open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Betsucomi

**Betsucomi**( japaneg : ベツコミ), bet anvet **Bessatsu Shōjo Comic**, a zo ur magazin manga shōjo miziek embannet gant Shōgakukan. Embannet e vez bep miz, d'an 13 ha 370 yen e koust an niverenn. P'eo bet krouet e oa lennerezed yaouank-tre al lennerezed da dizhout, hiziv an deiz e vez lennet ivez gant krennardezed ha maouezed. 

## Mangaka ha mangaoù embannet e-barzh Betsucomi

* Miki Aihara
** *[[Hot Gimmick]]*
** *[[So Bad!]]*
* Michiyo Akaishi
** *[["Alto" no "A"]]*
* Hinako Ashihara
** *[[Sand Chronicles]]*
* Kaneyoshi Izumi
** *[[Doubt!!]]*
** *[[Sonnan Ja Nee Yo!]]*
* Motomi Kyousuke
** *[[Dengeki Daisy]]*
* Kaho Miyasaka
** *[[Binetsu Shōjo]] (Feverish Girl)*
* Chie Shinohara
** *[[Mizu ni Sumu Hana]]*
* Yumi Tamura
** *[[Basara (manga)|Basara]]*
* Akimi Yoshida
** *[[Banana Fish]]*
* Kanoko Sakurakoji
** *[[Backstage Prince]]*
** *[[Black Bird (manga)|Black Bird]]*
* Kako Mitsuki
** *[[Ai Hime~Ai to Himegoto]]*

## Magazinoù tost

* *[[Ciao (magazin)|Ciao]]*
* *[[ChuChu]]*
* *[[Deracomi]]*
* *[[Shōjo Comic]]*
* *[[Shōjo Comic Zōkan]]*
* *[[Shōjo Comic Cheese!]]*

## Liamm diavaez
* Lec'hienn ofisiel
Cabo de Santo Agostinho

**Cabo de Santo Agostinho** zo ur gumun eus Brazil, e stad Pernambuco, nepell diouzh Recife.
E 2004 e konted 166 286 den o chom enni, pa'z eo 448,49 km² a zo dindani.
Cheese!

***Cheese!*** a zo ur magazin manga shōjo miziek embannet gant magazine under the publication of Shōgakukan. El lec'hienn ofisiel e kaver ivez an anv *Monthly Cheese!*. Krouet eo bet e miz Gouere 1996. Ur magazin evit lennerezed yaouank eo, ennañ istorioù karantez.

## Mangaka ha mangaoù embannet e-barzh Cheese!

* Shimaki Ako
** *[[Tonari no Shugoshin]] ([[Guardian Next Door]])*
** *[[Boku ni Natta Watashi]] ([[Secret Girl]])*
** *[[Gekka no Kimi]]*
** *[[Koi ni Ochita Oujisama]] ([[The Prince Who Fell in Love]])*
** *[[Muchakucha Daisuki]] ([[Love You Like Crazy]])*
** *[[Suki ni Naru Made Matte]]*
** *[[Triple Kiss]]*

* Miki Aihara
** *[[Sensei no Okiniiri!]] ([[Teacher's Pet]])*
** *[[Honey Hunt]]*

* Mayu Shinjo
** *[[Midara na Senritsu Hiwai na Yubisaki]]*

## Liammoù diavaez
* Cheese! Lec'hienn ofisiel
* Titouroù diwar-benn Cheese!
Abreu e Lima

**Abreu e Lima** zo ur gumun eus Brazil e Pernambuco. Gorread Abreu e Lima a zo 126 193 km2, poblet eo gant 100 346 anneziad hag ur stankter a 780 annezad dre gilometrad karrez zo. 75% eus ar gêr a zo tiriadoù war ar maez, met n'eus nemet 8% eus hollad ar boblañs a vez o vevañ en diavaez diouzh an tiriad kêriekaet.

Anvet eo bet kêr evit enoriñ José Inácio de Abreu e Lima (1794-1869), lesanvet "Inácio Pernambucano". Abreu e Lima en devoa kemeret perzh e meur a emgann en Pernambuco ha stourmet en devoa gant Simón Bolívar e brezelioù dieubidigezh Venezuela ha Kolombia.
## Deskadurezh
Kavout a reer 33 skol en Abreu e Lima: 22 el lodenn kêriekaet, hag 11 war ar maez.
Vitória de Santo Antão

** Vitória de Santo Antão** zo ur gumun eus Brazil e stad Pernambuco.

## Died
Eno e vez graet an died anvet *[[cachaça]] Pitú*.
Belém de São Francisco

** Belém de São Francisco ** zo ur gumun eus Brazil e Pernambuco.

## Lennegezh
* Ar romant *Senhora do Destino* gant Susana Vieira .
Ciao (magazin)

**Ciao ** (japaneg : ちゃお) a zo ur magazin manga shōjo miziek embannet gant Shōgakukan. Krouet eo e 1977 bet evit lennerezed etre 9 ha 13 vloaz. 440 yen e koust an niverenn. E 2007 e veze skignet 982 834 skouerenn. Bep miz e ve ouzhpennet ur profig (kreion, eurier, karnedig...) d'ar magazin. Kevezerezh a zo etrezañ ha *[[Ribon Magazine|Ribon]]* ha *[[Nakayoshi]]*.

## Mangaoù embannet e-barzh Ciao

* An Nakahara
** *[[Kirarin Revolution]]*
Kururun-Rieru Change!
* Chiho Saito
** *[[Revolutionary Girl Utena]]*
* Hina
** *[[Panyo Panyo Di Gi Charat]]*
* Hiromu Shinozuka
** *Wagamama Fairy Mirumo de Pon!* (*[[Mirmo!]]*)
** *[[Koi Suru Purin!]]*
** Chibi Devil!
* Kiyoko Arai
** *[[Beauty Pop]]*
* Mayuki Anan
** *[[Fushigi Boshi no Futago Hime]]*
** *[[Cherish!!]]*
* Michiyo Akaishi
** *[[Alpen Rose]]*
** *[[Ask Dr. Rin!|Dr. Rin ni Kiitemite!]]*
* Mitsuru Adachi
** *[[Slow Step]]*
* Nao Yazawa
** *[[Wedding Peach]]*
* Ritsuko Kawai
** *[[Milky Baby]]*
** *Tottoko Hamutaro ([[Hamtaro]])*
* Taeko Ikeda
** *[[Tonde Buurin]]*
* Tatsuyama Sayuri
** *[[Happy Happy Clover]]*
** *[[Jewelpet]]* (gant asant Sanrio ha Sega)
* Yukako Iisaka
** *[[Cutey Honey Flash]]* (diwar oberenn Go Nagai)
* Yumi Tsukirino
** *Pokémon: PiPiPi Adventures* (*[[Magical Pokémon Journey]]*) (krouet diwar *[[Pokémon]]*)
** *Pocket Monsters Chamo Chamo Pretty* (krouet diwar Magical Pokémon Journey)
* Yuuko Kohara
***[[mama&hearts;trouble]]*
* Yuu Yabuchi
** *[[Mizuiro Jidai]]*
** *[[Naisho no Tsubomi]]*

## Notenn

## Liamm diavaez
* Ciao Land : Lec'hienn ofisiel
Listenn kumunioù Pernambuco

Sede anvioù 185 kumun (''município'') Pernambuco, e Brazil.

## Kumunioù
### A
* Abreu e Lima
* Afogados da Ingazeira
* Afrânio
* Agrestina
* Água Preta
* Águas Belas
* Alagoinha
* Aliança
* Altinho
* Amaraji
* Angelim
* Araçoiaba
* Araripina
* Arcoverde

### B
* Barra de Guabiraba
* Barreiros
* Belém de Maria
* Belém de São Francisco
* Belo Jardim
* Betânia
* Bezerros
* Bodocó
* Bom Conselho
* Bom Jardim
* Bonito
* Brejão
* Brejinho
* Brejo da Madre de Deus
* Buenos Aires
* Buíque

### C
* Cabo de Santo Agostinho
* Cabrobó
* Cachoeirinha
* Caetés
* Calçado
* Calumbi
* Camaragibe
* Camocim de São Félix
* Camutanga
* Canhotinho
* Capoeiras
* Carnaíba
* Carnaubeira da Penha
* Carpina
* Caruaru
* Casinhas
* Catende
* Cedro
* Chã de Alegria
* Chã Grande
* Condado
* Correntes
* Cortês
* Cumaru
* Cupira
* Custódia

### D
* Dormentes

### E
* Escada
* Exu

### F
* Feira Nova
* Inizi Fernando de Noronha
* Ferreiros
* Flores
* Floresta
* Frei Miguelinho

### G
* Gameleira
* Garanhuns
* Glória do Goitá
* Goiana
* Granito
* Gravatá

### I
* Iati
* Ibimirim
* Ibirajuba
* Igarassu
* Iguaraci
* Inajá
* Ingazeira
* Ipojuca
* Ipubi
* Itacuruba
* Itaíba
* Ilha de Itamaracá
* Itambé
* Itapetim
* Itapissuma
* Itaquitinga

### J
* Jaboatão dos Guararapes
* Jaqueira
* Jataúba
* Jatobá
* João Alfredo
* Joaquim Nabuco
* Jucati
* Jupi
* Jurema

### L
* Lagoa do Carro
* Lagoa do Itaenga
* Lagoa do Ouro
* Lagoa dos Gatos
* Lagoa Grande
* Lajedo
* Limoeiro

### M
* Macaparana
* Machados
* Manari
* Maraial
* Mirandiba
* Moreilândia
* Moreno

### N
* Nazaré da Mata

### O
* Olinda
* Orobó
* Orocó
* Ouricuri

### P
* Palmares
* Palmeirina
* Panelas
* Paranatama
* Parnamirim
* Passira
* Paudalho
* Paulista
* Pedra
* Pesqueira
* Petrolândia
* Petrolina
* Poção
* Pombos
* Primavera

### Q
* Quipapá
* Quixaba

### R
* Recife
* Riacho das Almas
* Ribeirão
* Rio Formoso

### S
* Sairé
* Salgadinho
* Salgueiro
* Saloá
* Sanharó
* Santa Cruz
* Santa Cruz da Baixa Verde
* Santa Cruz do Capibaribe
* Santa Filomena
* Santa Maria da Boa Vista
* Santa Maria do Cambucá
* Santa Terezinha
* São Benedito do Sul
* São Bento do Una
* São Caetano
* São João
* São Joaquim do Monte
* São José da Coroa Grande
* São José do Belmonte
* São José do Egito
* São Lourenço da Mata
* São Vicente Ferrer
* Serra Talhada
* Serrita
* Sertânia
* Sirinhaém
* Solidão
* Surubim

### T
* Tabira
* Tacaimbó
* Tacaratu
* Tamandaré
* Taquaritinga do Norte
* Terezinha
* Terra Nova
* Timbaúba
* Toritama
* Tracunhaém
* Trindade (Pernambuco)
* Triunfo
* Tupanatinga
* Tuparetama

### V
* Venturosa
* Verdejante
* Vertente do Lério
* Vertentes
* Vicência
* Vitória de Santo Antão

### X
* Xexéu
Inizi Fernando de Noronha

**Fernando de Noronha** zo un enezeg enni 21 enezenn pe enezennig er Meurvor Atlantel, perc'hennet gant Brazil, 354 km diouzh aod stad Pernambuco, ha stag outi. 

## An anv
Dont a ra an anv diwar hini ar moraer portugalat Fernão de Noronha. 

## Douaroniezh
### Anvioù an inizi

### Traezhegi

* **Mor diabarzh**
** Baía e Porto de Santo Antônio
** Praia da Biboca
** Praia do Cachorro, er Vila dos Remédios (kreiz istorel an enez)
** Praia do Meio
** Praia da Conceição pe Italcable
** Praia do Boldró, er Vila Boldró
** Praia do Americano
** Praia do Bode
** Praia da Quixabinha
** Praia da Cacimba do Padre
** Baía dos Porcos
** Baía do Sancho 
** Baía dos Golfinhos pe Enseada do Carreiro de Pedra
** Ponta da Sapata

* **Mor diavaez**
** Praia do Leão
** Ponta das Caracas
** Baía Sueste
** Praia de Atalaia
** Enseada da Caeira
** Buraco da Raquel
** Ponta da Air France

## Istor
Dizoloet e vije bet an inizi e 1500 gant ar moraer portugalat Gaspar de Lemos a oa kabiten war vourzh unan eus al listri a oa dindan Pedro Álvares Cabral pa oa degouezhet e Brzail. Istorourien zo avat a soñj ganto e c'hoarvezos d'ar 24 a viz Gouhere 1503 gant Gonçalo Coelho, goude ar verdeadenn arc'hantet gant Fernão de Noronha.

### Aloubadegoù
Aloubet e voe an enezeg dre veur a wech:
*e 1534 gant ar Saozon,
*etre 1556 ha 1612 e voe dalc'het gant ar C'hallaoued, 
*e 1628 ha 1635 gant Izelvroiz,
*e 1700 e teuas en-dro Portugaliz, 
*e 1736 ar C'hallaoued adarre
*adalek 1737 Portugaliz.

### Bac'h
A-raok bezañ ur baradozig touristed eo bet ur c'hamp-bac'h etre 1737 ha 1942 (adalek 1938 evit prizonidi bolitikel hepken, dindan an Estado Novo). 

Hervez ar gelaouenn 'O Cruceiro', eus an 2 a viz Eost 1930, e oa un ifern, tra ma konte ar gouarnamant e veze renet ur vuhez yac'h gant ar vac'hidi.
Chã de Alegria

* *Chã de Alegria* zo anv ur gêriadenn e Goiana ivez: klask Chã de Alegria (Goiana)

** Chã de Alegria ** zo ur gumun eus Brazil e Pernambuco.
ChuChu (magazin)

***ChuChu*** a zo ur magazin manga shōjo miziek embannet gant Shōgakukan evit merc'hed etre 11 ha 14 vloaz. Dont a reas ChuChu da vezañ miziek e miz Kerzu 2005, pa voe distaget diouzh Ciao. D'ar 26 a viz Here 2009 e voe embannet gant Shōgakukan e vefe paouezet da embann ChuChu ha daou vagazin all.

## Mangaka ha mangaoù embannet e-barzh ChuChu

* Kiyoko Arai
** *[[Yomogi Mochi Yake Ta?]]*
* Nimi Fujita
** *[[Choco to mint to]]*
* Kirara Himekawa
* Natsumi Kawahara
* Naoto Kohaku
* Yukino Miyawaki
** *[[NG boy x Paradice]]*
* Aqua Mizuto
** *[[ALMIGHTY x 10]]*
* Kaya Nanashima
** *[[Makimodoshi no koi no uta]]*
* Miyuki Ohbayashi
** *[[Sakura Zensen]]*
* Kei Ouri
* Takemaru Sasami
** *[[Itako chan]]*
** *[[Doki doki zukins]]*
* Mikiko Satsuki
**Koi pazzle
* Miwako Sugiyama
** *[[Royal green]]*
** *[[Mitsuboshi love days]]*
* Naomi Uramoto
** *[[Nattoku ponchi]]* 
* Tae Usami
** *[[Otome no heart mo kane shidai]]*
* Yuu Yabuchi
** *[[Anicon]]*
** *[[Hitohira no Koi ga Furu]]*

## Notenn

## Liamm diavaez
* Lec'hienn ofisiel
Bessatsu Shōnen Sunday

**Bessatsu Shōnen Sunday** (japaneg : 別冊少年サンデー) a oa ur magazin manga shōnen miziek a veze embannet gant Shōgakukan.

## Mangaoù bet embannet e-barzh Bessatsu Shōnen Sunday
**[[4000 Man En Film]]*, Osamu Kishimoto
**[[Hana to Hi to Matsuri]]*, gant Shotaro Ishinomori
**[[Jigokubin 3-gōsha]]*, Takeshi Koshiro
**[[Kappa no Sanpei]]*, gant Shigeru Mizuki
**[[Kuranashi Inu]]*, gant Kazuyoshi Torii
**[[Michikusa]]*, gant Akio Chiba
**[[Mutant Sub]]*, gant Shotaro Ishinomori
**[[Obake no Q-tarō]]* gant Fujiko Fujio
**[[Onboro Bakugekitai]]*, Hiroshi Sasagawa
**[[Ore wa Tetsuo-kun]]*, Daisuke Tango
**[[Ōsenshū Monogatari]]*, Yutaka Yoshida
**[[Osomatsu-kun]]*, gant Fujio Akatsuka
**[[Taishita Hacchan]]*, Katsumi Masuko
**[[Taizan Daizōno 10-ban Dasha]]*, gant Hiroshi Kaizuka
**[[Tsurugi Kengō no Suke]]*, Hisashi Sekiya
**[[Umi no Ōji]]*, gant Fujiko Fujio
São José da Coroa Grande

** São José da Coroa Grande ** zo ur gumun eus Brazil e Pernambuco, ar greisteisañ eus arvor ar stad.

## Pennadoù kar
*São José
Buenos Aires (Pernambuco)

**Ur [[Buenos Aires]] all zo en [[Arc'hantina]].*

** Buenos Aires ** zo ur gumun eus Brazil e Pernambuco.
Lândia

Tostik da gant anv kumunioù e Brazil zo bet savet diwar ar ger saoznek land, ha peget an dibenn latin *ia* outañ

## A
*1.	Abreulândia (TO)
*2.	Açailândia (MA)
*3.	Açailândia (MA)
*4.	Acrelândia (AC)
*5.	Adelândia (GO)
*6.	Agricolândia (PI)
*7.	Agrolândia (SC)
*8.	Alvinlândia (SP)
*9.	Analândia (SP)
*10.	Anaurilândia (MS)
*11.	Angelândia (MG)
*12.	Aurilândia (GO)

## B
*13.	Babaçulândia (TO)
*14.	Brasilândia (MS)
*15.	Brasilândia de Minas (MG)
*16.	Brasilândia do Sul (PR)
*17.	Brasilândia do Tocantins (TO)
*18.	Brejolândia (BA)

## C
19.	Cacaulândia (RO)
20.	Cafelândia (PR)
21.	Cafelândia (SP)
22.	Carmolândia (TO)
23.	Catolândia (BA)
24.	Cidelândia (MA)
25.	Clevelândia (PR)
26.	Cordislândia (MG)
27.	Cravolândia (BA)
28.	Cristalândia (TO)
29.	Cristalândia do Piauí (PI)
30.	Crucilândia (MG)
31.	Curvelândia (MT)
## D
32.	Damolândia (GO)
33.	Divinolândia de Minas (MG)
34.	Divinolândia (SP)
35.	Doverlândia (GO)
## E

36.	Epitaciolândia (AC)
## F
37.	Felixlândia (MG)
38.	Funilândia (MG)
## G

39.	Glaucilândia (MG)
40.	Gouvelândia (GO)
41.	Guzolândia (SP)
## H
42.	Hidrolândia (CE)
43.	Hidrolândia (GO)
44.	Hortolândia (SP)
## I
*45.	Inaciolândia (GO)
*46.	Israelândia (GO)
*47.	Ivolândia (GO)

## L
*48.	Luislândia (MG)
*49.	Luzilândia (PI)

## m
*50.	Marcolândia (PI)
*51.	Marilândia (ES)
*52.	Marilândia do Sul (PR)
*53.	Matelândia (PR)
*54.	Materlândia (MG)
*55.	Maurilândia (GO)
*56.	Maurilândia do Tocantins (TO)
*57.	Medicilândia (PA)
*58.	Mirassolândia (SP)
*59.	Moreilândia (PE)
*60.	Mozarlândia (GO)
*61.	Muricilândia (TO)
## N
*62.	Natalândia (MG) 
*63.	Niquelândia (GO)
*64.	Nortelândia (MT)
*65.	Nova Brasilândia (MT)
*66.	Nova Brasilândia D'Oeste (RO)
*67.	Nova Marilândia (MT)
*68.	Nova Rosalândia (TO)
## O
*69.	Orlândia (SP)
*70.	Ourilândia do Norte (PA)
*71.	Ourolândia (BA)
## P
*72.	Perolândia (GO)
*73.	Petrolândia (PE)
*74.	Petrolândia (SC)
## R
*75.	Ramilândia (PR)
*76.	Recursolândia (TO)
*77.	Riolândia (SP)
*78.	Rolândia (PR)
*79.	Romelândia (SC)
*80.	Rondolândia (MT)

## S
*81.	Sanclerlândia (GO)
*82.	Sandolândia (TO)
*83.	Serrolândia (BA)
*84.	Sidrolândia (MS)
*85.	Simolândia (GO)

## T
*86.	Tailândia (PA)
*87.	Teolândia (BA)
*88.	Tufilândia (MA)
*89.	Turilândia (MA)
*90.	Turvelândia (GO)
*91.	Turvolândia (MG)
## U
*92.	Uberlândia (MG)
## V
*93.	Virgolândia (MG)
Cleveland

**[[Cleveland]]** zo un anv-lec'h saoznek, deuet eus ur gontelezh kozh e Bro-Saoz, ha skignet dre SUA abalamour ma oa anv-tiegezh ur prezidant. Koulskoude, eo brudetoc'h c'hoazh evel anv kêr Cleveland (Ohio), en Ohio, e SUA.

## Lec'hanvadurezh
### 
* Cleveland (Queensland)
* Cleveland (Tasmania)

### 
* Cleveland (Kebek)
* Cleveland (Skos-Nevez)

### 
* Cleveland (Bro-Saoz), ur gontelezh kozh
** Redcar & Cleveland
* Cleveland Hills, torgennoù en hanternoz Yorkshire

### 
* Cleveland (Alabama)
* Cleveland (Florida)
* Cleveland (Georgia)
* Cleveland (Illinois)
* Cleveland (Indiana)
* Cleveland (Kalifornia)
* Cleveland (Minnesota), e Le Sueur County
* Cleveland (Minneapolis), e Minnesota
* Cleveland (Mississippi)
* Cleveland (Missouri)
* Cleveland (New York)
* Cleveland (North Carolina)
* Cleveland (Johnston County, North Carolina)
* Cleveland (North Dakota)
* Cleveland (Ohio)
* Cleveland (Oklahoma)
* Cleveland (Tennessee)
* Cleveland (Texas)
* Cleveland (Utah)
* Cleveland (Virginia)
* Cleveland (Washington)
* Cleveland (Wisconsin) anv meur a lec'h 
* Cleveland County (Arkansas)
* Cleveland County (North Carolina)
* Cleveland County (Oklahoma)
* Cleveland National Forest, Kalifornia
* Cleveland Township, anv meur a lec'h
* Mount Cleveland, anv meur a venez

### Anv da dostaat

### 
*Clevelândia

## Tud
Kiel (sant)

**Kiel** (*Chielus* e latin) a oa ur sant brezhon, diskibl da bPaol Aorelian, e deroù ar  kantved, deuet gantañ eus Kembre moarvat. Roet en deus e anv da barrez *Plougiel*, pe Priel e kanton Landreger, (Aodoù-an-Arvor).
Kiel

**Kiel** a zo un anv-den hag un anv-lec'h. Ar gêr alaman an hini zo brudet dreist-holl.

## Tud
*Sant Kiel, sant brezhon er VIvet kantved
*anv-bihan stadunanat, a c'hallje bezañ deuet eus Kyle

### Anv-tiegezh
*Friedrich Kiel, sonaouzour alaman

## Lec'hioù
*Kiel (Alamagn)
*Kiel (Wisconsin)
My Last Duchess

**My Last Duchess** (*Ma dugez diwezhañ*) zo ur varzhoneg gant ar barzh saoz Robert Browning embannet e 1842 en dastumad Dramatic Lyrics.

Savet eo bet d'ober anv eus marv Lucrezia di Cosimo de' Medici (Firenze, 14 a viz C'hwevrer 1545 – Ferrara, 21 a viz Ebrel 1562), merc'h d'an Dug Meur Cosimo I de' Medici hag Eleonora di Toledo, hag a voe gwreg kentañ Alfonso II d'Este, dug Modena ha Ferrara. Krediñ a reer e voe kontammet gant he fried. Dimezet e oa Lucrezia da 14 vloaz da Alfonso, hag eñ 25 bloaz. 

Meneget e vez ar pezh-mañ evel skouer a unangomzoù dramatek, hag e-touez gwellaén oberennoù Robert Browning.
Land

**Land** zo ur ger alamanek ha saoznek, hag a dalv kement ha douar, pe bro, hag a gaver en holl yezhoù germanek ivez, el lec'hanvadurezh dreist-holl.

## Lec'hanvadurezh
### Broioù
Ar ger **land** zo aet da sevel anvioù un toullad mat a vroioù, bras pe bihan, inizi a-wechoù, evel ar re-mañ: 
*Cumberland 
**England*, Bro-Saoz, da lavarout eo *Bro an [[Angled]]* 
*Finland
*Holland, proviñs en Izelvroioù
**Ireland*, anv saoznekaet Iwerzhon
*Island
*Maryland
**Newfoundland*, pe an Douar-Nevez
*Northumberland
*Rheinland-Pfalz
**Scotland*, anv saoznek Bro-Skos
*Westmoreland
*Zeeland
*Zululand

### Kêrioù ha kumunioù
*Land (Kalifornia)
*Land (Norvegia)

### 
*Skorneg Land, en Antarktika

### 
Adkemeret eo bet ar ger land e portugaleg Brazil d'ober ur bern anvioù en lândia.

## Melestradurezh
Ul *land* zo ur stad pe ur broviñs e meur a vro, komz a reer eus
*länder Alamagn 
*länder Aostria 
Implijet eo ar ger ivez e melestradurezhioù Danmark, Finland, Norvegia, Sveden.

## Tud
*Edwin H. Land (1909-1991), skiantour stadunanat
*Frank William Land, matematikour saoz
*Harold Land (1928-2001), soner jazz stadunanat
*Robert Land (1887-1942), filmaozer

## Traoù
**[[Land (1975–2002)]]*, un albom gant Patti Smith
Judo

Un arz brezel hag ur sport emgannañ eo ar **judo**, a orin japanat. Krouet eo bet e 1882 gant ar mestr Jigoro Kano, diwar ar ju-jitsu. Kement hag "hent ar gwevnder" e talvez ar ger judo. Pal ar judoka eo lakaat an eneber da gouezhañ war an tapiz emgann, anvet tatami, pe pa vez an daou judoka war an tatami ober a-seurt ma ne c'hallo ket fiñval ken pe ma tilezo diwar *dagerezh* pe *alc'hwezh*. Ar sal judo zo anvet *dojo*. Ur porpant hag ur bragoù a ya d'ober ar *judogi*, gwiskamant ar judoka - a reer anezhañ kimono alies daoust ma n'eo ket an anv reizh. Serriñ a reer e borpant gant ur gouriz a zo e liv diouzh barregezh ar sportour. Ur sport olimpek zo eus ar judo abaoe C'hoarioù Olimpek München e 1972.

## Istor

Diouzh a lavarer, o sellet ouzh ar gwez leun a erc'h hag a dorre o brankoù tev gant ar pouez, pa gouezhe er memes mare an erc'h diwar ar skourroù munut a ouie plegañ e tennas ur manac'h japanat ar gentel da heul : unan gwevn a c'hall trec'hiñ unan kreñv. Diwar se ha teknikoù emgann ar samouraied e savas Jigoro Kano diazezoù ar judo hag e voe roet lañs d'ar *Judo Kodokan* an hentenn kelenn, e 1882, d'e daou vloaz warn-ugent. Soñjal a rae da Jigoro Kano ne glote ket gant e vare an doareoù ma oa kelennet ar ju-jitsu, o vezañ ma oa teknikoù dañjerus da zeskiñ pe ne oa ket barrek ar gelennerien. Skarzhañ a reas an tekinkoù dañjerus hag e frammas ar re all e stumm *kata*, da aesaat ar c'helenn. Berzh a reas ar judo kalz pelloc'h evit e Japan ha war ar memes tro e vrudas arzoù brezel ar vro. Eus arz brezel ez eas tamm-ha-tamm da sport. Gant 8 million a dud ez eo ar judo an trede arz brezel embreget ar muiañ er bed goude ar c'harate hag an taekwondo. An hini kentañ eo e Frañs, hag ar pevare sport embreget ar muiañ e oa e 2009.

## Gourizoù

Pa groger gant ar judo e wisker ur gouriz a liv gwenn ha cheñch a reer gouriz a-feur ma vestronier teknikoù : goude al liv gwenn e teu al livioù melen, orañjez, gwer, glas, gell, du. Meur a live zo d'ar gouriz du, diouzh derez an *[[dan]]* : eus an dan kentañ d'ar pemvet dan. Gwenn-ha-ruz eo liv ar c'hwec'hvet, seizhvet hag eizhvet dan, al liv ruz zo d'an navet dan. Evit ar vugale peurliesañ, dezhe da cheñch liv alies a-walc'h e c'haller ober gant gourizioù etre evit ar re gentañ : gwenn-ha-melen, melen-hag-orañjez, orañjez-ha-gwer.

## Ar poentoù
* Ippon
* Waza-ari
* Yuko
## Ar c'hastizoù
## Gounit ur c'hrogad
## Teknikoù
### Teknikoù treid

### Teknikoù lakaat difiñv

### Teknikoù tagerezh
### Klavioù

## Kata
## Un nebeud termenoù
* 'Kyu''
Alfonso II d'Este

**Alfonso II d'Este**, ganet e Ferrara d'an 22 a viz Du 1533, ha marvet eno d'ar 27 a viz Here 1597, a oa mab da Ercole II d'Este ha da Renée Bro-C'hall (pe Renata di Francia en italianeg), mab-bihan da Anna Vreizh eta. Pempvet dug Ferrara e voe adalek 1559 betek e varv.

## E vuhez
Kenkent hag anvet da zug e sevenas goulenn ar pab Pi IV a felle dezhañ e vije kaset an dugez Renata da Vro-C'hall en-dro dre ma roe harp d'ar brotestanted en he lez hag e kenskrive gant Jean Calvin a oa deuet d'he gwelout da Ferrara.

E-pad e amzervezh e skedas lez Ferrara muioc'h eget biskoazh, e tegemeras barzhed evel an Tasso, e veze aozet festoù bras, ha fontet arc'hant a-leizh. Klask a reas kreskiñ brud ha bri e zugelezh gant e dri dimeziñ hag e emglev gant an impalaer santel Masimilian II er brezel a-enep an Durked en Hungaria e (1566).

## Dimezioù
Teir gwech e timezas: 
* e 1558 da Lucrezia di Cosimo de' Medici (1545–1562), dimezet da 13 vloaz, marvet da 17 vloaz;
* e 1565 da Barbara Aostria, merc'h da Ferdinand Iañ an Impalaeriezh Santel , 
* e 1579 da Margherita Gonzaga, merc'h-vihan da Ferdinand Iañ an Impalaeriezh Santel , marvet da 54 bloaz. 

Bugel ebet n'en doa bet, se zo kaoz ec'h anvas e genderv Cesare d'Este da hêr. 

Pa varvas e voe adkemeret dugelezh Ferrara, douar an Iliz, gant ar pab Klemez VIII ha n'enebas ket Cesare d'Este nemeur, trawalc'h dezhañ bezañ dug Modena. 
 
Beziet eo e Ferrara e Manati Corpus Domini.
Shōgakukan

**Shogakukan Inc.** (japaneg : 株式会社小学館, da lavaret eo ti ar skol kentañ derez) a zo un ti-embann levrioù eus Japan. Krouet eo bet d'an 8 a viz Eost 1922. Mangaoù, magazinoù, DVDoù ha geriadurioù a vez embannet ganto.

Gant Shōgakukan e voe krouet an ti-embann Shūeisha e 1925, ha gant Shūeisha e voe krouet Hakusensha e 1973. Hiziv an deiz ez eo distag an tri emberegrezh-se. Gant un dek ti-embann bennak all ez eont d'ober *[[keiretsu]]* Hitotsubashi, unan eus ar strolloù embregerezhioù embann brasañ e Japan.

An embanner amerikan Viz Media a zo perc'hennet gant Shōgakukan ha Shūeisha, ha gant Viz Media e vez embannet mangaoù an daou di-embann-se er Stadoù Unanet. 
Abaoe 1955 e vez roet bep bloaz Priz Shōgakukan da briziañ manga gwellañ ar bloaz. 

## Magazinoù embannet gant Shōgakukan
* *[[Ciao (magazin)|Ciao]]*
* *[[Shōnen Sunday]]*
* *[[Betsucomi]]*
* *[[Big Comic Original]]*
* *[[Big Comic Spirits]]*
* *[[Cheese!]]* 
* *[[CoroCoro Comic]]*
* *[[Petit Comic]]* 
* *[[Shōjo Comic]]*
* *[[Sunday GX]]*
* *[[Weekly Young Sunday]]*

## Mangaoù embannet gant Shōgakukan

* *[[7 Seeds]]*
* *[[A Cruel God Reigns]]*
* *[[Bakusō Kyōdai Let's & Go!!]]*
* *[[Dengeki Daisy]]*
* *[[Detective Conan]]*
* *[[Doraemon]]*
* *[[Esper Mami]]*
* *[[H3 School!]]* (*[[Happy Hustle High]]*)
* *[[Happy!]]*
* *[[Hayate the Combat Butler]]*
* *[[In the Bathroom]]*
* *[[Law of Ueki]]*
* *[[Law of Ueki Plus]]*
* *[[Kami nomi zo Shiru Sekai]]*
* *[[Kare First Love]]*
* *[[Kaze to Ki no Uta]]*
* *[[Kekkaishi]]*
* *[[Kikaider]]*
* *[[Kiteretsu Daihyakka]]*
* *Konjiki no Gash Bell!* (*[[Zatch Bell!]]*)
* *[[Maison Ikkoku]]
* *MÄR*
* *Midori no Hibi* (*Midori Days*)
* *Mobile Police Patlabor*
* *Monster*
* *O~i! Ryōma*
* *Pluto (manga)*
* *Pocket Monsters*
** *Pocket Monster*
** *Pocket Monsters SPECIAL (Pokémon Adventures)*
** *Den-Geki! Pikachu (Pokémon: The Electric Tale of Pikachu)*
** *Pocket Monsters PiPiPi* ★ *Adventures (Magical Pokémon Journey)*
** *Pokémon Fushigi no Danjon Ginji no Kyūjotai (Pokémon Mystery Dungeon: Ginji's Rescue Team)*
* *Prefectural Earth Defense Force*
* *RahXephon*
* *Ranma ½*
* *Rekka no Honō* (*Flame of Recca*)
* *Revolutionary Girl Utena*
* *Rockman EXE* (*MegaMan NT Warrior*)
* *Saikano*
* *Selfish Fairy Mirumo de Pon* (*Mirmo Zibang!*)
* *Sonic the Hedgehog* 
* *Sora wa Akai Kawa no Hotori* (*Red River*)
* *SP: Security Police*
* *Spriggan*
* *Super Mario-Kun*
* *Cirque du Freak
* *[[Togari]]*
* *[[Urusei Yatsura]]*
* *[[Yaiba]]*
* *[[Yakitate!! Japan]]*

### Liamm diavaez
* Lec'hienn ofisiel
Shōjo Comic

**Shōjo Comic** (japaneg : 少女コミック berraet e 少コミ *Shōkomi*, *Sho-Comi* pe *Shōcomi*) a zo ur magazin manga shōjo a vez embannet div wech ar miz e Japan gant Shōgakukan. Krouet eo bet e 1968. Pa voe krouet e oa ur sizhunieg, ha sizhuniek e chomas betek ar bloavezhioù 1980. Er bloavezhioù 1970 e voe mebannet kalz mangaoù nevezer e *Shōjo Comic*, evel re Moto Hagio ha re Keiko Takemiya.

Ar mangaoù embannet ennañ a vez savet evit krennardezed. Pa voe krouet ar magazin ne oa ennañ netra a denne d'ar reizhelezh, ne veze ket diskouezet tud o pokañ an eil gant egile zoken. Gant an amzer o tremen ez eo cheñchet an traoù, hag embannet ez eus bet ennañ mangaoù enno reizhelezh evel *[[Kaikan Phrase]]* savet gant Mayu Shinjo. Hiziv an deiz ez muioch a reizhelezh er magazin evit ar pezh a gaver e *[[Margaret (magazin)|Margaret]]* hag e *[[Hana to Yume]]*.

Ar mangaoù embannet er magazin a vez embannet e albomoù s (tankōbon goude.

## Mangaka ha mangaoù embannet e-barzh Shōjo Comic
* Mitsuru Adachi
** *[[Hiatari Ryōkō!]]*
* Kotomi Aoki
***[[Asa mo, Hiru mo, Yoru mo]]* 
** *[[Boku wa Imōto ni Koi o Suru]]* 
** *[[Boku no Hatsukoi wo Kimi ni Sasagu]]* 
** *[[Ijiwaru Shinaide]]* 
* Moto Hagio
** *[[Tōma no Shinzō]]* 
** *[[They were 11]]*
* Mann Izawa (senario) haYumiko Igarashi (tresañ)
** *[[Georgie!]]*
* Gō Ikeyamada
** *Moe Kare!!* 
** *[[Uwasa no Midori-kun!!]]*
* Shotaro Ishinomori
** *[[Cyborg 009]]* (5vet doare, 1975–1976)
* Miyuki Kitagawa
** *[[Tokyo Juliet (manga)|Tokyo Juliet]]* 
* Kanan Minami
** *[[Honey x Honey Drops]]* 
** *[[Ren'ai Shijō Shugi]]*
** *[[Chain of Pearls]]*
** *[[Kyō, Koi wo Hajimemasu]]*
* Kaho Miyasaka
** *[[Binetsu Shōjo]]*
** ** 
* Aqua Mizuto
** *[[Milk Crown]]* 
** *[[Milk Crown H!]]* 
* Iori Shigano
** *[[Kapōn!]]* 
** *[[Sonna Koe Dashicha Iya!]]* 
* Mayu Shinjo
** *[[Kaikan Phrase]]*
** *[[Love Celeb]]*
** *Ai wo Utau yori Ore ni Oborero!* (*[[Blaue Rosen]]*)
* Chie Shinohara
** *[[Ao no Fūin]]* Blue Seal
** *[[Red River (manga)|Red River]]* Sora wa Akai Kawa no Hotori
** *[[Akatsuki no Lion]]* Safaktaki Aslan
* Keiko Takemiya
** *[[Kaze to Ki no Uta]]* 
* Masami Takeuchi
** *[[Moondrop ni Oyasumi]]* 
* Yuu Watase
** *[[Alice 19th]]* 
** *[[Appare Jipangu!]]*
** *[[Ceres, Celestial Legend]]* 
** *[[Fushigi Yūgi]]* 
** *[[Fushigi Yūgi Genbu Kaiden]]*
** *[[Imadoki!]]*
** *[[Zettai Kareshi]]*
*Rie Takada
** *[[Punch!]]
** *Heart
** *[[Wild Act]]
** *Happy Hustle High
* Kozue Chiba
** *[[Hitori bocchi wa samishikute]]
** *BLUE

## Magazinoù stag
* *[[Betsucomi]]*
* *[[Chuchu (magazin)|Chuchu]]*
* *[[Ciao (magazin)|Ciao]]*
* *[[Deracomi]]*
* *[[Shōjo Comic Zōkan]]*
* *[[Shōjo Comic Cheese!]]*

## Diviz a-zivout ar pezh a zo er magazin
E 2007 e voe lakaet Sho-Comi da vagazin gwashañ evit ar re yaouank gant Japanese National PTA abalamour d'ar reizhelezh a gaver ennañ. Kerent zo a zo aet e daremrped gant an embanner evit e gelaouiñ. Hervez un enklask kalset gant Kevredigezh Embannerien Magazinoù Japan e 2005 ez eus 26% eus *Sho-Comi* hag a zo dindan 13 vloaz.

## Notennoù ha daveennoù

## Liamm diavaez
* Lec'hienn ofisiel
Shōnen Big Comic

**Weekly Shōnen Big Comic** (japaneg : 週刊少年ビッグコミック) a oa ur magazin manga a veze embannet gant Shōgakukan e Japan etre 1979 ha 1987. Etre 1976 ha 1979 e voe lakaet **Manga-kun**(マンガくん) da ditl dezhañ, hag anvet e voe *Shōnen Big Comics* e 1979. 

E 1987 e voe cheñchet stumm ar magazin hag e voe anvet *[[Weekly Young Sunday]]*. Ur magazin evit krennarded ha tud deuet eo.
Kalz mangaoù bet embannet e-barzh *Weekly Shōnen Big Comic* a zo bet lakaet da fiñvtresadennoù skinwel pe da OVA, evel *[[Esper Mami]]*, *[[Area 88]]* ha *[[Miyuki (manga)|Miyuki]]*.

## Mangaoù embannet e-barzh Weekly Shōnen Big Comic
### Pa oa anvet Manga-kun
Ar mangaoù gant an ♣ a voe embannet en niverenn gentañ.
**[[Bīdama Shachō]]*, gant Kimio Yanagisawa ♣
**[[Burai the Kid]]*, gant Go Nagai ♣
**[[Esper Mami]]*, gant Fujiko F. Fujio ♣
**[[Jyoji-kun]]*, gant Yoshio Surugu ♣
**[[Kokoroman]]*, gant George Akiyama ♣
**[[Kuru Kuru Pa! X]]*, gant Yuki Hijiri
**[[Kyūdo-kun]]*, gant Shinji Mizushima ♣
**[[Manga Kenkyūkai]]*, gant Shōtarō Ishinomori ♣
**[[Otoko Konbē]]*, gant Mikio Yoshimori ♣
**[[Propeller 7]]*, gant Leiji Matsumoto
**[[Rabbit-kun]]*, gant Tatsuhiko Yamagami
**[[Saibō Ushi Usshī]]*, gant Tatsuo Oda
**[[Susume! Jets]]*, gant Yuki Hijiri
**[[Tatoru-kun]]*, gant Fujio Akatsuka ♣
**[[Teppengaki Taishō]]*, gant Hiroshi Motomiya ♣
**[[Uchūsen Magellan]]*, gant Mitsuteru Yokoyama
**[[Washi to Taka]]*, gant Yū Koyama
**[[Zero Racer (manga)|Zero Racer]]*, gant Jōya Kagemaru

### Pa oa anvet Shōnen Big Comic
**[[Ai ga Yuku]]*, gant Yū Koyama
**[[Area 88]]*, gant Kaoru Shintani
**[[Cyborg 009]]*, gant Shōtarō Ishinomori
**[[George-kun no Ningen Zukan]]*, gant George Tokoro
**[[Hadashi no Kabe]]*, gant Motoka Murakami
**[[Hatsukoi Scandal]]*, gant Akira Oze
**[[Henkīn Tamaidā]]*, gant Go Nagai
**[[Ichigekiden]]*, gant Yasuichi Ōshima
**[[Jūki Kōhei Xenon]]*, gant Masaomi Kanzaki
**[[Kaze no Saburō]]*, gant Yū Koyama
**[[Miyuki (manga)|Miyuki]]*, gant Mitsuru Adachi
**[[Nekketsu! Spectrum Gakuen]]*, gant Yuki Hijiri
**[[Ningen o Koerumono Ein]]*, gant Kōichi Iimori
**[[Seito Donmai]]*, gant Hideo Hijiri
**[[Short Program (manga)|Short Program]]* (meur a istor berr), gant Mitsuru Adachi
**[[Sorairo Miina]]*, gant Taku Kitazaki
**[[Tōi Itadaki]]*, gant Motoka Murakami
**[[Tokyo Tanteidan]]*, gant Fujihiko Hosono
**[[War Cry (manga)|War Cry]]*, gant Ryūji Ryūzaki
**[[Yon-chōme Big League]]*, gant Yoshimi Kurata
Vélodrome d'Hiver

Ar **Vélodrome d'Hiver** zo anv ur velodrom bet savet e Pariz e 1909 ha diskaret e 1959. Anvet e vez ar *Vel' d'Hiv*, e galleg ar pemdez. Er straed Nélaton, er XVvet arondisamant, e oa.

Aozet e veze un toullad abadennoù-sport ennañ, evel « C'hwec'h-devezh-Pariz », krouet e 1913.  a dud a c'helle azezañ ennañ, war diri, ha sellet ouzh ar sportourien war varc'h-houarn, o redek war ur roudenn 250 m e koad-sapin.

Krogadoù boks a veze dalc'het ennañ ivez. E 1931 e voe kempennet evit reiñ bod da grogadoù tennis, basket-ball, hockey hag abadennoù-ruzikat war skorn.

Goude an Eil Brezel-bed e veze dalc'het tournamantoù boks brudet-tre eno (gant Marcel Cerdan pe Sugar Ray Robinson da skouer), kenstrivadegoù war varc'h ha dibunadegoù-kinnig dilhadoù nevez zoken.

Daoust da se eo anavezetoc'h ar velodrom-se bremañ abalamour da Skrapadeg ar Vélodrome d'Hiver, a d'ar 16 ha d'ar 17 a viz Gouere 1942, pa voe bac'het un  bennak a Yuzevien a-raok bezañ kaset da gampoù-bac'h gall, hag alese da Gampoù ar marv da Alamagn.

E 1959 e voe kaset ar velodrom d'an traoñ.

## Gwelet ivez
* Skrapadeg ar Vélodrome d'Hiver
* Marc'hhouarnerezh

## Mammennoù

* Savouriezh ha sport e Frañs, 1918-1945 : un istor politikel ha sevenadurel
Gcompris

## Petra eo GCompris ?
Ur meziant kelennadel o kinnig obererezhioù liesseurt d’ar vugale etre 2 ha 10 vloaz eo GCompris.

Alies e vez c’hoarius an obererezhioù, atav e vezont kelennadel avat. E-touez an domanioù da heul e kavot obererezhioù :

- dizoleiñ an urzhiataerioù : klavier, logodenn, fiñvioù al logodenn...
- jedoniezh : adwelout an taolennoù, kemparzh, eriñvadur,...
- skiantoù : tredan, kelc’hiad an dour, ar skluzioù, ar splujerezed...
- douaroniezh : lakaat ar broioù war ur gartenn.
- c’hoarioù : torr-pennoù, gwezboell, c’hoari-eñvor...
- lenn : pleustradur war al lenn
- all : lenn an eur, livioù brudet e miltammoù, tresadennoù sturiadel...

En e bezh ez eus ouzhpenn 100 obererezh kinniget ha war emdreiñ emañ c’hoazh. Ur meziant dieub eo GCompris. Azasaet e vez ganeoc’h hervez hoc’h ezhommoù pe wellaet zoken, ha, perak ket, lakaet da vezañ arveret gant bugale ar bed a-bezh.
## Liammoù diavaez
*  GCompris
*  Pakadoù skrammad
*
Prix du roman de la Ville de Carhaix

Bep bloaz e vez roet e-pad Gouel al levrioù e Breizh ar ***Prix du roman de la Ville de Carhaix*** gant ti-kêr Karaez d'ur breizhat, pe un den o chom e Breizh, evit ur romant en deus skrivet. Krouet eo bet e 1999. Roet e vez ar sammad a 1 524 euro d'an den a c'hounez ar priz.

## Loreidi

*1999 : Yvon Inizan - Ailleurs exactement (Aigues-Vives, HB éditions)
*2000 : Bernard Garel - Mines flottantes (Ramsay)
*2001 : Jacques Josse - Café Rousseau (La Digitale)
*2002 : Soazig Aaron - Le non de Klara (Maurice Nadeau)
*2003 : Marie Le Drian - Ça ne peut plus durer (Julliard)
*2004 : Cédric Morgan - Le Bleu de la mer (Phébus)
*2005 : Arnaud Le Gouëfflec - Basile et Massue (L’Escarbille)
*2006 : Marie-Hélène Bahain - L’arbre au vent (Diabase)
*2007 : Sylvain Coher - Fideicommis (Naïve Editions)
*2008 : Françoise Moreau - Jamais de la vie (Diabase)
*2009 : Tanguy Viel - Paris-Brest (Minuit) 

## Liammoù diavaez

*Lec'hienn Prix du roman de la Ville de Carhaix
Piaya

***Piaya*** a zo ur genad e rummatadur an evned, krouet e 1830 gant an naturour gall René Primevère Lesson (1794-1849).

## Spesadoù hag an isspesadoù anezhe
Daou spesad a ya d'ober ar genad :
* *[[Piaya cayana]]*
** *P. c. cabanisi*, ***cayana***, *circe*, *hellmayri*, *insulana*, *macroura*, *mehleri*, *mesura*, *mexicana*, *mogenseni*, *nigricrissa*, *obscura*, *pallescens* ha *thermophila*,
* *[[Piaya melanogaster]]*.
O c'havout a reer e Mec'hiko, Kreiz ha Suamerika, pevarzek (14) isspesad dezhe en holl.

## Notennoù ha daveennoù
Koukoug beg hir

Ar **goukoug beg hir** (liester : **koukouged beg hir**) a zo ur spesad evned eus ar c'herentiad Cuculidae, *Chalcites megarhynchus* an anv skiantel anezhañ.

Anvet e voe *Cuculus megarhynchus* (kentanv) da gentañ-penn (e 1858) gant al loenoniour saoz George Robert Gray (1808-1872).

## Doareoù pennañ

## Boued

## Annez
Bevañ a ra ar spesad koukouged-mañ e Ginea Nevez.

## Liammoù diavaez
*  ''Chalcites megarhynchus'' el lec'hienn BirdLife International.
*  ''Chalcites megarhynchus'' e lec'hienn an International Union for Conservation of Nature (IUCN).

## Rummatadur
Renket e veze ar spesad er genad *[[Chrysococcyx]]* kent, evel *Chrysococcyx megarhynchus*.

## Notennoù ha daveennoù
Ani (evn)

An **anied** eo an evned, kar d'ar c'houkouged, a ya d'ober ar genad *Crotophaga*, krouet e 1758 gant an naturour svedat Carl von Linné (1707-1778).

## Spesadoù
Tri spesad anied a ya d'ober ar genad :
* *[[Crotophaga ani]]*,
* an ani bras (*Crotophaga major*),
* *[[Crotophaga sulcirostris]]*.
O c'havout a reer en Amerika.

## Notennoù ha daveennoù
Ani bras

An **ani bras** a zo ur spesad evned eus ar c'herentiad Cuculidae, *Crotophaga major* an anv skiantel anezhañ.

## Doareoù pennañ

## Boued

## Annez
Kavout a reer ar spesad e Kreiz ha Suamerika en un takad hag a ya eus reter Panamá da norzh Arc'hantina.

## Liammoù diavaez
* ''Crotophaga major'' el lec'hienn BirdLife International.
* ''Crotophaga major'' e lec'hienn an International Union for Conservation of Nature (IUCN).

## Notennoù ha daveennoù
Aegolius

***Aegolius*** a zo ur genad e rummatadur an evned, kaouenned ennañ, krouet e 1829 gant an naturour alaman Johann Jakob Kaup (1803-1873).

## Spesadoù hag an [[isspesad]]où anezhe
Pevar spesad (bev c'hoazh) a ya d'ober ar genad :
* *[[Aegolius acadicus]]*
** *A. a. *'acadicus*** ha ''brooksi'',
* ar [[kaouenn-dTengmalm|gaouenn-dTengmalm]] (''Aegolius funereus'')
** ''A. f. beickianus'', ''caucasicus'', ***funereus***, ''magnus'', ''pallens'', ''richardsoni'' ha ''sibiricus'',
*(††) ''[[Aegolius gradyi]]'',
* ''[[Aegolius harrisii]]''
** ''A. h. dabbenei'', ***harrisii**' hag *iheringi*,
* *[[Aegolius ridgwayi]]*.

O c'havout a reer e takadoù 'zo eus Eurazia, Norzhamerika, Kreizamerika, Mec'hiko ha Suamerika, daouzek (12) isspesad dezhe en holl.

## Notennoù ha daveennoù
Toud Madagaskar

**Toud Madagaskar** (*Asio madagascariensis*) a zo un evn-preizh brosezat e Madagaskar.

## Doareoù pennañ

## Boued

## Annez
Don

**Don** zo un anv a gaver e stêranvadurezh meur a vro. Talvezout a ra ar ger *don* meur a dra all hervez yezhoù ar broioù.

## Yezh
* don eo kontrol bas. Dre astenn-stêr e komzer da skouer eus ekologiezh don, eus Stad don, hag all hag all.
* დონ ([don]) eo pevare lizherenn al lizherenneg jorjiek.

## Stêrioù

### Gerdarzh
Krediñ a ra lod eo kar an anv da hini ar stêr Danav, ha hini an doueez Dôn. 
###### 
*Ar stêr Don, adstêr d'ar Fitzroy e Queensland kreiz
* Ar stêr Don e Norzh Queensland
* Ar stêr Don e Tasmania 
###### 

* Ar stêr Don, adstêr d'ar Gwilun, a red e Bro-Naoned hag a dremen dre Gwenvenez-Penfaou.
* An Don Vihan, un adstêr d'an Don en Arwerneg-Vihan
###### 
* Ar stêr Don, adstêr d'an Orne e Normandi, en Orne.

###### 
Ar stêrioù:
* Don, e Yorkshire.
* Don, e Lancashire 
* Don, e kontelezh Tyne ha Wear

###### 
*Ar stêr Don en Aberdeenshire

###### 
* Ar stêr Don, e Toronto.

###### 
*Don, unan eus stêrioù brasañ Rusia.

## Kumunioù
### 
*Don , ur gumun en Norzh. 
* Don, kumun c'hall en Ain en Haut Bugey.
###### 
* Don, kumun e proviñs Trento.

###### 
Implijet eo an anv *Don* (*[[aotrou]]* e brezhoneg), el lec'hanvadurezh ivez:
;kumunioù e proviñs Badajoz, en Extremadura :
* Don Álvaro, 
* Don Benito. 

## Anvioù-tud
* Don zo un titl enorus er broioù spagnolek.
* un anv-tiegezh a c'hall bezañ : da skouer David ha George Don, daou vreur louzawour skosat, pe Yveline an Don, un droourez vrezhonek.
* berranv saoznek eo eus Dominic (d.s. Don Ameche), Donovan (d.s. Don Letts), ha Donald (d.s. Don Keefer, Don Michael Paul, Don Knotts, Don Imus).

## Pennad kar
*an doueez Dôn
* dun, a-wechoù don, zo ur ger keltiek kozh all el lec'hanvadurezh europat
Ciccaba

***Ciccaba*** a zo ur genad e rummatadur an evned, ennañ kaouenned. Gallout a ra e spesadoù bezañ rummataet er genad *[[Strix]]*.

## Spesadoù
* *[[Ciccaba albitarsis]]*
* *[[Ciccaba huhula]]*
* *[[Ciccaba nigrolineata]]*
* *[[Ciccaba virgata]]*
Kaouenn gorr ar Yunga

**Kaouenn gorr ar Yunga** a zo ur spesad evned-preizh, *Glaucidium bolivianum* an anv skiantel anezhañ.

## Doareoù pennañ

## Boued

## Annez
Kavout a reer ar spesad e naoueier reter Andoù eus gevred Perou, kreisteiz-kreiz Bolivia ha gwalarn Arc'hantina.

## Notennoù ha daveennoù
Kaouenn gorr ar C'hab

**Kaouenn gorr ar C'hab** (*Glaucidium capense*) a zo un evn-preizh eus kerentiad ar Strigidae.

## Doareoù pennañ

## Boued

## Annez
Bevañ a ra al labous en Afrika.

## Notennoù ha daveennoù
Don (Breizh)

Ar stêr **Don** zo ur stêr e gevred Breizh, e Bro-Naoned, adstêr d'ar Gwilun a-raok erruout e kêr Redon. 92,1 km zo dezhi.

## Red

Eieniñ a ra an Don en Anjev, e kumun Saint-Michel-et-Chanveaux e Maine-et-Loire ha redek trema Breizh, er c'hornôg.

Treuziñ a ra hanternoz Bro-Naoned, bourkioù Sant-Juluan-Gouwent, Arwerneg-Vihan hag eno e kember an Don-Bihan gantañ.

Alese e tremen dre Vaezon, ha bourkioù Izeg, Trefieg ha Hentieg, ma kej gantañ dour ar stêr Gonn.

Goude e tremen dindan an hent RN 137, mont betek Marzheg, Gwenvenez-Penfaou ha Merzhereg ma kej gant ar stêr Gwilun, war he lez kleiz, war harzoù an daou zepartamant Liger-Atlantel hag Il-ha-Gwilun.

## Pennadoù kar
*Roll stêrioù pennañ Breizh
*Roll stêrioù Breizh renket hervez o hirder‎
Koneg

**Koneg** (*Quonocus* e latin) zo ur sant brezhon eus ar , diskibl da Baol Aorelian, ha deuet eveltañ eus Kembre moarvat. Anavezet eo ivez evel **Tegoneg** (*Toquonocus*).

Meneget eo e anv latin e *Buhez Paol Aorelian* skrivet gant ar manac'h Wrmonoc e Landevenneg en .

## Lec'hanvadurezh
E anv a gaver e meur a lec'h:
*Sant-Koneg, e Kernev-Uhel
*Plogoneg, e Kernev-Izel
*Plegeneg, e Bro-Zol
*Sant-Tegoneg, e Leon

## Levrlennadur
**Sant Paol a Leon*, Minihi Levenez, 1991.
Anne de Bretagne (Alan Simon)

**Anne de Bretagne** zo ur c'hoarigan rock gant Alan Simon, savet gantañ ton ha son pep pezh. 

## Pladennoù
Embannet ez eus div bladenn gant ar sonerezh.
Klevout a c'haller *Laz-kanañ C'hoarigandi Genova*, Ange, Laurent Texier, Fairport Convention, Tri Yann, Cécile Corbel, Nilda Fernandez, Les Houroyd, Pat O'May, Didier Squiban, laz-seniñ sumfonek Budapest, Quatuor del Nuovo Mundo, Giorgio Conte. Mouezh Gweltaz ar Fur a glever ivez ur wech bennak.

## Yezhoù
E galleg eo an darn vrasañ eus ar c'hanaouennoù. Met brezhoneg, saozneg, ha spagnoleg a glever ivez.
Wrmonoc

**Wrmonoc** zo ur manac'h brezhon hag a skrivas *[[Vita]]* an eskob ha sant Paol Aorelian, en abati Landevenneg, e 884. Diskibl e oa d'ar manac'h Gourdisten.

## Daveoù
David Lynch

**David Keith Lynch** a oa ur filmaozer, ul luc'hskeudenner hag ul livour stadunanat, ganet d'an 20 a viz Genver 1946 e Missoula (Montana, Stadoù-Unanet Amerika), ha marvet d’ar . A-hed e hir a red-micher en deus graet David Lynch gant doareoù dibar dezhañ e-unan da sevel filmoù, a c'hell kalzik a arvesterien pe filmvarnerien eus ar bed a-bezh anavezout diouzh ar sell kentañ.

## Roll filmoù
### Filmoù hir

### Filmoù berr
* *[[The Short Films of David Lynch#Six Figures Getting Sick (Six Times)|Six Men Getting Sick]]* (1966) - a c'heller kaout war The Short Films of David Lynch DVD
* *[[Absurd Encounter with Fear]]* (1967) - a c'heller kaout war The Lime Green Set DVD
* *[[Fictitious Anacin Commercial]]* (1967) - a c'heller kaout war The Lime Green Set DVD
* *[[The Short Films of David Lynch#The Alphabet|The Alphabet]]* (1968) - a c'heller kaout war The Short Films of David Lynch DVD
* *[[The Short Films of David Lynch#The Grandmother|The Grandmother]]* (1970) - a c'heller kaout war The Short Films of David Lynch DVD
* *[[The Short Films of David Lynch#The Amputee|The Amputee]]* (1974) - a c'heller kaout war The Short Films of David Lynch DVD
* *[[The Short Films of David Lynch#The Cowboy and the Frenchman|The Cowboy and the Frenchman]]* (1988) - a c'heller kaout war The Short Films of David Lynch DVD
* *[[Industrial Symphony No. 1]]: The Dream of the Broken Hearted* (1990) - a c'heller kaout war The Lime Green Set DVD
* *[[The Short Films of David Lynch#Premonitions Following an Evil Deed|Premonitions Following an Evil Deed]]* (1995) - a c'heller kaout war The Short Films of David Lynch DVD
* *[[Darkened Room]]* (2002) - a c'heller kaout war the Dynamic 1 DVD
* *Ballerina* (2006) - a c'heller kaout war DVD Inland Empire
* *[[Boat (film)|Boat]]* (2007) - a c'heller kaout war the Dynamic 1 DVD
* *Bug Crawls* (2007) - a c'heller kaout war the Dynamic 1 DVD
* *Scissors* (2008) - a c'heller kaout war The Lime Green Set DVD

### Heuliadoù skinwel

### Heuliadoù en linenn

### Klipoù video

## Daveoù
Laouenan

**Laouenan** zo un anv brezhonek, savet diwar ar ger laouen ha staget outañ an dibenn an. Bez' ez eo un anv-den hag un anv-evn.

*sant brezhon eus ar .
*Yves-Marie Gabriel Laouenan, ofiser a vor, barner ha skrivagner brezhonek, e zaou romant chomet diembann.
* Roger Laouenan, kazetennour ha skrivagnour breizhat.
* Pierre Laouénan, merdeer dre lien.
*un evn, al laouenan, lakaet alies, e gaou avat, da vout ar bihanañ eus evned Breizh.
Laura de' Dianti

**Laura Dianti**, pe **Laura de'Dianti**, anavezet ivez evel **Eustochia**, ganet war-dro 1480, marvet e 1573, a oa serc'h da Alfonso Iañ d'Este (1476-1534), dug Ferrara, ha marteze e drede pried goude marv an eil, Lucrezia Borgia. Merc'h e oa da Francesco Boccacci Dianti. Anaout a reer anv ur breur dezhi, Bartolomeo, ha gouzout a reer he devoa ur c'hoar leanez e kouent Sant' Agostino e Ferrara.

Goude marv an dugez Lucrezia Borgia, e 1519, e teuas Laura da vout serc'h an dug Alfonso Iañ d'Este : krediñ a reer e krogas o darempred a-raok Here 1524, pa voe roet dezhi douaroù en dugelezh ha savet dezhi ur palez anvet «palazzina della Rosa» ma lavarer ez ae an dug d'he c'haout dre un nor guzh.

Goude marv Alfonso e reas Laura Dianti war-dro he daou vab, a voe desket gant al lenneien Giambattista Giraldi Cinzio ha Pellegrino Morato. Ober a reas ivez war-dro he douar hag he lez ma tegemere tud evel Vincenzo Brusantini, Luigi Grotto, Battista Guarini, Alberto Lollio, hag arzourien evel Tommaso da Carpi, Camillo Filippi hag e vab Bastianino.

## He bugale
Daou vab he doe gant Alfonso:
*Alfonso d'Este, markiz Montecchio (1527-1587);
*Alfonsino d'Este (1530-1547).
Anavezet e voent gant o zad en e destamant savet e 
1533, daou viz a-raok e varv. Hec'h anv-hi n'eo ket meneget met pemp deiz a-raok mervel e legadas dezhi ha d'he mibien an Delizia del Verginese, a oa da vezañ roet d'e vab Ercole.

## Notennoù


## Levrlennadur
*Giulio Righini, *Due donne nel destino di Casa d’Este: Marchesella degli Adelardi, Laura Dianti*, Ferrara, Dep. Prov. Ferrarese di Storia Patria 1964

## Pennadoù kar

*Delizia del Verginese
*Dugelezh Ferrara
*Dugelezh Modena ha Reggio

## Liammoù diavaez
*S. Pellizzer, ''Dianti, Laura''», in «Dizionario Biografico degli Italiani», XXXVIIII, Istituto dell'Enciclopedia italiana, Roma
*''Dianti, Laura, detta Eustochia'', in «Enciclopedia Treccani», dal sito dell'Istituto dell'Enciclopedia italiana, Roma
*Anonimo, ''Ritratto di Laura Dianti'', Pinacoteca di Ferrara
Delizia del Verginese

An **Delizia del Verginese** zo unan eus 19 palez an Estensi (anvet delizie) nepell diouzh Portomaggiore.

## Liammoù diavaez
*Portale Turistico Ufficiale di Ferrara e della Provincia di Ferrara
*Il restauro del Verginese
Kaloré

**Kaloré** zo ur gumun e Brazil, e Sad Paraná, krouet e 1961. 5 000 a dud zo o chom enni.  zo dezhi. 

## Douaroniezh
* Gorread : 193,299 km²
* Poblañs (2020) : 4 047 den.
* Stankter : 2,02 zen/km².

## Yezh
Ar gumun nemeti a grog hec'h anv gant "k" e Brazil eo. Un anv gwaraniek eo, hag a dalv gwezeg, koadeg. Peurvuiañ e vez skrivet gant "c" an anvioù a orin gwaraniek. 

## Liamm diavaez
* Lec'hienn ofisiel
Ketupa

***Ketupa*** a zo ur genad e rummatadur an evned, touded ennañ, krouet e 1830 gant an naturour gall René Primevère Lesson (1794-1849).

## Spesadoù hag an [[isspesad]]où anezhe
Daouzek spesad a ya d'ober ar genad :
* *[[Ketupa blakistoni]]*
** *K. b. *'blakistoni*** ha ''doerriesi'',
* ''[[Ketupa coromanda]]''
** ''K. c. '''coromanda*** ha *klossii*,
* *[[Ketupa flavipes]]*,
* *[[Ketupa ketupu]]*
** *K. k. *'ketupu***, ''minor'' ha ''pageli'',
* ''[[Ketupa lactea]]'',
* ''[[Ketupa leucostica]]'',
* ''[[Ketupa nipalensis]]'',
** ''K. n. blighi'' ha ***nipalensis***,
* ''[[Ketupa philippensis]]''
** ''K. p. mindanensis'' ha ***philippensis***,
* ''[[Ketupa poensis]]''
* ''K. p. '''poensis*** ha *vosseleri*,
* *[[Ketupa shelleyi]]*,
* *[[Ketupa sumatrana]]*
** *K. s. strepitans*, ***sumatrana*** ha *tenuifasciata*,
* an toud-pesketaer rous (*Ketupa zeylonensis*)
** *K. z. leschenaulti*, * orientalis*, *semenowi* ha ***zeylonensis***.

O c'havout a reer en Azia, ugent (20) isspesad dezhe en holl.

## Notennoù ha daveennoù
Tasesa Lavea

**Tasesa Lavea** a zo ur rugbier zelandneveziat ganet e Taihape d'an 10 a viz Gwengolo 1980. Niverenn dek hag a-wechoù kreiz eo war an dachenn gant ASM Clermont Auvergne. Ur c'hoarier bihan a bleustr ur c'hoari korfel eo Lavea.

Daoust m'eo bet stummet evit rugbi XV en deus kroget evel rugbier a-vicher e 2000 evit ur skipailh rugbi XIII en Aostralia, Melbourne Storm. Ar bloaz-mañ eo bet dilennet deraouad gwellañ ar c'hampionad ha dibabet eo bet evit c'hoari Kib ar Bed gant Zeland-Nevez. Lakaet eo bet diaes gantañ e 2003 gant e skipailh nevez -Northern Eagles- gant gloazioù. Neuze en deus distroet da Zeland-Nevez evit c'hoari rugbi XV. A-drugarez d'e zisoc'hoù e-pad kampionad Zeland-Nevez (gant skipailhoù Auckland ha Counties Manukau) eo bet dibabet evit c'hoari Super 12 gant frañchiz Blues ha hini Chiefs da c'houde. E 2009 e teu e Clermont evit bezañ an eil niverenn dek a-dreñv Brock James. 

Dre e orinoù samoat eo bet Lavea dibabet div wech evit c'hoari gant skipailh Pacific Islanders (a unan inizi Samoa, Fidji ha Tonga). Evel ma n'en deus ket graet an dibab etre Zeland-Nevez ha Samoa en deus nac'het hag e 2010 n'en doa c'hoariet gwech ebet ur c'hrogad etrebroadel.
 

## Kluboù rugbi XIII
* 2000-2001. Melbourne Storm
* 2002-2003. Northern Eagles

## Kluboù rugbi XV
* 2004-2006. Blues
* 2007-2008. Chiefs
* 2009. Blues
* 2009-2011. ASM Clermont Auvergne

## Loreadeg
* NPC - Kampionad Zeland-Nevez 2005
* NPC - Kampionad Zeland-Nevez 2007
Mascarenotus

***Mascarenotus*** a oa ur genad e rummatadur an evned, ennañ touded aet da get. O vevañ edont en enezennoù Moris, ar Reünion ha Rodrigez.N'eus ken anezhañ dre m'oa bet lakaet, e 2021, e dri spesad touded en ur genad all :

* *M. grucheti* (toud ar Reünion), *murivorus* (an toud Rodrigez) ha *sauzieri* ( an toud Moris) er genad *[[Otus]]*.