Breizh

:*Ar pennad-mañ zo diwar-benn ar vro istorel e gwalarn Europa. Evit ar rannvro velestradurel gall, sellet [[Rannvro Breizh]].



*'Breizh** ( pe  pe c'hoazh **Bretagn**, e [[gallaoueg]]: ''Bertaèyn'' , [[galleg]]: ''Bretagne'' ) zo ur [[broioù keltiek|vro geltiek]], ul ledenez hag un takad sevenadurel e kornôg [[Europa]], savet war lodenn gornôg ar pezh a oa [[Arvorig]] gwezhall. Ur [[broad|vroad]] eo ivez abaoe an , pa oa unanet gant [[Nevenoe]], he roue kentañ. [[Bretoned]] a vez graet eus he fobl.

Dizalc'h eo bet Stad Breizh betek ar  a-raok bezañ enframmet e [[Frañs|rouantelezh Bro-C'hall]] da-heul koll arme Breizh a-enep an arme c'hall en [[Emgann Sant-Albin-an-Hiliber (1488)|emgann Sant-Albin-an-Hiliber]] e [[1488]]. Emren eo chomet Breizh betek dibenn an  a-raok bezañ dispennet ha divodet gant an [[Dispac'h gall]] a grouas an [[departamant gall|departamantoù]].

Abaoe krouidigezh ar rannvroioù e [[Frañs]] en eil hanterenn an  ez eus bet savet en-dro ur gwirvoud melestradurel da Vreizh, evit an daou drederenn eus he foblañs.

Ul [[ledenez]] vras eo Breizh, lec'hiet e [[kornôg]] [[Europa]], etre Bro-C'hall hag an inizi breizhveuriat. War un [[tiriad]] strategel emañ, etre [[Mor Breizh]] hag ar [[Meurvor Atlantel]], adal da [[kevandir|gevandir]] [[Amerika]]. Un hin veurvorel he deus, neuze e vez dous ha gleb he goañvioù ha fresk he hañvioù daoust da vezañ tommoc'h gant [[tommadur ar blanedenn|tommadur an hin]] en .

==Etimologiezh==
Evel ar stummoù [[gallaoueg|gallaouek]] ''Bertaèyn'', ar stumm [[galleg|gallek]] ''Bretagne'' peotramant ar stumm [[saozneg|saoznek]] ''Brittany'' e teu ar ger ''Breizh'' diwar al [[latin]] [[Britannia]], "douar ar Vretoned", a oa anv ur [[Proviñs Britannia|broviñs]] eus an [[Impalaeriezh roman]]. Ar ger-se a oa bet implijet abaoe ar  da gaozeal diwar-benn [[Enez Vreizh]]. Tapet e oa bet ar ger diwar ar [[gresianeg]] ''Πρεττανικη '' (Prettanike) pe ''Βρεττανίαι '' (Brettaniai) implijet gant an ergerzher [[Piteas]] eus [[Marseilha|Massalia]], hag amprestet o-unan diwar an anv en em roe annezidi an enezenn, a oa bet adsavet e *''Pritanī'' en o [[predeneg|yezh]], diwar ur [[proto-keltieg]] *''kʷritanoi '', mammenn ar [[kembraeg|c'hembraeg]] ''Prydain '', anv [[Enez Vreizh]] er yezh-se. Amsklaer eo talvoudegezh ar ger, a oa bet tostaet eus "preder" da skouer, peotramant eus ar wrizienn [[indezeuropeg|indezeuropek]] *''kʷer-'' ("troc'hañ", "ober"). Tostaet e oa bet ivez diouzh anv [[Iwerzhoneg|iwerzhonek]] ar [[Pikted|Bikted]] ''Cruithne ''.

Da vare ar [[Henroma|Romaned]] e implijed ar ger [[Arvorig]] evit kaozeal diwar-benn tiriadoù ledanoc'h eget [[Breizh]] a-vremañ, daoust ma oa al ledenez al lodenn gornôg anezho. Dont a ra eus ar [[galianeg]] ''aremorica'' a sinifi "tal ar mor", "tost ouzh ar mor". 

An anv [[Llydaw|''Ledav'']] a oa bet implijet betek an  (a gaver dindan ar stumm ''Letauia'' pe ''Letavia'' en testennoù latin, ha testeniekaet dindan ar stumm ''Letau'' en henvrezhoneg) hag a dalvezfe, moarvat "ledan", "plaen". Chomet bev e [[kembraeg]] da anv daveiñ boutin evit Breizh dindan ar stumm ''[[Llydaw]]'' , ez eo, avat, dibaot ha lennek-tre implij ar ger ''Ledav'' e brezhoneg a-vremañ. Sell ouzh ar pennad ***Ledav**' er Wikeriadur .

Adalek ar  e komañsed d'ober gant *Britannia* da gaozeal diwar-benn al lodenn eus [[Arvorig]] poblet gant ar Vretoned abaoe an , ha stankoc'h adalek ar . [[Gregor Teurgn]] a oa an istorour kentañ oc'h ober gant *Britannia* er stêr-se.

*Breizh* a zeufe eus ur stumm hipokoristek **Brittia* (stumm berr Brittania) a vije bet roet da [[Enez Vreizh]] a-bezh. Atestet eo evit ar wezh kentañ e lesanv an dug [[Alan III]] *Rebrit* en doa bevet en . Daou zoare zo da distagañ ar ger-se e [[brezhoneg]]va a-vremañ :  e gwalarn ar vro ([[Kerne]]-[[Leon]]-[[Treger]] dre vras), a skrived *Breiz* betek an , ha  e gevred ar vro ([[Bro-Gwened]] dre vras), a skrived *Breih* er skritur gwenedek. Ar reizhskrivadur *Breizh* a oa deuet gant ar skritur [[peurunvan]] darbennet e [[1941]] hag a zo implijet gant ar muiañ-niver bremañ. *Breiz* a gendalc'her skrivañ er skritur [[skolveurieg]] avat.

==Istor==

Bet eo bet Breizh unan eus ar [[riez]]où koshañ en Europa da vare diskar an [[Impalaeriezh roman]], met kavet ez eus bet roudoù niverus eus obererezhioù [[Mab-Den|mab-den]] e takadoù tost d'an [[aod]]où ha war an [[enez|inizi]] peurvuiañ. 

===Ragistor===
Roudoù un tantad ken kozh ha 500 000 a vloavezhioù zo bet kavet e [[Ploeneg]], ar re goshañ kavet en Europa. En enez [[Eusa]] ez eus bet meur a vonedonea gant [[annez]]idi a bep seurt abaoe hoalad an [[Neolitik]]. Etre 4 000 ha 1 200 kent [[Jezuz Nazaret|J.K.]] e savas tud ne anavezer kalz a draoù diwar o fenn meur a savadur mein : [[peulvan]]où (mein hir), [[liac'hven|taolioù-maen]] hag [[alez toet|alezioù toet]]. Sevenadur ar meurvein en em astennas war Europa a-bezh, met e Breizh e tizhas un diorren bras, seul vui m'eo [[roc'h]]ellek-kenañ an [[douar]].

===Henamzer===
Poblet e voe al ledenez gant poblañsoù a gaoze ur yezh geltiek, ar [[galianeg]] ha perzh eus [[Galia]] e teuas ar vro da vezañ eta. War dro -330 e tremenas ar merdeer [[Piteas]] war an aodoù. *Kyrtoma* a ra eus al ledenez, hag envel a ra an douaroù a welas en tu all da [[Mor Breizh|Vor Breizh]] *Prettanike* pe *Brettaniai* zo deuet da vezañ [[Preden]] en hor yezh. Antreal a rae hor bro en [[istor]]. 

Dont a ra ar ger Arvorig, eus ur ger [[galianeg]] latinekaet en *Aremorica* pe *Armorica*. Roet e oa anv-se en [[Henamzer]] klasel d'ul lodenn eus [[Galia]], etre kornad [[Pornizh]] e su genoù al [[Liger (stêr)|Liger]] ha [[Dieppe]]. Pemp poblad pe meuriad Galianed a oa e lodenn an Arvorig zo deuet da vezañ Breizh, an [[Osismied]], ar [[Weneted]], ar [[Koriosolited|Goriosolited]], ar [[Riedoned]] hag an [[Namneted]]). Gant ar [[Romaned]] e voe aloubet an tiriad a vo graet Breizh anezhañ war-lerc’h, evel ma aloubas peurrest [[Arvorig]] da vare [[Brezel Galia|Brezelioù Kaezar e Galia]]. 

En amzer an [[Impalaeriezh roman]] e oa Arvorig, *Aremorica*, ul lodenn eus proviñs roman *Gallia Lugdunensis*. Emsavadeg ar *Bagaudae* en  a zegasas trubuilhoù hag a lakaas ar boblañs da zigreskiñ. Distrujet e oa kalz kêriadennoù. War an *Tractus Armoricanus* e oa savet kreñvlec'hioù nevez, da skouer e [[Brest]], [[Avranches]] hag [[ar Yeoded]]. Da gustum e soñjer e krogas ar [[Iliz katolik roman|gristeniezh]] d'en em ledañ en Arvorig e diwezh ar , met ral eo an titouroù.

===Enbroadeg ar Vretoned da Arvorig===
Er bloavezhioù 380 e oa moarvat un niver bras a soudarded vrezhon eus an [[Arme Roma|lu roman]] da zifenn aodoù Arvorig a-enep al laeron-vor a zeue eus Norzh Europa hag a rae o reuz e Mor Breizh. Goude se ez voent implijet da stourm ouzh emsavadegoù ar *Bagaudae*. Hervez an *Historia Brittonum*, skrivet en , an impalaer [[Magnus Maximus]], a dennas an armeoù roman eus Preden, o c'hasas eno ivez.

Pa voe dilezet [[Proviñs Britannia]] gant al [[Lejion roman|lejionoù roman]] e [[411]] e fizjont difenn an enezenn er Vrezhoned. Buan avat, argadegoù ar [[Pikted|Bikted]] o tont eus *Caledonia* ha dreist-holl re ar *Scoti* (Iwerzhoniz) (deuet eus *Hibernia*) a zeu da vezañ niverusoc'h-niverusañ. War ar memes tro eo aloubet reter an enezenn gant [[pobloù german]], an [[Angled]] hag ar [[Saozon]] peurgetket, a argas ar Vrezhoned trema ar c'hornôg. War a seblant e vefe argadegoù ha trevadennoù an Iwerzhoniz o dije bet ar roll brasañ da atizañ un niver bras a Vrezhoned da vont kuit war an douar-bras e lec'h ma anavezent kerent a oa soudarded eno. Divroañ a reas ar Vretoned da Walarn Galia dre vras, da Arvorig dreist-holl.

Kavout a reer an tiriad anv *Britannia* dindan pluenn an istorour frank [[Gregor Teurgn]] er . Er [[Krennamzer|Grennamzer]] uhelañ e oa bet rannet Breizh etre div rouantelezh ha war-lerc’h etre teir rouantelezh – [[Domnonea]], [[Kerne]] ha [[Bro-Ereg]].

===Breizh ar Grennamzer===
====Rouantelezh Breizh====
Etre [[843]] ha [[851]] e voe trec'het meur a wezh lu ar [[Franked]] gant [[Nevenoe]], a oa bet o telc'her Breizh en anv an Impalaer, hag e vab [[Erispoe]]. Dizalc'h e teuas Breizh da vezañ hag [[Erispoe]] a zeuas a-benn da lakaat roue ar Franked [[Karl Voal]] da anavezet e galite a roue (Emglev Anje e 851). Brasaet e voe ar rouantelezh dindan ren [[Salaun (roue Breizh)|Saläun]].

====Aloubadegoù ar vikinged====
Preizhet e voe Breizh gant ar [[Vikinged]] meur a wezh kerkent ha [[843]]. Goude drouklazhañ Salaün avat, o profitañ eus ar brezel ma rae e hêred er vro, e teuas ar Vikinged da gas prantadoù-preizhañ spontusoc'h-spontusañ. Goude ren ar roue [[Alan Iañ]] e voe distrujet ar rouantelezh ganto.

====[[Dugelezh Breizh]]====
Distreiñ a reas [[Alan Barvek]], ur mab-bihan da roue diwezhañ Breizh, gant skoazell roue Bro-Saoz [[Æthelstan Sussex|Athelstan of Wessex]] ha pennoù bras [[Rouantelezh ar Franked]], da Vreizh ha trec’h e oa war ar Vikinged e [[937]]. Adsavet e oa bet Breizh hogen ne oa mui ken kreñv all, ken ma ne oa nemet un [[Dugelezh Breizh|dugelezh]] anezhi (ur gontelezh hepken hervez tud zo). Ur skod a bouez e oa etre Normandi hag Anjev, ha da c’houde etre Bro-Saoz ha Bro-C’hall a-raok dont da vezañ ur vro dizalc’h en-dro da vare remziad an tiegezh Moñforzh (XIV–XV kantved). Ur vro distag e chomas betek ar , daoust d’ar Brezel hêrezh (1341–1364), daoust d’ar C’hallaoued a glaske lakaat ar vro e beli o Stad, daoust d’ar Saozon a glaske ren ar vro.

===Unanidigezh gant Frañs hag ar prantad modern===
Da-heul e voe trec’h rouantelezh [[Bro-C’hall]], ur rouantelezh c’halloudus anezhi, war an dugelezh da vare emgannoù [[1488]] ha [[1491]]. E [[1532]], o doa goulennet Stadoù Breizh, a oa bodet e Gwened, e vije unanet an dugelezh hag ar rouantelezh da viken. Mirout a reas Breizh dreistwirioù zo (al lezenniñ hag ar sevel tailhoù dibar), koulskoude, betek an [[Dispac'h gall]].

Ar , ar  hag ar  a vez sellet outo evel prantadoù eus an toniusañ e Breizh. D’ar mare-se e veze treuzdouget [[Marc'hadourezh|marc’hadourezh]]ioù a-leizh dre vor etre [[Spagn]], [[Bro-Saoz]] hag [[Holland]]. Breizh a oa, anat eo, e kreizig-kreiz an hentoù-se. Da vare Colbert e voe diorret an arme e Breizh hag abalamour d’an dizemglevioù a veze etre Frañs ha Bro-Saoz ez eas Breizhiz tamm-ha-tamm war baouraat.

===Abaoe an [[Dispac'h Gall|Dispac'h gall]]===
E-pad nozvezh ar 4 a viz Eost 1789, evit gwir, e voe torret dreistwirioù ar c’humunioù, ar c’horfuniadoù, an noblañs, ar c’hloer… ha dreistwirioù Breizh. Disrannet e voe Breizh e pemp departamant.

Paouroc'h paourañ e oa ar vro abaoe an  met en  e voe an traoù en o gwashañ. Skoet e voe an dud gant ar [[Brezel Bed Kentañ]] hag an [[Eil Brezel Bed]] ha cheñchet dremm he doa graet ar vro d'ar mare-se, paneveken gant dilez o yezhoù gant ar Vretoned. Rannet e voe Breizh e div rannvro d'ar mare-se ivez, al lodenn vrasañ oc'h ober [[Rannvro Breizh]] hag ul lodenn bet ebarzhet e [[Broioù al Liger]].

==Douaroniezh==
:*Sellet ivez : roll inizi pennañ Breizh ha roll stêrioù pennañ Breizh

Ledenez vrasañ Frañs eo Breizh, gant ur gorread a 34 030 km² etre Mor Breizh ha Meurvor Atlantel, a c'heller didroc'hañ etre an Hirwazh kostez Enez Eusa ha Pleg-mor Gwaskogn e su ar vro. Didroc'het-kenañ eo aodoù Breizh, leun a torraodoù, a rozioù, a aberioù hag a gaboù. Ar Mor Bihan, e su ar vro, zo ur porzh naturel bras-tre ha leun a inizi. 800 enezenn a zo nepell eus aodoù Breizh : ar Gerveur eo an hini vrasañ, er su. 2 860 km a aodoù a zo e Breizh en holl, un drederenn eus aodoù hollek Frañs eo.

N'eo ket plaen Breizh penn da benn abalamour da dTorosad Arvorig, ur aradennad venezioù kozh-Noe ledet etre Normandi, Maine, Anjev ha Breizh. Abalamour d'an dra-se ne'z eus ket a harzoù merket splann er gweledva etre Breizh ha Frañs, war-bouez ar stêr Kouenon a verk an tremen etre Breizh ha Normandi. Tra m'emañ Torosad Arvorig en e uhelañ e Maine (417 m) hag e tigresk a feur ma tosta diouzh ar mor ez a war uhelaat kreiz al ledenez gant ar Menez Du ha Menez Are. Menez uhelañ Breizh eo ar Roc'h Ruz e Menez Are gant 385 m, heuliet a-dost gant menezioù all nepell.

Alies e reer an *Arvor* eus al lec'hioù tost ouzh an aodoù (implijet eo stank e galleg, "*l'Armor*") tra ma reer an *Argoad* eus an tiriadoù diabarzh (e galleg "*l'Argoat*"). An douaroù pinvidikañ zo ar re a oa goloet gant koadeier a-raok amzer an Neolitik. Bremañ e kaver koadeier bihanoc'h, evel Koad Pempont, a soñjer eo restachoù koad mojennel Breselien. Stank e kaved gwez war ar c'hleuzioù abaoe an , met da get hogozik penn da benn e oa ar gweledva-se abalamour ma oa re vihan ar parkeier evit leuskel mekanikoù da dremen. Poaniet e oa bet gant un nebeud tud, evel Saig Jestin, da adsevel ar c'hleuzioù. An douaroù paouroc'h zo goloet gant lanneier. Yeunoù a gaver e Breizh ivez, er Briver da skouer, a zo bet lakaet en ur park naturel rannvroel, tra m'eo bet lakaet Menez Are hag aod an Hirwazh e parkoù all.

### [[Douarouriezh]]
:*Sellet ivez : [[Argompezenn]]
Dont a reas ledenez Vreizh war-wel da vare an [[orogeniezh kadomian]], a stummas aod an norzh etre [[Gwengamp]] ha [[Felger]]. War-wel e teuas aod ar su da vare an [[orogenezenn hersinian]]. D'ar memes mare e leuskas [[menez-tan|menezioù-tan]] oberiant-kenañ kementadoù bras a [[Greunvaen|c'hreunvaen]]. Etre an daou brantad-se, kadomian ha herkiniat, e gaved an tiriad dindan zour meur a wezh, ar pezh a leuskas mein fosil ha goueledennet, evel ar [[maen glas]] hag ar [[c'hrag]]. Dre ma ne gaver ket [[raz]] eo trenk-tre an douar e Breizh.

Uhelaet ha plaenaet e voe [[torosag Arvorig]] meur a wezh tra ma oa stummet ar [[Pireneoù]] hag an [[Alpoù]]. Rimiet e voe ar reier abalamour d'ar cheñchamantoù hin ha stummadur reier goueledennet ouzhpenn. Atebeg eo ar [[metamorfism]] eus stummadur ar maen glas, ouzhpenn da zouar pinvidik [[Enez Groe]].

E-pad skornadegoù ar Pevarveder e voe goloet Breizh gant [[loess]] ha leuniet e voe an [[saonenn|traoñiennoù]], disoc'h obererezh stank plakennoù Afrika hag Eurazia, gant goueledennoù ar stêrioù. Stummet e voe gweledva Breizh a-vremañ da vat e-kerzh ar milion a vloavezhioù diwezhañ.

===[[Hin]]===
Emañ Breizh en takad goudomm, gant un hin cheñch-dicheñch, levezonet gant ar mor, tost-tre ouzh hini [[Kernev-Veur]]. Alies e ra glav, met ken alies e weler an heol. E-pad an [[hañv]] ez an temperadurioù betek 30°C, met klet e chom an hin. 15°C a ziforc'h a vez etre an hañv hag ar [[goañv]], met cheñch a ra diouzh pegen pell emeur diouzh ar mor. Chom a ra etre an amzer war an aodoù, muioc'h eget e diabarzh ar vro, met kement a c'hlav a ra war an daou dakad-se. Muioc'h a c'hlaveier a gouezh war [[Menez Are]] avat. Muioc'h a heol a vez e sur ar vro, etre [[An Oriant]] ha [[Pornizh]] avat, betek 2000 eurvezh bep bloaz.

===Plant hag anevaled===

Tost a-walc'h emañ buhez gouez Breizh ouzh hini [[Frañs]], gant un nebeud diforc'hioù avat. Pinvidik eo ar vuhez a-hed an aodoù hir, er morioù kenkoulz hag en aer – [[labous]]ed zo ne vezont ket gwelet e Frañs. Ar spesadoù a gaver e diabarzh ar vro n'int ket gwall zisheñvel diouzh ar pezh a gaver e Frañs avat, ouzhpenn d'an dra-se, dre m'eo Breizh ul ledenez, e weler nebeutoc'h a spesadoù e Breizh-Izel eget e Breizh-Uhel.

Leun a laboused-mor disheñvel a c'heller gwelet a-hed an aodoù, annez ar [[Morvran vras|morvrini bras]], [[Gouelan gris|gouelini gris]], [[Godez beg plat|godezed beg plat]], [[Morskoul boutin|morskouled boutin]], [[Erev beg hir|ereved beg hir]] pe [[Poc'han boutin|poc'haned boutin]]. Ar brasañ eus ar spesadoù-se a ouenn war inizi distro ma n'eo ket kerreg, start e vez gwelet anezho neuze. E diabarzh ar vro e kaver spesadoù a weler stank en [[Europa]], evel [[Fazan|fazaned]], [[gwennili-siminal]], [[Kefeleg-koad Eurazia|kefeleged]], [[Glaouer du|glaouered du]] pe [[Klujar c'hris|klujared gris]].

Evel e [[Kembre]], [[Kernev-Veur]] pe [[Iwerzhon]] e kaver e dourioù Breizh leun a anevaled-mor evel [[rinkin pirc'hirin|rinkined pirc'hirin]], [[Reunig gris|reuniged gris]], [[Baot lêrek|baoted lêrek]], [[daofin|daofined]], [[Morhoc'h|morhoc'hed]], [[Bloneg-mor|morgaouled]], [[krank|kranked]] pe [[legestr|ligistri]]. [[Draeneg|draeneged]] a gaver stank a-hed an aod, tra ma vev [[Touilh-traezh|touilhed-traezh]] war ar [[plateiz kevandirel]]. Er stêrioù e kaver [[dluzh|dluzhed]], [[eog|eoged]] asambles gant [[dourgi|dourgon]] hag [[avank]]ed.

E-touez an [[divellkeineg|divellkeineged]] e c'heller menegiñ [[Elona quimperiana|melc'hwedenn-grogennek Kemper]]. Ar bronneged brasañ a oa bet chaseet betek an amzer vodern, aet e oa ar [[bleiz|vleizi]] da get en  da skouer. Hiziv e c'heller menegiñ ar [[c'harv|c'hirvi]], [[pemoc'h-gouez|moc'h-gouez]], [[louarn|lern]], [[gad|gedon]] ha meur a spesad [[askell-groc'hen]].

Brudet eo Breizh evit [[marc'h Breizh]], ur ouenn kezeg eus ar vro, hag evit ar [[Spagnol Breizh]], ur c'hi-chaseal. Gouennoù chatal a zo bet desavet er vro, lod eus outo a oa war-nes mont da get en  evel ar [[Buoc'h brizhdu|saout brizhdu]], *saout Froment* eus a Vro-Leon, [[buoc'h Arvorig|saout Arvorig]] ha [[buoc'h Naoned|saout an Naoned]].

==Treuzdougen==
===Hentoù===


Fall e oa ar rouedad hentoù e Breizh betek ar [[bloavezhioù 1970]]. Gwellaet e oa bet un tamm en  gant labourioù duk Aiguillon evit aesaat tremen ar soudarded, met chom a rae a-bouez ruz an treuzdougen war vor hag an [[tren]] goude an . Diwar labour ar [[CELIB]] er [[bloavezhioù 1960]] e oa bet divizet gant gouarnamant [[Charles de Gaulle|de Gaulle]] ur [[Steuñv hentoù Breizh|steuñv krouiñ ha reneveziñ hentoù]] a 10 milion lur e-pad 25 bloaz. Ouzhpenn 1000 km a [[hentoù-tizh]] a oa bet savet, o liesaat an trafik dre bevar. Kontrol d'ar pezh a oa bet graet e lec'h all e [[Frañs]] n'eus ket da baeañ ur peaj war hentoù Breizh ha ne c'heller ket bleniañ en tu all da 110 km/h (e-lec'h 130 km/h).

An hent pennañ a liamm ar c'hêrioù bras hag an tolpadoù all a-hed aod an norzh eo an [[Hent Vroadel 12]] a liamm [[Roazhon]], [[Sant-Brieg]], [[Montroulez]] ha [[Brest]]. Diwar Roazhon e liamm Breizh ouzh [[Normandi]] ha mont a ra betek [[Pariz]]. E su Breizh e tremen [[Hent Vroadel 165]] a-hed an aod en hevelep doare o liammañ an [[Naoned]], [[Gwened]], [[An Oriant]] ha [[Kemper]] a-raok treiñ war-zu an norzh betek [[Brest]]. An [[Hent Vroadel 164]] a chome diechu e labourioù e [[2022]], neuze e chom lodennoù gant un hent e-lec'h daou, met treuziñ a ra [[Kreiz Breizh]] etre [[Roazhon]], [[Loudia]], [[Karaez]] betek [[Kastellin]] ha [[Kraozon]]. Un hent-bras all zo etre [[Roazhon]] ha [[Gwened]], an [[Hent Vroadel 166]] tra ma'z eus unan all, an [[Hent Vroadel 137]] d'ober al liamm etre [[Sant-Maloù]], [[Roazhon]] hag an [[Naoned]] hag alese mont betek [[Bourdel]].

===Aer===
[[Aerborzh]] brasañ Breizh eo [[Aerborzh Naoned|Aerborzh Naoned Atlantel]], a gas kirri-nij d'ar [[Rouantelezh-Unanet]], [[Italia]], [[Alamagn]], [[Iwerzhon]] ha [[Maroko]]. [[Aerborzh etrebroadel Brest-Breizh]] eo an eil brasañ, dirak [[Aerborzh Roazhon - Sant-Jakez]] hag [[Aerborzh an Oriant-Breizh Su]]. Aerborzhioù bihanoc'h a zo, met diaezamantoù bras o devez.

===Hentoù-houarn===

Div linenn [[TTB]], skourroù an [[TTB Atlantel]], zo e Breizh, unan a liamm [[Pariz]] ouzh an [[Naoned]] hag unan all o liammañ [[Pariz]] ouzh [[Roazhon]] ha dre-se ouzh [[Kemper]] ha [[Brest]]. Astennet e voe al linenn tizh-uhel e [[2017]], en tu-mañ eus [[ar Mañs]], da gas buanoc'h an trenioù warno. Tabut a oa bet abalamour d'an arc'hant postet el labourioù-mañ evit efedoù fall war ar vro, e-keñver priz an tiez e Bro-Roazhon ha plas an trenioù rannvro.

Ar servij rannvroel zo aozet gant trenioù [[THR]] a ra liammoù etre kêrioù Breizh hag a servij da drenioù ar pemdez.

===Mor ha dour===
Servijoù treizhañ zo da gas tud, otoioù ha danvezioù a-dreuz [[Mor Breizh]] da [[Iwerzhon]], [[Kernev-Veur]], [[Inizi angl-ha-norman]] ha [[Bro-Saoz]]. An embregerezh bennañ eo [[Britanny Ferries]], savet gant [[Alexis Gourvennec]] evit produerien legumaj Bro-Leon da gentañ, a ra liammoù etre [[Rosko]] ha [[Plymouth (Bro-Saoz)|Plymouth]], [[Sant-Maloù]] ha [[Portsmouth]], ha [[Rosko]] ha [[Korkig]]

En  e voe digoret [[Kanol Naoned-Brest|ur ganol vras]] etre an [[Naoned]] ha [[Brest]]. Digoret e oa bet evit ar c'hoñverz met bremañ e c'heller bageal warni evit ar blijadur.

===Marc'hhouarnerezh===
Unan eus sportoù-pennañ Breizh eo ar [[marc'hhouarnerezh]] ha meur a zen ez a war beloioù evit ar blijadur, ar pezh en deus lakaet ar [[strollegezh bublik|strollegezhioù publik]] da bostañ arc'hant en hentoù-marc'h-houarn ha peadra d'ober gant ar beloioù. Er vro a-bezh eo bet brasaet ar rouedad hentoù, war bord an hentoù meret gant ar c'humunioù peotramant war hentoù savet a-ratozh, lod anezho savet diwar hentoù-houarn kozh. Hentoù ispisial a zo, evel ar *Vélodyssée* ("Belodisea") eus [[Rosko]] betek an [[Naoned]] hag hentoù-meur a zo merket gant sinoù e "V" (evel V1, V2...). An halajoù a-hed [[kanol Naoned-Brest]] a zo bet kempennet evit ar beloioù, da lavaret eo 385 km, met kammdroioù a zo : kuitaat an hent a vez erbedet a-wezhioù da verraat ar veaj ha degas un tamm cheñchamant.

==Melestradurezh ha politikerezh==
===Rannoù hengounel===
Div bastell-vro vras zo e Breizh : [[Breizh-Uhel]]  ([[Gorre-Breizh]]), a glot gant tachenn ar [[gallaoueg]] a-raok ar [[bloavezhioù 1950]] ha [[Breizh-Izel]] ([[Goueled-Breizh]]), a glot gant ar [[brezhoneg]]va a-raok ar [[bloavezhioù 1950]]. Rannet e voe Breizh e nav gontelezh, ha goude nav eskopti, a glot gant an [[eskopti]]où katolik, met o deus servijet ivez da rannadurioù brezel, melestradurezh ha sevenadurel.  Chom a ra bev ar broioù-se e Breizh-Izel dreist-holl, ha muioc'h c'hoazh e penn ar vrezhonegerien.

An eskoptioù kozh etek 1792 a oa :
* E [[Breizh-Izel]] :
** [[Bro-Leon]], tro-dro da [[Kastell-Paol|Gastell-Paol]], e norzh an [[Elorn]] ha [[Menez Are]], e kornôg [[Montroulez]].
** [[Bro-Dreger]], tro-dro da [[Landreger]], etre [[Montroulez]] hag al [[Leñv]], hag ar menezioù er su.
** [[Bro-Gerne]], tro-dro da [[Kemper|Gemper]], e su an [[Elorn]] ha [[Menez Are]], betek [[Kemperle]] er su.
**[[Bro-Gwened]], tro-dro da [[Gwened|Wened]], rannet etre Breizh-Izel ha Breizh-Uhel emañ e gwirionez.
* E [[Breizh-Uhel]] :
** [[Bro-Naoned]], tro-dro d'an [[Naoned]], a glot tamm pe damm ouzh departamant al [[Liger-Atlantel]].
** [[Bro-Roazhon]], tro-dro da [[Roazhon]], a ra ul lodenn eus [[Il-ha-Gwilun]].
** [[Bro-Zol]], tro-dro da [[Dol|Zol]], e biz [[Il-ha-Gwilun]].
** [[Bro-Sant-Maloù]], tro-dro da [[Sant-Maloù]], rannet etre tri departamant a-vremañ.
** [[Bro-Sant-Brieg]], tro-dro da [[Sant-Brieg]].

Niver bandennoù ar [[Gwenn-ha-du]] a oa bet choazet diouzh niver ar broioù-se, ar re wenn evit Breizh-Izel, ar re zu evit Breizh-Uhel.

E Breizh-Izel dreist-holl, eo rannet c'hoazh pep hini eus ar broioù-se en isbroioù sevenadurel a rae diforc'hioù etrezo gant ar mod d'en em wiskañ, an dañs peotramant ar mod da gaozeal brezhoneg. Lod a chom bev c'hoazh, evel ar [[Bro-Vigoudenn|Vro-Vigoudenn]] pe [[Bro-Bagan]]. Gallout a reer menegiñ ouzhpenn [[Bro-Fañch]], [[Bro-Fisel]], [[Bro-Chelgenn]] pe [[Bro-Dardoup]].

===Rannoù a-vremañ===
:*Gwelet ivez : Rannvro Breizh, departamant gall.*

Da get ez eas Breizh evel emsavadur politikel e [[1789]], pa voe rannet e pemp [[departamant gall|departmant]]. Rannet eo an departamantoù e tri pe bevar *arrondissement*, rannet o-unan e [[Kanton gall|kantoù]] savet gant meur  a [[Kumun c'hall|gumun]]. Dilennet eo ar c'huzulioù-kêr ha departamant gant ar geodedourien. E pep departamant ez eus ur prefed ha meur a is-prefed, choazet gant [[Prezidant ar Republik C'hall]].

Dre ma oa deuet re vihan an departamantoù e oa bet soñjet krouiñ rannvroioù brasoc'h e-kerzh an . Daoust ma oa difennet Breizh gant pemp departamant gant broadelourien Breizh, gant asant ar boblañs dre vras, e oa bet kavet gwelloc'h gant gouarnamantoù Frañs distagañ departamant al [[Liger-Atlantel]] diouzh Breizh evit e lakaat e rannvro [[Broioù al Liger]]. Arguzennet e oa bet e vije kevezerezh etre [[Roazhon]] ha [[Naoned]], hag e oa re bell an [[Naoned]] diouzh kreiz ar rannvro. Meur a raktres a oa bet abaoe ar [[bloavezhioù 1920]], met n'eo nemet e [[1956]] e oa bet treset rannvroioù Breizh ha [[Broioù al Liger]] evel m'emaint bremañ. E [[1972]] e voe roet galloudoù d'ar rannvroioù-se, asambles gant ur [[Kuzul rannvro|c'huzul rannvro]]. Brasaet e oa bet galloudoù ar rannvroioù un tammig e [[2014]].

Evit ar poent eo rannet Breizh etre div rannvro velestradurel neuze :
*[[Rannvro Breizh]], ma kaver peder femvedenn eus ar vro istorel ; [[Roazhon]] eo [[kêr-benn]] velestradurel ar Rannvro ; 
*[[Broioù-al-Liger]], m'emañ an departamant breizhek [[Liger-Atlantel]] hag an departamantoù gall [[Sarthe]], [[Maine-et-Loire]], [[Vañde]] ha [[Mayenne]]). [[Naoned]] eo [[kêr-benn]] velestradurel ar Rannvro – kêr-benn Breizh eo bet keit ha ma oa dizalc'h Breizh diouzh Bro-C'hall.

Unvan eo Breizh evit a sell ouzh ar justis, pa dalvez lez-c'halv Roazhon evit Breizh en he fezh.

===Adunanidigezh===
:*Gwelet ivez : Breizh Unvan*.
Pa voe bet krouet Rannvroioù Breizh ha Broioù al Liger e oa savet meur a vouezh, e-touez ar bolitikerien, luskad broadel Breizh kenkoulz hag ar boblañs, a-enep an diviz ha da c'houlenn ma vezo adunanet Breizh he femp departamant.

Enebourien an adunanidigezh, politikerien eus Broioù al Liger alies, a gred ne c'heller ket mont gant an hent-se : kollet e vije gant ar Rannvro he c'hêrbenn politikel hag ekonomikel, ne vije ket unvan a-walc'h Broioù al Liger ha rankout a rafed ebarzhañ an departamantoù a chom e rannvroioù all evel [[Centre-Val de Loire]] pe [[Nouvelle Aquitaine]]. Arguzenniñ a reont, evel lod eus enebourien ar soñj-se e Breizh, e vije graet poan da [[Roazhon]] ha digempouezet Breizh etre [[Breizh-Uhel]] ha [[Breizh-Izel]]. Ar brasañ zo ar bolitikerien-se a c'houlenn ma vo unanet Breizh ha Broioù al Liger d'ober ur rannvro *Kornôg Bras* avat.

Harpet eo soñj an adunanidigezh gant kevredigezhioù evel [[Breizh Unvan]] pe [[A la bretonne]], ha gant emsavadurioù publik evel Kuzul [[rannvro Breizh]] (abaoe 2008), ha meur a wezh gant kuzul departamant [[Liger-Atlantel]]. Sontadegoù a ziskouez eo soutenet an adunanidigezh gant ar brasañ niver e rannvro Breizh kenkoulz hag e Liger-Atlantel, tra m'eo nac'het soñj ar C'hornôg Bras.

===Kêrioù-penn===

Meur a gêr a oa bet seiz ar galloud a-hed istor Breizh. Ne ouezer ket kalz a draoù diwar-benn annez ar rouaned kentañ met gouzout a reomp e fiñve kalz lez an duked hag o melestradurezh, pep duk o reiñ pouez d'ur c'hastell peotramant d'ur gêr bennak diouzh e sañtimantoù. Bevet o doa etre an [[Naoned]], [[Roazhon]], [[Redon]], [[Ploermael]], [[Gwened]] pe [[Gwenrann]] dreist-holl, da lavaret eo e [[Breizh-Uhel]] muioc'h eget e [[Breizh-Izel]]. Pa oa dizalc'h ar vro en em vode [[Stadoù Breizh]] etre [[Dinan]], [[Ploermael]], [[Redon]], [[Roazhon]], [[Gwitreg]], [[Gwenrann]] met dreist-holl e [[Gwened]] (19 gwezh) hag en [[Naoned]] (17 gwezh).

E-touez ar c'hêrioù-se e c'heller lavaret e oa un tric'horn kêrioù-penn etre [[Gwened]], [[Roazhon]] hag an [[Naoned]]. Kurunennet e veze an duked e [[Roazhon]] tra ma oa [[Gwened]] seiz Kambr ar c'hontoù hag ar Parlamant betek fin an dizalc'hidigezh. Kaset e voe ar Parlamant da Roazhon ha kambr ar c'hontoù d'an Naoned ur wezh staget Breizh ouzh Frañs. [[Naoned]], lesanvet *Kêr an Duked* a oa annez pennañ ried diwezhañ Breizh. Emañ [[Kastell Duged Breizh]] e kreiz-kêr an [[Naoned]] c'hoazh. Hiziv ez eus tud evit lavaret eo an [[Naoned]] kêrbenn Breizh met [[Roazhon]], dre m'eo kêrbenn [[rannvro Breizh]], a zo gwelet evel kêrbenn ar vro. Seiz ur rannvro-Iliz aozet war tiriadoù [[rannvro Breizh]] ha [[Broioù al Liger]] eo ivez.

===Gweledva politikel===
Betek hanterenn ziwezhañ an  e oa kreñv levezonoù katolik ha mirour e Breizh a-bezh, tra ma oa tostoc'h rannvroioù zo evel bro greantel [[Sant-Nazer]] hag [[an Oriant]] pe ar veskell etre [[Pont-'n-Abad]] ha [[Landreger]] hag a dreuz Breizh – lesanvet ar veskell stourm – ouzh al luskadoù sokialour ha komunour. Muioc'h a-bouez o doa kemeret strolladoù an tu-kleiz, dreist-holl ar [[Strollad sokialour]] da gentañ hag ar re C'hlas nevez-zo, er vro. Adalek [[2004]] e oa ar muiañ-niver ganto e Kuzul [[rannvro Breizh]]. Chom a ra kreñv ar virourien er Mor-Bihan avat. Izeloc'h e vez ar strolladoù tu-dehoù pellañ e Breizh eget e [[Bro-C'hall]].

E Breizh e kaver un anadenn bolitikel ha sevenadurel dibar, pa 'z eus tud a embannont mennozioù goubarzhel e-keñver dazont ar vro dre ul luskad difetis ha liesseurt a vez graet [[Emsav]] eus outañ hag e c'heller kavout e orin e kreiz an , goude adlañs al lennegezh vrezhonek.
Strolladoù rannvroelour, [[emrenerezh|emrenour]], broadelour ha [[dizalc'hiezh|dizalc'hour]] a zo er vro abaoe deroù an , met dister e chomont a-fet dilennidi. Chom a ra brudet fall [[Strollad Broadel Breizh (1931-1944)|Strollad Broadel Breizh]] dre ma aet war hent ar [[faskouriezh]] gant un nebeud eus e bennoù ha [https://br.wikipedia.org/wiki/Kenlabourerezh%20gant%20Alamagn%20nazi%20hag%20Italia%20faskour kenlabouret gant Nazied] hag alies e tager an [[emsav]] abalamour d'o oberoù, goude ma oa bet graet choazoù kontrol gant broadelourien all. Hiziv eo an [[Unvaniezh Demokratel Breizh]] ar strollad brudetañ. Ur strollad eus an tu-kleiz eo, a oa bet tost ouzh ar [[Strollad Sokialour Bro-C'hall|Sokialourien]] a-raok tostaat ouzh an Ekolojisted, a stourm evit emrenerezh ar vro. Dilennidi o deus er C'huzul rannvro hag e kêrioù zo. Menegiñ [[Strollad Breizh]] a c'heller ober, en em brezañt evel ur strollad nag a-gleiz nag a-zehoù, met gwelet e vez evel ur strollad kreiz-dehoù alies dre ma'z eus eus an UDB a-gleiz.

==Poblañs==


Hervez an niveridigezh ofisiel diwezhañ e oa 4&nbsp;784&nbsp;126 a dud o chom e Breizh e [[2022]] (3&nbsp;354&nbsp;854 e Rannvro Breizh hag 1&nbsp;429&nbsp;272 Liger-Atlantel, sifroù dastumet e [[2019]] da vezañ ofisiel e [[2022]]), ar pezh a Breizh etre [[Zeland-Nevez]] ( e [[2018]]) ha [[Palestina]] ( e [[2014]]). Biskoazh ne oa bet kement a dud o chom e Breizh en hec'h istor. N'eo ket dasparzhet ingal ar c'hresk-se avat. Tra ma oa kresket ar boblañs dre vras eus 1 % bep bloaz, met muioc'h e oa bet e [[Mor Bihan]] hag en [[Il-ha-Gwilun]]. Bro-Roazhon ha Bro-Naoned a zesach an dud, kenkoulz hag an takadoù tro-dro d'an aod, dreist-holl er c'hreisteiz e-lec'h ma vez heol. Ar maezioù dre vras, met dreist-holl ar menezioù. E [[Breizh-Izel]] e oa bet kollet tud ivez.

E [[1851]] e oa tro-dro 2.7 milion a dud a chom e Breizh hag izel e chomas ar c'hresk betek kreiz an , dreist-holl abalamour ma oa kalzig a Vretoned o vont kuit eus ar vro, da labourat e rannvroioù pinvidikoc'h peotramant e broioù estren. Kresket e voa ar boblañs betek 3.2 milion e [[1962]] avat, ur c'hresk kaset gant an [[Naoned]] dreis-holl. Adalek ar [[bloavezhioù 1960]] e kreskas buanoc'h ar boblañs dre ma oa tavet an divroañ. Breizh a zesach familhoù, tud nevez aet war o leve ha tud koshoc'h eget 35 vloaz. Deuet eo da vezañ start-kenañ evit ar gelennerien-skolioù distreiñ er vro da skouer.

=== Kêrioù Breizh ===
Brasañ kêrioù Breizh eo [[Naoned]], [[Roazhon]] ha [[Brest]], gant ouzhpenn 100 000 annezad. Un nebeud kêrioù bras a zo, en tu all da 25 000 annezad, evel [[Kemper]], [[An Oriant]], [[Sant-Nazer]] pe [[Sant-Brieg]]. Ar c'hêrioù all zo bihanoc'h eget 25 000 annezad, evel [[Montroulez]] pe [[An Alre]].



===Broadelezh===
Daoust d'ar frankiz kollet ha d'ar frammoù melestradurel a zisrann ar Vretoned e kendalc'h Breizh da vevañ evel un unanenn vroadel. Ar merkoù anatañ eus kement-se eo he [[sevenadur]] dibar ([[sonerezh]], kan, [[lennegezh]], [[keginerezh]], [[dañs]]où, [[Arz ar c'hoariva|c'hoariva]], gizioù emwiskañ hag all), he [[yezh]]où (ar [[brezhoneg]] hag ar [[gallaoueg]]), hec'h [[armerzh]] (gant luskadoù evel [[Produet e Breizh]]), labour an [[Emsav]] ([[Politikerezh|politikel]], sevenadurel, yezhel, armerzhel) abaoe daou [[kantved|gantved]], al liammoù etrebroadel niverus a vez maget gant pobloù all, ha youl ar Vretoned da vevañ en ur vro unanet en-dro.

E [[2014]] e tisklêrie 86% eus an dud bezañ stag-tre ouzh Breizh. 45% en em sante ken breton ha gall. 81% a soñj dezho eo ur rannvro, 13% a lavar eo ur vro ha 4% a lavar eo ur vroad. Digor e chom ar Vretoned e-keñver an dud : 63% a lavar n'eo ket ret bezañ bet ganet e Breizh peotramant kaout familh eus Breizh evit bezañ breizhat. 66% eus an dud a zisklêrie n'anavezent ket mat istor o bro ha 14% a lavar o doa bet kentelioù diwar-benn istor Breizh (er skol kentañ derez evit an hanter-anezho). E [[2019]] e responte 61% eus an dud war pemp departamant Breizh e oant a-du gant krouidigezh ur strollegezh war pemp departamant, gant ur Vodadeg he galloudoù astennet. 64% a responte e oant a-du ma vije kemeret gant Breizh kefridioù diouzh ar Stad. Hervez ur sontadeg kaset e [[2012]] hag embannet e-barzh ar gelaouenn [[Bretons]] e [[2013]] e oa 18% eus an dud a oa a-du gant dizalc'hidigezh Breizh. Ar sontadeg  a ziskoueze e chome lealoc'h ar Vretoned koshañ ouzh Frañs : 58% eus an dud en tu all 60 vloaz en em sante gall da gentañ, tra m'en em sante 53% eus an dud dindan 35 bloaz breizhat da gentañ. An dud eus an tu-kleiz en em sante muioc'h breizhat ivez.

===Yezhoù===

Ar [[brezhoneg]] hag ar [[gallaoueg]] eo yezhoù hengounel Breizh. N'eo ket yezh-vamm ar brasañ eus an dud bremañ abalamour m'int bet erlec'hiet gant ar [[galleg]], met klask a reer ober anezho yezhoù-daremprediñ adarre. Rannet eo o zachenn gant ur vevenn yezh a oa kilet, gant an tu kreñv evit ar gallaoueg, abaoe ar Grennamzer. Ar vevenn hengounel a dremen etre [[Plouha]] en norzh betek [[Gourenez Rewiz]] er su, met emañ an traoù o cheñch hervez enklaskoù yezhoniel diwezhañ. Ofisiel eo ar [[galleg]], evel e pep lec'h e [[Frañs]], tra m'eo bet anavezet ar [[brezhoneg]] hag ar [[gallaoueg]] evel yezhoù Breizh gant [[Rannvro Breizh|Kuzul rannvro Breizh]].

====Brezhoneg====


Ur yezh geltiek eo ar [[brezhoneg]], diskennet eus ar [[predeneg]], ha kar ouzh ar [[kerneveureg|c'herneveureg]] hag ar [[kembraeg|c'hembraeg]]. Degaset e oa bet da [[Arvorig]] ar c'hornôg adalek ar [[IVe kantved|IV]] ha  gant divroidi eus [[Enez Vreizh]]. Yezh ar gevredigezh a-bezh e [[Breizh-Izel]] e oa a-hed ar [[Grennamzer]] met tamm ha tamm, adalek fin ar [[Grennamzer Uhelañ]] e oa bet dilezet ar yezh gant an uhelidi, an Iliz hag ar vourc'hizien da c'houde. Yezh ar bobl war ar maez e oa chomet avat betek kreiz an .

Politikerezh ar gouarnamant gall en [[XIXvet kantved|XIX]] hag  a lakaas ar skol da vezañ ret ha difenn a reas implij ar brezhoneg er skolioù, gant ar pal lakaat an dud da zeskiñ [[galleg]] buan ha cheñch yezh. Dre an diouer a zazont ekonomikel e [[brezhoneg]] hag ar vezh santet gant an dud goude an [[Eil Brezel Bed]] e oa komañset da zesevel bugale e [[galleg]] adalek ar [[bloavezhioù 1930]] ha [[bloavezhioù 1940|1940]]. Evelato e oa chomet gouest ar brasañ eus an dud e Breizh-Izel da gaozeal brezhoneg betek ar [[bloavezhioù 1960]]. Adalek ar [[bloavezhioù 1950]] e oa aotreet kelenn brezhoneg evel un danvez diret adalek ar skolaj. [[Diwan|Skolioù brezhonek]] dre soubidigezh a oa bet digoret er [[bloavezhioù 1970]] ha tamm-ha-tamm e oa bet klasket lakaat ar yezh war-wel gant ar strollegezhioù publik, tra ma oa tavet an treuzkas dre ar familhoù.

Tra ma oa kaozeet gant ouzhpenn 1 milion a dud er [[bloavezhioù 1950]] eo digresket an niver-se da 225 000 e deroù ar , 79% anezho koshoc'h eget 60 vloaz. Gant an [[UNESCO]] eo bet renket ar brezhoneg evel "en arvar bras" en e *Atlas yezhoù ar Bed en arvar*. War-gresk ez a niver ar vugale oc'h heuliañ un hentenn divyezhek avat (+33% etre 2006 ha 2012) da dizhet 19 936 e [[2020]] tra ma weler un treuzkas dre ar familhoù o tistreiñ.



Er [[brezhoneg]]va e klever meur a rannyezh disheñvel, hep bevennoù resis-tre dre ma stummont ur *c'hontinuum*. Chom a reont tost an eil ouzh egile, gant diforc'hioù fonetik, gerioù hag un nebeud diforc'hioù yezhadur (verb kaout). Kustum e vezer da ziforc'hiñ peder rannyezh, diwar an eskoptioù kozh hag o yezh lennegel. Enebiñ a reer alies ar brezhoneg *KLT* :
* [[brezhoneg Leon|yezh Leon]], tro-dro [[Kastell-Paol]],
* [[brezhoneg Treger|yezh Treger]], tro-dro [[Landreger]],
* [[brezhoneg Kerne|yezh Kerne]], tro-dro [[Kemper]] ha [[Karaez]] ;

ouzh [[brezhoneg Gwened|yezh Gwened]] a zo pelloc'h diouzh an teir rannyezh gentañ.

12.5% eus an dud a zo gouest da gaozeal [[brezhoneg]] e [[Breizh-Izel]] hag 1% e [[Breizh-Uhel]]. Chom a ra kreñv ar brezhoneg e [[Kerne]], [[Bro-Leon|Leon]] ha muioc'h e [[Kreiz Breizh]] hag e [[Treger]] tra m'eo kazimant aet da get e [[Bro-Gwened]].

====Gallaoueg====


Ur yezh romanek eo ar [[gallaoueg]], kar d'ar [[galleg]], ha kaozeet e [[Breizh-Uhel]]. Diskennet eo eus al [[latin]] (ha kontet e vez e-barzh [[yezhoù oil]]), met levezonoù keltiek en deus dalc'het, en e c'heriaoueg dreist-holl ha nebeutoc'h a levezonoù diwar ar [[frankeg]] eget e galleg.

Kontrol d'ar [[brezhoneg]], n'eo ket bet lakaet ar gallaoueg war-wel abaoe pell ha chom a ra gwelet evel ur rannyezh war ar maez ma n'eo ket un *trefoedach*. Abalamour m'eo tost ouzh ar galleg e oa bet aesoc'h d'ar yezh-se gounid tachenn e Breizh-Uhel. E-pad pell e soñjed e oa ar gallaoueg un doare direizh da gaozeal galleg kentoc'h eget ur yezh drezi hec'h-unan. Evelato e tiskouez enklask diwezhañ [[Rannvro Breizh]] war he yezhoù e chom yaouank a-walc'h ar c'hallaouegerien hag e chom treuzkaset e familhoù zo. Ur goulenn a chom diwar-benn kalite ar gallaoueg treuzkaset, gerioù, distagadur peotramant ar sistem penn-da-benn ? Poaniet e oa bet da standardaat ar reizhskrivadur ha da embann levrioù, met chom a ra gwan ar strivoù-se. Lod a soñj dezho eo lakaet diaes ur politikerezh adsevel ar gallaoueg gant politikerezh ar brezhoneg, dre ma tap tachenn e [[Breizh-Uhel]] ivez, er-maez eus ar c'hêrioù bras ma kaver forzhig a vrezhonegerien abaoe pell zoken. Alies mat e kinniger ar brezhoneg evel yezh vroadel Breizh ha diaes eo d'ar gallaoueg kavet e blas er skeudenn-se.

Rouez eo ar gallaoueg skrivet a-raok an , war-bouez e [[lec'hanvadurezh]], bet meur a sistem-skritur a oa bet krouet abaoe. Chom a reont dianav eus ar brasañ eus ar c'hallaouegerien a-vihanik avat, betek lakaat ar panelloù da vezañ digomprenus evito. E [[Liger-Atlantel]], e-lec'h ma ne'z eus ket a bolitikerezh-yezh evit ar gallaoueg, e chome dianav ar ger *gallo* er [[bloavezhioù 2000]] zoken, ha ne oar ket an dud ez eus skriturioù ha levrioù en o yezh.

E [[2018]] e oa istimet e oa 191 000 gallaoueger e Breizh. Kelennet eo e skolioù zo evel un danvez diret, en [[Il-ha-Gwilun]] dreist-holl.

====Galleg====

Ur yezh [[Romaneg|romaneg]]|romanek eo ar [[galleg]], ha yezh ofisiel nemeti eo e Breizh dre lezennoù ar [[Bro-C'hall|Republik gall]]. Daoust ma oa implijet gant na uhelidi kerkent hag ar Grennamzer e chome ar galleg kazimant dianav gant ar brasañ eus ar boblañs, dreist-holl e [[Breizh-Izel]] betek an . Abalamour d'ar politikerezh yezh kaset gant ar Stad er skolioù hag e gevredigezh, abalamour d'ar vezh o doa santet ar Vretoned e-keñver o yezhoù-mamm, hag abalamour d'an diouer a zigarez da gaout micherioù-uhel en o yezhoù e oa tremenet ar Vretoned d'ar galleg e-kerzh an . Hiziv an deiz eo ar galleg yezh-vamm ar brasañ eus an dud e Breizh.

===Relijion===


Betek kreiz an  e oa kazimant an holl Vretoned [[Iliz katolik roman|katolik]] hag e-pad pell e oa ar vro ur c'hreñvlec'h eus ar feiz gatolik e Frañs, diskouezet gant an dro-lavar *Feiz ha Breizh ha zo breur ha c'hoar*. Hiziv eo difennet goulenn relijion an dud en niveradegoù, met sontadegoù a ziskouez e teu ar brasañ eus an dud da vezañ direlijion. Ur sontadeg eus [[1996]], pa oa deuet ar pab [[Yann-Baol II]] da Vreizh, a ziskoueze e oa 84% eus an dud en em sante kristen (67% evit Frañs) ha 38% a grede start. E sontadegoù nevesoc'h ([[2005]] da [[2009]] e oa bet diskouezet e oa digresket ar feur an dud gatolik betek 67%. Ur sontadeg eus [[2006]] a ziskoueze e chome kreñv ar relijion gristen er [[Mor-Bihan]], gant 70% eus an dud a oa kristen, tra ma konted an nebeutoc'h a gatoliked e [[Liger-Atlantel]] hag [[Aodoù an Arvor]] (war-dro 50%). E [[Penn-ar-Bed]] hag en [[Il-ha-Gwilun]] e konted war-dro 65% a gatoliked. Uhel e chom an niver a vugale az a d'ur skol gatolik bennak, alies dindan kevrat gant ar Stad.

Kristenaet e oa bet ar vro da vare [[Impalaeriezh Roma]], evel ma tiskouez ur walenn eus ar  bet kavet e [[Karaez]], met puilh e voe obererezh misionerien eus [[Enez Vreizh]] er c'hantvedoù da c'houde. Alies e teue ar visionerien-se eus [[Kembre]] ha dalc'het e oa bet anv seizh anv evel diazezourien eskoptioù Breizh (a-raok ma voe aloubet [[Roazhon]] hag an [[Naoned]]).



E-touez personelezhioù kristen liammet ouzh Breizh dre o obererezhioù misioner e c'heller menegiñ [[Gweltaz (sant)|Gweltaz]], eus [[Strat Clut]], brudet evit e levr [[De Excidio Britanniæ]], hag an [[Iwerzhon|iwerzhonidi]] [[Koulman]] ha [[Ronan (sant)|Ronan]]. Ar brasañ eus ar visonierien-se a oa bet lakaet da [[sant]] dre mouezh ar bobl. Ouzhpenn 600 sant a vije e Breizh, met nebeut-tre zo anavezet gant an [[Iliz katolik]] bremañ. Patronez Breizh eo [[Santez Anna]], mamm-gozh ar [[Jezuz Krist|C'hrist]] asambles gant [[Erwan Helouri]], ur beleg [[Treger|tregeriat]] eus an . Lidet e vez hemañ-ziwezhañ d'an [[19 a viz Mae]], ar pezh a zo bet lakaet da zeiz broadel Breizh.

Kustumoù hag hengounioù dibar a zo chomet bev e Breizh. En o zouez e c'heller gwelet bep bloaz [[pardon]]ioù, ul lid stag ouzh sent ar parrezioù e [[Breizh-Izel]] gant ur brosesion tro-dro d'ar bourk peotramant d'ar gêriadenn, betek an iliz pe ur chapel pe n'eus forzh pe lec'h sakret. Lod eus ar pardonioù-se zo brudet evit bezañ hir-hir, met na holl a zo un digarez da aozañ ur pred bras ha festoù. E-touez ar pardonioù brudetañ e c'heller menegiñ [[Troveni]] [[Lokorn]]. Ur pirc'hirinaj kozh anvet an [[Tro Breizh]] a veze graet er [[Grennamzer]], a-raok bezañ adsavet nevez zo, e-lec'h ma raed tro ar vro en ur weladenniñ ar seizh sant diazezer. Gwezhall e raed ar pirc'hirinaj en un taol (600 km), met bremañ e reer ul lodenn bep bloaz.

Kreñv-tre a oa kredennoù ar bobl, hag unan eus tudennoù pennañ ar c'hredennoù-se a oa an [[Ankoù]], a daolenner alies evel un eskeled e dog ledan peotramant un den gwir, marv diwezhañ ar barrez er bloaz, a veaj dre ar vro pe ar barrez war ur c'harrig asambles gant ur mevel pe zaou, gwisket eveltañ, a sikour anezhañ da zastum ene ar re varv. Delc'her a ra an Ankoù ur [[falc'h]] gant pehini e ra e eostoù. Klevet karrig an Ankoù a dalveze e chome nebeut a amzer da vevañ.

Daoust ma'z a ar relijion gatolik war ziskar, ne gresk ket relijionoù all. Ar [[protestantiezh]], an [[islam]], ar [[yuzevegezh]] peotramant ar [[boudaegezh]] ne vodont nemet 3% eus an dud holl asambles.

==Sevenadur==
Pinvidik ha liesseurt eo sevenadur Breizh war meur a dachenn, eus ar mod da sevel an tiez betek an dañs en ur dremen dre ar [[keginerezh Breizh|geginerezh]]. Alies e kaver traoù e pep tachenn ne gaver e neblec'h ha klask a ra ar Vretoned delc'her bev an traoù-se.

===Tisavouriezh===

Pa soñjer e-barzh Breizh e soñjer alies e-barzh ar [[megalit]]où. Eus a brezhoneg e teu ar gerioù implijet e [[galleg]] pe e [[saozneg]] evit kaozeal diwar-benn [[peulvan]]où (*menhir* diwar "maen" hag "hir") ha diwar-benn an [[taol-vaen|taolioù-maen]] (*dolmen*, diwar "taol" ha "maen" hag ur c'hemmadur fazius). Brudet eo rannvro [[Karnag]] evit he linennoù peulvanoù hir-kenañ. Lec'hioù meur all zo evit ar megalitoù, [[karn Barnenez]], [[megalitoù Lokmariakaer]], [[peulvan Dolenn]], [[taol-vaen ar Mane Bras]] pe karn [[Gavriniz]]. Ral eo monumantoù mare ar [[Romaned]] e Breizh, met kavet ez eus pontoù ha villaoù e-leizh, ul lec'h produiñ [[garum]] kostez [[Douarnenez]], ur gêr roman e [[Karaez]], un templ bras e [[Kersaout]] ha mogerioù-kreñv en [[Naoned]] hag e [[Roazhon]].

Niverusoc'h eo ar savadurioù eus ar [[Grennamzer]]. Ilizioù roman ha gotek a zo e-leizh, savet da gustum gant [[krag]] pe [[maen-greun]], asambles gant kestell ha tiez o bannoù koad a weler forzhig e bourkoù ha kêrioù. Chom a ra mogerioù-kreñv tro-dro d'un nebeud kêrioù, evel [[Gwenrann]], [[Konk-Kerne]], [[Sant-Maloù]], [[Gwened]], [[Felger]] ha [[Dinan]]. Ilizioù dibaot a zo ivez, evel [[Iliz-veur Kastell-Paol]], [[Iliz-veur Landreger]], [[Iliz-veur Dol]], [[Iliz-veur Naoned]] pe [[Chapel Itron-Varia ar C'hreiz-kêr]]. Ar brasañ eus kestell Breizh a oa bet savet pe adsavet etre an [[XIIIvet kantved|XIIIvet]] hag ar , evel [[Kastell Susinioù]], [[Kastell Dinan]], [[Kastell Komborn]], [[Tourioù Elven]], [[Kastell Tonkedeg]], [[Kastell Josilin]]. Ar c'hestell kreñvañ ha galloudusañ a oa bet savet e reter ar vro, a-hed an harz ouzh [[Bro-C'hall]], d'en em zifenn a-enep ar rouantelezh, evel [[Kastell Felger]], [[Kastell Gwitreg]], [[Kastell Kastell-Briand]] pe [[Kastell Klison]].



Tizhet e voe Breizh gant luskad an [[Azgivinelezh]] pa oa war-nes koll he dizalc'hiezh. Unan eus al lec'hioù-pennañ eo [[Kastell Duged Breizh]] e [[Naoned]], a oa annez diwezhañ duked Breizh, a ziskouez ur cheñchamant eus ar stil gotek da hini an azgivinelezh. Tremenet e-bioù eo luskad an [[azgivinelezh gall]] e Breizh, war-bouez un nebeud lec'hioù e [[Breizh-Uhel]]. [[Kastell Kastell-Briand]] a oa bet treuzfurmet eus ur kreñvlec'h d'ur palez diwar stil Italia. Ne'z eas ket stiloù ar [[Grennamzer]] da get e [[Breizh-Izel]], met kemmet e voe war al lec'h da c'henel ur stil dibar, a santer drest-holl er [[Liorzh-iliz|porzhioù-iliz]] a gaver ar stankañ e [[Bro-Leon|Leon]], ur porzh kloz tro-dro d'un iliz kinklet-kenañ, a oa bet savet stank er [[XVIvet kantved|XVIvet]] ha , a-wezhioù asambles gant programmoù delwennoù kemplezh anvet [[kalvar]]où.


E-pad ar [[XVIIvet kantved|XVIIvet]] ha  e voe savet ar porzhioù-mor pennañ hag ar c'hêrioù bras oc'h heuliañ ar stil gall, gant savadurioù barok ha neo-klasel. E [[Naoned]], brasañ porzh Frañs d'ar mare-se, a resevas ur c'hoariva, balioù ledan ha kaeoù ha [[Roazhon]] a voe adaozet goude un tan-gwall e [[1720]]. D'ar memes mare e savas [[armatour]]ien pinvidik [[Sant-Maloù]] manerioù anvet "*malouinières*" tro-dro d'o c'hêr. Kreñvlec'hioù a voe savet gant [[Vauban]] ha savourien gall all a-hed an aodoù, evel er [[Porzh-Lae]] pe e [[Porzh-Loeiz]]. War ar maez e chome simpl an tiez, gant un estaj, ha savet war ur patrom hir gant danvez eus ar vro, maen-greun e [[Breizh-Izel]] ha chist e [[Breizh-Uhel]]. [[Soul]] pe [[sklent]] a veze implijet evit an toennoù. E-kerzh an  e voe ul luskad neo-gotek e Breizh asambles gant ul luskad diuzerezh. [[Klisson]] a voe adsavet er [[bloavezhioù 1820]] en ur stil romantel italian. D'ar memes mare e voe savet ar brasañ eus [[tour-tan|tourioù-tan]] Breizh, evel [[Tour-tan ar Maen|ar Maen]], [[Tour-tan Sant-Pêr|Sant-Per]] e [[Penmarc'h]], [[Tour-tan ar Wrac'h Vras|ar Wrac'h Vras]], [[Tour-tan ar Gazeg|ar Gazeg]]. [[Tour-tan Enez-Werc'h]] zo an hini uhelañ en [[Europa]] gant 77m.

E fin an  e voe krouet kêrioù-vakañsiñ war an aod ha savet e voe [[leti]]où hag ar villaoù e meur a stil : [[istorelaat]], [[arz nevez]] pe [[arzh deko]]. E [[Dinarzh]], [[Ar Baol]] peotramant e [[Benoded]]. Tisavouriezh an  a weler stank e [[Brest]], [[An Oriant]] pe [[Sant-Nazer]] a voe distrujet e fin an [[Eil Brezel-bed]].

===Arzoù kaer===

Betek an  e oa ar relijion gatolik mammenn nemeti awen arzourien Breizh. An awen-se a weler e kinkladurioù an ilizioù, [[stern-aoter|sternioù-aoter]] (etre ar [[XVIvet kantved|XVIvet]] ha ) a oa bet kizellet gant tud eus ar vro, brudet evit o maketennoù bigi a servije da [[Arouez gouestl|ex-voto]] hag o arrebeuri kinklet pinvidik gant tudennoù breton eeunek ha tresoù hengounel. Brudet eo Breizh evit he [[Gwele-kloz|gweleoù-kloz]]. Stil Breizh en doa graet berzh e penn-kentañ an  hag awenet en deus forzhig luskad ar [[Seiz Breur]], ur strollad arzourien a glaske goveliañ un arz breizhat modern o skarzhañ standardoù Frañs hag en ur veskañ teknikoù hengounel gant danvezioù nevez. E-touez arzourien ar strollad e konter [[Reun Kreston]], an dresourien [[Jeanne Malivel]] ha [[Xavier Haas]] hag ar gizellerien [[Raffig Tullou]], [[Francis Renaud]], [[Jorj Robin]], [[Joseph Savina]], [[Jules-Charles Le Bozec]] ha [[Jean Fréour]].

Brudet eo Breizh evit al labourioù-nadoz a weled stank war koefoù ha dilhad an dud pa veze gwisket an dilhad hengounel c'hoazh, ha gant ar [[feilhañs]], diorroet adalek an . [[Feilhañs Kemper]] zo brudet dre ar bed a-bezh evit ar bolennoù ha pladoù livet dre dorn an arzourien, met lec'hioù all, evel [[Pornizh]] a zalc'h an hevelep hengoun. War an objedoù e liver alies tudennoù breton gant ar gwiskamant hengounel, un daolenn adkemeret stank er feilhañs kinniget d'an douristed. Levezonoù luskad ar Reter peotramant an [[Arzh deko]] a c'heller gwelet ivez.

Adalek an  e oa bet awenet leun a arzourien gant Breizh, desachet gant he sevenadur dibar hag he gweledvaoù naturel. [[Skol Pont-Aven]] a voe ul luskad arzourien diorroet adalek ar [[bloavezhioù 1850]] ha padet betek deroù an  hag en doa bet ul levezon war ar mod modern da livañ. Klask a rae an arzourien staliet  e [[Pont-Aven]] pellaat diouzh [[Arz akademiek|stil akademiek]] [[Skol an Arzoù kaer]] ha luskad an [[Impresionourien]] pa voe war an diskar. Menegiñ anvioù [[Paul Gauguin]], [[Paul Signac]], [[Marc Chagall]], [[Paul Sérusier]] pe [[Raymond Witz]] a c'heller ober. A-raok ar skol-se e oa bet bizitet Breizh gant arzourien akademiek pe romantel evel [[Jean Antoine Théodore de Gudin]] ha [[Jules Achille Noël]] a glaske livañ aodoù dramatek ha barroù-amzer.

===Dilhad===
Miret eo bet e Breizh koun ur bern dilhad hengounel disheñvel, ul liesseurted ne weler ket alies e broioù all, ken m'eo deuet da vezañ ur dro-lavar brudet : "*Kant bro, kant giz, kant parrez, kant iliz*". Stag eo pep gwiskamant ouzh ur vro bennak. Dilhad-Sul e oa, ha ne veze ket gwisket war ar pemdez, war bouez ar c'hoef evit ar merc'hed. Bremañ e touger anezho evit darvoudoù ispisial (arvestoù, kenstrivadegoù dañs evit ar [[Kelc'h keltiek|c'helc'hioù keltiek]] pe [[pardon]]ioù). Koef ar merc'hed a zo bet brudet mat, hag alies e implijer koef ar [[Bro Vigoudenn|Vro Vigoudenn]] da aroueziañ Breizh pe ar Vretoned.

===Sonerezh ha dañsoù Breizh===


A-gozh e tañser e Breizh. Adalek ar [[Krennamzer|Grennamzer]] e kaver testenioù eus an dañsoù a veze dañset, evel an [[trihori]] meneget gant Thoineau Arbaut hag [[Ambroise Paré]]. Eus an dañs-se e vije deuet an [[dañs-tro|dañsoù-tro]] a anavezer hiziv. Dañsal a reer e tro, peotramant e chadennoù. Nevesoc'h eo an dañsoù daou-ha-daou. Degemeret e oa bet levezonoù dañsoù an noblañs peotramant dañsoù-pobl e Breizh, eus ar [[pachpî]] d'ar [[polka]]. Dañsoù a-bep seurt a c'heller gwelet e Breizh, ha cheñch a reont diouzh ar vro.

Da gas an dañsoù-se e kaner an aliesañ, gant ar stil anvet [[kan-ha-diskan]] e-lec'h ma kan unan ha respontet eo dezhañ gant ur c'haner all (peotramant ur strollad kanerien ma n'eo ket an dañserien o-unan) o kanañ ar memes linenn.  Ar [[C'hoarezed Goadeg]] a oa brudet-kenañ war leurenn ar c'han-ha-diskan, heuliet diwezhatoc'h gant arzourien evel [[Yann-Fañch Kemener]], [[Louise Ebrel]] pe ar [[Breudeur Morvan|Vreudeur Morvan]]. Klevet e vez koubladoù [[binioù]]-[[bombard]] alies ivez, un hengoun a-gozh (menegiñ ar c'houblad [[Matilin an Dall]]-[[Yann ar Chapel]] en  a c'heller ober) a gaser c'hoazh en  ([[Jorj Kadoudal]]-[[Étienne Rivoallan]]) hag er  (Yannick Martin-Tangi Josset). Binvioù liesseurt a oa deuet adalek an , evel ar [[violoñs]] hag en  evel an [[akordeoñs]], alies mat gant dañsoù nevez. Hiziv e c'heller dañsal er [[fest-noz|festoù-noz]], un doare modern a gendalc'h an abadennoù kaset gwezhall goude an eostiñ da lakaat an dud da zañsal. Strolladoù sonerien a glever er festoù-noz-se, ouzhpenn d'an arzourien meneget uheloc'h, evel [[Sonerien Du]], [[Re an Are]], [[Eben (sonerezh)|Eben]] pe [[Fleuves]].



Ar sonerezh hengounel he deus levezonet krouidigezhioù doareoù nevez da seniñ gant binvioù kozh, evel ar [[bagad]]où krouet er [[bloavezhioù 1950]], ul laz-seniñ [[bombard]]où, [[binioù skos]] ha taboulinoù diwar-patrom ar [[pipe band]] eus [[Bro-Skos]]. Brudet eo [[Bagad Lann Bihoue]], stag ouzh [[morlu]] [[Bro-C'hall]], met e-touez a re wellañ e kaver [[Bagad Kemper]] pe [[Bagad Cap Caval]]. Adalek ar [[bloavezhioù 1970]] e voe un adsevel eus ar sonerezh breizhat oc'h implijet sonioù hengounel ha patromoù modern, o krouiñ neuze ur sonerezh pop breizhat. [[Alan Stivell]] a zo brudet evit bezañ kaset al lusk-se, o vrudañ an [[Telenn geltiek|delenn geltiek]] dre ar bed a-bezh asambles gant sonerezh Breizh, mesket gant levezonoù ar [[sonerezh rock|rock 'n' roll]] amerikan. D'e heul e oa deuet arzourien evel [[Dan ar Braz]], [[Tri Yann]] (muioc'h war an tu folk) pe [[Soldat Louis]]. E brezhoneg e oa bet kanet gant [[Glenmor]], un doare da gas ar stourm evitañ, tra ma kan [[Gilles Servat]] e galleg eus e du, pe gant [[Storlok]], ur strollad a veske ar [[sonerezh rock]] ha stummoù hengounel evel ar gwerzioù. Hengoun ar gwerzioù a oa bet adkemeret hag astennet gant [[Denez Prigent]], o veskañ ar mod hengounel-mañ da sevel kanaouennoù gant sonerezhioù elektronek. [[Nolwenn Korbell]] a gan ur sonerezh pop ha rock e brezhoneg ivez tra ma oa deuet [[Krismen]] diwar ar sonerezhioù hengounel d'ar [[beat box]] hag ar [[rap]].

Goude ma oant bet brudet war al leurenn c'hallek, hag er-maez eus Breizh, e oa deuet [[Nolwenn Leroy]] ha [[Yann Tiersen]] d'ar c'han e brezhoneg. Hemañ ziwezhañ en deus desket brezhoneg gant [[Stumdi]] asambles gant e wreg, an arzourez [[Tiny Feet]]. Er [[bloavezhioù 1990]] e oa bet brudet ar strollad [[Manau (sonerien)|Manau]] evit e veskaj hip-hop ha bed keltiek. Arzourien c'hallek a-orin eus Breizh a zo brudet e [[Bro-C'hall]] a-bezh evel [[Yelle]], [[Etienne Daho]] pe [[Brigitte Fontaine]].

Brudet eo Breizh evit he gouelioù-sonerezh, reoù bihan evel ar [[Festival plin]], [[Kann al Loar]], reoù brasoc'h, troet war-zu ar sonerezh geltiek evel [[Gouel Etrekeltiek an Oriant]] ha lod all war-zu ar sonerezhioù a-vremañ evel an [[Erer Kozh]] pe [[Festival du Bout du Monde]].

===Mojennoù ha lennegezh===




Mojennoù Breizh zo brudet dre ar bed a-bezh dre verzh [[danvez Breizh]] ha mojennoù ar [[Roue Arzhur]]. Leun a lec'hioù e-liamm ouzh bed Arzhur a gaver e Breizh, evel [[Breselien]] a dostaer ouzh [[Koad Pempont]]. Eno e weler dismantroù ur c'hastell nepell eus ul lenn a vije bet hini [[Itron al Lenn]], un [[taol-vaen|daol-vaen]] a vije bez [[Marzhin]] tra m'eo kinniget ur wenodenn evel hini Traonienn Dizistro Morgan. [[Tristan hag Izold]] o dije bevet e Breizh hervez kont. Mojennoù all a zo bet brudet a-walc'h evel hini [[Kêr Is]], ur gêr liñvet gant ar morioù.

Ul lennegezh dre gaoz a vije bet en [[henvrezhoneg]], met hogozik peuzgollet eo. Mare ar [[krennvrezhoneg|c'hrennvrezhoneg]] en doa gwelet hengoun ar [[kenganez|c'henganez]] o tapout brud gant pezhioù-c'hoari kristen, evel [[Buhez Santes Barba]], pe testennoù diouganiñ evel [[An Dialog etre Arzur Roe d'an Bretounet ha Guynglaff]]. War-ziskar e voe al lennegezh-se adalek ar  avat pa oa aet da get hengoun ar varzhed da vat.



Ar brasañ eus al lennegezh a-raok an  a voe dre gaoz neuze. Adalek ar c'hantved-se e komañsed da zastum kanoù ha kontadennoù d'o embann, e brezhoneg peotramant troet e galleg. Brudet-kenañ e voe [[Kervarker]] gant ar [[Barzhaz Breizh]], ul levr gwerzioù ha kanaouennoù bet dastumet kostez [[Kemperle]], kempennet ha troet e galleg gantañ, meulet gant [[George Sand]] da skouer. Eus e du, [[Fañch an Uhel]] en doa dastumet kanaouennoù ha kontadennoù e [[Bro-Dreger]], o klask chom feal d'ar pezh a gleve. Ul lennegezh e brezhoneg a savas tamm-ha-tamm d'ar mare-se, gant emskrid-buhez [[Yann Gonan]] peotramant [[Emgann Kergidu]], gant [[Lan Inizan]], kentañ romant e brezhoneg hervez kont. Adalek [[1925]] e voe klasket reneveziñ al lennegezh e brezhoneg gant ar gelaouenn [[Gwalarn (kelaouenn)|Gwalarn]], dindan renerezh [[Roparzh Hemon]], o treiñ romantoù brudet e brezhoneg hag o reiñ lañs da skrivagnerien evel [[Youenn Drezenn]] pe [[Jakez Riou]]. Goude an [[Eil brezel-bed]] e voe kendalc'het gant ar gelaouenn [[Al Liamm]]. Ul lennegezh-puilh a oa diwanet neuze, war a bep seurt tachenn, en o zouez al levrioù evit ar yaouankiz gant tiez-embann evel [[Keit Vimp Bev]] pe [[Sav-Heol]]. [[Pêr-Jakez Helias]], [[Anjela Duval]], [[Goulc'han Kervella]], [[Yann Bijer]] a c'heller kontañ evel skrivagnerien vrudet ar mare goude ar brezel.

E-touez lennegezh Breizh e galleg e kaver oberenn [[Emile Souvestre]], [[Anatole Le Braz]] diwar-benn kredennoù ar marv, [[Charles Le Goffic]] peotramant [[Henri Queffélec]], awenet gant ar mor. [[Pêr-Jakez Helias]] en doa embannet e galleg e levr brudetañ [[Marc'h al Lorc'h]], a voe respontet dezhañ gant [[Zavier Grall]]. Brudet e oa bet [[Théodore Botrel]] evit e ganaouennoù folklorek diwar-benn Breizh. Skrivagnerien stag ouzh lennegezh Bro-C'hall a oa bet ganet e Breizh evel [[Pierre Abélard]], [[François-René de Chateaubriand]], [[Jules Verne]], [[Max Jacob]] [[René-Guy Cadou]] pe [[Alain Robbe-Grillet]]. Troioù-kaer [[Asteriks]] a zo lec'hiet en [[Arvorig]].

===Lec'hanvadurezh===


War ar brasañ eus tiriad Breizh, met dreist-holl e [[Breizh-Izel]], ez eus un orin [[Predeneg|predenek]] d'an anvioù-lec'h, gant un nebeud nemedennoù a zeu diwar ar [[galianeg]] ([[Enez Eusa]], [[Gwened]]), diwar al [[latin]] ([[Montroulez]]) peotramant diwar ar [[galleg]] ([[An Oriant]]).

Pinvidik mor eo lec'hanvadurezh Breizh, met diaes eo studial anezhi dre liesseurted ar stummoù (brezhonek pe galleg) ha dre an distummadur c'hoarvezet gant ar stummoù gallek. Lodennoù dibar zo da Vreizh, da skouer ar rakger *plou* a oa bet implijet etre ar [[Vvet kantved|Vvet]] hag  da envel ar parrezioù kentidik, ar rakger *ker*, kalz nevesoc'h en e implij stank, a oa da gentañ evit ul lec'h-kreñv (par d'ar c'hembraeg *caer*, dalc'her gant [[Karaez]] marteze) met en deus servijet goude an  da envel kêriadennoù pe *lok*, implijet adalek ar memes mare evit al lec'hioù sakr kloz. Ken brudet eo *plou* m'en deus roet ar ger gallek disprizius *plouc* d'ober goap ouzh ar beizanted dizesk.

Lec'hanvadurezh gallaouek Breizh zo dibar e-keñver al lec'hanvadurezh romanek dre vras dre bouez an elfennoù keltiek, ha predenek alies, enni. Studiet e oa bet an dibenn-ger *-acum* (diwar ur c'heltiek **-āko(n)*) da vuzuliañ stankted an elfennoù predenek e [[Breizh-Uhel]] : tra ma c'hortozer dibenn e *-y* pe *-é* gant an emdroadur romanek normal e oa aet da da *-eg* e-lec'h ma kaozeer brezhoneg tra ma oa stanket e *-ac* e lec'hioù ma veze kaozeet brezhoneg er Grennamzer uhelañ met a oa deuet da vezañ romanek da c'houde.

===Mirdioù===
[[Mirdi Breizh]], lec'hiet e [[Roazhon]], a oa bet savet e [[1856]], gant dastumadoù diwar-benn istor ar vro. Kavet a reer mirdioù all diwar-benn ar [[Ragistor]] e [[Karnag]] peotramant e [[Penmarc'h]], nepell eus megalitoù, tra ma'z eus mirdioù diwar-benn istor ar c'hêrioù en un nebeud anezho, e [[Gwened]] pe en [[Naoned]] da skouer, hemañ ziwezhañ e [[Kastell Duged Breizh]].

[[Mirdi Arzoù Kaer Roazhon]] zo perc'henn war un dastumad bras a objedoù [[Henejipt]], [[Henc'hres]] pe [[Henroma]] ouzhpenn da dresadennoù hag engravadennoù [[Domenico Ghirlandaio]], [[Parmigianino]], [[Albrecht Dürer]] ha [[Rembrandt van Rijn|Rembrandt]]. Un dastumad arz [[Bro-C'hall]] zo ivez, gant oberennoù [[Georges de La Tour]], [[François Boucher]], [[Paul Gauguin]] pe [[Auguste Rodin]], met labour arzourien eus ar bed a-bezh a c'heller gwelet, evel [[Pablo Picasso]], [[Pieter Pauwel Rubens|Rubens]], [[Peter Lely]] ha [[Paolo Veronese]]. Troet eo muioc'h dastumadoù [[Mirdi Arzoù Kaer Naoned]] war-zu an arzoù modern hag a-vremañ, gant labour [[Edward Burne-Jones]], [[Jean-Auguste-Dominique Ingres]], [[Eugène Delacroix]], [[Gustave Courbet]], [[Tamara de Lempicka]], [[Max Ernst]] pe [[Pierre Soulages]]. Heñvel a-walc'h eo dastumadoù mirdioù an arzoù kaer e [[Brest]] hag e [[Kemper]], gant forzhig a arzourien gall asambles gant labour arzourien italian pe izelvroat. Labourioù diwar-benn Breizh a c'heller gwelet e Kemper. Mirdi [[Pont-Aven]] zo diwar-benn [[Skol Pont-Aven]].

Mirdioù e [[Sant-Maloù]] hag e [[Brest]] zo diwar-benn ar bigi hag istor hag hengounioù ar mor. Un advirdi eus [[Mirdi Broadel ar Morlu]] zo e [[Brest]] hag ul [[lestr-spluj]] brezel a c'heller gweladenniñ [[An Oriant|en Oriant]]. Eno e c'heller gweladenniñ [[Diazlec'h Listri-spluj an Oriant]] ha *Kêr ar bigi dre Lien Eric Tabarly*. E [[Sant-Nazer]] ez eus bet staliet en un diazlec'h eus an Eil Brezel Bed ur mirdi diwar-benn ar sevel [[morlistri]], dre ma oa bet savet meur a hini eno evel [[SS Normandie]] hag [[SS France (1960)|SS France]]. En [[Naoned]] ez eus ur mirdi diwar-benn [[Jules Verne]], ur [[Mirdi an Istor Naturel e Naoned|mirdi evit an istor naturel]], ur mirdi diwar-benn an arkeologiezh, [[Mirdi Dobrée]].

===Gouelioù===

Brudet eo Breizh evit he deiziadur leun a c'houelioù a bep seurt, en o zouez brasañ gouelioù sonerezh Frañs evel [[La Route du Rock]] e [[Sant-Maloù]], an [[Erer kozh]] e [[Karaez]], [[Transmusicales]] e [[Roazhon]], [[Le Bout du Monde]] e [[Kraozon]], an [[Hellfest]] e [[Klison]] hag an [[Astropolis]] e [[Brest]]. [[An Oriant|En Oriant]] e vez dalc'het bep bloaz ur [[Gouel Etrekeltiek an Oriant|gouel etrekeltiek]] a zegemer perzhidi eus an holl [[Broioù keltiek|vroioù keltiek]]. [[La Folle Journée]] en [[Naoned]] zo brasañ gouel ar sonerezh klasel e [[Frañs]].

Bep bloaz e lakaer war-wel sevenadur Breizh da vare *Gouel Breizh*, bet lakaet e plas gant [[rannvro Breizh]] da vare Gouel Erwan, d'an 19 a viz Mae. [[Gouelioù-Meur Kerne]], e [[Kemper]], a laka war wel hengounioù Breizh bep bloaz, tra m'eo meulet gant [[Les Filets Bleus]] ar pesketaerezh e [[Konk-Kerne]]. [[Mizvezh ar brezhoneg]] a zo dalc'het bep bloaz e miz Meurzh da lakaat war-wel bed ar [[brezhoneg]], gant obererezhioù liesseurt e vro a-bezh. Abaoe un nebeud bloavezhioù eo bet lakaet a-gevred gant [[mizvezh ar gallaoueg]].

Gouelioù sinema zo e Breizh, evel [[gouel an Tri C'hevandir]] en [[Naoned]] hag an [[Utopiales]] er memes kêr, diwar-benn ar skiant-faltazi. E [[Brest]], e [[Douarnenez]] hag e [[Mor Bihan Gwened]] e aozer gouelioù bigi kozh.

===Sportoù===

Sportoù ha c'hoarioù hengounel zo e Breizh, evel ar [[gouren]], ur stourm fizikel etre daou c'hoarier, peotramant [[bouloù Breizh]] ha [[paledoù Breizh]] (eus [[Breizh-Uhel]]), c'hoariet gant diskoù war ur blankenn goad.

Ar sportoù brudetañ er vro zo ar [[mell-droad]], ar [[marc'hhouarnerezh]] hag ar [[bageerezh dre lien]]. Kleuboù mell-droad a-bouez zo e Breizh evel [[Football Klub Naoned|FK Naoned]], [[Stade Rennais Football Club|Stad Roazhon]], [[FK An Oriant]], [[Stad Brest 29]], [[Gwened Olimpek Klub]] ha [[War-raok Gwengamp]]. Ar c'hoarierien eus ar vro a c'hell bezañ emezelet e skipailh ar vro, kaset gant [[Bretagne Football Association]], daoust ma n'eus ket bet c'hoariet ur c'hrogad abaoe [[2013]].

Meur a Vretoned a oa aet ar maout ganto e [[Tro Bro-C'hall war varc'h-houarn]], evel [[Bernard Hinault]], [[Louison Bobet]], [[Jean Robic]] ha [[Lucien Petit-Breton]] war ur velo, ha [[Cyrille Guimard]] evel rener-sportel.

Brudet eo Breizh dre ar bed a-bezh evit he aodoù ha meur a borzhioù-mor zo deuet da ziazlec'h bageerien dre lien evel [[An Drinded-Karnag]], [[Konk-Kerne]], [[An Oriant]] ha dreist-holl [[Ar Forest-Fouenant]] e-lec'h m'eo staliet forzhig a vageerien. En [[Inizi Glenan]] ez eus ur skol vageal brudet. Ur wezh c'hoazh, meur a Vreizhad zo bet bageerien a-feson evel [[Éric Tabarly]], [[Loïck Peyron]], [[Jean Le Cam]], [[Michel Desjoyeaux]], [[Olivier de Kersauson]], [[Thomas Coville]], [[Vincent Riou]] ha [[Marc Pajot]]. [[Route du Rhum|Hent ar Rom]], [[Transat Kebek-Sant-Maloù]] ha [[Trofe Jules Verne]] zo ar redadegoù pennañ aozet e Breizh tra ma tremen alies [[Solitaire du Figaro]] dre hec'h aodoù.

Ar [[mell-droad ouezelek]] en deus tapet brud er vro adalek ar [[bloavezhioù 2000]] gant kleuboù ha skipailh ur "gontelezh" evit Breizh e kevezadegoù ar [[Gaelic Athletic Association|GAA]] a-enep kontelezhioù all.

===Keginerezh===


Ar [[boeson]] a zo produet ar muiañ e Breizh e oa [[sistr]]. Breizh eo an eil rannvro a brodui ar muiañ a sistr (goude [[Normandi]]). Servijet e vez en ur volenn, ma heulier ar c'hiz hengounel, peotramant en ur werenn. Kostez [[Bro-Naoned]], a-hed al [[Liger]], e produer [[gwin]] gwenn [[Muskadig]]. Un darempred poanius o doa bet ar Vretoned gant ar boeson, dreist-holl gant ar gwin ruz pa veze degaset gwin marc'had-mat eus [[Aljeria]] ha deuet ar c'hudennoù cheñchamant identelezh er vro. Abaoe ar  kantved e vreser [[bier]] er vro, bev-buhezek eo an hengoun-se gant breserezhioù greantel evel [[Coreff]], [[Tri Martolod]] pe [[Britt]] ha breserezhioù artizanel evel [[Distribilh]]. Boeson kreñvoc'h a broduer evel ar [[chouchen]], diwar mel, hag al [[lambig]], diwar sistr. Estreget boeson a broduer e Breizh, abaoe [[2002]] e produer [[Breizh Cola]] (gant [[Braserezh Lancelot]]), unan eus kolaoù lec'hel brudetañ.

[[Krampouezh]] e zebrer e Breizh. E brezhoneg ne reer gant un anv hepken evit an daou seurt, alese ar gerioù *crêpe salée* ha *crêpe sucrée* e galleg Breizh-Izel tra ma reer un diforc'h etre *galette* (krampouezhenn sall) ha *crêpe* (krampouezhenn zous) e Breizh-Uhel. Fardañ a reer krampouezh sall gant un toaz [[gwinizh-du]] ha servijet gant aozennoù a bep seurt. Unan vrudet-kenañ eo ar grampouezhenn tri zra (morzhed-oc'h – vi – fourmaj) met a bep seurt traoù a c'heller lakaat e-barzh. Gwezhall-gozh e veze debret e plas ar bara. Krampouezh dous a reer gant [[gwinizh]] gwenn, vioù ha laezh ha traoù dous a lakaer e-barzh. An daou a c'heller evañ gant [[laezh ribot]], ul laezh aet da drenk. Gant an douristelezh e oa bet kemeret ar boaz da ginnig ar c'hrampouezh gant sistr e-plas laezh ribot avat. E [[Bro-Leon]] e tebrer meur a seurt farz ([[farz forn]], [[farz buan]], [[farz pitilig]]) hag ur meuz klok gant legumaj, kig-moc'h ha kig-bevin, poazet gant farz gwinizh-du ha farz gwenn ha servijet gant al [[lipig]], ur saos [[amann]] ha [[chalotez]] : [[kig-ha-farz]] an hini eo.

Gant an holl aodoù ez mor tro-dro Breizh a-bezh ha neuze e c'heller pesketa a bep seurt [[boued-mor]] ha [[pesked]], evel [[meskl]] hag [[istr]]. Kostez [[an Oriant]] e tebrer ur meuz gant restachoù pesked ha boued-mor anvet [[kaoteriad]]. Gant pesked e servijer alies [[amann gwenn]], ur saos ijinet e [[Sant-Juluan-Kankell]] nepell eus an [[Naoned]]. E Breizh e produer [[holen]] ivez, kostez [[Gwenrann]] gant doareoù hengounel. Holen a lakaer en [[amann]] hag e [[karamel amann sall]].

Brudet eo Breizh evit he gwispid, pep hini eus kêrioù bras Breizh (ha reoù bihanoc'h) o kaout hec'h uzin, e [[Kemper]], [[Pont-Aven]], [[Benac'h]], [[Naoned]] gant [[Lefèvre-Utile|LU]] ha [[BN]], [[An Drinded-Karnag]] gant [[La Trinitaine]] hag e [[Sant-Mikael-Keveger]] gant [[Galettes de Saint-Michel]]. Fardet eo ar gwispid gant amann sall ha gwerzhet e boestoù-houarn kinklet. Er pastezerezh e c'heller menegiñ ar [[kouign-amann|gouign-amann]], ijinet e [[Douarnenez]] gant toaz bara, amann ha sukr, hag ar [[farz forn]] en deus tapet brud e Breizh a-bezh hag a reer alies gant [[prunev]] bremañ.

==Arouezioù==

[[Banniel Breizh]] a-vremañ a oa bet treset e [[1923]]. Anvet eo *Gwenn ha Du* abalamour d'e ziv liv ha dalc'her en deus an anv-se e yezhoù all (galleg pe saozneg). War ar c'hard en nec'h a-gleiz, war ur foñs gwenn, ez eus [[Erminig (ardamezouriezh)|erminigoù]] diniver (goude ma vez unnek alies) ha nav bandenn a-blaen a ra ar peurrest, peder bandenn gwenn evit broioù [[Breizh-Izel]] ha pemp bandenn du evit broioù [[Breizh-Uhel]]. Erlec'hiet en deus ar banniel erminigoù kozh a oa bet implijet abaoe dugelezh Breizh dre ma veze santet re dost ouzh an noblañs hag ar royalisted. Levezonet eo bet gant [[banniel ar Stadoù-Unanet]] ha [[banniel Gres]]. Da gentañ liammet kreñv ouzh ar politikerezh, ha gwelet gant ar Stad evel ur banniel disrannour, en deus paket brud e-touez ar Vretoned betek bezañ adoptet gant ar rannvro hag ar strollegezhioù lec'hel. N'eus tamm statud ofisiel ebet dezhañ avat. Ur banniel all a weler alies, ar [[Kroaz Du|Groaz Du]], a zo tost ouzh [[banniel Kernev-Veur]].

Skoed Breizh, erminigoù plaen, a oa bet adoptet gant an duk [[Yann III (dug Breizh)|Yann III]] e [[1316]], met degaset e oa bet an arouez-se evel brizhadenn skoed familh [[Dreux]] gant [[Pêr Iañ (Breizh)|Pêr Brizhkloareg]]. Adkemeret e voe an erminig, e stumm an aneval, evel arouez [[Yann IV (dug Breizh)|Yann IV]] da vare ar brezel hêrezh ha savet meur a vojenn diwarni. Hervezo, [[Konan Meriadeg]] peotramant [[Anna Breizh]] a oa o chaseal un erminig he dije kavet gwelloc'h bezañ lazhet eget mont er fouilhenn ha bezañ saotret, alese ger-stur Breizh : *Potius mori quam foedari* (kentoc'h mervel eget bezañ saotret, e [[latin]]), adkemeret da c'houde gant rezistanted Breizh da vare an [[Eil brezel-bed]] hag an emsav sevenadurel.

Ur c'han-broadel, [[Bro gozh ma zadoù]] a oa bet skrivet e fin an  gant [[Taldir Jaffrennou]] war ton kan-broadel [[Kembre]] hag hini [[Kerne-Veur]]. Adoptet e oa bet e [[2021]] evel kan ofisiel Breizh gant [[rannvro Breizh]], gant ur stumm adkempennet e-keñver ar sonerezh.

Arouezioù all a zo bet brudet mat, evel an [[triskell]] keltiek, ar [[peulvan]]où peotramant an [[taol-vaen|taolioù-maen]]. Lod a zo bet burutellet evel ar c'hoef bigoudenn, dreist-holl pa vez implijet er-maez eus e dachenn, peotramant tudenn [[Bécassine]] he doa plantet reuz. Al lizhiri BZH a vez implijet alies evel berradenn "Breizh", ha kemeret e oa bet ar boaz da lakaat pegsunioù BZH war o oto gant lod, goude m'eo difennet en ober. Degemeret eo bet ar [[.bzh]] evel anv domani internet evit Breizh.

==Deskadurezh==

An hevelep sistem deskadurezh zo e Breizh e-keñver Bro-C'hall. A-raok an , evel un tamm e pep lec'h en [[Europa]], ne oa nemet ar re binvidik a c'helle bet desket aes.

[[Skol-Veur]] kentañ Breizh a oa bet krouet e [[1460]] hepken, a-raok ar bloaz-se e ranke ar studierien eus Breizh mont betek [[Añjev]], [[Poitiers]], [[Caen]] pe betek [[Pariz]] zoken. Krouet e voe [[Skol-Veur Naoned]] gant an duk [[Frañsez II (Breizh)|Frañsez II]] a felle dezhañ kadarnaat dizalc'hidigezh Breizh diouzh Bro-C'hall. Eno e kelenned an danvezioù hengounel : arzoù, doueoniezh, gwir ha medisinerezh. 1500 studier a oa er , met war an diskar e voe er c'hantved da heul tra ma oa kreizennet an [[Naoned]] tro-dro [[Koñverz atlantel ar Sklaved]] ha ne daole ket evezh ken ouzh hec'h emsavadurioù sevenadurel. Adalek [[1735]] e voe dilec'hiet ar Skol-Veur da [[Roazhon]] tamm-ha-tamm. Troc'het e voe an dilec'hiadeg-se gant an [[Dispac'h gall]] pa oa bet divodet ar skolioù-meur.

Gant [[Napoleon Iañ]] e voa adaozet ar sistem deskadurezh (krouidigezh ar [[lise]]où, ar [[skolaj]]où da stummañ uhelidi nevez) e [[1808]]. Adkrouet e voe [[Skol-veur Roazhon]] e-kerzh an  tra ma voe embannet lezennoù da grouiñ skolioù. E [[1882]] e voe embannet ul lezenn a redias d'an holl vugale mont d'ar skol, o krouiñ ur strollad skolioù lik ha digoust ouzhpenn d'an dra-se. Skolioù publik a voe digoret en hogozik pep kêriadenn e Breizh neuze. Politikerezh an deskadurezh a rae eus ar [[galleg]] yezh nemeti ar Republik, ha neuze evit ar skolioù. Ar skoliata-ret a voe un ostilh da lazhañ ar yezhoù bihan : bugale brezhonek ha gallaouek a voe berzet dezho kaozeal o yezh betek porzh ar skol, daoust dezho chom hep anavezet gerioù gallek tamm ebet. Adalek ar [[bloavezhioù 1890]] e voe gwelet er skolioù doareoù da vezhekaat ar vugale diwar-benn o yezh hag o sevenadur, oc'h implijet doareoù feuls a gendalc'has betek ar [[bloavezhioù 1960]]. Heuliet e voe ar politikerezh-se gant ar skolioù katolik ivez.

Adalek ar [[bloavezhioù 1930]] avat e voe ul luskad da reiñ e blas d'ar brezhoneg er skolioù publik, kaset gant [[Yann Sohier]] da skouer. Adalek [[1954]] e voe aotreet kelenn ar brezhoneg evel danvez diret, er-maez eus implij-amzer ar skol. Poentoù a c'helled tapet er vachelouriezh a-drugarez d'ar brezhoneg adalek ar mare-se. Er [[bloavezhioù 1970]], o welet pegen dister e oa an treuzkas er familhoù, e oa bet soñjet krouiñ skolioù er-maez eus ar sistem publik da gelenn ar brezhoneg dre ar brezhoneg, diouzh an hentenn dre soubidigezh. E [[1977]] e voe roet lañs d'ar skolioù [[Diwan]], ur rouedad a skolioù-mamm a voe astennet da c'houde betek al lise, hag a dapas o flas e sistem an Deskadurezh gall dre gevratoù, en ur ziskouez dre an disoc'hoù e oa ar soubidigezh un hentenn efedus. Dirak berzh ar skolioù-se e oa bet lakaet e plas hentennoù divyezhek par-ouzh-par er skolioù publik ha katolik : ne c'hell ket ar brezhoneg bezañ implijet en tu all da 50% eus an amzer er skol en hentennoù-se.

Kreñv-tre eo ar rouedad skolioù katolik e [[Breizh]], kement hag e c'heller kaozeal eus brezel ar skolioù etre an daou sistem.

A-hed an  e voe diorroet an deskadurezh uhel gant [[Skol greiz Naoned]] e [[1919]], [[Skol-Veur Naoned]] e [[1961]], [[Skol-veur Breizh-Izel]] e [[1971]], [[Skol vroadel uhel ar pellgehentiñ Breizh]] e [[1977]] ha [[Skol-veur Breizh-Su]] e [[1995]]. Klasadoù [[Université catholique de l'Ouest|Skol-Veur gatolik ar C'hornôg]], diazezet en [[Añjev]], a oa bet digoret e Breizh. Rannet e voe [[Skol-veur Roazhon]] etre [[Skol-Veur Roazhon 1]] ha [[Skol-veur Roazhon 2]] e [[1969]].

==Ekonomiezh==

Biskoazh ne voe kalz a greanterezh e Breizh war-bouez kostez [[an Oriant]], an [[Naoned]] pe [[Sant-Nazer]]. Hiziv e chom al [[labour-douar]] hag ar [[pesketaerezh]] gennadoù a-bouez en ekonomiezh ar vro. Ouzhpenn 40 000 tiegezh zo e Breizh, ar brasañ anezho troet war-zu an desevel chatal, moc'h pe yer, ouzhpenn d'ar gounid edaj ha legumaj (e Bro-Leon dreist-holl). Nebeutoc'h a diegezhioù zo abaoe an adlodennañ ha brasoc'h an tachennoù. Kentañ produer legumaj ([[fav glas]], [[ognon]], [[artichaod]], [[patatez]], [[tomatez]]...) evit Frañs. Edaj a c'hounezer da vagañ ar chatal dreist-holl. [[Gwin]] a reer kostez an [[Naoned]] ([[muskadig]]), met klask a reer sevel gwiniegi pelloc'h en norzh. Kentañ produer pesked eo Breizh (50% eus ar produiñ), ur gennad a implij 15000 den gant ouzhpenn 2500 embregerezh, eus ar pesketa betek an treuzfurmiñ.

War-gresk ez a ar greanterezh e Breizh abaoe ar [[bloavezhioù 1980]], kaset gant an treuzfurmiñ boued (1/3 eus an implijoù greantel). E Breizh e saver-bigi ivez, kenwerzh pe evit ar morlu, e [[Sant-Nazer]], [[an Oriant]] ha [[Brest]]. Uzinoù [[Airbus]] zo e [[Sant-Nazer]] hag an [[Naoned]] ha gant [[Citroën]] e oa bet digoret un uzin e [[Roazhon]]. Eil rannvro Frañs eo Breizh e-keñver ar pellgehentiñ hag ar pempvet evit an dafar elektronek, daou c'henad lec'hiet tro-dro da [[Roazhon]], [[Lannuon]] ha [[Brest]] kentoc'h.

Ur perzh kreñv en deus an [[touristelezh]] e Breizh, re greñv hervez lod a laka ar biz war e efedoù war al lojañ. Unan eus broioù gweladennet ar muiañ eo e Frañs.

Izeloc'h eo feur an dilabour er vro e-keñver rannvroioù Frañs, war-dro 6% eus ar boblañs e deroù ar [[bloavezhioù 2020]] goude bezañ bet ken uhel a 8.7% (e [[rannvro Breizh]]) hag 8.4% (e [[Liger-Atlantel]]) e [[2012]], e-kreiz an enkadenn ekonomikel a oa komañset e [[2007]], kalzig dindan ar feur evit Frañs a-bezh avat, a oa da 9.9% d'ar mare-se. Gennadoù zo a vez kustum da gavout diaes klask tud alies, evel er sevel, en treuzdougen peotramant en treuzfurmiñ boued.

[[Produadur diabarzh gros]] Breizh a oa 120 milion a eurioù e penn-kentañ ar [[bloavezhioù 2020]], a-live gant hini [[Ukraina]]. E [[2018]] e oa PDG [[rannvro Breizh]] 99 milion a euroioù, da lavaret eo 4% eus ar pinvidigezhioù produet e [[Frañs]]. Ar PDG dre annezad er rannvro melestradurel a oa 29 694€, dindan hini Frañs a-bezh (30 266€).

== Notennoù ==


==Levrlennadur==
=== Istor Breizh ===
*  [[Joël Cornette]], *Histoire de la Bretagne et des Bretons*, Pariz, Le Seuil, 2005.
*  [[Joël Cornette]], *La Bretagne, une aventure mondiale*, Tallandier, Pariz, 2018, , 383 p.
*  A-stroll, dindan renerezh [[Jean-Christophe Cassard|J.-Chr. Cassard]], [[Alain Croix]], [[Jean-René Le Quéau]] ha [[Jean-Yves Veillard]], *Dictionnaire d’histoire de Bretagne*, Skol Vreizh, Montroulez, 2008 .
*  Mickael Gendry et Vincent Béchec, *Histoire de l'Armorique et de la Bretagne*, Geste éditions, 2018, , 264 p.
*  [[Bernard Merdrignac]], *La Bretagne des origines à nos jours*, Roazhon, embannadurioù Ouest-France, 2009.
*  [[Jean-Jacques Monnier]], [[Jean-Christophe Cassard]] (ren.), *Toute l'histoire de la Bretagne*, Skol Vreizh, Montroulez, 1997 (), embannadur nevez e 2003, 831 p.
*  Jean-Yves Le Lan, *Femmes dans l'histoire - Bretagne*, Teurgn, Editions Sutton, 2018, 176 p.
*  Philippe Tourault, *Histoire de la Bretagne*, Pariz, Perrin, 2019, 450 p.
*  [[Alan Le Cloarec]], *Histoire du nationalisme breton* (des origines à 1945), Fouenant, Yoran Embanner, 2022, 406 p.

=== Sujedoù a-vremañ ===
*   [[Mikael Bodlore-Penlaez]] ha [[Divi Kervella]], raksrid gant [[Lena Louarn]] & [[Jean Ollivro]], *Atlas de Bretagne : Atlas Breizh, géographie, culture, histoire, démographie, économie, territoires de vie des Bretons*, Coop Breizh, Speied, 201, , 152 p. [https://web.archive.org/web/20150923210438/http://www.coop-breizh.fr/lire-3/livres-3/sujets-divers-bretagne-344/atlas-bretagne-atlas-breizh-3648/zoom-fr.htm Kinnig en linenn]
*  [[Corentin Canevet]], *Le Modèle agricole breton. Histoire et géographie d'une révolution agroalimentaire*, Presses universitaires de Rennes, Roazhon, 1992, 397 p.
*  [[Alain Croix]] (ren.). *Bretagne. Images et histoire*, Apogée, Presses universitaires de Rennes, Roazhon, 1996, 224 p.
*  [[Frañsez Favereau]], *Bretagne contemporaine. Langue, culture, identité*, Skol Vreizh, Montroulez, 2005 (ademb. 1993).
*  M. Humbert (ren.), *La Bretagne à l’heure de la mondialisation*, Presses universitaires de Rennes, Roazhon, 2002, 305 p.
*  M. Nicolas, *Histoire de la revendication bretonne*, Coop Breizh, Speied, 2007, 391 p.
*  [[Jean Ollivro]], *Les paradoxes de la Bretagne*, Apogée, Roazhon, 2005, 176 p.
*  Jean Ollivro, *Bretagne, 150 ans d’évolution démographique*, Presses universitaires de Rennes, Roazhon, 2005, 368 p.

==Pennadoù kar==


*[[Rannvro Breizh]]
*[[Brezhoneg]], [[gallaoueg]]
*[[Istor Breizh]]
*[[Emsav]]

==Liammoù diavaez==
*[https://www.bretagne.bzh/br/ Lec'hienn Kuzul rannvro Breizh]
*[https://web.archive.org/web/20130917192147/http://brittany.france-province.net/ Tro Breizh gant luc'hskeudennoù]
*[http://www.bretagne.com/ *Bretagne.com'']