open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Johnson M1941

Ar **Johnson Model 1941** a zo ur fuzuilh-emgann damaotomatek ijinet gant ar Stadunanad Melvin Johnson er bloavezhioù 1930. Implijet e voe un nebeud skouerennoù anezhi e emgannoù an Eil Brezel-bed hag er bloavezhioù war-lerc’h.

## Istor

Melvin Johnson a oa ur breutaer ganet en ur familh pinvidik eus Bro-Saoz Nevez. Kabiten e oa ivez e adarme an US Marine Corps, ha dedennet e oa gant an armerezh. Pa voe choazet an M1 Garand evel arm standart nevez an arme stadunanat e kavas dezhañ e oa sioù gant ar fuzuilh, ha kregiñ a reas adalek kreiz ar bloavezh 1938 da labourat war ur fuzuilh damaotomatek all. Sevel a reas eviti un doare kulasenn-dro nevez, dezhi dek ibil e-lec’h an daou a gaved peurliesañ, ha lakaat a reas ober ur c'hentpatrom fuzuilh tro-dro d’ar gulasenn-mañ. Mont a rae en-dro he flatinenn a-drugarez da argil berr ar c’hanol. Dre e renk en adarme e c’hellas Johnson lakaat meur a soudard da amprouiñ anezhi. Perzhioù mat en doa an arm, met ur c’harger hir en doa, hag un harz e oa pa ranke an dennerien chom en o gourvez en emgannoù. Cheñch a reas neuze ar sistem-kargañ evit ur c’harger-tro diabarzh awenet gant hini ar Krag-Jørgensen implijet e dibenn an XIX kantved en arme stadunanat ha pourveziet gant div laonenn-gargañ 5 kartouchenn .30-06 Springfield implijet er fuzuilh Springfield M1903. Prest e voe stumm diwezhañ e fuzuilh e dibenn 1938.

Amprouet e voe an arm gant an arme, ha daoust d’e berzhioù mat e voe nac’het, pa oa bet choazet an M1 Garand dija evel arm standart. Koulskoude e oa fuzuilh Johnson skañvoc’h hag uheloc’h hec’h endalc’h evit an hini ijinet gant John Garand. Sioù he doa memestra, pa oa stag he baionetez ouzh ur c’hanol hag a fiñve da bep tenn. 70.000 fuzuilh a voe urzhiet memestra gant arme an Izelvroioù, met lakaet e voe un harz d’ar gevrat abalamour da aloubadeg ar vro gant Alamagn e 1940. E dibenn 1941 ez eas ar Stadoù-Unanet tre er brezel. Melvin Johnson a zeuas a-benn da brestiñ un dornad skouerennoù eus e fuzuilh da gentañ rejimant harzlammerien an UMSC. Amprouet e voe e emgannoù Bougainville ha Guadalcanal. Da c'houde e voe roet 21.000 skouerenn eus an arm d’ar Marines evit an emgannoù all er Meurvor Habask, dindan an anv **Johnson M1941**. Produet e voe an arm en un uzin savet a ratozh-kaer e Rhode Island. Skouerennoù a servijas ivez da soudarded an trevadennoù gall da vare kampagn Italia adalek 1943. 30.000 skouerenn eus an arm a voe produet en holl e-pad ar brezel. Ur stumm fuzuilh-vindrailher, dezhi un daoubez, un dornell-bistolenn hag ur c’harger uheloc’h e endalc’h a voe savet ivez.

Goude 1945 e voe dilezet ar Johnson M1941 hag adroet ar braz anezhe da c'houarnamant an Izelvroioù, met lod a voe pourveziet da izili ar vrigadenn enep-komunour 2056, ha servijout a rejont e-pad dilestradeg c’hwitet bae ar Moc’h e Kuba e 1961. Er bloavezhioù 1950 e krogas Melvin Johnson da labourat gant Eugene Stoner, hag awenet eo sistem kulasenn-dro ar fuzuilhoù AR-10 hag AR-15 gant reoù an M1941.

## Daveennoù
Eberswalde

**Eberswalde** zo ur gêr e stad Brandenburg, en Alamagn. Er biz da Verlin emañ, nepell diouzh an harzoù gant Polonia. 41.704 annezad a oa enni d'an 31 a viz Kerzu 2023.

## Istor
Ur c'hamp-bac'h (*KZ-Außenlager Eberswalde*) ennañ merc'hed rediet da labourat a voe savet en Eberswalde gant ar renad nazi da vare an Eil Brezel-bed. Ar c'hoad hag e broduioù deveret a zo a-bouez e ekonomiezh Eberswalde abaoe pell zo. Skol-veur kêr (*Hochschule für nachhaltige Entwicklung Eberswalde*, HNEE) zo troet war-zu ar c'hoadeier hag an diorren padus hiziv-an-deiz.

## Notennoù ha daveennoù
Colt M1903 Pocket Hammerless

Ar **Colt M1903 Pocket Hammerless** zo ur bistolenn damaotomatek stadunanat dezhi ur blatinenn un-ober, ijinet gant John Moses Browning. Implijet eo bet da vare an daou vrezel-bed, ha kopiet eo bet kalz e hanterenn gentañ an XX kantved.

## Istor ha deskrivadur
E 1901 e oa an FN Herstal belgiat o klask ur bistolenn uheloc'h he c'halibr evit ar Model 1900 produet evit arme ar vro. Un emglev a gavjont gant John Browning evit sevel un arm nevez, hag a voe brevedet e dibenn 1903. Ar Model 1903 a oa dezhi ur c'hi diabarzh hag ur gulasenn frank. Evit ar wech kentañ en doa un arm-dorn savet gant Browning ul loc'henn-surentez a-dreñv d'e zornikell. Kavet e vez ar sistem-mañ war ar Colt M1911 milvrudet produet un nebeud bloavezhioù war-lerc'h. Kambret e voe da gentañ e .32 ACP. Pemp bloaz war-lerc'h e voe kinniget ar stumm Model 1908, heñvel-poch met kambret e .380 ACP.

Produet e voe an arm gant Colt dindan an anv Colt M1903 evit Amerika ha broioù ar Commonwealth, ha gant an FN Herstal evit ar peurrest eus ar bed, dindan an anv **FN Model 1903**. Ar stumm-mañ a oa brasoc'h ha kambret e 9 mm Browning Long. 572.215 skouerenn eus ar Colt M1903 Hammerless a voe savet betek 1945 (ha war-dro 150.000 evit ar Model 1908). Un nebeud adstummoù disheñvel a gaver, dezhe kemmoù war ar riklerez hag ar c'houch dreist-holl.

Awenet he deus ar pistolenn Ruby ha kalz armoù-dorn produet e hanterenn gentañ an XX, dindan aotre pe get, gant industriezh euskarat an armerezh.

## Implijerien
*  : 24.002 pistolenn pourveziet d'an arme etre 1915 ha 1917
* 
*  : Royal Air Force dreist-holl, war-dro 21.000 skouerenn
*  : polis kêr Shangai
*  : US Army ha US Air Force (war-dro 20.200 skouerenn)
* An arm zo bet implijet gant rouedadoù rezistañs en Europa da vare an Eil Brezel-bed. Da vare an oberadenn Anthropoid e oa e-touez arsanailh an tri Dchekoslovak a lazhas Reinhard Heydrich e Praha e miz Mae 1942.
* Torfedourien stadunanat evel John Dillinger, Al Capone pe Bonnie ha Clyde a rae gant ur Model 1903.

## Daveennoù
Troadegiezh

An **droadegiezh** eo anv ar unvezhioù eus un arme kustum d'en em gannañ war o zreid. Un **troadeg** zo anv ur soudard ezel eus an droadegiezh. En ur mod istorel eo disheñvel diouzh ar marc'hegerezh. En armeoù modern e tisheñvelaer doareoù troadegiezh disheñvel :

* an droadegiezh keflusket : kaset war an tachennoù-emgann e-bourzh kirri n'int ket hobregonet
* an droadegiezh mekanikaet , kaset war an tachennoù-emgann e-bourzh kirri hobregonet
* an droadegiezh harzlammet
* an droadegiezh-vorlu, e-bourzh ar batimantoù brezel

Roman soldier in lorica segmentata 1-cropped.jpg|Dilhad hag armoù ur soudard roman eus mare an Impalaeriezh, - kantved
Hohenfriedeberg - Attack of Prussian Infantry - 1745.jpg|Ul linennad troadeien brusian en emgann Hohenfriedeberg (1745)
61st Battalion Bougainville March 1945.jpg|Troadeien aostralian e Bougainville, miz Meurzh 1945
Mannlicher-Schönauer

Ar **Mannlicher-Schönauer**, skrivet a-wechoù **Mannlicher-Schoenauer,** a zo ur rummad fuzuilhoù tennata dre zorn ijinet gant Ferdinand Mannlicher hag Otto Schönauer e 1900. Implijet int bet dreist-holl gant arme Gres e hanterenn gentañ an XX kantved, ha poblek eo bet e metoù ar chase ivez. Produet int bet betek 1973 gant an embregerezh aostrian Steyr.

## Deskrivadur
Ijinet e voe an arm e 1900 en embregerezh Steyr, diwar sistem kulasenn-dro Ferdinand Mannlicher ha karger-tro diabarzh Otto Schönauer. Ne reas ket berzh diouzhtu, met choazet e voe gant gouarnamant Gres e miz Here 1904 evel arm standart nevez evit e arme. Kambret e oa e 6,5 × 54 mm, ha kemer a rae plas ar fuzuilhoù un-tenn Gras ha Martini implijet betek-neuze. Anvet eo e bed an armoù dindan an anv **Modell 1903**. Adalek 1914 e voe produet un adstumm anvet **1903/14**, dezhi cheñchamantoù bihan war ar c'houch, ar fust ha stumm an dornell. Ur stumm karabinenn berroc'h a oa d'ar 1903/14 ivez.

E 1905 e krogas Steyr da werzhañ stummoù evit ar chase. Berzh a rejont, ha poblek-tre eo c'hoazh evit se e broioù kreiz Europa. Loc'henn ar gulasenn zo plat war ar stummoù evit ar marc'had sivil, ha n'eo ket ront evel war ar stummoù milourel. Kinniget e voe ar fuzuilh e meur a galibr betek 1973, .30-06 Springfield ha .243 Winchester en o zouez.

Kenderc'hel a reas produiñ an arm evit arme Gres goude 1920. Lod eus ar skouerennoù a voe produet gant Breda en Italia e-pad 3 bloaz (1927-1930). Servijout a reas an arm en Eil Brezel-bed a-enep d'an aloubadegoù italian hag alaman, hag etre daouarn ar rezistañs gresian. Implijet e voe ivez da vare ar brezel diabarzh e dibenn ar bloavezhioù 1940.

## Daveennoù
Batalm

Ur **vatalm** zo un arm-bannañ hiniennel ennañ ur c'hodell stag ouzh lêrennoù. He bannadell, un tamm maen pe ur voulennig plom peurliesañ, a vez sanket er c'hodell ha lakaet da dreiñ a gelc'hiadoù gant an tenner, a zilaosk unan eus an div lêrenn evit lakaat ar vannadell da nijal kuit. Marvus e c'hall bezañ ur vatalm betek ur c'hant metr bennak pa vez dornataet gant un den barrek.

## Istor

### Henamzer
Roudoù a gaver eus implij batalmoù er bed gresian en Henamzer. Anavezet-mat int gant ar Romaned adalek an eil brezel punek betek ar c'hentañ kantved goude Jezuz Krist. Skouerennoù *glandes plumbeae* (bannadelloù plom) zo bet adkavet e meur a lec'h. Savet e oant gant ar soudarded o-unan a-drugarez da voulloù, hag enskrivadurioù a oa war kalz anezhe. Gellet a raent bezañ anvioù pennoù pe rannoù an arme, saverien ar vannadell pe lavaradoù difetis. Ar re kavet e Perugia (Italia), e-lec'h ma lakaas soudarded Aogust seziz war ar gêr etre -41 ha -40, a zo brudet evit o c'hunujennoù reizhel hag o goaperezh a-enep o enebourien. Meneget eo ar bannadelloù plom *(μολυβδαίναις*) gant an istorour gresian Appianos en eil kantved.

Batalmerien an inizi Balearez a oa e-touez ar re vrudetañ evit o barregezhioù en Henamzer. Implijet e voent etre ar  hag ar  kantved a-raok Jezuz-Krist gant armeoù Kartada ha Roma betek brezel Julius Caesar e Galia, a veneg anezhe e *[[De Bello Gallico|Commentarii de Bello Gallico]]*.

Hervez ar Bibl hebraek, an Testamant Kozh pe ar C'horan e vez implijet ur vatalm gant David evit lazhañ ar Filistin Goliath.
### Krennamzer
Batalmoù a veze implijet e meur a sevenadur evel en hini inka e Suamerika (XIII - XVI kantved). Gwelet e voent war tachennoù-emgann en Europa betek fin ar Grennamzer, evel e seziz Sancerre (Bro-C'hall) e 1572.
### Mare a-vremañ
Dilezet eo bet ar batalmoù gant an armeoù modern, met implijet e vez c'hoazh gant manifesterien. E Palestina e raer c'hoazh gante evit talañ ouzh soudarded Tsahal e manifestadegoù 'zo.

## Er sevenadur
En heuliad gall *[[Thierry la Fronde]]* (1963 - 1965) e ra an haroz Thierry de Janville gant ur vatalm evit stourm a-enep ar Saozon.

## Notennoù ha daveennoù
9 mm Browning Long

An **9 mm Browning Long**, anvet ivez **9 × 20 mm SR**, zo ur munision ijinet e 1903 gant John Moses Browning, evit ar bistolenn FN Model 1903 produet gant an embregerezh belgiat FN Herstal. Choazet e voe evel kartouchenn armoù-dorn standart gant arme Sveden e 1907, ha poblek e voe e-pad trederenn gentañ an XX kantved. Izeloc'h eo he galloud evit hini an 9 mm Parabellum, ha dilezet eo bet bremañ gant an dennerien. 
## Daveennoù
* Taolenn ar munision war lodenn TDCC lec'hienn ar CIP
Timbroù Perak

Dont a reas Sultanelezh Perak da vezañ gwarezet gant Breizh-Veur e 1874, evel ar peurrest eus Stadoù bihan Malaysia. 
E 1874–78 e voe implijet timbroù Trevadennoù ar Strizh-mor (*Straits Settlements* e saozneg), betek ma voe embannet timbroù kentañ ar Sultanelezh e 1878 a oa timbroù Straits Settlements dreistmoullet gant skeudenn al loar, ur steredenn hag al lizherenn "P" e-barzh un ovalenn. 

E 1880-1891 e voe moullet “Perak” war timbroù Trevadennoù ar Strizh-mor. E 1892 e voe embannet timbroù gant skeudenn un tigr o lammat, da-heul timbroù gant skeudenn penn un tigr pe olifanted e 1895-1899. Poltred ar Sultan a weler war ar re voullet war-lerc'h.

Etre 1900 ha 1935 e voe implijet timbroù Stadoù Kevreet Malaysia.

Abaoe 1948 eo heñvel an timbroù ouzh re Stadoù all Malaysia.
6,5 × 54 mm Mannlicher-Schönauer

Ar **6,5 × 54 mm Mannlicher-Schönauer** zo ur gartouchenn armoù-skoaz ijinet e 1899 gant Ferdinand Mannlicher, a laboure en embregerezh aostrian Steyr. Choazet e voe gant Gres e 1903 evit hec'h arme, asambles gant ar fuzuilh Mannlicher-Schönauer M1903. Un nebeud armoù all e servij en arme gresian a oa kambret er c'halibr-mañ, evel ar fuzuilh-vindrailher Hotchkiss M1926 pe ar vindrailherez Schwarzlose. Implijet e voe ar munision-mañ enne betek dibenn ar bloavezhioù 1940 ha fin ar brezel diabarzh er vro. 

Berzh a reas ivez ar gartouchenn er bed sivil e hanterenn gentañ an XX kantved, abalamour ma oa priziet ar fuzuilhoù Mannlicher-Schönauer gant ar chaseourien d'ar mare-se. An ergerzhourien Roy Chapman Andrews ha Vilhjalmur Stefansson, pe an naturour Charles Sheldon a rae ganti. Hiziv-an-deiz e vez graet munisionoù 6,5 × 54 mm gant adkargerien pe gant un dornad embregerezhioù evel Prvi Partizan. 

## Daveennoù
Katalog

**Katalog** a c'hell bezañ meur a dra :

* er skiantoù hag en teknologiezhoù
** Katalog levraoueg, katalog levrioù ha medioù all renablet ennañ
** Katalog a-stroll, katalog teuzet ennañ meur a gatalog levraoueg
** Katalog stered, katalog ar stered
** Katalog steredoniezh, katalog an traezennoù steredoniel
** Katalog roadennoù, renabl ar roadennoù en urzhiataerezh
* en arzoù
** Katalog dastumadeg, katalog eus ar pezh a vez miret en ur mirdi
** Katalog diskouezadeg, katalog a denn d'an traoù arzel
** Katalog sonerezh, katalog sonaozadoù
** Katalog ar Maouezed, meurgan henc’hresianek aet da goll, war-bouez arroudennoù
* er gwerzhañ
** Katalog kinnigoù, katalog ar pezh a vez kinniget pourveziñ
** Katalog timbroù

## Pennadoù nes
* Renabl
* Roll
Smith & Wesson Model 10

Ar **Smith & Wesson Model 10**, anvet da gentañ **Smith & Wesson .38 Hand Ejector Model of 1899**, ha bet anvet ivez **Smith & Wesson Military & Police** pe **Smith & Wesson Victory Model** hervez ar mare, zo ur revolver c'hwec'h tenn kalibr .38, dezhañ ur blatinenn daou-ober, produet gant an embregerezh amerikan Smith & Wesson abaoe 1899. Savet eo tro-dro d'ar stern K, ment krenn ar merk. Unan eus revolverioù gwerzhetañ an XX kantved eo, ha war-dro 6 milion a skouerennoù anezhañ zo bet produet.

## Istor
Urzhiet e voe da gentañ dindan an anv **Smith & Wesson .38 Hand Ejector Model of 1899** gant an arme stadunanat e 1899. Kambret e oa ar stumm kentañ-mañ e .38 Long Colt. Betek-neuze e veze produet revolverioù dezhe ur ganol da wintañ gant Smith & Wesson, met abalamour da gresk galloud ar munisionoù e rankas an embregerezh sevel armoù dezhe un daboulin hag a winte war ar c'hostez. Goude klemmoù a-berzh ar soudarded e voe kinniget buan gant ar merk ur stumm galloudusoc'h kambret e .38 Special. Hemañ eo bet an hini implijetañ e istor ar Model 10.

E 1905 e voe adanvet ar revolver **Smith & Wesson M&P** (evit **Military & Police**). Servijout a reas kalz e-pad ar Brezel-bed Kentañ, ha poblek e teuas da vezañ e-touez ar boliserien goude ar brezel. Da vare an Eil Brezel-bed e voe pourveziet ouzhpenn 590.000 skouerenn eus an arm, anvet neuze **Victory Model**, d'ar gevredidi. E 1957 e choazas Smith & Wesson reiñ niveroù d'o armoù, ha **Model 10** e voe adanvet ar revolver. Poblek-tre e voe an arm e polisoù ar bed betek dibenn an XX kantved ha donedigezh ar pistolennoù damaotomatek. Meur a gemmoù bihan a voe degaset d'an arm a-hed ar c'hantved, met chom a reas heñvel dre vras. Paouez a reas e broduiñ e 2010 a-raok adkregiñ e 2012, betek hiziv.

## Liammoù diavaez
*  Ar Model 10 war lec'hienn Smith & Wesson

## Daveennoù
Hylacola

***Hylacola*** a zo ur genad e rummatadur an evned, krouet e 1843 gant ar skiantour saoz John Gould (1804-1881).

## Spesadoù hag an isspesadoù anezhe
Daou spesad a ya d'ober ar genad :
* *[[Hylacola cauta]]*
** *H. c. *'cauta**', *halmaturina*, *macrorhyncha* ha *whitlocki*,
* *[[Hylacola pyrrhopygia]]*
** *H. p. parkeri*, *pedleri* ha *pyrrhopygia*.

O c'havout a reer en Aostralia e-lec'h m'emaint brosezat.

## Liammoù diavaez

## Notennoù ha daveennoù
IMI Galil

Ar **Galil** zo ur fuzuilh-arsailh israelat kambret e 5,56 × 45 mm, krouet e deroù ar bloavezhioù 1970. Unan eus armoù hiniennel standart arme Israel eo bet betek deroù ar XXI kantved.
## Istor ha deskrivadur

Er bloavezhioù 1960 e rae Tsahal gant fuzuilhoù FN FAL kambret e 7,62 × 51 mm. E-pad emgannoù ar Brezel C'hwec'h Devezh e 1967 e voe remerket ne oa ket fiziapl atav ar FAL en emgannoù en dezerzh, ouzhpenn dezhi bezañ ponner a-walc'h. Divizet e voe implijout fuzuilhoù-arsailh nevez. An AK-47 tapet war an tachennoù-emgann digant soudarded egipsian a ziskouezas bezañ mat, met fellet a rae d'an Israeliz ober gant ar c'halibr 5,56 × 45 mm.

Yisrael Galili, ijinour en IMI, a ginnigas ur fuzuilh-arsailh nevez, hag a voe choazet gant an arme goude bezañ keñveriet gant fuzuilhoù all evel an M16 stadunanat. Anvet e voe Galil diwar anv e grouer, ha lakaet er servij e 1973. A. Ur stumm gwellaet eus an AK-47 e oa, dezhañ ul lamm plegus hag ur c'houch reolius etre 300 ha 500 metr. Ul loc'henn da zibab ar mod tennañ (aotomatek pe damaotomatek) a voe ouzhpennet ouzh e du kleiz.

### Stummoù disheñvel
* **AR** : stumm orin e 5,56 mm
* **ARM** : heñvel ouzh un AR, dezhi un daoubez gouest da droc'hañ orjal dreinek ivez, un dornikell-dougen hag un distoufer dindan he c'hanol
* **SAR** : stumm berroc'h e ganol evit ar soudarded e-bourzh kirri pe tankoù
* **MAR** : stumm berr-kenañ
* **Galatz** : fuzuilh-resisted kambret e 7,62 mm NATO
Ar rummad Galil ACE, savet adalek ar bloavezhioù 2000, zo deveret eus ar Galil.

## Implijerien
Adalek mae 1973 e voe choazet ar Galil gant Tsahal, met ne voe ket pourveziet d'an holl soudarded dre ma resevas Israel kalz skouerennoù eus an M16 er bloavezhioù 1960 hag e deroù ar bloavezhioù 1970. An Tavor a gemeras he flas adalek ar bloavezhioù 2000. Ar Galil a voe gwerzhet da vroioù all evel Kolombia (e 7,62 mm) pe produet dindan aotre gant broioù evel Suafrika, pe Ukraina dindan an anv Fort-301.

## Daveennoù
Timbroù Las Bela

Ur Stad-priñselezh e oa Las Bela en Indez Breizh-Veur. Un tiriad eus Balouchistan eo e Stad Pakistan abaoe 1947.

Ur c'houblad timbroù a voe moullet dindan anv Las Bela e 1897-1898 ha 1901. Ne oa mui aotreet o implij adalek 1907. Betek 1947 e veze implijet timbroù Indez Breizh-Veur, ha re bPakistan war-lerc'h.

## Pennad kar
* Timbroù Pakistan
Origma

***Origma*** a zo ur genad e rummatadur an evned, krouet e 1838 gant ar skiantour saoz John Gould (1804-1881).

## Spesadoù hag an isspesadoù anezhe
Tri spesad a ya d'ober ar genad :
* *[[Origma murina]]*
** *O. r. capitalis*, *monacha*, ***murina*** ha *pallida*,
* *[[Origma robusta]]*
** *O. r. bastille*, *deficiens*, *diamondi*, *peninsularis*, ***robusta*** ha *sanfordi*,
* *[[Origma solitaria]]*.

O c'havout a reer en Aostralia (*O. solitaria*) ha Ginea Nevez (*O. murina* ha *robusta*).

## Rummatadur
Renket e veze an daou spesad *murina* ha *robusta* er genad *[[Crateroscelis]]* kent.

## Liammoù diavaez

## Notennoù ha daveennoù
Jean-Marie Cessou

**Jean-Marie Cessou**, ganet d'an 12 a viz Kerzu 1884 e Kemper ha marvet d'an 3 a viz Meurzh 1945 e Lomé (Togo, Afrika ar C'hornaoueg C'hall), a oa ur misioner breizhat, ezel eus Kevredigezh ar Misionoù Afrikan, bet vikel abostolek en Togo.

## Buhez
Ganet e voe e Breizh en un tammig tiegezh, ha studier e voe gant Breudeur Kelennadurezh Kristen er skol-vamm e Ploermael, goude-se e reas e studioù eil derez e skol abostolek Misionoù Afrikan Pont-Rousseau e bannlev Naoned. Kenderc'hel a reas gant e studioù e kloerdi bras ar Misionoù Afrikan e Lyon ha goude e Kaero. Speredek e oa. Paket e oa gant ur besteoderezh bras. Kemer a rae Sant Paol evel ur skouer misioner. E c'houestloù a reas d'an 20 a viz Ebrel 1908.
Badalenn

Ur **vadalenn** zo un arm gwenn berr, daoudroc'h, hiroc'h evit ur goustilh. Gellet a rae servijout evel arm-skoazell war tachennoù emgann ar Grennamzer, pe evel arm-difenn gant siviled 'zo, pa oa aes da guzhat dindan dilhad. Er bed ar chase e c'hall bezañ graet ganti evit peurlazhañ ul loen gloazet.
Goustilh

Ur **goustilh** zo un arm gwenn daoudroc'h, berroc'h evit ur vadalenn. Anavezet eo e implij abaoe an Neolitik.


Celtic dagger, scabbard and buckle.JPG|Ur goustilh kelt
Schweizerdolch ca 1450 bis 1550.jpg|Ur goustilh suis eus deroù ar 
Winchester Riot Knife.jpg|Goustilh saoz Winchester Riot gant ur gouhin
Aethomyias

***Aethomyias*** a zo ur genad e rummatadur an evned, krouet e 1879 gant al loenoniour saoz Richard Bowdler Sharpe (1847-1909).

## Spesadoù hag an isspesadoù anezhe
C'hwec'h spesad a ya d'ober ar genad :
* *[[Aethomyias arfakianus]]*,
* *[[Aethomyias nigrorufus]]*,
* *[[Aethomyias papuensis]]*
** *A. p. buergersi*, *meeki* ha ***papuensis***,
* *[[Aethomyias perspicillatus]]*,
* *[[Aethomyias rufescens]]*,
* *[[Aethomyias spilodera]]*
** *A. s. aruensis*, *ferrugineus*, *granti*, *guttatus* ha ***spilodera***.

O c'havout a reer holl e Ginea Nevez.

## Rummatadur
Renket e veze ar spesadoù *nigrorufus* er genad *[[Crateroscelis]]* hag *arfakianus*, *papuensis*, *perspicillatus*, *rufescens* ha *spilodera* er genad *[[Sericornis]]* kent.

## Liammoù diavaez

## Notennoù ha daveennoù
Thomas Plunket

**Thomas Plunket**, bet ganet e 1785 ha marvet e 1839 (pe 1851/1852 hervez ar mammennoù) e Colchester (Essex), a oa ur soudard iwerzhonat er British Army, ezel eus ar 95vet rejimant fuzuilherien. Servijet en doa e-kerzh Brezel Dizalc'hiezh Spagn ha goude-se e Kampagn Belgia e 1815.

Chomet eo brudet goude bezañ lazhet ar jeneral gall Auguste François-Marie de Colbert-Chabanais e Cacabelos (Kastilha ha León, Spagn) d'an 3 a viz Genver 1809, gant un tenn fuzuilh Baker, ha goude-se e oa deuet a-benn da lazhañ e skoazeller-kamp, Latour-Maubourg, a oa o klask sikour ar jeneral gloazet.

## Pennadoù kar

* Emgann Cacabelos

## Daveennoù
Neosericornis

***Neosericornis*** a zo ur genad e rummatadur an evned, bet krouet e 1912 gant an evnoniour amatour aostralian Gregory Mathews (1876-1949).

## Spesadoù hag an isspesadoù anezhe
N'eus nemet ur spesad golvaneged (brosezat e reter Aostralia) er genad-mañ : *[[Neosericornis citreogularis]]*, tri isspesad — *N. c. cairnsi*, ***citreogularis*** hag *intermedius* — dezhañ.

## Notennoù ha daveennoù
Revolver d'ordonnance modèle 1873

Ar **revolver d'ordonnance modèle 1873**, anvet ivez **Chalmot-Delvigne** diwar anvioù e ijinourien, a voe revolver standart an arme c'hall eus 1873 betek ar bloavezhioù 1890, pa voe kemeret e blas gant ar revolver Modèle 1892. Servijout a reas e gwirionez betek an Eil Brezel-bed e strolladoù 'zo eus an arme. Produet e veze gant ar Manufacture d'Armes de Saint-Étienne.

## Istor ha teknik
Goude ar brezel kollet a-enep Prusia (1870-1871) e tivizas Frañs reneveziñ hec'h armoù standart. Goude amprouennoù e 1871-1872 e voe choazet e miz C'hwevrer 1873 ur revolver savet e Belgia gant an embregerezh Pirlot Frères hag ijinet gant Jean Chamelot hag Henri-Gustave Delvigne. Ur blatinenn un-ober ha daou-ober en doa, hag un daboulin ennañ kambroù evit 6 kartouchenn poultr du er c'halibr 11 mm. 

Ouzhpenn 388.000 skouerenn eus an arm a voe produet etre 1873 ha 1886 gant ar MAS e Saint-Étienne. Daou adstumm nes a gaver : 

* ar **1873 M**, urzhiet da 13.188 skouerenn gant ar Morlu e 1877, kambret evit ar munision 12 mm implijet gantañ.
* ar **1874**, ur stumm skañvaet ha berroc'h evit an ofiserien.

## Implij
Brudet e oa an arm evit bezañ fiziapl ha savet mat, met mankout a rae galloud d'e vunision 11 mm. Ur mouchouer kelenn (niverenn 1bis) a voe savet evit deskiñ ar soudarded war e zornata hag e gempenn, Daoust dezhañ bezañ kemeret e blas en arme c'hall adalek 1892 gant ur revolver all, ar Modèle 1873 a chomas implijet e-pad ar Brezel-bed Kentañ. Daoust d'e gartouchenn giz-kozh hag abalamour d'ar mank a armoù e voe roet da soudarded 'zo er c'hanolierezh hag er pourveziñ e 1940 c'hoazh. Goude an Eil Brezel-bed e servijas c'hoazh e trevadennoù Frañs 'zo hag e servijoù gall evel an *Eaux et Forêts* er bloavezhioù 1950.

## Levrlennadur
*  BASTIÉ Jean-Pierre, *Le revolver Chamelot-Delvigne*, Crépin-Leblond, 2018, 268 p., ISBN 9782703004424

## Liammoù diavaez
*  *[https://www.revolver1873.fr/ Le Revolver d'ordonnance Français modèle 1873]*, ul lec'hienn savet gant ar Gall Quentin Jaubert war an arm hag e stummoù deveret

## Daveennoù
2025

**Diwar-benn bloavezh *'2025*' an [[deiziadur gregorian]] eo ar bajenn-mañ.*

## Deiziadurioù all
Klotañ a ra bloavezh 2025 an deiziadur gregorian gant ar bloavezhioù-mañ :
* Deiziadur hebraek : 5785 / 5786
* Deiziadur muzulman : 1446 / 1447
* Deiziadur pers : 1403 / 1404
* Deiziadur hindouek : 1946 / 1947 
* Deiziadur sinaat : 4722 / 4723 

## Darvoudoù tremenet pe diawelet
Pachycare

***Pachycare*** a zo ur genad e rummatadur an evned, bet krouet e 1876 gant ar skiantour saoz John Gould (1804-1881).

## Spesadoù hag an isspesadoù anezhe
N'eus nemet ur spesad golvaneged (brosezat e Ginea Nevez) er genad-mañ : *[[Pachycare flavogriseum]]*, pevar isspesad — *P. f. *'flavogriseum**', *lecroyae*, *subaurantium* ha *subpallidum* — dezhañ.

## Notennoù ha daveennoù
Oreoscopus

***Oreoscopus*** a zo ur genad e rummatadur an evned, bet krouet e 1905 gant an evnoniour aostralian Alfred John North (1855-1917).

## Spesadoù
N'eus nemet ur spesad golvaneged er genad-mañ : *[[Oreoscopus gutturalis]]*.

## Notennoù ha daveennoù
LitRPG

**LitRPG** pe **GameLit**, berradur eus an droienn saoznek **Literary Role Playing Game** (brezhoneg: c'hoari rol lennegel) zo un doare-lennegezh kemmesk etre c'hoarioù video rol gant lodennoù eus al lennegezh skiant-faltazi pe moliac'h. Krog e oad da implij an droienn e 2013. El LitRPG ez eus lodennoù c'hoari, a ya d'ober diazez an istor, ha statistikoù RPG (da skouer an nerzh, speredegezh, an nerzh tagañ pe difenn) zo ul lodenn a bouez eus arnod al lennerien.  Dre-se eo disheñvel diouzh oberennoù liammet ouzh bed ar c'hoarioù roll, evel ar re a dremen en hollved *[[Dungeons & Dragons]]*; pe levrioù hag a zo c'hoarioù, evel ar re "choaz-da-avantur" evel ar re doare *[[Fighting Fantasy]]*; pe c'hoarioù a vez taolennet, evel er MUD pe faltazi etreoberiat. Da gustum, an dudenn bennañ el Lennegezh RPG a oar emañ en ur bed c'hoari pe liammet ouzh ur bed c'hoari ha klask a ra uhelaat e statistikoù evit mont war-raok.
## Istor
Ar soñj da vezañ e-barzh ur c'hoari video n'eo ket nevez. Andre Norton gant *[[Quag Keep]]* (1978) a ro tro da vont e bed tudennoù ar c'hoari *[[Dungeons & Dragons|D&D]]*. Larry Niven ha Steven Barnes gant *[[Dream Park]]* (1981) a sav ur bed gant un doare LARP evel un abadenn skinwel gwirion en dazont (2051). Gant kresk an MMORPGs er bloavezhioù 1990 e oa deuet war-wel romantoù skiant-faltazi a dremene e bedoù c'hoarioù-video evel hollved. Ar re gentañ a oa bet *[[Killobyte]]* gant Piers Anthony embannet e 1993, tetralogiezh Tad Williams eus 1996–2004 anvet *[[Otherland]]*, *[[Epic (Kostick novel)|Epic]] gant [[Conor Kostick]] e 2004 * hag *[[Halting State]]* gant Charles Stross embannet e 2007. E Taiwan, ar c'hentañ romant a oa bet gant Yu Wo hag anvet *½ Priñs* (½ 王子 Èrfēnzhīyī Wángzǐ), hag embannet e miz Here 2004.

## Notennoù ha daveennnoù
Furiosa: A Mad Max Saga

**Ur bajenn [[Mad Max (disheñvelout)]] zo ivez*.
***Furiosa: A Mad Max Saga*** zo ur film goude Apokalips hag ur film birvidik embannet e 2024, sevenet ha produet gant George Miller, hag en deus skrivet ar senario asambles gant Nico Lathouris. Ar pempvet film eo er frañchiz *[[Mad Max (frañchiz)|Mad Max]]*, hag ar c'hentañ hini n'eo ket Max Rockatansky e dudenn bennañ. Ar film a zo ur spinoff prequel da *[[Mad Max: Fury Road]]* (2015) ha d'an istor mammenn evit an dudenn eus *Fury Road* Furiosa, c'hoariet gant an aktourezed Anya Taylor-Joy hag Alyla Browne. An darvoudoù a dremen er bloavezhioù a-raok re *Fury Road*. Er film e heulier an dudenn bennañ Furiosa e-pad 10 vloaz, adalek ma vez skrapet gant nerzhioù ar penn brezel Dementus (Chris Hemsworth) betek tizhout ar renk a Imperator. Tom Burke a c'hoari ar Praetorian Jack, ur penn soudard a zeuio da vezañ kamalad Furiosa. Adwelet a reer un toullad aktourien eus *Fury Road* e rolloù a-eil, evel John Howard, Nathan Jones hag Angus Sampson. Ar film a grog en ur baradoz glas en ur bed dazontel solarpunk met buan e tremener d'ur bed dieselpunk hengounel evel er peurrest eus ar frañchiz.

## Daveennoù
Simant

Ar **simant** zo ur sonner implijet evit sevel daroù, morterioù pe induioù. Kaletaat a ra goude bezañ mesket gant traezh ha dour. Unan eus aozennoù ar betoñs eo ivez pa vez ouzhpennet grouan dezhañ. Stumm poultr a zo dezhañ. Graet e vez ar simant gant maen-raz ha douar-pri poazhet.
Nay (Pireneoù-Atlantel)

Nay, **Nai** en okitaneg, zo ur gumun e departamant ar Pireneoù-Atlantel hag er rannvro Akitania-Nevez, e mervent Bro-C'hall.

## Notennoù ha daveennoù
Acanthornis

***Acanthornis*** a zo ur genad e rummatadur an evned, bet krouet e 1887 gant an evnoniour hag ofiser aostralian William Vincent Legge (1841-1912).

## Spesadoù hag an isspesadoù anezhe
N'eus nemet ur spesad golvaneged er genad-mañ : *[[Acanthornis magna]]*, daou isspesad — *A. m. greeniana* ha ***magna*** — dezhañ.

## Notennoù ha daveennoù
Nikolai Nikoulin

**Nikolai Nikolaievitch Nikoulin** (rusianeg : Николай Николаевич Никулин), bet ganet e Pogorelka (Gouarnamant Yaroslavl, RSKS Rusia) d'ar 7 a viz Ebrel 1923 ha marvet d'an 19 a viz Meurzh 2009 e Sant-Petersbourg (Rusia), a oa ur c'helenner rusian war Istor an Arzoù. Ispisializet e oa war al livadurioù alaman hag izelvroat eus ar XV d'an XVIII kantved. Bet eo mirour e mirdi ar Peniti e Sant-Petersbourg. Ouzhpenn e bed an arzoù eo brudet a-drugarez d'e vemorioù embannet e 2007, ma konte enne e vuhez soudard da vare an Eil-Brezel-bed en ur mod eeun ha kriz.

## Buhez
E 1941, ha-eñ 18 vloaz, e voe kaset Nikolai Nikoulin da Leningrad (Sant-Petersbourg hiziv) da vezañ desket evit bezañ oberataer radio en Arme Ruz. E miz Gouere e voe kaset d'an emgannoù. Goude bezañ bet lakaet da vont er-maez eus seziz Leningrad e voe rollet en droadegiezh hag er c'hanolierezh soviedel. Chom a reas tost da bevar bloaz en Arme Ruz, en ur gemer perzh e dieubidigezh Varsovia hag e Emgann Berlin betek miz Ebrel 1945. Serjant e oa e fin an emgannoù. Peder gwech e voe gloazet war an talbenn. E dibenn 1945 e voe kaset d'ar gêr evel muturniad brezel. Diwar-neuze e kasas studioù e Skol-Veur Istor Sant-Petersbourg, e-lec'h ma tapas un dezenn doktorelezh war Pieter Brueghel gozh e 1950.

Eus 1949 betek e varv e labouras e mirdi ar Peniti er memes kêr. Kregiñ a reas evel heñcher a-raok bezañ anvet da virour departamant Arzoù ar Reter evit an Izelvroioù hag Alamagn e 1991. Kelenn a reas e skol-veur Arzoù-Kaer Leningrad, ha skrivañ a reas war-dro 200 pennad pe katalog war e zanvez. Unan eus an dud arbennikañ war livadurioù alaman hag izelvroat fin ar Grennamzer hag an Azginivelezh e oa e Rusia. E deroù ar bloavezhioù 1970 e skrivas e vemorioù-brezel evitañ e-unan, evel un derapiezh d'an darvoudoù euzhus en doa bevet war an talbenn. Adalek ar bloavezhioù 1990 e kemeras perzh e furchadegoù evit adkavout korfoù soudarded marv en emgannoù, ha kenlabourat a reas gant strolladoù soudarded bet hag a glaske brudañ ar peoc'h hag ar vignoniezh etre ar pobloù. Dre-se e kejas gant soudarded bet er Wehrmacht. Testenioù lod anezhe zo bet ouzhpennet e memorioù brezel Nikoulin. Diembann e oant chomet da vare an Unaniezh Soviedel, pa ziskouezent perzhioù euzhus eus an Arme Ruz da vare ar brezel. E 2007, diwar c'houlenn e familh, e voent embannet gant Mirdi ar Peniti. Berzh a rejont abalamour d'an testenioù neptu soudarded war ar mare-se bezañ ral e Rusia. Troet e voent e meur a yezh. Mervel a reas Nikolai Nikoulin e Sant-Petersbourg e 2009.

## Medalennoù
* Urzh ar Steredenn Ruz
* Urzh ar Brezel Brogarour Meur (klas kentañ)
* Div vedalenn evit "oberoù kalonek"
* Medalennoù evit Difenn Leningrad, Dieubidigezh Varsovia ha Trec'h Berlin

## Pennadoù kar
* Oberiadur Barbarossa
* Seziz Leningrad
* Emgann Berlin

## Oberenn
*  *Les carnets de guerre de Nikolaï Nikouline*, Les Arènes, stumm gallek embannet evit ar wech kentañ e 2019, 384 p., ISBN 9782711200177

## Daveennoù
* *L'auteur* in *Les carnets de guerre de Nikolaï Nikouline*, Les Arènes, 2024, pp. 385-387, ISBN 9782711200177
Conta'm

**Conta'm** zo ur gevredigezh okitanek staliet e Nay er Pireneoù-Atlantel, arbennikaet war an advouezhiañ a-vicher en okitaneg abaoe 2010.

Advouezhiet e vez dreist-holl tresadennoù-bev, filmoù hag heuliadennoù, ha labourat a ra Conta'm asambles gant Dizale, ar gevredigezh a-vicher war an advouezhiañ e brezhoneg.

Skignet e vez ar videoioù er salioù sinema pe war lec'hienn ar chadenn skinwel Òc Tele. Lod a vez embannet war-lerc'h e DVD, pe lakaet enlinenn war **ÒCVOD**, al lec'hienn VOD da baeañ embannet gant Conta'm.

## Liammoù diavaez
* Lec'hienn ofisiel
* Lec'hienn ÒCVOD

## Daveennoù
Anv ar rozenn (film)

***Anv ar rozenn*** a zo ur film istorel kenbroduet etre Bro-C'hall, Italia ha Bro Alamagn, sevenet gant Jean-Jacques Annaud, deuet er-maez e 1986. Azasaet eo bet ar film diwar ar romant skrivet gant Umberto Eco e 1960, kontañ a ra istor ur manac'h, Guillaume de Baskerville, o kas da benn un enklask e-barzh ur manati evit kompren abalamour da betra ez eus menec'h o vervel.

Ar film en deus gounezet *Cesar* ar gwellañ film estren e 1987, ha resevet ez eus bet gantañ meur a briz e festivalioù all : gwellañ aktour (Sean Connery) er Deutscher Filmpreis e 1987 hag er BAFTA Awards e 1988, gwellañ pintañ ha kinklañ, gwellañ skeudenn ha gwellañ renañ arzel.

## Istor
E 1327, en un abati ‘mod sant Benead, ez eus menec’h o vont diwar wel. Guillaume de Baskerville, ur Frañsezad, gant skoazell Adso von Melk, a zo war an enklask.

## Evezhiadennoù
Advouezhiet e oa bet ar film e brezhoneg e 2024 gant Dizale ha skignet war Brezhoweb gant istitloù e brezhoneg hag e galleg.

## Fichenn deknikel
* Sevener : Jean-Jacques Annaud
* Skrid-aozañ : Gérard Brach, Alain Godard, Andrew Birkin hag Howard Franklin, diazezet war romant Umberto Eco
* Ti-produiñ : Les Films Ariane, FR3 Films Production, Cristaldifilm, Neue Constantin
* Kevredad dasparzhañ : Acteurs Auteurs Associés, 20th Century Fox, Constantin Film
* Sonerezh : James Horner,
* Komedianed vrudetañ : Sean Connery, Christian Slater, Helmut Qualtinger, Elya Baskin, Michael Lonsdale
* Padelezh : 131 munutenn,
* Yezhoù orin : saozneg, latin, italianeg
* Deiziad dont er-maez : 17 a viz Kerzu 1986.

## Notennoù ha daveennoù


## Liammoù diavaez
*  ''Anv ar rozenn'' war IMDb
Anya Taylor-Joy

**Anya-Josephine Marie Taylor-Joy**; ganet d'ar 16 a viz Ebrel 1996, zo un aktourez. Taylor-Joy a zo breizhveuriat ha stadunanat ; ganet eo-hi e Miami d'un tad a orin arc'hantinat-saoz ha d'ur vamm saoz-spagnol. Desavet eo bet en Arc'hantina hag er Rouantelezh-Unanet. Mammennoù enebet a zo evit ar pezh a sell he broadelezh en Arc'hantina, hep bezañ sur eo hi gant ur vroadelezh eus ar vro pe enbroadez dibad lezennel hep broadelezh. Ganet e Miami, desavet eo bet goude-se e Buenos Aires ha goude-se e Londrez. Kuitaet he devoa ar skol d'an oad a 16 vloaz evit kenderc'hel gant he micher aktourez. 

Goude un heuliad rolloù bihan evit ar skinwel eo deuet a-benn da vezañ brudet dre he roll er film spont *[[The Witch (film, 2015)|The Witch]]* (2015). Kendalc'het he deus goude-se gant rolloù e filmoù spont all evel *[[Split (film stadunanat 2016)|Split]]* (2016) hag an hini da-heul ''Glass'' (2019), ar film fent du *[[Thoroughbreds (film, 2017m)|Thoroughbreds]]* (2017), hag ar stirad skinwel polis ha drama *[[Peaky Blinders (stirad skinwel)|Peaky Blinders]]* (2019–2022).

Dreistbrudet eo bet e 2024 gant ar roll pennañ an Imperator Furiosa er film apokaleptek .

## Notennoù ha daveennoù
Orelsan

**Aurélien Cotentin**, pe **Orelsan** (/ɔʁɛlˈsan/) diouzh e anv arzour, a oa bet ganet en Alençon (Orne) d'ar 1 a viz Eost 1982. Rapour, kanour ha sonaozour eo da gentañ-penn, daoust m'en deus labouret ivez evel aktour, sevenour filmoù ha senarioour.

Dre Internet e oa bet anavezet da gentañ, gant ar c'hanaouennoù *Saint-Valentin* ha *Changement* en doa embannet e 2008 war e bajenn Myspace. E-giz-se e kavas ul label evit produiñ e albom kentañ, *Perdu d'avance*, embannet e 2009. Hennezh a yeas da « bladenn aour », daoust d'ar reuz en doa sachet Orelsan war e chouk abalamour d'ar ganaouenn *Sale Pute*. E 2011 e teuas e eil albom er-maez, *Le Chant des Sirènes* e anv. Berzh bras a reas ar bladenn-se, pelloc'h evit e bed ar sonerezh rap. Testennoù Orelsan ha sonioù e broduer Skread zo plijet da galz a dud, d'an dud a vicher (div Victoire de la Musique) koulz d'an dud ordin (« pladenn blatin » dre ziv wech). Da c'houde e savas Orelsan un daouad asambles gant e vignon Gringe : Casseurs Flowters eo anv ar strollad, a savas ur bladenn e 2013 hag ur film (*Comment c'est loin*) e 2015. E-pad bloaz o deus c'hoariet ivez en heuliad sketchoù berr *Bloqués* produet ha skignet gant ar chadenn skinwel Canal +. E 2017 e adstagas Orelsan gant ar sonerezh : e drede albom *La fête est finie* a zeuas er-maez en diskar-amzer, brudet da gomañs gant ar ganaouenn *Basique*. Kreskiñ a reas ar berzh hag ar brud ur wech ouzhpenn : teir Victoire de la Musique a yeas gant ar bladenn-se. Daoust ma oa bet Orelsan en entremar e-pad pell e tivizas sevel ur pevare albom a-benn ar fin : *Civilisation*, embannet e 2021 da-heul ar single *L'Odeur de l'Essence*. Dindan 5 miz ez eas da « pladenn blatin », ar pezh na oa c'hoarvezet biskoazh e Frañs. Teir Victoire de la Musique en doa resevet bloaz war-lerc'h : gant Alain Bashung ha Matthieu Chedid eo an arzour priziet ar muiañ da-geñver al lid-se, gant 12 Victoires en holl.
155vet Brigadenn Mekanikaet (Ukraina)

Ar **155vet Brigadenn Mekanikaet** (ukraineg: *155 окрема механізована бригада*) zo ur vrigadenn eus Tirlu Ukraina savet e 2024.
## Istor
Ar 155vet Brigadenn Mekanikaet a zo bet savet e 2024 evel lodenn eus ar steuñv brasaat nerzhioù Tirlu Ukraina dre grouiñ nav brigadenn ouzhpenn. Ar striv-se, embannet gant ar C'homandant Oleksandr Pavliuk, a oa liammet ouzh ar brezel etre Ukraina ha Rusia. Ar vrigadenn a zo lesanvet  "Anna Kyiv" a-ziwar anv ar briñsez a oa bet o timeziñ gant ar roue gall Herri Iañ en Iliz-veur Reims, ha deuet da vezañ rouanez Bro-C'hall etre 1051 ha 1060.

En ur pennad kazetenn embannet d'an 31 a viz Kerzu 2024, Butusov en doa embannet e oa bet kroget gant un enklask gant Burev Stad an Enklask war ar vrigadenn. 1700 soudard a-ziwar un hollad 4500 eus ar vrigadenn o deus dizertet, 50 anezho e Bro-C'hall, ar re all a-raok erruout war an talbenn.. Ar re all kaset da b-Pokrovsk a zo bet flastret goude un nebeud devezhioù stourm. An disoc'h a zo bet strewiñ ar soudarded o doa dreistbevet en unvezioù all evit stankañ an toulloù. Unan eus displegadennoù riñsadenn ar vrigadenn etre an dizertourien hag ar c'holloù er stourm a zo eo bet skrapet ul lod bras eus ar soudarded dre straedoù Ukraina ha rediet da emezeliñ.

## Daveennoù
Philippe Katerine

Philippe Blanchard, pe **Philippe Katerine** diouzh e anv arzour, a oa bet ganet e Thouars (Deux-Sèvres) d'an 8 a viz Kerzu 1968. Evel kaner eo bet anavezet da gentañ gant ur stil dibar dezhañ, abalamour d'an testennoù dreist-holl, ma tiskouez bezañ trelatet, enkrezet, droch ha farsus war un dro. Pa veze liv ar bossa nova gant e oberennoù kentañ en deus aozet muioc'h-mui a ganaouennoù rock hag elektro. E 2006 e tapas brud gant ar ganaouenn *Louxor* hag an diskan anezhi :  « *Et je coupe le son..., et je remets le son !* ». Un aktour eo Philippe Katerine ivez : rolloù bras pe vrasoc'h en deus c'hoariet, evel da skouer e *[[Gainsbourg, vie héroïque (film, 2010)|Gainsbourg, vie héroïque]]* e 2010 pe *[[Le Grand Bain (film, 2019)|Le Grand Bain]]* e 2019. E 2024 e oa bet gwelet en un daolenn eus lid-zigeriñ ar C'hoarioù olimpek e Pariz.
Gringe

Guillaume Tranchant, pe **Gringe** diouzh e anv arzour (distaget: [ɡʁɛ̃ʒ]), zo ur rapour, un aktor hag ur skrivagner gall hag a oa bet ganet e Poitiers (Vienne) d'an 20 a viz C'hwevrer 1980. Ezel eus an daouad Casseurs Flowters eo bet gant e vignon Orelsan. Asambles gantañ en deus c'hoariet ivez er film *Comment c'est loin* hag en heuliad skinwel *Bloqués*. Div bladenn en deus savet Gringe e-unan : *Enfant lune* embannet e 2018 hag *Hypersensible* e 2024. Ur levr en deus skrivet diwar-benn eñ hag e vreur, a zo klañv gant ar skizofreniezh : *Ensemble, on aboie en silence*, deuet er-maez e 2020.
Calamonastides

***Calamonastides*** a zo ur genad e rummatadur an evned, bet krouet e 1940 gant an daou loenoniour saoz Claude Henry Baxter Grant (1878–1958) ha Cyril Mackworth-Praed (1891–1974).

## Spesadoù hag an isspesadoù anezhe
N'eus nemet ur spesad golvaneged er genad-mañ : *[[Calamonastides gracilirostris]]*, daou isspesad — *C. g. bensoni* ha ***gracilirostris*** — dezhañ.

## Notennoù ha daveennoù
Corypha (evned)

***Corypha*** a zo ur genad e rummatadur an evned, krouet e 1840 gant al loenoniour saoz George Robert Gray (1808-1872).

## Spesadoù hag an [[isspesad]]où anezhe
Unnek spesad alc'hwedered a ya d'ober ar genad :
* *[[Corypha africana]]*
** *C. a. *'africana***, ''chapini'', ''ghansiensis'', ''gomesi'', ''grisescens'', ''isolata'', ''occidentalis'', ''pallida'', ''ruwenzoria'', ''transvaalensis'' ha ''tropicalis'',
* ''[[Corypha apiata]]''
** ''C. a. '''apiata*** ha *marjoriae*,
* *[[Corypha athi]]*
** *C. a. *'athi*** ha ''harterti'',
* ''[[Corypha fasciolata]]''
** ''C. f. damarensis'', ***fasciolata***, ''jappi'', ''nata'' ha ''reynoldsi'',
* ''[[Corypha hypermetra]]''
** ''C. h. gallarum'' ha ***hypermetra***,
* ''[[Corypha kabalii]]''
** ''C. k. irwini'', ***kabalii*** ha ''malbranti'',
* ''[[Corypha kidepoensis]]''
** ''C. k. kathangorensis'' ha ***kidepoensis***,
* ''[[Corypha kurrae]]''
** ''C. k. bamendae'', ''batesi'', ''henrici'', ***kurrae*** ha ''stresemanni'',
* ''[[Corypha nigrescens]]''
** ''C. n. '''nigrescens*** ha *nyikae*,
* *[[Corypha sharpii]]*,
* *[[Corypha somalica]]*
** *C. s. ashi* ha ***somalica***.
C'hwec'h isspesad ha tregont (36) en holl, brosezat en Afrika an holl anezhe.

## Rummatadur
Renket e veze an holl spesadoù er genad *[[Mirafra]]* kent, evel spesadoù penn-da-benn (*Mirafra africana*, *apiata*, *fasciolata*, *hypermetra* ha *somalica*) pe isspesadoù (*Mirana africana athi*, *kabalii*, *kurrae*, *nigrescens*, *sharpii*, *Mirafra hypermetra kidepoensis*).

## Notennoù ha daveennoù
Arme Emsavet Ukrainat

An **Arme Emsavet Ukrainat** (ukraineg: *Українська повстанська армія, УПА*, *Ukrayinska Povstanska Armiya*, berraet en *AEU*) a oa un aozadur damsoudardel ha partizaned broadelourien ukrainat savet gant Aozadur ar Vroadelourien Ukrainat d'ar 14 a viz Here 1942. E-kerzh an Eil Brezel-bed e oa bet o kenlabourat gant an Alamagn Nazi. Goude-se e oa troet a-enep an nazied gant ur stourm guerilla, a-enep an Unvaniezh Soviedel goude-se ivez hag enebet ivez ouzh Gouarnamant Kuzh Polonia ha Komunourien Polonia. Kiriek eo da dorfedoù lies evel Lazhadegoù Poloniz en Volhynia ha Reter Galitsia, a zo anavezet evel ur gouennlazh gant Polonia.
## Notennoù ha daveennoù
Pogromoù Lviv (1941)

**Pogromoù Lviv** a vez graet eus un hollad pogromoù ha lazhadegoù yuzevien etre miz Even ha Gouhere 1941 e kêr Lwów e Reter Polonia/Kornôg Ukraina (hiziv Lviv, en Ukraina). Al lazhadegoù a oa bet sevenet gant broadelourien ukrainat (dreist-holl re Aozadur ar Vroadelourien Ukrainat), unvezioù lazhañ alaman (*[[Einsatzgruppen]]*), ha poblañsoù trevour kêr etre an 30 a viz Even hag an 2 a viz Gouhere, ha goude-se etre ar 25 hag an 29 a viz Gouhere, e-pad Aloubadeg alaman an Unvaniezh Soviedel. Milieroù a yuzevien a voe lazhet er pogromoù ha gant an *Einsatzgruppen*.

Milisianed Ukraina harpet gant trevourien hag un tammig gant Poloniz o devoa taget da gentañ ar yuzevien e-kerzh ar c'hentañ pogrom,  hag a oa bet awenet gant dizoloadenn kantadoù a gorfoù e tri zoull-bac'h eus an NKVD e Lviv, ar re-se o vezañ bet lazhet gant NKVD an Unvaniezh Soviedel. An dud gwelet evel kablus eus an torfedoù a oa bet lakaet da "Volcheviked yuzev" gant ar boblañs. Lazhadegoù ar yuzevien a oa bet da-heul a oa renet gant an nazied evel ul lodenn eus al Loskaberzh e Reter Europa. Dizemglev zo e-touez an istorourien da c'houzout betek pelec'h eo bet ar vroadelourien ukrainat o kemer perzh er pogromoù-se, evel nerzh diazez pe evel harperien nemetken.
## Notennoù ha daveennoù
Carte figurative des pertes successives en hommes de l'armée française dans la campagne de Russie 1812-1813

***Carte figurative des pertes successives en hommes de l'armée française dans la campagne de Russie 1812-1813*** (brezhoneg : *Kartenn c'hrafek kolloù tud an arme c'hall e Kampagn Rusia 1812-1813*) eo anv ur gartenn hag a ziskouez kolloù Arme Veur Napoleon I da vare Kampagn Rusia e 1812.

Savet e oa bet gant ar Gall Charles Joseph Minard (1781-1870) e 1869. Brudet eo evit reiñ c'hwec'h live titouroù war ar memes diell. Anavezet eo ar gartenn ivez evit diskouez buan ha sklaer pegen uhel eo bet kolloù armeoù an Impalaer dindan un nebeud mizioù (war-dro 440.000 soudard marv, prizoniet pe kollet).

Minard.png

## Elfennoù diskouezet
* Hentad an arme c'hall, etre an Niemen ha Moskov ;
* Tu an arme : e gell evit ar mont, e du evit an distro ;
* An niver a soudarded en arme, hervez an unvezioù a zispartie diouti pe a adstage outi, a zo taolennet gant tevder al linenn ;
* Emdroadur an temperadur e-pad an distro, hervez skeul Réaumur.

## Daveennoù
Plocealauda

***Plocealauda*** a zo ur genad e rummatadur an evned, krouet e 2023 gant an evnoniour svedat Per Alström (1961-) hag e genlabourerien.

## Spesadoù hag an [[isspesad]]où anezhe
Pemp spesad alc'hwedered  a ya d'ober ar genad :
* *[[Plocealauda affinis]]*,
* *[[Plocealauda assamica]]*,
* *[[Plocealauda erythrocephala]]*,
* *[[Plocealauda erythroptera]]*,
* *[[Plocealauda microptera]]*.

## Rummatadur
Renket e veze an holl spesadoù er genad *[[Mirafra]]* kent.

## Notennoù ha daveennoù
Ramphocoris

***Ramphocoris*** a zo ur genad e rummatadur an evned, bet krouet (e 1850) gant an evnoniour gall Charles Lucien Bonaparte (1803-1857).

## Spesadoù
N'eus nemet ur spesad alc'hwedered er genad-mañ : *[[Alc'hweder Clot-Bey|Ramphocoris clotbey]]*.

## Notennoù ha daveennoù
2025 e Breizh

## Darvoudoù
* 15 a viz Kerzu : marvet eo an emsaver breton Yannig Baron, bet prezidant Dihun.
* 12 a viz Kerzu : kroget eo manifestadegoù e Breizh a-enep doareoù gouarnamant Bro-C'hall en doare ma vez talet ouzh ar C'hroc'henad nozelek kontammus.
* 4 a viz Kerzu : tennet ez eus bet war dronoù dianav gant fuzuilherien-vor a-us da bazenn an Enez-Hir e Penn-ar-Bed 
* 12 a viz Genver : distrujet eo maner Kernod gant un tan-gwall.
* 26-31 a viz Genver : dour-beuz e Breizh, e departamantoù Il-ha-Gwilen, Liger-Atlantel ha Morbihan
* 24 a viz C'hwevrer : deroù prosez Joël Le Scouarnec e Gwened.
* 24 a viz C'hwevrer : degemeret eo an anv Fañch gant lez-varn an Oriant.
* 1añ a viz Meurzh : dorioù-digor e Skolaj Diwan Beuzid-ar-C'hoadoù, kentañ skolaj Diwan en Il-ha-Gwilen da vezañ digoret e miz Gwengolo 2025.
* 13 a viz Meurzh : he barnadenn he deus embannet Lez-varn velestradurel Roazhon da-heul ur c'hlemm gant Dour ha Stêrioù Breizh a-enep prefed ar Rannvro. Goulenn a ra ouzh ar prefed *"digoll ar gwall deuet diwar saotradur an dourioù gant nitratoù deuet eus ar labour-douar"*.
* 18 a viz Mae : manifestadeg evit ar brezhoneg hag ar skolioù Diwan e Roazhon.
* 30 a viz Here : marv ar c'haner Erik Marchand.

## Sevenadur
* 7 a viz Ebrel: adkavet eo kloastr an Aogustined eus Karaez e Stadoù-Unanet Amerika pa oa aet diwar wel e 1930 .
* 12 a viz Ebrel : marvet eo Henri Morvan, an hini diwezhañ eus ar Vreudeur Morvan.
* 3-5 a viz Mezheven : Gouel ar Mediaoù Keltiek e Tewynblustri (Newquay), e Kerne-Veur.
* 5 a viz Gouhere 2025: ugent vloaz ar gelaouenn « Bretons ».
* 12 a viz Gouere : meurvein Karnag hag ar Mor-Bihan zo lakaet war roll ar Glad bedel gant an UNESCO.
* 6 a viz Gwengolo : Breizh a live e Karaez
## [[:Rummad:Ganedigezhioù 2025|Ganedigezhioù 2025]]

## [[:Rummad:Marvioù 2025|Marvioù 2025]]
* Yannig Baron, emsaver
* Yann Guillamot, konter
* Job an Irien, beleg
* Jean-Pierre Jeudy, maer Karaez 
* Mikael Kerne, kaner
* Henri Morvan, kaner
* Soig Siberil, soner
* Ronan al Louarn
* Maxime Tessier, alvokad brudet evit bezañ difennet Joël Le Scouarnec
* Erik Marchand, kaner breizhat.

## Notennoù
Remington 870

Ar **Remington 870** zo un heuliad fuzuilhoù-pomp produet gant an embregerezh stadunanat Remington. Meur a stumm anezhe a gaver, hag ouzhpenn 13 milion a skouerennoù zo bet produet abaoe 1950 hervez an embregerezh. Krouet e oa bet evit kemer plas ar Remington Model 31 war katalog ar merk, hag evit kevezañ ouzh ar Winchester Model 1912, a oa neuze e barr he brud. Ur c'harger korzennek he deus, hag a c'hall degemer betek 7 kartouchenn e meur a galibr, eus ar .410 d'an 12. Ur ganol flour pe rizennet a c'hall bezañ ganti, dezhañ meur a hirder hervez ezhommoù an dennerien.

E kreiz ar bloavezhioù 1960 e voe choazet evel unan eus armoù standart an USMC stadunanat. Implijet e vez er bed a-bezh gant soudarded, poliserien koulz hag e bed ar chase. Brudet eo an arm evit bezañ fiziapl ne vern an amzer.

## Daveennoù