open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Arthur de Salins

**Arthur** Joseph Marie Guyot d'Asnières **de Salins**, bet ganet d'an 3 a viz Kerzu 1857 en Alre hag aet d'an Anaon d'an 11 a viz Eost 1936 e Karnag, a oa soudard a-vicher ha jeneral hag unan eus krouerien ar skoutelezh e Bro-C'hall. 
Adalek 1922 betek 1936 e voe prezidant Kevread Skouted Bro-C'hall (bet savet e 1920). 
## Oberennoù
Kemeret en deus perzh e meur a oberenn war ar skoutelezh, en ur skrivañ ar skridoù digeriñ pe e lizhiri embannet:
* Evit ur studiadenn eus al luskad skout. Pazenn ar re henañ. An "hent". [skrid digeriñ gant : jeneral de Salins]., Maurice Rigaux, Embannadur Spes, 1932
* Peoc'hioù ha soñjoù ar skout-mestr. Skeudennoù gant Jac Magnan… [Lizhiri ar jeneral de Salins. skrid digeriñ gant Jacques Sevin.], Georges Tisserand, Jacques Sevin, Embannadur Spes, 1932 - 203 pajenn

## Levrlennadur
* *Istor iliz Pariz*, Jean Rupp, embannadur R. Laffont, 1948
* *Mémoires de la Société d'histoire et d'archéologie de Bretagne*, tamm 87, Kevredigezh istorel hag henoniel Breizh, 2009
Hervé Bazin

**Hervé Bazin** pe **Jean-Pierre Hervé-Bazin** en ti-kêr, bet ganet d'ar 17 a viz Ebrel 1911 en Añje hag aet d'an Anaon er memes kêr d'ar 17 a viz C'hwevrer 1996, a oa ur skrivagner hag ur barzh gallek, ezel an Akademiezh Goncourt.

Mab-bihan e oa da Jean Guilloteaux, kannad ha senedour er Morbihan, ha niz-bihan d'ar skrivagner René Bazin.

## Un nebeud oberennoù
* *Vipère au poing*, romant, 1948
* *Au nom du fils*, romant, 1960
* *Le Matrimoine*, romant, 1967
Notharchus

***Notharchus*** a zo ur genad e rummatadur an evned, krouet e 1863 gant an daou evnoniour alaman Jean Cabanis (1816-1906) ha Ferdinand Heine (1809-1894).

## An anv
Dont a ra eus an daou c'her henc'hresianek νωθής (nôthês = lezirek e brezhoneg) hag ἀρχός (arkhós = mestr e brezhoneg).

## Spesadoù hag an [[isspesad]]où anezhe
C'hwec'h spesad a ya d'ober ar genad :
* *[[Notharchus hyperrhynchus]]*
** *N. h. *'hyperrhynchus*** ha ''paraensis'',
* ''[[Notharchus macrorhynchos]]'',
* ''[[Notharchus ordii]]'',
* ''[[Notharchus pectoralis]]'',
* ''[[Notharchus swainsoni]]'',
* ''[[Notharchus tectus]]''
** ''N. t. picatus'', ''subtectus'' ha ***tectus**'.
O c'havout a reer e Kreiz ha Suamerika, pemp (5) isspesad dezhe en holl.

## Notennoù ha daveennoù
Nystalus

***Nystalus*** a zo ur genad e rummatadur an evned, krouet e 1863 gant an daou evnoniour alaman Jean Cabanis (1816-1906) ha Ferdinand Heine (1809-1894).

## An anv
Dont a ra eus ar ger henc'hresianek νύστᾰλος (nústălos = moredet e brezhoneg).

## Spesadoù hag an [[isspesad]]où anezhe
C'hwec'h spesad a ya d'ober ar genad :
* *[[Nystalus chacuru]]*
** *N. c. *'chacuru*** hag ''uncirostris'',
* ''[[Nystalus maculatus]]'',
* ''[[Nystalus obamai]]'',
* ''[[Nystalus radiatus]]'',
* ''[[Nystalus striatipectus]]'',
* ''[[Nystalus striolatus]]''
** ''N. s. '''striolatus*** ha *torridus*.
O c'havout a reer e Kreiz ha Suamerika, pevar (4) isspesad dezhe en holl.

## Notennoù ha daveennoù
Richard Davies

**Richard Davies** zo anv meur a zen :
*Richard Davies (eskob), eskob e Kembre ha troer ar Bibl e kembraeg (1501-1581)
*Richard Davies (Mynyddog), barzh kembraek (1833-1877)
*Richard Davies (politiker), kannad Enez Mon (1818-1896)
*Richard Davies (aktor kembreat), aktor kembreat (1926-2015)
*Richard Davies (aktor aostralian), aktor aostralian

## Gwelet ivez
* Richard Davis
Richard Davies (eskob)

**Richard Davies** (war-dro 1501 – 7 a viz Du 1581) a oa un eskob kembreat.

Ganet e voe e Gyffin, ur gêriadenn e-kichen Conwy, e hanternoz Kembre. Studioù a reas en Oxford kent mont da veleg. Dre ma oa un disivouder e rankas kuitaat Breizh-Veur e-kerzh ren Marri Tudor, goude 1553 neuze, da repuiñ war douar-bras Europa, ha ne zistroas nemet e-kerzh ren Elesbed Iañ, e 1558. E miz Genver 1560 e voe anvet da eskob Llanelwy, hag alese e voe kaset da eskopti Tyddewi e 1561.

Kenlabourat a reas gant William Salesbury da bouezañ war barlamant Westminster evit ma vefe lakaet treiñ ar Bibl hag al Levr Pedennoù e kembraeg. Pa voe embannet e 1563 ul lezenn evit se gant ar parlamant e stagas da labourat gant William Salesbury evit lakaat an Testamant Nevez e kembraeg. Labourat a reas ivez evit treiñ al Levr Pedennoù.

Goude e varv e miz Du 1581 e voe beziet en iliz Abergwili.

* Un eontr e oa da Siôn Dafydd Rhys, aozer ar c'hentañ yezhadur eus ar c'hembraeg.

## Pennad kar
*William Morgan (eskob)
Bucco

***Bucco*** a zo ur genad e rummatadur an evned, krouet e 1760 gant an evnoniour gall Mathurin Jacques Brisson (1723-1806).

## An anv
Dont a ra eus ar ger latin bucca (jod e brezhoneg).

## Spesadoù hag an [[isspesad]]où anezhe
Pevar spesad a ya d'ober ar genad :
* *[[Bucco capensis]]*,
* *[[Bucco macrodactylus]]*,
* *[[Bucco noanamae]]*,
* *[[Bucco tamatia]]*
** *B. t. hypnaleus*, *pulmentum* ha ***tamatia***.

O c'havout a reer e Suamerika, tri (3) isspesad dezhe en holl.

## Rummatadur
Renket e veze ar spesadoù *macrodactylus* er genad *[[Cyphos]]* ha *tamatia* er genad *[[Nystactes]]* kent.

## Notennoù ha daveennoù
Malacoptila

***Malacoptila*** a zo ur genad e rummatadur an evned, krouet e 1841 gant al loenoniour saoz George Robert Gray (1808-1872).

## An anv
Dont a ra eus an daou c'her henc'hresianek μᾰλᾰκός (mălăkós = dous e brezhoneg) ha πτῐ́λον (ptĭ́lon = pluñv e brezhoneg).

## Spesadoù hag an [[isspesad]]où anezhe
Seizh spesad a ya d'ober ar genad :
* *[[Malacoptila fulvogularis]]*,
* *[[Malacoptila fusca]]*,
* *[[Malacoptila mystacalis]]*,
* *[[Malacoptila panamensis]]*
** *M. p. inornata*, *magdalenae*, ***panamensis*** ha *poliopis*,
* *[[Malacoptila rufa]]*
** *M. r. brunnescens* ha ***rufa***,
* *[[Malacoptila semicincta]]*,
* *[[Malacoptila striata]]*
** *M. s. minor* ha ***striata***.

O c'havout a reer e Mec'hiko, Kreiz ha Suamerika, eizh (8) isspesad dezhe en holl.

## Notennoù ha daveennoù
Fernandes

**Fernandes** zo un anv-tiegezh portugalek.

## Tud

*João Fernandes Lavrador (1453 - 1505), moraer portugalat
*António Fernandes (ganet e 1962), echedour portugalat
*Paula Fernandes (ganet e 1984), kanerez vrazilian 
*Vasco Fernandes, livour portugalat lesanvet ar *Grão Vasco*
*Álvaro Fernandes , moraer portugalat
*António Fernandes - moraer portugalat
*Duarte Fernandes - diplomat portugalat

## Plant
*Roz-roc'h-Fernandes
Álvaro Fernandes

**Álvaro Fernandes** (anvet *António Fernandes* dre fazi a-wechoù), a oa ur moraer ha morianetaer portugalat eus ar  eus Madeira, en amzer Henrique o Navegador. Er bloavezhioù 1445 ha 1446 e kasas div veaj a-hed aod Afrika, moarvat betek Ginea-Bissau. Mont a reas tost keit ha Cabo Roxo. Dek vloaz goude, e 1456, ez eas Alvise Cadamosto pelloc'h c'hoazh.
Francesco di Giorgio Martini

**Francesco di Giorgio Martini**, pe **Francesco Sanese**, (Siena, 1439 — Siena, 1501) a oa ul livour italian eus skol Siena. Kizeller, tisavour, ijinour e voe ivez ha sevel a reas un tri-ugent kreñvlec'h evit Dug Urbino, evel kastell Belforte all'Isauro.

Ganet e oa ha badezet e Siena.

Gant Taccola (1381-1458 ?), ha Lorenzo di Pietro *Vecchietta* (1412-1480) eo unan eus an tri ijinour brudetañ a Siena. 
Kenlabourat a ras gant Neroccio di Landi en ur stal voutin e Siena, entre 1468 ha 1475.


Liberale da Verona - The Chess Players - The Metropolitan Museum of Art.jpg|*Ar c'hoarierien [[echedoù]]* (war-dro ar bloaz 1475)


## Levrlennadur
*  Ralph TOLEDANO : *Francesco di Giorgio Martini – Pittore e scultore*, Mondadori Electa, 1989 
*  Bertrand Gille, 1978. *Les Ingénieurs de la Renaissance*, Thèse Histoire, Paris, 1960. Seuil, in series *Points Sciences*) 
*  Marc van den Broek : *Leonardo da Vincis Erfindungsgeister, Eine Spurensuche* NA-Verlag Mainz, 2018.
Henrique

**Henrique** zo un anv-bihan portugalek.

## Yezhoù all
*Enrique e spagnoleg
*Harry ha Henry, e saozneg
*Heinrich en alamaneg 
*Henri, e galleg
*Herri e brezhoneg

## Tud
* Henrique de Borgonha, pe Herri Bourgogn (1066 — 1112), kont Portugal
* Henrique Iañ, roue Portugal
* Henrique o Navegador, priñs
* Henrique Rosa
Batalha

**Batalha** zo ur ger portugalek (*emgann* e brezhoneg) hag anv meur a lec'h.

*Batalha (Alagoas)
*Batalha (Piauí)
*Rio Batalha, stêr e São Paulo

*Batalha (Portugal)
*Batalha (parrez)
*Mosteiro da Batalha, manati brudet, e Batalha

## Pennad kar
* Battaglia
Manzanita (kaner)

**Manzanita** zo ur c'haner spagnol, **José Manuel Ortega Heredia** e wir anv.

Brudet eo bet e bladenn *Gitano cubano* hag ar ganaouenn *La quiere a morir*, diwar ganaouenn c'hallek Francis Cabrel.

## Notennoù
Batalha (Portugal)

**Batalha** zo ur gumun eus Portugal e Distrig Leiria , ha 15 000 den enni. En-dro dezhi emañ kumunioù Leiria (en hanternoz hag er gwalarn), Ourém (er reter), Alcanena er gevred) ha Porto de Mós er gevred.

## Parrezioù
Peder farrez (freguesia, en portugaleg) zo e Batalha 
* Batalha
* Golpilheira
* Reguengo do Fetal
* São Mamede
 
## Istor
Krouet e voe ar gêriadenn gant ar roue João Iañ, pa lakaas sevel Manati Santa Maria da Vitória (Gwerc'hez an Trec'h), d'he zrugarekaet goude m'he devije sikouret ar roue en emgann Aljubarrota (14 a viz Eost 1385).
Will Poulter

**William Jack** "**Will**" **Poulter** bet ganet e Hammersmith (ur c'harter eus Londrez, Bro-Saoz) d'an 28 a viz Genver 1993, a zo un aktour (sinema ha skinwel) saoz. 

C'hoariet en deus er film troioù-kaer *[[The Chronicles of Narnia: The Voyage of the Dawn Treader]]* (2010)., er gomedienn *[[We're the Millers]]* (2013) e-kichen Jennifer Aniston, pe c'hoazh er film skiant-faltazi *[[The Maze Runner (film)|The Maze Runner]]* (2014) hag er sequel *[[Maze Runner: The Death Cure]]* (2018). C'hoariñ a ra ur gwastadour hag un traper e *[[The Revenant]]* (2015) e-kichen Leonardo DiCaprio, ur poliser gouennelour er drama istorel *[[Detroit (film)|Detroit]]* (2017), er film etreoberiat skiant-faltazi *[[Black Mirror: Bandersnatch]]* (2018), hag er film heuz *[[Midsommar]]* (2019).
Nonnula

***Nonnula*** a zo ur genad e rummatadur an evned, krouet e 1854 gant al loenoniour saoz Philip Lutley Sclater (1829-1913).

## Spesadoù hag an [[isspesad]]où anezhe
C'hwec'h spesad a ya d'ober ar genad :
* *[[Nonnula amaurocephala]]*,
* *[[Nonnula brunnea]]*,
* *[[Nonnula frontalis]]*
** *N. f. *'frontalis***, ''pallescens'' ha ''stulta'',
* ''[[Nonnula rubecula]]''
** ''N. r. cineracea'', ''duidae'', ''interfluvialis'', ***rubecula***, ''simplex'', ''simulatrix'' ha ''tapanahoniensis'',
* ''[[Nonnula ruficapilla]]''
** ''N. r. inundata'', ''nattereri'', ***ruficapilla**' ha *rufipectus*,
* *[[Nonnula sclateri]]*.

O c'havout a reer e Kreiz ha Suamerika, pevarzek (14) isspesad dezhe en holl.

## Notennoù ha daveennoù
Monasa

***Monasa*** a zo ur genad e rummatadur an evned, krouet e 1816 gant an evnoniour gall Louis Jean Pierre Vieillot (1748-1831).

## Spesadoù hag an [[isspesad]]où anezhe
Pevar spesad a ya d'ober ar genad :
* *[[Monasa atra]]*,
* *[[Monasa flavirostris]]*,
* *[[Monasa morphoeus]]*
** *M. m. fidelis*, *grandior*, ***morphoeus***, *pallescens*, *peruana*, *rikeri* ha *sclateri*,
* *[[Monasa nigrifrons]]*
** *M. n. canescens* ha ***nigrifrons***.

O c'havout a reer e Kreiz ha Suamerika, nav (9) isspesad dezhe en holl.

## Notennoù ha daveennoù
Barzh Broadel Kembre

**Barzh Broadel Kembre** (*Bardd Cenedlaethol Cymru* e kembraeg ; *National Poet of Wales* e saozneg) zo ur garg enorus a roer d'ur barzh, dibabet gant an aozadur Llenyddiaeth Cymru-Literature Wales da vezañ "kannad sevenadurel" Kembre. 

Dibabet e vez an den gant ur bodad a zo ennañ dileuridi eus Eisteddfod Vroadel Kembre, Levraoueg Vroadel Kembre, rann ar sevenadur e Gouarnamant Kembre, Kuzul Arzoù Kembre hag aozadurioù all c'hoazh. Gant Kuzul Arzoù Kembre e vez arc'hantet an anvadur-se. Bloaz e pad respet ar Barzh Broadel, met gallout a ra bezañ astennet ur bloavezh all. Gortoz a reer digant ar barzh bezañ e servij "Kembre a-bezh" hag ober kement-se "dre an div yezh". Dieub eo ar Barzh Broadel da sevel barzhonegoù evel ma kar ha ne c'hortozer ket digantañ labourat evel ma rae barzhed lez an amzer wechall, nag evel *[[Barzh Ofisiel ar Rouantelezh]]*.

## Barzhed Vroadel Kembre
* 2005–2006 : Gwyneth Lewis
* 2006–2008 : Gwyn Thomas
* 2008–2016 : Gillian Clarke
* 2016–bremañ : Ifor ap Glyn

## Liamm diavaez
* Bardd Cenedlaethol Cymru e lec'hienn Llenyddiaeth Cymru-Literature Wales
National Basketball Association

An **National Basketball Association**, berraet e **NBA**, a zo kevredigezh pennañ basketball Norzhamerika (Stadoù-Unanet Amerika ha Kanada), bet krouet e 1946 gant ar Basketball Association of America (Kevredigezh Basketball Amerika). E 1949, goude ma voe kendeuzet gant an **NBL** (National Basketball League), ar c'hevread a oa bet adanvet NBA. An NBA eo unan eus ar pevar c'hevread a-vicher eus ar Stadoù-Unanet gant an **NFL** (Amerikan football), an **MLB** (ar baseball) hag an **NHL** (hoke war skorn).

## Skipailhoù

### Eastern Conference

* Atlanta Hawks
* Boston Celtics
* Brooklyn Nets
* Charlotte Hornets
* Chicago Bulls
* Cleveland Cavaliers
* Detroit Pistons
* Indiana Pacers
* Miami Heat
* Milwaukee Bucks
* New York Knicks
* Orlando Magics
* Philadelphia 76ers
* Toronto Raptors
* Washington Wizards

### Western Conference

* Dallas Mavericks
* Denver Nuggets
* Golden State Warriors
* Houston Rockets
* Los Angeles Clippers
* Los Angeles Lakers
* Memphis Grizzlies
* Minnesota Timberwolves
* New Orleans Pelicans
* Oklahoma City Thunders
* Phoenix Suns
* Portland Trail Blazers
* Sacramento Kings
* San Antonio Spurs
* Utah Jazz
Le Vengeur (Maupassant)

***Le Vengeur*** zo un danevell gant Guy de Maupassant, embannet en 1883.

## Istor
* *Le Vengeur* a oa bet embannet da gentañ e *[[Gil Blas]]* ar 6 a viz Du 1883.
* Adembannet e voe en dastumad dalif ''Le Colporteur'' en 1900 ha lakaet da bevare war-lerc'h an danevell ''La Serre''.

## An danevell

## Notennoù
Megalaimidae

**Megalaimidae** a zo ur c'herentiad e rummatadur an evned, termenet e 1852 gant al loenoniour saoz Edward Blyth (1810-1873).

Diouzh Doare 6.2 an *IOC World Bird List* ez a daou c'henad d'ober ar c'herentiad :

## Genadoù <small>(renket diouzh an urzh filogenetek)</small>
* *[[Psilopogon]]* - Müller, 1836 (32 spesad),
* *[[Caloramphus]]* - Lesson, 1839 (2 spesad).

## Notennoù ha daveennoù
Gwyn Thomas (barzh)

**Gwyn Thomas** (2 a viz Gwengolo 1936 – 13 a viz Ebrel 2016) a oa ur barzh kembraek hag ur skolveuriad. Barzh Broadel Kembre e oa bet e 2006-2008. 

Ganet e voe e Tanygrisiau ha desavet e voe e Blaenau Ffestiniog, e kontelezh Gwynedd. Studioù a reas e skol-veur Kembre, e Bangor, hag en Skolaj Jezus, en Oxford.

E-pad meur a vloaz e voe kelenner e rann ar c'hembraeg e skol-veur Bangor hag e penn ar rann-se e voe ivez. 

Embannet en deus 16 dastumad barzhonegoù ha meur a levr skridvarnerezh. Gantañ eo bet troet ar Mabinogi e saozneg ivez. E dorkad barzhonegoù kentañ, *Chwerwder yn y Ffynhonnau* ("*C'hwervder er Feunteunioù*"), a zeuas er-maez e 1962, hag an hini diwezhañ, *Hen Englynion - Diweddariadauwas*, a voe embannet e 2015 gant Barddas. E eñvorennoù en deus kontet e-barzh *Bywyd Bach*, embannet gant Gwasg Gwynedd e 2006, en dastumad *Cyfres y Cewri* (Dastumad ar Ramzed).

E 2006 ivez e voe anvet da Varzh Broadel Kembre, gant Llenyddiaeth Cymru-Literature Wales, an aozadur a gas war-raok al lennegezh e Kembre, koulz e kembraeg hag e saozneg. 

## Liamm diavaez
*Y Fasnach Lyfrau Ar-Lein/Welsh Book Trade Info 
*Wales' new national poet is named - BBC Kembre
Capel Isaf

**Capel Isaf** zo ur gêriadenn vihan e kreisteiz Powys, e Kembre. E kontelezh kozh Sir Frycheiniog emañ, e kumuniezh Honddu Isaf. 

Emañ er c'hreisteiz da v-Mynydd Epynt, war lez an Afon Honddu, un adstêr d'ar Wysg.

Emañ ar gêriadenn er c'hreisteiz da gêr Aberhonddu. En-dro dezhi emañ kêriadennoù Capel Uchaf ha Castell Madog en hanternoz, ha Pwllgloyw ha Llandefaelog Fach er c'hreisteiz.
Commins Coch

:*Arabat kemmeskañ gant *Comins Coch*, ur gêriadenn e Ceredigion*
**Commins Coch** zo ur gêriadenn vihan e gwalarn kontelezh Powys, e Kembre.

Eno ez eus ur pont strizh a-walc'h da dreuziñ an Afon Twymyn. Gant ar strizh m'eo an tremen ez eo diaes d'ar c'hirri-samm bras mont dre an hent-se, un hent bras anezhañ koulskoude, an A470, hag a gas eus Glan Conwy, en hanternoz Kembre, betek Kerdiz, e kreisteiz ar vro.
Cynon

Ur sant brezhon e oa **Cynon** er VIvet kantved. Hervez an henskridoù e oa mab d'ar roue Brychan, a savas rouantelezh Brycheiniog hervez ar vojenn.

## Lec'hioù
Skoliet e vije bet e Llancarfan ha Llanilltud Fawr dindan sant Cadfan. Hervez ur vojenn e vije deuet eus Breizh gant Cadfan da sevel ur manati en Ynys Enlli.

Ilizoù pe chapelioù dezhañ zo bet savet 
*e Tregynon (Maldwyn) 
*hag e Capel Cynon (Ceredigion).

E-tal Llanbister e Maesyfed edo *Croes Cynon* (ur maner bremañ) ha Craig Cynon war lez ur froud anvet *Nant Cynon*.

*Cwm Cynon

## Tud all
*Kemmesk a vez a-wechoù etre Cynon, ar sant, ha Cynon, mab Clydno Eiddin eus an Hanternoz kozh. 
*Anv zo ivez eus Cynon Fanaw, eus Enez Manav. Met gallout a rafe bezañ ar memes den evel ar sant, rak lidet e vezont d'an 9 a viz Du o-daou, hag ouzh penn e oa mab d'ar roue Brychan ivez.

## Notennoù
Otidiformes

**Otidiformes** a zo un urzhiad e rummatadur an evned, termenet e 1830 gant al loenoniour alaman Johann Georg Wagler (1800-1832).

## Kerentiadoù <small>(renket diouzh an urzh filogenetek)</small>
Diouzh Doare 15.1 an *IOC World Bird List* n'eus nemet ur c'herentiad e-barzh an urzhiad :
* Otididae (daouzek genad ennañ).

## Notennoù ha daveennoù
Buche y pluma

***Buche y pluma***, pe ***Buche y pluma no' má*** zo ur ganaouenn savet gant ar sonaozour puertorikan Rafael Hernández Marín‎(1892–1965), ha kanet gant ar Sexteto Habanero adal 1924, Myrta Silva‎, Dioris Vallares La Lupe, Celia Cruz, Roberto Faz ha Roberto Torres, ha sonet gant Bebo Valdés;

Diazezet eo an titl war un droienn spagnolek amerikan implijet er Republik Dominikan : *buche y pluma* ("stomog ha pluñv"), pe *buchipluma* (evel ma vez distaget peurvuiañ), eo an dud a gomz ha ne reont netra, evel ma lavarer « teod hir, dorn berr » e brezhoneg ; *no má* zo un droienn ordinal ha berradur *no más*, "netra ken". 

## Kanaouennoù all deveret
*Ur ganaouenn all zo bet savet war ar memes ton, kemmet a-boan, hogen gant komzoù all, hag anvet *[[Hueso na ma]]* (*Eskern ha netra ken*), gant an Trio Matamoros, ha brudet gant kanerien evel Roberto Torres ha Manzanita.

*Ur ganaouenn all zo ivez er memes anv, *Buche y pluma*, zo gant ar c'haner puertorikan Tony Lenta (ganet e 1980), en doare reggaeton.

## Notennoù
Eubucco

***Eubucco*** a zo ur genad e rummatadur an evned, krouet e 1850 gant an evnoniour gall Charles Lucien Bonaparte (1803-1857).

## Spesadoù hag an [[isspesad]]où anezhe
Pevar spesad a ya d'ober ar genad :
* *[[Eubucco bourcierii]]*
** *E. b. aequatorialis*, *E. b. anomalus*, *E. b. bourcierii*, *E. b. occidentalis*, *E. b. orientalis* hag *E. b. salvini*,
* *[[Eubucco richardsoni]]*
** *E. r. aurantiicollis*, *E. r. nigriceps*, *E. r. purusianus* hag *E. r. richardsoni*,
* *[[Eubucco tucinkae]]*,
* *[[Eubucco versicolor]]*
** *E. v. glaucogularis*, *E. v. steerii* hag *E. v. versicolor*.

O c'havout a reer e Kreiz ha Suamerika.

## Notennoù ha daveennoù
Capito

***Capito*** a zo ur genad e rummatadur an evned, krouet e 1816 gant an evnoniour gall Louis Jean Pierre Vieillot (1748-1831).

## Spesadoù hag an [[isspesad]]où anezhe
Unnek spesad a ya d'ober ar genad :
* *[[Capito auratus]]*
** *C. a. amazonicus*, *C. a. aurantiicinctus*, *C. a. auratus*, *C. a. hypochondriacus*, *C. a. insperatus*, *C. a. nitidior*, *C. a. orosae* ha *C. a. punctatus*,
* *[[Capito aurovirens]]*,
* *[[Capito brunneipectus]]*,
* *[[Capito dayi]]*,
* *[[Capito fitzpatricki]]*,
* *[[Capito hypoleucus]]*
** *C. h. carrikeri*, *C. h. extinctus* ha *C. h. hypoleucus*,
* *[[Capito maculicoronatus]]*
** *C. m. maculicoronatus* ha *C. m. rubrilateralis*,
* *[[Capito niger]]*,
* *[[Capito quinticolor]]*,
* *[[Capito squamatus]]*,
* *[[Capito wallacei]]*.

O c'havout a reer e Kreiz ha Suamerika.

## Notennoù ha daveennoù
Lybiidae

**Lybiidae** a zo ur c'herentiad e rummatadur an evned, termenet e 1985 gant an daou evnoniour stadunanat Charles Sibley (1917-1998) ha Jon Edward Ahlquist (1944-2020).

Diouzh Doare 6.2 an *IOC World Bird List* ez a seizh genad d'ober ar c'herentiad :

## Genadoù <small>(renket diouzh an urzh filogenetek)</small>
* *[[Gymnobucco]]* - Bonaparte, 1850 (4 spesad),
* *[[Stactolaema]]* - Marshall & Marshall, 1870 (4 spesad),
* *[[Pogoniulus]]* - Lafresnaye, 1842 (10 spesad),
* *[[Buccanodon duchaillui|Buccanodon]]* - G.R.Gray, 1855 (1 spesad),
* *[[Tricholaema]]* - Verreaux & Verreaux, 1855 (6 spesad),
* *[[Lybius]]* - Hermann, 1783 (12 spesad),
* *[[Trachyphonus]]* - Ranzani, 1821 (5 spesad).

O c'havout a reer holl en Afrika.

## Notennoù ha daveennoù
Septeto Habanero

Ar **Sexteto Habanero**, anvet diwezhatoc'h **Septeto Habanero**, a oa ul laz sonerien savet e La Habana, Kuba, e 1920.

Savet e oa bet al laz *Cuarteto Oriental* (diwar anv "Proviñs Oriente", e reter-pellañ an enez), e 1918 e La Habana gant Ricardo Martinez, genidik eus Santiago de Cuba en Oriente. Pa guitaas al laz pevar e teuas da laz c'hwec'h, hag ar c'hwec'h-se a oa holl eus La Habana, setu ma oa naturel dezho ar c'hemm. Abaoe eo deuet da vout ur seurt monumant broadel.

En deroù e oa ar c'hwec'h soner-mañ :
*Felipe Neri Cabrera Urrutia (1876-1936), kan ha maracas, a savas *Las Maracas*, *Nieve de mi vida*, hag e bried Juana Gonzalez, a savas *Loma de Belen* ;
*Gerardo Martinez Rivero, kan ha gourbiolin, lesanvet « *El Principe* » dre ma veze stipet dalc'hmat, a savas *Coralia, Elena la Cumbanchera* (kanet gant tud a-leizh, evel al laz Sierra Maestra), *Diana Habanera, El Florero* hag un toullad re all ;
*Carlos Godinez (Casablanca 1886-1952 Marianao), a gemeras lec'h Ricardo Martinez da seniñ « tres », ar gitar kuban teirc'hordennek, a savas *Tribilin Cantore, Mujeres que gozan* ;
*Guillermo Castillo Garcia (1880-1949), gitarour, a savas *Tres Lindas Cubanas* ; mervel a reas en dienez ;
*Antonio Bacallao, soner « botija » ;
*Oscar Sotolongo, soner bongos, a lezas e lec'h gant Agustin Gutierrez adal 1925.

Kemmoù a voe adal 1925 :
*Jose « Cheo » Jimenez (Cienfuegos 1910-1929), kaner ; mervel trumm a reas war al lestr a gase al laz da Europa da seniñ e foar Sevilla, ha taolet e voe e gorf er mor ;
*Abelardo Barroso Dargelez (1905-1972) a erruas e 1925, ha bloaz goude ez eas kuit da ganañ gant ar Sexteto Boloña ; e 1927 e teuas en-dro; e 1928 ez eas kuit adarre gant Sexteto Nacional Ignacio Piñeiro, ma laoskas e lec'h e 1929 (ur pennadig berr) gant Jose « Cheo » Jimenez ;
*Agustin Gutierrez, kensaver *Ahora si*, paotr ar bongos ;
*José Maria Incharte, lesanvet « *El Chino* » ;
*Miguel Garcia Morales (1902-1993), kensaver *Ahora si*, adal 1930 ;
*Abelardo Barroso, kan ha claves ;
*Rafael « *El Piche* » Hernandez, kan ha claves, e 1926 ;
*Andrés Sotolongo gant ar bongos e 1930 ;
*José Interian, trompilher adal 1930.

## Kanaouennoù
Dreist-holl oberennoù klasel ar "son kuban" : re Ernesto Lecuona, Eliseo Grenet, Ignacio Piñeiro, Miguel Matamoros.

E 1924 e voe dilezet ar  *botija* d'ober gant ar gourrebed. En 1927 e teuas da vout Septeto pa zeuas ar c'hentañ trompilher. En 1952 e teuas div drompilh all, piano ha  *[[tumbadora]]*, ma teuas da vout  Conjuto Tipico Habanero. Goude e tistroas da seizh soner.

**Maldita Timidez* eo a voe kentañ enrolladur ar Septeto e 1925.
George Kruck Cherrie

**George Kruck Cherrie**, bet ganet d'an 22 a viz Eost 1865 e Knoxville (Iowa, Stadoù-Unanet Amerika) hag aet da Anaon d'an 20 a viz Genver 1948 e Newfane (Vermont, SUA), a oa un ergerzher ha naturour stadunanat.

## Listenn al [[labous]]ed studiet gantañ
### [[Genad]]où
* **D** : *[[Deconychura]]*,
* **I** : *[[Inezia]]*,
* **P** : *[[Premnoplex]]*.
### [[Spesad]]où
* **C**
: *[[Capito dayi]]*, *[[Chaetura viridipennis]]*,
* **R** : *[[Ramphocelus costaricensis]]*,
* **S** : *[[Strix chacoensis]]*.

## Notennoù ha daveennoù
Psilopogon

***Psilopogon*** a zo ur genad e rummatadur an evned, krouet e 1836 gant an naturour alaman Salomon Müller (1804-1864).

## Spesadoù hag an [[isspesad]]où anezhe
Daou spesad ha tregont a ya d'ober ar genad :
* *[[Psilopogon annamensis]]*,
* *[[Psilopogon armillaris]]*
** *P. a. armillaris* ha *baliensis*,
* *[[Psilopogon asiaticus]]*
** *P. a. asiaticus* ha *davisoni*,
* *[[Psilopogon auricularis]]*,
* *[[Psilopogon australis]]*,
* *[[Psilopogon chersonesus]]*,
* *[[Psilopogon chrysopogon]]*
** *P. c. chrysopogon*, *chrysopsis* ha *laetus*,
* *[[Psilopogon corvinus]]*,
* *[[Psilopogon duvaucelii]]*
** *P. d. cyanotis*, *duvaucelii*, *gigantorhinus*, *orientalis*, *stuarti* ha *tanamassae*,
* *[[Psilopogon eximius]]*
** *P. e. cyaneus* hag *eximius*,
* *[[Psilopogon faber]]*
** *P. f. faber* ha *sini*,
* *[[Psilopogon faiostrictus]]*
** *P. f. faiostrictus* ha *praetermissus*,
* *[[Psilopogon flavifrons]]*,
* *[[Psilopogon franklinii]]*
** *P. f. franklinii*, *minor*, *ramsayi* ha *trangensis*,
* *[[Psilopogon haemacephalus]]*
** *P. h. cebuensis*, *celestinoi*, *delicus*, *haemacephalus*, *homochroa*, *indicus*, *intermedius*, *mindanensis* ha *roseus*,
* *[[Psilopogon henricii]]*
** *P. h. brachyrhynchus* ha *henricii*,
* *[[Psilopogon incognitus]]*
** *P. i. elbeli*, *eurous* hag *incognitus*,
* *[[Psilopogon javensis]]*,
* *[[Psilopogon lagrandieri]]*
** *P. l. lagrandieri* ha *rothschildi*,
* *[[Psilopogon lineatus]]*
** *P. l. hodgsoni* ha *lineatus*,
* *[[Psilopogon malabaricus]]*,
* *[[Psilopogon monticola]]*,
* *[[Psilopogon mystacophanos]]*
** *P. m. ampalus* ha *mystacophanos*,
* *[[Psilopogon nuchalis]]*,
* *[[Psilopogon oorti]]*,
* *[[Psilopogon pulcherrimus]]*,
* *[[Psilopogon pyrolophus]]*,
* *[[Psilopogon rafflesii]]*,
* *[[Psilopogon rubricapillus]]*,
* *[[Psilopogon virens]]*
** *P. v. clamator*, *indochinensis*, *magnificus*, *marshallorum*, *mayri* ha *virens*,
* *[[Psilopogon viridis]]*,
* *[[Psilopogon zeylanicus]]*
** *P. z. caniceps*, *inornatus* ha *zeylanicus*.

O c'havout a reer holl en Azia ar gevred.

## Notennoù ha daveennoù
Jean-Gabriel Prêtre

**Jean-Gabriel Prêtre**, bet ganet e Geneva (Suis) d'an 20 a viz Kerzu 1768 hag aet da Anaon e Pariz d'an 29 a viz Ebrel 1849, a oa ul livour loened suis.

Skeudennaouet en devoa bronneged, evned ha stlejviled en un toullad mat a levrioù. Roet e voe e anv d'un nebeud spesadoù — *[[Amazona pretrei]]*, *[[Amphisbaena pretrei]]*, *[[Phaethornis pretrei]]*, *[[Spindalis zena|Spindalis zena pretrei]]* — da zougen bri dezhañ.
Anv-gwan-verb

An **anv-gwan-verb** zo ur furm eus ar verb hag a servij pe evel anv-gwan pe da ober amzerioù kevrennek ar verboù.

## E brezhoneg
Savet eo diwar bennrann ar verb, ha staget *-et* ouzh e lost.
Digemm eo an anv-gwan-verb: n'eus niver na reizh ebet dezhañ.

Servij a ra 
*evel un anv-gwan : ma Doue benniget!
*evel eil rann an amzerioù kevrennek : *Benniget em eus da anv*
*gant ar verb bezañ d'ober an tu-gouzañv
***Debret eo koan.*

## Er yezhoù latin
### E latin

E latin e servij 
*en amzerioù kevrennek : * Sic est *'locutus** partibus factis leo... .''. Gwelout: [http://www.ruedesfables.net/vacca-et-capella-ovis-et-leo/]
*evel anv-gwan en amzer dremenet : **partibus factis** (''ur wech graet al lodennoù'')
*evel anv-gwan en amzer da zont : « Ave Caesar, **Morituri*' te Salutant »

===E galleg===
Daoust ma ne vez ket klevet atav, skrivet e vez disheñvel an anv-gwan-verb war-lerc'h anvioù-kadarn gourel pe wregel, unan pe lies.
**un livre écrit, une œuvre écrite*
**les livres écrits, les œuvres écrites*

===E portugaleg===
Evel anv-gwan e kemm an anv-gwan-verb hervez ar reizh hag an niver: 
**o livro escrito, a obra escrita*
**os livros escritos, as obras escritas*

===E spagnoleg===
Evel anv-gwan e kemm an anv-gwan-verb hervez ar reizh hag an niver: 
**el libro escrito, la obra escrita*
**los libros escritos, las obras escritas*

==E saozneg==
Digemm eo an anv-gwan verb.
Daou seurt zo anezhañ:
*hini ar verboù reizh, skrivet *-ed'', hogen distaget e meur a zoare
*hini ar verboù direizh, a zo liesdoare
Amazona pretrei

***Amazona pretrei*** a zo ur spesad perokeded eus ar c'herentiad Psittacidae.

Anvet e voe *Psittacus pretrei* (kentanv) da gentañ-penn (e 1830) gant an evnoniour izelvroat Coenraad Jacob Temminck (1778-1858) : dougen a ra anv al livour loened suis Jean-Gabriel Prêtre (1768-1849).

## Doareoù pennañ

## Boued

## Annez
Kavout a reer ar spesad e gevred Brazil (Rio Grande do Sul) peurvuiañ hag en Arc'hantina ha Paraguay a-wechoùigoù ivez.

## Liammoù diavaez
*  ''Amazona pretrei'' war al lec'hienn BirdLife International.
*  ''Amazona pretrei'' war lec'hienn an International Union for Conservation of Nature (IUCN).

## Notennoù ha daveennoù
Spindalis

***Spindalis*** a zo ur genad e rummatadur an evned, krouet e 1837 gant ar skiantourien vreizhveuriat William Jardine (1784-1843) ha Prideaux John Selby (1788-1867).

## Spesadoù hag an [[isspesad]]où anezhe
Pevar spesad golvaneged a ya d'ober ar genad :
* *[[Spindalis dominicensis]]*,
* *[[Spindalis nigricephala]]*,
* *[[Spindalis portoricensis]]*,
* *[[Spindalis zena]]*
** *S. z. benedicti*, *pretrei*, *salvini*, *townsendi* ha *zena*.

Pemp (5) isspesad en holl ; o c'havout a reer en Antilhez Brasañ.

## Notennoù ha daveennoù
Spindalis zena

***Spindalis zena*** a zo ur spesad golvaneged eus ar c'herentiad Spindalidae.

Anvet e voe *Fringilla Zena* (kentanv) da gentañ-penn (e 1758) gant an naturour svedat Carl von Linné (1707-1778).

## Doareoù pennañ

## Boued

## Annez hag isspesadoù
Ar spesad a gaver ar pemp isspesad anezhañ :
* *Spindalis zena benedicti*, e Cozumel (un enezenn er-maez da c'hevred Mec'hiko),
* *S. z. pretrei*, e Kuba hag en Isla de la Juventud,
* *S. z. salvini*, e Grand Cayman,
* *S. z. townsendi*, e hanternoz Bahamas,
* *S. z. *'zena**', e kreiz ha kreisteiz Bahamas.

## Liammoù diavaez
*  ''Spindalis zena'' war al lec'hienn BirdLife International.
*  ''Spindalis zena'' war lec'hienn an International Union for Conservation of Nature (IUCN).

## Notennoù ha daveennoù
Caloramphus

***Caloramphus*** a zo ur genad e rummatadur an evned, krouet e 1839 gant an naturour gall René Primevère Lesson (1794-1849).

## Spesadoù hag an [[isspesad]]où anezhe
Daou spesad a ya d'ober ar genad :
* *[[Caloramphus fuliginosus]]*
** *C. f. fuliginosus* ha *tertius*,
* *[[Caloramphus hayii]]*.

Daou (2) isspesad en holl : o c'havout a reer en Azia ar gevred.

## Notennoù ha daveennoù
Jakez, eskob Jeruzalem

**Jakez**, lesanvet "ar Yaouankañ" a oa kar da Jezuz (mab da Gleofas ha da Vari (unan eus ar "merc'hed santel"). Ne oa ket unan eus an Daouzek Abostol, ne voe ket diskibl da Jezuz e-kerzh e vuhez zoken. Dont a reas goude da vezañ penn ar "Yuzevien-kristen" ha kemer a reas ur perzh pouezus en tabut evit gouzout hag-eñ e oa ret amdroc'hañ ar baganed a zeue da vezañ kristen (Ober. **15**, 13-21).

Gellout a ra "bezañ anvet abostol en ur ster ledan evel Barnaba ha reoù all".

Gwelet e voe gant an hengoun katolik evel aozer Lizher Sant Jakez, an hini kentañ eus al Lizheroù katolik. Bibliourien zo a laka an deorienn-se en arvar bremañ (gwelout *La Bible de Jérusalem*, Cerf, embannadur 1998, p.&nbsp;2080).

Labezet e vefe bet e 62 GJK war urzh ar beleg meur Ananoz hervez an istorour Flavius Josephus.

Lakaet eo bet war roll ar sent gant an iliz katolik

## Notennoù ha daveennoù
Filip (abostol)

Hervez al listennoù a gaver en aviel Mazhev ( **10**, 2), en hini Mark (**3**,18) hag en hini Lukaz (**6**, 14) e oa **Filip** unan eus an Daouzek, an ebestel bet dibabet gant Jezuz evit mont d'e heul. 
Lakaet eo bet war roll ar sent gant an iliz katolik.

Arabat droukveskañ ar Filip-mañ, abostol, gant ar Filip diagon a gaver e Oberoù an Ebestel (da skouer **8**, 26).
Andrev

**Andrev** zo un anv-bihan brezhonek. Dont a ra eus al latin-izel Andreas, anv unan eus ebestel Jezuz. En anv e kaver gresianeg ha latin mesket, diazezet war ar gresianeg Ανδρέας (Andreas), anv den, deveradenn en -έας (-eas) eus ar ger ἀνὴρ (aner), gwrizienn ἀνδρ- (andr-) « den, gour, par ».

## Yezhoù all
*André, en galleg, katalaneg, hungareg, korseg, tchekek, poloneg, portugaleg...
*Andrea, en italianeg
*Andrew, en saozneg
*Aindrea, Aindreas pe Anndra e gouezeleg Bro-Skos
*Andreas, en alamaneg
*Andrés, e spagnoleg

## Tud
### Rouenez ha priñsed
* Andrev I, roue Hungaria
* Andrev II, roue Hungaria
* Andrev III, roue Hungaria
* Priñs Andrev Gres ha Danmark (1882-1944)
* Priñs Andrev, Dug York (g. 1960), trede bugel ar rouanez saoz Elesbed II

### 
* Andrev Latimier (1923-1998), emsaver

## Gwelet ivez
* Sant-Andrev
Trachyphonus

***Trachyphonus*** a zo ur genad e rummatadur an evned, krouet e 1821 gant an naturour italian Camillo Ranzani (1775-1841).

## Spesadoù hag an [[isspesad]]où anezhe
Pemp spesad a ya d'ober ar genad :
* *[[Trachyphonus darnaudii]]*
** *T. d. boehmi*, *T. d. darnaudii*, *T. d. emini* ha *T. d. usambiro*,
* *[[Trachyphonus erythrocephalus]]*
** *T. e. erythrocephalus*, *T. e. shelleyi* ha *T. e. versicolor*,
* *[[Trachyphonus margaritatus]]*
** *T. m. margaritatus* ha *T. m. somalicus*,
* *[[Trachyphonus purpuratus]]*
** *T. p. elgonensis*, *T. p. goffinii*, *T. p. purpuratus* ha *T. p. togoensis*,
* *[[Trachyphonus vaillantii]]*
** *T. v. suahelicus* ha *T. v. vaillantii*.

Pemzek (15) isspesad en holl : o c'havout a reer holl en Afrika.

## Notennoù ha daveennoù
Stactolaema

***Stactolaema*** a zo ur genad e rummatadur an evned, krouet e 1870 gant an daou skiantour breizhveuriat Charles Henry Tilson Marshall (1841-1927) ha George Frederick Leycester Marshall (1843-1934).

## Spesadoù hag an [[isspesad]]où anezhe
Pevar spesad a ya d'ober ar genad :
* *[[Stactolaema anchietae]]*
** *S. a. anchietae*, *S. a. katangae* ha *S. a. rex*,
* *[[Stactolaema leucotis]]*
** *S. l. kilimensis*, *S. l. leucogrammica* ha *S. l. leucotis*,
* *[[Stactolaema olivacea]]*
** *S. o. belcheri*, *S. o. howelli*, *S. o. olivacea*, *S. o. rungweensis* ha *S. o. woodwardi*,
* *[[Stactolaema whytii]]*
** *S. w. angoniensis*, *S. w. buttoni*, *S. w. sowerbyi*, *S. w. stresemanni*, *S. w. terminata* ha *S. w. whytii*.

Seitek (17) isspesad en holl : o c'havout a reer holl en Afrika.

## Notennoù ha daveennoù
Pogoniulus

***Pogoniulus*** a zo ur genad e rummatadur an evned, krouet e 1842 gant an evnoniour gall Frédéric de Lafresnaye (1783-1861).

## Spesadoù hag an [[isspesad]]où anezhe
Dek spesad a ya d'ober ar genad :
* *[[Pogoniulus atroflavus]]*,
* *[[Pogoniulus bilineatus]]*
** *P. b. bilineatus*, *P. b. fischeri*, *P. b. jacksoni*, *P. b. leucolaimus*, *P. b. mfumbiri* ha *P. b. poensis*,
* *[[Pogoniulus chrysoconus]]*
** *P. c. chrysoconus*, *P. c. extoni* ha *P. c. xanthostictus*,
* *[[Pogoniulus coryphaea]]*
** *P. c. angolensis*, *P. c. coryphaea* ha *P. c. hildamariae*,
* *[[Pogoniulus leucomystax]]*,
* *[[Pogoniulus makawai]]*,
* *[[Pogoniulus pusillus]]*
** *P. p. affinis*, *P. p. pusillus* ha *P. p. uropygialis*,
* *[[Pogoniulus scolopaceus]]*
** *P. s. flavisquamatus*, *P. s. scolopaceus* ha *P. s. stellatus*,
* *[[Pogoniulus simplex]]*,
* *[[Pogoniulus subsulphureus]]*
** *P. s. chrysopygus*, *P. s. flavimentum* ha *P. s. subsulphureus*.

Un isspesad warn-ugent (21) en holl : o c'havout a reer holl en Afrika.

## Notennoù ha daveennoù
Tricholaema

***Tricholaema*** a zo ur genad e rummatadur an evned, krouet e 1855 gant an daou skiantour gall Jules Verreaux (1807-1873) hag Édouard Verreaux (1810-1868).

## Spesadoù hag an [[isspesad]]où anezhe
C'hwec'h spesad a ya d'ober ar genad :
* *[[Tricholaema diademata]]*
** *T. d. diademata* ha *T. d. massaica*,
* *[[Tricholaema frontata]]*,
* *[[Tricholaema hirsuta]]*
** *T. h. angolensis*, *T. h. ansorgii*, *T. h. hirsuta* ha *T. h. flavipunctata*,
* *[[Tricholaema lacrymosa]]*
** *T. l. lacrymosa* ha *T. l. radcliffei*,
* *[[Tricholaema leucomelas]]*
** *T. l. affinis*, *T. l. centralis* ha *T. l. leucomelas*,
* *[[Tricholaema melanocephala]]*
** *T. m. blandi*, *T. m. flavibuccalis*, *T. m. melanocephala* ha *T. m. stigmatothorax*.

Pemzek (15) isspesad en holl : o c'havout a reer holl en Afrika.

## Notennoù ha daveennoù
Lybius

***Lybius*** a zo ur genad e rummatadur an evned, krouet e 1873 gant an naturour gall Jean Hermann (1738-1800).

## Spesadoù hag an [[isspesad]]où anezhe
Daouzek spesad a ya d'ober ar genad :
* *[[Lybius bidentatus]]*
** *L. b. aequatorialis* ha ***bidentatus***,
* *[[Lybius chaplini]]*,
* *[[Lybius dubius]]*,
* *[[Lybius guifsobalito]]*,
* *[[Lybius leucocephalus]]*
** *L. l. adamauae*, *albicauda*, ***leucocephalus***, *leucogaster*, *lynesi* ha *senex*,
* *[[Lybius melanopterus]]*,
* *[[Lybius minor]]*
** *L. m. macclounii* ha ***minor***,
* *[[Lybius rolleti]]*,
* *[[Lybius rubrifacies]]*,
* *[[Lybius torquatus]]*
** *L. t. bocagei*, *congicus*, *irroratus*, *pumilio*, ***torquatus***, *vivacens* ha *zombae*,
* *[[Lybius undatus]]*
** *L. u. leucogenys*, *salvadorii*, *thiogaster* hag ***undatus***,
* *[[Lybius vieilloti]]*
** *L. v. buchanani*, *rubescens* ha ***vieilloti***.

Pevar isspesad warn-ugent (24) en holl : o c'havout a reer holl en Afrika.

## Notennoù ha daveennoù
Prodotiscus

***Prodotiscus*** a zo ur genad e rummatadur an evned, krouet e 1850 gant al loenoniour svedat Carl Jacob Sundevall (1801-1875).

## Spesadoù hag an [[isspesad]]où anezhe
Tri spesad a ya d'ober ar genad :
* *[[Prodotiscus insignis]]*,
** *P. i. flavodorsalis* hag *insignis*,
* *[[Prodotiscus regulus]]*
** *P. r. camerunensis* ha *regulus*,
* *[[Prodotiscus zambesiae]]*
** *P. z. ellenbecki*, *lathburyi* ha *zambesiae*.

Seizh (7) isspesad en holl : o c'havout a reer holl en Afrika.

## Notennoù ha daveennoù
Melignomon

***Melignomon*** a zo ur genad e rummatadur an evned, krouet e 1898 gant al loenoniour alaman Anton Reichenow (1847-1941).

## Spesadoù
Daou spesad a ya d'ober ar genad :
* *[[Melignomon eisentrauti]]*,
* *[[Melignomon zenkeri]]*.

O c'havout a reer en Afrika.

## Notennoù ha daveennoù
Dorotea Gonzaga

**Dorotea Gonzaga** a oa ur briñsez italian er XVvet kantved. 

Merc'h e oa da Ludovico III Gonzaga, markiz Mantova etre 1444 ha 1478, ha da Barbara di Brandeburgo.

He c'hoar Susanna a oa tri bloaz anezhi pa voe klasket gant dug Milano, Francesco Sforza, evit e vab Galeazzo Maria. Met ar plac'hig a oa distummet he livenn-gein, evel ma oa hini Paola Malatesta, pried Gianfrancesco Gonzaga, hag e-lec'h an dortez e voe roet Dorotea d'ar Milanad e 1457. 

## Eured
E 1466 e timezas da Galeazzo Maria Sforza. Mervel a reas bloaz goude, e 1467. N'he devoa ket bet amzer da ren e dugelezh Milano 

## Goude he marv
He fried ac'h addimezas da Bona di Savoia (dugez Milano).
Indicator

***Indicator*** a zo ur genad e rummatadur an evned, krouet e 1815 gant ar skiantour saoz James Francis Stephens (1792-1852).

## Spesadoù hag an [[isspesad]]où anezhe
Unnek spesad a ya d'ober ar genad :
* *[[Indicator archipelagicus]]*,
* *[[Indicator conirostris]]*
** *I. c. conirostris* hag *I. c. ussheri*,
* *[[Indicator exilis]]*,
** *I. e. exilis*, *I. e. pachyrhynchus* hag *I. e. poensis*,
* *[[Indicator indicator]]*,
* *[[Indicator maculatus]]*
** *I. m. maculatus* hag *I. m. stictithorax*,
* *[[Indicator meliphilus]]*
** *I. m. angolensis* hag *I. m. meliphilus*,
* *[[Indicator minor]]*,
** *I. m. damarensis*, *I. m. diadematus*, *I. m. minor*, *I. m. riggenbachi*, *I. m. senegalensis* hag *I. m. teitensis*,
* *[[Indicator pumilio]]*,
* *[[Indicator variegatus]]*,
* *[[Indicator willcocksi]]*,
** *I. w. ansorgei*, *I. w. hutsoni* hag *I. w. willcocksi*,
* *[[Indicator xanthonotus]]*.

Tra ma vev an darn vrasañ eus ar spesadoù en Afrika e kaver an daou spesad *archipelagicus* ha *xanthonotus* en Azia ar gevred.

Triwec'h (18) isspesad en holl.

## Notennoù ha daveennoù
Nant Glas

**Nant Glas** (skrivet ivez **Nant-glas**) zo ur gêriadenn eus Kembre, e-kreiz Powys. Emañ e-kichen Rhaeadr Gwy hag e kumuniezh Nantmel.
Caitlín Maude

**Caitlín Maude** (1941&ndash;1982) a oa ur varzhez, kelennerez ha kanerez eus Iwerzhon.

Ganet e voe e Casla, e Gaeltacht kontelezh Gaillimh, e kornaoueg an enezenn, ha desavet e voe en iwerzhoneg. Goude studioù galleg, saozneg, iwerzhoneg ha matematik e skol-veur Gaillimh e teuas da vezañ kelennerez hag e labouras e meur a lec'h dre ar vro.

Adalek he yaouankiz e krogas da sevel barzhonegoù en iwerzhoneg, ha da c'hoari pezh en iwerzhoneg ivez. Ur pezh-c'hoari a skrivas, gant Mícheál Ó hAirtnéide, *An Lasair Choille*. Troet e oa ivez gant ar sonerezh hag ar c'han. E 1975 e voe embannet ur bladenn *[[sean-nós]]* ganti, gant an titl *Caitlín*.

Pa oa o vevañ e Dulenn e kemeras perzh e meur a stourm : a-enep lakaat Iwerzhon da vont e-barzh Kumuniezh Europa, evit lakaat digeriñ ur skol iwerzhonek e karter Tamhlacht, a-du gant prizonidi republikan Hanternoz Iwerzhon (skrivañ a reas *I m'Áit Dhúchais ó Thuaidh* en enor da v-Bobby Sands pa varvas hennezh e 1981). 

Mervel a reas Caitlín Maude d'ar 6 a viz Mezheven 1982. 

## Liamm diavaez
*Concerto Chaitlíne Maude 
*''Róisín Dubh'', kanaouenn kanet gant Caitlín Maude
*''A Dhé'', barzhoneg displeget gant Caitlín Maude hec'h-unan
Penisarcwm

**Penisarcwm** zo ur gêriadenn vihan eus Kembre, e kontelezh Powys. Emañ e-kichen Lenn Efyrnwy, er mervent da gêriadenn Llanwddyn, war lez ar stêr Conwy.
Llansanffraid Glan Conwy

**Llansanffraid Glan Conwy**, pe **Glan Conwy** hepmuiken, zo ur gêriadenn hag ur gumuniezh eus Kembre, e Sir Conwy.

Emañ war lez reter ar stêr Conwy. Bez' eo unan eus daou benn an hent A470, un hent hag a dreuz Kembre penn-da-benn, eus an hanternoz d'ar c'hreisteiz. Un ti-gar zo ivez, ma tremen Rheilffordd Dyffryn Conwy.

Er gumuniezh emañ, ouzhpenn *Llansanffraid* (pe *Llansantffraid*), kêriadennoù Pentrefelin ha Dolwyd.

E 2011 e oa poblet ar gumuniezh gant  a dud, ha 765 anezho (35,8%) a oa kembraegerien.

## Notennoù

## Liammoù diavaez

*Lec'hienn ofisiel Glan Conwy
Don't Let It Bring You Down (Neil Young)

***Don't Let It Bring You Down*** a zo ur ganaouenn saoznek savet gant ar c'haner-sonaozer Neil Young (1945-).

2:56 he fadelezh ez eo lod eus *[[After the Gold Rush (albom)|After the Gold Rush]]*, trivet albom an arzour kanadian, a oa bet enrollet e 1969-70 e Stadoù-Unanet Amerika hag embannet e miz Gwengolo 1970.
He selaou a c'haller ivez war an albom *[[4 Way Street]]* enrollet en hañv 1971 war al leurenn gant ar strollad *[[Crosby, Stills, Nash & Young]]* e New York, Chicago ha Los Angeles. Daou albom all gant Youg — *[[Live at Massey Hall 1971]]* (embannet e miz Meurzh 2007) ha *[[Live at the Cellar Door]]* (embannet e miz Kerzu 2013) — a gaver ***Don't Let It Bring You Down*** warne ivez.

## Ar gerioù
* War al lec'hienn MetroLyrics.

## Er sinema
Adkanet e oa bet e 1994 en un doare ouzhpenn fromus gant ar ganerez-sonaozerez skosat Annie Lennox (1954-) : he dibab a reas ar filmaozer saoz Sam Mendes (1965-) da vezañ e-touez ar c'hanaouennoù a glever a-hed e film *[[American Beauty (film, 1999)|American Beauty]]* (1999).

## Liammoù diavaez
* ''Don't Let It Bring You Down'' kanet war leurenn Massey Hall gant Neil Young.
* ''Don't Let It Bring You Down'' kanet war al leurenn gant Annie Lennox.
* ''Don't Let It Bring You Down'' klevet da-geñver unan eus darvoudoù ''American Beauty'' (Kevin Spacey ha Mena Suvari).

## Notennoù ha daveennoù
Karotez

Ar **c'harotez** (anv skiantel : ***Daucus carota'' subsp. ''sativus***) zo plant daouvloaziek eus kerentiad an Apiaceae. Gounezet e vezont evit o gwrizioù, orañjez o liv peurliesañ - met karotez gwenn, melen pe du zo ivez - hag a vez debret evel legumaj. Leun a garoten int. 

Gallout a reont bezañ debret kriz pe poazh. Un isspesad eo ar c'harotez gounezet bremañ eus ar c'harotez gouez (*Daucus carota*) hag a gaver a-gozh en Europa hag e kornaoueg Azia. Bremañ e vez gounezet ha debret karotez er bed a-bezh.
Penmachno

**Penmachno** zo ur gêriadenn eus hanternoz Kembre, e Sir Conwy. Emañ e kumuniezh Bro Machno, er c'hreisteiz da v-Betws-y-Coed. Redek a ra an afon Machno dre ar gêriadenn.

## Tud vrudet
*William Morgan (1545-1604), eskob ha troer ar Bibl e kembraeg
David Kaufman (aktour)

**David Kaufman**, bet ganet e St. Louis (Missouri) (Stadoù-Unanet Amerika) d'an 23 a viz Gouere 1961, a zo un aktour stadunanat.
Frontinhan

**Frontinhan** (*Frontignan* e galleg) zo ur gumun c'hall e departamant Hérault, er rannvro Okitania. Emañ etre Seta ha Montpelhièr

Brudet eo Frontinhan abalamour d'ar gwin dous a vez graet eno, ar *Muscat de Frontignan*.

## Kêrioù gevellet
Gevellet eo Frontinhan gant ar c'hêrioù-mañ :
*  
* 
*  

## Liammoù diavaez

*Lec'hienn ofisiel
Llanbedr-y-cennin

**Llanbedr-y-cennin**, pe *Llanbedrycennin*, zo ur gêriadenn vihan eus hanternoz Kembre, e Sir Conwy. Emañ e Dyffryn Conwy, un tammig er gwalarn da gêriadenn Tal-y-bont. Tost emañ da vevenn reter Park Broadel Eryri. E kumuniezh Caerhun emañ.

Nepell diouzh ar gêriadenn emañ kreñvlec'h brudet Pen-y-gaer, eus Oadvezh an Houarn.

## Notennoù
Alexandre Herculano

**Alexandre Herculano** pe **Alexandre Herculano de Carvalho e Araújo** zo ur skrivagner romantel hag ur barzh portugalat.
Partit de la Nacion Occitana

Ar **Partit de la Nacion Occitana** ("Strollad ar Vroad Okitan") (PNO) zo ur strollad politikel okitan, savet e Nisa e 1959 gant Francès Fontan (1929-1979), awenet gant FLN Aljeria.

An hini kentañ eo eus ar strolladoù politikel a zo bet savet e framm Okitania, soñjet evel ur vro diouti hec'h-unan. Savet e voe evel ur gostezenn a-du gant dizalc'hidigezh ar vro, levezonet gant meur a luskad politikel, eus ar varksouriezh betek an anarkouriezh. Ur strollad bihan eo chomet atav ha n'eo ket gwall anavezet gant an dud dre vras en Okitania ; met un tamm levezon en deus bet war an emsaverien okitan memes tra.

Ur gelaouenn divyezhek a vez embannet gant ar PNO, *Lo Lugarn*, krouet e 1971. Betek 2004 e oa anavezet ar gostezenn gant an anv **Partit Nacionalista Occitan** (PNO ivez).

## Liamm diavaez
*Lec'hienn ofisiel
Michael J. Fox

**Michael J. Fox**, bet ganet **Michael Andrew Fox** en Edmonton (Alberta, Kanada) d'an 9 a viz Mezheven 1961, a zo un aktour (sinema ha skinwel) kanadian-stadunanat.
Emmanuel ar C'haerskriver

**Emmanuel ar C'haerskriver**, pe **Emmanuel Dériennic** e anv en ti-kêr, bet ganet d'an 9 a viz Meurzh 1908 e Gwengamp hag aet d'an Anaon d'ar 5 a viz Genver 1965 er bredospital e Kemper, a oa ul livour hag ur skrivagner breizhat. Kavout a reer an hanter eus e oberennoù e Dastumad an Arz garv e Lausanne.

## Un nebeud oberennoù
* *Bal à l'Opéra* (Bal er c'hoarigandi)
* *Mort de mon petit cheval* (Marv ma marc'h bihan)
* *Sirène des mers* (Morganez ar morioù)

## Liammoù diavaez
*  Mirdioù Lausanne diwar e benn]
*  E oberennoù e Mirdi Lausanne
*  fanchlepivert, ''Emmanuel, le calligraphe, peintre fou guingampais découvert par Dubuffet'', 31 a viz Kerzu 2015 war lechodelargoat.fr
*  ''Deriennic emmanuel, dit « le calligraphe »'', war abcd-artbrut.net
## Notennoù ha daveennoù