open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Aranrhod

**Aranrhod** a zo un dudenn e gwengelouriezh Preden ha kavet e vez dreist-holl er pevarvet skoutr ag ar *[[Mabinogi]]*. Merc'h Dôn eo, ha c'hoar Gwydion ha Gilfaethwy. Hervez Trioedd Ynys Prydein e vefe Beli Mawr he zad. Er *Mabinogi* eo he eontr Math fab Mathonwy penntiern Gwynedd, hag e-kerzh an danevell e c'hanas daou vab, Dylan ha Lleu, gant doareoù hudel.

Hervez ar pevarvet skourr e varvfe eontr Aranrhod, Math fab Mathonwy, ma tennfe e dreid diwar varlenn ur werc'hez pa ne vefe ket o vrezeliñ. Gilfaethwy a oa disachet gant ar werc'hez-se, Goewin, ha, gant e vreur Gwydion, e taeas tiern Dyfed, Pryderi, neuze e tarzhas ar brezel. Dav e voe da Math kuitaat e lez. Pa oa ezvezant Math e c'hallas Gilfaethwy forzhañ ar werc'hez Goewin. Pa zistroas Math e yeas e fulor hag e strobinellas Gilfaethwy hag e vreur Gwydion da vout loened, ha dimeziñ a reas gant Goewin evit gwalc'hiñ he mezh. Hogen dav eo dezhañ adkavout ur werc'hez all da zerc'hel e dreid.

Gwydion a soñjas en e c'hoar Aranrhod. Evit amprouiñ he gwerc'hted e tlee-hi treuziñ rod hudel Math. En ur dreuziñ e c'hanas kerkent daou vreur, Dylan ail Don, hag ur grouell disneuz hag a voe anvet Lleu Llaw Gyffes. 

## Gerdarzh
An anv "*Aranrhod*" a dalvezfe "Rod Vras" hervez Rachel Bromwich pe "Rod Arc'hant" (*Arianrhod*) hervez John Rhŷs.

## Notennoù
Molvena

**Molvena** a oa ur gumun eus Italia, e proviñs Vicenza, e rannvro Veneto.

## Istor
Kendeuzet e oa bet gant Mason Vicentino d'an 20 a viz C'hwevrer 2019 d'ober ur gumun nevez : Colceresa.
Maen bras Kervarker

**Maen bras Kervarker** zo ur peulvan e Breizh, e Kervarker, e kumun Moustoer-Logunec'h. 6,8 metr eo e uhelder.

Un 300 m dioutañ emañ peulvan Kerara.
Ruben

**Ruben** zo un anv-bihan alamanek, nederlandek, gallek, norvegek, italianek, svedek, danek hag armeniek, roet d'ar baotred. Dont a ra eus an anv hebraek רְאוּבֵן (Re'uven) hag a dalv "ur mab". Ruben a c'hall bezañ ivez ur stumm all eus an anv Robin.

## E yezhoù all
* Reuben e saozneg
* Rúben e portugaleg
* Rubens e portugaleg Brazil
* Rubén e spagnoleg
* Rubèn e katalaneg
* Roupen e kornôg Armenia
* Reuven e hebraeg

## Tud
* Ruben, mab henañ d'ar patriarch Jakob ha da Lea e Levr ar C'heneliezh
** meuriad Ruben, unan eus daouzek meuriad Israel
* Ruben (1025/1035 – 1095), aotroù Silisia armenian
* Ruben II (c.1165–1170), aotroù Silisia armenian
* Ruben III (1145–1187), aotroù Silisia armenian
* Ruben Pereira, c'hoarier echedoù portugalat
* Rubens Barrichello, blenier kirri Formulenn 1

## Pennad kar
* Rubens
.fr

**.fr** zo un anv domani a live kentañ war an Internet evit Bro-C’hall. Ouzhpenn 3 milion a lec'hiennoù internet a implij an anv domani-se e 2016.

## Istor
Krouet e oa bet an anv domani **.fr** e 1986. Meret eo ar **.fr** gant ar gevredigezh c'hall Afnic, ar gevredigezh a ra ivez war-dro an anvioù domani .re evit Enez ar Reünion, .tf evit Douaroù Aostral hag Antarktikel Frañs, .wf pour Wallis ha Futuna, .yt evit Mayotte ha .pm evit Sant-Pêr-ha-Mikelon.

E 1996 eo posupl prenañ an anv domani **.fr** gant an embregerezhioù pe ar c'hevredigezhioù hag a zo gouest da brouiñ o anv dre ur baperenn Kbis pe un disklêriadenn er prefeti.

E 2004, n'eo ket mui ret prouiñ anv an embregerezh pe ar gevredigezh.

D'an 20 a viz Even 2006 eo digor d'an holl dud gour o chom e Bro-C’hall prenañ un anv domani **.fr**.

D'an 18 a viz Meurzh 2010 eo digor d'ar C'hallaoued o chom er-maez deus ar vro.

Abaoe ar 6 a viz Kerzu 2011 eo posupl prenañ un anv domani **.fr** gant an holl dud hag an holl embregerezhioù lec'hiet en Unaniezh Europa, met ivez e Suis, Norvegia, Island ha Liechtenstein.

E 2016 e oa ouzhpenn 3 milion a anvioù domani gant an astenn *.fr*.
Castiglione d'Intelvi

**Castiglione  d'Intelvi** a oa  ur gumun italian e Proviñs Como, e Lombardia, un 50 km en hanternoz da gêr Milano. 

D'an 1 a viz Genver 2018 e voe kendeuzet gant kumunioù Casasco d'Intelvi ha San Fedele Intelvi d'ober kumun nevez Centro Valle Intelvi.
Bentivoglio

**Bentivoglio** a c'hall bezañ anv meur a dra.

## Lec'hioù
*Bentivoglio (Emilia-Romagna), ur gumun italian

## Tud

*Tiegezh Bentivoglio, priñsed italian o deus renet war Bologna, hag en o zouez:
*Giovanni Iañ Bentivoglio (m. 1402)
*Anton Galeazzo Bentivoglio (1385-1435)
*Annibale Iañ Bentivoglio (1413–1445)
*Sante Bentivoglio (1424-1463)
*Giovanni II Bentivoglio (1443–1508) 
*Annibale II Bentivoglio (1469-1540)

hag ivez:
*Guido Bentivoglio (1579-1644), kardinal italian
*Cornelio Bentivoglio (1668-1732), kardinal italian
Tuoro sul Trasimeno

**  Tuoro sul Trasimeno **  zo ur gumun en Italia e proviñs Perugia, e rannvro Umbria, war lez al lenn Trasimeno.
Lizzano

**Lizzano** zo anv meur a lec'h.

## Kumunioù
* Lizzano, e proviñs Taranto
*Lizzano in Belvedere e Proviñs Bologna

## Frazioni
* Lizzano, e Cesena e proviñs Forlì
* Lizzano Pistoiese, e  San Marcello Pistoiese e proviñs Pistoia

## Gwin
* Lizzano (gwin), gwin DOC e proviñs Taranto

## Pennad kar
*Lizzanello
Alan Le Cloarec

Un embanner hag ur politiker eo **Alan Le Cloarec** (anv marilhet ez-ofisiel), ganet e 1992 e Rannvro Pariz. Skrivañ a ra diwar-benn istor an Emsav e Breizh hag oberiant eo er vuhez politikel e Breizh.

## Buhez
Pa oa ur poupig ez eas e dud da Vreizh en-dro da chom e Bro-Gwened. E klas diwezhañ lise Kerichen e Brest e krogas gant prederiadennoù politikel diwar-benn Breizh ken ec'h engouestlas evit dizalc'hiezh Breizh.

Da Roazhon ez eas d'ober studioù politikerezh hag e krogas gant ur raktres tezenn war istor politikel an Emsav ha ne c'hellas ket kas anezhi da benn evit bezañ doktor ar Skol-Veur.

E 2014 ez eas da chom kostez Karaez-Plougêr ha toer e teuas da vezañ, a-raok mont da vezañ embanner e Fouen e 2022. Pelloc'h e voe dilennet evel prezidant Brudañ ha Skignañ.

## Engouestladur politikel
E 2015 ez eas war ar renk evit dilennadegoù Rannvro Breizh hag eñ e penn al listenn savet gant Breizhistance, *Bretagne en lutte*, kinniget d'ar Vorbihaniz, met dipitet e voe gant e samm mouezhioù (0,62%).

Skrivañ a reas pennadoù er *[[Le Peuple breton|Peuple breton]]*. Goude bezañ bet ezel ar strollad Dispac'h e krouas, e penn-kentañ 2020, ur strollad dizalc'hour, Douar ha Frankiz e anv, gant Timotée Rogues ha David Merrien.

Aterset gant ar c'helaouenn *[[Bretons]]* e embann groñs : 

Awenet eo gant mennozhioù Murray Bookchin, ur prederour stadunanat a skrivas war an demokratelezh war-eeun, ar venelouriezh hag an ekologiezh.

D'an 19 a viz Du 2022 e voe pedet evel *politiste* (arbennigour war ar politikerezh) da brezegenniñ er gendael *Pour une Bretagne autonome* (Evit ma vo emren Breizh), dalc'het e Karaez. Termeniñ an emrenerezh ha diskouez ma n'eo ket  heñvel ouzh dizalc'hiezh e voe temoù e brezegenn.

## Penn an ti-embann Yoran embanner
E 2022 ez eas da gemer plas rener an ti-embann, Yoran embanner, a voe krouet gant Philippe Delacour (lesanvet Yoran), e Fouenant. E-barzh un atersadenn gant Ya! e tisklêr ma ne vo cheñchet, nag anv an ti-emban, nag e bennaennoù : lezel an embann brezhonek da dud "*a ra mat-tre al labour*" ha kendalc'h gant embann "*un tamm bihan eus pep tra e-keñver broioù zo, Breizh da gentañ, evel just, met broioù all evel [[Elzas]], [[Flandrez]], pe [[Korsika]] diwar-benn an istor, ar politikerezh, ar sevenadur, ar yezh, (ar) mojennoù, ar glad, romantoù ha traoù all*…"
 
## Oberennoù
* "Communauté de destin", Éditions Yoran embanner, 2023.
* *L'Histoire du nationalisme breton : des origines à 1945*, Éditions Yoran embanner, 2021, 406 p., . Savet diwar e enklaskoù evit un dezenn nann-soutenet.
* *Pour l'Emsav*, Éditions Yoran = Yoran embanner, 2022
* *Bretagne colonie*, Éditions Yoran = Yoran embanner, 2021
* *Aux origines des mouvements bretons*, Coop Breizh, 2016, 

## Notennoù ha daveennoù
Amelia Dyer

**Amelia Elizabeth Dyer** (ganet **Hobley**), lesanvet *the Ogress of Reading* ("roñflez Reading"), ganet e 1838 ha marvet d'an , a oa ur vuntrerez hag a lazhas bugale a oa bet fiziet enni.

Adalek 1869, hag hi intañvez, e labouras Amelia Dyer evel magerez. Goude marv ar babigoù kentañ fiziet enni e voe kondaonet da c'hwec'h miz galeoù, abalamour d'an diouer a evezh he doa diskouezet. Goude-se e lazhas a-zevri degadoù a vugale all. Kontañ a reer he dije lazhet etre 200 ha 400 babig. Meur a wech e voe kaset d'un ospital psikiatrek. E miz Ebrel 1896 e voe harzet ha barnet. Kondaonet e voe d'ar marv ha krouget e voe d'an 10 a viz Mezheven 1896.
Luisa Isabel Álvarez de Toledo y Maura

**Luisa Isabel María del Carmen Cristina Rosalía Joaquina Alvarez de Toledo y Maura** (1936-2008), berraet en **Isabel Álvarez de Toledo**,  a oa  ur stourmerez, istorourez ha skrivagnerez spagnol.

## Oberennoù skrivet
* *La Base*
* *La Huelga*,  (*La Grève*)
* *La Cacería*
* *Presente infinito*
* *La ilustre Degeneración*
* *Palomares*
* *Mi cárcel*
* *Historia de una Conjura*
* *Felipe II en su contexto*
* *Felipe II y Portugal*
* *Política económica en los estados de Medina Sidonia (1549-1587)*
* *De la mar y las Indias. La Armada invencible (1563-1589)*
* *La crisis de un Reinado 1590-1615*
* *Entre el Corán y el Evangelio*
* *África versus América* (2 Bände) 
* *El palacio de los Guzmán*
* *El archivo*
* *Los Guzmanes I (1283-1492)*
* *Los Guzmanes II (1492-1664)*
* *Los Guzmanes III (1665-1955)*
* *Las casas incorporadas (1400-1774)*
* *El Testamento político de Espana (1775). Pedro Alcantara de Guzmán XIV Duque de Medina Sidonia (1724-1779)*
.tv

**.tv** zo un anv domani a live kentañ war an Internet evit Tuvalu. 

Implijet e vez kalz an anv domani-se er bed a-bezh peogwir eo heñvel ouzh berradur ar ger *television*. 

## Istor
Abaoe 2006 e vez feurmet an anv-domani gant gouarnamant Tuvalu dre an embregerezh Verisign staliet er Stadoù-Unanet. Degas a ra milionoù a zollaroù bep bloaz, a-bouez eo evit ekonomiezh ur vro hag a oa unan eus broioù paourañ ar bed a-raok.

## Notennoù ha daveennoù

## Liamm diavaez
* Lec'hienn ofisiel Verisign
Marius

**Marius** zo un anv latin ha gallek, ha hini meur a zen.

*Marius Avenches, eskob katolik er  kantved
*Caius Marius, jeneral ha den a Stad roman, marvet e −86
*Simon Marius (1573-1624), steredoniour alaman
*Marius Jacob 1879-1954), anarkour gall
*Marius Petipa (1818-1910), korollour gall
*Marius Trésor, melldroader gall

## Gwelet ivez
*Mario
Marius Avenches

**Marius [[Avenches]]** (Autun, e-tro 530 – Lausanne, 593 pe 594) anavezet ivez evel *Marius Aventicae*, *Marius Aventicensis* e latin, **Marius**, **Maire** ha **Maure**, a oa un eskob katolik er , ha kentañ eskob Lausanne, e Suis hiziv.

Skrivet en deus *Chronicon*, a zanevell darvoudoù istorel eus ar bloaz 455 betek ar bloaz 581..

## Levrlennadur
* Favrod, Justin. *La chronique de Marius d’Avenches (455-581)*. Lausanne : Cahiers Lausannois d'Histoire Médiévale (CLHM), levrenn 4, 1991.

## Notennoù
Tauredunum

An ** Tauredunum**,pe ** Tauretunum**, pe Menez **Taurus**, a oa ur c'hreñvlec'h war ur menez e Suis er VIvet kantved, hiriv e kanton  Valais.

E 563 e kouezhas ar menez war ar c'hreñvlec'h ha war meur a gêriadenn, hag a ruilhas betek al lenn Léman, ma c'hoarvezas un tsunami. Meneget e voe an darvoud e skridoù eus ar VIvet kantved.

Hiriv c'hoazh ez eus tabut  diwar-benn pelec'h resis edo ar menez, ha meur a vartezeadenn zo c'hoazh : pe ar * pointe de la Gagnerie* pe ar  *pic de la Suche* , e menezieg ar Grammont.
Georges Valois

**Georges Valois** (pe ***Alfred-Georges Gressent***; ganet d'ar 7 a viz Here 1878 ha aet d'an anaon e c'hwevrer 1945) a oa ur politikour hag ur c'hazetenner gall.

## Buhez
Ganet en un tiegezh a vicherourien e Pariz, Georges Valois a voe un anarkour-sindikadour. Labour a reas evel sekretour e *L'Humanité Nouvelle* e lec'h ma reas anaoudegezh gant Georges Sorel. Goude bout bevet un herradig en Impalaeriezh Rusia (1903), e voe sekretour evit ti-embann Armand Colin.

Goude bout skrivet e levr kentañ, *L'Homme Qui Vient* e kejas gant ar skrivagner, broadelour ha monarkour, Charles Maurras, a-raok mont da vout un ezel ag an *[[Action Française]]*. Aze e reas al lesanv Georges Valois anezhañ evit chom hep bout anavezet gant e c'hoprerion.

E 1911 e krouas ar *[[Kelc'h Proudhon|c'helc'h Proudhon]]* hag a oa ur strollad broadel ha sindikadel, hag e teuas da vout penn ti-embann an *Action française*: *Nouvelle librairie nationale*, e 1912. Ar *C'helc'h* a adtapas menozhioù Georges Sorel mesket gant re Charles Maurras, enepyuzev anezhe. Hervez an istorour Zeev Sternhell e oa an ideologiezh-se ur rakwel ag ar faskouriezh italian.

Valois a grouas e 1925 ar sizhunieg *Le Nouveau Siècle*, hag a veze gwelet gant Maurras evel ur c'hevezer. A-benn ar fin e kollas e labour e *La Nouvelle librairie nationale*. Ar c'habal gant Maurras a greñvaas c'hoazh goude krouidigezh ar c'hevre *Faisceau* gantañ.

Goude kalzig a daolioù kaer, ha degemer tud evel Hubert Lagardelle ha Marcel Bucard), e yeas ar c'hevre diwar wel e 1928, goude argaserezh Valois ag ar strollad.

Valois a gemeras perzh er rezistañs gall e-pad renad Vichy a-raok bout skrapet gant an Alamaned d'an 18 a viz Mae 1944, hag e varvas e C'hwevrer 1945 gant an tifuz e kamp-tolp Bergen-Belsen.

## Skridoù
* *La Monarchie et la classe ouvrière*, 1914
* *L'Économie Nouvelle*, 1919
* *La révolution nationale*, 1924
* *L'État syndical et la représentation corporative, les semaines économiques et la campagne pour les états généraux 1920-1924, 1927*
* *Basile ou la politique de la calomnie*, 1927
* *L'Homme contre l'argent*, 1928
* *Un Nouvel âge de l'humanité*, 1929
* *Finances italiennes*, 1930
* *Économique*, 1931
* *Guerre ou révolution*, 1931
* *Journée d'Europe*, 1932
* *1917-1941 : fin du bolchevisme, conséquences européennes de l'événement*, 1941
* * L'Homme devant l'éternel*, 1947

## Notennoù
Jean-Joseph Mounier

**Jean-Joseph Mounier**, ganet e Grenoble d'an 12 a viz Du 1758 hag aet da Anaon e Pariz d'ar 27 a viz Genver 1806, a oa un alvokad ha politikour gall.

Gant darn eus an istorourien e vez gwelet evel un den eus an tu dehoù frankizour. Mounier a vefe neuze unan eus krouerien al luskad kreiz, rak klask a rae e 1788 ha 1789 sevel ur c'henemglev etre an ideologiezhoù pennañ. Klask a rae sevel ur program bonreizhel awenet gant istor Bro-Saoz gant ur gwir a veto roueel, hag an emveli vroadel, en ur sevel ur vodadeg lezennel dilennet gant ar bobl met gant dilennadegoù hervez ar sens.
Andrian (Sutirol)

** Andrian ** zo ur gumun italian e proviñs Sutirol, anvet ivez proviñs emren Bolzano-Bozen, e Trentino-Alto Adige.
Carovigno

** Carovigno ** zo ur gumun italian e proviñs Brindisi, e Puglia. 16 740 a dud zo enni o chom. Brudet eo an eoul olivez ac'hano.
Julius Evola

**Giulio Cesare Andrea Evola**,  pe **Julius Evola**, ganet d'an 19 a viz Mae 1898 ha marvet d'an 11 a viz Even 1974, a oa ur prederour ag an tu dehoù pellañ, ur barzh, ul livour, hag un ezoterour italian. Difenn a rae an talvoudegezhioù brientinel, gourevel, hengounel hag harozel. Goude an Eil brezel-bed hag e ereoù gant an Trede Reich e oa anavezet evel penn an tu-dehoù milourel en Italia.

Evola a voe ganet e Roma. Evel ofiser artilherezh e stourmas er brezel-bed kentañ, ha kemer a reas perzh el luskad Dada en ur livañ pa oa yaouank. O soñjal en em lazhañ e oa betek bout lennet un destenn voudaat. Er bloavezhioù ugent e voe dedennet gant an okult, skrivañ a reas war an ezoteregezh  hag ar gevrinelezh, o tiorren e zoktrin levezonet gant Novalis anvet "*dercʼhelouriezh hud*".

Evola a soñje e oa mab-den o vevañ er *[[Kali Yuga|C'hali Yuga]]*, un oadvezh teñval leun a c'hoantoù danvezel. Da stourmiñ a-enep an oadvezh-se e vrudas menozhioù enepkevatalour, enepfrankizour, enepdemokratel, hag eneppoblel. Evola a stourmas a-enep mennozhioù ar gristeniezh hag an iliz katolik. Selloù enepyuzev ha gouennelour a oa gantañ.

Evola a zifenne al Leggi razziali, ha deuet eo da vout gwelet evel ur "prederour ag ar ouenn". Hervezañ e-unan e labouras ivez evit ar *[[Sicherheitsdienst]]*, pe SD, ur skourr ag an SS en NSDAP. Tec'hout a reas davet Alamagn e 1943 pa gouezhas ar renad faskour italian, a-raok distroiñ da Roma pa oa gouarnamant Salò o ren, da sevel ur strollad a zehoù-radikal. Pa oa Julius o chom e Vienna, e 1945, e voe seizet gant un obuz rusian ha koll a reas an implij eus e zivhar.

Goude ar brezel e veze gwelet evel dercʼhelour an tu-dehoù radikal italian. Hiriv e levezon c'hoazh al luskadoù nevez-faskour.

## Daveoù
Fontana

**Fontana** a c'hall bezañ meur a dra

## Lec'hioù
* Fontana Liri
* Fontanafredda
* Fontanarossa
* Francavilla Fontana

## Tud
*Lavinia Fontana (1552—1614), livourez italian
Badia (Sutirol)

**Abtei**, pe **Badia **,  zo ur gumun italian e proviñs Bolzano, e Trentino-Alto Adige. 3 481 a dud zo enni o chom. 
Kumun "sparsa" a vez lavaret anezhi, rannet ma'z eo etre frazioni Pedraces (m'emañ an ti-kêr), San Leonardo (*San Linêrt* e ladineg, *St. Leonhard* en alamaneg), La Villa ha  San Cassiano.
Urtijëi

**  Urtijëi ** (distaget  e ladineg ; *Ortisei* en italianeg, *St. Ulrich in Gröden* en alamaneg) zo ur gumun italian e proviñs Sutirol, anvet ivez proviñs emren Bolzano-Bozen.
San Martin de Tor

** San Martin de Tor ** (e ladineg), pe **San Martino in Badia** (en italianeg), pe **St. Martin in Thurn** (en alamaneg), zo ur gumun italian e proviñs Sutirol, anvet ivez proviñs emren Bolzano-Bozen, e Trentino-Alto Adige.
Kastelbell-Tschars

** Kastelbell-Tschars **,  pe *Castelbello-Ciardes* en italianeg, zo ur gumun italian e proviñs Sutirol (anvet ivez proviñs emren Bolzano-Bozen), e Trentino-Alto Adige.
Gildas Bernier

**Gildas Bernier**, ganet d'an 30 a viz Gouere 1915 e Kiberen ha marvet d'an 30 a viz Du 2000 e Roazhon, zo bet kelenner istor ha douaroniezh en Oriant hag e Roazhon. Studiadennoù en deus savet war dachennoù ar yezhoniezh, al lec’hanvadurezh hag an istor ivez.

Desket en doa brezhoneg gant e vamm-gozh eus Kiberen. Goude e studioù e Naoned hag e Roazhon e oa bet kelenner e lise an Oriant, da gentañ, hag e lise Bréquigny, e Roazhon, da c’houde. E 1980 en doa savet un dezenn anvet *Les chrétientés bretonnes continentales depuis les origines jusqu'au IXème siècle*, e skol-veur Roazhon 2, hag embannet a voe e labour e 1982.

## Skridoù
*Pennadoù embannet e kelaouennoù evel *[[Études Celtiques]]* pe *[[Annales de Bretagne]]*
*Studiadennoù lec'hanvadurezh, embannet gant an *Annales hydrographiques*, diwar-benn lec'hanvadurezh aodoù Bro-Gwened
**Les Chrétientés Bretonnes Continentales depuis les Origines jusqu'au IXème Siècle*, G. Bernier, Université de Rennes, 1982, 214 p. (danvez e dezenn)
**Les premiers Bretons*, P.R. Giot, L. Fleuriot, G. Bernier. Kastellin: Jos, 1985

## Notennoù
Sexten

** Sexten  ** zo ur gumun italian e proviñs Sutirol, anvet ivez proviñs emren Bolzano-Bozen, e Trentino-Alto Adige.
Abbadia

**Abbadia** zo un anv-lec'h italianek.

* Abbadia Cerreto
* Abbadia Lariana
* Abbadia San Salvatore

## Pennadoù kar
*Badia
*Abadía‎, e spagnoleg.
Arthur Moeller van den Bruck

**Arthur Wilhelm Ernst Victor Moeller van den Bruck** (23 Ebrel 1876 – 30 Mae 1925) a oa ur skrivagner hag un istorour alaman. Brudet eo e levr *Das Dritte Reich* ("An Trede Reich"), embannet e 1923, hag a vrude ar vroadelouriezh alaman. Levezoniñ  a reas an dispac'h mirour hag an NSDAP. Daoust ma oa a-enep menozhioù Adolf Hitler.

Adal 1906 da 1922 e embannas holl oberennoù Dostoyevsky en alamaneg, troet gant Elisabeth Kaerrick.

En em lazhet e oa e Berlin d'an 30 a viz Mae 1925.

## Levezon war an Naziouriezh
En e levr *Das Recht der jungen Völker* ("Gwir ar pobloù yaouank"), Moeller van den Bruck a ginnig ur seurt damkaniezh *Sonderweg*  ma tiorren ar soñj eo Rusia ur gevredigezh komunist a-orin tra ma eo SUA ur gevredigezh kapitalist, an daou a veze distaolet gantañ. Kinniget e veze Alamagn evel ar gevredigezh etre an div weledigezh-se. Moeller van den Bruck a vrudas ur preder enep-kuzh-heol hag enep-impalaerour evit ar stad (*Staatstheorie*), en ur soñjal sevel ur pont etre ar vroadelouriezh hag ar justis sokial.

Ul levezon vras en doe war ar *Jungkonservativen* (Ar virourien yaouank) evit o enebiezh ouzh Republik Weimar. Dedennet e voe gant ar strollad nazi mes ne gare ket mennozhioù Hitler hag a gave re boblelour. An nazied a gemeras mennozhioù ag e levr *Das Dritte Reich* memestra, an titl da gentañ, ha mennozh an *Übermensch* diwezhatoc'h. 

## Oberennoù
* *Die moderne Literatur in Gruppen und Einzeldarstellungen* (1900)
* *Das Variété: Eine Kulturdramaturgie* (1900)
* *Die Deutschen: Unsere Menschheitsgeschichte* (1904)
* *Zeitgenossen* (1905)
* *Die italienische Schönheit* (1913)
* *Der preußische Stil* (1915)
* *Das Recht der jungen Völker* (1918)
* *Das Dritte Reich* (1923)

## Daveoù
Glurns

**  Glurns**, pe * Glorenza* en italianeg, zo ur gumun italian e proviñs Sutirol, anvet ivez proviñs emren Bolzano-Bozen, e Trentino-Alto Adige. 10 km zo ac'hano da Suis]]. [[913 zo eno o chom.
Toblach

** Toblach  **, zo ur gumun italian e proviñs Sutirol (anvet ivez proviñs emren Bolzano-Bozen), e Trentino-Alto Adige.
Andaouelezh

An **andaouelezh**, pe **nann-daouelezh** a zo un termen evit deskriv an identelezhioù a jener n'int ket daouel, da lâret eo ar re a zo er-maez eus ar reoladoù paotr/plac'h a vez kavet e kevredigezhioù ar C'hornôg. An **dud andaouel** n'int na paotr na plac'h, o jener a c'hell bezañ pe etre an daou, pe ur meskaj eus an daou,  pe hini ebet eus an daou.

Dre ma ne glot ket jener an dud andaouel gant an hini a zo bet asinet dezho pa oant ganet, an andaouelezh a c'hell bezañ liammet ouzh an treuzjenerezh. Tud andaouel zo a c'hell divizout ober gant raganvioù dijener, cheñch o anv bihan, pe kaout un doare jener disheñvel diouzh ar jener a zo bet asinet dezho da vare o ganedigezh. Ouzhpenn an treuzkemm sokial hag a vez graet gant lod anezho, reoù zo a ra un treuzkemm mezegel ivez.

## Termenadurioù ha termenoù
An andaouelezh a zo un termen hollek a stroll meur a identelezh a jener ha n'int ket daouel. An dud andaouel a c'hell en em anavezout pe ouzh ul lodenn eus ar jener gourel, pe ouzh ul lodenn eus ar jener benel. Reoù all a c'hell en em anavezout ouzh an daou jener gourel ha benel, pe etre an daou. Ha reoù all c'hoazh n'en em anavezont nag ouzh an daou jener-se, na etre an daou.

### Identelezhioù a jener
Meur a dermen a zo evit ober dave eus an identelezhioù-se hag an dud a en em anavezont outo. Lod brasañ anezho a zo gerioù nevez krouet, ha muioc'h c'hoazh e brezhoneg.

* un den *treuzbenel* a zo un den en em anavez mioc'h ouzh ar jener benel, hag a zo bet asinet dezhañ ar jener gourel da vare e ganedigezh ;
* un den *treuzgourel* a zo un den en em anavez muioc'h ouzh ar jener gourel, hag a zo bet asinet dezhañ ar jener benel da vare e ganedigezh ;
* un den *anjener* a zo un den n'en em anavez ouzh jener ebet.

## Daveoù
Yann-Vatilin Kadig

**Yann-Vatelin Kadig** (*Jean-Mathurin Cadic* er marilhoù gallek), ganet d'an 2 a viz Ebrel 1844 e Kerforn ha marvet d'ar 14 a viz Mezheven 1917 e Bieuzhi-an-Dour, a oa ur beleg, ur barzh hag ur skrivagner, brezhonek ha gallek. *Er Falhour*, *Iann/Yahan Kerhlen* (tregejad *Lehkren*, e gêriadenn c'henidik), *Izidor el Labourér* ha *Mikél en Dornér* e oa e anvioù-pluenn.

E skol Pondivi hag e kloerdi Keranna e Santez-Anna-Wened e kasas e studi kent bout beleget 1869, oadet a 25 bloaz. E 1870 e voe anvet da gure e Baden , e Plouharnel e 1874 hag en Alre e 1876 a-raok mont da berson Bieuzhi e 1892, ma varvas e 1917.

Breur e oa d'ar gwerinoniour Frañsez-Mari Kadig, hag eveltañ e tastumas kanaouennoù-pobl. Sevel a reas kantikoù ha barzhonegoù brezhonek, ha pennadoù gallek diwar-benn an Dispac'h Gall.

Brudet eo e varzhoneg *En Est* (An Eost), adembannet meur a wech gant Dihunamb. Ar c'hanaouennoù dastumet gantañ a voe fiziet, goude e varv, en e genderv F.-M. Kadig.

## Oberennoù
;Levrioù
*1888 : *Er Gouian* – *Revue de Bretagne et de Vendée* (RBV), sinet « Yahan Kerhlen » • *En Est* /1 : *Er foenereah* – RBV, sinet « Mikel Er Falhour ».
*1889 : *En Est* /2 : *En ed – Er vedereah* – RBV, sinet « Mikel en Dornér » • *En Est* /2 : *En ed – Er vederezah (ataw)* – RBV, sinet « Mikel en Dornér » • *En ed – En dornereah*, RBV, sinet « Mikel en Dornér ».
*1892 : *En Est* /3 : *Er hoarh* /I-V – RBV, sinet « Mikel en Dornér ».
*1894 : *En Est* /3 : *Er hoarh* /VI-VIII – RBV, sinet « Mikel en Dornér ».
*1895 : *En Est* /4 : *En avaleu hag er chistr* – RBV, sinet « Izidor el Labourér » • *En Est* /5 : *En avaleu-doar* – RBV, sinet « Izidor el Labourér ».
*1897 : *En Est, guerz brehonek é pemb loden* – E ti Lafolye, Gwened (95 pajenn).
:1927 (dalif) : *En Est, Guerz brehonek é huéh loden - Er Sauzoned* – An Oriant : *[[Dihunamb]]* (15 pajenn).
;Pennadoù
*1889 : *Er vedereah* – *Revue de Bretagne, de Vendée et d'Anjou* (RBVA).
*1889 : *Er meliner hag er velinereh a Guerhorand* – RBVA.
*1892 : *En est* – RBVA.
*1899 : *Moez ar botou koed* – RBVA.
*1923 (dalif) : *En Est* – *Dihunamb*.
*1926 (dalif) : *Kañnen én inour d'er Groéz* – *Dihunamb*.
;Kanaouennoù
*1890 : *Berjerenn* – E ti Lafolye, Gwened (15 pajenn).
;C'hoariva
Dornskrid *Sant Bihui*, pezh-c'hoari chomet diembann.

## Levrlennadur
* Raoul, Lukian. *Geriadur ar skrivagnerien ha yezhourien*. Brest : Al Liamm, 1992, p. 50 

## Notennoù
Niederdorf

**Niederdorf** zo un anv-lec'h alamanek e meur a vro.

## Lec'hioù
 
* Niederdorf, lec'h e Sankt Stefan ob Leoben, e Stiria
* Niederdorf, lec'h e Sankt Veit an der Glan, e Karintia

* Niederdorf, kumun e Land Saks
* Niederdorf, lec'h e kumun  Morsbach, e Nordrhein-Westfalen
* Niederdorf, lec'h e Steinau an der Straße, e Hessen
* Niederdorf, lec'h e Wolfertschwenden, e Bavaria

* Niederdorf (Sutirol), kumun e Sutirol

* Niederdorf, e kumun e kanton Basel-Landschaft
* Niederdorf, karter e Zürich

## Gwelet ivez
* Niederndorf (diheñvelout)
Kuens

**  Kuens**, pe *Caines* en italianeg, zo ur gumun vihan en Italia, e proviñs Sutirol (anvet ivez proviñs emren Bolzano-Bozen), e Trentino-Alto Adige. 385  a dud zo enni o chom.
Laas (Sutirol)

** Laas** zo ur gumun italian e proviñs Sutirol (anvet ivez proviñs emren Bolzano-Bozen), e Trentino-Alto Adige.
Speak white

**« ''Speak white'' »** ("komzit gwenn") a oa ur gomz saoznek taolet gant ar vistri d'o sklaved e SUA, da reiñ urzh dezho da gomz saozneg, evel o mistri, . 

E Kanada, ha dreist-holl e Kebek, e veze implijet a-enep ar re a grede komz galleg dirak an holl, un doare da zegas da soñj piv e oa ar sklaved ha piv ar vistri. 

D'an 12 a viz Here 1889, e Breujoù Kanada, e komzas ar c'hannad Henri Bourassa hag an hu warnañ gant ar saoznegerien. Klask a reas displegañ e soñj e galleg, ha huchet e voe warnañ : « Speak White ! » 

E miz Here 1968 e voe savet ur barzhoneg gallek (ennañ frazennoù saoznek) gant Michèle Lalonde hag a oa anvet *Speak white*. Gant *Speak White* eo lakaet en ur geñver ar ouennelouriezh gouzañvet gant an Amerikaned a orin afrikan, ha gant ar pobloù trevadennet, hag an hini gouzañvet gant ar Gebekiz a zo gallegerien

## Pennad kar
*''Speak white'' (barzhoneg c'hallek)

## Liammoù diavaez
* Entre les lignes entre les mots
* Littérature québecoise
Otto Weininger

**Otto Weininger** (3 Ebrel 1880 - 4 Here 1903) a oa ur prederour aostrian hag a veve en impalaerezh Aostria-Hungaria. E 1903 e embannas al levr *Geschlecht und Charakter* ("Reizh ha Temz"), deuet da vout anavezet mat goude e emlazh da 23 bloaz. Ul lodenn ag e oberenn a voe arveret gant an NSDAP.  Weininger a levezonas Ludwig Wittgenstein, August Strindberg, Julius Evola ha James Joyce.

## Gourelezh ha gwregelezh
*Geschlecht und Charakter* e zispleg e vez kenaozet an dud gant ur c'hemmesk a zanvezennoù gourel ha gwregel. An tu gourel zo ampletus, spis, ha poellek, tra ma vefe an tu gwregel, diampletus, diemskiant ha diboellek. Hervez Weininger n'eo posupl an dishualañ evit ar merc'hed nemet gant ar "gwragez gourel", mod arall int levezonet gant o libido hag o fleg da vout mammoù. Tra ma'z eo dever ar gourelezh stourm da vout ur *genius*, hag uhelaat e reizhelezh davet azeul Doue, hag a gav ennañ.

Ul lodenn vras ag e levr a lak ar gomz war betra eo ur genius. Weininger a lavar ne c'hall ket an ijin chom war un dachenn anaoudegezh ispisial evel ar sonerezh pe ar matematikoù, mes un ijin hollvedel eo atav. Soñjal a rae e c'hall bout kavet an ijin-se en holl an dud. *Geschlecht und Charakter* a oa brudet en Italia evit kemer lec'h damkaniezhioù Freud a-drugarez da brederourion evel Steno Tedeschi hag a droas an destenn en italianeg.

## Yuzeviezh ha kristeniezh
Weininger a oa ur Yuzev hag a droas ouzh ar gristeniezh e 1902 En ur pennad e lavaras e oa gant ar yuzevien un temz gwregel (tud difeiz, hep hiniennelezh, hag hep skiant ag ar mad hag an droug. Hag ar gristeniezh a vez taolennet evel "aztaol uhelañ ar feiz", tra ma vez taolennet ar yuzeviezh evel "digalon". Weininger a zisklerie e oa e vare o vont da neuz hag a ziskoueze traoù liammet ouzh ar wregelezh.

## Daveoù
Acquaviva

**Acquaviva** (*dour red* e brezhoneg) zo un anv italianek, anv-lec'h hag anv-tud.

## Lec'hioù
* Acquaviva (San Marino), kumun San Marino
* Acquaviva Collecroce 
* Acquaviva delle Fonti 
* Acquaviva d'Isernia, e Molise
* Acquaviva Picena 
* Acquaviva Platani

## Tud
*Tiegezh Acquaviva
*Claudio Acquaviva, jezuist
*Francesco Acquaviva, kardinal italian
*Ottavio Acquaviva d'Aragona (1560-1612), kardinal italian
*Ottavio Acquaviva d'Aragona (1608-1674), kardinal italian
*Jean-Félix Acquaviva, politikour eus Korsika

## Pennadoù kar
*Acqua
Delia

**Delia** zo un anv-tud hag un anv-lec'h. 

## Tud
*Delia Matache, kanerez rouman
*Delia Scala, kanerez italian

## Lec'hioù
* Delia (Sikilia)
* Delia (Kansas)
Geraint mab Erbin

**Geraint mab Erbin** eo ar barzhoneg kembraek hag a veul kurioù Geraint en emgann Llongborth. Ar barzhoneg a zo kenaozet en *[[Englyn|englynion]]* a deir werzenn, ha meur a zarvez a zo anezhañ, hogen an holl a voe skrivet e krenngembraeg. An darvez koshañ a gaver e Levr Du Caerfyrddin, skrivet tro-dro 1250, daoust ma hañval bout kenaozet ar barzhoneg en  pe en . Ennañ e kaver ar meneg kentañ eus ar Roue Arzhur.
Remanzacco

**Remanzacco**  zo ur gumun eus proviñs Udine, e Friuli-Venezia Giulia en Italia. Ur 6000 a dud eo enni o chom;

## Asteroidenn
Diwar anv ar gumun e teu anv an asteroidenn 27985 Remanzacco.
Castellino

**Castellino** zo un anv-lec'h italianek.

; Kumunioù
* Castellino del Biferno
* Castellino Tanaro
* *Castellino*,  frazione e Moncalvo, e proviñs Asti

## Pennadoù kar
* Castellina
* Castello
Togg

**Togg** (Türkiye'nin Otomobili Girişim Grubu A.Ş., brezhoneg : *Embregerezh a-stroll kirri-tan Turkia*) zo ur saver kirri-tan turk.

## Istor

Krouet e oa bet e 2018. E Gebze emañ sez an embregerezh.

## Liammoù diavaez
*  Lec'hienn ofisiel Togg
Gwalc'hmai mab Gwyar

**Gaovan** (*Gwalchmai ap Gwyar* e kembraeg, *Gawain* e saozneg, *Gauvain* e galleg, *Walcmoei* e krennvrezhoneg) zo un haroz eus Danvez Breizh, niz d'ar Roue Arzhur hag unan eus marc'heien an Daol Grenn. E meur a istor arzhurian e c'haller e gavout, skrivet e kembraeg, latin, saozneg, galleg ha yezhoù arall. 

## Skridoù
Brudet eo bet gant ar varzhoneg krennsaoznek *[[Gaovan hag an Den Gwer]]* (saoz. *[[Sir Gawain and the Green Knight]]*). E gavout a reer e skridoù all c'hoazh:
* *[[De Ortu Waluuanii]]*, *[[Diu Crône]]*, *[[Ywain and Gawain]]*, *[[Golagros and Gawane]]*, *[[Sir Gawain and the Carle of Carlisle]]*, *[[L'âtre périlleux]]*, *[[La Mule sans frein]]*, *[[La Vengeance Raguidel]]*, *[[Le Chevalier à l'épée]]*, *[[The Awntyrs off Arthure]]*, *[[The Greene Knight]]*, ha *[[The Wedding of Sir Gawain and Dame Ragnelle]]*.

E lennegezh marc'hegiezh eo Gwalc'hmai unan a vignoned tostañ Arzhur. Eñ eo mab c'hoar Arzhur, Margawse, ha Lot ag inizi Orc'h ha Lothian. E vreudeur yaouank eo Agravain, Gaheris, Gareth, ha Medrod. Kalz a vibien zo gantañ ha meur a wreg. E-touez ar re-se emañ Gingalain ar "Gwen Dianav", hag a zeuas da vout ur gour bras ag istorioù Arzhur. 

## Pennadoù kar
* Sir Gawain and the Green Knight
* Gaovan hag an Den Gwer

## Daveoù
Molise (Italia)

**Molise**  a zo ur gumun eus Italia e proviñs Campobasso,  hag e  rannvro Molise. 155 a dud zo enni o chom.

## Liamm diavaez
Parzival

**Parzival** zo ur varzhoneg krennalamanek savet gant Wolfram von Eschenbach en . Enni e lenner buhez ar Parzival, unan eus marc'heien an Daol Grenn hag eus lez ar Roue Arzhur, ha kest ar Grall Santel.
Bellona (Campania)

**Bellona ** zo ur gumun en Italia e proviñs Caserta, e rannvro Campania.

## An anv
Dont a rafe  an anv eus un templ henroman d'an doueez Bellona.
Monte Alegre

**Monte Alegre** zo un anv-lec'h portugalek e Brazil.

#### 
Meur a gumun zo anvet  Monte Alegre
* Monte Alegre e Paraná
* Monte Alegre e Rio Grande do Norte
* Monte Alegre de Goiás e Goiás
* Monte Alegre de Minas e Minas Gerais
* Monte Alegre e Pará
* Monte Alegre do Piauí e Piauí
* Monte Alegre dos Campos e Rio Grande do Sul
* Monte Alegre de Sergipe es Sergipe
* Monte Alegre do Sul e São Paulo

#### 
* Montealegre del Castillo, e Proviñs Albacete, e Kastilha-La Mancha.

## Pennadoù kar
*Monte
*Montjoie
*Mountjoy
*Brelevenez
Mervent Afrika Alaman

**Mervent Afrika Alaman** a oa un drevadenn alaman en Afrika etre 1884 ha 1915. Kemeret e voe neuze gant Suafrika en anv impalaeriezh Breizh-Veur, hag anvet Mervent Afrika, betek 1990 pa deuas da vezañ Namibia dizalc'h.

## Istor
Montechiaro

**Montechiaro** zo un anv-lec'h italianek.

;kumunioù
* Montechiaro d'Acqui, e proviñs Alessandria
* Montechiaro d'Asti, e proviñs Asti
* Palma di Montechiaro, e proviñs Agrigento

;frazioni
* Montechiaro, e Prato allo Stelvio e  proviñs Bolzano
* Montechiaro, e Vico Equense e  Meurgêr Napoli

;lec'hioù all
* Castello di Montechiaro e Rivergaro
* Montechiaro, lec'h e San Sicario, frazione eus Cesana Torinese e proviñs Torino

## Pennad kar
* Montichiari
Pietra

**Pietra** zo un anv-bihan italianek roet d'ar merc'hed, hag un anv-lec'h, stank er vro.

## Tud

## Lec'hioù

### Kumunioù
*Pietra de' Giorgi, e Proviñs Pavia
*Pietra Ligure
*Pietra Marazzi
*Silvano Pietra

; en ur ger:
*Pietrabruna, e proviñs Imperia
*Pietracatella, e proviñs Campobasso
*Pietracupa‎, e proviñs Campobasso
*Pietradefusi, e proviñs Avellino
*Pietragalla
*Pietraferrazzana, e proviñs Chieti
*Pietralunga
*Pietramelara‎, e proviñs Caserta
*Pietramontecorvino, e proviñs Foggia
*Pietrapertosa
*Pietraporzio, e proviñs Cuneo
*Pietrasanta, e proviñs Lucca
*Pietrastornina,  e proviñs Avellino
*Pietravairano‎, e proviñs Caserta.

### Menezioù
*Pietra di Bismantova
*Pietra Grande, e proviñs Trento
*Pietra di Bismantova, ur menez e proviñs Reggio Emilia

## Tud
*Pietra Montecorvino, kanerez italian 

## Traoù all
**Straordinarie avventure di Testa di Pietra*, un oberenn lennegel (1915)
*Pietra (bier), ur seurt bier eus Korsika
*Pietra dura, un teknik d'ober marelladurioù gant mein a liv
*Castel Pietra, ur c'hastell e Freienfeld, e Sutirol
Carlos Vives

**Carlos Vives** ganet d'ar 7 a viz Eost 1961 e Santa Marta (Kolombia), zo ur c'haner ha sonaozouer kolombian.
Gwelet eo bet e meur a film skinwel, ha bet eo David Copperfield.
Kanet en deus en doare vallenato, ha brudet eo *[[La Bicicleta]]* en deus kanet gant Shakira.

## Filmoù
* *Pequeños gigantes* (1980's) - sonadeg
* *[[David Copperfield]]* (1983) - miniserie
* *Tuyo es mi corazón* (1985) - telenovela
* *Gallito Ramírez* (1986) - telenovela 
* *LP loca pasión* (1989) - telenovela 
* *Escalona* (1992) - serie televisiva 
* *La mujer doble* (1992) - telenovela
* *La estrategia del caracol* (1993) - film 
* *La Tele* (1995) - serie televisiva
* *[[Encanto (film)]]* (2021) - film
Izabel Bro-C'hall (1292-1358)

**Izabel Bro-C'hall** (1292-1358), a oa ur briñsez c'hall deuet da vezañ rouanez Bro-Saoz, pa a oa dimezet da Edouarzh II, roue Bro-Saoz. Diwezhatoc'h e voe lesanvet *bleizez Bro-C'hall* (e galleg *la Louve de France*). 

## He buhez
Ganet e oa Izabel e 1292. Merc'h e oa d'ar roue Fulup IV ha d'e bried Janed Iañ Navarra.
Da zaouzek vloaz e voe kaset da lez Bro-Saoz. En amzer-se e savas bec'h etre ar roue Edouarzh II ha kostezenn e varoned : madoù hag enorioù a roe ar roue d'e vignon Peter Gaveston, kont Kernev-Veur, diwar-goust tiegezhioù uhel ar rouantelezh.

Drouklazhet e voe Gaveston e 1312 gant ar varoned. Ur mignon nevez a voe kavet gant ar roue, anvet Hugh le Despenser. Hennezh avat a zisplije dezhi.
Kloc'h

Ar **c'hleier** zo binvioù-seniñ dre dosiñ. An darn vrasañ anezho zo e stumm ul lestr war e c'henoù ha lakaet e vezont da seniñ war-bouez ur vazhoulenn lusk-dilusk a ya da skeiñ al lodenn vras eus ar c'hloc'h.
Peurvuiañ eo graet ar c'hleier gant metal (arem alies) abalamour da dregerniñ mat. Alies e vez staget ar c'hleier a-istribilh ouzh ur c'horf koad a vez graet *maout* deus outañ.


File:RyoanJi-Kane.jpg|Kloc'h Templ Ryōanji Temple,  e Kyoto
File:Bell Simoda 1856.jpg|Kloc'h e Shimoda e  Japan
File:Big bell. Rewalsar.jpg|Kloc'h e  Rewalsar (India)
File:Bell Patan Durbar Square Mangal Bazaar Patan Lalitpur Nepal Rajesh Dhungana (3).jpg|Kloc'h templ  Taleju Bhawani  e Patan Durbar Square, e Nepal
Macha (gwengelouriezh Iwerzhon)

**Macha** (distaget "Mac'ha") a oa un doueez iwerzhonat ereet ouzh bro Ulaid, el lec'h anvet dindan he anv, Emain Macha hag *[[Ard Mhacha]]*. Meur a voud anvet Mac'ha a gaver e gwengelouriezh Iwerzhon hag a hañval diskenn ag an hevelep doueez. Lavaret e vez eo unan ag an teir c'hoar anavezet evel an teir Morrígna.  Mac'ha a zo ereet ouzh an douar, ar strujusted, ar roueelezh, ar brezel hag ar c'hezeg.

Proinsias Mac Cana a ginnig teir Mac'ha: Mac'ha gwreg Nemed, ar vaelez Mac'ha gwreg Cimbáeth, ha Mac'ha gwreg Crunnchu hag a strobinellas gwizion Ulaid evit o gwanaat.

## Gerdarzh
An anv a zeu ag ar c'hentkeltieg **makajā* hag a dalv "ar maez" (genitive **makajās* "ag ar maez"). E gouezeleg Skos e kaver ar ger *[[machair]]*, douaroù izel ha strujus.

E Dindsenchas eo anvet Macha *Grian Banchure* "Heol ar gwragez" ha taolennet eo evel merc'h Midir eus Brí Léith.
## Daveoù
Midir

**Midir** a oa mab Dagda eus Tuatha Dé Danann. Goude ma voe trec'het tud Danann gant klann ar Mhíled, e yeas da veviñ e sidh Brí Léith (hag a hañval bout torgenn Ardach, e kontelezh An Longfort). An anv Midir a zeu ag an heniwerzhoneg *midithir* ("barner").
## Daveoù
An Longfort

**An Longfort** eo kêr-benn Kontelezh An Longfort en Iwerzhon. War-dro 10 000 annezad zo enni, ar pezh a ra anezhi kêr vrasañ ar gontelezh. Ar rouedad hentoù a gevre ar gêr ouzh Dulenn ha kontelezh Maigh Eo.

Ar gêr a voe savet war ur c'hember etre stêr Camlinn hag ar Sionainn. An anv *Longfort* a dalv e oa ur c'hreñvlec'h en he c'hreiz.

Ar gêr hag ar gontelezh a oa dindan ren an tiegezh O'Farrell, ur c'hlann lec'hel.

## Notennoù
Montegrosso

**Montegrosso** zo un anv-lec'h italianek a gaver e meur a vro.

#### 
;kumunioù
* Montegrosso d'Asti, e proviñs Asti
* Montegrosso Pian Latte, e proviñs Imperia

;frazione
* Montegrosso, frazione en Andria, e proviñs Barletta

;menezioù
* Monte Grosso, en Alpi Liguri, etre Val Tanaro ha Val Casotto
* Monte Grosso, en Alpi Liguri, e Valle Ellero
* Monte Grosso, en Enez Elba

#### 
* Montegrosso (Korsika) pe Montegrossu, ur gumun
* *Monte Grosso* pe Monte Grossu, menezieg
Yann-Vari Apriwal

**Yann-Vari Apriwal**, pe ar **breur Constantius** (Plougin, 1añ Eost 1842 - Kemper, 1906) a oa mestr-skol gant urzh frered Sant Yann Vadezour ar Sal.

Skol a reas e meur a lec'h e Bro Gwened (e Gwened, e Muzilheg, e Kistreberzh, en Oriant) hag e Plougerne. Anvet e voe da rener-skol e 1880 ha labourat a reas lerc'h-ouzh-lerc'h en Oriant, e Konk-Kerne hag e Landivizio. Eno e labouras da sevel *[[Kenteliou brezounek]]*, da gelenn galleg dre ar brezhoneg, ha skridoù all ivez.

Mervel a reas e Kemper e deroù 1906, d'an 19 a viz Genver pe d'an 23 a viz C'hwevrer.

## Levrioù
**Kenteliou brezounek da drei e gallek – Enseignement du français par le breton – Livre de l'élève*, graet evit ar vugale, embannet e 1899 gant Arsène de Kerangal e Kemper. 
**Kenteliou brezounek troet e gallek – Enseignement du français par le breton – Livre du maître*, graet evit ar vistri-skol, embannet e 1900 e ti Lafolye e Gwened.
**An teir c'had hag ar Mevel laer*, pezh-c'hoari, moullerezh Sant Gwilherm, Sant-Brieg, 1908
**Trubuilhou an aotrou Gargam*, pezh-c'hoari, moullerezh Sant Gwilherm, Sant-Brieg, 1909

## Notennoù
Étrépigny

**Étrépigny** a zo ur gumun eus departamant Ardennes e Bro-C'hall.
## Douaroniezh
## Istor
### 
#### [[Brezelioù Napoleon]]
* E 1814-1815 e voe ar gumun en dachenn dindan dalc’h luioù estren.
#### [[Brezel 1870-1871]]
* Dindan dalc’h an Alamaned e chomas ar gumun adalek dibenn miz Eost 1870 betek dibenn miz Ebrel 1871.
### 
#### [[Brezel-bed kentañ]]
* Dindan dalc’h an Alamaned e voe ar gumun adalek etre 1914 ha 1918.
* Mervel a reas nav gwaz eus ar gumun, abalamour d'ar brezel hervez monumant ar re varv, da lavaret eo 3,91% eus ar boblañs e 1911.
#### [[Eil brezel-bed]]
* Mervel a reas un den ag ar gumun abalamour d'ar brezel hervez monumant ar re varv.
## Monumantoù ha traoù heverk

Étrépigny, église et château20050515.jpg

* Ar c’hastell hag an iliz katolik.
## Armerzh
## Melestradurezh
## Tud

Plaque commémorative Jean Meslier - A Etrépigny.JPG

* Jean Meslier, beleg katolik, person Étrépigny ha Balaives adalek 1689 betek 1729 ha prederour gall.

## Gwerinoniezh
## Liammoù diavaez
## Dave ha notennoù
Bóand

**B''ó''and** pe **Boinn** eo doueez iwerzhonat ar stêr Bóinn, er Mide. C'hoar Befind eo hervez *Lebor Gabála Érenn* ha *Táin Bó Fraích* ha merc'h Delbáeth mab Elada ag an Tuatha Dé Danann. He gwaz eo Nechtan pe Elcmar hag he gwaz kleiz eo Dagda. Óengus eo he mab.

## Gerdarzh
En *Dinsenchas* eo displeget he anv evel "buoc'h wenn" (en iwerzhoneg:'bó fhionn', en heniwerzhoneg: 'bó find'). El levr *Douaroniezh,* Ptolemaios a venneg eo anvet ar stêr *Bouvinda* [Βουουίνδα]. Ar stumm-se a c'hall dont ag ar c'hentkeltieg **Bou-vindā*, "buoc'h wenn". 

## Daveoù
Colle

**Colle** (*[[torgenn]]*, pe *[[ode]]*) zo ur ger a gaver stankik el lec'hanvadurezh italianek.

## Kumunioù en Italia

## Tud
*Edgard Colle, c'hoarier echedoù belgiat
*Raffaellino del Colle (1495-1566), livour italian
Athirne

**Athirne Ailgheasach** ("Athirne an hegas"), mab Ferchertne, a oa un drouiz e lez Conchobar mac Nessa er Rúraíocht, e gwengelouriezh Iwerzhon, hag a zrougimplije galloudoù ar varzhed.

Daou vab en doa:  Cuingedach (« gwarizius») hag Apartach (« goapaer »).

Eñ a laeras teir garan Midir, evit o lakaat dirak dor e di hag ober aon d'an dud a dremenje diragi ha mirout outo a glask dont e-barzh.
Beg Penc'hastell

**Beg Penc'hastell** zo ur beg-douar e penn kornôg bae ar Poulgwenn (pe bae ar Baol).

Aspadennoù a c'haller gwelet c'hoazh eus un oppidom eus Oadvezh an Houarn. Emañ war roll ar Monumantoù istorel abaoe 1972 ha furchadennoù zo bet graet eno.

Ur chapel zo ivez war ar beg-douar, eus ar , hag ur groaz en he c'hichen. Chapel sant Juluan pe chapel santez Anna a vez graet anezhi.

## Liammoù diavaez
* ''Les vestiges du camp de Penchâteau'' - lepouliguen-infos.net
* ''Le camp protohistorique de Penchâteau au Pouliguen'', Revue Archéologique de l'Ouest, 1995, niv. 12, pp. 117-137 
* ''La chapelle de Penchâteau''

## Notennoù
Macchia Valfortore

**  Macchia Valfortore ** zo ur gumun en Italia e proviñs Campobasso, e rannvro Molise. Unan eus kumunioù Fortore Molisano eo ivez, war lez al lenn Occhito etre Molise ha Puglia. Ur 490 a dud zo enni o chom.
Guglionesi

** Guglionesi ** zo ur gumun en Italia e proviñs Campobasso, e rannvro Molise e su Italia, e-tro 50 kilometr diouzh Campobasso.
## Istor
Savet e oa bet er 5vet kantved kent Jezuz-Krist, d'ar mare-se e oa anvet *Uscosium* pe *Usconium*. Gant Pescara, Ortona, Lanciano, Vasto ha Larino, bez e oa unan eus kreizennoù pouezusañ ar Frentani, ur boblad italian hag a oa un ezel eus ar c'hengevreadoù Samnites.
San Michele

**San Michele** (*Sant-Mikael* pe *Sant-Vikael * e brezhoneg) zo anv meur a lec'h en Italia. 

## Kumunioù
* Dusino San Michele, e proviñs Asti
* Olivetta San Michele, e proviñs Imperia
* Sammichele di Bari
* San Michele all'Adige, e proviñs Trento
* San Michele al Tagliamento, e proviñs Venezia
* San Michele di Ganzaria, e proviñs Catania
* San Michele di Serino, e proviñs Avellino
* San Michele Mondovì, e proviñs Cuneo
* San Michele Salentino, e proviñs Brindisi
Isak Samokovlija

**Samuel Isak Samokovlija** a oa ur skrivagner eus Bosnia-ha-Herzegovina, ganet e kêr Goražde d'an 3 a viz Gwengolo 1889, en ur familh yuzevien sefarad a oa deuet o hendadoù eus kêr Samokov e Bulgaria. Medisin e oa eus e vicher. E studioù a reas e Vienna ; dimeziñ a reas gant ur vaouez eus Aostria, Hedda Brunner, ha tri bugel o devoe. Labourat a reas en ospital Koševo  e kêr Sarajevo.

E zanevell gentañ *Rafina avlija* a voe embannet e 1927. Sevel a reas danevelloù hag a gont buhez yuzevien Bosnia, romantoù, pezhioù-c'hoari ha barzhonegoù. E-pad an Eil Brezel-bed e voe skarzhet eus an ospital ma laboure, abalamour ma oa yuzev, met labourat a reas neuze en ur c'hamp repuidi e Sarajevo. E nevez-amzer 1945 e rankas kuzhat diouzh an Ustaša (polis gouarnamant faskour Kroatia), betek dieubidigezh ar vro. Goude ar brezel e labouras evel pennskrivagner ar gelaouenn lennegel "Brazda" eus 1948 da 1951, hag evel pennskridaozer an ti-embann "Svjetlost" eus 1951 betek e varv. Prezidant Kevredigezh Skrivagnerien Bosnia-ha-Herzegovina e voe. Mervel a reas e Sarajevo, d'ar 15 a viz Genver 1955. 

E 1933 e voe embannet er gelaouenn *[[La Bretagne Fédérale]]*, un danevellig gant Isak Samokovlija, *Bleo Miriam*, lakaet e brezhoneg gant Youenn Drezen. 

## Notennoù
Aci

**Aci** pe Jaci, a oa anv ur stêr e Sikilia, e proviñs Catania.
An anv a adkaver en hini meur a gumun pe ranngumun eus ar broviñs.

## Kumunioù
*Acireale 
*Aci Bonaccorsi 
*Aci Castello 
*Aci Catena 
*Aci Sant'Antonio 

## Ranngumunioù
*Aci Platani, en  Acireale 
*Aci San Filippo, en  Aci Catena 
*Aci Trezza, en  Aci Castello
Balaives

**Balaives** a oa ur gumun eus departamant Ardennes e Bro-C'hall.
## Douaroniezh
## Istor
### 
#### [[Brezelioù Napoleon]]
* E 1814-1815 e voe ar gumun en dachenn dindan dalc’h luioù estren.
### Kendeuziñ
* E 1828 e voe kendeuzet kumunioù Balaives ha Butz d’ober kumun Balaives-et-Butz.
#### [[Brezel 1870-1871]]
* Dindan dalc’h an Alamaned e voe  ar gumun adalek dibenn miz Eost 1870 betek dibenn miz Ebrel 1871.
### 
#### [[Brezel-bed kentañ]]
* Dindan dalc’h an Alamaned e voe  ar gumun adalek etre 1914 ha 1918.
## Monumantoù ha traoù heverk

Balaives_et_Butz_(08_Ardennes)_-_Église_Saint-Pierre-aux-Liens_-_Photo_Francis_Neuvens_lesardennesvuesdusol.fotoloft.fr.JPG

* Iliz katolik *Sant Pêr en Ereoù*.
## Armerzh
## Melestradurezh
## Tud
* Jean Meslier, person katolik  Étrépigny ha Balaives adalek 1689 betek 1729.
## Gwerinoniezh
## Liammoù diavaez
## Dave ha notennoù
Amergin mac Eccit

**Amergin mac Eccit** a oa ur barzh hag ur brezeler e lez Conchobar mac Nessa e kelc'hiad Ulaid a wengelouriezh Iwerzhon. E dad e oa ar gov Eccet Salach, ha kreskiñ a reas betek e bevarzek vloaz hep komz nag en em walc'hiñ. Un deiz e tivizas Athirne, penn-barzh Ulaid, kas e floc'h da urzhiañ ur vouc'hal da Eccet. Ar floc'h a voe sebezet gant ar barzhoneg heson ha kevrinus gant mab ar gov, Amergin. Ha mont a reas kuit da adkavout e vestr ha displegañ petra a oa bet klevet gantañ.

Athirne a yeas da lazhañ Amergin, hogen Eccet a c'hallas saveteiñ e vab en ur lakaat un adskouer anezhañ en e lec'h. Athirne a gemeras e vouc'hal ha reiñ un taol ouzh penn an adskouer a-raok tec'hel en ur soñjal bout lazhet Amergin. Evel digoll eus e dorfed e treuzkasas e arz a varzhoniezh da Amergin ken mat ma kemeras hennezh e lec'h goude e varv evel penn barzh Ulaid.
Saint-Philippe (ar Reünion)

**Saint-Philippe** zo ur gumun e departamant tramor ar Reünion, e Meurvor Indez. Lec'hiet eo ar gumun en arondisamant Saint-Pierre hag e kanton Saint-Benoît-2.

Er bloavezh e oa  a annezidi hag a reer *Saint-Philippois* anezho e galleg.

## Monumantoù ha traoù heverk

Cap-Méchant-Réunion.JPG|Cap Méchant.
Réunion PitonFournaise CratèreRivals.JPG|Krater Rivals.
Écomusée-Au-bon-roi-Louis.JPG|An ekomirdi.


## Notennoù ha daveennoù


## Liammoù diavaez

* Lec'hienn ofisiel ar gumun