open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Roll livadurioù gant Paul Gauguin

Setu amañ ur roll diglok eus oberennoù al liver gall Paul Gauguin.

Paul Gauguin (1848–1903) a oa ul livour goudetrivliadelour, ur c'hizellour, un engravour, ur c'hroc'hanour hag ur skrivagner. Levezonet en deus an arz modern en  hag e zoare da zispakañ ster stag an dodennoù el livadennoù, dindan levezon ar vevennouriezh, en deus digoret an hent d’ar gentidigouriezh. Kalz levezon en deus bet ivez e implij eus an engravadurioù prenn hag eus ar prennengraverezh.

## Kronologiezh
*1873–1884 : yaouankiz en e familh e Pariz
*1884 : buhez en e familh e Rouen
*1884 : buhez en e familh e Kopenhagen
*1885 : Dieppe, Pariz
*1886–1887 : prantad e Pont-Aven
*1887 : chomadenn e Martinik
*1888 : Pont-Aven
*1888 : chomadenn gant Van Gogh en Arle
*1889 :Pont Aven
*1891–1893 : chomadenn e Tahiti
*1894 : Pont Aven
*1895–1901 : Tahiti
*1901–1903 : chomadenn e Hiva Oa, Inizi Markiz

## Roll
* *An titloù e galleg pe e brezhoneg ne oant ket bet atav roet gant Gauguin. An titloù e [[tahitieg]] zo skrivet war al livadennoù. Klikañ war ar skeudenn da gaout muioc'h a ditouroù.*
* *Er bann WIN emañ an niverenn e meneger Wildenstein (W.) pe an niverenn meneger hervez [[Gabriele Mandel Sugana]] (S.)*

### 1873–1885 (Pariz, Rouen, Kopenhagen)

### 1885–1886 (Dieppe, Pariz)

### 1886-1891 (Breizh, Martinik, Provañs)

## Levrlennadur
* Daniel Wildenstein : *Gauguin: A Savage in the Making – Catalogue Raisonné of the Paintings* (2 levrenn) ; Wildenstein Institute and Skira/Seuil, 2002  — En-linenn.
* Gabriele Mandel Sugana] : *L'opera completa di Gauguin* ; Rizzoli, 2002 

## Notennoù
Le Mazeau

**Le Mazeau** a zo ur gumun e departamant Vande, e Bro-C'hall .
## Douaroniezh

Le Mazeau le port.jpg|Ar porzh.

* War lez ar Sevr  emañ ar gumun.
## Dezougen
## Armerzh
## Istor
### 
* Melestradurezh: savet e voe ar gumun e 1899 diwar ul lodenn eus kumun Saint-Sigismond; lakaet e voe e Kanton Maillezais hag en Arondisamant Fontenay-le-Comte.

### 
##### [[Brezel-bed kentañ]]
* Mervel a reas 24 gwaz eus ar gumun, da lavaret eo 2,75% eus ar boblañs e 1911, abalamour d'ar brezel hervez monumant ar re varv.
#### Trevadennoù
* Brezel Aljeria: mervel a reas ur milour eus ar gumun d’ar 15 a viz Here 1956, er 117 Rujumant Troadegiezh e oa.

## Monumantoù ha traoù heverk

Le Mazeau église.jpg

* Iliz katolik *Ginivelezh an Intron Varia*.
* Monumant ar re varv (1914-1918), luc’hskeudennoù.
* Plakenn 1914-1918 ha Brezel Aljeria en iliz katolik, luc’hskeudennoù.
## Tud
## Pennad kar
* Saint-Sigismond.

## Daveoù ha notennoù
Saint-Sigismond (Vande)

Saint Sigismond le bourg vue de haut.jpg

**Saint-Sigismond** a zo ur gumun e departamant Vande, e Bro-C'hall .
## Douaroniezh

Saint-Sigismond Vieille Autise.jpg
Saint Simin (2).JPG

* War lez an Autise  emañ ar gumun.
## Dezougen
## Armerzh
## Istor
### [[Dispac'h Gall]]
* Melestradurezh: savet e voe ar gumun e 1790 ; lakaet e voe e Kanton Benet da gentañ hag e Kanton Maillezais e 1801 pa voe diskaret Kanton Benet. E Bann Fontenay-le-Comte e oa. Lakaet e voe kumun Saint-Sigismond en Arondisamant Fontenay-le-Comte bet krouet e 1800.
### 
* Melestradurezh: savet e voe kumun Le Mazeau e 1899 diwar ul lodenn eus kumun Saint-Sigismond.
### 
##### [[Brezel-bed kentañ]]
* Mervel a reas 31 gwaz eus ar gumun, da lavaret eo 4,42% eus ar boblañs e 1911, abalamour d'ar brezel hervez monumant ar re varv.
#### [[Eil Brezel-bed]]
* Mervel a reas un den ag ar gumun abalamour d'ar brezel hervez monumant ar re varv.
## Monumantoù ha traoù heverk

Saint Sigismond église.jpg

* Iliz katolik *Saint Sigismond*.

Saint Sigismond memorial 01.jpg
Saint Sigismond memorial.jpg

* Monumant ar re varv, luc’hskeudennoù.
* Plakennoù 1914-1918 ha Brezel Aljeria en iliz katolik, luc’hskeudennoù.
## Tud
## Pennad kar
* Le Mazeau.
## Daveoù ha notennoù
Institut d'études politiques de Paris

An **Institut d'études politiques de Paris**, lesanvet «&nbsp;Sciences Po Paris&nbsp;» e galleg, zo ur skol uhel e Pariz hag a ginnig kentelioù war dachenn ar bolitikouriezh, an istor, an ekonomiezh, an istor hag al lezennoù.

## Notennoù
Gorzegno

**Gorzegno** (*Gorzègn* e piemonteg) zo ur gumun eus Italia, e proviñs Cuneo, e rannvro Piemonte.   

## Notennoù
Lesegno

**Lesegno** (*Ëlzegn* e piemonteg) zo ur gumun eus Italia, e proviñs Cuneo, e rannvro Piemonte.   

## Notennoù
Revello

**Revello** (*Arvèl* e piemonteg, *Revèl* en okitaneg) zo ur gumun eus Italia, e proviñs Cuneo, e rannvro Piemonte.   

## Notennoù
Chalais (Vande)

**Chalais** a oa ur gumun e departamant Vande, e Bro-C'hall.
## Douaroniezh
## Dezougen
## Armerzh
## Istor
### [[Dispac'h Gall]]
* Melestradurezh: savet e voe ar gumun e 1790. E 1792 e voe staget kumun Chalais ouzh kumun Saint-Pierre-le-Vieux. 
## Monumantoù ha traoù heverk

Saint Pierre-le-vieux Chalais 01.jpg

* Iliz  katolik *Sant Rok*, XIIvet kantved.
## Tud
## Pennad kar
* Saint-Pierre-le-Vieux. 
## Daveoù ha notennoù
Saint-Pierre-le-Vieux (Vande)

**Saint-Pierre-le-Vieux** zo ur gumun e departamant Vande, e Bro-C'hall .
## Istor
### [[Dispac'h Gall]]
* Melestradurezh : savet e voe ar gumun e 1790 ; lakaet e voe e Kanton Maillezais. E Bann Fontenay-le-Comte e oa. E 1792 e voe staget kumun Chalais ouzh kumun Saint-Pierre-le-Vieux. Lakaet e voe kumun Saint-Pierre-le-Vieux en Arondisamant Fontenay-le-Comte bet krouet e 1800.
### 
;Brezel-bed kentañ
* Mervel a reas 41 gwaz eus ar gumun, da lavaret eo 3,52% eus ar boblañs e 1911, abalamour d'ar brezel hervez monumant ar re varv.
;Eil Brezel-bed
* Mervel a reas eizh den ag ar gumun abalamour d'ar brezel hervez monumant ar re varv.
;Trevadennoù
* Siria : mervel a reas ur milour eus ar gumun.
## Monumantoù ha traoù heverk

Saint Pierre-le-vieux église 01.jpg

* Iliz katolik *Saint-Pierre* er vourc’h.
* Iliz  katolik *Saint-Roch* e Chalais, .

Saint Pierre-le-vieux mémorial.jpg

* Monumant ar re varv, luc’hskeudennoù.
* Plakenn ar re varv e brezelioù an  en iliz katolik, luc’hskeudennoù.
## Pennad kar
* Chalais.
## Daveoù ha notennoù
Cissone

**Cissone** (*Cisson* e piemonteg) zo ur gumun eus Italia, e proviñs Cuneo, e rannvro Piemonte.  81 a dud a oa o chom enni e 2021. 

War an uhel emañ, a-us d'ar stêr  Riavolo. 

## Kumunioù amezek
* Er c'hreisteiz : Bossolasco, Dogliani; en hanternoz : Roddino; er reter : Serravalle Langhe.

## Notennoù
Punto cubano

Ar **punto cubano** pe ** punto guajiro ** – pe  *punto* hepmui – zo un doare sonerezh kanet e Kuba ha Kanariez, pe barzhoniezh kanet. 

A orin e vefe eus Andalouzia, ha Kanariez, bleuniañ a reas e Kuba er  ha  kantved.

Kar eo d'ar payada a gaver en Arc'hantina ha Chile, ha d'ar repentismo e Brazil. Anavezet eo e Puerto Rico ma vez aozet kenstrivadegoù anvet *controversias*. 

Kar eo ivez d'an abadennoù gant bertsolaried en Euskal Herria.

## Liammoù diavaez
*  etre re an hanternoz ha re ar c'hreisteiz.
Cerretto Langhe

**Cerretto Langhe** (*Srèj dle Langhe* e piemonteg) a oa ur gumun eus Italia, betek 2012, e proviñs Cuneo, e rannvro Piemonte.   

Bez e oa ur gumun eus comunità montana Alta Langa e Langa delle Valli Bormida e Uzzone, unan eus c'hwec'h kumuniezh ar menezioù, er broviñs.

## Notennoù
Vix (Vande)

**Vix** a zo ur gumun e departamant Vande, e Bro-C'hall .
## Douaroniezh

Vix Champs moissonnés et éoliennes - Vendée.jpg

## Dezougen
## Armerzh
## Istor
### [[Dispac'h Gall]]
* Melestradurezh: savet e voe ar gumun e 1790; lakaet e voe e Kanton Le Gué da gentañ hag e Kanton Maillezais e 1801 pa voe diskaret Kanton Le Gué. E Bann Fontenay-le-Comte e oa. Lakaet e voe kumun Saint-Sigismond en Arondisamant Fontenay-le-Comte bet krouet e 1800.
### 
##### [[Brezel-bed kentañ]]
* Mervel a reas 97 gwaz ag ar gumun, da lavaret eo 4,44% eus ar boblañs e 1911, abalamour d'ar brezel hervez monumant ar re varv.
#### [[Eil Brezel-bed]]
* Mervel a reas daou zen ag ar gumun abalamour d'ar brezel hervez monumant ar re varv.
#### Trevadennoù
* Kilikia: mervel a reas ur milour eus ar gumun d’an 3 a viz Here 1920 e Mersin e Turkia gant ur c’hleñved], marichal-al-lojeiz e oa er 15 ETEM ( E.T.E.M. Escadron du Train des Equipages).
* Lazhet e voe ur milour eus ar gumun e Binh Chanh er Viêt Nam d’an 11 a viz Gouhere 1948 en un ambuskad; ginidig e oa eus kumun Doix (Vande); archer e oa  en 3 LMGR (Légion de Marche de Garde Républicaine).
* Brezel Aljeria: mervel a reas ur milour eus ar gumun d’ar 17 a viz Eost 1957 e Tunizia.
## Monumantoù ha traoù heverk

Église Notre-Dame-de-l’Assomption de Vix (vue 1, Éduarel, 21 août 2016).jpg

* Dismantroù iliz katolik kozh *Gorroidigezh an Intron-Varia*.
* Iliz katolik nevez *Gorroidigezh an Intron-Varia*.

Monument aux morts de Vix (vue 2, Éduarel, 21 août 2016).jpg

* Monumant ar re varv, luc’hskeudennoù.
## Tud
* Gaston Chaissac, 1910-1964, barzh ha livour.
## Pennad kar
## Daveoù ha notennoù
Sambuco

**Sambuco** zo un anv-lec'h en Italia.

## Lec'hioù
* Sambuco, kumun e proviñs Cuneo, e Piemonte.
* Sambuco, frazione e kumun Ravello e proviñs Salerno, e Campania.
* Sambuco, frazione e kumun Castel di Lama.
* *Sambuco*, frazione e Voltri, e kumun Genova.
* Diga del Sambuco, stankell e kanton Ticino.

## Pennad kar
* Sambuca
* Sambucus
Perroz

**Perroz** zo un anv-lec'h brezhonek, hag a deufe eus *Penn-ar-Roz*.

*Perroz-Gireg
*Perroz-Hamon
**Perroz*,  e Plougerne
Hag ivez:
*Sant-Ke-Perroz
Xanton-Chassenon

**Xanton-Chassenon** (*Santun-Chassenun* e poateveg) zo ur gumun e departamant Vande, e Bro-C'hall.
## Douaroniezh
## Dezougen
## Armerzh
## Istor
### 
* Melestradurezh: krouet e voe ar gumun e 1789 gant an anv *Xanton*.

* E 1827 a oa kendeuzet Xanton ha Saint-Martin-de-Chassenon; lakaet e voe ar gumun nevez e KantonSaint-Hilaire-des-Loges hag en Arondisamant Fontenay-le-Comte.
#### [[Brezel 1870-1871]]
* Seizh gwaz eus ar gumun a gollas o buhez abalamour d'ar brezel hervez marilhoù ar gumun, luc’hskeudenn.
### 
##### [[Brezel-bed kentañ]]
* Mervel a reas 28 gwaz ag ar gumun, da lavaret eo 3,85% eus ar boblañs e 1911, abalamour d'ar brezel hervez monumant ar re varv.
#### [[Eil Brezel-bed]]
* Mervel a reas pevar den ag ar gumun abalamour d'ar brezel hervez monumant ar re varv.
## Monumantoù ha traoù heverk

Xanthon-Chassenon pierre-virante 02.jpg
Xanthon-Chassenon pierre-virante 03.jpg

* Taol-vaen  *La Pierre Virante*.

Château de Chassenon (2).jpg

* Ar c’hastell.

Pt47998.jpg
Eglise de Xanton-Chassenon..JPG

* Iliz katolik  *Sant Pêr*.
* Monumant ar re varv (Brezel 1870-1871), luc’hskeudennoù.
* Monumant ar re varv, luc’hskeudennoù.
* Plakenn 1914-1918 en iliz katolik, luc’hskeudennoù.
## Tud
## Pennadoù kar
* Saint-Martin-de-Chassenon,
* Xanton.
## Daveoù ha notennoù
Saint-Martin-de-Chassenon

**Saint-Martin-de-Chassenon** a oa ur gumun e departamant Vande, e Bro-C'hall.

## Douaroniezh
## Dezougen
## Armerzh
## Istor
### [[Dispac'h Gall]]
* Melestradurezh: savet e voe ar gumun e 1790 ; lakaet e voe e Kanton Saint-Hilaire-des-Loges  hag e Bann Fontenay-le-Comte.
* Adenvet e oa *Chassenon* e *Saint-Martin-de-Chassenon* war-dro 1801. Lakaet e voe kumun Saint-Martin-de-Chassenon en Arondisamant Fontenay-le-Comte.
* E 1827 e voe kendeuzet kumunioù Saint-Martin-de-Chassenon ha Xanton d'ober ur gumun nevez, Xanton-Chassenon.
## Monumantoù ha traoù heverk

Château de Chassenon (2).jpg|Ar c’hastell.


## Pennadoù kar
* Xanton
* Xanton-Chassenon.
## Daveoù ha notennoù
Saluzzo

**Saluzzo** (*Salusse* e piemonteg) zo ur gumun eus Italia, e proviñs Cuneo, e rannvro Piemonte.   

E-pad pevar c'hantved e voe kêr-benn Markizelezh Saluzzo, ur varkizelezh vihan hag a voe aloubet gant ar C'hallaoued e 1548 ha staget a-benn ar fin ouzh dugelezh Savoia e 1601, dindan ren an dug Carlo Emanuele I. 

## Notennoù
Sambuca

**Sambuca** zo anv meur a lec'h en Italia.

## Lec'hioù
*Sambuca Pistoiese, kumun e proviñs  Pistoia, e Toskana.
*Sambuca di Sicilia, kumun e proviñs Agrigento, e Sikilia.
*Sambuca Val di Pesa, frazione e Tavarnelle Val di Pesa
*Passo della Sambuca, en Appennino tosco-romagnolo.

## Traoù all
*Sambuca, likor diwar anis.
*Sambuca, benveg-seniñ krennamzerel.
*Sambuca, mekanik-brezel a wechall.

## Pennad kar
*Sambuco
Niver Strahler

E matematik, **niver Strahler** pe **niver Horton–Strahler** ur wezenn vatematek zo ur muzul niverel eus kemplezhded he brankadur.

Implijet eo bet an niveroù-se da gentañ en hidrologiezh gant Robert E. Horton hag Arthur Newell Strahler. En degouezh-se e vezont anvet **urzh dourredennoù Strahler** hag implijet e vezont da dermeniñ ment an dourredennoù hervez hierarkiezh an adstêrioù. Implijet e vezont ivez e dielfennadur ar reizhadoù L hag ar frammoù biologel hierarkel e-giz reizhad analañ ha reizhad gwazhied ar gwez hag al loened, evit gouestlañ plas er rejistr e kompiladur ar yezhoù programmiñ a live uhel hag e dielfennadur ar rouedadoù sokial. Diorroet ez eus bet reizhadoù all da urzhiañ an dourredennoù gant Shreve, Hodgkinson et al.. Ur geñveriadenn eus reizhadoù Strahler ha Shreve gant stadegoù, war un dro gant un dielfennadur eus hirderioù an dourredennoù/liammoù, zo roet gant Smart.

### En hidrografiezh
An niver Strahler zo 1 evit an holl dourredennoù etre o eienennoù hag o c'hemberadur kentañ.

Gwrizienn un dourredenn zo ar c'hemberadur el lec'h ma koll an dourredenn-se hec'h anv, da lâret eo, evit ur stêr vras, he genoù. Urzh un diazad doureier zo hini e zourredenn bennañ. Gallout a ra ar rummatadur depantoud eus skeuliad ar gartenn implijet. 

Rummatadur an dourredennoù gant niver Strahler zo heverk-kenañ da gemer e kont framm ha stankder ar rouedad hidrografek. Melezouriñ a ra kemmusted an degouezhioù  hervez an douaroniezh (da skouer : hervez an hedreuzded eus substrad reier an diazad doureier) hag ar glavmetriezh dre e liamm strizh gant ar c'hementad dour kaset war c'horre an douar e-pad ar prantadoù kas bras.

Niver Strahler a dizh :

## Liamm diavaez
* Javier Esparza, Michael Luttenberger ha Maximilian Schlund, "A Brief History of Strahler Numbers", 2014, Lec'hienn Skol-veur deknek Munchen.

## Notennoù
Rossana (disheñvelout)

**Rossana** a c'hall bezañ :

* Rossana, un anv-bihan italianek,
* Rossana (Italia), ur gumun e Piemont, en Italia.

## Pennad kar
*Roxana
Dogliani

**Dogliani** (*Dojan* en piemonteg) zo ur gumun eus Italia, e proviñs Cuneo, e rannvro Piemonte.  4722 a dud a oa o chom enni e 2021. 

Brudet eo ar gwin anezhi, anvet Dolcetto di Dogliani.

## Kumunioù amezek

## Notennoù
Nil gwenn

An **Nil gwenn** (النيل الأبيض *an-nīl al-'abyaḍ* en arabeg) zo ur stêr eus Afrika, unan eus an div adstêr bennañ eus an Nil. Dont a rafe hec'h anv eus ar gouelezennoù (kleiz) a ro ul liv sklaer d'an dour. 
Hervez ur vartezeadenn all e teufe e anv eus an doare da ober anv eus ar c'hornôg abaoe an Henamzer gant ur c'hod geokromatek (pa veze implijet al liv glas evit ar reter, evel en anv an Nil glas).

Er stêr resis, an "Nil gwenn" eo ar stêr a zeu er-maez eus al Lenn No, e kember ar Stêr Bahr al Jabal hag ar stêr Bahr el Ghazal. Er ster ledan e reer "Nil gwenn" eus holl ar pennadoù stêrioù a zeu eus al Lenn Victoria a-raok en em deuler en Nil glas :  "Nil Victoria" eus lenn Victoria dre al Lenn Kyoga betek al lenn Alberzh, ha neuze an "Nil Alberzh" e su ar Soudan, ha  "Nil ar menezioù" pe "Bahr-al-Jabal" betek al lenn No. An "Nil gwenn" a c'haller ober ivez eus ar stêrioù en em daol er Lenn Victoria a-wezhioù. An hini bellañ anezhe a red a-hed 3700 km diouzh an Nil glas. 

Pa veze Europiz o klask mammenn an Nil en  e klaskent dreist-holl dizoleiñ mammenn an Nil gwenn a zianade neuze e broioù dianav e donderioù Afrika.

## Liammoù diavaez
* Nile inland Waterways
* South Sudan Waterway Assessment

## Notennoù
Lenn No

Al **Lenn No** zo ul lenn e Soudan ar Su. Emañ just en norzh d'ur wern bras-kenañ, gwern Sudd, e kember ar stêr Bahr al Jabal hag ar stêr Bahr el Ghazal. Merkañ a ra al lec'h ma tremener eus ar Bahr al Jabal d'an Nil gwenn.  Emañ al lenn No war-dro 1&nbsp;156&nbsp;km en ardraoñ al Lenn Alberzh, en Ouganda, al lenn bennañ war an Nil a-raok al lenn No.  Sellet e vez ouzh al lenn No evel kalon ar bobl Ruweng. 

## Notennoù
Rittana

**Rittana** (*Ritana* en okitaneg) zo ur gumun eus Italia, e proviñs Cuneo, e rannvro Piemonte. 

## Poblañs
Sevel a ra niver an annezidi da .  

## Kumunioù amezek
En-dro dezhi emañ kumunioù  Bernezzo, Gaiola, Monterosso Grana, Roccasparvera, Valgrana, Valloriate.

## Notennoù
Le Bernard

**Le Bernard** a zo ur gumun e departamant Vande, e Bro-C'hall .
## Douaroniezh
## Dezougen
## Armerzh
## Istor
### [[Dispac'h Gall]]
* Melestradurezh: savet e voe ar gumun e 1790 ; lakaet e voe e  Kanton Angle da gentañ hag e Bann Les Sables-d'Olonne e oa. Lakaet e voe kumun Le Bernard en Arondisamant Les Sables-d’Olonne bet krouet e 1800. Lakaet e voe Le Bernard e Kanton Talmont pa voe diskaret  Kanton Angle e 1801.
### 
##### [[Brezel-bed kentañ]]
* Mervel a reas 47 gwaz ag ar gumun, da lavaret eo 4,73% eus ar boblañs e 1911, abalamour d'ar brezel hervez monumant ar re varv.
#### [[Eil Brezel-bed]]
* Savet e voe un hanva radar e Le Bernard hag er gumun amezek La Jonchère gant an aerlu alaman.
* Mervel a reas pevar den ag ar gumun abalamour d'ar brezel hervez monumant ar re varv.

## Monumantoù ha traoù heverk

Bernard frebouchere-mnh2 02.jpg|La Frébouchère.
Bernard savatole3 03.jpg|Savatole.
Groupe de Dolmens de Savatole, pic-001.JPG|Savatole.
Bernard grand-plessis 02.jpg|Le Grand-Plessis.
Menhir du Plessis, pic2.JPG|Le Plessis.
Dolmen pierre folle du plessis B.jpg|La Pierre folle du Plessis.
Bernard cour-breuil 07.jpg|Taol-vaen La Cour du Breuil.

* Meurvein ha peulvanoù.

Le-bernard pey-fontaine 03.jpg

* Karn Le Pey-Fontaine.

L'église depuis le nord-ouest..JPG
Nef de l'église du Bernard, voûte en berceau brisé et arcs-doubleaux..jpg
Eglise du Bernard, coupole romane de la croisée de transept..jpg

* Iliz katolik *Sant Varzhin Teurgn*.


* Chapel prioldi *Sant Yann-Vadezour*.
* Monumant ar re varv, luc’hskeudennoù.
* Maen-koun an daou ezel eus ar Rezistañs bet lazhet d’an 3 a viz Gwengolo 1944, luc’hskeudenn.

## Tud
## Pennadoù kar
## Daveoù ha notennoù
Lenn Tana

Al **Lenn Tana** (ጣና ሐይቅ *T’ana ḥāyik’i* en amhareg, anvet **Tsana** gwezhall) eo al lenn vrasañ en Etiopia ha mammenn an Nil glas. Emañ e rannvro Amhara e gwalarn uheldirioù Etiopia e 1788 m uhelder. War-dro 84 km hirder ha 66 km ledander zo enni. An donder brasañ a dizh 15 m. En em deurel a ra ar stêrioù Gilgel Abay, Reb ha Gumara enni. Ur gorread etre 3000 ha 3500 km² he deus hervez koulz ar bloaz hag ar glaveier.  Reoliet eo bet live al lenn abaoe savadur ur stankell el lec'h ma tiver al lenn en Nil glas. Kontrollañ a ra ar red etrezek lamm-dour an Nil glas (Tis Abbai) hag ar greizenn hidroelektrek. 

E 2015 e oa bet anvet bro al Lenn Tana da virva biosferenn an UNESCO

Krouet e voe al lenn Tana da-heul oberiantiz ar menezioù-tan, a stankas hent ar stêrioù e deroù an Pleistosen, war-dro 5 milion a vloavezhioù zo. 

Kalz brasoc'h e oa al lenn gwezhall evit hiziv. Seizh stêr vras padus en em daol el lenn koulz ha 40 stêr vihan dibad hervez koulz ar bloaz. Ar stêrioù Gilgel Abbay, Megech, Gumara, ha Rib eo ar stêrioù pennañ en em daol el lenn

Un niver a enezennoù zo el lenn Tana. Depantout a ra o niver eus live an dour. Diskennet eo eus 1,80 m e-doug ar 400 vloaz diwezhañ. Hervez Manoel de Almeida (ur  misioner eus Portugal e deroù ar ) e oa 21 enez, seizh pe eizh anezhe gant manatioù warne. Pa voe gweladennet ar vro gant James Bruce e 1771 e skrivas e lavare tud ar vro e oa 41 enezenn daoust ma krede e oa war-dro 11. E 1881, Anton Stecker a ergerzhas al lenn, ar pezh a roas tu da sevel kartennoù resis hag a gontas 44 enezenn. Un douaroniour eus an  a anvas 37 enezenn. Krediñ a rae e oa ilizoù pe manatioù war 19 anezhe

Dilerc'hioù eus impalaerien gozh Etiopia ha teñzorioù eus Iliz Etiopia zo dalc'het e manatioù digenvez an inizi (en o mesk Kebran Gabriel, Ura Kidane Mehret, Narga Selassie, Daga Estifanos, Medhane Alem war Rema, Kota Maryam, ha Mertola Maryam). War enezenn Tana Qirqos ez eus ur roc'hell, bet diskouezet da Paul B. Henze, m'he dije graet ar Werc'hez Vari un diskuizh pa oa o kuitaat Egipt. Hervez ar pezh a oa bet lâret dezhañ, Sant Frumentius, a avielas Ethiopia, a vije bet douaret war enezenn Tana Cherqos. Interet eo korf Yekuno Amlak e manati Sant Stephen war Enezenn Daga. E-touez an impalaerien douaret ivez e Daga emañ Dawit I, Zara Yaqob, Za Dengel, ha Fasilides. 

Krediñ a reer e voe savet ar manatioù war lec'hioù relijius koshoc'h. En o zouez emañ manati Debre Maryam, savet er  ha manati Narga Selassie, savet en , Tana Qirqos (ma vije bet miret an Arc'h aliañs a-raok bezañ kaset da Axum), hag Ura Kidane Mehret.
## Notennoù

### Levrlennadur
* Garstin, William Edmund; Cana, Frank Richardson (1911). "Tsana" . In Chisholm, Hugh (ed.). *Encyclopædia Britannica*. levrenn 27 (11vet emb.), Cambridge University Press, pp. 347–348.
Mesnard-la-Barotière

**Mesnard-la-Barotière** a zo ur gumun e departamant Vande, e Bro-C'hall .
## Douaroniezh
## Dezougen
## Armerzh
## Istor
### [[Dispac'h Gall]]
* Melestradurezh: savet e voe ar gumun e 1790 ; lakaet e voe e Kanton Les Herbiers hag e Bann Montaigu. Lakaet e voe kumun Mesnard-la-Barotière en Arondisamant Montaigu bet krouet e 1800 hag en Arondisamant Fontenay-le-Comte e 1804.
#### [[Brezel 1870-1871]]
* Mervel a reas ur gwaz eus ar gumun abalamour d'ar brezel hervez marilhoù ar gumun, luc’hskeudenn.
### 
##### [[Brezel-bed kentañ]]
* Mervel a reas 33 gwaz ag ar gumun, da lavaret eo 5,64% eus ar boblañs e 1911, abalamour d'ar brezel hervez monumant ar re varv.
#### [[Eil Brezel-bed]]
* Mervel a reas tri den ag ar gumun abalamour d'ar brezel hervez monumant ar re varv.

## Monumantoù ha traoù heverk

Mesnard-la-Barotiere - Eglise Saint-Christophe 01.jpg
L'intérieur de l'Eglise Saint Christophe.png
Le martyre de Saint Laurent - Eglise Saint Christophe de Mesnard-la Barotière, Vendée, France.jpg

* Iliz katolik kozh  *Sant Kristol*, XIIvet kantved- XIVvet kantved.

L'Eglise paroissiale Notre Dame du Rosaire.png

* Iliz katolik *Intron-Varia ar Rozera*, bet savet e dibenn an XIXvet kantved.
* Monumant ar re varv, luc’hskeudennoù.
## Tud
## Pennadoù kar
## Daveoù ha notennoù
Markizelezh Saluzzo

**Markizelezh Saluzzo** (italianeg : *Marchesato di Saluzzo*) a oa ur varkizelezh dizalc'h, pe ur marz en Alpoù, entre Italia ha Bro-C'hall a-vremañ, ha  kêr Saluzzo e oa ar gêr-benn anezhi.
ESSEC Business School

An **ESSEC Business School**, lesanvet *École supérieure des sciences économiques et commerciales* e galleg, zo ur skol uhel e Pariz.

E Pariz edo betek 1907.

## Notennoù

## Liammoù diavaez
* Lec'hienn ofisiel
Lammoù-dour Stroppia

**Lammoù-dour Stropia** zo lammoù-dour en Italia, e penn uhelañ ar Valle Maira, e Chiappera,  e kumun Acceglio, en Alpoù Piemonte, e proviñs Cuneo, hag ar re uhelañ er vro, gant ul lamm a 500 m.
Sarmon war ar menez

Ar  **Sarmon war ar menez** zo ur sarmon graet gant Jezuz d'e ziskibien ha d'un engroez, a gonter en *[[Aviel Mazhev]]* (5,1-7,29).
Kefridi sevenaat

Ar **gefridi sevenaat ** zo ur meizad savet e broioù Europa e-pad marevezh an trevadenniñ entre ar } hag an . E Bro-C'hall, Bro-Saoz, Bro-Spagn, ha Portugal dreist-holl e soñjed ne oa bro ebet ken sevenet hag o hini, hag e oa o dlead sevenaat ar pobloù all, pe o devoa da gefridi degas ar gwir relijion, pe ar gwir sevenadur, da bobloù *gouez*, pe *pagan, digristen, barbar*, hervez un doare da welet ar re all hag a deue eus impalaeriezh Henroma, pe hini an Henc'hresianed (Aleksandr Veur). 

E saozneg e komzer eus *civilizing mission*,  pe eus  “the white man's burden” (« samm an den gwenn »), savet gant Rudyard Kipling.
Aude Biannic

**Aude Biannic**, ganet d'ar 27 a viz Meurzh 1991 e Landerne, zo ur varc'houarnerez vreizhat. Kampionez Bro-C'hall war hent e voe e 2018 hag erruet e oa da zekvet e kampionad ar bed e 2011.
Frañsez Gwilhouzig

**Frañsez Gwilhouzig**, *Laurent François Marie François Guillouzic* e anv er marilh, *Barzik Kervarzin* e anv-pluenn, (Gras-Gwengamp, 1 a viz Kerzu 1865 — Plouizi, 24 a viz Du 1895)  a oa ur skrivagner brezhonek hag a savas kantikoù ha buhezioù sent.

E Plouizi e tremenas e vugaleaj kent mont d'ober e studi da skolaj Itron Varia Gwengamp, ma voe mestr-studi a-raok ha goude bezañ beleget d'an 20 a viz Kerzu 1890, oadet a 25 bloaz.
Kure e voe er Vinic'hi e 1891. Eno e skrivas buhez Erwan Helouri, ha prestik goude un teskad kantikoù evit Bro-Dreger.

Mennet e oa da sevel *[[Buhez ar Sent]]* hervez doare Alberzh Veur pa varvas e ti e dud d'e 30 vloaz.

## Oberennoù
* *Bue Zant Ervoan laket en brezonek*, 
* *Levr kantiko reizet gant an otro F. Guillouzic, kure Zant Ervoan (Minihy)*, Ti-moullañ R. Prud'homme, Sant-Brieg, 1894, adembannet e 1899 hag e 1905.

## Notennoù ha daveennoù
Seduni

Ar **Seduni**, pe **Seduned**, a oa ur bobl kelt e-kreiz Valais Suis er I kantved kent JK.

Meneget int e meur a skrid, ha meur a enskrivadur o deus lezet.

## Istor
N'ouzer ket petore darempredoù o doe gant ar C'halianed a dremenas dre an Alpoù da vont da gemer kêr Roma e 390 kent JK.

Meneget int gant Julius Caesar en e levr *[[De Bello Gallico]]* evel *Sedunos*, *Sedunorum* ha *Sedunis*, e-kichen teir fobl all Valais : an Nantuates e Chablais, ar Veragres e tolead Martigny hag an Uberi e Valais uhelañ. Meneget int ivez gant Titus Livius ha gant Plinius an Henañ. Krediñ a reer e tegouezhjont er vro er V kanved kent JK.

## Notennoù
Trumpilini

An **Trumpilini** pe **Triumpilini** zo ur bobl eus an Alpoù, er Val Trompia, hiziv e proviñs Brescia e Lombardia,  en Italia, Kelted anezho marteze. 

Merket eo o anv war ar monumant Tropaeum Alpium, e Turbia.

Hervez Plinius an Henañ, a venege ar skrid *[[Origines]]* gant Cato an Henañ, e oant ur meuriad eus pobl an Euganeaned.
Cato an Henañ

**Marcus Porcius Cato**,  lesanvet **Cato an Henañ** (*Cato Maior*) pe *Caton ar  C'hensor* (Cato Censorius), abalamour d'e c'hourvab Marcus Porcius Cato, lesanvet  « Cato ar Yaouankañ » pe *Cato Uticensis*, a oa ur politikour hag ur skrivagner roman ganet en 234 kent J.-K. e  Tusculum ha marvet  en 149 kent J.-K. e  Roma.

Anavezet e oa evit e virouriezh hag e enebiezh ouzh an hellenekadur. Ar c'hentañ e oa bet o skrivañ diwar-benn an Istor e latin en e *[[Origines]]*, un oberenn kollet hiziv diwar-benn Istor Henroma. E oberenn anvet *[[De agri cultura]]*, un oberenn diwar-benn al labour-douar, an doare da zerc'hel atantoù, lidoù, ha rekipeoù, eo ar skrid e komz-plaen koshañ e latin. 

Dont a rae eus un tiegezh plebeian kozh a oa brudet evit ar servijoù rentet en arme. Goude bezañ sachet evezh Lucius Valerius Flaccus, e voe lakaet da zont da Roma hag e krogas da heuliañ ar *[[cursus honorum|c'hursus honorum]]*: dont a reas da vout tribun eus an arme (214 kent J.-K.), quaestor (204 kent J.-K.), aedile (199 kent J.-K.), praetor (198 kent J.-K.), konsul (195 kent J.-K.) gant Flaccus, ha kensor (184 kent J.-K.). Pa oa praetor, e argasas an uzulerien eus Sardigna. Pa oa kensor, e  klaskas saveteiñ henvoazioù Roma ha stourm ouzh al levezonoù hellenadek.

## Notennoù
Camunni

Ar bobl **Camunni** pe **Camuni** zo ur bobl eus an Alpoù, en Italia. Ur yezh ragindezeuropek o doa. Bevañ a raent er Val Camonica, ma tegouezhjont war-dro 800 kent JK, e-kreiz Oadvezh an Houarn. 

Merket eo o anv war ar monumant Tropaeum Alpium, e Turbia.
Veragri

Ar **Veragri**  (*Ueragrī/Weragrī*, "kadourien veur", e galianeg ; *Vĕragri* e latin ; Οὐάραγροι *Ouáragroi*, distaget "Váragri", e henc'hresianeg) a oa ur bobl en Alpoù suis en Henamzer. Hervez Julius Caesar (*[[De Bello Gallico]]* III, 1, 6) edont o chom etre an Nantuati hag ar Seduni, da lavarout eo e kanton Valais. *Octodurus* e oa o c'hêr-benn (Martigny hiziv), ha Plinius an Henañ a rae *Octodurenses* anezho en e *[[Naturalis historia]]*, 3-20.
Venostes

Ar  **Venostes** (*Venostes* pe *Venostae* e latin ) a oa ur meuriad Kelted pe Raeti eus an Alpoù hag a oa o chom e Raetia, er saonenn anvet hiziv Val Venosta pe  Vintschgau, e Sutirol, e proviñs Bolzano. Dont a ra an anvioù *Val Venosta*  ha *Vintschgau* eus hini ar Venostes. 

Edont er su d'ar Focunates, er c'hornôg d'an Isarci, en norzh d'an Tuliassi, hag er reter d'ar Rugusci.

Diasur eo o orin etnek. Hervez ar skrivagnerien int bet deskrivet evel Kelted pe Raeti.

## Monumant Turbia
Engravet e oa bet o anv war ar monumant anvet Tropaeum Alpium e Turbia, en enor d'an impalaer Augustus, ma'z eo bet merket anvioù ar pobloù trec'het gantañ. Reted marteze e oa ar Venosted, evel o amezeien, Kelted marteze ivez rak ar wrizienn  *wen- a gaver en o anv evel en hini un toullad pobloù all, Kelted peuvuiañ, hogen Germaned pe Slaved ivez.

## Levrlennadur
### Mammennoù an Henamzer

*

### Levrioù a vremañ

*
*
*

## Notennoù
Breuni

Ar **Breuni**  a oa ur bobl en Alpoù er I kantved kent JK. Hervez an istorour Strabon (63/64 kent JK. – 24 goude JK) e oant e-touez ar pobloù  ilirek. 

## Douaroniezh
Amezeien e oant d'ar Genauni. 

## Menegoù
*Ar c'hentañ skrivagner a veneg anezhe e oa Strabo. Soñjal a rae dezhañ ez int a orin illirian, evel ma ra Appian diwezhatoc'h, a sell ouzh holl bobloù an Alpoù hag an Danav evel Illirianed. 
*Ar Vendelici, avat, zo tostaet dezhe gant ar pep brasañ eus ar skrivagnerien latin (Horatius, Florus) ha Ptolemaios, zo Kelted anezhe. 
*Ar Pseudo-Akron, displeger Horatius, a ra Galianed anezhe  : *Genauni et Breuni, gentes Gallorum*.

Dont a ra anv Ode ar Brenner eus hini ar bobl-se moarvat.

## Monumant Turbia
Engravet e oa bet o anv war ar monumant anvet Tropaeum Alpium e Turbia, en enor d'an impalaer Augustus, ma'z eo bet merket anvioù ar pobloù trec'het gantañ. Reted marteze e oa ar Venosted, evel o amezeien, Kelted marteze ivez rak ar wrizienn  *bre- a gaver en o anv evel en hini un toullad pobloù all, Kelted peuvuiañ, hogen Germaned pe Slaved ivez.

## Notennoù
Acitavones

An **Acitavones** a oa  ur bobl c'halian en Alpoù, war-dro Aosta.

Meneget int gant Plinius an Henañ en e Naturalis historia.
Engravet e oa bet o anv war ar monumant anvet Tropaeum Alpium e Turbia, en enor d'an impalaer Augustus, e-touez anvioù ar pobloù trec'het gantañ.
Vennonetes

Ar **Vennonetes** pe **Vennones** a oa ur bobl eus an Alpoù, e reter Suis, en Henamzer. Pe Galianed, pe gentoc'h Raeti e oant.

Gant arme Publius Silius Nerva e voent trec'het er bloaz 16 kent JK.  

## Monumant
Engravet e oa bet o anv war ar monumant anvet Tropaeum Alpium e Turbia, savet en enor d'an impalaer Augustus, e-touez anvioù ar pobloù trec'het gantañ. An trede pobl meneget int war ar monumant, hogen ar bevare e skrid  Plinius an Henañ, a laka ar Venostes da drede hag ar Vennonetes da bevare.
Gruffudd ap Maredudd

**Gruffudd ap Maredudd** zo anv daou zen anavet en istor Kembre:
*Gruffudd ap Maredudd ap Bleddyn (marvet e  1128), breur d'ar priñs  Madog ap Maredudd, eus  Powys (marvet e  1160)
*Gruffudd ap Maredudd ap Dafydd (fl. 1352 -1382), barzh eus Môn.
Alpoù galian

**An Alpoù galian** (e latin: *Alpes gallicae*) a oa un rannvro sevenadurel eus an Alpoù en Henamzer. Poblet e oa gant Galianed dreist-holl. Graet e veze ivez gant **Alpoù keltiek** e skridoù henc'hresianek. 

## Istor
Goude aloubadeg kornôg an Alpoù gant ar Romaned (16–15 kent JK) e oa bet savet teir froviñs en aradennad menezioù etre Italia ha *[[Gallia Narbonensis]]* : 
#*[[Alpes Cottiae]]*, 
#*[[Alpes Maritimae]]*, 
# *[[Alpes Graiae et Poeninae]]*. 

## Gwelet ivez
* Gallia Cisalpina, etre an Alpoù ha Roma
* *Gallia Transalpina*, anvet Gallia Narbonensis diwezhatoc'h, en tu all d'an Alpoù  
* Gallia Celtica
* Gallia Belgica
* Gallia Aquitania

## Notennoù
Cervere

**Cervere** (*Servere* e piemonteg) zo ur gumun eus Italia, e proviñs Cuneo, e rannvro Piemonte. 

## Kumunioù amezek

## Notennoù
Isarci

An **Isarci** a oa ur bobl eus an Alpoù, en Henamzer, er Val d'Isarco, etre ar Breuni hag ar Venostes. 
Trec'het e voent gant ar jeneraled roman Drusus an Henañ ha Tiberius etre ar bloazioù -16 ha -15 e-pad aloubadeg Raetia.

Tiberius a zeuas da vout impalaer roman goude marv Augustus.  

## Monumant
Engravet e oa bet o anv war ar monumant anvet Tropaeum Alpium e Turbia, savet war-dro 7 ha 6 kent JK, en enor d'an impalaer Augustus, e-touez anvioù ar pobloù trec'het gantañ.

## Pennad kar
*Isarco
Drusus an Henañ

**Nero Claudius Drusus Germanicus** (38–9 kent JK), pe  **Drusus an Henañ**, a oa ur jeneral ha politikour roman. Mab e oa da Livia Drusilla ha lezvab d'hec'h eil pried, an Impalaer Augustus. Breur e oa d'an impalaer Tiberius, tad d'an Impalaer Claudius ha d'ar jeneral Germanicus, a oa tad-kozh d'an impalaer Caligula, ha tad-kuñv  d'an impaler Neron
Tabula Clesiana

An ** Tabula Clesiana**  zo un diell kavet e Cles, e-tal Trento en Italia, ma weler skrid un embann graet gant an impalaer roman  Claudius Iañ diwar-benn reiñ ar geodedelezh roman da dud ar c'hornad.
Genaunes

Ar **Genaunes**, pe  **Genauni** (Galianeg: *Genaunoi*, pe **Gēnomnoi*, 'genidien'), a oa ur bobl en Alpoù er I kantved kent JK. Hervez an testenioù deuet betek ennomp e vijent bet Galianed e Raetia.

## Douaroniezh
O chom e oant e saonenn reter an Inn, e Raetia (Tirol a-vremañ), en Oadvezh an Houarn hag en Henamzer roman. Amezeien e oant d'ar Breuni.

## Menegoù
*Ar c'hentañ skrivagner a ra meneg anezhe e oa Strabo en e Zouaroniezh. Soñjal a rae dezhañ e ont a orin illirian, evel ma reas Appian diwezhatoc'h, met hennezh a lare eus holl bobloù an Alpoù hag an Danav e oant Illirianed. 

*Ar Pseudo-Akron, displeger Horatius, a rae Galianed anezhe: *Genauni et [[Breuni]], gentes Gallorum*.

## Istor
Trec'het e voent gant Drusus an Henañ.

## Monumant Turbia
Engravet e oa bet o anv war ar monumant anvet Tropaeum Alpium e Turbia, en enor d'an impalaer Augustus, ma'z eo bet merket anvioù ar pobloù trec'het gantañ.

## Notennoù
Anauni

An **Anauni** a oa ur bobl  hag a oa o chom en Alpoù  er Val di Non e  Trentino.
O c'hêr-benn e oa  Ἀναύνιον *Anaunion*, *Anaunium* e latin, anvet Nanno hiziv, meneget gant Ptolemaios. 

Krediñ a c'haller e voe sujet an  Anauni gant Roma er I kantved kent JK, marteze a-raok an troiadoù-brezel kaset dindanAugustus gant Drusus an henañ ha Tiberius da aloubiñ Raetia hag an Alpoù, e 16 ha 15 kent JK. 

N'eo ket meneget o anv en Tropaeum Alpium, ar monumant roman savet e 7-6 kent JK e Turbia da lidañ trec'h an impalaeriezh roman war bobloù an Alpoù, pa'z eo meneget ar Genauni. Krediñ a reer e c'hallent bezañ ar memes pobl.

E 46 e voe roet ar geodedelezh roman gant an impalaer roman Claudius d'an **Anauni**, d'ar Sinduni ha d'an Dulliassi.

## Pennad kar
*Tabula Clesiana

## Levrlennadur
* Delamarre X., (2003) - *Dictionnaire de la langue gauloise*, Errance, Paris, 440p.
* Delamarre X., (2004) - "Gallo-Brittonica : transports, richesse et générosité chez les anciens celtes", *Zeitschrift für celtische Philologie*, n°54, pp.121-132
* Delamarre X., (2012) - *Noms de lieux celtiques de l'Europe ancienne*, Errance, Paris, 384p.
* V. Kruta, (2000) - *Les Celtes - Histoire et dictionnaire*, Laffont, Paris, 1020p.
* S. Marchesini & R. Roncador, (2016) - "Celts and Raetians in the central-eastern Alpine Region during the Second Iron Age : multidisciplinary research", in : I. Armit et al., (ed.), *Cultural Encounters in Iron Age Europe*, Archaeolingua, Series Minor, Budapest, pp.267-284
* S. Marchesini & L. Zaghetto, (2019) - "The Situla in Providence. A comprehensive analysis of inscription and decorative program", in : S. Hye & U. Töchterle (eds), UPIKU : TAUKE. *Festschrift für Gerhard Tomedi zum 65. Geburtstag*, Bonn, pp.329-341
* F. Marzatico, (2011) - "I Reti in Trentino: Il Gruppo Fritzens-Sanzeno", in : G. Ciurletti & F. Marzatico (eds), *Die Räter/I Reti*, ArcheoAlp 5., Servizio Beni Culturali/Uffi cio Beni Archeologici, Trento, pp.467-504
* R. Roncador, (2017) - *Celti e Reti. Interazioni tra popoli durante la seconda età del Ferro in ambito alpino centro-orientale*, BraDypUs ed., Roma, 366p.
* U. Tecchiati, (1999) - "L'esperienza dell'altro. Scambi e relazioni transculturali nella preistoria e nella protostoria della regione alpina centrale", in : M. Cossetto (ed.), *Fare Storia a Scuola*, vol 2. Materiali di lavoro del gruppo di studio sulle fonti della storia locale, Istituto Pedagogico in Lingua Italiana, Bolzano/Bozen, pp.13-44

## Liamm diavaez
* Anaunes, L'Arbre celtique. 
## Notennoù
Britannicus

**Ar pennad-mañ zo diwar-benn un den lesanvet "Britannicus". Evit an dud all lesanvet mod-se, gwelet [[Britannicus (disheñvelout)]].*
**Tiberius Claudius Caesar Germanicus**, lesanvet **Britannicus**, ganet e 41, a oa  mab d'an Impalaer roman Claudius Iañ ha d'e bried Valeria Messalina.

Dont a rae e lesanv eus ar perzh kemeret gant e dad e brezelioù Enez Vreizh. E 43 e voe roet an anv *Britannicus* gant Sened Roma ma teuas e anv da vezañ *Tiberius Claudius Cæsar Augustus Germanicus Britannicus*. Claudius ne gemeras ket an anv-se e-unan, met e reiñ a reas d'e vab.

## Buhez
Berr e voe e vuhez, rak da zerc'hent e 14 deiz-ha-bloaz e voe lazhet gant e vreur Neron, hervez skridoù an istorourien roman Tacitusha Suetonius.


Claudiusreal.jpg|Sesters *Spes Augusta* evit lidañ ganedigezh "Britannicus"


## Lennegezh
*Gant e dremenvan e voe awenet an dramaour gall Jean Racine pa skrivas e drajedienn *[[Britannicus (Racine)|Britannicus]] ([[1669]])*.

## Notennoù
Vendrennes

**Vendrennes** a zo ur gumun e departamant Vande, e Bro-C'hall .
## Douaroniezh
## Dezougen
## Armerzh
## Istor
### [[Dispac'h Gall]]
* Melestradurezh: savet e voe ar gumun e 1790 ; lakaet e voe e Kanton Mouchamp da gentañ hag e Bann Montaigu. Lakaet e voe kumun Vendrennes en Arondisamant Montaigu bet krouet e 1800 hag en Arondisamant Fontenay-le-Comte e 1804, Lakaet e voe kumun Vendrennes e Kanton Les Herbiers pa voe diskaret Kanton Mouchamp e 1801.
#### [[Brezel 1870-1871]]
* Eizh gwaz eus ar gumun a gollas o buhez abalamour d'ar brezel hervez marilhoù ar gumun .
### 
##### [[Brezel-bed kentañ]]
* Mervel a reas 54 gwaz ag ar gumun, da lavaret eo 5,64% eus ar boblañs e 1911, abalamour d'ar brezel hervez monumant ar re varv.
#### [[Eil Brezel-bed]]
* Mervel a reas pevar den ag ar gumun abalamour d'ar brezel hervez monumant ar re varv.
#### Trevadennoù
* Brezel Aljeria: mervel a reas tri milour eus ar gumun.
## Monumantoù ha traoù heverk

Vendrennes (Vendée).jpg

* Ar c’hastell.
* Iliz katolik *Gorroidigezh an Intron-Varia*.
* Monumant ar re varv, luc’hskeudennoù.
## Tud
## Pennadoù kar
## Daveoù ha notennoù
Focunates

Ar ** Focunates**  a oa ur bobl en Alpoù,  e Raetia, en Oadvezh an Houarn, er Iañ kantved kent JK.  

## Douaroniezh
Ne anavezer ar bobl-se nemet dre enskrivadur ar monumant anvet Tropaeum Alpium, adskrivet gant Plinius an Henañ. Dre ziouer a ditouroù all eo diaes lavaret e pelec'h e oa ar meuriad-se o chom. Kinnigoù disheñvel zo bet gant arguzennoù diazezet war an anvioù-lec'h. 

# En e droidigezh eus Plinius, L. Domenichi (1573) a lakae tiriad ar Focunates e traoñienn Saint-Barthélemy, a-hed un adstêr eus an Adige en Tirol.
#Abaoe kantvedoù e tostaer an anv lec'h Faucigny (Savoia-Uhel) hag anv ar broviñs anvet evel-se ivez eus anv ar Focunates. Kinniget e oa gant Monet (1634), Moreri (1683) ha  Walckenaer (1839).
# E 1768, d'Anville en e c'heografiezh eus an Henamzer a lakae o ziriad e traoñienn ar Sesia.
# Walckenaer (1839) a skriv e terefe gwell anv-lec'h Focogna (e proviñs Verbano-Cusio-Ossola, en Italia). Merzet en doa Walckenaer e oa skrivet an anvioù meneget gant Plinius en un urzh a glote gant al lec'h ma oa ar pobloù. Ar Focunates zo meneget etre ar Genaunes hag ar Vindelici. Bro Focogna a seblant bezañ war dachenn al Leponti kentoc'h.
# Evel Formigé (1955) en e ziplegadennoù diwar-benn an Tropaeum Alpium, ar pep brasañ eus ar studiadennoù a vremañ ne ginnigont lec'h ebet evit ar Focunates, war-bouez hini  Anreiter (1997) a ginnig e vefe bet o zachenn war lez ar stêr Inn, er c'hornôg da *[[Veldidena]]* (Wilten hiriv), e tolead Innsbruck (en Aostria). 

En-dro dezho e oa pobloù all: ar Genauni en hanternoz , ar Venostes er c'hreisteiz, ar Breuni er reter, ar Vennones ha  Calucones er c'hornôg.

## Menegoù
Meneget eo o anv  gant  ar skrivagner latin Plinius an Henañ er Iañ kantved kent JK.

## Monumant Turbia
Engravet e oa bet o anv war ar monumant anvet Tropaeum Alpium e Turbia, en enor d'an impalaer Augustus, ma'z eo bet merket anvioù ar pobloù trec'het gantañ. 

## Levrlennadur
* Anreiter P., (1997) - "Breonen, Genaunen und Fokunaten. Vorrömisches Namengut in den Tiroler Alpen", *Innsbrucker Beiträge zur Kulturwissenschaft*, Sonderheft 99, Innsbruck.
* Anville J.-B.-B. (d') (1768) - *Géographie ancienne abrégée*, Pariz, Merlin
* Domenichi L., (1573) - *Historia Naturale di Gaius Plinius Secundus*, Venise, 1188p.
* Formigé A., (1955) - "La dédicace du Trophée des Alpes (La Turbie)", *Gallia*, vol.13, pp.101-102
* Monet P., (1634) - *Geographia Galli? veteris recentisque*, Antoine Pillehotte, Lyon
* Moreri L., (1683) - *Grand Dictionnaire Historique ou le Mélange Curieux de l'Histoire Sacrée et Profane qui contient en abrégé les vies et les actions remarquables des Patriarches, des Juges, des Rois des Juifs, des Papes, des Saints Pères et des Docteurs Orthodoxes, des Evêques* ..., levrenn I, Lyon, Jean Girin & Barthélémy Rivière, 1359p.
* Walckenaer C.-A., (1839) - *Géographie ancienne historique et comparée des Gaules cisalpine et transalpine*, levrenn II, Pariz, Levrdi P. Dufart, 520p. 

## Notennoù
Manching

**Manching**  zo ur bourk en  Oberbayern, e Landkreis  Pfaffenhofen an der Ilm er gevred da Ingolstadt e stad Bayern.
Senigallia

**Senigallia** (*S'nigaja* er rannyezh lec'hel) zo ur gumun italian a 44 088 a dud, e proviñs Ancona, er Marche. 

## An anv
Dont a ra eus anv pobl galian ar Senones ac'h eas da breizhata kêr Roma.
Tenzin Gyatso

**Jetsun Jamphel Ngawang Lobsang Yeshe Tenzin Gyatso**, anavezet evel **Tenzin Gyatso** (anv ganedigezh : **Lhamo Döndrub**; tibeteg: ལྷ་མོ་དོན་འགྲུབ་), ganet d'ar 6 a viz Gouere 1935 e proviñs Amdo e Tibet, eo ar 14{{vet]] *[[Dalai Lama]]*, war-lerc'h Thubten Gyatso. An Dalai Lama eo bleiner speredel Tibetiz hag uhelañ kelenner ar skol Gelug, ur skourr eus ar voudaegezh e Tibet. Emañ o vevañ en harlu e Dharamsala, en India. Tapet en doa ar Priz Nobel evit ar Peoc'h e 1989. Eñ eo ar manac'h boudaat anavezetañ er bed. Nac'h a ra gouarnamant Republik Pobl Sina outañ ar gwir da gomz en anv Tibetiz.

Ganet e voe Tenzin Gyatso en ur familh 16 a vugale, war ar maez e kêriadenn Taktser, e proviñs Amdo (bremañ proviñs Qinghai). An tibeteg e oa e yezh kentañ. Daou vloaz goude e c'hanedigezh, e 1937, e voe embannet e oa-eñ *[[tulku]]* (da lavaret eo adenkorfadur) an 13vet Dalai Lama, Thubten Gyatso. Kadarnet e voe kement-se d'an 22 a viz C’hwevrer 1940 ha stagañ a reas gant e garg evel Dalai Lama d'ar 17 a viz Du 1950, pa oa pemzek vloaz, ha dont evel-se da vezañ rener relijiel ha politikel ar vro. Kement-se a c'hoarvezas miz war-lerc'h ma oa bet aloubet Tibet gant Arme Dieubidigezh Pobl Sina. 

Rankout a reas sinañ an Emglev 17 Kraf war "dieubidigezh Tibet" gant Sinaiz e 1951, ha goude c'hwitadenn emsavadeg 1959 e tec'has diouzh Tibet da India. Eno e kavas repu e Dharamsala, en Himachal Pradesh, ma voe savet ur gouarnamant tibetat en harlu hag ur velestradurezh evit plediñ gant ezhommoù an holl Dibetiz harluet.

Alese eo bet ar 14vet Dalai Lama o veajiñ dre ar bed a-bezh ha gouestlet en deus e vuhez da zifenn krog Tibet ha da astenn kelennadurezh ar voudaegezh.

## Liammoù diavaez

*Lec'hienn ar 14vet Dalai Lama
* ''The 14th Dalai Lama'', lec'hienn Priz Nobel ar Peoc'h
Cherasco

**Cherasco** (*Cherasch* e piemonteg) zo ur gumun eus Italia, e proviñs Cuneo, e rannvro Piemonte.  

## Kumunioù amezek

## Notennoù
Chiusa di Pesio

**Chiusa di Pesio** zo ur gumun eus Italia, e proviñs Cuneo, e rannvro Piemonte.  

## Kumunioù amezek

## Notennoù
Elva

**Elva** zo anv meur a lec'h er bed.

### 
* Elva, e  kontelezh Tartu

### 
* Elva, en Illinois

### 
* Elva, kêr e Piemonte

### 
* Elva, e Manitoba
Dronero

**Dronero** zo ur gumun eus Italia, e proviñs Cuneo, e rannvro Piemonte, war lez ar stêr Maira.  

## Monumantoù
Brudet eo ar *[[Ponte del Diavolo]]* (Pont an Diaoul), dreist ar Maira. 

## Kumunioù amezek

## Notennoù
Les Brouzils

**Les Brouzils** a zo ur gumun e departamant Vande, e Bro-C'hall .
## Douaroniezh
## Dezougen

Aérodrome de Montaigu-Saint-Georges.jpg

* Nijva Montaigu-Les Brouzils.

Bâtiment_voyageurs_de_la_gare_de_l'Herbergement_par_Cramos.JPG

* Ti-gar L'Herbergement - Les Brouzils war al linenn Naoned-Orléans Saintes.
## Armerzh
## Istor
### [[Dispac'h Gall]]
* Melestradurezh: savet e voe ar gumun e 1790 ; lakaet e voe da benn Kanton Les Brouzils hag e Bann Montaigu. Lakaet e voe kumun Les Brouzils en Arondisamant Montaigu bet krouet e 1800 hag en Arondisamant La Roche-sur-Yon e 1804. Lakaet e voe kumun Les Brouzils e  Kanton Saint-Fulgent pa voe diskaret Kanton Les Brouzils e 1801.
* D’an 22 a viz C’hwevrer 1794 e voe drouklazhet ur c’hant bennak a dud gant kolonenn ar Jeneral republikan  Cordellier. 
### 
#### [[Brezel 1870-1871]]
* Mervel a reas eizh gwaz eus ar gumun hervez marilhoù ar gumun.
### 
##### [[Brezel-bed kentañ]]
* Mervel a reas 146 gwaz ag ar gumun, da lavaret eo 5,57% eus ar boblañs e 1911, abalamour d'ar brezel hervez monumant ar re varv.
## Monumantoù ha traoù heverk
* Meurvaen La Pierre Blanche e Le Chêne Chevreux.
* Kastelloù La Duranderie, Le Ligny ha La Thébline.
* Lojeiz La Colle.
*  Al loj-repu e Koad Grasla , implijet gant tud ar vro e-pad Brezel Vendée.
* Iliz katolik *Gorroidigezh an Intron-Varia*.
* Chapel  *Intron-Varia*.
* Chapel La Funerie.
* Prioldi Urzh Cluny, ne chom nemet ur voger, e-tal an iliz katolik.
* Monumant ar re varv, luc’hskeudenn.
## Tud
## Pennadoù kar
## Daveoù ha notennoù
Corneliano d'Alba

**Corneliano d'Alba** (*Curnian* e piemonteg) zo ur gumun eus Italia, e proviñs Cuneo, e rannvro Piemonte.   

## Notennoù
Bazoges-en-Paillers

**Bazoges-en-Paillers** a zo ur gumun e departamant Vande, e Bro-C'hall .
## Douaroniezh
## Dezougen
## Armerzh
## Istor
### [[Dispac'h Gall]]
* Melestradurezh: savet e voe ar gumun e 1790 ; lakaet e voe e Kanton Saint-Fulgent hag e Bann Montaigu. Lakaet e voe kumun Bazoges-en-Paillers en Arondisamant Montaigu bet krouet e 1800 hag en Arondisamant La Roche-sur-Yon e 1804.
#### [[Brezel 1870-1871]]
* Mervel a reas tri gwaz eus ar gumun hervez marilhoù ar gumun .
### 
##### [[Brezel-bed kentañ]]
* Mervel a reas 45 gwaz ag ar gumun, da lavaret eo 5,59% eus ar boblañs e 1911, abalamour d'ar brezel hervez monumant ar re varv.
#### [[Eil Brezel-bed]]
* Mervel a reas seizh den ag ar gumun abalamour d'ar brezel hervez monumant ar re varv.
#### Trevadennoù
* Brezel Indez-Sina: lazhet e voe ur milour eus ar gumun e Donn Goai, Bann Tien Hung, proviñs Thai Binh en Tonkin er Viêtnam d’an 30 a viz Gwengolo 1952; penngorporal e oa er 21 Rujumant Troadegiezh Drevadennel.
## Monumantoù ha traoù heverk

Église du Sacré-Cœur de Bazoges-en-Paillers (vue 3, Éduarel, 17 mai 2017).jpg

* Iliz katolik *ar Galon-Sakr*.
* Monumant ar re varv, luc’hskeudennoù.
## Tud
## Pennadoù kar
## Daveoù ha notennoù
Diano

**Diano** zo anv meur a gumun en Italia:

*Diano Arentino, e proviñs Imperia
*Diano Castello, e proviñs Imperia
*Diano d'Alba, e proviñs Cuneo
*Diano Marina, e proviñs Imperia
*Diano San Pietro, e proviñs Imperia

## Hag ivez
*Teggiano, e proviñs Salerno, a oa anvet **Diano**, betek 1862
*Vallo di Diano (pe *Valdiano*), rannvroig e proviñs Salerno
Levice (Slovakia)

**Levice** zo ur gêr eus Slovakia, pennlec'h distrig Levice, e rannvro Nitra. 33 332 a oa o chom enni e dibenn ar bloaz 2017.

Nepell diouti e red ar stêrioù Ipoly ha Hron, anezho adstêrioù d'an Danav.
Pont del Diable (Martorell)

**Pont del Diable** zo ur pont e Katalonia, anavet ivez evel pont Sant Bartomeu, dreist ar stêr Llobregat, entre Martorell ha Castellbisbal. N'eo digor nemet d'an dud war-droad. Ar pont a vremañ, savet e 1965, zo un eilenn eus ar pont gotek a oa bet savet eno e 1283 war diazezadurioù roman. 

## Notennoù
Pont del Diable (Cardona)

Ar **Pont del Diable**, pe **pont Trencat** ("pont torret"), zo ur pont e kêr Cardona, e Katalonia, dreist ar stêr Cardener, a zo adstêr d'al Llobregat.
Ponte del Diavolo

**Ponte del Diavolo**, da lâret eo "Pont an Diaoul", zo anv meur a bont en Italia:

* *Ponte del Diavolo*, Ascoli Piceno, Marche
* *Ponte del Diavolo*, Blera, Lazio
* *Ponte del Diavolo* (pe  *Ponte Vecchio*, *Ponte Gobbo*), Bobbio, Emilia-Romagna
* *[[Ponte della Maddalena|Ponte del Diavolo]]* (PE  *Ponte della Maddalena*), Borgo a Mozzano, e Toskana.
* *Ponte del Diavolo*, Gualdo Cattaneo, Ombria)
* *Ponte del Diavolo*, Cividale del Friuli, Friule
* *Ponte del Diavolo* (*Ponte Vecchio*), e Dronero, Piemonte
* *Ponte del Diavolo*, e Lanzo Torinese, e Piemonte
* *Ponticello del Diavolo*, Torcello, e lenn-vor Venezia.

## Pennadoù kar
*Pont an Diaoul
*Pont del Diable
Lanzo Torinese

**Lanzo Torinese** (*Lans* e piemonteg hag en arpitaneg, *Lans-l'Hermitage* e galleg) zo ur gumun eus proviñs Torino, e Piemonte, en Italia. War-dro 5000 a dud zo o chom enni.