open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Normandi

**Normandi** pe **Normandia** (*Nouormandie* e normaneg, *Normandie* e galleg ha *Normandy* e saozneg) zo unan eus ar broioù kozh a zo aet da ober Bro-C'hall, war-bouez an inizi Aldernez, Gwernenez, Jerzenez, Sark hag a zo perc’hennet gant kurunenn Breizh-Veur, hep bezañ un darn eus ar Rouantelezh-Unanet, dre ma'z eo rouaned Breizh-Veur ha Norzhiwerzhon duged Normandi ivez.

Dizalc'h eo bet e-pad meur a gantved, a-raok kouezhañ etre krabanoù Bro-C'hall. Etre 1956 ha 2015 e oa rannet etre div rannvro velestradurel, Normandi-Izel ha Normandi-Uhel. E 2016 eo bet anvet kentañ prezidant rannvro Normandi unvanet, Hervé Morin. 

## Orin an anv
*Normandi* a zeu eus al latin *Normandia* , savet diwar ar ger *Northmen*, paotred an Norzh. 

E brezhoneg e veze graet *Ormandi* eus ar vro-mañ ivez. 

## Istor
Gwelit ar pennad Istor Normandi.
Pennadoù da welout ivez : Duged Normandi, Gwilherm an Alouber. Eil Brezel Bed : Oberiadenn Overlord.

## Yezh
Normaneg a vez lavaret eus yezh Normandi.

## Kêrioù pennañ
* Rouen ( annezad)
* An Havr-Nevez ( annezad)
* Caen ( annezad)
* Cherbourg ( annezad)
* Évreux ( annezad)
* Dieppe ( annezad)
* Sant-Heler ( annezad), e Jerzenez
* Alençon ( annezad)

## Boued Normandi
Boued mod Normandi zo diazezet war pevar produi : an avaloù, al laezh, ar c'hig hag ar boued-mor. Gounezet vez avaloù evit ober chistr ha Calvados hag a zo implijet er gegin ivez. Produiñ a reer ivez formajoù laezh-saout (camembert, livarot, pont-l'évêque...), ha kregin evel istr, meskl ha kregin Sant-Jakez.

## Dave ha notennoù
SFIO

An **SFIO** (*Section Française de l'Internationale Ouvrière*) a voe krouet e 1905 dre unanidigezh Strollad Sokialour Bro C'hall (Parti Socialiste de France, PSdF, strollad Jules Guesde) hag ar Strollad Sokialour Gall (Parti Socialiste Français, PSF, strollad Jean Jaurès). Mont a reas da get e 1969 pa voe krouet ar PS en e blas.
Aitne (loarenn)

**Aitne** (eus ar gresianeg Άιτνη) pe **Yaou XXXI** a zo ul loarenn gilgradek direizh Yaou. Gant ur strollad a steredonourien eus Skol Veur Hawaï e voe dizoloet e 2001. Hi a berc'henn da strollad Karme, ur strollad a loarennoù a gelc'htro etre 23 milion km ha 24 milion km gant ur stouadur a 165°.

Tennañ a ra hec'h anv eus Aitne, doue ar menez-tan Etna.
Ross 248

Ross 248 a zo ur gorrez ruz lec'hiet 3.2 parsek pe 10.33 bloavezh-goulou diouzh an Douar. Ar steredenn dostañ outi a zo Groombridge 34, hag a zo lec'hiet 0.47 parsek pe 1.54 bloavezh-goulou diouti.

Tremn a raio Voyager 2 e-kichen Ross 248 e 40.000 blavezh.

## Gwelet ivez

Roll ar steredennoù tostañ

## Liammoù diavaez
*SolStation.com: Ross 248
Bern

**Bern** (*Bern* en alamaneg unvan ha *Bärn* en alamaneg Suis, *Berne* e galleg, *Berna* en italianeg hag e romañcheg) eo kêr-benn Suis ha pevare kêr ar vro. D'an 31 a viz Kerzu 2019 e oa 134 591 annezad o chom enni. Al lod brasañ anezho a zo alamanegerien.

Disklêriet e oa gant an Unesco eo ar gêr gozh lodenn eus ar glad bedel e 1983.

## Istor
## Monumantoù ha traoù heverk


Bern panorama vom muenster.jpg|Gwel panoramek eus ar gêr-gozh diwar an iliz-veur



## Douaroniezh
## Emdroadur ar boblañs
## Melestradurezh
## Tud liammet ouzh ar gêr
* al livour Paul Klee
* e Bern eo e tispakas ar fizikour a orin alaman Albert Einstein e deorienn diwar-benn ar geñveregezh.
## Liammoù diavaez
## Notennoù ha daveoù
Vilnius

**Vilnius** (*Wilno* e poloneg) eo kêr-benn ha kêr vrasañ Lituania, poblet eo gant 553&nbsp;904 a dud (2005). Emañ kreiz-kêr a-bezh war roll glad an UNESCO.

## Sport
* FK Žalgiris
* FK Riteriai
* Stad *[[LFF stadionas]]* (5 000 plas)

## Tud dibar
* Semyon Alapin, mestrc’hoarier echedoù lituanian, a zo bet ganet e Vilnius pe e Sankt Peterbourg (Rusia).
* Yaacov Bleiman, mestrc’hoarier echedoù lituanian, a zo bet ganet e Vilnius.
Diazez c'hwezekred

O vezañ ma oa niveroù daouredel o vont da vezañ hiroc'h hirañ e oa bet red ijinañ un diazez nevez : an diazez c'hwezekredel.

Evel e c'heller meizañ diouzh e anv, eo diazezet ar c'hwezekred war un diazez 16 ; setu perak e oa bet divizet goude an dek niveroù kentañ ouzhpennañ al lizherennoù kentañ : 0, 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, A, B, C, D, E, F.

----

Da skouer :

An niver 27 (e diazez 10) = 1*16^1 + 11*16^0 = 1*16^1 + B*16^0 = 1B e diazez 16

An niver FB3 (e diazez 16) = F*16^2 + B*16^1 + 3*16^0 = 3840 + 176 + 3 = 4019

Da amdreiñ un eizhbit e niver c'hwezekredel e vez rannet anezhañ e 2 strollad a bep 4 bit :

0010 1010 = 2A

1101 0101 = D5
Titan (loarenn)

**Titan** (S VI Titan) eo brasañ loarenn Sadorn hag an eil loarenn vrasañ eus koskoriad an Heol goude Ganymede, unan eus loarennoù Yaou.
Brasoc’h eo he zreuzkiz eget hini Merc'her, Ploudon hag al Loar, ha tost da vat kement ha hini Meurzh. 

## Kronologiezh

Dizoloet eo bet Titan gant ar steredoniour Christiaan Huygens eus an Izelvroioù, d'ar 25 a viz Meurzh 1655.

## Liammoù diavaez

* Skeudennaoueg : Huygens war Titan
* Lec'hienn gouestlet da dTitan, loarenn Sadorn
Baldoen Iañ a Velgia

**Baldoen Iañ** (**Boudewijn** e nederlandeg, **Baudoin** e galleg), Albert, Charles, Léopold, Axel, Marie, Gustave a zo ganet e kastell Stuyvenberg d'ar 7 a viz Gwenholon 1930 ha marvet d'an 31 a viz Gouere 1993 e Motril (Spagn).

Mab da Leopold III e oa. Pempvet Roue Belgiz e voe adalek ar 17 a viz Gouere 1951 betek e varv d'an 31 a viz Gouere 1993. War-lerc'h e varv e teuas e vreur Albert war an tron.
Lazhadeg Katyn

**Lazhadeg Katyn** (poloneg : *zbrodnia katyńska, mord katyński*; rusianeg : Катынский расстрел *Katynskiy rasstrel*) zo un heuliad lazhadegoù ramzel a voe sevenet e-kerzh an Eil Brezel-bed,  e miz Ebrel ha miz Mae 1940. E koadoù bras Katyn, tostik da gêriadenn Gnezdovo, 20&nbsp;km eus kêr Smolensk (Rusia), e voe lazhadeget ofiserien eus arme Polonia gant soudarded Jozef Stalin. Kaoz zo eus 14 000 den lazhet, 8 000 anezhe prizonidi paket gant Soviediz e 1939, ar re all tud disoudard skrapet en trowardroioù.

## Goude lazhadeg Katyn
Stadoù-Unanet Amerika a ouie dalc'hmat e oa bet eus al lazhadeg hag e oa oberenn ar Gomunourien. Kenderc'hel a rejont da livañ gevier pa damalljont d'an Alamaned bezañ chomet hep lakaat ar bec'h war Stalin, hag ivez evit lakaat an dud da vezañ spouronet gant an Alamaned.

E dielloù nevez bet lakaet en domani foran gant ar gouarnamant stadunanat er bloaz 2012 e weler sklaeroc'h an traoù. Er bloaz 1943, ar c'habiten Donald Stewart hag al letanant-koronal John Van Vliet, daou brizoniad-brezel stadunanat, a gasas ur c'heloù d'ar gouarnamant stadunanat ma disklerient anat ne oa ket lazhadeg Katyn oberenn an Alamaned. Gouarnamant Washington a zistrujas ar prouennoù bet degaset dezho.
Kostez Rusia e voe ret gortoz ar bloaz 1990 evit ma vefe anzavet ar fedoù ha graet digarezioù ofisiel da Boloniz gant Mikhaïl Gorbatchev. Er bloaz 2004 e voe roet dafar ha dielloù liammet ouzh lazhadeg Katyn gant ar gouarnamant rusian da hini Polonia.

## Hiziv-an-deiz
Arvarus eo komz eus lazhadeg Katyn hiziv c'hoazh, zoken pa'z eo bet lakaet anat e oa al Lu Ruz dindan urzhioù Stalin a sevenas al lazhadeg ; lod tud a gendalc'h da vont gant hent an nac'hañ, evel ma lenner er gelaouenn *Socialism and Democracy*.

Abaoe ar bloaz 2008 e vez aozet e Warszawa baleadegoù-koun anvet *[[Katyński Marsz]]* evit derc'hel soñj eus al lazhadeg. Bale a ra Poloniz treuzwisket en ofiserien eus al lu polonat ha lod all e soudarded eus al Lu Ruz. Lennet e vez ivez lizheroù ha karnedoù an aberzhidi, ha diskouezhet e vez luc'hskeudenooù eus al lazhadeg hag eus ar c'houzañvidi.

D'an 13 a viz Ebrel e vez lidet al lazhadeg.


Bundesarchiv Bild 183-J21201, Katyn, Öffnung der Massengräber.jpg|Poltred propaganda eus ar furchadennoù e Katyn gant an Alamaned
Katyński Marsz Cieni (2014) 01.jpg|Baleadeg Katyński e 2014


## Lennegezh
;Arnodskrid
* Zaslavsky, Victor & Vodovar, Christine : *Le Massacre de Katyn : Crime et mensonge*, Tempus Perrin, 2007 
;Romantoù
*  Philip Kerr : *La paix des dupes*, Le Masque, 2007 
*  Harris, Robert : *Enigma*, Arrow, 2009 
*  Philip Kerr : *Les ombres de Katyn*, Le Masque, 2015 

## Sinema
;Film
* *Katyń*, sevenet gant Andrzej Wajda, 2007
;Diellfilm
* *Les bourreaux de Staline - Katyn, 1940*, sevenet gant Olivia Gomolinski ha Cédric Tourbe, Arte, 2020

## Notennoù
Yezhoù emberek

Ur skourr eus ar yezhoù tchokoek eo ar yezhoù emberek. Mont a ra d'e ober c'hwec'h yezh eus Kolombia ha Panamá. An harzoù etre ar yezhoù-se a zo diresis ha, hervez lod e tlefer komz kentoc'h eus ur c'hontinuom rannyezhel kentoc'h eget eus ur strollad yezhoù.

## Disrannadur ar yezhoù emberek

*Yezhoù emberek an norzh
**Embereg-Catio
**Embereg an norzh

*Yezhoù emberek ar su
**Embereg-Baoudo
**Embereg-Chami
**Epeneg
**Embereg-Tado
Wouneg

Ur yezh dchokoek direnk eo ar **wouneg**. Komzet eo gant 6.000 a dud war harzioù etre Kolombia ha Panama. Ur yezh SOV eo.

## Gwelet ivez

Yezhoù Kolombia

Yezhoù Panama
Ansermeg

Ur yezh tchokoek direnk e oa an **ansermeg**. Komzet e veze e Kolombia. Aet eo da get.

## Gwelet ivez
*Yezhoù Kolombia
Kenoueg

Ur yezh dchokoek direnk e oa ar **c'henoueg**. Komzet e oa e Kolombia. Aet da get eo.

## Gwelet ivez

Yezhoù Kolombia
Karamanteg

Ur yezh dchokoek direnk e oa an **ansermeg**. Komzet e oa e Kolombia e rannvro Antioquia. Aet da get eo.

## Gwelet ivez
*Yezhoù Kolombia
Taygete (loarenn)

**Taygete** (eus ar gresianegΤαϋγέτη) pe **Yaou XXX** a zo ul loarenn gilgradek direizh Yaou. Gant ur strollad a steredonourien eus Skol Veur Hawaï e voe dizoloet e 2000. Hi a berc'henn da strollad Karme, ur strollad a loarennoù a gelc'htro etre 23 milion km ha 24 milion km gant ur stouadur a 165°.

Tennañ a ra hec'h anv eus Taygete, unan eus serc'hed Zeus.
GJ 1061

GJ 1061 a zo ur gorrez ruz lec'hiet 12.08 bloavezh-goulou diouzh an Douar. Daoust ma'z eo unant eus ar steredennoù tostañ eo re wan da vezañ gwelet gant an daoulagad noazh. 11,3% eus mas an Heol e pouez, war a seblant ha 'he-deus nemet 0.1% e sked.

## Gwelet ivez

Roll ar steredennoù tostañ

## Liammoù diavaez

* SolStation.com: GJ 1061
Kastell

En orin eo ur **c'hastell** (liester: *kestell* pe *kistilli* pe *kastelloù*) ur savadur e kerz un aotrou evit gwareziñ e c'halloud war e c'hladdalc'h ha chom en e c'houdor e-pad ar Grennamzer. Diwar al latin *castellum* eo bet deveret ar ger. Ur *castellum* (*castrum* bihan) a oa kreñvlec'h bihan al luoz roman. Meur a gastell roman e mein a zo bet adimplijet hag adsavet er Grennamzer (da skouer: kastell Brest), met muioc'h a zo bet freuzet evit sevel tiez.

Savet eo bet kestell kentañ ar Grennamzer e prenn, war ur savenn douar peurliesañ, da lavaret eo ur voudenn gastell pe *voudenn gladdalc'h*. Goude-se, war-dro an , e vezent savet e mein ha kastell-kreñv a reer anezho.

E-pad an Azginivelezh e klaskas ar roueed c'hall sevel pe gempenn o c'hestell-kreñv aozet evit an difenn evit ma teufent da vezañ ul lec'h plijus ha koñfortus. Evel-se e savjont kestell eus ar vravañ war riblennoù al Liger.

## En Europa

Hêr ar genkiz roman eo ar c'hastell europat, un atant lakaet da greñvlec'h gant mogerioù evit e wareziñ.


## Skeudennoù
### 

Skeudenn:Castle_Neuschwanstein.jpg|Kastell Neuschwanstein, savet evit Loeiz II Bavaria, en .


### 

Restr:Chateau de Fougères la tour Surienne.jpg|Tour Raoul e Kastell Felger 
Restr:Château Suscinio.jpg|Kastell Susinioù


### 

File:France cite de carcassonne chateau comtal2.jpg|Kêr Carcassona a oa ur gêr mogeriet en Okitania. 
File:Chateau-de-Gisors.jpg|Kastell Gisors e Normandi.
Image:Donjonvuegénérale.jpg|Château Gaillard
Skeudenn:Cheverny 01.jpg|Kastell Cheverny
File:Famille de Roquefeuil - Chateau de Bonaguil.jpg|Kastell Bonaguil
Image:Château Najac.jpg|Kastell Najac


### 

File:Castle Bodiam1 cz.jpg|Kastell Bodiam
Skeudenn:Windsor Castle at Sunset - Nov 2006.jpg|Kastell Windsor eo ti-annez ar rouanez Elesbed II, savet 900 vloaz zo.
Skeudenn:London_-_White_Tower.jpg|Tour Londrez. An Tour Gwenn, karc'har Gruffudd ap Llywelyn, ha nouspet all. 


### 

File:OsakaCastle1.jpg|Kastell Osaka


### 

Skeudenn:Criccieth Castle, Gwynedd - geograph.org.uk - 3366125.jpg|Kastell Cricieth, ma voe karc'haret Gruffudd ap Llywelyn Fawr hag e vab Owain Goch.


### 

File:Alcazar de Segovia.JPG|Alcázar Segovia
Skeudenn:Antequera Alcazaba2004.jpg|Alcazaba, savet gant ar Vaoured.


## Gwelout ivez
* Listenn kastilli Breizh
* palez
* kastell-kreñv
* kreñvlec'h
* Kastell-Nevez
* kastell (lec'hanvadurezh)
* Châteauneuf, Newcastle, Neuenburg, Neuburg, Castell Newydd

## Liammoù diavez
Strollad Sokialour Bro-C'hall

**Strollad Sokialour Bro C'hall** (Parti socialiste de France - PSdF) a zo ur strollad politikel gall aet da get. Krouet e voe e 1902 dre unanidigezh Strollad Micherour Gall (Parti ouvrier français - POF), marksour, Jules Guesdes, ha Strollad Sokialour Dispac'helour (Parti socialiste révolutionnaire - PSR), blankour, Edouard Vaillant. E 1905 e kendeuzas e Rann Gall an Etrevroadelouriezh Micherour (SFIO).
Strollad Sokialour Gall (1902-1905)

Ar **Strollad Sokialour Gall** (Parti socialiste français-PSF) a voe krouet e 1902 e Tours dre unvanidigezh sokialourien dizalc'h (Jean Jaurès en o zouesk), Kevredad Labourerien Sokialour Bro C'hall (Fédération des travailleurs socialistes de France-FTSF) Paul Brousse ha Strollad Micherour Sokialour Dispac'helour (Parti ouvrier socialiste révolutionnaire-POSR) Jean Allemane.

Jean Jaurès a gemeras penn ar strollad, dezhañ un ideologiezh sokialour adreizher. Buan avat e kendeuzas ar strollad gant Strollad Sokialour Bro C'hall evit krouiñ an SFIO e 1905.
Broioù Katalan

**Broioù Katalan** pe **Broioù Katalanek** (katalaneg: *Països Catalans*) a lavarer eus hollad tiriadoù ar vroad ma vez — pe ma veze evit darn — komzet katalaneg. E dibenn an  e kaver an termen-se implijet evit ar wech kentañ.

Er broioù-se emañ :
* Priñselezh kozh Katalonia, enni:
** Kumuniezh Emren Katalonia, anvet ivez *Katalonia ar Su* (katalaneg *Catalunya del Sud*), pe a-wechoù zoken, ent-berr, *[[Katalonia]]* hepken (katalaneg *Catalunya*). E Stad Spagn emañ.
** Katalonia an Norzh (katalaneg *Catalunya del Nord*), er pep brasañ eus departamant gall Pyrénées Orientales. E Stad Frañs emañ.
* Andorra, ur Stad dizalc'h.
* Ar Franja de Ponent, en Aragon
* Inizi Balearez (katalaneg: *Illes Balears i Pitiüsses*)
* Bro Valencià (*País Valencià* e katalaneg), a zo ur gumuniezh emren eus ar stad spagnol. 

Un toullad kornioù-bro all a ra gant ar c'hatalaneg evel El Carxe e Murcia, ha kêr Alghero (katalaneg *L'Alguer*) e Sardinia. Hag en un nebeud lec'hioù eus ar Broioù Katalan ez eus yezhoù all evel an okitaneg e Traoñienn Aran ha kastilhaneg e mervent Bro-Valencià.

## Liammoù diavaez
* Associazione italiana di studi catalani
* Ar broioù katalan
* Kartenn ar broioù katalan
Lur Biafran

Al *lur biafran* a oa moneiz riez disranner Biafra etre 1967 ha 1970.

Talvoudegezh ebet n'en-doa er-maez Biafra. Ar bilhedoù kentañ bet moullet a oa re 5 shilling hag 1 £. E 1968 e kognas ar Stad un heuliad pezhioù en aluminiom (3 fence, 6 pence, 1 shilling ha 2,5 shilling) hag e 1969 e voullas un heuliad arall a vilhedoù (5 shilling, 10 shilling, £1, £5 ha £10)

## Gwelet ivez
*Naira Nijerian

## Liammoù diavaez
*Bilhedoù
*Pezhioù
Ti

Un **ti** (*tiez* el liester, *tier* ivez en ul lodenn eus Treger ha Kerne, hag e Bro-Gwened) a reer eus ur savadur graet evit bezañ annezet gant tud. Dre vras e vez graet an tier e danvezioù fetis evel prenn, brikennoù, mein, pri pe vetaloù evit ober ar framm.

Ul loch a reer eus un annez savet gant danvezioù skañvoc'h (brankoù, pileroù prenn).

Un ti a vez dezhañ ur gorread na re vihan na re vras evit pourchas lojeiz d'ur familh pe d'un nebeud familhoù. Pa vez meur a familh o chom e vez kaoz eus ur *mellad-ti* pe ur *c'hendi*. Pa vez bihan an ti e vez kaoz eus ur *pennti*.

En ur ster ledanaet eo ivez an ti kement savadur bras pe vihan hag e vez graet ennañ un obererezh bennak resisaet el lavarenn, *ti-skol* da skouer, ha peurvuiañ ne vez ket a lojeiz e-barzh.


Village à Béjaïa, en Kabylie.jpg|Tier hengounel en ur gêriadenn e Bejaia e Kabilia (Aljeria).
A standard house.jpg|Un ti standart e Ghana.
Casa dr. Ion Popescu, Str. Decebal nr. 9, Ploiești.JPG|Un ti da vare "Belle Époque" e Ploiești, Roumania.
Cambo 169.jpg|Un ti khmer e Kambodia.

## Lodennoù an tiez
Goloet e vez an tier gant un doenn a c'hall bezañ e sklent, e teol pe c'hoazh e soul. Mogerioù zo tro-dro dezhañ. Estajoù a c'hall bezañ ivez : rez-an-douar (ha rez-al-liorzh a-wechoù), estaj kentañ, eil estaj, trede estaj, hag all. Ar salioù a gaver alies en un ti eo ar gegin, ar saloñs, ar gambr, ar sal-dour. Un nor ha prenestroù zo ivez.

## Istor savouriezh an tiez

Er ragistor ne oant nemet foukennoù graet gant koad ha fank, e brik a-wechoù. En Henamzer e oa ar *villa romana]]* ti un domani er maezioù evit an uhelidi. Er Grennamzer e oa tier ar c'hêrioù e koad dreist-holl, e mein en  hag en , hag e bannoù-koad er  hag er .

Er marevezh modern e voe implijet ar brik dreist-holl en Europa an Norzh. En  e voe savet tiez kaer evit ar vourc'hizelezh nevez. Er marevezh a-vremañ e oa tier klet e karterioù ar vourc'hizien, tier bihanoc'h evit ar varc'hadourien hag an artizaned, tier marc'had-mat evit ar re all, da skouer er c'heodedoù micherour. En  e teuas an tier da vezañ kletoc'h evit muioc'h a dud. En  e klasker, er broioù pinvidik da nebeutañ, kaout tier padus evit abegoù ekologel.

## Gwelout ivez
* tisavouriezh
* tiegezh
* Ty, ur stumm kozh
* Tŷ e kembraeg
* Ti Gwenn
Priñselezh Katalonia

**Katalonia** (*Principat de Catalunya* e katalaneg ha *Principautat de Catalonha* en okitaneg), e spagnoleg Principado de Cataluña ha Principatus Cathaloniæ e Latin, a zo ur vroad istorel eus tu biz ledenez Iberia, a bep tu d'ar Pireneoù. Rannet eo e div velestradurezh dishañval-bras: diouzh un tu emañ Kumuniezh Emren Katalonia e-barzh Stad Spagn abaoe 1716, anvet ivez *Katalonia ar Su* (*Catalunya del Sud* pe *Catalunya* hepmuiken), ha Katalonia an Norzh (*Catalunya del Nord* pe *Catalunya Nord*), e Stad Frañs abaoe 1659. E-keñver istor e klot gant ar pezh e oa Priñselezh Katalonia.

Un darn eus ar Broioù Katalan eo Katalonia.

## Kêrioù
* Katalonia ar Su:
** Barcelona, kêr-benn ar Gumuniezh Emren, ha proviñs Barcelona, hag ivez lakaet da vezañ kêr-benn Katalonia, ha kêr-benn ar Broioù Katalan.
** Girona, Lleida, Tarragona (o-zeir kêr-benn pep a broviñs)
** Olot, Sabadell, Terrassa, Reus, l'Hospitalet de Llobregat, Santa Coloma de Gramenet.
* Katalonia an Norzh:
** Perpinyà, kêr-benn departamant Pireneoù ar Sav-Heol.
** Prada de Conflent

## Douaroniezh

Bevennet en norzh gant Andorra ha Frañs (Okitania), er su gant Bro-Valencià, er reter gant ar Mor Kreizdouar hag er c'hornaoueg gant Aragón. Bevennoù hedred ha ledred  hedred el lec'h ar muiañ er reter,  hedred el lec'h ar muiañ er c'hornaoueg,  a ledred norzh evit al lec'h ar muiañ en norzh  a hedred norzh evit al lec'h ar muiañ er su.

## istor
*27 a viz Here 2017: diskleriet Republik Katalonia.

## Levrlennadur
* Al Liamm, niv. 98, 1963, niverenn ispisial diwar-benn Katalonia
Elesbed Iañ (Bro-Saoz)

* *Meur a [[Elesbed Iañ]] zo bet*.

**Elesbed Iañ**, ganet d'ar 7 a viz Gwengolo 1533 ha marvet d'ar 24 a viz Meurzh 1603, a voe rouanez Bro-Saoz hag Iwerzhon adalek ar 17 a viz Du 1558 betek deiz he marv, hag an hini diwezhañ eus an dierniezh Tudor.

Lesanvet e oa *The Virgin Queen* ("ar Rouanez Werc'h"), *Gloriana*, pe c'hoazh *Good Queen Bess* ("Rouanez 'Lesbed Vat"). 

## He buhez
Merc'h e oa da Herri VIII hag Anne Boleyn, e eil pried.

Daou vloaz hanter e oa Elesbed pa voe dibennet he mamm. Disklêriet e voe e oa Elesbed ur vastardez.

He lezvreur Edward VI a legadas ar gurunenn da Jane Grey, diwar-goust gwirioù e ziv lezc'hoar, Elizabeth ha Mary, en desped d'al lezenn. Ne voe ket dalc'het kont eus e youl, Mary a voe anvet da rouanez, ha Jane Grey a voe dibennet.
E 1558 e teuas Elesbed da vezañ rouanez war-lerc'h he lezc'hoar, goude bezañ bet karc'haret tostik da vloaz, abalamour ma vije bet harperez ar brotestantiezh.

Rouanez Bro-C'hall e voe ivez (an titl hepken) ha rouanez Iwerzhon, adalek ar 17 a viz Du 1558 betek he marv.

Un tamm barzhez a oa anezhi, met brudetoc'h eo abalamour m'he doa lakaet dibennañ he c'heniterv Mari Stuart, rouanez Bro-Skos.
Katalonia an Norzh

**Katalonia an Norzh** (e katalaneg *Catalunya del Nord*, pe *Catalunya Nord*), eo al lodenn eus ar Stad c'hall a zo katalanat hervez an istor, ha katalanek a yezh. Disrannet eo bet diouzh ar peurrest eus Katalonia dre feur-emglev ar Pireneoù (7 a viz Du 1659).

Rosselló, Conflent, Vallespir, Capcir ha hanternoz Cerdanya (Alta Cerdanya) eo ar rannvroioù istorel anezhi.

War-bouez korn-bro Fenolhedés hag zo okitanek e klot Katalonia an Norzh gant departamant Pireneoù ar Sav-Heol, hag zo lodek er rannvro anvet Languedoc-Roussillon.

## Douaroniezh
Alaska

**Alaska** (distagadur saoznek: []), o unan eus an 50 Stad a ya d'ober Stadoù-Unanet Amerika. An hini vrasañ eo (18,7% eus hollad ar vro) ha, gant Hawaii, an eil eus an div ha n’int ket kenstag ouzh ar peurrest eus ar Stadoù all. Eno emañ menez uhelañ Amerika an Norzh: Menez-Denali (anvet gwechall Menez McKinley). Juneau eo ar gêr-benn hag Anchorage ar gêr bobletañ.

## Yezhoù
Ar saozneg eo yezh 85,7% eus an dud, yezhoù amerindianek pe inuitek reoù 5,2%, ha spagnoleg yezh 2,9% eus an dud.

## Istor
Prenet e oa bet e 1867 digant ar Rusianed evit 7,2 milion a zollaroù.

## Kêrioù Alaska

## Liammoù diavaez
*  Lec'hienn ofisiel
William Cranch Bond

**William Cranch Bond** a oa ur steredoniour amerikan bet ganet d'an 9 a viz Gwenholon 1789 , ha marvet d'an 29 a viz Genver 1859 e Cambridge , Stad Massachusetts en SUA .

Gantañ e voe dizoloet Hyperion, eizhvet loarenn Sadorn ha tennet al luc'hskeudenn gentañ ag ur steredenn

## Bugaleaj

E Portland , Stad Maine en SUA eo bet ganet William Cranch Bond. E dad o-doa en em staliet aze evel un horlajer goude bezañ c'hwitet en aferoù. Pleustret gantañ, ha skoazelet gant e zonzeon evit an ijinerezh e savas William Cranch Bond e horolaj gentañ pa oa pempzek bloaz hepken. Pa voe tizhet an oad-gour gantañ e adkemeras afer e dad.

## Steredoniour amatour

E 1806, pa oa 17 bloaz e welas William Cranch Bond ur fallaenn war an heol. D'ur steredoniour amatour ez eas neuze ha pa savas-en e di gentañ e treuzfurmas e solier d'ur gweledva.

## Beaj en Europa

E 1815 e veajas en Europa. Kaset e oa bet gant Skol-veur Harvard da studian ar gweledvaoù europeat. D'ar 18 a viz 1819, e Kingsbridge e Devon e eurediñ e geniterv Selina Cranch en doe pevar mab ha div verc'h ganti. Goude he marv e 1831 e timezas gant he c'hoar Mary Roope Cranch.

## Gweledva Harvard

E 1839 e voe aotret da lakaat e draoù steredourel dezhañ e unan e Harvard ha da servij aze evel "Astronomical Observer to the University.". Gopr ebet e tegermere evit-se avat. E 1843 e savas tremennadenn ur steredenn lostek interest a-walc'h evit ma voe barrek da zastum 25,730 $ da sevel ur gweledva gwir. Gant Bond e voe graet raktresoù ar savadur hag ar gador-sell. Ur pell-seller alaman a brenas ar skol-veur hag a voe implijet evit ar wech gentañ d'ar 24 a viz Even 1847.

## Dizoladennoù

*Dizoloadenn dizalc'h ar steredenn lostek vras 1811
*Hyperion, eizhvet loarenn Sadorn
*Luc'hskeudenn gentañ Vega e 1850
Barcelona

**Barcelona** eo kêr-benn Kumuniezh Emren Katalonia ha Proviñs Barcelona. Kêr-benn Katalonia hag ar Spagn eo ivez.  a dud a oa en 2018.  gant ar c'hêrioù tostañ (Mataró, Badalona, Terrasa, Sabadell, Hospitalet de Llobregat, Santa Coloma de Gramanet, Cornella de Llobregat…).

## Istor
Konted Barcelona

Pennlec'h an departamant gall Montserrat (departamant) e voe etre 1812 ha 1814.
## Enbroidi

Er bloavezh 2016, e-tro 59% eus poblañs kêr a oa ganet e Katalonia ha 18,5% a oa o tont eus rannoù all eus Spagn. Ouzhpenn-se, 22,5% eus ar boblañs a oa estren diouzh Bro-Spagn, ur c'henfeur hag a zo doublet abaoe 2001 ha pemp gwech muioc'h abaoe 1996 pa ne oa nemet 8,6% ha 3,9%.
## Tud
### Tud dibar ganet e Barcelona
* Salomon ben Adret, rabin ha talmudour (1235-1310)
* Francisco Alió : sonaozour (1862-1908)
* Juan Altisent : sonaozour (1891-1971)
* Joan Miró : livour (1893 - 1983).
* Gaspar Cassadó, soner gourrebed ha soanazour (1897 - 1966)
* Victoria de los Angeles : kanerez (1923 - 2005).
* Gloria Lasso : kanerez (1928 - 2005).
* Jordi Pujol : politikour broadelour katalan, bet prezidant Kumuniezh Emren Katalonia, Urzh an Erminig 1992
* Montserrat Caballé : kanerez (1933).
* Manuel Vázquez Montalbán : romanter, saver arnodskridoù, barzh ha kazetenner (1939 - 2003).
* Ricardo Bofill, tisavour (1939).
* Pasqual Maragall, politikour (1941)
* Joan Manuel Serrat : kaner ha sonaozour, ganet e 1943
* José Carreras : kaner, ganet e 1946
* Manuel Valls: politikour gall, bet maer Evry eus 2001 da 2012, kannad eus 2002 da 2012, (Strollad Sokialour Gall, dilennet en Essonne), Ministr an Diabarzh eus 2012 da 2014 (Gouarnamant Jean-Marc Ayrault, Kentañ ministr abaoe 2014, bet ganet e 1962.
* Sergi López : aktour (1966).
* Daniel Brühl : aktour (1978).

### Tud marvet e Barcelona
* Francesc Macià (1859-1933), prezidant Katalonia
* Lluís Companys (1892-1940), broadelour, bet prezidant Katalonia, serret gant ar Gestapo er Baol, fuzuilhet e Barselona
* Omar Bongo (1935-2009), prezidant Gabon

## Gevelliñ

## Notennoù ha daveennoù
Postumus Junior

**Postumus Junior** a oa mab d'an impalaer galian Postumus, hervez an Historia Augusta, hag en oberenn-se eo renket e-touez an Tregont Mac'homer goude ma ne seblant ket bezañ renet tamm. Anvet e voe da g-Caesar gant e vab ha gantañ e voe lazhet, moarvat, e-pad emsavidigezh Laelianus.
Maine (stad)

: *Evit sterioù all an anv *'Maine**, gwelit ar pennad [[Maine|Maine (disheñvelout)]].''
----

**Maine''' zo unan eus an 50 Stad a ya d'ober Stadoù-Unanet Amerika, e biz pellañ ar vro, etre Kanada hag ar Meurvor Atlantel. Augusta eo ar gêr-benn.

## Kêrioù Maine


Portland Head Lighthouse, Maine.jpg|Tour-tan Portland
Photo of the Week - Moose in mist (ME) (12637633223).jpg|Elaned
Hamlin Peak seen from Baxter Peak.jpg|Hamlin Peak


## Liammoù diavaez
*   Lec'hienn ofisiel
Chantele

Ar **chantele** zo ur rann eus an ilizoù pe ar chapelioù m'emañ an aoter bennañ. Aze emañ al lidourien, beleien, masikoded hag ar ganerien-iliz o deus roet an anv d'al lec'h (galleg *chant* = kan) ha peurvuiañ ne vez aotreet nemet al lidourien e-pad al lidoù. Er chantele e vez plaset al leaned (menec'h, lenanezed, chalonied) asambles evit kanañ e-pad al lidoù. "Keur" e vez graet ivez eus al lec'h-se (evel e galleg).

Gwechall e veze klozet ar chanteleoù gant ur glouedenn a dalveze e-giz taol-santel (pe taol-bask) ; chom a ra kalz anezho, met meur a hini zo bet dilamet goude sened-meur Vatikan II.

## Gwelout ivez
Geriaoueg ar savouriezh
Tristan Bernard

**Tristan Bernard** (**Paul Bernard** e wir anv) a zo bet ganet d'ar 7 a viz Gwenholon 1866 e Besançon (Bro-C'hall) ha marvet d'ar 7 a viz Kerzu 1947 e Pariz (Bro-C'hall).

## Anv
Kemm e anv a reas Paul Bernard goude ur glaoustre war ur marc'h anvet *Tristan* a c'hounezas un tamm brav a arc'hant dezhañ.

## Kamp-bac'h
Harzet e voe gant ar polis gall ha kaset da gamp-bac'h Drancy.  A drugarez da Sacha Guitry hag Arletty e voe dieubet. Ne voe ket ken chañsus e vab-bihan François, kaset da v-Mauthausen, hag a varvas eno.

## Dezrevelloù ha kronikennoù
* *Vous m'en direz tant !* (1894, a-gevret gant Pierre Veber)
* *Contes de Pantruche et d'ailleurs* (1897)
* *Sous toutes réserves* (1898)
* *Mémoires d'un jeune homme rangé* (1899)
* *Amants et voleurs* (1905)
* *L'affaire Larcier* (1907)
* *Aux abois* (kempennet evit ar sinema e 2005)

## C'hoariva
* *Les Pieds Nickelés* (1895)
* *L'anglais tel qu'on le parle* (1899)
* *Triplepatte* (1905)
* *Le petit café* (1911)
Georges-Louis Leclerc de Buffon

**Georges-Louis Leclerc, kont Buffon** a zo bet ganet d'ar 7 a viz Gwenholon 1707 e Montbard (Bro-C'hall) ha marvet d'an 16 a viz Ebrel 1788 e Pariz (Bro-C'hall).

Bevoniour, jedoniour, kosmologour ha skrivagnour gall.
Liam Ó Flaitheartaigh

**Liam Ó Flaitheartaigh** (stumm saoznekaet :**Liam O'Flaherty**) a oa bet ganet d'an 28 a viz Eost 1896 e Gort na gCapall war Inis Mór (unan eus Inizi Aran e kontelezh Gaillimh), en Iwerzhon, ha marvet d'ar 7 a viz Gwenholon 1984 e Dulenn (Iwerzhon).

Skrivagner iwerzhonat ha stourmer eus an IRA e oa.

Kemer a reas perzh e krouidigezh Strollad Komunour Iwerzhon e 1921.

## Oberennoù skrivet (titloù saoznek)
* *The Black Soul*, 1924 ;
* *The Informer*, 1925 ; 
* *Mr Gilhooley*, 1926 ;
* *The Assassin*, 1928 ;
* *The House of Gold*, 1929 ; 
* *The Return of The Brute*, 1929 ;
* *A Tourist’s Guide to Ireland*, 1929 ;
* *The Puritan*, 1931 ;
* *The Ecstasy of Angus*, 1931 ;
* *Skerrett*, 1932 ;
* *The Martyr*, 1933 ;
* *Shame the Devil*, 1934 ; 
* *Famine*, 1937 ; 
* *Land*, 1946 ; 
* *Insurrection*, 1950 ;
* *The Pedlar’s Revenge*, 1976 .
* *Dúil* (en iwerzhoneg)
Yezh emren

Ur **yezh emren** a zo ur yezh, peurliesañ unvanaet, ganti reolennoù diazezet mat. 

Ar c'hontrol eo neuze eus ur yezh diemren.

Peurliesañ he devez ur yezh emren yezhadurioù, geriadurioùhag ul lennegezh dre skrid.

N'en deus ar fed ma vez renket ur yezh evel ur yezh emren netra da welet gant an diforc'hioù yezhadurel etrezio ha yezhoù all, met diazezet e vez ar renkadur-mañ kentoc'h war fedoù sokial ha politikel. Bez' e c'hell un hevelep yezh bezañ renket evel ur yezh emren d'ur mare resis met war-lerc'h dont da vezañ renket evel ur yezh diemren.

Setu un nebeud skouerioù a denn da yezhoù bet renket evel yezhoù emren gwechall met deuet da vezañ renket hiziv dre vras evel yezh diemren:
* ar skoteg, renket alies e-touez ar rannyezhoù saoznek;
* ar sakseg izel, renket gant lod e-touez ar rannyezhoù alamanek

Diouzh an tu all, avat, e kaver yezhoù bet renket gwechall evel yezhoù diemren deuet da vezañ renket hiziv evel yezhoù emren, da skouer:
* ar serbeg, ar c'hroateg hag ar bosnieg, renket gwechall evel doareoù ar serbeg-ha-kroateg;
* an afrikaneg, bet renket gwechall evel ur rannyezh izelvroek.

## Gwelit ivez
* Yezh diemren
* Yezh Abstand
* Yezh Ausbau
* Yezh-to
Karen Blixen

**Baronez Karen von Blixen-Finecke** a zo bet ganet d'ar 17 a viz Ebrel 1885 ha marvet d'ar 7 a viz Gwengolo 1962 e Rungstedlund. Skrivagnerez eus Danmark, o skrivañ e daneg hag e saozneg.

Bevañ a reas en Afrika (Kenya) etre 1914 ha 1931.

## Oberoù (dibab)
* Sandhedens hævn : en marionetkomedie
* Syv fantastiske fortællinger (dindan an anv a Isak Dinesen)
* Den afrikanske farm [An atant en Afrika], lakaet da film dindan an anv *[[Out of Africa (film)|Out of Africa]]*
* Vinter-eventyr
* Gengældelsens veje (dindan an anv a Pierre Andrezel)
* Babettes gæstebud [Fest Babette], lakaet da film dindan an anv a *[[Babettes Gæstebud)|Friko Babette]]*

## Liammoù diavaez
Nikita C'hrouchtchov

**Nikita Sergeievitch C'hrouchtchov** (Ники́та Серге́евич Хрущёв) a zo bet ganet d'ar 15 a viz Ebrel 1894 ha marvet d'an 11 a viz Gwenholon 1971.

Politikour ha den-Stad eus Unaniezh Soviedel.

Kentañ Sekretour Strollad Komunour an Unaniezh Soviedel adalek 1953 betek 1964 ha Kadoriad Kuzul Maodierned Unaniezh Soviedel adalek 1958 betek 1964.
S/2003 J 23

**S/2003 J 23** eo anv da c'hortoz ul loarenn gilgradek direizh eus Yaou. Gant ur strollad steredonourien eus Skol Veur Hawaii e voe dizoloet e 2003. Lodek eo-hi e strollad Pasiphae, ur strollad loarennoù a gelc'htro etre 22.8 ha 24.1 milion a gilometradoù gant ur stouadur etre 144.5° ha 158.3°.
Ernő Gerő

**Ernő Gerő** a yeas e penn Strollad Komunour Hungaria da heul Mátyás Rákosi d'an 18 Gouere 1956.

Pa savas an dispac'h e lezas e blas da Janos Kadar hag e kavas bod en Unaniezh Soviedel.

E 1962 e voe lakaet e-maez ar strollad hag e tistroas da Hungaria.
András Hegedűs

**András Hegedűs** a voe lakaet da brezidant ar C'huzul en Hungaria gant Mátyás Rákosi e miz Ebrel 1955.

Rediet e voe da vont da URSS da c'houde hag a-benn ar fin e oa deuet a-benn da zistreiñ da Hungaria.

E penn ul luskad eus sokiologiezh Hungaria e voe brudet e fin e vuhez hag e chomas enebour da Janos Kadar.
Mátyás Rákosi

**Mátyás Rákosi** a oa bet e penn Strollad Komunour Hungaria etre 1949 ha 1956. Skarzhet en doa e holl enebourien er strollad hag er-maez ar strollad.

E miz Gouere 1956 ez eas d'an harlu en Unaniezh Soviedel hag e 1962 e voe skarzhet eus ar strollad .
Imre Nagy

**Imre Nagy** (en hungareg: *Nagy Imre*, LFE: [ˈnɒɟ ˈimrɛ]) a oa ur politikour hungarat, armerzhour war al labour-douar, ganet d'ar 7 a viz Mezheven 1896 e Kaposvár. Prezidant ar C'huzul e oa pa zeuas tre lu URSS en Hungaria evit an eil gwezh (4 Du 1956), hag e penn ar stourm enepkomunour e oa. Prizoniet e voe gant ar Soviediz ha lakaet d'ar marv d'ar 16 a viz Mezheven 1958 e Budapest. Diwar an deiz-se eo deuet da vout un haroz broadel.

## E vuhez
Soudard e oa bet en arme aostrian e-pad ar brezel bed kentañ, ha prizoniet e 1915 ha kaset da Irkoutsk. Eno e teuas da vout marksour hag emezelañ a reas er Stollad Komunour Rus e 1917 ( POSDR(b) e anv neuze) ha stourm a reas en Arme Ruz e-pad ar brezel diabarzh. 

Distreiñ a reas da Hungaria e 1921 met e 1927, pa oa troet ar gouarnamant da rustaat,e kavas gwell tec'hel da Vien, hag alese, e 1930, da Voskou. 

## Hiriv
Goude emdroadur 1989 e voe adsavet enor Imre Nagy en ofisiel gant Hungaria ha d'ar 16 a viz Mezheven, un tamm a-raok marv e enebour János Kádár, e voe graet obidoù broadel dezhañ, evel ma veze goulennet abaoe 1988 gant studierien Budapest ha gant Viktor Orbán, deuet da vout ministr-prezidant. 

## Film
* *L'homme sans sépulture* (an den hep bez ebet), ur film savet gant Marta Meszaros, 2005
Ferenc Donáth

**Ferenc Donáth** a voe e-karg ar c'helaouiñ hag ar skingomz e gouarnamant Imre Nagy.

Kondaonet e voe da 12 bloavezh toull-bac'h met e miz Ebrel 1963 e voe dieubet.

Betek e varv e 1986 e labouras evel arbennigour kudennoù al labour-douar en Akademiezh ar Skiantoù.
Sándor Kopácsi

**Sándor Kopácsi** a voe Prefed ar polis e-pad dispac'h Hungaria.

Kondaonet da chom en toull-bac'h evit ar peurrest eus e vuhez, e voe dieubet e 1963.

Da Ganada ez eas a-raok distreiñ d' e vro e 1990.

## E levr
* *"In the Name of the Working Class"*, Grove Press, 1986.

## Liammoù
* Sandor Kopasci's death, hosted on the website of David Irving
* Biography of Sandor Kopasci by The Institute for the History of the 1956 Hungarian Revolution.
Palez

Ur savadur bras pe vras-tre eo ar palez (liester : *palezioù*), hemañ aozet peurvuiañ evit annez ur penn-bras pe ur velestradurezh foran. Eus al latin "*palatium*", anv annez divent an impalaerien roman ha lec'hiet war ar menez Palatin e Roma.

En Henamzer hag er Grennamzer ne veze graet palez nemet eus savadurioù e-lec'h ma teue prantadoù-pad an impalaerien hag ar roueed.
Dre ma kreskas pinvidigezhioù an noblañs uhel eo deuet da vezañ ur palez kement annez pompadus ha lorc'hus : Palez Duged Bourgogn e Dijon. 
Dre astenn eo ur palez ur savadur bras ma vez pleustret galloud ar gouarnamant ennañ : palez Justiz
Dre vetaforenn e c'hell bezañ ur palez kement savadur bras a-walc'h : Palez an Arzoù hag ar ar Sevenadur e Gwened, da skouer, pe ur perc'hennaj bras-tre.

Maered ar Palez a veze graet eus ar pennoù bras a gouarne Bro-C'hall e anv ha plas ar roueed merovingidi.

Er Grennamzer, e Europa, ne save ket an unpennoù hag an duged palezioù dre ma vezent o vrezeliñ atav hag e savent kestell diskonfortus a-walc'h. Goude m'eo bet treuzfurmet ar c'hestell da balezioù e chomas an anv kozh. Lavaret e vez Kastell Versailhez koulz ha Palez Versailhez.

## Sell ivez
* Lez
* Palez an Henamzer
Kastell-kreñv

N'eus ket kalz a ziforc'h etre ar c'hastell hag ar **c'hastell-kreñv** (liester : kestell-kreñv pe *kastellioù-kreñv*), nemet ledander tiriad an aotrou a zo perc'henn warnañ. Ar pezh a vez anvet kastell-kreñv a dle bezañ bras a-walc'h evit degemer tiad bras ar c'hastellad (familh, koskor ha soudarded) hag ivez tud ar maezhioù tro-war-dro (hag o loened doñv ganto) p'eo taget ar c'hastell. Ar c'hastell a zo arouez hag ostilh ar galloud roueel pe dugel pa ro d'un aotrou ar gwir da ledanaat e galloudoù gwaz war diriad e gastelleniezh. Dont a ra war-wel an dra-se e penn mare ar Garolingidi. Gant ar gladdalc'helezh eo liammet krouidigezh ar c'hestell-kreñv.
 
Meneget e vez ar c'hestell e testennoù ar Grennamzer p'eo bras galloud e warezer ha p'eo bouezus ar savadurioù hag an aveadur ken e c'heller mirout an annezidi diouzh un dagadenn frank koulz hag ur sezis. Ne veze ket kaoz eus ar c'hestel-kreñv, met eus ar c'hestel kreñvoc'h eget an *ti*ez mogeriet.
Wolf 359

**Wolf 359** a zo ur gorrez ruz lec'hiet 2.4 parsek pe 7.80 bloavezh-gouloù diouzh an Douar. Unan eus ar stered tostañ dimp eo goude Alpha Centauri, Proxima Centauri ha Steredenn Barnard met re wan eo da vezañ gwelet eus an Douar.

Dre astrografiezh e voe dizoloet gant an steredoniour alaman Max Wolf e 1918. Hec'h amezeg tostañ eo Ross 128, 1.16 parsek pe 3.79 bloavezh-gouloù.

An teleskop-egor Hubble n'en deus kavet roud ebet eus ur blanedenn en-dro da Wolf 359. Gant ar teknikoù a-vremañ ne vezer ket barrek da ziguzhat ur blanedenn douarheñvel o kelc'htreiñ. Diaes-tre e vefe ar vuhez war ar seurt planedenn-mañ avat. Evel ma'z eo gwan-tre Wolf 359 e vije ret d'ur blanedenn bezañ tost-tre dezhi (0.0042 US) hag an hevelep tu a vije bepred troet outi. Ouzhpenn-se e vefe dañjerus-kenañ evit ar vuhez an tarzhadennoù eus Wolf 359 ha ret eo e vije un atsmosferenn gwall dev evit he gwareziñ diouto.

## Gwelet ivez

Roll ar stered tostañ

Buhez war-dro ur gorrez ruz

## Liammoù diavaez

* **(saozneg)** SolStation.com: Wolf 359
László Rajk

**László Rajk** a oa bet Ministr an Diabarzh ha, war-lerc'h, Ministr an Aferioù diavaez en Hungaria.

Tamallet e voe evit "titoourezh" e 1949 ha lakaet da varv e 1956.
Indezeuropeg

## Orin
William Jones a oa en India o studiañ reizh kozh India.
Ret e oa dezhañ studiañ ar yezh ivez evit kompren muioc'h an danvez se.
Ha kavet ez eus bet gantañ kalz a heñvelderioù etre sañskriteg, latin ha saozneg.
Soñjal a reas neuze e oa an hevelep orin gant an teir yezh.

## Skouerioù

## Gwelet ivez
*Roll gwrizioù indezeuropek
*Yezhoù indezeuropek
Arsuf

**Arsuf** () ; (hebraeg :רסוף, ארשוף), anvet ivez **Arsur** pe **Apollonia**, a zo ur gêr hag ur c'hreñvlec'h a-wezharall eus Palestina, nepell diouzh Tel Aviv (Israel).

Chom a ra ur gêriadennig anvet Arsuf ivez gant dek annezad ha pevar-ugent enni.

## Istor
* Emgann Arsuf e 1191.
Bro-Saoz Nevez

**Bro-Saoz Nevez** (*New England* e saozneg, *Nova Anglia* e latin) zo ur rannvro istorel ha sevenadurel e biz Stadoù-Unanet Amerika. Ur 14 milion bennak a dud zo o chom enni.

N'eo ket Bro-Saoz Nevez ur rann velestradurel. C'hwec'h Stad a ya d'hec'h ober : Connecticut, Maine, Massachusetts, New Hampshire, Rhode Island ha Vermont.

Boston e Massachusetts eo ar gêr bennañ en tolead.


US regions-New England.jpg|
Pieter van der Aa New England 1707.jpg|Ur gartenn e 1707
Dscn3099 connecticut river french king bridge.jpg|Ar stêr Connecticut gwelet eus Massachusetts
Strollad Komunour an Unaniezh Soviedel

**Strollad Komunour an Unaniezh Soviedel** ("SKUS" ;  Коммунисти́ческая па́ртия Сове́тского Сою́за *Kommunistítcheskaya pártiya Sovétskogo Soyoúza* / КПСС *KPSS*, berraet e компартия *Kompartiya*) a oa ur strollad politikel soviedat. An SKUS a oa bet e unan o ren an Unvaniehz Soviedel betek 1990 pa oa bet Kengor Deputeed ar Bobl o kemmañ artikl 6 bonreizh soviedel 1977, a roe an unveli war ar sistem politikel d'ar strollad. Ideologiezh ar strollad a oa ar Varksouriezh-Leninouriezh.

Ar strollad a oa kroget e 1898 evel Strollad Sokial Demokratel al labourerien Rusian. E 1903, ar strollad-se a oa rannet etre ar Menshevik ("minorelezh") hag ar Volcheviked ("brasañ niver"); an eil re, renet gant Vladimir Lenin, a oa hendad eeun an SKUS ha kemeret o devoa ar galloud gant Reveulzi Here 1917.
Kevre Kolombia Vras

**Kevre Kolombia Vras** (*Gran Colombia*) a zo ur stad bet krouet e miz Kerzu 1819, e Kendalc'h Angostura, ur c’hevread a oa ennañ Venezuela, Kolombia, Panama hag Ecuador. Simón Bolívar a voe prezidant ar vro ha Francisco de Paula Santander an eilprezidant anezhi. Er bloavezhioù war-lerc’h e voe peurdrec’het ar Spagnoled : gant emgannoù Carabobo e 1821 ha Pichincha e 1822 e voe kreñvaet krog Bolívar war Venezuela hag Ecuador. Divodet e voe e 1831.
Sancho II Portugal

**Sancho II a Bortugal** a zo bet ganet d'an 8 a viz Gwenholon 1207 e Coimbra (Portugal) ha marvet d'ar 4 a viz Genver 1248 e Toledo (Spagn).
Mab e oa da Afonso II, Roue Portugal, ha d'ar rouanez Urraca Kastilha (Rouanez Portugal). 
Pevare roue Portugal e voe adalek 1223 betek 1248. Lesanvet e oa *O Capelo* (kabellet). Dimeziñ a reas gant Mécia Lopes de Haro, eus Rouantelezh León.

Bec'h a savas etrezañ hag an Iliz. Klemm diwar e benn a reas arc'heskob Porto ouzh ar pab. Eskumunuget e voe ar roue gant ar pab Inosant IV a c'houlennas digant Portugaliz envel ur roue all. Breur Sancho, Afonso, a oa o chom en Gall, evel kont Boulogne, a voe pedet da gemer ar gurunenn evel rejant e Gwengolo 1245. Hag eñ da Bortugal. Ret e voe da Sancho dilezel ar gurunenn en 1247 ha repuiñ da gêr Toledo, ma varvas e Genver 1248. Beziet e voe eno en iliz-veur. 

## War e lerc'h
E vreur Afonso III a renas war e lerc'h.
Emgann Arsuf

**Emgann Arsuf** a zo un emgann ag an Trede kroaziadeg c'hoarvezet en Arsuf d'ar 7 a viz Gwenholon 1191. Eno e voe trec'h Richarzh Iañ a Vro-Saoz war Saladin. 

## An emgann
Pa erruas arme ar groazidi e-tal Arsuf, Saladin a reas sin da dagañ hag ar varc'heien durk, 30 000 anezho, a enkelc'hias marc'heien Richarzh Kalon Leon hag a dennas biroù warne. Marc'heien Richarzh Kalon Leon, difennet gant o harnez, ne oant ket bet gloazet kalz, met ur bochad roñseed a oa bet lazhet. E-pad un amzer, tud Richarzh Kalon Leon o doa kredet en ur wallreuz heñvel ouzh hini Hattin. Mes Richarzh a lakaas e varregezh bellour. Eñ a roas urzh d'an ospitalerien ag ar ward a-dreñv da dec'hel koust pe goust, ha degemer e-pad un amzer un emzalc'h difenn, hag a zifenn d'ar varc'heien heuliañ an Durked, e klask o teknik tec'h boudañ. Gant ampartiz, ar banerion biroù Richard a re bokad koladennoù da mac'heger Saladin. Mes èl ar gristenien na c'hel ket dec'hel didermen hag ar goladennoù a zastum, Richard Kalon Leon a grog da lak ur garg evit enkelc'hian an durked evit en distrujañ. En achumant ar brezel, Saladin a adolpa e arme, d'an niver 20 000.
Texas

**Texas**, pe a-wechoù **Teksas**, a zo unan eus an 50 Stad a ya d'ober Stadoù-Unanet Amerika, e kreisteiz ar vro.

An eil brasañ eus ar stadoù eo, war-lerc'h Alaska, hag an hini vrasañ eus an 48 stad kenstag. An eil stad pobletañ eo ivez, war-lerc'h Kalifornia. Eus ar peder stad dezho harzoù boutin gant Mec'hiko eo e Texas emaint hirañ. Austin eo ar gêr-benn.

## Istor Texas
Roudoù kentañ mab-den a sav da 11200 bloaz. Meur a sevenadur henvroat a oa araok ma teufe an Europeiz, konkistadored da gentañ er .
(da sevel)

## Yezhoù
E Texas n'eus yezh ofisiel ebet met ar saozneg eo yezh 66,24 % eus an dud. An eil yezh muiañ komzet eo ar spagnoleg, rak Texas zo bet un darn eus Besrouantelezh Spagn Nevez e-pad ur pennad mat, hag eus Mec'hiko e-pad un toullad bloavezhioù. Ar spagnoleg eo yezh 29,40 % eus an dud hag o kreskiñ emañ c'hoazh niver ar spagnolegerien. 

143 yezh all zo hag a vez komzet gant nebeutoc'h eget 1 % eus an dud.

## Tud vrudet Texas
* George Bush, politikour
* Lance Armstrong, marc'hhouarner
* Stevie Ray Vaughan, gitarour blues
* Tommy Lee Jones, aktour
* Renée Zellweger (aktourez)
* Beyoncé (kanerez)
* Selena Gomez (kanerez)

## Kêrioù Texas

## Liammoù diavaez
*  Lec'hienn ofisiel

## Daveoù
Zoltán Tildy

Bet eo **Zoltán Tildy** e penn Republik Hungaria a-raok bezañ Ministr-Stad e gouarnamant Imre Nagy e 1956.

Kondaonet e voe da chom 6 vloaz en toull-bac'h met e 1963 e voe dieubet. Bloaz war-lerc'h e varvas.
István Bibó

**István Bibó** (7 Eost 1911, Budapest – 10 Mae 1979, Budapest) a oa ur gwiraour, istorour ha politikour hungarat. 

## Buhez
Studioù war ar gwir a reas e skol-veur Ferenc József e Szeged ha kelenn a reas er skol-veur-se da c'houde. Evel sltudier e tremenas amzer ivez e Vienna hag e Geneva, en *Institut universitaire des hautes études internationales*.

E dibenn an Eil Brezel-bed e voe harzet peogwir en doa kuzhet Yuzevien. Adalek 1950 e labouras e levraoueg skol-veur Budapest. 

Da vare Dispac'h Hungaria 1956 e oa ministr-stad e gouarnamant Imre Nagy. Pa voe aloubet ar vro gant Soviediz e voe ar ministr diwezhañ o kuitaat e bost, e savadur Parlamant Hungaria, e Budapest. Eno e skrivas ur brezegenn brudet, *Evit ar frankiz hag ar wirionez*, pa oa o c'hortoz bezañ harzet.

Harzet e voe d'an 23 a viz Mae 1957 ha kondaonet d'an toull-bac'h e vuhez-pad d'an 2 a viz Eost 1958. E 1963 avat e voe lezet da vont. Goude bezañ dieubet e labouras en ul levraoueg en-dro. E 1979 e varvas gant un taol-kalon.

## Oberennoù
**A Magyar Demokrácia Válsága* (Enkadenn Demokratelezh Hungaria), Valóság, Here 1945
* *A kelet-európai kisállamok nyomorúsága*, 1946, e skrid anavezetañ, troet e meur a yezh, hag e galleg gant an titl *Misère des petits États d'Europe de l'Est* (L'Harmattan, 1986 ; Albin Michel, 1993)
* The Paralysis of International Institutions and the Remedies. A Study of Self-Determination, Concord among the Major Powers, and Political Arbitration. With an Introduction by Bernard Crick. The Harvester Press, Hassocks, 1976. XI, 152 p. 
* *Democracy, Revolution, Self-Determination: Selected Writings*. Edited by Károly Nagy. Translated by András Boros-Kazai. Columbia University Press, New York, 1991.
* *Zur Judenfrage. Am Beispiel Ungarns nach 1944*, Frankfurt am Main, 1990
* *Die deutsche Hysterie. Ursachen und Geschichte*, Frankfurt–Leipzig, 1991
Anna Kéthly

Ministrez-Stad e gouarnamant Imre Nagy eo bet **Anna Kéthly**, hag hi e penn al luskad sokial-demokratel en Hungaria.

E-pad ur veaj er c'hornôg e tivizas chom hep distreiñ d'he bro.

Unan eus skeudennoù pennañ an ezvroidi e voe betek he marv e 1976, en harlu, e Blankenberge (Belgia). E miz Here 1990 e voe degaset he ludu da Hungaria.
János Kádár

E penn Hungaria e voe **János Kádár** etre 1956 ha 1988. Lakaet e voe e penn ar vro diwar youl ar Rusianed adalek ar 4 Du 1956 pa voe roet lamm da Imre Nagy.

*Kiger [[Budapest]]* e voe graet anezhañ pa oa bet ken empleget e lazhadenn Nagy ha ken reuet e voe ar galloud evit terriñ emsavadeg an dud en Hungaria.
Raymond Marcellin

**Raymond Marcellin** a zo bet ganet d'an 19 a viz Eost 1914 e Sézanne (Bro-C'hall) ha marvet d'an 8 a viz Gwengolo 2004 e Pariz (Bro-C'hall).

Politikour ha den-Stad gall.

## Oberenn skrivet

* Raymond Marcellin, *L'importune vérité - Dix ans après mai 68, un ministre de l'Intérieur parle*, Éditions Plon, Paris, 1978.
Linenn pellgomz

**Eren a ra al linenn [[pellgomz|bellgomz]] ar pellgomzer ouzh ar greizenn bellgomz hag e vez o permetiñ da dreankañ ar c'hehentadur**.

An tredanvarr arloet war al linenn a zo - 48 V.

E-kerz ar galv (son) e vez arloet war al linenn un tredanvarr pebeilat a 80 V a ro al lank da lakaat ar sonerezh da vont en dro. An **[[tredan galv]]** eo.

Pa vezer o tiskregiñ al pellgomzer e vez graet war-an-dro un dol ("a loop") a ro an tu d'ar greizenn da droc'hañ an tredan galv. Savelet eo ar c'hehentiñ neuze. Dolet eo al linenn .

## skoueriegezh pellgomz

Trendanvarr linenn     : - 48 v

Tredanread linenn     : 35 mA

Luzded ar stael      : 600 ohm

Talm an toniadur     : 300 da 600&nbsp;Hz

Talm arverius e-kerz ar c'hehentiñ : talm ar c'homz (300 da 3400&nbsp;Hz)
Béla Kiraly

**Béla Kiraly**, bet ganet d'ar 14 a viz Ebrel 1912 ha marvet d'ar 4 a viz Gouhere 2009, a zo bet e penn ar Gward Broadel da vare Dispac'h Hungaria.

Bod a gavas e SUA ha mont a reas da gelenner skol-veur eno.

E 1990 e tistroas da Hungaria.

## Liammoù diavaez
* Béla Kiraly - Yad Vashem
S/2003 J 9

**S/2003 J 9** eo anv da c'hortoz ul loarenn gilgradek direizh eus Yaou. Gant ur strollad steredonourien eus Skol-veur Hawaii e voe dizoloet e 2003. Lodek eo-hi e strollad Karme, ur strollad loarennoù a gelc'htro etre 23 milion ha 24 milion a gilometradoù gant ur stouadur a 165°.