open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Minerva

**Minerva** (*Μινέρβα* en henc'hresianeg), merc'h da Yaou, a oa anv an doueez Atena gant ar Romaned.

Doueez ar furnez, ar skiantoù, an arzoù, ar brezel e oa, hag ivez hini an dimezioù, hag ar ganedigezhioù. 

Hogen diaes kavout doareoù disheñvel etre doueez Hellaz kozh ha hini Roma.

## Doueez roman
Dont a ra an anv Minerva eus hini an doueez etrusk *Menrva*. Mesket e vije bet an anv gant o ger "mens" (spered) dre ma’z eo ivez doueez ar meiz. 

Gant an anv *Minerva Medica*, e voe gwarezerez ar vezeien. 

E Roma e veze enoret war ar menez Kapitol, adalek an 19 betek an 23 a viz Meurzh, deizioù a oa bet anvet *Quinquatria*, war-lerc'h Idoù Meurzh. Gouelioù all a oa, ar *Minusculæ Quinquatria*, war-lerc'h Idoù Mezheven, d'an 13 eus ar miz, gant fleütourien, a veze alies el lidoù relijiel. 

E 207 kent JK e voe savet ur gevrenn barzhed hag aktourien da ober lidoù e templ Minerva war ar menez Aventin. En o zouez e oa Livius Andronicus. Ur seurt kreizenn sevenadurel a bouez e oa templ Minerva an Aventin da arzourien ar Republik Roman. Enoret e veze Minerva er menez Kapitol, e templ Minerva Medica, ha gant Yaou ha Junon e oa e Triad ar C'hapitol (*Triada capitolina*). 

Azeulet e veze ivez er "Delubrum Minervæ", un templ savet war-dro 50 kent JK gant Pompeius e-lec'h ma voe savet diwezahtoc'h iliz *Santa Maria sopra Minerva*, tost d'ar *Piazza della Minerva* a vez gweladennet hiriv nepell diouzh ar Pantheon.

## Lennegezh
Ur pennad diwar he fenn zo el levr De mulieribus claris gant Boccaccio. 

## Gwelet ivez
* De mulieribus claris
Kensonenn lavnenn an teod

Er yezhoniezh e vez implijet an termen **kensonenn lavnenn an teod** (saoz.: ''laminal consonant'') war dachenn ar fonetik hag ar fonologiezh evit komz eus ur gensonenn ganti lavnenn an teod da lec'h distagañ pennañ, da lâret eo lodenn blaen uhelañ an teod a-drek beg an teod. 

Enebiet e vez ar c'hensonennoù distaget gant kein an teod diouzh ar c'hensonennoù distaget gant beg an teod pa gomzer eus kensonennoù distaget gant kurunenn an teod. 
 
Ret eo ober an diforc'h etre kensonennoù distaget gant beg an teod ha kensonennoù distaget gant lavnenn an teod, dreist-holl ar c'hensonennoù dre daravat hag ar c'hensonennoù dre fic'hal.

Peurliesañ ne dalv ket an difor'ch resis-se evit diforc'hañ fonemennoù, da skouer e brezhoneg c'hell bezañ distaget gant beg an teod pe gant lavnenn an teod ar c'hensonennoù dre serriñ [t, d] hep ma talvez an diforc'h-se da lakaat kemm etre gerioù disheñvel o ster, hag e rannyezhoù arabek zo e vez distaget [t] gant lavnenn an teod keit ha ma vez distaget [d] gant beg an teod.

E yezhoù all zo avat, an euskareg hag ar serbeg-kroateg en o zouez, e talvez an diforc'h etre al lec'h stagañ resis etre ur gensonenn distaget gant beg an teod hag ur gensonenn distaget gant al lavnenn da diforc'hañ fonemennoù, da skouer en euskareg:

* beg-kevig: ***s'''u'' [s̺u] ("tan") [s̺u]
* lavnenn-[[kensonenn dent|dent]]: ***z*'u* [s̻u] ("eil gour unander)

## Gwelit ivez:
*Lec'h distagañ
*Kensonenn
Kensonenn etredent

Er yezhoniezh e vez implijet an termen **kensonenn etredent** (saoz.: ''interdental consonant'') war dachenn ar fonetik hag ar fonologiezh evit komz eus ur gensonenn ganti an teod hag an dent da lec'h distagañ pennañ, da lâret e vez silet lavnenn an teod etre an dent ha stekiñ a ra ouzh an dent. 

Diforc'het e vez ar c'hensonneoù etre dent diouzh ar c'hensonennoù dent dre ma vez distaget ar c'hensonennoù etredent dre silañ an teod *etre* an dent, kit ha ma stok an teod ouzh kein an dent uhelañ pa vez distaget ur gensonenn dent.

Hervez reolennoù treuzskrivañ al lizherenneg fonetik etrbroadel e c'heller implijout ur sin diakritek ispisial evit diskwel emañ distaget etre an dent ur gensonenn bennak, da skouer [n̪͆], daoust ha ma vez implijet aliesoc'h ar sin a dalvez da verkañ kensonennoù kevig dirak, da skouer [n̟].

Daoust ha ma vez deskrivet ar sonennoù [ð, θ] kavet er c'hembraeg (skrivet  ha ) hag ar saozneg (skrivet  o-div) da skouer, evel kensonennoù dre daravat etredent, da lâret eo /ð̟, θ̟/, e gwirionez e vezont distaget peurliesañ evel kensonennoù dent.

Ral a wezh e vez implijet kensonennoù etredent rik gant yezhoù ar bed evel fonemennoù ha mar bez anezhe ne vezont ket enebiet ouzh ar kensonennoù dent war ar live fonemek. 

Kavet e vez un [l̟] etredent e rannyezhoù italianek 'zo hag e darn vrasañ yezhoù Aostralia e kaver kensonenoù etredent rik distaget gant lavnenn an teod skrivet *th*, *nh* hag ivez a-wezhoù *lh*. 

## Gwelit ivez:
*Lec'h distagañ
*Kensonenn
Denis Marion

**Denis Marion** (anv-pluenn **Marcel Defosse**) a zo bet ganet d'ar 15 a viz Ebrel 1906 e Sint-Joost-ten-Node (Belgia) ha marvet d'ar 15 a viz Eost 2000 en Eaubonne (Bro-C'hall).

Skrivagnour gallek, breutaer, kelennour skol-veur ha mestrc'hoarier echedoù belgiat.

## Oberennoù skrivet
* *Daniel Defoe*, Embannadurioù Libris, Brusel, 1943 ;
* *Aspects du cinéma*, Embannadurioù Lumière, Brusel, 1945 :
* *Si peu que rien*, Embannadurioù Gallimard, Pariz, 1945 ;
* *Le Courage de ses actes*, Embannadurioù Lumière, Brusel, 1945 ;
* *Le Cinéma par ceux qui le font*, Embannadurioù Fayard, Pariz, 1949 ;
* *La Méthode intellectuelle d'Edgar Poe*, Embannadurioù de Minuit, Pariz, 1952 ;
* *Les Masques du destin*, Embannadurioù de Minuit, Pariz, 1955 ;
* *André Malraux*, Embannadurioù Seghers, Pariz, 1970.

## Troidigezhioù diwar ar saozneg
* Daniel Defoe, *Moll Flanders*, Embannadurioù Lumière, Brusel, 1945 ;
* Daniel Defoe, *Lady Roxana*, Club français du Livre, Pariz, 1957.

## C'hoariva
* *Le Juge de Malte*, 1948.
* *L'Affaire Fualdès*, 1951.
Kensonenn gweuz-gouel

Er yezhoniezh e vez implijet an termen **kensonenn gweuz-gouel** (saoz.: ''labial-velar consonant'') war dachenn ar fonetik hag ar fonologiezh evit komz eus ur gensonenn kendistaget ganti an diweuz ha gouel ar staon da lec'hioù distagañ pennañ war un dro. 

Peurliesañ e kaver kensonennoù gweuz-gouel enne un elfenn gensonennel dre serriñ mui un elfenn gensonenn fri, da skouer [k͡p, g͡b, ŋ͡m].

Kavet e vez ivez kensonennoù gweuz-drekstaon dre strakal, d.s. [k͡p’], hag ivez dre entarzhañ, d.s. [ɠɓ].

Peurliesañ e vezont treuzksrivet oc'h implijout ur waregig evit diswel e talvez an div lizherenn d'ur fonemenn nemeti. A-wezhoù e vez implijet ereadurioù evit treuzskrivañ seurt sonennoù daoust ha ma ne vezont ket anavezet ez-ofisiel an arouezennoù-se gant al lizherenneg fonetikel etrebroadel, da skouer::
:

Evel ma tiskwel ar skouerioù-mañ tennet diwar an eggoneg e talvez seurt kensonennoù kendistaget da gensonennoù eeun dre ma c'hellont bezañ enebiet ouzh an hevelep elfennoù kensonennel an eil war-ler'ch eben evel fonemennoù distag an eil diouzh eben: 

## Gwelit ivez
*Lec'h distagañ
*Kensonenn
Daktyloi

An **Daktyloi** (Δάκτυλοι Ἰδαῖοι e henc'hresianeg, eus Δάκτυλοι, "bizied") oa ur rumm doueed o chom war venez Ida, e-lec'h ma oant bet ganet diwar o mamm Rea, hervez mojennnoù Hellaz kozh. 

War ar menez-se ivez e oa ar Goureted hag ar Goribanted o chom.

Dont a ra o anv eus o mamm, pa oa er gwentloù, a starde he bizied war an douar.

Hervez ur vojenn arall e vijent ganet eus ar boultrenn a veze skoet gant magerezed Zeus war o lerc’h, da guzhat roudoù o zreid ha da ziwall Zeus rak fulor lontek e dad Kronos, en doa debret e holl vugale nemetañ.
Arthur Dunkelblum

**Arthur Dunkelblum** a zo bet ganet d'an 23 a viz Ebrel 1906 e Kraków (Polonia) ha marvet d'ar 27 a viz Genver 1979.

Dont a reas da vezañ belgiat e 1935.

Meurc'hoarier echedoù poloniat-belgiat.

Mestr abaoe 1932.

C'hoari a rae e Kelc'h Roueel Echedoù Antwerpen.

Kampion Echedoù Belgia e voe e 1935.
 
C'hoari a reas e skipailh Belgia en unnek Olimpiad Echedoù e 1928, 1933, 1937, 1950, 1954, 1956, 1958, 1960, 1962, 1966 ha 1968.

## Liam diavaez

*Stadegoù Arthur Dunkelblum e ChessWorld
Kensonenn gweuz-staon

Er yezhoniezh e vez implijet an termen **kensonenn gweuz-staon** (saoz.: ''labial-palatal consonant'') war dachenn ar fonetik hag ar fonologiezh evit komz eus ur gensonenn kendistaget ganti ar diweuz hag an staon da lec'hioù distagañ pennañ war un dro, da lâret eo e stok pe e tostae an teod ouzh ar staon keit ha ma vez rontaet an diweuz. 

Treuzskrivet e vez [ɥ] ar gensonenn gweuz-staon dre dostaat (mouezhiet) hervez reolennoù al lizherenneg fonetikel etrebroadel:

Talvezout a ra da hantervogalenn o klotaat gant ar vogalenn [y] (skrivet  e brezhoneg).

## Gwelit ivez:
*Lec'h distagañ
*Kensonenn
Sint-Joost-ten-Node

**Sint-Joost-ten-Node** (*Saint-Josse-ten-Noode* e galleg) a zo ur gumun eus Belgia. 

## Gerdarzh
Dont a ra an anv eus Judog (*Joost*), sant paeron ar barrez, a oa ur manac'h brezhon eus ar .

## Istor
## Monumantoù ha traoù heverk


1942 L'église de Saint Josse ten Noode aquarelle par Léon van Dievoet juillet 1942.JPG|
20051010St-Josse.jpg|Ti-kêr Sint-Joost-ten-Node
1968 square Armand Steurs à Saint-Josse ten Noode, encre par Léon van Dievoet le 2 novembre 1968.JPG|Skwar Armand-Steurs e Sint-Joost-ten-Node, taolenn gant Léon van Dievoet, 1968


## Douaroniezh
## Emdroadur ar boblañs
## Melestradurezh
## Tud
* Denis Marion, skrivagnour ha mestrc'hoarier echedoù belgiat, a zo bet ganet e Sint-Joost-ten-Node.
## Liammoù diavaez
## Dave ha notennoù
Probleemblad

**Probleemblad** a zo ur gazetenn echedoù eus an Izelvroioù. Embannet e vez gant Kevre Izelvroat ar C'hudennoù Echedoù (*Nederlandse Bond van Schaakprobleemvrienden* - NBvS). 
Skrivet eo e saozneg.
## Liamm diavaez
*  Lec'hienn Probleemblad
Aktiv Schach

**Schach Aktiv** a zo ur gazetenn echedoù aostrian. Mouezh ofisiel Kevre Aostrian an Echedoù. (*Österreichischen Schachbewegung*) eo. Skrivet eo en alamaneg.

## Liamm diavaez
* Lec'hienn Schach Aktiv
Kensonenn ankoue-gargadenn

Er yezhoniezh e vez implijet an termen **kensonenn ankoue-gargadenn** (saoz.: ''epiglotto-pharyngeal consonant'') war dachenn ar fonetik hag ar fonologiezh evit komz eus ur gensonenn kendistaget ganti an ankoue hag ar c'hargadenn da lec'hioù distagañ pennañ war un dro, da lâret eo gant an ankoue stok ouzh speurenn a-drek ar c'hargadenn.

Enebiet e vez ar c'hensonennoù-mañ diouzh ar c'hensonennoù gargadenn ma stok gwrizienn an teod gant speurenn a-drek ar c'hargadenn hag ivez gant ar c'hensonennoù ankoue ma stok ar c'hrizennoù aritenenn-ankoue (saoz. ''aryepiglottic fold'') ouzh an ankoue.

Un doare kensonenn nevez-dizoloet an hini eo, implijet war a seblant gant an amiseg komzet e Taiwan hag ivez gant an tsezeg komzet e mervent Dagestan. 

N'eus arouezenn ispisial ebet gant al lizherenneg fonetikel etrebroadel evit treuzskrivañ ar sonennoù-mañ hag ober a reer peurliesañ gant an arouezennoù *ad hoc* [ʕ͡ʡ] ha [ʜ͡ħ].

## Gwelit ivez
*Lec'h distagañ
*Kensonenn
Quattrocento

**Quattrocento** a zo berradur *mille quattrocento* en italianeg, eo an anv a vez roet er yezh-se d’ar bloavezhioù 1400, da lavarout eo d’ar . Kemm bras a c’hoarvez en Italia, fae a reer war an tremened, war ar Grennamzer, lakaet da oadvezh an diouiziegezh. 

 

## Milano
E 1450 e Milano, war-lerc’h trec’hadennoù Francesco Sforza, e tremenas ar galloud eus daouarn ar re Visconti da re Sforza. Ludovico Sforza a c’houlennas digant Leonardo da Vinci sevel dezhañ un delwenn anezhañ war varc’h, evel d’an impalaerien roman, a-benn diverkañ ar soñj eus al lignez a oa bet en e raok. Ne vo savet nemet rakskeudennoù eus an delwenn

## Venezia
Astenn he galloud a ra kêr Venezia e-maez Mor Adria betek Kreta ha Kiprenez en 1489, ha sevel Kevre Venezia.

## Firenze

Dindan levezon an tiegezh Medici e Firenze e vleugn an arzoù. Gwareziñ hag arc'hantañ arzourien veur, evel Paolo Uccello ha Fra Angelico, a vez graet gant Cosimo de' Medici. astenn a ra Firenzehe galloud war Toskana, ha trec'h eo war he c'hevezerez Pisa en 1406. E 1494 koulskoude, dindan Piero II de' Medici, e tegouezh arme c'hall ar roue Charlez VIII, en hent war-du Naplez. Harluet eo ar Medici eus Firenze. Klask a ra Girolamo Savonarola sevel an doueveliouriezh er geoded.

## Stadoù ar Pab
En 1501  e klaskas Cesare Borgia, mab d'ar pab Alesant VI, gant harp e dad, kemer ar galloud e Romagna 

## Arz

### Arzourien

## Pennadoù kar
*Azginivelezh
*Azginivelezh italian

### Liammoù diavaez
* Studi arz ha doare ar c'h- ''Quattrocento'', adalek an daolenn ''Sant Sebastian'' gant Andrea Mantegna
Azginivelezh italian

An **Azginivelezh italian** eo an anv roet d’ur marevezh istorel a grogas er XVvet kantved en Italia, bro orin ar "**Rinascimento**" (an anv italianek hiziv), hag a voe orin prantad an Azginivelezh a badas a-hed ar XVIvet kantved en Europa penn-da-benn.

Un torkad pennadoù zo diwar-benn an danvez-se, re all zo war sevel.

## Orin an anv
Ne ouie ket tud an Azginivelezh e oant o vevañ er mare-se pa n'eus anv ebet anezhañ a-raok an XVIIIvet kantved.
Da gentañ e voe kaoz gant Giorgio Vassari eus *rinascita*. 
Goude e voe anv eus *Renaissance* e Geriadur gallek an Akademiezh c'hall e 1718. Adkavout a reer ar ger en ur skrid gant Honoré de Balzac, e 1830, *Bal de Sceaux*. 
Michelet an hini a reas gant ar ger en ul levr istor, an hini a skrivas e 1855 diwar-benn istor Bro-C'hall er XVIvet kantved. E 1860 e teuas an anv gallek Renaissance da vout ur ger etrebroadel pa voe implijet gant an istorour suis Jakob Bürckhardt en e levr Die Kultur der Renaissance in Italien. E 1875 e voe lakaet ar ger en *Dictionnaire universel* (levrenn XX), gant Pierre Larousse. 
Implijet e vez ar ger gallek e saozneg hag alamaneg. Troet eo bet en italianeg ma komzer bremañ eus *rinascenza* pe *rinascimento*. 
E geriadur Vallée ez eus anv eus *Azganedigezh*. Abaoe ar bloavezhioù 1950 e vez lavaret *[[Azginivelezh]]*, diwar ar ger Ginivelezh, implijet da gomz eus ganedigezh ar Mabig Jezuz. 

## Ster an anv
Ouzhpenn ul luskad arzel ha lennegel e oa an Azginivelezh hervez Michelet ha Bürckhardt. Un emdroadur eus ar sevenadur eo, a denn d'ar politikerezh, d'an teknikoù, d'ar spered, d'an ideologiezh. Marevezh *ar Stad evel krouidigezh arzel*, *diorroadur an den-hinienn*, *dizoloadur an den evel hinienn*, hervez titloù rannoù oberenn an istorour suis.

## Pennadoù

* Istor Italia :
** Trecento, Quattrocento, Cinquecento
** Republik Firenze, Republik Venezia
** Brezelioù Italia
** condottiero
** ar pennadoù hag ar rummadoù heñvelanvet: Borgia, Este, Medici, Sforza, 
 
* Arzourien an Azginivelezh italian
** Raffaello, Leonardo da Vinci, Tizian, Tintoretto

* Skrivagnerien an Azginivelezh italian
** Petrarca, Dante Alighieri, Niccolò Machiavelli, Bocaccio
Krist marv

***Krist marv*** zo unan eus brudetañ taolennoù an arzour italian Andrea Mantegna, livet war-dro 1480. Gwelout a reer Jezuz war ur gwele marmor, ar Werc'hez hag an abostol Yann an Avielour en e gichen. 

## Istor
Graet e voe an daolenn gant Mantegna evit chapel e vez, a greder. Kavet e voe gant e vibien en e stal-labour, ha gwerzhet evit paeañ an dle chomet war e lerc'h. He gwelout a c'haller er Pinacoteca di Brera e kêr Milano, en Italia.

## Burutellerezh
Tamallet e voe d'an daolenn, gant kelennerien-arz eus e amzer, diskouez ar C'hrist e "doare ar Romaned", evel un den kig ha gwad, ha netra ken : mat e weler an toulloù en daouarn hag en treid. Sachet e vez ivez ar sell war-du gaol ar C'hrist, un dra ral el liverezh relijiel.

Kement-se a zisteraje talvoudegezh an daolenn a rankje bezañ diskouezet natur doueel ar C'hrist. Kontrol e oa an oberenn da santadoù relijiel e vare.

## Levrlennadur
* *La Grande Storia dell'Arte - Il Quattrocento*, *[[Sole 24 Ore]]*, 2005
* *Faces of Christ*, Thomas, D., 1979
Tremplivadur

Un **tremplivadur** zo un doare da livañ gant liv mesket ennañ traoù lezet da drempañ pe da c'hlec'hiañ ennañ en a-raok.
Peurvuiañ e veze graet gant melen-vi. Met traoù all a veze implijet c'hoazh, evel eoul ha gwenn-vi.
Kensonenn gweuz-logigoù

Er yezhoniezh e vez implijet an termen **kensonenn gweuz-logigoù** (saoz.: ''labial-alveolar consonant'') war dachenn ar fonetik hag ar fonologiezh evit komz eus ur gensonenn kendistaget ganti an diweuz hag al logigoù dent da lec'hioù distagañ pennañ war un dro.

War a seblant ne vez ebebiet war ar live fonologel kensonennoù gweuz-logigoù gant kensonennoù drek-logigoù nemet gant ar yeleeg komzet war Enezenn Rossel Island e Papoua-Ginea-Nevez, da skouer: 

En un nebeud yezhoù komzet en Afrika, en o zouez an dagbanieg hag an nzemaeg, e talvez kensonennoù gweuz-logigoù da alofonennoù ar c'hensonneoù gweuz-gouel.

## Gwelit ivez
*Lec'h distagañ
*Kensonenn
Kensonenn hugenn-ankoue

Er yezhoniezh e vez implijet an termen **kensonenn hugenn-ankoue** (saoz.: ''uvular-epiglottal consonant'') war dachenn ar fonetik hag ar fonologiezh evit komz eus ur gensonenn ganti an hugenn hag an ankoue da lec'hioù distagañ pennañ war un dro, evel e somalieg /q/ distaget [q͡ʡ], d.s. [q͡ʡíìq͡ʡ] "modegiñ" https://web.archive.org/web/20060225135700/http://ling.uta.edu/~jerry/best.pdf. 

## Gwelit ivez
*Lec'h distagañ
*Kensonenn
Kensonenn rak-staon

Er yezhoniezh e vez implijet an termen **kensonenn rak-staon** (saoz.: ''alveolo-palatal consonant'') war dachenn ar fonetik hag ar fonologiezh evit komz eus ur gensonenn ganti diadreñv al logigoù dent hag ar staon da lec'hioù distagañ pennañ war un dro, da lâret eo e stok beg an teod ouzh diadreñv al logigoù dent keit ha ma vez tostaet lavnenn an teod ouzh ar staon. 

Disheñvel eo ar c'hensonennoù rak-staon ouzh ar c'hensonennoù drek-logigoù dre ma vezont distaget gant lavnenn an teod kentoc'h evit beg an teod ha disheñvel int ivez diouzh ar ruzennoù kilbleg hag ar c'hensonennoù isbeg an teod dre ma touch muioc'h eus korf an teod ouzh ar staon.

Kavet e vez kensonennoù rak-staon e mandarineg hakaeg, ha woueg komzer e Sina hag ivez en abc'hazeg, poloneg, ruseg, oubic'heg, japaneg, koreaneg ha serbeg. Gant ar c'hanaoreg (pe *[[kinnauri]]*) e vez implijet friennoù rak-staon ivez. 

Setu ar c'hensonennoù rak-staon pennañ gant bep o arouezenn hervez reolennoù treuzskrivañ al lizherenneg fonetikel etrebroadel: : 

## Gwelit ivez
* Lec'h distagañ
* Kensonenn
Arzourien an Azginivelezh italian

Mesket eo amañ anvioù arzourien an Azginivelezh italian, re ar XVvet ha re ar XVIvet kantved.

Evit gwelout pishoc'h eo ret klask 
*er :Rummad: livourien italian ar XVvet kantved
*er :Rummad: livourien italian ar XVIvet kantved

## A
*Alessandro Allori
*Cristofano Allori
*Cristofano dell'Altissimo
*Pomponio Amalteo
*Ippolito Andreasi
*Sofonisba Anguissola
*Lucia Anguissola
*Michelangelo Anselmi
*Alessandro Araldi
*Giuseppe Arcimboldo
*Amico Aspertini

## B
*Bacchiacca
*Giovanni Antonio Boltraffio
*Sandro Botticelli
*Angelo Bronzino
*Michelangelo Buonarroti

## C
*Sperindio Cagnola
*Tommaso Cagnola
*Pietro Giovanni Calvano
*Luca Cambiaso
*Domenico Campagnola
*Antonio Campi
*Bernardino Campi
*Galeazzo Campi
*Giulio Campi
*Vincenzo Campi
*Caravaggio
*Polidoro da Caravaggio
*Carracci
*Agostino Carracci
*Annibale Carracci
*Ludovico Carracci
*Cavalier d'Arpino
*Cima da Conegliano
*Antonio da Correggio
*Pietro di Cosimo
*Ippolito Costa
*Lorenzo Costa il Giovane
*Lorenzo Costa il Vecchio
*Lorenzo di Credi
*Domenico Cresti

## F
*Ambrogio Figino
*Giambattista Fontana
*Lavinia Fontana
*Prospero Fontana
*Fra Angelico
*Bartolo di Fredi

## G
*Giampietrino
*Giorgione
*Giotto , pe Giotto di Bondone

## I
*Bernardino India

## J
*Jacone

## L
*Neroccio dei Landi
*Filippino Lippi
*Fra Filippo Lippi

## M
*Andrea Mantegna
*Michelangelo
 
## O
*Oddone Pascale
*Lelio Orsi

## P
*Perugino, Pietro Perugino
*Simone Peterzano
*Pinturicchio
*Pontormo
*Francesco Primaticcio

## R
*Raffaello
*Giulio Romano
*Cosimo Rosselli

## S
*Sano di Pietro
*Raffaello Sanzio
*Andrea del Sarto
*Il Sodoma

## T
*Agostino Tassi
*Tizian
*Tintoretto

## U
*Paolo Uccello
*Carlo Urbino

## V
*Giorgio Vasari
*Paolo Veronese
*Leonardo da Vinci

## Z
*Giovanni Battista Zelotti
*Bernardo Zenale
*Federico Zuccari
*Taddeo Zuccari
*Jacopo Zucchi
*Francesco Zucco
Kensonenn teod-gweuz

Er yezhoniezh e vez implijet an termen **kensonenn teod-gweuz** pe **'kensonenn beg-gweuz** (saoz.: ''linguolabial consonant'' pe *apicolabials*) war dachenn ar fonetik hag ar fonologiezh evit komz eus ur gensonenn kendistaget ganti an teod hag ar gweuz da lec'hioù distagañ pennañ war un dro, da lâret eo e tostae teod pe lavnenn an teod ouzh ar gweuz uhelañ sachet d'an taroñ war un dro betek stekiñ ouzh an teod.

Ral a wezh e vez implijet seurt kensonennoù gant yezhoù ar bed, met kavet e vezont en un toullad yezhoù komzet e Vanuatu hag ivez e oumotineg (*umotína*) aet da get nevez 'zo e Brazil hag ivez e Zapotekeg Coatlán.

Hervez reolennoù treuzskrivañ al lizhrenneg fonetikel etrebroadel e vez implijet ur sin diakritek gantañ stumm un evn war nij skrivet dindan un arouezenn evit diskwel ez eus ur gensonenn teod-gweuz anezhi:

 


## Gwelit ivez:
*Lec'h distagañ
*Kensonenn
Vande (departamant)

Ar **Vande** (*Vendée* e galleg hag ent-ofisiel) a zo abaoe 1790, un departamant gall, e kornôg Bro-C'hall, er c'hreisteiz da Vreizh, sko ouzh Bro-Naoned. 

## Orin
Savet eo bet an departamant gant ul lodenn eus proviñs Poatev e 1790 ha gant un nebeud parrezioù eus Marzioù dispartiañ Breizh ha Poatev. Dont a ra an anv eus hini ar stêr Vendée. La Roche-sur-Yon eo ar penn-kêr anezhañ.

## Istor
Brudet eo bet an departamant abalamour d'e enebiezh kreñv ouzh gouarnamant ar Republik c'hall, ha d'ar gwaskerezh spontus o doa gouzañvet an dud diwar-lerc'h, ken ez eus bet istorourien zo o komz eus gouennlazh e dibenn an .

Dre fazi e vez kemmesket ar Vande gant ar chouanerezh: e Breizh hepken e oa chouanted.

### Banniel

Savet eo bet gant an dizagner gall Michel Disle.

## Arondisamantoù ar Vande
* Fontenay-le-Comte
* La Roche-sur-Yon
* Les Sables-d'Olonne

## Kumunioù ar Vande
Setu amañ dindan un nebeud kumunioù:

|}

## Tud
*Philippe de Villiers, bet prezidant ar C'huzul-departamant ha bet war ar renk evit bout prezidant ar Republik c'hall.

## Notennoù ha daveennoù
Castellanza

**Castellanza** a zo ur gumun hag ur gêr ag Italia e proviñs Varese ha rannvro Lombardia. 

## Tud dibar
* Fabio Bellini , mestrc’hoarier echedoù italian, a zo bet ganet e Castellanza.

## Liamm diavaez

* Lec'hienn kumun Castellanza
Dietrich Adam Heinrich von Bülow

Ur soudard prusian ha skrivagner alamanek e oa **Dietrich Adam Heinrich von Bülow** ( pe *Heinrich von Bülow*), ganet e 1760 (pe 1757?) e Falkenberg ha marvet e 1807 e Riga.

Breur e oa d'ar jeneral Friedrich Wilhelm von Bülow. Mont a reas da soudard en arme Prusia e 1773. 

Skrivañ a reas oberennoù diwar-benn ar gadouriezh brezel hag a reas berzh, en o zouez un *Istor brezelekadenn [[1805]]* e-lec’h ma varne oberiadennoù-brezel gouarnamant Prusia. 

Evit-se e voe lakaet en toull-bac’h hag eno e varvas.

Dalc’hiad kredus e voe d'ar skiantour kevrinek Emanuel Swedenborg .

## Pennad kar
* von Bülow
Aktor

*Evit ar vicher *aktor*, gwelout aktour.

**Aktor** (Ἄκτωρ e henc'hresianeg, "rener", diwar ar verb άγωa) zo un anv a gaver stank e mojennoù Hellaz kozh:

* Aktor (roue Fthia), a vije bet mab d'ar roue Myrmidon Fthia ha Peisidike, merc'h da Aiolos. Lazhet e voe gant Herakles. Hervez lod e varvas divugel, hervez re all e oa tad da Eurityon, a voe roue war e lerc'h. 
* Aktor (mab Deion), a oa mab da Deion ha Diomede, merc'h da Ksouthos. Dimeziñ a reas da Aigina, an nimfenn merc'h d'ar roue-stêr Asopos. Kalz a vugale o doe, en o zouez Menoitios, a verdeas gant an Argonaoted, hag a oa tad pe tad-kozh Patrokles, kenderv ha mignon da Ac'hilleüs.
* Aktor (mab Azeüs), a oa roue Minianed Orc'homenos. E verc'h Astyoc'he a gemeras kraoñ digant an doue Ares, m'he devoe daou vab gevell digantañ, Askalafos hag Ialmenos, a gasas ar Vinianed da vrezeliñ da Droia. 
* Aktor (mab Forbas), roue Elis, a zimezas da v-Molione, hag a voe tad ar c'hevelled anvet Molionided (Kteatos hag Eurytos). Sevel a reas kêr Hyrmina, anvet diwar-lerc'h anv e vamm. 
* **Aktor (mab Hippasos)**, unan ag an Argonaoted.
* Aktor, tad Sthenelos. Sthenelos a yeas da-heul Herakles pan eas da vrezeliañ ouzh an Amazonezed hag a voe lazhet gante.
* Aktor, unan eus kampagnuned Aineias en harlu.
* Aktor, ul Lapit a voe lazhet gant an den-marc'h Klanis.
Malaka

**Malaka** (Jawi: ملاك; malayeg: **Melaka**), lesanvet *The Historical State* (Malayeg: *Negeri Bersejarah*) pe *ar Stad [[Hang Tuah]]* (Malayeg : Negeri Hang Tuah), eo an trede stad vihanañ eus Malaysia, goude Perlis ha Penang. Emañ e su ledenez Malaysia, war aodoù Strizh-mor Malaka. En e gichen emañ Negeri Sembilan en norzh ha stad Johor er reter. Bandaraya Melaka (Malacca City) eo ar gêr-benn. 

Daoust da Valaka da vezañ bet unan eus ar sultanelezhioù koshañ eus Malaysia, n'eus sultan ebet ken e penn ar stad-mañ hiziv an deiz. Penn ar stad eo ar *[[Yang di-Pertua Negeri]]* pe gouarnour.
Mestre (Venezia)

**Mestre** zo ul lodenn eus kumun Venezia hag ur gêr en Italia e proviٌٌٌñsٌٌٌٌ Venezia ha rannvro Veneto. 

## Liamm diavaez
*  Lec'hienn Mestre
Eaubonne

**Eaubonne** a zo ur gumun hag ur gêr eus Bro-C'hall e departamant Val-d'Oise, rannvro Enez-Frañs. 

## Gerdarzh
Eus an anv latin *Acqua bona*

## Istor
Dont a ra an hent-houarn e 1846. Ar gêr vihan a ya da vrasaat fonnus.

## Monumantoù ha traoù heverk

Eaubonne - Hôtel de Mézières.jpg|Hôtel de Mézières
Eaubonne - Pavillons de garde.jpg|Ar pavilhonoù gward
Eaubonne - Hôtel Saint Lambert.jpg|Kastell-Bihan
Eaubonne - Chateau de la Chesnaie.jpg|Kastell La Chesnaie

Pevar monumant istorel zo er gumun :
* An Hôtel de Mézières pe gastell Goguel, ti-kêr kozh, savet e 1762. Rummet e oa e 1976.
* Daou pavilhon-gward, savet gant Claude Nicolas Ledoux e  kantved. Enskrivet e oant e 1942.
* Ar C'hastell-Bihan, savet gant Claude-Nicolas Ledoux etre 1772 ha 1776. Enskrivet e oa e 1942 ha rummet e oa e 1967.
* Kastel La Chesnaie, savet e 1766 e doare Loeiz XV. Rummet e oa e 1979.

## Armerzh
## Douaroniezh
## Emdroadur ar boblañs 1962-2009
## Melestradurezh

## Tud
### Ganet eno
* Sébastien Lecornu (1986), kentañ ministr Bro-C'hall.
### Bet o chom eno
* Albert Uderzo (1927-2020), tresour bannoù-treset.
### Marvet eno
* Ernest de Chamaillard, livour breizhat, marvet eno d’an 30 a viz Gwengolo 1931
* Félix-Pol Jobbé-Duval, skeudennaouer breizhat, marvet eno d'an 30 a viz Even 1961
* Denis Marion (1906-2000), skrivagnour gallek belgiat.

## Gevelliñ
* 
* 

## Liammoù diavaez

* Lec'hienn ar gumun

## Notennoù ha daveoù
C'hwibanenn

Er yezhoniezh e vez implijet an termen **c'hwibanenn** (saoz.: ''sibilant consonant'' pe ''grooved fricative'') war dachenn ar fonetik hag ar fonologiezh evit komz eus ur dre daravat pe eus ur gensonenn dre fic'hal ma vez kaset ur bann aer da redek a-hed ur ganol strizh e trakt ar vouezh betek kostez lemm an teod.

Kreñvoc'h eo son ar c'hwibanennoù evit hini ar c'hensonennoù all. 

A-wezhoù e vez lakaat an termen **[[kensonenn skiltr]]** (saoz. *[[:en:strident consonant|strident consonant]]*) da vezañ heñvelster gant an termen **c'hwibanenn**, met e gwirionez e ranker ober an diforc'h etreze o-daou dre ma tenn an tremen "c'hwibanenn" da doare distagañ ur gensonenn keit ha ma tenn an anv-gwan "skiltr" da berzhioù ar c'hleved.

Setu ar c'hensonennoù dre serriñ pennañ gant bep o arouezenn hervez reolennoù treuzskrivañ al lizherenneg fonetikel etrebroadel: 

:Logigoù:

:* [s, z]: distaget gant beg pe gant lavnenn an teod. 

:Logigoù-staon:

:* [ʃ, ʒ]: Drek-logigoù, da lâret eo kensonennoù drekkevig gant an teod bolzennet (pe damstaoniet) distaget gant beg pe gant lavnenn an teod

:* [ɕ, ʑ]: Rak-staon: da lâret eo kensonennoù drek-logigoù staoniet kevatal da /ʃʲ, ʒʲ/

:* [ʂ, ʐ]: Kilbleg, da lâret eo resisoc'h: a) kensoennoù drek-logigoù distaget gant neb an teod nann-staoniet; b) kensonennoù drek-logigoù pe rak-staon distaget gant isbeg an teod pe; c) kensonennoù drek-logioù nann-staoniet distaget gant lavnenn an teod ("plaen"), a-wezhoù treuzskrivet [s̠, z̠] pe [ʂ̻, ʐ̻]

Bez' e c'heller implijout sinoù diakritek seul wezh mar bez ezhomm evit sklaeraat en un doare resisoc'h pehini eo al lec'h distagañ, da skouer [s̺] evit ur gensonenn distaget gant beg an teod kv. [s̻] evit ur gensonenn distaget gant lavnenn an teod; [s̪] evit ur gensonenn dent pe logigoù-dent; [sʲ] evit merkañ ur gensonenn staoniet; ha [s̠] evit ur gensonenn drek-logigoù hepmuiken, da lâret eo ur gensonenn drek-logigoù nann-staoniet (pe "plaen") distaget gant lavnenn an teod. Gant un nebeud yezhoù kaokazek ar gwalarn e vez implijet ivez "kensonennoù drek-logigoù serr distaget gant lavnenn an teod" hep arouezenn ofisiel ebet hervez reolennoù al LFE, treuzskrivet peurliesañ [ŝ ẑ].

Ral a wezh e kaver yezhoù oc'h ober gant muioc'h evit tri rummad c'hwibanennoù disheñvel (hep kendistagadur all ebet), met en oubic'heg e reer gant pevar rummad c'hwibanennoù eeun: [s z], [ŝ ẑ ŝʷ ẑʷ], [ɕ ʑ ɕʷ ʑʷ], [ʂ ʐ], hag hervez enklaskoù zo e vefe implijet pemp rummad disheñvel e rannyezh sinaek Qinan, e Proviñs Shandong. 

## Gwelet ivez
* Kensonenn

## Notennoù ha daveoù
Glaoda Iañ

**Glaoda I**, pe **Claudius I**, pe *Tiberius Claudius Caesar Augustus Germanicus* hervez e anv leun e latin, pe *Tiberius Claudius Drusus Nero Germanicus* kent dont da impalaer, a oa un impalaer roman, bet ganet d'ar 1 a viz Eost 10 kent JK e Lugdunum, ha marvet d'an 13 a viz Here 54. Lesanvet e oa bet *Germanicus*, ha *Britannicus* goude trec'h e armeoù war ar C'hermaned da gentañ, ha war ar Vrezhoned goude. An anv *[[Britannicus]]* zo bet roet d'e vab goude.

Impalaer an impalaeriezh roman e voe adalek ar 25 a viz Genver 41 betek e varv d'an 12 a viz Here 54. Claudius e voe ar c'hentañ impalaer ganet e-maez Italia, hag eñ tremen 50 vloaz dija.

## Buhez

Ganet e oa bet e Lugdunum (Lyon) e Galia d'ar 1 a viz Eost 10 kent JK, mab da Drusus Decimus Nero ha da Antonia ar Yaouankañ. E vamm a oa merc'h da Marcus Antonius ha da Octavia. Niz e oa da Tiberius, hag eontr da Caligula, a renas en e raok hag a voe muntret, d'ar 24 a viz Genver 41.

Ne greded ket e vije deuet Claudius da vout impalaer : besteod e oa, ha kavet e veze divarrek.

**Dies Imperii* : 25 a viz Genver 41 (an deiz war-lerc'h muntr Caligula) 

## Glaoda ha Breizh-Veur
### Argad 43 goude K.

*Penn-jeneral : Aulus Plautius
*Eil jeneraled : Vespasian, Petilius Cerialis, Hosidius Geta
*Lejionoù :
**Legio II Augusta
**Legio IX Hispania
**Legio XIV Gemina
**Legio XX Valeria

### Eus 43 da 50

Gevred Breizh-Veur zo dindan beli ar Romaned. Kêr-benn : *Camoludunm* (Colchester). Karter jeneral an arme : *Rutupis* (Richborough). Kreñvlec'h meur war ribl an *Tamesa* (Tamvuoz) e *Londinum* (Londrez).

Kêrioù meur all : *Durovernum* (Canterbury), *Verulamium* (Saint Alban's), *Venta Belgarum* (Winchester), *Durnovaria* (Dorchester).

Hent meur eus *Iska* (Exeter), da *Lindum* (Lincoln), o kas dre *Aquae Sulis* (Bath), *Corinium* (Cirencester) ha *Ratae Coritanorum* (Leicester). Hent anvavezet e saozneg : *Fosse Way*.
### Bloavezhioù 50 - 51

Brezel enep ar Silured ha Caratacos / Karadeg

## Euredoù ha bugale
Peder gwech e timezas.
#Plautia Urgulanilla : Drusus ha Claudia.
#Aelia Paetina : Antonia.
#Valeria Messalina
#Agrippina ar Yaouankañ

## Levrlennadur
* William Rees : *An Historical Atlas of Wales, from Early to Modern Times*. Faber & Faber. 1951. New edition 1972
* Ordnance Survey : *Map of Roman Britain*. Third Edition. Southampton. 1956
* Peter Salway : *Roman Britain*. Oxford University Press. 1981 - 1984
* François Zosso & Christian Zingg : *Les empereurs romains. 27 av. J.-C. - 476 ap. J.-C.*. Embannadurioù Errance. Paris. 1994.
Rea

**Adalek an anv *'Rhea** e tegouezher amañ ivez.''



**Rea** (pe **Rhea**), a zo anv meur a vaouez: 

==Tud==
===En Henamzer===
*an doueez [[Rea (doueez) |Rea]], [[gwreg]] d'an [[doue]] [[Kronos]], an hini a zebre e vugale, ha [[mamm]] [[Zeus]], hervez mojennoù [[Hellaz]] kozh,
* ar velegez **Rea Silvia** a oa mamm da [[Romulus ha Remus]], hervez mojennoù [[Roma]].

===En amzer-vremañ===

Un [[anv-bihan]] roet d'ar merc'hed eo hiziv e broioù zo. 
* [[Rhea Tregebov]] (g. 1953), skrivagnerez eus [[Kanada]]
* [[Rhea Bailey]] (g. 1983, aktourez [[saoz]]
* [[Rhea Durham]], (g. 1978), dougerez dilhad [[stadunanat]]
* [[Rhea Pillai]], dougerez dilhad stadunanat indian
* [[Rea Garvey]], kaner [[alaman]] a orin iwerzhonat.

==Steredoniezh==
** ul [[loar]] d'ar blanedenn [[Sadorn]]
****(577) Rhea*' un [[asteroidenn]].

==Evnoniezh== 
*ar genad laboused *Rhea*
*ar spesadoù *Rhea americana* ha *Rhea pennata''
Rea (doueez)

**Rea** (Ῥέα e henc'hresianeg), a oa un Ditanez, merc'h da Ouranos, an Oabl, ha Gaia, an Douar, e mojennoù Hellaz kozh. Er mojennoù koshañ e oa gant Gaia ha Kybele, an Doueez Veur, ha goude gwelet evel mamm an doueed ha doueezed brasañ.

C'hoar ha pried e oa da Gronos, ha mamm d'an doueed Demeter, Haides, Hera, Hestia, Poseidon, ha Zeus.
Diana

**Diana** zo un anv-plac'h deuet diwar anv an doueez roman Diana (doueez), doueez al loar, ar chase, hag ar werc'hded.

## E yezhoù all
***Diana** eo an anv e saozneg hag er yezhoù latin, war-bouez ar galleg.
**Dianne, Diane, Dian, Dyan, Dyane* a weler ivez e saozneg. Ha *Di* evel berranv.
*Diane eo ar stumm gallek.
Abalamour d'ur briñsez brudet e vez kavet an anv *Daiana*, pe *Dayana*, diwar an distagadur saoznek. 

## Tud
*Diana degli Andalò (1201-1236), leanez ha gwenvidigez

### Priñsezed
*Diana Spencer, lesanvet *lady Di*, saozez lakaet da briñsez Kembre

### Tud all
*Diana Krall, kanerez ha sonerez jazz eus Kanada
*Diana Lebacs, skrivagnerez antilhezat nederlandek 
**Dayana Mendoza*, bet Miss Venezuela, Miss Universe e 2008.
*Diana Rigg, aktourez saoz
*Diana Ross, kanerez ar strollad amerikan The Supremes
*Diana Navarro, kanerez spagnol

## Lennegezh
** Los siete libros de la Diana*, romant spagnolek gant Jorge de Montemayor e 1559.

## Traoù all
**[[Diana (kanaouenn gant Paul Anka)|Diana]]*, ur ganaouenn saoznek gant ar c'haner amerikan Paul Anka a reas berzh ken-ha-ken e 1957
**[[Diana (kanaouenn gant Bryan Adams)]]*
**[[Dirty Diana]]*, kanaouenn gant Michael Jackson

## Lec'hioù
*Diana, kreñvlec'h roman e Golubac, e Serbia.
*Diana (Madagaskar), rannvro e Madagaskar
*Diana, New York, kêr e Lewis County, New York, SUA
*Diana Strait, strizh-mor en Inizi Kuril, e Rusia
*Diana, Iraq, a village in northern Iraq
*Diana, Silesian Voivodeship, a village in south Poland

## Steredoniezh
*78 Diana, asteroidenn

## Pennad kar
*Diane
Gard (departamant)

Ar **Gard** (okitaneg ha galleg hag ent-ofisiel) zo un departamant e kreisteiz Bro-C'hall, er rannvro Okitania treuzet gant ar stêr Gard, anvet aliesoc'h "Gardon". Nimes eo ar penn-kêr anezhañ, ha 30 an niver roet dezhañ. Savet eo an departamant diwar un darn eus Lengadok hag en Okitania emañ penn-da-benn.

## Arondisamantoù ar Gard
* Alès
* Nimes
* Lo Vigan

## Liammoù diavaez

* Lec'hienn Kuzul departamant ar Gard
* Lec'hienn ar stad c'hall er Gard

## Daveoù ha notennoù
Gardon (stêr)

Ar **Gardon** (en okitaneg hag e galleg), pe ar **Gard** (e galleg ivez, met n'eo ket ken implijet ha "Gardon") zo ur stêr e kreisteiz Bro-C'hall, dezhi 127,3 km hed, hag adstêr d'ar Ron, war e lez dehoù. Gant ar stumm "Gard" ez eus anvet un departamant diwarnañ, ar Gard.

## Liammoù diavaez
Skakbladet

**Skakbladet** a zo ur gazetenn embannet e daneg gant **Dansk Skak Union** (*Unvaniezh Dan an Echedoù*). 
Thorbjom Rosenlund eo he fenngazetennour.
Tren er Mene

E penn XXvet kantved, bras eo an didudañ diwar ar maez ha pa oa erruet an tren er departamant Aodoù-an-Arvor e oa kalz goanag. Diwar an hentoù bras, ar Mene a degemerae e donedigezh gant plijadur.
Kalz a labourioù kempenn renet gant Louis Harel de la Noé, ijinour pont ha chaoser.Eñ an hini eo e oa orin an holl oberoù ha hentoù-houarn e Kreiz-Breizh.
Er Gourre e savas ur pont gant piliadoù masonerezh e dalc'h treustoù beton houarnet ragaozet, strobet etrezi dre ur priellenn e beton gwalleget. Ur savarezh hardizh evit an amzer-mañ.
Igeret e oa bet Pont Planchettes (linenn Koad-Linez - Yugon) d'ar 25 a viz meurzh 1924 gant ar ministr labouroù publik. Met serret e oa bet al linenn e 1936.

Chom a ra ur pont, test goanagoù Mene.
Ar furm wregel e brezhoneg

### An dibenn '''-ez'''
Diwar un anv-verb e vez aes sevel anvioù-kadarn a denn d'ar merc'hed.
*Gant an dibenn **-ez** (pe -erez kentoc'h er skouerioù-mañ) e saver gerioù evel :
**kanañ → kanerez
**butuner → butunerez
**kleñvel → klañvourez.

Gant an dibenn **-ez**-se e saver ivez gerioù evel 
*an anvioù-tud barzhez, krennardez, marc'hadourez, medisinez hag ur bern re all,
*anvioù loened gwregel evel bleizez, houadez, kazhez, kiez hag un toullad re all.

### An dibenn '''-enn'''
Gant an dibenn **-enn** e saver anvioù all :
*kozhenn, krennardenn, liboudenn, loukezenn...
Nagorno-Karabac'h

**Nagorno-Karabac'h** (Armenieg : Լեռնային Ղարաբաղ, *Lernayin Gharabagh*; azerbaidjaneg: *Dağlıq Qarabağ* pe *Yuxarı Qarabağ*; ruseg: Нагорный Карабах, *Nagorniy Karabac'h*, "Karabac'h-Uhel" pe "Republik Nagorno-Karabac'h") a zo ur rannvro, 4 400 km² he gorread, en Azerbaidjan abaoe an didammerezh a oa bet graet gant gouarnamant Jozef Stalin d'ar mare ma oa bet savet Republik Soviedel Azerbaidjan e 1936. Poblet eo gant Armeniz hag un enklozadur emren e oa dindan ar galloud soviedel, anvet *Oblast emren Nagorno-Karabac'h*. Aloubet e voe gant lu Republik Armenia ha chomet emren e 1994. Ur Stad dizalc'h eo, met n'eo ket anavezet na gant ar Gumuniezh etrebroadel, na gant Republik Armenia a ro sikour dezhi koulskoude.

## Istor

E 1922 ez aloubas Lu Ruz an Unvaniezh Soviedel nevez ar C'haokaz ha gouarnamant kreiz an URSS a savas ar Republik treuzkaokaziat. Lakaet e voe un nebeud pastelloù-bro poblet gant Armenianed e-barzh harzoù Republik soviedel Azerbaidjan, Karabac'h uhel en o zouez, ur vro meneziek-kenañ.E 1923 e voe savet Karabac'h-Uhel, evel ur rannvro (oblast e rusianeg) emren a voe savet evit an Armenianed a oa o vevañ eno.
E 1936 e tivizas URSS rannañ ar Republik treuzkaokaziat e teir Stad : Armenia, Azerbaidjan ha Jorjia hep kemmañ statud an oblast emren.
D'an 10 a viz Kerzu 1991, d'ar mare ma oa URSS o vont war ziskar, e voe aozet ur referendom e Nagorno-Karabac'h hag e pastell-vro Sahumian a zo nes dezhañ. Pa voe asantet gant ar muianiver eus an annezidi e tisklêrias Republik Nagorno-Karabac'h he dishualded diouzh Azerbaidjan. Brezel Nagorno-Karabac'h a darzhas etre nerzhioù milourel Nagorno-Karabac'h, harpet gant lu Armenia, ha lu Azerbaidjan. Rannvroioù Azerbaidjan etre Armenia ha Nagorno-Karabac'h zo bet aloubet gant Armeniz ha skarzhet ar boblañs azeri dioute kuit na vefe enklozet ken ar republik dianavezet.

Abaoe 1994, en tu-hont d'ar pep brasañ eus tachenn Nagorno-Karabac'h ez eus e dalc'h homañ 9% pe war-dro eus gorread Azerbaidjan. Homañ ziwezhañ a zalc'h tammoùigoù eus Nagorno-Karabac'h.

## Douaroniezh
Kendalc'h Soummam

D'an 20 a viz Eost 1956, e-pad brezel Aljeria, e voe aozet kendalc'h Soummam.

## Palioù ar C'hendalc'h

Kendalc'h Soummam a zo bet graet evit ober bilañs ar brezel hag bet kroget e 1954, evit aozañ an dazont hag evit sevel ur stur evit ma c'helfe an Aljerianed tizhout ur peoc'h hag ur vro nevez ha frank. He fal a oa ivez krouiñ ur strollad renn broadel evit aozañ an emzavadeg, kempenn un ekonomiezh, ar c'hehentiñ. Holl dileuridi politikel Aljerian o deus kemeret perzh.

## Deiziad ha lec'h

Dibabet eo bet an deiziad hag al lec'h ar c'hendalc'h goude meur a gejadenn etre pennoù ar zonennoù, bodet er zonenn 3, evit ar surentez hag evit bezañ kuzhet. Ar geriadenn Ifri Ouzellaguen, e-kichen koadeier Akfadou, a zo bet choazet evit ar c'hendalc'h. Rennet eo bet ar c'hendalc'h gant Larbi Ben M'hidi hag e sekretour-veur Abane Ramdane.

## Kudenn an Aozadur

Goude bezañ graet ar bilañs eo bet gwelet dre-se tuoù mat ha fall abaoe penn-kentañ an dispac'h hag o efedoù war an dachenn diabarzh ha diavaez. Goude dek devezh tabut, eo bet divizet gwellaat ar bolitikerezh ez milourel, ekonomikel, sokial, ideologel Aljerian. Sed aze ar pezh a zo bet votet:

1) Lakaat ur stur ideologel ha politikel d'an dispac'h ha da c'houde d'ar Stad Aljerian.

2) Didroc'h an tiriad e 6 wilaya: pep wilaya en do e rannvroioù da heul. Aljer a vo ur zonenn emrenn. Pal ar wilaya a oa aesaat ar c'hehentiñ dreist-holl.

3) Aozañ hag urzhiañ an ALN en ur krouiñ gradoù disheñvel evit ar soudarded.

4) Un aozadur politikel resis.

5) Krouidigezh ar CNR (conseil national de la révolution), kiriek eus al lezennoù, hag ar CCE (comité de coordination et d'éxécution), kiriek eus melestradur an dispac'h.

6) Ul liamm etre an ALN hag an FLN. Mestr e vo ar galloud politikel war ar galloud milourel.

7) An dreistelezh a vo gant an diabarzh war an diavaez en ur zoujañ ouzh pennaen ar renerezh bodadel.

8) An arsav-tan, tabutoù, ar gouarnamant da c'hortoz,...
Chatal

Ar **chatal** a zo loened pevarzroadek a c'hell bezañ savet gant an dud abaoe Nevezoadvezh ar Maen; ur ger lies eo eta. Ur *penn-chatal* a vez lavaret pa ne gomzer nemet eus ul loen.

Serret e vez ar chatal e krevier an atantoù pa ne vezont ket lakaet da beuriñ dindan an amzer. Kevatal eo ar ger chatal d'ar ger gallek "bétail", met ur ster strishoc'h a zo d'ar ger saoznek "*cattle*", a zo kenorin, pa ne dalv nemet evit ar bioù (*Bos taurus*). 
*Chatal-korn* a zo ur ger brezhonek kevatal da "cattle". Implijet e vez evel ur furm a-stroll peurvuiañ, met kavet e vez al liester *chataloù* ivez. 

En henvrezhoneg e veze implijet ar ger gwarzheg evel e kembraeg (gwartheg) pe e kerneveureg (gwarthek). Kavout a reer ar stumm “gorheg” e ledenez Rewiz (gouez da Yvan Guehennec).

Un diforc'h a vez graet etre 
* *ar chatal bihan* (pe ar chatal munut) : deñved, givri, moc'h en un tu
hag
* *ar chatal bras* : kezeg ha bioù en tu all.

Ar chatalerezh a vez graet eus ar sevel-chatal pe desavadur ar chatal gant an saverien-chatal.

## Kunujenn
"Chatal" a zo ivez ur ger-kunujenniñ taolet gant dispriz.

## El lennegezh
*Chatal vil pleget bepred o glin*. Va fobl, barzhoneg gant Youenn Olier.
Peon de Rey

**Peon de Rey** a zo ur gazetenn spagnolek embannet bep miz e Barcelona gant an **Escuela de Ajedrez Miguel Illescas** (*Skol Echedoù Miguel Illescas*). Gouestlet eo d'an echedoù. Krouet eo bet e 2002.

## Liamm diavaez
* Lec'hienn ar gazetenn Peon de Rey.
Eukariot

An **eukarioted** (eus an henc'hresianeg *eu*, gwir ha *karuon*, kraoñenn, maen frouezh) zo anezho ur strollad bevien unkellig pe lieskellig a dermener diouzh framm o c'helligoù. Unan eus tri damani ar vuhez eo an eukarioted (gant an archaebacteria hag an eubacteria).

An eukarioted o deus, er c'hontrol d'ar prokarioted (archaebacteria hag eubacteria) :
* organitoù hag a rann diabarzh ar gellig e takadoù, dezho kefridioù resis, evel nukleus bevennet (ennañ an TDN), ar mitokondriennoù, pe ar reticulum endoplasmek, Ardivink Golgi, ar lisosomoù, ar peroksisomoù, ar c'hloroplastoù hag ar vacuolennoù evit a sell ar plant ;
* Un TDN fetisaet e stumm kromozomoù e-pad ar rannadur kelligel ;

* ur seksualegezh wirion, ma vez degaset ul lodenn gevatal eus an dafar genetek gant hiniennoù an div jener.

A-raok e veze rannet an eukarioted e 4 riezad : Animalia, Fungi, Plantae ha Protista (unkelligek anezho). Ma oa sklaer termenadur an teir riezad kentañ, ne oa ket ar memes tra evit riezad ar protisted a yae d'he ober « kement ha na oa ket » loened, plant pe foue.

E-kerzh ar bloavezhioù diwezhañ, an araokadennoù e « reizhadoniezh » o deus roet an tu, daoust ma n'eo ket anavet an holl, da vrastresañ ur wezenn filogenetek eus an eukarioted. Unan eus an dezastum diwezhañ e galleg eo an hini kinniget gant Guillaume Lecointre ha Herve ar Gwiader e *[[Rummatadur filogenetek ar bevien]]* embannet gant Belin.

## Notennoù
Luciano Floridi

**Luciano Floridi** a zo bet ganet d'ar 15 a viz Du 1964 e Roma (Italia), italian prederour.

## Oberennoù pennañ

* *Augmented Intelligence — A Guide to IT for Philosophers*. (in Italian) Rome: Armando, 1996.
* ''Scepticism and the Foundation of Epistemology - A Study in the Metalogical Fallacies''. Leiden: Brill, 1996. 
* *Internet - An Epistemological Essay*. (in Italian and in French) Milan: Il Saggiatore, 1997.
* ''Philosophy and Computing: An Introduction''. London/New York: Routledge, 1999. 
* ''Sextus Empiricus, The Recovery and Transmission of Pyrrhonism''. Oxford: Oxford University Press, 2002.
* ''The Blackwell Guide to the Philosophy of Computing and Information''. (editor) Oxford: Blackwell, 2003.

## iPod and Videos

* *Relevant Information*, the SIRLS/Thomson Scientific ISI Samuel Lazarow Memorial lecture, University of Arizona, USA, February 8 2007. View the Presentation while you listen to the podcast. Download Lecture (MP3, 52MB). Download Question and Answer Session following the Lecture (MP3, 39MB). Quicktime Streaming Video (requires the Quicktime Plug-in, broadband recommended). Windows Video (.wmv format, requires IE and Media Player version 9 or higher for streaming). iPod Compatible (.m4v, 375MB, download only).

*''A Look into the Future of ICT'' North American Computing and Philosophy Conference, August 10-12 2006, Rensselaer Polytechnic Institute, USA.

*''Where are we in the philosophy of information?'', June 21 2006, University of Bergen, Norway.

*''The Logic of Information'', presentation, discussion, Télé-université (Université du Québec), 11 May 2005, Montréal, Canada.

*''From Augmented Intelligence to Augmented Responsibility'', North American Computing and Philosophy Conference, January 24 2002, Oregon State University, USA.

*''Artificial Evil and the Foundation of Computer Ethics'', presentation, discussion, CEPE2000 Computer Ethics: Philosophical Enquiry, July 14-16, 2000, Dartmouth College, USA.

## Liammoù diavaez

*Home page and articles online
*Interview for the American Philosophical Association — ''Philosophy And Computing Newsletter''
*Biography, in English
*Biography, in Italian, from ''Cervelli in Fuga'' (Roma: Accenti, 2001)
Dassonenn

Er yezhoniezh e vez implijet an termen **dassonenn** (saoz.: ''sonorant'') war dachenn ar fonetik hag ar fonologiezh evit komz eus ur sonenn produet hep direnkañ red an aer. E berr gomzoù, bez' e c'heller distagañ un dassonenn en un doare didroc'h, da skouer [m] ha [l]. Dassonennoù eo an holl vogalennoù ivez. N'eo ket dassonennoù, da skouer, ar c'hensonennoù dre serriñ evel [d] pe [k] ma vez stanket red an aer a-benn o froduiñ ha dre se n'hallont ket bezañ distaget en un doare didroc'h.

Ouzhpenn an holl vogalennoù e vez renket e-touez an dassonennoù ar c'hensonennoù dre dostaat, dre fri, dre stlakat ha dre froumal.

Setu an dassonennoù pennañ gant bep o arouezenn hervez reolennoù treuzskrivañ al lizherenneg fonetikel etrebroadel: [l, m, n, r, w, j]

Enebet e vez an dassonennoù ouzh ar c'hensonennoù dre serriñ dreist-holl, hag ivez ouzh ar c'hensonennoù dre fic'hal hag ar ruzennoù rak daoust ha ma c'heller distagañ ur ruzenn en un doare didroc'h e vez direnket red an aer betek e lakaat da daskrenañ. 

Mouezhiet eo an darn-vrasañ eus an dassonennoù implijet gant yezhoù ar bed dre m'eo gwan-tre son un dassonenn divouezh, ha bewech ma vez implijet un dassonenn divouezh gant ur yezh bennak e ra ar yezh-se ivez gant an dassonenn mouezhiet a glot ganti. Ral-tre eo an dassonennoù divouezh, kavet e tro-dro da 5% eus an holl yezhoù komzet dre ar bed ha lec'hiet en un takad resis tro-dro d'ar Meurvor habask, eus Kanaky betek Suamerika e meur a familh-yezhoù disheñvel, d.s. ar yezhoù aostronezek, sinek-tibetek, na-dene hag eskimoek-aleoutek. 

## Gwelet ivez
* Kensonenn

## Notennoù ha daveoù
Trenkenn ribonukleek ribosom

an **Drenkenn ribonukleek ribosom** (pe **TRNr**) zo un drenkenn ribonukleek (TRN) a vez kevanaozet en nukleolenn gant TRN Pol I hag elfenn greiz ar ribosomoù, an ardivink da sevel proteinoù eus holl ar c'helligoù bev. Roll an TRNr zo opourchas u ?? evit digodañ TRNm e trenkennoù aminek ha da etrewezhiañ gant an TRNt e-doug ???? o pourchas un obererezh treuzkasas peptidilek.

**TRNroù** disheñvel a ra framm ha kalon ar ribosom, un organite kellig a dalvez da dreiñ an titouroù genetek kodet war an TRN kannad (TRNk), a zeu e-unan diwar an diskrivadenn eus ul lodenn eus ar genom, à partir de laquelle il kevanaoz ar proteinoù e-barzh ar c'hellig. ouzhpenn an TRNroù, ez a un hanterkant protein bennak anvet proteinoù ribosom a yaa d'ober ar ribosomoù.

An TRNoù ribosom pe TRNr zo produet o-unan diwar genoù kodet en TDN. Diskrivet int dindan stumm diaraogerien hiroc'h a vez clivés war-lerc'h evit reiñ an TRNroù disheñvel. E-touez an eukarioted e c'hoarvez an argerzh maturation/clivage -se en nukleolenn. Er ribosom e vez pleget an ARNroù warno o-unan, oc'h ober ur framm teirmentek fetis. Gwarezet e vez an TRNroù zo stabil-kenañ gant ar framm-se, pa o devez an TRNoù kannad ur vuhez verr peurliesañ.

## Liamm diavaez
* ''Ribosomal RNA'' gant Denis LJ Lafontaine ha David Tollervey (e saozneg)
Ecolo

**Ecolo** (*Écologistes Confédérés pour l'Organisation de Luttes Originales*) a zo ur strollad politikel belgiat galleger.