open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Seán Ó Ríordáin

**Seán Ó Ríordáin** (3 a viz Kerzu 1916 &ndash; 21 a viz C’hwevrer 1977) zo unan eus barzhed iwerzhonek brudetañ an . Ganet e voe e Baile Bhuirne, e gouezelegva Kontelezh Korkig (Corcaigh) e 1917, hag eno e tremenas e vugaleaj. Goude-se ez eas da Gorkig evit e studioù ha tremen a reas ar braz eus e vuhez er gêr-se. E zastumad barzhonegoù kentañ e voe *Eireaball Spideoige*, e 1952. Ur barzh kristen e oa Ó Ríordáin. Gwall glañv e voe a-hed e vuhez ha kalzik en deus skrivet diwar-benn ar vuhez hag ar marv.

## E oberennoù
* *Eireaball Spideoige*, 1952.
* *Brosna*, 1964.
* *Rí na nUile*, 1967. Embannadur divyezhek eus barzhonegoù heniwerzhonek, kenembannet gant ar c’helenner Seán S. Ó Conghaile.
* *Línte Liombó*, 1971. 
* *Tar éis mo Bháis*, 1978, embannet gant Seán Ó Coileáin. 
* *Scáthán Véarsaí*, 1980. Un dibab eus e varzhonegoù hag e skridoù all. 

E-pad bloavezhioù ivez e skrivas pennadoù er gazetenn *[[Irish Times]]*. Embannet int bet e-barzh *Cá bhFuil Éire?  Guth an Ghaisce i bPrós Sheáin Uí Ríordáin*, gant Stiofán Ó Cadhla (Dulenn, 1998).

## E brezhoneg
* Al Liamm, niv. 120, *En ezvezañs*, *Louc’h an treid*, *Yezh hanter din*, barzhonegoù lakaet e brezhoneg gant Loeiz Andouard
* Al Liamm, niv. 200, *Kil an ti* (*Cúl an ti*), barzhoneg lakaet e brezhoneg gant Loeiz Andouard
* *Barzhonegoù iwerzhonek*, troet ha kinniget gant Éamon Ó Ciosáin, Skrid niv. 33, 1982. Pemp barzhoneg gant Seán Ó Ríordáin.
Frankfurter Allgemeine Zeitung

***Frankfurter Allgemeine Zeitung***, (pe ***FAZ***) a zo ur gazetenn bemdeziek alaman a zo bet krouet e 1949, ha diazezet eo e Frankfurt am Main. Unan eus an teir c'hazetenn bouezusañ en Alamagn eo (an div all o vezañ *[[Süddeutsche Zeitung]]* ha *[[Die Welt]]*). Ar gazetenn alaman skignet ar muiañ ed bed eo : skignet e vez e 148 bro (tro 1 milion a lennerien bemdez). Da Sul e vez embannet ivez, dindan an titl *Frankfurter Allgemeine Sonntagszeitung*. Ur stumm elektronek a gaver ivez war internet. 366,844 skouerenn a vez gwerzhet bemdez.

## Linenn stur
Distag diouzh ar strolladoù politikel eo ar gazetenn, dre vras e lavarer memestra ez eo mirour ha frankizour. Ur rouedad kenskriverien a zo er bed a-bezh, hag ar rouedad kazetennerien-se a zo e-touez re vrasañ ar bed. Ne vez ket dibabet al linenn stur gant ur rener nemetken, met gant ur skipailh pemp den ennañ. En un doare hengounel n'eus skeudenn ebet war bajenn gentañ ar gazetenn. Peder gwech nemetken abaoe ma'z eus eus ar gazetenn ez eus bet lakaet ur skeudenn outi :

* D'ar 4 a viz Here 1990 : skeudenn ar Reichstag e Berlin pa voe unvanet Alamagn en-dro.
* D'an 12 a viz Gwengolo 2001 : skeudenn arWorld Trade Center e New York, ha hini George W. Bush. 
* D'ar 4 aviz Ebrel 2005 : Skeudenn ar pab Yann-Baol II.
* D'an 20 a viz Ebrel 2005 : Skeudenn ar pab alaman Beneat XVI.
Abaoe ar 5 a viz Here 2007 e vez lakaet skeudennoù war bajenn gentañ.

## Istor

Niverenn gentañ FAZ a zo bet embannet d'ar 1añ a viz Du 1949. D'ar mare-se e oa renet gant Erich Welter, hag ar skipailh kazetennerien a laboure enni a zeue eus *[[Frankfurter Zeitung]]* (bet difennet gant an nazied e 1943).
D'ar 1añ a viz Eost e voe embannet FAZ en ur implijout doare reizhskrivañ an alamaneg (adreizhadenn bet savet e 1996). Goude ur bloaz e cheñchas an traoù hag e tistroas d'an doare reizhskrivañ kozh, rak e kave da skipailh ar gazetenn e oa kamm ar cheñchamantoù. Kemmoù a zo bet degaset d'ar reizhskritur nevez, hag abaoe ar 1añ a viz Genver 2007 e vez implijet er gazetenn.

### Liamm diavaez
* Lec'hienn ar gazetenn

## Notenn
Toullañ stagell ar muzelloù bihan

Un doare toullgorferezh eo **toullañ stagell ar muzelloù bihan**, anvet "toullgorfadur *fourchette*" anezhañ ivez a-wezhoù.

Toullet e vez ar c'hroc'hen war riblenn penn-adreñv ar c'hourzh, da lâret eo tro-dro d'ar *[[frenulum labiorum pudendi]]*, evit gallout staliañ ur bravig ennañ, peurliesañ ur varrennig amañ, daoust ha ma c'heller gwiskañ ur walennig ivez.
Frenulum labiorum pudendi

Pa gomzer eus korfadurezh ar maouezed, ar ***frenulum labiorum pudendi*** zo ur stagell a zalc'h ar muzelloù bihan. 

## Gwilioud
Gallout a ra bout drailhet e-pad ar gwilioud ma vez digoret ar gouhin re drumm. 
Evit mirout ouzh an drailh naturel-se e vez graet un troc'h er perine adalek ar stagell war-zu an traoñ.

## Gwalladenn
Gallout a ra ar *frenulum labiorum pudendi* bezañ drailhet da goulz an embarañ pa vez ebarzhet dre nerzh, evel gant gwallerien. Pa vez troc'het e ruilh ar gwad hag a-wechoù e vez ret gwriat evit lakaat da baouez.
Süddeutsche Zeitung

***Süddeutsche Zeitung*** (SZ) a zo ur gazetenn bemdeziek alaman bet krouet e München e 1945. Unan eus an teir c'hazetenn alaman bouezusañ eo (an div all o vezañ *[[Frankfurter Allgemeine Zeitung]]* ha *[[Die Welt]]*). A-fet linenn stur e lavarer ez eo ur gazetenn frankizour ha tost eus an tu-kleiz. Gwelet e vez evel ur gazetenn distag diouzh ar strolladoù politikel ha digor war ar bed. Un embannadur bavarian (keleier lec'hel) a zo hag unan broadel ivez, ennañ peder lodenn : politikerezh, sevenadur, armerzh ha sportoù. 448 411 skouerenn a vez gwerzhet bemdez (sifroù 2008).

## Linenn stur
Daoust d'hec'h anv ez eo *Süddeutsche Zeitung* (SZ) ur gazetenn a dalvoudegezh vroadel en Alamagn, ha en diavaez. Dre ma'z eo kentoc'h eus an tu-kleiz e vez gwelet evel enebour nemetañ (hervez lod) galloud CSU e Bavaria. 

## Istor
D'ar 6 a viz Here 1945 e voe *Süddeutsche Zeitung* a gazetenn gentañ aotreet gan an arme amerikan. Dindan renerezh August Schwingenstein, Edmund Goldschagg ha Franz Josef Schöningh e voe embannet an niverenn gentaén en deiz-se. Ouzh ar bajenn gentañ e c'haller lenn :

: *Zum ersten Male seit dem Zusammenbruch der braunen Schreckenherrschaft erscheint in München eine von Deutschen geleitete Zeitung. Sie ist von den politischen Notwendigkeiten der Gegenwart begrenzt, aber durch keine Zensur gefesselt, durch keinen Gewissenszwang geknebelt. Die « Süddeutsche Zeitung » ist nicht das Organ einer Regierung oder einer bestimten Partei, sondern ein Sprachrohr für alle Deutschen, die einig sind in der Liebe zur Freiheit, im Haß gegen den totalen Staat, im Abscheu gegen alles, was nationalsozialistisch ist.*
Soit :
: *Evit ar wech kentañ abaoe m'eo bet diskaret ar gouarnamant gell ha spontus, e vez embannet ur gazetenn renet gant alamaned e München. Harzoù a zo abalamour d'an degouezh politikel, met n'eus tamm kontrollerezh na redi ebet warnomp. N'eo ket « Süddeutsche Zeitung » kazetenn ur gouarnamant pe ur strolald politikel bennak, n'eo nemet un uhelgomzer evit an holl alamaned a zo stag ouzh ar frankiz, hag o deus kas ouzh ar stad hollveliek hag ouzhkement tra nazi a zo.*
Amañ e c'haller lenn ar bajenn-se : http://www.sueddeutscher-verlag.de/assets/sv_geschichte/451006_sz_erstausgabe.pdf.
E 2000 e voe diaesterioù armerezhel, goude-se eo bet kreñvaet ar gazetenn, degemeret ez eus bet kevranneien nevez. Er memes bloavezh e savas reuz ivez abalamour da atersadennoù bet kemmet a-raok bezañ embannet e-barzh ***SZ-Magazin***.

### Liessaat
E-pad an nevez-amzer 2004 eo bet krouet ***Süddeutsche Bibliothek*** : bep sizhun, e vez adembannet unan eus 50 danevell vrudetañ lennegezh an XXvet kantved. Berzh a reas an dra-se, neuze e voe krouet ***Klavier Kaiser*** e miz Here 2004 : un dastumade pladennoù warno sonerezh piano eo. E miz Kerzu 2004 e voe krouet ***SZ Wissen***, ur gazetenn diwar-benn ar skiantoù. E miz Meurzh 2005 eo bet krouet ***SZ-Cinemathek***, un dastumad DVDoù eo. Abaoe m'eo bet krouet an holl draoù-se ez eo gwelloc'h ar gazetenn a-fet armerzh.

### Liammoù diavaez
* Lec'hienn ar gazetenn
* Lec'hienn SZ Magazin
Die Welt

**Die Welt** a zo ur gazetenn bemdeziek alaman bet krouet d'an 2 a viz Ebrel 1946 e Hamburg gant an arme vreizhveuriat, evit lakaat embann ur gazetenn war batrom The Times. Hiziv an deiz emañ burevioù ar gazetenn e Berlin, aambles gant re Berliner Morgenpost. Unan eus an teir c'hazetenn alaman bemdeziek bouezusañ (an div all o vezañ Süddeutsche Zeitung ha Frankfurter Allgemeine Zeitung) eo ivez. Perc'hennet eo gant Axel Springer AG. Da Sul e vez embannet ivez, dindan an titl *Welt am Sonntag* (krouet e 1948). Skignet e vez e ouzhpenn 130 bro, ha 278 141 skouerenn a vez gwerzhet bemdez (sifroù 2008).
Embannadurioù lec'hel a vez e Berlin, Hamburg, e Bavaria (abaoe 2002) hag e Bremen.

## Linenn stur
Ur gazetenn tost eus ar virourien eo. Stank-kenañ eo ar c'heleier enni, hag ur stumm skañv anvet *Welt kompakt*, ennañ 32 bajenn, a zo bet krouet d'ar 24 a viz Mae 2004. Unan eus krouerien European Dailies Alliance (EDA) eo Die Welt. Pal an emglev-se eo lakaat kazetennerien meur a gelaouenn da genlabourat. Kenlabour a vez neuze gant skipailh The Daily Telegraph (Rouantelezh-Unanet), hini Le Figaro (Frañs) ha hini ABC (Spagn).

### Liens externes
* Lec'hienn Die Welt
* Lec'hienn Welt am Sonntag
Nefertiti (toullgorferezh)

**Nefertiti** a vez graet eus un toullgorfadur a-serzh e kabell an ellig hag ur minelladur e-doare "Kristina" war un dro. Gant an doullerien-groc'hen a vicher eo bet anvet Nefertiti, diwar anv ur rouanez kenedus eus Egipt kozh, goude ma n'ouzont ket ha toullet e oa he c'hroc'hen-hi, rak n'eo ket bet kavet he c'horf.

Ijinet eo bet da gemer lec'h an toullerezh Isabella, a veze kavet re zañjerus betek gant an dud a vicher. 

Ret e vez touzañ ar voudenn a-raok. Hir ha poanius e c'hell padout ar maread pareañ dre ma vez toullet a-dreuz da galz a gig ha hebleg e rank bezañ barrennig ar bravig.

## Liammoù diavaez
*Pennad war holloueziadur ar BMEzine
Eleanora Akitania

**Eleanora**(war-dro 1120– 1añ a viz Ebrel 1204), dugez Akitania a oa unan eus pinvidikañ ha galloudusañ maouezed Europa da vare ar Grennamzer uhelañ.

Da bemzek vloaz, war-lerc'h marv he zad, e voe Dugez Akitania ha kontez Poitiers. Tri miz goude e timezas da Loeiz, mab he diwaller, ar roue gall Loeiz VI, ha kenroue gantañ. Neuze enta eo evel rouanez ar Franked eo e kemeras perzh en Eil Brezel ar Groaz. Pa voe echu ar brezel e tivizas an daou zen yaouank terriñ o dimeziñ, abalamour ma oa c'hoant Eleanora hag ivez dre ma ne oa ganet nemet div verc'h : Marie hag Alix. Torret an dimeziñ eta d'an 11 a viz Meurzh 1152 abalamour ma oa bet kavet kenwadelezh er pevare derez. Chom a reas ar merc'hed gant o zad, ha roet e voe he douaroù da Eleanora en-dro.

Kenkent hag erru e Poitiers e kinnigas Eleanora da Herri, dug Normandi, 11 vloaz yaouankoc'h, dimeziñ ganti. Ha d'an 18 a viz Mae 1152, c'hwec'h sizhun goude an torr-dimeziñ, e timezas Eleanora Akitania da zug Normandi. D'ar 25 a viz Here 1154 e teuas he fried da vout roue Bro-Saoz, ha setu Eleanora Akitania deuet da vout rouanez Bro-Saoz.
E-kerzh an 13 vloaz a-c'houdevezh e roas teir merc'h ha pemp mab d'he fried, en o zouez Richarzh Kalon Leon ha Yann Dizouar a zeuas da vout rouaned Bro-Saoz ha Jafrez a zeuas da vout Dug Breizh.

## Bugale
;Gant Loeiz VII (Bro-C'hall) (dimezet d'an 12 a viz Gouhere 1137, torret d'an 21 a viz Meurzh 1152)
#Marie, kontez Champagn (1145 – 11 Meurzh 1198) ; dimezet da Herri Iañ, kont Champagn ; bugale dezho.
#Alix, Kontez Bleaz (1151-1198) ; dimezet da Theobald V, Kont Bleaz ; bugale dezho.

;Gant Herri II (Bro-Saoz) (dimezet d'an 18 Mae 1152, intañvet d'ar 6 a viz Gouhere 1189)
#Gwilherm IX, kont Poitiers (17 Eost 1153 – Ebrel 1156) ; marvet en-bugel.
#Herri ar Roue Yaouank (28 C'hwevrer 1155 – 11 Mezheven 1183) ; dimezet da Marc'harid Bro-C'hall ; bugale marvet en-bihan.
#Matilda, Dugez Saks (Mezheven 1156 –13 Gouhere 1189 ; dimezet da Henry al Leon, Dug Saks ; bugale dezho.
#Richarzh Iañ (Bro-Saoz) (8 Gwengolo 1157 - 6 Ebrel 1199) ; dimezet da Berengaria Navarra ; divugel.
#Jafrez II (dug Breizh) (23 Gwengolo 1158 – 19 Eost 1186) ; dimezet da Constance, Dugez Breizh ; bugale dezho.
#Eleanor,Rouanez Kastilha (13 Here 1162 – 31 Here 1214) ; dimezet da Alfonso VIII Kastilha ; bugale dezho.
#Janed, Rouanez Sikilia(Here 1165 – 4 Gwengolo 1199) ; dimezet : 1) da William II Sikilia ha 2) da Raymond VI Toulouse ; bugale dezho.
#Yann Iañ (Bro-Saoz) (27 Kerzu 1166 – 19 Here 1216) ; dimezet 1) da Isabel, Kontez Gloucester ha 2) da Isabella, Kontez Angoulême ; bugale dezho.

## Levrlennadur
* Philippe Delorme, *Aliénor d'Aquitaine*, Paris, (éd. Pygmalion), 2001 
* Jean Markale, *Aliénor d'Aquitaine*, Paris, Payot, 2000 
* Jacques Chaban-Delmas, *La Dame d'Aquitaine*, J'ai lu, 2001
Nefertiti

**Nefertiti**, diouzh he gwir anv Nefer Neferou Aton (a dalv « deuet eo an hini brav ») a zo rouanez vras Ejipt hag gwreg roue Amenofis IV (Akhenaton),unan eus rouaned diwezhañ an XVIIIvet tierniezh. Bevet he deus etre ar bloavezhioù 1370 ha 1333/34 a-raok JK.

## Yaouankiz
Orin Nefertiti hag he hedad a chom c’hoazh ur c’hevrin evit an istorourien. Nefertiti a vefe merc’h Luy, unan eus gwragez kentañ ar faraon Aÿ ; marvet e vije honnezh goude bezañ ganet he merc’h. Ganet vefe neuze Nefertiti e Akhmin e norzh Ejipt (120 km eus Teba) ha desavet e vije bet dindan evezh ur vagerez anvet Tity ll.

## Renad Nefertiti
Eurediñ a reas Nefertiti gant Amenofis IV pa oa 15 vloaz, ar pezh a cheñchas he buhez penn-da-benn, hag istor Ejipt da-heul. Anavezet e oa ar c’houblad-mañ evit bezañ unanet hag galloudus-tre e-pad o renad war Ejipt eus 1353 betek 1336 a–raok JK.

Ur perzh politikel ha relijiel pouezus he doa bet Nefertiti e-kichen Amenofis e-pad he renad, dreist-holl o vroudañ azeulerezh Aton, o levezoniñ an arzoù hag o sevel ur gêr benn nevez pell dioueh Teba añvet Akhetaton (pe Armara). Mont a reas Nefertiti diwar-wel en un doare kevrinus e-pad renad he gwaz, Hervez an istorourien e vefe bet lazhet Nefertiti gant ur c’hleñved, met ur c’hevrin eo c’hoazh. Goude marv Nefertiti hag he gwaz e voe dilezet Akhetaton hag ankounaet ar c’houblad e-pad miliadoù a vloavezhiou. Distreiñ a reas he brud gant furchadennoù un arkeologour alaman en XXvet kantved.

## Roudoù Nefertiti

### Pennzelwenn Nefertiti
Ur bennzelwenn eus Nefertiti, kizellet 3 000 bloaz zo en atalier Thoutmes, un arzour eus lez ar roue ejipsian, a zo bet dizoloet e Armara (Akhetaton da vare Nefertiti) gant skipailh Ludwig Borchardt, un arkeologour alaman, d’ar 6 a viz Kerzu 1912. Miret e un doare disp a voe lavaret gant Ludwig Borchardt e-unan « n’o deus ket fiñvet e livioù kement-se ha fesoù he dremm a laosk da soñjal eo bev Nefertiti ». Gwelet e vez en oberenn-se penaos e oa lakaet war wel braventez Nefertiti gant an arzourien e-pad he buhez.

Deuet eo pennzelwenn Nefertiti da vezañ anavezet evel skouerenn kened ar maouezed.

Unan eus oberennoù talvoudusañ ha brudetañ an Henamzer eo pennzelwenn Nefertiti, a vez miret bremañ e mirdi Neues Museum e Berlin. E skeudennoù all bet adkavet gant arkeologourien, e vez kinniget Nefertiti he-unan gant arouezennoù ispisial ar faraoned.

### Ur rouanez awenus
Awenet he deus Nefertiti kalz a arzourien :

### E skridoù faltazi da skouer
-Nick Drake, *Néfertiti la parfaite*, Plon, 2006

-Michelle Moran, *Les rêves de Néfertiti*, Presses de la Cité, 2008

### E filmoù, da skouer
* 1961 : *Néfertiti, reine du N*il sevenet gant *il* Fernando Cerchio
* 1962 : *Toto vs. Maciste* sevenet gant Fernando Cerchio
* 1994 : *Néfertiti, la fille du soleil* sevenet gant Guy Gilles
* 2007 : *La Reine Soleil* sevenet gant Philippe Leclerc.

### C’hoarioù videoioù da skouer

* Nefertiti a zo un dudenn gwelet alies e-barzh *Animal Crossing* didan anv« Neferti » 

## Liammoù diavaez

*
Emgann Bapaume

Emgannoù a voe e Bapaume:
* e 1871: Emgann Bapaume (1871), e-pad ar Brezel 1870-1871 etre Bro-C'hall ha Prusia,
* e-pad ar Brezel-bed kentañ, e 1914, e 1917 ha div wezh e 1918, 
* e 1940: Emgann Bapaume (1940).
Priñsez Albertina (toullgorferezh)

Un doare toullgorferezh eo ar **Priñs Albertina** ma vez toullet ul lodenn eus ardivink-genel ar maouezed.

Lakaet e vez ur walenn dre dremen a-hed kan an troazh ha mont er-maez dre un toull graet e-krec'h d'ar c'hourzh.

Ral a-wezh e vez kaset da-benn an toullgorfadur-mañ abalamour d'ar poanius m'az eo hag ivez d'an dieas m'az eo da staliañ mat ar bravig, ha ret eo da gan an troazh bezañ ledan a-walc'h evit gallout lakaat ar walenn da dremen drezañ. Daoust ha ma paree buan a-walc'h e ranker diwall memestra rak ar kleñvedoù e kan an troazh a c'hell bezañ degaset gant an toullgorfadur-mañ.

Gallout a ra lakaat ar blijadur reizhel da greskiñ dre ma stok lodenn diabarzh ar walenn war-eeun ouzh nervennoù diabarzh kan an troazh.

Un doare toullgorferezh a-vremañ eo hemañ.

## Pennadoù kar a dost
* Priñs Albert

## Liammoù diavaez:
* Body Modification E-zine entry on Princess Albertina piercings
Isabella (toullgorferezh)

**Isabella** a vez graet eus un doare toullgorfañ nevez-ijinet graet da ardvink-genel ar maouezed. Toullet e vez don-kenañ en ellig un tammig uheloc'h evit digoradur kan an troazh, e tremen a-hed diabarzh an ellig o tont er-maez dre un toull graet e krec'h da c'holoenn an ellig dres evel evit un toulladur doare "''Kristina''". Implijet e vez ur varennig da vravig en degouezh-mañ.

Ral-kenañ ha dañjerus-tre eo an doare toullgorfañ-mañ, rak gloazañ meur a nervenn a c'heller ober, ha kollet e vez kalz a wad ivez war un dro. Abalamour da se e vez nac'het ober gant an darn vrasañ eus an doullgorferien a-vicher, hag ijinet ez eus bet un toullgorfadur all anvet "nefertiti" da ober en e lec'h.

Etre 2 ha 3 miz e vezer o pareañ war-lerc'h.

## Liammoù diavaez
*Pennad e holloueziadur ar BMEzine
The Irish Times

***The Irish Times*** zo ur gazetenn bemdeziek eus Iwerzhon, a oa bet krouet e Dulenn er bloavezhioù 1850. Hiziv an deiz eo Kevin O'Sullivan zo e penn ar skridaozañ, abaoe 2011. Unan eus kazetennoù pouezusañ Iwerzhon eo *The Irish Times*, unan a seller outi evel ur gazetenn “sirius”, ha dont a ra er-maez bemdez nemet da Sul.
Pried meur ar roue

**Pried Meur ar Roue** (en henegiptek: ḥmt nswt wrt) a oa an anv a veze graet eus pennañ gwreg Faraon, a c'halle kaout meur a bried. 

Adalek an XIIvet tierniezh Henegipt e veze graet **pried meur** eus unan anezhi. Hi an hini a rank genel hêred ar roue. Rak hervez mojenn an douebriedelezh, e teu Amon d'en em unaniñ gant ar rouanez da reiñ dezhi gwad an doue a raio an danvez faraon. Sede penaos e vez roet gant ar bried veur *an dourenn doueel d'ar bugel roueel*.

Ur gelennadurezh ne oa ken, goude ma seblant bezañ unana eus diazezoù an dierniezh. Kavout a ra da istorourien zo koulskoude eo aze emañ diazez ar wadbriedelezh , da lavarout eo an dimeziñ kenwadel entre breur ha c'hoar pe tad ha merc'h 

## Karg pried veur ar roue

Ne vern hec'h orin, ur garg a bouez he deus pried veur ar roue er rouantelezh. Kuzulierez ar roue e vez alies. N'eus nemet ar rouanezed a c'hall dougen arouezioù ar faraon (uræus ) hag an doueed (pluñv, bultur, kerniel hathoriques). Un ti zo dezho, hag ober a reont war-dro haremoù meur ar faraon. Int-i ivez a ra war-dro skoliañ bugale ar faraon. Darn anezho, evel Hatchepsout, o deus bet gallet dont da vout « faraonezed ».
Sant Paol

Meur a **Sant Paol** zo bet.
*Paol Tarsos, an hini kentañ ha brudetañ, lidet d'an 29 a viz Mezheven ha d'ar 25 a viz Genver
*Paol Tebai, pe Paol Penedour, penedour en Egipt, lidet d'ar 15 a viz Genver 
*Paol Narbona, kentañ eskob Narbona
*Paol Aorelian, kentañ eskob Leon, e Breizh: e anv eo a gaver el lec'hanvadurezh vrezhonek; lidet d'an 12 a viz Meurzh.
*Paul Miki, merzher e Japan en 1597, lidet d'ar 6 a viz C'hwevrer.

## Gwelet ivez
*Saint-Paul, e Bro-C'hall
*Saint Paul, e SUA
Sankt Pauli

**Sankt Pauli** zo un distrig eus kêr Hamburg (en Alamagn), hag ur 27 000 a dud o chom ennañ. Ul lec'h diduiñ eo, gant c'hoarivaoù ha tiez-gisti, er c'harter anvet **Kietz** ma ne serr stal ebet. Met n'eo nemet ul lodenn eus **Sankt Pauli**.
Paol Narbona

**Paol Narbona** a voe kentañ eskob Narbona en . Unan eus seizh abostol Galia eo, kaset, a greder, gant ar pab Fabian (236-250) da vare koñsuliezh Decius ha Gratus (250-251), da adavielañ ar vro goude heskinadegoù Decius, evel Gatianus kaset da Deurgn, Trophimus da Arle, Saturnin da Doloza, Denez da Bariz, Austremonius da Glermont ha Martial da Limoges.

D'an 22 a viz Meurzh e vez lidet. 

## Liamm diavaez
*"Saint Paul-Serge (Narbonne)"
Austremonius

**Stremonius** pe **Austremonius** pe ** Stramonius** pe **Austromoine,** a oa abostol Aovergn ha kentañ eskob Clermont.

En amzer an daou genimpalaer Decius ha Gratus (250-251), hervez Gregor Teurgn hag a lavar Stremonius anezhañ, e voe kaset seizh eskob eus Roma gant ar pab Fabian da avielañ Galia. Sed o anvioù: Gatianus da gêr Teurgn, Trophimus da Arle, Paulus da Narbona, Saturninus da d-Toloza, Denez da Bariz, Martial da Lemojez, hag Austremonius da Clermont.

E Clermont en dije troet ar senedour Cassius hag ar beleg pagan Victorinus ouzh ar feiz kristen, kaset Sant Sirenatus (Cerneuf) da Thiers, Sant Marius da Salers, ar Sent Nectarius hag Antoninus da lec'hioù all eus Aovergn, ha dibennet e vije bet er bloaz 92.

## Skeudennoù

image:Statue_saint_Austremoine.jpg
Image:Statue St Austremonius Issoire.jpg
Image:Châsse calmin mozac 6.JPG
Image:Life Saint-Austremoine Issoire bottom.jpg
Image:Life Saint-Austremoine Issoire middle.jpg
Image:Martyrdom Saint-Austremoine Issoire top.jpg


## Liammoù diavaez

* ''Catholic Encyclopedia''
* BQR sources hagiographiques Hagiographic sources for Auvergne (in French)

## Notennoù ha daveennoù
Siracourt

**Siracourt** a zo ur gumun eus departamant Pas-de-Calais (Bro-C'hall).
## Istor

* Eil brezel-bed: kemmet eo bet planedenn kêriadenn **Siracourt** gant diviz an Alamaned e miz Even 1943 sevel diazlec'hioù kreñv evit bannañ armoù nevez, ar fuzeeennoù V1 ha V2, hag ar ganol V3. E miz Gouere 1943, kroget e voe gant sevel un diazlec'h V1, ha marteze V2 pa weler brasder ar savadur. Prizonidi soviedat a reas al labourioù. Tro 200 metrad hirder ha 45 metrad ledander e oa ar *blockhaus* bet savet evit gwareziñ 150 fuzeenn V1 da vout degaset gant an hent-houarn.

Ur banner, troet war-zu Londrez, a oa da vout savet e-kreiz ar gwarezva. Evit e sevel e voe kreuzet fozelloù, 4 metrad ledander dezhe, leuniet anezhe gant betoñs ha lakaet ur volzenn, harpet ouzh ar mogerioù hag an dachenn. Tennet e veze an douar etre ar mogerioù goude.

Dikoachet e voe al labourioù gant gweladennoù dre garr-nij graet gant ar Re Gevredet e miz Here 1943. Kregiñ a reas ar bombezadegoù (27 en holl, gant 5 000 tonenn a vombezennoù) d'ar 24 a viz C'hwevrer 1944. E miz Even 1944, dilezet e voe al lec'h gant an Alamaned.

## Monumantoù ha traoù heverk

Image:Siracourt04.jpg|Un ti-feurm adsavet goude an Eil Brezel-bed
Image:Siracourt06.jpg|Un ti-feurm adsavet goude an Eil Brezel-bed
Image:Siracourt08.jpg|An ti-kêr hag an ti-skol
Image:Siracourt09.jpg|An iliz katolik


## Douaroniezh
## Emdroadur ar boblañs

## Melestradurezh
## Tud
## Liammoù diavaez
## Dave ha notennoù
Enezeg Dampier

**Enezeg Dampier** zo inizi er-maez da gêr Dampier en Aostralia ar C'hornôg.

Dont a ra an anv eus hini William Dampier ur morlaer saoz a dremenas dre eno e 1699.

## Anvioù an inizi
*Angel Island
*Bare Rock
*Brigadier Island
*Cohen Island
*Collier Rocks
*Conzinc Island
*Delambre Island
*Dolphin Island
*Eaglehawk Island
*Enderby Island
*Elphick Nob
*Egret Island
*Gidley Island
*Goodwyn Island
*Haycock Island
*Huay Island
*Intercourse Island
*East Intercourse Island
*East Middle Intercourse Island
*West Intercourse Island
*West Middle Intercourse Island
*Keast Island
*Kendrew Island
*Lady Nora Island
*Legendre Island
*East Lewis Island
*West Lewis Island
*Malus Islands
*Mawby Island
*Millers Rocks
*Mistaken Island
*Nelson Rocks
*Rosemary Island
*Tidepole Island
*Tozer Island
*Wilcox Island
William Dampier

**William Dampier** (1651 – 1715), a oa merdeer ha morlaer saoz. Bez' e oa ivez skrivagner hag arseller skiantel. Ar Saoz kentañ eo hag a dresas kartennoù eus Holland Nevez (anv kent Aostralia) ha Ginea Nevez. Kas a reas div veaj en-dro d'ar bed ha leuskel e anv d'un enezeg en Aostralia ar C'hornôg.

## Yaouankiz
Ganet e oa William Dampier e Somerset e miz Eost pe miz Gwengolo 1651. Mont a reas da vartolod da 16 vloaz ha kemer perzh en emgann Schooneveld e 1673. Goude bezañ graet meur a vicher (evel merour en ur blantadeg e Jamaika) e tistroas da vartolod.

## Beaj kentañ
E 1679 en em lakaas en akipaj ar boukaner Bartholomew Sharp. Pakañ a rejont listri spagnol er Meurvor Habask hag arsailhañ trevadennoù e Perou. E 1683 e oa Dampier gant John Cooke oc'h arsailhañ trevadennoù spagnol e Perou, en inizi Galápagos hag e Mec'hiko. Dastum a rejont listri ha boukanerien betek kaout ul lestraz a 10 bag. E 1686, asambles gant ar c'habiten Charles Swan, e treuzas ar Meurvor Habask evit mont da arsailhañ reter an Indez. E 1688 e oant war aodoù Aostralia ha Dampier a gemeras notennoù diwar-benn al loened, ar plant hag an dud a veve eno. D'ar memes bloaz e tilestras gant daou geneil war unan eus inizi Nikobar.
Distreiñ a reas da Londrez e 1691.

## Ergerzhadeg e bourzh ar ''Roebuck''
Brud a dapas gant embann e deizlevr (*New Voyage Round the World*) e 1697. E 1699 e voe lakaet da gomandant ar *Roebuck* gant ar gefridi ergerzhet aod reter Holland Nevez (Aostralia). Eno e kemeras notennoù hag e tapas standilhonoù eus plant ha loened ar rannved-se. Tremen a reas dre Dimor, Ginea-Nevez, Hannover-Nevez, Iwerzhon-Nevez ha Breizh-Nevez.

D'an 21 a viz C'hwevrer 1701 ec'h eas ar *Roebuck* d'ar strad e-kichen enez Ascension ma chomas Dampier gant e akipaj e-pad 5 sizhunvezh a-raok bezañ saveteet d'an 3 a viz Ebrel.

## Levrlennadur

* Diana and Michael Preston, *A Pirate of Exquisite Mind*
* Anton Gill, *Devil's Mariner*
* Riccardo Capoferro, *Frontiere del racconto. Letteratura di viaggio e romanzo in Inghilterra, 1690-1750*, Meltemi, 2007.
* Woodes Rogers, *Cruising Voyage Round the World*, 1712.
* Clennell Wilkinson, *William Dampier*, John Lane at the Bodley Head, 1929.
* Peter Meazey,*Saint-Malo Cap Horn, la route de l'argent*, Astoure,2005

## Notennoù


## Pennadoù kar
* Dampier
Dampier

**Dampier** a zo anv
*William Dampier, ur merdeer saoz a reas tro ar bed er bloavezhioù 1699-1701;
*Dampier (kêr), ur gêr vihan hag ur porzh en Aostralia;
*Enezeg Dampier, dirak kêr Dampier.
Dampier (kêr)

**Dampier** zo ur gêr vihan, hag ur porzh, e gwalarn stad Aostralia ar C'hornôg, 19 km eus Karratha, 1 560 km eus Perth, kêr-benn ar stad. 1 810 a dud zo o chom enni. 

Ezporzhiet e vez eoul-maen, gaz naturel, krai houarn, ha holen.

## Luc'hskeudennoù

Image:Dampier Iron Ore, Western Australia.jpg|Mengleuz houarn
Image:Dampier Red Dog, Western Australia.jpg|Delwenn "Red Dog"
Aostralia ar C'hornôg

**Aostralia ar C'hornôg** (saozneg: *Western Australia*) zo unan eus stadoù Aostralia, ha Perth eo he c'hêr-benn. Ar stad vrasañ eus Aostralia an hini eo hag ivez an hini binvidikañ.

## Liammoù diavaez
Perth

**Perth** eo anv saoznek ur gêr eus Bro-Skos a zo **Peairt** e gouezeleg, gwelout **[[Peairt]]**. 

Kêr-benn kontelezh Perth, pe Perthshire, e oa.

## Lec'hioù all
Lec'hioù all zo c'hoazh avat, a zo bet anvet Perth ivez, gant tud a orin eus Bro-Skos.

### 
* **[[Perth, Aostralia ar C'hornôg|Perth]]**, kêr-benn Aostralia ar C'hornôg ha pedervet brasañ kêr Aostralia. Brudetañ Perth ar bed moarvat.
* Perth, e Tasmania.

###### 
* Perth

### 
* Perth, en Indiana
* Perth Amboy, e New Jersey
* Perth, e Stad New York
* Perth e North Dakota
** Perth Township e North Dakota

## Rannoù politikel
* City of Perth, e Western Australia
* County of Perth, pe 'Perthshire', kontelezh e Skos (1890-1930)
* Perth and Kinross, kontelezh.

## '''Tud'''
* Duke of Perth, un titl er Jacobite Peerage, roet da James Drummond

## Traoù arall
* 3953 Perth, un asteroidenn
* Disklêriadur Perth, 1968
* *[[The Fair Maid of Perth]]*, ur romant gant Walter Scott
* Feur-emglev Perth, 1266
Kimberley

**Kimberly** pe **Kimberley** zo un anv-lec'h saoznek, a gaver er broioù trevadennet gant ar Saozon.

## Orin
Diwar titl John Wodehouse (1826-1902), kentañ kont Kimberley ha ministr saoz an trevadennoù, e teu an holl anvioù-lec'h anvet "Kimberley" er-marez eus Bro-Saoz.
E Norfolk emañ kontelezh Kimberley ; an hevelep anv a gaver avat e Nottinghamshire hag e Warwickshire.

*Kimber* a zeu eus meur a anv hensaoznek — hini Norfolk a seblant bout deveret diouzh anv ur vaouez anvet Cyneburg ; *ley* a zeu eus an hensaozneg *leah*, "pradenn", "digoadenn".
*Chineburlai* e oa anv Kimberley e Norfolk e 1086, da lavaret eo "pradenn pe zigoadenn ur vaouez anvet Cyneburg".

## Lec'hioù
;
*Kimberley, ur rannvro e Aostralia ar C'hornôg
*Kimberley Warm Springs, Tasmania
;
*Kimberley, ur gêr vihan e Kolombia Vreizhveuriat 
;
*Kimberley, e Norfolk
*Kimberley, e Nottinghamshire
;
*Kimberley e proviñs Kab an Norzh, ur gêr a bouez e bro ar mengleuzioù-diamantoù , a voz lakaet seziz warni da vare Eil Brezel ar Voered
;
* Kimberly, kêr e Arkansas
* Kimberly, kêr e Alabama
* Kimberly, kêr vras en Idaho
* Kimberly Township e Minnesota
* Kimberly, en Oregon
* Kimberly, e Virginia ar C'hornôg
* Kimberly, e Virginia ar C'hornôg
* Kimberly, kêriadenn e Wisconsin

## Tud
* kont Kimberley, titl saoz krouet e 1866
* Kimberly, pe *Kimberley*, un anv-bihan
Un anv-tiegezh eo ivez :
* Lewis Kimberly, amiral stadunanat e-kerzh ar Brezel Diabarzh Stadunanat

## Traoù
* Kimberly Mansion, Connecticut, kenkiz e Glastonbury

## Notennoù
Kimberly (anv-bihan)

:*Sellit ivez ouzh  *'Kimberly**''.
**Kimberly*' (pe : *Kimberley*) zo un [[anv-bihan]] [[saoznek]], roet d'ar merc'hed dreist-holl, met d'ar baotred ivez kenkoulz all, deuet diwar an anv-lec'h .

==Orin==
Dont a rafe an anv-bihan eus an anv-lec'h [[Kimberley (Suafrika)|Kimberley]], e [[Suafrika]], deuet eus anv [[Lord Kimberley]] en  : un emgann a oa bet eno, [[seziz Kimberley]], e-kerzh [[Eil brezel ar Voered]], brudet e voe trec'h ar Saozon dre ar bed saoznek, hag an anv da-heul.

==Adstummoù==
* *Kim, Kimba, Kimber, Kimberlee, Kimberleigh, Kimberley, Kimberli, Kimberlie, Kimberlin, Kimberlyn, Kimblyn, Kimmi, Kimmie, Kimmy, Kym, Kymberlee, Kymberleigh, Kymberley, Kymberlie, Kymberly, Kymbra, Kimi, Kimberly, Kimalle, Kimmalie, Kymberlee, Kimaly, Kemberlie, Kymbre,* ha *Kimby*. 
*"[[Kimball]]" a c'hallfe bezañ un deverad ivez.

==Berranvioù==
Un toullad berranvioù zo evit "Kimberly": *Kim, Kimi, Kimmi, Kimber, Kimba, Kimbobulous,  Kimbra, Kimbre, Kimme, Kimmee, Kimmeh, Kimmie, Kimy, Lee, Kimmy, Berly, Kymber, Kimbo, Kymmi, Kymmie, Kymmy, Kym, Berely, Kimmerz, Kymbo, Kimmiey, Kimmikinz, Kimmie-cub, Kimmy-co, KimmyBerly, Kimie, Kizzi''.

## Tud
* Kimberly Wyatt, kanerez ha danserez bet er strollad The Pussycat Dolls

## Gwelet ivez
* Kim

## Notennoù
Kimberley, Nottinghamshire

**Kimberley** zo ur gêr e Nottinghamshire, e Bro-Saoz. Gwechall e oa brudet glaou ha bier Kimberley, aet holl da get hiziv.
Melchon

Ar **melchon** zo plant, eus ar genad *Trifolium*, a vez gounezet e Breizh da vagañ ar chatal. Da ziwall ez eus, koulskoude : ar saout hag an deñved a c'hell buan koeñviñ ha mougañ gant ar melchon ; ne c'hellont bezañ saveteet nemet dre doullañ o zor gant un trokard.
2009 e Breizh

**[[Kronologiezh vloaziek evit Breizh]]**
:2008 e Breizh - **2009 e Breizh** - 2010 e Breizh

2009 e Breizh 
:Genver - C'hwevrer - Meurzh - Ebrel - Mae - Mezheven 
:Gouere - Eost - Gwengolo - Here - Du - Kerzu

## Darvoudoù
* 22 a viz Here: embannet eo an dekred a ro un anvadur orin kontrollet (AOK) da Ognon Rosko.
* 30 a viz Du: digoret eo ar chadenn skinwel *Tébéo* e savadurioù Le Télégramme.
 

__NOTOC__
Ivanhoe

**Ivanhoe** zo un anv brudet el lennegezh saoznek evel anv ar romant *[[Ivanhoe (romant)|Ivanhoe]]* gant Walter Scott e 1820.

## Oberennoù arall
Oberennoù arall zo bet awenet gant al levr. 
**[[Ivanhoé (c'hoarigan)|Ivanhoe]]* (1826), ur c'hoarigan gallek gant Gioacchino Rossini
*''Ivanhoe'' (1891), ur c'hoarigan gant Arthur Sullivan
**[[Ivanhoe (film, 1952)|Ivanhoe]]* (1952), ur film aozet gant Richard Thorpe, c'hoariet gant Robert Taylor hag Elizabeth Taylor 
*un heuliad filmoù skinwel *[[Ivanhoe (heuliad)|Ivanhoe]]* (1958-1959), gant Roger Moore
*''Ivanhoe'', ur film skinwel gant James Mason e 1982
**[[Young Ivanhoe]]*, ur film e 1995 

## Lec'hanvadurezh
###### 
*Ivanhoe, Victoria, e rannvro Melbourne, e Victoria
*Ivanhoe, New South Wales, er rannvro Far West, e New South Wales 

###### 
* Ivanhoe, California
* Ivanhoe, Iowa
* Ivanhoe, Minnesota
* Ivanhoe, North Carolina
* Ivanhoe, Texas
* Ivanhoe, Virginia
* Ivanhoe Estates, Florida
Argyll

**Argyll** (saoznekadur an anv gouezelek *Earra-ghaidheal*) zo anv saoznek 
* ur gontelezh kozh eus Bro-Skos, kontelezh Argyll ; 
* Argyll ha Bute, ur rannvro savet diwar gendeuziñ kontelezh Argyll ha kontelezh Bute; 

## Tud
Diwar an anv-lec'h ez eus anvet tud. 
* Dug Argyll, un titl douget gant meur a zen, en o zouez:
** John Douglas Sutherland Campbell (1845-1914), markiz Lorne ha 9-vet dug Argyll.
* Douglas Argyll Robertson (1837-1909), surjian skosat.

## Traoù
* Argyll a oa anv tangirri graet etre 1899 ha 1932.

## Pennad kar
* Argyle
Kimberley (Aostralia)

**Kimberley** zo unan eus an 9 rannvro a ya d'ober stad Aostralia ar C'hornôg, hag an hini anezho a zo ar muiañ en norzh. Brudet eo abalamour d'ar mengleuzioù diamantoù.
 
## Douaroniezh
Bevennet eo rannvro Kimberley:
* gant Meurvor Indez er c'hornôg;
* gant Mor Timor en norzh;
* gant Tiriad an Norzh er reter;
* gant rannvro Pilbara er su.

## Skeudennoù

Image:Purnululu2.jpg|Karregadoù e Park broadel Purnululu
Argyle

**Argyle** zo un doare kozh da skrivañ an anv saoznek **[[Argyll]]**, bremañ e-barzh kontelezh Argyll and Bute e Bro-Skos. 

## Lec'hanvadurezh
###### 
*Argyle, Nova Scotia
*Argyle, Ontario
*Argyle, Manitoba

###### 
*Argyle, Florida (Walton County, Florida)
*Argyle, Georgia
*Argyle, Illinois
*Argyle, Iowa
*Argyle, Maine
*Argyle, Michigan
*Argyle, Minnesota
*Argyle, Missouri
*Argyle (kêr), New York 
*Argyle (kêriadenn), New York 
*Argyle, Texas
*Argyle (kêr), Wisconsin
*Argyle (kêriadenn), Wisconsin
*Argyle Township, Michigan

### Lec'hioù all
*Lake Argyle, lenn e Western Australia

### Tud
*Michael Argyle (1925 - 2002)
*Stanley Argyle (1867-1940)

## Pennadoù kar
*Argyll
*Argyll and Bute
Kontelezhioù Bro-Skos

**Kontelezhioù Bro-Skos** a oa isrannoù melestradurel betek 1975. Diwarne eo bet savet ar c'hontelezhioù nevez anvet *registration counties*.

Dont a ra Kontelezhioù Bro-Skos eus mormaerdom, stewartrie ha sheriffdom ar Grennamzer er vro.

## Betek 1890

Douaroù e-dalc'h kontelezhioù zo a c'halle bezañ pell eus o c'hontelezh. Harzoù Cromartyshire n'int ket bet stabilaet a-raok 1685, daoust ma ne veze ket graet 'county' (kontelezh ) eus ur sheriffdom.

## Etre  1890 ha 1975
Kontelezh Bute

**Kontelezh Bute** (pe *County of Bute* e saozneg, pe **Siorrachd Bhòid** e gouezeleg), a oa ur gontelezh e Bro-Skos e kornôg ar vro. Enni e oa un toullad inizi eus ar Firth of Clyde, etre kontelezh Argyll hag Ayrshire, ha dreist-holl Enez Bute (Eilean Bhòid), Enez Arran, Great Cumbrae ha Little Cumbrae. 
Kêrbenn ar gontelezh a oa Rothesay (Baile Bhòid), en Enez Bute.
E 2001 e oa 13,720 a dud enni.

## Kemm
E 1975 e voe echuet gant ar c'hontelezhioù kozh, ha rannet e voe Kontelezh Bute etre distrigoù nevez Argyll ha Cunninghame, e-barzh ar rannvro Strathclyde . 

Mont a reas Enez Bute gant kontelezh Argyll kozh, d'ober distrig Argyll ha Bute, pan eas inizi Arran hag an inizi Cumbrae gant Cunninghame. 

Pa voe kemm adarre e 1996 e chomas Enez Bute en Argyll ha Bute, met mont a reas an inizi all gant North Ayrshire.
Earra-Ghàidheal

**Earra-Ghàidheal** e gouezeleg, **Argyll** (pe Argyle gwechall) e saozneg, a oa ur gontelezh e Bro-Skos e kornôg ar vro. Dre vras e klot gant rouantelezh kozh Dál Riata, hag e talv da lavarout an arvor etre Mull of Kintyre ha Loch Abar.

E 1975 e voe echuet gant ar c'hontelezhioù kozh, hag unanet e voe gant kontelezh Bute, kalz bihanoc'h (pe gant un darn anezhi), d'ober rannvro Argyll ha Bute.
Bute

**Bute** a zo un anv-lec'h saoznek eus Bro-Skos.

## E Bro-Skos
*Enez *Bute*, anv saoznek Eilean Bhòid, gwechall e kontelezh Bute, hiziv e distrig Argyll ha Bute, 
*Kontelezh Bute, *County of Bute* e saozneg

### Anv
Ravenna 10912 : BOTIS

Talvoudegezh, hervez Rivet & Smith : kembraeg *bod*, iwerzhoneg *both* = annezadenn

Tu a zo ivez da welout : *Bot ïs* = (insula) = tud an enezenn 

## E broioù all
*Bute (Aostralia ar Su), ur gêr vihan er Yorke Peninsula, en Aostralia
*Bute County (North Carolina) er Stadoù-Unanet

## Tud
*Marquess of Bute, pe markiz Bute, titl e noblañs Breizh-Veur
*Lucian Bute (ganet e 1980), dornataer rouman
*Mary Ellen Bute (ganet e 1906), bevekaerez filmoù stadunanat 

## Doueez
*Bute (doueez), doueez lituanat 

## Traoù
**Bute*, berradur phenylbutazone, louzoù roet d'ar c'hezeg

## Pennadoù kar
*Butte
**Butte (Montana)
Linne Chluaidh

Al **Linne Chluaidh** (distagadur LFE: [ʎiɲəˈxlˠ̪uəj]) (*Firth of Clyde* e saozneg), e kornôg Bro-Skos, zo evel ur mor diabarzh, diwallet diouzh ar Meurvor Atlantel gant ledenez Cinn Tìre, ennañ div lodenn:
* ar firth diavaez er c'hreisteiz, etre Argyll (er c'hornôg) hag Ayrshire (er reter); 
* ar firth diabarzh en hanternoz, anezhañ kember Loch Long ha Gare Loch, dispartiet diouzh aber ar stêr Clyde gant un erv-draezh, goude ma'z eo ledan ar stêr Clyde eno. E Greenock emañ Tail of the Bank (lost an erv) abalamour d'an erv-draezh-se. Hervez an dud e krog ar firth en aber ar stêr Clyde, adal Dumbarton. 

#### Kêrioù a-hed an aod
Sed amañ ul listenn eus ar c'hêrioù hag ar c'hêriadennoù brasañ a-hed ar firth (ha n'eo ket a-hed ar stêr Clyde na war lez loc'h pe loc'h a-gichen).

* Ardrossan, Ayr
* Barassie, Brodick
* Campbeltown, Cardross, Carradale
* Dumbarton, Dunoon
* Fairlie
* Gourock, Greenock, Girvan
* Helensburgh, Hunter's Quay, Hunterston
* Innellan, Inverkip, Irvine
* Kilcreggan, Kilmun, Kirn
* Lamlash, An Leargaidh Ghallda, Lochranza
* Millport
* Port Bannatyne, Portencross, Port Glasgow, Prestwick
* Rothesay
* Saltcoats, Seamill, Skelmorlie, Strone
* Toward, Troon
* Wemyss Bay, West Kilbride

#### An inizi er Firth of Clyde
Un 40 enezenn zo, ha didud an darn vuiañ. Ar re vrasañ zo bigi-treizhañ o vonedonea etrezo hag an douar-bras. Setu int

* Enez Arran
* Enez Bute
* Great Cumbrae

Evit an inizi all gwelout Inizi ar stêr Clyde .

#### Loc'hoù ar stêr Clyde
* Gare Loch
* Loch Long, ha Loch Goil
* An Holy Loch
* Loch Striven
* Loch Riddon diwar Kyles of Bute
* Loch Fyne, ha Loch Gilp
* Campbeltown Loch.
Inizi ar stêr Clyde

**Enezeier al Linne Chluaidh** a vez graet ouzh an enezennoù a zo etre Siorrachd Inbhir Àir hag Earra-Ghàidheal e Linne Chluaidh. War c'hwec'h enezenn hepken ez eus tud o chom e-touesk an 40 enezenn. Ar re vrasañ hag ar re ma vez kavet ar muiañ a dud eo Eilean Arainn, Eilean Bhòid, Cumaradh Mòr hag Eilean MoLaise. Betek Innis Mheàrnaig e kas ar bagoù ivez.
Pa gomzer eus enez (pe enezenn) amañ e reer anv eus un douar gant mor en-dro dezhañ bemdez, met n'eo ket a-hed an deiz, ha n'eo ket stag ouzh un douar bras dre ur pont pe ur chaoser.. N'eus pont ebet da stagañ an inizi-mañ, pezh n'eo ket gwir evit holl inizi ar peder enezeg vrasoc'h.

## Istor
### Ragistor

### Ar Skoted

### Levezon ar Vikinged

## An inizi brasañ

Setu amañ ul listenn eus an inizi kement ha 40 hektar douar dezho (80 devezh-arat) da vihanañ.
* Na h-Eileanan Loisgte (*An Inizi Devet*) a zo teir enezennig e Na Caoil Bhòdach.
*Cumaradh Mòr ha Cumaradh Beag a ziwall mont e-barzh aber ar stêr Abhainn Chluaidh 
*Eilean Arainn

## Inizi bihan
 

E-kichen :
;Eilean Arainn
* Pladda
* Eilean na h-Àirde Bàine
* Hamilton Isle
;Eilean Bhòid
*Na h-Eileanan Loisgte : Eilean Mòr, Eilean Fraoich hag Eilean Buidhe
* Eilean Dearg
* Eilean Dubh
* Sgat Mòr ha Sgat Beag
;The Cumbraes
* The Eileans
* Castle Island
* Trail Isle
* The Broad Islands
* The Clach, The Leug, The Spoig
;Gare Loch
* Green Island
;An Caolas Branndanach

;Loch Fìne

;Aod Siorrachd Àir a Tuath
* Horse Isle and Broad Rock, East Islet, Halftide Rock, High Rock, North Islet
* Lady Isle
;Sandaigh
* Sheep Island
* Glunimore Island
* Henrietta Reef, Scart Rocks ha Paterson's Rock

## Gwelout ivez
* Inizi Gall
* Na h-Eileanan Siar
* Na h-Eileanan a-staigh
* Inizi Orc'h
* Inizi Shetland
* Reachlainn

## Mammennoù
* Haswell-Smith, Hamish. (2004) *The Scottish Islands*. Edinburgh. Canongate. ISBN 1-84195-454-3
* Keay, J. & Keay, J. (1994) *Collins Encyclopaedia of Scotland*. London. HarperCollins.
* Murray, W.H. (1973) *The Islands of Western Scotland.* London. Eyre Methuen.
## Notennoù
Firth

**Firth** zo ur ger skotek a vez graet eus un aber e Bro-Skos hag ar pleg-mor dirazi war un dro peurvuiañ. A-wechoù ne vez nemet ur strizh-mor. Kar eo ar ger d'ar ger fjord (diwar ur ger henc'hermanek *ferþuz). 

Aberioù an Uheldirioù avat ne vez ket graet an anv-se anezho, graet e vez gant *loch* (kar d'ar ger loc'h brezhonek) kentoc'h. 

Al lec'hioù anvet "firths" zo paotoc'h en arvor ar reter, pe e mervent Skos, war-bouez ar Firth of Lorn. En arvor an Uheldirioù ez eus aberioù ha meur a strizh-mor pe strizh-dour ha n'eus "firth" ebet, evel the Minch, ha Loch Torridon.

Ar firth a c'hoarvez eus marevezh ar skorn.

## Firthoù Bro-Skos
### En arvor kornôk (eus an hanternoz d'ar c'hreisteiz)

*Firth of Lorn, an hini hanternosañ, liammet ouzh Moray Firth dre 
**loc'hoù Great Glen, ar Caledonian Canal ha Loch Ness en Inverness.
**Loc'hoù e-kichenik ar Firth: Loch Lochy, Loch Linnhe, Loch Leven, Loch Oich.
**lec'hioù: Oban, Fort William. 
**inizi: Muile (Isle of Mull), Lismore ha Kerrera.
*Firth of Clyde aber ar stêr Clyde 
** loc'hoù a-stok ouzh *Firth of Clyde*: Gare Loch, Loch Long, Holy Loch, Loch Striven, Loch Riddon diwar Na Caoil Bhòdach (Kyles of Bute), Loch Fyne ha Campbeltown Loch.
**Lec'hioù: Helensburgh, Port Glasgow, Greenock, Gourock, Dunoon, Rothesay, Wemyss Bay, Largs, Brodick, Ardrossan, Troon, Ayr, Girvan ha Campbeltown, an Erskine Bridge ha Dumbarton zo war lez an aber dre ma ledana war-dro Port Glasgow.
**:e gouezeleg ez eus div lodenn d'ar Firth of Clyde : 
*** *Linne Chluaidh* (distaget [|ʎiɲəˈxɫ̪uəj]) ar penn e kostez an douar-bras, 
*** hag al lodenn er c'hreisteiz da Arran, Cinn Tìre (Kintyre) hag Ayrshire/Galloway a zo *An Linne Ghlas* (distaget: [ə ʎiɲə ɣɫ̪as̪]).

*Solway Firth (gant ar stêrioù Eden, Esk ha Nith).

**Kêrioù ha lec'hioù: Carlisle, England war lez ar River Eden, Annan ha Gretna, e Skos. Luce Bay, Wigtown, St Bees, Aspatria.

### En arvor reter (eus an hanternoz d'ar c'hreisteiz)
Peairt

* *Ur pennad [[Perth]] a zo.*

**Peairt** (e gouezeleg), **Perth** (e saozneg), a zo ur gêr eus Bro-Skos, ha kêr-benn kontelezh Perth (*Perthshire*), a-raok ma voe diskaret kontelezhioù Bro-Skos, hag hiziv e kuzulva Perth ha Kinross. 

Kêr-benn ar vro e oa gwechall en amzer Rouantelezh Bro-Skos.

## Liammoù diavaez

*  Lec'hienn kêr
*  Istor Peairt
Cinn Tìre

**Cinn Tìre** (e gouezeleg, “penn tir” e brezhoneg), *Kintyre* (e saozneg), zo ul ledenez e kornôg Skos, e mervent Argyll ha Bute.

## Douaroniezh
En em astenn a ra war-hed un 50&nbsp;km, eus ar *[[Mull of Kintyre]]* (brudet gant ur ganaouenn gant Paul McCartney) er c'hreisteiz, betek East Loch Tarbert, en hanternoz. 
Hir ha strizh eo al ledenez eta, ha n'eus ket muioc'h eget 18&nbsp;km etre an div aod reter ha kornôk. 
Lanneier torgennek eo an douaroù a zo livenn-gein al ledenez. Pinvidik eo douaroù an arvor avat, ha priziet e oant gant an alouberien, Skoted deuet eus Ulaid, pe Vikinged war o lerc'h.  
Tre en hanternoz d'al ledenez emañ ar c'horn-bro anvet Knapdale.

## Kêrioù ha kêriadennoù Cinn Tìre
*Bellochantuy, Campbeltown (ken brudet he wiski), Carradale, Clachan, Claonaig, Drumlemble, Glenbarr, Grogport, Kilchenzie, Machrihanish, Muasdale, Peninver, Saddell, Skipness, Southend, Stewarton, Tayinloan, Tarbert, ha Whitehouse.

Brasañ kêr ar c'horn-bro eo Campbeltown (9&nbsp;km dre an hent diouzh ar Mull, tamm-pe-damm), a zo bet ur vourc'h-roue abaoe kreiz an 18vet kantved. E-pad pell eo bet dalc'het armerzh an tiriad gant ar pesketa hag al labour-douar, daoust da Gampbeltown bezañ brudet evit fardañ unan eus ar wiskioù gwellañ a zo, ar “Springbank” liestitlet en o zouez.

## Lec'hioù da weladenniñ
*Iliz Clachan (daroù krennamzerel engravet ) 
*Iliz Kilchenzie 
*Abati Saddell
*Kastell Skipness
*Kastell Tarbert

## Notennoù

## Liammoù diavaez
* Kintyre.biz - Lec'hienn evit an touristerezh e Kintyre
* Istor ha hendraouriezh e Cinn Tìre
Caol Bhòid

**Caol Bhòid** (*Sound of Bute* e saozneg) zo ur strizh-mor (*[[sound]]* e saozneg Bro-Skos) etre inizi Eilean Arainn hag Eilean Bhòid (*[[Bute]]* e saozneg), e kornôg Bro-Skos. 

Ganti ez eer eus Linne Chluaidh e-biou da Innis Mheàrnaig, goude e rann etre div vrec'h e-barzh Na Caoil Bhòdach, Loch Fin hag e penn hanternoz Eilean Arainn e-barzh Caolas Bhreannain.
Eilean Arainn

**Eilean Arainn** (*Arran*, pe *Isle of Arran* e saozneg) a zo brasañ enezenn Firth of Clyde, e Bro-Skos, e North Ayrshire. Da goulz niveradeg 2001 e oa 5 058 a dud o chom enni. Seizhvet brasañ enezenn Skos eo, an navet eus Breizh-Veur (ne gonter ket Iwerzhon). Alies e vez meneget gant an Inizi Gall, met hanternosoc'h eo an inizi-se, er c'hornôg da g-Cinn Tìre emañ an hini dostañ.

Eus Enez Arainn e teu Jack McConnell, a zo bet kentañ ministr Bro-Skos.

## Douaroniezh ha douarouriezh
Emañ an enezenn er Firth of Clyde etre Ayr ha Cinn Tìre. Brodick (anv deuet eus an norseg, *bae ledan*) eo argêriadenn vrasañ, ha porzh al lestr-treizh eus an douar-bras. Kastell Brodick a zo e dalc'h Dug Hamilton. 
Un toullad menezioù zo en hanternoz, hag an uhelañ eo Goat Fell, 874 metr dezhañ. 

### Kêriadennoù Arran

### Inizi tro-dro
Teir enezenn vihanoc'h zo en-dro da Arainn :
* Holy Isle er reter, a-dal da Lamlash
* Pladda, a-dal da aod kreisteiz Arainn 
* Tiny Hamilton Isle, en hanternoz da Holy Isle.
* Eilean na h-Airde Baine, er mervent da Arainn, e Corriecravie, zo kerreg stag ouzh Arainn pa vez izelvor. 
Inizi all ar Firth of Clyde eo Eilean Bhòid (Bute), Great Cumbrae hag Inchmarnock.

## Istor

Peulvanoù ha krommlec'hioù eus Oadvezh ar maen a zo, evel re Machrie Moor pe Giant's Graves (Bezioù ar Ramzed) uc'h Whiting Bay.

### Breserezh Arran
*The Arran Brewery* zo ur vreserezh vihanik krouet e miz Meurzh 2000 e Cladach, e-kichen Brodick. Tri seurt bier a vez graet, e barrikennoù hag e boutailhoù.

## Yezh
Marvet eo gouezeleg Arainn gant marv Donald Craig e 1970. Un ti-ar-gouezeleg zo avat, e Brodick, savet e dibenn ar bloavezhioù 1990. 

## Kestell
Kastell Brodick a weler war bilhedoù £20 ar Royal Bank of Scotland ha Kastell Lochranza eo a zo bet kemeret da batrom en Enez Du, levr troioù-kaer Tintin. 

## Kazetenn
*[[The Arran Banner]]*, krouet e 1974, a zo lennet stank. 

## Notennoù

## Skeudennoù (klikañ evit brasaat anezho)

Image:Sunset on goatfell.jpg|Kuzh-heol war Goat Fell
Image:Arran satellite.jpg| Arran gwelet eus an oabl. Er reter dezhi e weler Holy Isle hag un enezennig - bihanik - er c'hreisteiz dezhi, Pladda hec'h anv.
Image:Firth of Clyde farm.jpg|
Urzhioù d'al loened

**Estlammadell**où a zo e brezhoneg da c'hervel al loened pe da reiñ urzhioù dezho. 

## Skridoù
Listennoù anezho a gaver e div oberenn:
**Yezhadur bras ar brezhoneg*, gant Frañsez Kervella
**Trésor du Breton Parlé*, gant Jules Gros
Gerioù all a gaver er geriadurioù, evel Geriadurig Roparz Hemon. 

## Gervel
D'an holl loened e larer
**Deus amañ*! pe **z amañ''!
*''Deuit amañ''! pe **d amañ*!
Met hervez al loened e reergant gerioù all c'hoazh.

==Ouzh ar chas==
*d'o gervel: *tiê! tiê!* pe *piti! piti!*
*d'o isañ: *kis! kis!* pe *sailh warnañ!* pe *sa warnañ!* pe *kae dezhañ!*

==Ouzh an deñved==
*d'o gervel: pe * bara! bara! *
*d'o c'has diwar-dro: *tê! tê!* 


==Ouzh ar c'hezeg==
*da vont war-raok: hei! huy! hu!
*da vont war-dreñv: 
***souz! a-dreñv!* (JG)
***rirc'h! kul!* (FK)
*da vont a-gleiz: 
***da! haty!* (JG)
** *so!* (FK)
** *hak!* (RH)
*da vont a-zehou: 
***wichidrou! hulc'ho! so!* (JG)
** *hal! dic'ha!* (FK)
** *haikel!* (RH)
*da chom a-sav:
***ho! chom!* (JG)
***c'ho! c'hri!* (FK)
*da dreiñ, da zont-en-dro: *tro! en-dro!*
*da c'hervel an ebeul: *chemp! chemp!*

==Ouzh ar c'hizhier==
* d'o gervel: 
** *bisig! bisig!* pe *bichig! bichig!*
** gerioù all zo c'hoazh: 
*** *bich! bibi! bibich! bibichig! bichanig! kikaezhig! bibichiloutig!* (JG)
*** *sous! bisous !* (FK)
* d'o c'has diwar-dro: 
** *chat!* pe *chata!* pe *chat da logota!*
** *chegat!* (RH)
***chêkas* (hervez [[Diwar c'hoarzin]], gant an [[Tad Medar]]).
** *ichek*! (FK)

==Ouzh ar moc'h==
*d'o gervel: 
***toch! toch!* pe *koch!koch!* (JG)
***doc'h! doc'h!* pe *darc'h*! (FK)
***chuen* (RH)
*d'o c'has diwar-dro: 
***chou! chou du-se!* (JG)
***si! si 'ta!* (FK ha Tad Medar)

==Ouzh ar saout==
*d'o gervel: *pruik!* 
*d'o gervel en-dro: *wetiu!* 
*da vont war-raok: *heut!*
*da chom a-sav: *chô! chô!*
*da evañ: *haou! haou!*

==Ouzh ar yer==
*d'o gervel: *pit! pit!* pe *piti! piti!*
*d'o c'has diwar-dro: *chou!* pe *dichou!''

## Pennadoù kar
*estlammadell
*sakreadenn