open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Arzhal

**Arzhal** a zo ur gumun eus Breizh e kanton Muzilheg e departamant ar Mor-Bihan.
## Douaroniezh

Embouchure de la Vilaine.jpg|Genoù ar Gwilen gant Arzhal a-gleiz.

* War lez ar stêr Gwilen emañ Arzhal.
## Ardamezioù
## Anv
* Erwan Vallerie (1995) : **Arsal**, 1144; **Harsal**, 1330; **Arsal**, 1356; **Arzal**, 1387, 1453; **Arsal**, 1516; **Ayzal**, 1630. 
## Istor
### [[Dispac'h Gall]]
* Melestradurezh: krouet e voe ar gumun e 1790. Gant al lezenn eus an 23 a viz Eost 1790 e voe lakaet e kanton Muzilheg; e distrig Roc'h-an-Argoed e oa; miret ha brasaet e voe kanton Muzilheg e 1801 gant al lezenn eus an *8 pluviôse an IX* (28 a viz Genver 1801), dezhi an titl *loi portant réduction du nombre de justices de paix*; lakaet e voe Arzhal en Arondisamant Gwened bet krouet e 1800.
### kantved
#### Brezelioù
#### [[Brezel-bed kentañ]]
* Mervel a reas 74 gwaz eus ar gumun abalamour d'ar brezel, da lavaret eo 5,88 % eus he foblañs e 1911.
#### [[Eil brezel-bed]]
* Mervel a reas nav den, en o mesk div vaouez nann-soudard bet lazhet gant minennoù e miz Du 1944.
## Brezhoneg
* 80,6 % eus anvioù-lecʼh ar gumun a zo brezhonek.

## Monumantoù ha traoù heverk

Barrage Arzal.JPG|Ar vardell.

* Stankell Arzhal.

W2679 Arzal StMartinDeVertou 3206XA2.jpg|Diavaez an iliz katolik.
W2680 Arzal StMartinDeVertou 3209XA2.jpg|Diabarzh.

* Iliz katolik *Sant Varzhin Gwerzhav*.

Nef de Saint-Jean-Baptiste de Lantiern.jpg|Nev ar chapel.
Choeur de Saint-Jean-Baptiste de Lantiern.jpg|Keur ar chapel.

* Chapel *Sant Yann-Vadezour* e "Lantiern".
* Monumant ar re varv e-tal an iliz katolik, luc'hskeudenn.
* Monumant ar re varv er vered, luc'hskeudenn.
* Maen-koun an div vaouez nann-soudard bet lazhet gant minennoù e miz Du 1944, luc'hskeudenn.

## Emdroadur ar boblañs abaoe 1962

## Melestradurezh
## Tud vrudet
### Tud bet ganet eno
* Sébastien de La Haye de Silz, jeneral chouan, 7 a viz Meurzh 1757.
## Gevelliñ
## Liammoù diavaez

*  Arzhal war lec'hienn Geobreizh
*  Lec'hienn ofisiel ar gumun
*  Tisavouriezh Arzhal - Diaz Mérimée
*  Arzhal en Institut géographique national
*  Arzhal en EBSSA
## Dave ha notennoù
Beler

Ur gumun e Breizh, e kanton Muzilheg e departamant ar Mor-Bihan eo **Beler**.
## Douaroniezh

W2690 Billiers PenLan PlageAmoureux 2782.jpg|Traezhenn Penn Lann.

* War lez aber an Tohon ha war aod ar Meurvor Atlantel emañ Beler.
### Kumunioù amezek

## Anv
* Erwan Vallerie (1995) ː *Beler*, 1250 → 1252 ; 1270 ; 1366 ; *Beleiers*, 1367 ; *Beler*, 1387 ; *Bellié*, 1427 ; *Biller*, 1441 ; *Boller*, 1516 ; *Belhel*, 1630.
## Ardamezioù
" *En glazur e ziv roeñv en gul lammellet, leinet gant un eor en aour, ha skoret gant ur boue-savetein en argant kordennet en gul*"
## Istor
### [[Dispac'h Gall]]
* Melestradurezh : krouet e voe ar gumun e 1790. Gant al lezenn eus an 23 a viz Eost 1790 e voe lakaet e kanton Muzilheg; e distrig Roc'h-an-Argoed e oa; miret ha brasaet e voe kanton Muzilheg e 1801 gant al lezenn eus an *8 pluviôse an IX* (28 a viz Genver 1801), dezhi an titl *loi portant réduction du nombre de justices de paix*; lakaet e voe Beler en arondisamant Gwened bet krouet e 1800 .
### 
#### [[Brezel-bed kentañ]]
* Mervel a reas 27 gwaz eus ar gumun abalamour d'ar brezel, da lavaret eo 3,47 % eus he foblañs e 1911.
#### [[Eil brezel-bed]]
* Mervel a reas tri den.
#### Brezelioù didrevadenniñ
##### [[Brezel Indez-Sina]]
* Mervel a reas daou vilour er Viêtnam. 
## Brezhoneg
* 60,0 % eus anvioù-lecʼh ar gumun a zo brezhonek.

## Emdroadur ar boblañs 1962-2020

## Monumantoù ha traoù heverk

W0189-Billiers Crapaud 11832.JPG|Al liaven.
W0193-Billiers Grays 11820.JPG|Ar c'harn.

* Liaven an Touseg.
* Karn "Les Grays".

Billiers - Plage de Pen Lan mom 2.JPG

* Monumant Talbenn ar Gwilen.

W0197-Billiers Prieres 11850.JPG|An abati.
Église Saint-Maxent (Billiers) ext 4.JPG|An iliz katolik.

* Abati "Prières". Eno e voe beziet Yann Iañ, dug Breizh, Izabel Kastilha ha Janed Holland.
* Iliz katolik *Sant Maksent*.
* Monumant ar re varv e-tal an iliz katolik, luc'hskeudenn.

Église Saint-Maxent (Billiers) mom 2.JPG|An daolenn.

* Taolenn  ar re varv (1914-1918) en iliz katolik.
## Abati ar Pedennoù
### Istor

### Roll an abaded
;Abaded reoliek

;Abaded *in commendam*

## Tud
* Beziet eo bet Izabel Kastilha, pried an Dug Yann III en abati Itron Varia ar Pedennoù e 1328.
* Jean Raoul, abad *Prières*, a zo bet selaouer ouzh Kambr ar C'hontoù Breizh e 1404.

## Melestradurezh
### Ardamezeg ar familhoù

## Gevelliñ
## Levrlennadur
* Pol Potier de Courcy : *Nobiliaire et armorial de Bretagne*. Adembannadur Editions des Régionalismes. Cressé. 2011/2014
## Liammoù diavaez
* Beler war lec'hienn Geobreizh
## Daveoù ha notennoù
Damgan

** Damgan** a zo ur gumun eus Breizh e kanton Muzilheg e departamant ar Mor-Bihan. 
## Douaroniezh
* Emañ etre ar Meurvor Atlantel er su, Stêr Penerv er gwalarn, hag Ambon er biz, etre aber ar Gwilun ha Gourenez Rewiz.

### Kumunioù amezek

## Istor
### 
* Krouet e voe ar gumun d'an 18 a viz C'hwevrer 1824 diwar ul lodenn eus kumun Ambon.
### 
#### Brezelioù
#### [[Brezel-bed kentañ]]
* Mervel a reas 52 waz eus ar gumun abalamour d'ar brezel, da lâret eo 4,63 % eus he foblañs e 1911. 
#### [[Eil brezel-bed]]
* Mervel a reas 21 den ag ar gumun abalamour d'ar brezel. 
## Brezhoneg
* 90,6 % eus anvioù-lecʼh ar gumun a zo brezhonek.

## Karterioù
*Penerv, er c'hornôg
*Kervoial, er reter.

## Monumantoù ha traoù heverk

Moulin de Kervoyal.jpg|Ar velin.

* Melin Kervoyal, 1705.
* Iliz katolik *Sant Pêr* e Pennerv.
* Iliz katolik *Intron-Varia* er vourc'h.
* Monumant ar re varv e Leurgêr ar Maerdi, luc'hskeudenn.
* Plakenn ar re varv (1914-1918) en iliz katolik *Sant Pêr*, luc'hskeudennoù.
* Plakenn ar re varv (1914-1918) en iliz katolik *Intron-Varia*, luc'hskeudennoù.
## Touristerezh kouronkañ

Damgan-plage.jpg
Damgan-cabine-bain.jpg
Damgan-villa-sainte-anne.jpg

## Douaroniezh
## Emdroadur ar boblañs abaoe 1962

* Kreskiñ a ra ar boblañs gant donedigezh tud war o leve. 80% eus an tier zo tier-hañv.
## Melestradurezh
## Tud
## Gevelliñ
## Liammoù diavaez
* Damgan war lec'hienn Geobreizh
## Notennoù ha daveoù
Ar Gwernoù

**Ar Gwernoù** a zo ur gumun e Breizh e kanton Muzilheg e departamant ar Mor-Bihan.
## Douaroniezh
## Istor
### [[Dispac'h Gall]]
* Melestradurezh: krouet e voe kumun Ar Gwernoù e 1790. Gant al lezenn eus an 23 a viz Eost 1790 e voe lakaet Ar Gwernoù e kanton Pleaol; e distrig ar Roc'h-Bernez e oa. Diskaret e voe kanton Pleaol e 1801 gant lezenn an *8 pluviôse an IX* (28 a viz Genver 1801), dezhi an titl *loi portant réduction du nombre de justices de paix*, ha lakaet Pleaol e Kanton Muzilheg. Lakaet e oa bet ar Gwernoù en arondisamant Gwened bet krouet e 1800.
### 
#### [[Brezel-bed kentañ]]
* Mervel a reas 31 gwaz abalamour d'ar brezel hervez ar blakenn en iliz katolik.

## Brezhoneg
* 83,3 % eus anvioù-lecʼh ar gumun a zo brezhonek.

## Monumantoù ha traoù heverk

Le Guerno (56) Église Sainte-Anne - Extérieur - 03.jpg|Diavaez an iliz katolik.
LeGuernoChaireExtérieure.jpg|Kador an iliz.

* Iliz katolik *Intron-Varia*.

Le Guerno cimetiere 2.JPG|Ar monumant.

* Monumant ar re varv er vered, luc'hskeudenn.
* Plakenn  ar re varv (1914-1918) en iliz katolik, luc'hskeudenn.
## Emdroadur ar boblañs abaoe 1962

## Melestradurezh
## Tud
## Gevelliñ
## Liammoù diavaez

* ar Gwernoù war lec'hienn Geobreizh
## Dave ha notennoù
Muzilheg

** Muzilheg** zo ur gumun e Breizh e departamant ar Mor-Bihan. Pennlec'h kanton Muzilheg eo.
## Douaroniezh
* War lez an Tohon emañ Muzilheg.
### Kumunioù amezek

## Istor
### [[Dispac'h Gall]]
* Melestradurezh: krouet e voe ar gumun e 1790. Gant al lezenn eus an 23 a viz Eost 1790 e voe lakaet da bennlec'h kanton Muzilheg, peder c'humun ennañ: Arzhal, Beler, Laozag ha Muzilheg; e distrig ar Roc'h-Bernez e oa; miret ha brasaet e voe kanton Muzilheg gant al lezenn eus an *8 pluviôse an IX* (28 a viz Genver 1801), dezhi an titl *loi portant réduction du nombre de justices de paix*; lakaet e voe Muzilheg en arondisamant Gwened bet krouet e 1800.
### 
#### [[Brezel-bed kentañ]]
* Mervel a reas 121 gwaz eus ar gumun abalamour d'ar brezel, da lâret eo 4,66 % eus he foblañs e 1911. 
* Fuzuilhet e voe ur milour bet ganet er gumun gant al lu gall d'an 19 a viz Du 1914. E 1934 e voe rentet e enor dezhañ. Enskrivet e voe e anv ouzh monumant ar re varv e 2017.
#### [[Eil brezel-bed]]
* D'an 28 a viz Even 1943 e kouezhas ur c'harr-nij *[[B-17]]* eus aerlu SUA (*[[United States Army Air Forces]]*) e **Muzilheg**; lazhet e voe pevar nijour eus e baread, pevar nijour all a voe tapet gant an Alamaned, daou nijour all a zeuas a-benn da achap. 
* Mervel a reas trizek den ag ar gumun abalamour d'ar brezel. 
#### Brezelioù didrevadenniñ
##### [[Brezel Indez-Sina]]
* Mervel a reas ur milour e 1946. 
## Ardamezioù

## Brezhoneg
* 82,6 % eus anvioù-lecʼh ar gumun a zo brezhonek.

### Ya d'ar brezhoneg
*D'ar 5 a viz Gouere 2012 e oa bet votet ar garta Ya d'ar brezhoneg gant kuzul-kêr ar gumun.
### Deskadurezh
* E distro-skol 2024 e oa 61 skoliad enskrivet er c'hlasoù divyezhek (16,2 % eus skolidi ar gumun evit a sell ouzh ar c'hentañ derez).

## Monumantoù ha traoù heverk

Eglise - Ensemble nord-ouest - Muzillac - Médiathèque de l'architecture et du patrimoine - APMH00034913.jpg|Chapel *Sant Antoen*, diavaez.
Eglise - Vue diagonale de la nef - Muzillac - Médiathèque de l'architecture et du patrimoine - APMH00034936.jpg|Chapel *Sant Antoen*, nev.

* Meur a chapel.
* Iliz katolik *Santez Tereza*.
* Monumant ar re varv, luc'hskeudenn. Dioueliet e voe d'ar 27 a viz Eost 1925.
* Monumant ar vilourion SUAat, luc'hskeudenn.
## Emdroadur ar boblañs abaoe 1962

## Tud
### Tud bet ganet eno
* Élie Lescop (3 a viz Kerzu 1882), bet fuzuilhet d'an 19 a viz Du 1914 gant al Lu gall e-kerzh ar Brezel-bed kentañ. E 1934 e voe rentet e enor dezhañ. Enskrivet e voe e anv ouzh monumant ar re varv e 2017.
## Liammoù diavaez
* Muzilheg war lec'hienn Geobreizh
## Notennoù ha daveoù
Divc'hrafenn

Un **divc'hrafenn** pe **digramm** a zo anezhi ur c'hrafenn enni div lizherenn implijet evit ober diouzh ur son disheñvel diouzh hini al lizherennoù enni o-unan, da skouer :
: saozneg :
''s'' distaget [s]
+ ''h'' distaget [h]
> ''sh'' distaget [ʃ]

Bez e c'hellont bezañ renket evel lizherennoù o-unan pe get, da skouer betek 1994 an divc'hrafenn spagnolek *[[Ch (lizherenn)|ch]]*, distaget //, a veze renket evel ul lizherenn hec'h-unan etre al lizherennoù *[[C (lizherenn)|c]]* ha *[[D (lizherenn)|d]]*. Bremañ avat e vez renket a-gevret gant al lizherenn *c*.

Tri doare divc'hrafenn disheñvel zo :

## Heuliadennoù

Divc'hrafennoù enne div lizherenn disheñvel an eil diouzh eben, da skouer : 
* Brezhoneg
** *[[Ch (lizherenn)|ch]]*, distaget /ʃ/
* Tchekeg
** *[[Ch (lizherenn)|ch]]*, distaget /x/
* Galleg
** *ai*, distaget /ɛ/
* Gresianeg a-vremañ
** *μπ* (mp), distaget /b/

## Heuliadennoù eilpennet
* Saozneg
** *re*: 
** *le*: 

## Lizherennoù doubl
Divc'hafrennoù enne div wech an hevelep lizherenn. A-wechoù e vez implijet lizherennoù doubl hervez reolennoù reizhskrivañ ur yezh bennak evit merkañ hirder ar vogalennoù evel e brezhoneg “kanan” (*a* hir) kv. “kannañ” (*a* berr). N'int ket divc'hrafennoù ar re-se rak ne vezont ket implijet evit skrivañ sonioù disheñvel diouzh hini al lizherenn doublet :
* Kembraeg
** *[[(Dd (lizherenn)|dd]]*, distaget /θ/
* Portugaleg
** *rr*, distaget [ʁ] (evel e galleg)
* Spagnoleg
** *[[Ll (lizherenn)|ll]]*, distaget /ʎ/

## Pennad kar
*Teirgrafenn
Sz (lizherenn)

Un divc'hrafenn latin eo **Sz**, **sz** implijet gant an hungareg evit skrivañ ar son kensonennel /s/, rak implijet e vez al lizherenn *[[S (lizherenn)|s]]* hec'h-unan evit ober diouzh ar son /ʃ/ (kevatal da *ch* hervez reolennoù reizhskrivañ ar brezhoneg).
Wh (lizherenn)

Un divc'hrafenn latin eo **Wh**, **wh** implijet gant an maorieg evit skrivañ ar son kensonennel /ɸ/, distaget ivez /h/ pe /*h*w/ e rannyezhoù zo komzet e norzh ar Zeland-Nevez..

Implijet e vez e saozneg ivez evit skrivañ ar son [w] (saozneg unvan Bro-Saoz) diorroet ez-istorel diwar ar fonem [ʍ], hag evel-se e vez distaget c'hoazh e saozneg Bro-Skos hag e meur a rannyezh saoznek komzet er Stadoù-Unanet.

## Gwelet ivez
* hwair (ƕ)
* Kensonenn gweuz-drekstaon dre dostaat divouezh
Hw (lizherenn)

Un divc'hrafenn latin eo **Hw**, **hw** implijet gant an c'hanakeg evit skrivañ ar son kensonennel [ʍ] pe [wh].
Tx (lizherenn)

Un divc'hrafenn latin eo **Tx**, **tx** implijet gant an euskareg hag ar c'hatalaneg evit skrivañ ar son kensonennel /tʃ/.
Monteneg

**Monteneg** a zo ur gumun e Breizh e kanton Gwern-Porc'hoed e departamant ar Mor-Bihan. 
## Douaroniezh
## Istor
### [[Dispac'h Gall]]
* Melestradurezh: krouet e voe kumun Monteneg e 1790. Gant al lezenn eus an 23 a viz Eost 1790 e voe lakaet e kanton Gwern-Porc'hoed; e distrig Ploermael. Miret ha brasaet e voe ar c'hanton dindan anv kanton Gwern-Porc'hoed ivez e 1801 gant lezenn an *8 pluviôse an IX* (28 a viz Genver 1801), dezhi an titl *loi portant réduction du nombre de justices de paix*. Lakaet e oa bet Monteneg en arondisamant Ploermael bet krouet e 1800. 
* Dekred eus ar 26 a viz Du 1790 war al le ret: embannet e voe bout mennet da nac'h al le ouzh ar Roue, ar vro hag al lezennoù gant ar c'hure, Foulon e anv.
### 
* Krouet e voe kumun Porzh-Karozh d'an 9 a viz Mae 1859 diwar lodennoù eus kumunioù Gwern-Porc'hoed, Algam ha Monteneg.
### 
#### [[Brezel-bed kentañ]]
* Mervel a reas 68 gwaz eus ar gumun abalamour d'ar brezel, eleze 5,39 % eus he foblañs e 1911. 
#### Kemm arondisamant
* E 1926 e voe dilamet arondisamant Ploermael, lakaet e voe ar gumun en arondisamant Gwened.
#### [[Eil Brezel-bed]]
* D'ar 7 a viz Even 1944 e voe lazhet un ezel eus ar Rezistañs gant an Alamaned; d'an 9 a viz Gouere 1944 e voe lazhet pevar ezel dizarmet eus ar Rezistañs e *La Grée de Callac* gant an Alamaned; un harz-lammour a voe lazhet p'edo o talañ ouzh an Alamaned; daou zen nann-soudard a voe lazhet gant an Alamaned, unan d'an 9, egile d'an 10 a viz Gouere 1944.
* Meneget eo pevar den ag ar gumun marvet abalamour d'ar brezel ouzh monumant ar re varv. 
#### Brezelioù didrevadenniñ
##### [[Brezel Indez-Sina]]
* Mervel a reas ur c'habiten eus ar gumun d'ar 14 a viz Gwengolo 1950 el Laos. 
##### [[Brezel Aljeria]]
* Mervel a reas ur milour eus ar gumun e 1961. 
## Brezhoneg
* 28,9 % eus anvioù-lecʼh ar gumun a zo brezhonek.

## Monumantoù ha traoù heverk

Alignements 02.JPG|Steudadoù ar Mein-Sonn.
Le polissoir de Trézon près de Monteneuf - Morbihan - Août 2015.jpg|Peulvan loufruer.
La "Roche Blanche" près de Monteneuf (Morbihan - 56) - 03.jpg|"La Roche Blanche".
La loge Morinais.jpg|"La Loge Morinais".
Monteneuf - Église 01.JPG|An iliz katolik.
Monteneuf - Croix cimetière 02.jpg|Kroaz ar vered.
Monteneuf - Château de la Grée de Callac 04.jpg|Kastell La Grée de Callac.

* Steudadoù ar Mein-Sonn.
* Peulvan loufruer Trezon.
* Peulvan "La Roche Blanche".
* Alez toet "La Loge Morinais", dismantret.
* Iliz katolik *Sant Mikael*.
* Kroaz ar vered.
* Kastell "La Grée de Callac".
* Monumant ar re varv e-tal an iliz katolik, luc'hskeudennoù.

## Emdroadur ar boblañs abaoe 1962

## Melestradurezh
## Tud
## Gevelliñ
## Liammoù diavaez
* Monteneg war lec'hienn Geobreizh

## Dave ha notennoù
Kamlez

**Kamlez** (distaget: ) a zo ur gumun eus Bro Dreger e kanton Landreger, e departamant Aodoù-an-Arvor, e norzh Breizh.
## Douaroniezh
* Ar Gindi a ra an disparti gant Ar Vinic'hi-Landreger, ouzh gevred. Gwazh ar Roudour a ra an hini gant Koatreven, ouzh mervent.
* Kumunioù amezek : Koatreven; An Trevoù; Perwenan; Ar Vinihi;
## Anv
### Stummoù skrivet
* Ogée (c. 1780) : **Camles**.
* Régis de Saint-Jouan : " **Kamles**, 1426; **Camles**, 1444; **Camlez**, 1731".
* Bernard Tanguy : **Camlez***, XIVvet kvt;* **Kamles***, 1426;* **Camles***, 1444;*
* Hervé Abalain : **Camlees**, 1516; **Camlez**, 1592.
### Gerdarzh
## Ardamezioù
N'ez eus ket, evit ar poent
## Lec'hioù
*Trostank
*Kerwenan
*Kerham
*Ar C'herneg
## Istor
### 
#### [[Brezel-bed kentañ]]
* Mervel a reas 46 gwaz abalamour d'ar brezel hervez monumant ar re varv, da lavaret eo 4,63 % ag ar boblañs hervez an niveradeg bet graet e 1911; d’an 22 a viz Eost 1914 e voe lazhet unan anezhe e Maissin e Belgia, soudard e oa en 19vet Rujumant Troadegiezh; d’an 22 a viz Ebrel 1915 e varvas ur soudard eus an 73vet Rujumant Troadegiezh Tiriadel abalamour d’e c’hloaziadennoù Boezinge e Flandrez Belgia .
#### [[Eil Brezel-bed]]
* Mervel a reas pemp den eus ar gumun abalamour d'ar brezel.
## Monumantoù ha traoù heverk

005 Camlez ( 22450 ).JPG|An iliz katolik.

* Monumant ar re varv er vered.
* Iliz katolik *Sant Treveur*.
* Chapel *Sant Nikolaz*.
* Maner Kerham.
## Emdroadur ar boblañs abaoe 1962

## Melestradurezh
## Skol
* Gwerzhet eo bet skol ar seurezed d'ober ul lec'h anvet "Couvent Alternatif" gant un ostaleri hag un ti-krampouezh (serret bremañ).
## Tud
* Fañch Kerrain, skrivagner ha prederour, ganet e Kamlez.
### Ardamezeg ar familhoù

## Levrlennadur
* Hervé Abalain : *Noms de lieux bretons*. Universels Gisserot. 2000.
* Michel Cabel : *Camlez, des origines à nos jours*. Éditions Anagrammes. 2007.
* Régis de Saint-Jouan : *Dictionnaire des communes. Département des Côtes d'Armor. Éléments d'histoire et d'archéologie*. Conseil Général des Côtes d'Armor. Saint-Brieuc. 1990.
* Bernard Tanguy : *Dictionnaire des noms de communes, trèves et paroisses des Côtes-d'Armor*. ArMen-Chasse-Marée. 1992.
## Liammoù diavaez

* Kamlez war lec'hienn Geobreizh
## Notennoù ha daveoù
Ar C'hembod

**Ar C'hembod** (*Le Cambout* e galleg) a zo ur gumun eus Bro Sant-Brieg e kanton Loudieg, e departamant Aodoù-an-Arvor, e norzh Breizh.
## Douaroniezh
## Anv
* Bernard Tanguy ː **Quenbot**, 1275; **Cambout**, 1396
* Erwan Vallerie ː **Quenbot**, 1275; **Combout**, 1323
### Gerdarzh
* Bernard Tanguy ː
1. hen-brezhoneg *combot*, *compot* = ur rann-vro, pe brezhoneg a-vremañ kombod, kel, hag e vefe kar d'ar ger *cwmwd* e kembraeg a-vremañ ?
2. ken > *cain*, brav ha *bot*, chomlech ?
## Ardamezioù
*En gwad e deir dreustell gwezboellek etre arc'hant ha glazur a ziv rezenn*
## Istor
### 
#### [[Brezel-bed kentañ]]
* Mervel a reas 63 gwaz abalamour d'ar brezel hervez monumant ar re varv, da lavaret eo 5,57 % ag ar boblañs hervez an niveradeg bet graet e 1911; d’an 22 a viz Eost 1914 e varvas unan anezhe, ur soudard eus an 19vet Rujumant Troadegiezh abalamour d’e c’hloaziadennoù e Maissin e Belgia.

#### [[Eil Brezel-bed]]
* Mervel a reas tri den eus ar gumun abalamour d'ar brezel.
### Brezelioù didrevadennañ
##### [[Brezel Indez-Sina]]
* Mervel a reas daou vilour er Viêtnam.
##### [[Tunizia]]
* Lazhet e voe ur soudard eus ar gumun d'an 12 a viz C'hwevrer 1956 e  Redayef.
## Brezhoneg
* 33,3 % eus anvioù-lecʼh ar gumun a zo brezhonek.

## Monumantoù ha traoù heverk
* Iliz katolik *Santez Anna*.
* Monumant ar re varv e-tal an iliz katolik, luc’hskeudenn.
* Plakennoù ar re varv (1914-1918, 1939-1945 ha brezelioù didrevadennañ) en iliz katolik, luc’hskeudenn.

## Emdroadur ar boblañs abaoe 1962

## Melestradurezh
## Tud
### Ardamezeg ar familhoù
## Liammoù diavaez

* ar C'hembod war al lec'hienn Geobreizh
* ar C'hembod en Institut géographique national
* Istor ar C'hembod
## Levrlennadur
* Bernard Tanguy : *Dictionnaire des noms de communes, trèves et paroisses des Côtes d'Armor*. Chasse-Marée. ArMen. 1992
* Erwan Vallerie : *Diazezoù studi istorel an anvioù-parrez. Corpus.* An Here. 1995

## Notennoù ha daveoù
Nz (lizherenn)

Un divc'hrafenn latin eo **Nz**, **nz** implijet gant meur a yezh komzet en Afrika evit skrivañ ar son kensonennel /n͡z/, /ⁿz/, /n͡ʒ/ pe /ⁿʒ/.
Rd (lizherenn)

Un divc'hrafenn latin eo **Rd**, **rd** implijet gant yezhoù Aborijined Aostralia evit skrivañ ar son kensonennel /ɖ/, distaget a-wechoù ivez [ʈ] pe [ɽ].
Ts (lizherenn)

Un divc'hrafenn latin eo **Ts**, **ts** implijet gant an euskareg evit skrivañ ar son kensonennel /t̺s̺/.

Implijet e vez ivez gant ar haosaeg (*hausa*) evit ober diouzh ar son distaget /sʼ/ pe /tsʼ/ hervez ar rannyezhoù.

## Gwelet ivez
* Tz
IJ (lizherenn)

Un divc'hrafenn latin eo **IJ**, **ij** implijet gant an izelvroeg (hag ar yezhoù frankek izel) evit skrivañ ar son vogalennek [eɪ] pe [ɛɪ].

En Izelvroioù e vez renket evel ul lizherenn hec'h-unan. E Flandrez avat e vez renket evel div lizherenn a-stroll gant an holl c'herioù all a grog gant al lizherenn ''i''.
Teirgrafenn

Un **deirgrafenn** zo anezhi ur c'hrafenn enni teir lizherenn implijet evit ober diouzh ur son disheñvel diouzh hini al lizhrennoù enni o-unan, da skouer :
*galleg : *eau* ("dour")
*hungareg : ''dzs''

## Pennad kar
*Divc'hrafenn
Gʻ

Ul lizherenn latin ispisial eo **Gʻ**, **gʻ** implijet gant an ouzbekeg evit skrivañ ar son kensonennel [ʁ].
Nkp

Un deirgrafenn latin eo **Nkp**, **nkp** implijet gant meur a yezh komzet en Afrika evit skrivañ ar son kensonennel /ⁿk͡p/.
Жь (lizherenn)

Ul lizherenn girillek ispisial eo **Жь**, **жь** implijet gant ar abc'hazeg evit skrivañ ar son kensonennel /ʑ/.
Dzs

Un deirgrafenn latin eo **Dzs**, **dzs** implijet gant an hungareg evit skrivañ ar son kensonennel [dʒ]. Implijet e vez evit skrivet gerioù euet ennañ eus yezhoù all.
Ngh

Un deirgrafenn latin eo **Ngh**, **ngh** implijet 
*gant ar vietnameg 
*hag ivez gant ar c'hembraeg evit skrivañ kemmadur dre fri ar gensonenn ''c'', da skouer *ci* > *fy nghi* (“ma c'hi”)
Tz (lizherenn)

Un divc'hrafenn latin eo **Tz**, **tz** implijet gant an euskareg evit skrivañ ar son kensonennel /t̻s̻/ pe gant ar c'hatalaneg evit ar soniadoù /dz/ pe /ts/ (hervez ar rannyezhoù).

## Gwelet ivez
* Ts
Kerne

**Kerne** (pe **Kernev**), **Bro-Gerne** (pe **Bro-Gernev**) a zo unan eus nav bro hengounel Breizh. *Kerneviz* a vez graet eus an dud.

## Anv
Kenorin eo an anv "Kerne(v)"-se gant hini Kernev-Veur: "Kernow". Anv ar rannvro vreizhveurek a zo bet roet en tu-mañ d'ar mor ivez, met n'ouzer ket perak eo bet doublet lies a anvioù bro e Breizh-Veur hag e Galia (Domnonea, da skouer, Devon). E latin e vez graet gant "Cornugallia", pe a-wechoù "Cornubia".

## Tachenn
En em astenn a ra en div drederenn eus Su Penn-ar-Bed, met un nebeud kumunioù eus ar Mor-Bihan (tro-dro da C'hourin) hag un toullad brav a gumunioù eus mervent Aodoù-an-Arvor (adalek Mur betek Menez Are) zo e Kerne ivez. Kêr-benn ar gontelezh kozh hag an eskopti eo Kemper. Sellet e vez ouzh brezhoneg Kerne evel ouzh unan eus an teir rannyezh a ya d'ober ar c'hKLT (nemet n'eo ket sklaer ha peder rannyezh vrezhonek zo evit gwir evel ma lavarer).

### Kerne-Izel, Kerne-Uhel
Dre vras e vez graet **Kerne-Izel** eus an arvor, gant ar Vro-C'hlazig, ha **Kerne-Uhel** eus an argoad.

## Istor
*Konted Kerne

### Kerne hiziv
218 kumun a zo e Bro-Gerne an deiz hiziv (Niveradeg 2007: 477 308 a annezidi. Gorread: 5 975 km²).

## Yezhoù

### Brezhoneg
Emañ darn vrasañ Bro-Gerne e Breizh-Izel, e-lec'h e veze kaozeet brezhoneg. Graet e vez kerneveg pe brezhoneg Kerne deus parlantoù ar vro.

E distro-skol 2022 e oa enskrivet er skolioù Diwan hag er c'hlasoù divyezhek 2 569 skoliad (8,2 % eus skolidi ar vro evit a sell ouzh ar c'hentañ derez).

### Gallaoueg
Komzet e veze gallaoueg e penn reter Bro-Gerne ivez.

## Liammoù
* Roll kumunioù Kerne
* Douaroniezh Breizh, roll kêrioù Kerne

## Notennoù ha daveennoù
Bro-Gwened

**Bro-Wened** (pe **Bro-Gwened** hervez ar gwenedeg end-eeun) a zo unan eus nav bro gozh Breizh. E 2007 e oa 657 110 a dud o chom enni, war ur gorread a 5 648,16 km².

## Kumunioù Bro-Gwened
*Mont da welet Roll kumunioù Bro-Gwened

## Liammoù diavaez

## Notennoù ha daveennoù
Kaon

**Kaon** a zo ur gumun eus Bro Sant-Maloù e kanton Kaon, e departamant Aodoù-an-Arvor, e Norzh Breizh.
## Douaroniezh
War lez ar Renk emañ Kaon.
## Dezougen

GareCaulnesVuegénérale1900.jpg|Ar porzh-houarn e 1900.
Gare de caulnes( côtes d'armor,bretagne,france).JPG|An arsav-trenioù.

* War al linenn hent-houarn Brest Roazhon emañ Kaon.
## Anv
* Erwan Vallerie ː **Cauna**, 1187, 1224; **Kaune**, c. 1260; **Chaune**, 1295; **Caune**, 1411; **de Caune**, 1453; **Cosne**, 1630; **Caulne**, 1779
## Ardamezioù

## Istor
### [[Dispac'h Gall]]
* Dekred eus ar 26 a viz Du 1790 war al le ret: embannet e voe bout mennet da nac'h al le ouzh ar Roue, ar vro hag al lezennoù gant ar person, Clotteaux e anv, hag ar c'hure, Megret.
### 
#### [[Brezel-bed kentañ]]
* Mervel a reas 143 gwaz abalamour d'ar brezel hervez monumant ar re varv, da lavaret eo 5,68 % ag ar boblañs hervez an niveradeg bet graet e 1911; lazhet e voe daou anezhe e Belgia, e penn- kentañ  ar brezel e miz Eost 1914, soudarded er 47vet Rujumant Troadegiezh e oant o-daou: unan d’an 20 en Auvelais pe e Tamines, an hini alld’an 22 1914 e Falisolle.
#### [[Eil Brezel-bed]]
* D'an 30 a viz Ebrel 1942 e kouezhas ur c'harr-nij Messerschmitt Bf 109 F-2 eus an aerlu alaman (*[[Luftwaffe (1933-1945)|Luftwaffe]]*) e Kaon; lazhet e voe an nijour, e Roazhon e voe douaret da gentañ a-raok bout adkaset d'e vro.
* Mervel a reas pemzek den eus ar gumun abalamour d'ar brezel.
* Plakenn ar re varv (1914-1918) en iliz katolik, luc’hskeudennoù.
### Brezelioù didrevadennañ
##### [[Brezel Indez-Sina]]
* Mervel a reas ur soudard d'an 11 a viz Eost 1952 en ospital milourel e Cap Saint-Jacques e Kochinsina er Viêtnam.
##### [[Brezel Aljeria]]
* Lazhet e voe ur soudard eus ar gumun d'an 3 a viz Here 1956 en El Ghaicha en  Aflou.
## Brezhoneg
* 12,2 % eus anvioù-lecʼh ar gumun a zo brezhonek.

## Monumantoù ha traoù heverk
* Iliz katolik *Sant Pêr ha Sant Paol*.
* Monumant ar re varv e liorzh ar presbital katolik, luc’hskeudenn ha kartenn-bost.
* Plakenn ar re varv (1914-1918) en iliz katolik, luc’hskeudennoù.

## Emdroadur ar boblañs abaoe 1962

## Brezhoneg
### Deskadurezh
* Ur c'hlas divyezhek a zo eno abaoe 2022.
* E distro-skol 2024 e oa enskrivet er skol Diwan hag er c'hlasoù divyezhek 19 skoliad (7% eus skolidi ar gumun evit a sell ouzh ar c'hentañ derez).
## Melestradurezh
## Tud
### Ardamezeg ar familhoù

## Liammoù diavaez

* Lec'hienn ofisiel kumun Kaon
* Kaon en Institut géographique national
## Levrlennadur
* Michel Louessard, *Caulnes Pays de Rance et son canton*, éditions La Plomée
* Bernard Lemarié, *Caulnes, mon pays*, éditions La Plomée
* Daniel Coulombel, *Tourner une page... du Pays de Caulnes, de 1944 à 2020*
## Notennoù ha daveoù
Kaorel

**Kaorel** a zo ur gumun eus Breizh, e Bro-Gernev hag e kanton Mur, e departamant Aodoù-an-Arvor.
## Douaroniezh
## Dezougen

KaourelTi-gar.JPG|An ti-gar, serret.

* War al linenn hent-houarn Karaez Loudieg, serret, emañ Kaorel.
## Anv
* Erwan Vallerie ː **Correlum**, 1190; **Kaurel**, 1204; **Caurel**, 1221; **Kaurelle**, 1245; **Keraurelle**, 1294
## Ardamezioù
## Istor
### 
#### [[Brezel-bed kentañ]]
* Mervel a reas 84 gwaz hervez ar plakennoù en iliz katolik hag hervez monumant Santez-Anna-Wened ivez abalamour d'ar brezel, da lavaret eo 9,62 % ag ar boblañs hervez an niveradeg bet graet e 1911; mervel a reas pevar soudard eus ar gumun e Belgia, e penn- kentañ  ar brezel, d’an 22 1914: e Maissin e voe lazhet  unan eus an 19vet Rujumant Troadegiezh hag unan eus ar 116vet Rujumant Troadegiezh, en Auvelais unan eus an 48vet Rujumant Troadegiezh hag en  Ham-sur-Sambre ez eas unan all eus an 48vet diwar wel.
* Ur soudard bet ganet er gumun a voe fuzuilhet gant al lu gall d'ar 1añ a viz Kerzu 1917, e Villers-Marmery (Bro-C'hall).
#### [[Eil Brezel-bed]]
* Mervel a reas eizh den eus ar gumun abalamour d'ar brezel.
### Brezelioù didrevadennañ
##### [[Brezel Indez-Sina]]
* Mervel a reas tri milour er Viêtnam.
##### [[Brezel Aljeria]]
* Mervel a reas daou vilour.
### 
* D'an  mintin eo foeltret ur goadkroazenn vras gant an arnev.
## Monumantoù ha traoù heverk

Caurel_-_Ty-Min_-_AD22_-_16FI552.jpg|Ar Peulvan.
Dolmen de Corn-er-Houët, Caurel, France.jpg|Taol-vaen Korn-er-C'hoed.

* Peulvan Ti-Min.
* Taol-vaen Korn-er-C'hoed.

Eglise Caurel début XXe.jpg|An iliz katolik. 
467 Chapelle Saint-Golven Caurel.JPG|Chapel *Sant Goulven*.
093 Calvaire de 1636.jpg|Ar c'halvar.

* Iliz katolik *Intron-Varia*.
* Chapel *Sant Goulven*.
* Ur c'halvar, 1636.
* Monumant ar re varv, luc’hskeudenn
* Plakennoù ar re varv (1914-1918,1939-1945 ha brezelioù didrevadennañ) en iliz katolik, luc’hskeudennoù.
## Emdroadur ar boblañs abaoe 1962

## Melestradurezh
## Tud
### Tud bet ganet eno
* Julien Marie Audren, d'ar 7 a viz Genver 1887, soudard er 102vet rujumant war-droad, fuzuilhet d'ar 1añ a viz Kerzu 1917 e-pad ar Brezel-bed kentañ gant al Lu gall, e Villers-Marmery (Bro-C'hall).
### Ardamezeg ar familhoù
## Liammoù diavaez

* Lec'hienn ofisiel an ti-kêr
* Kaorel war lec'hienn Geobreizh
* Pajenn Kaorel war lec'hienn an etrekumuniezh
* Tourioù-avel Kaorel ha Sant-Vaeg
## Levrlennadur
*  Erwan Vallerie : *Diazezoù studi istorel an anvioù-parrez. Corpus.* An Here. 1995
## Notennoù ha daveoù
Kumuniezh kumunioù Bro an Hirwazh

**Kumuniezh kumunioù Bro an Hirwazh** a zo un etrekumuniezh e departamant Penn-ar-Bed, e Breizh. Krouet eo bet e 1992. Un darn eus Bro Brest eo.

## Kumunioù
Kumuniezh kumunioù Bro an Hirwazh a ya 19 kumun d'ober anezhi:
#Brelez
#Gwitalmeze
#Konk-Leon
#Lambaol-Blouarzhel
#Lambaol-Gwitalmeze
#Landunvez
#Lannildud
#Lanriware (sez)
#Lokmaria-Plouzane
#Lokournan
#Milizag-Gwiproñvel
#Molenez
#Plonger
#Plouarzhel
#Plougonvelen
#Plourin-Gwitalmeze
#Porspoder
#Trebabu
#Treouergad

## Brezhoneg

### Ya d'ar brezhoneg
* D'an 10 a viz Mezheven 2009 e oa bet votet ar garta Ya d'ar brezhoneg gant Kumuniezh kumunioù Bro an Hirwazh.

### Deskadurezh
* E distro-skol 2024 e oa enskrivet er skol Diwan hag er c'hlasoù divyezhek 542 skoliad (11,9 % eus skolidi an topad-kêrioù evit a sell ouzh ar c'hentañ derez).

## Liammoù diavaez

*Lec'hienn Bro an Hirwazh

## Notennoù
Kumuniezh kumunioù Bro Landerne-Daoulaz

**Kumuniezh kumunioù Bro Landerne-Daoulaz** a zo anezhi un aozadur savet etre kumunioù eus Frañs, e departamant Penn-ar-Bed, e Breizh. Krouet eo bet e 1994. Un darn eus Bro Brest eo.

## Kumunioù
Kumuniezh kumunioù Bro Landerne-Daoulaz a ya 22 gumun d'ober anezhi:
#Daoulaz
#Dirinonn
#ar Forest-Landerne
#Hañveg
#Irvilhag
#Landerne (sez)
#Lanneured
#Lannurvan
#Logonna-Daoulaz
#Loperc'hed
#ar Merzher-Salaun
#an Ospital
#Penn-ar-C'hrann
#Plouedern
#Plouziri
#ar Roc'h-Morvan
#Sant-Alar
#Sant-Divi
#Sant-Tonan
#Trelevenez
#Tremaouezan
#an Treoù

## Brezhoneg

### Ya d'ar brezhoneg
* Votet e oa bet ar garta Ya d'ar brezhoneg gant KK Bro Landerne-Daoulaz.

### Deskadurezh
* E distro-skol 2024 e oa enskrivet er skol Diwan hag er c'hlasoù divyezhek 590 skoliad (12,5 % eus skolidi an tolpad-kêrioù evit a sell ouzh ar c'hentañ derez).

## Liammoù diavaez
*Kumuniezh kumunioù Bro Landerne-Daoulaz

## Notennoù
Kumuniezh kumunioù Bro an Aberioù

**Kumuniezh-kumunioù Bro an Aberioù** a zo un etrekumuniezh e departamant Penn-ar-Bed, e Breizh. Krouet eo bet e 1997. Un darn eus Bro Brest eo.

## Kumunioù
Kumuniezh-kumunioù Plabenneg hag an Aberioù a ya 13 kumun d'ober anezhi:
#ar Vourc'h-Wenn
#an Dreneg
#Kersent-Plabenneg
#Koz-Meal
#Landeda
#Lanniliz
#Loprevaler
#Plabenneg (sez)
#Plougerne
#Plougin
#Plouvien
#Sant-Pabu
#Treglonoù

## Brezhoneg

### Ya d'ar brezhoneg
* D'an 20 a viz Genver 2011 e oa bet votet ar garta Ya d'ar brezhoneg gant Kumuniezh kumunioù Bro an Aberioù.

### Deskadurezh
* E distro-skol 2024 e oa enskrivet er skol Diwan hag er c'hlasoù divyezhek 460 skoliad (11,6% eus skolidi an tolpad-kêrioù evit a sell ouzh ar c'hentañ derez).

## Liammoù diavaez
*Lec'hienn ofisiel
* Ti an Douristed

## Notennoù
Brest Meurgêr

**Brest Meurgêr** a zo anezhi ur veurgêr eus Frañs, e departamant Penn-ar-Bed, e Breizh. Krouet e vez ar gumuniezh kêr e 1973. E anv kentañ a oa « Kumuniezh-kêr Brest » (*Communauté Urbaine de Brest* - CUB). Cheñchet e oa bet e anv da « vBrest Meurgêr ar Mor » e 2004. Treuzfurmet e oa bet en ur veurgêr d'ar 1 a viz Genver 2015. Un darn eus Bro Brest eo.

## Kumunioù
Brest Meurgêr a ya 8 kumun d'ober anezhi:
#Boc'harzh
#Brest (sez)
#Gouenoù
#Gwiler
#Gwipavaz
#Plougastell-Daoulaz
#Plouzane
#ar Releg-Kerhuon

## Prezidant
*Genver 1974 - Mae 1977 : Georges Lombard (PDM)
* Mae 1977 - Here 1981 : Joseph Gourmelon
* Here 1981 - Mezheven 1982 : Francis Le Blé (PS)
* Gouhere 1982 - Mae 1983 : Pierre Maille (PS)
* Mezheven 1983 - Mae 1989 : Georges Lombard (PDM)
* Mae 1989 - Ebrel 2001 : Pierre Maille (PS)
* Abaoe 2001 (addilennet e 2008, 2014 ha 2020) : François Cuillandre (PS)

## Brezhoneg

### Ya d'ar brezhoneg
* D'ar 16 a viz Mezheven 2006 e oa bet votet ar garta Ya d'ar brezhoneg gant Brest Meurgêr ar Mor.

### Deskadurezh
* E distro-skol 2024 e oa enskrivet er skol Diwan hag er c'hlasoù divyezhek 1 670 skoliad (9,3 % eus skolidi an tolpad-kêrioù evit a sell ouzh ar c'hentañ derez).

## Tachennoù barregezh
* *Brest Meurgêr ar Mor* he deus ar varregezh war an treuzdougerezh ha meret eo ar rouedad bus ha tramgarr Bibus ganti.
** Korvoer ar rouedad Bibus eo Keolis.
* Lojeiz
* Diwan ekonomikel, sokial ha sevenadurel

## Liammoù etrebroadel
### Keveleriñ

## Liammoù diavaez
* Lec'hienn ofisiel

## Notennoù
Montroulez Kumuniezh

**Montroulez Kumuniezh** a zo un etrekumuniezh e departamant Penn-ar-Bed, e Breizh. Krouet eo bet e 1995. Deuet eo da vezañ un tolpad-kêrioù e 2000. Anvet e oa *Tolpad-kêrioù Bro Montroulez* d'ar c'houlz-se. Deuet eo da vezañ "Montroulez Kumuniezh" e 2005.

## Kumunioù
Montroulez Kumuniezh a ya 26 kumun d'ober anezhi:
#Bodsorc'hel
#Garlann
#Gwerliskin
#Gwimaeg
#Henvig
#Karanteg
#ar C'hloastr-Plourin
#Lanneanoù
#Lanneur
#Lokenole
#Lokireg
#Montroulez (sez)
#Plegad-Gwerann
#Plegad-Moezan
#Pleiber-Krist
#Plouezoc'h
#Plouganoù
#Plougonven
#Plouigno
#Plouneour-Menez
#Plourin-Montroulez
#Sant-Martin-war-ar-Maez
#Sant-Seo
#Sant-Tegoneg-Logeginer
#Sant-Yann-ar-Biz
#Taole

## Prezidanted
* 1995-2003: Marylise Lebranchu, maerez Montroulez (1995-1997)
* 2003-2014: Yvon Hervé, maer Sant-Seo (1971-2008 / 2015-)
* 2014-2017: Jean-Luc Fichet, maer Lanneur (1989-2017)
* 2017-2020: Thierry Piriou, maer Pleiber-Krist (2010-2020)
* Abaoe 2020: Jean-Paul Vermot, maer Montroulez (2020-)

## Brezhoneg
* En distro-skol 2024 e oa enskrivet 496 skoliad (9,9% eus skolidi an tolpad-kêrioù evit a sell ouzh ar c'hentañ derez).

## Darempredoù etrebroadel
### Keveleriñ

## Liammoù diavaez
 Lec'hienn Montroulez Kumuniezh

## Notennoù
Kumuniezh kumunioù Bro Kemperle

**Kumuniezh kumunioù Bro Kemperle**, berraet e **Kumubrok**, a oa ur gumuniezh kumunioù e departamant Penn-ar-Bed, e Breizh. Krouet eo bet e 1993. E 2002 e oa war-dro 51 000 den o chom enni, war un tamm douar 600 km². Treuzfurmet e oa d'ar 1 a viz Genver 2016 en ur gumuniezh tolpad-kêrioù anvet Kemperle Kumuniezh.

## Kumunioù
Kumuniezh kumunioù Bro Kemperle a yae 16 kumun d'ober anezhi:
#an Arzhanaou
#Banaleg
#Bei
#Gwelegouarc'h
#Kemperle
#Kerien
#Kloar-Karnoed
#Lokunole
#Mellag
#Molan
#Redene
#Rieg
#Sant-Turian
#Skaer
#Tremeven
#an Treoù

## Brezhoneg

### Ya d'ar brezhoneg
* D'ar 14 a viz Mae 2013 e oa bet roet d'ar Gumuniezh kumunioù al label Ya d'ar brezhoneg live 2.

### Deskadurezh
* E distro-skol 2015 e oa enskrivet er skol Diwan hag er c'hlasoù divyezhek 514 skoliad (9,1 % eus skolidi ar gumuniezh evit a sell ouzh ar c'hentañ derez).

## Liammoù diavaez
*  Kumuniezh kumunioù Bro Kemperle
*  Ti ar Vro Bro Kemperle

## Notennoù
Maez-Geraod

**Maez-Geraod** a zo ur gumun eus Breizh en Aodoù an Arvor, er c'hreisteiz da Zinan, e kanton Evrann.
## Douaroniezh
* War lez ar Renk emañ Maez-Geraod.
## Anv
* Régis de Saint-Jouan ː **capella Sancti Nicolai de Campis**, 1181
* Erwan Vallerie ː **Sancti Nicolai de Campis**, 1181; **Champs Geraut**, 1513
## Ardamezioù
*En gul e dreustell en argant karget gant teir moualc'henn en sabel, heuliet gant tri penn bleiz diframmet en aour, 2 ouzh kab, 1ouzh beg.*
Ardamezioù familh Nicolas (). Jean de Nicolas en devoa dimezet Jeanne Martin, itron Maez-Geraod.
## Istor
* Maez-Geraod a oa ur lodenn eus parrez Evran, bet distaget dre ul lezenn eus an 6 a viz Ebrel 1934.
### 
#### [[Brezel-bed kentañ]]
* Mervel a reas 64 gwaz abalamour d'ar brezel hervez monumant ar re varv.
#### [[Eil Brezel-bed]]
* D'an 29 a viz Mae 1943 e kouezhas un nijerez *[[B-17]]F* (marilhet 42-29476 ha kodet GL-M) eus aerlu SUA (*[[United States Army Air Forces]]*) e lec'h Frays, e Maez-Geraod; lazhet e voe nav nijour, an dekvet hini a voe tapet gant an Alamaned.
* D'an 27 a viz Gouere 1944 e oa aozet ur spi-brezel a-eneb an Alamaned el lec'h la Pesnais gant strouezhien deut eus diavez
* D'an 2 a viz Eost 1944 e erruas e Maez-Geraod rakward an 3vet arme SUAat ar jeneral Patton
* D'ar 7 a viz Eost 1944 e kouezhas un nijerez *[[Heinkel 111]]* kodet *S3+AL* eus an aerlu alaman (*[[Luftwaffe (1933-1945)|Luftwaffe]]*) e Maez-Geraod; un nijour a varvas, douaret e voe e Marigny, departamant Manche (Bro-C'hall).
* Mervel a reas nav den ag ar gumun abalamour d'ar brezel.
## Brezhoneg
* 10,0 % eus anvioù-lecʼh ar gumun a zo brezhonek.

## Monumantoù ha traoù heverk

Les Champs-Géraux - Chapelle ND de Bonsecours 02.JPG|Ar chapel.

* Chapel *Intron-Varia Wir-Sikour*.
* Kastell ar C'hravell hag e gouldri (1607).
* Monumant ar re varv e Leurgêr ar Maerdi, luc’hskeudennoù.
* Monumant an nijourion stadunanat, luc’hskeudennoù.

## Emdroadur ar boblañs abaoe 1962

## Melestradurezh
## Tud
* **Jean Nicolas**, kuzulier e Breujoù Breizh e 1620.
* **Jean Nicolas**, mab an hini diraog, kadoriad ar Rekedoù e Breujoù Breizh e 1645.
### Ardamezeg ar familhoù

## Levrlennadur
* Michel Froger & Michel Pressensé : *Armorial des communes des Côtes-d'Armor & Ille-et-Vilaine*. 2008
* Régis de Saint-Jouan : *Dictionnaire des communes. Département des Côtes-d'Armor. Eléments d'histoire et d'archéologie*. Conseil Général des Côtes d'Armor. Saint-Brieuc. 1990
* Erwan Vallerie : *Diazezoù studi istorel an anvioù-parrez. Corpus.* An Here. 1995
## Liammoù diavaez

* Maez-Geraod en Institut géographique national
## Notennoù ha daveoù
Ar Chapel-Wenn

**Ar Chapel-Wenn** (** e galleg) a zo ur gumun eus Bro Sant-Maloù e kanton Kaon, e departamant Aodoù-an-Arvor, e Norzh Breizh.
## Douaroniezh
* War lez ar Renk emañ ar Chapell-Wenn.
## Anv
## Ardamezioù
N'eus ket evit ar poent.
## Istor
* Ar Chapel-Wenn e oa un drevadenn "lem-laka" eus Sant-Yowan-an-Enez.
### 
#### [[Brezel-bed kentañ]]
* Mervel a reas 27 gwaz abalamour d'ar brezel hervez monumant ar re varv, da lavaret eo 6,01 % ag ar boblañs hervez an niveradeg bet graet e 1911.
#### [[Eil Brezel-bed]]
* Mervel a reas daou zen abalamour d'ar brezel.
## Brezhoneg
* 12,8 % eus anvioù-lecʼh ar gumun a zo brezhonek.

## Monumantoù ha traoù heverk

La_Chapelle-Blanche_(22)_Église_02.JPG|An iliz katolik.
La_Chapelle-Blanche_(22)_Monument_aux_morts.JPG|Ar monumant.

* Iliz katolik *Intron-Varia a Druez*.
* Monumant ar re varv e kloz an iliz katolik, luc’hskeudennoù .

## Emdroadur ar boblañs 1962-2012

## Melestradurezh
## Tud
### Ardamezeg ar familhoù

## Liammoù diavaez

* Lec'hienn ofisiel ar Chapel-Wenn
* Ar Chapel-Wenn en Institut géographique national
## Levrlennadur
* J.B. Ogée : *Dictionnaire historique et géographique de la province de Bretagne, dédié à la Nation bretonne*. 1780
* Pol Potier de Courcy : *Nobiliaire et armorial de Bretagne*. Adembannadur Editions des Régionalismes. Cressé. 2011/2014
## Notennoù ha daveoù
Kastellaodren

**Kastellaodren** a oa ur gumun, e departamant Aodoù-an-Arvor, e norzh Breizh, war hanter etre Treger ha Goueloù. Kêr-benn istorel Bro-Oueloù an hini eo. Penn kanton e oa betek 2015.

## Douaroniezh

## Anv

* Erwan Vallerie ː **Castro-Audren**, 1198; **Castro Audren**, 1202; **Castrum Audreni**, 1212; **Castro-Audrein**, 1215; **Castro Audrain**, 1222; **Castro Audroin**, 1224; **Castrum Audrini**, 1269; **Chastel-Audrein**, 1288; **Castro Audreni**, 1371; **Chateaulaudren**, **Chastelaudren**, 1420; **Castro Audren**, **Castel Audren**, 1316

**Gerdarzh**

## Ardamezioù

## Istor
### 
#### [[Brezel-bed kentañ]]
* 44 gwaz a gollas o buhez abalamour d'ar brezel hervez monumant ar re varv, da lavaret eo 3,19 % ag ar boblañs hervez an niveradeg bet graet e 1911.
#### [[Eil Brezel-bed]]
* Mervel a reas pemzek den eus ar gumun abalamour d'ar brezel.
#### Trevadennoù
* Brezel Indez-Sina: ur milour a varvas e 1951.
* Brezel Aljeria: ur milour a varvas e 1961.
### kantved
Kendeuzet e oa bet gant Plagad d'ar 1 a viz Genver 2019 d'ober ur gumun nevez : Kastellaodren-Plagad.
## Monumantoù ha traoù heverk
* Iliz katolik *Itron-Varia ar Run*.
* Monumant ar re varv.
## Emdroadur ar boblañs abaoe 1962

## Brezhoneg
* Hervez ur studiadenn gant Barr-Heol, niv. 93 p.&nbsp;33, ha geriadur Ogée, ez eus peadra da soñjal e veze komzet ar brezhoneg er gumun e-tro ar bloaz 1845 c'hoazh.
## Melestradurezh
## Tud

### Ardamezeg ar familhoù

## Liammoù diavaez

*  Lec'hienn ofisiel kumun Kastellaodren
*  Kastellaodren war lec'hienn Geobreizh

## Levrlennadur
* Pol Potier de Courcy : *Nobiliaire et armorial de Bretagne*. Adembannadur Editions des Régionalismes. Cressé. 2011/2014
* Régis de Saint-Jouan : *Département des Côtes-d'Armor. Dictionnaire des communes; éléments d'histoire et d'archéologie*. Conseil Général des Côtes-d'Armor. 1990 (p.&nbsp;153, 154, 155, 156)
* Embannadurioù Flohic : *Le patrimoine des Communes des Côtes-d'Armor*. 1998
* Michel Froger & Michel Pressensé : *Armorial des communes des Côtes-d'Armor & Ille-et-Vilaine*. 2008
* Erwan Vallerie : *Diazezoù studi istorel an anvioù-parrez. Corpus.* An Here. 1995

## Notennoù ha daveoù
Kez

**Kez** a zo ur gumun eus Bro Sant-Brieg, e kanton Loudieg, e departamant Aodoù-an-Arvor, e Norzh Breizh. Penn kanton e oa betek 2015.
## Douaroniezh
## Anv
* Erwan Vallerie ː **La Chese**, 1241; **Chesia**, 1250; **Villa Chesie**, 1267; **La Cheise**, 1302; **La Cheze**, 1386; **La Chesse**, **La Cheze**, 1396; **Chescia**, **La Cheze**, 1453; **La Chesse**, 1516; **La Cheze**, 1630; **La Chaize**, 1636
**Gerdarzh**
* Dauzat & Rostaing ː sur awalc'h *casis* = bodad tiez
* Bernard Tanguy ː diouzh al latin *casa* = ti, atant, domani, laket amañ evit ar c'hreñvlec'h.
## Ardamezioù

*En gul e leon kurunet en argant.*.
## Istor
### XVIIvet kantved
Beskontelezh Roc'han a zo savet da dugelezh ha pariezh Bro-C'hall evit Herri a Roc'han, dre skrid-aotren embannet e Fontainebleau e miz Ebrel 1603 (enrollet ouzh Breujoù Pariz ar 7 Eost 1603) . Kez e oa ezel eus an dugelezh ha pariezh se.
### 
#### [[Brezel-bed kentañ]]
* E 1917 e voe degemeret repuidi, 28 Gall ha 26 Belgiad, e Kez; lazhet e voe unan anezhe  e Tamines e Belgia d’an 22 a viz Eost  1914, e penn- kentañ  ar brezel, soudard en 2vet Rujumant Troadegiezh e oa .
#### [[Eil Brezel-bed]]
* Kemeret e voe 13 000 Lur en ti-post, gant dek ezel eus ar Rezistañs moarvat, d’ ar 5 a viz Even 1944, argant a voe tapet en tailhanterdi ivez gante, hervez danevell sizhuniek Titouroù Hollek Sant-Brieg.
* Fuzuilhet e voe ur rezistant yaouank eus ar gumun e Loudieg gant an Alamaned d’ar 4 a viz Gouhere 1944.
## Monumantoù ha traoù heverk
* Ar c'hastell, (*fortericia* e 1241), dismantret.
* Kastell "La Grange" (1610).
* Iliz katolik *Sant Andrev* (XVvet); hag e oa a-raok chapel Itron-Varia ar Groaz, savet da iliz ar barrez nebeut goude 1806
* Monumant ar re varv e-tal an iliz katolik, luc’hskeudenn.
* Plakennoù ar re varv (1914-1918) en iliz katolik, luc’hskeudenn.
## Emdroadur ar boblañs abaoe 1962

## Melestradurezh
## Tud
* Olivier de Clisson aotrou Kez adalek ar 14 Mae 1370.
* Alan VIII a Roc'han, pried Béatrix de Clisson.
* Yann II, beskont a Roc'han, kont ar Porc'hoed, bet ganet er c'hastell Kez a 16 Du 1452.
### Ardamezeg ar familhoù

## Liammoù diavaez

* Kez war lec'hienn Geobreizh
* Kez en Institut géographique national
## Levrlennadur
* Albert Dauzat & Charles Rostaing : *Dictionnaire étymologique des noms de lieux en France*. Larousse, 1963. Guénégaud, 1978
* Michel Froger & Michel Pressensé : *Armorial des communes des Côtes-d'Armor & Ille-et-Vilaine*. 2008
* Régis de Saint-Jouan : *Dictionnaire des communes. Département des Côtes-d'Armor. Eléments d'histoire et d'archéologie*. Conseil Général des Côtes d'Armor. Saint-Brieuc. 1990
* Bernard Tanguy : *Dictionnaire des noms de communes, trèves et paroisses des Côtes d'Armor*. Chasse-Marée. ArMen. 1992
* Erwan Vallerie : *Diazezoù studi istorel an anvioù-parrez. Corpus.* An Here. 1995
## Notennoù ha daveoù
Jean Marion

**Jean Marion**, ganet d'an 9 a viz Eost 1759 en Aradon, ha marvet eno d'ar 17 a viz Eost 1824, a oa ur beleg breizhat, person Edig, skrivagner ha troour brezhonek.

## Oberennoù skrivet
* *[[Instruction Santel ar er gurionnéeu principal ag er religion, eit bout leinét én Tieguêaheu, hag eit chervige d'Éxplication d'er Hatechén]]*, Embannadurioù Galles, Gwened, 1790
* *Histoërieu ag en eu Testamand, ancien ha néhué, guet explicationeu en Radeu Santel an en ilis, eit reglien erhad er vuhé épeb sort stad*, Embannadurioù Galles, Gwened, dibenn an 
* *Officieu eit er sulieu ha gouilieu principal ag er blai guet exelcieu ur hrechen, ha pedenneu de vitin ha de noz, durant en overen, hag eit hum breparein de receu adorable er sacrement a bigen hag er sacremant adorable ag en autaer*, Embannadurioù Galles, Gwened, 1837
* *[[En Nor ag er Vuhé Devot|En or ag er vuhé devot]] pe instructioneu forth pourfitable eit conduite ha sonnat en inean en devotion dri Saint Frances a Sales*, Embannadurioù Galles, Gwened, 1838
* *Vocabulaire nouveau, ou dialogues français et breton* (kenlabour gant tud all marteze), Embannadurioù Galles, Gwened, e-tro 1810

## Troidigezhioù
* *[[Magasin spirituel er Beurerionn]] en Artisantet, er Serviterion, hac en dud diart er maezeu*, Embannadurioù Galles, Gwened, e-tro 1790, diwar *Magasin des pauvres, artisans, domestiques et gens de campagne* gant Jeanne-Marie Leprince de Beaumont, 1768
* *[[Iniz er vertu|Voyage Misterius de Inis er Vertu]]*, Embannadurioù Galles, Gwened, e-tro 1790, diwar *Voyage mystérieux à l'isle de la Vertu*, gant an abad Maillot, 1788
Gioacchino Greco

**Gioacchino Greco**, lesanvet "ar C'halabrad", ganet war-dro 1600 e Celico, nepell diouzh Cosenza (e kreisteiz Italia), marvet war-dro 1640 en Amerika ar C'hreisteiz. 

Ganet e oa bet en ur familh paour. Meurc'hoarier echedoù e oa, hini kreñvañ ar XVIIvet kantved, bet skrivet gantañ ur studiadenn a-zivout an echedoù hag a chomas dibar a-hed 150 vloaz. Bevañ a reas e Roma evel c'hoarier a-vicher, gwarezet gant tud uhel evel ar c'hardinal Savelli ha Francesco Buoncompagni. Beajiñ a reas dre Spagn, Bro-Saoz ha Bro-C'hall en ur vevañ eus e c'hoari. Heuliet en dije un den meur a Spagn betek Amerika, an Antilhez emichañs.

Un dornlevr en devoa skrivet.

## Un digoradur
1.e4 b6
 
2.d4 Fb7

3.Fd3 f5

4.exf5 Fxg2

5.Dh5+ g6

6.fxg6 Mf6

7.gxh7 Mxh5

8.Fg6# 1-0

Greco a-enep d'ur c'hoarier dizanv - 1619 - 
goude: 6. ... Mf6
Paul Charles Morphy

**Paul Charles Morphy** a zo bet ganet d'an 22 a viz Mezheven 1837 e New Orleans (SUA), ha marvet d'an 10 a viz Gouere 1884 e New Orleans ivez.

Meurc'hoarier echedoù amerikan, aet ar maout gantañ e tournamant New York 1857. Dont a reas diouzhtu da Europa, el lec'h ma voe trec'het an holl veurc'hoarierion gantañ. Goude daou vloaz e paouezas gant ar c'hoari.

## Levrioù diwar e benn

* Macon Shibut, *Paul Morphy and the Evolution of Chess Theory*, Embannadurioù Caissa, 1993, ISBN 0-939433-16-8 ;
* Philip W. Sergeant ha Fred Reinfeld, *Morphy's Games of Chess*, Mezheven 1989, ISBN 0486203867 ;
* Frisco Del Rosario, *A First Book of Morphy*,Trafford, Here 2004, ISBN 1412039061 ;
* Géza Maróczy, *Paul Morphy*, Verl. Veit & Comp., Leipzig, 1909, adembannet gant Olms, Zurich, 1989 ;
* Regina Morphy-Voitier, *Life of Paul Morphy in the Vieux Carré of New-Orleans and Abroad* ;
* David Lawson, *Paul Morphy, The Pride and Sorrow of Chess*, Embannadurioù Mckay,1976 ;
* Frederick Milne Edge, *The Exploits & Triumphs in Europe of Paul Morphy the Chess Champion*, Dover 1973, ISBN 0-48622882-7 ;
* Charles Stanley, *Morphy's match games*, 1859 ;
* Johann Löwenthal, *Morphy's Games of Chess*, 1860 .

## Liammoù diavaez

* Paul Morphy 415 partienn e pgn
* Lasker's Chess Magazine, Genver 1905
* United States Chess Federation's US Chess Hall of Fame - Paul Morphy
* Ur bajenn diwar e benn
* Partiennoù Morphy
* 50 lec'hiadenn a-bouez
* Dielfennadenn "Alexander Meek a-enep da Paul Morphy", Mobile, 1855
Brelevenez

**Brelevenez** zo un anv-lec'h brezhonek, savet diwar ar gerioù *[[bre]]* (evel er Menez Bre) ha *[[levenez]]*. Daou lec'h a enever e Breizh:
*Brelevenez, e Bro-Gwened, kumun eus departamant ar Mor-Bihan;
*Brelevenez, e Treger, ur gumun gozh stag bremañ ouzh Lannuon.

## Yezhoù all
Tostaat a c'haller an anv brezhonek-mañ ouzh an anvioù-mañ:
***Mons Gaudii** e latin, 
*Montjoi ha Montjoie e galleg
*Mountjoy e saozneg 
**Monte Gaudio*, en italianeg
*Monte do Gozo e galizeg

## Orin
Un orin relijiel a zo d'an anv, deuet diwar an anv latin **Mons Gaudii**, stag ouzh pirc'hirinajoù ar Grennamzer, da Jeruzalem, ha goude da Santiago de Compostela.
Roet e veze an anv latin d'ul lec'h uhel, ma weled, diwar e lein, al lec'h santel a oa dibenn ar veaj.

## Notennoù