open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ar Sonerien Du (mojenn)

**Ar Sonerien Du** a veze graet eus ur c'houblad sonerien, paour-razh anezhe ha dilhad du en-dro dezhe bepred, hag a gustume seniñ en euredoù ha pardonioù ar Vro-Vigoudenn a-bezh. Istor pe vojenn, eus anv an daou soner du eo deuet anv gant ar strollad sonerien vreizhat Sonerien Du, krouet e 1971.

## Ar vojenn
Un noz, gant o hent distro eus un eured bennak, e oant chomet sac'het en un douflez war hent Kemper hag i mezv-dall evel just. Lakaet e oa bet harz warne gant gwarded a oa o kas daou laer d'ar groug da bPont-'n-Abad. Goude bezañ graet marc'had gant al laeron e oant bet laosket da vont ha krouget e oa bet an daou soner en o lec'h.

Laouen e oa bet holl vourc'hizien ha tud-iliz ar c'horn-bro dre ma vagent kasoni ouzh al lamponed-se, arouez daonet lezigerezh ha mezventi ar Vretoned. Ne voe ket ar memes oferenn gant tudigoù ar vro a savas from bras enno abalamour ma oa ar Sonerien Du mil vrudet ha karet eno, evite da vezañ gwir vezvierien. Douaret e voent e-barzh ur c'hleuz e kêriadenn *Ar Justisoù* e-lec'h ma oant bet boureviet ha laosket da zisec'hañ : dont a reas o bez da vezañ ul lec'h pirc'hirinaj d'an holl o devoa o anavezet ha tu zo da welet ar maen-baez c'hoazh a-dreñv... archerdi a-vremañ Pont-'n-Abad. Diwar neuze, pa veze torret asiedoù gant ar Bigoudenned o devoa tapet ar boas da vont da stlepel o fezhioù di dre ma veze sañset degas eurvad (hervez ar vrud e vije bet diwallet diouzh ar vosenn tud 'zo o devoa stoket e korf-marv an daou soner merzheriet). Graet e veze *bravigoù* eus an tammoù feilhans-se.

Graet e oa bet danevell eus an istor-se e 1894 el levr *Les Bigoudens de Pont-l'Abbé et les pêcheurs de Penmarc'h et de la baie d'Audierne* gant Gabriel Puig de Ritalongi, bigouter anezhañ en desped d'e anv blaz Okitania gantañ. Mard eo gwir pep tra e oa c'hoarvezet e-tro ar XVII pe  kantved dre ma veze graet gant ar c'hrouglec'hioù ingal d'an ampoent.

D'an 23 a viz Gwengolo 1996 e oa dioueliet ar maen-sonn bet gourc'hemennet gant ti-kêr Pont-'n-Abad d'ar c'hizellour breizhat Padrig ar Goarnig evit derc'hel koun eus an darvoud reuzus-se. Bez' ez eus eus ur *Straed ar Soner Du* er gêr-mañ ivez.

War ar bladenn-arc'hant *Steïr* e kaver ur ganaouenn, *Les Justices* he zitl, bet savet d'an 19 a viz Mezheven 1998 gant ar strollad Sonerien Du da enoriñ an daou soner du.

*Etre Pont-'n-Abad ha Kemper (2 wech)<br>A zo bet tapet daou laer* : kentañ gerioù ur ganaouenn, *Ar Sonerien Du* he zitl, bet savet gant Denez Prigent evit e bladenn-arc'hant *Holl A-Gevret* bet enrollet en Emvod ar Gelted en Oriant 2001 hag embannet d'an 19 a viz Meurzh 2002.

## Liamm diavaez
* Gouelioù Kerne 2005-Ar Sonerien Du gant Denez Prigent
Lazhadeg Wormhoudt

**Lazhadeg Wormhoudt**, pe **lazhadeg La Plaine au Bois**, zo ul lazhadeg a c'hoarvezas e 1940, e-pad an Eil brezel bed, en Ekelsbeke, e Flandrez Frañs, kaset da benn gant ar Waffen-SS. 

Restr:LabLazhadegLaPlaineauBoisLuc'skKlaodanDuigou.jpg|Ar c'hraouig-saout adsavet e lec'h al lazhadeg
Restr:PlakennLazhadegLaPlaineauBoisEkelsbekeMae1940ouzhanilizkatolikLuc'hskeudennKlaodanDuigou.jpg|Plakenn ouzh iliz Ekelsbeke


## Istor
Goude emgannoù er c'horn-bro (Wormhout, Lestrem, Waten, Beugny hag all) evit daleañ an Alamaned ha gounit amzer evit ma c'hellfe ar soudarded eus Breizh-Veur hag eus Bro-C'hall kelc'hiet gant an armeoù alaman achap dre Zukark, lod eus an difennourion a voe tapet da brizonidi gant an Alamaned. 84 soudard eus Lu Breizh-Veur (Kembreiz ha Saozon) eus ar *2nd Bn the Royal Warwickshire Regiment*, ar *Cheshire Regiment* hag ar *Royal Artillery* hag ur soudard gall a voe drouklazhet el lec’h anvet « La Plaine au Bois » goude bout en em rentet d'an 28 a viz Mae 1940, daou brizoniad a zeuas a-benn da achap. Ar re varv a voe douaret en ur bez hollek a-raok bout beziet en-dro e Wormhout. An dorfedourion a oa milourion eus an *[[SS]] Leibstandarte Adolf Hitler*.

## Pennad kar
* Lazhadeg Le Paradis
## Notennoù
**Guy Rommelaire has raised £15,000 to buy the field near his home village of *'Esquelbecq*', where some 80 British troops captured on the retreat to Dunkirk in 1940 were murdered in a barn by the SS using grenades and machineguns. Only a few escaped.* e http://www.telegraph.co.uk/news/uknews/1375654/French-ask-for-help-to-preserve-British-PoW-massacre-site.html

## Notennoù ha daveoù


## Liammoù
* Lec'hienn ar gumun https://web.archive.org/web/20120729232402/http://www.esquelbecq.com/plaineaubois.htm 
* Gevelliñ http://wormhout.pagesperso-orange.fr/jumelage/Llandudno_historique.htm
Tudno

**Tudno** zo ur sant brezhon.

E anv en deus roet da Llandudno, en hanternoz Kembre, ha marteze da Bludunoù e Breizh.

## Istor
Hervez ar vojenn e oa unan eus seizh mab Seithenyn, porzhier lez Gwyddno Garanhir. Mont a reas e vibien da venec'h da vBangor Is-Coed. Skoliet e voe Tudno gant sant Dunawd. Ac'haleno ez eas da Ben y Gogarth ma savas un iliz anvet Eglwys Tudno. 

Lec'hioù all zo en e anv: 'Ffynnon Tudno'.

## Listri
Daou lestr zo bet anvet war e lerc'h, USS Tudno ha St Tudno. St Tudno e oa al lestr-treizh e deroù ar bloavezhioù 1960 etre Llandudno hag Enez-Vanav.
Rhiwledyn

Un dorgenn en arvor kêr Llandudno, e hanternoz Kembre eo **Rhiwledyn**. Sevel a ra betek 141 metr a-us d'ar mor. Anveteo ivez **Trwyn y Fuwch** (Fri ar vuoc'h), pe **Trwyn y Gogarth** pe **Gogarth Fach** (Gogarth vihan), abalamour d'an dorgenn uheloc'h, Pen y Gogarth, er c'hornôg, e penn al da Bae Llandudno.
Pen y Gogarth

**Y Gogarth**, pe **Pen y Gogarth** (*The Great Orme* e saozneg) zo un dorgenn, 200 metr uhelder dezhi, war ul ledenez er c'hornôg da gêr Llandudno, e hanternoz Kembre, dirak Bae Llandudno. 

Gallout a reer kerzhout betek al lein, hag un tram zo ivez da vont tost betek ar penn uhelañ.

## Cyngreawdr Fynydd
An anv kozh e kembraeg e oa *Cyngreadr* pe *Cyngreawdr Fynydd*. Ar barzh krennamzerel Gwalchmai ap Meilyr a ra meneg anezhañ e *[[Gorhoffedd]] Gwalchmai*:

:*Dyogladd gwenyg gwyn Gyngreawdr fynydd*,
:*Morfa Rhianedd Maelgwn rebydd*.
:(Tonnoù gwenn zo o skeiñ menez Cyngreawdr,
:Morfa Rhianedd ar roue Maelgwn.)
Skaouted Bleimor

## Ar rouedad kempred eus "Skaouted Europa" lesanvet "skaouted Bleimor"
N'eus mui a "Skaouted Bleimor" evit gwir, nag evel aozadur nag evel skaouted ur vroad anavezet gant Kevread Skaouted Europa.
Chom a ra ar rouedad "Bleimor" e-diabarzh Skaouted Europa Breizh evelkent. 
An izili anezhañ a wri ar vandenn "Bleimor" war o unwisk. 
Rannbarzh Breizh Skaouted Europa a ginnig rouedad skaouted Bleimor war e lec'hienn.

E 2003 e voe embannet ur bladenn arc'hant "CD" gant skaouted "Bleimor" Europa war dodenn an Dro Vreizh.

A vareadoù e vez anv da reiñ lañs en-dro da rouedad "Bleimor", a zo morgousket. Gant Tudjentil Breizh e oa bet klasket hen ober e 2007.

Kentañ stroll skaouted-mor Sant Tenenan en deus ul lec'hienn gant ur rann "Bleimor".

## Pennadoù kar
*Bagad Bleimor

## Notennoù ha daveennoù
Graal

Ar **Graal** pe ar **Graal Santel** eo an anv a vez graet, e  Mojenn Arzhur hag e mojennoù diwar-benn marc'heien an Daol Grenn, eus an teñzor burzhudus. Adalek penn kentañ an  kantved e kroger da lavaret eo ar c'halir ma voe dastumet gant Jozeb Arimatia gwad Jezuz-Krist p’edo ouzh ar groaz.

Hengounioù liesseurt a zispleg ar Graal Santel evel ur werennad, ur plad pe ur maen gant galloudoù yac'haat burzhudus, a ginnig a-wechoù yaouankiz pe ur boued peurbadus en ur fonnder difin, gwarezet alies dindan evezh ar Roue Pesketaer ha lec'hiet e kastell kuzhet. Dre heñvel, kement tra pe pal diaes da gaout a bouez bras a c'hell bezañ gwelet evel ur *graal santel* gant ar re a glask kement-se.


File:Perceval-arrives-at-grail-castle-bnf-fr-12577-f18v-1330-detail.jpg|Erruout a ra Perceval e kastell ar Graal evit bezañ degemeret gant ar Roue Pesketaer en ur skeudenn evit un dornskrid *Perceval, Istor ar Graal* gant Chrétien de Troyes (1330)
Holy-grail-round-table-ms-fr-112-3-f5r-1470-detail.jpg|upright 1.6|An Daol Grenn, Arzhur hag ar Graal


## Notennoù ha daveennoù
Ivona

**Ivona** zo un anv-bihan brezhonek. Kavet e vez e tchekeg, slovakeg, ha sloveneg ivez. 

## Gerdarzh
Diwar Ivon, brezhonekadur Yvonne. 

## Eilstummoù
* *Yvona*, e brezhoneg.

## Yezhoù all
* Iwona, e poloneg
* Yvonne, e galleg
* Ivonne, en alamaneg

## Tud

### 
*Ivona Dadic (Ivona Dadić e kroateg), atletourez aostrian

### 
*Ivona Galbrun, emsaverez
*Ivona Martin, emsaverez

###### 
*Iwona Guzowska, kannadez er Sejm
*Iwona Loranc, kanerez
*Iwona Wszołkówna, aktourez
*Iwona Śledzińska-Katarasińska, politikourez, harperez d'ar galloud soviedkar

### 
* Ivona Krajčovičová, aktourez

### 
*Ivona Březinová, skrivagnerez

## Lennegezh
* *Ivona*, levr brezhonek gant Yann Kadiou e 1886, moullet gant A. Chevalier.
* *Yvona*, er gontadenn Ar C'hazh du, dastumet gant Fañch an Uhel.
* *Iwona, księżniczka Burgunda* (*Ivona priñsez a Vourgogn*), pezh-c'hoari polonek gant Witold Gombrowicz, en 1938.
* *Ivona*, er pezh Ar vatezh vihan gant Jarl Priel, e Sav, niv. 29, Diskar-amzer 1944.
Tudjentil Breizh

**Tudjentil Breizh** (*Association de la Noblesse Bretonne*, *ANB* e galleg) a zo ur gevredigezh hervez lezenn 1901 bet diazezet e Roazhon e dibenn 2004 gant seizh den stag ouzh an noblañs a Vreizh, Jakez de Poulpiquet.

Daou bal a zo d'ar gevredigezh :
*lakaat da dalvezout talvoudoù an noblañs a galon : servijañ an nesañ, dre obererezhioù pleustrek ;
*kemer perzh e Emsav Breizh, pergen war dachenn ar skoliata e brezhoneg, ar stourm evit ar yezh, ha ledañ anaoudegezh istor Breizh.

Ezel eo eus Kevre Breizh hag eus ar stroll Anna Vreizh 2014.

## Notennoù ha daveoù
Dumbo

***Dumbo*** a zo ur film saoznek, sevenet gant ar filmaozer stadunanat Ben Sharpsteen (1895-1980).
Krouet e oa bet tudenn "Dumbo" gant ar skrivagnerez stadunanat Helen Aberson Mayer (1907-1999) da geñver he levr *Dumbo*. Embannet e 1939 e oa bet skeudennaouet an oberenn (evit ar vugale) gant Harold Pearl ma tiskoueze ennañ un olifant bihan e zivskouarn divent.

Pevarvet film bevaat ar Studioioù Disney e oa, war-lerc'h *[[Fantasia (film)|Fantasia]]* (e miz Du 1940) hag a-raok *[[Bambi]]* (e miz Eost 1942).

## Fichenn deknikel
* Doare : Tresadennoù-bev, liv,
* Skoazellerien-sevener : Sam Armstrong, John Elliotte, Norman Ferguson, Wilfred Jackson, Jack Kinney ha Bill Roberts,
* Senario : azasaet gant Otto Englander, Joe Grant ha Dick Huemer diwar an oberenn gant Helen Aberson Mayer,
* Kevredad produiñ : Walt Disney Productions (A Walt Disney FEATURE Production),
* Produour : Walt Disney,
* Kevredad dasparzhañ : RKO Radio Pictures,
* Sonerezh : Frank Churchill (1901-1942) hag Oliver Wallace (1887-1963),
* Deiziad dont e-maez : 23 a viz Here 1941 e New York (Stadoù-Unanet Amerika),
* Pad : 64'.

## Listenn an aktourien o devoa prestet o mouezhioù da dudennoù ar film
* James Baskett : Crow,
* Herman Bing : The Ringmaster,
* Billy Bletcher : ur furlukin,
* Edward Brophy : Timothy Q. Mouse,
* Jim Carmichael : Crow (ur vran),
* Cliff Edwards : Jim Crow,
* Verna Felton : Matriarch / an Itron Jumbo,
* Noreen Gammill : Catty (un olifantez),
* Eddie Holden : ur furlukin,
* Sterling Holloway : an Aotrou Stork (ar c'hwibon),
* Harold Manley : Boy (ur paotr)
* John McLeish : an daneveller.

## Liamm diavaez
*  Tañvadenn ofisiel ar film.

## Notennoù ha daveennoù
Buzz Aldrin

**Buzz Aldrin** (ganet **Edwin Eugene Aldrin, Jr.** d'an 20 a viz Genver 1930, e Glen Ridge, New Jersey) a zo bet un astraer amerikan. Sturier ar modul-loar e oa e-kerzh ar gefridi Apollo 11 eus ar Programm Apollo. An eil den eo bet o kerzhet war al Loar, war-lerc'h e genveajer Neil Armstrong, a oa komandant bourzh, d’an 21 a viz Gouhere 1969.

## Kefridioù all en egor
*Gemini 12 (11 a viz Du 1966 – 15 a viz Du 1966)

## Liammoù diavaez

*Lec'hienn ofisiel
* Pajenn vuhezskrid Buzz Aldrin war lec'hienn an NASA
Ivon

**Ivon** zo un anv-bihan brezhonek par da Yvon e galleg. Ivonet, Ivonig, Yvonig hag Yvonnick zo stummoù all. Ivona eo ar stumm gwregel.

## Tud vrudet
* Ivonet Omnes, kloareg eus ar 
* Ivonig Jikel, bet prezidant Skol-Uhel Ar Vro
* Ivon Krog, skrivagner brezhonek
* Ivonig Picard, skrivagner brezhonek
* Ivonig ar Merdi, emsaverez
* Yvonnig, luc'hskeudenner
* Yvonnick Prené, soner
Antsiranana

**Antsiranana** zo ur gêr eus Madagaskar, e norzh an enez. Pennlec'h rannvro Diana eo ha trede porzh-mor brasañ Madagaskar.

Anvet e voe da gentañ **Diego Suarez**, diwar anv Diogo Soares, ur merdeer portugalat hag a dremenas dre ar bae e 1543. Pa voe trevadennet ar vro gant Bro-C'hall e teuas da vezañ un diazlec'h d'ar morlu. N'eo nemet e 1975, goude disparti ar soudarded gall diwezhañ, ma voe lakaet da Antsiranana.

War-dro 100 000 annezad a oa enni e 2008.
Lenn Alaotra

**Lenn Alaotra** eo brasañ lenn Madagaskar, 900 km² he gorread.

Enni e kaver spesadoù evned en arvar, evel houad Meller (*Anas melleri*). Daou spesad all na vezont ket kavet el lenn ken : morilhon Madagaskar (*Aythya innotata*) hag a chom un nebeud hiniennoù anezhañ e norzh an enez, ha plomer Alaotra (*Tachybaptus rufolavatus*), disklêriet aet da get e 2010.
Ambositra

**Ambositra** zo ur gêr eus Madagaskar, e kreiz ar vro.

Pennlec'h eo d'ar rannvro Amoron'i Mania ha brudet eo evit artizanerezh ar c'hizellañ koad.
Ginkgo biloba

Ar ***Ginkgo biloba*** eo ar spesad gwez nemetañ eus ar c'herentiad *Ginkgoaceae*. Ar spesad gwez koshañ war an douar eo dre ma vefe deuet war wel 270 milion a vloavezhioù 'zo, da lâret eo war-dro 40 milion a vloavezhioù a-raok an dinosaored kentañ.

Ne chom koulz lâret *Ginkgo biloba* gouez ebet ken.
Des Moines (Iowa)

**Ur pennad [[Des Moines]] zo ivez*.

**Des Moines** eo kêr-benn ha kêr vrasañ Iowa er Stadoù-Unanet, e kember ar Stêr Des Moines hag ar Stêr Raccoon. 

Krouet eo bet anv Des Moines en ur mod ofisiel e 1843.

## Poblañs
Er bloavezh 2010 e oa 203 433 a annezidi o chom enni. 

## Skeudennoù

4th Street Downtown Des Moines.jpg |
Fred Karger campaigns in Iowa.jpg |
Court Ave Bridge DSM.jpg |
Des Moines East Village.jpg |


## Kêrioù gevellet

## Liammoù diavaez
*   Lec'hienn ofisiel
Davenport (Iowa)

**Davenport** zo ur gêr lec'hiet e reter Iowa er Stadoù-Unanet. Er bloavezh 2010 e oa 99 685 a annezidi o chom enni. Krouet eo bet anv Davenport en ur mod ofisiel e 1836.


Downtown Davenport.jpg
Irish Memorial Davenport.JPG


St. Ambrose University.jpg
Centennial Park Davenport, Iowa.jpg
Prospect Park Davenport.jpg


## Liammoù diavaez
*  Lec'hienn ofisiel
Sioux City (Iowa)

**Sioux City** zo ur gêr lec'hiet e kornôg Iowa er Stadoù-Unanet. Er bloavezh 2010 e oa 82 684 a annezidi o chom enni. Krouet eo bet anv Sioux City en ur mod ofisiel e 1854.


Woodbury County Courthouse setting from WNW 1.JPG
091607-SiouxCity-Historic4th.jpg


Sioux City from the south aerial 01A.jpg
Sioux City downtown 6th Street 1.JPG
Roth Fountain (Sioux City) from W 1.JPG 


## Kêrioù gevellet

## Liammoù diavaez
*   Lec'hienn ofisiel
Waterloo (Iowa)

**Waterloo** zo ur gêr lec'hiet e kornôg Iowa er Stadoù-Unanet. Er bloavezh 2010 e oa 68 406 a annezidi o chom enni. Krouet eo bet anv Waterloo en ur mod ofisiel e 1868.


Downtown Waterloo North Side 2006.jpg
Downtown Waterloo Iowa.jpg
Rose Garden of the Cedar Valley Arboretum & Botanic Gardens.jpg


Bridge path in Waterloo Iowa.jpg
SacredHeartWaterlooIA.jpg


## Liammoù diavaez
*   Lec'hienn ofisiel
Michael Collins (astraer)

:  *Evit an dud all anvet *'Michael Collins**, gwelit ar [[Michael Collins (disheñvelout)|bajenn disheñvelout]].''
<HR noShade>

**Michael Collins''', ganet d'an  e Roma (Italia - 28 a viz Ebrel 2021), a oa un astraer amerikan hag a gemeras perzh er programmoù Gemini hag Apollo. Kemer a reas perzh er gefridi Apollo 11 a gasas tud war al Loar evit ar wech kentañ. Sturier ar modul ren e oa ha dre-se e chomas da gelc'htreiñ en-dro d'al Loar keit ha ma oa an daou astraer all war gorre an adplanedenn. Ne ziskennas ket war al Loar eta.

## Kefridioù all en egor
*Gemini 10 (18 a viz Gouhere 1966 – 21 a viz Gouhere 1966)

## Liammoù diavaez

* Buhezskrid ofisiel an NASA
Michael Collins (disheñvelout)

**Michael Collins** a c'hall bezañ anvet meur a zen:
* Michael Collins (1890-1922), emsaver ha politikour eus Iwerzhon
* Michael Collins (1930–2021), astraer amerikan
* Michael Collins (1924-2005), skrivagner amerikan
* Michael Collins, skrivagner ha sportour iwerzhonat

## Traoù all
* *[[Michael Collins (film)|Michael Collins]]*, film awenet gant buhez ar politikour iwerzhonat
Jainegezh

Ar **jainegezh** zo ur relijion savet en Indez er VI kantved kent JK gant Jina — pe gant Mahavira hervez an hengoun — da bal dezhi kas an dud d'an *[[nirvana]]*.

Savet eo bet gant ur c'hempredad da Vouda, ha klask a ra lakaat mab-den da vont er-maez eus kelc'h an adenkorfadurioù.

Diazezet eo war an doujañs hag an difeulster e-keñver kement boud bev a zo, ha lavaret a ra ez eo an askez an doare gwellañ da dizhout ar pal.

War-dro 6 milion a dud a heuilh an deskadurezh-se ; en India emañ ar pep brasañ anezho.
Cedar Rapids (Iowa)

**Cedar Rapids** zo ur gêr lec'hiet e reter-kreiz Iowa er Stadoù-Unanet. Er bloavezh 2010 e oa 126 326 a annezidi o chom enni. Krouet eo bet anv Colorado Springs en ur mod ofisiel e 1849.

## Skeudennoù

Downtown Cedar Rapids.jpg |
Mays Island, Cedar Rapids, June 12 2008.jpg |
Emil Viklicky Natl Czech Slovak Museum Cedar Rapids Iowa.jpg |
NCSML Clocktower.jpg |


## Liammoù diavaez
*  Lec'hienn ofisiel
Banniel-staon

Ur **banniel-staon** a zo ur banniel hag a vez lakaet ouzh ur wern e staon al listri. Dre vras eo ouzh staon al listri brezel, pe a-wechoù gouarnamantel, eo e vez gwintet, pa vez al lestr er porzh, pe pa vez ul lid bennak. Disheñvel-tre e c'hall bezañ ouzh ar banniel broadel, met pa vez disheñvel ar banniel-mor pe morlu diouzh an hini broadel, eo ar banniel broadel a ra evit banniel-staon. An holl vroioù n'o devez ket ur banniel-staon.

## Implijoù all
En un doare diofisiel e c'hall bezañ implijoù all. Ar Brittany Ferries a laka Banniel Breizh da vanniel-staon.
Niger (disheñvelout)

**Niger** a zeu eus un anv-gwan latin hag a dalv kement ha du. Niger a c'hall bezañ meur a dra.

## Anv-den
Niger zo ur c'h-cognomen eus ar Romaned hag a dalv "an Du" :
* Marcus Valerius Messalla Niger (104-c. 50 kt JK), politikour eus ar Republik roman, *prætor* ha goude konsul
* Pescennius Niger (c. 140-194), un treuzimpalaer
* Simeon Niger, menneget en Oberoù an Ebestel evel unan eus profeded ha doktored Iliz Antioc'heia
* Titus Petronius Niger, konsul roman muiañ-karet Neron.

## Anv-lec'h
*Niger, anv ur vro en Afrika ar C'hornaoueg
*Niger (stêr), ur stêr vras en Afrika ar C'hornaoueg
*Niger (stad), unan eus stadoù Nigeria

## Anvioù kar
*Nigeria
Angélica María

**Angélica María Hartman Ortiz**, bet ganet d'ar 27 a viz Gwengolo 1944 e New Orleans (Louisiana, SUA) zo ur ganerez vec'hikan.

Merc'h eo da Arnold Hartman hag Angélica de Jesús Ortiz Sandoval. Pemp bloaz e oa pa zispartias he zud ha pan eas da chom da Gêr-Vec'hiko gant he mamm.

He merc'h, Angélica Vale, zo aktourez. 
## He filmoù
### Skinwel
* Que bonito amor (2012-2013) ... Agatha Pérez Vda. de Robledo
* La casa de al lado (2011-2012)... Cecilia viuda de Arismendi
* Mi corazón insiste (2011)... Chabela Volcán
* Aurora (2011) ... Pasión Urquijo
* Amor sin maquillaje (2007) ... Mariana
* Muchachitas como tú (2007) .... Ella misma
* La fea más bella (2006-2007) .... Doña Julieta Solís de Padilla
* Amar otra vez (2003-2004) .... Balbina
* Rosalinda (1999) .... Soledad Romero
* La antorcha encendida (1996) .... Doña Bernarda de Muñiz
* Bendita mentira (1996) .... Esperanza
* Agujetas de color de rosa (1994-1995) .... Elisa viuda de Armendáres
* Herencia maldita (1986) .... Adela Beltran
* El hogar que yo robé (1981) .... Andrea / Victoria 
* Yara (1979) .... Yara
* Corazón salvaje (1977) .... Mónica Molnar
* El milagro de vivir (1975) .... Aura Velasco
* Ana del aire (1974) .... Ana
* Muchacha italiana viene a casarse (1971) .... Valeria Donatti
* Puente de amor (1969) .... Paula / Amelia
* Águeda (1968) .... Águeda
* El callejón del beso (1968)
* Leyendas de México (1968)
* Más fuerte que tu amor (1966)
* Cartas de amor (1960)

### Heuliadoù
* Mujeres asesinas .... Julia, encubridora (2009) (Julia Laviada)
* Tu historia de amor (2003) .... Esperanza / Martha
* Tres generaciones (1989)
* Hora marcada (1989) .... Elena (rann "Un guiño de ojo")
* Angélica María en... (1984)
* El chavo del ocho (1979) .... Iara

### Filmoù

### C'hoariva
* Emociones Encontradas
* Mamá nos Quita a los Novios
* La Viuda Alegre
* La Mujer del Año
* La Isla de los Niños
* Mama Ama el Rock
* Una Estrella
* Papacito Piernas Largas
* Te Encontré en Abril
* Trampas para un Amor
* Gigi
* Marat Sade
* Cuando Obscurezca
* Las Fascinadoras
* Mala Semilla
Angelo

**Angelo** zo un anv-bihan italianek.

## Gerdarzh
Eus ar ger latin angelus, hag a dalv kement hag ael. 

## Adstummoù
* Angiolo, Agnolo.
* Angela, hag Angelica, Angelina, roet d'ar merc'hed

## Anv kevrennek
* Michelangelo

## Yezhoù all
* Ángel, e spagnoleg,
* *Ánxel* e galizeg,
* Ange, e galleg.

## Tud

### kantved
* *Angelo Correr* (1325-1415), anv ar pab Gregor XII. 

### kantved
* *Angelo Beolco*, lesanvet Ruzante (war-dro 1496-1542), ur skrivagner c'hoariva italianek. 

### kantved
* Angelo Branduardi, soner ha kaner,
* Angelo Giuseppe Roncalli, anv ar pab Yann XXIII.

## Lennegezh
**Angelo*, anv meur a zen e pezhioù William Shakespeare (*[[Measure for Measure]], [[The Comedy of Errors]]*...)
* *[[Angelo (barzhoneg)|Angelo]]*, barzhoneg gant Pouchkin
* *Angelo, tyran de Padoue*, pezh-c'hoari gant Victor Hugo
* *Angelo*, romant gant Jean Giono.

## Lec'hioù
*Castel Sant'Angelo, kastell en Roma
*Ponte Sant'Angelo, pont en Roma

## Pennadoù kar
* D’Angelo
* Angelos
* Angelus
* San Angelo
* St. Angelo
* Sant’Angelo
* Santo Ângelo
* Angelico
Garenn

**Garennoù** ur bragoù a vez lavaret eus al lodennoù anezhañ a c'holo an div c'har. Ne vez komzet eus milginoù nemet pa vez anv eus an div vrec'h.
Diglorañ

**Diglorañ** piz pe kistin eo tennañ ar **c'hlor** diwarno.

Darn eus ar frouezh pe al legumaj a vez gwarezet en ur **glorenn**, hogen tennañ ar glorenn-se a ranker ober evit gallout o debriñ.
Zen

Ar **zen** a zo ur skol a-bouez eus ar voudaegezh mahayana. Diwanet eo e Sina er  kantved, gant an anv chán, hag en em ledet eo dre Viêt Nam, Korea ha Japan (tizhet en  kantved. *Zen* eo distagadur japanek ar ger krennsinaek 禪 *Dzyen* (mandarineg a-vremañ: *chán*) hag a zeu diouzh e du eus ar sañskriteg *dhyāna* hag a dalvez “embrederiañ”, “bezañ beuzet en emsoñj”)...

Lakaat a ra ar pouez war an emsoñjal evit klask tizhout ar sklêrijennadur. Evit se e kav gwelloc'h an deskiñ eus mestr da zeskad kentoc'h eget an deskiñ dre ar skridoù.
Angelica Kauffman

**Angelica Kauffman**, ganet e 1741 e Coire, e Kanton Graubünden, e Suis, ha marvet e 1807, a oa ul livourez ha poltrederez suis. Entre klaselezh hag Empfindsamkeit eo he doare.
Gward-chase

Ur **gward-chase** zo un den hag a labour en ur c'hornad-bro da ziwall al loened diouzh ar chaseourien estren evit chaseourien eus ar vro. Dezhañ eo d'ober ma vo loened a-walc'h evit ar chaseourien hag ar besketaerien, ha ma vo yac'h al loened. Alies e vez paeet gant ur perc'henn bras 

## Lennegezh
*Ar gward-chase, e Lady Chatterley's Lover, gant D. H. Lawrence e 1928.
Angélica Palma

*Angélica Palma y Román* (Lima, Perou 1878 - Rosario, Arc'hantina, 1935) a oa ur skrivagnerez perouat.

## He buhez
Merc'h e oa da Ricardo Palma ha Cristina Román Olivier. Skoliet e voe el lise (skol gentañ) renet gant Teresa Gonzáles de Fanning. Goude e kendalc'has gant he zad er Biblioteca Nacional.

## Labour
Kenlabourat a reas gant meur a gelaouenn berouat: *Prisma*, *El Comercio*, *Variedades*, *La Crónica* betek 1919. Neuze ez eas da Spagn. Eno ec'h embannas *Tradiciones Peruanas*, bet savet gant he zad, Ricardo Palma, entre 1924 ha 1925. En 1931 e tistroas da Berou.
 
Pevar bloaz goude e veajas da Arc'hantina d'ober un droiad prezegennoù. Mervel a reas eno, e kêr Rosario .

## Oberennoù
* *Vencida* (1918)
* *Por senda propia* (1921)
* *Coloniaje romántico* (1923)
* *Tiempos de la Patria Vieja* (1923)
* *Uno de tantos* (1926)
* *Sombra alucinante* (1939)
* *Contando cuentos*, cuentos para niños (1930)

### Skridbuhezioù
* *Fernán Caballero. La novelista novelable* (1931)
* *Ricardo Palma* (1933). Diwar-benn he zad.
Angélica

**Ur pennad [[Angelica]] zo ivez*. 

**Angélica** zo un anv-bihan spagnolek, deuet eus an anv-bihan italianek Angelica.

## Gerdarzh
Dont a ra eus an anv-gwan latin *angelicus*, "aelel", savet diwar ar ger henc'hresianek άγγελος (ángelos). Kar eo d'an anv-bihan all Angela.
Kentañ meneg eus an anv a zo en *[[Orlando furioso]]*, meurgan italianek gant Ludovico Ariosto.

## Yezhoù all
**[[Angelica]]* en italianeg
**[[Angélique]]*, e galleg.
**Angelika*, en alamaneg
**Angeliki* pe *Aggeliki* e gresianeg.

## Tud

 
* Angélica Aragón, aktorez vec'hikan
* Angélica Palma (1878-1935), skrivagnerez perouat
* Angélica María (1944-), aktorez ha kanerez vec'hikan
* Angélica Vale (1975-), aktorez vec'hikan, merc'h da Angélica María .

## Lec'hioù

###### 
*Angélica (Santa Fe) 
###### 
*Angélica (Mato Grosso do Sul) 

## Pennadoù kar
*Angela
*Angelica
*Angelina
*Angelo
Alan Shepard

**Alan Bartlett Shepard, Jr.**, ganet d’an 18 a viz Du 1923 e Derry (New Hampshire), marvet d’an 21 a viz Gouhere 1998 e Peeble Beach (Kalifornia) a zo bet an Amerikan kentañ o veajiñ en egor (kefridi Mercury-Redstone 3) e 1961, teir sizhun war-lerc'h an nijadenn gentañ en egor graet gant ar Soviedad Youriy Gagarin, hag ar pempet den o kerzhet war al Loar (kefridi Apollo 14) e 1971.
Lazhadeg Le Paradis

**Lazhadeg Le Paradis** a zo ul lazhadeg a c'hoarvezas e-pad an Eil brezel bed , e 1940, e Lestrem (Pas-de-Calais, Bro-C'hall), graet gant ar Waffen SS. Goude emgannoù er c'horn-bro (Wormhout, Lestrem, Waten, Beugny hag all) evit daleañ an Alamaned ha gounit amzer evit ma c'hellfe ar soudarded eus Breizh-Veur hag eus Bro-C'hall kelc'hiet gant an armeoù alaman achap dre Zukark, lod eus an difennourion a voe tapet da brizonidi gant an Alamaned. 97 milour eus ar *2nd Royal Battalion, Norfolk Regiment* Breizh-Veur a voe drouklazhet e Le Paradis gant an SSed d'ar 27 a viz Mae 1940 goude bout en em rentet war-lerc'h emgannoù start. Douaret e voent gant tud ar vro diwar urzh an Alamaned e lec'h ma voent bet lazhet a-raok bout beziet en-dro e 1942 e bered ar gumun. Daou soudard a c'hellas chom bev, ha, goude ma voe bet graet war o zro gant tud eus ar vro e voent tapet da brizonidi-vrezel gant an Alamaned. O zesteni a lakaas un enklask da vout digoret gant ar *War Crimes Investigation Unit*, tapet e voe un ofisour SS, Fritz Knöchlein e anv, barnet e voe d'ar marv e miz Here 1948 ha krouget e voe e miz Genver 1949. E 2007 e voe kavet relegoù 21 soudard eus ar *Royal Scots* en ur bez hollek e-kichen Le Paradis, ha gell a raer krediñ e voent bet drouklazhet ivez gant an SSed .

## Pennad kar
Lazhadeg La Plaine au Bois

## Notennoù ha daveoù
Sinai

**Sinai** (arabeg: سيناء *Sīnā*) a zo ul ledenez tric'hornek lec'hiet etre ar Mor Kreizdouar en norzh hag ar Mor Ruz er su, gant Kanol Suez ha Pleg-mor Suez er c'hornaoueg, hag an harzoù etre Israel hag Egipt ha Pleg-mor Aqaba er reter. Emañ al ledenez en Azia, met perc'hennet eo gant Egipt, a zo en Afrika war-bouez Sinai. War-dro 60 000 km² zo dindani ha war-dro 500 000 a dud a zo o vevañ enni. Menezioù brudet a zo e Sinai, evel Menez Santez Katell, a dap 2 642 m (menez uhelañ Egipt eo), ha Menez Sinai (2 285 m), a vije bet, hervez ar Bibl, al lec'h m'en dije resevet Moizez an Dek Gourc'hemenn. Emañ Manati Santez-Katell nepell ac'halese.
Medea (disheñvelout)

**Medea** zo anv meur a dra.

## Yezhoù all
*Médée, e galleg

## Lec'hioù
* Medea kumun en Italia, e proviñs Gorizia.
* Medea en Aljeria.

## Tud
* *[[Medea]]* zo un hudourez e mojennoù Hellaz kozh
*anv meur a oberenn arzel
Louise Julie de Mailly-Nesle

**Louise Julie de Mailly-Nesle**, kontez Mailly (1710-1751), oa an henañ eus ar c'hoarezed de Nesle.

Dimezet e oa e 1726, da 16 vloaz, d'he c'henderv Louis-Alexandre, kont Mailly. 

En 1733 e teuas da vout serc'h ar roue Loeiz XV, ha serc'h ofisiel en 1736. 
E 1739 avat e voe kemeret he lec'h gant he c'hoar yaouankoc'h, Pauline, kontez Vintimille (1712-1741). 

Dont a reas-hi en-dro e gwele ar roue en 1741, met en 1742 e voe kaset kuit eus al lez war c'houlenn he c'hoar yaouankañ, Marie-Anne, serc'h nevez ar roue.

## Levrlennadur
* Jean Baptiste Honoré Raymond Capefigue: *Mesdemoiselles de Nesle et la jeunesse de Louis XV*. Amyot, Paris 1864.
* Benedetta Craveri, *Königinnen und Mätressen*, Mailand 2005, dt. München 2008, S. 303-325.
* Edmont und Jules de Goncourt: *La duchesse de Châteauroux et ses sœurs*. Charpentier, Paris 1879 (PDF; 10,2 MB).
* Sylvia Jurewitz-Freischmidt: *Galantes Versailles. Die Mätressen am Hofe der Bourbonen*. Katz Casimir, Gernsbach 2004, ISBN 3-925825-86-X.
* Uwe Schultz, *Madame de Pompadour*. C. H. Beck, München 2004, S. 63-69.
* François-Vincent Toussaint: *Anecdotes curieuses de la cour de France sous le regne de Louis XV*. Plon-Nourrit 1908.
Apollo 11

Gant ar gefridi **Apollo 11** (16 a viz Gouhere 1969 – 24 a viz Gouhere 1969) ec'h eas tri den betek al Loar evit ar wech kentañ.

D'an 21 a viz Gouhere, goude bezañ pradet war Mor ar Sioulded e tiskennas Neil Armstrong da gerzhet war al Loar ; goude e gammed kentañ e lavaras ar c'homzoù brudet « *That's one small step for [a] man; one giant leap for mankind* » ("Setu ur c'hammed bihan evit un den, ur c'hammed ramzel evit mab-den") ; Buzz Aldrin a ziskennas war e lerc'h. Div eurvezh hag hanter hepken e padas o baleadenn er-maez eus ar modul-loar.

Michael Collins, an trede den eus ar skipailh, a oa chomet er glozenn Apollo o kelc'htreiñ tro-dro d'al Loar e-keit-se.

## An egorlestrad
* Neil Alden Armstrong, komandant bourzh.
* Michael "Mike" Collins, sturier ar modul-ren *Columbia*.
* Edwin Eugene "Buzz" Aldrin Jr., sturier ar modul-loar *Eagle* "Erer".

## Pennadoù kar
* Programm Apollo

## Liammoù diavaez
Pauline Félicité de Mailly-Nesle

**Pauline Félicité de Mailly-Nesle**, kontez Vintimille (1712-1741), a oa serc'h d'ar roue gall Loeiz XV, evel teir all eus ar c'hoarezed de Nesle. 

## He buhez
Merc'h e oa da Louis III de Mailly-Nesle, markiz Nesle ha Mailly, priñs Orange (1689-1767) ha d'e bried Armande Félice de La Porte Mazarin (1691-1729), merc'h-vihan da Hortense Mancini gournizez-vihan d'ar c'hardinal Jules Mazarin. 

Ne oa ket eus ar c'hoantañ, met speredek ha dichipot e oa. Er gouent, e-doare, he devoa embannet e vije karet gant ar roue hag e c'houarnje Bro-C'hall hag Europa. 

E Gwengolo 1738 e voe kinniget el lez c'hall gant he c'hoar, kontez Mailly. Honnezh a gave dezhi e vije un dra vat kaout ur c'hoar ha mignonez e-touez an dud tost d'ar roue, evit diverrañ amzer ar priñs abaf ha tristidik. Ar c'hoar yaouank avat a strivas dinec'h da gemer lec'h an hini vras ha da lakaat skarzhañ anezhi eus al lez. 

E 1739 e voe lakaet gant ar roue da zimeziñ da Jean-Baptiste Hubert Félix du Luc, kont Vintimille (1720-1777), un niz da arc'heskob Pariz. Bugel ebet n'o doe.

Ur mab bastard he doe avat, Charles de Vintimille (1741-1814), markiz du Luc, lesanvet an « Demi-Louis » (hanter-loeiz) dre ma oa pimpatrom d'e dad. 

Mervel a reas Pauline Félicité de Mailly-Nesle diwar ar gwilioud. Keuz en doa ar roue. Gervel a reas kontez Mailly en-dro. Ha hi, ken madelezhus atav, a c'halvas ur c'hoar all, markizez La Tournelle. Ha honnezh ivez a gemeras he lerc'h, hag a lakas skarzhañ he c'hoar vras eus al lez. qui à son tour la supplanta et la fit, à son tour, quitter la cour.
Valentina Terechkova

**Valentina Vladimirovna Terechkova** (rusianeg : Валенти́на Влади́мировна Терешко́ва), ganet d'ar 6 a viz Meurzh 1937, zo bet un egoraerez soviedat. Ar vaouez kentañ ha yaouankañ eo bet o veajiñ en egor, ha betek bremañ (2023), ar vaouez nemeti bet o veajiñ hec'h-unan en un egorlestr. E-bourzh Vostok 6 e loc'has d'ar 16 a viz Mezheven 1963 hag e kelc'htroas e-pad tri devezh tro-dro d'an Douar. Ret e voe gortoz 19 vloaz evit gwelet ur vaouez all oc'h egorverdeiñ war he lerc'h, ar Rusianez all Svetlana Savitskaya (bet ganet e 1948) hag a veajas e bourzh Soyouz T-7 e miz Eost 1982.

## Obererezhioù hollek
E 2011 e oa bet dilennet Valentina Terechkova evel kannadez e Douma ar Stad rusian evit ar strollad Rusia Unanet e pastell Yaroslavl. Tereshkova, hag Elena Mizulina, Irina Yarova ha Andrei Skoch, zo un tamm eus ar strollad dilennet ar c'hreiz, mennet da zifenn talvoudegezhioù kristen. Dre-se e skoras an daskemmañ bonreizh Rusia, dre ouzhpennañ ar mellad "iliz Ortodoks ar Reter eo diazez ar strolladoù gouennel e Rusia hag arouezennoù sevenadurel". E 2011 ivez e voe anvat da veskadoriadez bodadeg an Douma-Stad a-zivout ar framm kevreadel hag an emrenerezh lec'hel.
Medea (Evelyn De Morgan)

**Medea** zo un daolenn gant al livourez saoz Evelyn De Morgan ( 1855-1919), savet ganti diwar-benn mojenn Medea, unan eus re grisañ Hellaz kozh. 

Livet eo en doare Quattrocento, da lavarout eo hini livourien ar XVvet kantved italian. 
Gwelout a reer an hudourez Medea gwisket e roz o kerzhout e sal ur c'hastell krennamzerel. Ur voutailh zo ganti en he dorn: krediñ a c'haller eo boutailhad ar c'hontamm a servijo dezhi da lazhañ he bugale.
Krommlec'h

**Krommlec'h** a vez lavaret eus ur strollad peulvanoù aozet da ober evel ur c'helc'h. A-wechoù e vez doare un hirgarrez d'an aozadur.

## Er broioù keltiek
###### 
*Peulvanoù Kerbourgneg
*Krommlec'h Krukunoù
*Krommlec'h Er Lannig

###### 
* Cnoc na Cille.
**Lios Uí Bhigín* – e-kichen Cill Airne, seizh peulvan anvet ar *seizh c'hoar*.

###### 
*Bryn Cader Faner

###### 

* *Calanais* en Leòdhas en Inizi Gall.

## Er broioù all
###### 

*Ar Rollright Stones e Long Compton etre Oxfordshire ha Warwickshire anvet ivez *The King's Men*, *The King Stone* ha *The Whispering Knights*, 
* Stonehenge, ar c'hrommlec'h brudetañ er bed

###### 

*E Wassu

###### 
* *Os Almendres*

## Liammoù diavaez
In His Own Write

***In His Own Write*** a zo ul levr bet embannet gant John Lennon d'an 23 a viz Meurzh 1964, barzhonegoù, istorioù berr ha tresadennoù a-hed ar pevar-ugent pajennad anezhañ. Degemeret mat e oa bet gant ar skridvarnourien saoz hag anavezet mousfent ken abafaus an aozer d'an ampoent. Ar wech kentañ e oa d'un ezel eus ar strollad The Beatles sevel ur raktres e-unan, hep an tri all.

Diaes eo treiñ e brezhoneg ar c'hoari-gerioù a ya d'ober titl al levr-se :
* « in his own write » hag a dalv kement ha *bet dornskrivet gantañ* (ar pezh a seblant bezañ anat evit ul levr a gaver tresadennoù ennañ)
* « in his own right » hag a dalv kement hag *en e wir*.
Troet e oa bet *En Flagrant Délire* e galleg gant an azasaourez Christiane Rochefort hag embannet e 1965. War golo al levr e weler Lennon luc'hskeudennet gant Robert Freeman.

Un eil levr, *[[A Spaniard In The Works]]* an titl anezhañ, a oa bet embannet gant Lennon d'ar 24 a viz Mezheven 1965.
Christa Wolf

**Christa Wolf**, *Christa Ihlenfeld* eus hec'h anv plac'h yaouank, ganet d'an 18 a viz Meurzh 1929 e Landsberg an der Warthe, en Alamagn d'an ampoent met hiziv Gorzów Wielkopolski e Polonia, ha marvet d'ar 1añ a viz Kerzu 2011 e Berlin, zo ur romantourez alaman. Ar brudetañ skrivagnerez eus Alamagn ar Reter e oa.

## Liammoù diavaez
Marie-Anne de Mailly-Nesle

**Marie-Anne de Mailly-Nesle** (Pariz, 5 a viz Here 1717-8 a viz Kerzu 1744), markizez La Tournelle ha dugez Châteauroux, hag unan eus ar c'hoarezed de Nesle, a oa serc'h d'ar roue gall Loeiz XV.
Astraer

Un **astraer**, pe un **egoraer**, pe ur **sterdead**, a zo un den hag a veaj en egor.

## Termenadurezh
Ar ger brezhoneg **astraer** a glot gant ar saozneg *astronaut*, hag an termen a vez graet gantañ gant an NASA (Stadoù-Unanet) hag an ESA (Europa). Ar ger **egoraer** a glot gant ar rusianeg *kosmonavt* a vez graet gantañ evit ar re a veaj e-bourzh egorlistri soviedat pe rusian. Ar ger **sterdead**, savet war patrom ar ger merdead, gant ster evit *astr*, a zo un heñvelster da *astraer*.

## Notennoù
Karl Anton August von Schleswig-Holstein-Sonderburg-Beck

**Karl Anton August, Priñs Schleswig-Holstein-Sonderburg-Beck** (1727, Marburg-1759, Stettin) a oa mab da Peter August, Dug Schleswig-Holstein-Sonderburg-Beck ha d'ar Briñsez Sophie von Hessen-Philippsthal.

## Dimeziñ ha bugel
E Mae 1754 e timezas Anton (e anv boas) d'e geniterv Friederike zu Dohna-Leistenau (1738-1785) en Königsberg. Ur mab o doe :
* Friedrich Karl Ludwig, Dug Schleswig-Holstein-Sonderburg-Beck (1757-1816)

## E varv
Mervel a reas Anton e 1759, da 32 vloaz, diwar gloazoù tapet er Brezel Seizh Vloaz. Se zo kaoz ne voe ket dug Schleswig-Holstein-Sonderburg-Beck, rak bev e oa e dad Peter atav. Pa varvas an dug Peter ez eas an dugelezh gant e vab-bihan, Friedrich, mab nemetañ Anton.

## Levrlennadur
* Huberty, Michel; Giraud, Alain; Magdelaine, F. & B. (1994) *L'Allemagne dynastique, Volume 7*, ISBN 2-901138-07-1, p. 166
Whitechapel

**Whitechapel** zo ul lodenn eus ranngêr Tower Hamlets e Londrez (Bro-Saoz). Lec'hiet eo 5,5 kilometrad er reter da Charing Cross ha, dre vras, bevennet gant Bishopsgate er c'hornôg, Hanbury Street en norzh, Brady Street ha Cavell Street er reter ha Commercial Road er su. Dont a ra anv Whitechapel eus ur chapel vihan da Santez Vari e-tal kichen Whitechapel Road.

Aze e c'hoarvezas e 1888 torfedoù an hini a raed Yann an Toullgofer anezhañ.
Karel Čapek

**Karel Čapek** (distaget [] e tchekeg) (9 a viz Genver 1890 – 25 a viz Kerzu 1938) zo ur skrivagner tchek, unan eus ar re vrudetañ en . Eñ (pe e vreur Josef Čapek) eo a c'hovelias ar ger *[[robot]]* implijet evit ar wech kentañ en e levr skiant-faltazi *R. U. R. - Rossumovi Univerzální Roboti*.

Ganet e voe e Malé Svatoňovice, en un amzer ma oa Tchekia e dalc'h Impalaeriezh Aostria. Goude ar skol eil derez e reas studioù istor, e Prag da gentañ hag e Berlin ha Pariz goude-se. 

Dre ma oa klañvidik ne voe ket kaset d'an arme e-pad ar Brezel-bed Kentañ. Goude ar brezel e labouras evel kazetenner ha ren a reas c'hoariva Prag e deroù ar bloavezhioù 1920. Mervel a reas, gant un danijenn skevent, nebeut amzer a-raok aloubidigezh Tchekia gant an Alamaned da-heul Emglevioù München. Daoust dezhañ bezañ marv e voe gwelet evel un enebour gant an Nazied, dre ma oa ur skrivagner brudet e vennozhioù a-enep an hollveliouriezh ha dre ma oa mignon da brezidant kentañ Tchekoslovakia Tomáš Garrigue Masaryk. Kaset e voe e vreur Josef da gamp Bergen-Belsen ha mervel a reas eno.

## Obres
* *R.U.R. - Rossumovi Univerzální Roboti* (1920) 
* *Ze života hmyzu* (Buhez an amprevaned, 1921, gant e vreur Josef) 
* *Továrna na Absolutno* (1922)
* *Věc Makropulos* (An afer Makropulos, 1922)
* *Krakatit* (1924)
* *Povídky z jedné kapsy* (Kontadennoù ur c'hodell, 1929) 
* *Hordubal* (1933)
* *Povětroň* (1934) 
* *Obyčejný život* (1934) 
* *Válka s mloky* (1936)
* *Bílá nemoc* (Ar vosenn wenn, 1937) 
* *Matka* (Ar vamm, 1938)
* *Hovory s T.G.Masarykem* (Divizoù gant T.G.Masaryk, 1928-35).
Apollo 10

Ar gefridi **Apollo 10** a oa unan eus kefridioù ar Programm Apollo. An hini diwezhañ eo bet a-raok an hini a gasas da vat an dud war c'horre al Loar, gant Apollo 11. Pal ar gefridi Apollo 10 e oa testiñ ar modul-loar en-dro d'an adplanedenn, ar pezh a voe graet gant berzh. Padout a reas ar veaj eus an 18 d'ar 26 a viz Mae 1969.

## An egorlestrad
*Thomas Stafford, komandant bourzh
*John W. Young, sturier ar modul-ren (anv-kod *[[Charlie Brown]]*)
*Gene Cernan, sturier ar modul-loar (anv-kod *[[Snoopy]]*)
The Apollo 10 Prime Crew - GPN-2000-001163.jpg|A gleiz da zehou : Cernan, Stafford, Young.
Cheirogaleidae

***Cheirogaleidae*** zo ur c'herentiad e rummatadur ar bronneged, ennañ lemured bihan hag a vev e Madagaskar. 

## Genadoù
* *[[Allocebus]]*
* *[[Cheirogaleus]]*
* *[[Microcebus]]*
* *[[Mirza]]*
* *[[Phaner]]*
Atelornis

***Atelornis*** a zo ur genad e rummatadur an evned, krouet e 1846 gant an evnoniour gall Jacques Pucheran (1817-1895).

## Spesadoù
Daou spesad koraged-douar a ya d'ober ar genad :
* *[[Atelornis crossleyi]]*,
* *[[Atelornis pittoides]]*.

Brosezat int e Madagaskar.

## Notennoù ha daveennoù
Korag-douar lost hir

Ar **c'horag-douar lost hir** (*Uratelornis chimaera*) zo un evn brosezat e Madagaskar. Ar spesad nemetañ eo er genad *Uratelornis*.
Cheirogaleus

***Cheirogaleus*** zo ur genad e rummatadur ar bronneged, ennañ lemured korr hag a vev e Madagaskar.

=Spesadoù=
* *[[Cheirogaleus adipicaudatus]]*
* *[[Cheirogaleus crossleyi]]*
* *[[Cheirogaleus major]]*
* *[[Cheirogaleus medius]]*
* *[[Cheirogaleus minusculus]]*
* *[[Cheirogaleus ravus]]*
* *[[Cheirogaleus sibreei]]*
Lemur korr divskouarn blevek

Al **lemur korr divskouarn blevek** (*Allocebus trichotis*) zo ur bronneg brosezat e Madagaskar. Ar spesad nemetañ eo er genad *Allocebus*.
Modul-loar Apollo

Ar **Modul-loar** (saozneg: *Lunar Module*) eo al lodenn eus an egorlestr Apollo karget da gas daou zen da zouarañ war al Loar, eus kelc'htro an adplanedenn, ha d'o degas en-dro betek ar modul ren ha servij, ar pezh a zo bet graet gant c'hwec'h anezho. Savet e oa bet gant an embregerezh Grumman. Div lodenn vras a oa, un estaj diskenn hag un estaj pignat.

## Liammoù diavaez
Philibert Tsiranana

**Philibert Tsiranana** (18 a viz Here 1912 - 16 a viz Ebrel 1978) a oa ur politikour eus Madagaskar, bet prezidant kentañ ar vro adalek 1959 betek 1972.

Skolaer e voe a-raok bezañ dilennet e bodadenn vroadel Madagaskar hag e bodadenn vroadel Bro-C'hall e 1956. E 1958 e teuas da vezañ ministr kentañ an enez. Mont a reas da brezidant kentañ ar vro pa voe disklêriet an dizalc'hiezh d'ar 1añ a viz Mae 1959. Er bloavezhioù 1960 e oa e strollad politikel (ar PSD - *Parti Social Démocrate de Madagascar et des Comores*) an hini nemetañ aotreet e Madagaskar. E 1971 hag e 1972 e voe emsavioù er vro hag e zilez a roas Tsiranana e miz Here 1972.
Banniel Rusia

**Banniel [[Rusia]]** a zo ur banniel tri liv a-led, gwenn, glas ha ruz, ha graet e vez Триколор (*Trikolor* – an Triliv) anezhañ. Levezonet eo bet gant hini an Izelvroioù. Implijet eo bet eus 1699 da 1858, eus 1887 da 1918 (eus 1914 da 1917 e oa un adstumm gant an ardamezioù ouzh konk), hag adarre adalek 1991. Banniel ar Morlu a zo-eñ levezonet gant hini Bro-Skos, gant al livioù kontrol; graet e vez anezhañ “Banniel sant Andrev”.

## Bannieloù all

File:Standard of the President of the Russian Federation.svg|Astandard Prezidant Kevread Rusia
File:Flag of the Ministry of Defence of the Russian Federation.svg|Banniel Ministrerezh an Difenn
File:Banner of the Armed Forces of the Russian Federation (obverse).svg|Banniel Armeoù Rusia (tu a-raok)
File:Flag of the Air Force of the Russian Federation.svg|Banniel an aerlu
File:Naval Jack of Russia.svg|Banniel-staon ar morlu
File:Soviet Znamya Pobedy.svg|“Banniel an Trec'h” a c'hall bezañ gwintet e-kichen ar banniel broadel da “Zevezh an Trec’h” (9 a viz Mae)


## Bannieloù istorel

Restr:Romanov Flag.svg|Banniel Impalaeriezh Rusia (1858-1883)
Restr:Russian Empire 1914 17.svg|Banniel Impalaeriezh Rusia (1914-1917)
Restr:Flag of the Russian SFSR.svg|Banniel RSKS Rusia (1954-1991)
Restr:Flag of Russia 1991-1993.svg|Banniel Kevread Rusia (1991-1993)


## Pennadoù kar
*Livioù panslav
## Liammoù diavaez
Eurystomus

***Eurystomus*** a zo ur genad e rummatadur an evned, ennañ koraged, krouet e 1816 gant an evnoniour gall Louis Jean Pierre Vieillot (1748-1831).

## Spesadoù hag an [[isspesad]]où anezhe
Pevar spesad a ya d'ober ar genad :
* *[[Eurystomus azureus]]*,
* *[[Eurystomus glaucurus]]*
** *E. g. aethiopicus*, *afer*, ***glaucurus*** ha *suahelicus*,
* *[[Eurystomus gularis]]*
** *E. g. *'gularis*** ha ''neglectus'',
* ''[[Eurystomus orientalis]]''
** ''E. o. crassirostris'', ''cyanocollis'', ''gigas'', ''irisi'', ''laetior'', ''oberholseri'', ***orientalis**', *pacificus*, *solomonensis* ha *waigiouensis*.

## Notennoù ha daveennoù
Nosy Be

**Nosy Be** (*Enez vras* e malagasieg) zo un enez tanveneziek e kanol Mozambik. Emañ 8 km diouzh aod gwalarn Madagaskar, e rannvro Diana. Andoany eo ar gêr-benn hag ar porzh pennañ.

## Douaroniezh
*Gorread : 312 km² (26 km Norzh-Su, 20 km Kornôg-Reter).
*Poblañs : 109 465 (2018).
*Uhelder : Menez Lokobe (455 m) ha Menez Passot (329 m).

## Istor
Aloubet e voe gant ar C'hallaoued e 1841 ha trevadennet nebeut goude. Diorren a reas ar gounezerezh (kafe, korz-sukr, riz, maniok, ilang-ilang hag all) met aet eo war-gil hiziv an deiz evit leuskel plas da ensavadurioù evit an touristerezh.
Richard Ratsimandrava

**Richard Ratsimandrava** (21 a viz Meurzh 1931 - 11 a viz C'hwevrer 1975 en Antananarivo) a oa ur soudard hag ur politikour eus Madagaskar.

Lakaet e voe Ratsimandrava da vinistr an diabarzh e gouarnamant soudardel Gabriel Ramanantsoa e 1972. D'ar 5 a viz C'hwevrer 1975 e roas Ramanantsoa e zilez hag ec'h eas Ratsimandrava da brezidant ar vro. C'hwec'h deiz goude e voe lazhet en e garr gant ur strollad armet.

* Richard Ratsimandrava
Virginia Apgar

**Virginia Apgar** (7 a viz Even 1909 - 7 a viz Eost 1974) a oa ur vedisinez anesteziourez stadunanat. Ganti eo bet krouet prouad Apgar.

Kregiñ a reas gant studioù war ar surjianerezh a-raok mont war-zu an anestezerezh. Dont a reas da vezañ renerez departamant an anestezerezh e skol-veur Columbia. E 1953 e tiazezas prouad Apgar hag a vez graet gantañ evit priziañ yec'hed ar vugale nevez ganet.
Hoofdplaat

**Hoofdplaat** (*Dwoafplaete* e flandrezeg kornôgel) a zo ur rann eus kumun Sluis e proviñs Zeeland en Izelvroioù.

## Istor
### kantved
* Eil brezel-bed: 22 annezad eus Hoofdplaat a varvas e mizioù diwezhañ 1944 abalamour d'ar brezel. Dieubet e voe Hoofdplaat e miz Here 1944 pa zilestras an 8 hag an 9 Brigadennoù Kanadian eno a-dreñv d'al linennoù alaman. Start e voe an emgannoù.
* 1970: staget e voe kumun Hoofdplaat ouzh kumun Sluis.

## Monumantoù ha traoù heverk

Restr:Ti-kêrHoofdplaatZeelandIzelvroioù.jpg|An ti-kêr
Restr:MonumantHoofdplaatZeelandIzelvroioù.jpg|Ar monumant
Restr:*, TemplprotestantHoofdplaat ZeelandIzelvroioù.jpg|An templ protestant
Restr:IlizkatolikSint EligiuskerkHoofdplaatZeelandIzelvroioù.jpg|Iliz katolik *Sint Eligius*
</gallery>
* An ti-kêr.
* Monumant an [[Eil brezel-bed]].
* An templ protestant, 1783-1785.
* An iliz katolik *Sint Eligius*, 1860-1861.
* Ar velin-avel *De Hoop''.
## Douaroniezh

* War lez ar stêr Schelde emañ Hoofdplaat.
## Tud
## Liammoù diavaez
## Notennoù ha daveoù
Gabriel Ramanantsoa

**Gabriel Ramanantsoa** (13 a viz Ebrel 1906 en Antananarivo - 9 a viz Mae 1979 e Pariz) a oa ur soudard hag ur politikour eus Madagaskar, bet eil prezidant ar vro eus 1972 da 1975.

Mont a reas da vinistr kentañ Madagaskar e miz Mae 1972 ha da brezidant d'an 11 a viz Here goude dilez Philibert Tsiranana. Reiñ a reas e zilez d'e dro d'ar 5 a viz C'hwevrer 1975 abalamour d'an dizemglevioù en e c'houarnamant.
Krogenn-alc'hwez

Ur **grogenn-alc'hwez** zo ur wikefre lakaet ouzh un nor pe un arc'h evit alc'hwezañ anezho. E toull ar grogenn e vez lakaet an alc'hwez.
Ger-mell amstrizh

Ar **ger-mell amstrizh** a vez implijet evit diskwel ez eo diresis ha dispis an anv-kadarn stag outañ. Da skouer: 
:*un den* = *un den bennaket*; *n'eus forzh piv*; *ne vern peseurt den*

Yezhoniourion zo a gavdezho n'eo an anvioù-gwan niverenniñ nemet un isrummad eus ar gerioù-mell, da vezañ renket e-touez ar re amstrizh ivez.

Peurvuiañ e komzer eus ger-mell amstrizh unan, met yezhoù zo, evel ar galleg, o deus ur ger-mell amstrizh lies:
:*des gens* = tud 

## E brezhoneg
E brezhoneg ez eus teir furm d'ar ger-mell amstrizh *un, ul, ur*, nemet ne vez ket graet gant *ul* e gwenedeg. 
:dirak ar gerioù a grog gant ur vogalenn, pe ar c'hensonennoù /d/, /n/, /t/, ec'h implijer *un*;
:dirak ar gerioù a grog gant /l/ e reer gant *ul*, nemet e gwenedeg ma vez graet gant *ur* 
:dirak ar gerioù a grog gant ar c'hensonennoù all e reer gant *ur*

En doare-skrivañ KLT, savet e 1908, e veze skrivet *eun, eul, eur.* Bremañ e vez skrivet *un, ul, ur*, hervez doare skrivañ ar peurunvan, levezonet gant skritur ar gwenedeg.

Meur a zoare zo da zistagañ, hervez ar rannyezhoù.

Ne vez ket implijet ar ger-mell amstrizh el liester peurvuiañ. Koulskoude e vez lavaret a-wechoù:
:*un daoulagad*
:*ul levrioù bennak*