open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Bona Dea

**Bona Dea** ("an doueez vat") a oa doueez ar strujusted, ar pare, ar werc'hded hag ar maouezed e mojennoù Henroma.
Merc'h an doue Faunus e oa, hag a-wechoù e veze anvet Fauna, a lavared e oa anv pried an doue. Enoret e veze gant ar renkadoù izelañ, ar sklaved, hag ar merc'hed a c'houlenne kaout bugale. 

## Levrlennadur
* *[https://pantheon.org/articles/b/bona_dea.html Encyclopedia Mythica]*
Gwragez

**Gwragez**, pe **Enez ar Gwragez**, zo un enezenn a-vaez da Borzh-Gwenn e kornôg Perwenan, e Treger hag en Aodoù-an-Arvor.

Un enez prevez e oa abaoe 1898 kent bout roet d'ar gumun e miz Gwengolo 2020.
## Notennoù
573

*Diwar-benn ar bloavezh *'573*' en [[deiziadur juluan]] eo ar bajenn-mañ.*

## Darvoudoù

#### Breizh

#### Europa
*Dont a ra Gregor da vezañ eskob Teurgn.

#### Er bed

### Arzoù ha lizhiri
### Skiantoù ha politikerezh
### Armerzh
### A bep seurt

## [[:Rummad:Ganedigezhioù 573|Ganedigezhioù]]

Gwelet ivez: *[[:Rummad:Ganedigezhioù 573]]*

## [[:Rummad:Marvioù 573|Marvioù]]

Gwelet ivez: *[[:Rummad:Marvioù 573]]*
__NOTOC__
Faunus

**Faunus**, pe **Faunus Lupercus**, a oa doue kornek ar maezioù e mojennoù Roma an Henamzer, heñvelekaet ouzh Pan tud Hellaz (gant kemmadur p/f), hag unan eus ar re goshañ, an di indigetes. 

Mab e oa da Picus, mab-bihan da Saturnus, ha tad da Latinus, roue al Latined, a oa mab d'e wreg Fauna), pa zegouezhas Eneas en Italia. Hervez skridoù zo avat e oa mab da Saturnus ha Kirke.

Doue ar maezioù e oa Faunus, pa oa Silvanus doue ar c'hoadoù. Diwaller ar chatal e oa Faunus dreist-holl, ha reiñ a rae dezho frouezhusted, neuze e veze graet *« Inuus »* anezhañ, o diwall a rae diouzh ar di, ha se zo kaoz e veze graet *« Lupercus »* anezhañ (eus *Lupus*: « bleiz ») neuze.

Gouest e oa da gas gwallhunvreoù d'an dud, hag *Incubis* (*« gwallhunvre »* a veze graet anezhañ ivez). 

## Diouganer
Un diouganer e oa ivez, hag en noz e kleved anezhañ oc'h embann orakloù. Se zo kaoz e veze graet *Fatuus* (*an Diouganer*) anezhañ ivez. E ziouganoù a deue en hunvre hag ar mouezhioù kevrinus a gleved er c'hoadoù pe bodoù nevet: ur c'hoad nevet a oa nepell diouzh Tibure hag unan all war ar menez Aventin.

## Lupercales
En enor dezhañ e veze lidet al Lupercales, d'ar 15 a viz C'hwevrer. En deiz-se e veze daouzek luperques, beleien Faunus, oc'h aberzhiñ ur bouc'h d'o doue e mougev Lupercal (e harz ar Menez Palatin) ma oa bet maget Romulus ha Remus gant ar vleizez. Neuze, gwisket gant kroc'hen ur bouc'h en-dro d'o dargreiz, ez aent da redek dre gêr Roma. Gant lêrennoù eus ur bouc'hken e skourjezent ar maouezed a-benn o frouezhusaat.

## Eus Faunus d'ar faoned
Ar faoned eo mibien Faunus, a zo bet heñvelekaet ouzh satired Hellaz.

## Eus Faubus da Valentin
En 496 e voe berzet al lid pagan-se gant ar pab Gelasius Iañ. E-lec'h se e tibabas Valentin Terni evel sant paeron an amourouzien ha danvez priedoù hag ec'h embannas e vefe enoret ganto d'ar 14 a viz C'hwevrer, a oa deiz gouel ar sant dija.


Faun merse.jpg|*Faunus ha nimfenn*Pál Szinyei Merse, 1867
Vinkem

** Vinkem ** en izelvroeg, ** Vienkem ** e flandrezeg kornôgel, a zo ur gumun a-wechall e Flandrez Belgia e proviñs Kornôg-Flandrez er Westhoek. Lakaet eo bet e kumun nevez Beauvoorde e 1970. Staget eo bet homañ ouzh kumun Veurne gant lezenn 1977. 

## Emdroadur ar boblañs

Colors=
  id:a value:gray(0.9)
  id:b value:gray(0.7)
  id:c value:rgb(1,1,1)
  id:d value:rgb(0.6,0.7,0.8)

ImageSize  = width:600 height:373
PlotArea   = left:50 bottom:30 top:30 right:30
DateFormat = x.y
Period     = from:0 till:700
TimeAxis   = orientation:vertical
AlignBars  = justify
ScaleMajor = gridcolor:b increment:100 start:0
ScaleMinor = gridcolor:a increment:20 start:0
BackgroundColors = canvas:c

BarData=
  
  bar:1806 text:1806
  bar:1816 text:1816
  bar:1830 text:1830
  bar:1846 text:1846
  bar:1856 text:1856
  bar:1866 text:1866
  bar:1876 text:1876
  bar:1880 text:1880
  bar:1890 text:1890
  bar:1900 text:1900
  bar:1910 text:1910
  bar:1920 text:1920
  bar:1930 text:1930
  bar:1947 text:1947
  bar:1961 text:1961
  bar:1970 text:1970
  bar:1991
  bar:2008 text:2008

PlotData=
  color:d width:20 align:left

  bar:1806 from:0 till: 539
  bar:1816 from:0 till: 613
  bar:1830 from:0 till: 693
  bar:1846 from:0 till: 672
  bar:1856 from:0 till: 628
  bar:1866 from:0 till: 616
  bar:1876 from:0 till: 618
  bar:1880 from:0 till: 591
  bar:1890 from:0 till: 608
  bar:1900 from:0 till: 519
  bar:1910 from:0 till: 463
  bar:1920 from:0 till: 518
  bar:1930 from:0 till: 441
  bar:1947 from:0 till: 433
  bar:1961 from:0 till: 416
  bar:1970 from:0 till: 390
  bar:2008 from:0 till: 360

PlotData=

  bar:1806 at: 539 fontsize:s text: 539 shift:(-10,5)
  bar:1816 at: 613 fontsize:S text: 613 shift:(-10,5)
  bar:1830 at: 693 fontsize:S text: 693 shift:(-10,5)
  bar:1846 at: 672 fontsize:S text: 672 shift:(-10,5)
  bar:1856 at: 628 fontsize:S text: 628 shift:(-10,5)
  bar:1866 at: 616 fontsize:S text: 616 shift:(-10,5)
  bar:1876 at: 618 fontsize:S text: 618 shift:(-10,5)
  bar:1880 at: 591 fontsize:S text: 591 shift:(-10,5)
  bar:1890 at: 608 fontsize:S text: 608 shift:(-10,5)
  bar:1900 at: 519 fontsize:S text: 519 shift:(-10,5)
  bar:1910 at: 463 fontsize:S text: 463 shift:(-10,5)
  bar:1920 at: 518 fontsize:S text: 518 shift:(-10,5)
  bar:1930 at: 441 fontsize:S text: 441 shift:(-10,5)
  bar:1947 at: 433 fontsize:S text: 433 shift:(-10,5)
  bar:1961 at: 416 fontsize:S text: 416 shift:(-10,5)
  bar:1970 at: 390 fontsize:S text: 390 shift:(-10,5)
  bar:2008 at: 360 fontsize:S text: 360 shift:(-10,5)



Dave:NIS, www.westhoek.be ha kêr Veurne 

## Dave ha notennoù
Levrig A

Al **Levrig A** zo anv ur postadur arc'hant er bank.

E 2008 e oa ur gopr 4% d'an arc'hant postet, abaoe Mae 2009 eo 1,75%.

### Istor ar feur
Konikl

Ar **c'honikl** pe **konifl**, anvet **[[lapin]]** pa vez savet gant an dud en tier pe krevier, *Oryctolagus cuniculus* e latin, a zo ur bronneg geotdebrer a orin eus al ledenez iberek. Diskenn a rafe eus konikled doñvaet abred en Istor an den ha distroet d'an natur. Ar spesad nemetañ eo er genad *Oryctolagus*.

Daoust dezhañ bezañ gwelet evel ul loen noazus e meur a lec'h (evel en Aostralia da skouer) emañ ar c'honikl e-touez ar spesadoù *tost en arvar* rak war zigreskiñ ez a an niver a gonikled en o rannved orin: Spagn, Portugal ha Norzhafrika.

## Inizi
En Enez Vaz e kresk niver ar c'honifled, ken e c'hallfe al labour-douar mont da get. 

## Pennadoù kar
* konikl Assam
* konikl Florida
Dingo (loen)

An **dingo** (*Canis lupus dingo*) a zo ur c'hi doñv distroet d'ar stad gouez kantvedoù ’zo.

Bevañ a ra en Aostralia ha gevred Azia.
Konikl korr

Ar **c'honikl korr** (*Brachylagus idahoensis*) a zo ur bronneg geotdebrer hag a vev e Norzhamerika. Ar spesad nemetañ eo er genad *Brachylagus*.
Stlejvil

Ar **stlejviled**, pe **skrampviled**, zo loened mellkeinek bevvic'haner pe vic'haner, goloet o c'hroc'hen gant skant.

Unan eus ar 5 kevrennad a ya d'ober ar mellkeineged int. Ar bronneged, an evned, an divelfenneged hag ar pesked eo ar re all.

## Emdroadur

Dont a ra ar stlejviled eus tetrapoded dielfennek o doa emdroet betek bezañ gouest da zozviñ ha da vevañ da vat en diavaez eus an dour. Daoust ma eneber alies ar stlejviled ouzh strolladoù mellkeineged all, evel an evned pe ar bronneged, eo diboell ar mod-se da rummata ar vellkeineged war tachenn o emdroadur. An evned, diskennidi an dinosaored, a zelfe bezañ sellet evel stlejviled, koulz hag ar bronneged, a zo diskennidi eus ar stlejviled sinapsid. E-diabarzh strollad al loened ar reer "stlejviled" anezho e kaver lod, evel ar c'hrokodiled, a zo tostoc'h d'an evned eget d'ar glazarded pe d'ar baoted, a-fet kerentiezh. 
## Rummatadur
4 urzhiad ha war-dro 8 000 spesad stlejviled zo :
* Urzhiad *[[Crocodilia]]* (Krokodiled...)
* Urzhiad *[[Sphenodontia]]* (Tuataraed)
* Urzhiad *[[Squamata]]* (Naered, Glazarded...)
* Urzhiad *[[Testudines]]* (Baoted)
Baot lêrek

Ar **vaot lêrek** (*Dermochelys coriacea*) eo ar vaot vor vrasañ er bed. Ar spesad nemetañ eo er genad *Dermochelys* hag er c'herentiad *Dermochelyidae*.
Bruno Guillon

**Bruno Guillon**, ganet d'ar 25 a viz Even 1971 e Saint-Jean-d'Angély, zo un animatour radio hag un animatour eus ar skinwel gall.
In 2018, animator of France 2 : *[[Les Z'amours]]*.

## Hent
### Er radio
Eus 1998 da 2008 en deus labouret Bruno war NRJ. 

Kregiñ a ra gant kas en-dro al lodenn 9h-12h. Chomet eo e-pad 3 bloaz eus 1998 da 2001.

En distro 2001, NRJ a roas dezhañ ar morning eus 6h da 9h anvet *[[Le 6/9]]*. Al labour diaes en doa da vont da heul Festival Roblès a zo bet e-pad muioc'h eget c'hwec'h bloaz war ar radio-se hag en doa ur brud bras, dreist-holl da geñver an deglev. Bruno a zo gant ur skipailh bras er pennkentañ, Henri Delorme, Arnaud Lemort, Philippe Lelièvre ha Jonathan Lambert a vo gantañ e-pad 2 vloaz.

E miz Gwengolo 2003 e cheñch kamaladed evit *Le 6/9*, Manu Payet (a vo erlec'hiet gant Camille Combal e septembre 2006) ha Florian Gazan a zeu gant Bruno. 

D'an 19 a viz Even 2008 e tilez Bruno Guillon eus NRJ evit mont war Virgin Radio en distro 2008, luskañ a ra, gant Camille Combal un abadenn eus 5e da 8e, anvet *[[Le 17/20]]*. D'ar 4 a viz Gouere 2008 e vez ar *6/9* diwezhañ lusket gant Bruno a-raok kuitaat NRJ.

Rankout a rafe ober war-dro ar morning war Virgin Radio e 2009, e plas Cauet. A-benn nebeut e rankfe an titour bezañ gwiriet.

### Er skinwel

Kregiñ a ra Bruno gant ar skinwel war TF1 e 2001 en abadenn *On vous aura prévenu !* gant Jean-Pierre Foucault.

Er skinwel en deus graet dreist-holl abadennoù gant parodienn. E 2003 e vez er skipailh parodiennoù war ar chadenn Comédie ! e-barzh *[[Téloose|La Téloose]]*. E 2005 e lusk *Le Soiring de TPS Star* war TPS Star. E 2006 e labour gant M6 evit luskañ *Manu et Bruno sont dans la télé*, an holl abadennoù a barodiennoù en deus graet a zo bet graet gant Manu Payet.

A wechoù e kinnig sonadegoù war TF1 pe war NRJ 12 dreist-holl ar concert pour la tolérance

E miz Ebrel 2008 en doa e show dezhañ war NRJ 12, anvet *Faites entrer l'invité*,gant e gamaladed eus ar *6/9* (Florian Gazan ha Camille Combal) ha gant Rachel Legrain-Trapani, produet e oa an abadenn gant Dominique Farrugia. Ne 'z eus ket mui eus an abadenn-se peogwir eo aet kuit Bruno ha Camille eus NRJ evit mont war Virgin Radio.

D'an 20 a viz Kerzu 2008 e kinnig, gant Sandrine Quetier, e abadenn gentañ war TF1, anvet *Le français le plus extraordinaire*, e prime time e a oa. D'an 2 a vir Genver 2009 e kinnig an abadenn *Les Disques d'Or 2008* gant Flavie Flament.

### Les Z'amours

1st February 2018, animator of France 2 : *[[Les Z'amours]]*.

## Gwelet ivez
### Meneg


### Liammoù diabarzh
* NRJ
* Virgin Radio
* TF1

### Liamm diavaez
* Lec'hienn ''Le 17/20''
Baot ramz Galápagos

**Baot ramz Galápagos** (*Chelonoidis nigra* pe *Geochelone nigra*, pe c'hoazh *Testudo nigra*) zo ur vaot douar hag a vev en Inizi Galápagos.

## Skeudennoù

File:Gigantic Turtle on the Island of Santa Cruz in the Galapagos.JPG|Baot, Santa Cruz (Galápagos)
File:Side angle shot of a gigantic galapagos turtle on the island of santa cruz.JPG|Enez Santa Cruz
File:A gigantic galapagos tortuga on the island of santa cruz.JPG|Enez Santa Cruz
File:Gigantic galapagos turtle on the island of santa cruz.JPG|Enez Santa Cruz
File:The Galápagos tortoise or Galápagos giant tortoise (Chelonoidis nigra) - Santa Cruz Island.jpeg|Enez Santa Cruz
File:Galápagos tortoise - Chelonoidis nigra on the Santa Cruz Island - Galapagos.jpeg|Enez Santa Cruz
Aligator

An **aligatored** eo ar stlejviled a ya d'ober ar genad *Alligator*. Dont a ra o anv eus ar c'hastilhaneg *el lagarto* a sinifi *ar glazard*.

## Spesadoù
Daou spesad aligatored a zo:
* aligator Amerika (*Alligator mississippiensis*)
* aligator Sina (*Alligator sinensis*)
Aligator Amerika

**Aligator Amerika** (*Alligator mississippiensis*) a zo ur stlejvil hag a vev e geunioù dour dous, lennoù ha stêrioù gevred Stadoù-Unanet Amerika.

## Doareoù pennañ
Etre 2.5 ha 5.5 m eo o hirder, gris-gell pe du o liv ha ront o beg ledan.

## Boued
Ar re vihan en em vag diwar divellkeineged, gleskered ha pesked pa'c'h a ar re vras da chaseal evned-dour ha bronneged.

## Emzalc'h
Dre m'emañ lec'hiet uhel o daoulagad hag o divfronell war o fenn eo al lodennoù nemeto a zeu war-wel p'emañ ar peurrest eus o c'horf en dour. Evel-se e c'hellont chom koulz lâret diwelus o c'hedal o freizh.

## Liammoù diavaez
Aligator Amerika war ADW (e saozneg)
Azen gouez

An **azen gouez** (*Equus africanus*) a zo ur bronneg karnek hag a vev e reter Afrika (Somalia, Djibouti, Eritrea hag Etiopia).
Baot-aligator

Ar **vaot aligator** (*Macrochelys temminckii*), liester **baoted aligator**, a zo ur vaot dour hag a vev e Norzhamerika (Stadoù-Unanet).
Kaiman

Ar **c'haimaned** a zo stlejviled tost ouzh an aligatored.

## Spesadoù
6 spesad kaimaned a zo hiziv an deiz, an holl anezho en Amerika:
* ar c'haiman lunedek (*Caiman crocodilus*)
* ar c'haiman beg ledan (*Caiman latirostris*)
* ar c'haiman yakare (*Caiman yacare*)
* ar c'haiman korr (*Paleosuchus palpebrosus*)
* kaiman Schneider (*Paleosuchus trigonatus*)
* ar c'haiman du (*Melanosuchus niger*)
Kaiman yakare

Ar **c'haiman yakare** (*Caiman yacare*; e portugaleg *Jacaré-do-pantanal*) a zo ur stlejvil hag a vev e Suamerika.
Kaiman Schneider

**Kaiman Schneider** (*Paleosuchus trigonatus*) a zo ur stlejvil hag a vev e Suamerika (Perou, Ecuador, Bolivia, Brazil, Kolombia, Venezuela, Guyana, Gwiana c'hall, Surinam).

Bevañ a ra e tachennoù koadek tro-dro da stêrioù ha froudoù prim o red ha bas an dour enno, e diazoù an Amazon hag an Orinoko.

## Doareoù pennañ
An eil spesad bihanañ eo e-touez ar c'hrokodileged : war-dro 2 vetr eo ar pared hag 1,5 m d'an hirañ eo ar parezed.

Ar re vihan a ziglor gant un tarch aour war o fenn hag a ya da get gant an oad. Evel ar c'haiman korr eo gell daoulagad kaiman Schneider nevez-ganet pa eo melen daoulagad ar c'hrokodileged all.

A-feur ma kresk e teu e groc'hen da vezañ askornek ha rizennek, gant skant ledan ha lemm war e gein. Ur gwarez eo e groc'hen, azasaet ouzh e vuhez war an douar. Berr eo e lost, gant div roudennad skant a lak anezhañ da seblantout ledanoc'h.

## Gouennañ
Erru eo ar par en e oad gour pa vez tizhet un hirder 1,4 m gantañ, ha gant ar barez pa vez 1,3 m ; da lâret eo war-dro 10-20 vloaz.

E fin ar c'houlz-amzer sec'h e vez dozvet 10-20 vi gant ar barez en un neizh savet ganti, a-wechoù e-kichen ur grugell merien-gwenn a-benn tennañ gounid eus he zommder. Evit un diorren a-zoare e rank ar vioù chom dindan un temperadur 28-32 derez. Moarvat eo liammet seks kaiman Schneider gant an temperadur m'eo bet goret pa oa er vi, evel gant an darn vrasañ eus ar c'hrokodileged. War-dro 100 deiz e pad ar goriñ (hiroc'h eo ar prantad-mañ eget gant ar spesadoù krokodileged all). Evel-se e tiglor ar re vihan goude koulz-amzer ar glaveier, e-kichen dourredennoù leun.

Difennet eo an neizh gant ar barez a-hed ar prantad-goriñ ha diwall a ra ivez he re vihan en dour e-pad meur a sizhun goude an digloriñ.

## Emzalc'h ha reol-boued
Oberiant eo dreist-holl diouzh an noz ha tremen a ra an deiz er goudor e-kichen ur stêr.

En em vagañ a ra ar re vihan diwar amprevaned dour hag artropoded all. Diwezhatoc'h e tebront mellkeineged (evned, pesked ha stlejviled). D'an oad gour e chaseont kentoc'h war an douar ha debriñ bronneged evel hoc'hed-dreinek ha pakaed.

## Preizherien
N'eus ket kalz a breizherien da gaiman Schneider : gwarezet-mat eo gant e groc'hen askornek hag e emzalc'h (chaseal diouzh an noz, kuzhat er stêrioù, difenn e re vihan). Ar jagoared a c'hell debriñ kaimaned yaouank, hag ar vioù a vez priziet mat gant glazarded bras ha koatied.

Dister eo talvoudegezh kenwerzhel kaiman Schneider dre m'eo re askornek e groc'hen evit mont d'ober lêr. Chaseet e vez memes tra evit e gig pe evit bezañ gwerzhet d'an douristed. Dañjer nec'husañ kaiman Schneider eo saotradur ha distruj e endro abalamour d'ar mengleuzioù aour.

## Liamm diavaez
Kaiman Schneider e lec'hienn ADW, e saozneg
Krokodil an Nil

**Krokodil an Nil** (*Crocodylus niloticus*) a zo ur stlejvil hag a vev el lodenn vrasañ eus Afrika issahara hag en Egipt.
Krokodil

Ar **c'hrokodiled** zo stlejviled dour dous pe dour mor a ya d'ober ar c'herentiad *Crocodylidae*.

## Spesadoù
Daou c'henad ha 13 spesad krokodiled zo.
;Genad *Crocodylus*
* krokodil Amerika (*Crocodylus acutus*)
* krokodil hobregonet (*Crocodylus cataphractus*)
* krokodil Orinoko (*Crocodylus intermedius*)
* krokodil Johnston (*Crocodylus johnsoni*)
* krokodil Filipinez (*Crocodylus mindorensis*)
* krokodil Morelet (*Crocodylus moreletii*)
* krokodil an Nil (*Crocodylus niloticus*)
* krokodil Ginea Nevez (*Crocodylus novaeguineae*)
* krokodil-geun (*Crocodylus palustris*)
* krokodil-mor (*Crocodylus porosus*)
* krokodil Kuba (*Crocodylus rhombifer*)
* krokodil Siam (*Crocodylus siamensis*)
;Genad *Osteolaemus* :
* c'hrokodil korr (*Osteolaemus tetraspis*)

Ar stlejvil *[[Tomistoma schlegelii]]* a c'hell bezañ renket er c'herentiad *Crocodylidae* ivez.

## Annez
Krokodil Amerika

**Krokodil Amerika** (*Crocodylus acutus*) a zo ur stlejvil hag a vev e Kreizamerika, en Antilhez hag e Florida.
Tomatez

An **tomatez** zo plant liorzh eus ar c’herentiad Solanaceae o devez frouezh debradus ruz o liv peurliesañ hag a implijer da legumaj. **Tomatez** a reer ivez eus ar frouezh-se a zebrer ent poazh pe ent kriz. Plant eus Kreiz ha Suamerika e oant da gentañ, ha dont a ra ar ger *tomatez* eus ur yezh indian eus Mec’hiko, an nahouatleg.

## Istor
Moarvat e kreske an tomatez da gentañ e Perou. En em ledet e oant goude-se e Suamerika. Kavout a reer c’hoazh spesadoù gouez anezho a gresk e Perou. E Mec'hiko eo e voent gounezet da gentañ war a seblant.

Pa voe trevadennet Suamerika gant Spagnoled, e voe degaset an tomatez ganto da Europa. Ar meneg kentañ a gaver anezho e skridoù Europa a oa en ul levr skrivet gant an Italian Pietro Andrea Mattioli, e 1544. Gantañ e oant anvet *pomi d’oro*, « avaloù aour ». Er  hag er  e krede tud zo en Europa e oa pistrius an tomatez ha ne oant ket mat da zebriñ. Tamm-ha-tamm avat en em ledas ar boaz da c’hounit ha da zebriñ anezho, e Spagn da gentañ hag e broioù all goude.

Eus Europa moarvat e voe degaset an tomatez da Norzhamerika. Thomas Jefferson, trede prezidant ar Stadoù Unanet, a reas kalz evit brudañ en e vro an tomatez en doa tañvaet en Europa.

## Gounezerezh
Bremañ e vez debret tomatez er bed a-bezh. Hervez ar skiantourien e vijent boued yac’h, mat da stourm ouzh ar c'hrign-bev. Ha gounezet e vezont en ur bern broioù ivez, dindan tiez-gwer alies, evit ma kreskfent buanoc’h. Setu ar broioù ma c’hounezer ar muiañ anezho :

E Breizh e c’hounezer kalzig a domatez, daoust m’emaomp pell war-lerc’h. Un drederenn eus an tomatez gounezet er Stad C'hall a zeu eus Breizh.
## Lennegezh
* *Fried Green Tomatoes at the Whistle Stop Cafe*, Fannie Flagg, 1991
## Sinema
* *Fried Green Tomatoes*, Jon Avnet, 1991
## Festoù
* Festival an Domatezenn a vez bep bloaz e miz Gwengolo e Kastell La Bourdaisière e-kichen Tours.

## Notennoù


## Liammoù diavaez

* Rekipeoù gant tomatez
* Ouzhpenn 200 seurt tomatez, dre ar bed
*Diwar-benn an tomatez graet e Sina : http://www.lefigaro.fr/conso/2017/05/17/20010-20170517ARTFIG00138-des-sauces-italiennes-mais-avec-des-tomates-chinoises.php
Krokodil-mor

Ar **c'hrokodil-mor** (*Crocodylus porosus*) a zo ur stlejvil hag a vev e gevred Azia, Indonezia, Malaysia, Filipinez, Ginea-Nevez hag Aostralia. Ar c'hrokodil brasañ eo ha, dre-se, ar stlejvil brasañ er bed d'an deiz a hiziv.
Krokodil Kuba

**Krokodil Kuba** (*Crocodylus rhombifer*) a zo ur stlejvil hag a vev nemet e Kuba hag en Isla de la Juventud, un enezenn guban.
Krokodil Siam

**Krokodil Siam** (*Crocodylus siamensis*) a zo ur stlejvil hag a vev e gevred Azia, Indonezia ha Malaysia.
Krokodil korr

Ar **c'hrokodil korr** (*Osteolaemus tetraspis*) a zo ur stlejvil hag a vev e kornôg ha kreiz Afrika. Ar c'hrokodil bihanañ eo.
BBC Radio Cymru

**Radio Cymru**, pe **BBC Radio Cymru**, zo ur skingomz kembraek krouet d'an 3 a viz Genver 1977 e Kembre gant BBC Wales. Skingaset e vez abadennoù kembraek eus Kerdiz dre Bro-Gembre a-bezh en FM 

Pa voe roet lañs dezhi e oa unan eus ar re dibaot na skignent nemet dre FM er Rouantelezh-Unanet. 
Hiziv e vez skignet 20 eurvezh bemdez, eus 5 eur beure da 1 eur, dre DAB, dre Freeview ha dre loarell. 
 
War ar Genrouedad e c'haller e glevout abaoe miz Genver 2005.

Radio Cymru a grogas da skingas d'an 3 a viz Genver 1977 gant ur pennad keleier lavaret gant Gwyn Llewellyn, ha goude an abadenn gentañ, abadenn koulz-lein *Helo Bobol!*, kinniget gant Hywel Gwynfryn. Radio Cymru a zegase un dra nevez : ur chadenn gouestlet d'ar c'hembraeg, gant kalz muioc'h a amzer-skignañ eget na oa a-raok gant Radio 4 Wales (pe ar Welsh Home Service a-raok 1967). 

A-hed ar bloavezhioù ez eus bet graet un tamm brav a labour da vrudañ ar yezh, gant an displegerien sportoù o sevel ar gerioù nevez o devoa ezhomm, gerioù a zo bet degemeret diwezhatoc'h gant ar yezhourien. 

Abadennoù Radio Cymru zo aozet e tiez-aozañ (studioioù) e Kerdiz, Caerfyrddin, Bangor hag Aberystwyth.

## Liamm diavaez
*Lec’hienn ofisiel
563

*Diwar-benn ar bloavezh *'563*' en [[deiziadur juluan]] eo ar bajenn-mañ.*

## Darvoudoù

#### Breizh

#### Er bed

### Relijion
* Sant Koulmkell, ur manac'h iwerzhonat, a ya da avielañ ar Bikted hag a sav ur manati war enez Iona.
* Sant Brendan a sav ur manati e Cluain Fearta, e kornôg Iwerzhon.

### Arzoù ha lizhiri
### Skiantoù ha politikerezh
### Armerzh
### A bep seurt

## [[:Rummad:Ganedigezhioù 563|Ganedigezhioù]]

Gwelet ivez: *[[:Rummad:Ganedigezhioù 563]]*

## [[:Rummad:Marvioù 563|Marvioù]]

Gwelet ivez: *[[:Rummad:Marvioù 563]]*
__NOTOC__
Zoutenaaie

**Zoutenaaie** en izelvroeg, ** Zoetenoaie ** e flandrezeg kornôgel, a zo ur gumun a-wechall e Flandrez Belgia e proviñs Kornôg-Flandrez er Westhoek. Gant 37 annezad d’ar muiañ, **Zoutenaaie** a oa bihanañ kumun Belgia. Staget eo bet ouzh kumun Veurne e 1971.
## Emdroadur ar boblañs

Colors=
  id:a value:gray(0.9)
  id:b value:gray(0.7)
  id:c value:rgb(1,1,1)
  id:d value:rgb(0.6,0.7,0.8)

ImageSize  = width:700 height:373
PlotArea   = left:50 bottom:30 top:30 right:30
DateFormat = x.y
Period     = from:0 till:40
TimeAxis   = orientation:vertical
AlignBars  = justify
ScaleMajor = gridcolor:b increment:5 start:0
ScaleMinor = gridcolor:a increment:1 start:0
BackgroundColors = canvas:c

BarData=
  
  bar:1806 text:1806
  bar:1816 text:1816
  bar:1830 text:1830
  bar:1846 text:1846
  bar:1856 text:1856
  bar:1866 text:1866
  bar:1876 text:1876
  bar:1880 text:1880
  bar:1890 text:1890
  bar:1900 text:1900
  bar:1910 text:1910
  bar:1920 text:1920
  bar:1930 text:1930
  bar:1947 text:1947
  bar:1961 text:1961
  bar:1970 text:1970
  bar:1981 text:1981
  bar:1991 text:1991
  bar:1999 text:1999
  bar:2008 text:2008
  bar:2011 text:2011

PlotData=
  color:d width:20 align:left

  bar:1806 from:0 till: 22
  bar:1816 from:0 till: 25
  bar:1830 from:0 till: 21
  bar:1846 from:0 till: 36
  bar:1856 from:0 till: 32
  bar:1866 from:0 till: 18
  bar:1876 from:0 till: 20
  bar:1880 from:0 till: 25
  bar:1890 from:0 till: 23
  bar:1900 from:0 till: 28
  bar:1910 from:0 till: 24
  bar:1920 from:0 till: 37
  bar:1930 from:0 till: 35
  bar:1947 from:0 till: 28
  bar:1961 from:0 till: 25
  bar:1970 from:0 till: 31
  bar:1981 from:0 till: 18
  bar:1991 from:0 till: 14
  bar:1999 from:0 till: 15
  bar:2008 from:0 till: 17
  bar:2011 from:0 till: 21

PlotData=

  bar:1806 at: 22 fontsize:s text: 22 shift:(-10,5)
  bar:1816 at: 25 fontsize:s text: 25 shift:(-10,5)
  bar:1830 at: 21 fontsize:S text: 21 shift:(-10,5)
  bar:1846 at: 36 fontsize:S text: 36 shift:(-10,5)
  bar:1856 at: 32 fontsize:S text: 32 shift:(-10,5)
  bar:1866 at: 18 fontsize:S text: 18 shift:(-10,5)
  bar:1876 at: 20 fontsize:S text: 20 shift:(-10,5)
  bar:1880 at: 25 fontsize:S text: 25 shift:(-10,5)
  bar:1890 at: 23 fontsize:S text: 23 shift:(-10,5)
  bar:1900 at: 28 fontsize:S text: 28 shift:(-10,5)
  bar:1910 at: 24 fontsize:S text: 24 shift:(-10,5)
  bar:1920 at: 37 fontsize:S text: 37 shift:(-10,5)
  bar:1930 at: 35 fontsize:S text: 35 shift:(-10,5)
  bar:1947 at: 28 fontsize:S text: 28 shift:(-10,5)
  bar:1961 at: 25 fontsize:S text: 25 shift:(-10,5)
  bar:1970 at: 31 fontsize:S text: 31 shift:(-10,5)
  bar:1981 at: 18 fontsize:S text: 18 shift:(-10,5)
  bar:1991 at: 14 fontsize:S text: 14 shift:(-10,5)
  bar:1999 at: 15 fontsize:S text: 15 shift:(-10,5)
  bar:2008 at: 17 fontsize:S text: 17 shift:(-10,5)
  bar:2011 at: 21 fontsize:S text: 21 shift:(-10,5)


Dave:NIS , www.westhoek.be ha kêr Veurne 
## Dave ha notennoù
Hexe Lilli

**Hexe Lili** (en alamaneg), pe **Kika Superbruja** e spagnoleg, zo ur rummad levrioù gant ar skrivagner alaman Knister, brudet en Alamagn hag e Spagn dreist-holl. Embannet eo bet an hanter anezho e galleg dindan an anv *Magic Lili* gant Hatier jeunesse.

E 1997 e voe embannet gant Knister e levr kentañ, "Kika Superbruja detective". 

## An istorioù
Kika zo ur plac'hig a gav ul levr huderezh dindan he gwele. Ennañ ez eus ur breoù a ro tu dezhi da veajiñ en amzer.

Klask a ra mirout ouzh he zud da gavout he levr, ha n'eo ket aes, ha peoc'h ebet n'he devez gant he breur bihan Dani. 

Ur rummad levrioù zo ivez gant troioù Kika hag he breur, *Kika Superbruja y Dani*.
Atav e vez rannet al levrioù etre pevar pe bemp pennad. 

## Filmoù
Tresadennoù bev a zo bet graet hag ur film gant Walt Disney Pictures zo deuet er-maez e 2009. 
Graet eo ar film gant an Aostrian Stefan Ruzowitzky. Deuet e oa er-maez e Spagn e miz Even 2009. Goude eo bet tro ar broioù all en Europa.

## Gwelout ivez
*Hexe Lilli, der Drache und das magische Buch

## Liamm diavaez
* Lec’hienn ofisiel ar film
Penn-kanton

Ur **penn-kanton** eo ar gumun bouezusañ hag an hini bobletañ, an aliesañ, en ur c'hanton hag a ro hec'h anv dezhañ, hervez an doare gall pa voe savet ar c'hantonioù e 1790. Peurvuiañ e oa ar gumun ma vez marc'had ur wech ar sizhun, ha ma emañ ti archerien ar c'hanton. 

Gwechall e veze un tailhanter hag ur barner a beoc'h e pep penn-kanton, hag ouzhpenn medisined, apotikerien, ha stalioù a bep seurt ha ne gaved ket peurvuiañ er c'humunioù all. 

Hiziv ez eus kantonioù er c'hêrioù, ha n'eus penn-kanton ebet .
Hexe Lilli, der Drache und das magische Buch

**Hexe Lilli, der Drache und das magische Buch** ( *Hexe Lilli, an Aerouant hag al levr hud*) zo ur film alamanek graet gant an Aostrian Stefan Ruzowitzky diwar levrioù Hexe Lilli, skrivet gant Knister. Embannet eo bet ar film e 2009 (Mezheven e Spagn, Eost e Gall). 

E-touez ar c'hoarierien: Pilar Bardem, eus Spagn...

## Liamm diavaez
*Pajenn IMDB
Brian Stowell

**Brian Stowell** (6 a viz Gwengolo 1936, e Douglas, Manav - 18 a viz Genver 2019) zo unan eus ar re a zo bet o klask adsevel ar manaveg.

Pa oa yaouank en doa desket ar yezh hag enrollet ar gomzerien goshañ. Labourat a rae war-dro abadennoù skingomz ha kelenn a rae ar yezh.

Embannet en deus *Contoyryssyn Ealish ayns Cheer ny Yindyssyn*, un droidigezh vanaveg eus Alice in Wonderland) e 1990. E 2006 e oa deuet a-zindan ar wask e romant *Dunveryssyn yn Tooder-Folley* , ar c'hentañ romant manavek.

## Notennoù
A lingua das bolboretas

**A lingua das bolboretas** ("Teod ar balafenned") zo un danevell c'halizek brudet, gant Manuel Rivas, en e zastumad *¿Que me queres, amor?*. Deuet eo da vout *Teod ar balafenned* hervez troidigezh vrezhonek Mark Kerrain.

Ul levrig gant Mark Kerrain eo ivez hag a oa bet embannet e miz Gouere 2009 gant An Alarc'h Embannadurioù. Ennañ e kaver pemp danevell, an holl anezhe bet savet gant Manuel Rivas.
* *Kentañ karantez* (tennet eus an dastumad *Un millón de vacas*, 1989*)
* *Bered La Habana*
* *Teod ar balafenned*
* *O'Mero* (tennet eus an dastumad *Ela, maldita alma*, [[1999]])
* *Peroked ar Güaira* (tennet eus an dastumad *Ela, maldita alma*)

== An istor ==
E [[1936]] en ur gêriadenn eus [[Galiza]], a-raok deroù [[Brezel Spagn]], istor ur skoliadig, mab ar c'hemener, hag e vestr-skol.

== Film ==
Ur film spagnolek *La lengua de las mariposas'' zo bet graet diwar an danevell, e 1999, gant José Luis Cuerda.

## Liamm diavaez
* IMDb
Wulveringem

** Wulveringem ** en izelvroeg, ** Wulveriengem ** e flandrezeg kornôgel, a zo ur gumun a-wechall e Flandrez Belgia e proviñs Kornôg-Flandrez er Westhoek. Staget eo bet ouzh kumun nevez Beauvoorde e 1970. Staget eo bet homañ ouzh kumun Veurne gant lezenn 1977. 

## Emdroadur ar boblañs

Colors=
  id:a value:gray(0.9)
  id:b value:gray(0.7)
  id:c value:rgb(1,1,1)
  id:d value:rgb(0.6,0.7,0.8)

ImageSize  = width:600 height:373
PlotArea   = left:50 bottom:30 top:30 right:30
DateFormat = x.y
Period     = from:0 till:1200
TimeAxis   = orientation:vertical
AlignBars  = justify
ScaleMajor = gridcolor:b increment:150 start:0
ScaleMinor = gridcolor:a increment:30 start:0
BackgroundColors = canvas:c

BarData=
  
  bar:1806 text:1806
  bar:1816 text:1816
  bar:1830 text:1830
  bar:1846 text:1846
  bar:1856 text:1856
  bar:1866 text:1866
  bar:1876 text:1876
  bar:1880 text:1880
  bar:1890 text:1890
  bar:1900 text:1900
  bar:1910 text:1910
  bar:1920 text:1920
  bar:1930 text:1930
  bar:1947 text:1947
  bar:1961 text:1961
  bar:1970 text:1970
  bar:1991
  bar:2008 text:2008

PlotData=
  color:d width:20 align:left

  bar:1806 from:0 till: 953
  bar:1816 from:0 till: 964
  bar:1830 from:0 till: 1080
  bar:1846 from:0 till: 1061
  bar:1856 from:0 till: 1034
  bar:1866 from:0 till: 1002
  bar:1876 from:0 till: 1010
  bar:1880 from:0 till: 951
  bar:1890 from:0 till: 891
  bar:1900 from:0 till: 910
  bar:1910 from:0 till: 822
  bar:1920 from:0 till: 955
  bar:1930 from:0 till: 714
  bar:1947 from:0 till: 668
  bar:1961 from:0 till: 605
  bar:1970 from:0 till: 508
  bar:2008 from:0 till: 343

PlotData=

  bar:1806 at: 953 fontsize:s text: 953 shift:(-10,5)
  bar:1816 at: 964 fontsize:S text: 964 shift:(-10,5)
  bar:1830 at: 1080 fontsize:S text: 1.080 shift:(-10,5)
  bar:1846 at: 1061 fontsize:S text: 1.061 shift:(-10,5)
  bar:1856 at: 1034 fontsize:S text: 1.034 shift:(-10,5)
  bar:1866 at: 1002 fontsize:S text: 1.002 shift:(-10,5)
  bar:1876 at: 1010 fontsize:S text: 1.010 shift:(-10,5)
  bar:1880 at: 951 fontsize:S text: 951 shift:(-10,5)
  bar:1890 at: 891 fontsize:S text: 891 shift:(-10,5)
  bar:1900 at: 910 fontsize:S text: 910 shift:(-10,5)
  bar:1910 at: 822 fontsize:S text: 822 shift:(-10,5)
  bar:1920 at: 955 fontsize:S text: 955 shift:(-10,5)
  bar:1930 at: 714 fontsize:S text: 714 shift:(-10,5)
  bar:1947 at: 668 fontsize:S text: 668 shift:(-10,5)
  bar:1961 at: 605 fontsize:S text: 605 shift:(-10,5)
  bar:1970 at: 508 fontsize:S text: 508 shift:(-10,5)
  bar:2008 at: 343 fontsize:S text: 343 shift:(-10,5)


Dave:NIS , www.westhoek.be ha kêr Veurne 
## Dave ha notennoù
Naer-biton olivez

An **naer-biton olivez** (liester: **naered-piton olivez**) a zo ur stlejvil hag a vev en Aostralia. *Liasis olivaceus* eo e anv skiantel.
Naer-biton ametist

An **naer-biton ametist** (liester: **naered-piton ametist**), *Morelia amethistina* eus hec'h anv skiantel, a zo ur stlejvil hag a vev en Aostralia, Ginea-Nevez, Indonezia.
Naer-biton

An **naered-piton** eo ar stlejviled a ya d'ober ar c'herentiad *Pythonidae*.

8 genad ha 26 pe 27 spesad a zo er bed, en Afrika, Azia hag Aostralia. An naered-piton n'int ket binimus, mougañ a reont o freizhoù en o rodelloù a-raok lonkañ anezho.

## Genadoù
* *[[Antaresia]]*
* *[[Apodora]]*
* *[[Aspidites]]*
* *[[Bothrochilus]]*
* *[[Leiopython]]*
* *[[Liasis]]*
* *[[Morelia]]*
* *[[Python]]*

## Spesadoù
E-touez ar spesadoù naered-piton emañ :
* naer-biton Children (*Antaresia childreni*)
* an naer-biton penn du (*Aspidites melanocephalus*)
* an naer-biton olivez (*Liasis olivaceus*)
* an naer-biton ametist (*Morelia amethistina*)
* naer-biton Boelen (*Morelia boeleni*)
* naer-biton Angola (*Python anchietae*)
* an naer-biton roueel (*Python regius*)
...
Naer-biton roueel

An **naer-biton roueel** (liester: **naered-piton roueel**), *Python regius* eus hec'h skiantel, a zo ur stlejvil hag a vev en Afrika. An hini vihanañ eo e-touez an naered-piton afrikan.
Naer-biton Boelen

**Naer-biton Boelen** (liester: **naered-piton Boelen**), *Morelia boeleni* eus hec'h anv skiantel, a zo ur stlejvil hag a vev e Ginea-Nevez.
Varan Komodo

**Varan Komodo**, pe **aerouant Komodo**, pe **euzhvil Komodo**, (*Varanus komodoensis*) zo ur stlejvil a vev e koadeier ar savanennoù trovanel en Indonezia (inizi Komodo, Flores, Rinca ha Padar).

## Doareoù pennañ
Glazard brasañ ar bed eo varan Komodo, gant ouzhpenn 160 kg a bouez ennañ ha 3 metr a hirder. Ar re yaouank zo glas-gwer gant roudennoù melen ha du. Ar re deuet d'o oad zo gell pe ruz-gris. Goloet eo e gorf gant skant ; kreñv eo e izili ha kigennek e lost. Toulloù-skouarn zo en e benn. N'eus diforc'h anat ebet etre ar par hag ar barez.

Ober a ra gant e deod evit c'hwesha.

## Emzalc'h
Ar re yaouank a vev er gwez, er rannvroioù koadek, betek an oad a 8 miz, kuit da vezañ preizhet gant ar varaned koshoc'h. Ar re-se, diouzh an noz pe pa vez tomm an amzer, a ya da ziskuizhañ en un douarenn kleuziet gante.
Gouest eo ar par da ouennañ adalek an oad a 10 vloaz hag ar barez adalek 9 bloaz.

En em gannañ a ra ar pared evit gallout parañ gant ur barez. Honnezh, pa vez o c'houlenn par, a eztaol ur c'hwezh ispisial en he c'haoc'h hag a vez klevet gant ar pared. Pa en deus kavet e barez e frot ar par e c'hroñj ouzh he fenn, skrabat he c'hein ha lipat he c'horf. M'emañ a-du ar barez e lip ar par d'he zro. Ar par a dap krog enni neuze gant e skilfoù, sevel he lost gant e hini ha parañ. Goude ar parañ a c'hell ar par chom un nebeud devezhioù gant ar barez evit diwall ne zeufe ket pared all d'ober war he zro.

Ar gouennañ a c'hoarvez e miz Gouere ha miz Eost. Ur miz goude e vez dozvet 30 vi gant ar barez en un neizh ha goloet anezhe gant douar ha delioù. Chom a ra da c'horiñ anezhe.
An digloriñ a c'hoarvez 8 miz goude. Ar varaned nevez-ganet zo war-dro 40 cm hir ha riskloù bras 'zo e vefent preizhet gant ur varan pe gant loened all. Rak-se e klaskont repu en ur wezenn kerkent ha gouest d'hen ober. Ar re a zeu a-benn da dreuzvevañ a c'hell bevañ 50 vloaz.

Varan Komodo a zebr gagnoù dreist-holl met chaseal a c'hell ober ivez : chom a ra war api a-raok kas e breizh (givri, moc'h, karveged, moc'h-gouez, kezeg, bualed, varaned all...) gant ur redadenn brim, frikañ anezhañ ouzh an douar ha diregiñ anezhañ gant e skilfoù hag e zent. Ma teu a-benn e breizh da dec'hel kuit goude bezañ dantet ec'h a varan Komodo d'e heul betek ma varfe, pe diwar ar c'holl gwad pe diwar ar c'hontammadur (bakteri marvus zo e halv ar varan).
Ar re yaouank en em vag diwar mirc'hi-raden, c'hwiled, jekoed, vioù, evned ha bronneged bihan.

E degouezhioù ral ez eus bet taget ha lazhet tud gant varaned.
Varan

Ar **varaned** zo stlejviled eus ar genad *Varanus*. Glazarded vic'haner int hag an darn vrasañ anezho zo kigdebrer.

## Spesadoù
E-touez ar spesadoù varaned emañ :
* varan Bengal (*Varanus bengalensis*)
* varan ar stepennoù (*Varanus exanthematicus*)
* ar varan melen (*Varanus flavescens*)
* varan Gould (*Varanus gouldii*)
* varan Komodo (*Varanus komodoensis*)
* varan Panay (*Varanus mabitang*)
* varan an Nil (*Varanus niloticus*)
...
Anuz-dall

An **anuz-dall**, pe **anaf** pe **naer-galet**, *Anguis fragilis* eus e anv skiantel, a zo ur stlejvil dibav eus Eurazia. Daoust d'e anv n'eo ket un naer met ur glazard.

## Liammoù diavaez
Anuz-dall Peloponnez

**Anuz-dall Peloponnez**, pe **naer-galet Peloponnez**, (*Anguis cephallonica*) a zo ur glazard dibav hag a vev e Gres (Peloponnez, Lefkada, Kefalonia ha Zakynthos).
Anguis

***Anguis*** zo ur genad e rummatadur ar stlejviled. Ennañ emañ an anuzed-dall a zo glazarded dibav a vev en Eurazia.

## Spesadoù
2 spesad a ya d'ober ar genad *Anguis* :
* an anuz-dall (*Anguis fragilis*)
* anuz-dall Peloponnez (*Anguis cephallonica*)
Hoogstade

**Hoogstade** en izelvroeg, ** Oogstoade ** e flandrezeg kornôgel, a zo ur gumun a-wechall e Flandrez Belgia e proviñs Kornôg-Flandrez er Westhoek. Staget eo bet ouzh kumun Alveringem e 1971.

## Bezioù-brezel
### Bered Lu [[Belgia]]: ''Belgische militaire begraafplaats van Hoogstade''

Ur vered ag ar Brezel bed kentañ eo. An holl Vreizhveuriz douaret enni a varvas e mizioù Du ka Kerzu 1917, nemet unan, lazhet e miz Meurzh 1918 .
### Bezioù ar C'hommonwealth e bered ar gumun

Marvet int e-pad an Eil Brezel Bed, p'edont o tifenn kiladenn ar Re Gevredet war-zu Dukark. 
## An iliz katolik

## Dave ha notennoù
Pêr Yann Nedeleg

**Pêr Yann Nedeleg**, ganet e Ploneour-Lanwern d'an 28 a viz Meurzh 1911, marvet e Kemper d'ar 1añ a viz Mezheven 1971, a oa ur beleg en deus bet skrivet brezhoneg ha kelennet ar yezh-se e kloerdi Kemper,

## Buhez
Bloaz goude bezañ beleget e voe anvet da gelenner e kloerdi bras Kemper hag eno e kelennas istor ha brezhoneg d'ar gloareged yaouank. Mignon e voe Pêr Yann Nedeleg gant Maodez Glanndour, en doa anavezet e Roma, ha ganto o-daou e voe krouet ar gelaouenn vrezhonek kristen *[[Studi hag Ober]]*. War urzh an eskob e rankas an aotrou Nedeleg paouez da vezañ rener ar gelaouenn e 1941.

Gant an aotrou Nedeleg e voe lakaet embann e 1942 *Leor nevez kantikou brezoneg* an eskopti, ennañ kantikoù kempennet gantañ. Gant danvez e gentelioù brezhoneg er c'hloerdi e savas ur *Yezadur ar brezoneg* a voe echuet gantañ e 1943, met na voe ket embannet e stumm ul levr.

Etre 1969 ha 1971 ez embannas meur a gaier eus *[[Kenvreuriez ar Brezoneg]]* evit reiñ skridoù brezhonek da veleien eskopti Kemper. Troet e oa an aotrou Nedeleg gant an istor ivez hag e penn ar *Société Archéologique du Finistère* e voe etre 1965 ha 1969.

## Oberennoù
* *[[Kantikou Brezonek Eskopti Kemper ha Leon]]*, Brest, Moulerez ru ar C’hastel, 1942, 207 p. hep tonioù.
* *Yezadur ar Brezoneg*, Lesneven, 1943, 108 p. 
* *Kantikou Brezonek Eskopti Kemper ha Leon. 1946*, Kemper, Guivarc’h–Le Goaziou, 1946, 232 p. gant tonioù.
* gant Joseph Le Marrec, *Kantikou Brezonek Eskopti Kemper ha Leon*, Kemper, Guivarc’h–Le Goaziou, 1946, 202 p. gant tonioù.

**[[Levr oferenn]] e brezhoneg :**
* *Leor-overenn evid an aoter*, Kenvreuriez ar Brezoneg Eskopti Kemper ha Leon, 1970, 52 p. ment bras,
* *Komz Doue en overenn, levr T*, Kenvreuriez ar Brezoneg Eskopti Kemper ha Leon, 1972, 159 p. (al levrennoù da heul eus levr-oferenn-mañ a vo embannet gant ar chaloni Fañch Elard etre 1972 ha 1974).

## Notennoù
Los Compadres

**Los Compadres** a oa un daouad kanerien, hervez giz ar bloavezhioù 1940 e Kuba, a oa bet savet gant Lorenzo Hierrezuelo, gitarour ha kaner, anavezet ivez evel *Compay Primo*, e 1947 (pe 1949 hervez tud zo), gant Francisco Repilado, soner tres hag eil mouezh, anavezetoc'h evel Compay Segundo.

Er bloavezhioù 1930 dija en devoa labouret gantañ el laz «Cuarteto Hatuey». Dont a ra an anv *compay* eus distagadur lec'hel ar ger *compadre*, paeron e brezhoneg, implijet ivez ouzhpenn evel *komper, mignon, kamarad*. En amzer-se e kane Lorenzo ivez en un daouad all gant María Teresa Vera.

## Goude 1955
E 1955 e savas bec'h etreze, ha kuit *Compay Segundo* Repilado da sevel ul laz all, *Compay Segundo y sus Muchachos*. Neuze e c'houlennas Lorenzo digant e vreur Reinaldo Hierrezuelo, gitarour ha kaner eveltañ, anavezet ivez evel *Rey Caney*, kemer e lec'h, hep kemm anv an daouad. Reinaldo en devoa savet ul laz all, *Cuarteto Patria*, 

Meur a droiad a reas Los Compadres, mod kozh evel mod nevez, dre gement Amerika zo, ha betek Europa ha Japan. E Perou e tegouezhjont e 1973, pedet e oant da ganañ e festival Ancon, tri bloaz e chomjont er vro ha berzh a rejont ken ha ken ma o devoe div Bladenn Aour.
 
Entre o c'hanaouennoù niverus e talc'her soñj eus "Venga guano", "No quiero llanto", "Guarapo, pimienta y sal", "Yo canto en el llano", "Macusa", "Los barrios de Santiago", "Mi son oriental", "Preparen Candela", "Rita la caimana" ha "Como cambian los tiempos", Hey Caramba, Sarandonga, Los barrios de Santiago, a reas berzh bras hag a zo bet kanet hag adkanet gant ur bern tud all, betek e broioù all. Pa ganent e veze alies sonerien all gante, o seniñ bongó, contrabasso pe güiro.

Echu e voe d'an daouad nevez gant marv Lorenzo Hierrezuelo e miz Du 1993.

## Goude 1993
E 1994 e savas Reinaldo ar Vieja Trova Santiaguera.

## Pennadoù kar
*Vieja Trova Santiaguera 

## Liammoù diavaez
* Primo ha Segundo : https://www.youtube.com/watch?v=M1n32ctLKIQ
* Ar vreudeur Hierrezuelo o kanañ Rita la caimana 
* O kanañ *Metiste la pata* : https://www.youtube.com/watch?v=-bsMh2aTZYY
* Un eurvezh hanter gant **Los Compadres** : https://www.youtube.com/watch?v=XcBSXHILPcw

## Notennoù
Aigina

**Aigina**, latinekaet en **Aegina**, zo anv meur a dra:
* da gentañ e oa anv an nimfenn Aigina, 
** anv un enezenn, Aigina, e pleg-mor Aigina, anvet ivez pleg-mor Saronikos;
*** anv kêr Aigina, anvet ivez *Chora*, kêr-benn an enezenn;
** anv un asteroidenn, (91) Aegina, diwar anv an nimfenn.
Oeren (Flandrez Belgia)

**Oeren** en izelvroeg, ** Oern** e flandrezeg kornôgel, a zo ur gumun a-wechall e Flandrez Belgia e proviñs Kornôg-Flandrez er Westhoek. Staget eo bet ouzh kumun Alveringem e 1971.

## Bered Lu [[Belgia]]: ''Belgische militaire begraafplaats van Oeren''

Ur vered ag ar Brezel bed kentañ eo. 509 soudard a zo douaret enni, 8 anezhe a zo chomet dianv. .

## Emdroadur ar boblañs

Colors=
  id:a value:gray(0.9)
  id:b value:gray(0.7)
  id:c value:rgb(1,1,1)
  id:d value:rgb(0.6,0.7,0.8)

ImageSize  = width:700 height:373
PlotArea   = left:50 bottom:30 top:30 right:30
DateFormat = x.y
Period     = from:0 till:200
TimeAxis   = orientation:vertical
AlignBars  = justify
ScaleMajor = gridcolor:b increment:25 start:0
ScaleMinor = gridcolor:a increment:5 start:0
BackgroundColors = canvas:c

BarData=
  bar:1688 text:1688
  bar:1759 text:1759
  bar:1794 text:1794
  bar:1806 text:1806
  bar:1816 text:1816
  bar:1830 text:1830
  bar:1846 text:1846
  bar:1856 text:1856
  bar:1866 text:1866
  bar:1876 text:1876
  bar:1880 text:1880
  bar:1890 text:1890
  bar:1900 text:1900
  bar:1910 text:1910
  bar:1920 text:1920
  bar:1930 text:1930
  bar:1947 text:1947
  bar:1961 text:1961
  bar:1970 text:1970
  bar:1991
  bar:2005 text:2005

PlotData=
  color:d width:20 align:left

  bar:1688 from:0 till: 159
  bar:1759 from:0 till: 167
  bar:1794 from:0 till: 144
  bar:1806 from:0 till: 173
  bar:1816 from:0 till: 161
  bar:1830 from:0 till: 194
  bar:1846 from:0 till: 180
  bar:1856 from:0 till: 180
  bar:1866 from:0 till: 153
  bar:1876 from:0 till: 161
  bar:1880 from:0 till: 172
  bar:1890 from:0 till: 170
  bar:1900 from:0 till: 155
  bar:1910 from:0 till: 131
  bar:1920 from:0 till: 137
  bar:1930 from:0 till: 116
  bar:1947 from:0 till: 95
  bar:1961 from:0 till: 76
  bar:1970 from:0 till: 68
  bar:2005 from:0 till: 45

PlotData=

  bar:1688 at: 159 fontsize:s text: 159 shift:(-10,5)
  bar:1759 at: 167 fontsize:s text: 167 shift:(-10,5)
  bar:1794 at: 144 fontsize:s text: 144 shift:(-10,5)
  bar:1806 at: 173 fontsize:s text: 173 shift:(-10,5)
  bar:1816 at: 161 fontsize:S text: 161 shift:(-10,5)
  bar:1830 at: 194 fontsize:S text: 194 shift:(-10,5)
  bar:1846 at: 180 fontsize:S text: 180 shift:(-10,5)
  bar:1856 at: 180 fontsize:S text: 180 shift:(-10,5)
  bar:1866 at: 153 fontsize:S text: 153 shift:(-10,5)
  bar:1876 at: 161 fontsize:S text: 161 shift:(-10,5)
  bar:1880 at: 172 fontsize:S text: 172 shift:(-10,5)
  bar:1890 at: 170 fontsize:S text: 170 shift:(-10,5)
  bar:1900 at: 155 fontsize:S text: 155 shift:(-10,5)
  bar:1910 at: 131 fontsize:S text: 131 shift:(-10,5)
  bar:1920 at: 137 fontsize:S text: 137 shift:(-10,5)
  bar:1930 at: 116 fontsize:S text: 116 shift:(-10,5)
  bar:1947 at: 95 fontsize:S text: 95 shift:(-10,5)
  bar:1961 at: 76 fontsize:S text: 76 shift:(-10,5)
  bar:1970 at: 68 fontsize:S text: 68 shift:(-10,5)
  bar:2005 at: 45 fontsize:S text: 45 shift:(-10,5)



Dave: NIS ha kumun Alveringem
## Dave ha notennoù
Emgann Dunnichen

**Emgann Dunnichen** pe **Emgann Nechtansmere** (gouezeleg *Dùin Neachdain*, kembraeg kozh: *Linn Garan*) a c'hoarvezas etre ar Bikted hag Angled Northumbria d'an 20 a viz Mae 685 e-kichen Nechtansmere. Trec'h e voe ar Bikted ma voe kollet un darn vras eus o galloud gant tud Northumbria en hanternoz Preden .

Oc'h en em astenn war du an norzh edo Northumbria ha gant hec'h arme e oa bet aloubet Dinedin, kêr-benn gozh Gododdin war-dro 638, hag e-pad an tregont vloaz war-lerc'h o devoa sujet rouantelezhioù Strat Clut, Dal Riada ha Fortriu.

E 685 ec'h aloubas Ecgfrith Northumbria douaroù ar Bikted, da virout outo a breizhañ ar Su, war a seblant, pe da rediañ o roue Bridei da anavezout e aotrouniezh adarre. Kejañ a rejont d'an 20 a viz Mae e-kichen Dunnichen, er pezh a oa un rannvro c'heuniek strewet gant kalz leunioù d'ar mare-hont. Nebeut-tre a ouzer diwar-benn an emgann met lazhet e voe Ecgfrith ha distrujet e voe e arme. Kollet e voe he levezon war an norzh gant Northumbria goude-se ha biken ne voe gouest ken da aotrouniañ ar rouantelezhioù a yeas da ober Bro-Skos.
Naer-wiber

An **naered-gwiber** eo ar stlejviled a ya d'ober an iskerentiad *Viperinae*, er c'herentiad *Viperidae*. Naered binimus int.

## Spesadoù
E-touez ar spesadoù naered-gwiber emañ:
* naer-wiber Gabon (*Bitis gabonica*)
* naer-wiber Schneider (*Bitis schneideri*)
* naer-wiber Russell (*Daboia ruselii*)
* naer-wiber Mac Mahon (*Eristicophis macmahonii*)
* naer-wiber ar geunioù (*Proatheris superciliaris*)
* naer-wiber Persia (*Pseudocerastes persicus*)
* an naer-wiber gornek (*Vipera ammodytes*)
* naer-wiber Europa ((*Vipera berus*)
* naer-wiber Palestina (*Vipera palaestinae*) 
...
Naer-wiber Schneider

**Naer-wiber Schneider** (*Bitis schneideri*) zo ur stlejvil a vev e kreisteiz Afrika (Namibia ha Suafrika).
Aigina (kêr)

**Ur pennad [[Aigina]] zo ivez.*
**Aigina**, pe *Chora*, eo anv pennlec'h enez Aigina, ur porzh e pleg-mor Aigina, anvet ivez "pleg-mor Saronikos".
Naer-wiber Mac Mahon

**Naer-wiber Mac Mahon** (*Eristicophis macmahonii*) a zo hag ur stlejvil a vev e kornaoueg Azia ar su (Iran, Afghanistan, Pakistan).
Naer-wiber ar geunioù

**Naer-wiber ar geunioù** (*Proatheris superciliaris*) zo ur stlejvil a vev en Afrika (Tanzania, Malawi, Mozambik).
Aigina (enezenn)

* *Ur pennad [[Aigina]] zo ivez.*
 

**Aigina** (Αίγινα /Aigina e henc'hresianeg) zo un enezenn, e pleg-mor Aigina, anvet ivez pleg-mor Saronikos, 27 km eus kêr Aten. 

## Melestradurezh
E distrig rannvroel an Inizi emañ Enez Aigina. Kêr Aigina, anvet ivez *C'hora* a-wechoù, eo ar pennlec'h, e gwalarn an enezenn.

13 056 a dud a oa o vevañ en enezenn e 2011.

## Istor

Dont a ra an anv eus hini an nimfenn Aigina, mamm ar roue Aiakos. E-pad ur pennad e oa kevezerez Aten da ren war ar mor.

## Daveoù
Naer-wiber gornek

An **naer-wiber gornek** (liester: **naered-gwiber kornek**), *Vipera ammodytes* eus hec'h anv skiantel, zo ur stlejvil hag a vev e gevred Europa.
Naer-wiber Europa

**Naer-wiber Europa** (*Vipera berus*), liester **naered-gwiber Europa**, a zo ur stlejvil hag a vev pergen Europa.

## Liammoù diavaez
Kameleon

Ar **c'hameleoned** (lesanvet a-wechoù **glazarded hud** pe **hudc'hlazarded**) eo ar stlejviled a ya d'ober ar c'herentiad *Chamaeleonidae*.

Anavezet int evit o barregezh da cheñch liv, o zeod hir hag o daoulagad vras a c'hell fiñval pep hini diouzh e du.

## Genadoù
* *[[Bradypodion]]* (sk. : kameleon Fischer, kameleon korr Smith...) 
* *[[Calumma]]* (sk. : kameleon Parson...)
* *[[Chamaeleo]]* (sk. : kameleon boutin, kameleon Jackson, kameleon Meller, kameleon India...) 
* *[[Furcifer]]* (sk. : kameleon-panterenn...)
* *[[Kinyongia]]*
* *[[Nadzikambia]]*
* *[[Brookesia]]*
* *[[Rieppeleon]]*
* *[[Rhampholeon]]*


Chameleon in Berenty Madagascar 0002.JPG|
Chameleon - Tanzania - Usambara Mountains.jpg|
Cameleon Tunisie.jpg|
Chamaeleo chamaeleon Frightened thus black.JPG|
Chamäleon2.jpg|

Chameleon India.jpg|
Naer-wiber Palestina

**Naer-wiber Palestina** (*Vipera palaestinae* pe *Daboia palaestinae*) zo ur stlejvil a vev e Siria, Israel, Liban, Palestina ha Jordania.
Mouna Campbell

Ar **vouna Campbell** (liester : **mounaed Campbell**) a zo ur primat, *Cercopithecus campbelli* an anv skiantel anezhañ.

E-pad pell e kredas d'al loenoniourien e oa *[[Cercopithecus lowei]]* un isspesad eus *Cercopithecus campbelli*.

## Doareoù pennañ

## Boued

## Annez

Bevañ a ra al loen en Afrika ar C'hornôg (Aod an Olifant, Gambia, Ghana, Ginea, Ginea-Bissau, Liberia, Senegal ha Sierra Leone).

## Liammoù diavaez
* ''Cercopithecus campbelli'' war al lec'hienn ''Mammal Species of the World''

## Notennoù ha daveennoù
Kameleon boutin

Ar **c'hameleon boutin** (*Chamaeleo chamaeleon*) zo ur stlejvil a vev en Europa, e Norzhafrika hag er Reter-Nesañ.

Ar spesad kameleon nemetañ eo a vev en Europa.
Kameleon-panterenn

Ar **c'hameleon-panterenn** (*Furcifer pardalis* pe *Chamaeleo pardalis*) zo ur stlejvil eus Madagaskar.

## Liammoù diavaez