open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
The Man with the Twisted Lip

***The Man with the Twisted Lip*** zo unan eus ar 56 danevell savet diwar-benn avanturioù Sherlock Holmes gant Arthur Conan Doyle, hag ar seizhvet en dastumad *[[The Adventures of Sherlock Holmes]]*. Kentañ ma voe embannet a oa e miz Genver 1892, e Strand Magazine, skeudennaouet gant Sidney Paget (1860 - 1908).

## Embann
"The Man with the Twisted Lip" zo bet embannet e The Strand Magazine e londrez e kerzu 1891, hag e SUA e Gever 1892. Dek skeudenn gant Sidney Paget a oa e The Strand Magazine. Adembannet e voe en dastumad The Adventures of Sherlock Holmes, e miz Here 1892.
1965 e Breizh

## Darvoudoù

## Sevenadur

## [[:Rummad:Ganedigezhioù 1965|Ganedigezhioù 1965]]
*Patrick Colleter, melldroader
*Fabienne Juhel, kelennerez ha skrivagnerez
*Samuel Le Bihan, aktor

## [[:Rummad:Marvioù 1965|Marvioù 1965]]
*Charles Chassé, skrivagner gallek
*Olier Chevillotte, emsaver
*Jean Choleau, armerzhour, gwiader
*Emmanuel ar C'haerskriver, livour ha skrivagner gallek
*Jarl Priel, skrivagner brezhonek
*Alexis Presse, manac'h, adsaver abati Boken

__NOTOC__
Smocza Jama

Ar **Smocza Jama** zo ur vougev e Krakovia, e Polonia, dindan kastell ar Wavel. Eno, hervez ar vojenn e oa un aerouant o chom, ha hennezh a deue er-maez ac'hano da noz da lammat war ar chatal pe an dud, hag ar merc’hed yaouank dreist-holl.
Wawel

Ar **Wawel** zo un dosenn e kêr Krakovia, e Polonia, ha warni ur c'hastell, a-us d'ar stêr Wisla,  hag an iliz-veur ma emañ bezioù rouaned ha rouanezed, harozed ha barzhed ar vro. Ul lec'h arouezius eus istor ar vro eo .


File:Wawel 2010.JPG|Iliz-veur Krakovia
File:Wawel_castle.jpg| Ar c'hastell 
File:Wawel 2003.jpg|Er c'hastell
File:Münster_wawelski.jpg| Ar c'hastell hag an aerouant.
Neptunalia

**Neptunalia** a oa gouelioù gouestlet da Neptunus, doue roman an dourioù a bep seurt. Lidet e veze d'an 23 a viz Gouere (= *X ante calendas Augustas*), da lavarout ivez deroù ar c'hor, an amzer domm.

Liammet eo gwengel Neptunus ouzh hini Nechtan (Nept-o-no) en Iwerzhon. 

## Levrlennadur
* Georges Dumezil ː *Fêtes romaines d'été et d'automne*. NRF. Embannadurioù Gallimard. 1975.
Leton

**Leton** zo douar a zo goloet gant geot. Leton a gaver e liorzhoù, bras pe vrasoc'h, hag e tachennoù sport zo (mell-droad, golf...). Peurvuiañ e vez troc'het ar geot ingal, evit ma ne savfe ket re uhel, gant ur wilcherez. A-wechoù e vez troc'het berr-berr, evel war an tachennoù golf.
Oileán Baoi

**Oileán Baoi** (*Dursey Island* e saozneg) zo un enezenn e mervent Iwerzhon, dirak gourenez Béarra, e kontelezh Corcaigh. 

Un tamm bihanoc'h eo eget enez Eusa, gant 6,5 km hed war 1,5 km led. Dispartiet eo diouzh an douar-bras gant ur vrec'h-vor strizh. Un nebeudig tud zo o chom en Oileán Baoi, met n'eus na stal nag ostaleri ebet. Gallout a reer mont d'an enezenn war-bouez ur fungarr dreist ar vrec'h-vor.

## Notennoù
Azoniad Crouzon

**Azoniad Crouzon**, anvet ivez **sindrom Crouzon**, zo ur c'hleñved genetek emzivat, tapet a-vihanik, ma vez staget re abred eskern ar c'hlopenn.

Deskrivet eo bet ar c'hleñved-mañ e 1912 gant ar medisin gall Louis Édouard Octave Crouzon (1874-1938).

1 babig diwar 50.000 ganedigezh a vez ganet gant ar c'hleñved-mañ.

## Kemmadur genetek
Kemmadur ar gen **FGFR2** zo kaoz d'ar c'hleñved-mañ, ur stumm all zo liammet ouzh kemmadur ar gen **FGFR3**, gant brizhoù war kroc'hen an dud klañv, met raloc'h eo.

Hervez un nebeud studioù e vefe liammet azoniad Crouzon ouzh oad an tad, seul goshoc’h e vefe an tad, seul vuioc'h a riskloù a vefe da lakaat ar gen da gemmañ.

## Arouezioù ar c’hleñved
Arouezioù pennañ ar c'hleñved eo ar re-mañ :
* Gwall furmadur ar penn abalamour d'an eskern staget re abred.
* Un eksoftalmiezh, an daoulagad a vez bountet un tamm er-maez eus ar poulloù-lagad.
* Brizhoù war ar c’hroc’hen (evit ar stumm liammet ouzh ar gen **FGFR3** nemetken).

## Azonoù ha riskloù
Al lodenn vrasañ eus azonoù ha riskloù ar c'hleñved zo liammet ouzh gwall furmadur ar penn.
* Riskloù zo e teufe an dud klañv da vout dall abalamour d'an uswask e-barzh ar c'hlopenn. 
* Diaesterioù zo evit analiñ abalamour d'ar forzhioù analañ re strizh.
* N'eus ket trawalc'h a blas e-barzh ar staon evit an holl zent.
* Diaesterioù klet a c'hell c'hoarvezout.
* N'eus efed ebet war ar meiz, reizh eo an empenn.

## An treuzkas
Ar c'hleñved-se a c'hell bout treuzkaset eus ar vamm pe an tad d'ar bugel.

Azoniad Crouzon zo ur c'hleñved gant un *treuzkas aotozomek pennañ*, sujer eo ar gen kiriek (FGFR2). Da lâret eo, mard eo treuzkaset ar c'hromozom gant ar gen kemmet d'ar babig e vo tapet ar c'hleñved gant ar babig.

## Pennadoù kar
* Klopenn
* Kromozom

## Liamm diavaez
 Kevredigezh '''Les p'tits courageux''' evit ar vugale glañv

## Notennoù
Esperanza Rodríguez Cerdán

* *Arabat droukvreskañ gant [[Esperanza Rodríguez Gómez]].*
**Esperanza Rodríguez Cerdán** (Rascafría, proviñs Madrid, 21 Genver 1892 - Valencia, 1984) a oa ur skolaerez spagnol hag ur republikanez hag a gemeras perzh e brezel Spagn.

Deskiñ he micher a reas e skol normal León. Skolaerez e voe e Molleda, en Asturiez, en 1915. Er bloaz-se e tistagas ur brezegenn a oa anvet “Aptitudes de la mujer para las ciencias, artes e industrias. Modos de encauzarlas desde el hogar y la Escuela”, ma tiskoueze bezañ mennet da gas war-raok deskadurezh ar maouezed.

Entre 1929 ha 1936 e kelennas en Alameda del Valle (proviñs Madrid). E 1936 pa grogas ar brezel diabarzh e kemeras penn ur golonenn bugale aozet gant ar gouarnamant republikan (Eil Republik Spagn) en Murcia.

Pa echuas ar brezel e oa milisianez oc'h ober war-dro ar sevenadur en un ospital evit an arme en Benidorm ( proviñs Alacant). En miz Meurzh 1939 ez eas da repuiñ da Aljeria, hag e 1961 ez eas da chom da Bariz. Ne zistroas ket da Spagn a-raok 1982. Mervel a reas e Valencia daou vloaz goude.

## Levrlennadur
*Fernández Alonso, Rebeca (2016). Esperanza Rodríguez Cerdán. *La voz rebelde de una maestra sufragista, republicana y miliciana de la cultura.* Benilde Ediciones. p.&nbsp;450. ISBN 978-84-16390-06-9.
*Fernández Alonso, Rebeca (2008). Avilés 1900-1939. *Mujeres a contracorriente*. KRK. p.&nbsp;320. ISBN 978-84-8367-086-6.
Yezhoù oil

Ar **yezhoù oil** (*langues d'oïl* e galleg) zo un hollad yezhoù, pe rannyezhoù, romanek, kar d'ar galleg, hag a ya d'ober ar pezh a anver ur c'h-"continuum" rannyezhoù komzet e hanternoz Bro-C'hall, e kreisteiz Belgia, hag un tammig ivez e kornôg Suis. Emañ ar yezhoù oil e kerentiad ar yezhoù romanek.

Gant ar yezhoniourien e vez rannet ar yezhoù romanek komzet e Bro-C'hall e tri skourr bras : ar yezhoù oil, ar *yezhoù oc* pe okitaneg, hag ar rannyezhoù frankoprovañsek pe arpitaneg.

Rannet eo bet domani ar yezhoù oil e meur a dachenn vras gant ar yezhoniourien.
Pa dremener eus an eil tachenn d'eben e c'hall ar yezherien en em gompren, met etre tachennoù hag a zo pell an eil diouzh eben, n'eus ket a gomprenezon ken.

Tachenn an hanternoz (levezon frankek)
*pikardeg
*walloneg
*loreneg
*normaneg an hanternoz, komzet en hanternoz d'al linenn Joret, gant parlantoù an inizi angl-ha-norman (jerzenezeg, gwernenezeg, sarkeg, aldernezeg)
*champagneg

Tachenn ar c'hreiz
*galleg standard
* parlant bro Orleañs
* parlant Touren
* parlant Berry
* parlant Bourbonez

Tachenn ar reter (levezon burgondek)
* Bourguignon
* Franc-Comtois

Tachenn ar c'hornôg
* normaneg ar c'hreisteiz
* parlant Perche
* parlant Maine
* parlant Anjev
* gallaoueg

Tachenn ar mervent
* poateveg
* santonjeg (alies e vezont bodet en un hollad *poateveg-santonjeg*).

Peuzvarv eo ar rannyezhoù a veze komzet en tachennoù tost da Bariz (Orléanais, Champagn...). Bev a-walc'h eo avat ar pikardeg, ar walloneg, ar poateveg hag ar santonjeg...

## Notennoù
Audigny

**Audigny** zo ur gumun c'hall, en departamant gall Aisne eus Pikardi er rannvro Hauts-de-France. 
## Douaroniezh
## Istor
### 
#### [[Brezel-bed kentañ]]
* Emgannoù e miz Eost 1914 hag e 1918.
## Monumantoù ha traoù heverk

Château_de_l'Etang_à_Audigny_(Aisne)_2.jpg|Ar c’hastell.

* Kastell ar Stank.

Audigny Eglise.jpg|An iliz katolik.
Église_d'Audigny.JPG|An iliz katolik.
Audigny 31.jpg|Monumant ar re varv.
Audigny 30.jpg|Puñs kozh.

* Iliz katolik *Sant Pêr ha Sant Paol*.
* Ar puñs.
* Monumant ar re varv.

## Douaroniezh
## Emdroadur ar boblañs
## Melestradurezh
## Liammoù diavaez
## Notennoù ha daveoù
Esperanza Rodríguez Gómez

**Esperanza Rodríguez Gómez** a oa ur skolaerez c'halizat hag ur republikanez hag a gemeras perzh e brezel Spagn er *Milicias Gallegas* da gentañ hag er c'hentañ *Brigada Mixta* dindan Enrique Líster, hag en emgann Seseña.

## Levrlennadur
*  Marco, Aurora (2007) : *Dicionario de Mulleres Galegas*, Edicións A Nosa Terra, Vigo,
Oksana Malaya

**Oksana Oleksandrivna Malaya** (en ukraineg : Оксана Олександрівна Малая), ganet d'ar 4 a viz Du 1983, en oblast Kherson en Ukraina (en amzer an Unvaniezh soviedel), zo ur vaouez brudet da zreveziñ doareoù ar chas. Eizh vloaz e oa pa voe kavet gant un amezeg evel bugel gouez e 1991, bet o vevañ gant chas. Se zo kaoz e voe diaes dezhi kaozeal. Hiriv emañ en ur glinikenn evit tud nammet o spered e Baraboy, e-kichen Odesa.

Ganet eo e kêriadenn Nova Blagovishchenka, e Raion Hornostaivka, en oblast Kherson, en Ukraina, a oa ur republik soviedel neuze. Hervez ar vedisined e oa ganet reizh met dilezet e voe gant he zud, kollet gant ar boeson, ha bevañ a reas gant he c'hiez ; kavet e voe da 8 vloaz ha ne ouie ket komz.
Azalaís de Porcairagues

**Azalaís de Porcairagues** a oa un droubadourez (*trobairitz*) okitan eus an . N'eus chomet nemet ur ganaouenn war he lerc'h.
Furrinalia

**Furrinalia** a oa gouelioù gouestlet d'an doueez roman Furrina ha d'an nimfenned anvet *Furrinæ*.

Lidet e veze d'ar 25 a viz Gouere (*VIII ante calendas Augustas*), daou zevezh goude an *[[Neptunalia]]*. Liammet e oa ivez ouzh ar sec'hor, hag an ezhomm dour evit al labour-douar.

Nimfenned ar puñsoù, sonn pe a-led, ar feunteunioù hag an eien e oa ar *Furrinæ*.

## Gerdarzh
Hervez an istorour ha yezhoniour gall Georges Dumézil (1898-1986) e vefe diazezet an anv *Furrina* war ar wrizienn indezeuropek **bhreu*, **bhreuə-*, *bhreəu-* "birviñ", klogoriñ", ha "leskiñ" ; ledanaet eo bet ar ster da envel an dourioù danzouar hag ar puñsoù, alese perzh an nimfenned. Da *brunna*, "eienenn" er yezhoù germanek, ez eo aet ar wrizienn-se. Liammoù zo ivez gant ar sañskriteg *bhurván*, "dour bev", hag al latin *feruēre*, "birviñ" (henouezeleg *berbaim*), alese ar galleg hag ar saozneg *effervescent* ha *fervent*.

## Levrlennadur
* Georges Dumézil ː *Fêtes romaines d'été et d'automne*, Gallimard / NRF, 1975
Murcia (Spagn)

**Murcia** zo ur gêr e Spagn, anezhi kêr-benn Rannvro Murcia e gevred Spagn, war lez ar stêr Segura, 40 km eus aod ar Mor Kreizdouar.
Segura

**Segura** zo anv portugalek ha spagnolek meur a lec'h.

## Lec'hioù

*Ségura, kumun en Okitania, en departamant Ariège. 

*Segura, kumun e Gipuzkoa;

* *Segura*, e kumun Savallà del Comtat en proviñs Tarragona;

* *Segura*, parrez e kumun Idanha-a-Nova;

#### 
### Kumunioù
; e proviñs Alacant, e Kumuniezh València:
*Callosa de Segura
*Guardamar del Segura

; e proviñs Badajoz, en Estremadura:
*Segura de León

; e proviñs Cáceres, en Estremadura: 
*Segura de Toro

; e proviñs Jaén (Spagn), en Andalouzia:
* Beas de Segura
* Chiclana de Segura
* La Puerta de Segura
* Segura de la Sierra :  eus anv ar gumun e teu hini ar stêr hag ar sierra.

; e proviñs Teruel,  en  Aragon:
*Segura de los Baños, kumun e proviñs Teruel;

; e Rannvro Murcia:
*Molina de Segura.

### Stêr ha menez
*Río Segura, ur stêr e gevred Spagn hag a red dre proviñsoù Jaén, Albacete, Murcia hag Alicante;
* Sierra de Segura un aradennad menezioù e proviñsoù Jaén, Albacete, Murcia
Roll livadurioù William Adolphe Bouguereau

Oberennoù William Adolphe Bouguereau  (Ar Roc'hell, 30 a viz Du 1825) - *idem*, 19 a viz Eost 1905) zo anezho 828 livadur graet etre 1845 ha 1905.
Hervez urzh ar bloazioù int renket amañ ; e kantimetroù eo ar mentoù (uhelder x ledander) ; de ma veaj an taolennoù ne c'heller ket bout sur eus o lec'hiadur a vloaz da vloaz ; re ar c'hatalog Bartoli-Ross (2010) eo an niverennoù a zo roet er bann diwezhañ.

## [[Bloavezhioù 1840]]

## [[Bloavezhioù 1850]]

## [[Bloavezhioù 1860]]

## Bloavezhioù 1870

## Bloavezhioù 1880

## Notennoù
Karamel

**Karamel** zo sukr poazhet. Ar c'haramelennnoù, ar madigoù karamel, a c'hall bezañ kalet pe gwak. Servijout a ra ar c'haramel liñvel da ginklañ an dibennoù-pred evel ar gwastilli hag ar skornennoù.

Evit ober karamelennoù gwak eo ret ouzhpennañ lipidoù d'an aozadenn evel laezh koazhet, amann (evel an *[[tofee]]* saoz), dienn pe chokolad. Kenstrollañ a ra ar *[[fudge]]* stadunanat ar peder aozenn-se.

Kavet e vez ar c'haramel e-barzh an nougadin, an nougad, ar pralin, ar c'hoaven suilhet pe c'hoazh an dienn karamel.

Implijet e vez ivez evit reiñ liv da broduioù zo evel ar c'hoka-kola.

## Karamel gant amann sall
N'ouzer ket dres pegoulz ha gant piv e voe ijinet ar c'haramel gant amann sall. Brud a gemeras avat pa voe ijinet karamelennoù diwar karamel gant amann sall ha kraoñ-kelvez gant ar mestr chokoladour Henri Le Roux e Kiberen e 1977. Brudet eo er bed a-bezh bremañ.

## Gwelet ivez
* koñfitur laezh
* Carambar
Portunalia

**Portunalia**, gouelioù goustlet d'an doue **Portunus**, doue roman ar porzhioù hag an norioù, an 17 a viz Eost (*XVI ante calendas Septembres*)
Century

**Century** zo un anv saoznek, hag a dalv kement ha kantved e brezhoneg, hag zo anv meur a dra.

## Lec'hioù
* Century (Florida), kêr e Florida, SUA.

## Sonerezh
**Century*, laz-seniñ gall er bloavezhioù 1980.

## Sinema
* *Century*, film saoz gant Stephen Poliakoff en 1993.
Néifinn

**Néifinn** (*Nephin* pe *Nefin* e saozneg) zo ur menez eus Iwerzhon, e kontelezh Maigh Eo. 

Gant 806 metr uhelder ez eo unan eus uhelañ menezioù kornaoueg Iwerzhon, an eil uhelañ goude Cnoc Maol Réidh, e Maigh Eo ivez. Emañ war ribl Loch Con, er gornaoueg d'al lenn-se.

Kar eo an anv *Néifinn* moarvat d'ar ger brezhonek *[[neñv]]* ha d'ar ger keltiek *nemeton*.
Alan Titley

**Alan Titley** (ganet d'an 28 a viz Mezheven 1947) zo ur skrivagner iwerzhonek hag un troer. Implijet en deus *Crobhingne* da anv-pluenn.

Ganet e voe e Korkig (Corcaigh) ha graet en deus e studioù e Korkig hag e Dulenn.

Goude bezañ graet skol e Nigeria eo bet o kelenn e rann an iwerzhoneg e skol-veur Sant Padrig e Dulenn hag e skol-veur Korkig, betek ar mare ma'z eas war e leve e 2011. E-pad meur a vloaz en deus skrivet pennadoùigoù iwerzhonek e-barzh *[[The Irish Times]]*. Meur a briz en deus bet gant e skridoù, romantoù, pezhioù-c'hoari ha levrioù evit ar re yaouank. Gantañ eo bet troet e saozneg pennoberenn Máirtín Ó Cadhain, *Cré na Cille*.
Lucaria

**Lucaria** a oa gouelioù roman ar c'hoadoù hag ar frankizennoù evit mirout ar goadourien diouzh diaouloù ar gwez.

Lidet e vezent ur wech kentañ d'ar *XIV ante calendas Augustas* (19 a viz Here), hag un eil gwech d'an *XII ante calendas Augustas* (21 a viz Here), da vare diskar-al-loar.

Hervez Dumézil, an anv a zeufe eus ar ger *lucus* = frankizenn sakr.

## Notennoù
Christian Bonnet

**Christian Bonnet** (14 Mezheven 1921 – 7 Ebrel 2020) a oa ur politiker gall dilennet e Breizh.

Mab e oa da Pierre Bonnet ha Suzanne Delebecque. C'hwec'h bugel en deus bet ; tri anezho zo marvet a-raok o zad, en o zouez Éric Bonnet, bet oberiant e-barzh Breizh Santel. 

Goude studioù e Pariz, e Sciences Po, en em lakaas d'ober politikerezh, e-barzh ar Mouvement Républicain Populaire (MRP) da gentañ hag e kostezenn ar Républicains Indépendants, ur strollad eus an tu-dehoù, da c'houde. Diwezhatoc'h ez eas e-barzh an Union pour la Démocratie Française (UDF). Dilennet e voe evit ar wech kentañ e 1956, da gannad pastell-vro an Alre, er Mor-Bihan. E 1958 e voe dilennet da guzulier-kanton er Gerveur, hag e 1964 da vaer Karnag.

En holl e voe kannad er Mor-Bihan e-pad triwec'h vloaz (1956-1972 ha 1981-1983). Senedour e voe e-pad triwec'h vloaz ivez (1983-2001). Maer Karnag e voe e-pad daou vloaz ha tregont, ha kuzulier-kanton e-pad tri bloaz ha daou-ugent.

Anvet e voe da sekretour-stad e 1972, e gouarnamant Pierre Messmer, ha da vinistr al Labour-douar e 1974, e gouarnamant Jacques Chirac. E 1977 e voe anvet da vinistr an Diabarzh, e gouarnamant Raymond Barre, pa oa bet roet e zilez gant Michel Poniatowski. 

Marvet e oa d'ar 7 a viz Ebrel 2020 e Gwened.
1969 e Breizh

## Darvoudoù
*2 C'hwevrer : prezegenn gant ar jeneral de Gaulle, e Kemper, ma tiskleir e vo ur referendom war rannvroeladur ar Stad C'hall ha ma tistag un nebeud bommoù e brezhoneg.
*2 Meurzh : krouet eo, e Brest, ar *Comité d’action progressiste pour la langue Bretonne (CALB, *Kuzul stourmerien ar brezoneg''), a vo anvet Galv diwezhatoc'h.
*18 Mae : kentañ kendlac'h Galv, gant 500 den bodet e Brest.
*30 Mezheven : distaoladeg prizonidi an FLB gant ar prezidant Georges Pompidou.

## Sevenadur

## [[:Rummad:Ganedigezhioù 1969|Ganedigezhioù 1969]]
*Tudual Audic
*Frank Bodenes
*Annie Ebrel
*Corentin Martins
*Yann Quéméneur

## [[:Rummad:Marvioù 1969|Marvioù 1969]]
*Loeiz Dujardin
*Yann Kerlann
*René Quillivic (kizeller)

__NOTOC__
Gwastell chokolad

Kalz rekipeoù gwastelloù chokolad zo dre ar bed. Gallout a reont bezañ servijet en un abadenn deiz-ha-bloaz, un emvod familh, evit an dibenn-pred pe merenn-vihan, hag all.

## Rekipe gwastell chokolad ordinal
Aozennoù :
* 200 g chokolad d'ober gwestell
* 150 g amann
* 80 g bleud
* 4 vi
* 125 g sukr
* un hanter sac'hadig goell

Lakait ar chokolad hag an amann da teuziñ en ur gastelaodenn war dan gorrek. Lakait ar forn da dommañ (180&nbsp;°C). Dispartiit ar gwennoù-vi d'ar melenoù. Basit ar gwennoù en erc'h. Lakait ar bleud, ar melennoù, ar sukr hag ar goell d'ar chokolad hag an amann en ur veskañ. Lakait ar gwennoù en erc'h. Diskargit en ur plad. Lakait da boazhañ er forn e-pad 25 mun. (kalon war deuz) pe 35 mun.

Gallout a reer kinklañ anezhi gant malzennoù chokolad, sukr lindr, perlez ha stered sukr hag all.

## Ar gwestell chokolad

## Gwelet ivez
* chokolad
* gwastell
* kef Nedeleg

## Levrlennadur
*  Pierre Hermé, *Larousse du chocolat : recettes, techniques et tours de main*, Paris, Larousse, 2009 (ISBN-10- 2035844177)
*  Victoire Paluel-Marmont, *Le Gâteau au chocolat*, Paris, Marabout, 2009  (ISBN-10-2501058585)

## Liammoù diavaez
*  Dastumad rekipeoù gwastelloù chokolad
Tartez

An **dartezenn** a zo ur meuz par d'ar wastell, graet gant un toaz hag ur gwarnisadur sukret warnañ, a-wechoù sall. A bep seurt toazioù a zo : toaz bresk, toaz feilhennet, toaz sablek, hag all. Tartez a vez debret abaoe ar Grennamzer. Gwestell simpl ha mat war un dro, erru mat e vezont gant al lipouzerien.

## Tartez sukret
Gant frouezh e vezont graet peurliesañ. An dartezenn avaloù eo an hini vrudetañ. Implijet e vez abrikez, prun (mirabel da skouer), sivi, flamboez, per, sitroñs, rubarbez ivez. Tartez sukr, karamel, chokolad zo ivez. An dartezenn giz Normandi zo un dartezenn avaloù gant ur gwarnisadur graet gant bleud, vioù, dienn, sukr hag ur bannig calvados. An dartezenn Tatin zo un dartezenn avaloù war he genoù.

Debret e vezont yen pe glouar an aliesañ. Gallout a reer ouzhpennañ dienn, dienn Chantilly, mereng, chokolad war ar gwarnisadur. Servijet e vezont da zibenn-pred pe da verenn-vihan peurliesañ en Europa.

## Tartez sall
Gant legumaj e vezont graet (pour, ognon...), pesked (eog, toun ha tomatez...), kig pe keuz.

Debret e vezont tomm pe glouar an aliesañ. Servijet e vezont da zigor-pred pe da veuz pennañ en Europa.

## Skeudennoù

Tartes aux fruits.jpg|Tartezennoù frouezh
Strawberry tart by Kirti Poddar.jpg|Un dartezennig sivi
Strawberry, kiwi and blueberry tart by rmkoske.jpg|Un dartezenn frouezh
Mexican blackberry tart by yoko.jpg|Un tamm tartezenn vouar
00 Lemon Meringue Tarts.jpg|Tartezennigoù sitroñs merenget
Blueberry tart.jpg|Un dartezenn lus ha flamboez en he moull


## Armoù-kegin
Ezhomm vez eus ur rodig-toaz evit pladañ an toaz, hag ur moull-tartez evit lakaat an dartezenn da boazhañ er forn. Gallout a reer servijout an tammoù gant ur balikell-westell.

## An tartez e bed ar fent
Ur farsadenn vrudet eo da deurel un dartezenn dienn e dremm unan bennak, gant furlukined er sirk, gant aktourien sinema er c'homidiennoù, gant tudennoù tresadennoù-bev, etc. Noël Godin zo un tartezer brudet peogwir en deus "tartezaet" kalz tud vrudet, en o zouez Bernard-Henri Lévy, ar pezh en deus degaset kounnar ar prederour ha c'hoarzh an holl. Fritez a vez taolet ivez d'ar pennoù bras a-wechoù e Belgia.
 
## Pennadoù kar
* gwastell
* kichez
* pie, ur seurt tartezenn saoz
* flanez
Gérald Darmanin

**Gérald Moussa Darmanin**, ganet d'an 11 a viz Here 1982 e Valenciennes (Norzh), zo ur politikour gall. Ministr an diabarzh eo e gouarnamant Élisabeth Borne.

Mab eo da Gérard Darmanin ha da Annie Ouakid.

Divorset ha divugel eo.
Elenydd

**Elenydd** (distaget [] e kembraeg) zo un tolead douaroù uhel e kreiz Kembre, etre Aberystwyth ha Rhaeadr Gwy. Ur rannvro torgennoù ha menezioù eo, a-dreuz reter Ceredigion ha Powys. 

Er c'horn-bro-se emañ eien ar stêrioù Elan, Hafren, Ystwyth, Teifi, Tywi ha Gwy. Peurvuiañ e lakaer Elenydd d'en em astenn etre Pumlumon en hanternoz ha Mynydd Epynt er c'hreisteiz. Gwall zistank eo ar boblañs er rannvro-se, ken e reer *"Desert of Wales"* anezhi e saozneg. 

Elenydd a raed ivez er Grennamzer eus ar pezh e oa kombod Deuddwr.

Deveret eo an anv *Elenydd* eus an anv *Elan*, ur stêr eus ar vro, gant al lostger *ydd* a verk ur c'horn-bro.

## Notennoù
Lu (disheñvelout)

Al **lu** zo un ger all evit an arme e brezhoneg. Met **Lu** pe **LU** a c'hall bezañ meur a dra all.

## Sevenadur sinaat
Meur a c'her sinaek zo bet treuzskrivet « lu » e pinyin, en o zouez al lu, « an hent », un doare pleustriñ er sportoù emgannañ dre an arren (mont da welout ar pennad Tao (sevenadur). Lu zo un anv-lec'h hag un anv-tiegezh ivez :

### Tud vrudet
* Annette Lu (1944-), politikourez taiwanat
* Christian Lu (1951), livour gall a orin sinaat
* Edward Tsang Lu (1963-), fizikour hag astraer stadunanat
* Marie Lu (1984-), romantourez stadunanat evit ar vugale
* Lu Jun Hong (1953-), boudaad aostralian
* Lu Huihui (1989-), sinklerez speg sinaat
* Lu Shao-hsuan (1994-), marc'hhouarner taiwanat
* Lu Wenfu (1928-2005), skrivagner sinaat
* Lu Xiaojun (1984-), saver pouezioù sinaat
* Lu Xun (183-245), kadoniour sinaat e rouantelezh Wu
* Lu Yen-hsun (1983-), c'hoarier tennis taiwanat
* Lu Zhengcao (1905-2009), jeneral sinaat

### Anv-pluenn pe anv-kaner
* Lu Xun (1881-1936), anv-pluenn Zhōu Shùrén, skrivagner sinaat
*  (1985-), aktour, kaner ha sonaozer taiwanat

### Anvioù-lec'h
* Lu, stad sinaat eus marevezh an Nevezamzerioù ha Diskar-amzerioù
* kontelezh Lu, isrann velestradurel e proviñs Sichuan e Republik Pobl Sina
* Menez Lu, menez e Sina
* Lu pe Lǔ, berradur proviñs Shandong e Republik Pobl Sina (diouzh stad kozh Lu)

## En Europa
Kavet e vez an anv lu, lü pe lû e lec'hioù zo. « Al Lu » zo un anv-tiegezh brezhonek ivez, gallekaet e « Le Lu ».
* Christophe Le Lu, krouer ha prezidant ar festival Celtomania e Bro-Naoned
* Lu, kumun italian e Proviñs Alessandria
* Lü, kumun suis e Kanton Graubünden
* Lû, kumun gozh c'hall e departamant Val-d'Oise, staget ouzh kumun Bray-et-Lû bremañ
* Saint Lu (1984-), kanerez aostrian (anv-kaner)

## Kodoù, arouezioù ha berradurioù
* LU, gwreskanv Lefèvre-Utile, zo ur merk gwispid ha produioù diwar edeier eus Naoned. Perc'hennet eo gant Mondelez International bremañ
* al Lieu unique, ul leurenn vroadel e Naoned, staliet e labouradeg kozh Lefèvre-Utile
* digenaozadur LU (evit « digenaozadur Low Up »), un hentenn digenaozañ matrisoù e matematikoù
* LU, kod kanton suis Luzern, hervez an norm ISO 3166-2 (roll isrannoù pennañ ur vro)
* LU, kod Proviñs Lugo, hervez an norm ISO 3166-2 spagnol
* .lu, kod bro Luksembourg, hervez roll domanioù Internet kentañ live
* LU, kod Luksembourg hervez roll ar c'hodoù bro implijet gant an AFNA gwechall, pe kod alpha-2
* Lu, arouez kimiek al lutesiom

## A bep seurt
* LU, kelaouenn etre an daou vrezel-bed gant Lucien Vogel

## Pennadoù kar
* Luu
* Lulu
* Lou
Galfrez

**Galfrez** zo ur meuz graet gant toaz skañv poazhet etre div blakenn vetal hag a ro ur stumm ha ment d'ar c'halfrezenn. An houarn-galfrez a vez graet eus ar mekanik d'ober anezho. Dont a ra ar ger eus ar frankeg *wafla*, anavezet er Grennamzer uhelañ. Hiziv eo boued dibar Benelux (an Izelvroioù, Belgia, norzh Bro-C'hall), hag an Alpoù (Traoñienn Aosta, tiriad Republik an Escartons, Suis gallek). Debret e vezont er bed a-bezh avat, evel dibenn-pred pe merenn-vihan peurliesañ. Er Stadoù-Unanet e vezont debret da lein. Kavet e vezont alies er c'hermesoù, foarioù ha kurioziteoù en Europa.

Ur bern galfrez zo hervez an toaz ha stumm an houarn-galfrez. Setu un nebeud anezho :

* galfrez Brusel : hirgarrezek, ugent kleuzenn, graet gant goell, skañv ha brusk, pallennet gant dienn Chantilly pe sukr lindr,
* galfrez gant frouezh : hirgarrezek, gwarniset gant frouezh,
* galfrez Dukark : galfrez bihan sec'h, ront ha strak
* galfrez Hong Kong : pallennet gant amann, amann arachidez ha sukr, ha pleget e daou
* galfrez Liège : graet gant goell, gant kanell, « digorn », 24 kleuzenn, debret klouar
* galfrez Holland pe galfrez Gouda, ar *[[stroopwafel ]]* : stumm ur bladenn, troc'het e daou en o zevder, gwarniset gant siros karamel
* galfrez patatez : toaz graet gant patatez

Kalz traoù a c'hall bezañ lakaet war ar galfrez : sukr, amann, chokolad, dienn Chantilly, frouezh, mel, kaotigell, siros, dienn skornet...

## Pennadoù kar
* krampouezh
Yael ar Gov

**Yael ar Gov** zo ur skolaerez vreizhat hag ur skrivagnerez vrezhonek.

## Oberennoù
**Lili, da gousket !*, Sav-Heol, 2020
**Lili o pourmen*, Sav-Heol, 2020
**Lili zo o c'hortoz Tadig an Nedeleg*, Sav-Heol, 2020
Fritez

**Fritez** zo bazhigoù avaloù-douar fritet en eoul, en un ardivink anvet friterez. Tomm e vezont debret, blot pe vrusk, moan pe dev. Unan eus an dek meuz muiañ debret er bed eo deuet da vezañ, e-kichen ar pizza hag an toazennoù. Debret e vezont gant un tamm kig pe besked alies. Lakaet e vez holen warno peurliesañ, a-wechoù maionez, ketchup, sezv hag all.

11 milion a donioù fritez a vez debret er bed bep bloaz. Belgia eo ar vro hag a ezporzh anezho ar muiañ er bed, hag ar Velgiz eo ar re a zebr ar muiañ anezho dre annezad er bed. Dizemglev zo etre Bro-Velgia ha Bro-C'hall evit bezañ anavezet evel ar vro he doa ijinet ar fritez.

Al lodenn vrasañ eus ar fritez debret er bed zo boued greantel gourskornet. Abaoe 2010 a vez gwerzhet fritez gourskornet a c'hall bezañ poazhet er forn pe er skinforn. Meuzioù broioù zo zo fritez enno, evel ar *[[fish and chips]]* saoz, ar meskl-ha-fritez belgiat pe ar *[[poutine]]* kebekat.

## Yec'hed

Glukidoù en deus ar fritez, e rezh ampez dreist-holl, proteinoù hag a zeu eus ar patatez, ha druzoni abalamour d'ar fritadur. Natriom a zeu eus an holen lakaet warno alies. Da skouer, ur c'hornedad fritez bras, 154 gram e bouez, servijet en ur Mac Donald's er Stadoù-Unanet zo ennañ 510 kalori hag a zeu eus 66 g eus glukidoù, 24 g eus druzoni, 7 g eus proteinoù ha 350&nbsp;mg eus natriom

N'eo ket mat ar fritez evit ar yec'hed hervez ar vezeien : n'o deus netra da welout gant ar patatez evit a sell ouzh ar galite mezhurel abalamour d'ar fritadur, d'an holen ha peogwir eo tennet pel an avaloù-douar e lec'h e kaver al lodenn vrasañ eus ar maguzennoù hag ar gwiennoù. Ha pa vez ouzhpennet sukr ar c'hetchup pe druzoni ar maionez eo gwashoc'h c'hoazh.

Unan eus ar meuzioù gant ar muiañ a akrilamid enno eo. Kreskiñ a raje ar riskloù da dapout krignoù-bev zo.

## Ar fritez er sevenadur belgiat
* kaoz zo eus fritez e-barzh kanaouennoù zo gant Jacques Brel (*Jeff*, *[[Amsterdam (Jacques Brel)|Amsterdam]]*),
* bannet e oa bet fritez ha maionez d'ar ministr kentañ Charles Michel gant ar FEMEN d'an 22 a viz Kerzu 2014 evit sevel o mouezh enep ar ruster ha freuz ar patrom sokial,
* digoret e oa mirdi ar fritez e Brugge e miz Mae 2008. Displegañ a reer istor an avaloù-douar hag ar fritez ha plas ar fritez e sevenadur ar vro (arzoù, sonerezh, sinema, bannoù-treset),
* kaset e oa fritez d'an egor d'an 28 a viz Ebrel 2016 gant Radio Contact evel ur respont argelek d'ar gwalldaolioù e Brusel,
* e 2020 eo bet anvet *Passage de la Frite* ur straed nevez e Brusel, e karter *Tour et Taxis*.

## Pennadoù kar
* chips

## Daveoù ha notennoù
Alba Iulia

**Alba Iulia** (distaget [] e roumaneg; *Karlsburg* pe *Weißenburg* en alamaneg; *Gyulafehérvár* en hungareg; *Apulum* e latin) zo ur gêr eus Roumania, e kontelezh Alba.

Emañ war lez ar Mureș, e-kreiz Roumania, e rannvro istorel Treuzsilvania. E 2011 e oa 63 536 a dud o chom en Alba Iulia ha 95% anezho a oa roumanegerien.

Abaoe ar Grennamzer eo bet kêr-benn bolitikel ha relijiel Treuzsilvania. Etre 1541 ha 1692 e oa kêr-benn Rouantelezh Hungaria ar Reter ha, war-lerc'h, Priñselezh Treuzsilvania. Ur gêr a bouez eo evit holl bobloù Roumania, roumanegerien, hungaregerien, alamanegerien.

Peder c'hêriadenn zo stag ouzh Alba Iulia : Bărăbanț, Micești, Oarda ha Pâclișa.

## Notennoù
Lyon's Whelp

**Lyon's Whelp**, pe ** Lion's Whelp**, zo un anv roet da veur a lestr breizhveuriat, pinasennoù anezho, er  hag er , diwar un droienn implijet er Bibl (Gen. 49:9 *Ur *'c'holen-leon*' eo [[Yehouda]]*). Re ar XVII kantved a voe savet evit kentañ Dug Buckingham.

## Notennoù
Beg ar C'hastell (Plougouskant)

**Beg ar C'hastell** zo ur beg-douar e kumun Plougouskant, ar beg hanternosañ war aodoù Breizh.

Alese eo kaer ar gwel : war-zu ar reter e weler enez Terc'h, tour-tan ar C'horn hag aber ar Yeodi. Pelloc’h e c’haller gwelet Erv an Talberzh, pa vez dizolo an dremmwel. Er gornaoueg e c’haller gwelet, a-bell, enezeg ar Jentilez. 

Nepell diouzh Beg ar C'hastell, er gornaoueg, emañ ar C'hastell Meur, gant kerreg bras-divent hag un ti bihan sanket etre div roc'h vras, ar pezh a ya d’ober un daolenn gaer a zo bet luc’hskeudennet ha livet stank.

Al lec’h tro-dro zo gwarezet ha ne c’haller ket sevel tiez nevez. Un ti an douristed zo war an aod, er gornaoueg d’ar beg-douar, hag a vez digor e-pad an hañv.
Fallout 76

**Fallout 76** zo ur c'hoari video liesc'hoarier doare role-playing game sevenet gant Bethesda Game Studios hag embannet gant Bethesda Softworks. Embannet war ar savennoù Microsoft Windows, PlayStation 4, hag Xbox One d'ar 14 a viz Du 2018, ul lodenn eo d'an heuliad c'hoarioù video Fallout hag ur c'hoari en a-raok e-keñver ar re all. Fallout 76  eo ar c'hentañ video gant Bethesda Game Studios o vezañ liesc'hoarier. Ar c'hoarierien a ergerzh ur bed digor, unan peurzistrujet gant ur brezel nukleel. Bethesda en deus sevenet ar c'hoari o adimplij al lusker c'hoari video Creation Engine, gant kemmoù bihan, evit reiñ an tu da c'hoari enlinenn gant ur bed spisoc'h evit re ar c'hoarioù all en heuliad.

Fallout 76 pa z'eo bet embannet a zo bet degemeret fall pe etre. Kalz kudennoù a oa gant ar c'hoari, an tresoù ne oant ket bet degemeret mat-tre, ne oa ket palioù a-walc'h da seveniñ hag ouzhpenn-se ne oa ket c'hoarier denel ebet 
nemet ar c'hoarierien gwirion. 

Tabutoù lies a zo bet tro-dro d'ar c'hoari ur wech embannet. Ar stumm boest eus ar c'hoari, keroc'h, ha sañset bezañ labouret mat a oa en gwirionez unan marc'had-mat. Ouzhpenn-se respontoù Bethesda hag ar c'hlaskadennoù evit adtapout ar fazioù a zo degemeret fall. Gwerzhet eo bet memestra 1,4 milion kopienn eus ar c'hoari betek fin ar bloavezh 2018. Wastelanders, un ouzhpennadur, n'eus degaset tudennoù ouzhpenn er bed, lañset eo bet e miz Ebrel 2020.
## Doare c'hoari
Fallout 76  eo ar c'hentañ video gant Bethesda Game Studios o vezañ liesc'hoarier. Ar c'hoarierien a c'hell c'hoari o-unan penn pe mont gant ur skipailh foran a c'hoarierien all. Ar servijourien evit pep c'hoariadenn a zo reoù foran, ar c'hoarierien a zo lakaet en unan anezho dre zegouezh. Ar c'hoari a zo bet embannet gant servijourien foran nemetken met buan a-walc'h eo bet embannet gant Todd Howard penn-rener sevel ar c'hoari, e vefe ouzhpennet servijourien prevez. Ar servijourien prevez a ro an tu d'ar c'hoarierin da c'hoari en ur bed o-unan, da bediñ c'hoarierien all. Ar pal a zo reiñ an tu d'ar c'hoarierien da c'hoari en ur bed hep c'hoarier o klask lazhañ anezho, pe o vezañ drouk gante. Howard en doa displeget e oa bet dale gant ar servijourien-se rak ezhomm e oa bet amzer gant Bethesda evit ma vefe stabil ar servijourien foran.

## Liammoù diavaez
*  Lec'hienn ofisiel Fallout 76
Tijuana

**Tijuana** eo ar gêr vrasañ e stad vec'hikan Baja California, ha pempvet kêr vrasañ Mec'hiko eo, gant 1.300.000 a annezidi.

Emañ e hanternoz ar vro, tost da Stadoù Unanet Amerika. En tu all d'an harzoù emañ kêr San Diego. Diwar an touristerezh dreist-holl e vev Tijuana. Dont a ra e-leizh a douristed eus ar Stadoù Unanet, hag estrañjourien all ivez, eus Sina, Sukorea... Ur bern tud diloj eus Suamerika zo ivez, anezho divroidi o klask mont d'ar Stadoù Unanet. Ur gêr industriel eo Tijuana ivez, hag eskemmoù kenwerzhel stank a vez gant ar Stadoù Unanet.
Republik Artsac'h

**Republik Artsac'h** (armenieg : Արցախի Հանրապետություն *Artsakhi Hanrapetut'yun*), pe **Republik Nagorno-Karabac'h** a oa ur stadig *[[de facto]]* e Kaokaz ar Su ha ne oa ket anavezet gant ar stadoù all, hag a sell ouzh ar vro-se evel ul lodenn eus Azerbaidjan. En em astenn a ra Republik Artsac'h war ar pezh a oa gwechall oblast emren Nagorno-Karabac'h koulz ha war douaroù a oa etre an oblast kozh-se hag Armenia er gornaoueg hag Iran er c’hreisteiz. Stepanakert eo kêr-benn Republik Artsac'h.

Armeniegerien dreist-holl a oa o chom e Nagorno-Karabac'h pa oa bet embannet dizalc’hiezh Republik Demokratel Azerbaidjan hag Armenia e 1918, goude diskar Impalaeriezh Rusia, ha brezel a voe e-pad ur pennadig etre an div vro nevez da c’houzout gant pe hini ez afe ar rannvro. Fin a voe lakaet d’an tabut pa voe savet an Unvaniezh Soviedel ha savet Oblast emren Nagorno-Karabac'h e-barzh Republik Sokialour Soviedel Azerbaidjan e 1923.
Pa’z eas an Unvaniezh Soviedel d’an traoñ e voe bec’h etre an div vro adarre. E 1991 e voe graet ur referendom en Oblast emren Nagorno-Karabac'h hag embannet dizalc'hiezh ar vroig. Brezel a savas da-heul etre Armenianed Nagorno-Karabac'h, skoazellet gant Armenia, ha Republik Azerbaidjan. Tri bloaz e padas ar brezel-se, ha pa voe graet harz-an-tan e miz Mae 1994 e oa astennet galloud republik nevez Artsac'h war ur vro kalz ledanoc'h eget an oblast kozh, peogwir e oa unanet outañ an holl zouaroù en em astenne etre Nagorno-Karabac'h hag Armenia. Eus ar c'hontreoù-se e tec'has an darn vrasañ eus an dud na oant ket Armenianed, da gaout repu er peurrest eus Azerbaidjan : 400 000 den, azeriegerien anezho peurliesañ, a oa aet kuit, ken ma kaver bremañ ouzhpenn 95% a armeniegerien e republik Artsac'h.

Ur vro veneziek eo Artsac'h, gant 1 100 metr a uhelder well-wazh.

Ur republik eo Artsac'h, gant ur prezidant hag ur parlamant ur gambr hepken ennañ. Liammet-strizh eo ouzh Armenia : ar memes moneiz o deus Artsac'h hag Armenia da skouer. Ha n’eus nemet dre Armenia e c'hell an dud eus an diavaez mont da Artsac'h. 

#### Fin ar Republik
Kollet eo bet gant Artsac'h 3/4 eus e tiriad e Eil Brezel an Nagorno Karabac'h, ar pezh a lak hanter ar poblañs d'en em repuiñ e Armenia. Aloubet e vo an tiriad penn-da-benn e 2023 gant Azerbaidjan. Krouet e vo ur gouarnamant e harlu gant ar politikerien repuet e Yerevan goude an aloubadeg, met nac'het e vo gant ar gouarnamant Armenia, o klask tizhout ar peoc'h en diavaez.  

## Liammoù diavaez
*  ''Government of Nagorno Karabakh Republic''

## Gwelet ivez
*Brezel Nagorno-Karabac'h
*Eil Brezel Nagorno-Karabac'h
*Ouyezd Kurdistan

## Notennoù
Kerroc'h

**Kerroc'h** zo anv meur a lec'h e Breizh.

* e Kallag
* e Kewenn
* e Plaeraneg
** *tour Kerroc'h*, dirak an aod
* e Plañvour

Hag ivez:
* *Kêr ar Roc'h* pe *Kerroc'h*, anv ordinal ar Roc'h-Derrien, abalamour ma oa ur gêr mogeriet er Grennmzer.
Love Is Forever

**Love Is Forever** zo anv meur a oberenn :

* Love Is Forever (film, 1982), ur film e 1982
* Love Is Forever (kanaouenn gant Leonora), ur ganaouenn en Eurovision e 2019 
* Love Is Forever (kanaouenn gant Tomoko Kawase), ur ganaouenn e 2003
* Neutron Star Collision (Love Is Forever), ur ganaouenn e 2010
* Love Is Forever (albom Cliff Richard), un albom gant Cliff Richard, e 1965
* Love Is Forever (albom Biff Bang Pow!), un albom gant Biff Bang Powl, e 1988
Loch Súilí

**Loch Súilí**, pe **Loc’h Súilí** (saoznekaet e *Lough Swilly*), zo un doare fjord bras e hanternoz Iwerzhon, etre gourenez Fánaid, er gornaoueg, ha gourenez Inis Eoghain, er reter, e kontelezh Dún na nGall.

E digor al loc’h ez eus ur beg-douar a bep tu : Cionn Fhánada, gant un tour-tan brudet, er gornaoueg, ha beg Dún Damh er reter. War lez al loc’h e kaver meur a gêr grenn : Bun Cranncha er reter, Ráth Mealtain er gornaoueg ; e goueled al loc’h, er c’hreisteiz, emañ Leitir Ceanainn.

Etre 1922 ha 1938 e oa e Loch Súilí ur bon gant arme Breizh-Veur, unan eus ar re a oa bet aotreet gant Stad Dieub Iwerzhon, da vare savidigezh ar stad-se.

Brudet eo al loc’h evel ul lec’h ma weler kalz loened hag evned : morhoc’hed, reuniged, gwazi, elerc’h. Er c’hreisteiz anezhi e oa gwechall meur a enezenn a zo bet staget ouzh an douar-bras, war-bouez unan a zo chomet disparti, An Inse, hag aet eo an douaroù tro-dro d’ober polderioù, douaroù izel ha gleb.
Lewis Nkosi

**Lewis Nkosi**, ganet e KwaZulu-Natal d'ar 5 a viz Kerzu 1936 ha marvet e Johannesburg d'ar 5 a viz Gwengolo 2010, a oa ur skrivagner eus Suafrika.

Ganet e voe en ur familh zoulou e-kichen Durban, e KwaZulu-Natal. Studioù uhel en doa graet e Durban. Goude-se en doa labouret evel kazetenner e meur a gazetenn, evel *Ilanga lase Natal* pe *Drum*.

E bennadoù a-enep an apartheid a voe berzet meur a wech gant ar gouarnamant ha kuitaat a reas Suafrika e 1961. Neuze en devoe ur yalc'had da studiañ e skol-veur Harvard e Stadoù-Unanet Amerika. Chom a reas en harlu, o labourat evel kelenner war al lennegezh e meur a skol-veur, er Stadoù-Unanet dreist-holl hag ivez e Bro-Saoz, Polonia pe Zambia, ha n'eo nemet e 2001 ma tistroas da Suafrika.

Skridoù a bep seurt en deus savet : skridvarnerezh, barzhoniezh, c'hoariva, romantoù, danevelloù, arnodskridoù.

## Notennoù
Bae Gibraltar

**Bae Gibraltar**, pe **Bae Algeciras** zo ur pleg-mor 10 km hed hag 8 km led, e beg kreisteiz Spagn, entre ledenez Spagn ha Roc'h Gibraltar ha kêr Algeciras.
Emgann Algeciras

Meur a **Emgann Algeciras** zo bet :

* Seziz Algeciras (1278)
* Emgann Algeciras (1278) 
* Seziz Algeciras (1309)
* Seziz Algeciras (1342-1344)
* Seziz Algeciras (1369)
* Emgann Algeciras (1801) 
** Kentañ emgann Algeciras
** Eil emgann Algeciras
Invictus (barzhoneg)

***Invictus*** zo ur varzhoneg brudet bet savet er bloaz 1875 gant ar skrivagner saoz William Ernest Henley (1849–1903).

Ne oa bet lakaet titl ebet dezhi gant he oberour. Anvet e vo *Invictus*, ur ger latin hag a dalvez kement ha "na c’heller ket trec’hiñ", gant ar skrivagner kerneveurat Arthur Quiller-Couch (1863-1944) e 1900.

Gant Nelson Mandela e voe skrivet hag engravet he gwerzennoù war mogerioù e gell e toull-bac’h enez Robben Island ma oa bet digenvezet. Er gwerzennoù-se, a veze ouzh o lenn bemdez-c’houloù, e kavas nerzh ha kredenn divrall hed-ha-hed an triwec’h vloaz bac’h eno.

## Testenn

## Notennoù
Invictus

**Invictus** zo ur ger latin hag a dalvez kement ha "didrec'het", hag anv meur a dra.
* Invictus (barzhoneg), ur varzhoneg gant William Ernest Henley
* Invictus (film), ur film gant Clint Eastwood e 2009

## Gwelet ivez
* Sol Invictus, un doue roman

## Notennoù
Gouel an Anaon

**Gouel an Anaon** zo ur gouel kristen, katolik dreist-holl,  hag a vez lidet, abaoe an , d'an 2 a viz Du, ma vez enoret an Anaon.

## Kembre
E Kembre e vez laret **Gŵyl yr Holl Eneidiau**, **Gŵyl y Meirw** pe **Dygwyl y Meirw** 

## Mec'hiko

## Gizioù
E broioù katolik zo e reer meuzioù en deiz-se:
* *calaveras* e Mec'hiko a-benn an *Día de los Muertos*, 
* ar *frutta di Martorana* en Sikilia;
* ar *pan dei morti*  en Lombardia.


File:Altardediademuertos.jpg|  Aoter an Anaon e Mec'hiko.  
file:All Saints Day, 1984, Oswiecim, Poland Img871.jpg| En Oświęcim, Pologn (1984).



## Lennegezh
**Oferenn an Anaon*, e Koñchennou eus Bro ar Stêr Aon. 

## Notennoù
Yann Guillamot

**Yann Guillamot** (*Yann Gwilhamod*), bet ganet e 1949 e Ploveilh, zo  ur c'honter brezhonek hag un arbennigour war al lennegezh dre gomz. Aet eo d'an Anaon d'an 18 a viz Even 2025 e Pont 'n Abad.

## Buhez
Ganet en ur familh kouerien, Yann Gwilhamod a voe desavet e brezhoneg. Mont a reas da vezañ munuzer betek ma voe paouezet ober goude ur gwallzarvoud, hag eñ en e oad gour. Pa oa o klask gouzout petra ober e tivizas adstagañ gant e studioù war ar brezhoneg, p'en doe tapet un testeni war ar studioù keltiek e Skol-veur Roazhon er mare ma plije dezhañ mont da enrollañ traoù a bep seurt a veze kontet dezhañ gant tud e gumun. Renket en doa ar c'hontadennoù dastumet e-pad un tregont vloaz bennak ha diwar an dafar-se en doe soutenet ur c'hounskrid ken e tapas ur vestroniezh pa voe tri-ugent vloaz.

Kelennet en deus da c'houde evit Kelenn (Kreizenn stummañ Diwan), Mervent ha Roudour.

Embannet en deus 5 barzhoneg, un danevell hag ur gontadenn er gelaouenn lennegel Al Liamm. Diwar e zorn ez eus deuet  ivez daou levr koñchennoù ha marvailhoù e ti-embann Al Liamm. 

Embannet en deus meur a studiadenn er gelaouenn a yezhoniezh "Hor Yezh" ha kaset 682 enrolladur da Zastum. Echuet en deus ur mell "Geriaoueg Glazig ha Bigouden" a vo embannet gant Al Liamm.

## Oberennoù
**Krouidigezh ar vaouez*, Komz hag arz Breizhek, 1975. Lenn en linenn war lec'hiad an I.D.B.E.
**[[Straed ar sec'hedien|Straed ar sec'hedien ha koñchennoù all]]*, Al Liamm, 2017
**Ar vuhez diamzeriet ha marvailhoù all*, Al Liamm, 2020
**Youenn Drezen dastumer en e amzer*, in E koun Youenn Drezen, Al Lanv, 2023

## Levrlennadur
* Camille Pineau, *Pas une heure sans que je pense en breton*; *Ouest-France*, 24 Ebrel 2023.

* Bernez Rouz, ''Ar Vuhez diamzeriet (La vie intemporelle), recueil de contes de Y. Guillamot'', ''Ouest-France'', 21 Meurzh 2020, Teñzorioù ar brezhoneg skrivet

* Bernez Rouz, L'humour cornouaillais de Yann Guillamot, 10/12/2017, Lire en ligne sur le site Trésor du breton écrit.

* Clément Soubigou, ''Yann Guillamot, Marvailher ha konter''
* ''Yann Guillamot, le conteur qui passe de l'écrit à l'oral''

## Daveennoù
Emgann Algeciras (1801)

**Emgann Algeciras** zo un emgann war vor hag a c'hoarvezas e miz Gouhere 1801 e Bae Gibraltar etre armeoù unanet Spagn ha Bro-C'hall en un tu ha morlu Breizh-Veur en tu all. Daou emgann a voe e gwirionez: ar c'hentañ d'an 13 a viz Mezheven, egile d'an 12 a viz Gouhere.

Mennet e oa Charles Linois, an eil amiral gall, da unaniñ ar morluioù gall ha spagnol en Cádiz en hañvezh 1801.
Jacqueline Favreau

**Jacqueline Favreau** zo ganet d’ar 7 a viz Kerzu 1930 e Plozeved, e Kerne-Izel (Penn-ar-Bed) ha skoliataet eo bet e Naoned e-lec’h m’he deus labouret evel skolaerez ha kuzulierez war ar bedagogïezh. Goude bezañ bet desket he micher dezhi er Skol Normal Uhel, e voe anvet da guzulierez e Penn-ar-Bed, ha da echuiñ he buhez-labour e kelennas e skol ar c’helenn IUFM Kemper e-lec’h ma rae war-dro ober skol d’ar vugale vihan. Skrivet he deus levrioù ha pennadoù war ar c’helenn, hag ur wech erru war he leve en em lakaas da skrivañ romantoù evit ar vugale hag an dud yaouank ma kaver enne alïes danvez Breizh hag istor ar vro. Daou levr a voe troet e brezhoneg : *[[Anna Breizh|Anna Vreizh]]* ha *Pilhaouaer ha [[Emsavadeg ar Bonedoù ruz|Boned Ruz]]*.

## Oberennoù
* *L’ogre et le chat botté ou [[Jorj Kadoudal (chouan)|Georges Cadoudal]] et [[Napoléon Bonaparte]]*, Studiadenn, Emb. Pluenn, 12/04/2012
* *Main blanche, main noire*, Edition bilingue français-corse Manu bjanca, manu negra, Jacqueline Favreau  (Auteur), Reine Berthelot (auteur), Album jeunesse dès 3 ans, strolladenn, Embannadurioù L'harmattan, 02/06/2004
* *Main blanche, main noire*,	Edition bilingue français-arabe « Dorn gwenn,	dorn du », Jacqueline Favreau (skrivagnerez),	Reine Berthelot	(tresadennoù), Teul evit ar yaouankiz, strolladenn, Embannadurioù L'harmattan, 01/02/2004 
* *Anna Vreizh*, geriadur ha geriadur a ouiziegezh, strolladenn, Deliou, 22/11/2005
* *Anne de Bretagne*, Roman, broché, Editeur Deliou, 22/11/2005
* *Le trésor du vaisseau*, Liv'editions, 01/04/1997
* *Kement ha lavaret*, geriadur ha geriadur a ouiziegezh, broché, Editeur Deliou, 13/12/2006. Troidigezh gant Mich Beyer. Albomoù da lenn ha da selaou. Istorioù o tisplegañ plijadurioù hag ivez poanioù ar vugale a vremañ. Ne	vez tav war danvez ebet, gant ma 'n em gavo kaer ar gerioù gant an	trivliadennoù. Skeudennoù leun a fent tro-dro d'un doare skrivañ	skañv…
* *Pilhaouer ha Boned Ruz* (Chiffonnier et Bonnets rouges), romant yaouankiz, strolladenn, An Here Eds, 22/10/2002. Troidigezh gant Cédric Sinou. Troioù-kaer ur pilhaouaer yaouank da vare emsavadeg ar bonedoù ruz. E 1675 emaomp. Kouerien Breizh-Izel, aet skuizh gant an tailhoù	pounner a rankont paeañ d'ar roue, en em sav a-enep an noblañs hag ar veleien. Lod anezho a vez ur boned ruz en o fenn, alese o lesanv. Yann-Loeiz, ur pilhaouaer yaouank, a gemer perzh en emsavadeg-mañ. E istor dezhañ eo a zo kontet el levr-mañ.
Alamangasaouriezh

An **alamangasaouriezh** pe **germangasaouriezh** zo un emzalc'h a gasoni ouzh Alamagn hag an Alamaned.

E Bro-C'hall eo chomet bev goude tri brezel : brezel 1870-1871, brezel 1914-1918 ha brezel 1939-1945.

## Pennadoù kar
*Gallgasaouriezh
*Saozkasaouriezh
Seziz Algeciras (1278)

**Seziz Algeciras** a voe kaset e 1278 gant ar roue Alfonso X e penn morlu Kurunenn Kastilha, evit kemer kêr Al-Yazira al-Jadra, Algeciras, kreñvlec'h ar Venimerined e ledenez Spagn. 

Un arme vras a oa gant Kastilha ha listri niverus e bae Algeciras, met trec'het e voe gant arme Abu Yusuf Yaqub war vor.
Seziz Algeciras

Meur a seziz a voz lakaet war gêr Algeciras a-hed an istor:

*Seziz Algeciras (859), ma voe trec'h Vikinged Hasting ha Björn Ragnarsson.
*Seziz Algeciras (898), un dro-wenn gant ar penn-brezel Ibn Hafsun a glaske kemer kêr.
*Seziz Algeciras (914), un trec'h gant an emir Abd al-Rahman III a gemeras kêr.
*Seziz Algeciras (1010), un trec'h gant arme Sulaiman al-Mustain, emsavet a-enep ar c'halif Hisham II.
*Seziz Algeciras (1055), un trec'h gant arme taifa Sevilla kaset gant ar roue Al-Mutamid, a gemeras kêr.
*Seziz Algeciras(1086), un trec'h gant an arme almoravid kaset gant ar roue Yusuf Ibn Tasufin a gemeras kêr.
*Seziz Algeciras(1146), un trec'h gant an arme almohad dindan ar penn-brezel Abu Amran en anv ar c'halif Abd al-Mumin.
*Seziz Algeciras (1278), un dro-wenn gant Alfonso X Kastilha pa glaskas kemer kêr.
*Seziz Algeciras(1309-1310), ur c'hiwitadenn da gemer kêr kaset gant ar roue Fernando IV Kastilha.
*Seziz Algeciras(1342-1344), un trec'h kaset gant ar roue Alfonso XI Kastilha.

## Hag ivez
* Emgann Algeciras
Drachenfels

An **Drachenfels** ("roc'h an aerouant" en alamaneg) zo un dorgenn en Alamagn, war lez ar Roen. Emañ e tolead ar Siebengebirge, e-kichen Bonn ha 321 metr eo e uhelder. Ur menez-tan kozh eo an Drachenfels. 

Hervez ar vojenn eo eno e voe Siegfried, haroz an Nibelungenlied, o lazhañ un aerouant a oa o vevañ en ur vougev en dorgenn, hag o kouronkañ goude e gwad an aerouant-se ha dont da vezañ dic'hloazus. Alese e teufe an anv *Drachenfels*, "roc'h an aerouant".

En  e teuas an Drachenfels da vezañ ul lec'h darempredet gant ar romantourien alaman. Hag hiziv c'hoazh e teu ur bern touristed da welet al lec'h ha da gaout alese ur gwel kaer war ar Roen hag ar vro tro-war-dro. Abaoe 1883 ez eus un tren bihan da vont betek lein an dorgenn.

Ur c'hastell, er c'hiz nevezc'hotek, anvet kastell Drachenburg, a voe savet ouzh tor an Drachenfels e 1882.
Saozkasaouriezh

Ar **saozkasaouriezh** zo un emzalc'h a gasoni ouzh Bro-Saoz ha Breizh-Veur dre vras. 

## Pennadoù kar
*Gallgasaouriezh
*Alamangasaouriezh
Emgann Algeciras (1278)

**Emgann Algeciras** zo un emgann war vor hag a c'hoarvezas d'ar 25 a viz Gouhere 1278 entre ur morlu eus Kurunenn Kastilha, kaset gant an amiral Pedro Martínez de Fe, hag ur morlu all renet gant benimerined Abu Yaqub Yusuf tra ma oant o kas o argadoù-brezel eus Maroko da Spagn. Trec'h e voe ar morlu muzulman.
Djinn

Un **djinn** (en arabeg: جن, djinn, el liester جنون, junūn, diwar ar ger latin *genius*, "geni") zo ur spered e mojennoù ar broioù arab. E mojenn Aladdin ez eus un djinn el lamp hud. Hervez ar relijion vuzulman eo an trede gouenn krouet gant Doue, izeloc'h he renk eget hini an aeled.
Volcanalia

**Volcanalia** pe **Vulcanalia** a oa ur fest e Roma gozh gouestlet d'an doue Vulkan (*Vulcanus* pe *Volcanus*) d'an 23 a viz Eost  (*X ante calendas Septembres*).