open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Colette

**Colette** zo un anv-bihan gallek, da c'hoarvez eus berradur Nicolette, deuet eus Nicole, hag a oa diouzh ar c'hiz en hanterenn gentañ an  kantved.

Un anv-tiegezh eo ivez.

## Stummoù all
*Collette, anv-tiegezh gallek ha saoznek
*Collett, anv-tiegezh saoznek a gaver ivez e Norvegia
*Coletta, diwar Nicoletta, anv-bihan italianek.

## Tud
*Santez Colette (1381-1447), pe * Nicolette Boylet* (pe *Boellet*), abadez c'hall
*Colette Besson, sportourez c'hall
*Colette Deréal (1927-1988), kanerez c'hallek
*Colette Magny, kanerez c'hallek
*Colette Níc Aodha, barzhez iwerzhonek
*Colette Renard (1924-2010), kanerez c'hallek.

Lesanv :
*Colette, anv-pluenn Sidonie-Gabrielle Colette (1873-1954), skrivagnerez c'hallek. Hec'h anv-tiegezh eo he doa kemeret da anv-pluenn.
-51

703 *Ab Urbe Condita* = 51 kent J.-K.
## Darvoudoù
### [[Europa]]
#### Republik roman
* Servius Sulpicius Quintus Rufus & Marcus Claudius Marcellus
### [[Afrika]]
#### Ejipt
* Ptoleme XII Aulete (-80 / -51); Ptoleme XIII Neos Dionysos (-51 / -47)
### [[Azia]]
#### Judea
* Hyrcan 

## Arzoù, skridoù, ha teknikoù
## Relijionoù
## Ganedigezhioù
## Marvioù
* Ptolemaios XII Aulete
Mor Jawa

**Mor Jawa** pe *Mor Java* (*Laut Jawa* en indonezeg) zo ur mor bihan war harzoù Meurvor Indez hag ar Meurvor Habask, a c'holo ur gorread a 310 000 km2.

Stummet e oa bet da vare ar skornerezh diwezhañ pa savas kondon ar morioù. Bas a-walc'h eo ar mor-se (67 metr d'ar muiañ).

En em astenn a ra etre inizi Borneo en norzh, Jawa er su, Sumatera er c'hornôg ha Sulawesi er reter. Dre strizh-mor Karimata etre Sumatera ha Borneo, er gwalarn, emañ e darempred gant Mor Sina ar Su; dre strizh-mor Sunda etre Sumatrra ha Jawa, er gevred, eo liammet ouzh Meurvor Indez; dre strizh-mor Makassar etre Borneo ha Sulawesi, en norzh, emañ e darempred gant Mor Sulawesi. Er reter da Vor Jawa emañ Mor Flores, hag er gevred emañ Mor Bali.

Bras eo pouez ar pesketaerezh e Mor Jawa rak gwall beskedus eo. Meur a bark natur zo bet savet en arvor, evel en enezeg Karimunjawa, hag e-leizh a douristed a zeu di da arvestiñ ouzh ar vuhez dindan vor (koural, spoue...). 

Etre miz C'hwevrer ha miz Meurzh 1942 e c'hoarvezas eno Emgann Mor Jawa, unan eus an emgannoù taerañ war vor e-pad an Eil Brezel-bed. Distrujet e voe listri eus an Izelvroioù, ar Rouantelezh Unanet, Aostralia ha Stadoù Unanet Amerika gant morlu Japan a oa o tagañ Jawa.
Augusto

**Augusto** zo un anv-bihan spagnolek, italianek ha portugalek diwar an anv latin Augustus'''.

## Yezhoù all
*Aogust, e brezhoneg
*August, en alamaneg
*Augustus, e saozneg
*Auguste, e galleg

## Lec'hanvioù
* Augusto Pestana, e stad Rio Grande do Sul, e Brazil.

## Tud

* Augusto de Armas
* Augusto de Campos 
* Augusto De Luca, luc'hskeudenner italian
* Augusto Algueró
* Augusto H. Álvarez 
* Augusto B. Leguía 
* Augusto Álvarez Rodrich
* Augusto Barcia
* Augusto Barcia Trelles
* Augusto Béguinot
* Augusto Boal
* Augusto Bravard
* Augusto César Leal Angulo 
* Augusto César Lendoiro
* Augusto César Ferrari
* Augusto Céspedes
* Augusto Fernández de Avilés
* Augusto Matías Fernández
* Augusto Ferrando
* Augusto Thorndike Galup
* Augusto Martínez Olmedilla
* Augusto Martínez Sánchez
* Augusto Miranda y Godoy
* Augusto Parra
* Augusto Pestana, politikour braziliat,
* Augusto Pinochet, jeneral ha politikour chileat,
* Augusto Polo Campos
* Augusto Prono
* Augusto Righi
* Augusto Raúl Cortazar
* Augusto Roa Bastos, skrivagner paragwaiat
* Augusto Ruschi
* Augusto Torres
* Augusto Timoteo Vandor
* Augusto Vargas Alzamora
* Augusto Vera
* Augusto Weberbauer
* Augusto Yep

### César Augusto
* César Augusto Arias
* César Augusto Asencio 
* César Augusto Ayuso
* César Augusto Dávila Gavilanes 
* César Augusto Lasso
* César Augusto Lequerica Delgado
* César Augusto Palma y Palma 
* César Augusto Ramírez
* César Augusto Santiago 
* César Augusto Valoyes Córdoba

### Disheñvelout
* Augusto Pinochet
* Augusto Pérez
Burutellerezh

Ar **burutellerezh** eo al labour barn talvoudegezh un oberenn arzel bennak. 

Ur **buruteller** a zo ur c'hazetenner hag a varn pe a zielfenn talvoudegezh oberennoù arzel: c'hoariva, gastronomiezh, lennegezh, sinema, sonerezh,...

Komz a reer ivez eus *skridvarnerien, arzvarnerien*...

## Gerdarzh
Dont a ra ar ger eus an anv burutell, benveg da silañ bleud.

## Burutellerien brudet
* Baudelaire
* Colette
* Thomas Carlyle
* Louis Delluc
* Remo Forlani
* Théophile Gautier
* Joris-Karl Huysmans
* Grimod de La Reynière
* Ernesto Sábato
* Sainte-Beuve
* Emile Zola

## Skeudennoù


Jacques Humbert - Colette.jpg|Colette
Théophil Gautier 1856 Nadar.jpg|Théophile Gautier
ErnestoSabato001.JPG|Ernesto Sábato
Orezon

Un **orezon** a zo ur bedenn-hud. Dont a ra an anv eus ar ger gallek *oraison*, deuet eus ar verb latin *orare*, pediñ. 

## Arroudennoù
*<poem>
Un [[darouedenn]] a vez gwellaet en ur lavarout nav gwech hep alaniñ:
"Trede daroued, daroued, tec'h
Kerzh 'ta bremañ en da lec'h
Treuz nav mor ha nav menez
Ha nav gwiadenn gelvez
Eno 'kavi da wele."
</poem>*
*[[En bro Dreger, a-dreuz parkoù]]*, Erwan Berthou

## Skeudennoù

Skeudenn:Dietenheim - Museum Zauberspruch.jpg|
Skeudenn:Ebenezer Sibly - Edwḍ Kelly, a Magician. in the Act of invoking the Spirit of a Deceased Person.jpg|
Skeudenn:HP Wand lumos.gif|

## Gwelout ivez
* Mallozh
* Merzhin
* Sorser
Arverni

An **Arverni** (hervez al latin) pe **Arverned** a oa unan eus pobloù galloudus Galia, diazezet en Torosad Kreiz. Diwar o anv eo deuet hini ar broviñs *[[Arvern]] * ha hini ar rannvro nevez *[[Auvergne]]*.

Meur a gêr-benn o devoe moarvat, a-hed an amzer : Gergovia, Nemessos hag Augustonemeton, a gaver meneget e skridoù Strabon ha Caesar, a vefe bet holl e-kichen kumun Clarmont-Ferrand hiziv. En em astenn a rae domani an Arverni etre hini an Aedui en hanternoz, hini al Lemovices er c’hornôg hag ar menezioù *Cebenna* (Cévennes) er c’hreisteiz. En eil kantved kent JK e oant unan eus pobloù galloudusañ Galia hag ar c’hreñv o doa war meur a bobl vihan amezek (Gabali, Cadurci...). Hogen pa voe faezhet o rener Bituitus gant ar jeneral roman Fabius Maximus, e -123, e voe disteraet o galloud. Savet e voe proviñs roman Gallia Narbonensis hag an Aedui a zeuas d’ober o mistri e-touez pobloù kreiz Galia.

En amzer Julius Caesar e oa kevredet an Arverni gant ar Sequani ha goulenn a rejont skoazell ar penn german Ariovistus evit stourm a-enep an Aedui, a oa kevredet gant Roma. Trec’het e voe ar Sequani gant Caesar e -58 met ne zeuas ket hemañ a-benn eus an Arverni. E -52 en em savas an Arverni, renet gant Verkingetorix, ouzh ar Romaned. Dont a reas Verkingetorix a-benn da gaout skoazell pobloù galian all (Carnutes, Bituriges, Ruteni ha pobloù all c’hoazh). E miz Mezheven -52 e voe trec’h emglev ar C’halianed war ar Romaned e Gergovia, hogen un nebeud mizioù diwezhatoc’h, e miz Here -52, e voent faezhet gant armeoù Caesar en emgann Alesia. Prizoniet e voe Verkingetorix, kaset da Roma, ha lazhet eno.

Dont a reas bro an Arverni da vezañ ul lodenn eus an Impalaeriezh roman ha lakaet e voe e proviñs Aquitania.

## Pennadoù kar
*Pobloù Galia

## Notennoù
Bituriges

Ar **Vituriged**, pe *Bituriges*, pe*Bituriges Cubi*, a oa unan eus pobloù Galia, diazezet er pezh a zo bremañ departamantoù Cher hag Indre.

## Bro
En em astenn a rae o bro war ar pezh a zo bremañ departamantoù Cher hag Indre, ha kornaoueg Allier. Stumm un tric'horn a oa gant o domani. *Avaricum* (Bourges) e oa o c’hêr-benn.

En-dro dezho e oa ar pobloù-mañ : 
* Aedui er reter
* Carnutes en hanternoz
* Turones er gwalarn
* Pictones er c’hornôg
* Lemovices er c'hreisteiz.

## Istor
Hervez Titus Livius e oant bet unan eus pobloù galloudusañ Galia war-dro 600 kent JK.

En amzer Julius Caesar e oant kevredet gant an Aedui. Sevel a rejont a-du gant emsavadeg Verkingetorix koulskoude, ha kas a rejont tud da emgann Alesia (12 000 den).
E-pad Brezel Galia e voe lakaet seziz war Avaricum gant soudarded Caesar. E lec’hioù all e Galia e oa bet c’hwezet an tan er c’hêrioù, war urzh Verkingetorix, evit mirout ouzh ar Romaned da gaout pourvezañsoù enno. Gant annezidi Avaricum e oa bet aspedet Verkingetoriks da espern o c’hêr. Dont a reas armeoù Caesar da gemer anezhi ha da argas armeoù sikour Verkingetorix. Diwar an  den a oa serret e kêr, ne voe nemet 800 a chomas bev.

En Eil kantved goude JK edo bro ar Bituriges e proviñs Gallia Aquitania.

## Anv
Talvezout a rae o anv *Bituriges* kement ha « rouaned ar bed », diwar an div elfenn c'halianek *bitu-*, « bed », ha *rix, riges* « roue, rouaned ». Eus an anv Bituriges eo deveret anv kêr Bourges ha hini proviñs Berry.

## Notennoù
Hallstatt

:*Arabat droukveskañ gant [[Hallstadt]]. *
 
**Hallstatt** zo ur gêriadenn hag ur gumun en Aostria-Uhel (47°34′Norzh 13°39′Reter), e kornad Salzkammergut. Emañ war ribl Lenn Hallstatt (Hallstätter See).

Brudet eo ar gêriadenn-se dre ma voe kavet enni, en , aspadennoù eus Oadvezh an Houarn, zo roudoù eus ur sevenadur hengeltek dibar diorroet eno, anvet Sevenadur Hallstatt.

Mengleuzioù holen a voe korvoet er menezioù tro-dro adalek an Neolitik pe Nevezoadvezh ar Maen. Kregiñ a reas an dud da dennañ splet eus an holen-se war-dro 3000 kent JK. Da vras e tenne an obererezh-se e-pad ar c’hentañ milved kent JK, rak gouzout a reer e veze ezporzhiet holen eus kornad Hallstatt davet ar Mor Baltel hag ar Mor Kreizdouar. Gant UNESCO e oa bet lakaet Hallstatt war roll lec'hiennoù ar Glad bedel e 1996.
Taorined

An **Taurini** (en latin), pe **Taorined**, a oa ur bobl kelt-ligur en Henamzer en Alpoù, e lodenn uhelañ saonenn ar stêr Po, e-kreiz Piemonte a vremañ, war-dro an . Diwar o anv, marteze diwar ar wrizienn  *taur-* , eus an anv latin *taurus*, taruo e galianeg (tarv e brezhoneg) e teu hini kêr Torino, *Taurinia* e latin .

## Istor
E 218 kent JK e voent argadet gant arme Hannibal, eus Kartada, a oa skoazellet gant an Insubred. Kasoni a-gozh a oa etre Taurini hag Insubred. Kemeret e voe o c'hêr-benn *Taurasia* gant arme Hannibal goude ur seziz tri devezh 
Ral eo anv ar bobl en Istor. Krediñ a reer e voe savet un drevadenn roman eno e 27 kent JK hag anvet *Castra Taurinorum*, ha diwezhatoc'h *Julia Augusta Taurinorum* (Torino hiziv). Titus Livius (v. 34) koulz ha Strabon (iv. p.&nbsp;209) a ra anv eus bro an Taurini hag a lavar e oa enni unan eus odeoù-tremen an Alpoù.

## Notennoù
Carnutes

Ar g-**Carnutes** (hervez al latin), pe **Karnuted** a oa unan eus pobloù galloudus Galia, diazezet etre ar stêrioù Sequana (Seine) ha Liger. 
 
Gant douaroniourien an Henamzer e kaver meneg eus o c’hêrioù brasañ evel *Autricum* (Chartres bremañ) ha *Cenabum* (Orleañs bremañ). En-dro dezho e oa annezet ar Vituriged er c’hreisteiz hag ar Senones er reter.

Bro ar Garnuted he doa brud, e-touez ar Romaned, da vezañ kreizenn relijiel ar pobloù galian. E skridoù Julius Caesar e lenner en em vode drouized ar C’halianed eno, ur wech ar bloaz.

Er goañvezh 58&ndash;57 kent JK e klaskas Julius Caesar astenn e c’halloud war ar Garnuted, dre ober emglev gant o roue Tasgetios. Un nebeud bloavezhioù diwezhatoc’h e voe muntret Tasgetios gant ar Garnuted a oa en em savet ouzh ar Romaned. Kemer a rejont perzh en emsavadeg vras ar pobloù galian, renet gant Verkingetorix. C’hwezhet e voe an tan e Cenabum gant ar Romaned ha lazhet ar wazed a oa o chom eno tra ma oa gwerzhet ar maouezed hag ar vugale da sklaved. Gouest e voe ar Garnuted da gas 12&nbsp;000 soudard da emgann Alesia, met rankout a rejont kodianañ, gant ar peurrest eus arme ar C'halianed.
 
Diwezhatoc’h e teuas pobl ar Garnuted, dindan ren an impalaer Aogust, da vezañ *civitas soda* pe *[[foederati]]* (pobl gevredet), gant o ensavadurioù hag o moneiz dezho. *Autricum* (Chartres) e oa o c’hêr-benn, betek an , met e 275 e voe adsavet *Cenabum* gant an impalaer Aorelian ha dont a reas da vezañ anavezet evel *Aurelianum* pe *Aurelianensis urbs* (aet da "Orleañs" goude).

## Notennoù
Sequani

Ar **Sequani**, pe *Sequaned*, pe **Sekwaned** hervez ar peurunvan, a oa ur bobl c’halian diazezet e traoñiennoù ar stêrioù *Arar* (Saône) ha Doubs. Krediñ a ra lod e oa **Sequana* anv kozh an Arar, ar memes anv evel anv kozh ar stêr Saena.

Rannet e oant diouzh an Helveti gant ar menezioù Jura ; er gwalarn dezho e oa al Lingones ; er c’hornôg dezho e oa annezet an Aedui, en tu all d’ar Saône. Hervez Caesar en em astenne o bro betek ar stêr Roen en hanternoz. *Vesontio* (Besançon hiziv) e oa o c’hêr-benn.

A-raok da Julius Caesar stagañ gant Brezel Galia, e oa kevredet ar Sequani gant an Arverni a-enep an Aedui. En o brezel a-enep an Aedui, e c’houlennjont harp digant ar Sueved, renet gant ar penn german Ariovistus. Treuziñ ar Roen a reas arme Ariovistus da zont d’o sikour e -71 ha trec’het e voe an Aedui. Rankout a reas ar Sequani avat lezel un tamm eus o bro, en hanternoz, gant ar Sueved. Gervel a rejont Caesar war o sikour. Gant an armeoù roman e voe argaset ar C’hermaned kuit e -58 hogen rediet e voe ar Sequani da rentañ o galloud d’an Aedui. Kement e voe hegazet ar Sequani gant an dra-se ma savjont a-du gant emsavadeg Verkingetorix e -52. Kemer a rejont perzh en emgann Alesia hag e drouziwezh ar pobloù galian.

Bro ar Sequani a voe lakaet e proviñs Gallia Belgica da gentañ hag e Germania Superior da c’houde. War-lerc'h e teuas, gant douaroù amezek, da vezañ ur broviñs roman anvet *Sequania* pe *Maxima Sequanorum*. Taget hag aloubet e voe Sequania diwezhatoc'h gant pobloù german evel ar Vandaled hag ar Vurgonded ha dont a reas da vezañ ul lodenn eus Rouantelezh Bourgogn.

## Notennoù
Impalaerouriezh

**Impalaerouriezh** a reer eus politikerezhioù ar broioù a glask astenn o galloud, o aotrouniezh pe o levezon war broioù all ha n’int ket ken kreñv. Gant ar vro c’halloudusañ e vez kemeret he c’hreñv war broioù all disteroc’h, evit sevel un impalaeriezh pe un impalaerded vras. Gallout a ra kement-se degouezhout dre aloubiñ douaroù pe dre zoareoù all, ameeun, a denn da levezoniñ pe mestroniañ gouarnerezh hag armerzh broioù all.

An disoc’h eus ar politikerezhioù-se a weler dre skouerioù a bep seurt, a-hed istor ar bed, gant savidigezh an Impalaeriezh Vongol, an Impalaeriezh Roman, an Impalaeriezh Otoman, an Impalaeriezh Santel Roman alaman, Impalaeriezh trevadennel Portugal, hini Spagn, hini an Izelvroioù, hini Bro-C'hall pe hini 
Breizh-Veur, Impalaeriezh Rusia,.

Dont a ra ar ger *impalaerouriezh* eus ar ger *impalaer-* hag a zo deuet e-unan eus ar verb latin *imperare* (« ren », « gourc’hemenn »). Kroget e voe da gomz kalz eus *impalaerouriezh* evit ober anv eus politikerezhioù trevadenniñ broioù zo eus Europa, evel Belgia, Breizh-Veur, Bro-C'hall, an Izelvroioù, Portugal ha Spagn, diwar-goust pobloù Afrika, Azia pe Amerika. Gant 
*impalaerouriezh* avat ne reer ket anv hepken eus kreskiñ tiriad ur vro vras pe eus sevel trevadennoù, met ivez eus kontrolliñ pe levezoniñ broioù all hag o armerzh.

## Istor

## Notennoù


## Gwelet ivez
* Impalaeriezh
* Trevadennerezh
Hieronymos

**Hieronymos** (**Hieronymus**, e latin) zo un anv gresianek. 

## Gerdarzh

## Yezhoù all
*Girolamo, en italianeg
*Jérôme, e galleg
*Jerónimo, e spagnoleg
**Jeroen*, e nederlandeg
**Yerom*, e brezhoneg

## Tud
* Hieronimos, sant

## Notennoù
Verkingetorix

Verkingetorix (e latin *Vercingetorix* gant Julius Caesar pe *Vergentorix* gant Ploutarc'hos), ganet war-dro -80 e bro an Arverned, marvet d'ar 26 a viz Gwengolo -46 e Roma, a oa ur penn galian, mab Keltillos ha penn pobl an Arverned.

Kemer a reas ar galloud e 52 kent JK, pa savas un arme ha pa oa anvet da roue e Gergovia  Verkingetoriks. Hemañ a oa mab da gCeltillos, penn arvern moarvat, a zeuas er galloud goude bezañ anvet ent ofisiel da benn an Arverned e 52 a-raok. J.-K. Diouzhtu-kaer e savas un emglev gant pobloù galian all, kemer a reas penn ar gourc'hemenn, kenstrollañ an holl nerzhioù ha kas anezho. Gounezet en deus emgann Gergovie a-enep da Julius Kaezar ma voe lazhet ur bern Romaned ha kevredidi ennañ. Diwar-se ez eas lejionoù roman Kaezar kuit eus Arvern (Auvergne bremañ). Sevel a reas buan ur c'hevredad gant meuriadoù all ha lakaet e voe e penn o armeoù kevredet a renas e-kerzh brasañ emsavadeg Galia a-enep ar galloud roman.
Verkingetorix en em zaskoras d'ar Romaned goude e goll en Emgann Alesia e 52 kent J.-K., ha taolet e voe en un toull-bac'h e-pad pemp bloaz. E -46 e voe diskouezet e Roma e-pad trec'hlid Julius Caesar a-raok bezañ taget en e vac'h. Verkingetorix zo anavezet dreist-holl dre skridoù e enebour Caesar : *Commentarii de Bello Gallico*.

Verkingetorix zo unan eus ar c'hentañ renerien a zo deuet a-benn da unaniñ ul lodenn vras eus pobloù Galia, gant donezonoù war dachenn ar brezel, a-enep unan eus brasañ strategourien e amzer, Julius Caesar.
En amzer Napoleon III e voe enoret evel unan eus kentañ renerien ar vro da vare ar C'halianed. Pa veze eneberezh etre Bro-C'hall hag an Impalaeriezh alaman e teuas da vezañ un haroz broadel a roe skouer ar stourm evit an dizalc'hiezh. Etre 1870 ha 1950 e teuas da vezañ kentañ rener ar C'hallaoued hervez an istor ofisiel kelennet da rummadoù skolidi.

## Istor
Goude bezañ bet anvet da c'houarnour ar proviñs roman *[[Gallia Narbonensis]]* (Provañs hiziv) e -58, e krogas Julius Caesar da aloubiñ Galia ha da sujañ meuriadoù ar C'halianed e-pad un nebeud bloavezhioù. Implijout a reas ar c'hostezennoù a oa e-touez ar vrientinien e Galia da rannañ anezhe, o reiñ un harp politikel ha profoù da lod, evel gwin. An esaeoù emsavadeg, evel hini Ambiorix e -54, n'o deveze bet harp nemet en un doare lec'hel betek-henn, mes Verkingetorix, a oa bet lakaet e dad, Keltillos, d'ar marv gant e genvroidi war-zigarez e oa o klask ren holl C'halia, a zeuas a-benn da unaniñ ar meuriadoù a-enep ar Romaned hag a implijas un doare brezeliñ nevez.

## Impli an dudenn goude
Daoust da vezañ un dudenn istorel dister awalac'h (e keñver ar rouanez Boudika da skouer) eo bet lakaet e-barzh romant broadel Bro-C'hall, ha kinniget eo bet evel unan eus tudennoù pennañ istor Bro-C'hall.
## Notennoù
Treveri

An d-**Treveri** pe *Treviri* (hervez al latin), pe **Trevired** a oa ur bobl c’halian eus Gallia Belgica, diazezet e traoñienn ar stêr Moselle, en douaroù zo bremañ Luksembourg, gevred Belgia ha kornôg Alamagn. *[[Augusta Treverorum]]* (Trier hiziv) e oa o c’hêr bennañ, anvet diwarno, en amzer an Impalaeriezh roman.

Daoust ma oa keltiek o yezh, e lavarent, hervez Tacitus, e oant a orin german. Diasur eur war ar poent-se ha n’emañ ket a-du an holl arbennigourien, met moarvat e oant diskennidi da C'hermaned keltiekaet, evel pobloù all e Gallia Belgica. Hervez sant Hieronimos e veze komzet ganto, er , ur yezh keltiek kar da yezh Galated Azia Vihanañ. 

Da vare Julius Caesar en em astenne o bro betek ar stêr *Rhenus* (Roen) en hanternoz. Reiñ a rejont skoazell da Caesar e deroù Brezel Galia, dindan ren Cingetorix, gant o marc'heien. Met e -54 e savjont a-du gant emsavadeg enep-roman an Eburones, renet gant Ambiorix. Faezhet e voent gant an armeoù roman avat. Chom a rejont neptu goude-se e-pad emsavadeg Verkingetorix. Diwezhatoc’h, e 70, e kemerjont perzh en emsavadeg ar Vataved a-enep ar Romaned.

En IIIe kantved e voe taget o bro gant an Alemanned hag ar Franked. Diwezhatoc’h en em gavas o douaroù en Impalaeriezh c'halian.

## Notennoù


,
Dictionnaire breton-français

**Dictionnaire breton-français** zo anv meur a c'heriadur brezhoneg-galleg:

**Dictionnaire breton-françois du diocèse de Vannes*, gant Pierre de Châlons (1723).
* *[[Dictionnaire breton-français de Le Gonidec]]*, gant Ar Gonideg e 1850.
* *Dictionnaire breton-français du dialecte de Vannes*, gant Emil Ernod, Lafolye, Gwened, 1904. 
* *Dictionnaire breton-français*, gant Roparz Hemon, embannet ouzhpenn 10 gwech, anvet ivez Geriadur Hemon-Huon.
* *[[Nouveau Dictionnaire Breton-Français/Français-Breton]]*, Al Liamm, 2014.

## Pennad kar
*Dictionnaire français-breton
Dictionnaire français-breton

**Dictionnaire français-breton** zo anv meur a c'heriadur galleg-brezhoneg.

## XVIIIvet kantved
* *[[Dictionnaire françois-celtique ou français-breton]]*, gant Gregor Rostren e 1732

## XIXvet kantved
* *Dictionnaire celto-breton*, gant ar Gonideg, e 1821 : http://archive.org/stream/dictionnairecel00gonigoog#page/n7/mode/2up
* *Dictionnaire français-breton*, gant ar Gonideg, 1847. Embannet gant Kervarker war-lerc'h marv an oberour. http://archive.org/stream/dictionnairefra00gonigoog#page/n5/mode/2up
** Adembannet e 1850, gant ur Grammaire bretonne.

## XXvet kantved
* *[[Grand dictionnaire français-breton]]*, gant Frañsez Vallée e 1931
* * [[Dictionnaire français breton Roparz Hemon|Dictionnaire français breton]] *, gant Roparz Hemon, embannet ouzhpenn 10 gwech, gwelet *[[Geriadur Hemon-Huon]]*
*A-hend-all e kaver ul lodenn galleg-brezhoneg e geriadurioù divyezhek zo, evel Geriadur Favereau.

## XXIvet kantved
* *[[Dictionnaire français-breton (Martial Ménard)| Dictionnaire français-breton]]*, gant Martial Ménard, embannet gant Palantines, e 2012.

## Pennadoù kar
*dictionnaire breton-français
Arz ha saverezh karlat

An arz karlat a badas eus 780 da 900, pa oa Karl-Veur hag e ziskennidi o ren an impalàerded frank. An azginivelezh karlat a reer anezhi ivez. Graet e oa evit al lez ha kalz a vanatioù dindan ar bàeroniezh-impalàer. Evit ar wezh kentañ e klasked da adperc'herenniñ stummoù ha furmoù arz klasel ar Mor kreiz en hanternoz Europa.

Savourien-diez karlat a glaskas da wellaat ar saverezh Roma hag a emprestas o doareoù keit da savourien-diez ar gristenezh kentañ ha da re an impalàerded bizantin, mui kavadennoù eus o ferzh... pezh a grouas ur stumm en e un.


Codexaureus_25.jpg|Avieloù Lorsch (778-820). Skol Lez Karl-Veur.
Musée_Picardie_Médiéval_01.jpg|Plakad olifant, deuet eus golo ul levr, Reims e fin an 9 kantved. Un tamm buhez eus Sant Remi e krec'h ha Hlowodowig badezet e traoñ.
DrogoSacramentaryFol71vAscension.jpg|Levr-skramantoù Drogo, war-dro 850. Pennlizherenn C skeudennaouet gant pignidigezh ar Salver. Skrivet eo gant liv aour.
Ebbo_Gospels_St_Mark.jpg|Sant Mark e Avieloù Ebbo.
Utrecht_15v_2.jpg|Eus levr-salmoù Utrecht, 9 kantved.
Stifterbild_Theophanu-Evangeliar.JPG|Tamm golo ul levr (11) ha n'eo ket karlat.
Germigny_Des_Pres_2007_01.jpg|Marellig, Germigny-des-Prés, war-dro 806 met renevezet eo bet.
Codexaureus_02.jpg|Golo olifant Avieloù Lorsch. Patromoù impalàer an Henamzer diwezhañ klenket diouzh temoù kristen.
Torhalle_Kloster_Lorsch.jpg|Ti-porzh Manati Lorsch.
Aachener Dom BW 2016-07-09 16-20-40.jpg|Ar Chapel Palatin en Aachen, savet etre 792 ha 805.
Pachpi

Ar **pachpi** (*passe-pied* e galleg) a zo un dañs-tro prim ha drant eus ar Poher. En em delc'her a reer dre ar biz bihan a vez savet ken uhel hag ar divskoaz. 16 amzer a zo evit ar valeadenn (ar rond) ha 16 amzer evit ar figurenn (ar *passe-pied*). Kroget e vez gant an troad dehoù a ya div wech dirak an troad kleiz ha goude-se div wech a-dreñv, e-kichen an troad kleiz, e-pad 16 amzer ar valeadenn. Ar *passe-pied* a vez dañset war blas.

## Liammoù diavaez
### Kan-ha-diskan
* Eugenie Goadec ha Louise Ebrel
* Merc'hed Skolaj Diwan Kemper
### Pozioù
* Pach-pi
* Paotred ar sabad
### Video
* Dañserien hag akordeoñs
Riedoned

Ar **Redones** pe **Riedones** (hervez al latin) pe **Rêdoned** pe **Riedoned** a oa unan eus ar pobloù galian diazezet e kornôg Gallia Lugdunensis, er vro zo tro-dro da Roazhon bremañ. *Condate* (deuet da vezañ Roazhon hiziv) e oa o c’hêr-benn. 
En-dro dezho e oa ar pobloù-mañ : 
* Koriosolited er c'hornôg
* Namneted er c’hreisteiz
* Aulerci er reter
* Abrincatui er biz

Goude ober brezel e Gallia Belgica (57 kent JK), Julius Caesar a gasas ul lejion da Arvorig, annezet gant ar Weneted, ar Redones, ha pobloù all c’hoazh diazezet etre ar stêrioù Seine ha Liger. Meneget eo ar Redones gant Caesar e-touez ar pobloù a oa o vevañ en *Arvorig*, en arvor ar Mor Atlantel. Soublañ a rejont holl dirak Publius Licinius Crassus e-pad an hañv. Un nebeud mizioù war-lerc’h avat e savjont a-du gant emsavadeg ar Weneted, asambles gant meur a bobl all eus Arvorig, met trec’h e voe ar Romaned. Pemp bloaz war-lerc’h, e 52 kent JK, e voe kaset soudarded gant ar Redones da dagañ armeoù Caesar en Emgann Alesia. 

## O anv
Dont a ra o anv eus ar wrizienn geltiek **reid-* (« mont gant ur c’harr »), gant ul lostger *-on-*. Talvezout a rae o anv eta kement ha « bleinerien girri ».

## Notennoù
Kastell Cricieth

**Kastell Cricieth** zo ur c’hastell eus ar Grennamzer, savet war un dorgennig e-kichen Cricieth, e gwalarn Kembre, dreist ribl Bae Tremadog. Savet e oa bet gant Llywelyn ab Iorwerth, roue Gwynedd, met kemmoù brazik a voe degaset dezhañ war-lerc’h ma voe kemeret gant soudarded roue Bro-Saoz, Edouarzh Iañ, en .

## Istor
Kroget e voe da sevel ar c’hastell er bloavezhioù 1230, da vare Llywelyn ap Iorwerth (Llywelyn Fawr), priñs Gwynedd. Labourioù all a voe graet da vare e vab-bihan Llywelyn ap Gruffudd er bloavezhioù 1260. 

E 1283 e voe kemeret ar c’hastell gant ar Saozon, renet gant ar roue Edouarzh Iañ, e-pad e eil brezel a-enep Kembreiz (1282-1283). Kreñvaet e voe ar c’hastell gant Edouarzh Iañ. E 1294 en em savas Madog ap Llywelyn, a oa kar da Llywelyn ap Gruffydd, a-enep ar galloud saoz e Kembre. Meur a gêr a voe kemeret gant tud Madog ha kastell Cricieth, evel hini Harlech ha hini Aberystwyth, a voe lakaet seziz warnañ e-pad ar goañv. Ne gouezhas ket etre daouarn Kembreiz avat ha dieubet e voe diouzh ar seziz en nevez-amzer.

Implijet e voe ar c’hastell da doull-bac’h betek 1404, ar bloavezh ma voe kemeret gant aduidi Owain Glyndŵr. Neuze e voe diskaret ar mogerioù-kreñv ha c’hwezhet an tan er c’hastell. 

Hiziv e c'haller gweladenniñ ar c’hastell, pe e rivinoù. Graet e vez war e dro gant Cadw, an aozadur a bled gant savadurioù istorel Kembre..

## Liammoù diavaez
*Criccieth Castle Information
Fréhel (Marguerite Boulc'h)

**Fréhel**, a oa *Marguerite Boulc'h* he gwir anv, ganet e Pariz, 2 boulevard Bessières, d'an 13 a viz Gouere 1891 ha marvet d'an 3 a viz C'hwevrer 1951 e Pariz ivez, a oa ur ganerez wirvoudel brudet-tre etre an daou vrezel.

## Buhez
Merc'h e oa d'ur borzhierez a orin breizhat. Tremenet he doa he yaouankiz e karterioù poblet-stank eus Pariz e-lec'h ma werzhe traoù a di da di pa oa 15 vloaz. A-drugarez d'he labour e kejas gant Caroline Otero, brudet evel La Belle Otero, a oa un arzourez azeulet d'ar mare-se. Ken plijet e voe Caroline Otero gant kened ha mouezh Marguerite Boulc'h ma kinnigas dezhi kanañ dindan al lesanv «Pervenche».

### Kanaouennoù
* J'ai l'cafard (1927)
* La Valse des coups de pieds au... boum (1927)
* L'Obsédé (1930)
* Pauvre grand (1930)
* Sous la blafarde (1930)
* Comme un moineau (1930)
* Comme une fleur (1931)
* La Coco (1931)
* Quand on a trop de cœur (1931)
* La Chanson du vieux marin (1931)
* À la dérive (1931)
* Musette (1932)
* Le Grand Léon (1933)
* C'est un mâle (1933)
* Si tu n'étais pas là (1934)
* La Peur (1935)
* Il encaisse tout (1935)
* Il est trop tard (1935)
* Où sont tous mes amants ? (1935)
* Rien ne vaut l'accordéon (1935)
* La Valse à tout le monde (1936)
* Le Fils de la femme poisson (1936)
* Les filles qui la nuit ... (1936)
* Maison louche (1936)
* Tel qu'il est (1936)
* Et v'la pourquoi (1936)
* Pépé le moko (1936)
* Sous la flotte (1936)
* Tout change dans la vie (1936)
* C'est un petit bal musette (1936)
* Pleure (1937)
* Derrière la clique (1938)
* L'Amour des hommes (1938)
* La Chanson des fortifs (1938)
* La Môme Catch-catch (1938)
* Ohé ! les copains ! (1939)
* La Der des der (1939)
* La Java bleue (1939)
* Sans lendemain (1939)

## Filmoù
* 1949 : *Maya*, Raymond Bernard : *Notre Mère*
* 1949 : *Un homme marche dans la ville*, Marcel Pagliero
* 1947 : *L'Homme traqué*, Robert Bibal
* 1941 : *L'Enfer des anges*, Christian Jaque
* 1940 : *L'Entraîneuse*, Albert Valentin
* 1939 : *Berlingot et compagnie*, Fernand Rivers
* 1939 : *Une java*, Claude Orval
* 1938 : *La Maison du Maltais*, Pierre Chenal
* 1938 : *Le Puritain*, Jeff Musso
* 1938 : *La Rue sans joie*, André Hugon
* 1937 : *Pépé le Moko*, Julien Duvivier
* 1937 : *L'Innocent*, Maurice Cammage
* 1936 : *Radio*, Maurice Cloche
* 1936 : *Le Roman d'un tricheur*, gant Sacha Guitry
* 1936 : *Gigolette*, Yvan Noé
* 1934 : *Je n'ai plus rien*, Germaine Dulac
* 1934 : *Amok* de Fédor Ozep
* 1934 : *La Rue sans nom*, Pierre Chenal
* 1932 : *Cœur de lilas*, gant Anatol Litvak, ma kan *la Douleur*
## Liammoù diavaez
* M'hoc'h eus c'hoant da selaou ''La Java bleue''
Komodo (enez)

**Komodo** zo unan eus inizi Indonezia, e proviñs Nusa Tenggara Timur. Ur gorread 390 km² he deus hag annezet eo gant war-dro 2000 den.

Emañ enez Komodo etre div enezenn vrasoc'h, Sumbawa er c'hornôg ha Flores er reter. 

Anavezet eo an enezenn abalamour d'al loened dibar zo enni, evel varaned Komodo, lesanvet ivez *erevent Komodo*, glazarded brasañ ar bed. Emañ an enezenn e Park Broadel Komodo, ha dont a ra e-leizh a douristed di.
Mor Arafura

**Mor Arafura** zo ur mor bihan n'eo ket gwall zon etre Aostralia ha Ginea Nevez.

En em astenn a ra etre Strizh-mor Torres er reter, pleg-mor Carpentaria er c'hreisteiz, Mor Timor er c'hornôg ha Mor Banda er gwalarn. Tapout a ra 1.290 km hed war 560 km led. Etre 50 ha 80 metr donder eo d'ar muiañ. 

E-pad mare diwezhañ ar skorn e oa ur pont douar (*pont Sahul*) etre Aostralia ha Ginea Nevez el lec'h m'emañ bremañ Mor Arafura, pleg-mor Carpentaria ha Strizh-mor Torres. Dre eno moarvat e oa tremenet tud eus Azia da vont d'ober o annez da Aostralia.
 
Ur mor peskedus eo met gwall besketaet e vez ivez. Klask a reer gwareziñ pinvidigezhioù ar mor bihan-se bremañ.
Dakia

**Dakia** a oa ur vro, en Henamzer, hag a glot dre vras gant Roumania hiziv. Dont a ra an anv eus ar ger latin *Dacia*, diwar anv an Daked, ur bobl kar d'an Draked, a oa o chom e Trakia, hag a oa damheñvel o yezh. 

## Rouaned
Daou eus rouaned Dakia zo anavezet: Burebista ha Decebalus.

## Proviñsoù roman
*Dacia Aureliana, e Bulgaria ha Serbia, er c'hreisteiz d'an Danav
* Dacia Felix pe Dacia Traiana, e Roumania, etre 106 ha 275 (106÷275)
* Dacia Ripensis, goude 275 

A-hend-all e veze lavaret *Dacia* e latin ar Grennamzer eus Danmark (*Dacus* an anv-gwan).
Fredrik

**Fredrik** eo stumm svedek an anv-bihan Frederig, diwar an anv alamanek Friedrich.

## Yezhoù all
*Frederick, e saozneg
*Friedrich, en alamaneg

## Tud
*Fredrik Iañ Sveden, roue Sveden 
*Fredrik Adolf Sveden 
*Fredrik Reinfeldt, kentañ ministr Sveden

### Adolf Fredrik
*Adolf Fredrik (1710-1771), roue Sveden 
*Adolf Fredrik Munck (1749-1831), kont svedat

### Frederick
* William Frederick Cody, alias Buffalo Bill 
* Frederick Austerlitz, anavezetoc'h evel Fred Astaire (1899-1987), kaner ha koroller stadunanat
Pierre-Yves Lambert

**Pierre-Yves Lambert** zo ur c'heltiegour gall, kelenner e Pariz. Labouret en deus war-dro ar galianeg, an heniwerzhoneg, an hengembraeg, hag an henvrezhoneg.

## Oberennoù
* *Les Littératures celtiques*, Presses universitaires de France, coll. « Que sais-je ? », Paris, 1981
* « Le Lexique Étymologique de l'Irlandais Ancien de J. Vendryes », dans : Bachellery, Édouard and Pierre-Yves Lambert, *Das etymologische Wörterbuch : Fragen der Konzeption und Gestaltung*, pp. 17-24, Alfred Bammesberger, ed. Regensberg : Friedrich Pustet, 1983.
* « Les gloses bibliques de Jean Scot : l'élément vieil-irlandais », *Études celtiques*, XXII, 1985, p. 205-224.
* « Les gloses celtiques aux commentaires de Virgile », *Études celtiques*, XXIII, 1986, p. 81-128.
* « Les gloses grammaticales brittoniques », *Études celtiques*, XXIV, 1987, p. 285-308.
* *La [[langue gauloise]] : description linguistique, commentaire d'inscriptions choisies*, Errance, Paris, 1994,(Collection des Hesperides).
* Anonyme, *Les Quatre branches du [[Mabinogi]]*, traduit du moyen gallois, présenté et annoté par Pierre-Yves Lambert, Éditions Gallimard, collection « L’aube des peuples », Paris, 1993, .
* *Anthologie de la poésie irlandaise du XX siècle*, sous la direction de Jean-Yves Masson, auteurs gaéliques choisis et présentés par Pierre-Yves Lambert, édition bilingue, mars 1996.
* « L’impersonnel en celtique », dans *Scribthair a ainm n-ogaim, Scritti in memoria di Enrico Campanile*, Pise, 1997, II, p. 491-514.
* *Lexique étymologique de l'irlandais ancien* (commencé par Joseph Vendryes), fasc. B-1980, C-1987, D-1996.
Ambiorix

**Ambiorix** a oa ur penngadour galian, eus pobl an Eburoned, e Gallia Belgica, hag a vrezelias a-enep Julius Caesar, a-gevret gant ar priñs Catuvolcos, hervez a lenner e *[[De Bello Gallico]]*.

En  e voe lakaet Ambiorix da haroz broadel e Belgia, evel ma c'hoarveze gant Verkingetorix e Bro-C'hall.
Aulerci

An **Aulerci** - e latin - pe **Aolerked** a oa anv peder fobl c'halian o chom etre ar stêrioù Liger ha Saena. 

## Gerdarzh
Dont a ra anv an *Aulerci* eus ur rakger *au-* , a verk ar pellder, a gaver e meur a yezh indezeuopek, hag ur ger *lerco-* diwar *LERC- o talvezout "roud", deuet da vout LERC'H e brezhoneg; en iwerzhoneg ez eus un anv LORG (kemm boas e/o) a zo "roud". An *Aulerci* a vije neuze "tud ar roudoù". N'haller ket sklaeraat ar ster evit poent avat.

## Peder fobl
Sed anvioù ar peder fobl, a oa teir anezho er c'hevredad arvorigat:
* an Aulerci Brannovices, suj d'an Aedui, e saonenn ar stêrioù Yonne pe Saône.
*an Aulerci Cenomanes, e proviñs Gallia Lugdunensis, er reter (e lodenn reter Maine) ; ha *[[Vindunum]]* pe *Cenomani* (Le Mans) a oa o c'hêr-benn, 
*an Aulerci Diablintes, etre ar Redones er c'hornôg hag ar Cenomanes er reter (e lodenn gornôg Maine) ; hag e *Noviodunum* pe *Diablintes* (Jublains), edo o c'hêr-benn. 
*an Aulerci Eburovices, e proviñs Gallia Lugdunensis, etre ar Veliocasses er reter hag al Lexovii er c'hornôg, en-dro d'o c'hêr-benn *Mediolanum* pe *Eburovices* (Évreux).

## Pennadoù kar
*Pobloù Galia

## Notennoù
Diablintes

An **Diablintes, Diablintres, Diablindi**e galianeg, **Aulerci Diaulitae** e latin, a oa ur bobl eus Galia, ur skourr eus pobl an Aulerci.
Edo an Diablintes etre an Abrincatui, ar g-Cenomanni, ar Riedoned hag an Andecavi. Bihan e oa o bro, ha marteze e oa e-barzh hini ar Genomanni.
Julius Caesar (*[[De Bello Gallico]]* iii. 9) a skrivas e oant kevredet gant ar Weneted, ha pobloù all Arvorig, pan eas d'o argadiñ.

E Moulay (Mayenne) edo o c'hêr-benn a-raok aloubadeg ar Romaned. Goude e voe savet unan all, muioc'h er reter, *Civitas Diablintum*, e Jublains (pe *Jubleins*), ma kaver mogerioù roman, nepell diouzh kêr Mayenne. Anvet e oa *Noviodunum* ivez.

## Liamm diavaez
*''Nos ancêtres les Gaulois étaient des Diablintes et Moulay était leur capitale'', CÉAS de la Mayenne –Septembre 2012
Jublains

**Jublains**, kumun c'hall eus departamant ar Mayenne, zo ur gêr vihan nepell diouzh kêr Mayenne. 682 a dud a oa o chom enni e 2010.
## Istor
### Henamzer
* E Jublains, skrivet *Jubleins* gwechall, edo **Noeodunum** (pe **Noiodunum** pe **Noviodunum**), kêr-benn ar bobl Diablintes, kemeret gant ar Romaned hag anvet **Civitas Diablintum**. Noeodunum (*Νοιόδουνον* en dihelloù gresianek), a oa kêr-benn pe an Diablintes, pe hini an Aulircii Diaulitae, evel ma lenner e skridoù Ptolemaios (ii. 8. § 7).

## Monumantoù ha traoù heverk

## Douaroniezh
## Emdroadur ar boblañs 1962-2012

Colors=
  id:lightgrey value:gray(0.9)
  id:darkgrey value:gray(0.7)
  id:sfondo value:rgb(1,1,1)
  id:barra value:rgb(0.6,0.7,0.8)

ImageSize = width:350 height:373
PlotArea = left:50 bottom:50 top:30 right:30
DateFormat = x.y
Period = from:0 till:1000
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = justify
ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:200 start:0
ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:50 start:0
BackgroundColors = canvas:sfondo

BarData=
  bar:1962 text:1962
  bar:1968 text:1968
  bar:1975 text:1975
  bar:1982 text:1982
  bar:1990 text:1990
  bar:1999 text:1999
  bar:2007 text:2007
  bar:2012 text:2012
PlotData=
  color:barra width:30 align:left

  bar:1962 from:0 till: 980
  bar:1968 from:0 till: 918
  bar:1975 from:0 till: 761
  bar:1982 from:0 till: 731
  bar:1990 from:0 till: 718
  bar:1999 from:0 till: 698
  bar:2007 from:0 till: 687
  bar:2012 from:0 till: 703

PlotData=

  bar:1962 at: 980 fontsize:S text: 980 shift:(-8,5)
  bar:1968 at: 918 fontsize:S text: 918 shift:(-10,5)
  bar:1975 at: 761 fontsize:S text: 761 shift:(-10,5)
  bar:1982 at: 731 fontsize:S text: 731 shift:(-10,5)
  bar:1990 at: 718 fontsize:S text: 718 shift:(-10,5)
  bar:1999 at: 698 fontsize:S text: 698 shift:(-10,5)
  bar:2007 at: 687 fontsize:S text: 687 shift:(-10,5)
  bar:2012 at: 703 fontsize:S text: 703 shift:(-10,5)

TextData=
  fontsize:S pos:(20,20)
  text:



## Melestradurezh
## Tud
## Liammoù diavaez

* Lec'hienn ofisiel kêr

## Notennoù ha daveoù
Kroazhent (sonerien)

**Kroazhent** a zo ur strollad sonerien festoù-deiz ha festoù-noz, pemp soner ennañ . Meskañ a reont sonerezh Breizh ha rock. E 2011 e oa Kroazhent o lidañ 15 vloaz ar strollad. Ur bladenn zo bet embannet da lidañ an darvoud.

Klevet int bet e meur a festival abaoe 1996:

* 1996 ha 1998 : Festival des vieux gréements
* 2002: Yn Chruinaght ha Fête de l'Humanité
* 2007: Breizh Touch

## Sonerien
* Frédéric Boussange : bombard, piston
* Philippe Carré : fleüt-treuz koad
* Jean-Jacques Jaffrédo : bombard, binioù-kozh, gaita, tin whistle
* Jean-François Pasquier : gitar-boud
* Stéphane Pointeaux : gitar, groove box

## Pladennoù
### CD bihan hag albomoù
* 1998: *Extraits*, De Bretagne et d'Ailleurs, MusiCDirect
* 2001: *60*, De Bretagne et d'Ailleurs, FAMDT
* 2006: *Avance rapide ...* , De Bretagne et d'Ailleurs, Coop Breizh
* 2008: *War an hent*, De Bretagne et d'Ailleurs, Coop Breizh
* 2011: *Life*
### Dastumadoù
* 2000: *Millenium*, un ton
* 2004: *Noz* (strolladoù eus Enez-Frañs), daou don, De Bretagne et d'Ailleurs, Coop Breizh
## Liammoù diavaez
* Lec'hienn ofisiel Kroazhent
Roger Banks-Pye

**Roger Banks-Pye**, ganet e 1948 ha marvet e 1996 a oa ur c'hinklour saoz. Labouret en doa e *Colefax and Fowler* tost da 20 vloaz.

## Arroudennoù
* *Whatever you do in your decorating philosophy, be brave....never wish you hadn't taken your vision right to the end. Make a bold statement.*
* *A good chair should look as if it could spring at you or take you in its arms.*
## Lennadur
* *Inspirational interiors*, Roger Banks-Pye/James Merrell, Colefax and Fowler, 1997
## Liammoù diavaez
* Lec'hienn Colefax and Fowler
Comenge

**Comenge** en okitaneg, **Comminges** e galleg, zo ur vro vihan en Okitania, e traoñienn ar stêr Garona, er Pireneoù, hag ur rann eus Gwaskogn. Sent Gaudenç eo ar gêr vrasañ er vro.

En Henamzer e oa poblet douaroù Comenge gant ar bobl Convenae, unan eus pobloù Gallia Aquitania. *[[Lugdunum Convenarum]]* (Sent Bertran de Comenge hiziv) e oa o c’hêr-benn.

Pa voe aloubet ar vro gant ar Romaned e voe lakaet ar bobl Convenae e Gallia Aquitania da gentañ hag e hini Novempopulania da c’houde.

Aloubet e voe ar vro gant ar Wizigoted, ha gant Franked Hlodwig goude. Ul lodenn eus Dugelezh Akitania e voe, hag ur gontelezh emren, renet gant konted Comenge, e voe etre 949 ha 1453. Goude-se e voe staget ouzh rouantelezh Bro-C'hall.

Da vare an Dispac'h gall e voe rannet Comenge etre an departamantoù Hautes-Pyrénées, Gers, Ariège ha Haute-Garonne dreist-holl.


Map fr duchy of Gascony 1150.svg|Broioù Gwaskogn war-dro 1150
Carte_du_Comminges.svg|Comenge hiziv


## Kêrioù
*Saint-Gaudens
*Saint-Bertrand de Comminges
*Saint Martòri
*L'Isla de Haut
*Aurinhac
*Muret
Lannevez

Ur gumun gozh a Vreizh eo **Lannevez**. Ul lodenn eus kumun Plaeraneg, e departamant Aodoù-an-Arvor eo bremañ. 
## Istor
* A-raok an Dispac'h gall e oa parrez Lannevez en eskopti Dol, enklozet en eskopti Sant-Brieg, ha da sant Jakez an Henañ e oa gouestlet an iliz-parrez. Stag e oa bet an iliz-se ouzh abati enez Sant-Rion da gentañ hag ouzh abati Boporzh war-lerc'h, adalek 1202. 
### 
* E 1664 e oa deuet da vezañ un drev stag ouzh parrez Perroz-Hamon.
### [[Dispac'h Gall]]
* E 1790 e voe krouet kumun Lannevez.
### 
* D'ar 14 a viz Ebrel 1824 e oa bet staget kumun Lannevez ouzh kumun Plaeraneg.

### 
## Monumantoù
* Iliz katolik *Sant Jakez*, . 
## Douaroniezh
## Emdroadur ar boblañs 1793-1821

## Melestradurezh
## Tud vrudet
## Liammoù diavaez
## Notennoù ha daveoù
Haroz broadel

Un **haroz broadel** zo un haroz lakaed da skeudenn pe enkorfadur ur vroad

* ***' : [[Lalla Fatma N'Soumer]], [[Ali La Pointe]]
* ***' : Ambiorix
* ***' : [[Anna Vreizh]], [[Yann IV (dug Breizh)|Yann IV]]
* ***' : Verkingetorix, &nbsp;Janed Ark 
* ***' : [[Vasil Levski]]
* ***' : José Rizal
* ***' : [[Mirza Kuchak Khan]]
* ***' : Carmine Crocco, Fra Diavolo, Giuseppe Garibaldi 
* ***' : [[Owain Glyndŵr]]
* ''', , ''' : [[Simón Bolívar]]
* ***' : Pasquale Paoli
* ***' : [[José Marti]], [[William Alexander Morgan]]
* ***' : William Wallace 
* ***' : [[Imre Nagy]]
* ***' : Alexandre Nevski, Ivan Soussanine
* **, ** : Yi Sun-sin 
* ***' : [[Đề Thám]], [[Lê Lợi]]
* ***' : Carl Gustaf Emil Mannerheim
* ***' : [[Zhang Xueliang]], [[Mao Zedong]]
* ***' : Wilhelm Tell, Arnold von Winkelried
* ***' : [[Mustafa Fehmi Kubilay]], [[Mustafa Kemal Atatürk]]
* ***': Haroz eus Ukraina

## Notennoù
Bataraz

Ur **vataraz** zo ur vazh koad da skeiñ.

Gallout a ra bezañ e stumm ur baliked ha talvezout da gannañ an dilhad : ur c'holvazh eo neuze.

Gallout a ra bezañ ur penn-bazh, gant ur penn tev, da skeiñ gant tud pe loened.


Restr:Singer Sargent, John - Hercules - 1921.jpg|Herakles gant e vataraz, gant John Singer Sargent e 1921.
Restr:Volaterrae as club 591805.jpg|Batarazwar ur pezh moneiz.
Restr:TaiahaPosition4.jpg| Daou zen, Māoried eus Zeland-Nevez, gant pep a vazh anvet *taiaha*, 19vet kantved.
Image:Kanabo tetsubo.jpg| Kanabo japanat, e koad. 
Image:Tetsubo.JPG| Tetsubo japanat, en houarn.
Image:Assorted shillelagh.JPG| Bizhier Shillelagh.
File:Kataore, Mere pounamu (42cm x 12cm).jpg|Mere Māori, bazh graet e pounamu.
Perigòrd

**Perigòrd** pe *Peiregòrd* (hervez an okitaneg), **Périgord** (hervez ar galleg), zo ur vro istorel eus Bro-C’hall, a glot mui pe vui gant departamant Dordogne bremañ.

Brudet eo Perigòrd evel bro ar boued mat, an avu druz hag an trufennoù. Brudet eo ar gwiniegi ivez, evel hini Bergerac pe hini Monbazillac.

Periguers eo ar gêr-benn ha treuzet eo ar vro gant ar stêr Dordogna. Poblet a-gozh eo an tolead hag e-leizh a roudoù eus buhez an dud en Oadvezh ar Maen zo bet kavet ennañ, e traoñienn ar stêr Vesera dreist-holl, evel e Cro-Magnon pe e lec'hioù ken brudet all evel Mougev Las Caus. 

An okitaneg eo yezh hengounel Perigòrd, gant rannyezh Lemojez en hanternoz ha rannyezh Lengadoc er c'hreisteiz.

## Istor

Annezet e oa ar vro gwechall gant pobl c’halian ar Petrocorii kent bezañ aloubet gant ar Romaned. Ur gontelezh e teuas da vezañ er Grennamzer, stag tro-ha-tro ouzh domanioù o amezeien, duged Akitania, konted pe duged Angoulême, konted Marche. 
Dre ma oa Perigòrd war an harzoù etre domanioù rouaned Bro-Saoz, a oa duged Akitania adalek 1152, ha rouaned Bro-C’hall, e voe un dachenn emgann e-pad ar Brezel Kant Vloaz, er  ha . Kalz kestell eus ar Grennamzer pe eus an Azginivelezh a weler eno, evel kastell Bainac, kastell Castelnòu pe kastell Puèi Martin. Goude dibenn ar  en em gavas douaroù ar vro tamm-ha-tamm etre daouarn un nebeud tiegezhioù nobl evel tiegezh Orleañs, tiegezh Pentevr ha tiegezh Albret. Gant Herri IV e voe staget Perigòrd da vat ouzh rouantelezh Bro-C'hall (1607). 
 
Da vare an Dispac'h gall, e 1790, ez eas an darn vrasañ eus Perigòrd da stummañ departamant Dordogne.
Bazh

Ur **vazh** zo ur benveg moan ha hir, e koad alies, a servij d'an dud da veur a dra: kerzhout, en em harpañ, en em gannañ, ha traoù all c'hoazh.

## Arm
Ur sport e oa ar bazhata gwechall a-hervez, ma veze ar vazh evel ur c'hleze d'an dud diwar ar maez.
 

## Galloud
Arouez ar galloud e vez ar vazh a-wechoù, pa gomzer eus bazh-roue, bazh-eskob. 

## Troioù-lavar
**kaout fest ar vazh*: bezañ bazhataet
**c'hoari ar vazh*: c'hoari al las

## Lennegezh
*Yann e vazh-houarn.

## Bizhier all
*bazh-kerzhout
*bazh-yod
*bazh-krog
*bazhvalan
*bataraz
*shillelagh, bazh eus Iwerzhon

## Pennadoù kar
*bazhata
*skourjezañ
Gael Billien

**Gael Billien** a zo kaner brezhonek ar strollad Deskomp, eus Pariz.

## Pladennoù
* Deskomp: *Dek ha tri*, 2007
* Deskomp: *Harzoù nevez*, 2004
* Deskomp: *Digorit an nor*, 2001
* Deskomp: *En tu all d'ar stered*, 1999
* Kroazhent: *War an hent*, 2008
* Dastumad: *Noz*, 2004
## Liammoù diavaez
* Lec'hienn ofisiel Deskomp
Auguste Prusia

**Auguste Prusia** (*Auguste von Preußen* pe *Auguste Christine Friederike, Prinzessen von Preußen* hec'h anv leun en alamaneg), ganet e Potsdam d'ar 1añ a viz Mae 1780, ha marvet e 1841 e Kassel, a oa ur briñsez eus Prusia, deuet da vout priñsez Hessen-Kassel dre ma oa pried d'ar priñs-dilenner Wilhelm II Hessen-Kassel.

## He buhez
Merc'h e oa da Frederig Gwilherm II Prusia ha da Friederike Louisa von Hessen-Darmstadt (1751–1805).

Brudet e oa he saloñs ma tegemere arzourien, ar politikour Joseph von Radowitz hag ar vreudeur Grimm aliezik. 

E 1806, pa voe aloubet Hessen gant armeoù gall an impalaer Napoleon, edo Auguste en Berlin gant he bugale, met ne dec'has ket pa dostaas an enebourien ha chom a reas e Berlin dre ma oa brazez pa voe kemeret gante. Gwarded c'hall a voe lakaet da ziwall an ti urzh ganto d'he lezel e peoc'h.
 
Aloubet Hessen, bro he fried, ha Prusia, hini he zad, harluet he ziegezh, e oa berr ar gwenneien ganti, ma c'houlennas Auguste emgav gant Napoleon. Erruout a reas-hi dirakañ gant he bugel nevez c'hanet war he brec'h, ur bugel all ouzh he dorn, ha goulenn a reas skoazell arc'hant a voe roet dezhi .
Goude ganedigezh he bugel diwezhañ e 1806, e torras pep darempred gant he fried Wilhelm harluet. Pa zistroas e 1815 e chomjont dispartiet, hep dizimeziñ

## Dimeziñ ha bugale

E C'hwevrer 1797, d'he 17 vloaz, e timezas Auguste e Berlin da Wilhelm II Hessen-Kassel, mab henañ Wilhelm IX, Landgrav Hessen-Kassel. En 1803 e voe anvet al landgrav da briñs-dilenner, hag ar priñs Wilhelm II a renas war-lerc'h marv e dad e 1821.

C'hwec'h bugel o doe William and Augusta:

* Wilhelm (1798 -1800)
* Karoline ( 1799 - 1854)
* Luise ( 1801 -1803)
* Friedrich ( 1802- 1875), a voe priñs-dilenner Hessen
* Marie ( 1804 - 1888), a zimezas da Bernhard II, Dug Sachsen-Meiningen
* Ferdinand ( 1806 -1806)

Un toullad mizioù goude marv Auguste ec'h addimezas Wilhelm d'e bried-kleiz Emilie Ortlöpp, kontez Reichenbach-Lessonitz (1791-1843), hag eizh bugel o doe.

## Levrlennadur en alamaneg
* Gerd Fenner, Ewald Grothe, Marianne Heinz und Heidrun Helwig: *Kurfürstin Auguste von Hessen (1789–1841) in ihrer Zeit.* Hrsg. v. Bernhard Lauer. Kassel: Brüder-Grimm-Gesellschaft Kassel 1995.
* Ewald Grothe: *Kurfürstin Auguste von Hessen-Kassel und der Schönfelder Kreis*. In: Bernd Heidenreich (Hrsg.): *Fürstenhof und Gelehrtenrepublik. Hessische Lebensläufe des 18. Jahrhunderts.* Wiesbaden 1997, S. 53–60.
* Ewald Grothe: *Auguste*. In: *Kassel Lexikon*. Hrsg. v. der Stadt Kassel. Bd. 1. Kassel 2009, S. 51f.
* Philipp Losch: *Auguste, Kurfürstin von Hessen*. In: Ingeborg Schnack (Hrsg.): *Lebensbilder aus Kurhessen und Waldeck 1830–1930*. Bd. 1, Elwert & Braun, Marburg 1939, S. 6–8 (PDF).

## Notennoù
Tequixquiac

**Tequixquiac** zo ur gumun e stad Mec'hiko, e Mec'hiko. 84 km eus kêr Kêr-Vec'hiko. Nahuatlek eo hec'h anv. 
*Santiago de Tequixquiac* eo pennlec'h ar gumun.

 
## Notennoù


## Lec'hienn diavaez
*  Portal de Tequixquiac
Reincarnatus

**Reincarnatus** zo ul laz-seniñ izelvroat, gant pemp plac'h eus Valkenburg, en Limburg, hag a son rok krennamzerel.

## O fladennoù
* 2006: *Mini-CD* (Eigenproduktion)
* 2008: *Media Vita* (F.A.M.E Recordings)