Hieroglifoù Egipt

Ur reizhiad skrivañ eo ar **Hieroglifoù**. Implijet eo bet e-pad Henamzer Egipt. Mesket e veze enni elfennoù lizherennek, silabennek ha skeudennek. Anvet int *linennadoù-skritur* e Sketla Segobrani.

## Gerdarzh
Diwar ar gresianeg e teu ar ger *hieroglif*. Eus ar gerioù ἱερογλύφος (hieroglúphos) *hiero-* (ἱερός), a dalvez "sakr", ha *glif* (γλύφειν), a dalvez "benañ". Treuzskrivañ a reer ar frazenn egiptat a dalvez kement ha hieroglifoù evel *mdw nṯr* skrivet alies *medu netjer*; ger evit ger "gerioù Doue".

## Istor hag emdroadur
E-pad bloavezhioù eo bet Pladenn Narmer an enskrivadur hieroglifek kentañ anavezet. Kavet e oa bet e-doug furchadegoù Hierakonpolis (Kaoum al-Ahmar hiziv) e-tro 1890. Bloaziataet e oa bet e-tro 3000 kent JK. E 1998, koulskoude, ur skipailh arkeologourien alaman a oa o furchal en Abidos (Umm al-Qa'ab hiziv) a zizoloas bez U-j a oa d'ur penn-bras rakdinastek; eno e voe adkavet 300 tamm kleiz a oa skrivet kent-hieroglifoù warno. Bloaziataet eo bet ar bez-se e-tro 3400 kent JK.

Tri doare arouezennoù a ya d'ober ar hieroglifoù: arouezennoù fonetek, en o zouez arouezennoù unkensonennek, evel al lizherenneg, met ivez un toullad a verk div pe deir c’hensonenn, skeudennoù, zo evit ur ger, ha dezverkerioù, a verk rummad ster ur ger dilizherennet hep merkañ e dalvoudegezh resis.

A-feur ma'z ae ar skrivañ war-raok e-touez Egiptiz ez eus deuet lizherennoù eeunoc’h war wel. Setu ar pezh a anver ar skritur hieratek (implijet gant ar gloer) hag ar skritur demotek (implijet gant an dud dre vras). Aesoc’h e oa ober gant ar stummoù nevez-se war ar papiruz. N'eo ket evit kelo-se avat ma'z eas ar skritur hieroglifek war ziskar. Kentoc’h e oa meur a zoare implijet keñver-ha-keñver. War Maen Rosetta e kaver war un dro ar skriturioù hieroglifek ha demotek.

Dalc’het e voe d'ober gant ar hieroglifoù dindan ren ar Bersed (a-frapadoù etre ar 6vet hag ar 5vet kantved kent JK.), goude aloubadeg Egipt gant Aleksandr Veur, hag e-pad marevezh Makedoniz hag hini ar Romaned da c’houde. Evit doare, kemplezhded ar hieroglifoù a c’hoarvezas evel ur respont, evit darn, d'ar saviad politikel distabil a oa o ren. Lod a gred dezho o deus c’hoariet ar hieroglifoù ur roll evit lakaat kemm etre 'gwir Egiptiz' hag an alouberien estrañjour (hag o mevelien eus ar vro). Kement-se a c’hall displegañ kraksoñjoù ar skrivagnerien c’hresian ha roman zo deuet betek ennomp diwar-benn ar hieroglifoù. Un displegadenn all eo an emzalc’h peurzoujus zo bet gant ar C’hresianed hag ar Romaned e-keñver ar sevenadur egiptat dre vras. Desket ganto e oa eus ar hieroglifoù testennoù sakr eo bet sellet gant an aozerien gresian-ha-roman ouzh reizhiad kemplezh met poellek ar hieroglifoù evel ouzh un doare alegorek, hud zoken, da dreuzkas kevrinoù, gouiziegezh kuzh. Diwar an doujañs-se n'eo ket dedenn zo deuet met diouiziegezh.

A-benn ar pevare kantved goude Jezuz-Krist, ne chome mui nemeur a Egiptad gouest da lenn hieroglifoù ha "mojenn" ar hieroglifoù a yae war gresk. Paouezet e voe da implijout hieroglifoù war monumantoù pa voe bet lakaet serriñ an holl demploù digristen e 391 goude Jezuz-Krist gant an Impalaer roman Theodosius Iañ; An diwezhañ enskrivadur anavezet zo diwar un templ pell-pell er c’hreisteiz nebeut goude 391. 

Er pevare kantved ivez e voe embannet ar *Hieroglyphica* gant Horapollo, un "displegadenn" eus tost 200 arouezenn. Al labour-mañ, hag eñ faziek evit ar pep brasañ, a zispakas pell-pell e aotrouniezh war studi ar hieroglifoù hag e voe kaoz dezho da chom dizispleg e-pad ken pell. Ma'z eo bet lakaet ar pouez war orin gresian ar *Hieroglyphica* gant ar skolveuridi e penn-kentañ, e vez klasket kentoc’h bremañ diskouez an oberenn-se evel ur striv spontus a-berzh ur gouizieg egiptat da saveteiñ un amzer dremenet aet da get da vat. Bras e voe levezon ar *Hieroglyphica* war arouezouriezh an azginivelezh, peurgetket e levr Andrea Alciato, hag en o zouez *[[Hypnerotomachia Poliphili]]* Francesco Colonna.

A-hed ar c’hantvedoù e klaskas meur a ouizieg displegañ ar hieroglifoù, peurgetket Johannes Goropius Becanus er  hag Athanasius Kircher er ; C’hwitadennoù ne voe ken eus ar strivoù-se pe displegadennoù toull diazezet just war ar strollañ soñjoù, diouzh ijin pep hini. Al labour talvoudusañ bet savet war an displegañ hieroglifoù a voe kaset da benn gant Thomas Young ha Jean-François Champollion e deroù ar bloavezhioù 1800. Dizoloadenn maen Rosetta gant bagadoù soudarded Napoleon e-pad aloubidigezh Egipt a roas an alc’hwez hollret a dalvezas da Champollion da zisplegañ koulz lavaret an holl hieroglifoù e-tro 1830. Ur pezh trec’h e oa evit diskiblezh nevez an Egiptouriezh.

Treuzvevañ a ra c’hoazh ar hieroglifoù hiziv e daou stumm: war-eeun, dre ur 6 glif demotek bennak ouzhpennet el lizherenneg c’hresian pa vez skrivet e kopteg; hag en un doare dieeun, dre m'en deus awenet al lizherenneg semitek zo mamm d'an holl lizherennegoù all bet implijet biskoazh, ha d'hon hini ivez.

## Skritur

*Ur reizhiad kemplezh eo, ur skritur skeudennek, arouezek ha soniadurel war un dro, mesk-ha-mesk en hevelep testenn, en hevelep frazenn, krediñ a rafen lavaret en hevelep ger* Lizher da M. Dacier, 27 Gwengolo 1822*</blockquote>

Savet eo ar skritur hieroglifek diwar 24 arouezenn unson pennañ (arouezennoù a glot o zalvoudegezh gant ur son hepken, evel lizherennoù ar brezhoneg); Bez' ez eus ivez ouzhpenn kalz a arouezennoù daouson ha trison daoust m'eo rouesoc’h ar re-mañ diwezhañ.

Heverk eo ne vez ket skrivet ar vogalennoù er skritur hieroglifek; aesaet e vez an distagadur oc’h ouzhpennañ un son *e* etre ar c’hensonennoù. Da skouer: *nfr* -> *nefer* = brav, mat.

Ar reizhiad [[treuzskrivañ]] implijet en daolenn a-is zo ur c’hantved kozh. Mont a rae d'ober an esae gwellañ bet d'ar mare-se evit tostaat da zistagadur an egipteg. Meur a arouezenn difetis pe dizanv o zalvoudegezh zo enni evel "3". Kalz a araokadennoù zo bet graet abaoe daoust m'eo c’hoazh digor an tabut war munudoù zo. Krediñ a reer bremañ, da skouer, e c’hallfe ar son "3" bezañ bet evit  en henegipteg, ha bet kollet war-lerc’h e krennegipteg. Ar c’hensonennoù merket evel [[mouezhiet]] (*d, g, dj*) a c’hall bezañ bet [[strinket]] (pe, daoust ma n'eo ket ken asur, [[gargadennet]] evel [[kensonenn kreñvaet|kensonennoù kreñvaet]] ar [[yezhoù semitek]]. Un deskrivadur mat a c’haller kaout gant Allen (2000). *Evit munudoù o tennañ da reizhiadoù treuzskrivañ all, sellet ouzh ar pennad **[[Transliteration of ancient Egyptian]]** (e saozneg).

Skrivet e vez ar ger 'Ptoleme' gant hieroglifoù evel-mañ:
p:t-wA-l:M-i-i-s

Setu al lizherennoù a glot gant hieroglifoù ar gartouchenn a-us:

Sellet e vez ouzh "ii" evel ouzh ul lizherenn hepken ha treuzskrivet e vez "i".

Ur skouer all evit diskouez penaos ez a ar hieroglifoù en-dro eo sellet ouzh div dalvoudegezh ar ger egiptek *pr* (vogalennet peurliesañ evel *per*). *Ti* eo e dalvoudegezh kentañ hag e daolennadur hieroglifek zo:
pr:Z1
Aze ez a ar hieroglif en-dro evel ur skeudenn zo evit ar ger taolennet ganti: ur ger a glot gant un un arouezenn. Al linenn serzh dindan ar hieroglif zo un doare boas da verkañ emañ an arouezenn evit un ideogramm.

Gallout a ra ivez ar ger *pr* talvezout kement ha 'mont kuit', 'mont er-maez'. Pa vez skrivet ar ger-se e vez implijet an 'ti' hieroglifek da arouez fonetek:
pr:r-D54
Amañ e talvez an *ti* hieroglifek evit ar c’hensonennoù *pr*. Ar *genoù* hieroglifek a-is zo ur stagadenn fonetek: lennet e vez *r*, ar pezh a greñva al lenn fonetikel evit *pr*. Un *deskriver* eo an trede hieroglif; un ideogramm eo a ro d'al lennerien talvoudegezh dre vras ar pezh zo skrivet: amañ e verk ur verb dilec’hiañ.

## Pennadoù kar
* Ankh
* Demoteg
* Egipteg
* Yezhoù Egipt
* Niverennoù Egipt
* Egiptouriezh
* Hierateg
* Treuzskrivañ an Henegipteg

## Liammoù diavaez
* Glyphs and Grammars *Dafar evit ar re dedennet da zeskiñ ar hieroglifoù gant Aayko Eyma. (e saozneg)*
* http://www.omniglot.com/writing/egyptian.htm Pajenn diwar-benn ar hieroglifoù (e saozneg)
* http://www.omniglot.com/writing/egyptian_hieratic.htm Pajenn diwar-benn ar skritur hieratek (e saozneg)
* http://www.omniglot.com/writing/egyptian_demotic.htm Pajenn diwar-benn ar skritur hieratek (e saozneg)
* Hieroglyphs! *kavlec’h notennet a-zivout dafar ledañ deskamant ha skolveuriek. (e saozneg)*
* ''Egyptian Hieroglyphic Dictionary'' gant Jim Loy *(e saozneg)*
* ''Comprehensive Dictionary of Cartouches for all Egyptian Pharaohs (e saozneg)*
* [https://web.archive.org/web/20070125010222/http://www.greatscott.com/hiero/ GreatScott.com's Hieroglyphs] *Dafar kelenn. (e saozneg)''

## Daveennoù
* Collier, Mark & Bill Manley|Bloaz=1998|Titl=How to read Egyptian hieroglyphs: a step-by-step guide to teach yourself|Publisher=British Museum Press|ID=ISBN 0-7141-1910-5
* James P. Allen|Bloaz=2000|Titl=Middle Egyptian: an Introduction to the Language and Culture of Hieroglyphs|Publisher=Cambridge University Press|ID=ISBN 0-521-77483-7