open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Jafrez Menoe

**Jafrez Menoe** (*Galfridus Monemutensis* e latin) zo ur manac'h pe ur beleg eus Kembre an , eskobet e fin e vuhez, ganet war-dro ar bloavezh 1100, marvet war-dro 1155, ha brudet evel istorour. Brud en deus abalamour d'e levrioù skrivet e latin, meneg enno eus Merzhin hag ar roue Arzhur, ha dreist-holl d'an Historia Regum Britanniae, da lavarout eo *Istor Roueed Breizh*, a voe bras e levezon.

Gwelet eo evel unan eus tadoù mojenn ar roue Arzhur ha war un dro, a-wechoù, evel *kentañ istorour Breizh-Veur*, un titl a zerefe muioc'h ouzh Gweltaz ha Nennius.

## E anv
**Jafrez Menoe** a vez graet anezhañ e brezhoneg, ha **Sieffre o Fynwy** e kembraeg, **Galfridus Monemutensis** e latin, ha **Geoffrey of Monmouth** e saozneg.

## E vuhez
Daoust ma n'ouzer ket pelec'h e oa ganet e kreder e oa e kêr Menoe e Kembre hag e oa deuet e dud eus Breizh. Gouzout a rae latin, galleg, saozneg ha brezhoneg. Anaout mat a rae ar c'hornad bepred, ha deskrivañ a ra Caerllion (nepell alese) en *[[Historia Regum Britanniae]]*.

Studioù a reas en Oxford, ma reas anaoudegezh gant an arc'hdiagon Walter a Oxford. 
E 1152 e voe anvet da eskob Llanelwy (en hanternoz Kembre), dek devezh goude bezañ bet beleget, met ne greder ket ez eas di biskoazh abalamour d'ar brezelioù a oa neuze etre ar roue Owain Gwynedd ha roue Bro-Saoz. Mervel a eure tri bloaz war-lerc'h.

## E oberennoù (e latin)
* *Prophetiae Merlini* (*Diouganoù Marzhin*) 
* *[[Historia Regum Britanniae]]* (*Istor Roueed Breizh*)
* *[[Vita Merlini]]* (*Buhez Marzhin*)

## Diwar-benn e oberennoù

### ''Prophetiae Merlini''
Kentañ levr a skrivas Jafrez a voe *Prophetiae Merlini* a voe skrivet a-raok ar bloaz 1135. Hennezh eo a levr kentañ savet diwar-benn an hudour Merlin, rak a-raok n'anavezed nemet "Myrddin" el lennegezh kembraek. 
Kred a voe en diouganoù a oa el levr betek 300 vloaz war-lerc'h. 
. Diwezhatoc'h e voe ebarzhet diouganoù all el levr.

### [[Historia Regum Britanniæ]]

### ''Vita Merlini''
Etre 1149 ha 1151 e voe skrivet *Vita Merlini*. Dastumet ez eus ennañ mojennoù diwar-benn Myrddin.

## Notennoù ha daveennoù


## Levrlennadur
* *Y Bywgraffiadur Cymreig hyd 1940* (Anrhydeddus Gymdeithas y Cymmrodorion, 1953)
* Geoffrey of Monmouth. *The History of the Kings of Britain.* Translated, with introduction and index, by Lewis Thorpe. Penguin Books: London, 1966. ISBN 0-14-044170-0
* Brynley F. Roberts. "Geoffrey of Monmouth, Historia Regum Britanniae and Brut y Brenhinedd". e-barzh *The Arthur of the Welsh: The Arthurian Legend in Medieval Welsh Literature* gant R. Bromwich, A. O. H. Jarman ha Brynley F. Roberts, pp.&nbsp;97–116. (Gwasg Prifysgol Cymru, 1991). 
* John Jay Parry and Robert Caldwell. "Geoffrey of Monmouth" in *Arthurian Literature in the Middle Ages*, Roger S. Loomis (ed.). Clarendon Press: Oxford University. 1959. ISBN 0-19-811588-1
* John Morris. The Age of Arthur: A History of the British Isles from 350 to 650. Barnes & Noble Books: New York. 1996 (originally 1973). ISBN 1-84212-477-3
Laurence Turbec

**Laurence Turbec**, ganet e 1972 hag aet da Anaon d'an 19 a viz Ebrel 2000, a oa ur vaouez yaouank a laboure e ti McDonald's Kever, e-tal Dinan, hag a voe lazhet gant tarzh ur vombezenn dirak dor a-dreñv an ti debriñ prim .
Lakaet e voe an taol war gont an ARB, hogen nag an enklask nag ar prosezioù a voe bloavezhioù war-lerc'h n'o deus degaset kalz sklerijenn war ar poent-se.
## Notennoù ha daveennoù
Nathaniel Hawthorne

**Nathaniel Hawthorne** zo ur skrivagner amerikan, bet ganet d'ar 4 a viz Gouhere 1804, ha marvet d'an 19 a viz Mae 1864, hag unan eus skrivagnerien veur ar Stadoù-Unanet.

## Romantoù
**Fanshawe*, 1828
**The Scarlet Letter*, 1850
**The House of the Seven Gables*, 1851
**The Blithedale Romance*, 1852
**The Minotaur*, 1853
**The Marble Faun*, 1860

## N. Hawthorne e brezhoneg
**Ar skarbouklenn vras*, lakaet e brezhoneg gant Youenn Drezen (Gwalarn, niverennoù 1 ha 3, 1925)
**Taol-arnod an doktor Heidegger*, lakaet e brezhoneg gant Roparz Hemon (Ar Bed Keltiek), miz Du 1962)
**David Swansa*, lakaet e brezhoneg gant Roparz Hemon, (Al Liamm Nnn 146 Mae-Mezheven 1971)
Skeul Kinsey

Gant **skeul Kinsey** e vez klasket muzuliañ tuadur reizhel pe stad den pe ''identelezh'' revel an den-mañ'n-den o vont eus 0 (arallrevelezh klok) betel 6 (heñvelrevelezh klok). 

Embannet e oa bet evit ar wezh kentañ e 1948 en ur pennad-skrid *Sexual Behavior in the Human Male* ("Emdalc'h reizhel ar c'houred") bet savet gant Alfred Kinsey, Wardell Pomeroy hag all ha pouezus e oa bet ivez ar skeul-se en oberenn bet savet war-lerc'h e 1953 *Sexual Behavior in the Human Female* ("Emdalc'h reizhel ar maouezed").

Fellout a rae da gKinsey diskwel gant ar skeul-mañ ne c'heller ket disrannet an dud e daou rumm nemetken hervez o revelezh dre pouezañ war ar fed m'emal ar revelezh denel un heuliad o vont eus an eil penn d'egile o tremen dre meur a doare kenetreze.

Setu penaos e vez displeget ar skeul:

## References
* Kinsey, et al. 1948. Sexual Behavior in the Human Male.

## Liammoù diavaez
* Lec'hienn ar Savadur Kinsey

## Gwelet ivez
* Revelezh
* Arallrevelezh
* Heñvelrevelezh
* Divrevelezh
* Tuadur reizhel
* Stad-den revel
* LGBT
Alpha (lizherenn)

Lizherenn gentañ al lizherenneg c’hresianek eo **alpha** άλφα (Α, α) hag a dalvez 1 hervez ar sistem niverenniñ gresianek.

Distaget e vez LFE [a] ken e gresianeg klasel hag e gresianeg a-vremañ. 

Diorroet e oa bet diwar patrom al lizherenn fenisek *aleph* . 
War-lerc'h e oa bet diorroet ivez al lizherennoù latin ha kirillek A diwar al lizherenn c'hresianek-mañ d'he zro.

## Implijoù all
Implijet e vez alies, dreist-holl gant ar gristeniezh evit ober dave d’ar penn-kentañ, o keñveriañ gant omega hag a ra dave d’an diwezh.

## Gwelet ivez
* Lizherenneg ar gresianeg
* Treuzlizherennadur gresianek
Epsilon (lizherenn)

Pempvet lizherenn al lizherenneg c’hresianek eo **epsilon** (; Ε, ε pe ϵ) hag a dalvez 5 hervez ar sistem niverenniñ gresianek.

Distaget e vez LFE [ε] ken e gresianeg klasel hag e gresianeg a-vremañ. 

Diorroet e oa bet diwar patrom al lizherenn fenisek *he* . 
War-lerc'h e oa bet diorroet ivez al lizherennoù latin E ha kirillek Э ([e]), E ([je]) hag Ë ([jo]) diwar al lizherenn c'hresianek-mañ d'he zro.

## Implijoù all

## Gwelet ivez
* Lizherenneg ar gresianeg
* Treuzlizherennadur gresianek
Beta (lizherenn)

Eil lizherenn al lizherenneg c’hresianek eo **beta** βήτα (Β, β hag ivez ϐ e-kreiz ur ger hervez ar mod-skrivañ implijet e Frañs) hag a dalvez 2 hervez ar sistem niverenniñ gresianek.

Distaget e veze LFE [b] e gresianeg klasel ha [v] e gresianeg a-vremañ. E gresianeg a-vremañ e vez skrivet μπ evit ober diouzh ar son [b].

Diorroet e oa bet diwar patrom al lizherenn fenisek *bet* .
War-lerc'h e oa bet diorroet ivez al lizherennoù latin B ([b]) ha kirillek B ([v]) diwar al lizherenn c'hresianek-mañ d'he zro.

## Gwelet ivez
* Lizherenneg ar gresianeg
* Treuzlizherennadur gresianek
Delta (lizherenn)

Pevare lizherenn al lizherenneg c’hresianek eo **delta** δέλτα (Δ, δ) hag a dalvez 4 hervez ar sistem niverenniñ gresianek.

Distaget e vez LFE [d] e gresianeg klasel ha [ð] e gresianeg a-vremañ. 

Diorroet e oa bet diwar patrom al lizherenn fenisek *dalet* . 
War-lerc'h e oa bet diorroet ivez al lizherennoù latin D ha kirillek Д ([d]) diwar al lizherenn c'hresianek-mañ d'he zro.

## Implijoù all
An anv *delta* a roer ivez da aberioù stêrioù zo. Gwelout Delta (stêr).
Eta (lizherenn)

Seizhvet lizherenn al lizherenneg c’hresianek eo **eta** ήτα (Η, η) hag a dalvez 8 hervez ar sistem niverenniñ gresianek.

Distaget e vez LFE [ε:] e gresianeg klasel hag [i] e gresianeg a-vremañ. Er penn-kentañ e veze implijet evit diskouez e veze distaget ur vogalenn dre c’hwezhañ [h].

Diorroet e oa bet diwar patrom al lizherenn fenisek *het* . 
War-lerc'h e oa bet diorroet ivez al lizherennoù latin H ha kirillek И ([i]) diwar al lizherenn c'hresianek-mañ d'he zro

## Implijoù all

## Gwelet ivez
* Lizherenneg ar gresianeg
* Treuzlizherennadur gresianek
Kappa (lizherenn)

Dekvet lizherenn al lizherenneg c’hresianek eo **kappa** κάππα (Κ, κ pe ϰ) hag a dalvez 20 hervez ar sistem niverenniñ gresianek.

Distaget e vez LFE [k] e gresianeg klasel ha [k] ha [c] dirak [i] pe [e] e gresianeg a-vremañ. 

Diorroet e oa bet diwar patrom al lizherenn fenisek *kap* . 
War-lerc'h e oa bet diorroet ivez al lizherennoù latin ha kirillek K diwar al lizherenn c'hresianek-mañ d'he zro.

## Implijoù all

## Gwelet ivez
* Lizherenneg ar gresianeg
* Treuzlizherennadur gresianek
Khi (lizherenn)

Eil lizherenn warn-ugent al lizherenneg c’hresianek eo **khi** χί (Χ, χ) hag a dalvez 600 hervez ar sistem niverenniñ gresianek.

Distaget e vez LFE [kh] e gresianek klasel ha [χ] pe [ç] dirak [e] pe [i] e gresianeg a-vremañ. 

Gwechall e veze implijet a-wezhioù e rannyezhoù gresianek zo evit skrivañ ar son [ks] e-lec’h ξ ha diwar an implij-se e savas al lizherenn latin X. Diorroet e oa bet ivez al lizherenn girillek X ([χ] ) diwar al lizherenn c'hresianek-mañ.

## Implijoù all
Implijet e vez al lizherenn vras X evel diverradur anv Jezuz-Krist dre ma klot gant pennlizherenn ar ger gresianek Χριστός “Krist”.

## Gwelet ivez
* Lizherenneg ar gresianeg
* Treuzlizherennadur gresianek
Gamma (lizherenn)

Trede lizherenn al lizherenneg c’hresianek eo **gamma** γάμμα (Γ, γ) hag a dalvez 3 hervez ar reizhiad niverenniñ c'hresianek.

Distaget e vez [g] e gresianeg klasel ha [γ] pe [ʝ] dirak [i] pe [ε] e gresianeg a-vremañ. 

Diorroet e oa bet diwar patrom al lizherenn fenisek *gimel* .
War-lerc'h e oa bet diorroet ivez al lizherenn girillek Г ([g]) diwar al lizherenn c'hresianek-mañ d'he zro.

## Implijoù all
Alies ez implijer **Γ**, **γ** da aroueziañ un argemmenn er skiantoù (fizik ha matematik dreist-holl).
Sterioù arbennik zo d'al lizherenn war lod tachennoù-labour.
* Luc'hskeudennerezh, skinwel ha skrammoù an urzhiataerioù : dre ar *[[reizhadur Gamma]]* e kempenner diskemm ar skeudenn a weler war ar skramm evit hec'h azasaat ouzh lagad an den dre an atalad
:V_{\text{out}} = A {V_{\text{in}}}^{\gamma}
m'emañ *V<sub>out</sub>* kreñvder pep pik liv a weler, *A* un arstalenn ha *V<sub>in</sub>* kreñvder pep pik evel ma teu er-maez eus an ardivink video. 
* 1 gamma eo unanenn douester ur gwarellvaez, 1 gamma = 10−9 Tesla pe 1 nanotesla.
* Ar skinoù gamma'' eo laez ar skalfad tredanwarellek.
* *Skinoù Gamma* a reer ivez eus skinoù dibar a vez bannet gant un empenn, war-dro 40 hertz o zalm.

### Pennlizherenn
Gant ar bennlizherenn **Γ** ez arouezier :
* Ar *gevreizhenn Gamma* e matematik.
* An *dasparzh Gamma* er feurjediñ hag er jediñ tebegennoù.
* *Arouez Christoffel* en arlakadurezh Relativelezh hollek Albert Einstein.
* *Feur an disvannadur* en ijinerezh an tredan.
* Ledander ul linenn e skalfad tredanwarellek un atom, a zo liammet ouzh gremm e dolz.

### Stumm bihan
Gant al lizherenn vihan **γ** ez arouezier :
* *Arstalenn Euler-Mascheroni* e matematik.
* Muzul arvar ar merañ e matematik ar c'hellid.
* Ar foton, a zo ur rannig-diazez e fizik.
* Ar *skinoù Gamma* er fizik hag er steredoniezh.
* *Parenn Lorentz* er relativelezh hollek hag er steredoniezh.
* Feuriader disgwrezel (*i. e.* adiabatek) ur gaz e fizik ; Al lizherenn κ kappa (lizherenn) a vez arveret ivez.
* Arstalenn treled ur wagenn dredanwarellek en ijinerezh an tredan hag en dredanwarellouriezh.
* An trede steredenn skedusañ en ur steredeg.

## Gwelet ivez
* Lizherenneg ar gresianeg
* Treuzlizherennadur gresianek

## Daveennoù
* AN NOALLEG Yann-Baol, *Geriadur ar Fizik*, Preder, Plomelin, 2006 ISBN 978-2-901383-64-2 Preder
* AN NOALLEG Yann-Baol, *Geriadur ar Gimiezh*, Preder, Plomelin, 2008 ISBN 978-2-901383-69-7
Omikron (lizherenn)

Pemzekvet lizherenn al lizherenneg c’hresianek eo **omikron** (Ο, o) hag a dalvez 70 hervez ar sistem niverenniñ gresianek

Graet e vez ομικρόν *omikron* (“o bihan”) eus al lizherenn-mañ evit ober an diforc’h etrezi hag al lizherenn Ω pe ωμέγα omega’’ ("o bras").

Distaget e vez LFE [o] ken e gresianeg klasel hag e gresianeg a-vremañ. 

Diorroet e oa bet diwar patrom al lizherenn fenisek *'ayin* .
War-lerc'h e oa bet diorroet ivez al lizherennoù latin ha kirillek O diwar al lizherenn c'hresianek-mañ d'he zro.

## Implijoù all

## Gwelet ivez
* Lizherenneg ar gresianeg
Phi (lizherenn)

Kentañ lizherenn warn-ugent al lizherenneg c’hresianek eo **phi** φί (Φ, φ) hag a dalvez 500 hervez ar sistem niverenniñ gresianek.

Distaget e vez LFE [ph] e gresianeg klasel ha [f] e gresianeg a-vremañ. 

Diorroet e oa bet war-lerc'h al lizherenn girillek Ф ([f]) diwar al lizherenn c'hresianek-mañ d'he zro.

## Implijoù all
## Gwelet ivez
* Lizherenneg ar gresianeg
* Treuzlizherennadur gresianek
Omega (lizherenn)

Pevare lizherenn warn-ugent al lizherenneg c’hresianek eo **omega** (Ω, ω) hag a dalvez 800 hervez ar sistem niverenniñ gresianek. Al lizherenn diwezhañ an hini eo.

Graet e vez ωμέγα “o mega” (“o bras”) diouzh al lizherenn-mañ evit ober an diforc’h etrezi hag al lizherenn O pe ομικρόν “omikron” (“o bihan”).

Distaget e vez LFE [ɔː] pe [ɔ] e gresianek klasel hag [o] e gresianeg a-vremañ. 

Diorroet e oa bet diwar daou omikron skrivet renk-ouzh-renk da gentañ hag an eil war-lerc'h egile da c'houde.
War-lerc'h e oa bet diorroet ivez al lizherennoù kirillek a-gozh Ѡ ha ѡ). 

## Implijoù all
Implijet e vez alies, dreist-holl gant ar gristeniezh evit ober dave d’an diwezh, o keñveriañ gant alpha hag a ra dave d’ar penn-kentañ.

## Gwelet ivez
* Lizherenneg ar gresianeg
* Treuzlizherennadur gresianek
Lambda

Unnekvet lizherenn al lizherenneg c’hresianek eo λάμβδα **lambda** (Λ, λ) hag a dalvez 30 hervez ar sistem niverenniñ gresianek.

Distaget e vez LFE [l] e gresianeg klasel ha [l] ha [λ ] dirak [e] pe [i] e gresianeg a-vremañ. 

Diorroet e oa bet diwar patrom al lizherenn fenisek *lamed* . 
War-lerc'h e oa bet diorroet ivez al lizherennoù latin L ha kirillek Л ([l]) diwar al lizherenn c'hresianek-mañ d'he zro.

## Implijoù all
## Gwelet ivez
* Lizherenneg ar gresianeg
* Treuzlizherennadur gresianek
Mu (lizherenn)

Daouzekvet lizherenn al lizherenneg c’hresianek eo **mu** μύ (Μ, μ) hag a dalvez 40 hervez ar reizhiad niverenniñ gresianek.

Distaget e vez LFE [m] ken e gresianeg klasel hag e gresianeg a-vremañ. Implijet e vez ivez e gresianeg a-vremañ gant π evit ar son μπ b dre ma vez distaget bremañ β [v].

Diorroet e oa bet diwar patrom al lizherenn fenisek *mem* . 
War-lerc'h e oa bet diorroet ivez al lizherennoù latin ha kirillek M diwar al lizherenn c'hresianek-mañ d'he zro.

## Implijoù all
* **µ** eo arouez al lieskementer 10-6 *[[micro]]*.

## Gwelet ivez
* Lizherenneg ar gresianeg
* Treuzlizherennadur gresianek
Zeta (lizherenn)

C’hwec’hvet lizherenn al lizherenneg c’hresianek eo ‘’’zeta’’’ ζήτα (Ζ, ζ) hag a dalvez 7 hervez ar sistem niverenniñ gresianek.

Ne glot ket an niver ma ra dave outañ al lizherenn-mañ gant he renk el lizherenneg peogwir e vez lakaet er c'hwec'hvet renk el lizherenneg bremañ p'eo manet dizimplij digamma.

Ne oa ket bet diorroet al lizherenn-mañ diwar stumm ul lizherenn fenisek, hag anvet e oa bet o heuliañ skouer al lizherennoù eta ha theta. 

Distaget e vez LFE [zd] pe [dz] e gresianeg klasel ha [z] e gresianeg a-vremañ. 

Diorroet e oa bet diwar patrom al lizherenn fenisek *zayin* . 
War-lerc'h e oa bet diorroet ivez al lizherennoù latin Z ha kirillek З ([z]) diwar al lizherenn c'hresianek-mañ d'he zro.

## Gwelet ivez
* Lizherenneg ar gresianeg
* Treuzlizherennadur gresianek
Psi (lizherenn)

Kentañ lizherenn warn-ugent al lizherenneg c’hresianek eo **psi** ψί (Ψ, ψ) hag a dalvez 700 hervez ar sistem niverenniñ gresianek.

Distaget e vez LFE [ps] ken e gresianek klasel hag e gresianeg a-vremañ.

Posupl eo e vije bet savet al lizherenn-mañ diouzh ar fed ma veze skrivet ur sigma a-us d'ur pi.
War-lerc'h e oa bet diorroet ivez al lizherenn girillek a-gozh Ѱ ([ps]) diwar al lizherenn c'hresianek-mañ d'he zro.

## Implijoù all

## Gwelet ivez
* Lizherenneg ar gresianeg
* Treuzlizherennadur gresianek
Theta

Eizhvet lizherenn al lizherenneg c’hresianek eo **theta** θήτα (Θ, θ pe ϑ) hag a dalvez 9 hervez ar sistem niverenniñ gresianek.

Distaget e vez LFE [th] e gresianeg klasel ha [θ] e gresianeg a-vremañ. 

Diorroet e oa bet diwar patrom al lizherenn fenisek *tet* . 
Er penn-kentañ e veze skrivet evel ur groaz e-barzh ur c’helc’h ha da c’houde evel ul linenn pe ur pik e-barzh ur c’helc’h. 
War-lerc'h e oa bet diorroet ivez al lizherenn girillek a-gozh *fita* Ѳ diwar al lizherenn c'hresianek-mañ d'he zro.

## Implijoù all
E Henc'hres e veze implijet evel un diverradur evit ar ger  (**) “marv”.
* Devezh an Douar.

## Gwelet ivez
* Lizherenneg ar gresianeg
* Treuzlizherennadur gresianek
Sigma (lizherenn)

Triwec’hvet lizherenn al lizherenneg c’hresianek eo **sigma** σίγμα (Σ, σ) hag a dalvez 200 hervez ar sistem niverenniñ gresianek.

Skrivet e vez ς e diwezh ur ger.

Distaget e vez LFE [s] ken e gresianeg klasel hag e gresianeg a-vremañ.

Diorroet e oa bet diwar patrom al lizherenn fenisek *sin* . Koulskoude e teu hec'h anv eus Samekh.
War-lerc'h e oa bet diorroet ivez al lizherenn latin S ha kirillek C diwar al lizherenn c'hresianek-mañ d'he zro.

## Implijoù all

## Gwelet ivez
* Lizherenneg ar gresianeg
* Treuzlizherennadur gresianek
Upsilon

Ugentvet lizherenn al lizherenneg c’hresianek eo **upsilon** υψιλόν (Υ, υ) hag a dalvez 400 hervez ar sistem niverenniñ gresianek.

Anv al lizherenn a oa υ hepken er penn kentañ. Cheñchet e oa bet en *u psilon* (υ ψιλόν, da lavaret eo 'u simpl') evit e zishañvalout diouzh οι, a oa deuet da gaout ar memes distagadur: .

E henc’hresianeg e veze distaget u er penn-kentañ. Distaget e vez LFE [y] pe [y:] e gresianek klasel hag [i] ha [f] pe [v] e diftongennoù e gresianeg a-vremañ. 

Diorroet e oa bet diwar patrom al lizherenn fenisek *waw* . 
Ijinet e oa bet al lizherenn latin nevez Y diwar patrom al lizherenn c’hresianek-mañ gant an Impalaer Claudius evit skrivañ ar son [y] met buan-tre e teuas da vezañ distaget [i].
Diorroet e oa bet al lizherennoù latin V ha Y ha da c’houde U ha W ha kirillek Y ([u]) A diwar al lizherenn c'hresianek-mañ.

## Implijoù all

## Gwelet ivez
* Lizherenneg ar gresianeg
* Treuzlizherennadur gresianek
François de Beaulieu

**François de Beaulieu** zo ur skrivagner breizhat, en deus skrivet kalz diwar-benn an natur e Breizh. Mab eo d'ur pastor alaman, ha diskennad d'ur familh protestanted repuet e Prus da vare ar Brezelioù ar relijion. 

François de Beaulieu a grog e vuhez stourmer e Paris e 1967. Tost eus ar metoù saviadelour e kemer perzh e darvoudoù Mae 68. Degemeret eo eta en Etrevroadel saviadelour e fin ar bloavezh. Skarzhet eo eus ar strollad avat e 1971.
Distreiñ a ra neuze da Vreizh, da Vontroulez, er bloavezhioù 1970, e lec'h ma krog da zaremprediñ ar metoù ekologour. Adalek 1975 e ren ar stourm a-enep ar raktres kreizenn nukleel e Beg-ar-Fri. Krouiñ a ra ivez Montroulez Ekologiezh, hag en em ginnig a raio dindan an anv-se da goulz dilennadegoù lezennat 1978. 2,75% eus ar mouezhioù a yeas gantañ. Ar bloavezh war-lerc'h eo 25 war listenn an ekologourien, *[[Europe Écologie]]*, evit dilennadegoù europat 1979.
Sekretour meur Breizh vev eo dibaoe 1998. Meur a levr en deus bet skrivet war an natur e Breizh.

## Un nebeud levrioù
**Mer vivante en Bretagne*, 
**Quand on parle du loup en Bretagne*, 
**La Bretagne - idées reçues*, 
**Bretagne sauvage*, 
**Les jeux des Bretons*, 
**Mon père, Hitler et moi*
Kasenn

Ur **gasenn** (-dour), ur **froud-veur** (meurvorel), ur froud-vor pe ur vorfroud a c'hoarvez pa vez kas gant an dour war gorre un dolzennad dour pe en donder anezhi ; kasennoù bras pe vrasoc'h zo er mor. Implijet e vez ar ger *kasenn* koulz hag e ledennadoù dour hag en dourredennoù ivez.
Dre ar c'hasennoù e vez dastumet gremm diwar implij ar milinoù (war ar stêrioù hag an aberioù) pe ar stankelloù dourdredan. Klask a reer sevel milinoù-dour e strad ar mor evit tapout gremm diwar ar c'hasennoù don.

## Kasennoù-mor bras
Ouzhpenn meur a gasenn-vor lec'hel, darn anezho dindan levezon ar mareoù-mor (ar mareennoù vez graet anezho), ez eus kasennoù o redek er meurvorioù war gehedoù divent. Ur pouez bras o deus e buhez an dud hag en armerzh p'o deus ul levezon war an hin ha war ar beskerezh. Kasenn ar Gulf Stream a zegas un hin dommoc'h e Gwalarn Europa ; e Perou hag e Japan, el lec'h ma kej ar c'hasennoù yen ha tomm, e kav ar besketaerien pesked a-gementadoù bras.
Dre ziforc'hioù etre gwrezverkoù an dour mor ha dre ziforc'hioù holenegezh ennañ e vez kaset ar c'hasennoù bras da redek. Gremm an Heol ha lusk an Douar eo orinoù pennañ an diforc'hioù-se.
Pa vez ahel an Douar kostez e-keñver an Heol ez erru nebeutoc'h a c'hremm war bennahel an Norzh ha hini ar Su eget war ar c'heheder (etre an trovanoù) ken e resev an takad etretrovanel kement gremm ha pep all eus peurrest an Douar.
Evit ma vije ur c'hempouez etre ar c'hementadoù gwrez e fiñv an aergelc'h hag ar meurvorioù, ha diouzh ar fiñvoù-se e teu daou zoare kasennoù :
* *kasennoù gorre* broudet gant an diforc'hioù a wrezverkoù hag ivez an avelioù, an holl dindan levezon nerzh Coriolis ;
* *kasennoù don* broudet gant an diforc'hioù a wrezverkoù a zo etre un eil ledred d'egile ken ez eus diforc'hioù holenegezh a gas an dour yenoc'h ha nebeutoc'h sall da c'henel ur gasenn don. 

## Kasennoù e morioù ar bed

## Gwelet ivez
*Kas dourwrezel
*Kas gwrezhalenel
*Gremm diwar gasennoù-mor

## Liammoù diavaez
* ''C.A.R.T.H.E.'' 
* ''Coastal Ocean Monitoring Program''
Iliz Itron Varia Brasparzh

**Iliz [[Brasparzh]]** a zo dediet d’an Itron Varia hag ivez da sant Tujen, ur sant breizhat.

Gwechall gozh e oa bet lakaet dindan anv Sant Jaoua, un niz da Sant Paol Aorelian, sant diazezer eskopti Leon.

Dedennus-tre eo an iliz, an tour anezhi dreist-holl, savet hervez stumm Bro Leon, gant garidelloù kizellet.

Pezhioù all ez eus ivez :
*Ar porched klasel, ennañ delwennoù an Ebestel,
*Gwerennoù livet er chantele,
*Delwennoù kozh : Pieta, sant Andrev …
*Ar c’halvar e-kichen ar porched,
*Ar garnel.

Ar pevar c’hloc'h a zo bet « badezet » e 1904 dindan anvioù *Marie Léonce Renée Charlotte*, *Marie Louise Suzanne*, *Françoise Marie Anne* hag *Anne Marie Augustine*.


Image0.brasparts.jpg|iliz Brasparzh,un nor
Image0-1.église Brasparts.jpg|Delwenn Sant Andrev
Aod

Ar riblennad douar a gaver a-hed ar mor eo an **aod** (pe an **aot**). Implijet e vez *ribl ar mor* hag *arvor* ivez. Evit ur stêr e komzer eus ar ribl pe eus he riblennoù, pe eus al lez.

## Neuz an aodoù
Meur a seurt aod a zo diwar morfologiezh an douaroù ma ya ar mor tost outo. M'eo plat an douar hag ar riblennad dindanvor tostañ e teuio d'an aod un neuz digor, met distabil d'an aliesañ pa vez kaset da vont pelloc'h ar mor gant an avelioù. Er c'hontrol m'eo an aod lec'h ma 'z eus un douar uheloc'h eget live ar mor re dost dezhi e c'hell homañ bezañ harzet gant tornaodoù reeier kalet. Met m'eo ar reier graet gant danvezioù bruzunabl e c'hell ar mor krignañ anezho ha lakaat tres an aod da gilañ war-zu an douar.
Pa ne c'hell ar mor krignañ ar reier, kaset e vez alies traezh ha bili gantañ ken e tastum ur riblenn douar nevez a-dal d'un tornaod marv.
Tres an aod a zo bet deuet evit ar brasañ gant al live krenn tizhet gant araogerezh ar mor divezhañ, an araogerezh dunkirkat (4vet kantved-5ved kantved), met diwar krignerezh ar mor koulz hag ijinerezh an Den eo bet kemmet neuz an aod e meur a lec'h. War aodoù plat Mor an Hanternoz p'en deus diskennet live ar mor er Grennamzer eo bet adtapet douaroù nevez gant an Izelvroiz, ar Saozon hag an Alamaned. Koulskoude e ya goustadik uheloc'h live ar mor hiziv ken e vez douaroù traezhennek hag darn an traezhennoù o-unan diskaret tamm ha tamm pa vez ruilh-diruilh ar gwagennoù poulzet gant ar c'horventennoù.

## An [[aod vev]]
Er morioù ma vez ul lanv (ur mare) e vez goloet ha dichalet ur riblennad etre live ar gourlenn ha live an daere, an aod bev a reer eus outañ. Pa vez dizolo e weler ar pezh a zo bet kaset gant al lanv deuet kent, al lanvad eo, graet gant polotennoù pe neudennadoù bezhin ha gouemon. Aze e vev plant-mor ha loenigoù-mor a c'hell bezañ dizoloet unan pe div wech an deiz. Un endro bevoniel pinvidik eo. Gant loenigoù dastumet war an aod bev, kresteneged peurvuiañ, e c'helle tennañ ur boued fonnus a-walc'h annezerien baour an aodoù (an aocherien, sell pelloc'h) a-raok kreiz an XXvet kantved.

## Tud an aod
Eus ar ger aod eo deveret ar verb aochañ, bageal pe besketa en ur chom tost d'an aod hag *aocha*, dastum boued-aod pe draoù mor e-tal an aod. Un aocher a c'hell bezañ pe un den o vevañ tost ouzh an aod pe ur vag pe ul lestr ha ne vez kaset pell diouzh an aod. Pa komzer eus an dud pe eus an traoù a zo tost an aod e vez graet an arvor eus an tiriadoù m'emaint warnañ. Peurliesañ e vez implijet aod evit an aod mor, da lavaret eo an aod e-tal an donvor p'eo an arvor evit un aod goudoret ivez (hini ur pleg-mor pe ur vorlenn).

## Termenadur reizhel e-keñver ar [[gwir]]
Kontrol d'an emglev a gaver etre ar skiantourien e sav diaesterioù e-touez ar wiraourien da dermeniñ an aodoù war kostez an douar peogwir e c'hell bezañ pouezus e-keñver an doareoù da gorvoiñ ar pinvidigezhioù war ar seizennad douar a gaver en o hed. Sellout ivez ouzh Dourioù etrebroadel.

## Gerioù gant aod enno
* Aochad (aotad)
* Aochañ, diaochañ.
* Tornaod
Slovintseg

Ar **slovintseg** a zo ur yezh varv eus skourr yezhoù slavek ar c’hornôg, kar d'ar c'hachoubeg. Betek an  e veze komzet e Pomerania.
Igwanodon

|-----

An igwanodoned a oa dinosaored geotdebrerien a veve da vare ar c'hretase, etre 140 ha 110 milion a vloavezhioù kent hon oadvezh. Talvezout a rae e anv kement ha « dent igwan », abalamour d'an heñveledigezh etre o dent kranellet ha re an igwaned a-vremañ. 6 pe 10 m hirder a oa dezhe hag ouzhpenn 4 zonenn. Daoudroadek pe pevarzroadek e oant. Kavet ez eus bet ribouloù gant roudoù karrekaet eus ar pevar ezel. Kouskoude, ne ziskouez ar pep brasañ eus ar ribouloù nemet louc'hoù treid, ha lakaat a reer e oa re verr divrec'h an igwanodoned bihan evit ober gante pa zilec'hient. Pavioù diaraok an igwanodoned a oa pemp biz arbennikaet oute.

Meur a spesad a vez kavet er genad Igwanodon:
* *I. bernissartensis* 
* *I. anglicus* 
* *I. atherfieldensis*
* *I. dawsoni*
* *I. fittoni*
* *I. hoggi*
* *I. lakotaensis*
Qoppa (lizherenn)

Ul lizherenn c’hresianek kozh ha na vez ket implijet ken eo **qoppa** (Ϙ, ϙ) hag a dalvez 90 hervez ar sistem niverenniñ gresianek. Pa vez implijet c’hoazh al lizherenn-mañ evel niverenn e vez implijet ur stumm ispisial: Ϟ ϟ.

Diorroet e oa bet diwar patrom al lizherenn fenisek *qof* (LFE [q]) . 
War-lerc'h e oa bet diorroet ivez al lizherennoù latin Q ([kw]) ha kirillek a-gozh Ҁ, ҁ diwar al lizherenn c'hresianek-mañ d'he zro.

## Gwelet ivez
* Lizherenneg ar gresianeg
* Treuzlizherennadur gresianek
San (lizherenn)

Ul lizherenn c’hresianek kozh ha na vez ket implijet ken eo **san** (Ϻ, ϻ) hag a dalvez 1 hervez ar sistem niverenniñ gresianek.

Renket e veze al lizherenn gozh-mañ etre pi ha qoppa el lizherenneg o klotañ gant al lizherenn fenisek *tsade*, daoust ha ma teu hec’h anv diwar hini al lizherenn fenisek *shin*.

Distaget e veze LFE [s] e gresianek klasel ha kemeret e oa bet e lec’h gant al lizherenn sigma da heul. Implijet e oa bet dre skrid hervez ar roudoù a van evit ar wezh diwezhañ er  a-raok ar marevezh voutin. Implijet e veze ivez evit treuzskrivañ ar son [ts] kavet er rannyezh arkadek-kiprenezek.

Diorroet e oa bet diwar patrom al lizherenn fenisek *sade* . War-lerc'h e oa bet diorroet ivez al lizherenn italek M (treuzskrivet Ś).

## Gwelet ivez
* Lizherenneg ar gresianeg
* Treuzlizherennadur gresianek
Sampi

Ul lizherenn c’hresianek kozh ha na vez ket implijet ken eo **sampi** (diwar ar gresianeg: *[o]sàn pî*: "evel pi" pe a-wechoù ivez **disigma** (“daou s”) (Ͳ, ͳ) hag a dalvez 900 hervez ar sistem niverenniñ gresianek.

Distaget e veze LFE [ss] pe [ks] e gresianek klasel. 

## Gwelet ivez
* Lizherenneg ar gresianeg
* Treuzlizherennadur gresianek
Fau (lizherenn)

Ul lizherenn c’hresianek kozh ha na vez ket implijet ken eo **fau** pe a-wechoù ivez **digamma** (“daou g”) (Ϝ, ϝ) hag a dalvez 6 hervez ar sistem niverenniñ gresianek (gwelet ivez stigma).

Distaget e vez LFE [w] ken e gresianek klasel hag e gresianeg a-vremañ. 

Diorroet e oa bet diwar patrom al lizherenn fenisek *waw* dres evel al lizherenn upsilon. . 
War-lerc'h e oa bet diorroet ivez al lizherennoù latin F diwar al lizherenn c'hresianek-mañ d'he zro.

## Gwelet ivez
* Lizherenneg ar gresianeg
* Treuzlizherennadur gresianek
Banniel Montenegro

Banniel Montenegro a zo bet cheñchet d'an 12 a viz Gouhere 2004 gant Parlamant ar vro. Deuet eo da vezañ ur banniel ruz, gant ur bordeür aour, en e greiz ardamezioù ar vro bet degemeret e 1993.
An ardamezioù-se a zo diazezet war re ar roue Nikola. Lezet eo bet a-gostez avat e bennlizherennoù *NI* (e lizherennoù kirillek).
Kenfeur ar banniel a zo 1:2.

## Bannieloù kozh

Heñvel e oa ouzh hini Serbia adalek 1945 betek 1993, betek ma oa bet cheñchet arliv ar glaz evit unan sklaeroc'h, heñvel ouzh unan hengounel implijet er vro, war ar gwiskamantoù paneveken, hag ar c'henfeur 1:3 e-lec'h 1:2.

Betek 1992 e oa Montenegro ul lodenn eus Republik Kevreadus Sokialour Yougoslavia. Ur steredenn ruz a oa e-kreiz ar banniel. Heñvel-mik e oa ouzh hini Serbia d'ar mare-se. Kenfeur 1:2.

Bannieloù kozh Montenegro a oa diazezet war an triliv a-blaen ruz-glas-gwenn (arouez unanded etre ar Slaved, an arliv sklaer eus ar glaz a oa hini ar gwiskamantoù hengounel).
Stigma (lizherenn)

Ul lizherenn c’hresianek kozh eo **stigma** (Ϛ, ϛ). A-wechoù e vez implijet c’hoazh hiziv evit talvezout 6 hervez ar sistem niverenniñ gresianek.

Distaget e veze [st] (LFE) hag implijet e-lec’h skrivañ στ. Ne veze ket implijet al lizherenn-mañ e gresianeg klasel war a seblant. 

## Gwelet ivez
* Lizherenneg ar gresianeg
* Treuzlizherennadur gresianek
Lizherenneg arvanitek

Diorroet e oa bet al **lizherenneg arvanitek** evit gallout skrivañ en albaneg arvanitek dre implijout al lizherenneg c'hresianeg.

N'eus doare unvan ebet hag amañ e vez kinniget al lizherenneg evel ma oa bet implijet evit treiñ ar bibl bet embannet en arvaniteg.

## Notennoù

## Gwelet ivez
* Arvaniteg

## Liammoù diavaez
* Albanesisch - Griechisch
Arvaniteg

Ur yezh indez-europek eus skourr ar yezhoù albanek eo an **Arvaniteg** (arvaniteg: Αρbε̰ρίσ̈τε pe Arbëríshte distaget , gresianeg: Αρβανίτικα) hag a vez komzet e 300 keriadenn bennak e Gres. Skrivet e vez gant al lizherenneg arvanitek dreist-holl, met implijet e vez ar reizhskrivadur albanek ivez. En arvar da vont da get emañ hiziv an deiz rak komzet e vez nebeutoc'h-nebeutañ gant ar re yaouank.

## Gwelet ivez
*Lizherenneg arvanitek

## Liammoù diavaez
*''Ethnologue''
*Arvanite League of Greece (arvaniteg ha gresianeg)
Arberecheg

Ur yezh indez-europek eus skourr ar yezhoù albanek eo an **Arberecheg** (arberecheg: Arbërëshë) hag a vez komzet e su Italia e kerioù ha keriadennoù bet diazezet gant repuidi albanek tec'het kuit eus o bro en  kantved. N'eo ket anavezet evel yezh ofisiel nemet e kumun Hora e Arbëreshëvet (italianeg: Piana degli Albanesi) e Sikilia. En  kantved ez eo bet dilezet ar yezh gant al lodenn vrasañ eus Albaned Italia: ne vane nemet 80 000 arberecheger diwar 300 000 e 1978.
Frizeg ar reter

Ur yezh c'hermanek eus skourr ar yezhoù frizek eo ar **saterfrizeg** (frizeg: *Seeltersk*) pe **frizeg ar reter** komzet gant nebeutoc'h evit 2 250 den e teir c'humun e Saks Izel, Alamagn. Ur yezh en arvar da vont da get an hini eo. 

Teir rannyezh a zo:
* hini kumun **Roomelse** (almg.: *Ramsloh*)
* hini kumun **Schäddel** (almg.: *Scharrel*)
* hini kumun **Strukelje** (almg.: *Strücklingen*)

Yezher diwezhañ ar bedervet rannyezh, hini enez Wangerooge, a varvas e 1953.

## Levrlennadur

* Kramer, Pyt: *[http://mitglied.lycos.de/Seelter2/seelgra3.htm Kute Seelter Sproakleere : yezhadur ar saterfrizeg]*. Rhauderfehn : Ostendorp, 1982. ISBN 3-921516-35-8 
* *Frise septentrionale et Saterland – le frison entre mer et marais*, Bureau européen pour les langues moins répandues, Brusel, 1996
* Saterfrisian wikipedia
Pterodactylus

|-----

***Pterodactylus*** (eus ar gerioù henc'hresianek πτερόn, "askell", ha δάκτυλος, "biz") a zo ur genad eus urzhiad ar pterosaored, reptiled nij eus ar Juraseg. Digored fosilennoù spesadoù ar genad a vuzuilh war-dro 70 cm, met ar braz anezho a oa krennarded, al loened deuet d'o ment a c'hallje tapout kaout 1.50 m a zigored marteze. Bevañ a raent e-tro 150 milion a vloavezhioù 'zo.
Ghetto

Ar **ghetto** eo a vez graet eus karter ar Yuzevien a veze ret dezho chom ennañ peurvuiañ. Dont a ra an anv eus karter yuzev kêr Venezia en Italia. 
Abaoe fin an XX-vet kantved e vez graet an anv-se eus ne ve vern pe garter a vez stank ennañ tud eus un orin resis bennak, ur bihan-niver peurvuiañ, o vevañ er baourentez pe berr ar bevañs ganto. 

## Eus ar [[Krennamzer|Grennamzer]] betek an [[Dispac'h gall]]
E Pariz, er  e oa peder yuzeviezh, bevennet mat. E Spagn da gentañ e oa brientoù stag ouzh ar juderias. Goude-se ez ejont war baouraat, hag e voent dindan evezh an Inquisicion.
E dibenn ar Grennamzer e voe argaset Yuzevien e-leizh war-du reter Europa. 
En Avignon e voe savet karterioù evit *Yuzevien ar pab*. E Venezia, e voe ret dezho, adalek 1516, chom er *Ghetto*.

Gant an Dispac'h gall, war-lerc'h dekred ar Yuzevien e voe kemmoù bras e ghettoioù Europa.

Dont a ra ar ger "ghetto" eus distagadur ar ger italianek "getto" e rannyezh Venezia. 
Graet e veze an anv-se eus "an ti ma veze teuzet bombezerezioù Venezia", hag oberiant e oa an teuzerezh-se er . 
Ul lec'h serr e oa, gant ur pont hag un nor. Tremen a raed dre un dachenn gant dismantroù fornioù. Dindan tri deiz e voe aloubet an dachenn hag an tiez gant ar Yuzevien, aozet gante an tier evit chom enne. Neuze e voe serret an nor warne. 
Al lec'h-se eo a voe graet ghetto anezhañ. 
War-lerc'h ar Ghetto kentañ-se hag ar "Ghetto Nuovo" (ma erruas ar Yuzevien e 1516) e teuas ar Ghetto "Vecchio" hag ar Ghetto "Nuovissimo". Emañ ar ghettoioù -se e kêr Venezia.

## En amzer an [[enepyuzevegezh]] hitlerian

E-pad an Eil Brezel-Bed e voe serret Yuzevien Polonia gant an Nazied e karterioù a-gostez, hag an arme en-dro dezho, ouzh o eveshaat. N'hallent ket mont er-maez, evel en ur c'harc'har e oant. Goude se e voent tapet da gas da gampoù-diouennañ. 
Neuze eo e renas an dienez ruz e-kreiz annezidi ghetto Varsovia, ennnañ tremen 500 000 a dud. 
Dre ma n'halle ketan dud mont betek kêr da labourat e varve an dud gant an naon. Dre m'o doa komprenet ne oa chañs ebet da en em dennañ a-dre krabanoù an nazied, ne chomas ket tud ar ghetto da c'hortozas ken e teuje an nazied dezho, dilezet ma oant gant ar bed-holl. 
En em sevel a rejont gant armoù evit klask tec'hel. Chomet eo an emsavadeg-se (eus Ebrel 1943 da Vae 1943 evel ur bajenn istor eus ar re grisañ en hec'h amzer.

## Pa oa aloubet [[Sina]] gant [[Japan]]

E-pad an Eil Brezel-Bed e voe ur ghetto yuzev e Shanghai.

## Liammoù diavaez

* Jewish Refugee Memorial Hall of Shanghai
An Treoù-Leon

:*Gwelout ar pennad [[Treoù]].*

	
**An Treoù-Leon** — pe **an Treoù** ent-berr er vro — a zo ur gumun eus Bro-Leon, e departamant Penn-ar-Bed, e gwalarn Breizh.
## Douaroniezh
## Istor
### [[Dispac'h Gall]]
* Dekred eus ar 26 a viz Du 1790 war al le ret: e penn-kentañ 1791 e voe nac'het al le ouzh ar Roue, ar vro hag al lezennoù gant ar person, Ollivier e anv, ha Sibiril, kure.
### 
#### [[Brezel-bed kentañ]]
* Mervel a reas 46 gwaz ag ar gumun, da lâret eo 4,24% ag he foblañs e 1911, abalamour d'ar brezel.
#### [[Eil brezel-bed]]
* Mervel a reas nav den ag ar gumun abalamour d'ar brezel.
## Monumantoù ha traoù heverk
* Iliz katolik ''Santez Bizer''.

Cimetière militaire franco-allemand Maissin 2011 b.jpg|Bered soudardel Gall-Alaman Maissin gant plakenn koun Jos-Pêr ar Braz hag ur c'halvar eus ar  degaset adal An Treoù-Leon]].

* Kroaz an ti ruz, ur c'halvar eus ar  a zo bet degaset adal an Treoù-Leon etrezek bered soudardel Gall-Alaman Maissin (Belgia) evit enoriñ ar Vretoned marvet eno e-pad ar C'hentañ Brezel-bed.

009_Le_Tréhou_Monument_aux_morts.JPG
016_Le_Tréhou_Plaque_commémorative_résistants.JPG

* Monumant ar re varv.
* Maen-eñvor pemp ezel ar Rezistañs bet lazhet en un emgann ouzh al lu alaman d'ar 16 a viz Eost 1944.
## Emdroadur ar boblañs abaoe 1962

## Melestradurezh
## Tud
## Gevelliñ
## Liammoù diavaez

*  an Treoù war Geobreizh
*  an Treoù war infobretagne - istor an Treoù

## Notennoù ha daveoù
Iliz Santez Bizer (an Treoù-Leon)

Da **Santez Bizer** eo gouestlet iliz an Treoù. Dispar eo ar porzh bered gant an iliz ha dreist-holl he zour, giz an Azginivelezh warnañ.

Ur bloaziad a zo war an iliz (1555) hag unan all war ar c'hloc’hdi (1649).

Menegomp ivez pezhioù all :

*Ar porched Su savet e 1610,

*Kalvar ar vered (1578),

*Sableroù liesliv er c'hoztezioù-iliz,

*Delwennoù kozh,

*Gwerenn-livet ar Basion ().

Kloc’h bras an tu kleiz a zo skrivet warnañ :

« L'an 1747 j'ay été bénis par Mre Jean Daniel, Recteur du Tréhou et j'ay eu pour parain Ierome Francois de Gouzabats, seigneur de Kropars (Keropars) et pour maraine Dame Catherine le Forestier, Dame du Penhoat. est monts nommée IEROME FRANCOIS. Guillaume Sanquer bienfaiteur. »
Alfonso Daniel Rodríguez Castelao

**Alfonso Daniel Manuel Rodríguez Castelao**, a zo ganet e Rianxo, e proviñs A Coruña d'an 30 a viz Genver 1886, ha marvet e Buenos Aires, d'ar 7 a viz Genver 1950), a oa ur politikour ha prederour politikel eus Galiza, ur skrivagner hag un tresour, ha gwelet eo evel tad ar vroadelouriezh en e vro. Bez ez eo unan eus an dud a zo lakaet da arouez Galiza.

## Oberennoù
# *[[Cego da romería]]* (1913)
# *[[Un ollo de vidro]]*. *[[Memorias dun esquelete]]* (1922)
# *[[As cruces de pedra na Galiza]]* 
# *[[Cousas]]* (1926, 1929)
# *[[Cincoenta homes por dez reás]]* (1930)
# *[[Os dous de sempre]]* (1934)
# *[[Retrincos]]* (1934)
# *[[Galicia Mártir]]* (1937)
# *[[Atila en Galicia]]* (1937)
# *[[Milicianos]]* (1938)
# *[[Sempre en Galiza]]* (1944)
# *[[Os vellos non deben de namorarse]]* (c'hoariet e 1941, embannet e 1953)

## Liammoù diavaez
*Castelao y Casares Quiroga 
*Museo Castelao (e galizeg)
*Castelao na rede (Castelao en la red) (e galizeg)
*Colección de Arte Caixanova (e galizeg)
Roc'h Tredudon

**Roc'h Tredudon** eo pevare beg uhelañ Breizh. E Menez Are emañ. Emañ al lec'h uhelañ e kumun ar Fouilhez met an darn vrasañ eus ar reier a zo e Plouneour-Menez. Hervez an enklask diwezhañ e tap 383,29 m.
Roet eo bet anv *Roc'h Tredudon* d'ar stign skinwel ha skingomz a zo staliet eno.

## Liamm diavaez
 Menezioù Breizh war Geobreizh
Menez Kador

**Menez Kador** pe c'hoazh **Tuchenn Gador** pe c'hoazh **Torgenn Gador**, pe **Tuchenn ar Mouilc'hi**, eo eil beg uhelañ Breizh. E Menez Are emañ. War hanter emañ etre kumun Boneur e Kernev ha Sizun e Leon. Hervez an enklask diwezhañ e tap 384,91 m.
Graet e vez *Roc'h ar Gudonezed* eus ar c'hleger a zo e penn krec'h ar menez.
War ar c'hartennoù kozh gallek e veze kavet gwechall ar stumm *Signal de Toussaines*, ne oa nemet ar ger *tosenn* pe *tuchenn* treuzkomprenet.

## Liamm diavaez
* Douaroniezh Breizh, Menezioù Breizh
Roc'h Trevezel

**Roc'h Trevezel** eo trede beg uhelañ Breizh. E Menez Are emañ. Emañ war harzoù kumun Kommanna e Leon. Hervez an enklask diwezhañ e tap 384,89 m.
E-pad pell e kreded e oa beg uhelañ Breizh.
Evel menezioù all ar c'horn-bro eo skilt ha kwarzit a ya ouzh e ober. 

## Liamm diavaez
Douaroniezh Breizh, Menezioù Breizh (e brezhoneg)
Angled

An **Angled** a oa ur bobl c’herman gozh, a oa o vevañ e deroù ar milved kentañ war ribl mervent ar Mor Baltel, er pezh zo Schleswig bremañ. 

Al latin *Anglii* eo ar c'hoshañ stumm anavezet eus o anv a gaver e *[[Germania (levr)|Germania]]*, oberenn Tacitus.

## Mont da Enez Vreizh
Er Vvet kantved ez ejont, a-gevret gant pobloù german all, Saksoned ha Juted, da aloubiñ su ha reter Enez Vreizh, dilezet gant armeoù an Impalaeriezh roman. Pobloù orin an enezenn, ar Vrezhoned, a stourmas ouzh an alouberien nevez-se hag anv a reer eus ar stourm-se en istor ar Roue Arzhur. Trec’h e voe ar C’hermaned avat ha gant an Angled e voe trevadennet douaroù a zeuas da vezañ rouantelezhioù Bernikia, Mercia, East Anglia ha Northumbria.
Pennoù ar rouantelezhioù bihan-se a rae brezel an eil d’egile, betek ar bloavezh 600, pa voe kemeret e greñv war ar re all gant Æthelfrith Northumbria. Gant e vab Oswiu (pe "Oswig" pe "Oswy") e voe astennet domani an Angled betek Mor Iwerzhon ha rannet evel-se Brezhoned Kembre diouzh re an Hanternoz (Rheged ha Strat Clut).

Dont a reas "bro an Angled" da vezañ anvet *Anglia* e latin, hag *Engla-lond* en hensaozneg, un anv a zo aet da *England* e saozneg bremañ hag a zo orin anv Bro-Saoz e meur a yezh (*Angleterre* e galleg pe *Inglaterra* e spagnoleg).

## Treiñ da gristenien
Treiñ a reas an Angled ouzh ar relijion gristen da-heul misionoù Aogustin Canterbury, kaset gant ar pab Gregor Iañ.
D’ar mare-se ivez e voe dilezet ganto ar skrivañ gant runoù ha degemeret ganto al lizherenneg latin. Hogen an Angled n’o deus ket lezet war o lerc’h kalz skridoù en o yezh, kalz nebeutoc’h eget ar Saksoned. 

## Unaniezh ar Saksoned hag an Angled
Aotrouniezh Northumbria war an holl vroioù poblet gant Angled a voe fin dezhi e 685. Rouantelezh Mercia e voe neuze ar galloud pennañ e bro an Angled. Renet e oa neuze gant ar roue Offa. E dibenn ar  e teuas ar rouantelezhioù sakson, e kreisteiz an enezenn da vezañ galloudusoc’h-galloudusañ ha lakaet e voe an Angled da sujañ gant ar roue Egbert Wessex, a aloubas, da gentañ Mercia, da eil Anglia ar Reter ha, diwezhatoc’h, Northumbria. Diwar neuze e komzer eus « Saozon » evit hollad an Angled hag ar Saksoned.
Roc'h Ruz

Ar **Roc'h Ruz** eo beg uhelañ Breizh. Emañ e Plouneour-Menez, e Leon, nepell diouzh Roc'h Tredudon, e Menez Are. Hervez an enklask diwezhañ e tap 385,01 m.

## Liamm diavaez
* Douaroniezh Breizh, Menezioù Breizh
*
282

## Darvoudoù

### Europa
* Lazhet eo Probus gant e soudarded e Sirmium goude m'eñ-deus urzhiet dezhañ da skarzhañ ar kanolioù bro-Egipt
* Daimpalaer roman e ya Carus, un iliryan.

### Azia

### Afrika

## Arzoù ha skiantoù

## Ganedigezhioù

## Marvioù

__NOTOC__
Sho (lizherenn)

Ul lizherenn c’hresianek kozh ha na vez ket implijet ken eo **sho** (Ϸ, ϸ).
Implijet e veze al lizherenn-mañ evit ober diouzh ar son LFE [ʃ] kavet er baktreg. 

## Gwelet ivez
* Lizherenneg ar gresianeg
* Treuzlizherennadur gresianek
Lizherenneg etruskek

Al **lizherenneg etruskek** zo ul lizherenneg a zo bet implijet en Henamzer evit skrivañ an etruskeg ; diwar skouer lizherenneg c'hresianek ar C'hornôg e voe diorroet, ha d'he zro he deus levezonet al lizherenneg latink.

## Tablezenn Marsiliana
Tablezenn Marsiliana eo ar skrid kentañ bet kavet oc’h implijout al lizherenneg etruskek (tro-dro da 700 a-raok ar marevezh boutin). Warni e kaver c’hoazh al lizherennoù ''san'' (Ϻ, ϻ) ha ''qoppa'' (Ϙ, ϙ), a zo diamzeriet bremañ, met ne oa ket bet diorroet c’hoazh al lizherenn omega. 

Digemm a chomas al lizherenneg etruskek betek 600 a-raok ar marevezh boutin, ha skrivet e veze ken alies a gleiz da zehou hag a zehou da gleiz.

Adalek ar poent-se avat e krogas da gemmañ o heuliañ kemmoù fonologek an etruskeg. Daou c’hant vloaz war-lerc’h e veze skrivet hogos atav a gleiz da zehou en ur implijout an 20 lizherenn-mañ :
A C E V Z H Θ I L M N P Ś R S T U Φ Ψ F
Krouet e oa bet ul lizherenn nevez,  e-lec’h FH evit aroueziañ ar son [f].

Ne veze mui implijet na B na D, oc’h ober kentoc’h gant P ha T nemetken, hag ober a raed gant G pe C e-lec’h K ha U e lec’h O. 

Silabennek e oa deuet da vezañ e gwirionez al lizherennoù C, K ha Q d’ar mare-se dre ma vezent lennet CE, KA ha QU.

Implijet e oa bet al lizherenneg klasel-se betek an eil kantved a-raok ar marevezh boutin, m'ac'h eas an etruskeg da get.

## Liammoù diavaez
*
Lizherenneg fenikek

Savet e oa bet al **lizherenneg fenikek ** diwar patrom al lizherenneg kentkenaanek tro-dro da 1050 a-raok ar marevezh boutin. Implijet e veze evit skrivañ ar fenikianeg, ur yezh semitek.
 
Un abjad an hini e oa e gwirionez, kentoc’h evit ul lizherenneg rik ha peurliesañ e veze skrivet a zehou da gleiz hag a-wechoù ivez e boustrofedon.
 
Skridoù fenikek zo bet kavet e kêrioù annezet gant Fenikianed gwechall, tro-dro d’ar Mor Kreizdouar, evel Biblos (e Liban hiziv) ha Kartada e Norzhafrika (Tunizia hiziv ).
 
Diwar al lizherenneg fenikek e oa bet diorroet da heul al lizherenneg arabek, al lizherenneg c’hresianek, al lizherenneg latin (dre al lizherenneg etruskek), al lizherenneg kirillek (dre al lizherenneg c’hresianek) hag al lizherenneg hebraek (dre al lizherenneg aramaek). 
 

 
## Gwelet ivez
* Lizherenneg ar gresianeg
* Treuzlizherennadur gresianek
 
## Liammoù diavaez
* Phoenicia.org
* .html ''Ancient Scripts.com''
* ''Omniglot.com''
Dimetrodon

|-----
Dimetrodon a oa o vevañ e penn-kentañ ar Permian, etre 295 ha 272 milion a vloavezhioù kent JK. Kavet eo bet an darn vrasañ eus ar fosiloù e gevred ar Stadoù-Unanet, an darn vrasañ anezho o tont eus stumm douaroniel "ar Red Beds" e Texas hag Oklahoma. Kavet ez eus bet fosiloù all e Kanada ha nevez zo en Alamagn.

Daoust ma vez anavezet fall alies evel un dinosaored er sevenadur poblek, ez eas ar genad da get war-dro 40 milion a vloavezhioù a-raok ma teufe an dinosaored war wel. Daoust d'e stumm ha d'e fiziologiezh eo tostoc'h an Dimetrodon d'ar bronneged eget d'ar stlejviled.
Newareg

Ur yezh sinek-tibetek eus is-skourr ar yezhoù newarek eo an **newareg** (*newari* pe *nepal bhasa*) komzet gant ouzhpenn da 1.000.000 den en holl e traonienn Kathmandu e Nepal dreist-holl (3,73% eus ar boblañs ez-ofisiel e 199) dreist-holl hag ivez en India.

Seizh rannyezh ez eus:
* **Dolkaleg** (*dolkhali*)
* **Pareg** (*pahri* pe *sindhupalchok pahri*)
* **Totaleg** (*totali*)
* **Tchitlangeg** (*citlang*)
* **Katmandoueg** (*kathmandu-pathan-kirtipur*)
* **Baktapoureg** (*baktapur*)
* **Bagloungeg** (*baglung*)

Talvezout a ra rannyezh Kathmandu da yezh lennegel implijet dre skrid.

Ouzhpenn-se e kaver diforc'hioù etre ar gerioù implijet gant ar Voudisted hag an Hindoued ha dileusket e vez ar yezh muioc'h gant an eil re evit gant ar re all.

Skrivet e vez an newareg gant ar skritur devanagari ha goût a oar lenn ar yezh-mañ tro-dro da 60% eus ar boblañs.

## Liammoù diavaez
* ''Ethnologue''
* Geriadur newareg-saozneg

## Gwelet ivez
* Yezhoù mahakirantiek
* Yezhoù himalayek
Velosiraptor

|-----

Ar ***Velociraptored*** ("Preizher fonnus" e latin), ur genad Dromaeosauridae, a oa dinosaored a oa o vevañ war-dro 75 da 71 milion vloaz zo e-pad diwezh ar C'hretase. Anavezout a reer daou spesad, daoust ma"z eus bet kaoz eus spesadoù all en amzer dremenet. *V. mongoliensis* eo ar spesad skouer. Dizoloet e oa karrekaennoù eus ar spesad-se e Mongolia. Un eil spesad, *V. osmolskae*, a oa badezet e 2008 diwar tammoù klopennoù kavet e Mongolia diabarzh, e Sina.

Bihanoc'h evit *Dromaeosauridae* all evel *[[Deinonychus]]* hag *[[Achillobator]]*, *Velociraptor* en doa koulskoude kalz eus perzhioù o c'horfadurezh. Ur c'higdebrer daoudroadek e oa. Pluñvek e oa gant ul lost hir ha reut, ha skilfoù e stumm filzier war pep pav a-dreñv, hag a veze implijet da lazhañ e breizhoù war a soñjer. Gallout a reer lakaat kemm etre ar *Velociraptored* hag an *Dromaeosauridae* all dre o c'hlopenn hir hag izel, gant ur muzell troet etrezek an nec'h.

*Velociraptor* (anvet ivez 'raptor') zo unan eus ar genadoù dinosaored brudetañ abalamour d'ar perzh bras a c'hoari e-barzh ar film *[[Jurassic Park]]*. Er film-se avat e oa diwir lod eus perzhioù e gorfadurezh, da skouer e oa kalz brasoc'h e vent evit na oa e gwirionez ha ne oa ket pluñvek. Anavezet eo mat ivez gant ar baleontologourien, abalamour ma'z eus bet deskrivet en tu all d'un dousennad relegenn garrekaet, ar muiañ eus holl an *Dromaeosauridae*. Ur garrekaenn vrudet zoken en deus miret ur *Velociraptor* krog-ha-krog gant ur *[[Protoceratops]]*.

### Diskrivadur
1 metr uhelder hag 1,8 metr ledander e oa ar Velosiraptor. Debriñ a rae dinosaored bihan ha bronneged. Adkavet eo bet e eskern e Mongolia e 1924. Gwechall e oa strujus an hin du-hont ha bevañ a rae ar Velosiraptor er c'hoadeier, e-lec'h ma oa a-walc'h da zebriñ evitañ. Fonnus e rede ha war a seblant e oa speredek kenañ, ar pezh a zo bet ur gavadenn evit ar skiantourien ar bloavezhioù 1920 hag a grede e diotach an dinosaored.

Daoudroadek e oa ar Velosiraptor, hag implijout a rae e lost e-giz un doare da gempouezañ e gorf pa dage an dinosaored all gant ar skilfoù a oa ouzh e dreid.

## Notennoù