open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Adstrat

Hervez ar yezhoniezh ez eo ur yezh **adstrat** ur yezh hag en devez ul levezon war ur yezh all hag e vez levezonet ganti hep ma'z afe da get nag an eil nag eben. Un doare levezoni etre yezhoù (saoz. *linguistc interference*) eo. (Gw. superstrat ha substrat).

Da skouer eo bet levezonet ar galleg gant an alamaneg hag levezonet eo bet an alamaneg ivez d'e dro gant ar galleg met n'eo ket aet da get nag an alamaneg nag ar galleg :

:**das Abenteuer* (al.) < *l'aventure* (gall)
:**la valse* (gall.) < *der Walzer* (al.)

Ret eo anzav memestra ez eo bet levezonet an alamaneg gant ar galleg kalz muioc'h evit n'eo bet levezonet ar galleg gant an alamaneg, da lavarout eo ez eo ledanoc'h adstrat ar galleg en alamaneg evit ar c'hontrol. Anat eo abegoù seurt liammoù levezoni pa seller ouzh istor politikel ar yezhoù: ar yezh uhel e oa ar galleg e meur a vro eus Europa, en o zouez an Alamagn kantvedoù'zo, met n'eo ket deuet biskoazh an alamaneg da vezañ unan eus yezhoù uhel Europa estreget e Kreizeuropa.

## Gwelet ivez:
* superstrat 
* substrat
Superstrat

Ar c'hontrol diouzh ar substrat eo ar superstrat. Pa zeu ur yezh da gemer plas unan all e reer **superstrat** eus an hini a ya ar maout ganti ha substrat eus an hini a ya da get. Da skouer, ur yezh substrat eo ar galianeg dre leuskel e blas d'ar galleg (da lavaret eo, ar galleg a zeu diwar al latin, ha tremenet dre ar romaneg met levezon en deus c'hoazh ar galianeg war ar yezh (geriaoueg, furmoù 'zo, evel *quatre vingt* e-skoaz "octante"), ar superstrat. 

## Gwelet ivez:
* substrat
* adstrat
Substrat

Pa gemer ur yezh plas ur yezh all e vez graet **substrat** eus ar yezh a ya da get, ha **superstrat** eus an hini a vann. Un doare levezoni etre yezhoù eo (Gw. ivez superstrat ha adstrat).

Ar galianeg a deuas da vezañ ur yezh substrat pa gemeras ar galleg e blas. Daoust ha ma'z eo aet da get ar galianeg penn-da-benn e leuskas roudoù er yezhoù bet tapet e blas gante evel ar galleg.

Luziet-tre e c'hell bezañ klask gouzout peseurt perzhioù a gaver en ur yezh bennaket a deuas diwar ur yezh all, da lavarout eo ur substrat, dreist-holl p'emañ marv ar yezhoù-se. 

Teoriennoù dic'hortoz a zo ivez o tennañ da levezon ar substratoù war yezhoù a zo komzet hiziv an deiz. Evel-se e kred lod ez eo ar japaneg ur yezh ganti ur superstrat altaek savet war diazez ur substrat a orin aostronezek pe sinaek, pe c'hoazh e vefe anezhañ ur superstrat koreanek savet diwar ur substrat lec'hel a orin digenvez. 

## Gwelet ivez:
* superstrat 
* adstrat
Pladenn galet

Ur beriferell, pe adstramm, eus ar reoù bouezusañ en ur c'hompoder eo ar b- **pladenn galet**. Posupl eo gwelet ar bladenn galet evel ur vagazenn a c'heller klenkañ madoù enni evit kerc'hat anezhe diouzh an ezhommoù.

An data eo ar madoù klenket en ur bladenn galet. Lavaret a reer ec'h eo ar bladenn galet un unvezh klenkañ data.

Graet eo ur bladenn galet gant pladennoù magnetek, a zo o roll miret an data enskrivet, gant pennoù lenn/skriv, gant ur wikefre plasañ ar pennoù ha gant ur sistem elektronikel a zo e labour tretiñ an data o tont eus ar c'hompoder, dre heuliañ protokoloù ren ha treuzdougen data evel ATA ha SCSI.

Bihanoc'h eget 1 milimetr eo tevder pladennoù ur bladenn galet. Graet int gant ur c'hendeuzad metal skañv ha goloet eo o gorreoù gant ur gwiskad tanav a bartikulennoù magnetizet a c'hell bezañ cheñchet o reteradur evit kodiñ an talvoudoù binarel 0 ha 1.

Kontrollet eo brec'h plasañ ar pennoù lenn/skriv gant ur c'heflusker pe motor pazenn-ha-pazenn. Dre un dilec’hiadur anklel e tremen ar vrec'h eus un eil roudenn enskrivañ d'eben. Gant un eil motor e-kreiz ar stramm e vez lakaet ar pladennoù da droial gant tizhoù etre 5400 tr.mun-1 evit ar reoù ar muiañ ordinal ha 15000 tr.mun-1 evit ar reoù varrekañ.

Dre un efed koldre-aer produet gant tizh troial uhel ar pladennoù e vez dalc'het distok ar pennoù diouzh gorre a-us ha gorre dindan ar pladennoù.

Rezañ a reont ar gorreoù a dostoc'h eget 1 mikron. Evel-se e c'hellont lenn pe skrivañ, dre intent pe dre cheñch reteradur ar partikulennoù.

Ur penn lenn/skriv zo da bep fas ur bladenn. Kensolut war ar memes brec'h eo an holl bennoù ha, dre se, e tiraezont d'ar memes koulz ar memes roudennoù war ar pladennoù. Formiñ ur silentr a ra ar memes roudennoù-se, dezhe ar memes niverenn urzh. Hag, abalamour da se ez eus kement a silentroù hag a roudennoù war bep fas da pep pladenn.

Neuze bez' e c'hell kement dataenn enskrivet war ur bladenn galet bezañ diraezet dre he chomlec'h fizikel termenet evel-mañ : *pladenn, fas, roudenn, sektor*.

## Geriaoueg
* **pladenn galet** *disque dur*
* **periferell, adstramm** *périphérique*
* **unvez klenkañ data** *unité de stockage de données*
* **pladenn vagnetek** *plateau magnétique*
* **penn lenn/skriv** *tête de lecture/écriture*
* **gwikefre plasañ ar pennoù** *mécanisme de positionnement des têtes*
* **motor pazenn-ha-pazenn** *moteur pas à pas*
* **efed koldre-aer** *effet de coussin d'air*
Biosferenn

Ar viosferenn a zo darn diabarzh ur blanedenn lec'h ma c'heller kavout buhez hag a c'hell ar vuhez kemm pe treuzfurmiñ. N'anavezer nemet ur blanedenn gant ur viosferenn, a Douar, hag en eo posupl ez eus kalz muioc'h anezho e koskoriad an Heol pe hini steredennoù arall.
Hidrosferenn

En douaroniezh fizikel e liv an **hidrosferenn** (eus ar gresianeg Υδωρ) an dour kavet war, a-us pe dindan gorre ur blanedenn.

## Hidrosferenn an [[Douar]]

Kenaozet eo hidrosferenn an Douar eus ar meurvorioù dreist-holl, met enderc'hel a ra tout an dour kavet war gorre ar blanedenn : al lennoù, ar stêrioù ha an doureier isdouarel. Donder krenn ar morveurioù a zo 3 794 m, muioc'h eget pemp gwech uhelder krenn ar c'hevandirioù. War-dro 1.35 × 1018  ton e pouez ar meurvorioù, pee 1/4400 eus mas an Douar a-bezh.

Fonnusted an dour war an Douar a zo ur perzh ispisial a ziforc'h hon "planedenn c'hlaz" diouzh ar re arall e koskoriad an Heol. War-dro 70.8% eus gorre an Douar a zo goloet gant dour, 97% anezhañ er meurvorioù.

Er-maez ar c'helc'hiad lec'h ma c'hell dour chom liñvek emañ an Douar. Hep an efed ti-gwer e skornfe e veurvorioù. Div wech e oa c'hoarvezet e istor ar blanedenn, war a seblant. E-pad an neoproterozoeg he doa degaset berniadeg an oksigen en atmosferenn un diskarr eus ar c'hementad a zioksid karbon. Gwanaat a reas an efed ti-gwer ha betek ar c'hehider e tiskennas ar skornenn.

War Gwener e aezhenniñ ar meur vorioù, hag a oa, en deroù, ken vras ha war an Douar. Gant skinoù dreistlimestra an Heol e voe dielfennet an aezhenn hag achap a reas an hidrojen d'an ec'honder. An dra-se a zispleg petra n'eus dour ebet war ar blanedenn Gwener. Hep hidrojen e ezvan an oksijen gant ar reier.

War an Douar e warez ur gwiskad ag ozon aezhenn an atmosferenn ouzh ar skinoù dreistlimestra. Ne c'hell an ozon bezañ krouet nemet ma z'eus kalz oksijen frank en atmosferenn. Ur vaezenn-vagnetek greñv a zo ret ivez da wareziñ an atmosferenn ouzh krignerezh an avel heoliek.

Kas a ra ar menezioù-tan aezhenn en atmosferenn en un doare dibaouez tra ma stag tektonik ar plakennoù dour ha karbon e reier hag a zo isdougenet er vantell. Adakaset e vezint neuze gant ar menezioù-tan. Krediñ e reer e endalc'h ar vantel dek wech muioc'h a zour eget tout ar meurvorioù.

Kerc'hiad an dour a liv fiñvadennoù an dour e-barzh an hidrosferenn. Enderc'hel a ra an dour lec'hiet dindan an douar hag er reier (litosferenn), an dour er plantennoù hag e loened (biosferenn), an dour liñvel pe solut a c'holoe ar blanedenn, hag an aezhenn en atmosferenn.

Levezonet ez eo fiñvadennoù an dour e-barzh ar meurvorioù gant o zemperadurioù hag o holennekderioù. An dour tomm a zo skañvier eget an dour yen hag an dour holennek a zo pouneroc'h eget an dour dous.
Kentyezh

An termen **kentyezh** (saoz. *proto-language*) a c'hell ober dave da zaou dra zisheñvel:

* ur sistem evit mont e darempred gant an dud dre gomz (*[[yezh]]*) en ur stad diorroadur izel (*glotogoniezh*), (kentyezh *absolut*) pe ;

* ur yezh (aet da vann peurgetket) hag he doa *ganet* meur a yezh all (kentyezh *relativel*).

Peurliesañ e vez implijet an termen evit komz eus yezhoù o doa talvezet da sevel yezhoù nevez diwarno. 

Peurliesañ ez eo aet da get ha menel a ra nebeudig-tre a roudoù fetis eus ar c'hentyezhoù-se. Rankout a reont bezañ adsavet neuze dre geñveriañ ar yezhoù bet diorroet diwarno kenetrezo. Adsavet e oa bet ar c'hentindezeuropeg (alies *PIE*), da skouer, dre geñveriañ perzhioù ha strukturioù boutin etre ar yezhoù indezeuropek komzet hiziv pe marv met chomet roudoù war o lerc'h (al latin d.s.). Implijet e vez un hentenn ijinet gant August Schleicher en .
Mezegiezh

Ar **vezegiezh**, pe "**medisinerezh**" diwar ar galleg, a zo ur skiant, un arz hag un teknik- hag eo bet gwelet evel un arz ivez hag a zo e bal studiañ korf an den hag e vont-endro evit ma vo miret pe adroet ar yec'hed d'ar glañvourien. Ur ger all a vez implijet gant lod : ar *vezegiezh* (eus *mezeg*, ur ger a gaver e krennvrezhoneg) hag e teu eus al latin *medicus* moarvat.

Eus ur vicher "lennegel" a c'helle bout lavaret deusouti betek ar bloazioù 2000, pe ivez unan e-touez ar micherioù "dre gomz", e teu-hi da vout ur c'halvezerezh da lavaret eo ur sammad anaoudegezhioù (diwar-benn ar c'horf, ar c'hleñvejoù, al louzeier modern, hag an doareoù arnevez ivez da blediñ ganto, diwar bouez implijout ardivinkoù nevesoc'h-nevesañ). Estreget komz zo d'ober. Ur skiant pleustrek-tre e teu ar medisinerezh da vout, diazezet war draoù fetis, war anaoudegezhioù amprouet, hag e c'houll teknikoù nevez bemdez, ken evit elfennoù korf an den, ken evit aesañ d'ar re glañv, ken evit merat ar roadennoù a ya d'ober dosier pep hini. Tremenet eo amzer ar medisinerezh lennegel a vefe lavaret, panevet en deus d'ober gant tud; n'eus ket anezho nemet korf, hogen ivez elfennoù spered ha bred, abeg a-walc'h da virout tachenn d'an 'arz'.

Rak-se ivez, ar vezeien hag a lared e oa dleet dezho sammañ kiriegezh, n'eo ket war ar palioù, met war an doareoù d'o zizhout, a bleg o c'hein bremañ rak pouez ar c'hemennoù hag a c'houl diganto e vent kiriek war ar palioù: ar c'hlañvour en deus droad da c'hoanagiñ ur serten derez disorc'h da barat ouzh an droug-mañ-droug- e-skoaz ergentaoù ev edo gouzañvat ar gevredigezh en he fezh a-fed disorc'hoù. Ouzhpenn youl vat hag emroüsted a vez gortozet, ha gourc'hemennet e vez ouzh atebeien ar medisinerezh, pe e vent ministred pe medisined, kaout krog war elfennoù diazezet ent-skiantel; ha respont d'ar goulennoù e kenkas ey aje a-dreuz doareoù plediñ gant sistem ar yec'hed, pe e savje kudenn gant emdroadur un doare oberata pe louzaouiñ, pe kelaouiñ. Evel e kement tachenn zo, ez eus birvidigezh er medisinerezh.
Folklor

Ar **folklor** eo ar meizad a vez implijet en dudoniezh evit deskrivañ ha studiañ ar c'hontadennoù, ar mojennoù hag ar c'hredennoù a zo dibar d'ur boblad, da lavaret eo lodenn an istor dre gomz en ur sevenadur resis. Gwerinoniezh a reer eus studi ar folklor.

An termen saoznek *folklore* () a oa bet goveliet e 1846 gant ar skrivagner saoz William Thoms (1803-1885) p'edo o klask ur ger resisoc'h eget *popular antiquities* ("hendraoù poblek") ; kement ha "hengoun (*lore*) ar bobl (*folk*)" e talvez *folklore*.

Ar meizad e-unan zo bet ganet en  gant luskad ar romantelezh, dezhañ un ideologiezh evit adstummañ an hengounioù evit servij mennozhioù arnevez. En   ez eo bet staliet studi ar folklor dindan un arsell neptuek.

E-touez an dud o deus bet ul levezon vras emañ ar vreudeur Grimm hag o deus dastumet hag embannet e 1812 ur strobad kontadennoù alamanek anvet *[[Kinder- und Hausmärchen]]* ("Kontadennoù ar vugale ha marvailhoù ar gêr").
Kenwerzh

Ar **c'henwerzh** a zo an eskemm madoù pe servijoù a c'hell bezañ etre daou geveler kempouezet gant ur sammad arc'hant. Eus un tu e kaver ur gwerzher a bourvez ar mad pe ar servij hag eus un tu all ar prener a resev an traou hag a bae ur priz gant moneiz.

## Ar c'henwerzh e keñver ar [[Gwir]]
Hervez ar Gwir, ne c'hell beañ un obererezh kenwerzh ma n'eo ket unan eus ar gevelerien ur c'henwerzher, dezhañ ar boas (hag ar gwir peurvuiañ) seveniñ un obererezh prenañ hag adwerzhañ. Pa vez gwerzhet traou etre tud prevez, n'eus ket kaoz eus ar c'henwerzh.

## Orin ha roll ar c'henwerzh

Un obererezh denel a-gozh eo ar c'henwerzh hag ar gavadenn a c'hell bezañ liammet ouzh hini ar skritur. Marteze eo bet kroget gant mirout soñj ar jedadennoù dre merkañ anezho war bizhier-koad pe draou all, met suroc'h, kavet eo bet ar skritur koshañ war an tablezennoù pri a weler e Mirdi Bagdad ha dispaket eo ur gonterezh evit ar c'henwerzh savet e mare ar Sumeridi, 5000 bloaz kent Jezuz-Krist.

Chomet eo an obererezh pennañ an armerzh, met kemplesoc'h-kempleshañ ha liesaetoc'h-liaesaetañ eo deuet da vezañ ken eo bet welet ur c'hresk divent e dasparzhañ ar marc'hadourezh hag bedeladur an eskemmoù er XXvet kantved.

## Ar C'henwerzh tric'horniek
* Pennad spisoc'h: Ar C'henwerzh tric'horniek

Ar C'henwerzh tric'horniek (XVvet kantved betek an XIXvet kantved) a zo bet mammenn d'ar bedeladur a-hiziv.
Park an Arvorig

Ur bastell-vro, dezhi 172&nbsp;000 hektar war 44 c'humun e Penn-ar-Bed eo **Park an Arvorig**, pe **Park natur rannvroel Arvorig**. Krouet e oa bet e 1969 gant ul lezenn dindan anv *Parc naturel régional d'Armorique* (PNRA). E Bro-C'hall ez eus bet krouet 44 *[[park naturel rannvroel]]* evit ma vo gwarezet an endro hep ma vo difennet d'an dud bevañ ha labourat enno (ar c'hontrol bev eus reolennoù strizh a gaver er parkoù broadel). 

Emellout a ra er Park 44 c'humun, rak lakaet eo bet kêr Vrest evel kumun kevreet e mare ar c'hrouadur hag 4 all a zo bet degemeret evel kumunioù kevreet : Landerne, Kastell-Nevez-ar-Faou, Karaez ha Kastellin.Daveiñ a ra anv ar Park d'an Arvor, muioc'h eget d'an Arvorig hag a zo un anv kozh deuet eus an Henamzer ha roet da Vreizh a-raok ma teuas enbroidi eus Enez Breizh-Veur. Ha gwir eo e ra ar mor ur gouriz da veur a gumun pa'z eus inizi hag inizigoù e-leizh (en-dro da Enez Eusa, Molenez hag Enez-Sun) hag ur c'hourenez vras, hini Kraozon.
## Liammoù diavaez
*  Lec'hienn ofisiel

## Notennoù ha daveoù
Biotop

Ur **biotop** a zo un dachenn gant aozioù an endro (fizik) uniform, a ro annez (pe lec'hioù-annez) d'ur rummad plant ha loened bennaked. Gant Arthur Tansley eo bet ijinet ar ger *biotop*.

Arabat drougveskañ *biotop* gant *[[biom]]*.
Zefyros

**Zefyros** (Ζέφυρος e henc'hresianeg) eo doue kuñv an avel Gornôg, unan a-douez an *[[Anemoi]]* (an Avelioù), e mojennoù Hellaz kozh.
Mab e oa da Eos ha da Aiolos hag e vreudeur e oa Boreas (avel an Norzh), Euros (avel ar Reter) ha Notos (avel ar Su).

E gevatal roman e oa *Favonius* hag hemañ a oa mestr war ar plant hag ar bleuñv ouzhpenn.

## Mojennoù

### Zefyros ha C'hloris
Bevañ a rae Zefiros en ur c'hev e Thrakia (Bro-C'hres).
Skrapat a reas an nimfenn C'hloris hag e roas dezhi beli war ar bleuñv. O mibien a oa anvet Karpos, Mopsos hag Ampyks.

### Zefyros hag Hyakinthos
Bez' e oa ur priñs e Sparta, ur c'hoant a zen, Hyakinthos e anv, hag a oa deuet da vezañ amourouz Apollon. Hini Zefyros e oa bet ivez hag hemañ a oa savet gwarizi ennañ. Pa oa Apollon hag e amourouz o vannañ kantennoù e c'hwezhas Zefyros un barrad-avel ken kreñv ma'z eas ur gantenn da stekiñ ouzh penn Hyakinthos hag hemañ a voe lazhet moustDiwar e wad e krouas Apollon ar blantenn anvet *hyakinthos* e gresianeg (louzaouenn ar goukoug).

### Zefyros ha Psyc'he

Pa oa Kupidon o klask karantez Psyc'he e voe kaset ar plac'h gant Zefyros betek kev Kupidon.

### Zefyros ha Podarge
Daou vab all, Balios ha Ksanthos, a voe ganet dezhañ gant an Harpienn Podarge.
Kelennerezh

Tennañ gouiziegezh pe varregezhioù dre ar studi, ar skiant-prenet pe ar c'helenn eo an **deskadurezh**. Diazezet eo ar prosesus war ar skiant-prenet hag evit an den a resev an deskadurezh e kemm war hir dermen e berzh-galloud e-keñver e gundu. Dre a perzh-galloud kundu e teskriver ar c'hundu a c'hell kaout un hinienn en dazont evit mont eus ar mare-mañ beteg ur pal e domani ar gouiziegezh hag ar skiant-prenet. 

Ober strivoù gant e askre evit lakaat tud all da vezañ kelennet (da gaout muioc'h a ouiziegezh hag a skiant-prenet) eo pal an deskadurezh.

Ur ger nes-tre d'ar c'helennadurezh eo ar stummadur. 

Amañ eo bet renablet teoriennoù ar c'helennerezh hag e isrummadoù : 
*Anevezout 
*Skiant an anavezout
*Deskadurezh ar yezh
*Kelennerezh ar yezhoù
*Deskadurezh bleiniañ kirri
*Deskadurezh yezh-pad
*Stummadur dibaouez
Kelenn

**Kelenn** a c'hell bezañ :

*ar c'helenn, gwez bihan, a gavi dindan Kelenn (gwez).

*ar verb kelenn, a dalv evit an ober, deskiñ unan bennak, pe da unan bennak, a-wechoù ivez gourdrouz, ha diwar-se:
***ar c'helenn*, da lavarout eo ur stummadur pe un hollad kentelioù (hag a c'hell bezañ skourr ur skiant) pe an doare da zeskiñ traoù 'zo hag a roer da unan bennak : Kelennerezh
**ur gelenn, da lavarout eo ur gentel pe ur c'huzul, hag a roer da unan bennak : Kelenn (kentel),
**hag an holl c'herioù-kar: kelennerezh, kelennadurezh, kelennouriezh

*Anv kreizenn stummañ kelennerien Diwan e Kemper, Kelenn.

*Anv un ti-embann, Kelenn, krouet gant Glenmor ha Xavier Grall.
Termen

* ur mare en ur prantad-amzer, pe an diwezh (ar fin) pe ur mare ma c'hoarvez un darvoud : Termen (amzer) ; se a hall bezañ ivez an deiz rakwelet evit dibenn ur brasezded, da lavaret eo deiz ar c'hanedigezh (bet jedet gant ar medisin), pe c'hoazh ar mare da baeañ ur feurm pe un dlee.
* ur ger pe un dro-lavar : Termen (yezhoniezh)
* e matematik, nep elfenn eus un heuliad niveroù : Termen (matematik) (*Geriadur ar Matematikoù* (Jean Marot, Skol Vreizh), evit ar ster-mañ, a ginnig ar ger "term".)
Skiantoù an Hollved

Rummadoù ha temoù skiantoù an Hollved.

## Ar skourroù pennañ
* Astrofizik
* Astronomiezh
* Kosmologiezh

## Ar vuhez en Hollved
* Ekzobiologiezh
* Sistem planedel

## Stumm hag emdroad an Hollved
* Big Bang
* Big Crunch
* Teorienn ar Geneliezh
* Emdroad hag emskiant

## Traou an Hollved
* Kometenn
* Steredeg
* Steredeg Andromeda
* Koumoul bihan Magellan
* Koumoul bras Magellan
* Sistem heolel
* Hent-Sant-Jakez pe Hent gwenn
Reizhiad etrebroadel unanennoù ar fizik

**Reizhiad etrebroadel unanennoù ar fizik** (S.I.), anvet ivez *Reizhiad Giorgi*, a zo diazezet war nav unanenn diazez : ar metr evit an hirder, ar c'hilogram evit ar mas, ar segondenn evit an amzer, an amper evit fonnder an tredan, ar c'helvin evit an temperadur termodinamikel, ar gandela evit ar c'hreñvder gouloù, ar mol evit ar c'hementad materi, ar radian evit an ankl hag ar steradian evit an ankl solut. 

An unanennoù all zo unanennoù derivet diwar an unanennoù diazez-mañ.

**Taolenn unanennoù SI diazez ar fizik**

**Taolenn an unanennoù SI derivet**

## Gwelet ivez
Rakgerioù ar sistem unanennoù etrebroadel
Geolouzawouriezh

Ar **c'heolouzawouriezh** zo ur skiant a vod ar c'heografiezh hag al louzawouriezh. Studiet e vez er skiant-mañ ingaladur ar plant war-c'horre an douar, abegoù an ingaladur-mañ hag an darempredoù etre ar spesadoù pe ar c'humuniezhioù struzh diouzh un tu, ha diouzh an tu all an endro a-fed douaroniezh, mesologiezh (an hinad, an douar) ha bevoniezh (hollad ar bevien).

Diazezet eo bet ar c'hentañ studiadennoù geolouzawouriezh war an naouturioù termenet da gentañ gant ar c'hallaoued Charles Henri Marie Flahault et Henri Gaussen.
Steredeg

Ur **steredeg** zo ur strollad stered hag a weler tost a-walc'h an eil re d'ar re all e bolz an oabl. Pep sevenadur o c'hevre dre linennoù ijinet a-benn reiñ da soñjal en ul loen pe un draez bennaket. Talvezout a reont da zeskrivañ lec'hiadurezh kartenn an oabl. En Henamzer e voe ijinet an darn vrasañ eus anvioù ar steredegi, a zo anvioù loened, boudoù faltaziek, traezioù pe harozed eus ar vitologiezh. En ec'honder teirmentek e vez pell-kenañ stered ar steredegoù an eil re diouzh ar re all peurliesañ. En oabl avat e seblantont bezañ tost.
## Steredegi an [[hantervoul norzh]]

## Steredegi an [[hantervoul su]]

## Notennoù
Ijinerezh

Pa studier ur raktres pe greantel pe skiantel pe kevredigezhel e tleer plediñ gant meur a doare-ober e-keñver an teknologiezh, an armerzh, an arc'hantañ hag an dud. An **ijinerezh** eo ar skiant evit lakaat anezho da c'hoari ingal. An ijinour a dlee bezañ gouest labourat gant meur a ostilh pe meur a ardivink hag eo ivez e garg jediñ ha gwiriekaat.

Lakaat disoc'hoù ar skiantoù da dalvezout evit diluziañ kudennoù fetis, greantel pe bemdeziek eo pal pennañ an ijinerezh. Alies e kemer perzh en imbourc'h skiantel an ijinourien, pe dre bleiniañ raktresoù imbourc'h o tennañ d'un dachenn greantel pe dre blediñ gant perzhioù fetis un imbourc'h. 

## Stummadur an ijinourien

Evit resev un diplom ijinour e c'heller studiañ en ur skol-veur pe en ur skol-ijinourien e-pad 4 pe 5 bloaz. 

 

## Micherioù an ijinerezh

* Automategezh 
* Dafaroù 
* Dasparzhañ
* Dezougerezh
* Endro
* Elektronik
* Energiezh
* Fizik ar c'halonennoù
* Gweledoniezh
* Gwiaderezh
* Houarnouriezh
* Ijinerezh biomezegiel
* Ijinerezh foran
* Ijinerezh kimiezh
* Ijinerezh poelladoù
* Ijinerezh ar morioù
* Ijinerezh urzhiataerel
* Klevidigezh
* Labourioù publik
* Mekanik
* Mekatronik
* Merañ perzhioù mat 
* Metallerezh
* Muzulierezh
* Mikroteknikoù
* Nanotecknologiezh
* Okeanouriezh
* Robotik
* Sevel-tiezh
* Tredan
Indez

Ur rannbarzh eus Su ha Gevred Azia eo an **Indez**, anv stag ouzh amzer an dizoloiñ bed hag an trevadenniñ gant an Europeaned. Anvet e vezent **Indez ar Sav-Heol** ivez, pa veze graet ivez **[[Indez ar C'huzh-Heol]]** eus Amerika. *Indeziz* (unander: *Indezad*) pe *Indezidi* (unander: *Indeziad*) a vez lâret eus an dud. Mont a rae ar rannved-se eus harzoù Pers hag Afghanistan betek ar Filipinez hag Indonezia a-vremañ (war-bouez Papoua ar C'hornaoueg a zo e Melanezia). Indez-Sina a veze lakaet en Indez ivez, da lavaret eo e klot dre vras Indez ar Sav-Heol gant ar pezh a zo Iskevandir Indez bremañ mui Azia ar Gevred.

## Islodennoù
Digejet e vez:
***[[Indez Breizh-Veur]]** (*British India* pe *British Raj*), hag a vez graet *[[iskevandir Indez]]* anezhi c'hoazh pand eo ul lodenn vras eus Azia. Nav stad zo bet krouet eno :
**Republik Bangladesh (krouet e 1971)
**Rouantelezh Bhoutan
**Republik India (krouet e 1947)
**Rouantelezh Nepal
**Republik Pakistan (krouet e 1947)
**Sri Lanka (a oa anvet Selan en amzer-hont)
**Sikkim, bet staget ouzh India abaoe
**Maldivez
**Birmania (ne vez ket lakaet bepred en Iskevandir Indez)

***[[Indez Breizh-Veur ar Reter]]** *(East British Indies)* eo an anv a veze roet da Valaysia a-vremañ.
**Malezia
**Sarawak
**Norzh Borneo Breizh-Veur
**Brunei

***[[Indez ar Sav-heol Spagnol]]** (*Indias orientales españolas*), anv roet d'ar Filipinez ha d'an tiriadoù nes e dalc'h Bro-Spagn.

***[[Indez an Izelvroioù]]**, anv roet d'ar pezh a zo Indonezia bremañ (war-bouez Papoua ar C'hornaoueg).

## Loened
* yar-Indez (ha kilhog-Indez evit ar par). Dave a ra an anv-mañ da Indez ar C'huzh-Heol.
* razh-Indez. Dave a ra an anv-mañ da Indez ar C'huzh-Heol.
* gavial Indez

## Plant ha frouezh
* koad Indez 
* kistin-Indez

## Douaroniezh
* Meurvor Indez
* Indez-Sina

## Gwelet ivez
* Indez ar C'huzh-Heol

## Daveennoù ha notennoù
Melestradurezh

Graet e vez **melestradurezh** eus hollad ar gwazadurioù staliet evit seveniñ mont-en-dro ur Stad, ur strollegezh publik pe ur servij publik.
Melestradurezh an embregerezhioù prevez a gaver ivez a vez anvet **melestradurezh prevez** a-wechoù. 

## Skouerioù
* Melestradurezh c'hall
* Melestradurezh tiriadel 

## Ar velestradurezh stadunanat
Er Stadoù-Unanet e talvez ar ger melestradurezh (*the administration*) evit ar gouarnamant kevreadel evit ma ne vefe ket mesket gant gouarnamantoù ar Stadoù.
Meur a wazadur kevreadel a zo ar ger *administration* (melestradurezh) en o anv :

* National Aeronautics and Space Administration anavezet dindan e verradur NASA 
* Farm Security Administration (FSA) 
* National Oceanic and Atmospheric Administration (NOAA)
Tour-tan ar Maen

**Ar Maen** (**Ar-Men** hervez ar velestradurezh) zo un tour-tan kroget d'e sevel e 1867 hag a voe echuet e 1881 en enezeg Sun, e kornôg pellañ Breizh. War unan eus ar c'harregoù a ya d'ober "Chaoser Enez-Sun" emañ.

Brudet eo p'eo bet ken diaes sevel anezhañ war ur garreg a veze goloet gant al lanv. Meur a wech e oa bet distrujet al labourioù gant ar mor en deroù.

A-raok an emgefren e oa dañjerus-tre kas an daou evezhier di dre lestr.

Lesanvet eo *ifern an ifernioù*, da lavarout eo, an dañjerusañ ha displijusañ eus an tourioù-tan.

## Levrlennadur
* *Ar-Men, l’Enfer des enfers*, Emmanuel Lepage

## Daveoù
Kevandir

Ur **c'hevandir** a vez lavaret en douaroniezh eus ur gorread bras a zouar, gant mor tro-dro dezhañ pe en-dro d'an darn vrasañ anezhañ. Ur ger eo a zo deuet eus ar c'hembraeg dre Kreizenn Imbourc'h Sturyezhouriezh SADED e 1963, hag a vez implijet el levrioù-skol a-vremañ.

## Pemp kevandir
En doare-se ez eus pemp kevandir : Afrika, Antarktika, Eurazia (da lavarout eo Azia gant Europa), Norzhamerika, Suamerika (an daou-mañ stag gant ur strizh-douar), met a-wechoù e vez meneget enez divent Aostralia evel ar c'hwec'hvet kevandir.

Met aliesoc'h e vez mesket an doare douaroniezhel-se da welet an traoù gant un doare sevenadurel hag istorel, ha neuze en em gaver gant :
* Afrika
* Amerika (gant Norzhamerika ha Suamerika lakaet a-gevret)
* Antarktika (evel m'eo didud e vez lezet alies a-gostez)
* Azia (Eurazia lamet Europa diouti)
* Europa (iskevandir kornôg Eurazia)
* Okeania (Aostralia, mui inizi ar Meurvor Habask)

D'o zro e c'hall ar c'hevandirioù bezañ rannet e iskevandirioù. Kaoz a vez dreist-holl eus iskevandir Indez.

## Notenn
Tredan

An **tredan** a zo un anadenn a denn d'an energiezh a sav diwar an diforc'hoù karg er materi. Ur perzh eus ar materi eo ar garg tredan, houmañ a heulh unan eus lezennoù ar peurvirerezh

Daou seurt kargoù tredan a zo :
Ar garg pozitivel a zeu eus ar protonoù, ar pozitronoù hag an toulloù elektron ar garg negativel a zeu eus an elektronoù.
Pedagogiezh

Ar **bedagogiezh** a zo ur ger dezhañ meur a ster, a zo ret spisaat kent mont pelloc'h, dre ma teu eus ar ger gallek "pédagogie" (diwar an henc'hresianeg: παιδαγωγέω *paidagōgeō*), hag a dalv ivez meur a dra. Gant ar gelennerien avat e vez kavet aes. 

## Sterioù ar ger
* Dre ma'z eo diazet ar ger war ar gwriziennoù παῖς (> παιδος) "bugel" hag ἄγω "kas, ren", e ra dave d'ar vugale. Talvezout a ra neuze

** pe ar sevel-bugale, pe an desavouriezh, a vez graet gant tud ar vugale er gêr kentoc'h,
** pe ar c'helenn-bugale, ha neuze e tenn d'ar c'helenn-bugale, ur rann (an hini bouezusañ) d'ar gelennouriezh.

* Alies avat, ha dre fazi hervez tud zo, e vez implijet ar ger pedagogiezh evit komz eus kelenn hepmuiken, kelenn bugale pe tud vras: da neuze e vije pe ur fallimplij eus ar ger, pe ur gweadur graet d'ar ster orin. 

N'eo ket e-barzh gweadur ar ster, un dra ordinal en istor ar gerioù, emañ an dalc'h, met e sterva ar ger: traoù disheñvel, ha re zisheñvel, a vije dindan ar memes ger: ar sevel-bugale, ar c'helenn-bugale, ar c'helenn-tud (bras ha bihan).

## Ger nevez
Ar ger nevez "sciences de l'éducation" zo bet krouet e galleg evit chom hep ober gant ar ger "pedagogiezh". Ober a raio e hent marteze e brezhoneg diwar zreveziñ. Evit poent n'eo ket asur an droidigezh anezhañ: skiantoù an deskiñ, skiantoù ar c'helenn, daou dra disheñvel a-walc'h.

(da beurgempenn)
Pellgehenterezhioù

Disheñvel diouzh ur skiant eo ar **pellgehenterezhioù**, pa'z int un hollad teknologiezhoù ha teknikoù lakaet da dalvezout. Dont a ra an termen eus troidigezh ar ger galleg *télécommunications* ijinet gant Edouar Estaunié, ijiner ar Postoù hag ar Pellskriverioù ha rener an *École professionnelle des Postes et Télégraphes* e Paris eus 1901 betek 1910.

O kreskiñ buan eo ar gennad-mañ abaoe ar bloavezioù 1980 p'emañ o tennañ frouezh eus araokadennoù ar skiantoù rik war tachennoù a zo :
* Matematik : keweriadur ar signal ha skritur kuzh
* Fizik : elektronik ha gwelelektronik
* Urzhiataerezh : ar rouedadoù ha teorienn an ditour 

E Bro-C'hall ez eus bet un diorren bras en enklask evit ar pellgehenterezhioù, hag e Breizh ez eus bet staliet daou arnodva brudet : ar *Centre National d'Études des Télécommunications* (CNET) e Lannuon, krouet diwar intrudu Pierre Marzin e 1970, hag ar *Centre Commun d'Études de Télédiffusion et de Télécommunications* (CCETT) staliet e Roazhon, ma voe ijinet ar Minitel. ***France Télécom R & D*** (*Research & Development*, "enklask ha diorren") a reer hiziv eus ar c'hreizennoù-se.
Lamadur

Al **lamadur** a zo unan eus niñvadurioù diazez an niveroniezh. Al lamadur a gevosod div pe lies mentenn eus ar memes rizh anvet niñvuzenn evit diosoc'hañ d'ur niver anvet diforc'h.

Lamat a dalvez bihanat en ur c'hontañ. Lamat b eus a (jediñ a - b) a dalvez kement ha kavout an niver o klotañ b evit kavout a, da lâret eo an niver d o c'houzout b + d = a.

An " - " a arouez al lamadur. Da skouer : e lenner 3 - 2 = 1 "tri lei daou a zo kevatal da unan"
Trovan

An daou ledred ma c'heller gwelout an Heol er zenit da geñver ar goursav-heol eo an **trovanoù**. Anv an div drovan eo *[[Trovan ar C'hrank]]* (en norzh) ha *[[Trovan ar C'havr]]* (er su). Amprestet eo bet *trovan* digant ar c'hembraeg "trofan" ha kavet e vez "tropik" diwar ar galleg e testennoù 'zo.
Pa vez kaoz eus an trovanoù (s.o. an dro-lavar "dindan an trovanoù") e vez meneget ivez an takad lec'hiet etre ledoù an trovanoù, da lavarout eo etre al ledoù 23° 17' N ha 23°27' S. hag emañ ar C'heheder etrezo ha kenstur dezho, en takadoù-se e c'hall an Heol bezañ er zenit ivez tro-pe-dro e-pad ar bloaz.
War linenn *Trovan ar C'hrank* e weler an Heol dindan ur c'horn 90° da c'hoursav-heol an hañv hag da c'hoursav-heol ar goañv war linenn *Trovan ar C'havr*. Kemeret eo bet anvioù an trovanoù diwar ar zodiak hag ez-resis eus anvioù ar steredegoù ma kreder gwelout an Heol tost outo goude ar goursavioù-heol.
Plant an trovanoù a zo ar re a zo o annez orin en takad trovanel. Pa vez hin an takad-se tomm ha glavus e reer *trovanel* eus pep takad a zo an hin-se dezhañ, met kavet e vez lec'hioù n'int ket evel-se dindan an trovanoù, er menezioù uheloc'h da skouer.
E renkadur an hinoù savet gant Peter Köppen e vez termenet evel trovanel un hin gant ar perzhioù-mañ : n'eo ket krin ha ned a ket keidenn ar wrez en ur miz dindan 18&nbsp;°C.
Un takad tomm gant ur marevezh glaveier hag ur marevezh sec'h eo takad an trovanoù nemet pa dostaer ouzh ar C'heheder e kouezh muioc'h-muiañ a c'hlaveier ken e kouezhont bemdez e takad ar C'heheder. Tro-war-dro d'an trovanoù e vez nebeut a c'hlaveier hag e vez dezerzhioù bras evel hini ar Sahara, hini mervent ar SUA, hini Ledenez Arabia, hini ar Goudjarat (takad bihan en India), hini Atacama (Chile) hag hini Namibia. Koulskoude n'eo ket krin an hinad dindan an trovan en India, Tailand, Laos ha Viêt-nam diwar levezon ar monson, da lavaret eo ar glaveier bras ha puilh sachet bep hañv war ar broioù-se gant tolzenn yen an Himalaya.
Ijinerezh aeregorel

An **ijinerezh aeregorel** eo ar skourr eus an ijinerezh a bled gant an aerlistri hag an egorlistri.

Meur a iskourr zo d'an ijinerezh aeregorel.
*Aernerzherezh : studi an heverennoù en-dro da askelloù ha lodennoù all eus un aerlistri, dre ribouloù-avel.
*nerzhioù buntañ : studi ar gremm a zo rekis evit kas al listri en aer pe en egor.
*Kontroll an nerzh-nijal.
*Studi ar frammoù a zo rekis evit ma vo gouest al listri da herzel ouzh an nerzhioù enep.
*Studi an danvezioù implijet hag ijinañ reoù nevez gant barregezhioù dibar.

Diazezet eo an diskiblezhioù-se war skourr an fizik damkanel anvet mekanikerezh ar heverennoù. Koulskoude e vez graet arnodoù dre skiant-prenet war patromoù bihan o skeul pe war kentpatromoù. Amprouet e vezont e ribouloù-avel pe en aergelc'h digor. Aliesoc'h-aliesañ e vez implijet patromoù stlennegel evit berraat an arnodoù war danvezioù pe listri fetis.
Biz (disheñvelout)

Pa gomzer eus **biz** e reer anv eus unan ag an traoù-mañ :

* Ar biz : un ezelig evit kemer traoù hag a zo gant an dud ha gant meur a vronneg all,

* Ar biz (roud-avel) : ur roud-avel hag a gaver merket war an nadoz-vor etre an Norzh hag ar Reter,

* Ar biz (armoù) : ur boentenn e penn ur arm (arbalastr, fuzuilh) evit bizañ a-raok tennañ.
Biz (roud-avel)

Ar **biz** a zo unan eus ar roudoù-avel a gaver war un nadoz-vor. Etre an Norzh hag ar Reter emañ. Treset e vez 16 roud-avel war Rod an avelioù :

* Ar pevar (penn) avel : Norzh, Reter, Su, Kornôg.
* Ar pevar avel a-dreuz : Biz, Gevred, Mervent, Gwalarn.
* An avelioù etre ar re all : biz-norzh (pe biz-sterenn), reter-gevred (pe *reter-c'hevred*), su-gevred, su-mervent (pe *su-vervent*), mervent-kornaoueg (pe *mervent-kornôg*), gwalarn-gornaoueg (pe *gwalarn-gornôg*), gwalarn-sterenn.
Lestr

Ul **lestr** (liester : *listri*) a c'hell bezañ :

* Ul lestr (endalc'her), da lavaret eo un endalc'her a zo digor an nec'h anezhañ. Skouer : ul lestr evit lakaat bleunioù. Evit ar c'heginañ hag an debriñ e vez implijet kalz a endalc'herien (podoù, asiedoù, gwerennoù, pladoù, kaoterioù, kastelodennoù...). Goude pep pred e ranker "skaotañ al *listri*".

* Ul lestr (war-neuñv), da lavaret eo ur savadur bras a-walc'h (ur vag vras) hag a c'hell mont war an dour. Implijet e vez ul lestr da dreuzdougen an dud, ar marc'hadourezhioù hag all.

* Ul lestr (korfadurezh), da lavaret eo ur framm eskern a weler e korf an dud hag hini ar bronneged uhel.

## Yezhoù all
E galleg hag e saozneg e kaver heñvel ar gerioù *vaisseau* ha *vessel* gant an daou ster a zo d'al *lestr* : koulz un endalc'her hag ur vag vras.
Aber

An **aber** (anv gourel pe venel) eo lodenn izelañ ha ledanañ genoù ur stêr, ma teu ar mor enni, setu perak e vez izeloc'h pe uheloc'h an dour ennañ diouzh ma vez tre pe lanv.

N'eo ket heñvel ar gwel war an aber hervez liveoù al lanv : leun-chouk gant an dour pa'z a al lanv en e live uheloc'h ha peuzgoullo ha lec'hidek d'an izelvor. Peurliesañ e vez aberioù brasoc'h ha hiroc'h war an aodoù roc'hellek ha pa vez bras al liveoù diwar tro al lanv.

Ur pouez bras a ya gant an aberioù e-keñver o rolloù armerzhel hag ekologel.
E penn uhelañ an aberioù e kaver alies ar perzhier pennañ, evel e Breizh. War o genoù ez eus staliet perzhier ivez. Meur a gêr a vez staliet war daou du un aber.
War riblennoù an aber hag e-barzh an aber e-unan e kaver takadoù gleb, lec'hioù buhezek eus ar gwellañ. Eno e vev amprevaned, buzhug, laboused ha meur a grigner. Eno e vev pesked ha kregin hag ur roll dibar o deus an takadoù gleb evit ar beskerezh.

## [[Stêranvadurezh]]
Ar ger *aber* a gaver en un nebeud anvioù stêrioù e Bro-Leon hag e Bro-Gerne, ha muioc'h c'hoazh e Kembre. Un toullad anvioù a gaver e Bro-Skos ivez. Unan zo e Bro-Saoz : an Humber.

###### 
*An Aber en Arzhon, Bro-Gwened
*Aberig Kersent e Landunvez
*An Aber e Kraozon
*An Aber-Benniget (a-wechoù an *Aber-Benead*) e Lanniliz
*An Aber-Ac'h
*An Aber-Ildud
*An *Aberig* e Porsal
*An Aber, ul lec'h etre Rosko ha Santeg
#### E galleg
Kavout a reer *aber* e lec'hanvadurezh c'hallek Bro-Leon (*Pays des Abers*), met *[[:fr:ria|ria]]* a vez lavaret eus aberioù all Breizh. 

###### 
***Aber** a gaver e kalz anvioù-lec'hioù, met *[[kember]]* eo ar ster alies p'e gaver en douaroù, evel en Aberhonddu ;
***Aber** a lavarer dre verrdro eus Aberystwyth hag Abergwyngregyn.

###### 
* Aberfala
* Aberplymm eo anv kerneveurek Plymouth, e Devnent (Bro-Saoz).

###### 

Un aspadenn int eus ar brezhoneg a veze komzet en Hanternoz kozh.

## Pennadoù kar
*Kember
*Kemper
* ''Aber hag Inver el lec'hanvioù''
* Fjord

## Liammoù diavaez

## Notennoù
Stêr

Dourredennoù naturel eo ar **stêrioù**. Redek a reont eus ul lec'h uhel, e-lec'h m'emañ o mammenn pe o andon, betek ul lec'h all izeloc'h, *naoz* stêrioù all, ul lenn, pe betek ar mor. 
Ledanoc'h eo ar stêrioù eget ar *gwazhioù*, ar *gouerioù* pe ar *froudoù* (Sellout ouzh ar pennad Dourredenn).
Ar stêranvadurezh eo ar skiant a studi anvioù ar stêrioù.

## Adstêr, kember
* Un *[[adstêr]]* zo ur stêr a ya e-barzh ur stêr ledanoc'h. Da skouer : un adstêr d'al Liger eo an Erzh. 
* Kember a vez graet eus al lec'h ma kej doureier div stêr. 

## Anvioù ar stêrioù
Gourel eo an anvioù stêrioù e brezhoneg : an Trev, ar C'hefleud, ar Blavezh.
Koulskoude eo gwregel ar gerioù stêr, ha gwazh. 

## Gwelout ivez

* Aven
Levraouegouriezh

Hentennoù ha teknikoù evit merañ al levraouegoù eo al **levraouegouriezh**.

Evit he fleustriñ e tleer :
*Anavezout penaos e vez pleustret gant levraouegourien ar memes seurt
*Anavezout hag implij ar reoladoù

Goude dezhi bout kelennet e skolioù arbennik pe dre stajoù, ne c'hell ket bezañ gwelet al levraouegouriezh evel ur skiant, met evel un teknik da dalvezout. An darnvuiañ eus hentennoù ha teknikoù a vez skignet e-touezh al levraouegourien dre ar skiant-prenet.

## Tachennoù al levraouegouriezh
*Katalogañ (a-wechoù katalogadur)
*Mererezh al levraouegoù
*Menegadur
*Urzhiataerezh-teulioù

## Istor al levraouegouriezh

## Gwelet ivez
* Skiantoù an Ditour hag al Levraouegoù
Spanglish

Komzet e vez eus **spanglish** evit neb meskaj etre ar spagnoleg hag ar saozneg (pe ar c'hulturioù d'o heul). An termen-se a zo ur ger-malizenn, savet diwar ar gerioù saoznek *spanish* hag *english*.

Da gentañ e veze implijet evit komz eus ar spagnolegerion disvroet, deuet d'ar Stadoù-Unanet eus Amerika Latin, hag eus ar fenomenoù-yezh savet diwar o destuziañ tamm-ha-tamm : diglosiezh, kalkoù ha code-switching.

### Ar spanglish er Stadoù Unanet

Ar *spanglish*-se en-em ziskouez dreist-holl dre cheñchamantoù-yezh e-kreiz ar frazennoù. E-barzh ur memes frazenn e vo klevet pennadoù saozneg ha pennadoù spagnoleg. Da skouer : « *I'm sorry I cannot attend next week's meeting porque tengo una obligación de negocios en Boston, pero espero que I'll be back for the meeting the week after*. » Seurt traoù en em gav alies e-touesk tud rediet da vont-ha-dont etre div yezh.

An dra-se en em ziskouez ivez dre saoznegachoù : 
:« *Luis quoteó el mail de Francisco en el foro*. » 
:« *Vacumar la carpeta*. »
:« *El rufo me liquea*. »

### Ganedigezh ur yezh nevez ?
Ilán Stavans, kelenner war ar c'hulturioù hag ar yezhoù latino-amerikan e skol-veur Amherst (Massachusetts), en deus studiet ar fenomen-yezh-se, betek tostaat anezhañ d'ar Yiddish. Embannet e oa bet gantañ en 2003 ur levr war ar sujed, *Spanglish: The Making of a New American Language*, e-lec'h ez a betek treiñ pennad kentañ Don Quichotte e spanglish.

### Ar spanglish dre faot an deknologiezh

Kemennoù saoznek evel-se a zeu da verkiñ ar spagnoleg dre faot tout an traoù teknologiezh nevez e-giz Internet. Setu e vez graet gant *browser*, *frame*, *cookie*, *chat*, *mail*... peogwir n'int ket eeun da droiñ, pe gant gerioù e-giz *chatroom*, berroc'h eget *sala de charla*.

### Fenomenoù kar

Un tammig e pep lec'h e vez langachoù evel-se :
* ar « franglais »
* ar « portugnol » (meskaj portugaleg ha spagnoleg en Amerika ar Su)
* an « euskagnol » e Bro Euskadi
N'eus netra nevez aze, peogwir e komze La Villemarqué dija, evit reiñ un anv d'ar brezhoneg gant bern pozioù galleg e-barzh, eus « jargon mixte » .

## Liammoù diavaez
* Don Quixote de La Mancha, First Parte, Chapter Uno (e spanglish)
* Kinnig (e saozneg)
* Pennad-kaoz gant Ilán Stavans (e spagnoleg)
Sport

Ar **sport** a zo un obererezh diduamant a gaver dindan meur a stumm er c'hevredigezhioù denel. Pa vez implijet ar ger sportoù e vez graet dave da bep seurt sport a c'hell bezañ.

## Istor ar sport
Embregañ un sport pe vuioc'h a zo un obererezh naturel ha boutin da veur a sevenadur. Embreget eo bet a-gozh ar sport gant ar gouerien hag ar soudarded. Un doare bezañ prest seveniñ labourioù poanius eo hag e-touez ar gouerien e veze tutaet ar soudarded.E-doug o bugalejoù e embrege c'hoarioù polotenn, redadegoù, krogadoù gouren, kenstrivadegoù nerzh...
Embregadurioù sport ispisial a veze graet gant ar re o doa da c'hourc'hemenn ar soudarded, an ofiserien deuet eus renkoù uhelañ ar gevredigezh peurliesañ.

## Roll ar sportoù pennañ
* Atleterezh
** Kantenn (sport)
** Redadeg war droad
** Speg (sport)
* Bageerezh
** Bageerezh dre lien
*** Planken dre lien
*** Regataiñ
** Kanoe-Kaiak
*** Kaiak-mor
*** Kanoe-Kaiak-stêr 
** Roeñverezh
** Surf 
*** Kite-surf
* Bouloù (sport) 
* Gouren

* Iskrim
* Marc'h-houarn (anvet *belo* ivez)
* Marc'hegezh

* Redadegoù kirri
** Formulenn 1

* Ruzikerezh

* Sportoù bolotenn
** Base-ball
** Basket-ball
** Bazh-dotu
** Handball
** Mell-droad
** Rugbi
** Tennis

## Sportoù hengounel Breizh
* Bazh-yod
* Boul-pok
* Boul-tenn
* Galochenn
* Gouren breizhek
* Paledoù
* Sach-fun pe sachañ war ar gordenn
* Sevel ar berchenn

## Lec'hioù evit ar sportoù
* Roudenn (sport)
* Sportva
* Stad (sport)
* Ti-jiminas
* Troiad

## Istor berr ar sportoù
Gant ar C'hresianed kozh eo bet krouet ar C'hoarioù Olimpek, diwar anv ar gêr Olimpos. Eno e veze aozet kevezadegoù evit enoriñ an doue meur Zeus olimpat. Digor e ao ar c'hrogadoù d'ar baotred yaouank deuet eus pep keoded henc'hresian.

## Geriaoueg ar sportoù
* Ar c'hezeg-houarn. Termbret-Ofis ar Brezhoneg, 2003.
* Ar vell-droad. Termbret-Ofis ar Brezhoneg, 2002.
* Gab Cherel, Alan E. ar Berr. Geriadur ar Verdeadurezh. Preder, 2004.
Sevenadur pobl

Daou ster zo d'al lavarenn **sevenadur ar bobl**. Diouzh an eil tu emañ sevenadur pobl ar gouerien ha pouezus-kenañ e chom an obererezhioù sevenadurel a zo bet legadet d'ar Vrezhoned gant o gourdadoù ; diouzh an tu all, deuet eo Breizh (hag holl vroioù Kornôg Europa) da vezañ ur gevredigezh levezonet-don gant gizioù ar c'hêrioù.Setu perak ez eo reishoc'h lakaat "sevenadur ar bobl" e-keñver ar saozneg ''popular culture'', petra bennak ma'z eo disheñvel ster ar ger saoznek *culture*.
E-giz-se e c'heller renkañ an dañsoù breizhat, ar sonerezh breizhat ha sportoù hengounel Breizh evel ul lodenn eus sevenadur ar bobl e Breizh.

**Sevenadur ar bobl** a c'hall bezañ meizet evel ar saozneg *folklore*, da lâret eo sevenadur hengounel ur strollad tud. An dra-se a c'hallo bezañ hengounioù, kanaouennoù, kontadennoù, kredennoù, troioù-lavar. Ar *folklore* a gustume bezañ kaset a zen da zen dre gomz, mes en amzer-vremañ ez eus bet klasket mirout dre skrid ar sevenadur dre gomz eus meur a vro.

## Notennoù

## Gwelet ivez
* Mitologiezh
Stadegouriezh

Ar **stadegouriezh** a zo ar skiant hag ar pleustr hag a zo o fal tennañ anaoudegezhioù diouzh anadennoù eztaolet dindan ur stumm a gementadoù. Diazezet eo war teorienn ar gwirheñvelder, ur skourr eus ar matematik da dalvezout.
Hervez teoriennoù ar stadegouriezh e vez lakaet da batromoù an arvarusted hag an amzivin. O pleustriñ war ar stadegouriezh e labourer evit sevel steuñverezh hag evit krennañ ha displegañ an arselloù, hep ankounac'haat lakaat da c'hoari ar c'hemmusted hag an amzivin e-barzh.

## Orin an termen
Dont a ra an termen brezhonek eus ar c'hembraeg *[[:cy:ystadegau|ystadegau]]* hag hemañ eus al latin *stastisticum collegium* (kuzul ar Riez pe Stad). Eus al lavarenn-mañ e teu ar ger italianeg *statista* (Den a riez pe bolitikour). Implijet e oe e 1749 gant an Alaman Gottfried Achenwall ar ger *statistik* hag e oe troet e saozneg (:en:statistics).
Sevel stadegoù a zo bet pleustr ar riezoù hag o melestradurezhioù. Bremañ e vez savet stadegoù gant embregerezhioù ha tud oc'h ober diwar-benn skiantoù an Natur, ar skiantoù kevredigezhel, ar medisinerezh hag all.
Dourredenn

Pa weler dour dous o redek en ur san naturel e vezer dirak un **dourredenn** hag a ya eus hec'h andon (pe he mammenn, pe hec'h eienenn) betek un dourredenn all pe betek ar mor. 

Meur a seurt dourredennoù a zo, hervez o ment, hervez pegen hir, pegen ledan, pegen nerzhus, e vezont.

## Seurtoù dourredennoù
* froud
* gwazh
* rigolenn (a-wechoù *riolenn*) pe ruzelenn
* stêr pe avon
** adstêr

## Ar gerioù evit lec'hioù an dourredennoù
* flondrenn
* kanienn
* naoz (a-wechoù *naouez*)
* saonenn
* traoñienn

## Lodennoù an dourredennoù
* aber, stummoù lec'hel *richer* pe *rinier* pe *riñvier* (stêr pe g/kanol ivez)
* andon (*eien* ha *soursenn* ivez)
* delta (dourredenn) 
* genoù
* kanol (naturel pe galvezel) 
* kildroenn
* mammenn

*Ben* a zo un anv kozh a vez graet eus genoù an dourredenn a gaver en anvioù kêrioù evel Benoded ha Binig (*ben* + stêranv).
Kemennadur

Ar **c'hemennadur** a zo argerzh kemmadur an ditour dre ur sistem-arouezioù boutin. Bez' ez eus ur skiant ar c'hemmenadur nes da Skiant an Ditour hag al Levraouegoù.

Ar ger latin *communicare* a veze implijet gant ar Romaned p'o-doa savet ur sistem evit kas lizhiri war hentoù an impalaeriezh a-bezh. Komprenet o-doa e tlee ar galloud bezañ ar muiañ ditouret hag ar gwellañ dastumer anaouedegezhioù.

## Tipoù ar c'hemmenadurioù

* Kemmenadur etrepersonel 
** Kemmenadur diabarzh 
** Darempredoù foran 
** Lederezh
** Marketing
* Kemmenadur an anevaled
* Kemmenadur intrapersonel 
* Kemmenadur nann komzet 
* Kemmenadur yezhel 
* Kemmenadur treuzsevenadurel 
* Pellgehenterezhioù 
** Kemmanadur dre urzhiataerezhioù 

## Stummoù hag elfennoù ar c'hemmenadur denel

Kalz a deoriennoù a zo bet savet evit deskrivañ ar c'hemmennadur etre an Dud.
Evit daouhanteriñ an anaoudegezh hag ar skiant-prenet e pleustr an Den gant ar c'hemennadur. Stummoù pennañ evit ar c'hemmenn a zo yezh ar sinoù, ar c'homz, ar skritur, ar jestroù hag ar skingaserezh. Etreoberiant pe treuzoberiant pe vennet pe divennet e c'hell bezañ ar c'hemennadur. Bez' e c'hell bezañ komzet pe nann-gomzet. Ouzhpen-se e c'hell bezañ intrapersonel pe etrepersonel.

## Levezon an teknologiezh war ar c'hemennadur
Gant ar pellskriver (Chappe, 1805) e krog an teknologiezh da zispak e varregezhioù. Kreñvoc'h e teu da vezañ pouez an teknologiezh e kavadenn ar pellskriver tredan hag er XXvet kantved, ar pellgomz, ar skingomz hag ar skinwel a ginnig moienoù evit tizhout milionoù a dud ken e lavarer ez int mediaoù a-yoc'h.
Stummoù nevez evit an daouhanteriñ a zeu pa ya ar c'hemennadur dre skingaserezh eus an divizoù etre un nebeud tud (kendiviz, kaoz dre skingomz) ha skignadenn a-stroll kemennoù simpl (skinwel ha sinema).
Stankell vordredan ar Renk

**Stankell vordredan ar Renk** zo ur stankell e aber ar Renk, etre Sant-Maloù ha Dinarzh.

## Istor
Kantadoù a vilinoù-mor a zo bet savet e-kreiz ar Grennamzer war an aberioù ha kavet e vez meur a hini anezho e Breizh. Korvoiñ a reont red kreñv ar c'hasennoù a weler e gouzoug an aberioù. 
Ul lec'h dibar eo Bae Menez-Mikael-ar-Mor p'eo Gourenez ar C'hustentin ur skoilh da wagenn ar mare pa dremen dre Vor Breizh. Setu perak war aodoù Bro-Sant-Maloù e vez un dilive a 13 metrad, an hini brasañ en Europa.

Pep milin-vor a veze staliet war ur chaoser pe tal-kichen evit stankañ an dour sall. Pa teue al lanv e veze lezet digor ar rañvelloù evit ma vefe leuniet an ouf. Ur wech aet al lanv war e uhelañ live e veze serret ar rañvelloù. Ar rod-vilin e veze implijet evit malañ evel pep milin war ur stêr. Met un diforc'h bras a oa : ne veze ket implijet ar vilin pa yae ar mare da daere, an hanter eus an amzer, dre vras.

Ar mennad da sevel ur stankell e genou ar Renk (dourredenn) a zo bet ijinet er bloavezhioù 1950 pa oa gouarnamantoù Bro-C'hall o klask kreskiñ produadur an tredan evit bastañ da ezhommoù ar greanterezh.
Krennamzer

Ur prantad eus istor Europa eo ar **Grennamzer**. Hervez boaz an istorourien e krog gant diwezh an Impalaeriezh roman e 476 (digarget e voe Romulus Augustulus, impalaer roman diwezhañ, gant ar Vandaled) hag ec'h echu e 1492 (kavadenn Amerika gant Kristol Goulm (*Christoforo Colombo*).

Ar barzh italian Francesco Petrarca (1304-1374) eo an hini kentañ en deus meneget ur *medium aevum*. Evitañ hag evit an denelourien e oa ar prantad diaraok hini ar sevenadur gotek, da lavaret eo ur sevenadur na brizie ket kenedelezh an Henamzer. Ul lavarenn disprizañ e oa hag eo chomet e-pad pell.

Disken ar boblañs, enep-kêriekadur, riñsadenn ar galloud kreiz, an aloubadegoù hag envroañ meuriadoù, a oa kroget e fin an Henamzer, a oa kendalc'het er Grennamzer.

## Prantadoù ar Grennamzer
Dre vras e ranner ar Grennamzer evel-henn:
* ar Grennamzer uhel (war-dro 500 betek 1000), eus faezhidigezh Roma Gozh, amzer an aloubadegoù bras betek re ar Vikinged.
* ar Grennamzer greiz (war-dro 1000 betek 1300), emañ ar broadoù war ziorren.
* ar Grennamzer izel (war-dro 1300 betek 1500).