open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Kwame Nkrumah

**Kwame Nkrumah** (21 a viz Gwenholon 1909 e Nkroful, Ghana - 27 a viz Ebrel 1972
e Bukarest, Roumania) a oa brogarour, politikour ha prezidant kentañ Ghana.

Goude e studioù kaset e Breizh-Veur hag e SUA e tistroas d'e vro e 1947 ma voe pennsekretour an *United Gold Coast Convention*, ur strollad dizalc'hour. Goude manifestadegoù e meur a gêr eus Ghana e 1948 e voe kaset d'an toull-bac'h gant ar Saozon e-pad ur miz. Goude-se e foetas bro ha gounit tud d'e vennozhioù hag e 1949 e savas ur strollad politikel, ar *Convention People's Party*. Bac'het e voe adarre e 1950. E 1951 e tivizas ar Saozon dilezel Ghana hag aozañ un dilennadeg. Nkrumah a voe dilennet, daoust dezhañ bezañ en toull c'hoazh d'ar mare-se. Dieubet e voe un nebeud devezhioù goude. E miz Meurzh 1952 e voe dilennet da vinistr kentañ.

Disklêriet e voe dizalc'hiezh Ghana d'ar 6 a viz Meurzh 1957. Tri bloaz goude e voe embannet ur Vonreizh nevez a lakae Ghana da vezañ ur republik. Nkrumah a c'hounezas an dilennadeg aozet e miz Ebrel 1960 ha mont da brezidant kentañ ar Stad nevez d'ar 1añ a viz Gouere.

E miz C'hwevrer 1966 e voe distroadet en un taol-Stad pa oa o veajiñ e Sina ha Norzh Viet Nam. Ne zistroas morse d'e vro ha chom a reas e Ginea. E miz Eost 1971 ec'h eas d'an ospital da Roumania hag eno e varvas d'ar 27 a viz Ebrel 1972.
Ceredig ap Gwallog

**Ceretic**, pe **Ceredig ap Gwallog** a oa roue diwezhañ Elmet, ur rouantelezh vrezhon lec'hiet e kornog Yorshire (West Riding of Yorkshire) er . Hervez Bede e oa Ceredic *Roue ar Vrezhoned*, met marteze ne oa nemet roue Brezhoned an tolead-se. Mab e oa da Gwallog ap Llaennog, meneget gant ar barzh brezhon Taliesin.

En e lez e vefe bet degemeret Hereric, tad Santez Hilda (ganet e 614), ezel eus familh roueel Deira, goude ma oa bet kaset kuit gant ar roue Æthelfrith Northumbria, en devoa diskaret ar roue Edwin Northumbria.

Pa zistroas Edwin Northumbria er galloud e 617, e teuas Edwin da aloubiñ e vro, voe kaset kuit Ceretic. Marteze en devoa kemeret perzh e muntr tad Hilda, dre gontamm. Staget e voe Elmet ouzh Northumbria.

Hennezh moarvat eo ar priñs Ceretic a zo meneget e varv en Annales Cambriae en 616 (pe marteze 617, pe 618).

## Levrlennadur
*Rachel Bromwich, Trioedd Ynys Prydein (Caerdydd, 1960; adembannet e 1991)

## Liammoù diavaez
*Early British Kingdoms: Ceretic, King of Elmet

## Notennoù
Kerniel

**Kerniel** a c'hall bezañ meur a dra:
*liester ar ger korn
*Kerniel (Belgia), ur gêriadenn e Belgia, e kumun Borgloon
Emgann Ellendun

En Ellendun ( Wroughton e Wiltshire hiziv), e 825, e c'hoarvezas **Emgann Ellendun**, etre Wessex, rouantelezh pennañ su bro-Saoz, ha Mercia stad pouezusañ Preden d'ar mare-se, hag he doa staget pe lakaet dindan hec'h aotrouniezh an holl rouantelezhioù arall nemet Northumbria.

N'anavezomp netra diwar-benn an emgann end-eeun met ur faezhidigezh vras e voe evit Mercia a voe torret he nerzh milourel.

## Pouez istorel

Merkout a reas emgann Ellendun fin aotrouniezh Mercia e Bro-Saoz ha deroù hini Wessex. Goude an emgann e kasas Egbert Wessex un arme da Gent da ziarbenn Balred Kent. Rouantelezhioù Sussex, Surrey hag Essex a dremenas dindan aotrouniezh Wessex - peogwir e oant bet skrapet digent e gerent hervez ar C'hronik Angl-ha-saoz - ha rediet e voe roue diwezhañ Essex, Sigered da repuiñ e Mercia.

N'eo ket ket sklaer pegoulz e c'hoarvezas an darvoudoù-se met war a seblant e oa dalc'het Kent gant Balred betek 826 ha n'eo ket dic'hallus e vije chomet Essex dindan levezon Mercia betek 829

Anglia ar reter a oa ur Stad e gwazoniezh Mercia ha goulenn a reas gwarez Wessex e 826. Beornwulf a voe lazhet en emgann en ur esaeañ adaloubiñ e sujed kozh. E 829 ez eas Mercia hogozik da get pa oa aloubet gant Egbert met divarrek e voe d'he mirout hag he frankiz a adkavas e 830.

## Daveoù
Lastez nukleel

Al **lastez nukleel** pe **lastez skinoberiant** eo ar pezh a chom goude implij an uraniom er c'hreizennoù nukleel, pe implij binvioù pe traoù a bep seurt a zo danvez skinoberiant enno. 

Dekmilbloazioù a soñjer e c'hall bezañ buhez ar re dañjerusañ, ha n'ouzer ket petra ober ganto. 

En Alamagn e kreded e oa bet diskoulmet kudenn al lastez nukleel gant ar mengleuzioù holen, betek miz Mezheven 2008 ma'z eus c'hoarvezet ur gwallzarvoud en unan ha gwelet e oa toulloù ha fuerezh en irc'hier enderc'hel.

## Notennoù ha daveennoù
Funk

Ar **funk** zo un doare sonerezh ganet e Stadoù-Unanet Amerika er bloavezhiou 1960 ha 1970, diwar emdroadur ha meskaj doareoù soul ha jazz. Anevezout a reer ar funk dre e lusk, ma c'hoari ar gitar-boud hag an taboulinou ur rol a-bouez.

Arzourien bennañ ha brudetañ ar funk eo : 

* James Brown
* Maceo Parler
* Fred Wesley
* Kool and The Gang
* Parliament
* Sly and The Family Stone
* Zapp
* Fatback
* Aurra
* The Bar-Kays
* Ohio Players
* Brass Construction
* Bootsy Collins
* Roger
* B.T. Express
* Brick
* Cameo
Lezvreur

**Lezvreur** pe **hantervreur** un den eo an hini en deus pe an hevelep tad pe an hevelep mamm hepken.

## Gwarizi
Kaoz eus gwarizi a vez er mojennoù pa vez anv eus lezvreur pe lezc'hoar. Peurvuiañ e weler ar vamm nevez o klask diberc'henniñ ar mab henañ evit he mab. 

## Lezvreudeur
*C'hrisippos, lezvreur henañ Tiestes hag Atreüs,lazhet ganto 
*Hoel Iañ ha Drogon, en Xvet kantved e Breizh.
Noureddine Ziane

**Noureddine Ziane** a zo bet ganet e 1975.

Ur c'hoarier echedoù marokan ha SUAat eo.

Mestr Broadel eo.

13 vloaz edo pa grogas c'hoari an echedoù.

P'edo 15 vloaz e teuas ar maout gantañ e Kampionad Echedoù Maroko er rummad "Mibion".

E 1994 e voe Kampion Echedoù Skolioù-Uhel New York.

C'hoari a reas an echedoù evit Skol-Veur Dallas (Texas, SUA). Eno e voe e-mesk ar re gentañ oc'h ober o studi war an echedoù.

A-gevred gant Katie Stone e krouas ar gompagnunezh *USA Chess*.

Kelenn a ra an echedoù e Dallas.

2 185 edo e renk Elo e miz Du 2025.

Un aotreegezh war ar stlennegezh en-deus.

C'hoarier poker a-vicher eo, pezh a lak anezhañ da veajiñ en diavaez ag e vro alies.
## Daveoù

## Liammoù diavaez
* E fichenn FIDE
* E c'hoari e Chessgames
* Lec'hienn e gleub, ''Noureddine Ziane's Chess Academy''
Westfalen

**Westfalen** (hervez an anv alamanek), a-wechoù **Westfalia** (hervez an anv latin) zo ur rannvro istorel eus Alamagn, hag ur rouantelezh kozh, entre ar stêrioù Weser ha Roen.

Kemm a reer etre:
* Dugelezh Westfalen 
* Rouantelezh Westfalen
* Proviñs Westfalen 
* Stad Nordrhein-Westfalen. 

## Pennadoù kar
* Lur Westfalen
* Westfalia
* Westphalia
Hippokrates

**Hippokrates Kos** pe **Hippokrates** (henc'hresianeg: Ἱπποκράτης *Hippokrátēs*), ganet war-dro -460 en enez Kos, da vare Kantved Perikles, ha marvet war-dro -370 e Larissa, a oa ur mezeg en Henc'hres. Gwelet e vez evel ur mezeg eus ar re vrasañ en istor ar vezegiezh. Kinniget eo evel tad mezegiezh broioù ar c'hornôg abalamour d'ar pezh en deus degaset d'an danvez-mañ evel diazezer ar Skol vezegiezh hipokratek. Ar skol-mañ a dreuzfurmas a-grenn ar vezegiezh en Henc'hres, oc'h ober anezhi un danvez a-ziforc'h, disheñvel diouzh an danvezioù all a veze liammet outi da gustum (teürgiezh ha prederouriezh peurgetket), hag ur vicher wirion. 

Koulskoude e vez mesket alies oberoù saverien ar C'horpus hag implijerien ar vezegiezh hipokratek, ha re Hippokrates e-unan. Anavezout a reer nebeut-kenañ eus ar pezh en deus soñjet, graet ha skrivet Hippokrates. Lod a ra ivez kentañ mezeg an istor eus Imhotep eus Henegipt. Taolennet e vez Hippokrates peurliesañ evel skouer ar vezeien. Krediñ a reer en dije lakaet studi reizhadek ar vezegiezh klinik d'ober araokadennoù bras, o tiverrañ anaoudegezh ar skolioù mezegiezh a oa bet en e raok, hag o kemenn doareoù ober divezel d'ar vezeien er C'horpus hipokratek hag en oberennoù all. 

## Buhez

A-du emañ an istorourien da lâret e oa ganet Hippocrates war-dro 460 kt JK en enez Kos, en Henc'hres. Ur mezeg hag ur c'helenner brudet e voe.

Titouroù all diwar-benn e vuhez n'int ket asur. Soranos Efesos, ur ginekologour gresian eus an eil kantved a voe kentañ buhezskriver Hippokrates, ha mammenn bennañ an titouroù hon eus diwar-benn ar mezeg brudet eo e zanevelloù. Titouroù all zo deut betek ennomp a-drugarez da skridoù Aristoteles, skrivet er , eus ar *[[Souda]]* skrivet en  goude JK ha da oberennoù Yann Tzetzes savet en  goude JK. Daou vab Hippokrates, Thessalos ha Drakon, hag e vab-kaer, Polybios, a voe e ziskibled. Hervez Galenos, ur medisin gresian en deus bevet diwezhatoc'h, e oa Polybios warlerc'hiad gwirion Hippokrates. Drakon ha Thessalos o doe pep a vab anvet Hippokrates, ar pezh a c'hell lakaat unan da faziañ.
Mervel a reas Hippokrates war-dro 370 kent JK.

Hervez Soranos e oa Herakleides, ur medisin, a oa tad Hippokrates. Praksitela, merc'h Tizane, e oa e vamm. Soranos a lavar ivez e teskas Hippokrates ar vezegiezh gant e dad hag e dad-kozh, hag e studias danvezioù all gant Demokritos ha Gorgias. Mont a reas Hippokrates war ar studi en asklepieion Kos moarvat, ha kentelioù en doe digant Herodikos, ur mezeg eus Trakia. Ar meneg nemetañ zo graet eus Hippokrates en e amzer a gaver e diviz Platon, *[[Protagoras (diviz)|Protagoras]]*, ma teskriv Hippokrates evel "Hippokrates Kos, an Asklepiad". Hippokrates a labouras evel mezeg hag a gelennas a-hed e vuhez. Beajiñ a reas ken pell ha Thessalia, Trakia, ha Mor Marmara. Aet e vije da anaon e Larissa moarvat da 83 pe 90 vloaz, daoust ma lavar skrivagnerien zo e vevas pelloc'h evit 100 vloaz.

## Pennadoù kar
* Le Hippokrates 

## Notennoù
Westfalia

**Westfalia** zo 

*un anv latin deuet diwar an anv alamanek Westfalen, a vez implijet ivez e brezhoneg
**anv ur c'harr graet gant Volkswagen
*Westfália, ur gêr e Brazil e stad Rio Grande do Sul, en ur c'hornad-bro bet poblet gant Alamaned.

## Gwelout ivez
*Westphalia
Jakobinegezh

Ar **jakobinegezh** zo ur gelennadurezh politikel c'hall.

## Istor
Ar jakobinegezh eo meizad izili klub ar Jakobined e-pad an Dispac'h gall.

## Hiziv
Nac’h a ra ar jakobinegezh reizhiad an urzhioù hag embann a ra madelezh hollvedel.

## Levrlennadur
;Oberennoù istorel
* Pierre Rosanvallon, *Le modèle politique français, la société civile contre le jacobinisme de 1789 à nos jours*, Paris, Éditions du Seuil, collection L'Univers historique, 2004, 445 p.
* Michel Vovelle, *Les jacobins. De Robespierre à Chevènement*, Paris, Éditions la Découverte, 1999, 189 p.
* Claude Mazauric, « Le jacobinisme », in Albert Soboul (dir.), *Dictionnaire historique de la Révolution française*, Presses universitaires de France, 1989, 1132 p.
* François Furet, « Le jacobinisme », in François Furet, Mona Ozouf (dir.), *Dictionnaire critique de la Révolution française*, Paris, Flammarion, 1988, 1122 p. et 32 p. de planches en noir et en couleur
* Gaston Martin, *Les Jacobins*, PUF, collection Que sais-je ?, 1945, 120 p.
;Dihelloù a bep seurt
* Pennad-kaoz gant Jean-Luc Mélenchon e-barzh *[[Libération]] * ar 4 a viz Kerzu 2001
* Henri Giordan, « Langue française et néo-jacobinisme », *[[Libération]]*, 4 a viz Eost 1992
## Notennoù ha daveennoù
Enezenn ar mirdioù

**Enezenn ar mirdioù** (alamaneg : *Museumsinsel*) e Berlin, a zo hanter (tu norzh) enezenn Spreeinsel, war ar stêr Spree (an hanter all, er su, a zo anvet Fischerinsel, enezenn ar pesketour). E karter Mitte emañ. Krouet eo bet e 1841, pa fellas d’ar roue Friedrich Wilhelm IV Prusia lakaat al lodenn-se eus an enezenn da vezañ gouestlet d’an arzoù ha d’ar skiantoù. Un diazezadur foran (en alamaneg : *Stiftung Preußischer Kulturbesitz*) e teuas da vezañ goude 1918.
E-touez ar mirdioù a gaver enni emañ ar re da heul : 
* Mirdi Bode (digoret e 1904)
* Alte Nationalgalerie (savet e 1876)
* Mirdi Pergamon (1930) 
* Altes Museum (savet e 1830)
* Neues Museum (savet e 1859) 
* Berliner Dom

Abaoe 1999 emañ an enezenn war roll glad ar bed (UNESCO).


  Skeudenn:Bodemuseum.jpg| Mirdi Bode 
  Skeudenn:Neues Museum Aegyptischer Hof.jpg| porzh egiptian en Neues Museum
  Skeudenn:AlteNationalgalerie_1a.jpg| Alte Nationalgalerie
  Skeudenn:Pergamonmuseum Front.jpg| Mirdi Pergamon


## Liammoù diavaez
* Lec’hienn ofisiel  
* Museum Island — Gwel meur (360°) etregwezhiat e-pad Gouel ar gouleier
Westphalia

**Westphalia** eo stumm latinekaet, ha stumm saoznek, an anv-lec'h alamanek Westfalen, skrivet ivez Westfalia e brezhoneg. 

E gavout a reer ivez en anvioù kêrioù zo eus SUA:
*Westphalia (Iowa)
*Westphalia (Kansas)
*Westphalia (Michigan)
*Westphalia (Missouri)
*Westphalia (Texas)

Hag ivez en anv un asteroidenn:
*930 Westphalia

## Gwelout ivez
* Westfalia
Rouantelezh Westfalen

**Rouantelezh Westfalen** zo ur rouantelezh istorel a zo bet anezhi e-pad 6 vloaz, etre 1807 ha 1813 en Alamagn. Dizalc'h e oa en-ofisiel, met dindan dalc'h Bro-C'hall e oa e gwirionez, hag ar roue e oa Jérôme Bonaparte, breur an impalaer gall Napoleone Buonaparte, ha savet e oa ar vro evitañ. Anvet e oa war-lerc'h Westfalen met ne oa ket kalz douaroù boutin etre ar rannvro orin hag ar rouantelezh e gwirionez.

Krouet e oa bet **Rouantelezh Westfalen** e 1807 gant douaroù tennet digant rouantelezh Prusia war-lerc'h Peoc'h Tilsit. En o zouez 
* dugelezh Magdeburg 
* Hannover, 
* dugelezh Braunschweig-Lüneburg 
* Hessen. 
E Kassel edo ar gêrbenn, hag e palez Wilhelmshöhe edo lez ar roue, adanvet *Napoleonshöhe*. Edo ar rouantelezh ivez e-barzh Kengevread ar Roen. 

Ur stad-skouer hervez an doare napoleonek e oa: ur vonreizh skrivet a oa, un nebeud kemmoù kevredigezhel a oa bet graet, distroadet ar servelezh, roet ar gwir da ren embregerezhioù, ha lezennaoueg Napoleon. Lakaet e oa bet ar sistem metrek da dalvout evit ar pouezioù ha muzulioù. Evit ar gwir da gomz a oa troc'het berr.

Kentañ kefridi ar rouantelezh e oa pourchas soudarded d'an impalaer gall ha degas arc'hant d'ober brezel. Kalz Westfaleniz a varvas er brezel a-enep Rusia e 1812. Harozel e voe emzalc'h ar Warded Westfalenat en emgann Borodino.

E miz Gwengolo 1813 e voe kemeret kêr Kassel gant Kozaked rus war-lerc'h dezho faezhañ an arme c'hall. A-benn ar 1añ a viz Here e oa ar rouantelezh a-bezh e-dalc'h ar Gozaked, met tri deiz war-lerc'h setu distro Girolamo gant soudarded c'hall, ha kemeret Kassel ganto.
Fernsehturm Berlin

**Fernsehturm** Berlin a zo un tour a oa implijet evit skignañ abadennoù skinwel. Ur ger alamanek eo *Fernsehturm*, a dalvez da aroueziñ kement tour a skign skinoù sinwel pe re skingomz.
Hiziv an deiz ez eus warnañ skingaserioù FM ha TNT.

Savet eo bet etre ar 4 a viz Eost 1965 hag an 3 a viz Here 1969, diwar tresoù ar savour anvet Hermann Henselmann. Savadur uhelañ Berlin eo (368 m), hag un arouez eus Berlin ar Reter ivez. War Alexanderplatz emañ. An doenn anezhañ a zo da 250 m uhelder, an estaj diwezhañ da 210 m uhelder. Teir fignerez a zo. E penn an tour ez eus ur preti gwel meur, hag a dro warnañ e-unan.

### Liammoù diavaez
*  Fernsehturm Berlin war lec’hienn Skyscraperpage
*  Fernsehturm Berlin war lec’hienn Emporis
* Sell dre loarell war WikiMapia
* Fichenn war lec’hienn StructuraE


Skeudenn:BerlinFernsehturmFootball.jpg|Sferenn ar Fernsehturm kinklet da vare Kib mell-droad ar bed 2006
Skeudenn:Fernsehturm Berlin view from inside 20070228.jpg| Sell eus an diabarzh, 2007
Skeudenn:Berlin Alexanderplatz BW 3.jpg|Sell eus an traoñ
Skeudenn:Berlin_Fernsehturm_Festival_of_Lights_2007.jpg| Fernsehturm Berlin e-pad Gouel ar Gouleier 2007 
Skeudenn:TV_Tower.jpg| Fernsehturm Berlin e miz Genver 2008
Rotes Rathaus

***Rotes Rathaus*** (ti-kêr ruz), a zo ti-kêr Berlin. Sez ar maer-gouarnour eo ha hini sened Berlin eo ivez. Savet eo war Rathausstraße, e karter Mitte. Anvet eo evel-se abalamour da liv an danvez (brik) bet implijet evit e sevel.

## Savouriezh
Savet eo bet etre 1861 ha 1869 gant ar savour Hermann Friedrich Wäsemann, diwar skouer savadurioù doare azginivelezh italian (gwelout Ferrare ha Bolonia). An tour-ged a zo diazezet war skouer iliz-veur Itron Varia Laon (Bro-C’hall).
Savet eo bet en ul lec’h bet stag a-viskoazh ouzh ensavadurioù kêr Berlin.
E 1879 e voe bet ouzhpennet ur c’houriblenn, warni tud ha darvoudoù stag ouzh istor Berlin, hag ivez ouzh emdroadur ar gêr a-fet skiantoù hag armerzh.
An delwennoù a zo er porzh a zo bet ouzhpennet e 1958. Savet int bet gant Fritz Kremer, aroueziñ a reont pobl Berlin oc’h adsevel ar gêr.

## Istor
Pa oa rannet Berlin e oa ti-kêr Berlin ar Reter.
Ti-kêr Berlin ar C’hornôg a oa e karter Schöneberg (*[[Rathaus Schöneberg]]*). Deuet eo ar Rotes Rathaus da vezañ ti-kêr Berlin e he fezh abaoe unvanidigezh 1991.

## Liammoù

* Rotes Rathaus war lec'hienn CityMayors 
* Gwel meur a 360°
Gendarmenmarkt

**Gendarmenmarkt** a zo ur blasenn e kreiz-kêr Berlin. 
Klec’hiet eo gant savadurioù dibar : Konzerthaus Berlin (sal sonadegoù) ha div iliz-veur : an hini c’hall hag an hini alaman.
E-kreiz ar blasenn emañ delwenn ar barzh Friedrich Schiller.

Krouet eo bet gant Georg Christian Unger e dibenn ar XVIIvet kantved. D’ar mare-se e oa anvet *Linden-Markt*. An anv a-vremañ a zo diazezet war ar rejimant archerien a voe eno betek 1773. Er memes bloavezh eo bet kemmet ar blasenn gant Georg Christian Unger.
Lod brasañ savadurioù ar blasenn a zo bet distrujet e-pad an eil brezel bed, adsavet int bet goude-ze, dres evel ma oant.

Gwelout ivez :
* Französischer Dom
* Deutscher Dom
* Konzerthaus Berlin
Loeiz Andouard

**Loeiz Andouard** (*Louis Fernand Andouard* e marilh ar boblañs) a zo ur skrivagner brezhonek hag ur c'helaouenner a vicher war dachenn traoù ar mor hag ar peskerezh. Ganet eo bet e Binig d'ar 16 a viz Even 1904 ha marvet e Pleherel e 1985.

Skrivet en deus o sinañ gant an anvioù-mañ : Farnachanavan, Erel Keralban, Aberhel, L.F.A.

## Buhez
Mab e oa da Loeiz Andouard, brigader er maltouterezh, ha da Adelaide Flouas.
E 1921 ez eas da Skol ar Verdeadurezh-kenwerzh e Pempoull hag e tapas un testeni kabiten-hirdreizher. Etre an Havr-Nevez ha Madagaskar e verdeas war listri-kenwerzh, met pa darzhas an enkadenn armerzhel e 1931 e voe dislestret.
Kavout a reas ul labour kelaouenner er gelaouenn "La Voix du Marin" e Sant-Maloù.
Dimeziñ a reas e 1935 gant Fant Rozeg-Meavenn ha tri bugel o devoe. Goude ma oa echu desevel anezho e tivizjont terriñ an dimeziñ e 1969 hep mirout un enebiezh bennak etrezo.
Mignon e oa da Yann Sohier ha kalz a zarempredoù en doe gant skrivagnerien vrezhonek evel Roparz Hemon ha gwalarnerien all.E 1941 e teuas da vezañ pennskridaozer ar gelaouenn *[[Arvor (kazetenn)|Arvor]]* bet krouet gant Roparz Hemon.

Bevañ a reas e Pariz etre 1943 ha 1969. Reiñ a reas kentelioù brezhoneg e Kêr Vreizh hag ober a reas wardro ur strollad c'hoariva. Skrivet en deus pennadoù evit *[[Al Liamm]]* hag *[[Hor Yezh]]*.

Deskiñ a reas iwerzhoneg ken e c'hellas treiñ barzhonegoù ha danevelloù iwerzhonek e-leizh. Goude e varv e voe embannet e c'h-*Geriadur Iwerzhoneg-Brezhoneg* echuet gant Éamon Ó Ciosáin (Mouladurioù Hor Yezh, 1987).

## Oberenn
#### Studi
**Ar grilheta e Breizh*, studiadenn. Sterenn, niverenn 2, 1941
**[[Brezhoneg ar Mor]]*, Hor Yezh, 95, 1974
**[[Jakez Karter]], moraer ha kavadenner brudet [[Kanada]]*, Mouladurioù Hor Yezh, 1984, 144 p.
**Lestr Jakez Karter*, skrivet gant Dan Lailler, skeudennet gant François Vincent, Loeiz Andouard, Gwendal Denez ha Pêr Denez o deus graet evezhiadennoù war c'heriaoueg ar mor. An Here, 1984. 
**Geriadur Iwerzhoneg-Brezhoneg*, gant Eamon O Ciosain, Mouladurioù Hor Yezh, 1987, 240 p

#### Troidigezhioù
**Eun hir a gousk*, hervez Washington Irving, Gwalarn, niv. 52/3, 1933
**Pa gan ar galon*, hervez Douglas Hyde, Gwalarn 90/5, 1936
**Isagan*, gant Padraic Mac Piarais, skeudennaouet gant Juliana Brohan. Imbourc'h, 1979. 200 pajennad.

#### Kenlabour
Kenlabouret en deus gant meur a gelaouenn vrezhonek : Gwalarn, Breiz Atao, Kornog, Studi hag Ober, Sterenn, Arvor, Kaieroù Kristen, Al Liamm... Gwelout Geriadur ar Skrivagnerien ha Yezhourien (p. 19-20), Lukian Raoul, Al Liamm, 1992.432 p.

## Levrlennadur
**Loeiz Andouard, ur stourmer kalonek ha divrall*, pennad gant B. an Nail, Al Liamm niv. 232, 1985.
Tassilon III

**Tassilon III** (742 - 794), a oa dug Bavaria hag an diwezhañ eus lignez Agilolfing. Dimeziñ a reas da Liutberga, merc'h Dider Lombardia, roue al Lombarded. 

Mab e oa da Hiltrud Bavaria, a oa merc'h bastardez Karl Martel, ha da Odilon Bavaria. Un den a renk uhel hag a bouez e oa eta. Abalamour da skoazell he ziegezh eo e c'hallas Hiltrud ren war an dugelezh da varv he fried, pa oa bihanik he mab, en 748. 

En 757 e touas Tassilon bezañ feal da roue ar Franked en kuzul-meur Compiègne. Evel-se eo e teuas da vout gwaz dindan Pepin Grenn. Goude, koulskoude, e kasas ur politikerezh dizalc'h diouzh hini ar Franked.

Dimezet e oa da Liutberga, ur verc'h da roue al Lombarded, Dider, a oa mestr en hanternoz Italia, er c'huzh-heol da zugelezh Bavaria. Harp a roas d'ar manatioù katolik ha kas a reas menec'h da avielañ Slaved Karintia etre ar stêrioù Drave ha Save. Pa voe lakaet bec'h war ar Slovened gant an Avared e voent gwarezet gant Tassilon. 

Koulskoude n'eas ket da reiñ dorn d'al Lombarded pa voe aloubet o rouantelezh ha diroueet e dad-kaer evit difenn kador Sant Pêr e Roma. A dra sur e vagas disfiz bras ouzh Karl diwar neuze. Met e-unan e oa: gronnet e voe Bavaria pa voe staget rouantelezh al Lombarded ha Frioul ouzh rouantelezh ar Franked.
Liutberga

**Liutberga Lombardia** (?-?), a oa ur briñsez lombard en VIIIvet kantved. Merc'h e oa d'ar roue Dider Lombardia hag Ansa, ha c'hoar da z-Desiderata. Dimeziñ a reas da Tassilon III, dug Bavaria, un tamm a-raok 770, da gadarnaat emglev kozh Lombardia ha Bavaria. Meur a vugel o doe.

Dimezet e oa he c'hoar Desiderata gant Karl Veur. Kaset e voe kuit un deiz gant he fried, ma savas droug e Liutberga. Sevel a reas Dider a-enep d'e vab-kaer, hag aloubet e voe Lombardia gant armeoù Karl, faezhet Dider, distrujet rouantelezh al Lombarded, ha bac'het he zud.

Ton a roas d'he fried d'en em sevel a-enep d'e genderv Karl Veur neuze. Fall e troas an afer. Pa glevas Karl e oa bet Tassilo oc'h iriennaén dre guzh gant an Avared, enebourien touet ar Franked, e voe harzet an dug, barnet ha kondaonet d'ar marv. A-benn ar fin e voe lamet e zouaroù digant Tassilon. Touzet e voe e benn, ha pennoù e dud, bugale, gwreg hag all, ha serret an holl e manatioù hervez boaz Karl Veur.

## Lignez

 ┌─ X
 ┌─ Dider Lombardia (756-† war-lerc'h 774), dug Toskana, roue al Lombarded (-774). 
 │ └─ X
 │
 **[[Gerberga Lombardia]] **
 | 
 **Liutberga Lombardia**
 |
 **[[Desiderata]] Lombardia**
 │
 │ ┌─ X
 └─ Ansa (?-?). 
 └─ X

 **Liutberga Lombardia**
 dimezet da Tassilon III*, dug [[Bavaria]] (cf. [[Agilolfing#Généalogie|Agilolfing]])*

## Pennadoù kar

Gwelout ivez 
*an anv lombardek all Liutprand
*Luitgard
 
**Troet diwar ar wikipedia saoznek.*
Emgann Anderlues

**Emgann Anderlues** a zo un emgann ag ar Brezel bed kentañ etre al Lu gall hag al Lu alaman en Anderlues hag e Leernes, e Proviñs Hainaut e Belgia, c'hoarvezet d'an 22 a viz Eost 1914. 
An 28vet Rejimant Troadeion gall a goll 9 ofisour ha 300 is-ofisour ha soudard.
Bloavezh etrebroadel ar yezhoù

Lakaet eo bet ar bloavezh 2008 da **Vloavezh etrebroadel ar Yezhoù** gant Aozadur ar Broadoù Unanet.

Lidet eo bet an darvoud gant an Akademiezh c'hall hag ar Sened gall en un doare gall.

## Liammoù
* UNESCO gateway page: "2008, International Year of Languages - Languages matter!"
* ICVWiki page on "World Network for Linguistic Diversity" (Maaya) which includes a calendar of events for IYL
* Support for International Year of Languages 2008

## References
Proviñs Westfalen

* *Ur pennad [[Westfalen]] zo ivez.*

**Proviñs Westfalen** (*Provinz Westfalen* en alamaneg) a oa ur broviñs e rouantelezh Prusia, adalek 1815, hag e Stad dieub Prusia goude-se. E 1946 e voe staget douaroù all outi, e traoñienn ar Roen, da ober stad Nordrhein-Westfalen. 

Münster e oa he c'hêr-benn. Bevennet e oa 

* en hanternoz gant Rouantelezh Hannover 
* er gwalarn gant Rouantelezh Holland,
* er c'hornôg gant proviñs ar Roen
* er c'hreisteiz gant dugelezh Nassau, priñselezh Waldeck-Pyrmont, an div Hessen,
* er reter gant Hesse électorale, rouantelezh Hannover, dugelezh Braunschweig

Teir lodenn a oa : Münster, Minden hag Arensberg. 

Enni edo 
* eskoptioù kozh Münster, Minden, Paderborn, 
* priñselezh Corvey, abati gwechall,
* kontelezh Marck, dugelezh Berg, Ravensberg, Mecklenburg, kontelezh Linange

Treuzet e oa gant ar stêrioù Ems, Weser, Lippe, Ruhr. 

## Istor
Da Brusia e oa un darn eus ar vro adal 1613. Met gant brezelioù 1806 ha 1807, ha peoc'h Tilsit da heul, e voe kollet ganti. Aloubet e voe gant Prusia e 1813 avat, war-lerc'h emgann Leipzig, ha staget outi e 1814, gant Kendalc'h Vienna.

## Liammoù diavaez

*  Proviñs Westfalen e lec'hienn "Westfälische Geschichte"
* Proviñs Westfalen er GenWiki
* Proviñs Westfalen e lec'hienn HGIS Germany
* Proviñs Westfalen e lec'hienn Preußenmuseum
Liutprand

Un anv lombardek eo **Liutprand**, ha tri den en anv-se a zo brudet en istor al Lombarded:
* Liutprand, roue al Lombarded (war-dro 680 - 744)
* Liutprand (dug Benevento) (?-759)
* Liutprand Cremona (920 pe 922 - 972), eskob hag istorour.

## Pennadoù kar

Gwelout ivez :
* an anv lombardek all Liutberga
* Luitgard
Französischer Dom

An **iliz-veur c’hall** (en alamaneg **Französischer Dom**) a zo bet savet etre 1705 ha 1785 gant hugunoded deuet da repuiñ en Alamagn. War blasenn Gendarmenmarkt emañ. Diazezet eo ar stumm anezhi war hini iliz-veur Charenton (Bro-C'hall), bet distrujet e 1688. An tour hag ar porchedoù a zo bet treset gant Carl von Gontard, hag ouzhpennet int bet 1785. An delwenn a lak ar c'hloc'h da vont en-dro a zo un arouez eus trec'h ar relijion.Kalz distruj a voe e-pad an eil brezel bed, adkempennet eo bet an iliz-veur etre 1981 ha 1987. E 1987 (da vare 750 vloaz Berlin) ez eus bet aozet ur brimbalaerezh, ennañ 60 kloc'h. Talbenn an iliz-veur a zo bet kempennet etre 2004 ha 2006 (6 milion euro o deus koustet al labourioù). En iliz-veur e kaver ur mirdi diwar-benn an hugunoded (*Hugenottenmuseum*) krouet e 1935 hag ur savenn gwel meur.

## Liamm diavaez
Lec'hienn ofisiel]
Deutscher Dom

An **iliz-veur alaman** (en alamaneg **Deutscher Dom**) a zo e su plasenn Gendarmenmarkt, e Berlin. Ur stumm pempkornek a zo anezhi.
Ar steuñv a zo bet krouet gant Martin Grünberg, hag an iliz a zo bet savet etre 1701 ha 1708 gant Giovanni Simonetti. 
Kemmet eo bet e 1785 gant Carl von Gontard, ouzhpennañ a reas an tour hag ar volz-toenn. Distruj a zo bet e 1943, kempennet eo bet etre 1982 ha 1996. Hiziv an deiz ez eus enni ur mirdi diwar-benn istor Alamagn.

## Levrlennadur
* J. Christoph Bürkle, Ivan Nemec, Jürgen Pleuser: *Der Deutsche Dom in Berlin. Kirche, Stadtzeichen, Ausstellungsbau*. Verlag Niggli AG, Sulgen/Thesen, 1997
* Sibylle Badstübner-Gröger: *Französischer und Deutscher Dom Berlin*. 3., überarb. Auflage. Schnell und Steiner, Regensburg, 2005
Konzerthaus Berlin

**Konzerthaus Berlin** (sal sonadegoù Berlin) a zo savadur nevesañ Gendarmenmarkt. Kregiñ a reas al labourioù e 1818, ha peurechuet e voe ar savadur e 1821. Ar steñv a zo bet treset gant Karl Friedrich Schinkel (d’ar mare-se e oa anvet *Schauspielhaus*) war dismantroù ar c’hoariva broadel bet distrujet gant an tan e 1817. Al lid-digor a voe d’an 21 a viz Even 1821, sonet e voe an opera
*Der Freischütz* (gant Carl Maria von Weber). A-us d'an talbenn e weler delwenn Apollon hag e garr, savet eo bet an delwenn gantChristian Daniel Rauch.
An delwennoù all hag ar bosoù a zo bet kizellet gant Tieck diwar tresadennoù Schinkel. Gantañ eo bet graet ar c’hinklañ diabarzh ivez.
Kalz distruj a voe e-pad an eil brezel bed, hag adsavet eo bet ar savadur penn-da-benn. Digoret eo bet en-dro e 1984. Ennañ e son hag e vez lojet *Konzerthausorchesters Berlin*.


Skeudenn:Schauspielhaus berlin.jpg
Skeudenn:Konzerths_3a.jpg
Skeudenn:Konzerthaus Gendarmenmarkt apel.JPG


## Liamm diavaez

* Konzerthaus Berlin
Bered yuzev Berlin

**Bered yuzev Berlin** (**Jüdischer Friedhof** en alamaneg) a zo bet savet e 1827 diwar steuñv Friedrich Wilhelm Langerhans. Lec’hiet eo e Schönhauser Allee, 23-25, e karter Prenzlauer Berg (arondisamant Pankow). E-touez an dud vrudet douaret enni emañ Max Liebermann (livour) pe c’hoazh Giacomo Meyerbeer (sonaozour). Distrujet eo bet ar vered da vare an Nazied, ha distrujoù all a zo bet e-pad an eil brezel bed. Hiziv an deiz eo bet nevesaet. Un 60 bez bennak a vez diskouezet el lapidarium. Nevesaet eo bet ar *Judengang* ivez : un hent lidek 10 metrad ledander ha 400 metrad hirder eo, drezañ e tremene ar prosesionoù kañv gwechall. Etre *Kollwitzplatz* ha *Senefelder Platz* emañ, peg ouzh moger reter ar vered. An holl baotred a ya er vered a rank gwiskañ ur c’hippa.

Gwelout ivez :
* Bered yuzev Weißensee

## Liammoù diavaez

* berlin.de: Jüdischer Friedhof Schönhauser Allee
* Jüdische Friedhöfe
* Haus der Steine (ti ar stered)
* Der Judengang
* ''Wertvolle Grabsteine gerettet'', Ur pennad er Berliner Zeitung
* ''Jüdischer Friedhof bekommt Ausstellungsraum'', Ur pennad all er Berliner Zeitung
Liutprand, roue al Lombarded

**Evit an dud all anvet Liutprand, sellout ouzh ar pennad* Liutprand.
----

**Liutprand** (ganet war-lerc'h 680 - marvet e 744) a oa mab da Ansprand, roue Lombarded Italia, ha dug Asti.

Anvet e voe da roue e miz Mezheven 712, hag e chomas betek e dremenvan.

## Istor
E-pad 32 vloaz e renas hag e klaskas unvaniñ Italia dindan ar gurunenn lombard, met bec'h en doe gant pevar fab : Kustentin, Gregor II, Gregor III ha Zakarias ; gant Lombarded all ivez : an dug Transamund II, dug Spolete, ha hini Benevento.

Klask argas Bizantiz kuit a reas, met tro-wenn a eure e 734 pa lakaas seziz war Ravenna, o c'hêr-benn.

Liutprand's Italy-it.gif|Italia goude aloubet gant Liutprand

## Levrlennadur
* Christie, Neil. *The Lombards. The Ancient Longobards.* Oxford/Cambridge: Blackwell, 1999 
* La Rocca, Cristina, *Italy in the Early Middle Ages – 476-1000*. Oxford : Oxford University Press, 2002 
* Paulus Diaconus (Paol an Diagon, VIII kantved). *Histoire des Lombards* *(Historia gentis Langobardorum)*. Turnhout : Brepols, 1996 
* Riché, Pierre. *Les Carolingiens – Une famille qui fit l'Europe*. Paris : Fayard, 2012
Istor al Lombarded

**Istor al Lombarded**, pe gentoc'h **Historia Langobardorum** hervez an anv orin, a oa ul levr diwar-benn istor pobl al Lombarded savet moarvat entre 787 ha 789 (marteze adal 784) gant al lenneg lombard, Paol an Diagon.

Diazezet eo an istor-se war danevelloù ar bobl-se, adalek an orin e Lec'hlenn betek marv ar roue meurañ Liutprand e 744, ha mesket ennañ gwirvoud ha mojennoù . Ton a ro d'e bobl, ha paouez a ra an istor gant Liutprand evit chom hep ober anv eus e faezhidigezh gant arme Franked Karl Veur e 774.

Ul levr prizius eo diwar-benn an amzer-hont, hag a zo bet lennet kenañ a-hed ar Grennamzer.

## Liammoù diavaez
*  ''Historia Langobardorum'' er Bibliotheca Augustana ;
*  Istor al Lombarded troet e saozneg gant William Dudley Foulke.
Hamburger Bahnhof (Berlin)

**Hamburger Bahnhof** a zo un ti-gar kozh e Berlin.
Lec’hiet eo e straed Invalidenstraße, e karter Moabit. Hiziv an deiz emañ ennañ **Museum für Gegenwart**, ur mirdi arzoù a-vremañ.

## An ti-gar
Savet eo bet an ti-gar gant Friedrich Neuhaus e 1846/47. Penn-kentañ an hent-houarn da vont da Hamburg e oa. Dilezet eo bet e 1884, ur wech savet ti-gar Lehrte, hag a oa da 400 m mervent d’an ti-gar a –vremañ, anvet Berlin Hauptbahnhof.

## Ar mirdi
Kalz distruj a zo bet e-pad an eil brezel bed. Nevesaet eo bet ar savadur ha krouet eo bet ar mirdi e 1996. Ennañ e c’haller gwelout oberennoù gant arzourien brudet er bed a-bezh evel Joseph Beuys, Anselm Kiefer, Roy Lichtenstein, Richard Long, Wolf Vostell, Andy Warhol pe c’hoazh Cy Twombly. E 2007 ez eus bet 250 000 gweladenner.

## Liammoù diavaez

* Hamburger Bahnhof - Museum für Gegenwart
* Hamburger Bahnhof Museumsführung
* Museum für Gegenwart Berlin
* Gebäudeeigentümer Vivico Real Estate GmbH
Kaiser-Wilhelm-Gedächtniskirche

**Iliz eñvor an Impalaer Wilhelm** (alamaneg : **Kaiser-Wilhelm-Gedächtniskirche**) zo un iliz lec’hiet e straed *[[Kurfürstendamm]]* e Berlin.
Savet eo bet etre 1891 ha 1895, diwar raktres Franz Schwechten. Fellout a rae d’an impalaer Wilhelm II Alamagn enoriñ e dad-kozh, Wilhelm Iañ. Doare romanek ha nevezromanek eo an iliz.
Distrujet eo bet e-kerzh ur vombezadeg e 1943. Ar pezh a chomas (ul lodenn eus an tour) a voe anvet *der hohle Zahn* (an dant toull).
Un iliz nevez a voe savet etre 1951 ha 1961, peg ouzh an hini gozh, diwar ur raktres gant Egon Eiermann. 
Enni ez eus ur groaz savet gant tachoù bet dastumet el lec’h m'edo iliz-veur Coventry, bet distrujet e-kerzh an Eil brezel-bed ivez.
Kensakret e voe d’ar 25 a viz Mae 1962, ar memes devezh hag iliz-veur nevez Coventry (hag a zo bet savet ivez e-kichen dismantroù an iliz-veur gozh). Ouzhpenn kroaz Coventry e kaver enni ur skeudenn ikonek anvet *Madona Stalingrad*, savet gant al letanant Kurt Reuber, e miz Kerzu 1942 e Stalingrad (Volgograd hiziv an deiz), evel arouez eus adunvanidigezh an teir bro goude an Eil Brezel bed.

## Liammoù diavaez

* Sell dre loarell war WikiMapia
*  Istor ''Madona Stalingrad'' gant Heinz Schroeter
Lombardeg

Al lombardeg a oa ur yezh c'hermanek, hini al Lombarded a aloubas Italia e 568. Fatañ a reas ar yezh adal ar , ha kregiñ a reas an alouberien da ober gant nevezlatin ar vroiz. E 643 e voe graet embann Rotari e latin gant al Lombarded, goude ma oa un toullad gerioù lombardek e-barzh, latinekaet ar pep brasañ. Gerioù o tennañ d'ar gwir lombard e oant, ha ne oa ket o c'hevatal e latin. Bev e chomas ar yezh betek ar bloavezh 1000 hervez a ouzer.

* Dav eo diforc'hañ al *lombardeg*, a zo germanek, diouzh ar *yezh lombard*, a zo ur yezh romañchek a vez komzet en Italia an Norzh hag e Suis.

## Levrlennadur
*Willhelm Bruckner, *Die Sprache der Langobarden*, Straßburg 1895 [adembannet e 1969] 
*Francesco Sabatini, *Riflessi linguistici della dominazione longobarda nell'Italia meridiana e meridionale* (Firenze, Olschki 1963)
*F. van der Rhee, Die germanischen Wörter in den langobardischen Gesetzen, 1970 
*M. Pfister, Langobardische Superstratwörter im Italienischen, In: Jb. für internat. Germanistik 11, 1979, 100-110 
*Piergiuseppe Scardigli, *Goti e Longobardi. Studi di filologia germanica* (Roma, Istituto italiano di Studi germanici 1987)
*J. Tischler, Zum Langobardischen, In: Heinrich Beck (Hrsg.): *Germanische Rest- und Trümmersprachen.* Berlin 1989 ISBN 311011948X
*Nicoletta Francovich Onesti, *Vestigia longobarde in Italia (568-774) - Lessico e Antroponimia* (Roma, Artemide, 2000)
Melenchón

**Melenchón** a zo un anv spagnolek hag a c'hall bezañ : 

* Melenchón (dañs), dañs spagnol.
* Alfonso Sánchez Melenchón, melldroader spagnol.
* Juan Melenchón, melldroader spagnol.
**Melenchón*, anv orin Jean-Luc Mélenchon, politikour gall, gallekaet e anv.
Bered yuzev Weißensee

**Bered yuzev Weißensee** (alamaneg : **Jüdischer Friedhof Weißensee**) a zo ur vered lec’hiet e *Herbert-Baum-Straße, 45* e karter Weißensee e Berlin. Bered yuzev brasañ Europa eo (war-dro 42 hektar ha war-dro 115 000 bez). 
Krouet eo bet e 1880.

## Mont e-barzh
E penn *Herbert-Baum-Straße* emañ ar mont e-barzh pennañ, atav e chom prennet. Un eil mont e-barzh a zo bet digoret war *Indira-Gandhi-Straße* e 1924. Dirak ar mont e-barzh pennañ ez eus ur maen-koun da enoriñ ar re marv abalamou d’al loskaberzh. Tro-dro ez eus bezioù skrivet warno listenn ar c’hampoù kreizennañ. E-kichen ez eus ivez ur maen-koun (savet e 1927) da enoriñ ar yuzevien marvet e-pad ar brezel bed kentañ , hag ur blakenn da enoriñ a re a stourmas a-enep d’an naziegezh.

## Istor ar vered

An dachenn a zo bet prenet gant yuzevien er bloavezhioù 1880, pa voe leun ar peurrest eus beredoù yuzev Berlin. Tres ar vered a zo bet savet gant 
Hugo Licht. Un eil savadur a voe savet e 1910, met distrujet eo bet e-pad an eil brezel bed.
Ar bezioù a zo aozet e 120 kevrenn. Ar re tro-dro a zo enno renkadoù uhelañ ha trenkadoù etre. E-kreiz emañ douaret tud ar renkadoù izelañ. Ne voe ket re a zistruj da vare an Nazied, war-dro 400 bez a zo bet distrujet pa voe bombezennet Berlin.

## Goude an eil brezel bed
Gouden an eil brezel bed e kendalc’has yuzevien Berlin da implijout ar vered betek 1955. Etre 1955 hag unvanidigezh Alamagn eo bet implijet gant yuzevien Berlin ar reter nemetken. Da vare DDR e voe laosket tamm-pe-damm ar vered, ha ne voe den evit ober war-dro lod brasañ ar bezioù (lod brasañ ar yuzevien a oa bet lazhet e-pad al loskaberzh pe o doa tec’het kuit).
Er bloavezhioù 1970 e voe ur raktres lakaat un hent bras da dremen war ul lodenn eus ar vered, a-benn liammañ *Michelangelostraße* ouzh ur straed nevez savet (*Hansastraße*). Klemmoù a voe, ar raktres a chomas a-sav.

Dre vras e soñjer e koustfe 40 milion euro al labourioù evit kempenn ar vered.
Pa voe lidet 125vet deiz-ha-bloaz ar vered e voe goulennet argant gant ar gouarnour, gant ar pal lakaat ar vered da vezañ degemeret war roll glad ar bed (roll UNESCO). A-du eo savet Klaus Wowereit (maer Berlin ) gant ar raktres.

Gwelout ivez :
* Bered yuzev Berlin

## Notennoù
Kerniel (Belgia)

**Kerniel** a zo ul lodenn eus kumun Borgloon abaoe 1977. E proviñs Limbourg a Flandrez Belgia emañ.
## Istor
## Monumantoù ha traoù heverk
## Douaroniezh
## Emdroadur ar boblañs
## Melestradurezh
## Tud
## Liammoù diavaez
## Dave ha notennoù
Liutprand (dug Benevento)

**Liutprand** (marvet war-lerc'h 759) a oa dug Benevento adal marv e dad Gisulf II e 749 betek an deiz ma voe diroueet. Ren a reas dindan e vamm, Scauniperga, savet a-du gant ar roue Aistulf, betek 756.

Deuet d'an oad da ren e voe roet e zugelezh dezhañ a-berzh Pepin Grenn, Roue ar Franked. 

Dider ne reas ket brezel d'ar pab ha Liutprand ne voe ket tapet.
Listenn ar rouaned lombard

Setu amañ **listenn ar rouaned lombard**.

* ???-??? : Agelmund 
* ???-??? : Lamissio 
*???-??? : ar vreudeur Ibor hag Agio 
* ???-??? : Lethuoc 
* ???-??? : Hilduoc 
* ???-??? : Goduoc 
* ???- war-dro 490 : Claffo 
*war-dro 490 - war-dro 510 : Tatto 
*war-dro 510 - war-dro 539 : Waccho 
*war-dro 539 - war-dro 547 : Waltari 
*war-dro 539 - war-dro 561 : Alduin 

## Rouaned lombard Italia
*561 - 572 : Alboïn (muntret) 
*572 - 574 : Cleph (muntret war-lerc'h 18 miz o ren) 
*574 - 584 : diskar ar roueelezh ; anarkiezh 
*584 - 590 : Authari (arianat ; adsav ar roueelezh) 
*590 - 616 : Agilulf (katolik e 603) 
*616 - 626 : Adaloald (badezet e 603 ; distroadet, harluet ha muntret {?}) 
*626 - 636 : Arioald (arianat) 
*636 - 652 : Rothari (arianat) 
*652 - 653 : Rodoald (arianat ; muntret) 
*653 - 661 : Aripert (katolik) 
*661 - 662 : Pertharite (katolik ; distroadet ha harluet) ha Godepert (arianat ; muntret) 
*662 - 671 : Grimoald (laeret ar galloud gantañ ; arianat {?}) 
*671 - 671 : Garibald (arianat ; harluet ha/pe muntret goude ur ren 3 miz) 
*671 - 688 : Pertharite (adlakaet; katoligiezh, relijion ofisiel ar rouantelezh lombard e 671 ; muntret) 
*688 - 700 : Cunipert (kenroue abaoe 678) 
*700 - 700 : Liutpert 
*700 - 701 : Raghinpert 
*701 - 701 : Aripert II 
*701 - 702 : Liutpert (eil ren; muntret dre veuziñ) 
*703 - 712 : Aripert II (eil ren; marvet beuzet goude bout faezhet) 
*712 - 712 : Ansprand 
*712 - 744 : Liutprand 
*744 - 744 : Hildeprand (6 miz hepken; kenroue abaoe 737) 
*744 - 749 : Ratchis (a zilez ar gurunenn ; a ya da chom gant e diegezh da vanati Monte-Cassino) 
*749 - 756 : Aistolf (pe Aistulf) 
*756 - 757 : Ratchis (eil ren) 
*757 - 774 : Dider, serret en ur manati
*759 : Adalgis (kenroue) 
*774 : Karl Iañ (« Karl Veur »), roue ar Franked hag al Lombarded
Buffalo (New York)

* *Ur pennad [[buffalo]] zo ivez.*

Kêr **Buffalo**, e SUA, eo an eil tudetañ kêr e Stad New York, war-lerc'h kêr New York, war lez al Lenn Erie, en aber ar stêr Niagara, rak-tal da Fort Erie, en Ontario, e Kanada. 

261,310 a dud a oa enni e 2010
Benevento

**Benevento** (*Benevient* e beneventeg, ha *Beneventum* e latin) zo anv italianek :
*ur gêr en Italia : Benevento (Italia) ;
*dugelezh Benevento ;
*proviñs Benevento hiziv.
Benevento (Italia)

**Benevento**  zo ur gêr hag ur gumun en Italia, e rannvro Campania, ha kêr-benn proviñs Benevento.

## Kumunioù amezek

## Pennad kar
*Benevento
Aldobrandino II d'Este

**Aldobrandino II d'Este** a oa ur priñs italian e dibenn an XIIIvet kantved e kêr Ferrara. Mab e oa da Obizzo II d'Este ha da Jacopina Fieschi, nizez (pe merc'h, da laras lod) d'ar pab Adrian V.

Dont a reas da vout markiz Ferrara da varv e vreur henañ Azzo VIII d'Este e 1308, hag evit se e tilezas e wirioù da vout aotrou e Modena ha Reggio. Mervel a reas e 1326.
Azzo VIII d'Este

**Azzo VIII d'Este** (marvet d'an 31 a viz Genver 1308) a oa markiz Ferrara, Modena ha Reggio eus 1293 betek e varv.

Markiz e voe war-lerc'h marv e dad, Obizzo II. Damveneg a ra Dante en Inferno, en dije muntret e dad. Lavarout a ra ivez e oa e hantervab, met n'eo ket sklaer pe e oa lezvab pe mab bastard. 

E penn kentañ e amzer-ren ne reas nemet brezeliñ : gant Padua, pa voe anvet da varkiz, gant Parma ha Bologna e 1295-99. Tamallet e voe dezhañ muntr priñs Bologna, Jacopo del Cassero, a enebe ouzh e raktresoù. 

## Dimeziñ
Brudet-kaer e oa an emglev a reas gant Charlez II Naplez evit e verc'h yaouankañ, Beatrice. Skrivañ a reas Dante diwar-benn Charlez "e veze gwelet evel un den a werzhe e verc'h hag a rae marc'had warni evel ma ra morlaeron gant sklavezed." Chomet eo ar c'hontrad-eured e dihelloù Este : gant Azzo e voe roet 51,000 florin d'e dad-kaer, da vezañ postet e douaroù en e rouantelezh hag e-lec'h ma karje en aferioù e vab-kaer, gant promesa da reiñ hêrezh Este d'ar mab henañ, kontrol d'ar pezh a veze graet a-raok, pezh a dalveze kement ha dishêrañ breur Azzo, Francesco d'Este.
 
Lidet e voe an eured war an ton bras evel ma teree. Modena ha Reggio a emsavas e 1306 abalamour ma oa bet klasket o reiñ da v-Beatrice evel argouroù, pa oa ar boaz d'ober gant an trederannerezh.

Francesco d'Este a guitaas Ferrara pa zegouezhas Beatrice hag a eas gant ar c'heodedoù kevredet a-enep da Azzo e 1306, da virout outañ a ren e Lombardia a-bezh.
Foulk V

**Foulk V**, pe * Foulk Yaouank*, ganet war-dro 1090 en Anje, marvet d'an 10 pe 13 a viz Du 1143 en Acre, a voe kont Anjev ha Teurgn eus 1109 da 1129, kont Maine eus 1110 da 1129, ha roue Jeruzalem eus 1131 betek 1143. Mab yaouañ Bertrada Montfort ha Foulk Rekin, kont Anjev ha Teurgn, e oa. 

E lezvreur henañ Jafrez IV a oa emsavet a-enep d'o zad. Mont a reas Foulk a-du gant e dad a-enep d'e vreur. Muntret e voe Jafrez e seziz Candé en 1106, mervel a reas Foulk kozh en 1109. Neuze eo e teuas Foulk yaouank da vout kont Anjev ha Teurgn. 

## Kont Anjev ha Maine
E gentañ preder evel kont Anjev eo lakaat e wizien da blegañ d'e lezenn, ha re Amboise da gentañ penn. Kemer a reas meur a gastell hag o distruj dre ma lakaent e c'halloud en arvar. Dimeziñ a reas da Eremburga Maine, merc'h pennhêrez Hélie de Beaugency, pe *[[Élie Iañ Maine]]*, kont Maine. Gant an dimeziñ-se e oa stag Maine hag Anjev da-vat. Met ret e voe diwall ouzh ar skoilhoù etre Herri Iañ, a oa roue Bro-Saoz ha dug Normandi war un dro, ha Loeiz VI, roue Bro-C'hall. Dimeziñ a reas e verc'h da Herri Iañ e 1113.

En 1120 ez eas d'an Douar Santel da vrezeliñ hag e kasas e verc'h Sibylle gantañ. Pa zistroas e reas emglev gant ar roue gall hag e roas skoazell dezhañ ouzh an impalaer Herri V an Impalaeriezh Santel hag ar roue saoz Herri Iañ (Bro-Saoz). 

Dimeziñ a reas e verc'h Sibylle da  Guillaume Cliton,   hag e vab  Jafrez V a zimezo en 1128 da Matilda Bro-Saoz, merc'h da Henri Beauclerc, intañvez an impalaer  Herri V an Impalaeriezh santel. 

Diwar-lerc'h an eured-se e teu  an Tiegezh Plantagenêt.

## Roue Jeruzalem

E-kerzh e veaj kentañ d'an Douar Santel e 1120, en doa tapet brud vat, ha pa intañvas e 1126, e voe kinniget dezhañ goulenn Melisenda,  rouanez Jeruzalem, merc'h Baldoenn II (roue Jeruzalem). Distreiñ a reas da Balestina e 1129 eta, hag e laoskas e holl vadoù gant e vab Jafrez V.

Eno, pa varvas Baldoen II en 1131, e voe dilennet da roue Jeruzalem.

## Eured ha bugale
Div wech e timezas: 
* e  1110 da Eremburga Maine († 1126), kontez  Maine, merc'h da Élie Iañ  Maine (pe *Hélie de Beaugency*), kont  Maine, ha  Mathilde Château-Du-Loir, ha bugale dezho :
* Jafrez V ''le Bel'' pe ''Plantagenêt'' († 1151),  kont Anjev, Teurgn, ha  Maine, ha  dug Normandi,
* Élie II († 1151), kont Maine
* Mathilde († 1119), dimezet  da William Adelin († 1120), mab pennhêr ar roue Herri Iañ (Bro-Saoz) 	
* Sibylle († 1119), dimezet en 1121 da Guillaume Cliton. Torret e voe an dimeziñ en 1124, hag addimeziñ a reas en 1139 gant Thierry Elzas, kont Flandrez.

Goude intañviñ e timezas da  Melisenda, rouanez Jeruzalem (1101 - 1161), merc'h da Baldoen II, roue Jeruzalem, ha Morfia Malatya. Daou vab o doe :
* Baldwin III (1131 - 1163), roue Jeruzalem,
* Amaury Iañ (1136 -  1174), roue Jeruzalem.

## E varv

Mervel a eure en  Acre d'an  10 a viz Du 1143, goude kouezhañ diwar e varc'h. 
E zaou vab, Baldwin hag Amaury,  a renas war e lerc'h , a bep eil.

## Liammoù
* FranceBalade
* Fulk V of Anjou
Galeazzo Iañ Visconti

**Galeazzo I Visconti** (ganet d'an 21 a viz Genver 1277, aet da anaon d'ar 6 a viz Eost 1328) a oa bet aotrou Milano etre 1322 hag 1327 http://www.storiadimilano.it/Personaggi/Visconti/visconti.htm#Galeazzo%20I). 

Mab e oa da Matteo Iañ Visconti ha Bonacosa Borri. D'ar 24 a viz Mezheven 1300 e timezas da Beatrice d'Este, merc'h da Obizzo II d'Este. Er bloavezh war-lerc'h e voe ret d'ar re Visconti kuitaat Milano ha bevañ a reas e lezioù Este ha Bonacolsi meur a vloaz.

E 1322 e voe anvet *capitano del popolo* e Milano, met buan e rankas skampañ kuit adarre, abalamour ma oa emsavet tud kêr, broudet gant e genderv Lodrisio Visconti. Skoazell a gavas digant an Impalaer Loeiz IV, ha trec'h e voe e Vaprio d'Adda war un arme kaset enep dezhañ gant ar pab. E 1328, goude tamallet gant e vreur Marco da vezañ trubard, ha da vezañ lazhet e vreur Stefano Visconti, e voe bac'het gant an impalaer e Monza. Divac'het e voe e miz Meurzh 1328 ha repu a gavas e-keñver Castruccio Castracani, penn bras ar Gibbelined en amzer-se. Mervel a reas e Pescia un nebeud mizioù goude. 

## E vugale
*E vab Azzone a gemeras war e lerc'h e Milano. 
*E verc'h Ricciarda a zimezas da Tommaso II di Saluzzo.