open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Tintin

**Tintin** eo penn-tudenn "Troioù-kaer Tintin", skrivet ha treset gant Hergé.

Diskouezet e oa bet Tintin, hag e gi Milou, d’an 10 a viz Genver 1929 er "Petit Vingtième", stagadenn evit ar re yaouank d'ar gazetenn velgiat "Le Vingtième Siècle".

Ur c'hazetenner yaouank, o veajiñ er bed a-bezh, eo Tintin. Un ergerzhour a zo anezhañ eta. Troet eo bet e albomoù e brezhoneg gant Divi Kervella, Martial Ménard, ha gant Olier Biguet, evit Tintin en Amerika. 

N'eo ket aes diskrivañ Tintin dre arouezennoù dibar.
Evel just eo speredek, korfigellet, brokus ha kalonek, met un dudenn iskis e chom Tintin.

E oad n'eo ket sklaer : gallout a rafe bezañ ur c'hrennard pe un den deuet. N'eus na familh, na gwreg dezhañ.
E anv eo Tintin, ha netra ken : n'eus ket moaien da c'houzout hag-eñ eo un anv familh, un anv bihan pe ul lesanv.
Daoust dezhañ bezañ kazetenner, ne weler ket anezhañ war e vicher nemet en albom kentañ.
Simpl-tre eo e benn : un dremm ront, gant pikoù evit an daoulagad hag ar genou.

Mignon ar re wan eo Tintin, ha stourm a ra a-enep an droug. Feal-tre eo ouzh e vignoned, ha n'eo ket un den a c'hall bezañ prenet e onestiz.
Tintin n'eo ket paotr ar fulor : gwelloc'h eo gantañ soñjal ha dielfennañ an traoù a-raok ober.

Barrek eo Tintin war ar sportoù, ha daoust ma'z eo fallegan, e vez gounezet pep emgann gantañ.
Ouzhpenn e oar bleniañ kirri, motoioù, stlejerezed, kirri brezel, kirri-nij, bigi, ha kement zo...

Emañ Tintin o chom er 26, straed al Labrador - en ur gêr a c'hellfe bezañ Brusel - hag e Kastell Kervilin goude "Tintin e bro an aour du".

### Albomoù Tintin a gaver e brezhoneg
* Segalennoù ar Faraon (Les Cigares du Pharaon), brezhoneg gant Divi Kervella : An Here 1989
* Al Lotus Glas
* Ar Skouarn dorr (L'Oreille cassée), brezhoneg gant Martial Menard : An Here 1991
* An Enez du
* Bazh-roue Ottokar (Le Sceptre d'Ottokar), brezhoneg gant Divi Kervella / An Here 1989
* Krank e veudoù aour
* Ar steredenn gevrinus
* Ar seizh boulenn strink
* Prizonidi an Heol
* Kevrin an Unkorneg (Le Secret de la Licorne), brezhoneg gant Divi Kervella / An Here 1993
* Teñzor Rac'ham ar Ruz
* Tintin e Bro an Aour du (Tintin au Pays de l'Or noir), brezhoneg gant Divi Kervella / An Here 1994
* Tintin e Tibed
* War-zu al Loar (Objectif Lune),brezhoneg gant Divi Kervella / An Here 1996 
* Kammedoù kentañ war al Loar (On a marché sur la Lune), brezhoneg gant Divi Kervella / An Here 1996
* Afer Klaskato (L'affaire Tournesol), brezhoneg gant Divi Kervella / An Here 1997
* Rinkined ar Mor Ruz (Coke en stock), brezhoneg gant Divi Kervella / An Here 1998
* Bravigoù ar Gastafiorenn (Les bijoux de la Castafiore), brezhoneg gant Divi Kervella / An Here 2001
* Nij 714 da Sydney (Vol 714 pour Sydney)/ An Here 2003
* Tintin en Amerika / brezhoneg gant Olier Biguet / Casterman / 2017

### Liammoù
* Tintin.com - Lec'hienn ofisiel
Lanv du an Amoco Cadiz

An eoullestr "supertanker" Amoco Cadiz a yeas d'ar strad d'ar 16 a viz Meurzh 1978 a-dal da Borsal (lodenn gumun Gwitalmeze) ; 220&nbsp;000 tonenn eoul-maen e oa o treuzkas, ar pezh a yeas d'ober ul lanv du eus ar gwashañ hag ar pempvet en Istor ar bed a-bezh. Daoust ma oa lec'hiet ar peñse e Bro-Leon e tizhas al lanv 320 km a aodoù ha 76 kumun, e Bro-Leon hag e Bro-Dreger.

Brudet eo an Amoco Cadiz evit bezañ bet ar gwashañ gwalldaol ekologel e Breizh. Brudet eo ivez peogwir e voe al lanv du-se penn-kentañ ur stourm hir-hir etre ar Vretoned hag an embregerezh Amoco dirak lezioù-barn ar Stadoù-Unanet. Harozed ar stourm-se e voe Alphonse Arzel, maer Gwitalmeze, ha Jean-Baptiste Henry, eus Priel. D'ar 24 a viz Genver 1992, war-lerc'h 15 vloaz stourm eta, e voe kondaonet Amoco da baeañ 225 million a lurioù gall d'ar sindikad kemmesk a vode strollegezhioù publik Breizh (rannvro, departamantoù, kumunioù).

## Levrlennadur
*Arzel (Alphonse), *Le procès de l'Amoco Cadiz*, Roazhon, Embannadurioù Ouest-France, 2004.
*Rochard (Yvon), *L'affaire Amoco*, Telgrug, ArMen, 2005.

## Liammoù diavaez
* Ouest en mémoire (Ina) - Dek vloaz goude peñse an Amoco Cadiz
* Ouest en mémoire (Ina) - An Amoco Cadiz 1978
* Lanv du an Amoco Cadiz war lec'hienn ar CEDRE

## Gwelet ivez
* Listenn al lanvioù du pennañ
Keheder

Ar **c'heheder** a zo ur c'helc'h faltazius treset war ur blanedenn pe un dra steredoniel ken e chom atav war hanter an hent etre ar poloù. Rannet e vez ar blanedenn etre un hemisferenn norzh hag un hemisferenn su. 
Diwar an termenadur eo 0° da ledred ar c'heheder. Kelc'h keheder ar Voul-Douar a zo war-dro 40 075 km hed.

E-touez ar pemp kelc'h led jedet diwar al liamm etre troiadur an Douar ha tresad e orbit tro-dro d'an Heol eo ar c'heheder hag ivez al ledred nemetañ dezhañ tres ur c'helc'h bras-tre.

Dre e zilec'hiañ mareel en oabl e tremen ar Heol just a-us d'ar c'heheder div wech bep bloaz er boentenn vernel e keided an nevezamzer e miz Meurzh hag e keided an diskaramzer e miz Gwengolo. D'an 21 a viz Meurzh ha d'an 21 a viz Gwengolo e kouezh bannoù an Heol sonn hag a-serzh d'an Douar.

War ar c'heheder e sav hag ez a da guzh an Heol dindan vunutennoù nemetken. Padout a ra gouloù an deiz kement hag an noz pa cheñch padelezh div lodenn an devezh e takadoù en Norzh hag er Su d'ar c'heheder.

## Hin ar c'heheder
E takad an trovanoù m'emañ ar c'heheder e-kreiz anezho ez eus daou vare-amzer, unan gleb hag unan sec'h, met tost d'ar c'heheder e vez glaveier bemdez. Koulskoude e kaver diforc'hioù er mareou-amzer diwar an uhelded ha nester ar meurvorioù.

War hed ar c'heheder e kaver meurvorioù peurvuiañ.

Al lec'h uhelañ war ar c'heheder a zo 4 690 m uhelder dezhañ <span style="white-space:nowrap">77°59′31" W</span> war dinaou Su ar Volcán Cayambe (kern : 5 790 m) en Ecuador ken eo al lec'h nemetañ ma tremen linenn ar c'heheder war an erc'h.

## Riezoù ha broioù ma tremen ar c'heheder enno
Tremen a ra ar c'heheder dre diriad pe zourioù tiriadel 14 bro. Eus 0 hedred (Kornôg Afrika) etrezek ar Reter :
### [[Afrika]]
* São Tomé ha Príncipe – o'tremen dre an enezennig Ilhéu das Rolas 
* Gabon
* Republik Kongo
* Republik Demokratel Kongo
* Ouganda – en ur gontañ enezennigoù e Lenn Victoria
* Kenya
* Somalia

### [[Azia]]
* Maldivez – tremen a ra etre Atoll Gaafu Dhaalu hag Atoll Gnaviyani
* Indonezia – treuzañ a ra kalz inizi, menegomp Sumatra, Borneo, Sulawesi ha Halmahera

### [[Oseania]]
* Kiribati – tremen a ra etre Atoll Aranuka hag Atoll Nonouti en Inizi Gilbert
* Enez Baker (*unincorporated territory* ar SUA) – tremen a ra dre an dourioù tiriadel (NB ar c'heheder a dremen ivez dre an *Exclusive Economic Zones* war-dro Enez Howland hag Enez Jarvis met ket dre o ziriadoù)

### [[Amerika ar Su]]
* Ecuador – o kontañ Enez Isabela en Inizi Galápagos. An anv *Ecuador* a dalvez kement ha "keheder" e spagnoleg.
* Kolombia
* Brazil – o kontañ enezennoù e beg ar stêr Amazon hag o-tremen dre Macapá, kêr-benn stad Amapá. 

Daoust d’hec'h anv, n'eus lec'h ebet e Ginea ar C'heheder hag a zo treuzet gant ar c'heheder. Koulskoude emañ hec'h enez Annobón 100 mil (unanenn hirder angl-ha-saoz) e Su an c'heheder hag emañ rest ar vro en Norzh.
Sarouaeg

Ur yezh tchadek eus is-skourr ar yezhoù tchadek ar reter A.1 eo ar **sarouaeg** (*sarua*, *sarwa* pe *saroua*) komzet gant ouzhpenn 2.000 den e mervent Tchad (1977). 

Tost a-walc' eo d'ar gadangeg.

## Gwelet ivez
* Yezhoù tchadek ar reter
* Yezhoù afrez-aziatek
Miltoueg

Ur yezh tchadek eus is-skourr ar yezhoù tchadek ar reter A.1 eo ar **miltoueg** (*miltou*) komzet gant tro-dro da 272 den nemetken e mervent Tchad (1993).

Ur yezh war-nes da vont da get an hini eo dre ma c'h a an dud muioc'h-mui gant ar bagirmieg en he lec'h. 

## Gwelet ivez
* Yezhoù tchadek ar reter
* Yezhoù afrez-aziatek
Gadangeg

Ur yezh tchadek eus is-skourr ar yezhoù tchadek ar reter A.1 eo ar **gadangeg** (*gadang*) komzet gant tro-dro da 2.500 den e mervent Tchad (1997).

Tost a-walc'h eo d'ar sarouaeg ha d'ar miltoueg. 

## Gwelet ivez
* Yezhoù tchadek ar reter
* Yezhoù afrez-aziatek
Boreg (tchadeg)

Ur yezh tchadek eus is-skourr ar yezhoù tchadek ar reter A.1 eo ar **boreg** (*boor*, *bwara* pe *damraw*) komzet gant nebeutoc'h evit 100 den nemtken e su Tchad (1999).

Renket e vez gant lod evel ur rannyezh miltouek dre m'emañ tost-kentañ outañ.

Ur yezh war nes mont da get an hini eo. 

## Gwelet ivez
* Yezhoù tchadek ar reter
* Yezhoù afrez-aziatek
Hen Wlad fy Nhadau

**Hen Wlad fy Nhadau** eo kan broadel Kembre.

## Istor
Skrivet e voe ar pozioù anezhañ gant Evan James hag ar sonerezh gant e vab, James James, eus Pontypridd, e miz Genver 1856. Ur skouerenn orin eus ar c’han zo deuet betek ennomp : emañ e Levraoueg Vroadel Kembre.
*Glan Rhondda* (glannoù ar stêr Rhondda) e voe titl kentañ ar ganaouenn-se pa voe savet. Kanet e voe evit ar wech kentañ e Maesteg, e miz Genver pe e miz C’hwevrer 1856, gant ur ganerez anvet Elizabeth John, eus Pontypridd. Buan e teuas da vezañ brudet er c’horn-bro. Anavezet e voe pelloc’h c’hoazh goude Eisteddfodd Langollen e 1858.
Embannet e voe *Glan Rhondda* gant Owain Alaw (John Owen, 1821-1883) en un dastumad kanaouennoù anvet *Gems of Welsh melody* (1860-64). En dastumad-se e voe roet da *Glan Rhondda* an titl zo gantañ bremañ, *Hen wlad fy nhadau* (*Bro gozh ma zadoù* e kembraeg), ha dindan an anv-se e teuas da vezañ anavezet ha kanet dre Gembre a-bezh. Tamm-ha-tamm e teuas da vezañ un arouez brogarouriezh.

## Enrollet

*Hen wlad fy nhadau* eo ar ganaouenn gembraek kentañ zo bet enrollet biskoazh. Graet e voe gant ar gompagnunezh Gramophone, d’an 11 a viz Meurzh 1899, ha kanet e oa gant Madge Breese.

## Kan broadel
Daoust ma n’eus statud ofisiel ebet gant *Hen wlad fy nhadau*, ez eo anavezet hag implijet evel kan broadel e Kembre. Bezañ ez eo ar c’han broadel nemetañ a ganer pa vez abadennoù sport, ha ne vez kanet nemet e kembraeg, daoust ma’z eus ur stumm saoznek d’ar c’han ivez. E lidoù ofisiel zo e vez kanet a-gevret gant kan broadel ar Rouantelezh Unanet, *[[God Save the Queen]]*.

War patrom *Hen Wlad fy Nhadau* eo bet savet kan broadel Kernev-Veur, *[[Bro Goth Agan Tasow]]*, ha hini Breizh, *[[Bro gozh ma zadoù]]*.

## Pozioù

## Gwelet ivez

* Roll ar c'hanoù broadel

## Liammoù diavaez
* YouTube - Hen Wlad fy Nhadau kanet gant Katherine Jenkins hag an engroez e stad Kerdiz
* Yr Anthem Genedlaethol - Levraoueg Vroadel Kembre
* Siôn T. Jobbins, *[https://web.archive.org/web/20180409075951/http://www.ylolfa.com/cy/dangos.php The Welsh National Anthem: its story, its meaning]* (Y Lolfa, 2013)
Toumakeg

Ur yezh tchadek eus is-skourr ar yezhoù tchadek ar reter A.1 eo an **toumakeg** (*t(o)umak*, *tummok*, *dije*, *sara toumak* pe *tumag*) komzet gant tro-dro da 25.249 den e mervent Tchad (1993). 

Div rannyezh ez eus:

* **Toumakeg** (*tumak*)
* **Motouneg** (*moton*, *mawer*, *mod(en)* pe *mot(in)*)

## Gwelet ivez
* Yezhoù tchadek ar reter
* Yezhoù afrez-aziatek
Ndameg

Ur yezh tchadek eus isskourr ar yezhoù tchadek ar reter A.1 eo an **ndameg** (*(n)dam* pe *ndamm*) komzet gant tro-dro da 6 500 den e mervent Tchad (1990). 

Div rannyezh a zo:
* **Ndameg ar su** (*ndam-ndam*)
* **Ndameg an norzh** (*ndam dik*)

## Gwelet ivez
* Yezhoù tchadek ar reter
* Yezhoù afrez-aziatek
C'hedieg

Ur yezh tchadek eus is-skourr ar yezhoù lamangek eo ar **c'hedieg** (*xedi*, *h(e)di*, *(turu-)hide*, *ftour* pe *tur(u)*) komzet gant tro-dro da 10.000 den en holl e Borno hag Adamawa e Nigeria (9.000 den e 1992) hag e Kameroun (1.000 den).

## Gwelet ivez
* Yezhoù biouek-madarek
* Yezhoù tchadek
* Yezhoù afrez-aziatek
Vemgoeg-mabaseg

Ur yezh tchadek eus is-skourr ar yezhoù lamangek eo ar **vemgoeg-mabaseg** (*vemgo-mabas*) komzet gant nebeutoc'h evit 15.000 den en holl en Adamawa e Nigeria (10.000 den e 1993) hag e Kameroun (5.00 den e 1984).

Teir rannyezh ez eus:

* **Vemgoeg** (*vemgo*)
* **Mabaseg** (*mabas*)
* **Vizikeg** (*vizik* pe *visik*)

## Gwelet ivez
* Yezhoù biouek-madarek
* Yezhoù tchadek
* Yezhoù afrez-aziatek
Sinenieg

Ur yezh tchadek eus isskourr ar yezhoù glavdaek eo ar **sinenieg** (*cineni*) komzet gant tro-dro da  den e Borno e Nigeria (1998). 

Tost-tre eo d'ar goudoufeg-gavaeg.

## Gwelet ivez
* Yezhoù biouek-madarek
* Yezhoù tchadek
* Yezhoù afrez-aziatek
Dgwedeg

Ur yezh tchadek eus is-skourr ar yezhoù glavdaek eo an **dgwedeg** (*dghwede*, *hude*, *johode*, *traude*, *dehoxde*, *tghuade*, *toghwede*, *wa'a* pe *(a)zaghvana*) komzet gant tro-dro da 30.000 den e Borno e Nigeria (1980). 

## Gwelet ivez
* Yezhoù biouek-madarek
* Yezhoù tchadek
* Yezhoù afrez-aziatek
Goudoufeg-gavaeg

Ur yezh tchadek eus is-skourr ar yezhoù glavdaek eo ar **goudoufeg-gavaeg** (*guduf-gava*, *gupude* pe *afkabiye*) komzet gant tro-dro da 22.500 den en holl e Borno e Nigeria (20.000 den e 1963) hag e Kameroun (2.500 den e 1982). 

Tost-tre eo d'ar glavdaeg. 

Teir rannyezh ez eus:

* **Tchikideg** (*c(h)ikide*)
* **Goudoufeg** (*guduf*)
* **Gavaeg** (*gava*, *yaghwatadaxa* pe *yawotataxa*)

## Gwelet ivez
* Yezhoù biouek-madarek
* Yezhoù tchadek
* Yezhoù afrez-aziatek
Glavdaeg

Ur yezh tchadek eus is-skourr ar yezhoù glavdaek eo ar **glavdaeg** (*g(a)lavda*, *gelebda*, *glanda* pe *galvaxdaxa*) komzet gant tro-dro da 22.800 den en holl e Borno e Nigeria (20.000 den e 1963) hag e Kameroun (2.800 den e 1982).

Tost-tre eo d'ar goudoufeg-gavaeg.

Teir rannyezh ez eus:

* **Bokwaeg** (*bokwa*)
* **Ngocheg** (*ngoshie* pe *ngweshe*)
* **Glavdaeg** (*glavda*)

## Gwelet ivez
* Yezhoù biouek-madarek
* Yezhoù tchadek
* Yezhoù afrez-aziatek
Lamangeg

Ur yezh tchadek eus is-skourr ar yezhoù lamangek eo al **lamangeg** (*la(a)mang*) komzet gant tro-dro da 40.000 den e Borno hag Adamawa e Nigeria (1993).
 
Teir rannyezh pennañ ez eus ha meur a is-rannyezh:

* **lamangeg ar c'hreiz**
** Hedakleg (*hedakla*, *xidkala*, *hitkala* pe *hitkalanchi*)
** Wagaeg (*wag(g)a*, *woga* pe *waha*)
** Dligeg (*dlige*)
* **lamangeg ar su**
** Goudavaneg (*ghudavan*)
* **lamangeg an norzh**
** Zaladeveg (*zaladeva* pe *alataghwa*)
** Dzoubeg (*dzuba*)
** Legvaeg (*leghva* pe *luhuva*)
** Gwozaeg-wakaneg (*gwoza-wakane*)

## Gwelet ivez
* Yezhoù biouek-madarek
* Yezhoù tchadek
* Yezhoù afrez-aziatek
Gvokoeg

Ur yezh tchadek eus is-skourr ar yezhoù glavdaek eo ar **gvokoeg** (*g(e)voko*, *ghboko*, *kuvoko*, *ngossi*, *ngoshi* pe *ngoshe-ndhang*) komzet gant tro-dro da 20.00 den en ehoo e Borno hag Adamawa e Nigeria dreist-holl (20.000 den e 1990) hag ivez e Kameroun.

## Gwelet ivez
* Yezhoù biouek-madarek
* Yezhoù tchadek
* Yezhoù afrez-aziatek
Wandalaeg

Ur yezh tchadek eus is-skourr ar yezhoù mandarek eo ar **wandalaeg** (*wandala*, *mandara* pe *ndara*) komzet gant tro-dro da 42.800 den en holl e Kameroun (23.500 den e 1982) hag e Nigeria (20.000 den e 1993).

Dek rannyezh ez eus:

* **Kambourwameg** (*kamburwama*)
* **Masfeimeg** (*masfeima*)
* **Djampalameg** (*jampalam*)
* **Ziogbeg** (*ziogba*)
* **Wazagweg** (*mazagwa*)
* **Gwandjeg** (*gwanje*)
* **Mandareg** (*mandara*)
* **Moureg** (*mura*, *kirdi-mora* pe *duwe*)
* **Gamargoueg** (*gamargu*, *malgo* pe *malgwa*)
* **Wandaleg** (*wandala*)

## Gwelet ivez
* Yezhoù biouek-madarek
* Yezhoù tchadek
* Yezhoù afrez-aziatek
Parkwaeg

Ur yezh tchadek eus is-skourr ar yezhoù podokoek eo ar **parkwaeg** (*parkwa*, *podoko*, *paduko*, *pawdawkwa*, *(gwadi) parekwa* pe *kudala*) komzet gant tro-dro da 30.000 den e norzh Kameroun (1993).

## Gwelet ivez
* Yezhoù biouek-madarek
* Yezhoù tchadek
* Yezhoù afrez-aziatek
3 Mae

## Darvoudoù
* 1936 : dilennet eo François-Tanguy Prigent da gannad (an hini yaouankañ e Bro-C'hall) sokaliour e Penn-ar-Bed.
* 1940 : ar vroadelourion vrezhon Olier Mordrel ha Frañsez Debauvais a zo kondaonet d’ar marv.
* 1968 : serret eo Skol-veur ar Sorbonne e Pariz (Bro-C'hall).

## Ganedigezhioù

* 1469 : Niccolò Machiavelli, istorour ha skrivagner italian.
* 1835 : Edward Hargitt, livour hag evnoniour skosat.
* 1898 : Golda Meir, kentañ ministr Israel.
* 1902 : Alfred Kastler, fizikour gall, tapet gantañ ar Priz Nobel.
* 1903 : Bing Crosby, aktour ha kanour amerikan.
* 1919 : Pete Seeger, kanour folk amerikan.
* 1925 : Robert Jonquet, melldroader gall.
* 1928 : Julien Guiomar, aktour gall.
* 1933 : James Brown, dañser ha kaner-sonaozer amerikan.
* 1941 : Nona Gaprindachvili, mestrc'hoarierez echedoù jorjian ha soviedat.

## Marvioù
* 1707 : Michiel de Swaen, skrivagner flandrezek eus Dukark.
* 1815 : Claude Le Coz, eskob Roazhon e 1791 hervez al lezenn evit keodediñ ar gloer.
* 1858 : Aogust Brizeug, barzh breizhat.
* 1916 :
** Padraig Pearse, pe Patrick Pearse, brogarour ha skrivagner iwerzhonat.
** Thomas Clarke, emsaver broadelour iwerzhonat a gemeras perzh en Emsavadeg Pask e 1916.
* 1987 : Dalida, aktourez ha kanourez.
* 1988 : an Tad Medar, manac'h ha skrivagner brezhonek.

## Lidoù

### Deiziadur roman

* *V ante nonas Maias / Florae Ludi VI* = Vt devezh kent *nonae* Mae / 6t devezh c'hoarioù gouestlet da Flora / Deiz-ha-bloaz dedi templ *Flora Quirinalis* (war menez ar *Quirinal*)

### Deiziadur kristen

* Gouel ar Groaz Kavet
* Sant Ewen
* (... war ar stern)

### Deiziadurioù broadel hag etrevroadel

* Devezh etrebroadel Frankiz ar Wask.
* Devezh ar Vonreizh e Polonia hag e Japan.
22 Meurzh

## Darvoudoù
* 871 : Æthelred Wessex zo trec'het gant an Daned en Emgann Merton.
* 1881 : evit ar wech kentañ e c'hall ar merc'hed votiñ da zilenn tud e kambr izelañ an Tynwald, parlamant Enez Vanav.
* 1895 : diskouezet o fiñvskeudennoù kentañ gant an daou vreur Auguste ha Louis Lumière.
* 1939 : aloubet eo kêr lituanat Memel gant Alamagn.
* 1945 : savet eo ar C'hevre Arab e Kaero, en Egipt.
* 1963 : embannadur *[[Please Please Me (Albom)|Please Please Me]]* e Breizh-Veur, kentañ albom gant ar strollad The Beatles.
* 1968 : dalc'hidigezh tour melestradurel skol-veur Nanterre.
* 2006 : harz-an-tan gant ar strollad ETA en Euskadi
* 2016 : gwall-daol gant islamourien en aerborzh Brusel hag e metro ar gêr-se : 32 zen zo lazhet ha 316 gloazet.
* 2020 : kren-douar kreñv e Zagreb, e Kroatia.

## Ganedigezhioù
* 1459 : Maximilian I, impalaer an Impalaeriezh Santel German, gwaz da Anna Vreizh.
* 1599 : Antoon van Dyck, livour flandrezat.
* 1797 : Wilhelm I, roue Prusia hag impalaer Alamagn.
* 1817 : Bahá'u'lláh, profed ar Feiz Bahá'í.
* 1846 : Randolph Caldecott, arzour saoz.
* 1887 : Chico Marx, aktour stadunanat.
* 1905 : Ángel Melogno, melldroader etrebroadel uruguayat.
* 1907 : Roger Blin, aktour (c'hoariva, sinema ha skinwel) ha leurenner gall.
* 1933 : Michel Hidalgo, melldroader gall.
* 1941 : Bruno Ganz, aktour (c'hoariva, sinema ha skinwel) suis.
* 1950 : Goran Bregović, soner ha sonaozer eus Bosnia.
* 1972 : Josilin Gourvenneg, melldroader ha gourdoner breizhat.
* 1978 : Arnaud Le Lan, melldroader breizhat.

## Marvioù
* 880 : Karloman Bavaria, roue frank. 
* 1418 : Nicolas Flamel, alkimiour gall.
* 1687 : Jean-Baptiste Lully, sonaozer.
* 1832 : Johann Wolfgang von Goethe, barzh, dramaour ha romantour alamanek aet da den-stad alaman.
* 1852 : Alexandre Louis du Crest de Villeneuve, ofiser a vor.
* 1910 : Yann ar Fusteg, kentañ Drouiz-Meur Goursez Vreizh.
* 1950 : Emmanuel Mounier, prederour gall.
* 1960 : Jose Antonio Agirre, prezidant ar gouarnamant euskarat en harlu.
* 2004 : Ahmed Yasin, stourmer palestinat, e penn ar strollad Hamas, lazhet gant soudarded eus Israel.
* 2026 : Lionel Jospin, bet Kentañ Ministr Bro-C'hall.

## Lidoù ha Darvoudoù
* Devezh an Dour er bed
13 Mae

## Darvoudoù
* 1830 : dizalc’hiezh Ecuador diouzh Kolombia Vras.
* 1839 : argadadenn gentañ Merc’hed Beca, un emsavadeg a-enep treizhwirioù a oa da baeañ war hentoù Kembre.
* 1846 : disklêriet eo ar brezel etre ar Stadoù Unanet ha Mec’hiko.
* 1848 : c’hoariet eo kan broadel Finland (Maamme) evit ar wech kentañ.
* 1888 : torridigezh ar sklavelezh e Brazil.
* 1919 : krouidigezh Kevre rugbi Bro-C'hall.
* 1940 : deroù aloubadeg Frañs gant armeoù Alamagn. 
* 1968 : manifestadegoù ramzel e Frañs a-bezh a-enep ar gouarnamant.

## Ganedigezhioù
* 1840 : Alphonse Daudet, skrivagner ha dramaour gallek.
* 1879 : Reun Kilivig, kizellour breizhat.
* 1882 : Georges Braque, livour gall.
* 1889 : Jord Cochevelou (tad Alan Stivell), adsaver an delenn geltiek.
* 1907 : Daphne du Maurier, skrivagnerez saoznek.
* 1925 : Ratmir C'holmov, mestrc’hoarier echedoù lituanian ha soviedat.
* 1928 : Gwilherm Dubourg, beleg ha skrivagner brezhoneg.
* 1945 : Sam Anderson, aktour stadunanat.
* 1950 : Stevie Wonder, soner ha kanour stadunanat.
* 1961 : Siobhan Fallon Hogan, aktourez stadunanat.

## Marvioù

* 1645 : Iwan Nicolazig, dizoloer delwenn goad Santez Anna e-kichen Santez-Anna-Wened.
* 1826 : Johann Baptist von Spix, naturour alaman.
* 1832 : Georges Cuvier, korfadurour gall.
* 1961 : Gary Cooper, aktour stadunanat.
* 1930 : Fridtjof Nansen, ergerzher norvegiaT, tapet gantañ Priz Nobel ar Peoc'h.
* 1984 : Pierre Bertin, aktour, leurenner ha leurennaozer gall.
* 1988 : Chet Baker, soner ha kaner jazz.
* 2009 : Kenneth E. Stager, evnoniour stadunanat.
* 2025 : José Mujica, prezidant Uruguay etre 2010 ha 2015.

## Lidoù

### Deiziadur roman
*III ante idus Maias / Lemuria 3* = IIIt deiz kent *idus* Mae / 3t gouel an Anaon

### Deiziadur kristen
war ar stern

#### e breizh

* Sant Mael

### Deiziadurioù broadel hag etrevroadel
27 Mae

## Darvoudoù
* 1498 : kurunnet eo Loeiz XII (Bro-C'hall) roue Bro-C'hall en Iliz-veur Reims.
* 1703 : gant an impalaer Pêr Veur eo krouet kêr Sankt Peterbourg.
* 1762 : harluet ar Jezuisted diouzh Breizh divar un diferad Breujoù Breizh.
* 1860 : gant Giuseppe Garibaldi eo taget Palermo, e Sikilia, en e stourm evit Unvanidigezh Italia.
* 1921 : embannadur Reolennoù an hentoù e Bro-C'hall.
* 1937 : e Kalifornia (SUA) eo digoret ar Golden Gate Bridge d’an dud war-droad ; an devezh war-lerc’h e vo digoret d’ar c’hirri.
* 1939 : embannadur kentañ troioù-kaer Batman en ur gelaouenn bannoù-treset.
* 1948 : kentañ bannadenn ar film tresadennoù-bev *[[Melody Time]]* e Stadoù-Unanet Amerika.
* 1968 : Emglevioù Grenelle e Bro-C'hall ; Bodadeg Charléty.
* 1974 : dont a ra Jacques Chirac da vezañ kentañ ministr Frañs.
* 1994 : distreiñ a Aleksandr Soljenitsyn da Rusia goude 20 vloaz en harlu.

## Sportoù
* 1909 : dilennet eo Stockholm gant Poellgor etrebroadel olimpek bodet e Berlin evit degemer ar  C'hoarioù Olimpek hañv e 1912.
* 1912 : dilennet eo Berlin gant Poellgor etrebroadel olimpek bodet e Stockholm evit degemer ar  C'hoarioù Olimpek hañv e 1916 (ne oant ket bet dalc'het).
* 1980 : aet Kampionad mell-droad Frañs gant Football Kleub Naoned evit ar 5 gwech, Jean Vincent e c'hourdoner d'an ampoent.

## Ganedigezhioù
* 1332 : Ibn C’haldun, istorour eus Tunizia († 17 a viz Meurzh 1406 e Kaero (Ejipt)).
* 1894 : Louis-Ferdinand Céline, skrivagner gallek († 1añ a viz Gouere 1961 e Meudon).
* 1897 : John Cockcroft, fizikour saoz, tapet gantañ Priz Nobel ar fizik († 18 a viz Gwengolo 1967 e Cambridge (Bro-Saoz)).
* 1910 : Jarl-Vari Guillois, bet dibunet gantañ Galv an 18 a viz Mezheven 1940 e brezhoneg er BBC, († 19 a viz Gouere 1994 e Perwenan).
* 1922 : Sir Christopher Lee, aktour breizhveuriat.
* 1925 : Tony Hillerman, skrivagner amerikan († 26 a viz Here 2008 en Albuquerque (Stadoù Unanet)).
* 1931 : Bernard Fresson, aktour (c'hoariva, sinema ha skinwel) gall.
* 1963 : Eduardas Rozentalis, mestrc’hoarier echedoù lituanian.

## Marvioù
* 927 : an impalaer Simeon I a Vulgaria.
* 1564 : Jean Calvin, unan eus pennoù an Disivoud protestant.
* 1797 : Gracchus Babeuf, dispac'hour gall.
* 1899 : Yann-Vari Nikolaz, beleg ha skrivagner brezhonek.
* 1910 : Robert Koch, mezeg ha bakteriologour alaman, tapet gantañ Priz Nobel ar vezegiezh.
* 1964 : Jawaharlal Nehru, 1 kentañ ministr India.

## Lidoù
30 Mae

## Darvoudoù
* 1431 : kondaonet eo Janed Ark d’ar marv gant he barnerien e Rouan, ha devet eo ez-vev en un tantad.
* 1814 : dre sinadur Emglev Pariz eo lakaet harzoù Frañs da vezañ heñvel ouzh ar re a oa ganti e 1792. Kaset eo Napoleon I en harlu da enez Elba. 
* 1871 : echu gant emsavadeg Kumun Pariz.
* 1913 : dibenn Brezel kentañ ar Balkanioù gant sinadur un emglev a beoc’h e Londrez. Dont a ra Albania da vezañ ur stad dizalc’h.
* 1965 : mont a ra ar maout gant Football Klub Naoned e Kampionad mell-droad Frañs evit ar wech kentañ.
* 1967 : en em zisrannañ a ra Biafra diouzh Nigeria.
* 1968 : divodadeg Kambr ar Gannaded e Frañs. Manifestadeg ramzel eus an tu dehou war ar Champs-Élysées.

## Ganedigezhioù
* 1814 : Mic'hail Bakounin, anarkour rusian.
* 1845 : Amadeo I, roue Spagn.
* 1907 : Germaine Tillion, etnologourez ha rezistantez c'hall.
* 1908 : Louis Daquin, filmaozer ha saver senario gall.
* 1909 : Benny Goodman, soner jazz amerikan c'hoarier saksofon, treujenn-gaol ha pennsoner.
* 1927 : Clint Walker, aktour ha kaner stadunanat.

## Marvioù

* 1593 : Christopher Marlowe, skrivagner saoz.
* 1640 : Pieter Pauwel Rubens, livour flandrezat.
* 1778 : Voltaire, skrivagner ha prederour gallek.
* 1878 : Frañsez-Mari Beleg, troour brezhonek.
* 1906 : Michael Davitt (Mícheál Mac Dáibhéid), politikour iwerzhonat, saver al Land League.
* 1960 : Boris Pasternak, barzh ha skrivagner rusian, kinniget dezhañ Priz Nobel al Lennegezh (nac’het gantañ).
* 1961 : Rafael Trujillo, prezidant ar Republik Dominikan.
* 1964 : Reun Kreston, tudoniour ha livour breizhat, diazezer al luskad Unvaniez ar Seiz Breur.
* 1965 : Charles Chassé, arzvarnour, buhezskriver ha skrivagner breizhat.
* 1975 : Michel Simon, aktour suis.
* 1992 : Karl Carstens, prezidant Republik Kevreadel Alamagn.

## Lidoù
*Devezh ar vro en Inizi Kanariez
​
Batchameg

Ur yezh tchadek eus is-skourr ar yezhoù biouek-madarek A.8 eo ar **batchameg** (*bac(h)ama*, *bashamma*, *abacama*, *besema*, *bwareba* pe *gboare*) komzet gant tro-dro da 150.000 den en Adamawa e Nigeria (1992).

Teir rannyezh ez eus:

* **Moulyeneg** (*mulyen*, *mulwyin* pe *mwulyin)
* *'Opaloeg** (''opalo'')
* **Doukoueg*' (*wa-duku'')

## Gwelet ivez
* Yezhoù biouek-madarek
* Yezhoù afrez-aziatek
Bataeg

Ur yezh tchadek eus is-skourr ar yezhoù biouek-madarek A.8 eo ar **bataeg** (*batt)a*, *gwata*, *bete*, *birsa* pe *dunu*) komzet gant tro-dro da 152.500 den en e holl en Adamawa e Nigeria (150.000 den e 1992) hag e Kameroun (2.500 den).

Tost-tre eo d'ar batchameg, ar goudeg hag an nzanyieg.

Nav rannyezh ez eus:

* **Zoumoueg** (*zumu* pe *jimo*)
* **Wadieg** (*wadi* pe *wa'i*)
* **Malaboueg** (*malabu*)
* **Kobatatchieg** (*kobatachi*)
* **Ribaweg** (*ribaw*)
* **Demsaeg** (*demsa*)
* **Garoueg** (*garoua*)
* **Djiraieg** (*jirai*)
* **Ndeweg** (*(bata-)ndeewe*)

## Gwelet ivez
* Yezhoù biouek-madarek
* Yezhoù afrez-aziatek
Falieg

Ur yezh tchadek eus isskourr ar yezhoù biouek-madarek A.8 eo ar **falieg** (*fali*) komzet gant ouzhpenn 20 000 den en Adamawa e Nigeria (1990).

Peder rannyezh a zo, anvet hervez ar c'hêriadennoù ma vezont komzet:
* **Vineg** (*(u)vin*, *uroovin* pe *vimtim*)
* **Houlieg** (*huli*, *bahuli* pe *urahuli*)
* **Madzarineg** (*(ura) madzarin* pe *muchella*)
* **Bweneg** (*(uram)bween* pe *bagira*)

## Gwelet ivez
* Yezhoù biouek-madarek
* Yezhoù afrez-aziatek
Goudeg

Ur yezh tchadek eus is-skourr ar yezhoù biouek-madarek A.8 eo ar **goudeg** (*g(o)ude*, *cheke*, *tchade*, *shede*, *mapodi*, *mapuda*, *mudaye*, *mocigin* pe *motchekin*) komzet gant tro-dro da 96.000 den en holl en Adamawa hag e Borno e Nigeria (68.000 den e 1987) hag e Kameroun (28.000 den).

Komzet e vez bep a rannyezh disheñvel e Nigeria hag e Kameroun met tost a-walc'h eo an eil ouzh eben evit ma teufe a-benn an dud d'en em gompren memestra.

## Gwelet ivez
* Yezhoù biouek-madarek
* Yezhoù afrez-aziatek
Goudoueg

Ur yezh tchadek eus is-skourr ar yezhoù biouek-madarek A.8 eo ar **goudoueg** (*gudu* pe *guto*) komzet gant tro-dro da 5.000 den e Adamawa e Nigeria (1993).

Ur rannyezh ez eus:

* **Koumbieg** (*kumbi*)

## Gwelet ivez
* Yezhoù biouek-madarek
* Yezhoù afrez-aziatek
Holmaeg

Ur yezh tchadek eus isskourr ar yezhoù biouek-madarek A.8 eo ar **holmaeg** (*(bali) holma* pe *da holmaci*) komzet gant 4 den nemetken en Adamawa e Nigeria (1987).

Ur yezh varv an hini eo bremañ.

## Gwelet ivez
* Yezhoù biouek-madarek
* Yezhoù afrez-aziatek
Djimieg

Ur yezh tchadek eus isskourr ar Yezhoù tchadek ar c'hornôg B.3 eo an **djimieg** (*(d)jimi*, *jimjimen* pe *um falin*) komzet gant tro-dro da 3&nbsp;500 den (1982) e Kameroun stok ouzh ar vevenn gant Nigeria.

Pemp rannyezh ez eus :
* **Djimieg** (*djimi*),
* **Zoumoeg** (*zumo* pe *zame*),
* **Djimoeg** (*jimo*),
* **Wadieg** (*wadi* pe *wa'i*),
* **Malaboueg** (*malabu*).

## Gwelet ivez
* Yezhoù biouek-madarek
* Yezhoù afrez-aziatek
Ngwabaeg

Ur yezh tchadek eus is-skourr ar yezhoù biouek-madarek A.8 eo an **ngwabaeg** (*ngwaba*, *gombi* pe *goba*) komzet gant tro-dro da 10.000 den en Adamawa e Nigeria (1993). 

## Gwelet ivez
* Yezhoù biouek-madarek
* Yezhoù afrez-aziatek
Nzanyieg

Ur yezh tchadek eus is-skourr ar yezhoù biouek-madarek A.8 eo an **nzanyieg** (*nzanyi*, *njanyi*, *nzangi*, *njai*, *zani*, *jeng(e)*, *njei(ng)* pe *kobotshi*) komzet gant tro-dro da 86.000 den en e holl en Adamawa e Nigeria (77.000 den e 1993) hag e Kameroun (9.000 den).

Dek rannyezh ez eus:

* **Pakaeg** (*paka*)
* **Rogedeg** (*rogede*)
* **Ngwolieg** (*nggwoli*)
* **Hodeg** (*hoode*)
* **Maiheg** (*maiha*)
* **Magareg** (*magara*)
* **Dedeg** (*dede*)
* **Moutidieg** (*mutidi*)
* **Lovieg** (*lovi*)
* **Holmaeg** (*holma*): e Kameroun

## Gwelet ivez
* Yezhoù biouek-madarek
* Yezhoù afrez-aziatek
Charwaeg

Ur yezh tchadek eus isskourr ar yezhoù biouek-madarek A.8 eo ar **charwaeg** (*sharwa*, *tchevi* pe *shwerwin*) komzet gant tro-dro da 65 000 den en holl e norzh Kameroun.

## Gwelet ivez
* Yezhoù biouek-madarek
* Yezhoù afrez-aziatek
Tsouvaneg

Ur yezh tchadek eus is-skourr ar yezhoù biouek-madarek A.8 eo an **tsouvaneg** (*tsuvan*, *terki*, *teleki* pe *tchede*) komzet gant tro-dro da 65.000 den en e holl e norzh Kameroun.

## Gwelet ivez
* Yezhoù biouek-madarek
* Yezhoù afrez-aziatek
Zizilivakaneg

Ur yezh tchadek eus isskourr ar yezhoù biouek-madarek A.8 eo ar **zizilivakaneg** (*zizilivakan*, *ziliva*, *àmzírív* pe *falieg Jilibu*) komzet gant kantadoù a dud e norzh Kameroun stok ouzh ar vevenn gant Nigeria ma vez komzet ivez gant un nebeud tud.

## Gwelet ivez
* Yezhoù biouek-madarek
* Yezhoù afrez-aziatek
Torameg

Ur yezh tchadek eus is-skourr ar yezhoù tchadek ar reter B.1 eo an **torameg** (*toram*, *torom* pe *torum*) komzet gant tro-dro da 4.000 den e kreiz Tchad (1972). 

War a seblant ec'h afe a dud muioc'h-mui gant an arabeg en ur dilezel ar yezh-mañ. 

## Gwelet ivez
* Yezhoù tchadek ar reter
* Yezhoù afrez-aziatek
Masmadjeg

Ur yezh tchadek eus is-skourr ar yezhoù tchadek ar reter B.1 eo ar **masmadjeg** (*masma(d)je* pe *mesmedje*) komzet gant 25.727 den e kreiz Tchad (1993). 

## Gwelet ivez
* Yezhoù tchadek ar reter
* Yezhoù afrez-aziatek
Kadjakseg

Ur yezh tchadek eus isskourr ar yezhoù tchadek ar reter B.1 eo ar **c'hadjakseg** (*ka(d)jakse*, *kajeske*, *kujarke*, *(tadi)mini* pe *kawa*) komzet gant tro-dro da  den e reter Tchad (1983) hag ivez gant un nebeud repuidi en tu all d'ar vevenn e Soudan.

## Gwelet ivez
* Yezhoù tchadek ar reter
* Yezhoù afrez-aziatek
Birgiteg

Ur yezh tchadek eus is-skourr ar yezhoù tchadek ar reter B.1 eo ar **birgiteg** (*birgit*, *bergit* pe *birgid*) komzet gant tro-dro da 3.600 den e gevred Tchad (1952). 

Peder rannyezh ez eus:

* **Abgeeg** (*abgue*)
* **Birgiteg ar reter**
* **Dougourieg** (*duguri*)
* **Agrabeg** (*agrab*)

## Gwelet ivez
* Yezhoù tchadek ar reter
* Yezhoù afrez-aziatek
Oubieg

Ur yezh tchadek eus isskourr ar yezhoù tchadek ar reter B.1 eo an **oubieg** (*(o)ubi*) komzet gant tro-dro da 1 100 den e kreiz Tchad (1995). Tost a-walc'h eo d'ar mawaeg. 

## Gwelet ivez
* Yezhoù tchadek ar reter
* Yezhoù afrez-aziatek
Mogoumeg

Ur yezh tchadek eus is-skourr ar yezhoù tchadek ar reter B.1 eo ar **mogoumeg** (*mug(o)um*) komzet gant tro-dro da 7.000 den e su-kreiz Tchad (1997).

Pemp rannyezh ez eus. tost-kenañ an eil d'eben:

* **Djegoueg** (*jegu*)
* **Kofaeg** (*kof(f)a*)
* **Deleeg** (*mogum déle*)
* **Digimieg** (*mogum diguimi*)
* **Ourmieg** (*mogum urmi*)

## Gwelet ivez
* Yezhoù tchadek ar reter
* Yezhoù afrez-aziatek
Migamaeg

Ur yezh tchadek eus isskourr ar yezhoù tchadek ar reter B.1 eo ar **migamaeg** (*miga(a)ma*, *(d)jingor* pe *djonkor abou telfane*) komzet gant 23 000 den pe war-dro e kreiz Tchad (1991).

Peder rannyezh a zo:
* **Migamaeg** (*migaama*)
* **Dogagaeg** (*doga*)
* **Gamiyeg** (*gamiya*)
* **Dambiyeg** (*(n)dambiya*)

## Gwelet ivez
* Yezhoù tchadek ar reter
* Yezhoù afrez-aziatek
Bidiyoeg

Ur yezh tchadek eus isskourr ar yezhoù tchadek ar reter B.1 eo ar **bidiyoeg** (*bid(i)yo-(waana*, *bidio* pe *bidiya*) komzet gant tro-dro da 14 000 den e su-kreiz Tchad (1981). 

Pemp rannyezh a zo:
* Rannyezhoù ar reter
** **Garaweg** (*garawgino*)
** **Djekeg** (*jekkino*)
* Rannyezhoù ar c'hornôg
** **Bigaweg** (*bigawguno*)
** **Naleg** (*nalguno*)
** **Oboyeg** (*oboyguno*)

## Gwelet ivez
* Yezhoù tchadek ar reter
* Yezhoù afrez-aziatek
Bourmatagileg

Ur yezh tchadek eus isskourr ar yezhoù tchadek ar reter B.1 eo ar **bourmatagileg** (*(jonkor) bourmataguil* pe *karakir*) komzet gant tro-dro da 1 500 den e Tchad (1993). Aet eo kalz war digresk an niver a dud a ra gant ar yezh-mañ e-kerzh ar 35 bloaz tremenet.

Div rannyezh a zo:
* **Dougneg** (*dougne*)
* **Mousougneg** (*musunye*)

## Gwelet ivez
* Yezhoù tchadek ar reter
* Yezhoù afrez-aziatek
Dangaleateg

Ur yezh tchadek eus is-skourr ar yezhoù tchadek ar reter B.1 eo an **dangaleateg** (*dangal(éat)* pe *dangla*) komzet gant tro-dro da 45.000 den e kreiz Tchad (1999). 

Teir rannyezh ez eus:

* **Dangaleateg ar c'hornôg** (*korbo* pe *karbo*)
* **Dangaleateg ar c'hreiz**
* **Dangaleateg ar reter**

Diaezet e kav an dud a gomz rannyezh ar reter da gompren ar re a gomz hini ar c'hornôg met komprenet e vez mat rannyezh ar c'hreiz gant an holl.

## Gwelet ivez
* Yezhoù tchadek ar reter
* Yezhoù afrez-aziatek
Islamouriezh

**Islamouriezh** eo an ideologiezh politikel a zo hec'h orin e krouidegezh strollad politikel *ar [[Breudeur vuzulman|Vreudeur vuzulman]]* en Egipt e 1925. War atiz Hasan Al-Banna e oa bet savet ar strollad evit stourm ouzh an unpenniezh egiptat, pa oa houmañ dindan levezon greñv Breizh-Veur. 

Hervez tezennoù al lodenn vrasañ eus an islamourien n'eo ket an Islam ur relijion hepken, met un doare da urzhiañ ar gevredigezh dre lakaat ar Charia, d.l.e. al lezennoù savet diwar ar C'horan, da lezennoù ar stad. 

Deuet eo ar Vreudeur vuzulman egiptat da vezañ e penn un aozadur etrebroadel nann-ofisiel gant meur a strollad politikel e meur a vro. Strolladoù "breur" a vez kavet e Jordania, Maroko, Tunizia (Ennadah), Turkia (AKP), Palestina (Hamas), Yemen hag Aljeria.
Ngaseg

Ur yezh tchadek eus is-skourr ar yezhoù angasek eo an **ngaseg** (*(a)ngas* pe *kerang*) komzet gant tro-dro da 400.000 den e Plateau e Nigeria (1998). 

Div rannyezh ez eus:

* **Ngaseg ar menezioù** 
* **Ngaseg ar c'hompezennoù** 

## Gwelet ivez
* Yezhoù tchadek ar c'hornôg
* Yezhoù afrez-aziatek
Michipeg

Ur yezh tchadek eus is-skourr ar yezhoù angasek eo ar **michipeg** (*(mi)ship* pe *c(h)ip*) komzet gant tro-dro da 6.000 den e Plateau e Nigeria (1976). 

Ur rannyezh ez eus:

* **Dokaeg** (*doka*)

## Gwelet ivez
* Yezhoù tchadek ar c'hornôg
* Yezhoù afrez-aziatek
Tchakfemeg

Ur yezh tchadek eus isskourr ar yezhoù angasek eo ar **tchakfemeg** (*c(h)akfem(-mushere)*) komzet gant tro-dro da  den e Plateau e Nigeria (1990).

Div rannyezh a zo:
* **Kadimeg-kabaneg** (*kadim-kaban*)
* **Djadjoureg** (*jajura*)

## Gwelet ivez
* Yezhoù tchadek ar c'hornôg
* Yezhoù afrez-aziatek
Kofyareg

Ur yezh tchadek eus is-skourr ar yezhoù angasek eo ar **c'horfyareg** (*kofyar*) komzet gant 72.946 den e Plateau ha Nasarawa e Nigeria (1963). 

Seizh rannyezh ez eus:

* **Kofyareg** (*kofyar* pe *kwong*)
* **Kwagallakeg** (*kwagallak*, *kwa'alang* pe *kwalla*)
* **Dimoukeg** (*dim(m)uk* pe *doemak*)
* **Mirriameg** (*mirriam* pe *mernyang*)
* **Mboleg** (*(m)bwol* pe *bwal*)
* **Gworameg** (*g(w)oram* pe *giverom*)
* **Djipaleg** (*jipal*, *jepel* pe *jibyal*)

## Gwelet ivez
* Yezhoù tchadek ar c'hornôg
* Yezhoù afrez-aziatek
Mwagavouleg

Ur yezh tchadek eus is-skourr ar yezhoù angasek eo ar **mwagavouleg** (*mwaghavul* pe *sura*) komzet gant tro-dro da 295.000 den e Plateau e Nigeria (1993). 

Div rannyezh ez eus:

* **Moupouneg** (*mupun* pe *mapan*)
* **Panyameg** (*panyam*)

## Gwelet ivez
* Yezhoù tchadek ar c'hornôg
* Yezhoù afrez-aziatek
Yiwomeg

Ur yezh tchadek eus is-skourr ar yezhoù yiwomek eo ar **yiwomeg** (*yiwom*, *gerka(wa)*, *gerkanchi* pe *gurka*) komzet gant tro-dro da 8.000 den e Plateau e Nigeria (1982) 

## Gwelet ivez
* Yezhoù tchadek ar c'hornôg
* Yezhoù afrez-aziatek
Montoleg

Ur yezh tchadek eus is-skourr ar yezhoù angasek eo ar **montoleg** (*montol*, *montal*, *baltap* pe *teel*) komzet gant 21.858 den e Plateau e Nigeria (1990).

Div rannyezh ez eus:

* **Montoleg** (*montol*)
* **Baltapeg-lalineg** (*baltap-lalin*)

## Gwelet ivez
* Yezhoù tchadek ar c'hornôg
* Yezhoù afrez-aziatek
Hasan Al-Banna

**Hassan Ahmed Abdel Rahman Muhammed al-Banna** (**حسن أحمد عبد الرحمن محمد البنا** en arabeg ;  - ) a oa ur politiker islamour egiptat.

E 1928 e oa bet savet gantañ strollad ar *[[Breudeur Vuzulman|Vreudeur vuzulman]]* evit stourm a-enep laikaat ar gevredigezh hag a-enep an drevadennouriezh. "Tad an islamouriezh politikel" a reer anezhañ.
Mafaeg

Ur yezh tchadek eus is-skourr ar yezhoù biouek-madarek A.5 eo ar **mafaeg** (*mafa*, *matakam*, *mofa* pe *natakan*) komzet gant tro-dro da 138.000 den e norzh Kameroun (136.000 den e 1982) hag e Nigeria (2.000 den e 1963). 

Teir rannyezh ez eus:

* **Mafaeg ar c'hornôg** 
* **Mafaeg ar c'hreiz** 
* **Mafaeg ar reter** 

## Gwelet ivez
* Yezhoù biouek-madarek
* Yezhoù afrez-aziatek
Zoulgwaeg

Ur yezh tchadek eus is-skourr ar yezhoù biouek-madarek A.5 eo ar **zoulgwaeg** (*zulgwa* pe *zulgo*) komzet gant tro-dro da 18.000 den e norzh Kameroun (1982). 

Div rannyezh ez eus:

* **Zelgwaeg** (*zelgwa*)
* **Mineweg** (*minew* pe *mukuno*)

## Gwelet ivez
* Yezhoù biouek-madarek
* Yezhoù afrez-aziatek
Pelaslaeg

Ur yezh tchadek eus is-skourr ar yezhoù biouek-madarek A.5 eo ar **pelaslaeg** (*pelasla*, *maslava* pe *vame*) komzet gant tro-dro da 8.500 den e norzh Kameroun (1992). 

Pemp rannyezh ez eus, tost-tre an eil d'eben:

* **Pelasleg** (*p(e)lasla*, *mayo-plata*, *plat(l)a*, *gwendele* pe *damlale*): rannyezh tostañ d'ar wouzlameg
* **Mberemeg** (*mberem*, *mbreme* pe *maslava*)
* **Demwaeg** (*d(e)mwa* pe *doue*)
* **Hurzeg** (*hurza* pe *ou(r)za*)
* **Ndremeg** (*ndreme*)

## Gwelet ivez
* Yezhoù biouek-madarek
* Yezhoù afrez-aziatek
Mofoueg ar su

Ur yezh tchadek eus is-skourr ar yezhoù biouek-madarek A.5 eo **mofoueg ar su** (*mofu-gudur*) komzet gant tro-dro da 60.000 den e norzh Kameroun (1998).

C'hwec'h rannyezh ez eus:

* **Mokongeg** (*mokong*)
* **Goudoureg** (*gudur*)
* **Zidimeg** (*zidim*)
* **Dimeoeg** (*dimeo*)
* **Masagaleg** (*massagal*)
* **Ndjelengeg** (*njeleng*)

## Gwelet ivez
* Yezhoù biouek-madarek
* Yezhoù afrez-aziatek
Mofoueg an norzh

Ur yezh tchadek eus is-skourr ar yezhoù biouek-madarek A.5 eo **mofoueg an norzh** (*mofu-douvangar*) komzet gant tro-dro da 27.500 den e norzh Kameroun (1982).

Ur rannyezh ez eus:

* **Dourouneg** (*douroun* pe *durum*)
* **Wazaneg** (*wazan(g)*)

## Gwelet ivez
* Yezhoù biouek-madarek
* Yezhoù afrez-aziatek
Mefeleg

Ur yezh tchadek eus isskourr ar yezhoù biouek-madarek A.5 eo ar **mefeleg** (*mefele* pe *bula(hai)*) komzet gant ouzhpenn 10 000 den e norzh Kameroun (1992).

Peder rannyezh a zo:
* **Mefeleg** (*mefele*)
* **Serakeg** (*serak* pe *sirak*)
* **Mouhoureg** (*muhura* pe *mouhour*)
* **Chougouleg** (*shugule* pe *chougoule*)

## Gwelet ivez
* Yezhoù biouek-madarek
* Yezhoù afrez-aziatek
Gizigeg ar su

Ur yezh tchadek eus is-skourr ar yezhoù biouek-madarek A.5 eo **gizigeg ar su** (*giziga*) komzet gant tro-dro da 60.000 den e norzh Kameroun (1991).

Teir rannyezh ez eus:

* **Moutourameg** (*muturami', *muturwa* pe *loulou**)
* **Midjivineg** (''mi mijivin'')
* **Roumeg*' (*rum'')

## Gwelet ivez
* Yezhoù biouek-madarek
* Yezhoù afrez-aziatek
Gemzekeg

Ur yezh tchadek eus is-skourr ar yezhoù biouek-madarek A.5 eo ar **gemzekeg** (*gemzek*) komzet e norzh Kameroun.

Dizolet e oa bet ar yezh-mañ nevez zo e 1987.

## Gwelet ivez
* Yezhoù biouek-madarek
* Yezhoù afrez-aziatek
Gizigeg an norzh

Ur yezh tchadek eus is-skourr ar yezhoù biouek-madarek A.5 eo **gizigeg an norzh** (*giziga*, *tchere*, *mi marva* pe *dogba*) komzet gant tro-dro da 20.000 den e norzh Kameroun (1982).

## Gwelet ivez
* Yezhoù biouek-madarek
* Yezhoù afrez-aziatek
Dougworeg

Ur yezh tchadek eus is-skourr ar yezhoù biouek-madarek A.5 eo an **dougworeg** (*dugwor* pe *dougour*) komzet e norzh Kameroun.

Ur rannyezh ez eus:

* **Mikereg** (*mikere*)

## Gwelet ivez
* Yezhoù biouek-madarek
* Yezhoù afrez-aziatek
Tchouvokeg

Ur yezh tchadek eus is-skourr ar yezhoù biouek-madarek A.5 eo an **tchouvokeg** (*tchouvok* pe *cuvok*) komzet gant tro-dro da 5.000 den e norzh Kameroun (1983).

## Gwelet ivez
* Yezhoù biouek-madarek
* Yezhoù afrez-aziatek
Okeania

**Okeania**, **Oseania** pe **Oseani** a zo unan eus rannoù bras an Douar, anvet diwar anv an doue kozh Okeanos. Evit a sell an douarbolitikerezh, an istor hag ar sevenadur eo ur c’hevandir. Evit a sell an douaroniezh avat, eo diaes ober kevandir eus ur rann-ved diazezet dreist-holl war inizi bihan strewet en ul lodenn hepken eus ur meurvor (lodenn su ar Meurvor Habask), war-bouez Aostralia, ur gwir "enez-kevandir" anezhi.

En em astenn a ra war 8 525 989 km2. Ouzhpenn 50 milion a annezidi he doa e 2020, o chom e 16 stad dizalc'h ha 15 tiriad.

## Ar rannoù
Boas e vezer da rannañ Okeania e teir rann vras, e-maez eus Aostralia ha Zeland-Nevez:
* Melanezia
* Mikronezia
* Polinezia

## An inizi pennañ
* Aostralia, ur gwir gevandir evit an douaroniourien
* Ginea-Nevez
* Enez ar Su (Zeland-Nevez)
* Enez an Norzh (Zeland-Nevez)
* Tasmania (Aostralia)
* Kaledonia-Nevez
* Fiji 
## Notennoù
Peroeg

Ur yezh tchadek eus is-skourr ar yezhoù tangalek rik eo ar **peroeg** (*p(ip)ero* pe *filiya*) komzet gant tro-dro da 25.000 den e Bauchi e Nigeria (1995). 

## Gwelet ivez
* Yezhoù tchadek ar c'hornôg
* Yezhoù afrez-aziatek
Tangaleg

Ur yezh tchadek eus isskourr ar yezhoù tangalek rik eo an **tangaleg** (*tangale, tangle*) komzet gant tro-dro da 200 000 den e Gombe e Nigeria (2006). 

Div rannyezh a zo :
* **Kaltoungoeg** (*kaltungo*), gant isrannyezhoù : *Ture*, *Shongom* ha *Kalargo*,
* **Bilirieg** (*biliri*).

## Gwelet ivez
* Yezhoù tchadek ar c'hornôg
* Yezhoù afrez-aziatek

## Liamm diavaez
*Ethnologue
Piyeg

Ur yezh tchadek eus is-skourr ar yezhoù tangalek rik eo ar **piyeg** (*piya(-kwonci)*, *pitiko*, *wurkum* pe *ambandi*) komzet gant tro-dro da 5.000 den e Tarabe e Nigeria (1992). 

Div rannyezh ez eus:

* **Piyeg** (*piya*)
* **Kwontchieg** (*kwonci*)

## Gwelet ivez
* Yezhoù tchadek ar c'hornôg
* Yezhoù afrez-aziatek
Dereg

Ur yezh tchadek eus isskourr ar yezhoù deraek eo an **dereg** (*dera* pe *kanakuru*) komzet gant tro-dro da 20 000 den e Gongola e Nigeria (1973).

Teir rannyezh a zo:
* *Chanieg* (*shani*)
* *Chelleneg* (*shellen*)
* *Gasieg* (*gasi*)

## Gwelet ivez
* Yezhoù tchadek ar c'hornôg
* Yezhoù afrez-aziatek
Karekareg

Ur yezh tchadek eus is-skourr ar yezhoù karekarek eo ar **c'harekareg** (*karekare*, *karai-karai* pe *kerrikerri*) komzet gant tro-dro da 150.000-200.000 den e Bauchi e Nigeria (1993). 

Teir rannyezh ez eus:

* **Karekareg ar c'hornôg** (*jalalam*)
* **Birkaieg** (*birkai*)
* **Kwartamatatchieg** (*kwarta mataci*)

## Gwelet ivez
* Yezhoù tchadek ar c'hornôg
* Yezhoù afrez-aziatek
Boureg

Ur yezh tchadek eus is-skourr ar bolek rik eo ar **boureg** (*bure* pe *bubure*) komzet e Bauchi Nigeria.

## Gwelet ivez
* Yezhoù tchadek ar c'hornôg
* Yezhoù afrez-aziatek
Nyameg

Ur yezh tchadek eus isskourr ar bolek rik eo an **nyameg** (*nyam(bolo)*) komzet e Taraba e Nigeria. N'ouzer ket gant pegement a dud e vez komzet met bihan eo o niver moarvat rak ne vez implijet nemet en ur gêriadenn, hini Andami.

## Gwelet ivez
* Yezhoù tchadek ar c'hornôg
* Yezhoù afrez-aziatek
Ngamoeg

Ur yezh tchadek eus is-skourr ar bolek rik eo an **ngamoeg** (*ngamo*, *(n)gamawa* pe *gamo*) komzet gant tro-dro da 60.000 den e Yobe e Nigeria (1993).

## Gwelet ivez
* Yezhoù tchadek ar c'hornôg
* Yezhoù afrez-aziatek
Denoeg

Ur yezh tchadek eus isskourr ar bolek rik eo an **denoeg** (*deno*, *den(a)wa* pe *be*) komzet gant tro-dro da 6 000 den e Bauchi Nigeria (1995). Emañ muioc'h-mui an dud o tilezel ar yezh-mañ evit ober kentoc'h gant ar haousaeg hag ar foulfouldeeg.

## Gwelet ivez
* Yezhoù tchadek ar c'hornôg
* Yezhoù afrez-aziatek
Giwoeg

Ur yezh tchadek eus isskourr ar bolek rik eo ar **giwoeg** (*(bu) giiwo*, *kir(i)fi* pe *kirifawa*) komzet gant tro-dro da 14 000 den e Bauchi e Nigeria (1998).

## Gwelet ivez
* Yezhoù tchadek ar c'hornôg
* Yezhoù afrez-aziatek
Kolokeg

Ur yezh tchadek eus isskourr ar bolek rik eo ar **c'holokeg** (*kholok*, *ko(o)de*, *kwoode*, *pia*, *pitiko*, *widala* pe *wurkum*) komzet gant tro-dro da 2.500 den e Taraba e Nigeria (1977). 

## Gwelet ivez
* Yezhoù tchadek ar c'hornôg
* Yezhoù afrez-aziatek
Antarktika

**Antarktika** a zo ur c'hevandir lec'hiet e pol Su an Douar, dizoloet e 1820 hepken. Peuzc'holoet eo a skorn, ha yen-sklas an hin enni.

Dindan 13,9 milion a km² emañ, ha bihanoc'h eo eget Afrika, an div Amerika hag Azia.

N’eus koulz lavaret tamm struzh ebet er c’hevandir-se. Loened a gaver war an aod, ha peskedus eo ar morioù tro-dro.

N'eus den ebet o chom eno da vat. Ur mil den bennak a vez well-wazh o vevañ eno a-hed ar bloaz e diazlec'hioù skiantel.

Hervez an emglevioù etrebroadel ne c'hell bezañ perc'hennet ar c'hevandir-se gant riez ebet. Disoudard eo ivez. Mad an denelezh eo.

## Skeudennoù

File: 061212-nordkapp.jpg
File:GletscherMM.jpg
File:Fryxellsee Opt.jpg
File:Mount Erebus Aerial 2.jpg
File:Aurore australe - Aurora australis.jpg
2000

''Diwar-benn bloavezh 2000 an deiziadur gregorian eo ar bajenn-mañ. 

## Darvoudoù

* Gouere: Aljeria : Abdelaziz Belkhadem o vont da Vinistr an Aferioù Diavaez
* 1añ a viz Gwengolo : Breizh: penn-kentañ abadennoù TV Breizh.
* Gwengolo: Breizh : krouidigezh skolioù Diwan Dinan ha Kistreberzh,klasoù divyezhek publik Sant-Maloù ha Maoron, klasoù divyezhek katolik Landivizio, Ploubêr, Gwegon Begnen ha Mourieg
* Gwengolo: Breizh : krouidigezh ur rakDeug war ar brezhoneg e Karaez gant Skol-veur Breizh-Izel.
* 20 a viz Gwenholon : Séverine Vandenhende, judoka c'hall, a ya da gampionez olimpek e Sydney (Aostralia).

## [[Prizioù Nobel]]

## [[:Rummad:Ganedigezhioù 2000|Ganedigezhioù]]

## [[:Rummad:Marvioù 2000|Marvioù]]

__NOTOC__
Eurazia

**Eurazia** a zo ur c'hevandir hervez ster an douaroniezh, met hervez ar boaz eo dispartiet an hollad-se e daou gevandir : Azia hag Europa.
En doare-se da welout eo **Eurazia** ur gourgevandir neuze.
Bro Goth Agan Tasow

***Bro Goth agan Tasow*** ("Bro gozh hon tadoù") eo kan broadel Kernev-Veur.

Evel hini Breizh, *[[Bro gozh ma zadoù]]*, eo diazezet war hini Kembre, *[[Hen Wlad fy Nhadau]]*.
Gant Henry Jenner eo bet savet ar pozioù kerneveurek. Evel ma vez youc'het e Breizh *Bevet Breizh* e dibenn ar c'han, e vez youc'het *Kernow bys Vykken* e fin "Bro Goth Agan Tasow". Ur c'han broadel all a vez kanet e Kernev-Veur : *[[Trelawny]]*.

## Pozioù

## Gwelet ivez

* Roll ar c'hanoù broadel
Foz danvorel

E strad ar meurvorioù hag ar morioù e kaver meur a **foz danvorel** ha pa vije bet kleuziet ur foz gant ur fenomen dreistmuzul. Lod a zo bet krouet e-lec'h m'emañ plakennoù tektonik o kejañ hag un ankl hag a zo etrezo. A-hed ar fozioù danvorel e weler menezioù-tan alies, ken tost ma'z eo mantell an Douar m'emañ ar magma o virviñ ennañ. *Fozioù abisel* a reer eus anezho ivez p'emañ an abisoù lodenn donañ ar morioù.

## Fozioù danvorel donañ er bed
Emañ ar re zonañ-holl er Meurvor Habask, en e ziadro war-bouez hini Mariana
### Meurvor Habask
*Foz Mariana 11 034 m
*Foz Tonga 10 882 m
*Foz ar Filipinez 10 545 m
*Foz Kouril-Kamtchatka 10 542 m
*Foz Kermadeg 10 047 m
*Foz Izu-Ogasawara 9 810 m
*Foz Japan 9 504 m

### Meurvor Atlantel
*Foz Puerto Rico 8 800 m
*Foz Sandwich ar Su 8 428 m

## Liamm diavaez
*Ar foz atlantel hag al lastez nukleel http://elpais.com/elpais/2013/11/15/media/1384535555_719533.html