open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Gorre Egipt

A-hed ar wech eo bet frammet douaroniezh Egipt gant red an Nil. Dezhañ eo e taveer eta pa reer gant an troiennoù **Gorre Egipt**, pe Egipt Uhel, ha **[[Goueled Egipt]]**, pe Egipt Izel. Dre ma red an Nil eus ar su d'an norzh betek ar mor Kreizdouar e vez graet Gorre Egipt eus rann su ar vro ha goueled Egipt eus rann norzh ar vro. Ma vije klasket tresañ ul linenn faltaziek a zispartife Goueled ha gorre Egipt e tremenje dre Maadi. Evit an arkeologiezh e krog Gorre Egipt gant bered Teba betek stankell uhel Asouan ha deroù Nubia.

## Kêrioù Gorre Egipt
* Teba
* Isna
* Edfou
* Kom-Ombo
* Asouan

## Lec'hiennoù arkeologel
* Bered Teba
** Traoñienn ar Rouaned
** Traoñienn ar Rouanezed
** Traoñienn an Noblañsoù
* Louksor
** Templ Louksor
** Templ Karnak
* Templ Kom-Ombo
* Filae
** Templ Filae
Sega Master System

Ar **Sega Master System** pe **SMS** (e Japan: **SG-1000 Mark III**) a zo ul [[letrin c'hoari eus an trede remziad. Deuet e oa er-maez e 1986 er Stadoù Unanet hag en Europa, hag e 1987 e Japan. Daoust d'al letrin-mañ bezañ buanoc'h he c'hewerier hag uhelloc'h he spister grafikel evit re an Nintendo Entertainment System, ne oa ket gwerzhet nemet 13 milion skouerenn anezhi en holl betek 1996.

## C'hoarioù heverk

* *[[After Burner]]*
* *[[Alex Kidd in Miracle World]]*
* *[[Astro Warrior]]*
* *[[Choplifter]]*
* *[[Double Dragon]]*
* *[[Ecco the Dolphin]]*
* *[[Ghouls 'n Ghosts]]*
* *[[Golden Axe Warrior]]*
* *[[Hang-On]]* 
* *[[Out Run]]* (アウトラン)
* *[[Phantasy Star]]* (ファンタシースター)
* *[[Psycho Fox]]*
* *[[Shinobi (c'hoari video)|Shinobi]]* (忍)
* *[[Sonic the Hedgehog (Sega Master System)|Sonic the Hedgehog]]*
* *[[Space Harrier]]*
* *[[Wonder Boy]]*
* **
Letrin c'hoari

**Letrin c'hoari** a vez graet eus un urzhiataer a zo c'hoari e bal pennañ. Div c'hiz ez eus dre vras: letrinoù rik ha letrinoù hezoug. Renket e vezont e meur a remziad:

### Remziad kentañ: letrinoù hep [[mikroprosesor|kewerier]] ([[1969]]-[[1977]])
* Magnavox Odyssey

### Eil remziad: letrinoù 8 bit abred, a-raok "crash" ar [[greanterezh]] ([[1977]]-[[1983]])
* Atari 2600
* Atari 5200
* Colecovision
* Intellivision (ar letrin 16 bit gentañ an hini eo)
* Philips G7000
* Vectrex

### trede remziad: letrinoù 8 bit diwezhat ([[1983]]-[[1990]])
* Nintendo Entertainment System (NES, Famicom)
* Sega Master System (SMS)
* PC Engine
* Atari 7800

### pevare remziad: letrinoù 16 bit ([[1990]]-[[1996]])
* Sega Mega Drive (Sega Genesis)
* Super Nintendo Entertainment System (Super Famicom)
* SuperGrafx
* Neo-Geo
* CD-i

Letrioù hezoug:
* Nintendo Game Boy
* Atari Lynx
* Sega Game Gear

### pempvet remziad: letrinoù 32 pe 64 bit ([[1993]]-[[2000]])
* Pippin
* Sega Saturn (32 bit)
* Nintendo 64 (64 bit)
* PlayStation (32 bit)
* Atari Jaguar (64 bit)
* CD32 (32 bit)
* Virtual Boy (32 bit)
* 3DO (32 bit)

### c'hwec'hvet remziad: letrinoù 128 bit [[liesvedia]] ([[2000]]-[[2006]])
* Dreamcast (128 bit)
* PlayStation 2 (128 bit)
* GameCube (128 bit)
* Xbox (32 bit hepken, Pentium III)

Letrinoù hezoug:
* Game Boy Advance (GBA, 32 bit)
* Nokia N-Gage

### Seizhvet remziad: letrinoù 128 bit dezho kevreadennoù [[Wi-Fi]] ([[2005]]-)
* Nintendo Wii
* Xbox 360
* PlayStation 3

Letrinoù hezoug:
* Nintendo DS
* PlayStation Portable (PSP)
Atari 5200

An **Atari 5200** a zo ur letrin c'hoari eus an eil remziad. Gwallvrudet eo abalamour d'ar joystick arnodel hag a veze gwerzhet asambles ganti. Ne oa ket deuet er-maez al letrin-mañ nemet er Stadoù Unanet a-raok ma voe diskroget ar c'henderc'h.
Ainoueg (turkek)

Ur yezh altaek eus is-skourr yezhoù turkek ar reter eo an **ainoueg ** (*ainu*, *aini* pe *abdal*) komzet gant tro-dro da 6.570 a dud e mervent Xinjiang e Sina (2000). 

Tost-tre eo yezhadur ar yezh-mañ ouzh hini an ouigoureg met levezonet-don eo bet he geriaoueg gant ar perseg. Evit lod e vez renket evel ur rannyezh ouigourek ha kontet e vez an dud evel Ouigoured gant Gouarnamant Sina. 

## Gwelet ivez:
* Yezhoù turkek
Tchagataieg

Ur yezh altaek eus is-skourr yezhoù turkek ar reter eo an **tchagataieg** (*chagatai*) komzet gwechall e Turkestan. Yezh pennañ an Impalaeriezh Tchagatai e oa ha d'ur yezh lennegel ez eo aet, skrivet gant ar skritur arabek ha levezonet gant an arabeg hag ar farsieg. Disrannet e vez e tri marevezh :

#Tchagataieg rak-klasel 1400 - 1465
#Tchagataieg klasel 1465 - 1600
#Tchagataieg diwezhat 1465 - 1921

Ar marevezh klasel a zeraou gant embannadur barzhonegoù Ali-Shir Nava'i hag echuiñ a ra er  kantved pa yeas ar yezh da vezañ muioc'h-muiañ levezonet gant ar rannyezhoù lec'hel. Yezh renerien an Impalaeriezh Voghol e oa ivez. Yezh lennegel ar vro e oa c'hoazh en Ouzbekistan pa voe savet an Unvaniezh Soviedel ; kemeret e voe e lec'h gant an ouzbekeg e 1921.

Ur yezh varv an hini eo.
## Keñveriadenn

## Levrlennadur
*  Eckmann, J. 2003. Çağatayca El Kitabı [*Dornlevr Tchagatayeg*]. Ankara: Akçağ

## Gwelet ivez:
* Yezhoù turkek
Ilieg (yezh)

Ur yezh altaek eus is-skourr yezhoù turkek ar reter eo an **ilieg** pe **turkeg iliek** (*ili turki*, *t'urk* pe *tuerke*) komzet gant tro-dro da 120 a dud e Traoñienn Ili e Xinjiang e Sina (1980) hag ivez gant un nebeud tud all e Kazac'hstan. 

Dizoloet e voe ar yezh-mañ e 1956. 
## Gwelet ivez:
* Yezhoù turkek
Yougoureg ar c'hornôg

Ur yezh altaek eus is-skourr yezhoù turkek ar reter eo **yougoureg ar c'hornôg** (*yoğïr lar *, *sarygh uygur*, *sarig*, *sari yogur*, *ya lu*, *uigoureg melen* pe *yuku*) komzet gant tro-dro da 2.600 a dud (diwar 6.000 den en holl) e Sunan Yugur e gwalarn Proviñs Gansu e Sina. 

O vont war digresk emañ an niver a dud a ra gant ar yezh-mañ.

Implijet e vez ar sinaeg evel yezh dre skrid.

## Gwelet ivez:
* Yezhoù turkek
## Levrlennadur
* Chén Zōngzhèn & Léi Xuǎnchūn. 1985. Xībù Yùgùyǔ Jiānzhì [Concise grammar of Western Yugur]. Peking. (e sinaeg)
* Léi Xuǎnchūn (proofread by Chén Zōngzhèn). 1992. Xībù Yùgù Hàn Cídiǎn [Western Yugur - Chinese Dictionary]. Chéngdu. (e sinaeg)
* Malov, S. E. 1957. Jazyk zheltykh ujgurov. Slovar' i grammatika. Alma Ata. (e ruseg)
* Malov, S. E. 1967. Jazyk zheltykh ujgurov. Teksty i perevody. Moscow. (e ruseg)
* Tenishev, È. R. 1976. Stroj saryg-jugurskogo jazyka. Moscow. (e ruseg)
Morvan

**Morvan** zo un anv-bihan brezhonek kozh, aet da anv-tiegezh. A-wechoù eo troidigezh an anv gallek Maurice.

## Tud istorel
**Morvan*, anvet Morvan Lez-Breiz er Barzaz Breiz, ar *Roue Morvan* a-wechoù
*Sant Morvan, eskob Gwened er 

## Anv-bihan
*Morvan Duhamel, kazetenner
*Morvan Lebesque, kazetenner ha skridarnodour
*Morvan Marchal, stourmer politikel, bet krouet ar Gwenn ha du gantañ
*Morvan Aloísio Acaiaba de Resende, politikour braziliat.

## Anv-tiegezh
###### 
* Jean-Baptiste Morvan de Bellegarde (1648-1734), kloareg
* Augustin Morvan (1819-1897), mezeg, maer Lanniliz, kannad
* Goulven Morvan (1819-1891), bet rener Feiz ha Breiz
* Gabriel Morvan (1829-1886), bet rener Feiz ha Breiz
* Charles Le Morvan (1865-1933), steredoniour
* *Yves Morvan* (1909-1995), muioc'h anavezet dindan anv Jean Marin, rezistant e-pad an Eil Brezel-bed, prezidant an Agence France-Presse (AFP) eus 1957 betek 1975 
* Job Morvan, marc'hhouarner
* Ar vreudeur Morvan, kanerien kan-ha-diskan
* Pierre Morvan, amprevanour
* Jean-Claude Morvan, bet kelenner brezhoneg e lise Jakez Karter e Sant Malo, unan eus kensaverien Unvaniezh ar Gelennerien Brezhoneg e 1980
* Herri Morvan, kaner
* Françoise Morvan (ganet e 1958), skrivagnerez c'hallek
* Pêr Morvan, den politikel
* Marie-Hélène Morvan‎, skrivagnerez vrezhonek ha komediañcherez
* Muriel ar Morvan, kelaouennerezh ha skrivagnerezh vrezhonek
* Gildas Morvan (ganet e 1968), skiper
* François Morvan (ganet e 1983), skiper

## Strollegezh publik
* Roue Morvan Kumuniezh

###### 
* Fab Morvan, kaner
* Jean-David Morvan, tresour bannoù-treset

## Lec'hanvadurezh
### 
*Ar Roc'h-Morvan e 
**Bro ar Roue Morvan* e . Tiriad [Roue Morvan Kumuniezh]] tamm pe damm
* Minieg-Morvan e 
* Bagar-Morvan e Bro-Zol

### Broioù arall
*Morvan, anv ur c'horn-bro e Bourgogn

## Anv-tiegezh deveret
* Morvannou
Daniel Guérin

**Daniel Guérin** (19 a viz Mae 1904 – 14 a viz Ebrel 1988) a oa un diveliour gall. Staget en deus gant ar stourm er bloavezhioù 1930, gant ar sindikalourien dispac’hel eus « Révolution Prolétarienne » Pierre Monatte. Stourm a reas d’ar mare-se a-enep an trevadennoù.
E-kreiz ar bloavezhioù 1930 e emezelas Guérin e-barzh an Tu Kleiz Dispac'hel eus Marceau Pivert. Lakaet e vo e penn ar PSOP (Parti Socialiste Ouvrier et Paysan), krouet pa oa bet skarzhet an Tu Kleiz Dispac'hel eus an SFIO. Tomm tre ouzh Trotski e oa Guérin d’ar c’houlz-se.
Pellaat a raio diouzh ar varksouriezh e-pad ar brezel, ha tostaat a raio ouzh an anarkouriezh. Klask a raio sevel ur seurt sintezenn etre ar varksouriezh hag an diveliouriezh. C’hoant en doa neuze kemer ar gwellañ eus an daou sistem hag e embannas e skrid « **À la recherche d'un communisme libertaire** ». 
Stourm a reas diehan evit dieubidigezh Aljeria, ha lakaat a reas war wel ivez ar stourm evit an heñvelreizhidi.
E 1979 ez eas davet Unvaniezh al Labourerien Komunour ha Libertaer.

## Levrlennadur
*Fascisme et grand capital 
*Le mouvement ouvrier aux États-Unis 
*La lutte des classes sous la Première République 
*La Peste brune 
*Rosa Luxembourg et la spontanéité révolutionnaire 
*L’Anarchisme 
*À la Recherche d’un communisme libertaire 
*Ni Dieu, Ni Maître anthologie de textes sur l'anarchisme 
*Homosexualité et révolution 
*Bourgeois et Bras nus

## Liammoù diavaez
* DanielGuerin.info:lec’hienn graet gant stourmerien, klaskerien, tud e familh ha mignoned Daniel Guérin (e galleg)
* Lec’hienn Increvables Anarchistes
Emveradur

Ster rik **emveradur** a zo en em verañ e-unan. Ar ster politikel a zo distrujerezh pep diferañs etre ar renerien hag an dud renet ha dreist-holl ar fed m’emañ posupl d’an den d’en em aozañ a-stroll.
En istor, an doare d'en em aozañ-mañ a zo bet lakaet e pleustr dreist-holl gant an anarkourien.

## Penaos

Evit dont a-benn lakaat e plas an emveradur eo ret nac’hañ divizout ha soñjal e plas ar re all, ha kentoc’h pouezañ war pezh a fell d’an dud ober evito o-unan. Evit-se eo distrujet ar renk etre an dud ha plaen emañ an darempredoù kenetrezo pa n’eus ket ken a rener. Klask ar c'henemglev a zo an doare da zivizout. N’eo ket direolenn an emveradur, met pep reolenn a zo divizet gant an holl, betek tizhout ur c'henemglev, evit mat an holl.

## Liammoù diavaez
 
* (https://web.archive.org/web/20060303024157/http://infokiosques.net/article.php3?id_article=90) Tous les chefs ont tort !
* (https://web.archive.org/web/20060303024141/http://infokiosques.net/article.php3?id_article=87) Diviz war an divizoù.
South Park

**South Park** a zo anezhi un dresadenn-vev, bet krouet gant an amerikaned Trey Parker ha Matt Stone. Skignet eo war ar rouedad Comedy Central abaoe an 13 a viz Eost 1997. Skignet eo bet evit ar wezh kentañ e Frañs d'ar 17 a viz Gouere 1998 war Canal plus, ha war ar chadenn Comedie abaoe 2002.

## Synopsis
Ar rummad tresadennoù bev-se a gont istor pevar mignon, tro 8 bloaz anezho a vev e **South Park**, ur geriadenn eus Kolorado. Plij a ra dezho implij ur bern gerioù groñs hag hudurezh eo o fent alies.

## An tudennoù
**Stan Marsh** : paotr marteze ar muiañ en e reizh eus ar serienn paneve e tisloñk re alies war ar plac’h emañ amourus ganti, Wendy Testaburger. E penn ar strollad emañ tamm pe damm, ha gantañ alies e vez klozet an abadenn gant ur gentel bennak.

**Kyle Broflovski** : yuzev anezhañ, a zo ur paotrig sensupl tre, abalamour d’e vamm kalz re war e lerc’h. E vreur, **Ike** e anv, a zo bet adoptet gant e dud. Kanadian eo, ha se zo kaoz n’en deus ket e benn ar memes stumm evit ar re all. Plijout a ra kalz da g/Kyle c’hoari mell-droad gantañ. Ober a ra “Tenn er babig !” eus ar c’hoari-mañ.

**Kenny McKormick** : a zo bepred e benn skoachet gant e gapuchenn. Gwall digomprenus neuze eo pezh a lâr. Paour-razh eo e familh, hag e vignoned a ra goap outañ alies abalamour d’an dra-se. Drouklazhet vez ar paotr mañ bewezh, hag atav en un doare disheñvel, pezh a laka e vignoned da estlammiñ : « Gast ! Lazhet o deus Kenny ! » 

**Eric Cartman** : Hennezh a zo lart kenañ, droug, penn-gouez, gouennelour, ha paotr outañ e-unan. Abuziñ a ra e amzer en ur lakaat reuz. E vamm, protestantez he deus c’hoariet ba filmoù revr. N’anavezer ket tad Cartman.

## Politikerezh
An dresadenn-vev-mañ a zo ur flemmgan eus ar gevredigezh amerikan. Drezañ e tagont gwir zarvoudoù, gwir dud liammet ouzh ar relijion, ar politikerezh hag ur bern sujedoù tabou. A-ratozh emañ stank an hudurezh enni. Graet eo evit direnkañ tud zo, pe just-awalc'h tud o deus c'hoant da bismigat.
Engouestlet int, ha politikel-kenañ eo an dresadenn-vev-se. Disklêriañ a reont pezh ne blij ket dezho en ur vont pell a-walc'h ganti. Keñveriet e vez South Park alies gant ar Simpsons.

## Prizioù
* Emmy Award 2005 : Gwellañ rummad-film evit an abadenn **Best Friends Forever**

## Film
* South Park : Bigger Longer & Uncut (1999)

## Links
* South Park Stuff
An Arzhanaou

**An Arzhanaou** a zo ur gumun eus Bro-Gwened e kanton Kemperle, e mervent Breizh. Penn kanton e oa betek 2015.
## Douaroniezh
War lez ar stêrioù Ele ha Skorf emañ an Arzhanaou.

## Anv
Ewan Vallerie ː **Arthnou**, 1167; **Arznou**, 1327; **Arzenou**, 1380, 1382; **Arznou**, 1387; **Arzennou**, 1448; **Arzenou**, 1516; **Arzano**, 1536; **Arsanno**, 1630.

## Ardamezioù

## Istor
### [[Dispac'h Gall]]
* Dekred eus ar 26 a viz Du 1790 war al le ret: e penn-kentañ 1791 e voe graet al le ouzh ar Roue, ar vro hag al lezennoù gant Le Puil, person, ha Picart, kure.
### 
#### [[Brezel-bed kentañ]]
* Mervel a reas 73 gwaz eus ar gumun abalamour d'ar brezel, eleze 3,73% ag ar boblañs hervez an niveradeg bet graet e 1911 .
#### [[Eil brezel-bed]]
* Fuzuilhet e voe ur gwaz ag ar gumun e Landordu e Berne, d'ar 6 a viz Gouhere 1944 abalamour d'e berzh er Rezistañs; barnet e oa bet d'ar marv gant lez-varn al Lu alaman Ar Faoued.
* C'hwec'h gwaz ag ar gumun a varvas abalamour d'ar brezel.
#### Brezelioù didrevadennañ
* Daou waz a varvas e Brezel Indez-Sina.
## Brezhoneg
* D'an 23 a viz Mae 2018 e oa bet votet ar garta Ya d'ar brezhoneg gant kuzul-kêr an Arzhanaoù. Al live 1 oa bet roet d'ar gummun.
## Monumantoù ha traoù heverk

Restr:PlakennvrezhonekouzhmonumantarrevarvAnArzhanaoù.jpg|Plakenn vrezhonek ouzh monumant ar re varv
Restr:MonumantarrevarvAnArzhanaou.jpg|Monumant ar re varv 

‎* Monumant ar re varv, ur blakenn vrezhonek outañ; savet e voe e 1920 ha dioueliet e 1922.

Restr:KalvarAnArzhanaou.jpg‎|Kalvar er vourc'h
Restr:IlizkatolikSantPêrenEreoùAnArzhanaou.jpg|‎An iliz
 
* Ur c'halvar.
* Iliz katolik *Sant Pêr en Ereoù*.

## Emdroadur ar boblañs abaoe 1962

## Melestradurezh

Restr:MaerdiAnArzhanaou.jpg|‎Ar maerdi


 

## Tud
* **Paol de l'Aage** (pe de l'Age), denjentil ar C'hambr e 1610, dimizet gant Marie Bizien, itron Kerigomarc'h

### Ardamezeg ar familhoù

## Gevelliñ

## Liammoù diavaez

* an Arzhanaou war lec'hienn Geobreizh
* an Arzhanaou war lec'hienn an etrekumuniezh
* Glad an Arzhanaou

## Levrlennadur

## Daveoù ha notennoù
Gwaien

**Gwaien** a zo ur gêrig eus Kerne-Izel hag ur gumun eus kanton Douarnenez, e departamant Penn-ar-Bed, e kornôg Breizh.
Kresket eo bet d'ar 1 a viz Genver 2016 goude bezañ bodet gant an Eskevien.

## Douaroniezh
* E genoù ar Stêr Waien emañ Gwaien.
## Istor
### [[Dispac'h Gall]]
* Dekred eus ar 26 a viz Du 1790 war al le ret : e penn-kentañ 1791 e voe graet al le ouzh ar Roue, ar vro hag al lezennoù gant Dagorn, kure ; nac'het e voe al le gant Gloaguen, beleg.
### 
#### [[Brezel-bed kentañ]]
* Mervel a reas 162 waz eus ar gumun, da lâret eo 3,45% eus he foblañs e 1911, abalamour d'ar brezel.
* Fuzuilhet e voe daou soudard bet ganet er gumun gant al lu gall, unan e miz C'hwevrer 1915, egile e miz Du 1916.
#### [[Eil brezel-bed]]
* Merval a reas 53 den ag ar gumun abalamour d'ar brezel.
*D'an 20 a viz Gwengolo 1944 e kodianas ar soudarded alaman a oa e kreñvlec'h Lezongar, war an aod, daou zevezh goude dieubidigezh Brest.
#### [[Reter-Nesañ]]
* Mervel a reas ur milour eus ar Morlu gall dre wallzarvoud d’an 8 a viz Meurzh 1921 e San Stefano e Turkia.
#### Brezelioù didrevadennañ
##### [[Brezel Indez-Sina]]
* Mervel a reas pevar milour eus ar gumun er Viêtnam.
##### [[Brezel Aljeria]]
* Mervel a reas ur milour eus ar gumun d’an 3 a viz Here 1959.
## Monumantoù ha traoù heverk

Audierne.jpg|Gwaien
Audierne Port.jpg|Ar porzh
Audierne Goyen.jpg|Stêr Waien
Bretagne_Finistere_Audierne.jpg|Ar porzh
Henri Moret 001.jpg|Porzh Gwaiengant Henry Moret, 1900
20040629_le_port_du_primelin.JPG|Ar porzh

* Monumant ar re varv, luc’hskeudennoù.
## Emdroadur ar boblañs abaoe 1962

## Brezhoneg
Votet eo bet ar garta Ya d'ar brezhoneg gant ar c'huzul-kêr d'an 8 a viz Kerzu 2020.

## Melestradurezh
## Tud
### Tud ganet eno
*1763 : Mathieu Claude Guezno de Botsey, dileuriad er Stadoù-Jeneral e 1789, kannad Penn ar Bed er goñvañsion vroadel
*1777 : Jacques Le Cat, grefier ha chouan hag a gemeras perzh e drouklazh Yves Marie Audrein, eskob Kemper, e 1800
*1886: Pierre Arsène Marie Autret, soudard en 19vet rujumant war-droad, fuzuilhet gant al lu gall d'ar 25 a viz Du 1916 e Belleray evit «*ravoltadeg*».
* 1893: François Kérével, d'an 22 a viz Du, soudard en eil rujumant trevadennel war-droad, fuzuilhet gant al lu gall e miz C'hwevrer 1915 evit *«dilez e bost dirak an enebour»* ha *«nac'h sentiñ»*.
*1923: Youenn Olier, emsaver ha skrivagner brezhonek
*1943 : Jean-Pierre Velly, arzour

### Tud marvet eno
*Mathieu Claude Guezno de Botsey (1763-1839), trafiker ha den politikel

### Tud liammet ouzh ar gumun
*Alan-Gwenog Berr (1913-1974), yezhoniour war ar brezhoneg, savet eno.

## Gevelliñ

## Liammoù diavaez

*Audierne-Tourisme.com Ofis an douristed

## Levrlennadurezh
*Paul Cornec, *Le Couvent des capucins d'Audierne, Éditions du Cap-Sizun, 2000. .
*[[Serge Duigou]] et [[Jean-Michel Le Boulanger]], *Cap-Sizun*, Éditions Palantines, 2005. 
* Vincent Mével, *Une semaine à Audierne : Journal. I*, Éditions du bois flotté, 2007.
* Paul Cornec, *Audierne et le Cap-Sizun sous la Révolution'', Éditions du Cap-Sizun, 2011.

## Daveoù ha notennoù
Benoded

**Benoded** zo ur gumun e Kerne-Izel war lez kleiz aber an Oded. E kanton Fouenant emañ, e departamant Penn-ar-Bed, e mervent Breizh.
## Douaroniezh

BENODET348.jpg|Ar porzh.

* War lez ar Meurvor Atlantel ha genoù an Oded emañ Benoded.
## Gerdarzh
* Diwar ur ger kozh *ben*, genoù, hag Oded.
## Istor
### [[Dispac'h Gall]]
* Dekred ar 26 a viz Du 1790 war al le ret : e penn-kentañ 1791 e voe nac'het al le ouzh ar Roue, ar vro hag al lezennoù gant Pellerin, person, ha Burel, kure. 
### 
* D'ar 15 a viz Meurzh 1878 e voe roet an anv *Bénodet* d'ar gumun e-lec'h *Perguet* gant un dekred kemeret gant ar c'hadoriad gall Mac-Mahon. 
### 
##### [[Brezel-bed kentañ]]
* Mervel a reas 76 gwaz abalamour d'ar brezel,da lâret eo 5,58% ag ar boblañs hervez an niveradeg bet graet e 1911.
##### [[Eil Brezel-bed]]
* Mervel a reas naontek den ag ar gumun abalamour d'ar brezel.
* D'ar 4 a viz Gouere 1944 e kouezhas un nijerez Mosquito marilhet LR339 ha kodet DM-? eus ar *248th Squadron* eus ar Royal Air Force e Benoded; mervel a reas he daou nijour, douaret int e bered ar gumun.
#### Brezelioù didrevadennañ
##### [[Brezel Indez-Sina]]
* Mervel a reas daou vilour eus ar gumun.
## Monumantoù ha traoù heverk
*Pont Kerne

Chapelle de Perguet - Calvaire.JPG|Kalvar chapel Berc'hed, dibenn an .
Chapelle de Perguet.JPG|Chapel Perged, gouestlet da santez Berc'hed.
BénodetBecket.jpg|Iliz katolik *[[Thomas Becket|Sant Tomaz Becket]]* --.
Bénodet_015_Monument_aux_morts.JPG|Monumant ar re varv.

### Bezioù ar C'hommonwealth e bered ar gumun

Karrnijourion e oant o-daou. Mervel a rejont e-pad an Eil Brezel Bed d'ar 4 a viz Gouere 1944 pa gouezhas o c'harr-nij *[[De Havilland DH.98 Mosquito|Mosquito]]* e Benoded.
## Emdroadur ar boblañs abaoe 1962

## Gevelliñ
*Penntorr,  (1987)
## Liammoù diavaez

* Lec'hienn ofisiel Benoded
## Dave ha notennoù
Beuzeg-ar-C'hab

**Beuzeg-ar-C'hab** zo ur gumun e Kerne-Izel, e kanton Douarnenez, e departamant Penn-ar-Bed, e Bro ar C'hab.
## Douaroniezh

Beuzec-Cap-Sizun Kastel Koz.JPG
Beuzec-Cap-Sizun-Côte.JPG
Falaises de Beuzec.jpg

## Istor
### [[Dispac'h Gall]]
* Dekred ar 26 a viz Du 1790 war al le ret: e penn-kentañ 1791 e voe nac'het al le ouzh ar Roue, ar vro hag al lezennoù gant Ansquer ha Kerneis, kureed, ha Le Bras, beleg. 
### 
##### [[Brezel-bed kentañ]]
* Mervel a reas 88 gwaz abalamour d'ar brezel, eleze 3,97% ag ar boblañs hervez an niveradeg bet graet e 1911.
##### [[Eil brezel-bed]]
* Beuzeg-ar-C'hab a voe dalc'het gant an Eil Bagad eus an 10 Kompagnunezh eus ar *Grenadier Regiment 894* alaman en nevezamzer 1944, betek penn-kentañ miz Even (Aloubadeg Normandi) .
* Merval a reas trizek den ag ar gumun abalamour d'ar brezel.
#### Brezelioù didrevadennañ
##### [[Brezel Indez-Sina]]
* Mervel a reas un archer e Phoc Tan e Kochin-Sina er Viêtnam e miz Ebrel 1947.

## Monumantoù ha traoù heverk

PhareduMillier1.jpg|Tour-tan ar Milier
PhareduMillier2.jpg|Tour-tan ar Milier

## Emdroadur ar boblañs abaoe 1962

## Liammoù diavaez

*  Lec'hienn war ar gumun

## Dave ha notennoù
Bodiliz

**Bodiliz** () zo ur gumun e Breizh, e kanton Landivizio e Bro-Leon.
## Douaroniezh
## Istor
### 
##### [[Brezel-bed kentañ]]
* Mervel a reas 68 gwaz abalamour d'ar brezel, eleze 3,60% ag ar boblañs hervez an niveradeg bet graet e 1911.

## Monumantoù ha traoù heverk
### Iliz katolik Itron-Varia

Bretagne Finistere Bodilis1 tango7174.jpg|Iliz Itron-Varia Vodiliz.
Bretagne Finistere Bodilis2 tango7174.jpg
Bretagne Finistere Bodilis3 tango7174.jpg
Bretagne Finistere Bodilis4 tango7174.jpg|E-barzh an iliz.
Bretagne Finistere Bodilis5 tango7174.jpg|An aoter.

* An ilz katolik, .

153_Bodilis.jpg|Monumant ar re varv.

* Monumant ar re varv.

## Emdroadur ar boblañs abaoe 1962

## Melestradurezh
## Tud
### Tud bet ganet eno
* 1861 : Guillaume Héliès, beleg ha skrivagner brezhonek
* 1867 : Loeiz ar Floc'h "Plakoù", skrivagner brezhonek
* 1937 : Job an Irien, beleg ha skrivagner brezhonek

## Gevelliñ
*Holbeton,  (1992)

## Liammoù diavaez

* Lec'hienn ar gumun
* Bodiliz war lec'hienn Geobreizh

## Dave ha notennoù
Boneur

**Boneur** (skrivet *Bonneur* ivez), pe **Bodveur**, zo ur gumun e Bro Gerne e kanton Karaez, e departamant Penn-ar-Bed, e kornôg Breizh.

## Douaroniezh
* Emañ Boneur er Menez Are.
## Istor
### 
##### [[Brezel-bed kentañ]]
* Mervel a reas 41 gwaz abalamour d'ar brezel, eleze 4,36% ag ar boblañs hervez an niveradeg bet graet e 1911.
#### [[Eil brezel-bed]]
* Mervel a reas pemp den ag ar gumun abalamour d'ar brezel.

## Monumantoù ha traoù heverk

Eglise de Botmeur.JPG|Iliz katolik Boneur.
033.Eglise de Botmeur.JPG|Iliz katolik Boneur.
16.Botmeur.Le lavoir du Lapig -Traon-.JPG|Poull-kannañ Lapig.
12.Botmeur.Creisquer.Le puits du déserteur.JPG|Puñs an Dizertour.
Botmeur_Monument_aux_morts_1.JPG|Monumant ar re varv.

## Emdroadur ar boblañs abaoe 1962

## Liammoù diavaez

* Lec'hienn ar gumun
* Boneur war lec'hienn Geobreizh

## Notennoù ha daveoù
Bolazeg

**Bolazeg** zo ur gumun e Bro-Gerne e Kanton Karaez, e departamant Penn-ar-Bed, e kornôg Breizh.
## Douaroniezh
Kumunioù amezek : Skrigneg; Bodsorc'hel; Plougraz; Lohueg; Plourac'h; Karnoed

## Anv
**Botglazec*, 1448, 1481 ; *Botlazec*, 1679.
Talvoudegezh : *bot* = kenkiz + **lazec* anv-den, diwar al liv glas.
**Botglazec*, 1448 ; *Botglasec, Botlasec*, 1536 ; *Botglasac*, *Botgasel* e Servignac, 1591.

## Istor
### 
##### [[Brezel-bed kentañ]]
* Mervel a reas 41 gwaz abalamour d'ar brezel, eleze 4,36% ag ar boblañs hervez an niveradeg bet graet e 1911.
#### [[Eil brezel-bed]]
* Merval a reas dek den ag ar gumun abalamour d'ar brezel.
## Monumantoù ha traoù heverk
;Iliz katolik *Itron-Varia ha Sant-Gwenael*

Bolazec. Eglise.jpg|
042 Bolazec L'église.JPG_
Bolazec. Eglise. Inscription sur linteau.jpg|
Bolazec. Eglise. Statuette.jpg|

;Kalvar ar vourc'h
;Monumant ar re varv

## Emdroadur ar boblañs abaoe 1962

## Brezhoneg
;Ar Brezoneg er Skol
* 1934-1936: ar c'huzul-kêr a savas a-du gant ar mennad skignet gant al luskad Ar Brezoneg er Skol (ABES) evit kelennadurezh ar brezhoneg er skol.

## Tud
* *Yann Tomaz*, baraer kozh, kaner ha diskonter.

## Krennlavaroù
**Tud Bolazeg / N'anavezont ket ur [[marc'h]] diouzh ur [[kazeg|gazeg]]*.
**E Bolazeg n'anvezer ket ur marc'h diouzh ur gazeg / ken en devo staotet pe gac'het*.

## Liammoù diavaez

## Dave ha notennoù
Bodsorc'hel

**Bodsorc'hel** zo ur gumun e Bro-Dreger, e kanton Plouigno, e departamant Penn-ar-Bed, e kornôg Breizh.
## Douaroniezh
* E Bodsorc'hel emañ eienenn ar stêr Gwig, a red betek Benac'h.
*Kumunioù amezek : Ar Pontoù ; Gwerliskin ; Plougraz ; Bolazeg ; Lanneanoù ; Plougonven.

## Anv
*Bernard Tanguy (1990) : *Bocorzer*, ~1330 ; *Botsorcher*, dibenn ar  ; *Botsorser*, 1425 ; *Botsorzer*, 1434 ; *Botczorcher*, 1444 ; *Bothsorzer*, 1461 ; *Botsorder*, 1499 ; *Botsorher*, 1504 ; *Botseorcher*, *Botsorher*, *Botsorchel*, 1663.
*Talvoudegezh : **bot* = kêriadenn, kenkiz ; + diasur : **sorc'h* = en em sevel ? diflukañ ?.

## Ardamezioù
N'eus ket.

## Istor
### [[Dispac'h Gall]]
* Dekred ar 26 a viz Du 1790 war al le ret: e penn-kentañ 1791 e voe nac'het al le ouzh ar Roue, ar vro hag al lezennoù gant Coll, person, ha Cuziat, kure.
### 
;Brezel-bed kentañ
* Mervel a reas 73 gwaz abalamour d'ar brezel, da lâret eo 5,11% ag ar boblañs hervez an niveradeg bet graet e 1911.
#### [[Eil brezel-bed]]
* Merval a reas nav den ag ar gumun abalamour d'ar brezel.

## Monumantoù ha traoù heverk

Botsorhel_07_L'église_paroissiale.jpg|An iliz katolik.
Statues dans l'église de Botsorhel.jpg|Delwennoù en iliz Bodsorc'hel, treset gant Loeiz ar Gwenneg e 1903.
 
* Iliz katolik *Sant Jorj*.

Botsorhel 05 Le monument aux morts 1.jpg|
Botsorhel 06 Le monument aux morts 2.jpg|

* Monumant ar re varv.
## Emdroadur ar boblañs abaoe 1962

## Brezhoneg
;Ar Brezoneg er Skol
* 1934-1936 : ar c'huzul-kêr a savas a-du gant ar mennad skignet gant al luskad Ar Brezoneg er Skol (ABES) evit kelennadurezh ar brezhoneg er skol.
## Tud
;Ardamezeg ar familhoù

## Levrlennadur
*Pol Potier de Courcy : ''Nobiliaire et armorial de Bretagne''
*Bernard Tanguy : *Dictionnaire des noms de communes, trèves et paroisses du Finistère.* Chasse-Marée. Ar Men. 1990
## Liammoù diavaez
* Bodsorc'hel war lec'hienn Geobreizh
* Bodsorc'hel war "Cartes de France"
## Notennoù ha daveoù
Boc'harzh

**Boc'harzh** () zo ur gumun e Bro-Leon, e kanton Brest-4, e departamant Penn-ar-Bed, e gwalarn Breizh.
## Douaroniezh
* War lez ar stêr Penfell emañ ar gumun.
## Brezhoneg
### Ar Brezoneg er Skol
* 1934-1936: ar c'huzul-kêr a savas a-du gant ar mennad skignet gant al luskad Ar Brezoneg er Skol (ABES) evit kelennadurezh ar brezhoneg er skol.
## Istor
### [[Dispac'h Gall]]
* Dekred ar 26 a viz Du 1790 war al le ret: e penn-kentañ 1791 e voe nac'het al le ouzh ar Roue, ar vro hag al lezennoù gant ur c'hure, Hervé Riou e anv.
### 
##### [[Brezel-bed kentañ]]
* Mervel a reas 30 gwaz abalamour d'ar brezel, eleze 3,37% ag ar boblañs hervez an niveradeg bet graet e 1911.
#### [[Eil brezel-bed]]
* Merval a reas c’hwec’h den ag ar gumun abalamour d'ar brezel.
#### Brezelioù didrevadennañ
##### [[Brezel Aljeria]]
* Mervel a reas daou vilour eus ar gumun.

## Monumantoù ha traoù heverk

Monument aux morts - Bohars-29.jpg

* Monumant ar re varv.
## Emdroadur ar boblañs abaoe 1962

## Tud
### Tud marvet eno
*1975 : Yann ar Gall, barzh ha skrivagner brezhonek
*2012 : Christian-J. Guyonvarc'h, keltiegour.

## Gevelliñ
*Ventimiglia di Sicilia, 
*Tarporley,  (1983)

## Liammoù diavaez

* Lec'hienn an ti-kêr
* Boc'harzh war lec'hienn Geobreizh

## Dave ha notennoù
Ar Vourc'h-Wenn

**Ar Vourc'h-Wenn**, pe **Bourc'h-Wenn**, zo ur gumun e Bro-Leon e kanton Plabenneg, e departamant Penn-ar-Bed, e gwalarn Breizh.

## An anv
*Bourc'hwenniz* (ha *Bourc'hwentiz*), pe : *Bourc'hiz-Wenn*, a vez graet eus annezidi ar Vourc'h-Wenn e brezhoneg.

## Brezhoneg
;Ar Brezoneg er Skol
* 1934-1936: ar c'huzul-kêr a savas a-du gant ar mennad skignet gant al luskad Ar Brezoneg er Skol (ABES) evit kelennadurezh ar brezhoneg er skol.
;Ya d'ar Brezhoneg
* D'an 8 a viz Gouere 2010 e oa bet votet live 2 ar garta Ya d'ar brezhoneg gant kuzul-kêr ar gumun.
## Istor
### [[Dispac'h Gall]]
* Dekred ar 26 a viz Du 1790 war al le ret: e penn-kentañ 1791 e voe nac'het al le ouzh ar Roue, ar vro hag al lezennoù gant daou gure, Kerviou ha François Richou.
### 
##### [[Brezel-bed kentañ]]
* Mervel a reas 71 gwaz abalamour d'ar brezel, eleze 4,03% ag ar boblañs hervez an niveradeg bet graet e 1911.
#### [[Eil Brezel-bed]]
*Lazhet e voe ur c’hartermestr tommer  ag ar gumun d’an 3 a viz Gouhere 1940 pa voe distrujet al lestr hobregonet *Bretagne* gant Morlu Breizh-Veur e Mers-el-Kebir en Aljeria.
* D'ar 1 a viz Ebrel 1941 e kouezhas un nijerez Hampden marilhet X3129 ha kodet KX-? eus *144th Squadron* ar Royal Air Force (aerlu ar Rouantelezh-Unanet) er Vourc'h-Wenn; lazhet e voe tri nijour, douaret e voent e bered kumun Lanniliz; un nijour all a voe tapet gant an Alamaned; er memes devezh e kouezhas un nijerez Junkers Ju 88 A (marilhet WNr 1236) eus an aerlu alaman (*[[Luftwaffe (1933-1945)|Luftwaffe]]*) er gumun.
* Un nijerez Me 109 E-7 (marilhet WNr 6457 ) « 12 melen » eus an aerlu alaman (*[[Luftwaffe (1933-1945)|Luftwaffe]]*) a gouezhas er gumun d'ar 24 a viz Gouhere 1941, mervel ar reas an nijour, douaret eo e Plouzeniel.
* D'an 20 a viz Meurzh 1944 e kouezhas ur c'harr-nij P-51B-5-NA (marilhet 43-6316, 4 FG, 335 FS) eus aerlu SUA (*[[United States Army Air Forces]]*) er Vourc'h-Wenn, e leviour a zeuas a-benn da achap.

## Monumantoù ha traoù heverk

07_Bourg-Blanc_Le_monument_aux_morts.JPG
08 Bourg-Blanc Plaque du monument aux morts.JPG

* Monumant ar re varv.
## Douaroniezh
## Emdroadur ar boblañs abaoe 1962

## Melestradurezh

## Tud
* Ar chaloni Falc'hun, kelenner skol-veur war ar brezhoneg.
## Gevelliñ
*La Balme-de-Sillingy, , a-gevret gant Koz-Meal

## Liammoù diavaez

*Lec'hienn kumuniezhel
*Lec'hienn an ti-kêr
* ar Vourc'h-Wenn war lec'hienn Geobreizh
*Ti an douristed

## Notennoù ha daveoù
Brasparzh

**Brasparzh** zo ur gumun e kanton Karaez-Plougêr, e Kerne, e Breizh. Emañ e Menez Are, er vroig Bidar.
## Douaroniezh
* Eieniñ a ra ar stêr Doufin e Brasparzh.
* Ar stêrioù Doufin ha Riwal a gember etre Lopereg, Brasparzh ha Pleiben.
## Brezhoneg
;Ar Brezoneg er Skol
* 1934-1936: ar c'huzul-kêr a savas a-du gant ar mennad skignet gant al luskad Ar Brezoneg er Skol (ABES) evit kelennadurezh ar brezhoneg er skol.
## Istor
### [[Dispac'h Gall]]
* Dekred eus ar 26 a viz Du 1790 war al le ret: e penn-kentañ 1791 e voe nac'het al le ouzh ar Roue, ar vro hag al lezennoù gant ar person, Le Bihan e anv, ha Le Lay, kure.
### 
##### [[Brezel-bed kentañ]]
* Mervel a reas 151 gwaz abalamour d'ar brezel, eleze 4,29% ag ar boblañs hervez an niveradeg bet graet e 1911.
#### [[Eil brezel-bed]]
* Mervel a reas 26 den ag ar gumun abalamour d'ar brezel.
#### Brezelioù didrevadennañ
##### [[Brezel Indez-Sina]]
* Mervel a reas tri milour eus ar gumun.
##### [[Brezel Aljeria]]
* Mervel a reas ur milour eus ar gumun d’ar 15 a viz Gouhere 1956 e Nedroma (departamant Wahrān).

## Monumantoù ha traoù heverk

Brasparts_06_L'enclos_parossial_Ossuaire,_calvaire,_église_Saint-Tugen.JPG|Al liorzh-iliz.
Brasparts_07_Eglise_Saint-Tugen.JPG|An iliz katolik.
Brasparts_03_Le_calvaire.JPG|Ar c'halvar.
Brasparts_23_Le_monument_aux_morts.JPG|Monumant ar re varv.

* Al liorzh-iliz gant an Iliz katolik ''Intron-Varia ha Sant Tujen'' , ar garnel hag ar c'halvar.
* Monumant ar re varv, bet dioueliet d'an 23 a viz Gwengolo 1923.
## Emdroadur ar boblañs abaoe 1962

## Tud
### Tud bet ganet eno
*1871 : Soaig Jonkour, skrivagner brezhonek.
### Tud marvet eno
*1946 : Soaig Jonkour, skrivagner brezhonek.
*2008 : Gwenc'hlan ar Skouezeg, mezeg, skrivagner ha Drouiz-meur Goursez Vreizh.
## Gevelliñ
*Ilsington,  ,  (1976)

## Liammoù diavaez

* Ar gumun war lec'hienn ar gumuniezh kumunioù
* Sal ti-feurm Gwernandour
* Fotoioù eus Brasparzh

## Notennoù ha daveoù
Brelez

**Brelez** () zo ur gumun e Bro-Leon e Kanton Lokournan, e departamant Penn-ar-Bed, e gwalarn Breizh.
## Douaroniezh

450_Aber_Ildut.jpg
437 Aber Ildut Bel-Air.jpg
436 Aber Ildut Bel-Air.jpg

* Treuzet eo ar gumun gant an Aber Ildud.
## Anv
**Brelles* e 1647.
Gerdarzh ː *bren-* = torgenn, krec'h, ha *-les* = kastell.

## [[Ardamezouriezh|Ardamezioù]]
*En glazur, mantellet en geot karget gant peder brizhenn erminig en argant treustellet ; e dri zour en sabel mogeriet en argant, 2 balirant, 1 ouzh beg ; ouzh kondon e gastell en argant, digoret ha dedoullet en glazur, mogeriet en sabel.*

## Istor
### 
##### [[Brezel-bed kentañ]]
* Mervel a reas 32 waz abalamour d'ar brezel, da lâret eo 3,55% ag ar boblañs hervez an niveradeg bet graet e 1911.
#### [[Eil Brezel-bed]]
* Mervel a reas pevar den ag ar gumun abalamour d'ar brezel.
* Un nijerez Me 109 E-7 (marilhet WNr 7671 ) « 1 melen » eus an aerlu alaman (*[[Luftwaffe (1933-1945)|Luftwaffe]]*) a gouezhas er gumun d'ar 24 a viz Gouhere 1941, gloazet e voe an nijour.
* D'an 31 a viz Genver 1942 e kouezhas un nijerez Manchester I marilhet L7472 ha kodet QR-? eus ar *61st Squadron* eus ar Royal Air Force (aerlu ar Rouantelezh-Unanet) e Brelez; pevar nijour a varvas, beziet int e Bered Kerfaotraz e Brest, daou all a voe tapet gant an Alamaned hag unan all a c'hellas achap.

## Brezhoneg
;Ar Brezoneg er Skol
* 1934-1936: ar c'huzul-kêr a savas a-du gant ar mennad skignet gant al luskad Ar Brezoneg er Skol (ABES) evit kelennadurezh ar brezhoneg er skol.
## Monumantoù ha traoù heverk

Monument aux morts - Brélès-29.jpg|Monumant d'an dud lazhet er Brezel-bed kentañ.
Manoir Brescanvel.jpg|Maner Breskanvel.

* Monumant ar re varv.
*Maner Bel-Air.
*Maner Breskanvel.
*Maner Kergroadez.
*Maner Keroulaz.

Eglise Brélès 1900 -.jpg|An iliz katolik tro 1900.
33 Eglise Brélès.jpg|An iliz katolik bremañ.
31 Eglise Plourin.jpg|An iliz katolik ha porzh ar marv.

* Iliz katolik *Intron-Varia*.
## Emdroadur ar boblañs abaoe 1962

## Liammoù diavaez

* Brelez war lec'hienn Geobreizh

## Notennoù ha daveoù
Brignogan

**Brignogan** () a oa ur gumun e Bro-Leon e kanton Lesneven, e departamant Penn-ar-Bed, e gwalarn Breizh. An anv gallek *Brignogan-Plages* a ziskouez fraezh penaos e c'haller divrezhonekaat an anvioù-lec'hioù brezhonek. 

### Stummoù skrivet
* **Brignaugan**, .
### Gerdarzh
* Bernard Tanguy ː eus an henvrezhoneg *bren*, hag n anv-den *Ogan*.
* Hervé Abalain : an dibenn **-an* e c'hellfe dont eus **cann*, "gwenn".
* Daniel Delattre (2004) : ar ger *Plages* zo bet staget ouzh Brignogan e 1936 evit lakaat da dalvezout al lec'h kouronkiñ, o vont war gresk adalek an .

## Istor
Brignogan, rann eus Plouneour-Traezh, e oa en eskopti Leon. Staget eo bet ouzh hini Kemper ha Leon e-kerzh an Dispac'h Gall.

Kumun Brignogan zo bet distaget diouzh hini Blouneour-Traezh e 1934. Ar barrez zo bet distaget d'ar 7 a viz Mezheven 1935.
###### 
##### [[Brezel-bed kentañ]]
* Mervel a reas 40 gwaz eus Brignogan abalamour d'ar brezel.
##### [[Eil Brezel-bed]]
* Mervel a reas unnek den ag ar gumun abalamour d'ar brezel.
* D'an 18 a viz Kerzu 1941 e kouezhas un nijerez Hurricane II kodet NV-? eus ar *44th Squadron* eus ar Royal Air Force (aerlu ar Rouantelezh-Unanet) e Brignogan; mervel a reas he levier, douaret eo e bered ar gumun.
#### Brezelioù didrevadennañ
##### [[Brezel Aljeria]]
* Mervel a reas pevar milour eus ar gumun .
### 
*Kendeuzet e oa bet gant Plouneour-Traezh d'ar 1 a viz Genver 2017 d'ober ur gumun nevez : Plouneour-Traezh-Brignogan.

## Brezhoneg
* D'ar 7 a viz Gouere 2011 e oa bet votet ar garta Ya d'ar brezhoneg gant kuzul-kêr ar gumun.

## Monumantoù ha traoù heverk
* Iliz santez Bernadette.
* Chapel Paol.
* Chapel ar Skluz.
* Peulvan Pontusval
* Monumant ar re varv, luc'hskeudenn.
### Bezioù ar C'hommonwealth e bered ar gumun

Mervel a rejont e-pad an Eil Brezel Bed, an nijour d'an 8 a viz Kerzu 1941 pa gouezhas e garr-nij (*[[Hawker Hurricane|Hurricane II]]* marilhet *Z51551* ha kodet *NV-?*) e Brignogan, ar vartoloded d'an 28 a viz Ebrel 1944, pa voe kaset o bag, an *destroyer* *HMCS Athabaskan*, d'ar strad gant an tarzher alaman *Elbing T-24*.

## Emdroadur ar boblañs abaoe 1962

## Gevelliñ
*Eglosbrek-Poll an Wragh, 

## Levrlennadur
* René COUFFON et Alfred LE BARS : *Répertoire des Églises et chapelles du Diocèse de Quimper et de Léon*. 1959. Adembannadur Kuzul Jeneral Penn ar Bed. 1988.
* Bernard TANGUY : *Dictionnaire des noms de communes, trèves et paroisses du Finistère.* 1990
* Embannadurioù FLOHIC : *Le patrimoine des communes du Finistère*; 1998
* Hervé ABALAIN : *Les noms de lieux bretons*. Universels Gisserot. 2000.
* Daniel DELATTRE : *Le Finistère. Les 283 communes.* Embannadurioù Delattre. 2004. 

## Liammoù diavaez

* Ti an douristed
* Brignogan war lec'hienn Geobreizh

## Daveoù ha notennoù
Karanteg (kumun)

**Karanteg** () zo ur gumun e Breizh e Bro-Leon, e Penn-ar-Bed, hag ur porzh bihan e penn aber stêr Montroulez.
## Douaroniezh

## Anv
* Bernard Tanguy ː *Karantec*, 1434 ; *Carantec*, 1446.
* Erwan Vallerie ː *Karantec*, 1434 ; *Quarente*, 1630
;Gerdarzh
Anv ar sant Karanteg, "ar muiañ karet".

## [[Ardamezouriezh|Ardamezioù]]
*En glazur e deir c'harreg en sabel, difoupant diouzh ur mor kommek en argant ; e gab en sabel hadet gant ginerminigoù en argant.*
*Degemeret gant ar prefeti d'an 28 Eost 1981.

## Ar Brezhoneg er Skol
* 1934-1936: ar c'huzul-kêr a savas a-du gant ar mennad skignet gant al luskad Ar Brezoneg er Skol (ABES) evit kelennadurezh ar brezhoneg er skol.

## Istor
### [[Dispac'h Gall]]
* Dekred eus ar 26 a viz Du 1790 war al le ret: e penn-kentañ 1791 e voe nac'het al le ouzh ar Roue, ar vro hag al lezennoù gant Lez, kure.
### 
###### [[Brezel-bed kentañ]]
* Mervel a reas 77 gwaz eus ar gumun, eleze 4,20% eus ar boblañs e 1911, abalamour d'ar brezel.
#### [[Eil brezel-bed]]
* Mervel a reas 32 zen ag ar gumun abalamour d'ar brezel.
#### Brezelioù didrevadennañ
##### [[Brezel Indez-Sina]]
* Mervel a reas daou vilour eus ar gumun er Viêtnam.
##### [[Brezel Aljeria]]
* Lazhet e voe ur fuzuilher-mor eus ar gumun d’an 3 a viz Even e 1960 e Cap-Matifou (departamant Aljer).
## Monumantoù ha traoù heverk
* Monumant ar re varv, luc'hskeudenn.

## Emdroadur ar boblañs abaoe 1962

## Tud
### Tud bet ganet eno
1949 : Bernez Tangi, barzh, kaner ha livour.

## Gevelliñ
*Le Grand Saconnex,  (1976)

## Lervlennadur
* Michel Froger & Michel Pressensé : *Armorial des communes du Finistère*. 2001
* Pol Potier de Courcy : *Nobiliaire et armorial de Bretagne*. Adembannadur Editions des Régionalismes. Cressé. 2011/2014
* Bernard Tanguy : *Dictionnaire des noms de communes, trèves et paroisses du Finistère*. Chasse-Marée. ArMen. 1990
* Erwan Vallerie : *Diazezoù studi istorel an anvioù-parrez. Corpus.* An Here. 1995
## Liammoù diavaez

* Lec'hienn ar gumun
* Lec'hienn ti an douristed
* Karanteg war lec'hienn Geobreizh

## Daveoù ha notennoù
Léon Fleuriot

**Léon Fleuriot** zo ur c'helenner skol-veur eus Breizh, arbennigour war Istor Breizh hag ar Vrezhoned a-raok ar Grennamzer ha war ar yezhoù predenek (brezhoneg Enez Breizh) .

Ganet e oa bet d'ar 5 a viz Ebrel e 1923 e Montroulez en ur familh a orin eus Kintin. Pa oa yaouank en doa studiet brezhoneg hag ez eas da skolveurieg war an Istor e 1950. Kelenn a reas istor en ul lise hag ur skolaj e Pariz, e bannlev Pariz hag e Prytanée militaire La Flèche. 
E 1958 ez eas d'ar CNRS, ha doktoret e voe er Sorbonne e 1964 gant un dezenn diwar-benn an henvrezhoneg, pe brezhoneg-kozh, *le vieux-breton, éléments d'une grammaire*, gant un adtezenn, *Dictionnaire des gloses en vieux-breton*, da lavaret eo Geriadur ar spisc'herioù en henvrezhoneg.

E 1966 e voe anvet kelenner war ar studioù keltiek e Skol-Veur Breizh-Uhel ha war un dro rener-enklask en École pratique des Hautes Études e Pariz. Labourat a reas da ziorren kelenn ar brezhoneg er skol-veur hag embann un toullad skridoù diwar-benn studi an henvrezhoneg hag ar yezhoù predenek. 
E bennoberenn eo e levr istor *Les origines de la Bretagne*, embannet e 1980, ma tispleg ennañ un istor anavezet nebeut, studiet gantañ er skridoù kozh latin gant daoulagad ur brezhoneger, diwar-benn ar c'hantvedoù kentañ war-lerc'h Jezuz-Krist en Arvorig ha Galia an Hanternoz. 

Mervel a reas trumm e Pariz d'ar 15 a viz Meurzh 1987, diechu gantañ leizh a enklaskoù.

## Oberennoù
* *Dictionnaire des gloses en vieux breton*, Paris, Klincksieck, 1964 ; adtennet, gant ur stagadenn : *A Dictionary of Old Breton — Dictionnaire du Vieux Breton — Historical and Comomparative*, div lodeenn, Toronto, Prepcorp Limited, 1985 
* *Le vieux breton, Éléments d'une grammaire*, Paris, Klincksieck, 1964.
* *[[Les origines de la Bretagne]]*, Paris, Payot, 1980.
**Notes lexicographiques et philologiques* (dastumad ar pennadoù embannet en Études Celtiques, prientet gant Gw. ar Menn), Skol, 1997.
*Rannoù ha kenlabour e-barzh levrioù graet a-stroll, en o zouez:
***Récits et poèmes celtiques*, Paris, Stock, 1981.
***L'histoire littéraire et culturelle de la Bretagne* (levrenn 1), Paris, Genève, 1893.
*Pennadoù e-barzh kelaouennoù evel Annales de Bretagne, Bulletin de la Société archéologique du Finistère, Études Celtiques, Hor Yezh...
(ul levrlennadur gant Gwennole ar Menn a vo kavet e-barzh *Bretagne et pays celtiques, langues, histoire, civilisation* (Skol, PUR, 1982), ul levr savet en enor dezhañ.)

## Liammoù diavaez
* L. Fleuriot, *Mélanges vieux-bretons*, in *Études celtiques*, levrenn 9, levrig 1, 1960, pp. 155-189.
Kledenn-Poc'hêr

**Kledenn-Poc'hêr** zo ur gumun e Bro-Gerne (Poc'hêr) e kanton Karaez, e departamant Penn-ar-Bed, e kornôg Breizh.

## Anv
* Erwan Vallerie ː *Cletguenn*, 1081 ; *Rupes Cletguen*, 1081 ; *Cleven*, 1108 ; *Rogcleufen*, 1260 ; *Clezguen*,  ; *Rescleguen*, 1288 ; *Cletguin Pochaer*, e-tro 1330 ; *Cletguen Pocher*, 1368 ; *Cletguen Pochaer*, 1516, 1536, 1574 ; *Cleduan*, 1630 ; *Cledent*, 1636 ; *Cleduen*, 1654.

## [[Ardamezouriezh|Ardamezioù]]
N'eus ket evit ar poent.

## Istor
###### 
;Emsavadeg ar Bonedoù ruz
*Un digoll a 1 400 lur a voe paeet gant ar barrez d'an aotrou Le Moyne de Trevigny goude tagadenn e gastell e Sant-Hern d'an 11 a viz Gouere 1675 e-pad an emsavadeg.
*Nac'het e voe an distaoliadeg roueel e miz C'hwevrer 1676 ouzh daou zen eus Kledenn-Poc'hêr, Michel Le Crain ha Louis Gibault, goude an emsavadeg.
###### 
##### [[Brezel-bed kentañ]]
* Mervel a reas 92 gwaz eus ar gumun, eleze 5,09% eus ar boblañs e 1911, abalamour d'ar brezel.
#### [[Eil brezel-bed]]
* Mervel a reas dek den ag ar gumun abalamour d'ar brezel.

## Monumantoù ha traoù heverk

Cléden-Poher 2 L'église paroissiale et le calvaire.jpg|An iliz hag ar c'halvar.
Cléden-Poher 20 église plafond peint (partie au-dessus du choeur).jpg|Lein livet an iliz a-us ar c'heur.
Cléden-Poher 23 église tribune.jpg|Ar jube.
Cléden-Poher 23A église Baptistère.jpg|Maen-badez.
Cléden-Poher 28 Le calvaire de 1575 détail 2.jpg|Ar c'halvar.
Cléden-Poher 27 Le calvaire de 1575 détail 1.jpg|Ar c'halvar.
Cléden-Poher 29 Ossuaire.jpg|Ar garnel.

* Iliz katolik *Intron-Varia ar Vur*.
* Ar c'halvar, 1675.
* Ar garnel.
* Monumant ar re varv, anv ebet outañ, ha luc'hskeudenn, "D'ar Vugale KLEDENN maro evit ar VRO".
## Emdroadur ar boblañs abaoe 1962

## Brezhoneg
;Ar Brezoneg er Skol
* 1934-1936: ar c'huzul-kêr a savas a-du gant ar mennad skignet gant al luskad Ar Brezoneg er Skol (ABES) evit kelennadurezh ar brezhoneg er skol.

## Levrlennadur
* Erwan Vallerie : *Diazezoù studi istorel an anvioù-parrez. Corpus.* An Here. 1995

## Liammoù diavaez

* Lec'hienn ofisiel ar gumun
* Kledenn-Poc'hêr war lec'hienn Geobreizh

## Daveoù ha notennoù
Kast

**Kast** zo gumun e Bro-Gerne, e kanton Kraozon, e departamant Penn-ar-Bed, e kornôg Breizh.

## Douaroniezh
Eieniñ a ra ar Stêr Deir e Kast ha mont alese da Gemper.

## Anv
* Bernard Tanguy ː *Cast*, 1327, e-tro 1330, 1368 ; *Castr*, 1451 ; *Castre*, 1574.
* Erwan Vallerie ː *Cast*, 1368 ; *Castr,* 1451 ; *Cast*, 1516, 1536 ; *Castre*, 1574.
;Gerdarzh
* Dauzat & Rostaing ː eus Kast, anv ur sant eus Iwerzhon.
* Bernard Tanguy ː diasur eo an anv-se ; eus hini sant Kast, ur sant eus Iwerzhon ; gwelloc'h eo klask diwar *castra* ː kreñvlec'h.
* Hervé Abalain ː marteze anv ur sant.

## [[Ardamezouriezh|Ardamezioù]]
N'ez eus ket evit ar poent.

## Istor
### 
* Nac'het e voe an distaoliadeg roueel e miz C'hwevrer 1676 ouzh un den eus Kast, Hervé Carion, goude Emsavadeg ar Bonedoù ruz.
### [[Dispac'h Gall]]
* Dekred ar 26 a viz Du 1790 war al le ret: e penn-kentañ 1791 e voe graet al le ouzh ar Roue, ar vro hag al lezennoù gant ar person, Le Baud e anv; nac'het e voe gant Le Gall, kure.
### 
##### [[Brezel-bed kentañ]]
* Mervel a reas 133 gwaz eus ar gumun, da lâret eo 5,40% eus ar boblañs e 1911, abalamour d'ar brezel.
#### [[Eil brezel-bed]]
* Mervel a reas pevarzek den ag ar gumun abalamour d'ar brezel.
#### Brezelioù didrevadennañ
##### [[Brezel Indez-Sina]]
* Mervel a reas daou vilour eus ar gumun.
##### [[Brezel Aljeria]]
* Mervel a reas pevar milour eus ar gumun.

## Monumantoù ha traoù heverk
* Monumant ar re varv, luc'hskeudenn.
### Hemolc'h sant Hubert
Hemolc'h sant Hubert zo ur monumant e mein kersanton eus ar . Savet eo dirak iliz Kast gouestlet da sant Jerom.
*Ar vojenn : Hubert oa ur chaseour o heuliañ ur c'harv e koadoù an Ardenne da Wener ar Groaz. A-daol-trumm e welas ur groaz etre kornioù ar c'harv hag ur vouezh a glevas o tont eus an neñv hag o lavaret : "Hubert, pedavare e paouezi da chaseal loened er c'hoadoù hag e soñji e salvidigezh da ene ? ". Ar burzhud-se e lakaas da gemmañ kredenn. Sant-paeron ar chaseourien eo sant Hubert.
*An tudennoù zo gwisket gant dilhad e giz mare an Arginivezlezh.
*Ar c'harv zo sonn ha lidus, gant ar groaz etre e vrankoù. Er sevenadur keltiek, ar c'harv, anvet Cernunnos ha Kerno, an doue kornek, zo un hanterour etre an douar, an neñv hag ar vuhez peurbadel.
*Sant Hubert zo o pediñ, ur glin war an douar, e zaouarn juntet, e zaoulagad goursavet o sellet ouzh an neñv.
*Dirak sant Hubert ez eus daou gi zo o sellout ouzh ar c'harv.
*Ar floc'h hag ar marc'h zo oc'h ober war dro ar marc'h a-dreñv sant Hubert.

## Emdroadur ar boblañs abaoe 1962

## Levrlennadur
* Hervé Abalain : *Les noms de lieux bretons*. Les Universels Gisserot. 2000
* Albert Dauzat & Charles Rostaing : *Dictionnaire étymologique des noms de lieux en France*. Larousse, 1963. Guénégaud, 1978
* Bernard Tanguy : *Dictionnaire des noms de communes, trèves et paroisses du Finistère*. Chasse-Marée. ArMen. 1990
* Erwan Vallerie : *Diazezoù studi istorel an anvioù-parrez. Corpus.* An Here. 1995

## Liammoù diavaez

* Lec'hienn ar gumun
* Ti an douristed
* Kast war lec'hienn Geobreizh

## Daveoù ha notennoù