open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Fernando Peralta (c'hoarier echedoù)

** Fernando Peralta** a zo bet ganet d'ar 16 a viz Kerzu 1979 e Lomas de Zamora (Arc'hantina).

Ur c'hoarier echedoù arc'hantinat eo.

Kerzu 2025: 2 545 eo e renk Elo *Standard*, 2 571 e renk Elo *Fonnapl* ha 2 535 e renk Elo *Luc'hedenn*, 2 632 eo e renk Elo *Standard* uhelañ, bet tizhet e miz C'hwevrer 2013.

Mestr Meur (GM) eo abaoe 2004, Mestr Etrebroadel (IM) abaoe 1998 ha Gourdoner FIDE abaoe 2015.
## Kevezadegoù
### [[Kampionad arc'hantinat an echedoù |Kampionad hollek arc'hantinat]]
Trec'h e voe e 2006, e 2018, e 2020, e 2022 hag e 2023(trec'h e voe er match dirampoiñ e miz Here a-enep da Federico Pérez Ponsa.
### Tournamantoù etrebroadel
* Trec'h e voe e 2009 en *Open* e Neckar (Alamagn).
* Trec'h e voe e 2010 en *Open* e Sabadell (Spagn), gounit a reas a-enep da Anton Kovalyov en dirampoiñ.
### Kib bedel
* E 2007 e kollas er rondenn gentañ a -enep da Ernesto Inarkiev.
* E 2023 e kollas er rondenn gentañ a -enep da Arseniy Nesterov.
### [[Olimpiadoù echedoù]]
C'hoariet en deus e skipailh Arc'hantina:

## Notennoù

## Liammoù diavaez
* E fichenn FIDE
* E c'hoari e Chess Base
* E c'hoari e Chess Games
Timbroù Aldernez

Trede enezenn an Inizi Angl-ha-Normand a-fed brasentez eo Aldernez dre he ment.

Ul lodenn eus Beliezh Gwernenez (**Bailiwick Guernsey**e saozneg ) eo Aldernez (Alderney e saozneg). Adalek 1969, pa roas Royal Mail he gwirioù da Postoù Gwernenez, emañ dindan beli servijoù-post an enezenn-mañ. E 1983 e voe embannet gant *Post Guernsey* he timbroù kentañ gant skeudenn Aldernez. Aotreet eo an implij anezho war an div enezenn. « ALDERNEY BAILIWICK OF GUERNSEY » a lenner war bep timbr.

An temoù a vez pledet gant timbrawouriezh Aldernez a zo liammet ouzh hec'h istor, an natur, savadurioù an anezenn vihan, hag (eveljust) ouzh buhez an tiegezh Windsor.

Embannet e voe eus 1997 da 2001 pemp rummad timbroù diwar-benn diorren ekonomikel an enezenn. An evned tremeniat pe an annezidi zo bet danvez kalz timbroù tro ar bloavezhioù 2000. Souezhusoc’h marteze ar rummadoù gouestlet da servijoù publik ar vro : pomperien, labourerien ar yec’hed, izili ar polis… gwisket gant o lifre.

Deiz-ha-bloaz ar rouanez Elesbed II pe hini e mamm, beaj ar roue nevez Charlez III… a oa hag a zo bepred pennabeg embann timbroù gant poltred penntierned ar Rouantelezh-Unanet.

## Liamm diavaez
 Postoù Aldernez

## Pennadoù kar
*Timbroù Jerzenez
*Timbroù Gwernenez
*Timbroù ar Rouantelezh-Unanet
Red-kof

**Red-kof**, anvet ivez **foerell**, a vez graet eus ur stad lec'h ma vez difanket teir gwech da nebeutañ e stumm dourennek. Alies e pad meur a zevezh hag an disoc'h a c'hall bezañ un dizourañ dre ma vez kolloù dourennek. An azoniadoù eus an dizourañ a zo koll elastegezh ar groc'hen hag un emzalc'h taerus. A feur ma pad ar stad e c'hall degas ivez digresk an troazhañ, ur groc'hen o koll e liv, ha buanadur talm ar galon, gant un digresk a-fed ersavusted pa vez o wasaat c'hoazh. Kolloù red-kof met nann dourennek gant kaoc'h ar babigoù hag a zo bouetaet dre ar vronn nemetken, a zo ur stad boas hep dañjer.
## Notennoù ha daveennoù
Kornôg ar Stadoù-Unanet

**Kornôg ar Stadoù-Unanet** (e saozneg ***Western United States***, pe ***Far-West***, skrivet ivez ***Far West***), zo un takad e kornôg Stadoù-Unanet Amerika. Emdroet eo an dachenn termenet gant an droienn-mañ, pa oa bet trevadennet ar vro gant Europeiz adalek ar reter. Trec'h war ar C'hornôg a vez graet eus ar prantad trevadenniñ-mañ, a zo c'hoarvezet en XIX kantved evit ar braz eus an takadoù gounezet.

Hervez an niveradeg ofisiel ez eus 13 stad en takad-mañ hiziv an deiz : Alaska, Arizona, Kalifornia, Colorado, Hawai, Idaho, Montana, New Mexico, Nevada, Oregon, Utah, Washington ha Wyoming.

## Gwelet ivez
* Tonkad anat

## Levrlennadur
*  VILLERBU Soazig, *Nouvelle histoire de l'Ouest. Canada, États-Unis, Mexique (fin XVIIIe-début XXe siècle)*, Passés/Composés, 2023, 416 p., ISBN 978-2-3793-3808-3

## Daveennoù
Trec'h war ar C'hornôg

An **Trec'h war ar C'hornôg** eo an argerzh trevadenniñ eus an tiriadoù etre ar Mississippi hag ar Meurvor Habask, en XIX kantved, gant trevadennerien europat a-orin ha gouarnamant Stadoù-Unanet Amerika.

## Emdroadur takad ar Stadoù-Unanet
War ar c'hartennoù-mañ e weler ar Stadoù (roz), an Tiriadoù (*Territories*, melen), an takadoù perc'hennet gant broioù all (griz), hag an takadoù a sav tabut etre div vro (ruz).

Restr:United States 1789-03-1789-08.png|1789 : un nebeud bloavezhioù goude krouidigezh ar vro.|alt=1789 : Un nebeud bloavezhioù goude krouidigezh ar vro.
Restr:United States 1819-12-1820.png|1819–1820 : goude brezel 1812.|alt=1819–1820 : goude brezel 1812
Restr:United States 1845-12-1846-06.png|1845–1846 : a-raok ar brezel a-enep Mec'hiko.|alt=1845–1846 : A-raok ar brezel a-enep Mec'hiko
Restr:United States 1859-1860.png|1859–1860 : an astenn a-raok ar brezel diabarzh.|alt=1859–1860 : an astenn a-raok ar brezel diabarzh
Restr:United States 1884-1889-11-02.png|1884–1889 : an astenn goude ar brezel diabarzh.|alt=1884–1889 : an astenn goude ar brezel diabarzh
Restr:United States 1912-08-1959-01.png|1912 : an holl stadoù a-vremañ (war-bouez Alaska).


## Gwelet ivez
* Kornôg ar Stadoù-Unanet
* Ergerzhadenn Lewis ha Clark
* Tonkad anat

## Levrlennadur
*  LESPART Michel, *Les armes de la conquête de l'Ouest*, Jean Dullis Éditeur, 1975, 174 p.
*  VILLERBU Soazig, *Nouvelle histoire de l'Ouest. Canada, États-Unis, Mexique (fin XVIIIe-début XXe siècle)*, Passés/Composés, 2023, 416 p., ISBN 978-2-3793-3808-3
Cody (Wyoming)

**Cody** zo ur gêr e reter Wyoming, er Stadoù-Unanet. 10.028 annezad he doa e 2020.

## Istor
Krouet e voe ar gêr e 1896 gant William Frederick Cody, brudetoc'h dindan e anv Buffalo Bill. Dibabet en doa al lec'h evit staliañ eno e arvest, ar *[[Buffalo Bill's Wild West]]*, en ur mod padus.

## Sevenadur
Rodeoioù brudet er Stadoù-Unanet a dremen e Cody : abadennoù *Cody Nite Rodeo* a vez aozet bemnoz eno e miz Gouere hag e miz Eost. Ur rodeo ispisial, ar *Cody Stampede Rodeo*, a vez graet bep bloaz war-dro ar 4 a viz Gouere. Lesanvet eo ar gêr *Rodeo Capital of the World* ("Kêr-benn vedel ar rodeo").

An Irma Hotel, ul leti bet digoret e 1902 gant Buffalo Bill hag anvet diwar anv he merc'h, zo war ar Sheridan Avenue, bali nes ar gêr.

E Cody emañ ar *Buffalo Bill Museum*, ur mirdi diwar-benn ar Far West hag an Trec'h war ar C'hornôg. Ur mirdi all, ar *Plains Indian Museum*, zo gouestlet da sevenadur hag istor Amerindianed ar Plaenennoù Bras. Ar *Cody Firearms Museum* zo ur mirdi all c'hoazh, brudet er bed evit e zastumadeg armoù-tan. Meret int gant ar Buffalo Bill Center of the West.

## Liamm diavaez
*  Lec'hienn ofisiel

## Daveennoù
Rubén Felgaer

**Rubén Felgaer** a zo bet ganet d'ar 4 a viz Ebrel 1981 e Buenos Aires (Arc'hantina).

Ur c'hoarier echedoù arc'hantinat eo.

Mestr Meur (GM) eo abaoe 2002 ha Stummer Diorrenour abaoe 2018.

Kerzu 2025: 2 556 eo e renk Elo *Standard*, 2 529 e renk Elo *Fonnapl* ha 2 459 e renk Elo *Luc'hedenn*.
## Kevezadegoù
### [[Kampionad arc'hantinat an echedoù |Kampionad hollek arc'hantinat]]
Trec'h e voe e  2002, e 2007 (bet c'hoariet  e miz Even 2008), e 2008 (bet c'hoariet e miz Eost 2008), e 2010 hag e 2014(trec'h e voe er match dirampoiñ e miz Gouhere a-enep da Federico Pérez Ponsa.  
### [[Olimpiadoù echedoù]]

## Notennoù

## Liammoù diavaez
* E fichenn FIDE
* E c'hoari e  Chess Games
* Partiennoù en argedrez.com.ar
Jokasta

E mojennoù Hellaz, Jokasta, Iokaste (henc'hresianeg : Ἰοκάστη / Iokástê) pe Epikaste (Ἐπικάστη / Epikástê) en Odysseia, merc'h Menoeceus ha c'hoar Kreon, a zo gwreg Laïos roue Thebai. Goude bezañ deuet da vezañ intañvez e timezas d'he mab hec'h-unan, Oedipus, hep gouzout e oa he mab ha muntrer Laïos. Gant Oedipus e voe pevar bugel : daou vab, Eteokles ha Polyneikes, ha div verc'h, Ismene hag Antigone. En em grougañ a reas-hi pa ouezas ar wirionez eus he darempred gant Oedipus.
Amalthea

Ar Sibilla Kumean a zo unan eus an daouzek Sibilla, an hini eus Kumae, e rannvro Naplez, e Campania, hag a gaver e meur a vojenn. Cumae a oa un drevadenn c'hresian krouet gant trevadennerien eus Kalkiz etre 750 ha 730 kent J.-K. Kemeret e voe kêr gant ar Romaned e 338 kent J.-K.

Setu ar Sibila a oa e kêr c'hresian "Kyme", a veze graet "Cumae" anezhi gant ar Romaned. Neuze Sibylla *Cumana* pe Sibylla *Cumaea*, ha Sibylla *Cimmeria* a zo anvioù disheñvel evit ar memes Sibilla ("*Cimmeria*" a dalvez "eus Kyme"). Er Grennamzer e oa sañset Sibilla Cumae he dije rakwelet ganedigezh ar C'hrist.
Pentesilea

E mojennoù Hellaz eo **Penthesilea** (e Henc'hresianeg Πενθεσίλεια / Penthesíleia) unan eus rouanezed an Amazonezed.
Dizourañ

E fiziologiezh, **dizourañ** a vez graet eus un diouer a zour en ur c'horf  o tegas kudennoù mont en-dro ar c'horf. Erruout a ra ar stad korfel-se pa vez kollet re a zour, alies un disoc'h eus re a c'hwezadur, kudennoù yec'hed, pe un doare dizingal da evañ dour. Un dizourañ skañv a c'hall erruout dre un diuradur dre soubidigezh, ar pezh a uhela ar riskl a wallzarvoud digenwaskañ evit ar splujerien.

An darn vrasañ eus an dud a c'hall kaout ur c'holl a 3–4% eus hollad dour ar c'horf digudenn hag hep ma vije azonioù yec'hedel. Ur wech tizhet 5–8% a zizourañ e kroger da gaout kudennoù skuizhder ha mezevellegezh. Ma vez kollet ouzhpenn 10% eus hollad dour ar c'horf e vez azonioù speredel ha korfel grevusoc'h, ouzhpenn kaout sec'hed. Ar marv a c'hell erruout pa dizher 15 betek 25% eus ar vank a zour er c'horf. An dizourañ skañv a vez renket dre azdourañ dre ar genou, met pa vez grevus e vez ezhomm degas an dourañ dre ar gwazhiennoù.
## Notennoù ha daveennoù
Camilla (Eneide)

E-barzh ar mojennoù roman, **Camilla**, merc'h Métabus (roue ar Volsked), zo ur vaouez brezelour en Aeneis gant Vergilius.

Kustum d'ar bugaleaj gant arz ar brezel, dreist-holl a oa barrek evel archerez. Diskrivet eo gant Virgile evel "Redek a ra dreist ar gwinnizh ed hep ma plegfent o fenn".

Deuet da sikour Turnus a-enep Aineias e vez lazhet goude bezañ bet treitouret gant Arruns. An doueez Diana, nec'het da veñjiñ he gwarez, a damall un nimfenn eus he heuliad, Opis, da lazhañ Arruns : toullañ a ra anezhañ gant ur bir.
C'hoari brezel gant delwennoùigoù

Ur **c'hoari brezel gant delwennoùigoù** a zo un doare c'hoari taol brezel lec'h ma vez savet ar bagadoù soudarded gant delwennouigoù war ul leurenn-c'hoari. An doare c'hoarioù-brezel se a vez c'hoariet da gentañ evit an dudi muioc'h evit ur pal steuñv oberiadur-brezel, oc'h implij soudarded c'hoariell, karbedoù milourel, ha kanolierezh war un dachenn-vrezel adsavet pe ijinet. Alies e vo an dachenn c'hoari unan gant savadurioù ha kinkladurioù, ar ment a zo unan choazet a-vras evit bezañ implijapl aes gant ar c'hoarierien met o klask derc'hel gant an difoc'hioù ment eus ar bed gwirion. Implij ur stumm gwirvoudel eus an unvezioù milourel a lak an doare c'hoari-brezel-se da vezañ disheñvel diouzh ar c'hoarioù-taol brezel all hag a implij perzhioù (paper, kartoñs...), pe ar c'hoarioù-brezel war ar savennoù niverennel. 

Ar splet anatañ eus an implij delwennigoù eo ar soubidigezh, ouzhpenn-se ar ment pe an doare delwennig a c'hall degas kemmoù en doare da c'hoari. Lec'hiadur ha ment an delwennouigoù a zo pouezus evit muzuliañ an hed etrezo e-kerzh ar c'hoari.
Pablo Ricardi

**Pablo Ricardi** a zo bet ganet d'ar 25 a viz C'hwevrer 1962 e  Buenos Aires (Arc'hantina).

Ur c'hoarier echedoù arc'hantinat eo.

Mestr Meur (GM) eo abaoe 1985.

Kerzu 2025: 2 464 eo e renk Elo *Standard*, 2 447 e renk Elo *Fonnapl* ha 2 495 e renk Elo *Luc'hedenn*.
## Kevezadegoù
### [[Kampionad arc'hantinat an echedoù |Kampionad hollek arc'hantinat]]
Trec'h e voe e 1994, e 1995, e 1996, e 1998 hag e 1999, beskampion e 2005.
### Kampionad hiniennel amerikan
* E 1987 e voe trec'h e La Paz (Bolivia).
### Tournamant ''Open'' Konex
* E 1991 e voe trec'h e Buenos Aires.
### Kampionad amerikan dre skipailh
C'hoariet en deus e skipailh Arc'hantina :
* e 1985 e Villa Gesell (Arc'hantina), medalenn aour hiniennel, ar skipailh a dapas ar vedalenn aour ivez,
* e 1995 e Cascavel (Brazil), medalenn aour hiniennel, ar skipailh a dapas ar vedalenn argant.
### [[Olimpiadoù echedoù]]
C'hoari a reas nav gwezh e skipailh Arc'hantina
 :

## Notennoù

## Liammoù diavaez
* E fichenn FIDE
* Renk Elo en Olimp Base 
* Olimpiadoù en Olimp Base
* E bartiennoù e 365 Chess
* E bartiennoù e Chess Games
Gwengelouriezh roman

Dastumad mojennoù Roma gozh eo ar mojennoù henroman pe latin.

**Gwengelouriezh** pe **mitologiezh** roman a zo mojennoù evel m'emaint diskouezet e lennegezh hag en arzoù gwelet ar Romaned e-pad an Henamzer. Dont a ra ivez eus an danvez evel ma vez diskouezet e lennegezh hag en arz sevenadurioù all e kement marevezh. 

## Gwelet ivez
* Gwengelouriezh Hellaz
Nicaula

Rouanez Sheba (hebraeg: מלכת שבא, malkat Shva; Geuzeg: ንግሥተ ሳባ, nəgəstä Saba; arabeg: ملكة سبأ, malika-t Saba) a zo meneget en Torah, en Testamant Nevez hag e Koran. Rouanez a oa, *Royaume de Saba*, Yemen betek norzh Etiopia hag Eritrea.

Kemmañ a ra munudoù an emgav etre ar rouanez hag ar roue Salomon e Jeruzalem hervez ar vammenn.
Anduilh ar Gemene

**Anduilh ar Gemene** a zo  kilhevardon hengounel eus Ar Gemene e Breizh (Bro-Wened), graet gant bouzelloù moc'h mogedet ha poazhet en dour. Gallout a reont bezañ aozet en un doare artizanel, gant an dorn, pe en un doare industriel rak n'o deus ket nag AOK na LOG.  

Mogedet e vez an anduilh gant tan keuneud, ha lezet da sec'hiñ e-pad sizhunioù. Goude int piket evit lakaat an druz da vont kuit, ha poazhet en ur bouilhoñs o virvilhañ e-pad teir pe beder eur.

Daou broduktour artizanel a zo er Gemene : Ti Rivalan-Quidu ha Ti Levesque. Ur produktour a zo e Kerc'hevrel e Bro-Raez, Ti Guéry, hag unan all e Plelann-Veur, "*Atelier de l'Argoat*".

## Penaos debriñ anduilh
Debret e vez an anduilh troc'het e skejennoù peurliesañ, yen pe domm :
* en ur galetezenn ed-du,
* en un asiedad kilhevardon,
* grilhet,
* keginet gant sezv,
* gant yod-patatez, er forn
Gallout a ra an anduilhenn bezañ addommet en he fezh, en dour pe er vurezh.

## Fest an anduilh

Abaoe 1994 e vez aozet Fest an anduilh bep hañv er Gemene gant *Confrérie des goustiers de l’andouille*, en enor d'ar meuz-mañ. Bez e vez tañvadegoù, abadennoù, arvestoù sonerezh, hag echuiñ a ra gant oferenn  pardon Itron-Varia-ar-Foz. Dalc'het e vez an eil Sul goude ar 15 a viz Eost.

## Pennad kar
* anduilh
* keginerezh Breizh

## daveoù
Rea Silvia

**Rea Silvia**, anvet ivez *Ilia* hervez mammennoù all, a oa ur vestalenn, mamm d'ar c'hevelled Romulus ha Remus, krouerien Roma ; mervel a reas beziet bev war urzh hec'h eontr Amulius. Kontet eo hec'h istor e levr Titus Livius, *[[Ab Urbe condita libri]]*, hag ivez e tammoù eus Annaloù Ennius gant Fabius Pictor.

## Daveoù
Tanakil

**Tanakil** (pe *Tanaquilla*, anvet ivez *Gaia Caecilia*, *Gaia Cyrilla*, *Caia Caecilia* pe *Caia Cyrilla*) a oa gwreg Lucumone, a cheñchas e anv diwezhatoc'h da Lucius Tarquinius Priscus, anavezetoc'h evel Tarquinius Priscus, pempvet roue Roma, a renas etre 616 kent J.-K. ha 579 kent JK. AD.

## Daveoù
Compillation des cronicques et ystoires des Bretons

***Compillation des cronicques et ystoires des Bretons*** (*Dastumad kronikoù ha danevelloù ar Vretoned*) a ya d'ober oberenn gentañ Pierre Le Baud, gourc'hemennet gant Jean de Derval. Un dornskrid enlivet eo. Un oberenn vras ​​eo, kinniget evel un istor dre vras ​​eus Breizh adalek hec’h orin betek kreiz ar XVvet kantved, marv Arzhur III. Echuet e voe al labour war-dro 1483. 

## Aozadur al levr
Aozet eo al levr e teir lodenn. Gouestlet eo an hini gentañ da orin ar Vretoned, o kregiñ gant pennadoù biblek ar C'heneliezh ha goude o kinnig an Droianed. Mojennel eo ar rann-mañ dre vras ​​hag e kaver mojennoù niverus ennañ, ar pezh a noazas diwezhatoc'h ouzh brud Le Baud evel istorour. An eil hag an trede levr a denn strishoc'h da brantadoù istorel, dreist-holl al levr 3, a bled gant Brezel Hêrezh Breizh ha renoù kentañ ar re Voñforzh. Neuze e teu an danevell da vezañ dedennus-kenañ evit an enklaskerien, ha setu m'eo ar pennad pouezusañ hiziv an deiz marteze.

## ''Compillation''
Un dastumad (*compillation*) eo, ur stumm lennegel brudet er Grennamzer. Savet eo an destenn diwar lennadennoù ledan an aozer. Ur sintezenn eus e lennadennoù eo. Kinnig a ra mennozhioù disheñvel a-wechoù, gant ur sell kritikel. Ober a ra dave da destennoù a c’helled kavout aes e levraoueg Jean de Derval, unan eus ar re gaerañ e Breizh. Diwezhatoc'h, a-drugarez d'an dugez Anna, en dije bet tro da sellet ouzh dielloù an dugelezh hag an abatioù bras.

## Embannadur
Daou zornskrid eus al labour-se zo bet miret : an dornskrid "Français 8266" e levraoueg vroadel Frañs (BnF) hag an dornskrid 941 e levraoueg-kêr Anjev. Dibabet en deus Le Baud skrivañ e galleg, en un doare levezonet a-walc'h gant boazioù Breizh-Uhel.

## Daveoù
Sandro Mareco

**Sandro Mareco** a zo bet ganet d'an 13 a viz Mae 1987 en  Haedo (Arc'hantina).

Ur c'hoarier echedoù arc'hantinat eo.

Mestr Meur (GM) eo abaoe 2010, Mestr Etrebroadel abaoe 2008, Gourdoner Senior FIDE abaoe 2024.

Kerzu 2025: 2 555 eo e renk Elo *Standard*, 2 561 e renk Elo *Fonnapl* ha 2 527 e renk Elo *Luc'hedenn*.
## Kevezadegoù
### [[Kampionad arc'hantinat an echedoù |Kampionad hollek arc'hantinat]]
Trec'h e voe e  2015 e Villa Martelli hag e 2024 e Buenos Aires. 
### Kib bedel
Kemer a reas perzh e 2013 hag e 2015.
### [[Olimpiadoù echedoù]]
C'hoariet en deus e skipailh Arc'hantina :
* e 2012, en 40 Olimpiad en Istanbul (Turkia),
* e 2014, er 41 Olimpiad e Tromsø (Norvegia).
## Notennoù

## Liammoù diavaez
* E fichenn FIDE
* E fichenn en Argedrez
Panfila

**Panfila** (gregach : Παμφίλη), *Panphyle*, *Plateae filia* pe *Latoi filia*, a oa merc'h da b-Plateas, pe da Apollon, ur vaouez eus enez Kos. Lavarout a ra Plinius an Henañ e oa an hini gentañ o wiskañ seiz. 

## Daveoù
Jean de Derval

**Jean de Malestroit**, deuet da vezañ **Jean de Derval** goude marv e vamm, a varvas e Kastell-Geron d'an 9 a viz Gouere 1482. Ur soudard breizhat e oa ha patron bras embannnadur levrioù. Unan eus nav baron Breizh e oa er XV kantved.

## Buhezskrid
Jean de Malestroit a oa ganet war-dro 1430, mab da Geoffroy de Chateaugiron, anvet ivez de Malestroit, ha da Valence de Chateaugiron, hêrez da aotrouien Rougé ha Derval.

Tra ma ne varvas e dad nemet e 1463, Jean de Malestroit a resevas Kastell Derwal da hêrezh e 1435 war-lerc'h marv Valence.

E 1451 e voe anvet Jean de Malestroit da varon gant an dug Pêr II. Kement-se a dostaas ouzh lez an dug. Neuze, ur pennad goude, e voe savet kastell Derval da varonelezh, ha Jean de Malestroit a zeuas da vezañ "Jean de Derval" hepken.

Dimezet da Hélène de Laval e 1450, Jean de Malestroit, anvet ivez Jean de Derval, goude bezañ bet ivez baronelezh Kastell-Geron war-lerc'h e vamm, a zeuas da vezañ an aotrou anezhi hag e reas e annez e kastell Kastell-Geron .

Goude bezañ stourmet ouzh ar Saozon en anv rouaned Bro-C'hall hag an duged e kendalc'has da servij an dug Frañsez II, dont a reas da vezañ letanant-jeneral evit difenn an dugelezh, d'ur mare ma oa tenn an traoù etre ar roue Loeiz XI hag an dug. Savet e voe d'ar renk a varon ha garedonet gant Urzh an Erminig hag ar Pennoù-ed.

Ger-stur ar familh, *"Sans plus"* (Netra muioc'h), a c'hell bezañ komprenet evel "netra a-us deomp".

Mervel a reas e Kastell-Geron d'an 31 a viz Mae 1482, hep lezel hêr ebet. Beziet e voe en abati Notre-Dame de la Vieuville en Epiniac, evel e wreg e 1500 .

## Un aotrou, patrom an arzoù hag al levrioù
Jean de Derval a zastumas ul levraoueg hag a zo anavezet bremañ evel unan eus al levraouegoù brudetañ e dibenn ar . Broudañ a reas ur skoazell evit al levrioù hag an dornskridoù skeudennet. Unan eus al levrioù brudetañ urzhiet gantañ e oa dornskrid *[[Compillation des cronicques et ystoires des Bretons]]* gant Pierre Le Baud. Tud all estregetañ a oa dedennet gant al levrioù, met dreistordinal e oa an niver bras a levrioù a oa gantañ.

Brasoc'h e oa e zastumad eget hini an duged. Ennañ e oa levrioù eurioù, levrioù istor, Brevial ​​ar Vretoned, oberennoù Ciceron, ha lod eus al levrioù kentañ bet moullet e Breizh.

## Hêrezh
E 1482 e tremenas aotrouniezhioù Komborn, Malastreg, Kastell-Geron, Ruzieg ha Derwal da Frañsez Reoz, merc'h da Yann IV Reoz (marvet e 1518), aotrou Reoz, hag e wreg kentañ, Frañsez Raguenel (marvet e 1418). Merc'h e oa Françoise Raguenel da Jean Raguenel, beskont La Bellière, ha da Gillette de Malestroit, c'hoar da Jean de Malestroit, anavezet evel Jean de Derval. Françoise de Rieux (marvet d'an 30 a viz Here 1532) a zimezas da François de Laval-Chateaubriant, aotrou Kastell-Briant (1464-1503), d'an 31 a viz Eost 1482, hag o doe diskennidi.

## Daveoù
Baron

Dont a ra ar ger eus an termen latin *baro*, n'eo ket sur e orin. Ur ger arkaek *baro* (den dieub) kar d'an hensaozneg *beorn* (brezelour) e c'hallfe bezañ. Ar c'hemm d'ar ster "nobl" a c'hoarvezas diwezhatoc'h dre ar c'hevread frankek kozh *sacebaro* (isrener d'ar c'hont e karg eus dastum ar c'hastizoù), savet gant ur rakger a c'hallfe talvezout "(prosez)" kar d'an norseg kozh *saka* (tamall).

An titloù baron a zo e kroashent an holl reizhiadoù nobl en Europa.

E Breizh, Arzhur de la Borderie a gomz eus nav baronniezh Breizh. Skridoù zo e vez meneget evel baroniezh : Avaugour Goëllo, Leon, Felger, Gwitreg, Rohan, Kastellbriant, Retz, La Roche-Bernard, Ancenis, Pontchâteau (*Pontis Castrum*), Pont-Abad (*Pons Abbatis*).

## Daveoù
National Galleries of Scotland

**National Galleries of Scotland** (Palieroù Broadel Bro-Skos) (Gouezeleg Skos : *Gailearaidhean Nàiseanta na h-Alba*) zo un aozadur dizalc'h a ra war-dro tri falier broadel eus Bro-Skos, hag a ya d'ober ul lodenn eus Dastumadegoù Broadel Bro-Skos.

National Gallery of Scotland (anvet the National bremañ) a voe digoret d'an holl e 1859. Lec'hiet e Dinedin, kêr-benn Bro-Skos, e oa bet rannet ar savadur da gentañ etre National Gallery ha dastumad ar Royal Scottish Academy. Digoret e voe ar Scottish National Portrait Gallery e 1889 evit diskouez poltredoù Skosiz brudet.

## Scottish National Gallery
The National (anvet Scottish National Gallery gwechall) eo palier arzoù broadel Bro-Skos. Emañ war The Mound e kreiz-kêr Dinedin, e-kichen Princes Street. Savet e oa bet ar savadur en un doare nevezklasel gant William Henry Playfair, ha digoret d'an holl evit ar wech kentañ e 1859.

## Royal Scottish Academy
Akademiezh Roueel Bro-Skos (RSA) eo akademiezh vroadel arzoù ar vro. Brudañ a ra arz Bro-Skos a-vremañ.

## Scottish National Portrait Gallery
National Galleries Scotland: Portrait zo ur mirdi arzoù e Queen Street, e Dinedin. Portrait a zalc'h un dastumad broadel eus poltredoù, an holl anezho eus Skosiz, met n'int ket dre ret gant Skosiz. Eno emañ ivez Dastumad Broadel Luc'hskeudennoù Bro-Skos.

## Daveoù
Robinet Testard

**Robinet Testard** a oa un enliver oberiant etre 1471 ha 1531 e Poitiers ha Cognac. Ul livour e servij konted Angoulême e oa dreist-holl. A-wechoù e vez graet Mestr Charlez Angoulême anezhañ.

## Dornskridoù
### ''De mulieribus claris''
*[[De mulieribus claris]]* a zo un dornskrid skrivet hervez oberenn Giovanni Boccaccio, skeudennaouet evit Loeiza Savoia, war-dro 1488-1496. Ennañ e kaver 106 tresadenn vihan eus maouezed brudet, hag ivez ur skeudenn gouestlañ hag ur skeudenn eus an aozer o skrivañ.


De mulieribus claris (BnF Français 599 f50).jpg
De mulieribus claris (BnF Français 599) f.47r - Clelia.jpeg
Cassandre BnF Français 599 fol. 29.jpg
De mulieribus claris (BnF Français 599) 67r.jpg


### ''Grandes Chroniques de France''
An dornskrid anvet *Les Grandes Chroniques de France* zo ur gronikenn eus ar Grennamzer o kontañ istor rouaned Bro-C'hall e yezh ar vro, hag a reas berzh e lennegezh ar Grennamzer. Dornskrid skeudennaouet evit Yan II Mérichon, letanant-jeneral ar roue e Poitou ha maer Ar Roc'hell er XVvet kantved.


Dagobert visitant le chantier de la construction de Saint-Denis.jpg
Clovis - Grandes Chroniques de France (BNF, FR 2609), f. 18r.jpeg
Robert le Pieux - Grandes Chroniques de France - BNF Fr2609 f144v.jpg


### ''Le livre des échecs amoureux moralisés''
*Levr an echedoù moralaet en amour* zo unan eus an eizh dornskrid chomet eus levr Évrard de Conty, skrivet evit ar gontez Loeiza Savoia etre 1496 ha 1498. Kontañ a ra ar varzhoneg istor un haroz o klask e hent er vuhez. An natur a ginnig dezhañ daou hent posupl : unan diazezet war ar santimantoù, egile war ar poell.


Allegory of Music (Echecs amoureux).jpg
Le livre des échecs amoureux moralisés - Saturn, Uran.jpg
Livre des échecs amoureux moralisés(cropped).jpg


## Daveoù
Mary Todd Lincoln

**Mary Ann Todd Lincoln**, ganet d'an 13 a viz Kerzu 1818 hag aet da Anaon d'ar 16 a viz Gouhere 1882, a oa bet Kentañ Intron ar Stadoù-Unanet eus 1861 betek muntr he gwaz, ar prezidant Abraham Lincoln, e 1865. Mary Todd a oa bet ganet en ur familh pinvidik perc'henned sklaved eus Kentucky. Biken ne oa bet perc'henn Mary war sklaved ha pa oa deuet en oad gour e oa enebet ouzh ar sklaverezh. Desket-mat, ur wech echuet gant he studioù, e oa dilojet da Springfield, kêr-benn Illinois. Bevet he devoa eno gant he c'hoar dimezet Elizabeth Todd Edwards, gwreg d'ur c'hannad eus Congress Illinois. A-raok bezañ dimezet gant Abraham Lincoln, Mary a oa bet lesaet gant enebour politikel a-gozh Lincoln, Stephen A. Douglas.
Tamiri (rouanez )

**Tomyris** (e yezhoù iranek ar c'hornôg : Tahm-Rayiš, Tahmirih, "Kalonek" pe "Gloar kalonek" ; e skiteg : Tᵃumurī̆, *Θᵃumurī̆ ; e turkeg pe mongoleg : temur, "houarn"; e gresianeg : Ϥόυυυ,υιTorism" "Tomuris" ; e latin : Thamyris, Tamyris) e oa rouanez ar Massagetae, ur bobl iranat hag a oa e-barzh kevredad pastorel nomaded skited Kreiz Azia, etre Mor Aral ha Mor Kaspia, hag a glot he zachenn gant stadoù Turkmenistan, Afghanistan, Ouzbekistan, Kazakstan a-vremañ.

Hervez Herodotos eo anavezet evit bezañ trec'het ha lazhet Cyrus Veur, diazezer Impalaeriezh an Ac'haemenided, e-kerzh hañvezh 530 kent J.-K. Dont a reas da vezañ un danvez brudet en arzoù hag el lennegezh europat e-pad an Azginivelezh. En arzoù gwelet e veze skeudennaouet peurliesañ o resev penn Cyrus Veur pe o lakaat anezhañ en ul lestr leun a wad. An tem-se a oa e-barzh hengoun Galloud ar merc'hed en arz an Azginivelezh, a lide ar merc'hed o doa trec'het war ar baotred e meur a zoare.

Anavezet e oa ar pobloù skit evit deskiñ maouezed a "dalvoudegezh dreistordinal" par d'o c'henseurted gourel, setu ma oa bet stummet kalz rouanezed war arz ar brezel. Lakaet e vez war wel skouer ar Saoromated, ur bobl vojennel deuet eus ar Skited hag an Amazonezed.

## Daveoù
Raúl Sanguineti

**Raúl Sanguineti**, bet ganet e miz C'hwevrer 1933 e Paraná (Arc'hantina) ha marvet d'ar 6 a viz Eost 2000 e Buenos Aires  (Arc'hantina), a oa ur c'hoarier echedoù arc'hantinat.

## Kevezadegoù
### [[Kampionad arc'hantinat an echedoù |Kampionad hollek arc'hantinat]]
Trec'h e voe seizh gwezh : e Buenos Aires e 1956, e 1957, e 1962, e 1965 hag e 1968, e Santa Fe e 1973 hag e Caseros e 1974, teir gwezh hep partienn gollet ebet : e 1957, e 1968 hag e 1973 . 
### [[Olimpiadoù echedoù]]
C'hoari a reas e skipailh Arc'hantina, 67/95 (+46, =42, -7),  da lâret eo un efedusted a 70,5% :
* e 1956, ouzh tablezenn gentañ an adskipailh, en 12 Olimpiad e Moskov (URSS), tapout a reas ar vedalenn aour hiniennel,
* e 1958, en 13 Olimpiad e Munich (Republik Kevreadel Alamagn), 
* e 1962, ouzh ar bedervet tablezenn, er 15 Olimpiad e Varna (Bulgaria), tapout a reas ar vedalenn aour hiniennel,
* e 1966, er 17 Olimpiad e La Habana (Kuba), 
* e 1968, en 18 Olimpiad e Lugano (Suis), 
* e 1974, er 21 Olimpiad e Nisa (Bro-C'hall), 
* e 1976, en 22 Olimpiad en Haifa (Israel).

## [[Lajos Portisch|Portisch]]-Sanguineti - Biel, 1976

## Notennoù

## Liammoù diavaez
* 187 partienn '''Raúl Sanguineti''' e Chess Games
* E fichenn en Argedrez
.500 S&W Magnum

Ar **.500 Smith & Wesson Magnum** zo ur gartouchenn skoet en he c'hreiz, bet ijinet gant an embregerezh stadunanat Cor-Bon, diwar atiz Smith & Wesson. Kinniget e voe e 2003 asambles gant ar revolver Smith & Wesson Model 500 kambret eviti.

Ar munision armoù-dorn galloudusañ e oa pa voe lakaet er gouloù, peder gwech brasoc'h e energiezh e beg ar c'hanol evit ar .44 Magnum da skouer. Abalamour d'e c'halloud ha da bouez an armoù kambret evitañ eo diaes d'an nerzhioù surentez pe d'an dennerien sport ober gantañ. Implijet e vez en Alaska evit talañ ouzh an arzhed, pe gant chaseourien loened bras en Afrika.

## Liammoù diavaez
* **** Taolenn ar munision war lec'hienn ar CIP

## Daveennoù
Lid

Ul **lid** zo un hollad obererezhioù tonius, dezho un dalvoudegezh speredel, savet da-geñver un degouezh ispisial.

Hervez Dally Messenger hag Alain de Botton, en darn vrasañ eus ar broioù eus ar C'hornôg, eo heñvel dre vras ​​an talvoudoù hag an idealoù a vez diskouezet e-pad al lidoù relijiel ha sivil. An diforc'h eo ar pezh a vez anvet gant Messenger an "diazezadur dreistnaturel" pe, hervez de Botton, an "elfenn dreistnaturel dic'hortoz".

## Gwelet ivez
* Pardon (lid)

## Daveoù
Sarmon

Ur **sarmon**, diwar al latin *sermo* ("kaozeadenn, prezegenn"), zo ur brezegenn graet e-kerzh ul lid relijiel. Ur gemennadenn etikel pe doueoniel eo, diazezet war ar Skriturioù, ar Bibl pe ar C'horan, en ur zisplegañ implijoù pleustrek a c'hall ar feizidi lakaat da dalvezout.

Prezeg an ilizoù kristen a bep seurt a gaver e orin e komz Jezuz, a rae prezegennoù evit kelenn e ziskibien, dreist-holl ar sarmon war ar menez.

Er gatoligiezh e c'hoarvez ar brezegenn goude lennadenn an Aviel e-pad an oferenn. 

## Daveoù
Fourmaj-kig

**Fourmaj-kig** pe **formaj-kig** a zo un aozadenn diwar gig miñset ha temzet, poazhet er forn.

E-lec'h ar c'hig e c'haller lakaat kourailhoù pe lard. Legumaj, vi, louzoù-kegin a c'hall bezañ ouzhpennet.

Ar fourmajoù-kig brudetañ : fourmaj-rous, formaj-avu, formaj-lapin, formaj-penn...

Pa vez gronnet an aozadenn gant toaz e komzer eus ur pastez.

En Europa Kreiz hag Europa ar Reter e vez aozet kig-fourmaj avu yar (hag a-wechoù saout), anvet *pachtet* (паштет e rusianeg, pasztet e poloneg, paštika e tchekeg ha pašteta en hungareg). Poazhet eo an avu, ha mesket gant amann pe lard, hag ognon, karotez, temz ha louzoù.

## Istor
Anavezet e oa gant ar Romaned. Kalz fourmajoù-kig a voe ijinet er Grennamzer en Europa. E-barzh *[[Le Ménagier de Paris]]* (XIV kantved) e veneger fourmajoù poñsined, kig-gouez, lapinedigoù, kig-bevin, pichoned, kig-dañvad, kig-leue, kig-moc'h, alc'hwedered, turzhunelled, saout, evnedigoù, gwazi, kig-yar.

## Gwelet ivez
### Fourmajoù all
Fourmaj-laezh a zo ur ger all evit keuz. Fourmaj-pesk ha fourmaj-legumaj a zo ivez.
### Pennadoù kar
* pastez
* kirinad
* avu druz
* rilhetez


Étal de charcutier-traiteur.JPG|Stal ur charkuter gant fourmajoù-kig a bep seurt.
Easter food in Poland, Polish Easter Breakfast 01.jpg|*Pasztet* eus Polonia.
Pates p1150435.jpg|Kirinad, fourmaj-kig ha pastez.
Galloud ar merc'hed

**Galloud ar merc'hed** zo un tem lennegel hag arzel boutin eus ar Grennamzer hag eus an Azginivelezh. Diskouez a ra ar baotred, diskouezet dre hengoun evel harozed pe fur, mestroniet gant ar merc'hed.

Ar pal eo skeudenniñ tudennoù brudet eus ar Bibl, eus an istor kozh, pe eus ar romantoù evit skeudenniñ furnez ar merc'hed, galloud ar garantez, ha taolioù-arnod an dimeziñ. Un doare eo da zivizout ha da geñveriañ ar rolloù reizhel.

Kavout a reer tem *Galloud ar merc'hed* en arz an Azginivelezh an Norzh eus ar XVIvet kantved, a ziskouez galloud ar merc'hed war ar baotred, dreist-holl abalamour d'o c'hoant reizhel.

An danvez-se a oa bet studiet gant Natalie Zemon Davis e 1975, hag a ziskouezas e oa pal an emdroadurioù-se reiñ an tu da grouiñ digarezioù da c'hoarzhin ouzh emdroadur an aotrouniezh, ha dre-se e servijas kement-se da greñvaat framm an urzhaz.

## Daveoù
Leaina

**Leaina** (henc'hresianeg : Λέαινα , "leonez") zo un dudenn, deskrivet gant an hengoun diwezhatoc'h evel un hetaira.

E 514 kent J.-K., Harmodius hag Aristogeiton, ur c'houblad gwazed, a zistrujas Hippias hag Hipparc'hos en Aten. Muntret e voe Hipparc'hos, met tec'hout a reas Hippias, ha tapout a reas an iriennerien a chome bev. Hervez stummoù diwezhatoc'h an istor, kontet e-touez reoù all gant Plutarc'hos, e voe tapet an hetaira Leaena, karet gant Aristogeion, pe Harmodios, pe an daou. Hippias a c'hourc'hemennas ma vije jahinet Leaena evit lakaat anezhi da gomz, met ne felle ket dezhi en ober, hag evit chom hep terriñ he sioulder e troc'has he zeod hec'h-unan.

Ateniz a savas en he enor un delwenn arem war ar *propylaea*, ar monumant a ya d'ober dor bennañ an Akropol.

## Daveoù
Ippo

**Ippo** pe **Hippo** a oa ur vaouez c'hresian eus ar Iañ kantved, meneget gant an aozer latin Valerius Maximus evel skouer un emzalc'h mat, er vuhez hag er spered. Meneget eo ivez en dastumad buhezskridoù anvet *Diwar-benn ar merc'hed brudet* (*[[De mulieribus claris]]*), skrivet gant Giovanni Boccaccio er XIVvet kantved.

E-barzh *Facta et dicta memorabilia* e kont Valerius Maximus istor Ippo. Tapet gant ur flodad enebour, gouzout a rae e oa o kemer ar riskloù da vezañ gwallgaset. Skrivañ a ra he doa dibabet derc'hel he ferzhioù moral en ur aberzhiñ he buhez hag en em daoliñ er mor. Goude-se e voe kaset he c'horf da aod Eritrea. Ur bez a voe savet dezhi, hag a oa anezhañ c'hoazh en amzer Valerius Maximus, hag he brud a voe peurbadus e-touez ar C'hresianed.

## Notennoù ha daveennoù
Hunt: Showdown

***Hunt: Showdown 1896*** (berraet en ***Hunt: Showdown***) zo ur c'hoari video tenn kentañ sell hag eztennadur savet gant Crytek. Lañset eo bet war ar savenn Steam e stumm *early access* d'an 22 a viz C'hwevrer 2018 ha war an Xbox Game Preview d'an 29 a viz Mae 2019. An embannadur leun a zo bet d'ar 27 a viz Eost 2019 war Microsoft Windows, hag embannet war an Xbox One d'an 19 a viz Gwengolo 2019ha war ar PlayStation 4 d'an 18 a viz C'hwevrer 2020. Er c'hoari, e vez ar c'hoarier gant roll ur bounty hunter hag a glask lazhañ boudoù-bev mojennel en eskemm d'ar sammadoù arc'hant lakaet war penn pep hini. Ouzhpenn-se e rank chom bev en desped d'ar chaseourien all, pa vez ar c'hoarier o klask tizhout al lec'h eztennadur.

*Hunt: Showdown* a oa bet diorreet da gentañ gant Crytek USA, ar studio a oa o klask sevel un hêrezh da *[[Darksiders]] -* un heuliad c'hoarioù video a oa bet savet gant, Vigil Games - ha da vezañ anvet *Hunt: Horrors of the Gilded Age*. Sañset e oa da vezañ unan doare kenskoazell liec'hoarier. Goude ur c'hentañ kemennadenn e miz Even 2014, Crytek USA a oa aet da get goude kudennoù arc'hantaouiñ, hag an diorroadur a oa bet fiziet e Crytek en Alamagn. Ar c'hoari a oa bet adanvet *Hunt: Showdown*, ha kemmennet e oa bet e Mae 2017 e oa troet d'ur c'hoari liesc'hoarier met kevezer lec'h ma vije ar c'hoarierien o stourm etrezo hag a-enep enebourien meret gant an naouegezh artifisiel e kartennoù ledan doare bed digor. Ar c'hoari a zo bet degemeret mat dre vras pa oa bet embannet da vat ha gwelet e oa bet mat an doare kelc'h c'hoari.

Un doare gwellaet d'ar c'hoari a zo bet embannet war an urhziataer, PlayStation 5, hag Xbox Series X/S d'ar 15 a viz Eost 2024 gant an titl *Hunt: Showdown 1896*. Goude ar welladenn-se, ar stummoù war PlayStation 4 hag Xbox eus ar c'hoari a oa bet tennet.ref>.
## Notennoù ha daveennoù

## Liammoù diavaez
*  Lec'hienn ofisiel
Highlander (film)

***Highlander*** zo ur film fantazi, birvidik hag avantur embannet e 1986. Ar c'hentañ hini eo er frañchiz ''Highlander''. Heuliet e vez Connor MacLeod, un Highlander skosat hag a gompren eo divarvel, ha goude kantvedoù a emgannoù daou kuzh, e vez oc'h emgannañ a-enep an den divarvel diwezhañ e New York. An aktourien eo Christopher Lambert evit MacLeod, Roxanne Hart, Clancy Brown, ha Sean Connery. Filmaozet eo bet gant Russell Mulcahy diwar ur senario gant Gregory Widen, Peter Bellwood, ha Larry Ferguson.

*Highlander* a oa bet ur c'hwitadenn genwerzhel pa oa bet embannet er sinema, rastellet e oa bet un tammig nebeutoc'h eget 13 milion a zollarioù dre ar beda-bezh  evit ur budjed produiñ 19 milion a zollarioù. Ar burutelladennoù a oa bet en entremar. Daoust da se, gant an amzer o redek e oa deuet da vezañ ur film azeulet ha bet ez eus bet savet meur a film goude-se ha betek ur . Ar strollad rock Queen en doa embannet meur a ganaouenn evit ar film, gant "Princes of the Universe" o vezañ implijet evel kanaouenn diazez evit ar stirad skinwel. An droienn "Ne c'hall bezañ nemet unan", a zo deuet da vezañ unan adimplijet kalz er sevenadurezh pop.
## Notennoù ha daveennoù
Chañs

Ar **chañs** zo ur gredenn a c'hell an dud liammañ ouzh darvoudoù dic'hortoz. Nac'hañ a ra ar brederouriezh kement displegadenn dreistnaturel ha kinnig a ra e c'hall darvoudoù dic'hortoz c'hoarvezout dre zegouezh. Diwar ar sell-se eo an epitet "chañsus" un dikedenn deskrivus.

## Gwelet ivez
* Fortuna (doueez)

## Daveoù
Grandes chroniques de Bretagne

Alain Bouchard, sekretour an dug Frañsez II Breizh ha roue Bro-C'hall goude-se, ha kuzulier ar rouanez Anna, eo aozer **Grandes chroniques de Bretagne** (*Kronikennoù Meur Breizh*) (embannet e 1531), a gas orin an dugelezh d'he amzer dremenet mojennel Troian.

Dre e zanevell alies bev ha pinvidik e ro Alain Bouchard testeni eus santimant broadel Breizh d’ar mare-hont daoust ma oa bet staget ar broviñs ouzh ar Gurunenn. Kronikennoù Meur Breizh, un oberenn istorel, en em ziskouez ivez evel ul levr danevelloù, a-drugarez da dalvoudegezh an aozer evel prezegenner ha konter.

*Kronikennoù Meur Breizh* zo un oberenn savet diwar ur bern daveoù, ouzhpennet gant titouroù ispisial tennet eus ar Bibl, skridoù Tadoù an Iliz, Buhezioù (*vitae*) ar sent, ha dastumadegoù lezennel. Ennañ e kaver ivez daveoù eus dielloù an dugelezh hag implijout a ra eñvorennoù personel ha familh, hag ivez testenioù dre gomz.

## Daveoù
Lae brezhon

Al **lae breton** zo un doare gwerzaouiñ deuet war wel en , o verkañ un doare danevellañ, anvet ul lae, hendad ar fabliau, hag aroueziet gant e zoare lourennek. Ur rummad lennegel skrivet en henc'halleg e oa da gentañ, goude-se, adalek dibenn an  hag a-hed an , e saozneg-normaneg da gentañ-penn. Jack Zipes a ginnig e *The Oxford Companion to Fairy Tales* e teu ar ger lae (pe *lai*) eus ar ger heniwerzhonek *loíd* pe *laíd* (kan).

## Gwelet ivez
* Lae
* The Lay of Aotrou and Itroun
* Lais de Marie de France
* Lennegezh vrezhonek kollet
* Danvez Breizh

## Lennegezh
* Yann-Ber Piriou,*Sur la trace des lais bretons*. E-barzh Mélanges en l'honneur de Francis Favereau, Pennadoù skrivet en enor da Frañsez Favereau, A festschrift in honour of professor Favereau, Skol Vreizh, 2018, p. p. 607-617.
* Marie-Thérèse Brouland, *Le Substrat celtique du lai breton anglais : Sir Orfeo*, Paris, Didier Erudition, 1990
* Léon Fleuriot, *Lais et romans bretons*. E-barzh "Histoire littéraire et culturelle de la Bretagne. Levrenn I, Champion-Slatkine, 1987. (ISBN 285043L042X)

## Daveoù
Héctor Rossetto

**Héctor Decio Rossetto** (Bahía Blanca (Arc'hantina), 8 a viz Gwengolo 1922 - Buenos Aires (Arc'hantina), 23 a viz Genver 2009) a oa ur c'hoarier echedoù arc'hantinat.
## Kevezadegoù
### [[Kampionad arc'hantinat an echedoù |Kampionad hollek arc'hantinat]]
Trec'h e voe pemp gwezh : e Buenos Aires ha Nueve de Julio e 1941, e Buenos Aires e 1944, e 1947, e 1961 hag e 1972, ar wezh-se hep partienn gollet ebet.
### Kampionad amerikan hiniennel

Héctor Rossetto y Marlene Dietrich.jpg|Rossetto gant Marlene Dietrich.

C'hoari a reas e Tournamant Hollywood (SUA) e 1945, tapout a reas ar c'hwec'hvet plas, 6,5/12 (+ 4, = 5, - 3). Eno en em gavas gant Humphrey Bogart, Marlene Dietrich ha Carmen Miranda.
### [[Olimpiadoù echedoù]]
C'hoari a reas e skipailh Arc'hantina :
* e 1950, en 9 Olimpiad e Dubrovnik (Yougoslavia) asambles gant Miguel Najdorf, Julio Bolbochán, Carlos Guimard hag Herman Pilnik, ar skipailh a dapas an eil plas war-lec'h hini Yougoslavia,
* e 1952, en 10 Olimpiad en Helsinki (Finland), 80% eus ar poentoù, tapout a reas ar vedalenn aour hiniennel, e skipailh a dapas an eil plas war-lerc'h ar Soviediz, 
* e 1954, en 11 Olimpiad en Amsterdam (Izelvroioù),
* e 1962, er 15 Olimpiad e Varna (Bulgaria),
* e 1968, en 18 Olimpiad e Lugano (Suis),
* e 1972, en 20 Olimpiad e Skopje (Yougoslavia).
## Luc'hskeudennoù

Héctor Rossetto y Ernesto Che Guevara.jpg|Che Guevara o sellet ouzh Rossetto e-doug ur bartienn echedoù e Kuba.
Héctor Rossetto y Viktor Korchnói.jpg|Ur bartienn etre Héctor Rossetto ha Viktor Kortchnoy.

## Notennoù

## Liammoù diavaez
* 411 partienn '''Héctor Rossetto''' e Chess Games
Final Fantasy

***Final Fantasy*** (japaneg: ファイナルファンタジー, Fainaru Fantajī) zo un heuliad c'hoarioù video japanat doare fantazi ha frañchiz media krouet gant Hironobu Sakaguchi. Perc'hennet, diorroet hag embannet eo gant Square Enix (e anv ofisiel Square). Ar frañchiz a zo dreist-holl unan c'hoarioù video doare RPG. Ar c'hentañ c'hoari en heuliad a oa bet embannet e 1987, hag abaoe ez eus bet ouzhpennet 16 c'hoari all.

Abaoe embannadur ar c'hentañ c'hoari video ez eus bet digoret an doare anezho war-zu an rpg kaderezh, RPG birvidik, an MMORPG, redadeg, tenn trede sell, emgannañ, ha ritm. Ouzhpenn-se eo ledanaet bed Final Fantasy e mediaioù all evel filmoù, anime, manga, ha romantoù.
## Liammoù diavaez
*  Lec'hienn ofisiel
Clair Obscur: Expedition 33

***Clair Obscur: Expedition 33*** zo ur c'hoari video doare RPG embannet e 2025, sevenet gant ar studio gall Sandfall Interactive hag embannet gant Kepler Interactive. Bed ar c'hoari video a zo unan fantazi du eus ar Belle Époque, hag heuliet e vez ur strollad tud a-youl-vat en Ergerzhadenn 33, o fal distrujañ al Livourez, ur boud hag a zo mammenn ar  bep bloaz, hag a ziverk an dud hervez an oad. Er c'hoari, ar c'hoarier a zo sturier holl dudennoù an ergerzhadenn hervez an trede sell, ha ret eo furchal lec'hioù kement ha stourm a-enep enebourien. An emgannoù a implij doareoù tro-ha-tro kement ha lodennoù diouzhtu. 
## Notennoù ha daveennoù

## Liammoù diavaez
*   Lec'hienn ofisiel
Lee-Metford

Al **Lee-Metford**, pe hervez he anv ofisiel en arme vreizhveuriat **Rifle Magazine .303**, zo ur fuzuilh-vorailh bet implijet adalek 1888 gant ar British Army, e-lec'h ar Martini-Henry. An arm-skoaz tennata kentañ e voe en arme-se.

## Istor hag implij
Anvet e voe diwar anv ijinour he gwikefre, James P. Lee, ha hini krouer he c'hanol rizennet, William E. Metford. Pourveziet e oa en he stumm kentañ gant ur c'harger ennañ betek 8 kartouchenn .303 British. Poultr du a oa er munisionoù-mañ da gentañ. Daou stumm nes a voe : ar Mark I hag ar Mark II. An eil anezhe en doa ur c'harger 10 tenn e-lec'h 8. Karabinennoù berroc'h a voe savet diwarne evit ar marc'hegerezh hag ar c'hanolierezh.

Pa voe implijet kordit enne adalek 1891 e tiskouezas al Lee-Metford bezañ kudennek, abalamour ma veze gwastet rizennoù ront he c'hanol gant tommadur ha gwask uheloc'h ar poulzer nevez. Er Royal Small Arms Factory (Enfield) e voe diorroet ur c'hanol nevez, karrezennek e rizennoù. Kemer a reas plas hini al Lee-Metford, ha krouet e voe ar rummad fuzuilhoù Lee-Enfield diwar al labour-mañ. Ar re-se a voe lakaet da vezañ reolius e 1895 e arme ar vro.

Skouerennoù eus al Lee-Metford a oa c'hoazh e servij da vare Eil brezel ar Voeren (1899-1902). Chom a reas implijet e broioù 'zo eus an impalaeriezh betek an Eil Brezel-bed, evel arm ar milisoù aozet enne (''Home Guard'' e Zeland-Nevez ha *[[Volunteer Defence Corps (Aostralia)|Volunteer Defence Corps]]* e Aostralia da skouer. An Atholl Highlanders a ra gant Lee-Metford evit o lidoù c'hoazh.

## Levrlennadur
* SKENNERTON Ian, *The British service Lee: The Lee-Metford and Lee-Enfield rifles & carbines 1880-1980*, 1987, 410 p., ISBN 978-0959743883

## Daveennoù
Takad an euro

**Takad an euro** (anvet *"Eurozone"* e saozneg, galleg hag alamaneg) a zo un takad moneizel hag a vod 21 stad eus Unaniezh Europa o deus degemeret an euro (€) evel o moneiz hag a lak e pleustr politikerezhioù an Unaniezh ekonomikel ha moneizel.

Krouet e voe takad an euro e 1999 gant unnek stad : Alamagn, Aostria, Belgia, Finland, Frañs, Iwerzhon, Italia, Luksembourg, an Izelvroioù, Portugal, Spagn. Gres a yeas daveto e 2001, Slovenia e 2007, Kiprenez ha Malta e 2008, Slovakia e 2009, Estonia e 2011, Latvia e 2014, Lituania e 2015, Kroatia d'ar 1 a viz Genver 2023 ha Bulgaria d'ar 1 a viz Genver 2026. Skoulmet ez eus bet emglevioù etre Unaniezh Europa ha stadoù all evit implijout an euro evel moneiz ofisiel ha monañ o fezhioù ha bilhedoù dezho o-unan : Andorra, Monako, San Marino hag ar Vatikan. Ouzhpenn se eo bet degemeret an euro gant Kosovo ha Montenegro en o-unan oc'h implijout an euroioù moneisaet gant ar re all. Ne gemer ket ar 6 stad-se perzh en ensavadurioù takad an euro avat.

Ret eo klotañ gant meur a zezverk evit mont e-barzh takad an euro : un divigad foran dindan 3 % eus ar PDK, un dle hag a chom dindan 60 % eus ar PDK, ur monc'hwez kontrollet, ur bank kreiz dizalc'h hag ur moneiz broadel stabil e-pad daou vloaz da nebeutañ e framm Mekanik ar feur-eskemm europat.

Ekonomiezhioù Frañs hag Alamagn eo ar re c'halloudusañ, kontañ a reont evit tost an hanter eus takad an euro.

Tost 350 milion a dud zo o chom e takad an euro, evit ur PDK berniet a 11886 miliard a euroioù hag ur feur dilabour krenn a 4,80 % eus ar boblañs oberiant (tost 20% eo ar feur-mañ evit ar re dindan 25 bloaz).

Divizet e vez ar feur-ren *refi* e takad an euro gant Bank Kreiz Europa, hag embannet e vez gantañ war e lec'hienn internet. Chomet eo ar feur-mañ e 0 % e-pad 6 vloaz, eus an 10 a viz Meurzh 2016 betek an 20 a viz Mae 2022, a-raok dont da vezañ pozitivel en-dro.

Adalek deroù ar bloaz 2010 emañ takad an euro o treuziñ ur mare strafuilhoù goude en doa dirollet enkadenn dle foran Gres, ha goude enkadenn Iwerzhon. Cheñchet en deus arkitektouriezh hollek takad an euro alies e-kerz emvodoù niverus ar C'huzul Europat ha kalz kuzuliadegoù europat.

## Liammoù diavaez
*  Lec'hienn ofisiel
*  Lec'hienn Bank Kreiz Europa (pe Eurosistem)

## Daveoù
Atholl Highlanders

An **Atholl Highlanders** zo ur rejimant troadegiezh prevez diazezet e Blàr Athall (Skos). Renet eo gant dug Athall, penn ar c'hlann Murray. Ar milis prevez nemetañ aotreet hervez lezenn eo en Europa.

## Istor

Savet e voe evel ur rejimant reolius e 1777 e Perthshire gant John Murray, 4 dug Athall, dindan an anv *77th Regiment of Foot*. Adsavet e voe e 1839 gant George Murray, 6 dug Athall, evel un unvez karget da wareziñ anezhañ. Div wech e ambrougjont ar rouanez Victoria da vare beajoù e Skos.

Distag eo an Atholl Highlanders diouzh ar British Army penn-da-benn, met kemer a rejont perzh en daou vrezel-bed en XX kantved memestra. Ne voe ket oberiant-kenañ ar rejimant etre 1933 ha 1966, pa voe divizet gant Iain Murray, 10 dug Athall, aozañ un dibunadeg vloaziek adarre. 

## Mare modern
Ur gompagnunezh a ya d'ober an Atholl Highlanders hiziv-an-deiz, enni ur c'hant soudard bennak d'ar muiañ. Kemer a reont perzh en *Atholl Gathering Highland Games* hag en un nebeud lidoù ofisiel all. Ur pipe band o deus. N'eo ket un unvez emgann ken, met dibunañ a reont gant fuzuilhoù Lee-Metford, a oa armoù reolius ar British Army e dibenn an XIX kantved.

## Liamm diavaez
*  Lec'hienn ofisiel

## Daveennoù