open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
6 Ebrel

## Darvoudoù
* 1320 : Diskleriadur Arbroath, ul lizher kaset d’ar pab gant uhelidi eus Bro-Skos da adembann ez eo dizalc’h o bro. 
* 1652 : gant ar moraer izelvroat Jan van Riebeeck ez eo savet ar pezh a zeuio da vezañ Kêr ar C'hab e-kichen Kab ar Spi Mat. 
* 1814 : mont a ra Napoleon Bonaparte en harlu war enez Elba. 
* 1896 : digoradur ar c'hentañ C'hoarioù Olimpek hañv en Aten (Gres) gant ar roue Georgios Iañ.
* 1909 : Robert Peary a erru, gant Matthew Henson ha pevar Inuit, e Pennahel an Norzh. 
* 1911 : Dedë Gjon Luli Dedvukaj, unan eus pennoù ar vrogarourien albanat a sav banniel Albania, evit ar wech kentañ abaoe emsavadeg Gjergj Kastrioti (Skanderbeg) e 1443.
* 1917 : Stadoù Unanet Amerika a ziskleir ar brezel da Alamagn. 
* 1930 : Mohandas Gandhi a erru war vord ar mor, goude ur gerzhadeg hir, hag ober a ra holen en desped da lezennoù Breizh-Veur a vir unwerzh an holen evit gouarnamant ar Rouantelezh Unanet. 
* 1981 : lakaet eo Statud Emrenerezh Galiza da dalvezout.
* 1994 : lazhet eo Juvenal Habyarimana, prezidant Rwanda, asambles gant Cyprien Ntaryamira, prezidant Burundi. Deroù lazhadeg 800 000 Tutsi e Rwanda.

## Ganedigezhioù
* 1725 : Pasquale Paoli, dispac'hour ha brogarour eus Korsika.
* 1818 : Aasmund Olavsson Vinje, kazetenner ha barzh eus Norvegia.
* 1837 : Ignác Kolisch, mestrc'hoarier echedoù, kazetennour ha kenwerzhour hungarat.
* 1890 : Anthony Fokker, savour kirri-nij nederlandat.
* 1911 : Feodor Lynen, Priz Nobel ar medisinerezh e 1964.
* 1926 : Ian Paisley, politikour lealour eus Hanternoz Iwerzhon.
* 1941 : Gheorghe Zamfir, sonaozer ha soner roumanat.
* 1985 : Zhao Xue, mestrc'hoarierez echedoù sinaat.

## Marvioù
* 432 : Selestin Iañ, pab.
* 885: Sant Metodios, abostol ar Slaved hag unan eus saverien al lizherenneg kirillek.
* 1199 : Richarzh Iañ (Bro-Saoz) (*Richarzh Kalon Leon* e lesanv), Kont Anjev, Dug Akwitania ha roue Bro-Saoz.
* 1520 : Raffaello Sanzio, livour italian.
* 1528 : Albrecht Dürer, livour hag engravour alaman.
* 1776 : Huw ap Huw (*Y Bardd Coch o Fôn*), barzh ha troer kembraek.
* 1904 : Émile de Kératry, milour ha politikour gall.
* 1971 : Igor Stravinski, sonaozer rus.
* 1979 : David Armitage Bannerman, evnoniour breizhveuriat.
* 1992 : Isaac Asimov, skrivagner amerikan genidik eus Rusia.
* 1994 : Juvénal Habyarimana, prezidant Rwanda.
* 1994 : Cyprien Ntaryamira, prezidant Burundi.
* 2000 : Habib Bourguiba, prezidant kentañ republik Tunizia.
* 2018 : Jacques Higelin, aktour ha kaner-sonaozer gall.
* 2022 : David McKee, aozer levrioù evit ar vugale eus Bro-Saoz.

## Lidoù
* Deiziadur henroman : *VIII ante idus Aprilis. Megalensia Ludi 3* / VIIIvet kent Idus Ebrel. Trivet devezh c'hoarioù gouestlet d'ar Vamm Veur
*Sent kristen :
**Sant Brychan
**Sant Neven
Tunodo

An **Tunodo** zo luc'haj toerien, pilhaouerien ha klaskerien bara er Roc'h (Bro Dreger). Al luc'haj-mañ zo ur reizhad raganvioù-gour ennañ, bez' e kaver an dibarder-mañ e-barzh al langaj kemener ivez.

*Gerdarzh: ar ger **tunodo** a dalv "gerioù" (tunod = ger), e Bro Dreger e vez graet al liester gant an dibenn "-o" lec'h ma vez skrivet "-où" e Peurunvan. Chomet eo ar ger tunodo dindan ar stumm-mañ e Peurunvan dre ma'z eo anv al luc'haj.

## Ar raganvioù-gour
Ar raganvioù-gour zo savet gant ar raganvioù-perc'hennañ a zo heuliet gant ar rannig "jez". Ma lakaer ur verb goude, n'eus ket ezhomm lakaat ouzhpenn ar rannig "a", neuze ne vo ket graet ar c'hemmadur dre-vlotaat (gw. studiadenn Narcisse Quellien).

***Sed amañ ar [[raganv-gour|raganvioù-gour]] e Tunodo gant un [[troidigezh|droidigezh]] en o c'hichen :**

El liester e c'hall bezañ ar rannig "jez" gant ul liester e "-où" *(jezoù)*.

***Skouerioù er frazennoù :**

- Ma jez malañ eltriz = Me a zebr bara

- Ho chezoù *(pe ho chez)* zo miñson = C'hwi zo drouk

- Da jez 'z aio da dortal = te a yelo da gousket

## An daou anv-gwan : gourt ha miñson

*E Tunodo zo daou anv-gwan, unan evit an traoù a zo mat : **gourt** hag a dalv kement a "mat", "yac'h", "brav", hag all... Unan all zo evit an traoù a zo fall : **miñson**.
*Ar gerioù-mañ a zo implijet ivez evit lâr "ya" ha "ket", da skouer :

**- Tremenet eo an daouzeg Abostol ? - Miñson** *= Deuet eo kreisteiz ? - N'eo ket*

*Bez' ez eus un trede anv-gwan el luc'haj-mañ : **minik** (bihan).

## Un nebeud gerioù

## Mont pelloc'h ganti
**L'argot des nomades en Basse-Bretagne*, gant Narcisse Quellien, adembannadur *(Skol Vreizh)*
**Geriaoueg luc'hajoù ar brezhoneg*, gant Divi Kervella *(Dastumad Teñzor ar brezhoneg)*, An Alarc'h, 2003.
* *La Roche Derrien et ses environs*, Ernest Le Barzic.
* *Un exemple d'argot breton : le tunodo*, gant Narcisse Quellien, Émile Ernault, Alain Le Diuzet, Ernest Le Barzic. Adembannadur ha rakskrid gant Divi Kervella. Embannadurioù Label LN (Gwitalmeze), miz Du 2004.

## Gwelet ivez
* Langaj chon
* Luc'haj ar Forest-Fouenant
* Langaj kemener
* Lugaj kouter
* Projur

## Liammoù diavaez
* An Tunodo displeget gant If Gardien, Radio Kreiz Breizh.
Latvia

Ur vro en hanternoz Europa eo **Latvia** (latveg : *Latvija*), war aod reter ar Mor Baltel. Unan eus an teir bro valt eo.

## Douaroniezh
Er Su dezhi emañ Lituania, hag en Norzh emañ Estonia. Harzoù boutin he deus Latvia ivez gant Rusia ha Belarus.

## Istor
* D'an 20 a viz Eost 1991 e oa aet dizalc'h ar vro en-dro.

* Ezel eus Unvaniezh Europa eo ar vro abaoe ar 1añ a viz Mae 2004.

* Andris Bērziņš a voe prezidant etre an 8 a viz Gouere 2011 hag an 8 a viz Gouere 2015, ha Raimonds Vējonis abaoe an deiz-se.

## Politikerezh
Ur parlamant unkambrek anvet ar Saeima he deus Latvia, kant sez ennañ. Bep pevar bloaz e vez dilennet ar barlamantidi dre ar vouezhiadeg eeun.
Dilennet eo prezidant ar republik gant kannaded ar Saeima gant an tu-gounid groñs. Vaira Vike-Freiberg a oa ar Brezidantez betek 2007. Addilennet e oa bet e 2003 evit pevar bloavezh (gallout a reer bezañ dilennet div wech). Valdis Zatlers zo bet prezidant d'he heul eus 2007 da 2011.

Gant ar prezidant e vez anvet ar C'hentañ ministr a ra, a-gevred gant e vinistred, galloud-oberiañ ar gouarnamant.

## Rannoù melestradurel
Rannet eo Latvia etre peder rannvro istorel hag o deus un dalvoudegezh velestradurel dister a-walc'h :
* Zemgale e su ar vro,
* Kurzeme er c'hornôg,
* Latgale er reter,
* Vidzeme en norzh.

Betek 2009 e oa isrannet ar vro e c'hwec'h kanton warn-ugent (*rajon* a veze graet anezho) ha c'hwec'h kêr gant reolladurioù ispisial dezho (*Lielpilsēta*). Bremañ eo rannet ar vro e kant dek munisipaliezh (*novads*) ha nav c'hêr Republik (*republikas pilsētas*). An *novadi* (liester *novads*) a zo bet savet dre unvaniñ ur gêr gant *pagasti*, liester *pagasts* kumun diwar ar maez, pe dre unvaniñ *pagasti*.

## Douaroniezh
Rīga eo ar gêrbenn (753000 annezad) ; Daugavpils (112 000 ann.), Liepaja (84 000 ann.), Jelgava, Jürmala, Ventspils, Rezekne eo ar c'hêrioù bras all.
 
59,4 % a Latviz, 27,6 % a Rusianed, 3,6 % a Velarusiz ha 2,5 % Ukrainiz a ya d'ober poblañs ar vro.

Ken bras ha Danmark, Estonia, an Izelvroioù pe Suis eo Latvia.

## Demografiezh

## Armerzh
Al lats e oa moneiz Latvia betek ar 1añ a viz Genver 2014. Liammet e oa gant an euro abaoe miz Mae 2005. Abaoe ar 1añ a viz Genver 2014 eo an euro moneiz ar vro.

## Yezhoù
Komzet e vez latveg a zo yezh ofisiel ar republik. Ar ruseg eo yezh-vamm 34 % eus an dud. Al Livoneg a zo anavezet gant ar stad ha gwarezet gant al lezenn. Al latgalianeg a zo gwarezet ivez, met lakaet e vez alies da vezañ ur rannyezh eus al latveg.

## Liammoù diavaez

* http://www.mk.gov.lv/index.php/
* http://www.pays-baltes.com/lettonie
* http://www.centreurope.org/lettonie/lettonie.htm 
* Riga Wiki
19 Kerzu

## Darvoudoù
* 1154 : kurunnet eo Herri II (Bro-Saoz) roue Bro-Saoz en Abati Westminster.
* 1490 : eured Anna Breizh gant Masimilian Iañ an Impalaeriezh Santel, a oa Wolfgang von Polheim o komz en e lec'h, lidet en iliz-veur Roazhon.
* 1877 : marilhet breou ar sonskriverez gant an ijinour amerikan Thomas Edison.
* 1946 : deroù Brezel Indez-Sina.
* 1964 : relegoù Jean Moulin lakaet er Panteon (Pariz).

## Ganedigezhioù

* 1790 : Sir William Edward Parry, amiral ha dizoloer saoz.
* 1883 : Juluen Sklison (Paotr Juluen), beleg ha skrivagner brezhonek.
* 1901 : Angelo Giusti, mestrc'hoarier echedoù italian.
* 1906 : Leonid Brejnev, politikour ha den-Stad rusian.
* 1910 : Jean Genet, barzh, dramaour ha skrivagner gall.
* 1915 : Édith Piaf, kanerez c'hall.

## Marvioù

* 1111 : Al-Ghazali.
* 1370 : Urban V, pab.
* 1741 : Vitus Bering (skrivet **Behring** a-wechoù), ergerzhour danat.
* 1848 : Emily Brontë, skrivagnerez saoz.
* 1851 : William Turner, engravour ha livour saoz.
* 1915 : Alois Alzheimer, neurologour alaman.
* 1977 : Herri Poisson, beleg katolik hag istorour breizhat.
* 1979 : Francés Fontan, broadelour okitan.
* 1996 : Marcello Mastroianni, aktour italian.

## Lidoù
* Katoligiezh:
* Sant an deiz : sant Yuzel,
* sant Atanaz kentañ,
* Urban V, pab ha den eürus.
Pongyongeg

Ur yezh sinek-tibetek eus is-skourr yezhoù kirantiek ar reter eo ar **pongyongeg** (*pongyong*, *ponyon kulung* pe *samakulung*) komzet e Nepal.

Ur yezh damvarv an hini eo.

## Gwelet ivez
* Yezhoù mahakirantiek
* Yezhoù himalayek
Sameg

Ur yezh sinek-tibetek eus isskourr yezhoù kirantiek ar reter eo ar **sameg** (*saam* pe *saama kha*) komzet e Nepal.

Div rannyezh a zo:
* **Boungleg** (*bungla*)
* **Sambyeg** (*sambya*)

## Gwelet ivez
* Yezhoù mahakirantiek
* Yezhoù himalayek
Walingeg

Ur yezh sinek-tibetek eus is-skourr yezhoù kirantiek ar reter eo ar **walingeg** (*waling* pe *walung*). Komzet e oa Nepal, e kelc'hiad Kosi, e bann Bhojpur.

Ur Yezh varv eo. Bantaweg a gomz izili ar meuriad hiziv.

## Gwelet ivez
* Yezhoù mahakirantiek
* Yezhoù himalayek
Yampeeg

Ur yezh sinek-tibetek eus is-skourr yezhoù kirantiek ar reter eo ar **yampeeg** (*yamphe* pe *yamphe kha*) komzet e Nepal gant 3.000-5.000 den (1991).

Peder rannyezh ez eus:
* **Simbaoeg** (*sibao-yamphe*)
* **Paoeg** (*pa-o*)

## Gwelet ivez
* Yezhoù mahakirantiek
* Yezhoù himalayek
Tchamlingeg

Ur yezh sinek-tibetek eus is-skourr yezhoù kirantiek ar reter eo an **tchamlingeg** (*camling* pe *chamlinge rai*) komzet e Nepal gant nebeutoc'h evit 10.000 den (1995).

## Gwelet ivez
* Yezhoù mahakirantiek
* Yezhoù himalayek
Meohangeg ar c'hornôg

Ur yezh sinek-tibetek eus is-skourr yezhoù kirantiek ar reter eo **meohangeg ar c'hornôg** (*newang*, *newahang jimi* pe *mewahang*) komzet e Nepal gant 2.000-5.000 den (1991).

Div rannyezh ez eus:
* **Baleg** (*bala* pe *balali)
* *'Boumdembeg*' (*bumdemba'')

## Gwelet ivez
* Yezhoù mahakirantiek
* Yezhoù himalayek
Yakeg

Ur yezh sinek-tibetek eus isskourr yezhoù kirantiek ar reter eo ar **yakeg** (*yakkha* pe *yakkhaba*) komzet e Nepal dreist-holl (8.000-10.000 den e 1991) hag ivez en India.

Peder rannyezh a zo:
* **yakeg an norzh**
* **yakeg ar su**
* **yakeg ar reter** 

## Gwelet ivez
* Yezhoù mahakirantiek
* Yezhoù himalayek
20 Kerzu

## Darvoudoù
* 1880 : deroù Brezel ar Boers.
* 1924 : rakdieubidighez Adolf Hitler eus toull-bac'h.
* 1945 : bet ganet ent-ofisiel al Lur CFA.
* 1955 : embann a reer ez eo Kerdiz kêr-benn Kembre.
* 1973 : muntr Luis Carrero Blanco e Madrid gant ar strollad armet ETA.

## Ganedigezhioù
* 1768 : Jean-Gabriel Prêtre, livour loened suis.
* 1841 : Ferdinand Buisson, pedagogour ha politiker gall, Priz Nobel ar Peoc'h e 1927.
* 1858 : Kuno Meyer, keltiegour alalamn.
* 1878 : Abram Rabinovitch, mestrc'hoarier echedoù lituanian ha soviedat.
* 1920 : Väinö Linna, skrivagner finnek.
* 1955 : Martin Schulz,, politiker alaman.

## Marvioù
* 1590 : Ambroise Paré, surjian ha korfadurour gall.
* 1764 : Erik Ludvigsen Pontoppidan den yngre, doueoniour ha loenoniour dan.
* 1911 : Joan Maragall, skrivagner katalanek.
* 1917 : Lucien Mazan, lesanvet Petit-Breton, marc'hhouarnour.
* 1929 : Emile Loubet, prezidant ar Republik C'hall.
* 1968 : John Steinbeck, skrivagner amerikan ha Priz Nobel al Lennegezh e 1962.
* 1973 : Luis Carrero Blanco, den-Stad spagnol.
* 1974 : Jord Cochevelou (tad Alan Stivell), adsaver an delenn geltiek.
* 1982 : Arthur Rubinstein, pianoour polonat-amerikan.
* 1996 : Carl Sagan, steredoniour ha skrivagner amerikan.
* 2001 : Léopold Sédar Senghor, kentañ Prezidant Senegal ha skrivagner.
* 2004 : Liliane Maigné, aktourez (c'hoariva ha sinema) c'hall.

## Lidoù
Sent an deiz :
* sant Dominik
* sant Ursin pe Ursan

E Breizh :
* Sant Alar
Yezhoù kanaourek

Un is-skourr eus ar yezhoù tibetek-kinaorek eo ar **yezhoù kanaourek**, ennañ ur yezh nemetken komzet e Nepal:
* ar c'haikeg

## Gwelet ivez
* Yezhoù sinek-tibetek
* Yezhoù tibetek-burmek
22 Kerzu

## Darvoudoù
* 1789 : un dekred a grou pemp departamant e Breizh (Aodoù-an-Norzh, Il-ha-Gwilen, Liger-Izel, Mor-Bihan ha Penn-ar-Bed).
* 1894 : kondaonet eo Alfred Dreyfus evit trubardiezh.
* 1989 : roet lamm da Nicolae Ceaușescu, penn Roumania.
* 2001 : aet Hamid Karzai da brezidant Afghanistan.

## Ganedigezhioù

* 1639 : Jean Racine, dramaour gall.
* 1740 : Claude Le Coz, eskob Roazhon e 1791 hervez al lezenn evit keodediñ ar gloer.
* 1815 : Marmaduke Wyvill, politikour ha mestrc'hoarier echedoù saoz.
* 1949 : Robin ha Maurice Gibb, kanerien-sonaozerien vreizhveuriat, daou eus an tri breur o devoa krouet ar strollad Bee Gees.

## Marvioù
* 69 : Vitellius, impalaer roman.
* 1641 : Maximilien de Béthune, dug **Sully**.
* 1915 : Daniel Giraud Elliot, evnoniour stadunanat.
* 1968 : Antonio Sacconi, mestrc'hoarier echedoù italian.
* 1989 : Samuel Beckett, skrivagner iwerzhonat, tapet Priz Nobel al Lennegezh gantañ e 1969.
* 1991 : Hans Edmund Wolters, evnoniour alaman.
* 2001 : Jacques Mayol, splujer war apne gall.
* 2007 : Julien Gracq, skrivagner gall.
* 2008 : Lansana Conté, eil prezidant Ginea (1984-2008).
* 2014 : Joe Cocker, kaner blues saoz.

## Lidoù
*Iliz katolik roman:
**santez Eved, c'hoar da sant Deved, enoret en Eskevien hag e Gwaien ();
** santez Franseza-Zavier Kabrini, leanez Misionerezed ar Galon sakr, patronez an enbroidi (✝ 1917).
Doungmaleg

Ur yezh sinek-tibetek eus is-skourr yezhoù kirantiek ar reter eo an **doungmaleg** (*dungmali*, *arthare* pe *dungmali pûk*) komzet e Nepal gant 3.000-5.000 den (1991).

Ur rannyezh ez eus:
* **Kesangeg** (*khesang*)

## Gwelet ivez
* Yezhoù mahakirantiek
* Yezhoù himalayek
Yezhoù tibetek-kinaourek direnk

Er bloc'had yezhoù-mañ e vez renket an dzalakeg, ur yezh tibetek-kinaorek digenvez komzet e Boutan ha n'eus ket tu d'o renkañ e-touez hini ebet eus an is-skourroù all.

## Gwelet ivez
* Yezhoù sinek-tibetek
* Yezhoù tibetek-burmek
Yezhoù himalayek ar c'hornôg

Un is-skourr eus ar yezhoù tibetek-kinaorek eo **yezhoù himalayek ar c'hornôg**, komzet e Nepal hag en India.

Isrannet e vez ar yezhoù er skourr-mañ evel-hen:

* **Yezhoù almorek** (*almora*)
** Byangsieg
** Tchaodangsieg
** Darmiyeg
** Rangkaseg
* **Yezhoù ar reter**
** Baramoueg
** Tameg
* **Yezhoù djangalek** (*janggali*)
** Rawateg
* **Yezhoù kanaorek** (*kanauri*)
** Gareg
** Tchitkoulieg
** Djangchoungeg
** Kinnaoreg
** Pataneg
** Tinaneg
** Boteg
** Kanacheg
** Choumtchoeg
** Sounameg
** Toukpeg

## Gwelet ivez
* Yezhoù sinek-tibetek
* Yezhoù tibetek-burmek
Yezhoù tibetek

Un is-skourr eus ar yezhoù tibetek-kinaorek eo ar **yezhoù tibetek** (saozneg: *tibetec*) komzet en India, Pakistan, Nepal, Boutan ha Sina.

Isrannet e vez ar yezhoù er skourr-mañ evel-hen:

* Yezhoù bodek
** Yezhoù tchanglaek
* Yezhoù dimalek
* Yezhoù tamangek
** Tchantyaleg 
** Gouroungeg ar reter 
** Galeg ar su 
** Galeg an norzh
** Koutangeg
** Gouroungeg ar c'hornôg 
** Manangbaeg 
** Nar-poueg 
** Pantchgaonleg 
** Tamangeg ar reter 
** Mourmeg (tamangeg ar c'hornôg)
** Gorkeg ar reter
** Takaleg
** Tamangeg ar gwalarn
** Tamangeg ar mervent
* Yezhoù tibetek rik (*tibetan*)
** Yezhoù tibetek ar c'hreiz
** Yezhoù tibetek ar reter
** Yezhoù tibetek an norzh
** Yezhoù tibetek ar su
** Yezhoù tibetek rik direnk
** Yezhoù tibetek ar c'hornôg
*** Yezhoù ladakek
* Yezhoù tibetek direnk

## Gwelet ivez
* Yezhoù sinek-tibetek
* Yezhoù tibetek-burmek
Dzalakeg

Ur yezh tibetek-kinaorek digenvez eo an **dzalakeg** (*dzalakha*, *dazalamat* pe *yantsebikha*) komzet gant tro-dro da 15.000 den (1993) e Boutan.

Ur rannyezh ez eus:
* **Komakeg** (*khomakha*)

## Gwelet ivez
* Yezhoù tibetek-kinaorek
* Yezhoù sinek-tibetek
Kaikeg

Ur yezh sinek-tibetek eus is-skourr Yezhoù kanaourek eo ar **c'haieg** (*kaike* pe *talari kham*) komzet gant tro-dro da 2.000 den (1997) e Nepal.

## Gwelet ivez
* Yezhoù tibetek-kinaorek
* Yezhoù sinek-tibetek
Leptchaeg

Ur yezh sinek-tibetek eus isskourr yezhoù leptchaek eo al **leptchaeg** (*lepcha*, *rong* pe *nünpa*) komzet gant tro-dro da 31 000-32 000 den (1991) en India (38 000 den e 1997) dreist-holl e Sikkim ma vez implijet er skolioù, hag ivez e Bhoutan (2 000 den e 1993) ha Nepal (1 270 den e 1961).

Teir rannyezh a zo:
* **Ilameg** (*ilammu*)
* **Tangsangeg** (*tangsangmu*)
* **Redjongeg** (*rengjongmu*)

Skrivet e vez gant un doare-skrivañ ispisial, ar skritur leptchaek pe *róng*.

## Gwelet ivez
* Yezhoù tibetek-kinaorek
* Yezhoù sinek-tibetek
Skritur leptchaek

N'eo ket ar **skritur leptchaek** (pe *róng*) implijet e vez evit skrivañ ar leptchaeg ul lizherenneg met un abugida evel an holl doareoù-skrivañ diorroet war padrom an devanagari.

Sañset e oa bet krouet ar skritur-mañ diwar diazez ar skritur tibetek gant Thikúng Men Salóng e-kerzh ar XVIIvet kantved.

## Al lizherennoù hag ar sifroù

## Gwelet ivez:
* Abugida

## Liammoù diavaez:
* ''Omniglot''. Ul lec'hienn diwar-benn an doare-skrivañ (e saozneg]]
* Evit gallout skrivañ e leptchaeg war hoc'h urziataer
23 Kerzu

## Darvoudoù
* 1720 : penn-kentañ Tan-gwall bras Roazhon.
* 1888 : Vincent van Gogh a droc’h e skouarn.
* 1947 : an trañzistor zo diskouezet evit ar wech kentañ, e labourvaoù Bell.
* 1954 : evit ar wech kentañ ez eus treuzplantet un organ den, ul lounezh, e Boston (SUA).

## Ganedigezhioù

* 1790 : Jean-François Champollion, ejiptour gall.
* 1797 : Adrien de Jussieu, bevoniour gall.
* 1804 : Charles-Augustin Sainte-Beuve, skridvarner ha skrivagner gall.
* 1849 : Yann-Vari Nikolaz, beleg ha skrivagner brezhonek.
* 1883 : Hubert Pierlot , politikour belgiat.
* 1900 : Marc Allégret, filmaozer ha saver senario gall.
* 1918 : Helmut Schmidt, kañseller Alamagn eus 1974 betek 1982.
* 1929 : Chet Baker, soner ha kaner jazz.
* 1951 : Anthony Phillips, kaner-sonaozer ha soner gitar saoz, unan eus pemp krouer ar strollad Genesis.

## Marvioù

* 1588 : Herri Iañ, dug Guise.
* 1939 : Anthony Fokker, savour kirri-nij nederlandat.
* 1948 : Hideki Tōjō, kentañ ministr Japan e pad an Eil Brezel-bed.
* 1972 : Andrei Tupolev, savour kirri-nij rusian.
* 1996 : Rina Ketty (**Cesarina Picchetto** hec'h anv gwir), kanourez c'hall.
* 2015 : Hocine Ait Ahmed, dispac'her aljerian.

## Lidoù
* Iliz katolik roman
** Sant Yann Keti, person poloniat (1473)

E Breizh :
* Sant Elvin
1866

*Diwar-benn bloavezh *'1866*' an [[deiziadur gregorian]] eo ar bajenn-mañ.*

## Darvoudoù

### Europa
* Trec’h lu Prusia war hini Aostria e Sadowa.

#### Breizh

#### Frañs
#### Gres
* 2 a viz Gwengolo: emsavadeg e Kreta a-enep yev an Durked.

### Azia
#### Reter-nesañ

#### Reter-kreiz
#### Iskevandir indezat

#### Reter-pellañ

### Afrika

### Amerikaoù
#### Norzhamerika
##### Stadoù-Unanet
#### Suamerika

### Oseania

### Arzoù ha lizhiri
#### Livañ
#### Sonerezh
#### Lennegezh
*Bibl Santel pe Levr ar Skritur Sakr, embannadur dalif troidigezh Yann-Frañsez ar Gonideg (1775-1838)
* Bombard Kerne, gant Prosper Proux.

#### Sinema

### Skiantoù ha politikerezh

### Armerzh

### Sport
### A bep seurt/diasur

## [[:Rummad:Ganedigezhioù 1866|Ganedigezhioù]]

Gwelet ivez :*[[:Rummad:Ganedigezhioù 1866]]*

## [[:Rummad:Marvioù 1866|Marvioù]]

Gwelet ivez:*[[:Rummad:Marvioù 1866]]*
__NOTOC__
1867

*Diwar-benn bloavezh *'1867*' an [[Deiziadur gregorian|deiziadur gregorian]] eo ar bajenn-mañ.*

## Darvoudoù

### Europa
* 8 a viz C'hwevrer: emglev etre Aostria hag Hungaria evit ur rouantelezh daoubennek: Aostria-Hungaria.

#### Breizh
*Trede doare Barzhaz Breizh
*17 a viz Here : digoradur ar C'hendalc'h Etrekeltiek Etrebroadel e Sant-Brieg, ma voe goulennet digant Kervarker diskouez mammennoù Barzhaz Breizh.
**Adembannadur ar *[[Catholicon|C'hatholicon]]* gant René-François Le Men, diellour Penn-ar-Bed, ma tamallas falsadur da Gervarker.

#### Frañs

### Azia
#### Reter-nesañ
##### Egipt
* 17 a viz C'hwevrer: tremen ar vag kentañ dre Kanol Suez.

#### Reter-kreiz
#### Iskevandir indezat

#### Reter-pellañ

### Afrika

### Amerikaoù
#### Norzhamerika
##### Stadoù-Unanet
* 30 a viz Meurzh: gant ar Stadoù Unanet eo prenet Alaska digant Rusia evit 7,2 milion a zolarioù.

#### Suamerika

### Okeania

### Arzoù ha lizhiri
#### Livañ
#### Sonerezh
#### Lennegezh
* Pempet embannadur Barzaz Breiz, savet gant Kervarker, en dro-mañ e ti Perrin.

#### Sinema

### Skiantoù ha politikerezh
* 25 a viz Du: ijinet eo an dinamit gant Alfred Nobel.

### Armerzh

### Sport
### A bep seurt/diasur

## [[:Rummad:Ganedigezhioù 1867|Ganedigezhioù]]

Gwelet ivez :*[[:Rummad:Ganedigezhioù 1867]]*

## [[:Rummad:Marvioù 1867|Marvioù]]

Gwelet ivez:*[[:Rummad:Marvioù 1867]]*
__NOTOC__
1869

*Diwar-benn bloavezh *'1869*' an [[deiziadur gregorian]] eo ar bajenn-mañ.*

## Darvoudoù

### Europa

#### Breizh

#### Frañs
#### Spagn
* 6 a viz Even: ur vonreizh republikan a zo degemeret.

### Azia
#### Reter-nesañ
* Digoridigezh kanol Suez.

#### Reter-kreiz
#### Iskevandir indezat

#### Reter-pellañ

### Afrika

### Amerikaoù
#### Norzhamerika
##### Stadoù-Unanet
#### Suamerika

### Oseania

### Arzoù ha lizhiri
#### Livañ
#### Sonerezh
#### Lennegezh
#### Sinema

### Skiantoù ha politikerezh
* 6 a viz Meurzh: Dmitri Mendeleev a ginnig e daolenn beriodek an elfennoù da Gevredigezh Kimiourien Rusia.
* 28 a viz Kerzu: marilhet breou ar gom da chaokat gant an dentour amerikan William F. Semple.

### Armerzh

### Sport
### A bep seurt/diasur

## [[:Rummad:Ganedigezhioù 1869|Ganedigezhioù]]

Gwelet ivez :*[[:Rummad:Ganedigezhioù 1869]]*

## [[:Rummad:Marvioù 1869|Marvioù]]

Gwelet ivez:*[[:Rummad:Marvioù 1869]]*
__NOTOC__
1871

*Diwar-benn bloavezh *'1871*' an [[deiziadur gregorian]] eo ar bajenn-mañ.*

## Darvoudoù

### Europa
* 2 a viz Genver: Emgann Bapaume er brezel etre Bro-C'hall ha Prusia.
* 18 a viz Genver: Gwilherm Iañ, roue Prusia, o vont da impalaer Alamagn.
* 28 a viz Genver: dibenn ar Brezel etre Frañs ha Prus; kodianañ a ra ar Frañsizien.
* Emglev Frankfurt : distaget Elzas ha Loren diouzh Frañs evit mont dindan Prusia.

#### Breizh
* savet eo iliz anglikan Sant Berteleme (*Saint Bartholomew*) e Dinarzh.

#### Frañs
* 17 a viz C'hwevrer: anvet eo Adolphe Thiers e penn ur gouarnamant a unvaniezh vroadel en Versailhez.
* 7 a viz Meurzh: divodet eo Arme Breizh.
* 18 Meurzh - 27 Mae: Komun Pariz.

#### Italia
* Aet Roma da gêrbenn rouantelezh Italia.

### Azia
#### Reter-nesañ

#### Reter-kreiz
#### Iskevandir indezat

#### Reter-pellañ

### Afrika
* 10 a viz Du: adkavet eo David Livingstone gant Henry Morton Stanley en Ujiji (Tanzania).

### Amerikaoù
#### Norzhamerika
##### Stadoù-Unanet
#### Suamerika

### Oseania

### Arzoù ha lizhiri
#### Livañ
#### Sonerezh
#### Lennegezh
#### Sinema

### Skiantoù ha politikerezh

### Armerzh

### Sport
### A bep seurt/diasur

## [[:Rummad:Ganedigezhioù 1871|Ganedigezhioù]]

Gwelet ivez :*[[:Rummad:Ganedigezhioù 1871]]*

## [[:Rummad:Marvioù 1871|Marvioù]]

Gwelet ivez:*[[:Rummad:Marvioù 1871]]*
__NOTOC__
29 Kerzu

## Darvoudoù
* 1720 : fin ar pezh mell tan-gwall a zistruj an darn vrasañ eus kreiz-kêr Roazhon.
* 1788 : bodadenn diwezhañ Stadoù Breizh e Roazhon (e predva kozh Kouent ar Gordennerien).
* 1890 : lazhadeg Wounded Knee (South Dakota). En tu-hont da 400 gwaz, maouez ha bugel eus poblad ar Sioued lazhadeget gant arme SUA.
* 1937 : bonreizh nevez Iwerzhon.
* 1981 : krouidigezh Skol-Uhel ar Vro e Roazhon.
* 1989 : aet Václav Havel da brezidant republik Tchekoslovakia.

## Ganedigezhioù
* 1709 : Elesbed Iañ (Rusia), lesanvet *Elesbed an Habask*, impalaerez Rusia eus 1741 betek 1762.
* 1721 : Jeanne-Antoinette Poisson, Madame de Pompadour, unan eus priedoù-kleiz ar roue gall Loeiz XV. 
* 1799 : Emmanuel Le Maout, louzawour ha naturour breizhat.
* 1808 : Andrew Johnson, 17vet Prezidant Stadoù-Unanet Amerika.
* 1809 : William Ewart Gladstone, politiker saoz, kentañ ministr ar Rouantelezh-Unanet.
* 1859 : Ivonig Pikard, barzh ha skrivagner brezhonek.
* 1879 : Billy Mitchell, brigadier-jeneral an aerlu stadunanat.
* 1938 : Jon Voight, aktour stadunanat.
* 1946 : Marianne Faithfull, kanerez hag aktorez saoz.
* 1962 : Carles Puigdemont, politiker katalan.

## Marvioù
* 1170 : Thomas Becket, kañseller bras Roue Bro-Saoz Herri II Plantagenet
* 1825 : Jacques-Louis David, livour gall.
* 1916 : Grigoriy Raspoutin manac'h rus
* 1834 : Thomas Malthus, demografour hag ekonomour saoz
* 1864 : Salomon Müller, naturour alaman.
* 1878 : Arthur Hay, evnoniour skosat hag ofiser er British Army.
* 1926 : Rainer Maria Rilke, barzh alamanek asotrian.
* 1978 : Maurice de Canonge, aktour, filmaozour ha saver senario gall.
* 1986 : Harold Macmillan, Kentañ ministr Breizh-Veur eus 1957 da 1963.
* 2022 : Pelé, melldroader brazilian.

## Lidoù
* En Iliz katolik :
** sant Tomaz Becket;
** ar Profed David;
** sant Evroul;
Amouroustet eun den coz

**Amouroustet eun den coz**,  pe  *Amouroustet eun den coz pêvar huguent bloaz Pehini so orguet à vez à eur plach jaoanc hen oad a chuezecq bloaz etc*, hervez an titl en e hed, a zo un oberenn a zo bet kavet roudoù anezhi er geriadur savet gant Loeiz ar Pelleter, embannet e 1792 gant *Dom Ch. Taillandier* hag e-barzh un dornskrid savet gant ar Pelleter ivez. Siwazh, tra ma oa un tamm huderezh en oberenn-mañ, ez eo bet kollet an darn vrasañ eus ar skrid orin; adskrivet en deus pozioù, gwerzennoù pe c’herioù hag a zo dedennus da studiañ. 

Embannet e oa bet al levrig en doa talvezet d'ar Pelleter er bloaz 1647 e Montroulez.

Roparz Hemon en deus lakaet ar roudoù-mañ e-barzh al levr en deus savet dindan an anv La Destruction de Jérusalem.

## Arroudoù
Niveroù an arroudoù eo ar re a gaver en embannadur Roparz Hemon ha Gwennole ar Menn (gwelet al levrlennadur)

 
  
   **[[Krennvrezhoneg]]**

  [705]
  
   **[[Brezhoneg]] a-vremañ**

  
 
 
  

Sellit an histor an chatal cornecq,
Goude caezr prezec a va daou plecqua.
Hez eo cacet gate cuit va grecq :
Lesset tavanteq goude va ruequa

[...][537]

Yd da Scoet Breiz heno eus reiz vat,
A tut hegarat. Hast[it] tyzmat cre.

[...][687]

Hastit ho distaq rac na drintaquach,
Evez[it] na bramach dirac ar plachet.

[...][653]

Ac he startit tout a het ho pouttou
Rac ho piniou so deja mouzzer

[...][553]

So hen he bragaou barbaou dezraouhet

[...][A300]

Sell n'endequet flacq na vacq va bacquet

[...][633-636]

Na compsit quet diff muy he seurt libot.
Hubäot coz briffäot lerot radotet.
Ar cartell an dar eur mesquer dar yod,
Liper da-n darbot eur mestr goarloter

[...][A286]

Oll chaçç Sant Malou à bleizy Daoulas,
Quement Dogues bras so en Plougastell
Ra rai mill bastell eux a m' bozellou,
Mar mancqua Aotraou d'a clacq ar maouez.
Scort he va drouhin quer bescq à brinicq.

  
  

Sellit istor ar chatal kornek,
Goude prezeg kaer ha va daoublegañ,
Ez eo kaset (= aet) gante kuit va gwreg :
Lezet tavantek goude va ?rogañ.

[...]

It da “Skoed Breizh”, eno ez eus reizh vat,
Ha tud hegarat. Hastit timat kreñv.

[...]

Hastit ho tistag rak na "drintakfec’h",
Evezhiit na brammfec’h dirak ar plac’hed.

[...]

Hag e staotit tout a-hed ho potoù
Rak ho pinioù zo dija mouzher.

[...]

Zo en e vragoù, barbaou deraouet

[...]

Sell, nend eo ket flak na vak va baked (= sac’h)

[...]

Na gomzit ket din mui a seurt liboud
Hubot, kozh brifaod, ?lerot radoter.
Ur ?Gatell an dar, ur mesker d'ar yod,
Liper d'an darbod, ur mestr ?goarloter.

[...]

Holl chas Sant Maloù ha bleizi Daoulaz,
Kement dogez bras zo en Plougastell
Ra ray mil bastell eus am bouzelloù,
Mar mankan, Aotrou, da glask ar vaouez.
Skort eo va drouin, ker besk ha brinnig.

  
 


## Erotegezh
Meneget e vez a-wechoù evel ur skrid erotek : druz eo ar yezh, n'eo ket trawalc'h evit komz eus erotegezh.

## Levrlennadur
*(Troet ha notennaouet gant) Roparz Hemon, *Les fragments de [[La Destruction de Jérusalem]] et des Amours du vieillard*, (gant ur stagadenn savet gant kenlabour Gwennole ar Menn), The Dublin Institute for Advanced Studies, 1969.
1462

*Diwar-benn bloavezh *'1462*' an [[deiziadur juluan]] eo ar bajenn-mañ.*

## Darvoudoù

### Europa
* Mont a ra Ivan III da Briñs-meur Moskov.
* Klask a ra Vlad III Dracula muntrañ Mehmed II
* 17 a viz Gwengolo : Emgann Świecino e-pad ar Brezel Trizek Vloaz

#### Breizh

#### Frañs

### Azia
#### Reter-nesañ

#### Reter-kreiz

#### Reter-pellañ

### Afrika
* Trevadennerien eus Portugal en em stal war inizi ar C'hab Glas

### Amerikaoù
#### Norzhamerika
#### Suamerika

### Oseania

### Arzoù ha lizhiri
#### Livañ
#### Sonerezh
#### Lennegezh
### Skiantoù ha politikerezh

### Armerzh
### A bep seurt/diasur

## [[:Rummad:Ganedigezhioù 1462|Ganedigezhioù]]

* 2 a viz geñver : Piero di Cosimo, arzour italian
* 1 a viz c'hwevrer : Johannes Trithemius, skiantour alaman
* 27 a viz even : Loeiz XII, roue Bro-C'hall
* Joanna La Beltraneja, priñsez Kastilha
* Jodocus Badius, mouler izelvroat
*

Gwelet ivez :*[[:Rummad:Ganedigezhioù 1462]]*

## [[:Rummad:Marvioù 1462|Marvioù]]

Gwelet ivez:*[[:Rummad:Marvioù 1462]]*
__NOTOC__
Byangsieg

Ur yezh sinek-tibetek eus is-skourr almorek eo ar **byangsieg** (*byangsi*, *byanshi*, *byangkho lwo*) komzet gant ouzhpenn 1.314 den en holl en India hag e Nepal.

## Gwelet ivez
* Yezhoù tibetek-kinaorek
* Yezhoù himalayek
Tchaodangsieg

Ur yezh sinek-tibetek eus is-skourr almorek eo an **tchaodangsieg** (*chaudangsi* pe *tsaudangsi*) komzet gant tro-dro da 1.500 den en holl (1997) en India hag e Nepal.

## Gwelet ivez
* Yezhoù tibetek-kinaorek
* Yezhoù himalayek
1396

*Diwar-benn bloavezh *'1396*' an [[deiziadur juluan]] eo ar bajenn-mañ.*

## Darvoudoù

### Europa
* Emgann Nikopolis : Lu an Durked trec’h war ar groazourien eus an Impalaeriezh Roman Santel, Bro-C'hall, Hungaria, Bro-Saoz ha Valakia.
* 20 a viz Gouere : unvanet eo teir Rouantelezh Danmark, Norvegia (en he zouez Island, Greunland, an Inizi Faero, an inizi Shetland hag an inizi Orc'h) ha Sveden (en he zouez Finland hag an inizi Åland) gant ar rouanez Marc'harid dre emglev Kalmar.

#### Aragon
* kurunet eo Martin roue Aragon goude marv Yann.
#### Breizh
* 19 a viz Gwengolo : dimeziñ a ra au Dug Yann V gant Janed Bro-C'hall.
#### Bro-Saoz
* 3 a viz Du : dimeziñ a ra ar roue Richarzh II gant Izabel Bro-C'hall oadet e 6 bloaz, e Calais.
#### Bulgaria
* lakaat a ra an Otomaned o c'hrabanoù war ar vro ha an Tsar Ivan Sratsimir. Fin Eil Impalaeriezh Bulgaria eo. Ne vo adsavet ar stad nemet e 1878.
#### Kroatia
* diazezet eo skol-veur Zadar.
#### Republik Genoa
* 25 a viz Here : lakaat a ra ar roue gall Charlez VI e grabanoù war ar Republik. 
* gouzalc'het eo ul lodenn eus an enezenn gant Bro-C'hall (betek 1406).
### Azia
#### Reter-nesañ

#### Reter-kreiz

#### Reter-pellañ
* plantet eo 84 milion a wezhennoù-frouezh gant ar gouerien e Reter Sina, el lec'h m'emañ hiriv proviñsoù Hunan ha Hubei.
### Afrika

### Amerikaoù
#### Norzhamerika
#### Suamerika

### Oseania

### Arzoù ha lizhiri
#### Livañ
#### Sonerezh
#### Lennegezh
### Skiantoù ha politikerezh

### Armerzh
### A bep seurt/diasur

## [[:Rummad:Ganedigezhioù 1396|Ganedigezhioù]]

Gwelet ivez :*[[:Rummad:Ganedigezhioù 1396]]*

## [[:Rummad:Marvioù 1396|Marvioù]]
* Yann IV, dug Breizh

Gwelet ivez:*[[:Rummad:Marvioù 1396]]*

__NOTOC__
Rangkaseg

Ur yezh sinek-tibetek eus is-skourr almorek eo ar **rangkaseg** (*rangkas*, ) komzet gant tro-dro da 600 den en holl (1977) e Nepal hag en India.

## Gwelet ivez
* Yezhoù tibetek-kinaorek
* Yezhoù himalayek
Toukpeg

Ur yezh sinek-tibetek eus is-skourr kanaorek eo an **toukpeg** (*tukpa* pe *nesang*) komzet gant tro-dro da 723 den (1998) en India.

## Gwelet ivez
* Yezhoù tibetek-kinaorek
* Yezhoù himalayek
Tameg (sinek-tibetek)

Ur yezh sinek-tibetek eus is-skourr Yezhoù himalayek ar c'hornôg eo an **tameg** (*thami* pe *thangmi*) komzet gant tro-dro da 14.400 den (1991) e Nepal hag ivez en India.

Div rannyezh ez eus:

* **Tameg ar reter** 
* **Tamer ar c'hornôg**

## Gwelet ivez
* Yezhoù tibetek-kinaorek
* Yezhoù himalayek
Gareg

Ur yezh sinek-tibetek eus is-skourr kanaorek eo ar **gareg** (*gahri*, *keylong boli*, *erankad* pe *bunan*) komzet gant tro-dro da 4.000 den en holl (1997) en India hag e Sina.

## Gwelet ivez
* Yezhoù tibetek-kinaorek
* Yezhoù himalayek
Baramoueg

Ur yezh sinek-tibetek eus isskourr Yezhoù himalayek ar c'hornôg eo ar **baramoueg** (*baraamu* pe *brahmu*) komzet gant tro-dro da 2 000 den (1998) e Nepal.

## Gwelet ivez
* Yezhoù tibetek-kinaorek
* Yezhoù himalayek
Kinnaoreg

Ur yezh sinek-tibetek eus is-skourr kanaorek eo ar **c'hinnaoreg** (*kinnauri*, *kinnaura yanuskad*, *tibas skad* pe *milchang*) komzet gant tro-dro da 48.778 den ouzhpenn 15.000-20.000 den all evel eil yezh (1991) en India.

## Gwelet ivez
* Yezhoù tibetek-kinaorek
* Yezhoù himalayek
Pataneg

Ur yezh sinek-tibetek eus is-skourr kanaorek eo ar **pataneg** (*pattani*, *manchati *, *chamba* pe *changsapa boli*) komzet gant tro-dro da 11.000 den evel yezh kentañ hag gant 5.00 den all evel eil yezh (1991) en India.

Teir rannyezh ez eus:
* **Pataneg ar c'hornôg** (*chamba-lajuli*)
* **Pataneg ar reter**
* **Pataneg ar c'hreiz**

## Gwelet ivez
* Yezhoù tibetek-kinaorek
* Yezhoù himalayek
Tinaneg

Ur yezh sinek-tibetek eus is-skourr kanaorek eo an **tinaneg** (*tinani*, *lahauli*, *rangloi*, *tinan lahuli* pe *gondhla*) komzet en India (2 000 den e 1996) hag e Tibet (450-1 600 den e 1977).

Tost-tre eo d'ar pataneg. 

## Gwelet ivez
* Yezhoù tibetek-kinaorek
* Yezhoù himalayek
Boteg

Ur yezh sinek-tibetek eus isskourr kanaorek eo ar **boteg** (*Bhoti Kinnauri*) komzet gant tro-dro da 1 000-2 000 den (1991) en India.

## Gwelet ivez
* Yezhoù tibetek-kinaorek
* Yezhoù himalayek
Rawateg

Ur yezh sinek-tibetek eus is-skourr djangalek eo ar **rawateg** (*rawat* pe *janggali*) komzet e Nepal (15.175 den e 1991) hag en India (2.000-3.000 den e 1991).

Tost-tre eo d'ar raoteg ha d'ar radjeg.

## Gwelet ivez
* Yezhoù tibetek-kinaorek
* Yezhoù himalayek
25 Kerzu

## Darvoudoù
* 800 : Karl Veur kurunennet Impalaer, e Roma.
* 1066 : Gwilherm II (dug Normandi) kurunennet Roue Bro-Saoz, en Abati Westminster.
* 1941 : dibenn Emgann Hong Kong.
* 1989 : Nicolae Ceaușescu, kadoriad Roumania, hag e wreg Elena, a zo barnet ha lakaet d'ar marv kerkent.
* 1991 : Mikhail Gorbatchev a ro e zilez eus e garg a Brezidant an Unaniezh Soviedel.

## Ganedigezhioù

* -4 : Jezuz, hervez an deiziadañ boas.
* 1642 : Sir Isaac Newton, fizikour ha matematikour saoz.
* 1717 : Pi VI, 250 Pab.
* 1899 : Humphrey Bogart, aktour amerikan.
* 1918 : Anwar el-Sadat, prezidant Ejipt eus 1970 betek 1981 ha Priz Nobel ar Peoc'h e 1978.
* 1941 : Nouel ar Graet, bet maer Gwengamp ha prezidant War-raok Gwengamp.
* 1944 : Jairzinho, melldroader etrebroadel ha gourdoner brazilian.
* 1954 : Annie Lennox, kanerez-sonaozerez skosat, bet ezelez eus ar strollad Eurythmics gant ar soner Dave Stewart.
* 1957 : Shane MacGowan, kaner iwerzhonat, bet ezel eus ar strollad The Pogues.
* 1959 : Ivo Donev, mestrc'hoarier aostrian echedoù ha c'hoarier poker a-vicher.
* 1961 : Ingrid Betancourt, senedourez kolombian.
* 1971 : Dido, kanerez saoz.
* 1976 : Armin van Buuren, DJ ha produer sonerezh trance nederlandat

## Marvioù
* 1652 : Mari-Amis Picard, kevrinourez vreizhat.
* 1899 : Elliott Coues, evnoniour, istorour ha medisin-arme stadunanat.
* 1963 : Harry Church Oberholser, evnoniour stadunanat.
* 1972 : Auguste Loriquer, barzh.
* 1976 : Conduelo Píriz, melldroader etrebroadel uruguayat.
* 1977 : Charlie Chaplin, lesanvet *Charlie*, pe *Charlot* e galleg, aktour ha filmaozer saoz.
* 1983 : Joan Miró, livour, kizellour ha priour katalan.
* 1989 : Nicolae Ceaușescu, kadoriad roumanian (lakaet d’ar marv).
* 1992 : Jules Gros, skrivagner ha yezhour brezhonek.
* 1995 : Dean Martin, aktour ha kaner stadunanat.
* 2006 : James Brown, dañser ha kaner-sonaozer stadunanat.
* 2016 : George Michael, kaner-sonaozer saoz.

## Lidoù
*Ilizoù kristen (nemet an ilizoù reizhkredennour dindan levezon Rusia)
** Gouel Nedeleg. Dibabet eo bet er VIvet kantved deiziad ar 25 a viz Kerzu e-kreiz an noz evit ganedigezh Jezuz-Krist. Lidet e veze e meur a iliz un oferenn e teir lodenn a grog da greiznoz, "oferenn ar pellgent" e anv brezhoneg.
*E Breizh :
**santez Koulm, merc'h da g-Konan Meriadeg
**sant Maelan, manac'h en Iwerzhon
**santez Mari-Amis Picard, kevrinourez eus Kastell-Paol (1652)
Diaouled ar Menez

**Diaouled ar Menez** eo ar strollad sonerezh en deus roet lañs da c’hiz ar strolladoù fest-noz.
Savet eo bet ar strollad e dibenn 1971 gant Yann-Erwan ar C’horr, Bruno ar Manac’h ha Fulup ar Balp e Karaez, gant an anv **Avel ar C’hwitell** da gentañ. Tommet e oant ouzh sonerezh ar vro war-lerc’h berzh Alan Stivell.
Yann Goasdoue a gemero perzh ganto buan a-walc’h e 1972, ha kemer a reont neuze an anv **Diaouled ar Menez**, anv kavet gant Youenn Gwernig.
Diazezet eo o sonerezh, leun a startijenn, war donioù dañs Breizh-Izel dreist-holl.
Menegomp eo brezhoneg hepken a weler war golo o fladennoù, pezh a zo ral er metoù-se.

## Sonerien
Pennañ sonerien bet ar strollad :
*Yann Goasdoue, bombard, taboulin
*Yann-Erwan ar C’horr, akordeoñs
*Bruno ar Manac’h, gitar, mandolinenn
*Mikael Sohier, bombard
*Tangi an Dore, gitar boud
*Melaine Favennec, violoñs
*Fulup ar Strad, binioù

## Pladennoù
*En Dro - Ton Doubl (45 tro), 1972, embannet gant Arfolk
*Diaouled ar Menez (33 zro), 1973, embannet gant Arfolk SB 318
*Atav ez eomp (33 zro), SB 364
*Merc’h an Diaoul, BUR 817
Tonioù gant Diaouled ar Menez a gaver ivez war *Beilhadeg e Menez-Kamp ha *Kertalg 1973.
1492

*Diwar-benn bloavezh *'1492*' an [[deiziadur juluan]] eo ar bajenn-mañ.*

## Darvoudoù
* Dizoleiñ a ra Kristol Goulm Amerika evit kont rouaned Spagn

### Europa
#### Breizh

#### Frañs
* 8 a viz C'hwevrer: kurunennet eo Anna Vreizh evel rouanez Bro-C'hall e penniliz Sant-Denez.
#### Spagn
* 2 a viz Genver: echu gant rouantelezh ar Vuzulmaned e Granada, dibenn ar Reconquista gant ar Spagnoled.
* 31 a viz Meurzh: ar *Roueed katolik* Fernant hag Izabel a sin un dekred evit skarzhañ an holl Yuzevien eus ar vro nemet e teufent da vezañ Katoliked.

### Azia
#### Reter-nesañ

#### Reter-kreiz

#### Reter-pellañ

### Afrika

### Amerikaoù
#### Kuba
* 27 a viz Here: douarañ a ra Kristol Goulm en enezenn.
#### Norzhamerika
#### Suamerika

### Oseania

### Arzoù ha lizhiri
#### Livañ
#### Sonerezh
#### Lennegezh
### Skiantoù ha politikerezh

### Armerzh
### A bep seurt/diasur

## [[:Rummad:Ganedigezhioù 1492|Ganedigezhioù]]

Gwelet ivez :*[[:Rummad:Ganedigezhioù 1492]]*

## [[:Rummad:Marvioù 1492|Marvioù]]

Gwelet ivez:*[[:Rummad:Marvioù 1492]]*
__NOTOC__
1582

*Diwar-benn bloavezh *'1582*' an [[deiziadur juluan]] hag an [[deiziadur gregorian]] eo ar bajenn-mañ.*

## Darvoudoù
* 24 a viz C'hwevrer: en e vuilh *Inter gravissimas* embannet e 1582 e tiviz ar Pab Gregor XIII ma vo heuliet ar Yaou 4 a viz Here 1582 diouzhtu gant ar Gwener 15 a viz Here; krouiñ a ra an Deiziadur gregorian da erlec'hiañ an deiziadur juluan; implijet e vo diouzhtu gant broioù zo.
### Europa

* 15 a viz Genver: lezel a ra Rusia Livonia hag Estonia da Bolonia

#### Breizh
* Anvet eo Fulup a Loren, dug Mercœur da gouarnour Breizh.

#### Bro-C'hall

### Azia
#### Reter-nesañ

#### Reter-kreiz

#### Reter-pellañ

### Afrika

### Amerikaoù
#### Norzhamerika
#### Suamerika

### Oseania

### Arzoù ha lizhiri
#### Livañ
#### Sonerezh
#### Lennegezh
### Skiantoù ha politikerezh

### Armerzh
### A bep seurt/diasur

## [[:Rummad:Ganedigezhioù 1582|Ganedigezhioù]]

Gwelet ivez :*[[:Rummad:Ganedigezhioù 1582]]*

## [[:Rummad:Marvioù 1582|Marvioù]]

Gwelet ivez:*[[:Rummad:Marvioù 1582]]*

__NOTOC__
24 Kerzu

## Darvoudoù
* 1800 : Gwalldaol ar straed Saint-Nicaise a-enep da Napoleon Iañ e Pariz.
* 1865 : krouidigezh ar c'hKu Klux Klan e Pulaski (Stadoù Unanet).
* 1921 : kentañ skignadenn Radio Tour Eiffel.
* 1925 : troioù-kaer kentañ Winnie the Pooh (Winnie an Arzhig).
* 1951 : Libia a zeu da vezañ ur Stad dizalc’h. Idris Iañ a Libia lakaet da roue.
* 1954 : Laos a zeu de vezañ ur Stad dizalc'h.
* 1968 : Apollo 8 a gelc'htro en-dro d'al Loar. Evit ar wech kentañ ez eus tud o kelc’htreiñ en-dro dezhi.
* 1979 : 
** kregiñ a ra an Unaniezh soviedel da aloubiñ Afghanistan.
** ar fuzeenn Ariane a zo bannet evit ar wech kentañ gant an Europeaned.

## Ganedigezhioù

* 1166 : Yann Iañ (dug Normandi), lesanvet Yann Dizouar, roue Bro-Saoz († 18 a viz Here 1216 e Newark-on-Trent).
* 1389 : Yann V, dug Breizh adalek 1399 betek e varv (29 a viz Eost 1442 e Naoned).
* 1774 : Yann ar Gwenn, kaner ha saver sonioù, († 2 a viz Kerzu 1849 e Priel).
* 1798 : Adam Mickiewicz, skrivagner polonat.
* 1818 : James Prescott Joule, fizikour saoz.
* 1837 : Elesbed Wittelsbach (*Sissi* he lesanv), impalaerez Aostria ha rouanez Hungaria.
* 1868 : Emanuel Lasker, jedoniour ha mestrc'hoarier echedoù alaman ha penngazetennour echedoù.
* 1887 : Louis Jouvet, aktour (c'hoariva ha sinema) ha leurenner gall.
* 1888 : Palmyre Levasseur, aktourez (c'hoariva ha sinema) c'hall.
* 1894 : Georges Guynemer, nijer gall.
* 1905 : Howard Hughes, embreger stadunanat.
* 1922 : Ava Gardner, aktourez amerikan.
* 1937 : Félix, melldroader etrebroadel brazilian.
* 1955 : Grand L. Bush, aktourien stadunanat.

## Marvioù

* 1524 : Vasco da Gama, merdeer portugalat, ergerzher hent India.
* 1942 : François Darlan, amiral ha politikour gall.
* 1982 : Louis Aragon, barzh, kazetenner ha romantour gall.
* 1992 : Peyo, aozer bannoù-treset eus Belgia.
* 2008 : Harold Pinter, skrivagner saoznek, tapet gantañ Priz Nobel al Lennegezh e 2005.

## Lidoù
* Iliz katolik roman
** Derc'hent ginivelezh Jezuz-Krist. Sell ouzh Nedeleg (gouel)
* Noz ar Pellgent evit ar gristenien (ar re a heuilh an deiziadur gregorian)
* Tad-kozh an Nedeleg a dremen da zegas profoù da hanternoz, hervez ar vojenn.
* En noz-mañ, hervez ar vojenn e Breizh, e kaoze al loened.

* E Breizh :
** Santez Maela
Yezhoù bodek

Un isskourr eus ar yezhoù tibetek eo ar **yezhoù bodek**, komzet e Boutan.

Isrannet e vez ar yezhoù en isskourr-mañ d'o zro er yezhoù tchanglaek.

## Gwelet ivez
* Yezhoù tibetek-burmek
Yezhoù tamangek

Un is-skourr eus ar yezhoù tibetek eo ar **yezhoù tamangek**, komzet e Nepal, ennañ 15 yezh:

* Tchantyaleg 
* Gouroungeg ar reter 
* Galeg ar su 
* Galeg an norzh
* Koutangeg
* Gouroungeg ar c'hornôg 
* Manangbaeg 
* Nar-poueg 
* Pantchgaonleg 
* Tamangeg ar reter 
* Tamangeg ar c'hornôg
* Gorkeg ar reter
* Takaleg
* Tamangeg ar gwalarn
* Tamangeg ar mervent

## Gwelet ivez
* Yezhoù tibetek-burmek
Yezhoù tibetek an norzh

Un is-skourr eus ar yezhoù tibetek eo **yezhoù tibetek an norzh**, komzet e Nepal hag e Sina, ennañ teir yezh:

* Amdoeg 
* Tchoneg 
* Kamseg

## Gwelet ivez
* Yezhoù tibetek-burmek
Yezhoù tibetek ar su

Un is-skourr eus ar yezhoù tibetek eo **yezhoù tibetek ar su**, ennañ 12 yezh komzet e Boutan, India, Nepal ha Sina:

* Adapaeg
* Brokateg
* Tchocangatchakeg
* Boutaneg
* Gromeg
* Djireleg
* Lakeg
* Lounanakeg
* Layakeg 
* Cherpeg 
* Brokpakeg
* Sikimeg

## Gwelet ivez
* Yezhoù tibetek-burmek
Yezhoù tibetek ar c'hornôg

Un is-skourr eus ar yezhoù tibetek eo **yezhoù tibetek ar c'hornôg**, komzet e Pakistan, India ha Sina.

Isrannet e vez ar yezhoù en is-skourr-mañ evel-hen:

* Balteg
* Pourikeg
* Yezhoù ladakek

## Gwelet ivez
* Yezhoù tibetek-burmek
Yezhoù dimalek

Un is-skourr eus ar yezhoù tibetek eo ar **yezhoù dimalek**, komzet en India hag e Nepal ennañ div yezh:

* Dimaleg
* Totoeg

## Gwelet ivez
* Yezhoù tibetek-burmek
Yezhoù tibetek rik

Un is-skourr eus ar yezhoù tibetek eo ar **yezhoù tibetek rik** (saozneg: *tibetan*).

Isrannet e vez ar yezhoù en is-skourr-mañ evel-hen:

* Yezhoù tibetek ar c'hreiz
* Yezhoù tibetek ar reter
* Yezhoù tibetek an norzh
* Yezhoù tibetek ar su
* Yezhoù tibetek ar c'hornôg
* Yezhoù tibetek rik direnk

## Gwelet ivez
* Yezhoù sinek-tibetek
* Yezhoù tibetek-burmek
Yezhoù tibetek ar c'hreiz

Un isskourr eus ar yezhoù tibetek eo **yezhoù tibetek ar c'hornôg**, ennañ 18 yezh komzet e Tibet, Sina, Nepal, Bhoutan hag India:

* Atouentseg 
* Baragaonleg 
* Dolpoeg 
* Dangaleg 
* Kyeroungeg 
* Noumbreg
* Lomeg
* Lopaeg
* Mougoueg
* Waloungeg
* Panangeg 
* Stodeg 
* Helambou-cherpeg 
* Kagateg 
* Titchourongeg 
* Tibeteg
* Tsekoumeg 
* Tsoumeg

## Gwelet ivez
* Yezhoù tibetek-burmek
Yezhoù tibetek ar reter

Un is-skourr eus ar yezhoù tibetek eo **yezhoù tibetek ar reter**, ennañ 10 yezh komzet e Boutan:

* Dakpakeg
* Boumtangkeg
* Nyenkeg 
* Noupbikeg 
* Olekeg 
* Tchalikeg 
* Kengkaeg
* Koutokeg 
* Gongdoukeg 
* Lokpoueg 

## Gwelet ivez
* Yezhoù tibetek-burmek
Yezhoù tchanglaek

Un is-skourr eus ar yezhoù bodek eo ar **yezhoù tchanglaek**, ennañ ur yezh:

* Tchanglaeg

## Gwelet ivez
* Yezhoù sinek-tibetek
* Yezhoù bodek
Tchanglaeg

Ur yezh sinek-tibetek eus isskourr ar Yezhoù tchanglaek eo an **tchanglaeg** (*tshangla*, *sangla*, *menba* pe *monpa*) komzet e Boutan (138 000 den e 1993), e Sina (7 000 den e 1967) hag en India.

## Gwelet ivez
* Yezhoù tibetek
* Yezhoù bodek
Totoeg

Ur yezh sinek-tibetek eus isskourr ar yezhoù  dimalek eo an **totoeg** (*toto*) komzet gant tro-dro da 20 000 den (1994) en India.

## Gwelet ivez
* Yezhoù tibetek
* Yezhoù dimalek
Dimaleg

Ur yezh sinek-tibetek eus is-skourr ar yezhoù  dimalek eo an **dimaleg** (*dhimal*) komzet gant tro-dro da 15.014 den (1991) e Nepal.

Div rannyezh ez eus: hini ar reter hag hini ar c'hornôg. 

## Gwelet ivez
* Yezhoù tibetek
* Yezhoù dimalek
Robert Phillipson

**Robert PHILLIPSON** (ganet d'ar 16 a viz Meurzh 1942 e Bro-Saoz) zo ur yezhoniour saoz o chom en Danmark. E skol-veur Amsterdam en deus bet e zoktorelezh hag e-touez e dachennoù labour emañ pedagogiezh ar yezhoù, ar politikerezhioù yezh hag an impalaerouriezh yezhel peurgetket, roll ar saozneg er bed ha gwirioù yezhel mab-den.

Goude bezañ bet e penn kevrenn yezh ha sevenadur skol-veur Roskilde ez eas da gelenner-enklasker e kevrenn ar saozneg d'ar *Copenhagen Business School* (e Kopenhagen). 

Dimezet eo Phillipson da Tove Skutnabb-Kangas.
Tri budel o deus (Caspar, Thomas, Louise).

## Embannadurioù (lod)

:* "**Linguistic imperialism**", Oxford University Press, 1992 
:* "**English-Only Europe?** - Challenging Language Policy",Embannadur kentañ 2003 Routledge, London / New York,
:* "**Ĉu nur-angla Eŭropo?** - Defio al lingva politiko",troet en esperanteg gant István Ertl (Rotterdam : UEA, 2004) 

## Liammoù diavaez
lec'hienn Robert Phillipson
Kamseg

Ur yezh sinek-tibetek eus is-skourr yezhoù tibetek an norzh eo ar **c'hamseg** (*khams*, *khams-yal*, *khamba* pe *kang*) komzet gant tro-dro da 1.487.000 a dud(1994) e biz Tibet, Yunnan ha Sichuan e Sina.

C'hwec'h rannyezh ez eus:
* **Kamseg ar reter**: 996.000 den
* **Kamseg ar su**: 135.000 den 
* **Kamseg ar c'hornôg**: 158.000 den
* **Kamseg an norzh**: 91.000 den
* **Brougtchoueg** (*hbrugchu*): 30.000 den
* **Djoneg** (*jone*): 77.000 den

## Gwelet ivez
* Yezhoù sinek-tibetek
* Yezhoù tibetek rik
Yezhoù tibetek rik direnk

Ur bloc'had yezhoù eo ar **yezhoù tibetek rik direnk** ma vez renket ennañ an holl yezhoù tibetek rik ha n'eus ket tu d'o renkañ e hini ebet all eus an isskourroù eus ar yezhoù-se, ennañ teir yezh komzet en India ha e Nepal:
* Napeg
* Cherdoukpeneg
* Toudam-boteg

## Gwelet ivez
* Yezhoù tibetek-burmek
Yezhoù ladakek

Un is-skourr eus yezhoù tibetek ar c'hornôg eo ar **yezhoù ladakek**, ennañ peder yezh komzet en India ha e Sina:

* Tchangtangeg
* Ladakeg
* Takpeg
* Zangskareg 

## Gwelet ivez
* Yezhoù sinek-tibetek
* Yezhoù tibetek
Amdoeg

Ur rannyezh tibetek  eus is-skourr yezhoù tibetek an norzh eo an **doumeg** (*amdo*, *anduo* pe *ngambo*) komzet gant tro-dro da 809.500 den (1987) e Tibet hag e Sichuan e Sina.

Peder rannyezh ez eus:
* **Brogpaeg** (*hbrogpa*): 538.500 den
* **Rongbaeg** (*rongba*): 97.600 den
* **Rongmabrogpaeg** (*rongmahbrogpa*): 112.800 den
* **Retahoueg** (*rtahu *): 60.600 den

## Gwelet ivez
* Yezhoù sinek-tibetek
* Yezhoù tibetek rik
Napeg

Ur yezh tibetek rik digenvez eo an **napeg** (*naapa*, *nawa sherpa* pe *naapaa*) komzet gant tro-dro da 500 den (1985) e Nepal.

## Gwelet ivez
* Yezhoù tibetek rik direnk
* Yezhoù tibetek rik
Cherdoukpeneg

Ur yezh tibetek rik digenvez eo ar **cherdoukpeneg** (*sherdukpen* pe *ngnok*) komzet gant tro-dro da 4.000 den (1999) en India.

## Gwelet ivez
* Yezhoù tibetek rik direnk
* Yezhoù tibetek rik
Membeg

Ur yezh tibetek digenvez eo an **membeg** (*memba*) komzet gant tro-dro da 2.000 den (2000) e India nepell diouzh Pemak e Sina.

## Gwelet ivez
* Yezhoù tibetek direnk
* Yezhoù tibetek