Tizh

**Tizh** a reer er fiñvoniezh eus ar c'hementad a vuanded a zo gant un draezenn, da lavarout eo eus feur ar c'hemm en e lec'hiadur sturiadel en egor, hep kemer e kont na stur na ster roud an draezenn.
Ur ventenn skeuliadel eo an tizh peogwir eo dizalc'h diouzh roud an draezenn en egor, a zo sturiadel evel an nerzh pe ar vuanded.
*Er fiñvoniezh e tiforc'her *tizh* diouzh *buanded* : n'eus na stur na ster da dizh un draezenn, ur c'hementad hepken zo dezhañ, evel ar gwrezverk pe ar gwask ; ur stur (*e.g.* ul linenn Norzh-Su) hag ur ster (*e.g.* war-du ar Su) zo da vuanded un draezenn ouzhpenn he zizh.

*Tizh keitat* un draezenn eo an hed diskaret ganti rannet dre badelezh he fiñvadenn ; *tizh predel* a reer eus he zizh keitad pa dosta ar pad da vann.

Evit jediñ tizh un draezenn e ranner hirder he hentad dre an amzer a laka evit mont eus an eil penn d'egile. Ar metr dre eilenn (aroueziet **m/s** pe **m·s<sup>−1</sup>**) eo unanenn an tizh hervez erbedadennoù an SI; da skouer : 27,77&nbsp;m/s eo tizh ur c'harbed a laka un eurvezh da ziskar 100&nbsp;km (105 m ÷ 3600 s). Ul lieskement eus an unanenn-se eo a vez implijet war ar pemdez avat : ar c'hilometr dre eur (km/h, da lavarout eo 1&nbsp;000 m/3&nbsp;600 s) ; kentoc'h eget merkañ 2,77&nbsp;m/s, odometr ur c'harr-tan a ziskouezo 100&nbsp;km/h eta.

Bevennet gant arlakadenn ar geñverelezh arbennik Albert Einstein eo skalfad an tizh, en em astenn eus 0&nbsp;m/s (an difiñv) betek 299&nbsp;792&nbsp;458&nbsp;m/s (tizh ar gouloù er peurc'houllo) ; *[[herr (fizik)|herr]]* eo anv an tizh er fizik keñverel.

## Termenadur

Ar fizikour italian Galileo Galilei (1564-1642) a vuzulias hag a geñverias an amzer a lakae div draezenn disheñvel evit mont eus un eil lec'h d'ul lec'h all, ar pezh a c'hallas termeniñ dre ar gevatalenn :
:\text{tizh keitat} = \frac{\text{hentad}}{\text{amzer}}
Galileo Galilei e voe ar skiantour kentañ o krediñ rannañ ur ventenn dre ur ventenn all zisheñvel, pa grede da ouizieien e amzer e oa ken sod hag ouzhpennañ troatadoù da eurvezhioù.
Pa jeder an tizh keitat neuze e lezer a-gostez argemmoù an tizh e-keit ha ma fiñv an draezenn, da lavarout eo an tizhoù predel. Da skouer :
*Ur c'harbed a ya eus ul lec'h A betek ul lec'h B, 100&nbsp;km an hed etrezo. A-hed an amzer e red ar c'harbed da 100&nbsp;km/h. Kevatal eo an tizh keitat, 100&nbsp;km/h, d'an tizh predel en degouezh-se.
*An hevelep karbed a red eus A betek B, da 100&nbsp;km/h bepred, gant un ehan a 15 munutenn e-kerzh ar veaj. Kemmet eo an traoù en degouezh-se : 80&nbsp;km/h eo an tizh keitat, ha 100&nbsp;km/h eo an daou dizh predel – mar lezer a-gostez an amzer rekis da dizhout 100&nbsp;km/h (ar c'hwimm eo, a jeder e \text{n} m/s²) hag an amzer rekis da dizhout an difiñv (ar gorrekadur, da lavarout eo ar c'hwimm leiel \text{-n} m/s²).

A-c'houde labourioù ar matematikour alaman Gottfried Leibniz (1646-1716) war ar jediñ argemmek e c'hallas ar matematikour gall Pierre Varignon (1654-1722) termeniñ an tizh predel evel un hed peuznull rannet dre ur predad peuznull dre ar gevatalenn :
:\text{tizh predel} = \frac{dh}{da}&nbsp;,&nbsp;m'emañ \text{h} evit an hed hag \text{a} evit an amzer.

## Tizh linennek ha tizh a-spin

*Tizh linennek* a reer eus ar c'hementad a vetradoù a vez diskaret dre eilenn gant un draezenn o fiñval a-hed ul linenn eeun pe get, evel un hent etre div gêr.
*Tizh a-spin* a reer eus tizh linennek un draezenn o fiñval war trohed ur c'helc'h.

Mar lakafemp ur gantenn 1 m he skin \text{s} da dreiñ tro-dro d'he c'hreiz gant un tizh linennek digemm – 1 dro dre eilenn, da skouer – ha mar sellfemp ouzh ur poent A war trohed ar gantenn hag ouzh ur poent B lec'hiet war hanter ar skin e kavfemp ez eo hiroc'h hent A eget hent B :
*hirder hent A = 2\pi s = 6,28 \text{ } \text{m} \, ; 6,28&nbsp;m/s e vefe tizh A bep tro neuze, da lavarout eo 22,6&nbsp;km/h ;
*hirder hent B = 2\pi s/2 = 3,14 \text{ } \text{m} \, ; 3,14&nbsp;m/s (11,3&nbsp;km/h) e vefe tizh B bep tro neuze.
Div wech buanoc'h eget A e trofe B ; ha mard arsellfemp ur poent C lec'hiet 1&nbsp;mm diouzh ar c'hreiz ? 2\pi s/1000 = 0,00628 \text{ } \text{m} \, e vefe hirder e hent, neuze e vefe 0,00628&nbsp;m/s e dizh (0,0226&nbsp;km/h, 22,6 metr bep eurvezh). Difiñv e vez kreiz ur gantenn a lakaer da dreiñ, ha seul vuioc'h e pellaer diouzh ar c'hreiz, seul vrasoc'h e vez an tizh.

*Tizh a-spin* a reer eus an tizh-se abalamour m'eo stur ar fiñv a-spin gant trohed ar gantenn.
Disheñvel eo tizh pep poent diouzh hini pep poent all ha n'emañ ket war an hevelep kelc'h, hogen un niver hepken a droioù dre eilenn zo gant an holl boentoù ; aesoc'h neuze eo muzuliañ ha kementadiñ tizh un draezenn kelc'hiek dre gelc'htroioù dre eilenn (pe dre vunutenn, dre eur).

*Buanded a-spin* eo an termen a zere pa vez sturiet troiad un draezenn ; mentenn ar *vuanded* a-spin eo an *tizh* a-spin neuze.
Seul vrasoc'h ar vuanded a-spin (kelc'htorioù/eilenn), seul vrasoc'h ivez an tizh a-spin (m/s) ; seul vrasoc'h skin ar c'helc'h, seul vrasoc'h ivez tizh a-spin e drohed.
Kement-se a vez lakaet e pleustr evit diskouez tizh linennek ur c'harr war an hent : muzuliet e vez trohed ur rod ha lieskementet dre an niver a droioù dre eilenn, alese an tizh diskouezet e km/h ; seul vrasoc'h ar rod, seul nebeutoc'h a droioù evit diskar 1&nbsp;km.

## Unanennoù an tizh
Ar **m/s** eo unanenn ofisiel an SI, hogen unanennoù all a vez war implij war an dachenn etrebroadel.
*Er verdeadurezh hag en nijerezh : ar skoulm – 1 skoulm = 0,514444&nbsp;m/s = 1,609344&nbsp;km/h
*En nijerezh hepken : ar Mach – Mach 1 = tizh ar son en aer sec'h, da live keitat ar mor ha pa vez 20&nbsp;°C ar gwreverk = 343&nbsp;m/s = 1&nbsp;234,80&nbsp;km/h

## Skalfad an tizhoù

Setu amañ un nebeud tizhoù keitat a zo bet muzuliet dre ar bed – war-eeun, dre jediñ pe dre vrasjediñ. E **druz** emañ an talvoudegezhioù rik.


Restr:Isurus oxyrinchus by mark conlin2.JPG|Rinkin mako *(Isurus oxyrhinchus)*Herrekañ loen er mor34,44&nbsp;m/s (124&nbsp;km/h)
Restr:De VeloX 3.jpg|Ur marc'h-houarn-gourvezkarennet evit ar c'hevezadegoù37,02&nbsp;m/s (133,3&nbsp;km/h)
Restr:SpiritOfAustraliaModelBloweringDam.jpg|*Spirit of Australia*Herrekañ bag ar bed141,97&nbsp;m/s (511,11&nbsp;km/h)
Restr:Sr71 1.jpg|Lockheed SR-71 BlackbirdHerrekañ nijerez ar bed980,4&nbsp;m/s (3&nbsp;529,6&nbsp;km/h)


Restr:8.5 Mach rocket sled 030430.jpg|Herrekañ karbed war an douarMach 8,5 = 2&nbsp;868,05&nbsp;m/s (10&nbsp;324,98&nbsp;km/h)Stlejell-fuc'hell,US Air Force, 2003
Restr:Space Shuttle Endeavour Lands at the Kennedy Space Center on July 31st, 2009..jpg|An egorvulzun *Endeavour*7&nbsp;741,6&nbsp;m/s (27&nbsp;870&nbsp;km/h)


## Notennoù