Enrico Fermi

**Enrico Fermi** (Roma,  – Chicago, ) a oa ur fizikour italian a gemeras perzh er ''Manhattan Project'' (1942-1946).

Priz Nobel ar Fizik a voe deroet dezhañ e 1938 evit e labour war ar fizik nukleel, a servijas da ziazez implij an energiezh nukleel.

## Buhez
Ganet e oa bet Enrico Fermi d'an 29 a viz Gwengolo 1901 e Roma (Italia), trede bugel ur familh a orin eus Piacenza.

Ampart e oa er skol, ha buan e voe dedennet gant ar fizik hag ar matematik. Dre brenañ levrioù e krogas da studiañ ar mekanikerezh, ar gouloù, ar steredoniezh hag ar stenoniezh, a zo studi ar sonioù.
E 1914, d'an oad a 13 vloaz, e kejas ouzh an ijinour Adolfo Amidei, ur c'henlabourer d'e dad ; pa ouezas an ijinour e oa dedennet ar c'hrennard gant ar fizik hag ar matematik e prestas dezhañ ul levr bet skrivet gant ar matematikour alaman Karl Theodor Reye (1838-1919) diwar-benn ar ventoniezh vannadel, ha daou viz goude e voe distroet al levr dezhañ gant Enrico, en doa diskoulmet an holl boelladennoù a oa e dibenn ar skrid. Bamet ma voe gant donezonoù hag eñvor dreistordinal ar paotr yaouank, Amidei a brestas levrioù all dezhañ.

D'e 17 vloaz e vestronie E. Fermi ar ventoniezh vannadel, an hini zerannel, ar jederezhioù boc'hedel ha sammegel, koulz hag ar mekanikerezh damkanel. Tremen e vachelouriezh a reas e 1918 ha mont da Skol Normal Uhelañ Pisa. Eno, ouzhpenn ar c'hentelioù, e studias e-unan labourioù Albert Einstein ha Niels Bohr. Ken barrek e teuas da vezañ ma voe broudet gant e gelennerien da zistagañ er Skol prezegennoù diwar-benn ar c'havadennoù nevesañ war dachenn ar fizik nukleel.

E 1922 e voe diplomet Enrico Fermi goude e gounskrid diwar-benn amskogadur ar skinoù X hag ec'h embannas e bennad kentañ, a blede gant keñverelezh hollek A. Einstein ; eñ hag ar matematikour Tullio Levi-Civita (1873-1941) a oa koulz lavaret ar skiantourien italian nemeto a zifenne damkaniezh ar fizikour alaman.
Tri bloaz goude, e 1925, e tapas e zoktorelezh war ar fizik d'an oad, a 23 bloaz.

Goude bezañ bet e darempred gant fizikourien bennañ Italia ec'h eas da brezegenner e Skol-veur Firenze, ma chomas e-pad daou vloaz. E 1926 e voe anvet da gelenner war ar fizik damkaniel e Skol-veur Roma, en ur vezañ rener Ensavadur ar Fizik eno. D'ar mare-se e labouras war an damkaniezh stadegel bementadel, a voe anvet «&nbsp;stadegouriezh Fermi-Dirac&nbsp;» diwezhatoc'h.
E 1926 end-eeun e voe krouet Akademiezh Italia gant Benito Mussolini ; unan eus an izili kentañ, anvet de zekred, e voe E. Fermi e 1929.

Adalek 1932 e troas a war-zu ar fizik nukleel hag ec'h embannas ur pennad diwar-benn ar skinoberiantiz β. E 1934 ec'h embannas e zamkaniezh diwar-benn ar skinerezh β ; enni ec'h adkemeras meizad an "neutron" a oa bet kinniget gant ar fizikour aostrian Wolfgang Pauli (1900-1958) e 1930, a adanvas *neutrino* evit o diforc'hañ diouzh an neutron a oa anavezet dija abaoe kavadenn James Chadwick e 1932. Da neuze e krogas ar fizikour italian da grouiñ izotopoù skinoberiant dre vombezañ neutronennoù gorrek.

### Divroañ da SUA
D'ar 5 a viz Gwengolo 1938 e voe embannet gant ar renad faskour en Italia ul lezennn enepyuzev anvet «&nbsp;Darbaroù evit difenn ar ouenn er skol&nbsp;» ; dre ma oa ur Yuzevez eus pried Enrico Fermi e tivroas an tiegezh da Stadoù-Unanet Amerika d'an 2 a viz Genver 1939. Eno e kelennas ar fizikour e Skol-veur brevez Columbia e New York, ma oa ar fizikour hungariat-ha-stadunanat Leó Szilárd (1898-1964) o kelenn dija.

Diwezhatoc'h e kenlabouras an daou zen e Skol-veur Chicago evit sevel e 1942 ur pod derc'hanel anvet *Chicago Pile-1*, da lavarout eo ar c'hentañ dazgwereder derc'hanel, ennañ ur berniad 4,9 zonennad uraniom metalek, 41 donennad oksidenn uraniom ha 330 tonennad grafit ar glanañ. D'an 2 a viz Kerzu e c'hoarvezas ar c'hentañ dazgwered nukleel ristennek dre skiriadur an derc'han.

Goude-se ec'h eas Enrico Fermi da labourat el Labourva Broadel (*National Laboratory*) bet diazezet e 1943 e Los Alamos (New Mexico), ma kemeras perzh er *Manhattan Project* betek diwezh an Eil Brezel-bed e 1945, ar bloaz ma voe deroet dezhañ ar vroadelezh stadunanat a-c'houde e labour en-dro d'ar vombezenn A a voe bannet div skouerenn anezhi e Japan, war Hiroshima ha Nagasaki.

E 1946 e kemeras ar garg a gelenner en *Institute of Nuclear Studies*, a oa bet savet bloaz a-raok e Chicago.

E Chicago e varvas Enrico Fermi d'an 28 a viz Du 1954, d'an oad a 53 bloaz, taget ma oa bet  stomog gant ur c'hrign-bev. Eno e voe beziet, e bered Oak Woods.

## Oberennoù
Ul listenn glok a gavor e Bretscher & Cockspot, 1955.
* *Introduzione alla Fisica Atomica* ; Bologna : N. Zanichelli, 1928.
* *Fisica per i Licei* ; Bologna : N. Zanichelli, 1929.
* *Molecole e cristalli* ; Bologna : N. Zanichelli, 1934.
* *Thermodynamics* ; New York : Dover Publications, 1937 .
* *Elementary Particles* ; New Haven : Yale University Press, 1951 .
* *Nuclear Physics : A Course Given by Enrico Fermi at the University of Chicago* ; Chicago : University of Chicago Press, 1974 .
* *Notes on Quantum Mechanics* ; Chicago : University of Chicago Press, 1995 .

## Enorioù

* 1938, Stockholm : Priz Nobel ar Fizik.
* 1942, Londrez : *Hughes Medal* ar fizik evit e labour war framm an danvez, al loc'honiezh pementadel ha studi an neutron.
* 1946, Philadelphia  : *Franklin Medal* evit e labour war an energiezh nukleel.
* 1953, ; *Rumford Prize* an *American Academy of Arts and Sciences*, Cambridge (Massachusetts) evit e studi diwar-benn damkaniezh ar skinerezh, hag an energiezh nukleel ur wech ouzhpenn.
;Dalif
* 1954 : e miz Kerzu, an elfenn gimiek niv. 100 a voe anvet *[[Fermiom]]* en enor d'ar fizikour meur gant Skol-veur Kalifornia e Berkeley.
* 1955 : *The Enrico Fermi Institute for Nuclear Studies* eo anv nevez *The Institute of Nuclear Studies* e Chicago.
* 1956 : ar c'hentañ *Enrico Fermi Presidential Award*, bet staliet gant an *United States Atomic Energy Commission*, a voe roet d'ar skiantour John von Neumann (1903-1957) gant ar prezidant Eisenhower.

## Levrlennadur
*  Emilio Segré : *Enrico Fermi, fisico – Una biografia scientifica* ; Bologna : Zanichelli, 1971 
** Emilio Segré : *Enrico Fermi, Physicist* ; Chicago : Chicago University Press, 1972 .

## Liammoù diavaez
*   E. Bretscher & J. D. Cockspot (1955) : ''Enrico Fermi – 1901-1954''.

## Notennoù