open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Impalaeriezh inka

An **Impalaeriezh inka** (quechua : *Tawantinsuyu*, "Ar peder rannvro"), a oa bet impalaeriezh vrasañ ar sevenadurezh rakkolombian. Marteze e vefe bet an impalaeriezh ledanañ er bed a-raok ar . Lec'h kreiz melestradurez politikel ha milourel an Impalaeriezh inka a oa lec'hiet e Qusqu, hiziv e Perou. Ar gevredigezh inka a oa bet ganet e menezioù Perou e-tro penn-kentañ an . Al lec'h kreñv diwezhañ a voe aloubet gant ar Spagnoled e 1572.

Adalek 1438 betek 1533, an Inkaed a oa deuet a-benn da aloubiñ douaroù e-leizh e kornôg Suamerika, dreist-holl tro-dro an Andoù. Aloubet e oa bet an douaroù dre ar brezel pe dre ur c'hendeuziñ hep feulster.

An ekonomiezh inka a vez diskrivet evel "gladdalc'hel, sklavel, sokialour (tabut a zo etre skeudenn ar "baradoz sokialour" hag an "diranelezh sokialour"). Darn eus an ekonomiezh ne implije ket ar moneiz nag ar marc'hadoù. E-lec'h se e veze implijet eskemmoù eeun marc'hadourezhioù ha servijoù. Diazezet e oa an ekonomiezh war al liammoù etre hiniennoù, strolladoù tud ha renerien inka an ekonomiezh. An "Tailhoù" a oa e stumm labourioù ret un hinienn evit an Impalaeriezh. Lezennourien an Inkaed (a oa normalamant perc'henned an holl vinvioù produiñ) a oa rediet da bourvezi­ñ boued d'al labourerien, koulz hag evaj dreist-holl e-pad festoù bras, rediet e oant ivez da gavout douar a-walc'h evit o holl sujedoù.

## Anv
An Inkaed a rae *Tawantinsuyu*, "ar pevar suyu" eus an impalaeriezh. "Ar pevar suyu" a dalveze kement hag "ar peder rannvro". Pevar c'horn rannvroioù an Impalaeriezh a geje er gêr-benn. Ar pevar "suyu" a oa : Chinchaysuyu (norzh), Antisuyu (reter ; janglenn an Amazonia), Qullasuyu (su) ha Kuntisuyu (kornôg).

An anv *Tawantinsuyu* a oa implijet gant ar meneg unvaniezh proviñsoù. Ar Spagnoliz a droe an anv gant *Tahuatinsuyo* pe *Tahuatinsuyu*.

Ar ger *Inka* a talvez kement ha "rener" pe "aotrou" er yezh Quechua hag a oa implijet evit termeniñ ar c'hlasoù sokial e penn ar gevredigezh kement hag ar familhoù e penn ar gevredigezh. An Inkaed a oa bihan o niver e-keñver hollad poblañs an impalaeriezh, e-tro 15 000 betek 40 000 d'ar muiañ. Mistri e oant war ur boblañs a 10 milion a annezidi.

Ar Spagnoliz a degemeras an anv evel doare da dermeniñ hollad poblañs an impalaeriezh (sell gouennel) kentoc'h evit ar sell gwirion. Setu penaos evito an "Imperio inca" ("Impalaeriezh inka") a oa un doare simpl da envel an nasion a oa bet aloubet gante.
## Istor
#### Orinoù
Ar bobl Inka a oa ur boblañs paotred-deñved a orin eus Cusco en 12vet kantved. Hervez an istor inka (a oa dre gomz) e vez kaoz eus teir mougev evel lec'h orin d'ar boblad. 
Ar vougev kreiz *Te Tampu T'uqu* (*Tambo Tocco*) a oa anvet *Qhapaq T'uqu* ("lec'h pennañ", skrivet e vez raloc'h *Capac Tocco*). Ar vougevioù all a oa graet Maras T'uqu (*Maras Tocco*) ha Sutiq T'uqu (*Sutic Tocco*) anezho.

Pevar breur ha peder c'hoar a oa deuet e-maez ar vougev greiz. Ar re-se a oa: Ayar Manco, Ayar Cachi, Ayar Awqa (Ayar Auca) hag Ayar Uchu; bez e oa ivez Mama Ocllo, Mama Raua, Mama Huaco ha Mama Qura (*Mama Cora*). Eus ar mougevioù all e oa deuet er-maez an dud a zeuio da vezañ ar c'hlanioù Inka.
Palez Doria-Pamphili

Ar **Palez Doria-Pamphili** zo ur palez e Roma, aet d'ober ur mirdi arz.
Da gentañ e oa perc'hennet gant an tiegezh Della Rovere, goude d'an tiegezh Aldobrandini hag er  d'an tiegezh Pamphili a vrasaas anezhañ.
Idylle

Ar ger idylle (diouzh ar gresianeg εἰδύλλια / eidúllia, hag / eĩdos, « ar stumm »). Implijet e veze en derou gant an henc'hresianed evit doarean o varzhonegou marzhus. Theokrite a zavaz barzhonegou berr, war diviziou etre mesaerienn ha mesaerezed deñved a vez graet bukolek anezho. A-wechou e c'helle ivez bezañ kanmeuliou evit azeulin ar benntierned. Poblekaet eo bet ar doare gant skrivagnerien latin : Ausone, Calpurnius, Virgile pe c'hoazh Catulle. Arveret e vez hirie er ster da zoareañ evit komz eus al livaduriou, ar sonerezh kement hag el lennegezh. Romanchou koadegel George Sand La Mare au diable pe Les Maîtres sonneurs, da skouer) a zo idyllek, kement ha Idylle ar roue gant Alfred Tennyson, gant ar Roue Arzhur. El livouriezh eo dres goude ar rococo, en triwec'hvet kantved ,emañ diorroet ar stil idyllek.
Cissopis leverianus

***Cissopis leverianus*** a zo ur spesad golvaneged eus ar c'herentiad Thraupidae.

Anvet e voe *Lanius Leverianus* (kentanv) da gentañ-penn (e 1788) gant an naturour alaman Johann Friedrich Gmelin (1748-1804) da zougen bri d'an dastumer saoz Sir Ashton Lever (1729-1788).Ar spesad nemetañ er genad *Cissopis* an hini eo.

## Doareoù pennañ

## Boued
Bevañ a ra diwar artropoded ha frouezh.

## Annez hag isspesadoù
Ar spesad a gaver an daou isspesad anezhañ e Suamerika :
* *Cissopis leverianus leverianus*, eus reter Kolombia ha kreisteiz Venezuela, dre Gwianaoù hag al lodenn Amazonia eus Brazil, da greiz Bolivia,		
* *C. l. major*, e Paraguay, gevred Brazil ha biz Arc'hantina.

## Liammoù diavaez
*  ''Cissopis leverianus'' war al lec'hienn BirdLife International.
*  ''Cissopis leverianus'' war lec'hienn an International Union for Conservation of Nature (IUCN).

## Notennoù ha daveennoù
Galilea

**Galilea** (en hebreeg : הגליל Ha-galîl, « ar c'helc'h, ar rannvro » ; en arabeg: الجليل al-jalîl, heñvelster) a oa ur rannvro veneziek eus rouantelezh Israel en Henamzer, hiriv ur rannvro eus stad Israel.

Mor Galilea zo er reter dezhi.
François de Nomé

**François de Nomé** (war-dro 1593, e tolead Metz - goude 1623, marteze e Napoli) a oa ul livour gall eus deroù ar  hag a labouras en Italia.

Betek kreiz an  e soñjed e oa graet oberennoù de Nomé gant un den anvet "Monsù Desiderio". Abaoe e soñjer e oant labour tri den da vihanañ : de Nomé, Didier Barra, a oa eus Metz ivez, an trede chomet dianav. An tudennoù en oberennoù de Nomé a vefe bet livet gant arzourien all, marteze Belisario Corenzio ha Jacob van Swanenburgh.
Pezopetes capitalis

***Pezopetes capitalis*** a zo ur spesad golvaneged bras eus ar c'herentiad Passerellidae.
Ar spesad nemetañ er genad *Pezopetes* an hini eo.

## Doareoù pennañ

## Boued
Bevañ a ra diwar amprevaned a bep seurt, kevnid ha preñv ; pakañ a ra hugennoù diwar ar bodennoù hag ar gwezigoù ivez.

## Annez
Brosezat eo ar spesad e Costa Rica ha Panamá (Kreizamerika).

## Liammoù diavaez
*  ''Pezopetes capitalis'' war al lec'hienn BirdLife International.
*  ''Pezopetes capitalis'' war lec'hienn an International Union for Conservation of Nature (IUCN).

## Notennoù ha daveennoù
Oreothlypis

***Oreothlypis*** a zo ur genad e rummatadur an evned, krouet e 1884 gant an evnoniour stadunanat Robert Ridgway (1850-1929).

## Spesadoù hag an [[isspesad]]où anezhe
Daou spesad golvaneged a ya d'ober ar genad :
* *[[Oreothlypis gutturalis]]*,
* *[[Oreothlypis superciliosa]]*
** *O. s. mexicana*, *palliata*, *parva*, *sodalis* ha *superciliosa*.

O c'havout a reer e Mec'hiko ha Kreizamerika, pemp (5) isspesad dezhe en holl.

## Rummatadur
Renket e veze ar spesadoù er genadoù *[[Parula]]* ha *[[Vermivora]]* kent.

## Notennoù ha daveennoù
Jean-François-Ignace d’Erm

**Jean-François-Ignace d’Erm** (1745-1808), a oa ur marc'hadour breizhat.

## E vuhez
Ganet e oe e Montroulez e 1745, ha mab e oa da Jean-Denis D’Erm ha da Anne-Marie-Thérèse Le Jeune.

Eizh vloaz e oa, e 1753, pa voe anvet e dad da resevour ar roue e stal vras ar butun e Landivizio. En 1775, pa varvas an tad, edo Jean-François en Izelvroioù, en Amsterdam, ma timezas da Jacqueline de Vries, ur brotestantez.

Distro da Landivizio, e kemeras lec'h e dad. En 1789 e savas a-du gant mennozhioù an Dispac'h gall, ha goude 1793 e oa e penn kelc'hiadoù dispac'hel. Kuitaat a reas Landi e dibenn 1798, da vont da Gemper evel « fabricant de tabac » hervez a oa skrivet war mortuaj ur verc'h dezhañ e 1800.

Mervel a eure e 1808, hag en e vortuaj ne oa nemet marc'hadour ken.

## Kanaouennoù
Skrivet en defe un toullad kanaouennoù brezhonek.
**Rouantelez Naplez conkeuret gant ar Fransigien, e pemzec dez amser, ha laquet da Republic gant-o. Canaouen nevez* ( https://fv.kan.bzh/chant-01099.html) .

## Levrlennadur
*C. Le Mercier d’Erm, Un barde jacobin. — Jean-François D’Erm (1745-1808). (Le Consortium breton, juin 1927- juin 1928).
*Ollivier, La chanson populaire bretonne sur Feuilles Volantes, p.&nbsp;277-278.
Yann-Wilhoù Herri

**Yann-Wilhoù Herri**, pe **Iann-Wilhou Herry**, (*Jean-Guillaume Henry*), ganet d'ar 14 a viz Kerzu 1803 e Mellag ha marvet d'an 12 a viz Genver 1880 e Kemperle, oa ur beleg ha yezhour breizhat eus Kerne-Izel. 

Ganet e oa en un tiegezh dalc'het gant e dad, a oa maer. Tomm e oa e dud ouzh ar relijion hag ouzh ar renad kozh. Studiañ a reas e Kemper kent bezañ beleget e 1828. Kaset e voe da gure da Lesneven. Fall e oa e yec'hed, ha kaset e voe da aluzener da ospital Kemperle.

Amzer en doa da skrivañ, ha treiñ a reas buhez sant Izidor e brezhoneg, embannet e 1839, ar bloaz ma voe embannet Barzaz Breiz Kervarker. Hervez Fañch an Uhel hag Anatol ar Braz eo Herri e oa gwir oberour ar Barzaz Breiz, evel en dije lâret Kervarker da F. an Uhel e 1890 hervez un disklêriadur skrivet gant F. an Uhel war gein ur golo-lizher.

A-dra-sur eo bet kuzulier Kervarker evit skrivañ ar yezh, met n'en deus ket gallet ober evit embannadur kentañ Barzaz Breiz, pa ne skrive ket c'hoazh e doare ar Gonideg.

Un adwel a reas, pe un ouzhpennig, da *[[Sainte Tryphine et le Roi Arthur]]*, ar mister embannet gant Fañch an Uhel.

E-kichen iliz Mellag emañ e vez.

## Oberennoù
*1838 - *Buez sant Isidor*
*1842 - *Kanaouennou santel dilennet ha reizet evid Eskopti Kemper*
*1858 - *Buez hor Zalver Jezus Krist graet gant skridou tud santel ha gouiziek*, E Kemperle, moulet e ti Guffanti-Breton.
*1864 - *Kalon Mari*
*1865 - *Kantikou eskopti Kemper ha Leon*
*1867 - *Bennoz eur maner nevez* (Kendalc’h keltiek etrevroadel - Sant Brieg)
*1872 - *Buez ann Duk a Vourdel Herri V*

## Troidigezhioù
*1849 - *Skrituriou Sakr. Genes, pe levr ar c’heneliez*, E Kemperle, moulet e ti Guffanti-Breton.
*1860 - *Skrituriou Sakr. Levr ann Exod ha meur a bennad euz al levriou all, bete maro Josue*

## Liamm diavaez
*Wikimammenn
*''Prêtres et religieux collecteurs''

## Notennoù
Hyacinthe ar Vaou

**Hyacinthe ar Vaou**, pe **Zent ar Vaou** pe **Senn Vaou** (1888-1956), a oa ur c'haner ha sonaozer brezhonek, eus Priel, e dibenn an  hag en hanterenn gentañ an . Embannet e veze e ganaouennoù war follennoù distag ha gwerzhet er marc'hadoù. Dall e oa ; gant un nizez dezhañ e veze lakaet dre skrid ar c'hanaouennoù a save.

## Oberennoù
**Kanaouen er merc'hed yaouank "digourdi". *
Claude Gellée

**Claude Gellée** lesanvet « *le Lorrain* » (Chamagne, war-dro 1600 - Roma, 23 Du 1682), a oa ul livour lorenat (ne voe staget Dugelezh Loren ouzh Bro-C'hall nemet e 1766).

## Buhez
Er skol ne zeske Claude Gellée tostik netra, ma voe lakaet da zeskiñ ar vicher a bastezour. Kollet gantañ e dud pa oa daouzek vloaz, setu eñ da vont da Roma gant pastezourien all. Eno e tommas ouzh al livouriezh.

## Taolennoù

Claude Lorrain 003.jpg|*Seziz [[La Rochelle]] gant [[Loeiz XIII (Bro-C'hall)|Louis XIII]]* (1628)
Claude Lorrain 004.jpg|*Campo Vaccino* (1636)
Claude Lorrain 015.jpg|*Gweledva gant Santa María de Cervelló (*c*. 1637)
Claude Lorrain 022.jpg|*Gweleva gant ur mêsaer-givri* (1637)
Claude Lorrain 010.jpg|*Porzh gant ar Villa Medici* (1637)
Claude Lorrain 012.jpg|*Koroll maeziat* (1639)
Claude Lorrain 006.jpg|*Santez Paola Romana o lestrañ en Ostia* (1639-1640)
Claude Lorrain 007.jpg|*Santa Ursula er porzh o lestrañ * (1641)
Claude Lorrain 023.jpg|*Kleopatra o tilestrañ e Tars* (1642)
A_view_of_the_Roman_Campagna_from_Tivoli,_evening_(1644-5);_Claude_Gell%C3%A9e,_called_Le_Lorrain.jpg| *Campagna romana adal Tivoli, serr-noz* (1644)
Claude Lorrain 014.jpg|*Gweledva gant Apollon ha Merc'her* (*c*. 1645)
Claude Lorrain 031.jpg|*Kenkiz e Campagna romana* (*c*. 1645)
Claude Lorrain 032.jpg|(munud)
Claude Lorrain 029.jpg|*Adunvanadur Kefalos ha Prokris* (1645)
Claude Lorrain 018.jpg|*Gweledva gant Diskuizh e-kerzh an tec'h ag Egipt* (1647)
Claude Lorrain 027.jpg|*Gwel war Delfi gant ul lidanbroug-aberzh* (*c*. 1648)
Claude Lorrain 028.jpg|(munud)
Claude Lorrain 020.jpg|*Eured Isaac ha Rebecca* / *Ar vilin* (1648)
Claude Lorrain 021.jpg|*Gweledva maeziat* (1648)
Claude Lorrain 008.jpg|*Rouanez Saba o lestrañ* (1648)
Claude Lorrain 009.jpg|*Porzh da guzh-heol* (*c*. 1649)
Claude Lorrain 017.jpg|*Gweledva gant Azeul arl Leue Aour* (1653)
Claude Lorrain 016.jpg|*Gweledva gant David e Mougev Adullam* (1658)
Claude Lorrain - Landscape with the Rest on the Flight into Egypt - WGA05010.jpg|*Gweledva gant Diskuizh e-kerzh an tec'h ag Egipt, da greisteiz* (1666)
Claude Lorrain 030.jpg|*Forbannerezh Hagar* (1668)
Claude Lorrain 019.jpg|*Gweledva gant an nimfenn Egeria hag ar roue Numa* (1669)
Claude Lorrain 005.jpg|*Egeria o ouelañ da Numa* (1669)
Claude Lorrain 002.jpg|*Aeneas e Delos* (1671-1672)
Claude Lorrain 013.jpg|*Gweledva gant Apollon (1652)
Claude Lorrain 026.jpg|*Porzh-mor da sav-heol* (*c*. 1680)
Claude Lorrain 025.jpg|*Beure Fask* (1681)
Orator Sant C'hireg

**Orator Sant C'hireg** zo ur monumant e greunvaen e Ploumanac'h.

Plijout a ra d'ar merc'hed, hervez ur vojenn, plantañ spilhoù e fri ar sant.
Tersina viridis

***Tersina viridis*** a zo ur spesad golvaneged eus ar c'herentiad Thraupidae.

Anvet e voe *Hirundo viridis* (kentanv) da gentañ-penn (e 1811) gant an evnoniour alaman Johann Karl Wilhelm Illiger (1775-1813).Ar spesad nemetañ er genad *Tersina* an hini eo.

## Doareoù pennañ

Diskouel a ra ar spesad un dimorfegezh revel dre m'eo melen-gwer pluñv ar barez ha glas-emrodenn hini ar par, du e zremm ha gwenn e gof.

## Boued
Bevañ a ra diwar artropoded ha frouezh.

## Annez hag isspesadoù
Ar spesad a gaver an tri isspesad anezhañ e Kreiz ha Suamerika :
* *Tersina viridis grisescens*, e hanternoz Kolombia,		
* *T. v. occidentalis*, eus reter Panamá ha Kolombia (nemet hanternoz) da Gwianaoù ha hanternoz Brazil ha da vBolivia (nemet gevred) ha gwalarn Arc'hantina,		
* *T. v. viridis*, e reter ha kreisteiz Brazil, gevred Bolivia, Paraguay ha biz Arc'hantina.

## Liammoù diavaez
*  ''Tersina viridis'' war al lec'hienn BirdLife International.
*  ''Tersina viridis'' war lec'hienn an International Union for Conservation of Nature (IUCN).

## Notennoù ha daveennoù
Compsothraupis loricata

***Compsothraupis loricata*** a zo ur spesad golvaneged bihan eus ar c'herentiad Thraupidae.

Anvet e voe *Tanagra loricata* (kentanv) da gentañ-penn (e 1819) gant al loenoniour alaman Martin Lichtenstein (1780-1857).Ar spesad nemetañ er genad *Compsothraupis* an hini eo.

## Doareoù pennañ

## Boued
Bevañ a ra diwar amprevaned.

## Annez
Brosezat eo ar spesad e reter Brazil.

## Liammoù diavaez
*  ''Compsothraupis loricata'' war al lec'hienn BirdLife International.
*  ''Compsothraupis loricata'' war lec'hienn an International Union for Conservation of Nature (IUCN).

## Notennoù ha daveennoù
Sericossypha albocristata

***Sericossypha albocristata*** a zo ur spesad golvaneged eus ar c'herentiad Thraupidae.

Anvet e voe *Tangara albocristatus* (kentanv) da gentañ-penn (e 1843) gant an evnoniour gall Frédéric de Lafresnaye (1783-1861).Ar spesad nemetañ er genad *Sericossypha* an hini eo.

## Doareoù pennañ

## Boued

## Annez
Kavout a reer ar spesad e Suamerika, eus Venezuela da bPerou.

## Liammoù diavaez
*  ''Sericossypha albocristata'' war al lec'hienn BirdLife International.
*  ''Sericossypha albocristata'' war lec'hienn an International Union for Conservation of Nature (IUCN).

## Notennoù ha daveennoù
Leiothlypis

****** a zo ur genad e rummatadur an evned, krouet e 2008 gant an evnoniour izelvroat George Sangster (1970-).

## Spesadoù hag an [[isspesad]]où anezhe
C'hwec'h spesad golvaneged a ya d'ober ar genad :
* *[[Leiothlypis celata]]*
** *L. c. *'celata***, ''lutescens'', ''orestera'' ha sordida'',
* ''[[Leiothlypis crissalis]]'',
* ''[[Leiothlypis luciae]]'',
* ''[[Leiothlypis peregrina]]'',
* ''[[Leiothlypis ruficapilla]]''
** ''L. r. ridgwayi'' ha ***ruficapilla**',
* *[[Leiothlypis virginiae]]*.

## Annezva
O c'havout a reer e Mec'hiko ha Norzhamerika, c'hwec'h (6) isspesad dezhe en holl.

## Rummatadur
Renket e veze ar spesadoù er genad *[[Oreothlypis]]* kent.

## Notennoù ha daveennoù
Cardellina

***Cardellina*** a zo ur genad e rummatadur an evned, krouet e 1850 gant an evnoniour gall Charles Lucien Bonaparte (1803-1857).

## Spesadoù hag an [[isspesad]]où anezhe
Pemp spesad golvaneged a ya d'ober ar genad :
* *[[Cardellina canadensis]]*,
* *[[Cardellina pusilla]]*
** *C. p. chryseola*, *pileolata* ha *pusilla*,
* *[[Cardellina rubra]]*
** *C. r. melanauris*, *rowleyi* ha *rubra*,
* *[[Cardellina rubrifrons]]*,
* *[[Cardellina versicolor]]*.

O c'havout a reer e Norzhamerika, Mec'hiko ha Kreizamerika, c'hwec'h (6) isspesad dezhe en holl.

## Rummatadur
Renket e veze ar spesadoù er genadoù *[[Ergaticus]]* ha *[[Wilsonia]]* kent.

## Notennoù ha daveennoù
Nitokris

**Nitokris** (e henc'hresianeg Νίτωκρις) a oa ur faraonez damvojennel e Henegipt. Brudet eo da vout war un dro ar faraonez kentañ ha diwezhañ faraon ar C'hwec'hvet tierniezh. Meneget eo hec'h anv gant Herodotos.

Hervez egiptologourien, evel Joyce Anne Tyldesley, e vije bet merc'h d'ar faraon Merenrê Iañ ha d'e bried Neith. Renet he dije goude marv he fried drouklazhet, Merenrê-Nemtyemsaf (Merenrê II), e-pad daouzek vloaz hervez Manéthon, pe daou vloaz hervez papyrus Torino (4.8). Hervez an istorourien a anavez ar rouanez he dije renet etre daou ha pemp bloaz, etre -2152 ha -21502. hervez Julius Africanus (a veve en amzer Neron) he dije renet e-pad bloaz.
So Long, Frank Lloyd Wright

***So Long, Frank Lloyd Wright*** (*Kenavo, Frank LLoyd Wright*) a zo ur ganaouenn saoznek savet, ton ha son, gant ar c'haner-sonaozer stadunanat Paul Simon (1941-).

Krouet e voe en hañv 1969, d'ar mare m'edo Art Garfunkel ha Paul Simon o labourat war *[[Bridge over Troubled Water (albom)|Bridge over Troubled Water]]* — pempvet albom studio an daouad Simon & Garfunkel — en un ti hag a oa bet feurmet gante e Hollywood Hills. Eno e verzas Garfunkel un ti savet diouzh doare an tisavour stadunanat brudet Frank Lloyd Wright a oa sot ar c'haner gantañ abaoe e studi war an tisaverezh e Columbia University (Manhattan) e penn-kentañ ar bloavezhioù 1960. Ma c'houlennas gant Simon e vije savet ur sonenn diwar e benn.
C'hoariet e vez ***So Long, Frank Lloyd Wright*** e doare Bossa Nova ha kempennet e voe ar binvioù-seniñ dre skrabañ kerdin gant Jimmie Haskell (1936-2016).

Soñjal a c'heller ivez e oa ur seurt kimiad diouzh Garfunkel hag a oa bet prientet gant Simon dre ma voe *Bridge over Troubled Water* albom diwezhañ Simon & Garfunkel a-barzh fin ar gont. Evel e-barzh an darn vrasañ eus kanaouennoù an albom-se ne voe ket kemmesket mouezh an daou arzour e ***So Long, Frank Lloyd Wright*** ivez. Kanañ a ra Art Garfunkel e-unan-penn koulz lâret ha ken randonus e teu da vezañ ar gerioù "So Long" e dibenn ar ganaouenn ma c'heller klevout "So Long Already, Artie!" distaget gant Roy Halee (1934-), produour an daouad.

Enrollet e New York e dibenn 1969 e voe embannet gant Columbia Records d'ar 26 a viz Genver 1970, a-gevret gant an dek kanaouenn all eus an albom *Bridge over Troubled Water*.

## Selaou ''So Long, Frank Lloyd Wright''...
* ...tennet eus an albom ''Bridge over Troubled Water''.

## Lenn ar gerioù...
*  ... el lec'hienn A-Z Lyrics.

## Notennoù ha daveennoù
Politiken

**Politiken** (distaget []) zo ur gazetenn bemdeziek danat diazezet e Kopenhagen. 

Unan eus kazetennoù brasañ Danmark eo, E-pad pell eo bet tost d'ar gostezenn *[[Radikale Venstre]]* met bremañ eo distag diouti. Embannet e vez gant ar stroll JP/Politikens Hus, hag a embann kazetennoù all ivez evel Ekstra Bladet ha Jyllands-Posten.

Savet e voe ar gazetenn *Dagbladet Politiken* d'ar 1añ a viz Here 1884 e Kopenhagen gant kazetennerien a laboure diagent evit *[[Morgenbladet]]* hag a oa bet skarzhet diouti abalamour d'un diemglev politikel. 

Moullet e vez war-dro 110 000 skouerenn bemdez, ha muioc'h a lennerien a vez d'ar Sul eget war ar sizhun. Ur stumm etrebroadel a vez embannet ivez, bep sizhun : *Politiken Weekly*.

## Liamm diavaez
* ''Politiken''
Delothraupis castaneoventris

***Delothraupis castaneoventris*** (pe *Dubusia castaneoventris*) a zo ur spesad golvaneged eus ar c'herentiad Thraupidae.

Anvet e voe *Calliste castaneoventris* (kentanv) da gentañ-penn (e 1886) gant al loenoniour saoz Philip Lutley Sclater (1829-1913).Ar spesad nemetañ er genad *Delothraupis* an hini eo.

## Doareoù pennañ

## Boued
Bevañ a ra diwar artropoded ha hugennoù.

## Annez
Kavout a reer ar spesad e Bolivia ha Perou (Suamerika).

## Liammoù diavaez
*  ''Dubusia castaneoventris'' war al lec'hienn BirdLife International.
*  ''Dubusia castaneoventris'' war lec'hienn an International Union for Conservation of Nature (IUCN).

## Notennoù ha daveennoù
Tiegezh santel

An **Tiegezh santel**, pe ar **familh santel** eo an anv roet d'an tiegezh a oa ennañ Jezuz hag e dud, Mari ha Jozef. Roet eo da skouer d'an holl diegezhioù gant an Iliz katolik .

## Arz
Kalzik a daolennoù zo bet savet d'an Tiegezh santel, a-wechoù gant sent all (Santez Anna, pe Yann ar Badezour da skouer), a-wechoù e-pad an Tec'h da Egipt, pe en e di e Nazaret, gant an arzourien-mañ paneveken:
* Albrecht Dürer
* Bartolomé Esteban Murillo
* Agnolo Bronzino

## Skeudennoù

Albrecht Dürer 022.jpg|Albrecht Dürer (1494-1497)
Polidoro da Lanciano Holy Family with Angel.jpg|Polidoro da Lanciano (1540)
HolyFamilybyGutierrez.jpg|Juan Simon Gutierrez (1643)
Rembrandt, The Holy Family with a Curtain, 1646, Museum Schloss Wilhelmshöhe, Kassel.jpg|Rembrandt (1646)
Sagrada Familia del pajarito (Murillo).jpg|Bartolomé Esteban Murillo (~1650)
Sebastiano_Ricci_037.jpg|Sebastiano Ricci (1709)


## Ilizoù
Meur a iliz zo gouestlet d'an Tiegezh santel, met an hini brudetañ eo ar *[[Sagrada Família]]* e Barcelona, empentet gant Antoni Gaudí.
Belos

**Belos** zo anv meur a zen e mojennoù Hellaz kozh :
* Belos (Egipt), roue Egipt, 
* Belos (Tir), roue Tir, tad da Bygmalion, roue Tir war e lerc'h, (hag a c'hallfe bezañ ar memes den evel ar roue istorel Pygmalion, ha da z-Didon, rouanez Kartada.
Old Man (kanaouenn)

***Old Man*** a zo ur ganaouenn saoznek savet, ton ha son, gant ar c'haner-sonaozer kanadian Neil Young.

E dibenn 1970 en devoa prenet Young ur *ranch* nepell diouzh Redwood City (Kalifornia, Stadoù-Unanet Amerika), lonket holl vrientalioù e ganaouenn *Ohio* en e di-annez nevez diouzh an dro. Awenet e voe Young gant unan eus e amezeien gozh, Louis Avala e anv.
Pevar arzour stadunanat a gemeras perzh en enrolladenn ***Old Man*** e 1971 :
* an tabouliner Kenny Buttrey (1945-2004),
* ar soner gitar-boud Tim Drummond (1940-2015),
* ar soner *steel guitar* Ben Keith (1937-2010)
* hag ar pianoour ha soner *slide guitar* Jack Nitzsche (1937-2000).
Mont a raent d'ober ar strollad The Stray Gators ha bez' e voent sonerien Young adalek 1971 betek 1973, o kemer perzh en e albomoù *[[Harvest (albom, Neil Young)|Harvest]]* ha *[[Time Fades Away (albom)|Time Fades Away]]*.
Pedet e voe James Taylor (1948-) da seniñ ar banjo c'hwec'h kordenn ha kanañ koulz ha Linda Ronstadt a c'heller klevout he mouezh er sonenn ivez.

Embannet e voe ***Old Man*** e ti Reprise Records, d'ar 25 a viz C'hwevrer 1972, e-touez dek kanaouenn *Harvest*, pevarvet albom Neil Young, hag eñ produour anezhañ a-gevret gant Elliot Mazer (1941-).
Padout a ra 3:22 ha renket eo da gentañ en eil tu eus an albom, a-raok *There's a World*.

## Selaou ''Old Man''...
*  ...tennet eus an albom ''Harvest''.

## Lenn ar gerioù...
*  ... el lec'hienn A-Z Lyrics. 

## Notennoù ha daveennoù
Gera

**Gera** zo ur gêr eus Alamagn e reter stad Thüringen. Tost da  a dud zo o chom enni.

## Istor
Diazezet e voe kêr e 995. Brudet e oa mezher Gera er Grennamzer, ha betek an  e oa bet ur greizenn a bouez evit ar gwiaderezh. Adalek 1848 e voe kêr-benn Priñselezh Reuß-Gera. Goude ar Brezel-bed Kentañ e voe unan eus kêrioù Thüringen. E dibenn an Eil Brezel-bed e voe kalz a zistruj, gant bombezadegoù ar Gevredidi. A-raok adunvanidigezh Alamagn e oa unan eus kêrioù Republik Demokratel Alamagn. Abaoe he deus kollet ul lodenn vat eus he foblañs.

## Tud vrudet
*Otto Dix, livour

## Kêrioù gevellet
Liammoù he deus Gera gant ar c'hêrioù-mañ :
* 
*  
* 
* , nevesaet e 1996
* 
* 
* , nevesaet e 1991
*  
* , nevesaet e 1990 ha 1997
*  
* 
*  

## Liammoù diavaez

* Gera
Myiothlypis

***Myiothlypis*** a zo ur genad e rummatadur an evned, krouet e 1850 gant an evnoniour alaman Jean Cabanis (1816-1906).

## Spesadoù hag an [[isspesad]]où anezhe
Triwec'h spesad golvaneged a ya d'ober ar genad :
* *[[Myiothlypis basilica]]*,
* *[[Myiothlypis bivittata]]*
** *M. b. argentinae* ha *bivittata*,
* *[[Myiothlypis cinereicollis]]*
** *M. c. cinereicollis*, *pallidula* ha *zuliensis*,
* *[[Myiothlypis chlorophrys]]*,
* *[[Myiothlypis chrysogaster]]*,
* *[[Myiothlypis conspicillata]]*,
* *[[Myiothlypis coronata]]*
** *M. c. castaneiceps*, *chapmani*, *coronata*, *elata*, *inaequalis*, *notia*, *orientalis* ha *regulus*,
* *[[Myiothlypis flaveola]]*
** *M. f. flaveola* ha *pallidirostris*,
* *[[Myiothlypis fulvicauda]]*
** *M. f. fulvicauda*, *leucopygia*, *motacilla*, *semicervina*, *significans* ha *veraguensis*,
* *[[Myiothlypis fraseri]]*
** *M. f. fraseri* hag *ochraceicrista*,
* *[[Myiothlypis griseiceps]]*,
* *[[Myiothlypis leucoblephara]]*
** *M. l. lemurum* ha *leucoblephara*,
* *[[Myiothlypis leucophrys]]*,
* *[[Myiothlypis luteoviridis]]*
** *M. l. euophrys*, *luteoviridis*, *quindiana*, *richardsoni* ha *striaticeps*,
* *[[Myiothlypis nigrocristata]]*,
* *[[Myiothlypis rivularis]]*
** *M. r. boliviana*, *mesoleuca* ha *rivularis*
* *[[Myiothlypis roraimae]]*,
* *[[Myiothlypis signata]]*
** *M. s. flavovirens* ha *signata*.

O c'havout a reer e Kreiz ha Suamerika, pemp isspesad ha tregont (35) dezhe en holl.

## Rummatadur
Renket e veze ar spesadoù er genadoù *[[Basileuterus]]*, *[[Euthlypis]]* ha *[[Phaeothlypis]]* kent.

## Notennoù ha daveennoù
UVB-76

**UVB-76**, lesanvet "**the Buzzer**" (ul lesanv roet gant selaouerien ar radio), zo ur radio a skign abadennoù war skignoù berr war ar frekañs 4625 kHz. Embannet e vez gant ar radio-se ur son berr hag hirvoudus. Adembannet e vez ar son iskis war-dro 25 gwech bep munutenn, bemdez, a-hed an deiz.

A-wechoù ar son a vez troc'het gant mouezhioù e rusianeg. Ar c'hentañ gwech ma voe kaoz eus embann ar sonioù-se war ar frekañs a voe e 1973. Sklaer eo e teu an embann sonioù eus Rusia. Evit ar perak eus an embann ar son n'eus ket bet displegadenn sklaer ebet betek-henn. Biken n'eo bet anzavet na displeget gant gouarnamant Rusia implij ar skignadurioù-se.
Ramphocaenus melanurus

****** a zo ur spesad golvaneged bihan-bihan eus ar c'herentiad Polioptilidae.

## Doareoù pennañ

## Boued
Bevañ a ra diwar artropoded bihan, amprevaned all ha kevnid.

## Annez hag isspesadoù
## Annez hag isspesadoù

## Liammoù diavaez
*  '''' el lec'hienn BirdLife International.
*  '''' e lec'hienn an International Union for Conservation of Nature (IUCN).

## Notennoù ha daveennoù
Pinto Smalto

**Pinto Smalto** (en italianeg), pe **Pinto Smauto** (en napolitaneg), zo ur gontadenn gant Giambattista Basile e 1634, embannet en e levr Pentamerone. Laket eo dindan an niverenn 425 e renkadur Aarne-Thompson .

## Ar gontadenn
Betta zo merc'h d'ur marc'hadour ha ne fell ket dezhi dimeziñ. Goulenn a ra he zad petra a blijfe dezhi kaout evel prof pa zistroy eus e veaj. Ha hi da c'houlenn sukr hag alamandez e-leizh, dour c'hwezh-vat, ... ul loa-vasoner en arc'hant.

## Orin
Darnoù eus ar gontadenn a denn da vojennoù all. An deroù a denn da vojenn Pygmalion ha Galateia.

## Doareoù all
Doareoù all zo bet kavet gant Italo Calvino e Calabria, Naplez, Abruzzo, ha Sikilia.
Cypsnagra hirundinacea

***Cypsnagra hirundinacea*** a zo ur spesad golvaneged eus ar c'herentiad Thraupidae.

Anvet e voe *Tanagra hirundinacea* (kentanv) da gentañ-penn (e 1831) gant an naturour gall René Primevère Lesson (1794-1849).Ar spesad nemetañ er genad *Cypsnagra* an hini eo.

## Doareoù pennañ

## Boued
Bevañ a ra diwar amprevaned dreist-holl, ha frouezh gwech an amzer.

## Annez hag isspesadoù
Ar spesad a gaver an daou isspesad anezhañ e kreiz, kreisteiz-kreiz Suamerika :
* *Cypsnagra hirundinacea hirundinacea*, e reter Bolivia, Paraguay ha kreisteiz Brazil,
* *C. h. pallidigula*, e Surinam, Gwiana c'hall, biz Bolivia da reter-kreiz Brazil.

## Liammoù diavaez
*  ''Cypsnagra hirundinacea'' war al lec'hienn BirdLife International.
*  ''Cypsnagra hirundinacea'' war lec'hienn an International Union for Conservation of Nature (IUCN).

## Notennoù ha daveennoù
Huáscar

**Inti Cusi Huallpa Huascar**, ganet e 1491 ha marvet e 1532, a oa Sapa Inka (impalaer) an Impalaeriezh inka etre 1527 ha 1532. Kemeret en doa plas e dad Huayna Capac hag e vreur Ninan Cuyochi ; an daou anezho a oa marvet gant ar vrec'h e-pad ur c'hampagn nepell diouzh Quito.

N'eo ket sklaer hiziv-an-deiz c'hoazh, penaos eo bet choazet da hêr. Tuioù disheñvel a oa bet e-pad ar brezel diabarzh, ouzhpenn-se an testenioù spagnol a zegas sell an drec'herien. Ar pezh zo sur, ur wech aet Huáscar e penn an impalaeriezh inka e sav jeu diouzhtu. Harpet eo-eñ gant tud eus Cuzco, padal Atahualpa a zo harpet evit bezañ penn an impalaeriehz gant tud eus norzh an impalaeriezh hag eus ar menezioù Huayna. Kement-mañ a voe mammenn d'ur brezel diabarzh drastus evit an inkaed.

Huáscar a zisklêrias brezel da Atahualpa. An emgannoù kontet gant ar Spagnol Juan de Betanzos a gont istor Quizquiz (penn lu Atahualpa) e penn armeoù 60 000 soudard a-enep armeoù kevatal e tu Huáscar. Betanzos a bouez war ar gwadus ha taer ma oa bet ar brezelioù inka. Pennoù bras ar Canares a voe tennet o c'halon diouzh o c'horf, ent vev, gant Atahualpa, ha rediet e voe o harperien da zebriñ anezho.

Huascar a voe trec'het e-pad emgannoù Chimborazo ha Quipaipan. Prizoniet e voe ; Quizquiz ha Chalicuchima, pennoù bras lu Atahualpa, a aloubas Cuzco.

Lazhet e voe Huáscar gant Atahuallpa a-raok ma c'hellfe reiñ ur sammad aour uheloc'h evit e hini evit bezañ dieubet gant Pizarro hag adlaket e penn an impalaeriezh inka. A-benn ar fin e vezo lazhet eñ ivez, dibennet gant soudarded Pizarro, dre an abeg m'en devoa lakaet e vreur d'ar marv.
Oreothraupis arremonops

***Oreothraupis arremonops*** a zo ur spesad golvaneged eus ar c'herentiad Passerellidae.

Anvet e voe *Saltator arremonops* (kentanv) da gentañ-penn (e 1855) gant al loenoniour saoz Philip Lutley Sclater (1829-1913).Ar spesad nemetañ er genad *Oreothraupis* an hini eo.

## Doareoù pennañ

## Boued

## Annez
Kavout a reer ar spesad e Kolombia hag Ecuador (Suamerika).

## Liammoù diavaez
*  ''Oreothraupis arremonops'' war al lec'hienn BirdLife International.
*  ''Oreothraupis arremonops'' war lec'hienn an International Union for Conservation of Nature (IUCN).

## Notennoù ha daveennoù
Nesospingus speculiferus

***Nesospingus speculiferus*** a zo ur spesad golvaneged eus ar c'herentiad Nesospingidae.

Anvet e voe *Chlorospingus speculiferus* (kentanv) da gentañ-penn (e 1875) gant an evnoniour amatour stadunanat George Newbold Lawrence (1806-1895).Ar spesad nemetañ er genad *Nesospingus* an hini eo.

## Doareoù pennañ

## Boued
Bevañ a ra diwar draoù a bep seurt, artropoded ha frouezh en o zouez.

## Annez
Brosezat eo ar spesad e Puerto Rico.

## Liammoù diavaez
*  ''Nesospingus speculiferus'' war al lec'hienn BirdLife International.
*  ''Nesospingus speculiferus'' war lec'hienn an International Union for Conservation of Nature (IUCN).

## Notennoù ha daveennoù
Wolfenstein II: The New Colossus

**Wolfenstein II: The New Colossus** zo ur c'hoari video doare first-person shooter embannet gant Bethesda Softworks ha sevenet gant ar studio MachineGames. Heuliañ a ra ar c'hoari Wolfenstein: The New Order, da vezañ embanet eo d'ar 17 a viz Here 2017 war ar savennoù Microsoft Windows, PlayStation 4 hag Xbox One.
## An istor
Er c'hoari Wolfenstein: The New Order an Nazied a zo bet trec'h e-pad an Eil Brezel-bed. Ar C'helc'h Kreisau eus ar rezistañs alaman en devoa klasket harpañ an haroz William "B.J." Blazkowicz's da dalañ ouzh ar jeneral Wilhelm "Deathshead" Strasse. E 1961, er Stadoù-Unanet Amerika dindan beli an trede Reich B.J. gant izili ar resitañs stadunanat a glask krouiñ un eil reveulzi stadunanat a-enep ar renad nazi.

### Heuliadenn
Ur c'hoari da heul a zo bet embannet d'an 10 a viz Even 2018 gant Bethesda Softworks hag anvet *[[Wolfenstein: Youngblood]]*. Un heuliadenn eo da *Wolfenstein II: The New Colossus* embannet d'ar 26 a viz Gouhere 2019.

## Liammoù diavaez
* Wolfenstein II: The New Colossus war IMDB
* Filmig tañva ofisiel didroc'h
## Notennoù ha daveennoù
Pumayyaton

**Pumayyaton**, pe **Pigmalion** e henc'hresianeg, a oa roue Tir, e Fenikia, hervez mojennoù Hellaz kozh. Mab e oa d'ar roue Belos. Breur e oa da rouanez Kartada, Didon, a garas an haroz Aeneas, a-raok n'eas da chom da Italia.

## Istor
Ur **Pumayyaton** (ha *Pigmalion*) istorel a renas e Tir eus -820 da -774 ha hennezh a oa mab d'ar roue Mattan Iañ (-829- -820 ).
En e amzer eo e voe savet trevadennoù e Kition e Kiprenez, e Sardigna, ha moarvat e Kartada.

Anavezet eo gant un enskrivadur e maen-bez Nora, e Sardigna.

N'ouzer ket piv a renas war e lerc'h etre -774 ha -750, pa voe anvet Eshbaal II da roue.

## Notennoù
Pygmalion ha Galateia

***Pygmalion ha Galateia*** (*Pygmalion et Galatée* e galleg) zo un daolenn gant al livour gall Jean-Léon Gérôme en 1890. 

Warni e weler ar c'hizeller gresian Pygmalion o pokat d'e zelwenn, anvet Galateia, roet buhez dezhi gant an doueez Afrodite, hervez ur vojenn Henc'hreshian. 

Er Metropolitan Museum of Art, e New-York emañ an daolenn hiziv.

## Ster ar vojenn hag an daolenn
Servij a ra ar vojenn, hag an daolenn da-heul, da gondaonién dizalc'hted ar maouezed.
Didon

**Didon** (latin : Dido), pe *Elyssa, Elissa, Elisha, Elysha* pe *Helissa* (e fenikianeg), a oa ur briñsez fenikian, eus Tir, c'hoar d'ar roue Pumayyaton, ha deuet da vezañ rouanez Kartada hervez ar vojenn.

## Kentañ menegoù
Kaoz eus **Didon** a zo bet gant istorourien roman hag a rae anv eus skridoù, kollet hiriv, gant Timaeus eus Tauromenium en Sikilia (war-dro -356--260).

## Ar vojenn
Akerbas (pe Suc'haios) a oa beleg Herakles e Tir. Dimezet e oa da verc'h ar roue Mattan Iañ anvet **Didon**. Lazhet e voe gant e vreur-kaer Pygmalion a felle dezhañ kemer e deñzorioù. Tec'hel a reas neuze an intañvez gant mignoned ha madoù he fried. Erruout a reas en Afrika, ma prenas douaroù ha ma savas Kartada.

## An Aeneis
Hervez an Aeneis, barzhoneg ar barzh roman Publius Vergilius Maro, e tegemeras an haroz Aeneas en he falez hag e karas anezhañ.

Lavarout a ra ar barzh eo merc'h da vBelus (Belos e henc'hresianeg), anvet diwezhatoc'h Belos II, abalamour d'an haroz Belos a oa mab d'an doue Poseidon ha da Lybia. Hervez an istor e c'hallfe bezañ ar Belus-se ar memes den evel Mattan Iañ, tad Pigmalion.

## He marv
Hervez ur vojenn en em skoas en tan evit chom hep dimeziñ gant ar roue Hiarbas.
Hervez an Aeneis avat en em lazhas gant ur c'hleze dre garantez ouzh Aeneas.

## Oberennoù
### Lennegezh
*Étienne Jodelle, Didon se sacrifiant, 1558.
*Christopher Marlowe, Didon, reine de Carthage (en), 1593 
*Georges de Scudéry, Didon, 1636.
*Jean-François Marmontel, Didon, 1783.

### C'hoariganoù
* 1641: *[[La Didone]]*, Francesco Cavalli
* 1656: *La Didone*, Andrea Mattioli
* 1689: *[[Dido and Aeneas]]*, Henry Purcell
* 1693: *[[Didon (Desmarets)|Didon]]* , Henry Desmarets
* 1707: *Dido, Königin von Carthago* , Christoph Graupner
* 1724: *Didone abbandonata* , Domenico Sarro
* 1740: *Didone abbandonata*, Baldassare Galuppi
* 1747: *Didone abbandonata* , Niccolò Jommelli
* 1762: *[[Didone abbandonata (Sarti)|Didone abbandonata]]* , Giuseppe Sarti
* 1770: *Didone abbandonata* , Niccolò Piccinni
* 1783: *[[Didon (Piccinni)|Didon]]*, Niccolò Piccinni
* 1823: *Didone abbandonata* , Saverio Mercadante
* 1860: *[[Les Troyens]]* , Hector Berlioz
### Sonerezh
* ??? : *La Mort de Didon*, kanenn gant Michel Pignolet de Montéclair (1667-1737). 
,

## Mammennoù
* Marcus Junianus Justinus, *Epitoma Historiarum Philippicarum* (en latin)

## Lec'hioù
*Ar Menez Dido, en Antarktika.
Mattan Iañ

**Mattan I** a vefe bet tad Pygmalion, roue Tir, e Fenikia, ha Didon, rouanez Kartada. Marteze e oa ar memes den evel Belos II en Eneis Vergilius
Hiram

**Hiram** (pe Hyram) zo anv meur a zen eus Fenikia.

## Tud

### Rouaned
* Hiram Iañ, roue Tir (Fenikia), harp da rouaned Israel 

### Tud all
* Hiram, gov kaset d'ar roue Salamun da sikour sevel Templ Jeruzalem. Er frañmasonerezh ez eo bet mojenn Hiram.

## Lec'hioù
**Hiram** zo anv meur a lec'h e Stadoù Unanet Amerika:
* Hiram e Georgia ;
* Hiram e Maine ;
* Hiram en Ohio.
Maen-bez Nora

**Maen-bez Nora** zo ur maen-bez fenikian zo bet kavet e Sardigna hag a vefe ar c'hoshañ skrid eus istor Europa, e dibenn an IXvet kantved pe deroù an VIIIvet kantved kent JK. Diskouez a ra e oa skignet al lizherenneg fenikianek e kornôg ar mor Kreizdouar.

Warnañ e vije meneget anv Pumayyaton‎‎‎‎‎, roue Tir.

## Troidigezhioù
### E [[saozneg]]
Troet e oa bet skrid ar maen gant Frank Moore Cross (1921-2012) :
:[a. He fought (?)]
:[b. with the Sardinians (?)]
:1. at Tarshish
:2. and he drove them out.
:3. Among the Sardinians
:4. he is [now] at peace,
:5. (and) his army is at peace:
:6. Milkaton son of
:7. Shubna (Shebna), general
:8. of (king) Pummay.

Da lâret eo, e brezhoneg :
:[a. Stourm a reas (?)]
:[b. gant ar Sarded (?)]
:1. e Tarshish
:2. hag en o argasas kuit.
:3. E-touez ar Sarded
:4. emañ [bremañ] e peoc'h,
:5. (hag) e arme zo e peoc'h :
:6. Milkaton mab
:7. Shubna (Shebna), jeneral
:8. (ar roue) Pummay.

### En [[italianeg]]
E 1991, William H. Shea, kelenner en Andrews University (Berrien Springs, Michigan, SUA), a ginnigas un treuzskrivadur ha troidigezh disheñvel :


:;Trascrizione || Traduzione
# **BTRŠŠ** || *a Tarshish,*
# **WGRŠH**' || *e egli scacciò*
# **BŠRDNŠ** || *in Sardegna.*
# **LMH'ŠL** || *Lui è al sicuro.*
# **MSB'M** || *Le sue truppe sono al sicuro.*
# **LKTNBN** || *Milkaton, figlio*
# **ŠBNNGD** || *di Shubon il precedente*
# **LPNY** || *comandante.*


## Notennoù ha daveennoù
Rouaned Tir

Savet eo roll Rouaned Tir, ar gêr eus Fenikia a zo bremañ e Liban, diwar skridoù an istorour yuzev Josephus , ha dreist-holl an Antiquitates Judaicae. 

### Roll rouaned Tir

## Notennoù
Dubusia taeniata

***Dubusia taeniata*** a zo ur spesad golvaneged eus ar c'herentiad Thraupidae.

Anvet e voe *Tanagra taeniata* (kentanv) da gentañ-penn (e 1840) gant an evnoniour ha naturour gall Auguste Boissonneau (1802-1883).Ar spesad nemetañ er genad *Dubusia* an hini eo.

## Doareoù pennañ

## Boued
Bevañ a ra diwar frouezh bihan ha hugennoù.

## Annez hag isspesadoù
Ar spesad a gaver an tri isspesad anezhañ e Suamerika :
* *Dubusia taeniata carrikeri*, e hanternoz Kolombia,
* *D. t. stictocephala*, eus hanternoz Perou da greisteiz-kreiz Perou,
* *D. t. taeniata*, eus kreiz Kolombia ha kornôg Venezuela da walarn Perou.

## Liammoù diavaez
*  ''Dubusia taeniata'' war al lec'hienn BirdLife International.
*  ''Dubusia taeniata'' war lec'hienn an International Union for Conservation of Nature (IUCN).

## Notennoù ha daveennoù
-4

750 *Ab Urbe Condita* = 4 kent J.-K.
## Darvoudoù

### Impalaeriezh roman
* Impalaer : Aogust (Caius Julius Caesar Octavianus)
* Koñsuled : Gaius Calvisius Sabinus ha Lucius Passienus Rufus. *Suffectus* : Caius Caelius; Galus Sulpicius

### Afrika

### Reter-nesañ

* Judea : Herodez Veur (37 - 4)

### Azia

## Arzoù, skridoù, ha skiantoù

## Ganedigezhioù -4

## Marvioù -4
*Herodez Veur, roue Judea (37 - 4) 

__NOTOC__
Hiram II

**Hiram II** a oa roue Tir, e Fenikia, adal -737 da -729.

E -738 e pae truaj d'ar roue asirian Tiglath-pileser III. 

En e raok, Itto-Baal II en dije paeet truaj ivez er bloaz-se en-eeun.
François Le Bihan

**François Le Bihan**, bet ganet e Skiñvieg (Aodoù-an-Hanternoz, d'ar c'houlz-se) d'ar 16 a viz Ebrel 1935 hag aet da Anaon e Pabu (Aodoù-an-Hanternoz) d'ar 26 a viz Ebrel 1972, da seizh vloaz ha tregont, a oa ur marc'hhouarner breizhat.

## Liammoù diavaez
*  François Le Bihan el lec'hienn le site du Cyclisme.
Quispe Sisa

**Quispe Sisa**, ganet e-tro 1518 hag aet da Anaon e 1559, brudet ivez dre an anv **Inés Huaylas Yupanqui**, a oa ur briñsez Inka. Sikouret he devoa ar spagnoliz da vezañ mestr war an impalaeriezh inka. 

E Palez an aloubadeg (Palacio de la Conquista) e Trujillo, e Bro-Spagn e kaver delwennoù anezhi. Kavout a reer ivez delwennoù eus Francisca Pizarro Yupanqui.

## Buhez
Merc'h e oa d'ar Sapa Inka Huayna Capac ha d'ar briñsez Paccha Duchicela hervez lod, pe d'ar briñsez Contarguacho hervez lod all. Badezet e voe evel Inés Huaylas Yupanqui pa voe roet da bried yaouank d'ar C'honkistador Francisco Pizarro gant he breur Atahualpa. Bevet he devoa gant Pizarro betek 1537. 

E 1534 e voe ganet Francisca Pizarro Yupanqui, ha Gonzalo Pizarro er bloaz goude. Dispartiet diouzh Pizarro, e timezas, e 1538, gant ar C'honkistador Francisco de Ampuero. Etre 1538 ha 1541 e c'hanas tri bugel all, Martín Alonso de Ampuero, Josefa de Ampuero ha Francisco de Ampuero.

## Sez Lima
E-pad Sez Lima gant Manco Inca Yupanqui, Quispe Sisa he devoa kaset meur a zen da c'houlenn sikour digant he mamm e Huaylas. D'an 12 a viz Gwengolo 1536, he mamm Contarhucho a gase ul lu evit reiñ harp da Bizarro da zifenn Lima.

## Diskennidi
E-touez an diskenidi eeun, gant gwad Inka roueel, tri anezho a voe pennoù politikel uhel e Suamerika e-pad an  hag  : prezidant ar Republik Dominikan, José Desiderio Valverde, prezidanted Bolivia Pedro José Domingo de Guerra ha Jose Gutierrez Guerra.

## Levrlennadur
* Alvaro Vargas Llosa, *La Mestiza de Pizarro: una mestiza entre dos mundos* (2003) (ISBN: 84-03-09342-X)
Aineias

**Aineias** (henc'hresianeg : Αἰνείας), latinekaet en **Aeneas**, a oa un haroz gresian hag a dec'has e dibenn brezel Troia, hag a erruas e Kartada ar rouanez Didon hervez an *[[Aeneis]]*, oberenn ar barzh latin Virgilius.

Dimeziñ a reas da Lavinia, merc'h ar roue Latinus.
Hiarbas

**Hiarbas** a oa mab da Jupiter ha roue Libia, hervez Aeneis ar barzh roman Vergilius.

## Mojenn
Fae a oa bet graet warnañ gant Didon, rouanez Kartada, a gavas gwelloc'h Aeneas.

Hervez *istor* Justinius, e rene war bobl ar Vaksitaned, pe ar Vazied, hervez Herodotos.

## Istor
Hiarbas a oa roue Numidia etre -84 ha -82.
Cristóbal de Olid

**Cristóbal de Olid**, pe **Christoval de Oli**, ganet e-tro 1488 e Linares (Bro-Spagn) ha marvet e Naco en Honduras e 1524, a oa ur C'honkistador spagnol a gemeras perzh en aloubadeg Mec'hiko ha Honduras.
Odontorchilus

***Odontorchilus*** a zo ur genad e rummatadur an evned, krouet e 1915 gant an evnoniour stadunanat Charles Wallace Richmond (1868-1932).

## Spesadoù hag an [[isspesad]]où anezhe
Daou spesad golvaneged a ya d'ober ar genad :
* *[[Odontorchilus branickii]]*
** *O. b. *'branickii**' ha *minor*,
* *[[Odontorchilus cinereus]]*.
O c'havout a reer e takadoù 'zo eus Suamerika, daou (2) isspesad dezhe en holl.

## Notennoù ha daveennoù
Black Death Group

Ar **Black Death Group** zo ur strollad kuzh torfedourien arbennikaet war ar skrapañ ha gwerzhañ tud. Implijet e vez an Dark Web gant an dorfedourien-se evit trafikañ tud bet skrapet ganto. Dianav-tre ez eo munudoù an aozadur d'an nerzhioù surentez, memes evit Interpol ar pezh a laka da sevel ar goulenn hag un aozadur a zo en gwirionez pe get.

Hervez ar pezh a vez embannet e vefe ganet an aozadur e 1994 e Reter Europa. An aozadur a oa d'ar mare-se unan a ginnige muntroù, gwerzhañ armoù ha bombezenniñ Etre mojenn ha nerzh an internet posubl eo ne vefe ket eus un aozadur gwirion anvet Black Death Group met tud lies hep liamm resis etrezo. Skrapadenn c'hwitet un top-model Saoz e 2017 a laka an archerien da soñjal e vefe eus un aozadur met hep prouenn resis betek-henn.
## Istor
Ur vojenn a oa war an internet o lakaat war-raok un aozadur torfedouriezh anvet Black Death Group. Hep prouenn resis, Interpol n'en doa ket digoret un enklask ofisiel memes ma oa bet ouzhpennet an aozadur war ul listenn aozadurioù torfedourien. E 2015 Joseph Cox, ur skrivagner o labourat evit al lec'hienn internet Motherboard, en doa graet un enklask. O klask kemer perzh e gwerzhadennoù maouezed, respontet e oa bet dezhañ gant al lec'hienn:

 "We don't invite strangers to auctions," Black Death told me in one email. "We don't want popularity. No Europol. No people just looking around. No journalists or bloggers."
 "Just serious business."

Ne voe ket ar skrivagner evit gouzout ha gwir e oa bet al lec'hienn hag ar gwerzhadennoù pe get.

D'ar 6 a viz Eost 2017, Lukasz Herba, un den a orin eus Polonia, a voe harzet e Milan goude bezañ bet skrapet ha drammet un top-model saoz Chloe Ayling en Italia. Hervez ar pezh a gontas ar vaouez e oa bet da vezañ gwerzhet en ur vro arab goude un imboud, ur wech aet skuizh ar prener gant ur vaouez e c'helle pe adwerzhañ anezhi pe reiñ anezhi da zerbiñ da digred. Tapet e oa bet an torfedour goude ma vefe bet cheñchet mennozh gantañ rak e-touezh reolennoù an aozadur ne c'heller ket gwerzhañ ur vaouez gant bugale. 
## Notennoù ha daveennoù
Menez Dido

Ar **Menez Dido** zo ur menez en Antarktika. Dont a ra an anv eus doare saoznek anv ar rouanez Didon, rouanez Kartada en Aeneis.
Caroline Munro

**Caroline Munro** (ganet d'ar 16 a viz Genver 1949) zo un aktourez ha top-model saoz brudet evit he rolloù e filmoù spont, skiant-faltazi, moliac'h eus ar bloavezhioù 1970 ha 1980 dreist-holl.
## Buhez
Munro he deus bet kroget he buhez vicherel pa voe kinniget poltriji anezhi gant he mamm hag ur c'hamalad poltrejer evit ar genstrivadeg "Face of the Year" gant ar gazetenn The Evening News. 

## Filmoù
**[[Casino Royale (1967 film)|Casino Royale]]* (1967) maouez gward (dizanv)
**[[Joanna (1968 film)|Joanna]]* (1968) Extra (dizanv)
**[[Where's Jack?]]* (1969) Madame Vendonne
**[[A Talent for Loving (film)|A Talent for Loving]]* (1969) Evalina Patten
**[[Fumo di Londra]]* (1971) evel maouez konant blev du
**[[The Abominable Dr. Phibes]]* (1971) Victoria Regina Phibes (dizanv)
**[[Dracula A.D. 1972]]* (1972) Laura
**[[Dr. Phibes Rises Again]]* (1972) Victoria Regina Phibes (dizanv)
**[[The Golden Voyage of Sinbad]]* (1973) Margiana
**[[Captain Kronos – Vampire Hunter]]* (1974) Carla
**[[I Don't Want to Be Born]]* (1975) Mandy Gregory
**[[At the Earth's Core (film)|At the Earth's Core]]* (1976) Dia
**[[The Spy Who Loved Me (film)|The Spy Who Loved Me]]* (1977) Naomi, enebourezh James Bond
**[[Starcrash]]* (1979) Stella Star
**[[Maniac (1980 film)|Maniac]]* (1980) Anna D'Antoni
**[[The Last Horror Film]]* (1982) Jana Bates
**[[Don't Open Till Christmas]]* (1984) roll he unan
**[[Slaughter High]]* (1986) Carol Manning
**Howl of the Devil* (1987) Carmen
**[[Faceless (film)|Faceless]]* (1988) Barbara Hallen
**Demons 6: De Profundis* (1989) Nora
**[[Night Owl (film)|Night Owl]]* (1993) roll he unan
**[[To Die For (1994 film)|To Die For]]* (1994) Itron Pignon
**[[Flesh for the Beast]]* (2003) Carla, ar manouch
**Domestic Strangers* (2005) ar guzulierezh
**The Absence of Light* (2006) Abbey Church
**Aqua Tales* (2012) Marina (mouezh)
**Vampyres* (2015) Perc'hennerez an ti kousket
**Cute Little Buggers* (2015) Mystic Mary
**Crying Wolf 3D* (2015) ar gwerzerez
**GirlForce* (2016)
**315 Wicked Way* (2017) roll Nora
## Diellfilm
* Lamb to the Slaughter: The Scream Queen Career of Caroline Munro (2011)
## Notennoù ha daveennoù
Byblos

**Byblos** (βύβλος e henc'hresianeg, hiriv Jbeil, جبيل) a oa ur gêr eus Fenikia (hiriv e Liban). Savet e vije bet war-dro 5000 kent JK. Ur greizenn a genwerzh oberiant e oa, a werzhe koad menezioù ar vro da Egipt, abalamour da se e veze azeulet Osiris, an doueez egiptat, e Byblos.

## Levrlennadur
*Je m'appelle Byblos,* Jean-Pierre Thiollet, H & D, 2005. ISBN 2 914 266 04 9
Melopyrrha nigra

***Melopyrrha nigra*** (pe *Pyrrhulagra nigra*) a zo ur spesad golvaneged eus ar c'herentiad Thraupidae.

Anvet e voe *Loxia nigra* (kentanv) da gentañ-penn (e 1758) gant an naturour svedat Carl von Linné (1707-1778)..Ar spesad nemetañ er genad *Melopyrrha* an hini eo.

## Doareoù pennañ

## Boued
Bevañ a ra diwar amprevaned, frouezh, had ha greun.

## Annez hag isspesadoù
Ar spesad a gaver an daou isspesad anezhañ :
* *Melopyrrha nigra nigra*, e Kuba, Isla de la Juventud,
* *M. n. taylori*, e Grand Cayman.

## Liammoù diavaez
*  ''Pyrrhulagra nigra'' war al lec'hienn BirdLife International.
*  ''Pyrrhulagra nigra'' war lec'hienn an International Union for Conservation of Nature (IUCN).

## Notennoù ha daveennoù