Gestapo

**Gestapo** (alamaneg **''Ge**heime **Sta**ats**po**lizei* «polis kuzh ar Stad») a oa polis politikel [[Alamagn]] da vare ren [[Adolf Hitler]] (1933-1945). Lakaet e voe da aozadur torfedourien da vare [[prosez Nürnberg]].

== Istor ==
=== Orin ===
Adalek [[1933]], kerkent ha lakaet [[Adolf Hitler]] da gañseller, e krogas [[Sturmabteilung|SA]] da spontañ ar boblañs : war-dro 50 000 SA a oa e [[Prusia]]. Goude tan-gwall ar Reichstag e voe lakaet ar polis da labourat gant [[Sturmabteilung|SA]]. Ur wech embannet ar stad a reuziad e voe harzet 96 kannad. Deuet e oa ar polis da vezañ ur benveg etre daouarn [[NSDAP]].

=== Etre daouarn SS (1934) ===
Gestapo Prusia a voe krouet d’ar 26 a viz Ebrel [[1933]] e [[Berlin]], (8 Prinz-Albrechtstrasse) gant [[Hermann Göring]], hag a oa kentañ ministr Prusia. D’ar mare-se, e oa war-dro 200 ezel ennañ, hag an urzhioù a vije kaset da gomiserdioù Prusia. Ma oa gwelet izili [[Sturmabteilung|SA]] evel tud reut ha feuls, e oa dibabet a-vat izili Gestapo: al lod brasañ anezho a oa bet er skol-veur, ha dibabet e oant diwar o barregezhioù hag o deskadurezh. [[Göring|Hermann Göring]] en doa lakaet da bal lakaat anezho da vezañ “brezelerien an ideologiezh”, e servij ar Vroad alaman. Diouzh un tu, ne felle ket da [[Ernst Röhm]] e vije tapet plas SA gant Gestapo. Diouzh an tu all e oa mennet [[Heinrich Himmler]] ha [[Reinhard Heydrich]] da gendeuziñ ar polis ha [[SS]], diwar goust [[Ernst Röhm]]. E miz Gouere [[1932]] e voe anvet Heydrich e penn servij surentez ([[Sicherheitsdienst|SD]]) [[NSDAP]]. Aozet e oa bet gantañ. Lakaat a reas da bal diguzhat an holl re a enebe ouzh [[SS]]. E-pad nevezamzer [[1933]] e voe anvet Heydrich e penn servijoù polis [[München]], met e gwirionez e oa [[Heinrich Müller]] a rene. Ur wech unvanet polis Bayern ha SD e voent e penn holl aozadur polis al Land. [[Heinrich Himmler]] ha [[Reinhard Heydrich]] a grouas ar c’hamp-kreizennañ kentañ e [[Dachau]] (Bayern) e miz Meurzh [[1933]]. Ennañ e voe bac’het an enebourien bolitikel. Müller, isrener polis Bayern, a aozas ar *Schutzhaft*, gant ar pal herzel tud hep abeg lezennel ebet, kement den hag a c’hallfe bezañ “dañjerus”. D’ar mare-se e oa [[Heinrich Himmler]] e penn polis Alamagn a-bezh, nemet Gestapo Prusia hag a oa renet gant [[Hermann Göring]]. Hemañ a roas e zilez e [[1934]]. Er memes koulz e voe degemeret [[Heinrich Himmler]] (penn Gestapo), [[Reinhard Heydrich]] (penn ar melestradur) ha [[Heinrich Müller]] (kenrener ar melestradur) e burevioù Gestapo e Berlin: adalek ar mare-se e ren [[SS]] war holl bolis ar Reich.

=== War gresk ez a ar stourm a-enep an enebourien (1934-1939) ===
Ur wech ebarzhet ar polis e [[SS]] e oa ret da [[Heinrich Himmler]] ha da [[Reinhard Heydrich]] en em zizober diouzh [[SA]]. D’ar [[27 a viz Even]] [[1934]] en em vodas Himmler, Heydrich ha Müller hag ec’h ijinjont "putsch Röhm". E-pad an noz etre an [[30 a viz Mezheven|30 a viz Even]] hag ar [[1añ a viz Gouere]] [[1934]] ([[Nozvezh an Hirgontilli]]) e voe lazhet pennoù-bras [[Sturmabteilung|SA]], [[Ernst Röhm]] en o zouez.

Dre ma oa [[NSDAP]] ar strollad politikel nemetañ, e kendalc’has Gestapo da herzel an enebourien bolitikel, an holl dud ha na glotent ket gant ar *Volksgemeinschaft* (kumuniezh ar bobl) ijinet gant an nazied, dreist-holl izili [[Kommunistische Partei Deutschlands|KPD]]. An holl vinorelezhioù, Yuzevien en o zouez, a voe taget ivez. D’an [[19 a viz Gwengolo]] [[1935]] e voe votet lezennoù Nürnberg: un diaz lezennel e teujont da vezañ evit Gestapo, dre ma oa embannet sklaer e oa difennet groñs an euredoù etre Alamaned ha Yuzevien.

=== Gestapo en tiriadoù aloubet (1936-1939) ===
Tamm-ha-tamm ez eas war washaat an aergelc’h spontus a oa en Alamagn. E-pad hañv [[1936]] e voe anvet Himmler e penn holl servijoù polis ar vro (*Chef der Deutschen Polizei*). Daoust d'an anvidigezh-se e oa 
Heydrich hag a rene da vat. Perzh ministrerezh an diabarzh a oa bras ivez. Adalek dibenn ar bloavezhioù 1930 ez eas war gresk perzh ha pouez [[SS]] en aozadur nazi. Unan anezho, [[Werner Best]] (gwiraour ha teknokrat) e anv, a genlabouras gant Heydrich e penn Gestapo betek [[1940]]. [[Franz Six]], tutaet e [[SD]] gant Heydrich, a ijinas ar servij anvet *Gegnerforschung* (lodenn eus Gestapo e karg eus enebourien ar Reich).

Goude an [[Anschluss]] (1938), e voe harzet pennoù bras tu-kleiz [[Aostria]]. Er bloaz war-lerc’h e savas izili Gestapo listenn an enebourien tchek a oa da vezañ harzet. E [[1939]] e voe stummet izili Gestapo a-benn bezañ prest da vrezeliñ. Müller a aozas taol Tannenberg, un digarez evit tagañ [[Polonia]] e miz Gwengolo. E [[Pariz]] e voe anvet an [[Obersturmbannführer]] [[Kurt Lischka]] e penn Gestapo adalek diskaramzer [[1940]]. [[Pierre Laval]], kentañ ministr gall, en em glevas gant an nazied : 80 000 Yuzev a voe harzet gant ar polis gall ha dibellet da c’houde. D’an 22 a viz Gwengolo [[1939]] e voe krouet [[Reichssicherheitshauptamt]] (Ofis kreiz surentez ar Reich, [[Reichssicherheitshauptamt|RSHA]]) gant Himmler. Heydrich a voe lakaet e penn ar servij-se, ha ren a reas neuze war [[Sicherheitsdienst|SD]] ha war [[Sicherheitspolizei|SIPO]]. Div rann voe krouet: Gestapo ha Kriminalpolizei, gant ar pal dizorniañ enebourien ar Reich. Gestapo a zeuas da vezañ pevare rann (*Amt IV*) RSHA.

=== Gestapo hag an dispell (1941-1944) ===
Etre diskaramzer [[1939]] ha nevezamzer [[1940]] e lakaas Hitler da bal gounit ar brezel buan-tre. Kemenn a reas ma vefe lazhet 70 000 den en [[Europa]] (dreist-holl en [[Ukraina]] hag e [[Belarus]]) gant an *Einsatzgruppen* (kommando SS). Unvezhioù SS ha re Gestapo a sikouras anezho a-benn lazhañ an holl baotred en oad da vrezeliñ.

E [[Bro-C’hall]] e voe sezizet SNCF, hag implijet an trenioù evit kas ar brizonidi d’ar c’hampoù-kreizennañ. Kement-se a voe aozet er servij IV.B.4, renet gant [[Adolf Eichmann]]. Gant Gestapo e voe harzet a Yuzevien hag an enebourien bolitikel, en [[Alamagn]] koulz hag er broioù aloubet.

D’an 31 a viz Gouere ec’h aozas Heydrich taol Reinhard: ar pal a oa lazhañ 2 vilion a Yuzevien bolonat. Asantet e voe an diviz gant Himmler e-pad an diskaramzer.
 
D’an 20 a viz Genver [[1942]] e kemeras Müller perzh e prezegenn [[Wannsee]], eno e kenaozas an *Endlösung* ([[Diskoulm diwezhañ]]). Skignet e voe ar raktres e diabarzh Gestapo: ne oa ket trawalc’h hervez Heydrich e vefe izili Gespato skouerioù ar “Volksgemeinschaft'’, fellout a rae dezhañ e kemerfent perzh en [[Diskoulm diwezhañ]].

=== Dibenn an eil brezel bed : ar feulster war gresk (1942-1945) ===
D’ar 4 a viz Even [[1942]] e varvas [[Reinhard Heydrich]] e [[Praha]] abalamour d’ur gwalldaol. Goude an darvoud-se ez eas war gresk ar feulster hag an harzidigezhioù. E-pad ur pennadig e voe anvet [[Heinrich Himmler]] e penn [[SD]]. Da zistro-gwall e voe kaset [[SS]] ha Gestapo da zistruj ar gêriadenn tchek anvet [[Lidice]]: an holl baotred a voe fuzuilhet, ha dibellet e voe an holl vaouezed hag ar vugale. E [[Lublin]] ([[Polonia]]) e tivizas penn Gestapo ([[Oswald Gudenlach]] e anv) ma vefe muntret miliadoù a dud: harzet e voe Yuzevien etre an 3 hag ar 4 a viz Du [[1943]], hag en holl e voe lazhet ouzhpenn 43 000 den. E-pad goañv 1942-1943 e chomas sac’het ar [[Wehrmacht]] e [[Stalingrad]]. En Alamagn e krogas bombezennadegoù ar re unanet. D’ar mare-se ec’h embannas [[Joseph Goebbels]] e oa kroget ar "brezel hollek". E miz Genver [[1943]] e voe anvet [[Ernst Kaltenbrunner]] e penn SD ha Gestapo, e plas [[Himmler|Heinrcih Himmler]]. War gresk ez eas an enebiezh diabarzh a-enep da feulster ar Stad. E-touez an Alamaned harzet e voe [[Sophie Scholl]] ha [[Hans Scholl]]. D’an 20 a viz Gouere [[1944]] e klaskas jeneraled alaman lazhañ [[Hitler|Adolf Hitler]], met ne zeujont ket a-benn. Lakaet e voe Müller e karg d’o c’havout ha d’o lazhañ. An holl o doa kemeret perzh en irienn a voe dispellet pe lazhet en deiz war-lerc’h. Penn-kentañ diskar Gestapo e oa memes tra.


Izili Gestapo a guitaas [[Pariz]] e-pad hañv [[1944]], ha kuitaat a rejont [[Berlin]] en diskaramzer. Ne felle ket dezho leuskel roudoù war o lerc’h, neuze e plantjont tan en o savadurioù. Al lod brasañ eus pennoù bras Gestapo, Müller en o zouez (n’eo ket bet adkavet e gorf), a zeuas a-benn da dec’hout kuit. Ul lodenn anezho a stagas en-dro gant al labour er polis goude [[1945]].

== Aozadur ==
E [[1934]] e voe tennet Gestapo diouzh ministrerezh Prusia an diabarzh hag e vo ebarzhet e [[SS]]. Kreskiñ a reas e-pad ar 5 bloaz da heul. Kendeuzet e voe gant Kripo, evel-se e voe krouet (Sipo, *Sicherheitspolizei*, polis surentez). E [[1939]] e voe kendeuzet Sipo ha [[Sicherheitsdienst]] ([[SD]]), krouet e voe neuze [[Reichssicherheitshauptamt|RSHA]] (*Reichssicherheitshauptamt*, Ofis Kreiz Surentez ar Reich). E diabarzh [[Reichssicherheitshauptamt|RSHA]] e oa anvet Gestapo *Amt IV*. Evel-henn e oa aozet :

=== Rann A (Enebourien) ===
# Komunourien (A1)
# Moc’herezh (A2)
# Kilstourmerien ha Frankizourien (A3)
# Muntrerien (A4)

=== Rann B (Sektennoù hag Ilizoù) ===
# Katoliked (B1)
# Protestanted (B2)
# Frañmasoned (B3)
# Yuzevien (B4)
# Tud a liv (B5)

=== Rann C (Melestradur hag Aferioù diabarzh) ===

=== Rann D (Tiriadoù aloubet) ===
# Enebourien ar stad (D1)
# Ilizoù ha Sektennoù (D2)
# Aferioù ar Strollad (NSDAP) (D3)
# Tiriadoù ar c'hornaoueg (D4)
# [[Enepspierezh]](D5)
# Estrañjourien (D6)

=== Rann E (Enepspierezh) ===
# En Alamagn (E1)
# Unvezhioù polis (E2)
# Er C’hornôg (E3)
# E Skandinavia (E4)
# Er Reter (E5)
# Er Su (E6)

=== Izili hag ofiserien Gestapo ===


== Levrlennadur ==
* Philippe Aziz, *Au service de l'ennemi. La Gestapo française en province*, embannet gant Fayard
* Jacques Delarue, *Histoire de la Gestapo*, Fayard
* Édouard Husson, "La vraie histoire des *Bienveillantes*", *L'Histoire*, niv. 320, miz Mae 2007
* Éric A. Johnson, *La terreur nazie : la Gestapo, les Juifs et les Allemands ordinaires*, Albin Michel
* Schultheis, Herbert / Wahler, Isaac E.: Bilder und Akten der Gestapo Wuerzburg über die Judendeportationen 1941 - 1943. Bad Neustadt a. d. Saale 
* Jean-Louis Loubet del Bayle,* Police et politique. Une approche sociologique*, embannet gant L'Harmattan
* Roger Manvel et Heinrich Fraenkel, *Heinrich Himmler : The SS, Gestapo, His Life and Career*, Skyhorse Publishing

== Teulfilmoù ==
* Holger Hillesheim et Wolfgang Schoen, *Die Gestapo* (1) : *Hitlers schärfste Waffe*, Dokumentation der ARD/SWR, 2005.
* Holger Hillesheim et Wolfgang Schoen, *Die Gestapo* (2) : *Terror ohne Grenzen*, Dokumentation der ARD/SWR, 2005.
* Holger Hillesheim et Wolfgang Schoen, *Die Gestapo* (3) : *Henker an der Heimatfront'', Dokumentation der ARD/SWR, 2005.

## Liammoù diavez
* Pajenn Kreizenn Simon Wiesenthal diwar-benn Gestapo 
* Hollouiziegezh ar re o deus treuzvevet ar Shoah 
* Dielloù amerikan 
* Torfedoù an nazied hag ar japaniz e-pad an eil Brezel Bed 
* Dielloù ar spier amerikan Fritz Kolbe 
* Geheime Staatspolizei (Gestapo)