open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ferdinand IV an Impalaeriezh Santel

**Ferdinand IV** (Vienna, 8 Gwengolo 1633- 9 Gouere 1654) a oa mab henañ an impalaer Ferdinand III an Impalaeriezh Santel hag e wreg kentañ an infantez María Ana Spagn, merc'h da Felipe III, roue Spagn, .

Mervel a reas e vamm en 1646, pa oa-eñ 13 vloaz. Roue Bohemia e voe adalaek 1646 ha roue Hungaria adalek 1647. D'an 31 a viz Mae 1653 e vo dilennet da roue ar Romaned ha kurunennet e voe e Regensburg d'an 18 a viz Mezheven er bloavezh-se. Dezhañ e oa dleet kurunenn an Impalaeriezh Santel eta. Mervel a reas gant ar vrec'h avat e 1654, en e 20 vloaz, hag eñ dizimez. 

Pa varvas e dad, e 1658, e voe anvet e vreur Leopold da Impalaer.
Saint-Quentin

**Saint-Quentin** (*Saint-Kintin* pe *Saint-Quintin* e pikardeg) zo ur gumun en departamant Somme, e rannvro Hauts-de-France. 
## Douaroniezh
Emañ Saint-Quentin e-kreiz ar vroig anvet Vermandois, war lez ar stêr Somme.

## Anv
Breud ez eus etre Vermand ha Sant Kintin war an anv koz.

### Hen impalaeriezh roman

* **Augusta Viromanduon** (Ptolemaios, II, 9, 6)
* **Aug(usta) Viro Muduo(um)** (*Taolenn Peutinger*)
* **Augusta Veromandorum** (*It. Ant.* 379, 4)

### Impalaeriezh roman diwezhañ
**Civitas Veromandorum** (Not. Gal. 6, 4)

### Krennamzer uhel

* **Virmandisim Oppidum** (Gregor Teurgn)
* **Veromandensium** (*Vita Sancti Medardi*)
* **Urbis Vermandensis** (> St Kintin)
* **Augusta Vermandorum** (> St Kintin)
* **Civitas Veromandis** (> Vermand)

## Ardamezioù
*En glazur, e pennzelwenn Sant Kintin en argant, heuliet gant teir flourdilizenn en aour*

## Istor

### 
#### [[Brezel 1870-1871]]

PD 204 - SAINT-QUENTIN - Les prussiens sur la Grand'Place en 1871.jpg|Prusianed er Blasenn-Veur.

* Ac'hubet e voe Saint-Quentin gant ar Brusianed e 1871.
### 
#### [[Brezel-bed kentañ]]

Ruins Cathedral of St. Quentin2.jpg|Dismantroù ar vazilikenn.

* Distrujoù bras a voe er gumun. 
* Roet e voe ar Groaz Brezel 1914-1918 d'ar gumun.
#### [[Eil brezel-bed]]
* Émile Delhaye, ur maer bet anvet gant Renad Vichy, a voe lazhet gant ar Rezistanted e miz Ebrel 1944.
## Monumantoù ha traoù heverk
### Beredoù ar [[Brezel-bed kentañ]]

Monument du cimetière allemand de Saint Quentin.jpg|Monumant ar vered alaman.
Saint-Quentin (Aisne) Necropole National (02).JPG|Bered-veur gall.

* Bered-veur alaman.
* Bered-veur gall.
### Ilizoù katolik

St Quentin basilique.jpg|Ar vazilikenn.
St quentin Basilica 002.JPG|Diabarzh ar vazilikenn.

* Bazilikenn *Sant Kintin*.
* Iliz *Sant Yann*.
* Iliz *Saint Éloi*.
* Iliz *Sant Varzhin*.
* Iliz *Sant Yann-Vadezour*.
* Iliz * Sant Yann XXIII*.

## Emdroadur ar boblañs
## Melestradurezh
## Tud
### Tud ganet eno
* Arthur Midy e 1887, livour gall, deuet da chom er Faoued (Breizh).

## Levrlennadur

* Michèle Gaillard : *Topographie chrétienne des cités de la Gaule, des origines au milieu du VIIIè siècle. XIV. Province ecclésiastique de Reims (Belgica Secunda)*. De Boccard. 2006

## Notennoù ha daveoù
Saint-Quentin (disheñvelout)

**Saint-Quentin** zo anv meur a lec'h :

*Saint-Quentin, en departamant Aisne, e Bro-C'hall
*Saint-Quentin (New Brunswick), e Kanada
*Enez Saint-Quentin, e Trois-Rivières, e Kebek

*Saint-Quentin* a gaver ivez e meur a anv-lec'h eus Bro-C'hall :

* Saint-Quentin-en-Yvelines, ur gumuniezh kumunioù en Yvelines

* Écourt-Saint-Quentin, ur gumun e Pas-de-Calais 
* Lattre-Saint-Quentin, ur gumun e Pas-de-Calais 
* Le Fay-Saint-Quentin, ur gumun en Oise
* Marcillac-Saint-Quentin, ur gumun e Dordogne 
* Saint-Quentin-au-Bosc, ur gumun e Seine-Maritime 
* Saint-Quentin-de-Baron, ur gumun e Gironde 
* Saint-Quentin-de-Blavou, ur gumun en Orne 
* Saint-Quentin-de-Caplong, ur gumun e Gironde 
* Saint-Quentin-de-Chalais, ur gumun e Charente 
* Saint-Quentin-des-Isles, ur gumun en Eure 
* Saint-Quentin-des-Prés, ur gumun en Oise 
* Saint-Quentin-du-Dropt, ur gumun e Lot-et-Garonne 
* Saint-Quentin-en-Mauges, ur gumun e Maine-et-Loire
* Saint-Quentin-en-Tourmont, ur gumun e Somme
* Saint-Quentin-Fallavier, ur gumun e Isère 
* Saint-Quentin-la-Chabanne, ur gumun e Creuse 
* Saint-Quentin-la-Motte-Croix-au-Bailly, ur gumun e Somme 
* Saint-Quentin-la-Poterie, ur gumun e Gard 
* Saint-Quentin-la-Tour, ur gumun e Ariège 
* Saint-Quentin-le-Petit, ur gumun e Ardennes 
* Saint-Quentin-les-Anges, ur gumun e Mayenne 
* Saint-Quentin-lès-Beaurepaire, ur gumun e Maine-et-Loire 
* Saint-Quentin-les-Chardonnets, ur gumun en Orne
* Saint-Quentin-les-Marais, ur gumun e Marne 
* Saint-Quentin-le-Verger, ur gumun e Marne
* Saint-Quentin-sur-Charente, ur gumun e Charente 
* Saint-Quentin-sur-Coole, ur gumun e Marne 
* Saint-Quentin-sur-Indrois, ur gumun e Indre-et-Loire 
* Saint-Quentin-sur-Isère, ur gumun e Isère 
* Saint-Quentin-sur-le-Homme, ur gumun e Manche 
* Saint-Quentin-sur-Nohain, ur gumun e Nièvre 
* Saint-Quentin-sur-Sauxillanges, ur gumun e Puy-de-Dôme 
* Soumont-Saint-Quentin, ur gumun e Calvados
Dyirbal

**Dyirbal** zo ur yezh gwirvroadel aostralian a vez komzet c'hoazh e biz Queensland.
En arvar emañ, pa oa 29 hepken den ouzh he komz e 2006).).
Ur yezh eus skourr dyirbalek familh ar yezhoù pama-nyungek eo an dyirbal.
 
## Fonologiezh
### Vogalennoù
*/**i**/, /**a**/ hag /**u**/
### Kensonennoù

## Grammadeg
Brudet eo ivez evit e bevar rummad anvel :
# ar wazed hag an darn vuiañ eus an traoù bev
# maouezed, dour, tan, feulsted, loened ral
# frouezh ha legumaj mat da zebriñ
# diseurt (ha traoù n'emaint ket er rummadoù 1 betk 3 amañ).

## Daveoù ha notennoù
Ladakh

**Ladakh** (ལ་དྭགས, *la'dwags*, e ladakheg, "bro an odeoù uhel") a zo ur vro e norzh Iskevandir Indez, dindan un darn eus Karakoram ha Himalaya. Ur sevenadur boudaek a zo gant un darn vras eus an dud ha graet e vez "Tibet Vihan" anezhi a-wechoù.

Rannet eo ar vro bremañ e teir lodenn:
*Ar pep brasañ a zo e stad India Jammu ha Kachmir
**Rannet eo daou vann (pe "distrig"): Bann Kargil ha Bann Leh
*Aksai Chin, dalc'het gant Republik Pobl Sina
*Ul lodenn a zo e dalc'h Pakistan, anvet "Baltistan", ha muzulmaned an dud eno bremañ.

## Liammoù diavaez
Soissons

**Soissons** zo ur gumun hag un isprefeti en departamant Aisne, er rannvro Hauts-de-France, e Bro-C'hall, war lez ar stêr Aisne.

Sez un eskopti eo. Eus an  eo an iliz-veur.

Meur a emgann a voe e Soissons, a-hed an istor. 
## Douaroniezh
* War lez ar stêr Aisne emañ Soissons.
## Anv

### Hen impalaeriezh roman

* **Civitas Su(essionum)** (*Mirdi Soissons*, 1311)
* **Civitas Sue(ssionum)** (*CIL* XIII, 3528)
* **Augusta Vessonum** (Ptolemaios, II, 9, 6)
* **Aug. Suessorum** (*[[Tabula Peutigeriana|Taolenn Peutinger]]*)
* **Augusta Suessonum** (*[[Itinerarium Antonini|It. Ant]].* 379, 6)

### Impalaerezh roman diwezhañ

* **Aug. Sues(sionum)** (*CIL*, XIII, 9028, 9031, 9158)
* **Civitas Suessionum** (*Not. Gall*)

### Krennamzer uhelañ
* **Civitas Sessionis** (*Conc. Gall*. II)
* Civitas Sexonas (?)
* Sessionas Civitas (?)
* Sessionas (?)
* Urbs Sessionica (?)
* Urbs Sessionas (?)
* **Suessionis** (Baudovinia, *Vita S. Radegundis*)
* **Soissionas / Suessionas / Civitas Sexionas** (*Kroniken Fredegarius*)

### Gerdarzh

## Ardamezioù
*En glazur e flourdilizen en argant*

## Istor

### Hen impalaeriezh roman

### Impalaeriezh roman diwezhañ
### Krennamzer uhelañ
* 486 ː trec'h eo Klovis war Siagrius
* 511 ː goude marv Klovis, Soissons zo lakaet e penn rouantelezh nevez Soissons, Klotar I, trviet mab Klovis, o vezañ ar roue.

### Krennamzer
* 1122 ː sened-iliz ː kondaonet eo lavarioù Abelard war an Drinded.
* 1202 ː sened-iliz ː diwar-benn an torr-dimeziñ etre Fulup-Aogust hag Ingelburga.

### 
#### [[Brezel-bed kentañ]]
* Distrujet e voe ul lodenn vras eus kêr. 
* Roet e voe ar Groaz Brezel 1914-1918 d'ar gumun.
#### [[Eil brezel-bed]]
## Emdroadur ar boblañs

## Monumantoù ha traoù heverk
## Melestradurezh
## Tud
* Louis d'Héricourt (1687-1752)
* Jean-Marie Collot d'Herbois (1751-1796)
* Nicolas-Marie Quinette

## Levrlennadur

## Notennoù ha daveoù
Vervins

**Vervins** zo ur gumun e departamant Aisne e Bro-C'hall. Pennlec'h arondisamant Vervins eo, e rannvro Hauts-de-France.
## Istor
* Bet e oa gwechall kêr-benn ar vroig anvet Thiérache.
### 
#### [[Brezel-bed kentañ]]
#### [[Eil brezel-bed]]
## Monumantoù ha traoù heverk
## Douaroniezh
## Emdroadur ar boblañs
## Melestradurezh
## Tud
## Notennoù ha daveennoù
Huka Falls

**Huka Falls** zo un heuliad lammoù-dour war ar stêr Waikato e Zeland-Nevez. Dont a ra an dour eus al Lenn Taupo. Strishaat a ra naoz ar stêr eus 100 m led betek 15 m hepken en ur ganienn garanet e goueledennoù al lenn.


Image:Huka falls canyon Taupo NZ.jpg|Pont an douristed
Image:HukaFallsJet.JPG |Bagig
Image:Abaconda_qfse_huka_fall.jpg |Al lamm-dour hag ul lec'h arvestiñ
Paramount Pictures

**Paramount Pictures Corporation** (anavezet dre an anv **Paramount Pictures** pe simploc'h **Paramount**, e anv gwirion o vezañ **Famous Players-Lasky Corporation**) zo ur studio sinema, un embregerezh produiñ skinwel hag un embanner filmoù. Bet eo lakaet da dalvezout evel unan eus ar *Big Six*, ar c'hwec'h studio filmoù brasañ en Hollywood. Bet eo un isrann eus an embregerezh meur kleweled Amerikan Viacom. 

E 1916, ar produer filmoù Adolph Zukor en doa kevrataet 24 aktour hag aktourez, pep hini anezho a oa bet enoret gant ur steredenn war al logo. E 1967, an niver a steredennoù a oa diskennet da 22 ha tennet ar menneg kuzh (ur steredenn dre aktour kevrataet). E 2014, Paramount Pictures a oa deuet da vezañ ar studio kentañ o embann e holl filmoù dre stumm niverennel nemetken. Pennlec'h an embregerezh a zo lec'hiet er 5555 Melrose Avenue, Hollywood, California.

Paramount Pictures a zo ezel eus ar Motion Picture Association (MPA).

Paramount Pictures zo anavezet evit tri eus e filmoù hag o deus tizhet 1 milmilion a zollaroù rastellet digant an arvesterien :
* *[[Titanic]]* (1997) : $2 vilmilion)
* *[[Transformers: Dark of the Moon]]* (2011) : $1 123 794 079)
* *[[Transformers: Age of Extinction]]* (2014) : $1 065 153 989)
## Istor
Paramount a zo ar c'hwec'hvet studio film koshañ dre ar bed; goude Gaumont Film Company (1895), Pathé (1896), Titanus (1904), Nordisk Film (1906), hag Universal Studios (1912). An hini diwezhañ eo o vezañ pennlec'hiet en distrikt Hollywood e Los Angeles. Krouet eo bet Paramount Pictures e 1912 devezh krouidigezh ar Famous Players Film Company. Ar c'hrouer a orin hungariat Adolph Zukor, a oa bet poster arc'hant en  nickelodeons, en doa komprenet e oa desachet dreist-holl al labourerien izel envroidi anezho.

## Liammoù diavaez
*Lec'hienn ofisiel Paramount Pictures
* Paramount Pictures war IMDB
Kengevread ar Sistemoù Dizalc'h

**Kengevread ar Sistemoù Dizalc'h** pe **KSD** a zo ur c'hengevread strolladoù ha planedennoù mennet da guitaat ar Republik Kozh e bed ijinet Star Wars

## Istor Kengevread ar Sistemoù Dizalc'h

##### Araok brezel ar c'hlonoù
Kengevread ar Sistemoù Dizalc'h a zo bet krouet gant an Aotrou Kont Dooku (an Aotrou Sith Dark Tyranus) hag a oa deskard Palpatine (Aotrou teñval ar re Sith Dark Sidious). Pal an aozadur-se a oa plantañ bec'h war ar Republik Kozh a-benn digeriñ an hent war-zu krouidigezh un Impalaeriezh Galaktek gant Palpatin en e benn.

Adal ur c'hounar savet adal tailhoù nevez war an hentoù kenwerzh etre stered votet gant Sened Galaktek ar Republik Kozh, e oa an embregerezhioù bras hag ar strolladoù greantel meur prest da zifenn groñs o interestoù. Palpatine dre e zeskard Dooku a implijas ar c'hounnar-se evit lakaat an holl aktourien ekonomikel kounnaret da vont gant mennozh kuitaat ar Republik Kozh. 

Penn politikel ar c'hengevread e oa an Aotrou kont Dooku hag ar penn soudardel e oa ar jeneral Grievous

Meur a strollad a c'halled kavout er c'hengevread:

* Kevredad ar c'henwerzh en e benn Nut Gunray
* 
* Gilde ar c'henwerzh en e benn Shu Mai
* 
* An Tekno-Sindikad pe Unvaniezh Teknologel en e benn Wat Tambor
* 
* Klan etregalaktek an tiez bank en e benn San Hill
* 
* Emglev an etrekouch en e benn Passel Argente ha Denaria Kee

##### E-pad brezel ar c'hlonoù
Kengevread ar sistemoù dizalc'h a badas e-pad lajad amzer Brezel ar c'hlonoù, tri bloavezh, eus d'an 22 betek an 19 araok Emgann Yavin.

##### Dibenn Kengevread ar Sistemoù dizalc'h
Dibenn Kengevread ar Sistemoù Dizalc'h a erruo ur wech ma ne vezo ket ezhomm ken anezhañ hervez steuñv Palpatine a-benn krouiñ an Impalaeriezh Galaktek. 

Ur wech tizhet pep pazenn eus ar steuñv e teue ar c'hengevread da vezañ ur skoilh ; neuze e vo kinniget d'an holl pennoù bras kaout emgav war ar blanedenn Mustafar gant Palpatin. Ne vezo ket Palpatine / Dark Sidious oc'h erruout d'an emgav met Anakin Skywalker e zeskard Sith hag a vuntras an holl.

Dre ma oa dibennet an aozadur ez eas da get.
Zapoteked

Ar **Zapoteked** zo ur bobl greizamerikan eus Mec'hiko hag a vev e stad Oaxaca dreist-holl. Emaint hiziv etre  hag ur milion ha kalz anezho a zo zapotegerien unyezhek (pe en unan eus an 60 rannyezh). Amezeien int d'ar Vixteked, hag emañ o div yezh er skourr otomangek.

## Pennad kar
*Zapotekeg
Otomi

An **Otomied** (*Otomi*) zo ur bobl greizamerikan eus Mec'hiko hag a vev en altiplano kreiz. Emaint hiziv  da nebeutañ.

## Pennad kar
*otomeg
Mazahua

Ar **Vazahuaed** (*Mazahua*) zo ur bobl greizamerikan eus Mec'hiko, a gaver dreist-holl e Stad Mec'hiko (eno e oa  a gomzerien e 2010).

## Pennad kar
*mazahoueg
Sith

Ar re **Sith** a zo da zigentañ ur boblañs genidik d'eus ar blanedenn Korriban, er bed faltazi krouet evit Star Wars. Deuet eo da vezañ gant an amzer aet e-bioù ur ren galloud doare Kratokratiezh (Ren ar re galloudusañ).

Krouet ez eo bet ar re Sith gant Dark Bane un implijer d'an Nerzh Teñval goude distruj **Breudeuriezh Sith an Teñvalijenn** hag a badas 1000 bloaz betek marv trumm Dark Sidious, an Impalaer Palpatin.

Ar re Sith a zo tud vil pennañ bed ijinet Star Wars. Izili ar re Sith a zo anavezet dreist-holl dindan an anvioù **Aotrouien Sith** pe **Aotrouien Teñval ar re Sith**, o welet anezho da vont gant hent ar brederouriezh Sith hag o vestroniañ an tu Teñval d'an Nerzh. Pep Aotrou Sith a laka dre hengoun an titl Dark (teñval) araok e anv Sith. Ar re Sith a zo enebourien daonet d'an urzh damm relijiel Jedi ha memes mod evito e implijont sabrennoù-lazer ha galloudoù an Nerzh. Renket ez int dre zaoù da geñver galloud, ur mestr hag un deskard.
Impalaeriezh Sith

An Impalaeriezh Sith a zo bet unan d'eus luskadoù kreñvañ bed ijinet Star Wars. Bet eo oa ur ren galloud gant ur sell hollveliel evit ar galaksienn ha gant ar pal reiñ lañs d'ar re Sith ha trec'hiñ ar re Jedi.

## Istor an Impalaeriezh Sith

Tro 7000 bloaz araok Emgann Yavin pe -7000 aEY taolennet er c'hentañ film Star Wars Lodenn 4: Ur Spi Nevez goude un eil sism etre mestronerien an Nerzh en Urzh Jedi e savas brezel. Mare ar c'hant bloavezh teñvalijenn ez eo, a welas ul lajad amzer a 100 vloaz stourm etre ren ar C'huzul Jedi hag
e enebourien ar re Jedi Renead aet gant al Lusk nerzh Teñval. Emgannioù drastus ha gwadus a vezo betek gwelet trec'h ar re Jedi hag ar Republik Kozh.

Er bloavezh -6900 aEY ez eo stlapet 'maez ar re Jedi Renead deus an tiriad republikan ha rediet da derc'hout kuit gant o listri egor etrezek an tiriadoù dianavezet. En ur vont eno e vez dizoloet ganto ur blanedenn dianav betek-en hini Korriban, planedenn genidik ar meuriad iskis Sith.
Ar re Sith a oa ur boblañs kentidig hag aes dezho da implij an Nerzh Teñval dindan ur stumm strobinelerezh met kreñv galloudus. Ar re Sith o welet an estrañjourien oc'h erruout etrezek eno dre listri egor a soñjas e oant doueed hag a zegemeras anezho da vistri. 

Ar re Jedi Renead o vezañ mistri war ar boblañs Sith hag ar blanedenn Korriban a grogas gant sevel un Impalaeriezh a emledas goustadik tro-dro d'o lec'h repuiñ. Meskajoù gwad a vezo etre ar re Jedi Renead hag ar re Sith pezh a lakao ar re Jedi Du da gemer an anv Aotrouien Sith.
Juárez

**Juárez** zo un anv-tiegezh spagnolek, aet da anv-lec'h.

## Tud
* Miguel Juárez Celman, prezidant Arc'hantina
*Benito Juárez, prezidant Mec'hiko

## Lec'hioù
*Ciudad Juárez
*Oaxaca de Juárez
Brezel ar c'hlonoù

**Brezel ar c'hlonoù** pe ar **Brezel Zu** a zo ur brezel e bed ijinet Star Wars. Ar brezel a badas tri a vloavezhioù d'an 22 betek an 19 araok Emgann Yavin. D'eus un tu e oa kavet ar Republik Kozh hag ar re Jedi d'eus an tu all Kengevred ar Sistemoù Dizalc'h hag ar re Sith. Brezel ar C'hlonoù a zo ul lod d'eus steuñv Palpatine a-benn diskar ar Republik Kozh ha lakaat en e blas un Impalaeriezh Galaktek gantañ e penn ar ren nevez. Ouzhpenn da se ar brezel a rank reiñ lamm d'an Urzh Jedi ha gwelet digoll ar re Sith warno.

E-pad ar bloavezhioù goude Emgann Naboo e vezo tennet gounid gant Palpatine deus e galloudoù evel Chanselor Meur ar Republik Kozh evit dont da vezañ diaz surentez ar galaksienn e daoulagad ar boblañsoù. Ouzhpenn da-se e kendalc'h gant an hent boulc'het d'e steuñv da sevel un Impalaeriezh Galaktek, kollet gantañ e deskard Dark Maul e-pad mare ar reuz e Naboo e teu a-benn da gendrec'hiñ un Jedi renead Dooku da gemer hent ar re Sith ha da gemer plas an deskard aet da anaon. 

Dooku a vez karget gant Palpatine da sevel ur strollad disrannour d'ar Republik Kozh, ar strollad Kengevred ar Sistemoù Dizalc'h (KSD) ha d'eus an tu all da sevel ul lu ramzel d'ar Republik Kozh a-benn enebiñ d'ar strollad KSD: lu ar C'hlonoù.

Dek a vloavezhioù goude ma vije erruet Palpatine da Chanselor meur ar Republik Kozh e teu a-benn da rastellañ an holl galloudoù etre e taouarn ha dindan un hent lezennel rak roet gant ar Sened Galaktek a-benn "enebiñ d'an dañjer groñs a zegas strollad Kengevred ar Sistemoù Dizalc'h".

Krog e oa gant brezel ar c'hlonoù
Darth Sidious

**Sheev Palpatine** pe **Darth Sidious** a zo ur politikour, impalaer nemetañ an Impalaeriezh Galaktek hag ur Mestr Teñval d'ar re Sith e bed ijinet Star Wars. 

Ganet ez eo er bloavezh 82 araok Emgann Yavin ha marvet e 4 goude Emgann Yavin.
Niscemi

**Niscemi** a zo ur gumun ag Italia, e Sikilia, e proviñs Caltanissetta, hag enni war-dro 28 000 a dud. 

## Liamm diavaez
* Lec'hienn kumun Niscemi .
Ar Pouldu

**Ar Pouldu** eo anv ar porzhig e penn aber al Laeta e kumun Kloar-Karnoed.

## Etimologiezh
Savet eo gant an anv-kadarn *poull* hag an anv-gwan *du*.

## Istor
### [[Henamzer]]
* Un hent roman a gase eus ar Pouldu da Vorgium (Karaez bremañ).
## Lec'hioù
An anv *pouldu* a gaver ivez e lec'hioù all e Breizh
* e Bro-Naoned, e Gwenrann, er Baol,
* e Bro-Gwened, e Gwidel e penn aber al Laeta ivez, e Sant-Inan, Landevant, Pluniav,
* e Bro-Leon, e Gwipavaz.
## Notennoù ha daveoù
Le Corbeau

***Le Corbeau*** ("Ar Vran") a zo ur film gall sevenet e gwenn ha du gant Henri Georges Clouzot, ha deuet er-maez e 1943. Bec'h en devoe ar film e diwezh an Eil Brezel-bed e Bro-C'hall, pa oa tamallet dezhañ, gant tud ar Rezistañs hag ar gomunourien peurgetket, met ivez gant gouarnamant Vichy hag an Iliz katolik, reiñ ur skeudenn fall eus ar Frañs, pa veze diskuliet tud a-vern gant lizheroù dizanv d'ar c'houlz-se. Berzet e voe ar film neuze, ha berzet ouzh ar sevener ober e vicher da viken. Er bloaz 1947 e voe aotreet skignañ ar film en-dro, ha roet gwir en-dro d'ar sevener d'ober e vicher. Diwar brud ar film-se eo deuet ar c'hiz e galleg d'ober "corbeau" eus un den hag a gas lizheroù dizanv, diskulius pe kunujennus dre vras.

## Penn kentañ an istor
Pennoù bras ur gêrig faltaziek eus Bro-C'hall, Saint-Robin, a resev lizheroù dizanv tamallus ha divrudus sinet "ar vran". Enno e vez taolet ar bec'h war an doktor Rémi Germain da gentañ-penn, ha war pennoù-bras all ivez. Gwashaat a ra an traoù pa'n em bersekut unan eus an dud prederiet gant an doktor Germain da-heul ul lizher nevez hag a lavare ne bareje ket diouzh e gleñved. Setu an doktor da glask gouzout piv a zo kuzhet a-drek ar "vran"-se...

## Roll ar gomedianed
* Pierre Fresnay : an aotrou doktor Rémy Germain,
* Ginette Leclerc : Denise Saillens,
* Pierre Larquey : an aotrou doktor Michel Vorzet,
* Micheline Francey : Laura Vorzet,
* Héléna Manson : ar glañvdiourez Marie Corbin,
* Noël Roquevert : ar skolaer Saillens,
* Liliane Maigné : Rolande Saillens,
* Antoine Balpétré : an aotrou doktor Delorme,
* Louis Seigner : an aotrou doktor Bertrand,
* Sylvie : mamm an den klañv gant ar c'hrign-bev,
* Bernard Lancret : an eilbarner,
* Jean Brochard : Bonnevie, teñzorour an ospital,
* Pierre Bertin : an aotrou isprefed,
* Robert Clermont : an aotrou de Maquet,
* Gustave Gallet : Fayolle,
* Jeanne Fusier-Gir : ar verserez,
* Marcel Delaitre : an dominigad,
* Roger Blin : François, an den klañv gant ar c'hrign-bev,
* Paul Barge, Lucienne Bogaert, Albert Brouett, Marie-Jacqueline Chantal, Nicole Chollet, Étienne Decroux, Palmyre Levasseur, Albert Malbert, Pâquerette, Palau, Eugène Yvernès.

## Fichenn deknikel
* Doare : Drama,
* Skoazeller-sevener : Jean Sacha,
* Senario ha divizoù : Henri Georges Clouzot ha Louis Chavance,
* Kevredad produiñ : Continental Films,
* Produourien : René Montis ha Raoul Ploquin,
* Kevredad dasparzhañ : Films Sonores Tobis,
* Rener ar skeudenniñ : Nicolas Hayer,
* Ijinour ar son : William Robert Sivel,
* Aozer ar sonerezh orin : Tony Aubin,
* Kinklourien : André Andrejew hag Hermann Wann,
* Frammerez : Marguerite Beaugé,
* Luc'hskeudenner leurenn : Henri Pecqueux,
* Prantad filmañ : adalek an 10 a viz Mae 1943,
* Lec'h filmañ : Montfort-l'Amaury (Seine-et-Oise d'ar mare-se),
* Deiziadoù dont er-maez :
** 1943 : 28 a viz Gwengolo (),
** 1948 : 23 a viz C'hwevrer (*The Raven* New York  Stadoù-Unanet), 16 a viz Eost (*El cuervo* Madrid  Spagn), 18 a viz Here (*Korpen* ),
* Padelezh : 92'.

## Liammoù diavaez
* Ur varnadenn eus ar film
* Internet Movie Database
* All Movie
* http://www.criterion.com/films/684

## Notennoù ha daveoù
Henri-Georges Clouzot

**Henri-Georges Clouzot**, bet ganet d'an 20 a viz Du 1907 e Niort (Deux-Sèvres, Bro-C'hall) hag aet da Anaon d'an 12 a viz Genver 1977 e Pariz XVII), a oa un den a sinema (filmaozour, produour, saver divizoù ha senario) gall.

## E seitek film er sinema evel sevener
#### [[1930]]-[[1939]] : tri film
* 1931 : *[[La Terreur des Batignolles]]* (film berr).
* 1933 : *[[Tout pour l'amour]]*, a-gevret gant Joe May ().
* 1934 : *[[Caprice de princesse]]*, a-gevret gant Karl Hartl ().
#### [[1940]]-[[1949]] : pemp film (eizh en holl)
* 1942 : *[[L'assassin habite au 21 (film)|L'assassin habite au 21]]*.
* 1943 : *[[Le Corbeau]]*.
* 1947 : *[[Quai des Orfèvres]]*.
* 1949 :
** *[[Manon (film, 1949)|Manon]]*,
** *[[Retour à la vie (film, 1949)|Retour à la vie]]* (ar rann *Le retour de Jean*).
#### [[1950]]-[[1959]] : c'hwec'h film (pevarzek en holl)
* 1950 :
** *[[Miquette et sa mère (film, 1950)|Miquette et sa mère]]*,
** *[[Le voyage en Brésil]]* pe *Le Voyage au Brésil* (diechu).
* 1953 : *[[Le Salaire de la peur (film)|Le Salaire de la peur]]*.
* 1955 : *[[Les Diaboliques]]*.
* 1956 : *[[Le Mystère Picasso]]* (teulfilm).
* 1957 : *[[Les Espions (film, 1957)|Les Espions]]*.
#### [[1960]]-[[1969]] : tri film (seitek en holl)
* 1960 : *[[La Vérité (film, 1960)|La Vérité]]*.
* 1964 : *[[L'Enfer (film, 1964)|L'Enfer]]* (diechu).
* 1968 : *[[La Prisonnière (film, 1968)|La Prisonnière]]*.

## Liamm diavaez
* '''Henri-Georges Clouzot''' war Internet Movie Database.
Noël Roquevert

**Noël Roquevert** pe **Roquevert**, *Noël Louis Raymond Bénévent* e marilh an ti-kêr, a zo un aktour gall ganet d'an 18 a viz Kerzu 1892 e Doué-la-Fontaine (Maine-et-Loire) ha marvet d'ar 6 a viz Du 1973 e Douarnenez (Breizh), m'emañ e vez.

## Filmoù pennañ
* 1942 : *[[L'assassin habite au 21 (film)|L'assassin habite au 21]]*,
* 1943 : *[[Le Corbeau]]*,
* 1952 : *[[Fanfan la Tulipe (film, 1952)|Fanfan la Tulipe]]*,
* 1955 : *[[Les Diaboliques]]*,
* 1959 : *[[Marie-Octobre (film, 1959)|Marie-Octobre]]*,
* 1962 : *[[Cartouche (film, 1962)|Cartouche]]*, *[[Un singe en hiver (film)|Un singe en hiver]]*,
* 1972 : *[[Le Viager]]*.

## Liammoù diavaez
* Ul lec'hienn gouestlet da Noël Roquevert
Amiral meur Thrawn

**Amiral meur Thrawn** pe **Mitth'raw'nuruodo** eus e anv gwirion a zo un dudenn e bed ijinet Star Wars. Un amiral meur eus an Impalaeriezh Galaktek ez eo ha dreist-holl an hini nemetañ a n'eo ket mab-den. A orin Chiss ez eo ur boblad genidik d'ar blanedenn Csilla en tiriadoù dianavezet.

## Istor an Amiral meur Thrawn

An Amiral meur nemetañ ez eo o vezañ a orin a n'eo ket mab-den.

## Tro-spered an Amiral Thrawn

Strategour meur d'an Impalaeriezh Galaktek, paotr lemm e spered ha dedennet bras gant an arzoù. Implij a ra e zeskamant war an arzoù evit studiañ doareoù soñjal ha brezeliañ e enebourien evit o trec'hiñ prim dre strategiezhoù o tennañ gounid eus tro-spered pep ouenn e liamm gant e doare da sevel arzoù.
Bet eo bepred gwisket gant ur gwiskamant soudard gwenn o tiskouezh e renk uhel a amiral meur. An Amiral meur Thrawn a zo bepred gantañ e gward Rukh un Noghri nepell dioutañ.
Gela (stêr)

Ar stêr **Gela** zo ur stêr eus Sikilia hag a ya da aberiñ er Mor Kreizdouar nepell diouzh kêr Gela.
Nike Samothrake

**Nike Samothrake**, pe Samothraki, (e henc'hresianeg Νίκη τῆς Σαμοθράκης / Níkê tês Samothrákês) zo un delwenn brudet eus Hellaz kozh, graet d'an doueez Nike askellek, hogen dibennet, hag a zo miret e Mirdi al Louvre. Un delwenn vras eo, 5,57 m dezhi.

Kavet e oa bet e miz Ebrel 1863 en Enez Samothraki, gant ar beskoñsul gall en Andrianopolis, Charles Champoiseau, e-kerzh un droiad furchal e dismantroù ur santual war aod hanternoz an enez. Daou damm disheñvel e oa ar bruched hag ar peurrest eus ar c'horf, tammoù all c'hoazh a oa a-skign. 

Kaset e voe an holl dammoù-se da virdi al Louvre en Mae 1864.

## Delwennoù all da Nike

Vani Archaeological Site and Museum, Colchis, Georgia.jpg | Nike Kolc'his, e Jorjia
Niké Éphèse.jpg|Nike Efesos
Bernhard Heiliger-Nike.jpg|Bernhard Heiliger: Nike (1956)
Proviñs Modena

**Proviñs Modena** zo ur broviñs eus Italia, e rannvro Emilia-Romagna. Modena eo ar gêr-benn anezhi. 

## Proviñsoù amezek
C'hwec'h proviñs all zo stok outi: 
*En hanternoz, proviñs Mantova, e Lombardia, 
*Er reter, div broviñs: proviñs Ferrara ha proviñs Bologna, 
*Er c'hreisteiz, div broviñs: proviñs Lucca ha proviñs Pistoia, e Toskana ;
*Er c'hornôg proviñs Reggio Emilia.

## Notennoù
Roue al Lazh

**Roue al Lazh** zo ur romant brezhonek, skrivet gant Erwan ar Moal hag embannet gant Mouladurioù Hor Yezh e 1996. 154 pajennad en holl zo etre an teir rann, pe tri fennad, anezhañ.

## Istor
En *notenn d'al lennerien* (pajenn 7, hogen hep niverenn warni) e lenner e oa bet embannet al lodenn gentañ e Kroaz ar Vretoned (n'eo ket skrivet pegoulz). Pa baouezas Vallée gant ar sizhunieg ne voe ket embannet ar peurrest.

Diwezhatoc'h, hervez an *notenn* bepred, e voe embannet an div lodenn all, gant an titl **Roue al Lazh**, e Feiz ha Breiz, renet gant Perrot, hogen kemmet e voe brezhoneg an oberour, re dregeriek moarvat d'ar rener.

E 1996 e vije bet adwelet ar brezhoneg hag *adtregeriekaet*.

Un dra zo ha ne lenner ket en notenn: skrid *al lodenn gentañ* a gaver ivez en dibenn embannadur Pipi Gonto, gant Buhez Breiz e 1925, pajenn 166, hag anvet *Kloareg Kersaozon*.

### Keñveriañ
Pa geñverier ar pajennoù kentañ e weler
*pajenn 166/1925: Ar 27 a viz meurz, ar blâvez ... an tornod ... pep-hini ... e c'hir ... Gwasoc'h ... stourm ouz ... Ouz hennez ne c'honeer... 
*pajenn 9/1996: ''D'ar 27 a viz Meurzh, er bloavezh ... an tornaod ... pep hini ... e c'her ... Gwashoc'h ... stourm ouzh ... Ouzh hennezh ne c'honezer nep gwech...
Le Canard enchaîné

***Le Canard enchaîné*** a zo ur sizhunieg c'hallek dizalc'h ha divruderezh, embannet e Pariz bep Merc'her. 
Krouet e voe e Gwengolo 1915 gant Maurice Maréchal ha Jeanne Maréchal, skoazellet gant Henri-Paul Deyvaux-Gassier.

Ar c'hwec'hvet koshañ kelaouenn c'hall eo war-lerc'h *[[Le Figaro]]* (1826), *[[La Croix]]* (1880), *[[Le Chasseur Français]]* (1885), *[[Les Échos]]* (1904) ha *[[L’Humanité]]* (1904).

## Liamm diavaez
* Lechienn ''Le Canard enchaîné''
Proviñs Ravenna

**Proviñs Ravenna** zo ur broviñs eus Italia, e rannvro Emilia-Romagna. Kêr Ravenna eo ar gêr-benn anezhi.

## Douaroniezh

*En hanternoz dezhi emañ proviñs Ferrara.
*Er c'hornôg emañ Proviñs Bologna
*Er c'hreisteiz dezhi emañ Proviñs Forlì-Cesena
*Er reter dezhi emañ Mor Adria.

## Notennoù
Proviñs Parma

**Proviñs Parma** zo unan eus proviñsoù Italia, e rannvro Emilia-Romagna.

## Menezioù
* Monte Sillara (1861 metrad uhelder), 
* Monte Marmagna(1852 m), 
*Monte Orsaro (1831 m), 
*Monte Maggiorasca (1804 m), 
* Monte Brusà (1796 m),
*Monte Penna (1735 m), 
*Monte Gottero (1640 m), 
*Monte Molinatico (1549 m)
*Monte Zuccone (1423 m). 

* Monte Navèrt (1654 m), 
*Monte Caio (1584 m), 
*Monte Cervellino (1492 m), 
*Monte Pelpi (1480 m)
*Monte Polo (1419 m).

## Lennoù

Kalzig a lennoù zo er menezioù ; ar re vrasañ eo : 
* Lago Santo parmense, 1507 m uhelder, ar brasañ lenn naturel en Appennino settentrionale ;
* Lago Verde, 1507 m uhelder ;
* Lago Ballano, 1341 m uhelder ;
* Lago Pradaccio, 1329 m uhelder.
Proviñs Forlì-Cesena

**Proviñs Forlì-Cesena** zo ur broviñs eus Italia, e rannvro Emilia-Romagna.
Kêr Forlì eo ar pennlec'h.

## Notennoù
Proviñs Gorizia

**Proviñs Gorizia** a oa  ur broviñs eus Italia, e rannvro Friuli-Venezia Giulia‎, ha Gorizia eo he c'hêr-benn.
Diskaret eo bet, evel ar teir froviñs all a oa er rannvro, gant lezenn rannvroel 2016, lakaet da dalvezout en 2017-2018. 

Hiriv  ez eus 18 *Unioni Territoriali Intercomunali* (UTI, pe *etrekumunioù*), ha 215 kumun er rannvro. 

## Notennoù
Proviñs Bologna

**Proviñs Bologna** a oa ur broviñs eus Italia, e rannvro Emilia-Romagna, ha kêr Bologna e oa ar gêr-benn anezhi. War-dro 944 297 a dud zo o chom enni. 60 kumun zo.

Abaoe 2015 eo deuet da vezañ Meurgêr Bologna.

## Kumunioù

* Alto Reno Terme
* Anzola dell'Emilia
* Argelato
* Baricella
* Bentivoglio
* Bologna
* Borgo Tossignano
* Budrio
* Calderara di Reno
* Camugnano
* Casalecchio di Reno
* Casalfiumanese
* Castel d'Aiano
* Castel del Rio
* Castel di Casio
* Castel Guelfo di Bologna
* Castel Maggiore
* Castel San Pietro Terme
* Castello d'Argile
* Castenaso
* Castiglione dei Pepoli
* Crevalcore
* Dozza
* Fontanelice
* Gaggio Montano
* Galliera
* Granarolo dell'Emilia
* Grizzana Morandi
* Imola
* Lizzano in Belvedere
* Loiano
* Malalbergo
* Marzabotto
* Medicina
* Minerbio
* Molinella
* Monghidoro
* Monte San Pietro
* Monterenzio
* Monzuno
* Mordano
* Ozzano dell'Emilia
* Pianoro
* Pieve di Cento
* Sala Bolognese
* San Benedetto Val di Sambro
* San Giorgio di Piano
* San Giovanni in Persiceto
* San Lazzaro di Savena
* San Pietro in Casale
* Sant'Agata Bolognese
* Sasso Marconi
* Valsamoggia
* Vergato
* Zola Predosa

## Notennoù
Proviñs Ferrara

**Proviñs Ferrara** zo ur broviñs eus Italia, e rannvro Emilia-Romagna, ha kêr Ferrara eo ar gêr-benn anezhi.

## Notennoù
Proviñs Pordenone

**Proviñs Pordenone** oa ur broviñs en Italia, e rannvro emren Friuli-Venezia Giulia‎ ha Pordenone e oa he c'hêr-benn.

## Istor
Savet e oa bet ar broviñs e 1968 ha diskaret evel ar teir froviñs all a oa er rannvro, gant lezenn rannvroel 2016, lakaet da dalvezout en 2017-2018. 

Hiriv eo bet rannet 215 kumun ar rannvro etre  18 *Unioni Territoriali Intercomunali* (UTI, pe *etrekumunioù*). 

## Douaroniezh


File:Map_of_province_of_Pordenone_(region_Friuli-Venezia_Giulia,_Italy).svg|Proviñs Porderone, betek 2018 e Friuli-Venezia Giulia‎
Proviñs Catanzaro

**Proviñs Catanzaro** zo ur broviñs eus Italia, e rannvro Calabria‎.

## Kumunioù
80 kumun zo er broviñs, setu ar re pobletañ: 

## Notennoù
Proviñs Vibo Valentia

**Proviñs Vibo Valentia ** zo ur broviñs eus Italia, e rannvro Calabria‎. Vibo Valentia eo ar gêr-benn.

## Notennoù
Louis Pape

**Louis Pape**, bet ganet e 1933 ha marvet d'an 8 a viz Kerzu 2014, a oa un istorour, arbennigour war an Henamzer e Breizh, bet kelenner e Skol-veur Roazhon 2 etre 1976 ha 1996. Beziet eo e Sizun.

## Oberennoù
**La Civitas des Osismes à l'époque gallo-romaine*, L. Pape, embannadurioù Klincksieck, 1978 (e labour tezenn)
**La Bretagne romaine*, L. Pape, embannadurioù Ouest-France, 1995
**Protohistoire de la Bretagne*, Jacques Briard, Pierre-Roland Giot ha L. Pape, embannadurioù Ouest-France, 1979 ha 1995
**Morlaix et sa baie*, L. Pape, embannadurioù Ouest-France, 1988
**Rennes*, L. Pape, embannadurioù Ouest-France, 1976, 1981, 1992
**Les Saints bretons*, L. Pape, embannadurioù Ouest-France, 1981
**Sizun, renaissance du Léon*, L. Pape, embannadurioù J. Le Doaré, Kastellin, 1977
**La vie du citoyen romain en Armorique*, Éric Morin ha Louis Pape, embannet gant Mirdi Breizh, Roazhon, 1997
**François Garnier, Prisonnier de guerre, 1939-1943*, tresadennoù, livadurioù ha skridoù gant e dad-kaer F. Garnier, kinniget gant L. Pape, Presses Universitaires de Rennes, 2013

## Liammoù diavaez
* BnF
* VIAF
Constanza Aragon (1300-1327)

**Constanza Aragon** (1300-1327), pe ** Constanza de Aragón y Nápoles** e spagnoleg, **Constança d'Aragó i d'Anjou** e katalaneg, a oa infantez Aragon.

Ganet e oa d'ar 4 a viz ebrel 1300 e València. 
Merc'h e oa da Jaime II *el Justo* ha da Bianca di Napoli‎. O fevare bugel e oa. He zad a oa mab da 
d'ar c'hont Pere el Gran ha Constança de Sicília. He mamm a oa merc'h da Carles II de Nàpols i Maria d'Hongria. C'hoar e oa d'ar c'hont Alfons el Benigne, ha d'ar gonted Pere IV de Ribagorça ha Ramon Berenguer I d'Empúries.

E 1312, e voe dimezet e Xàtiva da Don Juan Manuel, infant Kastilha, mab d'an infant Joan Manuel de Borgonya i de Suàbia. 

Bugale o doe: 
* an infantez Constanza Manuel de Villena (v. 1320-1345), dimezet e 1325 da **[[Alfonso XI]]** hag e 1339 da **[[Pedro Iañ Portugal]]** 
* la infanta Beatriu Manuel, morta molt jove 

Mervel a eure e kastell García Muñoz e1327.
Antoine Balpêtré

**Antoine Balpêtré** (*Théophile Louis Antoine Balpêtré* e marilh an ti-kêr) a oa un aktour gall, koulz teatr ha sinema.

## Liammoù diavaez
* Lec'hienn Internet Movie Database
* Les Archives du Spectacle
* Filmoù liammet ouzh Balpêtré
Osbert

**Osbert** zo un anv-bihan saoznek. 

## Gerdarzh
Diwar ar ger henc'hermanek "berth", (skedus); kar da anvioù evel Berta, hag Albert, Caribert, Dagobert, Gilbert, Gisbert, Herbert, Hubert, Robert, ha re all c'hoazh;

## Tud
### IXvet kantved
*Osbert, pe Osberht Northumbria (marvet e 867), Roue Northumbria

### XIvet kantved
*Osbert, pe Osbeorn Bulax (marvet war-dro 1054), mab da Siward, Kont Northumbria

### XIIet kantved
*Osbert fitzHervey (marvet e 1206), barner saoz-norman 
*Osbert Dunblane (marvet 1230), eskob Dunblane
*Osbert de Longchamp (war-dro 1155–a-raok 1208), melestrour saoz-norman
*Osbert de Bayeux (fl. 1121−1184), kloareg saoz hag arc'hdiagon 
*Osbert of Clare (marvet e 1158), priol Abati Westminster, abad, skrivagner,

### XVIIIet kantved
*Thomas Osbert Mordaunt (1730–1809), barzh saoz

### XIXet kantved
*Osbert Salvin (1835-1898), evnoniour saoz

### XXvet kantved
*Osbert Molyneux, 6vet kont Sefton (1871-1930), politikour saoz (frankizour) 
*Osbert Peake, 1añ beskont Ingleby (1897-1966), politikour saoz (mirour)
*Osbert Sitwell (1892-1969), skrivagner saoz
*Osbert Lancaster (1908-1986), treser saoz

## Anv-tiegezh
*William Fitz Osbert (marvet e 1196), difenner ar re baour, e Londrez
*Alphonse Osbert (1857-1939), livour gall
Ginette Leclerc

**Ginette Leclerc**, bet ganet **Geneviève Lucie Menut** d'an 9 a viz C'hwevrer 1912 e Pariz XVIII (Bro-C'hall) hag aet da Anaon d'an 2 a viz Genver 1992 e Pariz XVI, a oa un aktourez (c'hoariva, sinema ha skinwel) c'hall.

## He filmoù er sinema
* 1932 : *[[La Dame de chez Maxim's]]* sevenet gant Alexander Korda,
* [...],
* 1943 : *[[Le Corbeau]]* gant Henri-Georges Clouzot,
* [...],
* 1978 : *[[La Barricade du point du jour]]* gant René Richon.

## Liamm diavaez
* '''Ginette Leclerc''' war Internet Movie Database
Proviñs Reggio di Calabria

**Proviñs Reggio di Calabria** a oa ur broviñs eus Italia, e rannvro Calabria‎.

Abaoe 2015 eo deuet da vezañ Meurgêr Reggio Calabria.

## Notennoù
Bianca di Napoli

**Bianca di Napoli** (1283 – 1310), pe **Blanca d'Anjou** e katalaneg, a oa ur briñsez eus naplez, ha rouanez Aragon goude hec'h eured da Jaume II, roue Aragon.

Mervel a eure e Barcelona e 1310
Don Juan Manuel

**Don Juan Manuel** (1282 – 1348) a oa infant Kastilha (mab-bihan d'ur roue e oa), priñs Villena (en Aragon), ha skrivagner kastilhanek. 

## E vuhez
Ganet e oa en kastell Escalona, en proviñs Toledo. Mab e oa d'an infant Manuel Kastilha, ha mab-bihan d'ar roue Fernando III Kastilha. Niz e oa d'ar roue Alfonso X, ha meur a wech en em savas a-enep d'ar eontr-se. 

Mervel a reas e dad en 1283, hag e vamm en 1290, pa ne oa nemet eizh vloaz, ha savet e voe gant e eontr, ar roue Sancho IV Kastilha.

## Dimezioù
Teir gwech e timezas:
* da Isabel de Mallorca, merc'h d'ar roue Jaume II Mallorca, a varvas divugel, da 19 vloaz; 
* d'an infantez Constanza Aragon, merc'h da Jaume II, roue Aragon, ar rouantelezh amezek, ha d'e bried Blanca de Nápoles; mervel a reas e 1327 
** da Constanza Manuel de Villena (1323-1345).
** Beatriz Manuel de Villena, marvet yaouank;.
** Manuel de Villena, marvet yaoank, ha hervez Jaime II e oa dre m'he devoa .

*Blanca Núñez de Lara, merc'h da Fernando de la Cerda ha da Juana Núñez de Lara, ha daou vugel o doe: 

** Fernando Manuel de Villena (1332-1350),,
** Juana Manuel de Villena (1339-1381).
Ouzhpenn-se en devoe Don Juan Manuel daou vastard gant Inés de Castañeda:

** Sancho Manuel de Villena (1320-1347),
** Enrique Manuel de Villena (1337-Peñafiel, 1390).

## Oberennoù
*El conde Lucanor,
Castillo de Garcimuñoz

**Castillo de Garcimuñoz** zo ur gumun e Spagn, e proviñs Cuenca, e kumuniezh emren Kastilha-La Mancha. Da 128 den e save ar boblañs enni e 2022.


Castillo_de_Garcimuñoz_map.svg|Ar c'humunioù amezek
Torre Castillo de Garcimuñoz.jpg|Unan eus tourioù ar c'hastell
Toro

**Toro** zo ur ger kastilhanek, katalanek, hag italianek, hag a dalv kement ha tarv. Un anv-lec'h eo ivez.

## Lec'hioù

### 
* Toro, kumun e proviñs Campobasso, e rannvro Molise.
* Isola il Toro, *enez an tarv*, e kreisteiz Sardigna.

###### 
*Toro, ul lec'hienn arkeologel e Japan

### [[Broioù Katalanek]]
* Platja El Toro, un draezhenn e Mallorca, e kumun Calvià
* El Toro, menez uhelañ Enez Menorca (Balearez). Dont a rafe an anv eus ar ger katalanek *turó*, tuchenn.
* El Toro, kumun er País Valencià, e Proviñs Castelló
* Serra del Toro, menezioù entre div broviñs Terol ha Castelló

### 
* Toro, e departamant Valle del Cauca

###### 
*Toro, unan eus rouantelezhioù Ouganda

### 
*Bocas del Toro, anv un enezeg hag ur broviñs
*Proviñs Bocas del Toro, ur broviñs e biz ar vro

### 
*Distrig Toro, unan eus an unnek distrig eus Proviñs La Unión, e Departamant Arequipa, e Rannvro Arequipa.

###### 
**Tōro* anv japanek orin betek 1947 kêr Chac'htyorsk en Enez-Sac'halin.

### 
* Proviñs Toro, proviñs istorel eus kurunenn Kastilha, etre 1528 ha 1804, en-dro da gêr Toro,
* Segura de Toro, kumun e proviñs Cáceres, en Extremadura,
* Museo Revello de Toro, mirdi 

### Kumunioù e [[proviñs Zamora]]
-kumunioù
* Toro,
* La Bóveda de Toro
* Morales de Toro	
* Pinilla de Toro
-komark:
* Alfoz de Toro

## Tud
*Félix Revello de Toro, livour spagnol
*Manuel Murillo Toro (1816 - 1880), prezidant Kolombia
*Suso de Toro, (Santiago de Compostella, 1956) skrivagner galizek
*Xelís de Toro, (Santiago de Compostella, 1962), skrivagner galizek, breur da Suso de Toro.
*Mateo de Toro Zambrano (1727–1811)

## Gwin
* Denominación de Origen Toro, gwinieg e proviñsoù Zamora ha Valladolid.

## Traoù all
*1685 Toro, un asteroidenn
*Toros de Plounévézel, anv skipailh mell-droad Plonevell
*Scuderia Toro Rosso, ur skipailh Formulenn 1

## Pennadoù kar
*Torello
*Torella
*El Toro
Nikolaz II Rusia

**Nikolaz II** (e rusianeg: *Николай II, Николай Александрович Романов, Nikolay II, Nikolay Aleksandrovitch Romanov* ), ganet d'an 18 a viz Mae 1868 ha drouklazhet gant ar Volcheviked d'ar 17 a viz Gouhere 1918, e voe an diwezhañ impalaer eus Rusia, Dug Meur Finland ha Roue Polonia.

E ren a wellas kouezhadenn Impalaeriezh Rusia tremenet eus unan eus ar galloudoù pennañ er bed etrezek ur grizenn ekonomikel ha ramzel drastus. Gant Trajedienn Khodynka, pogromoù enep-yuzev, ar Sulvezh Gwadus, flastradenn garv Dispac'h Rusia 1905, lazhadeg an enebourien politikel ha dre bezañ lakaet da bennkaoz ar Brezel etre Japan ha Rusia e voe lesanvet **Nikolaz ar Gwadus**, pe **Nikolaz Vil** gant e enebourien politikel. An istoriografiezh Soviedel en devoa roet ur skeudenn mantrus eus an Tzar diwezhañ diskouezet evel un den gwan, gwadus, hag en devoa degaset dre choazoù fall kolloù brezel ramzel ha marv milionoù eus e sujedoù. Hiziv-an-deiz ez eo sioulaet a glaz ar sell-se.

## Liammoù diavaez
Toro (Zamora)

**Toro** zo ur gumun eus Spagn, e reter proviñs Zamora, en kumuniezh emren Castilla y León, war lez ar stêr Duero. War un duchenn 100 m uhelder emañ. Er gumun e red ivez ar stêrioù Guareña, Hornija ha Bajoz, hag ivez ar wazh Talanda.

Er c'hornôg da gêr Toro, 32 km anezhi, emañ emañ kêr Zamora, kêr-benn ar broviñs. Valladolid a zo 62 km anezhi, Salamanca a zo 72 km, ha Madrid 220 km.

## Monumantoù
*Tour an horolaj

## Liammoù diavaez

* Toro, kêr ar mudéjar
* Ti-kêr Toro
* Keleier diwar-benn Toro
* Skeudennoù eus Toro
Gustav Vigeland

Eus e wir anv **Adolf Gustav Thorsen** eo **Gustav Vigeland** ur c'hizeller norvegiat brudet. 

Ganet eo bet e Mandal d'an 11 a viz Ebrel 1869 en ur familh labourerien douar hag artizaned. Aet eo da Anaon d'an 12 a viz Meurzh 1943 en Oslo. Tri breur en deus bet. Unan anezho, Emanuel, a voe un arzour anavezet. 

Kregiñ a reas da gizellañ koad pa oa yaouank. Aet da Oslo evit deskiñ tresañ ha kizellañ e sachas evezh ar c'hizeller Brynjulf Bergslien (1830-1889) e 1888. E 1898 e kinnigas e gentañ oberenn, *Hagar hag Ismael*, en Diskouezadeg arzel Stad. Kregiñ a reas da vezañ brudet e Norvegia hag e broioù all. 

E 1891 ez eas da Bariz, Kopenhagen, Berlin ha Firenze. Labourat a reas gant Auguste Rodin. Levezonet eo bet gantañ. 

Ur wech distro e labouras evel arzourien all evit nevesaat Nidarosdomen, iliz-veur Trondheim. Kizellet en deus delwennoù a stumm gotek. Un toullad delwennoù tud vrudet en deus graet ivez. Kavout a reer e Bergen un delwenn eus Snorri Sturluson bet kizellet gantañ. 

Adalek ar bloavezhioù 20 e labouras evit kumun Oslo. Er bloavezhioù-se e tivizas kemm e anv evit kemer an hini a Vigeland, anv ul lec'h ma vevas en e vugaleaj. 

Divizet e voe gant kumun Oslo sevel ul levraoueg e-lec'h ma oa e atalier. Goude daeloù hir a-walc'h e voe divizet 1924 Lojañ anezhañ ha fiziout ennañ aozañ ul lodenn eus Park Frogner (Frognerparken) e kêr Oslo gant ma rofe holl e oberennoù d'ar gumun. Labourat a reas war ar raktres-se betek e varv ha ne voe echu an traoù nemet e 1944. 
Un 212 delwenn bennak a gaver eno (tud a bep seurt oad e degouezhioù liesseurt ar vuhez) en arem pe e greunvaen. An oberenn vrudetañ anvet *Monolitten* a zo ur bloc'h greunvaen eus Iddefjorden a 17 m gant 121 tudenn kemmesket o stourm evit tizhout ar penn uhelañ. Tri den o deus labouret eus 1929 betek 1944 evit kizellañ an oberenn. Vigelandparken a zo unan eus lec'hioù touristel darempredetañ Norvegia. Eno emañ Vigeland Museet (Mirdi Vigeland)bet aozet en ti ma vevas ha labouras an arzour. Tresadennoù, maketennoù eus e oberennoù, engravadurioù koad, poltredoù kizellet eus tud vrudet en e amzer a gaver er mirdi. 

E ludu a zo bet lakaet e tour an ti. Digeriñ a reas ar mirdi pevar bloaz goude e varv. 

### Mammennoù
*Levr-henchañ Guide Bleu "Norvège" e ti Hachette (2012).
*Levr-henchañ Lonely Planet "Norvège" (2011).
Reizh (yezhoniezh)

Komz a reer eus **reizh** ar gerioù, en yezhadur pe yezhoniezh, diwar-benn gerioù zo (anv-kadarn, anv-gwan dreist-holl), en un toullad yezhoù. Betek teir reizh a gaver e darn eus ar yezhoù indezeuropeek (gourel, benel, nepreizh).

## Brezhoneg

*Gourel pe venel eo an anv-kadarn e brezhoneg, daoust ma kaver gerioù zo hag a c'hall bezañ gourel pe venel hervez an dro. 
*Nepreizh eo an anv-gwan, war-bouez un dornadig, evel brazez.

## Yezhoù latin
Er yezhoù latin eo gourel pe venel ar ger-mell, koulz hag an anv-kadarn hag an anv-gwan
**un niño rico, una niña rica,* e kastilhaneg
**un petit garçon, une petite fille,* e galleg
Alfonso IX León

**Alfonso de Borgoña**, pe **Alfonso IX** (Zamora, 1171 - Sarria, 1230) a voe roue León ha roue Galiza (*Rex Legionis et Gallecie*) adal Genver 1188 betek e varv. 

Mab e oa da Fernando II León ha da Urraca Portugal. Bec'h en doe gant e lezvamm Urraca López de Haro a felle dezhi lakaat he mab Sancho da roue, ha goude gant e genderv Alfonso VIII, roue Kastilha. Se zo kaoz ne gemeras ket perzh en Emgann Las Navas de Tolosa, met adc'honit a reas kêrioù Cáceres, Mérida ha Badajoz, ha lodenn gornôk Extremadura.

Abalamour d'e gasoni ouzh Kastilha e legadas e rouantelezh d'e verc'hed Sancha León ha Dulce León, en devoa bet gant e bried kentañ Tereza Portugal, e-lec'h d'e vab, en devoa bet gant e eil pried Berenguela Kastilha, hag a oa bet roet dezhañ kurunenn Kastilha .

Ur marc'had a voe graet neuze etre mamm Fernando, Berenguela Kastilha, ha Tereza Portugal, evit eskemm gwirioù Sancha ha Dulce, a lezjent gant Fernando, tra ma vije roet leveoù mat dezho, rak gourdrouz aloubiñ León a rae Fernando ma ne blegent ket dezhañ. Ha setu penaos e kemeras kurunenn e dad hag e voe unanet an div rouantelezh, unaniezh graet gant peoc'h Benavente. 

## Dimeziñ ha bugale
Div wech e timezas.
*Da gentañ da Tereza Portugal, ha div verc'h hag ur mab o doe:
**Sancha León (war-dro 1192 - a-raok 1243),
**Dulce León
**Fernando León (1192/1193-1214), 
Torret e voe an eured gant ar pab abalamour d'ar genwadelezh, ma tistroas Teresa da Bortugal gant he merc'hed.

E 1198 ec'h addimezas Alfonso d'e geniterv Berenguela Kastilha, hag ur mab o doe, an infant Fernando. Torret e voe an eured ivez, ha kuit ez eas Berenguela d'he bro gant he mab; eno e teuas a-benn d'e lakaat da roue Kastilha pa varvas Enrique Iañ en 1217.

## Goude e varv
Pa varvas Alfonso IX León eo e vab, *[[Fernando III Kastilha]] ar Sant*, hag eñ roue Kastilha, a gemeras kurunenn rouantelezh León, petra bennak ma oa bet dishêret gant e dad. Diwar neuze e voe unanet rouantelezhioù Kastilha ha León dindan ar memes kurunenn.

## Pennadoù kar
*Alfonso VIII
Urraca Portugal

**Urraca Portugal** (Coímbra, 1151–Valladolid, 1188), a oa un infantez portugalat a renas e León.

Merc'h e oa da Afonso Iañ, roue Portugal ha d'e bried Mafalda de Saboya. 
Dimeziñ a eure da Fernando II León. Ur mab o doe, Alfonso IX.

Goude he marv ec'h addimezas ar roue Fernando II León da Teresa Fernández de Traba.
Bocas del Toro

**Bocas del Toro** zo un anv-lec'h spagnolek hag a gaver e Panamá. 

* **[[Bocas del Toro (kêr)]]**, kêr eus Panamá, penn-lec'h an distrig hag ar broviñs heñvelanvet. 
* **[[Proviñs Bocas del Toro]]**
* **[[Distrig Bocas del Toro]]**
* **[[Enezeg Bocas del Toro]]**, inizi er Mor Karib, e gwalarn ar vro.
Enezeg Bocas del Toro

An **Inizi Bocas del Toro** zo un enezeg eus Republik Panamá, e gwalarn ar vro, er Mor Karib. 

Kêr vrasañ an enezeg eo Bocas del Toro, pe *Bocas*, en Isla Colón.

En Enez Bastimentos emañ ar *Parque nacional Isla Bastimentos*, kroueet en 1988.

## An inizi
* Cayos Zapatilla
* Enez Bastimentos
* Isla Carenero ( *Careening Cay* pe *Careening Key*, war ar c'hartennoù saoznek)
* Isla Cayo Agua
* Enez Colón (hini vrasañ an enezeg)
* Isla Cristóbal
* Isla Popa
* Isla Solarte
* Isla Pastores
* Isla Bagui

Ouzhpenn ar re-se e ranker kontañ 50 cayo hag un 200 enezennig.

## Notennoù
Doctrinal an Christenien

***Doctrinal an Christenien*** zo ul levr brezhonek embannet meur a wech er . Un droidigezh diwar ar galleg e oa, rak ar skrid latin orin, *Doctrina Christiana*, a oa bet savet gant ar jezuist Diego de Ledesma (1519-1575) ha troet e meur a yezh dija.

E 1977 ez eus bet embannet daou zoare anezhañ gant *The Dublin Institute For Advanced Studies*, dindan evezh Roparz Hemon, hag ennañ :
*ur skrid krennvrezhonek eus 1622, a oa bet moulet e Montroulez,
*ur skrid e brezhoneg modern, eus 1677, moulet e Kemper. 

## Embannadur 1622
Graet eo an droidigezh gant *[[Tangi Gwegen |Tanguy Gueguen]], Belec, hag Organist, natiff à leon*. 
Hervez Roparz Hemon e oa an embannadur kentañ. E krennvrezhoneg e oa, da lavarout eo 
*ne veze ket skrivet ar c'hemmadurioù,
*ne veze ket skrivet an arouez c'h: *skrivet e vez chuy, pechedou, lech*.

## Doare-skrivañ Juluan Maner
E 1659 e voe kemmet doare-skrivañ ar brezhoneg gant Juluan Maner, nevez-krog da skrivañ ar c'hemmadurioù, met ne oa ket gwall ampart an holl war ar reolennoù nevez.

## Embannadur 1677
E 1677 e voe adembannet Doctrinal an Christenien e skritur nevez an tad Juluan Maner. Koulskoude ne veze ket graet an holl gemmadurioù rak ne oa ket boazet mat an aozer ouzh ar reolennoù nevez.

## Embannadur 1680
E Geriadur istorel ar brezhoneg avat eo ur skouerenn all a zo implijet gant Roparz Hemon da zastum e skouerioù : un embannadur eus 1680 e Kemper, ennañ, emezañ, un droidigezh graet gant ar *Frère Bernard du Saint-Esprit*.

## Liamm diavaez
* ''La littérature en langue bretonne'', pennad gant Yves Le Berre