open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Cherubino Staldi

**Cherubino Staldi** a zo bet ganet d’an 11 a viz Meurzh 1911 e Trieste (Italia) ha marvet e 1988.

Mestrc’hoarier echedoù italian.

Dont a reas da vout anavezet e 1933 abalamour d'un tournamant bihan e Trieste a-gevred gant Karlin (3,5/4). Bloaz goude e trec'has e tournamant broadel Venezia. Meur a wezh e c'hoarias e finaloù kampionad Italia.

E wellañ disoc'hoù a oa bet e 1947 e Roma, kentañ a-gevred gant Vincenzo Castaldi hag e Trieste e 1954, kentañ a-gevred gant Nestler, met koll a reas ar partiennoù dispartiañ gant +1 =2 -4. C'hwech'ved e voe, a-gevred gant Napolitano e kampionad Italia 1935 e Firenze (en degouezh-se e teuas da vout Mestr) ha pevare e kampionad Italia 1936, e Firenze ivez.

Kemer a reas perzh e kampionadoù Italia arall: 
* Napoli e 1938, 5vet diwar 7 c'hoarier;
* Roma (1939), 4vet (a-gevred gant Nestler);
* Firenze e 1948;
* Sorrento e 1950.

Ezel e voe eus skipailh Italia en Olimpiadoù Stockholm e 1937: +5, =2, -7 .

## Partiennoù e Chess Games
* Cherubino Staldi a-enep da Frantisek Blatny
* Partiennoù all
August Ferdinand Möbius

**August(us) Ferdinant Möbius** a zo ganet d'ar 7 a viz Du 1790 e Schulpforta (Saks, Alamagn), ha marvet d'ar 24 a viz Here 1868 e Leipzig. Ur matematikour alaman hag un damkanour steredoniel a oa anezhañ. 

Anavezet eo dreist-holl evit e zizoloadenn, seizenn Möbius, ur gorread nann-durc'haus daou vent dezhañ, gant ur bord hepken pa vez lakaet en ur spas euklidel 3 ment. Dizoloet e voe ivez d'an hevelep mare gant Johann Benedict Listing.

Möbius e voe an den kentañ da zegas an daveennoù homogenel e geometriezh projektivel. Arabat meskañ treuzfurmadennoù Möbius, talvoudus e geometriezh projektivel, gant an dreuzfurmadenn a zoug e anv eus teorienn an niveroù. Ar fonksion bouezus μ (fonksion μ(n)) ha formulenn amginañ Möbius a zo e-touez e zegasadennoù da deorienn an niveroù.

Carl Friedrich Gauss a voe skolaer dezhañ.

Diskennad da Martin Luther e oa dre e vamm. 

## Oberennoù
* *Der barycentrische Calcül : ein neues Hilfsmittel zur analytischen Behandlung der Geometrie*, Leipzig (1827)
* *Lehrbuch der Statik*, 2 Bde, Leipzig (1837) 
* *Die Elemente der Mechanik des Himmels*, Leipzig (1843)
Irène Joliot-Curie

**Irène Joliot-Curie**, ganet d'an 12 a viz Gwengolo 1897 ha marvet d'ar 17 a viz Meurzh 1956, a oa kimiourez ha fizikourez. 

En 1935, e voe roet dezhi ha d'he fried Frédéric Joliot-Curie, priz Nobel ar Gimiezh.
Hedred

An **hedred** (pe **hedenn** ) a zo un dalvoudegezh kornel eus lec'hiadur ur poent war an Douar, er Reter pe er C'hornôg.
Ez-resis, **hedred** a reer eus ur c'horn a zo etre ar blaenenn a dremen dre ahel an Douar ha hedredenn Greenwich diouzh un tu, hag ar blaenenn a dremen dre ahel an Douar hag ur poent bennak war-c'horre hor planedenn diouzh an tu all.
**Hedredenn* a reer eus ul linenn ijinet, anezhi un hantergelc'h a ya eus an eil penn-ahel d'ar voul-douar d'egile. ; hedredenn Greenwich eo an dave, al linenn a verk 0° pep korn, da lavaret eo pep hedred/hedenn.

Rannet eo bet ar voul-douar e 360 hedenn, evel en ur c'helc'h (360°) ; 360 hedredenn zo ivez neuze.

Muzuliet e vez an hedred adalek hedenn Greenwich (0°), war-du ar C'hornôg pe war-du ar Reter. En doare-se eo bet rannet ar voul-douar e div lodenn gevatal : eus 0° da 180° Kornôg hag eus 0° da 180° Reter, 180° Kornôg ha Reter o vezañ an hevelep hedredenn, en tu enep da hedenn Greenwich hag a-eeun ganti (dre Enez Wrangel en hantervoul norzh hag Enez Futuna en hantervoul su e tremen).

• Da skouer, pa lavarer eo 1° 33′ 10″ Kornôg *hedred* Naoned e venner lavaret emañ Naoned er C'hornôg da C'hreenwich hag ez eus ur c'horn 1° 33′ 10″ e vent etre *hedredenn* Greenwich hag an *hedredenn* a dremen dre Naoned.

* E Londrez, e karter Greenwich, emañ *The Royal Observatory*, da lavaret eo an Arsellva Roueel.

## Gwelet ivez
* Ledred

## Notennoù
Hiatus

Er yezhoniezh e vez implijet an termen **hiatus** (diwar ar latin: *hiātus*, anv-gwan-verb *hiāre*, "digor"; saoz: ''hiatus'') evit komz eus div vogalennoù renk-ouzh-renk e pep ur silabenn disheñvel, da skouer:

:  E diabarzh ur ger
:: brezhoneg: *[[maoouriezh|maoour]]*
:: roumaneg: *contraatac* ("enepargad")

:  Etre daou c'her
:: galleg: **'il va à...'' ("mont a ra eñ da")


Gant meur a yezh e klasker doareoù da dizhout an [[eufoniezh]] dre ober hep un hiatus. Meur a doare disheñvel ez eus da vont e-bioù d'un hiatus ha kemmañ a reont a [[yezh]] da yezh.

A-wezhoù e c'hell bezañ degemeret gant ar yezh unvan doareoù reis da vont e-bioù d'un hiatus hervez pep yezh resis, a-wezhoù avat e c'hellont bezañ implijet dre gomz nemetken ha gant liveoù yezhoù sañset is-unvan hervez reolennoù an [[Dereadegezh (yezhoniezh)|dereadegezh]], da skouer:

: [[fonem efelkistikel|Fonemoù efelkistikel]], en o zouez an [[taol troc'h-avel]], dre skrid pe dre gomz nemetken, da skouer:
:: Skrivet:
::: [[galleg]]: *''va-y'' → ''va**s**-y'' ("kae (di)"; "gra 'ta")
::: [[alamaneg]]: ''Tokio'' + ''er'' → ''Tokio**t**er'' ("Tokyoad")
:: Dre gomz nemetken:
::: [[alamaneg]]: Beamter [bəˈʔamtɐ] ("$fonctionnaire") :
::: [[saozneg]]: ''law and order'' distaget ''law-**r*'-and order*

: Ereadurezh (*liaison*), da skouer:
:: galleg: *les[z] enfants* ("ar vugale")

: Apoherezenn, da skouer:
:: henc'hresianeg ὦ ἄναξ → ὦ ῎ναξ ("O roue!")

: Strizhadur, da skouer:
:: sañskriteg: *Gaṇa* ("tropell") + *iśa* ("aotroù") → *[[Ganesha|Gaṇ<u>e</u>śa]]* (ger kevrennek) 

: Koazhadur, da skouer:
:: galleg: **la âme* → *l'âme* ("an ene")
:: gresianeg: *να είναι* → *να'ναι* ("hag a zo")

: Furmoù ispisial, da skouer:
:: galleg: **vieu[x] homme* → *vieil homme* ("den kozh")
:: spagnoleg: **la agua* → *el agua* ("an dour")

Tennañ a ra an holl doareoù ha reolennoù-mañ d'ar sandhi.

## Gwelit ivez:
* Fonem efelkistikel
* Diarezenn
* Diftongenn
* sandhi
Pausa

Er yezhoniezh e vez implijet an termen **pausa** (diwar al latin: *pausa*, "ehan"; saoz: ''pausa'') evit komz eus diwezh ul lavarenn pe ur ger. 
 
Lezennoù distagadur a zo ha ne dalvont nemet er pausa, da lâret eo e c'hell bezañ distaget en un doare disheñvel fonemoù zo p'en em gavont e fin ur ger pe e fin ul lavarenn, da skouer en alamaneg hag e brezhoneg e vez liveet an diforc'h etre kensonennoù mouezhiet ha divouezh:

: *Ra*'d*** ("rod") d'ar pausa heñvelson ouzh ''Ra'''t*** ("kuzul; ali") > [ra:**t**]

## Gwelit ivez:
* Sandhi
Fonem efelkistikel

Er yezhoniezh e vez implijet an termen **fonem efelkistikel** (diwar ar henc'hresianeg: *ἐφελκυστικός*, "sachet da heul"; gall.: ''phonème éphelcystique'') evit komz eus ur fonem, peurliesañ ur gensonenn staget ouzh diwezh ur morfem pe ur ger (s.o. paragoge) evit abegoù o tennañ d'an eufoniezh, dreist-holl evit mont e-bioù d'un hiatus, da skouer:

: galleg:
:: *donne* + *il* → *donne-*'t**-il'' ("reiñ a ra eñ")
:: ''va'' + ''y'' → ''va**s**-y'' ("mont di"; "gra 'ta")

: [[gresianeg|henc'hresianeg]]:
:: λέγουσι**ν*' ἄγγελοι τἀληθῆ ("ar gannaded a lâr ar wirionez")

Disheñvel eo diouzh an [[ereadurezh (yezhoniezh)|ereadurezh]] ("*liaison''") implijet gant ar galleg hag a implij sonennoù e liveoù don ar fonologiezh pe c'hoazh sonennoù etimologel o orin keit ha n'eo ket etimologel ar fonemenn efelkistikel. 

Tennañ a ra ar fonem efelkistikel da reolennoù sandhi pep yezh.

## Pennadoù kar
* Sandhi
* Ereadurezh
* Metaplasmenn
* Hiatus
Geryon

**Geryon** (Γηρυών *Gêryốn* pe Γηρυόνης *Gêryónês* e henc'hresianeg) a oa ur gigant e mojennoù Hellaz kozh, mab da C'hrysaor ha d'an Okeanidenn Kalliroe.

Ur pezh ramz e oa, tri fenn dezhañ, tri bruched, c'hwec'h brec'h ha c'hwec'h dorn. O chom e oa du-hont er c'hornôg pellañ en un enez anvet Erytheia, ("an hini ruz"), unan eus inizi an Hesperidezed, e penn kornôkañ ar Mor Kreizdouar, en tu all da golonennoù Herakles. 

Eno e peure e dropellad oc'hen, biskoazh kaeroc'h, gant skoazell e vesaer Eurytion hag e gi Orthos, ul loen daoubennek anezhañ.

Lazhet e voe gant Herakles ha laeret e vagad oc'hen.

## Mojenn gatalan
Hervez ur vojenn gatalan, meneget en *Atlàntida* Jacint Verdaguer, edo ar ramz **Gerion** o klask bezañ roue Spagn hag e rede war-lerc'h ar rouanez Pyrene d'he lazhañ. Un tantad bras a reas. Herakles a welas moged a bell hag a deuas da welout. Kavout a reas Pyrene o vougañ. Klask a reas he saveteiñ, en aner. Gant ar gonnar ez eas da glask kann ouzh **Gerion**, d'e lazhañ. Graet e stal dezhañ, hag an haroz neuze da sevel ur bern mein en enor d'ar plac'h, ha setu penaos e voe savet ar Pireneoù. 

Kontet e vez ivez e voe savet kêr Girona, un anv damheñvelson, gant Geryon.
Kanton Kastellaodren

## Kumunioù
Kanton Kastellaodren a yae 8 kumun d'ober anezhañ:
* Boskazoù
* Kaouennieg
* Kastellaodren (pennlec'h)
* Plerneg
* Pleuloc'h
* Plouvara
* Tregonveur
* Tremelar

## Daveoù
*  INSEE, poblañs lezennel kantonioù Aodoù-an-Arvor
Tregonveur

**Tregonveur** a zo ur gumun eus Breizh e departamant Aodoù-an-Arvor, e Bro-Oueloù.
## Douaroniezh
## Istor
### 
#### [[Brezel-bed kentañ]]
* Mervel a reas 47 gwaz abalamour d'ar brezel hervez monumant ar re varv, da lavaret eo 5,05 % ag ar boblañs hervez an niveradeg bet graet e 1911; unan anezhe a yeas diwar wel e Jemeppe-sur-Sambre e Belgia d'an 22 a viz Eost 1914, soudard e oa en 48vet Rujumant Troadegiezh.
#### [[Eil Brezel-bed]]
* D'an 31 a viz Kerzu 1943 e kouezhas ur c'harr-nij Messerschmitt Bf 109 G-6 eus an aerlu alaman (*[[Luftwaffe (1933-1945)|Luftwaffe]]*) e Tregonveur; mervel a reas e nijour, douaret e voe e Plouzeniel.
* Mervel a reas eizh den abalamour d'ar brezel.
## Brezhoneg
* 12,9 % eus anvioù-lecʼh ar gumun a zo brezhonek.

## Monumantoù ha traoù heverk

Zoo de tregomeur (15309197058).jpg|Un tigr er zoo.

* Zoopark Tregonveur a zo ur zoo.

Eglise Saint-Gildas de Trégomeur.jpg|An iliz katolik.

* Iliz katolik *Sant Weltaz*.
* Monumant ar re varv.

## Emdroadur ar boblañs abaoe 1962

## Melestradurezh
## Tud
## Liammoù diavaez

* Tregonveur war lec'hienn Geobreizh
* pajenn Tregonveur war bajenn Touristañ e Bro Kastellaodren
## Notennoù ha daveoù
Marc Pajot

**Marc Pajot** a zo bet ganet d'an 12 a viz Gwenholon 1953 er Baol. Ur bageer-dre-lien eo hag a oa bet o labourat gant Éric Tabarly.
Tremelar

**Tremelar** a oa ur gumun eus Breizh e departamant Aodoù-an-Arvor, e Bro-Oueloù. 
## Douaroniezh
## Anv
## Ardamezioù
## Istor
### 
#### [[Brezel-bed kentañ]]
* Mervel a reas 28 gwaz abalamour d'ar brezel hervez monumant ar re varv, da lavaret eo 4,89 % ag ar boblañs hervez an niveradeg bet graet e 1911.
#### [[Eil Brezel-bed]]
* Mervel a reas pevar den abalamour d'ar brezel.
### 
* Bodet e voe gant Porzhig d'ar 1 a viz Genver 2016 d'ober ur gumun nevez.
## Brezhoneg
* 17,2 % eus anvioù-lecʼh ar gumun a zo brezhonek.

## Monumantoù ha traoù heverk

Église Saint-Méloir de Tréméloir.jpg|An iliz katolik.

* Iliz katolik *Sant Melar*.
* Monumant ar re varv e-tal an iliz katolik, luc’hskeudenn.
* Plakennoù ar re varv (1914-1918 ha 1939-1945) en iliz katolik, luc’hskeudenn.
* Taolennoù ar re varv (1914-1918 ha 1939-1945) er maerdi, luc’hskeudennoù

## Emdroadur ar boblañs abaoe 1962

## Melestradurezh
## Tud

### Ardamezeg ar familhoù

## Pennad kar
* Porzhig.
## Levrlennadur
## Liammoù diavaez

* Tremelar war lec'hienn Geobreizh

## Notennoù ha daveoù
Plua

**Plua**, a-wechoù **Plual**, a zo ur gumun eus Breizh, e Bro-Oueloù hag e departamant Aodoù-an-Arvor.
## Douaroniezh
## Istor
### 
#### [[Brezel-bed kentañ]]
* Mervel a reas 44 gwaz abalamour d'ar brezel hervez monumant ar re varv, da lavaret eo 4,55% ag ar boblañs hervez an niveradeg bet graet e 1911.
#### [[Eil Brezel-bed]]
* Mervel a reas unnek den eus ar gumun abalamour d'ar brezel.
## Monumantoù ha traoù heverk
* Iliz katolik *Sant Vaeg*.

Monument aux morts de Pludual.jpg|Ar monumant.

* Monumant ar re varv e-tal an iliz katolik, luc'hskeudenn ha kartenn-bost .
* Plakenn ar re varv (1914-1918) en iliz katolik, luc'hskeudenn.
## Emdroadur ar boblañs abaoe 1962

## Liammoù diavaez

* Pajenn Plua war lec'hienn an etrekumuniezh
* Plua war lec'hienn Geobreizh
## Notennoù ha daveoù
Kanton Kaon

**Kanton Kaon** a oa anezhañ ur bastell-vro votiñ eus departamant Aodoù-an-Arvor.

## Kumunioù
Kanton Kaon a yae 8 kumun d'ober anezhañ :

* **[[Kaon]]** ;
* Ar Chapel-Wenn ;
* Gwenroc'h ;
* Gwitei ;
* Pluvaelgad ;
* Pluvaodan ;
* Sant-Maden ;
* Sant-Yowan-an-Enez.

## Daveoù
*  INSEE, poblañs lezennel kantonioù Aodoù-an-Arvor
Stankenn darzh

Er yezhoniezh e vez implijet an termen **stankenn darzh** pe **taol tarzh** (saoz: ''glottal stop'') evit komz eus ur stankenn darzh divouezh treuzskrivet /ʔ/ gant Lizherenneg Fonetikel Etreboadel hervez ha /?/ hervez reolennoù treuzskrivañ X-SAMPA

Talvezout a ra an taol tarzh da fonem evel n'eus forzh peseurt sonenn all e meur a yezh hag implijet e vez gant meur a hini all evel alofonenn, da lâret eo ne dalvez ket da sonenn leun implijet evit diforc'hañ gerioù, da skouer: 

: **Implijet evel alofonenn**

:: Alamaneg
Estreget degouezhioù yezhadurel resis, en alamaneg e vez lakaet un taol tarzh e dibenn pep morfem gantañ ur vogalenn en he fenn, da skouer:

::: *die Entehrung* ("an dizenor") [diː ʔεnt'ʔeːʁʊŋ]

Ne gaver hiatus ebet neuze mag en alamaneg, nag en izelvroeg damheñvel e mont-en-dro er c'heñver-mañ ivez.

:: Mandarineg ha vietnameg
Hervez dielfennadur fonologel yezhonourion/ezed 'zo e rank pep silabenn kregiñ gant ur gensonenn atav e sinaeg mandarinek hag e vietnameg ha pa n'eus kensonenn ebet all e krog ur silabenn dre ret gant un taol troc'h-avel. N'eo ket ur fonem er yezhoù-mañ nueze dre ma ne degouezh nemet el lec'h-se pa vank ur gensonenn all, da skouer:

::: sinaeg mandarinek: 愛 *ài* ("karout") = /ài/ = [ʔài]. 
::: vietnameg: *ô* ("disglavier")  = /ō/ = [ʔōː].

:: Saozneg
E meur a rannyezh saoznek e talvez an taol tarzh da alofonenn evit fonemoù all er pausa (pe e dibenn ur ger) ha/pe dirak ur gensonenn all pe c'hoazh etre vogalennoù, dreist-holl /t/ met ivez a-wezhioù /k/, da skouer *habit* ("boaz") ha *cat* ("kazh"), *bottle* ("bouteilh") ha *fatter* ("druzoc'h"; "tevoc'h") a c'hell bezañ distaget:

:: ['hæbɪt], ['hæbɪt¬] pe ['hæbɪʔ]
:: [kæt], [kæt¬] pe [kæʔ].
:: ['bɒtl̩] pe ['bɒʔl̩]
:: ['fætə] pe ['fæʔə].

: **Implijet evel fonem**

Setu un nebeud skouerioù eus ar yezhoù a ra gant an taol tarzh evel ur fonem:

:: yezhoù semitek: 
::: arabeg: شَيْء *šayʾ* [ʃajʔ] ("tra")
::: hebraeg: אַל [ʔal] ("nac'h")
::: malteg (skrivet *q*): *triq* [triʔ] ("hent")
::: amhareg: ስብአ *säbʾä* [sɜbʔɜ] ("pobl")
:: Yezhoù zo komzet en Afrika, da skouer: 
::: haousaeg: ā’ā̀ [áːʔàː] ("nann") 
::: ngbakaeg: [ʔõ̀ʔṍõ̀] ("krapat")
:: perseg: دعوا [dæʔ'vɒ] ("tabutal")
:: taieg: ขณะที่ [kʰā'nàʔtʰî] ("tra ma")
:: Meur a yezh polinezek, da skouer
::: hawaieg:  *Hawai‘i*, ("Hawaii") 
:: nahouatleg: *pâhzotl* [paːʔzotɬ͡] ("biskoulenn")
:: cheyeneg: *ma’eno*  [maʔɪno̥] ("baot")
:: peuleg: *fiʼi* [fiʔi] ("skoas")
:: tsalagieg: ᏔᎵᏁ *taline* [tʰaʔliːne] ("eil")

## Gwelit ivez:
* Kensonenn darzh
* Stød
* Okina
* Hamza
Plouvara

**Plouvara** a zo ur gumun eus Breizh e departamant Aodoù-an-Arvor hag e Bro-Oueloù.
## Douaroniezh
## Dezougen

Gare de Plouvara - Plerneuf vue direction Brest.JPG|Ar porzh-houarn.
Gare de Plouvara - Plerneuf Signalétique.JPG|Panell.

* War al linenn hent-houarn Brest Roazhon emañ Plouvara.
## Anv
* Erwan Vallerie (1995) ː **Plevara**, 1184; **Ploevara**, 1198; **Plevorac** (?), 1198; **Plebarat**,  **Plabara**, **Plevara**, 1202; **Plovara**, 1211; **Plenarga**, **Plenaria**, 1215; **Ploevara**, 1420; 1428; 1436; **Plouevara**, 1516;
## Ardamezioù
*"Rannet; ouzh 1, troc'het etre argant ha gul, e leon an eil en egile; ouzh 2, en argant e gab dentek en gul a bemp dant "*
Ar c'hentañ eus familh Le Cardinal (XVt); an eil eus familh Le Borgne (siell 1381)
## Istor
### 
#### [[Brezel-bed kentañ]]
* Mervel a reas 61 gwaz eus ar gumun abalamour d'ar brezel, eleze 4,82% ag ar boblañs hervez an niveradeg bet graet e 1911; mervel a reas daou soudard eus ar gumun e Belgia e penn-kentañ ar brezel, unan a voe lazhet  d’an 22 a viz Eost 1914 e  Sambreville,  en 48vet Rujumant Troadegiezh e oa, egile, bet gloazet, a varvas d’an 3 a viz Gwengolo en Auvelais, en 71vet Rujumant Troadegiezh e oa; lazhet e voe unan all e Boezinge e Flandrez Belgia d’an 22 a viz Ebrel 1915, er 74vet Rujumant Troadegiezh Tiriadel e oa.
#### [[Eil brezel-bed]]
* Mervel a reas c’hwec’h den ag ar gumun abalamour d'ar brezel.
## Brezhoneg
* 43,5 % eus anvioù-lecʼh ar gumun a zo brezhonek.

## Monumantoù ha traoù heverk
* Peulvan "Pré-de-Camet".

Plouvara - La Magdeleine - AD22 - 16FI4460.jpg|Ar c'hastell.

* Kastell ar Vadalen.

Église Saint-Pierre et Saint-Paul de Plouvara.JPG|An iliz katolik.

* Iliz katolik *Sant Pêr ha Sant Paol*.
* Monumant foran ar re varv e-tal an iliz katolik, luc’hskeudenn.
* Monumant ar re varv (1914-1918) en iliz katolik, luc’hskeudenn.

## Emdroadur ar boblañs abaoe 1962

## Melestradurezh
## Tud
### Ardamezeg ar familhoù

## Levrlennadur
## Liammoù diavaez

* Plouvara war lec'hienn Geobreizh
* pajenn Plouvara war bajenn Touristañ e Bro Kastellaodren
## Notennoù ha daveoù
Drouiz

Hervez an istorourien e oa an **drouized** tud gouiziek-tre ha doare beleien a oa uhel-tre o renk e-touez ar pobloù keltiek. Dre ma ne chom eus testennoù an Henamzer keltiek nemet traou gwelet gant tud estren d'ar c'hevredigezhioù keltiek hag un nebeud testennoù iwerzhonek savet goude m'eo bet aet an drouized kozh da get, ne c'heller ket bezañ asur eus ar pouez m'o doa war o c'hempredidi. Drouized vodern a zo hiziv, met marteze eo bet kollet al liamm etre an anaoudegezhioù tapet ha treuzkaset dre eñvor gant an drouized kozh hag hon amzerioù.

## Drouized ha [[drouizelezh]] en [[Henamzer]]
### Oberoù ha [[kredenn]]où an drouized
E renk ar veleien (er ster hollek) e veze an drouized e-touez ar pobloù a veze anvet *Keltoi* pe ''Galatai'' gant an Hengresianed, ha *Celti* pe *Galli* gant ar Romaned.
Diwar an testennoù meneget izeloc'h eo sklaer e oa an drouized kuzulierien ar roueed hag an dierned koulz ha renerien an oberoù relijiel pennañ. Pa veze renkadoù all, ar vrezelourien hag ar broduerien o tegas o barregezhioù d'ar gevredigezh e oa renkad an drouized hag o harperien karget da virout an anaoudegezhioù relijiel, skiantel ha pleustrek dre eñvor. 
Evel an darnvuiañ eus pobloù an Henamzer e oa diazezet relijion an drouized war al liesdoueegezh : seveniñ a raent lidoù evit pemp doue pennañ hag un toullad all a veze e meur a elfenn eus an natur hervezo. Ne oa ket ken pell ar c'hredennoù-se diouzh re ar Romaned ha ne seblant ket bezañ bet trubuilhoù relijiel er broioù keltiek aloubet ganto.
Seblantout a ra ivez e veze sevenet al lidoù dindan an amzer, darn anezho er c'hoadoù hag er bodadoù-gwez sakr a oa nevedoù o anv. Lidoù dibar a rae an drouized ivez en enor spesadoù gwez zo evel an derv pe leinoù ar menezioù pe plant zo evel an uhelvarr hag ar c'helenn.

### Roudoù istorel an drouized
### Kaezar
Er *[[Commentarii de Bello Gallico]]* e ro Kaezar un hir a destenn - an destenn gozh hirañ war an drouized a zo chomet - diwar-benn stuzegezh ar C'halianed e oa bet trec'h warno hag e teskriv aozadur ar gevredigezh keltiek gant he "magistraded", he zudjentiled hag he drouized. Ne oa nemet div renkad, ar re ziwezhañ hag e oa an drouized renkad ar re ouiziek a zalc'he en o memor al lezenn hervez ar c'hustum hag e oa karget gant ar barnañ. Unan eus ar c'hastizoù a rae aon bras d'an dud a oa ar forbanerezh. Ne c'helled ket bezañ drouiz dre an hêrezh, met goude un hir a stummadur.

## Drouized ha drouizelezh vodern
### An drouized hervez [[John Toland]] ha [[Iolo Morganwg]]
E 1717 e krouas un nebeud Kembreiz o chom e Londrez an Ancient Druid Order d'ar mare ma oa ar frañmasonerezh o tiorren. Kerentiezh a spered a c'hell bezañ kavet etre an drouizelezh vodern hag ar frañmañsonerezh, met n'eus liamm ensavadurel ebet.

## Liammoù diavaez
Sarpedon (disheñvelout)

**

### Er vitologiezh c’hresian

*Sarpedon zo unan eus mibien Zeus, ganet gant Europa ha breur Minos
* Sarpedon zo unan eus mibien Zeus, ganet gant Laodamia, a gemer perzh e brezel Troia hag a zo lazhet gant Patrokles
*Sarpedon zo unan eus mibien Poseidon, lazhet gant Herakles
 
### En Istor

* An USS Sarpedon (ARB-7) a oa ur vag eus morlu ar Stadoù-Unanet
* An SS Sarpedon zo bet ur vag eus ar morlu roueel breizhveurat

### En arzoù

* Krater Eufronios, anvet ivez Krater Sarpedon a-wezhioù, zo ul lestr gresian eus an henamzer implijet evit meskañ gwin gant dour zo bet savet war-dro 515 kent J.K..
* *Sarpedon kaset gant ar c’housk hag ar marv*, zo anv ul livadenn gant al liver David Scott

### Er Steredoniezh
* Sarpedon zo anv un asteroidenn dizoloet d’ar 4 a viz Here 1977.
* Sarpedon zo anv unan eus al “lineae” a weler war Europa.

### E skiantoù an natur

* *[[Graphium sarpedon]]* eo anv ur spesad balafenned
* *[[Sason robustum]]*, anvet ivez *Sarpedon robustum*, zo ur spesad kevnid eus kerentiad ar Barychelidae

### Er skinwel

* Sarpedon zo un droukspered en unan eus abadennoù Charmed, un heuliad filmoù skinwel amerikan.
Krater Eufronios

Krater Eufronios, anvet ivez Krater Sarpedon a-wezhioù, zo ul lestr gresian eus an Henamzer a veze implijet evel ar c'hraterioù all da veskañ ar gwin gant dour. Savet e oa bet war-dro 515 kent J.K. gant Eufronios.

Sellet e vez outañ evel ouzh unan eus ar bravañ listri gresian a chom hiziv an deiz. Diwar ar 27 lestr livet gant Eufronios a zo deuet betek ennomp ez eo hennezh an hini klok nemetañ. Emañ e dastumad ar Metropolitan Museum of Art e New York, abaoe 1972. 

Perc'henniezh al lestr a voe roet en-dro d'ar Stad italian, goude un emglev savet e miz C'hwevrer 2006.

## Liammoù diavaez

* Deskrivadenn eus ar c'hrater gant lec'hienn ar Metropolitan Museum of Art 
* Un deskrivadenn all eus ar c'hrater gant lec'hienn ar Metropolitan Museum of Art 
* Pennad eus an ''New York Sun'' diwar-benn istor ar c'hrater ha diwar-benn an emglev evit e zistro 
* Pennad-skrid eus an ''New York Times'' diwar-benn an emglev evit distro perc'henniezh an oberenn da Italia
* smARThistory: Krater Euphronios
Sarpedon (mab Laodameia)

**Sarpedon** (Σαρπηδών e henc'hresianeg) a oa mab da Zeus, ganet gant Laodameia, merc'h Bellerofon. Roue Lykia e oa. En em gannañ a reas e tu an Droianed e-pad brezel Troia, skoazellet gant e genderv Glaokos, hag ez eo unan eus ar brasañ harozed a-du gant Troia en *[[Ilias]]*.

Skandalat a ra Hektor en *[[Ilias]]* o lavaret e lez holl ar stourm diaes da gevredidi Troia ha neket d'an Droianed o-unan. Disklêriañ a ra n'o doa abeg ebet al Likianed d'en em gannañ ouzh an Akeaned, nag abeg ebet da gaout kaz oute, met abalamour ma oant kevredidi feal eus an Droianed e rafent hag en em gannfent diouzh o gwellañ.

Pa dagas an Droianed moger difenn nevez an Akeaned, Sarpedon a renas e dud (en o zouez Glaokos ha Asteropaios) war dalbenn an emgann hag a zistroas evezh Aias Telamonios hag Aias Teukros diouzh argad Hektor, da nerzhioù Sarpedon.

Digeriñ a reas un tremen er voger difenn hag e voe an hini kentañ oc'h antreal er c'hamp akean. A-drugarez d'an argad-se e teuas Hektor a-benn da freuzañ dorioù ar c'hamp diouzh e du.

Pa zeu Patrokles en emgann gwisket evel Ac'hilleüs e tegouezh gant Sarpedon. Fellout a ra da Zeus arboellañ buhez e vab daoust ma oa tonket da vervel diwar dorn Patrokles. Graet en dije met Hera a zegasas da soñj dezhañ e oa bugale doueed all oc'h en em gannañ hag o vervel a-wezhioù. Ma vefe arboellet buhez e vab gant Zeus e vefe graet ivez gant doueed all. Ha Zeus a lezas Sarpedon da vervel.

Pa gouezh Sarpedon, e par ar marv, e c'halv Glaokos evit gwareziñ e armoù hag e gorf. Tennañ a reas Glaokos ar speg sanket e Sarpedon, hag evel ma kuitae e gorf ez eas e vuhez kuit ivez. Kregiñ a reas neuze un emgann eus an taerañ en-dro da gorf ar roue marv. Dont a reas a-benn ar C'hresianed a-benn da gemer e harnez, met Zeus hag Apollon a warezs ar c'horf. Apollon a gemeras ar c'horf hag a walc'has anezhañ, ha neuze e roas anezhaÆ da Hypnos ha Thanatos a gasas anezhañ betek Lykia evit al lidoù kañv.

Lod a zanevelle e oa ar memes den ha Sarpedon, mab Europa, hag e vije bet roet dezhañ gant Zeus ur vuhez hir-kenañ a echuas da vare brezel Troia. Koulskoude e krede ar muiañ niver e oant daou zen disheñvel a vevas e mareadoù disheñvel. Ul liammm kerentiezh zo etre an daou Sarpedon dre Laodamia. Lavaret a raed e oa bet dimezet Laodamia gant Evandros, mab ar Sarpedon a oa bet ganet gant Europa.

## Levrlennadur

* *[[Ilias]] levrennoù II, IV, XII, XVI.*

## Notennoù
Ɠ

Ul lizherenn latin ispisial eo **Ɠ**, **ɠ** implijet evit skrivañ un nebeud yezhoù Afrika.

Implijet e vez ivez al lizherenn vihan gant al Lizherenneg Fonetikel Etrebroadel evit ober diouzh treuzskrivadennoù fonologel pe fonetikel.
Psilosis

Er yezhoniezh e vez implijet an termen **psilosis** (diwar ar henc'hresianeg: ψίλωσις *psílôsis* "adnoazhadur"; gall.: ''psilose'') evit komz eus ur fed m'ac'h a da get ar sonenn [h] e yezhoù zo, dreit-holl e penn-kentañ ur ger, da lâret eo ne vez ket distaget dre c'hwezhañ al lizherenn . 
 
Diouzh un tu e c'hell bezañ ar psilosis unan eus perzhioù ar yezh isunvan hervez reolennoù dereadegezh o tennañ d'an distagañ, da lâret eo ur perzh eus ar yezh komzet hep ma vefe taolet re a bled ouzh al live yezh evel ma c'hoarvez alies-tre e saozneg pe c'hoazh unan eus perzhioù ur rannyezh pe rannyezhoù resis evel ma c'hoarveze gant ar henc'hresianeg, da skouer:

: saozneg ("tok"):
:: skrivet hag unvan:
::: *hat*
:: dre gomz hag isunvan
:::**at''

: henc'hresianeg ("heol"): 
:: rannyezhoù gant [h] (hep psilosis)
::: homerek: ἡέλιος ''hêélios''
::: ioniek-attek:  ἥλιος ''hếlios''
:: rannyezhoù hep [h] (gant psilosis)
::: kretek ha pamfiliek: ἀβέλιος ''avélios''
::: arkadek: ἀέλιος ''aélios''

Diouzh un tu all, avat, e c'hell dont da vezañ degemeret, dreist-holl dre gomz met n'eo ket dre ret dre skrid, er yezh unvan, da skouer e [[gresianeg|gresianeg a-vremañ]]:

: ἥλιος (''hêélios'') >  ήλιος (''ilios'')


E [[galleg]] e kaver ur brizhpsilosis, da lâret eo e vez skrivet al [[H (lizherenn)|lizherenn h]] hervez etimologiezh ur ger met ne vez ket distaget, da skouer:

: ''haricot'' distaget **aricot* ("favenn-c'hlas") 

A-wezhoù e talvez un <h> skrivet e penn-kentañ ur ger e galleg da herzhel ouzh un [[hiatus]] ma vez graet "h c'hwezhet" (*h aspiré*) daoust ha ma ne vez ket distaget dre c'hwezhañ ha ken mut eo evit n'eus forzh pesuert <h> skrivet all, da skouer:

: *l'homme* ("ar gour") met *le hérisson'' ("an avalaouer") 

## Gwelit ivez:
* Metaplasmenn
* Troc'hadur
* Koazhadur
* Sinkopenn
* Sinairezenn
* Strizhadur
* Protezenn
* Epentezenn
* Paragoge
* Hiatus
* Apokoptenn
Sinalefa

Er yezhoniezh e vez implijet an termen **sinalefa** (diwar ar henc'hresianeg: *synaleifein* "kenstrollañ dre disac'hañ"; saoz.: ''synalepha'') evit komz eus ar fed ma vez koazhet div silabenn en unan, da skouer:

*Brezhoneg: *gant an oto* distaget *gan noto*

## Gwelit ivez:
* Metaplasmenn
* Troc'hadur
* Apokoptenn
* Sinkopenn
* Sinairezenn
* Strizhadur
* Protezenn
* Epentezenn
* Paragoge
Matteo Gladig

**Matteo Gladig** a zo bet ganet e 1880 e Trieste (Aostria-Hungaria) ha marvet e 1915 e Ljubljana (Aostria-Hungaria).

Mestrc'hoarier echedoù italian.

Skolaer e oa deus e vicher. Brud a dapas pa voe trec'h e Tournamant Sokial eus "Società Scacchistica Triestina" (Kevredigezh Echedoù Trieste) e 1905.
E Tournamant Sokial Trieste e 1909 e voe eilvet goude Martinolich. E 1909 c'hoazh e c'hoarias ur match bihan a-enep da Oldřich Duras, ha tapout a reas an ingalded: +1, =2, -1. D'an 8 a viz Kerzu 1910 e reas "pat" a-enep da Schlechter en ur bartienn hag a badas peder euriad. E 1911 e voe trec'h e Tournamant Roma dirak Rosselli ha Reggio: dont a reas da vout Kampion Italia eus an "Unione Scacchistica Italiana". Pa darzhas ar Brezel bed kentañ e voe galvet da soudard el lu aostrian-hungarat. Italian en em sante: nac'h a reas sentiñ. Tapet ha toullbac'het e voe. Mervel a reas en toullbac'h e Ljubljana, amsklaer ar penaos.
Graphium sarpedon

***Graphium sarpedon***, zo ur spesad balafenned a gaver e su Azia hag e gevred Azia, hag e lodennoù zo eus Aostralia. War-dro 15 isspesad zo e toleadoù disheñvel.

Common bluebottle.jpg|*Graphium sarpedon* boutin, gouenn eus India ar Su
Graphium sarpedon bingham.jpg|Isspesad *G. s. bingham*, engravadur war goad diwar *[[Fauna of British India]]*

## Levrlennadur
* Krushnamegh Kunte (2005) *Butterflies of Peninsular India*. Universities Press.
* Meena Haribal (1994) *Butterflies of Sikkim Himalaya and their Natural History*.
* W.H. Evans (1932) *The Identification of Indian Butterflies*, eil embannadur, Bombay Natural History Society, Madras

## Liammoù diavaez
* NHM Caterpillar hosts database
No Place to Hide (kanaouenn)

"**No Place to Hide**" eo single kentañ ar strollad nu-metal Korn evit o eil fladenn Life Is Peachy. Kregiñ a ra ar ganaouenn gant un digoradur sonet gant an izgitar ha gitarioù skiltr ha taboulinoù doare funk a vez kavet enni.

## Berzh

Desellet e vez ar ganaouenn-mañ evel an hini gentañ o vezañ bet merket war ar chadenn MTV hag a reas berzh bras a-walc'h, ha dreist-holl er Rouantelezh-Unanet. Daoust d'un ezvezañs a glip filmet evit ar single-mañ e voe graet gant MTV ur meskaj a skeudennoù tennet eus klipoù eus ar video Who Then Now? hag eus videoioù kozh ar strollad.

E 1998 e voe kaoz da reiñ ar Grammy d' ar ganaouenn evel ar **Gwellañ Kanaouenn Metal** (Best Metal Performance). An eil gwech e oa da g-Korn bezañ anvet er rummad-se.

## Roll ar c'hanaouennoù
**CD 1:**
# "No Place to Hide" (Doare ar bladenn) – 3:31
# "Sean Olson" – 4:45
# "Proud" (Previously Unreleased) – 3:14

**CD 2:**
# "No Place to Hide" (Doare ar bladenn) – 3:31
# "Shoots and Ladders" (Dust Brothers Industrial Mix) – 3:50
# "Shoots and Ladders" (Dust Brothers Hip Hop Mix) – 4:07

**CD 3:**
# "No Place to Hide" (Doare ar bladenn) – 3:31

## Liammoù diavaez
* Pozioù
Ku Klux Klan

Un aozadur politikel stadunanat kuzh eo **Ku Klux Klan**. Difenn a ra glanded Amerika (*Ameri*'kkk**a'' a skriv e enebourien), da lavarout eo Amerika [[White Anglo-Saxon Protestant|WASP]]: gwenn, angl-ha-saoz ha protestant, a-enep an Afroamerikaned, ar [[Katoligiezh|gatoliked]] pe ar [[yuzevien]]. 

== Istor ==
**Ku Klux Klan** (**KKK*') zo bet anv meur a strollad er [[Stadoù-Unanet]], hiziv hag en amzer dremenet, a erbed pe a erbede ar pezh a weler dre vras evel mestroni ar Re Wenn, an [[enepyuzevegezh]], ar [[gouennelouriezh|ouennelouriezh]], an [[enep-katoligiezh]], an [[homofobiezh]], hag an [[:en:Nativism (politics)|*"nativism"*]]. Alies o deus implijet ar strolladoù-se ar [[sponterezh]], ar [[feulster]] hag oberoù abaferezh evel deviñ kroazioù evit mac'homañ an [[Amerika]]ned a orin [[afrika]]n ha strolladoù all eus ar boblañs.

Krouet e oa e [[Pellgent]] 1865 pe e deroù ar bloaz 1866. Sevel a reas a-enep ar gwirioù bonreizel roet d'an [[Afroamerikaned]] goude ar [[Brezel diabarzh Stadoù-Unanet Amerika|Brezel Diabarzh]]. Ober a reas torfedoù a bep seurt neuze.

Rannet e vez istor ar C'hu-Klux-Klan e tri mare : eus 1865 betek 1871 evit an hini kentañ, eus 1915 betek 1944 evit an eil hag adalek 1946 evit an trede. E "oad aour" a voe ar bloavezhioù 1920 ha 1930 avat.
<gallery mode="packed" heights="220px" style="margin-top:20px;">
Ku Klux Klan members and a burning cross, Denver, Colorado, 1921.jpg|Ar groaz tan, unan eus arouezioù KKK
Klan-in-gainesville.jpg|Izili KKK bodet e 1922
</gallery>

==Liammoù diavaez==
* [http://lyrics.wikia.com/wiki/Chad_Mitchell_Trio:Your_Friendly_Liberal_Neighborhood_Ku-Klux-Klan  *Your Friendly Liberal Neighborhood Ku-Klux-Klan*], ur ganaouenn.
* [https://vault.fbi.gov/The%20Ku%20Klux%20Klan%20%28KKK%29 *The Ku Klux Klan''] gant an FBI.
You Can't Do That on Stage Anymore, Vol. 1

***You Can't Do That on Stage Anymore, Vol. 1*** zo ur bladenn doubl stummet a ganaouennoù "live" (enrollet e-kerzh un abadenn dirak an dud) graet gant Frank Zappa. Embannet e voe e 1988 gant al "label" (ti-embann) Rykodisc.

## Roll ar c’hanaouennoù
Gant Frank Zappa e-unan eo savet an holl ganaouennoù , nemet ur meneg all a vije.

### Pladenn kentañ
#"The Florida Airport Tape" (Kaylan, Volman, Zappa) – 1:03
#"Once Upon a Time" – 4:37
#"Sofa No. 1" – 2:53
#"The Mammy Anthem" – 5:41
#"You Didn't Try to Call Me" – 3:39
#"Diseases of the Band" – 2:22
#"Tryin' to Grow a Chin" – 3:44
#"Let's Make the Water Black/Harry, You're a Beast/The Orange County" – 3:27
#"The Groupie Routine" – 5:41
#"Ruthie-Ruthie" (Berry, Brock) – 2:57
#"Babbette" – 3:35
#"I'm the Slime" – 3:13
#"Big Swifty" – 8:46
#"Don't Eat the Yellow Snow" – 20:16
### Eil pladenn
#"Plastic People" (Berry, Zappa) – 4:38
#"The Torture Never Stops" – 15:48
#"Fine Girl" – 2:55
#"Zomby Woof" – 5:39
#"Sweet Leilani" (Owens) – 2:39
#"Oh No" – 4:34
#"Be in My Video" – 3:29
#"The Deathless Horsie" – 5:29
#"The Dangerous Kitchen" – 1:49
#"Dumb All Over" – 4:20
#"Heavenly Bank Account" – 4:05
#"Suicide Chump" – 4:55
#"Tell Me You Love Me" – 2:09
#"Sofa No. 2" – 3:00

## Skipailh
*Frank Zappa – sonijinour, Klaoueroù, Kan, produer, main performer, Gitar 
*Mark Volman – Kan 
*Howard Kaylan – Kan 
*Chad Wackerman – Kan 
*Ray Collins – Gitar, Kan 
*Ike Willis – Gitar, Kan 
*Lowell George – Gitar, Kan
*Ray White – Gitar, Kan 
*Adrian Belew – Gitar, Kan 
*Warren Cuccurullo – Gitar, ograoù 
*Ian Underwood – Gitar, wind, Klaoueroù
*Steve Vai – Gitar
*Dweezil Zappa – Gitar 
*Denny Walley – Gitar slide, Kan 
*Jim Sherwood – Gitar, wind, Kan 
*Scott Thunes – Izgitar, synthesizer, Kan
*Jim Pons – Izgitar, Kan 
*Roy Estrada – Izgitar, Kan 
*Jeff Simmons – Izgitar
*Tom Fowler – Izgitar
*Patrick O'Hearn – wind, Izgitar
*Arthur Barrow – Klaoueroù, Izgitar
*Peter Wolf – Klaoueroù 
*Allan Zavod – Klaoueroù 
*Don Preston – Klaoueroù 
*Ruth Underwood – Klaoueroù, Binvioù skeiñ
*Bobby Martin – Klaoueroù, Kan, saxophone
*Tommy Mars – Klaoueroù, Kan 
*George Duke – Klaoueroù, Kan
*Motorhead Sherwood – baritone saxophone 
*Napoleon Murphy Brock – saxophone, Kan
*Bunk Gardner – tenor saxophone, trumpet
*Bruce Fowler – trombone
*Vinnie Colaiuta – Taboulinoù  
*Ralph Humphrey – Taboulinoù
*Art Tripp – Taboulinoù 
*David Logerman – Taboulinoù 
*Aynsley Dunbar – Taboulinoù 
*Terry Bozzio – Taboulinoù
*Chester Thompson – Taboulinoù 
*Jimmy Carl Black – Taboulinoù, Binvioù skeiñ 
*Ed Mann – Binvioù skeiñ

## Liammoù diavaez
*Pozioù ha titouroù
*Titouroù war an enroll
René Mesmin

**René Mesmin** a zo bet ganet d'an 9 a viz Meurzh 1897 e Villiers-aux-Bois (Haute-Marne) ha marvet d'an 12 a viz Gwenholon 1931 en Oufa (Rusia).
Nijour ha mekanikour en aerlu gall, bet lazhet e gwallzarvoud ur c'harr-nij "Dewoitine D-33" a-gevret gant Joseph Le Brix.
Etrekumuniezh

Stad C'hall : graet e vez **Etrekumuniezh** eus ar galloud roet d'ar c'humunioù ag ar Stad C'hall da genlabourat.
Titus (impalaer)

**Titus** (e latin : IMPERATOR•TITVS•CAESAR•VESPASIANVS•AVGVSTVS) (*Titus Flavius Sabinus Vespasianus*), ganet d'an 30 a viz Kerzu 39 ha marvet d'an 13 a viz Gwengolo 81, a oa un impalaer roman adalek 79 betek e varv e 81. Brudet eo e daol-brezel pa gemeras Jeruzalem, en 70. Evit kounaat an taol-kaer-se e voe savet, gant e vreur Domitianus, bolz Titus, e Roma.
Andrea Mantegna

**Andrea Montegna** a zo bet ganet e 1431 en Isola di Carturo ha marvet d'an 13 a viz Gwenholon 1506 e Mantova a oa unan eus brasañ livourien an Azginivelezh italian.

E 1459 e voe anvet da livour ofisiel lez Mantova.

## Oberoù
* Sebastiano'', Mirdi al Louvre. 
* ''Presentazione al Tempio*, [[Berlin]].
* *Krist marv*

== Levrlennadur ==
* Leandro Ventura *Mantegna e la corte di Mantova* Giunti
* Giovanni Agosti *Su Mantegna* Feltrinelli
* Vittorio Sgarbi *Mantegna* Skira
* Roger Fry *Il Mantegna* Edizione Abscondita
* Mauro Lucco *Mantegna a Mantova 1460-1506* Skira
* Davide Banzato, Alberto De Nicolò Salmazo, Anna Maria Spiazzi *Mantegna a Padova 1445-1460* 
* Anna Maria Spiazzi, Alberto De Nicolò Salmazo, Domenico Toniolo *Andrea Mantegna e la cappella Ovetari a Padova*
* Paola Marini *Andrea Mantegna e le arti a Verona 1450-1500*
* Vanna Rubini *Andrea Mantegna, libro gioco* Skira
* Costantino Cipolla, Giancarlo Malacarne *El più soave et dolce et dilectevole et gratioso bochone'' Franco Angeli

## Liamm diavaez
* Diskouezadeg diwar-benn Andrea Mantegna (en italianeg)
Piazzola sul Brenta

**Piazzola sul Brenta** a zo ur gumun ag Italia e proviñs Padova, e rannvro Veneto, war lez ar stêr Brenta. 

## Tud dibar
* Al livour Andrea Mantegna a zo bet ganet en **Isola Mantegna** (gwezharall *Isola di Carturo*), ur gêriadenn eus Piazzola sul Brenta, e 1431.

## Liamm diavaez
* Lec'hienn kumun Piazzola sul Brenta .
Make Me Bad

Ur ganaouenn eus ar strollad metal Korn eo "**Make Me Bad**" hag eil single pevare pladenn ar strollad *[[Issues (pladenn)|Issues]]*.

Berzh mat a reas ar ganaouenn-mañ hag implijet e voe gant ar firm-dilhadPuma en e bruderezh d’ar mare p’en doa Korn sinet ur c’hevrad ganto. 
Video ar ganaouenn, levezonet war a seblant gant ar filmoù Alien, a voe rennet gant Martin Weisz, ha c’hoariet gant an aktourien Brigitte Nielsen, Udo Kier, haShannyn Sossamon. Tremen a reas alies war Total Request Live ar chadenn MTV.

An doare klev eus ar ganaouenn-mañ kavet war ar bladenn MTV Unplugged: Korn a voe sennet e doare ur meskaj gant kanaouenn ar strollad The Cure "In Between Days", gant The Cure kouviet evit an taol. 

## Roll ar c'hanaouennoù
# "Make Me Bad – 3:55
# "Dirty (live) – 3:56
# "Make Me Bad (live) – 4:10
# "Make Me Bad (Sybil mix) – 5:16
# "Make Me Bad (Sickness in Salvation mix) - 3:27
# "Make Me Bad (Kornography mix) – 4:42

## Liammoù diavaez
* Pozioù ar ganaouenn
Titus

**Titus** zo un anv a zo bet roet stank d'ur mare e Roma gozh, deuet da vezañ un anv-bihan e saozneg hag e yezhoù all.

## Yezhoù all
* Tito en italianeg ha spagnoleg.

## Roma gozh
### Impalaerien
* an impalaer roman Titus Flavius Vespasianus, (*[[Vespasian]]*)
* an impalaer roman Titus Flavius Sabinus Vespasianus (*[[Titus (impalaer)|Titus]]*)
* an impalaer roman Titus Flavius Domitianus (*[[Domitian]]*)
* an impalaer roman Titus Aurelius Fulvus Boionus Arrius Antoninus (* [[Antonin an Deol]] *)

### Sent
* Sant Titus

### Skrivagnerien
* an istorour Titus Livius 
* ar skrivagner pezhioù-c'hoari Titus Maccius Plautus, anavezet evel *[[Plautus]]*.

## Anv-bihan
*Titus van Rijn (1641–1668), mab d'al livour Rembrandt

## Oberennoù
* **[[Titus Andronicus]]** zo un drajedienn gant William Shakespeare
* **[[Titus (film)|Titus]]** eo anv ar film savet diwar pezh Shakespeare.
Vespasianus

**Titus Flāvius Caesar Vespasiānus Augustus**, *Imperator Caesar Vespasianus Augustus* e ditl (17 a viz Du 9 – 23 a viz Even 79) a oa un impalaer roman.

Ne zeue ket Vespasian eus metoù ar batrikianed, evel an impalaerien en e raok.
E vreur Titus Flavius Sabinus a voe ur senedour brudet. Ne voe ket heñvel gant Vespasianus : pretor e oa dindan Caligula, koñsul e 51, prokoñsul Azia e 61. Dindan Neron e voe lakaet a-gostez dre ma oa manet kousket en unan eus e abadennoù. E 67 e voe kaset da Judea evel legad da vestroniañ an emsavadeg yuzev a oa krog e 66.
 
Pa voe anvet Vitellius da impalaer e 69 ez eas da Alexandria.

## War e lerc'h
Goude e varv e voe titlet Vespasian evel-henn : *IMPERATOR•CAESAR•VESPASIANVS•AVGVSTVS, PONTIFEX•MAXIMVS, TRIBVNICIAE•POTESTATIS•X, IMPERATOR•XX, CONSVL•IX, PATER•PATRIAE*

Lakaet e voe da zoue gant ar Sened. 

## Levrioù
* Léon Homo, *Vespasien l’empereur du bon sens*, Paris, Albin Michel, 1949.
* Barbara Levick, *Vespasien*, Infolio, 2006
Agenor (mab Poseidon)

**Agenor** (Ἀγήνωρ / Agếnôr e henc'hresianeg) a oa mab da Boseidon ha da Libya, ha roue kêr Tyr e Fenikia, e mojennoù Hellaz kozh. Breur e oa da Velos, roue Egipt ha da Leleks. Hervez Herodotos e veve a-raok ar bloaz -2000.

Pried e oa da Delefassa, ha c'hwec'h bugel en doe ganti :
*Kadmos, ar c'hentañ eus o femp mab
*Foiniks
*Kiliks
*Thasos
*Fineüs 
*ur verc'h Europa, a voe skrapet gant Zeus. Kas a reas e vibien d'he c'hlask, gant urzh da chom hep distreiñ ma n'he c'havent ket. Ne deuas hini anezho en-dro. An holl a ziazezas en Hellaz.
 
## Pennad kar
Tud all zo bet anvet Agenor.
Kiliks

**Kiliks** (Κίλιξ e henc'hresianeg) a oa mab da Agenor, roue Tyr, ha da Telefassa, pe Argiope, e Foiniks, ha breur da Gadmos, Foiniks, hag Europa. A-wechoù e vez kontet da vezañ mab da Foiniks. 

## Mojenn
Pa oa bet skrapet e c'hoar gant Zeus ez eas d'he c'hlask dre ar bed evel e vreudeur. Degouezhout a reas en Azia Vihanañ ma tiazezas ar vro anvet Kilikia.
Telefassa

**Telefassa** (henc'hresianeg : Τηλέφασσα), anavezet ivez evel **Argiope** (Αργιόπη), a oa merc'h d'an doue-stêr Nil e mojennoù 'zo. Pried e oa da Agenor, roue Tyr. 

Meur a vugel he devoa bet gantañ:
*Kadmos, ar c'hentañ eus o femp mab
*Foiniks
*Kiliks
*Thasos
*Fineüs
*Ur verc'h, Europa, a voe skrapet gant an doue Zeus ha kaset gantañ da Greta ma voe rouanez.

Kas a reas ar roue o mibien d'he c'hlask, gant urzh da chom hep distreiñ ma n'he c'havent ket. Ne deuas hini anezho en-dro. An holl a ziazezas en Hellaz.
Thasos

**Thasos** ( Θάσος / Thásos e henc'hresianeg) a oa :

*ur mab da Agenor ha Telefassa, breur da Gadmos.
* un enezenn hag ur gêr, Enez Thasos.
Eisteddfod Aberteifi, 1176

**Eisteddfod Aberteifi**, a voe aozet gant ar priñs Rhys eus Deheubarth, e kreisteiz Kembre, da vare Nedeleg e 1176 e kastell Cardigan en Aberteifi, eo an hini gentañ anavezet.

Kent-se e oa bet kaset kemenn a bep tu dre ar vro. Setu a lenner e skrid *[[Brut y Tywysogion]]* ("Danevell ar Briñsed"), lakaet e kembraeg a vremañ :

Un den yaouank eus lez Rhys a c'hounezas kador an delennerien met barzhed Gwynedd e oa ar re wellañ ha ganto eo ez eas ar prizioù roet d'ar varzhed. 

Mantrus eo ne lenner ket er *Brut* piv e oant met Cynddelw Brydydd Mawr, Meilyr ap Gwalchmai hag Einion ap Gwalchmai a oa eno o kemer perzh.
Guido Cappello

**Guido Cappello** a zo bet ganet d'ar 14 a viz Ebrel 1933 e Pisa (Italia) ha marvet d'ar 17 a viz Eost 1996 e Milano (Italia) .

Mestrc'hoarier echedoù italian.

Kampion Italia an echedoù e Perugia e 1960.
Rhys

**Rhys** zo 
*un anv-bihan kembraek, brudet en istor Kembre, a vez roet d'ar baotredigoù, hag anavet dre ar bed saoznek penn-da-benn 
*un anv-tiegezh deuet diwar an anv-bihan-se en-eeun, skrivet e meur a zoare saoznekaet, evel Rys, Rees, hag ivez Price, deuet eus *ap Rhys*.

## En istor Kembre
*Rhys ap Tewdwr, roue Deheubarth (1078 – 1093)
*Rhys ap Gruffudd, e vab-bihan (1132 – 28 Ebrel 1197),

## Barzhed kembraek
*Rhys Goch, anv daou varzh 

## Lennegezh saoznek
* Rhys Hughes, skrivagner saoznek eus Kembre
* Jean Rhys, skrivagnerez saoznek eus Dominika
* John-Llewellyn-Rhys, ur skrivagner hag en deus roet e anv d'ur priz lennegel saoznek ar Priz John-Llewellyn-Rhys

## Tud all
*Rhys Chatham, gitarour ha trompilher stadunanat,
*Rhys Ifans, kaner saoznek eus Kembre,
*Rhys Williams, anv meur a sportour kembreat,
*John Peter Rhys Williams, ur c'hoarier rugby kembreat brudet, anavet ivez evel JPR Williams,
*John Rhys-Davies, aktour kembreat.
Ennio Contedini

**Ennio Contedini** a zo bet ganet d'an 8 a viz Here 1934 e Milano (Italia).

Mestrc'hoarier echedoù italian.
Trec'h e voe e 1961 e Tournamant Etrebroadel Zürich, dirak Zimmermann ha Paul Johner. Ne gollas partienn ebet.

E memes bloavezh e voe trec'h e Cremona, er skipailh *Società Scacchistica Milanese*, en 3 Kampionad Italian dre Skipailh.

Kampion Italia an echedoù en Imperia e 1963.

2199 edo e renk Elo diwezhañ.

## Liammoù diavaez
* E fichenn FIDE
* E c'hoari e Chessgames (e saozneg)
* Stadegoù Ennio Contedini e Chessmetrics (e saozneg)
* Stadegoù Ennio Contedini (e rusianeg)
Vogalenn nann-silabennek

Er yezhoniezh e vez implijet an termen **vogalenn nann-silabennek** (saoz.: ''non-syllabic vowel'') evit komz eus ur sonenn vogalennheñvel ha n'eo ket kraoñell ur silabenn pe ur mora, da lâret eo n'eo ket rann bouezusañ ar silabenn. 

E yezhoù zo, en o zoues ar japaneg ha meur a yezh polinzek, e rank pep elfenn vogalennek talvzout d'ur silabenn pe d'ur mora a-bezh.
 
E meur a yezh all, avat, en o zouez ar brezhoneg, e kaver meur a diftongenn. 

Alies e vez treuzskrivet sonennoù vogalennek nann-silabennek evel ma vefe kensonennoù dre dostaat anezhe hepmuiken, da skouer:

: *laou* [la**w**] (hervez patromoù distagadur brezhoneg Bro-Leon) 

Koulskoude, a-drugarez da dielfennadurioù fonetikel bet kaset da-benn e ouezer eo nebeutoc'h live strizhadur an elfennoù-se kavet e dibenn ur silabenn evit al live strizhadur a glotfe gant ur sonenn dre dostaat rik, da skouer:

: *war* [**w**ar]

elfennoù vogalennek eo kentoc'h an elfennoù a gaver da dibenn un diftongenn neuze keit ha m'eo kensonennel natur ur sonenn dre dostaat ha neuze e rankfer gallout ober an diforc'h etreze, da lârete eo n'eo ket reizh skrivañ gant ar memes arouezennoù [w] ha [j] sonennoù disheñvel o natur.

Ouzhpenn-se ez eus yezhoù implijet gante heuliadoù diftongennel disheñvel [ao] ~ [au] ha n'haller ket ober gant ar hvelep arouezenn  evit o zreuskrivañ o-daou. Evit ober an diforc'h etre degouezhioù a -seurt-se e vez implijet gant al lizherenneg fonetikel etrebroadel ar sin diakritek ispisial [&nbsp;&nbsp;̯] skrivet dindan ur vogalenn evit diswel eo nann-vogalennek hag eevels-e e c'heller spisaat ivez live digoradur ur vogalenn nann-silabennek resis kentoc'h evit ober gant an hevelep arouezenn atav, da skouer: [bei̯] e lec'h [bej].

E spagnoleg (d.s. *bacalao*, *almohada*) hag en italianeg (*ciao*,*Edoardo*) e kaver un [o] nann-silabennek, disheñvel perzh ar vogalenn nann-silabennek-se diouzh an elfenn hantervogalennek diwezhañ e dibenn an diftongenn [au] ha disheñvel eo an diftongenn italianek e *Pao.lo* diouzh an diftongenn bortugalek e *Pau.lo*.

## Gwelit ivez:
* Vogalenn
* Hantervogalenn
* Kensonenn silabennek
Triftongenn

Er yezhoniezh e vez implijet an termen **triftongenn** (diwar ar henc'hresianeg: *τρίφθογγος* "gant teir sonenn"; "gant teir zonenn""; saoz.: ''triphthong'') evit komz eus teir vogalenn distaget renk-ouzh-renk o tremen an eil d'eben dre en em silañ betek krouiñ ur silabenn nemeti.

Keit ha m'az eus ul lec'h-teod nemetañ gant ur vonoftongenn, enne ur vogalenn nemetken, da lâret eo e tosta an teod oiuzh ul lec'h resis e diabarzh ar genoù nemetken ha gant pep diftongenn ez eus daou lec'h-teod, ec'h a an teod a lec'h da lec'h er genoù o tremen eus ul lec'h kentañ d'ul lec'h diwezh o tremen dre ul lec'h etre.

Bez' e c'heller pouezañ muioc'h war n'eus forzh peseurt elfenn eus un triftongenn, 

: **Pouezet war an elfenn gentañ**
:: alamaneg Suis: ['uə̯w] e *Schueu* ("skol")
:: latveg: ['iea] e *tie* ("int")

: **Pouezet war an eil elfenn**
:: spagnoleg: [wej] e *buey* ("ejen")
:: sinaeg mandarinek unvan: [waj] e 快 *kuài* ("buan")

: **Pouezet war an trede elfenn**
:: roumaneg: [e̯o̯a] e *pleoape* ("kroc'hen-lagad")

## Gwelit ivez:
* Vogalenn
* Vogalenn nann-silabennek
* Hantervogalenn
* Hiatus 
* Diftongenn
Aogust

**Aogust** a zo meur a dra.
***[[Aogust (titl)]]** (Augustus e latin), un titl roet evit ar wech kentañ da Oktav gant Sened Roma er bloavezh 28 kent JK, ha roet goude gant an holl impalaerien roman,
***[[Aogust (anv-bihan)]]** zo deuet da vezañ un anv-bihan.

## Stummoù all
### Yezhoù all
*August, en alamaneg
*Auguste, en galleg
*Augusto, e spagnoleg
*Augustus, en saozneg
### Anvioù deveret
*Augustinus e latin
*Aogustin, Eosten, e brezhoneg
*Augustin e galleg
 
## Kêrioù
En anv meur a gêr en Europa e kaver anv an impalaer Aogust, ha dreist-holl:
*Augsburg, en Alamagn
*Autun, e Bro-C'hall
*Zaragoza, en Aragon, e Spagn,

## Gerioù
*An anv Eost, anv ar miz, zo ur stumm eus *Aogust*, met ne seblant ket bezañ bet implijet evel anv-den.