Bakteri

Ar **bakteri** (***Bacteria***) zo bevedegoù bev unkelligek **[[prokariot]]**, n'o deus ket a nukleüs nag a organelloù. Ar pep brasañ eus ar bakteri o deus ur speurenn kellig glusidek, ar peptidoglikan. Un nebeud mikrometr hirder pe nebeutoc'h eo ar bakteri ha stummoù disheñvel a c'hallont kaout : stumm ur sferenn (klorenn), ur stumm hir pe e stumm bazhoùigoù (bazhell), stumm ur gildroenn. Graet e vez bakteriologiezh eus studi ar bakteri, anezhi ur rann eus ar vikrobiologiezh.

Gallout a reer kavout bakteri e kement seurt metoù zo war an Douar : en douar, en dour dous pe sal pe meizh, en aer, en islonkoù ar morioù, e pluskenn an Douar, war groc'hen hag e-barzh bouzelloù ar vevien. Daou-ugent milion bakteri zo en ur gramm douar hag ur milion en ur mililitrad dour. Pemp gwezh 1030 bakteri a vefe en holl er bed. Ar bakteri o deus ur roll a-bouez bras e kelc'hiadoù biogeokimiek evel kelc'hiad ar c'harbon hag evit stabilaat an azot an aergelc'h.

Evit pezh a sell ouzh Mab-Den, jedet eo bet e oa 1012 bakterienn o vevañ war kroc'hen pep den, 1010 a vev er genoù ha 1014 er bouzelloù, e doare ma'z eus dek gwezh muioc'h a gelligoù bakteri evit a gelligoù den e korf an dud. Dinoazh pe mat evit ar c'horf eo ar pep brasañ eus ar bakteri-se. Bout a ra koulskoude meur a spesad noazus a zegas kalz kleñvedoù evel ar c'holera, an naplez, ar vosenn, ar serk, an dorzhellegezh. 
Bakteri zo a c'hall degas kudennoù analat pe dreizhañ ha lod all a laka ar goulioù da vinimañ. Gallout a reer ober war-dro ar binimadurioù degaset gant ar bakteri a-drugarez d'an antibiotikoù a harz outo da vevañ. Ar penisilin da skouer a laka kenaoz speurenn ar c'helligoù bakteri da baouez.

Talvoudus-kenañ e c'hall bezañ ar bakteri pa naetaer an dourioù uzet, er gounezvouederezh, evit produiñ yaourt pe fourmaj da skouer, hag evit produerezh greantel ur bern kenaozadoù kimiek.

## Ment ha stumm
Ar re vihanañ eus ar boudoù-bev eo ar bakteri : 10 gwech bihanoc'h eget ar c'helligoù eukariotek e vezont hag o hirder a zo peurvuiañ etre 0.5 ha 5.0 mikrometr. Kalz brasoc'h e c'hell bezañ un nebeud a spesadoù :*[[Thiomargarita namibiensis]]* ha *[[Epulopiscium fishelsoni]]* a zo brasoc'h eget 0,5 milimetr. Er genad *[[Mycoplasma]]* emañ ar re bihanañ, dezhe 0,3 mikrometr ar pezh a zo ken bihan hag ar viruz brasañ.

Meur a stumm o deus ar bakteri met anavezet a vez dreist-holl daou anezho : Reoù a zo rontek, cocci (*sing*. coccus, deus ar gresianek *kókkos*, greun, seed) pe stumm ur vazh bacilli (*sing*. bacillus, eus al latin *baculus*, bazh).

## Framm o c'helligoù

Kelc'hiet eo kellig ar bakteriennoù gant ur goc'henn blasmek, bez a c'hell bezañ ur pare hag ur volc'henn tro-o-zro. N'o deus ket a organelloù en o sitoplasm ha n'eo ket bevennet o danvez nukleikel. Kement-mañ a laka anezho da vezañ diforc'hiet deus an eukarioted en anv prokarioted.
Average prokaryote cell- Br.svg|Framm ur gellig vakteriel

## Levrlennadur
* Madigan, M. T., Martinko, J. M. *Brock Biology of Microorganisms, 11th Ed*. Pearson Prentice Hall, Upper Saddle River, NJ, 2005.
* Perry J., Staley J., Lory S. *Microbiologie*. Editions Dunod, 2004.
* Prescott, L.M., Harley, J.P. Klein, D.A., *Microbiologie 2 édition* DeBoeck eds, 2003.
* Singleton P. *Bactériologie : Pour la médecine, la biologie et les biotechnologies*. Cours, 6 édition, Dunod, 2005.

## Liammoù diavaez
* Morfologiezh ha framm ar bakteri (J.P. Euzéby)
* Gwelet ur ur brastres klok eus kellig ur vakterienn
*  Bacterial Growth and Cell Wall
* Video diwar-benn ar bakteri a gaver en dourioù naturel

## Notennoù