open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Buenaventura García de Paredes

**Buenaventura García de Paredes** oa ur beleg spagnol, ezel eus Urzh ar Brezegerien. Bet eo bet Mestr Urzh an Dominikaned etre 1926 ha 1929.

Ganet eo bet d'an 19 a viz Ebrel 1866 e Castañedo de Valdés e-kichen Luarca (Asturias). Unan eus e vreudeur oa beleg.

Aet eo da Anaon d'an 12 a viz Eost 1936. Fuzuilhet eo bet en ul lec'h anvet «Valdesenderín del Encinar» e Madrid abalamour d'e stad a veleg e-kerzh brezel diabarzh Spagn.

Skoliataet e voe da gentañ en e c'hêr c'henidik. Mont a reas goude da gloerdi bihan Corias (Asturias)e-pad daou vloavezh. Rediet e voe da ziskuizhañ ur pennad er gêr abalamour d'e yec'hed. Goude e studias ar brederouriezh e skol an dominikaned e Ocaña (Rannvro Toledo), degemeret e voe en urzh e 1884. Studiañ a reas an deologiezh e kouent Santo Tomás a Ávila. Diplomet e voe war ar gwir keodedel e Skol-veur Salamanca e 1891. Beleget e voe en Ávila d'ar 25 a viz Gouere 1891. Kendelc'her a reas gant e studioù prederourieh ha lizhiri e Valencia ha Madrid. Degemert e voe doktor e 1897 gant un dezenn anvet *Santo Tomás y la Estética moderna.Necesidad de restaurar el pensamiento estético del angélico doctor en la ciencia de lo bello.* Degemeret e voe doktor war ar gwir keodedel e 1898 gant un dezenn anvet *La Iglesia y el Estado en la Teoría jurídico-social de santo Tomás comparada con las Teorías modernas sobre el mismo asunto*.

E 1899 e kelenne e Skiol-veur Manila (Filipinez). E 1990 e teuas de vezañ kelenner Gwir politikel ha melestradurel e Skol-veur Santo Tomás e Manila. rener a gelaouenn bemdeziek katolik "Libertas" e voe e 1901.

Dilennet e voe priol Santo Tomás de Ávila e 1901, rektor Skolaj Santa María de Nieva e Segovia, priol Ocaña e 1910.

E 1911 e voe dilennet priol Proviñs Filipinez? Chom a reas e karg seizh bloavezh. labourat a reas evit diorren ar Proviñs. Reiñ a reas tachennoù mision e Bro-Sina ha Viet-Nam da broviñsoù all. Krouiñ a reas ar gelaouenn *Misiones Dominicanas*. Prenañ a reas tachennoù evit kreskiñ Sko-veur Santo Tomás e Manila. Soursial a reas eus diorroadur proviñsoù e Spagn hag er Stadoù-Unanet.

E 1917 e voe dilennet priol kouent ar Rozera e Madrid (e Calle Conde de Peñalver). Chom a reas nav bloaz e karg.

E 1926 e voe dilennet mestr an urzh.

E 1927 e prenas kouent kozh Sant Dominig ha Sant Sikstus (e dalc'h ar Stad abaoe 1873) digant ar gouarnamant italian. Kendelc'her a reas gant raktres Hyacinthe-Marie Cormier staliañ eno ar Pontificium Institutum Internationale Angelicum, a zeuas da vezañ Skol-veur pabel sant Tomaz Akwino, Angelicum. Lidañ a reas oferenn gentañ ar bloavezh skol-veur 1928-1929 en iliz Sent Dominig ha Sikstus. Ur gentel digeriñ a voe graet gant Réginald Garrigou-Lagrange.

Reiñ a reas e zilez e 1929.

Mont a reas en-dro da Ocaña. Ret e voe dezhañ klask repu e meur a lec'h e Bro-Spagn adalek 1934. E Madrid edo e miz Gouere 1936. Harzet e voe d'an 11 a viz Eost. Fuzuilhet e voe d'an 12.

Lakaet eo bet war roll ar wenvidien gant ar Pab Benead XVI d'an 28 a viz Here 2007.
Ben Kingsley

**Sir Ben Kingsley**, bet ganet **Krishna Pandit Bhanji** d'an 31 a viz Kerzu 1943 e Snainton, Yorkshire, a zo un aktour saoz. Enoret eo bet alies a-hed e prantad labour ledet war 50 vloaz, gant un Academy Award, ur BAFTA Award, ur Grammy Award, ha daou Golden Globe Awards. Lakaet eo bet e anv evit pevar Primetime Emmy Awards ha daou Laurence Olivier Awards. Kingsley a zo bet savet Knight Bachelor e 2002 evit e servij evit industrielezh ar sinema Saoz. Enoret eo bet gant un Hollywood Walk of Fame e 2010 ha roet dezhañ ur Britannia Award e 2013.
## Acting credits

### Film

### Skinwel

## Notennoù ha daveennoù
Luteriegezh

Al **luteriegezh** pe **luteregezh** eo an doare kristeniezh a glot gant an doueoniezh savet diwar skridoù Martin Luther da gentañ. Goude-se eo deuet da vezañ bodad ar c'humuniezhioù protestanted luteriek stag ouzh ar gelennadurezh-se.

## Liammoù diavaez

## Daveoù
Bray

**Bray** zo anv meur a lec'h ha meur a zen.

## Lec'hioù
###### 
* Bray, e departamant an Eure ;
* Bray, e departamant ar Saône-et-Loire ;
* Bray, e departamant ar Val-d'Oise ;
* Bray-Dunes, e departamant an Nord ;
* Bray-en-Val, e departamant al Loiret ;
* Bray-et-Lû, e departamant ar Val-d'Oise ;
* Bray-lès-Mareuil, e departamant ar Somme ;
* Bray-Saint-Christophe, e departamant an Aisne ;
* Bray-sur-Seine, e departamant ar Seine-et-Marne ;
* Bray-sur-Somme, e departamant ar Somme ;

;Kumunioù gwechall
* Bray, e departamant an Aube, hiriv e Bordes-Aumont ;
* Bray, e departamant an Indre-et-Loire, hiriv Reignac-sur-Indre ;
* Bray, e departamant an Oise, hiriv e Rully ;
* Bray, e departamant an Orne, hiriv e Mortrée ;
* Bray, e departamant ar Somme, hiriv e Noyelles-sur-Mer.

* Pays de Bray, etre Normandi ha Pikardi.

###### 
*Bray (Berkshire)

###### 
**Bray*, pe Bré, e reter ar vro, er c'hreisteiz da gêr Dulenn

### Broioù all
*Bray (Oklahoma), e Stadoù Unanet Amerika
*Bray (Botswana), e Botswana

## Tud
*Deanne Bray, aktourez stadunanat
*John Bray, reder stadunanat
*Libba Bray, skrivagnerez stadunanat
*Massimo Bray, politikour italian

*Jan de Bray, livour izelvroat
*Salomon de Bray, livour izelvroat

## Pennad kar
* Braye
Julius Leber

**Julius Leber**, ganet d'ar 16 a viz Du 1891 e Biesheim (Elzas) ha marvet d'ar 5 a viz Genver 1945 e Berlin (toull-bac'h Plötzensee), a oa ur politikour elzasat hag alaman, hag ur stourmer enepnazi.

Mab e oa da Katharina Schubetzer. Diwezhatoc'h e timezas e vamm da Jean Leber, ur masoner hag a anavezas ar bugel. En 1908 ec'h echuas Leber gant e studi e Breisach am Rhein, war-dro live ar breved, d'ober ur stummadur kenwerzhel en ul labouradeg paper-moger, e Breisach.

En 1910 edo e Freiburg im Breisgau en un Oberrealschule, hag o skrivañ pennadoù er c'hazetennoù hag o reiñ kentelioù amañ hag ahont da baeañ e studioù micherel.

En 1914 ez eas da soudard

En 1921 e teuas Leber da vout pennskridaozer ar gazetenn sokialdemokrat Lübecker Volksboten, ma skrivas Willy Brandt enni ivez pa oa skoliad c'hoazh e deroù ar bloavezhioù 1930. Etre 1921 ha 1933 e oa kuzulier-kêr e Lübeck. Evel kannad SPD er Reichstag adalek 1924 e reas war-dro ar politikerezh-difenn.

Leber, a-gevret gant ar sokialour Adolf Reichwein, a lakaas Stollad Komunourien Alamagn da gemer perzh er mennad da aozañ un taol-stad, met un den eus ar polis kuzh, ar Gestapo nazi, a oa en em silet e penn strollad ar gomunourien hag a werzhas Leber ha Reichwein, ha harzet e voen d'ar 5 a viz Gouhere 1944. D'an 20 e voe kaset da benn ar gwalldaol a-enep Hitler, hag anavezet e voe en devoa kenlabouret Leber gant an iriennerien.

Krouget e voe e toull-bac'h Plötzensee.

## Levrlennadur

* *Schriften, Reden, Briefe.* Hrsg. von Dorothea Beck und Wilfried F. Schoeller. Leber, München 1976, ISBN 3-87471-001-7.
* Dorothea Beck: *Julius Leber. Sozialdemokrat zwischen Reform und Widerstand.* Siedler, Berlin 1983, ISBN 3-88680-091-1 (Dissertation an der Ruhr-Universität Bochum).
* Hans Bernd Gisevius. *Bis zum bittern Ende*. II. Band. Fretz & Wasmuth, Zürich 1946; Gesamtausgabe unter dem Titel *Bis zum bitteren Ende. Bericht eines Augenzeugen aus den Machtzentren des Dritten Reiches.* Knaur, München und Zürich 1983, ISBN 3-426-03677-0.
* *Biographisches Lexikon des KV.* Band 2. SH-Verlag, Schernfeld 1991, ISBN 3-923621-55-8, S. 75.
Biesheim

**Biesheim** zo ur gumun eus Elzas, e kanton Ensisheim, en arondisamant Kolmar-Rappoltsweiler, e Haut-Rhin.

## Tud
*Julius Leber
Saint-Sauveur-la-Pommeraye

**Saint-Sauveur-la-Pommeraye** zo ur gumun e departamant Manche e Bro-C'hall.
### Gerdarzh
## Douaroniezh
* War lez ar Boscq emañ Saint-Sauveur.
## Istor
### 
### [[Dispac'h Gall]]
* Krouet e voe ar gumun e 1790 diwar ar barrez katolik. Lakaet e voe e Kanton Cérences hag e Distrig Coutances. Lakaet e voe en Arondisamant Coutances e 1800 hag e Kanton Bréhal e 1801.
### 
### 
#### [[Brezel-bed kentañ]]
* Mervel a reas 27 gwaz eus ar gumun abalamour d'ar brezel, eleze 6,28% ag ar boblañs hervez an niveradeg bet graet e 1911; lazhet e voe unan anezhe e  e Boezinge e Flandrez Belgia d'an 22 a viz Ebrel 1915, soudard e oa en 79vet Rujumant Troadegiezh Tiriadel. 
#### [[Eil brezel-bed]]
* Lazhet e voe ur soudard eus ar gumun e Belgia d'ar 16 a viz Mae 1940.
## Monumantoù ha traoù heverk

Église Saint-Sauveur de Saint-Sauveur-la-Pommeraye.JPG|An iliz katolik.  

* Iliz katolik *ar Salver*.
* Monumant ar re varv er vered, e-tal an iliz katolik, luc’hskeudenn.
## Armerzh
## Dezougen
## Emdroadur ar boblañs 1962-2012
## Melestradurezh
## Tud
## Gevelliñ
## Notennoù ha dave

## Liammoù diavaez
Geriadur ar Gonideg

An **Dictionnaire celto-breton**, lesanvet ivez **Geriadur ar Gonideg**, zo ur geriadur brezhoneg-galleg savet gant Yann-Frañsez ar Gonideg‎ (1775-1838) hag embannet e 1821. Gantañ e voe nevesaet skritur ar brezhoneg.

## Istor
* 1821 : *Dictionnaire celto-breton*, Angoulême
* 1847 : *Dictionnaire français-breton*, embannet gant Kervarker war-lerc'h marv an oberour.
* 1850 : *Dictionnaire breton-français*, embannet gant Kervarker.

## Reizhadennoù ar Gonideg
*Skrivañ **k**, e-lec'h  c  pe  q .
*Skrivañ **gwerc'hez** hag **ar werc'hez**, pa veze skrivet  ar verc'hez  e Bro-Leon en e raok.
*Met : skrivañ **c'hou** e-lec'h  c'hw .
*Skrivañ **[[ti]]** ha **iar**, peogwir n'eus ket a  y .
*Skrivañ **hir**, **hent** e-lec'h  ir ,  ent .
*Skrivañ **amañ**, **bremañ** (pe *ama*, *brema*) : kentañ implij eus an arouezenn  ñ  e brezhoneg ; e gwirionez, ur varrennig ne oa ken a-us d'an n. Ne servije ket evit dibenn an anv-verb, evel bremañ, dre ma oa diazezet skritur ar Gonideg war yezh Leon, hag a zistag /a/ evit /añ/ e *kanañ*. Fañch an Uhel avat a skrive *cana* pe *canan*, pa veze *kana* gant ar Gonideg.

## Geriadurioù all en e raok
En XVIIIvet kantved:
**Dictionnaire breton-françois du diocèse de Vannes* (1723) gant ar Gall Pierre de Châlons. Un *Dictionnaire françois-breton du diocèze de Vannes* zo diwar e zorn ivez, chomet diembann avat.
**Dictionnaire françois-celtique ou françois-breton* (1732) gant an Tad Gregor Rostren. Ul levezon vras en deus bet al labour-se war heuliad ar c’heriadurouriezh vrezhonek.
**Dictionnaire françois-breton ou françois-celtique du dialecte de Vannes* (1746) gant Cillard de Kerampoul.
**Dictionnaire de la langue bretonne* (1752), gant ar Gall Loeiz ar Pelleter.

## Geriadurioù all war e lerc'h
En XIXvet kantved: 
* *Vocabulaire, édition de 1860 revue par A. E. Troude : Vocabulaire français-breton ; Vocabulaire breton-français*, Prudhomme, Sant-Brieg.

## Notennoù
Marevezh Jōmon

Ar  a zo ur prantad eus ragistor Bro-Japan, etre 14 000 kent J.-K. ha 300 kent J.-K., pa oa ar boblad Jōmon an hini niverusañ en enezeg. Poblet e oa Bro-Japan gant chaseerien-dastumerien ha labourerien-douar abred.
O sevenadur mezolitek zo unan eus ar c'hentañ er bed en deus dizoloet ar poderezh. A-raok ar prantad-mañ emañ paleolitik Bro-Japan ha heuliet eo gant ar marevezh Yayoi.

An anv Jōmon a oa implijet da gentañ gant Edward S. Morse, ur zoologour hag ur reteroniour., a gavas priaj gant kinklaj (文 *mon*) gant kordennoù (縄 *jō*) moulet er pri e 1877 hag a droas ar gerioù-se e japaneg. Talvezet en deus ar seurt kinklaj da aroueziañ ar marevezh a-bezh : Jōmon (縄文) en holl vro-Japan. N'eo ket ken unvan ar prantad-se ha ma c'hallfer soñjal evel m'en diskouez ar c'havadennoù arkeologel graet diwezhatoc'h. Ar marevezh hir-se a zle bezañ rannet e c'hwec'h prantad ma c'haller gwelet diforc'hioù hervez ar vro. 

Fonnus e oa ar benvegoù ha bravigoù graet en askorn, e maen, e krogennoù hag e kerniel kirvi. Kavout a reer stank delwennouigoù ha listri pri poazh ha traezoù goloet gant lakenn. Keñveriet e vez alies ouzh sevenadurioù rak-kolombian eus aod ar Meurvor Habask e gwalarn Norzh Amerika hag ouzh sevenadur Valdivia en Ekuador abalamour ma tiorroas ur sevenadur kemplezh eno en un endro chaseerien-dastumerien gant un implij dister eus al  liorzherezh .

## Kronologiezh

14 000 bloaz ar marevezh Jōmon zo rannet e meur a brantad : *o kregiñ* (13750-8500 a-raok J.-K.), *kentañ* (8500–5000), *abred* (5000–3520), *krenn* (3520–2470), *diwezhat* (2470–1250), ha *diwezhañ* (1250–500), gant pep prantad berroc'h evit an hini kent. Daoust ma vez roet ar memes anv d'an holl varevezh gant an arkeologourien ne dalvez ket ne oa ket ul liesseurted vras hervez ar vro hag an amzer. An amzer etre ar podoù pri-poazh Jōmon abretañ ha re ar prandad Jōmon krenn, anavet gwelloc'h, zo tost div wezh hiroc'h evit ar prantad etre savadur  Piramidenn vras Gizah hag an .

Diazezet eo bloaziadur an isprantadoù Jōmon war dipologiezh ar c'havadoù pri-poazh dreist-holl, hag ivez war ar bloaziadur dre radiokarbon, petra bennak ma vez implijet nebeutoc'h.

Kavadenoù graet nevez zo o deus resisaet prantad diwezhañ ar marevezh Jōmon da 300&nbsp;kent J.-K.. Kregiñ a ra ar  marevezh Yayoi etre 500 ha 300&nbsp;a-raok J.-K. hervez ar bloaziadur dre radiokarbon, met poderezh eus ar c'hiz Yayoi a oa dizoloet en ul lec'hienn Jōmon e norzh Kyushu ken abred ha 800&nbsp;a-raok J.-K.. 

## Notennoù
Crocidura

Ar genad ***Crocidura*** a zo unan eus an nav genad a zo en iskerentiad minelled *[[Crocidurinae]]*. En tu-hont da 180 spesad a gaver en genad-se, da lavaret eo unan eus ar genadoù bronneged niverusañ.
Marevezh Yayoi

Ar  a zo ur prantad eus istor Bro-Japan etre 300 kent J.-K. hag ar bloaz 300 goude J.-K.. Dont a ra e anv eus hini ar c'harter eus Tokyo ma'z eus bet kavet roudoù eus ar mare-se gant arkeologourien evit ar wezh kentañ. Heverk eo ar prantad-se e-keñver an doare nevez da c'hounit ar riz hag ivez evit ar poderezh. Adalek ar mare-se e vez implijet houarn hag arem er vetalouriezh. Un doare renkadurezh sokial a grogas e-pad ar prantad-se ivez. Ledet e oa ar sevenadur-se eus su Kyūshū da norzh Honshū. Dont a ra ar marevezh Yayoi goude ar Marevezh Jōmon (14 000-300 kent J.K.).
Antonino da Firenze

**Antonino Pierozzi da Forciglioni**, gwelloc'h anavezet dindan an anv a **Sant'Antonino da Firenze**, oa un doueoniour italian adreizher, degemeret en Urzh ar Brezegerien e 1405 ha bet arc'heskob Firenze etre 1446 hag e varv. 

Ganet eo bet e Firenze e 1389. Aet eo da Anaon d'an 2 a viz Mae 1459 e Montughi. 

Lakaet eo bet war roll sent an Iliz Katolik gant ar pab Adrian VI d'an 31 a viz Mae 1523.
Poderezh Jōmon

a zo un doare poderezh kozh en implij da vare Jōmon e Japan. "Jōmon" (縄文) a dalvez "patrom kordenn" ar pezh a ziskriv an tresadennoù ha roudoù a vez lakaet war ar pri. Koshañ poderezh Japan hag ar bed eo.
Dre-fach (Cwm Gwendraeth)

**Dre-fach** zo ur gêriadenn e Cwm Gwendraeth, e Sir Gaerfyrddin, ul lev bennak er c'hornôg da gêriadenn Cross Hands, damdost da Parc Coetir y Mynydd Mawr.
Dre-fach

**Dre-fach** pe **Drefach** zo un anv-lech kembraek.

## Gerdarzh
Eus *Trefach*, diwar tre ha bach, *Y Dre Fach* (*ar gêr vihan*, e brezhoneg) gant ar ger-mell *y*, aet da goll.

## Lec'hioù
* Dre-fach (Ceredigion)
* Dre-fach (Cwm Gwendraeth)
* Dre-fach Felindre
25vet rann Waffen Grenadier eus an SS Hunyadi (1añ Hungariat)

Ar **25<sup>vet</sup> rann Waffen Grenadier eus an SS Hunyadi (1<sup>añ</sup> Hungariat)** (alamaneg: * 25. Waffen-Grenadier-Division der SS Hunyadi (ungarische Nr.1.)*) a oa un unvez eus ar Waffen-SS e-pad an Eil Brezel-bed. Krouet e oa bet e miz Du 1944 ur wech kaset d'an traoñ gouarnamant hungariat Miklós Horthy, darn ar soudarded a oa reoù tennet diouzh an 13vet divizion roueel hungariat eus an Honvéd. Biken ne voe savet da vat, na dafaret, na gourdonet. Ur wech kilet diouzh ar c'hamp gourdoniñ dre ma oa al Lu Ruz o tostaat, kodianet e oa d'an United States Army en Aostria e Mae 1945.
## Istor
An divizion a oa anvet da gentañ *25. SS-Freiwilligen Grenadier Division* gant an alamanted, goude-se e oa bet kemmet an anv evit *25. Waffen-Grenadier-Division der SS "Hunyadi" (ungarische Nr. 1)*. Al lesanv Hunyadi a oa bet ouzhpennet evit enoriñ ar jeneral hungariat eus ar  John Hunyadi. Savet e Du 1944 goude ma vije bet skarzhet ren hungariat Miklós Horthy gant an alamanted, savet e oa bet en ur gemer soudarded eus 13vet divizion roueel hungariat eus an Honvéd, ha lod eus ur batailhon skierien. E miz Genver 1945, an 20 000 soudard a oa prest da sevel an divizion a voe kaset e kamp gourdoniñ alaman Neuhammer, met nebeut armoù a oa kement evit ar c'harbedoù evit dafariñ anezho. Ouzhpenn-se ar pourvezioù a oa nebeut anezho. E miz C'hwevrer 1945, al Lu Ruz a oa o tostaat diouzh ar c'hamp gourdoniñ, ar bagadoù soudarded a voe kilet trumm, ha tizhet o devoa Aostria e miz Ebrel. Ur C'hampfgruppe a oa bet laosket evel gward diadreñv en  Neuhammer a voe distrujet holl. Peurrest an divizion a voe implijet er stourm evit ar wech kentañ d'an 3 a viz Mae, o stourm a-enep unvezioù eus an 3de Arme stadunanat. Kodianet e oa ar 25vet rann Waffen Grenadier eus an SS Hunyadi d'ar stadunaniz nepell diouzh Attersee goude daou zevezh stourm.
## Anvioù disheñvel
* Ebrel 1944 : 25. SS-Freiwilligen Grenadier Division
* Du 1944 : 25. Waffen-Grenadier Division der SS Hunyadi (ungarische Nr.1).

## Pennoù

## Aozadur an unvez

* Waffen-Grenadier-Regiment der SS 61 (ungarisches Nr. 1)
* Waffen-Grenadier-Regiment der SS 62 (ungarisches Nr. 2)
* Waffen-Grenadier-Regiment der SS 63 (ungarisches Nr. 3)
* Waffen-Artillerie-Regiment der SS 25
* Waffen-Ski-Bataillon 25
* SS-Divisions-Füsilier-Bataillon 25
* SS-Panzerjäger-Abteilung 25
* SS-Veterinär-Kompanie 25
* SS-Feldersatz-Bataillon 25
* SS-Versorgungs-Regiment 25

## Pennadoù kar
* Rannoù Waffen-SS

## Levrlennadur
* Gordon Williamson (Skrid) ha Stephen Andrew (Skeudennoù), *[http://books.google.com.au/books?id=iLBgcEfMDWQC The Waffen-SS: "24. to 38. Divisions, & Volunteer Legions]"*, Embannadur Osprey Publishing (48 pajenn), dastumadenn Men-at-Arms, 11 Du 2004 (ISBN 1841765929) 
* Wade Krawczyk, *Waffen SS Uniforms and Insignia*, Embannadur The Crowood Press (128 pajenn), 16 Kerzu 2001 (ISBN 1861264615) 
* Stein, George H. (1984). The Waffen SS: Hitler's Elite Guard at War, 1939–45. Embannadur Ithaca, New York: Cornell UP. (ISBN 0-8014-9275-0)
Nerbioi

An **Nerbioi** (*Nervión* e spagnoleg) zo ur stêr eus Bizkaia, hag a dremen dre Bilbo a-raok aberiñ etre Portugalete ha Getxo.
La Meurdraquière

La Meurdraquière - Le bourg.JPG|Ar vourc’h.

**La Meurdraquière** zo ur gumun e departamant Manche e Bro-C'hall.
## Douaroniezh
* E La Meurdraquière emañ andon ar Boscq.
### Gerdarzh
## Istor
### 
### [[Dispac'h Gall]]
* Krouet e voe ar gumun e 1790 diwar ar barrez katolik. Lakaet e voe e Kanton Cérences hag e Distrig Coutances. Lakaet e voe en Arondisamant  Coutances e 1800 hag e Kanton Bréhal e 1801.
### 
### 
#### [[Brezel-bed kentañ]]
* Mervel a reas triwec'h gwaz eus ar gumun abalamour d'ar brezel, eleze 5,64% ag ar boblañs hervez an niveradeg bet graet e 1911; daou anezhe  a voe lazhet d'an 22 a viz Eost 1914 e penn-kentañ ar brezel, soudarded e oant o-daou er 25vet Rujumant Troadegiezh, unan e Charleroi , egile e Tamines.
#### [[Eil brezel-bed]]
* Mervel a reas tri milour eus ar gumun.
* Emgann Normandi, 1944: lazhet e voe un nijour stadunanat d'an 28 a viz Gouhere; d'an 29 a viz Gouere e voe lazhet ur c'houblad tud nann-soudard gant ur vombezadeg.
## Monumantoù ha traoù heverk

Église Saint-Martin de la Meurdraquière.JPG|An iliz katolik.

* Iliz katolik *Sant Varzhin*, .
* Monumant ar re varv, luc'hskeudenn.
## Armerzh
## Dezougen
## Emdroadur ar boblañs
## Melestradurezh
## Tud
## Gevelliñ
## Notennoù ha dave

## Liammoù diavaez
Chaoser ar Ramzed

**Chaoser ar Ramzed** (*Clochán an Aifir* pe *Clochán na bhFomhórach* en iwerzhoneg ha *Giant's Causeway* e saozneg) a zo un dachenn naturel e Norzhiwerzhon (Kontelezh Aontroim) gant ur 4 000 kolonenn vazalt bennak, un anadenn heverk diwar-lerc'h dislonkadenn ur menez-tan c'hoarvezet un 40 milion a vloavezhioù 'zo. Prismoù lava yenaet a zo anezho. Lakaet eo war roll Glad bedel an UNESCO abaoe 1986.

## Liammoù diavaez

* Lec'hienn an National Trust
* Lec'hienn an heñcherien
* Pennad er gelaouenn "Ya"
Cill Orglan

**Cill Orglan** (*Killorglin* e saozneg) zo ur gêr vihan eus Iwerzhon, e kontelezh Ciarraí.

Brudet eo ar foar vras a vez eno e miz Eost, anvet *Puck Fair* e saozneg pe *[[Aonach an Phoic]]* en iwerzhoneg ("foar ar bouc'h"), ma vez kurunennet ur bouc'h bet tapet er menezioù tro-war-dro.

## Kêrioù gevellet

## Notennoù
Martin Stanislas Gillet

**Martin Stanislas Gillet** a oa ur beleg katolik gall, ezel eus urzh ar vreudeur prezegerien, teologour, bet mestr Urzh an Dominikaned etre 1929 ha 1946.

Ganet eo bet d'ar 14 a viz Kerzu 1875 e Louppy-sur-Loison (departamant ar Meuse, Frañs). Aet eo da Anaon d'an 3 a viz Gwengolo 1951 en Aix-les-Bains (departamant ar Savoie, Frañs)

Degemeret eo bet Doktor war ar brederouriezh e Skol-veur Freiburg (Bro-Suis) e 1905. Doktor war deologiezh e oa ivez. Kelenner eo bet e Skol-veur Louvain/Leuven a skrivet en deus meur a oberenn apologetik ha deoliezh. E-kerzh e amzeriad e krouas e Roma *Collegium Historicum* e urzh e 1930.

Anvet e voe arc'heskob "entitlet" (*in partibus*) Nikaea (İznik e Turkia a-vremañ).
Réginald d'Orléans

**Réginald d'Orléans** pe **Réginald de Saint-Gilles** a oa ur beleg dominikan okitanat bet kelenner gwir an Iliz e Skol-veur Pariz. Lakaet eo bet war roll ar wenvidien gant ar Pab Pi IX e 1875. 

Ganet eo bet e Saint-Gilles el Langadòc (departamant ar Gard bremañ) war dro 1180 (kavout a reer pe 1175 pe 1183). Aet eo da Anaon d'an 1 a viz C'hwevrer (?) 1220 e Pariz.

Mont a reas da Bariz war dro 18 vloaz evit studiañ ar gwir. Ur studier skedus e voe ha kelenn a reas gwir an iliz e Skol-veur Pariz etre 1206 ha 1211. Anvet e voe Dean chabistr iliz Saint Aignan e Orléans. E 1218 e tivizas mont da Jeruzalem. O tremen dre Roma e kejas gant Domingo de Guzmán a gendrec'has anezhañ da zont da vezañ ezel eus urzh an Dominikaned. Klañv bras e voe. Ur wech pareet e yeas betek Jeruzalem. Gwiskañ a reas abid an dominikaned. Kaset e voe da brezeg da Vologna a da Bariz. Ur prezeger dreist e oa. Mervel a reas e Pariz e 1220 ha kreskiñ a reas diouzhtu e vrud a santelezh. Kadarnaet e voe a azeulerezh-se gant ar Pab Pi IX a lakaas anezhañ war roll ar wenvidien e 1875.
Winkel

**Winkel** zo un anv-lec'h alamanek.

### 
* Winkel, en Rheinland-Pfalz

### 
* Winkel, e Haut-Rhin

### 
* Winkel, e Noord-Holland
* Winkel, stêr e proviñs Utrecht

### 
* Winkel, kumun e kanton Zürich
Walheim

**Walheim** zo anv meur a lec'h er broioù alamanek.

#### 
* Walheim (Baden-Württemberg), 
* Walheim (Aachen), karter en Aachen

#### 
* Walheim (Elzas)
Manuel Suárez Fernández

**Manuel Suárez Fernández** oa ur beleg spagnol, ezel eus urzh ar Brezegerien, bet eo bet Mestr Urzh an Dominikaned etre 1946 ha 1954.

Ganet oa bet e Herias (Asturias) d'ar 5 a viz Du 1895. Aet eo da Anaon d'an 30 a viz Mezheven 1954 e Perpinyà (Katalonia).

Bet eo bet da gentañ e skol La Frecha. Mon a reas da skolaj an Dominikanded en Oviedo e 1905. Mont a reas goude da Skolaj Corias e Cangas del Narcea. Novis e voe e Padrón (Galiza). Studiañ a reas an deologiezh e kouent San Esteban e Salamanca. Eno e lidas e oferenn gentañ e 1924.

Studiañ a reas pelloc'h an deologiezh en Universidad Dominica de Corias. Studiañ a rae ar gwir ivez ha degemeret e voe doktor war ar gwir en Universidad Central.Studiañ a reas e Freiburg (Bro-Suis). Kelenner gwir er Skolaj Angelicum eo bet. Rektor eo bet ha war memes tro Prokulor e lez-varn ar Rota. Ezel eus meur a bodad pabel.

D'an 20 a viz Gwengolo 1946 e voe dilennet 80vet Mestr Urzh an Dominikaned gant chabistr meur Roma, pevarzekvet spagnol o seveniñ ar garg-se.

Desket-kaer e komze pouezusañ yezhoù ar bed. War c'houlenn ar Pab Pi XII e kemeras perzh e kenaozadur an Emglev etre Bro-Spagn hag ar Vatikan.

O vont eus Roma da Las Caldas del Besaya (Cantabria) evit ren chabistr ar Proviñs oa d'en doe ur gwallzarvoud karr-tan. Lazhet e voe e sekretour ivez. Lidet eo bet o obidoù war an ton bras e Madrid. Kaset e voe ar c'horfoù goude da Caleruega.

Ezel oa eus Consejo Superior de Investigaciones Científicas (Kuzul uhel an imbourc'où skiantel), Grande de España (Den meur a Vro-Spagn) a gentañ klas oa,(hervez ur gwir bet roet gant roueed Spagn da hêred Sant Dominig e penn Urzh ar Brezegerien ; ha resevet en doa e 1950 la Gran Cruz de Isabel la Católica. Embannet en do e 1931 e Roma e levr *De remotione parochorum*.
Le Mesnil-Aubert

**Le Mesnil-Aubert** zo ur gumun e departamant Manche e Bro-C'hall.
### Gerdarzh
## Douaroniezh
## Istor
### 
### [[Dispac'h Gall]]
* Krouet e voe ar gumun e 1790 diwar ar barrez katolik. Lakaet e voe e Kanton Cérences hag e Distrig Coutances. Lakaet e voe en Arondisamant  Coutances e 1800 hag e Kanton Bréhal e 1801.
### 
### 
#### [[Brezel-bed kentañ]]
* Mervel a reas 28 gwaz eus ar gumun abalamour d'ar brezel, eleze 7,95% ag ar boblañs hervez an niveradeg bet graet e 1911; unan anezhe a voe lazhet d'an 22 a viz Eost 1914 e Charleroi e Belgia e penn-kentañ ar brezel, soudard e oa er 25vet Rujumant Troadegiezh.
#### [[Eil brezel-bed]]
* Lazhet e voe ur gwaz kozh nann-soudard eus ar gumun e Granville d'an 28 a viz Gouhere 1944 e-kerzh Emgann Normandi.
## Monumantoù ha traoù heverk

Église Saint-Pierre du Mesnil-Aubert (4).jpg|Diavaez an iliz katolik.
Église Saint-Pierre du Mesnil-Aubert - Peintures murales (femmes de petite vertu) (2).jpg|Livadegoù en iliz.
FranceNormandieLeMesnilAubertManoir.jpg|Ar maner.
Le Mesnil-Aubert - Monument aux Morts.jpg|Ar monumant.

* Iliz katolik *Sant Pêr*, .
* Ur maner, -.
* Monumant ar re varv e-tal an iliz katolik, luc'hskeudenn.
* Plakenn ar re varv (1914-1918) en iliz katolik, luc'hskeudenn.
## Armerzh
## Dezougen
## Emdroadur ar boblañs
## Melestradurezh
## Tud
## Gevelliñ
## Notennoù ha dave

## Liammoù diavaez
Spechbach

**Spechbach** zo un anv-lec'h alamanek. 

#### 
* Spechbach, e Rhein-Neckar-Kreis, e land Baden-Württemberg. 

#### 
* Spechbach-le-Bas, e Haut-Rhin
* Spechbach-le-Haut, e Haut-Rhin
Prokoustes

**Prokroustes** (henc'hresianeg : Προκρούστης / Prokroústês, e  « an hini a vorzhol evit astenn ») e oa lesanv ur forbann eus Attika anvet **Polypemon** (Πολυπήμων / Polupếmôn (« an hini noazus-bras »), e mojennoù Hellaz kozh. Lesanvet e oa ivez **Damastès** (Δαμαστής / Damastếs (« an doñvaer »).

Mab e oa da Boseidon, ha dimezet da Sylea. Tad mager Sinis e oa, ha hennezh a oa mab ivez da Boseidon.

## Gwele Prokoustes
Er *[[Bibliotheca historica]]* gant Diodoros Sikilia ez eus un tamm mojenn :
:*Goude-se e lazhas [[Theseüs]] Prokoustes a oa o chom e [[Menez Korydallo]] en Attika. Prokoustes a redie ar veajourien da vont war ur gwele ; troc'hañ a rae an izili re hir, a valire e-maez ar gwele ; hiraat a rae an treid d'an dud a oa re vihan. Se zo kaoz e oa lesanvet Prokroústês*.

Deuet eo Prokoustes da vezañ arouez ar c'hoant da stourm ouzh an disheñvelderioù ha « gwele Prokoustes » arouez arnodoù enebourien an disheñvelder ha ne fell dezho gwelout nemet un doare da soñjal, da ober, da gomz.

## Lennegezh
* *Sleepless Nights in the Procrustean Bed*, dastumad arnodskridoù gant Harlan Ellison.

## Notennoù

## Mammennoù
* Pseudo-Apollodoros, Epitome (I, 4).
* Diodoros Sikilia, Bibliotheca historica e galleg (IV, 29).
* Hyginus, Fablennoù e latin (XXXVIII).
* Paosanias ar Beajour, ''Description de la Grèce  (I, 38, 5).

## Lennegezh
* Vladimir Volkoff,* Le Complexe de Procuste*, L'Âge d'Homme, 1981.
Spechbach-le-Bas

**Spechbach-le-Bas**, pe *Nieder-Spechbach*, zo ur gumun eus Elzas, e kanton Altkirch, en Arondisamant Altkirch, e Haut-Rhin.

705 a dud a oa e 2012.
Spechbach-le-Haut

**Spechbach-le-Haut**, pe *Ober-Spechbach*, zo ur gumun eus Elzas, e kanton Altkirch, en Arondisamant Altkirch, e Haut-Rhin.

## Monumantoù
Iliz Saint-Martin, savet en 1860 : 


File:Spechbach-le-Haut, Eglise Saint-Martin 1.jpg
File:Spechbach-le-Haut, Eglise Saint-Martin 2.jpg
Médoc

**Médoc** (hervez ar galleg), pe **Medoc** (hervez an okitaneg), zo ur vro eus Akitania, etre ar Meurvor Atlantel er c'hornôg, ha lez kleiz aber ar stêr Garona er biz. Dre vras e klot gant arondisamant Lesparre-Médoc, er gwalarn da gêr Bourdel.

## Kumunioù
* Arcins
* Arsac
* Avensan
* Bégadan
* Blaignan
* Blanquefort
* Brach
* Cantenac
* Carcans
* Castelnau-de-Médoc
* Cissac-Médoc
* Civrac-en-Médoc
* Couquèques
* Cussac-Fort-Médoc
* Eysines
* Gaillan-en-Médoc
* Grayan-et-l'Hôpital
* Hourtin
* Jau-Dignac-et-Loirac
* Labarde
* Lacanau
* Lamarque
* Le Haillan
* Le Pian-Médoc
* Le Porge
* Le Taillan-Médoc
* Le Temple
* Le Verdon-sur-Mer
* Lesparre-Médoc
* Listrac-Médoc
* Ludon-Médoc
* Macau
* Margaux
* Moulis-en-Médoc
* Naujac-sur-Mer
* Ordonnac
* Parempuyre
* Pauillac
* Prignac-en-Médoc
* Queyrac
* Saint-Aubin-de-Médoc
* Saint-Christoly-Médoc
* Saint-Estèphe
* Saint-Germain-d'Esteuil
* Sainte-Hélène
* Saint-Julien-Beychevelle
* Saint-Médard-en-Jalles
* Saint-Sauveur
* Saint-Seurin-de-Cadourne
* Saint-Laurent-Médoc
* Saint-Vivien-de-Médoc
* Saint-Yzans-de-Médoc
* Salaunes
* Saumos
* Soulac-sur-Mer
* Soussans
* Talais
* Valeyrac
* Vendays-Montalivet
* Vensac
* Vertheuil

## Tier


House Medoc Fr33.jpg|Ti ha skiber en Avensan.
Grange Medoc Fr33.JPG|Skiber 
Saumos hangar bois.jpg|Skiber en koad e Saumos.
Maisons SMJ.jpg|Tier e Saint-Médard-en-Jalles.
Soulac house.jpg|Kenkizoù e Soulac.
Blanquefort

**Blanquefort** zo un anv-lec'h gallek eus Akitania, Blancafòrt, en okitaneg.

* Blanquefort (Gers), e Gers
* Blanquefort (Gironde), e Gironde
* Blanquefort-sur-Briolance, e Lot-et-Garonne

## Pennad kar
*Blancafort
Le Loreur

**Le Loreur** zo ur gumun e departamant Manche e Bro-C'hall.
## Douaroniezh
* War lez ar stêr Boscq emañ Le Loreur.
## Istor
### 
### [[Dispac'h Gall]]
* Krouet e voe ar gumun e 1790 diwar ar barrez katolik. Lakaet e voe e Kanton Cérences hag e Distrig Coutances. Lakaet e voe en Arondisamant  Coutances e 1800 hag e Kanton Bréhal e 1801.
### 
#### [[Brezel-bed kentañ]]
* Mervel a reas pevarzk gwaz eus ar gumun abalamour d'ar brezel, eleze 3,69% ag ar boblañs hervez an niveradeg bet graet e 1911.
#### [[Eil brezel-bed]]
* Mervel a reas ur prizoniad-brezel en Alamagn e miz Gwengolo 1940.
* Emgann Normandi, 1944: tri den nann-soudard a varvas abalamour d'ar brezel, daou anezhe a voe lazhet gant tennoù kanol.
#### Brezelioù didrevadennañ
##### [[Brezel Aljeria]]
* Lazhet e voe ur c'hanolier eus ar gumun d'ar 26 a viz Gouhere 1958 en Djebel Bodah e Loverdo (departamant Medea).
## Monumantoù ha traoù heverk
* Iliz katolik *Intron-Varia*, .
* Monumant ar re varv er vered, dirak  an iliz katolik, luc'hskeudenn.
Église Notre-Dame du Lorreur (2).JPG|An iliz katolik
## Notennoù ha dave
Blancafort

**Blancafort** zo un anv-lec'h gallek ha katalanek.

## Stummoù all
* Blancafòrt, en okitaneg.
* Blanquefort, anv gallek meur a gumun.

## Lec'hioù
### 
* Blancafort, en departamant Cher .

### 
* Blancafort, kumun e komark Conca de Barberà, e proviñs Tarragona.
Blancafòrt

**Blancafòrt** zo un anv-lec'h okitanek. 

**[[Blancafort]]* e galleg ha katalaneg.

## Lec'hioù
* Blancafòrt, e Gers
* Blancafòrt de Briolance, kumun e Lot-et-Garonne

## Gwelet ivez
* Blancahòrt, e Gironde
Abrobin

***Abrobin*** zo ul levr gant Yeun ar Gow, hag embannet gant *[[Al Liamm]]* e 1964, savet diwar ar romant *[[Robinson Crusoe]]* gant ar skrivagner saoz Daniel Defoe, e 1719. Kant c'hwec'h pajenn ha tri-ugent zo en embannadur brezhonek kentañ.

## Istor
Er roll « Oberou Yeun ar Gow » a gaver e penn kentañ Ar Person touer, e 1961, e oa meneget e-touez an « Oberou diembann » : « ROBINSON KRUZO, hervez D. De Foe ». Padal, pa zeuas e-maez al levr e skrivas Yeun ar Gow en ur rakskrid : « Daniel Defoe, pe De Foe evel ma ra darn outañ dre fazi ». Gwir eo e lenner De Foe war ar goloioù gallek, ha Defoe en holl levrioù saoznek.

Un eil embannadur e ti Al Liamm e 2005 a zo bet anvet : « Daniel Defoe, *Robinson Crusoe*, Brezhoneg gant Yeun ar GOW », 156 pajenn ennañ, dek nebeutoc'h eget en embannadur brezhonek kentañ, ma c'haller soñjal eo bet berraet un tamm bennak.

## Troidigezh
Un droidigezh e vije al levr, daoust ma n'eo ket skrivet war ar golo. Troidigezh diwar betra avat ?
Marteze diwar oberenn saoznek ar skrivagner saoz Daniel Defoe, *Robinson Crusoe*, bet embannet e 1719. Se n'hall ket bezañ pa seller eus niver ar pajennoù : en embannadur saoznek gant Penguin, e 2004, e konter 288 pajenn pa n'eus nemet 160 pajenn e brezhoneg.

Splann eo n'eo ket ar skrid orin zo bet lakaet e brezhoneg, nag an droidigezh c'hallek anezhañ zoken. Neuze n'hall bezañ nemet un embannadur gallek evit bugale. Marteze hini ar Bibliothèque verte (an hini kentañ a oa bet graet e 1938), a oa 252 bajenn ennañ koulskoude, hag a vefe bet krennet c'hoazh ouzhpenn evit embann e brezhoneg. Met marteze eo troet diwar un embannadur bennak all, pe adsavet daou pe dri embannadur gallek evit ar yaouankiz war un dro.

## Liammoù diavaez
*  Embannadurioù gallek

## Notennoù
Ralph H. Baer

**Ralph Henry Baer** (bet ganet Rudolf Heinrich Baer) a oa un ijinour amerikan, a-orin eus Alamagn. Anavezet eo evel "tad ar c'hoarioù video".
Longueville (Manche)

**Longueville** zo ur gumun e departamant Manche e Bro-C'hall.
### Gerdarzh
## Douaroniezh
* War lez ar stêr Boscq emañ Longueville.
## Istor
### 
### [[Dispac'h Gall]]
* Krouet e voe ar gumun e 1790 diwar ar barrez katolik. Lakaet e voe e Kanton Bréhal hag e Distrig Coutances. Lakaet e voe en Arondisamant Coutances e 1800.
### 
### 
#### [[Brezel-bed kentañ]]
* Mervel a reas c'hwezek gwaz eus ar gumun abalamour d'ar brezel, eleze 4,21% ag ar boblañs hervez an niveradeg bet graet e 1911; lazhet e voe unan anezhe d'an 22 a viz Eost 1914 e Châtelet e Belgia e penn-kentañ ar brezel, soudard e oa er 36vet Rujumant Troadegiezh.
#### [[Eil brezel-bed]]
* Mervel a reas c'hwec'h den, ur vaouez nann-soudard eus ar gumun a voe lazhet e Coutances d'ar 6 a viz Even 1944 e-kerzh Emgann Normandi hag ur rezistant a voe fuzuilhet gant an SSed e Beaucoudray d'ar 17 a viz Even 1944 .
## Monumantoù ha traoù heverk

FranceNormandieLonguevilleEglise.jpg|Diavaez an iliz katolik.
Église Saint-Pierre de Longueville, Manche - Nef.JPG|Nev an iliz.
Église Saint-Pierre de Longueville, Manche - Choeur.JPG|Keur an iliz.
Église Saint-Pierre de Longueville, Manche - Verrière en l'honneu des Zouaves pontificaux.JPG|Ar werenn-livet en iliz.

* Kastell Longueville, - kantved.
* Iliz katolik *Sant Pêr*.
* Gwerenn-livet zouaved ar pab.
* Plakenn ar re varv en iliz katolik, luc'hskeudenn.
* Monumant ar re varv e-tal  an iliz katolik, luc'hskeudenn.
## Armerzh
## Dezougen
## Emdroadur ar boblañs
## Melestradurezh
## Tud
## Gevelliñ
## Notennoù ha dave

## Liammoù diavaez
Violoñsell

Ur **violoñsell** zo ur benveg-seniñ bras dre gerdin dre frotañ, eus familh ar biolinoù, a vez lakaet da seniñ gant ur wareg, pe dre biñsañ (un ober anvet *[[pizzicato]]* en italianeg).
Kar eo d'an alto hag d'ar c'hourbiolin.

## Violoñsellerien gant strolladoù vrezhoneg

* Julien Grattard pe Julien Lefevre gant Cécile Corbel
* Aldo Ripoche gant Yann-Fañch Kemener
* Mathilde Chevrel gant Dour/Le Pottier Quartet
* Ronan Pinc gant Morwenn Le Normand
* Archétype
* Remi Kesteman gant Fahrenheit
* Maud Caron gant Arz Nevez
* Thierry Moreau

## Un neubeut violoñsellerien brudet

* Mstislav Rostropovitch
* Pablo Casals
*Paul Tortelier
* Yo Yo Ma
*Truls Mørk
* Jacqueline du Pré
* Ophélie Gaillard
* Anne Gastinel
*Xavier Philips
*Frédéric Lodéon
*Marc Coppey
* Gautier Capuçon

## Violoñselloù brudet
Ar violoñselloù kaerañ graet gant luderien brudet a vez anvet gant anvioù tud o senet ar re-mañ.

Violoñselloù gant Antonio Stradivari :

* an « Duport », violoñsell Mstislav Rostropovitch eus 1974 betek e marv,
* ar « Romberg »,
* ar « Batta »,
* ar « Piatti »,
* ar « Suggia »,
* ar « de Munck »,
* an « Davidov », hiziv gant Yo-Yo Ma,
* ar « Markevitch »,
* ar « Servais ».

Violoñselloù all :

* ar Goffriller (1733), senet gant Pablo Casals betek e marv,
* ar « Poilu », graet avec des moyens de fortune evit Maurice Maréchal e-pad ar brezel-bed kentañ.

## Notennoù
Republik Mülhausen

**Republik Mülhausen** a oa ur gêr-stad e Mülhausen, e kreisteiz Elzas, hag a zeuas da vezañ ur republik e 1347 (*Stadtrepublik Mülhausen*), pa voe dilennet ar bourgmestr kentañ, republik hag a badas 451 bloaz, betek 1798 eta.

## Istor
* 1347 Dilennet ar bourkmestr, savet ar Republik.
* 1395 Liammet ouzh an Impalaeriezh santel 
* 1445 Divodet an noblañs, kaset kuit an noblañsed enebet.
* 1466 Dizalc'h ar Republik diouzh an Impalaeriezh de facto gant deroù Brezel ar c'hwec'h diner, pa rankas kêr rankas mont da-heul kengevread Suis.
* 1515	Dizalc'h ar Republik diouzh an Impalaeriezh de facto, emglev-emzifenn gant kantonioù Suis.
* 1529	Protestantiezh relijion ofisiel nemeti.
* 1746	Derou an industriezh.
* 1798 Staget ouzh Bro-C'hall.
Melchior García Sampedro

**Melchor García Sampedro Suárez** hervez ar stumm spagnolek, pe **Melchior Garcia Sampedro (Xuyên)** evel m'eo anavezet alies, a oa ur beleg dominikan spagnol bet eskob e Viêt-Nam. Merzheriet eo bet en un doare kriz-kenañ d'an 28 a viz Gouere 1858 e Nam Dinh war urzh an impalaer Tu Duc goude bezañ bet harzet d'an 8. 

Lakaet eo bet war roll sent an Iliz Katolik gant ar Pab Yann-Baol II e-touez an 117 den bet merzheriet e Viêt-Nam etre 1745 ha 1862, d'an 19 a viz Mezheven 1988. Lakaet oa bet war roll ar wenvidien gant ar Pab Pi XII d'an 29 a viz Ebrel 1951. 

Ganet eo bet d'ar 26 a viz Ebrel 1821 e Cortes e-kichen Oviedo (Asturias). Studiet en deus an deologiezh e Skol-veur Oviedo. Beleget eo bet e 1847 e kouent dominikan Ocaña.

Kelenner e voe e Skol-veur Manila (Filipinez) e 1848. Goulenn a reas bezañ kaset evel misioner da Viêt-Nam e 1849. Diorren a reas an ospitalioù du-hont peurgetket. Anvet e voe eskob eskopti Bùi Chu d'ar 27 a viz Gouere 1857 goude bezañ bet keneskob José María Díaz Sanjurjo o.p. (merzheriet an deiz-se, bet anvet eskob d'ar 26 a viz Eost 1952) abaoe 1853. Merzheriet e voe e 1858 pa oa Tu Duc impalaer (1847-1883).

## Daveoù
Bibliotheca historica

***Bibliotheca historica*** (Βιβλιοθήκη ἱστορική *Bibliotethéka istoriká* e henc'hresianeg), zo ul levr Istor gant Diodoros Sikilia, ma kont Istor ar bed betek e amzer.

## Liammoù diavaez
*   

## Daveoù
Ranspach-le-Haut

**Ranspach-le-Haut** (e galleg) zo ur gumun eus Elzas, e Kanton Huningen, en arondisamant Mülhausen, e Haut-Rhin.
Michelbach-le-Bas

**Michelbach-le-Bas** zo ur gumun eus Elzas, e Kanton Huningen, en arondisamant Mülhausen, e Haut-Rhin.
Michelbach

**Michelbach** zo un anv-lec'h alamanek a gaver e teir bro.

## Lec'hioù
### 
*Michelbach, karter eus Schmelz en Saarland
*Michelbach, karter eus Marburg en Hessen
*Michelbach, kêr eus Westerwald, en Rheinland-Pfalz
*Michelbach, kêr en Rheinland-Pfalz
*Michelbach an der Bilz, kêr en Baden-Württemberg
*Wald-Michelbach, kêr en Hessen

### 
*Michelbach, e distrig Sankt Pölten-Land en Aostria-Izel

### 
*Michelbach, e kanton Thann
*Michelbach-le-Haut
*Michelbach-le-Bas
Michelbach (Thann)

**Michelbach** (en alemaneg :*Mìchelbàch*) a oa ur gumun eus Elzas, e kanton Cernay, e Haut-Rhin.

Bodet e oa gant Aspach-le-Haut d'ar 1 a viz Genver 2016 d'ober ur gumun nevez: Aspach-Michelbach.

## Notennoù ha daveoù
Aspach-le-Bas

**Aspach-le-Bas** (en alemaneg: * Neederàschbàch*) zo ur gumun stok ouzh Mülhausen, en Elzas, e e kanton Sennheim, e Haut-Rhin.

## Stêrioù
*an Doller
*an Trubach
Elzas Uhel

**Elzas Uhel** eo lodenn kreisteisañ Elzas. Dre vras e klot gant an departamantoù gall Haut-Rhin ha Territoire de Belfort. Gant Elzas Izel ha Republik Mülhausen (a oa ur stad dieub ken na voe staget ouzh Bro-C'hall e 1798), eo unan eus rannoù istorel Elzas.

Uhel eo Elzas Uhel dre ma'z eo bro naoz uhelañ ar stêr Ill, he defe roet hec'h anv da Elzas, bro an Ill.

## Notennoù
Elzas Izel

**Elzas Izel** eo lodenn hanternosañ Elzas. Dre vras e klot gant an departamant gall Bas-Rhin. Gant Elzas Uhel ha Republik Mülhausen (a oa ur stad dieub en Elzas Uhel ken na voe staget ouzh Bro-C'hall e 1798), eo unan eus rannoù istorel Elzas.

Izel eo Elzas Izel dre ma'z eo bro naoz izelañ ar stêr Ill, he deus roet hec'h anv da Elzas, bro an Ill.

Implijet eo bet an droienn entre 1648 ha 1789, a-raok krouidigezh an departamantoù gall Bas-Rhin ha Haut-Rhin a voe diverket gante an anv Elzas diwar ar c'hartennoù.

## Distrig Elzas Izel (1871-1919)
**distrig ** (en alamaneg : *Bezirk Unterelsass*) a oa unan eus tri distrig Elzas-Loren, en impalaeriezh alaman, etre 1870 ha 1918.
Leitir Ceanainn

**Leitir Ceanainn** (*Letterkenny* e saozneg) zo ur gêr eus gwalarn Iwerzhon, e kontelezh Dún na nGall. Brasañ kêr ar gontelezh eo, war-hed 50 km diouzh kêr Dún na nGall ha war-hed 25 km diouzh Doire, a zo e Norzhiwerzhon, er Rouantelezh Unanet. 

War-dro  a dud zo o chom e Leitir Ceanainn. Daoust m'eo kêr vrasañ ar gontelezh n'eo ket ar gêr-benn anezhi.
Eskopti Bùi Chu

Ur bastell-vro eus an Iliz katolik eo **eskopti Bừi Chu** (Doecesis Buichensis) e Viêt Nam, rann eus arc'heskopti Hanoi. 
An aotrou Joseph Hoàng Van Tiem eo an eskob abaoe 2001. Iliz-veur Itron-Varia-ar-Rozera e Bừi Chu eo sez an eskopti. Ar Werc'hez Dinamm eo maeronez an eskopti.

### Lec'hiadur
Er pezh oa an Tonkin kreiz gwechall emañ an eskopti, 129 farrez ennañ. Ur benniliz goustlet d'ar Werc'he Dinamm a gaver e Phu Nhai

### Istor
Krouet e voe Vikeldi apostolek Tonkin kreiz d'ar 5 a viz Gwengolo 1848 gant ar Pab Pi IX diwar un darn eus tachenn Vikeldi apostolek Tonkin ar Reter (bremañ eskopti Haïphong). Fiziet e voe er visionerine dominikan spagnol. Gwallgaset e voe ar re-mañ e-pad degadoù a vloavezhioù.

Tri eus ar pevar eskob kentañ a zo bet merzheriet. Lakaet int bet war roll ar sent gant ar Pab Yann-Baol II.

Kemeret en deus Vikeldi apostolek Tonkin kreiz anv Vikeldi apostolek Bừi Chu d'an 3 a viz Kerzu 1924.

D'an 9 a viz Meurzh 1936 e roas darn eus e diriad da Vikeldi apostolek Thái Binh (bremañ eskopti).

Dek miliadoù agatoliked a dec'has war du ar Su pa voe staliet da vat galloud ar Viêt Minh en Norzh e 1954.

Lakaet e voe ar Vikeldi apostolek da eskopti d'ar 24 a viz Du 1960 gant ar Pab Yann XXIII (builh Venerabilium Nostrorum) evel vikeldioù all ar vro. Gouzañv a reas an eskopti nevez ur prantad heskinerezh.

### Roll an eskibien
*Domingo Martí, O.P. (18 a viz Mae 1847 - 26 a viz Eost 1852 )
*Sant Joseph-Marie Díaz Sanjurjo, O.P. (26 a viz Eost 1852 - 20 a viz Gouere 1857 ; merzher)
*Sant Joseph Melchior García Sampedro Suárez, O.P. (20 a viz Gouere 1857 - 28 a viz Gouere 1858 ; merzher)
*Sant Valentin de Berrio-Ochoa y Aristi, O.P. (28 a viz Gouere 1858 - 1 a viz Du 1861 merzher)
*Bernabé García Cezón, O.P. (9 a viz Gwengolo 1864 - miz Du 1879)
*Manuel Ignacio Riaño, O.P. (Du 1879 - 26 a viz Du 1884)
*Máximo Fernández, O.P. (12 a viz Du 1898 - 14 a viz Eost 1907)
*Pedro Muñagorri y Obineta, O.P. (14 a viz Eost 1907 - 17 a viz Mezheven 1936)
*Dominique Ho Ngoc Cân (17 a viz Mezheven 1936 - [miz Du 1948 ), kentañ eskob Vietnamat.
*Pierre-Marie Pham-Ngoc-Chi (3 a viz C'hwevrer 1950 - 24 a viz Du 1960, anvet eskob Quy Nhon)
*Joseph-Marie Phâm-Nang-Tinh (5 a viz Meurzh 1960 - 11 a viz C'hwevrer 1974)
*Dominique-Marie Lê-huu-Cung (28 a viz Ebrel 1975 - 12 a viz Meurzh 1987)
*Joseph Vû Duy Nhât (12 a viz Meurzh 1987 - 11 a viz Kerzu 1999)
*Joseph Hoàng Van Tiem, S.D.B., abaoe ar 4 a viz Gouere 2001

### Stadegoù
2006: 386 148 a dud vadezet (27% eus poblañs ar bastell-vro) ; 84 beleg (1 reizhat e o-zouez), 4 597 den badezet evit ur beleg ; 1 lean ha 502 leanez ; 129 parrez.
Itron hec'h unkorneg

**An Itron hag an [[unkorneg]]** zo ur stignad c'hwec'h tapis flandrezat eus ar  e Mirdi Cluny, e Pariz, Bro-C'hall.

(Toulouse) Le toucher (La Dame à la licorne) - Musée de Cluny Paris.jpg|Ar stekiñ
(Toulouse) Le Goût (La Dame à la licorne) - Musée de Cluny Paris.jpg|An tañva (munud)
(Toulouse) L'Odorat (La Dame à la licorne) - Musée de Cluny Paris.jpg|Ar c'hwesha
(Toulouse) L'Ouïe (La Dame à la licorne) - Musée de Cluny Paris.jpg|Ar c'hleved
(Toulouse) Le Vue (La Dame à la licorne) - Musée de Cluny Paris.jpg|Ar gweled
(Toulouse) Mon seul désir (La Dame à la licorne) - Musée de Cluny Paris.jpg|« Ma c'hoantaenn nemeti »


## Lennegezh
*Er romant *Die Aufzeichnungen des Malte Laurids Brigge*, gant Rainer Maria Rilke
*Er romant * The Lady and the Unicorn*, gant Tracy Chevalier

## Timbrouriezh
* Un timbr gall bet embannet e 1964.
Newspeak

An ***newspeak*** ("nevezyezh") eo yezh *[[Oceania]]* er romant saoznek *[[Nineteen Eighty-Four]]* (*1984*), gant George Orwell e 1949. Honnezh zo ur yezh hag a zo ur benveg krouet gant ar Stad hollveliourez e-sell da lakaat harz d'ar frankiz da soñjal, ha d'ar meizadoù a c'hallfe mont a-enep ar galloud, evel ar frankiz, ar peoc'h. Kement doare-soñjal disheñvel zo lakaet da dorfed-soñjal (*thoughtcrime*) pa'z int kontrol da ideologiezh an *Ingsoc*, pe Sokialouriezh Saoz ; ur benveg eo an *newspeak* etre daouarn *Big Brother* ("Breur Bras") hag ar Strollad, a zo e penn ar vro.

Displeget eo petra eo an *newspeak* er rann *The Principles of Newspeak* ("Pennahelioù Nevezyezh"), ur goudeskrid d'ar romant *Nineteen Eighty-Four*. En un doare yezhel e tenn an *newspeak* d'ar saozneg e-keñver yezhadur, nemet koazhañ dizehan a ra niver ar gerioù da leuskel o lec'h da c'herioù eeunik. Ar pal, war hir dermen, eo lakaat izili ar Strollad d'ober gant an *newspeak* a-benn 2050... Ar gerioù *Newspeak — Ingsoc* (*Nevezyezh – English Socialism*) ha *Minitrue* (*Ministry of Truth*, ministrerezh ar Wirionez) — zo bet awenet gant giz ar berradurioù en Unvaniezh Soviedel, evel er gerioù *politburo* (*Politburo of the Central Committee of the Communist Party of the Soviet Union*), *Comintern* (*Communist International*), *kolkhoz* (*collective farm*), ha *Komsomol* (Kevre ar Gounourieon yaouank).

## Yezhoù all
* *novaparla*
* *Neusprech*
* *neolengua*, *nuevahabla*
* *novlangue*, hervez troidigezh Amélie Audiberti
* *novilíngua*, *novafala*

## Levrlennadur
*  ''Newspeak Dictionary''
*  Burgess, Anthony. *[[Nineteen Eighty-Five]]*. Boston : Little Brown & Co, 1978 
*  Green, Jonathon. *Newspeak: a dictionary of jargon*. London, Boston : Routledge & Kegan Paul, 1984, 1985 
*  Klemperer, Victor. *LTI - Lingua Tertii Imperii: Notizbuch eines Philologen* •  *LTI - Lingua Tertii Imperii: A Philologist's Notebook*. Lewiston : E. Mellen Press, 1997 
*  Klemperer, Victor. *The language of the Third Reich: LTI - Lingua Tertii Imperii: A Philologist's Notebook*. London, UK ; New Brunswick, NJ : Athlone Press, 2000 
*  Young, John Wesley. *Totalitarian Language: Orwell's Newspeak and Its Nazi and Communist Antecedents*. Charlottesville : University Press of Virginia, 1991
Unkorneg askellek

Un **[[unkorneg]] askellek** zo ul loen mojennel diwar skouer Pegasos, ar marc'h askellek.

## Pennad kar
*Unkorneged en arz
Unkorneged en arz

An **[[unkorneg]]** a gaver en arz abaoe ar Grennamzer. Gwech ebet ne vez gwelet den a-c'haoliad warnañ avat.

Skeudenn ebet anezhañ n'eus deuet dimp eus an Henamzer abaoe ma komzed eus ar *monoceros*. Un arouez kristen e c'helle bezañ er Grennamzer.

Liammet e oa ouzh gwerc'hded ar plac'hed, e sevenadur ar garantez kourtes.


82-Oxford Bodley 764- Cervo.jpg|Redek an unkorneg, *bestiarium* Ashmole, deroù an 
Unicorn hunt - British Library Royal 12 F xiii f10v (detail).jpg|Redek an unkorneg, *bestiarium* Rochester]], XIII kantved
Tier Dame.png|*Roue al loened*, mestr alaman, ~1465.
Giulia Farnese by Luca Longhi1.jpg|Giulia Farnese , gant Luca Longhi, 1507.
Anoniem - Vrouw met eenhoorn.jpg|Livadur disin, war-dro 1510.
Licorneamour.jpg|Unkorneg en ur *bestiarium* karantez.