open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Gorkeg ar reter

Ur yezh sinek-tibetek eus is-skourr yezhoù tamangek eo **gorkeg ar reter** (saozneg: *Esatern Gorkha (Tamang)*) komzet gant tro-dro da 3.000-4.000 den (1992) e Nepal.

Div rannyezh ez eus:
* **Kasigaoneg** (*kasigaon*)
* **Keroundjeg** (*kerounja*)

## Gwelet ivez
* Yezhoù sinek-tibetek
* Yezhoù tibetek
Mourmeg

Ur yezh sinek-tibetek eus is-skourr yezhoù tamangek eo ar **mourmeg** (*murmi*, saozneg: *Western Tamang*) komzet gant tro-dro da 186.408-320.350 den (1991) e Nepal (1%-1.73% eus ar boblañs).

Div rannyezh ez eus:
* **Trisouleg** (*trisuli* pe *nuwakot*)
* **Rasouweg** (*rasuwa*)

## Gwelet ivez
* Yezhoù sinek-tibetek
* Yezhoù tibetek
Tamangeg ar reter

Ur yezh sinek-tibetek eus is-skourr yezhoù tamangek eo **tamangeg ar reter** (saozneg: *Eastern Tamang *) komzet gant tro-dro da 584.097-718.048 den (3.26% eus ar boblañs) e Nepal (1991) hag ivez en India (14.000 den e 1997), Boutan ha Myanmar

Teir rannyezh ez eus:
* **Tamnageg ar reter-pellañ**
* **Tamangeg ar reter-kreiz** 
* **Tamangeg ar mervent** 

## Gwelet ivez
* Yezhoù sinek-tibetek
* Yezhoù tibetek
Nar-poueg

Ur yezh sinek-tibetek eus isskourr yezhoù tamangek eo an **nar-poueg** (*nar phu*) komzet gant tro-dro da 533 den (1988) e Nepal.

Div rannyezh a zo:
* **Nareg** (*nar*) pe **nareg izel** (*nar-mä*)
* **Poueg** (*phu*) pe **nareg uhel** (*nar-tö*)

## Gwelet ivez
* Yezhoù sinek-tibetek
* Yezhoù tibetek
Koutangeg

Ur yezh sinek-tibetek eus is-skourr yezhoù tamangek eo ar **c'houtangeg** (*kutang ghale* pe *bhotte*) komzet gant tro-dro da 1.300 den (1992) e Nepal.

Teir rannyezh ez eus:
* **Bihieg** (*bihi*)
* **Tchakeg** (*chak*)
* **Ranaeg** (*rana*)

## Gwelet ivez
* Yezhoù sinek-tibetek
* Yezhoù tibetek
Galeg an norzh

Ur yezh sinek-tibetek eus is-skourr yezhoù tamangek eo **galeg an norzh** (saozneg: *northern ghale*) komzet gant tro-dro da 2.500 den (1991) e Nepal.

Pemp rannyezh ez eus:
* **Korleg** (*khorla*)
* **Ouiyeg** (*uiya*)
* **Djagateg** (*jagat*)
* **Pilimeg** (*philim*)
* **Nyakeg** (*nyak*)

## Gwelet ivez
* Yezhoù sinek-tibetek
* Yezhoù tibetek
3 C'hwevrer

## Darvoudoù
* 1790 : Breujoù Breizh torret da vat.
* 1830 : sinet protokol Londrez etre Frañs, Rusia hag ar Rouantelezh-Unanet a-benn gwarantiñ dizalc'hidigezh Gres.
* 1831 : aet Louis de Nemours, mab da Loeiz-Fulup Iañ, da roue ar Velgiz.
* 1930 : krouidigezh Strollad Komunour Vietnam e Hong Kong, gant Ho Chi Minh.
* 1954 : penn-kentañ sez Diên Biên Phu.
* 1985 : Desmond Tutu zo anvet da eskob e Suafrika, an eskob du kentañ er vro-se.

## Ganedigezhioù

* 1734 : Yves Joseph de Kerguelen de Trémarec, moraer hag en deus roet e anv d'an Inizi Kergelenn.
* 1809 : Felix Mendelssohn Bartholdy, sonaozer ha pianoour alaman.
* 1874 : Gertrude Stein, skrivagnerez stadunanat.
* 1902 : Marc'harid Gourlaouen, sekretourez *[[Skol Ober]]* e-pad daou-ugent vloaz.
* 1909 : Simone Weil, prederourez c'hall.
* 1921 : Arzel Even, yezhour brezhonek ha krouer *[[Hor Yezh]]* e 1953.
* 1921 : Pêr Denez, emsaver, geriadurour ha skrivagner brezhonek.
* 1939 : Michael Cimino, den a sinema ha skrivagner stadunanat.
* 1947 : Paul Auster, skrivagner stadunanat.
* 1947 : Dave Davies, kaner-sonaozer ha soner gitar saoz, unan eus daou grouer ar strollad The Kinks.
* 1948 : Henning Mankell, skrivagner svedat.
* 1951 : Blaise Compaoré, politikour burkinabat bet prezidant e vro.
* 1961 : Colin McNab, mestrc'hoarier echedoù skosat.
* 1968 : Nolwenn Korbell, kanourez vrezhonek.
* 1983 : Gabriel Sarkisyan, mestrc'hoarier echedoù armeniat.
* 1990 : Nguyễn Ngọc Trường Sơn, mestrc'hoarier echedoù vietnamat.

## Marvioù
 
* 1451 : Murat II, sultan otoman.
* 1468 : Johannes Gutenberg, ijiner ar moullañ.
* 1867 : Maximilian zu Wied-Neuwied, ergerzher, etnologour, loenoniour ha naturour alaman.
* 1878 : Prosper Levot, istorour breizhat.
* 1881 : John Gould, bevoniour, evnoniour ha skeudennaouer saoz.
* 1922 : John Butler Yeats, livour iwerzhonat.
* 1924 : Woodrow Wilson, 28vet prezidant ar Stadoù Unanet.
* 1959 : Buddy Holly, gitarour ha kaner-sonaozer rock 'n' roll stadunanat.
* 1975 : Umm Kulthum, kanerez ejiptat.
* 1975 : Yann ar Gall, barzh ha skrivagner brezhonek.
* 2005 : Ernst Mayr, arbennigour alaman war ar vevoniezh, an evnoniezh hag ar genetik.

## Lidoù
* Katoliked:
** Sent an deiz :
*** sant Bleaz, eskob en Armenia,
*** sant Morvred, manac’h e Landevenneg (),
*** santez Ie, diazezerez Plouie,
*** santez Gwerbourc’h, eus Kernev-Veur,
*** santez Liza.
*Gouel an anv a Jezuz
Bohemia

**Bohemia** (*Čechy* e tchekeg, *Böhmen* en alamaneg) a zo ur vro istorel e Kreiz Europa. Hiziv an deiz ez eo brasañ rannvro ar Republik Tchek. Dont a ra anv ar vro eus hini ar vBoied, ur bobl geltiek hag a oa o chom eno en Henamzer. Eus an Xvet kantved betek 1806 e oa Bohemia unan eus rouantelezhioù an Impalaeriezh Santel Roman ha German. Betek 1918 e chome dindan ren an Habsbourged.

Ar stêr hirañ a zo e Bohemia eo ar Vltava, un adstêr d'an Elbe (*Labe*).

Bohemia a zo 52 060 km² he gorread ha war-dro 6,25 milion a annezidi he foblañs. 

Betek 1946 e oa divyezhek Bohemia ha kalz stankoc'h he foblañs, met er bloavezh-se e voe harluet alamanegerien Tchekoslovakia (war-dro 2,7 milion a dud, tost da 2 vilion anezho eus Bohemia) da Alamagn hag Aostria.

## Kêrioù brasañ Bohemia
* Praha (1 178 576 annezad)
* Plzeň (166 274)
* Liberec (99 832)
* České Budějovice (98 876)
* Hradec Králové (98 163)
* Ústí nad Labem (96 428)

## Gwelout ivez
Roll rieien Bohemia

## Liammoù diavaez
Victor Henry

**Victor Henry** (Kolmar 17 a viz Eost 1850 - Sceaux 9 a viz C'hwevrer 1907) a oa ur yezhoniour gall a orin eus Elzas.

Goude bezañ bet o kelenn e Douai hag e Rijsel e voe anvet e-giz kelenner war ar sañskriteg hag ar c'henyezhadur e skol-veur al lizhiri Pariz (Sorbonne) e 1888 er gador-gelenn a oa gant A. Bergaigne betek neuze. Ur skrivagner fonnus ha liesseurt eo bet. Anavezet eo e Breizh en abeg d'e *Lexique étymologique des termes les plus usuels du breton moderne* embannet e Roazhon e 1900. Desket en doa brezhoneg dre lenn ha dre gomz gant tud Plouganoù pa veze eno o vakañsiñ war an aod.

Anavezet eo er broioù saoznek dre droidigezh e levrioù *Précis de Grammaire comparée de l'anglais et de l'allemand* ha *Précis de grammaire comparée du Grec et du Latin*.

Ul labour divent en doa kaset da benn war India ha yezhoù India. Setu amañ e oberoù pennañ :
**Manuel pour étudier le Sanscrit védique* (gant Abel Bergaigne, 1890)
**Elements de Sanscrit classique* (1902)
**Précis de grammaire pâlie* (1904)
**Les littératures de l'Inde: sanscrit, pâli, prâcrit* (1904)
**La Magie dans l'Inde antique* (1904)
**Le Parséisme* (1905)
**L'Agniṣṭoma* (1906)
Studiañ a reas ivez yezhoù nebeut anavezet (e-giz an Innok, ar c'hetchwaeg, ar greunlandeg) ha rannyezhoù minorelaet (brezhoneg ; *Le Dialecte Alaman de Colmar*).

Ul levr iskis eo *Le langage martien* (*ar [[meurzheg]]*) embannet gant Maisonneuve et Larose e 1901. Bez' ez eus ennañ un diviz dezhañ un 40 frazenn bennak (gant war-dro 500 ger).
Gant Mademoiselle Hélène Smith (ur mediom brudet eus Geneva) e voent desket, adlavaret ha lakaet dre skrid zoken e-pad ur veaj dindan deoghun war ar blanedenn Veurzh evel skouerennoù eus ar yezh komzet eno, ha displeget dezhi gant ur jubennour dizenkorfet.

## Liamm diavaez
*Lexique étymologique des termes les plus usuels du breton moderne
Moravia

Evel Bohemia ez eo **Moravia** (*Morava* e tchekeg, *Mähren* en alamaneg) ur vro istorel e Kreizeuropa hag unan eus rannvroioù ar Republik Tchek.

## Kêrioù brasañ

;Kêrioù rannet etre rannvroioù
* Ostrava (283 050400) etre Moravia ha Moravo-Silezia
* Jihlava (52 548) etre Moravia ha Bohemia

## Notennoù
Tchekeg

Ar tchekeg (tchekeg: *čeština*) zo ur yezh indezeuropek eus skourr yezhoù slavek ar c'hornôg. Komzet e vez gant tost da 12 milion a dud er Republik Tchek (e-lec'h ma 'z eo ar yezh stad), e Slovakia, en Aostria (e-lec'h ma 'z eo anavezet gant ar stad) ha gant Tcheked divroet er bed a-bezh. Abaoe 2004 ez eo an tchekeg unan eus yezhoù ofisiel Unaniezh Europa. Kar eo d'ar slovakeg betek ma n'eo ket diaes da slovakegerien ha tchekegerien en em gompren.

An tchekeg en deus levezonet rannyezhoù alamanek zo, dreist-holl ar vienneg, war dachennoù ar c'heriaoueg hag ar gevreadurezh. 

## Rannyezhoù

Teir rannyezh a zo : hini Bohemia, hini Moravia hag al lac'heg (*lašský jazyk*) komzet e rannvro Těšín.

## [[Fonologiezh]] ha [[lizherenneg]]

Brudet eo an tchekeg evit e c'herioù hep vogalenn ebet evel *blb* ("genaoueg") ha *krk* ("gouzoug"). Ret eo anzav e c'hell ar c'hensonennoù /l/ ha /r/ bezañ implijet evel vogalennoù, ha neuze n'eo ket ar gerioù-mañ hep vogalennoù pa vo lavaret mat.

Ur frazenn vrudet a zo : *Strč prst skrz krk!* ("Laka da viz ez korzailhenn!").

War ar silabenn gentañ emañ an taol-mouezh e tchekeg, ha hed ar vogalennoù a zo distag dioutañ, evel en anv *Jiří* ['jiɼi:] ("Jord").

## Liammoù diavaez

* Dictionnaire Freelang Geriadur tch.-gall./gall.-tch.
Meurvor Habask

Ar **Meurvor Habask** (Latin *Mare Pacificum*, un anv roet gant an ergerzher portugalat Fernan Magalhaes) eo an tolzennad dour brasañ er bed. Stumm ur c'helc'h en deus ar meurvor-se dre vras. Goleiñ a ra un drederenn eus gorread ar Voul-zouar gant e 179,7 milion km². Eus an Norzh betek ar Su ez eus war-dro 15.500 km eus Mor Bering e takad an Arktika betek Mor Ross en Antarktika.
Lod eus an douaroniourien a lavar ez eus ur meurvor trobolel, anvet Meurvor ar Su en-dro da Antarktika ha ne vefe ket ul lodenn eus ar meurvorioù all.
Ledander hirañ ar Meurvor Habask a vez kavet war-dro 5° N ledred, e-lec'h ma tizh 19 800 km eus strizh-mor Malaka en Indonezia betek aod Kolombia. E foz Mariana emañ al lec'h gant an donder brasañ er bed, da lavaret eo 10 911 m.

War-dro 25 000 enezenn zo bet kontet er Meurvor Habask (muioc'h eget e-barzh an holl vorioù all asambles) hag an darn vuiañ anezho er Su d'ar c'heheder.

War marzhoù ar C'hornôg e kaver morioù bihan enklozet etre enezegoù bras : Mor Sulawesi, Mor Koural, Mor Sina ar Reter, Mor Japan, Mor Sina ar Su, Mor Sulu, Mor Tasman hag ar Mor Melen. Strizh-mor Malaka a zo un harz etre ar Meurvor Habask ha Meurvor Indez koulz ha Tremen Drake ha strizh-mor Magalhaes a zo dorioù d'ar Meurvor atlantel.

## [[Porzh (bagoù)|Porzhioù]]
* Acapulco (Mec'hiko)
* Anchorage (Stadoù-Unanet)
* Auckland (Zeland Nevez)
* Brisbane (Aostralia)
* Buenaventura (Kolombia)
* Callao (Perou)
* Guayaquil (Ecuador)
* Hong Kong (Hong Kong (Sina))
* Honolulu (Stadoù-Unanet)
* Kobe (Japan)
* Long Beach (Stadoù-Unanet)
* Los Angeles (Stadoù-Unanet)
* Kêr-Banama (Panama)
* Pearl Harbor, (Hawaii)
* Portland (Oregon) (Stadoù-Unanet)
* Prince Rupert (Kanada)
* San Diego (Stadoù-Unanet)
* San Francisco (Stadoù-Unanet)
* Sapporo (Japan)
* Seattle (Stadoù-Unanet) 
* Shanghai (Sina)
* Sydney (Aostralia)
* Taipei (Republik Sina(Taiwan))
* Vancouver (Kanada)
* Victoria (Kanada)
* Vladivostok (Rusia)
* Yokohama (Japan)

## Liammoù diavaez
* EPIC Pacific Ocean Data Collection Viewable on-line collection of observational data 
* NOAA In-situ Ocean Data Viewer Plot and download ocean observations 
* Map South Pacific
* NOAA Ocean Surface Current Analyses - Realtime (OSCAR) Near-realtime Pacific Ocean Surface Currents derived from satellite altimeter and scatterometer data
* NOAA PMEL Argo profiling floats Realtime Pacific Ocean data
* NOAA TAO El Nino data Realtime Pacific Ocean El NIno buoy data
* South Pacific Organizer
Spis

Meur a c'her **spis** zo :

*ur *spis* a c'hell bezañ ar junt etre div gordenn : sell ouzh spis (bageerezh)

*ur *spis* a c'hell bezañ un danvezenn tennet diouzh ar plant implijet evit reiñ blaz d'ar boued : sell ouzh spis (temz)
23 Genver

## Darvoudoù
* 1556 : kren-douar bras e Sina, e proviñs Shaanxi, gant miliadoù ha miliadoù a dud lazhet. 
* 1579 : deroù savidigezh Republik an Izelvroioù gant Unaniezh Utrecht.
* 1719 : Liechtenstein zo krouet, en Impalaeriezh Santel Roman ha German, gant an impalaer Karl VI a ra ur briñselezh eus kontelezhioù Vaduz ha Schellenberg.
* 1793 : rannet eo Polonia etre Rusia ha Prus.
* 1897 : niverenn gentañ *[[Kroaz ar Vretoned]]*, ar gazetenn vrezhonek savet gant Frañsez Vallée.
* 1904 : tan-gwall bras e kêr Ålesund e Norvegia.
* 1963 : deroù ar brezel dieubidigezh e Ginea-Bissau a-enep an arme portugalat.
* 1967 : savet eo kêr nevez Milton Keynes e Bro-Saoz.

## Ganedigezhioù

* 1350 : Visant Ferrer, sant katalan marvet e Gwened.
* 1598 : François Mansart, savour tiez gall.
* 1783 : Stendhal, skrivagner gall.
* 1832 : Édouard Manet, livour gall.
* 1855 : John Browning, krouer armoù stadunanat.
* 1868 : Yann Mari Ewan Heneu, skrivagner brezhonek, kenlabourer er gelaouenn *[[Dihunamb]]*.
* 1872 : Paul Langevin, fizikour gall.
* 1876 : Otto Diels, kimiour alaman.
* 1881 : Kliment Vorochilov, politikour ha milour soviedat.
* 1897 : Subhas Chandra Bose, stourmer evit dizalc'hiezh India.
* 1898 : Randolph Scott, aktor stadunanat.
* 1907 : Hideki Yukawa, fizikour japanat, tapet gantañ Priz Nobel ar Fizik e 1949. 
* 1910 : Django Reinhardt, jazzman ganet e Belgia.
* 1928 : Jeanne Moreau, aktourez c'hall.
* 1947 : Megawati Sukarnoputri, prezidantez Indonezia.
* 1952 : Henrique Mecking, meurc'hoarier echedoù braziliat.
* 1987 : Louisa Nécib, melldroaderez etrebroadel c'hall.

## Marvioù

* 1002 : Otto III (impalaer santel)
* 1516 : Ferdinant II Aragon ("Ferdinant ar C'hatolik"), roue Aragon.
* 1622 : William Baffin, moraer hag ergerzher saoz.
* 1803 : Arthur Guinness, krouer ar vreserezh bier Guinness.
* 1806 : William Pitt ar Yaouañ, kentañ ministr ar Rouantelezh Unanet.
* 1883 : Gustave Doré, livour gall.
* 1944 : Edvard Munch, livour norvegian.
* 1970 : Ifan ab Owen Edwards, saver Urdd Gobaith Cymru.
* 1989 : Salvador Dalí, livour ha kizeller katalan.
* 2007 : Ryszard Kapuściński, kazetenner ha skrivagner polonat.
* 2021 : Hal Holbrook, aktor stadunanat.

## Lidoù
* Sent an deiz :
** santez Pezen, merzherez e Bro-Naoned
Vienneg

Ar **vienneg** (*Weanerisch* ['vɛɐnɐriʃ] e vienneg, *Wienerisch* en alamaneg standard) eo rannyezh Vienna (Aostria). Renket e vez e-touesk ar yezhoù aostriek-bavarek. 
Komzet e vez ar vienneg gant war-dro 600 000 a dud e-barzh hag en-dro da Vienna. Levezonet eo bet gant meur a yezh all, dreist-holl an tchekeg, ar yidicheg hag an hungareg.

## Diforc'hioù pennañ etre ar vienneg hag an alamaneg standard

* N'eus ket eus an dro-c'henel. Implijet e vez an dro-da-biv en he lec'h. 
* Monoftongadur  /aɪ/ -> [a:, ɛ:],  /au/ -> [ɔ:],  /ɔɪ/ -> [ɛ:] 
* Hiraet e vez ar vogalennoù e silabennoù taol-mouezhiet, d. sk. [hɑ̃:nd] ("dorn").
* /p, b/ a vez distaget evel [b], /t, d/ evel [d].
* /s/ e penn ar ger a vez distaget [s] ha n'eo ket [z].
* Friet e vez ar vogalennoù hir dirak /n/.
* alam.  /i(:)l/ -> vienn. [y:],  /ɔɪl/ -> /œ:/, d. sk. alam.  ['ɔɪlə] -> vienneg  [œ:n]
* N'eus ket eus ar vogalenn /ə/; distaget e vez /e/ dibouezmouezh evel [ɛ]. 
* Kalz gerioù a zo bet amprestet digant ar yidicheg... *Beisl* [bɛ:zl] ("tavarn") *Hawara* ['ha:vɐrɐ] ("kamarad") *Masl* [ma:zl] ("chañs") 

* ...digant an tchekeg...*Pfrnak* ("fri bras") *Gspusi* ['kʃbu:zi]("mestrez") *Gstanzl*['kʃdã:ndsl] ("poz") *Maschekseitn* ['maʃɛk,sɛ:tn] ("tu all") *si schbüün* [si 'ʃby:n] (~"en em c'hoari") e-lec'h alam. *spielen* ("c'hoari"). Kv. poloneg *bawić się*.
* Arvez perfektivel ar verboù a zo oberiek c'hoazh ha n'eo ket bet fosilizet evel en alamaneg standard. Stummet e vez gant ar prefiks *der-* [dɐ].*derzahrn* [dɐ'tsa:n] ("dont a benn da zougen")

## Skrivagnerien viennek

* Johann Nepomuk Nestroy
* Hans Carl Artmann
* :de:Wolfgang Teuschl

## Un nebeud frazennoù e Vienneg

* D'ehre! ['de:rɛ], "Enoret on" = "Demat deoc'h!"
* Griaß gott! [grɪɐs.'gɔt] pe Griaß Eana! ['grɪɐs.ɛɐnɐ], "Demat deoc'h!"
* Seavas! ['sɛɐvas], [sɛɐs], "Salud dit!"
* Prost! [pro:st], "Yec'hed mat!"
* Tschuidign.. ['tʃuɪdɪgŋ], "Digarez(it)..."
* A seidl / a kriagl [a 'sɛ:dl] / [a 'krɪɐgl], "Ur banne bier" (kriagl: 0.5l / seidl: 0.33l)
* bittschee ['bɪtʃe:], "Mar plij"
* daunkschee ['dɑ̃ŋkʃe:], "Trugarez"
* Kennan Se bretonisch? ['kɛnan sɛ brɛ'to:nɪʃ], "Ha komz a rit brezhoneg?"
* Mia san aus da Bretagn. [miɐ ,san ɔ:s da brɛ'tan] / Mia san bretonen. [miɐ ,san brɛ'to:nɛn] , "Breizhiz omp."
* Wiederschaun! ['vi:dɐʃɔ̃:n] pe Baba! [ba'ba:] pe Ciao! [tʃɔ:], "Kenavo"

## Liammoù diavaez

* Sprechen Sie Wienerisch? ("Ha komz a rit vienneg?")
Yezhoù jingpoek-konyakek-bodoek

Ur skourr eus ar yezhoù sinek-tibetek eo ar **yezhoù jingpoeg-konyakek-bodoek**, pe **yezhoù Brahmaputra**, pe c'hoazh ar **yezhoù Sal**, komzet e Myanmar, India ha Bangladech.

Isrannet e vez ar yezhoù er skourr-mañ evel-hen:

*Yezhoù jinpoek-louechek
*Yezhoù konyakek-bodoek-garoek

## Gwelet ivez
* Yezhoù sinek-tibetek
Yezhoù jinpoek-louechek

Un isskourr eus ar yezhoù jingpoeg-konyakek-bodoek eo ar **yezhoù jinpoek-louechek**, komzet e Myanmar hag en India.

Isrannet e vez ar yezhoù er skourr-mañ evel-henn:
*Yezhoù jingpoek
*Yezhoù louechek

## Gwelet ivez
* Yezhoù sinek-tibetek
Yezhoù konyakek-bodoek-garoek

Un isskourr eus ar yezhoù jingpoeg-konyakek-bodoek eo ar **yezhoù konyakek-bodoek-garoek** komzet en India hag e Bangladesh.

Isrannet e vez ar yezhoù er skourr-mañ evel-henn:
*Yezhoù bodoek-garoek
*Yezhoù konyakek
*Yezhoù kotchek

## Gwelet ivez
* Yezhoù sinek-tibetek
Yezhoù louechek

Un isskourr eus ar yezhoù jinpoek-louechek eo ar **yezhoù louechek** (*luish*) komzet en Myanmar, ennañ ur yezh nemetken: ar c'hadoeg.

## Gwelet ivez
* Yezhoù sinek-tibetek
* Yezhoù jingpoeg-konyakek-bodoek
Yezhoù jingpoek

Un isskourr eus ar yezhoù jinpoek-louechek eo ar **yezhoù jingpoek** (*jingpho*) komzet en Myanmar hag en India, ennañ teir yezh:
* ar jinpoeg
* ar singpoeg
* an tamaneg

## Gwelet ivez
* Yezhoù sinek-tibetek
* Yezhoù jingpoeg-konyakek-bodoek
Singpoeg

Ur yezh sinek-tibetek eus is-skourr ar yezhoù jingpoek eo ar **singpoeg** (*singpho*, pe *kachin*) komzet gant tro-dro da 3.000 den (1997) en Arunachal Pradesh, Lohit ha Tirapen en India.

## Gwelet ivez
* Yezhoù sinek-tibetek
* Yezhoù jingpoeg-konyakek-bodoek
Jinpoeg

Ur yezh sinek-tibetek eus is-skourr ar yezhoù jingpoek eo ar **jingpoeg** (*jingpho*, *kachin*, *marip* pe *dashanhua*) komzet gant tro-dro da 625.000 den e Kachin e Myanmar (1999) ha gant 20.000 den Sina (1990).

Ur yezh gant peder zonenn an hini eo.

C'hwec'h rannyezh ez eus:

* **Kakoueg** (*hka-khu*)
* **Kaorieg** (*hkauri*)
* **Djilieg** (*dzili* pe *jili*)
* **Doulongeg** (*dulong*)
* **Enkouneg** (*enkun*): e Sina
* **Chidaneg** (*shidan*): e Sina

## Gwelet ivez
* Yezhoù sinek-tibetek
* Yezhoù jingpoeg-konyakek-bodoek
Kadoeg (tibetek)

Ur yezh sinek-tibetek eus is-skourr ar yezhoù louechek eo ar **c'hadoeg ** (*kado*, *katu*, *(a)sak*, *thet*, *mawteik*, *puteik* pe *woni*) komzet gant tro-dro da 128.500 den e Myanmar (1983) hag ivez ggant 100.000 den e Sina (1990) hag gant un nebeud tud e Laos.

C'hwec'h rannyezh ez eus:

* **Kadoueg** (*kadu*)
* **Gananeg** (*ganaan*)
* **Androeg** (*andro*)
* **Sengmaieg** (*sengmai*)
* **Tchakpaeg** (*chakpa*)
* **ayengeg** (*phayeng*)

## Gwelet ivez
* Yezhoù sinek-tibetek
* Yezhoù jingpoeg-konyakek-bodoek
Tamaneg

Ur yezh sinek-tibetek eus is-skourr ar yezhoù jingpoek eo an **tamaneg** (*taman*) komzet gant tro-dro da 10.000 den e Myanmar.

## Gwelet ivez
* Yezhoù sinek-tibetek
* Yezhoù jingpoeg-konyakek-bodoek
Yezhoù konyakek

Un is-skourr eus ar yezhoù konyakek-bodoek-garoek eo ar **yezhoù konyakek** (*konyak*) komzet en India, ennañ seizh yezh:

* ar c'honyakeg
* ar tchangeg
* ar c'hiamnioungeg
* an nokteg
* ar pomeg
* an taseg
* ar wantchoeg

## Gwelet ivez
* Yezhoù sinek-tibetek
* Yezhoù jingpoeg-konyakek-bodoek
Yezhoù kotchek

Un isskourr eus ar yezhoù konyakek-bodoek-garoek eo ar **yezhoù kotchek** (*koch*) komzet en India, ennañ peder yezh:

* an atongeg
* ar c'hotcheg
* ar rabaeg
* ar rougeg 

## Gwelet ivez
* Yezhoù sinek-tibetek
* Yezhoù jingpoeg-konyakek-bodoek
Good Night, and Good Luck

Ur film amerikan gant George Clooney eo ***Good Night, and Good Luck.***. Deuet e oa e 2005 ouzh ar skrammoù. 

Stourm Edward R. Murrow, kinniger ar c'heleier er skinwel er bloavezhioù 50 hag ar produktour Fred Friendly ouzh ar senedour McCarthy eo danvez ar film. 
E gwenn ha du eo bet filmet.

## Synopsis
Penn-kentañ ar c'hazetennerezh er skinwel eo prantad *Good Night, and Good Luck.* 
Edward R. Murrow hag e skipailh a glask lakaat war wel doareoù ar senedour Joseph McCarthy, kroaziad ouzh ar gomunisted anezhañ. 
War wel d'an holl e teu ar reuz pa voe tamallet d'ar gazetennerien gant ar senedour a vezañ komunisted. Dindan ar bec'h e talc'ho mat skipailh CBS.

## Tudennoù ar film
Ar re bennañ eo :
* Edward R. Murrow - (David Strathairn) : kazetenner war ar chadenn skinwel CBS, evit an abadenn *[[See It Now]]*.
* Fred Friendly - (George Clooney) : kenproduktour gant Murrow eus *See It Now*.
* Don Hollenbeck - (Ray Wise) : kazetenner ha kenlabourer Murrow e CBS, a voe tamallet dezhañ bezañ komunour.
* William Paley - (Frank Langella) : rener CBS.

## Fichenn deknikel
* Titl : *Good Night, and Good Luck.* (da lavaret eo : *Noz vat ha chañs vat*)
* Furmad : Gwenn ha du
* Deiziadoù dont er-maez :  2005 (Mostra Venise), 23 Gwengolo-14 Here 2005 (SUA), 4 Genver 2006 (Belgia, Frañs)

## Prizioù
* *Good Night, and Good Luck.* zo war ar renk dre beder gwezh evit Golden Globe Award 2006 :
** Golden Globe Award : Film dramatek gwellañ
** Golden Globe Award : Sevenour gwellañ, Georges Clooney
** Golden Globe Award : Aktour gwellañ en ur film dramatek, David Strathairn
** Golden Globe Award : Senario gwellañ, George Clooney ha Grant Heslov

## Tro-dro d'ar film
* Ar frazenn a rae Murrow ganti evit klozañ e abadennoù a zo aet d'ober titl ar film.

## Gwelet ivez
* Lec'hienn ofisiel
Yezhoù bodoek

Un is-skourr eus ar yezhoù bodoek-garoek eo ar **yezhoù bodoek** (*bodo*) komzet en India, ennañ ar seizh yezh-mañ:

* ar bodoeg
* an deoreg
* an dimaseg
* al laloungeg
* ar c'hatchareg
* ar riangeg
* ar c'hokborokeg 

## Gwelet ivez
* Yezhoù sinek-tibetek
* Yezhoù jingpoeg-konyakek-bodoek
Yezhoù frankek izel

Renket e vez ar **yezhoù frankek izel** e-touez skourr ar yezhoù germanek izel eus familh ar yezhoù germanek.

Komzet e vez ar yezhoù frankek izel en Izelvroioù, e norzh Belgia, e Suafrika hag en Alamagn war lennoù ar Roen etre Kologn hag ar vevenn etre an Alamagn hag an Izelvroioù. 

Tamm-ha-tam abaoe an XIXvet kantved en deus kemeret an alamaneg plas ar yezhoù frankek izel, en Alamagn.

Setu ur roll eus ar frankeg izel:
* Brabanteg
* Flandrezeg ar c'hornôg
* Flandrezeg ar reter
* Holandeg 
* Afrikaneg (*afrikaans *)
* Kleverlandeg (*zuid-Gelders*)
* Limbourgeg

## Gwelet ivez
* Yezhoù germanek

## Liammoù diavaez
* ''Ethnologue''
Porched:Breizh

__NOTOC__





## Evezhiadennoù
# Mar krouit ur pennad pe mard adsavit unan penn-da-benn, enskrivit-eñ war roll ar "pennadoù nevez". Tennit-eñ kuit eus roll ar pennadoù koshoc'h.
# Soñjet eo bet ar porched-mañ evel un nor evit mont war-du ar pennadoù a denn da Vreizh ha d'he sevenadur. Ret eo glasaat al liammoù e ruz muiañ ma c'haller.
Garoeg

Ur yezh sinek-tibetek eus is-skourr yezhoù garoek eo ar **garoeg** (*garo* pe *mande*) komzet gant tro-dro da 575.000 den en India (1997) hag gant 102.000 den e Bangladesh (1993).

Eizh rannyezh ez eus:

* **Abengeg** (*a'beng*): Bangladech nemetken
* **Atchikeg** (*a'chik*): Bangladech hag India
* **Aweeg** (*a'we*)
* **Tchisakeg** (*chisak*)
* **Dakaeg** (*dacca*)
* **Gantchingeg** (*ganching*)
* **Kamroupeg** (*kamrup*)
* **Matchieg** (*matchi*)

## Gwelet ivez
* Yezhoù sinek-tibetek
* Yezhoù konyakek-bodoek-garoek
Yezhoù bodoek-garoek

Un is-skourr eus ar yezhoù konyakek-bodoek-garoek eo ar **yezhoù bodoek-garoek** (*bodo-garo*) komzet en India hag e Bangladesh.

Isrannet e vez an is-skourr-mañ d'e dro e doau vloc'had:

* ar yezhoù bodoek
* ar yezhoù garoek
* ar yezhoù kotchek

## Gwelet ivez
* Yezhoù sinek-tibetek
* Yezhoù jingpoeg-konyakek-bodoek
Yezhoù garoek

Un is-skourr eus ar yezhoù bodoek-garoek eo ar **yezhoù garoek** (*garo*) komzet en India hag e Bangladesh, ennañ an div yezh-mañ:

* ar garoeg
* ar megameg

## Gwelet ivez
* Yezhoù sinek-tibetek
* Yezhoù jingpoeg-konyakek-bodoek
Megameg

Ur yezh sinek-tibetek eus is-skourr yezhoù garoek eo ar **megameg** (*megam* pe *migam*) komzet e biz Bangladesh. Tost-tre eo ar yezh-mañ d'ar garoeg ha hervez reoù 'zo ne vefe nemet ur rannyezh anezhi.

## Gwelet ivez
* Yezhoù sinek-tibetek
* Yezhoù konyakek-bodoek-garoek
* Yezhoù garoek
* Garoeg
Atongeg

Ur yezh sinek-tibetek eus is-skourr yezhoù kotchek eo an **atongeg** (*a'tong*) komzet en Assam en India.

## Gwelet ivez
* Yezhoù sinek-tibetek
* Yezhoù konyakek-bodoek-garoek
Rabaeg

Ur yezh sinek-tibetek eus isskourr yezhoù kotchek eo ar **rabaeg** (*rabha* pe *rava*) komzet gant tro-dro da  den (1997) en India.

Div rannyezh ez eus :
* **Maitareg** (*maitaria*),
* **Rangdaneg** (*rangdania*).

## Gwelet ivez
* Yezhoù sinek-tibetek.
* Yezhoù konyakek-bodoek-garoek.
Rougeg

Ur yezh sinek-tibetek eus is-skourr yezhoù kotchek eo ar **rougeg** (*ruga*) komzet e Meghalaya en India.

Ur yezh en arvar da vont da get an hini eo dre ma ne vez ket desket gant ar re yaouankañ ken. 

## Gwelet ivez
* Yezhoù sinek-tibetek
* Yezhoù konyakek-bodoek-garoek
Kotcheg

Ur yezh sinek-tibetek eus isskourr ar yezhoù kotchek eo ar **c'hotcheg** (*koch* pe *kochboli*) komzet gant tro-dro da 23 000 den en India (1997) ha gant 10 000 den e Bangladesh (1973).

Pemp rannyezh a zo:
* Banaieg (*banai*)
* Harigayeg (*harigaya*)
* Satpariyeg (*satpariya*)
* Tintekiyeg (*tintekiya*)
* Wanangeg (*wanang*)

## Gwelet ivez
* Yezhoù sinek-tibetek
* Yezhoù konyakek-bodoek-garoek
Bodoeg

Ur yezh sinek-tibetek eus is-skourr yezhoù bodoek eo ar **bodoeg** (*bodo*, *bara* pe *boroni*) komzet gant tro-dro da 600 000 den en India (1997) hag gant 938 den e Nepal (1961).

Div rannyezh ez eus:

* **Tchoteg** (*chote*)
* **Metcheg** (*mech*)

## Gwelet ivez
* Yezhoù sinek-tibetek
* Yezhoù konyakek-bodoek-garoek
Deoreg

Ur yezh sinek-tibetek eus isskourr yezhoù bodoek eo an **deoreg** (*deore* pe *chutiya* pe *sutiya*) komzet gant tro-dro da 19 000 den (1997) en India.

## Gwelet ivez
* Yezhoù sinek-tibetek
* Yezhoù konyakek-bodoek-garoek
Dimaseg

Ur yezh sinek-tibetek eus is-skourr yezhoù bodoek eo an **dimaseg** (*dimasa*) komzet gant tro-dro da 106.000 den (1997) en Assam en India.

Div rannyezh ez eus:

* **Dimaseg** (*dimasa*)
* **Hariambeg** (*hariamba*)

## Gwelet ivez
* Yezhoù sinek-tibetek
* Yezhoù konyakek-bodoek-garoek
Katchareg

Ur yezh sinek-tibetek eus is-skourr yezhoù bodoek eo ar **c'hatchareg** (*kachari*) komzet gant tro-dro da 56.413 den (1994) en Assam en India.

Nebeutoc'h evit un drederenn eus an holl Gatchared a gomz katchareg evel yezh kentañ, oc'h ober kentoc'h gant an asameg. 

## Gwelet ivez
* Yezhoù sinek-tibetek
* Yezhoù konyakek-bodoek-garoek
Riangeg

Ur yezh sinek-tibetek eus is-skourr yezhoù bodoek eo ar **riangeg** (*riang* pe *kau bru*) komzet gant tro-dro da 139.000 den en Assam en India (1997) ha gant 1.011 den e Bangladesh.

Evit tud zo e vefe ar ur rannyezh kokborokek.

Disheñvel eo diouzh ar yezh monek-kmerek anvet ivez riangeg komzet e Myanmar. 

## Gwelet ivez
* Yezhoù sinek-tibetek
* Yezhoù konyakek-bodoek-garoek
Kokborokeg

Ur yezh sinek-tibetek eus is-skourr yezhoù bodoek eo ar **c'hokborokeg** (*kokborok*, *t(r)ipuri* pe *usipi murung*) komzet gant tro-dro da 691.000 den en Assam en India (1997) ha gant 78.000 den e Bangladech (1993).

Trizek rannyezh ez eus en hool, en o zouez ar re bennañ-mañ:

* **Djamateg** (*jamatia*)
* **Noateg** (*noatia*)
* **Tipreg** (*tipra*)
* **Halameg** (*halam*)
* **Debarmeg** (*debbarma*): komzet gant ar roue hag e familh nemetken

Skrivet e vez gant al lizherenneg latin pe c'hoazh gant ar skritur bengalek.

## Gwelet ivez
* Yezhoù sinek-tibetek
* Yezhoù konyakek-bodoek-garoek
Douar (planedenn)

*Ur pennad [[Douar (disheñvelout)]] zo ivez.*

An **Douar** (anvet *Terra* e latin) eo an trede planedenn dostañ d’an Heol e sistem an Heol. Furmet e vije bet ar blanedenn 4.57 miliard a vloavezhioù ’zo.

Stumm ur sferenn a zo dezhi paneve m'eo ar pennahelioù (polioù Norzh ha Su) un tammig plaenoc'h eget ma'z int war ur sferenn wir pe ur voul. Graet e vez alies a-walc'h ar voul-douar eus ar blanedenn koulz evit he deskrivañ hag evit chom hep meskañ an Douar, anezhañ ul lodenn eus pluskenn ar blanedenn hag ar blanedenn hec'h-unan.

Ar blanedenn douarek nemeti eo zo warni kementadoù bras a zour. Tro-war-dro dezhi ez eus un aergelc'h tev-tre graet gant oksigen ha nitrogen, ar re-se an aezhennoù pennañ.

## Skeudennadur an Douar
P'eo ar blanedenn Douar ur voul vras e komzer eus ar **voul-douar**. Anavezet e oa he stumm gant ar skiantour, matematikour ha steredoniour Eratostenes, un Egiptad gresianeger, en deus jedet tro ur c'helc'h Douar gant ur resisted digredus pa weler teknikoù a c'helle implijout.

Kollet eo bet an anaoudegezhioù-se ken e krede Europiz ar Grennamzer e oa plat an Douar, e troe an Heol en-dro dezhañ eus ar Reter d'ar C'hornôg, hag e tremene dindani diouzh an noz. Koulskoude e voe adkavet testennoù Erastotenes, met hemañ en doa bet rediet kinnig martezeadennoù kemplezh evit displegañ kelc'htro al Loar pa ne gave diaes lavaret e oa an Heol oc'h ober tro ar blanedenn hervez e gerzhed seblantus.

E penn ar 17vet kantved e savas un nebeud skiantourien evit prouiñ ne c'helle ket an Heol hag ar stered treiñ en dro d'an Douar avat hag ouzhpenn-se e kerzhe ar stered hag ar planedennoù en egor. Dizoloet e voe mont en-dro koskoriad an Heol gant Kopernik. Disklêriañ a reas e oa an Douar an trede planedenn tostañ d'he steredenn hag e teskrivas ar reizhiad  heolel ma tro ar planedennoù en-dro d'an Heol.

Kadarnaat a reas labourioù Kopernik Galileo Galilei hag e tegasas implij ar matematik er steredoniezh evit jediñ kerzhed ar planedennoù.

## Aozadur diabarzh an Douar

## Yezh
* Dre fent e lavarer *an (tamm) douar patatez-mañ*, pa gomzer eus ar bed.

## Levrlennadur
* *Koskoriad an Heol*, Bruno Mauguin ha Bénédicte Saulier-Le Dréan (Egorenn ar skiantoù), treiñ gant an Ofis ar Brezhoneg, 2006, Éditions Apogée, ISBN 2-84398-249-9, pp. 20-25.

## Liammoù diavaez
*  ''Blueturn'' — An Douar filmet eus an egor gant al loarell NASA/DSCOVR.
Bolívar

**Bolívar** (*Bolivar* er broioù nannspagnolek) zo anv meur a dra.

### Tud
Anv Simón Bolívar eo da gentañ (deuet eus an anv-lec'h euskarek Bolibar), ar soudard ha politikour, haroz dizalc'hted Kreisteizamerika.

Diwarnañ eo bet anvet 
* ar broioù-mañ
** **[[Bolivia]]**, anvet *Charcas* da gentañ , a gemeras an anv *Bolívar* goude, ha goude c'hoazh hini Bolivia pa zispartias eus besrouantelezh Perou ;
** **[[Republik Bolivarian Venezuela]]**, anv ofisiel Venezuela abaoe 1999;

* **moneiz Venezuela**
** ar bolívar

### Kêrioù ha rannvroioù

###### 
* **[[Partido Bolívar]]**, e proviñs Buenos Aires;
* **[[Bolívar (Buenos Aires)|San Carlos de Bolívar]]**, pennlec'h partido Bolívar;

###### 
* **Bolivar**, bannlev kêr Adelaide, South Australia

###### 
* Proviñs **[[Bolívar (Bolivia)|Bolívar]]**, e departamant Cochabamba;
* **[[Bolívar (Cochabamba)|Bolívar]]**, kêr-benn ar broviñs en-eeun. 

###### 
* Bolívar**, un departamant;
* An **Estado Soberano de Bolívar**, gwechall stad kevredadel [[Stadoù Unanet Colombia]];
* Kumunioù:
****Bolívar**, e departamant ar [[Valle del Cauca]];
****Bolívar**, e departamant [[Cauca (Colombia) ]];
****Bolívar**, e [[departamant Santander]];
**''[[Ciudad Bolívar (Antioquia)|Ciudad Bolívar]]**, e departamant Antioquia;
****[[Puerto Bolívar]]**, e departamant La Guajira;
***[[Ciudad Bolívar (Bogotá)|Ciudad Bolívar]]**, e Bogotá.

###### 
*Ziortza-Bolibar kumun savet diwar div gêriadenn, *Ziortza* ha *Bolibar*, anv euskarek deuet da vout Bolívar e kastilhaneg.

###### 
* Bolivar, e Missouri
* Bolivar, e Tennessee
* Bolivar, e stad New York
* Bolivar, e West Virginia
* Bolivar, en Ohio
* Bolivar County, e Mississippi
* Port Bolivar, e Texas

###### 
* proviñs Bolívar

#### 
* **[[General Simón Bolívar (kumun)|General Simón Bolívar]]**, e stad Durango;

:
* **[[Bolívar (El Salvador)|Bolívar]]**, e departamant **[[La Unión (El Salvador)|La Unión]]**;

#### 
* **[[Proviñs Bolívar]]** e departamant La Libertad;

:
***[[Bolívar (Uruguay)|Bolívar]]**, e departamant Canelones;

#### 
* Stad **[[Bolívar (stad)|Bolívar]]**;
* Kêr **[[Ciudad Bolívar]]**, bet anavezet evel *Angostura*, e stad Bolívar;
* Kêr **[[Ciudad Bolívar (Apure)|Ciudad Bolívar]]**, e stad Apure;
* Kêr **[[Ciudad Bolívar (Barinas)|Ciudad Bolívar]]**, e stad Barinas;
* Kêr **[[Ciudad Bolívar (Zulia)|Ciudad Bolívar]]**, e stad Zulia;
* Kumun **Bolívar**, cuya capital es San Antonio del Táchira, e stad Táchira;

## Filmoù
* **[[Bolívar soy yo!]]**, film colombian renet gant Jorge Alí Triana er bloaz 2002.

### Pennad kar
* **[[Bolibar]]** 
* **[[Simón Bolívar]]**
Wantchoeg

Ur yezh sinek-tibetek eus isskourr yezhoù konyakek eo ar **wantchoeg** (*wancho*, *banpara naga* pe *joboka*) komzet gant tro-dro da 45 000 den (1997) en Assam hag e Nagaland en India.

Peder rannyezh a zo:
* **Tchangnoieg** (*changnoi*)
* **Boreg** (*bor muthun*)
* **Horoueg** (*horu mothun*)
* **Kouloungeg** (*kulung mothun*)

## Gwelet ivez
* Yezhoù sinek-tibetek
* Yezhoù konyakek-bodoek-garoek
Pomeg (tibetek)

Ur yezh sinek-tibetek eus isskourr yezhoù konyakek eo ar **pomeg ** (*phom*, *tamlu (naga)* pe *chingmengu*) komzet gant tro-dro da 34 000 (1997) e Nagaland en India.

Tost-tre eo d'ar c'honyakeg.

Teir rannyezh a zo:
* **Yongyacheg** (*yongyasha*)
* **Tangsangeg** (*tangsangmu*)
* **Redjongeg** (*rengjongmu*)

## Gwelet ivez
* Yezhoù sinek-tibetek
* Yezhoù konyakek-bodoek-garoek
Konyakeg

Ur yezh sinek-tibetek eus is-skourr yezhoù konyakek eo ar **c'honyakeg** (*konyak*, *rong* pe *nünpa*) komzet gant tro-dro da 105.000 den (1997) en Assam hag e Nagaland en India.

Meur a rannyezh ez eus:

* **Angpangeg** (*angphang*)
* **Hopaoeg** (*hopao*)
* **Tchangnyoueg** (*changnyu*)
* **Tcheneg** (*chen*)
* **Tchingkaoeg** (*chingkao*)
* **Tchinglangeg** (*chinglang*)
* **Tchohaeg** (*choha*)
* **Gelekedoreg** (*gelekedoria*)
* **Djakpangeg** (*jakphang*)
* **Kongoneg** (*kongon*)
* **Longchineg** (*longching*)
* **Longkaieg** (*longkhai*)
* **Longmeineg** (*longmein*)
* **Longwaeg** (*longwa*)
* **Mohoungeg** (*mohung*)
* **Tablengeg** (*tableng*)
* **Moneg** (*mon*)
* **Mouloungeg** (*mulung*)
* **Ngangtchineg** (*ngangching*)
* **Sangeg** (*sang*)
* **Chanlangeg** (*shanlang*)
* **Choneg** (*shonyuo*)
* **Chengaeg** (*shenga*)
* **Simaeg** (*sima*)
* **Sowaeg** (*sowa*)
* **Chamnyouyangeg** (*shamnyuyanga*)
* **Taboueg** (*tabu*)
* **Tamkoungeg** (*tamkhungnyuo*)
* **Tangeg** (*tang*)
* **Tobouneg** (*tobunyuo*)
* **Tolamleineg** (*tolamleinyua*)
* **Totokeg** (*totok*)

## Gwelet ivez
* Yezhoù sinek-tibetek
* Yezhoù konyakek-bodoek-garoek
Tchangeg (tibetek)

Ur yezh sinek-tibetek eus is-skourr yezhoù konyakek eo an **tchangeg ** (*chang*, *mojung*, *machongrr*, *mochumi* pe *changyanguh*) komzet gant tro-dro da 1.000-2.000 den (1997) en Assam hag e Nagaland en India.

## Gwelet ivez
* Yezhoù sinek-tibetek
* Yezhoù konyakek-bodoek-garoek
Nokteg

Ur yezh sinek-tibetek eus is-skourr yezhoù konyakek eo an **nokteg** (*nocte*, *borduria*, *jaipuria*, *paniduria*, *mohongia* pe *namsangia*) komzet gant tro-dro da 33.000 den (1997) e Nagaland, Jaipur hag en Assam en India.

Teir rannyezh ez eus:

* **Ladjoueg** (*laju*)
* **Pontaieg** (*ponthai*)
* **Totchaeg** (*totcha*)

## Gwelet ivez
* Yezhoù sinek-tibetek
* Yezhoù konyakek-bodoek-garoek
Kiamnioungeg

Ur yezh sinek-tibetek eus is-skourr yezhoù konyakek eo ar **c'hiamnioungeg** (*khiamniungan*, *khemungan*,*kalyokengnyu*, *makware*, *nokaw*, *para*, *ponyo*, *aoshedd* pe *welam*) komzet gant tro-dro da 25.000 den e Nagaland en India (1991) hag ivez e Myanmar.

Disheñvel-tre eo ar yezh-mañ diouzh ar yezhoù konyakek all.

## Gwelet ivez
* Yezhoù sinek-tibetek
* Yezhoù konyakek-bodoek-garoek
Taseg

Ur yezh sinek-tibetek eus isskourr yezhoù konyakek eo an **taseg** (*tase*, *tangsa*, *rangpan* pe *cham chang*) komzet gant tro-dro da 17 000 den en India (1997) hag ivez e Myanmar.

Meur a rannyezh a zo:
* **Longpeg** (*longphi*)
* **Yogleg** (*yogli*)
* **Haveeg** (*have*)
* **Kemsingeg** (*khemsing*)
* **Lountchangeg** (*lungchang*)
* **Loungreg** (*lungri*)
* **Mokloumeg** (*moklum*)
* **Pontaieg** (*ponthai*)
* **Rongrangeg** (*rongrang*)
* **Taipeg** (*taipi*)
* **Tikakeg** (*tikhak*)
* **Sankeeg** (*sanke*)
* **Sangtcheeg** (*sangche*)

e Myanmar:
* **Gachaneg** (*gashan*)
* **Kaloukek** (*hkaluk*)
* **Saokrangeg** (*saukrang*)
* **Langchineg** (*langshin*)
* **Mawrangeg** (*mawrang*)
* **Myimoueg** (*myimu*)
* **Sangtaieg** (*sangtai*)
* **Toulimeg** (*tulim*)
* **Longreg** (*longri*)

## Gwelet ivez
* Yezhoù sinek-tibetek
* Yezhoù konyakek-bodoek-garoek
Gourmaelon

**Gourmaelon**, kont Kernev, a zo meneget evel "bezañ o ren war rouantelezh Breizh" er bloaz 908 hag er bloaz 913. War a seblant e oa renet Breizh d'an ampoent gant ur bodad uhelidi a anve hini pe hini da gemer ar garg uhelañ. Dizale koulskoude e kollas an uhelidi-se o galloud pa zeuas an Normaned da vezañ mistri war ar vro.

=Gwelet ivez=
*Roll Rouaned ha Duged Breizh
Inn

An Inn (*En* e romañcheg) a zo ur stêr hag a ziskenn a-hed 517 km eus Lenn Lunghin en Engiadina (Suis) betek e gember gant an Danav, e Passau, en Alamagn. 

En Alpoù Suis emañ hec'h eienenn, en Engadin, ur rannvro tapet hec'h anv diwar hini ar stêr. 

War-du ar biz e red betek Aostria. E Landeck e tro war-du ar reter a-dreuz bro-Dirol hag he c'hêrbenn Innsbruck. E Bavaria ez a neuze d'en em deurel en Danav e Passau. Redek a ra a-dreuz Rosenheim, Wasserburg, Waldkraiburg,Mühldorf ha Neuötting. Div adstêr vras he-deus: an Alz hag ar Salzach.

## Broioù ha kêrioù ma red an Inn drezo

* Suis
** St Moritz
* Aostria
** Innsbruck (kêr-benn Tirol)
** Kufstein
** Braunau
* Alamagn
** Rosenheim
** Passau
Salaun (roue Breizh)

**Salaun** (?-†874), mab da Riwalon, kont Poc'her, a zo bet roue Breizh etre 857 ha 874. Dont a ra e anv eus hini Salomon, roue an Hebreed. *Salamun* e oa ar stumm kozh, aet da *Salavun* ha *Salaun*. Ur sant eus an Iliz katolik eo ivez.

E 853 e savas ur manati, dediet da sant Masen e Masen-Skirieg (Il-ha-Gwilen).

Dont a reas da vezañ roue Breizh e 857 goude bezañ muntret ar roue Erispoe, mab da Nevenoe ha kenderv dezhañ. Ne blije ket dezhañ gwelout Breizh o tostaat ouzh Bro-C'hall dre un dimeziñ. Prest e oa Erispoe da eurediñ e verc'h gant Loeiz, mab da Karl Voal, ar roue frank, diwar ali Alkmar, eskob Naoned.

E 863, dre Emglev Entrammes (Mayenne), ez eas Maine hag ul lodenn eus Anjev gantañ, diwar-goust ar Franked. E 868, dre Emglev Compiègne e c'hounezas ar c'hotentin, Bro-Avrañch hag Inizi Mor Breizh. Evel-se e tizhas Breizh ar brasañ gorread he deus bet bizskoazh.

E 868 e yeas da vrezeliñ ouzh ar Vikinged staliet war ribl al Liger, ha trec'hiñ a reas anezho. Savet e oa bet taosoù gantañ e Poitiers evit kas e gefridi da benn. D'an 29 a viz Eost eus ar memes bloaz e voe anavezet eñ hag e ziskennidi, da roue Breizh gant Karl an Tev e-pad bodadenn Pîtres.

Klask a reas Salaun distagañ eskibien Breizh eus arc'heskob Teurgn ha goulenn a reas digant ar pab lakaat eskopti Dol da vezañ un arc'heskopti. War an entremar e chomo statud Dol o vezañ ma oa gwelet evel an arc'heskopti gant ar Vrezhoned. Un asant a roas ar pab e 1076 pa gasas ur pallium, arouez ar garg, d'an arc'heskob Even. Cheñch a reas an traoù gant ar pab Inosant III pa urzhias e 1199 adlakaat beli arc'heskob Teurgn war an eskibien e Breizh. 

E dibenn e ren en em dennas en ur manati, er Merzher-Salaun pe e Lanwelan, evit goulenn pardon digant Doue eus muntr Erispoe. Eno e voe drouklazhet d'ar 25 a viz Mezheven 874 gant e zeuñv Paskwezhen harpet gant Gurwant, deuñv Erispoe : « Salaun a glaskas repu en iliz ur manati ma oa kemeret hag handeet gant ur gouezder bras-meurbet. Tennet e oa e zaoulagad gant kement a feulster ma varvas e-doug an noz »). 

Lakaet e voe ar roue da sant e 910 abalamour d'e verzherinti ha d'e vertuzioù (emañ Sant Salaun e roll merzherien an Iliz katolik war lec'hienn ar Vatikan).

## Notennoù
Yezhoù meiteiek

Ur skourr eus ar yezhoù sinek-tibetek eo ar **yezhoù meiteiek** (*meithei*) komzet en India, Bangladesh ha Myanmar, ennañ ur yezh nemetken, ar meiteiek.

## Gwelet ivez
* Yezhoù sinek-tibetek
Yezhoù mrouek

Ur skourr eus ar yezhoù sinek-tibetek eo ar **yezhoù mrouek** (*mru*) komzet e Bangladesh, India ha Myanmar, ennañ ur yezh nemetken, ar mroueg.

## Gwelet ivez
* Yezhoù sinek-tibetek
Mroueg

Ur yezh sinek-tibetek eus skourr ar yezhoù mrouek eo ar **baieg** (*mru*, *murung* pe *niopreng*) komzet gant tro-dro da 20.000 den e Bangladesh (1999), 1.231 den en India (1981) ha gant 20.000 Myanmar (1999).

## Gwelet ivez
* Yezhoù sinek-tibetek
Mikireg

Ur yezh sinek-tibetek eus skourr ar yezhoù mikirek eo ar **baieg** (*mikir*, *manchati*, *karbi* pe *arleng alam*) komzet gant tro-dro da 478.000 den (1997) en Assam ha Nagaland en India.

## Gwelet ivez
* Yezhoù sinek-tibetek
Meiteieg

Ur yezh sinek-tibetek eus skourr ar yezhoù meiteiek eo ar **meiteieg** (*meitei*, *meithei*, *kathe* pe *ponna*) komzet gant tro-dro da 1.240.000 den e Manipur, Assam, Kankan, Nagaland, Tripura, Uttar Pradesh ha Kornôg Bengal en India (1997) hag ivez gant 92.800 den e Bangladech (1982) hag gant 6.000 den all e Myanmar (1931). Yezh pennañ Manipour e biz India eo, e-lec'h m'emañ yezh ofisieldindan an anv **manipoureg**.

Teir rannyezh ez eus:

* **Meiteieg** (*meitei*)
* **Loieg** (*loi*)
* **Pangaleg** (*pangal*)

Skrivet e veze gant ur doare-skrivañ ispisial anvet ar *[[skritur mitei-mayekek]]* betek an 18vet kantved ha graet e vez strivoù evit adimplijout ar skritur-se doaust ha m'eo bet tapet e blas gant hini ar banglaeg.

## Gwelet ivez
* Roll yezhoù ofisiel India
* Yezhoù sinek-tibetek

## Liammoù diavaez
* Meiteiek war Ethnologue
* Kregiñ gant ar manipoureg
* Deskiñ manipoureg
Yezhoù toujiaek

Ur skourr eus ar yezhoù sinek-tibetek eo ar **yezhoù meiteiek** (*meithei*) komzet en Sina, ennañ div yezh:

* Toujiaeg an norzh
* Toujiaeg an su

## Gwelet ivez
* Yezhoù sinek-tibetek
Toujiaeg ar Su

Ur yezh sinek-tibetek eus skourr ar yezhoù toujiaek eo **toujiaeg an su** (saozneg: *Southern Toujia* pe *tuchia*) komzet gant tro-dro da 4.000 den (1994) e gwalarn Hunan e Sina.

## Gwelet ivez
* Yezhoù sinek-tibetek
Toujiaeg an norzh

Ur yezh sinek-tibetek eus skourr ar yezhoù toujiaek eo **toujiaeg an norzh** (saozneg: *Northern Toujia*, *tuchia* pe *tudja*) komzet gant tro-dro da 170.000-200.000 den (1990) e gwalarn Hunan, Hubei ha Guizhou e Sina.

Div rannyezh ez eus:

* **Longchaneg** (*longshan*)
* **Baodjingeg** (*baojing*)

## Gwelet ivez
* Yezhoù sinek-tibetek
Yezhoù noungek

Ur skourr eus ar yezhoù sinek-tibetek eo ar **yezhoù noungek** (*nung*) komzet en Sina ha Myanmar, ennañ pemp yezh:
* Droungeg
* Lamaeg
* Norraeg
* Noungeg
* Rawangeg

## Gwelet ivez
* Yezhoù sinek-tibetek
Kelvin

Ar **c'helvin** (simbol **K**, diwar anv Lord Kelvin) eo unanenn SI an temperadur termodinamikel. Diwar ziviz ez eus anvioù divoutin eus anvioù an unanennoù ha skrivet e vezont gant lizherennoù bihan (« kelvin » ha n'eo ket « Kelvin »).

Ar c'helvin eo ar gevrenn 1/273,16 eus temperadur termodinamikel poent tric'hement an dour (H2O), hag ur variadenn 1 K a zo kevatal gant gant ur variadenn 1&nbsp;°C. Er c'hontrol d'an derez Celsius avat ez eo ar c'helvin un unanenn absolut eus an temperadur a zo bet degaset a drugarez da drede pennreolenn an termodinamik. Kevatal eo an temperadur 0 K gant -273,15&nbsp;°C ha klotañ a ra gant ar zero absolut (poent tric'hement an dour a zo da +0,01&nbsp;°C). 

Dre ma n'eo ket ur muzul relativel ne vez ket lakaet ar ger « derez » nag ar simbol «&nbsp;°&nbsp;» a-raok ar c'helvin, er c'hontrol d'ar pezh a vez graet gant ar derezioù Celsius pe Fahrenheit. Er penn kentañ e 1954 (10 CGPM, disentez 3, CR 79) e veze graet « derez Kelvin » eus ar c'helvin, ha skrivet e veze neuze **°K**. Tennet e voe an « derez » da geñver an 13 CGPM e 1967 (disentez 3, CR 104) ha dont a reas e simbol da vezañ **K**.
Gazprom

**Gazprom** (Газпром) zo un embregerezh eus Rusia.

Produiñ ha treuzdougen gaz naturel a ra. Abaoe 1954 eo an embregerezh kentañ er bed evit ar pezh a sell ouzh ar produiñ hag an ezporzhiañ gaz. Abaoe 2005 eu un aktour pennañ eus marc'had bedel an eoul-maen ivez.

## Deskrivadenn
Unan eus binviji politikerezh diavaez Rusia eo deuet da vezañ dre ma'z eo embregerezh brasañ ar vro evit ar gaz e c’hell bezañ lakaet gwask war ar broioù all gant ar Stad. 

90 % eus ar produiñ gaz naturel rusian ha 23 % eus ar produiñ er bed a-bezh a zeu gant Gazprom.

E Kreiz Europa, Kornôg Europa hag er broioù a yae d’ober an URSS gwezhall emañ e bratikoù pennañ. 25 % eus ezhommoù Kornôg Europa a oa bet pourchaset gant Gazprom e 2005 da skouer hag ar broioù balt a zo dindan Gazprom evit 100% eus o ezhommoù gaz.

E 2005 e oa deuet 20 % eus gounidoù budjed ar Stad gant Gazprom. 8 % eus ar PDK e talvez en holl. 300 000 implijad zo dezhañ.

## Istor
Dindan ministrerezh soviedel ar gaz e oa.

E miz Gwengolo 2005 e oa bet embannet gant pennoù Gazprom e vije savet ur gazsan 1 200 km hirder etrezek ar mor Baltel a-benn 2010. Chom hep tremen dre Bolonia hag Ukraina eo o fal.
Didier Drogba

**Didier Drogba** zo ur c’hoarier mell-droad a-vicher.

## Istor
D’an 11 Meurzh 1978 en Abidjan (Aod an Olifant) eo bet ganet.

5 bloaz e oa pa zegouezhas e Frañs. 

E 1998 ez eas da c’hoarier a-vicher gant ar Mañs (L2).

E 2002 e c’hoarias gant skipailh broadel Aod an Olifant evit ar wezh kentañ.

E 2003 e sinas gant skipailh Masilia hag e 2004 ez eas ganto betek gourfenn kib an UEFA. Evit 33 milion a euroioù ez eas da Chelsea.

## Kluboù
* 1991 - 1993 : Gwened Olimpek Klub
* 1993 - 1997 : SC Levallois-Perret 
* 1997 - Genver 2002 : Le Mans UC 64 krogad, 12 pal
* Genver 2002 - 2003 : War-raok Gwengamp 45 krogad, 20 pal
* 2003 - 2004 : Olympique Marseille 51 c’hrogad, 29 fal 
* 2004 - 2005 : Chelsea 60 krogad, 23 fal

## Titloù
* Kampion bro-Saoz 2005 gant Chelsea
* League Cup 2005 gant Chelsea
* Community Shield 2005 gant Chelsea

## Liammoù diavaez
* lec’hienn ofisiel Drogba 
* lec’hienn non ofisiel Drogba 
* Fichenn war lec’hienn ofisiel Chelsea
----
1938

*Diwar-benn bloavezh *'1938*' an [[deiziadur gregorian]] eo ar bajenn-mañ.*

## Darvoudoù

### Europa
* 20 a viz C'hwevrer : anavezet eo ar romañcheg da bevare yezh vroadel Suis.
* 13 a viz Meurzh: Anschluss Aostria gant an Trede Reich
* 28-30 a viz Gwenholon: kendiviz München (Alamagn).

#### Alamagn
* 9 a viz Du: Nozvezh ar strink a-enep Yuzevien an Trede Reich en Alamagn.

#### Breizh

#### Frañs
* 1añ a viz Genver: krog eo Kevredad broadel hent-houarn Frañs da gorvoiñ linennoù ar c'hompagnunezhioù hent-houarn kozh.
* 5 a viz Ebrel : skandal er Vodadenn Vroadel pa respont ar ministr Marx Dormoy da gannaded an tu dehoù-pellañ : *« Un juif vaut bien un Breton ! »* o tiskouezh kannad Morbihan Paul Ihuel.
### Azia

### Afrika

### Amerikaoù
#### Norzhamerika
##### Stadoù-Unanet
* Divizet gant Franklin Roosevelt lakaat ur gopr izelañ da dalvezout.

#### Suamerika

### Oseania

### Arzoù ha lizhiri
#### Livañ
#### Sonerezh
#### Lennegezh
#### Sinema

### Skiantoù ha politikerezh

### Armerzh

### Sport
### A bep seurt/diasur

## [[:Rummad:Ganedigezhioù 1938|Ganedigezhioù]]

Gwelet ivez :*[[:Rummad:Ganedigezhioù 1938]]*

## [[:Rummad:Marvioù 1938|Marvioù]]

Gwelet ivez:*[[:Rummad:Marvioù 1938]]*
Nathalie Dechy

Ur c'hoarierez tennis eo **Nathalie Dechy**.

E Abymes (Gwadeloup) eo ganet d'an 21 C'hwevrer 1979.

E 1997 he doa gounezet he zitl kentañ war un tournamant a-vicher (Bad Gogging, Alamagn).

E 1998 e voe renket e-touez an 50 c'hoarierezed gwellañ.

E 2002 e voe renket e-touez an 20 c'hoarierezed gwellañ.

E dibenn 2005 e voe 11vet c'hoarierez ar bed goude bezañ bet e hanterc'hourfenn Open Aostralia.