open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Fragarach

**Fragarach** eo kleze Mannanan Mac Lyr, un doue ar mor kentañ e gwengelouriezh Iwerzhon. Ar c'hleze a voe goveliet gant an doueed ha strobinellet evit ma vefe embreget gant an hini nemetañ a oa degemeret gant Maen an Tonkad (al Lia Fail).

Nuada, Roue Uhel Iwerzhon, a gollas e vrec'h e Mag Tuired ha, goude bout bet gloazet, ne c'halle mui derc'hel bout ar roue. Dre-se e voe dibabet Lugh gant Nuada evit kemer e lec'h ha ren emgann Mag Tuired. Lugh a drec'has war ar Formorianed hag o ziern Balor dre embreger ur goaf hag ur bridol roet gant Mannanan. Hag e-kerzh an emgann e roas Nuada e gleze da Lugh evel arouez roueel. Nag al Lebor Gabála Érenn nag ar barzhonegoù arall a veneg e vefe bet arveret ar c'hleze e-pad an emgann.

Lavaret e veze e oa dibosubl d'un den fiñval pe lavaret gevier pa veze Fragarach ouzh e gorzailhenn, ha dre-se e veze anvet "al lavarer".  Gallout a rae faoutañ forzh peseurt skoed pe voger.

## Ereoù diavaez
* Celtic Objects
* Encyclopaedia of the Celts
## Daveoù
New York City I

**New York City I** zo un daolenn aozet gant al livour izelvroat Piet Mondrian. Graet eo en eoul ha tammoù paper peget ouzh al lien. E Kunstsammlung Nordrhein-Westfalen Düsseldorf e c’heller gwelout anezhi.

Abaoe 1945 eo diskwelet war an tu gin ha ne c’heller ket lakaat anezhañ war an tu mad peogwir eo re vresk an tammoù paper. Diskwelet eo war an tu mad er pennad-mañ.

## Daveoù
Piet Mondrian

**Pieter Cornelis Mondriaan**, lesanvet **Piet Mondrian**, ganet d’ar  en Amersfoort (Izelvroioù) ha marvet d’ar  e New York, a oa ul livour izelvroat anavezet evel unan eus gwastadourien an arzoù abstret.

## Taolennoù
* New York City I

## Daveoù
Projur

Ar **projur** a oa luc'haj toerien Montroulez. Un nebeud gerioù e projur a voe dastumet gant Francis Gourvil hag embannet er gelaouenn *[[Kroaz ar Vretoned]]* e miz Ebrel 1912. Hervez Divi Kervella e oa tost a-walc'h d'an tunodo, luc'haj pilhaouerien ha toerien ar Roc'h-Derrien.

## Pennadoù kar

* Langaj chon

* Tunodo

## Daveoù
* Kroaz ar Vretoned niverenn 419, 07 a viz Ebrel 1912 https://web.archive.org/web/20220808190735/http://bibliotheque.idbe-bzh.org/liste_theme.php?id=kroaz-ar-vretoned-430&l=fr
* Divi KERVELLA, *Geriaoueg luc'hajoù ar brezhoneg*, An Alarc'h embannadurioù 2003, ISBN 2-9520238-2-4
Goffredo

**Goffredo** zo un anv-bihan italianek, roet d'ar baotred.

Klotañ a ra gant Gottfried en alamaneg, Godfrey pe Geoffrey e saozneg, Godefroy pe Geoffroi e galleg, ha Jafrez e brezhoneg.
Gast, alatô!

***Gast, alatô! – Petit lexique du breton parlé à Lampaul, à Plouarzel et à Trézien*** zo ul levr savet gant Yann Riou, hag embannet gant Emgleo Breiz e 2008.

Geriaoueg ar brezhoneg komzet e Lambaol-Blouarzhel eo an oberenn, anezhi un dastumad boulc'het e 1987.
Badia Tedalda

**Badia Tedalda** zo ur gumun italian, 971 a dud enni, e proviñs Arezzo e Toskana, tostik d'an harzoù gant Marche hag Emilia-Romagna.

Hi ha Sestino eo an div gumun nemeto eus Toskana a oa e rannvro istorel Montefeltro.

Outi ez eo stag Ca' Raffaello, abaoe ar 15 a viz Eost 2009, e proviñs Rimini a oa stag a-raok ouzh proviñs Pesaro e Urbino.
Kentañ impalaeriezh trevadennel gall

**Kentañ impalaeriezh trevadennel Bro-C'hall** eo hollad an trevadennoù gall krouet dindan Renad kozh ar rouaned c'hall, anvet a-wechoù  « trevadennoù kozh ».

Enni e oa:
- Bro-C'hall Nevez  (enni  Kanada ha Louiziana),

- an Antilhez gall (enno Saint-Domingue, Gwadloup, Martinik, La Dominique, Sainte-Lucie, Grenada, Tobago hag inizi all),

- Gwiana c'hall, 

- an Indez gall.
Ca' Raffaello

**Ca' Raffaello** zo ur gêriadenn e kumun Badia Tedalda, e proviñs Arezzo e Toskana, hogen enklozet en Emilia-Romagna, e proviñs  Rimini abaoe 2009 (a-raok e oa  enklozet e proviñs Pesaro e Urbino) ma'z eo stok ouzh kumunioù Casteldelci, Pennabilli ha Sant'Agata Feltria.

Enni emañ *[[frazione|frazioni]]* Cicognaia ha Santa Sofia Marecchia ha kêriadennoùigoù Ca' di Pietro, Monterotondo, Ortale ha Vallunga.

Ca' Raffaello eo kêriadenn dostañ Toskana ouzh Mor Adria, pa n'eus nemet 50 km ac'hano da Rimini.
Impossible n'est pas français

***Impossible n'est pas français***  zo ur frazenn c'hallek lakaet war gont Napoleone Buonaparte pa oa impalaer gall (1804-1815), hag a vije bet lavaret dirak tri zest da nebeutañ. 

Lavaret e vije bet gantañ e miz Du 1808 e Spagn, en Emgann Somosierra, er  sierra Guadarrama. D'ar c'houlz-se edo Napoleone  war e hent da vont da gemer kêr Madrid da vare Brezel dieubidigezh Spagn. Erru e oa an arme c'hall e-harz ode Somosierra, gwall strizh, er sierra de Guadarrama. Eno e oa peder baterienn kanolioù war an uhel, ha tennerien kuzhet.

Brudet e voe an droienn gant Honoré de Balzac a embannas e 1838 *Maximes et pensées de Napoléon*. 

## Notennoù
Febris

**Febris** (latin evit "terzhienn") a oa doueez roman an derzhienn, a ziwalle an dud diouzh ar malaria.

N'eus mojenn ebet diwar he fenn. E-touez he ferzhioù eo an onestiz an hini pennañ hervez Seneca ar Yaouankañ en e Apocolocyntosis.

Febris a veze div c'hoar ganti, Dea Tertiana ha Dea Quartiana, anvet evel-se dre ma teu an derzhienn en-dro bep tri pe bevar devezh.

Un enskrivadur, kollet hiriv, a oa bet kavet diwar-benn *Dea Tertiana* en Habitancum, a oa ur c'hreñvlec'h roman e Risingham, Northumberland, e hanternoz Bro-Saoz.

## Notennoù
Februus

E relijion Henroma, **Februus** ("ar glanaer") a oa doue ar c'hlanidigezh.

Azeulet e veze ivez gant an Etrusked evel doue ar c'hlanidigezh, an isved, ar marv hag ar binvidigezh, evel ma veze Pluton.

Marteze ez eo troet Februus da Febris, doueez an derzhienn (*febris* e latin), pa veze lakaet an derzhienn da c'hlanaerez ar c'horf.

Eus an anv « Februus » e teu anv berrañ miz ar bloaz, *Februarius*, miz C'hwevrer, ma veze dalc'het gouelioù ar c'hlanidigezh anvet *Februa* ha *[[Februalia]]*.

Marteze ivez e oa anvet Februus en enor da Februa an Etrusked, pe  d'ar Februalia pe Februatio, lid an emwalc'hiñ ha glanaat da vare an nevezamzer. Miz Februus e oa Februarius (eus Februa), ha diwar-se anv C'hwevrer.

Kement-se a c'hoarveze da goulz al Lupercalia, lidet en enor d'an doue Faunus hag ivez d'ar vleizez  a vagas Romulus ha Remus, ma veze graet aberzhoù hag abadennoù emc'hlanaat. Se zo kaoz e veze droukvesk alies an daou zoue, Faunus ha Februus, gwelet evel un doue hepken.

## Levrlennadur
*  Jacobi, Adolf Edward. *Dictionnnaire mythologique universel*. Paris : Firmin-Didot Frères, 1854.
Halloween

**Halloween** a zo ur gouel o tont eus Stadoù-Unanet Amerika met a-orin eus Bro-Iwerzhon hag a vez lidet d'an 31 a viz Here diouzh noz. Treuzwiskañ a ra an dud e zombied, skeledennoù, suner-gwad, sorserez, tasmant hag all, benet e vez pennoù e sitrouilhezennoù evit lidañ gouel ar re varv en un doare fentus. Ar sitrouilhezenn benet ha goulloet, ur gouloù lakaet e-barzh, eo arouez Halloween. Lidet e vez e Breizh abaoe ar bloavezhioù 1990.

Ur giz all eus ar gouel-se eo e ya ar vugale dic'hizet a di da di da zastum madigoù.

Lidet e vez an deiz a-raok Gouel an Hollsent, ha dont a rafe eus ar gristeniezh, met lod a lavar ez eus gwriziennoù pagan ganti ha liammet e vefe gant gouel keltiek Samhain. Eus ur vojenn iwerzhonat e teu *[[Jack-o'-lantern]]*, letern arouezel Halloween.

## Broioù lec'h ma vez un hengoun Halloween abaoe pell
Ur gouel a-bouezh eo Halloween en Iwerzhon, Bro-Skos ha Bro-Gembre abaoe kantvedoù, dindan anvioù all evel Samhain en Iwerzhon. Graet e vez Hop-tu-Naa anezhañ en Enez-Vanav.

E Breizh ivez e veze lidet ur gouel heñvel-tre ouzh Halloween, zoken ma ne oa ket anvet evel se, eus ar XV kantved betek kreiz an XX kanted. Kollet eo bet an hengoun-se gant ar Vretoned goude koulz-lavaret (nemet e Plougastell-Daoulas), hag adlidet e vez en e stumm iwerzhonat-stadunanat abaoe ar bloavezhioù 1990, evel ar peurrest eus Europa ar C'hornôg.

Er Stadoù-Unanet eo bet stank an enbroerezh iwerzhonat en XIX kantved. Lidet e vez gouel Halloween abaoe fin ar c'hantved-se, gant gwiskamantoù tasmantoù ha sorserezed hag ur c'hinkladur a-feson. Kroget en deus an hengoun *Trick or treat* er bloavezhioù 1930 avat.

E Kanada ivez, ur vro gant kalz tud a-orin iwerzhonat ha skosat, a vez lidet ar gouel abaoe pell, nemet er broioù gallek (Kebek, Akadia) lec'h ma vez lidet abaoe ar bloavezhioù 1960-1970 hepken.

## Halloween er peurrest eus ar bed abaoe ar bloavezhioù 1990
Dre ar Stadoù-Unanet e bet skrignet gouel Halloween e kalz broioù eus ar bed. En Europa, ouzhpenn ar broioù keltiek e vez lidet bremañ en holl vroioù, e mod pe vod. E Galisia e vez lidet festival brasañ Halloween Europa. Heuliet e vez ar gouel en Amerika ar Su, er C'harib, en Oseania, en Azia, a-wechoù mesket gant hengounioù pagan all evel e Mec'hiko lec'h m'eo chomet kreñv gouel ar re varv a-orin aztek.
René (romant)

***René*** zo ur romant gallek gant ar skrivagner breizhat François-René de Chateaubriand, embannet  e 1802 e fin *[[Génie du christianisme]]* hag adembannet a-ziforc'h meur a wech er bloavezhioù goude.

Un oberenn a-bouez eo en istor al lennegezh c'hallek hag e hini istor al lennegezh europat, da lakaat war ar memes renk ha *[[Die Leiden des jungen Werthers|Werther]]* an Alaman Goethe.

## An istor
Emañ René, harluet e-touez pobl an Natchezed war ribl ar stêr Mississippi, o kontañ e vuhez da Chactas ha d'an tad Souël.
Michel Aoun

**Michel Aoun**, bet ganet d’an  e Haret Hreik, zo ur milour ha politikour libanat, bet prezidant ar vro etre ar  hag ar .

## Prezidant
E 2016 e oa bet dilennet Aoun gant ar Parlamant goude daou vloaz hep prezidant. Aet e oa kuit e 2022 hep na vefe dilennet prezidant all ebet.

## Daveoù
Mossano

**Mossano** a oa ur gumun eus Italia, e Proviñs Vicenza, e rannvro Veneto.

## Istor
Kendeuzet e oa bet gant Barbarano Vicentino d'ar 17 a viz C'hwevrer 2018 d'ober ur gumun nevez : Barbarano Mossano.
Bonito

**Bonito** zo anv meur a lec'h e Brazil hag e broioù all.

## Lec'hioù
;
Anv meur a gumun eo *Bonito*.
* Bonito, e Bahia
* Bonito, e Mato Grosso do Sul
* Bonito, e Pará
* Bonito, e Pernambuco
;
* Bonito, e proviñs Avellino

## Stêrioù
*Bonito* zo anv 16 stêr e Brazil, en o zouez :  
* Rio Bonito (Goiás) 
* Rio Bonito (Rio das Flores) 
* Bonito River (Tocantins)
Kampoù-bac'h Xinjiang

**Kampoù-bac'h Xinjiang** zo kampoù e proviñs Xinjiang, e kornaoueg Republik Pobl Sina, ma'z eus bac'het meur a gant mil den, muzulmaned anezho, genidik eus ar broviñs.

Ouzhpenn ur milion a dud a vefe bac'het enno, hep bezañ barnet. Savet e oa bet ar c'hampoù-se gant gouarnamant Sina war-lerc'h gwalldaolioù gant dizalc'hourien ouigour e 2013 ha 2014. Embann a rae gouarnamant Xi Jinping ne oa ket anezho, er bloavezhioù kentañ, etre 2014 ha 2018. Bremañ e anzav ez eus anezho, nemet e lavar ez int kampoù evit kinnig stummadurioù d'an dud, evit stourm a-enep an islamouriezh. Difennourien gwirioù mab-den avat a lavar ez eo ar bac'hadurioù-se torfedoù a-vras.

## Notennoù
Alan al Louarn (ar Garreg)

***Alan al Louarn : pez-c'hoari en eun arvest ha nao bennad*** zo ur pezh-c'hoari brezhonek divyezhek  skrivet gant Hollsent ar Garreg hag embannet e ti Goaziou e Kemper, e 1903.

## Liamm diavaez
*Testenn ar pezh-c'hoari e levraoueg Eskopti Kemper ha Leon
Tagliamento (departamant)

**Ur pennad zo diwar-benn ar stêr [[Tagliamento]]*.

**Departamant an Tagliamento** a oa  un Departamant italian eus Rouantelezh Italia (1805-1814) adal 1806 betek  1814. Dont a rae an anv, hervez ar giz dispac'hel gall, eus hini ar stêr Tagliamento; kêr Treviso e oa ar pennlec'h anezhañ.

Krouet e voe an departamant goude staget Venezia, war-un dro gant douaroù Istria ha Dalmatia a oa dalc'het ganti, d'ar 1añ a viz Mae 1806, ouzh Rouantelezh Italia (1805-1814).

## Diskar
Diskaret e voe an departamant e 1814, pa voe kemeret Veneto gant Austria, ma teuas da vout Proviñs Treviso.
Statud Rhuddlan

**Statud Rhuddlan** (kembraeg : *Statud Rhuddlan* ), anavezet ivez evel **Statudoù Kembre** (latin : *Statuta Valliae*) pe **Statud Kembre** (latin : *Statutum Valliae*), a oa diazez bonreizhel gouarnamant Priñselezh Kembre etre 1284 ha 1536. Embannet e voe gant ar roue saoz Edouarzh I e kastell Rhuddlan, e hanternoz Kembre. Gant ar Statud-se e voe degaset Lezenn Bro-Saoz da Gembre kenkoulz ha kendelc'her gant Lezenn Kembre evit ar prosezioù sivil. Kemeret e voe e blas gant Aktoù Lezennoù e Kembre 1536 ha 1542 pa voe graet eus Kembre ul lodenn eus Rouantelezh Bro-Saoz gant Herri VIII.
Priñselezh Kembre

**Priñselezh Kembre** (kembraeg : *Tywysogaeth Cymru*) a oa bet, da gentañ, tiriad priñsed Kembre eus tiegezh Aberffraw etre 1216 ha 1283, hag en em astenne, etre 1267 ha 1277, war an tri c'hard eus Kembre bremañ. Da c'houde aloubadeg ar vro gant Edouarzh I etre 1277 ha 1283 e chomas an tiriadoù-se dindan beli eeun kurunenn Bro-Saoz. Savet e voe ur Briñselezh nevez renet gant ar roue saoz pe e vab, hep bezañ ebarzhet e Rouantelezh Bro-Saoz. Dismantret e voe e 1535 ha 1542 pa voe lakaet e plas Aktoù Lezennoù e Kembre gant Herri VIII da stagañ Kembre ouzh Bro-Saoz da vat.
Lamu

**Lamu** pe  **Lamu Town** zo ur gêr vihan en aod hanternoz Kenya, ha pennlec'h kontelezh Lamu, nepell diouzh an harzoù gant Somalia, a zo ur 100 km ac'hano, e reter Enez Lamu, en Enezeg Lamu, un 341 km dre an hent eus Mombasa betek Mokowe Jetty, hag ac'hano dreist ar strizh betek Enez Lamu. 

Ur greizenn sevenadurel a-bouez eo er sevenadur swahiliek hag ur greizenn relijiel da vuzulmaned aod reter Afrika. 

Savet eo bet en XIIvet kantved.   

Image:Lamu Fort 2005.jpg|Kreñvlec'h Lamu
Image:LamuPoliticalParade (July 2001).jpg|Dibunadeg politikel e Gouhere 2001
Image:Window,_Stone_House_Hotel_in_Lamu,_Kenya_(June_30,_2001).jpg|Ar  Stone House Hotel Restaurant
Image:Donkey Hospital, Lamu, Kenya (June 30, 2001).jpg|Goudor an ezen
File:Boutres de Lamu.JPG|Redadeg sambuci er  Mawlid.
File:Lamu door.jpg|Dor  swahili
Alfred Houget

**Alfred Houget**, bet ganet d'ar 15 a viz Meurzh 1929 e Oc'heg (Bro-Roazhon) ha marvet d'an 30 a viz Gouere 2022, zo bet prezidant Stad Roazhon, ar c'hleub mell-droad a vicher e kêr Roazhon, etre an 18 a viz Mae 1978 hag ar 14 a viz Mezheven 1979.

## Bugaleaj
Ganet eo **Alfred Houget** e Oc'heg, nepell diouzh Roazhon. Bevet en deus e vugaleaj eno.

E 1943 en doa graet anaoudegezh gant *Stad Roazhon* d'an oad a bevarzek vloaz.

Kuitaet en deus ar vro evit mont da vevañ ha da labourat e Pariz evel kiger e karter Montparnasse. Chomet eo du-hont e-pad pemzek vloaz.

## Gourc’hemennoù
E 2015 eo bet anvet Alfred Houget da Brezidant a enor Stad Roazhon da viken, evit trugarekaat anezhañ da vezañ saveteet ar c'hleub mell-droad pa oa-eñ Prezidant.

## Notennoù ha daveennoù
Antoine Barnave

**Antoine Pierre Joseph Marie Barnave** (ganet d'an 22 a viz Here 1761 hag aet da Anaon d'an 29 a viz Du 1793, a oa ur politiker gall ha, gant Honoré Mirabeau, unan eus gwellañ prezegerien penn-kentañ an Dispac'h Gall.

Degasadennoù pouezusañ an den eo bet e eskemm lizheroù gant Marie Antoinette evit klask sevel ur vonarkiezh vonreizhel ha bezañ unan eus krouerien ar Feuillants.

Barnet e voe buan d'ar 27 hag 28 a viz Du 1793. Gant nerzh en em zifennas e-unan, met kondaonet e voe da vezañ dibennet d'an 29 a viz Du 1793, gant ar *Garde des Sceaux* kozh, Duport-Dutertre.

Beziet e voe er *[[Chapelle expiatoire]]* e Pariz.
Violet Gibson

**Violet Albina Gibson**, ganet e 1876 e Dulenn ha marvet d’an  e Northampton, e Bro-Saoz, a oa un Iwerzhonadez hag a glaskas muntrañ Benito Mussolini e 1926.

Merc’h e oa da Edward Gibson, baron Ashbourne, un noblañs uhel saoz-hag-iwerzhonat.

D'ar  e klaskas Violet Gibson lazhañ Benito Mussolini e-kreiz ur brezegenn gant hennezh e Roma. Tennañ a reas warnañ gant ur bistolenn. Mussolini a voe kignet beg e fri gant ar boled, kaset e voe kuit ha graet e voe war e dro diouzhtu.

Harzet e voe Violet Gibson diouzhtu gant ar polis. Pa voe goulennataet ne zisplegas ket perak he doa graet kement-se. Lavaret e voe ne oa ket he skiant-vat ganti ; war c’houlenn Mussolini e voe argaset eus Italia ha kaset da Vro-Saoz. Eno e voe kaset d’ur bredospital ha chom a reas eno betek he marv.

Antronoz an dennadenn ez eas Mussolini da Libia hag en em ziskouez a reas d’an dud e Tripoli gant e fri lienet.

## Liammoù diavaez
*  ''Violet Gibson - The Irish woman who shot Benito Mussolini'' - BBC
*  Film gant Olwen Fouéré diwar-benn Violet Gibson – RTÉ
*  [JSTOR ''A Character Study and Life History of Violet Gibson Who Attempted the Life of Benito Mussolini''](http://links.jstor.org/sici?sici=0885-4173(192808)19%3A2%3C211%3AACSALH%3E2.0.CO%3B2-4)
*  Pennad er gazetenn "L'impartial" diwar-benn an taol a-enep Mussolini, embannet d’an 8 a viz Ebrel 1926 
## Notennoù
Tros

**Tros** (henc'hresianeg : Τρώς *Trốs*) eo an haroz henc'hresian a roas e anv da Troas ha da gêr Troia. Mab e oa da Kalliroe (merc'h Skamandros), pe pried dezhi, ha pevar bugale o devoe : Kleopatra, Ilos, Assarakos ha Ganimedes. Hervez skrivagnerien zo eo mab da Galliroe e oa Tros, hag Eric'hthonios e dad.
Troas

**Troas** (henc'hresianeg : Τρῳάς *Trōiás*, Τρωϊάς *Trōiás*, Τρωάδα, *Troáda*) a oa ur vro e gwalarn Anatolia an Henamzer. Klotañ a ra gant Ledenez Biga (turkeg : *Biga Yarımadası*) e proviñs Çanakkale e Turkia hiziv.

Bevennet e oa gant an Dardanelloù er gwalarn, Mor Egea er c'hornôg, hag ar venezieg m'emañ Menez Ida Troia er reter. Div stêr vras zo : ar Scamander (*Karamenderes*) hag ar Simois, a gember nepell diouzh dismantroù kêr Troia.
Eduardo Riedel

**Eduardo Corrêa Riedel**, ganet d'ar 5 a viz Gouere 1969, zo ur politiker brazilian, bet dilennet da c'houarnour Stad Mato Grosso do Sul e 2022.

## Daveoù
Spered ar Vro (kelaouenn)

***Spered ar Vro*** a oa ur gelaouenn lennegel vrezhonek krouet gant Tangi Malmanche hag embannet e 1903. 

Ne voe embannet nemet peder niverenn, eus miz Eost da viz Du 1903. Gant Tangi Malmanche e-unan e voe savet ar braz eus ar pennadoù. Displeget eo pal ar gelaouenn e pennad-digeriñ an niverenn gentañ, anvet *Bezomp « ni hon-unan »*. Ne ouzer ket perak ne zeuas ar gelaouenn er-maez nemet peder gwech ; marteze, evel ma lenner e Geriadur ar skrivagnerien gant L. Raoul, abalamour ma voe « *digalonekaet ha feuket (Malmanche) gant digasted e genvroiz* »

## Liamm diavaez
*Niverenn 1 ''Spered ar Vro'', idbe-bzh.org

## Notennoù
An Aon bras

***An Aon bras***(galleg: "la Grande Peur") a vez graet e galleg eus ul luskad emsavadegoù kouerien (*jacquerie*) a oa bet awenet gant un aon a-stroll. Emledet e oa e Bro-C'hall dreist-holl eus an 20 a viz Gouhere 1789 betek ar 6 a viz Eost 1789, met kendalc'het e oa siouloc'h goude-se memestra.

Ne oant ket bet flastret, ar pezh en doa diskouezet e oa gwanaet kalz galloud ar Renad Kozh. Ul lod tud, dreist-holl an noblañs, a oa tec'het kuit diouzh ar vro. Souezhet ha saouzanet e oa bet goude-se an aozadurioù politikel nevez. Rediet e oant bet buan da gas an dreistgwirioù da get.
## Notennoù ha daveennoù
Iorras Aithneach

**Iorras Aithneach** zo ul ledenez e kreisteiz Conamara, e kornôg Iwerzhon. War-dro 2 000 a dud zo o chom en Iorras Aithneach. Ur Gaeltacht eo ar vroig-se ha kaozeet e vez iwerzhoneg bemdez gant 80% eus an dud.

Carna ha Cill Chiaráin eo ar bourkoù brasañ, war an aod.
Montoro

**Montoro** zo un anv-lec'h en Italia hag e Spagn.

## Lec'hioù

* Montoro, kumun e proviñs Avellino
** Montoro Inferiore, kumun a-wechall
** Montoro Superiore, kumun a-wechall

* Montoro (Andalouzia), kumun e proviñs Córdoba
* Dug Montoro, titl noblañs krouet gant ar roue Felipe IV

## Tud
* Cristóbal Montoro, politiker spagnol
* Ángel Montoro Sánchez, melldroader spagnol
Troidigezhioù ar Bibl e kembraeg

Adalek ar  e voe lakaet lodennoù eus ar Bibl e kembraeg, met ar stumm implijetañ e-pad bloavezhioù eo an droidigezh graet e 1588 gant William Morgan, *[[Y Beibl cyssegr-lan sef Yr Hen Destament, a'r Newydd]]*, kempennet e 1620. E 1988 e voe embannet *Beibl Cymraeg Newydd* ('Bibl kembraek nevez') hag a voe kempennet e 2004. Beibl.net zo un droidigezh e kembraeg pemdez a voe echuet e 2013.

## Stummoù istorel
### 
Meur a vammenn eus an  o doa meneget istor un droidigezh eus ar Vulgat latin e 1470. Un eskob eus ar , Richard Davies en doa embannet en doa gwelet, pa oa bugel, un dornlevr gant an droidigezh-se e Celydd Ifan, e ti un eontr dezhañ. hag un oberour all en doa embannet e oa bet miret ul lodenn eus an dornskrid betek an . Ar c'helenner Glanmor Williams en doa studiet an afer hag embannet e vije dic'hallus e vije bet troet ar Bibl a-bezh e kembraeg a-raok hini William Morgan e 1588.

### 
Pa voe deuet amzer ar Reform saoz e voe troet testennoù diwar ar gresianeg end-eeun. E 1551 e voe savet an droidigezh kentañ eus lodennoù bras eus ar Bibl gant William Salesbury, anvet *Kynniver llith a ban*, a oa un droidigezh diglok eus an Avieloù hag eus Lizheroù an Ebestel da vezañ lennet en iliz d'ar Sul. Ar rouanez Elesbed I a embannas ul lezenn e 1563 da c'houlenn gant eskibien an Iliz anglikan e Kembre lakaat ar Bibl ha Levr ar Bedenn Voutin e kembraeg, ar pezh a voe graet gant Richard Davies, Thomas Huet ha William Salesbury. Asambles e trojont an Testamant Nevez, hag ar braz eus al labour a voe graet gant Salesbury.

Heuliet e voe gant troidigezh William Morgan eus ar Bibl a-bezh 1588, *Y Beibl cyssegr-lan sef Yr Hen Destament, a'r Newydd*, oc'h adkemer labour Salesbury evit an Testamant Nevez. Kempennet e voe al labour-se e 1620.

## Keñveriañ ar yezh

## Daveoù

## Liammoù diavaez
Ar Bibl e kembraeg/Beibl Cymraeg:
* [Bibl 1588 war ar wikimammenn gembraek](https://cy.wikisource.org/wiki/Beibl_(1588))
* [Bibl 1620 war ar wikimamenn gembraek](https://cy.wikisource.org/wiki/Beibl_(1620))
* Eiladenn skanet eus Bibl 1588 gant 1588.
* Lec'hienn gant meur a droidigezh niverelet eus Bibloù kembraek, testenn ha son a-wezhioù.
* Troidigezh ar Bibl e kembraeg-pemdez.
Kod-lezenn Ur-Nammu

**Kod-lezenn Ur-Nammu** eo anv an dabletenn goshañ gant lezennoù erruet betek ennomp. Skrivet e oa bet e sumereg e-tro 2100-2050 a-raok Jezuz-Krist, e-kerzh trede tierniezh Ur. 

Er rakskrid e lenner eo bet savet al lezennoù gant ar roue Ur-Nammu eus keoded Ur (2112-2095 AJK) ; hervez lod istorourien int oberenn e vab Shulgi.
Roccafluvione

** Roccafluvione** a zo ur gumun eus Italia e proviñs Ascoli Piceno,  er Rannvro Marche. Dont a ra hec'h anv eus hini ar stêr Fluvione a red drezi. 

Ur 1 880 a dud zo enni o chom.
Chuy García

**Jesús G. "Chuy" García** (Mec'hiko, 12 Ebrel 1956) zo ur politikour stadunanat demokrat.
Dilennet e voe d'an 3 a viz Genver 2019 evel dileuriad 4 distrig Illinois, da lavaret eo rann reter Chicago.

## Liammoù diavaez
* Jesus 'Chuy' Garcia wins IL District 4 House seat, replacing Luis Gutierrez
Élodie Jaffré

**Élodie Jaffré** a zo ur ganerez vreizhat genidik a Vro an Oriant. Kanañ a ra e brezhoneg tonioù da zañsal. 

## Buhezskrid
Kroget e oa da ganañ e 2000 gant Mélanie Panaget ha Yann-Fañch Kemener. Skolaerez eo bet e-barzh ar skolioù Diwan a-raok dont da vezañ kanerez.

E 2015 e oa aet ar maout ganti e  Kan ar Bobl e-barzh ar rummad *Kanaouenn hengounel*, ha  tapet he doa  ar priz kentañ er festival Fisel er rummad *Kan ha diskan*.

Stummet eo bet e-barzh skol sonerezh Gwened ha diplomet eo bet e 2018. Heuliet he deus ar stummadur kinniget gant Kreiz Breizh Akademi e 2017. Deuet e oa ar bladenn *HED* er-maez e miz Gwengolo 2019 gant arzourien Kreiz Breizh Akademi.

He fladenn gentañ, **', a zeu er-maez e [[2019]] e ti [[Coop Breizh]]. Kanañ a ra asambles gant an delennourez [[Awena Lucas]].

Hec'h eil fladenn, **', sevenet asambles gant Awena Lucas (Telenn geltiek) ha Yann LE BOZEC (Gourrebed), a zo deuet er-maez e 2022 e ti Coop Breizh. Diazezet eo ar bladenn war tonioù hengounel a oa kanet gant ur pesketour, Louis Le Hirez e anv, ganet e 1907 ha marv e 1983, hag a oa eontr Elodie Jaffré. Dastumet eo bet gant Jean-Yves Monnat er bloavezhioù 1970.

## Pladennoù
* 2019 : **'
* [[2022]] : **'

## Notennoù ha daveennoù

## Liamm diavaez
* Lec'hienn ofisiel
Cupra Marittima

** Cupra Marittima ** a zo ur gumun eus Italia e proviñs Ascoli Piceno,  er Rannvro Marche, war aod Mor Adria. 5 406 a dud zo enni o chom. 

## Istor
Betek an  18 a viz Kerzu 1862 e oa anvet *Marano*.
Grottammare

**  Grottammare ** a zo ur gumun eus Italia e proviñs Ascoli Piceno,  er Rannvro Marche, war aod Mor Adria.
Belluno

** Belluno** a zo ur gumun hag ur gêr eus Italia, anezhi pennlec'h proviñs Belluno, e rannvro Veneto. Ouzhpenn 35000 a dud a oa enni o chom e 2020. 

## Douaroniezh
**Belluno** zo en Dolomitoù, a-us da saonenn ar stêr Piave 

### Kumunioù amezek
A-stok ouzh Belluno emañ kumunioù Farra d'Alpago, Limana, Longarone, Ponte nelle Alpi, Sedico, Sospirolo ha  Vittorio Veneto (e proviñs Treviso).

### Ranngumunioù
Ar ranngumunioù, pe*frazione*,   a zo : Antole, Bes, Bolzano Bellunese, Caleipo-Sossai, Castion, Castoi, Cavessago, Cet, Chiesurazza, Cirvoi, Col di Piana, Col di Salce, Collungo, Cusighe, Faverga, Fiammoi, Giamosa, Giazzoi, Levego, Madeago, Miér, Nevegal, Nogarè, Orzes, Pedeserva,  Pra de Luni, Rivamaor, Safforze, Sala, Salce, San Pietro in Campo, Sopracroda, Sois, Sossai, Tassei, Tisoi, Vezzano, Vignole, Visome.

## Istor
Borgo Valbelluna

**Borgo Valbelluna** a zo ur gumun eus Italia, e proviñs Belluno, e rannvro Veneto.
 
Krouet eo bet ar gumun d'an 30 a viz Genver 2019 o bodañ teir c'humun : Mel, Trichiana ha Lentiai.

## Daveoù
Tronto

An **Tronto** (*Truentum, Truentus* e latin) zo ur stêr eus Italia, 115 km hed dezhi, hag en em daol e Mor Adria, e proviñs  Ascoli Piceno, er Marche  .
Giovanni Muzzioli

**Giovanni Muzzioli**, bet ganet e Modena (Italia) d'an 10 a viz C'hwevrer 1854 ha marvet d'ar 5 a viz Eost 1894 e Modena, a oa ul livour italian.

Kregiñ a reas da studiañ an arzoù-kaer d'an oad a bemzek vloaz, en Akademiezh an Arzoù Kaer gant Antonio Simonazzi hag Asioli.

Chom a reas e Roma e-pad un nebeud bloavezhioù a-raok en em staliañ da vat e Firenze, e-lec'h ma chomas evit ar peurrest eus e vuhez.

Livet en doa etre 1875 ha 1876 un daolenn brudet hag a ziskouez Poppea o tegas penn Claudia Octavia d'an impalaer roman Neron. Claudia a oa kentañ pried Neron ha Poppea e eil pried.


Poppea_Brings_the_Head_of_Octavia_to_Nero_by_G.Muzzioli_(1876).jpg|Poppea a zegas penn Claudia Octavia da Neron, gant G. Muzzioli (1876)
San Biagio della Cima

** San Biagio della Cima** zo ur gumun eus Proviñs Imperia, e Liguria, en Italia.

Da 1 223 a dud e save ar boblañs enni d'an 31 a viz Eost 2022.

## Notennoù
San Lorenzo al Mare

** San  Lorenzo al Mare ** zo ur gumun eus Proviñs Imperia, e Liguria, en Italia,  ha  1200 a dud enni o chom.
Prato Carnico

** Prato Carnico** zo ur gumun eus Italia, e rannvro Friuli-Venezia Giulia,  e proviñs Udine.  853 a dud zo enni o chom.
Cosio di Arroscia

** Cosio di  d'Arroscia** zo ur gumun eus Proviñs Imperia, e Liguria, en Italia, war lez ar froud Arroscia.
Ventimiglia

** Ventimiglia ** zo ur gumun eus Proviñs Imperia, e Liguria, en Italia, war lez ar froud Roia.

## Dezougen
* Linenn hent-houarn Kemper-Ventimiglia.
Portugal er Brezel-bed kentañ

D'an  e teuas Portugal da gemer perzh er Brezel-bed kentañ.

Daoust ma oa kozh-mat an emglev etre Portugal hag ar Rouantelezh-Unanet e chomas neptu e-pad daou vloavezh kentañ ar brezel. Hogen gouzañv a rae Portugal diwar al listri-spluj alaman a glaske stankañ an hent d'e listri a gase pourvezioù da berzhier ar Rouantelezh-Unanet, prener kentañ ar madoù a Bortugal.

Ouzhpenn-se e save bec'h gant ar soudarded alaman war harzoù Angola.

## Taol-Stad
Un taol-Stad a voe d'ar 14 a viz Mae 1915 e Portugal.
Mirdi Broadel Brazil

**Mirdi Broadel Brazil** pe **Mirdi Broadel** hepken (**' e anv ofisiel [[portugaleg|portugalek]], berraet e **'), zo ur mirdi broadel hag a zo  koshañ ensavadur skiantel Brazil.

Staliet eo er *Palácio de São Cristóvão* (Palez Sant Kristof) abaoe 1892, e-barzh liorzh foran *Quinta da Boa Vista* e Rio de Janeiro.

Distrujet e voe Mirdi Broadel Brazil gant an tan d'an 2 a viz Gwengolo 2018, milionoù a objedoù ha dielloù a voe kollet.

## Liamm diavaez
*  Lec'hienn ofisiel ar mirdi
Christy Dignam

**Christopher "Christy" Dignam**, (Fionnghlas, bannlev Baile Átha Cliath,  - 13 Mezheven 2023, zo bet kaner al laz-seniñ iwerzhonat Aslan. Brudet en e vro eo ar c'hanaouennoù a reas berzh gantañ, hag ar poanioù a c'houzañvas abalamour d'an dramm.
50vet Rejimant Kanolierezh (lu gall)

An **50vet Rejimant Kanolierezh** a oa ur rejimant eus an tirlu gall (lu gall). 
## 
* Kazarniet e oa e Roazhon.
Joe

**Joe** zo ur berranv saoznek eus Joseph. 

## Tud

###### 
* Joe Dassin (1938-1980), kaner.
###### 
* Joe Cocker (1944-2014), kaner,
* Joe Jackson (g. e 1954), kaner ha soner,
* Joe Abercrombie (g. e 1974), skrivagner moliac'h teñval.
###### 
* Joe DiMaggio (1914-1999), c'hoarier baseball,
* Joe Frazier (1944-2011), bokser, 
* Joe Alaskey (1952-2016), aktour ha fentigellour,
* Joe Biden (g. e 1942), 46 Prezidant Stadoù-Unanet Amerika,
* Joe Pesci (g. e 1943), aktour

## Pennadoù kar
* Jo
* Joey
Cortina d'Ampezzo

**Cortina d'Ampezzo** a zo ur gumun hag ur greizenn ski eus Italia, e proviñs Belluno, e rannvro Veneto. 

## Sportoù
Cortina d'Ampezzo a voe dibabet evit ar C'hoarioù olimpek goañv 1956. E Cortina d'Ampezzo ha Milano eo bet dalc'het ar C'hoarioù olimpek goañv 2026.

## Liamm diavaez
*  Lec'hienn ofisiel an ti-kêr
*  Lec'hienn e galleg
Pieve

Ur ***pieve*** (italianeg evit "iliz-parrez", eus al latin *plebs* "pobl") a oa en Italia ur bastell-vro relijiel ha keodedel renet gant un iliz ploueziat ma oa ur maen-badez ; *chiesa matrice* "iliz-vamm" ha *pievana* a raed anezhi.

Er Grennamzer uhelañ (~400 – ~1066) e talc'he ar *pieve* ar c'hefridioù liderezhel uhelañ ; dindan he beli e veze an ilizoù hag ar chapelioù ma ne oa maen-badez ebet. E dibenn ar Grennamzer e voe treuzkaset ar c'hefridioù lik d'ar barrez tra ma chome ar re relijiel hepken gant ar *pieve*.

Tamm-ha-tamm e voe graet *pieve* eus tiriad ar barrez kozh a oa gwechall dindan beli an iliz-parrez. E Korsika hepken ez eo chomet ar *pieve* ar bastell-vro velestradurel bennañ betek 1790, goude deroù ar melestradur gall eta. Ar c'hantonioù a erlerc'hias ouzh an ilizoù-parrez.

Eus an anv latin *plebs* e teu ivez ar gerioù *ploue* e brezhoneg ha *plwyf* e kembraeg.

## Lec'hioù
Stankik eo an anv el lec'hanvadurezh.
* Pieve a Nievole, e proviñs Pistoia, e rannvro Toskana.
* Pieve Albignola, e proviñs Pavia, e rannvro Lombardia.

* Pieve d'Olmi, e proviñs Cremona, e rannvro Lombardia.
* Pieve del Cairo, e proviñs Pavia.
* Pieve del Grappa, e proviñs Treviso, e rannvro Veneto .
* Pieve di Cadore, e proviñs Belluno, e rannvro Veneto.
* Pieve di Soligo, e Proviñs Treviso, e rannvro Veneto.
* Pieve di Teco, e Proviñs Imperia, e rannvro Liguria.

* Pieve Emanuele, e Meurgêr Milano, e Lombardia.

* Pieve Fissiraga, e Proviñs Lodi, e Lombardia.
* Pieve Fosciana , e Proviñs Lucca, e rannvro Toskana.

* Pieve Ligure, e Meurgêr Genova, e Liguria.
* Pievepelago, e Proviñs Modena.
* Pieve Porto Morone, e proviñs Pavia.

* Pieve San Giacomo, e proviñs Cremona.
* Pieve Santo Stefano, e proviñs Arezzo, e Toskana.

* Pieve Torina, 
* Pieve Vergonte e proviñs Verbano-Cusio-Ossola e rannvro Piemonte.

* Città della Pieve, e proviñs Perugia, e rannvro Umbria.
* Gadesco-Pieve Delmona, e proviñs Cremona.
San Nicola

**San Nicola** zo un anv-lec'h italianek, hag anv meur a gumun.

## Kumunioù
* San Nicola Baronia,  e proviñs Avellino,
* San Nicola da Crissa e proviñs Vibo Valentia,
* San Nicola dell'Alto e proviñs Crotone,
* San Nicola la Strada e proviñs Caserta,
* San Nicola Manfredi e proviñs Benevento.

Hag ivez:
*Sannicola.

## Pennadoù kar
*San Nicolò, en Italia
*Saint-Nicolas, er broioù gallek.
*San Nicolás, er broioù spagnolek.
San Martino

**San Martino** zo anv meur a lec'h en Italia.

#### Kumunioù
* Adrara San Martino, e proviñs Bergamo
* Campo San Martino, e proviñs Padova
* Cazzago San Martino, e proviñs Brescia
* Monte San Martino, e proviñs Macerata
* San Martino di Castrozza, e Trentino
* San Martino al Tagliamento, e proviñs Pordenone
* San Martino Alfieri, e proviñs Asti
* San Martino Buon Albergo, e proviñs Verona
* San Martino Canavese, e proviñs Torino
* San Martino d'Agri, e proviñs  Potenza
* San Martino dall'Argine, e proviñs Mantova
* San Martino del Lago, e proviñs Cremona
* San Martino di Finita, e proviñs  Cosenza
* San Martino di Lupari, e proviñs Padova
* San Martino di Venezze, e proviñs  Rovigo
* San Martino in Badia/''St. Martin in Thurn'', e proviñs Bolzano
* San Martino in Passiria/''St. Martin in Passeier'', e proviñs Bolzano
* San Martino in Pensilis, e proviñs Campobasso
* San Martino in Rio, e proviñs  Reggio Emilia
* San Martino in Strada, e proviñs  Lodi
* San Martino Sannita, e proviñs Benevento
* San Martino Siccomario, e proviñs  Pavia
* San Martino sulla Marrucina, e proviñs  Chieti
* San Martino Valle Caudina, e proviñs  Avellino
* Fara San Martino, e proviñs  Chieti.
Comité de salut public

Ar **Comité de salut public** a vez graet eus ar c'hentañ aozadur savet gant ar gouarnamant reveulzier savet gant ar Goñvañsion vroadel evit talañ ouzh an dañjerioù diniver a oa en nevezamzer 1793 (aloubadegoù, brezel-diabarzh), an eil a voe ar Comité de sûreté générale. Savet e miz Ebrel 1793 Ar c'homite nevez a oa bet o erlc'hiañ hini ar Comité de défense générale a oa bet savet e miz Genver 1793 dres goude lazhadenn Loeiz XVI. Adstummet e oa bet e miz Gouhere 1793 evit bezañ efedusoc'h. 

Palioù ar c'homite a oa difenn ar Republik ne ra forzh an doareoù kement a-enep an enbourien estren evit an enebourien diabarzh, stourm a-enep ar C'hentañ Kengevread hag ar Vendée emsavet. Dre ma oa ur mare brezel, ar c'homite a oa hollc'halloudus a-fed al luioù, ar galloud lezennel hag ar galloud kinnig lezennoù. N'eus ket un aozadur gouarnamantel a ne oa ket suj d'ar c'homite.
### Aozadur ar galloud etre ar Goñvansion vroadel, ar C'homite hag ar Comité de sûreté générale

                                        Votadeg hollek
                                                |
                                                |
                                    Montagnards Marais Girondins
            a anv                   +-----------------------+               a anv
            ------------------------| Koñvañsion vroadel  |  -----------------
            |                       +-----------------------+                  |
            |                              ^                                   |
            |                              |                                   |
  +---------------------------+            |                +-------------------------------+
  | Comité de salut public    |-------------                | Comité de sûreté générale     |
  +---------------------------+ a ginnig lezennoù           +-------------------------------+
            |                                                evit barnañ an damallidi  
 a anv ar Kannaded e c'hefridi                                                    
        |                  |                                +------------------------+
        |                  |                                |  Lezvarn reveulzier|
        |                  |                                +------------------------+
  
    Ensellañ
an departamantoù      Ensellañ 
                      an armeoù
San Marco

**San Marco** zo un anv-lec'h italianek, diwar anv Mark an avielour.

#### Kumunioù
Meur a gumun zo en anv-mañ:
* San Marco Argentano, e proviñs Cosenza
* San Marco d'Alunzio, e proviñs Messina
* San Marco dei Cavoti, e proviñs Benevento
* San Marco Evangelista, e proviñs Caserta
* San Marco in Lamis, e proviñs Foggia
* San Marco la Catola, e proviñs Foggia.
* Albaredo per San Marco, e proviñs Sondrio
* Caerano di San Marco, e proviñs Treviso
* Cellino San Marco, e proviñs Brindisi

## Gwelout ivez
* Sant-Mark
* Saint-Marc
* San Marcos
San Francesco

**San Francesco** zo un anv italianek ha hini meur a gumun italian.
*San Francesco al Campo
## Pennad kar
*San Francisco, e spagnoleg.
San Raffaele Cimena

**San Raffaele Cimena ** zo ur gumun eus Italia, e rannvro Piemonte. Betek dibenn 2014  e oa e  proviñs Torino, hag hiriv emañ e Meurgêr Torino (*Città metropolitana di Torino*), ma'z eus 311 kumun.
Calvi

**Calvi** zo un anv-tiegezh italianek hag un anv-lec'h.

## Tiegezhioù
*Calvi 
*Calvi da Cilavegna
*Calvi di Bergolo 

## Lec'hioù
###### 
*Calvi (Korsika)

###### 
;kumunioù
*Calvi, e proviñs Benevento
*Calvi dell'Umbria, e proviñs Terni
*Calvi Risorta, e proviñs Caserta
*Moio de' Calvi, e proviñs Bergamo
;ranngumun
*San Tomaso de' Calvi, karter e Bergamo

## Tud
*Anna Calvi, kanerez vreizhveuriat
*Antonio Calvi, kardinal
*Giulio Calvi, *Il Coronaro*, livour
*Ignazio Calvi, echedour
*Jacopo Alessandro Calvi, livour
*Lazzaro Calvi, livour eus ar  XVIvet kantved
*Paolo Calvi, istorour italian
*Paolo Battista Giudice Calvi, 62vet dodge Republik Genova
*Pasquale Calvi, politikour italian
*Pietro Fortunato Calvi pe **Pier Fortunato Calvi**, brogarour italian
*Pino Calvi, sonaozour italian
*Roberto Calvi, arc'hantour italian

## Pennad kar
*Calvo
Buhez Santez Barba

**Buhez Santez Barba** zo ur mister krennvrezhonek diwar-benn buhez ha merzherenti Santez Barba, merc'h ar roue Dioscurus a Nikomedia. Moullet e oa bet evit ar wezh kentañ e 1557 hag un eil gwezh e 1608.

## Istor
Barba, deuet da vout kristen, zo gwardet gant he zad pagan en un tour didro, gant aon e raje anaoudegezh gant ar bed bras. Barba a gendrec'h saverien an tour da lakaat tri frenestr e-lec'h daou. He zad a gompren emañ an tri frenestr evit an Drinded hag he deus nac'het doueed kozh hec'h hendadoù. Klask a ra lazhañ anezhi met savetaet eo gant Doue ha kaset d'ar menezioù e-lec'h m'en em gav gant Gwegen ha Riwalen. Riwalen, a seblante bezañ drouk, a guzh anezhi diouzh he zad, met Gwegen a drubard anezhi a-raok bezañ troet en ur roc'h. Jahinet eo Barba a-raok bezañ dibennet gant he zad.

## Da lenn
* Émile Ernault, *[https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k736792/f20.item.r=Ernault+barbe.langFR Le mystère de Sainte Barbe. Tragédie bretonne, texte de 1557, publié avec traduction française, introduction et dictionnaire étymologique du breton moyen]*. Pariz, 1888. Gant an droidigezh e galleg. War lec'hienn ar Bibliothèque Nationale de France.
*Treuzskrivadenn an destenn vrezhonek gant David Willis
*
Menez (Dispac'h gall)

Ar **Menez** (galleg: La Montagne) a oa ur strollad politikel e-kerzh an Dispac'h Gall. Izili ar strollad a veze graet **Menezidi** anezho, azezet e oant war bankoù uhelañ ar Goñvañsion vroadel.

Reveulzierien radikal a oa anezho hag enebet daonet d'ar Jirondined. Ganet e oa an anv e-kerzh un emvod eus ar Vodadeg lezenniñ. Implijet e voe da vat er bloavezh 1793. E-kerzh hañv 1793, ar stourm etre an daou strollad en doa rannet ar Goñvansion Vroadel. Er bloavezh-se, ar Venezidi a oa bet krouerien Ren ar Spont.

Ar Venezidi a oa dreist-holl tud eus ar renkadoù kreiz brudet-mat e kêr Bariz. Setu perak e e oa kizidik-tre ar Venezidi ouzh imorioù poblañs kêr dreist-holl labourerien ar Sans-culottes. Ar Venezidi a grede kreñv er soñj e oa mat ar pezh a oa mat evit Pariz evit ar peurrest eus ar vro. Klasket e oa bet ganto sevel reizhadennoù bihan evit ar maezioù, met evit an darn ne oa ket bet kaset an traoù betek-penn. Selloù ar Venezidi a oa troet muioc'h war-zu peorien ar c'hêrioù evit war-zu ar maezioù.
Vallelunga Pratameno

**Vallelunga Pratameno ** zo ur gumun eus Italia e proviñs Caltanissetta e Sikilia, 3144 a dud enni o chom.
Aziliz

**Aziliz** zo un anv-bihan brezhonek roet d'ar merc'hed. 

## Gerdarzh
Da dostaat eo an anv Aziliz ouzh an anv okitanek Azalaís deveret eus Adelheid daousto d'an anv Aziliz lakaet da gevatal d'ar galleg Cécile.

## Tud
Santez Aziliz († tro 230), gwerc'hez ha merzherez, patromez ar sonerien, barzhed ha kanerien, lidet d'an 22 a viz Du.

## Anvioù par e yezhoù all
* Xexili en euskareg
* Cécile e galleg
* Cecilia e saozneg

## Tud istorel
* Aziliz Neville (1415-1495), priñsez saoz, mamm ar rouaned saoz Edouarzh IV ha Richarzh III.

## Tud vrudet all
* Aziliz Bourgès, komedianez
* Aziliz Manrow, kanerez
Valle

**Valle** zo un anv italianek ha spagnolek, stank el lec'hanvadurezh.

## Lec'hioù
###### 
*Valle del Cauca, departamant
*Valledupar, kêr, ha lec'h orin ar sonerezh vallenato.

###### 
*Valle, departamant

###### 
;kumunioù
*Altavalle
*Valle Agricola, e proviñs Caserta
*Valle Aurina, pe Ahrntal, e proviñs Bolzano
*Valle Castellana, e proviñs Teramo
*Valle dell'Angelo, e proviñs Salerno
*Valle di Cadore, e proviñs Belluno
*Valle di Casies, e proviñs Bolzano
*Valle di Maddaloni, e proviñs Caserta
*Valle Lomellina, e proviñs Pavia
*Valle Mosso, e proviñs Biella
*Valle Salimbene, e proviñs Pavia
*Valle San Nicolao, e proviñs Biella
*Valledolmo, e Sikilia
*Vallefiorita
*Vallefoglia
*Vallemaio, e proviñs Frosinone
*Vallerotonda, e proviñs Frosinone.

### 
* Alameda del Valle e Kumuniezh Madrid

; E Proviñs Badajoz, en Extremadura
*Valle de Matamoros
*Valle de Santa Ana 
*Valle de la Serena

E Proviñs Cáceres, en Extremadura
*Cabezuela del Valle

; E Proviñs Burgos, en Kastilha ha León
* Valle de Losa

; E Proviñs Ciudad Real
*San Carlos del Valle

; E Proviñs Granada, en Andalouzia
* Valle del Zalabí
* El Valle (Granada)

; E Proviñs Huesca, en Aragon 
* Valle de Bardají 
* Valle de Hecho
* Valle de Lierp

; E Kantabria
* Valle de Villaverde

; E Proviñs León
*San Adrián del Valle

; E proviñs Palencia
* Valle de Cerrato
; E Proviñs Valladolid
*Barruelo del Valle

## Tud
*Anna Valle, aktorez italian
*Diego Cañamero Valle
*Joaquín Valle
*Jonatan Valle, melldroader spagnol
*Knut Magne Valle, soner eus Norvegia
*Marcos Valle, soner eus Brazil
*Xesús Cañedo Valle

*Emilio Menéndez del Valle, politiker spagnol
*Fernando del Valle, kaner stadunanat
*José Cecilio del Valle
*Alexandre del Valle
*Andrés del Valle, prezidant El Salvador
*Cristina del Valle, kanerez spagnol
*José Cecilio Díaz del Valle

## Traoù all
*Valles, furm lies Valle, anv meur a lec'h ivez.
*vallenato, sonerezh eus Kolombia.
San Costantino

**San Costantino** zo un anv-lec'h italianek.

## Kumunioù ha frazioni
-Div gumun zo
* San Costantino Albanese
* San Costantino Calabro

-Un toullad ranngumunioù (*frazioni*) a zo ivez:
*San Costantino, e  Rivello,  e proviñs Potenza
*San Costantino, e Fiè allo Sciliar e proviñs Bolzano
*San Costantino di Briatico, e Briatico e proviñs Vibo Valentia.
Campoli

**Campoli** zo un anv-lec'h italianek.

## Lec'hioù
;kumunioù
*Campoli Appennino, e proviñs Frosinone
*Campoli del Monte Taburno, e proviñs Benevento

;frazioni
*Campoli, e Caulonia e proviñs Reggio Calabria
*Campoli, e Mulazzo e proviñs Massa e Carrara.

## Pennadoù kar
*Campolo
Arena

**Arena** zo ur ger latin implijet e meur a yezh evit komz eus un aren, ha dre astenn-stêr, dre levezon an amerikaneg ivez, eus ul leurenn c'holoet hag a c'hall degemer arvestoù, sonadegoù ha darvoudoù sport bras.

Un anv-den hag un anv-lec'h eo ivez e meur a yezh, hag ober a ra dave d'an traezh pe d'ul lec'h traezhek neuze.

## Sport hag arvestoù

* Wembley Arena : sal-abadennoù brudet e karter Wembley e Londrez.
* Manchester Evening News Arena : sal an holl sportoù e Manchester, e Bro-Saoz.
* Arena : embregerezh aveadur sport alaman krouet gant Horst Dassler, penn Adidas ha mab da Adolf Dassler, arbennikaet war an neuierezh, he sez o vezañ en Italia bremañ.
* Amsterdam ArenA : Stad melldroad en Amsterdam, implijet gant skipailhoù Ajax hag an Izelvroioù.
* Allianz Arena : stad melldroad e Munich en Alamagn implijet gant skipailhoù ar Bayern Munich hag an TSV Munich 1860. 
* MMArena : Stad melldroad evit Le Mans Football Club.
* Brest Arena : digoret e 2014
* Accor Arena (a-raok : Palais omnisports Paris-Bercy), e Pariz
* Paris La Défense Arena : stad ar Racing 92 e Nanterre, digoret e 2017

## Anv-familh
Un anv-familh eo Arena, liammet ouzh meur a yezh latin. Tud vrudet :
* Maurizio Arena (1933-1979), aktour doareoù italian,
* Tina Arena (1967-), kanerez aostralian.

## Anvioù-lec'h
* Arena, ur gumun italian e Kalabria
* Arena, ur gêr vihan hag ur gêriadenn e kontelezh Iowa e Stad Wisconsin
* Arena Po, ur gumun italian e proviñs Pavia e Lombardia
* La Arena, ur gumun e distrig Chitré e provins Herrera e Panama
* Iliz Arena Padova : chapel italian e Padova e rannvro Veneto

## Pennad kar
* Arenas

## Daveoù
Civita

**Civita** zo anv meur a dra.

## Lec'hioù
;Kumunioù
*Civita, e proviñs Cosenza
*Civita, anv kozh Olbia , e Sardegna
*Civita Castellana, e proviñs Viterbo
*Civita d'Antino, e proviñs L'Aquila
*Civitacampomarano
*Civitaluparella
*Civitaquana
*Civitavecchia

;Frazioni
*Civita, e Bagnoregio e proviñs   Viterbo
*Civita, e Collepardo e proviñs  Frosinone
*Civita, e Oricola e proviñs  l'Aquila
*Civita, (pe **Civita Superiore**), e San Sossio Baronia e proviñs Avellino
*Civita, e Torella del Sannio e proviñs Campobasso
*Civita, e Catania

*Civita Superiore, e Bojano e proviñs Campobasso
*Contrada Civita, e Roseto Capo Spulico e proviñs Cosenza

## Pennad kar
* Civitella
Montefalcone

**Montefalcone** zo anv meur a gumun italian.

* Montefalcone Appennino, e proviñs Fermo
* Montefalcone di Val Fortore, e proviñs Benevento
* Montefalcone nel Sannio, e proviñs Campobasso
Monteleone

** Monteleone** zo un anv-lec'h italianek.

## Lec'hioù
;Kumunioù
* **Monteleone**, anv kozh Vibo Valentia
* Monteleone di Fermo, e proviñs Fermo
* Monteleone di Puglia, e proviñs Foggia
* Monteleone di Spoleto, e proviñs Perugia
* Monteleone d'Orvieto, e proviñs Terni
* Monteleone Rocca Doria, e proviñs Sassari
* Monteleone Sabino, e proviñs Rieti
* Inverno e Monteleone, e proviñs Pavia
* Villanova Monteleone, e Sardigna

;Frazioni
* Monteleone, kumun a wechall, hiriv frazione en Inverno e Monteleone e proviñs Pavia
* Monteleone, e Roncofreddo e proviñs Forlì
* Monteleone, gwechall *Pescolamazza*, hiriv frazione e Pesco Sannita e proviñs Benevento
Les Inconnus

**Les Inconnus** zo un triad fentigellourien c'hall, Didier Bourdon, Bernard Campan ha Pascal Légitimus. Da gentañ e oant pemp, gant Smaïn ha Seymour Brussel met an daou-se o devoa kuitaet ar strollad goude ar c'hentañ bloavezh.

An triad a zo bet brudet mat er bloavezhioù 1990 dre an abadenn La Télé des Inconnus gant ul lod sketchoù adsavet ha c'hoariet evel abadennoù war al leurenn. E-kreiz ar bloavezhioù 1990 e oa bet un torr er strollad, pa oant brudet-mat, abalamour d'un dizemglev etre int hag ar broduerien Paul Lederman ha Claude Martinez.
Ulf Kristersson

**Ulf Hjalmar Kristersson** (ganet d'an 29 a viz Kerzu 1963 e Lund) eo kentañ ministr Sveden abaoe an 18 a viz Here 2022. E 2017 e oa aet e penn ar strollad mirour Moderaterna.

Goude dilennadeg kannaded diskar-amzer 2022 eo deuet da vezañ kentañ ministr,  war-lerc'h Magdalena Andersson.

Emañ Ulf Kristersson e penn ur gouarnamant eus an tu-dehoù, savet diwar emglev etre ar strolladoù Moderaterna, Kristdemokraterna ha Liberalerna, gant skoazell ar gostezenn eus an tu-dehoù pellañ Sverigedemokraterna.
Charles Ferdinand d'Artois

**Charles Ferdinand d'Artois**, dug Berry (Versailhez, 24 Genver 1778 – Pariz, 14 C'hwevrer 1820) a oa ur priñs gall, eus an tiegezh Bourbon. 

Mab e oa da  Charlez X, roue Bro-C'hall, ha d'e bried Maria Teresa Savoia.

Dimezet e voe da Garolina Ferdinanda Luisa an Div Sikilia (1798-1870), a oa 20 vloaz yaouankoc'h egetañ.

Drouklazhet e voe etre an 13 hag ar 14 a viz C'hwevrer 1820 gant ar micherour Louvel. D'ar 7 a viz Even 1820 e voe dibennet Louvel e Pariz dirak ar bobl. D'an 29 a viz Gwengolo 1820 e c'hanas ar briñsez Carolina Ferdinanda ur mab, Henri Dieudonné d'Artois, ma soñjas d'an dud e oa saveteet ar roueelezh c'hall.
Narsis

**Narsis** zo un anv-bihan brezhonek.

## Yezhoù all
*Narcisse, e galleg
*Narciso, e spagnoleg
*Narkissos, e gresianeg

## Tud
* Narsis Kelien, skrivagner gallek.