open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Magali Coumert

**Magali Coumert**, ganet d'an 3 a viz Here 1976, zo ur gelennerez skol-veur war istor ar Grennamzer, bet e Skol-veur Brest hag e Skol-veur Turgn da c'houde. Savet he deus meur a studiadenn war an Henamzer diwezhat hag ar Grennamzer kentidik e Breizh hag er broioù keltiek all. Studiet he deus istor ar Franked hag ar C'hoted ivez.

## Buez vicherel
Goude bezañ tapet un agregadur skol-veur war an Istor he deus soutenet un dezenn doktorelezh diwar-benn danevelloù orinoù ar pobloù savet er Grennamzer Uhelañ hag anvet e voe da vestrez-prezegennerez e Skol-veur Brest e 2006. O labourat er Greizenn an Enklaskoù breizhek ha keltiek staliet enni e kavas tu da sevel studiadennoù diwar-benn Breizh ha Breizh-Veur.
E 2011 ez eas da gelennerez skol-veur e Skol-veur Turgn, ma'z eus un arnodva istor enni, ar Cethis e anv.

## Embannadennoù
;Levrioù
* *Origines des peuples. Les récits du Haut Moyen Âge occidental*, Paris, 2007, collection des Études Augustiniennes
* *Les royaumes barbares en Occident*, asambles gant Bruno Dumézil, Paris, Que sais-je, 2010.
* *La loi salique, retour aux manuscrits*, Turnhout, Brépols, 20

;Pennadoù
* "Le peuplement de l'Armorique : Cornouaille et Domnonée de part et d'autre de la Manche aux premiers siècles du Moyen-Âge". E-barzh Magali Coumert hag Hélène Tétrel (renerezh), *Histoires des Bretagnes : 1. Les mythes fondateurs*, Brest, 2010, CRBC-UBO
* Hélène Bouget & Magali Coumert (renerezh), *Histoires des Bretagnes : 2. Itinéraires et confins*, Brest, 2011, CRBC-UBO
* "Res gestae scriptor". E-barzh Magali Coumert, Marie Isaïa, Klaus Krönert & Sumi Shimahara (renerezh), *Histoire et historiographie au Haut Moyen Âge*, Mélanges en l’honneur de Michel Sot, Paris, Presses Universitaires de Paris-Sorbonne, 2012 
* "Introduction. Les marges celtiques : histoire et littérature", Hélène Bouget & Magali Coumert (renerezh). E-barzh *Histoires des Bretagnes : 5. En marge*, Brest, 2015, CRBC-UBO
* "Jean-Christophe Cassard, les Vikings et la Bretagne". E-barzh Magali Coumert & Yvon Tranvouez (renerezh), *Landévennec, les Vikings et la Bretagne*. En hommage à Jean-Christophe Cassard, Brest, 2015, CRBC-UBO
*  “Invasions barbares ou transformations du monde romain”. E-barzh *Espaces, temps, pratiques et représentations. Formation de la culture, formation des cultures*, srenet gant E. Carillo-Blouin, Brest, 2017, CRBC, p. 133-42
* "Enjeux épistémologiques des recherches sur les Bretagnes médiévales en histoire, langue et littérature". E-barzh Hélène Bouget & Magali Coumert (renerezh), *Histoires des Bretagnes : 6. Quel Moyen Âge ? La recherche en question*, Brest, 2019, CRBC-UBO
.44-40 Winchester

Ar **.44-40 Winchester**, anvet ivez **.44 Winchester**, **.44 WCF** (*Winchester Center Fire*) pe **.44 Largo** er broioù spagnolek, zo ur munision armoù-tan hiniennel krouet ha gwerzhet adalek 1873 gant an embregerezh stadunanat Winchester evit ar garabinenn Winchester Model 1873. Dont a ra e anv eus e galibr (.44 meutad) ha deus ar gargad poultr du a oa ennañ (40 greunenn). Anvet e voe **.44-40** pa grogas an embregerezh Union Metallic Cartridge Co. da broduiñ e stummoù dezhañ e-unan.

## Implij
Poblek e teuas da vezañ e fin an XIX kantved. Armoù kambret evit ar gartouchenn-mañ a voe kinniget gant embregerezhioù all, evel ar revolverioù Colt Frontier 6-Shooter (un adstumm d'ar Single Action Army) hag ar Smith & Wesson Model 3. En hanterenn gentañ an XX kantved ez eas diwar-c'hiz. Kemeret e voe e blas e kalz armoù gant ar munisionoù .30-06 Springfield da skouer. Ur munision ral eo hiziv-an-deiz hag a vez implijet gant dastumerien armoù kozh dreist-holl.

## Liammoù diavaez
*  Taolenn ar munision war lec'hienn ar CIP

## Daveennoù
Enep-goubrenerezh

**Enep-goubrenerezh** (pe **enep-breinadurezh**) a vez graet eus hollad an obererezhioù a glask talañ pe enebiñ ouzh ar vreinadurezh. Evel ma vez meur a stumm gant ar goubrenerezh, an enep-goubrenerezh a zo liesstumm a-fed strategiezh hag ec'honder. 

Un diforc'h a vez graet alies etre ar stourm dizarbenniñ enep-goubrenerezh hag an obererezhioù oberiant a-enep un darvoud breinadurezh. Gant ar sell-se, an enklaskoù gant ar pennadurezhioù evit kavout oberiadurioù breinadurezh a vez gwelet evel oberiant, padal war tachenn an deskadurezh o tisplegañ d'ar brasañ niver penaos eo fall dilerc'hioù ar goubrenerezh, pe lezennoù hag obererezhioù en embregerezhioù pe aozadurioù gouarnamantel e vez gwelet evel obererezhioù dizarbenniñ.
Over the Edge (film)

***Over the Edge*** zo ur film dramael ha torfederezh stadunanat embannet e 1979 ha sevenet gant Jonathan Kaplan. Ar film a zo diazezet war darvoudoù gwirion, ne oa ket bet embannet war kalz skrammoù sinema pa oa bet diskouezet da gentañ. Abaoe eo deut da vezañ ur film brudet mat. Penn kentañ Matt Dillon evel aktour eo.
## An istor
An istor a zeraou e Colorado, e Stadoù-Unanet Amerika, en ur gêr raksoñjet en New Granada. Carl, Richie, ha Claude a chom da straniñ en "The Rec", ul lec'h da gejañ evit ar grennarded met renet gant tud gour. Un abardaez, pa vez prenet ar Rec, Carl ha Richie a zo goulennataet gant ar serjant polis Doberman, a soñj dezhañ int kablus da vezañ tennet war otoioù a oa war an hent-tizh.

Goustadik e ya an traoù war fallaat evit ar strollad krennarded.

## Produiñ
Orion Pictures en doa sikouret arc'hantañ ar film; ar produer George Litto en doa amprestet 1 milion $ ouzhpenn-se. Ar filmaozer Jonathan Kaplan, 30 vloaz d'an ampoent a oa bet choazet, ha gantañ e oa bet degaset ar sell diell-film gant aktourien dianav. E-touez ar re-se, Matt Dillon, 14 vloaz, a oa bet kavet gant ar filmaozerien en ur skolaj e Westchester County, e stad New York. Ar c'hentañ roll e oa bet evit an aktour Dillon. 20 devezh e oa padet ar filmañ e 1978 e kêrioù Colorado Aurora ha Greeley.

## Aktourien

* Michael Kramer evel Carl Willat
* Matt Dillon evel Richie White
* Pamela Ludwig evel Cory
* Harry Northup evel Serjant Doberman
* Vincent Spano evel Mark Perry
* Tom Fergus evel Claude Zachary
* Andy Romano evel Fred Willat
* Ellen Geer evel Sandra Willat
* Richard Jamison evel Cole
* Julia Pomeroy evel Julia
Simo Häyhä

**Simo Häyhä** (distaget: ), bet ganet d'ar 17 a viz Kerzu 1905 e Rautjärvi ha marvet d'ar 1añ a viz Ebrel 2002 e Hamina, a oa ur soudard finn gwelet evel ar gwellañ sniper a-viskoazh. E-pad ar Brezel Goañv (1939-1940) etre Finland hag URSS e voe lesanvet Häyhä an « Ankoù gwenn » (finneg : *Valkoinen kuolema* ; ruseg : Белая смерть, *Belaya smert’*) gant soudarded an Arme ruz, a glaskas lazhañ anezhañ kousto pe gousto hep dont a-benn. Etre 500 ha 700 soudard soviedel a vije bet lazhet gantañ.

## Buhezskrid
Ganet e oa Simo Häyhä e Rautjärvi, ur gêr vihan tost d'an harz a-vremañ gant Rusia. E amzer-soudard en doa kroget e 1925. Tenner-resisted e voe e-pad ar Brezel Goañv. An arme finn a anzav en dije lazhet 505 soudard soviedel gant ur fuzuilh Mosin-Nagant e-pad 100 devezh emgannoù. Lazhet en dije un 200 enebour bennak all gant ur bistolenn-vindrailher a-raok ma vije kroget da gontañ anezho en ur mod ofisiel. 

Soviediz a gasas e-pad tri miz tennerien-resisted da lazhañ anezhañ. Bombezet e voe ivez al lec'hioù ma oa sañset bezañ. D'ar 6 a viz Meurzh 1940 e resevas ur boled en e benn hag a zistrujas e javed hep lazhañ anezhañ. Oberataet e voe meur a wech. Goude ar brezel e teuas da vezañ desaver chas ha chaseour orignaled.

### Dafar ha teknikoù
Häyhä a implije da gentañ ur bistolenn-vindrailher finn Suomi KP/-31. Goude e vije bet remerket e zonezon e voe profet dezhañ ur fuzuilh-resisted Pystyukorva M28 deveret eus an arm soviedel Mosin-Nagant. Kavout a rae gwelloc'h chom hep implijout lunedenn ebet war e arm, dre ma c'halle bezañ lec'hiet gant adsked an heol warni, ha dre ma c'halle ar glizh chom warni ha mirout anezhañ da welet mat. Kustum e oa da stardañ an erc'h dirak e fuzuilh evit ma ne nijfe ket en aer pa oa o tennañ. Lakaat a rae ivez erc'h en e c'henoù evit kuzhat e alan. Gouest e oa da chom gourvezet en erc'h e-pad eurvezhioù hep fiñval, gwisket gant dilhad gwenn penn-da-benn. E 1998 e voe goulennet gantañ perak e oa ken barrek war an tennañ ; hervezañ e oa deuet diwar bleustriñ hepken. Mervel a reas e 2002 e Hamina goude bezañ kaset fin e vuhez e Ruokolahti, ur gêriadenn finn tost d'an harz gant Rusia.

## Er sevenadur

* *Les guerriers de l'hiver* (2024), ur romant gallek skrivet gant Olivier Norek, a zo diazezet war oberoù Simo Häyhä

## Daveennoù
7vet rejimant marc'hegiezh Kansas

**7<sup>vet</sup> rejimant marc'hegiezh Kansas** (saozneg: **7th Kansas Cavalry Regiment**), lesanvet "*Jennison's Jayhawkers*"), a oa ur rejimant marc'hegiezh en Union Army e-kerzh Brezel diabarzh Stadoù-Unanet Amerika.

## Kolloù
En holl ez eus bet kollet 223 soudard gant ar rejimant e-kerzh ar servij; 3 ofiser ha 55 soudard lazhet pe gloazet-bras, 1 ofiser ha 164 soudard marvet gant kleñvedoù.

## Izili brudet
* Soudard William Frederick "Buffalo Bill" Cody, Company H – goude-se e vo sklêrijenner e-kerzh ar Brezelioù Indian hag aktour
* Kabiten John Brown Jr., Company K – Mab an enepsklavour brudet John Brown
* Kabiten Marshall Cleveland – servijet e-pad un nebeud mizioù a-raok dont da vezañ flibister
* Kabiten Amos Hodgman, Company H – anv damheñvel ouzh Hodgeman County, Kansas, marvet en Oxford, Mississippi, goude bezañ gloazet er stourm e-kerzh ergerzhadenn Meridian, d'an 10 a viz Here 1863.
* Korporal Noah Van Buren Kness, Company G – anv damheñvel ouzh Ness County, Kansas, lazhet en Abbeville, Mississippi, d'an 22 a viz Eost 1864.
* Major Edmund Needham Morrill – gouarnour Kansas (1895–1897)
Plaenennoù Bras

Ar  **Plaenennoù Bras** (e saozneg *Prairie, Great Plains* pe *Grassland*) a zo un takad plaenennoù damgrin e kreiz Norzhamerika, er reter d'ar Menezioù Roc'hellek. Mont a ra eus stadoù Saskatchewan hag Alberta (Kanada) en norzh, betek Texas (Stadoù-Unanet Amerika) er su, war-hed e-tro 3.200 km hirder hag 800 km ledander.
Pony Express

Ar **Pony Express** a oa ur servij dasparzhañ al lizhiri war varc'h lakaet e plas e Stadoù-Unanet Amerika etre 1860 ha 1861.

## Istor
E 1860 e oa diaes daremprediñ stadoù kornôg ar Stadoù-Unanet, evel Kalifornia hag Oregon a oa e kornôg-pellañ ar vro. Ret e oa treuziñ takadoù distro ha gouez evel ar Plaenennoù Bras pe ar Menezioù Roc'hellek. Betek-neuze e veze kaset al lizhiri etre reter ha kornôg SUA e-barzh rederigoù. War-dro 25 devezh a oa ret evit en ober.

Ar **Pony Express** a voe savet gant ar *Central Overland California and Pikes Peak Express Company.* E bal a oa liammañ en un dek devezh bennak an 3.200 km a oa etre Saint-Joseph (Missouri) ha Sacramento (Kalifornia) oc'h implijout marc'hegerien. Kregiñ a reas ar veaj kentañ d'an 3 a viz Ebrel 1860.

Daoust d'an araokadennoù kaset gant ar Pony Express, ne zeuas ket an embregerezh en doa krouet anezhañ a-benn da c'hounit marc'had dasparzhañ lizhiri gouarnamant ar Stadoù-Unanet, a gendalc'has gant ar sistem rederigoù. E miz Here 1861 e voe digoret al linenn telegraf kentañ etre ar meurvor Atlantel hag ar meurvor Habask. Ne oa ket ampletus ar Pony Express, ha chom a reas a-sav d'ar 24 a viz Here 1861.

Ar chaseour hag aktour Buffalo Bill a gemeras perzh er Pony Express.

## Daveennoù
.45 Colt

Ar **.45 Colt**, pe **.45 Long Colt**, zo ur munision ijinet e 1872 gant an embregerezh armoù-tan Colt hag ar produer kartouchennoù Union Metallic Cartridge Company evit ar revolver Colt Single Action Army. Implijet e voe etre 1873 ha 1892 gant an US Army. Ar gartouchenn .38 Long Colt a gemeras e blas goude, met adimplijet e voe e revolverioù an arme adalek 1909 abalamour da wander ar c'halibr .38. Implijet e vez c'hoazh e armoù kozh eus fin an XIX kantved pe en o c'hopiennoù.
## Liammoù diavaez
*  Taolenn ar munision war lec'hienn ar CIP
## Daveennoù
Red Dead Redemption

**Red Dead Redemption** zo ur c'hoari video en ur bed digor savet gant Rockstar San Diego hag embannet gant Rockstar Games war Xbox 360 ha Playstation 3. Gwerzhet eo bet adalek an 18 a viz Mae 2010 e Norzhamerika hag adalek an 21 a viz Mae en Europa hag en Aostralia. Berzh en deus graet er bed a-bezh. E 2017 e oa bet gwerzhet 15 milion a gopiennoù eus ar c'hoari hervez an embanner. An heuliad Red Dead Redemption II zo bet embannet e miz Here 2018.

## Senario
Tremen a ra ar c'hoari e 1911, e fin astenn ar Stadoù-Unanet war-zu ar C'hornôg, en un aergelc'h western teñval. John Marston, bet gwechall torfedour en ur vandennad, a zo bremañ o vevañ e peoc'h asambles gant e wreg Abigail hag e vab Jack. Un deiz ez eo toullbac'het Abigail ha Jack ha rediet John gant an FBI da adkavout izili gozh e vandennad.

### Lec'hioù
E tri lec'h bras rannet e rannvroioù bihan e tremen istor Red Dead Redemption. Taolenniñ a reont lec'hioù gwir eus Stadoù-Unanet Amerika (etre krommelloù) :

* **West Elisabeth**, er biz : Great Plains (ar Plaenennoù Bras), Tall trees (ar Menezioù Roc'hellek) ;
* **New Austin**, en norzh : Gaptooth Ridge, Cholla Springs, Rio Bravo (Texas), Hennigan's Stead (Bayou) ;
* **Nuevo Paraiso**, er su : Punta Orgullo, Perdido, Diez Coronas (Mec'hiko)

### Tudennoù nesañ
* John Marston
* Abigail Marston : e wreg.
* Jack Marston : mab John hag Abigail.
* Bill Williamson
* Bonnie MacFarlane
* Drew McFarlane
* Marshall Leigh Johnson
* Nigel West Dickens
* Seth Briars
* Landon Ricketts
* Abraham Reyes
* Koronal Agustin Allende
* Kabiten Vicente De Santa
* Javier Escuella
* Luisa Fortuna
* Dutch van der Linde
* Edgar Ross
* Harold McDougal
* Nastas
* The Irishman

### Armoù

#### Armoù-dorn
* revolver Cattleman (Colt Model 1873 Single Action Army)
* revolver Schofield (Smith & Wesson Model 3)
* revolver double action (Colt Model 1892)
* revolver LeMat
* pistolenn Smith & Wesson Volcanic 1855
* pistolenn damaotomatek (Borchardt C93)
* pistolenn Hi Power (FN Model 1903)
* pistolenn Mauser (Mauser C96)

#### Armoù-skoaz
* karabinenn Spencer Model 1865
* karabinenn Winchester Model 1894
* fuzuilh Henry
* Springfield Model 1873
* Springfield Model 1892 Krag-Jørgensen
* Sharps Model 1874
* fuzuilh-resisted Rolling Block
* Carcano Model 91/38
* Mauser Model 1918 a-enep tankoù
* Colt Model 1878 Hammer Shotgun
* Colt Model 1883 Hammerless Shotgun
* Winchester Model 1897
* Browning Auto-5
* Blunderbuss

### Armoù ponner
* mindrailherez Gatling
* mindrailherez Browning
* kanol dianav

#### Armoù all
* kontilli
* dinamit
* koktelioù Molotov
* las-bann

## Daveennoù
Emors (munisionoù)

**Emors** ur munision eo an elfenn savet gant danvez-tarzh a lak kargad-poulzañ ar munision (poultr peurliesañ) da darzhañ. Er c'hontrol d'ar poultr eo uhel galloud-terriñ an emors, pa n'eo ket e bal produiñ gaz.

## Armoù-tan hiniennel

### Istor
En armoù-tan european eus fin ar Grennamzer, ha betek deroù an XIX kantved, implijet e veze un ivinad poultr du evel emors. Met ne oa ket efedus pa oa gleb, ha ret e oa ensoc'hañ ar poultr emorsiñ en arm just a-raok an tenn peurliesañ.

E fin ar bloavezhioù 1830, a-drugarez da labourioù tud evel Alexander John Forsyth pe Jean Lepage, ijinet e voe kapsulennoù bihan enne fulminat merkur (**Hg(CNO)<sub>2</sub>**) ha klorat potasiom (**KCIO<sub>3</sub>**) evit emorsiñ ar poultr du. Platinennoù-skeiñ a vez graet eus platinennoù an armoù savet en doare-mañ, a voe implijet e eil ha trede kard an XIX kantved dreist-holl. Ar fulminat merkur a andure gwelloc'h ar glebor, met krignus e oa ar c'hlorat potasiom evit metal an armoù, hag evit ar metal evel al laton a voe implijet er c'hartouchennoù diwezhatoc'h. Ne oa ket chalus-tre evit armoù karget dre o beg, abalamour ne veze implijet kartouchenn ebet enne, hag abalamour e veze gwarezet un tamm diabarzh ar c'hanol gant ar restachoù poultr a chome ennañ goude pep tenn.

E eil hanter an XIX kantved e voe diorroet ar c'hartouchennoù metal kentañ, ha kudennoù a savas ar c'hlorat potasioù pa grigne ar c'hartouchennoù. E 1901 e voe ijinet ar c'hartouchennoù kentañ enne emorsoù nann-grignus (*Rostfrei*)  gant an embregerezh alaman RWS. Savet e oa o emors gant 39% fulminat merkur, 41% nitrat bariom (**Ba(NO<sub>3</sub>)<sub>2</sub>**), 9% sulfidenn antimoan, 5% trenkenn bikrek, ha 6% gwer malet. Ar c'henaoz-mañ a voe adimplijet adalek 1927 gant embregerezhioù stadunanat dindan anvioù a bep seurt evel Remington (*Kleanbore*), Winchester (*Staynless*) ha Peters (*Rustless*).

Abaoe eil hanterenn an XX e vez lakaet stifnat plom (**PbN6**) en emorsoù e plas ar fulminat merkur, a-drugarez d'ur c'henaoz breouet gant ar c'himiour alaman Edmund von Herz e 1932.

### Doareoù
Emors ar c'hartouchennoù skoet war o zro a vez enbarzhet e bourled ar gartouchenn. Ur wech implijet ar gartouchenn, n'haller ket adlakaat un emors nevez evit adkargañ an douilhez.

Emorsoù ar c'hartouchennoù skoet en o c'hreiz a c'haller cheñch anezhe goude o implij. Kapsulennoù bihan int. Daou zoare emorsoù a gaver, ar *Berdan* hag ar *Boxer*. Disheñvel eo an daou diouzh ar mod ma vez treuzkaset nerzh o zarzhadenn e korf an douilhez. An emorsoù doare *Boxer* eo ar re a vez implijet gant ar braz eus ar munisionoù hiziv an deiz, hag aesoc'h int da adkargañ evit ar re *Berdan* ivez.

### Mentoù
Mentoù ar braz eus an emorsoù a zo standart hiziv an deiz :

* **SP** : Small Pistol
* **SPM** : Small Pistol Mag
* **LP** : Large Pistol
* **LPM** : Large Pistol Mag
* **SR** : Small Rifle
* **LR** : Large Rifle
* **LRM** : Large Rifle Mag
* **BLR / BSR** : Berdan

#### Taolenn ar munisionoù nesañ hervez o doare emors

## Gwelet ivez
* Geriaoueg an armoù-tan

## Daveennoù
.30-03 Springfield

An **.30-03 Springfield**, anvet a-wechoù **.30-03 Government** pe **7,62 x 65 mm** a oa ur gartouchenn implijet gant an arme stadunanat en he fuzuilhoù Springfield M1903. Lakaet e oa bet e servij e 1903 evit kemer plas an .30-40 Krag implijet betek-neuze er fuzuilhoù reolius Krag–Jørgensen. Buan en em gavas diamzeriet e-keñver ar c'hartouchennoù european *spitzer* (begek o fennoù) ha kemeret e voe e blas gant ar c'halibr .30-06 Springfield e 1906.

## Daveennoù
* taolenn ar munision war lodenn TDCC lec'hienn ar CIP
7,62 × 54 mm R

Ar **7,62 × 54 mm R** zo ur munision armoù-skoaz hiniennel ijinet ha lakaet e servij en arme rusian e 1891.

## Implij
Savet e oa bet da gentañ evit ar fuzuilhoù Mosin-Nagant e 1891. Implijet eo bet gant an armeoù rusian pe soviedel en holl vrezelioù dibaoe, en o zouez ar Brezel-bed Kentañ, an Eil Brezel-bed, e Brezel Afghanistan hag e Brezel Ukraina. Abalamour d'e berzhioù bannouriezh mat ha daoust d'e vourled mod-kozh e vez implijet c'hoazh hiziv-an-deiz e armoù 'zo evel ar fuzuilh-resisted SVD "Dragunov" pe ar vindrailherez PK.

## Liammoù diavaez
* **** Taolenn ar munision war lec'hienn ar CIP

## Daveennoù
Paper-moger

Ar **paper-moger** a servij da c'holeiñ mogerioù an tier evit kinklañ o salioù. Gwerzhet e vez a-rolladoù ha peget e vez ouzh ar mogerioù. Gallout a ra bezañ unliv, gant tresoù liezek pe un tres bras hepken. Gallout a ra bezañ graet gant paper pe danvez kevanaoz.

Er Grennamzer e veze kinklet an tier gant pallennoù-moger. Gwiadet e oant, ha ket livet, ha neuze e vezent implijet gant an dud pinvidik hepken. Un diforc'h all gant ar paper-moger eo e oant lakaet ouzh ar voger ha n'eo ket peget. Er  e veze enporzhiet en Europa paper-moger savet ha livet e Sina, met ker-ruz e oa. Adalek an  e rejod gant paper-moger graet en Europa. Dont a reas Breizh-Veur da vezañ ar produer kentañ. En  e teuas ar paper-moger da vezañ ur produ beveziñ a-vras. E fin ar c'hantved e voe ijinet tresoù nevez gant an arzour saoz William Morris hag a reas berzh bras. En  e voe ar paper-moger en e varr.

Awenet eo bet an arzourien gant ar paper-moger, da skouer al luskad *Arts and Crafts*, hini an Arz Nevez, arzourien an *Arts-Déco* e Pariz, ar *Wiener Werkstätte*, an *Deutscher Werkbund* hag ar *[[Bauhaus]]* en Alamagn. Amprestet e veze an tresoù gant Paul Cézanne, Edgar Degas ha Henri Matisse evit o zaolennoù. Teknik ar pegañ a voe implijet gant Georges Braque ha Pablo Picasso ha hemañ a reas gant tammoù paper-moger en e oberennoù zoken. Tresoù paper-moger a voe savet gant René Magritte ha Salvador Dalí. Adijinet eo hiziv gant an dizainerien.


2409526677 wallpaper shop.jpg|Rakstal o tiskouez standilhonoù paper-moger eus ar bloavezhioù 1960-1970.
Wallpaper on the wall of the apartment.jpg|Paper-moger en ur ranndi.
Sidewall (France), 1830–40 (CH 18615643).jpg|Paper-moger gant bleunioù.
Tank skañv ispisial niverenn 3 Ku-Ro

An **tank skañv ispisial niverenn 3 Ku-Ro** (japaneg: *特三号戦車 クロ* ; lesanvet "So-Ra") a oa un taol-arnod gant Impalaeriezh Japan evit sevel un tank skañv a c'hellje bezañ dezouget gant ur plaver. Un doare tank-nij e vije bet rak ar plaener a oa askellioù ouzhpennet d'an tank lijer ispisiel ha ne oa ket ur c'harr-nij gant bourzhidi. Setu perak eo chomet brudet abaoe an taol-arnod-se. Ar steuñv a oa bet lañset e-pad an Eil Brezel-bed met diechu e oa chomet a-benn ar fin.
Tank skañv

Un **tank skañv** a vez graet eus ur familh tankoù savet evit bezañ skañv ha neuze gellout fiñval bliv war an tachennoù emgann pe etrezek enno. An tizh a vez ganto a zo ur benngartenn er-maez eus ar stourm kement hag e-barzh ur stourm, rak fiñval a reont buanoc'h evit an tankoù etre pe ponner. Bihanoc'h eo a-fed ment ha gant un hobregon treutoc'h kement hag un arm diazez gwanoc'h evit an tankoù all. Dre ar c'hemmoù-se keñveriet gant an tankoù all, an tankoù skañv a zegas aezamantoù a-fed kadoniezh brezel, dezougen aesoc'h hag ivez dresoù aesoc'h. Implijet e vez an tankoù skañv evit ambrougiñ an droadegiezh, sklêrijennañ an dachenn, stourmadennoù, bezañ daoulagad ar ganolierezh, hag harp-tan pa vez un dilestradeg (dre aer pe dre vor) eus un nerzh-kas lec'h ma ne c'hellfe ket tankoù ponneroc'h bezañ efedus.

## Istor
### Eil Brezel-bed
#### URSS
URSS a oa bet mailh war ar sevel tankoù skañv. Ar re doare BT e oa bet ar re vodernañ er bloavezhioù 1930. Fiñval a raent buan spontus hag armet e oant gant kanolioù prim 45 mm. Ar gudenn a oa ganto a oa a-fed motorioù hag a groge an tan eno alies evel e-pad stourmoù Nomonhan, a oa bet etre Mae ha Gwengolo 1939. Japaniz a oa bet o stourm a-enep dezho a oa efedusoc'h o vezañ dafaret gant an tank skañv Type 95 Ha-Go gant ur motor diesel, ur c'hanol tenn izel 37 mm cannon, hag efedus betek 700 metr nemetken. Dre-se e oa kroget URSS da sevel an tank dreistbrudet etre T-34.

#### Japan
Impalaeriezh Japan a oa bet oc'h implij dreist-holl tankoù skañv dre ma oa efedus-tre er janglennoù. An tankoù skañv evel an Type 95 Ha-Go a oa reoù diazez Lu Impalaeriezh Japan. Savet e oa kudenn ganto pa oant bet enebet ouzh tankoù etre pe ponner ar Gevredidi, rak kalz re skañv e oa an armañ kement hag an hobregon. Gant dale e oa bet klasket gant Japaniz sevel tankoù tevoc'h met re ziwezhat e  oa hervez red ar brezel.
## Pennadoù kar
* Tankoù etre
* Tank ponner
* Tankoù dreist-ponner
* Tank stourm diazez
.22 Short

An **.22 Short**, anvet a-wechoù **.22 kurz**, **.22 Corto** pe **.22 Court** hervez ar broioù, zo ur munision armoù-tan hiniennel skoet war e dro, ijinet er bloavezhioù 1850 gant Horace Smith ha Daniel B. Wesson.

## Deskrivadur
E 1845 e krouas an armeurer gall Louis-Nicolas Flobert ur gartouchenn verr hep poultr anvet 6 mm Flobert. Kaset e veze he bannadell gant nerzh tarzhadenn an emors nemetken. E 1851 e kinnigas Flobert e ijinadenn en un diskouezadeg e Londrez, e-lec'h ma voe merzhet gant ar Stadunaniz Horace Smith ha Daniel Wesson. Ar bistolenn Smith & Wesson kentañ produet e 1857 gant an daou Amerikan a oa kambret evit ur stumm deveret eus ar 6 mm Flobert, dezhañ un douilhez hiroc'h hag ur boled ponneroc'h (29 greunenn). Anvet e voe **.22 Short**. Ar gartouchenn vetal kentañ e oa e istor ar Stadoù-Unanet. Tad eo d'ar c'hartouchennoù .22 Long (1871), .22 Extra Long (1880) ha d'an .22 Long Rifle (1887), ar munision gwerzhetañ er bed hiziv an deiz c'hoazh.

## Liammoù diavaez
*  Taolenn ar munision war lec'hienn ar CIP

## Daveennoù
.22 Long

An **.22 Long** zo ur munision armoù-tan hiniennel savet e 1891 e Stadoù-Unanet Amerika. Un adstumm hiroc'h e zouilhez eo eus an .22 Short ijinet er bloavezhioù 1850 gant Smith & Wesson evit o revolver kentañ. Produet e vez c'hoazh hiziv an deiz gant poultr modern hep moged, ha n'eo ket poultr du evel ma oa en XIX kantved.

## ''.22 Long'' ha ''.22 Long Rifle''
Ar gartouchenn .22 Long Rifle zo deveret eus an .22 Long : muzulioù o douilhezioù zo heñvel, met hiroc'h ha ponneroc'h eo boled an .22 Long Rifle (40 greunenn, war-dro 2,6 gram) evit hini an .22 Long (29 greunenn, war-dro 2 gram). An div gartouchenn a c'hall bezañ kambret en armoù modern .22 LR, met ne vo ket a-walc'h galloud unan .22 Long evit lakaat gwikefre un arm damaotomatek da vont en-dro peurliesañ.

## Daveennoù
Panzerwerfer

An droienn alamanek **Panzerwerfer** a vez implijet evit ober anv eus daou zoare karbed banner-roketennoù hanter biskoulet implijet gant Alamagn Nazi e-pad an Eil Brezel-bed. An daou garbed emluskek kanolierezh e oa ar *15 cm Panzerwerfer 42 auf Selbstfahrlafette* Sd.Kfz.4/1 (diazezet war an Opel Maultier, pe "mul", hanter-biskoulet) hag ar *15 cm Panzerwerfer 42 auf [[Schwerer Wehrmachtschlepper]] (pe Panzerwerfer auf SWS).

== Dioroadur ==
Ar *Panzerwerfer 42 auf Maultier, Sd.Kfz. 4/1* a oa bet kroget da broduiñ e miz Ebrel 1943, ha kendalc'het ar produadur betek Meurzh 1945. [[Adolf Hitler|Hitler]] en doa roet urzh da sevel ar c'harbed e miz Genver 1942, ha kroget e oa an taolioù arnodiñ war [[Talbenn ar Reter (Eil Brezel-bed)|Talbenn ar Reter]] e diskar-amzer 1943. [[Opel]] e oa ar saver diazez, o sevel darn eus ar parzhioù, evel ar c'heflusker 3,6 litr, 6 kranenn Adam, a oa gant un nerzh 68 marc'h ha 80 litrad endalc'h dour-tan. E-kerzh an tri bloaz produerezh e voe savet 300 Panzerwerfer ha 289 eus e adstummoù, ar *Munitionskraftwagen''.

Bundesarchiv Bild 101I-111-1800-15, Nordeuropa, Beladen eines Panzerwerfers 43.2.jpg|Panzerwerfer e Finland e 1944
Panzermuseum Munster 2010 0342.JPG|Maketenn ar c'harbed

## Notennoù ha daveennoù

## Pennadoù kar
* Nebelwerfer
* SdKfz 4
* Schwere Wehrmachtschlepper
Sujedigezh

Er c'horf pe er spered emañ ar **sujedigezh** (skrivet **sujidigezh** ivez, pe an **adiktadur**) hag a c'houlenn groñs resev un danvez evit bezañ mat.

Dont a ra ar sujedigezh dre zegas un danvez bennak er c'horf. Mont a ra gant red ar gwad, da lavaret eo en empenn hag all.

Soñjal a ra an den ez eo deuet laouen hag e fell dezhañ resev an danvez ur wezh all (drammoù, butun, louzoù, kafe). Dre vras e vez graet ur sujedigezh eus ar c'hoarioù pa zeu diaes buhez an den abalamour d'ar c'hartoù, ar c'hoarioù arc'hant, ar c'hursaalioù.

Torret e c'hell bezañ mennerezh an den gant ar sujedigezh. Met douetañs o devez an dud, evito e vez mennet un den sujet-groñs d'un dramm da oberioù a-youl vat, diskar e damm drammoù da gentañ.

Gallout a ra un den dont klañv abalamour d'ar sujedigezh ha mont d'an ospital evit pareañ pe mont da welout ur mezeg evit komz d'an nebeutañ.

A-wezhioù abalamour d'an doperezh e c'hell sportourien mervel yaouankoc'h ; abalamour d'un dreistdozenn mervel a-daol-trumm, evel ar ganerez Amy Winehouse, paouez da zebriñ evel an aktourez Jenna Jameson.

## Notennoù
Emsavadeg Varsovia

**Emsavadeg Varsovia** (poloneg: *powstanie warszawskie*; alamaneg: *Warschauer Aufstand*), lesanvet dres goude fin ar brezel **Emsavadeg miz Eost** (poloneg: powstanie sierpniowe), a oa bet un emsavadeg armet ramzel eus ar Rezistañs kuzh polonat e-pad an Eil Brezel-bed. Ar pal e oa dieubiñ kêr-benn ar vro diouzh krabanoù arme an Trede Reich met dreist-holl gwareziñ beli ha dizalc'hiezh Polonia d'ar mare ma oa an Arme Ruz o tostaat ha pa ne oa ket gwall sklaer soñj Kevredidi ar C'hornôg diwar-benn ar pezh a felle d'an URSS ober. Digeriñ a reas e-pad an hañv 1944, ha renet e oa gant Lu diabarzh ar Rezistañs polonat (poloneg: Armia Krajowa). 

Ouzhpenn 50 000 stourmer eus an *Armia Krajowa* (arme an diabarzh) a gemeras perzh en emsavadeg, met ne oant ket pourvezet-mat (an hanter anezhe n'o doa ket a armoù) ha ne oant ket gourdonet. Buan-kenañ e teuas an emgannoù er straedoù da vezañ emgannoù evit en em zifenn. Stankaat a reas torfedoù an Alamanted e-keñver ar siviled, evel lazhadeg Wola, da spontañ ar boblañs ha da zigalonekaat ar stourmerien. Klask a reas Breizhveuriz pourveziñ an emsavidi gant kirri-nij, met dre ma kollent kalz anezhe e voe paouezet. 

An emsavadeg a oa bet lakaet da darzhañ dres d'ar c'houlz ma oa armeoù an Trede Reich o kilañ dirak al Lu Ruz a-dreuz Polonia. Pa oa tizhet reter kêr Varsovia gant nerzhioù al lu soviedel e oant chomet a-sav a-ratozh, ar pezh en doa roet an tu d'an Alamanted ha d'o harperien da bladañ an emsavidi. 

Paouez a reas an emsavadeg d'an 2 a viz Here 1944, gant sinadur un emglev etre ar c'hostezennoù a asure e c'hallfe an holl siviled mont kuit hag en em rentfe ar strolladoù stourmerien bolonat a oa e Varsovia. Ur c'halz anezhe a guitass kêr neuze daoust ma chomas un niver bihan anezhe kuzhet en dismantroù betek donedigezh an Arme ruz. Koulskoude e oa distrujet Varsovia gant an Alamanted evit en em veñjiñ. 

An emsavadeg a oa padet 63 devezh. E tu ar rezistañs polonat e oa bet lazhet 18 000 soudard hag etre 160 000 ha 180 000 den disoudard. E tu an arme alaman e oa bet lazhet 17 000 soudard. Chomet eo an oberiadur brezel brasañ eus an Eil Brezel-bed sevenet gant ul luskad rezistañs.
Bezhin-mor

Ar **bezhin-mor** zo tennet eus ar mor hag implijet gant an dud evit o ezhommoù (debriñ, greanterezh).

## Pennadoù kar
*Bezhin
*Bezhinaer
Sevenadurezh

**Sevenadurezh** ha sevenadur zo daou c'her disheñvel.

Gallout a ra bezañ kemmesket, da skwer e talvezo kement sevenadurezh saoz ha sevenadur saoz, implijet an eil evit egile.

A-wezhioù e vez gwelet sevenadurioù evel elfennoù un hollad brasoc'h ha renet gant ur stad a-bouez (Sina) pe un emglev a stadoù (Kornôg) gant harzoù, anvet sevenadurezh Sina, Afrika, SUA, europat hag all. Dreist-holl mard eus traoù fetis : pontoù, kêrioù ha porzhioù bras, hentoù...

A-wezhioù e servij ar ger sevenadurezh da urzhiañ etre sevenadurioù ar broioù ha da zismegañsiñ anezho :

* lod ar re c'halloudusañ a soñj e-mod-se e metoù zo,
* lod e metoù izelañ ha disprizet a zegemer an ide evito.

Ha petra ober ?

Klask a ra lod da stourm evit delc'hen  o zamm sevenadur a-enep nerzhioù kreñv sevenadurezh skignet gant sevenadur uhel ar greizenn bolitikel, pinvidikoc'h (Kenwerzh, Tailhoù) pe kreñvoc'h (Lu ; Skiantoù ; Teknologiezh).

Dav eo soñjal e vez kreizennet ur sevenadurezh tro-dro d'ur bobl pe d'ur Stad hag o deus muioc'h a startijenn en amzer a-vremañ pe o deus bet en amzer dremenet.

Ha merkoù ur sevenadurezh a vo ideoù difetis ivez evel :
* an deskadurezh,
* penaos ren ur Stad ?, astenn ur yezh ? (saoznekaat),
* ul lennegezh vrudet pe bet brudet evel al latin,
* un hollad lezennoù evel Sina,
* ur relijion (ar gristenidigezh en Impalaerezh roman) pe ar mod da zegemer unan nevez (Hitited).

Impalaeriezh ha sevenadurezh a zegas elfennoù kumun.

## Skwerioù

**Bed** : SUA ha Kornôg

**Afrika** : Etiopia, Impalaeriezh Mali, Yoruba

**Amerika :** Amerindianed, Inkaed, Mayaed.

**Azia** : India, Sina.

**Europa** : Europa ar C'hornôg, Rusia
Gelbressée

Gelbressée_E1aJPG.jpg|Iliz katolik ‘’Intron-Varia’’.

**Gelbressée** (e walloneg: *Djerbussêye*) a zo e proviñs Namur e Belgia . Ur gumun e oa gwechall; gant lezenn 1977 eo deut da vout ur rann eus kumun Namur.
.44 Magnum

An **.44 Magnum** anvet ivez **.44 Remington Magnum** pe **10,9 × 33 mm R** zo un doare kartouchenn c'halloudus savet evit ar revolverioù hag implijet ivez er fuzuilhoù hag er c'harabinennoù.

## Istor hag implij
Deveret eo bet eus an .44 Special er bloavezhioù 1950 gant ar skrivagner stadunanat Elmer Keith. Hemañ a zeuas a-benn da gendrec'hiñ an embregrezhioù Smith & Wesson ha Remington da broduiñ ar munisionoù-mañ hag an armoù kambret evite. An hini kentañ anezhe e voe ar revolver Smith & Wesson Model 29. Berzh a reas an .44 Magnum war ar marc'had, dreist-holl pa voe brudet etre daouarn Clint Eastwood er film *[[Dirty Harry]]* (1971). E-pad pell e chomas ar gartouchenn armoù-dorn galloudusañ er bed.

### Un nebeud armoù kambret e .44 Magnum
#### Revolverioù
* Smith & Wesson Model 29 ha Model 629
* Colt Anaconda
* Taurus Raging Bull
* Ruger Redhawk

#### Pistolennoù
* Desert Eagle

#### Karabinennoù ha fuzuilhoù
* Winchester Model 1894
* Marlin Model 1894
* Rossi Puma

## Liammoù diavaez
* **** Taolenn ar munision war lec'hienn ar CIP

## Daveennoù
8 × 22 mm Nambu

An **8 × 22 mm Nambu** zo ur c'halibr kartouchennoù implijet adalek 1904 gant an arme japanat er pistolennoù Nambu 14. Ar pistolennoù-mindrailher Type 100 a voe kambret evit ar munision-mañ ivez. Implijet e voe betek 1945, er brezel a-enep Sina hag e Brezel ar Meurvor Habask dreist-holl. Izeloc'h e oa he galloud evit ar .45 ACP implijet en arme stadunanat er memes mare. 

## Daveennoù
.270 Winchester

An **.270 Winchester** anvet ivez **.270 WCF** (***Winchester Center Fire***) zo ur munision armoù-tan hiniennel ijinet gant an embregerezh Winchester e 1923 ha gwerzhet abaoe 1925, er memes koulz hag ar Model 54. Da gentañ e oa eus stumm ''wildcat'' eus an .30-06 Springfield.

Poblek-tre eo er Stadoù-Unanet, e-lec'h ma vez implijet evit chaseal bronneged bras evel ar c'hirvi dreist-holl. E Frañs e ra kalz chaseourien chamoezed gantañ abalamour d'e dreug stenn a zo talvoudus evit tennañ a-bell.
## Liammoù diavaez
*  Taolenn ar munision war lec'hienn ar CIP
## Daveennoù
Haka

Un dañs hengounel gant Māoried Zeland-Nevez eo an ***Haka*** (). Meur a zoare zo hag a vez implijet da-geñver degouezhioù disheñvel.

An *Haka Ka Mate*, brudet-kaer gant ar skipailh rugby All Blacks, zo diwar-benn penn ur meuriad hag a glask tec’hel kuit a-zirak tagerien dre vont da guzh.

Krediñ a ra da gentañ mervel ha kanañ a ra « *A Ka mate! Ka mate !* » ("Mervel a ran, mervel a ran !") a-raok kompren ez eo saveteet, kuzhet mat. Kanañ a ra neuze « *Ka ora ! Ka ora !* (Bevañ a ran, bevañ a ran !).

## Notennoù
Manufacture d'Armes de Bayonne

Ar **Manufacture d'Armes de Bayonne**, anvet alies **MAB**, a oa un embregerezh pistolennoù damaotomatek digoret e 1920 ha serret e 1981.

## Istor
Léon Barthe a voe ganet e 1882 e Saint-Vincent-de-Tyrosse (Landes). Studiañ a reas an armeuriezh e Liège hag e Saint-Étienne. E 1904 e tigoras ur stal armoù ha munisionoù e Baiona (9, straed Gambetta). A-raok deroù ar Brezel-bed Kentañ e oa krog da enporzhiañ pistolennoù damaotomatek Rex savet en Eibar. E 1920 e tigoras ul labouradeg da sevel armoù e-unan. Anvet e voe da gentañ *Manufacture d'Armes Automatiques*, met buan e cheñchas hec'h anv da *Manufacture d'Armes de Bayonne*, *M.A.B.* he lizherennoù kentañ : evel-se e felle da Léon Barthe bezañ heñvel ouzh labouradegoù perc'hennet gant ar Stad evel ar M.A.S. (Saint-Étienne), ar M.A.T. (Tulle) pe ar M.A.C. (Châtellerault). Diazezet e oa e karter an *Allées Marines* e Baiona.

D'ar poent-se e oa aotreet da neb a gare e Frañs kaout pistolennoù bihan kambret e 6,35 mm evit en em zifenn, ha dour a redas da vilin ar MAB diwar neuze. E 1925 e voe kinniget ar *Modèle A*, ar bistolenn gentañ ijinet ha savet gant an embregerezh. Awenet e oa he gwikefre gant hini ar Browning M1906. E-pad an Eil Brezel-bed e savas ar M.A.B. pistolennoù *Modèle D* evit ar Wehrmacht. Goude 1945 e savas ivez un nebeud pistolennoù kambret e .22 Long Rifle evit ar sportoù tennañ.

Er bloavezhioù 1970 e tremenas ar MAB dindan ren an embregerezh FN Herstal eus Belgia. E 1981 e tisklêrias Herstal e werzhe e lodennoù eus ar MAB, da lavaret eo 40%. Daoust d'ur c'harned-urzhiañ leun abalamour da c'houlennoù labouradegoù Tulle, Saint-Étienne ha *Ministère de la Coopération* gall e serras an embregerezh e dibenn 1982. 98 den a laboure evit ar MAB d'ar mare-se. Lod anezhe a zigoras un embregerezh e Biarritz anvet MABCO evit kenderc'hel da broduiñ ar bistolenn PA-15.

## Armoù produet

### Pistolennoù
* **Modèle A** (1925), kalibr 6,35 mm
* **Modèle B** (1932), kalibr 6,35 mm
* **Modèle C** (1945), kalibr 7,65 mm
* **Modèle D**, produet etre 1933 ha 1940 evit ar marc'had sivil. Kambret e oa e 7,65 mm. Un nebeud kantadoù a voe produet evit ar Wehrmacht e-pad an Eil Brezel-bed dindan an anv "Pistole MAB Kaliber 7.65 mm".
* **[[MAB F|Modèle F]]** (1950), kalibr .22 Long Rifle
* **Modèle G**, kalibr .22 Long Rifle
* **Modèle GZ**, kalibr 7,65 mm
* **Modèle R**, kalibroù 7,65 mm pe .380 ACP
* **P8** (1966), kalibr 9 mm Parabellum
* '''PA-15''' ha '''P15 F1''' (1966), kalibr 9 mm Parabellum

### Karabinennoù

* MAB Harmonica (karabinenn-liorzh, 6 mm Bosquette)

## Levrlennadur
*  CASANOVA Daniel & BASTIÉ Jean-Pierre, *Les pistolets MAB, Histoire de la Manufacture d'armes de Bayonne*, 2015, 168 p.

## Daveennoù
The Wanderers (film, 1979)

**The Wanderers** zo ur film stadunanat embannet e 1979. An doare a zo unan fent ha drama. Kenskrivet ha sevenet eo bet gant Philip Kaufman, an aktourien eo Ken Wahl, John Friedrich, Karen Allen, Toni Kalem, Tony Ganios ha Jim Youngs. Tremen a ra darvoudoù ar film er Bronx e 1963, heuliañ a reer ur gang krennarded italian-stadunanat lesanvet *the Wanderers* ha penaos ez eus brezel etrezo ha gangoù enep evel ar *Baldies* hag ar *Wongs*.

Ar film zo diazezet war romant The Wanderers gant Richard Price; ar senario zo bet skrivet gant Philip Kaufman hag e wreg Rose. Diaes eo bet kas ar film da benn : da gentañ eo bet dibosupl rastellat arc'hant a-walc'h evit *The Wanderers* gant Alberto Grimaldi, Kaufman a oa bet neuze o filmaozañ filmoù all. Goude echuiñ seveniñ ar film adsevel Invasion of the Body Snatchers, Kaufman a oa aet da New York ha deuet e oa a-benn ar wech-mañ da werzhañ mennozh ar film *The Wanderers* da Martin Ransohoff. Boujed klok ar film zo dianav, met Kaufman en doa anzavet e oa bet berr.
Inizi Brouel

**Inizi Brouel** zo div enezennig e Mor Bihan Gwened, stag ouzh kumun Enizenac'h, e departamant ar Mor-Bihan hag e Bro-Gwened. Emaint er su da Benn Brouel en Enizenac'h, emañ Brouel (an enezenn vrasañ) un 200 m bennak er su d'ar penn ha Brouel Su (an enezenn vihanañ) zo war-dro 150 m er su d'an enezenn vrasañ. Emaint e Park naturel ar Mor Bihan. 

Moaien zo da vont d'an div enezenn war droad pa vez izelvor. 

## Anv
An anv *Brouel* a c'hallfe dont diouzh *Brav Gwel*.

## Notennoù ha daveoù
5,45 × 39 mm M74

Ar **5,45 × 39 mm M74** (evit ar bloavezh 1974) zo ur munision soviedel savet da gentañ evit ar fuzuilhoù-arsailh AK-74.

## Istor
Er bloavezhioù 1950 ha 1960 e oa kambret ar braz eus ar fuzuilhoù-arsailh er bed gant munisionoù hir : 7,62 × 51 mm evit ar Stadunaniz ha 7,62 × 39 mm evit ar Soviediz da skouer. D'ar mare-se e voe komprenet e oa re c'halloudus munisionoù ra seurt-se evit emgannoù tost er janglenn pe er c'hêrioù. Ma vije izelaet ment ha pouez ar c'hartouchennoù e c'hallje ivez ar soudarded kas muioc'h anezhe gante war an dachenn. An Stadunaniz a grouas munisionoù berroc'h (5,56 × 45 mm) a ziskouezas bezañ efedus e Brezel Viêt Nam. Eno e voe kaset fuzuilhoù AR-15 da arme ar Su Viêt Nam. Skouerennoù eus an armoù hag o munisionoù a voe seziset gant o enebourien, ha kaset d'an URSS evit bezañ studiet eno.

An ijinourien soviedat a laboure er memes koulz evit gwellaat ar c'hartouchennoù 5,6 × 39 mm, savet adalek 1955 en o bro evit ar chase hag an tennañ. Divizout a rejont izelaat treuzkiz o douilhez hag o boled, ha diwar-se e voe ganet ar 5,45 × 39 mm. Ar c'hartouchennoù kentañ a voe produet e uzin Toula e 1968. Adalek 1974 e voe produet ar fuzuilhoù-arsailh AK-74 evit kemer plas an AK-47. Kambret e oant evit ar munision nevez.

## Implij
Ar 5,45 × 39 mm M74 a zeuas da vezañ munision standart broioù Pakt Varsovia. Hiziv an deiz e vez implijet c'hoazh gant arme Rusia. Armoù kambret e 5,45 × 39 mm a vez implijet gant soudarded an daou du er brezel etre Ukraina ha Rusia. Daoust d'an armoù kambret e standard AFNA roet da Ukrainianiz e kav aesoc'h lod ober gant armoù soviedel peogwir e c'hallont kavout munisionoù aesoc'h ma tapont takadoù dalc'het gant ar Rusianed.

## Perzhioù teknikel
Meur a stumm eus ar c'hartouchennoù 5,45 × 39 mm a voe savet : 7N6 (anvet ivez PS, kalonenn dir), 7N10 (anvet ivez PS) ha 7N22 (BP, galloud-toullañ uhel), 7N24 7U1 (subsoned, da vezañ implijet en AKS-74UB), 7N39 (PPBS), 7N40, 7T3 (roudenner) ha 7Kh3 en o zouez.

### Munisionoù savet evit an arme

### Munisionoù savet evit ar siviled

## Liammoù diavaez
* **** Taolenn ar munision war lec'hienn ar CIP

## Daveennoù
.30 Carbine

An **.30 Carbine**, anvet ivez **7,62 × 33 mm** pe **7,62 US**, zo ur munision armoù-tan hiniennel ijinet e penn-kentañ ar bloavezhioù 1940 gant an embregerezh Winchester evit ezhommoù arme ar Stadoù-Unanet.

## Istor
A-raok an Eil Brezel-bed e savas c'hoant gant an arme stadunanat da bourvezañ ar soudarded na oant ket war al linennoù kentañ (kanolierien, keginerien da skouer) gant un arm resisoc'h evit ar Colt M1911 a-bell, met skañvoc'h evit ar fuzuilh M1 Garand pe ar bistolenn-vindrailher Thompson. Evel-se e voe krouet ar garabinenn M1. Eviti e voe klasket sevel ur munision nevez ivez, ha ganet e voe ar c'hartouchennoù **.30 Carbine** e 1942 en ur ouzhpennañ ur greuzenn d'ar munisionoù .32 Winchester Self-Loading bet ijinet e 1906. Mat e oa an .30 Carbine evit bezañ tennet en un arm-skoaz, met ne oa ket resis-tre a-bell abalamour ne oa ket da vezañ implijet evit se hervez palioù ar garabinenn nevez.

## Implij
War-bouez ar garabinenn M1, n'eus ket kalz armoù kambret evit an .30 Carbine. Kalz anezho a zo pimpatromoù armoù kinniget er bloavezhioù 1940 pe 1950, evel ar Garand Carbine, an Thompson Light Rifle, pe ar CEAM Modèle 1950, unan eus ar fuzuilhoù-arsailh kentañ bet ijinet e Bro-C'hall.

## Liammoù diavaez
* **** Taolenn ar munision war lec'hienn ar CIP

## Daveennoù
6,5 × 50 mm Arisaka

Ar **6,5 × 50 mm Arisaka**, anvet ivez **6,5 × 50 mm SR Arisaka** pe **6,5 × 51 R (Arisaka)** gant ar C.I.P. a oa ar munision standart implijet e fuzuilhoù ha mindrailherezioù an arme japanat eus 1897 betek fin an Eil Brezel-bed.

## Istor
Ront e oa boledoù ar 6,5 × 50 mm Arisaka pa voe degemeret ar c'halibr gant an arme japanat adalek 1897. Kemer a rae plas ar munisionoù 8 × 52 mm Murata. Hervez an anv ofisiel e japaneg e veze graet *Stumm 30* eus ar munision nevez abalamour dezhañ bezañ bet degemeret da vare 30 bloavezh ar mare Meiji. E 1907 e voe kemmet ar gartouchenn ha lakaet he boled da vezañ begek (*Spitzer*) evit gwellaat he ferzhioù bannouriezh. Anvet e voe *Type* *38* ar munision kemmet. Implijet e veze er fuzuilhoù Arisaka Stumm 38 dreist-holl.

Gwanoc'h e oa ar munision koulskoude evit ar re broduet er memes poent e broioù all (.303 British er Rouantelezh-Unanet pe .30-06 Springfield e Stadoù-Unanet Amerika) ha dilezet e voe en ur mod ofisiel e fin ar bloavezhioù 1930 pa voe dibabet ar fuzuilhoù Stumm 99 hag o munisionoù 7,7 × 58 mm gant an arme. Evit gwir e voe implijet betek 1945 ar fuzuilhoù Arisaka Stumm 38 hag o munisionoù gant lu an Impalaeriezh. Sinaiz a implijas stokoù 6,5 × 50 mm ivez tapet da vare ar brezel a-enep Japan.
## Liammoù diavaez
*  Taolenn ar munision war lec'hienn ar CIP

## Daveennoù
Titouriñ milourel

Graet e vez **Titouriñ vilourel** eus un obererezh a implij an dastumañ hag analizañ titouroù evit gellet sikour ar pennoù-bras da sevel kadoniezhoù hag ober choazoù. Ar pal-se a vez tizhet gant an titouriñ vilourel en ur implij doareoù lies da gavour titouroù. An titouriñ vilourel a vez suj d'ar pennoù bras eus al lu ha klask a ra tizhout palioù kefridioù embannet ganto. Evit kaout un dielfennañ eus an titouroù lies, penn an titouriñ a rank reiñ sklaer ar palioù da dizhañ, ar pezh a vo kemeret e kont en holl pazennoù.

Tachennoù labour an titouriñ lu a zo lies evel tachenn un oberiadur, titouriñ war enebourien, kevredidi pe nerzhioù neutral, poblañs trevour un dachenn lec'h ma vo pe a vez oberiadurioù brezel, ha lec'hioù all gwelet evel dedennus. Ar c'hefridioù titouriñ a vez graet war meur a live, eus reoù strategel pe kadoniel, e mareadoù peoc'hus, mareadoù a wel ur brezel o tont, hag e-kerzh ur maread stourm pe brezel ivez.
Rabastens

**Rabastens** (*Rabastens* e galleg ivez) a zo ur gêr vihan eus Lengadok hag ur gumun e departamant an Tarn e rannvro Okitania.
## Istor
## Dave ha notennoù

## Liammoù diavaez

*www.mairie-rabastens-tarn.fr/ Lec'hienn ofisiel an ti-kêr
Acqueville (Manche)

**Acqueville** zo ur gumun a-wechall e departamant Manche e Bro-C'hall.
## Douaroniezh
## Istor
### [[Dispac'h Gall]]
* Krouet e voe ar gumun e 1790 diwar ar barrez katolik. Lakaet e voe e Kanton Martinvast hag e Distrig Saint-Lô. Lakaet e voe en Arondisamant Saint-Lô e 1800. Lakaet e voe e Kanton Beaumont e 1801 hag en Arondisamant Cherbourg e 1811.
### 
#### [[Brezel-bed kentañ]]
* Mervel a reas trizek gwaz eus ar gumun abalamour d'ar brezel, eleze 4,14% ag ar boblañs hervez an niveradeg bet graet e 1911; unan anezhe a voe lazhet e Châtelet e Belgia d’an 22 a viz Eost 1914, e penn- kentañ  ar brezel, soudard er 36vet Rujumant Troadegiezh e oa . 
#### Brezelioù didrevadennañ
##### [[Brezel Aljeria]]
* Mont a reas  ur soudard eus ar gumun diwar wel d'an 2 a viz Here 1956 en un ambuskad en Aflou (departamant Oran).
### 
* D'ar 1 a viz Genver 2017, e voe lakaet e kumun nevez La Hague, bet krouet en ur vodañ kumunioù Acqueville, Auderville, Beaumont-Hague, Biville, Branville-Hague, Digulleville, Eculleville, Flottemanville-Hague, Gréville-Hague, Herqueville, Jobourg, Omonville-la-Petite, Omonville-la-Rogue, Sainte-Croix-Hague, Saint-Germain-des-Vaux, Tonneville, Urville-Nacqueville, Vasteville ha Vauville.
## Monumantoù ha traoù heverk
* Iliz katolik *Gorroidigezh an Intron-Varia*.
* Monumant ar re varv e toull ar vered, luc’hskeudenn.
## Emdroadur ar boblañs
## Melestradurezh
## Tud
## Liammoù diavaez
## Notennoù ha daveoù
Dentenn

**Dentenn** zo un enezenn brevez e Mor Bihan Gwened, stag ouzh kumun Arzhon-Rewiz, e departamant ar Mor-Bihan hag e Bro-Gwened. Muzuliañ a ra 3,30 hektar hag emañ er Su d'ar Gazeg hag en Norzh da C'hourenez Rewiz. 

Emañ e Park naturel ar Mor Bihan. 

## Anv
En *Dictionnaire historique et géographique de la province de Bretagne* gant Jean-Baptiste Ogée e kave ar stumm *Enn Denn-Tenn*.

## Glad
Ur c'halvar, ur c'hal, ur c'harrdi evit ar bagoù hag un ti zo en enezenn.

## Notennoù ha daveoù
Opel

**Opel Automobile GmbH**, berraet aliesoc'h en **Opel**, zo un embregerezh sevel kirri alaman hag a zo ur skourr eus Stellantis abaoe ar 16 a viz Genver 2021. Perc'hennet e oa gant ar saver kirri stadunanat General Motors etre 1929 ha 2017 ha gant PSA Group a-raok bezañ kendeuzet gant Fiat Chrysler Automobiles a-benn sevel Stellantis e 2021. Darn eus an otoioù savet gant al linennoù Opel er Rouantelezh-Unanet a vez gwerzhet dindan an anv Vauxhall Motors, kement-se abaoe ar bloavezhioù 1980. Lod eus karbedoù Opel a oa savet en Aostralia gant ar merk Holden abaoe 2020, en Norzhamerika ha Sina eo ar merk Buick, Saturn (abaoe 2010), hag ar merkoù Cadillac, hag e Suamerika eo gant ar merk Chevrolet.
Biville

**Biville** zo ur gumun a-wechall e departamant Manche e Bro-C'hall.
## Douaroniezh

Biville (Manche) calvaire des dunes en 2018 (04).jpg|An tevennoù hag ar c'halvar.

* War aod Mor Breizh emañ ar gumun.
## Istor
### [[Dispac'h Gall]]
* Krouet e voe ar gumun e 1790 diwar ar barrez katolik. Lakaet e voe e Kanton Sainte-Croix hag e Distrig Cherbourg. Lakaet e voe en Arondisamant Valognes e 1800 hag e Kanton Beaumont. Lakaet e voe en Arondisamant Cherbourg e 1811.
### 
#### [[Brezel-bed kentañ]]
* Mervel a reas pevarzek gwaz eus ar gumun abalamour d'ar brezel, eleze 4,47% ag ar boblañs hervez an niveradeg bet graet e 1911.
#### [[Eil brezel-bed]]
* Mervel a reas pevar den ag ar gumun abalamour d'ar brezel, tri anezhe a oa tud nann-soudard.
### 
* D'ar 1 a viz Genver 2017,  e voe lakaet e kumun nevez La Hague, bet krouet  en ur vodañ kumunioù Acqueville, Auderville, Beaumont-Hague, Biville, Branville-Hague, Digulleville, Eculleville, Flottemanville-Hague, Gréville-Hague, Herqueville, Jobourg, Omonville-la-Petite, Omonville-la-Rogue, Sainte-Croix-Hague, Saint-Germain-des-Vaux, Tonneville, Urville-Nacqueville, Vasteville ha Vauville.
## Monumantoù ha traoù heverk

Biville (manche, Fr) église, vue de l'est.jpg|An iliz katolik.

* Iliz katolik *Sant Pêr*.

Biville (Manche, Fr) monument aux morts.jpg|Ar monumant.
Biville (manche, Fr) monument aux morts, détail des noms.jpg|An anvioù ouzh ar monumant.

* Monumant ar re varv dirak an iliz katolik.
## Emdroadur ar boblañs
## Melestradurezh
## Tud
## Liammoù diavaez
## Notennoù ha daveoù
Citrus

Bodañ a reer er genad ***citrus*** spesadoù gwez hag a zegas frouezh, en o zouez : 

suravaloù, mandarin, pomeloioù.

avaloù-orañjez a zo frouezh ar gwez-orañjez.

E-barzh kerentiad ar Rutaceae emaint.

Damheñvel eo ar ger agrum. En Azia e tiwanas ar genad er penn kentañ.