open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Civil War Trust

Ar **Civil War Trust**, **Civil War Preservation Trust** betek 2011, zo un aozadur digorvo stadunanat savet dreist-holl evit gwareziñ tachennoù emgann Brezel diabarzh Stadoù-Unanet Amerika. Ar Civil War Trust a ro harp da programmoù deskadurezh kement ha brudañ hêrez ar vro evit an douristed hag ar boblañs.

Krouet e oa bet an aozadur e 1991.
## Istor
Kentañ luskad modern gwareziñ tachennoù emgann ar Brezel diabarzh stadunanat a oa bet douget gant an Association for the Preservation of Civil War Sites (APCWS), a oa bet krouet e 1987. APCWS n'en doa ket savetaet nemetken degadoù a devezhioù arad eus tachennoù emgann diouzh an distruj, met a roas ivez tourioù gwelladenniñ ha kendivizoù etre istorourien arbenikaet ar mare. 

Ar Civil War Trust, un aozadur digorvo all gant ar pal gwareziñ tachennoù emgann ar brezel diabarzh a oa bet savet e 1991. Ar Civil War Trust en doa sikouret da saveteiñ 27 km2 e-pad a zouaroù, a sevenas programmoù deskadurezh met a glaskas ivez degas ur sell aketus d'ar boblañs war perak e oa pouezus saveteiñ ha gwareziñ an tachennoù istorel.

## Tachennoù emgann gwarezet
Ar Civil War Trust a zo deuet a-benn da wareziñ da vat tro 170 km² a dachennoù brezel hag e-tro 120 lec'h emgann ledet dre 20 stad disheñvel eus Stadoù-Unanet Amerika.
Cefn Mawr

**Cefn Mawr** zo ur gêriadenn e distrig Wrecsam, e biz Kembre. E-barzh kumuniezh Cefn emañ, hag enni emañ ivez Acrefair, Pen-y-bryn, Newbridge, Plasmadog ha Rhosymedre. Emañ Cefn Mawr er c'hreisteiz da Rhiwabon, e-kichen ar stêr Dyfrdwy.

Gwechall e oa ur gêriadenn oberiant-bras eus Cefn Mawr, d'ar mare ma oa labouradegoù houarn ha mengleuzioù glaou enni. E 1867 e oa bet savet ul labouradeg kimiek gant Robert Ferdinand Graesser, deuet eus Alamagn, ha buan e teuas da vezañ brasañ produer fenol ar bed. En  e voe produet aspirin, kaoutchoug ha meur a dra all enni, gant ar gompagnunezh stadunanat Monsanto. E dibenn an  kantved e oa e dalc'h Flexsys, ur skourr eus Solutia, met abaoe 2010 eo echu al labour enni.

E-kichen Cefn Mawr emañ Dourbont Pontcysyllte, ma vez treuzet traoñienn ar stêr Dyfrdwy gant Kanol Llangollen.
Erythropitta macklotii

***Erythropitta macklotii*** a zo ur spesad golvaneged eus ar c'herentiad Pittidae.

Anvet e voe *Pitta Macklotii* (kentanv) da gentañ-penn (e 1834) gant an evnoniour izelvroat Coenraad Jacob Temminck (1778-1858) da zougen bri d'an evnoniour ha naturour alaman Heinrich Christian Macklot (1799-1832).

## Doareoù pennañ

## Boued

## Annez hag isspesadoù
Ar spesad a gaver ar pemp isspesad anezhañ :
* *Erythropitta macklotii digglesi*, e Kab York (biz Aostralia),
* *E. m. finschii*, en Enezeg D'Entrecasteaux,
* *E. m. habenichti*, e hanternoz Ginea Nevez,
* *E. m. loriae*, e gevred Ginea Nevez,
* *E. m. macklotii*, (Temminck, 1834), e kornôg ha kreisteiz Ginea Nevez.

## Liammoù diavaez
*  ''Erythropitta macklotii'' war al lec'hienn BirdLife International.
*  ''Erythropitta macklotii'' war lec'hienn an International Union for Conservation of Nature (IUCN).

## Notennoù ha daveennoù
Laticilla

***Laticilla*** a zo ur genad e rummatadur an evned, krouet e 1845 gant al loenoniour saoz Edward Blyth (1810-1873).

## Spesadoù hag an [[isspesad]]où anezhe
Daou spesad golvaneged a ya d'ober ar genad :
* *[[Laticilla burnesii]]*
** *L. b. *'burnesii**' ha *nepalicola*,
* *[[Laticilla cinerascens]]*.
O c'havout a reer en Azia ar Su, daou (2) isspesad dezhe en holl.

## Rummatadur
Renket e veze ar spesadoù er genad *[[Prinia]]* kent.

## Notennoù ha daveennoù
Nefilim

**Nefilim** (hebraek:נְפִילִים‎, נָפִיל‎ **Nafíl** en unander) a vez graet eus tudennoù dreistnaturel a gaver er Bibl, anezho diskennidi da "vibien Doue" ha "merc'hed ar wazed" a-raok al Liñvadenn Veur. Ar ger « Nefilim » a vez adkavet div wech en Torah – pe Pentateuc'h – (levr ar C'heneliezh 6. 4), a-wechoù e vez graet gant ar ger « ramzed ». Nefilim a zo liester « nefel » pe « nāfîl » en hebraeg. Hervez an displegadennoù, ar ger « nefilim » a c'hell talvezout « ar re a zo kouezhet », « ar re a gouezh » (Aeled dismantret), pe « ar re a lak da gouezhañ » (ar re a vrein ene Mab-Den). Hervez ar Bibl e oant bet gwelet o annezañ bro Kanaan.

El lodenn eus ar C'heneliezh a raanv eus an Nefilim e c'haller soñjal ez int pe " mibien Doue", pe gant ur sell degemeret ledanoc'h ar frouezh ganet adal « mibien Doue » (aeled) ha maouezed denel. An tamm-se eus ar C'heneliezh a adkaver a-raok lodenn al Liñvadeg. Gant ma z'eo berr ha diresis ez eo bet komprenet gant meur a zoare disheñvel.

An Nefilim a c'hell bezañ kemmesket gant ramzed all a zo anv anezho er Bibl.
Erythropitta novaehibernicae

***Erythropitta novaehibernicae*** a zo ur spesad golvaneged eus ar c'herentiad Pittidae.

Anvet e voe *Pitta novaehibernicae* (kentanv) da gentañ-penn (e 1878) gant an evnoniour aostralian Edward Pierson Ramsay (1842-1916).

## Doareoù pennañ

## Boued

## Annez hag isspesadoù
Ar spesad ez eo brosezat ar pevar isspesad anezhañ en Enezeg Bismarck :
* *Erythropitta novaehibernicae extima*, e Lavongai,
* *E. n. gazellae*, e Preden-Nevez,
* *E. n. novaehibernicae*, (Ramsay, 1878), en Iwerzhon-Nevez,
* *E. n. splendida*, e Tabar Group (er reter da Iwerzhon-Nevez).

## Liammoù diavaez
*  ''Erythropitta novaehibernicae'' war al lec'hienn BirdLife International.
*  ''Erythropitta novaehibernicae'' war lec'hienn an International Union for Conservation of Nature (IUCN).

## Notennoù ha daveennoù
Jean-Marie

**Jean-Marie ** zo un anv-bihan kevrennek gallek.

## Gerdarzh
Savet eo diwar daou anv-bihan gallek, Jean ha Marie.

## Yezhoù all
*Yann-Vari ha Chañ-Mai e brezhoneg
*Juan María, e spagnoleg

## Tud
###### 
*Jean-Marie de la Mennais, beleg
*Jean-Marie Le Bris, anv gallek Yann-Vari ar Brizh (1817-1872), nijer
*Jean-Marie Goasmat, marc'hhouarner
*Jean-Marie Gustave Le Clézio, skrivagner breizhat ha morisat

###### 
* Jean-Marie Vianney (1786-1859), lesanvet *le curé d’Ars*, sant katolik gall, lidet d'ar 4 a viz Eost
* Jean-Marie Bigard (ganet en 1954), fentigeller
* Jean-Marie Bockel (ganet en 1950), politikour
* Jean-Marie Cavada (ganet en 1940), kazetenner ha politikour
* Jean-Marie Collot d'Herbois (1749-1796), politikour
* Jean-Marie Le Pen (ganet en 1928-2025), politikour gall a orin breizhat
* Jean-Marie Lustiger (1926-2007), kardinal, hag arc'heskob Pariz

###### 
* Jean-Marie Tjibaou (1936-1989), politikour dizalc'hour
London Bridge

Meur a bont istorel zo bet graet **London Bridge** anezho. An holl re-se a oa bet savet evit tremen dreist ar stêr Tavoez etre City of London ha karter Southwark e kreiz kêr Londrez.
An hini a zo hiziv-an-deiz hag a ro an tu da dreuziñ ar stêr, bet digoret d'ar 17 a viz Meurzh 1973, zo ur pont houarn ha mein. Kemeret en doa lec'h hini an  hag a oa savet gant mein nemetken ; a-raok e oa bet ur pont krennamzerel e-pad 600 vloaz. A-raok c'hoazh e oa bet pontoù koad savet gant ar Romaned, anezho krouerien ar gêr.

Ar pont a-hiziv, 283 m e hirder, zo lec'hiet 30 m en argrec'h d'al lec'h ma oa ar pontoù kozh.

## Skeudennoù
Ben Johnson (atletour)

**Benjamin Johnson** pe **Ben Johnson** a zo ur reder, evit ar 100 m dreist-holl, ganet e Falmouth (Jamaika) d'an 20 a viz Kerzu 1961. Kanadian eo bremañ.

## E vuhez
Erruout a ra d'an oad a 15 vloaz e Kanada, e Scarborough en Ontario, gant e vamm hag e bemp breur. E dad o chom e Falmouth. Ober a ra anaoudegezh gant gourdoner skol-veur York, Charlie Francis, ur c'hampion eus ar 100 m.

Mont a ra da glub Scarborough Optimists hag e 1980 ec'h eas da skipailh Kanada. Gonnit a ra e vedalenn etrevroadel gentañ e c'hoarioù Commonwealth 1982 ma erruas eil eus ar 100m e 10s05 etre an daou skosad Allan Wells ha Cameron Sharp.

## Stadegoùː
Gounezet en deus ur vedalenn arem war ar 100 m ha war ur redadeg a-bep eil (4 × 100 m) e c'hoarioù olimpek an hañv 1984 e Los Angeles.

Gounezet en deus ivez Kampionnad ar bed e Paris e 1985 war 60 m nemetken.

E 1988 e c'honne e 9,79s gourfenn ar C'hoarioù Olimpek e Seoul dirak e enebour gwashañ, Carl Lewis, met kavet e vez nebeut war-lec'h ez eo dopet Ben Johnson, ar pezh a ro dezañ an difenn d'ober sport e-pad daou vloaz hag ar pezh a roas fin d'e red micherel.
Pont Akashi Kaikyō

**Pont Akashi Kaikyō** (明石海峡大橋 **Akashi Kaikyō Ō-hashi** e japaneg) zo ur pont uhel a ra al liamm etre kêr Kobe e tu Honshu hag Iwaya war enezenn Awaji. Tremen a ra dre Akashi Kaikyō evel lodenn eus an hent-bras Honshu-Shikoku. Echuet e oa bet ar savadur e 1998, deuet e oa da vezañ ar pont uhel brashañ er bed gant 1991 metrad. Unan eus doareoù liammañ pennañ eo d'ar steuñv liammañ dre pontoù Honshū ha Shikoku a grouas tri hent adal riblennoù mor ar vro.

## Istor
A-raok ma vefe savet ar pont, ne c'halled treuziñ strizh-mor Akashi nemet gant bigi dezougen tud. Ul lec'h dañjerus e oa abalamour ma vez korventennoù alies. E 1955 div vag a oa aet d'ar strad e-pad ur gorventenn, 168 a dud a oa aet da Anaon. Ar boblañs a oa bet strafuilhet ar pezh a vountas war ar gouarnamant japanat da sevel ur steuñv evit talañ ouzh kudenn an dezougen el lec'h-se. Soñjet e oa a-benn ar fin sevel ur pont a-us d'ar strizh-mor. Steuñv kentañ ar gouarnamant a oa bet sevel ur pont gant un hent-bras hag un hent-houarn, met pa voe kroget ar savadur e miz ebrel 1988, e voe lakaet un harz ha dalc'het an hent-kirri nemetken. Ar savadur a weler hiziv-an-deiz ne oa bet kroget da sevel nemet e Mae 1988 gant implij ur c'hant a embregerezhioù. Ar pont a zo bet digoret d'an otoioù d'ar 5 a viz Ebrel 1998 e-pad ul lid, ma oa bet gwelet ar priñs Naruhito hag e wreg ar briñsez Masako gant maodiern ar sevel Tsutomu Kawara e penn an abadenn.
Katana

**Katana** a reer e japaneg eus ar sabrennoù brudetañ eus Japan a veze implijet gant ar samouraied da vare krennamzer ar vro.
Evel en Europa, kaout ar gwir da zougen ur c'hatana a oa un dreist-gwir na veze roet nemet d'ar samouraied.

## Doareoù sevel
Meur a zoare katana zo bet hervez ar mare.
* *Jōkotō* : sabrennoù kozh, betek tro 900
* *Kotō* : sabrennoù kozh etre 900 ha 1596
* *Shintō* : sabrennoù arnevez, 1596–1780
* *Shinshintō* : sabrennoù arnevesaet, 1781–1876
* *Gendaitō* : sabrennoù arnevesaet, 1876–1945
* *Shinsakutō* : sabrennoù a-vremañ, 1953–bremañ)

## Adsav Meiji
A-hed mare Adsav Meiji (1868–1912) e voe lamet tamm-ha-tamm o dreistgwirioù digant renkad ar samouraied, en o zouez an hini da zougen armoù evel ar c'hatana.

Katana Masamune.jpg|Ur c'hatana goveliet gant Masamune er  — 70,8 cm eo hirder al lavnenn
Dendronanthus indicus

***Dendronanthus indicus*** a zo ur spesad golvaneged eus ar c'herentiad Motacillidae.
Ar spesad nemetañ er genad *Dendronanthus* an hini eo.

Anvet e voe *Motacilla indica* (kentanv) da gentañ-penn (e 1788) gant an naturour alaman Johann Friedrich Gmelin (1748-1804).

## Doareoù pennañ

## Boued
Bevañ a ra diwar amprevaned.

## Annez
Kavout a reer ar spesad en un takad hag a ya eus gevred Rusia ha biz Sina da c'hevred Sina.

## Liammoù diavaez
*  ''Dendronanthus indicus'' war al lec'hienn BirdLife International.
*  ''Dendronanthus indicus'' war lec'hienn an International Union for Conservation of Nature (IUCN).

## Notennoù ha daveennoù
George Armstrong Custer

**George Armstrong Custer** ganet d'ar 5 a viz Kerzu 1839 ha marvet d'ar 25 a viz Even 1876 a oa un ofisour ha komandant er varc'hegiezh eus an United States Army e-pad Brezel diabarzh Stadoù-Unanet Amerika hag ar Brezelioù Indian. Desavet er Michigan hag en Ohio, Custer a oa bet degemeret e West Point e 1857, echuet en doa diplomet an hini diwezhañ eus e glasad e 1861. Pa darzhas ar brezel diabarzh, Custer a oa bet galvet da servij en Union Army.

Custer a c'hounezas brud vat e-pad ar brezel diabarzh. Kroget e oa bet ar stourm gantañ e-pad ar c'hentañ emgann veur, hini Bull Run d'an 21 a viz Gouhere 1861, nepell diouzh Washington D.C. Gant ma oa liammet ouzh un toullad ofiserien uhel e voe sikouret evit e vuhez soudard met ouzhpenn da-se e oa un ofiser marc'hegiezh mailh anezhañ. Custer a c'hounezas e breved Jeneral brigadenn d'an oad a 23 vloaz, nebeutoc'h evit ur sizhun a-raok emgann Gettysburg. Eno e voe penn da argadenn marc'hegiezh nerzhus a dalas ouzh Lu Stadoù Kengevreet Amerika da dremen dreist flankennoù talbenn an Unvaniezh. 

E 1864, Custer a c'hounezas ur steredenn all hag a dapas e breved evit ar renk a major jeneral. E-fin ar brezel e dibenn Kampagn Appomattox, lec'h ma oa bet tu-pe-du e obererezh ha re e soudarded, Custer a oa aze pa godianas ar jeneral Robert Lee d'ar jeneral Ulysses S. Grant, d'an 9 a viz Ebrel 1865.

Goude ar brezel diabarzh, Custer a chomas el lu en United States Volunteers gant ar renk a major jeneral betek ma vefent divodet e miz C'hwevrer 1866. Goude-se e voe lakaet d'ar renk a gabiten ha goude-se leutanant koronal er 7th Cavalry Regiment e miz Gouhere 1866. Kaset e voe e kornôg ar vro evit stourm er Brezelioù Indian Amerika e 1867. D'ar 25 a viz Even 1876, gant ma oa e-penn ar 7th Cavalry Regiment e emgann Little Bighorn war douaroù ar Montana Territory a-nep ur c'hengevread meuriadoù indianed Amerikas, e voe lazhet gant e holl rejimant (e-touez anezho daou vreur dezhañ). An emgann a zo chomet brudet e Istor Stadoù-Unanet Amerika gant al lesanv "Custer's Last Stand." An trec'h war Custer hag e rejimant a oa bet ken splan e Little Bighorn ma chomas brudetoc'h evit e holl obererezhioù brezel all.
Yann-Vari

**Yann-Vari** zo un anv-bihan kevrennek brezhonek.

## Gerdarzh
Savet eo diwar daou anv-bihan brezhonek, Yann ha Mari.

## Yezhoù all
*Jean-Marie, e galleg
*Juan María, e spagnoleg

## Tud
*Yann-Vari De Lamennais (1780-1860), den a iliz
*Yann-Vari ar Joubiouz (1806-1888), skrivagner
*Yann-Vari Penwern (1807-1856), breutaer ha dastumer gwerzioù
*Yann-Vari ar Skourr (1811-1870), barzh
*Yann-Vari ar Brizh (1817-1872), nijer
*Yann-Vari Gwilhoù (1830-1887), skrivagner
*Yann-Vari ar Yann(1831-1876, barzh
*Yann-Vari Deguignet (1834-1905), skrivagner
*Yann-Vari Nedeleg (1840-1880), skrivagner
*Yann-Vari Nikolaz (1849-1899), skrivagner
*Yann Vari Joanno (1857-1935), skrivagner
*Yann-Vari Gwilhoù (Ar Mignon) (1861-1931), skrivagner
*Yann-Vari Ugen (1868-1938), saver levrioù relijiel
*Yann-Vari Perrot (1877-1943), beleg, emsaver
*Yann-Vari Jakob (1882-1938), muiañ anavezet dindan e anv-pluenn Efflam Koed Skaù, barzh
*Yann-Vari Kerwerc'hez (1910-1974), skrivagner
Raoul de Navery

**Eugénie-Caroline Saffray**, ***Raoul de Navery*** hec'h anv pluenn (Ploermael, 19 a viz Gwengolo 1829 – Reuil-en-Brie, 17 a viz Mae 1885) a oa ur skrivagnerez vreizhat hag a skrive e galleg. Skrivet he deus e-leizh a oberennoù katolik-kenañ a spered.

Desavet e voe Eugénie-Caroline Saffray gant he mamm en un doare strizh. Skoliataet e voe e skol Itronezed Itron Varia ar Galon Sakr e Gwened, ar pezh a vroudas anezhi da vont war-du al lennegezh.
Euredet e voe d'an oad a seitek vloaz da Eugène Jean Baptiste Chervet, kargad e prefeti Roazhon. Mervel a reas he gwaz pevar bloaz goude. Ugent vloaz e oa ha kregiñ a reas da skrivañ.

Hec'h oberennoù kentañ, barzhonegoù ha komz-plaen, a voe skrivet dindan an anv « Marie David ». Ne oant ket eus ar gwellañ. Adalek 1860 e tibabas un anv-pluenn gourel, « Raoul de Navery », o kemer anv-bihan he zad-kozh eus tu he mamm.
Diskouez a ra ur gwir donezon skrivañ en hec'h oberennoù. Kalz troioù-kaer, kizidigezh pa vez kaoz eus bredoniezh an tudennoù, ampartiz evit taolenniñ lec'hioù ha darvoudoù, un doare da gontañ a vroud al lenner da vont pelloc'h. Bras eo pouez an talvoudoù reizhek ha katolik en hec'h oberoù.

E pajenn 293 *Le Marquis de Pontcallec* adembannet gant Yoran embanner, e 2016 e kaver an dro-lavar, *Breiz atao!* evit ar wezh kentañ. .

## Oberennoù troet e brezhoneg
* *An den ne c'hell ket bennigen*, troet gant Goulven Morvan (diwar *L'homme qui ne peut pas bénir*) ha moulet e meur a damm war *[[Feiz ha Breiz]]* e 1875.
* *[[Markis Pontcalec]]*, romant troet gant X. (diwar *Le Marquis de Pontcallec*, 1878), embannet war *Feiz ha Breiz* adalek 1881.

## Oberennoù
Setu amañ ul listenn diglok eus oberennoù Eugénie-Caroline Saffray.

## Levrlennadur
* Pennad *Raoul de Navery, pseudonyme d'Eugénie Caroline Saffray*, e-barzh Jean-Loup Avril, *Mille Bretons : dictionnaire biographique*, Les Portes du Large, 2002.

## Notennoù ha daveoù
Ben Johnson

**Ben Johnson** zo anv meur a zen :

* Ben Jonson (skrivagner) (1572-1637), skrivagner saoz en amzer Shakespeare
* Ben Johnson (aktour) (1918-1996), aktour stadunanat
* Ben Johnson (atletour) (ganet en 1961), sprinter kanadian
Malacocincla

***Malacocincla*** a zo ur genad e rummatadur an evned, krouet e 1845 gant al loenoniour saoz Edward Blyth (1810-1873).

## Spesadoù hag an [[isspesad]]où anezhe
Tri spesad golvaneged a ya d'ober ar genad :
* *[[Malacocincla abbotti]]*
** *M. a. *'abbotti***, ''altera'', ''baweana'', ''concreta'', ''krishnarajui'', ''obscurior'', ''olivacea'' ha ''williamsoni'',
* ''[[Malacocincla perspicillata]]'',
* ''[[Malacocincla sepiaria]]''
** ''M. s. barussana'', ''harterti'', ''rufiventris'', ***sepiaria**' ha *tardinata*.
Trizek (13) isspesad dezhe en holl.

## Rummatadur
Dilec'hiet eo bet ar spesadoù kozh *M. cinereiceps* ha *malaccensis* er genad *[[Pellorneum]]*.

## Notennoù ha daveennoù
Metalouriezh

**Metalouriezh** a vez graet eus domani studiañ pe ijinerezh an danvezioù metalek. Penaos kemmeskañ anezho, o sevel. Metalouriezh a vez graet ivez gant ur ster ledanoc'h eus an deknologiezh a servij da sevel metaloù: an doare ma z'eo implijet ar studioù evit o implij er sevel dafar, kement hag an ijinadurioù liammet ouzh ar metaloù evit o implij e dafar evit ar guzumerien pe an industrielezhioù.
Rimator

***Rimator*** a oa ur genad e rummatadur an evned, krouet e 1847 gant al loenoniour saoz Edward Blyth (1810-1873). N'eus ken anezhañ dre m'oa bet lakaet, e 2020, e dri spesad golvaneged ― *R. albostriatus*, *malacoptilus* ha *pasquieri* — er genad *[[Napothera]]*.
Josèp Romanilha

**Josèp Romanilha** (pe * Jousé Roumaniho* hervez doare-skrivañ Mistral ; *Joseph Roumanille* e galleg) (Sant Romieg, 8 a viz Eost 1818 - Avinhon, 24 a viz Mae 1891) a oa ur skrivagner okitanek. 

Kelenner e voe en Avinhon, ha skol a reas da Frederic Mistral yaouank. Embann a reas un torkad barzhonegoù, ar *Margaridetas* (1847). Kemer a reas perzh en emvod da grouiñ ar Felibrige, e 1854, asambles gant barzhed okitanek all. Embanner an Armana Prouvençau e voe, ur gelaouenn okitanek a zeuas er-maez adalek 1855, ha ma kaver un heuliad kontadennoù kentelius skrivet en ur yezh yac'h ha saourus. Gant e gontadennoù e voe awenet Alphonse Daudet. Ur roll a bouez en devoe Romanilha e-barzh ar Felibrige ; soñjoù mirour, roueelour ha katolik a oa gantañ. E varzhonegoù a voe evitañ un doare da embann ar soñjoù-se ha da ganañ gloar d'an talvoudoù a c'hiz kozh.
Psittinus cyanurus

***Psittinus cyanurus*** a zo ur spesad evned eus ar c'herentiad Psittaculidae.
Ar spesad nemetañ er genad *Psittinus* an hini eo.

Anvet e voe *Psittacus cyanurus* (kentanv) da gentañ-penn (e 1795) gant an naturour alaman Johann Reinhold Forster (1729-1798).

## Doareoù pennañ

## Boued

## Annez
Ar spesad a gaver an tri isspesad anezhañ e Borneo, Malezia ha Sumatera :
* *Psittinus cyanurus abbotti*, en inizi Simeulue ha Siumat (er-maez da walarn Sumatera),
* *P. c. cyanurus*, (Forster, 1795), eus kreisteiz Myanmar ha kreisteiz Thailand da Sumatera ha Borneo,
* *P. c. pontius*, en inizi Mentawai (er-maez da walarn Sumatera).

## Liammoù diavaez
*  ''Psittinus cyanurus'' war al lec'hienn BirdLife International.
*  ''Psittinus cyanurus'' war lec'hienn an International Union for Conservation of Nature (IUCN).

## Notennoù ha daveennoù
Pontfadog

**Pontfadog** zo ur gêriadenn e distrig Wrecsam, e biz Kembre. E-barzh kumuniezh Glyntraean emañ. E Dyfffryn Ceiriog emañ, er c'hornôg da Y Waun, en un tolead ma veze korvoet mengleuzioù gwechall.

Betek 2013 e oa un dervenn gozh er gêriadenn, *Derwen Bontfadog* ("dervenn Pontfadog"), kontet da vezañ an hini goshañ e Breizh-Veur a-bezh. D'ar 17 a viz Ebrel 2013 avat e voe diskaret gant ur gorventenn.

## Notennoù
José Alberto

**José Alberto Justiniano Andújar**, lesanvet *El Canario*, ganet d'an 22 a viz Kerzu 1958 en Villa Consuelo, Santo Domingo, zo ur c'haner salsa dominikan. Kanet en deus ivez gant ar Septeto Santiaguero.
Guto'r Glyn

**Guto'r Glyn** (war-dro 1412 &ndash; war-dro 1493) a oa ur barzh kembraek eus ar , unan eus Barzhed an Uhelidi, an dud a vicher a gane meuleudi d'an aotrouien en o lezioù. Sellet a reer outañ evel unan eus ar re wellañ anezho, ma n'eo ket an hini gwellañ holl.

Tremen a reas Guto ul lodenn vras eus e vuhez e Dyffryn Ceiriog, e distrig Wrecsam, e biz Kembre, ha kalz eus al lezioù en deus darempredet a oa er c'hornad-se. Chom a ra war-dro 120 eus e varzhonegoù, savet etre ar bloavezhioù 1430 hag ar bloavezhioù 1480. Ouzhpenn e Dyffryn Ceiriog e oa bet ivez o veajiñ e lec'h all e Kembre ha betek e Bro-C'hall pa voe o'n em gannañ eno e dibenn ar Brezel Kant Vloaz. Savet e oa a-du gant an tiegezh York e-pad Brezel an Div Rozenn, ha savet en doa barzhonegoù evit ar roue Edouarzh IV ha aotrouien a-du gantañ evel William ap Thomas, kont Penfro. Echuet en doa e vuhez en Abati Glyn y Groes (Valle Crucis), e-kichen Llangollen, hag eno e voe beziet.

## Notennoù

## Liammoù diavaez
*Y Bywgraffiadur Cymreig  
*Guto'r Glyn.net
John T. Koch

**John T. Koch**, genidik eus ar Stadoù Unanet, zo ur c’heltiegour a labour war dachenn ar ragistor hag ar Grennamzer dreist-holl.

Studioù war ar yezhoù keltiek a reas e Skol-veur Harvard er bloavezhioù 1980. Goude se e voe ivez e Skolaj Jezuz en Oxford hag e Skol-vleur Kembre en Aberystwyth. Kelennet en deus e Skol-veur Harvard hag e Boston.

Abaoe 1998 ez eo kelenner hag enklasker e Kreizenn ar Studioù Kembraek ha Keltiek e skol-veur Aberystwyth. Embannet en deus un toullad pennadoù ha levrioù, diwar-benn an iwerzhoneg hag ar c’hembraeg dreist-holl.

## Un nebeud levrioù
* *The Celtic Heroic Age* (1994), gant John Carey
* *The [[Gododdin]] of Aneirin* (1997)
**The Inscriptions of Early Medieval Brittany - Les inscriptions de la Bretagne du Haut Moyen Âge* (2000), asambles gant Gwenael an Dug ha Wendy Davies
**Celtic Culture: A Historical Encyclopedia* (5 levrenn, 2006)
* *An Atlas for Celtic Studies: Archaeology and Names in Ancient Europe and Early Medieval Ireland, Britain, and Brittany* (2007)

## Liamm diavaez
*Fichenn e lec'hienn Skol-veur Kembre, gant ur roll eus al levrioù ha pennadoù embannet gantañ
Gatling (mindrailherez)

Ar vindrailherez **Gatling**, *Gatling gun* e saozneg, a zo marteze ar vindrailherez koshañ er bed. Ijinet e voe gant ar Stadunanad Richard Jordan Gatling e 1861.

## Istor ha mont en-dro
Fellet a rae d'hec'h ijinour sevel un arm a c'hallje kemer plas kantadoù a soudarded war an dachenn ha digreskiñ an niver a dud ret war an tachennoù-emgann. Breouiñ a reas e vindrailherez d'ar 4 a viz Du 1862. Stumm kentañ ar *Gatling gun* a oa dezhañ 6 kanol hag a droe pa veze implijet un dornikell. Karget e veze an arm gant ur voestad a-us dezhañ a-drugarez d'ar gravitadur. Awenet e oa an dore kargañ diwar hini an Agar. Implijout a rae kartouchennoù paper dezhe bannadelloù kalibr .58. Pevar soudard a oa ret kaout evit implijout anezhi.Implijet e voe gant arme an Unaniezh e dibenn Brezel diabarzh Stadoù-Unanet Amerika. Daoust d'an nevezenti a zegase e save kudennoù ivez : ne oa ket bras ampled reoliañ he zennoù war ar c'hostezioù, setu e oa efedus evit gwareziñ lec'hioù strizh dreist-holl, evel pontoù pe straedoù. Implijout a rae kement a gartouchennoù hag ur gompagnunezh troadeien evit un dachenn c'holoet strishoc'h, hag abalamour d'he hed-tenn etre e c'halle bezañ tizhet gant kanolierezh an enebourien. Kalz ezhommoù pourvezañ a zegase ivez : evit lakaat e plas ur strollad 6 mindrailherez dezhe 10.000 kartouchenn evit pep hini anezhe e oa ret implijout 6 tenn-kezeg ha div garrigell, da lavaret eo 34 loen-kezeg.

Lakaet e voe memestra da arm ofisiel an arme e 1866. Graet e voe gant ar Gatling e meur a vrezel all evel Brezel ar Boshin, ar Brezel saoz-zoulou, pe c'hoazh e argadenn ar menez San Juan da vare ar Brezel etre Spagn hag ar Stadoù-Unanet. Implijet e voe ivez gant bezennoù ha gwardoù broadel SUA (National Guard) e-pad lod eus stourmoù ar Great Railroad Strike e 1877, dreist-holl e Pittsburgh (Pennsylvania). Stummoù all eus ar Gatling a voe savet, dezhe 6 pe 10 kanol, kambret evit kartouchennoù metal adalek 1881 (kalibroù .45-70 Government ha .30 Army). Ne oe ket plijet an holl ofiserien troadegezh pe marc'hegerezh gant ar Gatling peogwir e oa hir da ziblasañ anezhi hag e lake ar fiñvadegoù war an dachenn da vezañ gorrekoc'h. Tennet e voe eus ar servij e 1911 gant arme ar Stadoù-Unanet.

Un amprouenn kaset etre an 23 hag ar 25 a viz Here 1873 a ziskouezas e c'halle ar Gatling tennañ 100.000 boled diouzh renk hep darvoud-tennañ ebet. Deuet eo da vezañ diazez mindrailherezioù-tro a-vremañ evel an M134 Minigun pe an M61 Vulcan.

## Daveennoù
Holger Pedersen

**Holger Pedersen** (Gelballe, Danmark, 7 a viz Ebrel 1867 - Kopenhagen, 25 a viz Here 1953) a oa ur yezhoniour danat a studias ar yezhoù keltiek ha yezhoù indezeuropek all (albaneg, yezhoù slavek, yezhoù baltek...). 

E 1895 e teskas iwerzhoneg en inizi Árainn, en Iwerzhon, hag e 1896 e teuas da Vreizh ma kejas gant Joseph Loth hag Antoine Meillet. Un dezenn diwar-benn ar yezhoù keltiek a savas evit e zoktorelezh e skol-veur Kopenhagen. Tremen a reas ar braz eus e vuhez o kelenn er skol-veur-se. Skrivañ a reas e labourioù en alamaneg hag e galleg, div yezh implijet kalzik e metoù ar yezhoniourien en amzer-se. Brudet eo e *Vergleichende Grammatik der keltischen Sprachen* ("Yezhadur keñveriet eus ar yezhoù keltiek", 1909) hag a voe lakaet e saozneg gant Henry Lewis, gant an titl *A concise comparative Celtic grammar* (1937).
Rhostyllen

**Rhostyllen** zo ur gêriadenn e kontelezh Wrecsam, e biz Kembre. Emañ er mervent da gêr Wrecsam, e-kichen an Afon Clywedog. E kumuniezh Esclusham emañ.

Ur gêriadenn mengleuzierien e oa Rhostyllen gwechall, e-kichen mengleuz glaou Glanyrafon hag a serras e miz Kerzu 1986. Evel er c'hêriadennoù all eus ar c'hornad, an darn vrasañ eus an tiez zo tiez mengleuzierien a oa bet savet en , gant brikennoù ruz Rhiwabon.
Gward broadel (SUA)

An **National Guard of the United States**, o vezañ ul lod eus adarmead an United States Armed Forces, a zo un nerzh soudarded da c'hortoz, savet gant izili soudarded an National Guard pe bagadoù savet gant pep Stad ha tiriadoù Guam, Virgin Islands, ha Puerto Rico, kement ha Distrig Columbia. Hollad an nerzhioù a vez savet gant 54 aozadur disheñvel hag emren. Holl izili ar gwarded broadel a vez ezel da bezen ar Stadoù-Unanet Amerika dre al lezen 10 U.S.C. § 311. Unvezhioù ar gwarded broadel a zo kement dindan urzhioù o Stad a orin hag hini ar gouarnamant kevredadel.

Darn soudarded ha nijerien ar Gwarded Broadel o deus ul labour leun amzer trevour ha na servijont nemet ul lod eus o amzer el lu. An izili-se hanter-amzer pe nebeutoc'h c'hoazh a vez ouzhpennet dezho ofiserien leun-amzer a adkaver e-touez soudarded an Active Guard & Reserve (AGR) kement en troadegiezh d'ar Gwarded Broadel (Army National Guard) ha d'an aerlu (Air National Guard), ul lod evit ar c'hempenn ha dafariñ (Army Reserve Technicians) evit an troadegiezh hag en Air Reserve Technicians (ART) evit an nijerien.
## 20vet kantved
Sañset e oa ar Gwarded Broadel da vezañ nerzhioù gant ar pal difenn da gentañ holl douaroù Stadoù-Unanet Amerika. E-fin an 20vet kantved e oa kemmet an traoù rak e 2005, izili ar Gwarded broadel hag an adarmeadoù a oa ul lod bras anezho ouzh ar stourm en Irak pe Afhganistan (tro 43 % en Irak ha 55 % en Afghanistan). Bez e oa muioc'h evit 183 366 ezel d'ar Gwarded broadel ha d'an adarmeadoù er servij stourm dre ar bed hervez stadegoù an U.S. Defense Department. E 2011, an Army Chief of Staff jeneral. George W. Casey, Jr. a zisklêrias "Pep brigadenn d'ar Gwarded (broadel) a oa bet kaset d'ar stourm en Irak pe Afghanistan, muioc'h evit 300 000 Gwarded o deus bet kemeret perzh er brezel-se".
Richard Jordan Gatling

**Richard Jordan Gatling**, ganet d'an 12 a viz Gwengolo 1818 e Hertford County, North Carolina (Stadoù-Unanet Amerika), hag aet da anaon d'ar 26 a viz C'hwevrer 1903 e New-York, a oa ur c'havadenner stadunanat brudet evit bezañ bet krouet ar c'hentañ mindrailherez, ar Gatling, e 1861.     

## Buhezskrid
Mab e oa Richard Jordan Gatling da Jordan Gatling, unan eus labourerien-douar pinvidikañ Karolina an Norzh. Atav e tiskouezas un donezon evit ijinañ ostilhoù pe dafar nevez. E 1835 e savas ur viñs-tro evit bagoù an US Navy. Ne c'hallas ket gwerzhañ anezhi dre ma voe ijinet ha lakaet ur breved war unan tost-heñvel gant ar suedat John Ericsson. War-dro 1839 ec'h ijinas ur mekanik da blantañ riz. Betek 1845 e redas ar vro da werzhañ anezhañ. Pinvidik a-walc'h e oa deuet da vezañ pa dapas ar vrec'h e-kerzh ar goañv 1845-1846. Divizout a reas neuze studiañ ar medisinerezh en Indiana Medical College hag en Ohio Medical College. E 1849 e chomas a-sav hag ez eas da vevañ da Indianapolis (Indiana) e-lec'h ma kendalc'has da sevel ha da werzhañ dafar evit al labour-douar.     

E deroù ar brezel diabarzh er Stadoù-Unanet (1861) e krogas da labourat war un arm nevez, gouest da dennañ 200 boled bep munutenn. Kalz uheloc'h e oa evit lusk-tennañ boas an armoù-tan hiniennel d'ar poent-se (betek 2 pe 3 zenn pe munutenn hepken). Spontet e oa bet Gatling gant an niver a soudarded gloazet pe lazhet hag hervezañ e aotree e ijinadenn da implijout nebeutoc'h a dud war an tachennoù-emgann. Kinniget e voe ar *Gatling Gun* d'an arme ha da bolitikourien e deroù 1862, met ne reas ket berzh diouzhtu. E 1863 e voe diskouezet an arm da Benjamin Butler, jeneral an Unaniezh. Prenañ a reas 12 kentpatrom eus an arm war an 13 produet betek-neuze. O implijout a reas da vare emgannoù Petersburg (miz Even 1864). Kevratoù a voe sinet gant an US Army da brenañ skouerennoù eus ar vindrailherez Gatling, met ar braz anezhe a voe pourvezet d'an arme goude fin ar brezel e 1865.     

Er bloavezhioù war-lerc'h e voe gwerzhet mindrailherezioù Gatling pe an aotre da broduiñ anezhe da veur a vro, en o zouez Impalaeriezh Rusia hag an Impalaeriezh Otoman e 1870. Kreskiñ a reas re vuan ar Gatling Gun Company krouet evit gwerzhañ anezhe, ha ret e voe da Richard Gatling goulenn e vije produet e arm gant embregerezhioù all evel ar Copper Firearms Manufacturing Co. pe Colt.     

E 1870 e tilojas Gatling hag e wreg da Hartford (Connecticut) evit evezhiañ aesoc'h produiñ e vindrailherezioù. E 1897 e voe gwerzhet ar Gatling Gun Company d'ar strollad Colt. Richard Gatling a viras 10% eus an embregerezh. Kenderc'hel a reas da lakaat brevedoù war dafar labour-douar. Mervel a reas e miz C'hwevrer 1903 e New-York diwar un taol en e galon.     

## Daveennoù
Kassav

**Kassav' ** zo ur strollad sonerien bet savet e 1979 e Gwadeloup, unan eus ar re vrudetañ er sonerezh zouk.

Dont a ra e anv eus ar ger kreolek *Kassav' * : ur galetezenn fardet diwar bleud maniok. E-touez e ganaouennoù brudetañ e kaver ''Zouk-la sé sel médikaman nou ni'' (1984), *[[Syé Bwa]]* ha ''Kolé séré'' (1987) pe *[[Ou Lé]]* (1989).

## Sonerien
* Jacob Desvarieux : kan, gitar (abaoe 1979)
* Georges Décimus : gitar-boud (1979-1991, ha goude abaoe 2004)
* Jocelyne Béroard : kan (abaoe 1980)
* Jean-Claude Naimro : kan, klavier (1981-1993, ha goude abaoe 1994)
* Jean-Philippe Marthely : kan (abaoe 1981)
* Philippe Joseph : klavier (abaoe 1994)
* Thomas Bellon : biñvioù-tosiñ (abaoe 2009)
* Boris Adelaide : biñvioù-tosiñ (abaoe 2015)
* Claude Pironneau|Bruno Ribera : saksofon (abaoe 2014)
* Fabrice Adam : trompilh (abaoe 1994)
* Kako Bessot|Freddy Hovsepian : trompilh (abaoe 1981)
* Hamid Belhocine : trombon (abaoe 1981)
* Philippe Mansois : trombon (abaoe 1997: eilsoner)
* Marie-Josée Gibon : korn (1983-1996, ha goude abaoe 2004)
* Marie-Céline Chroné : kor (abaoe 1996)
* Jean-Jacques Séba : kor (abaoe 2008)

## Un nebeud pladennoù

* 1979 : *Love and Ka dance*
* 1980 : *Lagé Moin*
* 1981 : *Kassav' n°3*
* 1982 : *Kassav' *
* 1983 : *Kassav' #5*
* 1983 : *Passeport*
* 1984 : *Ayé*
* 1985 : *An Ba Chenn'la* (pladenn aour div wech)
* 1987 : *Vini Pou* (pladenn aour ha pladenn blatin)
* 1987 : *Majestik Zouk* (pladenn aour div wech)
* 1992 : *Tékit Izi* (pladenn aour)
* 1995 : *Difé* (pladenn aour)
* 2000 : *Nou La*
* 2004 : *Ktoz*
* 2007 : *All U Need is Zouk*
* 2013 : *Sonjé* (pladenn aour)

### War al leurenn
* 1986 : *Kassav' au Zenith*
* 1993 : *Sé nou menm*
* 1996 : *Kassav' cho : Live au zenith 96*
* 2005 : *Carnaval Tour*
* 2009 : *Kassav' 30 ans : Live au Stade de France*
* 2016 : *Chiré Douvan Live 2016 au Zénith de Paris*

### DVD / VHS enrollet war al leurenn
* 1989 : *Majestik Zenith*
* 1999 : *Les 20 ans de Kassav' à Bercy* (DVD aour)
* 2005 : *Carnaval Tour 2005*
* 2006 : *Le Grand Méchant Zouk*
* 2009 : *Kassav' 30 ans : Live au Stade de France* (DVD aour div wech)

### Dastumadoù
* 1987 : *Les Grand Succès de Kassav' vol. 1*
* 1987 : *Les Grand Succès de Kassav' vol. 2*
* 1989 : *Best Of Kassav' (10 Ans Déjà)*
* 1998 : *Kassav' Gold*
* 1998 : *Un toque latino*
* 1999 : *Le Meilleur de Kassav' : Best of 20ème anniversaire* (pladenn aour)
* 2002 : *Les Indispensables de Kassav'
* 2003 : *Légendes Kassav*'
* 2006 : *Best of*
* 2006 : *Kassav' : Les années sonodisc*
* 2009 : *Saga* (3 CD)
* 2016 : *Chiré Douvan''

## Liammoù diavaez
*  Lec'hienn ofisiel
Joan Manuel Serrat

**Joan Manuel Serrat**, ganet e 1943, zo ur c'haner katalan hag a gan e spagnoleg. Brudet eo en holl vroioù spagnolek hag adkanet e vez e ganaouennoù gant ur bern kanerien all.

## Kanaouennoù brudetañ
* *Caminante No Hay Camino* 

## Pladennoù

### Tud all o kanañ e ganaouennoù
*Cuba le canta a Serrat

## Liammoù diavaez
*''Caminante No Hay Camino'' 
*''Caminante No Hay Camino''
Aorelian

**Aorelian** zo un anv brezhonek, diwar an anv latin Aurelianus. 

## Yezhoù all
*Aurelian, e saozneg
*Aurélien, e galleg

## Tud
*Paol Aorelian, manac'h ha sant brezhon
*Aorelian Lemojez, eil eskob Lemojez
*Aorelian Réôme, pe Aurelianus Reomensis, soner frank en IXvet kantved?

## Pennadoù kar
*Aurelius
*Aurelianus
Nazik al-Abid

**Nazik al-Abid** (نازك العابد en arabeg) (1898–1959) a oa ur vaouez eus Siria a voe lesanvet "Janed Ark an Arabed" e broioù ar C'hornôg. Stourm a reas evit gwirioù ar merc'hed hag evit dizalc'hted Siria.

Ganet e voe Nazik al-Abid en ur familh bourc'hizien a orin kurd eus Damask. Ober a reas he studioù e Mosoul, a oa da neuze, evel Damask, en Impalaeriezh Otoman. Ur vaouez desket e oa, gouzout a rae alamaneg ha galleg. Hag hi yaouank e savas a-enep an Impalaeriezh hag a-du gant gwirioù an Arabed ha gwirioù ar merc'hed. En em lakaat a reas da skrivañ pennadoù e kazetennoù arabek, ha sevel a reas he c'helaouenn dezhi *"Nur Al Fayha’a"*. En he skridoù e c'houlenne ma vefe kaset ar merc'hed d'ar skol. Gwelet fall e oa gant bourc'hizien ha mirourien Damask dre ma save a-enep an urzh kozh. 

Dibab a reas chom hep derc'hel kont eus an diforc'hioù etre kumuniezhioù Siria, etre Kurded, Arabed, Sunnited, Chiited, kristenien. Eviti e oa pouezus unvaniezh an emsav arab a-enep yev an Impalaeriezh Otoman. Goude ar Brezel-bed Kentañ e savas a-du gant ar renad nevez krouet e Siria, dindan ar roue Faysal I. Pa voe lakaet Siria dindan galloud Bro-C'hall e stourmas ouzh an arme c'hall. Kemer a reas perzh en Emgann Maysalun e 1920, etre arme Rouantelezh arab Siria hag ar soudarded c'hall. Goude an emgann-se e voe kaset d'an harlu gant ar C'hallaoued, ha bevañ a reas en Istanbul e-pad daou vloaz. Distreiñ a reas da Siria, met argaset e voe c'hoazh ha kavout a reas repu e Jordania. Ne voe lezet da zistreiñ da Siria nemet pa reas gouestl, dre skrid, ne stourmfe ket ken war an dachenn bolitikel. Derc'hel a reas da vezañ oberiant avat, evit gwirioù an dud, hag ar merc'hed dreist-holl. 
 
Bez' e voe unan eus ar re a savas ar *Steredenn Ruz* (ur strollad heñvel ouzh ar Groaz Ruz), ha goude Luskad ar C'hreskloar Ruz e Siria, e 1922. Gant maouezed all e c'houlenne ar gwir da votiñ evit ar merc'hed. 

Diwezhatoc'h ez eas da vevañ da Veirout ha dimeziñ a reas d'ul Libanad, Mohammad Jamil Bayhum, e 1927. Eno e klaskas kas kaoz ar merc'hed war-raok ivez. Mervel a reas e Beirout e 1959.

## Liamm diavaez
*Le mouvement féminin et l’essor de l’État-providence colonial en Syrie (1920-1946)
Oxóssi

**Oxóssi** eo doue, pe orixá, ar chase hag ar chaseourien, aloened, e relijion ar c'handomble e Brazil. Breur pe mab eo da Ogun. Dont a ra ar c'heheliñ anezhañ eus Kornôgafrika, ma'z eo peuzankouaet hiriv, pa chom bev e Brazil ha Kuba. An abeg da se eo e voe peurzistrujet, ha preizhet, kêr Ketu, en Afrika, en , rak eno eo e oa diazezet an doue, ma voe kaset an annezidi da sklaved da Guba ha Brazil.

Alies en gweler gant gwareg ha saezh en un dorn, hag un erukere (lost ul loen, arouez roueel en Afrika) en dorn all da zegas da goun e oa roue Ketu.

E kêr Salvador da Bahia eo lakaet da gevatal da Sant Jorj hag e Rio de Janeiro da Sant Sebastian.

## Liammoù diavaez
*Kanaouenn da Oxóssi, kanet gant Mariene de Castro : https://www.youtube.com/watch?v=KPWJq1OIwos, ha https://www.youtube.com/watch?v=KV-jieo1b44.
Amhrán na bhFiann

***Amhrán na bhFiann*** (distagadur iwerzhonek: ) eo kan broadel Iwerzhon.

Daoust ma vez kanet en iwerzhoneg peurliesañ, e oa bet savet ar c’han-se, da gentañ, e saozneg. Skrivet e oa bet ar pozioù saoznek e 1907 gant an titl *A Soldier's Song* (*Kan ur Soudard*). Anavezet eo ivez gant an titl *Amhrán Náisiúnta na hÉireann* ("Kan broadel Iwerzhon").

## Istor
Skrivet e oa bet ar pozioù saoznek gant Peadar Kearney ha savet e oa bet ar sonerezh gant Patrick Heeney e 1907. Embannet e oa bet er gazetenn republikan *Irish Freedom* e 1912. Lakaet e oa bet en iwerzhoneg gant Liam Ó Rinn.

Buan e oa deuet da vezañ ur c’han-bale gant an Irish Volunteers (ur strollad brogarourien armet). Kanet e oa bet gant emsaverien Emsavadeg Pask e 1916, gant ar vroadelourien a oa bet bac’het e kamp-bac’h Frongoch, e Kembre, goude an Emsavadeg, ha gant emouestlidi an Irish Republican Army (IRA) e Brezel Dieubidigezh Iwerzhon (1919–1921).
 
En deroù ne oa kan broadel ebet gant Stad Dieub Iwerzhon, ha n’eo nemet e 1926 e oa bet lakaet *Amhrán na bhFiann* da gan broadel ofisiel. Adalek ar mare-se e veze klevet bep noz, e dibenn an abadennoù skignet gant Radio Éireann.

Unanourien Hanternoz Iwerzhon a sell ouzh *Amhrán na bhFiann* evel kan broadel Republik Iwerzhon hepken, ha n’eo ket unan evit an enez a-bezh. Er c’hrogadoù rugbi, pa vez ur skipailh eus Iwerzhon a-bezh o c’hoari a-enep skipailhoù eus broioù all, e reer gant ur ganaouenn savet a-ratozh, anvet *[[Ireland's Call]]*.

## Pozioù
Ne ganer peurliesañ nemet an diskan. Setu amañ ar pozioù anezhañ :

## Gwelet ivez

* Roll ar c'hanoù broadel

## Liammoù diavaez
*Wikisource - Amhrán na bhFiann
*Amhrán na bhFiann - TG4

## Notennoù
FN Minimi

An **FN Minimi** (berradur gallek *Mini-mitrailleuse,* "mini mindrailherez") zo ur fuzuilh-vindrailher aotomatek hepken kambret e 5,56 × 45 mm ijinet gant Ernest Vervier ha produet er Fabrique Nationale e Herstal (Belgia). Krouet e oa bet e fin ar bloavezhioù 1970. An hini stadunanat, an M249 SAW (*[[Squad automatic weapon]]*), a vez produet en uzin FN Manufacturing LLC. e Columbia (South Carolina).

Ar Minimi a zo bet savet gant doareoù lies : an doare diazez evit bezañ harp-tan ur bagad pe ur gevrenn, an doare *Para* evit an harzlammerien hag un doare all evit ar c'harbedoù stourm, evel eil arm. Hiziv-an-deiz e vez implijet gant ouzhpenn 75 bro. Degemer a ra ar c'hargerioù savet war an norm STANAG.

An United States Marine Corps a glask cheñch lod eus e M249 gant an M27 IAR, dre ma 'z eo re bonner.

## Daveennoù
FN P90

An **FN P90**, pe **FN Project 1990**, a zo ur bistolenn-vindrailher doare arm difenn personel (saozneg : *[[Personal Defense Weapon|PDW, Personal Defense Weapon]]*) ijinet ha savet gant FN Herstal e Belgia.

## Istor ha deskrivadur
Savet e oa bet evel diskoulm d'ur goulenn a-berzh AFNA evit kemer plas an armoù 9 × 19 mm Parabellum. Ar P90 a oa bet savet evel un arm berr-tre (505 mm) met gant ur galloud-tennañ kreñv (karger-fiñv 50 kartouchenn, modoù tennañ damaotomatek pe aotomatek) evit bourzhidi karbedoù, soudarded an dafariñ, nerzhioù ispisial hag an unvezioù enep-sponterezh. Ur bizer optek a zo savet war an holl P90.

Savet e oa bet asambles ar pistolennoù FN Five-seveN hag an FN P90 kement hag ar c'harger FN 5,7 × 28 mm. Ar P90 a oa bet kinniget e 1990, hag ar Five-seven e 1998 evel ur bistolenn dezhi ar memes kartouchennoù 5,7 × 28 mm, uheloc'h o galloud-toullañ evit hini an 9 mm Parabellum, er jiletennoù enep-boledoù da skouer. Ar c'halibr-mañ zo bremañ implijet en ur mod ofisiel gant an AFNA.

## Daveennoù
Aurelianus

**Aurelianus** zo un anv latin ha hini meur a zen.

## Yezhoù all
*Aorelian, e brezhoneg
*Aurélien, e galleg

## Tud
* Aurelianus, impalaer roman etre 270 ha 275.
*Aurelianus (konsul), politikour roman, prefed pretorian er reter, konsul en 400.
*Ambrosius Aurelianus, brezelour roman ha brezhon war-dro 435-460.
Great Railroad Strike (1877)

***Great Railroad Strike*** ("Harz-labour Meur an Hent-houarn") 1877, anvet a-wechoù ***The Great Upheaval*** ("ar Stroñsadenn Veur"), a reer er Stadoù-Unanet eus harzoù-labour ramzel gant labourerien an trenioù a oa bet flastret en un doare feuls ha garv.
Kroget e oa d'ar 14 a viz Gouhere 1877 e Martinsburg, West Virginia, pa voe diskennet goproù izel labourerien an embregerezh Baltimore & Ohio Railroad (B&O) evit an trede gwech er memes bloavezh. An harzoù-labour a voe flastret 45 devezh war-lerc'h gant lu SUA harpet gant bezenoù ar Stadoù.

En abeg da gudennoù armerzhel o vont war fallaat ha da zigresk ar goproù evit labourerien an hentoù-houarn, labourerien e meur a gêr e Stadoù New York, Pennsylvania ha Maryland, betek Illinois ha Missouri, a grogas gant un harz-labour. Tro-dro da gant den a voe lazhet er vro. E Martinsburg, Pittsburgh, Philadelphia ha kêrioù all, al labourerien o devoa devet ha distrujet trenioù, labouradegoù ha mirlec'hioù an hentoù-houarn. Ar boblañs a soñje dezhi e oa ar stourmoù o vont da zegas galloud nevez e doare Kumun Pariz 1871. En amzer-se, al labourerien ne vezent ket difennet gant aozadurioù micherel (unvaniezhioù, sindikadoù). Pennoù ar c'hêrioù, gouarnamantoù ar Stadoù o devoa aozet bezenoù a roas harp gant an *[[National Guard of the United States|National Guard]]*, nerzhioù al lu kevredadel ha bezenoù prevez an embregerezhioù hentoù-houarn. An holl nerzhioù-se a roas lamm d'an emsavadegoù dre vont betek implijout kanolioù ha mindrailerezhioù Gatling. Ul lod eus an nerzhioù savet da vougañ an emsavadegoù a oa bet o reiñ harp d'an harz-labourerien. Echuet e oa bet e miz Eost an harz-labour dre bezañ flastret gant nerzhioù lu. Ur 100 bennak a dud a oa bet lazhet d'an nebeutañ

## Kenarroud

### Al labourerien
Al labourerien a veze lesanvet *mobs* ("torfedourien") pe komunourien
### An nerzhioù enep harzoù-labour
Kaoz a oa eus "Red scare", aon rak ar gomunouriezh, gant pennoù bras al luskad enebet ouzh al labourerien :

 *By the light of flames at Pittsburg, we may see approaching a terrible trial for free institutions in this country. The Communist is here.*
 – W. M. Grosvenor, 1877


Evit lakaat prezidant Stadoù-Unanet Amerika da gas al lu evit flastrañ da vat an emsavadegoù e voe pouezet warnañ gant meur a zen hag a lavare e oa ur reveulzi komunour o tiwanañ er vro.

## Levrlennadur
*  *Defining the “Mob”: Depictions of the Great Strike of 1877 and America’s First Red Scare*, gant Benjamin Schneider, tezenn, Cornell University, 2014.
*  *Grève et violence de classe aux Etats-Unis en 1877*, pennad kazetenniñ gant Marianne Debouzy, kazetenn *Le Mouvement social*, Éditions l'Atelier, 1978.
## Liammoù diavaez
* Pennad spis war american-rails.com
## Notennoù ha daveennoù
Prezidant Stadoù Kengevreet Amerika

**Prezidant Stadoù Kengevreet Amerika** (saozneg:**President of the Confederate States of America**) a oa titl an den dilennet e penn Stadoù Kengevreet Amerika. Ar prezidant, ouzhpenn bezañ penn ar Stad, a oa ivez penn ar brezel evit an droadegiezh, ar morlu, ha penn an holl vezenoù aozet en Stadoù ar c'hengevread.

Eil mellad bonreizh ar Stadoù Kengevreet a roe ar galloud seveniñ d'ar prezidant. Ar galloud seveniñ a oa kement hini seveniñ al lezennoù, choaz piv a oa e-penn sevenrien al Lezenn, an diplomaterezh, an ofiserien justis pe pleustr d'al lezenn, ar galloud da grouiñ pe sinañ emglevioù gant galloudoù estren gant sikour hag aotre ar sened. Hervez ar c'henarroud e oa ivez karg nemetañ an distaolioù justis, ha gellout a rae ivez bodañ pe divodañ div gambr ar c'hongress. 

Ar prezidant a oa dilennet dret un doare ameeun gant ar bobl dre hanterouriez an Electoral College evit ur c'hannad a 6 vloaz. Bez e oa an eil ofiser kengevreet da vezañ dilennet gant hollad ar boblañs, an hini all o vezañ besprezidant ar Stadoù Kengevreet. D'an 18 a viz C'hwevrer 1861, Jefferson Davis a oa bet dilennet da prezidant ar gouarnamant da c'hortoz. D'an 22 a viz C'hwevrer 1862, e voe dilennet da prezidant ar gouarnamant dibad chomet e oa d'ar post-se betek bezañ harzet gant soudarded marc'hegiezh an United States Cavalry e 1865.

## Listenn prezidanted
Alexander H. Stephens

**Alexander Hamilton Stephens**, bet ganet d'an 11 a viz C'hwevrer 1812 e Crawfordville (Georgia) hag aet da Anaon d'ar 4 a viz Meurzh 1883 en Atlanta, a oa un alvokad hag ur politikour stadunanat.
Besprezidant Stadoù Kengevreet Amerika e voe e-pad Brezel diabarzh Stadoù-Unanet Amerika. Prezegenn brudetañ Alexander Stephens eo an hini a zistagas e miz Meurzh 1861 evit difenn ar sklavelezh gant gerioù dibleg. Zoken pa glaskas sioulaat e fromoù goude ar brezel e oa chomet skoet an dud gant danvez ar brezegenn-se. 

A-feur ma pade ar brezel teuas A. H. Stephens da vezañ buruteller meur prezidant Stadoù Kengevreet Amerika Jefferson Davis hag e obererezh politikel. Displijet e oa gant ar c'hoñje ret hag al lamm roet d'an *[[habeas corpus]]*. E miz C'hwevrer 1865 e voe unan eus kannaded ar Su hag a glaskas kavout un arsav-brezel da geñver ur vodadeg gant Abraham Lincoln, hini c'hwitet Hampton Roads. Goude e harzadenn hag ar pardon roet dezhañ, Stephens a zistroas d'e servij e Kongres ar Stadoù-Unanet, ha diwezhatoc'h evel 50vet Gouarnour Georgia nebeut amzer a-raok mont da Anaon.
Sacy

**Sacy** zo un anv-lec'h gallek, deuet da vout anv-tiegezh.

## Lec'hioù
* Sacy, kumun c'hall e Marne,
* Sacy, kumun e Yonne, e-barzhet e 2016 e kumun Vermenton,
* Sacy-le-Grand, en Oise,
* Sacy-le-Petit, en Oise.

## Tud
* Louis-Isaac Lemaistre de Sacy (1613-1684), beleg ha troour; gantañ e voe savet ar *Bible de Sacy* pe *de Port-Royal*.
* Louis de Sacy (1654-1727), skrivagner gall.
* Claude-Louis-Michel de Sacy (1746-1794), skrivagner gall ha dispac'her.
* Antoine-Isaac Silvestre de Sacy (1758-1838), skrivagner gall.
* Ustazade Silvestre de Sacy (1801-1879), politikour gall.
* Jacques Silvestre de Sacy (1896-1993)
Coedpoeth

**Coedpoeth** zo ur gêriadenn hag ur gumuniezh e kontelezh Wrecsam, e biz Kembre. E-kichen Bwlchgwyn emañ.

E 2011 e oa poblet gant  a dud, ha 825 anezho (18,3%) a oa kembraegerien.

## Notennoù
Intercom de la Vire au Noireau

**Intercom de la Vire au Noireau** a zo anezhi ur gumuniezh kumunioù savet d'ar 1 a viz Genver 2017 etre kumunioù eus Frañs, e departamant Calvados, e Normandi.

## Istor
Krouet e voe ar gumuniezh diwar bodañ Communauté de communes du Pays de Condé et de la Druance, Intercom séverine ha 3 c'humun : Vire-Normandie, Souleuvre-en-Bocage ha Valdallière.

## Kumunioù
D'ar 1añ a viz Genver 2017 ez ae 18 kumun d'ober ar gumuniezh kumunioù:

#Beaumesnil
#Campagnolles
#Condé-en-Normandie
#Landelles-et-Coupigny
#Le Mesnil-Robert
#Noues-de-Sienne
#Périgny
#Pont-Bellanger
#Pontécoulant
#Pont-Farcy
#Saint-Aubin-des-Bois
#Saint-Denis-de-Méré
#Sainte-Marie-Outre-l'Eau
#Souleuvre-en-Bocage
#Terres-de-Druance
#Valdallière
#La Villette
#**[[Vire-Normandie]]** (sez)


## Prezidanted
* Abaoe 2017 : Marc Andreu Sabater (PRG), maer Vire-Normandie

## Pennad kar
*Etrekumuniezhioù Calvados

## Liammoù diavaez
* 

## Notennoù ha daveennoù