open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Kazakeg

Ur yezh turkek eo ar **c'hazakeg** (anvet *қазақ тілі*, *qazaq tilî*) komzet e Kreiz Azia.

Yezh ofisiel Kazakstan ec'h eo ha komzet gant tro-dro da 8,5 milion a dud en holl e Kazakstan hag ivez e Afganistan, Sina, Iran, Kirgizstan, Mongolia, Rusia, Tadjikistan, Turkia, Turkmenistan, Ukraina, hag Ouzbekistan.

Skrivet e vez pe gant al lizherenneg latinek (Turkia) pe gant al lizherenneg kirillek (Sina, Iran, Afganistan). Implijet e vez nav lizherenn ispisial evit sonioù na vezont ket kavet er rusianeg:

Ә, Ғ, Қ, Ң, Ө, Ұ, Ү, Һ, İ

## Un tañva eus ar yezh
### Frazennoù talvoudus

Demat Қайырлы таң

Mont a ra? Налыңыз қалай?

Noz vat Қайырлы түң

Mar plij Өтінем

Kenavo Сау болыңыз

Ya Иә

Nann Жоқ

Mat eo Болады

Trugarez Рахмет

Petra eo hoc'h anv? Атыныз зім?

… eo ma anv Менің ңтым…

### Ar raganvioù
Me мен 

Te сен (unander), сендер (liester)

Eñ /Hi ол

Ni біз

C'hwi сіз (unander), сіздер (liester)

Int олар

### Goulennoù
Piv? кім? 

Petra? не?

Pelec'h? қайда?

Penaos? қалай?

Pegoulz? қашан?

Pegement? неше?

Pe(hini)? қай?

### Devezhioù ar sizhun
Dilun Дүйсенбі 

Dimeurzh Сейсенбі

Dimerc'her Сәрсенбі

Diriaou Бейсенбі

Digwener Жұма

Disadorn Сенбі

Disul Жексенбі

### Ar mizioù

Miz Genver Қаңтар 

Miz C'wevrer Ақпан

Miz Meurzh Наурыз

Miz Ebrel Сәуір

Miz Mae Мамыр

Miz Mezheven Маусым

Miz Gouere Шілде

Miz Eost Тамыз

Miz Gwengolo Қыркүйек

Miz Here Қазан

Miz Du Қараша

Miz Kerzu Желтоқсан

### An niveroù
Unan бір

Daou екі

Tri үш

Pevar төрт

Pemp бес

C'hwec'h алты

Seizh жеті

Eizh сегіз

Nav тоғыз

Dek он екі

Unnek он бір

Daouzek он

Trizek он үш

Pevarzek он төрт

Pempzek он бес

C'hwezhek он алты

Seitek он жеті

Tric'hwec'h он сегіз

Naontek он тоғыз

Ugent жиырма

Unan-warn'n-ugent жиырма бір

Tregont отыз

Daou-ha-tregont отыз екі

Daou-ugent қырық

Tri-ha-daou-ugent қырық үш

Hanterkant елу

Tri-ugent алныс

Dek-ha-tri-ugent жетніс

Pevar-ugent сексен

Dek-ha-pevar-ugent тоқсан

Kant жүз

Mil мың

Kentañ бірінші 

Eil екінші

Trede үшінші

Pevare төртінші

Pempvet бесінші

C'hwec'hvet адтыншы

Seizhvet жетінші

Eizhvet сегізінші

Naovet тщғызыншы

Dekvet оныншы

### Disklêriadur gwirioù mab-den

Mellad 1:
Барлық адамдар тумысынан азат және қадір‐қасиеті мен кұқықтары тең болып дүниеге келеді. 
Адамдарға ақыл‐парасат, ар‐ождан берілген, сондықтан олар бір‐бірімен туыстық, бауырмалдық қарым‐қатынас жасаулары тиіс.

## Keñveriadenn gant ar yezhoù turkek all

Tost a-walc'h eo stumm ar gerioù a orin turkek rik implijet gant an eil yezh turkeg hag eben alies, da skouer:

## Gwelet ivez:

* Yezhoù turkek
* Kazakstan

## Levrioù
 Hengirmen, M. (?) *Türkçe Tilaşar. Kazakça Konuşma Kılavuzu*, Ankara: Engin. (skrivet ar c'hazakeg hervez reolennoù reizhskrivañ an turkeg)

 Ardakoç, N. (2005) *Modern Türk Dilleri Seyahat ve Kunuşma Kılavuzu*, Istanbul: Geçit

 Öztopçu, K. (1994) *Colloquial Kazakh. A Mini Course*, Madison: Audio-Forum

## Liammoù diavaez:

*  ''Omniglot'' Lech'ienn diwar-benn an doareoù-skrivañ (e saozneg)
*  Kentelioù kazac'heg (US Peace Corps)
*  Listenn Swadesh evit keñveriañ ar yezhoù tukek
Karakalpakstan

**Karakalpakstan** (ouzbekeg: **Qoraqalpog'iston Respublikasi** pe Қорақалпоғистон Республикаси; Karakalpakeg: **Қарақалпақстан Республикасы** pe Qaraqalpaqstan Respublikası) a zo ur Republik emren en Ouzbekistan gant he c'hêrbenn e Nukus (Karakalpakeg: Nökis).

## Ar boblañs

En holl ez eus 1.200.000 a dud o vevañ e Karakalpakstan. Nebeutoc'h evit an hanter a zo Karakalpaked (400.000) avat, gant kemend-all a ouzbeked hag ivez kazi kemend-all a gazac'hed (300.000).

## Yezh ha sevenadur

Kalz tostoc'h eo ar c'harakalpakeg ouzh ar c'hazac'heg hag ouzh an turkeg evit ouzh an ouzbekeg. Evit lod zoken e vije bet "krouet" ar *garakalpakidigezh* gant ur yezh nevez (ar c'harakalpakeg) gant soviediz a-benn disrannañ ha gwanaat ar Gazac'hed.

## Armerzh

Gwechall e veze a-bouez-tre dreist-holl ar pesketañ evit armerzh ar vro. Hiziv avat e vez gounezet ivez kotoñs, riz ha meloñs. Ur greizenn-dredan veur bet savet da vare ar goumunouriezh zo ivez war lez lennoù an Amu Darya.

## Gwelet ivez:

* Karakalpakeg
* Ouzbekistan

## Liammoù diavaez:
* http://karakalpak.homestead.com/
Tchouvacheg

Ur yezh turkek hag a vez komzet gant tro-dro da 2 vilion a dud eo ar **tchouvacheg** (Чăваш чěлхи), yezh ofisiel Republik Tchouvachia e Rusia. Disheñvel-tre eo diouzh ar yezhoù turkek all.

Skrivet e vez gant al lizherenneg kirillek gant peder lizherenn ispisial evit sonioù na vezont ket kavet e rusianeg: Ӑӑ, Ӗӗ, Ҫҫ, Ӳӳ.

Div rannyezh pennañ ez eus: *viryaleg* (pe *tchouvacheg uhel*) hag *anatreg* (pe *tchouvacheg izel*). Ar rannyezh "izel" an hini eo a dalvez da yezh unvan. 

Levezonet eo bet ar tchouvacheg gant an tatareg hag ivez gant ar yezhoù finnek-ougarek, ouzhpenn ar gerioù o tont eus ar rusianeg, ar mongoleg an arabeg hag ar perseg.

## Keñveriadenn

## Gwelet ivez:
* Yezhoù turkek

## Liammoù diavaez
 Kentelioù tchouvacheg
Pennglaou

Ar **pennglaou** (*Parus major*) a zo ul labous eus urzhiad ar golvaneged hag eus kerentiad ar paridae.

## Doareoù pennañ
Gant e uhelder a 14&nbsp;cm eo ar pennglaou an hini brasañ eus familh ar pennglaoued hag an evned kar all eus ar genad.

E benn a zo du hag e zivjod a zo gwenn.

Heñvel-bras eo ar par hag ar barez.

Glaou a dave da liv e benn. Sellet ivez ouzh Pennglaou teñval (Parus lugubris). *Pennglaouig* a c'hell talvezout da skañv-benn : *Pennglaouig ma 'z out !*

## [[Boued]]

Ar pennglaou a zebr amprevaned, biskoul, kraoñ hag hadoù.

## Annez
Bevañ a ra ar pennglaou er c'hoadoù, liorzhoù ha girzhier. Ul labous arsezat eo en Europa. Neizhiañ a ra e miz Ebrel hag e miz Mae. Fardet eo an neizh gant kinvi, kolo, gloan, reun ha pluñv en un toull en ur wezenn pe ur voger. Dozvet eo gantañ etre 5 ha 12 vi.


## Sell ivez
* Rummad al laboused renket hervez o anv boutin
* Rummad al laboused renket hervez o anv skiantel

## Skeudennoù

Image:Parus_major_1_(Marek_Szczepanek).jpg
Image:Parus_major_2_(Marek_Szczepanek).jpg
Image:Parus_major_3_(Marek_Szczepanek).jpg
Image:Parus_major.jpg
Image:Parus_major2.jpg
Image:Parus_major3.jpg
Image:CRW_1342a.jpg
Image:Great_Tit_(Parus_major)_1.jpg
Image:Great Tit fledgeling.jpg
File:Nederlandsche_vogelen_(KB)_-_Parus_major_(112b).jpg


## Notennoù
Bokmål

Unan eus an daou zoare-yezh ofisiel Norvegia eo ar **bokmål** (lit. "yezh al levrioù") ouzhpenn an *[[nynorsk]]*. Implijet e vez ar bokmål gant an darn vrasañ eus an norvegerion (tro-dro da 90%) ha hennezh eo an doare-yezh kelennet d'an estrañjourion peurliesañ pa fell dezhe deskiñ norvegeg. Kalz tostoc'h eo ar bokmål ouzh an daneg, dreist-holl dre skrid, eget an nynorsk.

Disheñvel un tamm eo ar riksmål diouzh ar bokmål, rak heñvel-poch eo reizhskrivadur ar riksmål ouzh hini an daneg.

Setu keñver-ouzh-keñver Mellad kentañ Disklêriadur Hollvededel Gwirioù mab-den e bokmål hag e Nynorsk:

Bokmål:
:*Alle mennesker er født frie og med samme menneskeverd og menneskerettigheter. De er utstyrt med fornuft og samvittighet og bør handle mot hverandre i brorskapets ånd.*

Nynorsk:
:*Alle menneske er fødde til fridom og med same menneskeverd og menneskerettar. Dei har fått fornuft og samvit og skal leve med kvarandre som brør.*

## Gwelet ivez:
* Norvegeg
* Nynorsk
Nynorsk

Unan eus daou zoare-yezh ofisiel Norvegia eo an **Nynorsk** (da lavarout eo "norvegeg nevez") ouzhpenn ar *[[Bokmål]]*. Implijet e vez an nynork gant 10-15% eus an norvegegerion, ar re-mañ o chom war ar maez dreist-holl. N'eo ket an nynorsk ken tost ouzh an daneg hag ar bokmål.

Savet e oa bet ar yezh unvan gant Ivar Aasen dre dastum elfennoù rannyezhel a-dreuz Norvegia o klask sevel ur gwir yezh norvegek c'hlan hep na vije levezonet betek re gant an daneg. 

Setu keñver-ouzh-keñver Mellad kentañ Disklêriadur Hollvedel Gwirioù mab-den e nynorsk hag e bokmål :

Nynorsk:
:*Alle menneske er fødde til fridom og med same menneskeverd og menneskerettar. Dei har fått fornuft og samvit og skal leve med kvarandre som brør*. 

Bokmål:
:*Alle mennesker er født frie og med samme menneskeverd og menneskerettigheter. De er utstyrt med fornuft og samvittighet og bør handle mot hverandre i brorskapets ånd*.

## Gwelet ivez:
* Norvegeg
* Bokmål

## Liammoù diavaez
* Ivar Aasen-Tunet (e norvegeg, alamaneg, saozneg)
* Le norvégien, origines et standards (e galleg)
* Coexistence linguistique en Norvège (e galleg)
Logodenn

Al **logod** a zo bronneged krigner renket er genad *Mus*. Droukvesket e vezont gant ar razhed a-wechoù.
## Hollegezhioù
Anavezet eo mat-tre al logod a gaver en tiez, ar *Mus musculus*. En holl vroioù pe dost e vevont.
Implijet e vezont er vevoniezh evel patrom korfoù ar bronneged. Maget ha doñvaet e vezont gant lod tud ivez.
E Stadoù-Unanet Amerika e kaver logod o zreid gwenn *(Peromyscus leucopus)* ha logod-yourc'h *(Peromyscus maniculatus)* a c'hell ober o annez en tiez ivez. "Kengouvidi mab-den" a reer eus ar spesadoù-se.

## Kemmesk
Alies e vez graet « logod » eus krignerien vihan all ha n'int ket eus ar genad *Mus* (muenned, morzigelled hag all). Kemmesk a c'hall c'hoarvezout ivez gant loened bihan ha n'int ket krignerien zoken, evel an tunig, ar minelled pe ar minoc'hed.

## Yezh
*An anv-stroll eo "logod" ; "logodenn" eo an unanderenn.
*Ur ger karantezus eo *logodenn*, hag a vez lavaret d'ar vugale : *Ma logodenn(ig) !*
Keteg

Ar **c'heteg** (anavazet gwechall **ostyakeg Yenisei**), a zo ur yezh komzet gant 2.000 den a-hed oglenn Yenisei e Siberia. 

Mont da get a reas an holl yezhoù kar e familh ar yezhoù yenisek ha neuze e vanas ar c'heteg evel ur yezh digenvez pa varvas ar yezh kar nemeti, ar yougeg (pe *yugh*).

Klasket ez eus bet liammañ ar c'heteg ouzh ar bourouchaskeg pe c'hoazh ouzh ar yezhoù sinek-tibetek met n'eo ket gwall sklaer al liammoù-familh-se.

## Liammoù diavaez:

* Keted
* Keteg
Yezhoù mongolek

Ur skourr eus ar yezhoù altaek eo ar **yezhoù mongolek**, ennañ 13 yezh komzet e Kreiz Azia. 

Yezh vrudetañ an holl yezhoù mongolek eo ar mongoleg (Монгол Хэл) komzet e Mongolia.

Setu penaos e vez isrannet ar yezhoù er skourr-mañ:

* Yezhoù mongolek ar reter
* Yezhoù mongolek ar c'hornôg

### Liammoù diavaez:

''Ethnologue''
Gwaskoneg

Ur rannyezh okitanek eo ar **gwaskoneg** komzet dreist-holl e Gwaskogn (Bro-C'hall) en departamantoù-mañ:
Pireneoù-Atlantel, Pireneoù-Uhel, Landes, Gers, Gironde hag en ul lodenn eus Lot-et-Garonne, Haute-Garonne hag Ariège. Komzet e vez ivez e Val d'Aran e gwalarn Katalonia (Spagn) e-lec'h ma'z eo unan eus ar yezhoù kenofisiel. 

Meur a isrannyezh a zo:
* armagnakeg (armanhaqués)
* bearneg (bearnés)
* bigourdaneg (bigordan)
* kominjeg (comengés)
* lanneg (landés)
* lomagneg (lomanhòu)
* medokineg (medoquin)
* araneg (aranés)

## Perzhioù
*An *f* okitanek zo *h* e gwaskoneg e gerioù evel * har / hèr / hèser / hèder*, pa gaver *far / faire* a-hend-all (hag *hilh, harinha* ...) 

## Gwelout ivez
* okitaneg
* araneg

## Liammoù diavaez:
* Geriadur gwaskoneg, bearnek, aranek
* An '''Ensavadur Okitan''', diazezet e Bearn
* Escòla Gaston Febus
Mirandeg

Ar **mirandeg** (mirandeg : *lhéngua mirandesa* pe *astur-lhionés* ; portugaleg : *língua mirandesa* pe *mirandês*) zo ur yezh romanek komzet e biz Portugal. Anavezet e oa bet ez-ofisiel evit ar wech kentañ gant Breujoù Portugal e miz Genver 1999.

Disheñvel eo ar mirandeg diouzh ar portugaleg unvan e meur a geñver, rak diorroet e oa bet ar mirandeg diwar al leoneg a veze komzet e hanternoz Iberia. Kar eo d'an asturianeg neuze, met disheñvel eo an eil yezh diouzh eben abalamour ma'z eo bet levezonet ar mirandeg gant ar portugaleg tra m'eo bet levezonet an asturianeg gant ar spagnoleg.

Komzet e vez hiziv gant nebeutoc'h evit 5 000 den evel yezh kentañ, e Miranda do Douro dreist-holl.

Teir rannyezh zo : "mirandeg ar vevenn", "mirandeg ar c'hreiz" ha "mirandeg sendinek". 

An darn vrasañ eus an dud a gomz mirandeg a oar portugaleg ha lod all zo barrek war ar spagnoleg ivez.

## Gwelet ivez
*Asturianeg
*Leoneg

## Liammoù diavaez

* ''Ethnologue''
* ''L Mirandés: Ũa Lhéngua Minoritaira an Pertual''
* Wikipedia e mirandeg
Gwernenezeg

Dgèrnésiais
Komzet e:Gwernenez

Komzet gant: 1.327 den (934 flour) 
Renkadur hervezar familhoù-yezh:
Indezeuropek
&nbsp;Italek
&nbsp;&nbsp;Romanek
&nbsp;&nbsp;&nbsp;Kornôg-Italek
&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Kornôg-Italek ar C'hornôg
&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Galian-Iberek
&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Galian-Romanek
&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Galian-Raetek
&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Oïl
&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;**Dgèrnésiais**
Statud ofisiel
Statud ofisiel ebet e:Gwernenez
Kodoù yezh:
ISO 639-1: 
ISO 639-2:
SIL:


Ar **gwernenezeg** (*dgèrnésiais* pe *guernésiais*) a zo ur yezh normanek komzet e Gwernenez. Ur yezh oïl an hini eo.

E 2001 e c'helle 1.327 a dud, da lâret eo 2% eus poblañs an enezenn, komz ar yezh en un doare flour ha 3% he c'homprene mat. Ouzhpenn 70% eus ar gomzerion-se a zo en tu all da 64 vloaz avat. Etre ar re yaouank ne vez komzet nemet gant 0,1% eus an dud, met 14% a gompren ar yezh tamm pe damm.

Dont a ra a-benn, tu pe du, ar wernenezegerion da gompren ar jerzenezeg ha gallout a reont ivez kompren Normanded e Bro-C'hall.

N'eo ket bet ken levezonet ar gwernenezeg gant ar galleg ha m'eo bet ar jerzenezeg, met kreñvoc'h eo bet levezon ar saozneg war yezh Gwernenez.

Labourat evit difenn ar yezh a ra *L'Assembllaïe d'Guernesiais* bet krouet e 1957. Kelennet e vez ar yezh er skolioù a-wechoù ivez evel ur yezh da dibab.

## Skwerioù
* Quaï temps qu’i fait? : * (Penaos emañ an amzer?)*
* I' fait caoud ogniet : * (Tomm eo hiziv)*
* Tchi qu’est vote naom? : * (Pe anv oc'h?)*
* Coume tchi que l’affaire va? : * (Penaos 'mañ kont?)*
* Quaï heure qu'il est? : * (Pet eur eo?)*
* À la perchoine : * (Kenavo ar c'hentañ)*
* Mercie bian : * ([[Trugarez]] vras)*

## Gwelet ivez:
*Jerzenezeg

## Liammoù diavaez:
*''Petra eo ar gwenezeneg?'' (e saozneg)
*Guernsey French (e saozneg)
## Daveoù
Boc'hruz

Ar **boc'hruz**, anvet **boc'h-ruz** ha **boc'hig-ruz** ivez, *Erithacus rubecula* an anv skiantel anezhañ, zo un evn golvaneg, ruz pe liv orañjez e grubuilh, ha boutin-tre en Europa.

## Anv
Anavezet eo ivez dindan an anvioù *rujodenn*, *boc'hig*, *boc'hruzig*, *kofig-ruz* hag *[[Alan]]ig kof-ruz*.

E geriadur Martial Menard e kaver un toullad brav a anvioù disheñvel : *boc'hruzig*, *bran-buzhug* (liester : *brini-buzhug*), *evnig-ruz*, *goûgig-ruz*, *labousig-ar-c'halvar*, *labousig-hor-Salver*, *polu*, *richodell*, *ruchodenn* kement ha lesanv al labousig : *[[Olierig]]*.

## Doareoù pennañ
Ar par hag ar barez a zo heñvel-tre. Gallout a reont bevañ war-dro trizek vloaz.

## [[Boued]]
Amprevaned, kevnid, buzhug, bruzun, un nebeud hadennoù ha frouezh.

## Annez
Bevañ a ra el liorzhoù, er c'hoadoù hag er girzhier.

Ul labous arsezat eo en Europa ar C'hreisteiz, met hini Skandinavia pe Rusia a zivro d'ar C'hreisteiz e-pad ar goañv.

Neizhiañ a ra adalek miz C'hwevrer betek miz Gouere en un neizh aozet gant reun ha pluñv.

## Mojenn
Lavarout a ra ur vojenn en dije tapet an evnig liv ruz e grubuilh pa voe kroazstaget ar C'hrist. Gant e zivaskell e klaskas sec'hañ daeroù ar boureviad ha gant e bigos lemel spern ar gurunenn a c'hloaze e dal : kouezhañ a reas un dakenn wad war al labousig, just d'an ampoent.

## Gwelet ivez
* Rummad al laboused renket hervez o anv boutin
* Rummad al laboused renket hervez o anv skiantel

## Skeudennoù

European Robin aka.jpg
Erithacus_rubecula_(Marek_Szczepanek).jpg
040711_014_immature_robin.jpg|Boc'hruz yaouank
Erithacus rubecula whiterbyi Hartert, E, 1910 232 HdB Ouarsenis Algérie.jpg‎|
Cuculus canorus canorus MHNT.ZOO.2010.11.150.1.jpg |*Cuculus canorus* + *Erithacus rubecula* - Museum specimen
Petirrojo europeo (Erithacus rubecula), Tierpark Hellabrunn, Múnich, Alemania, 2012-06-17, DD 02 alt.jpg


## Notennoù ha daveennoù
Bouryatia

**Republik Bouryatia** (bouryateg: Буряад Улас; rusianeg Республика Бурятия) a zo anezhi ur republik e Kevread Rusia war glannoù al Lenn Baykal. Bevennoù etrebroadel he deus ar Republik gant Mongolia. Ouzhpenn 80% eus ar vro zo menezioù anezhi.

Aour, tungsten, zink, uraniom hag all, a vez kavet e kondon Bouryatia. A-bouez-bras evit armerzh ar vro eo al labour-douar ivez pa vez gounezet gwinizh ha legumaj dreist-holl. A-hend-all e vez gounezet arc'hant dre chaseal ha pesketa.

Bez' ez eus tud eus 100 broad ha gouenn disheñvel o vevañ e Bouryatia, en o zouez Rusianed (69,9%), Bouryated (24%), Ukrainaned (2,2%), Tatared (1%), ha Belarused (0,5%).

Bouddhisted tibetek (''lamaourion''), chamanourion pe kristenion ortodoks eo an darn vrasañ eus ar Vouryated.


Buryatia02.png|
Flag of Buryatia.svg
Coat of Arms of Buryatia.svg

## Liammoù diavaez

* Lec'hienn ofisiel Republik Bouryatia
Jerzenezeg

Ar **jerzenezeg** pe **jerzeeg** (*Jèrriais*) a zo ur yezh oïl a-orin normanek a vez komzet e Jerzenez. Kar eo d'ar gwernenezeg. Komzet e vez ur rannyezh jerzenezek e Serk (serkeg), bet kaset di eus Jernenez er . N'eo ket kevatal ar jerzenezeg, yezh hengounel an enez, d'ar galleg a vez implijet eno evit aferioù a denn d'ar velestradurezh.

E 2001 e veze komzet ar yezh gant 3% eus an dud a vev en enez ha betek 15% a zo gouest d'he c'hompren. Mont war gresk a ra an niver a vugale barrek war ar yezh abaoe ma vez kelennet muioc'h-mui er skolioù.

Klasket e vez gwareziñ ar yezh hag he c'has war-raok ivez dre hec'h implijout muic'h-mui er vuhez foran, da skouer war pannelloù-hent hag all.

## Gerioù brezhoneg e jerzenezeg ?
Jerzenez a oa ul lodenn eus Breizh betek aloubadeg an Normaned. Hervez lod e vefe un dornadig gerioù a orin brezhonek e jerzenezeg :

**pihangne*, ur c'hrank, a zeuje eus ar brezhoneg *bihan* ;
**quédaine* a zeuje eus *gadenn* (< *gad*, liester *gedon*) ;
**baîni*

## Gwelet ivez:
*Gwernenezeg

## Notennoù

## Liammoù diabarzh
*evit ar gerioù brezhoneg e jerzenezeg

## Liammoù diavaez
*Les Pages Jèrriaises
*La Société Jersiaise - La Section de la langue Jèrriaise
*BBC Radio Jersey - Jèrriais
Griko

Ar **griko** pe **grekaneg** (saoz. *Grecanic*) a zo ur rannyezh c'hresianek komzet er rannvro Magna Graecia bet o'n em astenn e kreisteiz Italia ha Sikilia e-pad an Henamzer. Div gumuniezh zo en Italia ma vez komzet griko: unan e Kalabria hag eben e Puglia.

En Italia e reer ***Griko*** (skrivet ivez ***Grico*** a-wezhoù) eus ar yezh-mañ, tra ma reer κατωιταλιώτικα (*katoitaliótika*; "su italianeg") anezhi e Gres peurliesañ.

Diorren a reas ar griko diwar ar ar gresianeg dorek ha neuze ez eo diheñvel a-walc'h diouzh ar gresianeg a-vremañ komzet e Gres bet deveret diwar ar gresianeg hellenek. Met daoust da se e c'hell komzerion an div yezh dont a-benn d'en em gompren tamm pe damm.

Anavezout a reas Breujoù Italia kumuniezh griko Salento dindan an anv *"Minoranze linguistiche Grike dell'Etnia Griko-Salentina"*.

## Testenn skouer
### Griko
Εβώ πάντα σε σένα πενσέω,
γιατί σένα φσυχή μου 'γαπώ,
τσαι που πάω, που σύρνω, που στέω
στην καρδιά μου πάντα σένα βαστώ.

Ebow panta se sena pensèow, ghiatì sena phsikhèy mou gapòw, Tsai pou paow, pou syrnow, pou steow steyn kardià mou panta sena bastòw.

### Gresianeg a-vremañ
Εγώ πάντα εσένα σκέφτομαι,
γιατί εσένα ψυχή μου αγαπώ,
και όπου πάω, όπου σέρνομαι, όπου στέκομαι,
στην καρδιά μου πάντα εσένα βαστώ.

### Brezhoneg

Soñjal ennout a ran atav
rak da garout a ran, ma ene,
ha n'eus forzh da belec'h ez afen, n'eus forzh pelec'h e chomfen a-sav,
Em c'halon e vi-te atav.

## Gwelit ivez:
* Gresianeg Calabria

## Liammoù diavaez:

* Grika milume! Kumuniezh griko war-linenn
* Geriaoueg griko-saozneg en linenn
Skritur ar c'hozheuropeg

Meizad ar c'hultur heneuropat ha **skritur an heneuropeg** a zo bet embannet gant an arkeologourez Marija Gimbutas diwar-benn kavadennoù deiziatet eus 7000 betek 4000 kent Jezuz-Krist. E Serbia, Hungaria ha Kroatia ez int bet graet. War meur a dra (pladennoù, pouezioù-gwiad, delwennigoù-pri) ez eus bet gwelet arouezioù ul lizherenneg dianav. Lod eus an hendraourien o deus klasket liammañ anezhi d'an etruskeg pe d'ar fenikianeg.
Skritur Vinča e vez graet ivez eus ar skritur-mañ p'eo bet kavet meur a skouer er gêr-se e-kichen Beograd. E kêriadenn Jela nepell diouzh Beograd eo bet graet meur a gavadenn gant enskrivadurioù ivez.Forzh penaos eo bet skritur Vinča kalz koshoc'h eget hini ar Sumeridi hag hini an Henegiptiz koshañ.

## Ur vartezeadenn nevez
An arkeologour amerikan, Toby Griffen, hag en deus kelennet e Skol-Veur Su-Illinois a-raok mont war e leve, en deus embannet ur vartezeadenn leun a ijin, met ne vez ket degemeret gant an holl arbennigourien.
Hervezañ e vije posupl disifrañ eur frazenn kavet war daou bouez-gwiad. Treiñ a ra teir arouezenn evel tresoù pe hieroglifoù. Unan a vefe tres un arzh, unan all hini ur c'hourzh (a dalveze evit un doueez) hag un trede hini ul labous. P'en deus kavet div wech an heuliad : *arzh doueez labous doueez arzh doueez* en deus soñjet e c'hellfe bezañ gwelet evel ar frazenn : *an doueez-arzh hag an doueez-labous, (ar re-se) an doueez-arzh*. Un doare da zispakañ eo an div zoueez un doueez hepken.Hervez Griffen ez eus kaoz amañ eus an doueez gresian Artemis he doa perzhioù liammet ouzh al laboused koulz hag ouzh an arzhed. Eus *arktos* (ger gresianeg evit arzh) e teu hec'h anv ha patrom ar vaouez-labous eo ivez.

## Daveoù
* Gimbutas, Marija. 1974. The Gods and Goddesses of Old Europe 7000 - 3500 BC, Mythos, Legends and Cult Images
*Griffen, Toby D., *Deciphering the Vinca Script* http://www.fanad.net, 2007.
* Pešić, Radivoje, *The Vincha Script* (ISBN 86-7540-006-3)
* Pešić, Radivoje, "On the Scent of Slavic Autochthony in the Balkans," Macedonian Review 19, nos. 2-3 (1989), 115-116
* Winn, Milton McChesney. 1973. The signs of the Vinča Culture : an internal analysis : their role, chronology and independence from Mesopotamia
* Winn, Shan M.M. 1981. Pre-writing in Southeastern Europe: the sign system of the Vinča culture, ca. 4000 BC

## Liammoù diavaez
* Vinca symbols at omniglot.com, including a font
* The Number System of the Old European Script - Eric Lewin Altschuler
* The Old European Script: Further evidence - Shan M. M. Winn
Faeroeg

Unan eus yezhoù skandinavek ar c'hornôg eo ar **faeroeg** komzet gant tro-dro da 80&nbsp;000 den en Inizi Faero (48&nbsp;000) hag e Danmark (25&nbsp;000). Bez ez eus ivez 5&nbsp;000 faeroeger en Island. 

Gant an norneg (yezh varv) hag an islandeg ec'h eo ar faeroeg unan eus an teir yezh skandinavek enezel diorroet diwar an norseg komzet da vare ar Vikinged.

Ar yezh ofisiel en inizi a zo bet an daneg abaoe 1538. Ar faeroeg a chomas un trefoedach betek diwezh an XVIII-vet kantved. D'ar mare-se, un den anvet Svabo a zastumas kanaouennoù-pobl. E 1823 e voe moulet un droidigezh eus Aviel Sant Mazhe.
E-kreiz an XIXvet kantved e teuas an den a reas ar muiañ evit yezhig e vro, Hammershaimb. Ar c'hanaouennoù dastumet gant Svabo a oa skrivet e rannyezhoù disheñvel (bez ez eus meur a rannyezh) evel ma oant distaget. Hammershaimb a ijinas un doare-skrivañ etimologek o tennañ da zoareoù-skrivañ ar yezhoù skandinavek all, hag a c'helle bezañ lennet dre holl en inizi, en ur ger : ur yezh unvan. An doare-skrivañ-se, gant un nebeud kemmoù hepken, a zo bet miret betek hiziv. Yezhadur Hammershaimb a voe embannet e. 1854. Skridoù a bep seurt en deus savet ivez.
Ur gelaouenn a voe krouet e 1890. Diwar neuze e tarzhas ur stourm kalet ouzh gouarnamant Danmark evit ma vefe anavezet ar faeroeg evel yezh-Stad. Ne voe gounezet an trec'h nemet e 1948. Ar faeroeg a voe lakaet da "gentañ, yezh ofisiel", an daneg o vezañ aotreet evel "eil yezh". Âr faeroeg a vez implijet en iliz, er skol, er mererezh, er c'henwerzh. Kelaouennoù ha levrioù a vez moulet (troidigezh nevez ar Bibl, 1948). An darn vrasañ eus ar boblañs a oar lenn an div yezh, faeroeg ha daneg. 

Kalz a boan a zo bet kemeret evit harluañ ar gerioù hag an troioù-lavar danek, niverus-meurbet er yezh komzet, diouzh ar yezh skrivet. Darn eus ar gerioù faeroeg kozh a zo bet degemeret er yezh komzet zoken, dre levezon al lennegezh. Gerioù nevez a vez stummet, tennet eus geriaoueg, ar yezh, pe c'hoazh amprestet e vez gerioù diouzh an norvegeg hag an islandeg.
An holl a skriv ar yezh unvan, hogen ar rannyezhoù a vez komzet atav. Den ebet ne skriv na ne glask zoken skrivañ en ur rannyezh. Pa gemerer ur ger en ur rannyezh e roer dezhañ ar furm a dle kaout hervez istor ar yezh hag an doare-skrivañ unvan.

E 1937 e teuas ar faeroeg da vezañ yezh ofisiel an Inizi Faero e-lec'h an daneg.

## Liammoù diavaez:
* Geriadur faeroeg-saozneg
* ''Ethnologue''
* Føroyskt, féroïen, taolennet gant Jógvan í Lon Jacobsen  
* A 500-year-old fight to save a language
Kalvennig c'hlas

Ar **galvennig c'hlas** (liester : **kalvenniged glas**) a zo ur spesad golvaneged bihan, *Cyanistes caeruleus* an anv skiantel anezhañ.

Anvet e voe *Parus caeruleus* (kentanv) da gentañ-penn (e 1758) gant an naturour svedat Carl von Linné (1707-1778).

## Doareoù pennañ
Bihanoc'h eo eget ar pennglaou.

## Boued
Debriñ a ra amprevaned e-pad an hañv ha had e-pad ar mareoù all.

## Annez hag isspesadoù
Ar spesad a gaver an nav isspesad anezhañ :
* *Cyanistes caeruleus balearicus*, e Mallorca,
* *C. c. caeruleus*, (Linnaeus, 1758), eus hanternoz, kreiz ha reter Europa da gornôg ha hanternoz Azia Vihanañ,
* *C. c. calamensis*, e kreisteiz Gres, Kikladez, Kreta hag Enez Rodos,
* *C. c. obscurus*, en Inizi breizhveuriat,
* *C. c. ogliastrae*, el Ledenez iberek, Korsika ha Sardigna,
* *C. c. orientalis*, er gevred d'al lodenn europat eus Rusia,
* *C. c. persicus*, e mervent Iran,
* *C. c. raddei*, e hanternoz Iran,
* *C. c. satunini*, e Krimea, er C'haokaz, reter Turkia ha gwalarn Iran.

Ober a ra e annez er c'hoadoù, el liorzhoù hag er girzhier.

## Liammoù diavaez
*  ''Cyanistes caeruleus'' war al lec'hienn BirdLife International.
*  ''Cyanistes caeruleus'' war lec'hienn an International Union for Conservation of Nature (IUCN).

## Skeudennoù

CRW_1380.jpg|E Rumia (Polonia).
Parus_caeruleus2.jpg|E Rumia (Polonia).
Ekahau Sinitiainen.jpg
Ekahau_BlueBird.jpg
Blue Tit.jpg
Parus_caeruleus.jpg
Blue Tit (49778198597).jpg
Blue Tit - Parus caeruleus (50847728438).jpg
Parus_caeruleus_(Marek_Szczepanek).jpg
Cyanistes caeruleus MHNT.ZOO.2010.11.181.18.jpg |*Cyanistes caeruleus* 


## Sell ivez
* Rummad al laboused renket hervez o anv boutin
* Rummad al laboused renket hervez o anv skiantel

## Notennoù ha daveennoù
Greunlandeg

Ur yezh eskimoek-aleoutek eo ar **greunlandeg** komzet e Greunland gant 54.000 den.

Teir rannyezh pennañ ez eus: hini an hanternoz, hini ar c'hornôg hag hini ar reter. E gwrionez e vez anvet *greunlandeg* rannyezh an c'hornôg, ar rannyezh muiañ komzet, tra ma reer *inuktun* eus rannyezh an hanternoz komzet tro-dro d'ar gêr Qaanaaq (Thule). Tostoc'h ouzh an inuktitut komzet e Kanada eo ar rannyezh-se. 

Skrivet e vez ar c'halaallisut gant al lizherenneg latinek kentoc'h evit gant ar silabenneg inuktitut .

## Gwelet ivez:
* Greunland
* Inuktitut
* Yezhoù eskimoek-aleutek

## Liammoù diavaez:
* Kuzul ar greunlandeg
* ''Ethnologue''
Golvan tiez

Ar **golvan tiez** pe **golvan-tiez**, pe **filip** c'hoazh, zo un evn bihan, *Passer domesticus* an anv skiantel anezhañ.

## Doareoù pennañ
Etre 10 ha 15 cm eo ment ar golvan (liester : *golvaned* pe *gelvinier*), gant ur mas war-dro 30 g. Gris eo kein ar par, ha du e c'houzoug. Gell eo penn ha gouzoug ar barez.

Neizhiañ a ra etre miz C'hwevrer ha miz Mae. Ar barez a zozv etre 3 ha 5 vi, en un neizh savet dindan malvenn un doenn, pe en iliav.

Digreskiñ a ra an niver a golvaned en Europa, n'ouzer ket perak.

## [[Boued]]
Kemm-digemm e vez boued ar golvaned diouzh o annez : ed, hadennoù bihan, amprevaned, struj ha frouezh a ya ganto peurvuiañ.

## Annez
Er c'hêrioù ha war ar maezioù.

## Gwelout ivez
* Rummad al laboused renket hervez o anv boutin
* Rummad al laboused renket hervez o anv skiantel

## Skeudennoù

Passer domesticus3.jpg|Ur par
Passer_domesticus2.jpg|Ur barez
Passer domesticus domesticus MHNT.ZOO.2010.11.208.jpg|Vioù
Norneg

Norneg
Komzet e:Shetland hag Orkney

Komzet gant: yezh varv 
Renkadur hervezar familhoù-yezh:
Indezeuropek
&nbsp;Germanek
&nbsp;&nbsp;Germanek an norzh
&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Skandinavek ar c'hornôg
&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;**Norneg**


An **norneg** a zo ur yezh norzh-germanek aet da get etre an  hag an  kantved. Komzet e veze en Inizi Shetland hag Orkney e Bro-Skos. Goude ma oa bet roet an inizi-se da Skos er  kantved e poueze gouarnamant hag Iliz Bro-Skos war an dud da zilezel o yezh na neuze e voe kemeret he flas tamm-ha-tamm gant ar skoteg.

## Gwelet ivez:
* Faeroeg
* Islandeg
* Norseg

## Liammoù diavaez:

* ''Ethnologue''
Yezhoù eskimoek-aleoutek

Ur familh-yezhoù eo ar **yezhoù eskimoek-aleoutek** komzet e Kalaallit Nunaat(Greenland), Kanada, Alaska hag e lec'hioù zo eus Siberia. Er familh-se emañ diouzh an tu ar yezhoù eskimoek a reer *[[inuktitut]]* anezhe e norzh Alaska, Kanada ha Kalaallit Nunaat ha diouzh an tu all ar *[[yupikeg]]* e kornôg Alaska hag *[[yuiteg]]* hag an *[[aleouteg]]* e Siberia. 

Setu penaos e vez renket ar yezhoù eskimoek-aleoutek:

**Yezhoù eskimoek-aleoutek**
:**Yezhoù aleoutek**
::Aleouteg 
:::Rannyezhoù ar C'hreiz-Kornôg: Atkaneg, Attuaneg, Unanganeg, Beringeg (60-80 a gomzerion)
:::Rannyezhoù ar Reter: Unalaskaneg, Pribilofeg (400 a gomzerion)
:**Eskimoeg**
::Yupikeg (10,000 a gomzerion)
::Alutiiq (pe *Yupikeg Pleg-mor Habask*) (400 a gomzerion)
::Yuiteg (pe *Yupik Kreiz-siberek) (Inizi Chaplinon ha St Lawrence, 1400 a gomzerion)
::[[Naukaneg]] (70 a gomzerion)
::[[Sirenikeg]] (1 c'homzer)
::[[Inupik]] (pe *inuiteg*) (75,000 a gomzerion)
:::[[Iñupiaq]] (northern Alaska, 3500 a gomzerion) 
:::[[Inuvialuktun]] (pe *inuktuneg*) (kornôg Kanada)
:::[[Inuktitut]] (reter Kanada; gant inuktuneg, 24.000 a gomzerion)
:::[[Kalaallisut]] (Kalaallit Nunaat, 47.000 a gomzerion)

== Daveoù ==
* Bernet, John W. *An Anthology of Aleut, Eskimo, and Indian Literature of Alaska in English Translation*. Fairbanks, Alaska: [s.n.], 1974. 
* Conference on Eskimo Linguistics, and Eric P. Hamp. *Papers on Eskimo and Aleut Linguistics*. Chicago: Chicago Linguistic Society, 1976. 
* Dumond, Don E. *On Eskaleutian Linguistics, Archaeology, and Prehistory*. [S.l: s.n, 1965. 
* Fortescue, Michael D. *Some Problems Concerning the Correlation and Reconstruction of Eskimo and Aleut Mood Markers*. København: Institut for Eskimologi, Københavns Universitet, 1984. ISBN 87-87874-10-5
* Fortescue, Michael D., Steven A. Jacobson, and Lawrence D. Kaplan. *Comparative Eskimo Dictionary: With Aleut Cognates*. Fairbanks, AK: Alaska Native Language Center, University of Alaska Fairbanks, 1994. ISBN 1-55500-051-7
* Marsh, Gordon H. *The Linguistic Divisions of the Eskimo-Aleut Stock*. 1956. 
* Swift, Mary D. *Time in Child Inuktitut: A Developmental Study of an Eskimo-Aleut Language''. Studies on language acquisition, 24. Berlin: M. de Gruyter, 2004. ISBN 3-11-018120-7
Sirenikeg

Ur yezh yupikek eo ar **sirenikeg**. Aet eo da get ar yezh-mañ rak ne veze komzet en un doare flour nemet gant un den kozh e Chukotka (biz Rusia). Ar vaouez-mañ, **Vyie** (Valentina Wye) (ruseg: Выйе), a varvas e Genver 1997.

Tro-dro da gêriadenn Sireniki (Сиреники) e veze komzet.

## Notennoù


## Gwelet ivez:
*Yezhoù eskimoek-aleoutek
Turzhunell durk

An **durzhunell durk** a zo un evn eus rummad an turzhunelled.

## Hollegezhioù
A-orin eus Europa ar su eo an **durzhunell durk**, *Streptopelia decaocto* diouzh hec'h anv skiantel. Erruet e oa e Bro-C'hall war-dro 1950. Kavet e oa bet e Bro-Saoz hag Iwerzhon e-pad ar bloavezhioù 1960 ha kaset da Amerika dre zegouezh er bloavezhioù 1980. Ar c'houblad kentañ bet gwelet e Breizh a zeuas e 1958 eno hag e vez kavet dre-holl bremañ.

An hanter gelc'henn zu war he c'hilpenn eo merk an durzhunell-mañ.

Muzuliañ a ra war-dro 27 cm gant ur pouez etre 125 ha 240 g.

## [[Boued]]
Debriñ a ra had, kignez ha broñs

## Annez
Ul labous eus ar c'hêrioù hag ar c'hêriadennoù kentoc'h eget eus an douaroù labour frank eo an durzhunell durk.

Neizhiañ a ra etre miz Ebrel ha miz Gwengolo. Alies e vag pevar pe bemp neizhiad en ur bloavezh, dozviñ a ra daou vi bep gwech.

## Sellet ivez
* Rummad al laboused renket hervez o anv boutin
* Rummad al laboused renket hervez o anv skiantel

## Skeudennoù

Image:Sierpowka big.jpg
Image:Tourterelle turque MHNT.jpg|Vi turzhunell durk.''
Gwennili

**Gwennili**, pe **gwennidell**, pe **skendilig**, eo anv an holl evned rummataet er c'herentiad Hirundinidae, termenet e 1815 gant ar skiantour stadunanat Constantine Samuel Rafinesque (1783-1840).

Diouzh Doare 8.2 an *IOC World Bird List* ez a naontek genad golvaneged d'ober ar c'herentiad :

## Genadoù <small>(renket diouzh an urzh filogenetek)</small>

* *[[Pseudochelidon]]* - Hartlaub, 1861 (2 spesad),
* *[[Psalidoprocne]]* - Cabanis, 1850 (5 spesad),
* *[[Pseudhirundo griseopyga|Pseudhirundo]]* - Roberts, 1922 (1 spesad),
* *[[Cheramoeca leucosterna|Cheramoeca]]* - Cabanis, 1850 (1 spesad),
* *[[Phedina]]* - Bonaparte, 1855 (2 spesad),
* *[[Riparia]]* - T. Forster, 1817 (6 spesad),
* *[[Tachycineta]]* - Cabanis, 1850 (9 spesad),
* *[[Progne]]* - Boie, 1826 (9 spesad),
* *[[Notiochelidon]]* - Baird, 1865 (4 spesad),
* *[[Haplochelidon andecola|Haplochelidon]]* - Todd, 1929 (1 spesad),
* *[[Atticora]]* - Gould, 1842 (2 spesad),
* *[[Neochelidon tibialis|Neochelidon]]* - P.L.Sclater, 1862 (1 spesad),
* *[[Stelgidopteryx]]* - Baird, 1858 (2 spesad),
* *[[Alopochelidon fucata|Alopochelidon]]* - Ridgway, 1903 (1 spesad),
* *[[Hirundo]]* - Linnaeus, 1758 (15 spesad),
* *[[Ptyonoprogne]]* - Reichenbach, 1850 (4 spesad),
* *[[Delichon]]* - Moore, 1854 (3 spesad),
* *[[Cecropis]]* - Boie, 1826 (9 spesad),
* *[[Petrochelidon]]* - Cabanis, 1850 (11 spesad).


## Notennoù ha daveennoù
Drask sut

An **drask sut** (liester : **driski sut**) a zo ur spesad golvaneged, krennik e vent, *Turdus philomelos* an anv skiantel anezhañ.

## An anv
Hec'h anv skiantel *philomelos* a zeu eus ar gresianeg *a gar ar sonerezh* rak kanañ a ra kalz laboused ar spesad-mañ. Kavet e vez ivez an anv brezhonek *bouzevelleg* (diwar *borzevelleg*).

## Doareoù pennañ

Muzuliañ a ra an **drask sut** 22 cm. Kalz bihanoc'h eget an drask roueel hag an drask louet eo.
Dougen a ra pluñv rous unvan war e gein ha gwenn brizhennet rous eo e krubuilh.

## Boued
Bevañ a ra diwar zivellkeineged ha hugennoù.Boas eo da derriñ krogenn ur maligorn war ur maen.

## Annez hag isspesadoù
Ar spesad a gaver ar pevar isspesad anezhañ :
* *Turdus philomelos clarkei*, e kornôg Europa,
* *T. p. hebridensis*, e Na h-Eileanan Siar, en Enez Sgitheanach, kornôg Bro-Skos ha kornôg Iwerzhon,
* *T. p. nataliae*, e kornôg ha kreiz Siberia,
* *T. p. *'philomelos**'', en [[Europa]] (nemet er [[kornôg|c'hornôg]]), hanternoz [[Turkia]], ar [[Kaokaz|C'haokaz]] ha hanternoz [[Iran]].<br>
Plijout a ra brouskoadoù, girzhier, liorzhoù war-dro an tiez dezhañ.

==Sellet ivez==
* [[Roll ar spesadoù laboused eus ar genad Turdus]]
* [[:Rummad:evned|Rummad al laboused renket hervez o anv boutin]]
* [[:Rummad:Laboused (anv skiantel)|Rummad al laboused renket hervez o anv skiantel]]

==Liammoù diavaez==
* [http://datazone.birdlife.org/species/factsheet/song-thrush-turdus-philomelos  ''Turdus philomelos'' el lec'hienn BirdLife International.]
* [http://www.iucnredlist.org/details/22708822/0  ''Turdus philomelos'' e lec'hienn an International Union for Conservation of Nature (IUCN).]

==Levrlennadur==
* [[Claude Péridy]], **An drask-sut*', e-barzh *EVNED Breizh'', Hor Yezh, 1995, pajennoù 110-111.

## Notennoù ha daveennoù
8 Gwengolo

## Darvoudoù
* 1380 : Emgann Koulikovo etre ar Vongoled hag ar Rusianed.
* 1563 : kurunnet eo Masimilian II an Impalaeriezh Santel da roue Hungaria ha Kroatia e Pressburg.
* 1636 : savet Skol-veur Harvard.
* 1648 : sinet eo Feur-emglev Münster ; dizalc'h eo ar Proviñsoù-Unanet.
* 1793 : dibenn Emgann Hondschote : trec'h an arme gall.
* 1796 : trec'h eo luioù ar Republik C'hall war reoù Arc'hdugelezh Aostria en Emgann Bassano.
* 1855 : dibenn Brezel Krimea.
* 1909 : sinet eo Feur-emglev Rio de Janeiro (1909) etre Brazil ha Perou.
* 1923 : krouidigezh ar gevredigezh arzourien Unvaniezh ar Seizh Breur gant Jeanne Malivel ha Reun Kreston.
* 1936 : lakaet an tan en ur c'hamp soudarded saoz e Penyberth e hanternoz Kembre, gant tri broadelour Saunders Lewis, Lewis Valentine ha D. J. Williams.
* 1941 : deroù Seziz Leningrad.
* 1951 : sinet eo Feur-emglev San Francisco (1951).
* 1966 : skignet eo Star Trek war skrammoù skinwel amerikan evit ar wech kentañ.
* 1973 : loc'het eo kentañ doare ar redadeg war vor Whitbread Round the World Race diouzh Portsmouth (Bro-Saoz).
* 1991 : Republik Makedonia dizalc'h diouzh Yougoslavia.
* 2022 : dont a ra Charlez III da vezañ roue ar Rouantelezh Unanet.

## Ganedigezhioù
* 1157 : Richarzh Iañ (Bro-Saoz) (*Richarzh Kalon Leon* e lesanv), Kont Anjev, Dug Akwitania ha roue Bro-Saoz.
* 1207 : Sancho II Portugal, 4 roue Portugal etre 1233 ha 1247.
* 1496 : Charlez (Bro-C'hall), pevare bugel Anna Vreizh ha Charlez VIII.
* 1780 : Yann-Vari de Lamennais, diazezour Urzh Breudeur Ploermael.
* 1783 : Nikolai Grundtvig, skrivagner ha prederour danat.
* 1830 : Frederic Mistral, barzh ha geriadurour gall okitanek, tapet gantañ Priz Nobel al Lennegezh e 1904.
* 1841 : Antonín Dvořák, sonaozer tchek.
* 1873 : Alfred Jarry, barzh, dramaour ha romantour gall.
* 1913 : Frits Van Seters, skrivagnour echedoù ha mestrc'hoarier echedoù izelvroat.
* 1947 :
** Yaacov Bleiman, mestrc’hoarier echedoù lituanian-israelian.
** Jean-Michel Larqué, melldroader ha kazetennour-sport gall.
* 1952 : Dave Stewart, gitarour, kaner ha pianoour saoz, bet ezel eus ar strollad Eurythmics gant ar ganerez Annie Lennox.
* 1960 : Aimee Mann.
* 1979 : Péter Lékó, mestrc'hoarier echedoù hungarian.

## Marvioù
* 1811 : Peter Simon Pallas, loenoniour ha louzawour alaman.
* 1907 : Eugène Pécher, mestrc'hoarier echedoù belgian.
* 1915 : Jos-Pêr ar Braz, emsaver ha skrivagner brezhonek.
* 1975 : Pierre Montazel, den a sinema gall.
* 1980 : Maurice Genevoix, romantour-barzh gallek.
* 1981 : Hideki Yukawa, fizikour japanat, tapet gantañ Priz Nobel ar Fizik e 1949.
* 1983 : Antonin Magne, marc'houarner, en Arcaishon.
* 2004 : Raymond Marcellin, politikour gall, bet maer Gwened ha prezidant Kuzul Rannvroel Breizh.
* 2009 : Aage Niels Bohr, fizikour dan, Priz Nobel ar Fizik e 1975.
* 2016 : Martial Ménard, embanner, troer ha geriadurour brezhonek.
* 2022 : Elesbed II, rouanez ar Rouantelezh Unanet.

## Lidoù
* Andorra : Devezh ar vro.
* Makedonia an Norzh : Devezh an dizalc'hiezh (1991).
* Iliz katolik roman:
** *Gouel Ginivelezh ar Werc'hez Vari*, pe Gouel Maria Gwengolo,
** sant Adrian, merzher (m. IIIvet kantved),
** Sant an deiz : Sant Karan.
9 Gwengolo

## Darvoudoù
* 1087 : dont a ra Gwilherm II da vezañ roue Bro-Saoz.
* 1561 : penn-kentañ Kendiviz Poissy etre katoliked ha protestanted.
* 1656 : Emgann Cádiz etre morluioù Bro-Saoz ha Spagn.
* 1791 : an anv Washington D.C. a roer da gêr-benn Stadoù Unanet Amerika, en enor da George Washington.
* 1850 : deuet eo Kalifornia da vezañ ar 31 stad eus ar Stadoù Unanet.
* 1855 : dibenn Sez Sevastopol e-pad Brezel Krimea.
* 1892 : Amalthea, trede loarenn ar blanedenn Yaou, zo kavet gant Edward Emerson Barnard.
* 1899 : kondaonet eo Alfred Dreyfus evit an eil gwech, gant degouezhioù skañvaus.
* 1922 : dibenn ar Brezel etre Gres ha Turkia, gant trec'h an Durked e Smyrna (anvet İzmir bremañ), en arvor Mor Egea.
* 1923 : gant Mustafa Kemal Atatürk eo krouet ar Cumhuriyet Halk Partisi (CHP, Strollad Republikan ar Bobl).
* 1932 : e Madrid eo aprouet Statud Emrenerezh Katalonia gant parlamant Spagn.
* 1944 : tarzhadenn er c'houdorenn Sadi-Carnot e Brest, 900 den lazhet.
* 1948 : embann a ra Kim Il-sung eo savet Republik Poblel ha Demokratel Korea.
* 1969 : e Kanada eo lakaet al Lezenn evit ar Yezhoù Ofisiel da dalvezout, ha dont a ra ar galleg da vezañ ken ofisiel hag ar saozneg evit ar gouarnamant.
* 1975 : loc'het eo ar sonterez amerikan *[[Viking 2]]* war-du Meurzh.
* 1991 : dizalc'hidigezh Tadjikistan.
* 2001 : muntret eo Ahmad Shah Massoud, rener emsavidi an hanternoz, en Afghanistan.

## Ganedigezhioù
* 1583 : Girolamo Frescobaldi, klavisimer, ograouer ha sonaozer italian.
* 1585 : Armand Jean du Plessis de Richelieu (*Richelieu*), kardinal gall.
* 1558 : Philippe Emmanuel Loren, Duk Mercoeur, marc'heg da vare Brezel ar C'hevre.
* 1789 : William Cranch Bond, steredoniour stadunanat.
* 1828 : Lev Tolstoy, skrivagner rusianek.
* 1842 : Elliott Coues, evnoniour, istorour ha medisin-arme stadunanat.
* 1856 : Vincenc Hrubý, mestrc’hoarier echedoù tchek.
* 1872 : Léon Blum, politikour ha den-Stad gall bet prezidant ar c'huzul.
* 1929 : Claude Nougaro, barzh ha kaner-sonaozer gall.
* 1941 : Otis Redding, kaner-sonaozer ha produour stadunanat.
* 1960 : Hugh Grant, aktor saoz.

## Marvioù

* 1000 : Olaf Tryggvason, roue Norvegia.
* 1087 : Gwilherm II (dug Normandi) pe Gwilherm I Bro-Saoz pe Gwilherm an Alouber c'hoazh, dug Normandi ha roue Bro-Saoz.
* 1488 : Frañsez II, dug Breizh. 
* 1569 : Pieter Brueghel gozh, livour flamank.
* 1891 : Jules Grévy, den-stad gall.
* 1898 : Stéphane Mallarmé, barzh gall.
* 1901 : Henri de Toulouse-Lautrec, livour ha maendresour gall.
* 1976 : Mao Zedong, politikour ha den-Stad sinaat.
* 2001 : Ahmad Shah Massoud, unan eus pennoù an harzherezh e-enep an dTalibaned en Afghanistan, lazhet en ur gwalldaol.
* 2023 : Max Simeoni, broadelour korsat. 

## Lidoù
* Katoligiezh:
** Sant an deiz : Santez Ozvan.
*Tadjikistan : Deiz an Dizalc'hiezh.
Yezhoù dravidek

Ar **yezhoù dravidek** a zo anezhe ur familh-yezhoù enni ur 26 yezh bennaket komzet gant tro-dro da 200 milion a dud e kreisteiz India ha Sri Lanka dreist-holl. Kavet e vez un nebeud re ivez e lec'hioù zo eus Pakistan (brahweg), Nepal ha reter ha kreiz India. N'eus war a seblant liamm ebet etre ar yezhoù dravidek ha n'eus forzh peseurt familh-yezhoù all. 

N'eo ket sklaer nag eus pelec'h e teu ar yezhoù dravidek na penaos int deuet da vezañ komzet el lec'hioù ma vezont kavet hiziv. Perzhioù boutin a vez kavet etreze hag ar yezhoù ouralek hag ar yezhoù altaek a c'hellfe dont diwar darempredoù etre ar yezhoù-se met n'eo ket ken sklaer e vefe ul liamm familh kenetreze.

Ul levezon bras en deus bet ar sañskriteg war ar c'hannadeg, ar malayalameg hag an telougoueg dreist-holl. Tostoc'h eo an tamileg eus ar yezh dravidek orin (*kent-dravideg*) dre ma'z eo bet levezonet nebeutoc'h gant ar sañskriteg.

## Listenn ar yezhoù dravidek
(e druz emañ ar yezhoù anavezet evel yezhoù broadel India):
### Yezhoù ar c'hreisteiz
* **[[Tamileg]]**
* **[[Kannadeg (yezh)|Kannadeg]]**
* **[[Malayalameg]]**
* Touloueg
* Todeg
* Koteg
* Korageg
* Badageg
* Kouroumbeg
* Ourajeg
* Kodaveg

### Yezhoù ar su-kreiz
* **[[Telougoueg]]**
* Gondeg
* Kondeg
* Mandeg
* Pengeg
* Kwieg
* Kouveg

### Yezhoù ar c'hreiz
* Kolameg
* Naikeg
* Pardjeg
* Gadabeg

### Yezhoù an hanternoz
* Brahweg (*brahui*)
* Kouroukeg (k*urukh*)

## Liammou diavaez:

* Geriadur dravidek etimologel.
* ''Ethnologue''
Brahweg

Ur yezh dravidek eo ar **brahweg** (pe *brahui*). Komzet e vez dreist-holl e Baloutchistan (Pakistan) (90%) hag ivez e lec'hioù zo eus Afganistan hag Iran gant 2 vilion a dud en holl.

Daoust ha m'az eus ur yezh dravidek anezhañ ez eo bet levezonet kalz ar brahweg gant ar yezhoù eus familhoù all komzet tro-dro dezhañ betek m'eo dister an niver a c'herioù boutin etre ar brahweg hag ar yezhoù dravidek all komzet e kreisteiz India hag e Sri Lanka.

## Liammoù diavaez:
* Geriaoueg saozneg-brahweh
Bourouchaskeg

Ur yezh digenvez eo ar **bourouchaskeg** (*Burushaski*, ) komzet gant tro-dro da 50&nbsp;000-60&nbsp;000 den e traoñiennoù Hounza, Nagir, Yasin ha Gilgit e hanternoz Pakistan. 

Teir rannyezh ez eus: hini Hunza, hini Nagar hag hini Yasin. Dre vras e kreder ez eo glanoc'h rannyezh Yasin, met implijet e vez rannyezh Hunza evit ober gant ar yezh dre skrid evel un doare yezh unvan.

Daoust ma vez kavet er bourouchaskeg meur a c'her o tont eus an ourdoueg, ar khowareg hag ar chineg ez eo sklaer n'eus liamm familh ebet etreze. 

Gwechall e oa bet klasket diskwel e oa liammet ar bourouchaskeg ouzh ar sumereg, an euskareg, ar yezhoù kaokazek pe c'hoazh ar yezhoù dravidek met bremañ e ouzer n'eus ket a liammoù etre ar bourouchaskeg, yezh digenvez, ha familh-yezh ebet all.

## Gwelet ivez:
* Yezhoù digenvez
Deuteriom

An **deuteriom** (simbol **<sup>2</sup>H** pe **D**) zo un izotop eus an hidrogen. 1 proton hag 1 neutron en deus. 

Un izotop naturel eo. Kavet e vez (en dour mor da skouer, dindan stumm DHO pe D2O, an « dour pounner ») en natur gant ur feur a 0,015% e-keñver an hidrogen. (Dre se ez eus un atom deuteriom evit war-dro 6667 atom hidrogen).

D'an temperadurioù boas ez eus ur gaz eus an deuteriom (HD pe D2).

Dizoloet e voe an deuteriom e 1931 gant Harold Clayton Urey, anezhañ ur c'himiour eus Skol Veur Columbia, a resevas priz Nobel ar gimiezh evit se e 1934.

Paotet e c'hell bezañ an dour pounner gant mab-den. Implijet e vez dreist-holl er reaktorioù nukleel tip Kanadian (reaktorioù tip « Candu »), e lec'h ma vez graet gantañ e-giz moderator neutronoù.

Implijet e vo ivez an deuteriom er reaktorioù fuzion termonukleel kontrollet da zont, peogwir eo unan eus div elfenn bennañ danvez « loskus » ar fuzion, pa vez eben an tritiom.

## Fedoù
*Douester : 0,180 kg.m-3 er c'hondisionoù standart.
*mas atomek : 2,013 553 212.
11 Gwengolo

## Darvoudoù
* 1297 : en Emgann Stirling eo faezhet ar Saozon gant ar Skosiz, bleinet gant William Wallace.
* 1541 : distrujet eo Santiago de Chile gant ar penn-brezel indian Michimalonko.
* 1609 : dilestrañ a ra Henry Hudson war enezenn Manhattan.
* 1683 : Emgann Vienna, etre an Impalaeriezh Otoman hag an Impalaeriezh Santel Roman.
* 1709 : Emgann Malpaquet, Aostria, Bro-Saoz hag an Izelvroioù a stourm ouzh Frañs.
* 1714 : rankout a ra Barcelona kodianañ gant armeoù Spagn ha Bro-C'hall.
* 1758 : trec'het eo ar Saozon en emgann Sant-Kast-ar-Gwildoù.
* 1914 : aloubet eo Preden-Nevez gant Aostralia.
* 1927 : krouet eo Strollad Emrenerien Vreiz da-geñver kentañ kendalc'h Breiz Atao e Rosporden.
* 1932 : Stad Roazhon a gemer perzh e kampionad mell-droad Frañs evit ar c'hoarierien a-vicher.
* 1967 : penn-kentañ filmañ *[[Magical Mystery Tour (film)|Magical Mystery Tour]]* gant ar filmaozer breizhveuriat Bernard Knowles hag izili ar strollad The Beatles evel aktourien.
* 1973 : taol-stad Augusto Pinochet a-enep da brezidant Chile Salvador Allende. 
* 1997 : votadeg e Bro-Skos evit adsevel ur parlamant, goude 290 vloaz a unaniezh gant Bro-Saoz.
* 2001 : Gwalldaolioù ramzel e New-York hag e Washington dre dagañ daou skraber-oabl ha Departamant an Difenn gant tri c'harr-nij bras.

## Ganedigezhioù
* 1470 : Martin Waldseemüller, kartennaouer alaman.
* 1524 : Pierre de Ronsard, barzh gallek.
* 1700 : James Thomson, barzh ha dramaour skosat.
* 1856 : Edgar Alexander Mearns, evnoniour ha surjian an arme stadunanat.
* 1865 : Rainis, barzh ha dramaour eus Latvia.
* 1882 : Asta Nielsen, aktorez danat.
* 1885 : D.H. Lawrence, skrivagner saoznek.
* 1917 : Ferdinand Marcos, prezidant Filipinez.
* 1937 : Herri ar Borgn, skrivagner brezhonek.
* 1944 : Everaldo, melldroader etrebroadel brazilian.
* 1945 : Franz Beckenbauer, melldroader etrebroadel ha gourdoner alaman.

## Marvioù
* 1161 : Melisanda, rouanez Jeruzalem.
* 1733 : François Couperin, sonaozer gall.
* 1905 : Jules Arnous de Rivière, mestrc'hoarier ha kazetennour echedoù breizhat.
* 1917 : Georges Guynemer, nijer gall.
* 1948 : Muhammad Ali Jinnah, krouer Pakistan.
* 1963 : Victor Le Gorgeu, harzer ha brorener gall.
* 1971 : Nikita C'hrouchtchov, politiker rusian.
* 1973 : Salvador Allende, prezidant Chile.
* 1987 : Peter Tosh, kaner ha soner eus Jamaika.
* 2009 : Yann-Fañch Prigent, melldroader breizhat.
* 2024 : Alberto Fujimori, politiker perouat, 54vet prezidant Perou.

## Lidoù
* Devezh ar vro : Katalonia
* Deiz kentañ ar bloaz e deiziadur ar Gopted eus Etiopia hag Ejipt
* er Relijion gatolik :
** Sant Glen
** sant Gonvel, eskob-abad († VIvet kantved)
** sant Ozilar, eskob Naoned († 804)
** sant Marbod, eskob Roazhon († 1123)