Lec'hanvadurezh Breizh

Ul lodenn vras eus **anvioù-lec'h Breizh** zo anvioù brezhonek, dreist-holl e kornôg ar vro. Met roudoù eus yezhoù all zo ivez el lec'hanvadurezh. Lod anvioù a seblant bezañ koshoc'h eget ar brezhoneg, hemañ a seblant bezañ war al lec'h war-dro ar c'hantvedoù teñval (goude ar ) : keltiek pe indezeuropek int, pe rak-indezeuropek zoken a-wechoù. Lod all n'int ket koshoc'h eget an anvioù brezhonek : gallek, gallaouek pe romanek int. Evel ma c'hoarvez en holl vroioù ez eus bet meur a levezon a-hed istor Breizh, ha meur a wiskad lec'hanvioù a gaver.

## Geriaoueg implijet
Bez ez eus  tud a ra gant anv-lec'h ha tud all gant lec'hanv. Er skridoù skol-veur e kaver an eil d'an aliesañ peogwir ez eus anvioù ha adanvioù aes da gaout (lec'hanvadurezh, lec'hanvadurel). War ar memes patrom e kaver douranv ha douranvadurezh, hentanv ha hentanvadurezh, torosanv ha torosanvadurezh. Koulskoude e tleer ober un diforc'h etre holladoù an anvioù lec'hiañ ha skourr ar yezhoniezh m'eo studiet ar seurt anvioù-se enni. Al lesanvouriezh eo studi reizhiadoù al lec'hanvioù.

E brezhoneg e vez implijet furmoù deveret eus ar galleg a-wezhioù : '’lec'hanvadurezh*/toponimiez(h)- , douranvadurezh/hidronimiez(h). E gallaouek e vez graet gant "nom d'endret" evit lec’hanv.

== Dindanadennoù darn an anvioù ==

Anv ar [[stêr]] [[Ele]] a seblant bezañ rakindezeuropek, evel ma vez goulakaet aliezik en anvioù ar stêrioù en [[Europa (kevandir)|Europa]]. [[Galianek]] eo anv enez [[Eusa]] war a ziskouez. Un toullad anvioù a oa bet lakaet d'ar mare galian-ha-roman : daoust ha galianek pe [[latin]] int, n'eo ket aes gouzout ; bezet pe vezet, n'int ket anvioù brezhonek. Hervez ar studioù boulc'het gant [[Joseph Loth]] e kaver kalzik anvioù evel-se e kreiz hag e reter Breizh hag int gant al [[lostger]] *-akos* pe *-acum*, a zo aet da *-ac*, *-é* e galleg ha da *-eg* alies e brezhoneg ([[Muzilheg]], [[Neulieg]] hag all). Emañ ar stummoù gallek en *-é* er reter d'ul linenn a zo etre [[Menez Mikael ar Mor]] ha c'henoù al [[Liger]], hag an anvioù en *-ac* er c'hornôg d'al linenn-se. Al linenn-se a vije bet gwechall ar vevenn etre ar yezh keltiek hag ar [[yezh romanek]]. Er reter dezhi e vije emdroet an anvioù hervez reolennoù boas ar yezhoù romanek, hag er c'hornôg e vije bet miret ar gensonenn <K> abalamour d'ar brezhoneg.

Un nebeud anvioù-lec'h gallek-rik zo e Breizh ivez ; lod zo bet brezhonekaet evel [[An Oriant]] (*Lorient*, e galleg, a zeu eus *Soleil d'Orient*, anv al lestr kentañ a voe fardet war al lec'h gant ar [[chanter bigi|chanter]]ioù *Compagnie française des Indes orientales* e [[1669]]).

E tri departamant ([[Penn-ar-Bed]], [[Aodoù-an-Arvor]], [[Mor-Bihan]]), hag e lodenn gornôg an daou zepartamant all ([[Liger-Atlantel]], [[Il-ha-Gwilen]]) ez eus anvioù-lec'h brezhonek eta, bet roet gant ar Vrezhoned pa oant deuet da Vreizh. Alies eo emdroet an anvioù-se a-hed ar c'hantvedoù, ha gallekaet/gallaouekaet o stumm a-wechoù, ken e c'hell bezañ daou anv disheñvel pe daou stumm disheñvel evit ar memes lec'h, e brezhoneg hag e galleg/[[gallaoueg]].

Ur 4 100 bennak a anvioù a orin brezhonek zo bet renablet e [[Bro-Naoned]].

Lod elfennoù a gaver stank el lec'hanvioù, evel *Plou-* (*Plo-*, *Pleu-*, *Plu-*), a dalvez kement ha "[[parrez]]" ([[Plouedern]], [[Pleskob]] hag all) ; *Tre-* a oa ul lec'h annezet da gentañ hag ul lodenn eus ur barrez da c'houde ([[Tregastell]]) ; *Lan-* a dalveze "lec'h sakr" ([[Landerne]] ; *Lok* zo ur [[peniti]] ([[Lokmaria]] ; *Lez*' zo lec'h annez un aotrou ([[Lesneven]]) ; *kêr-* zo ul lec'h kreñv da gentañ hag ul lec'h annezet da c'houde ([[Kergrist]] ha miliadoù a lec'hanvioù all e Breizh). 

Adkavout a reer rakgerioù kevatal o steriou e lec'hanvadurezh [[Kembre]] ha [[Kernev-Veur|Kerne-Veur]] alies : [[Lanndewynnek]], [[Lyskerrys]], [[Caernarfon]], [[Treffynnon]], [[Llandeilo]] hag all. Eus an orin gozh a zo rannet etre an teir yezh [[yezhoù predenek|yezh predenek]].

== [[Aogust Brizeug]], tad lec’hanvadurezh Breizh ==
Ma voe un nebeud eus ar yezhgarourien a reer [[brizhkeltiegour]]ien anezho o doe merzet talvoudegezh c'halleg lec’hanv pe lec’hanv e tleer reiñ da Aogust Brizeug lesanv "Tad al lec’hanvadurezh", p’en doe savet kentañ geriadur diwar-benn an danvez-se.<br>
E [[1836]] e fizias da vBrizeug [[Maodiernerezh an Deskadurezh foran]] kefridi « dastum, koulz diwar an Istor hag diwar [[hengoun]]ioù Breizh, an holl deulioù a c’hellfe degas anaoudegezhioù ar monumantoù kozh ar vro-se ». Hag e talc’has Brizeug da zisplegañ al lec’hanvioù hag o orinoù keltiek, istorel ha relijiel. Goude bezañ bet o kantreiñ, war droad peurvuiañ, e Breizh a-bezh,  e kasas  dastumadenn lec’hanvioù Penn-ar-Bed, Aodoù-an-Norzh ha Morbihan e 1846 hag re al Liger-Izellañ e 1852. An « Dictionnaire de topographie" eo titl an oberenn ha ne voe moullet bizskoazh. Ha pa voe Brizeug ur brezhoneger dispar, ne c’helle ket mestroniañ ar [[galianeg]], nebeud anavezet er mare-se, n’eus ket da glask traoù skiantel el labour-se.

== Studioù war lec'hanvadurezh Breizh ==
=== Studioù kozh ===
N'eo ket bet studiet lec'hanvadurezh Breizh  a-zevri a-raok an  pa voe roet lañs d'ar studioù keltiek e Bro-C'hall. Dre ma zo bet muioc'h a skolveuridi hag a emzeskidi war an dachenn ez eus bet dastumet rolloù ha diazoù-stlenn hag a endalc'h un niver brasoc'h-brasañ a elfennoù.

[[Henri d'Arbois de Jubainville]] zo bet anvet da gelenner war ar studioù keltiek e [https://www.college-de-france.fr/fr *Collège de France*] e [[1882]]. Studiet en deus al lec'hanvioù keltiek e Bro-C'hall. E [[1910]], e warlerc'hiad er Skolaj a voe Joseph Loth, hag eñ brezhoneger ha gouiziek war ar yezhoù keltiek all. Troet muioc'h war-zu Breizh ma oa e pledas gant lec'hanvadurezh ar vro, koulz hag e genvreur [[Georges Dottin]]. Studiet en deus [[lostger]]ioù an anvioù-kumunioù evit diskouez pelec'h e oa bet kreñvoc'h levezon ar brezhoneg e kreiz [[Breizh-Uhel]]. War ur gartenn e tresas al "linenn Loth" a droc'h Il-ha-Gwilun ha Liger-Atlantel eus an Norzh d'ar Su.

Hervez testeni Théophile Jeusset en doa savet [[Yann Sohier]] ur gartenn dornskrivet gant lec'hanvioù Breizh brezhonekaet, met re dost d'ar furmoù ofisiel ha da [[Brezhoneg Leon|vrezhoneg Leon]] d'e c'hrad. [[Meven Mordiern]] en doa bet tu da sklaeraat lec'hanvioù a orin galianek hag, evit e dudi moarvat, da dreiñ e brezhoneg lec'hanvioù e vro c'henidik, Bro Wenngen (Villiers-du-Loir, tost da [[Vendôme]]), nemet e kave dezhañ e oa "risklus [...] studiadenn an anvioù-lec'h" paneve graet gant ur yezhour.
=== Studioù hon amzer ===
==== Lec'hanvudurezh a orin brezhonek pe geltiek ====
Degaset en doe [[Frañsez Falc'hun]], skolveuriat e Roazhon hag e Brest, studiadennoù diwar-benn al lec'hanvioù brezhonek a c'heller liammañ gant gwrizienno hengeltiek (galianek en o zouez), hag an enklask-se a sachas an evezh war ar glad sevenadurel dizanvezel a zo gant Breizh.<br>
Un adlañs efedus eo bet kraf ar panelloù-hent divyezhek lakaet war wel er [[bloavezhioù 1980]] gant stourmerien evit ma vefe gwelusoc'h ar brezhoneg er gevredigezh, darn anezho bodet gant ar strollad anofisiel [[Stourm ar Brezhoneg]].<br>
Gant [[Skol-Uhel ar Vro]] (Servij ar Brezhoneg) hag an aozadur warlec'hier e-keñver ar c'hraf-se ez eus bet graet studioù war lec'hanvadurezh Breizh, astennet d'ar [[gallaoueg]] hiziv. E-touez ar re gentañ o deus labouret er frammoù-se emañ [[Olier ar Mogn]], [[Divi Kervella]] ha Herve Gwegen.<br>
Un araokadenn vras a zeuas diwar labour [[Jean-Yves Le Moing]] evit lec'hanvioù gallaouek ha brezhonek ar Reter (1990) ha muioc'h c'hoazh gant tezenn [[Erwan Vallerie]] diwar-benn anvioù kozh ha nevez ar parrezioù (1995), *ul labour a chomo un maen-bonn en hon studi brezhoneg* hervez an arbennigour skolveuriat nemetañ, [[Herve Bihan]], hag  en deus embannet e studioù er gelaouenn m'eo aet da rener anezhi e [[2011]].<br>
Siwazh dezhañ n'eo ket gwall blijet gant ar pezh a vez embannet gant tud n'o deus ket ar stummadurioù istorel ha fonologel rekis. Lakaat a ra da soñjal e lavar E. Vallerie : betek-hen *e oa al lec'hanvadurezh (e Breizh) kentoc'h un arz eget ur skiant* ha mantret eo o "lenn brizhlabourioù re niverus war al lec'hanvadurezh en deiz a hiziv". Evitañ ne vez ket implijet frouezh dispar labour Erwan Vallerie *en un doare sistematek*.<br>Meur a embannadenn zo bet savet gant [[Albert Deshayes]], a zo un arbennigour sirius hag gouiziek, met evel reoù all e talc'h da labourat war e unan.<br>Ne oa ket labour Jean-Yves Le Moing astennet betek studi pizh al lec'hanvioù brezhonek e [[Bro-Naoned]]. Ur studiadenn eus ar re bouezusañ a voe graet gant Bertrand Luçon (tezenn Skol-veur Naoned lakaet da vezañ moullet) hag e tiskouezas pegen donoc'h e voe levezon ar Vrezhoned war an darn vrasañ eus ar gontelezh kozh-se.

==== Lec'hanvadurezh a orin romanek pe c'hallaouek ====
Nevesoc'h eo bet diorroet studioù war al lec'hanvioù ha n'int ket a orin brezhonek pe geltiek, an darnvuiañ gallaouek e Reter Breizh. Rouez eo ar studiadennoù embannet c'hoaz (ul levr gant Guillaume Béchard e 1968 ha kronikennoù skingomz), met kroget eo bet gant ur renabl anvet *ChubEndret - Motiër d non d'endrët en galo : Dictionnaire des noms de lieux (sic) en gallo*. Meret eo gant L'[[Institu Chubri]] hag hervez ar pezh e lenner war e lec'hienn e voe kroget e 2016 ganti.

== Lec'hanvadurezh Breizh er gevredigezh ==
Abaoe dibenn an  e weler muioc'h-mui stummoù brezhonek an anvioù-lec'h war ar panelloù-hentoù ivez. Alies e reer panelloù divyezhek eus ar panelloù-se ; padal ez eo daou stumm kar a gaver peurliesañ, an eil skrivet hervez reolennoù ar brezhoneg evel ma vez skrivet bremañ hag egile hervez doare ar c'hrennvrezhonek levezonet mui pe vui gant ar galleg ([[Kemper]]-*Quimper*, [[Gwengamp]]-*Guingamp*, [[Plogoneg]]-*Plogonnec*). Ral eo e Breizh al lec'hioù o deus daou anv disheñvel e brezhoneg hag e galleg ; ar re o deus, evel [[Gwened]]-*Vannes*, [[Roazhon]]-*Rennes* ha [[Naoned]]-*Nantes*, a vez kenorin o anvioù gallek ha brezhonek peurvuiañ. E Breizh-Uhel e weler nebeutoc'h a lec'hanvioù brezhonek hag un nebeud furmoù gallaouek.

== Levrlennadur ==
* Camille Vallaux, « Toponymie de la Montagne d’Arrée ». E-barzh *Bulletin de la Société archéologique du Finistère*, Levrenn XXIII, 1905, p. p. 114-123.
* Théophile Jeusset, "Anoiou-lec'hiou Breiz Uhel", *SAV*, niv. 27-31, 1944.
* [[Pêr Trepos]], « En marge d'une nomenclature des écarts de la Bretagne. La notation des toponymes bretons ». E-barzh *Annales de Bretagne*, Levrenn 60, 1953, p. 200-212
* [[Henri Dyèvre]], "Gerioù a zouaroniezh implijet e lec’hanvadurezh Aodoù Breizh",. E-barzh *Hor Yezh*, niv. 13, 1957.
* Frañsez Falc’hun, "Pour une commission de toponymie bretonne". E-barzh *Annales de Bretagne’’, Levrenn 65, niv. 4, 1958. p. p. 413-421. DOI : https://doi.org/10.3406/abpo.1958.2060
* Guillaume Béchard, *Les noms de lieux en pays gallo*, Presses Bretonnes, 1968
* Francis Gourvil, "Les noms de lieu bretons : initiation toponymique". E-barzh *Bulletin de la Société archéologique du Finistère*, Levrenn LXXXXIX, 1972, p. 937-960.
* Bernard Tanguy, "Les Noms de lieux bretons : 1, Toponymie descriptive". E-barzh Studi, niv. 3, 1975.
* Frañsez Falc'hun, *Les noms de lieux celtiques* : *1, Vallées et plaines. 2 Problèmes de doctrine et de méthode, Noms de hauteurs. 3, Nouvelle méthode de recherche en toponymie celtique*, Bourg-Blanc, Éditions Armoricaines, 1966-1970. Eil embannadur asambles gant Bernard Tanguy, Slatkine, 1979-1982
* Léon Fleuriot, *Les origines de la Bretagne*, Payot, 1980
* Jean-Yves Le Moing, *Les noms de lieux de Haute-Bretagne*, Coop Breizh, 1990. Adembannet e 2023 gant Yoran Embanner.
* Philippe Jouët & Ronan Joleiz, "Lec’hanvadurezh Vreizh : pennaennoù an adsevel, ». E-barzh *Hor Yezh*, niv. 189, Gwengolo 1992, p. p. 35-42.
* Ar Greizenn-enklask war an Anvioù-lec'h, *Répertoire bilingue des noms de lieux [sic] de Bretagne*, Skol Uhel ar Vro, 1993. 93 p.
* Herve Bihan, "Notennoù diwar un nebeud steranvioù eus bro-Gemperle". E-barzh *Hor Yezh*, niv. 193, Genver 1993.
* Albert Delannoy, "Notennou hidronomiez". E-barzh *Brud Nevez*, niv. 166, Even-Gouere 1993.
* Albert Delannoy, "Damzell war hidronomiez e Bro-Dreger". E-barzh *Brud Nevez*, niv. 168, Here 1993.
* Erwan Vallerie, *Diazezoù studi istorel an anvioù-parrez*, An Here, 1995.
* Erwan Vallerie, *L'art et la manière de prononcer ces sacrés noms de lieu de Bretagne*, Le Chasse-Marée/ArMen, 1996
* Hervé Abalain, *Noms de lieux bretons*, Gisserot, 2000
* Jean-Marie Ploneis, *La toponymie celtique, l'origine des noms de lieux en Bretagne*, 2 levrenn, Éditions du Félin, 2001
* Albert Deshayes, *Dictionnaire des noms de lieux bretons*, Chasse-Marée, 2003
* Divi Kervella, *Petit guide des noms de lieux bretons*, Coop Breizh, 2007. 
* Jean-Yves Le Moing, *Noms de lieux de Bretagne*, Christine Bonneton, 2007. 
* Frañsez Kervella, "Anvioù Goueled-Breizh e-keñver an douaroniezh". E-barzh *Hor Yezh*, niv. 253, Meurzh 2008, p. p. 4-12. Prezegenn c’hraet e galleg e Roazhon d’an 31 a viz Genver 1942. Adkavet an doare brezhonek bizskrivet e dielloù an oberour.
* Bernard Tanguy, *Les noms de lieux bretons : toponymie descriptive*, Brest, Emgleo Breiz, 2015. . Adembannadur kresket eus embann 1975.
* Bertrand Luçon, *Noms de lieux bretons du Pays Nantais*, Yoran Embanner, 2017, 511 p. Tezenn.
* Bernez Rouz, "Lenn, stank ha stankell : ur sell istorel, douaroniel ha yezhoniel". E-barzh *Hor Yezh*, niv. 293, Meurzh 2018, p. p. 5-21.
* Herve Bihan, "Notennoù lec'hanvadurezh". E-barzh *Hor Yezh*, niv. 299, Gwengolo 2019, p. p. 45-50.
* Jeremi Kostiou, "Allende hag an anvioù lec'h e Breizh'". E-barzh *Allende, an emgann diwezhañ*, Nadoz-Vor Embannadurioù, Brest, 2019, pp. 47-55.
* Herve Bihan, "Metodologiezh, yezhoniezh, lec'hanvadurezh ha kudennoù all". E-barzh *Hor Yezh*, niv. 300, Kerzu 2019, p. p. 3-14.
* Yann-Bêr Kemener, *Guide des noms de lieux bretons*, Skol Vreizh, 2022. 

## Liammoù diavaez
*KerOfis, bank roadennoù lec'hanvadurezh savet gant Ofis publik ar brezhoneg.
*Lec'hienn Chubri endalc'het geriadur al lec'hanvioù gallaouek enni.. Brassellet d'an 21 a viz Ebrel 2024.

## Notennoù ha daveennoù