open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Myron

**Myron** (e henc'hresianeg: Μύρων, *Múrôn*), a oa ur c'hizeller eus Eleuterae, ur gêr eus Attika, en Hellaz, e kentañ lodenn ar Vvet kantved kent JK.

Diskibl e vije bet da Ageladas, evel Feidias ha Polikleitos, ha sevel a reas ur bern oberennoù, hogozik holl en arem, en o zouez, hervez Plinius an Henañ : 
* *[[Perseüs]] o lazhañ [[Medousa]]*, a vez gwelet c'hoazh war an Akropol en amzer Paosanias ; 
* *un den-bouc'h oc'h estlammiñ dirak ur fleütenn ; 
* ur [[Minotaor]];
* [[Atena]] ha [[Marsias]] ;
* [[Herakles]] ; 
* [[Apollon]] ; 
* Delwenoù pentatleted eus [[Delfi]] ; 
* Pancratourien ; 
* Delwennoù ramzel eus *Zeüs, Hera, hag Herakles ; 
* * un [[Dionysos]] war an Helion*;
* un *[[Hekate]],* e prenn ; 
* ur *vaouez kozh vezv* ; 
* ur *[[stlaper-kantoù]]*, pennoberenn dont meur a zelwenn e marbr a dremen evit kopioù, an hini brudetañ o vezañ hini ar palez Massimo alle Terme.

Myron a savas ivez delwennoù loened. Komz a reer eus ur *C'hi* ha dreist-holl ur *Vuoc'h* deuet da vezañ brudet, a oa, en amzer Cicero, e-kreiz brasañ plasenn Aten, hag a c'halled gwelet e Roma goude betek 550.

## Liammoù diavaez

*  Miron en Artcyclopedia
Thoas (Lemnos)

**Thoas** (Θόας / Thóas e henc'hresianeg) a oa roue Lemnos e mojennoù Hellaz kozh.

Mab e oa da Ariadne ha d'an doue Dionysos. 

Dimeziñ a reas da Oinoe.

Tad e oa da Hypsipyle ha Sikinos.

Klask a reas maouezi Lemnos lazhañ holl wazed an enez. Ne chomas nemetañ e buhez dre ma oa bet saveteet gant e verc'h Hypsipyle.
Oinopion

Mab Ariadne ha Dionysos e oa **Oinopion** (Οἰνοπίων "ever gwin"). Deut e oa da vezañ roue enez C'hios, a gasas dezhi arz ar gwin. Ur verc'h en doe, Merope hec'h anv.

## Mojenn
Orion a gare Merope met Oinopion ne blije ket an dra-se dezhañ. Gwallet e voe Merope gant Orion. Evit kas an dorzh d'ar gêr e roas Oinopion gwin da Orion, ken e voe mezv. Neuze, gant ur gontell, e tennas e zaoulagad outañ hag e kasas anezhañ d'ar mor. Hefaistos a gemeras truez ouzh an dall, hag a roas dezhañ Kedalion, ur c'hrennard, evel ambrouger. Gantañ e kerzhas war-du ar reter ma'z adkavas ar gweled bennozh d'an heol o sevel. Graet en doa Orion e soñj da lazhañ -Oinopion, met savet e oa bet ur c'hreñvlec'h dindan zouar dezhañ gant Hefaistos, gant-se n'halle ket kavout ar roue. Mont a res neuze da z-Delos, ma kavas ur serc'h all, Eos.
Flias

**Flias** (henc'hresianeg : Φλιας, *Phlias*, latinekaet e *Phliasus*) zo mab da Ariadne ha da z-Dionysos, hervez Hyginus.

Hervez Pausanias (en e levr II, pa ra anv eus Fliasia), n'eo ket Ariadne met Araithyrea, merc'h Aras, diazezer ar vro, an hini eo mamm Fliasos. Kenderc'hel a ra evel-henn (II, 12, 6) : "N'on ket evit krediñ tamm ebet e vefe Flias, a roas un trede anv d'ar vro, mab Keisos, mab Temenos, evel ma lâr Argianed ; gouzout a ran avat e lavarer e oa mab da z-Dionysos, hag e lavarer ivez e voe eus ar re a veajas war al lestr Argo". Pausanias a ra dave da Apollonios Rodos (I, 115-117) a ra eus Flias mab Dionysos, a orin eus kêr Araithyreia.

Chom a ra daou dra da zisplegañ : 
a) perak e ra Hyginus mamm Flias eus Ariadne ? An eeunañ e vefe soñjal eo bet degaset anv Ariadne gant hini Dionysos en un doare naturel (s.o. § 19 e-lec'h ma c'hoari ar memes tra evit Eurymedon, mab Minos hag an nimfenn Paria, hervez Apollodoros, (III, 7). 
b) Petra eo orin an hengoun a ra un Tebad anezhañ e lec'h ur Pelopponesiad ? An eeunañ e vefe soñjal eo bet kemmesket kêr Airythrea  hag ar stêr Asopos zo e Boiotia gant Araithyrea ha stêr Asopos a gaver er Fliasia. *Ouzhpenn ez eo Dionysos zo muioc'h beotiaad evit peloponnesiad.*

## Notennoù
Mary Jane Lamond

**Mary Jane Lamond** zo ur ganerez kanadian ganet e 1960 e Kingston en Ontario. Kanañ a ra kanaouennoù kozh eus Enez ar C'hab Breton e gouezeleg Bro-Skos.

Tapet he deus un diplom studioù keltiek eus Skol Veur Saint François-Xavier en Antigonish.

Hi eo a gane *Sleepy Maggie* war bladenn Ashley MacIsaac, en 1995.

Brudet eo bet ar ganaouenn *Horo Ghoid thu Nighean* war he fladennig kentañ, tennet eus he fladenn *Suas e!*.

Skrivañ a ra kanaouennoù evit ar sinema hag ar c’hoariva. Labourat a ra evit ar yezh a gelenn hag a gan enni e-barzh Kuzul Gouezelek Nova Scotia. 

E 2005 he deus kemeret perzh er bladenn *[[Voyces United for UNHCR]]* (evit Uhel Gomiseriezh ar Broadoù Unanet evit ar Repuidi), gant ar ganaouenn *Mo Mhaeli Bheag Og*.

## He fladennoù
* *Bho Thir Nan Craobh* (1994)
* *Suas e!* (1997)
* *Làn Dùil* (1999)
* *Oran Ghàidhlig* (2001)
* *Storas* (2005)
* *Seinn* (2012) gant Wendy MacIsaac

## Liamm diavaez
*Lec’hienn Mary Jane Lamond
Theseüs

**Theseus** (Θησεύς e henc'hresianeg) a voe ur roue eus Aten hag unan eus an harozed vrudetañ gwengelouriezh Hellaz. Ren a reas war-dro 1250 kent JK, hervez Kronikennoù Paros.
Theseus zo taolennet evel mab Aigeüs, pe mab doue Poseidon. Desavet e voe gant e vamm Aethra, ha kuit ez eas da Aten pa glevas e oa mab da Aegeüs. Ahont e kavas e oa dimezet Aegus gant Medea, bet gwreg Iason.

Ar vojenn vrasañ a-zivout Theseus eo e emgann ouzh ar Minotaoros (un den dezhañ penn un tarv), gant skoazell Ariadne, merc'h ar roue Minos. Ezhomm e oa dezhañ unvaniañ holl an Attika gant Aten, *synoikismos* (annezañ a-gevret) e voe graet ag an darvoud-se. Theseus a c'hourlakaas azeul Afrodite Pandemos ("Afrodite an holl tud") e su Akropolis.

*Buhez Theseus* skrivet gant Ploutarc'hos a zastumas meur a istor diwar marv ar Minotaoros, fuadur Theseus, penaos e oa kouezhet Ariadne e karantez gantañ hag an drubarderezh anezhañ outi. Ploutarc'hos a anzavas ar pal a voe sav buhez an haroz e kenstur gant *Buhez [[Romulus]]* an diazezer eus Rome. Mamennoù an oberer a vez puñset e Ferec'hydes Leros, Demon Philoc'horos, ha Kleidemos dreistholl.

## Mojenn

Aigeüs, roue kêr Aten, n'en doa bet bugel ebet gant hini ebet eus e wragez, ha c'hoantaat a rae ur mab. Petra a reas neuze, nemet ober evel hervez ar c'hiz, ha mont da z-Delfi da welout ar velegez evit gouzout penaos ober. Hag ar Pythia ha lavarout dezhañ :

« Arabat dit, da briz ebet, distardañ gouzoug da sac'had gwin a-raok bezañ erruet war bazenn uhelañ kêr Aten. »


## Ar vojenn en arzoù
### El lennegezh
* *Thésée* gant André Gide
* *La Demeure d'Astérion* gant Jorge Luis Borges
* *[[Phèdre (Racine)|Phèdre]]* gant Jean Racine
* *[[Phaedra's Love]]* gant Sarah Kane

### Sonerezh
* *[[Thésée (Lully)|Thésée]]*, Jean-Baptiste Lully (1675) ;
* *[[Hippolyte et Aricie]]*, Jean-Philippe Rameau (1733).

### Levrioù
* Claude Calame, *Thésée et l'imaginaire athénien*, Payot, coll. « Sciences humaines », Lausanne, 1996 (2vet embannadur) .
* Henri Jeanmaire, *Couroi et Courètes : essai sur l'éducation spartiate et sur les rites d'adolescence dans l'Antiquité hellénique*, Lille, Bibliothèque universitaire, 1939.
* Nicole Loraux :
** *Les Enfants d'Athéna*, Seuil, coll. « Points Essais », Paris, 1990 ,
** *Né de la terre. Mythe et politique à Athènes*, Seuil, coll. « Librairie du XXIe », Paris, 1996 .
* Annick de Souzenelle, *Œdipe intérieur. La présence du verbe dans le mythe grec*, Albin Michel, coll. « Spiritualités vivantes », 1999 .

## Pennadoù kar
*Thésée
*Lestr Theseüs, ur paradoks, hervez Ploutarc'hos.
Kingston

**Kingston** zo un anv-lec'h saoznek (*King's town*) roet da veur a gêr dre ar bed saoznek.

## Jamaika
* Kingston, kêr-benn Jamaika

## Rouantelezh Unanet
### Bro-Saoz
* Kingston upon Hull - East Riding of Yorkshire
* Kingston upon Thames - Royal Borough of Kingston upon Thames, Greater London
* Kingston, Cambridgeshire
* Kingston, Devon
* Kingston, Dorset
* Kingston near Lewes - East Sussex
* Kingston, Hampshire
* Kingston, Portsmouth - Hampshire
* Kingston, Isle of Wight
* Kingston, Kent
* Kingston Bagpuize - Oxfordshire
* Kingston Blount - Oxfordshire
* Kingston by Ferring - West Sussex
* Kingston by Sea - West Sussex
* Kingston Deverill - Somerset
* Kingston Lisle - Oxfordshire
* Kingston on Soar - Nottinghamshire

### Bro-Skos
* Kingston, East Lothian
* Kingston, Moray
* Kingston Bridge, Tradeston, Glasgow

## Aostralia

## Kanada
* Kingston, New Brunswick
* Kingston, Nova Scotia
* Kingston, Ontario

## Zeland Nevez
* Kingston, New Zealand

## Stadoù Unanet Amerika
* Kingston, Georgia
* Kingston, Illinois
* Kingston, Massachusetts 
* Kingston, Michigan 
* Kingston, New Hampshire
* Kingston, New Jersey
* Kingston, New York 
* Kingston, Ohio
* Kingston, Oklahoma
* Kingston, Pennsylvania
* Kingston, Rhode Island
* Kingston, Tennessee
* Kingston, Utah
* Kingston, Washington

## Anvioù all
* Maxine Hong Kingston, ur skrivagner stadunanat a orin sinaat 
* Kingston Technology
* Kingston Communications
* HMS Kingston
* Kingston (horse)
* **Kingston Trio**, ur strollad kanerien *"folk"* amerikan eus ar bloavezhioù 1960.

## Pennadoù kar
* Kingston Bridge 
* Kingstone 
* Kington 
* Kingstown
Kingstown

**[[Kingstown]]** zo anv meur a gêr dre ar bed saoznek:
*Kingstown, kêr-benn Sant-Visant hag ar Grenadinez, en Antilhez
*Dún Laoghaire, en Iwerzhon, a oa anvet *Kingstown* dindan ar Saozon, eus 1821 betek 1921
*Kingstown (Maryland), er Stadoù-Unanet
*Kingstown (Norzhkarolina) er Stadoù-Unanet

## Hag ivez
*North Kingstown (Rhode Island), e Rhode Island (SUA)
*South Kingstown (Rhode Island), e Rhode Island (SUA).

## Gwelout ivez
* Kingston
Vladislav Tkachiev

**Vladislav Tkachiev** [**Владислав Ткачев**] a zo bet ganet d'an 9 a viz Du 1973 e Moskov.

Mestrc'hoarier echedoù rusian broadet gall e 2006.
Kampion echedoù Bro-C'hall e 2006.

2652 eo e renk Elo.

## Lamm diavaez
* E fichenn FIDE
* E c'hoari e Chessgames
Karrekaenn

An dilerc'hioù (krogenn, askorn, dant, greunenn, delienn...) pe ar voulladenn eus ur boud bev (un aneval, ur blantenn...) zo ur **garrekaenn**. Miret eo bet en ur garregenn c'houelezennek. Studiet e vez ar c'harrekaennoù hag an doare ma tiwanont gant ar baleontologiezh dreist-holl.

Hervez ar spesadoù hag ar marevezhioù e c'hall ar c'harrekaennoù bezañ stank pe stankoc'h ha disheñvel e c'hall bezañ o ferzhioù. Dibaot eo ar c'harrekadur hag an testenioù degaset dimp gant ar c'harrekaennoù e-pad tremen tri miliard a vloavezhioù emdroerezh eus ar vuhez war an Douar zo leun a vankoù c'hoazh hag e chomfont e-giz-se moarvat en desped d'an dizoloadennoù a vo graet.
G

Ar 7 lizherenn el lizherenneg latin eo **G**, **g**.

Hervez Ploutarc'hos e vije bet ijinet al lizherenn G gant an dudenn hanter-vojennel Spurius Carvilius Ruga tro-dro da 230 kent JK evit disheñvelaat ar son [k] diouzh ar son [g] hag a veze skrivet o-daou betek neuze gant al lizherenn "C, c". 

## Arouezioù all

* Arouez al lieskementer 109 = *[[giga]]* eo **G**.
* Arouez an notenn sonerezh *Sol* er broioù alamanek ha saoznek.

## Daveoù
Kampionad echedoù italian ar maouezi

**Kampionad [[echedoù]] italian ar maouezi ** a vez aozet gant ar *Federazione Scacchistica Italiana* (FSI), Kevre Italian an Echedoù. Graet e veze dizingal araok 1987. Savet e vez bep bloaz abaoe.
## Kampionezed [[Italia]]
{|
|-valign="top"
|

|

*E 1983 e oa bet roet an titl dre dro serr.

## Lieskampionezed

## Kampionezed italian dindan 20 vloaz

## Pennad kar
* Kampionad italian an echedoù
## Liamm diavaez
*Lec'hienn an FSI
Bernat Joan i Marí

**Bernat Joan i Marí**, ganet d'an 22 a viz C'hwevrer 1960 e Sant Jordi, Eivissa, Illes Balears, zo ur politiker katalan, ezel eus Parlamant Europa hag eus Esquerra Republicana de Catalunya, a zo er strollad Emglev Libr Europa. Sezañ a ra e Kuzul ar sevenadur hag an deskadurezh.
Pennmerkadur

Er yezhoniezh e vez implijet an termen **pennmerkadur** (saoz: ''head-marking'') evit komz eus yezhoù ma vez staget ouzh penn ur frazenn merkoù morfologel hag a dalvez da diskwel al liammoù kevreadurezhel etre elfennoù ar frazenn. 

En euskareg da skouer e vez implijet lostgerioù renk-ouzh-renk evit displegañ ar verboù en un doare liesgourel:

:
 
:

## Gwelit ivez:
* Displegadur liesgourel
* Spisaermerkadur
* Daouverkadur
Louc'hoù karrekaet

Studiet e vez louc'hoù karrekaet al loened gant ar baleontologiezh.
A-hed ar bloavezhioù ez eus bet kavet ur bern louc'hoù karrekaet dre ar bed a-bezh. Roet o deus titouroù a-bouez diwar-benn emzalc'h al loened o doa lezet anezhe. Da skouer, kalz louc'hoù eus loened eus ar memes spesad kichen-ha-kichen a laka da soñjal e vevent a-dropelladoù. Gallout a reer anavezout framm ar pavioù ha doare da gerzhet al loened o deus lezet roudoù.

Louc'hoù eus spesadoù mesk-ha-mesk a ziskouez e vevent d'ar memes mare hag a ro titouroù diwar-benn o emzalc'h. Roud ul loen hepken zoken a c'hall reiñ titouroù a-bouez evel gouzout ha daoudroadek pe pevarzroadek e oa. Evel se eo bet diskouezet e veze implijet o izili diaraok gant lod eus ar pterosaored pa vezent war al leur, en un doare pevarzroadek dic'hortoz.

Evit ma vije bet karrekaet al louc'hoù-se e ranked en em gavout e degouezhioù resis, Evit mirout louc'h ur pav graet war al leur blot (evel hini ur gompezenn dichaladurel pe ur gwelead gouelezennoù) o sevel. Kemeromp aod ur mor pe ul lenn, da skouer, disec'het gant un amzer tomm ha sec'h betek diskouez an deun fank solut, zo lezet louc'hoù warnañ (abalamour ma vije bet damgaletaet hepken ha ma vije bet pounner al loen) ha zo goloet a lec'hid gant ur barrad amzer.

Dizoloet e oa bet ur strollad louc'hoù a limestone quarry en Ardley, 20 km e biz Oxford, e Bro-Saoz, e 1997. War a soñjer e oant bet lezet gant ur Megalosaorus ha marteze ur C'hetiosaorus. Kopiennoù eus al louc'hoù-se a c'haller gwelet war letonenn mirdi istor naturel skol-veur Oxford.

Ur c'hrouadur anvet Keiroteriom zo anavezet a-drugarez d'e roudoù karrekaet hepken. Kavet e oant bet e 1834, e Turingia, en Alamagn, ha bloaziadet eus oadvezh an Triaseg.

## Liamm diavaez
*University College, London
Livorno

**Livorno** zo ur gêr hag ur porzh en Italia, e Toskana, ha pennlec'h proviñs Livorno. Ur 153 000 a dud zo enni o chom. 

## Tud dibar

* Maurizio Micheli (1947) aktour

## Liamm diavaez
* Lec'hienn kumun Livorno .
Ornitorink

|-----

An **ornitorink** (*Ornithorhynchus anatinus*) a zo ur bronneg bihan hag a vev en dour ha na gaver nemet e reter Aostralia.

Unan eus ar pemp spesad a ya d'ober an urzhiad *[[Monotremata]]* eo (ekidneed eo ar re all). En urzhiad-mañ emañ ar bronneged nemete a zozv vioù e-lec'h genel re vihan.

## Neuz an ornitorinked

Tennañ a ra an ornitorinked d'an avanked : o c'horf hag o lost, ledan ha plat, zo goloet gant ur c'hreoñ gell. Tennañ a reont ivez d'an houidi : palvezek eo o favioù hag ur pigos o deus. 10 pe 15 cm eo o lost. Un drederenn brasoc'h eo ar pared evit ar parezed, met o ment, etre 40 ha 50&nbsp;cm da gustum, a cheñch kalz eus an eil korn-bro d'egile, hep na vefe liammet ouzh an hin.

Ouzh daouuufern a-dreñv ar pared eo stag pep a flemm binimus. N'eo ket marvel e vinim evit an dud met degas a ra poanioù spontus ha koeñvadennoù a c'hall padout e-pad meur a viz. Marvel e c'hall bezañ ar flemmadenn evit ur c'hi pe loened bihan avat.

Bevañ a ra diouzh an noz ha spontidik-kenañ eo, hogozik diverzus. Marteze eo chomet bev ar spesad ragistorel iskis-se a-drugarez d'e lentegezh. Hanter-stlejvil hanter-bronneg, sellet e veze outañ evel ouzh ur gimera gwezhall. Hiziv e soñj ar skiantourien ez eo unan eus al loened zo en em gustumet ar gwellañ ouzh metoù Aostralia.

Gallout a ra chom dindan an dour e-pad pemp munut. Un neuier eus ar c'hentañ eo ha tremen a ra ar pep brasañ eus e amzer en dour. A-drugarez d'e greoñv doublet gant gwiadennoù lart e c'hall an ornitorink mont e stêrioù yenañ ar vro. Ne c'houzañv ket kenkoulz ar wrez ha faganiñ a ra goude seizh munut dindan an heol pa vez 35&nbsp;°C. Goude e gouronkadenn ez a da guzhat en e zouarenn hep bezañ sec'het e vlevenn. Klask a veze war homañ gwezhall gant ar werzherien kroc'hen abalamour ma oa tomm-kenañ.

Stoufet e vez e zaoulagad hag e zivskouarn penn-da-benn gant ur pleg kroc'hen pa spluj. Implijout a ra e skiantoù all eta evit kavout e hent.

### Notennoù


### Levrlennadur

* *Mammal Species of the World*, A Taxonomic and Geographic Reference, trede embannadur, 2005 ISBN 0-8018-8221-4
* Harry Burrel, *The Platypus*, Rigby, 1927. Embannadenn nevez 1974. 
* *Vie Sauvage - Encyclopédie Larousse des animaux*, n°115, Larousse, 1992.
* Umberto Eco, *Kant hag an ornitorink*, 1999 (*Kant e l'ornitorinco*, 1997).
* *Nat. Misc.*, 10, pl. 385-386.

### Liammoù diavaez

* An ornitorink
* PBS.org
* An ornitorink e WikiFauna
* Emdroerezh ha mirerezh an ornitorink
* Poltred ur vi ornitorink
Raffaello

**Raffaele**, pe **Raffaello** zo un anv-bihan italianek roet d'ar baotred. 

## Gerdarzh
Un anv a orin hebreek eo, deuet diwar anv an ael Rafael, hag a dalv kement a *louzoù Doue*.

## Adstummoù
*Raffaela, Raffaella, evit ar merc'hed.

## Yezhoù all
*Rafael, e spagnoleg
*Raphaël, e galleg

## Tud
*Raffaello Sanzio, livour

## A bep seurt

* Benelli Raffaello, ur rummad fuzuilhoù-chase
Kod-post

Ar **c'hod-post**, pe *kod post*, a zo un heuliad sifroù ha/pe lizherennoù. Implijet e vez gant servijoù ar postoù evit dipartiañ ha kas al lizhiri buanoc'h. 

## Liammoù diavaez
* codes postaux de France
* Code postal des villes françaises
* codes postaux de Belgique
* codes postaux d'Espagne
* codes postaux du monde entier
* Union postale universelle
Torfed

Un **torfed** zo un ober hag a zo a-enep lezennoù ar riez pe ar stuzegezh degemeret gant ar gumuniezh tud lec'hel d'an nebeutañ.
El lezennoù kastiz Bro-C'hall e vez termenet an torfedoù evel an oberoù eus ar re c'hrevusañ (muntroù, feulsterioù grevus rakprederiet, laeradennoù gant armoù, gwallerezhioù, tan-gwall mennet...).
Ledanoc'h eo ster ar ger saoznek *crime*.
Digoradenn Napoleon

**Digoradenn Napoleon** a reer e c'hoari an echedoù eus un doare divoas da voulc'hañ ur c'hrogad dre ar fiñvadenn :

# e4 e5
# *Df3*

Diwar Napoleon I (1769-1821) ez eo bet anvet an digoradenn-se.

## Istor
Brudet e oa an impalaer gall evit karout ar c'hoari echedoù, hogen brudet e oa ivez evit bezañ ur c'hoarier dister.
Skignet e voe an anv "digoradenn Napoleon" gant meur a gazetenn e kreiz an  pa gonjont e oa bet c'hoariet gantañ e 1809 evit boulc'hañ ur c'hrogad a gollas a-enep An Turk, un emfiñver faos a guzhe ar mestrc'hoarier Johann Baptist Allgaier (1763-1823).

## Dezrann
Evel en Argadenn Parham (**2. ''Dh5***) e klask an tu Gwenn tizhout [[Lamm ar Maesaer]] dre an heuliad *'2. ... Mc6 — 3.Fc4 Fc5?? — 4.Dxf7#**, met aes eo d'an tu Du chom hep bezañ paket.<br>
Unan wan eo Digoradenn Napoleon rak re abred e kas an Damez, a c'hall bezañ taget aes ; keit ha ma chom en **f3''' e vir ouzh Marc'heg ar Roue a vont d'an emgann war-du kreiz an dachenn.

## Liammoù diavaez
*  
## Notennoù
Jaque

**Jaque** (spagnoleg evit echedoù) a zo ur gazetenn spagnol ha spagnolek a vez embannet div wezh ar miz e Valencia (Kumuniezh Valencia). Kregiñ a reas e Donostia e 1970. E penn kazetennoù echedoù Spagn emañ abaoe he c'hrouidigezh. Lod eus gwellañ c'hoarierion ag ar bed a-bezh a skriv enni.
## Liamm diavaez
*Jaque
Jakez, mab Zebedea (abostol)

**Jakez an Henañ** pe ** ar C'hoshañ** (hebraeg: *יעקב בן־זַבדַי‎ Ya'akov Ben-Zebdi*; aramaeg: *Ya'akov Bar-Zebdi*; gresianeg: Ἰάκωβος; spagnoleg: *Santiago el Mayor*, *Santiago Matamoros*), zo unan eus an daouzek abostol o deus heuliet Jezuz Krist, ha « Jakez, mab Zebedea » , a vez graet anezhañ en Testamant Nevez. Mab eo da Zebedea eta ha da Mari Salome. 

Breur henañ an abostol Yann eo, ha Jakez an Henañ, pe ar C'hoshañ a vez lavaret anezhañ abalamour da se, hag evit lakaat kemm etre eñ hag an abostol all « Jakez mab Alfe ». 
Eus Jakez hag e vreur Yann e vez graet ar *Boanerges* anezhe o-daou er Bibl, da lavaret eo « Mibien ar gurun » (Mazhev IV:21-22).

E-touez ar re gentañ eus an Ebestel e oa, hag unan eus ar re dostañ da Jezuz. Gant Pêr ha Yann e oa er mareoù a-bouez, da vare an treuzneuziañ war Menez an Olivez ha da goulz e varv. 

Lakaet eo bet da sant gant an Iliz katolik. 

## Jakez ha Santiago
### Santiago a-enep an Islam

Gant ar roue Alfonso hag e warlerc'hidi e voe troet an abostol da arouez er brezel a-enep an islam, evel-se eo ganet mojenn ar *Santiago Matamoros*, Sant Jakez lazher Mored, a veze brudet a-hed Hent Sant Jakez. 

Er bloaz 859 e lavaras ar roue Ordoño Iañ Asturiez e oa bet trec'h war ar Vored en Emgann Clavijo abalamour m'en doa gwelet *Santiago Matamoros*.

## Levrlennadur
* Abad Georges Berson, *Avec saint Jacques à Compostelle* ISBN 2-220-05603-1
* Ferdinand Soler, *Guide pratique du Chemin de Saint-Jacques de Compostelle* ISBN 2-84454-334-0

## Voir aussi
* Roll an ebestel

{{commons|Category:Saint James the Great|Saint Jacques le Majeur}
Jakez, mab Alfae (abostol)

**Jakez, mab Alfae** a oa unan eus daouzek abostol Jezuz Krist. N'eo meneget nemet en Avieloù Mark, Mazhev ha Lukaz, ha n'eur ket sur pere eus menegoù "Jakez" en Testamant Nevez a ra anv eus mab Alfae dre ma oa un abostol all er memes anv Jakez an Henañ, mab Zebedea.

## Notennoù ha daveennoù
F (lizherenn)

C'hwec'hvet lizherenn al lizherenneg latin eo **F**, **f**.

## Istor

## Arouezioù all

* Arouez ar fluor.
* Arouez an notenn sonerezh *Fa* er broioù alamanek ha saoznek.
* En he stumm bihan, **f**, arouez al lieskementer 10-15 = *[[femto]]*.
Stagadenn

Er yezhoniezh e vez implijet an termen **stagadenn** (saoz: ''clitic'') evit komz eus elfennoù yezh gante perzhioù liammet ouzh gerioù emren (pe morfemennoù distag) ha perzhioù all liammet kentoc'h ouzh morfemennoù stag war un dro. 

Ur rummad yezhoniezh ledan-tre an hini eo neuze, ennañ gerioù hag a ya en-dro koulz evel gerioù hag evel kengerioù.

Bez' e c'heller dielfennañ ar stagadennoù evel elfennoù bet gerioù distag gwezhall o tont da vezañ elfennoù stag, hanter-hent neuze etre morfemennoù stag ha morfemennoù distag.

Unan eus perzhioù boutin an holl stagadennoù eo ar fed ma n'o deus emrenerezh hedaderel (saoz. ''prosody''), da lâret eo n'hallont ket bezañ distaget o-unan hep bezañ staget ouzh ur ger all, anvet an « ostiz ». 

Ur rummad yezhadurel eo ar stagadennoù ha ne glot ket an doare d'o skrivañ atav hervez reolennoù reizhskrivañ pep yezh rak a-wezhoù e vez skrivet distag diouzh ar gerioù ostiz ha gwezhoù all e vezont skrivet stag oute, liammet oute a-wezhoù gant ur varrennig-stagañ.

Renket e vez ar stagadennoù hervez o lec'h e-keñver ar ger ostiz ma vezont staget outan :

* **Stagadennoù rakverbel** (saoz. *proclitics*) :
Staget ouzh deroù ar ger ostiz, evel da skouer ar gerioù-mell e brezhoneg :
: ***An''' aval''
: ***Ul** levr''

* **Stagadennoù goudeverbel** (saoz. ''enclitic'')
Staget ouzh diwezh ar ger ostiz, evel da skouer ar [[Raganv renadenn|raganvioù renadenn stag]] e [[galizeg]] :
: ''Átan**as**''
: (<small>''atan'' « stagont » + RENADENN EEUN (akuzativel) BENEL LIESTER</small>)
: « O stagañ a reont » / « Stagañ a reont anezhe »

* **Stagadennoù etreverbel** (saoz. ''mesoclitics'')
Staget etre [[Gwrizienn (yezhoniezh)|gwrizienn]] ar ger ostiz ha [[Kenger|kengerioù]] all evel da skouer e [[portugaleg]] :
: ''Debuxa<u>ria</u>'' > ''Debuxá-**lo**-<u>ia</u>'' 
: (<small>PENNRANN-VERB (''debuxa-'')-RENADENN EEUN (''-(l)o'')-DIBENN-GER (''-ia'')</small>)
: « E dresañ a rafe » / « Tresañ a rafe anezhañ »

* **Stagadennoù enverbel*' (saoz. *endoclitics'')
Disrannet e vez gwrizienn ar ger ostiz ha staget etre an daou damm. Gwezhall e kredjod e oa dibosubl seurt stagadennoù met kavet e vezont en oudieg war a seblant.

## Gwelit ivez
* Kenger
* Stagell
Zeri

**Zeri** a zo ur gumun ag Italia , e proviñs Massa-Carrara e Toskana. 

## Liamm diavaez
* Lec'hienn ar gumun
Spisaermerkadur

Er yezhoniezh e vez implijet an termen **spisaermerkadur** (saoz: ''dependent marking'') evit komz eus yezhoù ma vez staget ouzh spisaerien kentoc'h evit ouzh penn ur frazenn merkoù morfologel hag a dalvez da diskwel al liammoù kevreadurezhel etre elfennoù ar frazenn. 

Ur skouer splann eo ar japaneg ma vez merket hogozik pep elfenn er frazenn evit diswel pehini eo he ferzh kevreadurezhel er frazenn (rener, tema, renadenn...) keit ha ne vez ket merket ar verb evit diskwel gour, an niver nag ar jener an arguzennoù ma ra dave oute, da skouer: 

Ur mont-en-dro heñvel a gaver e yezhoù all evel an tchekeg, al latin, ar spagnoleg hag an alamaneg.

## Gwelit ivez:
* Daouverkadur
* Pennmerkadur
Daouverkadur

Er yezhoniezh e vez implijet an termen **daouverkadur** (saoz: ''double marking'') evit komz eus yezhoù ma vez staget ken ouzh spisaerien hag ouzh penn ur frazenn merkoù morfologel hag a dalvez da diskwel al liammoù kevreadurezhel etre elfennoù ar frazenn. 

Ral a-walc'h e vez implijet seurt merkoù doubl en un doare sistematel gant yezhoù ar bed, met kavet e vez gwezh a gwezh all e yezhoù zo evel da skouer evit merkañ ar genitivel gant daou anv strizh (anvet *belirtili tamlama*) e turkeg pa vez merket ar perc'henner gant merk ar genitivel keit ha ma vez merket ivez ar perc'hennad gant ul lostger kevatal d'an anv-gwan perc'hennañ e brezhoneg, da skouer:

: *anne* "mamm", 
: *anne*'si*** "he mamm" pe "e vamm",  
: ''Ayşe'''nin''' anne'''si*** "Mamm Ayşe".  

## Gwelit ivez:
* Pennmerkadur
* Spisaermerkadur
Polarieg

Ar polarieg a zo ul luc'haj diazezet diwar an Italianeg hag ar Romanieg mesket gant luc'haj al laerion. Implijet eo gant gaeed. Poblekaet e oa bet gant an abadenn skingomz Round the Horne met pelloc'h eo e orin. N'eo ket sur penaoz eo bet ganet.

## Livadur

Ar polarieg a zo ur meskaj eus italianeg, romanieg ha meur a luc'haj. Ennañ e kaver gerioù yidichek amprestet digant ar yuzevien o vevañ en East End, gerioù amerikan ha reoù arall implijet gant an dud drammet. 

## Implij

Implijet e oa ar polarieg er marc'hadoù-pesk, er c'hoarivaoù hag en endroioù gae. Gantañ e raed da guzhañ oberiantizoù heñvelreizhel diouzh an dud arall. Krediñ a reer eo peogwir e oa bet ganet e bed ar sirk hag ar c'hoariva ma oa kalz gaeed. Ar Parlyaree, a zo tost tre ouzh ar polarieg, a zo bet implijet er foarioù adalek ar  kantved ha komzet eo c'hoazh gant tud ar sirk e bro-Saoz ha bro-Skos. Muioc'h a c'herioù romanieg a endalc'h ar polarieg komzet er sirkoù eget an an hini impljet gant ar c'haeed.

Implijet e vez ivez er verdeadurezh-kenwerzh ma kaver kalz gaeed.

## Diskarr

Estreget er sirkoù (ma na oa bet biskoazh liammet ouzh heñvelreizhder) e teraouias ar polarieg da vont dilezet goude ar bloavezhioù 60. Abalamour Round the Horne e oa neuze komprenet gant an holl hag an emsaverien eus ar bloavezhioù 70 a varne anezhañ dizereat.

## Gwelet ivez

Yezhoù Breizh-Veur

Yezhoù direnk
Pumeg

Ur yezh direnk komzet e Venezuelae kompezenn ar Río Apure. Komzet eo gant all holl izili eus ar meuriad.

Tabud ez eus a-zivout e liammoù gant yezhoù arall ar rannvro. Tra ma kred klaskourien'zo e perc'henn d'ar familh jivaroeg pe chibcheg e soñj reoù arall ez eo ur yezh direnk.

Ur yezh lisilabek eo ar pumeg ha tonenn ebet ez eus gantañ.

## Gwelet ivez

Yezhoù Venezuela

Yezhoù direnk
Puquinaeg

Ar puquinaeg a oa unan eus ar yezhoù komzet en Impalaerezh Inka a-raok aloudabeg ar Spagnoled. Komzet e veze en departamantoù a-vremañ Arequipa, Moquegua ha Tacna, en un darn eus hini Cuzco, war ribloù al lenn Titicaca hag en uheldirioù eus ar pezh a zo hiziv Bolivia ha Chili. Roudennoù eus ar yezh a c'heller kavout en abvioù-lec'h eus ar rannvro ma veze komzet hag e luc'haj ar vezeien hengounel, ar c'hallawayeg (moarvat ur meskaj a buquinaeg hag a getchwaeg).

Ur yezh direnk eo

Puquinaeg a vez graet ivez eus yezh orin an urued met n'eo ket an hevelep yezh.

## Gwelet ivez

Yezhoù Perou

Yezhoù direnk
Valenza

**Valenza**, anv meur a lec'h :
*València, comune spagnolo
*Valença (Valenza, Valence), comune francese
* Valenza, kumun italian
Pêr (abostol)

**Simon, mab Jonas**, anvet **Simon-Pêr** pe **sant Pêr**, ganet e deroù an oadvezh kristen e Galile ha marvet e 65 e Roma zo unan eus daouzek abostol Jezuz Krist. Choazet gant Jezuz evel penn an ebestel, Pêr a zeuas da vezañ penn an Iliz goude marv ar C'hrist. Sellet e vez outañ evel eskob kentañ Roma, ar pezh zo diazez aotrouniezh ar pab, eskob Roma, er gatoligiezh. Awenet en deus ur bern oberennoù arz, dreist-holl er c'hornôg latin.

## Pêr en Testamant Nevez

Simon pe Simeon e oa e anv gwirion, ha mab da Jonas e oa. Hervez an avieloù, e oa genidik eus Betsaida, dimezet e oa hag ober a rae ar vicher pesketaer war al lenn Tiberiad e Galile. Ne oar ket lenn marteze, met evel ar pep brasañ eus yuzevien e amzer eo gouest da « lavaret dindan eñvor prezegennoù an diouganerien kenkoulz hag istor klok ar rouantelezhioù yuzev »

Gant e vreur Andrev e tivizaz heuliañ Jezuz Krist (Mz 4,18). Degemer a reas Jezuz en e di e Kafarnaom.

Meneget e vez atav da gentañ e-touez an ebestel. (Mk. 3, 16 ; Akt. 1, 13). Dre veur a daolad, en danevelloù e anavez Yann ha Paol ar renk-se. Evel se e tiskouez e feiz en anv an holl ziskibled :
« *Ha c'hwi, a c'houlennas gante, piv a lavarit on-me* ? Pêr a respontas hag a lavaras dezhañ : *Te eo ar C'hrist*. » (Mk 8, 29) 
Diskouezet eo bet gant ar C'hrist evel penn da zont an Iliz : 
:« *Ha me a lavar dit: Te a zo Roc'h, ha war ar Roc'h-se e savin va Iliz* » (Mz 16, 18)

Pêr en deus gwelet ha kemeret perzh e meur a vurzhud pe darvoud a-bouez e buhez ar C'hrist, evel pa valeas war an dourioù (Mz 14, 28-31), an Treuzdremmadur, pa voe harzhet Jezuz, da vare e varn, ha goude da vare ar Basion. Deskrivet eo en Avieloù evel un den birvidik met chom a ra etre daou vennozh a-wezhioù ha faziañ a ra ivez : dilezel a ra Jezuz Krist e-pad ar Basion daoust d'ar pezh en doa dislêriet kent : « *Ha goude ma teufe an holl da gaout droukskoilh, me avat n'em bo ket* » (Mk 14, 29). Keuziañ a reas d'e nac'hidigezh da c'houde : « *Ha Pêr a zeuas soñj dezhañ eus ar c'homzoù en devoa lavaret Jezuz dezhañ: “Kent d'ar c'hilhog kanañ div wech, eo a-benn teir gwech az po va dinac'het !* » (Mk 14, 72).

## Hengoun ar verzherinti e Roma
Hervez hengoun an Iliz e vije bet renet Iliz Antioch gant Pêr. Kentañ eskob ar gêr-se e voe. Lidet e vez ur gouel eus « Kador Sant Pêr en Antioch » d'an 22 a viz C'hwever abaoe ar IVe kantved. Seizh vloaz e vefe chomet eno.

Kaoz zo eus donedigezh Pêr e kentañ lizher Pêr : « Iliz ar re ziuzet zo e Babilone a salud ac'hanoc'h, ha Mark ivez, ma mab. » (1 P 5, 13) e lec'h m'emañ implijet ar ger Babilone evit komz en un doare faeus eus Roma evel ur gêr aet brein hag a azeul an idoloù, skeudenn anavezet gant lennerien ar Bibl. Mark, meneget, el lizher, eo skrivagner an eil aviel hervez an eskob Yann meneget gant Eusebius (Hist. Eccl. 3, 39,15).

Meur a destenn eus an Henamzer a ra anv eus merzherinti Pêr, hag eus hini Paol, a vije c'hoarvezet war urzh Nero. An hini goshañ eus an destennoù-se, al lizher d'ar Gorintiz, skrivet gant Klemañs Roman e 96, ne veneg ket al lec'h en un doare splann, memes ma'z eus abegoù evit krediñ ez eo Roma.

## Pennad kar
* Iliz ar Premidi Sant Pêr

## Notennoù
Latina (Italia)

**Latina** a zo ur gumun ag Italia ha kêr-benn proviñs Latina el Lazio.

## Liamm diavaez
* Lec'hienn ar gumun .
Karta europat al liesyezhegezh

**Karta europat al liesyezhegezh** zo ur skrid a oa bet anv anezhañ e-kerzh kentañ *Azezoù europat al [[liesyezhegezh]]* https://web.archive.org/web/20061207031102/http://www.aplv-languesmodernes.org/article.php3?id_article=189, a oa bet d'ar 24 ha d'ar 25 a viz Du 2005 e Paris, hag a oa bet fiziet e sevel e-barzh un arsellva anvet :fr:Observatoire européen du plurilinguisme .

E galleg eo bet savet ar skrid, ha troet eo bet e meur a yezh-stad abaoe, ha troet e vo en holl yezhoù-stad. 

Kinnig a reer d'an dud e sinañ abaoe an abadenn brudañ a oa bet d'an 22 a viz Kerzu 2006 e Slatina (Roumania).

## Lezennoù da wareziñ ar yezhoù
E miz Here 2008, pa vo eil *Azezoù europat al liesyezhegezh* e vo kaoz da ginnig ar garta d'ar pennadurezhioù gall hag europat gant erbedadennoù da sevel al lezennoù ha reolennoù a zo ezhomm. 

## Liammoù diavaez
*Ar skrid e galleg: http://plurilinguisme.europe-avenir.com/images/Fondamentaux/charteplurilinguismefrv2.12.pdf
Yezh vamm

Ar ** yezh vamm ** eo ar yezh kentañ desket gant ur bugel. 

A-wechoù ne vez ket savet ar bugel gant e vamm, hag e tesk e yezh kentañ gant e dad (ral a-walc'h) pe gant e dud-kozh alieoc'h), pe a-wechoù e servijoù-stad. Koulskoude e vez kavet aesoc'h derc'hel d'ober gant an termen "yezh vamm" peogwir e klot gant buhez ar muiañ a dud.

## Tro-lavar
E brezhoneg e reer gant un dro-lavar resis : **"desket em eus brezhoneg war barlenn ma mamm"**. E-lec'h barlenn ar vamm e c'haller ober anv eus barlenn ar vamm-gozh pe un den bennak all, rak betek-hen n'eus barlenn ebet d'ar stad.

## [[Divyezhegezh]]
Pa vez savet ar bugel gant tud a gomz yezhoù disheñvel e c'hall deskiñ div yezh war un dro. Komz a reer neuze eus divyezhegezh, hag eus div yezh vamm.

## [[Kanada]]
Pa vez niveret an dud e Kanada e vez termenet ar yezh vamm,gant an aozadur Statistique Canada '', evel ar « yezh kentañ desket er gêr pa oad bugel ha komprenet c'hoazh gant an den d'ar c'houlz m'emeur ouzh e niveriñ ». https://web.archive.org/web/20070403192511/http://www12.statcan.ca/francais/census01/Products/Reference/dict/pop082_f.htm.

## [[Bro-C'hall]]
En niveradegoù poblañs e Bro-C'hall ne vez ket a c'houlenn diwar-benn ar yezh vamm, na yezh all ebet. Hervez Mellad 2 Bonreizh ar Republik c'hall, n'eus nemet ur yezh er Republik ha ne vez ket anavezet ez-ofisiel ur yezh all, pe yezh-vamm pe all.
Spisaer (yezhoniezh)

Er yezhoniezh e vez implijet an termen **spisaer** pe **spizer** (saoz: ''modifier'' pe ''qualifier'') evit komz eus ur ger hag a dalvez da spisaat ur ger all pe ur frazenn.

E brezhoneg e reer un diforc'h etre ar spisaerion implijet gant anvioù ma reer "anvioù-gwan" pe "adanvioù" ha raganvioù oute diouzh un tu hag ar spiserion implijet gant gerioù a rummennoù yezhadurel all, dreist-holl verboù anvet "adverboù" pe "rakverboù".

N'eo ket ar spisaerion elfennoù kevreadurezhel ret dre ma talvezont nemet da spisaat pe strisaat ster elfennoù all, da skouer:

Reizh e vefe ar frazenn-ma hep ar spisaerion (anv-gwan hag adverb), met ne vefe ket reizh ma vefe lamet kuit an anv hag ar verb:

: Pennoù mui spisaerien:
:: "Ar c'hi bras a red buan"

: Reizh: Pennoù nemetken
:: "Ar c'hi a red"

: Direizh: Spisaerion nemetken
:: *"Bras buan"

E gerioù kevrennek enne un anv-kadarn mui un anv-gwan pe ur verb mui un adverb e reer ivez "penn" ouzh an anv pe ar verb ha "spisaer" ouzh an anv-gwan pe an adverb (en o zouez kengerioù), en ur c'hoût e c'hall talvezout un anv-kadarn ivez evit spisaat un anav-kadarn all, da skouer:

: Gerioù kevrennek
:: Anv + anv
::: "Dourgi"
::: SPISAER ("dour") + PENN ("ki")
:: Adverb + verb
::: "Rakprenañ"
::: SPISAER ("rak") + PENN ("prenañ")

Issrannet e c'hell bezañ ar spisaerion hervez o lec'h e-keñver an elfenn ma vez spisaet gante. Gant yezhoù zo e vez implijet kentoc'h an eil re pe ar re all: 

:Rakspisaerion: Saozneg
:: Lec'hiet dirak ar ger spisaet:
::: "**Big** boy"

:Lostspisaer: Brezhoneg
:: Lec'hiet war-lerc'h ar ger spisaet:
::: "Paotr **bras**"

Kemmañ a c'hell ster resis ar spisaerion ivez hervez o lec'h, da skouer:

:Rakspisaer
::: "**Kozh** traoù"

:Lostspisaer
::: "Traoù **kozh**"

## Gwelit ivez:
* Doareer
* Penn
* Renadur ar penn
* Spisaermerkadur
Kevreadurezh

Er yezhoniezh e vez implijet an termen **kevreadurezh** (saoz : ''syntax'') pe **ereadurezh** evit komz eus studi ar reolennoù hag a dalvez er yezh-mañ-yezh da sevel frazennoù reizh e-keñver ar yezhadur. E berr e tenn ar gevreadurezh da urzh an elfennoù en ur frazenn ha d'al liammoù kenetreze. 

Kregiñ a reas ar gevreadurezh gant studioù yezhadurel Panini anvet *Ashtadhyayi* ha kregiñ a reas ar skiant a-vremañ gant al levr *[[Grammaire générale et raisonnée]]* gant Antoine Arnauld. Mont war ziorren a reas studi ar gevreadurezh en  kantved a-drugarez da dud brudet all evel Noam Chomsky.

Klask a ra ar gevreadurezh kompren reolennoù mont-en-dro yezhoù resis hag ivez dre o c'heñveriañ klask goût pe reolennoù a zo boutin d'an holl yezhoù, da lâret eo perzhioù kevreadurezhel ar yezhadur hollek. Ur skiant eo ar gevreadurezh ha klask a ra deskrivañ mont-en-dro ar yezhoù evel ma vezont komzet ha skrivet kentoc'h evit sevel reolennoù evit o implijout en un doare "reizh".

Pal studioù ar gevreadurezh a c'hell kemmañ. Keit ha ma klask ar "gevreadurezh furmel" kompren ha sevel displegadennoù a denn da mont-en-dro ar yezh en empenn (ar "mont-en-dro diabarzh") e klask ar "gevreadurezh kantouezel" displegañ reolennoù mont-en-dro ar yezh evel ma vez implijet e gwirionez (ar mont-en-dro diavaez), dreist-holl dre zielfennañ skridoù.

## Gwelit ivez :
* Yezhadur
* gevreadurezh furmel
* gevreadurezh kantouezel
Castione della Presolana

**Castione della Presolana** a zo ur gumun ag Italia e Proviñs Bergamo.
## Kêriadennoù

***[[Bratto (BG)|Bratto]]**; eno eo bet c'hoariet kampionad echedoù italian ar maouezi meur a wezh: 1979, adalek 2002 betek 2006, e 2008 hag e 2009.
***[[Castione della Presolana]]**, pennlec'h ar gumun.
***[[Dorga]]**, m 978.
***[[Lantana (centro abitato)|Lantana]]**, m 1010. 
***[[Monte Pora|Malga Alta di Pora]]**, m 1499. 
***[[Passo della Presolana|Cantoniera della Presolana]]**, m 1297.
***[[Rusio (BG, Italia)|Rusio]]**, m 921.

## Liamm diavaez

* Lec'hienn ar gumun
Mantova

**Mantova** a zo ur gumun ag Italia; kêr-benn proviñs Mantova eo. Brudet e oa en amzer an Azginivelezh italian.

## Istor
E 1433 e voe krouet markizelezh Mantova gant an impalaer Sigismond evit Gianfrancesco Gonzaga. Mab ar markiz kentañ, Luigi III, a renas eus 1444 da 1478 hag en em glevas gant Venezia da gentañ, a-enep Francesco Sforza. 

## Liamm diavaez

* Lec'hienn ar gumun .
Imperia

**Imperia** a zo ur gumun ag arvor hanternoz Italia, e rannvro Liguria. Kêrbenn proviñs Imperia eo, a-stok ouzh Bro-C'hall .

## Liamm diavaez
* Lec'hienn ar gumun .
Amazonezed

An **Amazonezed** (unander: **Amazonenn**) zo ur boblad maouezed brezelour eus an Henamzer hervez mojennoù henc'hresian ha henroman.

## Amazonezed brudet
* Antiope, mamm da Hippolyte (mab Theseüs)
* Hippolyte, rouanez an Amazonezed, perc'hennez ar gouriz aour c'hoantaet gant Herakles
* Pentesilea, karet gant Ac'hilleüs ha marvet dirak Troia
* Marpesia, Lampedo


De mulieribus claris (BnF Français 599) f.12r - Marpesia et Lampedone.jpeg|Marpesia ha Lampedo
Orithye et Antiope BnF Français 599 fol. 18v.jpg|Orithyia hag Antiope



File:ParisBNFFr1386f22vDetail.jpg|Marv Marpesia en emgann, Levraoueg vroadel Bro-C'hall (BnF), Dornskrid Ms 1386


## Gwelet ivez
* *[[De mulieribus claris]]*

## Levrioù
*  Vanna de Angelis, *Ammazzoni*, Piemme, 1998.
*  Josine Blok, *The Early Amazons: Modern and Ancient Perspectives on a Persistent Myth*, Brill, 1994 (ISBN 90-04-10077-6).
*  Sarah B. Pomeroy, *Goddesses, Whores, Wives, and Slaves: Women in Classical Antiquity*, Schocken, 1995 (ISBN 0-8052-1030-X), pp. 23–25.

## Liammoù diavaez

*  Bernadette Liou-Gille, *Femmes-guerrières. Les Romains se sont-ils intéressés aux Amazones et à leurs légendes?* [Maouezed brezelourez. Ha pledet e oant ar Romaned gant an Amazoned hag o mojennoù ?], e-barzh *Folia Electronica Classica* niv.11 (2006), Skol-Veur katolik Louvain en-linenn.
Hippolytos

**Hippolytos** pe **Hippolyte** (Ἱππόλυτος / Hippólutos e henc'hresianeg a dalvez « a zistag ar c'hezeg») zo anv meur a zen en Henamzer en Hellaz.
*e mojennoù Hellaz kozh
**ur Ramz
**Hippolyte, rouanez an Amazonezed, lazhet gant Herakles
**Hippolytos (mab Theseüs), mab Theseüs hag Antiope, a voe karet gant Faidra, ar vaouez dimezet gant e dad Theseüs; bez' ez eo unan eus tudennoù trajedienn Euripides, diwar e anv, hag an drajedienn *[[Phèdre]]*, gant Jean Racine. 

*en Istor
**ur sant, eneppab, ha skrivagner en IIIvet kantved

*el lennegezh
**trajedienn Euripides
**trajedienn Seneca
**trajedienn Robert Garnier
**“Hippolyte et Aricie”, trajedienn war gan gant Jean-Philippe Rameau (1733).

## Pennadoù kar
*Ippolito
*Ippolita
Antiope

* **Antiope** (diwar Αντιόπη, e henc'hresianeg) zo anv meur a vaouez e mojennoù Hellaz kozh:
** Antiope, merc'h d'ar roue Nikteüs, ur vaouez karet gant Zeus a roas daou vab dezhañ, Amfion ha Zethos,
** Antiope, un Amazonenn a roas ar paotrig Hippolytos d'e dad Theseüs,
** Antiope, merc'h da b-Pylon ha gwreg Eurytos,
** Antiope merc'h da Aiolos, serc'h da Boseidon.

* E steredoniezh, (90) Antiope zo anv un asteroidenn.

* Antiope, zo ur sistem gall da bellgas pajennadoù keleier dre ar skinwel, a-raok amzer an Télétexte, ha dilezet da vat bremañ.
Kinkieg

Ar c'hinkiek a zo ur yezh direnk implijet gant ur bagad a gantreerien o vevañ dreist-holl e hanternoz bro-Spagn. *Quinquilleros* a reer anezho ar peurliesañ ha plijout a ra gwelloc'h dezho bezañ anvet *mercheros*.

Ur stumm kozh eus Germania eo ar c'hinkit ha krediñ a reer eo liammet ouzh calo, luc'haj romed bro-Spagn. Eus ar ger spagnolek *quincallería* - kinkailherezh e teu anv ar yezh. Peogwir e oa bet ijinet gant kinkailherien.

## Gwelet ivez

Kinked

Yezhoù Spagn

Yezhoù direnk
Yezh ar veajourien skosat

Ur yezh direnk gant ur bagad a gantreerien o vevañ e bro-Skos. Heñvel a-walc'h ouzh hini ar Romed eo o doare-vevañ met n'o-deus ket an hevelep orin. Ur meskaj eus romanieg hag eus luc'haj saoznek eo o yezh.

## Gwelet ivez

Veajourien skosat

Yezhoù Breizh-Veur

Yezhoù direnk
Tremembeg

Ur yezh direnk komzet e Ceara eo an **tremembeg**. N'ouzer hogozik netra diwar e benn ha marteze a-walc'h eo ez eo aet da get. Ne oa komzet mui nemet gant un nebeud tud kozh e 1995.

## Gwelet ivez

Yezhoù Brazil

Yezhoù direnk
Trukaeg

Ur yezh direnk komzet e Pernambuco ha Bahia e oa an trukaeg. Erlec'hiet e oa bet gant ar portugaleg.

## Gwelet ivez

Yezhoù Brazil

Yezhoù direnk
Turumsaeg

Ur yezh direnk komzet e Papoua-Ginea Nevez, e proviñs ar c'hornog eo an dosoeg. N'eo mui komzet nemet gant un dornad a dud kozh. Tost e vefe ouzh an Dosoeg

## Gwelet ivez

Yezhoù Papoua-Ginea Nevez

Yezhoù direnk
Tired

An **tiredoù** zo arouezennoù diakritek a lakaer a-us d'ul lizherenn evit merkañ un distagadur peurliesañ.

Meur a seurt tiredoù a implijer :
* an tired boud ( ˋ )
* an tired kognek ( ˆ ), a gaver e brezhoneg e-barzh kêr, lêr, 
* an tired lemm ( ˊ )
* an tired lemm doubl ( ˝ )

Ral int e brezhoneg.
Daniel

**Daniel** ([dã'ni:el]), pe **Deniel** (['denjel]), zo anv-bihan brezhonek, a orin hebreek hag a gaver e meur a yezh. Brudet eo bet abalamour ma oa anv haroz Levr Daniel en Testamant Kozh, hogen dre ma koazh levezon ar Bibl en hon amzer e teu raloc'h an anv. 

## Yezhoù all
**Daniail*, en iwerzhoneg
**Daniel*, e galleg, Danielle pe Danièle evit ar merc'hed
**Daniel* ivez e saozneg
**Daniele*, en italianeg, Daniela evit ar merc'hed
**Danilo*, e serbeg
**Deiniol*, e kembraeg

## Anv-tud

###### 
Roet eo bet stank e Breizh d'ar baotredigoù war-dro eil hanterenn an XXvet kantved.
*Daniel Delaveau, politikour gall, bet maer Roazhon 
*Daniel Drem Rud, roue marvet e 703
*Daniel Doujet, kelenner
*Daniel Feon, talabarder tregeriat
*Daniel Giraudon, gwerinoniour
*Daniel Kernalegenn, troour hag istorour brezhonek
**Daniel Le Bras*, anavezetoc'h evel Dan ar Braz, gitarour
* Daniel Le Flanchec (1881-1944), bet maer Douarnenez

###### 
* Daniel Clérice (1912-1990), aktour sinema
*Daniel Cohn-Bendit, politikour
* Danyel Gérard, kaner
* Daniel Ivernel (1918-1999), aktour (c'hoariva ha sinema)
* Daniel Sarrabat (1666-1748), livour

###### 
*Daniel Defoe, skrivagner
* Daniel Day-Lewis (g. e 1957), aktour

###### 
*Daniel Owen (1813-1895), romantour kembraek

###### 
*Daniel Ortega (g. e 1945), prezidant ar republik

###### 
* Daniel B. Wesson (1825-1906), ijinour, armeurer hag embreger
* Daniel Giraud Elliot (1835-1915), evnoniour
* Daniel Libeskind (g. e 1946), savour

### Anv-tiegezh
* Arnaut Daniel, troubadour provañsat eus an  kantved 
*Iouli Daniel (1926-1988), skrivagner rus

### Anvioù-tiegezh deveret
*Danielou, e brezhoneg
**Daniels*, e saozneg
**Daniau, Deniau*, e galleg

## Lec'hioù
###### 
An anv Daniel a gaver e meur a anv-lec'h e Breizh
* Planiel e Treger,
* Plouzeniel e Leon
* Sant-Yann-Kerdaniel, e kanton Plagad
* Tredaniel
###### 
* Fontaine-Daniel
Suzana (Bibl)

**Ur pennad [[Suzana]] zo diwar-benn an anv-bihan.*

**Suzana** pe **Suzanna**, zo anv meur a vaouez er Bibl. 

## Gerdarzh
Dont a ra eus ar ger hebreek *Shoshana* (a dalv kement ha lili). E gavout a reer en Testamant Kozh, koulz hag en Testamant Nevez.

## Bibl
*En Testamant Kozh en e gaver e Levr Daniel. 
*En Testamant Nevez en e gaver en Aviel hervez Lukaz. Suzana zo anv unan eus ar maouezed a vez da-heul Jezuz en e valeadennoù hag en sikour gant he madoù.

### Mojenn Levr Daniel
Daou gozh a renk uhel eus ar c'hornad, a oa troet o spered gant Suzana, ur vrav a vaouez a oa gwreg ur yuzev pinvidik, a guzhas er jardin ma oa-hi kustum da gibellat en he noazh. Ha i neuze d'he gourdrouz ha da lavarout e ranke o lezel da gemer o c'hoant rak panevet da se e tamallfent anezhi da vout avoultrerez, pezh a dalve kement ha kastiz ar marv. Nac'h plegañ dezho a reas Suzana, hag an daou gozh kuit. Nemet derc'hel d'o ger a rejont. 

Barnet e voe ar wreg ha kondaonet d'ar marv, met dont a reas Daniel (ur profed en Testamant Kozh) d'he sikour, ha prouiñ a reas e oa ganti e oa ar wirionez.
Kondaonet ha meinataet e voe an daou zen fall.

## Oberennoù
Kalzik a oberennoù zo bet awenet gant mojenn an Testamant Kozh.

### Sonerezh

* Susanna (Handel), un oratorio gant Handel 

### Livouriezh
Gant ar vojenn viblek ez eus bet awenet meur a arzour. Gwelout ar pennadoù: 
*Suzana hag ar gozhidi 
*Suzana hag ar gozhidi (Tintoretto)

## Kizellerezh

*Pierre Nicolas Beauvallet - *Suzana o kibellat *

## Pennadoù kar
*Susan
*Sue
*Suzana
*Suzanne
*Suzannah
Frankfurt

Div gêr alaman zo anvet **Frankfurt** (*Francfort* eo ar stumm gallekaet) :
*Frankfurt am Main‎, e Hessen
*Frankfurt (Oder), e Brandenburg

A-hend-all eo liammet an anv gant
*Kêr dieub Frankfurt, (1815-1866) ur gêr-Stad dizalc'h hag ezel eus ar c'hengevredad german ;
*Duglelezh vras Frankfurt; 
*Parlamant Frankfurt (Bodadenn vroadel alaman diazzezet e-kerzh dispac'hoù 1848); 

Kavet e vez an anv en avioù-tud, evel anv-tiegezh:
**Akiba ben Jacob Frankfurt* (Akiba b. Jacob Frankfurt) (?-1597), zo bet ur prezeger hag ur skrivagner alaman
**Harry Frankfurt*, kelenner war ar brederouriezh amerikan e skol-veur Princeton.

## Stummoù all
* Diwar an anv-kêr eo savet an anv-gwan **Frankfurter** a gaver e meur a anv.
* Stummoù kar zo: Frankfort (*Francfort* eo ar stumm gallekaet) ha Frankford.
Sorrento

**Sorrento** a zo ur gumun ag Italia, e Proviñs Napoli, e rannvro Campania.

## Liamm diavaez
*  Sorrento guide .
Ferrara

**Ferrara** a zo ur gumun ag Italia ; kêr-benn proviñs Ferrara eo, e rannvro Emilia-Romagna .

## Istor
Kêrbenn ur stad dizalc'h e oa, ur varkizelezh hag un dugelezh a badas eus ar XV betek an XVIII kantved.

## Tud
Brudet e oa kêr Ferrara en amzer an Azginivelezh italian, ha gant an tiegezh Este, ha Lucrezia Borgia. 
 
## Liamm diavaez
* Lec'hienn ar gumun .
Rimini

**Rimini** a zo ur gumun ag Italia, ha kêr-benn proviñs Rimini, e rannvro Emilia-Romagna.

## Tud dibar
* Federico Fellini, filmaozer, ganet e Rimini (1920-1993)
* Pandolfaccio Malatesta, condottiero, ganet e Rimini (1475-1534)
* Sigismondo Malatesta, condottiero ha kont Rimini, marvet e Rimini (1417-1468)
* Marco Pantani, marc'hhouarner, marvet e Rimini (1970-2004)
* Hugo Pratt, tresour bannoù-treset, ganet e Rimini (1927-1995)
* Francesca da Rimini, priñsez, marvet e Rimini (1255-1285)
Ernest Carré Kérisouët

**Ernest Carré Kérisouët** a zo bet ganet e Lambal (Breizh) d'ar 24 a viz Eost 1832. Mab da Louis Aimé Kérisouët e oa.

Heuliet en doa kentelioù Skol Minoù Pariz, hag diplomet e voe gant Skol Kreiz (École Centrale) Pariz a-raok mont da rener govelloù hag ijinour. Bevañ a reas ur vuhez politik diroll. Maer Plezeved e voe adalek ar 27 a viz Mae 1864 betek ar 21 a viz Gouere 1877. Kannad e voe e 1869 hag eñ oadet a 37 bloaz.
Emezelañ a reas e renkoù an Tiers-parti Liberal a enebe un disterañ ouzh an impalaerded. Ne votas ket ar brezel 1870. Anvet e voe Jeneral brigadenn e 1870, hag e fizias aozadur Arme Breizh e kont Keratry, dre hanterouriezh Léon Gambetta. Dilennet adarre goude ar brezel dindan an tu kreiz-kleiz, delc'her a reas politikerezh Thiers. Ne voe ket dilennet e 1876, a-raok distreiñ d'ar Gambr goude ma voe nullet dilennadenn e enebour. Kuzulier kanton Merdrigneg eus 1863 betek 1877, e voe prezidant ar C'huzul-Meur eus 1871 betek 1875.

Marvet e oa Ernest Carré Kérisouët d'ar 16 a viz Kerzu 1877 e Pariz.
Kanton Kez

Kanton Kez a oa ur rann velestradurel c'hall, e departamant Aodoù-an-Arvor e rannvro Breizh.
E-barzh arondisamant Sant-Brieg emañ.

## Listennad kumunioù

* Ar C'hembod
* Kerhouarn
* **[[Kez]]**
* Koedlogon
* Perenezeg
* Plezeved
* Pluvaeg
* Sant-Barnev
* Sant-Stefan-ar-Roudouz

## Daveoù
*  INSEE, poblañs lezennel kantonioù Aodoù-an-Arvor
Perugia

**Perugia** zo ur gumun en Italia ha kêr-benn proviñs Perugia. 

## Liammoù diavaez
* Lec'hienn ar gumun .
San Benedetto del Tronto

**San Benedetto del Tronto** a zo ur gumun ag Italia e proviñs Ascoli Piceno er Rannvro Marche, war aod Mor Adria, war lez aber ar stêr Tronto.

## Liamm diavaez
* Lec'hienn ar gumun.