open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Mind map

Un diervad pe ur c'hevregad eo ur ***mind map*** ("kartenn ur spered") evit hewelaat stlenn.
Savet eo tro-dro ur c'heal treset e kreiz ur bajenn, ha gant liammoù steroniel pe urzhazek hag a zispleg dehentadur an devezout diwar-benn ar c'heal e kreiz. Drevezañ a rafe ar stumm a-wezenn anezhañ diorren ar prederiañ.

## Orin
Gant Aristoteles e voe krouet an doare-se d'ober hag implijet kalz diwezhatoc'h gant ur psikologour saoz, Tony Buzan e anv, pa oa o skrivañ un holloueziadur diwar-benn empenn an den, *An Encyclopedia of the Brain and Its Use*, e 1971.
Schaffhausen

**Schaffhausen** (distaget [] en alamaneg, *Schafuuse* e rannyezh ar vro, *Schaffhouse* e galleg) zo ur gêr e hanternoz Suis ha kêr-benn kanton Schaffhausen. E dibenn 2018 e oa  a dud o chom enni.

An alamaneg eo ar yezh ofisiel, met un doare alemaneg uhel eo ar yezh pemdeziek evit ar braz eus an dud.

## Istor
## Monumantoù ha traoù heverk

1 schaffhausen 2012.jpg|Kêr Schaffhausen.
Festung Munot mit dem Rhein.jpg|Ar Munot.
2016-08-30 18-39-08 367.7 Switzerland Kanton Schaffhausen Neuhausen Rheinfall.JPG|Rheinfall e-kichen Schaffhausen.


El lodenn gozh eus kêr ez eus e-leizh a diez eus ar Grennamzer, kinklet gant murlivadurioù ha kizelladurioù. El lodenn uhelañ eus kêr emañ kreñvlec'h ar Munot, a zedenn kalz a douristed. Nepell diouzh kêr emañ lamm-dour Rheinfall e kumun Neuhausen am Rheinfall, unan eus brasañ lammoù-dour Europa.

## Melestradurezh
## Tud dibar
## Notennoù ha daveoù
Winterthur

**Winterthur** (distaget [] en alamaneg) zo ur gêr e hanternoz Suis ha kêr-benn kanton Zürich. Ar c'hwec'hvet kêr vrasañ eo e Suis, gant  a dud o chom enni e Kerzu 2014. Tost eo Winterthur da Zürich (19 munut gant an tren) ha kalz tud a ra an hent etre an div gêr bemdez evit mont da labourat.

An alamaneg eo ar yezh ofisiel, met un doare alemaneg uhel eo ar yezh pemdeziek evit ar braz eus an dud. En alemaneg ar c'hornad e reer *Winti* eus ar gêr.

## Kêrioù gevellet
Gevellet eo Winterthur gant ar c'hêrioù-mañ :
*  
*  
*  
*
Gnorimopsar chopi

***Gnorimopsar chopi*** a zo ur spesad golvaneged eus ar c'herentiad Icteridae.
Ar spesad nemetañ er genad *Gnorimopsar* an hini eo.

Anvet e voe *Agelaius chopi* (kentanv) da gentañ-penn (e 1819) gant an evnoniour gall Louis Jean Pierre Vieillot (1748-1831).

## Doareoù pennañ

## Boued
Bevañ a ra diwar artropoded ha frouezh, ha raned zoken.

## Annez hag isspesadoù

Ar spesad a gaver an tri isspesad anezhañ e Suamerika :
* *Gnorimopsar chopi chopi*, eus gevred Bolivia da greiz ha gevred Brazil, Uruguay ha biz Arc'hantina,
* *Gnorimopsar chopi megistus*, eus gevred Perou da reter Bolivia,
* *Gnorimopsar chopi sulcirostris*, e biz Brazil.

## Liammoù diavaez
*  ''Gnorimopsar chopi'' war al lec'hienn BirdLife International.
*  ''Gnorimopsar chopi'' war lec'hienn an International Union for Conservation of Nature (IUCN).

## Notennoù ha daveennoù
Phodilus

***Phodilus*** a zo ur genad e rummatadur an evned, krouet e 1830 gant al loenoniour gall Isidore Geoffroy Saint-Hilaire (1805-1861).

## Spesadoù hag an [[isspesad]]où anezhe
Tri spesad evned-preizh noz a ya d'ober ar genad :
* *[[Phodilus assimilis]]*
** *P. a. assimilis* ha *P. a. ripleyi*,
* *[[Phodilus badius]]*
** *P. b. arixuthus*, *P. b. badius*, *P. b. parvus* ha *P. b. saturatus*,
* *[[Phodilus prigoginei]]*.

C'hwec'h (6) isspesad en holl.

## Notennoù ha daveennoù
Tyto

***Tyto*** a zo ur genad e rummatadur an evned, krouet e 1828 gant al loenoniour ha louzawour svedat Gustaf Johan Billberg (1772-1844).

## Spesadoù hag an [[isspesad]]où anezhe
C'hwezek spesad kaouenned a ya d'ober ar genad :
* ar c'hrell voutin (*Tyto alba*)
** *T. a. alba*, *T. a. bargei*, *T. a. bondi*, *T. a. contempta*, *T. a. detorta*, *T. a. erlangeri*, *T. a. ernesti*, *T. a. furcata*, *T. a. gracilirostris*, *T. a. guatemalae*, *T. a. guttata*, *T. a. hellmayri*, *T. a. hypermetra*, *T. a. insularis*, *T. a. javanica*, *T. a. nigrescens*, *T. a. niveicauda*, *T. a. poensis*, *T. a. pratincola*, *T. a. punctatissima*, *T. a. schmitzi*, *T. a. stertens*, *T. a. thomensis* ha *T. a. tuidara*,
* *[[Tyto aurantia]]*,
* *[[Tyto capensis]]*,
* *[[Tyto delicatula]]*
** *T. d. crassirostris*, *T. d. delicatula*, *T. d. interposita*, *T. d. meeki* ha *T. d. sumbaensis*,
* *[[Tyto deroepstorffi]]*,
* *[[Tyto glaucops]]*,
* *[[Tyto inexspectata]]*,
* *[[Tyto longimembris]]*
** *T. l. amauronota*, *T. l. chinensis*, *T. l. longimembris*, *T. l. papuensis* ha *T. l. pithecops*,
* *[[Tyto manusi]]*,
* *[[Tyto multipunctata]]*,
* *[[Tyto nigrobrunnea]]*,
* *[[Tyto novaehollandiae]]*
** *T. n. calabyi*, *T. n. castanops*, *T. n. galei*, *T. n. kimberli*, *T. n. melvillensis* ha *T. n. novaehollandiae*,
* *[[Tyto rosenbergii]]*
** *T. r. pelengensis* ha *T. r. rosenbergii*,
* *[[Tyto sororcula]]*
** *T. s. almae*, *T. s. cayelii* ha *T. s. sororcula*,
* *[[Tyto soumagnei]]*,
* *[[Tyto tenebricosa]]*
** *T. t. arfaki* ha *T. t. tenebricosa*.

Seizh isspesad ha daou-ugent (47) en holl.

## Notennoù ha daveennoù
Pedro Luis Ferrer

**Pedro Luis Ferrer**, ganet e 1952 e Yanguajay, e Kuba, e proviñs Sancti Spíritus, zo ur c'haner kuban, krog da ganañ e 1965. Ne blij ket e ganaouennoù flemmus, e doare ar guaracha, da dud ar galloud.

E dad a oa a-du gant dispac'h Fidel Castro, met kuit ez eas eus an enez, hep e diegezh. 
Sonet en deus Pedro Luis Ferrer er bloavezhioù 1960 el laz Kapeles, er pevarad Nova, ha gant Carlos Alfonso ha Mike Porcella el laz rock *Los Dada*. 
E-kreiz ar bloavezhioù 1970 e enrollas e bladenn vras kentañ e-unan, anvet *Pedro Luís Ferrer*, ken plaen ha tra. Mont a reas da seniñ da Europa (Polonia, Finland, Norge, Sveden, RDA) ha da Vec'hiko. 
Studiañ a reas ar seniñ gitar evit seniñ oberennoù Leo Brouwer, Albéniz, Tárrega, Johan Sebastian Bach… 
Adkanet eo bet e ganaouennoù gant Celia Cruz, Danny Rivera, Papo Luca, ha Willy Chirino.

Er bloavezhioù 1980 e reas div bladenn vras : *"Debajo de mi voz"*, a voe skignet a boan, hag *“Espuma y Arena”*, a voe bruetoc'h, gant kanaouennoù evel “Inseminación Artificial’, ‘Como me gusta “hablal” español”, “Mario Agüé’ ha re all.

Er bloavezhioù 1980 e reas muioc'h a ganaouennoù politikel, evel *100% Cubano*, ma tiskleir e vev ar Gubaned er baourentez pa deu estrenien binvidik d'o gwelout. E *Marucha la jinetera* e tispleg e rank merc'hed yaouank ar vro gwerzhañ o c'horf evit degas arc'hant d'ar gêr.

En 1999 en deus embannet ur bladenn anvet *Pedro Luis Ferrer* (evel e hini gentañ) e ti Atlantic Records, e SUA.

## E bladennoù
* *Pedro Luis Ferrer*
* *Rústico* (2005)
* *Natural* (2006)
* *Tangible* (2011)
* *Final* (2014)

## Liammoù diavaez
* Pedro Luis Ferrer el lec'hienn letramusicas.com
* Pennad kaoz gant ar c'haner
* Komzoù e ganouenn ''Maridos Majoreros''
** kanet amañ
* O kanañ ''Quién me toca un son'' er skinwel spagnol
* O kanañ ''Marucha la jinetera''
* O kanañ ''Como me gusta"Hablal" Español'' 
* O kanañ ''Yo no tanto como él'', komzoù

### Filmoù
* ''No me voy a defender''
Armando Manzanero

**Armando Manzanero**, ganet e Mérida e 1935 - 2020, zo ur soner ha sonaozer mec'hikan. Dreist e oberennoù all eo brudet ar bolero *[[Esperaré]]* ("Gortoz a rin").

## E bladennoù

## Liammoù diavaez
* Un torkad kanaouennoù gantañ : ; ha 
* ''Esperaré'', kanet gant Celia Cruz
Raphael (kaner)

**Arabat droukveskañ gant [[Raphaël (kaner gall)]] *. 

**Miguel Rafael Martos Sánchez**, anavezet evel **Raphael**, ganet e 1943 e Linares, e proviñs Jaén, en Andalouzia, zo ur c'haner spagnol. Brudet eo bet evel kaner romantel en holl vroioù spagnolek. 

## Liamm diavaez
*O kanañ ''La llorona'' e 1968
Isidore Geoffroy Saint-Hilaire

**Isidore Geoffroy Saint-Hilaire**, bet ganet d'ar 16 a viz Kerzu 1805 e Pariz hag aet da Anaon d'an 10 a viz Du 1861 er memes kêr, a oa ul loenoniour gall.

Mab e oa d'al loenoniour ha d'an naturour gall Étienne Geoffroy Saint-Hilaire (1772-1844).

## Listenn al laboused studiet gantañ
### [[Genad]]où
* **A** : *[[Attagis]]*.
* **E** : *[[Eudromia]]*,
* **F** : *[[Falculea]]*,
* **O** : *[[Oriolia]]*,
* **P** : *[[Philepitta]]*, *[[Philesturnus]]*, *[[Phodilus]]*,
* **U** : *[[Upucerthia]]*.

### [[Spesad]]où
* **A**
: *Actophilornis albinucha* (jakana Madagaskar), *[[Attagis gayi]]*,
* **T** : *[[Thinocorus orbignyianus]]*,
* **U** : *[[Upucerthia dumetaria]]*.

## Notennoù ha daveennoù
Oreopsar bolivianus

***Oreopsar bolivianus*** a zo ur spesad golvaneged eus ar c'herentiad Icteridae.
Ar spesad nemetañ er genad *Oreopsar* an hini eo.

## Doareoù pennañ

## Boued

## Annez

Emañ brosezat ar spesad en Andoù mervent Bolivia (Chuquisaca, Cochabamba ha Potosí).

## Rummatadur
Diblaset e oa bet ar spedad eus ar genad *[[Agelaioides]]* d'ober an hini *Oreopsar* e-unan-penn.

## Liammoù diavaez
*  ''Oreopsar bolivianus'' war al lec'hienn BirdLife International.
*  ''Oreopsar bolivianus'' war lec'hienn an International Union for Conservation of Nature (IUCN).

## Notennoù ha daveennoù
Nivlennad ar Gevnidenn Ruz

**Nivlennad ar Gevnidenn Ruz** a zo un nivlennad lec'hiet war-dro 4 mil a vloavezhioù-gouloù diouzh an Douar e steredeg ar Saezhataer.
Amblyramphus holosericeus

***Amblyramphus holosericeus*** a zo ur spesad golvaneged eus ar c'herentiad Icteridae.
Ar spesad nemetañ er genad *Amblyramphus* an hini eo.

Anvet e voe *Xanthornus holosericeus* (kentanv) da gentañ-penn (e 1786) gant an naturour aostrian Giovanni Antonio Scopoli (1723-1788).

## Doareoù pennañ

## Boued
Bevañ a ra diwar frouezh peurvuiañ hep ober fae war had ha divellkeineged (amprevaned dreist-holl) gwech an amzer.

## Annez

Kavout a reer ar spesad e geunioù hanternoz Bolivia, Paraguay, kreisteiz Brazil ha hanternoz Arc'hantina.

## Liammoù diavaez
*  ''Amblyramphus holosericeus'' war al lec'hienn BirdLife International.
*  ''Amblyramphus holosericeus'' war lec'hienn an International Union for Conservation of Nature (IUCN).

## Notennoù ha daveennoù
María Victoria Cervantes

**María Victoria** eo anv-micher ar ganerez hag aktorez vec'hikan **María Victoria Gutiérrez Cervantes**, ganet e 1933 e Guadalajara.
Presuntos Implicados

**Presuntos Implicados** zo ul laz sonerien spagnol ganet en Yecla (Murcia) hag aet aleshont da chom da gêr Valencia, savet e deroù ar bloavezhioù 80'. E 2008 ez eas kuit ar ganerez Sole Giménez, ha kemeret he lec'h gant Lydia Rodríguez, an izili all zo Juan Luis Giménez ha Nacho Mañó. Tri milion a bladennoù o deus gwerzhet en holl, an hanter e Spagn .
Anumara forbesi

***Anumara forbesi*** (*Curaeus forbesi* kent) a zo ur spesad golvaneged rouez eus ar c'herentiad Icteridae.
Ar spesad nemetañ er genad *Anumara* an hini eo.

Anvet e voe *Agelaeus forbesi* (kentanv) da gentañ-penn (e 1886) gant al loenoniour saoz Philip Lutley Sclater (1829-1913) : dougen a ra anv al loenoniour breizhveuriat William Alexander Forbes (1855-1883).

## Doareoù pennañ

## Boued

## Annez

Emañ brosezat ar spesad e reter Brazil.

## Rummatadur
Diblaset e oa bet ar spedad *forbesi* eus ar genad *[[Curaeus]]* d'ober an hini *Anumara* e-unan-penn.

## Liammoù diavaez
*  ''Curaeus forbesi'' war al lec'hienn BirdLife International.
*  ''Curaeus forbesi'' war lec'hienn an International Union for Conservation of Nature (IUCN).

## Notennoù ha daveennoù
Jeff Goldblum

**Jeff Goldblum**, ganet **Jeffrey Lynn Goldblum** d'ar 22 a viz Here 1952 e Pittsburgh (SUA), a zo un aktor stadunanat.

## Filmoù
### Bloavezhioù 1970
*1974 : *Death Wish*, sevenet gant Michael Winner (rann un den iskis)
*1974 : *California Split*, gant Robert Altman (rann *Llyod Harris*)
*1975 : *[[Nashville (film)|Nashville]]*, gant Robert Altman (an den gant an teirrodeg)
*1976 : *Special Delivery*, gant Paul Wendkos (*Snake*)
*1976 : *Next Stop, Greenwich Village*, gant Paul Mazursky (*Clyde Baxter*)
*1976 : *Monsieur St. Ives*, gant Jack Lee Thompson (un ampouailh)
Maria Beatrice di Savoia (1792-1840)

**Maria Beatrice di Savoia** (Maria Beatrice Vittoria Giuseppina; Torino, 6 Kerzu 1792 – Castello del Catajo, 1840) a oa ur briñsez italian.

Merc'h henañ ar roue Vittorio Emanuele Iañ (1759 – 1824), hag an arc'hdugez Maria Teresa d'Asburgo-Este e oa. He zad a oa dug Savoia ha roue Sardigna (1802-1821).

D'an 20 a viz Mezheven 1812 e voe dimezet  e Cagliari,  e Sardigna, hag en desped dezhi, da Francesco hec'h eontr a-berzh mamm, hag a voe dug Modena evel  Francesco  IV (1779-1846). 

E-pad pemp bloaz e nac'has seveniñ o eured. A-benn ar fin o devoe pevar bugel.
Maria Beatrice di Savoia

**Maria Beatrice di Savoia** zo anv div briñsez italian:

* Maria Beatrice di Savoia (1792-1840), merc'h henañ ar roue Vittorio Emanuele Iañ, Roue Sardigna.
* Maria Beatrice di Savoia (1943), merc'h da Umberto II Italia, Roue Italia.
Maria Beatrice di Savoia (1943)

**Maria Beatrice di Savoia** (ganet e 1943), zo ur briñsez italian, trede merc'h ha pevare bugel Umberto II Italia, diwezhañ Roue Italia, ha d'e bried Marie-José de Belgique. Lesanvet e oa "Titti".

## Buhez
Ganet e oa e Roma e palez ar c'h-Quirinal. Da dri bloaz, goude bet he zad o ren e-pad miz e 1946, ez eas en harlu gant he zud da Bortugal.

Pa zispartias he zud ez eas da Geneva gant he mamm. E dibenn ar bloavezhioù 1960 e prenjont ti en Cuernavaca (Mec'hiko).

## Eured ha bugale
Goude hec'h eured e 1970 da Luís Reyna Corvalán e chomas e Mec'hiko. 3 bugel o doe :
*Rafael Reyna de Savoia, ganet e 1970 ; emlazhet da 23 bloaz, en 1994, e Boston (Massachusetts, SUA) ;
*Patrici Reyna de Savoia, ganet ha marvet e 1971 ;
*Azaea Reyna de Savoia, ganet e 1973. Dimezet e 1996 e Valle de Bravo da Arturo Pando i Mundet.
Kevin

**Kevin** zo un anv-bihan saoznek deuet diwar an iwerzhoneg ha roet d'ar baotred.

## Gerdarzh

Eus ar ger gouezelek *Caoimhín*, distaget []. E krenniwerzhoneg : *Caoimhghín* [kəiṽʲʝiːnʲ], en heniwerzhoneg : *Cóemgein* [koiṽʲɣʲinʲ], latinekaet e *Coemgenus*, diwar ar gerioù *caomh* (*cóem* en heniwerzhoneg) "ker, karet ; nobl" ha *-gin* (*gein*) "ganedigezh".

Diazezet eo an adstumm saoznekaet *Kevan* diwar Caoimheán, stumm-bihanaat iwerzhonek. *Keeva* pe *Kweeva*, roet d'ar merc'hed, a zeu eus Caoimhe.

## Adstummoù
**Kevyn, Kevan*

## Yezhoù all
**Kévin* e galleg e oa an anv a roed an aliesañ d'ar baotredigoù e Bro-C'hall etre 1989 ha 1994.

## Tud
*Sant Kevin, pe Kevin Glendalough (c. 500-618), abad iwerzhonat.
*Kevin Costner, aktour stadunanat
*Kevin Durant, c'hoarier basketball stadunanat
*Kevin Keegan (ganet e 1951), melldroader saoz a orin iwerzhonat
*Kevin Magnussen, blenier kirri danat
*Kevin Rudd, Kentañ Ministr Aostralia
*Kevin Spacey, aktour stadunanat
*Kevin Terrieux, mestrc'hoarier echedoù breizhat
Ivan Spontus

**Ivan IV Vassilievitch** ( e ruseg : Иван IV Васильевич), lesanvet **Ivan Spontus** (en ruseg : Иван Грозный, Ivan Grozny), ganet e 1530 ha marvet e 1584, a oa priñs meur Vladimir ha Moskou adal 1533 ha 1584, ha kentañ Tsar Rusia adal 1547 betek e varv e1584.

## E vugaleaj
Ur priñs emzivat e oa : marvet e dad Vassili III pa oa 3 bloaz hag e vamm Helena pa oa 8 vloaz. Peogwir e oa re yaouank evit gouarn e voe desavet gant un ugent boyard bennak. O vezañ ma felle d'ar voyarded-se gouarn en e lec'h e klaskent lazhañ ar priñs bihan : skoet e veze ar bugel bemdez, dilezet hep boued, spontet, disprizet. Kreskiñ a reas gant aon ha feulster en e greiz. Jahinañ a rae ar chas hag al laboused ha lazhañ a reas un den evit ar wech kentañ pa oa 12 vloaz : donvaet en doa chas e-kuzh, hag un deiz e roas urzh dezho arsailhañ Andreï Chouïski, unan eus ar voyarded kriz hag a rae war e dro, ha debriñ anezhañ. D'ar mare-se e teuas da vezañ ur bourev.

## E ren
Goude bezañ graet Tsar d'ar 16 a viz Genver 1547 e euredas gant Anastasia Romanovna Zakharine, merc'h ur boyard.
Jean-Antoine Houdon

**Jean-Antoine Houdon** (1741-1828) zo ur c'hizeller gall.

### E boltredoù

Brudet eo bruskdelwennoù Houdon, ha dreist-holl re Katelin II Rusia, Denis Diderot, peder eus Voltaire unan eus Rousseau (graet goude marv ar skrivagner), unan eus Cagliostro, hag ivez re politikerien stadunanat : George Washington, Robert Fulton, Benjamin Franklin pe Thomas Jefferson.
Tabor (menez)

**Menez Tabor** pe **Thabor** pe **Tavor** (en hebraeg הר תבור) a zo ur menez eus Galilea-izel, 588 m uhelder.

## En Testamant Kozh
Meneget eo meur a wech en Tanac'h : Ys **19**, 22 a-zivout staliadur meuriad Isac'har, 1Dn **6**,62, a-zivout meuriad Zevouloun. E Levr ar Varnerien ez eus meneg outañ el lodenn a gont istor Debora ha Barak (Bn **4**-**5** ha **4**, 12-14 peurgetket), aze e vije bet bodet gant Barak ar gadourien a roas dezhañ an trec'h war Sisera, penngadour arme Yabîn roue Kenaan. War-dro 1125 KJK).

Diwezhatoc'h, ar profed Oze a en em savo a-enep ar re a yae da azeuliñ doueed estren war lein ar menez (Oz 5,1). Rivinoù ar santual kananean a weler c'hoazh dindan iliz ar frañsiskaned.

Ar profed Jeremias a lak an Tabor dreist ar menezioù all, ha gwir eo e vez kaer en nevez-amzer gant ar gwez-alamandez en o bleuñ : « *Bev on, eme ar Roue, Doue an armeoù e anv : evel an Tabor dreist ar menezioù, hag ar C'harmel a-zioc'h ar mor, emañ o tont* » (Jer 46,18).

Izraeliz Bro-C'halilea a 'n em sachas eno p'en em savjont a-enep Rom e 65-68 : ar voger-zifenn savet ganto a chom roud anezhi c'hoazh.

## An hengoun kristen
An hengoun kristen a ra eus Menez Tabor lec'h treuzfurmadur Jezuz daoust ma ne gaver en testennoù netra estreget meneg eus ur « menez » pe ur « menez uhel » (Mz **17**,1-9 ; Mk **9**, 2-9 ; Lk **9**, 28-36).

An Tabor a c'hellfe bezañ ar menez e-lec'h ma c'houlenn Jezuz digant e ziskibien en em vodañ e Bro-C'halilea : « *An unnek diskibl a yeas da Vro-C'halilea, betek ar menez merket dezho gant Jezuz* » (Mz 28,16)

## Ar savadurioù
Kavet ez eus bet war ar menez roud eus meur a savadur. Ilizoù bizanteg hag ur manati a oe savet er 5et kantvet el lein menez Tabor, ha dre an Dizanv eus Plaisance e ouezer e vedo teir iliz e 570, o tegas soñj eus an teir deltenn meneget gant Pêr.

Bremañ e kaver eno, e-touez savadurioù all, ur basilikenn fiziet er Frañsiskaned, he deus div chapel, a bep tu d'an antre, gouestlet da Eliaz ha da Voizez.

War tu kleiz emañ iliz ortodoks sant-Eliaz, savet war rivinoù un iliz bizantek eus ar 4re kantvet, distrujet gant Saladin e 1183.

* Roet eo bet an anv da veur a lec'h, peurgetket unan eus bravañ liorzhoù kêr Roazhon, bet gwechall liorzh abati Sant Melen. E liorzh an Tabor emañ delwenn Glenmor, bet kizellet gant Jean Fréour.

## Daveoù
Fulvetta

***Fulvetta*** a zo ur genad e rummatadur an evned, krouet e 1877 gant an daou skiantour gall Armand David (1826-1900) hag Émile Oustalet (1844-1905).

## Spesadoù hag an [[isspesad]]où anezhe
Eizh spesad golvaneged a ya d'ober ar genad :
* *[[Fulvetta cinereiceps]]*
** *F. c. cinereiceps*, *F. c. fessa*, *F. c. fucata* ha *F. c. guttaticollis*,
* *[[Fulvetta danisi]]*
** *F. d. bidoupensis* ha *F. d. danisi*,
* *[[Fulvetta formosana]]*,
* *[[Fulvetta ludlowi]]*,
* *[[Fulvetta manipurensis]]*
** *F. m. manipurensis* ha *F. m. tonkinensis*,
* *[[Fulvetta ruficapilla]]*
** *F. r. ruficapilla* ha *F. r. sordidior*,
* *[[Fulvetta striaticollis]]*,
* *[[Fulvetta vinipectus]]*
** *F. v. austeni*, *F. v. bieti*, *F. v. chumbiensis*, *F. v. kangrae*, *F. v. perstriata*, *F. v. ripponi*, *F. v. valentinae* ha *F. v. vinipectus*.

## Liammoù diavaez

## Notennoù ha daveennoù
Luzern

**Luzern** (distaget [] en alamaneg ; *Lucerne* [] e galleg; *Lucerna*, [] en italianeg ; *Lucerna* e romañcheg ; *Lozärn* e rannyezh ar c'hornad) zo ur gêr e-kreiz Suis. Kêr-benn kanton Luzern eo. E dibenn 2013 e oa  a dud o chom e kêr. Ur c'hroashent a bouez eo evit al lodenn-se eus Suis hag ur greizenn velestradurel. En-dro da Luzern ez eus un tolpad-kêrioù lec'hiet e tri c'hanton disheñvel, ma'z eus war-dro 250 000 a dud o vevañ en holl.

Dre m'emañ war ribl ul lenn vrav (*Vierwaldstättersee* pe Lenn Luzern), e-harz menezioù kaer evel menez Pilatus ha Rigi en Alpoù Suis, e vez desachet ur bern touristed da Luzern, a-gozh. Unan eus an traoù brudetañ e kêr eo ar c'h-*Kapellbrücke*, ur pont koad savet er .

An alamaneg eo ar yezh ofisiel e Luzern, met un doare alemaneg uhel eo ar yezh pemdeziek evit ar braz eus an dud.

## Tud vrudet
*Peter Bichsel, skrivagner
*Hans Erni, treser, livour, engraver ha kizeller
*Carl Spitteler, skrivagner
*Siegfried Wagner, sonaozer

## Kêrioù gevellet
Gevellet eo Luzern gant ar c'hêrioù-mañ :
* 
* 
* 
* 
* 
*
Peter Bichsel

**Peter Bichsel** (ganet d'ar 24 a viz Meurzh 1935) zo ur skrivagner alamanek eus Suis.

Genidik eo Peter Bichsel eus Luzern, e-kreiz Suis. Tremenet en deus e yaouankiz e Olten, e Kanton Solothurn. Mestr-skol e voe, betek 1968. Goude se e voe kuzulier Willy Ritschard, kannad e Kuzul Kevreadel Suis. Ha dont a reas da vezañ skrivagner leun-amzer goude 1972. Kelennet en deus un tamm ivez e skolioù-meur ar Stadoù Unanet. Met e-kichen Solothurn eo bet o chom bepred.

E skridoù kentañ a voe embannet gantañ e kazetennoù. Dont a reas da vezañ anavezet da vat gant *Eigentlich möchte Frau Blum den Milchmann kennenlernen* ("E gwirionez e plijfe d'an Itron Blum ober anaoudegezh gant paotr-al-laezh", 1964) ha gant *Kindergeschichten* ("Istorioù bugale", 1969). Troet eo bet e levrioù e meur a yezh.

## Liammoù diavaez
*Notenn diwar-benn P. Bichsel - Dictionnaire historique de la Suisse   
*Skridoù gant P. Bichsel ha diwar e benn e katalog Helveticat Levraoueg Vroadel Suis
Buena Fe

**Buena Fe** zo un anv spagnolek, hag a dalv kement ha feiz vat. 

* Buena Fe (daouad), daouad kanerien eus Kuba; 
* Buena Fe (kêr), kêr eus Ecuador, e Proviñs Los Ríos.

## Pennadoù kar
* Santa Fe
Barak

**Barak**(Hebraeg: בָּרָק ; Arabeg: البُراق‎ al-Burāq "luc'hedenn") , mab Abinoam, a zo ur penngadour eus Israel. Bet e vije bet karget gant Debora , profedez ha Barnerez Israel da ren an arme a voe trec'h war arme Yabîn , roue Kenaan renet gant Sisera war-dro 1125 KJK hervez Levr ar Varnerien (Bn **4-5**). Gwelet eo evel unan eus ar Varnerien ivez.
Sisera

**Sisera** a zo anv ar jeneral a oa e penn arme Yabîn, roue Kenaan pa voe trec'het gant Barak ha Debora hervez Levr ar Varnerien an Tanac'h. Lazhet e voe gant Yael, gwreg Heber ar C'henad, a blantas ur peul en e benn (Bn **4**, 17-22)
Buena Fe (daouad)

**Mala Fe** zo un daouad kanerien eus Cuba, savet en 1999 e proviñs Guantánamo 

## An izili
*Israel Rojas Fiel, kaner ha saver sonioù;
*Yoel Martínez Rodríguez, kaner ha gitarour.

## Pladennoù
E 2013 o deus graet o seizhvet pladenn:
#Déjame entrar (2001),
# Arsenal (2003), 
#Corazonero (2004), 
#Presagios (2006), 
#Catalejo (2008), 
#Pi es 3,14 (2010) 
#Dial (2013). 

## Liammoù diavaez
*Buena Fe (La otra orilla) - YouTube
Debora (profedez)

**Debora** pe **Deborah** pe **Dvora** (en hebraeg : דְּבוֹרָה, "gwenanenn" pe "דְּברָ" : lavar ha "ה" : Doue :"lavar Doue") a zo hervez an Tanac'h ur brofedez ha Barnerez Israel hag a lakaas Barak e penn an arme a voe trec'h war arme Yabîn, roue Kenaan war-dro 1125 KJK. (Bn **4-5**).

Lavarout a reas da Varak ne vefe ket lazhet Sisera, jeneral Yabîn, gantañ ma asante hi skoazellañ anezhañ mat gant ur vaouez (Bn **4**, 9) ha lazhet e voe Sisera gant Yael.

Kanañ a reas gant Barak goude an emgann ur ganenn a c'hellje bezañ testenn goshañ ar Bibl (Bn **5**)

#### Daveoù
Deborah

**Deborah** zo un anv-bihan saoznek, a orin hebreek.

## Gerdarzh
Diwar anv ar brofedez Deborah er Bibl.

## Yezhoù all
* *Déborah* e galleg 
* *Débora* e portugaleg ha spagnoleg; 
* *Debora* en italianeg ha tchekeg

## Adstummoù
*E saozneg: *Debbie*

## Tud
* *Deborah*, magerez Rebecca er Bibl,
* *Deborah*, pe *[[Debora (profedez)|Debora]]*, profedez er Bibl,
* Deborah Cavendish (1920-2014), dugez saoz
* Deborah Kerr (1921-2007), aktourez skosat
* Debbie Gibson , kanerez stadunanat 
* Deborah Smith, ganet e 1987, troourez saoz diwar ar c'horeeg;

## Oberennoù
*Deborah (Händel), un oratorio gant Georg Friedrich Händel
* Deborah (albom), un albom e 1996 gant Debbie Gibson.

## Lec'hioù
* Dvora, en Israel,
* Menez Deborah, en Alaska
Yael

Hervez Levr ar Varnerien an Tanac'h ez eo **Yael** ar vaouez a lazhas Sisera, jeneral Yabîn , roue Kenaan pa oa o tec'hout dirak Barak a oa bet trec'h warnañ. Daoust d'he gwaz, Heber, bezañ e peoc'h gant Yabîn e plantas Yael ur peul e penn Sisera pa oa o tiskuizhañ goude m'he defe kinniget dezhañ bod hag evaj. (Bn **4**, 17,-22)
Karl May

**Karl Friedrich May** (Hohenstein-Ernstthal (Rouantelezh Saks), 25 a viz C'hwevrer 1842 – Radebeul (Saks, Impalaeriezh alaman), 30 a viz Meurzh 1912) a oa ur skrivagner alaman, brudet e skridoù, enno istorioù a c'hoarvez e broioù pell alies. Betek an deiz hiziv ez eo unan eus ar skrivagnerien alaman a vez lennet ar muiañ. Kalz eus an tudennoù krouet gantañ evit e levrioù, evel *Winnetou*, *Old Shatterhand* pe *Kara Ben Nemsi*, zo anavezet gant an Alamaned c'hoazh, hag a-renk e vez lakaet gant Jules Verne hag an Italian Emilio Salgari.

Kontañ a ra en e levrioù troioù-kaer a c'hoarvez er Far West, hag ivez er Reter-Pellañ, er Reter-Nesañ, e Sina, e Suamerika hag evel-just en Alamagn. Skrivet en deus ivez barzhonegoù ha pezhioù sonerezh - hag ur soner barrek e oa ivez, gant meur a venveg.

Kalz eus e oberennoù o deus talvezet da sevel filmoù, pezhioù-c'hoari, abadennoù radio, bannoù-treset. Gant e faltazi divent e oa barrek da empentiñ al lec'hioù pell deskrivet gantañ en e levrioù, hep mont di. N'eo nemet pa voe kozh ma krogas da veajiñ. Mont a reas da Norzhamerika e 1908, ha bras e kavas ar c'hemm etre ar pezh a welas hag ar pezh en doa empentet en e levrioù. E dibenn e vuhez e paouezas May da gontañ troioù-kaer hag en em lakaat a reas da skrivañ romantoù gant danvez relijiel ha peoc'hgarour.

Anvet eo bet an asteroidenn 15728 Karlmay en enor dezhañ.

## Notennoù

## Liammoù diavaez

*Karl May Gesellschat             
*Skridoù Karl May e Wikisource
Gwernaffield

**Gwernaffield** zo ur gêriadenn hag ur gumuniezh e kontelezh Sir y Fflint, e biz Kembre. Emañ un tammig er gornaoueg da gêr Yr Wyddgrug hag er reter da b-Pant-y-mwyn. 

E 2011 e oa poblet ar gumuniezh gant 1 942 a dud, ha 293 anezho (15,4%) a oa kembraegerien.

## Daveoù
María Victoria

**María Victoria** zo un anv spagnolek, savet diwar an anvioù-bihan María ha Victoria, hag anv meur a vaouez:
* **[[Mariana Victoria de Borbón|María Victoria de Borbón]]** (1718-1781), rouanez Portugal, pried José Iañ Portugal.
* **[[María Victoria dal Pozzo]]** (1847-1876), rouanez Spagn, dugez Aosta, pried Amadeo Iañ Spagn.
* **[[María Victoria Cervantes|María Victoria]]**, ganet e 1933, kanerez hag aktourez vec'hikan.

Hag ivez:
* *Maria Beatrice Vittoria Giuseppina*, pe **[[Maria Beatrice di Savoia (1792-1840)]]** (1792-1840), priñsez savoiat.

## Pennadoù kar
*Maria
*Vittoria
Meuriad Zevouloun

Hervez an Tanac'h e oa **Meuriad Zevouloun** (en hebraeg :זְבוּלֻן,Zevulun, "annez") unan eus Daouzek meuriad Israel.

Rannet e voe tiriad Kenaan etre meuriadoù gant Yehoshoua. Lodenn su Galilea a voe roet da Zevouloun (Ys **19**, 10-16).
Yabîn

Hervez Levr ar Varnerien an Tanac'h e oa **Yabîn** roue Kenaan pe un darn eus Kenaan. Trec'het e voe gant Barak ha Debora war-dro 1125 KJK. (Bn **4**, 23).
Reouven

Hervez Levr ar C'heneliezh an Tanac'h e oa **Reouven** (Hebraeg: רְאוּבֵן‎, Rəʾuven ) mab henañ Yaakov bet ganet gant Lea e wreg kentañ (Gn **29**,31-32). Hendad unan eus Daouzek meuriad Israel e voe (Ni **1**,5).
Meuriad Reouven

**Meuriad [[Reouven]]** a zo unan eus Daouzek meuriad Israel. Diskennidi Reouven, mab henañ Yaakov hervez Levr ar C'heneliezh. E Levr Yehoshoua e c'heller lenn peseurt lodenn eus tiriad Kenaan a voe roet da veuriad Reouven goude an Ermaeziadeg (Ys **13**, 15-23).
Myzornis pyrrhoura

***Myzornis pyrrhoura*** a zo ur spesad golvaneged eus ar c'herentiad Sylviidae.
Ar spesad nemetañ er genad *Myzornis* an hini eo.

## Doareoù pennañ

## Boued

## Annez
Kavout a reer ar spesad en Azia, en un takad hag a ya eus menezioù Himalaya da viz Myanmar.

## Liammoù diavaez
*  ''Myzornis pyrrhoura'' war al lec'hienn BirdLife International.
*  ''Myzornis pyrrhoura'' war lec'hienn an International Union for Conservation of Nature (IUCN).

## Notennoù ha daveennoù
Meuriad Binyamin

**Meuriad Binyamin** a zo unan eus daouzek meuriad Israel. Lenn a reer diwar e benn e Levr an Niveroù an Tanac'h (Ni **2**,22-23) . Deskrivet eo al lodenn eus tiriad Kenaan roet da veuriad Binyamin e Levr Yehoshoua (Ys **18**,11-28)
Kana

**Kana ** a zo ur gêr vihan eus Galilea brudet peogwir en dije graet Jezuz e gentañ burzhud eno (Eured Kana) hervez Aviel Sant Yann (Yn **2**,1-12).

Ali eo an darn vrasañ eus ar viblourien evit soñjal e oa eus ar gêr-se rak skrivet oa bet Aviel Yann evit Yuzevien o chom en Israel moarvat. N'ouzer ket pelec'h lec'hiñ ar gêr e Palestina a-vremañ koulskoude. Pemp lec'h a c'hellfe bezañ Kana ar Bibl :

Kafr Kana, en Israel (anvet ivez Kefar Kenna); 
Khirbet Kana, en Israel ;
Karm er-Rasm, en Israel ; Ain Quana, en Israel;
Qana al-Jalil, e Liban
Kenaan

**Kenaan** (hebraeg : כנען Kənáʿan) a zo un tiriad a yae eus su Fenikia (Tir ha Sidon) betek dezerzh an Negev er Bibl.

Amsklaer orin ar ger, dont a rafe eus anv Kenaan, unan eus mibien-vihan Noah. An annezidi a oa bodet e klanoù a voe argaset gant ar yuzevien. Rolloù anvioù a gaver e Levr ar C'heneliezh (Gn **10**, 15-18) hag e Levr an Adlezenn (Ad **7**, 1-5)

Daoust d'ar pezh a lenner e Levr an Adlezenn, «&nbsp;*seizh pobl, niverusoc'h, ha kreñvoc'h egedout, hag en devo o laket an Aotroù dirazout, hag az po o dornet, ez anaouei anezho, hep divizañ ganto emglev ebet, na kaout truez outo*''&nbsp;», e chomas un darn eus ar pobloù-se e Kenaan hag e voe kalz dimezioùh a zoken azeulerezh an idoloù evel ma vez meneget e meur a lec'h er Bibl.

Un arouez kreñv eo : an "douar prometet" , an Douar a yeas Avraham davetañ goude bezañ bet galvet gant an doue, an Douar da aloubiñ gant sikour an doue, hag all.

## Notennoù
Shimeon

Hervez Levr ar C'heneliezh an Tanac'h ez eo **Shimeon** an eil mab ganet da Yaakov gant e wreg kentañ, Lea. Hendad meuriad Shimeon, unan eus daouzek meuriad Israel, eo. 

#### Daveoù
Zevouloun

Hervez Levr ar C'heneliezh (Gn **30**,19-20) e voe **Zevouloun**, ar c'hwec'hvet mab ganet gant Lea da Yaakov. Hendad meuriad Zevouloun e voe.(so Ni **1**,30)
Meuriad Shimeon

Unan eus daouzek meuriad Israel eo **meuriad Shimeon**. Meneget eo e Levr an Niveroù (Ni **1**, 22-23). Lodenn douar Kenaan roet da ziskennidi Shimeon a gaver deskrivet e Kentañ Levr an Danevelloù (**4**,24-43).
Meuriad Yehouda

Ar brasañ eus Daouzek meuriad Israel eo **meuriad Yehouda**, pe **meuriad [[Juda]]**, hervez levr an Niveroù en Tanac'h (Ni **1**26). Bras e voe lodenn tiriad Kenaan roet da veuriad Yehouda hervez Levr Yehoshoua (Ys **15**).

En em veskañ a reas gant pobloù a oa er vro. Mestr e voe war Su Palestina ha diazez Rouantelezh Yehouda gant Jeruzalem evel kêr-benn.

Meneget eo Jeruzalem (Ys **15**, 63) pa vez kaoz eus meuriad Yehouda met meneget eo (Ys **18**, 28) e-touez ar c'hêrioù bet roet da veuriad Binyamin.

## Daveoù
Suffragette

**Suffragette** a oa izili eus aozadurioù merc'hed hag a stourme, e fin an XIX kantved hag e penn kentañ an XX kantved, evit ar gwir da votiñ evit ar merc'hed en dilennadegoù foran. En un doare strishoc'h e veze implijet ar ger evit ober anv eus ar stourmerezed er Rouantelezh-Unanet, evel izili ar Women's Social and Political Union (WSPU). **Suffragist** a oa ur ger ledanoc'h e ster evit envel an holl dud a oa izili eus ar *Suffrage movement*, hag a glaske digeriñ ar gwir votiñ d'an holl dud en holl dilennadegoù.

Ar ger "suffragette" a oa tost ouzh stourmerezed saoz an WSPU : o fennoù e oa ar c'hoarezed Emmeline Pankhurst ha Christabel Pankhurst, levezonet gant doareoù stourm Rusia evel an harz-debriñ. Manav a roas an tu d'ar merc'hed da gemer perzh e dilennadegoù ar parlamant (Tynwald) e 1881 gant ma oant perc'henn war douaroù.

## Pennadoù kar
* Benelouriezh
* Gwirioù ar merc'hed
Higher Kinnerton

**Higher Kinnerton** zo ur gêriadenn hag ur gumuniezh eus Kembre, e reter Sir y Fflint. Emañ Lower Kinnerton, en tu all d'an harzoù, e Cheshire, e Bro-Saoz. N'eus anv kembraek ebet d'ar gêriadenn.

Ur skol kentañ derez zo, anvet Ysgol Derwen, un ti-post, ur stal ha div davarn. An iliz, iliz an Hollsent, zo stag ouzh parrez Dodleston, en eskopti Chester.

E 2011 e oa poblet Higher Kinnerton gant 1 697 a dud, ha 189 anezho (11,5%) a oa kembraegerien.

## Notennoù
Jørgen Moe

**Jørgen Engebretsen Moe** (22 a viz Ebrel 1813 - 27 a viz Meurzh 1882) a oa ur barzh hag un dastumer kontadennoù eus Norvegia. Un den a bouez e voe en adsav lennegel ha broadel Norvegia en . Eskob Christiansand e voe eus 1875 betek 1881.

Ganet e voe Moe war ar maez e Hole, Ringerike. Pa oa bugel e lenne kalz ha plijout a rae dezhañ selaou an istorioù kontet da noz en-dro d'an oaled, e ti e familh hag e ti an amezeien. 

Asambles gant Peter Christen Asbjørnsen, ur c'hamarad skol dezhañ, e tastumas hag e embannas kontadennoù pobl (*eventyr*) e norvegeg, anvet ''Norske folke og huldre-eventyr'' (1841-1844).

Embann a reas ivez un dastumad barzhonegoù romantel savet gantañ e 1850, koulz hag un teskad istorioù evit ar vugale, *I brønden og i kjœrnet* (1851).

E vab, Moltke Moe, a voe arbennigour war ar c'hontadennoù pobl ivez, ha kelenner lennegezh pobl e Skol-veur Christiania.

Bras e voe levezon labour Jørgen Moe ha Peter Christen Asbjørnsen war sevenadur Norvegia. Evit Norvegiz eo ken pouezus anvioù Asbjørnsen ha Moe ha ma c'hall bezañ anvioù ar baotred Grimm evit an Alamaned. Ouzhpenn dastum ha gwareziñ lennegezh pobl Norvegia hag embann an danvez-se evit an holl, o deus graet kalz evit adsav an norvegeg.

## Liammoù diavaez

* ''Norske Folkeeventyr: Popular Tales From the Norse'' (translated by George Webbe Dasent, Edinburgh: David Douglass, 1888)
Parophasma galinieri

***Parophasma galinieri*** a zo ur spesad golvaneged eus ar c'herentiad Sylviidae.
Ar spesad nemetañ er genad *Parophasma* an hini eo.

Anvet e voe *Parisoma Galinieri* (kentanv) da gentañ-penn (e 1843) gant an amprevanoniour gall Félix Édouard Guérin-Méneville (1799-1874) : dougen a ran anv an ergerzher Joseph Germain Galinier (1814-1888), ur milour gall hag en devoa beajet en Abisinia a-gevret gant Pierre Victor Adolphe Ferret (1814-1882).

## Doareoù pennañ

## Boued

## Annez
Emañ brosezat ar spesad en Etiopia ma plij dezhañ daremprediñ ar c'hoadegi trovanel hag istrovanel krin.

## Liammoù diavaez
*  ''Parophasma galinieri'' war al lec'hienn BirdLife International.
*  ''Parophasma galinieri'' war lec'hienn an International Union for Conservation of Nature (IUCN).

## Notennoù ha daveennoù
Argoed (Sir y Fflint)

**Argoed** zo ur gumuniezh eus Kembre, e Sir y Fflint. Emañ etre Yr Wyddgrug ha Bwcle, hag enni emañ kêriadenn Mynydd Isa.

Un tamm eus Kleuz Wat zo o treuziñ ar gumuniezh. Gwechall e oa pouezus labour ar glaou er c'hornad, gant mengleuzioù korvoet adalek ar . Ur gwallzarvoud a voe en ur vengleuz e 1837, ma voe lazhet ugent mengleuzier, en o zouez tad ha daou vreur ar skrivagner Daniel Owen.

E 2011 e oa  a dud o chom e kumuniezh Argoed hag 834 anezho a oa kembraegerien (14,7%).

## Notennoù
Haemorhous purpureus

***Haemorhous purpureus*** (*Carpodacus purpureus* kent) a zo ur spesad golvaneged eus ar c'herentiad Fringillidae.

Anvet e voe *Fringilla purpurea* (kentanv) da gentañ-penn (e 1789) gant an naturour alaman Johann Friedrich Gmelin (1748-1804).

## Doareoù pennañ

## Boued
Bevañ a ra diwar amprevaned, greun, had ha hugennoù dreist-holl.

## Annez
Ar spesad a gaver an daou isspesad anezhañ :
* *Haemorhous purpureus californicus*, eus mervent British Columbia da vervent Stadoù-Unanet Amerika (SUA) ha hanternoz Baja California,
* *Haemorhous purpureus purpureus*, o neizhañ eus kreiz-reter Kanada da viz SUA ; o nijal da Florida ha Texas da c'hoañviñ.

## Liammoù diavaez
*  ''Carpodacus purpureus'' war al lec'hienn BirdLife International.
*  ''Carpodacus purpureus'' war lec'hienn an International Union for Conservation of Nature (IUCN).

## Notennoù ha daveennoù
Gwesbyr

**Gwesbyr** (skrivet ivez **Gwespyr**) zo ur gêriadenn e hanternoz Sir y Fflint, en arvor biz Kembre. Emañ etre Prestatyn er gornaoueg ha Ffynnongroyw er reter. Nepell en hanternoz emañ Talacre hag Y Parlwr Du. E kumuniezh Llanasa emañ.

Er gornaoueg d'ar gêriadenn emañ uhelennoù Bryniau Clwyd.

Hervez Ifor Williams e teu an anv Gwesbyr eus an anv-lec'h saoznek kozh *West-bury*, ar pezh a dalveze "kreñvlec'h ar gornaoueg". Evel meur a anv-lec'h er c'hornad, da skouer Prestatyn, Bagillt, pe Bistre, ez eo un anv saoznek hag a zo bet kembraekaet pa oa bet adaloubet ar vro gant Kembreiz d'ar mare angl-ha-saoz.

Mengleuzioù a oa er vro, a-gozh, ha brudet e oa mein Gwesbyr evel mein dispar da sevel tiez. Gant ar mein-se e voe savet tiez ar c'hornad, met ivez chapel Wenffrewi e Treffynnon, lodennoù eus kestell Rhuddlan ha Dinbych, iliz-veur Llanelwy, Abati Dinas Basing e Maes-glas...

## Notennoù
Center for Public Integrity

***Center for Public Integrity (CPI)***, "Kreizenn evit ar beurlealded foran", zo un aozadur kazetenniñ digorvo a glask diskuliañ an torfedoù liammet ouzh an arc'hant, ar goubrenerezh hag an implijoù fall graet eus ar galloudoù foran.
Gant 50 ezel enni ec'h eo ar CPI unan eus ar brasañ kreizennoù enklask digorvo ha neptu e Stadoù Unanet Amerika. E 2014 e voe roet ar Priz Pulitzer dezhi evit e labour enklask.

Ar CPI a embann he enklaskoù dre he lec'hienn Internet ha goude-se en em skign ar c'heleier dre Amerika ha dre ar bed.
E 2004, he levr *The Buying of the President* a oa bet e-touez gwerzhadennoù gwellañ an *[[New York Times]]* e-pad tri miz.

## Pal ar CPI
Pal ar CPI eo :


:"Diskuliañ kammarverioù beli, goubrenerezh ha dilez o c'harg gant aozadurioù galloudus foran ha prevez evit o rediañ da oberiañ gant onestiz, peurlealded, kiriegezh ha da lakaat war-raok ar pled foran a-raok pep tra."

## Oberioù brudet
* *Pennad spisoc'h :* Panama Papers
E miz Ebrel 2016 ec'h eo bet ar CPI e-kreiz an afer lesanvet *[[Panama Papers]]* a ziskulias un niver bras a dud vrudet engouestlet er c'huzhañ arc'hant dre embregerezhioù ac'hantour lec'hiet e baradozioù tellek.

## Notennoù ha daveennoù
Selina Chönz

**Selina Chönz** (4 a viz Eost 1910 e Samedan, Grischun - 17 a viz C'hwevrer 2000) a oa ur skrivagnerez romañchek eus Suis. He levr anavezetañ eo *Uorsin*, ul levr evit ar vugale, skeudennaouet gant Alois Carigiet, hag a zo bet troet e meur a yezh.

Merc'h e oa da Anton Meyer ur mouler ha da Marie Louise Ronzi.
Graet he deus Selina Chönz he studioù e Bern, evit bezañ mestrez-skol. Tremenet he deus amzer ivez e Lausanne hag en Oxford evit peurzeskiñ yezhoù estren, met chomet eo da vevañ en he bro c'henidik, en Engiadina.

## Oberennoù
### Kontadennoù
* *La chastlauna* (1940)
* *Il purtret da l’antenat* (1943)
* *La scuvierta da l’orma* (1950)
* *L'otra via* (1979)

### Levrioù evit ar vugale
* *Uorsin* (1945), skeudennaouet gant Alois Carigiet. Embannet en alamaneg gant an titl *Schellen-Ursli* (1945, 2015) (ISBN 9783280016442).
* *Flurina* (1952), skeudennaouet gant Alois Carigiet. Embannet en alamaneg gant an titl *Flurina und das Wildvöglein*.
* *Der grosse Schnee* (1957), skeudennaouet gant Alois Carigiet

## Filmoù
Daou film zo bet savet diwar istor Uorsin
* *Schellen-Ursli*, en alamaneg (1964).
* *Une cloche pour Ursli*, e galleg (2015).

## Levrlennadur
* Bezzola, Litteratura, 488-489
* Rumantscheia, 1979, 104-121
## Liammoù diavaez
* Selina Chönz en Historisches Lexikon der Schweiz   
* Atersadenn Selina Chönz e lec'hienn Radiotelevisiun Svizra Rumantscha 

## Notennoù ha daveennoù
Alois Carigiet

**Alois Carigiet** (30 a viz Eost 1902, Trun, Grischun &ndash; 1añ a viz Eost 1985) a oa un treser ha livour eus Suis. Anavezet eo dreist-holl abalamour d'ar skeudennoù en deus graet e levrioù evit ar vugale skrivet gant Selina Chönz ; levrioù en deus savet e-unan ivez. E 1966 en doa resevet ar Priz Hans Christian Andersen evit ar skeudennaouerien.

## Liamm diavaez
*Alois Carigiet en Historisches Lexikon der Schweiz
Harry Church Oberholser

**Harry Church Oberholser**, bet ganet d'ar 25 a viz Mezheven 1870 e Brooklyn (unan eus pemp *borough* kêr New York, Stadoù-Unanet Amerika) hag aet da Anaon d'ar 25 a viz Kerzu 1963 er memes kêr, a oa un evnoniour stadunanat.

## Listenn al [[labous]]ed studiet gantañ
### [[Kerentiad]]où
* **H** : Hemiprocnidae.

### [[Genad]]où
* **A** : *[[Acritillas]]*, *[[Actophilornis]]*, *[[Aerodramus]]*, *[[Ammospiza]]*, *[[Aphelocephala]]*, *[[Aphrastura]]*, *[[Arizelocichla]]*, *[[Atimastillas]]*,
* **C** : *[[Calyptocichla]]*, *[[Charitospiza]]*, *[[Claravis]]*, *[[Cryptillas]]*, *[[Cyanerpes]]*,
* **E** : *[[Eurillas]]*, *[[Hemitriccus|Euscarthmornis]]*,
* **H** : *[[Horizocerus]]*, *Horizorhinus*,
* **M** : *[[Schiffornis|Massornis]]*,
* **N** : *[[Neochen]]*, *[[Nesillas]]*,
* **O** : *Odontospiza*,
* **P** : *[[Perissocephalus]]*, *[[Myiornis|Perissotriccus]]*,
* **S** : *[[Scelorchilus]]*, *[[Sclateria]]*, *[[Schiffornis|Scotothorus]]*, *[[Stelgidillas]]*, *[[Sterrhoptilus]]*, *[[Stizorhina]]*, *[[Streptoprocne]]*, *[[Stizoptera]]*,
* **T** : *[[Thapsinillas]]*, *[[Thescelocichla]]*, *[[Thryorchilus]]*,
* **Z** : *[[Psarocolius|Zarhynchus]]*.

### [[Spesad]]où
* **A**
: *[[Acrocephalus orinus]]*, *[[Aerodramus amelis]]*, *[[Aerodramus elaphrus|elaphrus]]*, *[[Aerodramus mearnsi|mearnsi]]* hag *[[Aerodramus ocistus|ocistus]]*,
* **C**
: *[[Charitospiza eucosma]]*, *[[Collocalia isonota]]*,
* **D** : *[[Dendropicos elachus]]*,
* **I**
: *[[Indicator meliphilus]]*, *[[Iole crypta]]*,
* **P** : *[[Ptilinopus epius]]*.

## Notennoù ha daveennoù
Lioptilus nigricapillus

***Lioptilus nigricapillus*** a zo ur spesad golvaneged eus ar c'herentiad Sylviidae.
Ar spesad nemetañ er genad *Lioptilus* an hini eo.

Anvet e voe *Turdus nigri capillus* [sic] (kentanv) da gentañ-penn (e 1818) gant an evnoniour gall Louis Jean Pierre Vieillot (1748-1831).

## Doareoù pennañ

## Boued

## Annez
Kavout a reer ar spesad e reter Suafrika (eus kreisteiz da greiz Kab ar Reter) ha kornôg Eswatini.

## Liammoù diavaez
*  ''Lioptilus nigricapillus'' war al lec'hienn BirdLife International.
*  ''Lioptilus nigricapillus'' war lec'hienn an International Union for Conservation of Nature (IUCN).

## Notennoù ha daveennoù
Lioparus chrysotis

***Lioparus chrysotis*** (*Alcippe chrysotis* kent) a zo ur spesad golvaneged eus ar c'herentiad Sylviidae.
Ar spesad nemetañ er genad *Lioparus* an hini eo.

Anvet e voe *Pr [oparus]. chrysotis* (kentanv) da gentañ-penn (e 1845) gant al loenoniour saoz Edward Blyth (1810-1873).

## Doareoù pennañ

## Boued

## Annez hag isspesadoù
Ar spesad a gaver ar c'hwec'h isspesad anezhañ en Azia :
* *Lioparus chrysotis albilineatus*, e koadegi kreisteiz Asam (er c'hreisteiz d'ar Brahmapoutra),
* *Lioparus chrysotis amoenus*, e kreisteiz Sina (gevred Yunnan) ha gwalarn Tonkin,
* *Lioparus chrysotis chrysotis*, e menezioù Himalaya (eus reter Nepal da Sikkim, Bhoutan ha reter Asam),
* *Lioparus chrysotis forresti*, eus biz Myanmar da greisteiz Sina (gwalarn Yunnan),
* *Lioparus chrysotis robsoni*, e kreiz Viêt Nam (menez Ngọc Linh, proviñs Kon Tum),
* *Lioparus chrysotis swinhoii*, e kreisteiz Sina (kreisteiz Shaanxi, kreiz Sichuan, biz Yunnan ha gwalarn Guangxi).

## Liammoù diavaez
*  ''Alcippe chrysotis'' war al lec'hienn BirdLife International.
*  ''Alcippe chrysotis'' war lec'hienn an International Union for Conservation of Nature (IUCN).

## Notennoù ha daveennoù
Cant del Barça

***Cant del Barça*** a zo ur ganaouenn savet e katalaneg da-geñver pemzekvet deiz-ha-bloaz ha tri-ugent Futbol Club Barcelona.

Skrivet e voe ar gerioù gant an daou skrivagner katalan Josep Maria Espinàs i Massip (1927-) ha Jaume Picas i Guiu (1921-1976) tra ma voe savet an ton gant ar sonaozer katalan Manuel Valls i Gorina (1920-1984).

Kanet e voe evit ar wech kentañ gant ul laz-kanañ tri mil pemp kant den renet gant Oriol Martorell i Codina (1927-1996) er c'hCamp Nou, a-raok ur c'hrogad mell-droad hag a voe dalc'het d'ar 27 a viz Du 1974 (FC Barcelona ouzh skipailh Republik Demokratel Alamagn). Deuet eo da vezañ un himn da-vat ha kanet e vez bep tro ma c'hoari er gêr unan eus skipailhoù ar c'hleub *blaugrana*Glas ha ruz-mouk evel daou liv ar c'hrez douget gant melldroaderien FC Barcelona..

## Pozioù
Pozioù *Cant del Barça* a ra dave da spered digor hag enframmer ar c'hleub, na ra diforc'h ebet etre e skorerien dre o orin, pa'z eo skoazellañ ar skipailh ha sevel an unaniezh evit an nerzh glas-ha-granat ar pezh a zo pouezus e gwirionez.

## Liammoù diavaez
*  ''Cant del Barça'' kanet gant ar ganourez katalan Gisela.
*  ''Cant del Barça'' kanet gant ''socios'' ar Barça a-raok ar c'hrogad ouzh Real Madrid Club de Fútbol (22 a viz Meurzh 2015).

## Notennoù ha daveennoù
Tripwire Interactive

**Tripwire Interactive** a zo ur studio sevel hag un embanner c'hoarioù video Amerikan lec'hiet e Roswell, Georgia, savet gant izili ar gumuniezh etrevroadel a sevenas ar mod evit Unreal Tournament 2004, Red Orchestra: Combined Arms. Red Orchestra a c'hounezas ar priz uhelañ er genstrivadeg *Make Something Unreal* harpet gant Nvidia.
Ar c'hentañ c'hoari a voe savet gant ar studio a oa Red Orchestra: Ostfront 41-45, embannet war Steam d'ar 14 a viz Meurzh 2006. Ar studio en deus ur gwir da implij al lusker c'hoari video Unreal Engine 3 perc'hennet gant Epic Games.

## C'hoarioù savet

## C'hoarioù embannet
* *Killing Floor: Calamity*
* *[[The Ball (c'hoari video)|The Ball]]*
* *[[Dwarfs!?]]*
* *[[Zeno Clash]]*
* *[[Maneater]]*

## Notennoù ha daveennoù
Red Orchestra

* ***Red Orchestra*** eo stumm saoznek Rote Kapelle, an anv a veze roet gant ar Gestapo d'al luskad enep-Naziegezh e Berlin ha d'ar rouedadoù spierien soviedel a oa koulz er broioù europat dalc'het gant an nazied hag e Suis e-pad an Eil Brezel-bed.

* **Red Orchestra**, berraet en **RO**, a zo un heuliad c'hoarioù video tenn e-pad an Eil Brezel-bed savet gant ar studio Tripwire Interactive :
** Red Orchestra: Combined Arms, ur gempennadur da Unreal Tournament 2003 ha da Unreal Tournament 2004
** Red Orchestra: Ostfront 41-45, ur c'hoari diazezet adal ar mod Red Orchestra: Combined Arms
** Red Orchestra 2: Heroes of Stalingrad, un heuliad d'ar c'hoari Red Orchestra: Ostfront 41-45
Haemorhous mexicanus

***Haemorhous mexicanus*** (*Carpodacus mexicanus* kent) a zo ur spesad golvaneged eus ar c'herentiad Fringillidae.

Anvet e voe *Fringilla mexicana* (kentanv) da gentañ-penn (e 1776) gant al loenoniour alaman Philipp Ludwig Statius Müller (1725-1776).

## Doareoù pennañ

## Boued
Bevañ a ra diwar c'hreun, had ha hugennoù peurvuiañ ; degouezhout a ra dezhañ debriñ amprevaned bihan eus an uskerentiad Aphidoidea.

## Annez hag isspesadoù

Ar spesad a gaver an unnek isspesad anezhañ :
* *Haemorhous mexicanus amplus*, en Enez Guadalupe (er-maez da walarn Mec'hiko),
* *H. m. centralis*, e kreiz Mec'hiko,
* *H. m. clementis*, en inizi San Clemente (er-maez da vervent Kalifornia) ha Los Coronados (er-maez da walarn-pellañ Mec'hiko),
* *H. m. coccineus*, e mervent Mec'hiko,
* *H. m. frontalis*, e mervent ha gevred Kanada, Stadoù-Unanet Amerika ha gwalarn Mec'hiko,
* *H. m. griscomi*, e Guerrero (mervent Mec'hiko),
* (†) *H. m. mcgregori*, en Enez San Benito (er-maez da walarn Mec'hiko),
* *H. m. mexicanus*, e kreisteiz-kreiz Mec'hiko,
* *H. m. potosinus*, e hanternoz-kreiz Mec'hiko,
* *H. m. roseipectus*, e traoñienn Oaxaca (kreisteiz Mec'hiko),
* *H. m. ruberrimus*, e kreisteiz Kalifornia-Izel (gwalarn Mec'hiko),
* *H. m. sonoriensis, e kreisteiz [[Sonora (stad)|Sonora]], mervent [[Chihuahua (stad)|Chihuahua]], hanternoz [[Sinaloa (stad)|Sinaloa]] (kornôg-kreiz Mec'hiko).

==Liammoù diavaez==
* [https://web.archive.org/web/20160307151925/http://www.birdlife.org/datazone/species/factsheet/22720563  *Carpodacus mexicanus* war al lec'hienn BirdLife International.]
* [http://www.iucnredlist.org/details/22720563/0  *Carpodacus mexicanus'' war lec'hienn an International Union for Conservation of Nature (IUCN).]

## Notennoù ha daveennoù