Le Morte d'Arthur

**Le Morte Darthur** ("Marv Arzhur") hervez an dornskrid, ***Le Morte d'Arthur*** hervez an henvoulladur, zo ur c'helc'hiad 504 danevell saoznek diazezet war mojennoù ar Roue Arzhur hag an Daol Grenn, bet dastumet hag adskrivet gant Sir Thomas Malory (*c.*1415/1418-1471) pa oa bac'het, da lavarout eo etre 1468 ha 1470.
An darn vuiañ anezho a zeu eus Danvez Breizh, lod all zo bet troet gantañ diwar labourioù gallek Chrétien de Troyes (*c.*1130 - *c.* 1185), ha lod all c'hoazh zo bet krouet gant Malory e-unan.

E 1485 e voe moullet *Le Morte Darthur* gant William Caxton (*c.* 1422 – *c.* 1491) e Londrez.

Al levr saoznek brudetañ a zo bet skrivet diwar mojenn Arzhur eo, hag ar gentel saoznek diwezhañ.

Gant skrid Malory ec'h eo bet awenet an darn vrasañ eus ar skrivagnerien o deus pledet gant an danvez-se goude e zonedigezh er gouloù, evel Alfred, Lord Tennyson (1809–1892) evit *[[Idylls of the King]]* (1859-1885) pe c'hoazh Terence Hanbury White (1906–1964) da sevel *[[The Once and Future King]]* (1958), nes komz eus skrivagnerien all er bed a-bezh.

## Mammennoù an dornskrid

* **VIIvet kantved**
Ken kozh ha deroù ar  eo mammenn gentañ *Le Morte Darthur* : ar varzhoneg kembraek *[[Y Gododdin]]* savet gant Aneirin a gont emgann 300 soudard kelt a-enep un armead Angled e dibenn ar . Kaset a rumm da rumm dre gomz e voe *Y Gododdin* kent bout skrivet 200 vloaz diwezhatoc'h e deroù an . Enni e kaver ar c'hentañ meneg eus Arzhur.
* **IXvet kantved**
E deroù an  kantved ivez e skrivas ar manac'h kembreat Nennius e *[[Historia Brittonum]]* ma ro ul listennad emgannoù bet kaset gant Arzhur – an *dux bellorum*, ar pennkadour – ha roueed all da stourm ouzh bagadoù Germaned a oa o klask aloubiñ Enez Vreizh goude dilec'h ar Romaned er bloavezh 410.

En  kantved ivez e voe aozet ar strollad dornskridoù anvet *[[Trioedd Ynys Prydein]]*, a zo diazezet war andonioù eus ar  pe  kantvedoù. Enno e kaver munudoù a-zivout ar brete etre Arzhur hag e niz Mordred ha diskar Kamelod, kastell Arzhur.
* ** kantved**
Kant vloaz diwezhatoc'h, e deroù an , ar varzhoneg kembraek *Preiddeu Annwfn* "Preizhoù Annwn" a gontas beaj Arzhur betek Annwn – Bed All ar Gelted – davit ur chaodouron hud par da *Óðrerir* ar Vikinged ha da gorn ar builhentez an Henc'hresianed ; kentañ kentel Klask ar Graal eo ar veaj-se.

E dibenn an hevelep kantved e voe skrivet *[[Annales Cambriae]]*, "Bloazdanevelloù Kembre", ma kaver meneg eus daou emgann bet kaset gant Arzhur.
* **XIvet kantved**
E deroù an XIvet kantved e voe savet istor *[[Culhwch ac Olwen]]* ; tammoù anezhañ zo e *[[Llyfr Gwyn Rhydderch]]* (*c.* 1350), en e bezh emañ e *[[Llyfr Coch Hergest]]* (*c.* 1382). En istor-se ne c'hallje Culhuwch dimeziñ da Olwen nemet goude bezañ sevenet 40 kur, ar pezh a reas gant harp Arzhur hag e varc'heien ; un alberzh eus klaskoù Arzhur ha marc'heien an Daol Grenn eo *Culhwch ac Olwen*.
* **XIIvet kantved**
E 1136 e teuas ar gouloù *[[Historia Regum Britanniae]]*, "Istor Rouaned Enez Vreizh", aozet gant Jafrez Menoe. Kentañ "buhezskrid" Arzhur eo, ma ya da zaeañ ha da faezhañ impalaer Roma, ar pezh a zo ur respont da zreistbeli Karl Veur a-c'houde ma voe lakaet e penn an Impalaeriezh santel roman german gant ar pab Leo III da zeiz an Nedeleg er bloaz 800.
En *Historia Regum Britanniae* e lenner a-zivout ganedigezh Arzhur, iriennoù Merzhin, aloubidigezh Europa, marv Arzhur ha treuzdougen e gorf da Enez Avalon.

En 1155 ez echuas ar barzh norman Wace e *[[Roman de Brut]]*, un Istor eus Enez Vreizh m'emañ ar c'hentañ meneg eus an Daol Grenn, a voe profet gant ar rouanez Gwenivar d'ar roue Arzhur da zeiz o eured.

Adalek 1170 ez embannas ar Gall Chrétien de Troyes pemp romant eizhsilabennek tennet eus Danvez Breizh, a anver *romans de la table ronde* pe *cycle arthurien* e Bro-C'hall. Er c'helc'hiad-se e tro mui-ouzh-mui kurioù milourel harozed Danvez Breizh da aferioù karantez, levezonet-bras ma'z eo gant giz an *amour fin* a rene e Poitiers war lez ar rouanez Eleanora Akitania hag he fried Herri II (Bro-Saoz).
* **XIIIvet kantved**
Boulc'het e oa an  pa skrivas ar Gall Robert de Boron daou istor anvet *Li romanz de l'estore dou Graal* ha *Merlin* ; er *romanz* e kont penaos e voe lakaet Jozeb Arimatia da ziwaller ar Graal kent e lezel da vout kaset da Enez Vreizh, hag ur c'hristenadur eus *Historia Regum Britanniae*, *Roman de Brut* hag oberennoù Chrétien de Troyes eo *Merlin*.

N'eus bet oberenn a bouez ebet a gement a dennas da Zanvez Breizh er . E dibenn ar  e voe embannet *Le Morte Darthur* Thomas Malory.

## Embannadurioù

En toull-bac'h edo Thomas Malory pa skrivas *The hoole booke of kyng Arthur & of his noble knyghtes of the rounde table*, "Levr klok ar roue Arzhur & e varc'heien nobl an daol grenn", etre miz Even 1468 hag an 3 a viz Here 1470 ; pemp mizvezh goude bout bet lakaet en e frankiz e varvas, d'ar 14 a viz Meurzh 1471, hep bout degaset kemm pe gemm en e zornskrid war a hañval.
Pevarzek vloaz goude marv ar skrivagner, e 1485 eta, e voe graet un henvoulladur eus e oberenn gant William Caxton. Divizout a reas Caxton kemmañ an talbenn e *Le Morte Darthur* – danvez an istor diwezhañ eo ; marteze dre dreuzintent ratozh an aozer ez adstummas ar skrid : p'en devoa Malory e rannet en 8 istor e tibabas Caxton e rannañ e 21 levrenn ha 504 fennad ; e deroù pep pennad ez ouzhpennas un talbenn a zeskriv an danvez ; e dibenn pep pennad ez ouzhpennas ur venegenn ivez. Ur rakskrid a savas, ma tispleg ar perag eus an embann hag ar penaoz eus ar rannañ.
Div skouerenn eus embannadur William Caxton zo deuet betek ennomp : an eil e Manchester, eben e New York.

Kement a verzh a reas *Le Morte Darthur* ma voe advoullet e 1498 gant un nebeud kemmoù hag ouzhpennadennoù ; un advoulladenn heñvel a voe graet e 1529 gant an Elsassat Wynkyn de Worde, a oa warlerc'hiad William Caxton en hevelep ti-moullañ e London.

Div wech c'hoazh e voe adembannet *Le Morte Darthur* er , gant daou di-moullañ dizalc'h an eil diouzh egile : e 1557 hag e 1585 ; bewech e voe ouzhpennadennoù, fazioù reizhet ha fazioù nevez.

E 1634 e voe advoullet oberenn Malory gant William Stansby (1572-1638), mouller e London. *The Sansby Edition* a reer eus an embannadur-se, a voe an hini diwezhañ kent deroù an  ha mare ar romantelouriezh en Europa.

E 1816 e teuas er gouloù daou adembannadur – distag an eil diouzh egile – eus *The Sansby Edition*. Diwar doare Caxton kemmesket gant hini Stansby e voe savet an embannadurioù a zeuas diwezhatoc'h betek ma voe kavet *The Winchester Manuscript*, dornskrid Winchester.

## Dornskrid Winchester
E miz Even 1934, p'edo o renabliñ dalc'had levraoueg skol-veur Winchester, e kavas ar rener Walter F. Oakeshott ur skouerenn eus oberenn Thomas Malory, dornskrivet gant daou zen war 484 follenn paper gall 285 x 200 mm o ment. Goude bout studiet ar gavadenn e prouas al lenneg e 1935 penaos e oa bet adveret skrid Thomas Malory gant William Caxton, pa n'eus na levrennoù na pennadoù e dornskrid Winchester ; a-hend-all e vartezeas e teue labour Caxton eus ur skrid hag a oa rannet en doare-se.
Dre e ensellout gant ur mikroskop e voe diskouezet war an dornskrid nevez-kavet takennoù liv hag a zeue eus moullerezh Caxton, ar pezh a ziskouez e oa bet en e gerz.
Evit kas an enklask pelloc'h e c'houlennas W. F. Oakeshott skoazell digant ar Gall Eugène Vinaver (1899-1979), kelenner e skol-veur Manchester ha diazezer an *Arthurian Society* e 1928. Hennezh a gadarnaas labour Oakeshott goude bezañ keñveriet henvoulladur William Caxton (HC) ha dornskrid Winchester (DW) :
* disheñvel eo HC diouzh DW ;
* tostoc'h d'ar skrid orin eo DW eget HC ;
* HC zo rannet e levrennoù ha pennadoù, DW n'eo ket ;
* deveret eo HC diouzh DW ha diouzh un dornskrid all koshoc'h ;
* rannet e levrennoù ha pennadoù e oa an dornskrid all ;
E 1947 ez embannas E. Vinaver dindan an talbenn *The Works of Thomas Malory* ur gentel eus *Le Morte Darthur* diazezet war dornskrid Winchester, ma tisplegas en devoa aozet ar skrivagner ur stirad eizh istor arzhuriek distag an eil re diouzh ar re all hag a oa bet bodet gant William Caxton. Merket ez eus bet koulskoude e ra meneg lod istorioù da zarvoudoù a c'hoarvez en istorioù all, ar pezh a laka da grediñ e oa mennet Malory da sevel un oberenn glok ha kempoell.

## Perzhioù dibar

Ur soudard hag ur marc'heg e oa Thomas Malory, diouzh ma skrivas-eñ e *Le Morte Darthur* ha hervez ar pezh a ouzer a-zivout e vuhez.
War ziskar ez eas perzh ar varc'heien er brezelioù a-hed an  ha  kantvedoù, hag adalek emgannoù Crécy e 1346 hag Azincourt e 1415 e-kerzh ar Brezel Kant Vloaz (1337-1453) e voe muioc'h anezho el lennegezh eget war an tachennoù-brezel.
Evel skrivagnerien all e klaskas Malory ratreañ skeudenn ar varc'heien dre buñsañ en andonioù ar Grennamzer, a anaveze dre skridoù gallek pergen.

Anat eo an hiraezh da varc'heien e barr o brud hag an eorizhekadur anezho a-hed an oberenn, met perzh dibar *Le Morte Darthur* e-keñver ar skridoù all eo e yezh plaen pizh ha berr a zo pell diouzh an alegoriennoù hag an ideologiezh a gaver er skridoù arzhuriek all. Gouezet en deus Malory tennañ splet eus un dalc'had istorioù hengounel kenweet evit krouiñ un istor nevez, mibinoc'h ha muioc'h a startijenn ennañ, digabestret m'eo diouzh lastr ar gristeniezh hag an darvoudoù hud niverus a zo en oberennoù all; e berr gomzoù : gwiheñveloc'h eo *Le Morte Darthur* eget e vammennoù. An abeg da gement-se eo staelad Malory – ul lenneg arzhuriek ne oa ket, ur soudard desket ha deol ne lavarer ket.
Un doare arnevez da gontañ danvez kozh eo *Le Morte Darthur* neuze. Ne ya ket Malory d'en em goll a ziskerzh da ziskerzh, eeun ha prim eo e zeskrivadurioù, krenn eo e lavar, en emzivizoù emañ skog an drama.
Da lavar William Caxton en e rakskrid, ne voe an oberennoù gallek e gwerzennoù nemet andonioù ditouroù evit boueta donezon Thomas Malory, a rae *the French booke* anezho evel pa n'en devije lennet nemet Chrétien de Troyes, ar pezh a vije souezhus rak anat eo e voe ken niverus ar mammennoù m'en devoa klasket Malory o unvaniñ, hep dont a-benn avat pa chom digempoelloù en e skrid, lod anezho dre fazioù treiñ hep mar, lod all en abeg d'an tolzad ditouroù en devoa bet da zirouestlañ.

## Framm ha danvez

Setu amañ un deskrivadur eus *Le Morte Darthur* a zo savet diwar embannadur William Caxton e 1485, gant anvioù al levrioù orin evel skrivet gant Thomas Malory.

## Levrlennadur
;*Le Morte d'Arthur*
*  I-IX (gant ur c'heriaoueg
*  X-XXI (gant ur c'heriaoueg)
*  I-XXI
*  *Le Morte d'Arthur – King Arthur and the Knights of the Round Table*, Canterbury Classics, 2015 
;Diwar-benn *Le Morte d'Arthur*
*  Walter F. Oakeshott, *Essays on Malory*, Oxford University Press, 1963 (ASIN: B000NY8O2E)
*  Bonnie Wheeler & Robert L. Kindrick & Michael N. Salda, *The Malory Debate: Essays on the Texts of "Le Morte Darthur"*, D. S. Brewer, 2000 
*  D. Thomas & Jr. Hanks & Janet Jesmok, *Malory and Christianity: Essays on Sir Thomas Malory's *Morte D'arthur**, Western Michigan University, 2013 
*  K. S. Whetter, *The Manuscript and Meaning of Malory's Morte Darthur: Rubrication, Commemoration, Memorialization*, D.S. Brewer, 2017 

## Liammoù diavaez
* Dornskrid Winchester
* ''Le Morte Darthur'' (1906) Levrennoù I-X/19
* ''Le Morte Darthur'' (1906) Levrennoù X/20-XXI
* ''Malory Project''
* Thomas Malory, *Le Morte Darthur*, troet gant Marguerite-Marie Dubois, Éditions Corentin, 1993 & 2012 

## Notennoù