open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Guanin

Ar **guanin** zo un nukleobazenn implijet e sintezenn ar proteinoù p'eo un elfenn eus an TDN.

Stumm ar guanin a genglot ouzh hini ar sitozin en TDN hag en TRN.
Organit

An **organitoù** (pe **organelloù**) zo frammoù ispisializet er c'helligoù hag alies e vezont gronnet gant ur c'holoenn lipidek.

Dont a ra o anv eus ar mennozh e c'heller keñveriañ an organitoù er gellig ouzh an organoù er c'horf.

Liesseurt int e kelligoù an eukarioted.

## An organitoù pennañ

* An nukleüs (2) : Organit el lec'h m'emañ an TDN ha ma savet an TRN (treuzskrivadur) ;
* Ar ribozomoù (3) : Roll e sevel proteinoù (translasion) ;
* Ar c'hwezigelloù (pe vezikulennoù) (4) : Roll en treuzkas ;
* Ar retikulom endoplasmek (5) hag (8) : Roll e sevel proteinoù pe lipidoù ;
* Benveg Golgi (6) : Roll e treuzfurmiñ proteinoù hag ermaeziañ produioù ar gellig ;
* Ar mitokondrioù (9) : produiñ energiezh ;
* Ar vakuolennoù (10) ;
* Ar c'hloroplastoù : Roll er fotosintezenn (plant) ;
* Al lizozomoù (12) : Roll e diframmañ molekulennoù bras.
Einion Yrth

**Einion Yrth ap Cunedda**, mab da Gunedda, a oa roue Gwynedd etre 420 ha fin ar .

Hervez an hengoun e vefe deuet da hanternoz Kembre gant e dad war-dro 450 da stourm ouzh an Iwerzhoniz. Roue e voe e rouantelezh Gwynedd nevez-krouet goude marv e dad.
Aquitaine

* *Ur pennad [[Akitania]] zo ivez*.

**Akitania** (*Aquitaine* e galleg hag ent-ofisiel; *Aquitània* en okitaneg; *Akitania* en euskareg) a oa unan eus ar rannvroioù krouet gant ar gouarnamant gall e 1955 gant departamantoù an Dordogne, ar Gironde, al Landes, al Lot-et-Garonne hag ar Pireneoù-Atlantel.
Emgann al Leie

**Emgann al Leie** a c'hell bout:
* un emgann eus ar Brezel-bed kentañ, e miz Ebrel 1918: Emgann al Leie (1918) ;
* un emgann eus an Eil brezel-bed, e miz Mae 1940: Emgann al Leie (1940).
Auvergne (rannvro)

**Auvergne**, pe **Aovergn** alies e brezhoneg, a oa unan eus rannvroioù Bro-C'hall, krouet gant ar gouarnamant gall e 1955. Diskaret eo bet e 2015 ha staget he departamantoù ouzh ar rannvro nevez Auvergne-Rhône-Alpes.Clermont-Ferrand e oa ar pennlec'h.

## Douaroniezh
Pevar departamant a gavedenni: Allier, Cantal, Liger-Uhel ha Puy-de-Dôme, dezhi Clermont-Ferrand da gêr-benn. Menezeier, lenneier, pradeier uhel e-leizh a gaver en Aovergn. Rannvro Auvergne a zo brasoc'h eget Arvern istorel ha disheñvel ivez pa'z a ouzh hec'h ober ivez ar braz eus ar Bourbonnais, ha darnoù eus Lenguadoc (Gévaudan, Velai, Vivarais) hag al Lyonnais (un darnig eus ar Forez).

*Kêrioù : Moulins, Vichy, Montluçon, Le Puy, Saint-Flour, Riom.
*Menezioù : Cantal (menezioù), Monts Domats

## Istor
*An Arverned

## Notennoù
Emgann al Leie (1918)

**Emgann al Leie**, **Pevare emgann Ieper**, **Emgann Stegers (Estaires)** zo un emgann ag ar Brezel-bed kentañ etre Luioù Portugal hag ar Rouantelezh-Unanet en un tu a-enep da Lu Alamagn en tu all.

Hennezh a voe unan eus an argadoù alaman e Flandrez evit kemer Ieper.


Trincheiras La Lys.jpg|Portugaliz er fozelloù-brezel
British 55th Division gas casualties 10 April 1918.jpg|Soudarded saoz eus ar *55th (West Lancashire) Infantry Division* bet dallet gant an aezhennoù


## Levrlennadur
* J. Rickard, *Battle of the Lys, 9–29 April 1918*, Military History Encyclopedia on the Web, Eost 2007.
* Eric Ludendorff, *Souvenirs de Guerre*, 1920
* Manuel do Nascimento, *La Lys : Devoir de mémoire, édition bilingue français-portugais*, L'Harmattan, 2008 
* Patrick Rouveirol, *La Lys, 9 avril 1918: la bataille perdue des soldats inconnus portugais*, kazetenn Champs de bataille, niverenn 19, Du 2006-Genver 2007
* Mendo Castro Henriques hag António Rosas Leitão, *La Lys, 1918*, Lisboa, Prefácio (« Batalhas de Portugal »), 2001 
* Luís Alves de Fraga, *Guerra & Marginalidade. O Comportamento das Tropas Portuguesas em França. 1917 - 1918*, Lisboa, Prefácio (« História Militar »), 2003 
* Luís Alves de Fraga, *Portugal e a Grande Guerra*, in : *Factos Desconhecidos da História de Portugal*, Lisboa, Selecções do Resder's Digest, 2004, pp. 214-225 
* Luís Alves de Fraga, *La Lys - a batalha portuguesa*, in : *Portugal e a Grande Guerra*, Lisboa, Diário de Notícias, 2003, pp. 427-442 
* Ferreira do Amaral, *O 9 de Abril e a nossa política de Guerra*
* Manuel de Oliveira Gomes da Costa, *A Batalha do Lys*, 1920

## Daveennoù ha notennoù
Hyphessobrycon megalopterus

An **Tetra tasmant du** (*Hyphessobrycon megalopterus*) a zo un pesk dour fresk eus ar c'herentiad *[[Characidae]]* kavet e Paraguay hag e diaz ar Guapore hag ar Marmore e Bolivia ha Brazil.

## Daveoù
*  Aquabase
*  Fishbase
*  Itis
Dreistkevandir

E douarouriezh eo un **dreistkevandir** un tir hag a endalc'h muioc'h eget ur greizenn gevandirel pe kraton. Ar strollad kratonoù ha terranoù hag a genaoz Eurazia hiziv a c'hell bezañ gwelet evel un dreistkevandir.

## Liammoù diavaez
*Palaeos.com: General earth history
*The Paleomap Project &mdash; Christopher R. Scotese
Garloc'henn

Ar **c'harloc'henn** zo ul lodenn eus ar ganol analañ.

An organ-mañ zo lec'hiet e gouzoug ar bronneged. Ur roll en deus en ezteurel sonioù dre m'emañ plegoù ar vouezh ennañ.
Cadfan

Anv meur a Gembread eo **Cadfan**, **Kadvan** pe *Kavan*, pe Kawan e brezhoneg. 

* Cadfan, ur sant brezhon er 
* Cadfan ap Iago (war-dro 580–625), roue Gwynedd er , adalek 615 betek e varv
* Hugh Hughes (Cadfan), lesanvet *Cadfan*, unan eus diazezerien gentañ trevadenn y Wladfa, gant Kembreiz e Patagonia; 
* John Cadvan Davies ('Cadvan': 1846-1923), barzh kembraek.

## Istor
*Emgann Cadfan, e **Kembre**.

## Lec'hanvadurezh
*Llangadfan e Sir Drefaldwyn
*Iliz Sant Cadfan, e Tywyn, e Gwynedd. 
*Anv Kawan, e Treger, a vije diwar anv ar sant-se; da neuze ne glot ket an distagadur gant orin an anv.
Damkanadenn ar gourem

**Damkanadenn ar gourem** (saozneg : *hemline index*) a zo un damkanadenn bet savet gant an armerzhour amerikan George Taylor e 1926. Hervezañ ez eo liammet hirder brozhioù ar maouezed ouzh stad an armerzh : seul verroc'h ar brozhioù, seul welloc'h stad an armerzh. Da skouer e oa gwall verr ar brozhioù er bloavezhioù 1960 (mare ar saeoù berr e oa), ha d'ar mare-se ez ae mat en-dro an armerzh. Padal e oa hir-tre ar saeoù da vare enkadenn 1929.

Gant Desmond Morris e voe adkemeret an damkanadenn-se en e levr *The Naked Ape* (1967).

## Daveoù

## Liamm diavaez
Ur pennad diwar-benn damkanadenn ar gourem war lec'hienn Rue89
Oude Kerk

**Oude Kerk** (*iliz kozh* en nederlandeg) eo an iliz koshañ a zo en Amsterdam. Er c'harter anvet De Wallen emañ, eus ribl reter ar stêr Amstel. Kregiñ a reas al labourioù e 1300, ha kensakret e voe e 1306. Savet e voe war roudoù ur vered, ha setu perak ez eo leur an iliz ur vered vras. Adkempennet e voe er  kantved, al labourioù a badas betek 1460, ha div wech e rankas al labourerien chom a-sav, e 1421 hag e 1456, abalamour d'an tanioù-gwall a c'hoarvezas en Amsterdam. Enni e kaver ur meskaj arz gotek hag arz an Azginivelezh. Pa voe trec'h ar galvinisted war ar gatoliked e 1578 e voe tennet an oterioù hag an delwennoù a oa enni. 
E 1951 e voe serret an iliz, rak war-nes e oa da gouezhañ en he foull. D'ar 25 a viz Mae 1955 e voe krouet Ensavadur Iliz Kozh Amsterdam. Daou bal a voe lakaet : saveteiñ ar savadur, hag aozañ ennañ darvoudoù sevenadurel. Al labourioù a grogas e 1955 hag e padjont betek 1979. D'ar 14 a viz Meurzh 1979 e voe digoret an iliz en-dro.

En nev e kaver bezioù meur a zen brudet, en o zouez : 
* bez Rembrandt
* bez Cornelis de Graeff – bet lezroue Amsterdam
* bez Jan Pieterszoon Sweelinck, sonazour nederlandat, bet pennograour eus 1577 betel e varv e 1621, da heul e dad Pieter Sywertszoon, hag a-raok e vab Dirk Janszoon Sweelinck.

## Chomlec'h
* Oudekerksplein 23, 1012 GX Amsterdam

## Liammoù diavaez
* Oude Kerk – Lec'hienn ofisiel
* Oude Kerk congregation – Breuriezh protestant Oude Kerk
* Bureau Monumenten & Archeologie – istor ha savouriezh Oude Kerk
Itamar Ben-Avi

**Itamar Ben-Avi** (31 a viz Gouhere 1882–1943) (איתמר בן אב"י), pe **Ben-Zion Ben-Yehuda** (בן ציון בן יהודה), a oa mab da Eliezer Ben-Yehuda, an den a adsavas an hebreeg hag a savas e vab en hebreeg ma reas anezhañ an hebraeger kentañ a vihanik eus hon amzervezh. Kazetenner eo bet Ben-Avi, da gentañ gant kazetenn e dad, *[[HaZvi]]*), hag emsaver ha sionour e oa.

## E vugaleaj
Pa oa bihanik en deveze c'hoant da c'hoari gant bugale all met ne felle ket d'e dud ez aje da gomz gant bugale a gomze yezhoù all. Ur mignon en doa, ur c'hi, anvet Maher gantañ, da lavarout eo "prim" en hebreeg. Mignon all ebet n'en doe Ben-Zion en e vugaleaj, dre ma oa ar bugel nemetañ a gomze hebreeg.
Fulup III (Bro-C'hall)

**Fulup III**, ganet d'ar 1añ a viz Mae 1245 e Poissy ha marvet d'ar 5 a viz Here 1285 e Perpignan, a voe roue Bro-C'hall eus 1270 betek 1285.

Mab e oa da Loeiz IX ha Marc'harid Provañs.
Fulup IV (Bro-C'hall)

**Fulup IV**« *le Bel* », ganet e 1268 ha marvet e 1314, a voe roue Bro-C'hall eus 1285 betek 1314.

Mab e oa da Fulup III hag Izabelle Aragon.

## Dimeziñ ha bugale
Dimeziñ a reas da Janed Iañ Navarra.
C'hwec'h bugel o doe. O merc'h a voe rouanez Bro-Saoz ha tri mab dezho a voe rouaned Bro-C'hall.
* Loeiz X « *le Hutin* » (1289-1316), roue Bro-C'hall, ha Roue Navarra evel Loeiz Iañ (1314-1316).
* Izabel Bro-C'hall « *la Louve de France* » (1292-1358), dimezet da Edouarzh II, roue Bro-Saoz .
* Fulup V (Bro-C'hall) « *le Long* » (1293-1322), roue Bro-C'hall , ha Roue Navarra evel Fulup II Navarra (1316-1322).
* Charlez IV (1294-1328), roue Bro-C'hall, ha Roue Navarra evel Carlos Iañ Navarra (1322-1328).
Yann Iañ (Bro-C'hall)

**Yann I** eo an anv a reer eus ur bugel ganet ha marvet e 1316, mab dalif ar roue gall Loeiz X, hag ar rouanez Clémence de Hongrie.

Ganet e oa en nozvezh ar 14 ha 15 a viz Du 1316, ha ne vevas nemet 5 deiz. Beziet e voe en iliz-veur Sant-Denez. Kont Poitiers a oa o ren abaoe marv ar roue a voe kurunet hag anvet Fulup V.
Listenn inizi Kembre

Setu anvioù inizi Kembre.


AnvioùLec'h pe ardremez
Caer ArianrhodArfon
Craig y SgerMorgannwg
Gored BeunoArfon
GwalesSir Benfro
Ynys AberteifiCeredigion
Ynys yr AdarSir Fôn
Ynys AmlwchSir Fôn
Ynys ArwSir Fôn
Ynys BadrigSir Fôn
Ynys y BarriMor Havren 
Ynys y BîgAfon Menai
Ynys BŷrSir Benfro
Ynys y CarcharorionSir Fôn
Ynys CastellAfon Menai
Ynys CatrinSir Benfro
Ynys-y-crancSir Fôn
Ynys CribinauSir Fôn
Ynys DewiSir Benfro
Ynys DulasSir Fôn
Ynys DysilioAfon Menai
Ynys EchniMor Havren
Ynys EnlliLlŷn
Ynys FeurigSir Fôn
Ynys GaintAfon Menai
Ynys Gored GochAfon Menai
Ynys Gwylan-bachLlŷn
Ynys Gwylan-fawrLlŷn
Ynysoedd y GwylanodSir Fôn
Ynys GybiSir Fôn
Ynys yr HalenSir Fôn
Ynys LawdSir Fôn
Ynys LochdynCeredigion
Ynys LlanddwynSir Fôn
Ynys MeibionSir Fôn
Ynys MoelfreSir Fôn
Ynys MônMor Iwerzhon
Ynysoedd y MoelrhoniaidSir Fôn
Pen PyrodGŵyr
Ynys SeiriolSir Fôn
Ynys SiliMorgannwg
Sger LasSir Benfro
Ynys SkokholmSir Benfro
Ynys SkomerSir Benfro
Ynysoedd TudwalLlŷn
 - Ynys Tudwal Fach
 - Ynys Tudwal Fawr
Ynys WelltogAfon Menai


## Pennad kar
* Inizi Breizh
Ynys Llanddwyn

**Ynys Llanddwyn** zo un enezenn e-kichen Niwbwrch war lez ar Menai, en Ynys Môn, en hanternoz Kembre.

Liammet eo Llanddwyn ouzh keheladur santez Dwynwen, diwallerez amourouzion Kembre abaoe ar Grennamzer. E korn an enezenn ez eus un iliz vihan gouestlet da santez Dwynwen.

Nepell diouzh an iliz emañ *Ffynnon Ddwynwen* (Feunteun Dwynwen). E penn an enezenn emañ an tour-tan emgefre.
Fulup V (Bro-C'hall)

**Fulup V**, ganet d'ar 17 a viz Du 1291 ha marvet d'an 3 a viz Genver 1322, a voe roue Bro-C'hall eus 1316 betek 1322.

Mab e oa da Fulup IV ha Janed Iañ Navarra.

Dimezet e oa da Janed II Bourgogn‎.
Charlez IV (Bro-C'hall)

**Charlez IV**, ganet d'an 18 a viz Even 1294 ha marvet d'an 1 a viz C'hwevrer 1328, a voe roue Bro-C'hall, ha Roue Navarra evel **Carlos Iañ Navarra**, eus 1322 betek 1328.

Mab e oa da Fulup IV ha Janed Iañ Navarra.

## Dimezioù
Teir gwech e timezas:
*da Blanche Bourgogn (war-dro 1296-1326), etre 1308 ha 1322, bac'het e voe ar rouanez ha torret e voe an eured;
*da Marie de Luxembourg (1322-1324)
*da Jeanne d'Évreux (1325-1328)

## War e lerc'h
N'en doe  Charlez IV mab ebet, ma tremenas ar gurunenn etre daouarn e gendirvi eus an tiegezh Valois, tra ma'z eas kurunenn Navarra gant e nizez, Jeanne. 

Daoust da se e voe tabut diwar-benn hêrezh Charlez IV ha kurunenn Bro-C'hall etre an tiegezh Valois, eus lignez ar wazed, hag an tiegezh Plantagenêt, eus lignez Isabelle, c'hoar Charlez, hag un dek vloaz goude e savas brezel, brezel ar c'hant vloaz. 

## Notennoù
Plac'h he ferlezenn

**Plac'h he ferlezenn** (nederlandeg : **Het Meisje met de Parel**) a zo un daolenn bet savet gant al livour nederlandat Johannes Vermeer e-tro 1665. Unan eus e bennoberennoù eo ivez. Hiziv an deiz e c'haller gwelout an daolenn er mirdi Mauritshuis e Den Haag. A-wechoù e vez graet "*[[Mona Lisa]]* an Norzh" pe c'hoazh "ar *Mona Lisa* nederlandat" eus an daolenn.

## Degouezhad
Peurliesañ ne ouezer ket kalz a dra diwar-benn oberennoù Vermeer. An daolenn-mañ a zo sinet "IVMeer" met n'eus deiziad ebet warni. Ne ouezer ket hag urzhiet e voe an daolenn, ha ma vije bet urzhiet, ne ouezer ket gant piv e voe graet.

Goude an enklaskoù diwezhañ diwar-benn Vermeer e vez lavaret ez eo an daolenn un 'tronie' (nederlandeg : penn), da lavaret eo un daolenn diazezet war neuz ar penn livet. Ouzhpenn ur poltred e vefe neuze. Abaoe m'eo bet adaozet e 1994, ez eo deuet da vezañ bravoc'h an daolenn, ha kreñvaet eo bet al livioù, spisoc'h eo ivez sell ar plac'h.

Diwar ali Victor de Stuers, hag a zo bet e-pad bloavezhioù o klask mirout na vefe gwerzhet oberennoù Vermeer en estrenvro, e voe prenet an daolenn gant Arnoldus Andries des Tombe e-pad ur werzh diouzh ar c'hresk e Den Haag e 1881 evit daou c'hilder ha tregont santim. D'ar mare-se e oa en ur stad fall-tre an daolenn. Des Tombe n'en doa hêr ebet, neuze e roas an daolenn – e-touez re all - da skipailh Mauritshuis e 1902.

E 1937 e voe roet da National Gallery of Art (Washington) un daolenn damheñvel hag anvet *Plac'h o vousc'hoarzhin* gant an dastumer Andrew W. Mellon, d'ar mare-se ne ouijed ket ha-eñ e oa bet savet gant Vermeer. E 1995 ec'h embannas Arthur Wheelock, hag eñ arbennigour war oberenn Vermeer, ne oa ket bet savet gantañ, met gant an arzour ha falser Theodorus van Wijngaarden.

## An daolenn e oberennoù all
Ar skrivagnerez Tracy Chevalier a skrivas ur romant istorel anvet ivez *Plac'h he ferlezenn* e 1999 Diwar ar romant e voe savet ur film e 2003 hag ur pezh-c'hoari e 2008.

## Daveoù

## Liamm diavaez
*Plac'h he ferlezenn war lec'hienn Mauritshuis
Rannvroioù Danmark

**Rannvroioù Danmark** a voe krouet d'ar 1añ a viz Genver 2007, e-pad adfurmadur an c'humunioù. Erlerc'hiet e voe an 13 kontelezh hengounel gant seizh pastell-vro velestradurel nevez. Er memes amzer e voe kendeuzet ar c'humunioù bihanañ, ar pezh en deus lakaet niver ar c'humunioù da vont eus 270 da 98 hepken. 

War-dro servijoù ar yec'hed e ra ar rannvroioù dreist-holl. Int eo a ra war-dro politikerezh an dilabour hag an treuzdougen foran ivez, nemet e reter ar vro ma'z int melestret gant servijoù-stad ispisial. Meret e vez pep rannvro gant ur c'huzul 41 ezel ennañ.

## Roll rannvroioù Danmark
Raoul (roue ar Franked)

**Raoul** (pe **Rodolf**), ganet war-dro 890 ha marvet e 936, a voe roue ar Franked ha dug Bourgogn.

Mab e oa da Richarzh II Bourgogn hag Adelaid.

Goude emgann Soissons e 923, ma varvas ar roue Roperzh Iañ ha dre ma oa bac'het Charlez III, e voe dilennet Raoul evel roue ar Franked gant uhelidi ar rouantelezh.

Sakret e voe d'an 13 a viz Gouere 923 e Soissons.

Dimezet e oa da Emma, merc'h Roperzh Iañ.

E-pad e ren e voe ret dezhañ stourm ouzh ar Vikinged hag ouzh gwazed 'zo eus e rouantelezh.

Mervel a reas dihêr e 936 en Auxerre. Huon Veur, mab Roperzh Iañ, a gendrec'has uhelidi all ar rouantelezh da c'hervel Loeiz, mab Charlez III, evit gwiskañ kurunenn ar roue.
Roperzh Iañ (roue ar Franked)

**Roperzh Iañ**, ganet war-dro 865 ha marvet e 923, a voe roue ar Franked etre 922 ha 923.

Mab e oa da Roperzh ar C'hreñv ha breur Odo Iañ.

Goude marv e vreur (898) ec'h anavezas Charlez III evel roue ar Franked hag e teuas da vezañ kont ar Franked.

E 921 e savas a-enep d'ar roue, asambles gant uhelidi all ar rouantelezh. Ret e voe da Charlez III tec'hel kuit ha Roperzh a voe kurunennet e 922. Ur bloaz goude, e miz Even 923, e voe lazhet e-pad emgann Soissons ma stourme e arme ouzh hini partizaned Charlez III.

Tad Huon Veur ha tad-kozh Huon Capet eo.

## Dimeziñ ha bugale
Div wech e timezas:
*da Aelis, pe Adèle du Maine, hag ur verc'h o doe:
**Adèle, dimezet kent 907 da Herbert II Vermandois, kont Vermandois
*da Béatrice de Vermandois, merc'h da Herbert Iañ Vermandois, kont Vermandois, ha daou vugel o doe : 
* Emma, dimezet e 918 da Raoul Bro-C'hall, dug Bourgogn ha goude roue ar Franked .
* Huon Veur, dug ar Franked , tad da Huon Capet.
* Richilde.
Charlez III (roue ar Franked)

**Charlez III**, lesanvet *Charlez Eeun*, ganet e 879 ha marvet e 929, a voe roue ar Franked etre 898 ha 922. Mab dalif ar roue Loeiz II e oa.

Re yaouank e oa evit ren goude marv e hanter-vreur Karloman II e 884. Karl III, impalaer ar C'hornôg, a voe dilennet evit kas ar rejañs. Dre ma oa re yaouank c'hoazh Charlez pa voe skarzhet Karl III e 887 e voe dilennet Odo, kont Pariz, roue ar Franked.

D'an 28 a viz Genver 893 e voe sakret roue ar Franked gant arc'heskop Reims. Diwar-se e savas tabutoù etre partizaned diskennad ar Garolingidi hag Odo. Un emglev a voe kavet a-benn ar fin : Charlez a zeufe da vezañ roue goude marv Odo, pezh a c'hoarvezas d'an 1 a viz Genver 898.

Ret e voe dezhañ tec'hel kuit goude un emsavadeg renet gant Roperzh, breur Odo Iañ, e 922.

Daoust ma varvas Roperzh Iañ ar bloaz war-lerc'h, ne zeuas ket a-benn Charlez III da adwiskañ kurunenn roue ar Franked. Toullbac'het e voe gant Herbert Vermandois, mabeg Roperzh Iañ, ha mervel a reas er vac'h e 929.
Ar Straed vihan

**Ar Straed vihan** (nederlandeg : ***Het Straatje***) a zo ul livadur savet gant al livour nederlandat Johannes Vermeer e-tro 1657-1658. An daolenn a c'haller gwelout er Rijksmuseum en Amsterdam. En traoñ (a-gleiz), dindan ar prenestr, ez eo sinet "I V MEER".

Un ti a weler, padal eo bet aozet an daolenn dre implijout stummoù daou di disheñvel. Un ti eus Delft eo a zo livet, hag en daolenn e weler ur pennad eus buhez pemdez Nederlandiz ar mare-se. Gwelout a reer ur vaouez o wriat ha daou vugel o c'hoari. Meur a enklask a zo bet aozet a-benn gouzout peseurt ti a oa bet livet gant Vermeer. Hiziv an deiz e soñjer e c'hellje bezañ livet ar pezh a welas e Nieuwe Langendijk 22-26, met n'eo ket sur da vat. Ma'z eo diaes gouzout pegen ledan eo ar straedig, e seblant an arzour bezañ bet staliet en tu all d'ar straedig, uheloc'h evit an ti a livas, ha tost a-walc'h ivez.
Pa seller a-dost e seblant an ti bezañ ur seurt meskaj eus meur a savadur, neuze e soñjer e veskas Vermeer elfennoù gwirion (an tudennoù, ar gwez, ar gwer, ar mogerioù) ha re all ijinet gantañ. Gwelout a reer ivez n'emañ ket an nor e-kreiz an talbenn, met lakaet eo bet a-gleiz. Marteze e felle d'an arzour kempouezañ ar stalaj ruz a zo a-gleiz. Merzout a reer ivez e vefe dibosupl pe dost digeriñ ar stalafioù gwer a zo a-zehou, hep mirout ouzh an dud a implijout an nor. Merzout a c'haller ivez e seblant gwall vresk tu kleiz ar savadur : tost-tre ouzh bord ar voger emañ ar prenestr, ha n'eo ket sur e vije bet solut a-walc'h da zougen ar volz brikez a zo a-us d'ar prenestr.

Livourien all evel Pieter de Hooch ha Jan Steen a livas taolennoù enno mogerioù brik, met hini ebet anezho a livas anezho evel ma reas Vermeer. Barrekoc'h eo eñ a-fet mestroniañ ar gouloù da skouer, ha diskouez a ra eo gouest da ginnig d'an arvesterien un daolenn sioul leun a nesded.

Pa voe tremenet an daolenn dindan skinoù-X e voe merzet en doa soñjet Vermeer ouzhpennañ ur vaouez war he sav eus tu dehou ar straedig digor, met he diverkañ a reas a-benn mirout kempouez ha sioulder an daolenn.

## Notenn

## Liammoù diavaez
* https://web.archive.org/web/20111023153021/http://www.rijksmuseum.nl/aria/aria_assets/SK-A-2860?lang=en&context_space=&context_id= Ar Straed vihan war lec'hienn Rijksmuseum Amsterdam
* http://www.essentialvermeer.com/cat_about/street.html Displegadennoù e saozneg diwar-benn Ar Straed vihan war Essential Vermeer
* http://www.xs4all.nl/~kalden/verm/stra/Str-petiteruetext.htm Renta-kont an enklaskoù diwar-benn ar straed a vije bet livet
An Noz stergannek

**An Noz stergannek** a zo un daolenn diwar zorn an arzour nederlandat Vincent van Gogh. Livañ a reas ar pezh a wele eus e gambr en ti-diskuizh ospital Saint-Paul-de-Mausole e Saint-Rémy-de-Provence e miz Mae 1889. Abaoe 1941 emañ war ziskouez er Museum of Modern Art e kêr New York. Unan eus taolennoù brudetañ Van Gogh eo, goude ma kave dezhañ ne oa nemet ur studiadenn. 

## An daolenn
Melen ha glas eo al livioù implijet ar muiañ en daolenn. Van Gogh ne savas tamm tresadenn ebet a-raok stagañ gant an daolenn, marteze e reas ur brastres memes tra. Ar gwez siprez a livas da gentañ. Pa seller a-dost ouzh an oberenn e verzer ec'h implijas van Gogh livaj toazennek da livañ an oabl, ha lusket eo an doare da livañ. Toazennek eo ivez an doare ma livas an tiez en traoñ, padal ez eo disheñvel an doare ma livas ar menezioù, marteze e felle dezhañ aozañ un dachenn siouloc'h en daolenn. A-us ar menezioù ez eus ul lodenn sklaer : marteze ez eo latar. Un doare e oa d'an arzour da chom hep lakaat an daolenn en glas penn-da-benn. Soñjal a c'haller e kemmas mennozh van Gogh e-keit ma oa o livañ : daoust m'en doa miret lec'h en oabl a-benn lakaat stered n'en doa ket muzuliet mat pep tra. Diwar an unnek steredenn a zo e kreskas c'hwec'h anezho. Kreskiñ a reas ivez ar sklerijenn a zo tro-dro d'al loar. An tachadoù melen war an tiez a voe livet er fin ivez. Puilh eo bet an niver a zisplegadennoù diwar-benn an droellenn a zo en oabl. Gwelout a reer ivez n'eo ket bet livet an daolenn penn-da-benn : chomet eo gwenn ar mezher war ar c'hostezioù.

## Istor an oberenn
E-pad an diskar-amzer 1888 edo van Gogh o chom en Arles, hag eno e savas un daolenn anvet *Noz steredennet war ar stêr Ron*. Tost bloaz goude, e miz Even 1889, e kemennas e felle dezhañ aozañ ur «&nbsp;studiadenn nevez eus un noz steredennet&nbsp;» hag un dresadenn a savas, diazezet war e daolenn. 

E-kreiz miz Gwengolo 1889 e tresas ar studiadenn-se. O paouez bezañ gouzañvet ur barrad kleñved e oa (etre kreiz miz Gouere ha dibenn miz Eost). Ar studiadenn a gasas dre lizher d'e vreur Theodorus van Gogh.

## Notenn
* Pennad savet diwar katalog an diskouezadeg "Van Gogh ha livioù an noz", Van Gogh Museum, Amsterdam, 2009
Loeiz-Fulup Iañ

**Louis-Philippe d’Orléans**, pe **Louis-Philippe Iañ**, pe **Loeiz-Fulup Iañ**, pe **Loeiz-Fulup Orleañs**, ganet d'ar 6 a viz Here 1773 e Pariz (Bro-C'hall) ha marvet d'ar 26 a viz Eost 1850 e Claremont e Surrey (Bro-Saoz), a voe an diwezhañ roue e Bro-C'hall. Anvet e voe da roue e 1830 ha diskaret gant Dispac'h 1848.

Mab e oa da Louis Philippe d'Orléans (1747-1793), dug Chartrez, ha goude dug Orleañs (1785-1793), deuet da vout Philippe Égalité goude 1792.

Dimezet e oa da Maria Amalia Teresa an Div Sikilia (1782−1866).

## Bugale
Dek bugel en doe gant e wreg, daou a varvas en-vugale.
Loeiz XVIII (Bro-C'hall)

*Louis Stanislas Xavier*, pe **Loeiz XVIII**, ganet d'ar 17 a viz Du 1755 e kastell Versailhez (Bro-C'hall) ha marvet d'ar 16 a viz Gwengolo 1824 e Pariz (Bro-C'hall) a voe Roue Bro-C'hall ha Navarra adalek 1814 betek 1824.

Lakaet e voe da roue goude trec'het Napoleon. 

Dimezet e oa da Maria Giuseppina di Savoia‎ met bugel ebet n'o doe. 

E vreur Charlez X a renas war e lerc'h.
Stedelijk Museum

**Stedelijk Museum Amsterdam** a zo ur mirdi gouestlet d'an arzoù modern zo e Museumplein, en Amsterdam (Izelvroioù). Krouet eo bet e 1895.
E-touez an oberennoù a c'haller gwelout ennañ ez eus ur sal livet gant Karel Appel hag un dastumad bras eus oberennoù Kazimir Malevich. Ennañ e kaver ivez oberennoù Barnett Newman, re Sol LeWitt, re arzourien luskad CoBrA, re Piet Mondrian pe c'hoazh re Theo van Doesburg.
Abaoe 1980 ez eus ivez ur sal gouestlet d'an arz video, enni oberennoù Barnett Newman, re Nam June Paik pe c'hoazh re Bill Viola.

## Renerien
* Jan Eduard van Someren Brand (1895–1906)
* Cornelis Baard (1906–1936)
* David Roëll (1936–1945)
* Willem Sandberg (1945–1963)
* Edy de Wilde (1963–1985)
* Wim Beeren (1985–1993)
* Rudi Fuchs (1993–2003)
* Hans van Beers (2003–2005)
* Gijs van Tuyl (2005–bremañ)

## Liamm diavaez

* Lec'hienn ofisiel Stedelijk Museum
Loeiz XIII (Bro-C'hall)

**Loeiz XIII** (27 Gwengolo 1601 – 14 Mae 1643), roue Bro-C'hall, a oa mab da Herri IV ha Maria de' Medici, a voe roue Bro-C'hall war-lerc'h e dad.

Dimezet e oa da Anna Aostria (1601-1666), ha tad e oa da Loeiz XIV. 

## O bugale
* Loeiz XIV
* Fulup Bro-C'hall (1640-1701)
Emgann Leros

**Emgann Leros** a zo un emgann eus an Eil brezel bed, adalek an 3 a viz Gwengolo 1943 betek an 16 a viz Du 1943, etre ar Wehrmacht, an arme alaman, hag armeoù ar Rouantelezh-Unanet hag Italia.
Emgann al Leie (1940)

**Emgann al Leie** a zo un emgann eus an Eil brezel bed, adalek an 23 a viz Mae 1940 betek an 28 a viz Mae 1940.
Kush

**Rouantelezh Kush** a oa ur stad afrikan kozh kreizennet war ar gember etre an Nil Glas, an Nil Gwenn hag ar ster Atbara, er pezh a zo Soudan hiziv. Unan eus ar sevenadurioù kentañ d'en em ziorren e traonienn an Nil e oa. Alies e veze anvet Nubia pe Etiopia e testennoù grek pe roman.

## Daveoù

* 

* 

* 

* 

* 

*
Seziz Pariz (885-886)

**Seziz Pariz** a voe graet gant an Normaned etre miz Du 885 ha miz Du 886.

Odo, mab Roperzh ar C'hreñv, a oa kont Pariz d'ar mare-se. Daoust ma ne oa nemet 21 bloaz e teuas a-benn, war un dro gant an eskob Gauzlin, da zerc'hel penn ouzh an alouberien. Mirout a reas ouzh ul lestraz a 700 bag da vont pelloc'h war ar stêr.

E-pad bloaz e voe ar Vikinged o c'hronnañ enez ar Cité lec'h ma oa Odo hag o wastañ an trowardroioù.

Karl an Tev a erruas gant un arme da sikour Odo. Kentoc'h eget en em gannañ e kavas gwelloc'h an impalaer paeañ ar Vikinged ha leuskel anezho da vont da Vourgogn da lakaat ar vro en arigrap.

Da heul an darvoudoù-se e voe brudet nerzh-kalon Odo ha laoskentez Karl an Tev.
Hieronymus Cock

**Hieronymus (Jérôme) Cock (Kock)** (tro 1510—1570 e Antwerpen) a oa ul livour hag engraver flamank eus mare an Azginivelezh. Brudet eo dreist-holl evit bezañ bet mouller ha gwerzher stampennoù.

## E vuhez
Ganet e voe Cock en ur familh arzourien. E dad, Jan Wellens de Cock (tro 1480-1527), e anv, a voe e-touez arzourien gentañ Norzheuropa a voe dedennet gant al livañ gweledvaoù, ha gant Carel van Mander e voe meulet taolennoù e vreur, Matthys Cock (1505-1552).

Degemeret e voe e kouch Sant Lug e Antwerpen e 1545. Etre 1546 ha 1548 e labouras e Roma. E 1548 e tistroas da Antwerpen hag eno e savas e di-embann Giorgio Ghisi, Dirck Volkertszoon Coornhert a labouras evitañ, ha Cornelis Cort a voe e zeskard.

Engravadurioù diazezet war oberennoù Pieter Brueghel gozh ha re Hieronymus Bosch a lakaas embann. Gant sikour ar c'hartennour spagnol Diego Gutiérrez ec'h embannas ur *gartenn eus Amerika* e 1562.

Azalek 1557 e labouras Philip Galle e ti-embann Cock, hag e lec'h a gemeras. 
Intañvez Cock, Volcxken Diercx hec'h anv, a gendalc'has gant ti-embann he gwaz betek he marv e 1601.

Vincenzo Scamozzi a gopias meur a engravadur gant Cock en e levr diwar-benn Roma.

E skeudenn a gaver e-barzh Pictorum aliquot celebrium Germaniae inferioris effigies'' (Skeudennoù livourien vrudet an Izelvroioù) bet savet e 1572 gant Dominicus Lampsonius.

## Liammoù diavaez
*Art Cyclopedia : Hieronymous Cock
## Notennoù
Francesc Pi i Margall

**Francesc Pi i Margall** (Barcelona, 1824 - Madrid, 1901) a zo bet prezidant Kentañ Republik Spagn ha Prezidant Kuzul ar Vinistred (**[[1873]]**).

Mab e oa d'ur micherour. Studioù a reas war ar gwir, ha doktor e voe e 1847.
Loeiz II (impalaer ar C'hornôg)

**Loeiz II**, lesanvet *ar Yaouank*, ganet war-dro 825 ha marvet e 875, a voe roue Italia hag impalaer ar C'hornôg.

Mab e oa da Lotar Iañ hag Ermengard Tours.

Ren a reas a-gevret gant e dad da gentañ, adalek 844 evel roue Italia hag 850 evel impalaer ar C'hornôg.

Mervel a reas hep mab ha leuskel e zomani ha kurunenn an impalaeriezh d'e eontr Karl Voal.

## Pennad kar
*Loeiz II.
Theodor Galle

**Theodor Galle** (miz Gouere 1571 e Antwerpen - miz Kerzu 1633 e Antwerpen) a oa un engraver flamank, o tont eus ur familh engraverien. 

## Buhez hag oberenn
Mab da Philip Galle ha breur Cornelius Galle gozh e oa. Stummet e voe e Roma, eno e tresas ar savadurioù kozh. An holl oberennoù-se a zastumas en e levr *Imagines ex antiquis marmoribus, numismatibus et gemmis expressae*, d'e heul e kaver un dastumad engravadurioù diazezet war e dresadennoù anvet *Speculum illustrium virginae*, ha *Buhez Maria*. 

E-karg e voe eus ul lodenn eus an engravadurioù a gaver e-barzh *Nova reperta*, embannet gant Jan Galle diwar oberennoù Jan van der Straet.

## Levrlennadur
**The new Hollstein Dutch & Flemish etchings, engravings and woodcuts (1450 - 1700)*, Sound and Vision publishers, Rotterdam, 2001
Philip Galle

**Philip Galle**, pe **Philipp** (1537 e Haarlem – 12 pe 29 a viz Meurzh 1612 e Antwerpen) a oa un engraver flamank, hag eñ o tont eus ur familh engraverien. War gouevr ec'h engravas. Tresañ, embann, gwerzhañ engravadurioù ha skrivañ a reas ivez.

## Buhez hag oberenn
Deskard Hieronymus Cock e voe e Antwerpen. Eno ec'h engravas tresadennoù Pieter Brueghel gozh, en o zouez heuliad ar *Seizh pec'hed pennañ*. Goude-se e teuas da vezañ engraver Maarten van Heemskerck. Azalek 1557, e voe perc'henn war e stal dezhañ, hag enni e labouras ivez e vibien Theodor Galle ha Cornelius Galle gozh, hag ivez e vab-kaer Adriaen Collaert, ar vreudeur Wierix, Hendrick Goltzius, Crispin de Passe gozh hag izili all ar familh Collaert.

A-bouez e oa stal engraviñ Philip Galle e Antwerpen, hag ar pennoberennoù a savas a oa diazezet war oberennoù gant Pieter Brueghel gozh (* An Alkimiour*, 1558), Jan van der Straet, Franz Floris (*Merc'hed Loth*) ha gant Gillis Congnet (*Aenevm Saecvlvm* ha *4 oad an denelezh*, 1575).

## Liamm diavaez
*Ar C'houlzioù-amzer, gant Philippe Galle, diwar Maerten van Heemskerck (Anvers, 1563)

### Levrlennadur
**The new Hollstein Dutch & Flemish etchings, engravings and woodcuts (1450 - 1700)*, Sound and Vision publishers, Rotterdam, 2001
Cornelius Galle gozh

**Cornelius** pe **Cornelis Galle gozh** (1576 e Antwerpen - 29 a viz Meurzh 1650 en Antwerpen) a oa un engraver flamank, o tont eus ur familh engraverien. 

## Buhez hag oberenn
Mab da Philip Galle ha breur Theodor Galle e oa. Brudet eo dreist-holl a-drugarez d'e engravadurioù diwar Pieter Paul Rubens. Goude ur veaj da Roma asambles gant e vreur Theodor e tegasas meur a engravadur diwar oberennoù Raffaello Sanzio, ar re Carracci, Tizian, Guido Reni hag arzourien all. Aozer meur a zastumad engravadurioù e voe, *De symbolis heroicis* en o zouez.

## Levrlennadur
**The new Hollstein Dutch & Flemish etchings, engravings and woodcuts (1450 - 1700)*, Sound and Vision publishers, Rotterdam, 2001
Melanotaenia catherinae

***Melanotaenia catherinae*** a zo ur pesk eus ar genad *[[Melanotaenia]]* a vez kavet en inizi Waigeo ha Batanta e-kichen ledenez Vogelkop e Papoua ar C'hornaoueg.

## Daveoù
* Melanotaenia Catherinae
*Allen, G.R. (1991). Field guide to the freshwater fishes of New Guinea. Christensen Research Institute, Madang, Papua New Guinea.
*Allen, G. R. and P. J. Unmack (2008). A new species of rainbowfish (Melanotaeniidae: Melanotaenia), from Batanta Island, western New Guinea. Aqua, International Journal of Ichthyology 13 (3-4): 109-120.
*de Beaufort, L. F. (1910). Weitere Bestätigung einer zoogeographischen Prophezeiung. Zoologischer Anzeiger. 36 (12/13): 249-252.
Gerard ter Borch

**Gerard ter Borch** (miz Kerzu 1617 e Zwolle – 8 a viz Kerzu 1681 e Deventer) a oa ul livour izelvroat. Kalz poltredoù a voe livet gantañ. 

Gerard ter Borch a stagas gant an tresañ pa oa eizh vloaz, ha deskiñ a reas gant e dad Gerard ter Borch gozh, ul livour bet e Roma. Soñjal a reer e voe broudet Gerard da livañ gant Hendrick Avercamp, ha goude ur chomadenn verr en Amsterdam e 1632. Gant Pieter de Molyn e studias e Haarlem etre 1632 ha 1635. Gantañ e teskas an doare da aozañ taolennoù. Deskiñ a reas ivez a-fet implijout al liv gris diwar oberennoù Frans Hals.

Beajiñ a reas betek Londrez (1635), Alamagn, Frañs hag Italia a-raok en em staliañ en Amsterdam, ha marteze e voe levezonet gant oberennoù Rembrandt.
E 1646 ez eas da Vünster hag eno e livas *Peoc'h Westfalia e Münster*. War an daolenn e c'haller gwelout kannaded veur an Izelvroioù ha re Spagn. Unan anezho a heulias betek Madrid. Eno e voe degemeret gant ar roue, ha studiañ a reas oberennoù Diego Velázquez. Ur wech distro d'an Izelvroioù e timezas gant unan eus e nizezed e 1654 e Deventer hag e teuas da vezañ *burgemeester* kêr. Bourc'hizien kêr e plije dezho ma rafe Borch o foltred.

Gerard ter Borch a voe mestr Caspar Netscher, ha bras e voe e levezon war Gabriel Metsu, Jacob Ochtervelt ha Johannes Vermeer. 

*Ar C'hoarierien tric-trac* (1653), hag a c'haller gwelout e Kunsthalle Bremen, zo unan eus e oberennoù kentañ hag unan eus are vrudetañ ivez. Un darvoud arme eo, damheñvel ouzh taolennoù Frans Hals.
Ur wech distro eus Italia e kemmas Borch e zoare da livañ hag e stagas gant darvoudoù nes a denne da vuhez ar vourc'hizien peurliesañ.

Barrek e oa G. ter Borch evit a selle ouzh livañ poltredoù ha livañ arvestoù e diabarzh tiez pinvidik-mor. Barrek e oa ivez evit a sell ouzh livañ munudoù : danvez un tapis, luc'h listri argant, strink ha dilhad (voulouz ha satin gwenn). 

## Levrlennadur
* Émile Michel, *Gérard Terburg (ter Borch) et sa famille*, Paris, J. Rouam ; Londres, G. Wood, 1887

## Liammoù diavaez

* Gerard ter Borch er base joconde
* Gerard ter Borch war Artcyclopedia
Dominicus Lampsonius

**Dominicus Lampsonius**( 1532 e Brugge - 1599 e Liège) a oa ul lennegour, ur barzh hag un arzour flandrezat.

## E vuhez hag e oberenn
N'eo ket brudet Lampsonius evel arzour, met kentoc'h evel damkanour an arzoù. Kenskrivañ a reas gant Giorgio Vasari, ha titouroù a roas dezhañ diwar-benn buhez hag oberenn Lambert Lombard hag a voe implijet er pennad gouestlet dezhañ e-barzh e levr *Vite de' più eccellenti pittori, scultori e architettori* (Buhez al livourien, kizellerien ha savourien wellañ). 

Etre 1554 ha 1558 e voe sekretour Reginald Pole, hag eñ arc'heskop Canterbury. Gantañ ez eas da Roma ha da Liège, hag eno e kejas gant Lambert Lombard. Pa varvas Reginald Pole e labouras evit priñs-eskibien Liège : Robert de Berghes, Gerard van Groesbeek ha Ernst von Bayern. 

E 1565 e skrivas buhezskird al livour Lambert Lombard : *Lamberti Lombardi apud Eburones pictoris celeberrimi vita* (embannet gant A. Del Vita e 1938). El levr-se e lakaas Lampsonius e vennozhioù war an arzoù. 

E 1572 e lakaas embann ul levr ennañ 23 foltred livourien vrudet an Izelvroioù anvet *Pictorum aliquot celebrium Germaniae inferioris effigies*. Gant kement poltred a oa e savas Lampsonius ur barzhoneg latin. 
Otto van Veen a zeskas gant Lampsonius d'ar mare-se. 

Lampsonius a skrivas ivez barzhonegoù e latin, hag a genskrivas gant Giorgio Vasari ha Giulio Clovio. N'anavezer nemet un daolenn savet gant Lampsonius, ur C'hroazstagadur eus 1576, a zo miret hiziv an deiz e iliz Saint-Quentin Hasselt.

## Levrlennadur
* J. Vandermeersch, « Dominicus Lampsonius » in *Dictionnaire des peintres belges* .
* J. Puraye, *Dominique Lampson humaniste, 1532-1599*, Liège, 1950.
* Julius von Schlosser, *La littérature artistique : manuel des sources de l'histoire de l'art moderne*, Paris, 1996, p. 350 

## Notennoù
Lambert Lombard

**Lambert Lombard** (Liège 1505 pe 1506 - 1566) a oa un arzour eus an Azginivelezh. Livour, savour, arkeologour, dastumer, engraver, moneizoniour, den desket, istorour an arzoù ha mestr un akademiezh vrudet e voe. 

E Priñselezh Liège, a oa ur briñselezh dizalc'h, e oa o chom. Meur a veaj a reas da Alamagn, da Vro-C'hall ha da Viddelburg.
En 1537 e voe kaset da Roma gant Erard de La Marck, priñs-eskob Liège, da brenañ oberennoù arzel ha da beurechuiñ e zeskadurezh. Eno e tizoloas arz ha mistri an Azginivelezh. Pa zistroas d'e vro e tiazezas akademiezh arzoù kentañ Norzheuropa.

Kemer a reas perzh e chanterioù adsevel kêr Liège, hag a-drugarez dezhañ e voe degaset savouriezh an Azginivelezh klasel da briñselezh Liège.

E boltred a gaver e-barzh *Poltredoù livourien vrudetañ an Izelvroioù* gant Dominicus Lampsonius.
A-benn e enoriñ eo bet roet e anv da skol-uhel savouriezh etrekumunioù Liège.

## Oberennoù
* *Ar Maouezed vertuzius* 
* Stern-aoter Iliz-chabistr Saint-Denis e Liège
* *Lieskementiñ ar bara*
* *Emboltred*
* Dor-borzh iliz Sant-Jakez e Liège (1558)
* Ouzhpenn 1000 tresadenn
* gwer livet iliz-veur Saint-Lambert e Liège

## Liammoù diavaez
*Diwar-benn diskouezadeg 2006 e Liège
*Lambert Lombard
L'Année Sociologique

***L'Année Sociologique*** 'zo un embannadenn c'hall c'hwec'hmizieg a sokiologiezh, bet diazezet en 1898 gant Émile Durkheim, hag a voe ivez ar rener. Embannet eo bet bep bloaz bete 1925. Da c'houde e voe embannet en-dro gant anv ***Annales Sociologiques*** etre 1934 ha 1942. Goude an eil brezel-bed he deus adkavet hec'h anv kentañ, *L'Année Sociologique*. Embannet eo bet diastal betek-henn.

### Notennoù
Huon Veur

**Huon Veur**, ganet war-dro 897 ha marvet e 956 e Dourdan, mab da Roperzh Iañ, roue ar Franked, a voe kont Pariz, markiz Neustria adalek 923, dug ar Franked adalek 936, ha kont Auxerre adalek 954. Tad e oa da Huon Capet. 

E penn un domani bras ha galloudus e oa, ha pa varvas ar roue Raoul, e 936, e nac'has gwiskañ kurunenn ar rouantelezh gant aon da goll e c'hounidoù. Kendrec'hiñ a reas uhelidi all ar vro da vont da gerc'hat Loeiz, mab Charlez III, harluet e Bro-Saoz, ha dibab anezhañ evel roue.

E penn kentañ ren Loeiz IV en em glevas mat Huon Veur gant ar roue yaouank, met buan e trenkas ar soubenn hag enebiñ a reas outañ neuze betek e varv.

## Dimeziñ ha bugale
Gant e serc'h Raingarde Dijon, merc'h da Raoul, kont Dijon, ien doe ur mab: 
*Herbert pe Héribert (†996), a voe eskob Auxerre.

E 914 e timezas da ur verc'h da Roger du Maine/
War-dro 926 ec'h addimezas da Eadhild Wessex (pe Édith), merc'h da Édouard l'Ancien,

Addimeziñ a eure war-dro 937 da Hadwig von Sachsen (922-965), merc'h da Herri Iañ an Evnetaer, c'hoar an impalaer Otto Iañ, hag e-touez o bugale e oa :
* Béatrice, dimezet da Frédéric Iañ, kont Bar ha dug Lotaringia Uhel, 
* Huon, anavezet evel Huon Capet, roue ar Franked en 987,
* Emma, dimezet da Richard Iañ, dug Normandi, ha bugale dezho ;
* *Otto*, a voe dug Bourgogn, divugel, 
* *Odo*, a vo dug Bourgogn war-lerc'h e vreur Otto, dindan an anv Herri, ha bugale dezhañ.
Tracy Chevalier

**Tracy Chevalier** (19 a viz Here 1962 e Washington D.C.) a zo ur skrivagnerez amerikan hag a zo o chom e Londrez abaoe 1984. Romantoù istorel a vez skrivet ganti. 

## He buhez
Tracy Chevalier a zo bet ganet ha desavet e Washington D.C.. He zad a oa luc'hskeudenner evit ar gazetenn *The Washington Post*. Studiañ a reas e *Bethesda-Chevy Chase High School* e Bethesda, er Maryland. Ur B.A. war ar saozneg a dapas e Oberlin College, ha goude-se e tilojas da Londrez e 1984. Eno e skrivas pennadoù holloueziadurel war skrivagnerien. Ar vicher-se a zilezas e 1993, hag e stagas gant ur *Master of Arts* war ar c'hrouiñ lennegel e *University of East Anglia*. Harpet e voe gant Malcolm Bradbury ha Rose Tremain.

Stagañ a reas gant ar skrivañ gant *The Virgin Blue* e 1997, ha berzh a reas gant *Girl with a Pearl Earring* (*Plac'h he ferlezenn*), diwar daolenn Johannes Vermeer. 

Tracy Chevalier a zo ivez *Chairman* e anv Bro-Saoz er *Society of Authors*.

## Hec'h oberenn
* *The Virgin Blue*, London: Plume, 1997
* *Girl with a Pearl Earring*, New York: Dutton, 1999
* *Falling Angels*, New York: Dutton, 2001 
* *The Lady and the Unicorn*, New York: Dutton Adult, 2003 
* *Burning Bright*, HarperCollins, miz Meurzh 2007

## Notennoù


### Liammoù diavaez
* Lec'hienn ofisiel
* He buhez
* Atersadenn diwar-benn ''The Lady and the Unicorn''.
* British Library Podcast pennad-kaoz gant Michael Phillips.
* The Society of Authors
Emgann Montelungo

**Emgann Montelungo** a zo un emgann eus an Eil brezel bed, adalek an 8 a viz Kerzu 1943 betek an 16 a viz Kerzu 1943.

Evit ar c'hentañ gwezh e weler ur c'henlabour aozet ha raktreset etre ar Re Gevredet hag al Lu italian goude Arsav-brezel Cassibile. Ne voe bras nag ar fedoù nag an disoc'hoù, met diskouez a reas e oa deut al Lu italian bev en-dro.
Arnulf Karintia

**Arnulf Karintia**, ganet war-dro 850 ha marvet e 899, a voe dug Karintia, hag impalaer ar C'hornôg adal 896 betek e varv tri bloaz goude.

E 887 e tiskaras e eontr Karl an Tev hag e teuas da vout impalaer Frankia ar reter en e lec'h. E 894 e voe anvet da roue Italia. Impalaer ar Romaned e voe e 896 a-raok mervel e Regensburg, e Bavaria.
Enez-Frañs (rannvro)

:*Evit sterioù all an anv, gwelet [[Enez-Frañs]].*

**Enez-Frañs** (galleg: *Île-de-France*) a zo unan eus rannvroioù Bro-C'hall, krouet e 1955. Pariz hag he bannlev a ya d'ober ar rannvro-se. Dont a ra hec'h anv eus hini ar proviñs Enez-Frañs. Pariz eo kêr-benn ar rannvro.

## Departamantoù
8 departamant a ya d'ober ar rannvro-se.
*Pariz (75)
*Seine-et-Marne (77)
*Yvelines (78)
*Essonne (91)
*Hauts-de-Seine (92)
*Seine-Saint-Denis (93)
*Val-de-Marne (94)
*Val-d'Oise (95)

## Liammoù diavaez

* Lec'hienn Kuzul-rannvro Enez-Frañs
* Lec'hienn Prefeti rannvro Enez-Frañs
* Lec'hienn ofisiel an touristerezh en Enez-Frañs
## Notennoù
Champagne-Ardenne

**Champagne-Ardenne** a oa unan eus rannvroioù Bro-C'hall, krouet gant ar gouarnamant gall e 1955.

Savet e oa bet diwar ul lodenn vras eus proviñs kozh Champagn, gant tammoù bihan eus rannvro an Ardenne. Châlons-en-Champagne a oa ar gêr-benn, tra ma oa Troyes kêr-benn istorel Champagn ha tra ma'z eo Reims ar gêr vrasañ er rannvro velestradurel hiziv.
Bïeroù Westhoek

Bervet e vez bïer er Westhoek:
* e Krombeke, ar bïeroù "Kerelsbier" ha "Poperings Nunnebier", gant ar breserdi Nevejan;
* e Passendale, ar bïer melen *Passendale*, bervet gant ar breserdi Duvel Moortgat; 
* e Ploegsteert, ar bïeroù "Queue de charrue", gant ar breserdi Vanuxeem;
* e Watou:
** ar bïeroù "Sint-Bernardus Tripel", "Sint-Bernardus Prior" ha "Sint-Bernardus Abt", gant ar breserdi Sint-Bernardus;
** ar bïeroù "Kapittel", "Hommelbier", "Watou's Wit" ha "Watou Tripel" gant ar breserdi Watou. 
* e Westvleteren: ar Westvleteren.
Marilyn Chambers

**Marilyn Chambers** (22 a viz Ebrel 1952 e Westport (Connecticut) - 12 a viz Ebrel 2009 e Los Angeles) a oa un aktourez amerikan. C'hoari a reas dreist-holl e filmoù pornografek. 
 
## He buhez
Dont a reas da vezañ brudet a-drugarez d'he ferzh er film *Behind the Green Door* (1972). Reuz a savas tro-dro d'ar film, dre ma oa ennañ, hag evit ar wech kentañ, un aktourez wenn oc'h ober karantez gant un aktour du.
C'hoari a reas ivez e-barzh ur film pornografek brudet all anvet *Insatiable* (1980).
Ar vaouez kentañ o tapout brud hag o c'hounit he zamm bara a-drugarez d' he ferzhioù e filmoù pornografek e voe.
Marilyn Chambers a reas berzh ivez e bed ar sonerezh, gant he fladenn vihan disko anvet *Benihana* e 1976. 
E 1977 e c'hoaris rol pennañ ar film *Rage* gant David Cronenberg. He ferzh nemetañ en ur film nann pornografek e voe.
Etre 1975 ha 1985 e voe dimezet gant Chuck Traynor, hag a oa bet gwaz un aktourez filmoù pornografek all, Linda Lovelace hec'h anv.
Da vare dilennadegoù prezidant ar Stadoù-Unanet e 2004 e lakaas hec'h anv da vezañ besprezidantez Personal Choice Party.
Ezel e oa eus *AVN Hall of Fame*.

### Liamm diavaez
* Marilyn Chambers : lec'hienn ofisiel
* Marilyn Chambers war Imdb
Centre-Val de Loire

**Centre-Val de Loire** (***Kreiz-Traoñ al Liger*** e brezhoneg) a zo unan eus rannvroioù Bro-C'hall, krouet gant ar gouarnamant gall e 1955. E 1994 e votas ar guzulierien-rannvro evit an anv « Centre-Val-de-Loire », met prezidant ar rannvro Pays de la Loire (*Broioù-al-Liger*), Olivier Guichard, a savas a-enep. Cheñchet e oa bet an anv goude dilennadegoù rannvroel 2015. Emañ war ul lodenn eus ar rannvro naturel Traoñ al Liger. An div gêr vrasañ eo Teurgn hag Orleañs.

C'hwec'h departamant zo anezhi: 
*Cher; 
*Eure-et-Loir, 
*Indre, 
*Indre-et-Loire, 
*Loir-et-Cher 
*Loiret.
## Notennoù ha daveoù
Ferdinand Marcos

**Ferdinand Edralin Marcos** (11 a viz Gwengolo 1917 – 28 a viz Gwengolo 1989) a voe 10vet prezidant ar Filipinez, adalek an 30 a viz Kerzu 1965 betek ar 25 a viz C'hwevrer 1986. Distroadet e voe gant Dispac'h an EDSA, hag en e lec'h e voe dilennet Corazon Aquino, intañvez Benigno Aquino, da brezidantez ar Republik.
Ynys Enlli

**Ynys Enlli** (*Enez Enlli* e brezhoneg, *Bardsey Island* e saozneg) zo un enezenn eus Kembre e penn kornôk ledenez Llŷn. *Mynydd Enlli* (*Menez Enlli*) a reer eus lec’h uhelañ an enez.

Savet e voe ur manati war enez Enlli, er , gant sant Cadfan. Hervez ar vojenn ez eus ugent mil sant a zo douaret eno. E-pad ar Grennamzer e teuas an enez da vezañ ul lec’h pirc’hirinañ brudet. Ken brudet e oa pirc’hirinded Enlli, e-touez Kembreiz, hag ar birc’hirinded da Roma. Un abati Aogustined a gemeras lec’h ar peniti keltiek kentañ. Ne chom nemet dismantroù anezhañ bremañ. 

Un tour-tan a voe savet e beg kreisteiz an enez e 1821. Bremañ n’eus mui gward ebet e-barzh ha mont a ra en-dro e-unan. 

E-kreiz an  e oa bet betek 92 den o vevañ war an enez. Hiziv n’eus mui nemet un dek bennak, met e-pad an hañv e teu touristed e-leizh a c’hall chom en tiez bihan kozh a zo bet adkempennet.

Brudet eo an enez dre ma’z eo ur gwarezva evned. Ha dre ma kaver warni ur ouenn avaloù dibar, a anver *Afal Enlli* (*aval Enlli*). Krediñ a reer e veze gounezet gwez-avaloù eno gant ar venec’h, abaoe ar . Met n’eo nemet e 1998 e voe anavezet ar ouenn avaloù dibar-se ent-ofisiel, pa voe kaset d’an Dastumad Frouezh zo e Brogdale, e kontelezh Kent. Bremañ e vez gwerzhet avaloù Enlli e meur a lec’h dre ar bed.


Bardsey-island.jpg|Ynys Enlli gwelet eus Mynydd Mawr, e ledenez Llŷn
The lighthouse, Bardsey NLW3363880.jpg|An tour-tan war-dro 1885


## Liammoù diavaez
* Ymddiriedolaeth Ynys Enlli
Louviteg

Al **louviteg** a oa yezh anatoliek komzet gwechall en Arzawa war-du ar c'hornôg hag ar mervent eus kreizenn an impalaeriezh hititek. En testennoù koshañ e oa anvet ar rannvro ma veze komzet louviteg, en Arzawa hag e Kizzuwatna *Luwia*. Ar vro-se a reas ar C'hresianed anezhi *Lydia* (*Λυδία*).

Al louviteg a oa, war a seblant, hendad al likieg pe unan eus e gerent. Gwirheñvel eo ivez e oa ar yezh komzet e Troia daoust ma'z eo posupl ivez e oa ur yezh direneek tost ouzh al lemneg.

En em astenn a reas al louviteg er-maez e vro-orin ha war a seblant e κomzer aboriadegoù a oa unan eus abegoù eus diskarr an impalaeriezh hititek. Komzet e oa r stadoù nevez-hittitek evel Milid pe Karkemich hag e kreiz Anatolia.

## Liammoù diavaez

* Arzawa, to the west, throws light on Hittites
* Alekseev Manuscript
* Hieroglyphic Luwian Phonetic Signs
* Catalog of Hittite Texts: TEXTS IN OTHER LANGUAGES
* Genitive Case and Possessive Adjective in Anatolian