open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Panzerfaust

Ar **Panzerfaust** (liester *Panzerfäuste,* "meilh-dorn hobregonet") a oa un arm enep-tankoù alaman implijet e dibenn an Eil Brezel-bed. Savet e oa gant un duelenn karget gant ur vannadell enep-tank. Da vezañ implijet gant ur soudard e-unan e oa, hag ur wech e c'halle bezañ graet gant an arm hepken. Deveret e oa eus ar Faustpatrone. Eus ar Panzerfaust ez eus bet savet un toullad armoù all oc'h implijout e batrom simpl ha marc'had-mat. Implijet e oa bet eus 1943 betek fin ar brezel. Ar Rusianed o deus adimplijet diazezoù an arm evit sevel o re.

Restr:Bundesarchiv Bild 101I-586-2221-14, Frankreich, Normandie, Fallschirmjäger Recolored.jpg|Soudard fallschirmjäger gant ur Panzerfaust e Emgann Normandi, miz Even 1944 (skeudenn adlivet)
Restr:Bundesarchiv Bild 101I-672-7634-11, Russland, Luftwaffensoldat mit Panzerabwehrwaffe Recolored.jpg|Soudard eus al Luftwaffe e Rusia (skeudenn adlivet)
Restr:Bundesarchiv Bild 101I-709-0337A-10A, Ukraine, Soldat mit Panzerfaust.jpg|Soudard alaman en Ukraina gant ur Panzerfaust, just a-raok tennañ.
Restr:Panzerfaust helsinki.jpg|Pevar Panzerfaust 30 en o boest orin.
Emgann Kolberg (1945)

**Emgann Kolberg** pe **Emgann Kołobrzeg** (anvet ivez **Emgann Festung Kolberg**) a oa bet un emgann taer evit aloubiñ kêr Kolberg, Kołobrzeg hiziv an deiz, e Pomerania alaman, gant al Lu Ruz harpet gant Poloniz enebet ouzh nerzhioù lu an Trede Reich e-kerzh an Argadenn war reter Pomerania e-kerzh an Eil Brezel-bed. Padet e oa an emgannn etre ar 4 a viz Meurzh hag an 18 a viz Meurzh 1945. Darn eus an emgann a oa bet e kêr evit bezañ mestr war an dachenn. An nerzhioù lu alaman a oa deuet a-benn da dec'hout diouzh kêr gant ar repuidi dre vor a-raok ma vefe aloubet gant Poloniz.
## Skarzherezh
Gant an nerzhioù lu soviedel o tostaat e 1945, e oa bet anat d'ar pennoù alaman ne c'hellfent ket derc'hel kêr e-pad pell. Soñjet e oa bet a-raok ma krogfe an emgann e oa ret kilaat buan. An dafar brezel pouezus, darn eus an annezidi eus kêr kement ha reoù an tro-war-dro (e-tro 70 000), gant 40 000 soudard alaman a oa bet dezouget gant ar Morlu alaman e-kerzh an Oberiadur-brezel Hannibal. Un 2000 soudard bennak a oa chomet a-dreñv adalek ar 17 a viz Meurzh da c'hounit amzer evit ma vefe echuet an dec'hadenn dre vor.
Jami Deadly

**Jami Deadly**, ganet **Jami Edwards** d'an 18 a viz Mae 1979, zo un aktourez, glamour model, kanerez, dañserez burlesque hag Horror host stadunanat. Jami zo bet desavet e Texas. Emañ o vevañ bremañ e Las Vegas, e Nevada.
## Filmlennadur

## Liammoù diavaez
* Jami Deadly war IMDb
Olive Thomas

**Olive Thomas**, ganet **Oliva R. Duffy** d'an 20 a viz Here 1894 hag aet da Anaon d'an 10 a viz Gwengolo 1920, a oa un top model hag aktourez filmoù mut stadunanat. Thomas a oa krog da vezañ ur patrom evit treserien e 1914, goude-se e oa faet da labourat er Ziegfeld Follies er memes bloavezh. Gwelet e oa bet goude-se en abadenn *The Midnight Frolic*. E 1916 he doa komañset da vezañ aktourez filmoù mut ha troet he doa en 20 film e-doug pevar bloaz. Memes bloavezh e oa hi dimezet gant an aktour Jack Pickford, breur yaouankañ an aktourez filmoù mut Mary Pickford.

D'an 10 a viz Gwengolo 1920, Thomas a oa marvet e Pariz goude bezañ bet lonket pareoù he gwaz a-enep ar syphillis, merkur bichloride. Dre lonkañ ar pareoù-se e oa bet tapet un nephritis ganti. Embannet e oa bet e oa ur marv dre gwallzarvoud, met ur wech aet ar c'heloù dre ar bed e oa deuet da vezañ iskis evit ar gazetennerien. Lod o devoa embannet e oa un emlazh met n'eus ket prouenn ebet eus ar fed-se betek-henn. Marv Thomas zo unan eus kentañ gwallreuzioù niverus Hollywood o vezañ brudet. Ar strolladoù relijiel stadunanat a oa bet roet nerzh dezho en o stourm a-enep bed ar "sioù" a oa Hollywood evito.

## Pennadoù kar
* Virginia Rappe
Rita Hayworth

**Rita Hayworth**, ganet **Margarita Carmen Cansino** d'ar 17 a viz Here 1918 hag aet da Anaon d'ar 14 a viz Mae 1987, a oa un dañserez hag aktourez stadunanat. Brudet-kenañ e oa bet er bloavezhioù 1940 evel ur *star* eus Hollywood a oa bet gwelet en 61 film e-doug 37 vloaz.
Ar c'hazetennoù o devoa krouet an droienn *The Love Goddess* ("Doueez ar Garantez") evit ober anv eus Hayworth ur wech tizhet ur renk a model glamour ganti er bloavezhioù 1940. Deuet e oa da vezañ ivez ar *[[pin-up]]* diazez evit ar *[[GI|GIs]]* e-kerzh an Eil Brezel-bed. Marvet e oa d'an oad a 68 vloaz tapet gant kudennoù alkool ha kleñved Alzheimer.
## Liammoù diavaez
* Rita Hayworth war IMDb
Maria Ana Francisca Josefa de Bragança

**Maria Ana Portugal**, pe **Maria Ana Francisca Josefa de Bragança**, pe **Maria Ana Francisca Josefa Rita Joana de Bragança** (1736-1813), a oa ganet e Lisboa, er Paço da Ribeira.

Merc'h e oa d'ar roue José Iañ ha d'e bried Mariana Victoria Spagn, o eil merc'h e oa. Kaoz a oa bet d'he dimeziñ da Louis, Daofin Bro-C'hall (1729-1765), mab Loeiz XV, met he mamm ne fellas ket dezhi. Dizimez e chomas.

Troet e oa gant ar sonerezh hag al liverezh.
Gant he ziegezh ez eas da repuiñ da Vrazil pa voe aloubet Portugal e 1807 gant armeoù Napoleon. Mervel a reas e Rio de Janeiro da 76 vloaz.
Vieira Lusitano

**Franciscos de Matos Vieira**, anavezetoc'h evel **Vieira Lusitano** (Lisboa, 1699 – Lisboa, 13 Eost 1783), a oa ul livour portugalat. Arabat droukveskañ e anv gant hini al livour *Francisco Vieira de Matos*, lesanvet Vieira Portuense.

## Poltredoù

File:Maria I, Vieira.jpg|Maria Iañ Portugal - Palez Queluz, Queluz
File:Retrato de D.Maria Ana Josefa.jpg|Infanta Mariana Francesca del Portogallo - Palez Broadel Queluz
File:D. Fancisca Doroteia, séc. XVIII, Palácio Queluz.jpg|Maria Doroteia de Bragança - Palez Broadel
File:PedroIIIpt.png|Pedro III Portugal
Elisabeth Augusta Lindenov

**Elisabeth Augusta von Schleswig-Holstein**, pe **Elisabeth Augusta Lindenov** goude hec'h eured (28 Kerzu 1623 – 9 Eost 1677), a oa merc'h da Christian IV, roue Danmark, ha Kirsten Munk.

Desavet e voe, evel he breudeur ha c'hoarezed, gant he mamm-gozh Ellen Marsvin hag ar c'houarnerez Karen Sehested. E 1628-29 ez eas da lez Sveden da chom. E 1639 e voe dimezet da Hans Lindenov (marvet e 1659), hag ur verc'h o doe, Sophie Amalie Lindenov.

Brudet e oa da vezañ gros, karget a zle, dre ma oa ur c'hoarierez touet. N'en em gleve ket gant he c'hoar Leonora Christina Ulfeldt, ha ne roas skoazell ebet dezhi pa savas bec'h etre Leonora hag ar roue. Ne oa ket tost d'he breudeur ha c'hoarezed. Dalc'hmat e voe sammet a zle.
Marie-Josée Croze

**Marie-Josée Croze**, ganet d'an 23 a viz C'hwevrer 1970 e Montreal, zo un aktourez kebekat divroet gall. Brudet eo bet dre he rolloù er filmoù eus Kebek, *[[Maelström (film)|Maelström]]* gant Denis Villeneuve, e 2000, hag *[[Les Invasions barbares]]* gant Denys Arcand, e 2003. Priz an aktourez wellañ a zo aet ganti e Festival Cannes 2003 evit ar roll-se. Ar bloaz war-lerc'h he deus c'hoariet ur roll bihan e *[[Munich (film)|Munich]]* gant ar filmaozer hollvrudet stadunanat Steven Spielberg. E 2006 he deus graet berzh e Bro-C'hall gant ar thriller *[[Ne le dis à personne]]* hag an drama *[[Le Scaphandre et le Papillon]]*. E miz Du 2012 he deus kemeret perzh e juri Festival etrebroadel ar film Marrakech. E miz Kerzu eo deuet da vezañ ur geodedourez c'hall ouzhpenn bezañ kanadian.

## Liammoù diavaez
* Marie-Josée Croze war IMDb
Elisabeth Auguste von Pfalz-Sulzbach

**Marie Elisabeth Auguste von Pfalz-Sulzbach** (Mannheim 1721-1794 Weinheim) a oa ur briñsez alaman.

Merc'h e oa da Joseph Karl von Pfalz-Sulzbach (1694-1729) ha da Elisabeth August Sofie von der Pfalz(1693-1728). Merc'h-vihan e oa da Karl III Philipp, Dilenner Pfalz, ha da Karl Theodor Bavaria.

## Eured
Dimeziñ a reas da Garl IV Theodor (1724-1799), Priñs-Dilenner Pfalz, adal 1742 (evel Karl IV), ha Priñs-Dilenner Bavaria, adal 1777 (evel Karl II).

Aozet e oa an eured evit mirout ouzh un tabut etre skourroù an tiegezh diwar-benn an hêrezh. Troet e oa Karl Theodor gant prederouriezh ar Sklêrijennoù hag Elisabeth Auguste a oa leun a vuhez ha troet gant plijadur ar garantez, ha ne gave ket er gêr, met ne oa ket desket kaer.

Ur bugel he doe Elisabeth Auguste, ur mab badezet Francis Louis Joseph, d'an 28 a viz Mezheven 1762, ugent vloaz goude an eured; met ar mab pennhêr hirc'hortozet a varvas en deiz war-lerc'h ma voe ganet. Neuze e vevas pep hini eus an daou bried evel a gare, gant serc'h pe serc'heg. Gwech ebet ne voe kaoz a zibriediñ.

E 1764 setu ur serc'h da Carl Theodor an dañserez Françoise Despres-Verneuil. War he lerc'h, e 1766, e voe tro Josefa Seiffert, un dichekadenn ouzh 
Elisabeth Auguste. 
Adalek 1768 ez eas ar wreg da chom da gastell Oggersheim, gant he lez, met bep an amzer ez ae da weladenniñ he fried en e lez dezhañ; goude 1781 avat n'eas ken. Tristik e kave lez Bavaria, re *spartek* he doare. Karet e oa e Pfalz avat, seul mui ma'z eas Karl Theodor da chom da Vavaria adal 1777.

## He marv
E 1793 e tec'has dirak an armeoù gall da repuiñ e Weinheim, ma varvas en 1794. Addimeziñ a reas he fried da Maria Leopoldine von Österreich-Este.
Leonora Christina Ulfeldt

**Leonora Christina Christiansdatter**, pe **Leonora Christina** kontez Ulfeldt (1621 –1698), zo ur skrivagnerez danek, hag a oa merc'h d'ar roue Christian IV Danmark ha d'e bried yaouank Kirsten Munk. Dimezet e voe d'ar c'hont Corfitz Ulfeldt. Bac'het e voe gant he zad.

Brudet eo hec'h eñvorennoù, *Jammers Minde*, abaoe an  pa voent embannet, goude skrivet er vac'h e-pad ugent vloaz. Hiriv int pouezusañ oberenn danek ar , embannet e 1869 evit ar wech kentañ.

## He buhez

Pemzek bugel en dije bet Christian IV, a greder, gant e eil pried, Kirsten Munk, ha tri anezho, da vihanañ, a voe ganet a-raok o eured e 1615, met ne vevas nemet eizh anezho pelloc'h eget o c'hrennoad.

An Tiegezh Munk a oa tud a lez anezho, ha mamm Kirsten, Ellen Marsvin, a reas d'ar roue sinañ ur promesa da zimeziñ d'he merc'h a-raok leuskel ar roue da stekiñ outi. Un dimeziñ morganatek e voe, ha Leonora Christina ne oa ket ur briñsez a wad, met titlet e oa evel *kontez Schleswig-Holstein*, titl roet d'he mamm e 1629, disheñvel diouzh an titl a oa hini Duged Schleswig-Holstein, kerent da rouaned Danmark hag a berc'henne manerioù e proviñsoù Schleswig ha Holstein. Daoust da se e voe savet Leonora gant he zud en palez Copenhagen (nepell diouzh an tour ma voe bac'het en intañvez), a-gevret gant he zri lezvreur henañ – en o zouez an danvez-roue Frederik III – mibien d'ar rouanez kent Anne Catherine von Brandenburg. Savet e voe din dan evezh gouarnerez al lez, Karen Sehested. Ar Roue a damallas e bried d'e dreitouriñ gant ur gwaz all, ha dizimeziñ a reas diganti e 1630, goude kemer ur serc'h, Vibeke Kruse, matezh gant e wreg.

Goude ma roas d'ar roue un toullad bugale hag a voe kevezerien bugale Kirsten Munk, e viras Leonora Christina karantez he zad.
Dimeziñ Leonora Christina a oa aozet gant Christian IV da vezañ un darn eus e raktres da greñvaat galloud e diegezh.

Abaoe 1448 e oa bet Tiegezh Oldenburg o ren e Danmark a dad da vab.

E 1636 e voe dimezet Leonora Christina, da 15 vloaz, d'ar c'hont Corfitz Ulfeldt, tregont vloaz dezhañ, hag anezhañ mab ar c'hañseller Jacob Ulfeldt, goude bet prometet dezhañ abaoe he nav bloaz. Daoust d'an eured ne voe ket leal Ulfeldt d'ar Gurunenn, hag e wreg a chomas leal d'he fried betek goude e varv, ha nac'h a reas lavarout droug diwar e benn, na pa vije evit prenañ he frankiz.
Mendon (disheñvelout)

**Mendon** a c'hall bezañ anv meur a lec'h :

*Mendon, kumun er Mor-Bihan gwechall, bremañ e Lokoal-Mendon

*Mendon (Illinois)
*Mendon (Massachusetts)
*Mendon (Michigan)
*Mendon (Missouri)
*Mendon (Ohio)
*Mendon (Utah)
Li Wenliang

**Arabat droukveskañ gant [[Li Wenliang (c'hoarier echedoù)|Li Wenliang]] ar [[Roll c'hoarierion echedoù|mestrc'hoarier echedoù]].*
----

**Li Wenliang** (sinaeg: 李文亮), ganet d'an 12 a viz Here 1986 e Beizhen hag aet da Anaon d'ar 7 a viz C'hwevrer 2020 e Wuhan, a oa ul lagadour sinaat o labourat en Ospital kreiz Wuhan. Brudet eo bet evel kelaouer eus ar c'hleñved COVID-19 adalek an 30 a viz Kerzu 2019. Bet e oa o tivizout war WeChat gant 7 medisin all diwar-benn ur c'hleñved nevez o redek dre Wuhan. Siwazh evitañ e oa bet treuzkaset e skridoù dre an internet sinaat. D'an 3 a viz Genver 2020, polis Wuhan en doa harzet anezhañ ha rediet anezhañ da sinañ ur follenn a embanne e oa un dañjer evit an urzh sokial hag e lakae falskomzoù da redek. Li a oa distroet d'al labour ha kendalc'het da glask pareañ an dud. Tapet en doa ar c'hleñved ha marvet e oa d'ar 7 a viz C'hwevrer 2020.

## Goude e varv
Ur wech marvet ar medisin Li e oa bet kounnaret-du an dud e Sina. En desped d'ar c'hontrolerezh er vro ez eus un toullad tud, dre an internet pe er straedoù, o lidañ aberzh an den hag o tagañ ar Strollad komunour hag an doare ma'z eo bet graet war-dro ar c'hleñved. Aon bras zo gant ar galloud sinaat e vefe marv Li evel hini Hu Yaobang, en devoa degaset Manifestadegoù ar blasenn Tiananmen e 1989.
## Buhez prevez
Li a oa dimezet hag ur bugel a oa gant ar c'houblad a-raok ma errufe ar c'hleñved-red. Pa oa marvet an doktor Li e oa dougerez e wreg. Pa oa kroget da vezañ klañv, an doktor a oa aet da vevañ en un ostel evit chom hep kontammañ e familh a-raok bezañ kaset d'an ospital d'an 12 a viz Genver. Siwazh dezhañ e dud a oa klañv gant ar c'hurunviruz.
Ana Brenda Contreras

**Ana Brenda Contreras**, ganet d'ar 24 a viz Kerzu 1986, brudet evel **Ana Breco**, zo un aktourez, kanerez ha top model stadunanat. Etre 2010 ha 2011 e oa bet o c'hoari Aurora Alcázar en telenovela Teresa. Etre 2018 ha 2019, Contreras a c'hoarie Cristal Jennings er stirad skinwel Dynasty war ar chadenn CW, un adsevel eus ar stirad skinwel Dinasty eus ar bloavezhioù 1980.
Corfitz Ulfeldt

**Corfits Ulfeldt** (10 Gouhere 1606 – 20 C'hwevrer 1664) a oa ur politiker danat (den a stad a lavared en amzer-hont) mab d'ar c'hañseller Jacob Ulfeldt. Kaset e voe d'ober e studi d'an estrenvro, ur bloavezh a dremenas gant Cesare Cremonini e Padova, ha distreiñ d'e vro e 1629.

## War hent ar galloud

En 1637 e timezas Ulfeldt da Leonora Christina (1621–1698), merc'h d'ar roue Christian IV Danmark, a oa prometet dezhañ abaoe he nav bloaz.

Ulfeldt a oa un den debret gant ar c'hoant uhelaat e lez Denmark, tost d'e wenneien, divezh ha dizenor. Kiriek e voe d'ar faezhadenn e Brezel Sveden, etre 1643 ha 1645, ha pa voe sinet Feur-emglev Brömsebro e savas tabut bras etre ar Roue hag eñ. Daoust da se ne voe ket kaset Ulfeldt kuit.

E Kerzu 1646 e voe kaset da gannad da Den Haag, ma tispignas forzh arc'hant. Pa zistroas da Zanmark e miz Gouhere 1647 e kavas ar roue fuloret ruz. Harpet e voe Ulfeldt gant ar Rigsråd hag an uhelidi.
Marj Dusay

**Marjorie Ellen Pivonka Dusay**, ganet d'an 20 a viz C'hwevrer 1936 hag aet da Anaon d'an 28 a viz Genver 2020, a oa un aktourez stadunanat. Brudet e oa bet evit he rolloù e soap opera. Brud bras a oa deuet dezhi gant roll Alexandra Spaulding en Guiding Light, ur roll he deus c'hoariet gwech ha gwech all adalek 1993 betek ma vefe roet lamm d'ar stirad e 2009. C'hoariet he deus ivez gwreg Douglas MacArthur e 1977 er film MacArthur.
## Liammoù diavaez
* Marj Dusay evit IMDb
* Lec'hienn ofisiel
Stephen Sommers

**Stephen Sommers**, ganet d'an 20 a viz Meurzh 1962, zo ur skrivagner senario ha filmaozer stadunanat. Brudet eo bet evit filmoù gant boujedennoù uhel evel *[[The Mummy (film, 1999)|The Mummy]]* (1999), hag ar film da-heul *[[The Mummy Returns]]* (2001), *[[Van Helsing (film)|Van Helsing]]* (2004), pe *[[G.I. Joe: The Rise of Cobra]]* (2009) c'hoazh. Eñ eo ivez en deus renet ar film gwirion gant Disney *[[The Jungle Book (film, 1994 )|Rudyard Kipling's The Jungle Book]]* (1994) hag ar film spont brudet *[[Deep Rising]]* (1998).
## Liammoù diavaez
* Stephen Sommers war IMDb
Frañsez-Mari ar C'hozh

**Frañsez-Mari ar C'hozh**, ganet d'an 18 Gouhere 1847 e Plouarzhel ha marvet d'ar 4 Genver 1918 e Plougonvelen, a oa beleg katolik ha troour brezhonek. Beleget e voe e 1872. Goude-se e voe kure e Brest, e parrez Sant Salver, ha person e Penmarc'h etre 1887 ha 1911.

## Troidigezhioù
* 1902 : *[[Miz bian Kaloun Zakr Jezus]]*, Moullérez ar Skridou Katolik, Brest
* 1902 : Louis Debussi, *[[Miz Mae Miz ar Werc'hez Vari]]*, diwar *[[Nouveau mois de Marie, ou suite des lectures sur les Mystères de la très Sainte-Vierge, et sur les principales vérités du salut, pour chaque jour du mois de l'année]]*, Brest

## Liamm diavaez
*  Ur restr pdf diwar e benn
Sacher evezh

Ur **sacher evezh** a zo un den, ur strollad pe un ensavadur hag a ziskul ur c'heloù pe un obererezh dilezenn, direizh pe dañjerus evit ar gevredigezh. Sachañ a ra evezh ar re a-us e-barzh framm un embregerezh pe un amaezhiadurezh, pe c'hoazh ar gouarnamant, ar justis, ar mediaioù. E taras eo da dalañ ouzh gourdrouz pe dialgerzh an dud tamallet . Klask zo da vinellañ anezhañ.

Diemzamant eo ar sacher evezh. Fellout a ra dezhañ difenn un niver bras a dud pe ar gevredigezh dre-vras ouzh un dañjer a c'hall tennañ d'an armerzh, d'an endro, d'ar yec'hed, d'ar frankiz pe da gwirioù mab-den. Abegoù divezel en deus.

Ar re taolet ar bec'h warno a c'hall bezañ implijerien publik pe brevez, un embregerezh pe ur melestradurezh, an ensavadurioù politikel.

Gwarezet eo ar sacherien evezh gant lezennoù stadoù zo, en o zouez re ar Stadoù-Unanet, Kanada ha Unaniezh Europa. 

## Tro-lavar
Ar saoznegerien a ra gant ar ger *whistleblowing*, da lavaret eo "c'hwezañ en ur c'hwitell", ur benveg graet gantañ gant ar polis pe an dredeoged.

## Sacherien evezh brudet

* Henry Dunant, krouet gantañ ar Groaz Ruz,
* Aleksandr Soljenitsyn, skrivagner rusian,
* Václav Havel, bet prezidant Tchekoslovakia ha goude Tchekia,
* W. Mark Felt, ar gwazour FBI en doa diskuliet gwarzh ar Watergate er Stadoù-Unanet,
* Chelsea Manning, un dezrannourez en arme amerikan,
* Edward Snowden, bet o labourat er CIA hag er NSA, kavet repu gantañ e Bro-Rusia,
* Julian Assange, stlennegour aostralian, krouer WikiLeaks,
* Li Wenliang, lagadour sinat, sacher evezh war Coronavirus Wuhan.

### Sacherien evezh breizhat
* Georges Méar, diwar-benn saotradur diabarzh an tiez,
* Anne-Marie Casteret, kazetennerezh afer ar gwad kontammet,
* Irène Frachon, mezegez e POS Brest, bet diskuliet ganti afer ar Mediator.

## Pennadoù kar
* Disenterezh keodedel
* WikiLeaks
* OpenLeaks

## Notennoù
Idilio

***Idilio*** ("Bugulgan") zo anv meur a oberenn spagnolek.
*Ur ganaouenn gant ar sonaozer stadunanat Willie Colón, kanet gant tud e-leizh.
*Ur ganaouenn gant ar ganerez spagnol Shaila Dúrcal.
**Un idilio bobo* ("Ur bugulgan sot"), ur gontadenn gant Ángel Felicísimo Rojas, embannet e 1946 ; anv an dastumad kontadennoù ma voe embannet ar gontadenn gant oberennoù all diwar zorn ar skrivagner eo ivez.
**Un idilio de estación* ("Ur bugulgan porzh-houarn"), ur film arc'hantinat sevenet gant Anibal Uset e 1978.

Bez' ez eo ivez anv spagnolek meur a oberenn krouet e yezhoù all.

## Notennoù
Naoned (disheñvelout)

**Naoned** a c'hall bezañ : 
* Naoned, kêr vrasañ Breizh, ar meurgêr Naoned Meurgêr hag he bro : Bro-Naoned,
* Naoned, ur merk lunedoù,
* Naoned, un embanner meziantoù merañ ar glad sevenadurel.

Anvioù all zo bet tennet eus ar ger Naoned : 
* Naoweb, ul lec'hienn titouroù kozh, bremañ un ajañs niverel e Naoned,
* Nao, ur bier breset e Gwinieg-Breizh gant an embregerezh Korev.
Henry Dunant

**Henry Dunant** (a-wechoù **Henri Dunant**, 8 a viz Mae 1828 e Geneva - 30 a viz Here 1910 e Heiden) a oa un den a afer denelour suis, diazezour ar Groaz Ruz etrebroadel.

E-pad ur veaj aferioù e miz Even 1859 e oa e-kichen kêr italian Solferino. Dizoleiñ a reas freuz denel Emgann Solferino, an trec'h aet gant Napoleon III. Diouzh e gantouez e skrivas ul levr anvet *[[Un souvenir de Solférino]]*, embannet e 1862. Bloaz goude e oa e-touez ar re a ziazezas e Jeneva *Poellgor etrebroadel ar sikour d'ar soudarded gloazet*, anvet adalek 1876 Poellgor etrebroadel ar Groaz-Ruz. Daveiñ a reas Kenemglevioù Geneva kentañ d'e ginnigoù pa oa peurwiriekaet e 1864. Roet e voe priz Nobel ar Peoc'h kentañ dezhañ ha da Frédéric Passy e 1901.

## Buhez
Mab henañ e oa, gant daou vreur ha div c'hoar. E Geneva e oa e familh o chom. Stourmerien war an dachenn sokial e oa e dud. Kristenien brotestant kalvinat e oant. An atebegezh sokial a voe kelennet abred ganto d'o bugale.

Kregiñ a reas Henry Dunant da labourat evit ur bank. E 1853 ez eas da veajiñ da Aljeria, Tunizia ha Sikilia. Klask a reas lakaat e aferioù da greskiñ e Saint-Arnaud (El Eulma hiziv hon deiz, e bro Setif). E miz Ebrel 1859 e teuas da vezañ gall. Er memes bloavezh ez eas da Solferino, ur gêriadenn nepell diouzh lenn Garda e Lombardia. Heuget e voe gant ar pezh a welas eno : 38000 den marvet pe c'hloazet, hep den ebet da sikour anezho. Klask a reas aozañ an deborzhioù kentañ gant tud ar vro. Ar c'hantouez daraezus-mañ eo ar pezh a laka anezhañ da zisplegañ spouronioù ar brezel en e skridoù.

Diskrivañ a reas en e levr *Un souvenir de Solférino*, ar pezh en doa gwelet war an dachenn-vrezel, ha displegañ a reas ivez e rankfe aozadurioù etrebroadel neptu ha savet gant tud a youl-vat bezañ aotret da sikour ar c'hloazidi. Skignet e voe ar mennozh nevez-se e Suis hag en Europa a-bezh. Un nebeud ersavioù negativel a voe, e Bro-C'hall dreist-holl. A-benn ar fin e voe krouet *Poellgor etrebroadel ar sikour d'ar soudarded gloazet* e 1863 e Geneva. Stourm a reas Henry Dunant en Europa a-bezh evit diorren an aozadur.

Kozh e oa dija pa voe roet Priz Nobel ar Peoc'h dezhañ e 1901. Mervel a reas d'an 30 a viz Here 1910 en ospital Heiden, war ribl Lenn Konstanz.

Kalz levezon en deus bet e vennozhioù war ar gwir hag emdroadur ar gevredigezh.
Petit-Paris

**Petit-Paris** zo anv gallek meur a lec'h.
 
## Lec'hioù
###### 
* *Petit-Paris*, karter e Brest
* karter e Plouvagor, stok ouzh Gwengamp.
**Petit Paris*, e Kergrist-Moeloù
**Petit Paris*, e Kanuhel
**Petit Paris* e Landeda

###### 
* **Petit-Paris**, ur gumun en Drôme gwechall, hiriv stag ouzh Saint-Nazaire-le-Désert ;
* **Le Petit-Paris**, ur gumun gwechall e Maine-et-Loire, stag hiriv ouzh Saint-Martin-du-Fouilloux.

###### 
* Anv ur c'harter e kêrioù Vänersborg, Kristianstad, Ystad, Stockholm ha Haparanda.

### Broioù all
* Lesanv ar c'harter Plateau-Mont-Royal e Montréal, ma'z eus aet un toullad Gallaoued da chom.
* Hag ivez e Bukarest, e Riga, ...
COVID-19

**Kleñved ar c'hurunviruz 2019**, berraet e **COVID-19** (*COronaVIrus Disease 2019* e saozneg), a zo ur c'hleñved poreüs c'hoarvezet gant ur viruz anvet SARS-CoV-2. Kiriek eo da kleñved-red Wuhan e Sina ha da bedreuziad kurunviruz 2019-2020 war e lerc'h.

## Goradur
Gounervezh COVID-19 a vije war-dro 5 deiz, etre 3 ha 7 deiz peurliesañ. Da ouzhpenn 1% eus an dud e ya hiroc'h eget 14 deiz, hag e padfe betek 24 deiz ezreol. An ABY a ouie dija a-raok ar bedreuziad e 2020 e oad tredizhus a-raok vije an anzonoù gweladus, evel ar grip, bet studiet kurunviruzoù all gantañ.

## Treuzkas
E kreiz miz Kerzu 2019 eo deuet an treuzkas etredenel hervez *[[The New England Journal of Medicine]]*.

Ur metrad zo a-walc'h, evit-doare, d'en em wareziñ ouzh ar viruz, ha daou vetrad zo suroc'h. Ar maskloù gwareziñ a zo efedus pa lakaer an diarbennoù yec’hedoniel all da bleustriñ ivez (gwalc’hiñ an daouarn, h.a.).

Azonoù kuñv pe azon ebet a vez gant ar vugale gontammet peurliesañ, tredizhus int avat. Dindan 0,5% emañ riskl marv an dud dindan 50 vloaz, 8% eo d'ar re a-us 70 bloaz. Ur riskl dibarek poread grevus zo gant ar merc'hed dougerez.

## Vaksinoù
Meur a vaksin efedus zo a-enep ar C’hovid-19. Lod anezho a ra gant trenkenn ribonukleek kannad, lod all gant virused diaktivet, pe c’hoazh proteinoù adkevredek.

## Notennoù ha daveoù
Legio I Adiutrix

**Legio I Adiutrix** zo ul lejion roman hag a oa bet savet er bloaz 68, pe gant Neron, pe gant Galba. 
Ar C'harv (*Capricornus*) e oa hec'h arouez.

Talvoudegezh an anv ː Harperez, Skoazellerez

War a seblant eo bet savet gant martoloded *Classis Misenensis*, ur morlu staliet e Misenum, ha klokaet gant Galba. Staliet e oa neuze e-kichen Roma.

E bloavezh ar pevar impalaer e stourmas a-du gant Marcus Salvius Otho e-kerzh emgann Bedriacum. Hemañ, bet trec'het gant Vitellius, a gasas al lejion da vro Spagn. 

Gwelet e voe *Legio I Adiutrix* o stourm er bloaz 70 e Germania Inferior, a-enep emsav ar Vataved.

Goude-se, *Legio I Adiutrix* a oa staliet e *Mogontiacum* (Mainz). 

E 83, dindan an impalaer Domitian, e stourmas a-enep d'ar *Chatti*, ur boblad german o vevañ en daou du d'ar Roen. 

Kaset e voe goude da Pannonia, evit klokaat arme an Danav, da stourm a-enep an Daked.

Goude ma oa bet drouklazhet Domitian e 96, *Legio I Adiutrix* a gemeras pouez war politikerezh an impalaeriezh roman. Lakaet e voe an impalaer Nerva da zegemer Trajan war e lerc'h. Pa yeas Trajan da impalaer d'e dro, hemañ e roas d'al lejion ar c'h-cognomen *Pia Fidelis* ("leal ha feal"). Etre 101 ha 106, dindan an impalaer Trajan, *Legio I Adiutrix*, da-heul *Legio IV Flavia Felix* ha *Legio XIII Gemina*, e aloubas bro Dakia. 

Kaset e voe ivez gant Trajan da vrezeliñ a-enep ar Barted (115-117).

Goude-se e voe kaset en-dro da Bannonia gant Hadrian, ha staliet e *Brigetio* (Szőny, ur gêr eus Hungaria), war an Danav.

Dindan Marcus Aurelius, *Legio I Adiutrix* e stourmas a-enep ar Varkomaned. 

Etre 171 ha 175, Pertinax a oa e penn al lejion. Impalaer roman e oa bet e-pad tri miz, etre ar Iañ a viz Genver 193 hag an 28 a viz Meurzh 193. 

War-lerc'h, *Legio I Adiutrix* a skoazellas Septimius Severus evit aloubiñ Roma.

*Legio I Adiutrix* zo brudet evit bezañ kemeret perzh er brezelioù a-enep ar Barted : e 195 ha 197-198 dindan Septimius Severus, e 215-217, dindan Caracalla, hag e 244, dindan Gordianus III.

Meneget eo evit ar wech diwezhañ gant Notitia Dignitatum (390 / 425), pa oa c'hoazh e *Brigetio* (Szőny).

## notennoù
Moumin

An tiegezh **Moumin** - Mumintrollen e svedeg- zo un tiegezh a faltazi krouet gant ar skrivagnerez finlandat svedek Tove Jansson (1914-2001). 

Bevañ a ra an tiegezh e Traouienn ar Voumined (Mumindalen), anezhañ ar mab Mumin (Mumintrrollet), ar vamm Mumin (Muminmamma) hag an tad Mumin (Muminpappa). Amezeien o deus Sniff, Lilla My, Snusmumriken ar foeter-bro, Snorkfröken, a zo pitilh gant Mumin, 

## Levrioù
* 1945 - *Småtrollen och den stora översvämningen*
* 1946 - *Kometjakten*
* 1948 - *Trollkarlens hatt*
* 1950 - *Muminpappans Bravader Skrivna av Honom Själv*
* 1954 - *Farlig midsommar*
* 1957 - *Trollvinter*
* 1962 - *Det osynliga barnet*
* 1965 - *Pappan och havet*
* 1970 - *Sent i november*
Aerouant ar Wawel

**Aerouant ar Wawel** (*Smok Wawelski* e poloneg) zo un aerouant mojennel brudet e kêr Graków e Polonia. Hervez ar vojenn e veve al loen en ur vougev e tor tuchenn ar Wavel, a-us d'ar stêr Wisła. E lein an duchenn ez eus ur c'hastell hag un iliz-veur, ha dirazo delwenn un aerouant hag ur blakenn en enor d'ur priñs mojennel anvet Krakus hag a drec'has al loen hag a savas kêr Krakow dirak ar vougev, hag a roas e anv d'ar gêr-se. 

Hervez ar vojenn ec'h ae an euzhvil bemdez dre ar maezioù tro-war-dro da lazhañ tud ar vro, da laerezh en o zier ha da zebriñ ar chatal. 

E doareoù zo eus ar vojenn e plije d'an aerouant debriñ merc'hed yaouank ha ne roe peoc'h ebet d'an dud ma ne veze ket lakaet dezhañ ur plac'h yaouank dirak e vougev ur wech ar miz.

## Mojenn
Pell, pell-pell, pell-bras eus Breizh, en ur vro a zo anvet Polonia, ez eus ur gêr gozh, kozh-kozh, anvet Kraków. 
E Kraków emañ ar menez Wawel, ha war ar menez emañ kastell Wawel, kastell rouaned ar vro. Savet eo bet gant Grach, kentañ roue Kraków, en amzer gozh, kozh-kozh.
Hag ar roue Grach a oa o chom e kastell Wawel gant e verc’h Wanda. Un deiz e voe un aerouant bras o nijal a-us d‘ar Wawel. Hennezh a oa un aerouant drouk, leun a gounnar. E-pad an deiz e chome kuzh en ur vougev, ar Smocza Jama, dindan ar c’hastell, met bemnoz e teue er-maez da glask e voued ha da zebriñ kezeg, pe saout, pe verc’hed yaouank. Spontet e oa an holl dud e Kraków, ha trist-bras e oa ar roue Grac’h.
En amzer-se ivez, war ar maez e-kichen Wawel, e oa ur botaouer anvet Skuba, ha hennezh a oa un den fin, eus ar re finañ.
Skuba en doa soñjet kemer kroc’hen un dañvad gwenn ha lakaat soufr ha ter-du e-barzh. Ha goude-se e oa aet, buan-buan, d’ar menez Wawel, goude kuzh-heol, da lakaat ar c’hroc’hen gwenn dirak mougev an aerouant. 
An aerouant drouk en doa klevet trouz, lakaet e benn er-maez, ha debret ar boued buan-ha-buan. E berramzer e oa deuet sec’hed ruz dezhañ.
Neuze e oa deuet er-maez hag aet betek ar stêr Wisła, e-tal kastell Wawel. Hag eñ da evañ, da evañ, ha da evañ dour eus ar stêr.
Pa oa an heol o sevel e oa bet dihunet an holl dud e kêr Graków, hag ar roue Grac’h evel ar re all, gant ur mell strak bras !
An aerouant en doa evet kalz dour, kement a zour ma oa tarzhet e gof hag aet e mil tamm.
Laouen-meurbet e oa ar roue Grac’h, ar botaouer Skuba hag an holl dud e Kraków.
Hag ar roue Grac’h en doa roet e verc’h Wanda da Skuba. Un eured a oa bet, war an ton bras, hag ur friko bras e Kraków. Ha ne oa ket bet evet kalz dour.
Ha tud Kraków, evit trugarekaat al loen, o devoa savet un delwenn d’an aerouant dirak ar vougev.
Ma teuit un deiz da Graków e welfet an aerouant houarn, e-kichen ar stêr Wisła, dirak ar c’hastell.
Inis Arcáin

**Inis Arcáin** (*Sherkin Island* e saozneg) zo un enezenn war aod mervent Iwerzhon, e kontelezh Corcaigh. Bez eo unan eus lec'hioù kreisteisañ Iwerzhon, goude Carraig Aonair (Fastnet Rock) hag enez Cléire. Gallout a reer mont di gant bigi a loc'h diouzh Dún na Séad war an douar-bras.

Annezet eo Inis Arcáin gant ur c'hant den bennak (111 e 2016). Div davarn zo, ul leti, ur stal, tiez-hañv da feurmiñ hag un iliz. En hañv e vez kalzig a douristed o tont. A-raok Naonegezh Vras Iwerzhon, en , e oa ouzhpenn 1000 den o vevañ eno. Abaoe eo digresket ingal an niver a annezidi.

Un tour-tan zo war an enez, savet e 1835. Dismantroù eus an amzer dremenet zo ivez : ur c'hreñvlec'h eus Oadvezh an Houarn, ur manati (*Mainistir Inis Arcáin*), hag ur c'hastell eus ar Grennamzer.

## Liamm diavaez
* Lec'hienn an enezenn
Legio I Armeniaca

**Legio I Armeniaca** (Kentañ Lejion eus Armenia) a oa bet savet, war a seblant, e-kerzh an  evit difenn bro Armenia.

## Istor
Ne ouzer ket resis pegoulz na dindan peseurt impalaer eo bet savet al lejion-se, mes war a seblant e oa e-kerzh en IIIe kantved. 

Gouzout a reer e oa *Legio I* ha *Legio II Armeniaca* lejionoù *limitanei*, savet evit difenn proviñs roman Armenia.

E 363, al lejion a gemeras perzh en ergerzhadegoù Julian etrezek pleg-mor Persia. Trec'h e voe da gentañ e Seleucia, e Siria, met stanket e oa bet dirak Ctesiphon, ha ret e oa bet dezhi mont en-dro.

War-lerc'h, Jovian a voe ret dezhañ dilaoskiñ broioù bet aloubet gant Dioclesian.

E 382, *Legio I Armeniaca* a voe kaset etrezek rannvro Isauria, skoet gant taolioù-dispac'h. Matronianus, *comes Isauriae* (kont Isauria) a implijas al lejion evit kreñvaat mogerioù kêr *Arnemurium* (hirie Eski Anamur, e Turki).

Hervez *Notitia Dignitatum* (fin ar IVvet kantved), *Legio I Armeniaca* a oa d'ar c'houlz-se ul *legio pseudocomitatensis* dindan urzh *magister militum per Orientem* (penn-jeneral evit ar Reter). Ar *pseudocomitatenses* a oa rannadoù eus *limitanei*, bagadoù-stourm an harzoù, ha lakaet evit ur pennad amzer gant *comitatenses*, bagadoù-fiñv evit ergerzhadegoù ispisial.

## Notennoù
Louis Turmel

**Louis Turmel**, ganet d'an 19 a viz C'hwevrer 1866 e Tremargad, ha marvet d'ar 5 a viz Genver 1919 e toull-bac'h Fresnes e Bro-C'hall a oa un alvokad ha politikour breizhat, maer Lodaog ha kannad eus Aodoù-an-Hanternoz.

## Treitour da Vro-C'hall
E-pad ar Brezel Bed Kentañ e seblante an Alamaned bezañ kelaouet eus pezh a c'hoarveze e bodadegoù kuzh ar Gannaded, ha klasket e voe gouzout penaos e ouient keid-all. E miz Gouhere 1917 e kavas un urcher eus ar Gambr, e kombod-dilhad Turmel, ur c'hombod a oa war hanter dezhañ ha d'ur c'hannad all, ur golo-lizher dizanv hag ennañ 25 000 lur suis. Aliezik ez ae Turmel da Suis da bourmen gant e wreg. E miz Gwengolo 1917 e voe brudet an afer, reuz bras a voe, seul vrasoc'h ma voe c'hwezhet war an tan gant enebourien bolitikel Turmel. 

Harzet e voe an daou bried e miz Here 1917 abalamour d'e zarempredoù gant an Alamaned. 

Mervel a reas er vac'h, e Fresnes, en 1919. Neuze e voe ehanet an enklask.
Turmel

**Turmel** zo un anv-tiegezh gallek.

## Tud
*Antoine Turmel, anv meur a zen
*Claude Joseph de Turmel (1740-1816), jeneral gall
**e vab, Joseph de Turmel (1770-1848), politikour gall, maer Metz
* Joseph Turmel (1859-1943), beleg breizhat hag istorour
* Louis Turmel (1866-1919), politikour breizhat
* *Marcel Jules Turmel*, anavezetoc'h evel Marcelly, (1882–1966), kaner gall
An Inse (enez)

**An Inse** zo un enezennig en hanternoz Iwerzhon, e Loch Súilí, ur seurt fjord e kontelezh Dún na nGall. 

War-dro 13 kilometr karrez eo gorread an enezenn hag e 222 vetr uhelded emañ he foent uhelañ. Stag eo ouzh an douar-bras war-bouez ur chaoser. Annezet eo gant ur 400 den bennak (448 er bloavezh 2011).

## Liammoù diavaez

*We love Donegal - Donegal Islands
Alejandro

**Alejandro** zo un anv-bihan spagnolek roet d'ar baotred.

## Orin
Diwar an anv gresianek Αλέξανδρος, *Aléxandros*, hag a dalv kement ha *difenner, diwaller*.

## Adstummoù
*Alejandra, roet d'ar merc'hed​.

## Yezhoù all
*Aleksander, e ruseg
*Alessandro, en italianeg
*Alexander, en alamaneg, daneg ha saozneg
*Alexandre, e galleg

## Tud
* Alejandro O’Reilly (1723-1794), gouarnour spagnol Louiziana
* Alejandro Valverde, marc'hhouarner spagnol

## Oberennoù
* "Alejandro" , kanaouenn gant Lady Gaga 

## Lec'hioù
* *Parque Nacional Alejandro de Humboldt*, e Kuba
* Enez Alejandro Selkirk en inizi Juan Fernández e Chile
Les Aventures (merveilleuses mais authentiques) du capitaine Corcoran

***Les Aventures (merveilleuses mais authentiques) du capitaine Corcoran*** zo ur romant gallek gant Alfred Assolant e 1867.

## Ar romant

## Liammoù diavaez
* Al levr klevet
Grégoire

**Grégoire** zo un anv-bihan gallek.

## Tud
* Grégoire de Tours

### Anv-tiegezh
* Henri Grégoire, beleg ha politikour eus an Dispac'h gall.
Legio I Germanica

## Istor
**Legio I Germanica** a oa bet savet, war a seblant, war-dro 48 kent J.-K. gant Jul Kezar d'ar mare ha ma oa o vrezeliñ ouzh Pompeius.

He lesanv *Germanica*, bet roet dezhañ da vare Tiber, ne zeu ket abalamour e vefe bet savet gant Germaned, mes dre berzh maz e oa o stourm e Germania.

Diasur eo e istor betek 14 goude J.-K.. Soñj e vez ha goude un emgann gentañ Dyrrachium e-kichen Jul Kezar, e chomas tost dezhañ, ha goude ha ma oa bet drouklazhet, e chomas tost da Aogust.

Kaset e vije bet da vro Spagn evit stourm ouzh Cantabred hag Astured. Eno e vefe bet trec'het meur a wech. Abalamour da se en dije kollet e *cognomen* Augusta.

Staliet da gentañ e-kichen Köln, e voe kaset er bloaz 35 da sevel kamp *Castra Bonnensia* (Bonn).

Goude emlazh Neron, d'an 11 Mezheven 68, ha drouklazh Galba, d'ar 15 Genver 69, ec'h embannas *Legio I Germanica* Vitellius, e jeneral, da impalaer.

Diskaret e voe Vitellius gant Vespasian d'an 20 a viz Kerzu 69, ha trec'het *Legio I Germanica* gant lejionoù Vespasian.

Ar peurrest eus *Legio I Germanica* zo bet enframmet e-barzh *Legio VII Gemina*.

## Notennoù ha daveoù
Dominika

**Dominika** zo un anv-bihan hag un anv-lec'h.

*Dominika (anv-bihan), un anv-bihan polonek,
*Dominika (bro), enezenn ha bro dizalc'h er Mor Karib.
Dominika (anv-bihan)

:*Ur bajenn disheñvelout [[Dominika]] zo ivez.*
**Dominika** zo un anv-bihan polonek, slovakek ha tchekek roet d'ar merc'hed. 

## Yezhoù all
*Domenica, en italianeg.
*Domenika

## Tud

*Dominika Bednarczyk, ganet e 1972, aktourez polonat.
*Dominika Cibulková (ganet e 1989), c'hoarierez tennis slovak.

## Gwelout ivez
* Dominica
Louis-Charles-César Maupassant

**Louis-Charles-César Maupassant** a oa ur politiker gall.

Mab e oa da Aignan Maupassant, marc'hadour e Saumur, ha da Marie Françoise Baudoin. Ur c'hoar dezhañ a zimezas da Maurice Bizard hag unan all da Jean-Étienne de Cigongne. 

Dimeziñ a reas-eñ da verc'h Jean-Baptiste Potier de La Savarière, senechal Nort ha Casson. Tad-kozh e oa da Léon Nau de Maupassant, perc'henn kastell Clermont e Keller, hiriv e kanton Enorzh.
Arthur (Or the Decline and Fall of the British Empire)

***Arthur (Or the Decline and Fall of the British Empire)*** zo un albom saoznek gant The Kinks e 1969.

;Tu A
#*Victoria* – 3:40
#*Yes Sir, No Sir* – 3:46
#*Some Mother's Son* – 3:25
#*Drivin*' – 3:21
#*Brainwashed* – 2:34
#*Australia* – 6:46
;Tu B
#*Shangri-La* – 5:20
#*Mr. Churchill Says* – 4:42
#*She's Bought A Hat Like Princess Marina* – 3:07
#*Young And Innocent Days* – 3:21
#*Nothing To Say* – 3:08
#*Arthur* – 5:27
Vanessa Hessler

**Vanessa Hessler**, ganet d'an 21 a viz Genver 1988, zo un aktourez ha top model italian-stadunanat. Un top model eo abaoe he 15 vloaz ha gwelet eo bet e meur a vruderezh en Italia, Alamagn ha Bro-C'hall.

## Buhez personel
Dimezet eo gant Gianni Nunnari
## Liammoù diavaez
* Vanessa Hessler war IMDb
Spot

**Spot** zo ur c'hi bet krouet gant Eric Hill en ur rummad levrioù saoznek evit ar vugale. Troet eo bet en un 60 yezh bennak : *Smot* ("Tarch") eo e anv kembraek, *Llunarin* ("Tapad") en asturieg, hag all.
"Spot" eo chomet e brezhoneg el levrioù embannet gant An Here.
Apoyevmatini

**Apoyevmatini** (*Απογευματινή*, *Apogevmatiní* e gresianeg, "kazetenn an enderv") zo ur gazetenn bemdeziek a zeu er-maez e Turkia, e gresianeg, abaoe 1920. Krouet e voe da gentañ evel ur gazetenn sizhuniek, e 1920, hag abaoe Gouere 1925 e teu er-maez bemdez. Eil kazetenn goshañ Turkia eo, goude *[[Cumhuriyet]]*.

## Istor
Meur a gazetenn c'hresianek a oa en Impalaeriezh Otoman, a-raok savidigezh Republik Turkia. Goude feur-emglev Lausanne e 1923 e voe skarzhet ur milion hanter a c'hresianegerien eus Turkia. Ha da-heul e voe serret ar c'hazetennoù-se. Diwezhatoc'h hepken e voe ul lezenn nevez a aotree ar miniorelezhioù da gaout kazetennoù en o yezh dezho. Krouet e voe *Apoyevmatini* gant daou vreur, Andonis ha Konstandinos Vasiliadis, eus İstanbul, a-gevret gant ar mouiller Odysseus Kristalidis ha gant ar c'hazetenner Kavalieros Marquizos evel skridaozer. Er bloavezhioù 1920 e veze gwerzhet war-dro 15 000 skouerenn eus ar gazetenn. Abaoe eo deuet er-maez ingal, war-bouez un tamm troc'h e Gwengolo 1955 pa voe pogromoù enep-gresian en İstanbul. Kreskiñ a reas an niver a lennerien : war-dro 30 000 a oa anezho betek ar bloavezhoù 1950. Hag en deroù zoken e veze lennet muioc'h eget Cumhuriyet, a-raok ma vefe bet boas an dud da lenn turkeg skrivet el lizherenneg latin.

E deroù an  avat ez eus nebeutoc'h a lennerien pa ne chom nemet 600 familh gresianegerien en Istanbul.

E miz Gouere 2011 e voe darbet da Apoyevmatini serriñ abalamour d'an diaesterioù arc'hant, met derc'hel a reas da zont er-maez memes tra, pa resevas skoazell gant kalzig tud. Bremañ e vez kaset da war-dro 2 000 den, ha lod anezho ha n'int ket gresianegerien met a fell dezho sikour ar gazetennig memes tra. 
E miz Here 2014 e voe ret da Apoyevmatini kuitaat ar burevioù a oa ganti abaoe ar penn kentañ. Diasur e chom an amzer da zont evit ar gazetenn vihan.

## Notennoù


## Levrlennadur
* The only Greek newspaper in Turkey needs subscribers to survive
Altarnun

**Alternonn** (*Altarnun* e saozneg, a vije *Aoter-Nonn* e brezhoneg) zo ur barrez keodedel e Kernev-Veur, teir c'hêriadenn enni.
Penpont (Skos)

**Penpont** zo ur gêriadenn eus Bro-Skos, en hanternoz da gêr Dumfries, hiriv e Dumfries and Galloway, tost da gember ar Shinnel Water hag ar Scaur Water. 400 people zo o chom enni.
Krzysztof

**Krzysztof** zo un anv-bihan polonek roet d'ar baotred. Krzysztofa eo ar stumm benel.

## Orin
Dont a ra eus an anv gresianek *Kristoforos* / Χριστόφορος, "an hini a zoug ar C'hrist", hervez ar vojenn.

## Yezhoù all
*Kristof e brezhoneg.
*Kristóf e hungareg.

## Tud

* Krzysztof Arciszewski (1592-1656), brezelour 
* Krzysztof Kamil Baczyński (1921-1944), barzh polonek.
* Krzysztof Grzymułtowski, diplomat.
* Krzysztof Kieślowski (1941-1996), filmaozer.
* Krzysztof Klabon (c. 1550 – c. 1616), sonaozer ha kaner.
* Krzysztof Celestyn Mrongovius (1764-1855), pastor, skrivagner ha troer.
Maria Doroteia de Bragança

**Maria Doroteia Francisca de Bragança** (1739-1771) a oa ur briñsez portugalat, trede merc'h ar roue José Iañ Portugal (1714-1777) hag e bried Mariana Victoria Spagn.
Nac'h a reas dimeziñ d'ar priñs gall kinniget dezhi da bried, Louis Philippe Joseph d'Orléans, dug Chartres, anavezetoc'h evel *[[Philippe Egalité]]* (1747-1793), ha chom a reas plac'h yaouank.
Dumfriesshire

**Dumfriesshire**, pe **Kontelezh Dumfries** (*Siorrachd Dhùn Phris* e gouezeleg) zo ur gontelezh istorel e Bro-Skos.

Setu ar c'hontelezhioù amezek : Kirkcudbrightshire er c'hornog, Ayrshire er gwalarn, Lanarkshire, Peeblesshire ha Selkirkshire en hanternoz, ha Roxburghshire er reter.

Er c'hreisteiz emañ aod ar Solway Firth, ha kontelezh Cumberland e Bro-Saoz.

Teir rann zo e kontelezh Dumfries, anezho Annandale, Eskdale ha Nithsdale.

Hiriv eo bet staget ouzh Galloway d'ober Dumfries and Galloway.
Penpont

**Penpont** zo anv meur a lec'h e Breizh-Veur.
Un anv brezhonek eo, pe bredenek, hag a dalv kement ha Penn-ar-Pont, anv meur a lec'h e Breizh.
Klotañ a ra gant Pen-y-bont, a gaver stank e Kembre.

*Penpont (Kernev-Veur)
*Penpont (Skos)

## Pennad kar
* Pempont
* Pennpons
Legio I Iovia

Al ***Legio I Iovia*** (anvet ivez *Legio I Iovia Scythica*) e voe al lejion roman kentañ bet savet gant an impalaer Dioklesian nebeut goude ar bloaz 287.

D'an 21 a viz Gouere 287, Dioklesian e gemeras al lesanv *Jovius* evit en em lakaat dindan arouez *Iovis* (Yaou), tad an doueed. E-giz-se en em anvas da impalaer, ar renk pennañ hag uhelañ, nep den all o vezañ a-renk gantañ. Maximian, e genseurt, a oa lakaet dindan arouez Herkules, na oa ket un doue.

*Iovia* e voe lesanv al lejionoù savet gant Dioklesian neuze, ha *Herculiani* hini ar re savet gant Maximian.

War a seblant en heulias ar c'hezar Galerius etre 296 ha 298 a-enep d'ar Sassanided .

Goude marv Dioklesian, ul lodenn eus al lejion zo bet staliet e kreñvlec'h *Dinogetia*, e Moesia izellañ (Thrakia), testeniet gant brikennoù gant siell al lejion.

E penn kentañ ar Vvet kantved, al lejion a oa dindan urzh *Dux Scythiae* (gouarnour Scythia). Prefed al lejion, *praefectus legionis*, ha prefed gward an harzoù, *praefectus ripae* a oa staliet e *Noviodunum ad Istrum* (hirie Isaccea e Roumania), karter jenera al lejion. Ur prefed all gward an harzoù a oa staliet e *Accisso* (anvet ivez Fort *Aegyssus*, hirie Tulcea). O-daou a oa en karg da deurel evezh ouzh ar stêr Danav, an harz etre an impalaeriezh roman hag ar broioù barbar (*Barbaricum*). Ur prefed all gward an harzoù a oa staliet gant *Cohors Secunda Herculia musculorum Scythicorum* hag ar strollad-listri e *Inplateypegiis*.

Rannadoù all a oa e *Capidava* (Topalu).

*Legio I Iovia* zo bet staget sur-awalc'h ouzh arme Bizañs goude ma oa aet impalaeriezh ar c'hornôg da get.

## Daveoù ha notennoù
Ieithon

Ar stêr **Ieithon** zo ur stêr eus Kembre, e kontelezh Powys. Eieniñ a ra en torgennoù a zo er mervent da Drenewydd ha kemberiñ gant ar stêr Gwy nepell diouzh Llanfair-ym-Muallt.
Roman de Rou

Ar **Roman de Rou** zo ur gronikenn e gwerzennoù savet en normaneg gant Wace diwar-benn istor dugelezh Normandi « *Pour remembrer des ancessours Les faiz et les diz et les mours* » , adal amzer Rollon betek emgann Tinchebray, en 1106.

## Istor
Ar *roman de Rou* zo ur meurgan broadel savet en enor da Normandi, ha kaoz ennañ eus istor ar Vikinged amzer Rou pe Roll, da lavarout eo Rollon. Ouzhpenn ober anv eus darvoudoù istorel e laka Wace meur a evezhiadenn diwar-benn an tudennoù hag o oberoù, buhez an amzer, pe an enebiezh etre Normaned ha Gallaoued.

War a seblant e plijas kement ar *[[roman de Brut]]*, diwar-benn istor ar Saozon, da Herri II ma kargas Wace da sevel ur skrid all diwar-benn orin an Normaned hag aloubadeg Bro-Saoz ganto e 1066.

D'ober e labour ec'h implijas meur a skrid : ar Gesta Normannorum Ducum, an De moribus et actis primorum Normanniae ducum, ar Gesta Guillelmi gant Gwilherm Poitiers, ar Gesta regum Angliae gant Gwilherm Malmesbury, ar Brevis relatio de Guillelmo nobilissimo comtie Normannorum hag a bep seurt re all.
Terra dei fuochi

**Terra dei fuochi** zo un anv roet er bloavezhioù 2000 d'an tolead bras e Campania, e kreisteiz Italia, ma vez skoet lastez a bep seurt war ar maez gant ar mafia lec'hel ha devet, dizamant ouzh dañjer ar moged kontammus war yec'hed tud ar vro. Miliadoù a danioù zo bet c'hwezhet evel-se gant tud eus camorra proviñsoù Napoli ha Caserta.

## Istor
Kentañ ma voe implijet an anv *terra dei fuochi* a voe e 2003, er *Rapporto Ecomafie 2003* savet gant Legambiente, ar brasañ aozadur a zifenn an endro en Italia.
Goude-se e voe implijet ivez gant ar romantour Roberto Saviano en e levr Gomorra, e 2006, evel titl unnekvet ha diwezhañ pennad al levr.

E 2013, goude un dale a 16 vloaz e voe savet gouel ar sekred diwar kofesadennoù ar c'h-camorrista Carmine Schiavone, penn-bras klan ar g-Casalesi.

D'ar 16 a viz Du 2013, e voe ur vanifestadeg vras e Napoli evit embann an droug graet d'an endro ha da yec'hed an dud.

D'an 10 a viz kerzu 2013, e voe tapet Cipriano Chianese, eus klan ar g-Casalesi, gwelet evel pennaozer ar gwalloberoù.

## Douaroniezh
An *Terra dei fuochi* zo un dachenn a 1076&nbsp;km², enni 57 kumun, ma vev 2 vilion hanter a dud. Teir c'huun ha tregont zo e proviñs Napoli ha 24 c'humun e proviñs Caserta.

E-touez ar c'humunioù-se emañ re Qualiano, Giugliano in Campania, Orta di Atella, Caivano, Acerra, Nola, Marcianise, Succivo, Frattaminore, Frattamaggiore, Mondragone, Castelvolturno ha Melito di Napoli ; miliadoù a zevezhioù-arat zo kontammet en holl.

Diwar an tan e sav moged karget a zioksin, ha hennezh a vefe kaoz da grign-bev ar vugale.

## Liammoù diavaez
* Film gant ar Rai
* ''Journal de l'environnement''
* ''Il Messaggero'', 6 a viz C'hwevrer 2017
* ''Vesuviolive''

## Notennoù
Kastellan-ar-Sec'h

**Kastellan-ar-Sec'h** a oa ur gumun eus Breizh e departamant Il-ha-Gwilen. E 1993 e voe bodet gant kumun Noal-ar-Sec'h, da sevel kumun nevez Noal-Kastellan.
## Douaroniezh
## Istor
### 
#### [[Brezel-bed kentañ]]
* Mervel a reas 29 gwaz abalamour d'ar brezel hervez monumant ar re varv, eleze 3,82% ag ar boblañs hervez an niveradeg bet graet e 1911.
#### [[Eil Brezel-bed]]
* Mervel a reas tri den eus ar gumun abalamour d'ar brezel.
#### Brezelioù didrevadennañ
##### [[Brezel Aljeria]]
* Mervel a reas ur soudard eus ar gumun d’an 10 a viz  Even 1958 en Akbou Tazemat e departamant Bejaia.
* Plakenn ar re varv (1914-1918) en iliz katolik, luc’hskeudennoù.

## Monumantoù ha traoù heverk

Noyal-Châtillon-sur-Seiche église Saint-Léonard.JPG|An iliz katolik.

* Iliz katolik *Sant Leonardus*.
* Monumant ar re varv e-tal an iliz katolik,  luc’hskeudennoù.
## Emdroadur ar boblañs
## Melestradurezh

La mairie vue 2.jpg|Ar maerdi.

## Tud
## Pennadoù kar
* Noal-ar-Sec'h, 
* Noal-Kastellan.
## Liammoù diavaez
## Notennoù ha daveoù
Apoteoz ar brezel

**Apoteoz ar brezel** (en ruseg : Апофео́з войны́) zo un eoullivadur gant al livour rus Vassili Verechtchagin (1842-1904) e 1871. War ar stern anezhi eo skrivet : « Dediet d'an holl alouberien, a wechall, a vremañ ha da zont.»

## An daolenn
En daolenn e weler ur bern klopennoù dirak mogerioù ur gêr en Turkestan, ha brini warnañ.

Pa voe echuet an oberenn en 1871 e voe anvet « Trec'hlid Tamerlan». Hervez ar vojenn e oa kustum soudarded Tamerlan da lezel bernioù klopennoù, evel hini an daolenn, dre lec'h ma tremenent.

## An oberour
Ouzhpenn ul livour e oa ur soudard anezhañ, ha mennout a eure diskouez en e oberoù pegen euzhus e oa an emgannoù ha pegen kriz e oa an aloubadegoù kaset gant an dsared.

Goude tremen e vuhez oc'h arvestal ouzh ar brezel hag ouzh e daolenniñ e varvas war ul lestr-brezel hag a darzhas e-pad ar brezel etre Rusia ha Japan en 1904.