Reizhiad enborc'hadel

Hollad ar c'helligoù, ar gwagrennoù hag ar gwiadoù a vorc'h hormonoù e gwad ur bevedeg a-benn reoliañ e emzalc'h bevedel eo ar **reizhiad enborc'hadel**.
Ur reizhiad arhentoù evel ar reizhiad nervennel eo, nemet e-lec'h kas arhentoù tredanel e kas reoù gimiek : an hormonoù, a reoilh kalz arc'hwelioù er bevedegoù – en o zouez an imor, ar c'hresk, arc'hwel ar gwiadoù hag ar c'hennevid – dre gelligoù arbennik ha gwagrennoù enborc'hadel.

Kemm a lakaer etre ar reizhiad enborc'hadel hag ar gwagrennoù ezvorc'hadel ma vez borc'het an hormonoù dre ur ganol-vorc'hañ ha n'eo ket er gwad war-eeun.
An enborc'honiezh eo ar skiant a bled gant ar reizhiad enborc'hadel, an hormonoù, o gweredoù (o efedoù) war ar bevedegoù, gant ar c'hlenvedoù a c'hoarvez pa ned a ket ar reizhiad en-dro hag an doaeroù d'e bareañ.

Meur a wagrenn a ya da sevel ar reizhiad enborc'hadel ; un "ahel" a reer eus ur strollad gwragenoù a gas arhentoù an eil d'eben, evel an ahel gouzerc'hvel-gougorfenn-gwagrenn us-lounezh. Boutin d'an holl wagrennoù enborc'hañ eo an diouer a ganol, an niver bras a wazhiennoù, ha vakuolennoù ma vez boniet an hormonoù.
Lod organoù a ren un arc'hwel enborc'hadel eilrenk : an avu, ar galon, al lounezhi, ar gonadoù zo en o zouez ; gant al lounezhi, da skouer, e vez enborc'het an hormonoù eritropoietin (a laka an eritrokit da greskiñ e mel an eskern) ha renin (a reoilh ar c'hementad a wad a zo en ur bevedeg).

## An hormonoù
Danvezennoù kimiek a vez boniet er gwagrennoù enborc'hadel eo an hormonoù. Evel kannaded ez eont en-dro, pa dreuzkasont ditouroù a gellig da gellig. E red ar gwad e vezont ensinklet, en o unan pe gevret gant lod proteinennoù a astenn o fadelezh, hag oberiant e vezont e gwiadoù pe organoù resis a zo pell diouzh al lec'h ma vezont kenderc'het. Diouzh kont e c'hallont bout efedus, ha seul vrasoc'h ar c'hementad seul vrasoc'h an efed, met null eo o efed hep fraouva er gellig pe en organ.
### Arc'hweladur er bevedegoù
Liesdoare eo arc'hweladur an hormonoù er bevedegoù.
* Broudus : broudañ a reont oberiantiz ur gwiad.
:> Ar *prolaktin* a vroud ar c'henderc'hañ laezh e gwagrennoù ar bronnoù.
* Kedaler : pa vez gant daou hormon ur gwered a zo brasoc'h eget hini pep hormon en e unan.
:> An *triiodotironin*, a ra war-dro kresk ar c'horf, ar c'hennevid, gwrezverk ar c'horf ha lusk ar galon, a labour a-gevret gant ar *somatotropin* a ra war-dro kresk ar c'horf, gouennadur hag adc'henezhadur ar c'helligoù.
* Kempouezer : diouzh kementad un hormon arall e vez efed an hormon-mañ-hormon.
* Gourzhaler : nullet e vez efed un hormon gant hini unan arall.
:> An *insulin* a zigresk ar c'hementad a c'hlukoz a vez er gwad, pa vez ar *glukagon* ouzh e greskiñ.
* Harzus : digreskiñ a reont oberiantiz ur gwiad pe un hormon all.
:> Ar *somatostatin* a zigresk kenderc'hadur un dousennad hormonoù arall.
* Trozennek : un hormon a zegas kemmoù e kennevid ur gwiad enborc'hadel arall.
:> Ar *gonadotropin* a dalvez da gannad kimiek evit reoliañ ar c'hametogeniezh koulz e pared ha parezed ar mellkeineged.
### Gweredoù er bronneged
Setu amañ efedoù pennañ an hormonoù e korf ur bronneg :
* broudañ ar c'hresk, pe herzel outañ ;
* reoliañ al luskoù trozeziat, da lavaret eo ar c'helchiadoù huniñ-dihuniñ hag horolaj diabarzh ar bevedegoù ;
* reoliañ an imor ;
* deluskañ marv steuñvet *(apoptosis)* kellig pe gellig, pe herzel outañ ;
* reoliañ ar c'hennevid ;
* prientiñ ar c'horf evit ar gouennañ, an emgann, an tec'h hag arall ;
* prientiñ ar c'horf evit ur bazenn nevez en e vuhez, evel ar gaezouregezh, an desevel bugale, an eizigvan vevenel (ar mare ma paouez ar barezed da gaout o mizioù).
### Kimiezh
Meur a zoare hormonoù a vez kenderc'het gant ar gwagrennoù enborc'hañ ; hervez o aozadur kimiek e vezont diforc'hekaet.
* Ar **steroid** zo dileizhadus el lipid ; buan e tizhont ar c'helligoù ma rankont labourat. E pep kellig ez emunanont gant ur fraouva hag e veajont betek unan eus genennoù an TDN a vroud o zreuzskrivadur.
:> Ur steroidenn eo ar *[[progesteron]]*, a reoilh amzerioù ar maouezed.
* Deveret diouzh amindrenkennoù eo an hormonoù **ansteroid**, a beg ouzh ur fraouva e koc'hen ar gellig ; ur wech degemeret an hormon e telusk ar fraouva un aridennad dazgweredoù a zegas kemmoù er gellig. Ar c'hannad kentañ eo an hormon neuze, an eil kannaded o vout an danvezennoù kimiezk a vez ensiklet er gellig.
:> Un ansteroidenn eo an *[[dopamin]]*, a gresk lusk ar galon ha gwask ar gwad.
* Amindrenkennoù kemmet eo an **aminoù**.
:> Un amindrenkenn eo an *[[adrenalin]]*, unan eus hormonoù galloudusañ korf mab-den.
* Ar **peptidoù** zo aridennadoù berr amindrenkennoù a zo dileizhadus en dour ; dre blasma ar gwad e tizhont ar c'helligoù kent bout digevanaozet gant ar plasma, ar pezh a c'hoarvez a-barzh pemzek munutenn goude bout bet enborc'het. Kannaded kentañ int, evel an ansteroidoù.
:> Ur peptid eo an hormon antroazhus *(vasopresin)*, a vir ouzh kenderc'hadur an troazh.
* Protein kemplezhek eo an hormonoù **proteek**.
:> Un hormon proteek eo ar *[[somatropin]]*, a zo anvet "hormon ar c'hresk" ivez.
* **Glukoprotein** a reer eus hormonoù aozet diwar ur broteinenn a zo kevredet gant ur c'hlukidenn pe meur a hini.
:> Ur c'hlukoproteinenn eo al *lutropin*, a vroud ar viañ er maouezed hag ar c'henderc'hañ testosteron er wazed.

## Organoù enborc'hañ hag hormonoù kenderc'het
### Reizhiad nervel greiz

### Benvegad koazhañ

### Ardivink-genel

### Organoù arall

### Reolerezh ar c'halkiom

## Levrlennadur
* Jacques Decourt (1972), *Les glandes endocrines*, Presses Universitaires de France (*Que sais-je ?* niv. 523, peurwerzhet)
* Dastumad *Ces hormones qui nous gouvernent* (1990), Pour la Science, ISBN 978-2-902918-59-1La chimie féminine
* Jean-Paul Dupouy (1998), *Hormones et grandes fonctions*, Ellipses, levrenn 1 ISBN 978-2-7298-9282-1, kevrenn 2 ISBN 978-2-7298-9318-7
* Philippe Bouchard & René Frydman (2006), *La chimie féminine – Pour et contre les hormones* – Odile Jacob, ISBN 978-2-7381-1694-9
* Henri Joyeux (2007), *Femmes, si vous saviez – Des hormones, de la puberté à la ménopause*, F.-X. de Guibert, ISBN 978-2-7554-0197-4
* René Cacan (2008), *Régulation métabolique – Gènes, enzymes, hormones et nutriments*, Ellipses, ISBN 978-2-7298-3893-5
* Robert Barone & Paul Simoens (2010), *Anatomie comparée des mammmifères domestiques*, levrenn 7 : *Système nerveux périphérique, glandes endocrines, Esthésiologie*, Vigot, ISBN 978-2-7114-0409-4
* Louise Cossette (2012), *Cerveau, hormones et sexe – Des différences en question*, Remue-Ménage, ISBN 978-2-89091-437-7
* Sylvie Demers (2013), *Hormones au féminin*, Éditions de l'Homme *(sic)*, ISBN 978-2-7619-3701-6

## Notennoù