open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Timok

An **Timok** (serbeg ha bulgareg: *Тимок*; roumaneg: *Timoc*), anvet ivez **Timok Bras** (*Велики Тимок* pe *Veliki Timok* e serbeg,  *Timocul Mare* e roumaneg), zo ur stêr e reter Serbia hag un adstêr d'an Danav war e lez dehoù. Dibenn red ar stêr a dalvez da vevenn etre Serbia ha Bulgaria.

E gwirionez ez eus un hollad meur a stêr anvet *Timok* doareet gant un anv-gwan. Adalek eien ar Svrljiški Timok betek kember ar Veliki Timok gant an Danav e tap 203&nbsp;km a hed. Traoñienn an Timok zo anavezet evel Timočka Krajina, ur rannvro eus reter Serbia ma kaver ur bihanniver a roumanegerien.

An Timok Bras, pe *Veliki Timok*, a ya d'e ober ar stêrioù *Beli Timok* ("Timok Gwenn") ha *Crni Timok* ("Timok Du") a gember e Zaječar. Ar *Beli Timok* e-unan zo krouet gant ar stêrioù *Svrljiški Timok* ("Timor Svrljig") ha *Trgoviški Timok* ("Timok Trgovište") a gember e Knjaževac.

Ur 15&nbsp;km bennak a-raok kemberañ gant an Danav ez a an Timok da verkañ ar vevenn etre Bulgaria ha Serbia. Kember an div stêr eo al lec'h norshañ eus Bulgaria ha pa n'emañ nemet en 28&nbsp;m a uhelder a-us live ar mor (Mor Du) ez eo al lec'h izelañ e Serbia.
Rivalta Bormida

**Rivalta Bormida** (**Arvàuta** e piemonteg) zo ur  gumun italian e proviñs Alessandria, e  Piemonte. D'an 31 a viz Kerzu 2020 e oa 1 361 a dud o chom enni. 

## Notennoù
Rivalta

**Rivalta** zo anv meur a lec'h en Italia.

## Lec'hioù
* Rivalta, frazione e Lesignano de' Bagni e proviñs Parma
* Rivalta, karter kozh e Pocenia e proviñs Udine
* Rivalta, frazione e Gazzola e proviñs Piacenza
* Rivalta, pe **Villa Rivalta**, frazione e Reggio Emilia
* Rivalta Bormida, kumun e proviñs Alessandria
* Rivalta sul Mincio, frazione e Rodigo e proviñs Mantova
* Rivalta Scrivia, frazione e Tortona e proviñs Alessandria
* Rivalta di Torino, kumun e meurgêr Torino
* Rivalta Veronese, frazione e Brentino Belluno e proviñs Verona
* Rivalta, frazione e La Morra e proviñs Cuneo
Castelnuovo

**Castelnuovo** (Kastell Nevez) zo un anv-lec'h italianek. 

## Lec'hioù
### Kestell
**Castel Nuovo*, pe ar  Maschio Angioino pe Mastio Angioino, ur c'hastell istorel e kêr  Napoli.

### Kumunioù italian
* Castelnuovo, e proviñs Trento
* Castelnuovo Belbo, e proviñs  Asti
* Castelnuovo Berardenga, e proviñs Siena
* Castelnuovo Bocca d'Adda, e proviñs  Lodi
* Castelnuovo Bormida, e proviñs Alessandria
* Castelnuovo Bozzente, e proviñs Como
* Castelnuovo Calcea, e proviñs Asti
* Castelnuovo Cilento, e proviñs Salerno
* Castelnuovo del Garda, e proviñs Verona
* Castelnuovo della Daunia, e proviñs Foggia
* Castelnuovo di Ceva, e proviñs Cuneo
* Castelnuovo di Conza, e proviñs Salerno
* Castelnuovo di Farfa, e proviñs Rieti
* Castelnuovo di Garfagnana, e proviñs Lucca
* Castelnuovo di Porto, kumun e Meurgêr Roma Capitale
* Castelnuovo di Val di Cecina, e proviñs Pisa
* Castelnuovo Don Bosco, e proviñs Asti
* Castelnuovo Magra, e  proviñs La Spezia
* Castelnuovo Nigra, e  proviñs Torino
* Castelnuovo Parano, e proviñs Frosinone
* Castelnuovo Rangone, e proviñs Modena
* Castelnuovo Scrivia, e  proviñs Alessandria

### Lec'hioù all
* Castelnuovo (*Herceg Novi*), e Montenegro
* Castelnuovo d'Istria (*Podgrad*), e Bisterza
* Castelnuovo (*Kaštel Novi*), e Castelli, e Kroatia

## Tud
* Carlo Castelnuovo delle Lanze (1895-1917), ofiser italian 
* Elías Castelnuovo (1893-1982), skrivagner urugwaiat 
* Emma Castelnuovo (1913-2014), matematikour italian
* Enrico Castelnuovo (1929-2014), arzistorour
* Enrico Castelnuovo (1839-1915) – skrivagner en amzer ar  Risorgimento italiano
* Giambattista Castelnuovo (1757-1831), eskob italian
* Guido Castelnuovo (1865-1952), matematikour
* Mario Castelnuovo (1955), kaner-sonaozour
* Mario Castelnuovo-Tedesco (1895-1968), sonaozour stadunanat
* Nino Castelnuovo (1936-2021), aktour
* Paolo Castelnuovo (1861-1926), embreger 
* Vittorio Castelnuovo (1915-2005), kaner-sonaozour suis

## Pennadoù kar
* Castelnovo
* Kastell-Nevez
* Newcastle

Hag ivez:
*Castello
*Castelletto
Trichodere

****** a zo ur genad e rummatadur an evned, bet krouet e 1912 gant an evnoniour aostralian Alfred John North (1855-1917).

## Spesadoù
N'eus nemet ur spesad golvaneged er genad-mañ : *[[Trichodere cockerelli]]* .

## Notennoù ha daveennoù
Kragujevac

**Kragujevac** (skrivet Крагујевац e serbeg ha distaget []) zo ur gêr eus Serbia ha kêr-benn distrig Šumadija. E 2018 e oa 150 623 a dud o chom enni.

Kêr-benn Serbia e voe etre 1818 ha 1839, goude ma voe dieubet ar vro diouzh yev an Durked, dindan ren ar priñs Miloš Obrenović en em stalias eno. Bonreizh kentañ ar vro a voe embannet e Kragujevac e 1835. Belgrad a zeuas da vezañ kêr-benn ar vro e 1841 pa voe staliet al lez eno. 

E-pad ar Brezel-bed Kentañ e teuas Kragujevac da vezañ kêr-benn Serbia en-dro etre 1914 ha 1915, ha sez ensavadurioù pennañ ar vro.

## Liammoù diavaez

* Lec'hienn ofisiel Kragujevac
Monte Sillara

Ar **Monte Sillara** zo ur menez eus an Apenninoù e Proviñs Parma , etre Emilia ha Toskana,  ha 1861 m dezhañ. Rannet eo etre kumunioù Monchio delle Corti (Parma), ha  Bagnone  (Proviñs Massa-Carrara).
Gioc'h Wilson

Ar **gioc'h Wilson** (liester : **gioc'hed Wilson**) a zo ur spesad evned hirc'harek, *Gallinago delicata* an anv skiantel anezhañ.

Anvet e voe *Scolopax delicata* (kentanv) da gentañ-penn (e 1825) gant an evnoniour eus ar Stadoù-Unanet George Ord (1781-1866).

## Doareoù pennañ

## Boued

## Annezva
Kavout a reer ar spesad e Norzhamerika, eus Alaska da reter Kanada ha norzh ar Stadoù-Unanet Amerika.

## Liammoù diavaez
*  ''Gallinago delicata'' el lec'hienn BirdLife International.
*  ''Gallinago delicata'' e lec'hienn an International Union for Conservation of Nature (IUCN).

## Notennoù ha daveennoù
Mícheál Ó Máirtín

**Mícheál Ó Máirtín** en iwerzhoneg, **Micheál Martin** e saozneg, zo ur politikour eus Iwerzhon, ganet d'ar  a viz Eost 1960 e Korkig. 

Dilennet e voe kannad en Dáil Éireann, kambr izel ar vro. Anvet e voe da vinistr an Deskadurezh e 1997 e-barzh gouarnamant Bertie Ahern e 1997. Dont a reas da vezañ ministr ar Yec'hed e 2000 ha ministr an Embregerezhioù e 2004. E 2008 e voe anvet da vinistr an Aferioù Estren gant ar c'hentañ ministr nevez Brian Cowen

Penn ar strollad Fianna Fáil eo abaoe 2011. Deuet e voe da vezañ Taoiseach Republik Iwerzhon etre an 20 a viz Gouere 2020 hag an 17 a viz Kerzu 2022. Un emglev a oa bet skoulmet etre Fianna Fáil ha Fine Gael, strollad Leo Varadkar hag a gemeras e blas evel penn ar gouarnamant. Dont a reas Micheál Martin da vezañ bes-kentañ ministr, ministr an Aferioù estren ha ministr an Difenn er gouarnamant nevez.
Mec'hikaed

Ar **Vec'hikaed** (e nahouatleg : *Mēxihcah*, /meːˈʃiʔkaʔ/, pe *Mēxihcatl* en unander, pe **Mexica**, a oa ur bobl nahouatlek henvroat eus traoñienn Mec'hiko a oa e penn an Impalaeriezh Aztek. Diazezañ a reas ar Vec'hikaed keoded Mec'hiko-Tenochtitlan, war un enezenn eus Lenn Texcoco, e 1325.  Ur strollad all en em zispartias a-raok sevel keoded Mexico-Tlatelolco gant ul lignez rieien disheñvel.  E 1521 e oant aloubet gant ur c'hevredad Konkistadored spagnol ha pobloù henvroat, en o mesk an Dlaxcalteked, renet gant Cortés.

## Anvioù
Ar Vec'hikaed o deus roet o anv da Vec'hiko (*Mēxihco* /meːˈʃiʔko/ e nahouatleg), da lâret eo ar bourc'hadennoù e traoñienn al lec'h zo deuet da  vezañ kêr Mec'hiko hiziv. Anavezet e oa ar strollad-se evel ar "Goulhouaed-Mec'hikaed" ivez abalamour d'o c'hevredad gant o amezeien Coulhouaed, diskennidi eus an Dolteked, a oa o chom e kêr-benn Toltek Tula. Mec'hikaed Tenochtitlan a veze graet "Tenochcaed" anezhe ivez, un anv a zeu eus hini o *[[altepetl]]* (keoded-Stad) : Tenochtitlan, hag eus anv diazezer Tenochtitlan, anvet Tenoch. 

Savet e oa an anv Aztek gant Alexander von Humboldt a stagas *[[Aztlan]]* ("Lec'h ar c'herc'heiz"), o bro c'henidik mojennel, ouzh  *tec(atl)* "pobl eus". Alies hiziv e tave an anv "Aztek" da bobl vec'hikat Tenochtitlan, *Mēxihcah Tenochcah*, un anv meuriad roet da Vec'hikaed Tenochtitlan hepken, ha morse da re Dlatelolco anvet *Cōlhuah* pe Coulhouaed. Graet e vez alies gant ar ger Azteked d'ober anv eus Vec'hikaed, met ivez eus ar pobloù nahouatleger eus Traoñienn Mec'hiko hag eus ar broioù tost.

## Notennoù
Monte Marmagna

Ar **Monte Marmagna** zo ur menez eus an Apenninoù, en hanternoz Italia, e Proviñs Parma, en Emilia Romagna, ha 1 852 metr uhelder dezhañ.
Gliciphila

****** a zo ur genad e rummatadur an evned, bet krouet e 1837 gant an evnoniour saoz William Swainson (1789-1855).

## Spesadoù hag an isspesadoù anezho
N'eus nemet ur spesad golvaneged er genad-mañ : *[[Gliciphila melanops]]*, daou isspesad (*Gliciphila melanops chelidonia* ha *G. m. *'melanops**') dezhañ.

## Annezva
Brosezat eo ar genad e su Aostralia ha Tasmania. 

## Notennoù ha daveennoù
Entomyzon

****** a zo ur genad e rummatadur an evned, bet krouet e 1825 gant an evnoniour saoz William Swainson (1789-1855).

## Spesadoù hag an isspesadoù anezho
N'eus nemet ur spesad golvaneged er genad-mañ : *[[Entomyzon cyanotis]]*, tri isspesad (*Entomyzon cyanotis albipennis*, *E. c. *'cyanotis**' ha *griseigularis*) dezhañ.

## Annezva
Kavout a reer ar genad e norzh, reter Aostralia ha su-kreiz Ginea Nevez. 

## Notennoù ha daveennoù
Lago Santo (Terlago)

Al **Lago Santo**  zo ul lenn en Italia,  e proviñs Trento, e kumun Vallelaghi, e  frazione Monte Terlago.
Certhionyx

****** a zo ur genad e rummatadur an evned, bet krouet e 1830 gant an naturour gall René Primevère Lesson (1794-1849).

## Spesadoù
N'eus nemet ur spesad golvaneged er genad-mañ : *[[Certhionyx variegatus‎]]*.

## Notennoù ha daveennoù
Modulatricidae

**** a zo ur c'herentiad e rummatadur an evned, termenet e 2015 gant an evnoniour danat Jon Fjeldså (1942-) hag e genlabourerion.

Diouzh Doare 12.1 an *IOC World Bird List* ez a tri genad golvaneged d'ober ar c'herentiad :

## Genadoù <small>(renket diouzh an urzh filogenetek)</small>
* *[[Modulatrix]]* - Ripley, 1952 (1 spesad),
* *[[Arcanator]]* - Irwin & Clancey, 1986 (1 spesad),
* *[[Kakamega]]* - Mann, Burton & Lennerstedt, 1978 (1 spesad).

## Annezva
O c'havout a reer en Afrika ar C'hreiz.

## Rummatadur
Renket e veze an tri genad er c'herentiad Arcanatoridae kent.

## Notennoù ha daveennoù
Lech Sant

**Lech Sant** e ladineg, **Lago Santo** en italianeg, zo ul lenn e Sutirol, e kumun Santa Cristina Gherdëina (*Santa Cristina Valgardena* en italianeg).
Saint-Hilaire-du-Bois (Vande)

**Saint-Hilaire-du-Bois**  a oa ur gumun e departamant Vande, e Bro-C'hall.
## Douaroniezh
## Dezougen
## Armerzh
## Istor
### [[Dispac'h Gall]]
* Melestradurezh: savet e voe ar gumun e 1790 ; lakaet e voe e Kanton La Caillère hag e Bann La Châtaigneraie. Lakaet e voe kumun Saint-Hilaire-du-Bois en Arondisamant Fontenay-le-Comte bet krouet e 1800 hag e Kanton Sainte-Hermine pa voe diskaret Kanton La Caillère e 1801.
### 
##### [[Brezel-bed kentañ]]
* 34 gwaz eus ar gumun, da lavaret eo 4,66% eus ar boblañs e 1911, a gollas o buhez abalamour d'ar brezel hervez monumant ar re varv.
#### [[Eil Brezel-bed]]
* Mervel a reas pemp den ag ar gumun abalamour d'ar brezel hervez monumant ar re varv.
## Monumantoù ha traoù heverk
* Iliz katolik *Sant Hilarius*.
* Chapel *Sant Yann-Baol II*.
* Monumant ar re varv, luc’hskeudennoù.
## Tud
## Pennadoù kar
* La Caillère,
* La Caillère-Saint-Hilaire.
## Daveoù ha notennoù
La Caillère-Saint-Hilaire

**La Caillère-Saint-Hilaire** a zo ur gumun e departamant Vande, e Bro-C'hall.
## Douaroniezh
## Dezougen

Ancienne gare de Thouarsais-la-Caillère (vue 1, Éduarel, 10 avril 2016).JPG

* An ti-gar, serret.
## Armerzh
## Istor
### 
* E 1974 e voe kendeuzet kumunioù La Caillère ha Saint-Hilaire-du-Bois d’ober kumun La Caillère-Saint-Hilaire.

## Monumantoù ha traoù heverk

Manoir de La Ray02.jpg

* Maner La Ray.

Église Saint-Jean-l’Évangéliste de la Caillère (Éduarel, 10 avril 2016).JPG

* Iliz katolik *Sant Yann-Vadezour* e La Caillère.
## Tud
## Pennadoù kar
* La Caillère,
* Saint-Hilaire-du-Bois.
## Daveoù ha notennoù
Lago Santo

**Lago Santo** zo anv meur a lenn en Italia.

*Lago Santo (Modena), e Proviñs Modena
*Lago Santo (Parma), e Proviñs Parma
*Lago Santo (Terlago), e kumun Terlago e Proviñs Trento
*Lago Santo (Cembra Lisignago), e  kumun Cembra Lisignago, e Proviñs Trento, anvet ivez Heiliger See. 
**Lago Santo*,  e kumun Santa Cristina Valgardena, e proviñs Bolzano, anvet ivez Lech Sant

Hag ivez
* Lagosanto, kumun e proviñs Ferrara

## Pennadoù kar
*Lagoa Santa
Vermenagna

Ar **Vermenagna** zo ur froud eus proviñs Cuneo, e Piemonte en Italia, ha 27 km hed dezhi. Adstêr eo d'ar Gesso, etre Roccavione ha  Borgo San Dalmazzo.
Varaita

Ar **Varaita** (Vràita pe Vrèita en piemonteg, Varacho [va'raʧɔ] en okitaneg), zo ur froud eus Piemonte, e proviñs Cuneo, en Italia. Adstêr eo d'ar Po.
Denys Shmyhal

**Denys Shmyhal** (ukraineg : Денис Анатолійович Шмигаль ; Lviv, URSS, ), zo Ministr an Difenn Ukraina abaoe 2025. A-raok e voe 18 Kentañ ministr ar vro etre 2020 ha 2025.

### Respet politikel
Adalek miz Eost 2019 emañ e penn oblast Ivano-Frankivsk. 

D'ar 4 a viz C'hwevrer 2020, hervez kinnig ar c'hentañ ministr Oleksi Hontcharouk, e oa anvet beskentañ ministr ha ministr diorroadur kumuniezhioù tiriadoù Ukraina gant ar Verc'hovna Rada, war-lerc'h Aliona Babak.

D'ar 4 a viz Meurzh goude-se, war-lerc'h dilez Oleksi Hontcharouk hag hervez kinnig ar prezidant Volodymyr Zelensky a oa o koll brud er **opinion**, e oa anvet Denys Chmyhal kentañ ministr gant ar Rada. En e c'houarnamant, savet ar memes devezh, e oa izili dezhe muioc'h a skiant-prenañ evit re ar c'habined kent. Kemeret e oa lec'h ministr yaouank an difenn gant ur jeneral war e leve, Andriï Taran, da skouer. Gwelet fall e oa an adkempenn-se gant ar marc'hadoù rak c'hoarvez a rae e-kreiz poread kleñved bedel ar c'horonaviruz hag e-doug an atroperezh evit resev ur skoazell a-berzh ar Font Moneizel Etrebroadel (FMI), pa  ne oa ket bet adanvet ministrez kent an ekonomiezh a blije kalz da Gornôgiz.

## Notennoù
Bendola

**Arabat droukveskañ gant [[Brendola]].*
Ar **Bendola**, pe **Banna-Bendola**, zo ur froud e Piemonte hag a red dre proviñs Torino, 34,48 km hed dezhi. Adstêr eo d'ar Malone war e lez dehoù.


Malone_tributaries_location_map.jpg|Ar Bendola, adstêr d'ar Malone
Lone_de_Saorge_au_pont_de_la_Bendola_0556.JPG|Pont war ar Bendola
Bendola a volpiano.jpg|Ar Bendola e  Volpiano, leun gant an dour-glav
Brandizzo ciclabile lungo bendola.jpg|Hent ar marc'hoù-houarn e Brandizzo
Gesso

Ar **Gesso ** zo ur stêr  42 km  dezhi, hag a red e Piemonte  en Italia. Adstêr eo d'ar Stura di Demonte, a zo adstêr eo d'an Tanaro, a zo adstêr d'ar Po.
Modulatrix

****** a zo ur genad e rummatadur an evned, bet krouet e 1952 gant an evnoniour stadunanat Sidney Dillon Ripley (1913-2001).

## Spesadoù
N'eus nemet ur spesad golvaneged er genad-mañ : *[[Modulatrix stictigula‎]]*.

## Notennoù ha daveennoù
Ode Tenda

**Ode Tenda** (*Colle di Tenda* en italianeg, *Col de Tende* e galleg) zo un ode  1870 m uhelder, etre Tenda (hiriv e Bro-C'hall) ha Piemonte.
Tenda

**Tenda** (en okitaneg hag italianeg, *Tende* e galleg) zo ur gumun c'hall en departamant Alpes-Maritimes.
Niver annezidi Tenda a sav da  

## Kumunioù tro-dro
* E Proviñs Cuneo: 
** Limone Piemonte, Briga Alta, Entracque, 
* E Bro-C'hall : 
** Briga (en ligureg) pe  Briga Marittima en italianeg, ha La Brigue e galleg,  Fontano, Saorgio, Belvedere

## Yezh
An okitaneg *roiasc*, etre provañseg ha ligureg eo yezh kozh ar vro er Val de Ròia‎.

## Istor
Gwechall e oa e dugelezh Savoia, ha goude en Italia, betek  1947.

## Pennadoù kar
*Ode Tenda
*Beatrice di Tenda
Arcanator

****** a zo ur genad e rummatadur an evned, bet krouet e 1986 gant an daou evnoniour Michael Patrick Stuart Irwin (1925-2017) ha Phillip Alexander Clancey (1917-2001).

Dont a ra anv e anv eus ar ger latin *arcānus* a dalvez kement ha « kevrinus », « kuzh » e brezhoneg.

## Spesadoù hag an isspesadoù anezho
N'eus nemet ur spesad golvaneged er genad-mañ : *[[Arcanator orostruthus]]*, tri isspesad (*Arcanator orostruthus amani*, *A. o. *'orostruthus**' ha *sanjei*) dezhañ.

## Notennoù ha daveennoù
Enez Severniy

**Enez Severniy** (rusianeg : Се́верный о́стров, "Enez an Norzh") zo un enezenn e Meurvor Arktika, e hanternoz Rusia. Lodenn hanternoz enezeg Novaya Zemlya eo.

Gwechall e oa anvet "Douar Lütke", diwar an ergerzher alaman-ha-rusian Friedrich Benjamin von Lütke.

Emañ war-dro 400&nbsp;km en norzh da zouar-bras Rusia. En em astenn a ra war 48 904 km², ar pezh a ra anezhi an 30vet enezenn vrasañ er bed. Daou-ugent dre gant eus he gorread zo goloet gant skorn. Dispartiet eo diouzh Enez Youjniy ("enez ar su") gant strizh-mor Matochkin.
Prosthemadera

****** a zo ur genad e rummatadur an evned, bet krouet e 1840 gant al loenoniour saoz George Robert Gray (1808-1872).

## Spesadoù hag an isspesadoù anezho
N'eus nemet ur spesad golvaneged er genad-mañ : *[[Prosthemadera novaeseelandiae]]*, daou isspesad (*Prosthemadera novaeseelandiae chathamensis* ha *P. n. *'novaeseelandiae**') dezhañ.

## Notennoù ha daveennoù
Oadvezh Taishō

An **Oadvezh Taishō** a oa un oadevezh berr-kenañ en istor Japan, en . A-hed ren an impalaer Taishō (1879-1926, ren 1912-1926) e troas Japan muioc'h war-du an demokratelezh, ha kresket e voe he fouez war an dachenn etrebroadel.

A-c'houde marv an impalaer Meiji e 1912 e voe tri fennmaodiern lerc'h-ouzh-lerc'h er gouarnamant, p'edo hennezh o klask ur c'hempouez etre ar *genrō* (元老 "henañ"), da lavaret eo politikerion war o leve a gendalc'he da guzuliañ an impalaer, hag ar bobl evel ma oa termenet e Bonreizh Impalaeriezh Japan. Emsavadegoù ar Riz e 1918 a greñvaas galloud ar strolladoù politikel war an oligarkiezh a oa o ren. Ar *[[Rikken Seiyūkai]]* (立憲政友会 "Strollad Keneiled ar Gouarnamant Bonreizhel") hag ar *[[Rikken Minseitō]]* (立憲民政党 "Strollad Demokratel Bonreizhel") e oa an daou strollad pennañ e diwezh ar mare a voe anvet "Demokratelezh Taishō". Tamm-ha-tamm e oa bet roet muioc'h a frankiz d'ar Gambr Izel adalek 1890, hag adalek 1925 e c'hallas an holl wazed mouezhiañ. En hevelep bloaz avat e voe embannet an hini ziwezhañ eus ar rummad lezennoù anvet Lezenn evit mirout ar peoc'h (治安維持法 *chian iji hō*, 1894-1925), a ziazeze kastizoù kriz war enebiezh an tu-kleiz.

A-du gant ar Gevredidi e savas Japan er Brezel-bed kentañ, ar pezh a zegasas dezhi ur c'hresk burzhudus c'hoazh en armerzh ha trevadennoù e Meurvor Habask an Norzh, anezho Inizi Marshall, Mariana an Norzh, Palau ha Stadoù Kevreet Mikronezia hiziv. Unan eus sinerezed Feur-emglev Versailhez d'an 11 a viz Du 1918 e voe Bro-Japan, koulz hag unan eus ar Stadoù a ziazezas Kevredigezh ar Broadoù e 1920.

Tri bloaz goude, e miz Gwengolo 1923, ur c'hren-douar a lazhas tremen 100&nbsp;000 a dud en Honshū, ha distrujet e voe tiez ouzhpenn tri milion a dud gant an tanioù-gwall a voe war e lerc'h. 

## Sevenadur
Stankoc'h-stankañ e voe an embann istorioù pobl e komz-plaen, a oa bet boulc'het er marevezh kent, abalamour ma voe mui-ouzh-mui a dud gouest da lenn ha ma tigreskas priz al levrioù. A-douez skrivagnerion bennañ ar Marevezh Taishō e voe Akutagawa Ryūnosuke (1892-1927), Satō Haruo (1892-1964) ha Tanizaki Jun'ichirō (1886-1965). Kalz e skrivas Tanizaki, e meur a zoare levezonet gant lennegezh ar C'hornôg, met e deroù ar marevezh da-heul e skrivas meuleudi da sevenadur hengounel Japan dre e romant 蓼喰う虫 *Tade kū mushi* "Amprevaned debrerion troadur" (1929). 

## Notennoù
Vejle

**Vejle** (distaget [] e daneg) zo ur gêr eus Danmark, e kreisteiz gourenez Jutland, e goueled Fjord Vejle. E Vejle emañ melestradur rannvro Danmark ar Su. Poblañs kêr a sav da 60 231 a dud (e Genver 2022). E Kumun Vejle ez eus 119 007 a dud (e 2021).

## Kêrioù gevellet
Gevellet eo Vejle gant ar c'hêrioù-mañ :
Promeropidae

**** a zo ur c'herentiad e rummatadur an evned, termenet e 1825 gant al loenoniour iwerzhonat Nicholas Aylward Vigors (1785-1840).

Diouzh Doare 12.1 an *IOC World Bird List* n'eus nemet ur genad golvaneged oc'h ober ar c'herentiad :

## Genadoù
* *[[Promerops]]* - Brisson, 1760 (1 spesad).

## Notennoù ha daveennoù
Parranda

**Parranda** zo ur ger spagnolek hag anv meur a dra. 

; e Spagn
*  *La Parranda* zo ur zarzuela savet gant Francisco Alonso.
* ur *parranda* zo un dañs eus rannvro Murcia, komarkoù e biz proviñs  Almería (Los Vélez, Levante Almeriense ha Valle del Almanzora), hag ivez  Campos de Hellín ha  Sierra de Segura en proviñs  Albacete.

; e Mec'hiko 
*  *irse de parranda*, zo kement ha *mont da riboulat*​
* La Parranda Magna, laz-seniñ *[[ska]]*.

; e Venezuela
**la [[Parranda de San Pedro]]*, anv ur fest.

## Kanaouennoù
**Parranda, Ron Y Mujé*, gant Romualdo Brito, kanet gant Diomedes Díaz ha sonet gant Juancho Rois -
**La Parranda*, kanaouenn kanet gant Gloria Estefan e  1996 .
**La Parrandita*, kanaouenn kanet gant Jorge Oñate

## Pladennoù
**Parranda Criolla*, albom gant Hugo Blanco, Simón Díaz ha  Graciela Gamboa e 1964.
**La Parranda de W*, albom gant ar ganerez kolombian Ana del Castillo
Mynydd Parys

**Mynydd Parys** zo un dorgenn 147 m a uhelder, er c'hreisteiz da gêr Amlwch en Enez Mon, e hanternoz Kembre. Eno e oa ur vengleuz ma veze eztennet kouevr, abaoe amzer ar Romaned. En  ha  e oa unan eus ar mengleuzioù kouevr brasañ en Europa. Serret eo abaoe deroù an , met anv zo d'he digeriñ en-dro.

Gwechall-gozh e oa *Mynydd Trysglwyn* anv an dorgenn-se. Cheñchet e voe an anv er  pa voe perc'hennet an douar gant Robert Parys ar Yaouankañ, a oa dastumer tailhoù evit Owain Glyndŵr, hag hennezh o vezeliañ a-enep ar roue saoz Herri IV. 

## Notennoù
La Chapelle-Thémer

**La Chapelle-Thémer** a zo ur gumun e departamant Vande, e Bro-C'hall .
## Douaroniezh
## Dezougen
## Armerzh
## Istor
### [[Dispac'h Gall]]
* Melestradurezh: savet e voe ar gumun e 1790 ; lakaet e voe e Kanton Sainte-Hermine. E Bann Fontenay-le-Comte e oa. Lakaet e voe kumun La Chapelle-Thémer en Arondisamant Fontenay-le-Comte bet krouet e 1800.
### 
##### [[Brezel-bed kentañ]]
* 32 waz eus ar gumun, da lavaret eo 3,14% eus ar boblañs e 1911, a gollas o buhez abalamour d'ar brezel hervez monumant ar re varv.
#### [[Eil Brezel-bed]]
* Mervel a reas dek den ag ar gumun abalamour d'ar brezel hervez monumant ar re varv.
## Monumantoù ha traoù heverk
* Rivinoù ar vered protestant.
* Bezioù marc’heion Urzh an Templ e bered ar vourc’h.
* Kroaz Hosanna, , er vered.
* Tour kastell kozh Bodert.
* Kastell Le Fougeroux.

Église Notre-Dame-de-l’Assomption de La Chapelle-Thémer (vue 1, Éduarel, 8 février 2017).jpg

* Iliz katolik *Gorroidigezh an Intron-Varia* .
* Monumant ar re varv, luc’hskeudennoù.
* Monumant ar Rezistañs (Eil Brezel-bed), luc’hskeudennoù.
## Tud
## Daveoù ha notennoù
Saint-Jean-de-Beugné

**Saint-Jean-de-Beugné** a zo ur gumun e departamant Vande, e Bro-C'hall .
## Douaroniezh
## Dezougen
## Armerzh
## Istor
### [[Dispac'h Gall]]
* Melestradurezh: savet e voe ar gumun e 1790 ; lakaet e voe e Kanton Sainte-Hermine. E Bann Fontenay-le-Comte e oa. Lakaet e voe kumun Saint-Jean-de-Beugné en Arondisamant Fontenay-le-Comte bet krouet e 1800.
### 
##### [[Brezel-bed kentañ]]
* Mervel a reas 30 gwaz eus ar gumun, da lavaret eo 5,66% eus ar boblañs e 1911, abalamour d'ar brezel hervez monumant ar re varv.
#### [[Eil Brezel-bed]]
* Mervel a reas tri den ag ar gumun abalamour d'ar brezel hervez monumant ar re varv.
#### Trevadennoù
* Brezel Indez-Sina: lazhet e voe ur martolod e Yentri, nepell eus Haiphong, en Tonkin er Viêtnam d’an 30 a viz Kerzu 1946, kanolier  e oa er BMEO (Brigade Marine d'Extrême Orient); lazhet e voe ur milour all eus ar gumun d’an 13 a viz Kerzu 1948 e Phuse My er Viêt Nam; archer e oa en 2 Légion de Marche de la Garde Républicaine.

## Monumantoù ha traoù heverk
* Iliz katolik *Sant Yann-Vadezour*.
* Monumant ar re varv, luc’hskeudennoù.
## Tud
## Daveoù ha notennoù
Uzzone

An **Uzzone** zo ur froud eus Piemonte ha Liguria en Italia, 20 km dezhi. Adstêr eo d'ar Bormida di Millesimo e Proviñs Cuneo.
Elachura

****** a zo ur genad e rummatadur an evned, krouet e 1889 gant an naturour saoz Eugene William Oates (1845-1911).
Ar genad nemetañ eo er c'herentiad Elachuridae.

## Spesadoù
N'eus nemet ur spesad golvaneged er genad-mañ : *[[Elachura formosa]]*.

## Notennoù ha daveennoù
Marevezh Azuchi-Momoyama

Ur marevezh istorel eus Bro-Japan c'hladdalc'hel eo ar **Marevezh Azuchi-Momoyama** a grog 1573 e hag a echu e 1603. 
Daou benngadour galloudus a unvanas Japan a-nevez en eil hanterenn ar XVIvet kantved: Oda Nobunaga (1534-1582) a c'houarne ar vro eus Kastell Azuchi ha Toyotomi Hideyoshi 1537-1598) a oa o chom e Kastell Momoyama. Diwar anvioù ar c'hastelloù e voe anvet ar marevezh.
An *daimyō* Oda Nobunaga, penn ar c'hlann Oda, unan eus ar re c'halloudusañ e Japan, a implijas teknologiezh hag armoù deuet eus Europa evit bout trec'h war kalz *daimyō* all ha klask unvaniñ Japan ; pa startaas e c'halloud e 1568 e kemeras Kyōto, ar pezh a voe finvezh shōgunelezh ar c'hlann Ashikaga hag a voulc'has ar Marevezh Azuchi-Momoyama, a badas betek 1600.

Tost unvanet e oa Bro-Japan er bloaz 1582 pa voe taget annez Nobunaga gant unan eus e jeneraled samourai, Akechi Mitsuhide (1528-1582). Kentoc'h eget bout lazhet e tibabas Nobunaga ober *seppuku*. Toyotomi Hideyoshi a flastras emsavadeg aduidi Mitsuhide kent bout warlec'hiad Nobunaga *de facto*. Kenderc'hel gant al labour unvaniñ a reas, ar pezh a voe echuet e 1590. Diwezh Marevezh ar Stadoù Brezelour *(Sengoku)* e voe neuze. Goude sujet e enebourion e tegasas kemmoù bras er gevredigezh japanat : ur c'hadastr a voe savet evit termeniñ an telloù, krennet e voe war galloud an daimyoed, handeet e voe ar gristenion, berzet e voe d'ar gouerion dougen armoù, berzet e voe d'ar gouerion ha d'ar samouraied kemmañ o dere er gevredigezh — daoust da Hideyoshi e-unan bout bet ur c'houer a voe anvet da jeneral gant Oda Nobunaga. Dre gadastrañ Japan e voe lakaet kement labourer-douar da *heimin* (平民 "dinobl") : dre-se e voe lakaet an darn vuiañ eus ar sklaved en o frankiz.

P'edo galloud Hideyoshi o kreskiñ e fellas dezhañ aloubiñ Sina dre Gorea, ar pezh a glaskas ober e 1592. Un arsav-brezel a voe e 1596, un eil aloubadeg e 1597, ha dilezet e oa houmañ e 1598 pa varvas an alouber.

Pa felle dezhañ diazezañ un dinastiezh, Toyotomi Hideyoshi en devoa goulennet digant e wizion fealañ touiñ al le a fealded d'e vab yaouaer (an eil henañ) Toyotomi Hideyori (1593 - ~1615). Nepell goude marv Hideyoshi avat e rankas e aduidi stourm ouzh gwizion an *daimyō* Tokugawa Ieyasu (1543-1616) a oa bet a-du gant Hideyoshi koulskoude. Trec'h e voe Ieyasu en Emgann Sekigahara (21 Here 1600) ; goude-se e voe kentañ *shōgun* ar shogunelezh Tokugawa, a stalias he c'hêr-benn en Edo (Tōkyō hiziv) hag a renas e-pad 268 vloaz, betek 1868 eta : ar Marevezh Edo e voe.

## Levrlennadur
* Perez, Louis G.. *The History of Japan*. Westport : Greenwood Press, 1998 
* Weston, Mark. *Giants of Japan: The Lives of Japan's Greatest Men and Women*. New York : Regina Ryan Publishing, 2014 
* Henshall, Kenneth. *A History of Japan: From Stone Age to Superpower*. London : Palgrave Macmillan, 2012 
* Farris, William Wayne. *Japan to 1600: A Social and Economic History*. Honolulu : University of Hawaii Press, 2009 
* Walker, Brett. *A Concise History of Japan*. Cambridge : Cambridge University Press, 2015 

## Notennoù
Ramphocaenus

****** a zo ur genad e rummatadur an evned, krouet e 1819 gant an evnoniour gall Louis Jean Pierre Vieillot (1748-1831).

Dont a ra e anv eus ar gerioù henc'hresianek *ράμφος* (pigos e brezhoneg) ha *καινός* (iskis e brezhoneg).

## Spesadoù hag isspesadoù
Daou spesad golvaneged a ya d'ober ar genad :
* *[[Ramphocaenus melanurus]]*
** *R. m. albiventris*, *amazonum*, *ardeleo*, *austerus*, *badius*, *duidae*, *griseodorsalis*, ***melanurus***, *pallidus*, *panamensis*, *rufiventris*, *sanctaemarthae* ha *trinitatis*,
* *[[Ramphocaenus sticturus]]*
** *R. s. obscurus* ha ***sticturus***.

## Annezva
O c'havout a reer e Kreizamerika, Mec'hiko ha Suamerika, pemzek (15) isspesad dezho en holl.

## Notennoù ha daveennoù
Ramphocaenus sticturus

****** a zo ur spesad golvaneged bihan-bihan eus ar c'herentiad Polioptilidae.

## Doareoù pennañ

## Boued

## Annez hag isspesadoù
Ar spesad a gaver an daou isspesad anezhañ e takadoù 'zo eus Suamerika :
* *Ramphocaenus sticturus obscurus*, eus reter Perou da norzh Bolivia,
* *R. s. sticturus*, e su-kreiz Brazil.

## Rummatadur
Sellet e veze ouzh izili ar spesad evel isspesadoù eus *[[Ramphocaenus melanurus]]* — *Ramphocaenus melanurus obscurus* ha *R. m. sticturus* — kent.

## Notennoù ha daveennoù
Monte Armetta

Ar **Monte Armetta** (1 739 m) eo menez uhelañ ar *[[Alpoù Ligur|Prealpi Liguri]]* e proviñs Cuneo e Piemonte, tost da Liguria.
Hyliotidae

**** a zo ur c'herentiad e rummatadur an evned, termenet e 2006 gant an evnoniour gall Jérôme Fuchs hag e genlabourerion.

Diouzh Doare 12.1 an *IOC World Bird List* n'eus nemet ur genad golvaneged oc'h ober ar c'herentiad :

## Genadoù
* *[[Hyliota]]* - Swainson, 1837 (4 spesad).

## Notennoù ha daveennoù
Monte Galero

Ar **Monte Galero** (1 708 m) zo ur menez er '' Prealpi Liguri'' , en Italia, etre  proviñs Cuneo e Piemonte ha hini Savona e Liguria.
Hyliota

****** a zo ur genad e rummatadur an evned, krouet e 1837 gant an evnoniour saoz William Swainson (1789-1855).
Ar genad nemetañ eo er c'herentiad Hyliotidae.

## Spesadoù hag an [[isspesad]]où anezho
Pevar spesad golvaneged a ya d'ober ar genad :
* *[[Hyliota australis]]*
** *H. a. *'australis***, ''inornata'' ha ''slatini'',
* ''[[Hyliota flavigaster]]''
** ''H. f. barbozae'' ha ***flavigaster***,
* ''[[Hyliota usambara]]'',
* ''[[Hyliota violacea]]'',
** ''H. v. nehrkorni'' ha ***violacea**'.

## Annezva
O c'havout a reer en Afrika issahara, seizh (7) isspesad dezho en holl.

## Notennoù ha daveennoù
Alpoù Ligur

An **Alpoù Ligur** (*Alpi liguri* en italianeg) zo ur venezeg eus an Alpoù e Liguria, e Piemonte hag un tammig e departamant gall an Alpes-Maritimes.

### Kernioù
Setu amañ pennañ kernioù an Alpoù Ligur.
;▲ *Prealpi Liguri*

;▲ *Alpi del Marguareis*
Elachura formosa

****** a zo ur spesad golvaneged eus ar c'herentiad Elachuridae.Ar spesad nemetañ er genad *Elachura* an hini eo.

Anvet e voe *T[roglodytes]. formosus* (kentanv) da gentañ-penn (e 1874) gant an evnoniour skosat Arthur Hay (1824-1878).

## Doareoù pennañ

## Boued

## Annezva
Kavout a reer ar spesad en un takad hag a ya eus ar menezioù Himalaya da c'hevred Sina ha kreiz Viêt Nam.

## Liammoù diavaez
*  '''' el lec'hienn BirdLife International.
*  '''' e lec'hienn an International Union for Conservation of Nature (IUCN).

## Notennoù ha daveennoù
Punta Marguareis

Ar **Punta Marguareis** en italianeg, **Marguarèis** e piemonteg, eo menez uhelañ an ''Alpi Liguri'' (2 651 m) etre proviñs Cuneo e Piemonte ha departamant gall an Alpes-Maritimes.
Rannvroioù Japan

Rannet eo Japan en eizh **[[rannvro]]**. N'int ket pastelloù bro melestradurel ofisiel, daoust ma'z int bet implijet gant tud dindan ar gouarnamant evit  sevel stadegoù hag evit abegoù all abaoe 1905. Implijet e vezont stank da skouer er c'hartennoù, el levrioù douaroniezh, en abadennoù diwar-benn an amzer, ha kalz embregerezhioù hag ensavadurioù a ra gant anv o rannvro orin en o anv, da skouer Hent-houarn Kintetsu, Bank Chūgoku, pe skol-veur Tōhoku.

E pep rannvro e kaver unan eus ar 47 prefediezh pe muioc'h. E-mesk inizi pennañ Bro-Japan,  Hokkaidō, Shikoku, ha Kyūshū a ya d'ober pep a rannvro, e-skoaz an enezenn vrasañ, Honshū, zo rannet e pemp rannvro. Prefediezh Okinawa a vez lakaet e rannvro Kyūshū da gustum, a-wezhioù avat e vez sellet outi evel un navet rannvro.

Eizh lez-varn uhel zo e Bro-Japan, met ne glot ket o beli gant an eizh rannvro.

## Taolenn

## Rannvroioù hag inizi
Setu amañ ur roll eus inizi pennañ Bro-Japan, rannvroioù hengounel, hag isrannvro, eus ar biz d'ar mervent. Skrivet eo anv an eizh rannvro hengounel e lizherennoù druz.

* **[[Hokkaido|Hokkaidō]]** (an enezenn hag hec'h enezeg)
* Honshū
** **[[Rannvro Tōhoku]]** (norzh)
** **[[Rannvro Kantō]]** (reter part)
*** Inizi Nanpō (ul lodenn eus Metropolenn Tokyo)
** **[[Rannvro Chūbu]]** (kreiz)
*** Rannvro Hokuriku (e gwalarn Chūbu)
*** Rannvro Kōshin' region (e reter Chūbu)
*** Rannvro Tōkai (e su Chūbu)
** **[[Rannvro Kansai|rannvro Kansai (pe Kinki)]]** 
** **[[Rannvro Chūgoku]]** (er c'hornôg)
*** Rannvro San'in (en norzh)
*** Rannvro San'yō (er su)
* **[[Shikoku]]**
* **[[Kyushu|Kyūshū]]**
** Norzh Kyūshū
** Su Kyūshū
** Okinawa

## Rannoù rannvroel all
E kalz degouezhioù e Bro-Japan (gouarnamant, sport, kenwerzh rannvroel pe kevreadoù sindikadoù) e vez implijet rannvroioù disheñvel diouzh an 8 rann meneget uheloc'h. Da skouer:

## Notennoù

## Liammoù diavaez
Saint-Aubin-la-Plaine

**Saint-Aubin-la-Plaine** a zo ur gumun e departamant Vande, e Bro-C'hall .
## Douaroniezh
## Dezougen
## Armerzh
## Istor
### [[Dispac'h Gall]]
* Melestradurezh: savet e voe ar gumun e 1790 ; lakaet e voe e Kanton Sainte-Hermine. E Bann Fontenay-le-Comte e oa. Lakaet e voe kumun Saint-Aubin en Arondisamant Fontenay-le-Comte bet krouet e 1800.
### 
##### [[Brezel-bed kentañ]]
* Mervel a reas naontek gwaz eus ar gumun, da lavaret eo 6,21% eus ar boblañs e 1911, abalamour d'ar brezel hervez monumant ar re varv.
#### Trevadennoù
* Brezel Aljeria: mervel a reas ur milour en Ouled Hellal e departamant Medea d’ar 4 a viz Gwengolo 1958 .

## Monumantoù ha traoù heverk
* Iliz katolik *Sant Albin*.
* Monumant ar re varv, luc’hskeudennoù.
## Tud
## Daveoù ha notennoù
Saint-Juire-Champgillon

**Saint-Juire-Champgillon** a zo ur gumun e departamant Vande, e Bro-C'hall .
## Douaroniezh
## Dezougen
## Armerzh
## Istor
### 
* Melestradurezh:  e 1827 e voe kendeuzet kumunioù Champgillon ha Saint-Juire d’ober ur gumun nevez anvet  Saint-Juire-Champgillon. Lakaet e voe kumun Saint-Juire-Champgillon e Kanton Sainte-Hermine hag en Arondisamant Fontenay-le-Comte.
### 
##### [[Brezel-bed kentañ]]
* Mervel a reas 31 gwaz eus ar gumun, da lavaret eo 6,21% eus ar boblañs e 1911, abalamour d'ar brezel hervez monumant ar re varv.
#### [[Eil Brezel-bed]]
* Mervel a reas c’hwec’h den ag ar gumun abalamour d'ar brezel hervez monumant ar re varv.
## Monumantoù ha traoù heverk

Eglise Saint-Georges*.jpg

* Iliz katolik *Sant Jord* .
* Monumant ar re varv, luc’hskeudennoù.
* Plakenn 1914-1918 en iliz katolik, luc’hskeudennoù.
## Tud
## Pennadoù kar
* Champgillon,
* Saint-Juire.
## Daveoù ha notennoù
Rannvro Chūbu

, pe  zo ur rannvro e-kreiz Honshū, en enezenn bennañ Japan. Bodañ a ra nav prefediezh (*ken*) : Aichi, Fukui, Gifu, Ishikawa, Nagano, Niigata, Shizuoka, Toyama, ha Yamanashi. 

Emañ dres etre Rannvro Kantō ha Rannvro Kansai. Brasañ lodenn Honshū eo ar rannvro ha menezioù uhel ha ribin-diribin zo enni. Rannet eo gant Alpoù Bro-Japan etre tu ar Meurvor Habask, heoliek e-doug ar goañv, ha tu Mor Japan, goloet a erc'h e-pad ar goañv.

Emañ ar Menez Fuji ha kêrioù bras Nagoya ha Nagano eno. Kalz touristed zo dedennet gant ar menezioù.

## Notennoù
Corthylio

****** a zo ur genad e rummatadur an evned, bet krouet e 1853 gant an evnoniour alaman Jean Cabanis (1816-1906).

## Spesadoù hag an isspesadoù anezho
N'eus nemet ur spesad golvaneged er genad-mañ : *Corthylio calendula*, tri isspesad (*Corthylio calendula *'calendula**', *C. c. grinnelli* hag *obscurus*) dezhañ.Graet e vez dreolan kabell ruz anezhañ e brezhoneg.

## Notennoù ha daveennoù
Rannvro Kantō

**Rannvro Kanto** (関東地方 *Kantō-chihō*) zo ur rann eus Honshu, an enezenn vrasañ eus Japan. Bodañ a ra tolead Tokyo ha seizh prefediezh : Gunma, Tochigi, Ibaraki, Saitama, Tokyo, Chiba ha Kanagawa. Kompezenn Kanto a ya d'ober un tammig muioc'h evit 45% eus he zolead. Er peurrest emañ an tosennoù hag ar menezioù war harzoù ar rannvro. Hervez sifroù ofisiel an niveradeg d'an 1 a viz Here 2010 e oa 42 607 376 annezad. Da lâret eo war-dro un drederenn eus holl boblañs Bro-Japan.

## Istor
Kalon galloud ar shoguned e oa ar vro da vare ar Marevezh Kamakura, hag ivez e-pad Marevezh Edo. Hiziv ez eo kalon Bro-Japan. E-barzh bro Tokyo, hag er vetropolenn Tokyo-Yokohama peurgetket, emañ sez ar gouarnamant met ivez un niver bras a skolioù-meur hag a ensavadurioù sevenadurel, ul lodenn vras eus ar boblañs hag un niver bras a labouradegoù.

Dave a ra anv *Kantō* d'ar vro er "reter" (東) da "boent kontroll" (関所) Hakone ; *Kantō* a dalvez ger-ha-ger "Ar vro er reter d'ar gloued", abalamour d'ar poentoù kontroll pe klouedoù a veze lakaet, e-pad Marevezh Edo, war hent Tōkaidō (ma'z aed eus Edo da Gyoto). 

## Notennoù
Champgillon

**Champgillon** a oa ur gumun e departamant Vande, e Bro-C'hall.
## Douaroniezh
## Dezougen
## Armerzh
## Istor
### [[Dispac'h Gall]]
* Melestradurezh: savet e voe ar gumun e 1790 ; lakaet e voe e Kanton La Jaudonnière hag e Bann Fontenay-le-Comte. Lakaet e voe kumun Champgillon en Arondisamant Fontenay-le-Comte bet krouet e 1800 hag e Kanton Sainte-Hermine pa voe diskaret Kanton La Jaudonnière e 1801.
### 
* Melestradurezh:  e 1827 e voe kendeuzet kumunioù Champgillon ha Saint-Juire d’ober ur gumun nevez anvet  Saint-Juire-Champgillon. Lakaet e voe kumun Saint-Juire-Champgillon e Kanton Sainte-Hermine hag en Arondisamant Fontenay-le-Comte.
## Monumantoù ha traoù heverk
* Iliz katolik *Sainte Radégonde*.
## Pennadoù kar
* Saint-Juire,
* Saint-Juire-Champgillon.
## Daveoù ha notennoù
Melitograis

****** a zo ur genad e rummatadur an evned, bet krouet e 1872 gant al loenoniour svedat Carl Jacob Sundevall (1801-1875).

## Spesadoù
N'eus nemet ur spesad golvaneged er genad-mañ : *[[Melitograis gilolensis]]*.

## Notennoù ha daveennoù
Santa Cristina Gherdëina

**Santa Cristina Gherdëina** (*Santa Cristina Valgardena* en italianeg) zo ur gumun e Sutirol, en Italia.

Enni emañ al Lech Sant (Lago Santo en italianeg).
Emgann Sant-Albin-an-Hiliber

Meur a emgann zo bet e Sant-Albin-an-Hiliber :

* Emgann Sant-Albin-an-Hiliber (1488), etre armeoù Breizh ha Bro-C'hall, d'an 28 a viz Gouere 1488
* Emgann Sant-Albin-an-Hiliber (1796), etre ar Chouaned hag ar Republikaned, e Mezheven 1796
* Emgann Sant-Albin-an-Hiliber (1799), etre ar Chouaned hag ar Republikaned, d'ar 5 a viz Here 1799
La Brigue

**Briga Marittima** en italianeg, *La Brigue* e galleg, zo ur gumun c'hall en Alpes-Maritimes.

## Douaroniezh
En-dro dezhi ez eus menezioù uhel evel ar Menez Bego, 2 872 m uhelder, er Mercantour.
## Istor
En Italia e oa, e proviñs Cuneo betek Feur-emglev Pariz (1947).
Belvedere (Bro-C'hall)

**Belvedere** en italianeg, *Belvédère* e galleg hiriv, zo ur gumun c'hall en departamant Alpes-Maritimes war lez kleiz ar stêr Vesubia.

## Istor
Evel ar braz eus an departamant e oa Belvedere e kontelezh Nisa, e Rouantelezh Sardigna, a-raok 1860 : er bloaz-se e voe staget ouzh Bro-C'hall.

## Tud
*Joseph-François-Félix Raynardi de Sainte-Marguerite, kont Belvédère, ganet d'an 9 a viz Mae 1758 e Belvedere, neuze e kontelezh Nisa, ha marvet d'ar 24 a viz Kerzu 1832 e Levens, ofiser sard da gentañ ha gall goude, baron an Impalaeriezh c'hall.
Belvedere

**Belvedere** (gwel kaer) zo  un anv italianek, ha hini meur a lec'h dre ar bed;

## Lec'hioù
###### 
* Belvedere, karter e Belo Horizonte
###### 
* Belvedere, en  Alpes-Maritimes , gwechall en Italia 
###### 
-kumunioù
* Belvedere di Spinello, e  proviñs Crotone
* Belvedere Langhe, e proviñs  Cuneo
* Belvedere Marittimo, e proviñs Cosenza
* Belvedere Ostrense, e  proviñs Ancona
* Lizzano in Belvedere, e  Meurgêr Bologna
-karterioù
* Belvedere, e  Tezze sul Brenta e  proviñs Vicenza
* Belvedere, e Valle Salimbene e proviñs  Pavia
* Belvedere, e Siracusa
* Belvedere, e Genova
* Belvedere, e Piacenza
* Belvedere, e Reggio Emilia
* Belvedere, e Ripacandida e proviñs Potenza
* Belvedere, e Rocca Santa Maria (TE)
* Belvedere, en Aquileia (UD)
* Belvedere, e Massaquano e Vico Equense (NA)
* Belvedere, e kumun Trento
* Belvedere, e Roverbella e proviñs Mantova
* '''Belvedere, e kumun  Vignolo

###### 
* Belvedere, kêr e Kalifornia
* Belvedere, e South Carolina

###### 
* Belvedere, er Greater London

###### 
* Belvedere, karter e Tunis, brudet ennañ Park ar Belvedere

## Monumantoù
* Belvedere di San Leucio, e Caserta

## Tud
* Andrea Belvedere (1646-1652–1732), livour italian
* Andrea Belvedere (1944), gwiraour italian
* Vittoria Belvedere (1972), aktourez italian
Vesubia

Ar **Vesubia** (*Vésubie* e galleg,  *Vesúbia* en okitaneg) zo ur stêr e departamant gall an Alpes-Maritimes, 45 km hed dezhi, adstêr d'ar Var.

Eieniñ a ra e menezioù ar Mercantour, e-tal Saint-Martin-Vésubie, e-kichen al lago Bianco (2 665 m), ha goude degouezhout gant ar stêrioù  Ciriegia (Le Boréon) ha Finestra ha diskenn en draoñienn.

Treuziñ a ra Roccabigliera ha Lantosca, kenberiñ er Var e Levenzo.

## Istor
En Italia edo saonennoù uhelañ ar Vesubia adal 1861 betek 1947, pa voent roet da Vro-C'hall gant Feur-emglev Pariz adal Entracque betek Saint-Martin-Vésubie.
Feur-emglev Torino (1860)

**Feur-emglev Torino** a voe sinet d'ar 24 a viz Meurzh 1860 etre Rouantelezh Italia hag an Eil impalaeriezh c'hall. Gantañ e voe  roet dugelezh Savoia ha kontelezh Nisa da vro-C'hall.
Myza celebensis

****** a zo ur spesad golvaneged eus ar c'herentiad Meliphagidae.

Anvet e voe *Arachnothera ? celebensis* (kentanv) da gentañ-penn (e 1894) gant ar skiantourien alaman Adolf Bernhard Meyer (1840-1911) ha saoz Lionel William Wiglesworth (1865-1901).

## Doareoù pennañ

## Boued

## Annez hag isspesadoù
Ar spesad a gaver an daou isspesad anezhañ e Sulawesi (Indonezia) :
* * *'celebensis**'', e norzh, kreiz, gevred an enezenn,
* ''M. c. meridionalis'', e mervent an enezenn.

==Liammoù diavaez==
* [http://datazone.birdlife.org/species/factsheet/dark-eared-myza-myza-celebensis  **' el lec'hienn BirdLife International.]
*  '''' e lec'hienn an International Union for Conservation of Nature (IUCN).

## Notennoù ha daveennoù
Oreornis

****** a zo ur genad e rummatadur an evned, bet krouet e 1910 gant an evnoniour izelvroat Eduard Daniël van Oort (1876-1933).

Dont a ra e anv eus ar gerioù henc'hresianek *ὄρος* (menez e brezhoneg hag *ὄρνις* (evn, labous e brezhoneg).

## Spesadoù
N'eus nemet ur spesad golvaneged er genad-mañ : *[[Oreornis chrysogenys]]*.

## Notennoù ha daveennoù
Anseranatidae

**** a zo ur c'herentiad e rummatadur an evned, termenet e 1880 gant al loenoniour saoz Philip Lutley Sclater (1829-1913).

Diouzh Doare 12.1 an *IOC World Bird List* n'eus nemet ur genad oc'h ober ar c'herentiad :

## Genadoù
* *[[Anseranas]]* - Lesson, 1828 (1 spesad).

## Notennoù ha daveennoù
Belvedere Langhe

**Belvedere Langhe** (*Bërvèj* e piemonteg) zo ur gumun italian e proviñs Cuneo, e Piemonte, hag an niver a annezidi a sav da .

## Kumunioù amezek
* Bonvicino, Clavesana, Dogliani, Farigliano, Murazzano.

## Notennoù
Purnella

****** a zo ur genad e rummatadur an evned, bet krouet e 1914 gant an evnoniour amatour aostralian Gregory Mathews (1876-1949).

## [[Statud mirerezh?|Spesadoù]]
N'eus nemet ur spesad golvaneged er genad-mañ : *[[Purnella albifrons]]*.

## Notennoù ha daveennoù
Feur-emglev Torino

**Feur-emglev Torino** zo anv meur a feur-emglev :

* Feur-emglev Torino (1696)
* Feur-emglev Torino (1703)
* Feur-emglev Torino (1733)
* Feur-emglev Torino (1760)
* Feur-emglev Torino (1859)
* Feur-emglev Torino (1860)

## Pennad kar
* Peoc'h Torino
Anseranas

****** a zo ur genad e rummatadur an evned, bet krouet e 1828 gant an naturour gall René Primevère Lesson (1794-1849).

Dont a ra e anv eus ar ger latin *ansĕr* (gwaz e brezhoneg) ha hini ar genad *[[Anas]]*.

## Spesadoù
N'eus nemet ur spesad golvaneged er genad-mañ : *[[Anseranas semipalmata‎]]*.

## Notennoù ha daveennoù
Beskont

Ur **beskont**, zo un ofiser er Grennamzer a veze roet dezhañ karg un tiriad anvet beskontelezh ha deuet eo da vezañ un titl noblañs dre hêrezh roet da aotrou ur veskontelezh. 

## Istor
E-pad an Impalaeriezh karolingat e vez anvet konted gant ar rouanez da verañ ar proviñsoù ha broioù bihanoc'h, evel gouarnour ha rener eus an arme. Skoazellet e veze ar gonted gant ar veskonted er mererezh, hag alies e resevent kargoù er justis ivez. Diwall a rae ar rouanez na zeufe ket ofisoù ar gonted hag ar veskonted da dremen dre hêrezh, kuit da goll galloud ha da vihanaat ar riskloù emsavadeg.

Ur beskont a oa un ofiser eta da gentañ hag a oa dindan urzhioù un dug pe ur c'hont, evit gouarn ur gêr pe ur broviñs vihan, pe d'ober war-dro ar justis.

Ur beskont a c'hall bezañ ivez aotrou un dalc'h anvet « beskontelezh ». E broioù zo e teuas an ofisoù beskont da dremen dre hêrezh tamm-ha-tamm. Alies e teuont da vezañ emren diouzh ar galloud kreiz en  evel e Narbonne, Nîmes, Albi) ha dont a reont da vezañ baroned uhel en  (Melun, Bourges, Thouars). Graet e vez gant an titl a veskontez evit ur vaouez.

Er broioù ma komzer flandrezeg e talvez an titl-se da dreiñ an titl burggraaf.

## Notennoù
La Vineuse

**La Vineuse** a oa ur gumun e departamant Vande, e Bro-C'hall.
## Douaroniezh
## Dezougen
## Armerzh
## Istor
### [[Dispac'h Gall]]
* Melestradurezh: savet e voe ar gumun e 1790 ; lakaet e voe e Kanton Sainte-Hermine hag e Bann Fontenay-le-Comte. Lakaet e voe  kumun La Vineuse en Arondisamant Fontenay-le-Comte bet krouet e 1800 .
### 
* Melestradurezh: e 1828 e voe bodet kumunioù Le Simon ha La Vineuse d’ober ur gumun nevez anvet Simon-la-Vineuse.
## Monumantoù ha traoù heverk
## Tud
## Pennadoù kar
* Le Simon,
* Sainte-Hermine,
* Simon-la-Vineuse.
## Daveoù ha notennoù
Simon-la-Vineuse

**Simon-la-Vineuse** a oa ur gumun e departamant Vande, e Bro-C'hall .
http://cassini.ehess.fr/fr/html/fiche.php?select_resultat=34688
## Douaroniezh
## Dezougen
## Armerzh
## Istor
### 
* Melestradurezh:  e 1828 e voe bodet kumunioù Le Simon ha La Vineuse d’ober ur gumun nevez anvet Simon-la-Vineuse.
### 
##### [[Brezel-bed kentañ]]
* Mervel a reas 41 gwaz eus ar gumun, da lavaret eo 6,19% eus ar boblañs e 1911, abalamour d'ar brezel hervez monumant ar re varv.
#### [[Eil Brezel-bed]]
* Mervel a reas tri den ag ar gumun abalamour d'ar brezel hervez monumant ar re varv.
#### Trevadennoù
* Brezel Aljeria: mervel a reas ur milour eus ar gumun e 1954.
#### Melestradurezh
* E 1971 e voe staget kumun Simon-la-Vineuse ouzh kumun Sainte-Hermine.

## Monumantoù ha traoù heverk
* Iliz katolik *Sant Pêr*.
* Monumant ar re varv, luc’hskeudennoù.
* Plakenn 1914-1918 en iliz katolik, luc’hskeudennoù.
## Tud
## Pennadoù kar
* Le Simon,
* La Vineuse,
* Sainte-Hermine.
## Daveoù ha notennoù
Anseranas semipalmata

****** a zo ur spesad evned eus ar c'herentiad Anseranatidae.Ar spesad nemetañ er genad *Anseranas* an hini eo.

Anvet e voe Anas semipalmata (kentanv) da gentañ-penn (e 1798) gant an evnoniour saoz John Latham (1740-1837).

## Doareoù pennañ

## Boued

## Annezva
Kavout a reer ar spesad e takadoù 'zo eus Aostralia (eus biz Aostralia ar C'hornôg da su Victoria) ha su-kreiz Ginea Nevez.

## Liammoù diavaez
*  '''' el lec'hienn BirdLife International.
*  '''' e lec'hienn an International Union for Conservation of Nature (IUCN).

## Notennoù ha daveennoù
Myza sarasinorum

****** a zo ur spesad golvaneged eus ar c'herentiad Meliphagidae.

## Doareoù pennañ

## Boued

## Annez hag isspesadoù
Ar spesad a gaver an tri isspesad anezhañ e Sulawesi (Indonezia) :
* * chionogenys*, e norzh-kreiz, su-kreiz an enezenn,
* *M. s. pholidota*, e gevred an enezenn,
* *M. s. *'sarasinorum**'', e norzh an enezenn.

==Liammoù diavaez==
* [http://datazone.birdlife.org/species/factsheet/white-eared-myza-myza-sarasinorum  **' el lec'hienn BirdLife International.]
*  '''' e lec'hienn an International Union for Conservation of Nature (IUCN).

## Notennoù ha daveennoù
Laurence Maillart-Méhaignerie

**Laurence Maillart-Méhaignerie**, ganet d'ar 5 a viz Ebrel 1967 e Pariz XII, zo ur bolitikourez vreizhat. 

Dilennet e oa bet da gannadez en Eil pastell-vro Il-ha-Gwilun e 2017 hag e 2022 a-nevez.
Cuatro

**Cuatro** eo an niver pevar e spagnoleg hag anv meur a dra .  

## Binvioù-seniñ
* cuatro puertoriqueño, seurt gitar
* cuatro venezolano, seurt gitar

## Romant
* Los cuatro jinetes del Apocalipsis

## Lec'hioù
* Cuatro Ciénegas, kumun e Coahuila, e Mec'hiko

## Pennadoù kar
* four
* pevar
* quatre
Four

**Four** eo an niver 4 e saozneg, hag a gaver en anv meur a dra. 

## Lec'hioù
**[[Four Corners]]*, e SUA.
**Four Crosses*, anv meur a lec'h.
**Four Roads*, anv meur a lec'h.
*Four (Isère), kumun c'hall.

## Tud
*Paul Four, sportour gall
*Vital du Four, doueoniour gall
**The Fab Four*, lesanv roet da The Beatles
*The Four Tops, laz stadunanat 

## Lennegezh
*The Sign of the Four, romant saoznek gant Arthur Conan Doyle

## Kanaouennoù
* Four Drunken Maidens

## Filmoù
*Four Weddings and a Funeral

## Pennadoù kar
* Cuatro
* Quattro, en italianeg
* Fours
Cuatro Venezuela

**Cuatro venezolano** zo anv ur gitar eus Venezuela, a orin spagnol, lakaet da venveg broadel. Implijet e vez da seniñ tonioù joropo, gaita ha calipso. Disheñvel eo diouzh cuatro Puerto Rico, en deus dek kordenn.

Eduardo Azuaje, anavezetoc'h evel Jacinto Pérez   zo bet anvet da roue ar c'h-Cuatro venezolano. 

## Notennoù