Landerne

**Landerne** () zo ur gumun e Bro-Leon ha Bro-Gerne e departamant Penn-ar-Bed, e gwalarn Breizh. Penngêr kanton Landerne eo.
## Douaroniezh
* War lez ar stêr Elorn emañ Landerne.

## Anv
* Bernard Tanguy ː *Landergneau*, 1206 ; *Landerneu*, 1218 ; *Landerneau*, 1233 ; *Landergnau*, 1296 ; *Landerniau*, *c.* 1330 ; *Landerneau*, 1467.
* Erwan Vallerie ː *Landergneau*, 1206 ; *Landerneu*, 1218 ; *Landernau*, 1233 ; *Landerinau*, 1265 ; *Landergnau*, 1296 ; *Landerniau*, *c*. 1330 ; *Landerneau*, 1336, 1467 ; *Lanternoc*, 1536 ; *Lenderneau*, 1630.
;Gerdarzh
*Lan* - *Theernoch*, anv un eskob.
## [[Ardamezouriezh]]

*Ger-ardamez : *Dalc'h soñj, dalc'h mat*
*Katalog d'Hozier, 1696
*Treser : Bernard Le Brun
## Istor
### Orin
A-gozh e sav diazezadur ur gêr e traoñ aber ar stêr Elorn. Seblantout a ra an anv Landerne dont pe eus Lann + Ternog pe eus Lann + Tenenan, a oa o-daou ermited eus ar .
Anv a zo eus Landerne er paperoù ofisiel er boaz 1206.
Gouzout a reer avat e oa annezet al lec'h gant Galianed-ha-Romaned dre ma oa ur c'hroashent a-bouez-bras en em gave aze a-drugarez d'ar roudour da vont eus an daou du eus ar stêr.
Pemp hent kozh a zo: 
*Hent Montroulez, a dremene dre an ospital gozh hag ar Roc'h-Morvan;
*Hent Karaez, dre an ospital gozh ha krec'hienn gozh Penn-ar-C'hrann (hent ospital Ferdinand Grall bremañ);
*Hent Kemper, dre straed Daoulaz ha Lannurvan;
*Hent Brest dre Gêrlaran ;
*Hent Lesneven dre Beler.
### [[Henamzer]]
* Adalek ar , ec'h en em gav ar Vrezhoned en Arvorig hag e annezjont en draoñienn. E-pad meur a gantved e voe gwarezet ar stêr Elorn gant kestell ar Roc'h-Morvan hag, izeloc'h, Kastell Goueled ar Forest.
### [[Krennamzer]]
* Adalek penn-kentañ ar Grennamzer e oa Landerne perc'hentiezh tiegezh galloudus Leon hag e 1363 e voe hini tiegezh ar Roc'haned, dre un dimeziñ. An dimeziñ-se a verzer dre sellout ouzh ardamez kêr Landerne : al leon evit tiegezh Leon ha kroazvein evit tiegezh Roc'han.
### Amzerioù modern
* Dindan ren ar rouaned e oa ur gêr a-bouez rak kêr-benn Priñselezh Leon e oa. Meur a wech e voe gwallaozet ar gêr en abeg d'ar brezelioù : gant an Normaned, gant ar Saozon (Brezel Kant Vloaz), gant Brezel an Ere ivez. Da vare an Dispac'h Gall e oa endeo ur geoded vihan a veve diwar Kenwerzh ar Mor, gant ur c'huzul-kêr, a veze kadoriet gant ur prokulor-sindik da gentañ ha goude-se gant ur maer, adalek 1692.
#### 
##### [[Emsavadeg ar Bonedoù ruz]]
* Trubuilhoù a voe e Landerne en noz etre an 3 hag ar 4 a viz Gouere; preizhet razh e voe tiez Bigeaud, fermer an dleoù, ha Blaizot, skignour ar paper-timbr; e ti ar sindig e voe tapet kig-bevin ha kig-sall.
* Nac'het e voe an distaoliadeg roueel eus miz C'hwevrer 1676 ouzh tri den eus Landerne, Paul Menac, François Leffait ha Mathieu Sizon, goude Emsavadeg ar Bonedoù ruz.
### [[Dispac'h Gall]]
* 1790: gant al lezenn eus an 26 a viz C'hwevrer e voe lakaet Landerne da benn distrig Landerne. 
* Dekred eus ar 26 a viz Du 1790 war al le ret: e penn-kentañ 1791 e voe graet al le ouzh ar Roue, ar vro hag al lezennoù gant Pillet, kure e Sant-Julian, Corre, aluzenner an ospital, Thomas ha Leier, beleion, an Tad Alexis, superior ar venec'h eus urzh Sant-Benead, da daou vanac'h eus ar memes kouent, an Tadoù Fidèle ha Pascal; nac'het e voe gant La Rue, person Sant-Houardon ha Jocguet, kure en hevelep parrez, Bodenez, person Sant-Tomaz ha Marc, kure er memes parrez, Roussel, person Beuzid, ha Mouden, kure en hevelep parrez; 
* an Dispac'h ne voe ket fall evit Landerne rak frankizour e oa ar boblañs dre vras. Ar Gonvañsion a zivizas zoken ober eus Landerne kêrbenn departamant nevez-krouet "Penn-ar-Bed" (dezvad an 19 a viz Gouere 1793). Kement-se a badas 16 miziad hepken avat.
### Reverzhioù greantel
* A bep seurt atalieroù a voe digoret e Landerne da vare ar reverzhioù greantel.
Labouradegoù boujiennoù, soavon, bier, bangounelloù-burezh, ha dreist-holl ar Wiaderezh, "Société Linière du Léon", war hent Landivizio, he devoe betek 2500 micherour. 
An hent-houarn a zegasas diorrodur kêr dre he liammañ ouzh Pariz e 1865 hag ouzh Kemper e 1865.
###### 
* A-raok ar ar brezel 14 e oa ur batailhon ag ar 118vet Rujumant Troadegiezh kazarniet e Landerne, hag e c'her-stur e oa *Peg Barz*.
* Da heul ar brezel 14 e tigreskas ar boblañs e kêr e-pad ur pennad. Goude 1944 e kresk ar boblañs a-nevez.
#### [[Brezel-bed kentañ]]
* Mervel a reas 297 gwaz ag ar gumun, da lâret eo 3,60% ag he foblañs e 1911, abalamour d'ar brezel.
#### [[Eil Brezel-bed]]
* Mervel a reas 82  zen ag ar gumun abalamour d'ar brezel.
* D'an 19 a viz Even 1940 e tegouezh al lu alaman e Landerne; difennet eo kêr gant 150 martolod gall ha 40 soudard eus an Droadegiezh Drevadennel. Goude teir euriad emgann e teu an Alamaned tre e kêr. Tri milour gall a zo lazhet, gant al Letanant-Lestr Jean Moreau, penn an difenn, en o mesk.
* D'an 23 a viz Gouere 1942 e kouezhas un nijerez Whirlwind marilhet P7060 ha kodet HE-? eus ar *263th Squadron* eus ar Royal Air Force Volunteer Reserve e Landerne; lazhet e voe he levier.
#### Brezelioù didrevadennañ
##### [[Brezel Indez-Sina]]
* Mervel a reas  nav milour.
#### Brezelioù didrevadennañ
* Mervel a reas eizh milour eus ar gumun.
### Un nebeud darvoudoù o deus merket istor Landerne
*1336 : Diazezadur an ospital, a voe dilec'hiet da straed an harluidi e 1660
*1510 : Pont Roc'han adsavet
*1604 : Savidigezh porched iliz Sant-Houarzhon
*1607 : Savidigezh tour iliz Sant-Tomaz
*1664 : Savidigezh ti Leurgêr ar Marc'had lesanvet bremañ "Ti an Dugez Anna", gwechall ti ar Sechenaliezh
*1701 : Savidigezh kouent an Ursuladezed, a voe implijet goude-se evel ospital, toull-bac'h, kazarn, ha bremañ lise (Lise an Elorn bremañ)
*1728 : 1788 Adsavidigezh ar c'haeoù
*1828 : Ar Ganol
*1860 : Dibenn adsavidigezh iliz sant-Houarzhon, a oa a-raok e plas ar C'hredit Labour-Douar e-kichen ar Family. Dalc'het e voe ar porched (eus an Azginivelezh) hag an tour.
## Monumantoù ha traoù heverk

Pont Landerne, savet war an Elorn, a reer anv anezhañ en ur skrid eus 1336. E 1510 e oa bet adsavet gant mein gant Yann II a Roc'han. Abaoe e reer **pont Roc'han** anezhañ. Da gentañ e oa war ar pont ur vilin, ur gored, ur chapel, un ti-gward hag ur prizon. En  e voe savet tiez-annez warnañ.

* Monumant ar re varv, luc'hskeudennoù. D’an 29 a viz Du 1918 e voe divizet a-unvouezh d'e sevel gant ar c’huzul-kêr. Dioueliet e voe d’an 13 a viz Du 1921. Nevesaet e voe e golonennoù e 2008.
## Emdroadur ar boblañs abaoe 1793


Colors=
  id:lightgrey value:gray(0.9)
  id:darkgrey  value:gray(0.7)
  id:sfondo value:rgb(1,1,1)
  id:barra value:rgb(0.6,0.7,0.8)

ImageSize  = width:700 height:300
PlotArea   = left:50 bottom:50 top:30 right:30
DateFormat = x.y
Period     = from:0 till:16000
TimeAxis   = orientation:vertical
AlignBars  = justify
ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:2000 start:0
ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:500 start:0
BackgroundColors = canvas:sfondo

BarData= 
  bar:1793 text:1793
  bar:1800
  bar:1806
  bar:1821
  bar:1831
  bar:1836 text:1836
  bar:1841
  bar:1846
  bar:1851
  bar:1856
  bar:1861 text:1861
  bar:1866
  bar:1872
  bar:1876
  bar:1881
  bar:1886 text:1886
  bar:1891
  bar:1896
  bar:1901
  bar:1906
  bar:1911 text:1911
  bar:1921
  bar:1926
  bar:1931
  bar:1936
  bar:1946 text:1946
  bar:1954
  bar:1962
  bar:1968
  bar:1975 text:1975
  bar:1982 
  bar:1990
  bar:1999 text:1999
  bar:2006 
  bar:2012 
  bar:2013 text:2013
PlotData=
  color:barra width:14 align:left
  bar:1793 from:0 till: 4012
  bar:1800 from:0 till: 3669
  bar:1806 from:0 till: 3896
  bar:1821 from:0 till: 4317
  bar:1831 from:0 till: 4933
  bar:1836 from:0 till: 4963
  bar:1841 from:0 till: 4906
  bar:1846 from:0 till: 4934
  bar:1851 from:0 till: 5113
  bar:1856 from:0 till: 6518
  bar:1861 from:0 till: 6959
  bar:1866 from:0 till: 7853
  bar:1872 from:0 till: 7717
  bar:1876 from:0 till: 8195
  bar:1881 from:0 till: 9078
  bar:1886 from:0 till: 8927
  bar:1891 from:0 till: 8497
  bar:1896 from:0 till: 8038
  bar:1901 from:0 till: 7080
  bar:1906 from:0 till: 7737
  bar:1911 from:0 till: 8252
  bar:1921 from:0 till: 7735
  bar:1926 from:0 till: 7424
  bar:1931 from:0 till: 8004
  bar:1936 from:0 till: 8855
  bar:1946 from:0 till: 10975
  bar:1954 from:0 till: 10950
  bar:1962 from:0 till: 11834
  bar:1968 from:0 till: 12781
  bar:1975 from:0 till: 14541
  bar:1982 from:0 till: 14482
  bar:1990 from:0 till: 14269
  bar:1999 from:0 till: 14274
  bar:2006 from:0 till: 14927
  bar:2012 from:0 till: 15265
  bar:2013 from:0 till: 15443
  


## Brezhoneg
### Ya d'ar brezhoneg
* D'an 22 a viz Kerzu 2004 e oa bet votet ar garta Ya d'ar brezhoneg gant kuzul-kêr ar gumun.
* D'an 28 a viz Genver 2005 e oa bet roet d'ar gumun al label Ya d'ar brezhoneg live 2.
### Deskadurezh
* Daou hentad divyezhek Div Yezh (168 skoliad e 2010), un hentad divyezhek zo er skolaj hag el lise publik (226 en holl e 2011)
* Staliet eo Diwan Breizh e Landerne.
* Ur skol Diwan (47 skoliad e 2011).
* Ur skol brevez divyezhek Dihun a zo (80 skoliad e 2011). 
* E distro-skol 2024 e oa enskrivet er skol Diwan hag er c'hlasoù divyezhek 301 skoliad (19,3 % eus skolidi ar gumun evit a sell ouzh ar c'hentañ derez).
### Buhez foran
* An ti stummañ dibaouez Stumdi zo lec'hiet e Landerne.
* Radio Arvorig FM a skign adalek Landerne.
* Divyezhek eo an holl banelloù e kreiz-kêr.
* Divyezhek eo ti-gar Landerne.
* Bep bloaz e vez Gouel Kann al Loar e Landerne gant ur plas a-bouez roet d'ar brezhoneg: kenstrivadegoù lazoù-kanañ Kanomp Breizh, pezhioù c'hoari, kenstrivadegoù istorioù berr a vez kinniget bep bloaz.

## Tud
### Tud ganet eno
* 1712 ː Guillaume Mazeas; lennegour (Landerne, 1712 - Gwened, 1776)
* 1713 ː Jean Mazeas; matematikour (Landerne, 1713 - Paris, 1801)
* 1726 ː Yves Querboeuf; Istorour ha lennegour (Landerne ,1726 - Brunswick, 1799)
* 1753 ː Louis-Julien Roujoux; baron Landerne; prefed ha barzh (Landerne, 1753 - Brest, 1919)
* 1756 ː Yves Le Coat, baron Sant-Haouen; eil-amiral; ijiner arouezioù ar pellskiver (Landerne, 1756 - calais, 1826);
* 1779 ː Prudence-Guillaume Roujoux; baron Landerne; refed, istorour (Landerne, 1779 - Paris, 1836)
*1902 : Remont Jestin, skrivagner brezhonek
*1926 : Édouard Leclerc, kenwerzhour
*1981 : Kristof ar Menn (Krismenn), kaner
*1988 : Romain Thomas, melldroader
### Tud marvet eno
* 1791 : Glaoda Mari al Lae, skrivagner brezhonek
*1816 ː Augustin Coeuret de Secqueville; eil-amiral enep an dispac'h gall (Oison, 1749- Landerne, 1816)
*1825 ː Jean-Marie Jumel; jeneral an impalaeriezh kentañ (Lyon, 1772 - Landerne, 1825)
* 1931 : Louis Harel de la Noë, ijinour, saver hentoù-houarn
* 1946 : Joseph Ollivier, keltiegour ha gouizieg
* 2000 : Jean Malléjac, marc'hhouarner
### Gweladennerien brudet
* 1373 : ar Gwesklin
* 1505 : Anna Vreizh
* 1681 : Vauban
* 1777 : Jozef II impalaer Aostria, breur Marie-Antoinette
* 1796 : Lazare Hoche
* 1834 : Victor Hugo
* 1858 : Napoleon III hag e wreg
### Ardamezeg ar familhoù

## Buhez Etrebroadel
;Gevelliñ
* : Hünfeld (1968)
* : Caernarfon (1992)
;Emglev mignoniezh
* : Imadate (1992)
;Kevelerezh
* : Bam (1977)
* : Mioveni (1989)
*Landerne he deus resevet Plakenn Enor Europa Kuzul Europa e 2001.

## Monumant
**Hêrezh* , ar monumant savet gant Tomaz Godin d'an *[[ñ]]* : .

## Liammoù diavaez

* Lec'hienn ofisiel kêr
* Landerne war lec'hienn Geobreizh

## Levrlennadur
* Hervé Abalain : *Les noms de lieux bretons*. Les Universels Gisserot. 2000
* Daniel Delattre : *Le Finistère. Les 283 communes*. 2004
* Embannadurioù Flohic : *Le Patrimoine des communes du Finistère*. 1998
* Michel Froger & Michel Pressensé : *Armorial des communes du Finistère*. 2001
* Pol Potier de Courcy : *Nobiliaire et armorial de Bretagne*. Adembannadur Editions des Régionalismes. Cressé. 2011/2014
* Bernard Tanguy : *Dictionnaire des noms de communes, trèves et paroisses du Finistère*. Chasse-Marée. ArMen. 1990
* Erwan Vallerie : *Diazezoù studi istorel an anvioù-parrez. Corpus.* An Here. 1995
## Daveoù ha notennoù