open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Silikiom

Ar **silikiom** zo un elfenn gimiek, **Si** eo e arouez kimiek ha **14** e niver atomek. An elfenn a gaver ar muiañ e plusk an Douar ez eo, war-lerc'h an oksigen, ar pezh a ra 25,7% eus e vas.
Emgann Le Transloy

**Emgann Le Transloy** a zo un emgann ag ar Brezel-bed kentañ etre al Lu gall hag al Lu alaman d'an 28 a viz Eost 1914 e Le Transloy, Rocquigny (Pas-de-Calais) ha Sailly-Saillisel (Somme), e Bro-C'hall.
## Notennoù ha daveoù
As Time Goes By

***As Time Goes By*** zo ur ganaouenn saoznek savet gant ar sonaozer stadunanat Herman Hupfeld en 1931.
Brudet e voe dre ar film *[[Casablanca (film, 1942)|Casablanca]]* e 1942 ma veze kanet gant "Sam", Dooley Wilson (1886-1953), war c'houlenn "Ilsa Lund", Ingrid Bergman.

Brudet eo bet ivez gant Frank Sinatra. 

## Liammoù diavaez
* Er film *Casablanca* : https://www.youtube.com/watch?v=7vThuwa5RZU
* Kanet gant Frank Sinatra : https://www.youtube.com/watch?v=wxMeu34o_jQ&index=3&list=RDd22CiKMPpaY
Julie London

**Julie London**, pe *Gayle Peck* hervez he gwir anv, ganet e Santa Rosa e 1926, ha marvet en Encino e 2000, e California, a oa ur ganerez stadunanat, hag ivez aktourez. 

Brudet e oa er bloavezhioù 1950. Ganti e voe krouet ar ganaouenn Cry Me a River en 1955 .

E 1947 e timezas d'an aktour Jack Webb a oa sot gant an jazz evelt. Div verc'h o doe, Stacy ha Lisa Webb. E 1954 e voe torret an eured. Stacy Webb a varvas en ur gwallzarvoud e 1996.

E 1959 ec'h addimezas d'ar soaozour jazz Bobby Troup, a varvas e 1999. ur verc'h o doe, Kelly Troup, marvet e 2002, ha daou vab gevell, Jody ha Reese Troup. Jody Troup a varvas e 2010. 

## Liammoù diavaez
*  Besame mucho e saozneg.
* o kanañ  Fly Me to the Moon
* o kanañ  Why don't you do right
Peggy Lee

**Peggy Lee** (Jamestown, North Dakota, 26 Mae 1920 – Los Angeles, 21 Genver 2002), *Norma Deloris Egstrom* e anv gwir, a oa ur ganerez stadunanat eus ar bloavezhioù 1950 betek ar bloavezhioù 1970. Sonaozerez hag aktourez e oa ivez. Kanañ a reas gant laz Benny Goodman.

Brudet eo an doare ma kane *Fever* ha *Black Coffee*, a-douez ar 1 100 kanaouenn bennak a zo bet enrollet ganti, 270 anezho bet aozet ganti.

Ar seizhvet eus eizh bugel Marvin Olof Egstrom, a laboure er gompagnunezh Midland Continental Railroad, hag e bried Selma Amelia Anderson e oa Norma "Peggy Lee" Egstrom. Luterianed e oa he zud, he zad svedat-amerikan, he mamm norvegat-amerikan. Pa oa pevar bloaz e varvas he mamm, hag addimeziñ a reas he zad d'ur vaouez anvet Minnie Schaumberg Wiese.

## Pladennoù
;Capitol Records
*1948 : *Rendezvous with Peggy Lee* 
*1952 : *Rendezvous with Peggy Lee* 
;Decca Records
*1953 : *Black Coffee* (Doare 10 meutad))
*1954 : *Songs in an Intimate Style* • *White Christmas soundtrack* (gant Bing Crosby h& Danny Kaye)
*1955 : *Songs from Pete Kelly's Blues*' (gant Ella Fitzgerald)
*1956 : *Black Coffee* (Doare 12 meutad)
*1957 : *Dream Street* • *Songs from Walt Disney's "Lady and the Tramp"*
*1958 : *Sea Shells* (enrollet en 1955)
*1959 : *Miss Wonderful* (enrollet e 1956)
;Capitol Records
*1957 : *The Man I Love*
*1959 : *Jump for Joy* • *Things Are Swingin*' • *I Like Men!* • *Beauty and the Beat!*
*1960 : *Latin ala Lee!* • *All Aglow Again!* • *Pretty Eyes* • *Christmas Carousel* • *Olé ala Lee*
*1961 : *Basin Street East Proudly Presents Miss Peggy Lee* • *If You Go*
*1962 : *Blues Cross Country* • *Bewitching-Lee* • *Sugar 'N' Spice*
*1963 : *Mink Jazz* • *I'm a Woman*
*1964 : *In Love Again!* • *In the Name of Love*
*1965 : *Pass Me By* • *Then Was Then - Now Is Now!*
*1966 : *Guitars A la Lee* • *Big $pender*
*1967 : *Extra Special!* • *Somethin' Groovy!*
*1968 : *2 Shows Nightly*
*1969 : *A Natural Woman* • *Is That All There Is?*
*1970 : *Bridge Over Troubled Water* • *Make It With You*
*1971 : *Where Did They Go*
*1972 : *Norma Deloris Egstrom from Jamestown, North Dakota*
;Goude 1974
*1974 : *Let's Love*
*1975 : *Mirrors*
*1977 : *Live in London* • *Peggy*
*1979 : *Close Enough for Love*
*1988 : *Miss Peggy Lee Sings the Blues*
*1990 : *The Peggy Lee Songbook: There'll Be Another Spring*
*1993 : *Love Held Lightly: Rare Songs by Harold Arlen* (grabado en 1988)
*1993 : *Moments Like This*

## Mammennoù
* Lee, Peggy : *Miss Peggy Lee – An Autobiography*, Dutton, 1989 
* Strom, Robert : *Miss Peggy Lee – A Career Chronicle*, McFarland, 2005 
* Richmond, Peter : *Fever – The Life and Music of Miss Peggy Lee*, Henry Holt & Co., 2006 
* Gavin, James : *Is That All There Is? – The Strange Life of Peggy Lee*, Atria Books, 2014 
* Tish, Oney : *Peggy Lee – A Century of Song*, Rowmann & Littlefield, 2020 

## Liammoù diavaez
*O kanañ ''Fever''
*E 1942
Inizi Tchagos

**Inizi Tchagos** pe **Inizi Chagos** (saozneg: *Chagos Archipelago*: LFE [ˈtʃɑːɡoʊs] pe [ˈtʃɑːɡəs]; *Foalhavahi* e dhivehieg, *Phehandweep* फेहंद्वीप e hindieg hag e yezhoù all Norzh India, *Paeikaana Theevukal* பேகான தீவுகள் e tamileg) a zo un enezeg perc'hennet gant ar Rouantelezh-Unanet, hag a ya d'ober, ent-politikel, Tiriad Meurvor Indez Breizh-Veur. Emaint er su da Inizi Maldivez, ur 500 km ac'haleshont, e Meurvor Indez. Seizh atoll a zo gant un tri-ugent enezenn bennak, hag ur bern kerreg kouralek all. 

## Anv
Dont a ra an anv Tchagos (distagadur saoznek an "ch") eus an anv portugalek *Bassas de Chagas*. 

## Istor
Kemeret e oa bet an inizi gant Breizh-Veur goude trec'het Napoleone Buonaparte. Er bloavezhioù 1960 e oa krog da sevel tachenn kirri-nij Diego Garcia evit he feurmiñ d'ar Stadoù-Unanet: evel-se eo o deus gallet mont aesoc'h da vombeziñ Afganistan hag Iran, a zo 4 000 km alese. Evel-just eo kuzh an dachenn, hag etre 1966 ha 1973 edo listri Bro-Saoz o kas tud Inizi Tchagos da Enez-Voris pe Sechelez ouzhpenn 1 000 km eus o inizi. Laosket int bet war ar c'haeoù hep displegadenn nag esper da zistreiñ biken. Klasket o deus an dud-se adkavout o gwirioù met kollet o deus o frosezioù.

Arc'het eo an enezeg gant Moris (un darn eus an tiriad-se e oa betek dizalc'hidigezh ar vro) hag ivez gant ar Tchagosianed, an dud a oa o chom eno a-raok 1970.

## Notennoù ha daveennoù
Tiriad Meurvor Indez Breizh-Veur

**Tiriad Meurvor Indez Breizh-Veur** (saozneg: *British Indian Ocean Territory*, berradur: *BIOT*) a zo un tiriad tramor eus ar Rouantelezh-Unanet lec'hiet e Meurvor Indez, hanter-hent etre Afrika hag Indonezia, er su da Inizi Maldivez. Diego Garcia eo ar gêr-benn. Ur pikol bon eus arme ar Stadoù-Unanet a zo diazezet eno, hag estreget soudarded ha tud o labourat evito n'eus den ebet ken o vevañ en inizi. Hiziv an deiz e klot an tiriad-se gant Inizi Tchagos.

## Gwelet ivez
* Inizi Tchagos
Baptiste Giabiconi

**Baptiste Giabiconi** zo ganet d'an 9 a viz Du 1989. A-orin eus Korsika eo, hogen ganet e Marignane. Bez ez eo un diskouezer-giz hag ur c'haner pop gall. Labourat a ra evit Chanel, Fendi ha Karl Lagerfeld.

## Red micher

##### Diskouezer-giz
E 2007 e poz evit e gelaouenn gentañ, Têtu. E 2008 e kendalc'h gant Vogue evit meur a embannadur e meur a vro, Elle Italia, Purple Fashion, Grazia, Marie-Claire hag Envy... E 2010 e c'hoari gant Lara Stone evit film bruderezh Nijadenn deiz gant Karl Lagerfeld evit ar rummad dilhad merdeadenn Chanel 2012.

##### Kaner pop
E 2010 en doa graet e bazennoù kentañ e bed ar sonerezh. Kejet en doa gant Side Hajjaji hag aozet e albom elektro kentañ gantañ. D'an 09 a viz Kerzu 2010 e oa deuet e single Showtime er-maez.
Kate Moss

**Katherine Ann Moss** zo ganet d'ar 16 a viz Genver 1974 en Addiscombe, ur c'harter eus Londrez. Kregiñ a reas gant he micher diskouezerez-giz da bevarzek vloaz e 1988. 
Kregiñ a reas da zibunañ evit John Galliano. Gant he daoulagad gell, he blev melen, he 1,64m eo deuet da vezañ un arouez rock eus ar c'hiz. Lesanvet eo «ar vriñsenn».
Dimezet e voe d'ar 1añ a viz Gouere 2011 gant Jamie Hince. A-raok he doa bet un istor gant Johnny Depp, Pete Doherty. Ur verc'h he deus, anvet Lila Grace.
Pêr Abalard

**Abalard** (1079-1142), *Abailard* pe *Abélard* e galleg, *Abaelardus* e latin, a oa ur c'helenner, ur prederour, un daelerer, un teologour kristen, ur barzh latin hag ur sonaozer eus ar Grennamzer, genidik a Vreizh. Tad ar skolastik hag ijiner ar veizegouriezh e voe. Gwaz Loiza e voe ivez.

## Anv
Abailard a oa e anv-badez. Abalard eo e stumm brezhonek hag Abélard e stumm gallek a-vremañ. Ne oa ket anvioù-tiegezh d'ar mare-se. Graet e veze an diforc'h etre an dud dre o lec'h orin. "Abailard du Palais" a vije bet e anv boutin eta. E eil anv-badez a oa Pierre, moarvat peogwir e voe badizet da zeiz sant Pêr. An anv-badez-se eo a voe implijet e-pad e vuhez manac'h. Setu perak e anver anezhañ **Pêr Abalard** ivez.

## Buhez
Ganet e voe er Palez, nepell diouzh Naoned, er ur familh nobl. E dad Béranger, desavet e lêz an dug Alan IV, a oa e servij Mazheaz II, kont Naoned. E vamm Lucie a oa hêrez he zad, aotrou Ar Palez. Mont a reas Abalard war ar studi kentoc'h eget bezañ milour, daoust da vezañ ar mab hênañ. Studiañ a reas gant ar prederour Roscellinus (~1050 – ~1121) e Loches. Studier e voe e traoñienn al Liger etre 1093 ha 1100. E 1100 ez eas da Bariz da heuliañ kelenn Guillaume De Champeaux.

Etre 1101 ha 1107 e voe mestr kelenner e Melun ha goude Corbeil. Etre 1108 ha 1011 e voe kelenner e Pariz, ha diazezañ a reas e skol hag a gemeras ur brud etrebroadel. Kuitaat a reas Pariz evit mont da welout e gerent er Palez e 1112, hag o doa divizet mont da lean ha leanez, evit kemer perzh el lid. Beajiñ a reas ivez betek harzoù Andalus an Almoravided, ha kejañ a reas gant ar c'helenner ha prederour saoz Adelard Bath e León.

Brudet eo e garantez ouzh e wreg Loiza (~1092 – ~1164), a grogas e 1113. Ur mab, Astralabe o devoe, ganet er Palez ivez e 1116. Brudet eo al lizhiri a skrivjont an eil d'egile, hag an doare kriz ma voe kastizet abalamour da se : spazhet e voe war urzh eontr Loiza, ar chaloni Fulbert, e miz Eost 1117. Goude se e yeas Loiza da leanez en Argenteuil, hag Abalard a yeas da vanac'h en abati Saint-Denis, e-kichen Pariz.

E 1121 e skrivas e levr skolastek brudet *Sic et non*. Distreiñ a reas da Vreizh evit bezañ abad Lokentaz etre 1127 ha 1132. E 1132 e skrivas *Istor ma gwalleurioù*, an emvuhezskrid kentañ.

War an hent da Roma e 1141 evit breutaat e gaoz goude e eil kondaonidigezh e reas un ehan e prioldi Saint-Marcel e-kichen Chalon-sur-Saône. Kozh ha klañv, eno eo e varvas d'an 21 a viz Ebrel 1142, d'an oad a daou vloaz ha tri-ugent pe tri bloaz ha tri-ugent. Savet e voe ur bez meur dezhañ gant ar frered en iliz-abati.

## Liamoù diavaez
*''Wikisource''

## Notennoù
Devezh etrebroadel an euskareg

**Devezh etrebroadel an euskareg**, pe * Euskararen Nazioarteko Eguna* (ENE), pe *Día Internacional del Euskera* e kastilhaneg, zo un devezh ma vez lidet an euskareg, d'an 3 a viz Kerzu. 

Krouet e voe e 1949 gant an *[[Eusko Ikaskuntza]]* (*Sociedad de Estudios Vascos*, *Société d'Études Basques*) da embann hollvedelezh an euskareg. Abaoe 1995 eo deuet da vezañ lidet ent-ofisiel, da-heul un emglev etre gouarnamant Kumuniezh Emren Euskadi hag Akademiezh an Euskareg, Euskaltzaindia. Er bed a-bezh e vez lidet bremañ, el lec'hioù ma'z eus euskaregerien.

## Liammoù diavaez
* EuskoSare - Euskararen Nazioarteko Eguna (en euskareg, spagnoleg, galleg ha saozneg)
Natalie Portman

**Natalie Portman** zo un aktourez israelat-amerikan, *Neta-Lee Hershlag* hec'h anv gwir. Ganet eo bet d'an 9 a viz Mezheven 1981 e Jeruzalem en Israel. Abaoe penn kentañ he red micher he deus c'hoariet e filmoù pouezus. Abaoe 1999 eo ur star etrebroadel evit roll Padmé Amidala e *[[Star Wars: Episode I – The Phantom Menace]]*. Un Oscar eo aet ganti e 2011 evit he roll e *[[Black Swan]]*.

## Un nebeud filmoù
* 1994 : *[[Léon (film, 1994)|Léon]]* gant Luc Besson, gant roll Mathilda
* 1996 : *[[Beautiful Girls]]* gant Ted Demme, gant roll Marty 
* 2007 : *[[Mr. Magorium's Wonder Emporium]]* gant Zach Helm, gant roll Moly Mahoney 
* 2009 : *[[Love and Other Impossible Pursuits]]* gant Don Roos, gant roll Emilia 
* 2010 : *[[Black Swan]]* gant Darren Aronofsky, gant roll Nina Sayers 
* 2011 : *[[Sex Friends]]* gant Ivan Reitman, gant roll Emma
Consuelo Velázquez

**Consuelo Velázquez Torres**, anavezetoc'h e Mec'hiko evel **Consuelito Velázquez**, ganet e Ciudad Guzmán, Zapotlán el Grande, Jalisco, e 1916 - ha marvet e Ciudad de México e 2005, zo ur bianoourez ha sonaozourez mec'hikan, brudet evel an hini a savas ar ganaouenn Besame mucho pa oa krennardez. Ouzhpenn ar ganaouenn-se anavezet dre ar bed a-bezh he deus savet ur mil kanaouenn all, sonioù *[[bolero]]s*, evel *Cachito* pe *Yo no fui* ha * Que seas Feliz*, an titl gwerzhet ar muiañ en deiz ma oa marvet.

## Liamm diavaez
* ''Besame mucho'' sonet gant Consuelo Velázquez hec'h-unan
Sauli Niinistö

**Sauli Väinämö Niinistö** (distaget [ˈsɑuli ˈʋæinæmø ˈniːnistø] e finneg) (ganet d’ar 24 a viz Eost 1948 e Salo) eo 12 prezidant republik Finland.

Kroget en doa gant e respet kentañ d’ar 1añ a viz Meurzh 2012. Ezel eo eus ar strollad Kansallinen Kokoomus (Kenstrollad broadel). E penn e strollad e oa etre 1994 ha 2001. En eil tro ar votadeg, d’ar 5 a viz C'hwevrer 2012, en doa bet 62,6 % eus ar mouezhioù. D'an 28 a viz Genver 2017 e voe addilennet da brezidant, kerkent hag an dro gentañ, gant 62,7% eus ar mouezhioù.

Ministr e oa bet e-barzh daou c’houarnamant, renet gant Paavo Lipponen o-daou : ur wech e oa bet ministr ar justis (1995–1996) hag ur wech all ministr an arc’hant (1996–2003).
Kannad e oa er prantadoù 1987–2003 ha 2007–2011. Er bloavezhioù 2007–2011 e oa prezidant ar parlamant. 

E 2006 dija e oa bet war ar renk evit mont da brezidant ar republik met trec’het e oa bet gant Tarja Halonen. E miz Mezheven 2011 en doa disklêriet Niinistö e oa o vont war ar renk evit bezañ dilennet prezidant ar republik e 2012.

En arvor Thailand e oa Niinistö hag e zaou vab da vare tsunami ar 26 a viz Kerzu 2004. Chomet e oa bev dre m’en doa tapet krog en ur peul pellgomz. Bev e oa chomet e zaou vab ivez.
Eifionydd

**Eifionydd** (distaget  e kembraeg) zo ur vro vihan e kontelezh Gwynedd, e Kembre. En em astenn a ra e gevred Ledenez Llŷn, etre Porthmadog er reter ha Pwllheli er c'hornôg. Gwechall e oa unan eus daou gombod kantrev Dunoding, ha kendalc’het en deus an anv da vout implijet betek hon amzer.

Al lodenn norzh eus rouantelezh kozh Dunoding e oa Eifionydd. Hervez ar richenn e teu anv ar vroig-mañ eus hini Eifion mab Dunod, an hini en deus roet e anv d’ar c’hantrev, ha mab-bihan Cunedda Wledig. Cricieth e oa kreizenn ar c’hantrev, met marteze e oa bet ar greizenn-se e Dolbenmaen da gentañ. 

Bremañ n’eo ket Eifionydd un unvez velestradurel, met derc’hel a reer d’ober anv eus Eifionydd er vro aliezik. E Porthmadog da skouer e kaver un "Ysgol Eifionydd" (skol Eifionydd). E broig Eifionydd emañ keriadennoù Abererch, Chwilog, Llanaelhaearn, Pencaenewydd, Llanarmon, Llangybi, Llanystumdwy, Rhoslan, Pentrefelin, Penmorfa, Garndolbenmaen, Golan Bryncir ha Pantglas.
Parisii

Ar **Parisii** (pe *Quarisii*) a oa ur bobl c’halian a oa o vevañ war ribloù ar stêr Saena e Galia, er c’horn-bro zo en-dro da Bariz hiziv, adalek kreiz an trede kantved kent JK.

En-dro dezho e oa ar pobloù-mañ : Senones er c’hreisteiz, Carnutes er c’hornôg, pobloù Gallia Belgica, evel ar Suessiones en hanternoz.

Hervez Julius Caesar (-53) e oa Lutetia pe Lutetia Parisiorum o c’hêr bennañ. Dont a reas ar gêr-se da vezañ unan eus kêrioù bras proviñs Gallia Lugdunensis ha, diwezhatoc’h, Pariz. Dont a ra anv *Pariz*, hag ivez anvioù all evel Villeparisis, Cormeilles-en-Parisis pe Fontenay-en-Parisis, eus anv ar bobl.

E-pad aloubadeg Galia gant ar Romaned, e kemeras perzh ar Parisii, a-gevret gant ar Suessiones, en emsavadeg vras Verkingetorix a-enep Julius Caesar e -52 hag eizh mil brezelour eo a voe kaset ganto da Alesia.

## Notennoù


## Liammoù diavaez
Palez Buckingham

**Palez Buckingham** (*Buckingham Palace* e saozneg) a zo ur palez e Londrez, e Bro-Saoz ma vez roue Bro-Saoz o chom.
Karoline von Hessen-Darmstadt

**Karoline von Hessen-Darmstadt** a vez graet eus meur a briñsez alaman : 

*Karoline von Pfalz-Zweibrücken (*Große Landgräfin*; 1721–1774), Landgravez Hessen-Darmstadt
*Karoline Luise von Hessen-Darmstadt (1723–1783), Markgravez Baden
*Karoline von Hessen-Darmstadt (1746–1821), Landgravez Homburg
*Friederike Caroline Luise von Hessen-Darmstadt (1752–1782), Landgravez Mecklenburg-Strelitz.
Kendalc'h Keltiek

Ar **C'hendalc'h Keltiek Etrebroadel** zo un aozadur sevenadurel a glask kas war-raok yezhoù ha sevenadurioù ar c’hwec’h bro geltiek : Iwerzhon, Bro-Skos, Kembre, Breizh, Kerne-Veur hag Enez Vanav. Embann a ra ez eo e bal *"... kas war-raok sevenadur ha yezhoù ar pobloù keltiek ha derc’hel liammoù hag ur c’henlabour strizh etre ar pobloù-se."*

Savet e oa bet e 1917 en Eisteddfod Penbedw, war harzoù Kembre, hag abaoe e vez bodet bep bloaz pe dost. E gwirionez e oa bet klasket sevel aozadurioù heñvel o fal en  (*Celtic Association* ha *Pan-Celtic Congress*) ha div wech dija, e 1838 hag e 1867, e oa bet bodet dileuridi eus ar broioù keltiek.

Pep a skourr eus ar C’hendalc’h Keltiek zo er c’hwec’h bro ha gant pep skourr e vez brudet palioù ar C’hendalc’h en e vro hag aozet ur vodadeg etrebroadel enni, bep c’hwec’h bloaz pe dost.

Un aozadur sevenadurel eo ar C’hendalc’h Keltiek ha n’eo ket un aozadur politikel evel ar C'hevre Keltiek. En em zisrannet e oa bet ar C'hevre Keltiek, just a-walc’h, eus ar C'hendalc'h Keltiek, evit gallout kas da benn ul labour war an dachenn bolitikel.

Aozet e vo ar C'hendalc'h Keltiek e Breizh e 2018, e Kemper.

## Liammoù diavaez
*Kendalc’h Keltiek Etrebroadel 
* Lec’hienn ar C’hendalc’h Keltiek
* Istor ar C’hendalc’h Keltiek
* INTERNATIONAL CELTIC CONGRESS 2012 - 23th July - 28th July - Lycée agricole de Kernilien Gwengamp (Guingamp) – Brittany
Birkenhead

**Birkenhead** zo ur gêr war ribl ar stêr Mersey, e Ledenez Wirral, a-dal da Liverpool. *Penbedw* eo anvet e kembraeg (*bedw* a zo bezv e brezhoneg ha *birk/birch* e saozneg), ha *Kione Beih* e manaveg. Ur porzh-mor eo, gant chanterioù sevel-listri.

Eisteddfod Vroadel Kembre a voe aozet e Birkenhead e 1917. Da-geñver an Eisteddfod-se e voe roet ar gador d'ar barzh Hedd Wyn, a oa o paouez bezañ lazhet er Brezel-bed Kentañ. E-pad Eisteddfod Birkenhead ivez e voe savet ar C'hendalc'h Keltiek Etrebroadel gant dileuridi eus ar c'hwec'h bro geltiek.
Dug Beaufort

**Dug Beaufort** zo un titl zo bet douget gant noblañsed 
*e Bro-C'hall: Dug Beaufort (Bro-C'hall)
*e Bro-Saoz: Dug Beaufort (Bro-Saoz)
Dug Beaufort (Bro-Saoz)

**Dug Beaufort** zo un titl saoz krouet gant ar roue Charlez II en 1682 evit Henri Somerset, 3de markiz Worcester,
Maouez en glas

***Maouez en glas*** zo ur poltred graet gant al livour saoz Thomas Gainsborough entre 1770 ha 1780, hag a zo war ziskouez e Mirdi ar Peniti e Sant Petersburg, e Rusia. En amzer-se e oa distro al livour eus kêr Bath, ma oa bet o chom e-pad 15 vloaz. 

Poltred ur vaouez yaouank eo, dianav, gwisket faro, evel an holl vaouezi poltredet gant an arzour. Patrom ar gened e Bro-Saoz an  eo.

Marteze eo poltred pried an arzour, Margaret Burr (1728-1798), a oa merc'h vastard da Dug Beaufort (Bro-Saoz).
Henri

**Henri** zo un anv-bihan gallek, finnek, estonek, alamanek ha luksembourgek, deuet diwar Heinrich .

## Stummoù all
*Henriette, evit ar merc'hed
*Charles-Henri

## Yezhoù all
*Heinrich ivez en alamaneg
*Enrico, en italianeg
*Enrique, e spagnoleg
*Harry hag Henry, e saozneg
*Henrique, e portugaleg
*Herri, e brezhoneg

## Tud
###### 
*Henri Konan Bédié (g. e 1934), politikour, bet prezidant ar vro

###### 
*Henri Vernes (g. e 1918), skrivagner gallek, bet ijinet gantañ an dudenn Bob Morane

###### 
*Henri Dupuy de Lôme (1816-1885), ijinour ha politikour
*Henri du Rusquec (1855-1918), geriadurour
*Henri Queffélec, skrivagner gallek
*Henri Pollès (1909-1994), skrivagner gallek
*Henri Tanguy, anvet Rol-Tanguy (1908-2002), rezistant 
*Henri Lécuyer (1924-2015), kargad uhel hag emsaver 
*Henri Dorsel, anv-pluenn Sarah Chedifer, skrivagnerez vrezhonek

###### 
*Henri Grégoire (1750-1831), anavezet evel *abbé Grégoire*, beleg ha dispac'hour
*Stendhal, anv-pluenn Henri Beyle (1783-1842), skrivagner
**Édouard-Henri Avril*, anavezetoc'h evel Paul Avril (1849-1928), livour hag engraver
*Henri Becquerel (1852–1908), fizikour dizoloet gantañ ar skinoberiegezh
*Henri Bergson (1859–1941), prederour
*Henri Matisse (1869-1954), livour
*Henri Dès, kaner
*Henri Rousseau (1844-1910), livour
*Henri de Toulouse-Lautrec (1864-1901), livour
*Henri Cartier-Bresson (1908–2004), luc'hskeudenner
*Henri Salvador, kaner
*Henri Verneuil (1920-2002), filmaozour, produour ha saver senario gall a orin armeniat

###### 
*Henri Kontinen (g. e 1990), c'hoarier tennis 

### Rouaned
**Henri* zo anv pevar roue gall. Gwelout ar pennad Herri.

## Lec'hioù
*Pont-henri, ur gêriadennig e Bro-Gembre
*Cwrt-henri, ur gêriadenn er memes bro
Louis Philippe d'Orléans

**Louis Philippe d'Orléans** zo anv meur a noblañs gall:
* Louis Philippe d'Orléans (1725-1785),
** e vab, Louis Philippe d'Orléans (1747-1793), anavezet ivez evel Philippe Égalité,
*** e vab-bihan Louis-Philippe Iañ (1773-1850), roue Bro-C'hall (1830-1848), 
* *Louis Philippe Albert d’Orléans*, kont Pariz (1838–1894), danvez-roue,
* *Louis Philippe Robert d’Orléans*, dug Orleañs (1869–1926), danvez-roue.

## Pennadoù kar
*Louis d'Orléans
*Philippe d'Orléans
Luise Karoline von Hochberg

**Louise-Caroline Geyer von Geyersberg** (1768, Karlsruhe – 1820, Karlsruhe), baronez Geyer von Geyersberg, Baronez Hochberg adal 1787, kontez Hochberg adal 1796, a oa ur gontez alaman.

Eil pried morganatek Karl Friedrich von Baden e oa. Daou-ugent vloaz koshoc'h egeti e oa he fried, anezhañ margrav ha dilennour Baden, deuet da vout dug-meur Baden e 1806. 

## He zud

Louise Caroline Geyer von Geyersberg a oa merc'h d'al Letanant Koronal Baron Louis Henry Philipp Geyer von Geyersberg, marvet ur pennadig goude deiz he ganedigezh 
## He bugale
Gant Karl Friedrich he doe meur a vugel:
* Leopold von Baden (1790-1852), dug-meur Baden
* Wilhelm (1792-1859)
* Friedrich Alexander (1793 - 1793)
* Amalie (1795 - 1869), dimezet e 1818 d'ar baron Karl Egon II. zu Fürstenberg (28 a viz Here 1796 - 22 a viz Here 1854)
* Maximilian (8 a viz Kerzu 1796 - 6 a viz Meurzh 1882).
William Morgan (eskob)

**William Morgan** (1545 - 10 a viz Gwengolo 1604) eo an den a droas ar Bibl penn-da-benn e kembraeg evit ar wech kentañ. Embannet e voe e droidigezh e 1588. Pouezus e voe an droidigezh-se evit reiñ ur statud uhel d'ar c'hembraeg d'ur mare ma ne oa ket kalz a bouez gantañ ha ma ne veze ket implijet tamm ebet er vuhez ofisiel.

## E vuhez
Ganet e voe William Morgan e Tŷ Mawr Wybrnant, e-kichen Penmachno, en ur familh labourerien-douar. Evel bugale all ar c'hornad e c'hallas tapout deskadurezh, a-drugarez perc'henn an douar labouret ganto, Morys Wyn. Mont a reas William da skolaj Sant Yann e Cambridge goude. Tri bloavezh a dremenas William Morgan er skol-veur, o teskiñ latin, henc'hresianeg, hebraeg, aramaeg, galleg hag alamaneg.

Anvet e voe da gure e Llanbadarn Fawr e 1572, e Trallwng e 1575 ha e Llanrhaeadr-ym-Mochnant ha Llanarmon Mynydd Mawr e 1578. Er bloavezh-se ivez e voe anvet da brezeger ar skol-veur e Cambridge. D'ar mare ma oa o vevañ e Llanrhaeadr-ym-Mochnant e timezas d'e wreg Catherine hag eno ivez e reas kalz eus e labour treiñ, betek e anvidigezh da eskob Llandaf e 1595. E 1601 e teuas da vout eskob Llanelwy hag eno e varvas e 1604.

## E droidigezh
Gant William Salesbury e oa bet lakaet an Testamant Nevez e kembraeg e 1567 ha, daoust ma oa bet kavet abeg er c'hembraeg implijet gant Salesbury gant lod, e oa aze un diazez talvoudus evit labour treiñ William Morgan. Kregiñ a reas William Morgan da labourat da dreiñ an Testamant Kozh e kembraeg er bloavezhioù 1580 : a-benn 1587 en doa echuet treiñ an Testamant Kozh hag adwelet troidigezh an Testamant Nevez gant Salesbury ; embannet e voe an hollad e 1588.

Meulet e voe labour William Morgan gant lenneien ar mare-hont, evel Siôn Tudur, Siôn Dafydd Rhys, Ieuan Tew ha Morris Kyffin. 

## Levrlennadur
*Isaac Thomas, *William Morgan a'i Feibl* (Gwasg Prifysgol Cymru, Caerdydd, 1988)
*Prys Morgan, *Beibl i Gymru* (Pwyllgor Dathlu Pedwarcanmlwyddiant Cyfieithu'r Beibl/Gwasg Cambria, 1988) - skrid niverel

## Liammoù diavaez
*Levraoueg Vroadel Kembre : pennad diwar-benn Bibl 1588
Heinrich Albertz

**Heinrich Albertz** (Breslau, 22 a viz Genver 1915 - 18 a viz Mae 1993 e Bremen), a oa ur pastor ha doueoniour protestant, hag ur politikour alaman hag a zo bet maer Berlin etre 1966 ha 1967. E 1946 ec'h emezelas e SPD.
## Buhez
Heinrich Albertz a zo marvet e Bremen d'an 18 a viz Mae 1993.
Ivin (gwez)

An **ivin** a zo gwez rousinek padus o delioù. Pistrius eo kement tra a zeu eus ar gwez-mañ war-bouez bouedenn ar frouezh (da ziwall a zo avat : pistrius eo ar greun a zo e-barzh). Ul lec'h dindan ivin a zo un "ivineg", pe un "ivid". Hiziv an deiz e vezont kavet dreist-holl el liorzhoù hag er beredoù. Plijout a ra ar broioù gleb ha klouar dezho.
Emrodez

**Emrodez** zo mein prizius eus familh ar beriloù, a liv gwer abalamour ma 'z eus krom ha vanadiom enno.
Ivin (disheñvelout)

**Ivin** a c'hall bezañ meur a dra:
*Lavnennoù karn a gresk war c'horre penn ar bizied hag an treid, gwelet ivin;
*Gwez padus o delioù, gwelet ivin (gwez).
Franziska Lebrun

**Franziska Danzi**, pe **Franziska Lebrun** (24 a viz Meurzh 1756 e Mannheim - 14 a viz Mae 1791 e Berlin) a oa ur ganerez soprano ha sonaozourez alaman eus an .
Sophia ar Rouantelezh-Unanet

**Sophia ar Rouantelezh-Unanet** (3 a viz Du 1777 - 27 a viz Mae 1848) zo ur briñsez saoz, merc'h da George III ha d'e bried Charlotte von Mecklenburg-Strelitz.

Gwech ne zimezas ha divugel e chomas en-ofisiel.
Roll livadurioù Sofonisba Anguissola

Amañ eo bet dastumet livadurioù Sofonisba Anguissola (1535-1625).


Image:Sofonisba_Anguissola_002.jpg|*Emboltred*, 1554
Skeudenn:The Chess Game - Sofonisba Anguissola.jpg|*[[Scacchi]]* (Ar c'hoariadenn echedoù), 1555
Image:Self-portrait_at_the_Easel_Painting_a_Devotional_Panel_by_Sofonisba_Anguissola.jpg|*Emboltred*, 1556, Mirdi Lancut, Polska.
Image:Portrait_of_Bianca_Ponzoni_Anguissola,_by_Sofonisba_Anguissola.jpg|*Mamm an arzourez*, war-dro 1557
Image:Sofonisba Anguissola, Portrætgruppe med kunstnerens fader Amilcare Anguissola og hendes søskende Minerva og Astrubale, ca. 1559, 0001NMK, Nivaagaards Malerisamling.jpg|Poltred an tiegezh, gant an tad, Amilcare, ar c'hoar Minerva hag ar breur Asdrubale, 1558
Image:Self-portrait_with_Bernardino_Campi_by_Sofonisba_Anguissola.jpg|*Bernardino Campi o poltrediñ  Sofonisba Anguissola*, dibenn ar bloavezhioù 1550.
Image:Sofonisba Anguissola 001.jpg|*Tri bugel gant ur c'hi*
Image:Portrait of Philip II of Spain by Sofonisba Anguissola - 002b.jpg|Poltred ar roue Felipe II, e Mirdi ar Prado.
Image:Isabel von Valois by Sofonisba Anguissola.jpg|*Poltred [[Isabel de Valois]], Rouanez Spagn*, 1606
Image:Infantas Isabella Clara Eugenia and Catalina Micaela, 1570.jpg|*Poltred [[Infantezed]] Spagn, Isabel ha Catalina*, 1570
Skeudenn:Infantin Isabella Clara Eugenia 1573.jpg| *Poltred [[Isabel Clara Eugenia]]*, e 1573 
Skeudenn:Infantin Isabella Clara Eugenia, 1599.jpg| *Poltred [[Isabel Clara Eugenia]]*, e 1599 
Skeudenn:Self portrait, 1610.jpg|*Emboltred*, e 1610
Anna Maria Franziska von Sachsen-Lauenburg

**Anna Maria Franziska von Sachsen-Lauenburg** ( 1672 en Neuhaus an der Elbe; 1741 en Reichstadt) a oa ur briñsez alaman, eus dugelezh Sachsen-Lauenburg, ha dre zimeziñ e voe Kontez Neuburg ha Dugez-veur Toskana.

## He buhez
### He zud
Merc'h e oa d'an dug Julius Franz von Sachsen-Lauenburg (1641-1689 ), diwezhañ dug Sachsen-Lauenburg adalek 1666 betek e varv e 1689, ha da Marie Hedwig Auguste von Pfalz-Sulzbach (1650-1681).
 
Div verc'h o doe, Anna Maria Franziska an henañ, ha Franziska Sibylla Augusta . O-div e voent savet e Bohemia, ma o doa douaroù bras.

### Dimeziñ ha bugale
Anna Maria Franziska, a zimezas div wech.
*En 1688 e timezas da Philipp von Neuburg, ur breur-kaer d'an impalaer, ha div verc'h o doe:
** Leopoldine Eleonore (1691–1693)
** Maria Anna Karoline (1693–1751), a zimezas e 1719 da Ferdinand von Bayern (1699–1738)

Intañveziñ a reas Anna Maria Franziskaen 1691.

*En 1697 ec'h addimezas da Gian Gastone de' Medici, dug-meur Toskana; ur fallzimeziñ e oa, paotretaer e oa he gwaz, ha divugel e voent.
Alison Mosshart

**Alison Nicole Mosshart** (23 a viz Du 1978 e Vero Beach, Florida) a zo ur ganerez, ur saverez kanaouennoù hag un diskouezerez dilhad stadunanat. Kanerez The Kills ha The Dead Weather eo. E 1995 e stagas gant ar sonerezh, pa gemeras perzh er strollad punk floridian Discount hag a voe divodet e 2000. E 2000 e savas an daouad The Kills asambles gant ar gitarour breizhveuriat Jamie Hince. Pa gan gant The Kills e ra gant al lesanv VV.

E penn-kentañ 2009 e kemeras perzh e sevel ar strollad The Dead Weather, asambles gant Jack White, Jack Lawrence ha Dean Fertita. Er strollad-se e ra gant al lesanv "Baby Ruthless."

E 2006 e kanas ar ganaouenn Dolls (Sweet Rock and Roll) a gaver er bladenn Riot City Blues gant Primal Scream hag ivez ar ganaouenn Meds savet gant Placebo.

E miz Ebrel 2011 e kemeras perzh e Today I'm Wearing aozet gant Vogue.co.uk : e-pad miz e voe diskouezet unan eus he dilhadoù bemdez.

## Pladennoù
*Discount - *Ataxia's Alright Tonight* (1996)
*Discount - *Half Fiction* (1997)
*Discount - *Crash Diagnostic* (2000)
*The Kills - *[[Keep on Your Mean Side]]* (2003)
*The Kills - *[[No Wow]]* (2005)
*Placebo - *[[Meds]]* (2006)
*Primal Scream - *[[Riot City Blues]]* (2006)
*The Kills - *[[Midnight Boom]]* (2008)
*The Dead Weather - *[[Horehound]]* (2009)
*Arctic Monkeys - *[[Humbug]]* (2009)
*The Dead Weather - *[[Sea of Cowards]]* (2010)
*The Kills - *[[Blood Pressures]]* (2011)

### Hag ivez
**Rolling in on a Burning Tire* (gant The Dead Weather), sonerezh ar film *[[The Twilight Saga: Eclipse]]* (2010)
**[[Tomorrow Never Knows]]* (gant Carla Azar), sonerezh ar film *[[Sucker Punch]]* (2011)
**[[What A Wonderful World]]* (gant The Forest Rangers), sonerezh ar stirad skinwel stadunanat *[[Sons of Anarchy]]* (2011)

## Gwelout ivez
*The Kills
*The Dead Weather

## Notennoù

## Liammoù diavaez

* Mosshart o kanañ "Salute Your Solution" gant The Raconteurs
* Mosshart o kanañ  "Steady, As She Goes" gant The Raconteurs
Maria Kalaniemi

**Maria Kalaniemi** (ganet e 1964) zo un akordeoñserez finnat . 

## He fladennoù
**Ahma*, 2001 (Rockadillo Records)
**Bellow Poetry*, 2006 (Alula Records)

## Liammoù
*Official website at Hoedown, in English
*Official website in Finnish
*An interview by Andrew Cronshaw
Jean Giraud

**Jean Henri Gaston Giraud** (8 a viz Mae 1938 e Nogent-sur-Marne - 10 a viz Meurzh 2012 e Pariz) a oa un treser hag ur senarier bannoù-treset. Anavezet e veze gant e anv hag ivez gant daou anv-pluenn : **Mœbius** ha **Gir**.

Gant an anvioù Jean Giraud ha Gir e krouas istorioù *[[Blueberry]]*, evel treser, a-gevret gant ar senarier Jean-Michel Charlier. War-lerc'h marv hemañ e kendalc'has e-unan, koulz treser ha saver istorioù. En albomoù kentañ e oa levezonet bras gant e vestr Jijé, a drese ar rummad western Jerry Spring, met tamm-ha-tamm e kavas e stil dezhañ e-unan.

Gant an anv Mœbius, kemeret gantañ en enor August Möbius hag e seizenn vrudet, ec'h ijinas bannoù-treset skiant-faltazi evel *[[Le Garage hermétique]]*, *[[Arzach]]*, pe *[[L'Incal]]* (hemañ diwezhañ gant Alejandro Jodorowski da senarier). Gant ar bannoù-treset-se e voe anavezet er bed a-bezh, ha priziet bras e voe e labour gant treserien comics koulz ha gant treserien manga. Disheñvel e oa stil tresañ Mœbius diouzh hini Gir avat, daoust ma c'haller gwelet mui-ouzh-mui doareoù Mœbius war zoare-tresañ Gir. E-touez krouerien an ti-embann « Les Humanoïdes Associés » e voe hag ivez e-touez krouerien ar gelaouenn *[[Métal hurlant]]*. Kemer perzh a reas e sevel filmoù evel *[[Alien]]* ivez.

## Notenn

## Liammoù diavaez
* Lec'hienn ofisiel 
* « Docteur Giraud et Mister Mœbius » atersadenn e lec'hienn ar gelaouenn *Focus* + portfolio 
* Mœbius, le seigneur de l'anneau  pennad-kaoz hir e lec'hienn "le Nouvel Observateur", miz Here 2010 
* Interview Mœbius - L’éternel voyageur video e lec'hienn fascineshion.com
Frédéric Guichen

**Frédéric Guichen** zo un akordeoñser breizhat, bet o seniñ el laz Ar Re Yaouank. 

## Pladennoù
### Albom
* 1998 : *La Lune Noire* (CD Coop Breizh)
* 2013 : *Le Voyage Astral* (Paker Prod)

### [[Ar Re Yaouank]]
* 1989 : *Sidwel*
* 1992 : *Fest-Noz Still Alive* (CD Coop Breizh)
* 1994 : *Breizh Positive* (CD Coop Breizh)
* 1996 : *Ravine* (CD Coop Breizh)

### Bran
* 1992 : *Christelle* (CD)

### [[Breudeur Guichen]]
* 2002 : *Mémoire Vive* (CD)
* 2004 : *Frères* (CD) Prix "Musique Bretonne" Produit en Bretagne 
* 2007 : *Dreams of Brittany* (CD) Grand Prix du Disque du Télégramme et Grand Prix du Disque Produit en Bretagne
* 2011 : *Brozher's* (CD)

### Perzh
* 1992 : Pat O'May - *Bob Up* 
* 2000 : Gwenc'hlan - *Un peu d'air* 
* 2000 : Jacques Pellen - *Les tombées de la nuit, a Celtic Procession live* 
* 2000 : Alan Stivell - *[[Back to Breizh]]* 
* 2000 : court métrage *There it is* au Festival du film court de Brest
* 2004 : David Hopkins - Parallel Horizons (Keltia)
* 2008 : Gwennyn - *Mammenn* (Keltia)
* 2008 : Red Cardell - *[[Le Banquet de Cristal]]* 
* 2009 : Red Cardell - *[[La Fête au village (album)|La Fête au village]]* (live)
* 2011 : Dj Blue - Miss Blue
* 2011 : Kroazent - Capitale
* 2012 : Dan Ar Braz - *[[Celebration (album de Dan Ar Braz)|Celebration]]*

## Liammoù diavaez
* Lec'hienn ofisiel
*  Lec'hienn ofisiel Breudeur Guichen
Jean-Michel Charlier

**Jean-Michel Charlier** a zo ur senarier bannoù-treset eus Belgia, ganet e Liège d'an 30 a viz Here 1924 ha marvet e Pariz d'an 10 a viz Gouhere 1989. Unan eus brudetañ senarierien ar "Skol BT gall-ha-belgian" eo, ha moarvat an hini brudetañ evit an istorioù gwirvoudel, gant istorioù luziet ha kaset war-raok eus ar c'hentañ, stag alies ouzh keleier o mare. Labouret en deus dreist-holl evit ar c'helaouennoù Spirou ha Pilote.

## Rummadoù pennañ
A-douez e labour e c'haller menegiñ dreist-holl:
* Blueberry, treset gant Jean Giraud. Ur western.
* Buck Danny, treset gant Victor Hubinon. Istorioù karrnijerien eus an US Navy.
* Tanguy et Laverdure, treset gant Albert Uderzo, Jijé, ha reoù all c'hoazh, karrnijerien eus an aerlu gall.
* La Patrouille des Castors, treset gant MiTacq. Istorioù skouted.
* Jacques Le Gall, treset gant MiTacq, istorioù ur c'hrennard.
* Barbe-Rouge, treset gant Victor Hubinon. Istorioù pirated.
* Marc Dacier, treset gant Eddy Paape. Istorioù ur reporter.

## Liammoù diavaez
*  https://web.archive.org/web/20120323121412/http://www.jmcharlier.com/index.php
Sushi

***Sushi*** (japaneg :**寿司**) a reer eus ur meuz a Japan. Unan eus ar meuzioù japanat brudetañ e diavaez ar vro eo. Ne ouezer ket pevare e voe krouet. Marteze a-walc'h e-tro ar  kantved, pa grogas Japaniz da c'hounit riz. 

Sushi a farder diwar riz, ha n'eo ket diwar besked. Riz a galite a ranker kaout. Gant gwinegr e vez mesket, d'e veskañ gant a bep seurt aozennoù all. E Japan e veze implijet ar riz da virout ar boued. 

## Sushi liesseurt

Meur a seurt sushi a zo, en o zouez :

### Nigirizushi
* *nigirizushi* (**握り寿司**, *sushi treut*) : ur bouloutenn riz gwinegret (*[[Shari (boued)|shari]]*) *neta* warni : da lavaret eo un drailhenn pesk kriz pe poazh, met ivez chifretez, krank, alumenn-vioù, legumaj, teureug pe a bep seurt traoù all. Un tamm bihan *[[wasabi (plant)|wasabi]]* a ouzhpenner ivez.

* *gunkanmaki* (**軍艦巻**, *roll « lestr brezel »*) a zo ur seurt nigirizushi heñvel ouzh makizushi (maki, **巻**, roll). Ur bouloutenn riz gronnet en un tamm bezhin nori 4 cm anezhañ eo. Warni e lakaer a bep seurt aozennoù, evel vioù pesked da skouer. 

* *temarizushi* (**手まり寿司**, *sushi temari*) a zo ur seurt sushi stumm un hirgelc'h dezhañ. « Temari » (**手まり**, *bolotenn dorn*, evel handball) a oa ur volotenn ha na veze implijet nemet gant merc'hed, hag ar re-se a veze o c'hoari hag o kanañ tra ma lakaent ar volotenn da adlammat war al leur. Daoust ma n'eo ket anavezet kalz en Europa ez eo ur seurt sushi a gaver alies e Japan, rak aes-tre eo da fardañ.

### Makizushi

* *makizushi* (**巻き寿司**) a farder diwar un tamm bezhin sec'h (*[[nori]]*) ledet warnañ ur gwiskad riz, legumaj hag un tamm pesk. Ur wech aozet ar meuz e roller anezhañ hag e peger anezhañ dre c'hlebiañ an tamm bezhin. Goude-se e troc'her anezhañ e drailhennoù : re *hoso-makizushi* (2cm treuzkiz), re *naka-makizushi* (3cm treuzkiz) ha re *futo-makizushi* (4cm treuzkiz). E Kalifornia e farder *ura-makizuchi*, da lavaret eo ec'h ouzhpenner ur gwiskad riz war an tamm *[[nori]]*. Damheñvel ouzh gimbap, ur meuz a Gorea, eo ar makizushi. 

Ment ar *maki* :
* *Hoso maki*, 細巻 : treuzkiz bihan (2-3cm)
* *Naka maki*, 中巻 : treuzkiz krenn (3-4cm)
* *Futo maki*,太巻 : treuzkiz bras (4-6cm)

Doareoù all :
* *Ura maki*, 裏巻 : *nori* e diabarzh ar roll
* *Temaki*, 手巻, e stumm ur pikern

### Temakizushi

* *temakizushi* (**手巻き寿司**, sushi rollet gant an daouarn) : ur pikern nori eo, ennañ riz hag aozennoù all (pesked, legumaj hag all). 

### Binvioù


Image:Salmon sushi cut.jpg|Sushi *nigiri*
Image:Makizushi2.jpg|Sushi *maki* 
Image:Sushi DSC02005.JPG|*[[kaitenzushi]]*, preti japanat ma kinniger sushi marc'had-mat
Image:Sushi bento.jpg|Ur voestad sushi 


## Petra evañ gant sushi ?
Evet e vez te glas gantañ, Hōjicha peurgetket, un te glas krazet japanat, sake pe bier. N'int ket niverus ar gwinoù a glot gant sushi, mennegomp ar gwinoù eus ar ouennad sauvignon.

## Notennoù

## Liammoù diavaez
* Anavezout ar sushi e lec'hienn snopes 
* Penaos debriñ sushi 
*
Ferdinando (III) de' Medici

**Ferdinando de' Medici** (9 a viz Eost 1663 - 31 a viz Here 1713) a oa ur priñs eus Toskana, mab henañ Cosimo III de' Medici, dug-meur Toskana, hag e bried Marguerite-Louise d'Orléans. A-wechoù e vez lavaret *priñs-meur* anezhañ netra nemet abalamour d'an dud all anvet eveltañ en tiegezh Medici.

War e lerc'h e oa ur c'hoar hag ur breur. 
E c'hoar, Anna Maria Luisa de' Medici (1667-1743) a voe dimezet en 1691 da Johan Wilhelm von Neuburg-Wittelsbach, Dilennour Pfalz, breur-kaer an impalaer Leopold Iañ an Impalaeriezh Santel, ha bugel ebet n'o doe. E vreur Gian Gastone de' Medici (1671-1737) a zimezas en 1697 d'ur gontez alaman intañvez, ha bugel ebet n'o doe ivez. 

Dizemglev a oa etre e dud, ken e voent dispartiet en 1675. Evel e vamm e oa troet gant plijadurezhioù ar bed, an arzoù, ar sonerezh, ha soner e oa ivez. Gante dad avat, un den a relijion anezhañ, e oa fall an darempredoù. 

En 1689, e timezas da Violante Beatrix von Bayern, ur c'hoar da zaofinez Bro-C'hall, ha merc'h da Priñs-dilenner Ferdinand-Marie ha da Henriette Adélaïde de Savoie. Bugel ebet n'o doe. 
Bambocher e oa Ferdinando. Tapout a reas an naplez e karnaval Venezia en 1696. Se eo a vije kaoz d'e follentez ha d'e varv en 1713, a-raok dezhañ gallout bezañ anvet da zug-meur Toskana.

## War e lerc'h
En 1723 e varvas Cosimo III, ha Gian Gastone de' Medici a voe anvet da zug-meur. 

## Levrlennadur
*  Harold Acton, *Gli ultimi Medici*, Torino 1963, 
* M. De Saint-Prest, *Mémoire touchant les différens droits que divers princes et autres pourroient prétendre sur les estats possédez par Cosme III, grand-duc de Toscane, au cas que luy, le prince son fils et l'électrice palatine sa fille mourussent sans enfant*, e-barzh « Recueil des instructions données aux ambassadeurs de France. Volume XIX : Florence, Modène, Gênes." Gant Edouard Driault. Pariz : Félix Alcan, 1912.

## Pennadoù kar
* Dugelezh-veur Toskana
* Duged-veur Toskana
* Tiegezh Medici
Shari (boued)

**shari** (japaneg:**舎利**) eo anv ar riz gwinegret a vez implijet e keginerezh Japan. Implijet e vez da skouer pa farder sushi. Ur ger a-orin sañskritek hag a dalvez «relegoù Siddhartha Gautama» eo.
Herve Bihan

**Herve Bihan** (ganet d'ar 14 a viz Gouere 1956 e Landreger (Aodoù-an-Hanternoz d'an ampoent) a voe yezhoniour ha keltiegour hag a c'helennas brezhoneg hag iwerzhoneg e Skol-Veur Breizh-Uhel hag aet war e leve e 2021. Rener ar gelaouenn *[[Hor Yezh]]* eo. Skrivagner eo ivez, bet tapet gantañ Priz Langleiz e 2010 gant e zastumad danevelloù *[[Traoù kouer]]*, embannet gant *[[Al Liamm]]*.

## Remziad micherel
Un arbennigour war ar c'hrennvrezhoneg  eo ha diouzh en doe embannet meur a bennad war al lec'hanvadurezh vrezhonek, an hini skolveuriad war an dachenn-se. Studiet ha kelennet en doe an iwerzhoneg ivez.

## Embannadennoù
;unskridoù
* 2004 : *Colloquial Breton, the complete course for beginners*, Ian Press
* 2005 : *Yezh ar vugale*, kenskrivet gant Soaz an Tieg, An Alarc'h
* 2009 : *Le breton pour les nuls*, First Editions
* 2016 : *Le breton, guide de conversation pour les nuls*, kenskrivet gant Gwendal Denis ha Martial Ménard
* *Traoù kouer* (Priz Langleiz)
;pennadoù
* Hervé Le Bihan, ''Histoire graphique de la langue bretonne : la question de la norme'', ''Lengas'', 86 | 2019. Braslennet d'an 18 a viz C'hwevrer  2024.

## Troidigezh
* 2013 : *« Le dialogue entre Arthur roi des Bretons et Guynglaff »*, troet e galleg diwar *An Dialog etre Arzur Roe d’an Bretounet ha Guynglaff*, Travaux d'Investigation et de Recherche.

## Liammoù diavaez
*
Daniel Doujet

**Daniel Doujet**, *Daniel Le Doujet* e marilh an ti-kêr (Lannarstêr, 1956), zo ur skrivagner breizhat.

Kelenner war ar brezhoneg e Skol-Veur Roazhon 2 eo bet betek mont war e leve.

Priz Langleiz a voe deroet dezhañ e 2001 evit e zastumad danevelloù *[[Ur c'hi maget mat ha danevelloù all]]*.
Er c'helaouennoù *[[Al Liamm]]*, *[[Al Lanv]]*, *[[Bremañ (kazetenn)|Bremañ]]* hag *[[Hor Yezh]]* e kemer perzh ingal.

Dalc'het en doa ivez e-pad pell ar pennad sizhuniek brezhonek e *[[La Liberté du Morbihan]]* dindan an anv-pluenn "Tadevab" goude e vignon Job Jaffre ("Mabedad"), aozer *[[Etrezomp e brezhoneg]]*, hag a-raok ma 'z afe ar gelaouenn-se da get.

## Oberenn
**Ur c'hi maget mat ha danevelloù all*, Kemper : Embannadurioù Al Lanv, 2000 (Priz Langleiz) 

## Troidigezh
**[[Fablennoù Jean de la Fontaine]]* , troet e brezhoneg get Yves Louis Marie Combeau ha Daniel Doujet, Embannadurioù Al Lanv, 2005 

## Liamoù diavaezh
*  ''Le Télégramme'', 28/06/2008
Shamoji

**Shamoji** (japaneg : **杓文字**, pe ***shakushi***, **杓子**) a vez graet eus spanelloù japanat plat pe kleuz implijet da servijout riz. Savet e vez diwar goad (bambouz peurliesañ) pe diwar blastik. Ral eo e vefent savet diwar dir.
Garanoù kroaziet a zo war gorre ar re blastik, evit ma ne chomfe ket peg ar riz outo. Se zo kaoz e ranker splujañ ar *shakushi* koad en dour ivez. 

## Gwelout ivez
*sushi
Makisu

**Makisu** (japaneg : **巻き簾**) a reer eus ur pallennig savet diwar bambouz ha kotoñs hag a vez implijet da fardañ boued e Japan. Alies e vez implijet da fardañ sushi anvet *[[sushi|makizushi]]* (巻き寿司), met ivez da stummañ alumennoù-vioù pe da skarzhañ an dour a c'haller kaout e meuzioù zo. 
25cm x 25cm eo ar ment boutin, mentoù all a gaver ivez avat. Evit a sell ouzh ar bambouz e c'hall ar c'horzennoù bezañ tev (implij liesseurt) pe fin (da fardañ makizushi). 
Goude implijout ur makisu e ranker e lakaat en diavaez da virout ouzh ar bakteriennoù da greskiñ. Keginerien zo a c'holo o makisu gant plastik. Evel-se e ranker ober pa farder *[[uramaki]]* (裏巻) , ur seurt *makizushi* (巻き寿司) m'emañ ar riz en diavaez anezhañ. Marc'had-mat eo ar makisu ha c'hoarvezout a ra e vefent skarzhet goude bezañ bet implijet.
Puy-de-Dôme

**Puy-de-Dôme** zo un anv-lec'h gallek ha ne gaver nemet en Aovergn, e Bro-C'hall:

* Puy de Dôme eo anv gallek ur menez, anvet Puèi Domat pe "Puèi de Doma" en okitaneg, hag orin an anvioù all;
* Puy-de-Dôme (departamant), un departamant gall, anvet diwar anv ar menez, hervez giz an envel departamantoù er vro-se,
* Puy-de-dôme, anv ofisiel ur winieg
Francesco III Gonzaga

**Francesco III Gonzaga** (1533–1550), a voe dug Mantova adalek 1540 betek 1550, ha markiz Monferrato, marvet da 17 vloaz.

Mab e oa da Federico II Gonzaga ha da Margherita Paleologa. Seizh vloaz ne oa ken Francesco III pa varvas e dad. Daoust da se, d'ar 5 a viz Gouhere 1540, e voe stlakadeg daouarn pa voe lakaet da zug Mantova. Dre ma oa bugel e voe renet an dugelezh gant e vamm Margherita Paleologa ha gant e eontred, Ercole ha Ferrante.
 
Dimeziñ a reas da Katelin Aostria (1533–1572)


Portrait of Francesco III Gonzaga.jpg|Poltredet e-tro 1543


## Pennadoù kar
* Ercole Gonzaga
* Giulio Romano
Wolf Vostell

**Wolf Vostell** (14 a viz Here 1932 e Leverkusen - 3 a viz Ebrel 1998 e Berlin) a oa un arzour alaman. Unan eus diazezerien an arz video ha luskad Fluxus eo bet. Staliadurioù ha happeningoù a zo bet aozet gantañ ivez.
Hangiri

**Hangiri** (japaneg : **半切** pe **飯切**, pe **handai**, **飯台**, taol-riz pe bolenn riz) a reer eus ur barilh koad ront ha plaen he foñs a vez implijet e dibenn ar fardañ riz a zebrer gant sushi. Diwar koad siprez ha div vandenn kouevr e veze savet an *hangiri* hengounel. An hangiri implijet gant an dud voutin a zo dezho un treuzkiz a 30cm, tra ma c'hall bezañ 1 metrad treuzkiz d'ar re implijet e pretioù.

Ouzhpenn an *hangiri* ec'h implijer shamoji da fardañ riz ivez. Goude poazhañ e taoler ar riz en hangiri hag e vesker anezhañ gant aozennoù all evel holen, gwinegr riz ha sukr. Goude-se e c'holoer ar meskaj gant fukin hag e laosker anezhañ da yenaat. 

### Liamm diavaez
*Penaos fardañ riz da zebriñ gant sushi, e lec'hienn Wikibooks
Dorotheenstadt

**Dorotheenstadt** a zo ur c'harter e Berlin-Mitte, e kreiz-kêr Berlin. Dont a ra e anv eus hini Sophie-Dorothea Holstein (1636-1689), bet eil gwreg an dilenner-meur Friedrich-Wilhelm Iañ  Brandenburg (1620-1688). 

## Savadurioù ha lec'hioù brudet pennañ
* Pariser Platz
** Dor Brandenburg
** Kannati SUA
** Akademie der Künste
** Kannati Bro-C'hall
* Wilhelmstraße
** Marschall Bridge
** Jakob-Kaiser-Haus
** Kannati ar Rouantelezh-Unanet
* Unter den Linden
** Kannati Rusia
** Komische Oper Berlin
** Skol-veur Humboldt
** Staatsbibliothek
** Alte Bibliothek
** Bebelplatz
** Staatsoper Unter den Linden
** Neue Wache
* Friedrichstraße
** Weidendammer Bridge
** Admiralspalast
** Ti-gar Friedrichstraße
** Mirdi Checkpoint Charlie

## Gwelout ivez
*Bered Dorotheenstadt
Roquefort

**Roquefort** zo un anv-lec'h gallek, deuet eus an anv okitanek **[[Ròcafòrt]]**, ha brudet hiziv evel un anv fourmaj.

## Fourmaj
* Ar Roquefort a deu e anv eus bourk Roquefort-sur-Soulzon.

## Lec'hioù
* Roquefort : e Gers.
* Roquefort : e Landes.
* Roquefort :e Lot, hiziv e kumun Corn.
* Roquefort : e Lot-et-Garonne

### Anvioù kevrennek

* Roquefort-de-Sault : en Aude.
* Roquefort-des-Corbières : en Aude.
* Roquefort-la-Bédoule : e Bouches-du-Rhône.
* Roquefort-les-Cascades : en Ariège.
* Roquefort-les-Pins : en Alpes-Maritimes.
* Roquefort-sur-Garonne : en Haute-Garonne.
* Roquefort-sur-Soulzon : en Aveyron, *kavell* ar c'heuz .

### Hag ivez
* Rocquefort : e Seine-Maritime.

## Pennadoù kar
*Ròcafòrt
*Rochefort
Caergybi

**Caergybi** (*Holyhead* e saozneg) eo ar gêr vrasañ e kontelezh Enez Môn e gwalarn Kembre. Ur porzh a bouez eo, ha stank e vez al listri o vont kuit alese da Iwerzhon (Dún Laoghaire ha Dulenn).

War enez Cybi emañ Caergybi, war un enezennig stag ouzh enez Môn war-bouez ur pont. Emañ Caergybi e penn an hent A5 hag e penn un hent-houarn a gas da Londrez.

Annezet e oa gant 11 431 a dud e 2011.

## Liammoù diavaez

* Kuzul-kêr Caergybi (e kembraeg pe e saozneg)
Federico II Gonzaga

**Federico II Gonzaga** (Mantova, 1500 – Marmirolo, 1540) a voe 5vet markiz Mantova, ha kentañ dug Mantova, adal 1530.

Mab e oa da Francesco II Gonzaga ha da Isabella d'Este.

## Dimeziñ ha bugale
Dimeziñ a reas da Maria Paleologa (Casale, 1508 – Casale, 1530) merc'h henañ Guglielmo IX ar Monferrato hag Anna d'Alençon. Seizh bugel o doe:
* Francesco (1532 – 1550), dug Mantova ha Monferrato adal 1540 evel Francesco III, 
** dimezet e 1549 da Katelin Aostria (1533–1572), merc'h d'an impalaer santel Ferdinand Iañ an Impalaeriezh Santel;
* Eleonora, aet da leanez;
* Anna, leanez;
* Isabella ( 1537 – 1579), 
** dimezet e 1554 da Francesco Ferdinando Avalos d'Aquino d'Aragona;
* Guglielmo (1538 – 1587), dug Mantova ha Monferrato adal 1550,
** dimezet e 1561 da Eleonora Aostria (1534-1594), merc'h d'an impalaer santel Ferdinand Iañ an Impalaeriezh Santel;
* Ludovico (1539 – 1595), dug Nevers ha dug Rethel, 
**dimezet da Henriette de Clèves (1542 – 1601), merc'h da François Iañ de Nevers ha Rethel;
* Federico (1540 – 1565), eskob Mantova, kardinal e 1563.

Digant e serc'h Isabella Boschetti en doe daou vugel :
* Alessandro (1520 – 1580), a voe ofiser en arme spagnol en Flandrez;
* Emilia (1517 – 1573), dimezet da 
** Carlo Gonzaga, aotrou Gazzuolo, ha dek bugel o doe.