open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Lenn Baikal

**Lenn Baikal** (ruseg: о́зеро Байка́л, distaget: ) zo ul lenn e su Siberia, e Rusia ar reter. Etre Oblast Irkoutsk er gwalarn ha Republik Bouryatia er gevred emañ, e-kichen kêr Irkoutsk. Lesanvet e vez a-wechoù "Lagad glas Siberia" ha "Perlezenn Siberia".

Skornet e vez gorre al lenn etre miz Genver ha miz Mae. Olkhon eo he enez vrasañ. Sviatoj Nos eo he gourenez zisparañ, da lâret eo ar Fri Santel (war ar ribl reter, ur gwarezva hag ur park natur eo). 

## An anv
E bouriateg ha mongoleg e vez anvet al lenn Байгал нуур, *Baigal nuur*, da lavaret eo «lenn an natur». Ar ger Baikal a c'hall dont eus *Baigal* pe Байгал hag a dalv natur e mongoleg.
Gerdarzh koshoc'h ar ger Baikal a zo da vezañ klasket en turkeg, rak Turked ha Mongoled e oa ar pobloù kentañ d'en em staliañ war e ribloù. Dont a ra eus *Bay Köl* eta (« lenn binvidik, sakr »).

## Lenn ar gourc'heier
31 500 km² eo, 636 km a hirder ha 48 km a ledander well-wazh. Gant 1 637 metr a zonder ez eo al lenn zonañ er bed. 23 600 km³ a zour a zo dalc'het enni, kement hag ar Mor Baltek pe 5 lenn vras Norzhamerika a-gevret (lenn Superior, lenn Michigan, lenn Huron, lenn Erie ha lenn Ontario). Kementad dour dous brasañ ar bed eo. Lenn he dour boullañ ar bed eo. Lenn goshañ ar bed eo ivez, 25 milion a vloavezhioù he oad. Al lenn Baikal a zegemer ouzhpenn 1,700 spesad a blantennoù ha loened, en o zouez an daoufarzh anezho ne vez ket kavet nemet eno er bed. 

Disklêriet eo bet Glad bedel gant an Unesco e 1996.

## Daveoù
Dalmatia

**Dalmatia** (*Dalmacija* e kroateg) zo ur vro istorel a-hed aod reter Mor Adria. E Kroatia emañ hiziv, dreist-holl. 

## Istor

Aloubet e voe ar vro gant ar Romaned, dindan an impalaer Oktav Aogust ha savet e voe proviñs roman Dalmatia, gant Diokletian. Pa yeas an Impalaeriezh roman d'an traoñ, e 460, e tremenas douaroù Dalmatia e dalc'h Impalaeriezh roman ar Reter. Goude aloubadegoù gant Germaned er  e teuas Slaved d'en em ziazezañ er vro. 

Etre 1358 ha 1808 e voe renet kreiz ar vro gant Republik Ragusa, pa oa inizi an hanternoz e dalc'h Republik Venezia betek 1797. Goude-se e voe Dalmatia dindan beli Impalaeriezh Aostria (1797-1808). E 1808 e teuas armeoù an Impalaeriezh c'hall kentañ ha staget e voe Dalmatia ouzh ar vro-se, e stumm ur stad emren anvet Proviñsoù Illiria, betek 1814. Neuze e teuas da vezañ ur broviñs eus Aostria, ha diwezhatoc'h Aostria-Hungaria. E 1918 e voe lakaet Dalmatia e Rouantelezh ar Serbed, Kroated ha Slovened (Yougoslavia). E-pad an Eil brezel-bed e oa ul lodenn eus stad dizalc'h Kroatia, harpet gant Italia hag Alamagn. E 1944 e voe dieubet gant "Partizaned" Josip Broz Tito, ha dont e-barzh stad sokialour Yougoslavia, e republik Kroatia. E 1990 e teuas Kroatia da vezañ dizalc'h.

## Yezh

Gwechall e veze komzet eno yezhoù dalmatek, zo yezhoù romanek kar d'ar roumaneg ha d'an italianeg. Aet e oa ar yezhoù-se da get e dibenn an . Er Grennamzer e voent implijet gant uhelidi ar vro, e-kichen yezh Venezia hag ar c'hroateg. Un nebeud roudoù skrivet a chom anezho.

## Douaroniezh
### Inizi
Sellit ouzh Listenn inizi Kroatia.

### Kêrioù bras

* Split
* Dubrovnik
* Zadar 
* Šibenik
* Synodium
* Senj
* Knin
* Sinj

## Gwelet ivez
* Dalmatia (proviñs roman)
Bilawal Bhutto-Zardari

E 1988 e oa bet ganet **Bilawal Bhutto-Zardari**, anezhañ mab da Benazir Bhutto ha Asif Ali Zardari.

Mab-henañ ar familh eo.

Ganet eo bet er Pakistan met ne anaveze ket kalz ar vro a-raok bezañ lakaet e penn strollad he mamm, da heul he drouklazh e 2007. E gwirionez e oa aet en harlu ganti pa ne oa nemet 10 vloaz. 

E studioù en deus graet e Oxford.
Mike Gravel

**Maurice "Mike" Robert Gravel** (Springfield, Massachusetts, 13 Mae 1930) zo ur politiker stadunanat protestant.

Bet eo senedour Alaska evit ar Strollad Demokratel. Ezel eo bremañ eus ar Strollad Libertarian.
War ar renk edo evit an dilennadegoù prezidant e *[[caucus]]* 2008.
Christopher Dodd

Ur politikour demokrat eo **Christopher Dodd**, anezhañ senedour Connecticut etre 1981 ha 2011.

E 1945 e oa bet ganet. Katolik eo.

War ar renk eo bet evit an dilennadegoù prezidant e caucus 2008.
Dennis J.Kucinich

Ur politikour demokrat eo **Dennis John Kucinich** , bet ganet e 1946 e Cleveland, maer ar gêr etre 1977 ha 1979, anezhañ dileuriad Ohio e Ti Dileuridi ar Stadoù-Unanet etre 1997 ha 2013.

Katolik eo. War ar renk edo evit an dilennadegoù prezidant e caucus 2008.
Bill Richardson

Ur politikour demokrat hag un diplomat eo **Bill Richardson**, anezhañ gouarnour Mec'hiko-Nevez eus 2003 betek 2011.

E 1948 e oa bet ganet, e Pasadena e Kalifornia. Katolik eo.

War ar renk eo bet evit an dilennadegoù prezidant e caucus 2008.
John Edwards

Un alvokad, ha politikour amerikan (ezel ar strollad demokratel) eo **John Edwards**, bet senedour Karolina an Norzh (1999-2005). Ganet eo e 1954, e Seneca (Karolina ar Su).

Protestant (metodist) eo.

War ar renk eo bet e caucus ar strollad demokratel evit an dilennadegoù prezidant e 2004 ha 2008. War "*ticket*" John Kerry e oa e 2004 evit ar garg a eilprezidant.
Asif Ali Zardari

D’an 26 a viz Gouere 1955 e oa bet ganet **Asif Ali Zardari**, politikour ha prezidant Pakistan etre an 9 a viz Gwengolo 2008 hag an 8 a viz Gwengolo 2013.

Gwaz da Benazir Bhutto eo.

Brud fall zo warnañ pa'z eo bet lakaet tost 10 vloaz en toull-bac'h (etre 1990 betek 1993 hag etre 1997 betek 2004) evit aferioù goubrenerezh. Lesanvet e oa "Aotrou 10%" pa oa e wreg e penn ar vro rak sañset ez ae ul lodenn eus pep kevrat en e c'hodell.
Rawalpindi

**Rawalpindi** (en ourdoueg: راولپنڈی *Rāwalpindī*) zo ur gêr e Pakistan, e Panjab dres. Kêr-benn ar vro e oa bet etre 1959 ha 1967, da c'hortoz ma vije savet Islamabad, a zo nepell, en norzh da Rawalpindi. 

Un 2,3 milion a dud a zo o chom eno (niveradeg 1998) pe un 3 milion bennak a dud (istimadenn 2006).

D'ar 27 Kerzu 2007 e voe drouklazhet Benazir Bhutto eno.
Hillary Clinton

**Hillary Clinton**, ganet **Hillary Diane Rodham** d'ar 26 a viz Here 1947 e Chicago (Illinois), zo ur bolitikourez amerikan ezel eus ar Strollad Demokrat.
Pried Bill Clinton eo, bet 42 prezidant Stadoù-Unanet Amerika etre 1993 ha 2001.

Protestant eo Hillary Clinton. 

War ar renk edo evit an dilennadegoù prezidant e *[[caucus]]* 2008 ; Barack Obama avat eo a voe galloudekaet en anv ar strollad demokraetel.
War ar renk e voe Hillary Clinton e 2016 adarre, ha galloudekaet da gevezañ ouzh Donald Trump a-benn warlerc'hiañ Barack Obama.

## Resped politikel
* 1993-2001 : *First Lady* (gwreg Prezidant ar Stadoù-Unanet).
* 2001-2009 : Senedourez Stad New York.
* 2009-2013 : Sekretourez Stad (Maodiernez an Aferioù Estren) e meslestradurezh Barack Obama.
Mike Huckabee

Ur politikour republikan eo **Mike Huckabee**, bet gouarnour Arkansas.

E 1956 e oa bet ganet.

War ar renk emañ evit an dilennadegoù prezidant e caucus 2008.
Mitt Romney

Ur politikour republikan eo **Mitt Romney**, bet gouarnour Massachusetts. E 1948 e oa bet ganet. Mormon eo. War ar renk e oa en anv ar republikaned evit dilennadeg Prezidant ar Stadoù-United e 2012, met koll a reas a-enep Barack Obama.
John McCain

**John Sidney McCain III**, ganet d'an 29 a viz Eost 1936 ha marvet d'ar 25 a viz Eost 2018, graet en deus brezel ar Viêt Nam, ur politikour amerikan e oa (ezel eus ar strollad republikan).  Senedour eo bet en Arizona adalek 1987, addilennet e 1992, 1998 ha 2004 betek e varv e 2018. E relijion a zo Protestant.

War ar renk e oa bet evit an dilennadegoù prezidant e Stadoù Unanet Amerika er caucus 2008.
Danvez prezidant e oa evit ar strollad republikan, a enep da Barack Obama (ha dek den all). An dilennadegoù a oa bet d'ar meurzh 4 a viz Du 2008.

Kavet e oa bet ur glioblastom dezhañ e 2017, ur c'hrign-bev tagus eus an empenn. Marvet eo d'ar 25 a viz Eost 2018 e Cornville e Arizona, nebeut devezhioù a-raok tizhout 82 vloaz.
Fred D. Thompson

**Fred Dalton Thompson**, bet ganet d'an 19 a viz Eost 1942 e Sheffield (Alabama) ha marvet d'ar 1 a viz Du 2015 e Nashville (Tennessee), a oa ur politikour, breutaer, aktour ha den a skingomz stadunanat.

Ezel eus ar strollad republikan e oa, ha senedour Tennessee e voe etre 1994 ha 2003. War ar renk e voe evit bezañ kandidad e strollad e dilennadegoù prezidant ar Stadoù-Unanet e 2008.

Protestant e oa.

## Daveennoù
Oxford

**Oxford** (*Rhydychen* e kembraeg, bet brezhonekaet e **Redec'hen**) zo ur gêr e Bro-Saoz, anezhi penn-lec'h Oxfordshire. War ribloù an Tavoez emañ. Dont a ra anv *Oxford* eus an hensaozneg *oxa*, ejen, ha *ford* hag a dalv roudouz.

Anavezet eo dre ar bed evit he skol-veur, unan eus ar re goshañ en Europa. Diazezet e voe er . Bremañ ez eus 39 skol-veur.

Kavout a reer obererezhioù kenwerzhel ha touristel bras.

Oxford zo deuet da vezañ kêr-benn real Bro-Saoz e-pad un nebeud amzer e-pad Dispac'h saoz kentañ. Ar roue Charlez Iañ a vro-Saoz a yeas en e goazez e 1642.

Ar strolladoù sonerezh Radiohead, Ride ha Supergrass zo bet stummet en Oxford.

Ar skrivagnerien John Ronald Reuel Tolkien, Lewis Carroll, C.S. Lewis ha Graeme Page a voe o chom eno.


Oxford 02.jpg|*Christ Church*
Oxford 03.jpg|*Radcliffe Camera*


## Gevelliñ
Gevellet eo Oxford gant kêrioù skolveurel.
*  : Bonn
*  : Grenoble
*  : Leiden
*  : León
*  : Perm
Malabo

**Malabo** a zo ur gêr  e proviñs Bioko-Norte, bet kêr-benn Ginea ar C'heheder betek 2026. Emañ war aod hanternoz enez Bioko (anvet gwechall enez Fernando Póo).

Savet e oa bet Malabo e 1827 gant Saozon, dindan an anv **Port Clarence**, evit degemer sklaved digabestret. An darn vrasañ anezho a yeas diwezhatoc’h da Sierra Leone, hogen re all a chomas war an enezenn hag o diskennidi hiziv, a reer anezho *fernandinos*, a gomz un doare kreoleg. E 1846 e tremenas an enez e dalc’h Spagn hag advadezet e voe ar gêr **Santa Isabel**. Pa zeuas Ginea ar C’heheder da vezañ ur stad dizalc’h e 1969, e voe lakaet Santa Isabel da gêr-benn d’ar vro nevez, e-lec’h Bata, ar gêr vrasañ war an douar-bras. E 1973 e voe advadezet adarre, gant ar prezidant Francisco Macías Nguema a felle dezhañ ober gant "gwir anvioù afrikanek", hag anvet e voe neuze *Malabo*.

Tireoul zo bet kavet er mor hag abaoe dibenn an  eo kresket buan poblañs kêr : e 2005 e oa 155 000 a dud o chom enni. E miz Genver 2026 e voe dibabet Ciudad de la Paz, war an douar bras, evel kêr-benn nevez ar vro.
Slijpe

**Slijpe** en izelvroeg (e flandrezeg-kornogel : *Slype*) a zo ur gêriadenn nepell eus aod Mor an Hanternoz e Flandrez Belgia e rannvro Westhoek hag e proviñs Kornôg-Flandrez. Ur gumun e oa gwechall; gant lezenn 1977 eo bet lakaet e kumun Middelkerke.
Philippe de Vitry

**Philippe de Vitry**, ganet e Pariz d'an 31 a viz Here 1291 ha marvet d'an 9 a viz Even 1361, e Pariz ivez, a oa ur sonaozour, un damkanour eus ar sonerezh hag ur barzh gall en deus krouet oberennoù e stumm sonerezh ar Grennamzer anvet * ars nova*. Savet en deus teoriennoù war ar sonerezh ha savet en deus barzhonegoù e-leizh. Sevenet kenañ e oa, nevezadenniñ a rae hag ur gwir levezon en doa war sonaozourien an amzer-hont. 

Anavezet e oa evel ur soner eus ar c'hentañ renk en e amzer, evel m'en diskouez komzoù Petrarca a rae anezhañ :  "... ar c'hlasker aketusañ ha birvidikañ eus ar wirionez, ur prederour ken bras eus hon oadvezh". Ar skrid sonerezh a-bouez *Ars nova notandi* (1322) a vez lakaet war e gont.

Soñjal a reer ez eus deuet nebeut a dra eus oberennoù Vitry. Daoust ma skrivas sonerezh disakr, ne chom nemet oberennoù relijiel ganeomp.

## Buhez
Ne ouezer ket kalz a dra diwar-benn e vuhez. Meneget eo e-barzh dielloù evel "Magister". Graet en dije e studioù e Skol-Veur Pariz. Brudet eo evit bezañ bet sekretour-meur ha kuzulier e lez Charlez IV, Philippe VI ha Jean II. Liammoù en doa kredapl-bras gant ar Vourboned ha dre-se eo bet e-karg eus meur a gêr evel Clermont, Beauvais ha Pariz. Servijet en dije ar pab Klemañs VI diazezet en Avignon. Ouzhpenn se eo bet kannadour ha soudard ivez, servijet en dije e sez Aiguillon e 1346. E 1351 e teuas da vezañ eskob Maux e Reter Pariz. Dre m'en doa postoù a-bouez en Iliz, ez-politikel hag ez-arzel, en doa kejet gant meur a zen brudet hag ampart war o zachenn evel Petrarca pe c'hoazh ar matematikour, filozofour ha teoriennour war ar sonerezh Nicole Oresme. Mervel a reas De Vitry e Pariz.

## Notennoù
Emgann Lorette

Die erbitterten Kämpfe um Lorettohöhe (PK Martin Herpich München 1915 TPk132).jpg|Eil emgann Artois, tagadenn torgenn Lorette.
Notre-Dame-de-Lorette.JPG|Chapel *Intron-Varia* Lorette.


**Emgann Lorette** a zo un emgann ag ar Brezel-bed kentañ etre al Lu gall hag al Lu alaman en Ablain-Saint-Nazaire, e departamant ar Pas-de-Calais (Bro-C'hall). Kregiñ a reas e miz Here 1914 hag echuiñ a reas e miz Here 1915.

100 000 soudard ag an daou du a voe lazhet. Gloazet e voe 100 000 soudard a bep tu ivez.
Savet ez eus bet ur vered vroadel, enni 20 000 bez, hag un iliz gant Bro-C'hall eno. En eizh karnel ez eus bet beziet en holl 22 970 den dianav.

## Pennadoù kar
* Notre Dame de Lorette
* Lorette
Proviñs ar Reter (RDK)

**Proviñs ar Reter** pe **Orientale** a zo ur broviñs eus Republik Demokratel Kongo. E biz ar vro emañ ha Kisangani eo he c'herbenn. Bann Ituri, kreizenn Brezel Ituri a zo e Proviñs ar Reter.
Nikola Tesla

**Nikola Tesla** a oa un ijinour hag ur fizikour amerikan, a orin serb, bet ganet d'an 10 a viz Gouere 1856 e Smiljan, en Impalaeriezh Aostria-Hungaria (e Kroatia hiriv) hag aet da anaon d'ar 7 a viz Genver 1943 e New York. 

E 1884 e tivroas d'ar Stadoù-Unanet. Brudet eo e labour war teknologiezh an tredan ha dreist-holl ijinadenn an tredan kas-degas. 

Eus 1892 da 1894 e voe besprezidant an *American Institute of Electrical Engineers* met er baourentez e varvas.

## Skeudennaoueg

Telegram Macek Tesla 0108.JPG|Pellskrid digant Vlatko Maček da Nikola Tesla
Telegram Tesla Macek 0108.JPG|Pellskrid digant Nikola Tesla da Vlatko Maček
Putovnica Nikola Tesla 01082.JPG|Paseporzh Nikola Tesla, p. 1, 1883



YUD 500 1981 obverse.jpg|Yougoslavia1981
1000-dinara-1991.jpg|Yougoslavia1991
10mlrd-dinara-1993.jpg|Yougoslavia1993
100-Dinara-2000.jpg|Yougoslavia2000


## Liammoù diavaez
* The Nikola Tesla museum (Mirdi Nikola Tesla
* Tesla's Wardenclyffe Science Center Plaque http://www2.timesreview.com/SUN/stories/S121109_Tesla_psh
Ablain-Saint-Nazaire

**Ablain-Saint-Nazaire** a zo ur gumun eus departamant Pas-de-Calais (Bro-C'hall).
## Istor
### 

Die erbitterten Kämpfe um Lorettohöhe (PK Martin Herpich München 1915 TPk132).jpg|Eil emgann Artois, tagadenn torgenn Lorette.

**[[Brezel-bed kentañ]]**:
* Emgann Lorette, 1914-1915; distrujoù bras a voe er gumun.
* 1920: roet e voe ar Groaz Brezel 1914-1918 d'ar gumun .

## Monumantoù ha traoù heverk

Ablain-eglise01.jpg
Ablain-eglise07.jpg

* Dismantroù an iliz katolik eus an .

Lorette13.JPG|Bered Lorette.

* Bered-veur al lu gall, Brezel-bed kentañ.
## Douaroniezh
## Emdroadur ar boblañs abaoe 1793


Colors=
  id:lightgrey value:gray(0.9)
  id:darkgrey  value:gray(0.7)
  id:sfondo value:rgb(1,1,1)
  id:barra value:rgb(0.6,0.7,0.8)

ImageSize  = width:700 height:300
PlotArea   = left:50 bottom:50 top:30 right:30
DateFormat = x.y
Period     = from:0 till:2000
TimeAxis   = orientation:vertical
AlignBars  = justify
ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:1000 start:0
ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:500 start:0
BackgroundColors = canvas:sfondo

BarData= 
  bar:1793 text:1793
  bar:1800
  bar:1806
  bar:1821
  bar:1831
  bar:1836 text:1836
  bar:1841
  bar:1846
  bar:1851
  bar:1856
  bar:1861 text:1861
  bar:1866
  bar:1872
  bar:1876
  bar:1881
  bar:1886 text:1886
  bar:1891
  bar:1896
  bar:1901
  bar:1906
  bar:1911 text:1911
  bar:1921
  bar:1926
  bar:1931
  bar:1936
  bar:1946 text:1946
  bar:1954
  bar:1962
  bar:1968
  bar:1975
  bar:1982 text:1982
  bar:1990
  bar:1999
  bar:2006 
  bar:2011 
  bar:2013 text:2013
PlotData=
  color:barra width:14 align:left
  bar:1793 from:0 till: 787
  bar:1800 from:0 till: 816
  bar:1806 from:0 till: 893
  bar:1821 from:0 till: 932
  bar:1831 from:0 till: 880
  bar:1836 from:0 till: 855
  bar:1841 from:0 till: 902
  bar:1846 from:0 till: 858
  bar:1851 from:0 till: 865
  bar:1856 from:0 till: 831
  bar:1861 from:0 till: 826
  bar:1866 from:0 till: 888
  bar:1872 from:0 till: 864
  bar:1876 from:0 till: 847
  bar:1881 from:0 till: 883
  bar:1886 from:0 till: 935
  bar:1891 from:0 till: 942
  bar:1896 from:0 till: 974
  bar:1901 from:0 till: 1077
  bar:1906 from:0 till: 1155
  bar:1911 from:0 till: 1127
  bar:1921 from:0 till: 814
  bar:1926 from:0 till: 1070
  bar:1931 from:0 till: 1098
  bar:1936 from:0 till: 1035
  bar:1946 from:0 till: 1116
  bar:1954 from:0 till: 1071
  bar:1962 from:0 till: 1295
  bar:1968 from:0 till: 1293
  bar:1975 from:0 till: 1388
  bar:1982 from:0 till: 1482
  bar:1990 from:0 till: 1715
  bar:1999 from:0 till: 1843
  bar:2006 from:0 till: 1887
  bar:2011 from:0 till: 1773
  bar:2013 from:0 till: 1773



## Melestradurezh
## Tud
### Tud douaret eno
* Yves Gaonach (skrivet Goanach gant an arme c'hall), ganet d'ar 17 a viz Eost 1888 e er C'hastell-Nevez hag o chom e Pleiben) e Breizh, soudard en 3vet Batailhon Kerzhet Troadegiezh Skañv Afrika, fuzuilhet gant al lu gall d'ar 15 a viz C'hwevrer 1915 e-pad ar Brezel-bed kentañ e Proven (Flandrez Belgia) evit *«dilez post dre emvuturgn*» ha *«dizerterezh en estrenvro»*.

## Liammoù diavaez
## Notennoù ha daveoù
Giordano Bruno

**Giordano Bruno** (Nola, 1548 - 17 a viz Gwengolo 1600) a oa ur prederour hag ur c'hevrinour italian. 

Ganet e oa e-kichen Naplez. Ezel e voe eus Urzh ar vreudeur prezegerien, etre 1565, pa voe degemeret e kouent Napoli ma kemeras an anv a Giordano, betek 1576 pa guitaas an urzh. 

Brudet eo abalamour d'e reizhiad eñvoriek ha d'e gosmologiezh. Unan eus ar re gentañ e voe o kinnig mennozh un hollved didermen. 
Tamallet e voe da vezañ dizoue ha disivouder gant an Ofis Santel. Eizh vloaz e padas e brosez. 
Devet e voe en-bev gant an Iliz evel disivouder , e Campo de' Fiori e Roma.

Hiriv eo gwelet gant kalz a dud evel merzher kentañ ar skiant.

## E varv
D'ar  16 a viz C'hwevrer 1600,  e Campo dei Fiori e Roma, e voe boureviet gant an Inkizision gatolik, troc'het e deod outañ evit mirout outañ da leuskel mallozhioù, ha devet en-bev (pa veze krouget ar gondaonidi a-raok bout devet peurvuiañ) dre m'en devoa nac'het disteurel e vennozhioù.

### Monumant e Roma
.

## Daveoù
* *The Acentric Labyrinth. Giordano Bruno's Prelude to Contemporary Cosmology*, Ramon G. Mendoza PhD, 1995, ISBN 1-85230-640-8
* *Cause, Principle and Unity : And Essays on Magic by Giordano Bruno*, ISBN 0-521-59658-0
* *The Cabala of Pegasus by Giordano Bruno*, ISBN 0-300-09217-2
* "Writings of Giordano Bruno"
* *The Pope & the Heretic*, Michael White, 2002, ISBN 0-06-018626-7.
* *Giordano Bruno*, J. Lewis McIntyre.
* *Giordano Bruno and Renaissance Science*, Hilary Gatti, 2002, ISBN 0-8014-8785-4 
* *Giordano Bruno: His Life and Thought, With Annotated Translation of His Work -On the Infinite Universe and Worlds*,Dorethea Singer,1950.
* *Giordano Bruno: The Forgotten Philosopher*, John Kessler.
* *Giordano Bruno*, Paul Oskar Kristeller, Collier's Encyclopedia, Vol 4, 1987 ed., pg. 634
* *[[Giordano Bruno and the Hermetic Tradition]]*, Frances Yates, ISBN 0-226-95007-7
* *[[Eros and Magic in the Renaissance]]*, Ioan P. Couliano, ISBN 0-226-12315-4.
* *Il processo di Giordano Bruno*, Luigi Firpo, 1993
* Giordano Bruno,*Il primo libro della Clavis Magna, ovvero, Il trattato sull'intelligenza artificiale*, a cura di Claudio D'Antonio, Di Renzo Editore.
* Giordano Bruno,*Il secondo libro della Clavis Magna, ovvero, Il Sigillo dei Sigilli*, a cura di Claudio D'Antonio, Di Renzo Editore.
* Giordano Bruno, *Il terzo libro della Clavis Magna, ovvero, La logica per immagini*, a cura di Claudio D'Antonio, Di Renzo Editore
* Giordano Bruno, *Il quarto libro della Clavis Magna, ovvero, L'arte di inventare con Trenta Statue*, a cura di Claudio D'Antonio, Di Renzo Editore
* Giordano Bruno *L'incantesimo di Circe*, a cura di Claudio D'Antonio, Di Renzo Editore
* Giordano Bruno, *De Umbris Idearum*, a cura di Claudio D'Antonio, Di Renzo Editore
* Guido Del Giudice, *La coincidenza degli opposti*, Di Renzo Editore, ISBN 88-8323-110-4 , 2005
* Giordano Bruno, *Due Orazioni: Oratio Valedictoria - Oratio Consolatoria*, a cura di Guido del Giudice, Di Renzo Editore, 2007
Emgann Krec'h Vimy

**Emgann Krec'h Vimy** a zo un emgann ag ar Brezel-bed kentañ etre al lu kanadian hag an arme alaman e Vimy, e departamant ar Pas-de-Calais (Bro-C'hall). Kregiñ a reas d'an 9 a viz Ebrel 1917 hag echuiñ a reas d'an 12 a viz Ebrel 1917.

An arme kanadian a zeuas a-benn da dapout "krec'h 145" Vimy e fin an emgannoù.
Kayoused

Ur meuriad henvroat eus stad Oregon er Stadoù-Unanet eo ar **Gayoused** (*Cayuse* e saozneg). Emaint o vevañ en ur mirva gant an Umatillaed hag ar Walla Walla e-kichen Pendleton (Oregon) e-harz ar Menezioù Glas. Un darn eus Meuriadou Kengevredet Mirva an Indianed Umatilla int.

**Tetawken**, ar pezh a dalvez "ni, ar bobl" a reont anezho o-unan. E biz Oregon ha gevred stad Washington edont o chom, e-kichen bro an Nez Percé. E 1855 ez ejont e-barzh mirva an Umatillaed goude bezañ sinet ur feur-skrid gant ar gouarnamant amerikan. Gant ar meuriadoù arall o chom eno o deus en em gemmesket buan a-walc'h. E 1904 ne chome Kayous ebet ken glan e wad.

## Liammoù diabarzh
*kayouseg

## Liammoù diavaez
*Confederated Tribes of the Umatilla Indian Reservation
Timbroù Saks

Ur rouantelezh emren e oa Saks ("Sachsen" en alamaneg), ur vro eus reter Alamagn, skoachet etre Bohemia, Silezia ha Brandenburg, a-raok na teufe da vezañ tiriad an Impalaeriezh alaman adalek 1871.

Un ugent timbr bennak zo bet embannet gant postoù Saks etre 1850 ha 1863-1867.

Peurheñvel eo an timbr kentañ (3 pfennig ruz) ouzh re Vavaria ar c’houlzad, da lavaret eo ur sifrenn e-kreiz ur c’harrez. Buan a-walc’h avat e troioù ar patrom war ur patrom « saoz » dre skeudenniñ penn ar Roue. Ur rummad gant poltred Friedrich-August II zo embannet e 1851, unan gant penn Johann Iañ adalek 1855, an daou e du war un tamm paper e liv hervez priz an timbr. E 1863 e vez lakaet e gwerzh ur rummad diwezhañ gant skoed-ardamez ar vro.

Emezelañ a ra Saks da Gengevread Norzh Alamagn d’ar 1añ a viz Genver 1868 ha degemeret eo en Impalaeriezh alaman d’an 18 a viz Genver 1871.

War-lerc’h diskar ar renad nazi e miz Mae 1945 ez eo ac’hubet Alamagn gant armeoù ar Rouantelezh-Unanet, an Unaniezh Soviedel, Stadoù-Unanet Amerika ha Frañs, pep hini anezho oc’h ober war dro un tiriad a oa bet resisaet ar bevennoù gant ur c’henemglev. Gant melestradurezh an Arme Ruz e vez lakaet er-maez timbroù evit Saks, betek ma tiwano Republik Demokratel Alamagn.

## Pennadoù kar
* Timbroù Bavaria
* Timbroù Kengevread Norzh Alamagn
Llydaw

**Llydaw** a dalvez kement ha Breizh e kembraeg. 

## Gerdarzh
***Ledav*** eo ar ger brezhonek (distaget 'ledaw'), bet en implij betek an XIIet kantved, ha dibaot ha lennek e implij el lennegezh a vremañ. 

Diwar ar wrizienn "led", e talvezfe kement ha *[[douar-bras]]*, met martezeadennoù all a zo. Sell ouzh pennad ***Ledav*** ar Wikeriadur .

:

## Letavia
An anv **Letavia** a veze graet gant ar Vrezhoned eus Breizh Vihan e latin ivez. Kar eo d'an anv kembraek Llydaw.

## Lec'hanvadurezh
*Llyn Llydaw, en Eryri, en hanternoz Kembre

## Lennegezh
**O ben Tir Llydaw*, un danevell beaj gant Dyfnallt e 1937
**LLydaw*, barzhoneg gant Gwenallt, en dastumad *Eples* e 1951, en enor da Yann-Vari Perrot.
**Llydaw am byth*, troidigezh kembraek ur romant flandrezek gant Valère Depauw, diwar-benn Breiz Atao.

## Kevredigezh
*Cymdeithas Cymru-Llydaw, Kevredigezh Kembre-Breizh:
Gwelfed ha Gibellined

**Gwelfed ha Gibellined**, ***Guelfi e Ghibellini*** en italianeg, a oa div gostezenn bolitikel enebet e Stadoù-keodedoù kreiz ha norzh Italia adalek an  betek ar .
Dre vras e c'haller lavarout e oa ar Welfed a-du gant ar pab hag ar C'hibellined gant an Impalaer santel. Pouezus e voe an enebiezh etre *Guelfi* ha *Ghibellini* en Italia ar Grennamzer.

Gant Tabut ar Galloudekadur (1072) e krogas ar stourm evit ar galloud etre ar pab hag an Impalaeriezh santel roman german (ISRG), na echus nemet e 1122 gant sinadeg Konkordat Worms. En Italia avat e voe atizet ar stourm etre an div gostezenn e-pad an Etrerenadur Meur en ISRG (1250, marv Friedrich II – 1273, tronidigezh Rudolf I).

## Orin
*Guelfo*, liester *Guelfi*, eo stumm italianek anv an tiegezh Welf, hini duged Bavaria. A-hervez e oa bet o lugan e Seziz Weinsberg e 1140.
O enebourien eno e oa an tiegezh Hohenstaufen eus Swabia, renet gant Konrad III, o huchal *Wibellingen*, anv ur c'hastell hag a zo anvet *Waiblingen* hiziv. Da *Ghibellino* e troas *Wibellingen* en italianeg.

E-kerzh ren an Impalaer santel roman Federico Barbarossa (ren : 1155-1190) e voe italianekaet an anvioù *Welf* ha *Wibellingen*. Pa reas brezel en Italia evit kreskiñ e c'halloud impalaerel eno e voe anavezet tud e gostezenn evel *Ghibellini* ; *Guelfi* a raed eus tud ar gostezenn all, bodet er C'hevre lombard *(Lega Lombarda)*, a zifenne frankizioù ar c'heodedoù ouzh an Impalaer. Faezhet e voe Federico ganto en Emgann Legnano e 1176. Plegañ a rankas an impalaer hag anavezout emrenerezh ar C'hevre Lombard, atav dindan e aotrouniezh met war ar paper nemetken.

## An div gostezenn
An disrann etre an div gostezenn, Gwelfed ha Gibelined, a voe lakaet splann e-pad ren Frederig Barbarossa eta en . Gibellined a oa perc'henned an douaroù a-du gant an Impalaer, ha Gwelfed e oa marc'hadourien ar c'hêrioù, ar re a harpe ar pab enep dezhañ.
E gwirionez e oa kalz luzietoc'h ar politikerezh. Troet e oa ar c'hêrioù da vont a-enep an Impalaer ma klaske astenn e c'halloud warne, pa veze pell ha dizañjer ar pab, ha neuze e oant a-du gant ar Welfed. Ken gwir all e oa en tu all : pa emelle ar pab en aferioù ar c'hêrioù betek re e savent enep dezhañ hag e troent a-du gant ar C'hibellined.
Evit ar c'hêrioù bihan e oa ur c'hoari all : pa veze dalc'het ar gêr vras amezek gant ar Welfed e troent aes a-du gant ar C'hibellined. Evel-se e voe kont etre Gwelfed Firenze ha Gibellined Siena en em gannas e Montaperti, e 1260.
Pisa a oa ur c'hreñvlec'h Gibellined, enebet ouzh Genoa, e tu ar Welfed.

Taolet e vo evezh ne veze ket graet gant ar gerioù-se a-raok 1250, ha c'hoazh e Toskana (o bro orin) nemetken : kostezenn an Iliz ha kostezenn an Impalaer a veze lavaret kentoc'h.

## Liamm diavaez
*Guelfes et Gibellins - Clio.fr
Timbroù Jhind

Emañ Stad Jhind e Hanternoz India, e rannvro ar Panjab bremañ.

An timbroù kentañ zo moulet etre 1874 ha 1888, hep na vefe meneget anv ar Stad. Gwerzhet int evit postañ lizhiri er vro hepken.

Etre 1884 ha 1887 ez eus sinet un emglev etre melestradurezh kreiz India (dindan dalc’h ar Rouantelezh-Unanet) ha Stadoù bihan Jhind, Chamba, Faridkot, Gwalior, Nabha ha Patiala hag a aotren servijoù-post ar priñselezhioù da soulgargañ gant anv ar Stad timbroù an India saoz. Lesanvet eo Convention India States ar Stadoù-se, pa reer “Feudatory States” (“Stadoù dalc’hel”) eus ar re all. An timbroù a veze implijet evit lizhiri kaset da unnan bennak er Stad, pe er peurrest eus tiriad India.

Liesseurt eo ar soulgargoù a ro da anaout anv ar vro : “JEEND STATE” (1885), pe “JHIND STATE” (1886 betek 1913), pe “JIND STATE (adal 1914). E 1942-43 ez eo embannet ar rummad timbroù diwezhañ dindan anv Jhind.

## Pennadoù kar
*Timbroù Indez Breizh-Veur
*Timbroù India
Mouladurioù Hor Yezh

Mouladurioù Hor Yezh a zo un ti-embann brezhonek e Kemper. Daoust d'e anv eo distag a-grenn diouzh ar gelaouenn Hor Yezh hag embannadurioù homañ.

## Istor
Krouet e voe e 1980 gant Per Denez a oa c'hoazh d'an ampoent rener ar gelaouenn Hor Yezh a oa bet krouet e 1954, met distag e oa diouzh ar gelaouenn, ha bremañ eo distag a-grenn an daou di-embann. Darn eus al labour pleustrek a zo bet graet gant Yann ha Tereza Desbordes a voe o chom asamblez e Lesneven hag e Kemper emañ staliet an ti-embann ez-ofisiel.

## Politikerezh embann
An darn vrasañ eus ar 150 bennak a levrioù embannet a zo levrioù lennegezh: romantoù, danevelloù, barzhonegoù (e-barzh ar gelaouenn Skrid deuet da vezañ un dastumadeg diabarzh e-pad ur pennad ha deuet da vezañ un ti-embann distag bremañ a-gevret gant Barn), un nebeud buhezskridoù, 1 levr da zeskiñ brezhoneg ha geriadurioù yezh.

E mareoù kent an ti-embann e veze liesskrivet al levrioù war ur mekanik-skrivañ elektronik. Tamm-ha-tamm eo bet gwellaet neuz al levrioù a-drugarez d'ar yalc'hadoù publik.

Ur pouez bras en deus obererezh Mouladurioù Hor Yezh p'o deus embannet hag adembannet koulz lennegezh vrezhonek Gwalarn hag an hini a zo bet embannet goude ar bloavezhioù 1960. Klasket o deus embann troidigezhioù diwar al lennegezh e yezhoù estren, (barzhoniezh gresianek modern ha lennegezh sinaek).

## Levrioù gallek all

## Tud
Anna ar Beg a ra war-dro ar gwerzhañ levrioù.

## Roll an embannadurioù
;brezhoneg

* 2001 : Erwan Berthou (Kaledvoulc'h), kentskrid gant Pêr Denez, *Lemenik skouer ar Varzhed*, 125 p. ISBN2-86863-131-2.
* 2001 : Yeun ar Gow, Ar gêr villiget, 237 p. ISBN2-86863-127-4.
* 1987 : Loeiz Andouard & Éamon Ó Ciosáin, *[[Geriadur-iwerzhoneg-brezhoneg]] (gant lavarennou) / Foclóir Gaeilge-Briotáinis (le samplaí)* [ga] xiii+212p. ISBN 2-86863-025-1

;diwar-benn ar brezhoneg
* Jean-Yves Urien. *La trame d'une langue : le breton*. 2il emb. Lesneven, 1989. ISBN 2-86863-032-4
* Yann Desbordes. *Petite grammaire du breton moderne*. 2il emb. Lesneven, 1990. ISBN 2-86863-052-9

;galleg
* François-Marie Luzel, *Contes traditionnels de Bretagne III*, 1994.
* François-Marie Luzel, *Contes traditionnels de Bretagne VI*, 1995.

## Sellet ivez
* Per Denez
* Hor Yezh

## Notennoù ha daveennoù
Jurij Brězan

**Jurij Brězan** (ganet d'an 9 a viz Even 1916 e Räckelwitz (sorabeg : Worklecy); marvet d'an 12 a viz Meurzh 2006 e Kamenz) a zo bet ur skrivagner sorabek eus an 20 kantved. Skrivet en deus romantoù, danevelloù ha levrioù bugale e sorabeg koulz hag en alamaneg. Bevet en deus e Alamagn ar Reter. 

## E vuhez hag e oberenn
Ganet e oa Brězan neuze e Räckelwitz e-kichen Kamenz. Mont a reas d'ar skol e Bautzen ha goude neuze e studias an ekonomiezh politikel. Goude 1933 e labouras diaotre evit an Domowina, ur seurt kenvodad kevredigezhioù sorabek, hag e kenlabouras gant ur strollad stourmerien sorabat. E 1937-38, e tilojas da bPraha. Goude distreiñ d'e vro e voe harzet ha lakaet en toull e 1938-39. Eus 1942 da 1944 e oa soudard er Wehrmacht hag e voe tapet gant an Amerikaned ha lakaet da brizoniad brezel.

Etre 1945 ha 1948 e oa gourdoner yaouankizoù en Domowina. E 1946 e teuas da vezañ ezel eus Strollad Unvaniezh Sokialour Alamagn. Goude 1949, e labouras evel skrivagner dieub. E 1946 e teuas da vezañ ezel eus ar PEN-Zentrum Reter ha Kornôg Alaman, e 1965 e voe ezel eus Akademie der Künste. Etre 1969 ha 1989 e voe eil-prezidant Unvaniezh Skrivagnerien Alamagn ar Reter. Bevet en deus tost da lec'h e gavell e Kamenz betek e varv.

Meur a wech e voe enoret gant Alamagn ar reter Komunour, roet dezhañ Priz Broadel Alamagn ar Reter e 1951, 1964, ha 1976 ; priz lennegezh hag arz Domowina e 1973, Urzh Karl Marx e 1974, hag ar Vaterländischer Verdienstorden e 1981.

Troet eo bet e romant "Ar Vilin Du" e brezhoneg gant Jakez Konan. Ur romant lec'hiet en un aergelc'h grennamzerel met e gwirionez o kaout da dem pennañ an hollveli, an unveli pe diktatorelezh, pe e vefe komunour pe nazi.

## Notennoù
Waldemar Kita

**Waldemar Kita** (ganet e 1953) a zo un den a afer gall ha polonat.

Lunedour eo Waldemar Kita eus e vicher ha krouet en deus, e 1986, ar gevredigezh Cornéal, deut da vezañ 20 vloaz war-lerc’h an hini gentañ e Bro-C’hall hag ar pevare hini en Europa evit empennañ ha krouiñ ferennoù evit an daoulagad evit mezegiezh ar c'hararakt.

Ouzhpenn medisinerezh an daoulagad e labour Cornéal (56 milion a euroioù a c'hounidoù e 2005) war ar genedouriezh a drugarez d’an drenkenn hialuronek (Juvederm®, Surgiderm®) produet ganto evit dilemel roufennoù kroc’hen an dremm.
Waldemar Kita en deus gwerzhet Cornéal e miz Kerzu 2006 d’ar gevredigezh amerikan Allergan evit 180 milion a euroioù.

## Mell-droad
Waldemar Kita a zo bet c’hoarier mell-droad, eñ eo a vere ar c’hlub suis FC Lausanne-Sport adalek 1998 betek 2001. Eñ eo en dije kaset ar c’hlub-se d’ar freuz-stal daoust ha m’en doa kuitaet ar c’hlub abaoe daou vloaz dija. Klasket en doa prenañ FK Naoned e 1998 met ar c’huzul merañ en doa dibabet ar Socpresse. A-benn ar fin e teu da vezañ prezidant FK Naoned e miz Eost 2007 goude bezañ bet prenet ar c’hlub evit 10 milion a euroioù digant Dassault.
Faneva Andriatsima

**Faneva Ima Andriatsima** a zo ur melldroader ganet en Antananarivo e Madagaskar d'an 9 a viz Even 1984. Tager eo ar peurviañ. Ar c’hoarier-se a oa bet remerket gant tutaerien an FK Naoned war enezenn Madagaskar pa c’hoarie evit ar skipailh USCA Foot. Dre m’en doa ul live c’hoari mat, e guitas bro e c’hanedigezh a-benn c’hoari e Breizh, e klub mell-droad Naoned. C’hoariet en deus evit ar wech kentañ a-enep Sedan, evit Kib ar C’hevre. Plantet en deus e bal kentañ gant ar skipailh a-vicher e eizhvet tro Kib Bro-C’hall 2007/2008, a-enep an USM Saran (DH), d’ar 27vet minutenn.

## Kluboù
* 2001-2007 : USCA Foot 
* Abaoe Eost 2007 : 
* Genver 2008 - Even 2008: AS Cannes (prestet) (16 krogad, 4 pal) 
* Even 2008 - 2009 : US Boulogne (prestet) (15 krogad, pal ebet) 
* Abaoe 2009 : Amiens SC (22 krogad, 6 pal)
Metamorfozoù (oberennoù arzel)

**Metamorfozoù** zo un anv roet da veur a oberenn el lennegezh latin :

* ***[[Metamorfozoù]]*** Ovidius, er Iañ kantved, an oberenn vrudetañ
* ***[[Metamorfozoù (Liberalis)|Metamorfozoù]]*** Antoninus Liberalis, en IIvet kantved;
* ***[[Metamorfozoù (Apuleus)|Metamorfozoù]]*** Apuleus, anavezet ivez evel an Azen Aour, en IIvet kantved.

## Gwelout ivez
* *[[Metamorfozoù (Strauss)|Metamorfozoù]]* Richard Strauss
* *Die Verwandlung* gant Franz Kafka, bet lakaet e galleg e-giz *La Métamorphose* hag e brezhoneg (gant Yann Talbot) e-giz *[[An Treuzstummadur]]*.
Eujen ar Rouz

**Eujen ar Rouz** (1893-1976), pe *Eugène Le Roux* en ti-kêr, "Evnig Penn-ar-C'hoad" e anv skrivagner, a zo un Tregeriad anezhañ, brudet e ganaouennoù hag e bezhioù-choari.

## Buhez
Ganet eo bet Eugène Le Roux d'an 9 a viz Gwengolo 1893 e Peurid-ar-Roc'h. Goude-se e kemeras an anv-barzh « Evnig Penn ar C'hoad », anv al geriadenn ma oa o chom hag a zo anvet « Le Chef du Bois » war banelloù-hent Peurid-ar-Roc'h ! Pa oa bugel c'hoazh e kemeras perzh e gouelioù kentañ Bleuñ Brug hag a oa aozet gant kure yaouank Sant-Nouga, Yann-Vari Perrot, e maner Keryann, e Bro-Leon. Deuet eo da vezañ tamm-ha-tamm saver kanaouennoù ha pezhioù-c'hoari. Dont a rae brud dezhañ amañ hag ahont e Bro-Dreger dre ma kemere perzh e gouelioù a bep seurt. Ezel e oa eus Breuriezh ar Brezhoneg, ha skrivañ a rae e kelaouennoù evel "Arvorig" kent ar brezel kentañ.

E 1922, ez eas Evnig Penn-ar-C'hoad da Bariz da labourat e Ministrerezh an Arc'hantaerezh hag an dra-se a reas e-pad dek vloaz. Evnig a oa d'ar c'houlz-se ezel eus Kelc'h Keltiek Pariz ha barner er c'henstrivadegoù displegañ ha kanañ e brezhoneg hag a veze dalc'het bep bloaz eno. Kas a rae  ar sonioù kompozet gantañ da Erwan ar Moal evit bezañ embannet  war ar gelaouenn Breiz. Distroet e oa da Vreizh e 1933, rak anvet e oa bet da dailhanter da Rosko ha, goude, da Werliskin.

Degemeret e voe da ezel gant ar C'hoursez (pe Gorsedd) e voe resevet dindan e anv-barzh, Evnig Penn ar C'hoad.

Aet e oa da Berwenan war e leve-kozhni e 1956 hag eno e kendalc'has da labourat war dachenn ar brezhoneg. Degemer a rae a bep seurt tud en e di, hag eno ez eas Makoto Noguchi da vrezhonegañ gantañ alies.

Marvet ha douaret eo bet e Plougouskant d'an 19 a viz Ebrel 1976.

## Skrivagner
Skrivañ a rae p'en deveze un tamm amzer. Kemer a reas perzh e kenstrivadegoù ar Bleuñ-Brug ha goude gounit meur a briz e voe embannet e sonioù da c'houde e Feiz ha Breiz hag e Breiz, krouet e 1927 ha renet gant e vignon Erwan ar Moal.

## Oberennoù
* Meur a ganaouenn a zo brudet en deiz a hiziv c'hoazh, dreist-holl e Bro-Dreger.
** « Son ar sistr », « Son ar c'hafe », « Salud Breizh ».
* E 1930 ez eus bet embannet un teskad kanaouennoù poblek ennañ e ganaouennoù brudetañ, « Eun dornad Brug », gant Mouladurioù Breiz, ha moulet e ti-moulañ Superbie e Gwengamp (1930).
* Skrivañ a reas ivez e Pariz daou fentc'hoari : "Ar barr-avel" hag "Ar barner barnet" hag a voe c'hoariet meur a wech e Lannuon, e Tregastell, e Boulvriag, e Pleuvihan hag e lec'h all.
* Gounit a reas meur a briz gant sonioù a voe embannet da-c'houde e Feiz ha Breiz hag e Breiz. Embannet ez eus bet teir c'hanaouenn warn-ugent e 1962 gant Emgleo Breiz, « War hentoù Breiz » gant e ganaouennoù beilhadegoù, ha moulet e ti Prudhomme e Sant-Brieg.

Ur bern pennadoù a zo bet savet gantañ e "Breiz" hag en "Arvorig".

## Levrlennadur
* Francis Favereau, Lennegezh ar brezhoneg en XXvet kantved, L. 3 (1945-1968), Skol Vreizh, 2008. ISBN978-2-915623-40-6 . p. 482-483
* Geriadur ar skrivagnerien ha yezhourien, Lukian Raoul, Al Liamm, 1992
Kevin Das Neves

**Kévin Das Neves** a zo ur c'hoarier mell-droad ganet an 8 a viz Mae 1986 e Clermont-Ferrand ur broadelezh portugaleg gantañ. Kreizour eo er Football Klub Naoned. E vent a zo 1, 83 m hag e bouez 75 kg.

Kroget en deus da c'hoari e klub Cournon a Auvergne er Puy de Dôme, degouezout a ra e kreizenn stummañ klub mell-droad Naoned e 2003, c'hoari a ra e grogad kentañ e Ligue 1 ar 6 a viz Mae 2006 (Football Klub Naoned - Girondined Bourdel, 0-1).
Fentc'hoari

**Fentc'hoari** a dalvez kement ha komedïenn, ur pezh-choari diazezet war ar fent, fars ha c'hoarzh graet da ziduiñ an arvesterien.
Oiartzun

**Oiartzun** (stumm ofisiel; *Oyarzun* e kastilhaneg, diofisiel) zo ur gumun eus Gipuzkoa, en Euskal Herria, etre Donostia hag an harzoù etre stadoù Spagn ha Gall. 9 728 a dud a gonted eno e 2005.

Gevellet eo gant Karaez.

## Eizh karter
Eizh karter zo er gumun ha sed o anvioù:
* Altzibar.
* Arragua.
* Elizalde, kreiz-kêr, al lec'h m'emañ an iliz, hervez an anv.
* Ergoien.
* Gurutze.
* Iturriotz.
* Karrika.
* Ugaldetxo.

## Politikerezh
Ur gumun kreñv enni ar vroadelouriezh euskarat eo.

### Maered

## Tud vrudet
*Txomin Perurena (1943) marc'hhouarner. 
*Miguel Mari Lasa (1947) marc'hhouarner. 
*Xabier Lete (1944-) barzh, kaner ha politikour. 

## Traoù all
*anv ar stêr a dremen dre ar gumun eo ivez.
*un anv tiegezh eo ivez er vro, evel ma c'hoarvez alies gant lec'hanvioù Euskal Herria.

## Liammoù diavaez
Jean-Jacques Pierre

**Jean-Jacques Pierre** a zo ur c’hoarier mell-droad haitian ganet an 23 a viz Genver 1981, e Léogâne (Haiti). E vent a zo 1m80 hag e bouez 79 kg. Difenner eo bet e Football Klub Naoned.

Degouezhet eo e Naoned e miz Eost 2005. Ar gourdoner eus ar mare-se, Serge Le Dizet, a lakaas anezhañ a-gostez goude ar c'hrogad a-enep Strasbourg, e-lec’h m’en doa c’hoariet fall.

Ne gemeras ket perzh kenebeut er staj a-raok ar c'houlzad c’hoari 2006-07, gant c’hoarierien all forc’het, o c’hoari dindan urzhioù Michel Der Zakarian. Pa gemeras Georges Eo plas Le Dizet eo bet roet dezhañ e chañs en-dro. Chomet eo e skipailh Naoned betek 2011. Adalek 2012 en deus c'hoariet gant SM Caen.

## Kluboù
*1994-2002: Cavaly AS (Haïti)
*2002: Arsenal de Sarandí (Arc'hantina)
*2003-2004: CD Morón (Arc'hantina)
*2004-2005: CA Peñarol (Uruguay)
*2005- 2011 : FK Naoned (Breizh)
*2012 - : SM Caen (Bro-C'hall)
Guernica

**Guernica** zo un anv spagnolek deuet diwar an anv euskarek Gernika. Bez' ez eo:
* anv spagnolek ur gêr eus Bizkaia, kreiz ar gumun anvet Gernika-Lumo hiriv
* an anv a vez graet e spagnoleg pa gomzer neuze 
** eus gwezenn Gernika (*Gernikako arbola*), gwezenn arouez ar gêr. 
** eus bombezadeg Gernika, e 1937 e-pad Brezel Diabarzh Spagn 
** anv un daolenn gant Pablo Ruiz Picasso, Guernica (Picasso), diwar-benn ar vombezadeg gant al Legión Cóndor alaman en 1937. 
* Guernica, kêr eus departamant (partido) Presidente Perón, e proviñs Buenos Aires, Arc'hantina.
Ondarroa

**Ondarroa** zo ur porzh-pesketa, e reter aod Bizkaia, en Euskal Herria. 9 277 a oa o chom ennañ e 2006.

## Douaroniezh
En hanternoz emañ ar Mor Kantabrik, er reter emañ kumun Mutriku (e Gipuzkoa), er c'hreisteiz emañ Berriatua, er c'hornôg emañ Berriatua, Mendexa hag Amoroto.

## Skeudennoù

Artibai marisma.JPG|Paludoù e karter Renteria, en Ondarroa.
Ondarroa kantxopi.JPG|*Kantxopi*.
Playa Arrigorri 12.JPG|En diadreñv emañ Arrigorri, traezhenn Ondárroa.
Saturraran 3.JPG|Traezhenn Saturraran, Ondarroa ha Mutriku.
Ondarroa, Puente Viejo.JPG|Ar Pont Kozh.
Calatrava zubia.jpg|
Ondarroa ZA.jpg|
Ondarroa, Zapatu Azule 1.JPG|Zapatu Azule
Ondarroa elurtua.jpg|Kreiz-kêr Ondarroa. Ar Pont Nevez gwelet eus ar Pont Kozh
Joan-Daniel Bezsonoff

**Joan-Daniel Bezsonoff**, ganet e Perpignan e 1963, zo ur skrivagner katalanek eus Katalonia an Norzh. Kenlabourat a ra gant ar El Periódico de Catalunya ha L'Avenç.

## Oberennoù
**Les Rambles de Saigon* (1996 ISBN 2-905828-78-1 
**Les lletres d'amor no serveixen de res* (1997), . ISBN : 2-905828-94-3 
** La revolta dels geperuts* (1998),. ISBN 2-912966-13-2 
**Les dones de paper* (2001) ISBN 2-912966-46-9 
**La presonera d'Alger* (2002) ISBN 84-7596-933-X 
**La Guerra dels Cornuts* (2004), ISBN 84-9787-025-5 
**Les amnèsies de Déu* (2005 ) ISBN 84-9787-134-0 
**Els taxistes del tsar* (2007)
**Una educació francesa, 2009
**Un país de butxaca', 2010
** La melancolia dels oficials*, 2011
** Les meues universitats, 2012
**Matar De Gaulle, 2012 
**Guia sentimental de Perpinyà*, 2015 (ISBN 978-84-9809-2986-1)

## Liammoù diavaez
*Joan-Daniel Bezsonoff (e katalaneg)
*Blog Joan-Daniel Bezsonoff (e katalaneg)
*Lizher kaset gant J-D Bezsonoff da vinistr gall an Diabarzh, Manuel Valls
Elizalde

**Elizalde** zo ur ger euskarek a dalv kement ha "tu an iliz".
Un anv-lec'h stank a-walc'h eo, hag a vez roet d'ar vourc'h en-dro d'un iliz.
*Un Elizalde zo e kumunioù Oiartzun hag Usurbil e Gipuzkoa.
*Un anv-tiegezh eo ivez. 
**Ur c'hoarier rugbi gall e Kib ar Bed 2007 a oa anvet *Elissalde*, distaget hervez giz ar galleg.
Timbroù Ifni

Emañ Ifni e su Maroko, war vord ar Meurvor Atlantel. Aloubet gant Spagnoled adalek 1860 e teu da vezañ un Tiriad spagnol e 1912, ha proviñs Spagn e 1958. Ar bloaz-se eo kelc’hiet ar gêr gant Arme Dieubidigezh Maroko, un darvoud a chomo en istor dindan anv Brezel Ifni. Abalamour da bouez Aozadur ar Broadoù Unanet e ranko gouarnamant Franco reiñ tiriad Ifni da Rouantelezeh Maroko e 1969. Ur rann eus proviñs Tiznit eo bremañ.

An timbroù kentañ a voe embannet e 1941-42: timbroù Spagn dreist-moulet e ruz alies gant ar gerioù TERRITORIO DE IFNI.

An anv « IFNI » nemetken a lenner war an timbroù betek ar rummadoù moulet e 1960 : gant statud ur proviñs e tiwan an anv “ESPAÑA” e-kichen hini IFNI.

Pa daoler ur sell ouzh danvezioù an timbroù embannet gant Spagn en Ifni e teu splann n’eo ket neptu rak adskeudenn an ideologiezh trevadennelour int dalc'hmat. An darn vrasañ zo gouestlet d’an natur (laboused, pesked, givri, aourgon, fleurennoù…), ha pa c’hoarvez da dudennoù ar vro bezañ skeudennaouet n’int nemet tud dizanv (henvroiz ar rummadoù “pro infancia”), oc’h ober sport (!) pe o kas ar chatal da beuriñ, ma n’int ket mammoù laouen o kinnig babigoù c’hoarzhus. Ar pennoù “istorel” zo re Spagn : ar Jeneral Franco, Roueed Spagn hag alouberien ar vro. Gwerzh timbroù zo a servij da baeañ frejoù ar Stad en Europa (“Pro Barcelona” ha “Pro Sevilla” e 1963). Hag e-kreiz ar brezel gant Maroko ec’h embann postoù Spagn daou dimbr e 1965 evit lidañ “25vet deiz-ha-bloaz ar peoc’h”…
Guernica (Picasso)

**Guernica** zo unan eus brudetañ oberennoù al livour spagnol Pablo Picasso. Graet e voe war-lerc'h bombezadeg kêr Gernika, d'ar 26 a viz Ebrel 1937, pa grogas brezel Spagn. 

Gant kirri-nij al Luftwaffe, bet galvet a-hervez gant ar jeneral spagnol Franco, e voe bombezet Gernika e-pad 4 eurvezh ha distrujet kement savadur a oa betek 10 kilometr war-dro. 

War al lien eo bet livet euzhadennoù ar brezel hag ar gonnar a verve e Picasso da-heul an darvoud. Graet e voe gant an arzour adalek ar 1añ a viz Mae 1937 e Pariz, war c'houlenn ar gouarnamant republikan spagnol, evit bezañ diskouezet d'ar 25 a viz Mae e pavilion Spagn da vare an Diskouezadeg Veur e Pariz e 1937. Dindan nebeutoc'h eget miz e voe graet eta. Emañ an daolenn bremañ e mirdi ar rouanez Sofia e Madrid, abaoe 1981, goude bezañ bet er Stadoù-Unanet e-pad pell e-keit ha ma oa an diktatouriezh o ren e Spagn.

## Liammoù

* Skeudenn eus an daolenn (darn)
*  Studiadenn verr war "Guernica" Picasso
*  Istor an daolenn
Usurbil

**Usurbil** zo ur gumun eus Gipuzkoa en Euskal Herria, 30 kilometr eus Donostia. 5.669 a dud a oa enni e 2005. Brudet eo he labouradegoù chistr. 

## Liammoù diavaez
*  Gipuzkoako Aldundiaren webgunean herriaren inguruko informazioa
*  Noaua kultur elkartea
Tudela

**Tudela** (anv spagnolek ofisiel, Tutera en euskareg) zo ur gêr eus Nafarroa, 94 kilometr er c'hreisteiz da Iruña, en Euskal Herria. 33 000 zo o chom enni.
Zarautz

**Zarautz** (*Zarauz* e kastilhaneg) zo ur gêr hag un hañvlec'h war aod Gipuzkoa en Euskal Herria. 

22 353 a dud a oa o chom eno en hañvezh 2006.
Gousperoù

Ar **gousperoù** zo un ofis relijiel kristen, evel an oferenn, nemet a eil renk. 

## Gerdarzh
Dont a ra eus ar ger latin « vespera » : an abardaez. Dont a ra ar ger latin eus ur ger henc'hresianek a dalv « kuzh-heol » (gwelout Hesperidezed).
Elgoibar

**Elgoibar** zo ur gêr hag ur gumun eus kornôg Gipuzkoa, en Euskal Herria, stok ouzh Bizkaia. Ar stêr Deba a dreuz anezhi.
Planedenn (kelaouenn)

:*Evit sterioù all ar ger "planedenn" gwelet [[Planedenn (disheñvelout)]].*

**Planedenn** a oa ur gazetenn lennegel savet en diskaramzer 1979, diwar obererezh Skol Vreizh hag Ar Falz, hag a rae gant an doare-skrivañ etrerannyezhel.

Renet eo bet gant Per Honore, Paolig Kombod ha Fañch Morvannou.

Embannet e voe an niverenn diwezhañ (niverenn 34) en diskar-amzer 1997.

E-touez ar pennadoù e kaver reoù lennegel (Yann Gerven ha Frañsez Favereau), notennoù lec'hanvadurezh (gant Albert Deshayes), enklaskoù, embannadurioù skridoù kozh, pennadoù sokiologiezh (ul lodenn eus enklaskoù Mikael Madeg diwar-benn implij ar brezhoneg en tiegezhioù, da skouer), troidigezhioù ha kement zo...

## Notennoù
Anderlues

**Anderlues** (e walloneg: **) a zo ur gumun eus Belgia e Proviñs Hainaut.
## Istor
### 
#### [[Brezel bed kentañ]]
* Emgannoù kalet a voe en Anderlues hag e Leernes etre al Lu gall hag al Lu alaman d'an 22 a viz Eost 1914. An 28vet Rejimant Troadeion gall a gollas 9 ofisour ha 300 is-ofisour ha soudard. Sellet ouzh Emgann Anderlues.
Douger yac'h

Un **douger yac'h** zo un den pe ul loen zo kontammet gant ur c'hleñved kontammus pe a zoug gen  ur c'hleñved genetek, met n'eo ket tizhet gant ar c'hleñved-se ha na ziskouez arouez ebet eus ar c'hleñved eta. Daoust ma n'int ket tizhet gant ar c'hleñved e c'hall an dougerien yac'h reiñ anezhañ d'ar re all. 

Mary Mallon, lesanvet e saozneg "Typhoid Mary", a oa un dougerez eus an derzhienn-domm n'he doa arouez ebet. Labourat a reas evel keginerez e meur a diegezh e kêr New York e deroù an ugentvet kantved. Meur a zen a gouezhas klañv diwar an derzhienn-domm en tiegezhioù-se ha bet e oant e dareempred ganti gant Burev ar Yec'hed. Dizoloet e oa e "touge" ar c'hleñved hep bezañ klañv. Ne oa ket tu da zistrujañ ar c'hleñved-se ha klasket e oa difenn outi labourat evel keginerez kuit ma ma vefe tizhet tud all.

Merc'hed ar rouanez Viktoria, ar briñsezed Alice ha Beatrix, a oa dougerezed eus gen an hemofiliezh . O bugale a dreuskasas ar gen-se a-hed ar rummadoù e tiegezhioù roueel Bro-Spagn ha Rusia, ma oant bet dimezet. Klañv e veze ar baotred a zouge ar gen-se gant an hemofiliezh, tra ma veze roet d'ar bugale gant ar merc'hed na oant ket tizhet, int, gant ar c'hleñved.
Terzhienn-domm

An **derzhienn-domm**, **terzhienn-alter** a reer eus ur c'hleñved degaset gant bakteri ar ''Salmonella enterica serovar typhi'' a daper pa lonker boued pe evajoù, dour peurgetket, saotret gant kaoc'h.

## Anv
Meur a anv zo e brezhoneg d'ar c'hleñved-se : *kleñved tomm* ; *terzhienn-alter* ; *terzhienn-alter* & *terzhienn-domm* ; *tifoid* & *terzhienn difoid* ; *tifoid* & *terzhienn difoidel*.

## Levrlennadur
* Longe, Jacqueline L. : *Gale's Encyclopedia of Medicine*. Farmington Hills (Michigan) : Gale Group, 2001 

## Liammoù diavaez

* 
## Notennoù