open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Teodora Iañ

**Teodora Iañ ** pe **Teodora an Henañ ** (war-dro 870 – 916)a oa un itron roman a ouenn uhel en IXvet kantved.

Pried e oa da Teofilaktos Iañ, *vestararius* ha *magister militum*, ha dre-se e oa -hi *senatrix e serenissima vestaratrix*.

Ouzhpenn-se e oa serc'h d'ar pab Sergius III, ha mamm e oa da ziv verc'h: 
*Marozia, mamm d'ar pab Yann XI, hervez skridoù an eskob Liutprand Cremona, hag al Liber Pontificalis. Mamm madre di Marozia che a sua volta era la concubina di papa Sergio III, il cui pontificato fu rimarcabile per l'ascesa della pornocrazia di Teodora e delle sue figlie, Marozia e 
*Teodora II.

Koulskoude, hervez Flodoard (c. 894–966), eo breur da Alberico II, dug Spoleto, e oa ar pab 
Yann XI, ha hennezh a oa mab da Varozia ha d'he fried Alberico Iañ Spoleto. Krediñ a c'haller neuze e oa Yann ivez mab da Varozia hag Alberico.

Hervez Liutprand ne oa Teodora nemet "ur c'hast divezh ... a rene war geodedourion Roma evel ur gwaz". Liutprand a oa eskob Cremona, a vije bet, hervez ar c'h-Catholic Encyclopedia, kamm alies e ali diwar-benn e eneberien.

## Dimeziñ ha bugale
 Teodora Iañ
 dimezet da Teofilaktos Iañ
 │
 └─Marozia (?-?). 
 1) pried da Alberico Iañ
 2) pried da Sergius III
 3) pried da Huon Arle* (cf. [[Bosonides#Généalogie|Bosonides]])*
 4) pried da Guido Toskana* (cf. [[Généalogie des Carolingiens|Carolingiens]])*
  Teodora II (?-?). 
  Sergia (?-?). 
  Bonifacio (?-?). 
  Teofilaktos, konsul ha dux. 
 
## Gwelout ivez
* Teofilakted
* Pornokratiezh
Raetia

**Raetia** a oa ur broviñs eus an Impalaeriezh roman en em astenne en Alpoù, en hanternoz da Italia, er c'hreisteiz d'ar stêr Danav hag er c'huzh-heol da broviñs Noricum ha d'ar stêr Inn. Eno emañ bremañ reter Suis (eus andon ar Roen betek lenn Konstanz), kornôg Aostria (Tirol), Liechtenstein ha kreisteiz Bavaria.

Aloubet e voe Raetia gant ar Romaned er bloavezh -15.

## Div broviñs
E dibenn an , da vare an impalaer Diokletian, e voe rannet ar broviñs e div lodenn : 
***Raetia Prima**, a oa he c'hêr-benn e *Curia Raetorum* (Chur), 
* ha **Raetia Secunda** anvet ivez Vindelicia. A-raok donedigezh an armeoù roman e oa ar Reted e reter Suis ha Tirol, hag ar Vindelikianed e Bavaria. 

*Augusta Vindelicorum* e oa kêr vrasañ Raetia. Bremañ emañ ar gêr-se en Alamagn hag  Augsburg eo an anv  alamanek a-vremañ.

## Pennadoù kar
*Reted
Cesare Baronio

**Cesare Baronio** pe **Caesar Baronius** hervez ar stumm latinekaet, ganet d'an 30 a viz Here 1538 e Sora, e proviñs Frosinone (Lazio, Italia) ha marvet d'an 30 a viz Mezheven 1607 e Roma, a oa ur c'hardinal hag istorour italian.

## E vuhez
E 1593 e teuas Caesar Baronius da vezañ jeneral Kenvreuriezh an ti-pediñ en Italia. Dibabet e voe gant Klemañs VIII evel kofesour hag anvet da gardinal en 1596, ha goude da levraouegour ar Vatikan.
Dre ziv wech e oa bet darbet dezhañ bezañ anvet da bab.

Savet en deus *Bloazlevrioù an Iliz* (1588-1593) diwar-benn istor ar gatoligiezh adalek an amzerioù kentañ betek 1198.
Kendalc'het eo bet al labour gant Girolamo Rainaldi, Giacomo Laderchi hag August Theiner. Adembannet eo bet an oberenn en he hed e Lucca en 38 levrenn (1738-1757).

Gantañ eo bet aozet an droienn « oadvezh an deñvalijenn » da gomz eus ar Grennamzer Uhel (550-750).

## Levrlennadur
* Angelo Giuseppe Roncalli, *Il cardinale Cesare Baronio. Nel terzo centenario della sua morte*, Monza 1908 (III ed. Edizioni di Storia e letteratura, Roma, 1961)
Brasília

**Brasília** eo kêr-benn Brazil, ur gêr diazezet e kreiz ar vro, en Distrito Federal (Distrig Kevreadel). Kemer a reas lec'h Rio de Janeiro evit kaout ur gêr-benn kreizennet gwelloc'h. E 2021 e oa 3 094 325 a dud o vevañ enni, ha pevare kêr pobletañ Brazil an hini eo.

Savet e voe diwar youl ar prezidant Juscelino Kubitschek a embannas he digoridigezh e 1960.

## Gevelliñ
* Abuja 
* Amsterdam 
* Beijing 
* Bogotá 
* Boston, Massachusetts 
* Buenos Aires  (abaoe 2002)
* Canberra 
* Doha 
* Guadalajara 
* Khartoum 
* Lima 
* Lisbon 
* Louksor 
* Montevideo 
* New York  (abaoe 2004)
* Roma 
* Washington, D.C.  (abaoe 2013)
* Xi'an  (abaoe 1997)

## Liammoù diavaez
* Luc'hskeudennoù eus Brasília
Koumin

**Koumin** *(Cuminum cyminum)* zo plant eus kerentiad an Apiaceae, a gresk er broioù zo etre ar Mor Kreizdouar hag India. Kreskiñ a ra ar plant-se betek tapout 50 cm uhelder hag eostet e vezont gant an dorn.

Dont a ra ar ger brezhonek *koumin* eus ar galleg *cumin*, amprestet e-unan digant an arabeg "كمون" (*kammon*) dre ar spagnoleg *comino*, en amzer ma oa renet Spagn gant Arabed. Er c'h-Catholicon e kaver ar stumm "comin", hag e geriadur Gregor Rostren ar stumm "coumin".

**Koumin** a reer ivez eus had disec'het ar plant *Cuminum cyminum*, zo kar d'ar perisilh. Implijet e vezont da spis abalamour d'o frond dibar, e meuzioù zo eus Norzhafrika, ar Reter-Nesañ, India, Mec'hiko.
Koriandrez

**Koriandrez** (*Coriandrum sativum*) zo plant bloaziek, kreñv o c'hwezh, eus ar c'herentiad Apiaceae. Kreskiñ a ra ar c'horiandrez e broioù gevred Azia hag e Norzhafrika. Gallout a reont tapout betek 50 cm uhelder.

Pa vez graet anv eus 'koriandrez' war dachenn ar c'heginañ, ez eo peurliesañ had pe delioù ar plant-se, implijet da spis. Stank e vez implijet koriandrez er boued er Reter-Nesañ, en India ha gevred Azia, Suamerika, Sina pe en Afrika.

Dont a ra ar ger brezhonek *koriandrez* eus ar ger gallek *coriandre*, a zeu e-unan eus ar gerioù latin *coriandrum* ha henc'hresianeg “κορίαννον”.
Berengar II

Anaout a reer daou roue frank anvet **Berengar II**
*Berengar II Italia, a oa roue Lombardia
*Berengar II Neustria, a oa roue Neustria
Enez Stoltenhoff

**Enez Stoltenhoff** (*Stoltenhoff Island* e saozneg) zo un enezenn vihan didud e Meurvor Atlantel ar su, unan eus Inizi an Eostig. 

Ar vihanañ anezho eo, hag er gwalarn da Enez an Eostig en-eeun emañ. Emañ an inizi-hont en enezeg Tristan da Cunha.

## An anv
Dont a ra an anv eus an daou vreur Gustav ha Friedrich Stoltenhoff a glaskas mont da chom war Inaccessible Island. Met goude klask e-pad daou vloaz e voe ret dezho dilezel an enez.

## Liammoù diavaez
* Skeudenn eus Enez Stoltenhoff
Plektrudis

**Plektrudis** (*Plectrude* e galleg), ganet war-dro 650 ha marvet en 717, a oa ur briñsez frank, deuet da vezañ gwreg Pepin Herstal, maer ar palez en Aostrazia. 

Merc'h e oa d'ar c'hont Hugobert, senechal Klovis IV, ha Irmina Oeren, konted ha perc'henned vras etre Köln ha Trier, war lez ar Roen. 

## Dimeziñ
War-dro 670/675 e timezas da Pepin Herstal, lesanvet Pepin Dev, ha daou vab o doe: 
*Drogon, a voe kont Champagn, 
*ha Grimoald a voe maer ar palez e Neustria, tad da d-Teodoald. 
Ur bern madoù a zegasas d'he fried, ar pezh a voe ur skoazell vras dezhañ en e vrezelioù ouzh Franked Neustria

Ur serc'h avat en doa Pepin, Alpaida hec'h anv, ha daou vab he do ivez:
*Karl, brudet evel Karl Martel,
*Childebrand, kont Bourgogn ha dug Provañs.

Klask a reas lakaat he bugale ha bugale-vihan da vezañ hêred Pepin. Asantiñ a reas Pepin da legadiñ e garg d'o mab-bihan Teudoald. 

## Marv Pepin
Pa varvas Pepin Herstal, e miz Kerzu 714 eta, e lammas Plektrudis war ar galloud, hag e lakaas bac'hañ e vab bastard Karl e Köln, p'edo o klask mont da vaer ar palez en Aostrazia. Ober a reas war-dro ar roue yaouank Dagobert III hag e viras outañ da emellout ouzh politikerezh. Fellout a rae dezhañ envel Ragenfred da vaer ar palez e Neustria, met hi a lakas envel he mab-bihan Teodoald en e lec'h. Mervel a reas ar roue yaouank en 715 da 16 vloaz.

E 716 e teuas Chilperig II, roue ar Franked, ha Ragenfrid, e vaer ar palez, da aloubiñ Aostrazia. Kentañ a voe graet gante eo mont d'en em gannañ gant Karl a oa o paouez tec'hel eus e vac'h. Pa voe faezhet gante e trojont war-zu Köln ma oa repuet Plektrudis, ha kemeret e voe kêr ha skrapet an teñzor gante. Anavezet e voe Chilperig evel roue ha Ragenfrid evel maer. 
Adal neuze e troas mat an traoù gant Karl Martel.

En 717 e voe trec'h en Amblève hag e Vincy e kasas kuit roue ha maer betek Pariz, a-raok distreiñ da g-Köln, da ober he stal da Blektrudis. Kemeret e voe kêr gantañ. Kollet e oa he levezon gant Plektrudis ha mervel a eure er bloaz-se end-eeun e Köln e-lec'h ma voe beziet.
Alpaida

**Alpaida** (pe *Alpais, Elfide, C'halpaida*, *Chalpaidis* e latin), marvet war-dro 705, a oa serc'h da Pepin Herstal (635 pe 640 - 714) ha mamm da Karl Martel (686 - 741) ha Childebrand.

Hervez buhez sant Lambert e oa c'hoar da Dodo, muntrer ar sant. Deuet e vije ar sant da damall e serc'h da Bepin e-kerzh ur banvez. Feuket e vije bet C'halpaida, ha goulennet he dije digant he breur reiñ an dizober eus an torr-penn. 
En em dennañ a reas en abati Orp-le-Grand ( Brabant Wallon) hag eno e varvas war-dro 705. 

## Liammoù diavaez
*Carolingian Dynasty
Ancône

**Ancône** zo anv div gêr

* Ancône, ur gumun c'hall e departamant an Drôme
* anv gallek kêr Ancona, en Italia
Drogon Champagn

**Drogon** (670-† 708), a oa ur priñs frank, mab da Pepin Herstal (war-dro 635-† 714) lesanvet Pepin Dev, maer ar palez, ha da Plektrudis (?-† 717), ha breur da Grimoald.

Dug Champagn e oa, maer ar palez en Aostrazia (war-dro 680), e Neustria (687), e Bourgogn (695), dug Bourgogn adal marv Nordebert e 697, ha *dux et princeps Francorum* («dug ha priñs ar Franked »).

## Dimeziñ ha bugale
Dimeziñ a reas da Anstrudis (pe *Adaltrude* e galleg), a oa merc'h da Waratton, maer ar palez e Neustria ha Bourgogn, ha da Ansflede.

Pevar mab o doe: 
* *Huon*, pe *Huon Rouen*, (708-† 730), abad Saint-Denis, Fontenelle ( Saint-Wandrille hiriv ) ha Jumièges, arc'heskob Rouen, eskob Pariz ha Bayeux. 
* *Arnoul* (pe *Arnulf*), (war-dro 690-† war-lerc'h 721), dug Champagn. 
* *Pepin*. 
* *Godfrid* (pe *Jafrez*). 

Drogo, a varvas a-raok e dad, a lezas e zugelezh Champagn gant e eil mab Arnulf, pa oa aet e vab henañ Huon da vanac'h. Beziet e voe e Metz e *Saint-Pierre-aux-Nonnains*.
Kongo (stêr)

: *Gwelit ivez ar bajenn disheñvelout [[Kongo]]*

Ar stêr **Kongo** eo ar stêr vrasañ a zo e Kreiz Afrika, gant 4 700 km hed dezhi. An eil stêr hirañ eus Afrika eo, goude an Nil. Evit ar c'has ez eo ar C'hongo an eil stêr er bed, goude ar stêr Amazon. E ziazad, an eil diazad brasañ er bed ivez goude hini an Amazon (hag a-raok hini ar Mississippi), zo goloet gant ur goadeg vras.

Anv ar stêr zo bet roet da ziv stad, Republik Kongo ha Republik Demokratel Kongo, koulz ha da Rouantelezh Kongo gwechall.

Bez' e c'haller bageal war ul lodenn vat eus ar C'hongo ha lod eus hec'h adstêrioù. Bageal a c'haller etre an aber ha Matadi, ur 150 km bennak diouzh ar mor. Eno ez eus lammoù-dour (lammoù-dour Livingstone) a vir ouzh ar bigi da vont betek al lenn Malebo (pe lenn Stanley), etre Kinshasa ha Brazzaville. Adalek al lenn-se betek Kisangani ez eus un tamm all hag a c'haller bageal warnañ, an hini hirañ-holl. Abaoe amzer an trevadennoù ez eus linennoù hent-houarn da liammañ al lodennoù bageadus etrezo (da skouer, etre Matadi ha Kinshasa pe etre Kisangani hag Ubundu) ha gallout a reer evel-se kas marc'hadourezh penn-da-benn ar stêr.

## Liammoù diavaez
Yideg

Ur yezh c'hermanek eo ar **yideg** pe **yiddish** (ייִדיש, *yidiš*) komzet gant tro-dro da 3 milion a dud (1991) e Stadoù-Unanet Amerika, Israel, Ukraina, Belarus, Rusia, Kanada, Arc'hantina ha meur a vro all. 
Talvezout a ra anv ar yezh ("yiddish") kement ha "yuzeveg".

## Istor ar yezh
### Eus ar yuzev-alamaneg d'an henyideg
Adalek amzer an impalaeriezh roman da vihanañ e vez komzet yideg en Alamagn. 
War-dro an  kantved e oa ur sevenadur yuzev en e vleuñv e-kreiz Europa. Anavezet e oa evel Ashkenazi, pe yuzeviezh c'hermanek.

*Ashkenaz* eo ar ger hebreek a veze graet eus Bro-Alamagn er Grennamzer, diwar ur meneg eus Levr ar C'heneliezh 10.3.)

### An ''Haskalah'' (Sklêrijennadur) vodern

### An

#### Ar yideg en URSS

#### Stadoù Unanet

#### Israel

## Reizhskrivadur
Gant lizherennoù hebraek e vez skrivet ar yideg. Implijet e vez kensonennoù hebraek zo evel vogalennoù:

## Notennoù

## Gwelet ivez
* Yezhoù yuzevek

## Liammoù diavaez

* Jewish Language Research Website: Yiddish
* On-line Yiddish dictionary
* National Yiddish Book Center
* Shtetl
* The Yiddish Voice
* The Jewish Book Center of The Workmen's Circle
* Eastern Yiddish in Ethnologue
* Western Yiddish in Ethnologue
* Forverts -- The Yiddish Forward
* The Workmen's Circle/Arbeter Ring
* Bibliotheca Iiddica Small encyclopedia on Yiddish. Home page is in Latin, most of the rest is in transliterated Yiddish.
* Di Velt fun Yidish: Audio Stories
* Yiddish Typewriter - A free online service to convert Yiddish texts from YIVO transliteration into the Hebrew script
Wedding (Berlin)

**Wedding** a zo unan eus karterioù Berlin, abaoe adreizhadenn 2001 emañ e-barzh arondisamant Berlin-Mitte.

A-raok 2001 e oa, asambles gant Gesundbrunnen, ur bastell-vro gozh hag a oa eus tu Berlin ar C'hornôg. Abaoe 2001 ez eo unan eus ar c'hwec'h karter a zo en arondisamant.
Pankow

**Pankow** a zo ur c'harter eus Berlin. Heñvelstumm eo anv an arondisamant. Da vare rann Berlin e oa Pankow ur bastell-vro eus tu Berlin ar Reter. D'ar mare-se e oa brasoc'h ivez, rak ennañ e oa ar c'harterioù anvet hiziv an deiz : Blankenfelde, Buch, Französisch Buchholz, Niederschönhausen, Rosenthal ha Wilhelmsruh.

Holl ensavadurioù gouarnamant DDR a oa e Pankow etre 1949 ha 1968.

E 2001 eo bet kendeuzet gant Prenzlauer Berg ha Weißensee a-benn sevel an arondisamant a-vremañ.
Prenzlauer Berg

**Prenzlauer Berg** a zo unan eus karterioù Berlin. Ul lodenn eus arondisamant Pankow eo. 
Pa oa rannet ar gêr e oa ur bastell-vro hag e Berlin ar Reter e oa. E 2001 eo bet strollet gant Pankow ha Weißensee en-dro. Ur c’harter ennañ kalz tud yaouank eo.

## Istor
Adalek an eil lodenn eus an  e tiorroas Prenzlauer Berg, evel ma weler war steuñvioù ar c’hêraozour James Hobrecht. Er penn-kentañ e voe aozet ar c’harter evit ar renkadoù etre, met dre ma oa anvet ar savadurioù “kazarnioù da feurmiñ” (Mietskasernen) e voe kentoc’h tud desket, arzourien ha studierien az eas da chom ennañ da vare DDR.
Abaoe m’eo bet adstrollet Berlin ez eus bet nevesaet kalz savadurioù, ha hiziv an deiz eo eo kentoc’h renkadoù pinvidik (alamaned ar c’hornôg, estranjourien) a gaver ennañ.
Kalz tud eus DDR ha kalz arzourien a zo chomet memestra, evel ma weler e Kastanienallee, Schönhauser Allee pe c’hoazh Danziger Straße. 

## Perzhioù Prenzlauer Berg
* Gorread : 11 km²
* Stankder poblañs uhelañ Berlin :12 991 annezad/km², en holl 142 319 annezad (d'an 31 a viz Kerzu 2009).
* Poblañs yaouank-tre : ur c’hard anezhi etre 15 ha 30 vloaz
* Niver a vugale dre vaouez : 2,1 (1,3 evit ar peurrest eus Alamagn)
* N'eus ket bet kalz a zistruj e Prenzlauer Berg da vare bombezennadeg Berlin.

## Lec’hioù da weladenniñ
* Kollwitzplatz ha Helmholtzplatz da zevezh ar marc’had
* Bered yuzev Berlin (Schönhauser Allee). Enni emañ douaret Max Liebermann (livour) ha Giacomo Meyerbeer (sonaozour). Bered yuzev brasañ Europa eo.
* Sinagogenn Rykestraße
* Iliz Gethsemane, unan eus lec’hioù pouezusañ an dael da vare DDR 
* Mauerpark, e-lec’h ma oa ar Voger
* Volkspark Prenzlauer Berg, lec’h uhelañ (91m) ar c’harter
* Falkplatz, ur park bihan nepell eus Mauerpark
* Flohmark (marc’had an traoù kozh) Prenzlauer Berg a vez aozet da Sul nepell diouzh Mauer Park
* Kultur Brauerei, bet ur braserezh ha deuet da vezañ ur greizenn sevenadurel, enni ur sinema, ur c’hoariva, tavarnioù, breserezhioù ha toulloù-noz.
Karl Liebknecht

**Karl Liebknecht** (13 a viz Eost 1871, Leipzig; 15 a viz Genver 1919, Berlin) a oa ur c'homunour dispac'hour alaman, ezel eus SPD, evel e dad, anvet Wilhelm Liebknecht.

Buan e stourmas evit ma c'helfe ar re yaouank en em aozañ war dachenn ar politikerezh, ha dreist-holl a-enep d'ar soudardegezh.
Abalamour d'e levr anvet *Soudardegezh hag enep-soudardegezh* e voe aozet ur prosez a-enep dezhañ, ha bac'het e voe. E-keit ma oa bac'het e voe dilennet kannad er Reichstag.

## E vuhez

A-raok ma krogfe ar Brezel Bed Kentañ e kemeras perzh en un tolpadeg a-enep d'ar brezel, aozet gant strolladoù sokial-demokrat beljian, gall hag alaman e Condé-sur-l'Escaut.

E miz Eost 1914 ec'h embannas e oa a-enep ar vot evit an dispignoù brezel, met asantiñ a reas memestra hag e heuliañ ali e strollad. E miz Kerzu 1914 e voe kentañ kannad ar Reichstag o votiñ a-enep an dispignoù-se, daoust da urzh e strollad politikel. Er bloaz goude e teuas a-benn da gendrec'hiñ ur c'hannad all, Otto Rühle e anv, ha diwezhatoc'h un ugent kannad sokialour bennak.

E penn-kentañ 1915 e savas, asambles gant Rosa Luxemburg, ar strollad spartakour. A-hed ar Brezel Bed Kentañ e stourmas hag e tisplegas ne ranke ket an dud mont da stourm a-enep da broleterien ar broioù, met kentoc'h a-enep da vourc'hizien o bro dezho. Rediet e voe da ober e goñje, met nac'hañ a reas implijout un arm. Da-geñver an emvod bet aozet gant ar strollad spartakour d'ar 1añ a viz Mae 1916 e tistagas ur brezegenn a-enep d'ar brezel, harzet e voe, tamallet e voe outañ bezañ un treitour, ha bac'het e voe. Dieubet e voe pa grogas dispac'h alaman miz Du 1918. Asambles gant Rosa Luxemburg e savas Strollad Komunour Alamagn (alamaneg : KPD). Embannet e voe Republik Weimar, met fellout a rae da Liebknecht ha da Luxemburg kaout ur republik sokialour.

E-kerzh an taol-dispac'h spartakour a-enp da c'houarnamanr sokial-demokrat Friedrich Ebert e voe prest da zegemer un emsavadeg armet. War ar poent-se e voe disemglev etrezañ ha Rosa Luxemburg. An daou anezho a voe harzet ha lazhet gant ar Strolladoù Frank d'ar 15 a viz Genver 1919, diwar urzh Gustav Noske, unan eus pennoù SPD. Hemañ en doa resevet an holl c'halloudoù digant prezidant ar Reich, Friedrich Ebert e anv.
Berlin-Lichtenberg

**Lichtenberg** a zo ur c’harter eus Berlin. E-barzh arondisamant Lichtenberg emañ. 
Betek ma vefe aozet Berlin Veur eo oa Lichtenberg unan eus ar seizh kêr dieub a oa tro-war-dro. Diwar anv ar gêr-se eo bet anvet pastell-vro Lichtenberg, enni e oa ar c’harterioù da heul : Fennpfuhl, Friedrichsfelde, Karlshorst, Lichtenberg ha Rummelsburg. Kendeuzet eo bet gant Hohenschönhausen a-benn aozañ an arondisamant a zo hiziv an deiz. Da vare rann Berlin e oa Lichtenberg eus tu ar Berlin ar Reter.
Felix González-Torres

**Felix González-Torres** (26 a viz Du 1957 - 9 a viz Genver 1996) a oa un arzour a orin eus Kuba. E vugaleaj a gasas e Puerto Rico a-raok mont da New York. Levezonet eo bet gant ar Minimal Art. Holl e ziskouezadegoù a aozas en Andreas Rosen Gallery (New York) adalek 1990 ha betek e varv, abalamour d’ar sida, e 1996.

## E oberennoù

En e oberennoù e veskas eñvorennoù personel, prederiadennoù diwar-benn istor an arzoù ha re all diwar-benn ar politikerezh. Alies-kaer ec’h implijas e oberennoù evit diskouez ar pezh a veve evel arzour heñvelreizh a Guba, hep ma vefe skoueriet boutin e labour. Dre e oberenn hag e vicher en deus diskouezet gwirvoud e vuhez e diabarzh ar gevredigezh.
Félix González-Torres a implijas traoù ar vuhez pemdez, evel madigoù da skouer, a-benn sachañ evezh gweladennerien e ziskouezadegoù.
E 1991 e tiskouezas un oberenn savet gant 315 kilo regalis, stumm ur vannadell dezho, a-benn diskouez ne save ket a-du gant ar muiañ niver er Stadoù-Unanet e-keñver Brezel ar Pleg-mor. E servij ar weladennerien emañ e oberennoù.

## Levrlennadur

* Ad Reinhardt, Joseph Kosuth, F. Gonzalez-Torres, Symptoms of Interference, Conditions of Possibility, Academy editions, 1994.
* Susan Cahan, Jan Avgikos, Tim Rollins, Felix Gonzalez-Torres, ART Press, 1994.
* Nancy Spector, Pour Félix, Paris Musée, 1996.
* Anthony Calnek, Félix González-Torres, katalog an diskouezadeg, Musée d'art moderne de la ville de Paris, 1996.
* Julie Ault (dir.), Félix González-Torres, Steidl Publishing, 2006.

## Liammoù diavaez
* felixgonzalez-torres.com
* Muioc'h a draoù diwar-benn Felix Gonzalez-Torres
* Andrea Rosen Gallery: Felix Gonzalez-Torres
* Carnegie International 1999/2000: Felix Gonzalez-Torres
* Guggenheim: obereennoù Felix Gonzalez-Torres
* Untitled (1992) er MoMA
* The Renaissance Society: Felix Gonzalez-Torres
* Skrid-varn
* Kemennadenn ar gouarnamant amerikan da geñver Diskouezadeg daouvloazek Venezia 2007
Uttar Pradesh

**Uttar Pradesh** (उत्तर प्रदेश en hindi ; اتر پردیش en urdu) zo ur stad eus India, en hanternoz ar vro. Kelc’hiet eo gant stadoù Uttaranchal, Himachal Pradesh, Haryana, Delhi, Rajasthan, Madhya Pradesh, Chhattisgarh, Jharkhand ha Bihar, ha gant Nepal. Lucknow eo ar gêr-benn.

Ouzh troad ar menezioù Himalaya emañ Uttar Pradesh, ha drezañ e red ar stêr vras Ganga hag e adstêrioù. Gant se ez eo ur vro goloet gant dichaladurioù ar stêrioù. Stank eo poblet (180 milion a annezidi). E-touez ar c’hêrioù bras e c’haller menegiñ Agra, Allahabad, Kanpur, Varanasi (Benares). Div yezh ofisiel zo er stad : an hindi (komzet gant 90 % eus an dud) hag an urdu (gant 9 % a dud). 

Eno en em lede an Impalaeriezh Kushan gwechall.

## Liammoù diavaez
* Lec’hienn ofisiel.
Louisa Ceulemans

**Louisa Ceulemans** a zo bet ganet d'an 8 a viz Even 1925 e Merksem (Belgia) ha marvet d'an 19 a viz Du 2007.

Ur c'hoarierez echedoù belgiat e oa.

## [[Kampionad belgiat an echedoù (maouezi)]]
Trec'h e voe e 1955 gant 5/5, e 1956 e Blankenberge hag e 1957 e Blankenberge.
## Notennoù ha daveennoù
Abeg

Un dra pe un darvoud evel m'eo bet komprenet gant un den a c'hell bezañ un **abeg** evit fiñval, evit teurel komzoù, evit divizout ober tra pe dra. Implijet eo evit al loened ivez pa 'z eus kaoz eus ar darvoudoù a gas anezho da vevañ o vuhez. Studioù war an abegoù a zo ur skourr eus bredoniezh an emzalc'h.

## Ster negativel
Meur a wech e vez implijet abeg evel un dra pe un ober negativel da vezañ rebechet da unan bennak ivez, ken eo un abeger un den a eztaol n'eo ket a-du gant un den all evit un abegenn.Ober re a abegennoù a c'hell bezañ boaz an abeger hag hemañ a zo ur seurt pabor a gav mat izelaat ar re all dre e gomzoù.
Berchar

**Berchar** (pe *Berchaire*, *Berchier*, *Berthier* e galleg) a oa ur c'hont frank er VIIvet kantved e Neustria.

Pried e oa da Anstrudis ha deuñv da Waratton. Ur pennadig e voe maer ar palez e Neustria. 

E 673 e tiazezas manati Montier-en-Der (en Haute-Marne a hiriv). En 686 e kemeras karg Waratton, marvet n'ouzer ket re vat penaos. 

E 687 e voe trec'het gant Pepin Herstal en Tertry. Mervel a reas tost war-lerc'h, hag e verc'h Adaltrude a zimezas da z- Drogon Champagn, mab e enebour.

## Levrlennadur
*Pierre Riché, *Les Carolingiens, une famille qui fit l’Europe* Hachette 1983 pages 37 et 39
Gaoter

**Arabat droukveskañ an anv-den Gaoter hag ar ger [[kaoter]].*
**Gaoter** zo un anv-bihan brezhonek, nebeut anavet bremañ, deuet eus ar frankeg. Dont a ra eus "wald," a dalv "reol" ha "heri" a dalv "arme."

## E yezhoù all

## Anv-bihan
* Gaoter Pontoise, sant gall eus an 
* Gaoter Portugal, sant portugalat, deuet eus Italia

## Anv-tiegezh

## Anv-lec'h
*Pleuveur-Gaoter, e Treger
Gaoter Portugal

**Gaoter**, **Gaoter Portugal**, **sant Gaoter** (*São Guálter* e portugaleg) a voe ur manac'h kaset da Bortugal gant Francesco de Assisi, e penn-kentañ an  da sevel ul leandi fransiskan.

Ne ouzer ket pegoulz e voe ganet ; er bloaz 1258 e varvas e Guimarães, e Distrig Braga.
Walter

**Walter** zo un anv-bihan germanek ha frankek, a gaver hiziv c'hoazh en alamaneg (a-wechoù *Walther*) hag e saozneg, par d'ar brezhoneg Gaoter. 

Dont a ra eus "*wald*," a dalv "reol" ha "*heri*" a dalv "arme".

## E yezhoù all
**Walt, Walten* ivez e saozneg
*Gaoter e brezhoneg
**Gwallter* e kembraeg
*Bhaltair pe Bhátair e gouezeleg Skos
*Gwallter e skoteg
**[[Gautier]], Gauthier* e galleg
**Gualtiero* en italianeg
**Gualterio*, pe *Gutierre* e spagneg, en deus roet an anv *[[Gutiérrez]] *
**Weit, Wolter, Wout, Wouter* en izelvroeg 
**Ladislaus* e poloneg
**[[Vladimir]], Volya, Vova, Vovka* e ruseg

## Tud
### Sent
*Sant Walter, sant portugalat

### Priñsed
Tud zo, anavezet en istor Bro-Saoz evel en istor Bro-C'hall, a zo anavezet evel **Walter** en eil bro, hag evel Gautier en eben. 
*Walter Tirel Iañ, brezelour pikard, aet da aloubiñ Bro-Saoz
*Walter Tirel II, a lazhas ar roue saoz dre wallzarvoud, hag a skampas da Normandi
**Gualterius de Lavendel*, noblañs ha kannad gall 
* Walther von der Vogelweide, barzh alaman (war-dro 1170 - 1230)

### XIXvet kantved

* Walter Scott (1771-1832), romantour skosat,
* Walter Whitman (1819–1892), barzh stadunanat.

### XXvet kantved
* Walter Elias Disney, anavezet evel Walt Disney, krouer ar gompagnunezh Walt Disney Company
* Walter Gropius (1883-1969), savour, dezigner ha kêraozaour alaman broadet stadunanat
* Walter Raleigh, ergerzhour saoz
* Walter Benjamin, skrivagner alamanek
* Walter Mondale, besprezidant SUA
* Walter Owen Bentley, diazezer al labouradeg Bentley

### El lennegezh
* *Walter Mitty*, e-barzh *The Secret Life of Walter Mitty*, un danevell gant James Thurber

## Anv-tiegezh
* Henriette Walter, yezhouniourez c'hall

## Lec'hioù
* Gualtieri, Italia

## Pennadoù kar
* Walters	 
* Wolter	 
* Walther
Rudolf

**Rudolf** (a-wechoù *Rudolph*, *Rudolphe*) zo un anv-bihan alamanek. 

## Adstummoù
* *Rolf* ha *Rudi* eo ar berranvioù a glot gantañ.
* Rudolfine zo bet roet d'ar merc'hed.

## E yezhoù all
**Rodolphe* ha Raoul, e galleg
**[[Rodolfo]]*, en italianeg ha spagnoleg
**Rudolf*, pe *Rodolf* e brezhoneg

## Tud
### Duged ha konted
#### [[Rouantelezh Bourgogn]]
*Rodolf Iañ (859-912) roue Bourgogn (888-912)
*Rodolf II (880-937) roue Bourgogn (912-937)

#### [[Impalaeriezh santel roman german]]
* Rudolf Iañ Alamagn (1218-1291), roue ar Romaned ha dug Aostria
* Rodolf II an Impalaeriezh Santel (1552-1612), a voe Impalaer santel roman german, roue Bohemia ha roue Hungaria

#### [[Aostria]]
Meur a zen zo anvet Rudolf Aostria, en o zouez :
*Rudolf II Aostria (1270-1290), dug Aostria
*Rudolf IV Aostria (1339-1365), dug Aostria 
*Rudolf Aostria-Hungaria (1858–1889), arc'hdug ha pennhêr Aostria-Hungaria, en em lazhet

### Tud all
*Rudi Altig (1937-2016), marc'hhouarner alaman
*Rudolf Diesel (1858-1913), ijinour alaman 
*Rudi Dutschke (1940-1979), politikour alaman
* Rudolf Christoph Eucken (1846-1926), prederour alaman
* Rudolf Hertz (1897-1965), yezhoniour ha keltiegour alaman
*Rudolf Heß (1894-1987), nazi
*Rudolf Höß (1900-1947), komandant kamp-bac'h Auschwitz 
*Rudolf Noureiev (1938-1993), dañser a orin tatar
*Rudolph Valentino (1895-1926), aktour italian
Inizi ABC

**Inizi ABC ** eo an anv a vez graet a-wechoù eus div enezeg (abalamour da lizherenn gentañ an inizi) : 

***Inizi ABC** ar Mor Karib: Aruba, Bonaire ha Curaçao.
***Inizi ABC** Alaska: Enez an Amiraliezh, Baranof, ha Chichagof.
Água Boa

**Água Boa** zo anv div gumun e Brazil:

* Água Boa, e stad Minas Gerais
* Água Boa, e stad Mato Grosso

Ouzhpenn-se:
* Água Boa - karter e Dourados, kêr e Mato Grosso do Sul 
* Água Boa - distrig e Rochedo, Mato Grosso do Sul;
* Água Boa - kêriadenn indianed Maxacali.

## Gwelout ivez
* Água
* Eaux-Bonnes
Pere Calders

**Pere Calders** pe **Pere Calders i Rossinyol** (Barcelona, 29 Gwengolo 1912 - 21 Gouhere 1994) a oa ur skrivagner hag un treser eus Katalonia. Unan eus skrivagnerien vrudetañ an  kantved eo, dreist-holl evit e zanevelloù.

## Buhez
Pere Calders a oa bet ganet e 1912 e Barcelona. Studiañ a reas e Skol-Uhel an Arzoù kaer e Barcelona. Pa oa 20 vloaz e labouras evel treser ha kazetenner hag embann a reas e zanevelloù kentañ. Kenlabourat a reas gant Tisner en adsevel ar gelaouenn fentus *L'Esquella de la Torratxa*. E 1936 ec'h embannas e zaou levr kentañ, an dastumad danevelloù *El primer arlequí* hag ar romant berr *La glòria del doctor Larén*, a ginnig perzhioù kustum oberenn Calders, diazezet war an diskiantegezh, an dic'hortoz hag an degouezh.

E 1937, e-pad Brezel diabarzh Spagn, e emezelas a-youl vat en arme republikan, hag e labouras evel kartennaouer e Teruel. Dastum a reas e eñvorennoù eus ar mare-se el levr *Unitats de xoc*. Ur wech echu ar brezel, war-lerc'h ur pennad e kamp-bac'h Prats de Molló, ez eas en harlu da Vro-Vec'hiko, e lec'h ma chomas tri bloaz warn-ugent. E-keit-se e kendalc'has da embann danevelloù ha romantoù. Menegiñ a ranker *Cròniques de la veritat oculta* (1955) ha *Demà a les tres de la matinada* (1959). Distreiñ a reas da Gatalonia e 1962.

Anavezet e voe e 1979, pa voe leurennet an oberenn *Antaviana*, gant Dagoll Dagom, a aozas un nebeud eus e gontadennoù. Gounit a reas Priz Enor al Lizhiri Kataloniat e 1986, ha mont a reas da anaon e Barcelona d'an 21 a viz Gouhere 1994.
Div zanevell diwar e bluenn eus "Cròniques de la veritat oculta" zo bet troet e brezhoneg gant Gwenael Emelyanoff hag embannet gant Al Liamm.

## Oberennoù pennañ
* *El primer arlequí* (1936) 
* *La glòria del doctor Larén* (1936) 
* *Unitats de xoc *(1938) 
* *Cròniques de la veritat oculta* (1955) 
* *Gent de l'alta vall *(1957) 
* *Demà a les tres de la matinada *(1959) 
* *L'ombra de l'atzavara *(1964) 
* *Ronda naval sota la boira* (1966) 
* *Aquí descansa Nevares *(1967) 
* *Invasió subtil i altres contes *(1978) 
* *Antaviana (1979), amb Dagoll Dagom* 
* *Tot s'aprofita *(1983) 
* *El sabeu, aquell?* (1983) 
* *De teves a meves: trenta-dos contes que acaben més o menys bé *(1984) 
* *Els nens voladors *(1984) 
* *Tres per cinc, quinze* (1984) 
* *La cabra i altres narracions* (1984) 
* *Un estrany al jardí* (1985) 
* *El desordre públic* (1984) 
* *El barret fort i altres inèdits* (1987) 
* *Raspall *(1987) 
* *Kalders i Tísner, dibuixos de guerra a L'Esquella de la Torratxa *(1991) 
* *L'honor a la deriva* (1992) 
* *Mesures, alarmes i prodigis* (1994) 
* *La lluna a casa i altres contes* (1995) 
* *Cartes d'amor* (1996)
Bauhaus-Archiv

Ar **Bauhaus-Archiv** a zo ur mirdi staliet e Berlin (Klingelhöferstraße, 14 e karter Tiergarten) bet ijinet gant Walter Gropius hag Alexander Cvijanovic, gant ar pal diskouez dielloù ar Bauhaus ennañ. Digoret eo bet e 1979.

## Ar savadur

Sañset e oa ar mirdi bezañ savet e Darmstadt. Gant Walter Gropius e voe treset ar steuñvioù kentañ. Kemmet ha doareet e voe gant Alexander Cvijanovic evit ma klotfe gant e lec’hiadur e Berlin, war vord al *Landwehrkanal*. E-touez an aozadurioù savet gantañ emañ ar grapenn hag a droc’h ar savadur. 
Pal ar Bauhaus-Archiv eo kinnig perzh unan eus luskadoù arzoù pouezusañ an XXvet a-fet savouriezh, design, luc’hskeudenniñ ha sevel arrebeuri.

## An diskouezadeg

E-touez an holl draoù a c’haller gwelout er mirdi emañ kadorioù Marcel Breuer, kleuzeurioù Karl Jacob Jucker ha re Wilhelm Wagenfeld pe c’hoazh listri-argant Marianne Brandt. Ennañ e kaver ivez dielloù diwar-benn ar c’hentelioù a voe roet er Bauhaus, steuñvioù savadurioù ar Bauhaus, luc’hskeudennoù hag ul levraoueg.

## Liammoù diavaez

* Lech'ienn ofisiel
Kuzul bonreizhel (Frañs)

D'ar 4 a viz Here 1958 e oa bet krouet ar **C'huzul Bonreizhel** (*Conseil constitutionnel*), e bonreizh ar Vvet Republik c'hall. Reizhded an dilennadegoù hag ar poblvouezhiadegoù a vez barnet eno. Al lezennoù ha reolennoù zo a vez barnet eno ivez, diouzh ar vonreizh.

## Roll prezidanted ar c'huzul bonreizhel gall
* Léon Noël 
* Gaston Palewski 
* Roger Frey 
* Daniel Mayer 
* Robert Badinter (1986-1995)
* Roland Dumas 
* Yves Guéna 
* Pierre Mazeaud 
* Jean-Louis Debré (2007-2016)
* Laurent Fabius  (2016-2025)
## Liammoù diavaez
* Lec'hienn ar C'huzul Bonreizhel
## Pennadoù kar
* Bonreizh c'hall ar 4 a viz Here 1958
Emgann Charleroi

**Emgann Charleroi** a voe d'an 21, 22 ha 23 a viz Eost 1914 e Charleroi (Belgia) e penn kentañ ar Brezel-bed kentañ, etre Lu gall ar Jeneral Lanrezac ha Lu alaman ar Jeneral Von Bülow.

## Levrlennadur
* e galleg:
** Colonel Lucas, *Le 10e Corps à la Bataille de Charleroi (21.22.23 août 1914)*, Embannadurioù Charles-Lavauzelle & Cie,Limoges/Pariz, 1930, 115p.

* e saozneg:
** M. M. Evans, *Battles of World War I*, Select Editions, 2004, ISBN 1-84193-226-4
** Barbara W.Tuchman, *The Guns of August*, Ballantine Books, New York, 1962, ISBN 0-345-38623-X.
Jean-Michel Huon de Kermadec

**Jean-Michel Huon de Kermadec** (*Yann-Vikael Huon Kermadeg* e brezhoneg ; Boc'harzh, 12 a viz Gwengolo 1748 – Balade, Kaledonia-Nevez, 6 a viz Mae 1793) a oa un ofiser a vor breizhat e servij Rouantelezh Bro-C'hall en .

E miz Gwengolo 1791 e oa kabiten war bourzh an teirgwern *Espérance*, unan eus listri ar besamiral Antoine Bruny d'Entrecasteaux (1737-1793) karget gant ar roue gall Loeiz XVI da gavout Jean-François de Lapérouse.

Klask-diglask a voe graet war aod Aostralia, hag er Meurvor Habask.

Kalz anvioù zo deuet diwar anv ar moraer breizhat :
* un enezennig Huon
* an inizi Kermadeg ;
* Huonville ;
* traoñienn Huon ;
* ar stêr Huon ;
* al ledenez Huon
* ar pleg-mor Huon e Papoua Ginea-Nevez ;
*ar genad Kermadecia eus ar Proteaceae e Kaledonia-Nevez ;
* ar pin Huon ;
* ar gwez Metrosideros kermadecensis en inizi Kermadeg.


Recherche and Espérance-François Roux mg 0574.jpg|*Recherche* hag *Espérance*
HuonPine.jpg|Ar pin Huon e Tasmania zo anvet diwar Huon Kermadeg
Abilene

**Abilene** zo anv meur a lec'h
* Abilene (Siria) , ur vro pe ur rouantelezh e Siria gwechall, en amzer ar c'hentañ impalaerien roman ha Herodez Veur, e-kichen Suq Wadi Barada. 

#### 
* Abilene (Alberta)

#### 
* Abilene, kêr e Georgia, 
* Abilene, kêr e Kansas, 
* Abilene, kêr e Texas.
* Abilene, kêr e Virginia.
Impalaeriezh alaman

An **Impalaeriezh alaman** (*Deutsches Reich* en alamaneg) a zo un impalaeriezh bet savet e 1871 ha divodet e 1918. Ar c'hentañ stad vroadel alaman eo. Graet e vez *Eil Impalaeriezh* anezhi a-wechoù abalamour d'an Impalaeriezh santel roman german a vije an hini gentañ.

Ur c'hengevredad e oa, savet diwar Kengevredad Alamagn an Hanternoz, enni 22 a rouantelezhioù, teir republik, un « douar impalaerel», *Elsaß-Lothringen* (Elzas-Loren), dindan un Impalaer alaman, Gwilherm Iañ, hag a oa roue Prus. Savet e voe d'an 18 a viz Genver 1871 pa voe embannet diskleriadur Gwilherm Iañ e kastell Versailhez e Bro-C'hall, goude faezhet an armeoù gall e-pad Brezel 1870-1871. Echuet e voe d'an 9 a viz Du 1918 pa zilezas Gwilherm II ar galloud war-lerc'h ar Brezel-bed kentañ, ha diskleriadur Republik Weimar.

## Stadoù kengevredet

Roll ar Stadoù a yae d'ober an impalaeriezh alaman :
* *[[Rouantelezh]]ioù*: Rouantelezh Prusia, Bavaria, Rouantelezh Württemberg ha Rouantelezh Saks. 
* *Dugelezhioù-meur* : Baden, Hessen, Mecklenburg-Schwerin, Mecklenburg-Strelitz, Oldenburg ha Saks-Weimar-Eisenach
* *[[Dugelezh]]ioù* : Anhalt, Braunschweig, Saks-Altenburg, Saks-Coburg-Gotha ha Saks-Meiningen-Hildburghausen
* *Priñselezhioù* : Lippe-Detmold, Reuß -Greiz, Reuß-Schleiz, Schaumburg-Lippe, Schwarzburg-Rudolstadt, Schwarzburg-Sondernshausen, Waldeck-Pyrmont
* *Kêrioù dieub* : Bremen, Hamburg, Lübeck.
* hag ivez Elzas-Loren hag Impalaeriezh trevadennel Alamagn.
Coop Himmelb(l)au

**Coop Himmelb(l)au** a zo un ajañs savouriezh staliet e Vienna (Aostria).

Savet eo bet e 1968 gant Wolf Prix, Helmut Swiczinsky ha Michael Holzer (aet eo kuit e 1971). Brudet eo bet an ajañs er ebd a-bezh er memes koulz ha Peter Eisenman, Zaha Hadid, Frank Gehry ha Daniel Libeskind e 1988 a-drugarez d’an diskouezadeg *Deconstructivist Architecture*.
Himmelblau a dalvez glas an oabl. Coop a vez implijet evit kevelouri. Ur c’hoari ger a zo ivez : hep '(l)' e teu da vezañ Himmelbau, ar pezh a dalvez tamm-pe-damm: "savadur en egor ", en alamaneg. 
Er penn-kentañ e oa stag Coop Himmelb(l)au ouzh luskadoù evel an difreterezh pe an arnodiñ, goude-se ez eo troet war-du an disavadurelouriezh.
Raktresoù an ajañs a vez damkanel-tre, stag ouzh barzhelezh an teknologiezhioù, hag un implij stank ha kemplezhek eus an tresañ gant urzhiataer.

## Raktresoù

* Bank kreiz Europa, Frankfurt (war sevel)
* Hotel - 55th Street & 8th Avenue, New York (raktres)
* The Akron Art Museum, Akron, Ohio
* Musée des Confluences, Lyon (war sevel)
* Los Angeles Area High School #9, California (2002–2007)
* BMW World (BMW Welt), Munich (2001–2007)
* Great Egyptian Museum, Le Caire, Egipt (2002–2003)
* Arteplage Biel, diskouezadeg suis '02
* Media Pavilion 6 et diskouezadeg daouvloaziek Venizia (1995)
* UFA-Cinema Center, Dresden (1993–1998)
* Pennti Coop Himmelb(l) e Groninger Museum, Groningen, (1993–1994)
* Akademiezh arzoù-kaer Munich (1992/2002-2005)
* Unan eus pevar gazventer Vienna (1999-2001)

## Liammoù diavaez

* Lec'hienn Ofisiel
* Universität Für Angewandte Kunst Wien
* Savadurioù pennañ (e saozneg)
* Gazoventerioù Vienna
* EZB - Frankfurt
* EZB - Frankfurt, der Wettbewerb
* BMW-Welt Munich
* Akron Art Museum
Ralf Iañ Gwadel

**Ralf Iañ Gael** pe **Ralph Gael** pe **Guader** ( **Wader** e saozneg) (a-raok 1042–war-dro 1096), a voe aotrou Monforzh ha Gwazel, gwaz dindan dug Breizh, ha kont Norfolk ha Suffolk.

Perzh a gemeras en Emsavadeg ar Gonted a-enep Gwilherm ar Bastard.

## Buhez
Ralf Gael a oa saoz ha breizhat. Ganet un tamm a-raok 1040 e Hereford.

Mab e oa da « Ralph Stalre » pe « Ralph l'Écuyer » (en saozneg : *Ralph the Staller*, pe *Ralph the Englishman*) († 1069), aotrou Gael. "Ralph stalre" a oa *Radulfus Anglicus* en aktoù duged Breizh en hanterenn gentañ an XIvet kantved, ha dreist-holl diazezadur Abati Sant Jorj e Roazhon : *Radulphus Anglicus* en un donezon graet gant an dug Alan III *Radulphi Angli* en 1032. Anvet e voe da gont Norfolk en 1067, goude Aloubadeg Bro-Saoz.

E dad a oa bet kuzulier gant ar roue saoz Edward ar C'hofesour, hag a eas a-du gant Gwilherm an Alouber. Dimezet e oa da *Agatha,* c'hoar d'ur perc'henn bras e Norfolk.

## Hêrezh
Degouezhout a reas dezhañ baroniezh Gael, er gwalarn da Roazhon hag er c'hreisteiz da Zol, hag enni, en amzer-se, Montfort ha Montauban, un daou-ugent parrez en holl.

En Bro-Saoz, dre hêrezh pe dre digant ar gurunenn, en doe douaroù bras en Norfolk, hag ivez en Suffolk, Essex, Hertfordshire, hag e kontelezhioù all moarvat.
## A-raok 1075

En 1065, edo gant Konan II pa lakaas seziz war Riwallon Dol, aotrou Dol, en e gastell e Komborn. Perzh a gemeras en aloubadeg Bro-Saoz e 1066 gant Gwilherm Normandi, war un dro gant aotrouien all a Vreizh,

En 1069 e voe trec'h war ar Vikinged a oa deuet da ober freuz ha reuz e Norfolk ha kemeret Norwich.

En 1070 e voe anvet da gont Norfolk, Suffolk ha Cambridge gant ar roue Gwilherm.

## Dimeziñ hag emsavadeg
*Gwelout ar pennad emsavadeg ar gonted .
Dimeziñ a reas da Emma Hereford, merc'h da Guillaume FitzOsbern, 1añ kont Hereford.

Nac'h a eure ar roue asantiñ d'an eured hag en em sevel a eure Ralf en 1075, gant e vreur-kaer Roger de Breteuil, 2vet kont Hereford, ha Waltheof, kont Huntingdon, da ziskar ar roue. Fall avat e troas an traoù ganto : tennet e voe digantaén e zouaroù ha kestell e bro-Saoz, tec'hel a rankas da Vro-Danmark ma c'houlennas skoazell digant Knut, mab d'ar roue Sven II Danmark. Distreiñ a reas da Vro-Saoz gant 200 lestr, met echu e oa an emsavadeg, ma rankas distreiñ da Vreizh.

Ar gontas a chomas e kastell Norwich e-pad tri miz, ken na voe aotreet da vont kuit dic'hloaz gant he soudarded. Roet e voe dezho 40 deiz evit kuitaat ar rouantelezh. Mont a reas ar gontez da vreizh da c'hortoz he fried.
## Levrlennadur
* André Chédeville et Noël-Yves Tonnerre, *La Bretagne féodale, XIe-XIIIe siècle*, Ouest-France Université, Rennes (1987), .

## Notennoù


## Liammoù diavaez
*  Konted Norfolk
*  Ralf Gael en Domesday Book
*  https://web.archive.org/web/20180416233524/http://asc.jebbo.co.uk/ Kronik angl-ha-saoz
Ralf

**Ralf** zo un anv-bihan germanek ha frankek, a veze roet stank e-metoù baroned ar Grennamzer, e tiegezhioù norman, hag ivez e tiegezhioù breizhat kar dezho. Hiriv eo un anv-bihan alamanek, svedek, ha saoznek ivez.

## Gerdarzh
Dont a ra eus an anv norsek *Raðulfr* (rað "kuzul" ha ulfr "bleiz"), a oa *Rædwulf* e hensaozneg, aet da Radulf. 

Kar eo d'an anv Raoul, a zo ur stumm all. Alies e veze implijet an daou stumm evit ar memes den. 

## Yezhoù all
**Ralf*, pe *Ralph* aliesoc'h, e saozneg,
*Raoul e galleg hag e brezhoneg,
**Raúl*, e spagnoleg,
**Raul*, e portugaleg,
**Raül*, e katalaneg.

## Tud
*Ralf Iañ, anv meur a zen
*Ralf II, anv meur a zen
*Ralph Waldo Emerson (1803-1882), prederour stadunanat
*Ralf König, tresour alaman
*Ralph Milner, sant saoz er XVIvet kantved.
*Ralf Schumacher, blenier kirri-sport alaman

## Pennad kar
*Raoul
Raoul

**Raoul** zo un anv-bihan hag un anv-tiegezh brezhonek ha gallek a orin germanek.

## Gerdarzh
Kar eo d'an anvioù Ralf, Rodolf, Rudolph.

## Yezhoù all
* Raul, en italianeg
* Raúl, Rodolfo, e spagnoleg
* Radulf, Ranulph
* Rudolf en alamaneg

## Tud
### Sent
* Raoul de Bourges pe Raoul de Turenne, pe Rodolphe pe Radulphe pe Rudolphe, arc'heskob Bourges eus talek 840 betek 866 ; lidet d'an 21 a viz Mezheven 
* Sant Raoul, pe Ralph Milner (+ 1591)
* Raoul de Vaucelles pe Radulphe († 1152), gwenvidig

### Rouaned, konted ha duged
* Raoul, dug Bourgogn ha roue ar Franked
* Raoul Iañ
* Raoul II
* Raoul III

#### 
Tri c'hont eus Felger zo bet anvet Raoul:
* Raoul Iañ Felger 
* Raoul II Felger (1130-1194)
* Raoul III Felger
Hag ivez: Raoul  Gael, aotrou.

### Tud all
* Raoul Bova (g. e 1971), aktour italian
* Raoul le Breton pe Radulphus Brito (w.d. 1270 - 1320), yezhadurour ha prederour 
* Raoul Dufy, livour gall
* Raoul de Godewarsvelde, kaner gallek
* Raoul Hausmann (1886-1971), arzour dada aostrian
* Raoul de Navery (1829-1885), skrivagnerez vreizhat c'hallek
* Raoul Salan, ofiser gall, krouer an OAS
* Raoul Vaneigem, skrivagner belgiat
* Raoul Villain (1885-1936), muntrer Jean Jaurès
* Raoul Wallenberg, diplomat svedat, « reizh e-touez ar broadoù »
* Raoul Walsh, rener-filmoù

### Anv-tiegezh
* Étienne Raoul (1815-1852), surjian er morlu ha louzawour brestat
* Édouard Raoul (1845-1898), ergerzher ha naturour brestat 
* Alfred Raoul (war-dro 1930 - 1999), ofiser ha politikour eus Republik Kongo
* Lukian Raoul (1932-2009), kelaouenner hag emsaver

## Lec'hanvioù
*  
** Marc'helleg-Raoul, pe *Marcillé-Raoul*, en Il-ha-Gwilun
 
*  
** Fontaine-Raoul, kumun c'hall, el Loir-et-Cher
** Mesnil-Raoul, kumun e Normandi

* 
** Raoul, ur gêr e Georgia

* 
** Enez Raoul, unan eus Inizi Kermadeg er Meurvor Habask.
Elisabeth Cuypers

**Elisabeth Cuypers** a zo ur c'hoarierez echedoù belgiat.

C'hoari a rae er C'hleub echedoù "SK Antwerpen".

## [[Kampionad belgiat an echedoù (maouezi)]]
* Trec'h e voe e 1941, 1943 (5 poent) ha 1945 (6/7).
* Tapout a reas ar vedalenn argant e 1951 hag ar vedalenn arem e 1962.
## [[Olimpiadoù echedoù|Olimpiadoù ar Maouezi]]
C'hoari a reas e skipailh Belgia:
* e 1957, ouzh an dablezenn gentañ en Olimpiad kentañ en Emmen (Izelvroioù), (+1, =0, -10),
* e 1969, ouzh an eil tablezenn en eil Olimpiad e Split (Yougoslavia), (+2, =1, -5).

## Notennoù ha daveennoù

## Liammoù diavaez
* He c'hoari e Chess Games
* Elisabeth Cuypers He c'hoari e 365 Chesscom
Ralf Iañ

Meur a zen zo bet anvet **[[Ralf]]** (pe **[[Raoul]]**) Iañ.
*Ralf Iañ Gael
*Ralf Iañ Felger
*Raoul Iañ Bourgogn, pe Rodolf, roue Bourgogn ha Frankia ar c'hornôg

## Gwelout ivez
*Raoul
*Ralf II
Marianne Stoffels

**Marianne Stoffels**, bet ganet e 1901, a oa ur c'hoarierez echedoù belgiat.
## Kevezadegoù
### Tournamant ''De Zilveren toren'' en [[Antwerpen]]
Meur a wezh e kemeras perzh en tournamant gant Kleub Antwerpen *Het Schaakbord* adalek 1929 betek 1934.
### Kampionad bedel 1939 e [[Buenos Aires]]
C'hoari a reas naontek partienn (+ 4, = 6, - 9), c'hwezekvet e voe diwar ugent c'hoarierez; koll a reas a-enep da Vyera Mentchikova ha da Sonja Graf, gober a reas rampo pa c'hoarias ouzh María Teresa Mora Iturralde.

### [[Kampionad belgiat an echedoù (maouezi)]]
Trec'h e voe e 1938 en Antwerpen, e 1939 en Antwerpen, e 1940 e Gent, e 1942 en Antwerpen hag e 1944 e Brusel.
## Notennoù ha daveennoù

## Liammoù diavaez
* He c'hoari e Chessgames
Deurne (Brabant Flandrez)

**Deurne** a zo ur gumun a wechall e Flandrez Belgia hag e proviñs Brabant Flandrez. Gant lezenn 1977 eo bet lakaet e kumun Diest.
Charlottenburg-Wilmersdorf

**Charlottenburg-Wilmersdorf** a zo 4re arondisamant melestradurel (Bezirk) Berlin, aozet eo bet e 2001 p'eo bet kenteuzet an div bastell-vro anvet Charlottenburg ha Wilmersdorf.
Kreiz Berlin ar C'hornôg e oa Charlottenburg-Wilmersdorf da vare rann Berlin. En arondisamant e kaver Skol-veur Teknik Berlin (Technische Universität Berlin), Skol-veur Arzoù Berlin (Universität der Künste), an opera Deutsche Oper Berlin, kastell Charlottenburg hag an dachenn olimpek.
* Gorread : 64,7 km²
* Annezidi : 315 447 hab. (d'an 31/07/2007), da lavaret eo 4 874 annezad/km².

## Karterioù
Abaoe 2001 ez eo rannet arondisamant Charlottenburg-Wilmersdorf e 7 karter (Ortsteil) :
Weißensee

**Weißensee** a zo ur c'harter eus Berlin. Ul lodenn eus arondisamant Pankow eo. Pa oa rannet Berlin e oa ur bastell-vro hag e oa eus tu ar reter. D'ar mare-se e oa brasoc'h dre ma oa ennañ ar c'harterioù da heul : Blankenburg, Heinersdorf, Karow ha Stadtrandsiedlung Malchow.

E 2001 eo bet kendeuzet gant Prenzlauer Berg ha Pankow a-benn dont da vezañ an arondisamant a-vremañ.

Gwelout ivez :
* Bered yuzev Weißensee
Reinickendorf

**Reinickendorf** eo 12vet arondisamant (Bezirk) Berlin. E norzh Berlin emañ, tost ouzh pastell-vro Oberhavel, e Land Brandenburg.
* Gorread : 89,5 km² 
* Poblañs : 241 751 annezad (31/07/2007), da lavaret eo 2 702 annezad/km².

## Istor
Anv a zo eus lod brasañ karterioù an arondisamant abaoe ar Grennamzer : Reinickendorf, Tegel, Borsigwalde, Konradshöhe, Tegelort, Heiligensee, Frohnau, Hermsdorf, Waidmannslust, Lübars, Wittenau. 
Staget int bet ouzh Berlin da vare krouidigezh Berlin Veur e 1920, ha lakaet da vezañ pastelloù-bro war un dro.
E 1898 e voe staliet sez Borsig e Reinickendorf.

Etre 1945 hag unvanidigezh Alamagn e oa ar bastell-vro en tu kornôk, dindan ar C'hallaoued.
Ar geoded nevez anvet *Märkisches Viertel* a zo bet savet e 1963.

Goude adreizhadenn 2001 eo deuet ar bastell-vro da vezañ un arondisamant, hep ma vefe cheñchet he bevennoù.

## Perzhioù
Unan eus karterioù koadekañ Berlin eo. Treuzet eo gant ar stêr Havel, hag ennañ e kaver ivez unan eus lennoù brasañ Berlin : lenn Tegel eo (408 hektar). Chomet eo ur c'harter-annez, memes maz' eus bet savet ur c'harter nevez, 'Märkisches Viertel' e anv, er bloavezhioù 1970.
Aerborzh brasañ Berlin eo hini Berlin-Tegel « Otto Lilienthal ».

Abaoe adreizhadenn 2001 eo rannet Reinickendorf e 10 karter(Ortsteil):
* 1201 Reinickendorf
* 1202 Tegel
* 1203 Konradshöhe
* 1204 Heiligensee
* 1205 Frohnau
* 1206 Hermsdorf
* 1207 Waidmannslust
* 1208 Lübars
* 1209 Wittenau
* 1210 Märkisches Viertel

## Da welout
Kastell Humboldt e Tegel, bet perc'hennet gant ar vreudeur Wilhelm von Humboldt (Ministr Prusia an deskadurezh) hag Alexander von Humboldt (denelour hag ergerzher).

## Liamm diavaez
* reinickendorf
Louise Loeffler

**Louise Loeffler** a zo ur c'hoarierez echedoù belgiat.

## Kevezadegoù hiniennel
Kampionez echedoù Belgia (maouezi)
e voe e 1954 (4 foent/5), 1959 (6/8), 1961 (5/5) ha 1967 (6/6).
## [[Olimpiadoù echedoù|Olimpiadoù ar Maouezi]]
C'hoari a reas e skipailh Belgia:
* e 1963, ouzh an dablezenn gentañ en eil Olimpiad e Split (Yougoslavia), (+1, =0, -13),
* e 1969, ouzh an eil tablezenn er bedervet Olimpiad e Lublin (Polonia), (+2, =1, -11).
## Notennoù ha daveennoù

## Liammoù diavaez
* He c'hoari e Chess Games
* Louise Loeffler He c'hoari e 365 Chesscom