open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
James Thomson (barzh)

**James Thomson** (11 a viz Gwengolo 1700 &ndash; 27 a viz Eost 1748) a oa ur barzh hag un dramaour skosat .

Ganet e oa en Ednam e Roxburghshire, ha aet e oa war ar studi da skol-veur Dun-Edin. Pa oa studier c'hoazh e voe embannet e gentañ dastumad barzhonegoù. Jed Valley dreist-holl, al lec'h ma oa bet desavet, a oa an danvez an oberenn . Soñjet en doa kemer ur stad a vuhez en Iliz, met dilezel a rea ar c'hentelioù abalamour ma veze kavet abeg en e brezegennoù a vije bet re rikamanet .

E 1725 ez eas da Londrez. O chom edo en East Barnet da gentañ ha diwezhatoc'h e Richmond e 1736https://web.archive.org/web/20150924114226/http://www.richmond.gov.uk/local_history_j_thomson.pdf.

E Londrez eo en em gavas gant skrivagnerien brudet all, en o zouez ur c'henvroad skosat, David Mallet. Buan e reas berzh hag e sachas evezh ha bri Frederick, Priñs Kembre, a harpe war an dachenn bolitikel. Embannet e voe un dastumad eus e varzhonegoù anvet *The Seasons* e 1730, dediet da George Lyttelton, hag e teuas da vezañ kulator mab Sir Charles Talbot, ha goude Solicitor-General. 

A-drugarez da Lytttelton e teuas da vezañ sekretour e Lez ar C'hañsellerdi, hag e oberenn a-bouez kentañ, *Liberty* (1734]]) a oa dediet da Briñs Kembre. Skrivañ a reas ivez meur a bezh c'hoari, en o zouez *Trajedienn [[Sophonisba]]* (1730) hag e kenlabouras gant Mallet evit ar vaskaradenn *Alfred* a voe c'hoariet evit ar wezh kentañ e Cliveden, bro priñs ha priñsez kembre. Pozioù Thomson evit "Rule Britannia", skrivet evel ul lodenn eus ar vaskaradenn-se ha lakaet war un ton gant Thomas Arne, a zeuas da vezañ unan eus ar sonioù brogarour breizhveurat ar muiañ anavezet - daoust d'ar vaskaradenn da vezañ bet disoñjet penn-da-benn. 

Goude marv Talbot, e kollas Thomson evezh ar priñs, hag e echuas e amzer gant *[[The Castle of Indolence]]*, e oberenn ar gwellañ anavezet, a voe embannet tre a-raok e varv.

Ur breud savet diwar-benn ar gwirioù embann war unan eus e oberennoù, *The Seasons* a zegasas daou diviz lezennel a-bouez (Millar v. Taylor; Donaldson v. Beckett) en istor ar gwirioù skridaozañ (copyright).
Maskaradenn

Ar **vaskaradenn** (pe *maskeladenn*) a oa un doare arvest lez a oa en e vleuñv en Europa ar c'hwezekvet hag eus deroù ar seitekvet kantved, daoust dezhañ da vezañ diwanet abretoc'h en Italia. Kavout a raed enni war un dro musik ha dañs, kan ha c'hoariva, hag ur c'hinkladur leurenn danzeet a-ratozh, ma c'halle ar frammoù tisavouriezh hag an dilhad bezañ treset gant un tisavour brudet, evit diskouez ur barabolenn doujus d'ar patrom. Aktourien a vicher ha sonerien a veze gopret evit lodenn ar c'hoari hag ar sonerezh er maskaladennoù. Alies, an dud masklet na gomzent ket ha na ganent ket a oa tud-a-lez : Jakez Iañ, pried Anne Danmark, a zañse alies gant hec'h intronezed masklet etre 1603 ha 1611, ha Herri VIII ha Charlez Iañ a c'hoarias er maskaladennoù en o lez. Hervez hengoun ar maskaladennoù e tañsas Loeiz XIV e barrezioù e Versailhez war tonioù savet gant Lully.
Moger Hadrian

**Moger Hadrian** pe **Mur Hadrian** evel e kembraeg (*Hadrian's Wall* e saozneg; *Vallum Ælium* e latin) a vez graet eus ar voger-difenn savet gant ar Romaned en hanternoz proviñs Britannia. 

Etre 119 ha 122, ha goude e 142, en em savas ar vBrigantes, harpet gant meuriadoù disuj Kaledonia, war harzoù hanternoz Britannia. Ret e voe kreñvaat al limes (moger a zifenne harzoù an impalaeriezh en norzh).

E-pad beaj an impalaer Hadrian an hini e voe savet moger Hadrian. Kroget e voe d'he sevel e 121-122, hag echuet e voe e 128. Hedet e oa ar voger gant touflezioù, ha kreñvlec’hioù ha kazarnioù hag a oa ingalet a-hed an harzoù. Chom a reas efedus e-pad tri c’hantved daoust da dagadennoù ar Bikted.

Ur voger all a voe savet 20 vloaz diwezhatoc'h gant an impalaer Antoninus Pius, pelloc'h en hanternoz, anvet Moger Antoninus, met dilezet e voe en .

## Glad
Enskrivet eo bet e 1987 war roll glad ar bed gant an UNESCO.

## Gwelet ivez
*Moger Antoninus

## Levrlennadur
* Stephen Johnson, *Hadrian's Wall*, B. T. Batsford / English Heritage, Londres, 2000.
* Patrick Galliou, *Le mur d'Hadrien : ultime frontière de l'Empire romain*, éd. Armeline, Crozon, 2001, 157 p. 
* P. Brun, S. van der Leeuw, Ch. R. Whittaker (dir.), *Frontières d'Empire. Nature et signification des frontières romaines*, éd. APRAIF, Nemours, 1993.

## Liammoù diavez

* Sciences et Avenir
Na-Meoeg

Ur yezh direnk eo an Na-Meoeg. Komzet e vez e Viet-Nam, e proviñs Lang Son, e pastell-vro Trang Dinh : kêriadennoù "Cao Minh" ha "Khuoi Phu Dao", pennkêr Khanh Long; e pastell-vro Thach An, kêriadenn Ca Liec.

Ar yezh hag an dud a gomz anezhi a c'hallfe bezañ deuet eus Guangxi (Sina). 

## Gwelet ivez

*Yezhoù direnk

## Liamm diavaez

* Ethnologue.com
Natagaimaseg

Ur yezh direnk komzet gwechall e Kolombia, e rannvro Tolima, e oa an natagaimaseg. Aet da get adalek meur a remziad hag an holl izili eus ar meuriad a gomz spagnoleg hiziv.

## Gwelet ivez

Yezhoù Kolombia

Yezhoù direnk
Pankarareg

Ur yezh direnk komzet gwechall e Brazil, e stad Bahia, e oa ar pankarareg. Hogozik netra a anavezer diwar-e-benn. An holl izili eus an meuriad a gomz spagnoleg hiziv

## Gwelet ivez

Yezhoù Brazil

Yezhoù direnk
Pataxo-Hahaayeg

Ur yezh direnk komzet gwechall e Brazil, e stadoù Minas Gerais, Bahía ha Pôsto Paraguassu, e oa ar Pataxo-Hahaayeg. Hogozik netra a anavezer diwar-e-benn. An holl izili eus an meuriad a gomz portugaleg hiziv
Pic'haoeg

Ur yezh direnk komzet gwechall e Kolombia, e stad Bahia, e oa ar **pic'haoeg**. E-pad an  ez eo aet da get moarvat ha n'eo ket anavezet nemet gant un nebeud gerioù dastumet gant Fray Pedro Simón e 1608.

*Mad *Tui*
*Lamm-dour *Pati*
*Mamm *Bota*
*Erc'heg *Tolima*
*Pesk-kazh *Panche*
*Prizonad *Duho*

## Daveoù
* Campbell, Lyle. (1997). *American Indian languages: The historical linguistics of Native America*. New York: Oxford University Press. ISBN 0-19-509427-1.
* Gordon, Raymond G., Jr. (Ed.). (2005). *Ethnologue: Languages of the world* (15th ed.). Dallas, TX: SIL International. ISBN 1-55671-159-X. (War ar rouedad: http://www.ethnologue.com).
* Kaufman, Terrence. (1994). The native languages of South America. In C. Mosley & R. E. Asher (Eds.), *Atlas of the world's languages* (pp.&nbsp;46-76). London: Routledge.

## Gwelet ivez
*Yezhoù Kolombia
*Yezhoù direnk
Mohamed Boudiaf

**Mohamed Boudiaf Kheireddine** ( arabeg: محمد بوضياف), lesanvet *Si Tayeb el Watani*, a zo bet ganet d'an 23 a viz Even 1919 en Ouled Madi, e wilaya M'Sila en Aljeria ha marvet d'an 23 a viz Even 1992 en Annaba (Aljeria). Bez' ez eo ur brogarour aljerian hag unan eus pennoù an Dispac'h Aljerian, politikour ha den-Stad.

Goude bezañ graet e studioù e M'Sila e teuas da gaout ur post melestradurel. Bet eo bet adjudant en arme c'hall e 1942 e-pad an Eil Brezel-bed. Goude emgann Setif e 1945, en emouestlas e-barzh al luskad broadelour aljerian hag er PPA-Parti Populaire Algérien, Strollad Poblek Aljeria da c'houde. Kemer a reas perzh e krouidigezh an OS-Organisation spéciale, brank armet sekred an MTLD. An OS a zo bet difoeltret gant ar polis gall e 1950, barnet e voent ha kondaonet evit o oberiantiz stourm.

E 1952 ez eas da Frañs kaset gant an MTLD-Mouvement pour le Triomphe des Libertés Démocratiques e-lec'h e stourm evit kumuniezh tud divroet Aljeria hag e tistro d’e vro e 1954.

E 1954, o doa krouet, eñ hag eizh den all, an FLN evit dizalc'hidigezh Alj eria dre ar stourm armet. Dont a reas da vezañ presidant ar CRUA-Comité Révolutionnaire d'Unité et d'Action, met ar c’h-CRUA ne bado ket pell.

D'ar 1an a viz Du 1954 e krogas ar brezel dre ma oa bet raktreset en deiz-se gant an FLN. Harzet e oa bet Mohamed Boudiaf ha tud all eus an FLN gant an arme c'hall d'an 22 a viz Here 1956.
 
D'an 19 a viz Du 1958 e teuas da vezañ ministr er gouarnamant. Echuiñ e reas gant se d'an 9 a viz Eost evit dont da vezañ is-prezidant da c'houde betek an 22 a viz Gouere 1962.

Marvet eo d’an oad a 73 vloaz, d'an 29 a viz Mezheven 1992 en Annaba.

D'ar 14 a viz Genver 1992, goude dilez ar C'hadoriad Chadli Bendjedid, e oa galvet Mohamed Boudiaf da vout Kadoriad Komite Uhel ar Stad. Drouklazhet e oa bet d'an 23 a viz Even 1992.73 vloaz e oa.

## Oberenn skrivet
* , Mohamed Boudiaf, *Où va l'Algérie ?* (Essai) , Éditions de l'Étoile, Pariz, 1964 .
Barwick-in-Elmet

**Barwick-in-Elmet** a zo ur gêriadenn lec'hiet 8 km er reter da Leeds e Kornôg Yorkshire. Unan eus an daou lec'h kevreet gant ar rouantelezh kozh Elmet eo. Un darn eur ar Parrez Keodel Barwick in Elmet and Scholes eo.

Distaget e vez Barwick-in-Elmet **Barwick** gant ur w mut gant tud ar vro.

## Liammoù diavaez
*Kevredigezh istorel Barwick-in-Elmet
Deira

Ur rouantelezh angl en hanternoz Bro-Saoz etre dibenn ar  ha deroù ar  e oa **Deira** (pe *Derenrice* pe *Dere* en hensaozneg). 

En em astenn a rae eus an Humber betek an Tees hag eus ar mor betek ar *[[Vale of York]]*. Hervez Simeon of Durham ez ae betek an Tyne met gouez e oa ar vro goude an Tees. E gêrbenn gentañ a oa war-dro Pocklington moarvat, met dilec'hiet e voe da York goude aloubidigezh rouantelezh Ebrauc gant Edwin Northumbria.

## Gerdarzh
Un anv brezhonek (pe predenek) e vefe, pe diwar *Deifr* (doureier) pe diwar *Daru* (derv). 
Talvezout a rafe "tud an Derwent", ar ger en deus roet an anv-lec'h Derventio.

## Istor
Roue kentañ Deira a anavezer a oa Ælla met moarvat e oa Angled o chom er vro abaoe ar marevezh roman. Hervez ar C'hronik angl-ha-saoz en-defe Ælla skrapet ar vro digant ar Vrezhoned e 581 goude marv Peredyr Arueu Dur en un emgann a-enep tud Bernicia. Goude marv Ælla ez eas e rouantelezh gant Æthelfrith, roue Bernicia, a unvanas an div rouantelezh dindan an anv Northumbria.

Adkrouet e voe rouantelezh Deira gant Edwin Northumbria. Aloubiñ a reas Bernikia buanik hag adkrouiñ Northumbria. Derc'hel a reas e benngêr e York, avat.

## Rouaned
*Ælla (roue Deira), roue kentañ Deira.
*Æthelfrith Northumbria

## Daveoù
* Geake, Helen & Joanthan Kenny (eds.) (2000). *Early Deira: Archaeological studies of the East Riding in the fourth to ninth centuries AD.* Oxford: Oxbow. ISBN 1-900188-90-2
* Higham, N.J. (1993). *The Kingdom of Northumbria AD 350-1100.* Stroud: Sutton. ISBN 0-86299-730-5
Morfem mann

Er yezhoniezh e vez implijet an termen **morfem mann** (saoz: ''null morpheme'') evit komz eus ur morfem hag a deu war wel evel ur c'henger bouzar pe diwelus, da lâret eo mannel e-keñver ar fonologiezh daoust ha m'emañ ganti un talvoud yezhadurel e liveoù kevreadurezhel donoc'h, skrivet peurliesañ **Ø**. 

Krouet hag implijet e oa bet an termen evit ar wezh kentañ gant Pāṇini pa savas e bennoberenn diwar-benn yezhadur ar sañskriteg.

Bez' e c'heller lakaat war wel bezañs ur morfem mann dre he c'heñveriañ gant furmoù all an hevelep ger merket gant morfemoù hewel, da skouer e brezhoneg e vez merket unander un anv peurliesañ gant ur morfem mann keit ha ma vez merket al liester reizh gant al lostger *-(i)où*:

* *tad* = *tad* + *-Ø* = GWRIZIENN("tad") + UNANDER
* *tad*'où*** = ''tad'' + ''-où'' = [[Gwrizienn (yezhoniezh)|GWRIZIENN]]("tad") + LIESTER

Talvezout a ra ar morfem mann da verkañ an trede [[Gour (yezhoniezh)|gour]] unander e brezhoneg ive pa displeger ar [[Verb|verboù]], da shouer:

* ''red (eñ/hi)''   = ''red'' + ''-Ø'' = GWRIZIENN("red") + AMZER-VREMAÑ:Trede gour unander
* ''red'''an''' (me)''  = ''red'' + ''-an'' = GWRIZIENN("red") + AMZER-VREMAÑ:Kentañ gour unander

Alies a-walc'h e talvez seurt morfemoù mann evit merkañ an unander, an amzer-vremañ hag an trede gour er [[Yezh|yezhoù]] ma vezont implijet keñver-ouzh-keñver gant morfemoù hewel all evel e brezhoneg. Ar [[saozneg]], avat, a implij ar morfem mann evit merkañ an holl gourioù estreget an trede gour unander en amzer-vreman, da skouer:

* ''(He/She/It) run'''s*** = *run* + *-s* = GWRIZIENN("run") + AMZER-VREMAÑ:Trede gour unander
* *(I/You/We/They) run*   = *run* + *-Ø* = GWRIZIENN("run") + AMZER-VREMAÑ:Gourioù all

Peurliesañ e talvez morfemoù mann evit an troadoù nebeutañ merket, da lâret eo an nominativel er yezhoù nominativel-akuzativel hag an absolutivel er yezhoù ergativel-absolutivel.

Daoust ha ma c'hellont kenglotaat, n'eo ket kevatal dre ret avat ur wrizienn mui ur morfem mann d'ur ger amdisplegadet, da lâret eo hep tamm displegadur ebet.

## Gwelit ivez
* Morfem
* Merk mann
* Merk
Bazon-Gall

**Bazon-Gall** (** e galleg) a oa ur gumun eus departamant gall an Orne, e Normandi. 
## Douaroniezh

BagnolesOrne8.JPG|Ar Vée er vourc'h.

* War lez ar stêr Vée emañ Bazon-Gall.
## Dezougen

Bagnole de l'orne.jpg|Un tren er porzh-houarn e penn-kentañ ar bloavezhioù 1990.

* War al linenn hent-houarn Briouze Couterne, serret abaoe 1992, emañ Bazon-Gall.
## Istor
### [[Dispac'h gall]]
* Krouet e voe ar gumun e 1790 diwar ar barrez katolik. Lakaet e voe e Kanton Exmes, e Distrig Domfront hag e departamant Orne. Lakaet e voe en Arondisamant Domfront pa voe krouet e 1800. Lakaet e voe e Kanton Juvigny-sous-Andaine e 1801.
### 
* Lakaet e voe e Kanton Juvigny-sous-Andaine e 1806.
### 
#### [[Brezel-bed kentañ]]
* Mervel a reas nav den ag ar gumun abalamour d'ar brezel hervez monumant ar re varv, da lâret eo 1,52  % eus he foblañs e 1911.
#### Kemm arondisamant
* Lakaet e voe en Arondisamant Alençon e 1926. 
#### [[Eil brezel-bed]]
* Lazhet e voe dek den nann-soudard eus ar gumun e miz Even 1944 pa voe bombezet ar gumun gant ar Re Gevredet.
#### Brezelioù didrevadennañ
* Mervel a reas ur serjant eus ar gumun d’an 2 a viz Here 1952 pa oa prizoniad e Ngoc Bo en Tonkin er Viêtnam.
##### [[Brezel Aljeria]]
* Mervel a reas ur soudard eus ar gumun d’ar 7 a viz Eost 1956 e Medea, gloazet e oa bet en un ambuskad.
### 
* Bodet e voe gant Saint-Michel-des-Andaines d'ar 1 a viz Genver 2016 d'ober ur gumun nevez: Bagnoles de l'Orne Normandie.
## Monumantoù ha traoù heverk

Bagnoles de L'Orne lac et casino.jpg|Lenn ha kazino ar gumun.
Bagnoles de l'Orne XIXth century adv.jpg|Skritell da vrudañ dour Bazon-Gall en .
Bagnoles-de-l'Orne - Église du Sacré-Cœur - 1.jpg|An iliz katolik.

* Brudet eo an dour eno evit ar yec'hed.
* Iliz katolik *ar Galon-Sakr*.
* Monumant ar re varv er vered, luc'hskeudennoù.
* Monumant ar re varv er vourc’h, luc'hskeudenn.
* Plakenn ar re varv en iliz katolik, luc'hskeudenn.
## Emdroadur ar boblañs 1962-2006
## Melestradurezh
## Tud
## Mojenn
* Hervez ar vojenn e vije bro an haroz Lancelot du Lac, brudet e romantoù An Daol Grenn.
## Liammoù diavaez
## Notennoù ha daveoù
Verb-stagañ mann

Er yezhoniezh e vez implijet an termen **verb-stagañ mann** (saoz: ''zero copula'') evit komz eus ar fed ma ranker kompren bezañs ar verb-stagañ hervez ar c'henarroud yezhadurel kentoc'h evit dre implij ur merk hewel, da lâret eo ur verb pe ul lostger resis.

Implijet e vez verboù-stagañ mann e yezhadur meur a yezh disheñvel. En o zoues ar malayeg/indonezeg, an turkeg (yezh turkek), ar ruseg (yezh slavek), an hungareg (yezh finnek-ougrek), an hebraeg hag an arabeg (yezhoù semitek) gandaeg (pe ''luganda'') (yezh vantouek) hag ar sinhaleg (yezh indez-ariek). 

Peurliesañ e vez implijet ur verb-stagañ leun pe ur verb-stagañ mann hervez amzer resis ar verb dreist-holl hag ivez hervez perzhioù yezhadurel ar frazenn, da skouer: 

* E ruseg:

Peurliesañ ne implijer ket ar verb-stagañ *быть* en amzer-vremañ er yezh a-vremañ daoust ma ma rank bezañ implijet en amzer-dremenet

: Amzer-vremañ: verb-stagañ mann
::*Она в доме*
::("*Hi [*'a zo**] e(n) ti''") 
''She is in the house''
: Amzer-dremenet: verb-stagañ
:: ''Она **была** в доме''
::("''Hi **a oa** e(n) ti''")

* En arabeg:

En arabeg n'implijer verb-stagañ ebet e stumm-kadarnaat an amzer-vremañ daoust ha ma rank bezañ implijet e stumm-nac'h an amzer-vremañ hag ivez e holl stummoù an amzer-dremenet, da skouer:


<u>Amzer-vremañ stumm kadarnaat</u>
:Anv amstrizh (frazenn verb: verb-stagañ mann
:: محمد مهندس (''Muħammad muhandis'')
::(''Muhammad ijiner'' = "Ijiner eo Muhammad")
:Anv strizh (frazenn verb): verb-stagañ mann
:: محمد هو المهندس (''Muħammad huwa al-muhandis'')
::(''Muhammad eñ an-ijiner'' = "An ijiner eo Muhammad")
:Anv strizh (frazenn anv): verb ebet
:: محمد المهندس (''Muħammad al-muhandis'')
::(''Muhammad an-ijiner" = ''Muhammad an ijiner")


<u>Amzer-vremañ stumm-nac'h</u>
:Anv amstrizh (frazenn verb): verb-stagañ (''laysa'')
:: ليس محمد مهندسا (''Laysa Muħammad muhandisan'')
::(''n'eo ket-eñ Muhammad ijiner [AKUZATIVEL]'' = "N'eo ket Muhammad ijiner")


<u>Amzer-dremenet</u>
:Anv amstrizh (frazenn verb): verb-stagañ (''kaana'')
:: كان محمد مهندسا (''Kaana Muħammad muhandisan'')
::(''oa Muhammad ijiner [AKUZATIVEL]'' = "Ijiner a oa Muhammad"))

* E gandaeg:

E gandaeg ne vez implijet ar verb-stagañ ''(a)li'' nemet e daou degouezh ryezhadurel resis: pe gant ur [[frazenn araogennek]] pe c'hoazh gant un [[anv-gwan]] da [[Prezegad|brezegad]], da skouer: 


<u>Verb-stagañ</u>
: Anv-gwan
:: ***Ali*' mulungi*
:: (***eo** brav* = "Brav eo")
: Frazenn araogennek
:: *Kintu **ali** mu emmotoka*
:: (*Kintu **eo** e ar-karr* = "Er c'harr emañ Kintu")


<u>Verb-stagañ mann</u>
: Degouezhioù all
:: *Omuwala mulungi*
:: (*ar-plac'h brav'' = "Brav eo ar plac'h")

## Gwelit ivez
* Morfem mann
* Merk mann
* Verb-stagañ
Ahmed Ben Bella

**Ahmed Ben Bella** (arabeg : احمد بن بلة‎) a zo bet ganet d'an 25 a viz Kerzu 1916 e Maghnia en Aljeria ha marvet d'an 11 a viz Ebrel 2012 en Aljer, e-barzh un tiegezh kenwerzhourien. Ahmed Ben Bella a zo a orin eus Maroko dre e dud hag a oa peizanted eus rannvro Marrakech. Hervez an istorour Omar Carlier, tud Ben Bella a oa Berbered eus familh an Ouled Sidi Rahal.

Ur brogarour aljerian eo bet, unan eus pennoù an Dispac'h Aljeria, politikour ha den a stad.

Kadoriad ar Republik Aljerian adalek 1962 betek miz Mezheven 1965, pa 'z eo bet diskaret gant Boumedienne.

**Ahmed Ben Bella** a zo ganet d'ar 25 viz Kerzu 1916 e Marnia e-kichen Tlemsen e bro Oran. Marvet eo d'an 11 a viz Ebrel 2012 en Aljer. Ur brezelour eus koulz an dieubidigezh eo bet,ur politikour ha penn stad Aljeria. Bez' e oa Ben Bella unan eus an nav «penn-bras istorel» ar (CRUA) Comité Révolutionnaire d'Unité et d'Action hag ivez eus an FLN, Front de Libération Nationale.

Harzet e voe e-kerzh brezel Aljeria met kemer a reas perzh e dieubidigezh ar vro e penn an FLN ha dont a reas da vezañ kentañ prezidant republik Aljeria demokratel e 1963. Skarzhet e voe diouzh e bost a brezidant republik da heul an taol-stad a c'hoarvezas d'an 19 a viz Mezheven 1965.

;Ahmed Ben Bella prezidant
Merket gant lazhadegoù Setif eus an 8 a viz Mae 1945 mont a ra (PPA) Parti Du Peuple Algérien hag d'an (MTLD) Mouvement pour le Triomphe des Libertés Démocratique eus Messali Hadj.Dilennet eo kuzulier eus e ker e 1947.Ezel eus an OS,rennet gant Hocine Ait Ahmed hag Rabah Bitat,kemer a ra perzh da tagadenn ti-post Oran et 1949 evit kaout arc'hant.E Mae 1950 arestet eo e Alger,barnet kablus eo kondaonet da 7 vloaz toull-bac'h.
Rabah Bitat

**Rabah Bitat** (arabeg: رابح بيطاط ), ganet d'an 19 a viz Kerzu 1925 en Ain-Kerma en Aljeria ha marvet d'an 10 a viz Ebrel 2000, a oa un emsaver ha brogarour aljerian, unan eus pennoù an Dispac'h aljerian, ur politikour hag un den a Stad.

Kargoù uhel en deus bet er Republik Aljerian, Maodiern an Dezougen ha Kadoriad ar Vodadeg Vroadel da skouer.
Z

Ar 26 lizherenn el lizherenneg latin hag e lizherenneg ar brezhoneg eo **Z**, **z**.

## Istor

## Arouezioù all

* Arouez al lieskementer 1021 *[[zetta]]* ez eo **Z**.
* En he stumm bihan, **z**, ez eo arouez al lieskementer 10-21 *[[zepto]]*.

## Notennoù
Roll ar Pennoù Stad e 848

Pennoù Stad ar bloaz 847 - Darvoudoù ar bloaz 848 - Pennoù Stad ar bloaz 849 - Pennoù Stad dre vloaz
-----

## Azia

***[[Bohai|Bohai/Balhae]]** - Da Yizhen/Dae I-jin, roue Bohai/Balhae (830-857)
***[[sIina]]** (Tierniezh Tang) - Impalaer Xuanzong, Impalaer Sina (846-859)
***[[Gurjara]]** - Mihira Bhoja I, Pratihara Roue Gurjara (w. 836-886)
***[[Japan]]** (Marevezh Heian) - Impalaer Nimmyō, Impalaer Japan (833-850)
***[[Silla]]** - Munseong, Roue Silla (839-857)

## Europa
***[[Al-Andalus]]** - Abd-ar-rahman II, Emir (822-852)
***[[Asturias]]** - Ramiro Iañ, Roue Asturiez (842-850)
***[[Benevento]]** - Radelchis, Dug Benevento (839-851)
***[[Breizh]]** - Nevenoe, roue Breizh (846-851)
***[[Bulgaria]]** - Malamir, Tsar Bulgaria (831-852)
***[[Alamagn|Bro-Frank ar Reter]]** - Loeiz II, roue Bro Franked ar Reter (817-876)
***[[East Anglia]]<sup>[[#Notes|1]]</sup>** - Aethelweard, Roue East Anglia (839&ndash;855)
***[[Bro-Saoz]]** - Æthelwulf Wessex, Bretwalda (839&ndash;856)
***[[Mercia]]** - Beorhtwulf, Roue Mersia (840&ndash;852)
***[[Northumbria]]<sup>[[#Notes|1]]</sup>** - Æthelred II, Roue Northumbria (844&ndash;849)
***[[Iwerzhon]]** -
**Bard Limerick, Roue Uhel Iwerzhon (845&ndash;880)
**Mael Seachlainn I, Roue Uhel Iwerzhon (845&ndash;860)
***[[Lotaringia]]** - Lotar Iañ, Rouaned Lotharingia (840-855)
***[[Stadoù ar Pab]]** - Leon IV, Pab (847-855)
***[[Pikted]]** - Drust X, roue ar Bikted (845&ndash;848)
***[[Bro-Skos]]** - Kenneth Iañ, roue Bro-Skos (843&ndash;858)
***[[Strathclyde|Rouantelezh Strathclyde]]** - Arthgal Dyfnwal, Roue Strathclyde (816&ndash;872)
***[[Venezia]]** - Pietro Tradonico,Doj Venezia (837-864)
***[[Kembre]]** - Rhodri ''Mawr'' ap Merfyn, Roue Gwynedd (844&ndash;878)
***[[Bro-C'hall]]** - Charlez ar Moal, Roue Bro-C'hall (843-877)

## Reter-kreiz
***[[Impalaeriezh Abbasid]]** - Al-Mutawakkil, Kalif Abbasid (847-861)
***[[Bizantion]]** - Michael III, Impalaer Bizantion (842-867)
Displegadur liesgourel

Er yezhoniezh e vez implijet an termen **displegadur liesgourel** pe **displegadur liespersonel** (saoz: ''polypersonal agreement'' pe ''polypersonalism'') evit komz eus ar fed ma c'hell bezañ displeget ur verb evit klotaat gant meur a arguzenn war un dro, perliesañ betek peder d'ar muiañ.

Ur perzh morfologel an hini eo hag a dalvez da verkañ ar penn ("pennmerkadur", saoz. ''head marking'') kavet alies er 
yezhoù liessintezel. Klokaat a ra peurliesañ an displegadur liesgourel gant an ergativelezh.

Er yezhoù nann-liesgourel, e vez displeget ar verb hervez an arguzenn bennañ, da lâret eo ar rener evel e brezhoneg, pe c'hoazh ne vez ket displeget tamm ebet evel e sinaeg. Gant yezhoù liesgourel avat e vez implijet morfemennoù staget ouzh ar verb evit diskwel ar rener, ar renadenn eeun, ar renadenn dieeun, ar resever, hag all.

Kavet e vez an displegadur liesgourel e yezhoù evel an euskareg hag ar jorjieg hag en darn vrasañ eus ar yezhoù liessintezel, evel da skouer ar gwaranieg, an tsalagieg ('"tcherokeeg") hag an inuktitut.

E jorjieg, da skouer, e vez savet ul lieselfenn verbel diwar ur wrizienn mui meur a genger hervez an ezhommoù resis. Gant al lieselfenn verbel jorjiek e c'heller merkañ ar rener, ar renadenn eeun, ar renadenn dieeun, ar resever, al lec'hiañ, ar perc'henniezh hag an abeg, da skouer:

:*v-khed-av* "Gwelet a ran anezhañ"
:*g-mal-av-en* "Kuzhat a reont ac'hanout/ac'hanoc'h"
:*g-i-mal-av-en* "Kuzhat a reont anezhañ diouzhoc'h/diouzhit" 
:*gv-i-ket-eb-s* "Hen ober a ran evidomp"
:*a-chuk-eb-s* "Reiñ a raio anezhañ dezhañ""
:*mi-u-lots-av-s* "E c'hourc'hemennaouiñ a raio razañ"

Disheñvel al liesgourelezh eo diouzh ar raganvioù renadenn stag" (saoz. ''clitic pronoun'') implijet gant yezhoù romanek zo dre ma n'int ket suert raganvioù stag enbarzhiet er verb, da skouer e galizeg:

: *mostráronsechenolos*
: *mostr-* + *-aron* + *se* + *che* + *nos* + *os*
: GWRIZIENN VERB + MERK AN TREDE GOUR LIESTER (> "rener") + TREDE GOUR UNANDER (> "tu gouzañv") + EIL GOUR UNANDER DATIVEL (> "merk ar c'hengred") + KENTAÑ GOUR LIESTER DATIVEL ("renadenn dieeun") + TREDE GOUR GOUREL UNANDER AKUZATIVEL ("renadenn eeun")
: ("Diskwelet e oant bet dimp")

## Gwelit ivez
* Morfologiezh
* Gour
* Verb
* Mts'k'rivi (*screeve*)
C'hnoum

E mitologiezh {{Henegipt]], **C'hnoum** a oa unan eus kentañ doueed Henegiptiz. Diskouezet e vez gant penn ur maout. Da gentañ e oa doue mammenn an Nil. Dre ma tegase lec'hid ha pri gant dic'hlann bloaziek ar stêr, ha dre ma tegase ar vuhez d'an trowardroioù, e veze sellet ouzh an doue evel krouer ar vugale, a save gant e durgn poder, gant pri, hag e lakae anezhe e korf o mamm. Diwezhatoc'h e vo lavaret en doa fardet an doueed all. Graet e veze eta *Poder doueel* anehañ hag *Aotroù an traoù krouet gantañ e-unan*. 

E bried e oa an doueez Neith e mitologiezhioù egiptat zo.
En trede Nom eus Egipt-Uhelañ, en Esna dreist-holl, e oa Menhit a oa gwreg C'hnoum, ha mamm Heka.

Khnum MKL Bd. 4 1890 (132197287).jpg|C'hnoum
SFEC EGYPT ESNA 2006-013.JPG|Gant e bried Menhitwar moger diavaeztempl Esna
Ogdoad

E mitologiezh Henegipt, an **Ogdoad** (henc'hresianeg : ὀγδοάς *ogdoad* "[lieskementet] dre eizh" ; henegipteg : *ḫmnyw*, liester nisbaek *ḫmnw* "eizh") a oa eizh doue Hermopolis (*C'hemenou*, "Kêr an Eizh") a oa deuet a-daol-trumm eus an Noun, ar meurvor a oa a-raok ganedigezh ar bed. A-goubladoù par ha parez e vezent renket hag azeulet.

Bez' e oant Nou/Naounet (koublad an dourioù kentidik), Amon/Amonet (an aer pe an diwelusted), Kouk/Kaouket (an deñvalijenn don) ha Houc'h/Haouc'het (an egor hag an amzer, a zo didermen).
Liammet e oa an doueed gant ar glesker hag ar doueezed gant an naeron ; an holl o deus pennoù chas en o zreid.
En tu all d'o jener, ne oa ket kalz a dra a lakae kemm etre un doue hag an doueez koublet gantañ. Da dra, anvioù an doueezed n'int nemet furm wregel anv an doueed koublet gante.
Jakez Iañ

**Jakez Iañ** zo un anv roet da veur a roue ha meur a diern eus Europa pe Amerika :

* Jakez Iañ, kont Barcelona ha roue Aragon, 1213–1276 ;
* Jakez Iañ, roue Sikilia ha Sardinia ha Jakez III Mallorca a veze graet ivez eus Jakez II (Aragon) (1267–1327) ;

* Jakez I Crispo, dug Naksos (1384-1418) ;

* Jakez I Gattiluso, aotrou Lesbos (?-1428) ;
 
* Jakez I, kont Urgell (1320-1347) ;

* Jakez I, roue Kiprenez (1334–1398) ;

* Jakez I, roue Skosiz, 1406–1437 ;

* Jakez I, roue Bro-Saoz hag Iwerzhon 1603–1625, hag a oa war un dro Jakez VI, roue Bro-Skos (1566–1625) ;

* Jakez I, penn-iliz Kêrgustentin (1679-1682) ;

* Jakez I impalaer Haiti, 1804–1806 ;

* Jakez I, roue Bro-C'hall ha Navarra (Jacques de Bourbon), 1909–1931 eo an anv roue roet gant al legitimourien c'hall d'ar priñs Jakez Bourbon (1870–1931), diskennad henañ eus diskennidi ar roue Loeiz XIV ;

* Jakez I a oa margrav Baden eus 1431 da 1453 ; 

* Jakez I, anvet gantañ e-unan impalaer ar Sahara e 1903.

## Pennadoù kar
*Jakez II
**Sellet ivez ouzh ar bajenn disheñvelout [[Jakez]] evit stummoù an anv-mañ e yezhoù all.*
Krim Belkacem

**Krim Belkacem** (**Krim Belkacem Ath Hadj Hocine**), alias *Si Rabah* pe c'hoazh *El-Sagh et-Tani* , a zo bet ganet d'ar 14 a viz Gwenholon 1922 en "douar" Ait Yahia Moussa e kumun Draâ el Mizan en Aljeria ha marvet d'an 18 a viz Here 1970 e Frankfurt am Main (Alamagn).

Brogarour aljerian, unan eus pennoù an Dispac'h Aljerian, politikour ha den-Stad.

Edo o terc'hel er strouezheg abaoe 1947.

Maodiern e Gouarnamant da C'hortoz Republik Aljeria.

Kavet eo bet drouklazhet, krouget gant e gravatenn, en e gambr en ul leti a Frankfurt am Main (Alamagn).
Jakez Bourbon (1870-1931)

**Jakez Bourbon**, **Jaime de Borbón y Borbón-Parm** e spagnoleg, ganet e La Tour-de-Peilz, e-kichen Vevey, e kanton Vaud, Suis, d'ar 27 a viz Even 1870, hag aet da Anaon e Pariz (8ve arondisamant) d'an 2 a viz Here 1931, a a oa goulenner legitimour kurunenn Bro-C'hall ha goulenner karlosat kurunenn Bro-Spagn, eus 1909 da 1931. Dougen a rae an titloù kourtez : « Dug Anjou » ha « Dug Madrid ».

E anv klok a oa : "Jacques Pie Jean Charles Bienvenu Samson Pélage Herménégilde Recarède Alvare Ferdinand Gonzalve Alphonse Marie des Douleurs Henri Louis Robert François Ramire Joseph Joachim Isidore Léandre Michel Gabriel Raphaël Pierre Benoît Philippe de Bourbon". Badezet e voe e La Tour-de-Peilz d'an 30 a viz Even 1870, gant e eontr-kozh « Kont Chambord » da baeron hag e vamm-gozh a-berzh e dad, « Kontez Montizón » da vaeronez.
Hocine Ait Ahmed

**Hocine Ait Ahmed**, alias *Said Fahri*, a oa ur brogarour aljerian ganet d'an 20 a viz Eost 1926 en Ain El Hammam e Kabilia (Aljeria), marvet d'an 23 a viz Kerzu 2015 e Lausanne e Suis. Unan eus pennoù an Dispac'h Aljerian eo bet, hag ur politikour, karget a servijoù diavaez an FLN e Kaero (Egipt).
E penn an FLN e oa. Klask a oa war e lerc'h gant arme Bro-C'hall e-pad Emgann Aljer. Kemeret en deus perzh e meur a strollad evel an FLN-Front de Libération National, ar GPRA-Gouarnamant da C'hortoz Republik Aljeria, an FFS-Front des Forces Socialistes, da 16 bloaz, pa oa lisead c'hoazh e kemeras perzh e barzh ur strollad, ar PPA-Parti du Peuple Algérien, an hini yaouankañ eus ar strollad e oa, e 1948. Kondaonet e voe d'ar marv e 1964, met tec'hout a reas kuit e 1966. Goude bezañ tec'het kuit ez eas da Vro-Suis hag e teuas da vezañ medisin, e 1988 e tistroas da Aljeria ; met e tec'has kuit adarre goude lazhadeg ar prezidant, Mohamed Boudiaf, e 1992. E 1999 e tistroas da Aljeria c'hoazh, a-benn en em ginnig en dilennadegoù evit bezañ prezidant. Met goude ur c'houlzad e-barzh ar vro a-bezh, en em dennas eus en deiz a-raok an dilennadegoù. Skrivet en deus ul levr anvet «Memor un emganner» diwar-benn e vuhez, Emgann Alje, an FLN, an FFS hag all... Skrivet en deus ivez « Afer Mecili » diwar-benn drouklazhadenn e vignon Ali Mecili evit kuzhat arc'hantañ ar strolladoù politikel gall gant gouarnamant Aljeria. 

## Oberennoù skrivet
* * La Guerre et l'Après-guerre* (arnodadenn), Embannadurioù Bouchene, 1964, adembannet e 2004 (ISBN 291294693X); 
* *L'Afro-Fascisme* (arnodadenn), 1964, ademnannet gant Embannadurioù L'Harmattan e 2000 (ISBN 285802144-9); 
* * Mémoires d'un combattant, L'esprit d'indépendance, 1942-1952* (envorennoù), Embannadurioù Messinger, Pariz, 1983 (ISBN 2865830349); 
* *L'affaire Mécili* (buhezskrid), Embannadurioù La Découverte, Pariz, 1989, adembannet e 2007 (ISBN 2707151343).
Mourad Didouche

**Mourad Didouche**, alias *Si Abdelkader*, a zo bet ganet d'an 13 a viz Gouere 1927 e karter El Mouradia en Aljer (Aljeria) ha marvet d'an 18 a viz Genver 1955 e Condé-Smendou (Aljeria).

Brogarour aljerian, unan eus pennoù an Dispac'h Aljerian, politikour ha milour, penn ar "Wilaya 2".

Mervel a reas e penn e soudarded ag an ALN en un emgann d'an 18 a viz Genver 1955 p'edont o tagañ ur post ag al Lu Gall ("Emgann an douar Sadek").
Kemeret eo e blas gant e letanant Zighoud Youcef.
Jaime Iañ Aragon

**Jaume Iañ** *el conqueridor* ("an alouber"), pe *Jaime I el conquistador* e spagnoleg, ganet d'an 2 a viz C'hwevrer 1208 e Montpellier, marvet d'ar 27 a viz Gouere 1276 e València, a oa roue Aragon, kont Barcelona hag aotrou Montpellier adalek 1213, roue Rouantelezh Mallorca adalek 1229 ha Valencia adalek 1232.

Kas a reas en-dro ar Reconquista diwar-goust ar vuzulmaned.

Mab e oa da Pedro II, roue Aragon ha da Maria de Montpelhièr.

## Dimezioù ha bugale
Div wech e timezas:
*da Leonor Kastilha (1191-1244)
*da Violante Hungaria
Mostefa Ben Boulaid

**Mostefa Ben Boulaid** (en arabeg: مصطفى بن بولعيد ) a zo bet ganet d'ar 5 a viz C'hwevrer 1917 en Arris er Menezioù Aoures (Aljeria) ha marvet d'ar 27 a viz Meurzh (pe d'an 22) 1956, tu bennak en Aoures.

Brogarour aljerian e oa, hag unan eus pennoù an Dispac'h Aljerian, politikour ha milour, penn ar "Wilaya 1" (Aurès).
Mohamed Khider

**Mohamed Ben Youssef Khider**, *alias* **Gazairi Said** (Aljer, 13 a viz Meurzh 1912 — Madrid, 4 a viz Genver 1969) a oa ur brogarour aljerian, unan eus pennoù an Dispac'h Aljerian, ur politiker karget a servijoù diavaez an FLN e Kaero (Egipt).

D'ar 4 a viz Genver 1969 e voe drouglazhet gant ar servijoù arbennik aljerian en ur straed e Madrid p'edo o pourmen a-gevret gant e wreg.
Jakez Iañ (Bro-Saoz)

**James VI ha I** (*Seumas Stiùbhairt* e gouezeleg Skos, *James Charles Stuart* e saozneg, *Séamas Stiúbhart* en iwerzhoneg ; Dùn Èideann, 19 a viz Even 1566 – Theobalds House, Chesthunt, Hertfordshire, 27 a viz Meurzh 1625) a voe roue Bro-Skos dindan an anv James VI (Seumas VI na h-Alba) adalek 1567 koulz ha roue Bro-Saoz hag Iwerzhon war-lerc'h Elesbed dindan an anv James I (Séamas I, Sasana agus Éire) adalek 1603 betek e varv da 58 vloaz e 1625.

Mab e oa da Mari Stuart (1542-1587), rouanez Skosiz, ha d'hec'h eil pried, Henry Stuart, Lord Darnley (1546-1567). 

## Dimeziñ ha bugale
Dimezet e oa da Anna Danmark (1574-1619), ha seizh bugel o doe, tri anezho a vevas betek dibenn o c'hrennoad.
#Henry Frederick, priñs Kembre (19 C'hwevrer 1594 – 6 Du 1612) ; marvet da 18 vloaz, diwar an tifoid moarvat.
#Elizabeth Stuart (19 Eost 1596 – 13 C'hwevrer 1662) ; dimezet e 1613 da Frederick V, Elector Palatine.
#Margaret Stuart (24 Kerzu 1598 – Meurzh 1600) ; marvet da vloaz ha daou viz.
#Charles, roue Bro-Saoz, Bro-Skos hag Iwerzhon (19 Du 1600 – 30 Genver 1649). Dimezet e 1625 da Henrietta Maria a Vro-C'hall. Roue war-lerc'h e dad. Dibennet da 48 vloaz.
#Robert Stuart, dug Kintyre (18 Genver 1602 – 27 Mae 1602 ; marvet da bevar miz.
#Mary 8 Ebrel 1605 – 16 Kerzu 1607) ; marvet da zaou vloaz.
#Sophia Stuart (Mezheven 1607) ; marvet daou zevezh goude he ganedigezh.
Arabia Petraea

***Arabia Petraea***, anvet ivez ***Provincia Arabia***, eo anv latin unan eus proviñsoù an Impalaeriezh roman en eil kantved. En em astenn a rae el lec'h m'emañ bremañ Jordania, kreisteiz Siria, Ledenez Sinai ha gwalarn Arabia Saoudat. Petra e oa anv ar gêr-benn. En-dro dezhi e oa proviñsoù *[[Syria (proviñs roman)|Syria]]* en hanternoz, *[[Iudaea]]* hag *[[Aegyptus]]* er c'hornôg.
Asia

**Asia**, hervez an anv latin, a oa anv ur broviñs eus an impalaeriezh roman en Azia Vihanañ. Enni e oa lakaet ar proviñsoù kozh Mysia, Troad, Aeolis, Lydia, Ionia, Caria, hag an tremen dre Pisidia da Pamphylia. Un darn eus Frigia hag a oa bet roet da Mithridates V Euergetes a voe lakaet er broviñs e 116 kent JK. Lycaonia a voe lakaet ouzhpenn e 100 kent JK, hag an dachenn en dro da Cibyra a deuas e-barzh e 82 kent JK. 
En hanternoz dezhi edo Bithynia, er c'hreisteiz edo Lycia, hag er reter Galatia .
Assyria (proviñs roman)

**Assyria** a voe ur broviñs roman berrbad (116–118).

Savet e voe gant an impalaer roman Trajan er bloavezh 116, goude trec'h ar Romaned war ar Barted e reter an Impalaeriezh, er pezh a zo deuet da vezañ Irak bremañ. Div broviñs all a voe savet gant Trajan ivez dre eno, Armenia ha Mesopotamia. 

Dindan ren an impalaer Hadrian, war-lerc'h Trajan, ez eas kuit ar Romaned eus Assyria. Kendalc'het e voe ganto e-pad pell d'ober gant an anv Assyria, en un doare dispis, evit menegiñ ar vro en norzh da Vezopotamia.
Hispania Baetica

**Hispania Baetica** a oa ur broviñs roman eus Hispania, hag a glot mui pe vui gant Andalouzia, e Bro-Spagn hiziv. Corduba (Córdoba a-vremañ) e oa ar gêr-benn. Lusitania a oa er gwalarn dezhi. 

Dont a ra an anv eus Baetis, anv latin ar stêr Guadalquivir.

Hervez Strabon e oa bro ar pobloù Turdetani ha Turduli. 

## Tud
*Seneca
*Trajan
Alpes Maritimae

**Alpes Maritimæ** a oa ur broviñs roman, unan eus an teir froviñs a-c'haoliad war an Alpoù. Fontet eo bet e 14 kent J.-K. dindan Augustus. *Cemenelum* (Cimiez hiziv) e oa kêr-benn ar broviñs, a zo ur c'harter eus Nice hiziv.
Alpes Poenninae

**Alpes Poenninae** a oa ur broviñs eus an impalaeriezh roman. Krediñ a reer e treuzas Hannibal an Alpoù dre an tu-se.
Cyrenaica

**Cyrenaica**, pe **Kirenaika** (*Cyrenaica* pe **Cirenaica** e latin diwar ar henc'hresianeg Κυρηναία; Κυρηναϊκή e gresianeg a-vremañ; برقه, *Barqah* en arabeg, *Berqa* e berbereg), a oa ur broviñs roman en Afrika an Hanternoz, etre proviñsoù Egipt ha Numidia. Unan eus teir lodenn vras Libia eo hiziv, ha mont a ra d'ober lodenn reter ar vro. Benghazi eo ar gêr bennañ. E miz Meurzh 2012 he deus embannet e teue da vezañ damemren.

Dont a ra an anv eus kêr Kyrene, a zeu diwar anv an nimfenn Kyrene.

## Istor
Trevadennet e oa bet ar vro gant tud deuet eus Hellaz adalek ar  kantved kent JK. Pell amzer e voe e dalc'h Egipt hellazek. Legadet e voe gant Ptolemaios VIII Euergetes d'e vab Ptolemaios Arpion, ha n'en doe hêr ebet, hag a legadas ar vro neuze da Republik Roma er bloaz 96 kent JK. Lakaet e voe gant Kreta d'ober ur broviñs roman neuze. 

Pa zegouezhas an Arabed vuzulman er  e oa aet kras ar vro, izel an dour enni, ma oa erru didudet-mat. Kaset e voe ar gristenien kuit, da Sikilia pe da Greta, ha pell amzer e chomas un dezerzh. Gwellaat a reas an amzer er  kantved hag adpoblet e voe. Un darn eus Egipt e oa neuze kent dont da vezañ ur broviñs eus an Impalaeriezh Otoman. Homañ a stagas ar vro ouzh Tripolitania. Er bloaz 1911 e voe tapet Tripolitania gant Italia ha Kirenaika da heul. Abaoe eo stag hec'h istor ouzh hini Libia. E miz C'hwevrer 2011 eo eno e tarzhas Dispac'h Libia a gasas kuit renad Kadhafi, ha bloaz war-lerc'h e voe embannet e teue da vezañ ur rannvro damemren eus Libia, ar pezh n'eo ket bet degemeret gant ar gouarnamant kreiz.
Dalmatia (proviñs roman)

**Dalmatia** a oa ur broviñs roman gozh. En em ledañ a rae kalz pelloc'h eget Dalmatia evel m'emañ bremañ, betek douaroù zo bremañ e Bosnia, Serbia ha Montenegro.

Er bloavezh 167 kent J.K. e voe aloubet ar vro gant armeoù Roma. Er bloavezh 8 kent J.K. e teuas da vezañ ur broviñs roman, dindan ren an impalaer Aogust. *Salonae* e oa kêr-benn ar broviñs, war ribl Mor Adria (Solin hiziv).
Germania Inferior

**Germania Inferior** ("Germania Izel") pe **Germania Secunda** ("Eil Germania") a oa ur broviñs eus Impalaeriezh Roma, er c'hornôg d'ar stêr Roen. 

En em astenn a rae war douaroù a zo bremañ en Izelvroioù, e Belgia hag e gwalarn Alamagn. Krouet e voe ar broviñs er bloavezh 89. A-raok e oa ur vro a oa d'an arme roman : *Exercitus Germaniae Inferioris* a veze graet eus an arme a oa diazezet eno. Stag e oa e-keñver melestradurezh ouzh proviñs Galia. Pennlec'h Germania Inferior e oa *Colonia Claudia Ara Agrippinensium* (deuet da vezañ Kolun pe Köln hiziv).

E-kichen Germania Inferior e oa proviñs *[[Germania Superior]]*. An div broviñs-se a oa bet savet da stankañ an hent ouzh tagadennoù ar pobloù german na oant ket bet aloubet gant armeoù Roma hag a oa o chom pelloc'h er reter hag en hanternoz, e Magna Germania.

Savet e oa bet er bloaz 84 gant Domitianus.
Lusitania

**Lusitania** a zo ur proviñs roman kozh. Un darn vat eus Portugal a-vremañ, er su d'an Douro, hag ivez un darn eus León hag Estremadura e Spagn, a yae d'e ober. Savet e oa bet dindan priñsiezh Aogust.
Angoulême Nevez

**Angoulême Nevez**, pe **Nouvelle Angoulême** e galleg, e oa an anv roet gant ar moraer italian Giovanni da Verrazzano da aber ar stêr Hudson pa voe dizoloet gantañ en 1524.

An anv-se a roas en enor d'ar roue gall Frañsez Kentañ, a oa bet kont Angoulême eus 1496 da 1515, a baee ar moraer evit dizoloiñ douaroù nevez da v-Bro-C'hall.

Abalamour da se e vez kavet Gallaoued oc'h embann e oa bet gall New York a-raok bezañ hollandat pe saoz.
Hispania Tarraconensis

**Hispania Tarraconensis** a oa ur broviñs eus an Impalaeriezh Roman, e hanternoz, kreiz ha reter al Ledenez iberek. Dre vras e klote gant Aragon, Katalonia hag Asturiez. 

*Hispania Citerior* e oa an anv latin kentañ a voe roet d'ar vro-se pa voe aloubet gant ar Romaned, tra ma veze graet *Hispania Ulterior* eus ar peurrest eus al ledenez, pelloc'h er c'hreisteiz, hag a zeuas da vezañ proviñsoù Lusitania ha Baetica diwezhatoc'h.

Brudet e oa Hispania Tarraconensis, abalamour d'he mengleuzioù ha d'ar gwin ha d'an eoul olivez a veze graet enni.

E-touez an dud brudet genidik alese e c'haller menegiñ ar barzh Marcus Valerius Martialis.

## Melestradurezh
Ul legad a oa e Tarraco, e penn al lejion VIIa Gemina, diazezet e León, evit ar surentez.

Image:Provincias de la Hispania Romana (Augusto)-pt.svg| Hispania Tarraconensis adal ren Augustus.
Image:Provincias de la Hispania Romana (Diocleciano).svg| Hispania Tarraconensis adal ren Diocletianus.
Belkacem Grine

**Grine Belkacem** a zo bet ganet tro 1924 e Kimmel en Aljeria ha marvet d'an 29 a viz Du 1954 nepell ag Arris , en Aures (Aljeria).

Brogarour aljerian, penn ur strollad "moudjahidin".

Penn ur vandennad tud o terc'hel er strouezheg adalek miz Meurzh 1952, Grine Belkacem a dage an okuperion hag an drevadennourion. Kinniget e voe 100 milion a Lurioù gall (kozh) da gement hini a dapfe anezhañ, bev pe lazhet.

D'an 29 a viz Du 1954 eo lazhet war ar menez Chelia, a-us da traonienn an Oued R'Dam, e-pad un emgann a-enep harzlammourion an 18vet RCP dindan urzhioù ar c'horonal Ducournau, skoazellet gant biñsoù-askell ha kirri-nij.

Lazhet ez eus bet 4 harzlammour gall ha 23 moudjahidin en darvoud; 18 moudjahinin a zo bet tapet gant ar C'hallaoued. Unan eus emgannoù kentañ Brezel Aljeria eo.
Aozadur Ispisial (Aljeria)

An **Aozadur Ispisial** a zo bet krouet e 1944 pe e 1947 gant Mohamed Belouizdad.

Ur strollad kuzh broadelour aljerian eo.

## Stummañ kadourion ha dastum dafar-brezel
Embregiñ a veze graet, rastellat armoù ha danvez-tarzh ha kenderc'hiñ danvez-tarzh, dastum titour war an enebourion, sevel rouedadoù-skoazell, stummañ kadourion war an dachenn ideologel ha relijiel (rekis e oa bout muzulman evit gellout dont da vout ezel). Strizh e oa ar reolennoù diabarzh.
R

Triwec'hvet lizherenn al lizherenneg latin eo **R**, **r**.

## Istor

## Arouezioù all

* Arouez al lieskementer 1027 = *[[ronna]]*.
* En he stumm bihan, **r**, arouez al lieskementer 10-27 = *[[ronto]]*.
Harry Bosch

**Hieronymus “Harry” Bosch** zo anv ur poliser ijinet stadunanat, eus al Los Angeles Police Department, krouet gant ar skrivagner stadunanat Michael Connelly diwar anv al livour izelvroat eus ar  Hieronymus Bosch.

Unan eus ar romantoù zo diazezet war unan eus livadurioù an arzour.

## Liammoù diavaez
* Pajenn Harry Bosch war lec'hienn ar skrivagner
Rakverb

Er yezhoniezh e vez implijet an termen **rakverb** (saozneg : ''preverb'') evit komz dreist-holl eus elfennoù yezhadurel staget ouzh penn-kentañ ar verboù er yezhoù  kaokazek hag ivez er yezhoù kadoek hag er yezhoù algonkek. Implijet e vez an hevelep termen evit ober dave da elfennoù yezhadurel disheñvel implijet e sinaeg.

Disheñvel eo ar rakverboù diouzh rakgerioù verbel all dre ma vez implijet an termen "rakverb" evit komz eus elfennoù staget ouzh deroù ur verb e yezhoù resis evel ar re meneget a-us dre ma tenn ar c'hengerioù-se da elfennoù a zo peurliesañ er-maez eus morfologiezh ar verb, evel da skouer lec'hiadur an anvioù-kadarn pe an anvioù war-eeun.

## En [[oubic'heg]]
E yezhoù kaokazek ar gwalarn evel an oubic'heg e c'hell seurt rakverboù mont en-dro evel anvioù-kadarn pe elfennoù lec'hiañ, da lavaret eo ez eo heñvel o ferzh ouzh hini an araogennoù, da skouer :

## E [[jorjieg]]
Er yezhoù kartvelek evel ar jorjieg e talvez ar rakverboù dreist-holl da lakaat kemm etre an amzer-vremañ hag an amzer-da-zont. Staget e vezont war-eeun ouzh penn-kentañ al lieselfenn verbel pe "mts'k'rivi : 
::*aketebs* ("en ober a ra") kv. ***ga'''aketebs'' ("en ober a raio")
::''vtser'' ("o skrivañ emaon") kv. ***da*'vtser* ("skrivañ a rin")
## E [[sinaeg (mandarineg)|sinaeg]]
E sinaeg (mandarineg) hag e meur a yezh sinaek all e vez implijet an termen *rakverb* evit komz eus ur rummad gerioù resis, dezhe sterioù kevatal da hini an araogennoù e yezhoù evel ar brezhoneg daoust dezhe em zerc'hel evel verboù hervez kevreadurezh ar sinaeg. Staget e vezont dirak an anv e reont dave outañ. A-hend-all ez implijer aliesoc'h an termen "kenverboù]]" evit komz eus an elfennoù yezhadurel-mañ.
## Emdroadur ar ger
Dindan ar stummoù *rag-verb* ha *rhagverv* e kaver ar ger e Geriadur Gregor Rostren e 1732 ha dindan ar stummoù *rhak-verv* ha *rhak-verb* e 1738, savet moarvat diwar skouer ar ger kembraek *rhagferf*. Hogen ar ster « adverb » en doa ar ger-se a zo aet da gozh. Implijet eo bet *rakverb* evel troidigezh ar ger gallek *préverbe* e 1984 ha testeniekaet eo gant ar ster-se c'hoazh e 2012.

## Levrlennadur
* Favereau, F. (1997), *[[Geriadur Favereau|Geriadur ar brezhoneg a-vremañ]]*, 4vet embannadur, Montroulez: Skol Vreizh.
* Gregor Rostren (1732), *Dictionnaire françois-celtique ou françois-breton*, Roazhon.
* Gregor Rostren (1738), *Grammaire françoise-celtique ou françoise-bretonne*, Roazhon.
* Hemon, R. & Étienne, G. (1992), *Lavar 08*, Kintin : Preder.
* Ménard, M. (2020) : *Dictionnaire français-breton*, eil embannadur. Ar C'houerc'had : An Alarc'h Embannadurioù 

## Gwelit ivez
* Rannig-verb
## Notennoù
Ariadna

**Ariadna** zo un anv gresianek a orin, diwar **Αριάδνη** (Ariádnē), "glan, santel", 
*anv latin Ariadne, ur vaouez pe doueez (hervez an tezennoù) eus mojennoù Hellaz kozh, merc'h da roue Kreta Minos, brudet abalamour ma sikouras Tezeüs da drec'hiñ war ar Minotaoros ha da vont e-maez ar Milendall,
*un anv-bihan e spagnoleg hag e meur a yezh all (katalaneg, tchekeg...).

## Yezhoù all

## Tud
*Santez *Ariadna*, pe *Arianna* (hervez ar yezhoù), lidet d'ar 17 pe 18 a viz Gwengolo
*Ariadna Gil, aktourez katalan, merc'h d'an alvokad August Gil Matamala, difenner Gwirioù Mab-Den.

## Lec'hioù
*Enez Ariadna, en Arc'hantina.

## Pennad kar
*Ariadne
Mohamed Belouizdad

**Mohamed Belouizdad** a zo bet ganet d'an 3 a viz Du 1924 e karter Belcourt en Aljer (Aljeria) ha marvet d'ar 14 a viz Genver 1952 gant an droug-skevent.
 
Brogarour aljerian, krouer an Aozadur Ispisial.

Mohammed Belouizdad a zo ganet an 3 a viz Here 1924. Dont a ra da vezañ rener an O.S. e miz C'hwevrer 1947. Dont a ra er gouarnamant jeneral e 1944 war-lerc'h e studioù. Er memes koulz e stourm gant komite yaounkiz Belcourt ha komite pobl Alje Vras, bodadoù a stourm evit Aljeria dieub. Ar c'hoant a zo gant an Aljerianed da implij ar feulster a-enep d'ar C’hallaoued war-lerc'h an 8 Mae 1945 evit dieubiñ Aljeria. Ur wech bet harzet Republikaned ha tud a stourme evit Aljeria, abalamour d'ar manifestadegoù a zo c'hoarvezet d’an 8 a viz Mae e Guelma, Kherrata ha Setif, e teuas Mohammed Belouizdad da vezañ penn-bras norzh bro Constantine. Tapet e voe gant kleñved al langis pe an droukskevent, war-lerc'h bloavezhioù ha bloavezhioù a stourm evit Bro-Alje, mervel a reas d'ar 14 a viz Genver 1952 e Pariz d’an oad a 28 vloaz. Douaret eo e bered Sidi M'Hamed e Belcourt, anveet bremañ Belouizdad, diwar e anv.
Feulster

En un doare hollek e vez kaoz eus ar **feulster** pa 'z eus oberoù tagañ pe drougimplij evit ober gaou da dud zo pe freuz da draoù zo pe da loened zo, met en un doare all e vez implijet ar feulster gant nerzhioù ar Stadoù (polis, lu, nerzhioù surentez) gant ma vo graet e-barzh harzoù al lezenn.

Er c'hentañ ster e vez gwelet ar feulster evel un torfed peurvuiañ pa vez taget an dud hag evel ur gwall ha ne vez ket gwelet evel ken grevus e-keñver an traoù. E-keñver an droug graet d'al loened e vez diforc'hioù barnañ hervez ar priz a ro ar gevredigezh-mañ-kevredigezh d'ar pezh a vez intentet gant krizded e-keñver al loened.

Gant ar feulster ez a ivez al lusk a zesach tud da ober oberoù feuls, da lavaret eo diwar o emzalc'hioù personel. Met pa vez graet ar feulster gant muioc'h eget un den e c'hell bezañ pe degouezhus (feulsterioù nann rapkprederiet) pe a-stroll (feulsterioù savet gant strolladoù, ar sponterezh en o zouez).

## Gwelet ivez

* Feulster gant armoù-tan
Ikaros

:*Arabat droukveskañ gant [[Ikarios]].*


**Ikaros** (*Ἴκαρος /Ikaros* e henc'hresianeg) a oa mab d'an tisavour Daidalos ha d'ar sklavez kretat Naukrate. Anavezet eo dreist-holl abalamour m'en doa nijet re dost d'an heol.

## Mojenn
Ikaros hag e dad a oa o klask tec'hout rak fulor ar roue Minos. Bac'het e oant er Milendall goude tec'h Theseüs. Daidalos a felle dezhañ distreiñ da Aten, e gêr c'henidik. 

Hervez doare anavezetañ ar vojenn, Daidalos a savas eskell, heñvel ouzh re an evned, gant pluñv ha koar. Kenteliañ a reas e vab ha berzañ outañ tostaat d'an heol met Ikaros, trevariet e spered gant e nijadenn, a bignas re uhel. Tostaat a reas d'an heol a lakaas ar c'hoar a zalc'he e eskell en o stumm da deuziñ tamm-ha-tamm. A-benn ar fin e torrjont hag e kouezhas er mor.

## Doare Pausanias
Hervez Paosanias e oa tec'het Ikaros ha Daidalos eus Kreta war vor, gant bigi bihan, hag ijinet e oa bet ar ouel gant Daidalos evit se. Ikaros avat ne oa ket ur moraer gwall ampart ha mont a reas d'ar strad nepell diouzh Samos.

Gant Herakles e voe kavet e gorf war an aod. 

## Displeg
E diazez mojenn Ikaros emañ an darempredoù etre tad ha mab, efedoù an alioù hag an disentiñ ha c'hoant an den da vont bepred pelloc'h daoust d'an natur.

## Pennadoù kar

* Daidalos
* An daolenn *[[Lamm Ikaros]]* gant Pieter Brueghel gozh
* Ar Milendall 

## Liammoù diavaez

* ''Daidalos hag Ikaros'' hervez *[[Metamorfozoù]]* Ovidius,testenn ha displegadennoù.

## Notennoù