open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Picus chlorolophus

***Picus chlorolophus*** a zo ur spesad evned eus ar c'herentiad Picidae.

## Doareoù pennañ

## Boued

 
## Annez hag isspesadoù
Ar spesad a gaver an nav isspesad anezhañ :
* *Picus chlorolophus annamensis*, eus kreisteiz Thailand da greisteiz Viêt Nam,
* *P. c. chlorigaster*, e kreiz ha kreisteiz India,
* *P. c. chlorolophus*, eus reter Nepal ha biz India, dre vMyanmar, da viz Thailand, hanternoz Laos ha hanternoz Viêt Nam,
* *P. c. citrinocristatus*, e	takad Tonkin e hanternoz Viêt Nam ha gevred Sina,
* *P. c. longipennis*, e Hainan (er-maez da c'hevred Sina),
* *P. c. rodgeri*, e kornôg Malaysia,
* *P. c. simlae*, eus hanternoz India da greiz Nepal,
* *P. c. vanheysti*, e Sumatera,
* *P. c. wellsi*, e Sri Lanka.

## Liammoù diavaez
*  ''Picus chlorolophus'' war al lec'hienn BirdLife International.
*  ''Picus chlorolophus'' war lec'hienn an International Union for Conservation of Nature (IUCN).

## Notennoù ha daveennoù
Sven Ingemar Liungh

**Sven Ingemar Liungh**, bet ganet d'ar 5 a viz Mezheven 1757 e Björkö (Småland, Sveden) hag aet da Anaon d'an 12 a viz Gwengolo 1828 e Bälaryd (Småland, Sveden), a oa un naturour svedat.

## Listenn al laboused studiet gantañ
* **D**
: *[[Dinopium javanense]]*,
* **P**
: *[[Porzana paykullii]]*.

## Notennoù ha daveennoù
Francesco Borgia

**Francesco Borgia**, pe **Francisco de Borja y Aragón**, anavezet ivez evel *San Francisco de Borja* (Gandía, Valencia, 1510-1572 Roma), a voe ur beleg jezuist, anvet da IIIde Jeneral ar Jezuisted, ha lakaet da sant. Ouzhpenn e oa anezhañ IVvet dug Gandía, Iañ markiz Lombay, Grande de España, ha Besroue Katalonia. 

Mab e oa da Juan de Borja y Enríquez de Luna, IIIde dug Gandía, ha da Juana de Aragón y Gurrea, ur vastardez da Alonso de Aragón, besroue Aragón, bastard da Fernando II Aragon hag Ana de Gurrea, beskontez Evol. A-berzh e dad e oa niz d'ar pab Alesant VI.

## Pennadoù kar
*Borgia
*Borja
Chrysocolaptes guttacristatus

***Chrysocolaptes guttacristatus*** a zo ur spesad evned bras eus ar c'herentiad Picidae.

Anvet e voe *Picus Guttacristatus* (kentanv) da gentañ-penn (e 1833) gant an evnoniour breizhveuriat Samuel Tickell (1811-1875). Dont a ra e anv eus an daou c'her latin "gutta" ha "crista".

## Doareoù pennañ

## Boued
Goude ma vev diwar zivellkeineged bihan dreist-holl e kemer sun-bleuñv ivez.

## Annez hag isspesadoù
Ar spesad a gaver ar pemp isspesad anezhañ :
* *Chrysocolaptes guttacristatus andrewsi*, e biz Borneo,
* *C. g. guttacristatus*, eus kreiz, reter menezioù Himalaya ga gevred India da greisteiz Sina, Thailand hag Indez-Sina,
* *C. g. indomalayicus*, e Malezia, Sumatera, ha kornôg ha kreiz Jawa,
* *C. g. socialis*, e mervent India,
* *C. g. sultaneus*, e gwalarn menezioù Himalaya.

## Liammoù diavaez
*  ''Chrysocolaptes guttacristatus'' war al lec'hienn BirdLife International.
*  ''Chrysocolaptes guttacristatus'' war lec'hienn an International Union for Conservation of Nature (IUCN).

## Notennoù ha daveennoù
Samuel Tickell

Ar c'horonal **Samuel** Richard **Tickell**, bet ganet d'an 19 a viz Eost 1811 e Cuttack (Odisha, India) hag aet da Anaon d'an 20 a viz Ebrel 1875 e Cheltenham (Gloucestershire, Bro-Saoz), a oa un arzour, evnoniour, ur yezhoniour hag un ofiser e lu Breizh-Veur.

Roet e voe e anv d'un nebeud spesadoù evned — *[[Anorrhinus tickelli]]*, *[[Cyornis tickelliae]]*, *[[Pellorneum tickelli]]* — da zougen bri dezhañ.

## Listenn al [[labous]]ed studiet gantañ
### [[Spesad]]où
* **C** : *[[Chrysocolaptes guttacristatus]]*,
* **D** : *[[Dicaeum agile]]*,
* **H** : *Hemiprocne coronata* (glaouer-gwez kabellek),
* **P**
: *[[Phylloscopus affinis]]*, *[[Phylloscopus cantator|cantator]]*,
* **T** : *Turdus unicolor* (drask-Himalaya),
* **Z** : *[[Zoonavena sylvatica]]*.
Reol-voued ar rumm-gwad

**Reol-voued ar rumm-gwad** a zo ur reol-voued erbedet gant meur a skrivagner, en o zouez Peter J. d'Adamo.

## Liammoù diavaez
* Al lec'hienn ofisiel : ''Eat right for your Blood Type''
Yerom Buleon

**Aloiz Yerom Buleon** (Pluvergad, 12 Gwengolo 1854 - Gwened, 31 Here 1934), *Alois Jérôme Buléon* en ti-kêr, a oa ur beleg katolik breizhat en deus savet levrioù relijiel ha dastumet kanaouennoù brezhonek en eskopti Gwened.

Mab da Julien Buléon hag Anne Le Tartaise e oa. Goude skolaj Sant-Frañsez-Zavier e Gwened, e studias e kloerdi bihan (1874) hag e kloerdi bras (1875) Santez-Anna-Wened (Keranna). Adalek 1877 e voe o kelenn an henlizhiri hag ar brezhong e kloerdi bihan Keranna, hag e-touez e studierien e voe Frañsez-Mari Kadig.
Beleget e voe d'ar 16 a viz Meurzh 1878. Person Begnen e voe adalek 1899 hag eno e krouas ur c'hannadig-parrez divyezhek brezhoneg-galleg anvet *Er Hlohig Begnen*. Chaloni a enor e voe e 1901. E 1906 e voe anvet da berson-arc'hebeleg iliz-veur Gwened.

Eus 1905 da 1914 e voe e penn ar *[[Revue Morbihannaise]]*, ur gelaouenn c'hallek a blede gant an Istor, ar brezhoneg ha sevenadur Bro-Gwened. Dastum a reas kontadennoù ha kanaouennoù a voe embannet gantañ er gelaouenn-se. E brezhoneg e savas ur *Histoér Santél* ha kas a reas meur a bennad d'ar gelaouenn *[[Dihunamb]]*. A-hend-all e savas pennadoù e galleg dreist-holl, diwar-benn istor ar vro. E vreur Matilin Buleon a voe dastumer kanaouennoù ivez.

## Oberennoù
;Brezhonek
* *[[Histoér santél, de ziskein er burhudeu en dès groeit en Eutru Doué ar en doar aveit salvedigeh er bed]]*, Gwened, Galles, 1896 & Lafolye, 1900 
* *Histoar zantel da zeskin ar burzudou en deuz gret an Otrou Doue war en douar evit silvidigez an dud*, doare all eus an "Histoér santél" lakaet e brezhoneg Treger gant E. Héry, person Kerfod, Ploermael, 1899
* *[[Histor zantel]]*, doare all eus an "Histoér santél" lakaet e brezhoneg Leon gant Yann-Vari Nikolaz hag Alan an Habask, Kerangall, 1900
;Gallek
**Sainte Anne d'Auray, histoire du pèlerinage* (21 embannadur etre 1912 ha 1948)
**Sainte-Anne d'Auray : histoire d'un village* (7 embannadur e 1924)
**Yves Nicolazic : le paysan, le voyant, le batisseur Sainte- Anne d'Auray* (7 embannadur etre 1930 ha 1982 )
**Sous le ciel d'Afrique. De Sainte Anne d'Auray à Sainte Anne du Fernanvaz. Récits d'un missionnaire*, 1896 
**Le Doyenné de Locmalo, étude sur le pays "Pourrelette"* gant Jérôme Buléon
**Histoire liturgique de l'Immaculée Conception*, gant J. Buléon

## Levrlennadur
*RAOUL, Lukian : *Geriadur ar skrivagnerien ha yezhourien*, Al Liamm, 1992, pp.&nbsp;48–48 

## Notennoù
Buena Vista Social Club

**Buena Vista Social Club** zo anv meur a dra
*ur voest-noz e La Habana, kêr-benn Kuba, er bloavezhioù 1940 ;
*ur bladenn Buena Vista Social Club e 1997, kanet ha sonet gant meur a zen ; meur a bladenn all zo bet war he lerc'h :
** Buena Vista Social Club Presents: Ibrahim Ferrer, e 1999, kanet gant Ibrahim Ferrer ;
** Buena Vista Social Club at Carnegie Hall, un albomad div bladenn e 2008;
*un teulfilm gant Wim Wenders, Buena Vista Social Club (film) e 1999 ; 
** meur a film all en deus graet goude diwar-benn sonerezh Cuba, daou anezho gant Pio Leyva ha kanerien all; 	
*ul laz-seniñ, ar Buena Vista Social Club, savet diwar brud ar film hag ar bladenn, hag a embann dispartiañ e 2016.
*Buena Vista Social Club: Adios, ur film diwar-benn sonerien ha kanerien al laz adal an deroù, gant Lucie Walker e 2016.
Buena Vista Social Club (laz-seniñ)

Ar **Buena Vista Social Club ** zo ul laz-seniñ kuban hag a oa bet savet evit seniñ sonerezh Kuba en un abadenn en Amsterdam ha sevel ur film diwar-benn ar sonerien anezhañ. Kent se e oa bet savet ur bladenn Buena Vista Social Club (albom), hag ur film Buena Vista Social Club (film), gant Wim Wenders.

E 2014 o deus kroget gant un *Adios Tour* a gendalc'h e 2016. Carlos Calunga eo pennkaner al laz.

## Kanerien ha sonerien orin
E-touez ar rummad kentañ e oa 
*Compay Segundo
*Ibrahim Ferrer
*Pio Leyva
*Omara Portuondo
*Eliades Ochoa
*Rubén González
*Barbarito Torres

## Filmoù
*Sonadeg e 2015 en Arle : 1 eurvezh-pad 
*Sonadeg e 2015 en La Habana : 57 munut-pad  
*"Orquesta Buena Vista Social Club: Nueva generacion y los que quedan" Pennad-kaoz gant sonerien

## Liammoù diavaez
*E 2013 e Roma : https://www.youtube.com/watch?v=1jJXMoqzFQU
Buena Vista Social Club (albom)

**Buena Vista Social Club** zo ur bladenn gant ul laz sonerien guban e 1997.

## Ar c'hanaouennoù
**Chan Chan* – 4:16 (savet gant Compay Segundo e 1987)
**De Camino a La Vereda* – 5:03
**El Cuarto de Tula* – 7:27 . Kanet gant Eliades Ochoa, Ibrahim Ferrer ha Manuel "Puntillita" Licea. 
**Pueblo Nuevo* – 6:05, un hir a bezh sonerezh ma tiskouel ar pianoour Rubén González e ampartiz chomet bev-buhezek.
**Dos Gardenias* – 3:02 . Kanet gant Ibrahim Ferrer 
**¿Y Tú Qué Has Hecho?* – 3:13
**[[Veinte años|Veinte Años]]* – 3:29 (savet gant María Teresa Vera) Kanet gant Omara Portuondo. 
**El Carretero* – 3:28
**Candela* – 5:27
**Amor de Loca Juventud* – 3:21
**Orgullecida* – 3:18
**Murmullo* – 3:50
**Buena Vista Social Club* – 4:50
**[[La Bayamesa]]* – 2:54 (kan broadel Kuba)

## Kanaouennoù all
Daoust ma vezont klevet e-pad ar film, ne gaver ket
**[[Silencio (Rafael Hernández)|Silencio]]*
**Chattanooga Choo Choo*
**Black Bottom*
**[[Siboney (kan)|Canto Siboney]]*
**[[Cienfuegos Tiene Ya Su Guaguancó|Cienfuegos]]*, a glever er bladenn Buena Vista Social Club Presents: Ibrahim Ferrer 
**Begin the Beguine*
**Mandinga (Bilongo)*
**Chanchullo*
**Guateque Campesino*
**Nuestra Ultima Cita*
**[[Quizás, quizás, quizás]]*war an albom.

## Ar sonerien ha kanerien
*Compay Segundo, o kanañ hag o seniñ gitar 
*Ibrahim Ferrer, o kanañ 
*Pio Leyva, o kanañ 
*Omara Portuondo, o kanañ 
*Eliades Ochoa, o kanañ hag o seniñ gitar 
*Rubén González, o seniñ piano. 
*Barbarito Torres

Diwar brud ar bladenn e voe aozet abadennoù dre ar bed.

## Liamm diavaez
*An albom : https://www.youtube.com/watch?v=JNYOVEXJBBM
Kammdro en Ankeu

**Kamdro en Ankeu**, **Kammdro an Ankoù**, stumm gallek **"Le tournant de la mort"** a zo ul levr skrivet gant Loeiz Herrieu. Un dastumadenn eo eus al lizhiri en devoa bet skrivet d'e wreg Loeiza er Meliner e-pad ar C'hentañ Brezel-bed, e stumm notennoù brezel a-zeiz da zeiz eo kinniget an danvez a gaver el levr. Skrivet eo bet gant an aozour e brezhoneg Gwened.

Temoù bras al levr ouzhpenn kontañ rik gwirvoud brezel Loeiz Herrieu a zo follentezh ar brezel, drochiri aozadur al lu c'hall hag ar boan da vezañ soudard pell eus e vro hag e familh.

## Notennoù ha daveennoù
Glasgoed (Sir Fynwy)

**Glasgoed** (skrivet *Glascoed* e saozneg) zo ur gêriadenn vihan eus Kembre, e Sir Fynwy. emañ e kornaoueg ar gontelezh, hanter-hent etre Brynbuga ha Pont-y-pŵl (Torfaen).

Emañ Lenn Llandegfedd er c'hreisteiz d'ar gêriadenn.
Glasgoed

**Glasgoed** pe *Glascoed* zo anv meur e gêriadenn e Kembre :

*Glasgoed (Sir Fynwy)
*Glasgoed (Wrecsam)
*Glasgoed (Ceredigion)
*Glascoed (Sir Ddinbych)
*Glascoed (Sir Gaerfyrddin)
*Glascoed (Powys)
Arthur Hay

Ar c'horonal **Arthur Hay**, navvet markiz Tweeddale anezhañ, bet ganet d'an 9 a viz Du 1824 e Gifford (Lodainn an Ear, Bro-Skos) hag aet da Anaon d'an 29 a viz Kerzu 1878 e Chislehurst (e gevred Londrez-Veur, Bro-Saoz), a oa un evnoniour skosat hag ofiser er British Army.

Anavezet e voe evel Lord **Arthur Hay** betek 1862 pan eas da veskont Walden hag a-raok mont da varkiz Tweedale da varv e dad George Hay (1787-1876).

Eontr e oa d'ur skiantour breizhveuriat all : Robert George Wardlaw-Ramsay (1852-1921).

Roe e voe e anv d'un nebeud spesadoù evned — *[[Actinodura waldeni]]*, *[[Dicrurus waldenii]]*, *[[Rhabdotorrhinus waldeni]]* — da zougen bri dezhañ. 

## Listenn al [[labous]]ed studiet gantañ
### [[Genad]]où
* **D** : *[[Dasycrotapha]]* (1878),
* **S** : *[[Sarcops calvus|Sarcops]]* (1875), *[[Sphenocichla]]* (1875).
### [[Spesad]]où
* **A**
: *[[Acridotheres albocinctus]]* (1875), *[[Actinodura ramsayi]]* (1875), *[[Aethopyga bella]]* (1877),
* **B** : *[[Batrachostomus septimus]]* (1877),
* **C**
: *[[Caprimulgus manillensis]]* (1875), *[[Ceyx argentatus]]* (1877), *[[Chloropsis flavipennis]]* (1878), *[[Chrysocolaptes xanthocephalus]]* (1872), *Cuculus crassirostris* (koukoug Sulawesi) (1872),
* **D**
: *[[Dasycrotapha speciosa]]* (1878), *[[Dicaeum quadricolor]]* (1877), *[[Dinopium everetti]]* (1878),
* **E**
: *[[Elachura formosa]]* (1874), *[[Eumyias sordidus]]* (1870),
* **F** : *[[Ficedula zanthopygia]]* (1845),
* **L** : *[[Laticilla cinerascens]]* (1874), 
* **M**
: *[[Malacocincla cinereiceps]]* (1878), *[[Mearnsia picina]]* (1879), *[[Myzomela chloroptera]]* (1872),
* **N** : *[[Ninox spilocephala]]* (1879),
* **P**
: *[[Pachycephala philippinensis]]* (1872) ha *[[Pachycephala sulfuriventer|sulfuriventer]]* (1872), *Penelopides affinis* (kalao Mindanao) (1877), *[[Polihierax insignis]]* (1872), *[[Pomatorhinus ochraceiceps]]* (1873), *[[Porzana bicolor]]* (1872), *[[Prionochilus olivaceus]]* (1877),
* **S**
: *[[Sitta neglecta]]* (1870), *[[Spelaeornis chocolatinus]]* (1875), *[[Sphenocichla roberti]]* (1875), *[[Sterrhoptilus capitalis]]* (1877),
* **Z**
: *[[Zosterops everetti]]* (1878) ha *[[Zosterops nigrorum|nigrorum]]* (1878).

## Notennoù ha daveennoù
Cemais Comawndwr

**Cemais Comawndwr** (*Kemeys Commander* e saozneg) zo ur gêriadenn vihan eus Kembre, e Sir Fynwy. Emañ en hanternoz ar gontelezh, er gwalarn da v-Brynbuga, un tammig er c'hreisteiz da v-Betws Newydd.

E kumuniezh Gwehelog Fawr emañ.

## An anv
Er Grennamzer e oa eno ur gomandiri gant Marc'heien Urzh an Templ, evel ma reer eus tiez Urzh an Templ. Alese e teu ar ger "Comawndwr" en anv. 

## Notennoù
Dinopium psarodes

***Dinopium psarodes*** a zo ur spesad evned eus ar c'herentiad Picidae.

Anvet e voe *Picus psarodes* (kentanv) da gentañ-penn (e 1793) gant al loenoniour alaman Anton August Heinrich Lichtenstein (1753-1816).

## Doareoù pennañ

## Boued

## Annez
Kavout a reer ar spesad e kreiz ha kreisteiz Sri Lanka.

## Rummatadur
Sellet e veze outañ evel un isspesad — *Dinopium benghalense psarodes* — da z*[[Dinopium benghalense]]* kent.

## Liammoù diavaez
*  ''Dinopium psarodes'' war al lec'hienn BirdLife International.
*  ''Dinopium psarodes'' war lec'hienn an International Union for Conservation of Nature (IUCN).

## Notennoù ha daveennoù
Rodrigo d'Aragona

**Rodrigo Aragon**, pe **Rodrigo d'Aragona** en italianeg, (Roma, 1 a viz Du 1499 – Bari, 1512) a oa ur priñs italian ha Dug Bisceglie, marve da drizek vloaz.

## E vuhez
### Bugeliezh

Mab e oa da Alfonso d'Aragona, dug Bisceglie, mab bastard d'ar roue Alfonso II Naplez, ha da Lucrezia Borgia, merc'h d'ar pab Alesant VI. Anv he zad a fellas da Lucrezia reiñ d'he mab. Badezet e voe ar bugel d'an 11 a viz Du 1499 e San Pietro. Ar c'hardinal Carafa a voe paeron dezhañ.

Lucrezia ne oa nemet ur pezh er c'hoari echedoù politikel kaset gant he zad hag he breur Cesare Borgia. Dimezet e oa bet a-raok da Giovanni Sforza, met dizimezet e voe buan, evit hec'h addimezién da Alfonso, a voe lazhet e Roma, gant Cesare Borgia, pe war e urzh.

Neuze e voe addimezet da Alfonso Iañ d'Este. Duged Este avat a felle dezho e teuje Lucrezia da Ferrara evel "sposa vergine" (pried gwerc'h). Kement-se a dalveze dispartiañ ar vamm diouzh he mab;

E 1501 e voe fiziet ar mab da Francesco Borgia, kardinal Cosenza. Lucrezia a guitaas ar Vatikan d'ar 6 a viz Genver 1502; ha ne welas ket he mab ken. N'hallas nemet skrivañ d'an tutor ken. 

### Pell diouzh e vamm
Pa varvas e dad-kozh Alesant VI e voe kaset ar bugel Rodrigo d'ar c'h- Castel Sant'Angelo gant e gendirvi, besterd Cesare Borgia. 

Ali a roas Francesco Borgia da Lucrezia da leuskel he mab da vont da Spagn, ma veije e surentez. Met Lucrezia a fellas dezhi e vije savet ar bugel e Naplez, e-kichen e dad-kozh, Alfonso d'Aragona. 

E 1506 e klaskas Lucrezia en em glevout gant Isabella evit adwelout he mab e santual Loreto, met ne deuas ket a-benn eus he zaol.

### E varv
Kleñvel ha mervel a eure Rodrigo da drizek vloaz e Bari. Ken glac'haret e voe Lucrezia gant ar c'heloù ma'z eas da repuiñ d'ar gouent San Bernardino ma chomas miz. Pell amzer e voe o klask kaout hêrez he mab ha ne deuas ket a-benn a-raok 1518.

## Notennoù
Buena Vista Social Club (film)

**Buena Vista Social Club ** zo ur film alaman gant Wim Wenders en 1999, savet diwar-benn sonerien gozh eus Kuba oc'h ober un albom. Etre al lajadoù enrollañ er studio ez eus pennadoù-kaoz gant ar sonerien, ha tammoù eus sonadegoù, evel an hini graet e New York, e Carnegie Hall, enrollet bloaz a-raok, e 1998, ha skignet er bladenn Buena Vista Social Club at Carnegie Hall e 2008.

## Ar film
Er film e weler ar gitarour stadunanat Ry Cooder, kamarad da Wenders, o vont gant e vab, dre gêr La Habana, da glask sonerien gozh eus ar vro — dilezet metoù ar sonerezh gant an darn vrasañ anezhe — da ober ur bladenn gante, hag a vo anvet Buena Vista Social Club (albom).

Goude-se e vint lakaet da ganañ pe da seniñ div wech : 
*e miz Ebrel 1998 en Amsterdam (div wech) 
*d'ar 1añ a viz Gouhere 1998 e Carnegie Hall, e New York.

Er pennadoù-kaoz e lavar ar sonerien ar pezh a soñjont eus o zroiad, ha dreist-holl e SUA.

## Ar sonerien
Ar re-se, a vo gwelet er film, eo : 
*Compay Segundo, o kanañ hag o seniñ gitar 
*Ibrahim Ferrer, o kanañ 
*Pio Leyva, o kanañ 
*Omara Portuondo, o kanañ 
*Eliades Ochoa, o kanañ hag o seniñ gitar 
*Rubén González, o seniñ piano. 
*Barbarito Torres

Diwar brud ar bladenn e voe savet ul laz, hag a yeas da seniñ dre ar bed.
Lizher d'an Efezidi

Unan eus ar pevar lizher ma lavar Paol ez eo prizoniad eo **al lizher d'an Efezidi** (Ef). Skrivet eo bet en hevelep mare hag Al Lizher d'ar Goloseidi ha fiziet er memes kannad, Tic'hikos (Kol 4, 7-8 ; Ef 6, 21-22). Kinnig a ra Maodez Glanndour o lenn a-gevret « rak en em glokaat a reont ». Lizheroù Paol a zo ul lodenn eus Testamant Nevez ar Bibl.

### Piv en deus skrivet al lizher ?
Arvar zo bet lakaet war dorn an hini a skrivas al lizher-mañ hag al lizher d'ar Goloseidi : ne gred ket an holl e oa gant Paol e-unan. Hervez « La Bible de Jérusalem » live uhel ha nevezenti ar mennozhioù displeget a vir a soñjal e vefe al lizher oberenn un diskibl.

Diforc'hioù stil a gaver koulskoude pa geñverier gant lizheroù all met meur a zoare en doa Paol da skrivañ ha roudoù eus stil Ef a gaver e 2 Kor (9, 8-14) pe e Rom (3, 23-26)...

N'eus nemet un diaester brasik a-walc'h : un toullad tammoù eus al lizher a seblant bezañ kemeret diouzh al lizher d'ar Goloseidi en un doare dizampart.

Arabat disoñjal e voe skrivet an daou lizher d'ar memes mare, e klokaont an eil egile ha ne skrive ket an abostol e-unan e lizheroù en o fezh. Sikouret e veze gant un diskibl peurvuiañ. Perzh an diskibl a vefe bet un tamm brasoc'h evit al lizher-mañ.

### Evit piv ?
Anavezout mat a rae Paol kristenien Efesos. Bet oa bet e darempred ganto tri bloavezh-pad. Koulskoude e soñj an darn vrasañ eus ar viblourien ne oa ket kaset al lizher dezho hepken (n'eus anv degemerer ebet) met da gristenien Bro-Efesos en he fezh pe da holl ilizoù Kornôg Azia pe zoken da holl gristenien ar mare.

### Kelennadurezh al lizher
Setu danvez al lizher hervez Maodez Glanndour :
« Amañ ivez, Paol a fell dezhañ displegañ mennad madelezhus Doue an Tad o reiñ dimp ar c'hras dre Jezuz Krist. Hemañ eo an hini diazezet gantañ da roue ar grouadelezh ha da benn an Iliz. Drezañ e fell da Zoue adunvaniñ an dud gantañ e-unan hag ar re-mañ kenetrezo. Sed ar mister a ra levenez an Abostol. Hag en hevelep doare eo da bep unan da vevañ er sklêrijenn-se dre en em ginnig da Zoue da brofadenn blijus ha santel. ».

#### Notennoù ha daveennoù
Laura León

**Laura Leon** eo anv-micher ar ganerez hag aktourez vec'hikan **Rebeca Valderraín**, ganet e 1952.

## He fladennoù

## He filmoù
*Dos Hogares (2011), 
*El Premio Mayor (1995) 
*Dos mujeres, un camino (1993).

## Liammoù diavaez
* O kanañ *Dos mujeres un camino*
* O kanañ *la pachanga*

## Notennoù
Se Soltó un León

**Se Soltó un León** zo un albom gant Eliades Ochoa ha Francisco Repilado e 1995.

## Kanaouennoù an albom
**Venga Guano*, gant Lorenzo Hierrezuelo ha Francisco Repilado
**Y Tú Que Has Hecho*, Eliades Ochoa
**Sarandonga*, Lorenzo Hierrezuelo / Francisco Repilado
**Como Cambian Los Tiempos*, Lorenzo Hierrezuelo
**Huellas del Pasado*, Lorenzo Hierrezuelo / Francisco Repilado
**El Gallo Ejando*, Lorenzo Hierrezuelo / Francisco Repilado
**Sabroso*, Lorenzo Hierrezuelo / Francisco Repilado
**Mi Pobre Corazón*, Eliades Ochoa
**Desvelo de Amor*, Eliades Ochoa
*Lágrimas Negras, gant Miguel Matamoros
**Caimán Aé*, Lorenzo Hierrezuelo / Francisco Repilado
**Se Soltó un León*.
Crépin ha Crépinien

**Crépin** ha **Crépinien** (e galleg), pe **Crispinus** ha **Crispinianus** (e latin), zo daou vreur merzher hervez hengoun an ilizoù katolik ha reizhkredennek.

## Pennadoù kar
* Saint-Crépin
* Saint-Crespin
Buena Vista Social Club at Carnegie Hall

**Buena Vista Social Club at Carnegie Hall** zo un albomad div bladenn enrollet e 1998 hag embannet e 2008, diwar ur sonadeg graet e 1998 hag a weler darnoù anezhi er film Buena Vista Social Club (film), savet gant Win Wenders.

## Kanaouennoù an albom
;Pladenn gentañ
# Chan Chan - 4:45
# De Camino a la Vereda – 4:58
# El Cuarto de Tula – 8:00 
# La Engañadora – 2:44
# Buena Vista Social Club – 5:59
# Dos Gardenias – 4:23 (Isolina Carrillo)
# Quizás, Quizás – 3:47
# Veinte Años – 4:06 (María Teresa Vera) 
;Eil pladenn
# Orgullecida – 3:23 
# ¿Y Tú Qué Has Hecho? – 3:33
# Siboney – 2:32 (Ernesto Lecuona)
# Mandinga – 5:29
# Almendra – 5:49
# El Carretero – 5:38 (Guillermo Portabales)
# Candela – 7:00 (Faustino Oramas)
# Silencio - 4:55 (Rafael Hernández Marín)

## Ar sonerien ha kanerien
*Compay Segundo, o kanañ hag o seniñ gitar 
*Ibrahim Ferrer, o kanañ 
*Pio Leyva, o kanañ 
*Omara Portuondo, o kanañ 
*Eliades Ochoa, o kanañ hag o seniñ gitar 
*Rubén González, o seniñ piano. 
*Barbarito Torres, o seniñ laoud.

## Notennoù
Sólveig Anspach

**Sólveig Anspach**, bet ganet d'an 8 a viz Kerzu 1960 e Heimaey en Inizi Vestmann en Island, hag aet d'an Anaon d'ar 7 a viz Eost 2015 en Drôme (Bro-C'hall), a oa ur sevenourez stadunanat-islandat.

E 1990 e tapas diplom ar FEMIS (*Fondation européenne pour les métiers de l'image et du son*) hag e reas hec'h annez e Seine-Saint-Denis etre Montreuil ha Bagnolet. 

Marvet eo hi dre ur c'hrign-bev eus ar vronn.

## Un nebeud filmoù
### [[Sinema|Teulfilmoù]]
* 1988 : *La Tire*
* 1989 : *Par amour*
* 1990 : *Les Îles Vestmannaeyar*
* 1991 : *Kjalvegur*
* 1992 : *Sandrine à Paris*
* 1995 : *Bistrik, Sarajevo*
* 1997 : *Barbara, tu n'es pas coupable*
* 1998 : *Que personne ne bouge !*
* 2001 : *[[Made in the USA (film)|Made in the USA]]*
* 2001 : *Reykjavik, des elfes dans la ville*
* 2002 : *La Revue : Deschamps / Makaeïeff*
* 2004 : *Faux Tableaux dans vrais paysages islandais*
* 2005 : *Le Secret*
* 2006 : *Manon, Montreuil-sous-Bois, France*
* 2006 : *Didda, Reykyavik, Islande*.

### Sinema
* 1999: *[[Haut les cœurs !]]*
* 2003: *[[Stormy Weather (film, 2003)|Stormy Weather]]*
* 2004: *Les Européens* - rann *Jane by the Sea*
* 2007: *[[Back Soon|Skrapp út]]*
* 2010: *[[Anne et les tremblements]]* (film berr)
* 2013: *[[Queen of Montreuil]]*
* 2013: *[[Lulu femme nue]]* (produet e 2012).
* 2015: *[[L'Effet aquatique]]*

### Skinwel
* 2010: *[[Louise Michel (film skinwel)|Louise Michel]]*

### Liammoù diavaez
* Lec'hienn ofisiel
* Sólveig Anspach war Allociné
* Sólveig Anspach war IMDb
Melignomon eisentrauti

***Melignomon eisentrauti*** a zo ur spesad evned eus ar c'herentiad Indicatoridae.

Dougen a ra anv an evnoniour alaman Martin Eisentraut (1902-1994).

## Doareoù pennañ

## Boued

## Annez
Kavout a reer ar spesad en Afrika issahara : Sierra Leone, Liberia, kreisteiz Ghana ha mervent Kameroun.

## Liammoù diavaez
*  ''Melignomon eisentrauti'' war al lec'hienn BirdLife International.
*  ''Melignomon eisentrauti'' war lec'hienn an International Union for Conservation of Nature (IUCN).

## Notennoù ha daveennoù
Óliver Laxe

**Óliver Laxe**, bet ganet e 1982 e Pariz en un tiegezh galizat, a zo un aktour hag ur sevenour. 

Graet en deus e studi war ar sinema e Skol-Veur Pompeu Fabra e Barcelona. Emañ o chom hag o labourat e Maroko. Kensavet en deus ar c'hevredad produiñ spagnol Zeitun Films.

## Un nebeud filmoù
* 2010: *[[Todos vós sodes capitáns]]*, priz Fipresci Quinzaine des Réalisateurs
* 2016: *[[Mimosas]]*, priz bras Nespresso Semaine Internationale de la Critique
* 2019: *[[O que arde]]*

## Liammoù diavaez
*  Zeitun Films
François Ruffin

**François Ruffin**, bet ganet d'an 18 a viz Here 1975 e Calais (Bro-C'hall), a zo ur c'hazetenner, ur sevenour hag ur politikour gall.

Savet en deus ar gazetenn *[[Fakir (kazetenn)|Fakir]]* e 1999 ha pennskridaozer eo. Skrivañ a ra ivez evit *[[Le Monde diplomatique]]*. Kemeret perzh en deus e-pad seizh vloaz en abadenn *[[Là-bas si j'y suis]]*. Kannad eo er Vodadeg vroadel c'hall er strollad La France insoumise.

## Film
* 2015 : *[[Merci Patron !]]*

## Levrioù
* 2003 : *Les Petits Soldats du journalisme* 
* 2006 : *Quartier Nord* 
* 2008 : *La Guerre des classes* 
* 2011 : *Leur grande trouille : journal intime de mes pulsions protectionnistes*
* 2013 : *Vive la banqueroute !* asambles gant Thomas Morel 
* 2013 : *Hector est mort* 
* 2013 : *« Ils nous ont dit : Vous êtes fous ! »*. 
* 2014 : *Comment ils nous ont volé le football. La mondialisation racontée par le ballon* asambles gant Antoine Dumini
* 2014 : *Faut-il faire sauter Bruxelles ?* 
* 2014 : *Pauvres actionnaires !* 
* 2015 : *L'égalité c'est la santé* 
* 2017 : *Un député à... l'hôpital psychiatrique* 
* 2018 : *Un député à... la ferme* 
* 2018 : *Paix intérieure et paix sociale – Entretiens avec Mgr Olivier Leborgne* 
* 2018 : *Un député et son collab' * (kenaozet gant Cyril Pocréaux)
Michel Louette

**Michel Louette** a zo un evnoniour belgiat hag a zo e penn rann an Evnoniezh eus Koninklijk Museum voor Midden-Afrika (Mirdi roueel Afrika ar C'hreiz) e Tervuren (Brabant Flandrez, Belgia).

## Listenn al laboused studiet gantañ
* **C**
: *[[Caprimulgus prigoginei]]*,
* **G**
: *[[Geokichla guttata|Geokichla guttata lippensi]]*,
* **M**
: *[[Melignomon eisentrauti]]*,
* **P**
: *[[Ploceus ruweti]]*, *[[Puffinus persicus|Puffinus persicus temptator]]*.

## Liammoù diavaez
* Rann an Evnoniezh eus Mirdi roueel Afrika ar C'hreiz.

## Notennoù ha daveennoù
Indicator archipelagicus

***Indicator archipelagicus*** a zo ur spesad evned eus ar c'herentiad Indicatoridae.

## Doareoù pennañ

## Boued
Bevañ a ra diwar amprevaned dreist-holl (gwenan gouez ha gwesped peurgetket).

## Annez
Ar spesad zo brosezat en Azia ar Gevred : e kreisteiz Thailand ar Su, Myanmar dost, Malezia, Sumatera ha Borneo.

## Liammoù diavaez
*  ''Indicator archipelagicus'' war al lec'hienn BirdLife International.
*  ''Indicator archipelagicus'' war lec'hienn an International Union for Conservation of Nature (IUCN).

## Notennoù ha daveennoù
Diplomatiezh (disheñvelout)

**Diplomatiezh** a c'hall bezañ evit :
* Diplomatiezh an arz hag obererezh a vez evit marc'hatañ etre Stadoù
## Levrioù
* Diplomacy, levr 1994 gant Henry Kissinger a zivout arz an diplomaterezh.
## Filmoù
* Diplomacy, film mut 1916 gant Sidney Olcott
* Diplomacy, film Amerikan mut 1926 gant Marshall Neilan
* Diplomacy, film Gall-Alaman 2014 gant Volker Schlöndorff
Lizher da Filemon

Unan eus an tri lizher bet skrivet gant Sant Paol pa oa prizoniad e Roma (60-62 pe 61-63) eo **al lizher da Filemon**.
Eus memes rummad hag al lizher d'an Efezidi hag al Lizher d'ar Goloseidi e vefe eta hervez *La Bible de Jérusalem*. Emañ e Testamant Nevez ar Bibl.

Berr eo al lizher-mañ. Setu penaos e vez kinniget gant Maodez Glanndour :

« Ur bilhed berr n'eo ken evit goulenn digant Filemon, unan eus kristenion Kolosae, reiñ  frankiz d'e sklav Onezimoz. Hemañ goude e laerezh, a zo tec'het kuit eus ti e vestr. Paol, goude kaout anezhañ, en deus e droet d'ar feiz. Bremañ, petra ober ? Adkas Onezimoz d'e vestr ? Ma plijfe da hemañ diskouez trugarez e-keñver e sklav e vefe sur-mat kristenoc'h. »

Ouzhpennañ a ra *La Bible de Jérusalem* e tiskouez al lizher-mañ pegen kizidik e oa an abostol e-keñver an dud, ha kadarnaat a ra e sell war ar sklaverezh.

## Notennoù ha daveennoù
Amandine Henry

**Amandine Henry**, bet ganet d'an 28 a viz Gwengolo 1989 e Lille (Norzh, Bro-C'hall), a zo ur velldroaderez etrebroadel c'hall, kreizerez he fost war an dachenn.

## Liamm diavaez
* '''Amandine Henry''' war lec'hienn Kevread mell-droad Bro-C'hall.
Indicator conirostris

***Indicator conirostris*** a zo ur spesad evned eus ar c'herentiad Indicatoridae.

Anvet e voe *Melignothes conirostris* (kentanv) da gentañ-penn (e 1856) gant an evnoniour stadunanat John Cassin (1813-1869).

## Doareoù pennañ

## Boued

## Annez hag isspesadoù
Ar spesad a gaver an daou isspesad anezhañ en Afrika :
* *Indicator conirostris conirostris*, eus Nigeria da gornôg Kenya, Republik Demokratel Kongo ha kornôg Angola,
* *I. c. ussheri*, eus Sierra Leone da c'hGhana.

## Liammoù diavaez

## Notennoù ha daveennoù
Indicator maculatus

***Indicator maculatus*** a zo ur spesad evned eus ar c'herentiad Indicatoridae.

## Doareoù pennañ

## Boued

## Annez hag isspesadoù
Ar spesad a gaver an daou isspesad anezhañ en Afrika issahara :
* *Indicator maculatus maculatus*, eus Gambia da Nigeria,
* *I. m. stictithorax*, eus kreisteiz Kameroun da vervent Soudan, reter Republik Demokratel Kongo ha hanternoz Angola.

## Liammoù diavaez
*  ''Indicator maculatus'' war al lec'hienn BirdLife International.
*  ''Indicator maculatus'' war lec'hienn an International Union for Conservation of Nature (IUCN).

## Notennoù ha daveennoù
PlayStation (disheñvelout)

**PlayStation** a c'hall bezañ evit :

**[[PlayStation]]** Un heuliad letrinoù c'hoari video savet gant Sony Computer Entertainment. Abao 2013, ez eus pemp letrin ha div hezoug embannet.
* PlayStation (PS pe PS1), kentañ letrin d'an heuliad, reiñ a reas anv d'an heuliadoù
* PlayStation 2 (PS2)
* PlayStation 3 (PS3)
* PlayStation 4 (PS4)
* PlayStation 5 (PS5)
* PlayStation Portable (PSP)
* PlayStation Vita, heulier ar PSP
* PSX (video game console), un enroller video niverennel diazezet war ar PlayStation 2
* Portable Sound Format, a ripped soundtrack from PlayStation games (originally known as "PlayStation Sound Format")
* Sony Play Station, ul letrin chomet diembann diazezet war ar savenn Super Nintendo Entertainment System implijet gant an SNES-CD media format
Gellout a ra ivez bezañ implijet e metoù all evit hini ar c'hoarioù video:
* PlayStation (yacht), Ur vag doare catamaran
Soft power

**Soft power** anvet a-wechoù diplomatiezh ar Galon hag ar Spered (saozneg:hearts and minds diplomacy) a zo ur meizad savet gant Joseph Nye eus skol-veur Harvard evit diskrivañ an doare da zesach ha da bamañ e-serr implij doareoù rediañ (hard power), oc'h implij an nerzh pe an arcahnt a-benn kendrec'hiñ. Un diazez d'ar Soft Power a zo ar fed n'eo ket ur rediañ, diaz ar meizad a zo da gavout e-kostez ar sevenadur, an talvoudegezhioù politikel, hag an diplomatiezh etrebroadel. A-nevez eo bet implijet an termenadur a-benn displegañ ar c'hemmoù pe levezonoù sokial pe ar meno foran dre implij al Lobby pe rouedadoù damm guzh an aozadurioù politikel pe get. E 2012, Nye en devoa displeget eo ar soft power, "the best propaganda is not propaganda" (Brezhoneg: "Ar gwellañ propaganda n'eo ket propaganda"), en ur vont gant e gaoz e tisplegas dre ma vevomp mare an titouriñ, "credibility is the scarcest resource." (Brezhoneg: "Ar gredusted a zo an danvez ralañ").

Soft Power a zo ar fed lakaat da ziwan ha da zioroiñ liammoù, doujañs, betek ar bam a-berzh ar vroioù all evit gounez nerzh. Ar pal hag an doare d'ober a zo sioul hag a implij dreist-holl ar sevenadur e-plas an diplomatiezh ofisiel. Dre sikour ar sonerezh, ar filmoù... e vez krouet un aergelc'h a zesach selloù mat war-zu an hini a implij ar soft power. Un doare propaganda sioul ez eo a glask krouiñ kerentiezh.
## Er c'hoarioù video
Implij ar Soft Power n'eo ket ral e bed ar c'hoarioù video. Dre an hent-se eo aes soubañ ar c'hoarierien en ur bed tuet hervez piv ha penaos e vez taolennet an enebourien. Fromoù ar c'hoarier a c'hell bezañ tuet hervez red an istor hag an obererezhioù da gas da benn.

Un implij a zo eus ar Soft Power evit brasaat nerzh gwirion ur vro, gwellaat e istor pe c'hoazh lakaat war-raok ur vrezeliadenn drec'h d'ar c'hoarier diwar ur brezel kollet.

## Levrlennadur
### Saozneg
* Joseph S. Nye, Soft Power: The Means to Success in World Politics, New York: Public Affairs, 2004
* Giulio Gallarotti, Cosmopolitan Power in International Relations: A Synthesis of Realism, Neoliberalism, and Constructivism, NY: Cambridge University Press, how hard and soft power can be combined to optimize national power, 2010
* Joseph S. Nye, Cyberpower, Harvard University, 2010

### Galleg
* Barthélémy Courmont, Chine, la grande séduction. Essai sur le soft power chinois, A. Colin, 2009
## Notennoù ha daveennoù
PlayStation

**Ur bajenn disheñvelout [[PlayStation (disheñvelout)|PlayStation]] zo ivez*.

**PlayStation** (Japaneg: **プレイステーション** Hepburn: **Pureisutēshon**, berradur ofisiel **PS**) a vez graet eus ur merk deuet adal un heuliad [[letrinoù c'hoari]] savet ha perc'hennet gant Sony Interactive Entertainment. Kentañ produerezh ar Playstation a oa bet d'an 3 a viz Kerzu 1994 e Japan. Hiziv-an-deiz emeur gant ar bevare doare Playstation, gant ur savenn media enlinenn, un heuliad lankerioù, ur pellgomz hag un toullad kelaouennoù. 

Letrin kentañ an heuliad a oa bet ar PlayStation, al letrin kentañ eo da dizhout gwerzhadennoù ken uhel: 100 milion gwerzhet, 9 bloaz ha 6 miz goude ma vefe lañset. Heuliet e oa bet gant ar PlayStation 2, a oa bet roet lañs dezhi er bloavezh 2000. Ar PlayStation 2 a chom hiziv-an-deiz c'hoazh al letrin gwerzhet ar muiañ o tizhout 155 milion skouerenn d'an 28 a viz Kerzu 2012. Ar PlayStation 3 embannet e 2006 a dizho 80 milion skouerenn gwerzhet dre ar bed holl e miz Du 2013. Letrin diwezhañ Sony betek-en ar PlayStation 4, embannet e 2013, a voe gwerzhet 1 milion skouerenn anezhi e-pad ar 24 eurvezh gwerzh kentañ, dont a reas da vezañ al letrin gwerzhet ar muiañ hag ar buañ en istor ar c'hoarioù video. 
## Letrinoù ti
### PlayStation 1

* *Pennad spisoc'h [[PlayStation 1]]*
Ar PlayStation diazez, embannet d'an 3 a viz Kerzu 1994, a oa bet an hini gentañ d'an heuliad letrinoù PlayStation. Stummoù disheñvel a vezo ouzhpenn d'an hini diaz: an Net Yaroze, ur stumm PlayStation du gant peadra evit sevel programmoù pe c'hoarioù, ar "PSone" ur stumm bihanaet d'an hini orin, ar PocketStation ur stummm letrin c'hoari hezoug a servije da druchañ er c'hoarioù hag evel memor ouzhpenn. Ul lodenn e oa ar PlayStation d'ar 5vet remziad letrinoù c'hoarioù video o vezañ war ar renk a-enep ar Sega Saturn hag an Nintendo 64. E miz Kerzu 2003, ar PlayStation hag ar PSone a oa bet gwerzhet 102.49 milion skouerenn anezho, deuet e oa da vezañ ar c'hentañ letrin c'hoarioù video o tizhout 120 milion skouerenn gwerzhet.

### PlayStation 2

* *Pennad spisoc'h [[PlayStation 2]]*
Margarornis

***Margarornis*** a zo ur genad e rummatadur an evned, krouet e 1853 gant ar skiantour alaman Ludwig Reichenbach (1793-1879).

## Spesadoù hag an [[isspesad]]où anezhe
Pevar spesad golvaneged a ya d'ober ar genad :
* *[[Margarornis bellulus]]*,
* *[[Margarornis rubiginosus]]*
** *M. r. boultoni* ha ***rubiginosus***,
* *[[Margarornis squamiger]]*
** *M. s. perlatus*, *peruvianus* ha ***squamiger***,
* *[[Margarornis stellatus]]*.

O c'havout a reer e Kreiz ha Suamerika, pemp (5) isspesad dezho en holl.

## Notennoù ha daveennoù
Joseph Ferdinand von Bayern

**Joseph Ferdinand von Bayern** (1692 - 1699 ) a oa ur priñs alaman eus an Tiegezh Wittelsbach.
Mab e oa da zilenner Bavaria, ha dre destamant Carlos II, roue Spagn, e oa pennhêr war gurunenn Spagn adalek e bevar bloaz, e 1696 betek e varv.

## E vuhez
Ganet e oa Joseph Ferdinand en Vienna d'an 28 a viz Here 1692. Mab e oa da Masimilian II Emanuel Bavaria, Dilenner Bavaria (1662–1726), ha da Maria Antonia Aostria (1669-1692). 

Mervel a reas da seizh vloaz.
Martin Eisentraut

**Martin** Bruno **Eisentraut**, bet ganet d'an 21 a viz Here 1902 e Großtöpfer hag aet da Anaon d'ar 5 a viz Gouere 1994 e Bonn (Nordrhein-Westfalen, Alamagn), a oa ul loenoniour alaman hag a bleustras war ar vronnegouriezh hag ar stlejvilouriezh.

Roet e voe e anv d'un nebeud spesadoù 
* amprevaned : *[[Chlorocnemis eisentrauti]]*, *[[Chorthippus eisentrauti]]*, *[[Obereopsis eisentrauti]]*, *[[Paussus eisentrauti]]*
* bronneged : *[[Crocidura eisentrauti]]*, *[[Lophuromys eisentrauti]]*, *[[Myosorex eisentrauti]]*, *[[Pipistrellus eisentrauti]]*
* evned : *[[Melignomon eisentrauti]]*
* pesked : *[[Konia eisentrauti]]*
da zougen bri dezhañ.

## Notennoù ha daveennoù
Marie-Thérèse Bro-C'hall (1667-1672)

**Marie-Thérèse Bro-C'hall** (1667-1672), lesanvet *la Petite Madame*, a oa trede merc'h Maria Tereza Spagn ha Loeiz XIV, Roue Bro-C'hall. Mervel a reas da bemp bloaz gant an droug-skevent.

Trede merc'h he mamm Maria Tereza Spagn e oa. Dre ma oa ar verc'h henañ, marvet he c'hoarezed koshoc'h, e vez graet *Madame Royale* anezhi, pe *la Petite Madame*, evit he disheñvelout diouzh he moerebed, a veze lesanvet *Madame* dre ma oant priedoù hec'h eontr, a veze lesanvet *Monsieur* : Henriette d'Angleterre, kentañ Madame marvet en 1670, hag ar briñsez *Palatine*, an eil Madame, marvet en 1722.
Georg August Zenker

**Georg August Zenker**, bet ganet d'an 11 a viz Mezheven 1855 e Leipzig (Kengevread alaman d'an ampoent) hag aet da Anaon d'ar 6 a viz C'hwevrer 1922 e Bipindi (e mervent Kameroun), a oa ul loenoniour ha louzawour alaman.

Roet e voe e anv d'ur spesad evned — *[[Melignomon zenkeri]]* — da zougen bri dezhañ.
James Chapin

**James** Paul **Chapin**, bet ganet d'an 9 a viz Gouere 1889 e New York City (Stadoù-Unanet Amerika) hag aet da Anaon d'ar 7 a viz Ebrel 1964 er memes kêr, a oa un evnoniour stadunanat.

Adalek 1909 betek 1915 e kemeras perzh en ergerzh savet gant an evnoniour alaman Herbert Lang (1879-1957) e Kongo Velgia.

## Listenn al [[labous]]ed studiet gantañ
### [[Genad]]où
* **A** : *[[Afropavo congensis|Afropavo]]*.
### [[Spesad]]où
* **A** : *[[Afropavo congensis]]*,
* **B**
: *[[Batis ituriensis]]*, *[[Bostrychia bocagei]]*, *[[Bradypterus carpalis]]*,
* **C** : *[[Cinnyris rockefelleri]]*,
* **E** : *[[Estrilda nigriloris]]*,
* **I** : *[[Indicator pumilio]]*,
* **P**
: *[[Ploceus bannermani]]*, *[[Ploceus flavipes]]*,
* **S** : *[[Sericulus bakeri]]*,
* **T** : *[[Terpsiphone batesi]]*,
* **V** : *[[Vidua obtusa]]*.
### [[Isspesad]]où
* **T** : *[[Terpsiphone batesi|Terpsiphone batesi bannermani]]*, *[[Terpsiphone batesi|Terpsiphone batesi batesi]]*.

## Notennoù ha daveennoù
Billie Holiday

**Billie Holiday**, lesanvet **Lady Day**, pe **Eleanora Fagan** hec'h anv en ti-kêr, bet ganet d'ar 7 a viz Ebrel 1915 e Philadelphia (SUA) hag aet d'an Anaon d'ar 17 a viz Gouere 1959 e New York (SUA), a oa ur ganenerez blues ha jazz stadunanat.

## Un nebeud kanaouennoù

Ouzhpenn 660 kanaouenn a zo bet enrollet gant Billie Holiday.

* *Lady Day The Complete Billie Holiday on Columbia (1933-1944)* (10 CD)
* *Billie Holiday & Lester Young : Lady Day & Pres* (1937-1941) (2 CD)
* *The Complete Commodore Recordings* (1939 & 1944) (2 CD)
* *Complete Original American Decca Recordings* (1944-1950) (2 CD)
* *The Complete Verve Studio Master Takes* (1952-1959) (6 CD)
* *Billie Holiday Sings* (1952)
* *An Evening with Billie Holiday* (1952)
* *Billie Holiday* (1954)
* *Stay with Me* (1955)
* *Music for Torching* (1955)
* *Velvet Mood* (1956)
* *Lady Sings the Blues* (1956)
* *Body and Soul* (1957)
* *Songs for Distingué Lovers* (1957)
* *All or Nothing at All* (1958)
* *Lady in Satin* (1958)
* *Last Recordings* (1959)

## Pennad kar
*Tallulah Bankhead
Gymnobucco peli

***Gymnobucco peli*** a zo ur spesad evned eus ar c'herentiad Lybiidae.

Dont a ra e anv eus hini Hendrik Severinus Pel (1818-1876), gouarnour izelvroat an Nederlandse Goudkust (Aod-an-Aour izelvroat).

## Doareoù pennañ

## Boued

## Annez
Kavout a reer ar spesad en Afrika : eus Sierra Leone da greisteiz Kameroun, kornôg Republik Demokratel Kongo, Gabon ha hanternoz Angola.

## Liammoù diavaez
*  ''Gymnobucco peli'' war al lec'hienn BirdLife International.
*  ''Gymnobucco peli'' war lec'hienn an International Union for Conservation of Nature (IUCN).

## Notennoù ha daveennoù
Boyd Alexander

Al letanant **Boyd Alexander**, bet ganet d'ar 16 a viz Genver 1873 e Cranbrook (Kontelezh Kent, Bro-Saoz) hag aet da Anaon d'an 2 a viz Ebrel 1910 e-kichen Nyeri (Central, Kenya), a oa un ofiser saoz er British Army, un ergerzher hag evnoniour.

## Listenn al [[labous]]ed studiet gantañ
### [[Genad]]où
* **N** : *[[Nesocharis]]*,
* **P** : *[[Poliolais lopezi|Poliolais]]*.
### [[Spesad]]où
* **A** : *Alauda razae* (alc'hweder Raso),
* **C** : *[[Cossyphicula roberti]]*,
* **I** : *[[Indicator willcocksi]]*,
* **N** : *[[Nesocharis shelleyi]]*,
* **P** : *[[Poliolais lopezi]]*.

### [[Isspesad]]où
* **A** : *[[Acrocephalus gracilirostris|Acrocephalus gracilirostris neglectus]]*,
* **C** : *[[Cossyphicula roberti|Cossyphicula roberti roberti]]*,
* **I** : *[[Indicator willcocksi|Indicator willcocksi willcocksi]]*,
* **N** : *[[Nesocharis shelleyi|Nesocharis shelleyi shelleyi]]*,
* **P** : *[[Poliolais lopezi|Poliolais lopezi lopezi]]*, *[[Psittacus timneh|Psittacus timneh princeps]]*.

## Notennoù ha daveennoù
Édouard Verreaux

Jean Baptiste **Édouard Verreaux**, bet ganet d'ar 16 a viz Gwengolo 1810 e Pariz (Bro-C'hall) hag aet da Anaon d'ar 14 a viz Meurzh 1868 er memes kêr, a oa un dastumer, naturour hag evnoniour gall.

## Listenn al laboused studiet gantañ
### [[Genad]]où
* **M** : *[[Megabyas]]*,
* **T** : *[[Tricholaema]]*.
### [[Spesad]]où
* **B** : bulbul aour (*Calyptocichla serina*),
* **D**
: *[[Dendropicos gabonensis]]*, diredig kein gell (*Halcyon badia*),
* **G** : glazaour eskell du (*Oriolus nigripennis*),
* **H** : *[[Hylopsar purpureiceps]],
* *'S** : ''[[Sasia africana]]'',
* **T*' : *Trachyphonus purpuratus''.

## Notennoù ha daveennoù
Gymnobucco sladeni

***Gymnobucco sladeni*** a zo ur spesad evned eus ar c'herentiad Lybiidae.

Dougen a ra anv ar major A.G. Sladen (1880-1860), un dastumer breizhveuriat e Kongo.

## Doareoù pennañ

## Boued

## Annez
Kavout a reer ar spesad en Afrika : e koadegi kreiz ha reter Republik Demokratel Kongo (bet gwelet e mervent Republik Kreizafrikan ivez).

## Liammoù diavaez
*  ''Gymnobucco sladeni'' war al lec'hienn BirdLife International.
*  ''Gymnobucco sladeni'' war lec'hienn an International Union for Conservation of Nature (IUCN).

## Notennoù ha daveennoù
William Robert Ogilvie-Grant

**William Robert Ogilvie-Grant**, bet ganet d'ar 25 a viz Meurzh 1863 e kontelezh Móireabh (Bro-Skos) hag aet da Anaon d'ar 26 a viz Gouere 1924 e-kichen Reading (Berkshire, Bro-Saoz), a oa un evnoniour skosat.

## Listenn al [[labous]]ed studiet gantañ
### [[Genad]]où
* **D** : *[[Dactylortyx]]*,
* **E** : *[[Eulipoa]]*,
* **P** : *[[Pithecophaga]]*,
* **R** : *[[Rhynchortyx]]*,
* **Z** : *[[Zosterornis]]*.
### [[Spesad]]où
* **D** : *[[Dasycrotapha pygmaea]]*,
* **F**
: *[[Fulvetta formosana]]* ha *[[Fulvetta manipurensis|manipurensis]]*,
* **G**
: *Gorsachius magnificus* (kerc'heiz-noz Hainan), *[[Gymnobucco sladeni]]*, *[[Gymnophaps stalkeri]]*,
* **O**
: *Oriolus albiloris* (glazaour dremm wenn), *isabellae* (glazaour Isabela) ha *percivali* (glazaour lost du),
* **P** 
: *[[Pithecophaga jefferyi]]*, *Prunella fagani* (gwrac'hig Yemen),
* **R** : *Regulus goodfellowi* (dreolan-Formoza),
* **S**
: *[[Sterrhoptilus dennistouni]]*, *[[Sylvia buryi]]*, *Syrmaticus mikado* (fazan mikado),
* **T**
: *[[Tephrozosterops stalkeri]]*, *Tockus jacksoni* (kalao Jackson),
* **V**
: *[[Vauriella goodfellowi]]* hag *[[Vauriella insignis|insignis]]*,
* **Y** : *[[Yuhina brunneiceps]]*,
* **Z**
: *[[Zosterops stalkeri]]*, Zosterornis striatus* ha *whiteheadi*.
===[[Isspesad]]où===
* *'C*' : *Crithagra canicapilla elgonensis''.

## Notennoù ha daveennoù
Turdus litsitsirupa

***Turdus litsitsirupa*** (*Psophocichla litsitsirupa* kent) a zo ur spesad golvaneged eus ar c'herentiad Turdidae.

Anvet e voe *Merula litsitsirupa* (kentanv) da gentañ-penn (e 1836) gant al loenoniour skosat Andrew Smith (1797-1872).

## Doareoù pennañ

## Boued
Bevan a ra diwar amprevaned hag o larvenn dreist-holl.

## Annez
Ar spesad a gaver ar pevar isspesad anezhañ en Afrika ar Reter hag ar Su :
**Turdus litsitsirupa *'litsitsirupa**', eus kreiz Namibia ha kreisteiz Zambia da hanternoz Suafrika ha kreisteiz Mozambik,
**T. l. pauciguttata*, eus kreisteiz Angola ha hanternoz Namibia da gornôg Zimbabwe,	
**T. l. simensis*, e douaroù uhel Eritrea hag Etiopia,
**T. l. sterling*, eus kreiz Angola da dTanzania.

## Rummatadur
Ober a rae ar genad *Psophocichla* e-unan-penn kent.

## Liammoù diavaez
*  ''Psophocichla litsitsirupa'' el lec'hienn BirdLife International.
*  ''Psophocichla litsitsirupa'' e lec'hienn an International Union for Conservation of Nature (IUCN).

## Notennoù ha daveennoù
Pogoniulus atroflavus

***Pogoniulus atroflavus*** a zo ur spesad evned eus ar c'herentiad Lybiidae.

Anvet e voe *Bucco atro-flavus* (kentanv) da gentañ-penn (e 1798) gant an naturour svedat Anders Sparrman (1748-1820).

## Doareoù pennañ

## Boued

## Annez
Kavout a reer ar spesad en Afrika : eus Senegal/Gambia da gornôg Ouganda, genoù ar stêr Kongo ha menezioù Ruwenzori.

## Liammoù diavaez
*  ''Pogoniulus atroflavus'' war al lec'hienn BirdLife International.
*  ''Pogoniulus atroflavus'' war lec'hienn an International Union for Conservation of Nature (IUCN).

## Notennoù ha daveennoù
Crithagra symonsi

***Crithagra symonsi*** a zo ur spesad golvaneged eus ar c'herentiad Fringillidae.

## Doareoù pennañ

## Boued

## Annez
Kavout a reer ar spesad en Afrika ar Su (menezioù Drakensberg e kreisteiz Lesotho).

## Notennoù ha daveennoù
Lizher d'ar Filipidi

Unan eus ar pevar lizher bet skrivet gant Paol Tars pa oa prizoniad eo **al lizher d'ar Filipidi** (Fil), a gaver e Testamant Nevez ar Bibl.

## Orin al lizher
N'eus abeg ebet da soñjal ne vefe ket bet skrivet al lizher-mañ gant an abostol. Lod tud e soñj dezho ne vefe ket un destenn hepken, testennoù disheñvel bet strollet ne lavaront ket, met ur vartezeadenn eo kement-se, tra ken.

Prizoniad e oa Paol Tars pa skrivas e lizher d'ar Filipidi. E-pad pell e voe soñjet e oa e-kerzh e brantad kentañ e toulloù-bac'h Roma, met kalz traoù a laka da soñjal edo en Azia pa skrivas al lizher, e Kaezariea-an-Arvor pe en Efezoz, petra bennak ma n'ouzer ket hag-eñ e voe toull-bac'het er gêr-se. Er bloavezhioù 55-57 pe 56-57.

## Pal al lizher
Anavezout mat a rae Paol Tras kristenien Filipoz, a oa e-touez e re vuiañ-karet. Chomet e oa er gêr-se eMakedonia e-kerzh e eil beaj er bloaz 50. Adtremenet e oa dre eno en diskaramzer 57, pa oa o vont da Gorintoz hag adarre war an distro da Bask 58.

## Danvez al lizher
Setu ar pezh a skriv Maodez Glanndour a-zivout al lizher d'ar Filipidi : 

« N'eo ket unan dogmatek. Koulskoude ar c'hoant en deus Paol da bouezañ war an unvaniezh da virout, war an izelegezh, a zegas didan e bluenn ur meulgan kaer da Vab Doue en em c'hraet den, a zo marteze un destenn endesu amprestet digant liderezh kentañ an Iliz. »

Skrivañ ar ra André Chouraqui a kaver dodenn al levenez a-hed al lizher, unan eus e zanvezioù fromusañ.

## Notennoù ha daveennoù