Thule

**Thule** (henc'hresianeg : Θούλη *Thoúlē*, latin : *Thūlē*, ha *Tile* a-wezhioù) eo al lec'h hanternozelañ, "un enez diresis a zo bevenn hanternozel ar bed anavezet", a zo meneget e lennegezh ha kartennouriezh Henc'hres ha Henroma.

*Ultima Thule*, a zo latin evit "Thule pellañ", eo an anv a veze implijet e lennegezh klasel an Henamzer hag ar Grennamzer evit komz eus forzh pe lec'h a vefe *en tu all* da harzoù ar bed anavezet, pelloc'h c'hoazh eget Thule neuze.

## Lec'hiadur
### Henamzer
;• Henc'hres
Kentañ gwezh ma voe skrivet diwar-benn Thule eo er skrid henc'hresianek Τὰ περὶ τοῦ Ὠκεανοῦ *Ta peri tou Okeanou* "War ar Meurvor" gant ar merdeer Pytheas goude e veajoù etre 330 ha 320 KJK. Kollet eo bet ar skrid, met komz zo anezhañ gant Polybios e Levrenn XXXIV e *Historiae* (*c*. 140 KJK) ; Polybios e-unan zo meneget e *Geographikon* Strabon (*c*. 20 GJK), ma lenner edo Thule, hervez Pytheas, da «&nbsp;c'hwec'h devezh merdeiñ en norzh da Enez Vreizh&nbsp;».
Er c'hentañ kantved KJK, ar gouizieg gresian Geminos a Rodios (Γέμινος ο Ρόδιος, *c*. 80 – *c*. 10 KJK) a skrivas en e zornlevr steredoniezh Εἰσαγωγὴ εἰς τἀ φαινόμενα *Ei̓sagōgī̀ ei̓s tà fainómena* ("Enhentadur d'an anadennoù") e oa *thule* ur ger hen evit envel an noz pennahelel, pa chom an heol kuzhet e-pad pelloc'h eget 24 eurvezh — ar pezh na c'hoarvez nemet en tu all d'ar c'helc'hioù pennahelat (en tu-hont da 66° N pe S).
;• Henroma
An douaroniour Pomponius Mela a skrivas e *De situ orbis libri* e-tro ar bloaz 43 edo Thule "en norzh da Skythia", eleze en norzh da harzoù su Rusia a-vremañ.
E *Naturalis historiae*, deuet er gouloù er bloaz 77, Plinius an Henañ a veneg en eil levrenn "c'hwec'h devezh merdeiñ" Pytheas c'hoazh ; pelloc'h, el levrenn IV, e skriv ez eo Thule an inizi pellañ, ma ne vez noz ebet e-pad 6 mizvezh an hañv, na deiz ebet e-pad 6 mizvezh er goañv ; heñveldra a lenner el levrenn VI.
E-tro ar bloaz 98 e voe al levr *[[De uita Iulii Agricolae|De vita et moribus Iulii Agricolae]]* ma kont Tacitus buhez e dad-kaer Gnaeus Julius Agricola, gouarnour Enez Vreizh ; e pennad 10 al levr e teskriv penaos e verzas ar voraerien roman o devoa graet an dro d'un enez, n'eo ket d'ur c'hevandir ; an *Orcades* (Orkney) a voe kavet ganto, hag alese «&nbsp;e weljont Thule, met ned ejont ket di rak edo ar goañv o tostaat&nbsp;».

Adalek neuze e voe lec'hiet Thule dre gemmeskañ ditouroù Pytheas, Plinius an Henañ ha Tacitus : goude un devezhiennoù merdeiñ en norzh da Orkney e tizhed Thule, ma vez deiz e-pad 6 mizvezh ha noz e-pad ar peurrest eus ar bloavezh. Resisoc'h e voe Paulus Orosius (*c*. 380 – *c*. 420) en e *Historiae Adversus Paganos* ("Istorioù enep ar Baganed") avat, pa lakaas Thule er gwalarn da Enez Vreizh ha da Iwerzhon : Island e vije neuze.

### Krennamzer
War-dro ar bloaz 550, ar gouizieg gresian Prokopios, e levrenn VI Ὑπέρ τῶν πολέμων λόγος *Hypér tô̄n polémōn lógos* ("Gerioù a-zivout ar Brezelioù"), a lakaas Thule d'un enez vras en Norzh, 25 poblad o chom enni : dre ma venegas ar pobladoù *Gautoi* (Goted Skandinavia) ha *Scrithiphini* (Samied) e c'heller soñjal ez eo an Thule-se ur rann eus ar c'hevandir, dreist-holl pa veneg Daned Danmark hag ar Warini, ur boblad eus gwalarn Alamagn.
Tost da 300 vloaz diwezhatoc'h, e-tro 825, ar manac'h douaroniour iwerzhonat Dicúil a embannas an dornskrid *Liber de mensura Orbis terrae*. Er pennad a-zivout Europa ez eus danevelloù kloer hag o devoa beajet e 795 betek Faero, ha betek Island (ma chomjont e-pad 6 mizvezh marteze) ; kontañ a rejont e veze atav deiz en hañv e «&nbsp;Thule&nbsp;».

Adalek dibenn ar Grennamzer e veze alies lakaet Thule en Island pe e Greunland, an div enez e-tro 64° N ; a-wechoù e veze graet *Thule* eus Island hag *Ultima Thule* eus Greunland.
A hent all, *[[:gd:Innis Tìle|Innis Tìle]]* eo anv Island e gouezeleg Bro-Skos hiziv c'hoazh.

### Amzer vremañ
;• 
Goude bout bet kaset da Iwerzhon da labourat, ar menteour saoz Charles Vallancey (1731-1812) a chomas eno hag a droas d'un arbennigour war henoniezh ar vro. Kerkent ha talbenn e levr *An essay on the antiquity of the Irish language* (1772) e skrivas e oa Iwerzhon an enezenn anvet Thule gwezhall.
D'an hevelep mare, e 1775, an ergerzher saoz James Cook a roas an anv *Southern Thule* ("Thule ar Su") d'un enezeg a gavas nepell diouzh Antarktika, el ledred 59° S — un *Thule* a oa dija war-dro 60° N.
;• 
An Estonian Lennart Meri, en e levr *Hõbevalge* ("Gwenn-argant", 1976) ma kont Istor Estonia ha broioù ar Mor Baltel diwar danevelloù beajoù hen ha kartennoù ken hen all, a ginnigas ma teuje Thule eus ur varzhoneg estonian hengounel diwar-benn ganedigezh Lenn Kaali war Enez Saaremaa.
;• 
Er bloaz 2010 e voe embannet *Germania und die Insel Thule – Die Entschlüsselung von Ptolemaios* ("Germania hag Enez Thule – Dirinegañ Ptolemaios"), ma tiskouez ur skipailh douaroniourien e Berlin ez eus fazioù jediñ e kartennoù Ptolemaios ; goude o reizhet e kavjont e c'hellje Thule Ptolemaios bout Enez Smøla e Norvegia.

## Hêrezh

* 1879 : ar c'himiour svedat Per Teodor Cleve (1840-1905) eus Skol-veur Uppsala a gavas 69 elfenn an daolenn beriodek, a anvas *Tulium* (69Tm) diwar "Thule".
* 1910 : an ergerzher greunlandat Knud Rasmussen (1879-1933) hag e genseurt danat Peter Freuchen (1886-1957) a stalias e Greunland un diaz kenwerzhel a anvont *Thule* abalamour ma oa an hini hanternozelañ er bed ; e 1953 e voe staliet eno un diaz d'an US Air Force ; ar 130 annezad a voe kaset d'ur gêriadenn nevez-savet gant gouarnamant Danmark, 97&nbsp;km uheloc'h c'hoazh, a zo Qaanaaq ("Thule Nevez") hiziv, el ledred 77°N.
* 2018 : ar c'horf bihan eus Koskoriad an Heol anvet *486958 Arrokoth* e Gourizad Kuiper zo bet lesanvet *Ultima Thule* gant an NASA.

## Levrlennadur
*  Burton, Richard Francis (1875). *Ultima Thule: Or, A Summer in Iceland*. London : Forgotten Books, 2018 
*  Kavenna, Joanna. *The Ice Museum: In Search of the Lost Land of Thule*, London : Penguin, 2006 

## Daveoù