open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Roñfl (kenrouedad)

Implijet e vez an termen **roñfl** evit deskrivañ un den hag a glask plantañ reuz e foromoù war ar Genrouedad dre zegas enno kemennadoù dizereat.

"Roñfl" eo troidigezh ar ger saoznek *troll*. Krouet hag implijet e oa bet an termen "troll" evit ar wezh kentañ er bloavezhioù 1980 gant tud hag a gemere perzh en Usenet. Daoust ma vez komprenet ar ger saozneg *troll* da dalvezout "roñfl" bremañ, posupl-tre eo e vije bet krouet an termen *troll* "pesketa gant ur roued-stlej" abalamour ma vez klasket "pesketa" ar berzhidi all o lakaat anezhe da dabutal.

Un termen dangorel pe subjektivel-tre an hini eo, rak evit perzhidi zo e c'hell bezañ komprenet un hevelep kemennad evel un taol-roñfl o klask plantañ reuz daoust ma c'hell bezañ degemeret gant perzhidi all evel un degasadenn dalvoudus.

## Troioù-kamm
Setu un nebeud troioù-kamm a vez c'hoariet gant ar roñfled a-wechoù (listenn da hiraat)
* klask lakaat diskred hep abeg war tud zo
* lakaat ar re all da roñfled war an disterañ digarez, adalek ar c'hentañ dizemglev
* ijinañ iriennoù ha n'eus ket 
* lenn kunujennoù e-lec'h n'eus ket
* ober tamalloù dizehan evit lakaat anezho da goll pasianted ha kaout digarez d'ober tamalloù nevez 
* klask reiñ brud fall da labour ar re all 

## Petore emzalc'h kaout dirak ar roñfled
Treiñ kein d'ur roñfl eo an doare gwellañ da zerc'hel penn outañ ha da lakaat anezhañ da chom a-sav gant e droioù, da lâret eo: chom hep respont dezhañ (un dra diaes d'ober a-wechoù, pa gred da bep hini emañ ar gwir gantañ, met dre skiant prenet e ouzer n'eus ket gwelloc'h doare). Dre vras ha dre vunut ec'h alier an dud a labour war ar wikipedia da chom hep "boueta" ar roñfled.

Gallout a reer, e lec’h respont, lakaat un dresadenn evel-mañ, a zeu eus ar forumoù.

          +-------------------+             .:\:\:/:/:.            
          |   ARABAT BOUETA   |            :.:\:\:/:/:.:           
          |    AR ROÑFLED     |           :=.' -   - '.=:          
          |                   |           '=(\ 9   9 /)='          
          |   Trugarez,       |              (  (_)  )             
          |      Ar renerezh  |              /`-vvv-'\             
          +-------------------+             /         \            
                  |  |        @@@          / /|,,,,,|\ \           
                  |  |        @@@         /_//  /^\  \\_\          
    @x@@x@        |  |         |/         WW(  (   )  )WW          
    \||||/        |  |        \|           __\,,\ /,,/__           
     \||/         |  |         |          (______Y______)          
 /\/\/\/\/\/\/\/\//\/\\/\/\/\/\/\/\/\/\/\/\/\/\/\/\/\/\/\/\/\/\/\/\
 ==================================================================

## Feurmoù roñfled
Krouet ha kenurzhiet e vez roñfled, denel pe stlennegel, an aozadurioù a-ratozh, ar feurmoù roñfled.
Mic'hail Saltaev

**Mic'hail Saltaev** a zo bet ganet d'an 19 a viz Du 1962.

Mestrc'hoarier echedoù ouzbek ha soviedat eo.

2512 eo e renk Elo.

## Liammoù diavaez

* E fichenn FIDE
* E c'hoari e Chess Games
Treuzell (urzhiataerezh)

**Karget e vez an avead-se da gennaskañ daou [[rouedad stlennegel]] a zo oc'h arc'hwelañ gant [[komenad|komenadoù]] disheñvel**. Oc'h en em harpañ a ra war liveoù etre hag uhelañ ar patrom OSI. 

## Arc'hwelañ an dreuzell

Gwezhiañ a ra an dreuzell evit gwir war ar pemp live uhelañ eus ar patrom OSI, eus al live "rouedad" betek al live "arload".

Amdreiñ a ra ar roadennoù en doare ma vijent meizadus gant ar c'homenad nevez.

Gwaziadurioù treuzell a vez kinniget gant reizhiadoù korvoiñ rouedad. Evel-se e c'hell un arval war ur rouedad lavaret kehentiñ gant dafariadoù pe arvalien arall oc'h arverañ ur c'homenad arall o tremen dre un dreuzell.

Da skouer, dre c'hras ar gwaziadur treuzell evit Novell Netware (SPNW) e c'hell ar staelioù gant Windows haeziñ d'un dafariad Novell evel pa vije al loazioù ennañ o vezañ dasparzhet gant un dafariad Windows NT. An treiñ d'an iriennoù eo a vez kemeret e karg gant ar gwazadur treuzell.
Emgann Aegelesthrep

En **emgann Aegelesthrep** en em gannas ar Vrezhoned ouzh ar Saozon. N'eo anavezet nemet dre un arroudenn eus ar C'hronik angl-ha-saoz :
:*Her Hengest 7 Horsa fuhton wiþ Wyrtgeorne þam cyninge, in þære stowe þe is gecueden Agælesþrep, 7 his broþur Horsan man ofslog; 7 æfter þam Hengest feng to rice 7 Æsc his sunu.*
:"Aze e stourmas Hengest ha Horsa ouzh ar roue Vortigern el lec'h anvet Agælesþrep. Lazhet e voe e vreur Horsa. Goude-se e kemeras Hengest ar rouantelezh gant e vab Aesc."

Ne lavar ket ar C'hronik piv a c'hounezas, met Nennius a veneg un emgann c'hoarvezet en ul lec'h a oa *Rithergabail* e anv, ma vije bet lazhet Horsa. Ne spisa ket kennebeut piv a voe trec'h met hervezañ e voe gounezet ar brezel gant ar Vrezhoned.
:**49.** *secundum bellum super uadum, quod dicitur in lingua eorum episford, in nostra autem lingua rithergabail, et ibi cecidit hors cum filio guorthigirni, cuius nomen erat categirn*
:"An eil er roudouz a anver Episford en o yezh met Rithergabai len hon hini, ha du-se e kouezhas Horsa gant ur mab da Vortigern, a oa Katigern e anv."

Hervez John Morris e oa an emgann-se un darn eus un argadeg saoz war-du Londrez. Harpet e voe, war a seblant, daoust ma ne voe ket peurdrec'het Hengist rak barrek e voe da faezhañ ul lu brezhon bloaz diwezhatoc'h en Emgann Crecganford.

## Daveoù
*John Morris: *The Age of Arthur : A History of the British Isles from 930 to 650*, Weidenfeld & Nicholson, London, 1993.
Ålands Framtid

**Dazont Ålands** (**Ahvenanmaan tulevaisuus** e finneg, *Ålands Framtid* e svedeg) zo ur strollad politikel hag a venn disrannañ Ålanddiouzh Finland.
E dilennadeg 2015 en deus dastumet 7,4 % eus ar mouezhioù. Daou zileuriad diwar 30 en deus e parlamant an inizi. Axel Jonsson eo e benn.

## Liammoù diavaez
*Lec'hienn ofisiel
Tim Burton

**Tim Burton** a zo ur filmaozer stadunanat.

Ganet e oa bet d'ar 25 a viz Eost 1958 e Burbank (SUA).
Graet en deus e studioù e-barzh ar “California Institute of Arts” a-raok kregiñ gant e espet er blezadoù 70. 
 
Labouret en deus war tresadenn-vev hir *[[The Fox and the Hound]]*, produet gant Disney e 1981. Goude en deus savet e gentañ film berr *Vincent* e 1982, hag un tamm àr-lerc’h en deus savet un all *[[Frankenweenie]]* (1984) hag a zo ul luadenn eus ar film *[[Frankenstein]]* hag eus filmoù an ti-produiñ Hammer.

E 1985 e krogas da sevel filmoù hir get *[[Pee Wee's Big Adventure]]* hag a ziskouez e feson d’ober filmoù, personnel-tre. Tri blez àr-lerc’h e savas *[[Beetlejuice]]* get an aktor Michael Keaton. Goude an dra-se en deus graet *[[Batman]]* (1989) hag ivez *[[Batman Returns]]* e 1992.

E 1990 e reas ar film *[[Edward Scissorhands]]*. Lâret evel unan ag e wellañ film, istor ur paotrig hanter robot, get ur galon ha tammoù houarn hir ha lemm e plas an daouarn, rak an hini en deus krouet anezhañ a zo marvet a-raok ma vefe peurachu. Johnny Depp eo a c’hoari an haroz.

Kalz a filmoù all en deus graet, an holl savet en e vod, iskis, du ha farsus war un dro.

## Roll ar filmoù

* *[[Pee Wee's Big Adventure]]* (1985)
* *[[Beetlejuice]]* (1988)
* *[[Batman]]* (1989)
* *[[Edward Scissorhands]]* (1990)
* *[[Batman Returns]]* (1992)
* *[[The Nightmare Before Christmas]]* (1993) produet gant Burton ha sevenet gant Henry Selick
* *[[Ed Wood]]* (1994)
* *[[James and the Giant Peach]]* (1996) produet gant Burton ha sevenet gant Henry Selick
* *[[Mars Attacks!]]* (1996)
* *[[Sleepy Hollow]]* (1999)
* *[[Planet of the Apes]]* (2001)
* *[[Big Fish]]* (2003)
* *[[Charlie and the Chocolate Factory]]* (2005)
* *[[Corpse Bride]]* (2005)
* *[[Sweeney Todd: The Demon Barber of Fleet Street]]* (2007)
* *[[Alis e Bro ar Marzhoù (film 2010)|Alice In Wonderland]]* (2010)
Prantad prototierniezh Henegipt

Prantad prototierniezh Henegipt a zo fin Prantad raktierniezh Henegipt, anvet ivez Prantad Nagada III. Mont a ra dre-vras eus -3200 da -3000. A-wechoù e vez anavezet ar prantad-se ivez dindan an anv Tierniezh 0. Egit a oa rannet c'hoazh etre Goueled Egipt ha Gorre Egipt. Ne ouezer ket ma voe ar Roue Krug pe Narmer rener diwezhañ ar prantad-se.
Aleksander Graf

**Aleksander Graf** a zo bet ganet (dindan an anv *Aleksander Nenaschew*) d'ar 25 a viz Eost 1962 e Tochkent (Ouzbekistan).

Mestrc'hoarier echedoù ouzbek hag alaman.

Kampion Echedoù Alamagn e 2004.

2 621 edo e renk Elo e miz Gouere 2008.

## Liammoù diavaez
* E fichenn FIDE
* E c'hoari e Chess Games
Corresa

**Corresa** (*Corrèze* e galleg) a zo un anv-lec'h okitanek:
* Corresa (stêr), anv ur stêr en Okitania
* Corresa (departamant), un departamant e rannvro Lemojez, Tula ar pennlec'h anezhañ
* Corresa, ur gumun treuzet gant ar stêr

## Gwelet ivez
*Corrèze
Kanol Otranto

**Kanol Otranto** zo ur strizh-mor etre Puglia hag Albania. Rannañ a ra Mor Adria en hanternoz diouzh ar Mor Ionian er c'hreisteiz. 70 kilometrad hed zo dezhañ.
 
Dont a ra an anv eus kêr italian Otranto, e proviñs Lecce. An daou veg-douar tostañ er strizh-mor-se eo Kab Otranto (pe "Punta Palascìa") en Italia ha Kab Gjuhëz (pe "Linguetta") en Albania.
Prantad thinit

Ar **prantad thinit**, pe arkaek, a zo prantad istor henegipt a endalc'h an div dierniezh gentañ. Mont a ra mui-pe-vui eus -3100 da -2700. Anv ar prantad a zeu eus kêr Thinis, e-kichen Abydos, kêr orin faraoned an tierniezhioù-se. Ar gêr-benn a oa Menfis (Men-Nefer pe Ineb Hedj) dija avat. E-pad ar prantad thinit e vez staliet tamm-ha-tamm an holl reolennoù politikel, sokial ha relijiel a vo diazez istor Henegipt ar c'hantvedoù war-lerc'h.

## An tierniezhioù
* 1añ tierniezh Henegipt (-3100 da -2900)
* Eil tierniezh Henegipt (-2900 da -2700)

## An arz thinit
E-pad ar prantad thinit e vez staliet ar reolennoù arzel heverk da Henegipt.
Semmering

Semmering zo ur gêriadenn en Aostria, lec'hiet en Alpoù war bevenn Aostria-Izel ha Stiria, nepell eus Ode Semmering.

Brudet eo abalamour d'an erc'h, d'ar ski ha da gampionad bedel echedoù ar maouezi e 1937.

## Liammoù diavaez
* Semmering @ Travel Austria
Volgograd

**Volgograd** (Волгоград e rusianeg) a zo ur gêr eus Rusia ha kêr-benn velestradurel Oblast Volgograd. War ribl kôrnog ar Volga emañ. 983 893 den a oa o chom enni e 2008.

## Istor
### Anv ar gêr
**Tsaritsyn** e oa hec'h anv etre 1589 ha 1925, ha goude **Stalingrad** ("kêr Stalin") betek 1961 (e rusianeg Сталинград).
### Eil Brezel Bed
Tachenn Emgann Stalingrad e oa e-pad an Eil brezel bed.

## Gevellerezh
17 kêr a zo gevellet gant Volgograd :
* Coventry (), Emglev Mignoniezh adalek 1943, gevellet en ur mod ofisiel e 1955
* Ostrava () e 1948
* Dijon () e 1959, gevellerezh adlañset e 1999
* Kemi (), Emglev Mignoniezh adalek 1953, gevellet en ur mod ofisiel e 1959.
* Torino () e 1961
* Liège (Wallonia, ) e 1965, gevellerezh adlañset e 1999.
* Porzh-Said () e 1962
* Chennai () e 1966
* Hiroshima () e 1972
* Köln (Nordrhein-Westfalen, ) e 1988
* Chemnitz (Saks, ) e 1988
* Cleveland (Ohio, ) e 1990
* Toronto (Ontario, ) e 1991
* proviñs Jilin () e 1994
* Chengdu (Sichuan, ) e 1998
* Kruševac () e 1999
* Rouse () e 2001
Jura (menezioù)

Ar **Jura** a zo anv ur venezeg war an harzoù etre Bro-C'hall ha Suis.

Ar menez Crêt de la Neige (1 720 m) eo ar menez uhelañ eus ar venezeg.
Melani

**Melani** (*Melaine* e galleg) a voe kentañ eskob Roazhon er . Arabat droukveskañ gant sant Mellon Rouen, ur sant kembreat.


Skeudenn:W1318-Touches SteMelaine XVIII°1849-1861-1895 51530.JPG|Iliz *Sant Melani* en Dosenneg.
Skeudenn:Sion-les-Mines église.jpg|Iliz *Sant Melani* en Hezin-ar-Mengleuzioù.
Restr:Chateaubourg Eglise Saint Melaine.jpg|Iliz *Sant Melani* e Kastell-Bourc'h.
Skeudenn:Lanvénégen chapelle Saint Mélaine.jpg|Chapel *Sant Melani* e Lannejenn.
Skeudenn:IlizkatolikSantMelaniMêlannBroGwenedMorBihanBreizh.JPG|Iliz *Sant Melani* e Mêlann. 


## Evel anv-bihan
Ral eo evel anv-bihan. Un anv-bihan amerikanek ha gwregel eo ivez, ur stumm all eus Melanie surawalac'h.

### E yezhoù all
* Melaine e galleg
* Melan e kerneveureg
* Mellon e kembraeg

### Tud
* Melaine Favennec, kaner
* Melaine Walker, atletourez jamaikan 400 metr lamm-garzh
Jana Bellin

**Jana Bellin** a zo bet ganet d'an 9 a viz Kerzu 1947 e Praha (Tchekoslovakia).

Ur c'hoarierez echedoù tchekoslovat ha breizhveuriat.

Mestrez-veur (Maouezi) (WGM) eo abaoe 1983.

1 896 edo he renk Elo *Standard* e miz Here 2025, 2 173 edo he renk Elo *Standard* e miz Gouere 2008.
## [[Olimpiadoù echedoù|Olimpiadoù ar Maouezi]]
C'hoari a reas e skipailh Bro-Saoz e 1982 e Lucerne (Suis).
## Notennoù ha daveennoù

## Liammoù diavaez
* He fichenn FIDE
* He c'hoari e Chess Games
* Stadegoù e ChessWorld.net
Stragon

**Stragon**, *Artemisia dracunculus* o anv skiantel (L., 1753), zo plant padus en urzhad Asteraceæ. Paot int en natur en darn vrasañ eus Eurazia hag eus Norzhamerika, ha gounezet e vezont en abeg d'o ferzhioù er  hag er vezegiezh.

Unan eus an isspesadoù, *Artemisia dracunculus var. sativa*, a vez gounezet evel geotennoù evit lakaat delioù frondus er c'heginerezh ; divlasoc'h eo delioù an isspesadoù all, daoust dezho bout mat evit ar vezegiezh.

## Gerdarzh
Henc'hresianeg δρακόντιον *drakóntion*, "louzaouenn-an-naer" (*Drecunculus vulgaris*) > arabeg **طَرْخُون** *tarkhoun* > latin ar Grennamzer *tragonia* > krennc'halleg *targon* (1539), *estragon* (1564) > brezhoneg *stragon* (1732). En abeg da stumm gwrizioù ar plant e krede d'an dud e oa mat ar stragon enep flemmoù an naeron.

## Deskrivadur

Betek 1,50 metr e kresk ur blantenn stragon, gant skourroù moan. Goafheñvel eo an delioù betek 8 cm o hirder hag 1 cm o zreuz, gwer lufrus o liv ha levn o lezoù. Bihan-bihan eo ar bleunioù (etre 2 ha 4 mm o zreuzkiz)  ; e-barzh pep bleunienn e vez betek 40 bleuñvennig melen-gwer. Ral a wezh avat e teu bleuñv pe greun ouzh *Artemisia dracunculus var. sativa* ; lod isspesadoù a c'han greun difrouezh, lod all a ro greun strujus. Rizomoù eo gwrizioù ar stragon, a baota aes.

## Gounezerezh
*Artemisia dracunculus var. sativa* eo an isspesad a vez gounezet evit ar c'heginerezh. Ne vez ket gounezet dre c'hreun, peogwir ez int difrouezh : dre rannañ ar gwirioù e reer neuze.

An isspesad *Artemisia dracunculoides * a c'heller gounit dre e c'hreun, en diabarzh kent bout plantet en douar. Kalz kaletoc'h ha nerzhusoc'h eget *A. d. var. sativa* eo, buan ec'h astenn e wrizioù hag e kresk betek 1,50 m. E douaroù paour en em blij kentoc'h, hep bout direnket gant ar sec'hor ha hep ma vefe graet war e dro. Divlasoc'h eget an ispesad all eo, hogen muioc'h a zelioù a zeu outañ, dous o blaz, a c'heller debriñ kriz pe boazh. Ar garennoù yaouank a c'heller debriñ e-lec'h asperjez.

## Implijoù
### Keginerezh
An delioù fresk, sec'h pe malet a lakaer e meuzioù ; e boued-mir dre winêgr e lakaer stragon ivez. Meur a lipig zo blazet-kreñv a-drugarez d'ar stragon.

E Provañs e vez fardet ul likor stragon ; ur soda anvet *tarkhoun* bet ijinet e Tbilisi e 1887 zo graet diwar stragon ivez.
### Medisinerezh
Eneboksiderioù zo er plant, a sikour da herzel ouzh gwalloberoù ar radikaloù dieub e korf an den. Sioulaat ar reizhiad nervel kreiz a ra ar stragon ivez.

Vitamin K, houarn ha manganez a gaver ivez er plant.

Ur c'hilogramm eoul esañs stragon a c'heller fardañ dre strilhañ dre vurezh 100 kg delioù fresk.

## Liammoù diavaez
* 
* 

## Notennoù
Miroslav Filip

**Miroslav Filip** a zo bet ganet d'ar 27 a viz Here 1928 e Praha (Tchekoslovakia). Mervel a ra d'ar 27 a viz Ebrel 2009 er memes kêr, d'an oad a 80 bloaz.

Mestrc'hoarier ha kazetennour echedoù tchek.

Anvet Mestr Etrebroadel e 1953 ha Mestr Meur Etrebroadel e 1955.

Kampion Tchekoslovakia e 1950 (a-gevred gant unan arall), 1952 ha 1954.

Div wezh, e 1956 ha 1962, e voe war ar renk evit Kampionad Bedel an Echedoù.

## Notannoù ha daveoù
Tin

An **tin**, pe **munud-bras**, zo ur plant koadek, berr hag izel, a gresk e lec'hioù sec'h ha heoliet, dezho bleuñv bihan a deu da vezañ roz war-dro dibenn an hañv.
Implijet e vez da deurel blaz war ar boued. 

## Spesadoù tin
Anaout a reer
* *Thymus vulgaris*, pe tin ordinal
* *Thymus serpyllum*, tin-lann
 

## Tin all
* **Tin du**, pe **tin gouez**, zo ur spesad bezhin, anvet ivez *Gigartina stellata*.
* Tin-lann

## Troiennoù
* Ur blantenn din
* ur bod tin

## Gwelet ivez
* Spis (temz)
John Cabot

**John Cabot** (*Giovanni Caboto* en italianeg) (1440-1498), a oa ur moraer hag un ergerzher eus Venezia e servij Bro-Saoz.

## An den
Dianav a-walc’h eo lec’h ganedigezh Cabot : evit tud zo e vije bet genidik eus Genova hag evit tud all e vije bet ganet e-kichen Naplez. Mont a reas da vevañ da Venezia da-heul e dud pa oa yaouank c’hoazh ha dont a reas da vezañ unan eus keodedourien ar gêr-se. Dimeziñ a reas gant ur plac’h alese ha tri mab o devoe.

## Ergerzhadennoù
Evel ergerzherien all en amzer-hont (Kristol Goulm da skouer) en em lakaas *Giovanni Caboto* e servij ur vro all. E 1496 e voe kefridiet gant roue Bro-Saoz, Herri VII, da vont da glask un hent betek Azia en ur vont war-zu ar c’hornaoueg. Cabot en doa klevet komz eus an douaroù a oa bet kavet gant Kristol Goulm un nebeud bloavezhioù abretoc’h, e 1492, ha kavout a rae dezhañ e c’hellje kavout un hent da vont eus kornaoueg Europa da reter Azia. E veaj kentañ, gant ul lestr hepken, a voe ur c’hwitadenn : ne c’hellas ket mont pelloc’h eget Island ha rankout a reas distreiñ war e c’hiz abalamour da dabutoù gant e voraerien.

Er bloavezh war-lerc’h ez eas kuit eus Bristol d’an 2 a viz Mae 1497, war bourzh al lestr *Matthew*, gant 18 den. Tizhout a reas an douar d’ar 24 a viz Mezheven 1497 hag ergerzhet an aod e-pad ur pennad amzer, a-raok mont war e c’hiz da Europa. War e hent distro e kavas dezhañ e oa o vont re war-zu an norzh ha lakaat a reas da ouel suoc’h. Kement-se a lakaas anezhañ da erruout e Breizh, da gentañ, ha distreiñ da Vro-Saoz d’ar 6 a viz Eost.

Er bloavezh war-lerc’h, e miz Mae 1498, e loc’has adarre diouzh porzh Bristol, e Bro-Saoz, war-zu ar c’hornaoueg adarre, gant pemp lestr. Morse ne zistroas eus e veaj avat.

Ne ouzer ket mat pelec’h e oa bet o touarañ e miz Mezheven 1497. Kalz istorourien a soñj e oa en Douar-Nevez, met marteze e oa en ul lec’h all, war aodoù Labrador, Nova Scotia pe Maine. Dre ma n’eus prouenn ebet e vije bet Cabot oc’h ergerzhet an aodoù-se e lavarer peurvuiañ e voe *kavet* an Douar-Nevez hag aodoù reter Kanada gant daou voraer eus Portugal, Miguel ha Gaspar Corte-Real, e 1501. Hogen kazi sur eo e veze pesketourien eus Bro-Saoz (ha broioù all eus Europa marteze evel Breizh pe Euskadi), o verdeiñ war ar morioù-se abaoe meur a vloaz. Pa roe John Cabot kred d’o c’homzoù ez eas war-zu ar gwalarn, da glask an "douar nevez". Hiziv an deiz e seller ouzh John Cabot, e Kanada hag e Bro-Saoz, evel ouzh an Europad kentañ a zilestras war aod Norzh Amerika, goude mare ar Vikinged. 
Kristol Goulm ne erruas war douar-bras Amerika nemet e 1498 ha Jakez Karter, a gomzer kement diwar e benn e Breizh, ne vageas a-hed aodoù reter Kanada nemet kalz diwezhatoc’h, e 1534. 

E koun John Cabot ez eus un tour war e anv e Saint John’s, kêr-benn an Douar-Nevez, hag unan all ivez e Bristol. Ur skeudenn eus e vag, ar *Matthew*, a zo e porzh Bristol ivez.
Autonoe (loarenn)

**Autonoe** (henc'hresianeg *Αυτονόη*) pe **Yaou XXVIII** a zo ul loarenn gilgradek direizh Yaou. Gant ur strollad steredonourien eus Skol Veur Hawaii e voe dizoloet e 2001. Unan eo eus strollad Ananke, ur strollad loarennoù hag a gelc'htro etre 19.3 milion a gilometradoù ha 22.7 milion a gilometradoù gant ur stouadur a 150°.

Tennañ a ra e anv eus Autonoe, c'hoar Semele.
Lons-le-Saunier

**Lons-le-Saunier** a zo ur gumun hag ur gêr eus Bro-C'hall. Pennlec'h departamant gall ar Jura eo.
## Istor
### kantved
## Monumantoù ha traoù heverk
## Douaroniezh
## Emdroadur ar boblañs 1793-2006


Colors=
  id:lightgrey value:gray(0.9)
  id:darkgrey  value:gray(0.7)
  id:sfondo value:rgb(1,1,1)
  id:barra value:rgb(0.7,0.9,0.7)

ImageSize  = width:700 height:400
PlotArea   = left:50 bottom:30 top:30 right:50
DateFormat = x.y
Period =from:0 till:21000
TimeAxis   = orientation:vertical
AlignBars  = justify
ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:5000 start:0
ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:500 start:0
BackgroundColors = canvas:sfondo

BarData=
  bar:1793 
  bar:1800 text:1800
  bar:1806 
  bar:1821 
  bar:1831 
  bar:1836 
  bar:1841 
  bar:1846 
  bar:1851 text:1851
  bar:1856
  bar:1861
  bar:1866
  bar:1872
  bar:1876
  bar:1881
  bar:1886
  bar:1891
  bar:1896
  bar:1901 text:1901
  bar:1906
  bar:1911
  bar:1921 
  bar:1926 
  bar:1931 
  bar:1936 
  bar:1946 
  bar:1954 text:1954
  bar:1962 
  bar:1968 
  bar:1975 
  bar:1982 
  bar:1990 
  bar:1999
  bar:2006 text:2006

PlotData=
 color:barra width:15 align:left
 bar:1793 from:0 till: 6740
 bar:1800 from:0 till: 6041
 bar:1806 from:0 till: 7314
 bar:1821 from:0 till: 7796
 bar:1831 from:0 till: 7918
 bar:1836 from:0 till: 7684
 bar:1841 from:0 till: 8565
 bar:1846 from:0 till: 8781
 bar:1851 from:0 till: 9410
 bar:1856 from:0 till: 9456
 bar:1861 from:0 till: 9862
 bar:1866 from:0 till: 9943
 bar:1872 from:0 till: 10701
 bar:1876 from:0 till: 11391
 bar:1881 from:0 till: 12373
 bar:1886 from:0 till: 12290
 bar:1891 from:0 till: 12610
 bar:1896 from:0 till: 12116
 bar:1901 from:0 till: 12935
 bar:1906 from:0 till: 13133
 bar:1911 from:0 till: 13927
 bar:1921 from:0 till: 13152
 bar:1926 from:0 till: 12651
 bar:1931 from:0 till: 14101
 bar:1936 from:0 till: 14661
 bar:1946 from:0 till: 15568
 bar:1954 from:0 till: 15030
 bar:1962 from:0 till: 15924
 bar:1968 from:0 till: 18769
 bar:1975 from:0 till: 20942
 bar:1982 from:0 till: 20105
 bar:1990 from:0 till: 19144
 bar:1999 from:0 till: 18483
 bar:2006 from:0 till: 17879

 
## Melestradurezh
## Tud
## Gevelliñ
## Liammoù diavaez

## Dave ha notennoù
Vienne

Vienne zo un anv gallek a denn pe da Vro-C'hall pe da Aostria. 

## Gerdarzh
Dont a ra an anvioù kêr eus an anv galianek **Uindobona**, diwar uindos « gwenn » ha bona « kêr », Vindobona e latin, troet da Vindenna. 
Dont a ra anv ar stêr eus an anv galianek *Uingenna « stêr wenn », diwar *uindo « gwenn » ha *onna « stêr », Vingenna en latin.

## 
### Stêrioù
* ar stêr Vienne (*Vinhana* pe Viena en okitaneg) he deus roet hec'h anv da zaou departamant gall (hini ar Vienne ha hini an Haute-Vienne);
** anv ar Vienne, an departamant gall deuet e anv eus hini ar stêr Vienne a dremen drezañ, hervez ar c'hiz c'hall diazezet e 1790.
* ar stêr Vienne e Normandi, adstêr d'ar Saâne.

### Kumunioù
* Vienne, e departamant an Isère;
* Vienne-en-Arthies, e Val-d'Oise ;
* Vienne-en-Bessin, e Calvados.
* Vienne-en-Val, e Loiret ;
* Vienne-la-Ville, e Marne ;
* Vienne-le-Château, e Marne.

### Traoù all
* kontelezh Vienne a zo bet anezhi betek an  kantved, en dro da Vienne, e Daofinez
* Vienne, fabourz e kêr Bleaz e Loir-et-Cher ;

## 
* anv ur stêr eus ar vro, hag he deus roet hec'h anv da gêr-benn ar vro, gwelout Wien ,
* anv ar gêr-benn-se end-eeun, gwelout Vienna.

## Istor
* Sened-Iliz Vienne, e Daofinez, etre Here 1311 ha Mae 1312 ma voe kaoz eus Urzh an Templ.

## Tud
* Jean de Vienne (1341-1396), amiral gall.

## Pennadoù kar
* Viena
* Vienna
* Wien
Krug

Ar **c'hruged** eo al loened divellkeinek a ya d'ober an urzhiad Scorpiones (C. L. Koch, 1837). Eizh pav o deus. Aes int da anout gant o rumm pav pafalañ hag o lost gwaret, binimus o flemm, e tougenont e penn o c'hof. Tro-dro 1750 spesad a zo.
## Doareoù pennañ
Loened noz pe beuznoz int, ha turierien. 
## Boued
Preizhañ a reont arthropoded vihan, hag ivez glazarded ha naered vihan.
## Annezva

## Spesadoù
13 kerentiad ha tro-dro 1750 spesad hag isspesad a zo, ha 111 takson zo steuziet.
## Darempredoù gant an dud
Bep bloaz e vez flemmet miliadoù a dud gant ar c'hruged, er broioù trovanel. Implijet eo o binim gant an enklask mezegiezh.
### Evel boued
Fritet e vezont e bro Shandong, e Sina.
### Evel argel
* Krug, ur steredeg,
* Krug, unan eus 12 azon an arouezkelc'h hervez steredourien Babilon,
* e Henegipt e oa an doueez Serket derc'hennet en ur grug,
* ul loen a-bouezh eo ar grug e su Afrika hag Azia, hag en arzh islamek, 
* Luis Buñuel, ar filmaozer surrealour, a ziskouezh kruged evel un adammeg en e film *[[L'Age d'or]]* e 1930,
* an droug eo ar c'hruged hag an naered er relijion gristen, hervez an Testamant Nevez,
* Scorpions zo ur strollad hard rock brudet.

## Daveoù ha notennoù
José Rizal

**José Rizal** (anv klok : **José Protasio Rizal Mercado y Alonso Realonda**) a oa bet ganet d'an 19 a viz Even 1861 e Calambá (La Laguna, Filipinez) ha marvet d'an 30 a viz Kerzu 1896 e Manila (Filipinez).

Mezeg ha skrivagnour romantoù anezhañ e voe unan eus pennoù ar stourm broadel filipenezat a-enep d'an drevadennourion spagnol.

Fuzuilhet gant ur strolladig soudarded eus al lu spagnol e teuas da vezañ un haroz broadel evit e genvroidi.
TZ Arietis

**TZ Arietis** a zo ur gorrez ruz er steredeg Aries. Daoust m'emañ lec'hiet 14.5 bloavezh-goulou diouzh an Heol hepken eo re wan da vezañ gwelet gant an daoulagad noazh. Ur steredenn-darzh eo.

## Gwelet ivez

Roll ar stered tostañ
Desaverezh

An **desaverezh** eo an desevel bugale. Kenster e seblant bezañ gant an deskadurezh, pe an deskiñ bugale.
Manche

Ar **Manche** zo un departamant gall eus Normandi gozh, a glot gant al ledenez a vez graet Cotentin anezhi e galleg.

Dont a ra an anv eus anv Mor Breizh e galleg (*Manche*). Koulskoude ez eus un dek bennak a zepartamantoù all war aod ar mor-se, ken e soñj tud zo eo kouezhet an anv war an tamm douar-se abalamour d'ar stumm zo dezhañ hervez ar c'hartennoù (stumm ur vilgin, a zo *manche e galleg*.

Saint-Lô eo ar pennlec'h, un anv brezhonekaet aes dindan an anv *Sant-Lo*.

Kêr vrasañ an departamant eo Cherbourg-en-Cotentin. Kêrioù all: Avranches, Coutances.

En departamant-se ivez emañ Menez Mikael ar Mor.

Lodenn eo bremañ eus ar rannvro Normandi.

## Arondisamantoù ar Manche
* Avranches
* Cherbourg
* Coutances
* Saint-Lô

## Daveoù ha notennoù
Kargloud

Ar **c'hargloud** (*Gulo gulo*) zo ur bronneg bras eus kerentiad ar *[[Mustelidae]]*. Ar spesad nemetañ eo eus ar genad *Gulo*.

Tri isspesad zo:
* *Gulo gulo gulo* en Europa.
* *Gulo gulo luscus* en Amerika
* *Gulo gulo vancouverensis* en Amerika

## Doareoù pennañ
Ar c'hargloud a zo un aneval gell e vlevenn. Roudennoù melen a vez alies war e gostezioù. Stank ha hir eo e greoñ ha ne vir ket an dour, ar pezh a zo talvoudus en endroioù yen evel ar re ma kaver ar c'harglouded enno. Gallout a ra ar c'hargloud tizhout 25 kg ha 110 cm gant ul lost 20 cm. Tennañ a ra d'un arzh bihan gant ul lost hir. C'hwezh fall-tre a vez gantañ.

## Emzalc'h
Un hollzebrer kentoc'h eget ur c'higdebrer gwir eo ar c'hargloud. Kreñv-tre eo ha gallout a ra lazhañ anevaled ken bras hag un elan. Kirvi-erc'h a vez hemolc'het gantañ, ar pezh a grou kudennoù er rannvroioù el lec'h m'o deus ar c'hirvi-erc'h ur pouez armerzhel bras. Ar c'hargloud ne dag ket an dud met, dre ma c'hoarvez gantañ tagañ loened tapet e trapoù, e voe lazhet alies gant traperien gwechall. Kemer a reont ivez preizhioù digant preizherien arall evel an arzhed pe ar bleizi.

Parañ a ra ar c'harglouded e-pad an hañv met ampellaet e vez stagadur ar fetus betek ar goañv. An aliesañ ne vez ket ganet kolen ebet gant ar barez keit ha ma vez ral ar boued. Ar c'helin - tri pe pevar - a vez ganet e-pad an nevezamzer hag o oad-gour a dizhont goude ur bloavezh.

13 vloaz a c'hell bevañ ar c'hargloud.

## Annez
Er rannvroioù arktek evel Alaska, hanternoz Kanada, Siberia ha Skandinavia e vev ar c'harglouded dreist-holl. O c'havout a reer ivez e Rusia hag er broioù balt. Boutinoc'h e oa gwechall, avat. A-raok trevadennerezh Amerika gant an Europeaned e kaved anezhañ betek ar Sierra Nevada e Kalifornia.
Dianav eo poblañs a-vremañ ar c'harglouded met n'int ket niverus war a seblant.

## Liammoù diavaez
*Ar c'hargloud war an Animal Diversity Web

## Notennoù ha daveennoù
Pempiz

Ar **pempiz** zo plant gouez ha kontammus kenañ, dezho bleuñv gwenn, a gaver el lec'hioù gleborek.

E gwirionez e lakaer meur a louzaouenn dindan an anv-se:
**[[Oenanthe crocata]]* ar peurvuiañ, met ivez
**[[Oenanthe pimpinelloides]]*
**[[Aethusa cynapium]]*, anvet ivez *[[Pimpinella saxifraga]]*.
**[[Potentilla]]*
Aœde (loarenn)

**Aœde** (gresianeg Αοιδή) pe **Yaou XXVIII** a zo ul loarenn gilgradek direizh Yaou. Gant ur strollad a steredonourien eus Skol-Veur Hawai e voe dizoloet e 2003. Hi a berc'henn da strollad Ananke, ur strollad a loarennoù a gelc'htro etre 19,3 milion km ha 22,7 milion km gant ur stouadur a 150°.

Tennañ a ra e anv eus Aœde, unan eus ar muzed ha merc'h Zeus.
Jura (departamant)

Ar **Jura** a zo anv un departamant gall, deuet diwar-lerc'h anv ar menezioù Jura, e reter Bro-C'hall, stok ouzh Suis, ha Lons-le-Saunier eo ar pennlec'h anezhañ.

## Arondisamantoù ar Jura
* Arondisamant Dole
* Arondisamant Lons-le-Saunier
* Arondisamant Saint-Claude

## Daveoù ha notennoù
Ostrava

**Ostrava** (alamaneg: *Ostrau*, poloneg: *Ostrawa*) a zo ur gêr eus Tchekia. E rannvro Moravia-Silezia emañ, kêr-benn ar rannvro ha penngêr distrig Ostrava eo. 336 557 annezad a oa enni d'an 31 a viz Kerzu 2009 (1 589,2 annezad/km²).

## Gevellerezh
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*
Tchekoslovakia

**Tchekoslovakia** (Tchekeg : *Československo* ; slovakeg : *Československo*; *Česko-Slovensko* goude 1990 ) a oa ur vro hag ur Stad e Kreizeuropa.

Krouet e voe e 1918 diwar zispenn Impalaeriezh Aostria-Hungaria. Mont a reas da get e 1993. D'ar 1añ a viz Genver 1993 e voe divodet Tchekoslovakia etre Tchekia ha Slovakia.
Jan Foltys

** Jan Foltys ** a zo bet ganet d'an 13 a viz Here 1908 e Svinov (Tchekia), marvet d'ar 11 a viz Meurzh 1952 en Ostrava.

Mestrc'hoarier echedoù tchek.

Anvet e voe Mestr Etrebroadel e 1950.

## Partiennoù a-bouez
*Jan Foltys vs Erich Eliskases, Poděbrady 1936, Sicilian Defense, Dragon, B72, 1-0
*Věra Menčíková vs Jan Foltys, Margate 1937, English, A25, 0-1
*Karel Treybal vs Jan Foltys, Rakovnik 1940, Czech&Moravia-ch, Sicilian, Dragon, Classical, B74, 0-1 
*Jan Foltys vs Gedeon Barcza, Munich 1942, EU-ch, Nimzo-Indian, Classical, E38, 1-0
*Jan Foltys vs Lodewijk Prins, The Hague 1947, team match, Ruy Lopez, Closed, Chigorin, C99, 1-0
*Jan Foltys vs Harry Golombek, London 1947, team match, Sicilian, Dragon, Classical, B73, 1-0
*Jan Foltys vs Vasja Pirc, Karlovy Vary 1948, Queen’s Gambit Declined, Classical, D61, 1-0
*Pál Benkő vs Jan Foltys, Mariánské Lázně 1951, zonal, Zukertort Opening, Symmetrical Variation, A11, 0-1

## Liamm diavaez

*197 partienn e Chess Games
Brutus a Droja

**Brutus a Droja**, pe **Brutus Breizh** (*Bryttys* en kembraeg, *Brut* en galleg), eo kentañ Roue Breizh (Enez Vreizh) hervez ar vojenn a gaver er *[[Roman de Brut]]*, levr Wace, hag a zo bet brudet evel gwirvoud istorel adalek an XIvet kantved betek an XVIIIvet kantved, daoust ma'z eo brudetoc'h mojenn Arzhur. Un elfenn a bouez eus Danvez Breizh eo eta.

## Danvez Breizh
Hervez Léon Fleuriot e vije ganet ar vojenn war-dro 630, goveliet e brezhoneg hag e latin e manatioù Enez Vreizh adal an  ha skignet neuze en Arvorig ha tro-dro goude. Warni eo diazezet mojenn orin trojan ar Vrezhoned.
Anavet e oa mojenn Brutus er Grennamzer er broioù kelt, meneget eo en * [[Armes Prydein]]* hag e *[[Leabhbor Bretnach]]* Iwerzhon.

## Liammoù diavaez
* ''Roman de Brut'' Wace
Brutus

**Brutus** zo un anv roet e latin da veur a zen. Bez 'ez eo *[[cognomen]]* ur skourr eus ar *[[gens]]* Junia. 

*Bruti* eo liester *Brutus* 

## Romaned kozh
E-touez ar re anavezetañ: 
*Lucius Junius Brutus — a zistroadas diwezhañ roue Roma, war-lerc'h emlazh Lucretia hervez ar vojenn, e -509 .
*Titus Junius Brutus — emsavet; mab da *Lucius Junius Brutus*.
***[[Marcus Junius Brutus]]** (85 kent JK - 42 kent JK), an hini brudetañ anezho holl, unan eus muntrerion Caius Julius Caesar.

## Tud all c'hoazh
*Brutus, pe Brutus Breizh, mab da Aeneas, kentañ roue Breizh, hervez ar vojenn bet diouzh ar c'hiz.
**Brutus Bonaparte*, anv kemeret gant Luciano Buonaparte da vare ar Sponterezh gall.

## Liammoù diavaez
*Mojenn Brutus Breizh
Vlastimil Hort

**Vlastimil Hort** a zo bet ganet d'an 12 a viz Genver 1944 e Kladno, Tchekoslovakia .

Mestrc'hoarier echedoù tchek.

Mestr Meur Etrebroadel eo.
Kandocheg

Ur yezh digenvez eo ar **c'handocheg**. Komzet eo gant 3.000 a dud war riblennoù ar stêrioù Morona, Pastaza, Huitoyacu ha Chapuli e Perou.

## An niveroù e kandocheg

* 1 -minamtá
* 2 -tsibonó
* 3 -tóochpá
* 4 -ipónponáró
* 5 -zamiatpata 
* 6 -minam matáyaro
* 7 -tsibon matáyaro
* 8 -tóochip matáyaro
* 9 -ipónponáro matáyaro 
* 10 -koviz iptaaro

## Gwelet ivez

Yezhoù Perou
Kamsaeg

Ur yezh digenvez eo ar **c'hamsaeg**. Komzet eo gant 4.020 a dud er draonienn Sibundoy (proviñs Putumayo), e Kolombia.

## Ar niverioù er c'hamsaeg

* 1 kánje
* 2 úta 
* 3 únga
* 4 kánta
* 5 sháchna

## Fonologiezh

**Vocales**

**Consonantes**

## Daveoù

* Campbell, Lyle. (1997). *American Indian languages: The historical linguistics of Native America*. New York: Oxford University Press. ISBN 0-19-509427-1.
* Gordon, Raymond G., Jr. (Ed.). (2005). *Ethnologue: Languages of the world* (15th ed.). Dallas, TX: SIL International. ISBN 1-55671-159-X. (Online version: http://www.ethnologue.com).
* Kaufman, Terrence. (1990). Language history in South America: What we know and how to know more. In D. L. Payne (Ed.), *Amazonian linguistics: Studies in lowland South American languages* (pp. 13-67). Austin: University of Texas Press. ISBN 0-292-70414-3.
* Kaufman, Terrence. (1994). The native languages of South America. In C. Mosley & R. E. Asher (Eds.), *Atlas of the world's languages* (pp. 46-76). London: Routledge.
* McDowell, John Holmes. (1994). *“So Wise Were Our Elders”: Mythic Narratives of the Kamsá.* Lexington, KY: University Press of Kentucky. ISBN 0813118263 (alk. paper) (Contains mythic and legendary in Camsá with interlinear morphemic glossing and English translations.)

## Gwelet ivez

Yezhoù Kolombia
Kanitchaneg

Ur yezh digenvez eus Bolivia eo ar **c'hanitchaneg**. E 2000 ne oa mui komzet nemet gant tri damgomzer n'anaveze ken nemet un nebeud gerioù ha frazennoù.

## Ar niverioù er c'hanitchaneg

*1 mereca
*2 caadita
*3 caarjata

## Gwelet ivez

Yezhoù Bolivia
Karel Hromádka

**Karel Hromádka** a zo bet ganet d'an 23 a viz Ebrel 1887 ha marvet d'an 16 a viz Gouere 1956.

Mestrc'hoarier echedoù tchek.

Div wezh e voe kampion Tchekoslovakia, e 1913 hag e 1921 (a-gevred gant unan arall).

## '''An Difenn Indian Hromádka'''
**Difenn Indian Hromádka** a vez graet a-wechoù deus an digoradur anvet ivez **Difenn Benoni** pe **Benoni Gozh** :

1. d4 Mf6

2. Mf3 c5

3. d5 d6

4. c4 e5.

## Liamm diavaez

* E c'hoari e Chess Games.
Rouantelezh kozh Henegipt

Ez hengounel ez a **rouantelezh kozh [[Henegipt]]** pe an **henimpalaeriezh** eus -2700 da -2200. Un heuliad peder zierniezh ez eo, etre an trede hag ar c'hwec'hvet tierniezh.

Rouantelezh kozh Henegipt a veze sellet outi gant Henegiptiz o-unan evel o oadvezh aour. Evit gwir e voe homañ ar prantad stabilded hirañ en istor Henegipt: 500 vloaz. Prantad ar piramidennoù meur e oa, evel reoù Gizah. Kreizennet e oa ar stad e Menfis. An doueed pennañ ea oa Ra ha Ptah.

## Tierniezhioù ar Rouantelezh kozh
* III tierniezh (-2700 da -2620)
* IV tierniezh (-2620 da -2508)
* tierniezh (-2508 da -2350)
* tierniezh (-2350 da -2200)

## Liammoù diabarzh
* Faraoned:
** Djoser
** Sneferou
** C'houfou (Keops)
** C'hafra (Kefren)
** Menkaoura (Mikerinos)

* Uhelidi all:
** Imhotep
Horodenka

**Horodenka** (ukraineg: Городенка) a zo ur gêr eus Kornôg Ukraina, en Oblast Ivano-Frankivsk. Kreiz melestradurel bann Horodenkivsky eo.

## Liamm diavaez
* Horodenka e-barzh Hollouiezadur Ukraina .
Kladno

**Kladno** a zo ur gêr eus Tchekia, lec'hiet e Kreiz-Bohemia (*[[Rannvro Kreiz Bohemia|Středočeský kraj]]*). E 2005 he doa 69&nbsp;355 annezad (1 875,4 annezad/km²). Kêr-benn distrig Kladno eo ivez.

## Gevellerezh
*  : Vitry-sur-Seine
*  : Bellevue
*  : Aachen

### Liamm diavaez
*  Lec'hienn ofisiel Kêr Kladno
Miroslav Katětov

**Miroslav Katětov** a zo bet ganet d'ar 17 a viz Meurzh 1918 e Rusia ha marvet d'ar 15 a viz Kerzu 1995.

Mestrc'hoarier echedoù, jedoniour ha psikologour tchek.

Anvet e voe Mestr (FIDE) e 1950.

## Liammoù diavaez
* E c'hoari e Chess Games
* Buhezskrid
* Ur pennad diwar e benn e Mathematica Bohemica
SQL

**SQL** (***Structured Query Language***) a zo ur yezh programmiñ despizañ roadennoù (saozneg : DDL - *Data Definition Language*), un areg dazverañ (embreg) roadennoù (DML - *Data Manipulation Language*) hag ul lavar gwiriañ roadennoù (DCL - *Data control Language*) evit ar stlennvonoù daveaduriek.

Ijinet e oa bet an delvan (pe patrom) daveaduriek gant E.F. Codd a oa rener kreizenn imbourc'h IBM e San Jose e 1970. Da heul e oa bet ergrafet yezhoù :
* IBM Sequel *(Structured English Query Language)* e 1977 ;
* IBM Sequel/2 ;
* IBM System/R ;
* IBM DB2.
Al lavaroù-se eo o deus lakaet da vezañ ijinet ar skoueriegezh SQL skoueriekaet e 1986 gant an ANSI d'ober SQL/86 ha war-lerc'h e 1989 an handelv SQL/89. SQL 2 a vezer oc'h envel reolad SQL/92 deuet er-maez e 1992. SQL/99 an handelv (pe stumm) diwezhañ a zo deuet er-maez e 1999 dindan ar reolad *ISO/IEC 9075X:1999*. Hogen ne heuilh ket un darn eus embannerien meziantoù ar reolad a-bezh. E-gizh-se e vez kefloueret (~ emboudet) spesadelioù e-barzh ul lodenn eus aregoù SQL gant embannerien 'zo. Da skouer an areg SQL implijet gant Microsoft ACCESS a zo ennañ diforc'hioù e-keñver ar reolad ANSI.

## Despizañ al lavar SQL
*Ul lavar despizañ roadennoù eo SQL : eleze e ro an tu da grouiñ taolennoù roadennoù e-barzh ur stlennvon daveaduriek hag ouzhpenn daskemmañ pe dilemel anezhe.
*Ul lavar dazverañ roadennoù eo SQL : eleze e kevaraez da ziuzañ, da ensoc'hañ, da zaskemmañ pe da zilemel roadennoù e-barzh taolennoù ur stlennvon.
*Ul lavar gwareziñ haezerezh eo SQL : gallout a reer gant SQL savelañ aotreoù war ar roadennoù evit an arveriaded.

## Stumm hag arc'hadoù SQL
Dindan stumm rekedoù eo e vez skrivet an areg SQL. 

Gallout a reer kevanaat ar rekedoù SQL e-barzh goulevioù skrivet war-bouez aregoù arall evel da skouer C pe PHP pe kas rag-eeun rekedoù SQL d'ar RASV (Reizhiad Ardeiñ ar StlennVon).
* An areg despizañ roadennoù :
Da zeraouiñ e c'heller diverrañ luniad an delvan daveaduriek en ur iskouniañ e urzhaz : rezoù ha bannoù e endalc'h an taolennoù, taolennoù e endalc'h ar selled pe goulun ergrafañ, selledoù ergrafañ e endalc'h ar rollad ha rolladoù e endalc'h ar stlennvon.

Gallout a reer krouiñ taolennoù gant an arc'had : CREATE TABLE

Da skouer, evit krouiñ un daolenn oc'h enderc'hel roadennoù a-zivout levrioù ul levraoueg :

Gallout a reer sellout ouzh taolennoù gant an arc'had CREATE VIEW. Evit daskemmañ un daolenn e reer gant ALTER TABLE, evit dilemel anezhi : DROP TABLE.
* An areg daskemmañ roadennoù :

An arc'hadoù arveret a zo : SELECT, INSERT, UPDATE, DELETE.

Da skouer, evit gwereañ titloù ha niver a pajennoù levrioù bet skrivet gant X. Grall eus an doalenn LEVRIOU :

Ur reked eztennañ roadennoù eo. An hini eeunañ a zo : SELECT * FROM LEVRIOU evit eztennañ pep doareenn eus an daolenn LEVRIOU.

Ma hon eus c'hoant ouzhpennañ roadennoù nevez d'un daolenn (ur marilhadur) :

Pe daskemmañ roadennoù, da skouer :

## Liammoù diavaez
*Kelennskridoù evit deskiñ implij an SQL
Côte-d'Or

**Côte-d'Or** (distaget: ) a zo un departamant e kreiz-reter Bro-C'hall, er rannvro Bourgogn. Dijon eo ar pennlec'h anezhañ, hag an niverenn 21 a zo roet dezhañ. Evel an darn vrasañ eus an departamantoù e oa bet savet d'ar 4 a viz Meurzh 1790. Savet eo bet diwar ul lodenn eus Bro-Vourgogn.

## An anv
Un anvadur damvarzhoniel ("aod aour") eo evit ar rozioù, goloet a winiegi, gant al liv o devez en diskaramzer.

## Arondisamantoù ar C'hôte-d’Or
* Arondisamant Beaune
* Arondisamant Dijon
* Arondisamant Montbard

## Liammoù diavaez

* Lec'hienn ar c'huzul-departamant
* Lec'hienn ar stad c'hall en departamant (prefeti)
* Touristañ er C'hôte-d'Or

## Notennoù ha daveennoù
Landes (departamant)

Al **Landes** (distagadur gallek: ), **Lanas** en okitaneg, zo un departamant e mervent ar Republik c'hall er rannvro Akitania-Nevez, war aod ar Meurvor Atlantel. Dont a ra an anv anezhañ eus al lanneier a oa er vro, a zo bet lakaet pinegi en o lec'h. Lo Mont de Marsan eo anv ar pennlec'h, ha 40 eo niverenn an departamant. Emañ an departamant en Gwaskogn, en Okitania.

Gwaskoneg, ur rannyezh okitanek, eo yezh orin ar vro. Brudet eo an departamant gant ar pinegi, an houidi, an traezhennoù, hag ar rugbi.

## Arondisamantoù al Lanas
* Lo Mont de Marsan
* Dacs

## Liammoù diavaez

* Lec'hienn ar C'huzul-departamant
* Lec'hienn ar stad c'hall el Lanas (prefeti)

## Notennoù ha daveennoù
Vaucluse

**Vaucluse** zo un anv-lec'h gallek, deuet eus al latin *Vallis Clausa*, traonienn gloz. Gallout a ra bezañ:

## E Franche-Comté
*anv ur gêr e Bro-C'hall, e departamant gall an Doubs: gwelout Vaucluse (Doubs)
*ur gumun gozh e departamant ar Jura, enteuzet e Saint-Claude e 1811; 
*ar Chartreuse de Vaucluse, e kumun Onoz, er Jura (departamant) ;
 
## E Provañs
*menezioù anvet Menezioù Vaucluse, e Provañs, en departamantoù Vaucluse (departamant) hag Alpes de Haute-Provence,
*un draonienn anvet **Vaucluse**, gwelout Vaucluse (traoñienn), a zo bet kemeret hec'h anv da envel un departamant gall
**enni ur feunteun anvet Fontaine de Vaucluse, 
**enni ar gêriadenn **Vaucluse**, deuet da vout kumun Fontaine-de-Vaucluse,
**enni kumun Saumane-de-Vaucluse 
*un departamant gall, ar Vaucluse (departamant), hag Avinhon eo anv ar pennlec'h.

## Pennad kar
*Vauclusotte, ur gêr vihan e-kichen Vaucluse (Doubs).
Inizi Gall

An **Inizi Gall** pe an **Hebridez** (*Na h-Innse Gall* e gouezeleg Skos, *Hebrides* e saozneg), a zo un enezeg e kornaoueg Bro-Skos, er Meurvor Atlantel. Al lodenn eus Bro-Skos ma vez komzet ar muiañ a ouezeleg eo an inizi-se.


## Douaroniezh
Rannet eo an enezeg e div rann vras gant ar mor: 
* lod eus an enezeg zo tostik d'an douar-bras, er reter, hag ar re-se eo an "inizi diabarzh", pe *[[Na h-Eileanan a-stigh]]* e gouezeleg, *Inner Hebrides* e saozneg;
* al lod all, pelloc'h er c'hornôg, eo an "inizi diavaez", anvet en-ofisiel Na h-Eileanan Siar, hag a zo *Outer Hebrides* e saozneg.

### Ar mor
Etre inizi ar c'hornôg ha re ar reter ez eo ledanoc'h ar mor eget etre an douar-bras hag an inizi. Ur mor bihan zo aze eta, ha tri anv a vez graet anezhañ:
* The Minch, en hanternoz
* The Little Minch, bihanoc'h ha strishoc'h, er c'hreiz
* Mor an Inizi Gall, er c'hreisteiz

## Anvadurezh
Anvet int an Inizi Gall abalamour ma'z int bet e dalc'h ar Skandinaved e-pad pell. Graet e veze "Gall" (ar memes ger ha "gall" brezhonek) eus an dud-se e gouezeleg.

## [[Na h-Eileanan Siar|An inizi pellañ]]
* Barraigh
* Na Hearadh
* Leòdhas
* Uibhist a Tuath
* Beinn na Faoghla
* Uibhist a Deas
* Hiort

## [[Na h-Eileanan a-staigh|An inizi tostañ]]
* An t-Eilean Sgitheanach
* Muile
* Ì Chaluim Chille
* Ìle
* Diùra
* Lios Mòr
* Tiriodh
* Cola
* Colbhasa
* Canna
* Eilean nam Muc
* Rùm
* Eige

## Liammoù diavaez
Triñchin

An **triñchin** (pe **trichin**, pe **trechon**) zo plant bividik gouez, ha *Rumex acetosa* eo o anv spesad. Er pradoù hag er c’hoadoù e vezont kavet.

## Legumaj
Ur seurt all, trenk o delioù, a c’hounezer el liorzhoù hag a implijer evel legumaj, d’ober soubenn lakaomp. 

## Triñchin all
*Triñchin-dour a zo *Rumex hydrolapathum*.
*Triñchin-logod, a zo *Rumex acetosella*.

## Troioù-lavar
**Kas ub da glask triñchin* (pe *da driñchina*) a zo kement ha kas anezhañ da sutal.
**Reiñ pour ha triñchin* a zo reiñ meuleudi hag ober rebechoù, an eil war-lerc’h egile.
**War-lerc’h ar pour e teu an triñchin*. Goude meuleudi, rebechoù.
Listenn an anvioù a vez graet eus ar bier

Amañ dindan ul listenn eus an anvioù a vez graet eus ar **[[bier]]**, hervez ar seurtoù, eus ale da **[[zitom]]**.

*ale
*bier
*lager
*pils
*stout

*porter

*zitom (pe zythum)
Territoire de Belfort

An **Territoire de Belfort** (distaget: ), pe **Tiriad Belfort** , zo un departamant e reter Bro-C'hall, er rannvro Franche-Comté. Belfort eo ar pennlec'h anezhañ.

## Arondisamantoù an Territoire de Belfort
N'eus nemet unan: Arondisamant Belfort.

## Istor
Un darn e oa eus departamant an Haut-Rhin betek brezel 1870 etre Rouantelezh Prusia ha Bro-C'hall. Ne voe ket staget ouzh an Impalaeriezh alaman ha chom a reas un darn eus ar Republik c'hall. Pa voe adstaget Elzas ouzh Bro-C'hall e 1918 ne voe ket adstaget ouzh Haut-Rhin, ha pa voe savet ar rannvroioù eo ouzh ar rannvro Franche-Comté e voe staget ha neket ouzh Elzas.

Brudet eo bet an departamant gant Jean-Pierre Chevènement, a oa maer ar pennlec'h, kannad, ministr, ha bet war ar renk evit bout prezidant ar Republik c'hall e 2002 ha 2007.

## Liammoù diavaez

* Lec'hienn ar C'huzul-departamant
* Lec'hienn ar stad en departamant (prefeti)
* Touristañ en Territoire de Belfort

## Daveoù ha notennoù
Erau

**Erau** (okitaneg: *Erau*; galleg/stumm ofisiel nemetañ: *Hérault*) zo :
*ur stêr eus kreisteiz Bro-C'hall, gwelout Hérault (stêr)
*abaoe 1790, un departamant gall, e kreisteiz Bro-C'hall. Montpellier eo ar pennlec'h anezhañ. Gwelet Erau (departamant)
British Columbia

**Kolombia Vreizhveuriat**, pe **Kolombia Breizh-Veur**, *British Columbia* e saozneg (berraet neuze alies e **B.C.** pe **BC**), ha *Colombie-Britannique* e galleg (berraet neuze e *C.-B.*), a zo ur broviñs eus Kanada sko ouzh ar Meurvor Habask. Ar broviñs pellañ eus tu ar c'hornaoueg an hini eo, ar pezh a zo aroueziet war he banniel ma weler un heol o vont da guzh er mor. Brudet eo hec'h ardremezioù kaer. Victoria eo he c'hêr-benn ha Vancouver ar gêr vrasañ.

## Liammoù diavaez
Norbert Elias

D'an 22 Mezheven 1897 e Breslau (Wrocław hiziv) e oa ganet **Norbert Elias**. D'ar 1añ Eost 1990 e oa marv, e Amsterdam. 

Ur sokiologour alaman e oa ha gwelet evel aparchant d'ar luskad prederouriezh anvet Skol Frankfurt.

Poentoù pennañ e labour :

* an istor hag en em gontrolliñ dre ziabarzhiñ ar santadoù
* ar sport
* ar sonerezh
* an emzalc'h a-dal d'ar marv
* an emzalc'h ouzh an amzer

War argerzh ar sevenadur er C'hornôg, da lavaret eo penaos eo deuet stuzegezh hag emzalc'h tud ar C'hornôg da vezañ sevenoc'h eo brudet Norbert Elias dreist-holl. 

### Levrioù

* *La Société de cour*
* *La Civilisation des mœurs*ł
* *Qu'est-ce que la sociologie ?*
* *La Société des individus*
* *Sport et civilisation* 

### Liammoù diavaez

* HyperElias@WorldCatalogue
Donald Rumsfeld

**Donald Henry Rumsfeld** a oa bet ganet d'an 9 Gouere 1932 e Chicago, Illinois, SUA - 2021.

21añ sekretour Difenn SUA e oa bet etre 2001 ha d'an 8 Du 2006. Etre 1975 ha 1977 e oa bet war ar post-se c'hoazh e gouarnamant Gerald Ford. An den yaouankañ bet war ar post eo bet.

## Liammoù diavaez
*  https://web.archive.org/web/20040111124335/http://www.whitehouse.gov/government/rumsfeld-bio.html
*  http://www.defenselink.mil/bios/secdef_bio.html
Margaret Chan

**Margaret Chan Fung Fu-chun** a oa bet ganet e 1947 e Hong Kong.

D'an 8 a viz Du 2006 e oa bet dilennet da vezañ e penn ABY (Aozadur Bedel ar Yec'hed).
Daniel Ortega

**José Daniel Ortega Saavedra**, ganet d'an 11 a viz Du 1945, a zo ur politikour eus Nicaragua, Prezidant ar vro etre 1985 ha 1990, hag adarre abaoe 2006, hag addilennet e 2011.

E penn *Frente Sandinista de Liberación Nacional* pe *FSLN* eo bet.

Etre 1985 ha 1990 e oa bet e penn ar vro c'hoazh. Divizoù sokial en doa tapet hag enebet e oa bet ouzh SUA. Violeta Barrios de Chamorro a voe bet trec'h warnañ e dilennadegoù 1990. E 1996 ha 2001 en doa kollet ivez. War-zu ar gatoliked eo en em droet abaoe.
Aube (departamant)

An **Aube** (distaget: ) zo un departamant e reter Bro-C'hall, er rannvro Grand Est, savet diwar proviñs kozh Champagn, hag a deu e anv eus hini ar stêr Aube, adstêr d'ar Saena war he lez dehoù. Troyes eo ar pennlec'h hag an 10 eo an niverenn roet dezhañ.

## Arondisamantoù an Aube
* Arondisamant Bar-sur-Aube
* Arondisamant Nogent-sur-Seine
* Arondisamant Troyes

## Liammoù diavaez

*Lec'hienn ar C'huzul-departamant
*Lec'hienn ar stad c'hall en departamant (prefeti)
*Touristañ en Aube

## Daveoù ha notennoù
Aube (stêr)

Ar stêr Aube, kentañ adstêr d'ar Saena war he lez dehoù, he deus roet hec'h anv d'an departamant diwezhañ a dremen drezañ. Bar-sur-Aube eo ar brasañ kêr treuzet ganti.
Norzh (departamant)

An **Norzh** (e brezhoneg) (*Nord* e galleg hag ent-ofisiel, distaget ; *Noorderdepartement* e nederlandeg) zo, abaoe 1790, un departamant, en hanternoz Bro-C'hall, savet diwar ar rann eus Flandrez a oa bet staget ouzh Bro-C'hall, er rannvro Hauts-de-France. Lille eo ar pennlec'h anezhañ, hag an 59 an niverenn lakaet dezhañ. An departamant pobletañ eus ar Frañs eo.

## Arondisamantoù
C'hwec'h arondisamant a zo e departamant an Norzh:
* Arondisamant Avesnes-sur-Helpe
* Arondisamant Cambrai
* Arondisamant Douai
* Arondisamant Dukark
* Arondisamant Lille
* Arondisamant Valenciennes

## Liammoù diavaez

*Lec'hienn ar C'huzul-departamant
*Lec'hienn ar stad c'hall en departamant (prefeti)
*Touristañ en Norzh   

## Daveoù ha notennoù