open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Katanga (Stad)

**Stad Katanga** a voe ur Stad verrbad a badas eus 1960 da 1963, pa disrannas Katanga diouzh republik Kongo.

Kerkent hag embannet dizalc'hiezh Kongo d'an 30 a viz Even 1960 e tarzhas frapadoù feulster er vro a-bezh. Belgia, trevadennet Kongo ganti betek-henn, a zivizas kas soudarded di a-benn gwareziñ an Europiz chomet eno. O welet kement-se e kredas d'ar boblañs e oa un doare d'an drevadennerien da adtapout ar galloud ha gwallgaset e voe an Europiz, dreist-holl e Léopoldville. Diwar-se e tivroas an estrenien, ha gante ul lodenn vras eus ar c'hevalaoù estren. Gouarnamant Léopoldville a glaskas un diskoulm d'an enkadenn armerzhel-se o tapout an arc'hant pourvezet gant embregerezhioù Katanga (pinvidik a-drugarez da mengleuzioù kouevr ar rannvro), ar pezh ne oa ket ar re-se evit asantiñ. Embregerezhioù ar proviñs a yeas neuze a-du gant ar CONAKAT renet gant Moïse Tshombe ha goulenn e tigevredfe Katanga diouzh Kongo.

D'an 11 a viz Gouere 1960 e voe embannet dizalc'hiezh Katanga gant Tshombe. Goulenn a reas skoazell digant Belgia hag a gasas soudarded di, dreist-holl evit sikour an embregerezhioù belgian ha kenderc'hel da dennañ splet diouzh pinvidigezhioù mengleuziek ar rannvro. Krouet e voe ur banniel ha kognet moneiz gant ar Stad nevez met ne voe ket anavezet gant Aozadur ar Broadoù Unanet.

E fin 1961 e voe argadet arme Tshombe gant arme Kongo sikouret gant an ABU hag e miz Kerzu 1962 e voe tapet Élisabethville gant an ABU. Rediet e voe Tshombe da dec'hel kuit ha kavout repu e Kolwezi. Kodianañ a reas Tshombe d'an 11 a viz Genver 1963.
Kolwezi

**Kolwezi** zo ur gêr eus Republik Demokratel Kongo, e proviñs Katanga.

Savet e voe kêr e 1937 evit bezañ sez an embregerezh belgian *Union minière du Haut Katanga*. Mengleuzioù kouevr, kobalt, uraniom ha radiom zo eno.

D'an 13 a viz Mae 1978 e voe aloubet kêr gant emsavidi katangat, skoazellet gant Angola. Soudarded gall ha belgian a voe kaset di diwar goulenn Zair evit skarzhañ an emsavidi. War-dro 700 Afrikan ha 170 European a voe lazhet en emgannoù.
Joseph Kasa-Vubu

**Joseph Kasa-Vubu** (war-dro 1913 - 24 a viz Meurzh 1969) a oa ur politikour eus Kongo, bet prezidant kentañ ar vro.

Studiañ a reas ar brederouriezh ha mont da gelenner e 1939. E penn ar strollad dizalc'hour ABAKO e voe a-raok mont da brezidant kentañ Republik Kongo d'an 30 a viz Even 1960. Kerkent ha dizalc'h e voe beuzet ar vro en un enkadenn vras, gant emsavioù dizalc'hour e rannvroioù 'zo, evel hini Katanga, hag enebiezh etre Kasa-Vubu hag e vinistr kentañ Patrice Lumumba. D'ar 14 a viz Gwengolo 1960 e voe harzet Lumumba gant Joseph Mobutu. Distroadet e voe Kasa-Vubu d'e dro gant Mobutu d'ar 24 a viz Du 1965.
Skourjez

Ur **skourjez** (deuet eus ar ger latin *excoriare*, "kignat", diwar *corium*, "kroc'hen"), zo ur benveg lêr, gant un troad koad alies, graet evit skeiñ, war al loened pe war an dud, hag evit gloazañ. Gallout a ra al lêrenn pe an troad bezañ hir pe hiroc'h. Meur a lêrenn a vez a-wechoù. 

## Strak
Tizh al lêrenn pa vez hejet a c'hall ober un trouz, ur strak. An trouz-se eo a servij da labourat gant loened. 

## Loened
Pa labourer gant loened e servij ar skoujez da strakal da reiñ da c'houzout d'al loened e rankont sentiñ d'an urzh roet dezho. 

En Aostralia evel er broioù "gaucho" (Arc'hantina, Brazil, Uruguay) e reer gant skourjezioù lêr penn-da-benn ha hir-mat. Ur fiselenn a vez e beg al lêr da lakaat ar skourjez da strakal. 

## Tud
### Kastiz

Skourjezañ tud a vez graet ivez. 
Ar *skourjez he nav lêrenn* a veze implijet gwechall war listri saoz da gastizañ ar vartoloded. Skoulmoù a veze graet el lêrennoù peurvuiañ, d'ober muioc'h a boan. 

### Arm
Ur skourjez a veze gant mestr ar c'haleourien o roeñvat war ar galeoù roman evel war ar re a veze gant broioù Europa er Mor Kreizdouarel er XVIIvet kantved. 
Un arm eo ar sjambok, pe litupa etre daouarn poliserien Suafrika.


File:Slovak whip (heart).jpg|Skourjez slovak
File:Cat-o'-nine-tails (PSF).jpg|*Kazh e nav lêrenn*
Image:Sjambok (plastic).jpg|**[[Sjambok]]** pe **[[litupa]]** (90 cm) e plastik, implijet gant poliserien Suafrika.


## Gwelet ivez
*Knout
Zorro

**El Zorro** zo un haroz e kentañ romant ar skivagner stadunanat Johnston McCulley e 1919. Daou-ugent vloaz goude e tapas brasoc'h brud gant ar filmoù skinwel *Zorro*, anezho 80 rann a 25 munut, rannet etre daou goulzad, produet gant ar studioioù Disney etre 1957 ha 1961. E gwenn ha du e oa ar filmoù-se a-raok bezañ dazlivet e 1992. E 1965 e oant bet skignet e Frañs evit ar wezh kentañ. A-hend-all ez eus produet un daou-ugent film bennak gant Zorro evit ar sine.

Talvout a ra anv an haroz kement ha louarn e kastilhaneg. Ur justisour masklet eo Zorro, gwisket e du penn-kil-ha-treid, ha stourm a ra ouzh an direizhded a vez graet diehan d'ar bobl baour e Kalifornia spagnol an xixvet kantved. 

Pa ne vez ket Zorro o vont d'ar pevar lamm ruz war kein e varc'h du, Tornado e anv pe oc'h en em gannañ ouzh ur mac'homer bennaket e vez o pourmen e galite e gwarnizon Monterey, nepell a-walc'h diouzh Los Anjelez, dilhad kran gantañ. Ur gwaz yaouank eus pinvidiien ar vro eo, distro eus Bro-Spagn ma oa aet di d'ober e studi. Goût a ra kontañ kaer d'ar merc'hed. Don Diego de la Vega eo e wir anv ha mab eo da Don Alejandro de la Vega, un aotroù a orin spagnat, mestr ur plas bras, a vez doujet gant an holl er vro. Klask a ra Don Diego chom hep diskouezhañ e oar diouzh ar c'hlezeta ha eñ ha'n em lakaat da zen dizesk war-wel d'an dud, tuet d'ar sonerezh zoken. Bernardo a vez oc'h ober mevel gantañ ha eñ fidel ha mut. Diskouezhañ a ra hennezh bezañ bouzar evit selaou an dud en dez da spiañ hep goût dezho e kompren mat ar pezh a lâront. Ne c'hwit ket ar justisour war e dro d'ober al lu gant ar serjant Garcia e gof bras a vez kaset war e lerc'h gant komandant ar gwarnizon, un den fall ha didruez anezhañ. Lezel a ra Zorro e verk war e lerc'h; ur Z a venn lâret Zorro hag a skriv gant beg e gleze…

## Liammoù diavaez
* Lec'hienn gouestlet da Zorro
Jérôme d'Ambrosio

**Jerome d'Ambrosio** (bet ganet d'ar ) a zo ur blenier kirri belgiat a rede e Formulenn 1 e 2011. Trede blenier Lotus-Renault eo bremañ
Juan Pablo Montoya

**Juan Pablo Montoya** (bet ganet d'an  e Bogota, Kolombia.) a zo ur blenier kirri a red NASCAR e 2012. Redek a rae ivez e ChampCar hag e Formulenn 1. Gounezet en deus an Indianapolis 500 e 2000 hag e 2015.
Gwaskell

Ar **waskell** eo ar ardivink evit gwaskañ produioù gounezel ha diouzh-se eztennañ chug frouez (avaloù ha sistr, oranjez, rezin, tomatez, etc.), hag eoul bouedel (diwar kolzac'h, olivez, tro-heol, bouedennoù  frouez kor a bep seurt etc.). Un ardivink kozh-tre  eo ma kaver e roudoù e amzerioù kentañ ar gounezerezh. Un ardivink dezhañ ar memes arc'hwelerezh eo ar *[[gwask(moullañ)|waskerell]] * pe ar *wask* a zo bet ijinet er Grennamzer evit stardañ follennoù paper ouzh ur blakenn gant arouezioù pe skeudennoù huzet. 


Cider press in Jersey.jpg|Gwaskell d'ober sistr e Jerzenez
PRESSOIR A VIN XV eme SIECLE ANGHIARI ITALIE.JPG|Gwaskell d'ober gwin,,Italia
Pressoir2.JPG|Gwaskell d'ober gwin *Château Pommard*, Bourgogn
Machinerie 3 - Beaumes de Venise - par JM Rosier.JPG|Gwaskelloù-tredan d'ober gwin e Beaumes de Venise, Vaucluse
Old_sugarcane_press_in_Goiás.jpg|Gwaskell goad evit ober chug korz-sukr d'ober sukr, Goiás, Brazil


Encyclopedie volume 1-063.png
Encyclopedie volume 1-064.png
Encyclopedie volume 1-065.png
Encyclopedie volume 1-066.png
Encyclopedie volume 1-067.png
Encyclopedie volume 1-068.png
Franz von Preußen

**Franz von Preußen**, pe *Franz Wilhelm Victor Christoph Stephan*, ganet e 1943, zo ur priñs alaman. Anavezet e oa ivez, etre 1976 ha 1986, evel Mikhail Pavlovich Rusia.

Mab eo d'ar priñs Karl Franz Joseph von Preußen (1916−1975) ha d'ar briñsez Henriette Hermine Wanda Ida Luise von Schönaich-Carolath. 

## Dimeziñ ha bugel
Dimezet eo bet d'ar briñsez rus Maria Vladimirovna Romanova en ti-kêr Dinarzh d'ar 4 a viz Gwengolo 1976 hag en iliz d'an 22 a viz Gwengolo 1976 en Madrid. Ur mab o deus bet. Torret eo bet o dimeziñ e 1986.
Ter (departamant)

** Ter ** a oa anv un departamant gall e Katalonia e-pad ma oa dalc'het Bro-Spagn gant armeoù Napoleone Buonaparte, en amzer ar roue José Iañ, e vreur Giuseppe Buonaparte. 

Diskaret e voe an departamant e 1814 pa voe tennet o armeoù gant ar C'hallaoued a oa e Spagn abaoe 1807.

## Gwelit ivez
* Departamant Montserrat
* Departamant Bouches-de-l'Èbre
* Departamant Sègre
Sachsen-Coburg

Dugelezh **Sachsen-Coburg** zo un dugelezh alaman krouet e Saks, e tolead Coburg, e dibenn ar , da varv an Dug Johann Friedrich II.
Bazhata

**Ur pennad [[bazhataerezh]] zo ivez.* 

**Bazhata** a vez lavaret e brezhoneg eus reiñ taolioù gant ur vazh. Daou dra disheñvel e c'hall bezañ ar bazhata: pe ur c'hastiz, gant taolioù bazh, pe ur sport, ar bazhataerezh.

## Kastiz
Gwechall e veze kastizet tud vras ha bugale gant taolioù, taolioù bazh pe taolioù skourjez.
Tud an noblañs a veze ur vazh gante alies, ha ganti e vazhataent lakizien ha mitizhien. Kement-se a zo meneget e pezhioù Molière (*Georges Dandin, Les Fourberies de Scapin*). 
E skolioù Bro-Saoz e veze bazhataet bugale, hervez ar c'hrennlavar: *Spare the rod spoils the child* ( ma ne vazhataer ket ar bugel e vo kollet).

## Bizhier-polis
Bizhier a vez gant poliserien en ur bern broioù ha bazhata an dud a reont gante, dreist-holl e-lerzh manifestadegoù. 

## Pennadoù kar
*skourjezañ
*feskennad
*gwial
*gwalenn
The Avengers (film 2012)

**The Avengers** (**Avengers Assemble** e broioù zo) a zo ur film gourharozed stadunanat ma kavet gourharozed. Produet eo bet gant Marvel Studios ha skignet gant Walt Disney Pictures. Diazezet eo ar film war ar c'homics titlet Avengers hag a vez embannet gant Marvel Comics. C'hwec'hvet film Hollved sinema Marvel eo. Sevenet eo bet ar film gant Joss Whedon ha gantañ eo bet skrivet ar senario anezhañ ivez. Er film e c'hoari Robert Downey Jr., Chris Evans, Mark Ruffalo, Chris Hemsworth, Scarlett Johansson, Jeremy Renner, Tom Hiddleston ha Samuel L. Jackson.Er film e tiviz Nick Fury (hag eñ e penn S.H.I.E.L.D.) tuta Iron Man, Hulk, Thor ha Captain America, dezho da stourm ouzh Loki, hag eñ breur Thor, hag a fell dezhañ distrujañ an Douar. 

Stagañ a reas tud Marvel Studios gant raktres *The Avengers* goude bezañ bet ur yalc'had gant Merrill Lynch e miz Ebrel 2005. Goude berzh ar film *[[Iron Man (film)|Iron Man]]* e miz Mae 2008 e voe kemennet gant tud Marvel e teufe *The Avengers* er-maez e miz Gouere 2011. E Miz Meurzh 2009 e voe degemeret Scarlett Johansson e-touez aktorien ar film, ha neuze ar film a-benn 2012. E miz Ebrel 2010 e voe degemeret Whedon hag a adskrivas ar senario bet savet gant Zak Penn. E miz Ebrel 2011 e krogas produiñ ar film en Albuquerque, ha goude-se e Cleveland (miz Eost 2011) hag e New York City e miz Gwengolo 2011. Da vare ar post-produiñ e voe lakaet ar film e teir ment. D'an 11 a viz Ebrel 2012 e voe skignet evit ar wech kentañ, en El Capitan Theatre en Hollywood, California.

## Aktorien ha perzhioù

## Gwelout ivez
* Hollved sinema Marvel
Feskennad

Ur **feskennad**, pe un **tersad**, a oa ur c'hastiz bihan a veze roet gwechall er gêr d'ar vugale na oant ket fur pe na sentent ket ouzh o zud. N'eo ket aet ar boaz da beurgoll e Breizh, met n'eo ket un dra ordinal degemeret ken evel betek dibenn an XXvet kantved, hag abaoe dibenn ar bloavezhioù 1960 ne vez roet er skolioù ken.

Roet e veze ar feskennad hep divragaouañ ar vugale peurvuiañ, hogen a-wechoù e vezet diskennet ar bragoù. Peurvuiañ e veze skoet gant an dorn hogen a-wechoù gant ur wialenn, ur gouriz, bleñchoù koad bezv, pe gant linad zoken.

## Istor
Tersataet e voe Anne-Josèphe Théroigne de Méricourt (1762-1817) gant jakobinezed e-pad an Dispac'h gall, ma'z eas he spered e belbi.

## Mazoc'hegezh

## Labour
E bankoù sinaat zo e veze tersataet an implijidi e 2016 .

## Lennegezh
*William Shakespeare
*Jean-Jacques Rousseau

## Film
*Er film western McLintock! e weler John Wayne o feskennata Maureen O'Hara.

## Liammoù diavaez
* Kaoz eus lakaat berz war an tersata en Gall : http://actu.orange.fr/france/videos/la-fessee-bientot-interdite-en-france-VID00000026TK1.html
*Ar ministr gall a gar ar feskennata : http://www.lepoint.fr/politique/cette-fessee-erotique-qui-embarasse-le-ministere-de-l-interieur-16-05-2016-2039667_20.php

## Pennadoù kar
*skourjezañ

## Notennoù
Knout

Ar **c'hnout** (кнут en ruseg) zo ur skourjez a veze implijet en Impalaeriezh Rusia da skourjezañ an dorfedourien hag enebourien bolitikel ar gouarnamant. Arouez gwaskerezh ar stad hag an dsared e oa deuet da vezañ.

## Knout bras
Diwisket e veze korf an den kondaonet, ha staget ouzh ur peul pe un treust pe dalc'het gant un den all. Gant an taolioù e veze drailhet ar c'hroc'hen, adalek ar gouzoug betek ar vandenn. 

### Liammoù diavaez
* Pennad eus ''Voyage en Sibérie fait par ordre du Roi en 1761'', gant an abad Chape d'Auteroche
* Gwelet gant Chape d'Auteroche
* Pennad eus '' Michel Strogoff'', romant Jules Verne
Bazh-kerzhout

Ur **vazh-kerzhout** zo ur vazh implijet gant tud zo evel harp e-pad ur gerzhadenn. Gwechall ne veze nemet un doare bizhier, hag a servije da gerzhout ha d'en em zifenn kenkoulz all, ar **penn-bazh**. Hiziv e vez bizhier da gerzhout evel bizhier-ski.
Kerzhout

**Kerzhout** zo un ober naturel ha boutin d'an holl loened garet ha troadet, fiñv ar c'horf pa lakaer an eil troad dirak egile, da vont war-raok, ha n'eo ket ken fonnus evel redek. Un ober ret eo d'an darn vrasañ eus an dud, d'al labourerien, d'ar chaseourien abaoe amzerioù koshañ ar ragistor. Un ober a blijadur eo ivez, hag ur sport eo deuet da vezañ. 

## Yec'hed
Erbedet eo an ober gant ar vedisined abaoe pell, evel en Tacuinum Sanitatis. 

## Sport

## Gwenodennoù da gerzhout
*Llwybr Glyndŵr zo ur wenodenn a c'haller kerzhout warni a-dreuz Kembre.

## Kerzhout gant bizhier
Kerzhout gant bizhier zo ur c'hiz nevez, deuet eus an hanternoz. Kerzherien a vez gant bizhier houarnet. 

## Pennadoù kar
* botoù
* pourmenadenn
* tro-vale
* redek
Front National

Meur a **Front National** zo en istor ar broioù gallek.

## Belgia
*ar Front national (Belgia)

## Bro-C'hall
*ar Front National (strollad politikel gall), pe FN, ur strollad politikel gall savet en 1972 ;
**ar *Front national de la jeunesse* (FNJ), ur skourr anezhañ ;
*ar *Front national*, ur bodad kevreoù savet evit stourm ouzh an etre broadelouriezh goude Enkadenn ar 6 a viz C'hwevrer 1934 ;
*ar *Front national des combattants* (FNC), savet en 1957 ;
*ar *Front national de lutte pour la liberté et l’indépendance de la France*, un emsav er Résistance française ;
*ar *Front national de la Résistance* savet en 1941, ur bodad resistanted c'hall .

## Pennadkar
*Talbenn broadel
Dugelezh-veur Oldenburg

**Dugelezh-veur Oldenburg** (en alamaneg : *Großherzogtum Oldenburg*) zo ur stad alaman dizalc'h  hag a badas eus 1829 betek 1918. 

Teir lodenn a oa anezhi, evel a weler war ar gartenn: 
* Oldenburg, e hanternoz Alamagn, tost da gêr Bremen.
* Eutin, e hanternoz Alamagn, stok ouzh kêr zieub Lübeck, 
* Birkenfeld e mervent Alamagn.

Ezel e oa da Gengevread Alamagn (1829-1866), goude-se da Kengevread Norzh Alamagn (1867-1871) ha goude d'an Impalaeriezh alaman (1871-1918).

## Istor
Un dugelezh e oa a-raok bezañ anvet da zugelezh-veur.

## Duged-veur
*August Iañ Oldenburg
*Peter II Oldenburg
*Friedrich August Oldenburg

## Pennadoù kar
* Dugelezh Oldenburg 
* Timbroù Oldenburg
Scuderia Minardi

Ar **Scuderia Minardi** (*Strollad Minardi* en italianeg), war-lec'h **European Minardi F1** ha **Minardi F1 Team**, a oa ur skipailh redadegoù kirri italian krouet e 1979 gant Giancarlo Minardi a rede e Formulenn 1 etre 1985 ha 2005. Adprenet eo bet Minardi e 2001 gant Paul Stoddart a-raok bezañ werzhet da Red Bull evit sevel ar Scuderia Toro Rosso e 2005. Anavezet eo ar skipailh evit ar vlenierien en deus dizoloet, evel Jarno Trulli, Fernando Alonso pe Mark Webber.
Pirelli

**Pirelli & C. SpA** a zo ur saver bandennoù-rod italian. Ar 5 saver eo e-barzh ar bed. Kemer a ra perzh e redadegoù kirri o sevel bandennoù-rod e Formulenn 1, e GP2.
Jacques Villeneuve

**Jacques Joseph Charles Villeneuve** (bet ganet d'an  e Saint-Jean-sur-Richelieu e Kebek, Kanada) a zo ur blenier kirri kanadian. Gounezet en deus titl ar vlenierien e Formulenn 1 e 1997, kevezadeg CART e 1995 hag an Indianapolis 500 e 1995. Redet en deus e Formulenn 1 etre 1996 ha 2003 ha war-lec'h etre fin 2004 ha 2006 gant Williams (1996-1998), BAR (1999-2003), Renault (2004), Sauber (2005) ha BMW Sauber. Mab Gilles Villeneuve eo.
Damon Hill

**Damon Graham Devereux Hill** (bet ganet d'ar  e Hampstead, Bro-Saoz) a zo ur blenier kirri saoz e rede e Formulenn 1 etre 1992 ha 1999. Kampion 1996 gant Williams-Renault eo, ha mab Graham Hill, kampion 1962 ha 1968 eo ivez. An hini nemetañ eo Damon Hill en deus gounezet ur gevezadeg o vezañ mab ur c'hampion all.
Nigel Mansell

**Nigel Mansell** (bet ganet d'an  e Upton-upon-Severn e Bro-Saoz) a zo ur blenier kirri a rede e Formulenn 1 etre 1980 ha 1992, ha war-lec'h etre 1994 ha 1995. Kampion 1992 eo. Redet en deus ivez e CART e 1993, o c'hounit ar gevezadeg. Redet en deus ar memes bloaz an Indianapolis 500.
Oldenburg (disheñvelout)

**Oldenburg** zo un anv-lec'h alamanek, hag a dalv kement ha *kastell kozh*.

## Lec'hioù
### 
*Kontelezh Oldenburg (1091–1667),
*Dugelezh Oldenburg (1774–1810),
*Dugelezh-veur Oldenburg (1814–1918),

*Kêr Oldenburg, e Niedersachsen
*Kêr Oldenburg in Holstein, e Schleswig-Holstein

### 
* Oldenburg (Indiana)
* Oldenburg (Texas)
* Oldenburg (Mississippi)
* Oldenburg (Illinois)

## Tud

* Adolf von Oldenburg (1898–?), politikour alaman (SPD)
* Christel Oldenburg (1961-), politikourez alaman (SPD) hag istorourez
* Christian Meyer-Oldenburg (1936–1990), skrivagner alaman romantoù skiant-faltazi
* Christoph von Oldenburg (1504–1566)
* Claes Thure Oldenburg (1929-2022)
* Dietrich Oldenburg (1933-), skrivagner alaman 
* Elard von Oldenburg-Januschau (1855–1937)
* Ernst Oldenburg (1914–1992), livour alaman 
* Franz Pehr Oldenburg (1740–1774)
* Günter Oldenburg, anv meur a zen
* Henry Oldenburg, pe *Oldenbourg* (ca. 1618–1677), diplomat alaman 
* Horst Oldenburg (1937-)
* Jürgen Oldenburg (1926–1991), politikour alaman (SPD)
* Sergei Fjodorowitsch Oldenburg (1863–1934)
* Simone Oldenburg (1969-), politikourez alaman (Die Linke)
* Sven Oldenburg (1973-), melldroader alaman

## Pennadoù kar
* Oldenbourg
* Oldenborch
Keke Rosberg

**Keijo Erik "Keke" Rosberg** (bet ganet d'ar  e Solna, e Sveden) a zo ur blenier kirri a rede e Formulenn 1 etre 1978 ha 1986, o c'hounit ar gevezadeg e 1982 gant Williams-Cosworth. Tad Nico Rosberg eo.
Alan Jones

**Alan Jones** (bet ganet d'an ) a zo un ez-blenier kirri aostralian a rede e Formulenn 1 etre 1975 ha 1986. Gounezet en deus un titl gant Williams e 1980.
Mobutu Sese Seko

**Mobutu Sese Seko Nkuku Ngbendu wa Za Banga** (ganet **Joseph-Désiré Mobutu** d'ar 14 a viz Here 1930 - 7 a viz Gwengolo 1997) a voe eil prezidant Republik Demokratel Kongo adalek 1965 betek 1997.

Goude bezañ bet en arme e voe kazetenner hag emezelañ a reas d'an MNC (*[[Mouvement National Congolais]]*), strollad Patrice Lumumba. Goude dizalc'hiezh ar vro d'an 30 a viz Even 1960 e voe anvet e penn arme Kongo pa oa Joseph Kasa-Vubu prezidant ha Lumumba ministr kentañ. Buan e tarzhas un enkadenn vras er vro hag enebiezh etre Kasa-Vubu ha Lumumba. D'ar 14 a viz Gwengolo ec'h aozas Mobutu un taol-nerzh, sikouret gant ar CIA, ha herzel Lumumba. Pemp bloaz goude, d'ar 25 a viz Du 1965, e tistroadas ar prezidant Kasa-Vubu ha mont da eil prezidant Kongo.

E 1967 e krouas an MPR (*Mouvement Populaire de la Révolution*), strollad politikel nemetañ aotreet, ha rediañ holl annezidi ar vro da emezelañ ennañ. E 1971 e cheñchas anv ar vro da Zair, reiñ urzh d'an annezidi dilezel o anv european evit anvioù afrikan ha rediañ ar wazed da wiskañ an abacost. E 1972 e kemeras an anv Mobutu Sese Seko Nkuku Ngbendu wa Za Banga, berraet e Mobutu Sese Seko.

Kas a reas soudarded da skoazellañ an FLNA a-enep an MPLA komunour en Angola e 1975. E 1977 ha 1978 eo Agostinho Neto an hini hag a skoazellas emsavidi katangat a-benn gwanaat renad Mobutu.

Pa echuas ar Brezel Yen e 1990 e paouezas ar sikour roet d'e renad gant SUA ha kreskiñ an enebiezh outañ e diabarzh ar vro. Aotren a reas neuze ar strolladoù politikel all.

Brezel kentañ Kongo a grogas e miz Du 1996 ha d'ar 16 a viz Mae 1997 e voe aloubet Kinshasa gant soudarded Laurent-Désiré Kabila. Mobutu, klañv gant ur c'hrign-bev, a rankas tec'hel kuit ha kavout repu e Togo ha Maroko ma varvas d'ar 7 a viz Gwengolo 1997.
La Cordelière

**La Cordelière** - pe *Marie-Cordelière* - zo ul lestr-brezel, un nev, a oa bet savet e porzh an Dourdu (Plouezoc'h) en 1498 ha paramantet gant Anna Vreizh, en amzer Dugelezh Breizh eta. Bravañ lestr morlu Breizh e oa. 200 kanol a oa war ar bourzh ha 1200 martolod.

Dont a rae an anv eus an urzh varc'hegiezh anvet Ordre de la Cordelière. Met da gentañ e oa bet roet dezhañ un anv all : *La Nef de Morlaix*, *La Mareschalle*, *La Nef de la Royn*. Gant Anna Vreizh avat eo e voe divadezet.

## Istor
Etre 1501 ha 1504 edo al lestr er Mor Kreizdouar. Perzh a gemeras en droiad-brezel da Lesbos. Er c'heid amzer-se edo ar morlu saoz o rodal a-hed aodoù Breizh ha pa ziskenne bagadoù anezho e lakaent freuz ha reuz. Kement-se a c'hoarvezas adarre e miz Mezheven 1512 pa ziskennas an amiral Howards e Konk-Leon, nepell diouzh Brest, ha pa c'hwezhas an tan e maner Herve Porzhmoger. D'an 10 a viz Eost 1512, deiz gouel sant Laorañs, e oa ul lid war al lestr *Marie-Cordelière*, tra ma oa ar Saozon o vont da zilestrañ e Beg Lokmazhe, e penn lenn-vor Brest. Pa glevas Herve Porzhmoger, kabiten ar *Marie-Cordelière*, e savas an eor da vont en arbenn d'an enebourien, hag ar gouviidi bepred war bourzh.

Taer e voe an emgann. Abourzhet e voe ar *Marie-Cordelière* gant ul lestr saoz, ar *Regent*. Lakaet e voe neuze al lestr breizhat da darzhañ gant e gabiten Porzhmoger. D'ar strad ez eas an daou lestr, gant an holl dud a oa en o bourzh hag en o zouez an daou gabiten, Herve Porzhmoger ha Thomas Knyvett.

## Klask ar peñse
Meur a wech eo bet furchet strad ar mor dirak mulgul Brest evit klask adkavout roudoù eus al lestr abaoe dibenn an .

E Mezheven 2019 adarre e oa bet furchet goueled ar mor. 

Kavet ez eus bet aspadennoù eus listri all en degouezhioù-se, met roud ebet eus ar *Mari-Cordelière*. Ur c'hampagn all a oa da vezañ e 2020, met ampellet eo bet, abalamour da reuziad ar c'h-COViD.

## Notennoù
Gwiler

**Gwiler** a zo un anv-lec'h hag a vez kavet e Breizh. En o zouez emañ kumunioù:
*Gwiler-Kerne,
*Gwiler-Leon,
*Gwiler-Porc'hoed.
Oldenburg

**Oldenburg** zo ur gêr dizalc'h e Niedersachsen en Alamagn. Pa oa e dalc'h ar C'hallaoued, etre 1810 ha 1814 e oa bet anvet *Le Vieux-Bourg* e galleg. 

## Douaroniezh
Emañ e kember ar stêrioù Hunte ha Haaren, e gwalarn Alamagn, etre kêrioù Groningen, en Izelvroioù, ha Bremen er reter. E 2010 e oa 162&nbsp;173 den o chom enni, ha gant se ez eo ar pevare brasañ kêr e Niedersachsen war-lerc'h kêrioù Hannover, Braunschweig hag Osnabrück. 

## Monumantoù
Dozulé

**Dozulé** (*Le Plessis-Esmangard* gwechall) a zo ur gumun eus departamant Calvados e Bro-C'hall. Pennlec'h Kanton Dozulé eo.
## Istor
### kantved
* E 1346, e-pad Brezel Kant Vloaz, e voe devet Le Plessis-Esmangard gant lu saoz Edouarzh III. An annezidi a reas *Dos brûlé* (*kein devet*) eus ar gêriadenn hag an anv a zeuas da vout *Dozulé* a-benn ar fin.

### kantved
### kantved
* Eil brezel-bed, Eost 1944, Emgann Normandi: d'an 20 e dibenn an devezh e tagas ar C'homandoioù 46, 47 ha 48 (*Royal Marine Commando*) ar Rouantelezh-Unanet an Alamaned a oa o terc'hel Dozulé. C'hwezhet e voe an tan er gêriadenn gant an Alamaned hag a zeuas a-benn da gilañ. Dieubet e voe Dozulé gant ar Vreizhveuriz d'an 21 da c'houloù-deiz. Miz Mae 1944: mervel a reas ur vaouez abalamour d'ar brezel.

## Monumantoù ha traoù heverk

* Iliz katolik *Notre-Dame du Plessis Esmangard*, 1843 ha dibenn an  kantved. 
## Armerzh
## Douaroniezh
## Emdroadur ar boblañs 1962-2009

EBSSA

## Melestradurezh
## Tud
## Gevelliñ
## Liammoù diavaez
## Notennoù ha daveoù
Mytilíni

**Mytilíni** (gresianeg : Μυτιλήνη, *Mutilíni)*, eo anv porzh brasañ Enez Lesbos, e Gres, dirak aod Turkia.


Mytilene.jpg|
Prokumaia Mutilinis.jpg|
Port Mytilene.jpg|
Georg von Preußen

**Georg von Preußen** (1826-1902) a oa ur priñs ha jeneral eus Prusia.
Barzh ha skrivagner alamanek e oa ivez, evel Gunther von Freiberg pe George Conrad. 25 fezh-c'hoari en deus embannet.
Friederike von Sachsen-Gotha-Altenburg (1715–1775)

**Friederike von Sachsen-Gotha-Altenburg** (1715–1775), a oa ur briñsez eus Sachsen-Gotha-Altenburg ha, dre he dimeziñ, dugez diwezhañ Sachsen-Weißenfels

Merc'h e oa da Magdalena Augusta von Anhalt-Zerbst
Laurent-Désiré Kabila

**Laurent-Désiré Kabila** (27 a viz Du 1939 - 18 a viz Genver 2001) a oa ur politikour, bet prezidant Republik Demokratel Kongo.

Goude dizalc'hiezh Kongo e 1960 e kemeras perzh Kabila en emsavioù e Katanga hag e Kivu. E miz Du 1996 e voe e penn un emsav bras, derou brezel kentañ Kongo, evit skarzhañ Mobutu Sese Seko. Evit-se e kavas skoazell e Rwanda, Burundi hag Ouganda. D'ar 16 a viz Mae 1997 e teue tre e Kinshasa, rediañ an diktatour da dec'hel kuit. An deiz war-lerc'h en em lakae da brezidant ha cheñch anv ar vro eus Zair da Republik Demokratel Kongo, ar pezh a oa an anv kozh.

Buan en em lakaas da ren evel un diktatour, herzel ha bac'hañ eneberien bolitikel ha kazetennerien. D'ar 16 a viz Genver 2001 e voe tennet outañ gant ur gward-korf dezhañ ha kaset d'un ospital e Zimbabwe ma varvas daou zevezh goude. E vab, Joseph Kabila, a voe lakaet neuze e penn ar vro.
Auberville

**Auberville** a zo ur gumun eus departamant Calvados
e Bro-C'hall. 
## Istor
### kantved
### kantved
* Eil brezel-bed, mizioù Mae hag Eost 1944: mervel a reas daou zen nann-soudard en Auberville abalamour d'ar brezel.

## Monumantoù ha traoù heverk

* Iliz katolik *Santez Barban*. 

* Monumant ar re varv.
* Daou beulvanig, unan e koun soudarded ar Vrigadenn Piron, an hini all en enor d'an Dukez Veur Charlotte Belgia.

## Armerzh
## Douaroniezh
## Emdroadur ar boblañs 1962-2008

.
## Melestradurezh
## Tud
## Gevelliñ
## Liammoù diavaez
## Notennoù ha daveoù
Salman Rushdie

**Ahmed Salman Rushdie** (सलमान रश्दी en hindi, سلمان رشدی en ourdoueg) (ganet d'an 19 a viz Mezheven 1947 e Mumbai) zo ur skrivagner saoznek genidik eus India. Dont a reas brud dezhañ gant e eil romant, *[[Midnight's Children]]* (1981), ha gantañ e c'hounezas ar Booker Prize. 

Kavet e voe abeg en e bevare romant, *[[The Satanic Verses]]* (1988), gant muzulmaned eus an tu pellañ. Embannet e voe ur *fatwa* (kondaonidigezh) gant an Ayatollah Khomeini en Iran, o c'hervel ar "vuzulmiz vat" da lazhañ Salman Rushdie abalamour m'en dije kunujennet an islam en e levr, a-hervez. Ret e voe d'ar skrivagner mont kuit diouzh India ha bevañ damguzh en estrenvro. Abaoe un nebeud bloavezhioù en em ziskouez en-dro e lec'hioù foran avat. 

Aet e oa da chom da Vro-Saoz pa oa 13 bloaz. Abaoe 2000 emañ o vevañ e New York.

D’an  eo bet goustilhet e-kerzh ur brezegenn e Chautauqua, Stad New York, ha kaset d’un ospital e Pennsylvania.

## Romantoù skrivet gantañ

* *Grimus* (1975)
* *Midnight's Children* (Bugale hanternoz) (1981)
* *Shame* (Mezh) (1983)
* *The Satanic Verses* (Ar gwerzadoù satanazet) (1988)
* *The Moor's Last Sigh* (Huanadenn diwezhañ ar Morian) (1995)
* *The Ground Beneath Her Feet* (An douar dindan he daoudroad) (1999)
* *Fury* (Fulor) (2001)
* *Shalimar the Clown* (Ar furlukin Shalimar) (2005)
* *The Enchantress of Florence* (Strobinellerez Firenze) (2008)
* *Two Years Eight Months and Twenty-Eight Nights* (Daou vloaz eizh miz hag eizh noz warn-ugent) (2015)
* *The Golden House* (an tiegezh Golden) (2017)
* *Quichotte* (2019)

## Daveoù
Galeria Valeria

**Galeria Valeria** (marvet e 315) a oa merc'h d'an impalaer roman Diocletianus ha d'e bried Prisca. 
Dimezet e voe gant he zad, e 293, d'e genimpalaer Galerius, a voe Caesar betek 305 hag Augustus goude betek 311.
Brezel kentañ Kongo

**Brezel kentañ Kongo** a voe un emsav dispac'hel e Zair etre 1996 ha 1997 hag a echuas gant skarzhadenn an diktatour Mobutu Sese Seko.

## Pennkaoz
Abaoe 1965 e veze renet Zair gant Mobutu en ur mod diktatourel ha war vrasaat ec'h ae an eneberezh outañ er vro. Er bloavezhioù 1990, gant fin ar Brezel Yen, e oa techet meur a vro en Afrika da vont war-zu an demokratelezh hag aotreet e voe al liesstrolladegezh gant Mobutu. Ne voe ket trawalc'h evit terriñ an emsavioù e Zair.
Goude gouennlazh Rwanda e 1994 e teuas 2 vilion a repuidi, Hutued an darn vrasañ anezhe, d'en em staliañ e reter ar vro. E-touez ar repuidi-se e oa izili eus ar milisoù interahamwe hag a gasas argadoù ouzh Tutsied e Rwanda hag e Zair. Sikouret e voe ar milisoù hutu gant Mobutu.

## Deroù ar brezel
E 1996, besgouarnour proviñs Sud-Kivu a embannas e ranke an Dutsied skarzhañ kuit diouzh Zair dindan boan da vezañ drouklazhet. Emsevel a reas neuze an Dutsied, mont a-du gant eneberien Mobutu ha krouiñ an AFDL (*Alliance des Forces Démocratiques pour la Libération du Zaïre*) renet gant Laurent-Désiré Kabila. Sikouret e oa an emsavidi gant Rwanda hag Ouganda. Diouzh e du, Mobutu ne oa ket skoazellet ken gant SUA abaoe fin ar Brezel Yen. Soudarded Kabila a gerzhas eus reter ar vro betek ar gêrbenn, Kinshasa, mac'h ejont tre enni d'ar 17 a viz Mae 1997. Mobutu a dec'has kuit diouzh ar vro ha Kabila a yeas da brezidant Republik Demokratel Kongo, anv nevez ar vro.

E-pad kerzhadeg an AFDL a-dreuz Kongo e voe skarzhet ha lazhet gante Hutued eus ar c'hampoù repuidi. War-dro 200 000 Hutu a vije marvet gant an naon hag ar c'hleñvedoù pe lazhet gant soudarded deuet eus Kigali.

## Fin ar brezel kentañ, deroù an [[eil brezel Kongo|eil]]
A-boan erru e penn ar Stad en em lakaas Kabila da ren ar vro en ur mod diktatourel, e-giz ma rae Mobutu. Lesanvet *Mergodenn Kigali* dre m'en doa tapet ar galloud gant sikour Rwanda, e tivizas troc'hañ diouzh e gevredidi bet ha lâret d'ar goprsoudarded eus Rwanda hag Ouganda distreiñ d'o bro e 1998.
Devezh-arat

Un **devezh-arat**, pe ur **c'heñver**, zo ur muzul da vuzuliañ an douar hag a glot gant gorread un dachennad-douar hag a c'halle un den arat gant ur marc'h e-kerzh un devezh labour, da lavarout eo war-dro un hanter hektar, pe resisoc'h, 48 ar.

Klotañ a ra gant ar ger latin *jugerum*, pe *Joch* en alamaneg, hag a ra dave d'an dachennad aret gant un ejen dindan ar yev. Ur *jugerum* avat a dalvez kement hag un hanter-zevezh-arat hepken.

## Notennoù
Constantius Chlorus

**Constantius Iañ**, lesanvet **Constantius Chlorus** (diwar an henc'hresianeg Κωνστάντιος Χλωρός, *Kōnstantios Khlōrós*, "Konstantios Morlivet"), *Marcus Flavius Valerius Constantius Herculius Augustus* e anv latin (31 a viz Meurzh *c.* 250 - 25 a viz Gouere 306) a voe impalaer roman etre 305 ha 306.

## Buhez
Ganet e oa e Dardania e *[[Moesia]] Superior* (Serbia hiziv). Hervez e vab e oa kar d'an impalaer Claudius II, hogen hiziv e soñjer e oa bet ijinet ar gerentiezh-se.
Soudard e voe en arme roman, hag unan eus *[[Protectores Augusti Nostri]]* an impalaer Aurelianus (*c.* 215-275).

Perzh a gemeras er brezel da adkemer impalaeriezh Palmyra, e Syria a-vremañ. Un tribun e voe en arme Probus hag anvet da c'houarnour Dalmatia dindan Carus.

Dimeziñ a reas da Flavia Iulia Helena. Tad *[[Constantinus Iañ]]* e oa.

E 293 e voe anvet da *[[Caesar (titl)|Gaesar]]* pa voe krouet an titl-se e framm an detrarkiezh. Evit-se ivez e rankas dimeziñ da verc'h Maximianus, Teodora ; marteze e rankas kas Flavia Helena kuit, met n'eus diell ebet da gadarnaat kement-se.

## En Enez Vreizh
Karget e voe da zont a-benn eus emsavadeg Carausius, a oa e penn lestraz Gesoriacum (Boulogne-sur-Mer), rak hennezh, gant skoazell ar Franked, a oa dispartiet diouzh an impalaeriezh roman ha ren a rae war Proviñs Britannia ha hanternoz Galia.
Gant kalz a boan e kemeras Gesoriacum e 294, ha daou vloaz e voe o tont a-benn eus ar bagadoù soudarded emsavet ha da brientiñ aloubadeg Enez Vreizh. Gant e listri e kuitaas Gesoriacum e 296 : div arme a voe graet, an eil renet gant Constantius hag eben gant ar prefed Asclepiodotus. Abalamour d'al latar e rankas Constantius distreiñ da C'halia, met arme Asclepiodotus a c'hallas dilestrañ hag en em gannañ ouzh hini Allectus, an hini en devoa lazhet Carausius ha kemeret e lec'h.

E 298 e voe trec'h war an Alemanned o devoa treuzet ar Roen, a lakae freuz ha reuz e reter Galia, hag o devoa lakaet seziz war Andemantunnum (Langres).

En hañv 306 e varvas *Caesar* Constantius Iañ Chlorus, en Eboracum en Enez Vreizh.
Yev

Ur **yev** zo ur plankenn staget ouzh penn pe chouk ul loen, un ejen peurvuiañ, ur vulez a-wechoù, evit ma vefe staget ur c'harr pe un arar outañ.
A-wechoù e vez lakaet ur yev vras da stagañ pennoù daou ejen an eil ouzh egile.

## Yev vihan

## Yev an dud

E meur a vro e vez implijet ar yev gant tud da zougenn kelorniadoù dour pe laezh.

## Ar yev e-giz skeudenn
* E latin, ar ger *jugum*, "yev", eo orin ar geriennoù diwar-benn an dimeziñ : *conjux* "gwreg", *conjugium* "eured", *conjugalis* "priedel", ma talvez *con* kement ha "ken-". Gwelet eo an dimeziñ evel ur yev, pe un ere. 
Heñvel eo er yezhoù deveret eus al latin.

## Arouez
Paul Panda Farnana

**Paul Panda Farnana** (war-dro 1888 - 12 a viz Mae 1930) a oa ur c'hefredour eus Kongo.

E servij ur soudard belgiat e oa pa oa bugel ha kaset e voe gantañ da Velgia. Eno e voe skoliataet betek tapout un diplom ijinour en agronomiezh. E-pad ar Brezel-bed kentañ ec'h emezelas e strollad ar C'hongoiz ha stourm ouzh an Alamaned en Namur. Prizoniet e voe hag en Alamagn e voe diskouezet en ur park loened, pezh a skoas don e spered. Goude ar brezel e tistroas da Vrusel ma krouas an *Union Congolaise*. Skoazellet gant sokialourien velgiat e savas ur skol evit Kongoiz e Charleroi.

C'hoant en doa Farnana da ziskouez e c'helle Kongoiz kenlabourat gant an dud wenn ha tapout kargoù uhel e mererezh o bro, gant ma vijent skoliataet. Skrivañ a reas pennadoù diwar-benn e vro, hec'h istor hag he sevenadur. E stourm a zisplijas kalz d'an drevadennerien ha mervel a reas e 1930 e degouezhioù amsklaer. Goude e varv e voe kemeret un diviz gant gouarnour-meur Kongo : hiviziken e veze berzet ouzh gwazourien velgiat e Kongo kas tud du gante da Velgia.

## Daveenn
Teulfilm *Black Heart, White Men*, 2011
James Hunt

**James Hunt** (bet ganet d'an  e Belmont, Bro-Saoz, marvet e Wimbledon (Londrez) d'ar ) a oa ur blenier kirri a rede e Formulenn 1 etre 1973 ha 1979, o c'hounit un titl gant McLaren-Ford e 1976. War-lec'h aet war e leve sportel e tisplege ar redadegoù Formulenn 1 war ar BBC betek e varv.
Jochen Rindt

**Jochen Rindt** (bet ganet d'an  e Mainz, en Trede Reich d'an ampoent, marvet d'ar  e Monza, en Italia) a zo ur blenier kirri aostriat a rede e Formulenn 1 etre 1964 ha 1970. Gounezet en deus titl ar vlenierien e 1970 en doare dalif, ar pezh a zo ar wech nemetañ a oa bet roet an titl d'un den marvet.
Graham Hill

**Graham Hill** (bet ganet d'ar  e Londrez, Bro-Saoz, marvet d'an  e Arkley e-pad ur gwallzarvoud karr-nij) a oa ur blenier kirri saoz a rede e Formulenn 1 etre 1958 ha 1975, o c'hounit daou ditl e 1962 ha 1968. Gounezet en deus ivez redadegoù-all ken brudet hag ar F1 evel an Indianapolis 500 pe 24 eurvezh ar Mañs. Ar blenier nemetañ eo en deus gounezet ar gurunenn dripl.

Tad Damon Hill, kampion 1996, eo ivez.
Denny Hulme

**Dennis Clive Hulme**, pe **Denny Hulme** (bet ganet d'an  e Nelson (Zeland-Nevez), marvet d'ar  e-pad ar Bathurst 1000 gant arsav ar galon) a oa ur blenier kirri zelandneveziat a rede e Formulenn 1 etre 1965 ha 1974. Gounezet en deus ur wech titl ar vlenierien gant Brabham-Repco.
Gwialenn hud

Ur **wialenn hud** zo ur benveg a vez gant ar sorserien ha boudiged d'ober troioù hudouriezh.

## El lennegezh
Er gontadenn Luduennig e weler ur voudig, maeronez an harozez, o treiñ ur sitrouilhezenn hag un toullad logod en ur c'harroñs sachet gant kezeg.

file:Épinal - Cendrillon 05.jpg|Luduennig, he maeronez, he gwialenn hud hag ar c'harroñs.

Kroc'hen Azen hag Ar Goantenn e Koad ar C'housk zo kontadennoù all ma weller gwialennoù hud.

E levrenn gentañ Kronikennoù Narnia gant C.S. Lewis e c'hall ar sorserez wenn treiñ an dud e maen gant he gwialenn hud. 

Ar wialenn hud emañ e-touez ar rekizoù ret evit mont da skol ar sorserien e-barzh troioù-kaer Harry Potter. 

## Er sinema
Gwialennoù hud zo gant ar boudiged e filmoù ha tresadennoù-bev Disney zo evel The Wizard of Oz (1939), Pinocchio (1940), Luduennig (1950), Ar Goantenn o kousket (1959) ha Ar C'hleze er Maen (1963).

Billie Burke and Judy Garland The Wizard of Oz (1939).jpg|Dorothy (Judy Garland, a-zehoù) e-kichen Glinda, ar Sorserez Vat eus an Norzh (Billie Burke) e *The Wizard of Oz*, 1939.
Dario Franchitti

**George Dario Marino Franchitti** (bet ganet d'an  e Bathgate, Bro-Skos) a zo ur blenier kirri skos en deus redet en IndyCar etre 2002 ha 2013. Gounezet en deus teir wech an Indianapolis 500 (2007, 2010 ha 2012) ha peder gwech titl an IndyCar (2007, 2009, 2010 ha 2011). Redek a rae gant Chip Ganassi Racing e fin e red-vicher. 

A-raok en deus redet e Champ Car etre 1997 ha 2002 met rannañ ar gevezadeg e div en deus lakaet anezhañ da redek en IndyCar kentoc'h. Redet en deus ivez e NASCAR etre 2007 ha 2008. Ranket en deus dilezel ar redadegoù e fin ar bloaz 2013 en abeg d'ur gwallzarvoud e Houston.

Anavezet eo ivez evit bezañ breur Marino Franchitti ha kenderv Paul di Resta, a zo blenierien kirri ivez, hag evit bezañ gwaz Ashley Judd, aktourez.

## E red-micher
### A-raok ar formulennoù meur
### CART
#### Disoc'hoù e kevezadeg CART




### IndyCar Series
#### Disoc'hoù e kevezadeg IndyCar




#### Disoc'hoù e Indianapolis 500




### NASCAR
## Da welout
### Liammoù diabarzh
* Ashley Judd, e wreg.
* Paul di Resta, e genderv.
 
### Liammoù diavaez

*  Lec'hien ofisiel
*  Dario Franchitti war www.indycar.com
*  Dario Franchitti war Versus
*  Dario Franchitti war The Greatest 33
*  Kaozeadenn gant Dario Franchitti
Philipp

**Philipp** zo un anv-bihan alamanek, par da Fulup. Un anv-tiegezh eo er broioù germanek ivez.

## Tud
*Philipp Iañ Hessen
*e vab, Philipp II Hessen-Rheinfels
* Philipp Wilhelm von der Pfalz
* Philipp Christoph von Königsmarck
*Philipp Melanchthon
*Philipp Christoph von Sötern, arc'heskob
* Philipp von Cobenzl (1741–1810), diplomat aostrian
* Philipp zu Eulenburg-Hertefeld (1847–1921), diplomat prusian
* Emanuel L. Philipp (1861-1925), gouarnour Wisconsin

## Lec'hioù
Kavout a reer an anv en anvioù-lec'h:
*Philippsburg
*Philippsdorf

## Gwelout ivez
* Philippa evit ar merc'hed
* Philip ha Phillip e saoznek
* Philippe e galleg
Herri Bro-C'hall

**Herri Bro-C'hall** zo anv meur a zen:

**Herri Bro-C'hall* (ganet en 1083 ; marvet en bugelig) eil mab Fulup Iañ  (Bro-C'hall)
*Herri Bro-C'hall (1121-1175), mab da Loeiz VI (Bro-C'hall), eskob Beauvais (1149) ha goude arc'heskob Reims (1161)
*Henri de France, chevalier d'Angoulême, grand-prieur de France, bastard da Herri II (Bro-C'hall) 

## Pennad kar
*Henri de France (1911-1986) ijinet ar SECAM gantañ
Henri de France (1911-1986)

**Henri de France** (ganet e 1911 e Pariz ha marvet e 1986) zo un ijinour gall a labouras entre 1930 ha 1947 da ijinañ ar skinwel hag ar radar. Gantañ e voe ijinet ar sistem SECAM
Enez an Trocadero

**Enez an Trocadero** zo un enezenn e goueled Bae Cádiz, en proviñs Cádiz, e Spagn. Stag ouzh an douar-bras eo bremañ. Ur c'hreñvlec'h a oa en enezenn, kreñvlec'h San Luis, hag a zo kouezhet en e boull hiziv.

## Istor
Kemeret e voe ar c'hreñvlec'h gant ar C'hallaoued e-kerzh Emgann an Trocadero, d'an 30 a viz Eost 1823, er brezel a rejont da Vro-Spagn da adlakaat ar gurunenn war benn ar *Roue Treitour* Fernando VII. Goude-se e voe roet an anv e Pariz d'ur monumant e koun d'an trec'h-se. 

## Mont di
Mont di a reer adalek Puerto Real ha Matagorda, hag evit sellout ouzh an evned dereist-holl. 

## Pennad kar
*Trocadero
Saint-Vaast-en-Auge

**Saint-Vaast-en-Auge** a zo ur gumun eus departamant Calvados e Bro-C'hall. 
## Istor
### kantved
### kantved
* Eil brezel-bed, Emgann Normandi, 1944: dieubet e voe Saint-Vaast d'an 22 a viz Eost gant ar *6th Airlanding Brigade*, an *12th Battalion Devonshire* hag ar *2nd Battalion Oxfordshire and Buckinghamshire Light Infantry*, skoazellet gant un nebeud kirri-hobregonet eus ar Vrigadenn Piron.

## Monumantoù ha traoù heverk

* Iliz katolik *Saint Ortaire*, - kantved.
### Bezioù ar C'hommonwealth e bered ar gumun: ''Saint-Vaast-en-Auge Churchyard''

Mervel a rejont d'ar 6 a viz Even 1944 e-pad Dilestradeg Normandi e-pad an Eil brezel-bed. D'o enoriñ ez eus ur blakenn ouzh an iliz hag ur monumant en norzh eus ar vourc'h.

## Armerzh
## Douaroniezh
## Emdroadur ar boblañs 1962-2009

.

## Melestradurezh
## Tud
* Nicole Ameline, politikourez, bet ganet e Saint-Vaast e 1952.
## Gevelliñ
## Liammoù diavaez
## Notennoù ha daveoù
Theodore Roosevelt

**Theodore Roosevelt Jr. ** eo 26 prezidant Stadoù-Unanet Amerika. Den Stad, sportour, skrivagner ha dastumer eo bet. Aet e oa da Brezidant goude marv ar Prezidant a-raok, William McKinley, bet lazhet, dre ma oa besprezidant dezhañ. Eontr Franklin Delano Roosevelt eo.

A-raok bezañ Prezidant e oa bet penn polis New York, penn ar Rough Riders e-pad ar brezel 1898 ha gouarnour New York.
## Lesanvioù
Meur a lesanv en deus bet a-hed e vuhez evel "Colonel Roosevelt" pe "The Colonel", "Teddy" a oa chomet an hini brudetañ e-touez ar bobl. Roosevelt ne oa ket sot gant al lesanv-se. An dud a oa o labourat gantañ a rae gant al lesanvioù "Colonel" pe "Theodore".
## Kentañ Brezel-bed
Pa oa kroget ar C'hentañ Brezel-bed e 1914, Roosevelt a roas un harp a-grenn d'ar Gevredidi. Goulenn a rae groñs ma vefe savet ur politikerezh reut a-enep Alamagn, dreist-holl a-fed ar brezel-spluj. 

## Roosevelt hag an Indianed

* https://ictnews.org/archive/theodore-roosevelt-the-only-good-indians-are-the-dead-indians
Mario Andretti

**Mario Gabriele Andretti** (bet ganet d'an  e Montona, a oa en Italia d'ar mare-se) a zo ur blenier kirri italian hag amerikan. O redek e-pad muioc'h eget 40 vloaz en deus gounezet 1 titl ar vlenierien e Formulenn 1 e 1978, 4 zitl en IndyCar (tri en USAC, 1965, 1966, 1969, unan er CART, 1984), an Indianapolis 500 e 1969 hag an Daytona 500 e 1967.
Lotus Cars

:   *Evit stêrioù-all anv Lotus, gwelout [[Lotus (disheñvelout)|amañ]].*
 

**Lotus Cars** a zo ur saver kirri saoz, a sav kirri sportel ha kirri evit ar redadegoù kirri hervez krennlavar e ziazezer "*Light is right*" (*Ar pezh a zo skañv a zo mat* e saozneg). Krouet e oa bet gant Colin Chapman e 1952 ha roet e oa bet anv *Lotus* diwar-benn lesanv grweg Chapman. Gwerzhet e oa bet da Broton, ur saver kirri malaysian a renet e vez bremañ gant Danny Bahar.
En nos vertes années

***En nos vertes années*** ("E-pad hon bloavezhioù glas") zo ur romant gant Robert Merle e 1979, anezhañ eil levrenn an heuliad istorel *[[Fortune de France (heuliad)|Fortune de France]]*, savet diwar-benn ar brezelioù relijion.

## Diverradenn
Kontañ a ra ar romant ar bloavezhioù 1566 ha 1567 e buhez Pierre de Siorac, hag e studi war ar medisinerezh.

Goude ur veaj e kreisteiz Bro-C'hall, o welout kêrioù evel Besièrs, Caors, Montalban pe Toloza, ec'h erru Pierre de Siorac, e vreur Samson hag e waz Miroul e Montpelhièr evit kregiñ gant e studi. E-pad ar bloavezh-mañ en em gav Pierre de Siorac gant Guillaume Ronsard, Jacques Salomon d'Assas hag Antoine de Saporta, e gelennerien ; dont a ra de vezañ kamarad kleiz Marie de Batarnay, gwreg al letanant-meur Guillaume de Joyeuse ha mamm Anne de Joyeuse (a zeuio da vezañ *[[Mignon (istor)|mignon]]* Herri III) a-raok rankout mont kuit eus Montpelhièr en abeg d'an emsavadegoù a-enep an Hugunoded. Gwelout a ra ar Michelade e Nîmes d'an 29 a viz Gwengolo 1567 hag a-benn ar fin e sikouro Jean de Montcalm hag e kouezho e karantez gant merc'h hemañ, Angelina.
Filippo Iañ Parma

**Fulup Bourbon**, pe **Fulup I Parma**, pe **Felipe** (e spagnoleg), pe **Filippo di Parma** (en italianeg), ganet e Madrid (Spagn) e 1720 ha marvet en Alessandria (Italia) e 1765, a oa ur priñs spagnol, Infant Spagn, hag a voe lakaet da zug Parma. Gantañ e voe krouet skourr Bourboned Parma.

## E vuhez
Mab e oa da Felipe V, roue Spagn, ha d'e eil pried, ar briñsez italian Elisabetta Farnese.

E miz Eost 1739 e voe dimezet, dre hanterouriezh, d'ar briñsez c'hall Elesbed Bro-C'hall (1727-1759), 12 vloaz anezhi, ha seizh vloaz yaouankoc'h egetañ, ur verc'h d'ar roue gall Loeiz XV ha d'e bried polonat Maria Leszczyńska.

E vreur Carlos, pe Carlo en italianeg, en doa renet en e raok e Parma eus 1731 da 1735.

## Bugale
Tri bugel en doe:

*''Isabella'' Maria Luisa Antonietta Ferdinanda Giuseppina Saveria Domenica Giovanna (1741–1763), a voe dimezet d'an impalaer santel, Joseph II, breur henañ ar rouanez Marie-Antoinette Bro-C'hall, hag a varvas da 22 vloaz. 
*''Ferdinando'' Maria Filippo Lodovico Sebastiano Francesco Giacomo (1751–1802), Dug Parma war-lerc'h e dad, adal 1765 hag a zimezas d'an Arc'hdugez Maria Amalia Aostria, c'hoar-gaer d'e c'hoar henañ, ha bugale o doe.
*Luisa Maria Teresa Anna (1751–1819), anavezet evel *Maria Luisa*, dimezet d'an *Infant Carlos*, kenderv dezhi, a renas evel Carlos IV, ma teuas da vout Rouanez Spagn.
Mariana Victoria Spagn

**Mariana Victoria de Borbòn ** (1718-1781), a oa infantez Spagn hag a deuas da vezañ Rouanez Portugal dre zimeziñ. 

## He buhez
Merc'h e oa da Felipe V, roue Spagn, ha d'e bried Elisabetta Farnese. 
C'hoar henañ an infanted Maria Tereza Spagn ha Felipe de Borbòn e oa, ha dont a reas da vout Rouanez Portugal.

## Dimeziñ ha bugale
Dimeziñ a reas da José Iañ Portugal.

Pevar bugel o doe:
* Maria Iañ Portugal (1734-1816), Rouanez Portugal, pried Pedro III Portugal.
* Maria Ana Portugal (1736-1813), chomet dimzimez.
* Maria Doroteia de Bragança (1739-1771), chomet dizimez.
* María Benedicta de Portugal (1746-1829), a zimezas en 1777 d'he c'henderv José, Priñs Brazil (1761-1788).
Jean Alesi

**Giovanni Alesi**, war-lerc'h **Jean Alesi** (bet ganet d'an 11 a viz Even 1964 e Montfavet) a zo ur blenier kirri gall, a orin eus Sikilia, hag a gemeras perzh e kenstrivadegoù ar Formulenn 1 etre 1989 ha 2011. Ezel e voe eus karrchosioù Tyrell (1989-1990) ha Ferrari : gant hemañ ziwezhañ ez eas ar maout gant J. Alesi da-geñver Priz Bras kirri Kanada (e Montreal) d'an 11 a viz Mezheven 1995. E drec'h nemetañ e voe daoust dezhañ bezañ bleniet evit Benetton, Sauber, Prost ha Jordan betek 2001.
Penske Racing

Ur skipailh redadegoù kirri amerikan eo **Penske Racing**, krouet e 1968 gant Roger Penske. Redek a ra er redadegoù kirri amerikan evel an IndyCar Series, an NASCAR hag an ALMS. Redet en deus ivez e Formulenn 1 etre 1974 ha 1976 hag e ChampCar.

Gounezet en deus 20 gwech an Indianapolis 500.

Redek a ra bremañ en IndyCar gant Josef Newgarden (#**2**), Scott McLaughlin (#**3**) ha Will Power (#**12**), en NASCAR gant Austin Cindric (#**2**), Ryan Blaney (#12), Joey Logano (#22) e Cup Series.
Kelvez

Ar **c'helvez** a zo brousgwez hag a vez kavet er broioù kerreizh eus an hantervoul norzh. Ar frouezh anezho, ar c'hraoñ-kelvez (pe kraoñ-garzh, pe kraoñ-koad), a zo mat da zebriñ evit an dud, ha magadurezh int ivez evit ur bern loened.
Will Power

**Will Power** (bet ganet d'ar  e Toowoomba, Aostralia) a zo ur blenier kirri a red en IndyCar abaoe 2008. Redet en deus e ChampCar a-raok diankadenn ar gevezadeg-se ha redek a ra gant Penske Racing e 2012.
Sandokan

**Sandokan** zo ur morlaer e romantoù italianek Emilio Salgari. Unnek levr zo diwar e benn, an hini kentañ a voe embannet e 1883.

Lady Marianna Guillonk, lesanvet "La Perla di Labuan", eo ar plac'h karet gantañ.

### Avanturioù Sandokan
Setu anvioù an unnek romant ma kaver anezhañ:
**[[Le Tigri di Mompracem]]* (embannet a dammoù e 1883-1884 evel *La tigre della Malesia*, dastumet en ul levrenn e 1900)
**[[I misteri della jungla nera]]* (embannet a dammoù e 1887 evel *Gli strangolatori del Gange*, dastumet en ul levrenn e 1895)
**[[I pirati della Malesia (romanzo)|I pirati della Malesia]]* (1896)
**[[Le due tigri (romanzo)|Le due tigri]]* (1904)
**[[Il Re del Mare]]* (1906)
**[[Alla conquista di un impero]]* (1907)
**[[Sandokan alla riscossa (romanzo)|Sandokan alla riscossa]]* (1907)
**[[La riconquista di Mompracem]]* (1908)
**[[Il bramino dell'Assam]]* (1911)
**[[La caduta di un impero]]* (1911)
**[[La rivincita di Yanez]]* (1913)