open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Lybius vieilloti

***Lybius vieilloti*** a zo ur spesad evned bihan eus ar c'herentiad Lybiidae.

Anvet e voe *Pogonius vieilloti* (kentanv) da gentañ-penn (e 1815) gant al loenoniour saoz William Elford Leach (1791-1836) da zougen bri d'an evnoniour gall Louis Jean Pierre Vieillot (1748-1831).

## Doareoù pennañ

## Boued
Bevañ a ra diwar amprevaned ha frouezh.

## Annez hag isspesadoù
Ar spesad a gaver an tri isspesad anezhañ en Afrika :
* *Lybius vieilloti buchanani*, eus kreisteiz Maouritania da greisteiz Tchad,
* *L. v. rubescens*, eus Senegal ha Gambia da gKameroun ha hanternoz Republik Demokratel Kongo (RDK),
* *L. v. vieilloti*, eus kreiz Soudan da viz RDK, kreisteiz-kreiz Etiopia hag Eritrea.

## Liammoù diavaez
*  ''Lybius vieilloti'' war al lec'hienn BirdLife International.
*  ''Lybius vieilloti'' war lec'hienn an International Union for Conservation of Nature (IUCN).

## Notennoù ha daveennoù
Lybius undatus

***Lybius undatus*** a zo ur spesad evned eus ar c'herentiad Lybiidae.

Anvet e voe *Pogonias undatus* (kentanv) da gentañ-penn (e 1837) gant an naturour alaman Wilhelm Peter Eduard Simon Rüppell (1794-1884).

Dont a ra e anv eus ar ger latin "undātus" a dalv kement ha "gwagennek".

## Doareoù pennañ

## Boued
Bevañ a ra diwar amprevaned (c'hwiled peurgetket) ha frouezh.

## Annez hag isspesadoù
Ar spesad ez eo brosezat ar pevar isspesad anezhañ en Eritrea hag Etiopia :
* *Lybius undatus leucogenys*, e douaroù uhel mervent ha kreisteiz-kreiz Etiopia,
* *L. u. salvadorii*, e douaroù uhel gevred Etiopia,
* *L. u. thiogaster*, e douaroù uhel Eritrea ha biz Etiopia,
* *L. u. undatus*, eus douaroù uhel gwalarn Etiopia da greiz ar vro.

## Liammoù diavaez
*  ''Lybius undatus'' war al lec'hienn BirdLife International.
*  ''Lybius undatus'' war lec'hienn an International Union for Conservation of Nature (IUCN).

## Notennoù ha daveennoù
Lybius leucocephalus

***Lybius leucocephalus*** a zo ur spesad evned eus ar c'herentiad Lybiidae.

Anvet e voe *Laimodon leucocephalus* (kentanv) da gentañ-penn (e 1853) gant al loenoniour italian Filippo De Filippi (1814-1867).

## Doareoù pennañ

## Boued

## Annez hag isspesadoù
Ar spesad a gaver ar c'hwec'h isspesad anezhañ en Afrika :
* *Lybius leucocephalus adamauae*, eus hanternoz Nigeria da greisteiz Tchad, kornôg Republik Kreizafrikan ha gwalarn Republik Demokratel Kongo,
* *L. l. albicauda*, eus mervent ha kreisteiz Kenya da hanternoz Tanzania,
* *L. l. leucocephalus*, e douaroù uhel mervent ha kreisteiz-kreiz Etiopia,
* *L. l. leucogaster*, eus reter Republik Kreizafrikan ha kreisteiz Soudan da gKenya ha gwalarn Tanzania,
* *L. l. lynesi*, e douaroù uhel mervent Angola,
* *L. l. senex*, e douaroù uhel kreiz ha kreisteiz-kreiz Kenya.

## Liammoù diavaez
*  ''Lybius leucocephalus'' war al lec'hienn BirdLife International.
*  ''Lybius leucocephalus'' war lec'hienn an International Union for Conservation of Nature (IUCN).

## Notennoù ha daveennoù
Filippo De Filippi

**Filippo De Filippi**, bet ganet d'an 20 a viz Ebrel 1814 e Pavia (Lombardia, en Italia a-vremañ) hag aet da Anaon d'an 9 a viz C'hwevrer 1867 e Hong Kong, a oa ur beajour italian, hag a oa mezeg ha loenoniour.

Roet e voe e anv d'ur spesad evned — *[[Pterodroma defilippiana]]* — da zougen bri dezhañ.

## Listenn al laboused studiet gantañ
* **I**
: *[[Irania]]*,
* **L**
: *[[Lybius leucocephalus]]*, *[[Lybius rolleti]]*.

## Notennoù ha daveennoù
Lybius torquatus

***Lybius torquatus*** a zo ur spesad evned eus ar c'herentiad Lybiidae.

Anvet e voe *Bucco torquatus* (kentanv) da gentañ-penn (e 1805) gant an evnoniour gall Charles Henri Frédéric Dumont de Sainte-Croix (1758-1830).

Dont a ra e anv eus ar ger latin "torquātus" a dalv kement hag "en deus/he deus ur c'holier".

## Doareoù pennañ

## Boued
Bevañ a ra diwar frouezh ha plant peurvuiañ.

## Annez hag isspesadoù
Ar spesad a gaver ar seizh isspesad anezhañ en Afrika :
* *Lybius torquatus bocagei*, eus kreisteiz Angola ha hanternoz Namibia da vervent Zambia, kornôg Zimbabwe ha gwalarn Botswana,
* *L. t. congicus*, eus kreisteiz-kreiz Republik Demokratel Kongo (RDK) ha hanternoz Angola da hanternoz Zambia,
* *L. t. irroratus*, eus reter Kenya da greiz Tanzania,
* *L. t. pumilio*, eus reter RDK da gornôg Tanzania, hanternoz Malawi, reter Zambia ha gwalarn Mozambik,
* *L. t. torquatus*, e gevred Botswana ha Suafrika,
* *L. t. vivacens*, eus reter Zimbabwe da greisteiz Malawi ha kreisteiz-kreiz Mozambik,
* *L. t. zombae*, eus kreisteiz Tanzania da greisteiz Malawi ha biz ha kreiz Mozambik.

## Liammoù diavaez
*  ''Lybius torquatus'' war al lec'hienn BirdLife International.
*  ''Lybius torquatus'' war lec'hienn an International Union for Conservation of Nature (IUCN).

## Notennoù ha daveennoù
Nostra Senyora del Coral

**Nostra Senyora del Coral** zo un iliz e Katalonia an Norzh, e kumun Prats de Molló, er Vallespir, en departamant gall ar Pyrénées-Orientales.

## Skeudennoù

MdDCoral-entrada.JPG|Dor-dal
MdDCoral-costatnordoest.JPG|Tu ar biz
Stactolaema anchietae

***Stactolaema anchietae*** a zo ur spesad evned eus ar c'herentiad Lybiidae.

Anvet e voe *Buccanodon anchietae* (kentanv) da gentañ-penn (e 1869) gant al loenoniour portugalat José Vicente Barbosa du Bocage (1823-1907) da zougen bri d'e genvroad, an ergerzher ha naturour José Alberto de Oliveira Anchieta (1832-1897).

## Doareoù pennañ

## Boued

## Annez hag isspesadoù
Ar spesad a gaver an tri isspesad anezhañ en Afrika :
* *Stactolaema anchietae anchietae*, e kreisteiz-kreiz Angola ha kornôg Zambia,
* *S. a. katangae*, e biz Angola, gevred Republik Demokratel Kongo ha hanternoz Zambia,
* *S. a. rex*, e kornôg-kreiz Angola.

## Liammoù diavaez
*  ''Stactolaema anchietae'' war al lec'hienn BirdLife International.
*  ''Stactolaema anchietae'' war lec'hienn an International Union for Conservation of Nature (IUCN).

## Notennoù ha daveennoù
Stactolaema leucotis

***Stactolaema leucotis*** a zo ur spesad evned eus ar c'herentiad Lybiidae.

Anvet e voe *Megalaema leucotis* (kentanv) da gentañ-penn (e 1850) gant al loenoniour svedat Carl Jacob Sundevall (1801-1875).

## Doareoù pennañ

## Boued

## Annez hag isspesadoù
Ar spesad a gaver an tri isspesad anezhañ en Afrika :
* *Stactolaema leucotis kilimensis*, a-dakadoù eus douaroù uhel kreiz Kenya da viz Tanzania,
* *S. l. leucogrammica*, e douaroù uhel kreisteiz-kreiz Tanzania (eus menezioù Uluguru da vMahenge),
* *S. l. leucotis*, eus Malawi ha Mozambik da Eswatini ha Natal.

## Liammoù diavaez
*  ''Stactolaema leucotis'' war al lec'hienn BirdLife International.
*  ''Stactolaema leucotis'' war lec'hienn an International Union for Conservation of Nature (IUCN).

## Notennoù ha daveennoù
Stactolaema olivacea

***Stactolaema olivacea*** (*Cryptolybia olivacea* kent) a zo ur spesad evned eus ar c'herentiad Lybiidae.

Anvet e voe *Barbatula olivacea* (kentanv) da gentañ-penn (e 1880) gant al loenoniour saoz George Ernest Shelley (1840-1910).

## Doareoù pennañ

## Boued

## Annez hag isspesadoù
Ar spesad a gaver ar pemp isspesad anezhañ en Afrika :
* *Stactolaema olivacea belcheri*, e kreisteiz Malawi ha hanternoz Mozambik,
* *S. o. howelli*, e menezioù Mahenge hag Uzungwa (reter-kreiz Tanzania),
* *S. o. olivacea*, e gevred Kenya ha biz Tanzania,
* *S. o. rungweensis*, e mervent Tanzania ha hanternoz Malawi,
* *S. o. woodwardi*, e gevred Tanzania ha biz Suafrika.

## Liammoù diavaez
*  ''Cryptolybia olivacea'' war al lec'hienn BirdLife International.
*  ''Cryptolybia olivacea'' war lec'hienn an International Union for Conservation of Nature (IUCN).

## Notennoù ha daveennoù
Charles Henry Tilson Marshall

Ar c'horonal **Charles Henry Tilson Marshall**, bet ganet d'an 8 a viz Gouere 1841 hag aet da Anaon d'an 20 a viz Genver 1927 e Londrez (Bro-Saoz), a oa un ofiser breizhveuriat er British Army.

D'ar mare ma oa e karg e Panjab (India), a-gevret gant e vreur yaouañ George (1843-1934), e kasas e amzer vak o tastum standilhonoù evned e Panjab ha menezioù Himalaya. Kenlabouras a reas gant an evnoniour hag al louzawour breizhveuriat Allan Octavian Hume (1829-1912).

Tad e oa d'an amprevanoniour Guy Anstruther Knox Marshall (1871-1959).

## Listenn al laboused studiet gantañ
* **S**
: *[[Stactolaema]]*.

## Notennoù ha daveennoù
Neophema chrysogaster

***Neophema chrysogaster*** a zo ur spesad evned bihan eus ar c'herentiad Psittaculidae.

Anvet e voe *Psittacus chrysogaster* (kentanv) da gentañ-penn (e 1790) gant an evnoniour saoz John Latham (1740-1837).

## Doareoù pennañ

## Boued
Bevañ a ra diwar c'hlasvez, greun, had ha hugennoù.

## Annez
Kavout a reer ar spesad o neizhañ e mervent Tasmania hag o c'hoañviñ en aodoù gevred Aostralia.

## Liammoù diavaez
*  ''Neophema chrysogaster'' war al lec'hienn BirdLife International.
*  ''Neophema chrysogaster'' war lec'hienn an International Union for Conservation of Nature (IUCN).

## Notennoù ha daveennoù
Psephotus haematonotus

***Psephotus haematonotus*** a zo ur spesad evned eus ar c'herentiad Psittaculidae.

Anvet e voe *Platycercus haematonotus* (kentanv) da gentañ-penn (e 1838) gant ar skiantour saoz John Gould (1804-1881) : ar spesad nemetañ er genad *Psephotus* an hini eo.

## Doareoù pennañ

## Boued

## Annez hag isspesadoù
Ar spesad a gaver an daou isspesad anezhañ e gevred Aostralia :
* *Psephotus haematonotus caeruleus*, en Aostralia ar Su (takad Lenn Eyre) ha Queensland tost,
* *P. h. haematonotus*, e koadegi diabarzh gevred ar vro.

## Liammoù diavaez
*  ''Psephotus haematonotus'' war al lec'hienn BirdLife International.
*  ''Psephotus haematonotus'' war lec'hienn an International Union for Conservation of Nature (IUCN).

## Notennoù ha daveennoù
Tec

An **Tec** zo ur stêr eus Vallespir, e Katalonia an Hanternoz hag a ziskenn eus ar Pireneoù hag a red a gornôg da reter .

## Kumunioù treuzet
* Prats de Molló i la Presta
* El Tec
* Arles de Tec
* Els Banys d'Arles
* Ceret
* Morellàs
* El Voló
* Brullà
* Ortafà
* Elna, ma ya da aberiñ er Mor Kreizdouar.
Oberiadur-brezel Eagle Pull

**Oberiadur-brezel Eagle Pull** a oa bet un oberiadur sikour kaset da benn gant Stadoù-Unanet Amerika a-benn reiñ an tu da zigêriañ dre nij Phnom Penh, e Kambodia, d'an 12 a viz Ebrel 1975. E penn kentañ miz Ebrel 1975, Phnom Penh, unan eus al lec'hioù diwezhañ suj d'ar Republik Khmer, a oa enkelc'hiet gant ar Khmer Ruz. Evit krakvevañ ne oa nemet dre an aer hag e oa pourvezet ar gêr adal aerborzh Pochentong. 

O welet ma oa an trec'h o vont buan etrezek tu ar Khmer Ruz, gouarnamant Stadoù-Unanet Amerika a zivizas seveniñ un digêriadenn evit keodedourien e vro hag ar re kevredet, dre viñsaskellioù. Ar-se o devoa da gas ar repuidi betek bigi lec'hiet e pleg-mor Thailand. Oberiadur-brezel Eagle Pull a voe sevenet da vintin an 12 a viz Ebrel 1975 ha bet e oa bet un trec'h kaderezh o chom hep koll buhez den ebet. Pemp deiz war-lerc'h e oa riset ar Republik Khmer hag ar Khmer Ruz a aloubas Phnom Penh.

## Disoc'h
An oberiadur-brezel Eagle Pull a oa bet un trec'h kaderezh anat, den ne oa bet lazhet.

Henry Kissinger a skrivas en e levr memor a zivout brezel Vietnam e oa bet souezhet kement ha feuket melestradurezh Ford gant ar fed ma nac'has pennoù uhel Kambodia da derc'hout diouzh ar vro. E touez ar re-se e oa ar ministr kentañ Long Boret ha Lon Non, e vreur, padal e oant o taou war listenn muntr ar Khmer Ruz hag e ouient.
Charles Sibley

**Charles Gald Sibley**, bet ganet d'ar 7 a viz Eost 1917 e Fresno (Kalifornia, Stadoù-Unanet Amerika) hag aet da Anaon d'an 12 a viz Ebrel 1998 e Santa Rosa (Kalifornia, SUA), a oa ur arbennigour war ar vevoniezh volekulel hag un evnoniour stadunanat.

E labourioù diazezet war hironadur an drenkenn dezoksiribonukleek (TDN), a-gevret gant ar skiantour stadunanat Jon Edward Ahlquist (1944-2020), a zegasas selloù nevez war rummatadur urzhiadoù ha kerentiadoù an evned (pe Rummatadur Sibley-Ahlquist c'hoazh).

## Listenn al [[labous]]ed studiet gantañ
### [[Kerentiad]]où
* **D** : Dasyornithidae,
* **L** : Lybiidae,
* **M** : Melanocharitidae,
* **O** : Oreoicidae.

## Notennoù ha daveennoù
Vallespir

**Vallespir** zo ur saonenn hag ur rannvro istorel e Katalonia an Norzh, e departamant gall Pireneoù-ar-Reter. Staget e voe ouzh Bro-C'hall dre feur-emglev ar Pireneoù e 1659.

Dre vras e klot gant saonenn an Tec, adal an eienenn betek Ceret, ar gêr-benn ma'z eus un drederenn eus ar boblañs o vezañ o chom enni. Ar c'humunioù pennañ all eo Els Banys i Palaldà, Arles de Tec ha Prats de Molló i la Presta.


Pont du Diable 2.JPG|Pont an Diaoul e Ceret, dreist an Tec, , daskemmet en 
Pratsdemollolapreste.jpg|Prats de Molló
Vista El Pertus.jpg|El Pertús
Stactolaema whytii

***Stactolaema whytii*** (*Cryptolybia olivacea* kent) a zo ur spesad evned eus ar c'herentiad Lybiidae.

Anvet e voe *Smilorhis whytii* (kentanv) da gentañ-penn (e 1893) gant al loenoniour saoz George Ernest Shelley (1840-1910) da zougen bri d'an ergerzher ha naturour breizhveuriat Alexander Whyte (1834-1905).

## Doareoù pennañ

## Boued

## Annez hag isspesadoù
Ar spesad a gaver ar c'hwec'h isspesad anezhañ en Afrika :
* *Stactolaema whytii angoniensis*, e reter Zambia ha kornôg Malawi,
* *S. w. buttoni*, e hanternoz-kreiz Zambia,
* *S. w. sowerbyi*, eus reter Zimbabwe da gornôg-kreiz Mozambik,
* *S. w. stresemanni*, e mervent Tanzania ha biz Zambia,
* *S. w. terminata*, en Iringa (kreisteiz-kreiz Tanzania),
* *S. w. whytii*, eus kreisteiz Tanzania da c'hevred Malawi ha gwalarn Mozambik.

## Liammoù diavaez
*  ''Stactolaema whytii'' war al lec'hienn BirdLife International.
*  ''Stactolaema whytii'' war lec'hienn an International Union for Conservation of Nature (IUCN).

## Notennoù ha daveennoù
La Menera

**La Menera** (*Lamanère* e galleg) zo ur gêriadenn eus Vallespir, e Katalonia. 
Dont a ra an anv «menera» eus ar mengleuzioù zo en tolead.

## Poblañs

## Notennoù ha daveennoù
José Vicente Barbosa du Bocage

**José Vicente Barbosa du Bocage**, bet ganet d'an 2 a viz Mae 1823 e Funchal (kêr-benn Madeira, Portugal) hag aet da Anaon d'an 3 a viz Du 1907 e Mercês (ur *freguesia* eus Lisbon, kêr-benn Portugal), a oa ur politikour hag un evnoniour portugalat hag a bleustras war an evned hag ar stlejviled dreist-holl.

## Listenn al laboused studiet gantañ
* **A**
: *[[Anabathmis newtonii]]*,
* **C**
: *[[Cinnyris oustaleti]]*, *[[Columba thomensis]]*,
* **D**
: *[[Dreptes thomensis]]*,
* **E**
: *[[Elminia albicauda]]*, *[[Eremomela atricollis]]*, *[[Euplectes hartlaubi]]*,
* **H**
: *[[Hirundo angolensis]]*, *[[Hirundo nigrorufa]]*,
* **L**
: *[[Lanius newtoni]]*, *[[Lanius souzae]]*,
* **M**
: *[[Melaniparus rufiventris]]*,
* **N**
: *[[Neocichla gutturalis]]*,
* **P**
: *[[Petrochelidon rufigula]]*, *[[Ploceus albinucha]]*, *[[Ploceus angolensis]]*, *[[Ploceus temporalis]]*, *[[Prinia molleri]]*,
* **F**
: frankolin Hartlaub (*Pternistis hartlaubi*),
* **S**
: *[[Salpornis salvadori]]*, *[[Scleroptila finschi]]*, *[[Stactolaema anchietae]]*, *[[Sylvietta ruficapilla]]*,
* **T**
: *[[Turdoides hartlaubii]]*,
* **Z**
: *[[Zosterops griseovirescens]]*.

## Notennoù ha daveennoù
Pogoniulus chrysoconus

***Pogoniulus chrysoconus*** a zo ur spesad evned bihan eus ar c'herentiad Lybiidae.

Anvet e voe *Bucco chrysoconus* (kentanv) da gentañ-penn (e 1832) gant an evnoniour izelvroat Coenraad Jacob Temminck (1778-1858).

## Doareoù pennañ

## Boued
Bevañ a ra diwar amprevaned ha frouezh.

## Annez hag isspesadoù
Ar spesad a gaver an tri isspesad anezhañ en Afrika :
* *Pogoniulus chrysoconus chrysoconus*, eus mervent Maouritania ha Senegal/Gambia da Etiopia ha gwalarn Tanzania,
* *P. c. extoni*, eus Angola da greisteiz Republik Demokratel Kongo, Tanzania, Namibia, Botswana ha kreisteiz Mozambik,
* *P. c. xanthostictus*, e douaroù uhel kreiz ha kreisteiz Etiopia.

## Liammoù diavaez
*  ''Pogoniulus chrysoconus'' war al lec'hienn BirdLife International.
*  ''Pogoniulus chrysoconus'' war lec'hienn an International Union for Conservation of Nature (IUCN).

## Notennoù ha daveennoù
José Alberto de Oliveira Anchieta

**José Alberto de Oliveira Anchieta**, bet ganet d'an 9 a viz Here 1832 e Lisbon (kêr-benn Rouantelezh Portugal d'an ampoent) hag aet da Anaon d'ar 14 a viz Gwengolo 1897 e Caconda (Angola a-vremañ), a oa un ergerzher ha naturour portugalat.

Meur a veaj a reas, eus 1866 da 1897, dre Angola ma voe dastumet loened ha plant sof-kont gantañ : kaset e voent da bPortugal d'ober war o zro gant loenoniourien ha louzawourien (José Vicente Barbosa du Bocage (1823-1907) en o zouez).

Roet e voe e anv d'un nebeud spesadoù loened, en o zouez
* bronneged : *[[Plerotes anchietae]]*,
* divelfenneged : *[[Leptopelis anchietae]]*, *[[Ptychadena anchietae]]*,
* evned : *[[Anthreptes anchietae]]*, *[[Stactolaema anchietae]]*,
* naered : *[[Python anchietae]]*,
* pesked : *[[Mormyrus anchietae]]*,
* saorianed : *[[Agama anchietae]]*, *[[Chamaeleo anchietae]]*, *[[Eumecia anchietae]]*, *[[Meroles anchietae]]*.
Alexander Whyte

**Alexander Whyte**, bet ganet d'ar 5 a viz Meurzh 1834 e Fothair Chárdain (Siorrachd Obar Dheathain, Bro-Skos) hag aet da Anaon d'an 21 a viz Kerzu 1908 e High Barnet (Londrez-Veur, Bro-Saoz), a oa un ergerzher ha naturour breizhveuriat.

Labourat e reas e Malawi hag Ouganda, eus 1891 da 1904, ma tastumas loened ha plant hag a voe kaset da Liorzhoù-louzawouriezh roueel Kew (Bro-Saoz) ha d'ar British Museum etre 1893 ha 1899.

Roet e voe e anv d'un nebeud spesadoù evned — *[[Crithagra whytii]]*, *[[Stactolaema whytii]]*, *[[Sylvietta whytii]]* — da zougen bri dezhañ.

## Notennoù ha daveennoù
Pogoniulus pusillus

***Pogoniulus pusillus*** a zo ur spesad evned bihan eus ar c'herentiad Lybiidae.

Anvet e voe *Bucco pusillus* (kentanv) da gentañ-penn (e 1805) gant an evnoniour gall Charles Henri Frédéric Dumont de Sainte-Croix (1758-1830).

## Doareoù pennañ

## Boued
Bevañ a ra diwar frouezh ha hugennoù ha kemer amprevaned ivez.

## Annez hag isspesadoù
Ar spesad a gaver an tri isspesad anezhañ en Afrika :
* *Pogoniulus pusillus affinis*, eus gevred Soudan da c'hevred Etiopia, kreisteiz Somalia, Kenya, Ouganda, gevred Tanzania,
* *P. p. pusillus*, eus kreisteiz Mozambik da reter Suafrika,
* *P. p. uropygialis*, eus Eritrea da hanternoz ha kreiz Etiopia ha hanternoz Somalia.

## Liammoù diavaez
*  ''Pogoniulus pusillus'' war al lec'hienn BirdLife International.
*  ''Pogoniulus pusillus'' war lec'hienn an International Union for Conservation of Nature (IUCN).

## Notennoù ha daveennoù
Breizh Evel-Just

Anv ul listenn savet evit dilennadeg rannvro Breizh 2015 eo **Breizh Evel-Just**, rannvroelour, emrenour, eus an tu-kleiz hag ekologour anezhi. Kristian Troadeg, maer Karaez, a oa en he fenn. Savet e oa bet ivez gant Unvaniezh Demokratel Breizh, gant Breizh War Raok ha gant tudennoù distag eus ar strolladoù politikel, evel Daniel Cueff, maer Langoed. Oui la Bretagne a oa an anv gallek, brudetoc'h eget ar stumm brezhonek. 

## Danvez dilennidi

Peder rann-listenn a oa, unan dre zepartamant, bodet enno izili an daou strollad politikel pennañ, UDB ha Breizh War-raok, hag ivez tud all a c'halle bezañ dilennidi, stourmerien eus an Emsav, ekologourien, sindikalourien... Daniel Cueff, maer ekologour Langoed, a oa e penn rann Il-ha-Gwilen, Andrée Kerleguer-Viougea, dilennadez eus UDB e Plerin, e penn rann Aodoù-an-Arvor, Kristian Derrien, maer Langoned, e penn rann ar Morbihan, ha Kristian Troadeg, maer Karaez, e penn rann Penn-ar-Bed hag e penn al listenn glok.

## Koulzad kabaliñ

En Alre, d'ar 7 a viz Gouere 2015, e krogas koulzad kabaliñ Breizh-Evel-Just. Gant Kristian Troadeg e voe displeget abegoù an emglev, goude m'o doa an daou strollad politikel marc'hataet e-pad pell amzer. Lavaret e voe gant tud zo ha zoken gant kazetennerien e kemere Strollad Breizh perzh e Breizh Evel-Just met ne oa ket gwir: embann a reas ar strollad breizhat eus an tu-dehoù, da gentañ, e sikourfe al listenn hep kemer perzh, hag a-benn ar fin e voe savet ul listenn all gantañ. Breizhistañs ivez a gasas e goulzad kabaliñ en ur mod dizalc'h. 
 
D'an 10 a viz Gouere e krogas an darvoud kentañ, gant ur gerzhadeg etre An Alre ha Sant-Brieg, aozet gant UDB Yaouank a c'houlenne e vefe digoret adarre al linenn hent-houarn etre an div gêr. Kenderc'hel a reas ar strivoù e-pad an hañv dre skignañ ur gartenn-post ha pegañ skritelloù. Embannet e voe anvioù an danvez dilennidi adalek miz Gwengolo, hag anavezet e voe ar program e miz Du, ar-raok ur vodadeg vras e Sal ar Geoded, e Roazhon. 

An impli er vro hag an emrenerezh a voe danvez pennañ ar program. Diwar-benn an holl sujedoù, ha pa vefe an treuzdougen, an energiezh, an endro... e tifenne al listenn buhez pemdeziek an annezidi ha muioc'h a emrenerezh.

## Disoc'hoù

Etre 8 ha 10% e veze lakaet Breizh Evel-Just gant ar sontadegoù, betek gwalldaolioù Pariz, a lakaas ar c'houlzad kabaliñ hollek da dreiñ tro-dro d'ar surentez, d'ar brezel ha d'an divroidi (hag an dodennoù-se ne oant ket liammet tamm ebet ouzh barregezhioù ar rannvro nag ouzh kinnigoù al listenn). D'ar poent-se e tiskennas disoc'hoù ar sontadegoù da 6% evit al listenn emrenour. A-benn ar fin e voe 6,71% evit Breizh Evel-Just d'an dro gentañ, dirak ar Re C'hlas met a-dreñv tri strollad gall, Ar Strollad sokialour, ar Republikaned hag an Talbenn vroadel. Evit an eil tro ne voe ket roet kuzulioù votiñ evit unan eus an teir listenn-se, na gant Kristian Troadeg, na gant Unvaniezh Demokratel Breizh. 

## Emglevioù

Kengret e oa Breizh Evel-Just gant al listenn "Dibab hor rannvroioù - Adunvaniñ Breizh", en he fenn Gilles Denigot, e rannvro Broioù al Liger.
Pogoniulus scolopaceus

***Pogoniulus scolopaceus*** a zo ur spesad evned eus ar c'herentiad Lybiidae.

Anvet e voe *Xylobucco scolopaceus* (kentanv) da gentañ-penn (e 1850) gant an evnoniour gall Charles Lucien Bonaparte (1803-1857).

## Doareoù pennañ

## Boued

## Annez hag isspesadoù
Ar spesad a gaver an tri isspesad anezhañ en Afrika :
* *Pogoniulus scolopaceus flavisquamatus*, eus kreisteiz Kameroun da greisteiz Republik Demokratel Kongo, kornôg-pellañ Kenya ha hanternoz Angola,
* *P. s. scolopaceus*, eus Sierra Leone ha gevred Ginea da greisteiz Nigeria,
* *P. s. stellatus*, e Bioko (un enezenn e Pleg-mor Ginea).

## Liammoù diavaez
*  ''Pogoniulus scolopaceus'' war al lec'hienn BirdLife International.
*  ''Pogoniulus scolopaceus'' war lec'hienn an International Union for Conservation of Nature (IUCN).

## Notennoù ha daveennoù
Pogoniulus coryphaea

***Pogoniulus coryphaea*** a zo ur spesad evned eus ar c'herentiad Lybiidae.

Anvet e voe *Barbatula coryphaea* (kentanv) da gentañ-penn (e 1892) gant al loenoniour alaman Anton Reichenow (1847-1941).

## Doareoù pennañ

## Boued

## Annez hag isspesadoù
Ar spesad a gaver an tri isspesad anezhañ en Afrika :
* *Pogoniulus coryphaea angolensis*, e kornôg-kreiz Angola (Morro do Moco ha douaroù uhel Mombolo),
* *P. c. coryphaea*, e reter Nigeria (uhelgompezenn Obudu) ha mervent tost,
* *P. c. hildamariae*, e reter Republik Demokratel Kongo, mervent Ouganda ha kornôg Rwanda.

## Liammoù diavaez
*  ''Pogoniulus coryphaea'' war al lec'hienn BirdLife International.
*  ''Pogoniulus coryphaea'' war lec'hienn an International Union for Conservation of Nature (IUCN).

## Notennoù ha daveennoù
Bruno Kirby

**Bruno Giovanni Quidaciolu Jr.**, anavezetoc'h evel **Bruno Kirby** (28 a viz Ebrel 1949 – 14 a viz Eost 2006) a oa un aktour hag ur fentigellour stadunanat.
Halobaena caerulea

***Halobaena caerulea*** a zo ur spesad evned-mor eus ar c'herentiad Procellariidae.
Ar spesad nemetañ er genad *Halobaena* an hini eo

Anvet e voe *Procellaria caerulea* (kentanv) da gentañ-penn (e 1789) gant an naturour alaman Johann Friedrich Gmelin (1748-1804).

## Doareoù pennañ

## Boued
Bevañ a ra diwar grill dreist-holl, ha kresteneged all, pesked ha stioganed ivez.

## Annez
Kavout a reer ar spesad en Inizi antarktek ha tro-war-dro hag en inizi er-maez da gKab Horn.

## Liammoù diavaez
*  ''Halobaena caerulea'' war al lec'hienn BirdLife International.
*  ''Halobaena caerulea'' war lec'hienn an International Union for Conservation of Nature (IUCN).

## Notennoù ha daveennoù
Caloramphus hayii

***Caloramphus hayii*** a zo ur spesad evned eus ar c'herentiad Megalaimidae.

Anvet e voe *Bucco Hayii* (kentanv) da gentañ-penn (e 1831) gant al loenoniour breizhveuriat John Edward Gray (1800-1875).

## Doareoù pennañ

## Boued

## Annez
Kavout a reer ar spesad e Malezia ha Sumatera.

## Liammoù diavaez
*  ''Caloramphus hayii'' war al lec'hienn BirdLife International.
*  ''Caloramphus hayii'' war lec'hienn an International Union for Conservation of Nature (IUCN).

## Notennoù ha daveennoù
Mauléon

**Mauléon** zo anv meur a lec'h e Bro-C'hall:

#### 
* Mauléon, en Deux-Sèvres
* Mauléon-d'Armagnac, e Gers
* Mauléon-Barousse, e Hautes-Pyrénées

#### 
* *Mauléon* anv gallek Maule, kumun gwechall, hiriv Maule-Lextarre
* *Mauléon-Licharre*, anv-gallek Maule-Lextarre e Zuberoa.

## Tud
*Etienne de Mauléon, 1060–1078, eskob Oloron
*Fortanier de Mauléon, 1204–1216, eskob Dax
*Savary de Mauléon (1180-1233), Baron
*Vitalis de Mauléon, eskob Saint-Pons-de-Thomières, Rodez ha penneskob 1428–1435 Alexandria
*Yann III Mauléon, 1523–1551, eskob Comenge

## Lennegezh
* *Le Bâtard de Mauléon*, romant gallek gant Alexandre Dumas.
Le Curé nantais

**Le Curé Nantais** a vez lavaret eus ur fourmaj laezh saout breizhat, graet e Pornizh, e Bro-Naoned.
E gwirionez ez eus daou seurt fourmaj: unan bras kelc'hiek anvet *Fromage du Curé* hag unan bihanoc'h ha karrezek anvet *Le Curé Nantais*.

## Istor

## Aozañ
Graet eo gant laezh saout kriz fresk (goroet pe diouzh ar beure en-eeun, pe en derc'hent d'abardaez) eus c'hwec'h mereuri eus Bro-Raez. En 2009 e veze implijet 7 000 litrad laezh bemdez d'ober Curé Nantais.
Anabathmis

***Anabathmis*** a zo ur genad e rummatadur an evned, krouet e 1905 gant al loenoniour alaman Anton Reichenow (1847-1941).

## Spesadoù
Tri spesad golvaneged a ya d'ober ar genad :
* *[[Anabathmis hartlaubii]]*,
* *[[Anabathmis newtonii]]*,
* *[[Anabathmis reichenbachii]]*.

O c'havout a reer holl en Afrika.

## Liammoù diavaez

## Notennoù ha daveennoù
Salpornis

***Salpornis*** a zo ur genad e rummatadur an evned, krouet e 1847 gant al loenoniour saoz George Robert Gray (1808-1872).

## Spesadoù hag an [[isspesad]]où anezhe
Daou spesad golvaneged a ya d'ober ar genad :
* *[[Salpornis salvadori]]*,
** *S. s. emini*, *erlangeri*, ***salvadori*** ha *xylodromus*,
* *[[Salpornis spilonotus]]*
** *S. s. rajputanae* ha ***spilonotus***.

C'hwec'h (6) isspesad en holl.

## Notennoù ha daveennoù
Menez Fruji

Ar **Menez Fruji** zo un dorgenn e karter Lokmaria, war glann gleiz ar stêr Oded e Kemper.

Abalamour d'ar menez-se eo e voe anvet Kemper « *Montagne sur Odet* » gant an dispac'herien da vare an Dispac'h gall, e dibenn an .

Gant korventenn veur ar 15 a viz Here 1987 e voe diskaret faou ar menez.
Pogoniulus bilineatus

***Pogoniulus bilineatus*** a zo ur spesad evned eus ar c'herentiad Lybiidae.

Anvet e voe *Megalaema bilineata* (kentanv) da gentañ-penn (e 1850) gant al loenoniour svedat Carl Jacob Sundevall (1801-1875).

## Doareoù pennañ













## Boued

## Annez hag isspesadoù
Ar spesad a gaver ar c'hwec'h isspesad anezhañ en Afrika :
* *Pogoniulus bilineatus bilineatus*, eus gevred Tanzania da reter Suafrika,
* *P. b. fischeri*, war aodoù Kenya hag e biz Tanzania,
* *P. b. jacksoni*, eus kreiz Kenya ha reter Ouganda da Rwanda, Burundi ha gwalarn Tanzania,
* *P. b. leucolaimus*, eus Senegal ha Gambia da greisteiz Soudan, Ouganda, kreiz Republik Demokratel Kongo (RDK) ha hanternoz Angola,
* *P. b. mfumbiri*, eus mervent Ouganda ha reter RDK da gornôg Tanzania ha Zambia,
* *P. b. poensis*, e Bioko (un enezenn e Pleg-mor Ginea).

## Liammoù diavaez
*  ''Pogoniulus bilineatus'' war al lec'hienn BirdLife International.
*  ''Pogoniulus bilineatus'' war lec'hienn an International Union for Conservation of Nature (IUCN).

## Notennoù ha daveennoù
Nilong fangshai toutao

Un ***nílóng fángshài tóutào*** (sinaeg **脸基尼**), pe **nílóng miànzhào** (尼龙面罩) pe **nílóng miànjù** (尼龙面具), pe *facekini* e saozneg, zo ur pezh dilhad hag a vez gwisket e Sina gant an neuierien ha neuierezed, war o fenn hag o dremm (war-bouez an daoulagad hag ar genoù) evit diwall diouzh an heol hag ar morgaoul.

Diouzh ar c'hiz eo ar maskloù-se abaoe 2005 war an traezh e kêr Qingdao, e proviñs Shandong evit diwall diouzh an heol hag e verkoù ha mirout ur c'hroc'hen gwenn. A-wechoù e vez gwisket dilhad all war lodennoù all eus ar c'horf, pe war ar c'horf penn-da-benn. Adalek 2012 eo bet anvet *facekini* gant saoznegerien dre fent.

E 2015 e oa bet kentañ meneg eus ar gwisk-se gant ar c'helaouennoù gall, hag anv zo bet adarre e 2016, goude ar breud diwar-benn ar burkini e Bro-C'hall.

## Notennoù

## Pennadoù kar
*Bikini
*Burkini
*Wikini
Florent Prévost

**Florent Prévost**, bet ganet e 1794 hag aet da Anaon d'ar 1añ a viz C'hwevrer 1870 e Pariz (Seine, Bro-C'hall), a oa un naturour hag ur skeudennaouer gall.

Roet e voe e anv d'un nebeud spesadoù evned — *[[Anthracothorax prevostii]]*, *[[Euryceros prevostii]]* — da zougen bri dezhañ.

## Listenn al laboused studiet gantañ
* **C**
: *[[Columbina cruziana]]*,
* **G**
: *[[Grallaria guatimalensis]]*, *[[Grallaria squamigera]]*,
* **L**
: *[[Lanius excubitoroides]]*,
* **M**
: *[[Melozone biarcuata]]*, *[[Metriopelia aymara]]*,
* **N**
: *[[Nesoenas mayeri]]*,
* **P**
: *[[Ptilinopus mercierii]]*, *[[Ptilinopus rivoli]]*,
* **T**
: *[[Tangara ruficervix]]*, *[[Trachyphonus darnaudii]]*,
* **Z**
: *[[Zentrygon linearis]]*.

## Notennoù ha daveennoù
Calicalicus

***Calicalicus*** a zo ur genad e rummatadur an evned, krouet e 1854 gant an evnoniour gall Charles Lucien Bonaparte (1803-1857).

## Spesadoù
Daou spesad golvaneged a ya d'ober ar genad :
* *[[Calicalicus madagascariensis]]*,
* *[[Calicalicus rufocarpalis]]*.

O c'havout a reer e Madagaskar.

## Notennoù ha daveennoù
Newtonia (evned)

***Newtonia*** a zo ur genad e rummatadur an evned, krouet e 1867 gant al loenoniour alaman Hermann Schlegel (1804-1884).
Dougen a ra anv an evnoniour breizhveuriat Edward Newton (1832-1897).

## Spesadoù hag an [[isspesad]]où anezhe
Pevar spesad golvaneged a ya d'ober ar genad :
* *[[Newtonia amphichroa]]*,
** *N. a. *'amphichroa*** ha ''lavarambo'',
* ''[[Newtonia archboldi]]'',
* ''[[Newtonia brunneicauda]]''
** ''N. b. '''brunneicauda*** ha *monticola*,
* *[[Newtonia fanovanae]]*.
O c'havout a reer e Madagaskar, pevar (4) isspesad dezhe en holl.

## Notennoù ha daveennoù
Deleornis

***Deleornis*** a zo ur genad e rummatadur an evned, krouet e 1977 gant an evnoniour alaman Hans Edmund Wolters (1915-1991).

## Spesadoù
Daou spesad golvaneged a ya d'ober ar genad :
* *[[Deleornis axillaris]]*,
* *[[Deleornis fraseri]]*
***D. f. cameroonensis*, *D. f. fraseri* ha *D. f. idius*.

Tri (3) isspesad en holl : o c'havout a reer holl en Afrika.

## Liammoù diavaez

## Notennoù ha daveennoù
An hini a garan

**An hini a garan**, pe **An hani a garan** pe **En hani e garan**, hervez ar stumm orin, zo ur ganaouenn-bobl vrezhonek a Vro-Gwened skrivet get Yann Vadezour Olieroù ( *Golvanig* e anv-pluenn) e 1901.

## Danvez ar ganaouenn
Er skrid kinniget evel an hini orin ez eus anv eus ur plac'h o ouelañ d'an hini a gar, a zo aet d'ar broioù pell, evel beleg misioner moarvat (*Aet eo d'ar broioù pell da c'hounit tud d'an Neñv *).

Hiriv e vez kanet *Aet eo d'ar broioù pell da c'hounit e vara.*

## Kanerien
Kanet eo bet gant meur a zen : Andrea ar Gouilh eo an hini a enrollas anezhi da gentañ, e 1960, e gwenedeg (met anvet *An hini a garan*). Kanet eo bet ivez gant Alan Stivell ha Denez Prigent. Ur stumm leonekaet zo ivez, kanet (pe bet kanet) gant lazoù-kanañ Leon. Kanet eo ivez gant Cécile Corbel.

## Mammennoù
Enrollet eo bet gant Andrea ar Gouilh e 1960, kanet e gwenedeg. 
Ar stumm leonekaet zo meneget en dastumad "Breiz a gan", gant René Abjean, en Ebrel 1973.

## Komzoù
Daouzeksilabennek eo ar gwerzennoù. Meur a stumm skrivet zo: gwenedek, peurunvan, ha damleonek zoken. 

### Stumm tennet eus [[Dihunamb|Dihunamb!]]

### Stumm all
Homañ e vefe ar stumm orin:

:1. 
:An hini a garan, gwechall bihan er gêr 
:Pa oamp tostig an eil, an eil doc'h egile 
:Va c'halon ne gare, gare nemet unan 
:Pa oan bihan er gêr an hini a garan 

:2. 
:An hini a garan, gwezharall va c'hare,
:Kanañ 'rae pa ganen, pa ouelen a ouele.
:Hon div galon ne raent, ne raent nemet unan,
:Pa oan bihan er gêr an hini a garan 

:3. 
:An hini a garan, bremañ 'n eus va laosket 
:Aet eo d'ar broioù pell, d'ur vro n'anavan ket 
:Aet eo d'ar broioù pell da c'hounit tud d'an Neñv (*)
:Kollet, kollet eo din an hini a garan!

:4. 
:D'an hini a garan ne ran med hirvoudiñ
:Penaos ken pell doc'htañ e c'hellin-me beviñ?
:Med petra laran-me? -Trelubaniñ a ran
:Dre hir-soñjal atav en hini a garan.

:5. 
:D'an hini a garan, mar kollan-me va fenn,
:Evnedigoù ar c'hoad, kanit-c'hwi ho kanenn!
:Evned, kanit er c'hoad, kanit kenti-kentañ,
:Karantez, karantez d'an hini a garan!

:6. 
:D'an hini a garan, ne ran 'med huanadiñ
:Huanadiñ noz ha deiz, deiz ha noz hirvoudiñ
:Rag-sen eo 'm eus savet ha rag-sen e kanañ
:Kanennig va c'halon d'an hini a garan.

### Stumm leonekaet
:1
:An hini a garan, gwechall bihan er gêr
:Pa oamp tostig an eil, an eil egile
:Va c'halon ne gare, gare nemet unan
:Pa oan bihan er gêr an hini a garan 

:2
:An hini a garan, 'm eus kollet da viken
:'Mañ degouezhet pell ha ne zistroio ken
:Ha setu ma kanan, kanan keti ketañ
:Ha setu ma kanan d'an hini a garan 

:3
:An hini a garan, un deiz 'n eus va laosket
:Aet eo d'ar broioù pell, d'ur vro n'an'vezan ket
:Aet eo d'ar broioù pell da c'hounit e vara
:Kollet, kollet un deiz, an hini a garan

## Pladennoù
*Andrea ar Gouilh & Alan Cochevelou - *An hini a garan*, 1960, 45 tro, Mouez Breiz

## Notennoù
L'ancien Vers breton

***L'ancien Vers breton*** zo ul levr gallek, pajennadoù brezhonek ennañ, savet gant Emile Ernault diwar-benn ar gwerzaouerezh brezhonek er Grennammzer, hag embannet e 1912. 

## Al levr
Niverennet eo pajennoù ar skrid (nemet ar bajenn 5) adalek 6 betek 77.
;Taolenn al levr
:I - *Les éléments du vers breton*, ma z'eo kinniget an div glotenn : ar glotenn-dibenn hag ar glotenn diabarzh
:II - *La séparation des vers*
:III - *Vers sans césure fixe*
:IV - *Les vers à césure fixe*
:* Er rann-mañ e lenner un displegadur eus ar skrid gallek *La chanson des chênes* (ur varzhoneg gant Anatole Le braz, tennet eus e zastumad *[[La Chanson de la Bretagne]]*), un droidigezh krennvrezhonek, unan e brezhoneg Leon hag unan e brezhoneg Gwened.
:V - *Quelques vers suivant les deux systèmes : trois formes bretonnes de* La chanson des chênes
:VI - *Deux autres poésies : [[Elegy Written in a Country Churchyard |L'Elégie de Gray]] ; À la mémoire de [[Marc'harid Fulup|Marguerite Philippe]]*
:* E gwirionez ez eo teir zroidigezh vrezhonek eus klemmgan ar barzh saoz Thomas Gray (1716-1771) a zo e lodenn gentañ ar rann-mañ : unan e krennvrezhoneg (adal ar bajenn 50 betek 62), e gwerzennoù ; unan e galleg (adal ar bajenn 51 betek 63) ; unan e brezhoneg a-vremañ (adal ar bajenn 64), e gwerzennoù.
:* En eil lodenn e kaver ur varzhoneg vrezhonek, troet e galleg : *Kanerez koz Pluned*, gouestlet da Varc'harid Fulup ; daouzeksilabennek eo ar gwerzennoù, strollet teir-ha-teir. Setu amañ an teir linenn gentañ anezhi :

:*Dirag ar volz kaer-mañ kizellet en eñvor*
:*Da Varc'harid Fulup, pen-kanerez Arvor*
:*E tassono ive ma zelenn 'n hec'h enor.*
Hedydipna

***Hedydipna*** a zo ur genad e rummatadur an evned, krouet e 1850 gant an evnoniour alaman Jean Cabanis (1816-1906).

## Spesadoù hag an [[isspesad]]où anezhe
Pevar spesad golvaneged a ya d'ober ar genad :
* *[[Hedydipna collaris]]*
** *H. c. collaris*, *H. c. djamdjamensis*, *H. c. elachior*, *H. c. garguensis*, *H. c. hypodila*, *H. c. somereni*, *H. c. subcollaris*, *H. c. zambesiana* ha *H. c. zuluensis*,
* *[[Hedydipna metallica]]*,
* *[[Hedydipna pallidigaster]]*,
* *[[Hedydipna platura]]*.

Nav (9) isspesad en holl : o c'havout a reer holl en Afrika.

## Liammoù diavaez

## Notennoù ha daveennoù
Nectarinia

***Nectarinia*** a zo ur genad e rummatadur an evned, krouet e 1811 gant an evnoniour alaman Johann Karl Wilhelm Illiger (1775-1813).

## Spesadoù hag an [[isspesad]]où anezhe
C'hwec'h spesad golvaneged a ya d'ober ar genad :
* *[[Nectarinia bocagii]]*,
* *[[Nectarinia famosa]]*
** *N. f. cupreonitens* ha *N. f. famosa*,
* *[[Nectarinia johnstoni]]*
** *N. j. dartmouthi*, *N. j. itombwensis*, *N. j. johnstoni* ha *N. j. nyikensis*,
* *[[Nectarinia kilimensis]]*
** *N. k. arturi*, *N. k. gadowi* ha *N. k. kilimensis*,
* *[[Nectarinia purpureiventris]]*,
* *[[Nectarinia tacazze]]*
** *N. t. jacksoni* ha *N. t. tacazze*.

Unnek (11) isspesad en holl : o c'havout a reer holl en Afrika.

## Liammoù diavaez

## Notennoù ha daveennoù
Cyanomitra

***Cyanomitra*** a zo ur genad e rummatadur an evned, krouet e 1853 gant ar skiantour alaman Ludwig Reichenbach (1793-1879).

## Spesadoù hag an [[isspesad]]où anezhe
Seizh spesad golvaneged a ya d'ober ar genad :
* *[[Cyanomitra alinae]]*,
** *C. a. alinae*, *derooi*, *kaboboensis*, *marungensis* ha *tanganjicae*,
* *[[Cyanomitra bannermani]]*,
* *[[Cyanomitra cyanolaema]]*
** *C. c. cyanolaema*, *magnirostrata* hag *octaviae*,
* *[[Cyanomitra olivacea]]*
** *C. o. alfredi*, *cephaelis*, *changamwensis*, *granti*, *guineensis*, *neglecta*, *obscura*, *olivacea*, *olivacina*, *ragazzii* ha *sclateri*,
* *[[Cyanomitra oritis]]*
** *C. o. bansoensis*, *oritis* ha *poensis*,
* *[[Cyanomitra veroxii]]*
** *C. v. fischeri*, *veroxii* ha *zanzibarica*,
* *[[Cyanomitra verticalis]]*
** *C. v. bohndorffi*, *cyanocephala*, *verticalis* ha *viridisplendens*.

Nav isspesad warn-ugent (29) en holl : o c'havout a reer holl en Afrika.

## Notennoù ha daveennoù
Chalcomitra

***Chalcomitra*** a zo ur genad e rummatadur an evned, krouet e 1853 gant ar skiantour alaman Ludwig Reichenbach (1793-1879).

## Spesadoù hag an [[isspesad]]où anezhe
Seizh spesad golvaneged a ya d'ober ar genad :
* *[[Chalcomitra adelberti]]*,
** *C. a. adelberti* ha *C. a. eboensis*,
* *[[Chalcomitra amethystina]]*
** *C. a. amethystina*, *C. a. deminuta*, *C. a. kalckreuthi* ha *C. a. kirkii*,
* *[[Chalcomitra balfouri]]*,
* *[[Chalcomitra fuliginosa]]*
** *C. f. aurea* ha *C. f. fuliginosa*,
* *[[Chalcomitra hunteri]]*,
* *[[Chalcomitra rubescens]]*
** *C. r. crossensis*, *C. r. rubescens* ha *C. r. stangerii*,
* *[[Chalcomitra senegalensis]]*
** *C. s. acik*, *C. s. gutturalis*, *C. s. lamperti*, *C. s. proteus*, *C. s. saturatior* ha *C. s. senegalensis*.

Seitek (17) isspesad en holl.

## Liammoù diavaez

## Notennoù ha daveennoù
Leptocoma

***Leptocoma*** a zo ur genad e rummatadur an evned, krouet e 1850 gant an evnoniour alaman Jean Cabanis (1816-1906).

## Spesadoù hag an [[isspesad]]où anezhe
C'hwec'h spesad golvaneged a ya d'ober ar genad :
* *[[Leptocoma aspasia]]*
** *L. a. aspasia*, *L. a. aspasioides*, *L. a. auricapilla*, *L. a. auriceps*, *L. a. caeruleogula*, *L. a. chlorolaema*, *L. a. christianae*, *L. a. cochrani*, *L. a. corinna*, *L. a. cornelia*, *L. a. eichhorni*, *L. a. grayi*, *L. a. maforensis*, *L. a. mariae*, *L. a. mysorensis*, *L. a. nigriscapularis*, *L. a. porphyrolaema*, *L. a. proserpina*, *L. a. salvadorii*, *L. a. sangirensis*, *L. a. talautensis* ha *L. a. veronica*,
* *[[Leptocoma brasiliana]]*
** *L. b. axantha*, *L. b. brasiliana*, *L. b. emmae*, *L. b. eumecis* ha *L. b. mecynorhyncha*,
* *[[Leptocoma calcostetha]]*,
* *[[Leptocoma minima]]*,
* *[[Leptocoma sperata]]*
** *L. s. henkei*, *L. s. juliae*, *L. s. sperata* ha *L. s. trochilus*,
* *[[Leptocoma zeylonica]]*
** *L. z. flaviventris* ha *L. z. zeylonica*.

Tri isspesad ha tregont (33) en holl.

## Liammoù diavaez

## Notennoù ha daveennoù
Marc-Athanase-Parfait-Œillet Des Murs

**Marc-Athanase-Parfait-Œillet Des Murs**, bet ganet d'ar 17 a viz Ebrel 1804 e Pariz (Seine, Bro-C'hall) hag aet da Anaon d'ar 25 a viz C'hwevrer 1894 e Nogent-le-Rotrou (Eure-et-Loir, Bro-Chall), a oa un evnoniour gall.

## Listenn al [[labous]]ed studiet gantañ
### [[Kerentiad]]où
* **N** : Nyctibiidae.
### [[Genad]]où
* **C** : *[[Casiornis]]*,
* **G** : *[[Galbalcyrhynchus]]*,
* **R** : *[[Rhynochetos jubatus|Rhynochetos]]*.
### [[Spesad]]où
* **A** : *[[Accipiter toussenelii]]*,
* **C**
: *[[Charmosyna diadema]]*, *Circaetus beaudouini* (skoulerer Beaudouin), *[[Conopophaga peruviana]]*, *[[Coracina analis]]*, *[[Cyanoramphus saisseti]]*,
* **D** : *[[Drymotoxeres pucheranii]]*,
* **G**
: *[[Galbalcyrhynchus leucotis]]*, *[[Gallirallus lafresnayanus]]*, *[[Grallaria guatimalensis]]*, *[[Grallaria squamigera|squamigera]]*, *[[Gymnomyza aubryana]]*,
* **H**
: *[[Haliaeetus vociferoides]]*, *[[Hapalopsittaca amazonina]]*, *[[Hylophylax punctulatus]]*,
* **L** : *[[Lanius excubitoroides]]*,
* **M**
: *[[Melozone biarcuata]]*, *[[Merops nubicoides]]*, *[[Mesitornis unicolor]]*,
* **P**
: *[[Phalcoboenus carunculatus]]*, *[[Ptilinopus mercierii]]*,
* **R** : *Rhynochetos jubatus* (kagou),
* **S**
: *[[Schiffornis major]]*, *[[Spizaetus isidori]]*,
* **T**
: *[[Tangara ruficervix]]*, *[[Trachyphonus darnaudii]]*,
* **Z** : *[[Zenaida auriculata]]*.

## Notennoù ha daveennoù
Elegy Written in a Country Churchyard

***Elegy Written in a Country Churchyard*** ("Klemmgan skrivet en ur iliz er maezioù") zo ur varzhoneg saoznek savet e gant ar barzh saoz Thomas Gray (1716-1771) a-c'houde marv e vignon ar barzh Richard West.
Unan eus ar brudetañ barzhonegoù saoznek eo, gwelet evel merk deroù ar romantelezh.

## Ar varzhoneg

En ur vered emañ ar barzh o sellout en-dro dezhañ hag o venegiñ ar pezh a glev hag a wel en diabell : ar goukoug, ur labourer-douar oc'h arat.

E berr e tenn d'ur *[[Memento mori]]* hag e echu e doare ur c'h-*[[Carpe diem]]*.

## Troidigezhioù
### E brezhoneg
Troet eo bet an oberenn e brezhoneg e lodenn diwezhañ al levr L'ancien Vers breton, gant Emile Ernault, e rann diwezhañ al levr, titlet *Deux autres poésies : "L'Elégie de Gray" ; "À la mémoire de Marguerite Philippe"*. 
E gwirionez eo teir zroidigezh zo eus klemmgan Thomas Gray : 
*unan e krennvrezhoneg (adal ar bajenn 50 betek 62), e gwerzennoù,
*unan e galleg (adal ar bajenn 51 betek 63),
*unan e brezhoneg a-vremañ (adal ar bajenn 64), e gwerzennoù.

### E galleg
*Gant Marie-Joseph Chénier, e 1811,
*Gant Emile Ernault, e 1912, meneget uheloc'h.
Psittacula cyanocephala

***Psittacula cyanocephala*** a zo ur spesad evned eus ar c'herentiad Psittaculidae.

Anvet e voe *Psittacus cyanocephalus* (kentanv) da gentañ-penn (e 1766) gant an naturour svedat Carl von Linné (1707-1778).

## Doareoù pennañ

## Boued
Bevañ a ra diwar frouezh a bep seurt, greun ha had peurvuiañ.

## Annez
Kavout a reer ar spesad en Iskevandir India ha Sri Lanka.

## Liammoù diavaez
*  ''Psittacula cyanocephala'' war al lec'hienn BirdLife International.
*  ''Psittacula cyanocephala'' war lec'hienn an International Union for Conservation of Nature (IUCN).

## Notennoù ha daveennoù
Aozadur an tirlu gall e Breizh e miz Eost 1914

Setu amañ **aozadur an tirlu gall e Breizh e miz Eost 1914**, pa darzhas ar Brezel-bed kentañ ; unvezioù all, diazezet e kornôg Bro-C'hall, a zo bet meneget ivez.
## 10 Korf-Lu (penngarter e [[Roazhon]])
### 19 Rannlu
#### 37 Brigadenn
* 48vet Rejimant Troadegiezh, Gwengamp,
* 71vet Rejimant Troadegiezh, Sant-Brieg. 
#### 38 Brigadenn
* 41añ Rejimant Troadegiezh, Roazhon,
* 70vet Rejimant Troadegiezh, Gwitreg.
### 20 Rannlu
#### 39 Brigadenn
* 25vet Rejimant Troadegiezh, Cherbourg,
* 136vet Rejimant Troadegiezh, Saint-Lô. 
#### 40 Brigadenn
* 47vet Rejimant Troadegiezh, Sant-Maloù, Sant-Servan,
* 7vet Rejimant Kanolierezh, Roazhon,
* 10vet Rejimant Kanolierezh, Roazhon,
* 50vet Rejimant Kanolierezh, Roazhon.
#### Unvezioù all
* 10vet Batailhon Ijinouriezh (lu gall),
* 10 Kevrenn Klañvdiourion,
* 13vet Rejimant Husarded, Dinan.
## 11 Korf-Lu (penngarter e [[Naoned]])
### 21 Rannlu
#### 41 Brigadenn
* 64 Rejimant Troadegiezh, Ankiniz, Sant-Nazer,
* 65 Rejimant Troadegiezh, Naoned. 
#### 42 Brigadenn
* 93vet Rejimant Troadegiezh, La-Roche-sur-Yon,
* 137vet Rejimant Troadegiezh, Fontenay-le-Comte.
### 22 Rannlu
#### 43 Brigadenn
* 62vet Rejimant Troadegiezh, An Oriant,
* 116vet Rejimant Troadegiezh, Gwened. 
#### 44 Brigadenn
* 19vet Rejimant Troadegiezh, Brest,
* 118vet Rejimant Troadegiezh, Kemper.
#### 11 Brigadenn
* 51 Rejimant Kanolierezh, Naoned,
* 28vet Rejimant Kanolierezh, Gwened. 
* 35vet Rejimant Kanolierezh, Gwened.

#### Unvezioù all
* 11vet Batailhon Ijinouriezh (lu gall),
* 11 Kevrenn Klañvdiourion,
* 2vet Rejimant Chaseourion, Pondi.

## Rejimantoù stag ouzh rannluioù gant o fenngarter e [[Bro-C'hall]]
* 1añ Rejimant Troadegiezh Trevadennel, Cherbourg,
* 2vet Rejimant Troadegiezh Trevadennel, Brest,
* 24re Rejimant Dragoned, Roazhon,
* 3de Rejimant Dragoned, Naoned.

## Daveennoù
Pallenn

Ur **pallenn** pe **[[golo]]** zo un dilhad-gwele, lakaet war-benn ul liñsel evit derc'hel tomm d'ar c'housker.

Alies e vezont graet gant gloan pe kotoñs.

## Pennadoù kar
*poncho
*sac'h-kousket
*golc'hed
Stephenson Robert Clarke

Ar c'horonal **Stephenson Robert Clarke**, bet ganet d'ar 1añ a viz Gouere 1862 e ? hag aet da Anaon d'an 3 a viz Du 1948 e ?, a oa un ofiser er British Army koulz hag ur beajour, chaseour jiboez bras, ul louzawour hag un naturour breizhveuriat.

## Listenn al [[labous]]ed studiet gantañ
### [[Spesad]]où
* **C** : *[[Columba oliviae]]*,
* **H** : *[[Heteromirafra archeri]]*,
* **L**
: *[[Linaria johannis]]*, *[[Lybius chaplini]]*.
### [[Isspesad]]où
* **A** : *[[Alaemon hamertoni|Alaemon hamertoni tertius]]*, *[[Apus niansae|Apus niansae somalicus]]*,
* **O** : *[[Oenanthe scotocerca|Oenanthe scotocerca spectatrix]]*.

## Notennoù ha daveennoù
Prenadenn Louiziana

**Prenadenn Louiziana** (*Louisiana Purchase* e saozneg) a oa bet graet gant SUA e 1803 digant Bro-C'hall pa he devoa gwerzhet ouzhpenn 2 144 476&nbsp;km² a zouaroù (529 911 680 *acre*) evit ar priz a 3 cent an *acre*, da lavarout eo 15 milion a zolaroù pe 80 milion a lurioù gall. Indianed a oa o chom war an douaroù-se met ne oa ket bet goulennet o ali.
Chenorhamphus

***Chenorhamphus*** a zo ur genad e rummatadur an evned, krouet e 1878 gant ar skiantour gall Émile Oustalet (1844-1905).

## Spesadoù
Daou spesad golvaneged a ya d'ober ar genad :
* *[[Chenorhamphus campbelli]]*,
* *[[Chenorhamphus grayi]]*.
O c'havout a reer e Ginea Nevez.

## Rummatadur
Renket e vezent er genad *[[Malurus]]* kent.

## Notennoù ha daveennoù
Malurus pulcherrimus

***Malurus pulcherrimus*** a zo ur spesad golvaneged eus ar c'herentiad Maluridae.

## Doareoù pennañ

## Boued
Bevañ a ra diwar c'hwiled (hag al larvenned anezhe), gwesped, merien ha divellkeineged bihan all.

## Annez

Ar spesad zo brosezat e mervent Aostralia ar C'hornôg ha Ledenez Eyre, Aostralia ar Su.

## Liammoù diavaez
*  ''Malurus pulcherrimus'' war al lec'hienn BirdLife International.
*  ''Malurus pulcherrimus'' war lec'hienn an International Union for Conservation of Nature (IUCN).

## Notennoù ha daveennoù
Frumka Płotnicka

**Frumka Płotnicka** (Pinsk, 1914-1943 Będzin) a oa ur stourmerez polonat enepnazi yuzev e-pad an Eil Brezel-bed. Perzh a gemere er ŻOB, an Emsav Stourmerien Yuzev, hag ezel e oa eus Dror, Emsav ar Sionourien. Kenaozañ a reas emzifenn geto Varsovia, ha prientiñ Emsavadeg Geto Varsovia. Pa voe distrujet ar geto gant an nazied ez eas da greisteiz Pologn (tolead Dąbrowa). War ali Mordechai Anielewicz ec'h aozas neuze ur skourr eus ar ŻOB en Będzin, gant skoazell Józef ha Bolesław Kożuch hag ivez Cwi (Tzvi) Brandes. Prestik goude e voe test eus distruj getoioù Sosnowiec ha Będzin gant an Alamaned. 

E miz Eost 1943 e voe aozet un emsavadeg en Będzin ha Sosnowiec a-enep an Alamaned. Meur a zevezh e padas, goude ma oa deuet an SS da freuzañ al linenn difenn goude un nebeud eurvezhioù. Mervel a reas Frumka Płotnicka d'an 3 a viz Eost 1943 en ur bunker e Będzin e-pad ar stourm.

Medalennet e voe gant ar C'huzul-Dieubiñ en Ebrel 1945.
Phyllis Diller

**Phyllis Diller**, bet ganet **Phyllis Ada Driver** e Lima (Ohio, Stadoù-Unanet Amerika) d'ar 17 a viz Gouere 1917 hag aet da Anaon d'an 20 a viz Eost 2012 e Los Angeles (Kalifornia, SUA), a oa un arzourez stadunanat. Aktourez, skrivagnerez, fentigellourez, ha tresourez e oa.
Tangara peruviana

***Tangara peruviana*** a zo ur spesad golvaneged eus ar c'herentiad Thraupidae.

Anvet e voe *Tanagra peruviana* (kentanv) da gentañ-penn (e 1806) gant al loenoniour gall Anselme Gaëtan Desmarest (1784-1838). Staget e voe an anv-gwan "peruviana" ouzh anv ar genad *[[Tangara (genad)|Tanagra]]* dre ma krede da skiantourien ar c'houlz e oa ar spesad a orin eus Perou, e gaou siwazh dezhe...

## Doareoù pennañ

## Boued

## Annez
Ar spesad zo brosezat e douaroù izel gevred Brazil (eus stad Rio de Janeiro da hini Santa Catarina).

## Liammoù diavaez
*  ''Tangara peruviana'' war al lec'hienn BirdLife International.
*  ''Tangara peruviana'' war lec'hienn an International Union for Conservation of Nature (IUCN).

## Notennoù ha daveennoù