open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Knaneg

Ur yezh slavek eo ar **c'hnaneg** (knaneg: *leshon Knaan*; saozneg: **knaanic** pe *canaanic*) pe **yuzev-slaveg** komzet gwechall gant ar Yuzevien er broioù tchekek. 

Daoust ha ma vez implijet an termen *knaneg* en un doare resis d'ober dave d'ar yuzev-tchekek e c'hell talvezout ivez evit n'eus forzh peseurt yezh yuzev-slavek all. 

## Gwelet ivez
* Yezhoù slavek
* Yezhoù yuzevek
Bouc'horeg

Ur yezh indez-europek eus skourr ar yezhoù iranek eo ar **bouc'horeg** (bouc'horeg: בוכורי, saozneg: *bukhori* pe *bukharic*) pe **yuzev-[[tadjikeg]]** komzet gant tro-dro da 60.000 den en Israel (50.000 den), Ouzbekistan (10.000 den) dreist-holl hag ivez er Stadoù-Unanet, Tadjikistan, hag Afghanistan

Yezh hengounel ar Yuzevion bouc'horek an hini eo.

Ur yezh persek eo ar bouc'horeg, enni meur a c'her o tont eus an hebraeg dreist-holl hag ivez eus ar yezhoù all komzet war he zro evel an ouzbekeg hag ar rusianeg.

Chomet eo tost-tre d'an tadjikeg, tost a-walc'h evit ma c'heller an dud en em gompren etreze o-div, ha meur a berzh boutin ez eus gant an **[[djidieg]]** (*dzhidi*) pe **[[dzhidieg|juzev-perseg]]**.

Skrivet e vez ar bouc'horeg gant al lizherenneg hebraek evel an darn vrasañ eus ar yezhoù yuzevek all. 

## Gwelet ivez
* Yezhoù persek
* Tadjikeg

## Liammoù diavaez
* ''Ethnologue''
* ''Omniglot''. Lech'ienn diwar-benn an doareoù-skrivañ
Yevaneg

Ur yezh indezeuropek eus skourr ar yezhoù gresianek eo ar **yevaneg** pe **yuzev-gresianeg** (saozneg: *yevanic*, *romaniote* pe *judeo-greek*) komzet gwechall gant ar Yuzevien romanioted bet o chom e Gres abaoe ar Maread Hellenek. 

Ur yezh-kar d'ar c'hoine gresianek *(&#917;&#955;&#955;&#951;&#957;&#953;&#954;&#942; &#922;&#959;&#953;&#957;&#942;)* an hini eo, enni meur a c'her o tont eus an hebraeg.

Ur yezh peuzvarv eo ar yevaneg, o vont da get evit meur a abeg:

* "lonket" eo bet ar bihanniver a Yuzevion a orin romaniotek koulz gant an iliz ortodoksel koulz gant ar yuzevion sefaradek kalz niverussoc'h;

* meur a Yuzev a orin romaniotek zo aet d'ar Stadoù-Unanet m'eo bet dilezet ar yezh gante evit ober gant ar saozneg pe c'hoazh da Israel e-lec'h ma veze pouezet war an dud nevez-deuet da dilezel o yezhoù evit ober kentoc'h gant an hebraeg;
* drouklazhet e oa bet meur a Yuzev a rae gant ar yezh-se gant an nazied

## Gwelet ivez
* Yezhoù yuzevek
* Gresianeg

## Liammoù diavaez
* Lec'hienn diwar-benn ar yezhoù yuzevek: ar yuzev-gresianeg
* Endangered Language Alliance - Sol Matsil
Iañ milved

Eil milved kt JK |  | ** milved** |  | ../..

 |  |  |  | 

 |  |  |  | 

Roll ar milvedoù | Roll ar C'hantvedoù


Kregiñ a ra ar ** milved** d'ar 1añ a viz Genver 1 hag echuiñ a ra d'an 31 a viz Kerzu 1000. Deroù an amzervezh anvet Istor eo. Ne gresk ket poblañs ar bed ken buan hag ar milved kent, tremen a ra eus tro-dro 200 milion a dud er bloaz 1 da tro-dro 300 milion er bloaz 1000. Ur milved treuzkemm eo en Azia hag Europa, ha kresk fonnus e Mesoamerika. 

## Darvoudoù bras
### En Europa
* Henamzer
* Mare an divroadegoù
* Krennamzer uhel en eil lodenn eus ar milved

Lakaat a ra an istorourien da gregiñ an Impalaeriezh Roman er bloaz 27 kent JK, araok bezañ dispartiet e daou e 395. C'hoarvezhout a ra diskar Impalaeriezh Roman ar C'hornôg e 476. Kenderc'hel a ra Impalaeriezh Roman ar Reter, anvet ivez an Impalaeriezh Bizantion, betek 1453. 

Taget eo Kornôg Europa gant ar Vikinged e kantvedoù diwezhañ ar milved.

#### Arvorig ha Breizh

Mont a ra Brezhoned eus Enez Vreizh d'an Arvorig etre an  hag an , oc'h en em veskañ gant ar boblañs galian-roman. 

Diazezet eo ar vroad vreizhat gant Nevenoe o trec'hiñ arme frank Karl Voal en Emgann Ballon e 845.

### En Azia

E Sina e kemer an Tierniezh Jin (265 - 420) plas an Tierniezh Han, araok ma vefe graet kement all gant an tierniezh Tang. 

Rannet eo Iskevandir Indez e kalz rouantelezhioù. En em staliañ a ra an Impalaeriezh Gupta etre 320 ha 550.

### E Mezoamerika
An "amzervezh klasel" a ra an istorourien eus ar mare etre 200 ha 900. Teotihuacan a zeu da vezañ ur gêr vras ha mestr war Kreizamerika. 

### En Afrika
En em strewiñ a ra ar vBantoued en Afrika issahara.

Treuzet e vez ar Sahara gant marc'hadourien sklaved a ya betek aodoù Maghreb ha Reter Afrika d'ober koñvers.

## Relijionoù
Ijinet eo div relijion vras : ar gristeniezh a grog e bloavezhioù kentañ ar milved hag eo skignet en Europa dreist-holl, hag an islam er  hag en em skuilh eus Arabia betek India ha Kornôg Azia, ha betek Maghreb hag al Ledenez iberek.

En em strewiñ a ra ar voudaegezh e Reter Azia.

## Ijinadennoù, kavadennoù, degasadennoù
E Sina eo kodifikaet an arz da fardañ paper (anavezet abaoe an eil kantved kt JK).

Ijinet eo ar gartennouriezh gant Ptolemaios en eil kantved.

Ijinet eo an tan-arvest gant ar Sinaiz en .

Degaset eo ar balañser, an horolaj hag an abakenn gant Jelvestr II.
Eil milved

Kregiñ a ra an **eil milved** d'ar 1añ Genver 1001 hag echuiñ a ra d'an 31 Kerzu 2000.

## Darvoudoù

* ar Grennamzer izel
* ar vosenn zu
* an Azginivelezh en Europa
* an industrieladur
* an Impalaerezhioù trevadennel
* an daou vrezel bed

## Ijinadennoù, kavadennoù, degasadennoù
* Ar moullañ gant Johannes Gutenberg
* Al liamm etre Europa hag Amerika ha kartennoù klok kentañ ar blanedenn
* Dizoloadenn an tredan
* Dizoloadenn doareoù kehentiñ nevez (pellarouezerezh diorjal, pellgomzerezh diloc’h hag hezoug, ar Genrouedad...)
* Dizoloadenn an teknologiezhioù nevez (skinwel, urzhiataer, ardivinkoù titredannerezh)
* Deroù ergerzhadeg an Egor hga eroù ar c’hlonañ en eil lodenn eus an 

## Sevenadur
En em stewiñ a ra Danvez Breizh en Europa e-pad ar Grennamzer (mojenn ar Roue Arzhur, Tristan hag Izold...), o tegas temoù nevez evel ar marc'hegiezh, ar garantez kourtes, an hudouriezh, etc, ha doareoù all da skrivañ evel ar romant, pe er varzhoniezh. Addizoloet eo mojennerezh Henc'hres ha Roma gant Europa adalek an Azginivelezh, o tont da vezañ un eienenn awen vras.

En em ziorren a ra fonnus an arzoù en eil milved, en holl dachennoù : al livadur, ar savouriezh, ar gizelladur, al lennegezh, ar sonerezh, etc.

## Relijionoù
En em strewiñ a ra ar relijionoù bras : ar gristeniezh, an islam, an hindouegezh, ar voudaegezh. E 1054 eo dispartiet ar gatoligiezh hag an ortodoksiezh gant Skism Kornôg-Reter. Krouet eo ar brotestantiezh er .
IIIe milved

../.. |
 |
** milved** |
 |
../..


 |
 |
 |
 |



 |
 |
 |
 |



Roll ar milvedoù |
Roll ar C'hantvedoù

----
Kroget en deus an ** milved** d'ar 1añ Genver 2001 hag echuiñ a raio d'an 31 Kerzu 3000, da lavaret eo eus an  betek an .

## Penndarvoudoù

* kenderc'hel a ra an Dispac'h niverel da cheñch buhez pemdez an dud voutin, koulz war an dachenn brevez ha micherel,
** krouet eo an holloueziadur digor Wikipedia e 2001,
** lañset eo an iPhone gant Apple, ar "poellgomz" kentañ, e 2007
* kentradet eo ur gaouad sponterezh e 2001 gant Al-Qaida ha Gwalldaolioù an 11 a viz Gwengolo e SUA,
* kreñvaat a ra tommadur ar blanedenn, o tegas anadennoù direizh an hin er bed.

## Steuñvoù ha raktresoù
* steuñv Unaniezh Europa eo da izelaat dilaoskadennoù gaz efed ti-gwer dre 55% e 2030,
* raktresañ a ra an NASA da gas tud en ur gefridi da Veurzh etre 2031 ha 2035,
* pal an ONU eo e vefe alfabetakaet holl annezidi ar bed ha gallout a reont holl mont war ar Genrouedad e 2030.

## Darvoudoù da zont
* 19 a viz Genver 2038 : un draen a vo evit kalz sistemoù niverel loc'het e 1970.
* 2041 : fin labourioù dispennadur kreizenn nukleel Brenniliz programmet gant ar Stad gall.
* 2047 : d'ar  a viz Gouere e vo war an echu an emglev "ur vro, daou sistem" etre Hong Kong ha Republik Pobl Sina. Skoulmet eo bet d'ar  a viz Gouere 1997 gant Deng Xiaoping evit ober war-dro adunvaniezh Hong Kong gant Sina, ha diferet e oa bet e Disklêriadur Boutin Breizh-Veur-Sina e 1984. N'eo ket resisaet e teuliad ebet petra vo graet goude. (Lod a lavar eo bet torret ar sistem e 2020 gant al Lezenn diwar-benn ar Surentez Broadel.)
*2048: d'ar 14 a viz Genver e teuio Protokol Madrid diwar-benn Antarktika d'e dermen, hag e vo adwelet.
*2049:
** d'ar  a viz Here e tle bezañ echuet Hentoù Nevez ar Seiz hag a gloto gant 100vet deiz-ha-bloaz diazezadenn Republik Pobl Sina.
** d'an 20 a viz Kerzu e vo echu an emglev "ur vro, daou sistem" gant Makao, kroget 50 bloaz araok d'an 20 a viz Kerzu 1999.

## Lidoù
* 2345 : lid 1500 bloaz ar vroad vreizhat diazezet gant Nevenoe.
* 2453: 1000 bloaz zo abaoe diskar Impalaeriezh roman ar Reter
* 2464 : 1000 bloaz ar C’hatholicon skrivet gant Jehan Lagadeuc : geriadur brezhoneg kentañ, geriadur gallek kentañ, ha geriadur liesyezhel kentañ embannet er bed.
* 2476: 2000 bloaz zo abaoe diskar Impalaeriezh roman ar C'hornôg

## Steredoniezh

* 31 a viz Mae 2068 : c'hoarvezhout a raio ur fallaenn war an Heol,
* miz Eost 2113 : tizhet e vo he afelienn gant ar gorrblanedenn Ploudon evit ar wech kentañ abaoe e oa bet dizoloet e 1930
* miz Gwengolo 2231 - miz Here 2245 : tostoc'h e vo Ploudon ouzh an Heol eget Neizhan evit ar wezh kentañ abaoe ar bloazh 1999,
* 2265: distro Kometenn Vras 1861.
* tri tostadur a c'hoarvezo etre an Douar ha Meurzh :
** 55 688 405,2 km a vo etrezo d'ar Sul 28 a viz Eost 2287,
** 55 651 582,118 km d'an 3 a viz Gwengolo 2650,
** 55 651 033,122 km d'an 8 a viz Gwengolo 2729.
* 2562 : echuiñ a raio ar gorrblanedenn Eris he reveulzienn gentañ tro-dro d'an Heol abaoe eo bet dizoloet e 2005.
IVe milved

../.. |
 |
 milved |
 |
../..


----
Roll ar milvedoù |
Roll ar C'hantvedoù



----

Kregiñ a raio ar ** milved** d'ar 1añ Genver 3001 hag echuiñ a raio d'an 31 Kerzu 4000.

Er milved-se e vo 2365 fallaenn war an Heol.

Er bloaz 3344 e vo un 30 a viz C'hwevrer abalamour d'an 9 vunutenn ha 9,27 eilenn a vank bep bloaz.

## Skiant-faltazi
* er stirad bevaat Gravity Falls e c'hoarvez fin ar bed er bloaz 3012.
* tremen a ra ar stirad bevaat Adventure Time er milved-se.
* hervez Nostradamus e c'hoarvezo fin ar bed er bloaz 3797. 
* er film *[[Planedenn ar marmouzed (film, 1968)|Planedenn ar marmouzed]]* (1968) e erru an astraer Taylor war ar blanedenn d'an 29 a viz Du 3978.

## Notennoù ha daveoù
Iañ milved kt JK

## Penndarvoudoù

### [[Azia]]
* E Korea : savidigezh e-tro 30 000 taol-vaen a-hed ar milved koulz lavaret.
### [[Afrika]]
* Tizhout a ra an darn vrasañ eus pobladoù afrikan ar Sac’hara ar broioù m'emaint staliet hiziv an deiz : 
** Staliet eo e reter Tibesti ar gantreourien Toubou (pe Tibou), deuet diwar ur meskaj etre mesaerien chatal ar reter ha tud du ar su.
** Ar C’haramanted, zo evit darn hendadoù an Douareged a-vremañ, a vez o kantren dre ar Sac’hara greiz. Garama (Djerma), o c’hêr-benn, zo er Fezzan. Treuziñ-didreuziñ a reont ar Sac’hara war-bouez kirri stlejet gant pevar marc’h. Talvezout a reont da hanterourien etre ar bed du hag ar bed kreizdouarel. Hent ar c’hirri a loc’h eus Gao evit hedañ Adrar Iforas, Tanezrouft, Ilezi e Tasili an Ajjered, a-raok gaoliañ e daou hent; unan anezho a bak war-du Sabratha dre Cidamus (Ghadames), egile a sko trema Lepcis dre Garama ha Sokna, poent loc’h hent Siouah hag Egipt.
* Dizoloet ez eus, e-kichen Yipkabongo, e norzh ar Ghana a-vremañ, gant arkeologourien nederlandat (08/1984), ur bez ennañ delwennoù priaj, bezskridoù ha bravigoù arem etre 1500 ha 3000 bloaz kozh.

### [[Aostralia]]
* Kêriadennoù bras gant tiez mein ront e gevred Aostralia. Betek 700 a dud a c’hall bevañ enno.
* Rouedad eskemm war hentadoù hir evit ar c’hinkladurioù hag an danvezioù krai.
* Bora, seurtoù steudadoù mein gant un dalvoudegezh arouezel kevrinus. Dastumadegoù lidel ha lec’hioù sakr, evel ar goudorioù livet, liammet ouzh « amzerioù an hunvre », ur seurt marevezh aour. Alies eo stag al lidoù, a vod kantadoù a dud, ouzh produioù zo evel ar c’hraoñ kikaz. A-benn o frientiñ e ranker tennañ an danvezennoù toksek zo enno dre o lakaat da drempiñ ha da c’hoiñ. Lidoù all zo ivez evel unan liammet ouzh ar valafenn bogong a baot e distrig ar Snowy Mountains.

### [[Amerika]]
* Sevenadurezhioù an Adenaed e biojoù koadek reter ar Stadoù-Unanet, en Ohio, er C’hentucky, en Indiana, e Pennsylvania hag e Virginia ar C’hornôg (-1000/-100). Krugelloù pinvidik e-kichen torgennoù kalvezadel.
Yuzev-berbereg

Ur yezh verberek eo ar **yuzev-berbereg** komzet gant ar yuzevion a orin berber komzet gwechall e Maroko met bremañ e vez komzet gant tro-dro da 2.000 den en Israel dreist-holl.

Talvezout a ra an tacheliteg da yezh diazez, levezonet war-lerc'h gant gerioù a orin hebraek.

## Gwelet ivez
* Yezhoù yuzevek

## Liammoù diavaez
* ''Ethnologue''
Yezhoù berberek

Ur skourr eus ar yezhoù afrez-aziatek eo ar **yezhoù berberek**, ennañ 26 yezh komzet e Libia, Egipt, Maroko, Aljeria, Tunizia, Niger ha Maouritania. 

Dont a ra ar ger *berber* diwar ar henc'hresianeg βάρβαρος *barbaros*, "barbar" hag abalamour da se e vez implijet ar ger *tamazigt* aliesoc'h-aliesañ en e lec'h, dreist-holl pa vez kaoz eus yezhoù berberek an norzh.

Isrannet e vez ar yezhoù er skourr-mañ evel hen:

* Yezhoù berberek ar reter
* Yezhoù gwantchek
* Yezhoù berberek an norzh
* Yezhoù tamachekek
* Yezhoù zenagaek

## Gwelet ivez
* Yezhoù afrez-aziatek
* Tamazigteg
6 Here

## Darvoudoù

* 1833 kurunennet eo Carlos, Kont Molina evel Carlos V Spagn ha gant se e krog Kentañ brezel ar garlouriezh.
* 1889 : digoret eo ar *[[Moulin Rouge]]* e karter Montmartre Pariz.
* 1915 : aloubet eo Serbia gant Aostria-Hungaria.
* 1927 : skignet eo *[[The Jazz Singer]]*, kentañ film gant komzoù, e New York.
* 1934 : embannet eo savidigezh ar Stad Katalan e Barcelona, gant Lluís Companys.
* 1939 : Echuet eo Aloubadeg Polonia gant an Alamagn nazi hag an URSS
* 1973 : penn-kentañ Brezel Yom Kippour etre Egipt hag Israel war Ganol Suez.
* 1981 : drouklazhet eo prezidant Ejipt Mohamed Anwar Al-Sadat.
* 1995 : kavet eo kentañ ezplanedenn *[[51 Pegasi b]]* gant an astrofizikourien suis Michel Mayor ha Didier Queloz.

## Ganedigezhioù
* 1738 : Maria Anna, arc'hdugez Aostria.
* 1773 : Loeiz-Fulup Iañ, roue Bro C'hall.
* 1885 : François de La Rocque, milour, politikour ha harzour gall.
* 1887 : Le Corbusier, savour-tiez ha kêraozour suis-gall.
* 1888 : Roland Garros, nijer gall.
* 1914 : Thor Heyerdahl, etnografour hag ergerzher norvegiat.
* 1920 : Michel Jaouen, beleg breizhat.
* 1923 : Yaşar Kemal, skrivagner turk.
* 1930 : Hafez al-Assad, prezidant Siria.
* 1948 : Gerry Adams, politiker iwerzhonat.
* 1973 : Ioan Gruffudd, aktor kembreat.
* 1982 : Levon Aronian, mestrc'hoarier echedoù armenian.

## Marvioù

* 877 : Karl Voal, impalaer ha roue Franked ar C'hornôg.
* 1349 : Janed II Navarra, merc'h da Loeiz X, roue Bro-C'hall.
* 1644 : Elesbed, rouanez Spagn ha Portugal.
* 1825 : Bernard-Germain de Lacépède, loenoniour ha politikour gall.
* 1891 : Charles Stewart Parnell, politikour ha brogarour iwerzhonat.
* 1892 : Alfred Tennyson, barzh saoznek.
* 1892 : Adélaïde-Louise d'Eckmühl de Blocqueville, lennegourez ha barzhez c'hall.
* 1901 : Charles Stanley, mestrc'hoarier echedoù saoz ha stadunanat.
* 1928 : Pádraic Ó Conaire, kazetenner ha skrivagner iwerzhonek.
* 1975 : Henry Calvin, aktour fent (sinema ha skinwel) stadunanat.
* 1980 : Jean Robig, marc'houarner breizhat.
* 1981 : Mohamed Anwar Al-Sadat, prezidant Egipt eus 1970 betek 1981 ha Priz Nobel ar Peoc'h e 1978.
* 2018 : Montserrat Caballé, kanerez opera eus Katalonia.
* 2020 : Johnny Nash, kaner stadunanat.

## Lidoù
Sant an deiz : Sant Ivi.
* Iliz katolik roman
** Santez Fe, merzherez lazhet e Kêr Agen (Lot-et-Garonne) ().
** Sant Ivi, diagon deuet eus Kembre da Vreizh e dibenn ar .
** Sant Bruno, diazezer abati ar Chartouzi bras hag Urzh ar chartouzed ().
Big Brother and the Holding Company

**Big Brother and the Holding Company** a oa ur strollad savet e San Francisco e 1965 pa veze graet berzh get ar "leurenn psikedelik" du-hont d'ar mare-se (get strolladoù brudet èl Grateful Dead pe Jefferson Airplane peurgetket, ha re arall...). Sam Andrew, James Gurley (gitarourion anezhe o-daou), Peter Albin (gitar boud) ha Chuck Jones (taboulinoù) a oa izili bennañ ar strollad.
 
Erlerc'hiet e voe Chuck Jones get Dave Getz e 1966. Kreskiñ a reas brud ar strollad pa voe degemeret ennañ ar ganerez dibar Janis Joplin, e 1966 ivez. Berzh a rezont er festival Pop e Monterey. Tizhet e voe penn uhelañ ar "charts" (listenn ar pladennoù muiañ gwerzhet) get o eil pladenn "Cheap Thrills" e 1968.

E dibenn 1968 eh eas kuit Janis ag ar strollad evit krouiñ ar Kozmic Blues Band. Albin ha Getz a yeas e-barzh Country Joe and the Fish.

Adsavet e oa bet ar strollad e 1969 get ar memes re (nemet Janis a gendalc'has hec'h-unan penn) ha tarzhiñ a reas en-dro e 1972. E 1987 e oa bet adsavet ar strollad get an izili a-orin (Sam Andrew, Peter Albin ha Dave Getz) ha graet troiadoù sonadegoù gete. A-hed ar wezh eo bet kaset ar c'han get merc'hed (ouzhpenn Janis Joplin hag àr he lerc'h), èl Lisa Battle ha Halley DeVestern.
 
## Izili ar strollad

* Peter Albin (gitar boud)
* Sam Andrew (gitar)
* Chuck Jones (taboulinoù) ha goude David Getz (taboulinoù)
* James Gurley (gitar)
* Janis Joplin (3 fladenn, aet kuit ag ar strollad e 1968). 
 
## Pladennoù

* "Big brother and the holding company" (09/1967) Mainstream
* "Cheap thrills" (1968) Cbs 
* "Be a brother" (1970) Columbia Records
* "How hard it is" (1971) Columbia Records
Italkieg

Ur yezh romanek eo an **italkieg** (diwar an hebraeg: אטלקי *italianeg*) pe **yuzev-[[italianeg]]** komzet gant tro-dro da 4.000 den en holl.

Ral-kenañ eo an italkieg e-touez an holl yezhoù yuzevek dre ma vez implijet gantañ verboù hebraeg displeget evel verboù italianeg. A-hend-all e vez implijet kalz a c'herioù hebraek en italianeg a dalvez da yezh diazez.

Meur a rannyezh zo:
* yuzev-livorneg (*bagitto*, *giudeo-livornese*) komzet e Livorno
* yuzev-ferrareg (*giudeo-ferrarese*) komzet e Ferrara 
* yuzev-firenzeg (*giudeo-fiorentino*) komzet e Firenze
* yuzev-mantoveg (*giudeo-mantovano*) komzet e Mantova
* yuzev-modeneg (*giudeo-modenese*) komzet e Modena
* yuzev-piemonteg (*giudeo-piemontese*) komzet e Piemonte
* yuzev-redjieg (*giudeo-reggiano*) komzet e Reggio 'n Emilia
* yuzev-romeg (*giudeo-romanesco*) komzet e Roma
* yuzev-venezeg (*giudeo-veneziano*) komzet e Venezia. 

Komzet e vez d'an nebeutañ div rannyezh italkiek all e Korfou.

## Gwelet ivez
* Italianeg
* Yezhoù yuzevek
* Yezhoù yuzev-romanek

## Liammoù diavaez
*''Rosetta''
*''Ethnologue'' report for Italkian
Djouhourieg

Ur yezh persek eo an **djouhourieg** (*juhuri* pe *juwri*) pe **yuzev-[[tateg]]** komzet gant ar Yuzevion a chom er menezioù e reter ar C'haokaz, dreist-holl e Dagestan. Bremañ avat e vez komzet muioc'h en Israel evit war an dachenn-yezh hengounel.

En holl e vez komzet gant 101,000 den er broioù-mañ da heul:
* Stad Israel: 70.000
* Azerbaidjan: 24.000
* Rusia: 7.000

Tost-tre eo an djouhourieg d'ar c'hrennberseg, ennañ meur a c'her a orin hebraek.

Betek ar bloavezhioù 1920 e veze skrivet gant al lizherenneg hebraek met war-lerc'h e voe implijet al lizherenneg latin a-raok ma voe lakaat da dalvezout al lizherenneg kirillek. Muioc'h-mui e vez implijet ar skritur hebraek en-dro. 

## Gwelet ivez
* Yezhoù yuzevek
* Tateg

## Liammoù diavaez
*''Ethnologue''
*ЯЗЫК ГОРСКИХ ЕВРЕЕВ ДАГЕСТАНА
Zarfateg

Ur yezh romanek eo ar **zarfateg** (zarfateg: *tsarfatit* diwar an hebraeg: צרפת *Frañs*) pe yuzev-galleg.

Dre ma vez kavet er yezh yuzevek-mañ nebeut-tre a c'herioù o tont eus an hebraeg ez eo posupl e vije anezhi kentoc'h ur rannyezh eus an henc'halleg hepmuiken.

Ur yezh varv an hini eo, aet da get er , bet komzet gwechall gant Yuzevion e norzh Frañs (bremañ en Alamagn) evel Mainz, Frankfurt am Main hag Aachen.

Skrivet e veze gant al lizherenneg hebraek.

## Gwelet ivez
* Yezhoù yuzevek
* Yezhoù yuzev-romanek
Grouzineg

Ur yezh kaokazek eus skourr ar yezhoù kartvelek eo ar **grouzineg** (grouzineg: קיברולי *kivruli*, saozneg: *Gruzinic*) pe **yuzev-georgeg** komzet gant tro-dro da 85.000 den e Jorjia (20.000 den), Israel (59.800 den), Rusia, Belgia hag ar Stadoù-Unanet (4.000 den).

Estreget ar gerioù a orin hebraek implijet er grouzineg ez eo ar yezh-se ken tost d'ar georgeg ma'z eo eo diaezet komz eus yezhoù disheñvel e meur a geñver. 

Bewech e vez komzet ar yezh gant nebeutoc'h nebeutañ a dud.

## Gwelet ivez
* Yezhoù yuzevek
Yuzev-marateg

Ur yezh indez-ariek eo ar **yuzev-marateg** komzet gant ar vBene Israel (yuzevion Mumbai) o chom en India. Bremañ avat e vez komzet muioc'h en Israel evit en India. 

Talvezout a ra ar marateg da yezh diazez, bet levezonet gant an hebraeg, an aramaeg, ar portugaleg hag ar malayalameg. Met ken tost eo chomet ouzh ar marateg ma'z eo diaezet lâret e vefe ur yezh disheñvel anezhi.

## Gwelet ivez
* Yezhoù yuzevek
Djidieg

Ur yezh indez-europek eus skourr ar yezhoù iranek eo an **djidieg** (djidieg: *dzhidi* pe *latorayi*) pe **yuzev-perseg** komzet gant ar Yuzevion o chom en Iran ha bremañ ivez en Israel (tro-dro da 60.000 den en holl). 

## Gwelet ivez
* Yezhoù persek
* Perseg
* Bouc'horeg
* Yezhoù yuzevek

## Liammoù diavaez
* ''Ethnologue''
Yezhoù yuzev

Estreget an hebraeg, yezh sakr ar yuzevion ez eus meur a yezh all renket evel *yezh yuzevek* dre ma vezont implijet evel yezh voutin ha disakr ar yuzevion.

N'eo ket e gwirionez neuze ar yezhoù yuzevek ur familh-yezhoù en un doare resis dre ma c'hellont bezañ renket e meur a familh-yezh disheñvel hervez ar yezh diazez.

Diazezet emañ pep yezh yuzevek war ur yezh all komzet gant an dud er vro m'emañ o chom enni ur gumuniezh yuzevion. Levezonet e vez ar yezh diazez-se war-lerc'h gant an hebraeg dresit-holl evit ar pezh a sell ouzh ar c'heriaoueg. Peruliesañ e veve didroc'het ar c'humuniezhioù yuzev diouzh an dud all pa savas an darn vrasañ eus ar yezhoù yuzevek ha neuze pa'z eas ar yezhoù diazez war dioreen e chomas war-sav ar yezhoù yuzevek pe ez ejont war diorreen en un doare disheñvel, levezonet gant yezhoù all. 

Peurliesañ e vez implijet al lizherenneg hebraek, gouestlet pe get, evit skrivañ ar yezhoù yuzevek.

## Roll ar yezhoù yuzevek
### [[Yezhoù afrez-aziatek]]
* Yezhoù semitek
** Hebraeg
** Aramaeg
** Nevez-Aramaeg
*** Rannyezh noshanek (*lishanid noshan*)
*** Rannyezh djananek (*lishanid janan*)
*** Rannyezh deniek (*lishanid deni*)
*** Rannyezh didanek (*lishanid didan*)
** Yezhoù yuzev-arabek
*** Yuzev-Irakeg
*** Yuzev-Morokeg
*** Yuzev-Yemeneg
*** Yuzev-Libieg
*** Yuzev-Aljerieg
* Yezhoù berberek
** Yuzev-berbereg
* Yezhoù kouchitek
** Kayleg (*Kayla*)
** Kwareg (*Qwara*)
** Kailigneg (*Kaïliña*)

### [[Yezhoù indez-europek]]
* Yezhoù germanek
** Yideg (*Yiddish*)
* Yezhoù keltiek
** Yuzev-brezhoneg
* Yezhoù italek
** Yuzev-latin
** Yezhoù romanek
*** Ladinoeg (*Ladino* pe Yuzev-spagnoleg) 
*** Chouaditeg (*Shuadit* pe Yuzev-provañseg)
*** Zarfateg (*Zarphatic* pe Yuzev-galleg)
*** Yuzev-portugaleg
*** Italkieg (*Italkian* pe Yuzev-italianeg)
*** Yuzev-katalaneg
*** Yuzev-aragoneg
* Yezhoù slavek
** Knaneg (*Knaanic* pe Yuzev-tchekeg)
* Yezhoù gresianek
** Yevaneg (*Yevanic* pe Yuzev-gresianeg)
* Yezhoù indez-iranek
** Djidieg, (*Dzhidi* pe Yuzev-perseg)
** Bouc'horeg (*Bukhori* pe Yuzev-tadjikeg]]
** Yuzev-Golpaygani
** Yuzev-Yazdeg (*Yuzev-Yazdi*)
** Yuzev-Kermaneg (*Yuzev-Kermani*)
** Yuzev-Chirazeg (*Yuzev-Shirazi*)
** Yuzev-Esfahaneg (*Yuzev-Esfahani*)
** Yuzev-Hamedaneg (*Yuzev-Hamedani*)
** Yuzev-Kachaneg (*Yuzev-Kashani*)
** Yuzev-Boroudjerdeg (*Yuzev-Borujerdi*)
** Yuzev-Nehevandeg (*Yuzev-Nehevandi*)
** Yuzev-C'hounsareg (*Yuzev-Khunsari*)
** Djouhourieg (*Juhuri* pe Yuzev-tateg)
** Yuzev-marateg

### [[Yezhoù ouralek-altaek]]
* Yezhoù turkek
** Krimtchakeg (*Krymchak* pe Yuzev-Tartareg)
** Karaimeg (*Karaim*)

### [[Yezhoù kartvelek]]
* Grouzineg (*Gruzinic* pe yuzev-georgeg)

### [[Yezhoù dravidek]]
* Yuzev-malayalameg

## Levrlennadur
* Zuckermann, Ghil'ad (2014). ''Jewish Language Contact'' (*International Journal of the Sociology of Language* 226)
* Zuckermann, Ghil'ad (2003), ''Language Contact and Lexical Enrichment in Israeli Hebrew'', Palgrave Macmillan (ISBN 9781403917232 / ISBN 978140338695)

## Liammoù diavaez
* Jewish Language Research Website from jewish-languages.org
* Jewish Languages of Europe
Yuzev-katalaneg

Ur yezh romanek eo **yuzev-katalaneg** (קאטאלנית, *qatalanit* pe *catalanic*) komzet gwechall gant ar Yuzevion eus Katalonia hag Inizi Balearez. 

Tost-tre e oa ar yezh-se d'ar chouaditeg (*shuadit*) pe yuzev-provañseg.

Ur yezh varv an hini eo. 

## Gwelet ivez
* Yezhoù yuzevek
* Yezhoù yuzev-romanek
* Katalaneg

## Liammoù diavaez
*Yezhoù yuzevek Europa
Yuzev-malayalameg

Ur yezh dravidek eo.

## Gwelet ivez
* Yezhoù yuzevek
* Yezhoù dravidek
* Malayalameg

## Liammoù diavaez
*Jewish Language Research site's Judeo-Malayalam page
*Ethnologue's Malayalam page
*factbites Judeo-Malayalam page
*Jewish Language Research site's Judeo-Malayalam page
*Ethnologue's Malayalam page
*Malayalam Search Engine
*The-South-Asian.com's introductory page to the Jews of India
Krimtchakeg

Ur yezh turkek eo ar **c'hrimtchakeg** (saozneg: *Krymchak*) pe **yuzev-[[tartareg]]** komzet gant ar Yuzevion e Krimea. 

Bremañ avat e vez kavet an darn vrasañ eus ar grimtchakegerion en Israel gant un nebeud re all en Ukraina ha Rusia.

Lazhet e oa bet an darn vrasañ eus an dud a rae gant ar c'hrimtchakeg gant an nazied da vare an eil brezel bed. 

Da vare an Unaniezh Soviedel e oa bet klasket skrivañ ar c'hrimtchakeg gant al lizherenneg latin da gentañ ha, war-lerc'h, gant al lizherenneg kirillek er bloavezhioù 1930. Bremañ avat e implijer ar skritur hengounel, hini an hebraeg.

## Keñveriadenn

## Gwelet ivez
* Yezhoù turkek
* Yezhoù yuzevek
## Liammoù diavaez
* ''Ethnologue''
Yuzev-portugaleg

Ur yezh romanek eo ar **yuzev-portugaleg** bet komzet gwechall gant ar Yuzevion eus Portugal.

Levezonet he doa ar yezh-mañ kement ar yuzev-spagnoleg goude ma oa bet skarzhet ar Yuzevion eus Spagn hag ivez ar papiamentoeg hag ar saramakeg dre ma oa bet Yuzevion etre an dud a werzhe hag a brene sklaved.

Ur yezh varv an hini eo. 

## Gwelet ivez
* Yezhoù yuzevek
* Yezhoù yuzev-romanek
* Portugaleg
Tierniezh

**Tierniezh** (b.), **tiernac'h** (b.) a reer eus un heuliad remziadoù tud eus ar memes lignez.

An anv-se a vez graet gant tud zo eus tiegezhioù ar roueed hag ar rieien (priñsed, pennadurezhioù a bep seurt). Graet e vez ivez gant remziad roueed ha rummad roueed, met ne glot ket gant seurtoù all a dud (da skouer : ar vBac'hed, sonerien klasel alaman). 
Dont a ra ar ger dinastiezh eus ar gresianeg *dunasteia* a dalvez evit un hollad nerzhioù, da lavaret eo ar galloud. En Henc'hres e oa an *dinast* (gresianeg *dunastès* = rieg) un unpenn bihan dindan beli un unpenn galloudusoc'h. 

An tierniezhoù koshañ a zo bet eo re Henegipt, met anavezet mat eo ar re a zo bet en istor kozh Bro-Sina betek deroù an XXvet kantved (a-raok 1911 ha krouidigezh Republik Bro-Sina).
7 Here

## Darvoudoù
* 1949 : krouet Republik Demokratel Alamagn.
* 1985 : tagadenn ar mordreizher italian *Achille Lauro* gant ur strollad milourel palestinat ; 1 den muntret.
* 2006 : muntr ar gazetennerez Anna Politkovskaya e Moskov.

## Ganedigezhioù
* 1675 : Rosalba Carriera‎, livourez, e Venezia.
* 1982 : Aleksandr ar Gall, troour brezhonek.
* 1885 : Niels Bohr, fizikour.
* 1897 : Yeun ar Gow, skrivagner.
* 1900 : Heinrich Himmler, penn bras nazi, bet e penn an SS.
* 1908 : an Tad Medar, manac'h ha skrivagner brezhonek.
* 1919 : Georges Duby, istorour gall, arbennigour war ar Grennamzer.
* 1931 : Desmond Tutu, eskob Suafrika ha Priz Nobel ar Peoc'h e 1981.
* 1934 : Ulrike Meinhof, ezel eus Rote Armee Fraktion.
* 1946 : Bernard Lavilliers, kaner gall.
* 1952 : Vladimir Poutin, prezidant Rusia.

## Marvioù
* 336 : Mark, pab.
* 929 : Charlez III lesanvet *Charlez Eeun*, roue Frankia ar C'hornôg.
* 1471 : Frederik Iañ, roue Danmark ha Norvegia.
* 1748 : Karl XIII, roue Sveden ha Norvegia.
* 1790 : Antoine Choquet de Lindu adeiladour arsanailh kozh Brest.
* 1849 : Edgar Allan Poe, skrivagner amerikan.
* 1909 : Michele Gordigiani, livour italian.
* 1927 : Paul Sérusier, livour gall.
* 2006 : Anna Politkovskaya, kazetennerez rusian.
* 2008 : Reun ar Glev, yezhadurour ha geriadurour brezhonek.

## Lidoù
* Kristenion
** Sant an deiz : Santez Piala
** Iliz katolik roman
*** Itron Varia ar Rozera
*** Sant Mark, pab da vare an Impalaer roman Kustentin ()
*** Sant Kido, penitiour enoret er Vro-Vigoudenn
Yezhoù alamanek ar c'hreiz

Ur skourr eus ar yezhoù germanek eo **yezhoù alamanek ar c'hreiz** (alamaneg: *Mitteldeutsch* pe raloc'h *Zentraldeutsch*).

Komzet e vez ar rannyezhoù germanek uhel-se e Thüringen, Saks, Berlin ha Su Brandenburg, Hessen, Saarland, Belgia, Luksembourg ha Loren etre takad germanek ar su hag hini germanek an norzh.

Isrannet e vez yezhoù alamanek ar c'hreiz e doau vloc'had pennañ:
* Yezhoù alamanek ar c'hornôg-kreiz
* Yezhoù alamanek kreiz-reter

## Gwelet ivez
* Yezhoù germanek
Vimisoyeg

Ur yezh c'hermanek eus skourr germanek ar c'hornôg eo ar **vimisoyeg** (*wymysöryś*) komzet gant tro-dro da 100 den nemetken er gêr vihan anvet Wilamowice (vimisoyeg: *Wymysoj*) war ar vevenn etre Silezia ha Polonia Vihan. 

## Istor

Diorroet e oa bet ar vimisoyeg war diazez yezhoù alamanek ar c'hreiz en , levezonet-don war an dro gant ar sakseg izel, an izelvroeg, ar frizeg, ar poloneg hag an hensaozneg.

An dud eus Wilamowice o deus lâret a-viskoazh ez eus Izelvroiz anezhe ha n'eo ket Alamaned. Komzet e veze vimisoyeg evel yezh voutin an dud e Wilamowice betek 1945-1949. Goude an eil brezel bed avat e voe difennet implijout ar yezh gant ar gouarnamant lec'hel ha daoust ma voe bet chomet a-sav da zifenn implij ar yezh e 1956 e oa aet kalz war wanaat dija ha kemeret e oa bet he flas gant ar poloneg tamm-ha-tamm, dreist-holl gant ar re yaouank.

Ur yezh en arvar an hini eo abalamour d'an diouer a dud barrek war ar yezh hag ivez dre ar fed ma'z eo kozh a-walc'h dre vras an dud a ra ganti.

## Al lizherenneg vimisoyeg

## Mont pelloc’h ganti

* Ludwik Młynek, *"Narzecze wilamowickie"*, Tarnów, 1907: J.Pisz.
* Józef Latosiński, *"Monografia miasteczka Wilamowic"*, Kraków, 1909.
* Hermann Mojmir, *"Wörterbuch der deutschen Mundart von Wilamowice" (Słownik niemieckiej gwary Wilamowic)*, Kraków, 1930-1936: Polska Akademia Umiejętności. 
* Adam Kleczkowski, *"Dialekt Wilamowic w zachodniej Galicji. Fonetyka i fleksja"*. Kraków, 1920: Polska Akademia Umiejętności.
* Adam Kleczkowski, *"Dialekt Wilamowic w zachodniej Galicji. Składnia"*, Poznań, 1921: Uniwersytet Poznański.
* Maria Katarzyna Lasatowicz, *"Die deutsche Mundart von Wilamowice zwischen 1920 und 1987"*. Opole, 1992: Wyższa Szkoła Pedagogiczna.
* Tomasz Wicherkiewicz, *The Making of a Language: The Case of the Idiom of Wilamowice*, Mouton de Gruyter, 2003, ISBN 3-11-017099-X

## Gwelet ivez

* Yezhoù germanek
Alamaneg ar Vennonited

Ur yezh c'hermanek eus skourr ar germanek izel eo **alamaneg ar Vennonited** (*Plautdietsch*) komzet gant ar Vennonited (e saozneg : *Mennonites*).

Hiziv e vez komzet ar yezh e Paraguay, Mec'hiko, Ukraina, Alamagn, Kanada (dreist-holl e Manitoba ha Saskatchewan), Brazil, Belize hag ar Stadoù Unanet. 

A orin izelvroad eo ar Vennonited daoust ha ma'z eo alamanek ar yezh a vez komzet gante, bet desket gante pa vezent o klask repu er XVIvet kantved, o vont kuit en XVIIIvet kantved betek en em staliañ en Ukraina hag e Rusia dreist-holl. Meur a Vennonit a veajas betek Norzhamerika ivez, oc'h en em staliañ dreist-holl e Kanada ha Stadoù-Unanet Amerika ha lod all a arruas ivez e Su Amerika, dreist-holl e Paraguay ha Mec'hiko hag eno e oa bet levezonet o alamaneg gant ar spagnoleg.

Daou vloc'had rannyezhel pennañ zo :
* Rannyezh an drevadennerion nevez
* Rannyezh an drevadennerion gozh

O vont da get emañ ar yezh e-touez ar re yaouank a orin rusek o chom e Norzhamerika dreist-holl .

## Gwelet ivez
* Yezhoù germanek

## Liammoù diavaez
* ''Ethnologue''
* Mignoned ar ''plautdietsch''
* Geriadur ha yezhadur
Alamaneg an Huterited

Ur yezh c'hermanek eus skourr an Yezhoù aostriek-bavarek eo **alamaneg an Huterited** (*Hutterisch*) komzet hiziv gant an Huterited e Kanada hag ar Stadoù Unanet. 

Gwechall e veze graet *'tiroleeg* ouzh ar yezh-mañ, met n'eo ket reizh an anv-se.

Diorroet e oa bet alamaneg an Huterited war diazez an alamaneg komzet e Karintia (Aostria) e-kreiz ar XVIIIvet kantved. Tost a-walc'h eo da alamaneg Pennsylvania. 

Desket e vez an alamaneg da yezh kentañ gant ar vugale savet er c'huminiezhioù Huterited ha war-lerc'h e vez desket ar saozneg gante.

Ur yezh dre gomz eo alamaneg an Huterited dreist-holl met pa vez graet gantañ dre skriv e vez implijet an doare-skrivañ implijet gwechall evit an alamaneg a-raok ar skritur unvan lakaet e pleustr gant Martin Luther. Er skolioù neoazh ez eo skritur Martin Luther an hini a vez desket gant ar vugale daoust ha me vez graet skol dezhe e soazneg dreist-holl.

## Gwelet ivez
* Yezhoù germanek

## Liammoù diavaez
* ''Ethnologue''
Burgondeg

Ur yezh c'hermanek eo ar **burgondeg**. Komzet e veze e gevred Galia er Vvet kantved. N'eo anavezet nemet dre anvioù divoutin, met seblantout a ra bezañ bet tost a walc'h d'ar goteg. Aet eo da get, war dro ar VIvet kantved moarvat, pa oa bet aloubet ar rouantelezh vurgond gant ar Franked.

## Gwelet ivez
* Yezhoù germanek
Yezhoù alemanek izel

Ur skourr eus ar yezhoù alemanek eus ar familh-yezhoù c'hermanek eo ar yezhoù **alemanek izel** komzet e Baden-Württemberg (Alamagn), en Elzas (Frañs) hag e Basel (Suis).

Aezet eo ober an diforc'h etre an alemaneg izel hag an alemaneg uhel hervez ma vez implijet *k* (izel) pe *ch* (uhel), da skouer:
* Alemaneg izel: ***k'''alt'' 'yen'
* Alemaneg uhel: ***ch**alt''

Disheñvel eo diouzh ar [[swabeg]] dre ma'z vez distaget evel [[vogalenn|vogalennoù]] simpl en alemaneg izel ar vogalennoù distaget evel [[diftongenn|diftongennoù]] e swabeg, da skouer:
* Alemaneg izel: ''H**uu**s'' 'ti'; ''Z**ii**t'' 'amzer'
* Swabeg: ''H**ou**s'' 'ti'; ''Z**ej*'t* 'amzer'

## Gwelet ivez
*Yezhoù germanek
*Elzaseg

## Liammoù diavaez
* Wikipedia en alemaneg
Swabeg

Ur yezh c'hermanek eus skourr an alemanek eo ar **swabeg** (*Schwäbisch*) komzet e Swabia o vont eus mervent Baden-Württemberg (hag ivez Stuttgart betek mervent Bavaria hag ivez e kornioù-bro zo a Hungaria.

N'eo ket aezet nag a-bell evit an dud a oar alamaneg kompren an dud pa gomzont e swabeg.

Isrannet e vez ar rannyezhoù hervez stumm anv-gwan-verb ar verb *sein* ('bezañ'). Daou vloc'had pennañ ez eus:

* Rannyezhoù enne an anv-gwan-verb *gwä*
* Rannyezhoù enne an anv-gwan-verb *gsi*, tostoc'h d'ar rannyezhoù alemanek all komzet er Suis.

## Gwelet ivez
*Yezhoù germanek

## Liammoù diavaez
*Geriadur swabeg-saozneg
Elzaseg

Ur yezh c'hermanek eus skourr an alemanek izel eo an **elzaseg** (**Elsässisch**) komzet en Elzas (Frañs).

Tost-tre eo an elzaseg d'ar rannyezhoù alemanek komzet e Suis hag ivez d'ar swabeg.

Peurliesañ e vez implijet an alamaneg unvan dre skrid met gwelet e vez ivez an elzaseg skrivet evel ma vez distaget dreist-holl war panelloù-heñchañ divyezhek.

N'en deus an elzaseg statud ofisiel ebet dre ma vez disklêriet gant ar Vonreizh c'hall ez eo ar galleg yezh ofisiel nemeti ar Republik. 

## Gwelet ivez
* Yezhoù germanek

## Liammoù diavaez
* ''Euromosaic''
Yezhoù alemanek uhel

**'Notenn**': Arabat kemmeskañ gant an Alamaneg uhel

Ur skourr eus ar yezhoù alemanek eus ar familh-yezhoù c'hermanek eo ar yezhoù **alemanek uhel** komzet e 
Liechtenstein hag en darn varsañ eus ar Suis estreget ar rannyezhoù germanek uhelañ e su ar vro hag ar rannyezh germanek izel komzet er gwalarn. Komzet e vez alemaneg uhel ivez e su Baden-Württemberg en Alamagn hag e Vorarlberg en Aostria.

Aezet eo ober an diforc'h etre an alemaneg izel hag an alemaneg uhel hervez ma vez implijet *k* (izel) pe *ch* (uhel), da skouer :
* Alemaneg izel: ***k'''alt'' 'yen'
* Alemaneg uhel: ***ch*'alt*

## Gwelet ivez
*Yezhoù germanek
Yezhoù alemanek

Renket e vez ar **yezhoù alemanek** (*Alemannisch*) e-touez skourr ar yezhoù alamanek uhelañ eus familh ar yezhoù germanek.

Setu ur roll eus ar yezhoù alemanek:

*Swabeg (*Schwäbisch* war ar gartenn)
*Yezhoù alemanek izel (*Niederalemannisch*)
**Elzaseg
**Alemaneg Baden 
**Alemaneg Würtemberg
**Alemaneg Coloneiro
*Yezhoù alemanek uhel (*Hochalemannisch*)
**Alemaneg Bern
**Alemaneg Zürich
**Alemaneg Vorarlberg
*Yezhoù alemanek uhelañ (*Höchstalemannisch*)
**Alemaneg Vallis (*Walliser*)
***Valseg (*Walser*)

## Liammoù diavaez
*''Ethnologue''
8 Here

## Darvoudoù
* 1221 : ar vosenn e Naoned.
* 1517 : diazezet eo An Havr-Nevez gant Frañsez Iañ (Bro-C'hall).
* 1600 : gant San Marino ez eus degemeret ur vonreizh skrivet.
* 1871 : penn-kentañ Tan-gwall bras Chicago.
* 1912 : deroù Brezel Kentañ ar Balkanioù.
* 1970 : Priz Nobel al Lennegezh roet da Aleksandr Soljenitsyn.
* 1982 : berzet eo Solidarność e Polonia.
* 1991 : embann a ra parlamant Kroatia ez eo dizalc'h ar vro diouzh Yougoslavia.

## Ganedigezhioù
* 1850 : Henry Louis Le Chatelier, kimiour gall.
* 1883 : Otto Heinrich Warburg, bevgimiour, fiziologour ha medisin alaman, Priz Nobel ar Fiziologiezh pe ar Medisinerezh e 1931.
* 1895 : Juan Perón, jeneral, 29 ha 41 prezidant Arc'hantina.
* 1903 : René Guillou, sonaozer breizhat.
* 1910 : Paulette Dubost, aktourez (c'hoariva, sinema ha skinwel) c'hall.
* 1919 : Kiichi Miyazawa, politikour japanat.
* 1920 : Frank Herbert, skrivagner skiant-faltazi stadunanat.
* 1928 : Didi, melldroader etrebroadel ha gourdoner brazilian.
* 1934 : Ennio Contedini, mestrc'hoarier echedoù italian.
* 1945 : Ray Royer, soner gitar saoz, unan eus pemp krouer ar strollad Procol Harum.
* 1972 : Hicham Hamdouchi, meurc'hoarier echedoù marokan.

## Marvioù
* 1286 : Yann Iañ (*Yann ar Rouz* e lesanv), Dug Breizh eus 1237 betek e varv.
* 1834 : François-Adrien Boieldieu, sonaozer gall.
* 1838 : Prosper Garnot, naturour ha surjian-mor breizhat.
* 1856 : Théodore Chassériau, livour gall.
* 1869 : Franklin Pierce, prezidant Stadoù Unanet Amerika.
* 1929 : Yann Mari Ewan Heneu, skrivagner brezhonek, kenlabourer er gelaouenn *[[Dihunamb]]*.
* 1967 : Clement Attlee, kentañ ministr ar Rouantelezh-Unanet.
* 1970 : Jean Giono, skrivagner gallek.
* 1992 : Willy Brandt, kañseller alaman ha Priz Nobel ar Peoc'h e 1971.

## Lidoù
* Deiz an Dizalc'hidigezh, e Kroatia.
* Katoliked:
** Sant an deiz : Santez Morgan.
Alamaneg Pennsylvania

Ur yezh c'hermanek eus is-skourr ar yezhoù alamanek uhel eo **alamaneg Pennsylvania** (**Pennsilfaanisch-Deitsch**, saozneg: *Pennsylvania German* pe *Pennsylvania Dutch*). Komzet e vez gant en-dro da 250 000 a dud e Pennsylvania dreist-holl; izili eus an iliz Amish eo al lodenn vrasañ eus e yezherien. 

Ur yezh en arvar an hini eo.

Kar eo ar yezh-mañ d'ar frankeg komzet e kornôg-kreiz Alamagn. Daou zoare skrivañ diforc'h a vez implijet er skrid hiziv, unan levezonet gant hini ar saozneg hag unan all savet war batrom an alamaneg unvan.

## Gwelet ivez
* Yezhoù germanek

## Liammoù diavaez
* The Pennsylvania German Society
* Deutsch-Pennsylvanischer Arbeitskreis / German-Pennsylvanian Association
* Pennsylvania German in non-Amish, non-Mennonite communities
Yezhoù aostriek-bavarek

Renket e-touez ar yezhoù germanek uhel e vez ar **yezhoù aostriek-bavarek** pe **bavarek**.

Disheñvel eo ar rannyezhoù aostriek-bavarek diouzh an alamaneg unvan hag a dalvez peurliesañ da yezh dre skrid abalamour ma n'eus yezh bavarek unvan ebet met graet e vez kentoc'h gant ar bavareg dre gomz. En holl e vez komzet ar yezhoù aostriek-bavarek gant 12 milion bennak a dud.

Komzet e vez ar rannyezhoù bavarek el lec'hioù-mañ da heul:

* Bavaria:
** Bavaria Uhel (*Oberbayern*)
** Bavaria Izel (*Niederbayern*)
** Palatinat Uhel
* Aostria:
** dre ar vro a-bezh estreget Vorarlberg ha Reutte en Tirol ma vez komzet ur rannyezh alemanek
* Italia:
** Su Tirol 
** Trentino (tsimbreg)

Teir rannyezh pennañ ez eus:
* Bavareg an norzh, komzet e Palatinat Uhel hag e Wunsiedel e Frankonia Uhel
* Bavareg ar c'hreiz, komzet e Munich, Bavaria Uhel, Bavaria Izel, su Palatinat Uhel, Aichach e Swabia, norzh Stad Salzburg, Aostria-Izel, Aostria-Uhel ha Vienna (Vienneg)
* Bavareg ar su, komzet e Stad Tirol, Su Tirol, Karintia, Stiria hag e su Salzburg ha Burgenland

## Gwelet ivez
* Yezhoù germanek

## Liammoù diavaez
* ''Ethnologue''
* Geriadur baraveg-saozneg
Brabanteg

Ur yezh c'hermanek eus skourr ar frankeg izel eo ar **brabanteg** (izelvroeg: *brabants*) komzet e Norzh Brabant en Izelvroioù hag en Antwerpen ha Brabant Flandrez e Belgia. 

Peurliesañ e vez graet an diforc'h etre ar brabanteg diouzh un tu hag ar c'hleverlandeg (*zuid-gelders*) diouzh an tu all met eo gwirionez ez int ken tost an eil d'egile ma vefe tu d'ober rannyezhoù eus an hevelep yezh anezhe. 

N'en deus ar brabanteg statud ofisiel ebet e neblec'h.

Daoust ma chom un drederenn eus poblañs an Izelvroioù war takad-yezh ar brabanteg ne vez ket komzet er c'hêrioù bras. E Belgia ez eo ar brabanteg yezh voutin an darn vrasañ eus an dud a ra gant ar flandrezeg nemet e Brusel ma ra an dud kentoc'h gant ar galleg.

## Gwelet ivez
*Yezhoù germanek
XXIañ kantved

../.. |  | **** |  | ../..



../.. |  |  | ** kantved** |  |  | ../..


Bloavezhioù 2000 | Bloavezhioù 2010 | Bloavezhioù 2020 | Bloavezhioù 2030 | Bloavezhioù 2040

Bloavezhioù 2050 | Bloavezhioù 2060 | Bloavezhioù 2070 | Bloavezhioù 2080 | Bloavezhioù 2090


----
Kregiñ a ra a**r XX** **kantved** d'ar  2001 hag echuiñ a ra d'an 31 Kerzu 2100.

## Darvoudoù
### Bed
* Gwalldaolioù an 11 a viz Gwengolo 2001 e New York
* Brezel Afghanistan (2001-2021)
* Brezel Irak (2003-2011)
* miz Du 2019-miz Mae 2023 : bedreuziad COVID-19. Kenfinet eo broioù a-bezh.
* Aloubadeg Ukraina gant Rusia (2022-bremañ)
* 31 a viz Mae 2068 : ur fallaenn war an Heol vo.

### Europa
* 1añ a viz Genver 2002 : tremen d'an euro fiziek evit 12 Stad europat
* 1añ a viz Mae 2004 : Kiprenez, Estonia, Hungaria, Latvia, Lituania, Malta, Polonia, Slovakia, Slovenia ha Tchekia e-barzh an UE.
* 1añ a viz Genver 2007 : Bulgaria ha Roumania e-barzh an UE.
* 1añ a viz Gouere 2013 : Kroatia e-barzh an UE.
* 31 a viz Genver 2020 : mont a ra ar Rouantelezh-Unanet er-maez an UE (Brexit).

## Tud dibar
Er bloavezhioù 2000 :
* Yasir Arafat
* Ousama ben Laden
* Tony Blair
* George Walker Bush
* Vladimir Poutin
* Lula
* Benyamin Netanyahou
* Yann-Baol II

Er bloavezhioù 2010 : 
* Vladimir Poutin
* Elon Musk
* Kim Jong-un
* Harry Potter (tudenn)
* Xi Jinping
* Carles Puigdemont
* Lionel Messi

Er bloavezhioù 2020 : 
* Vladimir Poutin
* Benyamin Netanyahou
* Donald Trump
* Xi Jinping
* Volodimir Zelenskiy
* Elon Musk

## Ijinadennoù, kavadennoù, degasadennoù, kudennoù
* Roll ijinadennoù an  kantved
* Dizoloet ez eus dour war Veurzh
* Dizolet ez eus un dekvet planedenn e koskoriad an Heol : 90377 Sedna
* tommadur ar blanedenn Douar
* skignadur pennaennoù an diorren padus hag an atebegezh kevredigezhel
* hollekadur ar pellgomzoù hezoug
* diorren ar robotek
* diorren teknologezhioù an naouegezh artifisiel
2005 e Breizh

**[[Kronologiezh vloaziek evit Breizh]]**
:2004 e Breizh - **2005 e Breizh** - 2006 e Breizh

2005 e Breizh 
:Genver - C'hwevrer - Meurzh - Ebrel - Mae - Mezheven 
:Gouere - Eost - Gwengolo - Here - Du - Kerzu

## Darvoudoù
*17 a viz C'hwevrer : daou vicherour, Stéphane Cario hag Anthony Quiniou, a varv en ur gwallzarvoud en un atalier en Enez-Hir, e Kraozon. E dibenn 2011 e voe kondaonet o implijer da baeañ 45 000 euro a dell-gastiz ha 231 900 euro a zic'haou da familhoù an daou zen.
* Sinadur un emglev kenlabour etre Ofis ar Brezhoneg hag an Ensavadur Douaroniel Broadel  (Institut géographique national) IGN evit ma vo kroget da gemer e kont war bank roadennoù an IGN ar reizhadennoù graet war an dachenn gant an Ofis evit skrivañ mat anvioù-lec’h Breizh.
* Kantved deiz-ha-bloaz ar Bleun Brug.
* 5 a viz Gouhere: embannadur kentañ niverenn ar gelaouenn « Bretons »

__NOTOC__
Gwengolo 2005 e Breizh

**[[Kronologiezh vloaziek evit Breizh]]**
:2004 e Breizh - **2005 e Breizh** - 2006 e Breizh

2005 e Breizh 
:Genver - C'hwevrer - Meurzh - Ebrel - Mae - Mezheven 
:Gouere - Eost - Gwengolo - Here - Du - Kerzu

* Krouidigezh klasoù divyezhek katolik Boulvriag, Pluverin ha Pleskob
* Krouidigezh ur c'hlas divyezhek publik e Tremeven-Kemperle
* Krouidigezh ur bloavezh rakstummañ war ar brezhoneg evit an danvez skolaerien gant Kelenn, kreizenn stummañ Diwan, e Kemper.

## Sadorn [[24 Gwengolo]]
* Kolier an Erminig deroet e Loktudi gant Skol-Uhel ar Vro da Ewa Walieszewska, Jean Kerherve, Pêr Padelleg ha Jean Ollivro.

## Meurzh [[26 Gwengolo]]
* En e lizher respont d'ar gevredigezh emsaverien Ai 'ta e lez Jean-Philippe Dupont, rener rannvroel an SNCF, an nor digor evit divyezhekaat an tiez-gar gant ma vo kemeret an intrudu gant ar rannvro.

## Merc'her [[27 Gwengolo]]
* Da-heul ar mennad degemeret a-unvouezh d'an 8 Here 2004 e embann Kuzul-rannvro Breizh savidigezh ur bodad studi boutin etre dilennidi rannvro Breizh ha departamanant al Liger-Atlantel a-benn kreñvaat an darempredoù etre an div lodenn eus ar vro.

## Sadorn [[30 Gwengolo]]
* Kinnig a ra kuzul-rannvro Breizh e logo nevez. Degemer a ra an erminig, arouez Breizh, met ne ra ket gant livioù ar vro. Argaset eo peder bandenn al logo kozh a oa bet savet evit reiñ brud da Breizh 4 departamant hep al Liger-Atlantel er bloavezhioù 80. Evit ar wech kentañ e vo tu d'ober gant ur stumm brezhoneg eus al logo. N'eo ket divyezhek al logo avat ha douetañs bras zo e vo implijet ar stumm brezhonek gant melestradurezh ar rannvro e gwirionez rak ne gaver ket an doare brezhonek e-touez an doareoù kinniget da vezañ pellgarget war lec'hienn ar rannvro..

__NOTOC__
Roll kumunioù ar Mor-Bihan

Setu amañ roll an 249 c'humun a zo er Mor-Bihan hervez urzh al lizherenneg, gant o c’hod INSEE hag o c’hod-post. Gwelet ivez roll ar c’hantonioù.

*(KTO) Kumuniezh tolpadoù Bro an Oriant, krouet e 2000.
*(KTGw) Kumuniezh tolpadoù Bro Kêr-Wened, krouet e 2001.
*(KTB) Kumuniezh tolpadoù Aod ar Vro Wenn, krouet e 2003, a zo al lodenn vrasañ anezhi e departamant al Liger-Atlantel.

## Pennadoù kar
* Roll Kumunioù Aodoù-an-Arvor
* Roll kumunioù Il-ha-Gwilen
* Roll kumunioù al Liger-Atlantel
* Roll kumunioù Penn-ar-Bed
Arzh

Un **arzh** a zo ur bronneg palvgerzher renket en urzhiad ar c'higdebrerien, e kerentiad an arzheged (*Ursidae*).

## Perzhioù hollek
E-touez perzhioù an arzhed e kaver ur vent vras, ur c'horf tev, ur moj hir, divskouarn ront, izili nerzhek gant pavioù ledan, ur grevenn fetis, ul lost berr, skilfoù ha n'int ket pak-dispak. Barrek-mat int evit ar c'hwesha hag ar selaou. Implij a reont o dent bras evel ostilhoù hag o skilfoù hag a c'hell drailhañ, toullañ ha pakañ.
Pa'z int gouest da gerzhout war o zreid e seblantont bale evel an dud.

## Spesadoù
E-touez ar spesadoù arzhed emañ :
* an arzh gwenn (*Ursus maritimus*)
* an arzh gell (*Ursus arctos*)
* arzh du Amerika (*Ursus americanus*)
* arzh du Azia (*Ursus thibetanus*)

* arzh ar mougevioù (*Ursus spelaeus*), aet da get

* arzh Malaysia (*Helarctos malayanus*)

* an arzh lunedek (*Tremarctos ornatus*)
* an arzh gweuzek (*Melursus ursinus*)
Kantonioù ar Mor-Bihan

## Kantonioù ar Mor-Bihan abaoe 2015
Rannet e oa bet departamant ar Mor-Bihan e 21 kanton gant dekred an 21 a viz C'hwevrer 2014.

Daou guzulier departamant a zo dilennet e bep kanton.

## Kantonioù ar Mor-Bihan betek 2015
Roll an 42 **[[kantonioù Frañs|ganton]]** a oa e departamant ar **[[Mor-Bihan]]** betek 2015, arondisamant hag arondisamant :

* arondisamant Gwened (17 kanton - prefeti : Gwened) :kanton Alaer - kanton an Elven - kanton Gazilieg - kanton Gregam - kanton Gwened-Kornôg - kanton Gwened-Kreiz - kanton Gwened-Reter - kanton Gwern-Porc'hoed - kanton Kistreberzh - kanton Malastred - kanton Maoron - kanton Muzilheg - kanton Ploermael - kanton Roc'h-an-Argoed - kanton ar Roc'h-Bernez - kanton Sarzhav - kanton an Drinded-Porc'hoed

* arondisamant an Oriant (15 kanton - isprefeti : An Oriant) :kanton an Alre - kanton Belz - kanton Groe - kanton Henbont - kanton ar Gerveur - kanton Kiberen - kanton Lannarstêr - kanton an Oriant-Kreiz - kanton an Oriant-Norzh - kanton an Oriant-Su - kanton Plañvour - kanton Pleuwigner - kanton Ploue - kanton Pont-Skorf - kanton Porzh-Loeiz

* arondisamant Pondi (10 kanton - isprefeti : Pondi) :kanton Baod - kanton ar Faoued - kanton ar Gemene - kanton Gourin - kanton Josilin - kanton Klegereg - kanton Logunec'h - kanton Pondi - kanton Roc'han - kanton Sant-Yann-Brevele

## Gwelet ivez
Kumunioù ar Mor-Bihan
Arondisamantoù ar Mor-Bihan

Setu amañ prefeti hag isprefetioù ar Mor-Bihan :

## Istor
* 1790 : krouet e voe departament ar Mor-Bihan gant 9 bann : An Alre, Ar Faoued, Gwened, Henbont, Josilin, Ploermael, Pondi, Roc'h-an-Argoed, Ar Roc'h-Bernez.
* 1795 : lamet e voe ar bannoù.
* 1800 : krouet e voe an arondisamantoù : Gwened, An Oriant, Ploermael, Pondi.
* 1926 : lamet e voe Arondisamant Ploermael.