Haggis

Ur meuz skos eo an ***haggis***, a zo graet gant diskaroù drailhet un dañvad pe un oan poazhet gant ognon, bleud kerc'h, soav ejen, temzoù ha halen, mesket gant bouilhoñs ha lakaet da vitonañ e-barzh sac'h-boued al loen e-pad teir eurvezh.
Servijet e vez gant *bashed neeps an chappit tatties* ("irvin flastret ha patatez drailhet" e skoteg), ha gant *a wee dram*, ur werennadig wiski.

## Gerdarzh
Testeniet eo ar stumm skrivet *haggis* abaoe 1375-1425. Skosek eo ar ger hag ar meuz hiziv, hogen paot e vezent a-hed marevezh ar c'hrennsaozneg (1154-1485).
Daou orin zo bet kinniget d'an anv *haggis* :
:• krennsaozneg *hageys*, o tont eus ar saozneg-galleg **hageis*, diwar ar wrizienn *hag–* (a roas ar galleg kozh *haguer*, ar saozneg *to hack*, ar saozneg kozh *haggen*, an izelvroeg *hakken* hag an alamaneg *hacken*, an holl o talvezout "drailhañ") hag an dibenn *–eis*, a zo ul lostger a vez arveret e geriaoueg saoznek ar c'heginañ ;
:• galleg kozh *agace* "pig", dre leteñvelded ouzh an tammoù boued a bep doare a vez dastumet gant ar piged.

## Istor

Petra bennak ma vez lakaet an *haggis* da skosat penn-kil-ha-troad, ne c'haller ket kadarnaat lec'h e c'hanedigezh, rak un doare da aozañ diskaroù al loened kentoc'h eget o c'holl eo, evel ar gwadigelloù; meuz ar beorien e oa c'hoazh e Breizh-Veur a-bezh da vare Robert Burns (1759-1796), peogwir eo magus, saourus ha marc'had-mat.

En Henamzer dija e lakaed kig pe gwad en un tamm bouzell d'o mirout hag o foazhañ : e deroù pennad XX Odysseia Homeros (VIIIvet kantved K.J.K.) e kaver meneg eus ur stomog farset gant druzoni ha gwad.
Hervez ar geginerez hag istorourez Clarissa Dickson Wright e voe ijinet an doare-se evit poazhañ an diskaroù diouzhtu goude marv al loen, kuit a goll boued, peogwir ez eont buan da fall.

Meuz broadel Bro-Skos eo an *haggis* abaoe barzhoneg Robert Burns, *[[Address to a Haggis]]* (1787). Bep bloaz, d'ar 25 a viz Genver, pa lider ganedigezh ar barzh, e vez servijet da geñver *Burns supper* — e kement lec'h ma vez ur gumuniezh skosat pe mignoned d'ar barzh ha d'e oberennoù, da lavaret eo er bed a-bezh — gant kement a virvidigezh e Dunedin (Zeland-Nevez) hag e Dunedin. 

## Rekipe
En dornskrid keginañ *[[Liber Cure Cocorum]]* bet skrivet war-dro ar bloavezh 1430 e kontelezh Lancashire (Bro-Saoz) e kaver ar meneg kentañ eus ur meuz anvet *hagese* aozet gant diskaroù dañvad ha perisilh.
Meneg zo eus *haggeis* er varzhoneg skotek *Schir Johine the Ros, ane thing thair is compild*, anavezet dindan an anv *[[The Flyting of Dumbar and Kennedie]]*, bet savet gant William Dunbar (~1460-~1520) ha Walter Kennedy (~1455-~1508) da-geñver un disput.
E 1615 e voe embannet e London an dornlevr *The English Huswife* ("An diegez saoz") gant ar skrivagner Gervase Markham (~1568-1637), ma kaver meneg eus *the Haggas or Haggus*, graet gant bleud kerc'h, gwad, hag avu dañvad, leue pe bemoc'h. Ur rekipe all zo en un dornskrid eus deroù ar XVIIvet kantved e levraoueg Wellcome e London.

A-douez meur a rekipe, setu amañ hini ar Skosad Paul Harris. Da ziwall zo rak, evel ma skriv an aozer, "amzere diouzh an dud temzet fall eo ar rekipe amañ da heul !".

Meur a zoare zo bremañ da ginnig *haggis* en tu all d'ar rekipe hengounel-se, e stalioù Bro-Skos hag e lec'h all.
A-hed ar bloaz e kaver *aotrou meur gouenn ar poudingoù* e gourmarc'hadoù ar vro, en e sae voas ha dereat pe aliesoc'h paket en ur stomog mezell e-lec'h naturel, dres evel ma vez graet gant ar silzig izelbriz. En noazh e boestoù-mir en e gaver ivez, hag e pakoù a c'haller tommañ en ur skinforn zoken.
Er pretioù ivez e vez gwallgaset a-wezhioù, pa c'haller e gavout gwisket gant bas ha fritet gant avaloù-douar giz Bro-C'hall evel forzh pe damm moru, servijet evel *haggis burger* e lod stalioù boued-prim, pe c'hoazh en noazh (adarre) war ur *[[pizza]]*.
Bez' ez eus rekipeoù a-zere gant staelad kevredigezhel ar meuz evelato, evel ar *Flying Scotsman* (gwenn kig-yar farset gant *haggis*), a zeu da vezañ roueel pa vez gwisket gant bekon hag anvet *Chicken [[Balmoral]]*.

## Er sevenadur
Peogwir ne oar den a-zivout orin resis an *haggis* ez eus bet ijinet lod gant Skosiz.
Unan anezho a ra dave d'ar mare ma veze kaset ar chatal war droad betek ar marc'hadoù bras. Pa guitae ar wazed an ''Highlands'' da gas o zropelladoù da varc'had Dunedin e priente ar merc'hed boued da gas ha da zebriñ e-kerzh an hir a valeadeg dre an traoñiennoù ; un doare marc'hadmat ha hebleustr da gas boued magus e voe an *haggis*.
Un displegadenn all zo diazezet war reizhiad ar c'hlanoù skos : pa c'hourc'hemenne penn ar c'hlan ma vije lazhet ur penn-chatal evit e gig e roe d'al labourerien ar gwir da virout diskaroù al loen evito.

An *[[Haggis Hurling]]* — ar sinklañ *haggis* — zo ur sport skos ma ranker bannañ un *haggis* ar pellañ ma c'haller. E-pad 27 bloavezh e voe ar gourc'hoù gant Alan Pettigrew, a vannas an *haggis* da 55,11 m war Enez Inchmurrin, Loch Lomond e miz Eost 1984 ; gant Lorne Coltart emañ ar maout abaoe an 11 a viz Mezheven 2011, pa dizhas 66,14 m e Milngavie (East Dunbartonshire, e-kichen Glasgow).

Un *Haggis Hostel* zo e Dunedin.

## Mojennoù ha fedoù

Meur a vojenn zo bet savet a-gozh diwar-benn an *haggis* ; setu amañ an div a glever an aliesañ, gant ar fedoù gwirion da heul.
* *Loened eo an haggised ; berroc'h eo o favioù kleiz eget re an tu dehoù, evit ma c'hallfent chom war tor an *Highlands* hep kouezhañ.*
: Diwar mojenn an Dahu e teu ar flugez-se. E gwirionez ez eo an *haggii* (liester reizh), *Marag fabulosus* o anv skiantel, loened eus familh an ornitorinked – anvet *platypus* e saozneg, p'eo *phatypud* anv saoznek *Marag fabulosus* ; keit-ha-keit eo o favioù, evel-just, mod all ne c'hallfent ket redek war-gil a-dreuz ar girzhier evel ma vezont boas d'ober.
* *E [[Loch Ness]] e vev an *haggii*, gant an euzhvil a zo eno ; evit gallout splujañ el lenn don-se hep bezañ taget gant an euzhvil ez eo rekis neuze stagañ un *haggis* ouzh pep troad.*
: Loened bihan hag aonik eo an *haggii*, spontet e vezont gant kement tra a zo brasoc'h ha pounneroc'h egeto. Ne ouzont ket neuial.

## Notennoù


## Skeudennaoueg

Restr:Haggis cooked.jpg|Haggis bihan bet poazhet
Restr:Haggis uncooked.jpg|Haggis bihan kriz
Restr:Haggis.JPG|Pladad haggis


## Liammoù diavaez
* Rekipe an Haggis gant Alton Brown  **OK** 01/04/2013
* Ur Wikirekipe  **OK** 01/04/2013
*Wikisource:Address to a Haggis  **OK** 01/04/2013
* ''Haggisclopedia''  **OK** 01/04/2013
* ''Haggis Hostels''  **OK** 01/04/2013