open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Antananarivo

**Antananarivo** eo kêr-benn Madagaskar. Gant he 2 vilion a annezidi e 2002, ez eo kêr vrasañ ar vro ivez ha pennlec'h rannvro Analamanga. Emañ e-kreiz an enezenn, ouzh tor ur menez 1.468 metr uhelder. Bouedgounezerezh ha gwiaderezh eo greanterezhioù pennañ kêr.

Un aerborzh etrebroadel zo eno, hag un hent-houarn a gas da borzh bras Toamasina (*Tamatave* gwechall), war ribl Meurvor Indez. E Antananarivo ivez emañ skol-veur Madagaskar.

Talvezout a ra an anv Antananarivo kement ha *Kêr ar mil*. Gallekaet eo bet e *Tananarive*.

Savet e voe kêr war-dro 1625. E 1797 e teuas da vezañ kêr-benn ar bobl *Merina*. Dindan ar roue Radama Iañ e teuas Antananarivo da vezañ kêr-benn an darn vrasañ eus an enezenn. Difennet e veze kreñvlec’h ar roue gant mil den (alese anv kêr). E 1895 e rankas rouanez diwezhañ Madagaskar kodianañ gant an alouberien c’hall. Ha dont a reas ar vro da vezañ un drevadenn c'hall, betek 1960, gant *Tananarive* da gêr-benn. E 1960, pa zeuas Madagaskar da vezañ ur stad dizalc'h, e voe lakaet Antananarivo da gêr-benn.
Belem

**Pennadoù [[Belém]] ha [[Belén]] zo ivez.*

**Belem** eo anv al lestr teirgwern a voe savet e Naoned da vont betek Belém do Pará, e Brazil, e dibenn an . Bez' ez eo ar Belem (1896) an teirgwern diwezhañ e Bro-C'hall, an hini koshañ en Europa e stad vat a-walc'h da vont war vor hag an eil lestr-dre-lien brasañ a zo c'hoazh er Frañs. Bet eo implijet kalz e-kostez an Antilhez. Gwerzhet e voe da Saozon, Sir Arthur Guinness, da Italianed ha da C'hallaoued a-benn ar fin. Implijet e voe evel lestr-samm. Adkempennet e voe goude da bourmen tud. Adkavet e voe e foñs lenn-vor Venezia e fin ar bloavezhioù 1970 en ur stad fall-spontus. Ur c'hef-diazez a zo bet savet gant sikour ur bank brudet a-benn adprenañ hag adkempenn al lestr. Implijet e vez bremañ d'ober aocherezh, da bourmen tud, da zeskiñ merdeiñ dezho, da aozañ stajoù hag alies evel lestr diskouez e bodadegoù meur ar bageerezh giz-gwechall (Rouen, Brest...).

Rummet eo bet ar Belem e-touez ar monumantoù istorel abaoe ar 27 a viz C'hwevrer 1984.

E-kerzh an hañv 2008 e oa bet ar "Belem" e porzh Montreal goude bezañ paouezet e Kêr-Gebek e-kreiz gouelioù 400 vloaz krouidigezh ar gêr-se gant Samuel de Champlain e 1608. Bretoned ar vro-hont a oa eno evit ober degemer mat d'ar vartoloded.

## Notennoù ha daveoù
Josefa de Óbidos

**Josefa de Óbidos**, pe **Josefa de Ayala Figueira** (Sevilla, miz C'hwevrer 1630 &mdash; Óbidos, 22 a viz Gouhere 1684), a oa ul livourez portugalat, eviti da vout ganet e Spagn.

Merc'h e oa da Baltazar Gomes Figueira, ul livour portugalat eus Óbidos.
Labourat a rae en Évora, ha mont a reas da Sevilla hag eno e timezas da Catarina de Ayala Camacho Cabrera Romero, un dimezell eus Andalouzia. 

E 1634 e tistroas an tad gant e wreg ha Josefa, o merc'hig pevar bloaz, da Bortugal. Mont a rejont da chom da g-Quinta da Chapeleira, en Óbidos, pa oa-hi c'hwec'h vloaz. Eno e voe skoliet hag abred e tiskouezas bout donezonet da livañ, engravañ er metal, e kouevr, en arc'hant, un doare-ober anvet *pontinho*.
Brudet e oa evel livourez bleunioù, frouezh, ha traoù dilach. 

E 1653, pa oa 19 vloaz, ec'h engravas embannadur an *Estatutos de Coimbra*. Goude e labouras evit kouentoù hag ilizoù. 

Mervel a eure en Óbidos e 1684, da 54 bloaz, ha beziet en iliz San Pedro.
He breur *Barnabé de Ayalla* a oa livour ivez.

## Oberennoù
Levezonet kaer e oa gant al livour spagnol Zurbarán. Lezet he deus war he lerc'h ouzhpenn kant oberenn, en o zouez taolennoù a vleunioù er rummad anvet *ar Mizioù*.

Emañ he brud o kreskiñ c'hoazh. E 1970 e voe gwerzhet un oberenn diwar he dorn evit 5.500 €, hag 20 vloaz goude e voe lakaet e gwerzh evit 200.000 €.
São José e o Menino

**São José e o Menino** (*Sant Jozef hag ar [[Mabig Jezuz]]*) zo un eoullivadur war vezher graet gant al livourez portugalat Josefa de Óbidos e 1670. Diskouez a ra Jozef o kerzhout en ur zerc'hel dorn ar bugel. 

War wel emañ er Museu Nacional de Arte Antiga e Lisboa.

## Notenn
Timbroù Travancore

**Travancore** a oa unan eus Stadoù-priñselezh Indez da vare mestroniezh ar vro-se gant ar Rouantelezh-Unanet. Emañ an tiriad e su India. Emañ bremañ e stad Kerala, en Unvaniezh Indian.

Timbroù zo bet embannet dindan anv Travancore etre 1888 ha 1946. Tra ma kinnig an timbroù kentañ skeudenn-ardemez ar vro ez a war liessaat danvez an timbroù embannet goude 1931: temploù, poltred ar maharajah Rama Varma, lec’hioù heverk ar vro…

Timbroù India a vez implijet eno abaoe dibenn an [eil Brezel-bed]

==Pennad kar==
* [Timbroù India
San José

*San José* zo un anv-lec'h spagnolek a gaver e meur a vro. Div gêr zo brudet dreist-holl :
* San Jose, ar gêr vrasañ en anv-se, e Kalifornia, e SUA
* San José (Costa Rica), kêr-benn Costa Rica
Re all e-leizh a zo avat.

## Gerdarzh
Savet eo diwar anv sant Jozeb, tad-mager Jezuz hervez an Aviel.

## Lec'hanvioù

###### 
* San José, Entre Ríos
* San José de Feliciano, Entre Ríos
* San José de Jáchal, San Juan
* San José de Metán, Salta

###### 
* San José, Orange Walk District

###### 
* San José de Chiquitos

###### 
* San José de la Mariquina

###### 
* San José de Cúcuta, anv ofisiel Cúcuta, Norte de Santander
* San José del Guaviare, e Departamant Guaviare 
* Valle San José e Departamant Santander 
* San Jose de Ocune e Departamant Vichada 
* San José, Caldas e Departamant Caldas 

###### 
* San José (Costa Rica), kêr-benn Costa Rica
* Proviñs San José, ur broviñs er vro
* San José Canton, kanton e Proviñs San José
* San José de Alajuela, kêriadenn ha distrig e kanton Alajuela e Proviñs Alajuela
* San José de Atenas, distrig e kanton Atenas e Proviñs Alajuela
* San José de El Amparo, kêriadenn e distrig El Amparo e kanton Los Chiles, e Proviñs Alajuela
* San José de Grecia, kêriadenn ha distrig e kanton Grecia e Proviñs Alajuela
* San José de Naranjo, distrig e kanton Naranjo e Proviñs Alajuela
* San José de San Isidro, distrig e kanton San Isidro e Proviñs Heredia
* San José de Upala, anavezet ivez evel Pizote, distrig e kanton Upala e Proviñs Alajuela
* San José de la Montaña de Barva, kêriadenn ha distrig e kanton Barva e Proviñs Heredia
* San José Sur de Atenas, kêriadenn e distrig San José e kanton Atenas e Proviñs Alajuela

###### 
* San José Acatempa
* San José Chacayá
* San José El Idolo
* San José La Arada
* San José Ojetenam
* San José Pinula
* San José Poaquil
* San José del Golfo
* San José, El Petén
* San José, Escuintla
* Puerto San José

### [[Inizi Mariana an Hanternoz]]
* San Jose, Saipan e Saipan
* San Jose, Tinian e Tinian

###### 
* San José (Durango)
* San José (Querétaro), e Querétaro
* San José (San Luis Potosí)
* San José (Sonora)
* San José del Cabo, Baja California Sur
* San José Iturbide, Guanajuato
* San José Xicoténcatl, Tlaxcala
* San José Villa de Allende, Stad Mec'hiko

###### 
* San José de David

###### 
* San José de los Arroyos
* San José Obrero

###### 
* Distrig San José Perou.

###### 
* San Jose, Antique
* San Jose, Batangas
* San Jose, Bulacan
* San Jose, Camarines Sur
* San Jose, Negros Oriental
* San Jose, Northern Samar
* San Jose City, Nueva Ecija
* San Jose, Occidental Mindoro
* San Jose, Romblon
* San Jose, Samar
* San Jose, Surigao del Norte
* San Jose, Tarlac
* San Jose del Monte City, Bulacan

###### 
* San José del Valle, kumun e proviñs Cádiz
* San José, kêriadenn e kumun Níjar, e proviñs Almería
* *San José*, anv spagnolek Sant Josep de sa Talaia, en enez Eivissa, er Balearez.

###### 
* San Jose, Arizona, e Graham County, Arizona 
* San Jose, Arizona, darn eus Bisbee, Arizona
* San Jose (Kalifornia)
* San Jose (Illinois)
* South San Jose Hills (Kalifornia)

###### 
* San José de Mayo, kêr ha pennlec'h Departamant San José
* Departamant San José.

## Pennad kar
*São José
Miguel Illescas Córdoba

**Miguel Illescas Córdoba** a zo bet ganet d'an 3 a viz Kerzu 1965 e Barcelona (Spagn).

Mestrc'hoarier echedoù spagnol.

Mestr Etrebroadel eo abaoe 1986, Mestr Meur Etrebroadel eo abaoe 1988.

Seizh gwezh e voe Kampion Echedoù Spagn, e 1995, 1998, 1999, 2001, 2004, 2005 hag e 2007.

E renk Elo (FIDE) a oa 2 603 e miz Gouere 2005.

## Liammoù diavaez
* E Fichenn FIDE
* E bartiennoù e Chessgames
Ibragim C'hamrakoulov

**Ibragim C'hamrakoulov** a zo bet ganet d'an 28 a viz Gouere 1982 en Ouzbekistan.

C'hoarier echedoù ouzbek ha spagnol.

Mestr Meur Etrebroadel eo abaoe 2006.

Seizh gwezh e voe Kampion Echedoù Azia ar re yaouank ha Kampion bedel Echedoù dindan 16 vloaz e 1998.

Trede e voe e Kampionad Echedoù Spagn 2007.

2 604 e voe e renk Elo (FIDE) uhelañ, tizhet e miz Here 2007.

## Liammoù diavaez
*E Fichenn FIDE
*E bartiennoù e Chessgames
## Daveoù
Windows 7

Ar reizhiad korvoiñ kenwerzhelaet gant ar c'hevredad Microsoft diazezet e Seattle (SU) eo **Windows 7**.
Presse-Océan

**Presse-Océan** zo ur gazetenn bemdeziek graet e Naoned, he zitl a voe La Résistance de l'Ouest etre 1945 ha 1960, kemeret he doa plas ar gazetenn naonedat vras *[[Le Phare de la Loire]]* goude ar brezel. Kuitaat a reas Presse-Océan ar stroll Hersant e 2004 ha prenet e voe gant an industriour Serge Dassault hag a werzhas anezhañ bloaz goude d'ar stroll Sipa - Ouest-France. Serret e voe meur a embannadur lec'hel goude se. Lakaet e voe ar gazetenn er vent tabloid e miz Genver 2009 evit terriñ digresk ar gwerzhioù abaoe un dek vloaz bennak. Dilojañ a reas skridaozerezh ha melestradurezh Presse-Océan e 2012 evit ar wech kentañ eus e istor, eus ar straed Santeuil d'ar straed Deshoulières e kreiz-kêr Naoned, hag e 2019 d'ar memes savadur ha Ouest-France, ar skingomz Hit West hag ar pemdezieg digoust 20 minutes, 2 kae François-Mitterrand en Enez Naoned. Ne chom nemet pevar embannadur hiziv, e Naoned ha Sant-Nazer dreist-holl.

## Ar skignañ
Sed amañ sifroù skouerennoù paeet ar pemdezieg (mammenn : *Alliance pour les chiffres de la presse et des médias*) :

Sifroù an embannadur *Presse Océan Dimanche* hervez ar memes mammenn :

## Kazetennerien vrudet
Labourat a ra evit ar gazetenn ar c'hazetenner ha skrivagner Stéphane Pajot abaoe 1986.

## Notennoù ha daveoù
La Dépêche de Brest et de l'Ouest

**La Dépêche de Brest & de l'Ouest** a oa ur pemdezieg gall staliet e Brest. Savet e oa bet d'an 18 a viz Du 1886 hag aet da get e 1944 (embannet e niverenn diwezhañ d'ar 17 a viz Eost). 

Goude bombezadegoù ar Gevredidi e Brest, peurgetket e miz Even 1940 ha dreist-holl d'an 20 a viz Gouere 1940, e voe dilojet ar gazetenn-mañ da Vontroulez e 1941. Adalek ar 1añ a viz Eost betek ar 1añ a viz Gwengolo 1941 e voet ret moullañ anezhi e Roazhon.

E miz Gwengolo 1944, e voe difennet embann anezhi dre m'he doa kemeret perzh er c'henlabour gant ar velestradurezh Nazi ha goude-se e voe kemmet hec'h anv, d'an 18 a viz Gwengolo, da lakaat hini "Le Télégramme de Brest et de l'Ouest".

## Liamm diavaez
*Dielloù Aodoù-an-Arvor
São Paulo (Nuno Gonçalves)

**São Paulo** (*Sant Paol*) zo un eoullivadur war goad graet gant al livour portugalat Nuno Gonçalves. Gwelout a reer Sant Paol gwisket e ruz, ur c'hleze gantañ en e zorn, hag an Aviel en dorn all.

Emañ an oberenn er Museu Nacional de Arte Antiga e Lisboa.

## Notennoù
Ouest-France

***Ouest-France*** zo ur gazetenn bemdeziek c'hallek graet e Roazhon, berliner he ment. Ur gazetenn rannvroel c'hall eo, evel ma tiskouez hec'h anv, hag astenn a ra he zachenn-gazetenniñ e teir rannvro ha 14 departamant eus kornôg Frañs. D'ar Sul e vez embannet *Ouest-France Dimanche*, hanter gelaouenn hanter gazetenn.
## Istor

*[[L’Ouest-Éclair]]* a oa anv Ouest-France betek 1944, ur gazetenn bet krouet e 1899, ha cheñchet he anv gant an aotrouniezh c'hall nevez abalamour ma oa bet kenlabour gant ar c'hevreded alaman.

E-kreiz kêr Roazhon edo renerezh Ouest-France, met e miz Eost 1972 e voe kaset renerezh ha moulerezh e-maez kêr, da Gantpig, straed ar Breil. Un eil ti-moulañ zo bremañ e Kerc'hevrel, un ugent kilometr bennak eus Naoned. An holl gazetennoù ha kelaouennoù eus kornôg Frañs zo bet adbrenet gant ar stroll Ouest-France, ne chom nemet ur gazetenn hag a zo kevezer c'hoazh da Ouest-France, *[[Le Télégramme]]* e Breizh-Izel, e Penn-ar-Bed dreist-holl.

## An hini vrasañ eus ar c'hazetennoù
Ar gazetenn muiañ gwerzhet ha muiañ lennet e Frañs eo Ouest-France abaoe 1975, dirak Sud Ouest. Ar gentañ gazetenn c'hallek er bed eo ivez. 49 embannadur lec'hel a zo e teir rannvro velestradurel : rannvro Breizh, Broioù al Liger ha rannvro Normandi, da lavaret eo e 14 departamant.

Roet e vez skoazadennoù da Ouest-France gant ar Stad gall, evel tost an holl gazetennoù. 3 989 248 € zo bet roet e 2019 da skouer.

Sed amañ sifroù pennañ ar skrignañ, hervez an OJD :

Digreskiñ a ra gwerzhioù Ouest-France, evel an holl gazetennoù all. Kollet en deus 137 482 gwerzh skouerennoù paper e dek vloaz, etre 2009 ha 2018, un digresk a 17,5 % (mammenn OJD).

## Al linenn stur
Ur gazetenn gristen eo Ouest-France, ha « Justis ha Frankiz » eo he ger-stur. Klask a ra mirout ul linenn stur neptu peurliesañ evit chom hep feukiñ e lennerien niverus hag ar galloud politikel war un dro. Skrivet en deus François Régis Hutin, ar prezidant etre 1984 ha 2016, kalz pennadoù-stur a-du gant Unaniezh Europa, an deskadurezh hag ar peoc'h er bed. Stourmet en deus ar gazetenn evit Feur-emglev Maastricht (1992) hag arreizh al leveoù, met savet eo a-enep an dimezioù etre paotred pe etre maouezed. E 2005 eo bet dizoloet e veze urzhiet pennadoù-skrid gant prefederez Rannvro Breizh. E miz Meurzh 2021 he deus embannet Jeanne Emmanuelle Hutin, ezel eus ar c'huzul-ren ha merc'h da François Régis, ur pennad-stur evit harpañ Nicolas Sarkozy, ar pezh en deus displijet d'ul lodenn eus ar gazetennerien.

### Pennkazetennerien
* Yves Le Dantec (-1968)
* Eugène Brulé (1968-1986)
* François-Xavier Alix (1986-1991)
* Didier Pillet (1991-2005)
* Jean-Luc Évin (2005-2014)
* François Xavier Lefranc (2014-)

## Pennadoù kar
* Stroll SIPA - Ouest-France
* Précom

## Levrlennadur
*  Guy Delorme, *Ouest-France, histoire du premier quotidien français*, éditions Apogée, Paris, 2004.
*  Henri Fréville, *La presse bretonne dans la tourmente (1940-1946)*, Plon, Paris, 1979. Un testeni a-enep an Emsav politikel ha sevenadurel. Adembannet gant ur goude-skrid a-zindan pluenn Françoise Morvan.

## Liammoù diavaez
*  Lec'hienn ofisiel Ouest-France

## Daveennoù
Tars

**Tars** (**Tarsus** e latin hag e turkeg, **Tarsos** e gresianeg) zo ur gêr e Turki, war ar stêr Tarsus. 

## Istor
Hittit e oa kêr, evel an darn vrasañ eus kêrioù Cilicia. Goude e voe asirian, pers, gresian (*Antiochia ad Cydnum*), roman, bizantat, arab, armenian, ha turk hiriv. 

Gwechall e oa ur porzh-mor a bouez. Hiziv emañ ur 15 km diouzh an aod, en douaroù.

Unan eus lec'hioù meur ar stoikegezh e oa da vare Hellaz an Henamzer. Goude e voe kêrbenn proviñs roman Cilicia. 
Eno e oa ganet Paol Tars, yuzev ha keodedour roman, er Iañ kantved goude JK, hag a deuas da vout kristen ha sant. Unan eus an ilizoù kristen kentañ a voe savet enni. 
 

### Notennoù
Eskopti katolik Plymouth

Unan eus 4 eskopti arc'heskopti Southwark eo **eskopti Plymouth**, dezhañ da sez Iliz-Veur katolik Plymouth

Abaoe e grouidigezh e voe e eskibion :
# George Errington † (Anvet d'an 27 Mezheven 1851 - Anvet d'an 30 Meurzh 1855 Eskob-skoazeller Westminster, Bro-Saoz)
# William Vaughan † (Anvet d'an 10 Gouere 1855 - Marv d'an 24 Here 1902) 
# Charles Maurice Graham † (25 Here 1902 war-lerc'h an hini a-us - Aet kuit d'ar 16 Meurzh 1911) 
# John Joseph Keily † (Anvet d'an 21 Ebrel 1911 - Marv d'an 23 Gwengolo 1928)
# John Patrick Barrett † (Anvet d'ar 7 Mezheven 1929 - Marv d'an 2 Du 1946)
# Francis Joseph Grimshaw † (Anvet d'an 2 Mezheven 1947 - Anvet d'an 11 Mae 1954 Arc'heskob Birmingham, Bro-Saoz)
# Cyril Edward Restieaux † (Anvet d'an 9 Ebrel 1955 - Aet kuit d'an 19 Du 1985)
# Hugh Christopher Budd (Anvet d'an 19 Du 1985 - )

Rannet eo an eskopti e 5 deanelezh:
* deanelezh Kernev-Veur
* deanelezh Dorset
* deanelezh Exeter (enni Norzh ha Reter Devon)
* deanelezh Plymouth
* deanelezh Torbay

## Liammoù diavaez
*http://www.plymouth-diocese.org.uk
Enez Sant-Paol (Meurvor Indez)

**Enez Sant-Paol** (*Île Saint-Paul* e galleg) zo un enezenn perc'hennet gant Bro-C'hall e su Meurvor Indez. Gant Enez Amsterdam, 85 km pelloc'h en norzh (37°50′S 77°31′E / -37.833, 77.517), ez a d'ober distrig Inizi Sant-Paol hag Amsterdam, unan eus pemp distrig Douaroù Aostral hag Antarktikel Frañs. Ar pevar all zo: Inizi Crozet, Inizi Kergelenn, Douar Adélie, hag an Inizi Strewet.

## Istor
E 1928 e voe klasket sevel ul labouradeg da lakaat grilhed-mor e boestoù. Seizh den a voe dilezet eno pa voe graet freuz-stal gant ar gompagnunezh e 1931. Pemp a varvas, daou a voe saveteet, e 1934, 6 vloaz goude.

## Levrlennadur
* *Saint-Paul & Amsterdam, Voyage austral dans le temps*, gant Yannick Verdenal, Gérard Louis, 2004.
* *Les Oubliés de l'île Saint-Paul*, gant Daniel Floch, Embannadurioù Ouest-France. Kontañ a ra istor an dud dilezet eno.
* *Les armateurs de rèves, (les concessions Bossière et les sociétés françaises d'exploitation des îles australes de l'océan Indien (1893-1939) - Les stations baleinière et d'élevage des Kerguelen, l'entreprise de pêche à la langouste de l'île Saint-Paul)*, gant Patrick Arnaud ha Jean Beurois, 1996 Jambois.

## Liammoù
* Danevell ha skeudennoù eus ur weladenn en enezenn
Eskopti anglikan Truru

Unan eus 30 eskopti arc'heskoti Canterbury eo **eskopti Truru**. Kouet eo bet d'ar 15 Kerzu 1876 diwar-goust eskopti Exeter

Rannet eo an eskopti e 2 arc'hdiagonelezh, rannet o-unan e 12 deanelezh :
* diagonelezh Bosvenegh, rannet hec'h-unan e :
** Deanelezh Tryger Bihan ha Bosvenegh
** Deanelezh Reter Wivel
** Deanelezh Strasnedh
** Deanelezh Tryger Meur
** Deanelezh Kornog Wivel
* diagonelezh Kernev-Veur, rannet hec'h-unan e :
** Deanelezh Sen Ostell
** Deanelezh Norzh Karn Marth
** Deanelezh Su Karn Marth
** Deanelezh Kerrier
** Deanelezh Pennwydh
** Deanelezh Powder
** Deanelezh Pidar

Abaoe e grouidigezh e voe e eskibien :
#Edward White Benson 1877-1883 - a zilezas Truru da zont da vezañ arc'heskop Canterbury
#George Howard Wilkinson 1883-1891
#John Gott 1891-1906
#Charles William Stubbs 1906-1912
#Winfrid Oldfield Burrows 1912-1919
#Frederic Sumpter Guy Warman 1919-1923
#Walter Howard Frere 1923-1935
#Joseph Wellington Hunkin 1935-1951
#Edmund Robert Morgan 1951-1960
#John Maurice Key 1960-1973
#Graham Douglas Leonard 1973-1981 - diwezhatoc'h eskop Londrez
#Peter Mumford 1981-1989
#Michael Ball 1990-1997
#William Ind 1997-2008
#Timothy Martin Thornton 2008-

Load kefridiel : http://www.truro.anglican.org
Arc'heskopti katolik Southwark

**Arc'heskopti katolik Southwark** a zo un arc'heskopti katolik eus Bro-Saoz.

4 eskopti a ya d'e ober:
* eskopti Southwark
* eskopti Arundel ha Brighton
* eskopti Plymouth
* eskopti Portsmouth
Enez Sant-Paol

Teir *[[enezenn]]* er bed zo anavezet evel Enez Sant-Paol. Diwar anv ar sant Paol Tars int bet anvet. 

*Enez Sant-Paol (Alaska), e Mor Bering,
*Enez Sant-Paol (Nova Scotia), e Meurvor Atlantel an Hanternoz
*Enez Sant-Paol (Meurvor Indian), e kreisteiz ar Meurvor Indian

## Pennadoù kar
*Saint Paul
Enez Sant-Paol (Alaska)

**Enez Sant-Paol** (*Saint Paul Island* e saozneg) zo un enezenn en Alaska e Mor Bering. An hini vrasañ eus an Inizi Pribilof eo, 104 km² dezhi. 532 a dud zo o chom enni, an holl e kêr Sant-Paol. An inizi tostañ eo an Enez Otter er mervent, hag an Enez Walrus er reter.

## Istor

Dizoloet e voe an enezenn da zeiz Pêr ha Paol, d'an 12 a viz Mezheven 1788 (hervez an deiziadur juluan en implij gant an ortodoksed), gant Gavriil Pribilov. War a seblant ne oa ket a dud o chom eno, met moarvat e oa un douar anavezet gant an henvroiz a-raok donedigezh ar Rused.

En  kantved e oa an Inizi Pribilof etre daouarn ar Rused. Gante e voe rediet un toullad Aleouted, eus an Inizi Aleout, pelloc'h er c'hreisteiz, da vont d'an inizi Pribilof da chaseal reuniged evito. Bevañ a rejont en dienez hag er sklavelezh evit reiñ tu d'ar Rused da binvidikaat gant gwerzh ar c'hrec'hin.

## Liammoù diavaez

* St. Paul Island Global Volcanism Program, Smithsonian Institution
Saint Paul (Antigua-ha-Barbuda)

**Saint Paul** zo unan eus c'hwec'h parrez enez Antigua, e kreisteiz an enezenn, en Antigua-ha-Barbuda. 46 km² a c'horread zo dezhi, ha 6 117 annezad e 2000. Nelson's Dockyard eo ar pennlec'h anezhi
Roll ar filmoù diazezet war mojenn ar Roue Arzhur

Niverus ha liesseurt eo ar filmoù a zo bet savet diwar mojenn ar Roue Arzhur.

## [[Sinema]] pe [[skinwel]]

## Freskaet pe adnevezet

## Filmoù diazezet war [[Tristan hag Izold|mojenn Tristan hag Izold]]

## ''Connecticut Yankee''
Filmoù diazezet war danevell Mark Twain *[[A Connecticut Yankee in King Arthur's Court]].*
* *[[A Connecticut Yankee in King Arthur's Court]]* (1921)
* *[[A Connecticut Yankee]]* (1931)
* *[[A Connecticut Yankee in King Arthur's Court]]* (1949), ur gomedienn war gan gant Bing Crosby ha Rhonda Fleming
* *[[A Connecticut Yankee]]* (film TV) (1955) 
* *[[A Connecticut Yankee in King Arthur's Court]]* (1970)
* *[[Unidentified Flying Oddball]]*, anavezet ivez dindan an anv *[[The Spaceman and King Arthur]]* (1979)
* *[[Novye prikluchenia janke pri dvore Korola Artura]]* (1987)
* *[[A Connecticut Yankee in King Arthur's Court]]* (film TV) (1989)
* *[[A Young Connecticut Yankee in King Arthur's Court]]* (1995)
* *[[A Kid in King Arthur's Court]]* (1995)
* *[[A Knight in Camelot]]* (1998)
* *[[Black Knight]]* (2001)

## [[Film bevaat|Filmoù bevaat]]
* *[[The Sword in the Stone (film)|The Sword in the Stone]]* (1963)
* *[[A Connecticut Rabbit in King Arthur's Court]]* (1978)
* *[[Quest for Camelot]]* (1998)
* *[[Tristan et Yseut]]* (2002)

## Traoù fentus
* *[[Monty Python and the Holy Grail]]* (1975)
* ''Kaamelott (2005)

## Liammoù diavaez
*Arthurian Film gant Kevin J. Harty
Arc'heskopti anglikan Canterbury

Unan eus daou arc'heskopti Iliz anglikan Bro-Saoz eo **arc'heskopti Canterbury**, egile o vezañ arc'heskopti York.

Tregont eskopti zo en arc'heskopti anglikan Canterbury :
Arc'heskopti anglikan York

Unan eus daou arc'heskopti Iliz anglikan Bro-Saoz eo **arc'heskopti York**, egile o vezañ arc'heskopti Canterbury

En arc'heskopti York ez eus 14 eskopti :

* eskopti Blackburn
* eskopti Bradford
* eskopti Carlisle
* eskopti Chester
* eskopti Durham
* eskopti Liverpool
* eskopti Manchester
* eskopti Newcastle
* eskopti Ripon ha Leeds
* eskopti Sheffield
* eskopti Sodor ha Manav
* eskopti Southwell ha Nottingham
* eskopti Wakefield
* eskopti York
Herzele

**Herzele** a c'hell bout:
*Herzele (Belgia), ur gumun eus Proviñs Reter-Flandrez e Flandrez Belgia
*Herzele (Westhoek) (*Herzeele*), ur gumun eus Flandrez Frañs
*Herzele (stêr) (*Herzeele*), ur stêr eus Flandrez Frañs
Barbuda

**Barbuda** zo un enezenn vihan er Mor Karib, hag unan eus inizi Antigua-ha-Barbuda, en hanternoz da Antigua, e-kreiz an Antilhez Bihanañ. Er c'hreisteiz dezhi emañ Enez Montserrat ha Gwadloup, hag en hanternoz Nevis, Saint Kitts, Saint-Barthélemy, hag Enez Sant-Martin. Emañ an darn vrasañ eus ar 1 500 a dud o chom e Codrington (1 100 a dud). Un aerborzh zo e Codrington. 

## Istor
Ar Siboney eo a voe kentañ annezidi Barbuda en -2400. An Arawaked hag an Indianed karib a dude an enezenn pa zegouezhas Kristol Goulm e 1493. Goude-se e teuas ar Spagnoled, ar C'hallaoued, hag ar Saozon adal 1667.
Enez an Evned

**Enez an Evned**, pe **Isla de Aves**, zo un enezenn didud er Mor Karib, 375 m hirder dezhi ha 50 m a ledander. Emañ 110&nbsp;km er c'hornôg da Wadloup ha Dominika (). Al lec'h uhelañ n'eo nemet 4 m dreist live ar mor, gant-se e vez goloet aes pa vez kelc'hwidennoù. Dañjerus eo an enezenn d'ar bagoù ha meur a hini he deus graet peñse eno. E 1980 e voe rannet e daou gant ar gelc'hwidenn Allen, met adunanet eo bet gant kresk ar c'houral. Koulskoude e kreder e c'hallo bezañ beuzet a-benn un ugent vloaz ac'hann gant ar mor oc'h uhelaat.

Dizoloet e vije bet e 1584 par Avaro Sanzze. Spagnoled, Saozon, Portugaliz hag Izelvroiz a glaskas perc'hennañ anezhi. Abaoe 2004 ez eus ur c'hazarn eus morlu Venezuela, 370&nbsp;km eus aod ar vro-hont. Savet eo Dominika a-enep da se: hervez emglev 1982, ha n'eo ket bet sinet gant Venezuela, n'hall ket un enezennig bezañ staget ouzh ur stad ma emañ e-maez harz 12 miltir an dourioù broadel (22&nbsp;km).

## Liamm diavaez
*    Isla de Aves e lec'hienn morlu Venezuela
Antigua

**Antigua**, **Waladli** hec'h anv orin, eo ar vrasañ eus an inizi a ya d'ober stad dizalc'h Antigua ha Barbuda, er Mor Karib. 80 161 a dud a oa o chom en enez e 2010, hag en tu-hont da 31 000 anezho a vev er gêr-benn, Saint John's.

## Gwelet ivez
*Barbuda

## Liammoù diavaez

## Notennoù ha daveennoù
Marmite

**Marmite** (distagañ [/ˈmɑːmaɪt/]) a zo anv daou doaz, an eil fardet e Rouantelezh Unanet hag e Suafrika, egile o tont eus Zeland Nevez. Ennañ e kaver goell a vez implijet evit fardañ bier, dereout a ra ouzh an dud ne zebront ket kig. Leun a vitamin B1 eo. Peurliesañ e vez ledet Marmite war un tamm bara-amann.

Ar Marmite saoz a zo un toaz pegus, gell teñval, gant blaz kreñv. Ar blaz-se a zo anv anezhañ el lugan "Love it or hate it." Heñvel eo Marmite ouzh Vegemite (Aostralia) hag ouzh Cenovis (Suis).

Ma'z eo breizhveuriek da vat Marmite e voe krouet un toaz gant ur blaz disheñvel da vat e Zeland Nevez e 1919. An toaz disheñvel-se eo an hini a gaver e Zeland Nevez hag en Aostralia.

War tikedenn ar podoù Marmite saoz e weler ur chidhouarn (*marmite*, e galleg). Er penn-kentañ e veze gwerzhet Marmite e podoù pri, hag e podoù gwer adalek ar bloavezhioù 1920. Podadoù plastik a gaver ivez abaoe miz Meurzh 2006.

## Liammoù diavaez
*Lec'hienn ofisiel Marmite (Rouantelezh Unanet)
*Lec'hienn ofisiel Marmite (Zeland Nevez)
*The Marmite FAQ
*Pennad diwar-benn Marmite e-barzh The Independent
*Strollad Marmite war Facebook
Iliz katolik e Bro-Saoz ha Kembre

## Istor

Betek ar XVIvet kantvet e voe an Iliz katolik roman an hini kefridiel nemeti e Bro-Saoz hag e broioù all an Inizi Predenek

E 1534 e tisklerias ar roue saoz Herri VIII disrann Iliz Bro-Saoz, a zeuas da vezañ an Iliz anglikan

Kamm-digamm e voe tonkad an Iliz katolik etre ar XVIvet kantvet hag an XVIIIvet kantvet. Sellet e veze ouzh ar gatoliged evel keodidi a eil renk peurvuiañ avat.

Adalek grez an Dispac'h Gall e teuas tamm-ha-tamm ar gatoliged da vezañ degemeret gwell-ouzh-gwell, gant an damant a voe neuze graet d'ar veleion didou c'hall e emdroe e Bro-Saoz.

Da heul stourmoù Dónal Ó Conaill evit gwirioù ar gatoliged en Iwerzhon da gentañ-penn e voe mouezhiet e 1829 lezenn rezidigezh ar gatoliged evit ar Rouantelezh Unanet Breizh-Veur ha Norzhiwerzhon a-bezh.

Da heul araokennoù ar gatoligiezh en XIXvet kantvet ha ober Emsav Oxford en-dro da John Henry NEWMAN e tivizas ar pab Pius IX, e 1850, adsevel an urzhaz katolik e Breizh-Veur, dre grouiñ arc'heskoptioù, eskoptioù, parrezioù ha kement zo.

## Aozadur

Rannet eo hiziv an deiz Bro-Saoz e 4 arc'heskopti :
* arc'heskopti Birmingham
* arc'heskopti Liverpool
* arc'heskopti Southwark
* arc'heskopti Westminster

Klotañ a ra Kembre gant arc'heskopti Kêrdiz
Antilhez Brasañ

An **Antilhez Brasañ** a reer eus ur strollad peder enezenn vras eus an Antilhez, e-skoaz stroll an Antilhez Bihanañ.

## Ar peder enezenn
Bez' ez int, eus ar vrasañ d'ar vihanañ anezho:
* Kuba, 
* Hispaniola (Haiti hag ar Republik Dominikan), 
* Jamaika 
* Puerto Rico. 
Int-i a c'holo kement ha 90 % eus gorread an holl Antilhez. A-wechoù e stager oute enezeg ar Bahamas.

Abalamour da istor an trevadennerezh eo ar spagnoleg a gomzer dreist-holl enno. 

## Douaroniezh
* An uhelañ menez eo ar Pic Duarte (3 087 m) er Republik Dominikan.
* En 2005 e oa tost da **35 milion a dud** o chom enne. 

### Pobloù
* A orin afrikan eo ar braz eus an dud, evito da vout hironet gant Europeaned. Komz a reer eus kreolegezh a vije liamm sevenadurel an holl inizi. 

## Hin
Klouaraet e vez an hin en arvor an inizi gant an avelioù-kenwerzh, a vez o c'hwezhañ a-hed ar bloaz. Ehan ebet ne vez dezhe nemet pa zegouezh barradoù war ar Meurvor Atlantel. Tommoc'h e vez en doaroù. Seul uheloc'h an douaroù, seul vrasoc'h ar glebor, ma tigresk an tommder. 
Daou goulz-bloaz zo:
* ar c'houlz sec'h eo ar freskañ, eus Kerzu da Vezheven, anvet ivez koulz ar C'horaiz;
* ar c'houlz gleb eo an tommañ, eus Mezheven da Gerzu, pe ar c'houlz kelc'hwidennek.
Antilhez Bihanañ

An **Antilhez Bihanañ** pe **Inizi [[Karib]]**, zo darn eus an Antilhez, an darn all o vezañ an Antilhez Brasañ hag ar Bahamas. Ober a reont evel un aradennad a'n em astenn adalek Puerto Rico betek Trinidad, tostik da aod Venezuela, ha dispartiañ a reont ar Mor Karib diouzh ar Meurvor Atlantel.

## Inizi
    
Ar re bouezusañ eus an Antilhez Bihanañ eo ar re-mañ, eus an hanternoz d'ar c'hreisteiz: 
 
Inizi an Dizavel: 
* Inizi Gwerc'h ar Stadoù-Unanet: 
** St. Thomas, 
** St. John, 
** St. Croix 
* Inizi Gwerc'h Breizh-Veur: 
** Tortola, 
** Virgin Gorda, 
** Anegada, 
** Jost Van Dyke 
* Anguilla (Rouantelezh-Unanet) 
* Saint Martin/Sint Maarten (rannet etre Frañs hag an Izelvroioù) 
* Saint-Barthélemy a zo da Vro-C'hall 
* Saba a zo d'an Izelvroioù 
* Sint Eustatius ivez. 
* Sant Kitts 
* Nevis 
* Barbuda 
* Antigua 
* Redonda 
* Enez Montserrat, perc'hennet gant ar Rouantelezh Unanet 
* inizi perc'hennet gant Bro-C'hall:
** Guadeloupe 
** La Désirade 
** Les Saintes 
** Marie-Galante 
  
 
Inizi an Avel: 
* Dominica 
* Martinik (Frañs) 
* Saint Lucia 
* Enez Sant-Visant 
* Barbados 
* Grenadinez 
* Grenada 
 
Trinidad ha Tobago (lakaet dre fazi a-wechoù e-touez Inizi an Avel) 
 
Antilhez an Dizavel – inizi en hanternoz da Venezuela, eus a gornôg da reter: 
* Aruba 
* Curaçao 
* Bonaire, o-zeir d'an Izelvroioù,
* Margarita Island 
* Coche 
* Cubagua, o-zeir da Venezuela 
* Enezeg Venezuela

## Notennoù


## Levrlennadur
* Rogonzinski, Jan. *A Brief History of the Caribbean.* New York: Facts on File, 1992.
Tortuga

**Tortuga** zo ur ger spagnolek hag a dalv kement ha baot e brezhoneg.

## Inizi
Peder enezenn a zo anavezet evel **Tortuga** (baot e spagnoleg):
*Isla La Tortuga, er-maez da Venezuela
**Tortuga*, pe La Tortue e galleg, en hanternoz da Haiti, brudet gant ar vorlaeron gwechall
*La Tortuga, e Baja California Sur, e Pleg-mor California. 
*Enez Tortuga, en Ecuador, en Inizi Galápagos .

***[[Tortugas]]**, en Arc'hantina, e proviñs Santa Fe.

## Traoù all

***[[La Tortuga de Talcahuano]]**, monumant e Chile.
Isla La Tortuga

**Isla La Tortuga** zo un enezenn didud er-maez da Venezuela, unan eus inizi un aradennad a zo enni re all evel an Tortuguillas hag ar Palaquines. Eil brasañ enezenn Venezuela eo, 171 km2 dezhi, 25&nbsp;km a gornôg da reter, 8&nbsp;km a hanternoz da greisteiz, ha n'eus lec'h ebet enni uheloc'h eget 40 m.

## Istor
Dizoloet e voe e 1499 gant Alonso de Ojeda. Pa reas e eil beaj, gant Amerigo Vespucci, e voe anvet *La isla La Tortuga* gant Amerigo Vespucci abalamour d'ar bern baoted a oa eno.

Er XVIIvet kantved e oa pleustret al lec'h gant morlaeron. Arabat eo koulskoude droukveskañ an enezenn-mañ gant un enezenn all anvet *La Tortuga* e spagnoleg ivez, ha La Tortue e galleg, e-kichen Haiti.

Amañ eo bet deuet ar morlaer kembreat Henry Morgan da brientiñ e walldaolioù en arvor Venezuela .

Da gentañ e oa poblet gant Izelvroiz a labouras war-dro an holen e poulloù sec'hañ war-dro 1550. Kaset e voent kuit e 1631 gant gouarnour Cumaná a zistrujas o binvioù-labour.

## Paradoz en arvar
Abaoe n'eus ket bet tud o chom gwall bell eno, ha naet e vije al lec'h evit poent. 
Koulskoude, hervez ar skeudennoù, ne vez ket didud atav: pesketerien a vez, ha tud pinvidik o tont gant o bigi dre dan fonnus. Kaoz zo ivez da sevel letioù, aerborzh (bras a-walc'h eo), ha stalioù evit touristed er baradozig-se. Hir o dent gant rinkined an arc'hant bras.

## Liammoù
*Paradoz bresk 
*Enrique Mendoza zo 'vont da aloubiñ La Tortuga
*Paradoz da werzhañ
*Dedennet eo gouarnamant Italia gant diorren an douristelezh en Isla La Tortuga
Enez Montserrat

**Montserrat** zo un tiriad tramor eus ar Rouantelezh-Unanet er gevred da bPuerto Rico, er Mor Karib. 

Bez' ez eo unan eus an Inizi Dindanavel, a zo un darn eus an Antilhez Bihanañ, er mervent da Antigua hag er gwalarn da Wadeloup. Dont a ra an anv (evel hini Gwadeloup, ha Nevis) eus unan eus anvioù ar Werc'hez Vari, hag amañ hini Menez Montserrat tost da vBarcelona. Plymouth eo ar gêr-benn met distrujet eo bet e 1997 gant ar menez-tan Soufrière ha dilezet. Dilec'hiet eo bet ar gouarnamant hag an ensavadurioù, da c'hortoz, da gêr Brades.

## Liammoù diavaez

*  Gouarnamant Montserrat
De Gorge

**De Gorge** en izelvroeg hag e flandrezeg kornôgel, anv ofisiel:*La Gorgue*, a zo ur gumun eus Flandrez Frañs (departamant Norzh), er Westhoek.

## Istor
### [[Ragistor]]
* Maen benet (kailhastr) war vord ar stêrioù Leie ha Lawe.
### kantved
**[[Brezel-bed kentañ]]**: roet e voe ar Groaz Brezel 1914-1918 d'ar gumun e 1920 
.
## Douaroniezh
* Kemberiñ a ra ar stêrioù Leie ha Lawe e **De Gorge**.
## Emdroadur ar boblañs 1793-2006


Colors=
  id:lightgrey value:gray(0.9)
  id:darkgrey  value:gray(0.7)
  id:sfondo value:rgb(1,1,1)
  id:barra value:rgb(0.6,0.7,0.8)

ImageSize = width:700 height:300
PlotArea = left:50 bottom:50 top:30 right:30
DateFormat = x.y
Period = from:0 till:6000
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = justify
ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:500 start:0
ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:100 start:0
BackgroundColors = canvas:sfondo

BarData= 
  bar:1793 text:1793
  bar:1800
  bar:1806
  bar:1821
  bar:1831
  bar:1836 text:1836
  bar:1841
  bar:1846
  bar:1851
  bar:1856
  bar:1861 text:1861
  bar:1866
  bar:1872
  bar:1876
  bar:1881
  bar:1886 text:1886
  bar:1891
  bar:1896
  bar:1901
  bar:1906
  bar:1911 text:1911
  bar:1921
  bar:1926
  bar:1931
  bar:1936
  bar:1946 text:1946
  bar:1954
  bar:1962
  bar:1968
  bar:1975
  bar:1982 text:1982
  bar:1990
  bar:1999
  bar:2006 text:2006

PlotData=
  color:barra width:14 align:left
  bar:1793 from:0 till: 3018
  bar:1800 from:0 till: 3013
  bar:1806 from:0 till: 3049
  bar:1821 from:0 till: 3224
  bar:1831 from:0 till: 3225
  bar:1836 from:0 till: 3228
  bar:1841 from:0 till: 3223
  bar:1846 from:0 till: 3274
  bar:1851 from:0 till: 3293
  bar:1856 from:0 till: 3226
  bar:1861 from:0 till: 3293
  bar:1866 from:0 till: 3369
  bar:1872 from:0 till: 3496
  bar:1876 from:0 till: 3704
  bar:1881 from:0 till: 3885
  bar:1886 from:0 till: 3962
  bar:1891 from:0 till: 3929
  bar:1896 from:0 till: 3968
  bar:1901 from:0 till: 4075
  bar:1906 from:0 till: 4204
  bar:1911 from:0 till: 4314
  bar:1921 from:0 till: 3812
  bar:1926 from:0 till: 4198
  bar:1931 from:0 till: 3959
  bar:1936 from:0 till: 4027
  bar:1946 from:0 till: 4038
  bar:1954 from:0 till: 4116
  bar:1962 from:0 till: 4141
  bar:1968 from:0 till: 4104
  bar:1975 from:0 till: 4168
  bar:1982 from:0 till: 4602
  bar:1990 from:0 till: 5028
  bar:1999 from:0 till: 5215
  bar:2006 from:0 till: 5681



## Monumantoù ha traoù heverk

* An iliz katolik, 1895 
* Befrez an ti-kêr 
* Ar c’hledour-seniñ
* Tachennig arkeologel eus an abati sistersian kozh *Notre-Dame de Beaupré-sur-la-Lys*
* Mirdi prevez bihan a-zivout an abati hag istor De Gorge
* Skluz kozh war ar stêr Lawe

## Bezioù-brezel ar C'hommonwealth
### Bezioù-brezel ar C'hommonwealth e bered ar gumun

Implijet e voe bered ar gumun e-pad ar Brezel bed kentañ adalek miz Here 1914 betek miz Kerzu 1917 hag e mizioù Gwenholon hag Here 1918
.
### Bered ar C'hommonwealth:''Pont du Hem Military Cemetery''

Ur vered ag ar Brezel bed kentañ eo.

### Bered ar C'hommonwealth:''Laventie Military Cemetery''

Ur vered ag ar Brezel bed kentañ eo.

## Melestradurezh
## Tud
## Liammoù diavaez
## Dave ha notennoù
Montserrat (menez)

**Monserrat** zo un tolzad menezioù e Katalonia, un 60 km bennak eus Barcelona. Rannet eo etre komarkoù Bages, Anoia ha Baix Llobregat.

Brudet eo ar manati, manati Montserrat, ha Santa Maria de Montserrat, ar Werc'hez enoret ennañ, Gwerc'hez Monserrat, diwallerez Katalonia. Un arouez broadel eo ar menez.
Hervez ar vojenn eo eno emañ Graal santel marc'heien an Daol Grenn.

## Gerdarzh
Talvezout a ra an anv kement ha "menez" + *"serrat"*, da lavarout eo "menez dantek". Dont a ra eus stumm ar reier, gwelet a bell.

## Kern ar menez
*Sant Jeroni* (Sant Jerom) eo anv kern ar menez. Di ez eer dre wenodennoù. 1 236 m a uhelder dezhañ.

## Anv-bihan
Roet e vez an anv "Montserrat" evel anv-bihan, ha graet e vez *Mont, Montse, Muntsa, Serrat* pe *Rat*, eus an dud.

## Pennad kar
*Enez Montserrat, er Mor Karib, anvet diwar anv ar menez, en eñvor d'ar Werc'hez ac'haleno.

## Skeudennoù

Montserrat des de Manresa.JPG|Gwelet eus Manresa
Montserrat_front.JPG|Moned en iliz
Montserrat__FINGER_06390117.JPG|"Biz Doue" 
Montserrat_up.JPG|A-uc'h Montserrat
Montserrat_06390135.JPG|Ar menez
Verge.jpg|Itron Varia v-Montserrat
Montserrat Mountains, Catalonia, Spain - Jan 2007.jpg|An aradennad
MontserratMonastery01.jpg|Ar manati
Bergen

**Bergen** zo un anv-lec'h a gaver e meur a vro c'hermanek.

## Lec'hioù
###### 
**Bergen an der Dumme, ur gêr e Kreis Lüchow-Dannenberg, e Saks-Izel 
**Bergen auf Rügen, ur gêr en enez Rügen, e Mecklenburg-Vorpommern 
**Bergen (bei Kirn), ur gumun e Kreis Birkenfeld, e Rheinland-Pfalz 
**Bergen (Celle), ur gêr e Kreis Celle, e Land Saks-Izel
**Bergen (Chiemgau), ur gêr e Kreis Traunstein, e Bavaria
**Bergen (Vogtland), ur gêr e Kreis Vogtland, e Land Saks
**Bergen (Weißenburg-Gunzenhausen), ur gumun e Kreis Weißenburg-Gunzenhausen, e Bavaria 

###### 
**Bergen (Noord-Holland), ur gêriadenn hag ur gumun e Proviñs Noord-Holland
**Bergen (Limburg), ur gêriadenn hag ur gumun e Proviñs Limburg
**Bergen aan Zee, ur gêriadenn e kumun Bergen (Noord-Holland) e Proviñs Noord-Holland
**Bergen op Zoom, ur gêr e Noord-Brabant
**De Bergen, ur c'harter en Eindhoven

###### 
**Bergen (Norvegia), ur gumun e Proviñs Hordaland hag unan eus kêrioù brasañ Norvegia

###### 
** Bergen, New Netherland
** Bergen (town), New York
** Bergen (village), New York
** Bergen, Marathon County, Wisconsin
** Bergen, Vernon County, Wisconsin
** Bergen County, New Jersey
** North Bergen, New Jersey
** Bergenfield, New Jersey
** Bergen Square, Jersey City, New Jersey

### Hag ivez
**Bergen (Belgia), anv nederlandek Mons, ur gêr hag ur gumun eus proviñs Hainaut
**Sint-Winoksbergen pe *Bergen*, ur gêr hag ur gumun eus departamant an Norzh, e Flandrez Frañs 

## Tud
* Bob Bergen, un aktour stadunanat
* Candice Bergen, un aktourez stadunanat
* Edgar Bergen, un aktour hag ur senarioour stadunanat
* Tushka Bergen, un aktourez eus ar Rouantelezh Unanet
Loarenn

:&nbsp;*Arabat droukveskañ gant [[loarell]]
----
Ul *'loarenn**, pe **adplanedenn''', zo ur c'horf-egor hag a gelc'hdro tro-dro d'ur blanedenn.

Moons of solar system-br.svg|Loarennoù koskoriad an Heol keñveriet gant al Loar

## Gwelet ivez
* Listennad adplanedennoù koskoriad an Heol
Richard Guerrero

**Richard Guerrero**, ganet d'ar 7 a viz Kerzu 1973 e Barcelona (Spagn), a zo ur mestrc'hoarier echedoù spagnol.

E renk Elo (FIDE) a oa 2 267 e miz Gouere 2008.

## Pennad kar
*Guerrero

## Liammoù diavaez
*E Fichenn FIDE
Kattegat

**Kattegat** (e daneg), pe *Kattegatt* (e svedeg), zo un doare pleg-mor etre Danmark ha Sveden, a liamm ar braz eus ar Mor Baltel ouzh ar Skagerrak. An Øresund ha strizhoù-mor bihanoc’h a ro digor war ar Mor Baltel end-eeun, er su.

Samsø, Læsø ha Anholt eo inizi pennañ ar pleg-mor-se.

En em astenn a ra war-hed 30 000 km².

Daoust ma n'eo ket don ar mor ennañ (23 metr well-wazh) e vez e-leizh a vigi o tremen drezañ, da vont eus Mor an Hanternoz d'ar Mor Baltel. Un hent all zo ivez da dremen eus an eil mor d'egile : dre ganol Kiel a dreuz hanternoz Alamagn.
Justin Somper

**Justin Somper**, ganet e Saint Albans, a zo ur skrivagner saoz. Brudet eo abalamour d'e heuliad romantoù evit ar re yaouank anvet *Vampirates*.

Bet eo studier e skol-veur Warwick. Labouret en deus e metoù ar bruderezh a-raok stagañ gant ar skrivañ romantoù evit ar re yaouank.

## Levrlennadur
### Romantoù Vampirates
#**' (2005)
#**' (2006)
#**' (2007)

=== Danevell Vampirates Short ===
***' (2007)

Dead Deep a zo un danevell bet skrivet a-ratozh evit *World Book Day* 2007. An darvoudoù kontet enni a c'hoarvez etre dibenn ar romant kentañ ha penn-kentañ an eil hini.

## Liammoù diavaez
* Lec'hienn ofisiel Vampirates
* Lec'hienn World book day
* Justin Somper, *Dead Deep*. Simon & Schuster Children's Books; World Book Day Ed edition. ISBN 1416932410.
Manati Montserrat

**Santa Maria de Montserrat** zo ur manati beneadat e Menez Montserrat, e Katalonia, e kumun Monistrol de Montserrat (e komark Bages, e proviñs Barcelona), 720 m uheloc'h eget ar mor. Un arouez broadel eo evit ar Gatalaned hag ul lec'h pirc'hirinañ eo evit ar gatoliked, ul lec'h gweladenniñ evit an douristed.

Er bloavezhioù 1970 e oa ul lec'h enebiñ ouzh gouarnamant spagnol Franco hag ar faskouriezh.
Charlottenburg

**Charlottenburg** a zo ur c'harter eus Berlin, en arondisamant *[[Charlottenburg-Wilmersdorf]]*. Brudet eo abalamour da Kastell Charlottenburg a zo ennañ. 300 vloaz kêr Charlottenburg a zo bet lidet e 2005.

Charlottenburg a oa unan eus ar seizh kêr distag a voe kendeuzet e Berlin Vras (*Groß-Berlin*), ha neuze e teuas da vezañ unan eus pastelloù-bro ar gêr-se. Er marevezh ma oa rannet kêr Berlin edo Charlottenburg en tu kornôk.

Da vare adreizhadenn 2001 e voe kendeuzet Charlottenburg gant pastell-vro Wilmersdorf evit aozañ unan eus 12 karter (*bezirk*) Berlin.

Tiriad Charlottenburg a zo rannet e tri c'harter : Charlottenburg, Charlottenburg-Nord ha Westend.

## Gerdarzh
Savet eo anv Charlottenburg diwar anv ar rouanez Sophia Charlotte (1668-1705).
Steglitz

**Steglitz** a zo ur c'harter eus Berlin. Ul lodenn eus arondisamant *[[Steglitz-Zehlendorf]]* eo. Betek adreizhadenn 2001 e oa ur bastell-vro, enni ar c'harterioù da heul : Lankwitz, Lichterfelde ha Steglitz.
Da vare rann Berlin e oa diouzh tu ar c'hornôg. Kendeuzet eo bet gant pastell-vro Zehlendorf a-benn sevel un arondisamant.
Skagerrak

Ar **Skagerrak** zo un doare pleg-mor etre kreisteiz Norvegia, aod kornôg Sveden ha hanternoz ledenez Jylland (Danmark). Liammañ a ra ar c’h-Kattegat ouzh Mor an Hanternoz.

En em astenn a ra war-hed 32 000 km² pe war-dro, gant 240 km hed ha 130–145 km led. 210 metr eo e zonder well-wazh ha mont a ra betek 700 m dirak aodoù Norvegia.

Dre ar Skagerrak e tremen bigi e-leizh, da vont eus Mor an Hanternoz d’ar c’h-Kattegat ha pelloc’h d'ar Mor Baltel. Unan eus an daou dremen nemetañ ez eo etre an daou vor-se, gant Kanol Kiel a dreuz hanternoz Alamagn.

Dont a ra an anv eus Skagen, ur gêr e hanternoz Danmark, hag eus ar ger nederlandek *rak*, a dalvez *strizh-mor*, *raz* (evel en hor *Beg ar Raz*).
La Tortue

**La Tortue** (**Latòti ** e kreoleg Haiti) zo un enezenn ern gwalarn da aod Haiti, dezhi war-dro 37 km led ha 7 km hed, 180 km². Brudet e oa evel repu ar vorlaeron er XVIIvet kantved.

## Istor
Anvet e oa *Isla de la Tortuga* gant ar Spagnoled, abalamour d'he stumm. Kentañ douar Hispaniola a voe trevadennet gant ar C'hallaoued e oa. Ar Spagnoled a oa diazezet mat en Hispaniola ne oant ket niverus e La Tortue. 

Daou varevezh illur a zo en istor an drevadenn: ar XVIIvet hag an XVIIIvet kantved. 

Er XVIIvet kantved, marevezh aour ar vorlaeron, e oa kêrbenn ar flibusterien. En XVIIIvet e weñvo he brud, rak gall e teuy Haiti da vout gant feuremglev Ryswick en 1697. Yac'h e kaved an hin, yac'hoc'h eget hini an enez vras, ha suroc'h evel repu pa veze freuz ha reuz en Haiti: eno e varvas ar jeneral Leclerc en 1802.

En amzer ar flibusterien e oa enni ur gevredigezh Europeiz gant Saozon, Gallaoued, ha Hollandiz. Sevel a rejont ur vreudeuriezh, ur seurt republik. 

Adalek fin ar XVIIvet kantved ez eas ar flibusterien d'en em ziazezañ 
e Jamaika ma vo etre daouarn ar Saozon evel Henry Morgan.

## Levrlennadur
* *Histoire générale des Antilles habitées par les Français*, Thomas Jolly, 1667-1671.
* Alexandre-Olivier Oexmelin, LES AVENTURIERS ET LES BOUCANIERS D'AMÉRIQUE - La Decouvrance, 2000, ISBN 978-2-910452-32-2
* Léon Guérin, Histoire maritime de France contenant l'histoire des provinces et villes, 1807, Dufour et Mulat 1851
* Jean Merrien, Histoire mondiale des pirates, flibustiers et négriers, Les Amis du Club du livre du mois, Loos-lez-Lille, impr. des P.-F. de L. Danel (1959), :ASIN : B0014S0H5K
* Roger Riou, Adieu la tortue, Robert Laffont (1974), :ASIN : B0000DMUSM
* Robert de la Croix, HISTOIRE DE LA PIRATERIE - Ancre de marine; [Réedition de l'édition de 1974] (16 juin 1995), :ISBN -13: 978-2905970992
* Ile de la tortue au coeur de la flibuste caraibe, Editeur : L'Harmattan (3 mai 2000), :ISBN 978-2-7384-5471-3
* Maurice Besson, Les Frères de la Coste - Flibustiers et Corsaires - La Découvrance (11 octobre 2006), :ISBN 978-2-84265-443-6
* Olivier et Patrick Poivre d'Arvor, CHASSEURS DE TRÉSORS ET AUTRES FLIBUSTIERS - Place des Victoires (15 septembre 2005), :ISBN 978-2-84459-110-4
* La France et ses esclaves : De la colonisation aux abolitions (1620-1848), Grasset & Fasquelle (17 Here 2007), :ISBN 978-2-246-70211-5
* Georges Blond, 1969, *Histoire de la Flibuste*, Stock-Match
* Louis-Philippe Dalembert, 2003, *L'Ile du bout des rêves*, Bibliophane/Daniel Radford
* Mimi Barthélémy, Catherine Bayle, 2005, *La Création de l'Ile de la Tortue*, Ibis Rouge
Francine Vasse

**Francine Vasse** (1881-1966) a oa ur gomedianez poblek eus a-raok an Eil brezel-bed e Naoned.

Ganet e Rouen, Francine Vasse a foetas bro gant meur a strollad c'hoariva, en o zouez C'hoariva Broadel Montreal. E-pad un droiad eo e kejas gant he gwaz Camille Duc. C'hoari a reas er C'hoariva Graslin e Naoned e-pad tri bloaz. Rener ar gazetenn Le Phare, Maurice Schwob, a vountas anezhi da zont da vezañ renerez ar C'hoariva Colbert. C'hoariet e voe anvioù bras an oberourien c'hall : Molière, Racine, Corneille, Regnard, Alfred de Musset, Victor Hugo, Alexandre Dumas ha zoken Maurice Barrès. Ren a reas ar sal-mañ betek 1958, gant berzh bras e-touez an Naonediz.

An deiz hiziv eo anvet ar c'hoariva-mañ diouzh he anv. Ar sal Francine Vasse a zo unan eus lec'hioù buhez sevenadurel Naoned.
Dilhad-korf merc'hed

**Gwelout ivez [[dilhad-dindan]].*

**Dilhad-korf merc'hed**, pe *lienaj-merc'hed*, pe *lienerezh*, eo an anv hollek a vez graet eus an dilhad a vez gwisket gant ar merc'hed war o c'hroc'hen, a-wechoù dindan an dilhad all.

E danvezioù tanav e vezont graet bremañ, aes da gannañ, broderezh ha dantelezh enne.

E-pad pell en deus talvezet ar ger dilhad-dindan da aroueziñ dilhad-dindan ar merc'hed nemetken, abaoe ar bloavezioù 1990 avat ez eus dilhad-dindan evit ar baotred ivez.

Hiziv an deiz e vez dilhad-dindan brav hag aes da implij. Ur mad beveziñ eo, ha pouezus eo e bed ar c’hiz. Gallout a ra an dilhad-dindan bezañ dous, skañv, treuzwelus pe c’hoazh seizennek. Un doare da hoalañ e c’hall bezañ ivez, koulz evit ar baotred hag ar merc'hed.
Diskouez ar pezh a vez kuzhet ha kuzhat ar pezh a vez diskouezet a zo unan eus perzhioù an dilhad-dindan.

## Fardañ dilhad-dindan

Ne vez ket aes fardañ dilhad-korf evit ar merc'hed. Etre 15 hag 20 gwienn zisheñvel (naturel pe sintetek) a vez implijet, hag etre 15 ha 30 tamm disheñvel (skoazigelloù, framm, skrafennoù, dantelezh, broderezh, kinkladurioù...). Fardañ ur vrennidenn a c’hall padout neuze etre 9 hag 20 munutenn.