open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Primož Trubar

**Primož Trubar** (8 a viz Mezheven 1508 - 28 a viz Mezheven 1586) a oa ur beleg sloven da vare an Disivoud protestant. Gantañ e voe skrivet ar c'hentañ levr moullet e sloveneg.

Ganet e voe Trubar en ur gêriadenn vihan, Raščica, er c'hreisteiz da Ljubljana. Bet e voe er skol e Rijeka e 1520-1521 ha goude-se e kendalc'has gant e studioù e Salzburg. Goude e voe vikel-vras eskob Trieste, Pietro Bonomo. Tro en devoe, er post-se, d'ober anaoudegezh gant skrivagnerien glasel evel Vergilius ha gant mennnozhioù nevez tud eus e vare, evel Martin Luther hag Erasmus. E 1528 e lakaas e anv e skol-veur Vienna, en Aostria, met distreiñ a reas e 1530 da Slovenia. Tamm-ha-tamm e tommas ouzh mennozhioù an Disivoud hag e 1547 e voe skarzhet eus Ljubljana.

Neuze e tec'has da Alamagn. Prezeger e voe e Nürnberg hag e Rothenburg ob der Tauber ha person e Kempten (Allgäu). Eno en em lakaas da dreiñ ar Bibl diwar testenn alamanek Luther e sloveneg, ha da sevel skridoù all en e yezh, evel *Katekizem* (katekiz) hag *Abecednik* (abeseer). Embannet e voent en ul levr hepken, e 1550 e Tübingen, ha ganto e voe moullet ar c'hentañ levr e sloveneg. Er bloavezhioù war-lerc'h e voe savet levrioù all e sloveneg gant Primož Trubar hag embannet e voe, e meur a damm, e droidigezh eus an Testamant Nevez. Gant e levr *Cerkovna ordninga*, deuet er-maez e 1564, e klaskas Trubar sevel un Iliz protestant sloven.

Mervel a reas e Derendingen, hag a zo bremañ e Tübingen en Alamagn, ha beziet e voe eno.

Enoret eo Primož Trubar e Slovenia hiziv, dre ma voe unan eus diazezerien ar sloveneg skrivet. Gwelet a reer e skeudenn war bezhioù un euro er vro-se. E 2010 e oa bet divizet gant Parlamant Slovenia e vije hiviziken un devezh gouel broadel eus deiz e c'hanedigezh, an 8 a viz Mezheven.

## Notennoù
Wilfred Mitford Davies

**Wilfred Mitford Davies** ( 23 a viz C'hwevrer 1895 – 19 a viz Meurzh 1966) a oa un treser kembreat. Labourat a reas evit ar gelaouennig bugale Cymru'r Plant da grouiñ danvez lenn d'ar vugale.

Ganet e oa e Porthaethwy, e sir Fôn, ha savet e kêriadenn Star, etre Llanfairpwll ha Gaerwen. Skoliet e voe e Llanfairpwll ha Llangefni, hag e soñj edo da vont da disavour. Soudardet e voe er brezel-bed kentañ, ha goude ar brezel ez eas da skol an arzoù da Liverpool (Liverpool School of Art). E deroù ar bloavezhioù 1920 e tistroas da Star. E 1922 e c'houlennas Ifan ab Owen Edwards digantañ krouiñ bannoù-treset evit e gelaouenn nevez Cymru'r Plant (*Kembre ar vugale*). Krouiñ a reas Toodles ha Twm y Gath ("Tom ar c'hazh") a voe embannet goude e *[[Feiz ha Breiz ar Vugale]]*.

Skeudenniñ a reas kalzig a levrioù bugale, evel *[[Hen Ffrindiau]]*, gant Edward Tegla Davies, e 1927, ha krouiñ bannoù treset. Darn anezhe a voe adkemeret goude e *Feiz ha Breiz ar vugale*.
E 1939 e voe embannet Troiou droch Herveig Pennbrell ha Bizig e gaz, ul levrig tregont pajenn, gant skeudennoù Wilfred Mitford Davies, lakaet e brezhoneg gant Yeun ar Gow.

Livadurioù a reas ivez dreist-holl gwelvaoù eus menezioù Gwynedd. 
Mervel a reas e 1966 ha beziet eo e Llangefni.

## Liammoù diavaez
* Welsh Biography Online
* Troiou droch Herveig Pennbrell ha Bizig e gaz
Armand du Châtellier

**Armand René Maufras du Châtellier** (ganet d'ar 7 a viz Ebrel1797 e Kemper ha marvet d'ar 27 a viz Ebrel 1885 e kastell Kernuz e Pont-'n-Abad) a oa un istorour hag un armerzhour breizhat.

## E vuhez
Goude studioù e Roazhon ha goude labourat ur pennad er maltouterezh, e pledas da vat gant an istor. Bez' e voe unan eus izili an *[[Académie des sciences morales et politiques]]* e Pariz, an *[[Association bretonne]]* e Kemper, ha gantañ e voe krouet ar gazetenn *Le Quimperois*. Perc'henn e oa war kastell Kernuz ha maer Pont-'n-Abad e voe eus miz C'hwevrer 1874 da viz Du 1877.

Gant e vab, Paul-Armand, e voe krouet ur mirdi e kastell Kernuz, gant traezoù, listri, binvioù, bravigoù eus ar Ragistor.
 
## Oberennoù
Sevel a reas meur a zek levr. En o zouez emañ :
**Histoire de la Révolution dans les départements de l'ancienne Bretagne* (1836, adembannet e 1977)
**Recherches statistiques sur le département du Finistère* (1835-1837)
**La guerre de Vendée*
**Les persécutions religieuses et la Convention*
**Des alphabets celtiques et celto-armoricains*
**L'Inde antique* (1852)
**Mémoire sur la pêche à la sardine*
**Du mouvement des études littéraires et scientifiques en province (histoire des congrès)* (1865, Dumoulin, Pariz)
**Évêché et ville de Kemper* (1888, goude e varv)

## Notennoù
Bibl Santel pe Levr ar Skritur Sakr

**Bibl Santel pe Levr ar Skritur Sakr** eo anv an droidigezh eus ar Bibl graet gant Yann-Frañsez ar Gonideg (1775-1838), hag embannet goude e varv, e 1866, gant ti-embann L. Prud’homme, mouller eskopti Sant-Brieg. Div levrenn a oa.

## Levrenn gentañ
Lakaet eo amañ an anvioù e Bibl ar Gonideg, hag e-kichen an anv roet e skrid an Tour-Tan:
* *Introduction*
**Notice sur l'orthographe bretonne et sa prononciation*.
**Ar C'hanédigez*, Levr ar C'heneliezh 
**Ann Eksod*, an Ermaeziadeg ; 
**Al lévitik*, Leviegezh
**Ann Nivérou*, an Niveroù 
**Ann deutéronom*, an Adlezenn.
**Levr Jozué*, Levr Yehoshoua
**Ar varnérien*, Levr ar Varnerien
**[[Levr Ruth]]*
**Lervr  keñta Samuel a c'halvomp Levr keñta ar Roueed*, Kentañ Levr ar Rouaned
**Levr 2. Samuel a c'halvomp Eil Levr ar Roueed*, Eil Levr ar Rouaned
**Levr 3. ar Rouéed hervez ann Hébréed*
**Levr 4. ar Rouéed hervez ann Hébréed*
**Ar Paralipoménon, levr keñta*, Kentañ Levr an Danevelloù
**Ar Paralipoménon, eil levr*, Eil Levr an Danevelloù.
**Esdras*, Levr Ezra.
**[[Levr Youdith|Levr Judit]]*.
**[[Levr Ester]]*.

## Eil levrenn
*Levr ar Profed Isaias 
*Levr ar Profed Jérémias 
*Keinvanou Jérémias
*Levr ar Profed Baruc'h 
*Levr ar Profed Ézékiel
*Levr Daniel 
*Levr Oséa
*Levr Joel
*Levr Amos
*Levr Abdias
*Levr Jonas
*Levr Michéas 
*Levr Nahum 
*Levr Habakuk 
*Levr Sofonias 
*Levr Aggéus
*Levr Zac'harias
*Levr Malac'hias
*Levr ken̄ta ar Vakabéed
*Eil Levr ar Vakabéed

### Testamant nevez
E-kichen an anv e levr ar Gonideg eo lakaet an anv a glot e Testamant Nevez Al Liamm e 1971.
*Aviel S. Vazé. 363; Aviel Mazhev
*Aviel S. Vark. 404; Aviel Mark
*Aviel S. Lukaz. 431; Aviel Lukaz
*Aviel S. Iann. 475; Aviel Yann
*Obériou ann Ébestel. 508; Oberoù an Ebestel
*Lizer d’ar Romaned. 550
*Lizer 1. d’ar Gorin̄tied. 568
*Lizer 2. d’ar Gorin̄tied. 585
*Lizer d’ann Éfézied. 603
*Lizer d’ar Filippied. 609
*Lizer d’ar Gollossied. 614
*Lizer 1. d’ann Tessalonied. 618
*Lizer 2. d’ann Tessalonied. 622
*Lizer 1. da Dimotéuz. 625
*Lizer 2. da Dimotéuz. 630
*Lizer da Dituz. 634; Al lizher da Ditoz
*Lizer da Filémon. 636
*Lizer d’ann Hébréed. 637
*Lizer S. Jakez. 650
*Lizer 1. S. Per. 665
*Lizer 2. S. Per. 660
*Lizer 1. S. Iann. 663
*Lizer 2. S. Iann. 668
*Lizer 3. S. Iann. 669
*Lizer S. Judaz. 670
*Lizer Apokalips. 672; Levr an Diskuliadur

## Liammoù diavaez

*An oberenn e Google Books
*Troidigezhioù ar Bibl war "Ar pevar Aviel" - lec'hienn Eskopti Kemper ha Leon
Coserans

**Coserans** (hervez an okitaneg), pe *Couserans* (hervez ar galleg), zo ur vro vihan eus Okitania, er Pireneoù. Emañ etre ar stêrioù Garona hag Ariège, e traoñiennoù ar Salat hag an Arisa, e kornaoueg departamant Ariège.

Okitaneg gwaskonek eo yezh hengounel ar vro. Sent Guironç eo ar gêr vrasañ.

## Liamm diavaez
* Cosuerans - Pérénées
Charmosyna

***Charmosyna*** a zo ur genad e rummatadur an evned, krouet e 1832 gant al loenoniour alaman Johann Georg Wagler (1800-1832).

## Spesadoù hag an [[isspesad]]où anezhe
Pevarzek spesad a ya d'ober ar genad :
* *[[Charmosyna amabilis]]*,
* (†) *[[Charmosyna diadema]]*,
* *[[Charmosyna josefinae]]*
** *C. j. cyclopum*, *C. j. josefinae* ha *C. j. sepikiana*,
* *[[Charmosyna margarethae]]*,
* *[[Charmosyna meeki]]*,
* *[[Charmosyna multistriata]]*,
* *[[Charmosyna palmarum]]*,
* *[[Charmosyna papou]]*
** *C. p. goliathina*, *C. p. papou*, *C. p. stellae* ha *C. p. wahnesi*,
* *[[Charmosyna placentis]]*
** *C. p. intensior*, *C. p. ornata*, *C. p. pallidior*, *C. p. placentis* ha *C. p. subplacens*,
* *[[Charmosyna pulchella]]*
** *C. p. pulchella* ha *C. p. rothschildi*,
* *[[Charmosyna rubrigularis]]*,
* *[[Charmosyna rubronotata]]*
** *C. r. kordoana* ha *C. r. rubronotata*,
* *[[Charmosyna toxopei]]*,
* *[[Charmosyna wilhelminae]]*.

## Liammoù diavaez

## Notennoù ha daveennoù
Aymée Nuviola

**Aymée Nuviola**, ganet e La Habana, zo ur bianoourez, kanerez, hag aktourez kuban, aet da chom da Viami. Kanañ a ra son cubano kenkoulz ha salsa. Lesanvet eo bet "La Sonera del Mundo".

He mamm a oa pianoourez. He c'hoar a gan ganti alies war al leurinier, hag he nizez Paola Guanche, he deus gounezet ar priz La Voz Kids e Telemundo.

Pa oa bihan e kleve Benny Moré ha Elena Burke en Cuba hag anaoudegezh a reas gant Celia Cruz pan deas e-maez an enez, da vont da Spagn e dibenn ar bloavezhioù 1980, da 20 vloaz, ma klevas sonerezh Celia.

## Film
Hi eo Celia Cruz en telenovela *[[Celia (telenovela)]]*.

## Liammoù diavaez
*O kanañ ""El espacio" 
*Distro ar ganerez da Guba 
*Disput gant Candido Fabre
*Disput gant El Padrino
*Disput gant Alexis Valdes er skinwel
*O kanañ "El Ratón" ha https://www.youtube.com/watch?v=1RgevJIp16A, savet gant Cheo Feliciano] 
*Aymée Nuviola o kanañ La Negra Tiene Tumbao
*Pennad kaoz gant Aymée Nuviola
*O kanañ gant Albita ha Pennad kaoz gant Aymée Nuviola
*[O kanañ gant vette Cepeda

## Notennoù
Alisterus

***Alisterus*** a zo ur genad e rummatadur an evned, krouet e 1911 gant an evnoniour amatour aostralian Gregory Mathews (1876-1949).

Dont a ra e anv eus anv-bihan — Alister — mab (1907-1985) Gregory Mathews.

## Spesadoù hag an [[isspesad]]où anezhe
Tri spesad a ya d'ober ar genad :
* *[[Alisterus amboinensis]]*
** *A. a. amboinensis*, *A. a. buruensis*, *A. a. dorsalis*, *A. a. hypophonius*, *A. a. sulaensis* hag *A. a. versicolor*,
* *[[Alisterus chloropterus]]*
** *A. c. callopterus*, *A. c. chloropterus* hag *A. c. moszkowskii*,
* *[[Alisterus scapularis]]*
** *A. s. minor* hag *A. s. scapularis*.

## Liammoù diavaez

## Notennoù ha daveennoù
Glyndyfrdwy

**Glyndyfrdwy** zo ur gêriadenn eus Kembre, e kreisteiz Sir Ddinbych. Gwechall e oa e Sir Feirionnydd. Emañ hanter-hent etre Corwen ha Llangollen, e-kichen ar stêr Dyfrdwy.

Brudet eo ar gêriadenn abalamour da Owain Glyndŵr, a oa Aotrou Glyndyfrdwy. En e gastell e embannas e oa Priñs Kembre d'ar 16 a viz Gwengolo 1400. Distrujet e voe ar savadur gant soudarded saoz ar priñs Herri, a oa da vezañ ar roue Herri V, e 1403, ha ne chom nemet dismantroù eus e voudenn-gastell hiziv.

E Glyndyfrdwy, e savadur-koun Owain Glyndŵr, e c'haller gwelet meur a dra eus ar mare-hont : ur skouerenn eus ul lizher kaset gantañ da roue Bro-C'hall, Charlez VI, da c'houlenn skoazell digantañ, ur skrid eus 1405 diwar-benn an emglev etre Owain hag ar C'hallaoued, ul lizher da gadarnaat e oa anvet kañseller Owain, Gruffydd Yonge, ha breur-kaer Owain, John Hanmer, da gannadourien e lez roue Bro-C'hall.

Savet e voe parrez Glyndyfrdwy e 1866 ; a-raok e oa ul lodenn eus parrez Corwen. Digoret e voe an ti-gar e Glyndyfrdwy e 1866 ha serret e voe er bloavezhioù 1960, met addigoret e voe e 1992.
Prion (Sir Ddinbych)

**Prion** zo ur gêriadenn eus Kembre, e Sir Ddinbych. E Dyffryn Clwyd emañ, e kumuniezh Llanrhaeadr-yng-Nghinmeirch, er c'hreisteiz da gêr Dinbych. 

N'eus bourc'h ebet, nemet un nebeud tiez a-strew war ar maez. Ur skol kentañ derez zo, Ysgol Pantpastynog, ur chapel metodourien hag un iliz-parrez (serreet abaoe 2008).
Breiz (sizhunieg)

***Breiz*** a oa ur gelaouenn vrezhonek sizhuniek, embannet eus miz Mae 1927 betek miz Du 1939. Gant Erwan ar Moal e oa bet savet ha renet a-hed he buhez.

Dindan an titl *"Breiz"* e c’halled lenn « *kazetenn savet evit difenn ar feiz hag ar vro* » (en niverennoù kentañ e oa skrivet « *kasetenn savet evit difenn ar fe hag ar vro* »). Graet e oa evit brezhonegerien "Treger, Kerne ha Goelo". Peder fajenn a veze embannet bep taol, gant pennadoù savet peurvuiañ gant Erwan ar Moal e-unan, gant ar Yeodet, gant Evnig Penn-ar-C'hoad ha sinet gant anvioù-pluenn, *Fistoulik*, *Skiant-prenan*, *Mir-e-yez*... 

Pennadoù a bep seurt a oa, da reiñ keleier eus gwallzarvoudoù erruet er vro, eus abadennoù relijiel pe sevenadurel. Kanaouennoù ha barzhonegoù a oa ivez. Pa veze anv eus politikerezh e oa evit difenn an iliz hag ar brezhoneg. War ar bedervet pajenn e oa embannoù bruderezh, e galleg pe e brezhoneg.

635 niverenn a voe embannet en holl, bep sizhun, war-bouez ar re ziwezhañ, hag an hini diwezhañ a voe embannet d’an 12 a viz Du 1939.

## Liamm diavaez
* Dielloù Aodoù-an-Arvor
Cándido Fabré

**Cándido Fabré**, bet ganet d'an 20 a viz Gwengolo 1959 e San Luis e proviñs Santiago de Cuba, zo ur c'haner kuban, brudet e vouezh raouliet hag e ampartiz da sevel kanaouennoù war ar prim.

E dad a sone an tres hag e diegezh a selaoue *[[bembés]]* afrokuban.

Medalennet eo bet gant gouarnamant ar vro.

Kanañ a rae gant *La Original de Manzanillo*. Brudet eo evel den gouest da sevel sonioù war ar prim diwar-benn n'eus forzh petra.
Evel-se e larvaer en deus savet ouzhpenn 1000 kanaouenn, a zo bet kanet gant Orquesta Aragón, Los Van Van, Manguare, Issac Delgado, Ritmo Oriental pe Los Karachi, ar re vrudetañ gant Celia Cruz, Oscar D'Leon ha José Alberto "El Canario".

## Pladennoù
**Echale Picante Al Son*
**Ya Esta Aqui El Tren De Oriente*
**Cubano Soy*
**La Habana quiere guarachar contigo*
**Poquito a Poco*

## Liammoù diavaez
* Primwerzaouiñ en ur ganañ : Primwerzaouerien guban Candido Fabre, Paulo Fg, El Indio, El Muzo, El Padrino e-pad ouzh penn 19 munut en un abadenn skinwel.
* https://www.youtube.com/watch?v=sVitU6B-GWo
* En abadenn Esa Noche Tonite : https://www.youtube.com/watch?v=pSbbfxave48
* O kanañ [ https://www.youtube.com/watch?v=177oEs60Pyg Van Van no es cualquiera]
* O primwerzaouiñ gant Paulito FG : https://www.youtube.com/watch?v=RWIb6MqvIyA

## Notennoù
Northiella

***Northiella*** a zo ur genad e rummatadur an evned, krouet e 1912 gant an evnoniour amatour aostralian Gregory Mathews (1876-1949).

Dont a ra e anv eus hini an evnoniour aostralian Alfred John North (1855-1917).

## Spesadoù hag an [[isspesad]]où anezhe
Daou spesad a ya d'ober ar genad :
* *[[Northiella haematogaster]]*
** *N. h. haematogaster*, *N. h. haematorrhoa* ha *N. h. pallescens*,
* *[[Northiella narethae]]*.

O c'havout a reer en Aostralia.

## Liammoù diavaez

## Notennoù ha daveennoù
Psephotellus

***Psephotellus*** a zo ur genad e rummatadur an evned, krouet e 1913 gant an evnoniour amatour aostralian Gregory Mathews (1876-1949).

## Spesadoù
Tri spesad a ya d'ober ar genad :
* *[[Psephotellus chrysopterygius]]*,
* *[[Psephotellus dissimilis]]*,
* (†) *[[Psephotellus pulcherrimus]]*,
* *[[Psephotellus varius]]*.

O c'havout a reer holl en Aostralia.

## Liammoù diavaez

## Notennoù ha daveennoù
Baroja

**Baroja** zo un anv-tiegezh a orin euskarek.

* Pío Baroja (1872–1956), romantour spagnolek.
* Ricardo Baroja (1871–1953), livour ha breur da b- Pío.
* Carmen Baroja (1883–1950), skrivagnerez ha c'hoar dezho.
Memorias de un hombre de acción

**Memorias de un hombre de acción** zo un heuliad romantoù spagnolek gant ar skrivagner Pío Baroja (1872–1956),
 diwar-benn buhez an irienner frankizour Eugenio de Aviraneta (1792-1872), embannet entre 1913 ha 1935.

Keñveriañ a c'haller 22 levr Baroja gant an 46 eus an Episodios nacionales gant Benito Pérez Galdós a oa bet skrivet diwar-benn ar memes mare.
Rosalie Prudent

***Rosalie Prudent*** zo un danevell gant Guy de Maupassant, embannet en 1886.

## Istor
Embannet e oa bet an danevell Rosalie Prudent er pemdezieg *[[Gil Blas]]* d'an 2 a viz Meurzh 1886, a-raok bout adembannet en dastumad La Petite Roque.

## An danevell
Prosez zo graet d'ar vatezh yaouank Rosalie Prudent he deus lazhet he daou grouadur nevez c'hanet.

## Liamm diavaez
* [Ar skrid orin](https://fr.wikisource.org/wiki/La_Petite_Roque_(recueil)/Édition_Conard,_1910/Rosalie_Prudent) e Wikisource
Marcia Moretto

**Marcia Moretto**, bet ganet e 1949 en Arc'hantina ha marvet e 1981 e Pariz (Bro-C'hall), a oa un diskouezerez-c'hiz, ur gorollourez hag ul leurennerez arc'hantinat.
C'hoar e oa d'ar soner arc'hantinat Gustavo Moretto (1950-).

O tec'hel rak an diktatouriezh a oa o ren he bro er bloavezhioù 1970 e teuas da Vro-C'hall d'ober hec'h annez. Eno ez eas da gelennerez war an dañsal e Sartrouville (Yvelines) ma kejas gant Fred Chichin (1954-2007) ha Catherine Ringer (1957-) a oa he studierien. Pa voe savet ar strollad Les Rita Mitsouko gant an daou arzour yaouank e voe-hi en o c'hichen war al leurenn da-geñver an abadennoù kentañ.

Diwar he fenn eo e oa bet savet ha kanet ar ganaouenn *[[Marcia Baila|Marcia Baïla]]* gant Les Rita Mitsouko goude ma voe diskaret trumm o mignonez gant ur c'hrign-bev.

## He fezhioù-c'hoari
* El lec'hienn ''Les Archives du Spectacle''.
Yehoahaz

Goude ma voe bet lazhet e dad Yoshia gant Nec'ho, roue Egipt, e Megido e voe olevet **Yehoahaz** da roue Yehouda e 609 KJK hervez an Tanac'h. 

Setu ar pezh a gaver en Eil Levr ar Rouaned : 

« Tri bloaz warn-ugent en devoa Yehoahaz pa renas, ha tri miz e Jeruzalem. Anv e vamm a oa Hamoutal, merc'h Yirmia, eus Livna. Ober a reas ar fall ouzh daoulagad an Aotroù, a-grenn evel m'en devoa graet e dadoù. Ereet e voe gant ar Faraon Nec'ho e Rivla, e bro Hamat, ma ne renje ket e Jeruzalem; hag e voe tell-gatizet ar vro a gant talant arc'hant hag un talant aour ; Hag e voe laket da ren, - gant ar Faraon Nec'ho – Eliakim, mab Yoshia, e-lec'h Yoshia, e dad, ha troet e anv en Yehoyakim. Ha Yehoahaz, tapet ha kaset d'an Ejipt, a varvas du-hont ». 

## Notennoù ha daveennoù
Yehoyakim

Hervez an Tanac'h e renas **Yehoyakim** (*Eliakim*, mab Yoshia ha breur Yehoahaz) e Jeruzalem etre 609 KJK ha 598 KJK. Lakaet oa bet da roue e-lec'h e vreur gant ar Faraon Nec'ho ha roas dezhañ an anv a Yehoyakim (en hebraeg יהויקים (Yehôyaqîm), « YHWH en deus uhelaet, en deus lakaet en e sav »).

Setu ar pezh a lenner diwar-benn en Eil Levr ar Rouaned :

« Anv e vamm a oa Zevouda, merc'h Pedaya, eus Rouma. Ber a reas ar fall ouzh daoulagad an Aotroù, a-grenn evel m'o devoa graet e dadoù. »

« En e amzer, e pignas Navoudc'hadnesar, roue Bavel ; hag e voe Yehoyakim sujet dezhañ tri bloaz ; hag e troas, hag e tispac'has enep dezhañ. Met kas a reas an Aotroù warnañ bagadoù ar Galdeaned, bagadoù Aram, bagadoù Moav ha mibion Amon, hag e kasas anezho enep Yehouda evit hen distrujañ... »

Hervez 2Dn 36, 6-7 e voe taget gant Navoudc'hadnesar, trec'het, chadennet ha kaset da Vabilon gant un darn eus teñzorioù an Templ. Yehoyac'hin, e vab, a renas en e lec'h.

## Notennoù ha daveennoù
Vini (spesad)

***Vini*** a zo ur genad e rummatadur an evned, krouet e 1833 gant an naturour gall René Primevère Lesson (1794-1849).

## Spesadoù
Pemp spesad a ya d'ober ar genad :
* *[[Vini australis]]*,
* *[[Vini kuhlii]]*,
* *[[Vini peruviana]]*,
* *[[Vini stepheni]]*,
* *[[Vini ultramarina]]*.

O c'havout a reer en inizi trovanel ar Meurvor Habask.

## Liammoù diavaez

## Notennoù ha daveennoù
Aprosmictus

***Aprosmictus*** a zo ur genad e rummatadur an evned, krouet e 1842 gant ar skiantour saoz John Gould (1804-1881).

## Spesadoù hag an [[isspesad]]où anezhe
Daou spesad a ya d'ober ar genad :
* *[[Aprosmictus erythropterus]]*
** *A. e. coccineopterus*, *A. e. erythropterus* hag *A. e. papua*,
* *[[Aprosmictus jonquillaceus]]*
** *A. j. jonquillaceus* hag *A. j. wetterensis*.

## Liammoù diavaez

## Notennoù ha daveennoù
Xiomara Vidal

**Xiomara Vidal**, ganet e 1955, zo ur ganerez kuban.
## Liammoù diavaez
* O kanañ *[[Veinte años]]* war YouTube
Xiomara

**Xiomara** zo un anv-bihan spagnolek, stankoc'h hiriv e Suamerika.

## Gerdarzh
Dont a ra an anv **Xiomara** eus an anv Guiomar, anavezet e portugaleg. Gallout a rafe bezañ keltiek pe germanek. Hervez lod e vefe un anv arabek, deuet eus un anv germanek, marteze vizigotek, Wigmar, a dalvezfe *illur er brezel*, diwar "wig" (emgann) ha "mar" (illur).

## Tud

*Xiomara Alfaro (1930), kanerez kuban 
*Xiomara Scott (1950-2017), klañvdiourez venezuelat.
*Xiomara Vidal (ganet e 1955), kanerez ha sonaouzourez kuban.
*Xiomara Castro (1959), politikourez hondurat
*Xiomara Fortuna (1959), kanerez dominikan
*Xiomara Laugart (1960), kanerez kuban 
*Xiomara Reyes (1983), korollerez kuban
*Xiomara Blandino, pe *Xiomara Gioconda Blandino Artola*, ganet e 1984, a oa Miss Nicaragua e 2007


File:Xiomara_Alfaro_en_Tropicana,_1958..jpg |Xiomara Alfaro 
File:Xiomara_Fortuna_3.png |Xiomara Fortuna
File:XioBlandino.jpg |Xiomara Blandino
Vini australis

***Vini australis*** a zo ur spesad evned eus ar c'herentiad Psittaculidae.

Anvet e voe *Psittacus australis* (kentanv) da gentañ-penn (e 1788) gant an naturour alaman Johann Friedrich Gmelin (1748-1804).

## Doareoù pennañ

## Boued
Bevañ a ra diwar amprevaned ha frouezh.

## Annez
Kavout a reer ar spesad e Samoa, en inizi Lau, e Tonga hag en inizi tost kreisteiz-kreiz Polinezia.

## Liammoù diavaez
*  ''Vini australis'' war al lec'hienn BirdLife International.
*  ''Vini australis'' war lec'hienn an International Union for Conservation of Nature (IUCN).

## Notennoù ha daveennoù
Xiomara Alfaro

**Xiomara Alfaro** (ganet e 1930 en La Habana) zo ur ganerez soprano kuban aet da chom da SUA.
Brudet bras e oa er bloavezhioù 1950 evel kanerez bolero. Lesanvet e oa * El Ruiseñor de la Canción* (Eostig ar c'han) pe *La Alondra de la Canción* (Alc'hweder ar c'han). Aet e oa da chom da Atlanta, SUA, ha Miami adal 2008.

Kregiñ a reas da ganañ war ul leurenn en 1951 er Martí, en La Habana, en arvest "Batamú", savet gant Obdulio Morales. 
Kanañ a rae e kabaredoù, *El Tropicana, El Montmartre*, ar *Sans Souci* ma kane en arvest "Bondelle", ma 'z eas da ganañ da Las Vegas. Pa zistroas e voe pedet gant ar gorollerez stadunanat Katherine Dunham da ganañ gant he barrez, ma'z eas da veajiñ da Europa. En Italia, e 1954, e labourjont er film "Mambo", renet gant Robert Rossen, ha c'hoariet gant Silvana Mangano ha Vittorio Gassman. Goude Europa ez ejont da Suamerika, da Montevideo ha Buenos Aires ma krogas da ganañ evel pennkanerez en 1956, ha brud a dapas zoken o kanañ en italianeg *Luna rosa* hag *Amena e core*.

Kanet he deus Siboney, oberenn ar sonaozour kuban Ernesto Lecuona, ha pezhioù all deuet da vout klasel evel *[[Moliendo café]], *Niebla del riachuelo*, *Malagueña* (oberenn Ernesto Lecuona), *Noche de ronda*, *Negra triste*, *Ochún*, *El manisero*, *Duerme negrita*, *Alma llanera*, *Mírame así*, *Mis noches sin ti*, *Nunca en domingo*, *Cenizas* pe *Angelitos negros*.

Ouzhpenn 28 pladenn he deus graet, ha darn gant Bebo Valdés pe Ernesto Duarte Brito.

==Liammoù diavaez==
* [https://www.youtube.com/watch?gl=ES&hl=es&v=hJ4PIvJUKe0 Lo que me dijo Xiomara -Filmig diwar he fenn er gêr en Atlanta]
* [https://news.google.com/newspapers?id=h-1RAAAAIBAJ&sjid=hHQDAAAAIBAJ&pg=4028,5232205&dq=xiomara-alfaro&hl=en Meneg anezhi en ur gazetenn eus Florida, ar *St. Petersburg Times*]
*[https://elblogdelbolero.wordpress.com/2008/01/09/xiomara-alfaro-el-ruisenor-de-la-cancion/ Xiomara Alfaro, El ruiseñor de la cancion] e-barzh ar blog "El blog del bolero" .
*[https://www.youtube.com/watch?v=tAb4H6H7gPM O kanañ *Siboney''.]
*O kanañ "Moliendo café"
Karib

Ar **C'harib** zo un takad en Amerika, ennañ ar mor Karib, e inizi hag an aodoù tro-dro d'ar mor. Dont a ra e anv eus pobl ar Garibed, a veve war inizi an Antilhez Bihanañ betek donedigezh Europeiz adalek dibenn ar XV kantved.
Mambo (film)

**Mambo** zo ur film gant Robert Rossen e 1954, ma weler Silvana Mangano ha Vittorio Gassman. E-touez ar c'horollerezed kuban e weler Xiomara Alfaro.
Olga Chorens

**Olga Chorens** (La Habana, 1924-22 September 2023) zo ur ganerez hag aktourez kuban, kuitaet ganti he bro e 1960.

En 1951 edo Olga Chorens hag he fried, Tony Álvarez, o kinnig un abadenn skinwel e Kuba anvet * El show de Olga y Tony*, hag ul laz-seniñ ganto. 

En 1963 ez ejont kuit da chom da Gêr-Vec'hiko, da Viami, da New York, San Juan (Puerto Rico) ha Madrid .
Carmen Delia Dipiní

**Carmen Delia Dipiní** (Naguabo, 1927- 1998) zo ur ganerez puertorikat, brudet he c'hanañ boleros. Kregiñ a reas da ganañ e 1937 ha kelennet e voe gant ar gelennerez Amparo Brenes eus an *Escuela Elemental Eugenio Brac* e Naguabo. En 1941 e krogas gant ar vicher kanerez, en un abadenn kinniget gant Rafael Quiñones Vidal er skingomz WNAM.
Kanet he deus gant ar Sonora Matancera.

Gant he mignonez Ruth Fernández ez eas da New York en 1947, da labourat evel kanerez.

## Liamm diavaez
* Find a grave - Carmen Delia Dipiní
Toña la Negra

**Toña la Negra** (Veracruz, Veracruz, 1912 – Ciudad de México, 1982) a oa anv-micher ar ganerez vec'hikan María Antonia del Carmen Peregrino Álvarez, a gane boleros ha kanaouennoù Agustín Lara. C'hoar e oa d'ar c'haner David Peregrino Álvarez, brudet evel El Negro Peregrino.

Kanet he deus ivez gant al laz kuban Sonora Matancera.

## Buhez personel
Didrouz e vevas Toña la Negra, ha div wech e timezas.

Gant ar soner Guillermo Cházaro Ahumada, he doe tri bugel: Ramón (e 1932), Guillermo (e 1933) hag Ernesto (1935-1979). Dispartiañ a rejont en 1945.

Addimeziñ a reas e 1955 d'ar soner Víctor Ruiz Pazos, lesanvet «Vitillo».

## Liammoù diavaez
O kanañ :
*''Mentira Salomé '', kanaouenn savet gant Ignacio Piñeiro, sonet gant ar Sonora Matancera;
*''Piensa en mi'' kanaouenn savet gant Agustín Lara
*O kanañ 14 kanaouenn : *1. Cenizas - 2, Campanitas de cristal - 3. Desvelo de amor - 4. En mi soledad - 5. Canta, canta - 6. Angelitos negros - 7. Estas equivocado - 8. Diez años - 9. Como golondrinas - 10. Amor - 11. El último adios - 12. Canción del alma - 13. De mujer a mujer - 14. Cancionera nací* : YouTube
Bolero (disheñvelout)

Ar ger **bolero** zo un anv roet da veur a dra, met hiriv dreist-holl d'ar **[[bolero cubano]]**, un doare sonerezh ha kan goustad eus Kuba.

### Sonerezh
* ar **[[bolero español]]** un dañs spagnol en XIXvet kantved
* ar **[[bolero ranchero]]**, un doare sonerezh eus Mec'hiko

### Oberennoù
* **[[Bolero (Chopin)|''Bolero'']]** (1833), un oberenn gant Frédéric Chopin.
* **[[Bolero (Ravel)|''Bolero'']]** (1928), un oberenn (diazezet war ar bolero spagnol) gant ar sonaozer gall Maurice Ravel.

## Filmoù
* **[[Bolero (film 1934)|''Bolero'']]** (1934), film gant Carole Lombard ha George Raft.
* ***[[El bolero de Raquel]]*** (1956), film mec'hikan.
* **[[Bolero (film 1984)|''Bolero'']]** (1984), film gant Bo Derek.

## Traoù all
* **[[Dalva de Oliveira|''O encantamento do bolero'']]** (1962), albom gant Dalva de Oliveira.
* **[[bolero (dilhad)]]**, ur porpant berr.
* **[[Seat Bolero]]** (1998), karr-tan.

## Boleros
Gant ar ger lies **boleros** e reer a-wechoù anv eus albomoù zo: 
* **[[Boleros (Tito Fernández)|''Boleros'']]** (1973), gant ar Chilead Tito Fernández.
* **[[Boleros (Ángel Parra)|''Boleros'']]** (1994), gant ar Chilead Ángel Parra.
* **[[Boleros (Juan Gabriel)|''Boleros'']]** (2010), gant Juan Gabriel.

## Notennoù
Perfidia (bolero)

« ***Perfidia*** » zo ur bolero spagnolek savet e 1939 gant ar sonaozer mec'hikan Alberto Domínguez (1907-1975) a oa eus San Cristóbal de las Casas, Chiapas.

Brudet e voe *Perfidia* e saozneg ivez (komzoù gant Milton Leeds) hag en ur stumm divouezh, kement hag e hini all « *[[Frenesí]]* » e 1939. Sonet e veze gant e laz, anvet Conjunto Frenesí, ha kanet e veze alies gant e verc'h, Alma Cecilia Dominguez.

Klevet e vez ar ganaouenn er film *[[Casablanca (film)|Casablanca]]*, p'emañ Humphrey Bogart hag Ingrid Bergman o tañsal an eil gant egile.

## Kanerien

## Liammoù diavaez
* Komzoù *Perfidia* : en cancioneros.com

## Notennoù
Perfidia

**Perfidia** zo un anv spagnolek ha hini meur a oberenn. 

* Perfidia (bolero)
* *Perfidia*, romant saoznek gant Judith Rossner e 1997, meneget ennañ komzoù ar bolero meur a wech. 
* Perfidia, romant saoznek gant James Ellroy e 2014.
Omara Portuondo

**Omara Portuondo Peláez**, ganet e La Habana e 1930, zo ur ganerez kuban.

Kanañ a rae en Cuarteto d'Aida en he yaouankiz. Perzh a gemeras er film Buena Vista Social Club.

He mamm a oa eus un tiegezh spagnol pinvidik, ha mont a reas gant ur c'hoarier baseball du. Div c'hoar all he doa.

E 1950 e oa korollerez e laz korollerezed ar c'h- Cabaret Tropicana gant he c'hoar henañ Haydee. Koroll a reas ivez gant ar Mulatas de Fuego er c'hoariva Radiocentro, hag e lazoù all. Krog e oa an div c'hoar da ganañ, hag en 1947 e kanent el Loquibambia Swing, ul laz savet gant ar pianoour dall Frank Emilio Flynn. Adal 1952-1953 e kane evit an Orquesta Anacaona (diwar anv an harozez Anacaona), hag e 1953 ez ejont o-div, a-gevret gant Elena Burke ha Moraima Secada, d'ober al laz Cuarteto d'Aida, renet gant ar pianoour Aida Diestro.
Bolero

Ar **bolero**, pe **bolero cubano**, zo un doare sonerezh ha kan, deuet eus enez Kuba, ha brudet er bed spagnolek. Gant ar soner José ''Pepe'' Sánchez, e vije bet savet ar c'hentañ bolero kuban.

## Addoareoù
Er broioù karib spagnolek eo bet degemeret ar *bolero cubano* adal ar bloavezhioù 1920. Dre ma tremene an amzer e voe kendeuzet aes e sonerezh broioù all, ma komzer hiriv eus bolero son e Kuba, eus bolero-chacha, bolero mambo, eus bolero ranchero (meskaj bolero ha mariachi mec'hikan, eus bolero moruno pe zoken bachata.

## Liammoù diavaez
* *Boleros de Cuba* : https://www.youtube.com/watch?v=SjFE9SYukMs.
Pleg-mor ar Sant-Laorañs

**Pleg-mor ar Sant-Laorañs** pe **Morlenn ar Sant-Laorañs** (e saozneg : *Gulf of Saint Lawrence* ; e galleg : *Golfe du Saint-Laurent*) zo ul ledennad vor bras, dirak genoù ar stêr Sant-Laorañs e reter Kanada.

En-dro d'al ledennad vor-se emañ ledenez Labrador en norzh, enez an Douar-Nevez er reter, ledenez Skos Nevez hag Enez ar C'hab Breton er su, ledenez Gaspé ha New Brunswick er gornaoueg. Enni emañ enez Anticosti, Enez ar Priñs Edouarzh, Inizi Madalen ha Sant-Pêr-ha-Mikelon.

Ouzhpenn ar stêr Sant-Laorañs en em daol meur a stêr vihan er pleg-mor : Miramichi, Natashquan, Restigouche, Margaree hag Humber, e-touez re all.

An Europad kentañ a vageas e pleg-mor Sant-Laorañs, hag a gontas e veaj dre skrid, e voe ar Breizhad Jakez Karter a erruas eno d'ar 7 a viz Gouere 1534. Araozañ avat e teue dija pesketourien eus Europa (Bretoned hag Euskariz, dreist-holl) da besketa en e zourioù, o klask morueta ha balumeta.
Bolero ranchero

Ar **bolero ranchero** zo un doare sonerezh eus Mec'hiko, ganet diwar kej-mej ar bolero cubano hag ar sonerezh ranchera, e doare ar mariachis. Savet e vije bet gant ar c'haner ha sonaozer Rubén Fuentes, ganet en Ciudad Guzmán en stad Jalisco. Entre ar ganerien brudet all emañ Pedro Infante, Javier Solís (lesanvet *El Rey del Bolero Ranchero*, roue ar Bolero ranchero), Jorge Valente, Amalia Mendoza ha Flor Silvestre.

Sonet e vez gant gitar, trompilh ha violoñs.

## Kanaouennoù
Sed amañ un toulladig kanaouennoù hervez an doare-se: 
*Cien Años (Rubén Fuentes hag A. Cervantes)
*Ni por favor (Rubén Fuentes hag A. Cervantes)
*Si tu me quisieras (Rubén Fuentes hag A. Cervantes)
*Creí (Chucho Monge)
*Respeta mi dolor (Marcela Galván)
*Media vuelta (José Alfredo Jiménez)
*Mucho Corazón (Emma Elena Valdelamar)
Vini kuhlii

***Vini kuhlii*** a zo ur spesad evned eus ar c'herentiad Psittaculidae.

Anvet e voe *Psittacula Kuhlii* (kentanv) da gentañ-penn (e 1824) gant al loenoniour iwerzhonat Nicholas Aylward Vigors (1785-1840) : dougen a ra anv al loenoniour alaman Heinrich Kuhl (1797-1821).

## Doareoù pennañ

## Boued
Bevañ a ra diwar sun-bleuñv.

## Annez
Kavout a reer ar spesad e hanternoz Inizi al Linenn (Kiritimati, Rimitara, Tabuaeran, Teraina).

## Liammoù diavaez
*  ''Vini kuhlii'' war al lec'hienn BirdLife International.
*  ''Vini kuhlii'' war lec'hienn an International Union for Conservation of Nature (IUCN).

## Notennoù ha daveennoù
Elena Burke

**Elena Burke**, bet ganet **Romana Elena Burguez González** (La Habana, Kuba, 1928-2002) zo ur ganerez bolero hag aktourez kuban.
Er skingomz e labouras e fin ar bloavezhioù 1940. A-raok kanañ hec'h-unan e kemeras perzh e meur a laz : *Las Mulatas de Fuego* (1947), an triad *Las Cancioneras*, ar pevaradoù *Facundo Rivero*, *Orlando de La Rosa* hag ar bianoourez Aida Diestro (1956), gant Moraima Secada hag an div c'hoar Omara ha Haydée Portuondo.

Entre ar c'hanoù a reas berzh e vo dalc'het soñj eus *De mis recuerdos"*, *Y ya lo sé*, *Lo material* (Juan Formell), *Duele* (Piloto y Vera), *Amor y solfe* (Luis Rojas), *Ámame como soy*, *Mis 22 años* (Pablo Milanés).

He merc'h Malena Burke hag he merc'h-vihan Lena Burke zo ivez kanerezed kuban.

## Liammoù diavaez
*http://www.servicioweb.cl/bolero/elenaburke.htm
*http://www.youtube.com/results?search_type=&search_query=Elena+Burke+
Geoffroyus

***Geoffroyus*** a zo ur genad e rummatadur an evned, krouet e 1850 gant an evnoniour gall Charles Lucien Bonaparte (1803-1857).

## Spesadoù hag an [[isspesad]]où anezhe
Tri spesad a ya d'ober ar genad :
* *[[Geoffroyus geoffroyi]]*,
** *G. g. aruensis*, *G. g. cyanicarpus*, *G. g. cyanicollis*, *G. g. floresianus*, *G. g. geoffroyi*, *G. g. jobiensis*, *G. g. keyensis*, *G. g. maclennani*, *G. g. minor*, *G. g. mysorensis*, *G. g. obiensis*, *G. g. orientalis*, *G. g. pucherani*, *G. g. rhodops*, *G. g. sudestiensis* ha *G. g. timorlaoensis*,
* *[[Geoffroyus heteroclitus]]*,
** *G. h. heteroclitus* ha *G. h. hyacinthinus*,
* *[[Geoffroyus simplex]]*,
** *G. s. buergersi* ha *G. s. simplex*.

## Liammoù diavaez

## Notennoù ha daveennoù
Karel Jaromír Erben

**Karel Jaromír Erben** (distaget  e tchekeg ; 1811 – 1870) a oa ur skrivagner tchek, istorour, barzh ha dastumer kanaouennoù ha kontadennoù. 

Brudet eo e zastumad *Kytice* ("boked", "torkad"), ennañ barzhonegoù awenet gant folklor e vro. Skrivañ a reas ivez *Písně národní v Čechách* ("kanaouennoù pobl Bohemia"), ennañ 500 kanaouennoù ha *Prostonárodní české písně a říkadla* ("kanaouennoù pobl tchek ha rimadelloù"), ul levr a lakaas ennañ ar braz eus kanaouennoù hengounel ar vro.

Ganet e voe d'ar 7 a viz Du 1811 e Miletín, e-kichen Jičín. Mont a reas da skol-veur Praha d'ober e studioù. Eno e studias prederouriezh ha gwir. Stagañ a reas goude da labourat er Mirdi Broadel (*Národní muzeum*), gant an istorour František Palacký, adalek 1843. Kemer a reas penn ur gazetenn e 1848. E 1850 e teuas da vezañ sekretour dielloù ar Mirdi Broadel, met paouez a reas e 1851 evit mont da benn an dielloù e kêr Praha. Mervel a reas d'an 21 a viz Du 1870, gant an droug-skevent.
Ouf an Ha! Ha!

**Ouf Ha! Ha!** (e galleg : *Baie du Ha! Ha!*) zo un ouf bihan, war ribl dehou aber ar stêr Sant-Laorañs, e Kebek, a-raok pleg-mor ar Sant-Laorañs.

## Liammoù diavaez
*  ''Commission de toponymie du Québec''
Moraima Secada

**Moraima Secada Ramos** (1930-1984) a oa anv-micher ar ganerez kuban **María Micaela Secada Ramos**.

Ganet e oa 1930 e Santa Clara, Cuba, anavezet ivez evel * La Mora*. Brudet eo evel kanerez romantel, krouiñ a reas ar * filin* (diwar ar ger saoznek *feeling*).

Kregiñ a reas da ganañ er bloavezhioù 1950 gant al laz merc'hed America Anacaona, a reas beajoù dre ar bed. Kanañ a rae ivez gant Cuarteto Los Meme ha Cuarteto D'Aida.

Mervel a reas e La Habana, e 1984, klañv ma oa hec'h avu. Moereb e oa d'ar c'haner Jon Secada.

## Liammoù diavaez
* El Varez  
* La Jiribilla
* Son Cubano
Nicolás de Ovando

**Nicolás de Ovando** a oa un ofisour spagnol, ganet e Valladolid en 1460 ha marvet e Madrid e 1511. Gouarnour Hispaniola e voe etre 1502 ha 1509.
Bohechío

**Bohechío** a oa ar c'hoshañ eus ar pemp penntiern (*[[cacique]]* e spagnoleg) a rene en enez La Española er bloavezhioù 1490. Gouarn a rae bro (*[[cacicazgo]]* e spagnoleg) Xaragua, hiriv en kreisteiz Haiti. Breur e oa d'ar briñsez Anacaona, ha pa varvas Bohechio war-dro 1502, eo e c'hoar a renas en e lec'h en Xaragua.

Bohechío a skoazellas e vreur-kaer Caonabo da arsailhat kreñvlec'h La Navidad, savet e 1492-1493 gant Kristof Koulm, e broMarién (*cacicazgo* all), ma rene Guacanagarix.

Darempredoù mat en doe Bohechío gant Bartolomé Koulm, breur Kristof Koulm, hag e-kerzh e ren eo e c'hoarvezas emsavadenn Francisco Roldán, war-dro 1496-1497.

## Levrlennadur
*Vega i Pagán, Ernesto (1993). Presidencia de la República de Venezuela, ed. El Almirante: *la extraordinaria saga de Cristóbal Colón* (ilustrada edición). p.&nbsp;564. ISBN 9789800107362.
Prosopeia

***Prosopeia*** a zo ur genad e rummatadur an evned, krouet e 1854 gant an evnoniour gall Charles Lucien Bonaparte (1803-1857).

Dont a ra e anv eus ar ger gresianek "προσωπείο" a dalv kement ha mask.

## Spesadoù hag an [[isspesad]]où anezhe
Tri spesad a ya d'ober ar genad :
* *[[Prosopeia personata]]*
* *[[Prosopeia splendens]]*
* *[[Prosopeia tabuensis]]*,
** *P. t. tabuensis* ha *P. t. taviunensis*.

O c'havout a reer e Fidji hag e Tonga ivez (*Prosopeia tabuensis* hepken).

## Liammoù diavaez

## Notennoù ha daveennoù
Cacique

***Cacique*** zo ur ger spagnolek, tremenet e portugaleg ivez, deuet eus ar ger arawakek **cakchiqueles*, anv roueed pobloù arawakek ar Mor Karib, an Arawaked. 
*Kasik* eo ar stumm brezhonek, *kasikez* evit ur rouanez.

## Istor
Ar ger-se a veze implijet gant ar Spagnoled adal deroù an trevadenniñ evit ober anv eus ne vern peseurt tiern pe briñs amerindian. Dre lezenn zoken e tifenne rouaned Spagn ober an anv a roue eus hini ebet eus renerien an Amerindianed. 

*Un diell ofisiel eus ar 26 a viz C'hwevrer 1538 a erbede ober gant ar ger *cacique* eus renerien an Amerindianed, ar pezh a lakae war ar memes renk pennoù ar meuriadoù bihan hag ar rouaned ha diskennidi eus an impalaerien rakspagnol. Ar ger *señor* ("aotrou") a oa arabat ober outo.
:"*...así convenía a nuestro servicio y preeminencia Real y mandamos a los virreyes y Audiencias que no lo consientan ni permitan y solamente pueden llamarse caciques y principales*".|col2= "* ... així convenia al nostre servei i preeminència Reial i manem als virreis i Audiències que no ho consentin ni permetin i només es poden anomenar cacics i principals*". **Reial Cèdula de 1538 **

*Un toullad kasiked a voe lakaet d'ar marv da vare an aloubadeg spagnol met padout a reas ar gasikelezh amerindian e-pad kanvedoù c'hoazh. Roudoù anezhi a chom c'hoazh, petra bennak ma vez implijet ar ger líder (eus ar ger saoznek *leader*) muioc'h bremañ da envel ar pennoù ar pobloù amerindia. Gwir eo e seblant diaes da gompren ar garg-se da Europeiz. Ne oa ken bras-se pouez ar gasiked e-touez an holl bobloù, hervez youl ar bodadoù pobl, evel en hon breujoù-ni, e oa brasoc'h pe bihanoc'h. 
:"*... muchas naciones y gentes de indios no sufren reyes ni señores absolutos, sino viven en [[behetría]] (...) comunidades, donde se gobiernan por consejo de muchos*".|**Joseph de Acosta**

*An istorour Charles C. Mann a zo savet a-enep implij an anv *cacique* en lec'h roue, petra bennak ma veze implijet evit ober anv eus *barbared* evel an Huned hag ar Franked.

## Sterioù all
Gant an amzer ez eus deuet sterioù arall d'ar ger *cacique* er broioù spagnolek :
# Penn ur gumuniezh Indianed ;
# Den hag a zrougimplij e c'halloud war ur strollad tud ;
# Den hag en deus re a levezon bolitikel war ur gumuniezh ;
# *(dre astenn, poblel)* Gwreg ar c'hasik.

## Notennoù
Cacique Doble

**Cacique Doble** zo ur gumun eus Brazil e hanternoz stad Rio Grande do Sul.

Dont a ra an anv **Cacique Doble** eus anv un den, evel alies e Brazil, amañ hini ar penntiern indian **Iu-Tohaê**, portugalekaet (goude kristenaet moarvat) en Faustino Ferreira Doble (1798-1864, eus ar bobl Cainguá, marvet gant ar vrec'h en Lagoa Vermelha. Div bobl zo e Cacique Doble : cainguá ha tupi-guaraní.

E-touez tiegezhioù kentañ an henvroiz e oa an anvioù-mañ : Ferreira Doble, Darfais Malaquias, Maia, Grande, Péia, Da veiga, Manoel Antônio hag Evaristo.

E 1903 e krogas an trevadennañ gant donedigezh tiegezhioù italian.
Águas Santas

**Águas Santas** zo anv meur a lec'h e Portugal:

*Águas Santas (Maia), parrez e Maia (Portugal), 
*Águas Santas (Póvoa de Lanhoso), parrez e Póvoa de Lanhoso. 

## Pennadoù kar
*Água Santa 
*Águas 
*Água
Anthochaera

****** a zo ur genad e rummatadur an evned, krouet e 1827 gant an daou skiantour iwerzhonat Nicholas Aylward Vigors (1785-1840) ha stadunanat Thomas Horsfield (1773-1859).

## Spesadoù hag an [[isspesad]]où anezhe
Pemp spesad golvaneged a ya d'ober ar genad :
* *[[Anthochaera carunculata]]*
** *A. c. *'carunculata***, ''clelandi'' ha ''woodwardi'',
* ''[[Anthochaera chrysoptera]]''
** ''A. c. '''chrysoptera***, *halmaturina* ha *tasmanica*,
* *[[Anthochaera lunulata]]*,
* *[[Anthochaera paradoxa]]*
** *A. p. kingi* ha ***paradoxa***,
* *[[Anthochaera phrygia]]*.

O c'havout a reer en Aostralia, eizh (8) isspesad dezhe en holl.

## Notennoù ha daveennoù
Hatuey

**Hatuey**, ganet en Hispaniola, marvet d'an 2 a viz C'hwevrer 1512 e Yara (Cuba), a oa un tiern taino eus Hispaniola hag a vrezelias enep ar gonkistadored spagnol. Eñ an hini a voe ar c'hentañ den hag en em savas a-enep an drevadennerien en Amerika. Kemer a reas penn ur bagad broiz da stourm ouzh ar Spagnoled, ma voe tapet ha devet ganto. Un haroz broadel eo Hatuey e Cuba.

## Istor
E 1511 ez eas ar c'honkistador spagnol Diego Velázquez eus Hispaniola da Guba.

## Liammoù
*Kêr Hatuey, er c'hreisteiz da Sibanicú e proviñs Camagüey e Cuba, zo bet anvet en enor dar penntiern emsavet. 
*En enor da Hatuey ez eus bet anvet ur bier graet gant Empresa Cerveceria Hatuey Santiago, e Santiago de Cuba, hag un evaj malt dialkohol. 
*E film Icíar Bollaín graet e Bolivia e 2010, *[[También la lluvia]]*, ez eus anv eus Hatuey.

## Levrlennadur

* Bartolomé de las Casas (1552), *Brevísima relación de la destrucción de las Indias*, Axel Springer S.L. ISBN 84-7700-006-9

## Notennoù
Ar Redadeg

**Ar Redadeg** zo ur redadeg hir, war droad, noz-deiz e-pad meur a zevezh, aozet a-hed hag a-dreuz Breizh evit dastum arc'hant evit ar brezhoneg hag ar gallaoueg. Bep eil bloaz e vez aozet en deizioù kentañ a Vae.

Aozet e oa bet ar Redadeg kentañ e 2008, gant Diwan evit lidañ he 30 vloaz.

## Aozadur
Aozet eo gant ar gevredigezh **Ar Redadeg**, diazezet e Morzhell, e Bro-Roazhon.

## Korrika
Savet eo war batrom Korrika Euskal Herria a zo bet krouet e 1980 hag a vez redet bremañ bep eil vloaz. Eno e vez redet war-dro 2 300&nbsp;km dre an holl vroioù euskarek (Euskadi ha Nafarroa e Spagn, hag Iparralde e Bro-C'hall).

## Doare ar Redadeg
Ur redadeg a-eiladoù eo, 9&nbsp;km a vez redet e pep eurvezh. Pep kilometr a vez redet gant un den er penn a-raok o tougen ur vazh-test kizellet e koad, ha neb a gar war e lerc'h. Evit dougen ar vazh-test war-hed ur c'hilometr eo ret paeañ 100 euro.
E kêrioù ha kêriadennoù e vez aozet un degemer d'an arvesterien ha d'ar rederien, predoù, sonadegoù.

## Ar vazh-test
Ar vazh-test zo ur vazhig koad, ennañ ur barzhoneg a vez lennet e dibenn ar redadeg. Arouez ar brezhoneg douget a zorn da zorn (hag "*a di da di*" hervez al lugan pennañ) eo. 
## Skeudennoù

Bulad-Pestivien O prientiñ Redadeg 2008.jpg|Bulad-Pestivien, o prientiñ Redadeg 2008.
Redadeg2010Plañvour02.JPG|Redourion prest da adkregiñ e Plañvour, dirak ar greizenn Amzer Nevez, 2010.
Redadeg2014-03.jpg| E Kerne, 2014.


## Redek ha kanañ: tonioù ha sonioù
Kanaouennoù zo bet savet evit ar Redadeg, ha gallout a reer klevout anezho:
*2008: kempennet ez eus bet gant EV ur ganaouenn gozh, *Redadeg*, a c'haller selaou amañ: http://www.youtube.com/watch?v=EGlhZlxSQbI (You Tube);
*2010: savet ez eus ur ganaouenn, *Ar Redadeg*, gant David ar Gall hag e skolidi e Skolaj Diwan Gwened, a glever amañ https://web.archive.org/web/20160305192135/http://www.kaouenn.net/?q=br%2Fnode%2F481;
*2012: savet ez eus ur ganaouenn gant Mark Kerrain, *Redek a rin keit*, a glever amañ: http://www.kaouenn.net/?q=br/node/515.
*2014: gant Alambig Elektrik eo bet savet, a c'haller klevet amañ http://www.ar-redadeg.org/br/goueliou-a-bep-seurt/article/kanaouenn-ofisiel-redadeg-2014.

## Gwelet ivez
*Redadeg 2008
*Redadeg 2010
*Redadeg 2012
*Redadeg 2014
*Redadeg 2016
*Redadeg 2018

## Pennadoù kar
* En Euskal Herria: Korrika
* E Katalonia: Correllengua
* E Galiza: Correlingua
* En Iwerzhon : Rith
* E Kembre : Ras yr Iaith

## Liammoù
* Lec'hienn ofisiel ar Redadeg

## Notennoù ha daveennoù
Vini stepheni

***Vini stepheni*** a zo ur spesad evned eus ar c'herentiad Psittaculidae.

Anvet e voe *Calliptilus* ? *stepheni* (kentanv) da gentañ-penn (e 1908) gant an evnoniour aostralian Alfred John North (1855-1917) : dougen a ra anv ar c'himiour hag an dastumer aostralian Alfred Ernest Stephen (1879-1961).

## Doareoù pennañ

## Boued
Bevañ a ra diwar frouezh, larved amprevaned, pollen, sun-bleuñv peurgetket.

## Annez
Brosezat eo ar spesad en Enez Henderson (Inizi Pitcairn, ).

## Liammoù diavaez
*  ''Vini stepheni'' el lec'hienn BirdLife International.
*  ''Vini stepheni'' e lec'hienn an International Union for Conservation of Nature (IUCN).

## Notennoù ha daveennoù
Jachiam Bifrun

**Jachiam Bifrun** (anavezet ivez evel **Giachem** pe **Jacob**) (Samedan, 8 a viz Ebrel 1506 - 13 a viz Kerzu 1572) a oa ur gwiraour suis eus Grischun.

Anavezet eo dreist-holl abalamour ma troas ha ma embannas, war e gont, an Testamant Nevez e romañcheg, deuet er-maez e 1560. Treiñ a reas anezhañ diwar testenn latin Erasmus, en un amzer ma ne oa geriadur romañcheg ebet c'hoazh.

Ganet e voe e Samedan, en Engiadina Uhel, en ur familh pinvidik. Studioù gwir a reas e Pariz, e Basel hag e Zürich. Gounezet e voe d'ar brotestantiezh goude ober anaoudegezh gant Ulrich Zwingli. E 1552 e stagas da dreiñ testennoù relijiel e romañcheg. Gant e droidigezh eus an Testamant Nevez ha labourioù all ez eo bet Bifrun unan eus diazezerien ar romañcheg skrivet en Engiadina.

## Liamm diavaez
*Jachiam Bifrun e Geriadur Istorel Suis
Vini ultramarina

***Vini ultramarina*** a zo ur spesad evned eus ar c'herentiad Psittaculidae.

Anvet e voe *Psittacus ultramarinus* (kentanv) da gentañ-penn (e 1820) gant al loenoniour alaman Heinrich Kuhl (1797-1821).

## Doareoù pennañ

## Boued

## Annez
Brosezat eo ar spesad en Inizi Markiz (koadeier menezioù Nuku Hiva hag Ua Pou).

## Liammoù diavaez
*  ''Vini ultramarina'' war al lec'hienn BirdLife International.
*  ''Vini ultramarina'' war lec'hienn an International Union for Conservation of Nature (IUCN).

## Notennoù ha daveennoù
Chalcopsitta

***Chalcopsitta*** a zo ur genad e rummatadur an evned, krouet e 1850 gant an evnoniour gall Charles Lucien Bonaparte (1803-1857).

## Spesadoù hag an [[isspesad]]où anezhe
Tri spesad a ya d'ober ar genad :
* *[[Chalcopsitta atra]]*,
** *C. a. atra*, *C. a. bernsteini* ha *C. a. insignis*,
* *[[Chalcopsitta duivenbodei]]*,
** *C. d. duivenbodei* ha *C. d. syringanuchalis*,
* *[[Chalcopsitta scintillata]]*,
** *C. s. chloroptera*, *C. s. rubrifrons* ha *C. s. scintillata*.

O c'havout a reer holl en inizi Ginea Nevez ha tro-dro.

## Liammoù diavaez

## Notennoù ha daveennoù
Psitteuteles

***Psitteuteles*** a zo ur genad e rummatadur an evned, krouet e 1854 gant an evnoniour gall Charles Lucien Bonaparte (1803-1857).

## Spesadoù
N'eus nemet ur spesad er genad-mañ : *[[Psitteuteles versicolor]]*, brosezat en Aostralia (eus biz stad Aostralia ar C'hornôg da walarn hini Queensland.

## Notennoù ha daveennoù