Gwiniegi Breizh

**Gwiniegi Breizh** a reer eus ar gwiniegi a zo e Breizh.

## Ar gwiniegi e Breizh en deiz hiziv
El Liger-Atlantel emañ an darn vrasañ anezho en deiz hiziv, etre aodoù ar Meurvor Atlantel hag harzoù an Anjev. 34 000 devezh-arat a wini a vez gounezet e teir broig eus Bro-Naoned : Bro-Raez er c'hreisteiz, Bro Gwiniegi Naoned er gevred ha Bro-Ankiniz er reter.

Gwin gwenn dreist-holl a vez produet eno dindan daou anvadur : muskadig ha gros-plant. Izanvadurioù zo stag outo, evel da skouer *côtes-de-Grand-Lieu* evit an terouer tro-dro d'al Lenn Veur ha *Sèvre-et-Maine* e-kichen Klison. E kostez Ankiniz e vez graet a bep seurt gwinoù – ruz, roz ha gwenn – dindan an anvadur coteaux-d'Ancenis. Lambig zo bet produet ivez e Bro-Naoned abaoe pell, diwar gwin *gros-plant* peurvuiañ, evel gant ar strilherezh Seguin e Machikoul, digoret e 1886 hag ispisializet war ar c'hognak hag al lambig (anvet *Fine de Bretagne*).

Evit ar muskadig, ar gwin brudetañ eus Breizh, eo bet cheñch-dicheñch e vrud. E deroù an XX kantved e veze evet kalz, hag e 1936 e voe unan eus ar seurtoù gwin kentañ hag a dapas un anvadur orin kontrollet (AOC). Ar c'hementadoù a yeas war gresk diwar-goust ar c'halite avat : tamm-ha-tamm e tapas ar muskadig brud fall, hini ur seurt gwin dister e galite. Goude an Eil Brezel-bed e veze gwerzhet nebeutoc'h-nebeutañ a voutailhadoù, ha tennet e voe kalz gwiniegi er c'hreisteiz d'al Liger a-benn ar fin. Abaoe penn-kentañ an  kantved e klask produerien zo cheñch penn d'ar vazh ha gwellaat kalite o gwin. E-giz-se ez eus bet tapet anvadurioù ouzhpenn evit ar muskadig e teir c'humun (Klison, Gored hag ar Palez). Evit en em zispartiañ diouzh ar mor a winoù produet a-hed traoñienn al Liger e klask lod gwinierien brudañ o gwin gant an anvadur kozh « gwinoù Breizh ».

E lec'h all e Breizh e vez plantet gwiniegi en-dro abaoe fin an XX kantved, evit ar blijadur ha neket evit ar c'henwerzh alies, evel da skouer war vord aber stêr Renk.

* Sellout ivez ouzh ar pennad-mañ : gwinieg ar muskadig.

## Istor ar gwiniegi e Breizh
Abaoe an Neolitik e vefe eus ar gwiniegi war vord al Liger hervez an arkeologourien. Goude se e vije bet plantet gwini war douar ar Mor-Bihan a vremañ, en oadvezh an arem, hag e kreiz hag hanternoz ar vro da c'houde. Roudoù kozh eus ar gwinierezh zo bet kavet e meur a lec'h, evel da skouer ur presouer eus an Henamzer er Groazig.

Adalek ar  kantved e vefe krog menec'h da blantañ gwini e Breizh, evel re abati Landevenneg pe re abati ar Salver e Redon. Evit an dud a iliz e oa ar gwin ur simbolenn : dezho e oa gwad ar C'hrist, a veze evet da-geñver an oferennoù. En  kantved e kreskas kalz an niver a winiegi diwar labour ar venec'h, d'ur mare ma veze savet rouedadoù manatioù nevez ganto.

Studiet eo bet an dielloù kozh evit klask kompren istor ar gwiniegi e Breizh er Grennamzer. Kavout a reer anv eus gwin e skridoù kozh hag a gont buhezioù sent. Ar gwiniegi hag ar presoueroù a vez meneg anezho e renabloù madoù ar manatioù, hag e paperoù justis pa save bec'h war o divout, evel etre menec'h ha chalonied e Dol en  kantved diwar-benn donezon un tamm douar dindan wini. Gant an anvioù-lec'h ivez e c'haller gouzout e pelec'h e oa gwiniegi gwechall, gant *vigneux* ha *vigne* e galleg (soñjal da skouer e parrez *[[Gwinieg-Breizh|Vigneux-de-Bretagne]]*), *gwinieg* e brezhoneg (*le Viniec* en Henbont), hep kontañ an anvioù a denn d'ar gwin (evel *Port-au-Vin* e Gwenrann). Evit Breizh-Uhel ez eo e skridoù fin an  kantved e lenner ar muiañ a venegoù seurt-se, dreist-holl evit traoñienn ar Renk, lec'h ma'z eus bet kontet tost da 630 tachenn hag a denn o anv d'ar gwinierezh. A-hend-all e oa ar gwiniegi brasañ d'ar mare-se e-kichen Naoned ha Redon, e gourenez Rewiz hag e hini Gwenrann. War vord an dour emañ an holl dakadoù-se : moarvat e veze aesoc'h ober koñvers ar gwin war vag, pe e vefe war vor pe war ur stêr (al Liger, ar Renk hag ar Gwilen).

Adalek an  kantved e vefe bet lañs gant ar produiñ hag ar beveziñ gwin e pep lec'h e Breizh, abalamour ma oa cheñchet ar vro : aet an niver a dud war gresk, er c'hêrioù dreist-holl, ha boas an dud da evañ gwin muioc'h-mui. Ne veze ket graet gwin evit an Iliz hepken diwar neuze. A-hervez o deus dalc'het an dud vunut da evañ gwin eus o bro, met krog eo an dud uhel da lakaat degas gwin a galite eus Bro-Naoned, Bourgogn ha Bourdel. E-giz-se eo deuet Bro-Naoned da vezañ kalonenn ar gwinierezh e Breizh : ar gêr vrasañ enni e oa Naoned, dousoc'h e veze an amzer e gevred ar vro ha gant se uheloc'h kalite ar gwin. Ouzhpenn se e veze aesoc'h da winierien Bro-Naoned ezporzhiañ, gant ar mont-dont war al Liger, a veze graet « hent ar gwin » anezhi, abalamour ma roe digor war ar mor Atlantel er c'hornôg ha war gwiniegi Anjev ha Touren er reter. E kêr gloz Naoned zoken e oa gwiniegi d'ar mare-se. Ribloù aber ar Renk e oa an eil takad pennañ e Breizh evit a sell ouzh ar gwin, er Poualed, tro-dro da Sant-Suliav ha betek Lanvalae. Gwin gwenn sec'h a veze produet eno, ha marteze a-walc'h e veze kaset ha gwerzhet ul lodenn eus frouezh ar mendemoù da Vro-Saoz. N'eo ket anavezet mat stad an traoù er c'hontreoù all, e Breizh-Izel dreist-holl, defot mammennoù ha studiadennoù. War a lavar an istorourien, seul vui ez aed war-du ar gwalarn, seul nebeutoc'h a winiegi a veze.

Er XVII hag en XVIII kantved e oa aet ar winieg war vihanaat e Breizh. Muioc'h-mui e veze lakaet degas gwin mat, dre borzhioù bras Naoned, Sant-Maloù hag an Oriant peurgetket. Nebeutoc'h e veze evet gwin eus ar vro, abalamour ma oa izeloc'h e galite, hag evel-se ez eas lod gwi17niegi da get, da skouer e fabourzioù Roazhon. Abalamour d'an amzer fall ez eas skodoù gwin da netra, skornet gant ar riv e-pad ar goañv, evel e 1709 hag e 40. Displantet e voe gwini abalamour da rediennoù politikel ivez, pa c'houlennas ar rouaned Loeiz XIV ha Loeiz XV ma vefe gounezet ed kentoc'h. E Bro-Naoned e voe gwarezet gwelloc'h ar gwiniegi, abalamour ma veze pinvidikoc'h ar winierien enni, ha pouezus-bras kenwerzh ar gwin evit porzh ar gêr-benn. 1600 devezh-arat dindan wini a oa bet enrollet war kadastroù Breizh e 1848.

E dibenn an  kantved hag e deroù an  kantved e koazhas ar gwiniegi breizhat muioc'h c'hoazh, dre ma voent skoent gant meur a gleñved lerc'h-ouzh-lerc'h : an oidium, ar mildiou hag ar filoksera. Gant ar c'hleñved diwezhañ-se, a oa krog da redek e Breizh er bloavezhioù 1890, e voe lazhet ar braz eus ar gwiniegi e kornioù-bro Gwenrann ha Redon. E-pad ur pennad e tremenas an droug hebiou gourenez Rewiz, un dra vat evit ar strilherezh staliet enni hag a brodue kognak ha lambig diwar gwin ar vro – ar  « *fine de Rhuys* ». Adalek ar bloavezhioù 1930 ez eas ar stal da stalig avat, pa voe roet urzh da dennañ ar skodoù hiron.

Panevet gwiniegi al Liger-Atlantel ne vije chomet tost hini ebet e Breizh goude an Eil brezel-bed. Ar re nemeto er pevar departamant all a veze gounezet gant amatourien – kevredigezhioù, kumunioù pe tud prevez. Pinot du, chardonnay, pinot gwenn ha chenin eo ar plant gwini a gaver ar muiañ. Abaoe penn-kentañ an XXI kantved ez eus krog tud a vicher da plantañ ha gounit gwiniegi nevez, abalamour m'eo cheñchet an hin ha tommet an amzer e Breizh. E 2021 e oa 18 gwinieg ha tost da 300 hektar dindan wini e pevar departamant rannvro Breizh ; e-kichen e Bro-Naoned e 2010 en em astenne ar gwiniegi war 14 158 hektar labouret gant 645 tiegezh. Abaoe 2023 e c'haller prenañ boutailhadoù gwin graet e Sarzhav (Mor-Bihan) hag e Sant-Yowan-an-Havreg (Il-ha-Gwilen).

## Notennoù ha daveoù