Partizaned Bielski

**Partizaned Bielski** a oa un aozadur partizaned yuzev a saveteas yuzevien all e-pad an Eil Brezel-bed. Stourm a rejont ivez ouzh an nazied hag ar re a genlaboure ganto e korn-bro Nowogródek (Navahrudak) ha Lida e Polonia (hiziv an deiz e Belarus). Dont a ra anv ar strollad eus hini ar vreudeur Bielski hag a oa e penn ar bagad.

Dont a rejont a-benn da saveteiñ 1 236 yuzev. Ouzhpenn daou vloavezh a dremenas izili ar strollad e koadeier.

## Istor ar familh
Milinerien hag ispiserien e oa ar re vBielski e Stankiewicze (Stankievichy) e-kichen Novogrudek (Navahrudak). Da vare penn-kentañ an Eil Brezel-bed e oa e Polonia, met aloubet e voe gant URSS e miz Gwengolo 1939.

Tud ar familh Bielski a gemeras perzh er melestradur savet gant ar gouarnamant nevez aozet gant ar Soviediz ar pezh a lakaas anezho da vezañ gwelet fall gant ar Boloniz a gave dezho e oa URSS un alouber. Da-heul an Oberiadur-brezel Barbarossa e krogas aloubiñ URSS d'an 22 a viz Even 1941 hag e teuas Nowogródek da vezañ ur ghetto.

### Krouiñ
Ar pevar breur Bielski : Tuvia Bielski, Alexander Bielski (anavezet ivez gant an anv *"Zus"*), Asael Bielski hag Aron Bielski a zeuas a-benn da dec'hout war-du ar c'hoadeier tostañ goude ma vije bet lazhet o zud hag izili all eus o familh er ghetto e miz Kerzu 1941. Asambles gant 13 amezeg eus ar ghetto e kroujont ar strollad partizaned e nevezamzer 1942. E-tro 40 ezel a oa er penn-kentañ, ha buan e kreskas ar strollad.

E penn ar strollad e oa Tuvia Bielski ar breur henañ, hag a oa bet kaporal en arme Polonia etre 1927 ha 1929. Dedennet e oa bet gant Emsav sionour ar yaouankiz, ha gwelloc'h e vefe bet dezhañ *"saveteiñ ur vaouez yuzev kozh e-lec'h lazhañ dek soudard alaman"*. Kas a reas kannaded e getoioù ar c'hontre evit tuta hag o c'has da goadeier Naliboki. Degemer a rejont paotred, maouezed ha bugale ha d'ar muiañ e voe betek 1 236 den er strollad (70% anezho a oa maouezed, bugale ha tud kozh). Ne nac'hjont degemer den ebet. E-tro 150 anezho a gemere perzh en emgannoù armet.

### Aozañ
Bevañ a rae izili ar strollad dindan douar pe e bunkerioù. Aozañ a rejont ivez ur gegin, ur veilh, ur varaerezh, ur sal-dour hag ur glinikenn. Sevel a raent saout da gaout laezh. Stalioù-labour a oa ivez ma veze dreset ar botoù, an dilhad, hag an armoù. En holl ouzphenn 125 den a laboure enno. Ur skol dindan douar a oa ivez da zegemer ar vugale. Un toull-bac'h hag ul lez-varn a oa ivez er c'hamp.
Hervez lod ne oa ket kevatal an traoù etre ar bartizaned hag annezidi all eus ar c'hamp, ha muntroù ha palforsioù a c'hoarvezas er c'hamp.
 
### Ober
Stourm a rae partizaned Bielski a-enep an Nazied, hag o c'henlabourerien, evel poliserien eus Belarus a oa emouestlidi, pe c'hoazh a-enep tud o doa trubardet pe lazhet yuzevien. Distruj a rejont ivez. Kinniget e voe 100 000 Reichmark gant an Nazied d'an neb a sikourfe tapout Tuvia Bielski. E 1943 e voe furchet ar c'horn-bro : meur a strollad partizaned a c'houzañvasmet ar re vBielski a zeuas a-benn da dec'hout war-du ul lodenn all eus ar c'hoadeier.

Izili strollad Bielski az ae da breizhañ ha da laerezh (evel ma rae strolladoù partizaned all) boued er c'hêriadennoù tro-war-dro. Ma nac'he ar beizanted reiñ boued dezho e veze skoet ganto, re'zo a voe muntret zoken. Sed perak e voe fall an darempredoù etre ar bartizaned hag ar beizanted. Ul lodenn anezho a sikouras ar bartizaned memestra.

Staget e voe partizaned Bielski ouzh strollad ar sovied Jeneral Platon (Vasily Yefimovich Chernyshev) e koadeier Naliboki. Meur a wech e voe klasket divodañ ar strollad partizaned ha lakaat anezho da vont e strolladoù partizaned rusian. Met chom a reas ar strollad dindan urzhioù Tuvia Bielski.

Partizaned Bielski a sikouras ivez ar Soviediz hag e kemerjont perzh en emgannoù a-enep Poloniz, evel ma c'hoarvezas d'ar 1añ a viz Kerzu 1943.

Rannet e voe strollad ar re vBielski e div unvezh : *Ordzhonikidze* gant Zus en he fenn, ha *Kalinin*, gant Tuvia en he fenn. Hervez o dielloù e lazhjont en holl 381 enebour, pe o-unan, pe dre genlabourat gant strolladoù Soviediz. 50 ezel eus ar strollad a voe lazhet.

### Divodañ
En hañv 1944 e krogas ar Soviediz da argadiñ e Belarus. D'ar mare-se e teuas an unvez *Kalinin* (enni 1230 paotr, plac'h ha bugel) er-maez eus ar c'hoadeier hag ez eas war-du Nowogrodek.

Daoust m'o doa sikouret ar Soviediz ez eas buan an darempredoù da fall. Goulennataet e voe ar vreudeur Bielski gant NKVD diwar-benn ar pinvidigezhioù o dije dastumet e-pad ar brezel, ha rebechet e voe ivez dezho n'o doa ket lakaet e pleustr an uhelvennadoù sokialour en o c'hamp. Asael Bielski a voe engouestlet en Arme Ruz hag e varvas e-pad emgann Königsberg e 1945. Ar vreudeur all a zeuas a-benn da dec'hout war-du ar C'hornôg. NKVD a glaskas war-lerc'h Yehuda Bielski, hag a oa kenderv Tuvia, peogwir e oa bet ofiser en arme Polonia a-raok ar brezel. Sikouret e voe gant Tuvia hag e teuas a-benn da vont da Hungaria ha goude-se da Israel.

### Goude ar brezel
Goude ar brezel e tistroas Tuvia Bielski da Bolonia hag e 1945 ez eas da Israel. E New York en em stalias Tuvia ha Zus.

E 1951 e tivroas Aron Bielski d'ar Stadoù-Unanet ma voe anvet *"Aron Bell"*. E 1987 e varvas Tuvia hag e voe douaret e Long Island. Bloaz goude, diwar c'houlenn partizaned a oa o chom en Israel, e voe kaset e gorf da Israel hag aozet e obidoù e Har Hamenuchot, e Jeruzalem. E 2001 e vo douaret e wreg anvet Lilka en e gichen. E Florida e oa Aron o chom betek e varv e miz Gwengolo 2025.

O c'henderv Yehuda Bielski, hag en doa kemeret perzh er strollad partizaned az eas da Israel ma kemeras perzh en Irgun.

## Torfedoù brezel
Tamallet eo bet da izili 'zo eus partizaned Bielski (met ket d'ar vreudeur Bielski o-unan) bezañ bet graet torfedoù brezel, evel da skouer lazhadeg Naliboki e 1943, ma voe lazhet 129 den gant partizaned soviet. Testoù hag istorourien' zo a lavar e kemeras izili'zo eus partizaned Bielski perzh el lazhadeg, padal e lavar ar c'hontrol izili eus ar strollad hag istorourien all, rak hervezo en em gavas partizaned Bielski war al lec'h mizioù goude an darvoud.
Istorourien a labour evit IPN o deus embannet n'o doa ket kemeret perzh ar vreudeur Bielski en darvoud.

## Er sinema
* *[[Defiance]]* (2008) skrivet, produet ha sevenet gant Edward Zwick. Gant an aktorien Daniel Craig, Liev Schreiber, Jamie Bell ha George MacKay o c'hoari perzh Tuvia, Zus, Asael hag Aron Bielski.

## Notennoù

## Daveoù
* Alperowitz, Yitzchak. "Tuvia Bielski", *Encyclopaedia of the Holocaust* vol. 1, p.&nbsp;215–16. 
* Arad, Yitzhak. "Family Camps in the Forest", *Encyclopaedia of the Holocaust* vol. 2, p.&nbsp;467–469. 
* Smith, Lyn. *Remembering:  Voices of the Holocaust*. Ebury Press, Great Britain, 2005, Carroll & Graf Publishers, New York, 2006. ISBN 0-7867-1640-1.
* Announcement of the start of the IPN investigation
* http://www.ruf.rice.edu/%7Esarmatia/406/262choda.html Review of "Sowjetische Partisanen in Weißrußland" gant Marek Jan Chodakiewicz, er *Sarmatian Review*, miz Ebrel 2006

## Levrlennadur
* Duffy, Peter, *The Bielski Brothers*. New York: HarperCollins, 2003. ISBN 0-06-621074-7.
* Eckman, Lester and Lazar, Chaim, *The Jewish Resistance: The History of the Jewish Partisans in Lithuania and White Russia During the Nazi Occupation 1940–1945*. Shengold Publishers, 1977. ISBN 0-88400-050-8.
* Levine, Allan, *Fugitives of the Forest: The Heroic Story of Jewish Resistance and Survival During the Second World War*. Stoddart, 1998. Reissued with a new introduction by The Lyons Press, 2008. ISBN 978-1-59921-496-2.
* Nechama Tec, *Defiance: The Bielski Partisans*. New York: Oxford University Press, 1993. ISBN 0-19-509390-9.

## Liammoù diavaez
*Partizaned Bielski e lec'hienn United States Holocaust Memorial Museum
*Lec'hienn partisans.org  
*Tuvia Bielski e lec'hienn Yad Vashem
*Kamp Naliboki e lec'hienn Yad Vashem
*Partizaned Bielski e lec'hienn Simon Wiesenthal Center
*Istor ar re saveteet gant partizaned Bielski e lec'hienn Lida Memorial Society Homepage 
* ''Voices on Antisemitism'' atersadenn Daniel Craig e lec'hienn United States Holocaust Memorial Museum]
*Lec'hienn ofisiel derc'hel soñj eus ar vreudeur Bielski e Belarus, Polonia hag Israel 
*Florida Holocaust Museum