open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Deñved lanneier Breizh

**Deñved lanneier Breizh** a vez graet eus an deñved a veze kavet e Breizh-Izel, dreist-holl, hag un tammig e Breizh-Uhel (betek Loudieg, Ploermael, Redon ha Savenneg). Deñved bihan du int, disheñvel-tre diouzh deñved kornôg Bro-C'hall, ha tost da re Kembre ha Bro-Skos. Kavet e veze stankik pa oa ledan c'hoazh al lanneier hag ar brugeier er vro. 

## Diskrivadur
Bihan-tre eo an dañvad-mañ, gant un nebeud diforc'hioù ment hervez ar c'horn-bro. Hiziv an deiz ne chom nemet re Eusa ha re paludoù ar Brugeier e Bro-Gwerrann. Anavezet eo hini Eusa evel bihanañ dañvad ar bed, met e gwirionez e veze kavet deñved ken bihan war an douar-bras ivez.

Du, gell ha louet (gant an oad) e oa an deñved e kornôg Breizh. E Breizh-Izel e veze kavet ur meskaj etre re Breizh ha re kornôg Bro-C'hall, hag int mesket da vat gant gouennoù o tont eus lec'h all abaoe pell. Dougen a ra ar par kerniel, bras-kenañ e lec'hioù 'zo (evel en Eusa), pe bihanoc'h e lec'hioù all (evel e Gwerrann). A-wechoù ez eus parezed gant kerniel bihan ivez, rouez eo bremañ met boutin e oa betek an  kantved.

## Anvioù hengounel
Graet e veze "Dañvad al lann", "Dañvad ar brug", "Dañvad an tevennoù", "Dañvad Du Breizh"... anezhañ.
Sachsen-Jena

**Sachsen-Jena** zo un dugelezh en Alamagn hag a badas daouzek vloaz ha tri-ugent, etre 1672 ha 1690. Kêr Jena e oa ar gêr-benn anezhi. 

C'hoarvezout a reas eus rannidigezh dugelezh Sachsen-Weimar etre tri mab Wilhelm Iañ Sachsen-Weimar. Korn-bro Jena a zegouezhas etre daouarn ar mab yaouankañ, Bernhard von Sachsen-Jena. 

E 1690 e varvas Johann Wilhelm hep pennhêr, ma voe rannet Sachsen-Jena etre Sachsen-Weimar ha Sachsen-Eisenach.

## Duged Sachsen-Jena
* 1672–1678 Bernhard (1638–1678).
* 1678–1690 Johann Wilhelm (1675–1690).
Sachsen-Merseburg

**Sachsen-Merseburg** zo un Dugelezh alaman, etre ar XVIIvet ha XVIIIvet kantved, a badas eus 1656 betek 1738. Merseburg e oa kêr-benn an Duged.

## Duged
* 1656–1691 Christian Iañ (1615 -1691)
* e vab, 1691–1694 Christian I. (1653 - 1694)
* e vab, 1694–1694 Christian III Moritz (1680- 1694), dindan mererezh Aogust II Polonia hag evezh e vamm Erdmuthe Dorothea von Sachsen-Zeitz
* e vreur 1694–1731 Moritz Wilhelm (1688 1731), betek 1712 dindan mererezh Friedrich August I von Sachsen hag evezh e vamm Erdmuthe Dorothea von Sachsen-Zeitz
* 1731–1738 Heinrich (1661-1738), breur da Christian II. 

## Pennadoù kar
An div zugelezh all krouet er memes bloaz: 
* Dugelezh Sachsen-Weissenfels (1656-1746)
* Dugelezh Sachsen-Zeitz (1656-1718)
Priz Bras kirri Monako

**Priz Bras Monako** a zo unan eus ar Prizioù Bras koshañ e-barzh ar redadegoù kirri. Redet e vez abaoe 1929 war un troiad savet gant Anthony Noghes e-barzh kêr Monte Carlo. Redet e vez e-barzh kevezadeg Formulenn 1 abaoe 1950, bep bloaz abaoe 1955.

## Roll al loreidi
*An abadennoù ne oa ket e-barzh kevezadeg bed ar Formulenn 1 a zo gant ur foñs roz ; an abadennoù a oa e-barzh kevezadeg Europa ar vlenierien a-raok ar brezel a zo gant ur foñs melen.*

## Liammoù diavaez

* Lec'hienn ofisiel Automobile Club de Monaco
Gwele-kloz

Ur **gwele-kloz** zo ur gwele klozet en ur pezh arrebeuri e stumm un armel.

E maezioù Breizh-Izel gwechall e vezed boazet da gousket e gweleoù-kloz.

E broioù all e oa gweleoù-kloz gwechall ivez : en Izelvroioù, e kornioù a zo e Bro-C'hall, e Danmark, e Sveden, en Aostria...


Armoire maison cornec.jpg|Ur gwele-kloz gant ur bank-tosel, e-kichen un armel e ti Korneg, e Sant-Riwal
WLANL - eldovani - Hindelooper kamers 01.jpg|Ur *bedstede*, ur gwele-kloz e Hylpen, e Friz
Renault

Ar stroll **Renault** (distagadur IPA: [ʀəˈno]) a zo ur saver kirri-tan ha traktourioù gall, savet e 1899 gant ar vreudeur Louis, Marcel ha Fernand Renault. Broadelaet eo bet e 1945, ha prevesaet en-dro e 1996, daoust ma chom ar stad c'hall ar c'hevranneg pennañ. Abaoe 1999 eo liammet ouzh ar saver japanat Nissan, hag abaoe 2017 gant Mitsubishi. Er bloaz 2010 e oa an dekvet saver kirri-tan er bed evit a sell ouzh an niver a weturioù graet (hervez OICA).

Restr:1960Renault4CV.jpg|Ur Renault 4CV (1960)
Restr:RenaultTraktour.jpg|Un traktour
Restr:Renault Espace 2165cc manufactured 1990 first registered UK November 1995 (lhd).JPG|Renault Espace e 1985
Restr:Renault Captur Luxe ENERGY TCe 90 Start & Stop eco² – Frontansicht, 10. Juli 2013, Münster (1).jpg|Renault Captur 2013, an SUV eus an dazrann B ar muiañ gwerzhet en Europa

## Gwelet ivez
*Renault Sport
## Notennoù ha daveennoù
Karelia

**Karelia** (karelianeg ha finneg: *Karjala*; rusianeg: Карелия, *Kareliya*; svedeg: *Karelen*), bro ar Garelianed, a zo ur vro istorel eus Europa an Norzh rannet etre Finland ha Rusia, hag a-bouez ivez en istor Sveden. Evit ar poent eo rannet etre Republik Karelia hag Oblast Leningrad e Rusia diouzh un tu, ha rannvroioù Sukarelia ha Norzhkarelia e Finland.

## Levrlennadur

* KOSTIOU Jeremi, *Ar Vepsläižed, ur vroad dianavezet* [lodenn 1/2], e-barzh Le Peuple Breton/Pobl Vreizh, miz Gouere-Eost 2020, niv. 678-679, pp. 28-29.

## Gwelet ivez
*Republik Karelia
Gambia (stêr)

Ar **Gambia** zo ur stêr e Kornôg Afrika, 1 130 km a hed dezhi (500 km bageadus).

Eieniñ a ra e hanternoz Ginea ha redek dre Senegal ha Gambia a-raok aberiñ er Meurvor Atlantel e kêr Banjul. War-dro 10 km a ledander zo dezhi pa gej gant ar mor.
Dalasi

An **dalasi** (kod bank : GMD) eo unanenn voneiz Gambia abaoe ar 1añ a viz Gouere 1971. Rannet eo e 100 butut.

Kemer a reas plas lur Gambia (*Gambian Pound*).

## Bilhedoù

Skeudenn:Gambia 5 dalasi.jpg|Bilhed 5 dalasi
Skeudenn:Gambia 10 dalasi.jpg|Bilhed 10 dalasi
Skeudenn:Gambia 25 dalasi.jpg|Bilhed 25 dalasi
Skeudenn:Gambia 50 dalasi.jpg|Bilhed 50 dalasi
Skeudenn:Gambia 100 dalasi.jpg|Bilhed 100 dalasi
Banniel Gambia

**Banniel Gambia** zo banniel broadel Gambia abaoe an 18 a viz C'hwevrer 1965, deiz dizalc'hiezh ar vro.

Graet eo banniel Gambia gant teir bandenn a-blaen (ruz, glas ha gwer) dispartiet gant linennoù gwenn. Arouez an heol hag ar savanennoù eo ar ruz, hini stêr Gambia eo ar glaz ha hini ar c'hoadeier eo ar gwer. Arouez ar peoc'h eo ar gwenn.

## Banniel trevadennel

Restr:Flag of The Gambia (1889–1965).svg| Banniel Gambia e dalc'h ar Rouantelezh-Unanet, adalek 1888 betek 1965.
Janjanbureh

**Janjanbureh** (bet **Georgetown** betek 1995) zo ur gêr eus Gambia, e kreiz ar vro, ha pennlec'h rannvro Central River.

Savet e voe Janjanbureh e 1832 war enezenn Janjanbureh (MacCarthy Island betek 1995). Eno emañ toull-bac'h pennañ Gambia.
Europa an Norzh

Graet e vez **Europa an Norzh** eus lodenn norzh kevandir Europa. En ur ster strizh e lakaer e-barzh Skandinavia hag ar broioù balt. Aozadur ar Broadoù Unanet, evit e godadur stategel, a laka e-barzh ivez ar Rouantelezh-Unanet hag Iwerzhon, evit abegoù geopolitikel e lakaer e-barzh ivez Jerzenez ha Gwernenez. Dre vras, en ur ster douaroniel, e lakaer e-barzh ivez ar broioù a zo en-dro da Vor an Hanternoz ha d’ar Mor Baltel. Evit a sell ar sevenadur hag ar yezhoù e klot gant ul lodenn eus tachennad ar yezhoù germanek, ar yezhoù baltek, hag ar yezhoù finnek-ougrek. Evit ar relijion ez eo ar brotestantiezh a gaver dreist-holl, gant kalzik a gatoliked (Iwerzhon, Lituania).

## Ar broioù

### Ent-strizh
;Ar broioù skandinavek

;Ar broioù balt
* 
* 
* 
### Lakaet en Europa an Norzh gant [[ABU]]
;An inizi predenek
* 
* 
* 
** 
** 
### Ent-ledan
*  (an Norzh)
* 
* 
*  (an Norzh)
*  (Oblast Kaliningrad)
Europa ar C'hornaoueg

**Europa ar C'hornaoueg**, pe **Europa ar C'hornôg**, zo ul lodenn eus kevandir Europa, er c'hornaoueg, met a cheñch kalz he zachennad hervez an dud hag an aozadurioù. Da vare ar brezel yen e veze lakaet e-barzh ar bloc'had na oa ket eus tu an URSS. Evit kodadur stadegel Aozadur ar Broadoù Unanet emañ ar stadoù-mañ e-barzh :
*
*
*
*
*
*
*
*
*
Alies e vez lakaet da heul an inizi predenek, da lavaret eo :
*
*
Timo Glock

**Timo Glock** (bet ganet d'an 18 a viz Meurzh 1982 e Lindenfels en Alamagn) a zo ur blenier kirri a red e Formulenn 1 abaoe 2004, ha bep bloaz abaoe 2008. Kampion GP2 2007 eo. Redet en deus gant Jordan, Toyota, Virgin ha redek a ra gant Marussia e 2012.
Fortune de France

***Fortune de France*** eo levr kentañ an heuliad istorel diwar-benn ar brezelioù relijiel e Bro-C'hall, embannet e 1977 ha skrivet gant Robert Merle.

## Diverradenn
Kregiñ a ra ar romant e 1547, bloaz a-raok marv Frañsez I Bro-C'hall hag echu eo e 1565.

Kontañ a ra istor Pierre de Siorac, mab Jean de Siorac, un den noblet goude brezelioù, "breuret" gant Jean de Sauveterre, protestanted o daou, a annez e-kichen Sarlat e Perigòrd, Jean de Siorac o timeziñ gant un dimezell gatolik a gan daou vab, an daneveller Pierre de Siorac a zo unan. O falvezañ da vedisin a vev Pierre troioù-kaer gant e vreur avoultr Samson hag e waz Miroul, o achap d'ur vosenn. En ur gontañ istor Pierre de Siorac hag e diegezh a gont ar skrivagner istor ar brotestanted e Bro-C'hall a-raok ur mare teñval-tre evito.
Livioù panarab

Al **livioù panarab** (pe **livioù hollarab**) eo ar ruz, an du, ar gwenn hag ar gwer, deuet diwar banniel emsavadeg arab 1916-1918. Kavet e vezont en ul lodenn vat eus bannieloù ar broioù arab.
*Ar ruz a zeufe eus "tiegezh hachemit" Mohammad.
*An du a vefe evit Abbasided Baghdad (750-1258).
*Ar gwenn a vefe evit Fatimided Kaero (969-1171).
*Ar gwer a vefe evit Omeyyaded Damask (661-750).
Ar banniel gant bandennoù a-led ruz, gwenn, du (evel hini Egipt) a vez graet "Banniel an Dieubidigezh Arab" pe *Banniel ar Reveulzi Arab* anezhañ, ha lakaet eo bet da ziazez meur a republik, ha disteroc'h e vez plas ar gwer enno.

## Bannieloù

Flag of the United Arab Republic.svg|Republik Arab Unanet(1958–1961)
Flag of Egypt.svg|Egipt(1984-bremañ)
Flag of the United Arab Emirates.svg|Emirelezhioù Arab Unanet(1971-bremañ)
Flag of Iraq (1921–1959).svg|Rouantelezh Iraq(1921–1959)
Flag of Iraq (1959–1963).svg| Republik Iraq(1959–1963) 
Flag of Iraq (1963-1991).svg| Iraq(1963–1991)
Flag of Iraq.svg|Iraq(2008-bremañ)
Flag of Jordan.svg|Jordania(1920-bremañ)
Flag of Kuwait.svg|Koweit(1961-bremañ)
Flag of Libya.svg|Libia(1951-1969)(2011-bremañ)
Flag of Libya (1969–1972).svg|Libia(1969–1972)
Flag of Palestine.svg|Palestina(1964-bremañ)
Flag of the Sahrawi Arab Democratic Republic.svg|Republik Demokratel Arab Sahraoui(1976-bremañ)
Syria-flag 1932-58 1961-63.svg|Siria(1932–1958 ha 1961–1963) (implijet bremañ gant enebourien ar renad)
Flag of Syria.svg|Siria(1980–bremañ)
Flag of Somaliland.svg|Somaliland(1996–bremañ)
Flag of Sudan.svg|Soudan(1970–bremañ)
Flag of the Yemen Arab Republic.svg|Republik Arab Yemen(1962–1990)
Flag of South Yemen.svg|Rep. Dem. Pobl. Yemen(1967–1990)
Flag of Yemen.svg|Yemen(1990–bremañ)
Brong-Ahafo

**Brong-Ahafo** zo ur rannvro eus Ghana, e kreiz ar vro. Harzoù he deus er c'hornôg gant Aod an Olifant.
Western (Ghana)

**Western** zo ur rannvro eus Ghana, e mervent ar vro, war aod ar Meurvor Atlantel. Harzoù he deus gant Aod an Olifant.
Kumasi

**Kumasi** zo ur gêr eus Ghana, pennlec'h rannvro Ashanti, 250 km e gwalarn Accra ha nepell diouzh lenn Bosumtwi.

Eil kêr vrasañ ar vro eo gant ouzhpenn 1 500 000 a dud o chom enni.
Cape Coast

**Cape Coast** (**Oguaa** e fanteg) zo ur gêr eus Ghana, pennlec'h ar rannvro Central, war aod Pleg-mor Ginea.

Savet e voe Cape Coast er  gant Portugaliz. Kêrbenn *Gold Coast* e voe eus penn kentañ an  betek 1877. Ar c'hastell a voe ul lec'h a-bouez evit kenwerzh ar sklaved a-raok dont da vezañ ur mirdi hiziv an deiz.
Joseph Arthur Ankrah

**Joseph Arthur Ankrah** (18 a viz Eost 1915 - 25 a viz Du 1992) a oa ur soudard ha prezidant eus Ghana.

Mont a reas da benn ar Stad goude an taol-Stad a zistroadas Kwame Nkrumah d'ar 24 a viz C'hwevrer 1966. Rediet e voe da reiñ e zilez abalamour d'ur skandal goubrenerezh d'an 2 a viz Ebrel 1969.
Akwasi Afrifa

**Akwasi Amankwaa Afrifa** (24 a viz Ebrel 1936 - 26 a viz Even 1979) a oa ur soudard ha prezidant Ghana.

Afrifa a oa unan eus eizh ezel an *National Liberation Council* goude taol-Stad miz C'hwevrer 1966 a zistroadas Kwame Nkrumah. Pa voe rediet Joseph Arthur Ankrah da reiñ e zilez e miz Ebrel 1969 e voe lakaet Afrifa e penn ar Stad. Chom a reas er garg-se betek miz Eost 1970.

E 1979 e voe harzet, barnet ha fuzuilhet, asambles gant ofiserien all (en o zouez Ignatius Kutu Acheampong ha Fred Akuffo bet ivez pennoù-Stad).
Nii Amaa Ollennu

**Nii Amaa Ollennu** (21 a viz Mae 1906 - 22 a viz Kerzu 1986) a oa ur politikour eus Ghana, bet prezidant ar vro e-pad teir sizhun.

Mont a reas da brezidant Ghana da vare an eil Republik, d'ar 7 a viz Eost 1970. Leuskel a reas ar garg-se da Edward Akufo-Addo dilennet d'an 31 a viz Eost gant ur c'holaj-dilenn.
Mika Häkkinen

**Mika Pauli Häkkinen** (bet ganet d'an 28 a viz Gwengolo 1968) zo ur blenier kirri finlandat a rede e Formulenn 1 etre 1991 ha 2001 o c'hounit daou ditl gant McLaren-Prix, hag e DTM etre 2004 ha 2007.

## Red vicher
### Disoc'hoù e Formulenn 1
* 161 disparti e Prizioù Bras
* 20 trec'h
* 26 plas pol
* 51 podiom
* 25 tro wellañ
* 420 poent

### Trec'hioù Formulenn 1

## Sellet ivez
Edward Akufo-Addo

**Edward Akufo-Addo** (26 a viz Even 1906 - 17 a viz Gouere 1979) a oa un alvokad hag ur politikour eus Ghana.

Prezidant dilennet Ghana e voe eus an 31 a viz Eost 1970 d'an 13 a viz Genver 1972 ma voe distroadet gant un taol-Stad aozet gant Ignatius Kutu Acheampong.

Tad eo da Nana Akufo-Addo, kollet gantañ dilennadeg prezidantel Ghana 2008.
Ignatius Kutu Acheampong

**Ignatius Kutu Acheampong** (23 a viz Gwengolo 1931 - 16 a viz Even 1979) a oa ur soudard hag ur politikour eus Ghana.

Kemer a reas ar galloud e Ghana dre un taol-Stad a zistroadas Edward Akufo-Addo d'an 13 a viz Genver 1972. Distroadet e voe d'e dro d'ar 5 a viz Gouere 1978. Fuzuilhet e voe e miz Even 1979, asambles gant ofiserien all, en o zouez Akwasi Afrifa ha Fred Akuffo bet prezidanted Ghana ivez.
Otus

***Otus*** a zo ur genad e rummatadur an evned, ennañ touded, krouet e 1769 gant an naturour breizhveuriat Thomas Pennant (1726-1798).

## Spesadoù hag an [[isspesad]]où anezhe
Tri-ugent spesad a ya d'ober ar genad :
* *[[Otus alfredi]]*,
* *[[Otus alius]]*,
* *[[Otus angelinae]]*,
* *[[Otus bakkamoena]]*
** *O. b. *'bakkamoena***, ''deserticolor'', ''gangeticus'' ha ''marathae'',
* ''[[Otus balli]]'',
* ''[[Otus beccarii]]'',
* ''[[Otus bikegila]]'',
* ''[[Otus brookii]]''
** ''O. b. '''brookii*** ha *solokensis*,
* *[[Otus brucei]]*
** *O. b. *'brucei***, ''exiguus'', ''obsoletus'' ha ''semenowi'',
* ''[[Otus capnodes]]'',
* ''[[Otus collari]]'',
* ''[[Otus cyprius]]'',
* ''[[Otus elegans]]''
** ''O. e. botelensis'', ''calayensis'', ***elegans*** hag ''interpositus'',
* ''[[Otus enganensis]]'',
* ''[[Otus everetti]]'',
* ''[[Otus feae]]'',
* ''[[Otus fuliginosus]]'',
* ''[[Otus grucheti]]'',
* ''[[Otus gurneyi]]'',
* ''[[Otus hartlaubi]]'',
* ''[[Otus icterorhynchus]]''
** ''O. i. holerythrus'' hag ***icterorhynchus***,
* ''[[Otus insularis]]'', 
* ''[[Otus ireneae]]'',
* ''[[Otus jolandae]]'',
* ''[[Otus lempiji]]''
** ''O. l. condorensis'', ''hypnodes'', ''kangeanus'', ***lempiji*** ha ''lemurum'',
* ''[[Otus lettia]]''
** ''O. l. cnephaeus'', ''erythrocampe'', ''glabripes'', ***lettia***, ''plumipes'' hag ''umbratilis'',
* ''[[Otus longicornis]]'',
* ''[[Otus madagascariensis]]'',
* ''[[Otus magicus]]''
** ''O. m. albiventris'', ''bouruensis'', ''kalidupae'', ''leucospilus'', ***magicus***, ''morotensis'' hag ''obira'',
* ''[[Otus manadensis]]'',
* ''[[Otus mantananensis]]''
** ''O. m. cuyensis'', ***mantananensis***, ''romblonis'' ha ''sibutuensis'',
* ''[[Otus mayottensis]]'',
* ''[[Otus megalotis]]'',
* ''[[Otus mendeni]]'',
* ''[[Otus mentawi]]'',
* ''[[Otus mindorensis]]'',
* ''[[Otus mirus]]'',
* ''[[Otus moheliensis]]'',
* ''[[Otus murivorus]]'',
* ''[[Otus nigrorum]]'',
* ''[[Otus pamelae]]'',
* ''[[Otus pauliani]]'',
* ''[[Otus pembaensis]]'',
* ''[[Otus podarginus]]'',
* ''[[Otus rufescens]]''
** ''O. r. malayensis'' ha ***rufescens***,
* ''[[Otus rutilus]]'',
* ''[[Otus sagittatus]]'',
* ''[[Otus sauzieri]]'',
* an [[toud korr]] (''Otus scops'')
** ''O. s. cycladum'', ''mallorcae'', ''pulchellus'', ***scops*** ha ''turanicus'',
* ''[[Otus semitorques]]''
** ''O. s. pryeri'', ***semitorques*** hag ''ussuriensis'',
* ''[[Otus senegalensis]]''
** ''O. s. nivosus'' ha ***senegalensis***,
* ''[[Otus siaoensis]]'',
* ''[[Otus silvicola]]'',
* ''[[Otus socotranus]]'',
* ''[[Otus spilocephalus]]''
** ''O. s. hambroecki'', ''huttoni'', ''latouchi'', ''luciae'', ''siamensis'', ***spilocephalus***, ''vandewateri'' ha ''vulpes'',
* ''[[Otus sulaensis]]'',
* ''[[Otus sunia]]''
** ''O. s. distans'', ''japonicus'', ''leggei'', ''malayanus'', ''modestus'', ''nicobaricus'', ''rufipennis'', ''stictonotus'' ha ***sunia**',
* *[[Otus tempestatis]]*,
* *[[Otus thilohoffmanni]]*,
* *[[Otus umbra]]*.
Seizh isspesad ha tri-ugent (67) dezhe en holl

## Notennoù ha daveennoù
Fred Akuffo

**Frederick William Kwasi Akuffo** (21 a viz Meurzh 1937 - 26 a viz Even 1979) a oa ur soudard hag ur politikour eus Ghana.

Kemer a reas ar galloud gant un taol-Stad d'ar 5 a viz Gouere 1978 a zistroadas Acheampong. Distroadet e voe d'e dro en un taol-Stad aozet gant Jerry Rawlings d'ar 4 a viz Even 1979. Fuzuilhet e voe teir sizhun goude.
Gamal Abdel Naser

**Gamal Abdel Naser** (arabeg: *جمال عبد الناصر *, *Jamāl ‘Abd an-Nāṣir*, arabeg Egipt: *جمال عبد الناصر*, *Gamāl ‘Abd el-Nāṣir*, treuzskrivet alies e *Jamal Abd al-Naser*, *Jamal Abd an-Nasser*) (Aleksandria, 15 a viz Genver 1918 - Kaero, 28 a viz Gwengolo 1970), a zo bet eil prezidant Egipt adalek 1954 betek e varv e 1970, d'an oad a 52 vloaz. Deuet e oa er galloud goude un taol-nerzh a-enep Mohammed Naguib. Brudet eo evit bezañ degaset ur bern cheñchamantoù en e vro. 

Diskaret en deus ar rouantelezh ha lakaet ur republik en he lec'h. Broadelet eo bet kanol Suez ha kaset ar vro war hent ar modernaat. Un ideologiezh a gasas war-raok, anvet naserouriezh, ma laka e penn kont ar vroadelouriezh arab (ar banarabouriezh, pe hollarabouriezh), ha bezañ dizalc'h diouzh an daou vloc'had a oa d'an ampoent (an URSS, ha tuad "bed ar c'hornôg"). 

Gant broioù arab all e renas ur brezel a-enep Israel (Brezel ar c'hwec'h devezh). Daoust ma oa bet koll, ha drastus evit e vro (serret kanol Suez, ha kollet ar Sinai) e voe degemeret kement-se gant ar bed arab evel un ober a lorc'h hag uhel e oa ar bri a veze douget dezhañ.
Jerry Rawlings

**Jerry Rawlings** (ganet **Jeremiah Rawlings John** d'an 22 a viz Even 1947 en Accra ha marvet d'an 12 a viz Du 2020 er memes kêr) a oa ur politikour bet prezidant Ghana.

Kemer a reas ar galloud gant un taol-Stad d'ar 4 a viz Even 1979 hag un nebeud devezhioù goude e voe fuzuilhet ofiserien ha tri den hag a oa bet e penn ar Stad : Akwasi Afrifa, Acheampong ha Fred Akuffo. Goude-se e voe aozet un dilennadeg ha laosket ar garg a brezidant da Hilla Limann d'ar 24 a viz Gwengolo 1979.

D'an 31 a viz Kerzu 1981 e tistroadas Limann ha lakaat e plas ur *Provisional National Defense Council* (PNDC - Kuzul Difenn Broadel da C'hortoz) gant siviled ha soudarded. Chom a reas e penn ar Stad betek ma voe aozet un dilennadeg e 1992. Rawlings a lakaas e anv evit an NDC (*National Democratic Congress*). Ar maout a yeas gant Rawlings gant 58.3 % eus ar mouezhioù en un dilennadeg kavet reizh gant an arsellerien estren daoust da glemmoù e eneberien bolitikel. Addilennet e voe e 1996. Dre ne oa ket aotreet gant ar Vonreizh da lakaat e anv un trede gwech e laoskas e blas da John Kufuor, gounezet gantañ dilennadeg 2000, d'ar 7 a viz Genver 2001.

Mervel a reas d'an 12 a viz Du 2020 en ospital skol-veur Korle-Bu. Embann a reas ar prezidant Nana Akufo-Addo seizh deiz a gañv broadel en e enor. Goulenn a reas familh Rawlings digant gouarnamant ar vro an aotre da zouarañ anezhañ e Keta, e rannvro Volta.
Hilla Limann

**Hilla Limann** (Gwollu, Gold Coast, 12 a viz Kerzu 1934 - Accra, 23 a viz Genver 1998) a oa ur politikour eus Ghana, bet prezidant ar vro etre 1979 ha 1981.

Limann a oa bet ganet en ur familh paour eus rannvro Upper West, e norzh Ghana. Kas a reas e studioù e Tamale, Londrez ha Pariz. Gounit a reas an dilennadeg aozet goude taol-Stad Jerry Rawlings e 1979 ha kregiñ gant e garg d'ar 24 a viz Gwengolo. D'an 31 a viz Kerzu 1981 e voe distroadet gant Rawlings. Lakaat a reas e anv en dilennadeg prezidantel 1992 ha dastum 6,7% eus ar mouezhioù.
John Kufuor

**John Agyekum Kufuor** (ganet d'an 8 a viz Kerzu 1938 e Kumasi) zo ur politikour, bet prezidant Ghana.

Kufuor a lakaas e anv en un dilennadeg prezidantel evit ar wech kentañ e 1996 ma voe trec'het gant Jerry Rawlings. En dilennadeg da heul e teuas a-benn da c'hounit a-enep John Atta-Mills, besprezidant Rawlings, gant 56.9% eus ar mouezhioù. Addilennet e voe e 2004 ha trec'hiñ evel-se Atta-Mills un eil gwech.
Cedi

Ar **cedi** (kod bank : GHS) eo unanenn voneiz Ghana abaoe 1965. Rannet eo e 100 pesewa.

E miz Gouere 2007 e voe lakaet e plas ar cedi nevez hag a dalv kement ha 10 000 cedi kozh.
Preden-Nevez

**Preden-Nevez** pe **Breizh-Nevez** (ent-ofisiel: *New Britain* pe *Niu Briten*) eo enezenn vrasañ Enezeg Bismarck e Papoua Ginea-Nevez, er reter d'ar vro. Anvet eo diwar anv Breizh-Veur. Pa oa e dalc'h an Alamaned (etre 1884 ha 1914) e oa anvet *Neupommern* (*Pomerania-Nevez*). 

36 520 km² eo he gorread (tostik kement ha Taiwan) hag ur 500 000 bennak a dud a zo o chom enni.

## Douaroniezh

## Proviñsoù
Rannet eo Enez Breizh Nevez etre div broviñs:
*Breizh-Nevez ar C'hornôg
*Breizh-Nevez ar Reter

## Istor

### 1700-1914
D'ar 27 a viz C'hwevrer 1700 e tegouezhas ar Saoz William Dampier hag envel a reas an enezenn *Nova Britannia*, da lavarout eo "Breizh-Veur Nevez" (gwelet ar pennad: Britannia). 

E miz Du 1884 e voe embannet gant Alamagn e oa o trevadenniñ an enezeg, ha diwar neuze e voe anvet an enez Neupommern, pe "Pomerania Nevez" e framm Ginea-Nevez Alaman.

Adalek deroù a Brezel Bed kentañ, d'an 11 a viz Gwenholon 1914, e voe aloubet an enez gant armeoù Aostralia, hag a oa en Impalaeriezh Breizh-Veur, ha neuze e voe adanvet ar vro, hag a zo anavezet abaoe evel Breizh-Nevez.

## Notennoù


## Pennadoù kar
*Britannia 
*Preden
Gwenn (liv)

*Ur pennad [[Gwenn]] zo ivez.*

Al liv **gwenn** eo al liv a seblant bezañ, evit lagad an den, samm an holl livioù all. Disoc'h kemmesk livioù ar skalfad gwelus eo. Kement-se a oa bet kavet gant ar fizikour Isaac Newton p'en doa lakaet luc'h gwenn da dremen dre ur c'hengereg ha gwelet e oa dispennet e meur a liv disheñvel.
Evit lagad an den eo gwenn an erc'h hag al laezh fresk. Enebet e vez alies ar gwenn ouzh an du. 

## Liammoù diavaez
Griz

Ar **griz** () zo ur meskad gwenn gant du. Seul vrasoc'h ar c'hementad a liv gwenn seul sklaeroc'h ar griz, a zeu teñvaloc'h a-feur ma kresk ar c'hementad a liv du.

## Livioù diazez ha gourzhlivioù
*Tri liv diazez zo : glaz (liv), melen ha ruz (liv).
*Pep liv diazez en deus ur gourzhliv, a zo meskad an daou liv diazez arall.

*Griz a gaver pa vesker daou c'hourzhliv.

## Yezh
***Griz** eo an anv-kadarn ha *gris* eo an anv-gwan.
**'Louet* eo anv arall ar griz ; ur ger keltiek eo, tra m'eo bet amprestet "griz" digant ar galleg. 

E brezhoneg e vez graet ivez gant an anv-gwan "glas", dreist-holl evit ar blev, koulz tud ha loened : blev glas un den kozh, ur gazeg c'hlas.
Mor Eritrea

**Mor Eritrea** (*Erythræum Mare* pe *Rubrum Mare* e latin, *Έρυθρὰ Θάλασσα Erythrá Thálassa* e henc'hresianeg) a zo un anv kozh a veze graet gantañ evit ober anv eus al lodenn eus Meurvor Indez er su d'ar Mor Ruz. Bremañ e vez lavaret Pleg-mor Aden.
Port Moresby

**Port Moresby** (e saozneg), pe **Pot Mosbi** (e tok pisin) eo kêr vrasañ ha kêr-benn Papoua Ginea-Nevez. 254 158 a dud a oa o chom eno e 2000. War aod gevred an douar-bras emañ.

## Doareoù ar vuhez
Unan eus ar c'hêrioù dañjerusañ eus ar bed eo, renket 138vet war 140 evit a sell doareoù ar vuhez gant The Economist Intelligence Unit e 2015.
Banniel Ghana

**Banniel Ghana** eo banniel broadel Ghana abaoe ar 6 a viz Meurzh 1957. Dilezet e voe e 1958 hag adkemeret e 1966.

Teir bandenn a-blaen, gant al livioù panafrikan, a ya d'ober anezhañ : unan ruz e krec'h (arouez ar gwad skuilhet evit dieubidigezh ar vro), unan velen e kreiz (arouez an aour) hag unan wer en traoñ (arouez an natur hag ar c'hoadeier). E-kreiz ar vandenn velen ez eus ur steredenn du evit diskouez eo Ghana ar vro dizalc'h kentañ eus Afrika.

## Bannieloù all

Skeudenn:Flag of the Gold Coast (1877–1957).svg|Banniel an drevadenn saoz (Aod an Aour), a-raok an dizalc'hiezh
Skeudenn:Flag of the Union of African States (1958-1961).svg|Banniel Unaniezh Stadoù Afrika etre 1958 ha 1961
Skeudenn:Flag of the Union of African States (1961-1962).svg|Banniel Unaniezh Stadoù Afrika etre 1961 ha 1962
Skeudenn:Flag of Ghana (1964–1966).svg|Banniel broadel etre 1964 ha 1966
Unaniezh Stadoù Afrika

**Unaniezh Stadoù Afrika** a voe un unaniezh verrbad eus div Stad da gentañ (Ghana ha Ginea) ha teir Stad da c'houde (gant Mali ouzhpenn) e Kornôg Afrika etre 1958 ha 1962. Sokialour ha panafrikan e oa an Unaniezh, renet gant Kwame Nkrumah, Ahmed Sékou Touré ha Modibo Keïta.

D'an 23 a viz Du 1958 e voe krouet un Unaniezh Ghana-Ginea, adanvet Unaniezh Stadoù Afrika d'ar 1añ a viz Mae 1959. E miz Ebrel 1961 e teuas Mali en Unaniezh. Dilezet e voe an Unaniezh e 1962 pa grogas Ginea da dostaat ouzh SUA pa oa an div vro all tostoc'h ouzh URSS.

## Bannieloù

Skeudenn:Flag of the Union of African States (1958-1961).svg|Banniel Unaniezh Stadoù Afrika etre 1958 ha 1961
Skeudenn:Flag of the Union of African States (1961–1962).svg|Banniel Unaniezh Stadoù Afrika etre 1961 ha 1962

Da vare Unaniezh Ghana-Ginea e voe dibabet banniel Ghana, gant div steredenn du evit diskouez an div Stad. Rak-se e voe ouzhpennet ur steredenn pa zeuas Mali en Unaniezh.
Roz (liv)

Al liv **roz** (**gwenn-ruz** ivez) a zo ul liv etre ar ruz hag ar gwenn. E bed ar moullañ avat emañ al liv magenta, unan eus an tri liv kentael, hag a c'haller lakaat e-touez al livioù "roz", ha koulskoude n'haller ket e ober gant ur meskad ruz ha gwenn hepken. Dont a ra an anv eus hini ar bleunioù-roz, setu perak e vez graet "ruz-roz" anezhañ ivez.
CMYK

**CMYK** (saozneg : *[[Cyan|*'C**yan]]'', ''[[Magenta (liv)|**M**agenta]]'', ***Y*'ellow* ([[Melen (liv)|melen]]), ***K**ey* ("Alc'hwez" : [[Du (liv)|du]]) a reer er braz eus yezhoù ar bed evit envel ar pevar [[liv]] a vez implijet er [[moullerezh]] evit ar skeudennoù pevar liv. *Pevarliverezh* eo anv an doare-se da voullaén skeudennnoù.

E [[galleg]] avat e reer gant an [[teskanv]] *'CMJN*' (*Cyan*, *Magenta*, *Jaune*, *Noir)

## Gwelet ivez
*RGB
Rous

Al liv **rous** (distaget LFE: ['ru:s]) zo ul liv graet dre gemmeskañ livioù gris pe du gant livioù orañjez, ruz pe roz. N'emañ ket al liv rous e-touez al livioù a gaver pa zispenner ar gouloù gwenn gant ur prism.

Skrivañ a reer *rouz* evit an anv-kadarn (ar rouz) ha *rous* evit an anv-gwan. 

Ul liv eo hag a gaver kalz en natur (blev al loened pe an dud, douar, koad...).

## Arlivioù rous
*brun
*gell
*gelldu
*marroñs
*rousdu
*rousvelen
*rouswenn

## Pelec'h vez kavet al liv rous ?
Kavet e vez al liv rous e meur a dra :

### Tud
* e liv blev an dud n'eo na du na melen, ruz ne lavarer ket. Komz a reer eus ur rouz hag ur rouzardenn.
* en anvioù-tiegezh brezhonek ar Rouz, ar Rouzig hag ar Ruz.

### Loened
Kalz bronneged zo rous o blev (ar gwiñvered, al lern, al c'honikled, ar c'hizhier... Komz a reer ivez eus :
* al loened rous, da lavaret eo moc'h-gouez hag a zo "krennarded"
* ar rouzig, anv meur a labous

### Keginañ
* ar sukr rous
* ur rouz, ur meskad bleud hag amann
Faranah (rannvro)

**Faranah** zo ur rannvro eus Ginea. Harzoù he deus en norzh gant Mali hag er su gant Sierra Leone.

## Daveenn
Nzérékoré (rannvro)

**Nzérékoré** zo ur rannvro eus Ginea. Harzoù he deus gant Sierra Leone, Liberia hag Aod an Olifant.

## Daveenn
Tour-tan ar Minou

**Tour-tan ar Minou** zo un tour-tan savet e beg ar Minou, e kumun Plouzane, e Bro-Leon. Asambles gant tour-tan ar Porzhig e tiskouez d’ar voraerien a zeu eus an donvor an hent da vont e-barzh morlenn Brest dre ar Mulgul. 

Savet eo bet war ur garreg zo stag ouzh an douar-bras war-bouez ur pontig. Savet e voe gant mein Kersanton ha gant greunvein eus an Aber Ildud. En e gichen ez eus un tourig all, a oa arouezva ar morlu. 

En  e oa bet enaouet tour-tan Beg Lokmazhe, pelloc'h er c'hornôg. Fellout a rae d’ar Morlu kaout tourioù-tan all da heñchañ ar voraerien da vont betek porzh bras Brest. Savet e voe tour-tan ar Minou, a-benn ar fin, e 1848, war ur garreg a oa dirak ur c’hreñvlec’h a oa d’ar morlu, e Plouzane. E 1989 eo oa bet lakaet da vont en-dro emgefre. Bremañ eo pellgontrollet eus tour-tan ar C'hreac'h en Eusa.

## Liammoù diavaez

*Ministrerezh ar Sevenadur, base Mérimée, fichenn niv. IA29000460
*Tour-tan ar Minou e lec’hienn DIRM NAMO (direction interrégionale de la mer Nord Atlantique-Manche Ouest)
*Fichenn Tour-tan ar Minou e lec’hiennn DDTM 29
*Phares à travers le monde Skeudennoù
Europa ar Su

**Europa ar Su** (pe a-wechoù **Europa ar C'hreisteiz** pe **Kreisteizeuropa** pe **Sueuropa** ) a vez lavaret eus al lodenn a zo e su kevandir Europa. Dre vras, pa gomzer eus douaroniezh, e vez lakaet enni ar broioù a-hed ar Mor Kreizdouar, ha dezho un hin greizdouarel, hag ivez Portugal ha broioù ar Balkanoù. Hervez ABU emañ e-barzh broioù Ledenez Iberia, broioù Ledenez Italia, broioù ez-Yougoslavia ha Gres.

## Roll ar broioù
### Ledenez Iberia
* 
* 
* 
* 

### Ledenez Italia
* 
* 
* 
* 

### Balkanioù
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

### Reoù all
*  (dre abegoù douaroniezh)
*  (evit ul lodenn vat eus Okitania ha Korsika)
*  (dre abegoù sevenadurel hag istorel)
*  (dre abegoù douaroniezh, sevenadurel hag istorel)
Doare-sujañ

Er yezhadur, hag er yezhoniezh, e vez implijet an termen **doare-sujañ** evit komz eus an doareoù-verb pennañ a dalvez, en un islavarenn, da zeskrivañ un ober pe un darvoud nann-gwirvoudel hervez an hini a zo o komz : het, fromad, gallusted, barnadenn, redienn, pe un ober n'eo ket c'hoarvezet c'hoazh. 

Komzet e vez eus an **doare-sujañ** e brezhoneg evit lavarout n'eus ket anezhañ peurvuiañ.

A-wechoù avat e vez graet **doare-sujañ** (e-lec'h doare-gourc'hemenn) eus ar merkoù personel *-et* hag *-ent*. 
#:*C'hoarvezet a c'hoarvezo*. 
#:*Koustet a gousto.* 
#:*Bevet Breizh!* 

Hervez Jules Gros e ranker gwelout talvoudegezh un doare-sujañ e merkoù an amzer-da-zont er skouerioù-mañ) :
#:Bezo fall, bezo mat an douar...
#:Bezo du, bezo gwenn, Pep gavr a gar he menn.
#:Pe vo war an tu gin pe 'vo war an tu mat...
#:Hag amañ, gin e-lec'h a garin, e vin arru mat. 
#:Laro pep hini pezh a garo, me gav se euzhus.

## Notennoù
Louis Lansana Beavogui

**Louis Lansana Beavogui** (28 a viz Kerzu 1923 - 19 a viz Eost 1984) a oa ur politikour eus Ginea, bet kentañ ministr ha prezidant en etrekarg en e vro.

Maer Kissidougou e voe pa oa 31 bloaz ha dilennet e Bodadeg Vroadel Bro-C'hall e 1956, asambles gant daou gannad all, en anv Ginea C'hall. Goude dizalc'hiezh Ginea e voe ministr e gouarnamant Ahmed Sékou Touré. Mont a reas da vinistr kentañ Ginea d'ar 26 a viz Ebrel 1972 ha chom gant ar garg-se betek an 3 a viz Ebrel 1984. Goude marv Sékou Touré d'ar 26 a viz Meurzh 1984 e voe ivez lakaet da brezidant Ginea en etrekarg. Ur sizhunvezh goude, d'an 3 a viz Ebrel, e voe distroadet ha toullbac'het e Kindia da heul un taol-Stad aozet gant Lansana Conté ha Diarra Traoré. Kaset e voe da Gonakry abalamour da gudennoù yec'hed ha mervel a reas eno d'an 19 a viz Eost.
Moussa Dadis Camara

**Moussa Dadis Camara** (ganet e 1964 pe 1968) zo ur soudard ha politikour eus Ginea, bet prezidant ar vro etre 2008 ha 2009.

Kas a reas e studioù e Nzérékoré hag e Conakry a-raok mont da soudard e 1990. Pa voe kemennet marv Lansana Conté d'an 22 a viz Kerzu 2008 e voe aozet un taol-Stad gant Camara. Embann a reas e chomfe prezidant Ginea e-pad daou vloaz a-raok na vefe aozet un dilennadeg.

D'an 28 a viz Gwengolo 2009 e voe lazhet 157 den ha gwallet kalz a vaouezed gant soudarded Camara e-pad ur vanifestadeg aozet e Conakry. D'an 3 a viz Kerzu 2009 e voe gloazet Camara gant un tenn en e benn ha kaset da Varoko da gentañ ha da Vurkina Faso da c'houde da vezañ ospitalizet. Ar garg a brezidant a voe fiziet er jeneral Sékouba Konaté ha d'ar 15 a viz Genver 2010 e voe dilezet ar galloud en-ofisiel gant Camara.
Europa ar C'hreiz

**Europa ar C'hreiz**, pe **Kreizeuropa**, pe c'hoazh **Kreiz-Europa**, a zo ur rannved eus kevandir Europa etre Europa ar C'hornaoueg hag Europa ar Reter. Gwall cheñch-dicheñch eo bevennoù ar re-mañ avat. N'eo ket kemeret e kont gant Aozadur ar Broadoù Unanet evit e stadegoù (na ra nemet gant Europa an Norzh, Europa ar Reter, Europa ar Su hag Europa ar C'hornaoueg), met deuet eo diouzh ar c'hiz en-dro abaoe m'eo aet da get ar gael houarn e deroù ar bloavezhioù 1990. A-raok e oa rannet strizh ar c'hevandir gant Europa ar Reter (a heulie strizh an URSS), hag Europa ar C'hornaoueg (a oa dre vras eus tu an Amerikaned), ha rannet e oa Kreiz ar c'hevandir dre an hanter.

## Stadoù
N'eo ket gwall aes bevenniñ sklaer pere eus ar stadoù a zo da lakaat e-barzh ha pere n'emaint ket. Dre vras e c'haller lakaat ar re-mañ:
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*  (lakaet alies en Europa ar Su gant ar peurrest eus ar Balkanioù)
* 
* 

Al lodennoù-mañ a vez lakaet e-barzh ivez a-wechoù evit abeg-pe-abeg (sevenadurel, douaroniezhel, pe istorel):
* Elzas ha Loren e 
*Königsberg e 
* (en he fezh pe Slavonia hepken)
*
*Sutirol ha Trentino en 
*Treuzsilvania e 
*Ukraina ar C'hornaoueg en 
*Voivodina e 

## Gwelet ivez
*Europa ar C'hornaoueg
*Europa an Norzh
*Europa ar Reter
*Europa ar Su
François Hollande

**François Hollande** (distagadur LFE: [frɑ̃swa ɔlɑ̃d]), bet ganet d'an 12 a viz Eost 1954 e Rouan (Normandi), a zo ur politikour gall. Eus miz Du 1997 betek miz Du 2008 e oa sekretour meur ar Parti Socialiste. Maer Tulle e oa etre 2001 ha 2008, kannad Corrèze etre 1988 ha 1993 hag abaoe 1997 adarre, deuet eo da vezañ Prezidant kuzul-departamant Corrèze e 2008. 

Goude un dilennadeg kentael e oa war ar renk e 2012 evit bezañ dilennet da Brezidant ar Republik C'hall en anv ar Parti Socialiste, hag en eil tro (6 a viz Mae) en doa gounezet a-enep Nicolas Sarkozy, ar prezidant kent, hag e teuas evel-se da vezañ 7 Prezidant ar republik.

D'ar 1 a viz Kerzu 2016 e gas keloù ne vo ket war ar renk evit bezañ addilennet e 2017.

Echu a ra e amzeriad d'ar 14 a viz Mae 2017. E warlerc'hiad zo Emmanuel Macron.

## Notennoù ha daveoù
Tour-tan ar Forn

**Tour-tan ar Forn** zo anv daou dour-tan e Breizh :

*Tour-tan ar Forn (Arc'hantell), dirak Arc'hantell, e Bro-Leon
*Tour-tan ar Forn (ar Groazig), dirak ar Groazig, e Bro-Naoned
Tour-tan Penfred

**Tour-tan Penfred**, pe **Tour-tan Kreñv Penfred**,  zo un tour-tan savet war Enez Penfred, unan eus inizi Glenan, e Breizh. Un tour karrezek eo tour-tan Penfred, dreist ur savadur mein savet e-kreiz ur c'hreñvlec'h eus 1812. Pelloc'h en enezenn edo ti-annez gwarded an tour-tan. 

Ken abred hag an  e oa bet tud o c’houlenn ma vije savet un tour-tan en inizi Glenan, rak en amzer-se ne oa tour-tan ebet etre Beg Penmarc'h hag aber al Liger. E 1826 e voe divizet gant "Bodad an tourioù-tan" lakaat sevel un tanlec’h e biz Penfred. E 1836 e voe kroget gant labourioù an tour-tan, a voe savet gant mein tennet eus an enezenn, hag echuet e voent e 1838. D’ar 1añ a viz Here er bloaz-se e voe enaouet an tan e beg an tour.

Adalek 1937 e voe enaouet ar gouloù gant gaz e-lec'h tireoul. E 1951 e voe erlerc'hiet an tredan ouzh ar gaz. Abaoe miz Ebrel 1993 eo emgefreek an tour-tan ha kontrollet e vez gant ur skipailh tud a zo diazezet e Konk-Kerne. 

## Liammoù diavaez
*Ministrerezh ar Sevenadur, base Mérimée, fichenn niv. IA56000334
*Tour-tan Penfred e lec’hienn DIRM NAMO ''(Direction Interrégionale de la Mer Nord Atlantique-Manche Ouest)
*Fichenn e lec'hiennn DDTM 29
*Phares à travers le monde Skeudennoù
*Pennad "Au phare de Penfret", gant Jean Puloc'h
Camille Abily

**Camille** Anne Françoise **Abily**, ganet d'ar 5 a viz Kerzu 1984 e Roazhon (Il-ha-Gwilun), a zo ur velldroaderez eus Breizh hag a c'hoari e skipailh an Olympique Lyonnais hag e skipailh broadel ar Frañs. Kreizerez argadiñ eo-hi.

## Liamm diavaez
* '''Camille Abily''' war lec'hienn Kevread mell-droad Bro-C'hall.
Tierniezh Qing

: *Arabat kammgemer evit [[Tierniezh Qin]]*

**Tierniezh Qing** eo bet tierniezh diwezhañ Sina. Renet he deus ar vro etre 1644 ha 1912 (gant un adsav c'hwitet e 1917). Araozi e oa bet Tierniezh Ming ha war he lerc'h Republik Sina.
Europa ar Gevred

Meizad **Europa ar Gevred** a glot mui-pe-vui gant ar Balkanioù. Ne ra ket Aozadur ar Broadoù Unanet gantañ evit e stadegoù. Ul lodenn anezhi a ya d'ober Europa ar Su, ul lodenn all Europa ar Reter.

## Ar stadoù
*
*
*
*
*
* (Slavonia lakaet er-maez a-wechoù)
*
*
* (Voivodina lakaet er-maez a-wechoù)
* (lakaet a-wechoù en Europa ar C'hreiz)

### Lakaet a-wechoù
*
* (dre abegoù sevenadurel hag istorel)
* (dre abegoù sevenadurel hag istorel)
*
* (al lodenn europat anezhi : Trakia ar Reter)

## Gwelet ivez
*Balkanioù
*Europa ar Reter
*Europa ar Su
Sékouba Konaté

**Sékouba Konaté** (ganet d'ar 6 a viz Even 1964 e Conakry) zo ur soudard hag ur politikour eus Ginea, bet prezidant ar vro etre 2009 ha 2010.

Konaté a gemeras perzh, asambles gant Moussa Dadis Camara, en taol-Stad aozet da heul marv Lansana Conté e miz Kerzu 2008. Lakaet e voe da vesprezidant ha ministr an difenn. Goude ma voe klasket lazhañ Camara d'an 3 a viz Kerzu 2009 e voe fiziet ar garg a brezidant en etrekarg da Gonaté. Aozañ a reas dilennadeg 2010, gounezet gant Alpha Condé.

## Daveenn
http://www.jeuneafrique.com/Article/ARTJAJA2513p034-035.xml0/corruption-armee-ministre-portraitjusqu-ou-ira-sekouba-konate.html, pennad e *Jeune Afrique*, 09/03/2009
Sundiata Keita

**Sundiata Keita** (pe *Sundiata Keïta*, *Sundjata Keyita*, *Mari Djata I* pe *Sundiata* hepken) (1190 - 1255) a oa un den eus ar bobl Mandinka a veve e Kornôg Afrika en . Gantañ e voe savet Impalaeriezh Mali. E vuhez zo bet displeget e meurzanevelloù kontet a rumm da rumm abaoe.
Nzérékoré

**Nzérékoré**, skrivet ivez **N'Zérékoré**, eo eil kêr vrasañ Ginea (etre 250 000 ha 300 000 annezad e 2008) goude kêr-benn ar vro Conakry, pennlec'h rannvro Nzérékoré, e gevred ar vro. Dont a ra anv ar gêr eus *N'Zalikole*, a dalv *"E-kichen ma mammenn, ma stêr*" pe *"E-kichen ma louzoù"* e kpelleeg, yezh ar boblañs vrasañ, ar C'hpelle, anvet 'Guerzés' e galleg. Kalz stêrioù bihan a zo e N'Zérékoré, ha lod a grog enni. Savet eo bet kêr Nzérékoré tro-dro d'ul lenn stanket hiziv, bet savet goude stankadenn ar stêr N'Zali pe N'Zélé.

Ur c'hresk bras a voe e poblañs Nzérékoré goude an Eil Brezel-bed pa zeuas ar gêr da vezañ ur greizenn velestradurel ha kenwerzhel. Er bloavezhioù 1990 ha 2000 e teuas enni kalz a repuidi eus Liberia hag Aod an Olifant.

## Daveennoù
Lur Ginea

**Lur Ginea** (e galleg : franc guinéen ; kod bank : GNF) eo unanenn voneiz Ginea, kognet abaoe 1960 e plas al lur CFA.

Dilezet e voe etre 1971 ha 1985 pa oa ar sily moneiz Ginea er prantad-se.
Banniel Ginea

**Banniel Ginea** eo banniel broadel Ginea abaoe an 10 a viz Du 1958.

Teir bandenn a-sonn a ya d'ober anezhañ : ruz (arouez ar gwad skuilhet evit dieubiñ ar vro), melen (arouez an heol ha pinvidigezh ar c'hondon) ha gwer (arouez ar c'hoadeier hag ar savanennoù). Al livioù panafrikan eo an tri liv-se.
Josef Dobrovský

**Josef Dobrovský** (ganet d'ar 17 a viz Eost 1753 - marv d'ar 6 a viz Genver 1829 e Brno) a oa ur yezhoniour hag un istorour tchek, unan eus an dud pouezusañ en emsav broadel tchek e deroù an .

Ganet e voe en Hungaria, pa oa soudard e dad eno. Mont a reas da skol-veur Praha, da studiañ prederouriezh ha doueoniezh. Mont a reas da Jezuist e Brno goude se. Met distreiñ a reas da Braha e 1773, pa voe divodet urzh ar Jezuisted er broioù tchek. Eno e kendalc'has da studiañ doueoniezh. Dont a reas da vezañ kelenner-ti evit tud eus an noblañs. 

Neuze e krogas da sevel labourioù skiantel diwar-benn an tchekeg, istor ar yezh hag al lennegezh, ar yezhoù slavek all, ha sevel a reas ur yezhadur diazez eus an tchekeg. Beajiñ a reas dre veur a vro en Europa da glask dornskridoù tchekek e levraouegoù kêrioù bras reter ha hanternoz Europa (Stockholm, Sant-Petersbourg ...). En alamaneg hag e latin e savas an darn vrasañ eus e labourioù rak er yezh-se e skrive an dud uhel er broioù tchek en amzer-se ha ne oa an tchekeg evitañ nemet un danvez studi, ne oa ket ur yezh da adsevel. Bez' e voe evelkent unan eus ar re a savas Mirdi Broadel Tchekia hag Kevredigezh Roueel Tchek ar Skiantoù. 

## Oberennoù pennañ
* *Geschichte der böhmischen Sprache und Literatur* (Istor an tchekeg hag e lennegezh, 1792)
* *Deutsch-böhmisches Wörterbuch* (geriadur alamaneg-tchekeg, 1802)
* *Ausführliches Lehrgebäude der böhmischen Sprache* (Yezhadur an tchekeg, 1809)
* *Institutiones linguae Slavicae dialecti veteris, tj. Základy jazyka staroslověnského* (Diazezoù an henslaveg, 1822)
Bolama (rannvro)

**Bolama** zo ur rannvro eus Ginea-Bissau. Enezeg Bijagos hag ul lodenn vihan war an douar bras a ya d'ober anezhi.
Geba (stêr)

Ar **Geba** zo ur stêr eus Kornôg Afrika, 550 km he hed.

Eieniñ a ra ar Geba e gwalarn Ginea, redek dre Senegal ha treuziñ Ginea-Bissau eus ar biz d'ar mervent. Tremen a ra dre Vissau a-raok aberiñ er Meurvor Atlantel. Stêr bennañ Ginea-Bissau eo.
Bafatá

**Bafatá** eo eil kêr vrasañ Ginea-Bissau, e kreiz ar vro, gant war-dro 22 500 annezad enni.

Pennlec'h rannvro Bafatá eo. Enni e oa bet ganet Amílcar Cabral.
Madina do Boé

**Madina do Boé** zo ur gêr eus Ginea-Bissau, e kreisteiz rannvro Gabú.

Eno e voe disklêriet dizalc'hiezh Ginea-Bissau d'ar 24 a viz Gwengolo 1973. Kêrbenn ar vro e voe betek ma voe anavezet ar Stad nevez gant Portugal e 1974. Neuze e voe lakaet Bissau da gêrbenn.
Natur

An **natur** eo hollad an traoù a zo en hollved ha n'int ket bet krouet pe ijinet gant mab-den. Traoù evel liv an amzer, ar boudoù bev, an douar hag ar stummoù anezhañ (menezioù...), korfoù an oabl, ha kalz a draoù all c'hoazh a zo lodek en natur. Kement tra fizikel a zo natur, hag ar vuhez ivez.

Bez' ez eus skiantourien hag a bled gant studi an natur. Graet e vez "skiantoù an natur" eus ar studi-se, ha meur a seurt zo, da skouer e studi an ekologiezh ar plant hag al loened evel un hollad, tra ma studi ar vevoniezh al loened hag ar plant drezo o-unan, hini-ha-hini.

## Mab-den a-enep an natur ?
Lavaret e vez alies ez eo enebet mab-den ouzh an natur. A-wechoù ne wel an dud en natur nemet peadra da reiñ danvezioù naturel da gorvoiñ : dour, glaou, loened ha plant da zebriñ, mein da sevel tiez

Gwir eo e vez distrujet an natur evit oberoù mab-den, da skouer e vez diskaret gwez evit implijout ar prenn, louzet dour evit naetaat traoù, ha disleberet dre-se an natur. Bep ma kresk niver an dud, bep ma korvoont ouzhpenn, e vez gwashaet pouez oberoù mab-den war an natur.
Tierniezh Ming

An **Dierniezh Ming** (明朝, e pinyin: *míng cháo*) a renas war Sina eus 1368 da 1644, da-heul diskar an dierniezh Yuan , a oa a orin mongol; anvet e oa ar vro renet ganto: **Impalaeriezh ar Ming Veur**. Ur pezh mell arme hag ur pezh mell morlu a oa bet savet ganto en amzer-hont. Lavaret e vez eo bet renad an dierniezh Ming ar gevredigezh stabilañ eus istor an dud.
An dierniezh Ming a oa un dierniezh etnek sinaat pe Han, an dierniezh Han diwezhañ en istor Sina. Distrujet e voe an dierniezh gant un emsavadeg renet gant Li Zicheng, hag erlec'hiet e voe gant an dierniezh Qing, a orin manchou . Kemeret e voe kêr-benn ar Ming , Beijing , e 1644 , met ul lodenn eus ar Ming a chomas e penn su Sina betek 1662 .
Dont a reas Sina da vezañ ur galloud bras e marevezh ar Ming, gant un arme a 1 000 000 soudard. Er prantad-se e voe ivez beajoù gant ul lestraz renet gant Zheng He er  e meur a lec'h er bed.
Cacheu

**Cacheu** zo ur gêr eus Ginea-Bissau, e gwalarn ar vro. Pennlec'h rannvro Cacheu eo. War-dro 10 000 den zo o chom enni.

Savet e voe Cacheu gant Portugaliz e 1588 hag unan eus an trevadennoù european kentañ e voe en Afrika issahara. E-pad un nebeud kantvedoù e voe ul lec'h a-bouez er c'henwerzh sklaved.
João Bernardo Vieira

**João Bernardo Vieira** (27 a viz Ebrel 1939 e Bissau - 2 a viz Meurzh 2009) a oa ur politikour eus Ginea-Bissau, bet e penn ar Stad dre 3 gwech.

E 1960 e teuas er PAIGC (*Partido Africano da Independência da Guiné e Cabo Verde* - *Strollad Afrikan evit Dizalc'hiezh Ginea ha Kab Glas*) ha kemer perzh er gouvrezel a-enep Portugal. E varregezhioù evel soudard a lakaas anezhañ da c'hoari ur roll a-bouez e dizalc'hiezh Ginea-Bissau ha d'an 28 a viz Gwengolo 1978 e voe fiziet ar garg a Vinistr kentañ dezhañ gant ar prezidant Luís Cabral. D'ar 14 a viz Du 1980 ec'h aozas un taol-Stad, distroadañ Cabral hag en em lakaat e penn ar c'huzul soudardel kemeret ar galloud gantañ. E miz Mae 1984 e voe embannet ha degemeret ur Vonreizh nevez ha distreiñ a reas ar vro d'ur sistem politikel sivil. An dilennadeg kentañ a voe aozet e 1994 ha Vieira a c'hounezas en eil tro gant 52% eus ar mouezhioù a-enep Kumba Ialá.

D'ar 6 a viz Even 1998 e torras e garg digant Ansumane Mané hag a oa e penn an arme. Diwar-se e krogas ur brezel diabarzh hag e miz Even 1999 e voe rediet Vieira da glask repu e kannati Portugal a-raok mont di en harlu. Distreiñ a reas d'e vro e miz Ebrel 2005 ha lakaat e anv en dilennadeg prezidantel aozet e miz Even. Trec'hiñ a reas Malam Bacai Sanhá ha mont da brezidant en-dro d'ar 1añ a viz Here.

D'an 23 a viz Du 2008 en em dennas dibistig diouzh un dagadenn aozet gant soudarded en e di met lazhet e voe e-korf un dagadenn all d'an 2 a viz Meurzh 2009.
Amílcar Cabral

**Amílcar Cabral** (12 a viz Gwengolo 1924 - 20 a viz Genver 1973) a oa un dizalc'hour hag ur politikour eus Ginea-Bissau hag ar C'hab Glas.

Ganet e voe Cabral e Bafatá, e Ginea Bortugalat. Mont a reas da studiañ er C'hab Glas a-raok ober studioù war an agronomiezh e Lisbon. Eno e krogas da sevel emsavioù evit dieubiñ trevadennoù Portugal en Afrika. Goude bezañ distroet d'e vro e kemeras perzh e krouidigezh ar PAIGC (*Partido Africano da Independência da Guiné e Cabo Verde* - *Strollad Afrikan evit Dizalc'hiezh Ginea ha Kab Glas*) e 1956.

Eus 1963 betek e varv e 1973 e voe e penn ar gouvrezel ouzh an arme portugalat. Tennañ a reas splet eus e ouiziegezh war ar c'hounezoniezh evit deskiñ d'al labourerien-douar doareoù gwelloc'h hag efedusoc'h da labourat ha dre-se gallout magañ siviled koulz ha brezelourien. E 1972 e stagas da sevel ur Vodadenn bobl evit prientiñ an dizalc'hiezh met lazhet e voe a-raok kas e raktres da benn d'an 23 a viz Genver 1973 e Conakry. E hantervreur, Luís Cabral, a voe lakaet e penn skourr ginean-bissau ar strollad.
Luís Cabral

**Luís Cabral** (11 a viz Ebrel 1931 - 30 a viz Mae 2009) a oa ur politikour ha prezidant kentañ Ginea-Bissau. Hantervreur e oa da Amílcar Cabral, stourmer pennañ evit dizalc'hiezh Ginea-Bissau hag ar C'hab Glas ha lazhet a-raok na deufe an dizalc'hiezh da wir.

Luís Cabral a gemeras perzh e krouidigezh ar PAIGC (*Partido Africano da Independência da Guiné e Cabo Verde* - *Strollad Afrikan evit Dizalc'hiezh Ginea ha Kab Glas*) e 1956 hag er gouvrezel a voe da heul en trevadennoù portugalat. Goude muntr e hantervreur e 1973 e voe lakaet e penn skourr ginean-bissau ar strollad pa oa Aristides Pereira e penn hini ar C'hab Glas.

Dizalc'hiezh Ginea-Bissau a voe embannet d'ar 24 a viz Gwengolo 1973 e Madina do Boé (hag anavezet gant Portugal ur bloaz goude) gant Luís Cabral prezidant. Awenet e oa e bolitikerezh gant ar sokialouriezh. Izili 'zo eus ar PAIGC a rebeche outañ reiñ ar galloudoù da dud a orin eus ar C'hab Glas ha distroadet e voe Cabral d'ar 14 a viz Du 1980 en un taol-Stad aozet gant João Bernardo Vieira. Bac'het e voe Luís Cabral un nebeud mizioù-pad a-raok bezañ kaset en harlu da Guba ha da Bortugal. Ne zistroas d'e vro nemet e 1999 ha mervel e Portugal d'an 30 a viz Mae 2009.
Carmen Pereira

**Carmen Pereira** zo ur bolitikourez eus Ginea-Bissau, bet prezidantez he bro e-pad tri devezh e 1984. Bez' e voe ar vaouez kentañ en Afrika er garg-se.

E 1962 ec'h emezelas er PAIGC (*Partido Africano da Independência da Guiné e Cabo Verde* - *Strollad Afrikan evit Dizalc'hiezh Ginea ha Kab Glas*) ha stourm, asambles gant he gwaz, evit dieubidigezh Ginea-Bissau. Goude an dizalc'hiezh e voe dilennet er Vodadenn Vroadel hag etre 1981 ha 1983 e voe ministrez ar yec'hed hag an aferioù sokial. Dre ma oa prezidantez ar Vodadenn vroadel e voe lakaet da brezidantez ar Stad etre ar 14 hag ar 16 a viz Mae 1984, amzer da lakaat e plas ur Vonreizh nevez.