open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Reter-Kreiz

Ar **Reter-Kreiz** (en arabeg الشرق الأوسط, en hebraeg המזרח התיכון, e saozneg *Middle East*) zo ur ger a orin saoznek a ya d'envel evit Europeiz, Amerikaned hag Afrikaned, un tolead bevennet gant glann reter ar Mor Kreizdouar hag an harzoù etre Iran diouzh un tu, Pakistan hag Afghanistan diouzh an tu all. 

Emañ ar rannved-se en Azia dreist-holl met a-wezhioù e vez lakaet Afrika an Hanternoz hag Afghanistan e-barzh.

## Ar “Reter-Kreiz Vras”
An droienn-mañ a oa bet degaset e 2004 gant Stadoù Unanet Amerika da geñver emvod uhel ar G8 evit ober anv eus broioù eus ar bed muzulman stag e doare pe zoare ouzh ar Reter-Kreiz, evel Afghanistan ha Pakistan. Lakaet e vez e-barzh ar C'haokaz ivez a-wechoù.

## Gwelet ivez
* Reter-Nesañ
* Reter-Pellañ
Pasteurekaat

Ar **pasteurekaat** zo un doare da virout ar boued ijinet gant Louis Pasteur e 1856. Tommañ a reer ur meuz betek ur gwrezverk divizet en a-raok e-pad ur prantad amzer termenet kent e yenaat trumm. Ar gwrezverkoù implijet evit pasteurekaat boued a ya eus 65&nbsp;°C ha 100&nbsp;°C ha muioc'h a-wezhioù zoken. En deroù e veze graet gant an ijinadenn-se gant Louis Pasteur evit distrujañ ar bakteri a oa er gwin.

Er pasteurekaat, n'eo ket ar gwrezverk a lazh ar bakteri (memes ma varv ul lodenn anezhe a-raok ma vefe tizhet ar gwrezverk brasañ) met ar fed da yenaat trumm ar boued e diwezh ar basteurekadenn.
Abalamour da cheñchamant trumm ar gwrezverk, ar bakteri a c'hall degas kleñvedoù, hag ar re zo pennkaoz d'ar meuzioù da vont da fall, zo distrujet. Digreskiñ a ra ar pasteurekaat an niver a gorrorganegi en un doare sklaer en aozadenn pasteurekaet, met organegoù dañjerus evel ar sporennoù a chom bev.

Ur wezh lazhet ar bakteri a c'hall degas kleñvedom gant ar pasteurekadenn ez eo a-bouez derc'hel ar boued pasteurekaet er yenijenn kuit ma paotfe ar bakteri n'int ket bet lazhet. 

Er c'hontrol eus ar poazhañ, ar gwrezverkoù izel a-walc'h implijet evit pasteurekaat boued a ro tu da zerc'hel digemm blas ar boued.
Disheñvel eo ar pasteurekaat boued diouzh an teknik implijet evit fardañ Laezh UHT e lec'h ma ne vez distrujet ar c'horrorganegi nemet gant ar wrez.

Implijet e vez ar pasteurekaat evit :
* ma ne vo ket a gorrorganegi dañjerus er boued, 
* hiraat prantad implij ar boued, 
* mirout perzhioù organoleptek ar meuzioù.

Hiziv an deiz e vez implijet an doare ober se evit meur a seurt boued :
* bier,
* chug frouezh,
* laezh,
* vioù tanav,
* mel,
* sistr,
* koñfitur,
* kaot frouezh,
* frouezh dre siros,
* Chaous tomatez bec'hiet

## Doareoù all
Graet e vez « pasteurekaat yen » eus an teknikoù mirerezh boued da-heul :
* dasskinadur derc'hanel
* Mirerezh gant gwaskoù uhel
* Mirerezh gant gant parkeier tredan poulzet
Leernes

**Leernes** a oa ur gumun e Belgia e Proviñs Hainaut betek 1977 ; ur rann eus kumun Fontaine-l'Évêque eo bremañ.

## Istor
### 
#### [[Brezel bed kentañ]]
* Emgannoù kalet a voe e Leernes hag en Anderlues etre al Lu gall hag al Lu alaman d'an 22 a viz Eost 1914. An 28 Rejimant Troadeion gall a gollas 9 ofiser ha 300 isofiser ha soudard.

## Gwelet ivez
*Emgann Anderlues
Sainte Tryphine et le Roi Arthur

***Sainte Tryphine et le roi Arthur*** zo anv daou bezh-c'hoari brezhonek, anvet ivez mister, savet diwar-benn mojenn Trifina ha Konomor ; a-bell bras e tennont da vojenn Arzhur avat.
*Ur pezh anvet *Sainte Tryphine et le roi Arthur – Mystère breton en deux journées et huit actes*, a voe dastumet, troet e galleg hag embannet gant Fañch an Uhel e Kemperle e1863.

Adembannet eo bet e 2002 gant Presses Universitaires de Rennes ha Terre de Brume a-gevret, heñvel ouzh an embannadur orin ; ur rakskrid e galleg gant Françoise Morvan zo bet ouzhpennet.
*Ur pezh anvet *Sainte Tréphine et le roi Arthur – Mystère en cinq actes*, a voe dastumet gant Charlez Gwennou, troet e galleg gant Taldir hag embannet e Montroulez e 1899.

## Ar skridoù
Disheñvel-bras an eil diouzh egile eo an daou bezh.

## Liammoù diavaez
*Skrid F.-M. Luzel, 1863
*Skrid Ch. Gwennou, 1899

## Gwelet ivez
*Demat
## Notennoù
Hyperion

Hyperion zo un Titan e gwengelouriezh Henc’hres.
Sterioù all zo d'an anv*Hyperion* ivez.
## Lennegezh
**[[Hyperion (Keats)|Hyperion]]*, ur meurgan diechu gant John Keats.
**[[Hyperion (Longfellow)|Hyperion]] *, ur romant savet gant Henry Wadsworth Longfellow.
**[[Hyperion (Hölderlin)|Hyperion]]*, ur romant savet gant Friedrich Hölderlin.
**[[Hyperion (kazetenn)|Hyperion]]*, ur gazetenn lennegel alaman berrbad e 1908.
**[[Hyperion (romant)|Hyperion]]*, ur romant skiant-faltazi gant Dan Simmons, a zo ul lodenn eus *Hyperion Cantos*.
## Skiantoù
*Hyperion, ul loar da Sadorn.
## Teknologiezh
*Hyperion, un urzhiataer kanadian er bloavezhioù 1980.
### Sonerezh
* Hyperion, un albom gant ar strollad *power-metal* Manticora.
### Traou all
* HMS Hyperion (H97), ul lestr brezel breizhveurat (1936-1940).
* Hyperion a oa ur marc’h-red eus Breizh-Veur. 
* Hyperion eo anv brasañ gwezenn ar bed. 
* Hyperion, ur skol-veur e Bucuresti, e Roumania.
Brogarour

**Brogarour** zo
*un anv boutin, a vez graet eus un den brogar, a gar e vro (ha n'eo ket atav e vro c'henidik), 
*un anv divoutin, anv-pluenn Yann-Loeiz Rozeg, a savas ar romantig Onenn.
Timbroù Kreta - Burevioù aostrian

Burevioù-post zo bet meret e Kreta gant Aostria-Hungaria e fin an  ha deroù an  war batrom burevioù Stadoù all Europa. E Chania, Heraklion ha Rethymno int bet digor evit fonnusaat an darempredoù etre an enezenn – dalc'het gant an Durked – hag ar c'hevandir, etre 1890 ha 1914. 

Timbroù aostrian zo bet implijet eno, gant soulgargoù liesseurt meneg ar priz anezho : e piastroù ha para Turkia, e "soldi" Lombardia-Venezia, hag aliesoc'h gant gwenneien ha lurioù gall. 

Kalzig timbrawourien a ra un diforc'h etre an timbroù skrivet e moneiz gall hag a vefe re « bPostoù aostrian e Kreta » hag an timbroù o friz e moneiz Turkia hag a vefe da renkañ e-touez timbroù « Postoù aostrian en Impalaeriezh otoman » pe « Levant aostrian ». Dister eo an diforc'h avat, an daou seurt o vezañ implijet e Kreta.

Timbroù gant ur priz e moneiz gall zo embannet e 1903 da gentañ hag e 1908 en diwezh, dre ur rummad savet evit enoriñ 60vet deiz-ha-bloaz m'eo bet anvet Franz-Jozef da impalaer Aostria ha Hungaria.

D'an 30 a viz Gwengolo 1914 eo serret ar burevioù aostrian e Kreta.

## Pennadoù kar
* Timbroù Kreta - Burevioù gall
* Timbroù Kreta - Burevioù saoz
* Timbroù Kreta - Burevioù rusian
* Timbroù Kreta – Burevioù italian
* Timbroù Gres
Goierri

**Goierri** zo unan eus an nav c'horn-bro a ya d'ober Gipuzkoa, unan eus seizh proviñs Euskal Herria. 18 kumun zo enni, *Beasain, Lazkao* hag *Ordizia* ar re pouezusañ.
## An 18 kumun
#**[[Beasain]]**: 12.257 a dud o chom (2004).
#**[[Ordizia]]**: 9.021.
#**[[Lazkao]]**: 5.003.
#Idiazabal: 2.019.
#Zegama: 1.307.
#Segura: 1.238.
#Ormaiztegi: 1.161.
#Olaberria: 919.
#Itsasondo: 581.
#Ezkio-Itsaso: 573.
#Gabiria: 426.
#Ataun: 1.534.
#Zaldibia: 1.508.
#Zerain: 251.
#Arama: 163.
#Mutiloa: 158.
#Gaintza: 136.
#Altzaga: 116.
Altzaga

**Altzaga** (stumm euskarek ofisiel; *Alzaga* en spagnoleg, diofisiel) zo ur gumun eus tolead Goierri, e proviñs Gipuzkoa, en Euskal Herria. 148 a dud a oa o chom en Altzaga e 2004. 

## Tud
*Antton Ibarguren (1949-1989): alvokad ha politikour, kannad Herri Batasuna (1980-82).
Idiazabal

**Idiazabal** zo ur gumun eus tolead Goierri, e proviñs Gipuzkoa en Euskal Herria. 2 100 den zo o chom eno etre ar vourc'h ha karter Urtsuaran dreist-holl.

## Fourmaj
Brudet eo fourmaj dañvadezed Idiazabal, gwerzhet dindan an anv Queso de Idiazábal.

## Liammoù
*   Lec'hienn ofisiel Idiazabal
*  Lec'hienn diwar-benn ar fourmaj Idiazábal
* Idiazabal war Google Maps
Segura (Gipuzkoa)

**Segura** zo ur gumun eus tolead Goierri, e lodenn uhelañ traonienn ar stêr Oria e proviñs Gipuzkoa en Euskal Herria. 1.238 a dud a oa o chom eno e 2004. 9,2 km² eo gorread Segura. 

Emañ 49 km eus Donostia ha 7 km eus Beasain.
Zaldibia

**Zaldibia** (stumm euskareg ofisiel; *Zaldivia* e spagnoleg, diofisiel) zo ur gumun eus tolead Goierri, e proviñs Gipuzkoa en Euskal Herria.
Itsasondo

**Itsasondo** (en euskareg, ha stumm ofisiel nemetañ) zo ur gumun eus tolead Goierri, e proviñs Gipuzkoa en Euskal Herria.

## Kumunioù amezek
*Bidania-Goiatz ha Beizama en hanternoz
*Legorreta hag Altzaga er reter
*Arama hag Ordizia er c'hreisteiz
*Beasain er c'hornôg.
Iruñea

**Iruñea** (pe **Iruña**, stumm degemeret gant gouarnamant Navarra ha kenofisiel gant *Pamplona*, an anv spagnolek) eo kêr-benn Nafarroa, war lez ar stêr Arga. 196 955 a dud a oa o chom enni e 2013, ha tremen 334 830 gant an adkêrioù. Kêr-benn istorel Euskal Herria an hini eo.

## Poblañs

## Gevelliñ

## Liammoù diavaez

## Notennoù ha daveoù
Abaigar

**Abaigar** (*Abáigar* hervez ar stumm spagnolek ofisiel) zo ur gumun e Nafarroa, en Euskal Herria, 58 km er c'hornôg da Iruñea.

101 a dud a oa o chom eno e 2007.

Un anv euskarek eo, eus *(h)abe igar*, a dalv kement ha *gwezenn sec'h*. Komzet e veze euskareg eno betek ar  kantved moarvat. 

## Poblañs

## Liammoù diavaez
*''Instituto de estadística de Navarra''
*''Infraestuctura de Datos Espaciales de Navarra''
Navarra

:**Diwar-benn *'Nafarroa Uhel**, pe **Navarra Uhel**, eo ar pennad-mañ. Evit kement ''Nafarroa'' pe ''Navarra'' all, sellit ouzh [[Nafarroa (disheñvelout)]].''

**Navarra**, e brezhoneg hag e [[spagnoleg]], **Nafarroa** en [[euskareg]], pe **Navarra Uhel**, **Nafarroa Garaia** en euskareg, eo ar vrasañ eus ar 7 [[proviñs]] a ya d'ober [[Euskal Herria]] ([[Spagn]]). Ur gumuniezh emren zo anezhi hec'h-unan ivez. Iruña pe [[Iruñea]] (''Pamplona'' e spagnoleg) eo ar gêr-benn.

== An anv ==
**Kumuniezh Forel Navarra*' (*Comunidad Foral de Navarra* en [[spagnoleg]], *Nafarroako Foru Erkidegoa/Komunitatea* en [[euskareg]]) zo unan eus 17 [[kumuniezh emren]] [[Spagn]], dezhi ur statud a emrenerez abaoe [[1982]].

== Douaroniezh ==
* En hanternoz dezhi emañ [[Bro-C'hall]], gant he [[departamant gall|departamant]] [[Pyrénées-Atlantiques]], ennañ teir froviñs [[Ipar Euskal Herria]]. 
* Er reter emañ [[Aragon]] ( [[proviñs Huesca]] ) 
* Er c'hreisteiz emañ [[La Rioja]]
* Er c'hornog emañ [[Kumuniezh Emren Euskadi]] (proviñsoù [[Gipuzkoa]] hag [[Araba]]).

=== Ar yezhoù e Nafarroa ===


Yezh ofisiel Nafarroa eo ar c'hastilhaneg. <br />
An euskareg avat zo yezh ofisiel en euskaregva, en hanternoz ar vro, un tamm evel e proviñsoù [[Euskadi]]. Rak rannet eo Nafarroa e teir rannvro yezhel, hervez al lezenn, al *Ley Foral del Vascuence'', eus 1986, pe Lezenn Foral 18/1986 eus ar 15 a viz Kerzu 1986 diwar-benn an euskareg), al lezenn a ro ur statud d'an euskareg er vro. 
Diwar 272 kumun Nafarroa:
* 64 gumun zo en euskaregva, en hanternoz, ma'z eo kenofisiel an div yezh
* 98 kumun zo er rannvro gemmesk, ma kaver servijoù divyezhek evit an euskaregerien, 
* 110 kumun zo er rannvro kastilhanek ma n'eus nemet ar c'hastilhaneg da yezh ofisiel. N'eo ket anavezet an euskareg. 
Pa vez kenofisiel ar yezh eo anavezet gwir ar c'heodedour d'ober gant an euskareg ouzh ar velestradurezh.

## Kêrioù Navarra
* Iruña (Pamplona e spagnoleg)
* Tudela
* Lizarra (Estella e spagnoleg).

## Pennadoù kar, a bell pe a dost
* Rouantelezh Nafarroa
* Rouaned Navarra
* Merindadoù Nafarroa
* Komarkoù Nafarroa
* Kumunioù Nafarroa
* Benafarroa
* Euskal Herria
* Bardenas Reales, un dezerzh er vro.

## Liammoù diavaez
*  Porzh ofisiel da Nafarroa
*  Breujoù Nafarroa
*  Toutistelezh er vro

## Notennoù
Abartzuza

**Abartzuza** (*Abárzuza* hervez ar stumm spagnolek kenofisiel) zo ur gumun e Nafarroa en Euskal Herria.

## Poblañs
Abaurregaina

**Abaurregaina** (*Abaurrea Alta* e spagnoleg, hag *Abaurregaina/Abaurrea Alta* hervez ar stumm ofisiel) zo ur gumun e Nafarroa en Euskal Herria.
Zuñiga

**Zuñiga** pe **Estuniga** (en euskareg), pe *Zúñiga* hervez ar stumm spagnolek ofisiel, zo ur gumun e Nafarroa en Euskal Herria.

## Poblañs

## Pennad kar
* Zúñiga
Abaurrepea

**Abaurrepea** (*Abaurrea Baja* e spagnoleg, *Abaurrepea/Abaurrea Baja* hervez ar stumm ofisiel divyezhek) zo ur gumun e Nafarroa en Euskal Herria.
Zugarramurdi

**Zugarramurdi** zo ur gumun en hanternoz Nafarroa en Euskal Herria. Gant kumunioù all Urdazubi, ha Sara hag Ainhoa en Iparralde, ez a d'ober ar vroig anvet Xareta, en daou du d'an harzoù-stad.

Brudet eo kevioù ar gumun hag ar mojennoù sorserezed (*sorgiñak*) en-dro dezhe, diazezet war ur prosez bras a voe er XVIIvet kantved. 

## Liammoù
*  Xareta elkartea
*  "Ttipi-ttapa" eskualdeko hedabide euskarazkoa
Lizarra

**Lizarra** (stumm kenofisiel euskarek, pe **Estella** hervez ar stumm spagnolek kenofisiel), zo ur gumun e Navarra en Euskal Herria (Spagn), war ar stêr Ega.
Etxalar

**Etxalar** (*Echalar* hervez ar stumm spagnolek diofisiel) zo ur gumun en hanternoz Nafarroa, stok ouzh an harzoù-stad, en Euskal Herria.

## Poblañs
801 a dud a oa e 2007.

## Lennegezh
En danevell Carmen, gant ar skrivagner gallek Prosper Mérimée, e lavar an harozez bezañ eus Etxalar.
Elizondo

**Elizondo** zo ur gêr eus Nafarroa en Euskal Herria, e traoñienn ar stêr Baztan, anvet ivez ar stêr Bidasoa en he lodenn izelañ. 3 519 a dud a oa o chom eno e 2023.

Stag outi eo ar c'hêriadennoù-mañ: *Antxanborda, Etxaide, Berro* ha *Bearzun*.

En ur gumun kalz brasoc'h emañ *Elizondo* avat, kumun Baztan.

## Poblañs
Pa oa kresket poblañs kêr Elizondo eo digresket hini ar c'hêriadennoù tost e kumun Baztan.

## Liamm

*  Lec'hienn ofisiel
Zizur Nagusia

**Zizur Nagusia** (*Zizur Mayor* hervez ar stumm spagnolek kenofisiel) zo ur gumun e Nafarroa en Euskal Herria.

## Liammoù
* Ti-kêr ''Zizur Mayor / Zizur Nagusia''
* ZIZUR MAYOR / ZIZUR NAGUSIA in the Bernardo Estornés Lasa - Auñamendi Encyclopedia (Euskomedia Fundazioa)
Baztan (disheñvelout)

**Baztan** zo un douranv euskarek a zo roet:

* d'ar stêr Baztan, anv ar stêr Bidasoa en he naoz uhelañ ; 
** d'he zraonienn, er c'hreisteiz da ode Otsondo ; 
*** d'ar gumun e Nafarroa, kumun Baztan, ma red ar stêr, hag enni meur a gêriadenn, ha dreist-holl Elizondo, ur gêrig a 3000 a dud, hag euskareg enni;
*** d'unan eus komarkoù Nafarroa, komark Baztan, ennañ teir c'humun (Baztan, Zugarramurdi, Urdazubi);
* d'ar stêr Baztan, en Iparralde, a zo adstêr d'ar stêr Errobi e Bidarrai. 

## Hag ivez
Kavout a reer an anv e lec'hanvioù all er Pireneoù:
* *Bassin du Bastan* uc'h Barèges ; 
* *Lenn Bastan*, ha *Pic de Bastan*, 2715 m, uc'h Aulon, e traonienn Aure ; 
* lennoù hag ode *Bastanet* ; 
* lenn ha menez *Bastampe*, 2931 m, er c'hreisteiz da Ardiden war lez kleiz froud Gavarnie. 

*Nuevo Baztán, kumun e-kichen Madrid
Baztan

**Baztan** (en euskareg hag ent-ofisiel; *Baztán* e spagnoleg) zo ur gumun eus Nafarroa, en Euskal Herria, a en em astenn a-hed traoñienn ar stêr Baztan, anv ar stêr Bidasoa er Pireneoù. Bras-mat eo, 376,8 km² dezhi, kumun vrasañ Nafarroa eo. 7 831 a dud a oa o chom enni e 2023.

Elizondo eo ar gêr-benn, 3 519 a dud o chom enni (2023).

Virginia Aleman Arraztio e oa ar vaerez eus 2007 da 2011, ezel anezhi eus ar strollad Eusko Alkartasuna. Abaoe 2023 eo Fernando Anbustegi Goñi ar maer eus ar strollad EH Bildu.

## En-dro dezhi
*Ar Bortziriak er c'hornôg
*Ipar Euskal Herria, er Republik c'hall, en hanternoz hag er reter
*komark Auñamendi,gant kumunioù Esteribar hag Erroibar er c'hreisteiz.

## Kêriadennoù ar gumun
* Almandoz
* Amaiur
* Aniz
* Arizkun
* Arraioz
* Azpilkueta
* Berroeta
* Elizondo
* Elbete
* Erratzu
* Gartzain
* Irurita
* Lekaroz
* Oronoz-Mugairi
* Ziga

## Liammoù
*   www.baztan.eus, lec'hienn ofisiel ar gumun
*  "Ttipi-ttapa"

## Notennoù
Azpilkueta

**Azpilkueta** zo ur gêr (pe ur gêriadenn) e traoñienn ar stêr Baztan, hag e kumun Baztan e Nafarroa, 64 km en hanternoz da Iruñea.

Etre 20 ha 25 a dier zo, brav da welout, gant skoedoù kozh. 

Pevar c'harter all zo enni: Apaioa, Arribiltoa, Urrasun, Zuaztoi.

## Poblañs
Zubieta (Nafarroa)

**Evit sterioù all an anv gwelout [[Zubieta]].*

**Zubieta ** (en euskareg evel e spagnoleg) zo ur gumun e Nafarroa en Euskal Herria, e saonenn Malerreka, war lez ar stêr Ezkurra .

Zubieta. Euskal Herria.JPG
Zubieta (1).jpg
zubieta.jpg


Zubieta-place.jpg|Leurgêr
fourachaux-2.jpg|Forn-raz
zubieta-tronc.jpg|Kinkladur
amestia-fougere.jpg|Raden berniet evit o mirout
Zubieta

**Zubieta** zo ul lec'hanv euskarek:
* e Nafarroa, 
**ur gêriadenn, gwelout Zubieta (Nafarroa)

*e Gipuzkoa,
**ur gumun gozh rannet etre div gumun Donostia hag Usurbil, gwelout Zubieta (Gipuzkoa)

*e Bizkaia: 
**ur c'harter e kumun Gordexola, gwelout Zubieta (Gordexola)
**ur c'harter e kumun Lemoa, gwelout Zubieta (Lemoa)
Ham-sur-Heure-Nalinnes

**Ham-sur-Heure-Nalinnes** (e walloneg: **) a zo ur gumun eus Belgia e Proviñs Hainaut.
## Istor
### 
#### [[Eil brezel-bed]]
* Emgannoù etre al lu gall hag an Alamaned d'ar 16 a viz Mae 1940.
## Monumantoù ha traoù heverk

Ham-sur-Heure 050525 (5).JPG
Ham-sur-Heure 050525 (1).JPG
Monument aux morts du 16 mai 1940 à Ham-sur-Heur-Nalinnes.JPG

* Ar c'hastell.
* Iliz katolik *Sant Varzhin*.
* Monumant ar vilourion c'hall marvet d'ar 16 a viz Mae 1940 e Ham-sur-Heur-Nalinnes.
## Armerzh
## Douaroniezh
## Melestradurezh
## Tud
## Gevelliñ
## Liammoù diavaez
## Notennoù ha daveoù
Orreaga

**Orreaga** (*Roncesvalles* hervez ar stumm spagnolek kenofisiel; *Roncevaux* e galleg) zo ur gumun e Pireneoù Nafarroa en Euskal Herria.
24 den a oa o chom eno e 2007.
Zizur Zendea

**Zizur Zendea** (*Cizur* hervez ar stumm spagnolek ofisiel) zo ur gumun e Nafarroa en Euskal Herria. 

## Karterioù

11 karter zo enni.
Adios

**Adios** (a-wechoù ivez *Adiotz* en euskareg, hag *Adiós* hervez ar stumm spagnolek ofisiel), zo ur gumun vihanik e Nafarroa en Euskal Herria. 
174 a dud a oa e 2007.
Agoitz

** Agoitz ** (stumm euskarek ofisiel), pe *Aoiz* (hervez ar stumm spagnolek kenofisiel) zo ur gumun e Nafarroa en Euskal Herria. E 2004 e oa 1892 a dud o chom eno.

## Tud vrudet
**Patxi Eugi Cabodevilla* (1971-), pelotari.
Alveringem

**Alveringem** ( e flandrezeg kornôgel:*Oalveringem*) a zo ur gumun a Flandrez Belgia e rannvro Westhoek , en Arondisamant Veurne hag e proviñs Kornôg-Flandrez.

## Strollañ kumunioù
E kumun **Alveringem** eo bet lakaet ar c'humunioù a-wechall: 

:Andon : Kumun Alveringem
## Kumunioù ha rannoù-kumun stok ouzh kumun '''Alveringem'''



## Emdroadur ar boblañs

Colors=
  id:a value:gray(0.9)
  id:b value:gray(0.7)
  id:c value:rgb(1,1,1)
  id:d value:rgb(0.7,0.8,0.9)
  id:e value:rgb(0.6,0.7,0.8)

ImageSize  = width:750 height:373
PlotArea   = left:50 bottom:30 top:30 right:30
DateFormat = x.y
Period     = from:0 till:6000
TimeAxis   = orientation:vertical
AlignBars  = justify
ScaleMajor = gridcolor:b increment:750 start:0
ScaleMinor = gridcolor:a increment:150 start:0
BackgroundColors = canvas:c

BarData=
  bar:1806 text:1806
  bar:1816 text:1816
  bar:1830 text:1830
  bar:1846 text:1846
  bar:1856 text:1856
  bar:1866 text:1866
  bar:1876 text:1876
  bar:1880 text:1880
  bar:1890 text:1890
  bar:1900 text:1900
  bar:1910 text:1910
  bar:1920 text:1920
  bar:1930 text:1930
  bar:1947 text:1947
  bar:1961 text:1961
  bar:1970 text:1970
  bar:1981 text:1981
  bar:1991 text:1991
  bar:1999 text:1999
  bar:2005 text:2005

PlotData=
  color:d width:20 align:left

  bar:1806 from:0 till: 2401
  bar:1816 from:0 till: 2515
  bar:1830 from:0 till: 2718
  bar:1846 from:0 till: 2821
  bar:1856 from:0 till: 2870
  bar:1866 from:0 till: 2784
  bar:1876 from:0 till: 2990
  bar:1880 from:0 till: 3056
  bar:1890 from:0 till: 2963
  bar:1900 from:0 till: 2756
  bar:1910 from:0 till: 2497
  bar:1920 from:0 till: 2543
  bar:1930 from:0 till: 2042
  bar:1947 from:0 till: 2139
  bar:1961 from:0 till: 1964
  bar:2005 from:0 till: 1522
 
  color:e width:20 align:left
  bar:1970 from:0 till:2451
  bar:1981 from:0 till: 5149
  bar:1991 from:0 till: 4850
  bar:1999 from:0 till: 4735
  bar:2005 from:1522 till: 4898

PlotData=

  bar:1806 at: 2401 fontsize:s text: 2.401 shift:(-10,5)
  bar:1816 at: 2515 fontsize:S text: 2.515 shift:(-10,5)
  bar:1830 at: 2718 fontsize:S text: 2.718 shift:(-10,5)
  bar:1846 at: 2821 fontsize:S text: 2.821 shift:(-10,5)
  bar:1856 at: 2870 fontsize:S text: 2.870 shift:(-10,5)
  bar:1866 at: 2784 fontsize:S text: 2.784 shift:(-10,5)
  bar:1876 at: 2990 fontsize:S text: 2.990 shift:(-10,5)
  bar:1880 at: 3056 fontsize:S text: 3.056 shift:(-10,5)
  bar:1890 at: 2963 fontsize:S text: 2.963 shift:(-10,5)
  bar:1900 at: 2756 fontsize:S text: 2.756 shift:(-10,5)
  bar:1910 at: 2497 fontsize:S text: 2.497 shift:(-10,5)
  bar:1920 at: 2543 fontsize:S text: 2.543 shift:(-10,5)
  bar:1930 at: 2042 fontsize:S text: 2.042 shift:(-10,5)
  bar:1947 at: 2139 fontsize:S text: 2.139 shift:(-10,5)
  bar:1961 at: 1964 fontsize:S text: 1.964 shift:(-10,5)
  bar:1970 at: 2451 fontsize:S text: 2.451 shift:(-10,5)
  bar:1981 at: 5149 fontsize:S text: 5.149 shift:(-10,5)
  bar:1991 at: 4850 fontsize:S text: 4.850 shift:(-10,5)
  bar:1999 at: 4735 fontsize:S text: 4.735 shift:(-10,5)
  bar:2005 at: 1522 fontsize:S text: 1.522 shift:(-10,5)
  bar:2005 at: 4898 fontsize:S text: 4.898 shift:(-10,5)
  


## Dave ha notennoù
Bernez Tangi

**Arabat droukveskañ e anv gant hini [[Bernard Tanguy]], klasker er CNRS.*

**Bernez Tangi**, ganet e Karanteg d'an 11 a viz Mezheven 1949, zo ur barzh, ur c'haner hag ul livour breizhat. Brezhoneger a-vihanik eo, ha divizet en doa mont da redek ar bed goude e studioù (Europa, Amerika, Azia, Afrika). Gant Denez Abernot hag un nebeud sonerien all en doa savet ar strollad rock e brezhoneg Storlok (1976-1980).

Er bloaz 2001 e nac'has ar priz &nbsp;Du-mañ Du-se&nbsp; deroet gant France 3 Ouest goude e levr *Rod an Avelioù*, en abeg da lec'h dister ar brezhoneg er media foran ; an hevelep priz a voe deroet dezhañ e 2011, ar pezh e vroudas da enrollañ ur c'hlip video anvet *Gwerz ar skinwel* a oa c'hoazh a-zivout stad ar brezhoneg er skinwel.

## Oberennoù
### Lennegezh
* 1986 : *Fulennoù an tantad*, Lesneven : Hor yezh (Mouladurioù Hor Yezh-Skrid) — Priz Imram 1986)
* 2001 : *Rod an Avelioù*, Mouladurioù Hor Yezh-Skrid
* 2005 : *Chien de feu* (Tarv Ruz). Un dibab barzhonegoù troet e galleg, embannet gant ur CD ma klever ar barzh o lenn ar skridoù brezhonek.
* 2010 : *Ar Saouzanenn*, barzhonegoù, Skrid (Here), Priz Langleiz 2011
* 2015 : *1973*, romant (Skrid)
* 2018 : * Dastumadeg an Anaon *, barzhonegoù (Skrid)
* 2022 : * Ar rastellerezh bras *(Barn ha Skrid)
### Sonerezh
:;Gant Storlok
::* 1978 : *Gwerz An Dilabour*/*Gwerz maro Jorj Jackson* (45 tro)
::* 1979 : *Stok-ha-stok*
:;Gant Pempbiz
::* 2011 : *Pempbiz*
::* 2015 : *Karantez, marv ha faltazi*
:;E-unan
::* 1990 : *Kest al lec'h* (kasedig embannet gantañ)
::* 2001 : *Eured an diaoul* (An Naer Produksion) 
::* 2009 : *Lapous an tan* (Tarv Ruz)
::* 2012 : *Gwerz ar skinwel*, kenlabour gant Yon Gouez
::* 2015 : *L'animal entraîne l'homme* (IXIISIS Records) — Kenlabour gant an arzourez IXIISIS

## Liammoù diavaez
*Lec'hienn ofisiel

*Atersadenn gant Bernez Tangi e 2006
*Gwerz ar skinwel e Breizh (25/01/2012) 
*Bernez Tangi e ti Lyrikline
Aiegi

**Aiegi ** (*Ayegui* hervez ar stumm spagnolek kenofisiel) zo ur gumun e Nafarroa en Euskal Herria, e merindad Lizarra, e komark Lizarra ar Reter,45,5 km eus Iruña, ar gêr-benn.
E 2009 e oa 1.667 a dud enni hervez an INE.
Aguilar Kodes

**Aguilar Kodes**, pe **Aguilar Kodeskoa** (*Aguilar de Codés* hervez ar stumm spagnolek ofisiel) zo ur gumun e kornôg Nafarroa en Euskal Herria.
De Haan

**De Haan** (flandrezeg kornôgel :*D'n Oane* ; galleg : *Le Coq*) zo ur gumun e Flandrez Belgia war aod Mor an Hanternoz. 


De Haan West-Flanders Belgium Map.svg|Lec'hiadur
Flag of De Haan.svg|Banniel
Blason De Haan.svg|Skoed


## Douaroniezh
* Gorread : 46,14 km²
* Poblañs (2022) : 12 740 a dud
* Stankter : 276 den/km²
Gorza

** Gorza** (* Güesa* hervez ar stumm spagnolek ofisiel) zo ur gumun e Nafarroa en Euskal Herria, e Traonienn Zaraitzu.

## Rannoù
Rannet eo ar gumun etre daou *guzul*
*Gorza
*Igari
*ur gêriadennig zo ivez: Erripalda, enni un ti bras (*caserio*) hag un iliz kozh dirapar.

## Poblañs
Alesbes

**Alesbes** (*Villafranca*, ent-ofisiel, hervez ar stumm spagnolek) zo ur gumun e Nafarroa en Euskal Herria.
Altsasu

** Altsasu ** zo ur gumun e gwalarn Nafarroa en Euskal Herria, stok ouzh Ataun, e Gipuzkoa.

## Istor
* Emgann Altsasu, e 1834.
Ameskoabarren

** Ameskoabarren ** (*Améscoa Baja* hervez ar stumm spagnolek ofisiel) zo ur gumun e kornôg Nafarroa en Euskal Herria.
ISO 843

**ISO 9** a zo anv ur reoliad etrebroadel evit romanekaat al lizherenneg c'hresianek.

## Embannadur 1997

Amreizhderioù:
* Treuzskrivet e vez 'au' an diftongenn αυ 
* Treuzskrivet e vez 'eu' an diftongenn ευ
* Treuzskrivet e vez 'ou' an diftongenn ου

## Gwelit ivez:
* Romanekadur
* Treuzlizherennadur ar gresianeg
* Lizherenneg c'hresianek
* 
* Roll reoladoù romanekadur ISO
* ISO

## Liammoù diavaez
*  Treuzlizherennadur lizhrennegoù nann-latin - Um dastumad doareoù-skrivañ gant taolennoù o tiswel ar sistemoù implijet evit o zreuzskrivañ en o zouez ISO 843, gant Thomas T. Pedersen.
Araitz

**Araitz** (*Araiz* hervez ar stumm spagnolek, diofisiel) zo ur gumun e gwalarn Nafarroa, en Euskal Herria. A-stok emañ ouzh Gipuzkoa.

Pemp "kuzul" zo enni: Azkarate, Gaínza, Inza, Uztegi hag Arriba-Atallo (ennañ an daou garter Atallo hag Arriba).
Arakil

** Arakil ** ( *Araquil* hervez ar stumm spagnolek ofisiel) zo ur gumun e gwalarn Nafarroa en Euskal Herria.

Krouet e voe en 1857 dre gendeuziñ Aizcorbe, **[[Ekai]]**, **[[Etxarren]],** Etxeberri, Egiarreta, Errotz, Irurtzun, Izurdiaga, Murguindueta, Satrustegi, Urritzola, Ihabar ha Zuatzu.

En 1996 en em zistagas Irurtzun .

## Kuzulioù
Enni emañ ar c'huzulioù-mañ (anezho kêriadennoù damemren) :

*Ekai
*Etxarren
*Etxeberri
*Egiarreta
*Errotz
*Izurdiaga
*Satrustegi
*Urritzola
*Hiriberri
*Ihabar
*Zuatzu
Auritz

**Auritz** (*Burguete* hervez ar stumm spagnolek kenofisiel, met da eil) zo ur gumun e Nafarroa en Euskal Herria.

293 a dud a oa o chom enni e 2009.

## Kumunioù amezek
* en hanternoz Orreaga ha Luzaide, 
* er sav-heol Garralda hag Orbaitzeta e traonienn Aezkoa (*Aezkoa Ibarra* en euskareg), 
* er c'hreisteiz Traonienn Artzi 
* er c'huzh-heol valle de Erro.

## Istor
Ernest Hemingway a vije bet o chom eno ur pennad war-dro 1920.
Aranaratxe

**Aranaratxe** (euskareg ha stumm ofisiel), pe *Aranarache* (hervez ar stumm spagnolek kenofisiel), zo ur gumun e kornôg Nafarroa en Euskal Herria. 79 annezad a oa e 2007.
Arantza

** Arantza ** ( pe *Aranaz* hervez ar stumm spagnolek ) zo ur gumun e Nafarroa en Euskal Herria.

## Liamm diavaez
*Lec'had ofisiel
Artzibar

**Artzi** (*Arce*, hervez ar stumm spagnolek kenofisiel) zo ur gumun e Nafarroa en Euskal Herria, e komark Auñamendi, e merindad Sangüesa, 35,8 km eus Iruña, ar gêr-benn. 
En 2009 e oa 254 a dud o chom enni.

## Rannoù
Arrieta, Artozqui, Azparren, Lacabe, Nagore (pennlec'h), Saragüeta, Uriz ha Villanueva de Arce.

## Kumunioù amezek
Arbizu

**Arbizu** zo ur gumun e gwalarn Nafarroa en Euskal Herria.
er c'hornad anvet traonienn Sakana (pe La Barranca e spagnoleg).
Armañantzas

** Armañantzas ** (*Armañanzas* hervez ar stumm spagnolek ofisiel) zo ur gumun e Nafarroa en Euskal Herria.
Arroitz

**Arroitz** (en euskareg, hag *Arróniz* hervez ar stumm spagnolek ofisiel) zo ur gumun e Nafarroa en Euskal Herria.
Atetz

** Atetz ** (stumm euskarek kenofisiel, pe *Atez* hervez ar stumm spagnolek kenofisiel) zo ur gumun e hanternoz Nafarroa en Euskal Herria.
Zare

** Zare ** (pe *Sada*, hervez ar stumm spagnolek ofisiel) zo ur gumun e reter Nafarroa, e Komark Sangüesa, en Euskal Herria.

Eus 1908 betek 1980 e oa anvet *Sada de Sangüesa* abalamour d'ar Sada arall e Galiza, e proviñs A Coruña .
Zirauki

**Zirauki** (*Cirauqui* hervez ar stumm spagnolek kenofisiel) zo ur gumun e Nafarroa en Euskal Herria, e tolead Lizarra. 480 a dud a oa o chom eno e 2006.
Zavier (Nafarroa)

**Zavier** (*Xabier* hervez ar stumm euskarek, *Javier* hervez ar stumm spagnolek ofisiel) zo ur gumun e reter Nafarroa en Euskal Herria.

Brudet eo evel kêrig c'henidik ar sant Frañsez Zavier, er c'hastell. Dont a ra eus ar gerioù euskarek "etxe berri", hag a dalv kement ha "ti nevez".

77 a dud a oa er gumun e 2004. 102 e 2017. 

## Pennad kar
* San Javier, kêr e Murcia
Zentroniko

**Zentroniko** (*Cintruénigo* hervez ar stumm spagnolek ofisiel) zo ur gumun e kreisteiz Nafarroa, e komark Tudela, en Euskal Herria, e bro ar gwiniegi, war lez ar stêr Alhama. Brudet eo gwin ar vro. 

## Tud
*Dolores Redondo (1969-), skrivagnerez spagnolek, deuet di da chom
Zarrakaztelu

** Zarrakaztelu ** (*Carcastillo* hervez ar stumm spagnolek ofisiel), zo ur gumun e Nafarroa en Euskal Herria, un 70 km eus Iruñea, e merindad	Tudela, hag e komark Ribera Arga-Aragón.
Barañain

** Barañain ** (*Barañáin* hervez ar stumm spagnolek ofisiel) zo ur gumun e Nafarroa en Euskal Herria, 5 km er c'hornôg da Iruñea, ar gêrbenn, ha tremen 22.000 den o chom enni.

## Liamm
* Pajenn an Ti-kêr
Lesaka

** Lesaka** (stumm euskarek ofisiel, Lesaca hervez ar stumm spagnolekaet) zo ur gumun e rann euskarek Nafarroa, er Pireneoù, en Euskal Herria. 2 665 a dud o chom eno e 2004 .

## Poblañs

## Liammoù
*https://web.archive.org/web/20071221095927/http://www.lesaka.net/eu/


Skeudenn:Agina - Aita Donostia - Oteiza.jpg
Gares

**Gares** (pe **Puente la Reina** hervez ar stumm spagnolek kenofisiel, da lavarout eo “Pont ar Rouanez”) zo ur gumun e Nafarroa en Euskal Herria, war lez ar stêr Arga. Gwechall e oa ul lec'h tremen d'ar birc'hirined ac'h ae da Sant Jakez an Turki, hag eno e kengeje hentoù Navarra hag Aragon.

## AEK
Ur skol euskarek evit oadourien zo bet digoret e Gares e 2010 gant AEK.
Oko

**Oko** (*Oco* hervez ar stumm spagnolek ofisiel) zo ur gumun e Nafarroa en Euskal Herria, e tolead Lizarra. 84 a dud e 2004.
Ichtegem

**Ichtegem** en izelvroeg hag e flandrezeg kornôgel zo ur gumun e Flandrez Belgia.


Ichtegem West-Flanders Belgium Map.svg|Lec'hiadur
Ichtegem vlag.svg|Banniel
Blason Ichtegem.svg|Skoed


## Douaroniezh
* Gorread : 45,78 km²
* Poblañs (2022) : 14 139 a dud
* Stankter : 309 den/km²
Houthulst

Houthulst West-Flanders Belgium Map.svg|Lec'hiadur
Houthulst vlag.svg|Banniel
Blason Houthulst.svg|Skoed


## Douaroniezh
* Gorread : 56,02 km²
* Poblañs (2022) : 10 267 a dud
* Stankter : 183 den/km²
**Houthulst** (flandrezeg kornogel :*Oetulst*) zo ur gumun e Flandrez Belgia e rannvro Westhoek hag e proviñs Kornôg-Flandrez.
Koekelare

**Koekelare** (flandrezeg kornôgel :*Kookloare*) zo ur gumun e Flandrez Belgia e rannvro Westhoek hag e proviñs Kornôg-Flandrez.


Koekelare West-Flanders Belgium Map.svg|Lec'hiadur
Flag of Koekelare.svg|Banniel
Blason ville be Koekelare.svg|Skoed


## Douaroniezh
* Gorread : 39,44 km²
* Poblañs (2022) : 8 769 a dud
* Stankter : 222 zen/km²
Kortemark

**Kortemark** en izelvroeg hag e flandrezeg kornogel zo ur gumun e Flandrez Belgia e rannvro Westhoek hag e proviñs Kornôg-Flandrez.


Kortemark West-Flanders Belgium Map.svg|Lec'hiadur
Kortemark vlag.svg|Banniel
Kortemark wapen.svg|Skoed


## Douaroniezh
* Gorread : 55,43 km²
* Poblañs (2022) : 12 803 a dud
* Stankter : 231 den/km²
Partido Independentista Puertorriqueño

Ar **Partido Independentista Puertorriqueño** zo ur strollad politikel eus Puerto Rico a c'houlenn dizalc'hted an enezenn diouzh Stadoù-Unanet Amerika.
Listenn kumunioù Nafarroa

Sed amañ listenn an 272 kumun a zo e Kumuniezh Forel Nafarroa. merket eo ivez e pe merindad emaint, statud an euskareg enne, ha kresk-digresk ar boblañs enne. 

## Kumunioù ha poblañs

## Liammoù diavaez
* Diputación de Navarra
* Cifras de población referidas a 1/1/06. Instituto Nacional de Estadística.
Beintza-Labaien

**Beintza-Labaien** (*Beinza-Labayen* hervez ar stumm spagnolek diofisiel) zo ur gumun e hanternoz Nafarroa en Euskal Herria.
Zero klok

Ar **zero klok** eo ar gwrezverk izelañ zo. Dre genemglev e talvez -273,15°C pe 0 K (kelvin). Met ivez 0 °R (war skeuliad Rankine) ha –459.67 °F (war skeuliad Fahrenheit).
Ar gwrezverk izelañ eo en un doare asimptotek. N'haller ket he zizhout ha damkanel eo penn-da-benn. E 2003 ez eur deuet a-benn da ziskenn betek 450pK (0.45nK) e labourva enklaskoù ar "Massachusetts Institute of Technology" (MIT) a-drugarez d'ur skipailh renet gant loread priz Nobel ar fizik, Wolfgang Ketterle. Da 0K, war ar skeul vakroskopek, n'eus ket ken en un danvez an energiezh (pe gwrez) ret evit derc'hel meur a live energiezh vikroskopek. Emañ an holl rannigoù a ya d'ober anezhañ (atom, molekul) er memes stad a energiezh bihanañ (stad diazez). Kement-se a zegas un entropiezh null dleet d'ar fed ma n'heller ket lakaat kemm etre ar rannigoù er memes live energiezh-se diazez ha gant un difiñvded klok, er ster klasel. Met e gwirionez e ouzer, hervez ar fizik kwantek, o dez atav ar rannigoù ur c'hementad fiñv n'eo ket null hervez pennaenn an amzivin (Heisenberg).

## Istor
Kinniget eo bet stad ar **zero klok** evit ar wezh kentañ gant Guillaume Amontons e 1702. Edo Amontons o labourat diwar-benn an darempred etre gwrezverk ha gwask er gazoù daoust ma ne oa gwrezverker resis ebet en e gerz.  Prouiñ a ra e kresk gwask ur c'hementad roet eus ur gaz bac'het en ur volum roet eus war-dro un drederenn pa dremen eus ur gwrezverk "yen" d'an hini ma verv an dour. E labour a lakaas anezhañ da soñjal e c'hallfe bezañ ur gwask null ken kaz e tigreskfe a-walc'h ar gwrezverk.

Daoust ma c'haller termeniñ ar zero klok en doare-se, holl ar gazoù a ya da liñvenn kent tizhout 0 K.

## Notennoù


*Diwar-benn ar gwrezverk zero klok
Berbintzana

**Berbintzana** (*Berbinzana* hervez ar stumm spagnolek ofisiel) zo ur gumun e Nafarroa en Euskal Herria, war lez ar stêr Arga.

## Liamm
*http://www.berbinzana.com/
Errobi

Ar stêr **Errobi** (*Nive* e galleg; *Niva* en okitaneg) a red en Euskal Herria, en hanternoz d'ar Pireneoù, a reter da gornôg, eus Benafarroa betek kêr Baiona, ma en em vesk gant an Adour.

## Douaroniezh
En Hegoalde emañ eien an Errobi, anvet Harpeko erreka ouzh troad ar menez Mendi Zar (1 323 m).

Ar stêr Errobi a c'hoarvez e Donibane Garazi eus kengej teir gwazh:
* Beherobia (pennred),
* Laurhibar,
* Arnegi erreka

Dre ode Atekagaitz er c'hreisteiz da Itsasu e tremen e Lapurdi. 

## Adstêrioù pennañ
* Ezterengibeleko erreka
* Urepeleko Errobi, e Baigorri
* Laka, en Ortzaize
* Baztan, e Bidarrai
* Latsa, en Ezpeleta

## Kumunioù treuzet

* Ezterenzubi
* Donibane Garazi
* Ortzaize
* Bidarrai
* Luhuso
* Itsasu
* Kanbo
* Haltsu
* Jatsu
* Larresoro
* Uztaritze
* Milafranga
* Basusarri
* Baiona

## Liammoù
* Gant red an Errobi
*Tro traoñiennoù uhel Errobi
Aubange

**Aubange** (e luksembourgeg : **', e [[walloneg]] : **', en alamaneg : **) a zo ur gumun eus Belgia e proviñs Luksembourg.
Martelange

**Martelange** (luksembourgeg :*Maarteleng / Maartel* ; walloneg :*Måtlindje*) zo ur gumun e Belgia e proviñs Luksembourg.


Martelange Luxembourg Belgium Map.svg|Lec'hiadur
Martelange Streetsign Umfockeknapp.jpg|Plakenn straed divyezhek luksembourgeg/galleg


## Douaroniezh
* Gorread : 29,98 km²
* Poblañs (2022) : 1 931 a dud
* Stankter : 64 den/km²
Messancy

**Messancy** (luksembourgeg : *Miezeg* ; walloneg : *Messanceye* ; alamaneg : *Metzig*) zo ur gumun e Belgia e proviñs Luksembourg.


Messancy Luxembourg Belgium Map.svg|Lec'hiadur
Flag of Messancy.svg|Banniel
Armoiries de Messancy 2.svg|Skoed


## Douaroniezh
* Gorread : 52,62 km²
* Poblañs (2022) : 8 339 a dud
* Stankter : 158 den/km²
Denderleeuw

**Denderleeuw** zo ur gumun e Belgia e proviñs Reter-Flandrez.


Denderleeuw East-Flanders Belgium Map.svg|Lec'hiadur
Denderleeuwvlag.svg|Banniel
Blason ville be Denderleeuw.svg|Skoed


## Douaroniezh
* Gorread : 13,86 km²
* Poblañs (2022) : 20 772 a dud
* Stankter : 1 499 den/km²
Roll ar Pennoù Stad e 773

Pennoù Stad ar bloaz 772 - Darvoudoù ar bloaz 773 - Pennoù Stad ar bloaz 774 - Pennoù Stad dre vloaz
-----

## Afrika

* **[[Makuria]]** ?
* **[[Rouantelezh Nekor|Nekor]]** - Sa'id I ibn Idris, Roue Nekor (760-803)

## Amerika

* **[[Calakmul]]** - B'olon K'awil, (c.771-c.789)
* **[[Copán]]** - Yax-Pasaj Chan Yoaat, (763-goude.810)
* **[[Tikal]]** - Yax Nuun Ayiin II, (768-790)

## Azia

* **[[Sina]]** (Tiernelezh Tang Dynasty) - Daizong, Impalaer Sina (762-779)
* **[[Japan]]** (Marevezh Nara) - Kōnin, Impalaer Japan (770-781)
* **[[Silla]]** - Hyegong, Roue Silla (765-780)
* **[[Balhae]]** - Da Qinmao/Dae Heung-mu (737-793)
* **[[Pallava]]** - Parameswaran II, Roue Pallava, (710-775)
* **[[Impalaeriezh Palla]]** - Dharmapala (770-781)
* **[[Tibet]]** - Impalaer Tibet
** Khri-srong lDe-btsan, (730-785)
** Mu-ne btsan-po, (762-786)
** Mu-tig btsan-po, (764-817)

## Europa

* **[[Rouantelezh Asturia]]** - Roue Asturia
*# Aurelio, (768-774)
* **[[Bulgars]]** - Telerig, Roue Bulgaria (768-777)
* **[[Impalaeriezh Bizañs]]** - Konstantinos V Copronymus, Impalaer Bizañs (743-775)
* **[[Cordoba]]** - Abd-ar-rahman I Kalif Cordoba(756-788)
* **[[Dál Riata]]** - Áed Find, Roue Dál Riata (739-778)
* **[[East Anglia]]** - Aethelred, Roue East-Anglia (c.758-779)
* **[[Rouantelezh Essex|Essex]]** - Roue Essex Sigeric (758-798)
* **[[Franked]]** Karl-Veur, Roue ar Franked (768-814)
* **[[Gwynedd]]** - Caradog ap Meirion Roue Gwynedd (c.754-c.798)
* **[[Iwerzhon]]** - Donnchadh, Pennroue Iwerzhon (766-792)
** **[[Connacht]]** - Roue Connacht
**# Donn Cothaid, (768-773)
**# Flaithri mac Domnall, (773-777)
** **[[Hy-Many]]** - Dunchadh Ua Daimhine, Roue Hy-Many (767-780)
** **[[Laighin]]** - Cellach mac Dunchad, Roue Laighin (760-776)
** **[[Mide]]** - Donnchad Midi mac Domnaill, Roue Mide (766-797)
** **[[Ulaid]]** - Fiachna, Roue Ulaid (749-785)
* **[[Lombarded]]** - Desiderius, Roue al Lombarded (756-774)
* **[[Kent]]** - Egbert II, Roue Kent (764-c.784)
* **[[Klarjeti]]** - Adarnase, Duk eus Klarjeti (742-779)
* **[[Mercia]]** - Offa, Roue Mercia (757-796)
* **[[Northumbria]]** - Roue Nothumbria 
*# Ealchred, (765-774)
*# Aethelred I, (774-779)
* **[[Pikted]]** - Ciniod mac Uuredech, Roue ar Bikted (763-775)
* **[[Serbia]]** - Ratimir, Roue Serbia (700-730)
* **[[Rouantelezh Strathclyde|Strathclyde]]** - Eugein II Alt Clut, roue Strathclyde (760-c.780)
* **[[Venezia]]** - Maurizio Galbaio, Doj Venezia (764-787)
* **[[Wessex]]** - Cynewulf, Roue Wessex (757-786)
** **[[Rouantelezh Sussex]]** - Ealdwulf Roue Sussex (c.772-c.791)

## Reter-kreiz

* **[[Caliphat]]** - al-Mansur, Kalif Damascus (754-775)
Itsasu

**Itsasu** (*Itxassou* e galleg hag ent-ofisiel) zo ur gumun eus Lapurdi, en Euskal Herria, e kanton Ezpeleta, treuzet gant ar stêr Errobi. Tost emañ d'ar menezioù Artzamendi (926 m) hag Arranomendi (750 m).

## Anv
Dont a ra an anv eus "itsas", balan, ha talvout a ra *balaneg*. 

## Kumunioù amezek
* Kanbo ha Larresoro en hanternoz
* Ezpeleta hag Ainhoa er c'huzh-heol
* Luhuso ha Bidarrai er sav-heol

## Mojenn

Roland, niz da Karl Veur, a vije tremenet eno, pezh zo diwirheñvel, war lez ar stêr Errobi, ha troad e varc'h en dije torret ur mell roc'h en daou damm. *Atekagaitz* (tremen fall) eo anv al lec'h, anvet *Pas de Roland* e galleg. Touristed a-leizh a zeu gant o c'harr d'al lec'h strizh-se, pa vez aes dont war droad. 

## Istor
E miz Meurzh 2012 e oa deuet Sarkozy da weladenniñ ur vereuri en Itsasu dindan gwarez un 20 karrad archerien armet. 

## Skeudennoù

Itxassou Laxia.jpg|Ar wazh Laxia, adstêr d'an Errobi
Itxassou Piment.JPG|Itsasu e bro pebr Ezpeleta
Itxassou Artzamendi 03 08 2006.jpg|An iliz hag ar menez Artzamendi (926 m)
Itxassou Pierre tombale.JPG|Maen-bez eus 1719, en iliz San Fruktuoso
Itxassou Eglise2.JPG|Iliz eus ar 
Itxassou Chaire.JPG|Kador-sarmon
Itxassou Stèle18.JPG|Maen bez
Itxassou Stèle62.JPG|Maen bez
Itxassou Stèle9.JPG|Maen bez
Itxassou Stèle16.JPG|Maen bez


## Liammoù diavaez

*Lec'hienn ofisiel
Joniged

**Johnniged**, pe **Joniged**, a veze graet eus gwerzherien ognon Bro-Leon hag a yae da Vreizh-Veur da werzhañ o zrevad, adal dibenn an XIX kantved betek eil lodenn an XX kantved. *Onion Johnny* pe *Johnny Onion*, el liester *Johnnies*, a vez graet anezho e saozneg. Lesanv ar Vretoned eo e Kerne-Veur. *Sioni Wynwns* eo an anv troet e kembraeg.

Hervez kont, al labourer-douar Herri Olier, brezhoneger anezhañ, a voe an hini kentañ anezho o loc'hañ eus Rosko, e 1828.

## Ar Joniged er sevenadur

An dudenn bennañ zo ur Jonig er romant *Castle Dor* gant ar skrivagnerien gerneveurat Daphne du Maurier hag Arthur Quiller-Couch, un istor Tristan hag Izold hag a c'hoarvez e Kerne-Veur an  kantved. Ar skrivagner breizhat Yvon Mauffret a gont buhez ur Jonig en e romant yaouankiz *Les oignons de la fortune*.

Kanet eo bet ar Joniged gant meur a strollad sonerezh : Tonnerre de Brest, an Tri Yann hag an trio EDF.

## Liammoù diavaez
* ''les johnnies de Roscoff''
* Un itron a gomz eus ar vicher (video)

## Levrlennadur
*  H. Corre, *Trubuillou eur Johnny war e vloavez kenta*, Courrier du Finistère, Brest, 1929, ademb. Emgleo Breiz & Brud Nevez, Brest, [s.d.]
*  Gwyn Griffiths, *Y Shonis olaf*, Gwasg Gomer, 1981,  (krafet),  (keinet)
*  Gwyn Griffiths, *Sioni Winwns*, Llyfrau Llafar Gwlad 53 (Gwasg Carreg Gwalch, 2002) 
*  Gwyn Griffiths, *Goodbye, Johnny Onions*, Dyllansow Truran, 1987 
*  Gwyn Griffiths, *The last of the onion men*, Gwasg Carreg Gwalch, 2002, 
*  Daphne du Maurier & Arthur Quiller-Couch (1961), *Castle Dor*, Virago, 2004 
*  Yvon Mauffret, *Les oignons de la fortune*, Rageot Jeunesse, 1989 
*  Léa Leboissetier, *Les Johnnies, vendeurs d’oignons outre-Manche*, Becedia , miz Eost 2022.
## Notennoù
Johnny

**Johnny** zo ur berranv saoznek, adstumm d'an anv-bihan saoznek John, hag a vez kavet evel anv meur a zen pe e meur a droienn all.

## Tud

*Johnny Cash, kaner stadunanat
*Johnny Clegg, kaner suafrikan
*Johnny Depp, aktour stadunanat
*Johnny Hallyday, kaner gall
*Johnny Mathis, kaner stadunanat
*Johnny Nash, kaner stadunanat
*Johnny Pacheco, fleütour ha salsero
*Johnny Rep, melldroader izelvroat
*Johnny Rivers, gitarour ha kaner stadunanat
*Johnny Rotten, kaner saoz gant ar Sex Pistols

### Breizh
* *Onion Johnny* a vez lâret e saozneg eus ar Joniged

## Oberennoù
### Lennegezh
*Johnny Got His Gun, romant saoznek gant Dalton Trumbo e 1938.

### Filmoù
*Johnny Got His Gun (film), savet diwar romant Dalton Trumbo.

### Kanaouennoù
*"Johnny B. Goode", gant Chuck Berry e 1958.

## Evaj
**Johnny Walker*, anv ur wiski ordinal

## Pennad kar
*Jhonny
*Yannig
*Jeannot
Bertogne

**Bertogne** (e walloneg : **) a zo ur gumun eus Belgia e proviñs Luksembourg.

## Istor
## Monumantoù ha traoù heverk

## Douaroniezh
## Emdroadur ar boblañs
 
## Tud dibar

## Liammoù diavaez

## Dave ha notennoù
Libreville

**Libreville** eo kêr-benn ha kêr vrasañ Gabon. Emañ war ribl un aber en em daol e pleg-mor Ginea, hag ur porzh a bouez eo evit ezporzhiañ prenn eus ar vro. 

Savet e voe kêr gant ar Frañsizien e 1843. Da neuze e oa ur porzh kenwerzh gant ur c’hreñvlec’h (*Fort d’Aumale*). Sklaved dieubet a voe kaset di, ha da-heul an dra-se e voe graet "Libreville" eus kêr e 1848. Porzh brasañ Afrika C'hall ar C'heheder e oa etre 1934 ha 1946.

Poblet e oa Libreville gant 578&nbsp;156 a dud e e miz Genver 2005.

## Liammoù diavaez

* Lec'hienn ofisiel ti-kêr Libreville
São Tomé ha Príncipe

**São Tomé ha Príncipe** (*São Tomé e Príncipe* [sɐ̃ũ tu'mɛ i 'pɾı̃sɨpɨ] e portugaleg), ent-ofisiel **Republik Demokratel São Tomé ha Príncipe**, zo un enezeg hag ur Stad e Pleg-mor Ginea, a-vaez da aodoù Afrika.Div enezenn bennañ zo : São Tomé ha Príncipe, 140 km an eil diouzh eben, ha tremen 200 km o-div diouzh aodoù Gabon. Dre ma’z eo un enezeg n’he deus harzoù douarel gant bro all ebet ; Gabon, Ginea ar C'heheder, Kameroun ha Nigeria eo ar Stadoù tostañ, war douar-bras Afrika.

Stummet eo bet an enezeg gant un aradennad menezioù-tan kozh. São Tomé, an enez vrasañ, zo tre en hanternoz d’ar c’heheder. Anvet e voe evel-se en enor da sant Tomaz, gant ergerzherien deuet eus Portugal hag a erruas dirazi da zevezh gouel ar sant.

São Tomé ha Príncipe eo ar Stad vihanañ (e-keñver poblañs) a zo en Afrika. Bez' ez eo ivez ar vro bortugalek vihanañ a zo er bed.

## An inizi

## Istor
Dizoloet e voe an enezeg gant moraerien bortugalar, João de Santarém ha Pedro Escobar, etre 1469 ha 1472.
Trevadennet e voe São Tomé adalek 1493 gant Alvaro Caminha, en doa resevet an douar-se digant roue Portugal. Príncipe a voe aloubet un nebeud bloavezhioù diwezhatoc’h, e 1500. E-kreiz ar  e oa deuet an enezeg, diwar-bouez labour ar sklaved, da vezañ ar vro ma veze gounezet ar muiañ a sukr en Afrika.

E 1876 e voe lakaet fin d’ar sklaverezh, met heñvel a-walc’h e chomas al labour evit an dud zu. En  e c’hoarvezas ganto meur a emsavadeg a voe mouget dre nerzh bep taol. 

Goude Dispac’h ar Jenoflez e Portugal e teuas São Tomé ha Príncipe da vezañ ur stad dizalc’h d’an 12 a viz Gouere 1975. 

## Yezhoù
*Goude ar portugaleg ofisiel ez eo ar c'reoleg forro ar yezh a vez komzet gant ar brasañ niver a dud en inizi.
Enepyuzevegezh

An **enepyuzevegezh**, pe **enepyuzeviezh**, pa vez un ideologiezh e reer kentoc'h gant **enepyuzevouriezh**, eo an anv roet d'an enebiezh pe d'ar gasoni ouzh ar Yuzevien, evel relijion, pobl, pe gouenn.

En em ziskouez a ra an enepyuzevegezh e komzoù ha skridoù hiniennoù zo, en heskinerezh a-wechoù, a-berzh yoc'hoù, strolladoù, pe gouarnamantoù zo.

En istor ez eus bet, ouzhpenn progromoù e broioù zo, darvoudoù c'hoarvezet eus an enepyuzevegezh, evel embann argasidigezh Yuzevien Bro-Saoz e 1290, an Enklaskerezh Spagnol ha harluidigezh Yuzevien Spagn e 1492. 

Bez' ez eus bet ivez, dre Europa a-bezh, un darvoud meur c'hoarvezet da vare an eil brezel-bed, hag a vez graet al Loskaberzh, pe ar Shoah anezhañ, hag a veze graet an Diskoulm diwezhañ anezhañ gant Adolf Hitler hag e vignoned, pa gave dezho e ranked diskoulmañ « ar gudenn yuzev » en Europa. Neuze e voe lazhet ur 6 milion a dud a oa bet lakaet da Yuzevien, da lavarout eo an 3/4 (tri c'hard) eus Yuzevien al lodenn aloubet gant armeoù ar Reich, an 2/3 (div drederenn) eus Yuzevien Europa a-bezh, hag ouzhpenn un drederenn eus Yuzevien ar Bed a-bezh.


Antisemiticroths.jpg|Tresadenn enepyuzev embannet e Bro-C'hall e 1898
1889_French_election_poster_for_antisemitic_candidate_Adolphe_Willette.jpg|Skritell un danvez kannad enepyuzev e Bro-C'hall e 1898


## Notennoù ha daveoù
Jatsu

**Jatsu** (*Jatxou* e galleg hag ent-ofisiel) zo ur gumun eus Lapurdi en Euskal Herria, e kanton Uztaritze.

## Douaroniezh
### Kumunioù amezek
* Mugerre ha Milafranga en hanternoz
* Hazparne er sav-heol
* Uztaritze er c'huzh-heol
* Haltsu er c'hreisteiz
* Larresoro er mervent

### Stêrioù
* Errobi

## Skeudennoù

Jatxou Eglise.jpg|An iliz
Jatxou Benoiterie.jpg|Ti
Jatxou Fronton.jpg|


## Liammoù diavaez
Serora

Ar **serora**, pe **andere serora** (*benoîte* e galleg), a oa ur vaouez karget da ziwall an iliz hag ar vered en Ipar Euskal Herria gwechall. Tennañ a ra un tamm d'ar sakrist e Breizh.

## Kargoù
Ganti e veze alc'hwezioù an iliz, ha dezhi e oa da naetaat al lec'h, d'ober war-dro al lienennoù santel, an dilhad oferennañ hag an aoterioù. Seniñ ar c'hleier a rae ivez, evit gervel an dud d'an oferenn hag ivez evit pellaat arnev ha kazarc'h.

## Piv e oa
Peurvuiañ e veze ur vaouez yaouank a-walc'h, 30 vloaz bennak, pe un intañvez, ha ral a wech ur wreg dimezet. Dre gontrad e servije an Iliz betek fin he buhez, hag evit se e veze roet dezhi un ti, ed ha bara, hag arc'hant da vare lidoù zo (badeziantoù, euredoù, obidoù).

Evit kaout ar garg e ranke reiñ un argouroù ker a-walc'h d'ar barrez : a-wechoù e veze kevezerezh etre meur a vaouez, ha d'an hini a roe ar muiañ e veze roet ar garg. A-du gant dibab ar barrez e ranke bezañ an eskob. 

Ti ha liorzh he devez e-tal an iliz. E Jatsu eo skrivet us d'an nor: *seroraenea* (ti ar serora).

Alies e veze beziet en iliz, evel e Sara.

## Hiziv
Eus ar c'hiz kozh-se e chom tier anvet *benoîteries* e galleg. En hini Arbona e vez graet diskouezadegoù. Un 30 en holl zo bet renablet en Iparralde. Hini Hiriburu zo monumant istorel abaoe 1991 evel meur a hini all. 
 
## Gwelet ivez
*Karabasenn

## Liamm
* Arbonako Anderesoraenia elkartearen webgunea
Irun

**Irun** (stumm euskarek ofisiel; *Irún* e spagnoleg, stumm diofisiel) zo ur gêr eus Gipuzkoa, en Euskal Herria, war lez kleiz ar stêr Bidasoa, a zisparti stadoù Gall ha Spagn. Ul lec'h tremen a-bouez etre an div stad eo. 


## Poblañs
Eil kêr vrasañ ar broviñs eo, ha 60.914 a dud a oa eno e 2008. Gant Hendaia ha Hondarribia e ya d'ober ar veurgêr Txingudi, enni ouzhpenn 95.000 a dud.
Yezh ar Sinoù Izelvroek

**Yezh ar Sinoù Izelvroek** (Nederlandeg: **Nederlandse Gebarentaal**, *NGT*) a zo ur yezh dre sinoù implijet gant kumuniezh ar re vouzar en Izelvroioù (932 000) hag e meur a stad all.

## Notennoù