Barzhaz Breizh

***Barzaz-Breiz*** hervez e zoare orin, **Barzhaz Breizh** hervez an doare-skrivañ a vremañ, eo talbenn un dastumad kanoù brezhonek hengounel storbet gant ar beskont Théodore Hersart de la Villemarqué (1815-1895) – a reer "Kervarker" anezhañ ivez – hag embannet e 1839 p'edo war e studi e Skol an Dielloù e Pariz.
E Barzhaz Breizh ez eus 91 gwerz vrezhonek dastumet gantañ, pe gant e vamm evit darn, troet e galleg gantañ, embannet pep hini gant ar pozioù brezhonek, displegadennoù gallek hag an tonioù da-heul.

Ur bennoberenn heverk hag a bouez bras eo Barzhaz Breizh, ken evit a sell ouzh al lennegezh ha skiantoù al lavar, ken evit a sell ouzh ar politikerezh hag Istor Breizh.
Kalz arzourien o deus kavet awen enni, en o zouez sonerien hag a denn splet eus kevrollennoù ar c'hanoù, a gavont e dibenn al levr.

## An dastum
E 1834, goude bout lennet al levr *Recherches sur les ouvrages des bardes de la Bretagne armoricaine dans le Moyen-Âge* bet skrivet gant ar chaloni G. de La Rue, e krogas ar beskont oadet 19 vloaz da zastum barzhonegoù brezhonek kanet gant tud e gorn-bro, da lavaret eo Nizon.
Kenderc'hel a reas da veajiñ ha da notenniñ kanoù e Kerne ; hervez e garnedoù edo e Lokeored e miz Gouere 1835, hag e miz Gwengolo e voe e Lesneven, e Leon. Bloaz war-lerc'h e tremenas dre vro Vontroulez kent dastum kostez Lannuon hag e Treger.
E miz Mezheven ar bloavezh 1837, goude bout bet tremenet dre vro Gwened ivez, en devoa war-dro 300 pajennad kanoù treuzskrivet, peadra neuze da gregiñ gant al labour sevel Barzhaz Breizh.

## An aozañ
Pa voe distroet da vaner ar Genkiz e Nizon e rannas Kervarker e zastumad e teir lodenn : kanoù istorel, kanoù a garantez ha kanoù nevet.
Ur skoilh a gavas war e hent avat pa verzas ne c'helle ket embann ar c'hanoù er stad m'edont : peogwir en devoa notennet betek ugent doare eus an hevelep kan digant kement a dud hag a gomze rannyezhoù disheñvel e rankas o c'hendeuziñ evit adkavout bewech ur varzhoneg peuzklok ha kempoell.
War ar yezh e rankas labourat ivez, pa oa diforc'hioù bras a stil hag a lusk etre kentelioù ar c'han-mañ-kan ; reizhañ ar brezhoneg a reas neuze pa oa ret, erlerc'hiañ ur poz mat bet klevet aze ouzh an hevelep poz fall bet klevet du-hont – evel-se er c'han XLVIII, *Iannik Skolan*, m'emañ ar rann gentañ e yezh Gwened-Izel hag an eil e yezh Treger.
E miz Eost 1837, miz goude 22 deizh-ha-bloaz an dastumer, e voe prest taolenn al levr, ennañ 24 c'han istorel, 14 kan a garantez ha 6 kan nevet – 44 c'han en holl eta evit an embannadur kentañ.

## Embannadurioù
A-boan savet gantañ taolenn Barzhaz Breizh e klaskas Kervarker kaout digant Maodierniezh an Deskadurezh Foran an aotre da embann e labour, ar pezh a voe nac'het outañ ; treiñ a reas war-du an *[[Institut de France]]*, hogen daoust d'e baeroned c'halloudus e voe nac'het an aotre c'hoazh, en abeg ma ne gredas ket da Boellgor al Lennegezh bout arbennik a-walc'h evit barn gwiriegezh ar c'hanoù. Ret e voe neuze d'ar beskont embann e oberenn diwar e goust-eñ.

E 1839 e teuas *Barzaz-Breiz* er gouloù evit ar wech kentañ, gant an Embannadurioù Delloye e Pariz, e stumm div levrenn in-8.

Adembannet e voe e 1840, e 1845 – gant 33 c'han ouzhpenn, ar pezh a lakaas ar sammas da 77, da c’houde e 1846 (4e embannadur, gant an ti Franck e Pariz ha Leipzig) hag e 1867 gant Didier & Cie, e Pariz bepred (6 embannadur, 91 c'han ennañ).
Meur a wech e voe adembannet doare 1867 gant al *Librairie académique Perrin* e Paris, ha meur a wech ivez e voe troet an doare-se en alamaneg (Keller-Seckendorf), en italianeg (Pascoli), e poloneg (Lucjan Siemieński), e saozneg (Taylor, Fleay, hag all), hag e meur a yezh all c'hoazh. Un eilskouerenn eus doare 1867 a voe embannet e 1981 gant ti La Découverte.

E 1883 e teuas er-maez an eizhvet embannadur digant ti Didier & Cie.

E 1989 eo gant Mouladurioù Hor Yezh e teuas er-maez kentañ embannadur hollvrezhonek Barzhaz Breizh, skrivet e peurunvan.

E 1996 ez embannas Coop Breizh doare gallek Barzhaz Breizh, da lavaret eo hep skridoù brezhonek, e stumm ul levr-godell.

E 2003 e voe adembannet doare 1867 al levr gant an Éditions du Layeur, e Pariz, dindan an talbenn *Barzaz-Breiz*. Kinniget eo al levr-se gant Yann-Fañch Kemener, kaner brezhonek bet dastumet kalz a ganoù gantañ ivez. El levr-se emañ rakskridoù 1839, 1845 ha 1867 a-raok ar skridoù gallek ha brezhonek lakaet keñver-ha-keñver, en doare da aesaat lenn ar gwerzioù en div yezh. Da-heul al levr ez eus ur bladenn-arc’hant a zo bet enrollet warni 12 kan gant Yann-Fañch Kemener ha *[[Laz-kanañ Breizh|Maîtrise de Bretagne]]*, a gan o-unan pe a-gevret.

E 2016, an embanner aostralian Wentworth Press a lakaas moullañ un eilskouerenn eus doare 1867.

## Brud
Kerkent hag embannet e voe brudet *Barzaz-Breiz *, e kazetennoù Breizh da gentañ, hag e bed al lennegezh e Pariz goude. Diouzhtu e voe troet lod kanoù en alamaneg, e poloneg, e saozneg hag e svedeg.
Kalonekaet e voe an dastumer, a ec'honaas tachenn e enklaskoù, e Kerne-Uhel pergen. Tri c'han ha tregont ouzhpenn a voe en embannadur 1845, enno kanoù brezel enep an enebour gall, ar pezh a voe degemeret mat gant ar vurutellerien alaman, saoz ha zoken gall.
E 1846 e voe roet al Lejion a enor d'ar beskont, hag e 1851 e voe lakaet da ezel kenskriver estren Akademiezh roueel Berlin.
D'an 23 a viz Here 1852 ez embannas George Sand ur pennad a-zivout *Barzaz-Breiz* er gelaouenn *L'illustration* ma lakaas ar werz XII, *[[Drouk-kinnig Neumenoiou]]*, par da Ilias Homeros, ha ma reas «&nbsp;diamantoù&nbsp;» eus tremen ugent gwerz all.
Aozer Barzhaz Breizh, a oa 24 bloaz d’ar mare-se, a voe uhelaet e staelad kevredigezhel, ar pezh a roas tro dezhañ da studiañ donoc’h ar brezhoneg ha tragedioù kozh Breizh. E 1858, pa voe brudet a-walc'h, e voe lakaet Kervarker da ezel eus an *Académie des inscripions et belles-lettres*, ur skourr eus an *Institut de France* hag en devoa nac'het e labour 21 bloaz kentoc'h.

## Tabutoù
A-hed buhez Théodore Hersart de la Villemarqué ez eo bet taget koulz an den hag e oberenn, ha marv ar beskont ne lakaas ket termen d'an tabutoù.
Daou c'houlenn o deus maget ar vrezelourien : ha brezhoneger e oa Kervarker ? Hag ijinet gantañ eo bet Barzazh Breizh, kentoc'h eget gant tud izel dizesk a-hed kantvedoù ?
### Ar brezhoneg
Ken abred ha 1867 e redas ur vrud fall skignet gant Fañch an Uhel ha tud all eus bedig ar brezhoneg : Kervarker ne ouie ket ar yezh pa oa deuet *Barzaz-Breiz* er-maez. Kement-se a voe skrivet ivez gant ar c'heltiegour gall Henri d'Arbois de Jubainville goude marv ar beskont, gant François Falc'hun c'hoazh e 1949, hag adarre e 1966 gant Fañch Gourvil.

Gwir eo ez eo iskis ha dizingal *reizhskrivadur* ar brezhoneg a lenner e doareoù kentañ *Barzaz-Breiz*, hogen kement-se ne ziskouez nemet pegen dianaoudek e oa Kervarker eus reolennoù ar yezh skrivet – hervez an helenneien bepred.
Ar pezh zo, dre lenn karnedoù an dastumer e verzer aes e ouie brezhoneg, pa oa gouest da zisrannañ ar gerioù kenetrezo, da skrivañ lod kemmadurioù (kan I/XVII, *Ann distro a Vro-Zaoz*) ha da lakaat an dambouezioù el lec'hioù dereat.
Anat eo e ouie an dastumer yezh e vro, pa oa dic'hallus bevañ hepti e Kerne e kreiz an , koulz en noblañs hag er werin ; penaos, a-hend-all, en devije gallet *komz* gant an dud – kozhidi an darn vuiañ anezho, ha dic'hallek evel-just – a-raok ma teurvezjent kanañ evitañ ? Ouzhpenn, gouzout a ouie diforc'hañ etre rannyezhoù ar brezhoneg, p'en o merkas evit pep kan ; gregach e vije bet forzh pe rannyezh d'e zivskouarn mar ne ouije ket brezhoneg.
Skrivañ hep gouzout ar reolennoù reizhskrivadur brezhonek a dalveze d'e vare an hini a reas neuze – peadra da vagañ tabut etre ar ouizieien, tra ken.
### Ar wiriegezh
Pa oa divrezhonek Kervarker, penaos en devije gallet dastum ha treuzskrivañ danvez Barzhaz Breizh, ma kaver pennoberennoù evel ar c'han III/III *[[Tour an Arvor]]* ? Hep mar en devoa an dastumer skrivet pep tra, anat d'an helenneien, petra bennak ma ne weljont ket ar mell dislavar a oa en o arguzenn.
E 1867 e voe boulc'het an emgann da vat gant folklorourien hag a gave iskis ne vije roud ebet en o dielloù eus kanoù brudetañ *Barzaz-Breiz* ar beskont. Da geñver Kendalc'h Keltiek Etrebroadel Sant-Brieg, a zigoras d'ar 17 a viz Here 1867 ivez, e c'houlennjont digant Kervarker diskouez e garnedadoù, ar pezh na reas ket an dastumer.
D'an deiz-se end-eeun c'hoazh e teuas er gouloù un adembannadur eus ar C'hatholicon, aozet gant René-François Le Men, diellour Penn-ar-Bed, ma tamallas falsadur da Gervarker en un doare didro ha dismegañsus.

E 1872 e kavas Fañch an Uhel abeg el labour bet kaset da benn gant Kervarker, pa 'z embannas *De l'authenticité des chants du Barzaz-Breiz de M. de La Villemarqué* daoust m’en doa bet tro da gomz gant an aozer da-heul ur c’hendalc’h gouizieien e 1868. Soñjal a rae dezhañ e oa bet savet ar c’hanoù penn-da-benn hervez stil ar Skosad James MacPherson ''("Ossian")'', rak biskoazh n’en devoa lennet barzhonegoù pobl savet ken mat ha hep gerioù gallek enno.

En e dezenn bet embannet e 1960 e skrivas Francis Gourvil ne oa ket *Barzaz-Breiz* ur barzhaz kanoù pobl gwririon.

Disteurel a reas Donatien Laurent darn eus an tamalladurioù-se en e dezenn bet embannet e 1974. Goude bezañ bet kavet karnedoù dastum Kervarker e 1964 e tiskouezas D. Laurent en e dezenn e oa bet dastumet ar gwerzioù evit gwir gant aozer Barzhaz Breizh. Sur a-walc’h e oa bet kempennet ar gwerzioù gantañ evit kinnig kanoù stummet mat hag evit sevel patromoù eus ar c’hanoù, evel ma veze graet d’ar mare-se, da skouer gant ar vreudeur Grimm evit o c'hontadennoù pe gant ar Finn Elias Lönnrot evit *[[Kalevala]]*.

## Barzhaz Breizh 1867

Doare brudetañ Barzhaz Breizh eo hini 1867, a vez embannet eilskouerioù anezhañ ez-roliek. Unan anezho zo kinniget amañ.
### <span style="color:#b848ff;"><big>♦</big></span>&nbsp;Stumm
;&nbsp;Menegoù lezennel
*Embanner : Librairie académique Perrin – 116, rue du Bac, Paris (7e) — Niverenn an embanner : 161.
*Bloavezh ar gwirioù : 1963.
*Fiziad lezennel : 3de trimiziad 1975.
*Ti-moullañ : Imprimerie Hérissey, Évreux, Eure — Niverenn ar mouller : 21647.
*Peurvoull : 10 a viz Ebrel 1978.
*ISBN : hini ebet.
;Mentoù
*Hollek : 20,7 x 13,5 x 4,2 cm.
*Paper : 20 x 13&nbsp;cm.
*Pouez : 685 g.
;Keinañ
*Jakedenn skeudennet war an tal, aozer(ez) dianav.
*Golo karton 1,5 mm e devder, lienet e ruz.
*Gourme peget, sined ebet.
*Paper gwenn, 75 g/m².
*Pajennadur : in-16 (kaieroù 32 bajenn) ; 22 gaier (20 kaier : 8 pajenn hepken) ; 680 pajenn en holl (21 x 32 + 8).

### <span style="color:#b848ff;"><big>♦</big></span>&nbsp;Skrid

Evel m'en devoa divizet Kervarker ober ken abred ha 1839, teir lodenn zora rann ar c'hanoù en embannadur 1867 : kanoù gwengelouriel, istorel ha balladennoù (65 kan), kanoù gouelioù ha kanoù a garantez (18 kan), mojennoù ha kanoù relijiel (7 kan) ; ur c'han ouzhpenn zo er stagadenn, da lavarout eo 90 kan en holl.

A bep korn-bro eus Breizh-Izel e teu ar c'hanoù, evel m'en diskouez ar rannyezhoù a zo bet merket evit pep hini anezho en oberenn. Dasparzh ar rannyezhoù eo :
* Gwened : 1
* Gwened-Izel : 3
* Kerne : 54
* Kerne-Uhel : 8
* Leon :13
* Treger : 12 — Sammad : **91**.
*Setu amañ Barzhaz Breizh evel ma oa en embannadur 1867 ; doujet ez eus bet da reizhskrivadur brezhoneg ar skrid, vioù-koukoug hag all.

## C'hoariva
*Théâtre Populaire de Bretagne, *Barzaz-Breiz*, renet gat Jean Moign, sonerezh gant Pierre-Yves Moign, Festival de Cornouailles, Kemper, 1978.
*Goulc'han Kervella & Ar Vro Bagan, *Barzhaz Breizh ar Yaouankiz*, Al Lanv, 1996 

## Sonerezh
*Sonerien ha kanerien Breizh a-leizh zo bet levezonet gant ar Barzaz-Breiz. En o zouez, Alan Stivell en deus sonet ha kanet meur a ganaouenn tennet eus al levr brudet-se : « Marv Pontkalleg », « An Alarc’h », « Silvestrig », « Jenovefa », « Bale Arzhur » ha « Diougan Gwenc’hlan », ar strollad Tri Yann en deus enrollet meur a werz ivez Marv Pontkalleg, An Alarc’h, An Distro eus ar Vro-Saoz… Un ugentad a c'hanaouennoù a voe kanet hag enrollet gant Andrea ar Gouilh er bloavezhioù'90. Meur a arzour en doe choazet azazañ kan-mañ-kan, Gilles Servat, ar strollad sonerezh EV, Bernard Benoît h.a.

## Levrlennadur

;Barzhaz Breizh
*  Théodore Hersart de la Villemarqué, *Barzaz-Breiz – Chants populaires de la Bretagne*, Paris, Librairie académique Perrin, 1867 
*  Théodore Hersart de la Villemarqué, *Barzaz-Breiz – Chants populaires de la Bretagne* (1867), Paris, Éditions du Layeur, 2003, gant ur CD 
* Théodore Hersart de la Villemarqué, *Le Barzhaz Breizh - Trésor de la littérature orale de Bretagne*, Coop Breizh, 1997 (5 embannadur) 
* Kervarker, *Barzhaz Breizh*, Mouladurioù Hor Yezh, 1997 
;Levrioù diwar-benn Barzhaz Breizh
*Barzaz Breiz : Le chant de la Bretagne, Nelly Blanchard, Fañch Postic, Clarisse Bailleul (renerezh), Mirdi breizhek Departamant Penn ar Bed/Dielldi Penn ar Bed/Locus Solus, 2022,144 p. 170 skeudenn. 

*Fañch Elies Abeozen, *En ur lenn Barzhaz-Breizh*, Preder, 2013
*Jean-Yves Guiomar, *Le Barzaz-Breiz de Th. H. de La Villemarqué*, e NORA Pierre, *Les lieux de mémoire*, III, 2, Gallimard, 1992, p.&nbsp;526-565 (ASIN: B00CC9PCDC)
* Pierre de la Villemarqué, *La Villemarqué, sa vie et ses œuvres*, Paris, Champion, 1926 Lenn en-linenn
*Morvan Lebesque, *Comment peut-on être breton ? Essai sur la démocratie française*, Paris, Seuil, 1970 – A-zivout Barzazh Breizh : p.&nbsp;100 *sqq*.
*Donatien Laurent, *Les Premières collectes de La Villemarqué : Aux origines du Barzaz-Breiz*, CRBC, 1974 (ASIN: B0014MPIF0)
::*Aux sources du Barzaz-Breiz – La mémoire retrouvée d'un peuple*, Le Chasse-Marée, 1989 
*Fañch an Uhel, *De l'authenticité des chants du Barzaz-Breiz de M. de La Villemarqué*, Sant-Brieg, Guyon, 1872 Lenn en-linenn
*Joseph-Marie Quérard, *Les supercheries littéraires dévoilées*, Paris, L'Éditeur, 1846-1856 Lenn en-linenn
*Christian Souchon, *Les mystères du Barzhaz Breizh – Le recueil de La Villemarqué traduit et commenté*, CreateSpace Independant Publishing Platform, 2016 ; 3 levrenn   
*Bernard Tanguy, *Aux origines du nationalisme breton*, Paris, UGE, 10/18, 1977 ; 2 levrenn ASIN : B004GZ9812

*Yves Pignot, *Ar profig: heuliadenn piano evit pevar dorn diwar tonioù ar Barzaz Breiz*, Les Éditions Buissonnières, Kroazon, 2023.

;Pennadoù diwar-benn Barzhaz Breizh
*Loeiz ar Floc'h, *Levrioù : Théodore-Claude-Henri Hersart de La Villemarqué (...) gant Francis Gourvil*, Barr-Heol, niv. 24, Gwengolo 1960, p.&nbsp;29-32.
*ARBOIS DE JUBAINVILLE Henri (d'), *Nécrologie*, Revue celtique, levrenn XVII, 1896, p.&nbsp;76-79.
::*Encore un mot sur le Barzaz-Breiz*, Revue celtique, levrenn XXIII, 1902, p. 229-236.
::*Étude sur la première et la sixième édition des chants populaires de Bretagne recueillis sous le nom de « Barzaz-Breiz »*, Bibliothèque de l'École des Chartes, 6 rummad, levrenn III, 1967.
*Ar Maenour, *Adarre Barzhaz Breizh !*, Al Liamm, niv. 162, Genver-C'hwevrer 1974, p.&nbsp;44-46.
*Arzel Even, *À propos d'un livre récent*, Ar Vro, niv. 7, Gwengolo 1960, p.&nbsp;17-24.
*Nelly Blanchard, *Le Barzaz-Breiz : une fiction pour s'inventer*, Presses Universitaires de Rennes, 2006  Lenn en-linenn
*Auguste Cavalier, *Hersart de La Villemarqué*, La Bonne Presse, Paris, 1900 (ASIN: B0018GPX2U)
*Charles Chassé, *Un aveu de La Villemarqué*, Le Fureteur breton, niv. 63, 1922, p.&nbsp;115-116.
::*La Villemarqué et Charles Le Goffic*, La Dépêche de Brest, 5/9/1935.
*Hippolyte Corbes, *Les airs du Barzaz-Breiz*, Sant-Brieg, hep niverenn, 1936.
::*Les traductions en langues étrangères du Barzaz-Breiz*, Société d'émulation des Côtes-du-Nord, levrenn LXXXVII, 1959, p.1-17.
::*À propos des airs du Barzaz-Breiz*, Les Cahiers de l'Iroise, 8 bloavezh, niv. 3, Gouere-Gwengolo 1961, p. 156-158.
::*Du nouveau sur le Barzaz-Breiz*, Société d'émulation des Côtes-du-Nord, levrenn XCVII, 1969, p. 49-60.
*DANNO Fañch, *Étude critique d'un chant du Barzaz-Breiz : Emzivadez Lanuon*, Skol Vreizh, niv. 22, Gwengolo-Here 1970, p.&nbsp;23-24.
**Daoubennadeuz Barzaz-Breiz Kermarker*, Skol ar Brezoneg, niv. 27, Du-Kerzu 1965 (ensoc'het e Skol Vreizh niv. 3).
*Pêr Denez, *Lenn Barzhaz Breizh*, Ar Vro, niv. 39-49, Kerzu 1966, p.&nbsp;42-51.
*Youenn Drezen, *Les chants nationaux du Barzaz-Breiz*, Courrier du Finistère, 28/6, 5 ha 12/7/1930.
*Louis Dujardin, *Lettre à l'éditeur*, Fontaines de Brocéliande, niv. 60, 1añ trimiziad 1962, p.&nbsp;1-2.
*Fañch Elies, *En ur lenn Barzhaz-Breizh*, Preder, niv. 7-8, 17-18, 31-32, 1959, 1962.
::*A-enep Kervarker ha Barzhaz-Breizh*, Al Liamm, niv. 82, Gwengolo-Here 1960, p. 320-336.
::*En ur lenn Barzhaz-Breizh : eil levrenn*, Preder, niv. 17-18, Kerzu 1960, p. 97-186.
::*Al lenegezh vrezhonek dre an testennoù*, Skol, niv. 13-14, 1961, « La Villemarqué et le Barzaz-Breiz », p. 19-25.
::*En ur lenn Barzhaz-Breizh : trede levrenn*, Preder, niv. 31-32, Genver-C'hwevrer 1962, p. 187-277.
::*Talvoudegezh hon dastumadoù kanoù-pobl*, Al Liamm, niv. 100, Gwengolo-Here 1963, p. 341-348.
*Émile Ernault, *Sur le prophète Guinclaff*, Les Annales de Bretagne, levrenn XXXIX, niv. 1, Roazhon, 1930, p.&nbsp;18-30.
::*Cinquante ans de travaux : du Barzaz-Breiz aux Nouelou anciens (1889)*, An Oaled, niv. 54, 1935, p. 364-365.
*François Falc'hun, *L'auteur du Barzaz-Breiz*, Les Annales de Bretagne, levrenn LVI, 1, Roazhon, 1949, p.&nbsp;76-92.
::*Le faux folklore, problème moral*, Les Cahiers du Bleun-Brug, niv. 7, 3de trimiziad, 1958, p. 13-16.
::*Arrière-plans du Barzaz-Breiz*, Société française de littérature comparée, *Actes du sixième congrès national de la Société française de littérature comparée*, Didier, Roazhon, 1963, p. 132-142.
*Roger Gargadennec, *De quoi faire vingt Barzaz-Breiz ?*, Les Cahiers de l'Iroise, 10 bloavezh, niv. 4, Here-Kerzu 1963, p.&nbsp;235.
*GLANNDOUR Maodez, *Endro da dezenn an Aotrou Gourvil diwar-benn Kervarker*, Barr Heol, niv. 25, Kerzu 1960, p.&nbsp;6-12.
::*À propos de la thèse de M. Gourvil : une citation de l'auteur*, Ar Vro, niv. 10, Even 1961, p. 39-41.
::*Endro da dezenn Fanch Gourvil : lealded an Uhel ?*, Barr Heol, niv. 28, Gwengolo 1961, p. 35-42.
::*En plein labeur scientifique*, Ar Vro, niv. 12, Kerzu 1961, p. 57-64.
::*Toujours à propos de la thèse de Monsieur Gourvil : question d'honnêteté*, Ar Vro, niv. 13, Meurzh 1962, p. 75-81.
::*Filhorez du Gweskin*, Al Liamm, niv. 97, Meurzh-Ebrel 1963, p. 133-139.
::*Toujours au sujet du Barzaz-Breiz : une note*, Ar Vro, niv. 20, Eost 1963, p. 51-56.
*Olivier de Gourcuff, *À propos de La Villemarqué*, Le Pays breton, niv. 13111, 18/7/1909, p.&nbsp;1.
*Jean-René Gouriou, *Recherches sur les chanteurs et les chanteuses du Barzaz-Breiz*, Ar Vro, niv. 17, C'hwevrer 1963, p.&nbsp;32-48.
*Francis Gourvil, *L'authenticité du "Barzaz-Breiz" et ses défenseurs : À la rescousse d'un "mauvais livre"*, hep niverenn, hep deiziad
::*La question du Barzaz-Breiz ne serait-elle pas encore liquidée ?*, La Dépêche de Brest, 17/3, 3/4, 20/6/1930.
::*"Barzas" ou "Barzaz"*, Nouvelle Revue de Bretagne, Meurzh-Ebrel, 1952, p. 148-152.
::*Sur un passage de la Neuvième "Série" du Barzaz-Breiz*, Ogam, 1954, p. 131-136.
::*La Littérature Arthurienne dans le Barzaz-Breiz*, Les Cahiers de l'Iroise, niv. 4, Here-Kerzu 1956, p. 30-38.
::*Ernest Boyer, frère utérien de Brizeux, collaborateur de La Villemarqué*, Les Cahiers de l'Iroise, 7 bloavezh, niv. 1, Genver-Meurzh 1960, p. 54.
::*Théodore-Claude-Henri Hersart de la Villemarqué (1815 - 1895) et le [[Barzaz-Breiz]] – 1839, 1845, 1867 : origines, éditions, sources, critique, influences*, Roazhon, Oberthur, 1960 (ASIN : B003BPJ5VQ)
::*Théodore Hersart de La Villemarqué et le Barzaz-Breiz*, Bulletin de l'Association Guillaume Budé, 4e rummad, niv. 2, 1961, p. 234-248.
::*Réactions et contre-réactions à propos d'une thèse intitulée : "Th. de La Villemarqué et le Barzaz-Breiz"*, Montroulez, hep niverenn, 1963.
::*De quoi faire vingt Barzaz-Breiz ?*, Les Cahiers de L'Iroise, 11 bloavezh, niv. 2, Ebrel-Even 1964, p. 139-141.
::*La langue du Barzaz-Breiz et ses irrégularités. Solécismes, syntaxe, tournures insolites*, Les Annales de Bretagne, levrenn LXXIII, niv. 4, Roazhon 1966, p. 563-586.
::*La Villemarqué et Renan à Rome : trois récits discordants*, Les Cahiers de l'Iroise, 15 bloavezh, niv. 4, Here-Kerzu 1968, p. 202-206.
::*Notre contribution à l'histoire du Barzaz-Breiz*, Annales de Bretagne, 1982, p. 61-85.
*Louis Havet, *Les Poésies populaires de la Basse-Bretagne. M. de La Villemarqué*, La Revue politique et littéraire, eil bloavezh, eil trimiziad, niv. 35, Librairie Germer Baillière, 1873 (ASIN: B01DWJ5N0M)
*Roparz Hemon, *Barzhaz-Breizh, kempennet ha reizhet gant Roparz Hemon*, Al Liamm, niv. 134, Mae-Mezheven 1969, p.&nbsp;174-185. niv. 135, Gouere-Eost 1969, p.&nbsp;237-242. niv. 143, Du-Kerzu 1970, p.&nbsp;458-461. niv. 145, Meurzh-Ebrel 1971, p.&nbsp;83-87. niv. 146, Mae-Mezheven 1971, p.&nbsp;151-157. niv. 147, Gouere-Eost 1971, p.&nbsp;231-236. niv. 148, Gwengolo-Here 1971, p.&nbsp;303-308. niv. 149, Du-Kerzu 1971, p.&nbsp;383-385. niv. 150, Genver-C'hwevrer 1972, p.&nbsp;5-7. niv. 153, Gouere-Eost 1972, p.&nbsp;277-281.
*Keramborn, *Luzel et La Villemarqué*, Le Fureteur breton, levrenn II, Kerzu 1906-Genver 1907, p.&nbsp;72-73.
::*The La Villemarqué bubble*, Le Fureteur breton, levrenn II, Ebrel-Mae 1907, p. 154-158.
*Marie Kerhuel, *À propos de la querelle du Barzaz-Breiz : un témoignage*, Breiz, niv. 38, Gouere 1960, p.&nbsp;1-5.
*Kermarker (Théodore Hersart de La Villemarqué)*, Skol ar brezoneg, niv. 30, Here-Du 1966, (ensoc'het e Skol Vreizh, niv. 6).
*Pierrette Kermoal, *"Ar pezh aour", ha diac’hinad an dastumeraz Breizh*, Aber, niv. 6, p.&nbsp;52-67.
*L. R. (P.), *Livres et revues : Francis Gourvil, Théodore-Claude-Henri Hersart de La Villemarqué (...)*, Ogam, levrenn XIII, feskenn 2-3, niv. 74-75, Ebrel-Mezheven, 1961, p.&nbsp;364.
*P. Larsonneur, *À propos de la réimpression du Barzaz-Breiz*, Les Cahiers de l'Iroise, 7 bloavezh, niv. 1, Genver-Meurzh 1960, p.&nbsp;42-43.
*Charles Laurent, *Un nouveau problème dans le Barzaz-Breiz (seconde note)*, Association bretonne, levrenn 72, 1963, p.&nbsp;59-70.
*Donatien Laurent, *Théodore Hersart de La Villemarqué et la découverte d'une littérature du peuple*, hep niverenn, hep deiziad.
::*La gwerz de Louis Le Ravallec*, Arts et Traditions populaires, 15 bloavezh, niv. 1, Paris, Maisonneuve et Larose, 1967, p. 19-79.
::*La gwerz de Skolan et la légende de Merlin*, Ethnologie française, levrenn 1, niv. 3-4, 1971, p. 19-54.
::*Autour du Barzaz-Breiz : Ar Falc'hon - Le Faucon. Texte inventé ou chant recueilli ?*, Société Archéologique du Finistère, levrenn CV, 1977, p. 333-349.
::*Une première tentative d’histoire orale à l’époque romantique : le Barzaz-Breiz de La Villemarqué*, Paris, ADEFO, 1987.
::*La Villemarqué et le Barzaz-Breiz – Naissance de la littérature orale*, kelaouenn Ar Men, niv. 18, Kerzu 1988, pp. 30-49
::*La Villemarqué et les premiers collecteurs en Bretagne*, e POSTIC Fañch (rener), *La Bretagne et la littérature orale en Europe*, Mellag/Brest, CRBC/CRDLO/CIRCTO, 1999, p. 153-167.
*Bernhard Lauer, Bärbel Plötner, *Jacob Grimm und Th. Hersart de La Villemarqué. Ein Briefwechsel aus der Frühzeit der modernen Keltologie*, Kassel, Sonderdruck aus dem Jahrbuch der Brüder Grimm-Gesellschaft, Bd. I, 1991.
*Pierre de La Villemarqué, *Le Barzaz-Breiz*, Le Nouvelliste de Bretagne, 13/9/1906, p.&nbsp;2
::*Luzel et La Villemarqué : réponse à M. Keramborn*, Le Fureteur breton, levrenn II, C'hwevrer-Meurzh 1907, I, p. 117 ; II, p. 21.
*Raymond Le Bègue, *La Villemarqué et le Barzaz-Breiz*, Journal des savants, Gouere-Gwengolo 1960, p.&nbsp;111-121.
*Raymond Le Bègue, *La Villemarqué et le Barzaz-Breiz*, Les Cahiers de l'Iroise, 9 bloavezh, niv. 4, Here-Kerzu 1962, p.&nbsp;186-198.
*Léon Le Berre, *L'éminence grise de La Villemarqué : l'abbé Guillaume Henry*, An Oaled, niv. 54, 1935, p.&nbsp;376-380.
::*La querelle du Barzaz-Breiz*, La Dépêche de Brest, 12/9/1935.
::*Opinion d'un Breton moyen sur le Barzaz-Breiz*, An Oaled - Le Foyer breton, 9 bloavezh, niv. 53, 3de trimiziad 1939, p. 239-247.
*Yves Le Berre, *Introduction à une lecture du Barzaz-Breiz comme texte romantique "objectif"*, kentel viskrivet evit studierien CAPES brezhoneg Brest, 1986.
*Morvan Lebesque, *Biniouseries et Barzaz-Breiz*, Le Canard Enchaîné, 31/8/1960.
*Anatol ar Braz, *Un témoignage de Luzel sur la composition du Barzaz-Breiz*, Les Annales de Bretagne, levrenn XVIII, niv. 3, Ebrel 1903, p.&nbsp;321-325.
::*L'origine d'une gwerz bretonne*, e *Mélanges H. d'Arbois de Jubainville : Recueil de Mémoires*, Paris, Fontemoing, 1905, p. 111-128.
::*Les hommes, les idées, les livres*, Fontaines de Brocéliande, niv. 56, 1añ trimiziad 1961, p. 3.
::*Hersart de La Villemarqué et le Barzaz-Breiz*, Pax, niv. 44, Here 1960, p. 106.
::*Livres, journaux et revues*, Ar Vro, niv. 9, Meurzh 1961, p. 70-71.
*Lladarathl, *Quelques notes sur le travail de J.-R. Gouriou*, Ar Vro, niv. 22, Kerzu 1963, p.&nbsp;53-54.
*Georges Mahé, *Quelques lettres inédites de La Villemarqué à Brizeux*, Cahiers de l'Iroise, 16 bloavezh, niv. 3, Gouere-Gwengolo 1969, p.&nbsp;154-159.
::*Contribution à une meilleure connaissance de Brizeux et de La Villemarqué grâce à des documents inédits*, Annales de Bretagne, levrenn LXXVIII, niv. 4, Kerzu 1971,  p. 509-535.
*Per-Mari Mevel, *Littérature bretonne : Hersart de La Villemarqué (1815-1895) et le Barzaz-Breiz : I. Biographie*, Skol Vreiz, studiadenn embannet en Ar Falz, Meurzh-Ebrel 1956, p.&nbsp;41-42.
::*Littérature bretonne : Hersart de La Villemarqué (1815-1895) et le Barzaz-Breiz : II. Présentation du Barzaz-Breiz*, Skol Vreiz, niv. 3, Du-Kerzu 1965, p. 11-12, studiadenn embannet en Ar Falz, Gouere-Eost 1956, p. 89-91.
::*Vassal : pas d'accord !*, Le Peuple breton, niv. 121, Du 1973, p. 15.
*M.-F. Millepierres, *La Villemarqué et le Barzaz-Breiz*, Combat, 23/6/1960, p.&nbsp;9.
*Pierre Mocaër, *Commentaire de la réédition du Barzaz-Breiz*, Breiz, niv. 27, Mae 1959, p.&nbsp;6.
**Neventivad d'ar Vretoned !*, Breiz, niv. 27, Mae 1959, p.&nbsp;6.
*Goulven Péron, *Barzaz-Breiz - Les chanteurs et les « puissances morales » dans les montagnes*, kelaouenn ar *Centre Généaologique et Historique du Poher*, kaier 14, miz C'hwevrer 2006 ''C. G. H. P.''
*Renan Pichery, *À la recherche du Barzaz-Breiz*, Fontaines de Brocéliande, niv. 59, 4re trimiziad 1961, p.&nbsp;3.
*Bärbel Plötner, *La correspondance entre Hersart de La Villemarqué et un savant allemand, Jacob Grimm*, La Bretagne Linguistique, Brest, CRBC, 1990, niv. 6, p.&nbsp;7-44.
*B.-A. Pocquet du Haut-Jussé, *La Villemarqué et le Barzaz-Breiz*, Bulletin de la Société d'histoire et d'archéologie de Bretagne, 1960, p.&nbsp;20-22.
*Corrado Rosso, *Il Barzaz-Breiz e la poesia romantica franco-bretonne : Hersart de La Villemarqué*, Studia Francesi, niv. 6, 1958, p.&nbsp;408-419 – Rentañ-kont en Annales de Bretagne, levrenn LXVI, niv. 4, Kerzu 1959, p.&nbsp;455.
*SALAUN Jean, *La question du Barzaz-Breiz : ar Wirionez*, L'Océan, 13/11/1872.
*Paul Sébillot, *Ce que m'a dit La Villemarqué*, Le Fureteur breton, 7 bloavezh, 1911-1912, p.&nbsp;175-178.
*Bernard Tanguy, *Lettres inédites de Théodore Hersart de La Villemarqué à Augustin Thierry autour d'une candidature à l'Institut*, e *Bretagne et romantisme. Mélanges offerts à Louis Le Guillou*, Brest, UBO/ Centre d’Étude des Correspondances des XIXe et XXe siècles/ CNRS, 1989, p.&nbsp;53-72.
*Bernard Thalès, *Le slavisme de La Villemarqué*, Le Fureteur Breton, 1907, p.&nbsp;156.
*Louis Tiercelin, *Hersart de La Villemarqué*, Revue de Bretagne et de Vendée, 1894, p.&nbsp;269-274.
*Tour d'horizon : *Barzaz-Breiz*, Ar Vro, niv. 28, Kerzu 1964, p.&nbsp;84.
*Pierre Trépos, *À propos d'une réédition du Barzaz-Breiz*, Annales de Bretagne, levrenn LXVI, niv. 4, Kerzu 1959, p.&nbsp;437-445.
::*Compte-rendu : Francis Gourvil : Théodore-Claude-Henri Hersart de La Villemarqué et le Barzaz-Breiz*, Annales de Bretagne, levrenn LXVII, niv. 4, Kerzu 1960, p. 388-397.
*V. F., *Loth et La Villemarqué*, Le Fureteur breton, levrenn II, Eost-Gwengolo 1907, p.&nbsp;252.
*Erwan Vallerie, *Embann Barzhaz-Breizh*, Sav Breizh, niv. 4, Gwengolo-Here 1971, p.&nbsp;14-23.
::*Embann Barzhaz-Breizh II*, Sav Breizh, niv. 5, Du-Kerzu 1971, p. 12-21.
*René Villard, *La querelle du Barzaz-Breiz : un épisode de l'histoire du romantisme en Bretagne*, Bretagne, 8 bloavezh, niv. 93, Gwengolo-Here 1930, p.&nbsp;161-174.
*Gottlieb Wüscher, *Der Einfluss der englischen Balladenpoesie auf die französische Literatur von Percy's "Reliques of ancient English Poetry" bis zu de La Villemarqués "Barzaz-Breiz" (1765-1840)*, Trogen, 1891.

## Filmadurezh

* HIRRIEN Ronan, *[https://bed.bzh/fr/films/pa-guzh-an-heol/ Pa guzh an heol]*, JPL Films/France Télévisions, 2013, teulfim 52 munud.

## Liammoù diavaez
*Ar skrid brezhonek kinniget gant Per Kentel
*''"Le Barzhaz Breizh" gant Christian Souchon''
*
*
*  Nikolaz Graignic, Ar Barzhaz Breizh : Kervarker, skrivagner pe falser ? - An Istor Livet, *[[Brezhoweb]]*, 16 a viz Mae 2024 (pe war YouTube)

## Notennoù