open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Joseph Ollivier

Un dentour hag ur c'heltiegour e oa Joseph Ollivier, ganet e Benac'h d'ar 27 a viz Here 1878 ha marvet e Landerne d'an 13 a viz Eost 1946.

Embann a reas ur c'hatalog kanaouennoù war follennoù-nij, *Catalogue bibliographique de la chanson populaire bretonne sur feuilles volantes* e anv, e ti Le Goaziou, e Kemper, e 1942 (raklavar gant Pêr ar Rouz ha digoradur gant Charles Chassé).

Embann a reas un dibab eus barzhonegoù brezhonek Fañch an Uhel en ul levr anvet *Ma C'horn-Bro* e 1939. E dibenn al levr-se ez eus ur roll eus an holl varzhonegoù brezhonek embannet gant ar barzh, ur 120 bennak anezho.

Sevel a reas war-dro 1930 ur renabl eus dornskridoù Fañch an Uhel miret dindan an teskanv Ms. 963 e Levraoueg-Kêr Roazhon, a voe embannet dindan gant titl *Les contes de Luzel* e ti Hor Yezh e 1995, raklavar gant Pêr Denez.

## Daveenn
Keltiegour

Ur **c'heltiegour** zo un den troet gant studi ar yezhoù keltiek dre vras, ken en o stumm modern ken en o stumm kozh (da neuze e c'haller ober gant **hengeltiegour**, en ur ster resisoc'h).

E Breizh e vez graet *keltiegourien* eus an dud a studi yezhoù keltiek estreget ar brezhoneg. Frañsez Vallée a rae ur brezhonegour anezhañ e-unan, en e *Eñvorennou eur brezonegour*.

## Roll keltiegourien brudet
*Miranda Aldhouse-Green
*Patrizia de Bernardo Stempel
*Léon Fleuriot
*Kenneth Jackson
*Pierre-Yves Lambert
*Kim McCone
*Julius Pokorny
*Jean-Paul Savignac
*Peter Schrijver
*Patrick Sims-Williams
*Whitley Stokes
*André Verrier
*Johann Kaspar Zeuss
DEUG

An **DEUG** a zo bet un diplom skol-veur a veze roet e dibenn an eil bloavezh, hag a zo bet dilamet gant adaozañ an diplomoù hervez ar mod europat e 2005. 

## DEUG brezhoneg
Gounezet e oa bet an DEUG brezhoneg e 1989 goude un hir a stourm kaset war-raok, ha deuet da benn vat, gant Unvaniezh ar Gelennerien hag an holl strolladoù sevenadurel. 
Gant an trec'h-se e oa bet digoret brasoc'h an nor d'ar brezhoneg er skolioù-meur da gentañ, er skolioù-mistri da c'houde, hag er skolioù kentañ derez da heul.
Postumus

Impalaer an Impalaeriezh c'halian e oa **Marcus Cassianius Latinius Postumus** etre 259 ha 268.

## Yaouankiz

Nebeut a draoù a ouzer diwar-benn buhez Postumus kent e gurunidigezh e 259. Krediñ a reer e oa ur Galian a renk izel a-walc'h a oa deuet a-benn da vont da rener Germania Superior pe Germania inferior.

Gallienus hag a oa o vrezeliñ e reter an impalaeriezh en doa roet melestradur Galia d'e vab Saloninus ha d'e jeneraled - Postumus en o zouez. Divarrek e oa Saloninus da zerc'hel penn ouzh aloubadegoù ar C’hermaned hag e 259 (pe 260 hervez klaskourien zo) e voe embannet an impalaer nevez gant e soudarded.

Sezizañ Köln a reas neuze Postumus, lec'h ma oa repuet Saloninus, ha Silvanus, prefed ar pretoridi a roas harp dezhañ. O lazhañ a reas goude kemeret kêr gantañ.

## Renadur

Anavezet evel un impalaer e Galia, Germania, Spagn ha Preden. E Köln e lakaas kêrbenn e impalaeriezh ha krouiñ a reas ur melestradur peurglok eviti, gant ur sened, konsuled hag ur gward pretorian. *Restorator Galiae* a rae anezhañ e-unan war e bezhioù moneiz a oa gwelloc'h o ferzh eget ar re graet gant Gallienus.

Argadiñ Gallienus a reas Postumus e 263, met gloazet e voe Gallienus goude un nebeut trec'hadennoù ha ret e voe dezhañ mont en-dro da Roma. Goude-se ne glaskas an impalaer ober brezel da Bostumus ken. E harzoù an hanternoz a warezas. E Milano unan eus jeneraled Gallienus, Aureolus a anavezas Postumus evel e impalaer met hemañ ne skoazellas ket anezhañ. War a seblant ne oa gantañ dezv ebet da aloubiñ Roma.

## Diskar

E 268, Laelianus, unan eus jeneraled Postumus a voe embannet impalaer gant soudarded al *[[Legio XXII Primigenia]]* e Mainz. Daoust ma voe barrek Postumus d'e drec'hiñ buan a-walc'h, ne c'hellas ket kontroliñ e soudarded dezhañ e-unan. E vuntrañ a reas peogwir en-doa difennet outo da beliañ ar gêr.

Unan eus an Tregont Mac'homer a vez graet anezhañ gant an *[[Historia Augusta]]*.

## Levrlennadur

* A. Chaboseau ː *Histoire de la Bretagne, avant le 13è siècle*. Editions de La Bonne Idée. Paris. 1926
* Bouvier-Ajam, Maurice ː *Les empereurs gaulois*. Tallandier. Paris. 1984

## Gwelet ivez
Impalaeriezh c'halian
Tacitus

**Publius** (pe **Gaius**) **Cornelius Tacitus** ( ; bet ganet e 55 pe 57 ha marvet e-tro 118) a vevas da vare an impalaerien Vespasian, Titus, Domitianus, Nerva, ha Trajan.

Marteze e oa ur galian eus Vaison e kornad-bro Narbona hag a zimezas gant merc'h Agricola e 77, pe marteze e oa a-orin eus trowardroioù an harzoù gant Germania.

Ur politiker roman eo bet, senedour ha gouarnour Azia. Brudetoc'h eo evel istorour avat.

## Oberennoù
* *Dialogus de oratoribus* (Divizoù war ar prezegenniñ)
* *Historiae* (istorioù)
* *[[Ab excessu divi Augusti]]* (bloazdanevelloù), anvet ivez *[[Annales]]*
* *[[De uita Iulii Agricolae]]*, diwar-benn buhez e dad-kaer e penn an armeoù roman en Enez Vreizh, un testeni a-bouez diwar-benn ar vro en amzer-hont
* *De origine et situ Germanorum*, anvet ivez *[[Germania (levr)|Germania]]*, ur skrid a-bouez evit ar vroadelouriezh alaman

## Arroud
Setu amañ unan eus an arroudoù brudetañ diwar zorn Tacitus.
Brezhoned

**Brezhoned** eo an anv a reer e brezhoneg eus ar bobl a veze graet Britanni anezho e skridoù Julius Caesar (101 kent JK-44 kent JK) ha Tacitus (55-118), hag a oa o chom en Enez Vreizh, pe Preden, anvet Britannia e latin da neuze. Goude-se eo an anv a voe graet eus an dud o chom e Proviñs Britannia, da lavarout eo er c'hreisteiz d'ar stêrioù Clyde ha Forth hag a zo e Bro-Skos hiziv. 

## An anv
Deuet e vefe ar ger Bretoned eus ar ger latin brito, an anv roet diwezhatoc'h d'o yezh e latin.

E kembraeg e vez graet gant ar ger kozh *Brythoniaid* (*Brython* en unander) eus ar Vrezhoned, ur bobl a emastennas neuze adalek aber ar stêr Clyde en hanternoz betek aber ar stêr Liger er c'hreisteiz. Evel-se e teuas Gweltaz eus Alt Clut da Gembre, da zeskiñ da vanati Llanilltud Fawr, hag alese da Vreizh betek Lokentaz.

## Pobloù Enez Vreizh
Pobloù all a oa en Enez Vreizh:
* en hanternoz d'ar stêrioù Clyde ha Forth (Bro-Skos a hiziv), pobloù lies a veze graet Caledoni, pe Pikted anezho dre vras.
* en arvor Kembre, Hiberniz, pe Gouezeled, eus Iwerzhon.
goude e teuas pobloù all c'hoazh:
* Angled ha Saksoned en arvor ar reter,
* Juted en arvor ar gevred,
* Skoted en arvor kornôk Kaledonia.

## Brezhoned hiziv
Graet e vez "Brezhon" ha Brezhoned hiziv eus tud eus Breizh ivez a-wechoù, pe en ur ster ledan pe en ur ster strizh:
*tud Vreizh, a zo o chom e Breizh, a vez lavaret Bretoned anezho peurvuiañ, pe *Breizhiz*,
*ar vrezhonegerien, pe an dud a oa brezhoneg yezh o zud, pe tud Breizh-Izel dre vras. Komzet e veze, poent zo bet eus *ar bobl vrezhon*. Ral eo implij ar ger en XXIañ kantved.

## Pennadoù kar
* Breizh hag Arvorig,
* Britannia hag Enez Vreizh
* Rouantelezh vrezhon ha Hanternoz kozh
* Kaledonia ha Pikted
* Gweltaz, Nennius, Jafrez Menoe
* Pobloù brezhon Kembre

## Levrlennadur
* `The Britons`, Christopher Snyder. Blackwell 2003

## Notennoù
7

760 AUC (*Ab Urbe Condita* = goude diazez Kêr-Roma) = 7 goude ganedigezh J.-K.
## Darvoudoù

### Skiantoù naturel ha jedoniezh

### Skiantoù an den

### Politikerezh, gwir ha kevredigezh

#### [[Impalaeriezh roman|Impalaeriezh Roman]]
* Rimpalaer : Aogust (Caius Julius Caesar Octavianus), adalek an 16t a viz 27 raok J.-K. (>19.98.14)   
* Koñsuled : Q. Caecilius Q. ''f''. Metellus Creticus Silanus & A. Licinus A. ''f.'' Nerva Silianus. Suffex : Lucilius Longus
* Germania : Anvet eo Publius Quinctilius Varus da c'houarnour. Karget eo da aozañ Germania etre ar stêrioù Roen hag Elba. Lakaat a ra niveriñ an dud, sevel tailhoù, ha tuta soudarded. Droukrañs a sav a-enep dezhañ e-touez ar C'hermaned.
* Dalmatia : Emglev gant an Illirianed a-enep da Roma.
* Pannonia : Emglev gant ar meuriadoù Illirian a-enep da Roma.
* Roma : Harluet Agrippa Postumus en enezenn Pianosa
* Jude : Digadoriet eo Herod Archelaos eus e gargoù a etnark Jude ha Samaria gant Aogust.
* Osroene : Kodianañ a ra ar roue Abgarus eus Edessa. Digadoriet eo.

#### [[Breizh-Veur|Breizh (-Veur)]] :
* Cunobelinos, roue an Drinovanted hag ar Gatuvellauned (*c.* -10/

#### [[Partia]]
* Kurunennet Vonones eus tierniezh an Arsasided, mab da Fraates IV, goude bezañ bet dalc'het ostaj e Roma e-pad pell.

### Relijionoù ha mitologiezhioù

### Arzoù ha sevenadur
* Lennegezh : Skrivet e "Zouaroniezh" gant Strabon (bloaziataet eus 18 gant mammennoù zo).

### Teknikoù ha skiantoù da dalvezout
* Savouriezh : Deroù savidigezh Templ ar Peoc'h er Forom (echuet e 10).

## [[:Rummad:Ganedigezhioù 7|Ganedigezhioù 7]]
* Drusus Caesar, mab da C'hermanicus ha da Agrippina an Henañ. 
* Gnaeus Domitius Corbulo, jeneral roman.
## [[:Rummad:Marvioù 7|Marvioù 7]]

## Gwelet ivez
* Roll ar Pennoù Stad e 7
* Seizh (niver)

## Levroniezh
* André Blanc. *L'homme emprisonne le temps. Les Calendriers*. Les Belles Lettres.1986.
8

761 AUC (Ab Urbe Condita = goude diazez Kêr-Roma) = 8 goude ganedigezh J.-K.

## Darvoudoù

### Skiantoù an den

### Politikerezh, gwir ha kevredigezh

#### [[Impalaeriezh roman]]
* Impalaer : Aogust (Caius Julius Caesar Octavianus), impalaer. 
* Koñsuled : Marcus Furius Camillus, Sextus Nonius Quinctilianus ha Lucius Apronius, koñsuled.
* Krouet prefed an annon.
* Tiber a zo trec'h en Illiria.
* Judea : Meret gant Roma
* Forbannet hag harluet eo ar barzh roman Ovidius war aod ar mor Du e Tomis (Constanţa hiziv).
* Harluet eo Vipsania Julia

#### [[Sina]]
* Deroù ren Wang Mang, Impalaer skraper (fin e 23).
** Karget eus an etrerenad e-pad minorelezh Liu Ying e ra e vad Wang-Mang eus emsavadeg ar gouerien evit chom gant an tron (lakaat a ra ampoezoniñ an Impalaer): krouiñ a ra an dierniezh berrbad Xin.
* Trec'h eo kostezenn ar ouizeien e Sina.
* Adreizhadennoù Wang Mang evit dizarbenn an emsavadegoù kouerien (addasparzh an douareier, reolennoù lakaet d'ar sklavelezh).
** Deroù marevezh Chushi an dierniezh Han.

#### [[Breizh-Veur|Breizh (-Veur)]]
* Cunobelinos, roue an Drinovanted hag ar Gatuvellauned (*c.* -10/+40)

### Relijionoù ha mitologiezhioù

### Arzoù ha sevenadur
* Lennegezh : Echuiñ a ra Ovidius e oberenn varzhoniel veur *An Treuzfurmadurioù*.
* Savouriezh : Savet eo an *[[Ara Pacis]]* ("aoter evit ar peoc'h") diwar c'houlenn Aogust.

### Teknikoù ha skiantoù da dalvezout
### Buhez pemdez ha dudi
* C'hoarioù : Kentañ daveenn skrivet d'ar c'hoari tablez *[[Ludus Duodecim Scriptorum]]* en *[[Ars Amatoria]]* gant Ovidius.

## [[:Rummad:Ganedigezhioù 8|Ganedigezhioù 8]]

## [[:Rummad:Marvioù 8|Marvioù 8]]
* Marcus Valerius Messalla Corvinus, jeneral roman

## Gwelet ivez
* Roll ar Pennoù Stad e 8
Roll ar Pennoù Stad e 7

Pennoù Stad ar bloaz 6 - Darvoudoù ar bloaz 7 - Pennoù Stad ar bloaz 8 - Pennoù Stad dre vloaz
-----

## Afrika
* **[[Kush]]** - Natakamani, Roue Kush (-1 20)
* **[[Mauretania]]** - Juba II, Roue Mauretania (-25 23)

## Azia
* **[[Sina]]** (Tierniezh Han ar C'hornôg) - 
*# Impalaer Ruzi Ying, Impalaer Sina (6 - 9)
* **[[Impalaeriezh Kushan]]** - Heraios (e-tro 1 - 30)
* **[[Korea]]** (Teir rouantelezh Korea) -
*# King Onjo eus Baekje (-18–29)
*# Roue Yurimyeong eus Goguryeo (-19-18)
*# Roue Daeso ues Buyeo ar reter (-7–22)

## Europa
* **[[Ragistor Enez Vreizh|Enez Vreizh]]** - Tasciovanus, roue ar Gatuvellauned (e-tro -20 - 9); Tincomarus, roue an Atrebated (e-tro -20 - 7)
* **[[Iwerzhon]]** - Crimthann Nia Náir, Pennroue Iwerzhonb (-7 - 9)
* **[[Impalaeriezh roman]]** (Tierniezh Julio-Klaodia)
** Caesar Augustus, Impalaer roman ha Koñsul, (-43 - 14)
** Marcus Aemilius Lepidus, Lucius Arruntius, Koñsuled (6-7)
** Q. Caecilius Metellus Creticus Silanus, A. Licinius Nerva Silianus, Koñsuled (7-8)

## Reter-kreiz
* **[[Armenia]]** - Artavazde V, Roue Armenia (2 - 11)
* **[[Kappadokia]]** - Archelaus, Roue Kappadokia (-36- 17)
* **[[Iberia ar C'haokaz|Iberia]]** - 
** Pharasmanes, Roue Iberia (1 - 58)
** Aderk, Roue Iberia (e-tro -2 - 30)
* **[[Kommagene]]** - Antiochus III, Roue Kommagene (-12 - 17)
* **[[Nabatea]]** - Aretas Philopatris, Roue Nabatea (-9- 40)
* **[[Osroene]]** - Abgar V Ukkama bar Ma'nu, Roue Edesa (-4- 7)
* **[[Partia]]** - etrerenad (6 - 8))
* **[[Pontus]]** - Pythodorida, Roue Pontus (-8 - 23)
9

762 AUC (Ab Urbe Condita = goude diazez Kêr-Roma) = 9 goude ganedigezh J.-K.

### Skiantoù an den
* Istor : Echuet an *Istorioù fulupek* gant ar galian Trog Pompeia, anezho ar skridoù latin kentañ o tezrevelliñ istor ar bed.

## Darvoudoù

### Politikerezh, gwir ha kevredigezh

#### [[Impalaeriezh roman]]
* Impalaer : Aogust (Caius Julius Caesar Octavianus), 
* Koñsuled : Gaius Poppaeus Sabinus, Quintus Sulpicius Camerinus. Suffex : Marcus Papius Mutilus ha Quintus Poppaeus Secundus 
* Votet eo al lezenn *lex Papia Poppaea* a-enep an dud dizimez hag ar c'houbladoù difrouezh evit lakaat kreskiñ niver an euredoù.
* Diaes e teu stad armerzhel an Impalaeriezh roman da vezañ goude emsavadeg an Danav (6) ha c'hwitadenn Varus. Ret eo soñjal sevel tailhoù nevez : un ugentvedenn war an hêrezhioù hag ur gantvedenn war ar gwerzhioù.
* Marcus Ambibulus, prokulor Jude, Samaria hag Edom (9-12).
* Harluet eo Ovidius da Domis.
* Illiria : war-lerc'h flastradeg an emsavadeg e teu ar vro da vezañ ur broviñs roman.
* Pannonia (Hungaria hiziv) : Sujet da vat da Roma, dont a ra da vezañ ur broviñs roman.
**[[Germania]]** : 
* Trec'h eo ar penn german Arminius war teir lejion roman Varus en emgann Teutoburg. Dont a ra ar stêr Roen da vezañ ar vevenn nevez etre ar bed roman hag ar bed german. Kaset eo al lejionoù *[[Legio II Augusta]]*, *[[Legio XX Valeria Victrix|Legio XX Valeria]]*, ha *[[Legio XIII Gemina]]* da C'hermania evit kemer lec'h al lejion *Legio XIX* hag ar re all bet freuzet en emgann. Bomm brudet Aogust ("*Varus, distro ma lejionoù din* !").
'''Breizh (-Veur)'''
* Taget an Drinobanted gant ar Gatuvellauned. Preizhet eo Camulodunum ( Colchester hiziv).

#### [[Sina]]
* 10 Genver : Diskar a ra Wang Mang an dierniezh Han er galloud abaoe daou gantved ha krouiñ a ra un dierniezh berrbad : an dierniezh Xin (fin e 25).
* Dre zekred an Impalaer eo difennet ober kenwerzh ar sklaved
* Nullet eo perc'henniezh prevez an douaroù gant Wang Mang.

### Relijionoù ha mitologiezhioù

### Arzoù ha sevenadur
* Bolz enor Susa (Italia).

### Teknikoù ha skiantoù da dalvezout
### Buhez pemdez ha dudi

## [[:Rummad:Ganedigezhioù 9|Ganedigezhioù 9]]
* 18 Du : Vespasianus, Impalaer roman.

## [[:Rummad:Marvioù 9|Marvioù 9]]
* Publius Quinctilius Varus, jeneral roman, a greder bezañ en em lazhet da-heul faezhidigezh e arme da-geñver emgann Teutoburg.

## Gwelet ivez
* Roll ar Pennoù Stad e 9

## Levroniezh
* André Blanc. *L'homme emprisonne le temps. Les Calendriers*. Belles Lettres. Paris. 1986.
10

763 AUC (Ab Urbe Condita = goude diazez Kêr-Roma) = 10 goude ganedigezh J.-K.

### Skiantoù an den

## Darvoudoù

### Politikerezh, gwir ha kevredigezh

#### [[Impalaeriezh roman]]
* Impalaer : Aogust (Caius Julius Caesar Octavianus), adalek ar  16t a viz 27 kent J.-K. (>19.98.14)** ** 
* Koñsuled : P(ublius) Cornelius P. *f.* Dolabella & C(aius) Junius c. *f.* Silanus Suffex : Ser. Cornelius Cn. *f.* Lentulus Maluginensis & Q(uintus) Iunius Blasus.
* Illiria : Rannet etre Pannonia ha Dalmatia.

#### [[Germania]]
* Dispartiet ar c'hentmeuriad german Irminon e meuriadoù teutonek lec'hel (Alamaned, Hermundured, Lombarded pe Langobarded, Markomaned, Kwaded, Sueved).

#### [[Breizh-Veur]]
* Cunobelinos, roue an Drinovanted hag ar Gatuvellauned (*c.* -10/+40)  

#### [[Baktria]]
* Mont a ra da get tierniezh c'hresian ar rouantelezh indez-gresian.

#### [[Sina]]
* Krouidigezh ur burev kempouezañ a-benn reolenniñ ar marc'had hag ar prizioù.

### Relijionoù ha mitologiezhioù

### Arzoù ha sevenadur
* Bolz-enor Orange (10-27).

### Teknikoù ha skiantoù da dalvezout
* Ijinerezh : Staliet korzennoù akoustek e kenkizioù Pompei, eus logell ar porzhier betek diabarzh an tiez.

### Buhez pemdez ha dudi

## [[:Rummad:Ganedigezhioù 10|Ganedigezhioù 10]]
### E-tro ar bloaz 10
* Heron Aleksandria, ijinour gresian
* Sant Pêr

## [[:Rummad:Marvioù 10|Marvioù 10]]
* Didymus Chalcenterus, yezhadurour gresian (bet ganet e-tro -63)

## Gwelet ivez
* Roll ar Pennoù Stad e 10

## Levrlennadur
* JAHN (Ralf G.) *Der Römisch - Germanische Krieg (9-16 n. Chr.)*, Skol-veur Friedrich-Wilhelms, Bonn, 2001. Prezegenn zigeriñ.
Jehan Brito

Ganet e oa **Jehan Brulelou**, lesanvet Jehan Brito (*Yann ar Breton*), e 1415 e Presperieg, e korn-bro Redon. Heuliañ a reas ur stummadur skol-veur en un lec'h dianav.

Mont a reas da Flandrez da chom. Kaerskriver ha skrivagner foran e voe e Tournai er bloavezhioù 1446-1448. Dont a reas da vezañ unan eus mistri-moullerien Europa e kêr Brugge e-lec'h ma'z eus ul leti bras en e anv.

E genvreudeur e Brugge e voe Colart Mansion ha William Caxton, an hini a zegaso ar moullerezh da Vro-Saoz. Meur a vouladur e latin, galleg, flamanteg zo deuet betek ennomp, en o zouez ar flemmskrid a-enep Loeiz XI a Vro-C'hall, skrivet gantañ, hag anvet *Deffense de monseigneur le duc et de madame la duchesse d'Autriche et de Bourgogne, à l'encontre de la guerre que le roi a suscitée.*

Mervel a reas war-dro ar bloavezhioù ma voe staliet ar gwaskoù moullañ kentañ e Breizh, gant Flamanked moarvat. N'eus roud ebet anezhañ war-lerc'h 1484.

## Brud
Diwar e anv eo bet anvet :
* al leti Jan Brito e Brugge
* al lise Jan Brito e Baen-Veur,
ha meur a straed e Presperieg, Redon, Roazhon...

## Levrlennadur
**ANNALES de la SOCIÉTÉ D'ÉMULATION pour l'étude DE 'HISTOIRE & DES ANTIQUITÉS DE LA FLANDRE, 5e Série, tome X, XLIVe volume de la collection, Livraison Supplémentaire, année 1897 - JEAN BRITO, PROTOTYPOGRAPHE BRUGEOIS, conférence donnée à la société d'archéologie de Bruges, par M. le chanoine H. Rommel, le 5 avril 1898*
* Gautier (Jean-François), *Jean Brito de Bretagne en Flandre* ; Pipriac, association Kistinenn, 1985, 32 pp, ill.
* Gilliodts van Severen (L), *L'œuvre de Jean Brito, prototypographe brugeois* (en flamand) ; Bruges, Annales de la Société d'émulation de la Flandre, 1897.
* Guérin-Guillonnet (Madeleine), *Jan Brito premier Breton imprimeur* ; Pipriac, association Jan Brito, 2001, 36pp, ill. (tiré à part, enrichi de reprod. en coul., d'un art. paru dans le Bulletin de la Soc. archéol. & historique d'Ille-et-Vilaine, tome CIV, 2001).
* Simonin (michel), "Les leçons de Bréhan", in *L'Écrit, instrument de communication* ; Rennes, Société d'histoire et d'archéologie de Bretagne, tome LXII des Mémoires, 1985 (numéro spécial "pour le quatrième centenaire de l'introduction de l'imprimerie en Bretagne"). Michel Simonin précisait : "Les pages qui suivent sont tirées d'un ouvrage en cours d'achèvement sur Le Livre en Bretagne, XVe-XVIIIe siècle", jamais paru.

## Liammoù diabarzh
Gwelet ivez :
* Johannes Gutenberg
* Colart Mansion
* William Caxton
* Istor ar moullerezh e Breizh

## Liammoù diavaez
* Mirdi Jan Brito e Presperieg
Bloavezhioù 0

*N'eus ket a vloaz *'mann*' en dekved-mañ (ken en [[deiziadur gregorian proleptek]] hag en [[deiziadur juluan]]); evel en dekved a-raok n'eus nemet 9 bloavezh ennañ. Kregiñ a ra er bloaz [[1 kt JK]]*

## Darvoudoù

* 1 : Hervez an hengoun kristen, e verk ar bloaz 1 kentañ bloavezh buhez Jezuz-Krist. Ganet e vije bet neuze er bloaz -1. Tabutoù e-leizh zo a-zivout ar c'hraf-mañ ha soñjal a ra d'un darn var eus ar skiantourien e vije bet ganet un nebeud bloavezhioù a-raok e gwirionez. 
* 1 : Sevel a ra poblañs an Douar da 252 milion a dud.
* 1 : Implijet gwerennoù e gwer dilufret e Roma.
* 2 : Skrivañ a ra Ovid ur barzhoneg kentelius *Louzeier ar garantez*.
* 3 : Lakaat a ra ar Romaned teknikoù savouriezh nevez da vezañ anavezet e Galia : ar maen-benerezh, ar volz-wareg, ar volz kavellek hag ar volz valirek.
* 4 : Deroù trede brezel Germania (fin e 16).
* 4 : Istor ar bed e 14 levrenn gant Nikolaz Damask.
* 4 : Tiber advabet gant an Impalaer roman Octavius Augustus hag anavezet da warlerc'hiad an Impalaer.
* 4 : Votet ez eus ul lezenn e Roma a aotre kastizañ ar sklaved dre o jahinañ ha dre o merkañ gant an houarn ruz war o dremm.
* 5 : Disteuler a ra an douaroniour gresian Strabon lusk an Douar.
* 6 : Deroù emsavadeg Pannonia (fin e 9). 
* 6 : Dont a ra ar Judea, er Reter-Nesañ, da vezañ ur broviñs roman.
* 6 : Skrivet gant Octavius Augustus roll e oberoù meur a-benn o enskrivañ war e vez.
* 7 : Deroù savidigezh Templ ar Peoc'h er Forom (echuet e 10).
* 8 : Deroù ren Wang Mang, impalaer skraper e Sina (fin e 22).
* 8 : Echuiñ a ra ar barzh roman Ovid e oberenn varzhoniel veur *An Treuzfurmadurioù*.
* 9 : Dispennet teir lejion roman leviet gant Varus, gant ar Penn german Arminius (*Herman*) da-geñver emgann Teutoburg.
* 9 : Berzet eo kenwerzh ar sklaved e Sina dre un dekred a-berzh an Impalaer.
* 9 : Lezenn roman a-enep d'ar re dizimez ha d'ar c'houbladoù difrouezh.
* 9 : Nullet perc'henniezh prevez an douaroù e Sina gant Wang Mang.

## Tud dibar
* Caesar Augustus, Impalaer roman (-27–14 AD).
* Arminius, Penn brezel german.
* Jezuz, tudenn bennañ ar relijion kristen (pe-1).

__NOTOC__
Filip Oillo

**Filip Oillo** zo un emsaver hag ur skrivagner brezhonek.

Ganet e 1956 e Gwened, en ur familh gwriziennet e Teiz e Bro-Wened Uhel, met tremen a reas e yaouankiz en Aljeria hag e Senegal, ma teskas wolofeg. Brezhoneg ivez a zeskas gant e dud-kozh, ha goude e-unan, en ur genderc'hel gant e studi, eus Dakar da Bariz ha da Dolosa ma tapas e ziplom ijinour e Skol Vroadel an Nijerezh.

## An Emsaver
Deuet da Vreizh e penn-kentañ ar bloavezhioù 1980, e kemeras perzh e savidigezh
skol Diwan Landerne hag e Gouelioù Kann al Loar, ur gevredigezh a voe prezidant anezhi e-pad 10 vloaz. 

E Burev Diwan Breizh e oa bet e-pad pell. Pa soñje dezhañ e oa Diwan o vont da goll hec'h ene e roas e zilez eus ar burev war un dro gant Daniel Kernalegenn, Mari Madeg ha Dora Vargas pa voe anv a sinañ un emglev gant ar Stad c'hall a-benn enframmañ Diwan en deskadurezh Stad dindan renerezh Andrew Lincoln, prezidant Diwan da neuze.

E Kuzul-merañ Ofis ar Brezhoneg e oa bet (2006).

## Ar Skrivagner
* Apokalips 9*, e zanevell gentañ, a voe embannet e 1988 e-barzh Al Liamm. Re all zo bet war he lerc'h: *Alc'hwez ar Baradoz, Sant Emilion Da Virviken, Al Loman dizanv, Palankin ar Seizh Plijadur Warn-Ugent...*.

E 1994 e teuas er-maez kentañ levrenn un droidigezh diwar spagnoleg ar , levr-bourzh Kristol Goulm (*Levr bourzh ar veaj kentañ, levrenn gentañ*, Al Liamm).

E 1996, e voe embannet gant Al Liamm, e romant kentañ, *Blaz an holen*, ac'h eas ar Priz Langleiz gantañ e 1995, istor un den eus kornad Brest hag ac'h a da veajiñ eus Bro-Wened da Goumbala, ur vro faltaziet eus Afrika du. 

Disklêriet e oa bet gant an oberour e teuje ur romant all, *C'hwezh ar pebr*, war-lerc'h. Met n'eo ket deuet er-maez c'hoazh. 

E 2021, ec'h eas Priz Danevelloù Ti-Kêr Karaez gant e zanevell *Ar Sushi Disoursi*, embannet e 2020 e-barzh Al Liamm. 

E 2021, e voe embannet gant Al Liamm e eil romant, *Dindan ar bili, an traezh*, ac'h eas gantañ kentañ Priz Pêr Jakez Helias e 2022, un istor karantez hag a gas ur Breizhad da veajiñ betek Katalonia. 

## E skridoù
* *Levr bourzh ar veaj kentañ*, Al Liamm, 1994, ISBN 2736800397
* *Blaz an holen*, Al Liamm, 1996, ISBN 2736800494, adembannet e 2017, Priz Langleiz 1995.
* *Dindan ar bili, an traezh*, Al Liamm, 2021, Priz Pêr Jakez Helias 2022.
* Danevelloù : *Apokalips 9, Alc'hwez ar Baradoz, Palankin ar seizh plijadur warn ugent* (embannet dindan an anv Palankin ar seizh Eurusted warn ugent), *Sant Emilion da virviken, Al loman dizanv, Ur stand en ur gouel* (ur skrid-testeni diwar-benn Ronan Huon), *Margarid, Ar Sushi Disoursi (Priz Danevelloù Ti-Kêr Karaez 2021).*
* *Pemp dorn d'ar maout*, Al Liamm, niv. 357, 2006, romant polis savet asambles gant Frañsez Favereau, Yann Gerven, Goulc'han Kervella ha Stefan Moal.
Nikolai Gogol

Ur romantour, un dramaour hag ur barzh rusian brudet eo **Nikolai Vasilievitch Gogol** pe **Nikolay Vasilyevitch Gogol**, (e rusianeg : Николай Васильевич Гоголь, hag en ukraineg: Микола Васильович Гоголь, *Mikola Vasylyovitch Hohol’*), ganet d'an 19 a viz Meurzh 1809 e domani Vasilevka, e Sorotchinsy, nepell diouzh Mirgorod e proviñs Poltava en Ukraina (a oa en Impalaeriezh Rusia d'an ampoent) ha marvet e Moskov d'an 21 a viz C'hevrer 1852. 
Un denjentil ha perc'henn-douar e oa e dad. Daremprediñ a rae ur penn bras eus Impalaeriezh Rusia dindan renadoù Katelin II, Paol I hag Aleksandr I. Koll e dad a reas Gogol pa oa 16 vloaz ha levezonet-bras e voe an emzivad gant spered relijiel ha deol e vamm. 

## Buhez
Goude e studioù e Sankt Peterbourg ez eas da Voskov da glask sevenîñ ur garg uhel a-walc'h er velestradrezh impalaerel. Ne c'hellas nemet tizhout ur post bihan en ur ministrerezh divrud. Kelenner war an istor e Skol-Veur Sankt Peterbourg e voe e-pad ur bloavezh, met kompren a reas e oa gwelloc'h dezhañ plediñ gant al lennegezh ha seveniñ ar gefridi uhel evit mad ar vro a grede dezhañ e oa e hini.

E 1831 ha 1832 ec'h embannas dindan ul lesanv "Beilhadegoù en atant Dik'anka", un teskad danevelloù levezonet gant folklor Rusia. Berzh a ra ar skridoù-se evel ma raio an teskad danevelloù *Mirgorod*, ennañ an danevell brudet *[[Taras Boulba]]*. An danevell, *ar Vantell*, kroget e 1834 hag echuet e 1841 en deus bet ur pouez bras el lennegezh rusianek.
Koulskoude e c'hounezas ur vrud brasoc'h gant ur pezh-c'hoari, *ar Revizor*, c'hoariet e Moskov e 1836. Degemeret mat e voe an oberenn da gentañ pa voe gwelet evel ur flemmskrid eus ar spered burokratel, met da c'houde e klaskas meur a benn-uhel tamall da c'h-Gogol bezañ enebour d'ar renad impalaerel. Hag eñ strafuilhet-bras ha da dec'hel da Vro-Alamagn hag alese da Italia. Deuet en-dro da Rusia, ne c'hellas ket gouzañv chom en e vro hag ez eas da Vienna ha da Roma.
Eus 1836 da 1841 e savas gant poan *Troioù-kaer Tchitchikov pe an Eneoù marv*, e bennoberenn. Skrivet e komz-plaen, met istitlet *[[barzhoneg]]*, savet eo diwar patrom ar meulgan. Chom a reas strafuilhet spered ar skrivagner a guitaas e vro en-dro hag a glaskas lenn diehan an Avieloù. Un degemer fall-tre a voe graet d'e v-*Bommoù ar genskriverezh gant ma mignoned* (1847) ken e kredas teurel en tan eil lodenn an *Eneoù marv* ma laboure warni abaoe 5 bloaz. Ne c'helle ket kaout ur spered habask ha pa'z eas da Jeruzalem e 1848 e voe gwall zipitet, hag ar memes tra pa veajas e Rusia e 1851. Hag eñ paour-razh ez eas da chom da di ar c'hont Alexei Tolstoi hag eno e nac'he debriñ. Ur wech all e lakaas deviñ adskrivadur eil lodenn an *Eneoù marv*. 
Mervel a reas diwar an naon en ur lavarout: "Ur skeul! Kasit buan ur skeul."

## Oberenn
* Taras Boulba, ur romant berr diwar-benn Kozaked Ukraina, a voe graet ur film diwarnañ
* *An Eneoù Marv*, romant
* *Ar Revizor*, pezh-c'hoari.
* *Danevelloù*.
Kan Etrebroadel al Labourerien

**Kan Etrebroadel al Labourerien**, pe *Kanaouenn etrevroadel al labourerion*, anavezet ivez evel **Kan an Dispac'h**, a zo ur ganaouenn anavezet evel an *Internationale* e galleg, savet gant Eugène Pottier e 1871. 

Meur a stumm brezhonek zo anavezet, pemp anezho d'an nebeutañ. Unan zo bet savet gant Charlez Rolland hag embannet gant Camille Le Mercier d'Erm e-barzh *[[La Bretagne libertaire]]*, e 1921, unan all gant Marcel Hamon, kannad komunour goude an Eil Brezel-bed.
Setu amañ unan all c'hoazh :

## Film
En ur film eus 1938, graet gant Marcel Cachin, penn bras eus ar PCF, e weler tud o kanañ *Sed an emgann diwezhañ * e pont-an Abad 

## Notennoù


## Liammoù

* Charlez Rolland kanet gant Marthe Vassalo.
Divina Commedia

An ***Divina Commedia***, *La Commedia* he zitl orin italianek, zo ur varzhoneg hir italianek savet gant Dante Alighieri hervez doare an terza rima, krouet gantañ en oberenn-se. E-pad triwec'h vloaz e voe ar barzh o skrivañ e bennoberenn betek e varv e 1321. 

Ar skrid meur italianek kentañ eo. Awenet eo gant an tabut gwadek a oa etre ar Welfed (Guelfi) hag ar C'hibelined (Ghibellini) (1125-1300). Dave a ra Dante d'an Eneis ha da *[[Diskuliadur|Ziskuliadur]]* Paol Tars.
Rannet eo ar varzhoneg e teir lodenn, a zo graet *cantiche* (liester an anv *cantica*) anezho : *Inferno* (Ifern), *Purgatorio* (Purgator) ha *Paradiso* (Baradoz), ha tri c'han ha tregont e pep hini (war-bouez an Ifern ma c'haver ur rakkan).
Kaoz zo en *Divina Commedia* eus pirc'hirinded ar barzh dre an teir ren usdouarel en kaso da welout an Drinded kristen. 

## Troidigezhioù
* *Dwyfol Gân Dante*, troidigezh kembraek gant Daniel Rees e 1903
* *An Divina Commedia*, lakaet e brezhoneg gant Per Bourdellez, Imbourc'h, 1977
Lesbianouriezh politikel

Al **lesbianouriezh politikel** a zo ur redenn benourel, ledanoc'h evit an disrannouriezh lesbianadel.

Hervez al lesbianouriezh politikel e vez dibabet pe e c'hell bezañ dibabet gant pep hini he zuadur pe e duadur reizhel ha diwar-se e kelenn ez eo pozitivel al lesbianelezh evit ar maouezed hag e c'hellont dibab chom hep kaout pratikoù ha darempredoù arallrevel. 

Krouet e oa an ideologiezh-se er penn-kentañ er bloavezhioù 1970 p'en em zisrannas ur strolladig maouezed e Leeds (Rouantelezh-Unanet) diouzh an darn vrasañ eus al luskad benevelour hag a sache war-du dielfennadurioù sokialour evit kompren abegoù mac'homerezh ar maouezed er gevredigezh. Gant ar strollad nevez, avat, anvet *Benevelourezed Dispac'hel* ("Revolutionary Feminists"), e veze taget kentoc'h ar gwazed.

Unan eus pennoù al luskad-se e oa Sheila Jeffreys hag a zo chomet feal d'ar mennozhioù-se hiziv c'hoazh hag a sav a-enep d'an deorienn queer war zigarez e talvez da guzhat kudennoù ar maouezed dindan tem ar revelezh, dreist-holl hini ar baotred heñvelrevel hervezi.

Embannet e oa bet gant ar strolladig un destenn anvet *Lesbianouriezh politikel - Perak sevel a-enep d'an arallrevelezh* ("Political Lesbianism - the Case Against Heterosexuality"). Enni e veze displeget perak e kredent e tlefe ar maouezed chom hep kaout darempredoù reizhel gant goured a-benn gallout tizhout o dishualerezh.

Mont war wanaat a reas teorienn al lesbianouriezh politikel da geñver ar bloavezhioù 1980 rak kalz luzietoc'h e oa deuet da vezañ dielfennadurioù ar venevelouriezh, o terc'hel kont eus meur a elfenn, evel da skouer ar ouenn, ha kroget e voe un eil prantad ("benevelouriezh an eil houlenn") ha ne veze ket gwelet ken evel ur stourm eeun etre goured ha merc'hed hepmuiken.

## Levrioù
Sheila Jeffreys:
* "Débander la théorie queer"
* "Beauty and Misogyny: Harmful Cultural Practices in the West"
* "The Lesbian Heresy"

## Gwelet ivez
* Lesbianelezh
* Heñvelrevelezh
* Benouriezh
* Disrannouriezh lesbianadel
Disrannouriezh lesbianel

Un doare disrannouriezh benevelourel eo an **disrannouriezh lesbianel** savet diwar ar vroadelouriezh queer hag al lesbianouriezh politikel.

An disrannouriezh lesbianel ma vev ar maouezed disrannet diouzh ar c'houred penn-da-benn ha gant darempredoù karantezel ha reizhel entrezi nemetken a zo bet awenet-don gant oberennoù lennegezh skiant-faltazi 'zo ("skiant-faltazi lesbianel") ma vez kaoz eus kevredigezhioù en dazont e-lec'h na van nemet maouezed.

Klasket ez eus bet lakaat seurt kevredigezhioù kloz e pleustr, evel da skouer Aristasia, ur gumuniezh enni maouezed nemetken.

Alies a-walc'h e sav liammoù ivez etre an isrannouriezh lesbianel hag ar baganiezh dianek.

## Gwelet ivez
* Lesbianelezh
* Disrannouriezh benevelourel
* Benevelouriezh
* Lesbianouriezh politikel
* Aristasia

## Liammoù diavaez
* Dafar a bep seurt
* The Furies Collective
* Skridoù a bep seurt
Genver 2002

## Darvoudoù
### Afrika
* 16 Genver : Emglev etre gouarnamant Sierra Leone hag an ABU evit sevel al Lez A-ratozh evit ar Sierra Leone (LASL).
Meurzh 2003

## Afrika
* 3 Meurzh 
** Sierra Leone : Sinet gant prokulor al Lez A-ratozh evit 8 diviz-tamallerezh, unan anezho ouzh Charles Taylor.
* 10 Meurzh : Toullbac'het Foday Sankoh, penn an Talbenn Dispac'hel Unvan (TDU).
Martinik

**Martinik** (*Madinina* e karibeg an Inizi - *Matinik* pe *Matnik* e kreoleg Antilhez - *Martinique* e galleg hag ent-ofisiel) a zo un enezenn eus Mor Karib. Dindan 1&nbsp;128 km² emañ-hi.
Emañ e dalc'h Frañs, hag un departamant tramor eo (***[[DOM]]***). Evel an holl DOMoù all eus Republik Frañs eo ivez ur rannvro. Un darn eus Unaniezh Europa eo hag an euro eo he moneiz.

## Arondisamantoù Martinik
Rannet eo ar Martinik e pevar arondisamant :
* Arondisamant Fort-de-France
* Arondisamant Le Marin
* Arondisamant Saint-Pierre
* Arondisamant La Trinité

## Daveennoù
Gwadeloup

**Gwadeloup** pe **Gwadloup** (galleg/stumm ofisiel : *Guadeloupe*) a zo un enezeg er Mor Karib dindan 1&nbsp;780 km², e dalc'h Bro-C'hall, hag un departamant tramor eo (DOM). Evel an holl DOMoù all eus Republik Frañs eo ivez ur rannvro.

## Diwar-benn an anv
* *Guadeloupe* eo an anv ofisiel gallek, ha *Gwadloup* eo e kreoleg. Roet e oa bet an anv gant Kristol Goulm gant ar stumm leun *Santa Maria de Guadalupe de Extremadura*, pedet kalz gant ar Spagnoled (diwar an anv-lec'h spagnolek *[[Guadalupe]]* a zeu eus an arabeg).
* *Karukera* eo an anv e karibeg an Inizi.

## Enezeg Gwadeloup

## Arondisamantoù Gwadeloup
Rannet eo Gwadeloup e daou arondisamant :
* Arondisamant Basse-Terre
* Arondisamant Pointe-à-Pitre

## Liammoù

*  Portail de Guadeloupe

## Daveennoù
Skiant-faltazi lesbianel

Ar **skiant-faltazi lesbianel** a zo un doare lennegezh ma vez kaoz eus kevredigezhioù en dazont a vo diouer enno ar wazed, pe dister o niver. Enno e vez douget bri d'al lesbianelezh evel mod darempredoù reizh etre ar maouezed .

## Skrivagnerezed pennañ
* Octavia E. Butler,
* Joanna Russ,
* Melissa Scott,
* Nicola Griffith,
* Pat Califia,
* Ursula K. Le Guin
* Elisabeth Vonarburg

## Oberennoù pennañ

* The Matter of Seggri gant Ursula K. Le Guin

* Chronique du Pays des Mères gant Elisabeth Vonarburg

## Ul levr
*Les hommes protégés* zo ur romant gant Robert Merle diwar-benn niver ar wazed o vont da get ha ret d'ar merc'hed o mirout e kampoù evit asuriñ dazont ar ouenn. Daoust da se ne vez ket douget bri d'al lesbianelezh ennañ. 

## Gwelet ivez
* Disrannouriezh lesbianel
* Lennegezh
* Skiant-faltazi
Gwiana c'hall

**Gwiana**, pe a-wechoù **Gwian**, *Gwiyan* pe *Lagwiyan* pe *La Gwiyan'n* e kreoleg (*(La) Guyane* e galleg hag ent-ofisiel), a zo ur vro e biz Suamerika, a-hed ar Meurvor Atlantel.

E dalc'h Frañs emañ-hi. Un departamant tramor eo (***DOM***), hag evel holl DOMoù ar Republik c'hall eo ivez ur rannvro c'hall.

Unan eus seizh rannvro dreisttrobarzh Unaniezh Europa eo ivez.

## An anv
Graet e vez alies *Gwiana c'hall*, pe *Gwiana Frañs*, anezhi evit he dishañvalout diouzh ar pezh a oa *[[Gwiana Vreizh-Veur]]* gwechall (bremañ Guyana), *[[Gwiana an Izelvroioù]]* (bremañ Surinam), ha *Gwiana Venezuela*, ur rannvro eus Venezuela anvet *[[Guayana]]*.

Kêrioù ar vro: 
* Cayenne (*Kayèn* e kreoleg), e-kreiz an arvor,
* Kourou, er c'hornôg, dirak inizi ar Silvidigezh, ma voe prizoniet Alfred Dreyfus ha Gwilhoù Sezneg.
* Saint-Laurent-du-Maroni (*Senloran* e kreoleg), war lez reter ar stêr Maroni, dirak Surinam.
* Saint-Georges-de-l'Oyapock, war lez kornôg ar stêr Oyapock, dirak Brazil.

## Ar poblañsoù
* Ar Greoled, mesket du ha gwenn: 40 % eus ar boblañs;
* An Amerindianed, kentañ pobl ar vro (Arawak, Lokono, Kalina, Wayana, Teko, Wayampi): etre 6 000 ha 9 000 den (5 % )
* An Hmonged : 2&nbsp;000 den (deuet eus Azia)
* Ar re Zu maron pe ar Varoned (Saramaka, Paramaka, Boni) : 10&nbsp;000 den
* Ar re Wenn (deuet eus ar vro-benn): 12 % eus ar boblañs
* Ar re arall (Sinaiz, Libaniz, Haitiz, Brazilianed)...

## Arondisamantoù Gwiana
Rannet eo ar Gwiana e daou arondisamant :
* Arondisamant Cayenne
* Arondisamant Saint-Laurent-du-Maroni

## Pennadoù kar
*Gwianaoù
*Banniel Gwiana

## Liammoù diavaez

* Diwar-benn ar skoliata indianed e Gwian

## Notennoù
12

765 AUC (*Ab Urbe Condita* = goude diazez Kêr-Roma) / 0012 goude Krist
----

### Skiantoù an den

## Darvoudoù
*

### Politikerezh, gwir ha kevredigezh

#### [[Impalaeriezh roman]]
* Impalaer : Aogust (Caius Julius Caesar Octavianus), adalek ar 16t a viz Genver 27 kent J.-K. (>19.98.14)
* Koñsuled : Germanicus Ti. Caesar & C(aius) Fonteius Capito; Suffex : C. Visellius C. f. Varro
* Roet eo *imperium majus* (= adren), gant Aogust da Diber, e advab.
* Annius Rufus, prokulator Jude, Samaria hag Edom (12-15).
* Distreiñ a ra Quirinius eus Jude evit dont da vezañ kuzulier Tiber

#### [[Breizh-Veur|Breizh (-Veur)]]
* Cunobelinos, roue an Drinovanted hag ar Gatuvellauned (*c.* -10/+40)

### Relijionoù ha mitologiezhioù

### Arzoù ha sevenadur
* Lennegezh : Skrivañ a ra Ovid un epistolenn eus e lec'h harlu er Mor Du.

### Teknikoù ha skiantoù da dalvezout

### Buhez pemdez ha dudi

## [[:Rummad:Ganedigezhioù 12|Ganedigezhioù 12]]
* 31 Eost, e Antium: Caius Julius Caesar Germanicus, lezanvet Caligula (hag a vo impalaer)

## [[:Rummad:Marvioù 12|Marvioù 12]]

## Gwelet ivez
* Roll ar Pennoù Stad e 12

## Levroniezh
* André Blanc. *L'homme emprisonne le temps. Les Calendriers*. Belles Lettres. Paris. 1986.
11

764 AUC (*Ab Urbe Condita* = goude diazez Kêr-Roma) = 11 goude ganedigezh J.-K.
----

### Skiantoù an den

## Darvoudoù

### [[Impalaeriezh roman]]
* Impalaer : Aogust (Caius Julius Caesar Octavianus), adalek ar 16t a viz Genver 27 kent J.-K. (>19.98.14)  
* Koñsuled : Marcus Aemilius Lepidus ha Titus Statilius Taurus. Suffex : L(ucius) Cassius
* Germania : kreñvaet eo an harzoù gant Germanicus er su ha war glannoù ar Roen. Dilezet eo gant Aogust ar soñj da lakaat an harzoù war an Elbe. Addegaset eo difennoù ar Romaned war ar Roen hag an Danav.

### [[Breizh-Veur|Breizh (-Veur)]]
* Cunobelinos, roue an Drinovanted hag ar Gatuvellauned. 

### [[Partia]]
* Taolet eo ar roue Vonones I d'an traoñ gant Artaban III eus tierniezh an Arsasided. Rebechet dezhañ bezañ merc'hodenn ar Romaned e tec'h Vonones betek Armenia ma teu da vezañ roue eno. Torret eo eus e garg gant ar Romaned avat kuit dezho da gaout diaesterioù gant Artaban III. Dalc'het eo prizoniet e Siria.
** Bez' ez eus Artaban III un dudenn vroadel savet a-enep da levezon Roma ha Gres war Persia.

### [[Sina]]
* Beuzet plaenennoù Shandong hag Hebei.

### [[India]]
* Deroù ren Satakarni war an Impalaeriezh Andhra (11-29).

### Politikerezh, gwir ha kevredigezh

### Relijionoù ha mitologiezhioù

### Arzoù ha sevenadur
* Arzoù da dalvezout : Mozaikenn liv emgann Aleksandr e Pompei.

### Teknikoù ha skiantoù da dalvezout

### Buhez pemdez ha dudi

## [[:Rummad:Ganedigezhioù 11|Ganedigezhioù 11]]
* 4 Ebrel : Drusilla, merc'h Germanicus hag Agrippina ar Yaouankañ.

## [[:Rummad:Marvioù 11|Marvioù 11]]
* Marcus Antistius Labeo, gwiraour roman.

## Gwelet ivez
* Roll ar Pennoù Stad e 11
* Anadenn 11:11

## Levrlennadur
* André Blanc. *L'homme emprisonne le temps. Les Calendriers*. Belles Lettres.1986.
* JAHN (Ralf G.) *Der Römisch - Germanische Krieg (9-16 n. Chr.)*, Skol-veur Friedrich-Wilhelms, Bonn, 2001. Prezegenn digeriñ.
Preden

**Preden** zo un anv hag a vez graet eus Enez Vreizh, dreist-holl a-raok krouidigezh Bro-Saoz, er Grennamzer. Dont a ra eus an henvrezhoneg.

## Istor

## Lec'hanvadurezh
An anv *Preden*, a gaver en anvioù-lec'h Rosporden ha Trebeurden, a zo kar da anv kembraek Prydain, anv Breizh-Veur e kembraeg.

## Lervlennadur
* Gwalarn, niverenn 23, embannet e 1930, pajenn 22;
* Geriadur Vallée, embannet e 1931 ;
* Abeozen, *Yezadur berr ar c'hembraeg*, Gwalarn, niverenn 51, embannet e 1933;
* Roparz Hemon, *Istor burzudus hon tadou*, Gwalarn, niverenn 94, embannet e 1936;
* Arzel Even, *[[Istor ar Yezhoù keltiek]]*, embannet e 1962.

* Gwalarn, niverenn 23, 1930, pajenn 22;
* Geriadur Vallée, embannet e 1931, pajenn 81;
* Abeozen, *Yezadur berr ar c'hembraeg*, Gwalarn, niverenn 51, embannet e 1933, pajenn 5;
* Roparz Hemon, *Istor burzudus hon tadou*, Gwalarn, niverenn 94, embannet e 1936, pajenn 50;
* Arzel Even, *[[Istor ar Yezhoù keltiek]]*, embannet e 1962.
Il-ha-Gwilen

An **Il-ha-Gwilen** (distaget: ), **Il-ha-Gwilun**, *Ille-et-Vilaine* e galleg hag ent-ofisiel (distaget: ), a zo unan eus ar pemp departamant a oa bet savet e Breizh da-heul ar Reveulzi c'hall. E biz ar vro emañ, Roazhon eo ar pennlec'h anezhañ, hag ar 35 an niverenn roet dezhañ.

## An anv
C'hoarvezout a ra eus anvioù stêrioù, evel alies e departamantoù Frañs, re ar stêrioù Il ha Gwilen. Meur a wech ez eus bet kaoz da cheñch anv d'an departamant hep nad afe an traoù betek penn.

Hervez un diviz eus an 20 a viz Mezheven 2013 er c'huzul-departamant e tlefe annezidi Il-ha-Gwilen bezañ anvet *Bretilliens* e galleg, un anv perc'hennet gant an departamant. Dizemglev ez eus bet a-zivout an diviz-mañ.

## Douaroniezh

## Istor
Savet eo bet diwar Bro-Roazhon, lodenn reter Bro-Sant-Maloù, ul lodenn vras eus Bro-Zol, un toullad parrezioù eus Bro-Wened er mervent, hag un nebeud parrezioù eus Bro-Naoned er su.

## Kêrioù

## Poblañs
 annezad a zo ennañ hervez niveradeg an EBSSA e  war  km².

## Arondisamantoù an Il-ha-Gwilen
E Roazhon emañ prefeti an departamant. E Sant-Maloù, Felger, ha Redon eo staliet an isprefetioù.
*Arondisamant Felger-Gwitreg
*Arondisamant Redon
*Arondisamant Roazhon
*Arondisamant Sant-Maloù

## Ar c'huzul-departamant
Jean-Louis Tourenne, eus ar Strollad Sokialour Gall, a oa prezidant Kuzul-departamant Il-ha-Gwilen etre 2004 ha 2015.

## Brezhoneg
Ar c'helenn divyezhek :
* 4 c’humun a zo klasoù divyezhek publik enno (Roazhon, Sant-Maloù, Redon, ha Bruz). 0,6% eus bugale an departamant a zo enno er c'hentañ derez (Ofis ar Brezhoneg).
** Bec'h e oa bet e Bruz e miz Gwengolo 2009 pa oa bet nac'het digeriñ ur c'hlas divyezhek gant an Enseller Akademiezh Jean-Charles Huchet.
* 4 c’humun a zo klasoù prevez divyezhek enno (Roazhon - skolioù Sant Yann Bosco ha Sant Mikael - Gwitreg, Redon ha Kastell-Bourc'h).
* 3 c'humun zo enno ur skol Diwan en departamant : e Roazhon (2 skol), Gwipedel hag abaoe miz Gwengolo 2013 e Felger.

## Gwelet ivez
* Kuzulierien-departamant Il-ha-Gwilen
* Roll arondisamantoù Il-ha-Gwilen
* Roll kantonioù Il-ha-Gwilen
* Roll kumunioù Il-ha-Gwilen

## Liammoù diavaez

* Lec'hienn ar C'huzul-departamant
* Lec'hienn ar stad c'hall en departamant (prefeti)
* Touristañ en Il-ha-Gwilen  

## Daveoù ha notennoù
Laphroaig

**Laphroaig** (distaget [ləˈfrɔɪɡ] pe 'la-froyg') zo anv ul labouradeg wiski skos, en enez Ìle (Islay e saozneg), enez meulet he doureeier hag an evajoù aozet gante, ha labouradeg brudet he dourenn abalamour d'ar blaz taouarc'h kreñv a zo warni, blaz a blij peurliesañ d'ar wazed muioc'h eget d'ar maouezed, a gav gras forzh penaos gant dourennoù al labouradegoù amezek, skañvoc'h warne blaz an taouarc'h, en enez paradozel-hont. 

Dont a ra an anv eus ar gerioù gouezelek *Lag a'mhor aig* a dalvez kement ha « mougev ar pleg-mor».

## Blended

Ar wiski na vez ket boutailhet digemmesk (*Single malt*) a servij d'ober ur *[[blend]]* (meskaj) a gaver er wiskioù marc'had-mat ha divlaz anvet *Islay Mist* ha *Long John*.

## Da zibab

C'hwec'h seurt a vez graet, goude ma ne vezont ket kavet holl e gwerzh ken aes ha ken aes:
* 10 vloaz (40°)
* 10 vloaz Cask Strength (55,7°)
* Quarter Cask (48°)
* 15 vloaz (43°)
* 30 vloaz (43°)
* 40 vloaz (43°)

## Liammoù diavaez
* Laphroaig official website
* Quarter Cask microsite
* Whisky pronounciation guide
Led Zeppelin

Ur strollad sonerien hard rock eus Bro-Saoz eo **Led Zeppelin** (1968-1980). Blaz kreñv ar blues a zo en o sonerezh, e deroù o istor dreist-holl.

Jimmy Page (gitar), John Paul Jones (gitar-boud, klavier), Robert Plant (kan) ha John "Bonzo" Bonham (taboulinoù) a oa e izili.

## Liammoù diavaez
* Led Zeppelin reunion information and press conference video
Arc'himedes

**Arc'himedes** (henc'hresianeg: Αρχιμήδης), ganet e Sirakuza e 287, marvet Sirakuza 212 kt JK) a oa un ijinour gresian, ur prederour hag ur matematikour speredek. E dad a oa astronomour, eñ eo en dije kroget d’ober skol dezhañ. A-hervez en dije echuet e studioù er skol Aleksandria. D’an nebeutañ eo sur en deus anavezet kelennerien peogwir hon eus adkavet lizhiri a eskemme ganto.

E deorienn vrudetañ e oa homañ : ma vije gant an nen ul loc'h bras a-walc'h hag al lec'h d'ober gantañ e vije bet gouest da lakaat an douar da fiñval. 

Un istor brudet all a oa erruet gant Arc'himedes: Ur roue en devoa soñjet e oa bet touellet pa soñje gantañ ne oa ket aour rik e gurunenn. Implij a reas Arc'himedes un deorienn diwar-benn dilec'hiañ an dour abalamour d'ar pouez evit kavout penaos e oa arc'hant ar gurunenn-mañ pa oa bet paeet evit aour rik gant ar roue. Goude bezañ kavet penn d'ar gudenn-mañ en e gibell e redas Arc'himedes er-maez en noazh a-dreuz kêr en ur grial "*[[Eurêka!]]*" (kavet em eus!). Brudet mat eo Arc'himedes ivez evit bezañ ijinet ar savoniezh hag ur wikefre dourañ a vez graet Biñs Arc'himedes diouti.

E Sirakuza e vevas Arc'himedes, ur gêr hag a voe argadet gant ar Romaned e-kerzh daou vrezel. Sikour a reas Sirakusiz d'en em gannañ ouzh ar Romaned gras d'e lies ijinadennoù. A-benn ar fin, avat, e voe lazhet gant ur soudard roman e-pad eil brezel Kartada pa oa kemeret kêr gant ar Roman Marcellus. Lâret e vez e oa o tresañ grafikoù skiantel en traezh hag e c'herioù diwezhañ ouzh ar soudard roman a vije bet: "Na zirenkit ket ma c'helc'hioù!"

Buhez Arc’himedes a zo dianavez: ne ouezomp ket da skouer ha dimezet eo bet, ha bugale en deus bet. Pezh a ouzer diwar e benn zo deuet deomp dre Polybios (202 a-raok JK--126 a-raok JK), Ploutarc'hos (46-125), Titus Livius (-59 a-raok JK-17 goude JK) pe ivez gant Vitruvius (ur saver-tiez brudet roman). 
Anavezout a reomp meur a labour, embannadur hag eskemm lizheroù eus ar pezh en deus graet war ar matematik. N'en deus ket soñjet e oa ezhomm derc’hel e labourioù ijinour ; n'anavezomp nemet un nebeud.
TermBret

Ur greizenn dermenadurezh evit ar brezhoneg eo **TermBret**. Enkorfet eo e Ofis ar Brezhoneg. Staliet eo e Roazhon, 10 straed Naonediz (rue Nantaise). Kroget en deus e labour pa oa ur rann eus Skol-Uhel ar Vro anvet *Servij ar brezhoneg* ha lakaet dindan atebegezh Olier ar Mogn er mare-se (1990).

Daou implijad zo o labourat ennañ. Bodet e vez ingal bodadoù termenadurezh gant tud arbennigour a-youl vat. E 2006 e laboure TermBret war ar c'hleweled hag evit renabliñ anvioù gwez Europa. 

Ezel eo TermBret eus *Kevredad termenadurezh Bro-C'hall* (Société française de terminologie) hag en deus labouret kalz gant aozadurioù termenadurezh all evel *EuskalTerm* (Euskadi), *Termcat* (Katalonia), *TermCymru* (Bro-Gembre) hag hini ar C'hebek.

## Bank termenadurezh
E derou ar bloavezh 2006 ez eus bet lakaet enlinenn bank roadennoù pe vank termenadurezh TermOfis e anv. Ebarzhet eo bet tost da 36 000 termen enni (miz Meurzh 2009). Skoueriekaet eo bet an termenoù diwar goulennoù ar strollegezhioù, an embregerezhioù hag an hiniennoù. Pep a geriaoueg moullet (sellet a-is) a zo bet lakaet enlinenn e endalc'h.

Anat eo e c'hell ar Wiikipedourien vrezhoneger sachañ traoù a-bouez diwar embannadurioù enlinenn koulz hag al levrigoù geriaoueg divyezhek (galleg-brezhoneg).

## Geriaougi moullet
Embann a ra Ofis ar Brezhoneg-TermBret un toullad geriaouegoù savet gant izili gopret harpet gant tud a ziavaez a-wechoù.

*Geriaouegi bras
**Anvioù bronneged Europa (anvioù latin - brezhonek - gallek - kembraek - saoznek tro-ha-tro)
**Geriaoueg al levraouegoù
**Geriaoueg ar stalioù
**Geriaoueg ar vuhez foran

*Geriouegi bihan
**An amzer
**Ar bank
**Ar boued
**Ar c'hirri-tan
**An dafar burev
**An dilhad
**Gourc'hemennoù
**Ar marc'hhouarn
**Ar pep retañ e Breizh
**Ar pesked-mor
**Ar sonerezh : bagadoù ha festoù-noz
**Ar vell-droad

## Geriaouegi enlinenn war dTermOfis
**Geriaoueg ar c'hebell-touseg
**Geriaoueg ar golf
**Geriaoueg an hent-houarn
**Yezhoù ar bed