Milin-Boultr Pont-ar-Veuzenn

**Milin-Boultr** Pont-ar-Veuzenn a oa ur boultrerezh savet adalek 1688 evit ezhommoù ar Morlu gall da gentañ. Oberiant e voe betek 1975, pa darzhas ar savadurioù abalamour d'ur gwallzarvoud teknologel. Ur boultrerezh nevez, meret gant an embregerezh Nobel Sport hiziv an deiz, a voe savet pelloc'h diouzh bourk Pont-ar-Veuzenn war-lerc'h. 

## Istor
Adalek 1667 e krogas Loeiz XIV, roue Frañs, da gas brezelioù a-enep broioù all en Europa. Adalek ar mare-se e voe diorroet arsanailh Brest da vat, evel reoù all er rouantelezh. Ur monopol-Stad a voe lakaet war produerezh ar poultr, ha gant daou zekred e 1666 ha 1668 e voe karget François Berthelot, komiser meur ar poultroù hag ar salpestroù, da sevel milinoù-poultr. Da gentañ e oa pourveziet ar morlu e Brest gant labouradeg Saint-Jean-d'Angély (Charente-Maritime hiziv an deiz).

Laeroñsi a oa war an hent etre Charente ha Brest koulskoude, ha krouet e voe poultrerezh Pont-ar-Veuzenn e 1688 diwar atiz Hubert Champy Desclouzeaux, melestrour ar Morlu e Brest, evit ezhommoù ar bagoù-brezel. An Dourdu a zegase nerzh evit lakaat treiñ ar milinoù-poultr. E 1690 e oa teir anezhe war al lec'h. Kreskiñ a reas en XVIII war un takad 3,6 hektar. Ar c'himiour gall Antoine Lavoisier e voe rener al lec'h adalek 1775. E miz Even 1795 e voe taget ar boultrerezh gant ur strollad ennañ etre 400 ha 500 chouan, deuet eus trowardroioù Baod ha Gwern, er Mor-Bihan. Tapout a rejont gante eizh barrikennad poultr, da lavaret eo ur c'hard eus ar stok ; ar peurrest a voe taolet en Dourdu.

### Kresk eil hanterenn an XIX<sup>vet</sup> kantved

Adalek 1841 e voe kresket kalz takad ar boultrerezh, a brodue danvez-tarzh ha poultr evit ar chase. Renevezet ha brasaet e voe an atalieroù meur a wech etre 1871 ha 1914 evit modernaat anezhe ha kemer perzh e adarmiñ Bro-C'hall goude brezel 1870-1871. E 1887 da skouer e voe treuzfurmet al lec'h diwar c'houlenn Georges Boulanger, ministr ar Brezel, evit gellet produiñ 2000 kg poultr B bemdez e Pont-ar-Veuzenn, dindan renerezh Albert Louppe. D'ar poent-se e voe savet aveadurioù evit mont en-dro ar boultrerezh hag evit he micherourien : un ti-gar, tier, ur skol evit an dud deuet e 1871, hag unan evit ar vugale e 1883. Desachañ a reas kalz annezidi er gumun, eus 2.257 e 1872  da 3.107 e 1896. Talvoudegezh ar poultr produet a dremenas eus 3,8 milion a lurioù gall e 1900 da ouzhpenn 11 milion e 1911.

### "Afer ar poultroù"
Daou hobregoner gall (ar *[[Iéna (hobregoner)|Iéna]]* e 1907 hag al *[[Liberté (hobregoner|Liberté]]* e 1911) a darzhas abalamour da zistabilded poultr o munisionoù, a oa bet fardet e Pont-ar-Veuzenn. Jeu a savas etre Albert Louppe, rener ar boultrerezh, ha Léopold Maissin, e penn hini ar Vilin Wenn er Releg-Kerhuon, war galite ar c'hotoñs-poultr pourveziet gant labouradeg ar Vilin Wenn da hini Pont-ar-Veuzenn. *Afer ar poultroù*, evel ma voe anvet, a luskas buhez politikel Bro-C'hall etre 1908 ha 1914.

### Ar boultrerezh er Brezel-bed Kentañ
E-pad ar Brezel-bed Kentañ e oa 15 poultrerezh e Bro-C'hall. Diaes e voe kavout micherourien e deroù ar brezel. En nevez-amzer 1915 e voe divizet gervel en-dro er boultrerezh paotred a oa bet kaset war an talbenn, hag e 1916 izelaat an oad ret evit labourat (16 vloaz). Ar merc'hed a grekas o flas el labouradeg ivez : diwar 5.600 micherour e 1918 e oa 3.000 plac'h, dindan 30 vloaz ar bras anezhe. War-dro 470 paotr eus an trevadennoù, Kabiled dre vras, a voe kaset da labourat eno ivez, ouzhpenn un dornad Belgiz.

Kenderc'hel a reas ar boultrerezh da vrasaat : ouzhpenn ar mekanikoù e voe diorroet ur rouedad hentoù-houarn bihan ha pellgomzerioù evit daremprediñ ar savadurioù etreze. 50 tonenn poultr a broduent bemdez. Goude dibenn ar brezel e voe diskaret an niver a implijidi a-galz : 1.404 e miz Kerzu 1918, ha 617 hepken e miz Ebrel 1921.

### Gwallzarvoud 1975
500 den a laboure er boultrerezh er bloavezhioù 1970. D'ar 7 a viz Eost 1975, ur bleinier kirri-sevel a bozas ur c'hefad poultr war leur ur vagazenn. Pa gilas gant e garbed e lakaas tammoù poultr hag a oa chomet war al leur da entanañ. Ar savadur 211 a darzhas penn-da-benn diouzhtu. En ur pemzek segondenn bennak, ur chadenn reaktadennoù a lakaas 12 tonenn poultr en holl da darzhañ. Holl savadurioù ar boultrerezh a voe distrujet pe gwastet. Abalamour ma oa an embregerezh e kalon bourk Pont-ar-Veuzenn, 90 ti a voe distrujet penn-da-benn, hag etre 300 ha 400 anezhe a voe gwastet-mat. Tri den a varvas abalamour d'ar gwallzarvoud. 81 re all a voe gloazet, 60 implijad hag 21 annezad eus ar gumun en o zouez. Gwelet e voe ar goumoulenn savet diwar an darzhadenn betek Karaez, ha klevet e voe betek Kemper.

Ur boultrerezh nevez a voe adsavet pelloc'h er gumun, war hent ar Veuzid. Meret eo al lec'h gant embregerezh Nobel Sport abaoe 1996. Produiñ a ra poultr evit ar chase, ar sportoù tennañ hag ar polis.

## Emdroadur an niver a implijidi (1920-1921)

## Liammoù diavaez
*  *[https://www.youtube.com/watch?v=BDXsupFM8Ps 50 ans après, retour sur l'explosion de la poudrerie à Pont-de-Buis dans le Finistère]*, reportaj France 3 Breizh da vare 50 vloaz gwallzarvoud miz Eost 1975, ennañ filmoù diell

## Levrlennadur
*  CURACULL Jérôme (renerezh), *Poudre de guerre. Pont-de-Buis 1914-1918. Histoire d'une industrie d'armement*, Locus Solus, 2018, 112 p., ISBN 978-2-36833-433-1

## Daveennoù