Brezel diabarzh Stadoù-Unanet Amerika

**Brezel digevrediñ** pe **Brezel diabarzh amerikan**, anvet *"the Civil War"* er Stadoù-Unanet hag a-wechoù *"the War of Northern Aggression"* pe *"Second war of independence"* gant an dud a-du gant stadoù ar su, a zo ur brezel diabarzh c'hoarvezet etre 1861 ha 1865, hag a emplegas Stadoù-Unanet an "Unvaniezh", renet gant Abraham Lincoln, ha "Stadoù Kengevreet Amerika", renet gant Jefferson Davis, a gevrede unnek Stad eus su ar vro hag o doa digevredet diouzh ar Stadoù-Unanet.

An Unaniezh a oa enni an holl stadoù a-enep ar sklaverezh ha pemp stad sklaver, renet gant Abraham Lincoln hag ar strollad republikan. Hemañ a oa a-enep emled ar sklaverezh (hep bezañ a-enep ar sklaverezh end-eeun) war douaroù ar Stadoù-Unanet, ha trec'h ar republikaned e dilennadegoù prezidantel ar Stadoù-Unanet e 1860 a zegasas ur digevrediñ a-berzh seizh Stad eus ar su, a-raok na vije kemeret e sez gant Lincoln.

Pevar bloaz brezel drastus a voe gant 620 000 betek 750 000 soudard lazhet, un niver uheloc'h evit sammad kolloù soudarded Stadoù-Unanet Amerika e-pad ar C'hentañ Brezel-bed hag an Eil Brezel-bed. Distrujet e voe darn eus frammadurioù Su SUA. E-fin ar brezel e voe roet lamm d'ar C'hengevread ha difennet ar sklavelezh er vro a-bezh. Mare an adsavidigezh (ar ''Reconstruction Era'') (1863–1877) goude ar brezel, gant ar pal pennañ da adunaniñ ar vro, a roas un nerzh kreñvoc'h d'ar gouarnamant war an holl Stadoù kevredet en unaniezh.
## Istor
E 1860, bloaz dilennadegoù prezidant Stadoù-Unanet Amerika, ar Republikaned, en o fenn Abraham Lincoln, o devoa lakaet anat war-raok e oa ret lammañ ar sklavelezh en holl diriadoù eus ar vro. E su Stadoù Unanet Amerika e oa gwelet kement-mañ evel un doare da dagañ gwirioù bonreizhel o stadoù. Ar strollad republikan, a oa kreñvoc'h e norzh ar vro, a zeuas a-benn da dapout muioc'h a vouezhioù hag a gannaded, ar pezh a lakaas Lincoln da vezañ dilennet evel ar kentañ prezidant republikan ar vro. Met a-raok ma vije tu dezhañ bezañ degemeret evel prezidant, 7 stad eus ar Su, dezho ekonomiezhoù diazezet war kenwerzh ar c'hotoñs, a savas ar C'hengevread.

Kroget e voe gant an emgannoù d'an 12 a viz Ebrel 1861, pa voe kanoliet Fort Sumter gant an nerzhioù lu kengevreet. War tachenn kornôg, ar brezel an Unaniezh a yae war-raok dizehan. War tachenn reter ar brezel, an emgannoù a oa hep trec'h anat a bep tu e 1861–1862. E miz Gwengolo 1862, Lincoln a embannas an ''Emancipation Proclamation'', a lakae fin ar sklavelezh evel unan eus pennaennoù ar brezel. Er c'hornôg, e-pad an hañv 1862, an Unaniezh a zistrujas ar Morlu Kengevreet stêr, ouzhpenn darn an nerzhioù lu douar, ha lakaet e voe ar seziz war New Orleans. Trec'h an Unaniezh e-pad Seziz Vicksburg e 1863 a rannas ar C'hengevread e div lodenn tro-dro d'ar stêr Mississippi. E 1863, tagadenn an Norzh gant Robert E. Lee a voe harzet da vare Emgann Gettysburg. An trec'hioù er C'hornôg gant Ulysses S. Grant a lakaas anezhañ evel penn an holl luioù eus an Unaniezh e 1864. Ur seziz strizh ha strategiezh an douar devet a voe lakaet da dalvezout war ar C'hengevread. An tagadennoù a-bep tu gant an Unaniezh a lakaas Atlanta da gouezhañ e-tal William T. Sherman e-pad ar valedadeg betek ar mor. 

An emgannoù bras ziwezhañ a voe e-pad Seziz Petersburg. Lee a glaskas tec'hout met rediet e voe da godianañ en Appomattox Court House, d'an 9 a viz Ebrel 1865. Echuet e oa gant an emgannoù, met ret e voe adsevel un unaniezh eus ar vroad, ar pezh a gemeras 12 vloaz c'hoazh. Ar mare-se a vez graet Reconstruction Era anezhañ.
### Mammennoù ar brezel diabarzh
* 
Meur a abeg a zo bet kavet d'ar c'hoant kuitaat an unvaniezh gant stadoù 'zo eu Su ar vro. Diaes eo gouzout resis, ha tabutoù drastus a zo tro-dro d'ar respontoù posubl. Darn an istorourien a laka war-wel memestra e oa ar sklavelezh ar gudenn diazez a roe nerzh a-walc'h d'ar choaz digevreañ. En dielloù 'zo eus stadoù ar su er mare-se e vez kaoz alies eus ar sklavelezh evel un abeg. Lod istorourien a ouzhpennañ mammennoù all d'ar brezel, ar sklavelezh a chom evito un diazez d'ar stourm politikel a oa kroget etre ar stadoù stadunanat abaoe ar bloavezhioù 1850, hag a oa o fonusaat. Ar Strollad Republikan a oa mennet mat gant ar mennozh chom hep gwelet ar sklavelezh o emledañ war tiriadoù all eus ar vro. Ar pal a oa dreist-holl da chom hep gwelet ar stadoù dieub hep sklavelezh bet degemeret en unaniezh o kaout muioc'h a bouez politikel er C'hendalc'h stadunanat hag er skolaj dilennel dre treiñ da stadoù sklavelezh. Meur a benn eus stadoù ar Su a oa bet dija o embann e oant prest da guitaat an Unvaniezh ma vije ar c'handidat Republikan, Lincoln, da vezañ trec'h e Dilennadegoù prezidantel Stadoù-Unanet Amerika 1860. Ur wech aet ar maout gant Lincoln, meur a benn eus ar Su a oa kendrec'het e oant rediet digevreañ. Aon o devoa koll an nerzh politikel a roe an tu dezho da bouezañ war politikerezhioù ha lezennoù a-du gant ar sklavelezh. En e eil gomzadenn lid-digeriñ e1865, Lincoln en doa embannet:

### Ar Sklavelezh
* 
An tabutoù tro-dro d'ar sklavelezh er vro a oa bet mammenn diazez an digevreañ hag ar brezel diabarzh stadunanat. Ar sklavelezh a oa bet dija ur mammenn tabut pa oa bet savet Bonreizh 1787, hag a oa bet, dre forzh marc'hata, unan kemmesk etre a-du gant ar sklavelezh hag a-enep war ar memes-tro. An tabut tro-dro d'ar sklavelezh a oa deuet da vezañ kenkrouer an nasion abaoe ar grouidigezh ha gant an amzer o redek e oa bet gwasoc'h-gwasañ an traoù o welet un disrann etre ar Su gant sklavelezh hag an Norzh dieub.

An disoc'h a oa bet gwasaet gant emled bliv ar vro war tiriadoù nevez, ar pezh en doa lakaet an dalc'h-se da vezañ diazez. Daoust hag an tiriadoù nevez a vo reoù gant sklavelezh pe reoù dieub. An dalc'h a oa bet an hini pennañ e politikerezh ar vro war degadoù a vloavezhioù a-raok ar brezel diabarzh. An diskoulmoù a oa bet kinniget a oa bet ar Missouri Compromise hag ar Compromise of 1850, met ar re-se ne oant bet nemet gounid amzer war dalc'h ar sklavelezh hag a vo mammenn d'ar brezel dibarzh gwadus.

Atiz darn ar stadunaniz ne oant ket liammet dre ret gant unan eus al luskadoù (sokial pe douaroniel); lod tud eus an Norzh dreist-holl e-touez ar soudarded ne raent forzh eus ar sklavelezh ha stad ar sklaved zu, met un diaz a chom memestra. Gant ma pade ar brezel, muioc'h-mui e oa ar re a-du gant an Unaniezh o treiñ a-du gant lammadur ar sklavelezh, dre abegoù moral pe evel doare da baouez ar brezel buanoc'h ha da reiñ un taol d'ar C'hengevread. Ar soudard eus ar C'hengevread a oa o stourm dreist-holl evit gwareziñ Kevredigezh ar Su hag ar sklavelezh ne oa gwelet evel ul lodenn eus an hengounioù nemetken. Darn an enebourien d'ar sklavelezh a wele ar sklavelezh evel un doare d'ober diamzeriet, spontus hag enep-republikan. Strategiezh an nerzhioù enep-sklavelezh a oa da gentañ da dalañ ouzh emled ar sklavelezh war an tiriadoù nevez. Goude-se  e oa da vougañ goustadik ar sklavelezh. Evit perc'hennerien sklaved ar Su e oa gwelet ar strategiezh-se evel un dagadenn enep-bonreizhel eus o gwirioù. Gant ul lodenn eus poblañs stadoù ar Su o vezañ sklaved, an dud gwenn a wele lamm ar sklavelezh evel un darvoud dibosubl hag a grede e vije dieubidigezh ar sklaved un distruj eus gwirioù familhoù ar Su, ar gevredigezh, hag an ekonomiezh, rak un darn mat eus arc'hant a oa bet postet er sklavelezh hag abaoe pell e oa un aon rak ar boblañs zu.

Gwasaet e oa bet an traoù dre ma oa deuet da vezañ birvidik ur sorc'henn, un a welje un emsavadeg sklaved evel Lazhadegoù Haiti 1804 (lesanvet en amzer-se "*the horrors of Santo Domingo*"), ar sklaved o emsevel er Su ivez. En Haiti e oa bet ar sklaved o emsevel hag o lazhadegañ gwadus ha chivous an dud gwenn a oa o vevañ en enezenn goude an emsavadeg trec'hus. An istorour Thomas Fleming a ra gant ar frazenn istorel "ur c'hleñved er spered foran"  tro spered an dud er Su en doa harpet kalz an disparti gouennel e-kerzh marevezh Jim Crow goude dishualded ar sklaved. An aon-se a oa bet gwasaet e 1859 pa oa bet John Brown o klask lakaat emsevel ar sklaved gant armoù er Su.

## Red an darvoudoù
* 1860
** 20 a viz Kerzu : disrann Carolina ar Su

* 1861
** 3 a viz Genver : disentez e parlamant Delaware, a-enep an disrann. Bec'h etre an dud a-zivout an diviz-se.
** 9 a viz Genver : disrann Mississippi
** 10 a viz Genver : disrann Florida
** 11 a viz Genver : disrann Alabama
** 26 a viz Genver : disrann Louiziana
** 29 a viz Genver : disrann Georgia

** 1añ a viz C'hwevrer : divizet aozañ ur referendom a-zivout an disrann e Texas 
** 23 a viz C'hwevrer : referendom e Texas : disrann votet 
** 11 a viz Meurzh : bonreizh degemeret gant ar seizh Stad kevredet kentañ
** 12 a viz Ebrel : Emgann Fort Sumter. Penn-kentañ ar Brezel
** 17 a viz Ebrel : divizet aozañ ur referendom a-zivout an disrann e Virginia
** 29 a viz Ebrel : dileuridi Maryland a ziviz chom en Unvaniezh, met votet zo un disentez a-du gant ar Stadoù kengevredet, hag a-enep ar brezel
** 28 a viz Mae : gouarnour Kentucky a embann e chomo Kentucky en Unvaniezh, hag e chomo neptu
** 6 a viz Mae : disrann Arkansas
** 6 a viz Mae : divizet aozañ ur referendom a-zivout an disrann e Tennessee 
** 20 a viz Mae : disrann Carolina an Norzh
** 23 a viz Mae : referendom e Virginia : disrann votet
** 8 a viz Even : referendom e Tennessee : disrann votet
** 21 a viz Gouere : Kentañ emgann Bull Run

* 1862

** 6 a viz Ebrel : Emgann Shiloh
** 1añ a viz Mae : New Orleans aloubet
** 25 a viz Even : Emgann Seizh Devezh
** 30 a viz Eost : Eil emgann Bull Run
** 17 a viz Gwengolo : Emgann Antietam
** 13 a viz Kerzu : Emgann Fredericksburg

* 1863

** 31 a viz Kerzu1862- 2 a viz Genver 1863 : Emgann Stones River
** 27 a viz Ebrel : Emgann Chancellorsville
** 1añ - 3 a viz Gouere : Emgann Gettysburg
** 4 a viz Gouere : Ergerzh-brezel Vicksburg
** 19 a viz Gwengolo : Emgann Chickamauga
** 25 a viz Du : Emgann Chattanooga

* 1864
 
** 5 a viz Mae - 7 a viz Mae : Emgann Wilderness
** 8 a viz Mae - 21 a viz Mae : Emgann Spotsylvania
** miz Gouere : argadenn ziwezhañ ar Re gengevredet e Washington
** miz Gwengolo : Atlanta tapet gant Sherman

* 1865 
** 9 a viz Ebrel : daskor Lee da-geñver Emgann Appomattox. Fin ar Brezel
** 14 a viz Ebrel : muntr Abraham Lincoln

** 26 a viz Ebrel : kodianidigezh ar bagadoù a nac'he en em zaskor
** 23 a viz Mezheven : an Amerindianed, hag a oa a-du gant ar Stadoù kengevredet, en em zaskor 
** 6 a viz Kerzu : peurwiriekaet 13vet reizhadenn Bonreizh ar Stadoù-Unanet (sklavelezh dilamet)

## Tud dibar an Unvaniezh
* Abraham Lincoln, prezidant an Unvaniezh
* ar jeneral George B. McClellan, danvez-prezidant demokrat e 1864
* ar jeneral Ulysses S. Grant
* ar major jeneral George G. Meade
* ar jeneral William T. Sherman
* ar jeneral George Henry Thomas
* ar jeneral George Armstrong Custer 
* ar jeneral Joseph Hooker

## Tud dibar ar C'hengevread
* Jefferson Davis, prezidant ar C'hengevread
* ar jeneral Robert E. Lee
* ar jeneral Stand Watie (penntiern Cherokee)
* ar jeneral Joseph E. Johnston
* ar jeneral Braxton Bragg
* ar jeneral Pierre Gustave Toutant de Beauregard
* ar jeneral John Bell Hood
* ar jeneral Thomas Jonathan Jackson (lesanvet *Stonewall*)
* ar jeneral James Longstreet
* ar jeneral Albert Sidney Johnston
* brigader jeneral Lawrence O'Bryan Branch
* brigader jeneral J. E. B. Stuart

## Nerzhioù lu
#### Union Army
Ar re c'hlas, dre liv o unwisk soudard. Union Army a oa anv hollek nerzhioù lu an Norzh war zouar. Skourr ar morlu a oa an Union Navy.

#### Lu Stadoù Kengevreet Amerika
Ar re griz, dre liv o unwisk soudard. Lu Stadoù Kengevreet Amerika (Confederate States Army) a oa hollad nerzhioù lu ar Stadoù Kengevreet. Ar morlu a oa graet Confederate States Navy anezhi.

## Armoù Brezel diabarzh Stadoù-Unanet Amerika
* *Pennad spisoc'h: [[Listenn armoù Brezel diabarzh Stadoù-Unanet Amerika]]*
Brezel diabarzh Stadoù-Unanet Amerika a voe ur brezel o welet an armoù neveshaet ha reoù nevez o tont etrezek an tachennoù emgann.

## Adsevel istorel
E-leizh a adsevel istorel a vez er Stadoù-Unanet gant tem brezel diabarzh Stadoù-Unanet Amerika. Adsavet e vez emgannoù pennañ ar brezel. E su ar Stadoù-Unanet ez eo kreñv-tre an adsevel istorel dre al liamm karantezus a vez bev birvidik c'hoazh hiziv-an-deiz evit an ez- Stadoù Kengevreet Amerika.
## Adkemer er sevenadur
Brezel diabarzh Stadoù-Unanet Amerika a zo ur vammenn difin er sevenadur, er Stadoù-Unanet pe dre ar bed.
### Lennegezh
* ar barzh stadunanat Walt Whitman a yeas ouzh troad gwele ar re c'hloazet ha duañ a reas karnedoù diwar-benn an dra-se.
* *Nord contre Sud* (1887), ha *Bag ar Frankiz * (*Les Forceurs de blocus* e galleg, 1865), romantoù gant Jules Verne.
* *Gone with the wind* (1936), romant gant Margaret Mitchell.
* *Absalom, Absalom !*, romant gant William Faulkner  embannet e 1953.

### Filmoù
* ''The Battle of Bull Run'', Francis Ford, 18 a viz Meurzh 1913
* ''Gods and Generals'', Ronald F. Maxwell, embanner Warner Bros. Pictures, 2003
### Bandennoù-treset
* ''Les Tuniques bleues :'' *Bull Run* (albom 27), gant Lambil ha Cauvin, embannadurioù Dupuis, 1987
* *[[Blueberry|La jeunesse de Blueberry]]*.
* *[[Mac Coy]]*, kabiten ar Su.
* *[[Les Passagers du vent]]* (eil prantad - *[[La Petite Fille Bois-Caïman]]*) gant François Bourgeon.
* *Le combat d'Henry Fleming* diwar romant Stephen Crane, gant Steve Cuzor

### Sonerezh
* *[[Dixie (kanaouenn)|Dixie]]* (anvet ivez Dixie's Land), a zo ur ganaouenn pobl a orin amerikan.
* *[[When Johnny Come Marching Home]]* kanaouenn pobl amerikan savet e-pad ar brezel.
* *[[The Night They Drove Old Dixie Down]]* kanaouenn gant ar strollad The Band

## Aozadurioù digorvo
* Civil War Trust

## Livadurioù
Lod arzourien a zo arbenikaet war ar brezel-se:
* Don Troiani
* Gilbert William Gaul
### Liammoù diavaez
* Skeudennoù war lec'hienn Kendalc'h ar Stadoù-Unanet
## Gwelet ivez
* Lost Cause of the Confederacy