Janed Kastilha

* **''Juana de Castilla** a vez lavaret ivez eus Janed ar Beltraneja (1462- 1530)*. 
* *Ur bajenn disheñvelout Janed Spagn zo ivez.*


*'Juana de Castilla**, pe **Janed Kastilha**, lesanvet ''Juana la Loca'' ("Janed ar Follez") ([[Toledo]], [[6 a viz Du]] [[1479]] – [[Tordesillas]], 12 a viz Ebrel [[1555]]), a oa merc'h pennhêrez ar [[Rouaned Katolik]], [[Ferdinant II Aragon]] ha da [[Izabel ar Gatolikez|Izabel Iañ Kastilha]]. Dimeziñ a reas da [[Fulup Iañ Kastilha|Fulup Habsburg]], mab pennhêr an [[Impalaer santel]] [[Masimilian Iañ]]. [[Rouanez Kastilha]] (1504–1555) e voe goude marv he mamm e 1504, ha [[rouanez Aragon]] (1516–1555) goude marv he zad e 1516, ha ganti eta e voe unanet an div vro adalek ar 25 a viz Genver 1516. E gwirionez avat ne renas ket. Adalek [[1506]] n'he devoa tamm galloud ebet e gwirionez, hag adalek [[1509]] e voe kraouiet e [[Tordesillas]], da gentañ war urzh he zad [[Ferdinant II Aragon|Fernando ar Roue Katolik]], ha goude war urzh he mab, ar roue hag impalaer [[Karl V, impalaer santel|Karl V]].

==Titloù==
Da gentañ ne oa nemet [[infantez]] Kastilha.<br />
Goude dimeziñ e teuas da vezañ arc'hdugez [[Aostria]], [[Dugez Bourgogn]], [[Dugelezh Brabant|Dugez Brabant]] ha [[Kontelezh Flandrez|Kontez Flandrez]]. <br />
Goude e voe [[rouanez Kastilha]], [[rouantelezh León|rouanez León]], [[Galiza]], [[Rouantelezh Granada|Rouanez Granada]], [[Rouantelezh Sevilla|Rouanez Sevilla]], [[Rouantelezh Murcia| Rouanez Murcia]], [[Rouantelezh Jaén|Rouanez Jaén]], [[Gibraltar]], an [[Inizi Kanariez]], Indez ar C'hornôg (1504 – 1555), [[Rouantelezh Navarra| Rouanez Navarra]] ([[1515]] – 1555), [[Rouantelezh Aragon|rouanez Aragon]], [[Rouantelezh Valencia| Rouanez Valencia]] Valencia, [[Rouantelezh Mallorca|rouanez Mallorca]], [[Rouantelezh Naplez|rouanez Naplez]] ha [[rouantelezh Sikilia|Sikilia]] ([[1516]] – 1555), ha titloù all evel kontez [[Barcelona]], Itron [[Bizkaia]], degouezhet dezhi goude marv [[Rouaned Katolik|he zud]]. 

Se zo kaoz e voe anvet da rouanez [[Spagn]] d'ar 25 a viz Genver 1516, hag he mab [[Carlos Iañ Spagn|Carlos Iañ]] da roue war un dro : sede penaos e voe unvanet ar rouantelezh.

== He buhez ==
Ganet e oa d'ar [[6 a viz Du]] 1479, e [[Toledo]], kêr-benn [[Wizigoted]] Spagn, ha hi trede bugel [[Ferdinant II Aragon]] hag [[Izabel ar Gatolikez|Izabel Iañ Kastilha]], eus [[Tiegezh Trastámara]]. Meleganez e oa, ha glas he daoulagad, evel he mamm. Pa voe badezet e voe roet dezhi anv sant [[Yann]], diwaller an tiegezh, evel d'he breur henañ, [[Juan Aragon ha Kastilha |Juan]]. Hogen, dre ma varvas he breur henañ Juan hag he c'hoar Isabel eo en em gavas darev da ren. 

=== Doña Juana, infantez Kastilha hag Aragon ===

Abaoe bihan e voe roet dezhi deskadurezh strizh un infantez, hêrez rouaned Aragon ha Kastilha, diazezet war sentiñ muioc'h eget war benaos ren. Deskiñ a reas [[latin]], yezhoù romanek Spagn, ha galleg, hag ivez seniñ, dañsal, marc'hegañ. Kelennet e voe gant ar beleg dominikat [[Andrés de Miranda]], gant [[Beatriz Galindo]], lesanvet''La Latina'', mignonez d'he mamm, ha gant he mamm end-eeun.

E 1497 e welas he breur Juan o vervel, ur breur all e 1498, he c'hoar [[Izabel Portugal]] e 1498 ivez, he niz Miguel Portugal e 1500: gant se eo dezhi ha d'he fried Fulup, e tegouezhas kurunenn Kastilha goude marv he mamm e 1504.

=== Arc'hdugez Aostria, dugez Bourgogn ha Brabant ha kontez Flandrez ===


Hervez giz an amzer e lezioù [[Europa]] en amzer-hont e voe marc'hataet dimezioù o holl vugale gant Isabel ha Fernando en sell da zont a-benn eus o mennadoù. Fellout a rae dezho skoulmañ emglev gant [[Impalaeriezh Santel]] [[Masimilian Iañ an Impalaeriezh Santel|Masimilian Iañ]], evit enebiñ ouzh galloud o amezeg gall hag an [[Roll ar rouaned c'hall#Valois|Tiegezh Valois]]. Ha setu int da ginnig o merc'h Juana da zimeziñ da [[Fulup Iañ Kastilha|Fulup Habsburg]], mab Masimilian, hag a oa arc'hdug [[Aostria]], dug [[Dugelezh Bourgogn|Bourgogn]], [[Dugelezh Brabant|Brabant]], [[Dugelezh Limburg|Limburg]] ha [[Dugelezh Luksembourg|Luksembourg]], kont [[kontelezh Flandrez|Flandrez]], [[Habsburg]], [[kontelezh Hainaut|Hainaut]], [[kontelezh Holland|Holland]], [[kontelezh Zeeland|Zeeland]], [[kontelezh Tirol|Tirol]] hag [[kontelezh Artez|Artez]], hag aotrou [[Antwerpen]] ha [[Mechelen]], etre un toullad kêrioù all.<br />
En eskemm e voe goulennet, gant tud Juana, dorn [[Marc'harid Aostria (1480-1530)|Marc'harid Aostria]], merc'h Masimilian, evit o mab [[Juan]].

=== Rouanez===
E miz Du 1504 e varvas he mamm, [[Izabel ar Gatolikez]]. Kemeret e voe ar galloud gant he zad [[Ferdinant II Aragon|Ferdinant II]], met kement-se ne oa ket diouzh he fried Fulup a felle dezhañ ren. Setu neuze Fulup ha Janed da ren e Kastilha, tra ma rene he zad [[Ferdinant II Aragon|Ferdinant II]] en Aragon. 

E 1506 e varvas he fried Fulup. Bras e voe he glac'har, ha ne fellas ket dezhi leuskel kemer ar c'horf d'e veziañ. 

E miz Genver 1516 e varvas he zad hag e teuas Janed da vout rouanez Aragon ivez, met fiziet e voe gouarnamant ar rouantelezh etre daouarn he mab [[Carlos Iañ Spagn|Carlos]].



Pa deuas ar priedoù eus an Izelvroioù e voe anat an darempredoù fall etre ar ''yerno'', harpet war noblañsed Kastilha, hag ar ''suegro'', e doare ma voe savet [[emglev Villafáfila]] e Mezheven 1506, ha ma 'n em dennas Fernando da Aragon hag e voe embannet Fulup da vout roue Kastilha gant Cortes Valladolid hag anvet Fulup Iañ.

Gwashaat a rae kleñved ar rouanez.



== Bac'het e Tordesillas ==

Abaoe ma oa bet bac'het gant he zad e 1509, e chomas Juana en ur gambr e palez Tordesillas betek deiz he marv, d'an [[12 a viz Ebrel]] [[1555]], goude 46 vloaz bac'hidigezh, gwisket en du atav, gant he merc'h diwezhañ, Catalina (a deuas e-maez alese en 1525 da zimeziñ da [[João III]], [[roue Portugal]]), gwallgaset gant o mevelien a gorf evel a spered. Ar gwashañ mareoù e voe ar bloavezhioù dindan markizien Denia, Bernardo de Sandoval y Rojas hag e bried, a rae muioc'h a lid d'ho merc'hed eget d'ar rouanez Juana ha d'e verc'h Catalina, a oa c'hoar d'o impalaerien. Gant gred e sevenas ar markiz e gefridi, muioc'h eget ma oa ezhomm, hervez ul lizher kaset d'an impalaer, ma skrive ne rae doña Juana nemet klemm o lavarout e oa krouiet evel ur brizionadez, met sioul e c'halle bezañ ar roue rak derc'hel mat a rae ar stur. 

Kement-se a ziskouez, evel a skrive Manuel Fernández Álvarez, eo un afer a stad e oa bac'hidigezh Juana, hag evel-se e voe gwelet gant ar Roue Katolik, he zad, evel gant he mab Carlos Iañ. Ma ne oa ket Juana o ren hag o c'houarn e oa peogwir e oa dic'houest a spered, a veze lavaret. Met ma krogje an dud da gontañ ne oa ket diskiant e krogje enebourien ar rouaned da lavarout e oa bet laeret ar gurunenn. Ha servij a reas anv Juana evel pennarguzenn da emsavadeg ar c'h-Comunidades.

Biskoazh ne voe laosket da vont e-maez Tordesillas, nemet da vont war bez he fried nepell, e-pad ur pennad, kenna voe kaset da gêr Granada en 1525, goude ma voe embannet e oa ar vosenn o ren e Tordesillas. He zad Fernando hag he mab war e lerc'h, o devoa aon e vije gwelet gant ar bobl hag e vije kreñvaet an enebiezh outo .

== Marv Juana ==
En he bloavezhioù diwezhañ e teuas kleñved ar c'horf ouzhpenn hini ar spered. Poan he deveze o kerzhout, ha seizet e chomas ken ar fin.

== He bugale ==
Gant he fried [[Fulup Iañ Kastilha]] he deus bet 6 bugel, ha [[Carlos Iañ| Carlos]], pe [[Karl V]], eo ar brudetañ. 

* [[Leonor Aostria|Leonor]] ([[1498]] – [[1558]]), trede pried [[Manuel Iañ Portugal]], addimezet da [[Frañsez Iañ (Bro-C'hall)]], eil pried dezhañ goude marv [[Klaoda Bro-C'hall]] ;
* [[Karl V, impalaer santel|Carlos]] (1500–1558), roue Spagn hag anvet **Carlos Iañ Spagn** (1516-1556), [[Impalaer Santel]] hag anvet **Karl V*' (1519-1558) ;
* [[Elesbed Aostria|Isabel]] ([[1501]] – [[1526]]), rouanez [[Danmark]] hag [[Unvaniezh Kalmar]], pried da [[Christian II]].
* [[Ferdinant Iañ an Impalaeriezh Santel|Fernando]] ([[1503]] – [[1564]]), pe Fernando Iañ pa voe anvet da Impalaer Santel war-lerc'h e vreur [[Karl V]], tad lignez aostrian ha spagnol an Habsburged ;
* [[María de Austria (1505-1558)|María]] (1505 – 1558), rouanez [[Hungaria]] ha [[Bohemia]], pried da [[Loeiz II Hungaria]], ha pa varvas he fried e voe gouarnerez an Izelvroioù ;
* [[Catalina de Austria|Catalina]] ([[1507]] – [[1578]]), [[rouanez Portugal]], dimezet da [[João III]], mamm-gozh [[Sebastião Iañ]].



==Liverezh==

**Doña Juana "la Loca"* (1877), gant [[Francisco Pradilla y Ortiz]]. [[Mirdi ar Prado]] (Madrid).

== C'hoarigan ==
* *Juana'', sonerezh gant Enric Palomar (2005)

## Liammoù diavaez

## Film
*Ur film Juana la loca, e 2001.