open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ki-dour Kanada

**Ki-dour Kanada** (*Lontra canadensis*) a zo un ezel eus kerentad ar mustelideged hag a vev e stêrioù ha war aodoù norzh Amerika, eus Alaska betek Pleg-mor Mec'hiko. Abaoe donedigezh Europiz eo aet e boblañs war zigresk.

## Doareoù pennañ
Ki-dour Kanada en deus ur c'horf hir gant pavioù berr palvezek hag ul lost hir. Muzuliañ a ra etre 30 ha 50 cm ha pouezañ a ra etre 5 ha 13,6 kg. Ur penn ront ha bihan en deus ha mourroù hir. Brasoc'h eo ar pared eget ar parezed. Gell-du eo e vlevenn gant ur gouzoug gris-arc'hant.

Neuñverien mat eo ar c'hon-dour met gallout a reont diblasañ buan a-walc'h war an douar ivez. O divfron a c'hellont serriñ, ar pezh, gant stankder o blevenn, a skoazell anezho da hemolc'hiñ dindan an dour. Kon-dour Kanada a vev etre 10 ha 15 vloaz en natur met tizhout 25 bloaz a c'hellont er gwarezvaoù.

## Annez
War an douar emañ douarenn ki-dour Kanada met en dour e vez o hemolc'hiñ. E-barzh meur a annez dourel e vez o chom: lennoù, stêrioù, geunioù pe zoken, e kornioù-bro 'zo, er mor. Alies e kaver anezhañ asambles gant an avanked a grou un endro a glot gant e ezhommoù.

## Emzalc'h

En em vagañ a ra diwar pesked dreist-holl met ne ra ket fae war raned, kresteneged pe bronneged bihan. A-wechoù e chase evned-dour evel an houidi, ar gwazi pe ar c'herc'heized. Oberiantoc'h e vez diouzh an noz pe da vare tarzh an deiz met gallout a ra mont er-maez e-pad an deiz ivez.

Gant musk ha troazh e verk e diriad. Implijout a ra alies douarennoù kleuzet gant anevaled arall ha gallout a ra lazhañ avanked a-benn laerezh o zoull. E fin ar goañv pe e deroù an nevezamzer e ouenn kon-dour Kanada. O re vihan a zoug ar parezed e-pad daou viz. Etre 1 ha 6 menn o deus. Kaset e vez ar pared diwar-dro gant ar parezed pa vez yaouank-flamm ar c'helin. Un nebeud amzer goude e c'hello distreiñ ar pared ha reiñ skoazell da zesevel ar re vihan. 

## Gwarezva

Hemolc'het e veze ki-dour Kanada evit e greoñ hag en abeg eus an dra-se eo aet da get e kornioù 'zo eus e diriad. Aotreet eo an hemolc'h c'hoazh e kornioù-bro ma'z eo fonnus. Enbarzhiet eo bet ivez e rannvroioù lec'h ma oa aet da get, evel pleg-mor Hudson.

## Liammoù diavaez

* Animaldiversity.edu
* NATURE: Yellowstone Otters
* Otternet.com
* INHS
Kopernisian

Ar marevezh diwezhañ eus istor douarel al Loar eo ar c'hopernisian. Mont a ra eus 1 000 milion a vloavezhioù 'zo betek hiziv. Krediñ a reer e oa paouezet an obererezh douarouriel e deroù ar c'hopernisian ha stokadoù kometennoù hepken a gemme douaroniezh al Loar. E-pad ar marevezh-se e voe furmet ar c'hraterioù roudennet evel krater Copernicus a verk e furmidigezh deroù ar marevezh.

Gant ejecta distaolet gant ur stokad e voe stummet ar roudennoù a gelc'h kraterioù yaouank al Loar. Gant tout ar c'hraterioù e oa roudennoù evel-se e deroù o istor met diverket e vezont goustadik gant stokadou arall ha mikro-meteoritennoù. War-dro Tycho emañ ar sistem roudennoù pennañ.

Ouzh an neoprotrozoeg hag ar fanerozoeg e klot ar c'hopernisian.
Kambrian abred

Ar c'hambrian abred eo marevezh kentañ ar c'hambrian. Etre 542 milion a vloavezhioù'zo ha 513 milion a vloavezhioù 'zo en em astenn. Ur maread a gemmoù bras e voe. En em derriñ a reas an dreistkevandir Pannotia hag aloubiñ a reas ar mor an izeldirioù en ur grouiñ un uhelgompezenn gevandirel vras lec'h ma c'helle ar vuhez kreskiñ.
Porched:Egiptopedia

__NOTOC__


**Egiptopedia** zo ur  kenurzhiañ ha kendoniañ an holl bennadoù savet diwar-benn an egiptouriezh.


i-A26 anx-w-A1-A1-A1 T8-w tA s-wA-t:y-N31-D54

s-n Hr N14-G1-O1 p:n G35-N29-D54:Z2
*i ânkhou tepiou ta souaty sen her sba pen akou*




Ar pennadoù
Vidkun Quisling

**Vidkun Abraham Lauritz Jonssøn Quisling** a oa ur milour ha politikour norvegiat bet ganet d'an 18 a viz Gouere 1887 e Fryrerdal er rannvro Telemark ha marvet d'ar 24 a viz Here 1945 en Oslo.

Goude bezañ bet darbarer en arme e Petrograd (1918-1919) ha Moskov (1927-1929) e tiskouezas bezañ a-du gant ar renad soviedel kent pellaat dioutañ e 1933 ha diazezañ ar Vodadeg Vroadel (*Nasjonal Samling*) a savas a-du gant an nazied.

E miz C'hwevrer 1942, pa oa dalc'het Norvegia gant ar soudarded alaman, e voe anvet e penn ar gouarnamant, ha goude an Dieubidigezh e voe kondaonet d'ar marv ha fuzuilhet.

A-c'houde an darvoudoù-se ez eo deuet e anv da vezañ kevatal d'ar ger "kenlabourer" (gant an enebour) e norvegeg.
Ogam (kelaouenn)

**Ogam**, pe ***Ogam Celticum***, a oa ur gelaouenn istorel drimiziek, e galleg dreist-holl met gant stagadennoù brezhonek a-wechoù, embannet etre 1948 ha 1986. 

Krouet e oa bet e Roazhon gant Pêr ar Rouz hag e verc'h Françoise Le Roux ha Kerverzhioù. Kaoz a oa eus yezh hag henistor. Christian-Joseph Guyonvarc'h a skrive pennadoù-studi diwar-benn ar Gelted kozh. En niverenn diwezhañ e 1986 e oa ur pennad gant Georges Dumézil.

*Celticum* a oa ur stagadenn ma veze embannet aktaoù kollokoù aozet gant embannerien Ogam Christian-Joseph Guyonvarc'h ha Françoise Le Roux er bloavezhioù 1960, ha goude-se levrioù, evel *Textes mythologiques irlandais * (1980).
Sloveneg

Ar **sloveneg** (*slovenščina*) a zo ur yezh indezeuropek eus is-skourr yezhoù slavek ar c'hreisteiz.

Yezh ofisiel Slovenia dizalc'h eo abaoe 1991. 

## Gwelet ivez
* Sloveneg Prekmurje
* Sloveneg Karintia
* Sloveneg Resia
Josef Kling

**Josef Kling** a zo bet ganet d'an 19 a viz Meurzh 1811 e Mainz (Alamagn) ha marvet d'ar 1 a viz Kerzu 1876 e Londrez (Breizh-Veur).

Mestrc'hoarier ha saver kudennoù echedoù alaman.

Soner ag iliz ha kelennour sonerezh a-vicher. E 1834 ez eas d'ober e annez e Pariz (Bro-C'hall). Eno e c'hounezas e vuhez en ur c'hoari echedoù er *[[Café de la Régence]]*. E 1837 e tilojas da Londrez (Breizh-Veur).

## Ur studiadenn
**Josef Kling**, *Chess Weekly, 1849*

An tu gwenn a zo da c'hoari -
Trec'h int.

Diskoulm :

#**Ta4 Dxa4** *Kentañ mod*
#**Th3+ Re4** 
#**Th4 1-0**

Pe :
#**Ta4 Dc8** *a-enep d'ar mat e h3* 
#**Th3+ Dxh3**
#**Ta3 1-0**

## Oberennoù skrivet
*''The Chess Euclid. A Collection of two hundred Chess Problems and End-Games'' (Londrez 1849) ;
*Kling / Horwitz: ''Chess studies; or endings of games'' (Londrez 1851) ;
* Bernhard Horwitz ha Josef Kling, *Chess Studies and Endgames*, Embannadurioù Olms, 1986 (e saozneg) ;
* A gevred gant Bernhard Horwitz, ar gazetenn *The Chess Player*, adalek 1851 betek 1853.

## Liammoù diavaez

* E c'hoari e Chessgames
* Kompositionen von Josef Kling auf dem PDB-Server
Mainz

**Mainz** (*Moguntiacum* pe *Mogontiacum* e latin, *Mayence* e galleg ha gwechall e saozneg, *Magonza* en italianeg, *Moguncja* e poloneg, *Maguncia* e spagnoleg) eo kêr-benn ha brasañ kêr stad Rheinland-Pfalz en Alamagn, war lez kleiz ar Roen, dirak kember ar stêr Main. Ur gêr roman kozh e oa, brudet e oa he skol-veur adalek ar Grennamzer, hag un arc'heskobiezh e oa ivez. Dilenner an Impalaeriezh santel roman german e oa an arc'heskob. 223.318 a dud a oa o chom e kêr e dibenn 2023.

## Istor
*Mogontiacum*, krenv-lec'h roman war ar stêr Roen, ha kêr-benn Germania Superior.

## Kêrioù gevellet

## Liammoù diavaez
Harpalyke (loarenn)

Harpalyke (eus ar gresianeg αρπαλικη) pe **Yaou XXII** a zo ul loarenn gilgradek direizh Yaou. Gant ur strollad a steredonourien eus Skol Veur Hawaï e voe dizoloet e 2000. Hi a berc'henn da strollad Ananke, ur strollad a loarennoù a gelc'htro etre 19.3 milion km ha 22.7 milion km gant ur stouadur a 150°. Tost eo,war a seblant, dre e genaozadur, ouzh ar planedennigoù a zoare C.

Betek 2005 e oa anvet **S/2000 J 5**. Tennañ a ra hec'h anv eus Harpalike, unan eus merc'hed Klymenos, a oa dimezet gantañ, hag unan serc'hed Zeus.
Aegidius

Ur jeneral roman a zifennas Galia betek e varv e 464 e oa **Aegidius**. N'eo ket anavezet bloaz e c'hanidigezh.

Dindan Avitus e servijas da gentañ, kent bezañ anvet *[[magister militum]] per Galliam* (gouarnour milourel e Galia). Gant an impalaer Majorian e voe karget da adsevel an urzh e Galia : nac'het o doa an uhelidi anavezout an impalaer nevez, ha digoret o doa Lugdunum d'ar Vurgonded. Gant harperien frank (a oa Childerig Iañ o roue dija marteze) e aloubas Lugdunum adarre. 

Kann en deus bet ouzh ar Wizigoted e-kichen Arle hag o rediañ a reas da ober emglev gant an Impalaeriezh Roman en-dro.

E 461 e voe lakaet Majorian d'ar marv gant Rikimer, ha Libius Severus a voe lakaet da impalaer en e lec'h. Nac'hañ a reas Aegidius e anavezout ha da zidalc'h en em lakaas e norzh Galia. D'an hevelep amzer e adaloubas ar Vurgonded Ludgunum hag e droc'hañ deus ar peurrest eus an impalaeriezh a rejont.

Aet d'un doare tiern a vrezel e kendalc'has Aegidius da vellañ ouzh ar Wizigoted a faezhas e 463 hag, moarvat, ouzh ar Saksoned hag a zalc'hent Añje. Da virout un ennezad etre al Liger hag ar Som e teuas-eñ a-benn, moarvat gant skoazell ar c'hont Paol war al Liger hag ur penn-brezel brezhon bennak hag a zalc'he Bleaz.

E vab Syagrius a renas war e lerc'h betek ma voe faezhet gant Hlodwig e 486
Hañv

An **hañv** a zo unan eus ar peder rannvloaz en takadoù kerreizh, an hini tommañ d'an aliesañ.

## [[Deiziad]]
N'haller ket lavaret pegoulz e krog an hañv ha ne vez ket gwelet petra eo an hañv e pep lec'h pa n'eo ket ar memes rannvloazioù a zo en hantervoul norzh hag en hantervoul su.

Er steredoniezh e vez termenet deiz kentañ an hañv evel hini ar goursav-heol, da lavaret eo war-dro an 21 a viz Mezheven en hantervoul norzh ha war-dro an 21 a viz Kerzu en hantervoul su.
E-keñver an oablouriezh e kez termenet an hañv gant mizioù Mezheven, Gouere hag Eost (Norzh) ha Kerzu, Genver, C'hwevrer (Su) en o fezh. Tostoc'h ouzh ar fedoù eo an termenadur-mañ.

Koulskoude e vez kavet meur a zeiziad boas evit penn an hañv e bro pe vro. En Iwerzhon e vez lidet an hañv d'ar 1 a viz Mae, met e broioù all eo bet dibabet ar 1 a viz Mezheven pe an 21 a viz Mezheven. E steredoniezh Sina eo ar 6 a viz Mae, pe seik, a zo deiziad kentañ an hañv.

E su ha gevred Azia e vez termenet an hañv evel ar maread etre Meurzh ha Mezheven pa vez diwezh ar rannvloaz tomm ha donedigezh ar monson.

## Abeg ar wrez
Pa vez an hañv en un hantervoul eo troet homañ war-du an Heol p'eo kosteziet ken e chom pelloc'h dindan e vannoù ha dre-se eo hiroc'h an deizioù ha tommoc'h an temperadur.

## Gerioù kar
* An dibenn-hañv a vez lavaret ivez eus an diskaramzer.

## Liammoù diavaez
Tchotki

Un **tchotki** (ruseg: чё́тки, anvet ivez κομποσκίνι *komboskini* e gresianeg ha *mătănii* e roumaneg) a zo anezhañ un doare chapeled graet gant ur c'helc'hig danvez, peurliesañ gloan, warnañ meur a skoulm. Implijet e vez evit pediñ gant kristenion/ezed zo, dreist-holl re Ilizoù Katolik Lidoù ar Reter ha re Ilizoù Reizhkredennel (pe Ortodoksel) ar Reter.

Peurliesañ e vez kavet 100 skoulm war bep tchotki, met a-wechoù e vez kavet 50 pe 33 skoulm ivez. E penn ar c'helc'hig e vez kavet ur groaz ha bouloù etre pep renkad skoulmoù. Un doupenn a vez staget ivez ouzh ar re hirañ evit sec'hiñ an daeroù bet skuilhet oc'h ober koun eus ar pec'hedoù.

Kontet e vez gant an tchotki an niver a wechoù ma vez lâret Pedenn Jezuz: "Aotrou Jezuz Krist, mab Doue, bez madelezhus ouzhin, (ur) pec'hour". 

A-hervez e oa bet ijinet an tchotki gant Sant Pac'homius en IV<sup>vet</sup> Kantved evit sikour ar venec'h na ouient ket lenn da gas da benn o fedennoù en un doare reizh.

## Gwelet ivez
*Chapeled
*Lestovka
Lestovka

Un doare tchotki pe chapeled ispisial eo al **lestovka** (ruseg: лестовка, diwar ar slaveg: *lestivitsa* "skeul") pe **vervitsa** (diwar ar slaveg *verv* "kordenn") graet gant lêr pe hiziv gant vinil. Kavet e vez 109 "fazenn" war pep lestovka.

Implijet e vez gant rusiz hag a heuilh hengredennoù.

## Gwelet ivez
*Chapeled
*Tchotki
George Patton

**George Smith Patton, Jr.**, bet ganet d'an 11 a viz Du 1885 e San Gabriel, Kalifornia (Stadoù-Unanet Amerika) ha marvet d'an 21 a viz Kerzu 1945 e Heidelberg (Alamagn) a oa ur jeneral eus arme ar Stadoù-Unanet.

Kemer a reas perzh er Brezel-bed Kentañ, ha broudañ a reas e vro da vekanikaat e nerzhioù armet. Brud a dapas en Eil Brezel-bed p'en em gavas e penn an nerzhioù stadunanat da vare an oberiadur Torch e Norzhafrika (1942), ha war-lerc'h e penn an 3 Arme stadunanat, a gemeras perzh en emgannoù war talbenn Kornôg Europa. Dindan e veli e voe dieubet Breizh e 1944. E dibenn ar brezel e voe anvet da c'houarnour Bavaria, ha mervel a reas goude ur gwallzarvoud war an hent c'hoarvezet d'an 9 a viz Kerzu 1945.
## Mennozhioù
### Soñjoù a-enep ar Rusianed
Patton a oa bammet gant Rusia evel bro hag unvez politikel, met war ar Rusianed evel pobl e embanne :

An diaester evit kompren ar Rusianed eo ne gemeromp ket e kont ar fed n'int ket europat, met aziat, ha neuze e soñjomp en ur mod siek. N'eus ket tu deomp kompren mat ur Rusian kement hag ur Sinad pe ur Japanad, ha gant ar pezh am eus gellet gwelet anezho, n'em eus ket ur c'hoant dibar da gompren anezho, nemet evit kadarnat eus pegement a blom pe houarn a vez ezhomm evit lazhañ anezho. Ouzhpenn d'e dresoù asiatek, ar Rusian ne ra ket foutre kaer eus buhez un den hag an holl anezho zo mibien-c'hast, barbared, ha lonkerien daonet.

## Enorioù
#### Enorioù stadunanat

#### Medalennoù servij

### Enorioù estren

### Deiziad araokadur ar renkoù

## Notennoù ha daveennoù
Juzu

**Juzu** (diwar ar sinaeg: 数珠 *shu zhu*）eo an anv e vez roet d'ar chapeledoù implijet gant ar voudisted e Japan. 

E Sina e vez graet oute *fo zhu* 佛珠 ("boulennoù Bouddha") pe *nian zhu* 念珠 ("boulennoù evit pediñ").

Berroc'h e vezont peurliesañ evit ar malaoù implijet gant ar voudisted e Tibet pe c'hoazh gant an Hindoued en India (gante 108 boullenn).

## Gwleet ivez

* Japa mala
* Chapeled
* Badi
Badi

**Badi** (burmeg: ပုတီး *ba-da*）eo an anv e vez roet d'ar malaoù (pe *[[chapeled]]*) implijet gant ar voudisted Theravada e Myanmar. 

Peurliesañ e vezont graet gant koad gantañ ur c'hwezh vat ha gant tammoù sifelenn liesliv e penn ar voullennoù.

## Gwelet ivez
* Japa mala
* Chapeled
* Juzu
Praxidike (loarenn)

Praxidike (eus ar gresianeg Πραξιδίκη) pe **Yaou XXVII** a zo ul loarenn gilgradek direizh a dro en-dro da Yaou. Gant ur strollad steredoniourien eus Skol-Veur Hawaï e voe dizoloet e 2000. Emañ e-barzh strollad Ananke, ur strollad loarennoù a gelc'htro etre 19.3 milion km ha 22.7 milion km gant ur stouadur a 150°. Tost eo, war a seblant, dre e genaozadur, ouzh ar planedennoùigoù a zoare C.

Betek 2005 e oa anvet **S/2000 J 7**. Dont a ra hec'h anv eus Praksidike, doueez ar c'hastiz hag unan eus serc'hed Zeus.
Nevezamzer

An **nevezamzer** zo unan eus ar peder rannvloaz en hinbarzh kerreizh, ar maread ma'z a an hinad eus ar goañv d'an hañv. E-keñver ar steredoniezh e krog an nevezamzer e broioù ar C'hornôg da gedez an nevezamzer (war-dro an 20vet a viz Meurzh e Hanterzouar an Norzh hag an 23vet a viz Gwengolo e Hanterzouar ar Su) hag e vez echuet da vare ar goursav-heol (war-dro an 21vet a viz Mezheven e Hanterzouar an Norzh hag an 21vet a viz Kerzu e Hanterzouar ar Su). 
Ne vez ket kavet ar boazioù-se e pep lec'h, rak gant ar Gelted kozh ha c'hoazh hiziv an deiz en Iwerzhon e vez kontet C'hwevrer, Meurzh hag Ebrel en Nevezamzer, pa vez gwelet deiz ar gedez evel kreiz an Nevezamzer gant ar steredoniourien mod-kozh e Sina. 
E-keñver an oablouriezh e vez kontet Meurzh, Ebrel ha Mae en o fezh evel an nevezamzer e hanterzouar an Norzh ha Gwengolo, Here ha Du e Hanterzouar ar Su. 

## Efedoù an nevezamzer

E-pad an nevezamzer e krog an hanterzouar da vezañ troet ouzh an Heol dre m'eo tizhet gant ar bannoù-heol muioc'h-muiañ. Pa gresk an deizioù pelloc'h eget 12 eur e kresk ivez ar wrez tamm-ha-tamm.
Diouzh hirded vrasañ an deizioù ha kresk ar wrez e teu ar plant da greskiñ. Kalz a zour a zeu warno pe dre deuziadur an erc'h e menezioù uhel pe dre ar glaveier puilh a weler d'ar c'houlz-se.
An darn-vuiañ eus ar bleuniadur a zeu en nevezamzer hag e c'hell kregiñ dindan an erc'h pa vez anezhañ. Bleuniañ a ra ar plant lerc'h-oc'h-lerc'h betek deroù an hañv.

## Pennadoù kar
* primavera
* La Primavera

## Gwelit ivez
* goursav-heol
Japa mala

Un doare chapeled eo ar **japa mala** (diwar ar sañskriteg: जप *japa* "lâret chuchumuchu" ha माला *mālā* "tro-c'hoûg" pe "garlantezenn") pe **mala** gantañ 108 boulenn. E penn ar mala e vez kavet ar 109vet boulenn anvet ar voulenn *soumerou*, *stoupa* pe gourou.

Graet e vez ar re implijet gant an Hindoued vichnourion/ezed gant toulsi dre vras keit ha ma vez graet ar re implijet gant ar shivourion/ezed gant roudrakcha. E Tibet e vezont graet a-wechoù gant eskern loened pe c'hoazh tud, en o zouez ar re boezusañ graet gant eskern lamaed. Implijet e vez meur a zanvez ivez, en o zouez mein dambrizius ha santal.

Implijet e vez gant ar voudisted hag ivez gant an hindoued en India hag en Tibet evit kontañ pet gwech e vez lâret ur mantra gante, da lâret eo ur frazennig verr lâret hag adlâret dibaouez.

Dalc'het e vez ar mala en dorn dehoù etre ar biz-meud hag ar biz-yod gant ar mala a-istribilh ouzh ar biz-kreiz. Pa implijer ur mala e kroger da gontañ gant ar voulenn a-zehoù d'ar voulenn gourou ha pa vez kontet ar 108vet e vez eilpennet ar mala kentoc'h evit treuziñ ar 109vet boulenn. Neuze e vez kroget en-dro o vont d'an tu kontrol. 

E Tibet, pa reer ouzhpenn ur wezh un dro gant ar mala e konter an troioù-se gant greunioù riz. En India e vez implijet kordennoùigoù bihan staget ouzh ar mala, pep a 10 boulenn all warne evit kontañ pep tro.

Kredet e vez e vez karget ar mala gant nerzh ur mantra pa vez lâret hag adlâret gant unan meur a wech ha neuze e vez implijet pep mala evit lâret ur mantra resis nemetken.

## Gwelet ivez
* Chapeled
* Juzu
* Badi
* Komboloi

## Liammoù diavaez
* Penaos e vez implijet ar mala gant ar voudisted
* Penaos implijout ar mala hervez ar Hare Krishna
* Japa Yoga
Elba

**Elba** eo enez vrasañ enezeg Toskana, etre Korsika ha Toskana, dindan 224 km². 147 km a aodoù he deus, anezho 29 km a hirder ha 18,5 km a ledander. Lec'hiet eo un 10 kilometr er-maez da zouar-bras Italia, etre mor Tirrenia ha Mor Liguria.

## Istor

*E 1814, goude Emgann Pariz, e voe harluet Napoleone Buonaparte en Enez Elba.

## Liammoù diavaez
* Enez Elba Google Maps
*    ''Elba World''
Lari (Jorjia)

Moneiz broadel Jorjia eo al **lari** (jorjieg: ლარი ; ISO 4217:GEL). Disrannet eo e 100 tetri.

## Kupon Lari
Erlec'hiañ a reas Jorjia *kupon lari* ouzh ar roubl rusat gant ur feur-eskemm eus ur c'hupon evit pep roubl. Bilhed ebet en doa ar moneiz nevez ha n'en-doa ket disrannadurioù. Gant gourmonc’hwezh e c'houzañvas buan-tre.

## Lari
D'an 2 a viz Here 1995 e erlec'hias gouarnamant Eduard Shevardnadze al lari ouzh ar c'hupon gant ur feur-eskemm ag unan milion a guponoù evit ul lari. Stabil eo chomet adalek-se.

E anv e tenn al lari eus ur ger kozh jorjiek a dalvez "teñvor", tra ma oa *tetri* anv ur moneiz kozh eus an  kantved. Bez ez eus bilhedoù a 1, 2, 5, 10, 20, 50 ha 100 ha pezhioù a 1, 2, 5, 10, 20 ha 50 tetri.

## Bilhedoù
* 1 lari - An arzour jorjiat Niko Pirosmani
* 2 lari - Ar sonaozour jorjiat Zakaria Paliashvili
* 5 lari - An istorour Ivane Javakhishvili
* 10 lari - Ar barzh Akaki Tsereteli
* 20 lari - An den-stad ha strivagner, "Tad ar bobl jorjiat" Ilia Chavchavadze
* 50 lari - Ar rouanez Tamar
* 100 lari - Ar barzh Shota Rustaveli
* 200 lari (pas implijet c'hoazh) - Soudard jorjiat (1921-24) Kakutsa Cholokashvili
* 500 lari (implijet gant ar bankoù hepken) - Roue David ar Saver.

## Feur eskemm
D'an 16 a viz Gwengolo 2006 e oa feur-eskemm al lari

1 EUR = 2.19860 GEL
1 USD = 1.73830 GEL
1 GBP = 3.26383 GEL
1 TRY = 1.18574 GEL
1 GEL = 15.3955 RUB

## Liammoù diavaez
* Bilhedoù, Bank Broadel Jorjia
* Pezhioù, Bank Broadel Jorjia
Sechelez

**Sechelez** pe **ar Sechelez** (saozneg ha galleg: *Seychelles*, kreoleg: *Sesel*), ent-hir **Republik Sechelez** (saozneg: *Republic of Seychelles*; galleg: *République des Seychelles*; kreoleg: *Repiblik Sesel*), a zo un enezeg hag ur riez eus Afrika. 115 enezenn bennak a ya d'ober an enezeg lec'hiet er Meurvor Indez, 1 500 km er-maez da aodoù reter Afrika. Victoria eo ar gêr-benn. Dont a ra an anv eus hini Jean Moreau de Séchelles a oa Ministr an Arc'hant gant Loeiz XV, roue Bro-C'hall, en  kantved.

## Douaroniezh
### An inizi

115 enezenn hag enezennig bennak a ya d'ober an enezeg. En o zouez ez eus 33 anezho hag a zo annezet. Inizi greunit ha koural int.
***Inizi an diabarzh greunitek**
** Mahé (142 km²), enni emañ ar gêr-benn Victoria,
** Praslin,
** Silhouette,
** La Digue,
** Frégate,
** Curieuse,
** North,
***Inizi an diabarzh kouralek**, 90 km en norzh, a ya d'ober ar peurrest eus an “inizi diabarzh”:
** Bird, enez an evned, 
**Denis

An **Inizi diavaez** a zo inizi kouralek
*Coëtivy
*Île Platte (Île Platte ha Coëtivy a ya d'ober "Gronnad kouralek ar su")
*Amirantes
*Gronnad Alphonse
*Gronnad Aldabra
*Gronnad Farquar
Lanvaodez

**Lanvaodez** a zo ur gumun eus Breizh, e Bro-Dreger, e departamant Aodoù-an-Arvor.
## Douaroniezh

Lanmodez-portguyon1.jpg|Porzh-Gwion.

* War lez an Trev emañ Lanvaodez. 
## Anv
## Ardamezioù
## Istor
### 
#### [[Brezel-bed kentañ]]
* Mervel a reas c’hwezek gwaz eus ar gumun abalamour d'ar brezel, eleze 2,76% ag ar boblañs hervez an niveradeg bet graet e 1911.
#### [[Eil brezel-bed]]
* Mervel a reas pevar den ag ar gumun abalamour d'ar brezel.
* Lazhet e voe tri den gant an Alamaned d'an 3 a viz Eost 1944.
### Brezelioù didrevadennañ
##### [[Brezel Indez-Sina]]
* Lazhet e voe ur gward republikan eus ar gumun d’an 13 a viz Genver 1948 e Badie e Kochinsina er Viêtnam.
## Monumantoù ha traoù heverk

Allée couverte de l'ile Coalen.jpg|An alez-toet.
View of Moulin de Ker Annio (20849813648).jpg|Ar velin.
006 Lanmodez ( 22610 ).JPG|An iliz katolik.
Lanmodez-notredame1.jpg|Ar chapel.
026 Lanmodez ( 22610 ).JPG|Ar monumant.

* Alez-toet.
* Milin Kêr Annio.
* Iliz katolik *Sant Maodez*.
* Chapel *Itron-Varia Keloù Mat*.
* Monumant ar re varv e kreiz ar vourc'h, luc’hskeudenn ha kartenn-bost.
* Monumant an dud bet lazhet e miz Eost 1944, luc’hskeudenn.
## Emdroadur ar boblañs abaoe 1962

## Melestradurezh
## Tud
### Ardamezeg ar familhoù

## Levrlennadur
* Pol Potier de Courcy : *Nobiliaire et armorial de Bretagne*. Adembannadur Editions des Régionalismes. Cressé. 2011/2014
## Liammoù diavaez

* Lanvaodez war lec'hienn Geobreizh
## Notennoù ha daveoù
Lannebeur

**Lannebeur** a zo ur gumun eus Breizh, e Bro-Oueloù hag en Aodoù-an-Arvor.
## Douaroniezh
## Anv
## Ardamezioù
N'ez eus ket evit ar poent.
## Istor
### 
#### [[Brezel-bed kentañ]]
* Mervel a reas 29 gwaz abalamour d'ar brezel hervez monumant ar re varv, da lavaret eo 4,60 % ag ar boblañs hervez an niveradeg bet graet e 1911; lazhet e voe unan anezhe e Falisolle e Belgia    
d’an 22 a viz Eost1914, soudard e oa 47vet Rujumant Troadegiezh.
#### [[Eil Brezel-bed]]
* Mervel a reas seizh den ag ar gumun abalamour d'ar brezel.
### Brezelioù didrevadennañ
##### [[Brezel Indez-Sina]]
* Mervel a reas ur penn-marichal-lojeiz eus ar gumun abalamour d'e c'hloaziadennoù d’ar 5 a viz  Genver 1954 en ospital e Cholon e Saigon e Kochinsina er Viêtnam.
## Monumantoù ha traoù heverk

LANNEBERT A VERIF.jpg|An iliz katolik.

* Iliz katolik *Sant Evence*.
* Chapel *Itron-Varia* Liskornoù.
* Monumant ar re varv, luc’hskeudenn.
* Plakennoù ar re varv (1914-1918) en iliz katolik.
## Emdroadur ar boblañs abaoe 1962

## Brezhoneg
## Tud
* Jean-Marie Jacob ː person Lannebeur adalek ar 26 Genver 1786; kentañ beleg touer Departamant Aodoù an Hanternoz, 14 Meurzh 1791 / 28 Mae 1801.
## Melestradurezh
* Jean-Michel Geffroy (maer abaoe 2014), labourer-douar.
* Yvon Cadoret (maer, 2001-2014).
## Levrlennadur
## Liammoù diavaez

* Lannebeur war lec'hienn Geobreizh
* Pajenn Lannebeur war lec'hienn an etrekumuniezh
## Notennoù ha daveoù
Lanrelaz

**Lanrelaz** a zo ur gumun eus Breizh en Aodoù-an-Arvor.
## Douaroniezh

Lanrelas Aulnais 2013-11 011.jpg|Ar Renk e Lanrelaz.

* War lez ar Renk emañ Lanrelaz.
## Ardamezioù

## Istor
### 
#### Brezelioù
###### [[Brezel-bed kentañ]]
* E miz Here 1914 e voe fuzuilhet gant al lu gall e Berneville (Bro-C'hall) ar soudard Marie-Ange Oger, ganet er gumun e 1891.
* Mervel a reas 112 gwaz abalamour d'ar brezel hervez monumant ar re varv, da lavaret eo 5,87 % ag ar boblañs hervez an niveradeg bet graet e 1911; mervel a reas  seizh anezhe e Belgia, e penn- kentañ  ar brezel: d’an 22 a viz Eost 1914  e Belgia e voe lazhet pemp soudard  eus ar gumun, daou eus ar 1añ Rujumant Troadegiezh Trevadennel e Rossignol, unan eus ar  25vet Rujumant Troadegiezh e Roselies, unan eus ar 47vet Rujumant Troadegiezh e Falisolle hag unan eus ar 70vet Rujumant Troadegiezh en Arsimont,mont a reas diwar wel unan eus an 48vet Rujumant Troadegiezh en Ham-sur-Sambre ha mervel a reas  unan eus ar 45vet Rujumant Troadegiezh e Champion abalamour d’e c’hloaziadennoù.
##### [[Eil Brezel-bed]]
* D'an 8 a viz Even 1944 e kouezhas un nijerez *B-24* (marilhet 42-94927) eus aerlu SUA (*[[United States Army Air Forces]]*) e Lanrelaz; seizh eus an nijourion a zeuas a-benn da achap, an tri all a voe tapet gant an Alamaned.
* Mervel a reas pemp den ag ar gumun abalamour d'ar brezel.
### Brezelioù didrevadennañ
##### [[Brezel Aljeria]]
* Mervel a reas daou soudard.
## Brezhoneg
* 13,3 % eus anvioù-lecʼh ar gumun a zo brezhonek.

## Monumantoù ha traoù heverk

Lanrelas,_la_Roche_au_Géant.jpg|Ar roc'h.
Aulnais 2018-02-17 47.jpg|Ar peulvan.
Lanrelas (22) Église 01.JPG| An iliz katolik.
Lanrelas (22) Calvaire 02.JPG|Ar c'halvar.
Lanrelas (22) Monument aux morts.JPG|Ar monumant.

* Roc'h ar Ramz.
* Peulvan ar Gwernioù.
* Iliz katolik *Sant Yann-Vadezour*.
* Ar c'halvar e Plasenn an Iliz.
* Monumant ar re varv, luc’hskeudenn ha kartenn-bost.
* Plakennoù ar re varv (1914-1918 ha 1939-1945) en iliz katolik, luc’hskeudennoù.

## Emdroadur ar boblañs abaoe 1962

* Mammenn : INSEE
## Melestradurezh
## Tud
*Martial Ménard.
## Liammoù diavaez

## Notennoù ha daveoù
Ingenuus

**Ingenuus** a oa ur penn eus al lu roman e Pannonia hag embann a reas e oa impalaer goude marv an impalaer Valerian, e 260 (e 258 hervez mammennoù zo).

Karget e oa bet eus deskadurezh milourel Caesar Cornelius Licinius Valerianus, mab yaouank an impalaer Gallienus. Goude marv ar paotr yaouank, e 258, avat, en em gavas en arvar. Pa oa faezhet ha lazhet Valerian gant Chapour kentañ, impalaer sasanian, e 260, en em savas a-enep Gallienus.

Buan e stourmas Gallienus en e enep. Gervel a reas soudarded eus Galia ha goude ur gerzhadeg prim e kejas gant arme Ingenuus war an dachenn emgann e-kichen Mursa. Faezhet e voe ar re-mañ gant jeneral Galienus, Aureolus, a implijas gant aked ar splet a zegase dezhañ fiñvusted e varc'hegerezh, ar pezh a oa un nevezadenn c'hoantaet gant an impalaer.

N'ouzer ket ha lazhet e oa bet Ingenuus en emgann pe hag en em lazhañ a reas goude e faezhidigezh kuit da vezañ tapet gant e enebourien.

N'eus pezh moneiz ebet gant e anv warnañ, ar pezh a ziskouez ne badas ket hir e emsavadenn. Unan eus an Tregont Mac'homer meneget gant an *[[Historia Augusta]]* eo.
Kedez

**Kedezioù** Meurzh ha Gwengolo a reer eus an daou goulz er bloaz ma vez keit-ha-keit, pe war-dro, an deiz hag an noz. 

D'ar mare-se e vez an heol a-us ar c'heheder. E-keñver ar steredoniezh ee eo kedez an nevezamzer kreiz an nevezamzer, e-tro ar 21 a viz Meurzh, ha kedez an dilost-hañv (pe gedez an diskar-amzer) hini an diskar-amzer, a c'hoarvez war-dro an 23 a viz Gwengolo ; en un dore ofisiel e Bro-C'hall e verk ar c'hedezioù deroù an nevezamzer hag an diskar-amzer, ar pezh a zo diwir e-keñver an hin.

Nebeud amzer a-raok ar gedez e vez an deizioù hiroc'h eget 12 eurvezh e gwirionez, en abeg da luc'htorr ar bannoù-heol en aergelc'h : gwelet e vez an Heol e-pad un nebeud munutennoù ha koulskoude ez eo aet dija dindan live an dremmwel.

Er steredoniezh e vez termenet ar gedez gant an daou goulz ma ya kelc'htro an Heol ar c'henskej etre an ekliptik ha keheder an neñv. Er c'houlzoù-se e sav an Heol er Reter hag en em guzh er C'hornôg rik.

Ouzhpenn da se, pep poent eus ar voul-Douar a vez tizhet gant an Heol a-hed an deiz.

### Deizioù ar c'hedezioù
N'eo ket stabil an deizioù ma teu ar c'hedezioù en abeg d'an diforc'h a zo etre ar bloaz boas (365 pe 366 deiz) hag ar bloaz trovanel, da lavaret eo an amzer rekis evit ma tistrofe an Heol d'ul lec'h resis war an ekliptique ; 365 devezh, 5 eurvezh ha 48 munutenn eo pad keitat ur bloaz trovanel, e-tro 20 munutenn berroc'h eget ur bloavezh steredel, eleze an amzer rekis evit ma tistrofe an Heol d'ul lec'h resis e-keñver ar sterennoù na fiñvont ket en oabl.

;Abaoe krouidigezh an deiziadur gregorian (1582)
*D'an 19 pe[21 a viz Meurzh e c'hoarvez kedez an nevezamzer. En  hag en ez  eo bet an 20 pe 21 a viz Meurzh. Pelloc'h kent ez eo bet d'an 19 a viz Meurzh e 1652, 1656, 1660, 1664, 1668, 1672, 1676, 1680, 1684, 1685, 1688, 1689, 1692, 1693, 1696, 1697, 1780, 1784, 1788, 1792 et 1796. D'an 19 a viz Meurzh 2044 e vo anezhi.
*D'an 21, 22, 23 pe 24 a viz Gwengolo e c'hoarvez kedez an diskar-amzer (d'an 22 pe d'an 23 peurvuiañ). D'ar 21 a viz Gwengolo 2092 e vo anezhi evit ar wech kentañ abaoe krouidigezh an deiziadur gregorian. Ne c'hoarvezo ar gedez d'an 21 a viz Gwengolo nemet e 2096 hag e 2464. Bez' ez eus bet ur gedez d'ar 24 a viz Gwengolo e 1803, 1807, 1903, 1907, 1911, 1915, 1919, 1923, 1927 et 1931 ; e 2303 e c'hoarvezo c'hoaz ha ne vo ket adwelet a-raok pell-tre.
Gwengolo 2006 e Breizh

**[[Kronologiezh vloaziek evit Breizh]]**
:2005 e Breizh - **2006 e Breizh** - 2007 e Breizh

2006 e Breizh 
:Genver - C'hwevrer - Meurzh - Ebrel - Mae - Mezheven 
:Gouere - Eost - Gwengolo - Here - Du - Kerzu

## Darvoudoù

## Gwengolo

__NOTOC__
Kukicha

Ur seurt te eo ar **c'hukisha**. Anvez eo ivez *te bazh* abalamour m'eo graet diwar garennoù gyokuro ha sencha. Melen-glas sklaer eo ar c'hukisha, dezhañ ur blaz glasvez skañv.
Sankt Veit an der Glan

**Sankt Veit an der Glan** (sloveneg: **Št. Vid ob Glini**), lec'hiet war ribloù ar Glan, a zo ur gêr a gKarintia, Aostria. 

## Monumantoù heverk
* Ti-kêr gotek
* Piler ar vosenn
* Iliz ha karnel
* *Fuchspalast*

## Tud vrudet a Sankt Veit an der Glan
* Wolfgang Puck, keginer

## Liamm diavaez
*Lec'hienn ofisiel kêr Sankt Veit an der Glan
Nicolas Perruchot

**Nicolas Perruchot** a zo ur politikour gall ganet d'ar 9 a viz Gouere 1966 e Pariz.

## Buhez

Kannad ha maer UDF Bleaz e oa Nicolas Perruchot. Faezhet en deus (gant 37 a vouezhioù hepken) Jack Lang e-pad dilennadegoù-ker 2001. Da gannad eus pastell-vro gentañ al Loir-et-Cher e voe dilennet e 2002.

## Kefridioù

* 10/07/2000 - 12/07/2003 : izel kuzul-departamant Loir-et-Cher
* 19 Meurzh 2001 - 16 Meurzh 2008 : maer Bleaz, Loir-et-Cher
* 19 Mezheven 2002 - 19 Mezheven 2012 : kannad Loir-et-Cher
* Prezidant Agglopolys
*22 Meurzh 2010 - 18 Kerzu 2015 : kuzulier rannvroel (Kreiz-Traoñ-al-Liger)
*Adalek 2 Ebrel 2015 : kuzulier-departamant Loir-et-Cher
*Adalek 11 Gouere 2017 : prezidant kuzul-departamant Loir-et-Cher

## Disoc'h eil tro an dilennadegoù-kêr

**Nicolas Perruchot** (UDF, FU) : 45,31% (tro gentañ : 26,41%)

Jack Lang (PS) : 45,09% (tro gentañ : 34,63%)

Miguel de Peyrecave (Taolenn Vroadell) : 9,61% (tro gentañ : 17,47%)

*Emziouer : 39,31% (tro gentañ : 46,60%*)
Strizh-mor Malaka

Emañ **strizh-mor Malaka** etre Ledenez Malaysia hag Indonezia (ul lodenn anezhi, enez Sumatra). Ul liamm etre Mor Andaman, ul lodenn eus Meurvor Indez, ha Mor Sina ar Su eo dre un tremen hir kenañ hag ar strizh-mor hirañ er bed eo: 930 km hirder zo dezhañ, hag etre 38 ha 393 km ledanded, met e anvet ar poentoù strishañ strizhoù-mor ivez ken ez eus ur strizh-mor Philips, ar poent strishañ a gaver e strizh-mor Singapour !

Ul lec'h treizhidell-mor eus ar pouezusañ er bed eo strizh-mor Melaka pa vez implijet evit kas an darn vuiañ eus an tireoul o deus ezhomm Sina ha Japan, ar re-se e-touez bevezerien vrasañ an energiezh. Daou borzh-kenwerzh bras a zo war e riblennoù, Malaka (Indonezia), ur gêr anvet *Malakka* pe *Malacca* e meur a yezh, ha Singapour, ar "geoded-riez", da-gentañ-holl.

## Pouez douarstrategel

Un hent-mor strategel eo ar strizh-mor, kevatal e-keñver an treizhidell da Ganol Suez. Muioc'h eget 50 000 lestr a ya drezañ bep bloaz, da lavaret eo 20 pe 25% treizhidell-vor er bed hag an hanter eus an tireoul treuzdouget war vor.
Ul liamm bedel eo pa 'z eus 4 riez eus ar re galloudusañ ha plobetañ, tal e benn kornôg India ha Indonezia war e riblenn Su ha pelloc'h Sina ha Japan.

Kudennoù surentez a zeu bemdez diwar ar morbreizherezh (morbreizherien a zo etre Malaysia ha Borneo) hag dreist-holl ez eus aon ma ve taget ul lestr bras gant sponterien : ken strizh eo ar ganol-vor en e greiz (ha n'eus nemet 25 m donded) ma vije posupl stankañ anezhañ evit pell hag e vije ur skoilh bras evit armerzh ar bed.
Messina

**Messina** (ME) (*Missina* [Məs:'ina] e sikilianeg), lesanvet **"dor Sikilia"**, bet **Zancle** ha **Messana** en Henamzer, gant 252.026 annezad (roadoù an Istat 2001), a zo trede kêr Sikilia, hag a zo ivez kêrbenn meurgêr Messina. Emañ ar gêr war riblenn strizh-mor Messina.

An trizegvet gêr e-touezh kêrioù Italia e-keñver niverenn an annezidi eo Messina. He dolpad-kêrioù en deus 233.853 annezad, an darn-vuiañ etre ar c'hreizkêr ha kartieroù war an aod hag ar peurrest er c'hartieroù strewet er menezioù.

Termenet eo bet gant Rannvro Sikilia "Takad Metropolenn Messina" , enni 480.633 annezad, gant 51 kumun war 125 km eus kompezenn Milazzo e Norzh betek kêr dTaormina e Su. Sell ouzh al lec'hienn (italianeg) L'area metropolitana di Messina.
Emgann Bassas

Ar c'hwec'hvet eus an daouzek emgann bet gounezet gant Arzhur hervez Nennius en e *[[Historia Brittonum]]* (pennad 56) eo **Emgann Bassas**.

Nennius ne skriv netra war e zivoud estreget e c'hoarvezas e-kichen ur stêr ; amsklaer ivez eo piv e oa enebour Arzhur.
Meur a vartezeadenn zo bet kinniget a-zivout lec'hiadur "Bassas" ha broadelezh enebour Arzhur.
*Camas Lang, e-kichen Glasgow, Bro-Skos ("Cambuslang" e saozneg) ;
*Bass Rock, un enez a-vaez da Linne Foirthe ha Bearaig a Tuath ("North Berwick"), Bro-Skos.
:Mar c'hoarvezas Emgann Bassas e norzh Preden ez eo gwirheñvel e stourmas Arzhur ouzh ur penn-brezel brezhon pe bikt, pe ouzh Angled Bernicia.
*Baschurch, e Shropshire, Bro-Saoz ("Eglwyssau Bassa" e kembraeg).
:Mar c'hoarvezas an emgann e Shropshire ez eo gwirheñveloc'h e oa enebourien Arzhur deuet eus East-Anglia pe zoken eus Kent.
*Old Basing, e Hampshire, Bro-Saoz.
:Neuze ez eo kentoc'h ar Gewissae, bleiniet gant Cerdic Wessex marteze, hag a vije bet trec'het gant Arzhur.
*Charford, e Worcestershire, Bro-Saoz, a vije kentoc'h lec'h Emgann Natanleag.

## Notennoù
Narvik

**Narvik** (norvegeg: ***Narvik***; samieg an norzh: ***Narviika***) a zo ur gêr e kontelezh Nordland, e Norvegia. En em ledañ a ra ar gumun war 2.029 km², ha 18.542 den a zo o chom enni (e 2004).

E-pad an Eil brezel bed e voe emgannoù bras e Narvik. Ul lec’h strategel e oa ar porzh-se. Soudarded eus Breizh-Veur ha Bro-C'hall a roas dorn da arme Norvegia evit adkemer ar porzh goude aloubadeg Norvegia gant an Nazied (9 a viz Ebrel 1940). Pa voe taget Bro-C’hall gant an Alamaned, ez eas ar soudarded estren kuit e miz Mezheven 1940, ha lezel soudarded Norvegia o-unan. Re wan da c’hellout en em zifenn, e rankjont kodianañ gant an Alamaned.
Kambrian krenn

Ar **c'hambrian krenn**, anvet ivez **Albertan**, **Acadian** pe **St. David** a zo an eil maread douarouriel eus ar c'hambrian. En em astenn a ra eus 513 ± 2 milion a vloavezhioù 'zo betek 501 ± 2 milion a vloavezhioù 'zo. Disrannet e daou ismaread nann-anvet.

E-pad ar c'hambrian krenn e veve organeoù iskis skiltroù Burgess.

Seblantout a ra en-deus kemmet kenaozadur kimiek ar meurvorioù e-pad ar c'hambrian krenn. Tra ma oant kenaozet eus aragonit e deroù ar maread ez eas da razek goueledoù ar c'hambrian krenn dreist-holl. An dra-se a zamveneg e oa pinvidik e magneziom ar morioù. War a seblant e tigreskas live ar meurvorioù goude 501 milion bloavezhioù'zo ha feur a vagneziom a yeas war gresk. Da get e lakaas ar c'hemm-se an arc'heoyathided hag e pad meur a vilion a vloavezhioù ne oa organeg ebet barrek da sevel kerreg war an Douar.

Kenderc'hel a ra ar vuhez da liesaat, avat, gant donedigezh an anomalocarided, ar breizherien vras gentañ, hag a c'helle muzuliañ 3 m. Hervez klaskourien 'zo e voe ganet al lagadoù e-pad ar maread-se.

## Liammoù diavaez

Ar c'hambrian krenn war Palaeos.com
Benveg-seniñ

Ur **benveg-seniñ** a zo ur benveg da seniñ, d'ober sonioù, pe sonerezh. Gallout a ra bezañ aozet evit se, pe gallout a reer implij ne vern petra evel pa vije ur benveg-seniñ: ul loa, ur werenn, ur morzhol, un heskenn. Da bennreolenn, kement tra a c'hell produiñ son hag a c'hell bezañ renet en un mod bennak gant ur soner, a c'heller sellet outañ evel ur benveg-seniñ ; neoazh e vez miret ar ger-se peurvuiañ d'ober eus an traezennoù gouestlet a-benn-kaer d'an arc'hwel-se. Nemedennoù a reer (pa n'eus ket traezennoù anezho) evit ar vouezh a seller outi evel ur benveg-seniñ, kement hag an daouarn ma stlaker anezho (*las palmas* - e spagnoleg - implijet an aliesañ gant seurtoù sonerezh evel ar flamenco, ar paso doble, hag ivez doareoù sonerezh kenel ...). Pep benveg-seniñ a c'hell bezañ anavezet dre e sonliv, a zezverk anezhañ.

## Familhoù binvioù
Renket e vez ar binvioù-seniñ hervez an doare d'o lakaat da seniñ.
* Binvioù-seniñ dre gerdin pe kerdinerioù
** Binvioù-seniñ dre rimiañ kerdin
** Binvioù-seniñ dre skrabañ kerdin
** Binvioù-seniñ dre skeiñ war gerdin
* Binvioù dre dosiñ
** Binvioù dre dosiñ krec'hin pe kenerioù*op. cit.* pp. 36 ha 125.
** Emfroumerioù
* Binvioù dre c'hwezh pe c'hwezherioù
** Koadelloù
*** Binvioù dre skilfenn dic'hevell
*** Binvioù dre skilfenn c'hevellet
*** Binvioù dre skilfenn dibil
** Kouevrelloù
** Binvioù mekanikel

## Binvioù hengounel dre takad douaroniel
* Binvioù Afrika
* Binvioù Amerika
** Binvioù Norzh Amerika
** Binvioù Su Amerikadu
* Binvioù Europa
* Binvioù ar Reter Pellañ
* Binvioù Gevred Asia
* Binvioù India
* Binvioù ar Reter Nesañ hag Norzh Afrika
** Binvioù Turkia
* Binvioù Indonezia
* Binvioù Okeania
* Binvioù Aostralia

## Istor berr ar produiñ sonioù kempenn, eus ar binvioù klevedoniel betek ar binvioù niverel
* Binvioù klevedoniel
* Binvioù tredanmekanikek
* Binvioù tredananalogel
* Binvioù elektronek
* Binvioù galloudel

## Binvioù seniñ : roll lizherennek

## Notennoù
Cawrdaf

Unan eus mibien Caradoc Freichfras, roue Gwent, e oa **Cawrdaf**. Goude marv e dad e voe roet dezhañ an darn eus e rouantelezh lec'hiet etre ar stêrioù Hafren ha Gwy. Ffereg e oa anvet e riez, daoust ma voe anavezet ivez diwezhatoc'h dindan anv *Rhwng Gwy ag Hafren*.

Hervez an hengoun e oa unan eus "tri ofiser Preden" hag unan eus alierien Arzhur. Netra ne anavezer diwar-benn e ren met un niver bras a ilizoù en doa savet ha meneget e vez gwechoù 'zo evel ur sant, a vefe e ouel d'ar 5 a viz Du.
Karibeg an Inizi

Ur yezh amerindian komzet a-wezhioù gant annezerion gentañ an Antilhez e oa karibeg an Inizi. Ur yezh arawakek gant kalz gerioù karibek enni e oa.
Karibeg

Ur yezh karibek eus skourr yezhoù karibek an norzh eo ar **c'haribeg** (*carib(e)*, *cariña*, *kaliña*, *kalinya* pe *galibi* ha *galibí*, *maraworno* e Brazil ha Surinam). Komzet e vez gant 10 pe 12 mil a dud e Venezuela (5000), e Gwiana c'hall (3000), e Surinam (2500), e Guyana (500) hag e Brazil (100).

Teir rannyezh ez eus:

* Tabadjarieg (*tabajari*): e Venezuela
* Tirewoudjoueg (*tyrewuju* pe *karibeg ar reter): e Brazil, Gwiana ha Surinam
* Mouratoeg (*murato*, *myrato* pe *karibeg ar c'hornôg*: e Guyana ha Surinam

== Un toullad gerioù e karibeg ==



==Liammoù diavaez==
* [http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=car *Ethnologue'']
Ystwyth

Ar stêr **Ystwyth** zo ur stêr eus Kembre a dremen dre gêr Aberystwyth, a zo savet hec'h anv diwar anv ar stêr, a-raok kenaberiñ e bae Ceredigion gant ar Rheidol.

Eieniñ a ra e Cronfa Ddŵr Craig Goch e Cwm Elan. Traonienn ar stêr (Dyffryn Ystwyth) n'eo ket stank he foblañs, n'eus nemet nebeut a gêriadennoù, evel Ysbyty Ystwyth, Cwmystwyth, Pontrhydygroes, Llanilar ha Llanfarian.

Gwechall e oa mengleuzioù arc'hant, plom, zink, adalek amzer ar Romaned betek an . Mengleuz Cwmystwyth e oa ar vrasañ.

## Anv
En Henamzer e kaved an anvioù-mañ :
***Stuctia**
** Ptol. II. 3. 2 : **Στoukkiα πoταμoύ έkβolαi = Stuccia / Stucia / Succia / Tuccia / Stulcia** ... Fluvii Ostia
** Ravenna 10829 : **Iuctius**

Talvoudegezh : "ar stêr gromm", diwar ur wrizienn **stuctio-* ("kromm, kamm, stouet"), hag a adkaver e kembraeg (*ystwyth*), pe e brezhoneg (*stouiñ*).

* **Estuctia Fl.**

## Daveoù
Thyone (loarenn)

Thyone (eus ar gresianeg Θυώνη) pe **Yaou XXIX** a zo ul loarenn gilgradek direizh Yaou. Gant ur strollad a steredonourien eus Skol Veur Hawaii e voe dizoloet e 2001. Aparchantañ a ra da strollad Ananke, ur strollad loarennoù a gelc'htro etre 19.3 milion ha 22.7 milion a gilometradoù gant ur stouadur a 150°. Tost eo, war a seblant, dre e genaozadur, ouzh ar planedennigoù a zoare C.

Betek 2005 e oa anvet **S/2001 J 2**. Tennañ a ra hec'h anv eus Thyone, anvet ivez Semele, unan eus serc'hed Zeus.
Gwent

**Gwent** zo anv
*Rouantelezh Gwent, ur rouantelezh vrezhon kozh eus Kembre, e gevred ar vro, etre ar stêr Gwy er reter, hag aber ar Severn er c'hreistez,
*Kontelezh Gwent, krouet e 1974, goude bet anvet pell amzer *[[Sir Fynwy]]*, da lavarout eo kontelezh Menoe, ha klasket he distagañ diouzh Kembre (evel Bro-Naoned diouzh Breizh)
**Gwent*, pe *Y Went*, a oa anv ur rannvro geltiek e kreisteiz Enez Vreizh, el lec'h m'emañ Hampshire bremañ.

## Anvioù all
An anv *Gwent* a gaver en anvioù all :
*ur gontelezh nevez zo anvet Blaenau Gwent 
*Cas-gwent, e saozneg Chepstow, ur gêr e gevred Kembre 

## Pennadoù kar
*Kontelezh Menoe
*Monmouth
Hebridez-Nevez

**Hebridez-Nevez** (*New Hebrides* e saozneg ha *Nouvelles-Hébrides* e galleg) eo an anv trevadennel a oa gant enezeg Vanuatu etre 1774 ha 1980. Roet e oa bet an anv-se gant James Cook, ha dilezet da vare dizalc'hiezh ar vro er bloaz 1980. Ur c'hondominiom e oa. Kenveret e oa gant ar Frañs hag ar Rouantelezh-Unanet.

## Gwelet ivez
* Istor Vanuatu
Menoe (kêr)

**Menoe** ( *Trefynwy* e kembraeg; *Monmouth* e saozneg) eo kêr-benn kontelezh istorel Sir Fynwy e Kembre.

## [[Ardamezouriezh]]

## Douaroniezh
E kember ar stêrioù Gwy ha Menoe emañ, tost da Vro-Saoz.

## Anv
Dont a ra anv kêr eus hini ar stêr, *Mynwy* e kembraeg, *Menoe* e brezhoneg. Dont a ra an anv kembraek "Trefynwy" eus *[[tre]]* dirak *Mynwy*.
* *[[Itinerarium Antonini]]* 4852 (Iter XIII) : BLESTIO ; gwrizienn diasur : marteze diwar un anv den *Bles(i)us*.
* Rivet & Smith *(op. cit.)* : RIB 1254, maen-bez *Blescius Diovicus*, e Risingham (Rouantelezh-Unanet) ha CIL II;5087 : *T. Blestus* / *Blestius*, León, Spagn.
;Monmouth 
Dont a ra an anv saoznek *[[Monmouth]]* eus *Monnow*, stumm saoznekaet Mynwy, ha *mouth*, "genoù" dre dreiñ *Aper Mynuy* ("Aber Mynwy")
*Eilert Ekwall *(op. cit.)* : *Munuwi muda* (II Ekwall English River Names) ; *Monemude* Domesday Book ; *Munemuta* 1191 Giraldi Cambrensis.
*A.D. Mills *(op. cit.)* : *Munwi Mutha* kent 1100, *Munemuda* 1190, *Monmouth* 1267.

## Istor

*Blestium* zo bet un annezadenn roman.

Merket eo dre *the Old Town* e traoñ ar gartenn gant Robert Morden, Herefordshire (*c*. 1650 – 1703)

Ur gudenn zo gant ar gartenn-se : n'emañ ket *The Old Town* el lec'h m'emañ Monmouth hiziv.

## Tud
Er gêr-se e oa Jafrez Menoe o chom, hag eñ oberour *[[Historia Regum Britanniae]]*.

## Kêrioù gevellet
Gevellet eo gant Carbonne e Bro-C'hall ha Waldbronn, en Alamagn.

## Levrlennadur
* Robert Morden : *Map of Herefordshire* (XVIII-XIXvet ?)
* Eilert Ekwall : *The Concise Oxford Dictionary of English Place-Names*. Clarendon Press. Oxford. 1936 ... 1980
* Ordnance Survey : *Map of Roman Britain*. Southampton. 1956
* A.L.F. Rivet & Colin Smith : *The Place-Names of Roman Britain*. B.T. Batsford Ltd. London. 1979 - 1982
* A.D. Mills : *Oxford Dictionary of British Place Names*. Oxford University Press. 1991 ... 2003
Yezhoù karibek an norzh

Unan eus daou skourr pennañ ar yezhoù karibek eo **yezhoù karibek an norzh**, ennañ 25 yezh komzet e Kolombia, Brazil, Surinam ha Venezuela. 

Setu penaos e vez renket yezhoù karibeg a norzh hervez Ethnologue (http://www.ethnologue.com/show_family.asp?subid=387-16):
* Yezhoù an aod
* Yezhoù ar reter-kornôg
* Yezhoù galbiek
* Yezhoù norzh Brazil
* Yezhoù kornôg Gwiana
Yezhoù karibek ar su

Unan eus daou skourr pennañ ar yezhoù karibek eo **yezhoù karibek ar su**, ennañ 25 yezh komzet e Kolombia, Brazil, Surinam ha Venezuela. 

Setu penaos e vez renket yezhoù karibeg ar su hervez Ethnologue:
* Yezhoù gevred Kolombia
* Yezhoù su Gwiana
* Yezhoù Oglenn Xingu

## Notennoù ha daveennoù
Yezhoù karibek an aod

Un isskourr eus yezhoù karibek an norzh **yezhoù karibek an aod**, ennañ 5 yezh komzet e Kolombia ha Venezuela. 

Setu ar yezhoù renket en isskourr-mañ:
* Chaimaeg
* Koyaimeg
* Koumanagoteg
* Yaprerieg
* Youkpaeg
Yezhoù galbiek

Un isskourr eus yezhoù karibek an norzh eo ar **yezhoù galbiek**, ennañ 1 yezh komzet e Venezuela dreist-holl:
* ar c'haribeg
Yezhoù karibek ar reter-kornôg

Un isskourr eus yezhoù karibek an norzh eo **yezhoù karibek an aod**, ennañ 12 yezh komzet e Guyana, Brazil, Surinam ha Venezuela. 

Isrannet e vez ar yezhoù en is-skourr-mañ evel-henn:
* Yezhoù makouchieg-kaponeg
* Yezhoù waimirieg
* Yezhoù waiwaieg
* Yezhoù wamaeg
* Yezhoù wayaneg-tiriyoeg
Ki-dour Chile

**Ki-dour Chile** (*Lontra provocax*), anvet **huillín** e spagnoleg, a zo ur spesad ki-dour hag a vev e stêrioù ha war aodoù Patagonia Chile hag en un nebeud kornioù-bro en Arc'hantina.

Hervez klaskourien 'zo ne vefe nemet un isspesad eus ki-dour Kanada.

## Doareoù pennañ
Muzuliañ a ra 100 cm ha pouezañ a ra etre 4 ha 5 kg. Hir eo e gorf ha plat e benn. Palvezek ha berr eo e bavioù ha skilfoù kreñv a zo ouzh e vizied. Gell-du eo e vlevenn gant ur c'hof gwenn. Debriñ a ra pesked, kregin, kresteneged hag evned-dour.

## Annez
Eus proviñs Cautín betek strizh-mor Magalhaes e vev ki-dour Chile, adalek live ar mor betek un uhelder a 1 000 m. Boutinoc'h e oa gwechall. Betek ar río Cauquenes hag ar río Cachapoal ez ae e diriad. En Arc'hantina e kaver anezhañ e stêrioù an Andoù.

## Gwarez
E Patagonia e kreder e tizh stankter kon-dour Chile 0.73 penn dre km war an aodoù, ar pezh a dalvez e vefe 20 000 hinienn er rannvro-se. Gwarezet eo gant al lezenn nº 4601 votet d'an 18 a viz Even 1929 ha war stagadenn I ar CITES emañ.

## Liammoù diavaez
* Chili war lec'hienn Animal Diversity Web
Yezhoù karibek norzh Brazil

Un isskourr eus yezhoù karibek an norzh eo **yezhoù norzh Brazil**, ennañ 2 yezh komzet e Brazil:
* Araraeg
* Ikpengeg
Yezhoù karibek kornôg Gwiana

Un isskourr eus yezhoù karibek an norzh eo **yezhoù kornôg Gwiana**, ennañ 5 yezh komzet e Venezuela:
* Mapoyoeg
* Panareg
* Pemoneg
* Tamanakoueg
* Yabaraneg
Yezhoù karibek su Gwiana

Un isskourr eus yezhoù karibek ar su eo **yezhoù karibek su Gwiana**, ennañ 3 yezh komzet e Brazil ha Venezuela:
* Hichkaryaneg
* Kachwianeg
* Makiritareg
Yezhoù karibek gevred Kolombia

Un isskourr eus yezhoù karibek ar su eo **yezhoù gevred Kolombia**, ennañ 1 yezh komzet e Kolombia:
* Karidjoneg
Thelxinoe (loarenn)

**Thelxinoe** (eus ar gresianeg Θελξινόη) pe **Yaou XLII,** a zo ul loarenn gilgradek direizh da Yaou. Gant ur strollad a steredonourien eus Skol Veur Hawaii eo bet dizoloet e 2003. Lodek eo-hi eus strollad Ananke, ur strollad loarennoù a gelc'htro etre 19.3 milion a gilometradoù ha 22.7 milion a gilometradoù gant ur stouadur a 150°. Tost eo, war a seblant, dre e genaozadur, ouzh ar planedennigoù a zoare C.

Betek 2005 e oa anvet **S/2003 J 22**. Tennañ a ra hec'h anv eus Thelxinoe, merc'h da Zeus hag unan eus ar peder muzenn.
Yezhoù wamaek

Un isskourr eus yezhoù karibek ar reter-kornôg eo ar **yezhoù wamaek**, ennañ 1 yezh komzet e Surinam:
* Akourieg
Yezhoù waiwaiek

Un isskourr eus yezhoù karibek ar reter-kornôg eo ar **yezhoù waiwaiek**, ennañ 3 yezh komzet e Brazil. 

Isrannet e vez ar yezhoù en is-skourr-mañ evel-henn:
*Yezhoù sikianek
*Waiwaieg
Yezhoù wayanek-tiriyoek

Un isskourr eus yezhoù karibek ar reter-kornôg eo ar **yezhoù wayanek-tiriyoek**, ennañ 3 yezh komzet e Brazil ha Surinam:
* Apalaieg
* Tiriyoeg
* Wayaneg
Yezhoù Oglenn Xingu

Un isskourr eus yezhoù karibek ar su eo **yezhoù karibek Oglenn Xingu**, ennañ 3 yezh komzet e Brazil:
* Bakairieg
* Kwikoureg-Kalapaleg
* Matipouhieg
Yezhoù waimiriek

Un isskourr eus yezhoù karibek ar reter-kornôg eo ar **yezhoù waimiriek**, ennañ 1 yezh komzet e Brazil:
* an Atrouahieg
Yezhoù makouchiek-kaponek

Un isskourr eus yezhoù karibek ar reter-kornôg eo ar **yezhoù makouchiek-kaponek**, ennañ 4 yezh komzet e Guyana, Brazil ha Venezuela. 

Isrannet e vez ar yezhoù en isskourr-mañ evel-henn:
* Yezhoù kaponek
* Yezhoù makouchiek
Yezhoù sikianek

Un isskourr eus yezhoù waiwaiek eus familh ar yezhoù karibek eo ar **yezhoù sikianek**, ennañ 2 yezh komzet e Brazil:
* Saloumaeg
* Sikianeg
Yezhoù makouchiek

Un isskourr eus yezhoù makouchiek-kaponek eus familh ar yezhoù karibek eo ar **yezhoù makouchiek**, ennañ 1 yezh komzet e Brazil:
* Makouchieg