Lejion roman

Al **lejion** (*legio* e latin, eus ar verb *legere* "sevel un arme") e oa strollad diazez an arme roman war droad adalek mare Henroma betek diwezh an impalaeriezh roman. Kemmañ a reas kalz aozadur al lejionoù gant an amzer, met e prantad Republik Roma e kaved enne war-dro 6000 troadeg, rannet e *manipuli* ha diwezhatoc'h e *cohortes*. Rannet e veze ar re-se e *centuriae*. A-drugarez da varregezh ha da niver he lejionoù e teuas Roma da vezañ an nerzh milourel ha politikel pennañ e kornôg Europa, Norzhafrika hag ar Reter-Nesañ etre - 300 ha 200.

E-pad ar pep brasañ eus an Impalaeriezh roman e voe al lejionoù ul lodenn eus an arme hag he zroadegiezh pounner gwellañ. Tutaet e veze al lejionerien e-touez keodediz Roma hepken (sujidi ar proviñsoù a rae o amzer e-barzh ar bagadoù skoazell a c'houneze ar gwirioù keodedad pa veze echuet o amzer en un doare enorus). Bagadoù bihan a varc'hegerien a oa e pep lejion. An arme roman a oa enni bagadoù skoazell dreist-holl, e-doug ar pep brasañ eus prantad an impalaeriezh. Pourchas a raent troadeien ouzhpenn hag ar pep brasañ eus marc'hegerien an arme roman.

Abalamour d'ar berzh a reas armeoù Republik Roma hag an Impalaeriezh roman e voe sellet e-pad pell ouzh al lejionoù evel patrom ar varregezh hag an efedusted evit an armeoù.
## Istor

Komz a ra Titus Livius eus ul lejion en amzer Romulus hag eus meur a hini e koulz Tullus Hostilius, met diskred a c'haller kaout war an testeni-mañ, graet meur a gantved goude ar roueed-se. Krouet e oa al lejionoù da vat adalek adreizhadur Servius Tullius. War-dro 4&nbsp;000 den a oa d'ar mare-se e pep lejion. Kavout a reer enno milourien war-droad (al lejionerien peurgetket) ha marc'hegerien. Rannet eo e *[[cohors|kohortennoù]]* hag e *[[manipulus|manipuloù]]*. 

E-pad ar brezelioù punek e oa aozet al lejion e manipuloù. Mont a rae 30 manipulenn d'ober ul lejion, hag e oa div *centuria* e pep hini. 60 pe 80 lejioner a oa e pep *centuria* diwar neuze. Da lâret eo e oa 4200 soudard e pep lejion. Rannet e oant e tri renk lejionerien hag e bagadoù soudarded skañv : er c'hentañ renk pa vezent war an dachenn emgann e kaved an *hastati* (unander *hastatus*) — ar re yaouankañ, 1 200 soudard a en em ganne da gentañ — en eil renk edo ar ar *principes* (unander *princeps*) — e brud an oad, 1 200 den — hag an trede an *triarii* (unander : *triarius*) — ar re goshañ, 600 lejioner — hag etre ar renkoù-se pe dirazo, da anavout an dachenn pe da daoler saezhoù ouzh an enebourien, e kaved ar *velites* — troadeien skañv, ar re baourañ, 1 200 den. Ha pep a vagad marc'hegerezh a oa gant al lejionoù, enne 10 *turma* a 3 *decuria*, da lâret eo 300 marc'heger.

E diwezh an  kent J.‑K. e oa treuzfurmet an arme roman en un arme a-vicher gant Marius. 10 kohortenn a oa enni, ha 3 manipulenn e pep hini (unan eus pep renk : *triarii*, *principes*, *hastati*) ha 2 *centuria* dre vanipulenn (gant 100 den e pep hini), da lâret eo war-dro 6 000 soudard (ral e oa moarvat e ve tizhet an niver-se). Koulskoude ne veze ket paet an harnez hag an armoù gant al lejionerien ken met pourchaset e vezent gant ar c'honsul a save al lejion. Dont a reas an armoù hag an harnez da vezañ standardizet hag e veze roet ar memes hini d'an holl renkoù. Al lejionerien, ouzhpenn, a oa tud a-vicher, ne oa ket a ziforc'h oad ken etre ar *centuriae*, o devoa ar memes talvoudegezh hiviziken.

E-doug an impalaeriezh uhel e oa 33 lejion en holl en arme roman adalek Septimius Severus. Krouiñ a reas al lejionoù I, II ha III *Parthica*). Etre 165 000 ha 198 000 lejioner a oa eta. Staliet e oa ar pep brasañ aus al lejionoù e-kichen an harzoù, hervez reizhiad difenn Augustus. Div lejion hepken ne oant ket e-tal an harzoù : al *Legio VII Gemina* a oa e *[[Hispania Tarraconensis]]* hag al *legio II Parthica* en *Alba*, en Italia, a oa ar bagadoù sikour strategel nemeto en holl impalaeriezh.

Da vare an impalaeriezh izel e cheñchas al lejionoù. Diocletianus a gemmas da gentañ niver ar soudarded e pep lejion. Hiviziken e oa lejionoù enne war-dro 1000 den ouzhpenn al lejionoù klasel (32 dindan Diocletianus, rak dianadet e oa al *legio VI Ferrata*). Sevenet e oa an adreizhadenn bennañ gant Kustentin Iañ avat. Krouiñ a reas un arme gouest da vaneuriñ galloudus, ar *comitatensis*. Enni e kaved lejionoù, kemm-digemm niver al lejionerien enne avat, met ivez bagadoù marc'hegerezh, peotramant, *numeri*, bagadoù hep niver soudarded stabil. An *[[Notitia dignitatum]]* a ro kalz titouroù dedennus diwar-benn an arme-se, da skouer niver al lejionoù a oa : 174 lejion en holl. Ar pep brasañ ne oa ket kalz lejionerien enne. Bagadoù all, lejionoù en o mesk, daoust ma oa izeloc'h o zalvoudegezh, a oa karget da zifenn harzoù an impalaerezh ha staliet eno, al *limitanei*. Al lejion ne oa ket rouanez an emgannoù ken nag unvez diazez an arme.

## Harnez al lejionerien

E fin ar I kantved e oa dindan al lejionerien un tokarn impalaerel galian hag un hobrejon gant plakennoù (*lorica segmenta*) en hogos holl al lejionoù. Goloet e vezent gant ur goc'hennad arc'hant kuit ma vefent daskrignet. Ar skoed (*scitas*) hantergranennek a oa e koad lavnennet ha goloet gant lêr. En diabarzh e kaver a-wezhioù anv al lejioner. Niverenn ar gohortenn hag al lejion a veze skrivet ivez. Douget e veze ar skoed evel ur valizenn, ar pezh a oa aesoc'h evit an tennadennoù-hent hir. Ar pilum a veze ur pouez plom outañ a-wezhioù abalamour da reiñ muioc'h a nerzh d'an taol. Ur c'hleze berr o doa al lejionerien ivez (ar "gladius"), dezhañ 80 cm hirder hag ur goustilh (*pugio*). 

Harnez lejionerien Impalaeriezh roman ar C'hornôg war-dro 360 n'en doa ket kalz a dra da welet gant hini o diaraogerien. Dougen a raent un tokarn eeunaet a yae div galotenn soudet d'ober bolz an tokarn. Ar gwardoù-jod a oa staget ouzh ar volz gant ur gwri e lêr hag e oa ivez ur gwarez-kilpenn. Gwisket e oant gant pep a sae vailhek eeun a denne d'an hini a veze implijet da vare ar Republik. Ar skoed kelc'hiek pe hirgelc'hiek e koad, evel ar c'hleze hir (*spatha*) zo savet diwar skouer armoù an Impalaeriezh uhel. Pep a ardamez a oa gant ar bagadoù soudarded hag a veze treset pe kizellet war o skoed. Ar goaf a gemeras lec'h ar *pilum*. Gallout a rae al lejionerien kas daredoù plomaet (*[[plumbata]]*) a veze renket e diabarzh ar skoed, war-dro 300, e lejion an *Herculei* hag en hini ar *Jovii* da skouer. Ar bragoù douget diouzh giz ar C'halianed hag ar C'hermaned a ziskouez levezon poblañs ar proviñsoù ha germanekadur an arme.

## Niverennoù al lejionoù
An niverenn e sifroù roman roet d'ul lejion a c'hall bezañ forc'hellek. Da vare ar Republik roman e veze savet al lejionoù e-pad ar goañv da vrezeliñ e-doug an hañv ha divodet e vezent a-raok fin an hañv da gaout amzer da vediñ. Roet e veze un niverenn dezhe hervez an urzh ma oant savet. Ar memes lejion a c'halle eta kaout un niverenn disheñvel hervez ar bloaz. An niverennoù I da IV a veze miret evit al lejionoù renet gant ar gonsuled. Dindan an impalaeriezh e oa niverennet al lejionoù savet gant an impalaerien adalek « I ». Kalz nemedennoù a voe neoazh. Aogust e-unan a viras lejionoù kozh gant o niverenn urzh kozh. Vespasianus a roas d'al lejionoù a grouas niverennoù lejionoù a oa bet divodet. Kentañ lejion Trajan he doa an niverenn XXX, rak 29 lejion a oa dija. A-wezhioù e oa div lejion gant ar memes niverenn d'ar memes mare. Abalamour da se e oa ouzhpennet ul lesanv *cognomen* pe un anv a verke orin al lejionerien (*Italica* = a orin eus Italia), pe ur bobl trec'het gant al lejion (*Parthica* = trec'h war ar Barted), pe anv an impalaer hag e *[[gens]]*, pa oa bet savet gant an impalaer e kaoz, pe evel ur merk a enor (*Galliena*, *Flavia*), (3) pe ur perzh eus al lejion (*Pia fidelis* = leal). An anv « Gemina » a veze roet d'ul lejion savet diwar div lejion all pe muioc'h c'hoazh pa oa bet kollet kalz soudarded en emgann. En testennoù, ar sifroù « 4 » ha « 9 » evit ober anv eus al lejionoù a veze skrivet « IIII » ha « VIIII » kentoc'h evit « IV » ha « VIIII».

## Ofiserien
### Ofiserien uhel
* *[[Legatus legionis]]*, a rene an holl lejion. Peurliesañ e veze ur senedour, anvet gant an impalaer, a oa komandant e-pad 3 pe 4 bloaz, daoust ma c'halle chom pelloc'h amzer. En ur broviñs roman ma ne veze ken a lejion, al legatus a oa ivez gouarnour hag er proviñsoù ma oa meur a lejion e oa ul legatus e pep lejion hag ar gouarnour a c'hourc'hemenne an holl.

* 

## Arouezioù

## Anvioù-lec'hioù deveret eus ar ger lejion

#### E Breizh
* Bro-Leon

#### E Kembre
* Caerleon

#### E Spagn
* León

## Levrlennadur
*  Yann Le Bohec, *L'armée romaine sous le Haut-Empire*, Picard, 2002, 292 p., ISBN 2-7084-0633-7
*  Yann Le Bohec, *L’armée romaine sous le Bas-Empire*, Picard, 2006, 256 p., ISBN 2-7084-0765-1
*  Yann Le Bohec, *La vie quotidienne des soldats romains à l'apogée de l'Empire*, Tallandier, 2020, 320 p., EAN 9791021057968

## Daveennoù ha notennoù