)

- e 446, da heul Symmachus, o-daou evit ar C'hornôg.

- e 454, da heul Studius, o-daou evit ar Reter.

Goude marv Galla Placidia, mamm an impalaer Valentinanus III, d'ar 27 a viz Du 450, hag hemañ hep mab, Aetius a ginnigas neuze dezhañ dimeziñ e vab Gaudentius da Eudocia, merc'h henañ Valentinianus, oadet a 12 vloaz.

Attila aet da ober brezel ouzh an impalaeriezh roman, e 451, Aetius a savas un arme a-enep Attila. An arme-se a oa enni Romaned, Wizigoted, Burgonded, Franked, Saksoned, Armorikaned (Galianed-ha-Romaned etre ar stêr Liger ha Mor Breizh). Trec'h e voe Aetius war Attila en Emgann Chalons, e fin Mezheven pe digor miz Here 451.

Diwar se, Valentinianus a gemeras disfiz diouzh Aetius ha c'hoant hemañ da gemer ar galloud warnañ. D'an 21 a viz Gwengolo 454, Valentinianus a c'halvas Aetius da zont da Roma en e balez. Drouk-ruz ennañ, Valentinianus a lakaas lazhañ Aetius, pe a lazhas anezhañ e-unan.

War-lerc'h Aetius e voe renet an Impalaeriezh gant Ricimer, a orin suev ha vizigot, hag ar Burgond.

An istorour Georges Bordonove en deus skrivet diwar-benn Aetius ː "*Il avait pourtant commencé sa carrière comme un aventurier sans scrupules*" ("Kroget en devoa koulskoude e vuhez evel un den diskorpul" An istorour Maurice Bouvier-Ajam a skriv ː "*On peut soupçonner fortement Flavius Aetius d'avoir toujours envié la pourpre impériale*". "*Gallout a reer soñjal kreñv en devoa bet c'hoant Flavius Aetius da gemer dilhad limestra an impalaeriezh*"
## Liammoù diavez
## Notennoù ha daveennoù
Hardknot

**Kreñvlec'h Hardknott** zo dismantroù ur c'hreñvlec'h roman lec'hiet er c'hornôg da Hardknott Pass e Cumbria, Bro-Saoz. *Mediobogdum* e oa e anv latin.

## Anv
A. MEDIOBOGDUM

* Ravenna 1072 ː MEDIBOGDO / MEDEBOGDO

Talvoudegezh ː **medio*- = kreiz; **beugh-* = kromm. Amañ ː ar c'hrenvlec'h e kreiz pleg ar stêr Esk, e-kichen an trepas etre Ravenglass (*Glannoveta*) ha Ambleside (*Galava*).

B. Hardknot

* *Hardecnuut* c. 1210; *Ardechnut* 1242 FC.

Talvoudegezh ː *hard* = diaes; *knut* = beg. Amañ ː ul lec'h diaes da dremen

## Istor, Arkeologouriezh

Restr:Mediobogdum from the top of the pass.jpg|
Restr:Hardknott Castle Roman Fort - The Principia - geograph.org.uk - 546598.jpg|


## Daveoù
Machetornis rixosa

***Machetornis rixosa*** a zo ur spesad golvaneged eus ar c'herentiad Tyrannidae.

Anvet e voe *Tyrannus rixosus* (kentanv) da gentañ-penn (e 1819) gant an evnoniour gall Louis Jean Pierre Vieillot (1748-1831).Ar spesad nemetañ er genad *Machetornis* an hini eo.

## Doareoù pennañ

## Boued
Bevañ a ra diwar amprevaned ha n'eo ket ral gwelet al laboused-mañ, pintet war gein pe benn ur bronneg bennak, o klask pakañ an artropoded oc'h arvevañ outañ.

## Annez hag isspesadoù
Ar spesad a gaver an tri isspesad anezhañ en un takad hag a ya eus Panamá da c'hevred Suamerika :
* *Machetornis rixosa flavigularis*, e reter Panamá, hanternoz Kolombia ha hanternoz Venezuela,
* *M. r. obscurodorsalis*, e reter Kolombia, reter Ecuador ha mervent Venezuela,
* *M. r. *'rixosa**', eus reter-kreiz Brazil da reter Bolivia, Paraguay, hanternoz Arc'hantina hag Uruguay.

## Liammoù diavaez
*  ''Machetornis rixosa'' el lec'hienn BirdLife International.
*  ''Machetornis rixosa'' e lec'hienn an International Union for Conservation of Nature (IUCN).

## Notennoù ha daveennoù
The Black Company

**The Black Company** zo un heuliad romantoù doare dark fantasy (moliac'h teñval) skrivet gant ar skrivagner stadunanat Glen Cook. En heuliad romantoù e adkaver lodennoù moliac'h kemmesket gant re ar moliac'h teñval. Kontañ a reer istor ur strollad goprsoudarded, The Black Company, e-pad 40 vloaz diwezhañ e istor war un hollad 400 vloaz.

Green Ronin Publishing en deus bet embannet ur c'hoari roll The Black Company e 2004.
## Kronologiezh
#### The Books of the North
# The Black Company: Mae 1984
# Shadows Linger: Here 1984
# The White Rose: Ebrel 1985
#### The Books of the South
# Shadow Games: Even 1989
# Dreams of Steel: Ebrel 1990
#### The Books of Glittering Stone
# Bleak Seasons: Ebrel 1996
# She Is the Darkness: Gwengolo 1997
# Water Sleeps: Meurzh 1999
# Soldiers Live: Gouhere 2000

#### Romantoù da vezañ embannet
# *A Pitiless Rain*, fin an heuliad romantoù
# *Port of Shadows*, a dremen etre *The Black Company* ha *Shadows Linger*, 11 a viz Gwengolo 2018

#### Spin-off
# The Silver Spike: Gwengolo 1989
Nikos Kazantzakis

**Nikos Kazantzakis** (e gresianeg : Νίκος Καζαντζάκης; 1883 - 1957) a oa ur skrivagner gresianek a bouez en . Sevel a reas barzhonegoù, pezhioù-c'hoari, romantoù ha skridoù prederouriezh. Brudet eo ar film *Alexis Zorba* a oa bet savet e 1964 diwar e romant *Buhez ha troioù-kaer Alexis Zorbás* (Βίος και Πολιτεία του Αλέξη Ζορμπά). 

Ganet e voe Kazantzakis en Iraklio, e Kreta, e 1883, en amzer ma oa stag an enezenn-se ouzh an Impalaeriezh Otoman ha ma veze an enezourien o stourm evit stagañ anezhi ouzh Rouantelezh Gres.
Rengha Rodewill

**Rengha Rodewill** (11 a viz Here 1948 e Hagen) zo un arzourez alaman, luc'hskeudennerez, skrivagnerez ha dañserez.

## Levrioù
* *Zwischenspiel* – Lyrik, Fotografie. Zusammen mit Eva Strittmatter. Plöttner Verlag, Leipzig 2010.
* *Einblicke* – Künstlerische - Literarische - Politische. Die Bildhauerin Ingeborg Hunzinger. Mit Briefen von Rosa Luxemburg. Karin Kramer Verlag, Berlin 2012.
* *Bautzen II* – Dokumentarische Erkundung in Fotos mit Zeitzeugenberichten und einem Vorwort von Gesine Schwan. Vergangenheitsverlag, Berlin 2013.
* *Hoheneck* – Das DDR-Frauenzuchthaus, Dokumentarische Erkundung in Fotos mit Zeitzeugenberichten und einem Vorwort von Katrin Göring-Eckardt. Vergangenheitsverlag, Berlin 2014.
* *-ky's Berliner Jugend* – Erinnerungen in Wort und Bild. Zusammen mit Horst Bosetzky. Vergangenheitsverlag, Berlin 2014.
* *Angelika Schrobsdorff* – Leben ohne Heimat (Biografie). Bebra-Verlag, Berlin 2017.

## Liammoù diavaez
* Rengha Rodewill e lec'hienn Deutsche National Bibliothek
* e lec'hienn Rengha Rodewill
Patagona gigas

***Patagona gigas*** a zo ur spesad evned eus ar c'herentiad Trochilidae, an hini brasañ ennañ.

Anvet e voe *Trochilus gigas* (kentanv) da gentañ-penn (e 1824) gant an evnoniour gall Louis Jean Pierre Vieillot (1748-1831).
Ar spesad nemetañ er genad *Patagona* an hini eo.

## Doareoù pennañ

## Boued
En Ecuador ha hanternoz Perou e vev diwar sun-bleuñv tennet eus bleuñv an *[[Agave]]* ha reoù eus ar genad *[[Puya (genad)|Puya]]*.

## Annez hag isspesadoù

Ar spesad a gaver an daou isspesad anezhañ e takadoù 'zo eus Suamerika, eus kreisteiz Kolombia da greiz Chile :
* *Patagona gigas *'gigas**', e kreiz ha kreisteiz Chile, kreisteiz-kreiz Arc'hantina,	
* *P. g. peruviana*, eus mervent Kolombia da hanternoz Chile ha biz Arc'hantina.	

## Liammoù diavaez
*  ''Patagona gigas'' el lec'hienn BirdLife International.
*  ''Patagona gigas'' e lec'hienn an International Union for Conservation of Nature (IUCN).

## Notennoù ha daveennoù
-197

557 *Ab Urbe Condita* = 197 kent J.-K.

## Darvoudoù

### Europa

#### Makedonia
*Pevarvet bloaz brezel Makedonia
*Emgann Cynoscephales. Ar Romaned zo trec'h war Fulup V Makedonia. Paeañ a ra 1000 talant a gastiz. Ret eo dezhañ reiñ e listri-brezel d'ar Romaned

#### Gres
*Archon ː Dionysios

#### Republik roman
* Koñsuled ː Caius Cornelius Lucius Cethegus & Quintus Minucius Caius Rufus

### Afrika

### Ejipt
* Faraon ː Ptolemaios V *Epiphanos*

### Reter nesañ

#### Israel
Antiochus III *ar Meur*

## Arzoù, skridoù, ha skiantoù

## Relijionoù

## Ganedigezhioù

## Marvioù

## Daveoù
-196

558 *Ab Urbe Condita* = 196 kent J.-K.

## Darvoudoù

### Europa

#### Gres
* Archon ː Charikles
*Embannet eo emrenerezh an holl keodedoù, gant Flaminius, e-pad ar c'hoarioù *τά Ιςθμια* (= strizh-douar)

#### Republik roman
* Koñsuled ː Lucius Furius Specius Purpureo & Marcus Cladius Marcellus

### Afrika

#### Ejipt
* Faraon ː Ptolemaios V *Epiphanos*

### Reter nesañ

#### Israel
* Antiochus III *ar Meur*

## Arzoù, skridoù ha skiantoù

## Relijionoù

## Ganedigezhioù -196

## Marvioù -196

## Daveoù
Megarynchus pitangua

***Megarynchus pitangua*** a zo ur spesad golvaneged bras eus ar c'herentiad Tyrannidae.

Anvet e voe [*Lanius*] *Pitangva* [sic] (kentanv) da gentañ-penn (e 1766) gant an naturour svedat Carl von Linné (1707-1778).Ar spesad nemetañ er genad *Megarynchus* an hini eo.

## Doareoù pennañ

## Boued
Bevañ a ra diwar zivellkeineged, hemiptered eus an uskerentiad Cicadoidea dreist-holl hag amprevaned bras-tre all.

## Annez hag isspesadoù
Ar spesad a gaver ar c'hwec'h isspesad anezhañ en un takad hag a ya eus Mec'hiko da viz Arc'hantina :

## Liammoù diavaez
*  ''Megarynchus pitangua'' el lec'hienn BirdLife International.
*  ''Megarynchus pitangua'' e lec'hienn an International Union for Conservation of Nature (IUCN).

## Notennoù ha daveennoù
Battlefield V

**Ur bajenn disheñvelout [[Battlefield]] zo ivez*.

**Battlefield V**, pe **Battlefield 5**, zo ur c'hoari video doare first-person shooter sevenet gant EA DICE hag embannet gant Electronic Arts. Battlefield V a vo ar c'hwec'hvet c'hoari en heuliad c'hoarioù video Battlefield. Da vezañ embannet e oa dre ar bed war ar savennoù Microsoft Windows, PlayStation 4, hag Xbox One d'an 19 a viz Here 2018. A-benn ar fin e vezo embannet d'an 20 a viz Du 2018. Disheñvel e vo diouzh Battlefield 1 dre ma vo staliet e-pad an Eil Brezel-bed.
## Degemer
Ar C'howen Group, un embregerezh studiañ ar c'hoarioù video, en deus bet embannet e oa "izel" ar rak koumanantiñ d'ar c'hoari Battlefield V. Hervezo ez int 85% a-dreñv re ar c'hoari Call of Duty: Black Ops 4.

## Notennoù ha daveennoù
Selasphorus

***Selasphorus*** a zo ur genad e rummatadur an evned, krouet e 1832 gant an evnoniour saoz William Swainson (1789-1855).

## Spesadoù hag an [[isspesad]]où anezhe
Seizh spesad evned-kelien a ya d'ober ar genad :
* *[[Selasphorus ardens]]*,
* *[[Selasphorus calliope]]*,
* *[[Selasphorus flammula]]*
** *S. f. *'flammula***, ''simoni'' ha ''torridus'',
* ''[[Selasphorus platycercus]]'',
* ''[[Selasphorus rufus]]'',
* ''[[Selasphorus sasin]]''
** ''S. s. '''sasin*** ha *sedentarius*,
* *[[Selasphorus scintilla]]*.

O c'havout a reer e Norzh, Kreiz ha Suamerika, pemp isspesad (5) dezhe en holl.

## Notennoù ha daveennoù
Atthis

***Atthis*** a zo ur genad e rummatadur an evned, krouet e 1854 gant ar skiantour alaman Ludwig Reichenbach (1793-1879).

## Spesadoù hag an [[isspesad]]où anezhe
Daou spesad evned-kelien a ya d'ober ar genad :
* *[[Atthis ellioti]]*
** *A. e. *'ellioti*** ha ''selasphoroides'',
* ''[[Atthis heloisa]]''
** ''A. h. '''heloisa*** ha *margarethae*.

O c'havout a reer e takadoù 'zo eus Kreizamerika hag e Mec'hiko, pevar (4) isspesad dezhe en holl.

## Notennoù ha daveennoù
Joe Abercrombie

**Joe Abercrombie** ganet d'an 31 a viz Kerzu 1974, lesanvet *the master of fantasy*, zo ur skrivagner moliac'h teñval pe Dark fantasy ha frammer filmoù saoz. Brudet eo evit an heuliad romantoù moliac'h anvet The First Law. E romant Half a King en deus tapet priz 2015 al Locus Award evit ar gwellañ romant evit ar grenarded. Awenet eo kalz gant J. R. R. Tolkien ha George R. R. Martin 
## Buhez
Joe Abercrombie a zo ganet e Lancaster, Bro-Saoz. Skoliataet eo bet el Lancaster Royal Grammar School hag e skol-veur Manchester, eno en devoa studiet ar psikologiezh.

Abercrombie a laboure o fardañ banneoù te en un embregerezh produiñ skinwel a-raok mont gant hent ar frammañ filmoù. 
## Oberennoù
### Bed [[The First Law]]
;The First Law trilogy
# The Blade Itself (Mae 2006)
# Before They Are Hanged (Meurzh 2007)
# Last Argument of Kings (Meurzh 2008)

### Romantoù o-unan
# Best Served Cold (Even 2009)
# The Heroes (Genver 2011)
# Red Country (Here 2012)

### The First Law Trilogy II
Lec'hiet 15 vloaz goude ar c'hentañ heuliad romantoù ha Red Country.
# A Little Hatred (Gwengolo 2019)
# The Trouble With Peace (2020)
# The Beautiful Machine (2021)

### Bed Shattered Sea
# Half a King (2014)
# Half the World (2015)
# Half a War (2015
### ''The Devils''

## Liammoù diavaez
* Lec'hienn ofisiel
* Twitter ofisiel

## Notennoù ha daveennoù
Myrmia micrura

***Myrmia micrura*** a zo ur spesad evned eus ar c'herentiad Trochilidae.
Ar spesad nemetañ er genad *Myrmia* an hini eo.

Anvet e voe *Calothorax micrurus* (kentanv) da gentañ-penn (e 1854) gant ar skiantour saoz John Gould (1804-1881).

## Doareoù pennañ

## Boued

## Annez

Kavout a reer ar spesad e takadoù 'zo eus Suamerika, e kornôg Ecuador, gwalarn Perou.

## Liammoù diavaez
*  ''Myrmia micrura'' el lec'hienn BirdLife International.
*  ''Myrmia micrura'' e lec'hienn an International Union for Conservation of Nature (IUCN).

## Notennoù ha daveennoù
Mitrephanes

***Mitrephanes*** a zo ur genad e rummatadur an evned, krouet e 1882 gant an evnoniour stadunanat Elliott Coues (1842-1899).

## Spesadoù hag an [[isspesad]]où anezhe
Daou spesad golvaneged a ya d'ober ar genad :
* *[[Mitrephanes olivaceus]]*,
* *[[Mitrephanes phaeocercus]]*
** *M. p. aurantiiventris*, *berlepschi*, ***phaeocercus*** ha *tenuirostris*.

O c'havout a reer e Mec'hiko, Kreiz ha Suamerika, pevar (4) isspesad dezhe en holl.

## Notennoù ha daveennoù
Elliott Coues

**Elliott Coues**, bet ganet d'an 9 a viz Gwengolo 1842 e Portsmouth (New Hampshire) (Stadoù-Unanet Amerika) hag aet da Anaon d'ar 25 a viz Kerzu 1899 e Baltimore (Maryland, SUA), a oa un evnoniour, istorour hag ur medisin-arme stadunanat.

## Listenn al [[labous]]ed studiet gantañ
### [[Genad]]où
* **A** : *[[Aechmophorus]]*, *[[Amphispiza]]*,
* **M** : *[[Mitrephanes]]*,
* **S** : *[[Scenopoeetes dentirostris|Scenopoeetes]]*.
### [[Spesad]]où
* **A** : *[[Ardenna creatopus]]*,
* **C**
: *Calidris bairdii* (sourouc'han-Baird), *ptilocnemis* (sourouc'han-karreg),
* **O**
: *Oceanodroma homochroa* (satanig louet), *[[Oceanodroma microsoma|microsoma]]*,
* **P**
: *[[Peucaea carpalis]]*, *[[Puffinus opisthomelas]]*,
* **T** : *[[Toxostoma bendirei]],
* *'V*'
: *Vireo plumbeus*, *vicinior''.

## Notennoù ha daveennoù
Hymenops perspicillatus

***Hymenops perspicillatus*** a zo ur spesad golvaneged eus ar c'herentiad Tyrannidae.

Anvet e voe *Motacilla perspicillata* (kentanv) da gentañ-penn (e 1789) gant an naturour alaman Johann Friedrich Gmelin (1748-1804).Ar spesad nemetañ er genad *Hymenops* an hini eo.

## Doareoù pennañ

## Boued
Bevañ a ra diwar amprevaned.

## Annez hag isspesadoù

Ar spesad a gaver an daou isspesad anezhañ e takad kreisteiz Suamerika a vez graet *Cone Sul* (e portugaleg) pe *Cono Sur* (e spagnoleg) anezhañ :
* *Hymenops perspicillatus andinus*, e kreiz Chile ha kornôg-kreiz, kreisteiz-kreiz Arc'hantina,
* *H. p. *'perspicillatus**', eus gevred Brazil, Uruguay ha reter Paraguay da hanternoz-kreiz Arc'hantina.

## Liammoù diavaez
*  ''Hymenops perspicillatus'' el lec'hienn BirdLife International.
*  ''Hymenops perspicillatus'' e lec'hienn an International Union for Conservation of Nature (IUCN).

## Notennoù ha daveennoù
Attila (disheñvelout)

**Attila** zo un anv-bihan hungarek ha turkek, unan eus ar re roet ar muiañ d'ar baotred en Hungaria.

## Tud
* Attila, marvet e 453, penn meur an Huned,
* Attila József (1905–1937), barzh hungarat,
* Attilâ İlhan (1925–2005), barzh turkek.

## [[Evnoniezh]]
* *[[Attila (genad)|Attila]]*, ur genad eus ar c'herentiad Tyrannidae.

## Sinema
* *[[Attila Marcel]]*, ur film e 2013, sevenet gant Sylvain Chomet.
Enragée ?

***Enragée ?*** zo un danevell gant Guy de Maupassant, embannet en 1883.

## Istor
*Embannet e oa bet *Enragée ?* e *[[Gil Blas]]* ar 7 a viz Eost 1883, sinet gant an anv-pluenn Maufrigneuse.
*En 1888 e oa bet adembannet en dastumad ''Le Rosier de Madame Husson''.

## An danevell
Ur plac'h nevez a gont he beaj-eured en ul lizher...

## Pennadoù kar
* Dastumadoù danevelloù Guy de Maupassant

## Liamm diavaez
* [Enragée ? Ar skrid diwar embannadur 1902 ](https://fr.wikisource.org/wiki/Le_Rosier_de_Madame_Husson_(recueil,_Ollendorff_1902)/Enrag%C3%A9e_%3F)
Le Baiser (Maupassant)

***Le Baiser*** zo ur gontadenn gant Guy de Maupassant e 1882.

## Istor
Kentañ ma voe embannet a voe e pemdezieg *[[Gil Blas]]* ar 14 a viz Du 1882, ha sinet Maufrigneuse.

## An danevell
Tintin Colette a skriv un hir a lizher d'he nizez, nevez dilezet gant he fried.

## Liammoù diavaez
* Le Baiser, e gutenberg.org .
Satrapa icterophrys

***Satrapa icterophrys*** a zo ur spesad evned eus ar c'herentiad Tyrannidae.

Anvet e voe *Muscicapa icterophrys* (kentanv) da gentañ-penn (e 1818) gant an evnoniour gall Louis Jean Pierre Vieillot (1748-1831).Ar spesad nemetañ er genad *Satrapa* an hini eo.

## Doareoù pennañ

## Boued
Bevañ a ra diwar amprevaned.

## Annez
Kavout a reer ar spesad e Suamerika, en un takad hag a ya eus hanternoz Venezuela, biz Brazil da vBolivia, kreiz Arc'hantina hag Uruguay.

## Liammoù diavaez
*  ''Satrapa icterophrys'' war al lec'hienn BirdLife International.
*  ''Satrapa icterophrys'' war lec'hienn an International Union for Conservation of Nature (IUCN).

## Notennoù ha daveennoù
Le Baiser

**Le Baiser** zo anv meur a oberenn c'hallek.

## Oberennoù gallek
* Le Baiser (Maupassant), danevell gant Guy de Maupassant e 1882.
* *Le Baiser*, pezh gant Théodore de Banville en 1887.
* *Le Baiser*, film pornografek gant Ovidie en 2015.

## Arzoù
* Le Baiser (Toulouse-Lautrec), taolenn gant Toulouse-Lautrec e 1892.
* Dans le Lit, le Baiser, taolenn gant Toulouse-Lautrec e 1892.
* Le Baiser, delwenn gant Auguste Rodin.

## Pennadoù kar
*Ar Pok
*De kus
*The Kiss
Eulidia yarrellii

***Eulidia yarrellii*** a zo ur spesad evned bihan eus ar c'herentiad Trochilidae.
Ar spesad nemetañ er genad *Eulidia* an hini eo.

Anvet e voe *Trochilus Yarrellii* (kentanv) da gentañ-penn (e 1847) gant an evnoniour gall Jules Bourcier (1797-1873), da zougen bri d'ar skiantour saoz William Yarrell (1784-1856).

## Doareoù pennañ

## Boued
Bevañ a ra diwar sun-bleuñv.

## Annez

Kavout a reer ar spesad e takadoù 'zo eus Suamerika, e kreisteiz Perou, hanternoz Chile.

## Liammoù diavaez
*  ''Eulidia yarrellii'' el lec'hienn BirdLife International.
*  ''Eulidia yarrellii'' e lec'hienn an International Union for Conservation of Nature (IUCN).

## Notennoù ha daveennoù
Rouantelezh Bro-Saoz

**Rouantelezh Bro-Saoz**, *Kingdom of England* e saozneg, zo ur rouantelezh krouet en  e su enez Breizh-Veur dre unaniñ ar rouantelezhioù angl-ha-saoz.

Adal 927 en em lede e Bro-Saoz a vremañ, hag adal 1284 e Kembre ivez, goude da Edouarzh Iañ aloubiñ ar vro-se. Winchester e kontelezh Hampshire e voe ar gêr-benn da gentañ, met ken uhel all e oa statud Londrez ha Gloucester ; adal deroù an  e teuas Londrez da vout kêr-benn *[[de facto]]*.

Abaoe 1707 ne gomzer ket, en ofisiel, eus roue Bro-Saoz met eus roue ar Rouantelezh-Unanet.
Æthelflæd

**Æthelflæd** zo anv meur a brinsez saoz :

* Æthelflæd Mercia (c. 870 – 918), itron Mercia, merc'h da Alfred Veur, pried da Æthelred
* Æthelflæd Damerham, rouanez Bro-Saoz, eil pried ar roue Edmund, mamm da Edward II
* Æthelflæd *Eneda*, pried kentañ ar roue Edgar ha mamm Edward ar Merzher
* Ælflæda Romsey (Ethelflaeda), abadez ha santez, merc'h da Edward an Henañ
* Æthelflæda Romsey, abadez en XIvet kantved
Æthelflæd Mercia

**Æthelflæd Mercia** (c. 870 – 918) a oa itron Mercia, e-kreiz Bro-Saoz a vremañ, adal 911 betek he marv.

## He buhez
Ganet e oa war-dro 870. Merc'h henañ Alfred Veur e oa. Hennezh a rene e Wessex, ha dimezet e oa da Ealhswith.

Da neuze e oa ar Vikinged o tont eus Danmark da aloubiñ Bro-Saoz. A-benn 878 edo an darn vrasañ eus Bro-Saoz dindan ar Vikinged, kemeret ganto East Anglia ha Northumbria, ha rannet Mercia etre Saozon ha Vikinged, met er bloaz-se e voe trec'h Alfred en Emgann Edington. Ur pennad goude e tegouezhas Æthelred e penn Mercia, hag e asantas bezañ dindan Alfred a voe anvet da roue ar Saozon, pa lavare ren an holl Saozon na vevent ket dindan ar Vikinged. Neuze e timezas Alfred e verc'h Æthelflæd da Æthelred.
L'Odyssée d'une fille

***L'Odyssée d'une fille*** zo un danevell c'hallek gant Guy de Maupassant e 1883. 

## Istor
*Kentañ ma voe embannet *L'Odyssée d'une fille* a voe e pemdezieg *[[Gil Blas]]* ar 25 a viz Gwengolo 1883, ha sinet « Maufrigneuse ».
*Adembannet e voe en dastumad *[[Le Rosier de madame Husson (dastumad)|Le Rosier de madame Husson]]* en 1888.

## Liamm diavaez
* Lenn ar skrid orin el lec'hienn Bnf - Gallica.
La Leggenda del santo bevitore

***La Leggenda del santo bevitore*** ("Mojenn ar sant ever") zo ur film italianek gant Ermanno Olmi, e 1989. Savet eo diwar un danevell alamanek, *[[Die Legende vom heiligen Trinker]]*, gant ar skrivagner aostrian Joseph Roth e 1939.

## Notennoù
Une soirée

***Une soirée*** zo anv meur a oberenn c'hallek: 

*Div gontadenn gant Guy de Maupassant :
***[[Une soirée (danevell, 1883)|Une soirée]]*, en 1883,
***[[Une soirée (danevell, 1887)|Une soirée]]*, en 1887.

**Une soirée mondaine*, ur film gall e 1917.
*Une soirée au carnaval, unan eus taolennoù kentañ al livour Henri Rousseau (*le Douanier*) en 1886.

## Pennad kar
*Un soir
-194

560 *Ab Urbe Condita* = 194 kent J-K.

## Darvoudoù

### Europa

#### Gres
* Archon ː Dyonisos
*Ar Romaned en em denn eus Bro-C'hres.

#### Republik roman
* Koñsuled ː Publius Cornelius Scipio Africanus II & Tiberius Sempronius Longus

### Afrika

#### Ejipt
* Faraon ː Ptolemaios V *Epiphanos*

### Reter nesañ

#### Israel
* Antiochus III *ar Meur* (-223 / -187)

## Arzoù, skridoù ha skiantoù

## Relijionoù

## Ganedigezhioù

## Marvioù

## Daveoù
Myrtis fanny

***Myrtis fanny*** a zo ur spesad evned eus ar c'herentiad Trochilidae.
Ar spesad nemetañ er genad *Myrtis* an hini eo.

Anvet e voe *Ornismya Fanny* (kentanv) da gentañ-penn (e 1838) gant an naturour gall René Primevère Lesson (1794-1849).

## Doareoù pennañ

## Boued
Bevañ a ra diwar sun-bleuñv.

## Annez hag isspesadoù

Ar spesad a gaver an daou isspesad anezhañ e Suamerika :
* *Myrtis fanny *'fanny**', e kornôg ha gevred Ecuador, kornôg Perou,	
* *M. f. megalura*, e hanternoz Perou.

## Liammoù diavaez
*  ''Myrtis fanny'' war al lec'hienn BirdLife International.
*  ''Myrtis fanny'' war lec'hienn an International Union for Conservation of Nature (IUCN).

## Notennoù ha daveennoù
Die Legende vom heiligen Trinker

***Die Legende vom heiligen Trinker*** ("Mojenn ar sant ever") zo un danevell alamanek gant ar skrivagner aostrian Joseph Roth e 1939.
Doricha

***Doricha*** a zo ur genad e rummatadur an evned, krouet e 1854 gant ar skiantour alaman Ludwig Reichenbach (1793-1879).

## Spesadoù
Daou spesad evned-kelien a ya d'ober ar genad :
* *[[Doricha eliza]]*,
* *[[Doricha enicura]]*.

O c'havout a reer e takadoù 'zo eus Kreizamerika hag e Mec'hiko.

## Notennoù ha daveennoù
Lios na gCearrbhach

**Lios na gCearrbhach** (hervez an iwerzhoneg), pe **Lisburn** (hervez ar saozneg), zo ur gêr eus Hanternoz Iwerzhon. Emañ er mervent da v-Béal Feirste, war lez ar stêr Lagán, war an harzoù etre kontelezh Aontroim ha kontelezh An Dún. An deirvet kêr vrasañ eo en Hanternoz Iwerzhon, goude Béal Feirste ha Doire, gant  a annezidi e 2011.
BreizhVOD

**BreizhVOD** (*Video On Demand* / Video diwar c’houlenn) a zo ur servij en-linenn hag a ginnig filmoù, tresadennoù-bev, teulfilmoù hag heuliadoù e brezhoneg.

## Istor BreizhVOD
Servij en-linenn nemetañ, BreizhVOD a zo ganet e 2012, boulc’het gant Dizale, ur gevredigezh a-vicher war an advouezhiañ e brezhoneg abaoe 1998 (lezenn 1901).

War ar memez tro eo BreizhVOD ul lec’hienn evit an dudi hag un ostilh evit deskiñ brezhoneg. Gant ar servij-mañ ez eus tro da welet oberennoù kleweled liesseurt evit bep oad ha bep live yezh. Lod eus an oberennoù a zo istitlet e galleg.

Sikouret gant ar C’huzul rannvro Breizh, Dizale a zo bet ivez skaozellet gant Ar Redadeg e 2012. Roet a zo bet 8500 € ganto evit sikour krouiñ BreizhVOD.

An oberennoù kinniget war BreizhVOD a c’hell bezhañ oberennoù e brezhoneg boulc’het gant embregerezioù-produiñ e Breizh (Kalanna, Gwengolo filmoù), oberennoù advouzhiet gant Dizale pe c’hoazh abadennoù pe heuliadoù skignet war TVBreizh, Tébéo, TébéSud, TVR ha BrezhoweB.

Ar servij koumanant miziek pe bloaziek BreizhVOD+ a ro tro da selet ouzh kement oberenn a zo en-linenn war al lec’hienn.

## Servijoù
*Gourc'hemenn dre oberenn war BreizhVOD
*Koumanant war BreizhVOD+
*Koumanant miziek
*Koumanant bloaziek
*Koumanant evit an aozadurioù (skolioù, kevredigezhioù,hag all)
*Prizioù dizoleiñ

## Liammoù diavez
*BreizhVOD
*Facebook BreizhVOD

## Notennoù
Le Modèle

***Le Modèle*** zo un danevell c'hallek gant Guy de Maupassant e 1883. 

## Istor
*Kentañ ma voe embannet *Le Modèle* a voe er pemdezieg *[[Le Gaulois]]* eus ar 17 a viz Kerzu 1883.
*Adembannet e voe en dastumad *[[Le Rosier de madame Husson (dastumad)|Le Rosier de madame Husson]]* e 1888.

## An danevell
British Pet Massacre

Ar **British Pet Massacre** a voe un darvoud er Rouantelezh-Unanet e 1939. E-tro 750 000 loen doñv a voe lazhet dre urzh ar gouarnamant evit bezañ prest ma teufe da vezañ berr ar boued en enezenn e-pad an Eil Brezel-bed.
## Disoc'h
E-tro 750 000 loen doñv a voe lazhet e-pad an darvoud. Ur wech echuet an traoù hag ur wech erruet ar bombezadegoù hep ma vankfe boued d'an dud e oa bet kounnaret un toullad anezho a-enep ar gouarnamant a oa lakaet kablus da vezañ krouet un aergelc'h fall hep gwir abeg.
## Mammennoù
* 

*
An tIúr

**An tIúr** (distaget []), pe **Iúr Cinn Trá** (*Newry* e saozneg), zo ur gêr eus Hanternoz Iwerzhon. Emañ er c'hreisteiz da v-Béal Feirste, war lez stêr An Rí, war an harzoù etre kontelezh Aontroim ha kontelezh An Dún, tost a-walc'h da harzoù Republik Iwerzhon. Ar bedervet kêr vrasañ eo e Norzhiwerzhon, gant  a annezidi e 2011.

E 1144 e voe savet ur manati sistersian eno, met roud a gaver eus ur gêr abretoc'h c'hoazh hag unan eus koshañ kêrioù Iwerzhon eo An tIúr.
Isabelle (Jacques Brel)

***Isabelle*** a zo ur ganaouenn c'hallek gant ar c'haner-sonaozer belgiat Jacques Brel, krouet a-gevret gant ar sonaozer gall François Rauber (1933-2003) evit an ton.

Savet e voe e 1958 da-heul ganedigezh e deirvet merc'h — Isabelle — en devoa bet d'an 23 a viz Eost gant e wreg Thérèse Michielsen. Ne voe enrollet nemet d'ar 15 a viz Gwengolo 1959 ha skignet gant Philips e miz Du en tu B an albom *[[La Valse à mille temps (albom)|La Valse à mille temps]]*.

## Sinema
Estroc'h evit kanañ a reas Jacques Brel ha mont a reas da aktour, kenkent ha 1956, er film berr *La grande peur de Monsieur Clément* sevenet gant Paul Diebens.
Ganet e oa bet ur vignoniezh kreñv etre Brel ha Claude Lelouch (1937-) abaoe ma oant en em gavet da-geñver filmañ *[[L'Aventure c'est l'aventure]]* e 1971. N'eo ket souezh 'ta ma voe dibabet gant ar filmaozer gall klozañ *[[Itinéraire d'un enfant gâté]]* (1988) gant ***Isabelle*** ha dediañ e film d'an aktour aet da Anaon dek vloaz kent...
:Klevout ar ganaouenn a c'heller e dibenn ar film pa zegemer an dudenn bennañ "Sam Lion" (Jean-Paul Belmondo) ur c'hasedig-video o kemenn dezhañ ez eo aet da dad-kozh a-drugarez da c'hanedigezh e verc'h-vihan gentañ, Isabelle hec'h anv-bihan... 

## Selaou ''Isabelle''...
*  ...kanet gant Jacques Brel.

## Notennoù ha daveennoù
Eugenes

***Eugenes*** a zo ur genad e rummatadur an evned, krouet e 1856 gant ar skiantour saoz John Gould (1804-1881).

## Spesadoù
Daou spesad evned-kelien a ya d'ober ar genad : 
* *[[Eugenes fulgens]]*,
* *[[Eugenes spectabilis]]*.

O c'havout a reer e mervent Stadoù-Unanet Amerika hag e Kreizamerika.

## Notennoù ha daveennoù
Eurypygiformes

**Eurypygiformes** a zo un urzhiad e rummatadur an evned, termenet e 1888 gant ar skiantour alaman Max Fürbringer (1846-1920).

## Kerentiadoù <small>(renket diouzh an urzh filogenetek)</small>
Diouzh Doare 8.2 an *IOC World Bird List* ez a daou gerentiad d'ober an urzhiad :
* Rhynochetidae (ur genad ennañ : *[[Rhynochetos jubatus|Rhynochetos]]*),
* Eurypygidae (ur genad ennañ : *[[Eurypyga helias|Eurypyga]]*).

## Notennoù ha daveennoù
Beinn Mac Duibh

**Beinn Mac Duibh** (saoznekaet e *Ben Macdui* pe *Ben Macdhui*) eo menez uhelañ Am Monadh Ruadh, en Uheldirioù Bro-Skos.  metr uhelder eo, hag ur munro eo. 

Emañ Beinn Mac Duibh war an harzoù etre Siorrachd Obar Dheathain (Aberdeenshire) ha Moireibh (Moray). An eil menez uhelañ eo e Bro-Skos, hag e Breizh-Veur, goude Beinn Nibheis (Ben Nevis). Gallout a reer pignat betek krec'h dre veur a wenodenn.
Un échec

***Un échec*** zo un danevell gant Guy de Maupassant, embannet en 1885.

## Istor
*Embannet e oa bet *Un échec* e *[[Gil Blas]]* ar 16 a viz Mezheven 1885, sinet gant an anv-pluenn Maufrigneuse.
*En 1888 e oa bet adembannet en dastumad ''Le Rosier de Madame Husson''.

## An danevell
War al lestr, entre Nice ha Bastia, e taol pled an daneveller ouzh ur vaouez yaouank ... E-pad an dreizhadenn e ra kaoz ganti...

## Pennadoù kar
* Dastumadoù danevelloù Guy de Maupassant

## Notennoù
* [Un échec](https://fr.wikisource.org/wiki/Le_Rosier_de_Madame_Husson_(recueil,_Ollendorff_1902)/Un_%C3%A9chec)