open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Yezhoù atlantel

Ur skourr eus ar yezhoù nijerek-kongoek eo ar **yezhoù atlantel** komzet en Afrika ar C'hornôg a-hed aodoù ar Meurvor Atlantel eus 
Senegal betek Liberia hag ivez a-hed ar Sahel adal Senegal betek Nijeria ha Kameroun. 

Setu penaos e vez isrannet ar yezhoù altantel : 

*Bidjageg (*bijago*) - komzet e Ginea-Bissau
*Yezhoù atlantel an norzh
**Yezhoù senegambek (*senegambian*)
***Fouleg-Wolofeg (*fula-wolof*)
***Serereg (*serer*)
**Yezhoù kanginek (*cangin*)
***Lehareg (*lehar*)
***Paloreg (*palor*)
***Ndouteg (*ndut*)
***Safieg (*saafi-saafi*)
***Nouneg (*noon*)
***Bakeg (*bak*)
***Yezhoù balantek-gandjek
****Balanteg-ganjdeg (*balanta-ganja*)
****Balanteg-kentoheg (*balanta-kentohe*)
***Yezhoù djolek
****Bayoteg (*bayot*)
****Djoleg (*jola*)
*****Kouwatayeg (*kuwaataay*)
*****Karoneg (*karon*)
*****Mlompeg (*mlomp*)
***Yezhoù mandjakouek-papelek (*manjaku-papel*)
****Mankanyeg (*mankanya*)
****Mandjakeg (*manjak*)
****Papeleg (*papel*)
**Yezhoù reter Senegal ha Ginea
***Yezhoù banyounek (*banyun*)
****Gounyounyeg (*bainouk-gunyuño*)
****Samikeg (*bainouk-samik*)
****Gounyamoleg (*bainouk-gunyaamolo*)
***Yezhoù tendek (*tenda*)
****Biafadeg (*biafada*)
****Basareg (*basari*)
****Wameyeg (*wamei*)
****Badjareg (*badjara*)
****Boudikeg (*budik*)
***Yezhoù nounek (*nun*)
****Kasangeg (*kasanga*)
****Kobianeg (*kobiana*)
**Yezhoù mbouloungek-nalouek (*mbulungish-nalu*)
***Baga mboteneg (*baga mboteni*)
***Mbouloungeg *(mbulungish*)
***Naloueg (*nalu*)
*Yezhoù atlantel ar su - komzet dreist-holl e Ginea, Sierra Leone, ha Liberia
**Limbeg (*limba*)
**Meleg (*mel*)
***Yezhoù boullomek-kisek (*bullom-kissi*)
****Yezhoù boullomek
*****Bomeg (*bom*)
*****Soeg (*bullom so* pe *nmani*)
*****Cherbroeg (*sherbro*)
*****Krimeg (*krim*)
****Yezhoù kisek
*****Kiseg (*kissi*)
***Goleg (*gola*)
***Yezhoù temnek
****Temneg (*temne*)
****Landomeg (*landoma*)
****Yezhoù bagek

## Gwelet ivez
*Yezhoù nijerek-kongoek

## Liammoù diavaez
*''Ethnologue''
Yezhoù reter Senegal ha Ginea

Ur skourr eus ar yezhoù atlantel eo **yezhoù reter Senegal ha Ginea** 

Setu penaos e vez isrummataet ar yezhoù hag ar rannyezhoù er skourr-mañ:

**Yezhoù banyounek (*banyun*)
***Gounyounyeg (*bainouk-gunyuño*)
***Samikeg (*bainouk-samik*)
***Gounyamoleg (*bainouk-gunyaamolo*)
**Yezhoù tendek (*tenda*)
***Biafadeg (*biafada*)
***Basareg (*basari*)
***Wameyeg (*wamei*)
***Badjareg (*badjara*)
***Boudikeg (*budik*)
**Yezhoù nounek (*nun*)
***Kasangeg (*kasanga*)
***Kobianeg (*kobiana*)
*Yezhoù mbouloungek-nalouek (*mbulungish-nalu*)
**Baga mboteneg (*baga mboteni*)
**Mbouloungeg (*mbulungish*)
**Naloueg (*nalu*)

## Gwelet ivez
*Yezhoù atlantel
*Yezhoù nijerek-kongoek
Yezhoù mbouloungek-nalouek

Ur is-skourr eus ar yezhoù atlantel eo ar **yezhoù mbouloungek-nalouek** (*mbulungish-nalu*).

Setu rol ar yezhoù en is-skourr-mañ

*Baga mboteneg (*baga mboteni*)
*Mbouloungeg *(mbulungish*)
*Naloueg (*nalu*)

## Gwelet ivez
*Yezhoù atlantel
*Yezhoù nijerek-kongoek
Yezhoù nounek

Ur isskourr eus ar yezhoù atlantel eo ar **yezhoù nounek** (*nun*).

Setu roll ar yezhoù en isskourr-mañ

*Kasangeg (*kasanga*)
*Kobianeg (*kobiana*)

## Gwelet ivez
*Yezhoù atlantel
*Yezhoù nijerek-kongoek
Yezhoù atlantel an norzh

Ur skourr eus ar yezhoù atlantel eo **yezhoù atlantel an norzh**.

Estreget ar fouleg komzet e Senegal dreist-holl e vez komzet an holl yezhoù-mañ e Gambia, Ginea-Bissau ha Ginea.

Setu penaos e vez isrummataet ar yezhoù hag ar rannyezhoù er skourr-mañ:

*Senegambeg (*senegambian*)
**Fouleg-Wolofeg (*fula-wolof*)
**Serereg (*serer*)
*Yezhoù kanginek (*cangin*)
**Lehareg (*lehar*)
**Paloreg (*palor*)
**Ndouteg (*ndut*)
**Safieg (*saafi-saafi*)
**Nouneg (*noon*)
*Bakeg (*bak*)
**Yezhoù balantek-gandjek
***Balanteg-ganjdeg (*balanta-ganja*)
***Balanteg-kentoheg (*balanta-kentohe*)
**Yezhoù djolek
***Bayoteg (*bayot*)
***Djoleg (*jola*)
****Kouwatayeg (*kuwaataay*)
****Karoneg (*karon*)
****Mlompeg (*mlomp*)
**Yezhoù mandjakouek-papelek (*manjaku-papel*)
***Mankanyeg (*mankanya*)
***Mandjakeg (*manjak*)
***Papeleg (*papel*)

## Gwelet ivez
*Yezhoù atlantel
*Yezhoù nijerek-kongoek
Yezhoù atlantel ar su

Ur skourr eus ar yezhoù atlantel eo **yezhoù atlantel ar su**, komzet dreist-holl e Ginea, Sierra Leone ha Liberia.

Setu penaos e vez isrummataet ar yezhoù hag ar rannyezhoù er skourr-mañ:

*Limbeg (*limba*)
*Meleg (*mel*)
**Yezhoù boullomek-kisek (*bullom-kissi*)
***Yezhoù boullomek
****Bomeg (*bom*)
****Soeg (*bullom so* pe *nmani*)
****Cherbroeg (*sherbro*)
****Krimeg (*krim*)
***Yezhoù kisek
****Kiseg (*kissi*)
**Goleg (*gola*)
**Yezhoù temnek
***Temneg (*temne*)
***Landomeg (*landoma*)
***Yezhoù bagek all

## Gwelet ivez
*Yezhoù atlantel
*Yezhoù nijerek-kongoek
Yezhoù tendek

Ur is-skourr eus ar yezhoù atlantel komzet e Afrika ar C'hornôg eo ar **yezhoù tendek** (*tenda*).

Setu roll ar yezhoù en is-skourr-mañ :

*Biafadeg (*biafada*)
*Basareg (*basari*)
*Wameyeg (*wamei*)
*Badjareg (*badjara*)
*Boudikeg (*budik*)

## Gwelet ivez
*Yezhoù atlantel
*Yezhoù nijerek-kongoek
Yezhoù banyounek

Un isskourr eus ar yezhoù atlantel eo ar **yezhoù banyounek** (*banyun*).

Setu roll ar yezhoù en isskourr-mañ:
*Gounyounyeg (*bainouk-gunyuño*)
*Samikeg (*bainouk-samik*)
*Gounyamoleg (*bainouk-gunyaamolo*)

## Gwelet ivez
*Yezhoù atlantel
*Yezhoù nijerek-kongoek
Yezhoù kisek

Ur skourr eus ar yezhoù boullomek-kisek eo ar **yezhoù kisek** (*kissi*), ennañ ur yezh pennañ, ar c'hiseg

## Gwelet ivez
*Yezhoù atlantel
*Yezhoù nijerek-kongoek
Yezhoù boullomek

Ur skourr eus ar yezhoù boullomek-kisek eo ar **yezhoù boullomek** (*bullom*).

Setu rol ar yezhoù en is-skourr-mañ

*Bomeg (*bom*)
*Soeg (*bullom so* pe *nmani*)
*Cherbroeg (*sherbro*)
*Krimeg (*krim*)

## Gwelet ivez
*Yezhoù atlantel
*Yezhoù nijerek-kongoek
Yezhoù temnek

Ur isskourr eus ar yezhoù atlantel eo ar **yezhoù temnek** (*temne*).

Setu roll ar yezhoù en isskourr-mañ:
*Temneg (*temne*)
*Landomeg (*landoma*)
*Bageg

## Gwelet ivez
*Yezhoù atlantel
*Yezhoù nijerek-kongoek
Samikeg

Ur is-skourr eus ar yezhoù atlantel eus is-skourr ar yezhoù banyounek eo ar **samikeg** (*bainouk-samik*).

Setu rol ar yezhoù en is-skourr-mañ

* Yezhoù atlantel
* Yezhoù nijerek-kongoek
Gounyamoleg

Ur isskourr eus ar yezhoù atlantel eus isskourr ar yezhoù banyounek eo ar **gounyamoleg** (*bainouk-gunyaamolo*).

Setu roll ar yezhoù en isskourr-mañ:
* Yezhoù atlantel
* Yezhoù nijerek-kongoek
Badjareg

Ur is-skourr eus ar yezhoù atlantel eus is-skourr ar yezhoù tendek eo ar **badjareg** (*badjara*).

*Yezhoù atlantel
*Yezhoù nijerek-kongoek
Wameyeg

Ur isskourr eus ar yezhoù atlantel eus isskourr ar yezhoù tendek eo ar **wameyeg** (*wamei*).

## Gwelet ivez
*Yezhoù atlantel
*Yezhoù nijerek-kongoek
Yezhoù boullomek-kisek

Un is-skourr eus ar yezhoù atlantel eo ar **boullomek-kisek** (*bullom-kissi*).

Setu rol ar yezhoù en is-skourr-mañ

*Yezhoù boullomek
**Bomeg (*bom*)
**Soeg (*bullom so* pe *nmani*)
**Cherbroeg (*sherbro*)
**Krimeg (*krim*)
*Yezhoù kisek
**Kiseg (*kissi*)

## Gwelet ivez
*Yezhoù atlantel
*Yezhoù nijerek-kongoek
Kobianeg

Ur is-skourr eus ar yezhoù atlantel eus is-skourr ar yezhoù nounek eo ar **c'hobianeg** (*kobiana*).

## Gwelet ivez
*Yezhoù atlantel
*Yezhoù nijerek-kongoek
José Luis Rodríguez Zapatero

**José Luis Rodríguez Zapatero** eo prezidant gouarnamant Spagn. 

E Valladolid eo bet ganet d'ar 4 a viz Eost 1960.

Ur c'habiten republikan e oa e dad-kozh. Fuzuilhet e oa bet e miz Eost 1936 gant soudarded Franco e-pad ar brezel diabarzh. 

A-gleiz da vat e oa e familh ha José Luis Rodríguez Zapatero da vont gant ar gomunourien da gentañ a-benn enebiñ da vat ouzh reizhiad Francisco Franco. E 1976 ez eas gant e dad da emvod ofisiel ar Strollad Sokialour Micherourel Spagn (PSOE).

Pa oa studier war ar gwir e oa bamet gant reizhadennoù al labour-douar bet kaset gant Mao Tse Tung.

Goude an dilennadegoù d'an 22 a viz Mezheven 1986 eo aet da gannad war anv ar SSMS.

D'an 23 a viz Gouere 2000 eo dilennet e penn ar strollad.

D'ar 25 a viz Mae 2003 eo bet trec'h e strollad en dilennadegoù rannvroel ha tiez-kêr, ar wezh kentañ abaoe 10 vloaz. E miz Du 2003 ez eas ar SSMS da benn Katalonia. 

Trec'h e voe war an tu-dehou d'ar 14 a viz Meurzh 2004 goude gwalldaolioù Madrid d'an 11 a viz Meurzh 2004. 

Abaoe an trec'h-mañ ez eus bet divizet gant e c'houarnamant ober meur a droc'h diouzh oadvezh Aznar. Evit an traoù pennañ e c'heller menegiñ distro lu Spagn eus Iraq pe an eurediñ diouzh lezenn etre an dud heñvelreizhat.
Yezhoù kanginek

Un isskourr eus ar yezhoù atlantel eo ar **yezhoù kanginek** (*cangin*).

Setu roll ar yezhoù en isskourr-mañ:
*Lehareg (*lehar*)
*Paloreg (*palor*)
*Ndouteg (*ndut*)
*Safieg (*saafi-saafi*)
*Nouneg (*noon*)
*Bakeg (*bak*)

## Gwelet ivez
*Yezhoù atlantel
*Yezhoù nijerek-kongoek
Yezhoù balantek-gandjek

Un isskourr eus ar yezhoù atlantel eo ar **balantek-gandjek** .

Div yezh a zo en isskourr-mañ:
* Balanteg-ganjdeg (*balanta-ganja*)
* Balanteg-kentoheg (*balanta-kentohe*)

## Gwelet ivez
* Yezhoù atlantel
* Yezhoù nijerek-kongoek
Yezhoù djolek

Un isskourr eus ar yezhoù atlantel eo ar **yezhoù djolek** (*jola*).

Setu roll ar yezhoù en isskourr-mañ:
*Bayoteg (*bayot*)
*Djoleg (*jola*)
**Kouwatayeg (*kuwaataay*)
**Karoneg (*karon*)
**Mlompeg (*mlomp*)

## Gwelet ivez
*Yezhoù atlantel
*Yezhoù nijerek-kongoek
Yezhoù mandjakouek-papelek

Un is-skourr eus ar yezhoù atlantel eo ar **yezhoù mandjakouek-papelek** (*manjaku-papel*).

Setu rol ar yezhoù en is-skourr-mañ

*Mankanyeg (*mankanya*)
*Mandjakeg (*manjak*)
*Papeleg (*papel*)

## Gwelet ivez
*Yezhoù atlantel
*Yezhoù nijerek-kongoek
Bomeg

Ur yezh atlantel eus skourr ar yezhoù boullomek eo ar **bomeg** (*bom*) komzet e Sierra Leone.

Tost-tre eo d'ar soeg.

## Gwelet ivez
* Yezhoù atlantel
* Yezhoù nijerek-kongoek

## Liammoù diavaez
* ''Ethnologue''
Soeg

Ur yezh atlantel eus skourr ar yezhoù boullomek eo ar **soeg** (*bullom so* pe *nmani*) komzet e Ginea ha Sierra Leone. Ur yezh en arvar eo. N'eo mui komzet nemet gant 500 a dud war ur boblañs a 6.800. An holl gomzerien a zo kozh ha gwirheñvel eo e varvo dizale ar yezh, erlec'hiet gant an temneg

Tost-tre eo d'ar bomeg.

## Gwelet ivez
* Yezhoù atlantel
* Yezhoù nijerek-kongoek
4 Eost

## Darvoudoù
* 1532 : Stadoù Breizh, bodet e Gwened, a asant e vije staget Breizh ouzh Bro-C’hall.
* 1789 : er Vodadenn bonreizhañ broadel, e Pariz, e sav ar gannaded a-du gant dilezel dreistwirioù ar c’hêrioù hag ar proviñsoù evel re an nobled hag ar gloer.
* 1914 : aloubet eo Belgia gant armeoù Alamagn : gant ar Rouantelezh Unanet eo disklêriet ar brezel da Alamagn.
* 1944 :
** dieubet eo Roazhon gant pevare rann-arme houarnet ar jeneral amerikan John S. Wood.
** dieubet eo Dol, Gwened, Gwitreg, Kastell-Briant, Pondivi, Redon gant ar Gevredidi.
** harzet eo Anne Frank gant ar Gestapo en Amsterdam, a-gevret gant seizh Yuzev all.
* 1950 : deroù Gouelioù ar Bleun Brug e Kastell-Paol.
* 1962 : savet eo Cymdeithas yr Iaith Gymraeg e-pad skol hañv Plaid Cymru e Pontarddulais, e Kembre.
* 1970 : serret eo burev-kelaouiñ Apple Records.
* 1984 : Volta-Uhel a gemer an anv Burkina Faso.

## Sportoù

* 1907 : aet Tro Bro-C'hall gant Lucien Mazan (lesanvet Petit-Breton).
* 1908 : 12 tennad-hent Tro Bro-C'hall etre Naoned ha Brest ; trec'h eo François Faber (Luksembourg).
* 1936 : Emile Poilvé, gourener gall, a ya da gampion olimpek er rummad Dieub e Berlin.
* 1948 : Micheline Ostermeyer, atletourez c'hall, a ya da gampionez olimpek ar bannañ pouez e Londrez.

## Ganedigezhioù

* 1792 : Percy Bysshe Shelley, barzh saoznek.
* 1805 : William Rowan Hamilton, matematikour ha fizikour iwerzhonat.
* 1859 : Knut Hamsun, skrivagner norvegek, tapet gantañ Priz Nobel al Lennegezh.
* 1883 : René Schickele, skrivagner elzasat.
* 1884 : Henri Cornet, reder war varc'h-houarn gall, gounideg eil Tro Bro-C'hall e 1904.
* 1901 : Louis Armstrong, kaner ha soner jazz amerikan.
* 1926 : Alfredo Di Stéfano, melldroader ha gourdoner arc'hantinat.
* 1937 : Thierry Roland, kazetenner ha displeger sport gall.
* 1960 : Jose Luis Rodriguez Zapatero, politikour spagnol.

## Marvioù

* 1060 : Herri Iañ, roue ar Franked eus 1031 betek e varv (1008).
* 1875 : Hans Christian Andersen, skrivagner danek.
* 1963 : Palmyre Levasseur, aktourez (c'hoariva ha sinema) c'hall.
* 1999 : Victor Mature, aktour stadunanat.

## Lidoù
*Sant an deiz : Santez Aourgen
Kleweled

An arzoù hag an teknikoù mesket enno re ar c'hleved ha re ar gweled eo ar **c'hleweled**. Krouet eo bet ar ger er bloavezioù 1990 diwar patrom ar galleg *audiovisuel*.

Implijet e vez evit daveiñ da grouidigezhioù ha da deknikoù savet evit eilañ skeudennoù fiñvus gant sonioù ha sonerezh. Dre vras e vez kaoz eus ar sinema, ar fotoioù eilet gant sonerezh hag ar video. P'en deus aet kazi an holl arzoù ha teknikoù-se da vezañ niverelet e c'heller soñjal eo bet dilamet meur a harz etrezo.

## Bezañ stummet da vicherioù ar c'hleweled
E touez ar micherioù a vez kelennet er stummadurioù-se emañ micherioù teknikel ar skeudenn hag ar son, ar micherioù arzel liammet (sound designer da skouer) hag ivez ur bern micherioù war dachenn ar merañ hag ar management evel produer kleweled.

## Pennadoù liammet
* Kamera
* Video
* GoPro

## Daveoù
**Geriaoueg ar c'hleweled*, Ofis ar brezhoneg.
Cherbroeg

Ur yezh atlantel eus skourr ar yezhoù boullomek eo ar **cherbroeg** (*sherbro*) komzet gant tro-dro da 135.000 den e Sierra Leone.

## Gwelet ivez
*Yezhoù atlantel
*Yezhoù nijerek-kongoek

## Liammoù diavaez
* ''Ethnologue''
Krimeg

Ur yezh atlantel eus skourr ar yezhoù boullomek eo ar **c'hrimeg** (*krim*) komzet gant nebeutoc'h evit 500 den war aod Sierra Leone, etre Sherbro ha Vai.

Ur yezh en arvar da vont da get an hini eo.

## Gwelet ivez
*Yezhoù atlantel
*Yezhoù nijerek-kongoek
Kiseg

Ur yezh atlantel eus skourr ar yezhoù kisek eo ar **c'hiseg** (*kissi*), a vez komzet e Ginea, e Liberia hag e Sierra Leone.

## Gwelet ivez
* Yezhoù atlantel
* Yezhoù nijerek-kongoek
Wolofeg

Ur yezh atlantel eus skourr ar yezhoù atlantel an norzh eo ar **wolofeg** (*wolof*). Yezh vamm strollad etnek ar Wolofed. Emañ e skourr yezhoù atlantel familh ar yezhoù nigerek-kongoek.

Ar yezh komzet ar muiañ e Senegal eo ar wolofeg, ha n'eo ket komzet gant strollad etnek ar Wolofed hepken (war-dro 40% eus ar boblañs) met ivez gant ar pep brasañ eus Senegaliz all. Rannyezhoù ar wolofeg a cheñch diouzh ma vezont komzet e Senegal pe Gambia, war ar maez pe e kêr. Wolofeg Dakar, da skouer, zo ur meskaj wolofeg, galleg, arabeg ha saozneg komzet e Dakar, kêr-benn Senegal.

## Daveoù


## Gwelet ivez
* Yezhoù atlantel
* Yezhoù nijerek-kongoek

## Liammoù diavaez
*  Wolof Online

*  Ethnologue
Fouleg

Ur yezh atlantel eus skourr yezhoù atlantel an norzh eo ar **fouleg** (*fulfulde* pe *pulaar*).

Kaozeet e vez gant milionoù a dud (10-16 milion) e Maouritania, Senegal, Mali, Ginea, Ginea-Bissau, Burkina Faso, Niger, Nigeria, Kameroun, Gambia, Tchad, Sierra Leone, Benin, Ginea-Bissau, Soudan, Republik Kreizafrikan, Aod an Olifant, Ghana, Togo.

## Gwelet ivez
* Yezhoù atlantel
* Yezhoù nijerek-kongoek

## Liammoù diavaez
*  Mido Waawi Pular! Learner's guide to Pular (Fuuta Jallon) gant Herb Caudill hag Ousmane Diallo
* Ethnologue
* Fulfulde Language Family Report (SIL) gant kartennoù eus ar rannyezhoù
* FULA pajenn yezh (Fulfulde, Pulaar, Fulani, Peul)
* Pular Language Ebooks, levreloù digoust
Karoneg

Ur yezh atlantel eus skourr ar yezhoù djolek eo ar **c'haroneg** (*karon*) komzet gant tro-dro da 3.500-9.300 den e Senegal ha Gambia.

Tost-tre eo d'ar mlompeg.

Ur yezh en arvar da vont da get an hini eo.

## Gwelet ivez
* Yezhoù atlantel
* Yezhoù nijerek-kongoek

## Liammoù diavaez
''Ethnologue ''
29 Here

## Darvoudoù
* 1591 : dilennet eo Giovanni Antonio Facchinetti da bab evel Inosant IX.
* 1762 : Emgann Freiberg e-pad ar Brezel Seizh Vloaz.
* 1787 : dalc'het eo ar c'hoarigan *[[Don Giovanni]]* gant Wolfgang Amadeus Mozart e Praha evit ar wech kentañ.
* 1888 : Kenemglev Kergustentin a laka Kanol Suez neptu.
* 1911 : staliet eo monumant Unanidigezh Breizh ha Bro-C'hall, kizellet gant Jean Boucher, (e Roazhon).
* 1911 : krouet eo Unvaniez Arvor (*Fédération Régionaliste de Bretagne* e galleg) gant Jos Parker e Roazhon.
* 1916 : harzoù-labour e tost holl labouradegoù Petrograd.
* 1922 : anvet eo Benito Mussolini da gentañ ministr Italia, gant ar roue Vittorio Emanuele III.
* 1923 : dont a ra Turkia da vezañ ur republik.
* 1929 : d'an traoñ ez a ar gwerzhioù en Eskemmdi New York ha, gant ar *Black Tuesday* ("Meurzh Du") e krog da vat an Enkadenn Veur.
* 1932 : ar mordreizher Normandi lakaet war vor e Sant-Nazer.
* 1933 : krouet eo Falange Española gant José Antonio Primo de Rivera.
* 1945 : roet lamm d'ar prezidant Getúlio Vargas e Brazil.
* 1946 : dont a ra e-maez ar film *[[La Belle et la Bête (film, 1946)|La Belle et la Bête]]* gant Jean Cocteau e Pariz.
* 1959 : krouet eo ar gelaouenn sizhuniek *[[Pilote]]*.
* 1965 : skrapet eo Mehdi Ben Barka e Pariz war greiz an deiz.
* 2004 : sinet eo eil Feur-emglev Roma.

## Ganedigezhioù

* 1577 : Mikael an Noblez, prezegenner katolik breizhat ha saver kantikoù.
* 1859 : Ernst Hartert, evnoniour alaman.
* 1878 : René Le Roux (Meven Mordiern diouzh e anv-pluenn), skrivagner brezhonek ha yezhour brezhonek.
* 1879 : Franz von Papen, ofiser ha politikour alaman, Kañseller Alamagn.
* 1882 : Jean Giraudoux, skrivagner gall.
* 1897 : Joseph Goebbels, politikour nazi alaman e-karg eus maodiernoù deskadurezh ar bobl, hag eus hini ar propaganda e-pad ar renad nazi (1933-1945).
* 1926 : Necmettin Erbakan, Kentañ ministr Turkia.
* 1938 : Ellen Johnson Sirleaf, prezidantez Liberia, tapet ganti Priz Nobel ar Peoc'h e 2011.
* 1950 : Abdullah Gül, prezidant Turkia. 
* 1976 : Xu Yuhua, mestrc'hoarierez echedoù sinaat.

## Marvioù
* 1692 : Melchisédech Thévenot, fizikour ha skrivagner gall.
* 1783 : Jean Le Rond d'Alembert, prederour gall, jedoniour, hag unan eus aozerien an "Encyclopédie".
* 1933 : Albert Calmette, medisin gall.
* 1933 : Paul Painlevé, Kentañ ministr Bro-C'hall.
* 1950 : Gustaf V, roue Sveden.
* 1981 : Georges Brassens, barzh ha kaner gall.
* 2011 : Robert Lamoureux, aktour, fentigellour, filmaozer, barzh ha senariour gall.

## Lidoù
* Deiz ar Republik (* Cumhuriyet Bayramı*) e Turkia.
* Iliz katolik roman:
** Santez Lanwenn, tiernez e Breizh, gwreg Euzeb ha mamm santez Koupaia (),
** Sant Faron, eskob Melda ().
16 Du

## Darvoudoù
* 1990 : kentañ bannadenn ar film tresadennoù-bev *[[The Rescuers Down Under]]* e Stadoù-Unanet Amerika.

## Ganedigezhioù

* -42 : Tiberius, Impalaer roman.
* 1717 : Jean Le Rond d'Alembert, prederour, jedoniour hag unan eus aozerien an *[[Encyclopédie ou Dictionnaire raisonné des sciences, des arts et des métiers]]*.
* 1888 : Henri Bosco, skrivagner gall.
* 1895 : Paul Hindemith, sonaozer alaman.
* 1922 : José Saramago, skrivagner portugalek, Priz Nobel al lennegezh e 1998.
* 1930 : Chinua Achebe, skrivagner saoznek eus Nigeria. 
* 1957 : Jacques Gamblin, aktour gall.

## Marvioù
* 1093 : Marc'harid Bro-Skos, rouanez Bro-Skos.
* 1272 : Herri III (Bro-Saoz), roue Bro-Saoz eus 1216 da 1272.
* 1887 : Adolphe Le Flô, jeneral, ministr gall ar Brezel e 1870.
* 1911 : Eugene William Oates, naturour saoz.
* 1952 : Charles Maurras, kazetenner ha politikour gall.
* 1960 : Clark Gable, aktour stadunanat.
* 1973 : Lorenzo Fernández, melldroader etrebroadel ha gourdoner uruguayat.
* 1997 : Georges Marchais, politikour komunour gall.
* 2017 : Robert Hirsch, aktour (c'hoariva, sinema ha skinwel) gall.

## Lidoù
Sent an deiz : 
*Sant Emilion, breizhad, 
*Santez Marc'harid
Serereg

Ur yezh atlantel eus skourr ar yezhoù senegambek eo ar **serereg** (*serer*) komzet gant tro-dro da  a dud e Senegal (1998) dreist-holl hag ivez e Gambia. 

## Gwelet ivez
*Yezhoù atlantel
*Yezhoù nijerek-kongoek

## Liammoù diavaez
*''Ethnologue''
Temneg

Ur yezh atlantel eus skourr yezhoù ar su eo ar **temneg** (*temne*) komzet gant tro-dro d'ur milion a dud e kreiz Sierra Leone.

## Gwelet ivez
*Yezhoù atlantel
*Yezhoù nijerek-kongoek

## Liammoù diavaez
*''Ethnologue''
Mlompeg

Ur yezh atlantel eus skourr ar yezhoù djolek eo ar **mlompeg** (*mlomp*) komzet gant 4.350 den e gevred Senegal.

## Gwelet ivez
*Yezhoù atlantel
*Yezhoù nijerek-kongoek

## Liammoù diavaez
*''Ethnologue''
Safieg

Ur yezh atlantel eus skourr ar Yezhoù kanginek eo ar **safieg** (*saafi-saafi*) komzet gant tro-dro da 1117.000 den (2002) den e rannvro Thiès e Senegal. Ur yezh a genwerzh rannvroel eo ha tra m'eo darn vrasañ ar gomzerien divezhek e wolofeg n'eo ket en arvar. Implijet eo e skingomz ha skrivet eo el lizherenneg latin.

Ur yezh SOV eo ha tonenn ebet ez eus ganti.

## Rannyezhoù

Bez ez eus pemp rannyezh :

*Boukhou 
*Sebikotane 
*Sindia
*Hasab
*Diobass

## Gwelet ivez
*Yezhoù atlantel
*Yezhoù nijerek-kongoek
Paloreg

Ur yezh atlantel eus skourr ar Yezhoù kanginek eo ar **paloreg** (*palor*) komzet gant tro-dro da 8.600 (1998) den e Senegal. 

## Gwelet ivez
*Yezhoù atlantel
*Yezhoù nijerek-kongoek

## Liammoù diavaez
Ndouteg

Ur yezh atlantel eus skourr ar Yezhoù kanginek eo ar **ndouteg** (*ndut*) komzet gant tro-dro da 25.350 den (1998) e Senegal.
Yezhoù senegambek

Un isskourr eus ar yezhoù atlantel eo ar **yezhoù senegambek**.

Setu ar yezhoù senegambek pennañ:
*Fouleg (*fula*)
* Wolofeg (*wolof*)
*Serereg (*serer*)

## Gwelet ivez
*Yezhoù atlantel
*Yezhoù nijerek-kongoek
Mankanyeg

Ur yezh atlantel eus skourr ar Yezhoù mandjakouek-papelek eo ar **mankanyeg** (*mankanya*) komzet gant tro-dro da 36.300 den e Ginea Bissau ha 23.500 den all e Senegal (1998). 

## Gwelet ivez
*Yezhoù atlantel
*Yezhoù nijerek-kongoek
Papeleg

Ur yezh atlantel eus skourr ar Yezhoù mandjakouek-papelek eo ar **papeleg** (*papel*) komzet gant tro-dro da 111.550 den (1998) e Ginea Bissau dreist-holl met ivez gant un nebeud tud e Ginea. 

## Gwelet ivez
*Yezhoù atlantel
*Yezhoù nijerek-kongoek

## Liammoù diavaez
Bidjageg

Ur yezh atlantel eo ar **bidjageg** (*bijago*) komzet gant tro-dro da 27.575 den e Ginea Bissau. 

## Gwelet ivez
*Yezhoù atlantel
*Yezhoù nijerek-kongoek
Bayoteg

Ur yezh atlantel eus skourr ar yezhoù djolek eo ar **bayoteg** (*bayot*) komzet gant tro-dro da 13.000 den e Senegal hag e Ginea-Bissau. 

## Liammoù diavaez
*  Ethnologue.com

## Gwelet ivez
* Yezhoù atlantel
* Yezhoù nijerek-kongoek
Landomeg

Ur yezh atlantel eus skourr ar Yezhoù bagek eo ar **landomeg** (*landoma*) komzet gant tro-dro da 14.400 den e Ginea etre ar Rio Nunez hag ar Rio Pongas uhel. 

## Niverioù

* 1 tin
* 2 marã
* 3 masas
* 4 mãkele
* 5 t'amat
* 6 t'ãtin
* 7 t'ãtumarã
* 8 t'ãtumasas
* 9 t'ãtumakele 
* 10 pu

## Gwelet ivez
* Yezhoù atlantel
* Yezhoù nijerek-kongoek
Goleg

Ur yezh atlantel eus skourr ar yezhoù ar su eo ar **goleg** (*gola*) komzet gant tro-dro da 99.300 den e Liberia. 

## Gwelet ivez
*Yezhoù atlantel
*Yezhoù nijerek-kongoek
Djoleg

Ur yezh atlantel eus skourr ar Yezhoù djolek eo ar **djoleg** (*jola* pe *diola*) komzet gant tro-dro da 260.000 den e Senegal, Gambia ha Ginea-Bissau. 

## Gwelet ivez
* Yezhoù atlantel
* Yezhoù nijerek-kongoek
Limbeg

Ur yezh atlantel eus skourr ar yezhoù ar su eo al **limbeg** (*limba*) komzet gant tro-dro da 4.000 den e Ginea. 

## Gwelet ivez
*Yezhoù atlantel
*Yezhoù nijerek-kongoek

## Liammoù diavaez
Balanteg-kentoheg

Ur yezh atlantel eus skourr ar Yezhoù balantek-gandjek eo ar **balanteg-kentoheg** (*balanta-kentohe*) komzet gant tro-dro da 367.000 den e Ginea Bissau hag e Gambia. 

## Gwelet ivez
* Yezhoù atlantel
* Yezhoù nijerek-kongoek

## Liammoù diavaez
*  « Balanta-Kentohe, a language of Guinea-Bissau », Ethnologue
Yezhoù bagek

Ur skourr eus ar yezhoù atlantel eo ar **yezhoù bagek** komzet e Ginea, ennañ 5 yezh tost-tre an eil d'eben komzet gant tro-dro da 32.100 den en holl.

Setu roll ar yezhoù bagek:
*Binareg (*baga binari*)
*Kogeg (*baga koba*)
*Mandoureg (*baga maduri*)
*Sitemoueg (*baga sitemú*)
*Landomeg (*landoma*): an hanter eus an holl vagegerion

## Gwelet ivez
*Yezhoù atlantel
*Yezhoù nijerek-kongoek

## Liammoù diavaez
*''Ethnologue''
Binareg

Ur yezh atlantel eus skourr ar yezhoù bagek eo ar **binareg** (*baga binari*) komzet e Ginea. 

## Gwelet ivez
*Yezhoù atlantel
*Yezhoù nigerek-kongoek
Dagbaneg

Ur yezh nijerek-kongoek eus skourr ar yezhoù gourek eo ar **dagbaneg** (*dagbane*) komzet gant tro-dro da 800.000 den e biz Ghana war-dro Tamale. 

## Fonologiezh

### Vokalennoù

## Gwelet ivez
*Yezhoù atlantel
*Yezhoù nijerek-kongoek
Yezhoù benouek-kongoek

Ur skourr eus ar yezhoù nijerek-kongoek eo ar **yezhoù benouek-kongoek** komzet gant tro-dro da 550 milion a dud en holl. 

Skourr brasañ ar familh-yezhoù-mañ an hini eo, ennañ 938 yezh disheñvel.

Setu penaos e vez isrenket skourr-mañ gant ar yezhoù pennañ: 

* Akpeseg (*akpes*) 
* Yezhoù bantouek 
** Yezhoù bantouek ar su 
*** Yezhoù bantouek-rik (*narrow bantu*)
*** Yezhoù tivek (*tivoid*)
**** Tiveg (*tiv*)
* Yezhoù treuz-stêrek (*cross river*) 
* Yezhoù defoek (*defoid*) 
** Yezhoù yoroubek (*yoruboid*) 
*** Ingaleg (*ingala*)
*** Yoroubeg (*yorùbá*) 
* Yezhoù edoek (*edoid*) 
** Edoeg (*edo*)
* Yezhoù idomek (*idomoid*) 
** Idomeg (*idoma*)
* Yezhoù igboek (*igboid*) 
** Igboeg (*igbo*)
* Yezhoù kaindjiek (*kainji*) 
* Yezhoù noupeek (*nupoid*)
** Noupeeg (*nupe*)
* Okoeg (*oko*) 
* Yezhoù platek (*platoid*) 
** Beromeg (*berom*)
* Oukaneg (*ukaan*) 

## Gwelet ivez
*Yezhoù nijerek-kongoek

## Liammoù diavaez
* ''Ethnologue''
* Dafr diwar-benn ar yezhoù benouek-kongoek
Yezhoù edoek

Ur skourr eus ar Yezhoù benouek-kongoek, renket d'o zro e-touez ar yezhoù nijerek-kongoek eo ar **yezhoù edoek** (*edoid*), ennañ 27 yezh, en o zouez an edoeg.

## Gwelet ivez
* Yezhoù nijerek-kongoek
Balanteg-ganjdeg

Ur yezh atlantel eus skourr ar Yezhoù balantek-gandjek eo ar **balanteg-ganjdeg** (*balanta-ganja*) komzet gant tro-dro da 94.500 den e Senegal. 

## Gwelet ivez
*Yezhoù atlantel
*Yezhoù nijerek-kongoek
Yezhoù igboek

Ur skourr eus ar Yezhoù benouek-kongoek hag ar re-mañ renket d'o zro e-touez ar yezhoù nijerek-kongoek eo ar **yezhoù igboek** (*igboid*), ennañ 7 yezh komzet e mervent Nigeria, en o zouez an igboeg.

## Gwelet ivez
* Yezhoù nijerek-kongoek
26 Eost

## Darvoudoù
* 1278 : Emgann Dürnkrut. Lazhet Ottokar II Přemysl, roue Bohemia. Rudolf Iañ Alamagn trec'h warnañ.
* 1346 : Emgann Crécy (Brezel Kant Vloaz).
* 1789 : Disklêriadur Gwirioù Mab-den hag ar c'heodedour degemeret da vat e Bro-C'hall, gant ar Vodadenn vonreizhañ vroadel bodet e Versailhez.
* 1792 : embannet ez eus gant ar Stad C'hall un dekred o forbannañ ar gloer didou.
* 1966 : deroù Brezel dieubidigezh Namibia en Omugulugwombashe.

## Sportoù
* 1972 : digoradur an  C'hoarioù Olimpek hañv e München gant Gustav Heinemann, prezidant Republik Kevreadel Alamagn.

## Ganedigezhioù

* 1740 : Joseph-Michel Montgolfier, ijiner gall.
* 1743 : Antoine Laurent de Lavoisier, kimiour gall.
* 1880 : Guillaume Apollinaire, barzh gall.
* 1910 : Mamm Tereza, leanez katolik albanat, deuet da vezañ Indianez, aet Priz Nobel ar Peoc'h ganti e 1979.
* 1948 : Jean-Paul Corbineau, kaner ha soner gitar klev breizhat, unan eus tri c'hrouer ar strollad Tri Yann an Naoned.
* 1958 : Jonathan Tisdall, kazetenner ha mestrc'hoarier echedoù stadunanat, iwerzhonat ha norvegiat.
* 1980 : Macaulay Culkin.

## Marvioù
* 1850 : Loeiz-Fulup Iañ, roue Bro C'hall.
* 1974 : Charles Lindbergh, nijer stadunanat.
* 1975 : Haile Selassie, impalaer Etiopia.
* 2007 : Gaston Thorn, politikour eus Luksembourg, bet e penn Kengor Europa.

## Lidoù
* Katoligiezh:
**Sant an deiz : Sant Yugonvarc'h.
** Sant Edern
**Devezh an Harozed* e Namibia.
1añ Mezheven

## Darvoudoù
* 1204 : kodianañ a ra Rouen dirak arme roue Bro-C'hall Fulup II an Aogust.
* 1252: dont a ra Alfonso X da vezañ roue Kastilha ha León.
* 1487: kemeret eo Ploermael gant ar C'hallaoued.
* 1792 : dont a ra Kentucky da vezañ 15 stad ar Stadoù-Unanet.
* 1794: Trede Emgann (war vor) Eusa.
* 1958: dont a ra Charles de Gaulle da vezañ kentañ ministr diwezhañ ar Pevare Republik c'hall.
* 1967: embannadur *[[Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band (albom)|Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band]]* e Breizh-Veur, eizhvet albom gant ar strollad The Beatles.
* 1974: *[[Gouel ar Brezhoneg]]* kentañ, e Gwengamp.
* 1987: roet lañs da France Info.
* 1998 : roet lañs da Bank Kreiz Europa.
* 2012: skignañ a ra ar chadenn skinwel be IN Sport 1, izembregerezh ar stroll qatarat Al Jazeera.
* 2017 : gant ar prezidant Donald Trump eo divizet ez a kuit ar Stadoù-Unanet eus Emglev Pariz war an Hin.

## Ganedigezhioù

* 1796 : Nicolas Léonard Sadi Carnot, fizikour hag ijinour gall
* 1926 :
** Andy Griffith, aktour stadunanat.
** Marilyn Monroe, aktourez stadunanat.
* 1937 : Morgan Freeman, aktour stadunanat.
* 1965 : Nigel Short, mestrc'hoarier echedoù breizhveuriat.
* 1968 :
** Jason Donovan, aktour Aostralian.
** Elena Sedina, mestrc’hoarierez echedoù italian.
* 1974 : Mohammed Al-Modiahki, mestrc'hoarier echedoù eus Katar.
* 1974 : Alanis Morissette, kanerez kanadian.
* 1982 : Justine Henin-Hardenne, c’hoarierez tennis eus Belgia.

## Marvioù

* 1146 : Ermengarde Anjev (dugez Breizh).
* 1841 : Nicolas Appert, ijinour gall.
* 1868 : James Buchanan, 15vet prezidant Stadoù Unanet Amerika.
* 1876 : Hristo Botev, dispac'hour bulgar.
* 1898 : Osbert Salvin, evnoniour, naturour ha skiantour saoz barrek war an divelfenneged.
* 1946 : Ion Antonescu, *Conducator* (diktatour) Roumania e-pad an Eil Brezel-bed.
* 1962 : Adolf Eichmann, ofiser nazi, krouget en Israel.
* 1968 : Helen Keller, stourmerez evit gwirioù an dud vouzar hag ar re zall er Stadoù Unanet.
* 2009 : Joseph Martray, kazetenner, stourmer ha harzer breizhat.
* 2016 : Muhammad Ali, bokser stadunanat.

## Lidoù
;Relijion gatolik
* Sant Ronan
24 Eost

## Darvoudoù
* 79 : dislonkadenn Menez-tan Vesuvio. Goloet eo kêrioù Pompeii, Herculaneum ha Stabiae gant al ludu.
* 410 : kregiñ a ra ar Wizigoted da breizhañ Roma.
* 1456 : peurvoullet eo Bibl Gutenberg.
* 1572 : e-pad an noz ez eus lazhet miliadoù a Brotestanted e Pariz.
* 1704 : Brezel war-vor Vélez-Málaga er su da Válaga (Brezel Hêrezh Spagn).
* 1821 : sinet eo Feur-emglev Córdoba etre Spagn ha Mec'hiko a zeu da vezañ ur stad dizalc'h.
* 1839 : embannadur kentañ ar Barzaz Breiz e Pariz.
* 1912 : dont a ra Alaska da vezañ unan eus stadoù ar Stadoù Unanet.
* 1968 : Taol Canopus a-us da atoll Fangataufa (Polinezia C'hall) ; Bro-C'hall he deus he bombezenn H.
* 1991 : Ukraina a embann ez eo dizalc’h diouzh an Unaniezh Soviedel.
* 1995 : lañset eo Windows 95 gant Microsoft Corporation.

## Ganedigezhioù

* 1113 : Jafrez V (*Geoffroy le Juste* ha *Geoffroy Plantagenêt* e lesanvioù), kont Anjev, diazezer tiernac'h ar Plantagenêts.
* 1393 : Arzhur III (dug Breizh).
* 1698 : Erik Ludvigsen Pontoppidan den yngre, doueoniour ha loenoniour dan.
* 1807 : Jules Verreaux, evnoniour ha louzawour gall.
* 1844 : Émile Oustalet, loenoniour gall.
* 1859 : Fañch al Lae, romantour brezhonek.
* 1899 : Jorge Luis Borges, skrivagner spagnolek eus Arc'hantina.
* 1916 : Léo Ferré, barzh, kaner-sonaozer ha pianoour gall.
* 1919 : Benny Moré, kaner-sonaozer kuban.
* 1922 : René Lévesque, kentañ ministr Kebek.
* 1929 : Yasir Arafat, politikour palestinat, prezidant Aozadur Dieubiñ Palestina, Priz Nobel ar Peoc'h e 1994.
* 1947 : Paulo Coelho, skrivagner eus Brazil.

## Marvioù

* 79 : Plinius an Henañ, skrivagner latin.
* 1832 : Nicolas Léonard Sadi Carnot, fizikour hag ijinour gall.
* 1860 : Yann-Loeiz Keramanac'h, troour brezhonek.
* 2002 : Wilhelm Meise, evnoniour alaman.
* 2012 : Félix, melldroader etrebroadel brazilian.
* 2016 : Walter Scheel, politikour alaman, bet Prezidant Alamagn ar C'hornôg.
* 2020 : Pascal Lissouba, prezidant Republik Kongo.
* 2012 : Hissène Habré, prezidant Tchad.

## Lidoù
* er Relijion gatolik :
** Sant Bertele
* Devezh ar vro en Ukraina
Ingaleg

Ur yezh nijerek-kongoek eus is-skourr ar yezhoù yoroubek eo an **ingaleg** (*ingala* pe *igala*) komzet gant tro-dro da 800.000 (1989) den Kogi hag e Edo e Nijeria.

Setu ar rannyezhoù pennañ:

* Eboueg (*ebu*)
* Idaeg (*idah*)
* Ankpaeg (*ankpa*)
* Ogougoueg (*ogugu*)
* Ibadjieg (*ibaji*)
* Ifeg (*ife*)
* Anyougbeg (*anyugba*)

## Gwelet ivez
*Yezhoù nijerek-kongoek
23 Eost

## Darvoudoù
* 1541 : douarañ a ra Jakez Karter e-kichen kêr Gebek, e-pad e drede beaj da Ganada.
* 1790 : lezenn o krouiñ ar bannoù hag ar c'hantonioù e Frañs.
* 1793 : emgann etre ar C'hallaoued ha Breizhveuriz hag an Aostrianed en Ekelsbeke e Flandrez Frañs.
* 1821 : Mec'hiko dizalc'h diouzh Spagn.
* 1833 : berzet eo ar sklaverezh e trevadennoù Breizh-Veur.
* 1839 : Hong Kong staget ouzh ar Rouantelezh Unanet.
* 1914 :
** Japan e Brezel-bed kentañ ouzh an Impalaeriezh alaman.
** Emgann Mons (Belgia) etre lu ar Rouantelezh Unanet ha hini an Impalaeriezh alaman.
** penn-kentañ Emgann Kraśnik (Galitsia) etre lu Aostria-Hungaria ha hini an Impalaeriezh alaman.
* 1939 : Alamagn hag an Unaniezh Soviedel a skoulm etrezo Emglev Molotov-Ribbentrop.
* 1942 : deroù Emgann Stalingrad.
* 1962 : kentañ eured John Lennon, gant Cynthia Powell e ti-kêr Mount Pleasant (Londrez).
* 1990 : Armenia dizalc’h diouzh an Unaniezh Soviedel.

## Ganedigezhioù

* 686 : Karl Martel, tad-kozh Karl Veur.
* 1719 : Pierre Poivre, ijinour labour-douar, liorzhour, louzawour ha misioner gall.
* 1741 : Jean-François de La Pérouse, ergerzher gall.
* 1754 : Loeiz XVI (Bro-C'hall).
* 1769 : Georges Cuvier, korfadurour gall.
* 1829 : Moritz Cantor, kentañ kelenner war ar jedoniezh en Alamagn.
* 1874 : Albert Capellani, aktour sinema, filmaozer, produour ha saver senario.
* 1924 : Madeleine Riffaud, kazetennerez, barzhez hag harzerez c'hall (da goulz an Eil Brezel-bed).
* 1930 : Michel Rocard, politikour sokialour gall.
* 1946 : Keith Moon, soner taboulin saoz, ezel eus ar strollad The Who.
* 1956 : Youri Vetemaa, mestrc'hoarier echedoù estonian-belgian.
* 1972 : Souad Massi, kanerez aljerian.
* 1978 : Kobe Bryant

## Marvioù
* 93 : Gnaeus Julius Agricola, jeneral roman.
* 1305 : William Wallace, emsaver skosat.
* 1631 : Konstantinas Sirvydas, skrivagner ha geriadurour lituanek.
* 1806 : Charles Augustin de Coulomb, fizikour gall.
* 1832 : Johann Georg Wagler, loenoniour alaman.
* 1857 : Carl Ludwig Koch, koadc'hounezer ha naturour alaman.
* 1898 : Félicien Rops, engravour, livour ha tresour belgian.
* 1926 : Rudolph Valentino, aktour italian.
* 1927 : Bartolomeo Vanzetti ha Nicola Sacco, stourmerien diveliour italian-stadunanat.
* 2009 : Maurice Régamey, aktour (c'hoariva ha sinema), filmaozer ha saver senario gall.
* 2017 : Ronan Leprohon, politikour breizhat.

## Lidoù
* er Relijion gatolik :
** Santez Tedvil
* Roumania : Devezh an Dieubidigezh (1944)
Tiveg

Ur yezh nijerek-kongoek eus skourr ar yezhoù bantouek eo an **tiveg** (*tiv*) komzet gant tro-dro da 2 vilion a dud e Nigeria dreis-holl, met ivez gant un nebeud tud e Kameroun ivez.

## Gwelet ivez
* Yezhoù nijerek-kongoek

## Liammoù diavaez
* ''Ethnologue''
Edoeg

Ur yezh nigerek-kongoek eus skourr ar yezhoù edoek eo an **edoeg** (*edo* pe *bini*) komzet gant tro-dro d'ur milion a dud e rannvro Edo e Nigeria.

## Gwelet ivez
* Yezhoù nigerek-kongoek

## Liammoù diavaez
* ''Ethnologue''
25 Eost

## Darvoudoù
* 1609 : Galileo Galilei a ziskouez e deleskop kentañ e Venezia.
* 1718 : krouidigezh Orleañs Nevez.
* 1768 : deroù beaj kentañ James Cook.
* 1825 : Uruguay dizalc’h diouzh Brazil.
* 1830 : deroù emsavadeg Belgiz a-enep an Izelvroioù.
* 1944 :
** dieubidigezh Pariz diouzh an Alamaned gant ar Gevredidi.
** dieubet eo Konk-Kerne gant ar Gevredidi.
* 1991 : Belarus dizalc’h diouzh an Unaniezh Soviedel.

## Sportoù
* 1875 : kentañ treizhadenn Mor Breizh (Douvres-Calais) kaset da benn gant ar neuñver saoz Matthew Webb.
* 1960 : digoradur ar  C'hoarioù Olimpek hañv e Roma gant Giovanni Gronchi, prezidant Italia.
* 2004 : Faustine Merret, atletourez c'hall bet ganet e Brest, a ya da gampionez olimpek ar plankenn-dre-lien en Aten.

## Ganedigezhioù

* 1530 : an tsar Ivan IV Rusia.
* 1707 : Luis Iañ, roue Spagn adalek ar 15 a viz Genver 1724 betek e varv.
* 1845 : Loeiz an eil, roue Bavaria (1864-1886).
* 1882 : Seán Tomás Ó Ceallaigh (Sean Thomas O'Kelly), prezidant Republik Iwerzhon.
* 1903 : Árpád Élő, skiantour ha meurc'hoarier echedoù eus SUA.
* 1912 : Erich Honecker, penn Republik Demokratel Alamagn.
* 1930 : Sean Connery, aktour skos.
* 1962 : Aleksander Graf, mestrc'hoarier echedoù ouzbek hag alaman.

## Marvioù

* 1270 : Loeiz IX, roue Bro-C'hall (*Sant-Loeiz*), e-pad an eizhvet Kroaziadeg.
* 1688 : Sir Henry Morgan, morlaer eus Kembre.
* 1819 : James Watt, fizikour skos.
* 1836 : William Elford Leach, loenoniour saoz.
* 1822 : William Herschel (bet ganet **Friedrich Wilhelm Herschel**), steredoniour alaman, dizoloer ar blanedenn Sadorn.
* 1867 : Michael Faraday, fizikour saoz.
* 1900 : Friedrich Nietzsche, prederour alaman.
* 1908 : Henri Becquerel, fizikour gall.
* 1976 : Eyvind Johnson, Priz Nobel al Lennegezh e 1974.
* 1984 : Truman Capote (**Truman Streckfus Persons** e anv gwir), skrivagner stadunanat.
* 1988 : Françoise Dolto, mezegez bugale ha bredelfennerez c'hall.
* 2001 :
** Morwenna Steven, skrivagnerez vrezhonek (Frañseza Kervendal hec'h anv-pluenn).
** Philippe Léotard (**Ange Philippe Paul André Léotard-Tomasi** e anv gwir), aktour, barzh ha kaner gall.
* 2007 : Raymond Barre, politikour gall.
* 2009 : Edward Moore "Ted" Kennedy, politikour stadunanat.
* 2012 : Neil Alden Armstrong, kentañ den stadunanat en devoa kerzhet war al loar.
* 2013 : Gilmar, diwaller-pal mell-droad etrebroadel brazilian.

## Lidoù
*er Relijion gatolik :
**Sant Brewen
*Uruguay : Devezh ar vro
Merwen Runpaot

**Merwen Runpaot**, **Marcel Rimpot** diouzh e anv ofisiel, a oa bet ganet d'ar 27 a viz Ebrel 1915 e Roazhon, ha marvet d'ar 27 a viz Du 2004 e Pariz. Brezhoneger hag esperanteger e oa ha skrivet en deus ur yezhadur esperanteg e brezhoneg.

## Buhezskrid

Pemp bloaz e oa Merwen Runpaot pa voe enfredet e dad e-giz liorzhour gant Tadoù Sant-Lazar Roazhon. Abred-tre eo bet o respont an oferenn da 6 eur hanter pe 7 eur diouzh ar beure. Asantiñ a reas diouzhtu pa voe goulennet gantañ hag-eñ e felle dezhañ mont da visioner dindan Urzh Tadoù Sant-Lazar. Diwar neuze e voe ret dezhañ pellaat diouzh Breizh. Mont a reas war ar studi e kloerdi bihan Beaupréau (Maine-et-Loire) da gentañ. Eno e teskas brezhoneg gant ur c'heneil-skol na gomze ket 'met brezhoneg. Da c'houde ez eas da Loos-lez-Lille evit e studioù eil-derez.

D'ar 6 a viz Gwengolo 1933 e voe degemeret e kenvreuriezh al Lazaridi, ha beleget e voe e Dax d'an 19 a viz Gouere 1943.

E 1944 e voe anvet da gelenner war ar brederouriezh e kloerdi bras Evreux betek ma voe serret e 1958. Chom a reas en eskopti Evreux betek 1985. Neuze en em dennas da Vrest evit abegoù yec'hed. Eno e labouras betek ma voe ret dezhañ mont da di-mamm ar genvreuriezh da Bariz en abeg d'e yec'hed atav.

## Oberoù
*Komprenit an esperanteg - Komprenu la esperanton, Merwen Runpaot, Hor Yezh, 1993
*Brezhoneg ...buan hag aes - La bretona lingvo ...rapide kaj facile, Per Denez, *troet gant [[Merwen Runpaot]]*, Hor Yezh, 1997
Yezhoù tivek

Un is-skourr eus ar yezhoù bantouek, renket d'o zro e-touez ar yezhoù nijerek-kongoek eo ar **yezhoù tivek** (*tivoid*).

An tiveg eo ar yezh tivek pennañ. 

## Gwelet ivez
* Yezhoù nijerek-kongoek
Akpeseg

Ur yezh nijerek-kongoek eo an **akpeseg** (*akpes*) komzet gant tro-dro da 10.000 den e Nigeria.

## Gwelet ivez
* Yezhoù nijerek-kongoek
Noupeeg

Ur yezh nijerek-kongoek eus skourr ar yezhoù noupeek eo an **noupeeg** (*nupe* pe *nupe nupe taka*) komzet gant tro-dro da 800.000 den e Nijeria, e stadoù Nijer, Kwara ha KoGi. Ur yezh a genwerzh rannvroel eo 

## Liammoù diavaez

Pedennoù e Noupeeg

## Gwelet ivez
* Yezhoù nijerek-kongoek
* Nupe (pobl)
Okoeg

Ur yezh nijerek-kongoek eo an **okoeg** (*oko* pe *oku*) komzet gant tro-dro da 40.000 den e Kameroun, e Proviñs ar Gwalarn .

## Gwelet ivez
* Yezhoù nijerek-kongoek

## Daveoù

* *A segmental phonology of the Oku language*, DAVIS, Leslie,	1992 (http://www.sil.org/Africa/Cameroun/bydomain/linguistics/archives/oku_davis1992_1842_p.pdf
* *OKU - ENGLISH PROVISIONAL LEXICON*, Cynthia L. BLOOD and Leslie DAVIS,1999, (http://www.sil.org/Africa/Cameroun/bydomain/linguistics/lexicons/Oku%20Provisional%20Lexicon.pdf
* *The Oku noun class system*,BLOOD, Cynthia L.,1999 (http://www.sil.org/Africa/Cameroun/bydomain/linguistics/archives/oku_blood1999_2350_p.pdf
* *Tone in the Oku noun and verb*,DAVIS, Leslie, 1997 (http://www.sil.org/Africa/Cameroun/bydomain/linguistics/archives/oku_davis1997_2126_p.pdf
Oukaneg

Ur yezh nijerek-kongoek eo an **oukaneg** (*ukaan*) komzet gant tro-dro da 18.000 den (1973) e Nijeria.

## Gwelet ivez
* Yezhoù nijerek-kongoek
Merzher

Ur **merzher** a zo un den hag a varv evit e gredennoù relijiel, evel a oa c'hoarvezet e deroù istor ar gristeniezh. 

A-wechoù e vez lavaret eus un den hag a zo marvet evit un dra bennak all, evit e vro pe evit kredennoù politikel. Ar verzherinti a vez lavaret eus ar marv-se. 

## Istor
Merzher a zo tost d'ar ger gresian *martyr* (stumm kozh : *marty* o talvezout kement ha test). Implijet e veze en Azia Vihanañ dindan ar stumm *martyriai* (testenioù) evit lakaat da embann anvioù ar begennoù a roe harp d'ar geoded. Lennet e veze an anvioù ez-publik ha kaset e veze anezho dre skrid d'ar pennoù bras. Diwar an embannoù-se e kemeras ar gristenien ar ger evit ar verzherinti hag evit ar verzherien. Danevelloù barnedigezh hag o lazhadennoù a veze gwelet evel testenioù roet evit kanañ gloar d'ar relijion nevez.

### [[Kristeniezh]]
E-pad an tri c'hantved kentañ e veze kroazstaget ar gristenien koulz hag ar vac'hidi bolitikel hag a-wechoù e vezent roet da zebriñ d'al loened gouez er sirk. An holl anezho a zo bet anavezet gant an ilizoù kristen kentañ evel merzherien ha sent.
Tertulllian (Eil kantved) a skrivas : *sanguis martyrum, semen christianorum* (had ar gristenien eo gwad ar verzherien).

### [[Islam]]
En arabeg e kaver ar ger *shahid* o talvezout *test* koulz ha merzher. Ne gaver ket an termen er c'hKoran, met en Hadith (teskad komzoù Mohammed). Ar verzherez kentañ eo bet Soumaya bent Khabbab, ur vaouez kozh lazhet gant keodederien Mekka a-du gant al liesdoueadegezh.
Darn eus ar vuzulmaned, ar Chiited, a lid memor ar *shahid* Hussein ben Ali a voe lazhet en emgann Kerbala, pa oa o vrezeliñ ouzh an eil kalif omeyad, Yazid Iañ. Bep bloaz e vez lidet eñvor an darvoud e-pad gouel an Achoura pa ya ar Chiited er straedoù o huanadiñ hag o stekiñ ouzh o bruched.

## Pennad kar
* Merzher (disheñvelout)
Beromeg

Ur yezh nijerek-kongoek eus skourr ar yezhoù edoek eo an **beromeg** (*berom*) komzet gant tro-dro da 300 000 den e Stadoù Plateau, Kadouna ha Baouchi, e Nigeria.

## Gwelet ivez
*Yezhoù nijerek-kongoek
Idomeg

Ur yezh nijerek-kongoek eus skourr ar yezhoù edoek eo an **idomeg** (*idoma*) komzet gant tost d'ur milion a dud e Nijeria.

## Gwelet ivez
*Yezhoù nijerek-kongoek

## Liammoù diavaez
* ''Ethnologue''
Yezhoù yoroubek

Ur skourr eus ar yezhoù benouek-kongoek, renket d'o zro e-touez ar yezhoù nijerek-kongoek eo ar **yezhoù yoroubek** (*yoruboid*), ennañ 13 yezh, en o zouez an ingaleg hag ar yoroubeg 

## Gwelet ivez
*Yezhoù nijerek-kongoek
Yezhoù bantouek ar su

Ur skourr eus ar yezhoù benouek-kongoek, renket d'o zro e-touez ar yezhoù nijerek-kongoek eo **yezhoù bantouek ar su** (saozneg: *southern bantoid*), ennañ 643 yezh disheñvel.

Isrannet e vez ar skourr-mañ evel-henn:

*Yezhoù bantouek-rik (saozneg *narrow bantu*)
*Yezhoù tivek (*tivoid*)

## Gwelet ivez
*Yezhoù nijerek-kongoek
*Yezhoù bantouek

## Liammoù diavaez
* ''Ethnologue''
Igboeg

Ur yezh nijerek-kongoek eus is-skourr ar yezhoù igboek eo an **igboeg** (igboeg: *asụsụ ndi Igbo*) komzet gant tro-dro da 18 milion a dud e Nigeria ha Ginea ar C'heheder dreist-holl.

Ur yezh gant tonennoù eo an igboeg.

Meur a rannyezh igboek ez eus, a-wechoù ken disheñvel an eil diouzh eben ma'z eo diaezet en em gompren kenetreze, da skouer : 

* Idemileg (*idemili*)
* Owerreg (*owerri*)
* Ngwaeg (*ngwa*)
* Oumouahieg (*umuahia*)
* Newieg (*nnewi*)
* Onitcheg (*onitsha*)
* Akwek (*akwa*)
* Abribeg (*abriba*)
* Arotchoukwoueg (*arochukwu*)
* Nsoukeg (*nsukka*)
* Mbayseg (*mbaise*)
* Ohafieg (*ohafia*)
* Waweg (*wawa*)
* Okigweg (*okigwe*)

Abalamour d'ar fed ma'z eo disheñvel-tre a-wechoù an eil rannyezh diouzh ar re all ez eo bet diaezet al labour sevel ur yezh unvan.

Skrivet e vez an igboek gant al lizherenneg latin.

## Gwelet ivez
* Yezhoù nijerek-kongoek

## Liammoù diavaez
* ''Ethnologue''
* Kreizenn an igboeg
21 Genver

## Darvoudoù
* 1793 : ar roue Loeiz XVI a Vro-C'hall, kondaonet d'ar marv, zo dibennet.
* 1919 : emvod kentañ Dáil Éireann (parlamant Iwerzhon) a embann dizalc'hidigezh Iwerzhon, e Dulenn. Deroù Brezel dieubidigezh Iwerzhon, gant un emgannig e kontelezh Tiobraid Árann.

## Ganedigezhioù
* 1338 : Charlez V, roue Bro-C'hall.
* 1834 : Yann ar Moal, geriadurour breizhat
* 1869 : Raspoutin, pirc'hirin hag avanturer rusian
* 1897 : Jim Sevellec, livour ha feilhañsour breizhat
* 1906 : Charles Dorat, aktour sinema ha saver senario gall
* 1966 : Ennio Arlandi, mestrc’hoarier echedoù italian, Kampion Italia e 2002

## Marvioù

* 1188 : Fernando II, roue León.
* 1330 : Janed II Bourgogn, rouanez Navarra ha Bro-C'hall.
* 1519 : Vasco Núñez de Balboa, ergerzher ha konkistador spagnol.
* 1740 : Jacques Cassard, kabiten fourgadenn ha kourser breizhat (ha gall).
* 1793 : Loeiz XVI (Bro-C'hall).
* 1801 : Auguste-René-Louis Le Mintier de Saint-André, eskob diwezhañ Landreger.
* 1920 : Szymon Winawer, mestrc'hoarier echedoù poloniat.
* 1924 : *Vladimir Oulianov*, lesanvet Lenin, politikour rusian, diazezer an URSS.
* 1950 : George Orwell, skrivagner saoznek.
* 1961 : Blaise Cendrars, skrivagner suis broadet gall.
* 1984 : Roger Blin, aktour (c'hoariva, sinema ha skinwel) ha leurenner gall.
* 2006 : Ibrahim Rugova, kentañ prezidant Kosovo.
* 2019 : Emiliano Sala, melldroader arc'hantinat.

## Lidoù
* Iliz katolik roman:
** Santez Agnes, plac'h yaouank merzheriet e Roma ()
* E Breizh :
** sant Inganog (VIIvet kantved)
** Sant Benniged
21 Ebrel

## Darvoudoù
* -753 : krouidigezh Roma gant Romus ha Romulus hervez ar mojennoù.
* 1795 : sinet ez eus ur feur-emglev peoc'h e Maner ar Mabilais e Roazhon etre ar Chouaned hag ar Goñvañsion.
* 1943 : krouidigezh Football Klub Naoned gant Marsel Saupin.
* 1944 : ar gwir da votiñ roet d’ar maouezed e Frañs.
* 1960 : dont a ra Brasília da vezañ kêr-benn ofisiel Brazil e-lec’h Rio de Janeiro.
* 1994 : an ezplanedenn gentañ kavet gant ar steredoniourien Alexander Wolszczan ha Dale Frail

## Ganedigezhioù
* 1763 : François-Athanase de Charette de La Contrie, den eus ar chouanerezh.
* 1775 : Edward Smith-Stanley, dastumer, labourer-douar, naturour ha politikour saoz.
* 1816 : Charlotte Brontë, skrivagnerez saoznek.
* 1864 : Max Weber, sokiologour alaman.
* 1891 : Lucien Lechat, korporal breizhat, bet fuzuilhet « evit ar skouer » e-pad ar Brezel-bed kentañ.
* 1915 : Anthony Quinn, aktour mec'hikan stadunanat.
* 1926 : Elizabeth II, rouanez ar Rouantelezh Unanet.
* 1935 : Charles Grodin, aktour Stadunanat.
* 1947 : Iggy Pop, kaner-sonaozer hag aktour stadunanat.
* 1961 : Silvio Danailov, mestrc'hoarier echedoù bulgar.

## Marvioù
* 1142 : Pierre Abélard, prederour.
* 1699 : Jean Racine, dramaour gall.
* 1906 : Guillaume-Marie-Joseph Laboure, eskob Roazhon.
* 1910 : Mark Twain, skrivagner stadunanat.
* 1946 : John Maynard Keynes, armerzhour saoz.
* 1963 : Marcel Delaître, aktour (c'hoariva ha sinema) gall.
* 1969 : Loeiz Dujardin, lennegour ha furcher.
* 1977 : Gummo Marx, aktour stadunanat.
* 2003 : Nina Simone, kanerez stadunanat.
* 2005 : Gwynfor Evans, politiker kembreat.
* 2016 : Prince, kaner ha soner stadunanat.
* 2020 : Jacques Pellen, gitarour breizhat.
* 2021 : Marc Bécam, politiker, bet maer Kemper.
* 2025 : Jorge Mario Bergoglio, bet pab dindan an anv Frañsez.

## Lidoù
* Deiziadur henroman : *XI ante calendas Maias / Palilia - Parilia / Natalis Urbis =* XIvet deiz kent In Mae = Deiz-ha-bloaz diazez Kêr Roma