open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Alexandra Maria Lara

**Alexandra Maria Lara**, pe **Alexandra Plătăreanu** hervez hec'h anv-dimezell, ganet d'an 12 a viz Du 1978 e Bukarest, a zo un aktourez alaman, genidik eus Roumania. 

### He buhez
E Bukarest e voe ganet, ha hi bugel nemeti an aktor Valentin Plătăreanu hag e wreg Doina. E 1983 e tivizas he familh dilojañ da Alamagn ar C'hornôg evit tec'hout rak diktatouriezh Nicolae Ceaușescu. Daoust m'o devoa soñjet mont betek Kanada e oant aet d'en em staliañ da Freiburg im Breisgau, e Baden-Württemberg.

Ken abred ha pa oa 16 vloaz e c'hoarias e filmoù skinwel. He ferzh brudetañ a voe er film *Der Untergang* (2004) ma c'hoarias perzh Traudl Junge, hag a oa sekretourez Adolf Hitler. Plijout a reas ar pezh he doa graet er film-se da Francis Ford Coppola, neuze e skrivas ur lizher dezhi da ginnig dezhi c'hoari ur perzh bras en e film *Youth Without Youth* (2007).
E 2007 e c'hoarias er film *The Dust of Time* gant Theo Angelopoulos, asambles gant aktorien all evel Harvey Keitel ha Bruno Ganz hag er memes bloavezh e c'hoarias perzh Annick Honoré (karedig Ian Curtis) er film *Control*.

## He filmoù (un dibab nemetken)
*1997 : *Sperling und der falsche Freund*
*1999 : *Südsee, eigene Insel*
*2000 : *Vertrauen ist alles*
*2000 : *Fisimatenten*
*2001 : *Der Tunnel*
*2001 : *Honolulu*
*2001 : *Leo und Claire*
*2002 : *Liebe und Verrat* 
*2002 : *Was nicht passt, wird passend gemacht*
*2002 : *99 Euro Films*
*2002 : *Napoleon* 
*2002 : *Doctor Zhivago*
*2002 : *Schleudertrauma*
*2002 : *Nackt* 
*2003 : *Trenck* 
*2004 : *Der Wunschbaum*
*2004 : *Leise Krieger* 
*2004 : *Der Untergang*
*2004 : *Cowgirl*
*2005 : *Offset*
*2005 : *Der Fischer und seine Frau*
*2005 : *Vom Suchen und Finden der Liebe*
*2006 : *Wo ist Fred?*
*2007 : *Control*
*2007 : *I Really Hate My Job*
*2007 : *The Dust of Time*
*2007 : *Youth Without Youth*
*2007 : *City of Your Final Destination*
*2009 : *The Reader* 
* 2009 : *L'affaire Farewell* 
* 2009 : *City of Life* 
* 2010 : *Quartier lointain* 
* 2011 : *Je n'ai rien oublié* 
* 2011 : *Rubbeldiekatz* 
* 2013 : *Imagine* 
* 2013 : ''Rush'' 

## Liammoù diavaez
* Lec'hienn ofisiel 
*Alexandra Maria Lara war IMDB
* Interview
Glenn Jegou

**Glenn Jegou**, ganet d'an 13 a viz C'hwevrer 1973, zo un animatour radio brezhonek, animatour gant ar gevredigezh Skeudenn, ha kuzulier-kêr e Roazhon (gant ar PS).

Ober a ra war-dro eurvezh vrezhonek sizhuniek Radio Arvorig, skignet eus Roazhon, hag ar fest Yaouank.

## Kerentiezh
Mab eo da Yann Jegou ha Lena Louarn. Niz eo da vMalo Louarn, ha kenderv d'ar ganerez Gwennyn.

## Politikerezh
E miz Meurzh 2014 e oa war ar renk e dilennadeg kêr Roazhon, war listenn ar PS adarre, hag adanvet e oa bet da guzulier kêr. Ne gemeras ket perzh en dilennadeg war-lerc'h.

## Daveoù
Centrocercus

****** a zo ur genad e rummatadur an evned, krouet e 1832 gant an evnoniour saoz William Swainson (1789-1855).

## Spesadoù
Daou spesad skilgegi a ya d'ober ar genad :
* ar skilgog Gunnison (*Centrocercus minimus*),
* ar skilgog-avron (*Centrocercus urophasianus*).

## Annezva
O c'havout a reer e Norzhamerika.

## Notennoù ha daveennoù
Skilgog Gunnison

Ar **skilgog Gunnison** a zo un evn krenndev, *Centrocercus minimus* an anv skiantel anezhañ.

Dont a ra e anv eus Gunnison, unan eus adstêrioù ar stêr Colorado.

## Doareoù pennañ

## Boued

## Annez

Brosezat eo al labous e Stadoù-Unanet Amerika m'e gaver e mervent Colorado ha gevred Utah dreist-holl.

## Rummatadur
Diouzh an evnoniourien e vez renket ar **skilgog Gunnison** er c'herentiad Phasianidae pe Tetraonidae.

## Liammoù diavaez

## Notennoù ha daveennoù
Dendragapus

***Dendragapus*** a zo ur genad e rummatadur an evned, krouet e 1864 gant al loenoniour stadunanat Daniel Giraud Elliot (1835-1915).

## Spesadoù hag an [[isspesad]]où anezho
Daou spesad skilgegi a ya d'ober ar genad :
* ar skilgog kazugel (*Dendragapus fuliginosus*)
** *D. f. *'fuliginosus***, ''howardi'', ''sierrae'' ha ''sitkensis'',
* ar [[skilgog teñval]] (''Dendragapus obscurus'')
** ''D. o. '''obscurus***, *oreinus*, *pallidus* ha *richardsonii*.

## Annezva
O c'havout a reer e Norzhamerika, eizh (8) isspesad dezho en holl.

## Notennoù ha daveennoù
Procellariiformes

**Procellariiformes** a zo un urzhiad e rummatadur an evned, ennañ ar sataniged, an torted pe an albatrozed.

## Kerentiadoù
5 kerentiad a zo ennañ:
* Oceanitidae
* Diomedeidae
* Hydrobatidae
* Procellariidae
* Pelecanoididae
Wilhelm Zander

**Wilhelm Zander** (22 a viz Ebrel 1911 - 27 a viz Gwengolo 1974) a oa mevel-ofiser Martin Bormann e-pad an Eil Brezel-bed.

P'edo ar brezel oc'h echuiñ en Europa ez eas da repuiñ er Führerbunker e Berlin gant Bormann. Dont a reas a-benn da vont kuit e-pad emgann Berlin, ha gantañ e kasas dielloù liesseurt, testamant Hitler en o zouez. 
A-benn ar fin e voe dizoloet e veve dindan an anv Paustin hag e laboure evel liorzhour.

## Liammoù diavaez
*http://forum.axishistory.com/viewtopic.php?f=38&t=125716&start=0
*http://forum.axishistory.com/viewtopic.php?f=38&t=85902

## References
Oceanites

***Oceanites*** a zo ur genad e rummatadur an evned, ennañ sataniged.

## Spesadoù
* Satanig Wilson (*Oceanites oceanicus*)
* Satanig Elliot (*Oceanites gracilis*)
* Satanig Pincoya (*Oceanites pincoyae*)

## Liammoù diavaez
Arverneg

Ur rannyezh eus an okitaneg eo an **Arverneg** (Okitaneg : *auvernhat*) pe **Okitaneg an Norzh-Kreiz**, komzet en ul lodenn eus Torosad Kreiz ha, dreist-holl, en darn vrasañ eus Arvern, ar broviñs a ro hec'h anv dezhi.

## Daveoù
Araneg

An **araneg** , pe *aranès*, zo un isrannyezh eus ar gwaskoneg, komzet er Val d'Aran.
Levezonet eo bet kalz gant ar c'hatalaneg ha neuze ez eo deuet da vezañ disheñvel a-walc'h diouzh ar rannyezhoù gwaskonek all.
Roll pennoù ar Stad aljerian

An daolenn-mañ dindan a listenn **pennoù ar Stad ha kadoriaded ar Republik** adalek stummidigezh ar Gouarnamant Ersezadel ar Republik Aljerian (GERA) e 1958, e-doug brezel a zizalc'hded ar vro, betek arlevierion ar Republik aljerian gwerinezhel ha poblel.

## Gouarnamant ersezadel
;Republik aljerian

## Republik
;Stad aljerian

;Republik aljerian gwerinezhel ha poblel

## Pennadoù liammet
* Arlevier Aljeria | Tevezeion Aljeria
* Dilennadegoù en Algérie
* Roll bleinierion Aljeria

## Liammoù diavaez
*  Load kefridiel kadoriad ar Republik aljerian gweriniezhel ha poblel (Palez El Mouradia)
*  Algérie, *Perspective Monde*, Skol-Veur Sherbrooke (Kebek, Kanada)
*  Leaders of Algeria, Zárate's Political Collections (ZPC)
Nechama Tec

**Nechama Tec** (ganet Bawnik e 1931 e Lublin, Polonia) a zo ur gelennerez akuit war ar sokiologiezh e skol-veur Connecticut e Stamford er Stadoù-Unanet. Arbennigourez war ar Shoah eo. Ganti eo bet skrivet al levr *Defiance*, ma kont stourm ar vreudeur Bielski. Implijet e voe a romant da ziazez ar film Defiance (2008).

Eizh vloaz e oa pa voe aloubet Polonia gant arme an Trede Reich. Treuzvevañ a reas a-drugarez da seurezed katolik a guzhas anezhi. E fin ar brezel e tivroas da Israel ha goude-se d'ar Stadoù-Unanet.

## Notennoù


## Hec'h oberennoù
* Letters of Hope and Despair. University Press: Cambridge, 2007 
* Resilience and Courage: Women, Men, and the Holocaust. University Press: Yale, 2003 
* Defiance: The Bielski Partisans. University Press: Oxford, 1993 
* In The Lion's Den: The Life of Oswald Rufeisen. University Press: Oxford, 1990 
* When Light Pierced the Darkness: Christian Rescue of Jews in Nazi-Occupied Poland. University Press: Oxford, 1986 
* Dry Tears: The Story of a Lost Childhood. University Press: Oxford 1984 
* Grass Is Green in Suburbia: A Sociological Study of Adolescent Usage of Illicit Drugs. Libra Pub, 1974
Traudl Junge

**Traudl Junge** (ganet **Gertraud Humps** d'ar 16 a viz Meurzh 1920 e München ha marvet d'an 10 a viz C'hwevrer 2002 e München), a voe sekretourez prevez Adolf Hitler etre 1942 ha 1945.

## He buhez
A-raok dont da vezañ sekretourez e studias ar c'henwerzh e München. E miz Gwengolo 1942 e voe degemeret evel sekretourez e kañsellerezh ar Reich ha d'an 30 a viz Genver 1943 e teuas da vezañ sekretourez prevez Hitler. E 1943 e timezas gant an ofiser SS Hans-Hermann Junge (1914–1944), hag a varvas e-pad ma oa o vrezeliñ. 
Hi eo a vizskrivas testamant Hitler er Führerbunker e Berlin d'an 30 a viz Ebrel 1945. Kuitaat a reas ar bunker d'ar 1añ a viz Mae, asambles gant Wilhelm Mohnke, Hans Baur (levier prevez Hitler), Hans Rattenhuber (penn ar Reichssicherheitsdienst), ar sekretourezed Gerda Christian hag Else Krüger, Constanze Manziarly (bouedreolier Hitler), hag Ernst-Günther Schenck. 
E 1945 e voe prizoniadez en URSS, ma vevas gant un ofiser rusian. E 1946 e tec'has war-du Bavaria, ma voe harzet. Dieubet e voe e 1947, hag adstagañ a reas gant he micher sekretourez ha kazetennerez. Hec'h eñvorennoù a skrivas a-raok mervel e 2002. 

## Er sinema
Traudl Junge a weler e penn-kentañ hag e dibenn ar film *Der Untergang* (2004). Er film ez eo an aktorez Alexandra Maria Lara a c'hoari he ferzh.

### Levrlennadur
* Traudl Junge, Melissa Müller: Bis zur letzten Stunde. Hitlers Sekretärin erzählt ihr Leben, List-Verlag, 2004
Ixobrychus

***Ixobrychus*** a zo ur genad e rummatadur an evned, ennañ bongorzed, krouet e 1828 gant ar skiantour svedat Gustaf Johan Billberg (1772-1844).

## Spesadoù hag an [[isspesad]]où anezhe
Eizh spesad (bev c'hoazh) a ya d'ober ar genad :
* *Ixobrychus cinnamomeus* (bongorz-kanell),
* *[[Ixobrychus dubius]]*,
* *Ixobrychus eurhythmus* (bongorz Schrenck),
* *Ixobrychus exilis* (bongorz bihan Amerika)
** *I. e. bogotensis*, *erythromelas*, ***exilis***, *limoncochae*, *peruvianus* ha *pullus*,
* *Ixobrychus involucris* (bongorz roudennek),
* *Ixobrychus minutus* (bongorz bihan)
** *I. m. *'minutus**', *payesii* ha *podiceps*,
*(†) *Ixobrychus novaezelandiae* (bongorz bihan Zeland-Nevez), aet da get,
* *Ixobrychus sinensis* (bongorz Sina),
* *Ixobrychus sturmii* (bongorz Sturm).

Nav (9) isspesad en holl.

## Notennoù ha daveennoù
Bubulcus

***Bubulcus*** a zo ur genad e rummatadur an evned, krouet e 1855 gant an evnoniour gall Charles Lucien Bonaparte (1803-1857).

## Spesadoù
Daou spesad a ya d'ober ar genad :
* *[[Bubulcus coromandus]]*,
* *Bubulcus ibis* (bugerc'heiz).

## Notennoù ha daveennoù
Botaurus

***Botaurus*** a zo ur genad e rummatadur an evned, ennañ bongorzed, krouet e 1819 gant ar skiantour saoz James Francis Stephens (1792-1852).

## Spesadoù hag an [[isspesad]]où anezhe
Pevar spesad a ya d'ober ar genad :
* *Botaurus lentiginosus* (bongorz Amerika), 
* *Botaurus pinnatus* (bongorz Suamerika)
** *B. p. caribaeus* ha ***pinnatus***,
* *Botaurus poiciloptilus* (bongorz Aostralia),
* *Botaurus stellaris* (bongorz bras)
** *B. s. capensis* ha ***stellaris***.

## Notennoù ha daveennoù
Nycticorax

***Nycticorax*** a zo ur genad e rummatadur an evned, ennañ kerc'heized-noz, krouet e 1817 gant an naturour saoz Thomas Ignatius Maria Forster (1789-1860).

## Spesadoù hag an [[isspesad]]où anezhe
Daou spesad, bev c'hoazh, a ya d'ober ar genad hiziv an deiz :
* *[[Nycticorax caledonicus]]*
** *N. c. australasiae*, ***caledonicus***, *crassirostris* (†), *manillensis*, *mandibularis* ha *pelewensis*,
* (††) *[[Nycticorax duboisi]]* (aet da get),
* (††) *[[Nycticorax mauritianus]]* (aet da get),
* (††) *[[Nycticorax megacephalus]]* (aet da get),
* *Nycticorax nycticorax* (kerc'heiz-noz kein du)
** *N. n. falklandicus*, *hoactli*, ***nycticorax*** hag *obscurus*,
* (††) *[[Nycticorax olsoni]]* (aet da get).

## Notennoù ha daveennoù
Erna Flegel

**Erna Flegel** (11 a viz Gouere 1911 e Kiel – 16 a viz C'hwevrer 2006 e Mölln) a oa ur glañvdiourez alaman. E servij Adolf Hitler e voe eus miz Genver 1943 betek dibenn an Eil Brezel-bed. E-touez ar re ziwezhañ a chomas er Führerbunker e voe ha marteze a-walc'h e oa ennañ c'hoazh p'en em zistrujas Hitler. E skol-veur Humboldt (Berlin) e labouras gant Werner Haase a oa unan eus mezeien Hitler. E dibenn ar brezel e voe kaset d'ar *Reichskanzlei* gant ar Groaz Ruz.

E-pad ma oa er Führerbunker e teuas da vezañ mignonez da vMagda Goebbels ha c'hoarvezout a reas dezhi ober war-dro ar vugale Goebbels betek o marv.

E-keit ha ma oa aloubet Berlin gant arme URSS e voe aliet da chom er bunker, rak ul lec'h diarvar e oa. Goude-se e voe goulennataet gant an Amerikaned. 

E 1977 e voe diskuliet dielloù eus an Eil Brezel-bed, en o zouez rentañ-kont hec'h atersadenn. Neuze ez eas kazetennerien zo da c'houlennata anezhi en ti-retred m'edo o chom. 

Er film *Der Untergang* (2004) ez eo an aktourez Liza Boyarskaya a c'hoari he ferzh.

## Liammoù diavaez
* ''Hitler's Nurse Breaks Silence'' ; BBC News ; 2 a viz Mae 2005
* Luke Harding ; ''Interview: Erna Flegel'' ; The Guardian ; 2 a viz Mae 2005
Armin D. Lehmann

**Armin Dieter Lehmann** (23 a viz Mae 1928 e Waltrudering, München - 10 a viz Here 2008 e Coos Bay, Oregon) a voe ezel eus an Hitlerjugend hag implijet e voe evel kannad er Führerbunker e-pad devezhioù diwezhañ an Eil Brezel-bed hag ivez e-pad emgann Berlin. Kuitaat a reas ar bunker ur pennad goude emlazh Hitler.

## E vuhez
Er 'Gymnasium Elisabet' e Wrocław (d'ar mare-se e oa ur gêr alaman anvet *Breslau*) e studias. Goude ar brezel e studias ar c'helaouiñ e München. E 1953 e tivroas d'ar Stadoù-Unanet ma labouras evit an arme. Goude-se e kasas ouzhpenn daou ugent vloaz o labourat war dachenn an douristelezh, ha meur a levr a skrivas war an dodenn-se.

Kalz e skrivas ivez war ar pezh a vevas pa oa ezel eus Hitlerjugend ha pa oa er Führerbunker. *Hitler's Last Courier* hag *In Hitler's Bunker* eo e levrioù brudetañ. Produiñ a reas ivez un teulfilm diwar-benn e vuhez evel bugel-soudard, anvet *Eyewitness to History*.

Ken abred ha pa oa 17 vloaz e voe ur stourmer peoc'hgarour : mont a reas da ouzhpenn 150 bro, ma kelennas an doujañs hag an difeulster d'an dud.

## Levrlennadur
**Hitler’s Last Courier*. Xlibris Corporation, 2000
**In Hitler’s Bunker*. Guilford: The Lyons Press, 2004
**Tomorrow’s World: A Book of Peace*
Peter Högl

**Peter Högl** (19 a viz Eost 1897 e Dingolfing – 2 a viz Mae 1945 e Berlin) a oa ul letanant-koronal (*[[Obersturmbannführer]]*) SS. E Berlin e oa e dibenn an Eil Brezel-bed, ha repuiñ a reas er Führerbunker.

Högl eo a harzas ar jeneral SS Hermann Fegelein pa glaske tec'hout war-du Sveden pe Suis gant e garedig hungariat hag ivez gant bilhedoù, paseporzhioù faos ha dilhad sivil. Högl a harzas anezhañ peogwir e laboure Fegelein evit Himmler, hag a oa bet lakaet da dreitour gant Hitler peogwir en doa klasket kaout un emglev gant ar Gevredidi gant sikour ar c'hont Folke Bernadotte. Dre ma ne oa ket Himmler e Berlin e kemennas Hitler ma vefe harzet an holl dud a laboure gantañ hag a oa e Berlin. Kaset e voe Fegelein dirak ul lez-vrezel renet gant ar jeneral Wilhelm Mohnke hag enni ar jeneraled Wilhelm Burgdorf, Hans Krebs ha Johann Rattenhuber.

Högl en em lazhas er Führerbunker d'an 2 a viz Mae 1945.
Ur Ertsi

**Ur Ertsi** (pe *Nivelle* e galleg) zo ur stêr en Iparralde Euskal Herria, 45 km hed dezhi.

C'hoarvezout a ra Ur Ertsi eus kengej meur a wazh en uhelennoù Urdazubi en Nafarroa , ma vez anvet **Ugarana**. 
Goude e tremen e Lapurdi e Dantxarinea. Redek a ra alese da Amotz ha Senpere ha mont a ra d'en em deurel er Meurvor Atlantel e Donibane Lohizune.

## Kumunioù treuzet

* E Nafarroa: Urdazubi
* E Lapurdi: Ainhoa, Senpere, Azkaine, Ziburu, Donibane Lohizune
Luhuso

**Luhuso** (*Louhossoa* e galleg hag ent-ofisiel) zo ur gumun eus Lapurdi, e kanton Ezpeleta, en Iparralde Euskal Herria. 888 a dud a oa o vevañ enni e 2011.
Weimar

**Weimar** zo ur gêr e land Thüringen, en Alamagn. E 2011 e oa  a dud o vevañ enni. Lakaet eo kêr war roll glad bedel an Unesco e 1998.

## Douaroniezh
Emañ Weimar war lez ar stêr Ilm.

## Istor
Kavadennoù an henoniourien o deus diskouezet e oa tud annezet eno da vare Oadvezh ar maen. Er bloavezh 899 e kaver anv en ur skrid eus *Wimares*, un anv a zle dont eus ar gerioù germanek kozh *vih* (= *santel, sakr*) ha *mar* (= *lenn, geun*).

E-pad an  e teuas Weimar da vezañ ur greizenn sevenadurel a bouez. Barzhed evel Johann Wolfgang von Goethe, Friedrich Schiller pe Johann Gottfried Herder a oa o vevañ e kêr, kenkoulz ha sonaozourien evel Johann Sebastian Bach, livourien hag arzourien all.

Er bloavezh 1919 e voe embannet Republik Weimar eno, a badas betek 1933. E 1937 e voe savet e-kichen Weimar kamp-bac'h Buchenwald gant an nazied. Eno e varvas war-dro  den.

Hiziv ez eo Weimar ur greizenn sevenadurel ha touristel a-bouez adarre, gant ur skol-veur, ur c'hoariva, meur a virdi hag ul levraoueg.

Goethe Schiller Weimar.jpg|Weimar : monumant en enor d'ar skrivagnerien Johann Wolfgang von Goethe ha Friedrich Schiller


## Kêrioù gevellet

## Tud
* Lucas Cranach (1472-1553), marvet e Weimar.
* Johann Sebastian Bach (1685-1750)
* Johann Gottfried von Herder (1744-1803), barzh
* Johann Wolfgang von Goethe (1749-1832), barzh ha romantour, a vevas e Weimar.
* Johann Christoph Friedrich von Schiller (1759-1805), bet o chom e Weimar;
* Franz Liszt (1811-1886), kapelmeistr e Weimar. 
* Richard Wagner (1813-1883), bet o chom en Eisenach pe e Weimar ma savas Lohengrin.
* Richard Strauss (1864-1949), kapelmeistr e Weimar.
* Vassily Kandinsky (1866-1944), livour
* Léon Blum (1872-1950), politikour gall, bet e kamp Buchenwald.
* Paul Klee (1879-1940), livour

## Pennadoù kar
*Bauhaus
*Republik Weimar
Kerc'heiz-noz

Ar **c'herc'heized-noz** eo an evned hirc'harek a ya d'ober ar genadoù *[[Nycticorax]]*, *[[Nyctanassa]]* ha *[[Gorsachius]]*.

## Spesadoù
* *[[Nycticorax caledonicus]]*
* *[[Nycticorax duboisi]]*, aet da get
* *[[Nycticorax mauritianus]]*, aet da get
* *[[Nycticorax megacephalus]]*, aet da get
* kerc'heiz-noz kein du, *Nycticorax nycticorax*
* *[[Nyctanassa violacea]]*
* kerc'heiz-noz Japan, *Gorsachius goisagi*
* kerc'heiz-noz kein gwenn, *Gorsachius leuconotus*
* kerc'heiz-noz Hainan, *Gorsachius magnificus*
* kerc'heiz-noz Malaysia, *Gorsachius melanolophus*
Urketa

**Urketa** (*Urcueit* en okitaneg; *Urcuit* e galleg hag ent-ofisiel) zo ur gumun eus Lapurdi, e kanton Hiriburu, en Iparralde Euskal Herria. 2 225 a dud a oa o chom eno e 2011.

## Douaroniezh
### Ar c'humunioù tri-dro
* Sent Martin de Senhans ha Sent Bertomiu (e Gwaskogn o-div) en norzh, en tu all d'an Aturri
* Ahurti er reter
* Beskoitze er su
* Lehuntze er c'hornaoueg
* Hiriburu er mervent

## Liammoù diavaez

* Lec'hienn ofisiel ar gumun
Milafranga

**Milafranga** (*Vièlafranca* pe *Vilafranca* en okitaneg; *Villefranque* e galleg hag ent-ofisiel) zo ur gumun eus Lapurdi, e kanton Hiriburu, en Iparralde Euskal Herria, treuzet gant ar stêr Errobi. 

## Kumunioù amezek
En hanternoz emañ Baiona, er c'huzh-heol Basusarri, er c'hreisteiz Uztaritze ha Jatsu, er sav-heol Hiriburu ha Mugerre.

## Istor

*Saint-Martin-de-Basters* e oa anv kozh al lec'h e galleg, hag ur salvetat en eskopti Baiona e oa en . D'ar 24 a viz Eost 1343, da goulz fest ar gêriadenn, e c'hourc'hemennas maer Baiona stagañ pemp denjentil eus Lapurdi ouzh pilerioù pont Proudines, e traoñ kastell Miotz, ma voent beuzet gant al lanv. Meneget eo ar vojenn gant Taine en e levr *Voyage aux Pyrénées*, skeudennaouet gant Gustave Doré.

Ur pennadig e voe kendeuzet gant Hiriburu, hag adanvet *Tricolore* e-pad an Dispac'h gall (1794-1795).

Emgannoù a voe en amzer Napoleon entre soudarded ar jeneral saoz Wellington ha re ar jeneral gall Soult a ziwalle an hent e Milafranga rak ar Saozon a oa o klask mont betek Baiona, ha dekmiliadoù a soudarded a voe oc'h en em gannañ.

Ar soudarded saoz (Spagnoled ha Portugaliz a oa ivez) a savas ur pont war an Errobo, d'o rejimantoù da dreuziñ. E Milafranga, d'an 9 a viz Kerzu 1813 e voe trec'h ar Saozon, dindan ar jeneral Hill, war arme c'hall Drouet d'Erlon. Goude e voent trec'h adarre en Hiriburu.

## Tud
Eno e voe ganet Jean Saint-Pierre (1884-1951), skrivagner euskarek

## Skeudennoù

Villefranque Fronton1.JPG|Ar polotva
Villefranque Fronton2.JPG|Ar polotva
Villefranque Mairie.JPG|Ti-kêr
Villefranque Stèle1.JPG|Maen-bez e-kichen iliz Sant Bartolome
Villefranque Stèle2.JPG|Maen-bez
Villefranque Stèle3.JPG|Maen-bez


## Liammoù diavaez

* Lec'hienn ofisiel ar gumun
Biriatu

**Biriatu** (*Biriatou* e galleg hag ent-ofisiel) zo ur gumun eus Lapurdi, e kanton Hendaia, en Ipar Euskal Herria. Brudet eo evel lec'h-tremen da Irun etre Bro-C'hall ha Bro-Spagn. 1 114 a dud a oa o chom enni e 2011.

## Kumun amezek
* Urruña (Lapurdi − Frañs), en hanternoz hag er reter ;
* Irun (Gipuzkoa − Spagn), er c'hornok ;
* Bera (Navarra − Spagn), er su.

## Skeudennoù

Biriatou Stèle3.jpg|Maen evit lidañ 400 bloaz distag Biriatu
Biriatou Stèle1.jpg|Mein-bez er vered
Mandale-Borne8.JPG|Maen-bonn etre Bera (Spagn) ha Biriatu (Frañs)
Biriatou Fronton.jpg|Polotva


## Liammoù diavaez
Johannes Hentschel

**Johannes Hentschel** (10 a viz Mae 1908 e Berlin – 27 a viz Ebrel 1982 en Achern) a oa ur mekaniker-tredan alaman e-karg eus pourvezadur tredan ar salioù annezet gant Adolf Hitler er *Reichskanzlei*).

Hentschel a gavas labour er strollad nazi d'ar 4 a viz Gouere 1934. Da zevezhioù diwezhañ an Trede Reich e oa e-karg eus tredanerezioù ar Führerbunker hag eñ eo an den diwezhañ a guitaas ar bunker. Tapet e voe gant soudarded an Arme Ruz pa oant o furchal er bunker, ha dieubet e voe pevar bloaz goude, d'ar 4 a viz Ebrel 1949.

## Daveoù
* Joachimsthaler, Anton ; *Hitlers Ende : Legenden und Dokumente* ; traduit en anglais par Helmut Bögler : *The last days of Hitler* ; Arms & Armour ; Londrez, 1996
Otto Günsche

**Otto Günsche** (24 a viz Gwengolo 1917 e Jena - 2 a viz Here 2003 e Lohmar) a oa ur Sturmbannführer (komandant) SS tost ouzh Adolf Hitler. Gantañ eo e c'houlennas Hitler e vije distrujet e gorf goud e emlazh. Günsche a guitaas ar Führerbunker d'an 30 a viz Ebrel 1945, goude bezañ devet korf Hitler ha hini Eva Braun e liorzh ar gañsellerezh. Tapet e voe gant soudarded an Arme Ruz. 

Dieubet e voe e 1956 hag e tistroas da Alamagn, ma varvas abalamour d'un taol-kalon e 2003.

Götz Otto eo an aktour a c'hoari perzh Günsche er film *[[Der Untergang (film, 2004)|Der Untergang]]* (2004).
Jaizkibel

**Jaizkibel** zo ur menez a 547 m uhelder, dirak ar mor, war aod roc'hellek Gipuzkoa, en Euskal Herria, er reter da gêr Donostia, pe, resisoc'h, etre porzhioù Pasaia (er c'hornôg dezhañ) ha Hondarribia (er reter dezhañ), war lez kleiz aber ar Bidassoa .

Meur a veg-douar zo : evel punta Biosnar, pe punta Turulla, ha Beg ar Fiezenn.

Gwelet e vez eus kêrioù Irun, Hondarribia ha Hendaia er reter, eus Donostia, Pasaia, Errenteria ha Lezo er c'hornôg, hag eus pelloc'h c'hoazh.

## Redadeg
War hentoù ar menez e tremen bep bloaz ar redadeg war varc'h-houarn Clasica San Sebastian.
Kanbo

**Kanbo** (*Cambon* en okitaneg; *Cambo-les-Bains* e galleg hag ent-ofisiel) zo ur gumun eus Lapurdi, e kanton Ezpeleta, en Iparralde Euskal Herria.

## Arnaga
Pa dostaer ouzh kêr n'haller ket chom hep gouzout eo eno e oa Edmond Rostand o chom, en ur palez savet gant arc'hant e bezhioù c'hoariet e Pariz. Gweladennet e vez al liorzh vras en Arnaga.

## Yezh
Ur skolaj zo gant Seaska, ha klasoù divyezhek er skolaj-stad.

## Gevelliñ

## Liammoù diavaez

*Lec'hienn ofisiel ar gumun
Makao

**Makao** (sinaeg : 澳門 , pinyin *àomén*, kantoneg : [ōu.mǔːn], portugaleg : *Macau*) a zo ur rannvro velestradurel dibar (RMD) e Republik Pobl Sina abaoe 1999. A-raok e oa meret gant Portugal. Da 650 834 annezad e save ar boblañs e 2016. Deuet eo da vezañ ul lec'h meur evit touristañ ha c'hoari arc'hant.

## Gevelliñ
Gevellet eo Makao gant :
*  (10 842 kilometr eus Makao)
*  (10 990 km)
*  (10 791 km)
*  (8 362 km)
*  (13 778 km)
*  (17 980 km)

Liammoù a vignoniezh ha kenober he deus skoulmet gant :
* 
* 

## Notennoù ha daveennoù
Fidji

**Fidji** (e fidjieg: *Viti*; e saozneg: *Fiji*; en hindieg Fidji: *Phījī*), ez-ofisiel **Republik Fidji** (e fidjieg: *Matanitu Tugalala o Viti*; e saozneg: *Republic of Fiji*; en hindieg: रिपब्लिक ऑफ फीजी, *Ripablik ăph Phījī*), a zo ur stad en Okeania, er meurvor Habask er reter da Vanuatu, er c'hornôg da Donga hag er su da Duvalu. Suva eo ar gêr-benn.

## Gerdarzh
*Viti eo an anv e fidjieg, diwar anv an enez vrasañ.
*Dont a ra ar ger Fidji eus an doare da skrivañ an anv e saozneg hervez distagadur tud Tonga.

## An inizi
Setu anv div enez vrasañ an enezeg: 
* Viti Levu, an hini vrasañ
* Vanua Levu, an eil vrasañ

## Yezhoù ofisiel
Teir yezh ofisiel a zo: saozneg, fidjieg hag hindieg Fidji (anvet *Hindustani* er vro).

## Loened
*[[Vitiensis]]* a vez laret e latin eus anv meur a loen eus an inizi Viti.
Kanton Hiriburu

**Kanton Hiriburu** zo unan eus kantonioù Iparralde Euskal Herria, e Lapurdi.

## Kumunioù
Pemp kumun zo er c'hanton:
* Hiriburu
* Lehuntze (Lahonce)
* Milafranga (Villefranque)
* Mugerre (Mouguerre)
* Urketa (Urcuit)

## Istor
Penn-kanton e oa Mugerre e 1790, e distrig Uztaritze. 
Krouet eo bet ar c'hanton e 1982, diwar adsevel kanton Baiona-Norzh.
Childebert II

**Childebert II** (570–595) a oa ur roue eus tiernelezh ar vMerovingidi a rene e rouantelezh Aostrazia er VIvet kantved. Enderc'hel a rae Provañs ar rouantelezh-mañ d'ar mare-hont. Mab ha hêr da Sigebert Iañ e oa ha roue Bourgogn e teuas da vezañ e 592 goude marv e eontr Guntram.
Koef

Ur **c'hoef** zo ur pennwisk a veze gant ar merc'hed e Breizh hag e meur a vro all, betek kreiz an . Dont a ra moarvat eus ar boned a zo bet kaeraet gant an amzer.

Dont a ra an anv eus ar ger gallek *coiffe* (1680 ; latin izel *cofia* ~550, eus ar ger germanek *°kufia* "tokarn"), hag a dalveze evit kement tra a vez lakaet war ar penn, un tamm evel ar boned eta.
E saozneg e lavarer *bonnet*, a vez troet e brezhoneg gant boned alies. Goude d'ar gerioù bezañ hañval a orin eo disheñvel o ster.

## Koefoù Breizh
Koefoù a veze gwelet c'hoazh gant ar re gozh en un nebeud kornioù, Bro-Vigoudenn ha Plougastell-Daoulaz dreist-holl, er bloavezhioù 1950.
E miz Meurzh 2011 e oa poltred ar Vigoudenn goefet diwezhañ war golo ar gelaouenn *[[Bretons|Bretons Magazine]]* niverenn 63.
Hiziv e vezont douget dreist-holl gant merc'hed ar C'helc'hioù Keltiek ha kentoc'h en hañv pa vez dibunadegoù folklorel.

### Kerne
*Bigoudenn er Vro-Vigoudenn
*Bourledenn e Bro C'hlazig (Kemper)
*Penn-sardin e Douarnenez
*Sparlenn e Bro Rouzig (Kastellin)

### Treger
Koef Treger, an doukenn, a veze douget gant ar merc'hed kozh betek dibenn ar bloavezhioù 1960.

## Dibunadegoù folklorel
*Gouelioù-Meur Kerne e Kemper
**Sant-Loup* Gwengamp
**Rouedoù Glas* Konk-Kerne

## Koefoù er bed

19100120 strassburg elsasserinnen.jpg|Elzas
Fête Nouormande 2009 Guernési 09.jpg|Gwernenez
Costumes-Maroesjka-Heeze-1989.jpg|Izelvroioù
Trelou-st vincent.jpg|Pikardi
Avba3.jpg|Slovenia


## Levrlennadur
*  Maurice Bigot : *Les Coiffes Bretonnes* ; Sant-Brieg : Éditions de la Bretagne Touristique, 1928 — ''Institut de Documentation Bretonne et Européenne.
Eivissa

**Eivissa** (anv katalanek hag ofisiel; **Ibiza**, anv spagnolek ha diofisiel), zo un enezenn gatalan er Mor Kreizdouarel en enezeg ar Balearez.

150 km zo ac'hano da gêr València. Trede brasañ enezenn an enezeg eo. Eivissa, pe *Vila d'Eivissa,* pe *Vila* hepmuiken, eo ar gêr-benn.

Kêrioù all : Santa Eulària des Riu, ha Sant Antoni de Portmany.

Sa Talaiassa (pe Sa Talaia), eo al lec'h uhelañ, 475 m a-us d'ar mor. 

En he c'hichen emañ enez Formentera, hag o-div e reont ar Pitiüses.

## Pennadoù kar
* Cala d'Hort
* Es Vedrà, Es Vedranell.
Dún Geanainn

**Dún Geanainn** (*Dungannon*) e saozneg) a zo ur gêr e kontelezh Tír Eoghain e Norzhiwerzhon. Trede brasañ kêr kontelezh Tír Eoghain eo (goude an Ómaigh hag an Srath Bán). 11 139 annezad a veve enno e 2001.
Crex

****** a zo ur genad e rummatadur an evned, krouet e 1803 gant al loenoniour alaman Johann Matthäus Bechstein (1757-1822).

## Spesadoù
N'eus nemet ur spesad rakiged er genad-mañ : *Crex crex*, anv skiantel ar rakig-melchon.

## Notennoù ha daveennoù
Rallus

***Rallus*** a zo ur genad e rummatadur an evned, ennañ rakiged.

## Spesadoù
* rakig Patagonia, *Rallus antarcticus* 
* rakig-dour, *Rallus aquaticus*
* rakig Afrika, *Rallus caerulescens* 
* rakig tek, *Rallus elegans* 
* rakig Virjinia, *Rallus limicola* 
* rakig beg hir, *Rallus longirostris* 
* rakig Madagaskar, *Rallus madagascariensis* 
* rakig Bogotá, *Rallus semiplumbeus* 
* rakig Wetmore, *Rallus wetmorei*
Olsztyn

**Olsztyn**, **Allenstein** en alamaneg, a zo ur gêr war ribl ar stêr Łyna e biz Polonia.

## Gwelet ivez
* Timbroù Allenstein
Gallinula

***Gallinula*** a zo ur genad e rummatadur an evned, ennañ douryer.

## Spesadoù
* *[[Gallinula angulata]]*
* douryar voutin, *Gallinula chloropus*
* *[[Gallinula comeri]]*
* *[[Gallinula melanops]]*
* *[[Gallinula mortierii]]*
* *[[Gallinula nesiotis]]*, aet da get
* *[[Gallinula pacifica]]*
* *[[Gallinula silvestris]]*
* *[[Gallinula tenebrosa]]*
* *[[Gallinula ventralis]]*

## Liammoù diavaez
Porphyrio

****** a zo ur genad e rummatadur an evned, krouet e 1760 gant an evnoniour gall Mathurin Jacques Brisson (1723-1806).

## Spesadoù hag an [[isspesad]]où anezhe
Dek spesad douryer (bev c'hoazh) a ya d'ober ar genad :
*(†) Douryar Lord Howe (*Porphyrio albus*),
* Douryar-Allen (*Porphyrio alleni*),
* *[[Porphyrio flavirostris]]*,
* an takahe (*Porphyrio hochstetteri*),
* *[[Porphyrio indicus]]*,
* *[[Porphyrio madagascariensis]]*,
*(††) *[[Porphyrio mantelli]]*,
* Douryar-Vartinik (*Porphyrio martinica*),
* *[[Porphyrio melanotus]]*
** *P. m. bellus*, *melanopterus*, ***melanotus***, *pelewensis* ha *samoensis*,
* *[[Porphyrio poliocephalus]]*
** *P. p. *'poliocephalus**', *seistanicus* ha *viridis*,
* an douryar roueel (*Porphyrio porphyrio*),
* *[[Porphyrio pulverulentus]]*.

## Henspesadoù
* Douryar ar Reünion (*Porphyrio coerulescens*), aet da get e penn-kentañ an ,
* Douryar Kaledonia Nevez (*Porphyrio kukwiedei*), aet da get en eil hanter eus an .

## Notennoù ha daveennoù
Porzana

***Porzana*** a zo ur genad e rummatadur an evned, ennañ rakiged, krouet e 1816 gant an evnoniour gall Louis Jean Pierre Vieillot (1748-1831).

## Spesadoù hag an [[isspesad]]où anezhe
Pevarzek spesad, bev c'hoazh, a ya d'ober ar genad hiziv an deiz :
* *[[Porzana albicollis]]*
** *P. a. *'albicollis*** ha ''typhoeca'',
* (††) ''[[Porzana astrictocarpus]]'' (aet da get),
* ''[[Porzana atra]]'',
* ''[[Porzana bicolor]]'',
* ''Porzana carolina'' ([[rakig-Karolina]]),
* ''[[Porzana cinerea]]'',
* ''[[Porzana flaviventer]]''
** ''P. f. bangsi'', ***flaviventer***, ''gossii'', ''hendersoni'' ha ''woodi'',
* ''Porzana fluminea'' ([[rakig Aostralia]]),
* ''[[Porzana fusca]]''
** ''P. f. erythrothorax'', ***fusca***, ''phaeopyga'' ha ''zeylonica'',
* (†) ''[[Porzana monasa]]'' (aet da get),
* (†) ''[[Porzana nigra]]'' (aet da get),
* (†) ''[[Porzana palmeri]]'' (aet da get),
* ''Porzana parva'' ([[rakig bihan]]),
* ''[[Porzana paykullii]]'',
* ''Porzana porzana'' ([[rakig brizhellek]]),
* ''Porzana pusilla'' ([[rakig korr]])
** ''P. p. affinis'', ''intermedia'', ''mira'', ''mayri'', ''palustris'' ha ***pusilla**',
* (†) *[[Porzana sandwichensis]]* (aet da get),
* *[[Porzana spiloptera]]*,
* *[[Porzana tabuensis]]*.

Seitek (17) isspesad en holl.

## Notennoù ha daveennoù
Ariane

**Savet eo ar pennad diwar-benn an anv-bihan gallek [[Ariane]]. Evit ar stummoù all, gwelout [[Ariadna]] hag [[Ariadne]].*
**Ariane** (distaget /a'rjan/) zo un anv-bihan gallek, deuet eus gallekadur Ariadne (distaget /a'rjadne/) e mojennoù Hellaz kozh, skrivet **Arianne** a-wechoù. Anv meur a c'hallez pe kebekadez eo.

## Yezhoù all

En daolenn e weler n'eo bet kollet an "d" orin en anv nemet e galleg, italianeg, hag euskareg.

## Tud
* Ariane Ascaride (1954-), aktourez c'hall
* Ariane Koizumi, aktourez stadunanat er film Year of the Dragon
* Ariane Mnouchkine, (1939-), renerez an Théâtre du Soleil e La Cartoucherie e Vincennes, e Bro-C'hall.
* Ariane Moffatt, kanerez kebekat
* Ariane Bourgoin (1981-), Louise Bourgoin he anv arzourez, komedianez ha luskerez skinwel breizhat

-evel **Arianne** :
* Arianne Baggerman, istorourez izelvroat
* Arianne Zuker, aktourez stadunanat

## Arzoù
### Lennegezh
**Ariane*, trajedienn c'hallek gant Jean-Joseph Mouret e 1717.
**Ariane Corisande d'Auble* (hec'h anv plac'h yaouank), pe *Ariane Deume*, e-barzh ar romant Belle du Seigneur, pennoberenn ar romantour suis Albert Cohen.
**Ariane*, romant gant Claude Anet. 

### Filmoù
*Ariane, gant Paul Czinner, 1931 
* *Ariane* eo anv gallek ar film Love in the afternoon gant Billy Wilder e 1957.

### Liverezh
**[[Bacco e Arianna]]*, taolenn gant Tizian (1520-1523).
**Ariadne* gant Tintoretto.
**[[Il trionfo di Bacco e Arianna]]*, murlivadur gant Annibale Carracci (1597-1600).
** Bacco e Arianna *, gant Sebastiano Ricci.
**The sleeping Ariadne of Naxos* ("Ariadne e Naxos o kousket"), gant John Vanderlyn.
**Die erwachende Ariadne*, Giorgio de Chirico
**Bacchus et Ariane*, Maurice Denis
**Ariadne auf Naxos*, Lovis Corinth: 
**Der Triumph der Ariadne*, Hans Makart

### Kizellerezh
*«*Ariane allongée*» (*Ariadne gourvezet*), delwenn gant Francesco Primaticcio, e Mirdi al Louvre

### Sonerezh
Meur a c'hoarigan zo en anv **Ariane** pe **Ariadne**:
* Arianna in Creta, Georg Friedrich Händel 
* *Ariane et Barbe-Bleue*, gant Paul Dukas e 1907
* *Ariane*, gant Jules Massenet e 1912 
* *Ariane*, gant Bohuslav Martinů.
Ouzhpenn-se
* "Ariadne", aria gant Wofgang Rihm.

### Dañs
* *Bacchus et Ariane* zo anv ur varrez skrivet gant Alfred Roussel

## Traoù
* Ariane, ur rannvro en impalaeriezh Persia,
*Ur c'harr, ar *Simca Ariane*, etre 1957 ha 1961,
*Ar fuzeenn Ariane, ur fuzeenn europat. 

## Pennadoù kar
*Ariadne, muioc'h a oberennoù arzel a gaver er pennad-mañ, anv an doue hellazat, a zo ivez e saozneg hag en alamaneg
*Ariadna, anv-bihan spagnolek
Volkssturm

**Volkssturm** (diwar an alamaneg *Volk* (pobl) ha *Sturm* (barr-amzer, arnev pe argadenn) a oa ur sav poblel alaman e bal stourm dre ma ne oa ket niverus a-walc'h soudarded ar Wehrmacht e dibenn an Eil Brezel-bed. Izili Volkssturm a vrezelias e Berlin ha war dalbenn ar reter.

Gant ar jeneral Heinz Guderian e voe kinniget ma vefe aozet ar Volkssturm, da sikour an arme drastet. Krouet e voe neuze gant Hitler. Ul lodenn eus NSDAP e oa Volkssturm ha lakaet e voe dindan renerezh ar *[[Gauleiter]]ed* ha n'eo ket dindan hini pennoù-bras an arme. 
Volkssturm a voe aozet ez-ofisiel d'an 18 a viz Here 1944. An devezh-se eo e voe embannet ur galv da aozañ ur milis broadel da zifenn ar vro. 
E Volkssturm e oa an holl baotred etre 16 ha 60 vloaz : krennarded, bugale, paotred kozh pe re glañv. Ar re gozh, ar re glañv hag ar re bet reformet ne wiskent unwisk ebet, nemet ur vrec'henn, ar pezh a sikouras anezho da zizertiñ p'en em gavas an Arme Ruz.

Daou bal a voe lakaet da Volkssturm :
# Kreñvaat difenn ar Reich a oa en arvar
# Lakaat lod brasañ ar boblañs dindan renrezh an arme, evit ma ne aozfe ket an dispac'h

Lakaet e voe dindan renerezh Himmler. Sañset e oa dek million a dud e Volkssturm, met an hanter anezho nemetken a oa gouest da vrezeliñ.
Izili Volkssturm a oa o labourat pe war dachenn ar greanterezh brezel, pe e-barzh aozadurioù difenn. Peurliesañ e vezent gwisket gant dilhad sivil pe unwiskoù adtapet. Peurliesañ n'od doa nemet fuzuilhoù da armoù, pe armoù all bet dastumet war dalbenn ar reter.
Pa voe ret difenn Berlin e voe roet kalz *[[Panzerfaust]]où* da izili Volkssturm. Un arm aes da zougen e oa, ha kalz tankoù rusian a voe distrujet ganto. Izili Volkssturm a veze paeet nemet ma stourment en un doare splann. 

Ne oa ket talvoudus-tre Volkssturm a-fet stourm, rak ne oa ket bet gourdonet mat an dud, ha n'o doa ket kalz armoù. Izili Volkssturm a voe e-touez ar stourmerien ziwezhañ a vrezelias a-enep an Arme Ruz e Berlin e-pad emgann Berlin.

### Liamm diavaez
* Pennad e saozneg diwar-benn Volkssturm
Karakara

Ar **c'harakaraed** a zo evned-preizh deiz hag a vev en Amerika.

## Spesadoù
Pemp genad hag unnek spesad a ya d'ober ar **c'harakaraed** :
* Genad *[[Caracara]]* :
** karakara-kuch an hanternoz, (*Caracara cheriway*),
** *[[Caracara lutosa]]*, aet da get,
** karakara-kuch ar c'hreisteiz, (*Caracara plancus*).
* Genad *[[Daptrius]]* :
** karakara du (*Daptrius ater*).
* Genad *[[Ibycter]]* :
** karakara jave ruz, (*Ibycter americanus*).
* Genad *[[Milvago]]* :
** karakara penn melen, (*Milvago chimachima*),
** *[[Milvago chimango]]*.
* Genad *[[Phalcoboenus]]* :
** karakara jave gwenn, (*Phalcoboenus albogularis*),
** *[[Phalcoboenus australis]]*,
** *[[Phalcoboenus carunculatus]]*,
** karakara-menez, (*Phalcoboenus megalopterus*).
Karakara du

Ar **C'harakara du** a zo un evn-preizh deiz, *Daptrius ater* an anv skiantel anezhañ. Ar spesad nemetañ eo er genad *Daptrius*.

## Doareoù pennañ

## Boued

## Annez
Bevañ a ra al labous en hanternoz Suamerika.

## Rummatadur
Karakara jave ruz

Ar **c'harakara jave ruz** a zo un evn-preizh, *Ibycter americanus* an anv skiantel anezhañ.

Ar spesad nemetañ eo er genad *Ibycter*.

## Doareoù pennañ

## Boued

## Annez
Bevañ a ra al labous dreist-holl en Amazonia.

## Rummatadur
Diouzh an evnoniourien e vez renket ar **c'harakara jave ruz** en urzhiad *Falconiformes* pe *Ciconiiformes*.

## Dave
Artur Axmann

**Artur Axmann** (18 a viz C'hwevrer 1913 e Hagen - 24 a viz Here 1996 e Berlin) a oa un ezel eus NSDAP. Kemer a reas plas Baldur von Schirach e penn an Hitlerjugend (Yaouankizoù hitlerian) e 1940.

## E vuhez
Ar gwir a studias, hag e dibenn ar bloavezhioù 1920 ec'h emezelas er strollad nazi. Ar strollad Hitlerjugend kentañ a grouas e Westfalen e 1928. E 1932 e voe lakaet da *[[Reichsleiter]]* ar strollad, hag ec'h adframmas ar programmoù kinniget da izili Hitlerjugend. E 1933 e voe lakaet e penn Burev sokial renerezh yaouankiz an Trede Reich. Axmann a wellaas al labour-douar kaset da benn gant izili Hitlerjugend. Brezeliañ a reas war dalbenn ar c'hornôg betek miz Mae 1940 hag e kemeras plas Baldur von Schirach e penn Hitlerjugend. Dont a reas neuze da vezañ *Reichsjugendfüher*. E 1941 e voe gloazet war dalbenn ar reter, hag unan eus e zivvrec'h a voe troc'het outañ. D'ar 4 a viz Genver 1944 e voe roet an *Deutscher Orden*, hag a oa medalenn bouezusañ NSDAP. 

Azalek miz C'hwevrer 1945 e voe komandant brigadenn chase houarnet *[[Volkssturm]]*. E penn meur a unvezh enno bugale-soudarded eus Hitlerjugend e voe. Brezeliañ a rejont dreist-holl e-pad emgann Seelow, ul lodenn eus emgann Berlin. Niverus e voe ar vugale a varvas dre ma n'o doa ket pleustret ha n'o doa ket dafar arme. E miz Ebrel 1945 ez eas da repuiñ er Führerbunker. Dont a reas a-benn da dec'hout kuit asambles gant Martin Bormann (Axmann a welas anezhañ o vervel) ha Ludwig Stumpfegger. Diwar-wel ez eas e-pad un nebeud mizioù, hag e voe anvet Erich Siewert. Harzet e voe e miz Kerzu 1945, pa voe dizoloet ar strollad nazi kuzh en doa aozet. E miz Mae 1949 e voe kondaonet da dri bloaz ha tri miz toull-bac'h gant ul lez-varn dinazifiañ eus Nürnberg. Kondaonet e voe en-dro d'an 13 a viz Eost 1958 hag e rankas paeañ un dell-gastiz a 35 000 Deutsche Mark, da lavaret eo tost an hanter eus priz e di e Berlin. E-pad ar prosez e voe prouet e oa nazi dre gredenn. Goude-se e reas kenwerzh gant broioù ar Reter, hag e labouras e Gelsenkirchen hag e Berlin. E eñvorennoù a skrivas e dibenn e vuhez.

### Levrlennadur
* Artur Axmann ; *"Das kann doch nicht das Ende sein." Hitlers letzter Reichsjugendführer erinnert sich.* ; Koblenz ; Bublies ; 1995
Günther Schwägermann

**Günther Schwägermann** (24 a viz Gouere 1915 en Uelzen) a voe eil-a-gamp Joseph Goebbels azalek 1940. Ar grad uhelañ a dapas a voe *[[SS]]-[[Hauptsturmführer]]*.

E miz Genver 1945 e c'houlennas Goebbels gant Schwägermann mont betek e genkiz e Lanke (e-kichen Berlin) ha kas e wreg Magda hag o bugale betek ur bunker e Schwanenwerder.

D'an 22 a viz Ebrel e voe taget Berlin gant soudarded an Arme Ruz, ha Joseph ha Magda Goebbels a gasas o bugale betek ar Führerbunker. Schwägermann a zeuas ganto.

D'ar 1añ a viz Mae 1945, pa oa dibenn emgann Berlin, e kemeras perzh Schwägermann e deviñ korfoù ar re Goebbels hag o bugale. 
Dont a reas a-benn da dreuzvevañ hag e tec'has kuit war-du Alamagn ar C'hornôg, ma voe prizoniet gant an Amerikaned.
Gerda Christian

**Gerda Christian** (ganet **Gerda Daranowski**, 13 a viz Kerzu 1913 e Berlin – 14 a viz Ebrel 1997 e Düsseldorf) a voe unan eus teir sekretourez Adolf Hitler e-pad an Eil Brezel-bed. Hitler a rae Dara anezhi. Labourat a reas ivez evit Elizabeth Arden.

Gerda Christian a grogas da labourat evit ar *[[Führer]]* e 1937, peogwir e klemme an div sekretourez all (Johanna Wolf et Christa Schroeder) dre ma oant beuzet gant al labour. Er penn-kentañ ne felle ket da Hitler kaout un trede sekretourez, peogwir e oa boas da labourat gant Wolf ha Schroeder. A-benn ar fin e tegemeras anezhi.

E miz C'hwevrer 1943 e timezas gant ar *[[Marineoffizier]]* Eckhard Christian hag e chomas a-sav gant he labour. Traudl Junge eo a gemeras he flas, a-raok ma tistrofe Christian da labourat evit Hitler e-kerzh ar bloavezh 1943.

Gerda Christian a voe e-touez annezidi diwezhañ ar Führerbunker. Klask a reas kuitaat anezhañ d'ar 1añ a viz Mae 1945, e-pad emgann Berlin. Asambles ganti e oa ur strolladig tud kaset gant ar *[[Brigadeführer]]* Wilhelm Mohnke. Meur a vaouez (Junge, Krüger ha Manziarly) a oa er strolladig-se. En deiz war-lerc'h e voent dizoloet en ur c'hev er Schönhauser Allee. Gwallet e voe gant soudarded eus an Arme Ruz en ur c'hoad e-kichen Berlin.

Goude ar brezel edo o chom e Düsseldorf, ma labouras en ostaleri Eden. Mignonez e oa da Werner Naumann (bet o labourat e ministrerezh propaganda an Trede Reich ha bet e penn ur strollad neveznazi).

## Gerda Christian e filmoù
Gerda Christian a weler e meur a film diwar-benn an Trede Reich :
* *Hitler: The Last Ten Days* (Rouantelezh-Unanet, 1973). An aktorez Sheila Gish eo a c'hoari he ferzh.
* *The Death of Adolf Hitler* (Rouantelezh-Unanet, 1973). An aktorez Mitzi Rogers eo a c'hoari he ferzh.
**Der Untergang* (Alamagn, 2004). An aktorez Birgit Minichmayr eo a c'hoari he ferzh.

## Notennoù
Evn (disheñvelout)

Un evn zo ul loen, met stêrioù all zo d'ar ger.

## Sterioù all
Un evn zo ivez 
*ur pok
*ur paotr, drouk a-wechoù, fentus a-wechoù all.
Bigoudenn

Ur **vigoudenn** (tra) pe ur **Vigoudenn** (maouez) a vez lavaret *eus koef ar Vro-Vigoudenn, eus ur vaouez eus ar vro-se e koef hag eus ur vaouez eus ar vro-se kuit a goef.

*Ur ganaouenn a Vro C'hlazig :
::::*Bez' 'po pe 'po ket*
::::*Ur Vigoudenn, ur Vigoudenn,*
::::*Bez' 'po pe 'po ket*
::::*Ur Vigoudenn, da gousket.*

## Lennegezh
*En danevell *Merc'h ar Gazeg Ourgouilh* gant Yann Gerven ez eus un tamm poltred eus ur Vigoudenn.
Heinz Linge

**Heinz Linge** (23 a viz Meurzh 1913 e Bremen - 9 a viz Meurzh 1980 e Hamburg) a oa mevel-ofiser personel Adolf Hitler.

Heinz Linge a oa mevel a gambr ha mevel-ofiser Hitler er *[[Wolfsschanze]]* e Rastenburg er penn-kentañ, hag e dibenn ar brezel en doe ar memes kargoù er Führerbunker e Berlin. Kas a rae ar c'hemennadennoù embannet gant Hitler pe ar re bet savet evitañ, hag ec'h ambrouge an dud a zeue da welout ar Führer. Labourat a reas betek an devezhioù diwezhañ ma vevas Hitler hag e voe e-touez ar re ziwezhañ o kuitaat ar bunker goude marv ar Führer e miz Ebrel 1945. Tapet e voe Linge gant soudarded an Arme Ruz hag e chomas prizoniad brezel betek 1955.

Er film *Der Untergang* (2004) ez eo an aktor Thomas Limpinsel a c'hoari perzh Linge.

## Levrlennadur
* Heinz Linge: *Bis zum Ende. Als Chef des Persönlichen Dienstes bei Hitler.* 2000
* Heinz Linge, Werner Maser: *Bis zum Untergang. Als Chef des persönlichen Dienstes bei Hitler.* Herbig München, 1983
* Henrik Eberle, Matthias Uhl: *Das Buch Hitler – Geheimdossier des NKWD für J.W. Stalin.* Lübbe Verlag, Bergisch Gladbach, 2005
* Christa Schroeder: *Er war mein Chef - aus dem Nachlaß der Sekretärin von Adolf Hitler*, Langen Müller Verlag GmbH, München - Wien, 1985

## Liammoù diavaez
* Heinz Linge war lec'hienn Deutsche National Bibliotek
* Die acht Bestattungen Hitlers. Pennad gant Wolf Oschlies war al lec'hienn Shoa.de
Ernst-Robert Grawitz

**Ernst-Robert Grawitz** (8 a viz Even 1899 e Charlottenburg - 24 a viz Ebrel 1945 e Potsdam-Babelsbeg) a oa ur fizikour alaman hag un SS-Reichsarzt (mezeg ar Reich) da vare an Eil Brezel-bed. 

## Buhez
Prizoniad e voe goude ar Brezel-bed kentañ, ha dibeuet e voe 1919. Neuze e stagas gant studioù mezegiezh e skol-veur Humboldt e Berlin. Betek 1929 e labouras evel skorer pennañ en ospital *[[Berlin-Westend]]*, ha goude-se en em stalias evel mezeg war e gont. Etre 1933 ha 1936 e labouras en-dro en ospital *Berlin-Westend*. 

## Politikerezh
E 1919 e voe ezel eus *Einwohnerwehr Berlin* (da lavaret eo : milis ar verliniz) hag e 1920 e kemeras perzh e putsch Kapp. Goude-se e voe ezel eus ar *[[Freikorps]]* "Olympia“ hag e savas a-du gant Hitler.
E miz Du 1931 e voe degemeret e SS, hag e 1932 e teuas da vezañ ezel eus NSDAP. E 1935 e voe lakaet e penn servij yec'hed SS gant Heinrich Himmler ha goude-se e teuas da vezañ *Reichsarzt*.
Evel *Reichsphysician SS und Polizei* e roas Grawitz kuzulioù da Heinrich Himmler a-zivout implijout ar c'hambreier gaz. Taolioù-arnod a reas ivez war brizonidi ar c'hampoù-bac'h. E penn ar Groaz Ruz alaman e oa ivez. E wreg, Ilse hec'h anv, a oa merc'h an SS-Obergruppenführer ha jeneral Waffen-SS Siegfried Taubert. 
Da vare dibenn an Eil Brezel-bed e oa fizikour Hitler er Führerbunker e Berlin. Pa glevas e oa pennoù-bras nazi o tec'hout kuit e c'houlennas gant Hitler an aotre da dec'hout ivez, met Hitler a nac'has.

## Marv
P'edo soudarded an Arme Ruz o tostaat ouzh ar Führerbunker e tivizas Grawitz en em lazhañ. E-pad ma oa o tebriñ koan gant e wreg hag o daou vugel e lakaas div c'hrenadenn da darzhañ. An emlazh-se a weler er film Der Untergang (2004).
Heinz Lorenz

**Heinz Lorenz** (7 a viz Eost 1913 e Schwerin - 23 a viz Du 1985 war an hent etre Bonn ha Düsseldorf) a oa e penn sekretouriezh kelaouiñ Adolf Hitler e-pad an Eil Brezel-bed.

E 1945 e voe lakaet e-karg eus ar c'helaouiñ er Führerbunker e-pad emgann Berlin. D'ar mare-se e oa peurzistrujet pe dost holl sistem kelaouiñ an Trede Reich ha Lorenz a oa e-touez ar re a save danevelloù-kelaouiñ dre adlenn hag adskrivañ kemennadennoù ar Gevredidi. 
Lorenz a laboure evit ar jeneral Hans Krebs hag ivez evit Bernd von Freytag-Loringhoven ha Gerhardt Boldt. Pizh e selaoue kemennadennoù Reuters war BBC; biskoazh ne ouezas Hitler an dra-se.

D'an 28 a viz Ebrel 1945 ez eo Lorenz a lavaras da Hitler e oa aet Heinrich Himmler e darempred gant ar Gevredidi, dre hanterouriezh Folke Bernadotte.
Gwespetaer

Ar **gwespetaered** eo an evned a ya d'ober ar c'herentiad Meropidae, termenet e 1815 gant ar skiantour stadunanat Constantine Samuel Rafinesque (1783-1840).

Diouzh Doare 8.2 an *IOC World Bird List* ez a tri genad d'ober ar c'herentiad :

## Genadoù <small>(renket diouzh an urzh filogenetek)</small>
* *[[Nyctyornis]]* - Jardine & Selby, 1830 (2 spesad),
* *[[Meropogon forsteni|Meropogon]]* - Bonaparte, 1850 (1 spesad),
* *[[Merops (genad)|Merops]]* - Linnaeus, 1758 (24 spesad).

## Notennoù ha daveennoù
Gwespetaer bihan

Ar **gwespetaer bihan** (*Merops pusillus*) a zo un evn amprevanetaer hag a vev en Afrika issahara.

## Daveennoù
Gwespetaerig glas

Ar **gwespetaerig glas** a zo un evn amprevanetaer, *Merops orientalis* an anv skiantel anezhañ.

## Doareoù pennañ

## Boued

## Annez
Bevañ a ra al labous en Azia ar su hag ar gevred.

## Rummatadur

## Liamm diavaez
* ''Merops orientalis'' war al lec'hienn ''Avibase''.

## Dave
Constanze Manziarly

**Constanze Manziarly** (14 a viz Ebrel 1920 en Innsbruck - aet diwar-wel d'an 2 a viz Mae 1945) a oa keginerez ha bouedreolierez Adolf Hitler.

Manziarly a labouras evit Hitler eus ar mare ma krogas da vont d'ar Berghof betek an devezhioù diwezhañ er Führerbunker e Berlin.

Hitler a c'oulennas digant meur a vaouez a oa er bunker (en o zouez Manziarly, Gerda Christian, Else Krüger ha Traudl Junge) mont kuit, dre ma felle dezhañ ma vefent e surentez.

D'ar 1añ a viz Mae 1945 e voe Manziarly er strolladig tud a guitaas ar bunker, kaset gant ar *[[Brigadeführer]]* Wilhelm Mohnke. Mont a reas ar strolladig-se war-du an norzh, hag e klaskas tizhout soudarded alaman a oa e Prinzenallee. Er strolaldig e oa Manziarly, Mohnke, Christian, Krüger, Junge hag ar mezeg Ernst-Günther Schenck.

Lavaret e vez en em lazhas d'an 2 a viz Mae (Hitler en doa roet bet a gapsulennad sianur d'ar maouezed-se). Met hervez Junge he dije Manziarly kuitaet ar bunker daou zevezh a-raok, * gwisket evel ur soudard*. E 1989e lavaras Junge he doa gwelet Manziarly evit ar wech diwezhañ pa voe divodet ar strollad 4 maouez ennañ a oa sañset reiñ ur gemennadenn da Karl Dönitz. Manziarly he dije klasket en em veskañ gant maouezed boutin Berlin. Met en he danevell vuhez (2002) e skrivas Junge he dije gwelet Manziarly, hag a oa *skeudenn beurvat ar vaouez [[Rusia|rusian]], kreñv ha dezhi divjod ront*,o vont e-barzh ur riboul metro asambles gant daou soudard eus an Arme Ruz, hag oc'h embann ne rafent nemet * sellout ouzh he faperioù*.

## Notennoù