open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Yezhoù kaponek

Un is-skourr eus yezhoù makouchiek-kaponek eus familh ar yezhoù karibek eo ar **yezhoù kaponek**, ennañ 3 yezh komzet e Guyana ha Venezuela:

* Akawaieg
* Patamoneg
* Pemoneg
Emgann Aliwal

**Emgann Aliwal** a c'hoarvezas d'an 28 a viz Genver 1846 e Panjab. An trede emgann e oa er brezel kentañ etre ar Rouantelezh Unanet hag ar Sikhed en Indez.

Trec'h e voe ar Saozon renet gant Sir Harry Smith war ar Sikhed renet gant Ranjodh Singh Majithia.
Kompezenn

Un tolead douar, ec'hon peurliesañ, ha ne weler netra uheloc'h ha netra kromm enni eo ur **gompezenn**. Takadoù uheloc'h a vez tro-war-dro dezhi nemet m'emañ unan eus he c'hostezenn war ribl ar mor.
Karidjoneg

Ur yezh karibek eo ar **c'haridjoneg** (*karijona*, *carihona*, *omagua* pe *mawa*) eus is-skourr Yezhoù gevred Kolombia. 
Komzet e vez gant tost da 140 den (1993) e Kolombia.

Posupl e e vefe ar c'haridjoneg ur yezh disheñvel diouzh an hiniakotoeg-oumaoueg (*hianacoto-umaua*) ar rannyezh tostañ.

## Gwelet ivez
* Yezhoù karibek ar su
Kachwianeg

Ur yezh karibek eo ar **c'hachwianeg** (*kaxuiâna*, *kashuyana*, *kashujana*, *kachuana*, *warikyana*, *warikiana* pe *kaxúyana*) eus is-skourr Yezhoù su Gwiana. 
Komzet e vez gant tost da 434 den (1986) e Brazil.

Ur rannyezh ez eus:
* Pawiyaneg (*pawiyana* pe *pawixi*)

## Gwelet ivez
* Yezhoù karibek ar su
Makiritareg

Ur yezh karibek eo ar **makiritareg** (*maquiritari*, *soto*, *pawana*) eus is-skourr yezhoù su Gwiana. 
Komzet e vez gant tost da 5.240 den en holl e Venezuela (4.970 den e 1975) ha Brazil (270 den e 1986).

5 rannyezh ez eus:

* Kounouaneg (*cunuana*)
* Dekouaneg (*de'cuana* pe *wainungomo*)
* Ihourouaneg (*ihuruana*)
* Maitsieg (*maitsi*)
* Mayongongeg (*mayongong*, *ye'cuana* pe *yekuana*).

## Gwelet ivez
* Yezhoù karibek ar su
Emgann Tribruit

**Emgann Tribuit**, pe *Tryfrwyd*, eo an dekvet eus daouzek emgann Arzhur meneget gant Nennius en e *[[Historia Brittonum]]*.
Tennañ a ra e anv eus hini ar stêr e vefe c'hoarvezet en he c'hichen. N'anavezer stêr ebet gant an anv-se e Preden avat.

Meneget eo Emgann Tribuit ivez e Levr Du Caerfyrddin, pa stourmas ennañ un uhelad anvet Cai Hir. Hervez al Levr Du e oa enebour Arzhur d'ur penn-brezel anvet Garwlwyd. Un anv brezhon eo, ar pezh a zamveneg e oa Garwlwyd ur roue brezhon bennak enebet ouzh Arzhur.

N'eo ket sur pelec'h e c'hoarvezas an emgann met meur a vartezeadenn zo bet kinniget :
*ar stêr Frew, e-kichen Sruighlea e Bro-Skos ;
*ar stêr Ribble, e Lancashire e Bro-Saoz ;
*ar stêr Hafren, e-kichen Gloucester e Bro-Saoz ;
*ar stêr Eden, e-kichen Carlisle e Cumbria, Bro-Saoz.

## Notennoù
Matipouhieg

Ur yezh karibek eo ar **matipouhieg** (*matipuhy*, *matipu* pe *mariape-nahuqua*) eus is-skourr Yezhoù Oglenn Xingu. 
Komzet e vez gant tost da 40 den (1995) e Xingú Park, Mato Grosso e Brazil.

Div rannyezh ez eus:

* Matipouhieg (*matipuhy*)
* Nahakouaeg (*nahukuá*, *nakukwa*, *nafukwá* pe *nahuqua*)

## Gwelet ivez
* Yezhoù karibek ar su
Kwikoureg-Kalapaleg

Ur yezh karibek eo ar **c'hwikoureg-kalapaleg** (*kuikúro-kalapálo*, *kuikuru*, *guicurú*, *kurkuro*, *cuicutl*, *apalakiri* pe *apalaquiri*) eus is-skourr Yezhoù Oglenn Xingu. 
Komzet e vez gant tost da 526 den (1995) e Xingú Park, Mato Grosso e Brazil.

An hevelep yezh eo ar c'hwikoureg hag ar c'halapaleg ma vez roet daou anv disheñvel dezhi hervez ar bobl ma vez komzet ganti.

## Gwelet ivez
* Yezhoù karibek ar su
Bakairieg

Ur yezh karibek eo ar **bakairieg** (*bakairí*, *bacairí* pe *kurâ*) eus is-skourr Yezhoù Oglenn Xingu. 
Komzet e vez gant tost da 570 den (1994) e Mato Grosso e Brazil.

## Gwelet ivez
* Yezhoù karibek ar su
Furongian

Ar **Furongian** (hag a glot ouzh ar mareadoù kozh *Kambrian diwezhat*, *Merioneth*, *Croixian*, pe *Potsdamian*) a zo marevezh douarouriel diwezhañ ar c'hambrian. En em astenn a ra eus 501 ± 2 milion bloavezh'zo ha 488.3 ± 1.7 milion bloavezh'zo. Kinnig a rejod d'e zisrannañ e tri ismaread. Unan anezho, hepken, en-deus degemeret un anv ofisie, ar paiaban, tra m'eo anvet unan arall dolgellian en un douare nann-ofisiel.

Merket eo ar furongian gant donedigezh war-well an tribolitoù agnostid kentañ. E-pad ar maread-se e kemmas natur ar goueledoù. Tra ma oa fetis ha kaled e deroù ar c'hambrian, e lakaas oberiantiz ar breñved da galz lec'hidus. En abeg d'an dra-se ez eas da get organegoù evel an helioplacoided o-doa ezhomm eus ur goueled kaled.

## Buhez ar Furongian

An anevaled aet ar-wel e-pad ar c'hambrian abred hag ar c'hambrian krenn a gendalc'he da vezañ fonnus. Arvestiñ a reer ouzh donedigezh doareoù nevez evel ar graptolitoù hag ar c'honodonted gentañ. Ar re-mañ, ar Chordataed gentañ o-deus korfoù gwak hag hir, heñvel ouzh hini siliennoù a-vremañ. Kigrdbrerien vihan e oant, war a seblant. Betek penn an Triaseg e treuzvevjont.

## Liammoù diavaez

Ar furongian war Palaeos.com

.
Militello Rosmarino

**Militello Rosmarino** zo ur gumun eus meurgêr Messina,  e  Sikilia, en Italia.

## Tud dibar
* Pietro Carrera, beleg katolik, skrivagner ha meurc'hoarier echedoù, bet ganet e Militello.
Lofoten

**Inizi Lofoten** (pe **Lofoten** hepken) a ya d’ober un enezeg lec’hiet war aod Norvegia etre 67° ha 69° ledred norzh, en tu-hont da Gelc’h Arktika eta. Svolvær eo ar gêr vrasañ, lec'hiet e 68°14' Norzh.
Dispartiet int diouzh an douar-bras gant dour ar Vestfjord. En em astenn a ra an inizi eus an norzh d’ar su.

Setu amañ an inizi pennañ : Austvågøy (526,7 km²), Vestvågøy (411,1 km²), Moskenesøya (185,9 km²), Flakstadøya (109,8 km²) haGimsøya (46,4 km²). Inizi bihanoc’h, Værøy ha Røst, zo er c'hreisteiz. Da 1 227 km² e sav gorread an enezeg en holl, ha gant 23 587 a dud e oa annezet e 2010.

## Liammoù diavaez
* Touristerezh
## Notennoù
Sokotra

**Sokotra** (arabeg : **سقطرى ** ***Suquṭra***) zo un enezeg e Republik Demokratel ha Poblel Yemen, e Meurvor Indez a-vaez da aod Somalia hag ur 189 milmor bennak (350&nbsp;km) er su da ledenez Arabia.

*Sokotra* end-eeun eo anv an enezenn vrasañ a-bell ; peder enezenn vihanoc'h zo ivez, ha meur a enezennig.

## Istor
Goude bet un enezenn gristen e voe kemeret Sokotra gant muzulmiz arab er bloaz 639. Eno e rae moraerien Ledenez Arabia un ehan a-raok hedañ aod reter Afrika.

E 1505 e voe kemeret gant Portugaliz.

E 1886 e voe etre daouarn ar Rouantelezh-Unanet ha staget ouzh o zrevadenn en Aden betek 1967 pa voe krouet Republik Demokratel ha Poblel Yemen. 


Wadi,_Socotra_Island_(10286163725).jpg|Ur *wadi* (stêr vareadek)
Socotra_-Dixam00.JPG|Dixam
Socotra -Qlinsia01.JPG|Qlinsia
Socotra -Nawjad01.JPG|Nawjad


Socotra_dragon_tree.JPG|"Gwezenn-aerouant" (*[[Dracaena cinnabari]]*)
Cucumber_tree_(6407165121).jpg|"Gwezenn-gokombrez" (*Dendrosicyos socotrana*)


## Lennegezh
E Sokotra an XIIvet kantved e c'hoarvez troioù-kaer ar vorlaerez Amina al-Sirafi :
*  Chakraborty, Shannon. *The Adventures of Amina al-Sirafi*. London : HarperVoyager, 2023 

## Levrlennadur
*  Müller, Quentin. *L'arbre dragon témoin d'un passé interdit à Socotra*. In : *Le Monde diplomatique* niv. 850, Genver 2025, pp. 14-15.
Yemen

Ur vro hag ur Stad e mervent al Ledenez Arab eo ar Yemen (arabeg : **ليَمَن** *al-Yimen*), ent-hir hag ent-ofisiel **Republik ar Yemen** (**لجمهورية اليمنية** *al-Jumhūrīyah al-Yemenīyah*). Sana'a eo ar gêr vrasañ hag ar gêr-benn.

Ar republik nemeti eo el Ledenez Arab. Ar Stad a-vremañ zo ganet e 1990 diwar unvanidigezh Republik Arab Yemen (lesanvet "Yemen an Norzh") ha Republik Demokratel ha Poblel Yemen (lesanvet "Yemen ar Su", he devoa Aden da gêr-benn).

En Henamzer e veze graet Arabia Eürus eus ar vro-se.

## [[Ardamezouriezh|Ardamezioù]]

Flag_of_Yemen.svg|Banniel
Coat of arms of Yemen.svg|Skoed


= Douaroniezh ==

## Istor
Abaoe ar bloavezh 2015 ez eus kroget ur brezel diabarzh garv er Yemen.

## Istor berr
Karl Ludwig Harding

**Karl Ludwig Harding**, bet ganet d'an 29 a viz Gwengolo 1765 , marvet d'an 31 a viz Eost 1834.

Steredoniour alaman.
Gantañ e voe dizoloet an asteroidenn "3 Juno" d'ar 1añ a viz Gwengolo 1804.
Sana'a

**Sanˤā' ** (arabeg: **صنعاء**, treuzskrivadur skiantel **Ṣanʻāʼ**, pe **Sanaa** pe c'hoazh **Sana'a**) eo kêr-benn Yemen ha pennlec'h Gouarnelezh Sana'a.

## Douaroniezh


Sanaa backstreet (Yemen).jpg|Straed vihan
Sanaa.JPG|Savadurioù
Yemen - Sanaa Clay houses 2.jpg|Tiez pri
Wadidhar.JPG|Ti Imam Yahya en Wadi Dhar e-kichen Sana'a


## Liammoù diavaez
* Sana'ani - Ur bloavezh e Yemen (Weblog)
* Skeudennoù, © Stuart Whatling
* Sana'a, an Ensavadur arkeologel Alaman 
* Evit kregiñ diwar-benn Yemen! (lec'hienn brevez)
* Sevenadur
* Aga Khan Award for Architecture 1995 evit adsevel ar gêr gozh
* Ha ret e vo dilec'hiañ kêr Sana'a? Telepolis
Ananke (loarenn)

Ananke (gresianeg *Ανάγκη*) a zo ul loarenn gilgradek direizh Yaou. Gant Seth Barnes Nicholson eus gweledva ar Menez Wilson e voe dizoloet e 1951. E 1975 hepken e rojod dezhi hec'h anv a-vremañ. Betek-se e raed anezhi **Yaou XII**, pe, wechoù'zo, *Adrastea*. Heñvel eo, war a seblant, ouzh planedennigoù a zoare P gant un nebeud dour marteze.

Ananke a ro hec'h anv d'ur strollad a loarennoù a gelc'htro etre 19.3 milion km ha 22.7 milion km gant ur stouadur a 150°.

## Kelc'htro

Ananke a zo war ur c'helc'htro kilgradek gant ur stouadur hag un ezkreizennegezh vras. Eizh loarenn dizoloet adalek 2000 a heul ur c'helc'htro damheñvel. Krediñ a reer ez int tout ar pezh a chom eus ur blanedennig gozh hag a vefe bet torret gant ur stokad.
Ruairí Mac Easmainn

right|thumb|250px|Ruairí Mac Easmainn

**Ruairí Mac Easmainn** (Roger Casement), bet ganet d'ar 1añ a viz Gwengolo 1864, marvet d'an 3 a viz Eost 1916.

Brogarour, dispac'hour ha barzh iwerzhonat.

Barnet e voe da varv evit "treitouriezh doc'h ar Gurun". Krouget e voe e toull-bac'h Pentonville e Londrez (Breizh-Veur). Un haroz broadel eo en Iwerzhon.

## Levrlennadur
*Per Denez, *Roger Casement*, Ar Vro 30, Ebrel 1965, p. 50, adembannet e-barzh *Yezh ha bro*, Mouladurioù Hor Yezh, 1998
*Per Denez & Alan Heusaff, *Roger Casement*, Al Liamm 109, 1965, p. 119
Hirnantian

An hirnantian a zo marevezh diwezhañ an ordovisian. En em astenn a ra eus 446 betek 444 milion a vloavezhioù'zo ha merket a voe gant ur maread-skorn berr ha kreñv. Diouennet e voe 60% an organegoù bev e-pad ar maread-se hag eñv n'eo ket sur e oa ar maread-skorn an abeg nemetañ.

Drevezerezhioù hiniad fin an ordovisian o-deus diskouezet e oa an temperaturioù hervez leve dioksid karbon en atmosferenn dreist holl. War a seblant e voe daouhanteret hemañ e-pad an hirnantian met ne gomprener ket perak. Posupl eo e oa bet levezonet gant gorrekadur eus astennadur goueledoù ar mor en harzoù etre plakennoù Gondwana, Laurentia ha Baltica. N'eo ket sur, avat, rak posupl eo ivez e oa ur strail kevandirel hir tre e gwalarn Laurentia.

Klotañ a ra an hirnantian ouzh darn diwezhañ ar maread kozh Ashgill.

## Gwelet ivez

Lazhadeg ordivisian-silurian

## Liammoù diavaez

An hirnantian war Palaeos.com
Vino

Ar ger **vino** a c'hell bezañ :
*Ar ger evit "gwin" e meur a yezh, en o zouez ar rusianeg hag an esperanteg
*Lesanv ar marc'hhouarnour Aleksandr Vinokourov
Patamoneg

Ur yezh karibek eo ar **patamoneg** (*patamona*, *ingariko*, *eremagok*, *kapon*) eus isskourr ar Yezhoù makouchiek-kaponek. Komzet e vez gant tost da 4 700 den (1990) e kornôg-kreiz Guyana. Lakaet e vez ivez da vezañ ur rannyezh eus an akawaieg.

## Gwelet ivez
*akawaieg
* Yezhoù karibek an norzh
Makouchieg

Ur yezh karibek eo ar **makouchieg** (*macushi*, *makusi*, *makuxi*, *macusi*, *makushi*, *teweya*, *teueia*) eus is-skourr ar yezhoù makouchiek-kaponek. 
Komzet e vez gant tost da 15.000 den e Brazil dreist-holl hag ivez e Guyana ha Venezuela.
 

## Gwelet ivez
* Yezhoù karibek an norzh
Tamanakoueg

Ur yezh karibek eo an **tamanakoueg** (*tamanaku*) eus isskourr Yezhoù kornôg Gwiana, komzet gwechall e Venezuela. Ur yezh varv eo.

## Gwelet ivez
* Yezhoù karibek an norzh
Emgann Norvegia

**Emgann Norvegia** pe **Brezeliadenn Norvegia** a oa bet un heuliad emgannoù ag an Eil brezel bed bet kroget d'an 9 a viz Ebrel 1940 hag echuet d'an 10 a viz Even 1940. Div lodenn vras a zo bet : an hini gentañ eo an dagadenn anvet Oberiadur brezel Weserübung, an eil a voe moug an nerzhioù difenn a glaskas talañ ouzh nerzhioù lu an Trede Reich en desped da harp ar re kevredet

Ur vro neptu e oa Norvegia. Evit troc'hañ hent an houarn ezporzhiet gant Sveden war-zu Alamagn e voe lakaet minennoù-mor gant Breizh-Veur ouzh aodoù Norvegia. Taget e voe Norvegia gant Alamagn an Trede Reich. Lu Norvegia a gendalc'has da stourm e-pad tri miz, daoust d'al lodenn vrasañ eus ar vro bout mestroniet gant an Alamaned. Breizh-Veur ha Bro-C'hall a gasas soudarded ha bigi-brezel da Narvik. Ne voe ket fonnus trec'h Alamagn war Norvegia e norzh ar vro met pa voe kroget Emgann Bro-C'hall e miz Mae e voe rediet ar Gevredidi da dec'hout diouzh ar vro evit reiñ harp d'an talbenn nevez. E fin ar c'hampagn e voe aloubet ar vro a-bezh gant Alamagn ; an nerzhioù norvegiat a c'hoantae kenderc'hel gant ar stourm a yeas kuit eus ar vro. An 62 zevezh emgann e Norvegia a laka ar vro-se da vezañ an eil o talañ da geñver amzer ouzh Alamagn goude an URSS. 
## Gerdarzh
Ar Rouantelezh Unanet hag ar Frañs o devoa sinet feurioù-emglev skoazell milourel gant Polonia, ha daou zevezh war-lerc'h Tagadenn Polonia gant Alamagn an Trede Reich d'ar 1añ a viz Gwengolo 1939 e voe disklêriet brezel ganto d'an Alamagn Nazi. En desped d'ar feurioù-emglev ne voe ket sikouret kalz Polonia a voe trec'het dre ar Blitzkrieg (Tagadenn bliv). Ur wech trec'het Polonia e krogas mare an Drôle de guerre Winston Churchill a vounte evit kas ar brezel war un hent tagañ, met ar C'hentañ ministr Neville Chamberlain a oa a-enep evel darn eus pennoù brezel ar Rouantelezh Unanet ha re Bro-C'hall.
Yabaraneg

Ur yezh karibek eo ar **yabaraneg** (*yabarana*, *yauarana*, *awarana*) eus isskourr yezhoù kornôg Gwiana. 

Komzet e vez gant 20-50 den e norzh-kreiz Venezuela (1977).

Ur yezh damvarv an hini eo dre ma ne vez komzet nemet gant un 3 den bennak e Venezuela (2000).

Div rannyezh a zo: 
* Kourasikaneg (*curasicana*)
* *Wokiareg* (*wokiare*, *uaiquiare*, *guayqueri*)

Ur yezh ergativel an hini eo, tost a-walc'h d'ar mapoyoeg.

## Gwelet ivez
* Yezhoù karibek an norzh
Araraeg

Ur yezh karibek eo an **araraeg** (*arára* pe *pará*) eus is-skourr Yezhoù norzh Brazil. 
Komzet e vez gant un 110 den bennak e div gêriadenn e Pará e Brazil (1994).

Tost a-walc'h eo d'an ikpengeg.

## Gwelet ivez
* Yezhoù karibek an norzh
Ikpengeg

Ur yezh karibek eo an **ikpengeg** (*ikpeng*, *txikão*, *txikân*, *chicao*, *tunuli*, *tonore*) eus is-skourr Yezhoù norzh Brazil. 
Komzet e vez gant ur 146 den bennak e Xingú Park, Mato Grosso e Brazil.

Tost a-walc'h eo d'an araraeg.

## Gwelet ivez
* Yezhoù karibek an norzh
Chaimaeg

Ur yezh karibek eo ar **shaimaeg** (*chaima*, *chayma*, *cayma*, *warapiche*, *guaga-tagare*) eus is-skourr yezhoù an aod. 
Komzet e vez war an aod e reter Venezuela.

## Gwelet ivez
* Yezhoù karibek an norzh
Koyaimeg

Ur yezh karibek eo ar **c'hoyaimeg** (*coyaima*) eus isskourr yezhoù an aod. Komzet e veze gwechall e Tolima e Kolombia.

Ur yezh varv an hini eo.

## Gwelet ivez
* Yezhoù karibek an norzh
Apalaieg

Ur yezh karibek eo an **apalaieg** (*apalaí*, *aparai*, *apalay*) eus is-skourr ar yezhoù wayanek-tiriyoek. 
Komzet e vez gant tost da 450 den e Pará e Brazil .

## Daveoù

* Gudschinsky, Sarah C. 1973. "Sistemas contrastivos de marcadores de pessoa em duas línguas carib: Apalaí e hixkaryána."‭ Série Lingüística 1: 57-62.
* Gudschinsky, Sarah C., editor. 1971. Estudos sôbre línguas e culturas indígenas: Trabalhos linguísticos realizados no Brasil (edição especial).‭ Brasília: Instituto Lingüístico de Verão. 212 p.
* Koehn, Edward H. 1976. "The historical tense in Apalaí narrative."‭ International Journal of American Linguistics 42: 243-52.
* Koehn, Edward H. and Sally S. Koehn, compilers. 1995. Vocabulário básico Apalaí-Português: Dicionário da língua Apalaí.‭ Brasilia: Sociedade Internacional de Lingüística. iii, 163 p.
* Koehn, Edward H. and Sally S. Koehn. 1971. "Fonologia da língua apalaí."‭ In Sarah C. Gudschinsky (ed.), Estudos sôbre línguas e culturas indígenas, 17-28. Brasília: Instituto Lingüístico de Verão.
* 	Koehn, Edward H. and Sally S. Koehn. 1986. "Apalaí."‭ In Desmond C. Derbyshire and Geoffrey K. Pullum (eds.), Handbook of Amazonian languages, vol. 1, 33-127. Berlin: Mouton de Gruyter.
* Koehn, Sally S. 1975. "Apalaí kinship and social behavior."‭ Arquivos de Anatomia e Antropologia 1: 79-108.
* Koehn, Sally S. 1987. "Componentes semânticos do sistema apalaí de parentesco."‭ In Atas do II Congresso Internacional da Associação de Lingüística e Filologia da América Latina (ALFAL), São Paulo (Brasil), janeiro de 1969, 383-88. São Paulo: Universidade de São Paulo.
* 	Koehn, Sally S. 1994. "The use of generic terms in Apalaí genitive constructions."‭ Revista Latinoamericana de Estudios Etnolingüísticos 8:39-48. Issue title: Lingüística Tupí-Guaraní/Caribe: Estudios presentados en el 47th Congreso Internacional de Americanistas, 7-11 de julio de 1991, Nueva Orleans, Ignacio Prado Pastor (ed.)

## Gwelet ivez
* Yezhoù karibek an norzh
* Yezhoù ar reter-kornôg
Wayaneg

Ur yezh karibek eo ar **wayaneg** (*wayana*, *oayana*, *wajana*, *uaiana*, *oyana*, *oiana*, *alukuyana*, *upurui*) eus isskourr ar yezhoù wayanek-tiriyoek. 
Komzet e vez gant 747 den en holl e gevred Surinam dreist-holl (397 den e 1980) hag ivez en Amapá e Brazil (150 den) ha Guyana (200 den).

Div rannyezh a zo (e Brazil d'an nebeutañ):
* Roukouyeneg (*rucuyen* pe *roucouyenne*)
* Ouroukouyaneg (*urucuiana* pe *urucena*)
 
## Gwelet ivez
* Yezhoù karibek an norzh
* Yezhoù ar reter-kornôg
Yaprerieg

Ur yezh karibek eo ar **yaprerieg** (*japrería*, *yaprería*) eus isskourr yezhoù an aod. Komzet e vez gant 90-100 den e norzh Sierra de Perija e Zulia e Venezuela (2002).

## Gwelet ivez
* Yezhoù karibek an norzh
Youkpaeg

Ur yezh karibek eo ar **youkpaeg** (*yukpa*, *yuko*, *yuco*, *yupa*, *yucpa*, *motilón an norzh*, *motilón karibek*) eus is-skourr yezhoù an aod. 
Komzet e vez gant tost da 3.00 den en holl e war ar vevenn gant Venezuela e Kolombia dreist-holl (2.500 den e 1976) hag ivez e Venezuela.

Bev-birvidik eo ar yezh-mañ e Kolombia.

Pemp rannyezh ez eus d'an neubeutañ, div anezhe komzet e Venezuela. 

## Gwelet ivez
* Yezhoù karibek an norzh
Atrouahieg

Ur yezh karibek eo ar **atrouahieg** (*atruahí*, *atroaí*, *atroarí*, *atrowari*, *atroahy*, *ki'nya*) eus is-skourr ar Yezhoù waiwaiek. 
Komzet e vez gant tost da 350 den e Brazil (1995).

Teir rannyezh ez eus:

* Atrouahieg (*atruahi*)
* Waimirieg (*waimirí*, *uaimirí*, *wahmirí*)
* Yawaperieg (*jawaperi*, *yauaperi*)

## Gwelet ivez
* Yezhoù karibek an norzh
* Yezhoù ar reter-kornôg
Sikianeg

Ur yezh karibek eo ar **sikianeg** (*sikiana*, *sikiâna*, *shikiana*, *sikïiyana*, *chiquiana*, *chikena*, *chiquena*, *xikujana*, *xikiyana*) eus isskourr ar yezhoù sikianek. 
Komzet e vez gant tost da 48 den en holl e Brazil dreist-holl (33 den e 1986) hag ivez e Surinam (15 den e 2001) hag e Venezuela.

## Gwelet ivez
* Yezhoù karibek an norzh
* Yezhoù waiwaiek
Waiwaieg

Ur yezh karibek eo ar **waiwaieg** (*waiwai*, *uaiuai*, *uaieue*, *ouayeone*) eus isskourr ar yezhoù waiwaiek. Komzet e vez gant tost da 2 000 den en holl e Brazil (1 800 den e 2003) dreist-holl hag ivez e Guyana (200 den e 1990).

Ur rannyezh ez eus:
* Katawianeg (*katawian*, *katwena*, *katawina*): e Guyana.

## Gwelet ivez
* Yezhoù karibek an norzh
Tinga Tinga

**Tinga Tinga** pe **Tingatinga** a zo anv un doare livañ eus Tanzania, bet boulc'het gant Edward Said TingaTinga, brudet evel livour kentañ ar skol-se.

Heuliet eo bet gant Mohamedi Saidi Chilamboni, Jaffari Mimus, Daudi Tingatinga, Salum Mussa, Rashidi Saidi, Yussufu Maulidi, Abdalla Saidi Chilamboni, Mr. Rubuni hag Agnes Musidadi Mpata.

## Lec'hioù diabarzh Wikipedia
*  Sevenadur Tanzania

## Liammoù diavaez
:*Diskouezadeg enni meur a livadur ''tingatinga'' eus ar wellañ
:*http://www.ms-starship.com/journal/nov00/6.htm
:*https://web.archive.org/web/20070901122042/http://www.multicultural.online.wa.gov.au/wppuser/tcawa/homesite/history.html
:*http://www.tingatinga.info
Iocaste (loarenn)

**Iocaste** (diwar an henc'hresianeg *Ιοκάστη*) pe **Yaou XXIV** a zo ul loarenn gilgradek direizh hag a dro en-dro da Yaou. Gant ur strollad steredonourien eus Skol-Veur Hawaii e voe dizoloet e 2000. Unan eo eus strollad Ananke, ur strollad loarennoù hag a gelc'htro etre 19.3 milion a gilometradoù ha 22.7 milion a gilometradoù gant ur stouadur a 150°. Tost eo, war a seblant, dre e genaozadur, ouzh ar planedennigoù a zoare C.

Betek 2005 e oa anvet **S/2000 J 3**. Tennañ a ra hec'h anv eus Iokaste, mamm ha gwreg Oidipous.
Douar-Nevez

**Douar-Nevez** pe **an Douar-Nevez** (*Newfoundland* e saozneg, distaget : ['njuw fən 'lænd] ; *Terre-Neuve* e galleg; *Talamh an Éisc* en iwerzhoneg ; *Ktaqamk* e mikmakeg), a zo un enezenn eus Reter Kanada er Meurvor Atlantel. Un darn eo eus proviñs Douar-Nevez ha Labrador. 115 220 km² a zo d'an enez ha 470 000 a dud a oa o chom enni e 2000. Saint John's eo ar gêr-benn. Er “Bed Nevez” eo al lec'h anavezet da gentañ gant an Europeaned, ha diwar-se e teu hec'h anv.

## Douaroniezh
E-tal genoù aber ar Sant-Laorañs emañ an Douar-Nevez. E penn Norzh an enezenn emañ enez Belle Isle, badizet gant an ergerzher Jakez Karter. Dispartiet eo Douar-Nevez eus aodoù Labrador ha Kebek (rannvro Côte-Nord) gant Strizh-mor Belle Isle. Er Su eus an enezenn e kaver Sant-Pêr-ha-Mikelon, un enezeg vihan gall, ha muioc'h er su emañ Enez ar C'hab Breton, ul lodenn eus proviñs kanadian Skos Nevez.

E gevred an enezenn emañ Saint John's, kêr-benn proviñs Douar-Nevez ha Labrador, ha ledenez Avalon.

## Yezhoù ha lec'hanvadurezh
Ar bobl engenidik Beothuk a gomze ar beotukeg, ur yezh varv bremañ.

Komzet e vez rannyezhoù eus ar saozneg hag ar galleg.  Bez e oa ur rannyezh eus an iwerzhoneg en  anvet "iwerzhoneg an Douar-Nevez". Gouezeleg Bro-Skos, eus he zu, a veze komzet ivez en enezenn e-pad an  kantved hag e deroù an , dreist-holl e korn-bro Traoñienn Codroy, gant tud o tont eus Enez ar C'hab Breton, e Skos Nevez.  An anvioù gouezelek a rae dave d'ar pesketa : e gouezeleg Bro-Skos e oa anvet *Eilean a' Trosg*, da lavaret eo "Enez ar Moru". Gwall heñvel eo an anv iwerzhonek *Talamh an Éisc* hag a dalv "Enez ar Pesked".

Anvioù-lec'h an enezenn a zeu eus ar saozneg hag ar galleg dreist-holl, hag a-wechoù eus Breizh en norzh, da skouer Belle Isle, Enez Groais ha Saint Lunaire. Anvioù-lec'h portugalek a zo ivez, rak merdeerien bortugalat a zo bet o tremen ivez a-vaez aodoù an enezenn.

## Chas
Ur ouenn chas, a orin eus an enezenn zo anvet Douar-Nevez, pe *NewFoundland* pe *Newfie*, hervez o anvioù saoznek, pe *Terre-Neuve* diwar o anv gallek. Gwelout Douar-Nevez (ki).

## Daveoù
Akourieg

Ur yezh karibek eo ar **akourieg** (*akurio*, *akoerio*, *akuri*, *akurijo*, *akuriyo*, *akuliyo*, *wama*, *wayaricuri*, *oyaricoulet*, *triometesem*, *triometesen*) eus is-skourr ar yezhoù wamaek. 

Komzet e vez gant un 10 den bennak nemetken e Surinam (2000).

Ur yezh damvarv an hini eo.

## Gwelet ivez
* Yezhoù karibek an norzh
* Yezhoù ar reter-kornôg
Ouzbekistan

**Republik Ouzbekistan** a zo ur stad e Azia ar C'hreiz hag a oa gwechall un darn eus Unvaniezh Soviedel. Tochkent eo ar gêr-benn.
Tochkent

Kêr-benn Ouzbekistan eo **Toshkent** (Toshkent pe Тошкент en ouzbekeg ; Ташкент e ruseg ; "Kêr Maen").
François Mauriac

**François Charles Mauriac**, bet ganet d'an 11 a viz Here 1885 e Bourdel, Okitania, er Stad C'hall, marvet d'ar 1añ a viz Gwengolo 1970 e Pariz, a oa ur skrivagner gallek.

## Oberennoù
### Romantoù, istorioù berr, danevelloù

### C'hoariva
* 1938 : *Asmodée*
* 1945 : *Les Mal-aimés*
* 1947 : *Passage du malin*
* 1950 : *Le Feu sur la terre*
### Barzhoniezh
* 1909 : *Les Mains jointes*
* 1911 : *L'Adieu à l'adolescence*
* 1918 : *Le Disparu*
* 1925 : *Orages*
* 1940 : *Le Sang d'Atys*
### Arnoskridoù, dastumadoù pennadoù

### Kounskridoù

* 1943 : *Le Cahier noir* 
* 1948 : *Journal d'un homme de trente ans (extraits)*
* 1959 : *Mémoires intérieurs*
* 1962 : *Ce que je crois*
* 1964 : *Nouveaux Mémoires intérieurs*
* 1967 : *Mémoires politiques*
### Emvuhezskrid, prezegennoù ha lizhiri

### Buhezskidoù
* 1924 : *La Vie et la Mort d'un poète*
* 1945 : *Sainte-Marguerite de Cortone*
* 1976 : *Lacordaire*
### Senario
* 1955 : *Le Pain vivant* 
### Dastumadoù "Oberennoù klok"
* *Œuvres complètes*, Librairie Arthème Fayard, dastumad Bernard Grasset, 1950-1956, 12 levrenn
* *Œuvres romanesques et théâtrales complètes*, Gallimard, dastumad Bibliothèque de la Pléiade, 1978-1985, 4 levrenn
* *Œuvres autobiographiques complètes*, Gallimard, Bibliothèque de la Pléiade, 1990
### Rakskridoù
* 1948 : *La Puissance et la Gloire*, romant gant Graham Greene
* 1951 : *Pays de Rigueur*, romant gant Boris Bouïeff
* 1958]: *La Nuit*, danevell gant Elie Wiesel
* 1966 : *D'autres et moi* 

## Notennoù
Tripoli (Liban)

: *Evit implijoù all, gwelet [[Tripoli (disheñvelout)]]*

**Tripoli** (ﻄﺮﺍﺒﻠﻮﺱ,Ṭrāblus en arabeg), eil kêr eus Liban dre he foblañs hag he fouez.

## Liammoù diavaez

*   Destination Lebanon: Tripoli (gant ur gartenn ha luc'hskeudennoù) ;

*  Foar Etrebroadel ;

*  Tripoli-Lebanon.com (gant savadurioù meur Tripoli) ;

*  Tripoli-City.org .
Emgann Soissons (923)

En **Emgann Soissons** ec'h enebas er bloaz 923 Charlez III ouzh Roperzh Iañ hag a oa bet anvet da roue gant uhelidi emsavet. Lazhet e voe Roperzh met Charlez a gollas an emgann ha bac'het e voe gant Rodolf Dug Bourgogn. Da roue e voe kurunennet hemañ neuze.
Kanton Neuchâtel

**Kanton Neuchâtel** a zo ur c'hanton eus Suis. Kêr Neuchâtel eo ar gêr-benn. Ur c'hanton gallek eo.

## Kêrioù ar c'hanton
* La Chaux-de-Fonds, 37 287 annezad (2004);
* Neuchâtel, 31 872 annezad (2004);
* Le Locle, 10 351 annezad (2004) .

## Liammoù diavaez
* Lec'hienn ofisiel Kanton Neuchâtel
* Kartennoù ar c'hanton 
* Portal ar c'hanton
Inizi Maloù

**Inizi Maloù** (*Falkland Islands* o anv saoznek, *Islas Malvinas* e spagnoleg hag *Îles Malouines* e galleg) a zo unan eus Tiriadoù Tramor Breizh-Veur, dezhañ *Tiriadoù tramor Inizi Falkland* *(Overseas Territory of the Falkland Islands)* da anv ofisiel. Stanley eo ar gêr-benn. Dindan 12 000 km² strewet etre meur a enezenn bras ha bihan ez eus 3&nbsp;000 annezad o chom pell a-walc'h eus daou gevandir : Suamerika 480 km er c'hornôg hag Antarktika e 900 km er Su.

## Istor
Spurmantet e oa bet an inizi gant merdeerien Bro-Spagn e 1520 pa vez meneget inizi war ar c'hartennoù spagnat da-c'houde. Adkavet ez int bet un tamm gant Sebald de Weert, ur merdeer izelvroat e 1600 a embannas e kouezhe an inizi e kerzh e vro. Merdeerien Sant-Maloù a zeuas goude hep en em staliañ da vat eno. E 1690, ar merdeer saoz John Strong ne c'hellas ket tizhout aodoù Arc'hantina hag e tizoloas ar ganol-vor etre an div enez pennañ. An anv roet d'ar ganol-vor, Falkland, en enor ar 5vet Kont Falkland, hemañ arc'hantaer ar veaj, a voe roet ivez d'an enezeg a-bezh gant ar Saozon.

E 1764 e teuas ar merdeer gall Louis Antoine de Bougainville hag e stalias ur c'hamp anvet Port-Louis en enez pennañ er Reter. E penn ar bloaz 1765 e tizoloas ar moraer saoz John Byron lodennoù an enez kornôg hep gouzout tra eus staliadur ar C'hallaoued hag e embannas kerzh ar Roue saoz George III war an inizi. E 1766 e teuas ar Spagnoled evit skarzhañ ar 115 trevadenner gall kuit. Sevel a reas ar gouarner ur chapel dediet da Itron Varia an Digenvez (Soledad), met ne chomas ket trevadennerien spagnat goude 1811.
E 1816 e teuas da vezañ Arc'hantina ur stad dizalc'h hag e embannas e 1820 he gwirioù. Kas a reas trevadennerien e 1826, met distrujet e voe ar staliadur gant ar Stadoù-Unanet diwar abegoù o tennañ da chaseal ar reuniged. O vezañ m'he doa kaset Arc'hantina ur gouarner all e tistroas ar Saozon e 1833 hag e kemerjont an enezeg ken ne voe miret gant Arc'hantina nemet e-pad un prantad berr.
E 1914 e oa bet un emgann war vor etre morluioù saoz hag alaman.

E 1982 e tivizas diktatourien Arc'hantina adkemer an enezeg, met goude daou viz e voent trec'het gant morlu Breizh-Veur. Sellout ouzh Brezel an Inizi Maloù (1982).

E miz Meurzh 2013 e oa bet dalc'het ur referendom en enezeg evit gouzout hag-eñ e felle d'an dud chom gant ar statud tiriad tramor Breizh-Veur. 90,8% eus an dud o deus kemeret perzh er vot, 1 vot didalvoud a zo bet, 99,8% o deus votet ya, ha 0,2% nann (3 mouezh). N'eo ket bet degemeret an disoc'h gant Arc'hantina.

## Douaroniezh
3 060 a annezad a oa e 2005.

## Politikerezh
* L.L. Ivanov *et al*.  Sofia: Manfred Wörner Foundation, 2003. ISBN 954-91503-1-3
* Carlos Escudé y Andrés Cisneros, dir. ''Historia general de las relaciones exteriores de la República Argentina''. Obra desarrollada y publicada bajo los auspicios del Consejo Argentino para las Relaciones Internacionales (CARI). Buenos Aires: GEL/Nuevohacer, 2000  ISBN 950-694-546-2
La Chaux-de-Fonds

**La Chaux-de-Fonds** a zo ur gumun hag ur gêr a Suis, e kanton Neuchâtel, e rannvro ar Jura.
## Istor
## Monumantoù ha traoù heverk

Chaux-de-Fonds Espacité.jpg|*Espacité*, an ti-kêr.
La chaux de fond1-ag.jpg|La Chaux-de-Fonds e miz C'hwevrer 2005.


## Douaroniezh
## Emdroadur ar boblañs

Colors=
  id:lightgrey value:gray(0.9)
  id:darkgrey value:gray(0.7)
  id:sfondo value:rgb(1,1,1)
  id:barra value:rgb(0.6,0.7,0.8)

ImageSize = width:750 height:300
PlotArea = left:50 bottom:50 top:30 right:30
DateFormat = x.y
Period = from:10000 till:45000
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = justify
ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:5000 start:10000 
ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:1000 start:10000 
BackgroundColors = canvas:sfondo

BarData= 

  bar:1850 text:1850
  bar:1860 text:1860 
  bar:1870 text:1870 
  bar:1880 text:1880 
  bar:1890 text:1890 
  bar:1900 text:1900 
  bar:1910 text:1910 
  bar:1920 text:1920 
  bar:1930 text:1930 
  bar:1940 text:1940
  bar:1950 text:1950
  bar:1960 text:1960
  bar:1970 text:1970
  bar:1980 text:1980
  bar:1990 text:1990
  bar:2000 text:2000
  bar:2008 text:2008

PlotData=

  color:barra width:20 align:left
  bar:1850 from:10000  till: 12638
  bar:1860 from:10000  till: 17940
  bar:1870 from:10000  till: 20847
  bar:1880 from:10000  till: 23617
  bar:1890 from:10000  till: 26933
  bar:1900 from:10000  till: 35968
  bar:1910 from:10000  till: 37751
  bar:1920 from:10000  till: 37708
  bar:1930 from:10000  till: 35252
  bar:1940 from:10000  till: 30943
  bar:1950 from:10000  till: 33300
  bar:1960 from:10000  till: 38906
  bar:1970 from:10000  till: 42347
  bar:1980 from:10000  till: 37234
  bar:1990 from:10000  till: 36894
  bar:2000 from:10000  till: 37016
  bar:2008 from:10000  till: 36713

PlotData=

  bar:1850 at: 12638 fontsize:S text: 12638 shift:(-10,5)
  bar:1860 at: 17940 fontsize:S text: 17940 shift:(-10,5)
  bar:1870 at: 20847 fontsize:S text: 20847 shift:(-10,5)
  bar:1880 at: 23617 fontsize:S text: 23617 shift:(-10,5)
  bar:1890 at: 26933 fontsize:S text: 26933 shift:(-10,5)
  bar:1900 at: 35968 fontsize:S text: 35968 shift:(-10,5)
  bar:1910 at: 37751 fontsize:S text: 37751 shift:(-10,5)
  bar:1920 at: 37708 fontsize:S text: 37708 shift:(-10,5)
  bar:1930 at: 35252 fontsize:S text: 35252 shift:(-10,5)
  bar:1940 at: 30943 fontsize:S text: 30943 shift:(-10,5)
  bar:1950 at: 33300 fontsize:S text: 33300 shift:(-10,5)
  bar:1960 at: 38906 fontsize:S text: 38906 shift:(-10,5)
  bar:1970 at: 42347 fontsize:S text: 42347 shift:(-10,5)
  bar:1980 at: 37234 fontsize:S text: 37234 shift:(-10,5)
  bar:1990 at: 36894 fontsize:S text: 36894 shift:(-10,5)
  bar:2000 at: 37016 fontsize:S text: 37016 shift:(-10,5)
  bar:2008 at: 36713 fontsize:S text: 36713 shift:(-10,5)



## Melestradurezh

## Tud dibar
### Tud dibar bet ganet e La Chaux-de-Fonds
* Blaise Cendrars, skrivagnour gallek;
* Le Corbusier, ti-savour;
* Jules Humbert-Droz, emsaver komunour.

### Tud dibar bet o vevañ e La Chaux-de-Fonds
* Piotr Kropotkin

## Liammoù diavaez
## Notennoù ha daveoù
Neuchâtel (kêr)

**Neuchâtel** (arpitaneg: *Nôchâthél*, alamaneg: *Neuenburg*) a zo ur gêr a Suis e gwalarn ar vro, kêr-benn kanton Neuchâtel ha bann Neuchâtel, e Menez-Jura.

## Istor
## Monumantoù ha traoù heverk
## Douaroniezh
## Emdroadur ar boblañs

## Melestradurezh
## Tud dibar
## Liammoù diavaez
* Portal ar c'hanton 

## Notennoù ha daveoù
Le Locle

**Le Locle** a zo ur gêr a Suis, e kanton Neuchâtel, e rannvro ar Jura. 
10 148 annezad (2008). 
## Istor
## Monumantoù ha traoù heverk
## Douaroniezh
## Emdroadur ar boblañs

Colors=
  id:lightgrey value:gray(0.9)
  id:darkgrey value:gray(0.7)
  id:back value:rgb(1,1,1)
  id:bars value:rgb(0.6,0.7,0.8)
 
 
ImageSize  = width:550 height:400
PlotArea   = left:50 bottom:50 top:30 right:30
DateFormat = x.y
 
Period     = from:0 till:15000
TimeAxis   = orientation:vertical
AlignBars  = justify
ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:10000 start:0
ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:2000 start:0
BackgroundColors = canvas:back
 
BarData=
  bar:1850 text:1850
  bar:1860 text:1860
  bar:1870 text:1870
  bar:1880 text:1880
  bar:1890 text:1890
  bar:1900 text:1900
  bar:1910 text:1910
  bar:1920 text:1920
  bar:1930 text:1930
  bar:1940 text:1940
  bar:1950 text:1950
  bar:1960 text:1960
  bar:1970 text:1970
  bar:1980 text:1980
  bar:1990 text:1990
  bar:2000 text:2000
  bar:2008 text:2008
 
PlotData=
  color:bars width:25 align:left
 
  bar:1850 from:0 till:8514
  bar:1860 from:0 till:9301
  bar:1870 from:0 till:10215
  bar:1880 from:0 till:10387
  bar:1890 from:0 till:11226
  bar:1900 from:0 till:12559
  bar:1910 from:0 till:12722
  bar:1920 from:0 till:12463
  bar:1930 from:0 till:12001
  bar:1940 from:0 till:11336
  bar:1950 from:0 till:11979
  bar:1960 from:0 till:13762
  bar:1970 from:0 till:14452
  bar:1980 from:0 till:12039
  bar:1990 from:0 till:11313
  bar:2000 from:0 till:10529
  bar:2008 from:0 till:10148
 
PlotData=
  bar:1850 at:8514 fontsize:S text:8514 shift:(-12,5)
  bar:1860 at:9301 fontsize:S text:9301 shift:(-12,5)
  bar:1870 at:10215 fontsize:S text:10215 shift:(-12,5)
  bar:1880 at:10387 fontsize:S text:10387 shift:(-12,5)
  bar:1890 at:11226 fontsize:S text:11226 shift:(-12,5)
  bar:1900 at:12559 fontsize:S text:12559 shift:(-12,5)
  bar:1910 at:12722 fontsize:S text:12722 shift:(-12,5)
  bar:1920 at:12463 fontsize:S text:12463 shift:(-12,5)
  bar:1930 at:12001 fontsize:S text:12001 shift:(-12,5)
  bar:1940 at:11336 fontsize:S text:11336 shift:(-12,5)
  bar:1950 at:11979 fontsize:S text:11979 shift:(-12,5)
  bar:1960 at:13762 fontsize:S text:13762 shift:(-12,5)
  bar:1970 at:14452 fontsize:S text:14452 shift:(-12,5)
  bar:1980 at:12039 fontsize:S text:12039 shift:(-12,5)
  bar:1990 at:11313 fontsize:S text:11313 shift:(-12,5)
  bar:2000 at:10529 fontsize:S text:10529 shift:(-12,5)
  bar:2008 at:10148 fontsize:S text:10148 shift:(-12,5)
 
TextData=
  fontsize:S pos:(19,32)
  text:
 
  fontsize:S pos:(20,20)
  text:Source OFS
 


## Melestradurezh
## Tud dibar
* Hans Christian Andersen, barzh ha kontour danat, zo bet o chom el Locle teir gwech er Crêt Vaillant 28, ti an horolajaer Houriet. Dougen a ra e anv ur straed e reter ar gêr.

## Gevelliñ
Gevellet eo Le Locle gant :
*  ;
*  ;
* , (Devnent).
## Liammoù diavaez
*  Lec'hienn ofisiel
## Notennoù ha daveoù
Portsea

**Portsea** (anvet *The Common* betek 1792), bann eus kêr Portsmouth, en enezenn Portsea, war aod kreisteiz Bro-Saoz.
Portsmouth

**Portsmouth** (distaget: ), a zo ur gêr eus kontelezh Hampshire war aod kreisteiz Bro-Saoz gant 205 400 a dud o vevañ enni e 2011, hag 1 547 000 a dud er veurgêr. Ur porzh brezel eo, unan eus tri porzh brezel brasañ ar Royal Navy, ur porzh kenwerzh ha beajiñ. Diazezet e oa bet ar ger e-pad mare ar Romaned.Porzh pouezus e-pad kantvedoù, Portsmouth a zo ar c'hal-alej koshañ eus ar bed. Bez e voe ivez lec'h diazez difenn Bro-Saoz e-pad aloubadeg ar C'hallaoued e 1545. E 1859 e voe savet lec'hioù kreñv anvet Palmerston Forts evit talañ ouzh un dagadenn o tont eus peurrest Europa. E penn kentañ an , Portsmouth a oa ar gêr kreñvaet ar muiañ er bed. Gwelet e oa evel "the world's greatest naval port" pa oa Impalaeriezh Bro-Saoz en e-barr dre ar Pax Britannica. Ar c'hentañ linenn produiñ a voe savet eno, d'ar mare-se e oa al lec'h greanterezh pouezusañ er bed. E-pad an Eil Brezel-bed, ar gêr a oa bet diazez evel poent sevel ha loc'hañ ar bigi dilestrañ. Bombezet garv e voe gant al Luftwaffe e-pad ar Portsmouth Blitz. Lazhet e oa bet 930 a dud.

War enezenn Portsea emañ ul lodenn vat eus kêr Portsmouth.

## Liammoù diavaez
*  Porstmouth War BBC Domesday Reloaded
*  Travel & Tourism e Portsmouth war Curlie
Lanrodeg

**Lanrodeg** (distaget ) a zo ur gumun eus Breizh, e Bro-Dreger, hag e departamant Aodoù-an-Arvor.
## Douaroniezh
## Anv
## Ardamezioù
## Istor
### 
#### [[Brezel-bed kentañ]]
* Mervel a reas 106 gwaz abalamour d'ar brezel hervez monumant ar re varv, da lavaret eo 7,49 % ag ar boblañs hervez an niveradeg bet graet e 1911; d’an 22 a viz Ebrel 1915  e voe lazhet e Boezinge  e Flandrez Belgia ur soudard eus an 73vet Rujumant Troadegiezh Tiriadel. 
#### [[Eil Brezel-bed]]
* D'ar 6 a viz Du 1942 e kouezhas un nijerez (*[[Short Stirling|Stirling I]]* marilhet R9185 ha kodet HA-Y) eus aerlu ar Rouantelezh-Unanet (*[[Royal Air Force]]*) e Lanrodeg. Pemp nijour a voe serret gant an Alamaned hag an daou all eus al laz a varvas, douaret e voent e Sant-Brieg.
* Mervel a reas c'hwezek den ag ar gumun abalamour d'ar brezel.
### Brezelioù didrevadennañ
##### [[Brezel Indez-Sina]]
* Mervel a reas ur  daou vilour er Viêtnam.
##### [[Brezel Aljeria]]
* Lazhet e voe un archer eus ar gumun d’an 21 a viz Even 1957 e Mezlane-Tafraout.
## Monumantoù ha traoù heverk

Ruines du château de Perrien 07.jpg|Perrien.
Château de Coat-an-Doc'h.jpg|Koad an Doc'h.
Lanrodec - Église Notre-Dame.jpg|An iliz katolik ha monumant ar re varv, en tu-kleiz..

* Kastelloù Perrien (rivinet) ha Koad an Doc'h.
* Iliz katolik *Intron-Varia*.
* Monumant ar re varv dirak an iliz katolik, luc’hskeudenn ha kartenn-bost.
## Emdroadur ar boblañs abaoe 1962

## Tud
### Tud ganet eno
*Loeiz ar C'hlerg (1861-1944), yezhadurour ha skrivagner brezhonek.
### Ardamezeg ar familhoù

## Levrlennadur
## Liammoù diavaez

* Lanrodeg war lec'hienn Geobreizh
## Notennoù ha daveoù
Cambridgeshire

**Cambridgeshire** (*Swydd Gaergrawnt* e kembraeg) a zo ur gontelezh eus Bro-Saoz. Er rannvro Reter emañ.

Rannet eo ar gontelezh lidel e 5 distrig, Peterborough o vezañ deuet da vezañ e 1998 un Aotrouniezh unvan disrannet diouti, daoust dezhi chom er gontelezh lidel:
#Peterborough (Aotrouniezh unvan)
#Fenland
#Huntingdonshire
#Reter Cambridgeshire
#Su Cambridgeshire
#Cambridge

## Liammoù diavaez
* Lec'hienn ofisiel Kuzul Kontelezh Cambridgeshire
Lannidig

**Lannidig** a zo ur gumun eus Breizh, e Bro-Oueloù hag en Aodoù-an-Arvor.
## Douaroniezh
## Istor
### 
#### [[Brezel-bed kentañ]]
* Mervel a reas 42 waz abalamour d'ar brezel hervez monumant ar re varv, da lavaret eo 3,99 % ag ar boblañs hervez an niveradeg bet graet e 1911.
#### [[Eil Brezel-bed]]
* Mervel a reas seizh den ag ar gumun abalamour d'ar brezel.
### Brezelioù didrevadennañ
##### [[Brezel Indez-Sina]]
* Mervel a reas ur c'harter-mestr kanolier hag ur martolod er Viêtnam.
## Brezhoneg
* 21,9 % eus anvioù-lecʼh ar gumun a zo brezhonek.

## Monumantoù ha traoù heverk

Eglise Saint-Oswald de Lantic.jpg|An iliz katolik.

* Iliz katolik *Sant Oswald*.
* Chapel Itron-Varia al Lez.

Lantic - Place et monument aux morts - AD22 - 16FI2268.jpg|Al leurgêr, ar c'halvar hag ar monumant.

* Monumant ar re varv e-tal ar chapel, luc’hskeudenn ha kartenn-bost.
* Plakenn ar re varv (1914-1918, 1939-1945 ha Brezel Indez-Sina) en iliz katolik, luc’hskeudennoù.

## Emdroadur ar boblañs abaoe 1962

## Tud
## Melestradurezh
* Christian Le Maître, maer abaoe 2008, labourer-douar.
## Liammoù diavaez

* Lec'hienn ofisiel an ti-kêr
* Lannidig war lec'hienn Geobreizh
## Notennoù ha daveoù
Lanvalae

**Lanvalae** a zo ur gumun eus Breizh en Aodoù-an-Arvor.
## Douaroniezh
* War lez ar Renk emañ Lanvalae.
## Istor
### 
#### [[Brezel-bed kentañ]]
* 50 gwaz a gollas o buhez abalamour d'ar brezel hervez monumant ar re varv, da lavaret eo 3,85 % ag ar boblañs hervez an niveradeg bet graet e 1911.
#### [[Eil Brezel-bed]]
* Dieubet e voe Lanvalae d'an 2 a viz Eost 1944 gant ar *6th Armored Division* eus lu SUA.
* Mervel a reas eizh den ag ar gumun abalamour d'ar brezel.
#### Trevadennoù
* Brezel Indez-Sina: mervel a reas ur soudard e 1949.
#### Melestradurezh
* E 1972 e voe staget kumun Sant-Solen ouzh kumun Lanvalae. 
## Brezhoneg
* 13,9 % eus anvioù-lecʼh ar gumun gozh, 11,1 % eus re Sant-Solen ha 2,4 % eus re Tresent a zo brezhonek.

## Monumantoù ha traoù heverk

Restr:Lanvallay - église Saint-Méen 01.JPG|Iliz *Sant Meven*.

* An iliz katolik.
* Monumant ar re varv.

## Emdroadur ar boblañs abaoe 1962

## Melestradurezh

Lanvallay - mairie.JPG|An ti-kêr.

## Tud
## Pennadoù kar
* Sant-Solen,
* Tresent.
## Liammoù diavaez

## Notennoù ha daveoù
Kan-ha-diskan

Un doare da ganañ tonioù da zañsal eo ar pezh a vez graet "kan ha diskan" anezhañ, hag a vez klevet er festoù-noz. Kaset e vez en-dro gant daou ganer, pe vuioc'h. Pa vez ouzhpenn daou e kan unan hag e tiskan ar re all.
*an hini a gan da gentañ, a vez graet ar c'haner anezhañ;
*an hini a gan war e lerc'h, a vez graet an diskaner anezhañ.

## Kanerien ha diskanerien brudet
Gwechall ne oa ket bras brud ar ganerien, pa ne ganent nemet en o farrez, pe en o c'hanton. Abaoe ar bloavezhioù 1970 eo kemmet kalz an traoù. N'eo ket festoù-noz en atantoù goude al labourioù bras a vez ken, met festoù-noz e-kreiz ar bouk, hag e kêr bremañ. 

E-touez ar ganerien vrudet, a wechall pe a vremañ:
*Anne Auffret
* Louise Ebrel
*Ifig Flatrès
*ar c'hoarezed Gwadeg
*Marcel Guilloux
*ar vreudeur Morvan
*an Drouzerion Mod-kozh
*Erik Marchand ha Yann-Fañch Kemener
*Kristof ar Menn
*Marthe Vassallo, Annie Ebrel, Nolùen Le Buhé
*Ifig ha Nanda Troadeg


File:Teir Morlaix 2019 01.jpg|Teir (Annie Ebrel, Marthe Vassallo, Nolùen Le Buhé)
File:Festival de Cornouaille 2016 - Barba Loutig - 03.jpg|Barba Loutig
File:Diridollou Lavigne - Festival Interceltique de Lorient 2023 04.jpg|Diridollou/Lavigne
File:Maela hag Anouk - Brest 2024.jpg|Maela hag Anouk
Hermippe (loarenn)

**Hermippe** (diwar an henc'hresianeg: *’Ερμιππη*) pe **Yaou XXX** a zo ul loarenn gilgradek direizh hag a dro en-dro da Yaou. Gant ur strollad steredonourien eus Skol-Veur Hawaii e voe dizoloet e 2001. Unan eo eus strollad Ananke, ur strollad loarennoù hag a gelc'htro etre 19.3 milion a gilometradoù ha 22.7 milion a gilometradoù gant ur stouadur a 150°.

Betek 2005 e oa anvet **S/2000 J 3**. Tennañ a ra hec'h anv eus Hermippe, unan eus serc'hed Zeus.
Eero Saarinen

**Eero Saarinen**, bet ganet d'an 20 a viz Eost 1910 e Kirkkonummi (Finland), marvet d'ar 1añ a viz Gwengolo 1961 e Ann Arbor, Michigan (SUA) a oa un tisavour hag un dizainer stadunanat a orin finnek.


Gateway Arch, or Gateway to the West, the centerpiece of the Jefferson National Expansion Memorial, St. Louis, Missouri LCCN2011636061.tif|*Gateway Arch* St. Louis (Missouri)
Saarinen Tulpanstolen.jpg|Kador "Tulipezenn"
RMS Titanic

An **<abbr title="Royal Mail Ship">RMS</abbr> ''Titanic*** a oa ur mell batimant mordreizher hag a yeas d'ar strad d’ar [[15 Ebrel|15 a viz Ebrel]] [[1912]] en donvor d'an [[Douar-Nevez]] e-kerzh he beaj kentañ. Ar beñseadenn vrudetañ eus an Istor eo.

An RMS Titanic a oa aet d'ar strad goude bezañ stoket un iceberg e-kerzh ur veaj etre [[Southampton]], [[Bro-Saoz]] evot tizhout [[New York City]], [[Stadoù-Unanet Amerika]]. War un hollad 2224 bourzhiad ha beajour (istimadur) war vourzh e oa bet 1496 marvet. D'an amzer-se e oa bet ar gwasañ gwallzarvoud bigi gant kement a dud lazhet en ur memes bag. An Titanic, a oa perc'hennet gant ar [[White Star Line]], war vourzh e oa e-touez tud pinvidikañ ar bed, met ivez kantadoù a envroidi o tont eus en Inizi Saoz, [[Skandinavia]], ha lec'hioù all eus Europa. Ar re-se a oa o klask ur vuhez gwelloc'h pe er [[kanada|C'hanada]] pe e Stadoù-Unanet Amerika. Ar Gwallzarvoud a oa bet dreistbrudet e-touez tud ar mare, en doa degaset kemmoù meur a-fed surentez war ar bigi, ha mammenn da oberennoù lies er sevenadur pobl.

An RMS Titanic a oa ar brasañ bag ur wech lakaet e servij hag an eil eus an tri klasad-Olympic savet evit ar White Star Line. Ar vag a oa bet savet chanter e voe savet an *Titanic'' er chanter Harland & Wolff e Béal Feirste (Norzhiwerzhon etre 1909 ha 1912. Thomas Andrews Jr., penn ar chanter vor, a zo marvet pa oa aet ar vag d'ar strad. An Titanic a oa renet gant ar C'habiten Edward John Smith, a zo aet d'ar strad gant ar vag.

Ambrougadenn ar c'hentañ klas a oa bet savet evel gwellañ ha pinvidikañ lec'h a c'hallfed kavout en ur vag. Bez e oa ur jiminas, ur poull-neuial, lec'hioù evit butuniñ, tiez debriñ ha kafeoù live uhel, gibeladennoù turk stil viktorian, ha kantadoù kambreier pinvdiek. Ur pellskriver radio a oa tu implij gant ar bourzhidi evit kas "marconigrams" ha da vezañ implijet ivez gant bourzhidi ar vag martoloded anezho. An Titanic a oa bet savet gant ur soñj surentez ha modern e oa an diarbennoù: lec'hioù didreuzus d'an dour, dorioù didreuzus da vezañ serret, an hollad soñjoù-se a oa bet mammenn d'ur brud "diouled".
Ur gwir lestr a-stroñs e oa evit e amzer : 269,1 m e hirder : 28,2 m a ledander ; 7 pont ; 892 implijad. Gouest e oa da zegemer 2&nbsp;435 a dreizhidi.

## Adkemer er sevenadur
### Filmoù
* Titanic film drama istorel gant James Cameron
Lur Kiprenez

**Lur Kiprenez**, anvet ivez en un doare nann-ofisiel Lira Kiprenez (eus a latin lira, gresianeg λίρα / lies. λίρες ha turkeg lira) a zo ur moni implijet e Republik Kiprenez hag e Akrotiri ha Dhekelia. Republik Turk Kiprenez an Norzh a ra gant Lira Nevez Turkia avat.

E 1879 e voe krouet lur Kiprenez. An hevelep talvoudegezh hag al Lur Saoz o-doa betek 1960 ha disrannet e oa e 20 shilling (σελίνι / σελίνια, şilin). E 9 piastr (γρόσι / γρόσια, kuruş) e oa disrannet ar shilling ivez da virout ul liamm gant al Lira Durkat a oa disranet e 100 kuruş. E 40 para e oa disrannet pep piastr. Gant ar bloavezhioù e lakaas ar monc’hwezh talvoudegezh ar para da zigreskiñ ha divizet e voe e 1955 da erlec'hiañ ar paraoù hag ar shillingoù gant 1000 mil (μιλς, mil). Kenderc'hel a rejod da envel ar pezh 5 mil ur "piastr" hag hini 50 mil ur "shilling".

E 1983 e erlec'hjod ar miloù gant centoù. Pep cent a dalveze 10 mil. D'an amzer-se e oa ar pezh bihana e dalvoudegezh hini 5 mil. 1/2 cent e voe adanvet met dilammet e voe buan a-walc'h goude m'en-do e lakaaet da zidalvoudus ar monc'hwezh.

Erlec'hiet e voa lur kiprenez gant an euro en dazont tost.

## Pezhioù
*1 cent (μονόσεντο)
*2 cents (δίσεντο)
*5 cents (πεντάρα) / (σελίνι)
*10 cents (δεκάρα) / (διπλοσέλινο / τσιφτές)
*20 cents (εικοσάρα) / (τετρασέλινο)
*50 cents (πενηντάρα) / (δεκασέλινο)

Ar pezh a 20 cent kognet hiziv n'e-deus ket an hevelep kil hag an hini diskouezt amañ. Penn ar prederour Zenon eus Kition a ziskouez.

## Bilhedoù
Ar bilhedoù implijet hiziv a zo :

*1 pound (μονή)
*5 pounds (πεντόλιρο) / (πεντάρικο)
*10 pounds (δεκάλιρο) / (δεκάρικο)
*20 pounds (εικοσάλιρο) / (εικοσάρικο)

## Feur eskemm

D'an 16 a viz Gwengolo 2006 e oa feur-eskemm al lari

1 EUR = C£ 0.575484 
1 USD = C£ 0.451199
1 GBP = C£ 0.851730