open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Rhinoptilus

***Rhinoptilus*** a zo ur genad e rummatadur an evned, ennañ timadelled, krouet e 1852 gant ar skiantour saoz Hugh Edwin Strickland (1811-1853).

## Spesadoù hag an [[isspesad]]où anezhe
Pevar spesad a ya d'ober ar genad :
* an dimadell divroudenn (*Rhinoptilus africanus*)
** *R. a. africanus*, *R. a. bisignatus*, *R. a. erlangeri*, *R. a. gracilis*, *R. a. granti*, *R. a. hartingi*, *R. a. raffertyi* ha *R. a. traylori*,
* an dimadell Jerdon (*Rhinoptilus bitorquatus*),
* an dimadell divaskell arem (*Rhinoptilus chalcopterus*),
* an dimadell deirroudenn (*Rhinoptilus cinctus*)
** *R. c. balsaci*, *R. c. cinctus*, *R. c. emini*, *R. c. mayaudi* ha *R. c. seebohmi*.

Trizek (13) isspesad en holl.

## Notennoù ha daveennoù
Alexander Rybak

**Alexander Rybak** (e belaruseg : Аляксандр Рыбак) zo ur c'haner, sonaozour, soner biolin hag aktour norvegat ganet d'an 13 a viz Mae 1986 e Minsk, e RSS Bielorusia.

Emañ o chom e Norvegia abaoe e 5 bloaz pa zivroas e dud.

Aet eo ar maout gantañ evit e ganaouenn *Fairytale* da vare kenstrivadeg Eurovision ar c'han 2009.
Turniz

An **turnized** eo an evned a ya d'ober ar c'herentiad Turnicidae, termenet e 1840 gant al loenoniour saoz George Robert Gray (1808-1872), *[[Turnix]]* ar genad skouer anezhañ.

## Genadoù <small>(renket diouzh an urzh filogenetek)</small>
Genad *[[Turnix]]*
* *[[Turnix castanotus]]*
* turniz Sumba, *Turnix everetti*
* *[[Turnix hottentottus]]*
* *[[Turnix maculosus]]*
* turniz jave du, *Turnix melanogaster*
* turniz Madagaskar, *Turnix nigricollis*
* *[[Turnix ocellatus]]*
* *[[Turnix olivii]]*
* *[[Turnix pyrrhothorax]]*
* *[[Turnix suscitator]]*
* turniz Andalouzia, *Turnix sylvatica*
* *[[Turnix tanki]]*
* *[[Turnix varius]]*
* turniz bihan, *Turnix velox*
* turniz Worcester, *Turnix worcesteri*
Genad *[[Ortyxelos]]*
* *[[Ortyxelos meiffrenii]]*

## Annezva
Glareell

Ar **glareelled** zo evned eus ar c'herentiad *Glareolidae*, m'emañ ivez an timadelled.

## Spesadoù
* glareell c'hris, *Glareola cinerea*
* glareell vihan, *Glareola lactea*
* glareell ar reter, *Glareola maldivarum*
* glareell daneskell du, *Glareola nordmanni*
* glareell-garreg, *Glareola nuchalis*
* glareell Madagaskar, *Glareola ocularis*
* glareell daneskell ruz, *Glareola pratincola*
* glareell Aostralia, *Stiltia isabella*

## Rummatadur
Diouzh an evnoniourien e vez renket ar glareelled en urzhiad *Charadriiformes* pe *Ciconiiformes*.
Timadell

An **timadelled** a zo evned eus ar c'herentiad *Glareolidae*, m'emañ ivez ar glareelled.

## Spesadoù

Genad *[[Cursorius]]*
* timadell India, *Cursorius coromandelicus*
* timadell velenwenn, *Cursorius cursor*
* timadell Burchell, *Cursorius rufus*
* timadell Temminck, *Cursorius temminckii*
Genad *[[Rhinoptilus]]*
* timadell divroudenn, *Rhinoptilus africanus*
* timadell Jerdon, *Rhinoptilus bitorquatus*
* timadell divaskell arem, *Rhinoptilus chalcopterus*
* timadell deirroudenn, *Rhinoptilus cinctus* 

## Rummatadur
Diouzh an evnoniourien e vez renket an timadelled en urzhiad *Charadriiformes* pe *Ciconiiformes*.
Ainhize-Monjolose

**Ainhize-Monjolose** (*Ainhice-Mongelos * e galleg hag ent-ofisiel) zo ur gumun eus kanton Donibane Garazi, e proviñs Nafarroa Beherea (pe Benafarroa), en Iparralde, en Euskal Herria, en hanternoz d'ar Pireneoù.

## Liammoù diavaez
Uhartehiri

**Uhartehiri** (*Uhart-Mixe* e galleg hag ent-ofisiel; *Uhart de Micse* en okitaneg) zo ur gumun eus kanton Donapaleu, e proviñs Nafarroa Beherea (pe Benafarroa), en Iparralde Euskal Herria, en hanternoz d'ar Pireneoù.

## Kumunioù amezek
*Donapaleu en hanternoz 
*Ostankoa hag Izura-Azme er c'huzh-heol
*Arhantsusi ha Pagola er c'hreisteiz
*Lohitzüne-Oihergi (e Zuberoa) ha Larribarre-Sorhapürü er sav-heol
Larribarre-Sorhapürü

**Larribarre-Sorhapürü** (*Larribar-Sorhapuru* e galleg hag ent-ofisiel) zo ur gumun eus kanton Donapaleu, e proviñs Nafarroa Beherea (pe Benafarroa), en Iparralde Euskal Herria, en hanternoz d'ar Pireneoù.

## Kumunioù amezek
* Behaskane-Laphizketa en hanternoz
* Domintxaine-Berroeta (e Zuberoa) er biz 
* Donapaleu er gwalarn
* Lohitzüne-Oihergi (e Zuberoa) er gevred 
* Uhartehiri er mervent

## Liammoù diavaez
Sparfell-vor Antarktika

Ar **Sparfell-vor Antarktika** (liester: **Sparfelled-mor Antarktika**) a zo un evn-mor, *Stercorarius antarcticus* an anv skiantel anezhañ.

## Doareoù pennañ

## Boued

## Annez
Bevañ a ra al labous en Antarktika.

## Rummatadur

## Liammoù diavaez

## Daveoù ha notennoù
Erreka

**Erreka** zo un anvlec'h a gaver en douranvadurezh euskarek, hag a dalv kement ha gwazh pe froud. 

Dont a rafe eus ur ger raklatin rĕka hag a deufe diwarnañ ar gerioù-mañ:
* *raie* e galleg 
* **' e [[gaskoneg]], 
* ''rec'', e [[katalaneg]]
* ''rego'', e [[portugaleg]] 
* [[reg]], e brezhoneg. 

En euskareg e kaver anvioù savet diwar un anv-lec'h (parrez, kumun) lakaet an dilost ''-ko'' outañ hag **erreka*' goude.

==Un toullad errekak==
* [[Antzara]] pe [[Antzara erreka]] 
* [[Arberoako erreka]], adstêr d'al [[Lihuri]]
* [[Basaburuko erreka]],
* [[Berroko erreka]], pe *Berrhoa*, pe Haranbeko erreka, adstêr d'an [[Errobi]]; 
* [[Erreka handia]], pe [[Erreka gaitz]].
* *Haitzagerriko erreka*, adstêr d'al *Larreko erreka* a gember en [[Ur Ertsi]] ,
* *Harlegiko erreka*, adstêr d'ar [[Chistouko erreka]], 
* *Harpeko erreka*, anv ar stêr [[Errobi]] (*Nive* e galleg) e [[Nafarroa]] ma emañ a zo hec'h eien e [[Mendi Zar]] (1 323 m), 
* [[Harzubiko erreka]], 
* [[Ibardingo erreka]] pe *Aniberreko erreka*, adstêr da [[Ur Ertsi]] en [[Azkaine]]. 
* [[Lakako erreka]], adstêr d'an [[Errobi]], e plaenenn [[Ortzaize]]
* [[Lizuniagako erreka]] e [[Sara]], gant hec'h adstêr, [[Behereko Bentako erreka]], 
* [[Olhadoko erreka]] e [[Zuberoa]] 
* [[Urloko erreka]] 
* [[Zirikolatzeko erreka]] 
* [[Zurkaitzegiko erreka]] e [[Zuberoa]];

 
* e [[Sempere]] e kember al [[Lizuniako erreka]], an [[Opalazioko erreka]], hag an [[Uzkaingo erreka]], gant [[Ur Ertsi]]; 


* *Minhurièta* pe *Minhurièta erreka''
Sterninae

**Sterninae** zo un iskerentiad e rummatadur an evned, ennañ ar skraved hag ar stêrwenneled da skouer.

## Genadoù
* *[[Anous]]*
* *[[Procelsterna]]*
* *[[Gygis]]*
* *[[Onychoprion]]*
* *[[Sternula]]*
* *[[Phaetusa]]*
* *[[Hydroprogne]]*
* *[[Gelochelidon]]*
* *[[Larosterna]]*
* *[[Chlidonias]]*
* *[[Thalasseus]]*
* *[[Sterna]]*

## Rummatadur
Peurliesañ e vez renket an iskerentiad-mañ er c'herentiad *[[Laridae]]*.

## Notennoù
Onychoprion

***Onychoprion*** a zo ur genad e rummatadur an evned, ennañ 4 spesad skraved.

## Spesadoù
* Skravig aleout, *Onychoprion aleuticus*
* Skrav kein gris, *Onychoprion lunatus*
* Skravig mouchig gwenn, *Onychoprion anaethetus*
* Skrav kein du, *Onychoprion fuscatus*

## Rummatadur
Diouzh an evnoniourien e vez renket ar genad *Onychoprion* er c'herentiad *[[Laridae]]* (bremañ, hervez IOC 5.3. (2015)) pe e *[[Sternidae]]*.

## Liammoù diavaez
Sternula

***Sternula*** a zo ur genad e rummatadur an evned, ennañ skraved, krouet e 1822 gant an naturour alaman Friedrich Boie (1789-1870).

## Spesadoù hag an [[isspesad]]où anezhe
Seizh spesad a ya d'ober ar genad hiziv an deiz :
* ar skravig c'hwiton (*Sternula albifrons*)
** *S. a. albifrons*, *S. a. guineae* ha *S. a. sinensis*,
* *[[Sternula antillarum]]*
** *S. a. antillarum*, *S. a. athalassos* ha *S. a. browni*,
* *[[Sternula balaenarum]]*,
* *[[Sternula lorata]]*,
* *[[Sternula nereis]]*
** *S. n. davisae*, *S. n. exsul* ha *S. n. nereis*,
* *[[Sternula saundersi]]*,
* ar skravig Amazonia (*Sternula superciliaris*).

Nav (9) isspesad en holl.

## Notennoù ha daveennoù
Skrav beg bras

Ar **Skrav beg bras** (liester: **Skraved beg bras**) a zo un evn-mor, *Phaetusa simplex* an anv skiantel anezhañ. Ar spesad nemetañ eo er genad *Phaetusa*.

## Doareoù pennañ

## Boued

## Annez
Bevañ a ra al labous en Amerika ar Su.

## Rummatadur
Diouzh an evnoniourien e vez renket ar Skrav Kaspia er c'herentiad *[[Laridae]]* (bremañ, hervez IOC 5.3. (2015)) pe e *[[Sternidae]]*.

## Liammoù diavaez

## Daveoù ha notennoù
Lakako erreka

Al **Laka** pe **Lakako erreka** zo ur stêr en Iparralde Euskal Herria, 20 km hed dezhi, adstêr d'an Errobi, e plaenenn Ortzaize. 

## Kumunioù treuzet ganti
*Ainhize-Monjolose
*Suhuskune
*Heleta
*Irisarri
*Ortzaize
*Arrosa
Ortzaize

**Ortzaize** (*Ossés* en okitaneg; *Ossès* e galleg hag ent-ofisiel) zo ur gumun eus kanton Baigorri, e Benafarroa, en Iparralde, en Euskal Herria.

## Kumunioù amezek
* Makea en hanternoz
* Irisarri er reter
* Arrosa ha Bidarrai er c'hornôg
* Jatsu er gevred
* Azkarate ha Izpura er c'hreisteiz

## Liammoù diavaez
Thalasseus

***Thalasseus*** a zo ur genad e rummatadur an evned, ennañ 7 spesad skraved, dezho ur guchenn. Betek 2005 e vezent renket er genad *[[Sterna]]*.

## Spesadoù
* Skrav meur, *Thalasseus maximus*
* Skrav kuchenn bras, *Thalasseus bergii*
* Skrav tek, *Thalasseus elegans*
* Skrav Bengal, *Thalasseus bengalensis*
* Skrav Bernstein, *Thalasseus bernsteini*
* Skrav kuchenn, *Thalasseus sandvicensis*
* *[[Thalasseus acuflavidus]]*

## Rummatadur

## Liammoù diavaez
Skrav inka

Ar **Skrav inka** (liester : **Skraved inka**) a zo un evn-mor, *Larosterna inca* eus e anv skiantel.Ar spesad nemetañ eo er genad *[[Larosterna]]*.

## An anv
En darn vrasañ eus ar yezhoù e vez graet "skrav inka" anezhañ.

## Doareoù pennañ

## Boued
Bevañ a ra diwar besked bihan (evel ar genougammed da skouer) hag a dap gant e bigos lemm, dre splujañ diwar nij.

## Annez
Bevañ a ra al labous war aodoù kornôg Suamerika, e Chile ha Perou dreist-holl, rouesoc'h e norzh Ecuador.

## Liammoù diavaez

*inca'' war al lec'hienn ''Avibase''
*Fichenn ITIS

## Notennoù ha daveennoù
Bourlagad

Ar **bourlagaded** eo an evned a ya d'ober ar c'herentiad Burhinidae, termenet e 1912 gant an evnoniour amatour aostralian Gregory Mathews (1876-1949).

Diouzh Doare 12.4 an *IOC World Bird List* ez a tri genad d'ober ar c'herentiad :

## Genadoù <small>(renket diouzh an urzh filogenetek)</small>
* *[[Hesperoburhinus]]* - Černý et alii, 2023 (2 spesad),
* *[[Burhinus]]* - Illiger, 1811 (6 spesad),
* *[[Esacus]]* - Lesson, 1831 (2 spesad).

## Notennoù ha daveennoù
Burhinus

***Burhinus*** a zo ur genad e rummatadur an evned, ennañ bourlagaded, krouet e 1811 gant an evnoniour alaman Johann Karl Wilhelm Illiger (1775-1813).

## Spesadoù hag an [[isspesad]]où anezhe
C'hwec'h spesad a ya d'ober ar genad :
* bourlagad ar C'hab (*Burhinus capensis*)
** *B. c. *'capensis***, ''damarensis'', ''dodsoni'' ha ''maculosus'',
* ar [[bourlagad Aostralia]] (''Burhinus grallarius''),
* ''[[Burhinus indicus]]'',
* ar [[bourlagad kirie]] (''Burhinus oedicnemus'')
** ''B. o. distinctus'', ''harterti'', ''insularum'', ***oedicnemus*** ha ''saharae'',
* ar [[bourlagad Senegal]] (''Burhinus senegalensis''),
* ar [[bourlagad-dour]] (''Burhinus vermiculatus'')
** ''B. v. buettikoferi'' ha ***vermiculatus**'.

Unnek (11) isspesad en holl.

## Rummatadur
Diblaset eo bet an daou spesad *bistratus* ha *superciliaris* d'ober ar genad *[[Hesperoburhinus]]*.

## Notennoù ha daveennoù
Esacus

***Esacus*** a zo ur genad e rummatadur an evned, ennañ bourlagaded, krouet e 1831 gant an naturour gall René Primevère Lesson (1794-1849).

## Spesadoù
Daou spesad a ya d'ober ar genad :
* ar bourlagad-aod (*Esacus magnirostris*),
* ar bourlagad meur (*Esacus recurvirostris*).

## Notennoù ha daveennoù
Galliformes

**Galliformes** a zo un urzhiad e rummatadur an evned, ennañ ar c'hoailhed, ar yer pe ar fazaned.

## Kerentiadoù
* Megapodiidae
* Cracidae
* Numididae
* Odontophoridae
* Phasianidae
Arrueta-Sarrikota

**Arrueta-Sarrikota** (*Arrauta-Sharrita* en okitaneg; *Arraute-Charritte* e galleg hag ent-ofisiel) zo ur gumun eus kanton Donapaleu, e proviñs Nafarroa Beherea (pe Benafarroa), en Iparralde, en Euskal Herria, en hanternoz d'ar Pireneoù.

## Istor
Savet eo bet ar gumun d'ar 27 a viz Mezheven 1842, diwar gendeuziñ an div gumun gozh Arrueta ha Sarrikota.

## Kumunioù amezek
*Martxueta hag Amorotze-Zokotze er c'hreisteiz
*Bidaxune hag Akamarre en hanternoz 
* Burgue-Erreiti hag Erango er sav-heol
*Oragarre er c'huzh-heol

## Skeudennoù

Arraute-Charritte église (1).jpg|Iliz Sant-Pêr
Arraute-Charritte Monument aux morts.jpg|Ar monumant d'ar re lazhet er brezel
Arraute-Charritte boulangerie.jpg|Ar stal-vara
Arraute-Charritte Pataréna.jpg|Ar stêr Patarena
Arraute-Charritte Fronton.jpg|Ar voger-bolotenn


## Liammoù diavaez
Martxueta

**Martxueta** (*Masparrauta* en okitaneg; *Masparraute* e galleg hag ent-ofisiel) zo ur gumun eus kanton Donapaleu, e proviñs Nafarroa Beherea (pe Benafarroa), en Iparralde, en Euskal Herria, en hanternoz d'ar Pireneoù.

## Kumunioù amezek
* Burgue-Erreiti en hanternoz
* Arrueta-Sarrikota er gwalarn
* Labetze-Bizkai er reter
* Amorotze-Zokotze er mervent
* Behauze er c'hreisteiz

## Liammoù diavaez
Oragarre

**Oragarre** (*Oreguer* en okitaneg; *Orègue* e galleg hag ent-ofisiel) zo ur gumun eus kanton Donapaleu, e proviñs Nafarroa Beherea (pe Benafarroa), en Iparralde, en Euskal Herria, en hanternoz d'ar Pireneoù.

## Kumunioù amezek
* Bardoze (Lapurdi) ha Bidaxune en hanternoz
* Arrueta-Sarrikota er sav-heol
* Bastida, Aiherra ha Izturitze er c'huzh-heol
* Amorotze-Zokotze er gevred
* Donamartiri er mervent
* Mehaine er c'hreisteiz
Arberatze-Zilhekoa

**Arberatze-Zilhekoa** (*Arberàs-Silego* en okitaneg; *Arbérats-Sillègue* e galleg hag ent-ofisiel) zo ur gumun eus kanton Donapaleu, e proviñs Nafarroa Beherea (pe Benafarroa), en Iparralde, en Euskal Herria, en hanternoz d'ar Pireneoù.

## Kumunioù amezek
*Arboti-Zohota en hanternoz 
*Aiziritze-Gamue-Zohazti er gwalarn
*Domintxaine-Berroeta (Zuberoa) er reter
*Behaskane-Laphizketa er mervent

## Liammoù diavaez
Arboti-Zohota

**Arboti-Zohota** (*Arboet-Sussauta* en okitaneg, *Arbouet-Sussaute* e galleg hag ent-ofisiel) zo ur gumun eus kanton Donapaleu, e proviñs Nafarroa Beherea (pe Benafarroa), en Iparralde, en Euskal Herria, en hanternoz d'ar Pireneoù.

## Kumunioù amezek
*Ozaraine-Erribareita (Zuberoa) er sav-heol
*Aiziritze-Gamue-Zohazti ha Gabadi er c'huzh-heol
*Arberatze-Zilhekoa ha Domintxaine-Berroeta (Zuberoa) er c'hreisteiz
*Autevièla-Sent Martin-Vidèren, e Bearn, er biz.

## Liammoù diavaez
Odontophoridae

**** a zo ur c'herentiad e rummatadur an evned, ennañ evned hag a denn d'ar c'hoailhed, termenet e 1844 gant ar skiantour saoz John Gould (1804-1881).

Diouzh Doare 11.2 an *IOC World Bird List* ez a dek genad d'ober ar c'herentiad :

## Genadoù <small>(renket diouzh an urzh filogenetek)</small>
* *[[Ptilopachus]]* - Swainson, 1837 (2 spesad),
* *[[Dendrortyx]]* - Gould, 1844 (3 spesad)
* *[[Oreortyx]]* - Baird, 1858 (1 spesad)
* *[[Callipepla]]* - Wagler, 1832 (4 spesad),
* *[[Philortyx]]* - Gould, 1846 (1 spesad)
* *[[Colinus]]* - Goldfuß, 1820 (4 spesad),
* *[[Odontophorus]]* - Vieillot, 1816 (15 spesad)
* *[[Dactylortyx]]* - Ogilvie-Grant, 1893 (1 spesad)
* *[[Cyrtonyx]]* - Gould, 1844 (2 spesad)
* *[[Rhynchortyx]]* - Ogilvie-Grant, 1893 (1 spesad).

## Annezva
O c'havout a reer en Amerika evit ar pep brasañ, hag en Afrika evit ar genad *Ptilopachus*.

## Notennoù ha daveennoù
Roubaix

** Roubaix ** e galleg, **Robaais** en izelvroeg, zo ur gumun hag ur gêr c'hreantel gozh e departamant Norzh e Bro-C'hall, e-kichen an harz gant Belgia. Da 98 066 a annezidi e save ar boblañs enni e 2020.

Ur perzh pouezus he doa bet e-pad ar Dispac'h Greantel.
## Istor
## Monumantoù ha traoù heverk

La Piscine Roubaix.jpg|Mirdi *La Piscine*.
Roubaix - Église Saint-Martin 01.jpg|Iliz Sant-Marzhin.
Roubaix archives travail 2.JPG|Labouradeg kozh Motte-Bossut.
Roubaix reservoir Huchon.jpg|Mirlec'h Huchon.

## Douaroniezh
## Emdroadur ar boblañs 1793-2020

Colors=	
  id:lightgrey value:gray(0.9)
  id:darkgrey value:gray(0.7)
  id:sfondo value:rgb(1,1,1)
  id:barra value:rgb(0.7,0.9,0.7)
ImageSize = width:800 height:350
PlotArea = left:50 bottom:30 top:30 right:50
DateFormat = x.y
Period =from:0 till:130000
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = justify
ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:10000 start:0
ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:5000 start:0

BackgroundColors = canvas:sfondo
BarData=
  bar:1793
  bar:1800 text:1800
  bar:1806
  bar:1821 text:1821
  bar:1831
  bar:1836
  bar:1841 text:1841
  bar:1846
  bar:1851
  bar:1856
  bar:1861 text:1861
  bar:1866
  bar:1872
  bar:1876
  bar:1881 text:1881
  bar:1886
  bar:1891
  bar:1896
  bar:1901 text:1901
  bar:1906
  bar:1911
  bar:1921 text:1921
  bar:1926
  bar:1931
  bar:1936
  bar:1946 text:1946
  bar:1954
  bar:1962
  bar:1968 text:1968
  bar:1975
  bar:1982
  bar:1990 text:1990
  bar:1999
  bar:2006 text:2006
  bar:2007
  bar:2020 text:2020
PlotData=
 color:barra width:10 align:left
 bar:1793 from:0 till: 9120
 bar:1800 from:0 till: 8091
 bar:1806 from:0 till: 8724
 bar:1821 from:0 till: 12170
 bar:1831 from:0 till: 18187
 bar:1836 from:0 till: 19455
 bar:1841 from:0 till: 24802
 bar:1846 from:0 till: 31039
 bar:1851 from:0 till: 34698
 bar:1856 from:0 till: 39445
 bar:1861 from:0 till: 49274
 bar:1866 from:0 till: 65091
 bar:1872 from:0 till: 75987
 bar:1876 from:0 till: 83661
 bar:1881 from:0 till: 91757
 bar:1886 from:0 till: 100299
 bar:1891 from:0 till: 114917
 bar:1896 from:0 till: 124661
 bar:1901 from:0 till: 124365
 bar:1906 from:0 till: 121017
 bar:1911 from:0 till: 122723
 bar:1921 from:0 till: 113265
 bar:1926 from:0 till: 117209
 bar:1931 from:0 till: 117190
 bar:1936 from:0 till: 107105
 bar:1946 from:0 till: 100978
 bar:1954 from:0 till: 110067
 bar:1962 from:0 till: 112856
 bar:1968 from:0 till: 114547
 bar:1975 from:0 till: 109553
 bar:1982 from:0 till: 101602
 bar:1990 from:0 till: 97746
 bar:1999 from:0 till: 96959
 bar:2006 from:0 till: 97952
 bar:2007 from:0 till: 97423
 bar:2020 from:0 till: 98066

TextData=
  fontsize:S pos:(50,10)
  text:


## Melestradurezh
Roubaix zo pennlec'h daou ganton: *[[Kanton Roubaix-1|Roubaix-1]]* ha *[[Kanton Roubaix-2|Roubaix-2]]*.

## Tud
## Liammoù diavaez
## Notennoù
Cracidae

**** a zo ur c'herentiad e rummatadur an evned, termenet e 1815 gant ar skiantour stadunanat Constantine Samuel Rafinesque (1783-1840).

Diouzh Doare 15.1 an *IOC World Bird List* ez a unnek genad d'ober ar c'herentiad :

## Genadoù <small>(renket diouzh an urzh filogenetek)</small>

Iskerentiad Penelopinae (Huxley, 1868) :
* *[[Ortalis]]* - Merrem, 1786 (16 spesad),
* *[[Penelope (genad)|Penelope]]* - Merrem, 1786 (16 spesad),
* *[[Pipile]]* - Bonaparte, 1856 (5 spesad),
* *[[Aburria]]* - Reichenbach, 1853 (1 spesad),
* *[[Chamaepetes]]* - Wagler, 1832 (2 spesad),
* *[[Penelopina]]* - Reichenbach, 1861 (1 spesad),
* *[[Oreophasis]]* - G.R.Gray, 1844 (1 spesad),
Iskerentiad Cracinae (Vigors, 1825) :
* *[[Nothocrax]]* - Burmeister, 1856 (1 spesad),
* *[[Mitu]]* - Lesson, 1831 (4 spesad),
* *[[Pauxi]]* - Temminck, 1813 (3 spesad),
* *[[Crax]]* - Linnaeus, 1758 (7 spesad).

O c'havout a reer holl e Mec'hiko, Kreiz ha Suamerika.

## Notennoù ha daveennoù
Megapodiidae

**** a zo ur c'herentiad e rummatadur an evned, termenet e 1831 gant an naturour gall René Primevère Lesson (1794-1849).

Diouzh Doare 12.1 an *IOC World Bird List* ez a seizh genad d'ober ar c'herentiad :

## Genadoù <small>(renket diouzh an urzh filogenetek)</small>
* *[[Alectura]]* - Latham, 1824 (1 spesad)
* *[[Aepypodius]]* - Oustalet, 1880 (2 spesad),
* *[[Talegalla]]* - Lesson, 1828 (3 spesad),
* *[[Leipoa]]* - Gould, 1840 (1 spesad)
* *[[Macrocephalon]]* - Müller, 1846 (1 spesad),
* *[[Eulipoa]]* - Ogilvie-Grant, 1893 (1 spesad)
* *[[Megapodius]]* - Gaimard, 1823 (12 spesad).

## Notennoù ha daveennoù
Klujar-Spagn voutin

Ar **glujar-Spagn voutin** (liester : **klujiri-Spagn boutin**) a zo ur spesad evned, *Numida meleagris* an anv skiantel anezhañ.
Ar spesad nemetañ eo er genad *Numida*.

## Doareoù pennañ

## Boued

## Annez
Bevañ a ra ar spesad en Afrika ha desavet eno da evn-porzh evit e gig.

## Notennoù ha daveennoù
Coturnix

***Coturnix*** a zo ur genad e rummatadur an evned, ennañ koailhed, krouet gant e 1764 gant ar skiantour gall François-Alexandre de Garsault (?-1778).

## Spesadoù hag an [[isspesad]]où anezhe
Pemp spesad, bev c'hoazh, a ya d'ober ar genad hiziv an deiz :
* *[[Coturnix coromandelica]]*,
* ar goailh-soul (*Coturnix coturnix*)
** *C. c. africana*, *conturbans*, ***coturnix***, *erlangeri* hag *inopinata*,
* ar goailh harlinkin (*Coturnix delegorguei*)
** *C. d. arabica*, ***delegorguei*** ha *histrionica*,
* ar goailh Japan (*Coturnix japonica*),
* (†) *[[Coturnix novaezelandiae]]* (aet da get),
* *[[Coturnix pectoralis]]*.

Eizh (8) isspesad en holl.

## Rummatadur
Ar spesad kozh *Coturnix ypsilophora* a oa aet d'ober ar genad *[[Synoicus]]*, a-gevret gant *Anurophasis monorthonyx*, *Excalfactoria adansonii* ha *chinensis* e miz Gouere 2021.

## Notennoù ha daveennoù
Madras Rouge

***Madras Rouge*** zo un eoullivadur war lien gant Henri Matisse e 1907. Ar plac'h livet eo gwreg al livour, *Amélie Noellie Parayre Matisse*.

Emañ an daolenn e dastumad Diazezadur Barnes, e Philadelphia, Pennsylvania, SUA.
Alectoris

***Alectoris*** a zo ur genad e rummatadur an evned, ennañ klujiri, krouet e 1829 gant an naturour alaman Johann Jakob Kaup (1803-1873).

## Spesadoù hag an [[isspesad]]où anezhe
Seizh spesad a ya d'ober ar genad :
* ar glujar gakelik (*Alectoris barbara*)
** *A. b. *'barbara***, ''barbata'', ''koenigi'' ha ''spatzi'',
* ar [[klujar choukar|glujar choukar]] (''Alectoris chukar'')
** ''A. c. '''chukar***, *cypriotes*, *dzungarica*, *falki*, *kleini*, *koroviakovi*, *kurdestanica*, *pallescens*, *pallida*, *potanini*, *pubescens*, *sinaica*, *subpallida* ha *werae*,
* ar glujar-roc'h (*Alectoris graeca*)
** *A. g. *'graeca***, ''orlandoi'', ''saxatilis'' ha ''whitakeri'',
* ''[[Alectoris magna]]''
** ''A. m. lanzhouensis'' ha ***magna***,
* ar [[klujar Arabia|glujar Arabia]] (''Alectoris melanocephala'')
** ''A. m. guichardi'' ha ***melanocephala***,
* ''[[Alectoris philbyi]]'',
* ar [[klujar ruz|glujar ruz]] (''Alectoris rufa'')
** ''A. r. hispanica'', ''intercedens'' ha ***rufa**'.

Nav isspesad warn-ugent (29) en holl.

## Notennoù ha daveennoù
Ammoperdix

****** a zo ur genad e rummatadur an evned, krouet e 1851 gant ar skiantour saoz John Gould (1804-1881).

## Spesadoù hag an [[isspesad]]où anezho
Daou spesad klujiri a ya d'ober ar genad :
* ar glujar sisi (*Ammoperdix griseogularis*),
* *[[Ammoperdix heyi]]*
** *A. h. cholmleyi*, ***heyi***, *intermedius* ha *nicolli*.

## Annezva
O c'havout a reer en Azia ar Mervent, pevar (4) isspesad dezho en holl.

## Notennoù ha daveennoù
Perdix

***Perdix*** a zo ur genad e rummatadur an evned, ennañ klujiri.

## Spesadoù
* klujar Daouria, *Perdix dauurica*
* klujar Tibet, *Perdix hodgsoniae*
* klujar c'hris, *Perdix perdix*
Syrmaticus

***Syrmaticus*** a zo ur genad e rummatadur an evned, ennañ fazaned, krouet e 1832 gant al loenoniour alaman Johann Georg Wagler (1800-1832).

## Spesadoù hag an [[isspesad]]où anezhe
Pemp spesad a ya d'ober ar genad :
* ar fazan Elliot (*Syrmaticus ellioti*),
* ar fazan Hume (*Syrmaticus humiae*)
** *S. h. burmanicus* ha *S. h. humiae*,
* ar fazan mikado (*Syrmaticus mikado*),
* ar fazan lid (*Syrmaticus reevesii*),
* ar fazan Soemmerring (*Syrmaticus soemmerringii*)
** *S. s. ijimae*, *S. s. intermedius*, *S. s. scintillans*, *S. s. soemmerringii* ha *S. s. subrufus*.

Seizh (7) isspesad en holl.

## Notennoù ha daveennoù
Ostankoa

**Ostankoa** (*Orsanco* e galleg hag ent-ofisiel) zo ur gumun eus kanton Donapaleu, e proviñs Nafarroa Beherea (pe Benafarroa), en Iparralde, en Euskal Herria, en hanternoz d'ar Pireneoù.

## Kumunioù amezek
* Donapaleu en norzh
* Bithiriña er gwalarn
* Uhartehiri er reter
* Landibarre er mervent
* Izura-Azme er su

## Liammoù diavaez
Tetrao

***Tetrao*** a zo ur genad e rummatadur an evned, ennañ skilgegi.

## Spesadoù
* Skilgog beg du (*Tetrao urogalloides*),
* Skilgog meur (*Tetrao urogallus*).
Darn eus an evned a oa a-raok er genad-mañ a zo lakaet bremañ er genad *[[Lyrurus]]*.

## Rummatadur

## Liammoù diavaez
Amikuze

**Amikuze** (*pays de Mixe* e galleg) zo ur vroig stummet gant traoñienn uhelañ ar stêr Biduze, e Nafarroa Beherea, unan eus teir froviñs Iparralde, en Euskal Herria. Hiziv e komzer aes eus Amikuze evit kanton Donapaleu, a zo ennañ 20 kumun istorel Amikuze, ha 7 all eus Zuberoa ouzhpenn.

## Kumunioù
Setu kumunioù Amikuze:
SNES

**SNES** a zo un teskanv:
* hini gallek ar Syndicat national des enseignements de second degré, ur sindikad gall,
* hini saoznek ar Super Nintendo Entertainment System, ur gonsolenn-c'hoari.
Behauze

**Behauze** (*Beguiòs* en okitaneg; *Béguios* e galleg hag ent-ofisiel) zo ur gumun eus kanton Donapaleu, e proviñs Nafarroa Beherea (pe Benafarroa), en Iparralde, en Euskal Herria, en hanternoz d'ar Pireneoù.

## Kumunioù amezek
*Martxueta en hanternoz
*Labetze-Bizkai er biz
*Lüküze-Altzümarta er sav-heol
*Amorotze-Zokotze er c'huzh-heol
*Bithiriña er c'hreisteiz

## Stêrioù
*ar Patarena
*an *Olhaberriko [[erreka]]*, ar *Minhurieta erreka*, ar *Churutuko erreka*, ar *Jeloseko erreka*.

## Monumantoù
*Iliz Sant-Pêr, savet e 1830.

## Liammoù diavaez
Phasianidae

**Phasianidae** a zo ur c'herentiad e rummatadur an evned, ennañ fazaned hag evned kar dezho, evel ar c'hoailhed, ar c'hlujiri hag ar pauned.Termenet e voe e 1821 gant an naturour stadunanat Thomas Horsfield (1773-1859).

Dont a ra anv ar c'herentiad eus ar ger latin *phāsĭānus* a dalvez kement ha fazan e brezhoneg.

Diouzh Doare 12.1 an *IOC World Bird List* ez a tri genad evned ha hanter-kant d'ober ar c'herentiad bremañ :

## Genadoù <small>(renket diouzh an urzh filogenetek)</small>

* *[[Xenoperdix]]* - Dinesen, Lehmberg, Svendsen,Hansen & Fjeldså, 1994 (2 spesad),
* *[[Caloperdix]]* - Blyth, 1861 (1 spesad),
* *[[Rollulus]]* - Bonnaterre, 1791 (1 spesad),
* *[[Melanoperdix]]* - Jerdon, 1864 (1 spesad),
* *[[Arborophila]]* - Hodgson, 1837 (19 spesad),
* *[[Lerwa]]* - Hodgson, 1837 (1 spesad),
* *[[Ithaginis]]* - Wagler, 1832 (1 spesad),
* *[[Tragopan]]* - Cuvier, 1829 (5 spesad),
* *[[Tetraophasis]]* - Elliot, 1871 (2 spesad),
* *[[Lophophorus]]* - Temminck, 1813 (3 spesad),
* *[[Pucrasia]]* - G.R.Gray, 1841 (1 spesad),
* *[[Meleagris]]* - Linnaeus, 1758 (2 spesad),
* *[[Bonasa]]* - Stephens, 1819 (1 spesad),
* *[[Tetrastes]]* - Keyserling & Blasius, 1840 (2 spesad),
* *[[Centrocercus]]* - Swainson, 1832 (2 spesad),
* *[[Dendragapus]]* - Elliot, 1864 (2 spesad),
* *[[Tympanuchus]]* - Gloger, 1841 (3 spesad),
* *[[Lagopus]]* - Brisson, 1760 (3 spesad),
* *[[Falcipennis]]* - Elliot, 1864 (1 spesad),
* *[[Canachites]]* - Stejneger, 1885 (1 spesad),
* *[[Tetrao]]* - Linnaeus, 1758 (2 spesad),
* *[[Lyrurus]]* - Swainson, 1832 (2 spesad),
* *[[Rhizothera]]* - G.R.Gray, 1841 (2 spesad),
* *[[Perdix]]* - Brisson, 1760 (3 spesad),
* *[[Syrmaticus]]* - Wagler, 1832 (5 spesad),
* *[[Chrysolophus]]* - J.E.Gray, 1834 (2 spesad),
* *[[Phasianus (genad)|Phasianus]]* - Linnaeus, 1758 (2 spesad),
* *[[Catreus]]* - Cabanis, 1851 (1 spesad),
* *[[Crossoptilon]]* - Hodgson, 1838 (4 spesad),
* *[[Lophura]]* - Fleming, 1822 (9 spesad),
* *[[Rheinardia]]* - Maingonnat, 1882 (2 spesad),
* *[[Argusianus]]* - G.R.Gray, 1849 (1 spesad),
* *[[Afropavo]]* - Chapin, 1936 (1 spesad),
* *[[Pavo]]* - Linnaeus, 1758 (2 spesad),
* *[[Tropicoperdix]]* - Blyth, 1859 (2 spesad),
* *[[Haematortyx]]* - Sharpe, 1879 (1 spesad),
* *[[Galloperdix]]* - Blyth, 1845 (3 spesad),
* *[[Polyplectron]]* - Temminck, 1807 (8 spesad),
* *[[Bambusicola]]* - Gould, 1863 (3 spesad),
* *[[Gallus (genad)|Gallus]]* - Brisson, 1760 (4 spesad),
* *[[Peliperdix]]* - Bonaparte, 1856 (1 spesad),
* *[[Ortygornis]]* - Reichenbach, 1852 (3 spesad),
* *[[Francolinus]]* - Stephens, 1819 (3 spesad),
* *[[Campocolinus]]* - Crowe et alii, 2020 (3 spesad),
* *[[Scleroptila]]* - Blyth, 1852 (8 spesad),
* *[[Tetraogallus]]* - J.E.Gray, 1832 (5 spesad),
* *[[Ammoperdix]]* - Gould, 1851 (2 spesad),
* *[[Synoicus]]* - Gould, 1843 (4 spesad),
* *[[Margaroperdix]]* - Reichenbach, 1853 (1 spesad),
* *[[Coturnix]]* - Garsault, 1764 (6 spesad, 1 aet da get en o zouez),
* *[[Alectoris]]* - Kaup, 1829 (7 spesad),
* *[[Perdicula]]* - Hodgson, 1837 (4 spesad),
*(†) *[[Ophrysia]]* - Bonaparte, 1856 (1 spesad, aet da get),
* *[[Pternistis]]* - Wagler, 1832 (24 spesad).


## Notennoù ha daveennoù
Chrysolophus

***Chrysolophus*** a zo ur genad e rummatadur an evned, krouet e 1834 gant al loenoniour saoz John Edward Gray (1800-1875).

## Spesadoù
Daou spesad fazaned a ya d'ober ar genad :
* ar fazan-Amherst (*Chrysolophus amherstiae*),
* ar fazan livet (*Chrysolophus pictus*).

## Liammoù diavaez

## Notennoù ha daveennoù
Labetze-Bizkai

**Labetze-Bizkai** (*Labets-Biscai* en okitaneg; *Labets-Biscay* e galleg hag ent-ofisiel) zo ur gumun eus kanton Donapaleu, e proviñs Nafarroa Beherea (pe Benafarroa), en Iparralde, en Euskal Herria, en hanternoz d'ar Pireneoù.

## Kumunioù amezek
* Burgue-Erreiti en hanternoz
* Gabadi hag Ilharre er sav-heol
* Martxueta er c'huzh-heol
* Behauze er mervent
* Amendüze-Unaso ha Lüküze-Altzümarta er c'hreisteiz

## Stêrioù
* ar Biduze, adstêr d'an Aturri.
* "Minhurièta erreka", "Moulary", "Chubitoco erreka", "Sallarteko erreka", "Soubiaga erreka", "Ouhaldeko erreka".

## Liammoù diavaez
Biduze

Ar **Biduze**, zo ur stêr eus Nafarroa Beherea, en Iparralde Euskal Herria, adstêr d'an Aturri war he lez kleiz e Gixune. 82,4 km hed zo dezhi.

Eieniñ a ra en ul lenn vihan dindan zouar, an *Eltzarreko Ordokia*, en hanternoz koad an Arballa.

## Kumunioù treuzet

## Adstêrioù
*(K, evit lez kleiz; D evit lez dehoù)*
* (D) *Ihiteko erreka* (4.3 km), *Sorhitza* (3.9 km) ha *Larramendi* (2.9 km), eus Donaixti-Ibarre
* (K) *Hoztako ur handia*, 8.1 km, eus Hozta
* (K) *Laminosina* (*Othapaleko erreka* ouzh an eienenn), 8.5 km eus Ibarrolle
** (K) *Ohilokiko erreka*, 1.6 km
* (K) *Artikaiteko erreka*, 7 km, eus Utziate
* (K) *Latsagako erreka* ha *Bertzaitzeko erreka*, eus Ostabat-Asme
* (D) *Babatzeko erreka*, 5.4 km, eus Juxue
** (K) *Negeluko erreka*, 2.2 km
* (K) *Ibideko erreka* (pe *Ithurriberriko erreka*) ha *Haranbeltzeko erreka*, eus Ostabat-Asme
* (D) *Eldurne*, eus Arhansus
* (D) *Izpatxuriko erreka*, 16.2 km, a c'hoarvez diwar ar *Pagolako uhaitza* (CP), eus Pagola, hag al *Lambarreko erreka*, eus Urdiñarbe,
* (K) *Ur Beltza*, eus Uhart-Mixe, 3.2 km
* (D) *Azkabia* eus Lohitzüne ha Sorhapuru
* (D) *Ehulondo* pe *Chichan*, 5.9 km, eus Lohitzun ha Berraute
* (K) ar stêr Behotegi (*Joyeuse*, e galleg), 26.8 km, eus Iholdi
* (K) *Minhurrieta*, 16.7 km eus Behauze (kember ar *Jelozeko erreka* (CP) hag ar *Xurrutuko erreka*, 3.9 km)
** (K) *Sarrikotako erreka*, eus Arraute
** (K) *Lamulariko erreka*
* (D) *[[Lauhirasse (Bidouze)|Lauhirasse]]*, eus Arbouet-Sussaute hag al Lauhire tostik.
* (K) *Ihiburu*, l*Ihouri* pe *[[Lihuri]]*, 45.8 km, ganet eus teir gwazh-dour :
** (CP) an *Harane* pe *Laharanne* 
** (D) l*Apʰatarena* (ar *Patarena*, l*Apatharena*), 17 km
** (K)l*Arbéroue* (*[[Arbelua]]* en euskareg), 27.4 km.

## Notennoù
Oztibarre

**Oztibarre** (aet da *Ostabarret* e galleg) zo ur vroig e Nafarroa Beherea, e traonienn uhelañ ar stêr Biduze, er c'hreisteiz da Uhartehiri. 

## Kumunioù
Sed amañ anvioù nav c'humun Oztibarre:
*Arhantsusi, 
*Bunuze, 
*Hozta, 
*Ibarrola, 
*Jutsi, 
*Larzabale, 
*Ostabat-Asme, 
*Pagola 
*Donaixti-Ibarre.
Merdeadurezh

Ar **verdeadurezh** zo skiant hollad ar c'halvezerezhioù kevaraezus da :
*anavezout savlec'h (daveennoù) ul loc'hell e-keñver ur reizhiad daveiñ pe e-keñver ur poent diloc'h savelet ;
*jediñ pe muzuliañ an hent da heuliañ a-benn diraez ur poent all a zaveenoù anavezet ;
*jediñ holl stlenn daveel da zilec'hiadur al loc'hell-mañ (hedoù ha padelezhioù, tizh hed, eur dont dewerzhet, h.a.).

### Pennadoù liammet
* Merdeerezh
* Merdeadurezh kevredadel
* Aerlestrerezh
* Istor ar merdeadurezh
Paun Kongo

Ar **paun Kongo** a zo ur spesad evned, *Afropavo congensis* an anv skiantel anezhañ.
Ar spesad nemetañ er genad *Afropavo* an hini eo.

## Doareoù pennañ

## Boued
Evit d'ar spesad bezañ hollzebrer e vev diwar amprevaned ha frouezh dreist-holl.

## Annez
Daremprediñ a ra koadegi gleb kreiz Republik Demokratel Kongo.

## Liammoù diavaez
*  ''Afropavo congensis'' war al lec'hienn BirdLife International.
*  ''Afropavo congensis'' war lec'hienn an International Union for Conservation of Nature (IUCN).

## Notennoù ha daveennoù
John Roberts

**John Roberts** zo anv meur a zen :

* John Roberts (merzher), (war-dro 1576-1610), sant katolik kembreat.
* John Roberts (Dinbych) (goude 1672–1731), politikour kembreat; kannad Dinbych (1710-1713 ha 1715-1722). 
* John Roberts (Siôn Robert Lewis) (1731-1806), skrivagner ha saver kantikoù.
* John Roberts (Tremeirchion) (1775-1829), skrivagner kembraek ha pastor
* *John Roberts*, gwir anv Ieuan Gwyllt (1822-1877), soner kembreat.
* John Dombrowski Roberts (1918-), kimiour stadunanat
* John Glover Roberts (1955-), gwiraour, e penn lez uhelañ Stadoù Unanet Amerika
* John Maddox Roberts (1947-), skrivagner stadunanat
* John Morris Roberts(1928-2003), istorour saoz

## Pennadoù kar
* John
* Roberts
Pavo

***Pavo*** a zo ur genad e rummatadur an evned, krouet e 1758 gant an naturour svedat Carl von Linné (1707-1778).

Dont a ra anv ar genad eus ar ger latin "pavo" a dalv kement ha paun e brezhoneg.

## Spesadoù hag an [[isspesad]]où anezhe
Daou spesad pauned a ya d'ober ar genad :
* ar paun glas (*Pavo cristatus*)
* ar paun gwer (*Pavo muticus*)
** *P. m. imperator*, ***muticus*** ha *spicifer*.

## Notennoù ha daveennoù
Gallus (genad)

***Gallus*** a zo ur genad e rummatadur an evned, ennañ kilheien, krouet e 1760 gant an evnoniour gall Mathurin Jacques Brisson (1723-1806).

## Spesadoù hag an [[isspesad]]où anezhe
Pëvar spesad a ya d'ober ar genad :
* *[[Gallus gallus]]*
**  *G. g. bankiva*, ***gallus***, *jabouillei*, *murghi* ha *spadiceus*,
* ar c'hilhog Sri Lanka (*Gallus lafayetii*),
* ar c'hilhog Sonnerat (*Gallus sonneratii*),
* ar c'hilhog Java (*Gallus varius*).

## Notennoù ha daveennoù
Strollad Komunour Perou (Gwenodenn Skedus)

**Strollad Komunour Perou (Gwenodenn Skedus)** (e spagnoleg: *Partido Comunista del Peru (Sendero Luminoso*) a zo anv ur strollad komunour marksour-leninour maoour bet krouet e Perou e dibenn ar bloavezhioù 1960 .
Behaskane-Laphizketa

**Behaskane-Laphizketa** (*Béhasque-Lapiste* e galleg hag ent-ofisiel) zo ur gumun eus Euskal Herria, e proviñs Nafarroa Beherea, en Iparralde, e kanton Donapaleu. 

76 a dud o chom enni e 2011.

## Kumunioù amezek
*Aiziritze-Gamue-Zohazti hag Arberatze-Zilhekoa en hanternoz
*Domintxaine-Berroeta (Zuberoa) er sav-heol
*Donapaleu er c'huzh-heol 
*Larribarre-Sorhapürü er c'hreisteiz
Koadeg Irati

**Koadeg Irati** zo ur goadeg vras en Euskal Herria, 34 600 devezh-arat (17 300 ha) gwez etre Larraine (e Zuberoa), Mendibe ha Lekunberri (e Nafarroa Beherea) ha Nafarroa Uhel.

## Menezioù
Ur menez tremen 2 000 metr zo, ha 3 tremen 1 500 metr:

* Orhi (2.021 m).
* Ortzantzurieta (1.570 m).
* Abodi (1.537 m).
* Arthanolatze (1.530 m)

* Idorrokia (1.492)
* Txangoa (1.483 m)
* Harsudurra (1.472 m).
* Okabe (1.456 m).
* Urkulu (1.424 m).

* Berrendi (1.354 m)
* Mendilatz (1.348 m).
* Errozate (1.345 m)
* Mendizar (1.323 m).

## Skeudennoù

Image:Irati vista.jpg|Koadeg Irati
Image:SelvaIrati06.jpg|Brousgwez
Image:Siestaborrego.jpg|« La siesta del borrego » - Ochagavía
Mor Koural

Ar **Mor Kouralek** zo ur mor er biz da aod Aostralia.

## Douaroniezh
* Er c'hornôg dezhañ emañ aod reter Queensland, gant ar Gouraleg Vras. 
* En norzh emañ su an inizi Salomon.
* Er reter emañ Vanuatu ha Kaledonia-Nevez
* Er su emañ Mor Tasmania.

## Istor
E-kerzh an Eil Brezel-bed e voe Emgann ar Mor Kouralek etre morlu Aostralia ha hini SUA en un tu, ha hini Impalaeriezh Japan, en tu all.

## Koural en arvar
Petra bennak ma'z eo bet lakaet ar Mor Kouralek war roll Glad an denelezh gant an UNESCO e vez lakaet emañ ar c'houral o vervel diwar efedoù ar mengleuziañ
.

## Gwelout ivez

* Inizi ar Mor Kouralek

## Notennoù
Mendibe

**Mendibe** (*Mendive* e galleg) zo ur gumun eus Euskal Herria, e proviñs Nafarroa Beherea, en Iparralde, e kanton Donibane Garazi. 164 a dud a oa o chom enni e 2016. 
Un darn eus ar gumun zo dindan gwez koadeg Irati.

## Douaroniezh
### Kumunioù amezek
* Behorlegi en hanternoz
* Altzai-Altzabeheti-Zunharreta (Zuberoa) er sav-heol
* Lekunberri er c'huzh-heol
* Larraine (Zuberoa) er gevred

### Kêriadennoù ha karterioù

* Basaburua
* Bastida
* Zihigolatze
* Galharbe
* Larraldea
* Larraldeborda
* Laurhibarrea
* San Xalbador
* Txilardoi
* Xenberro

### Koad ha menez
Ul lodenn eus ar gumun zo dindan gwez koadeg Irati.

## Skeudennoù

Mendive Eglise2.JPG|Iliz Done Bikendi (Sant Visant)
Mendive Eglise.JPG|Tal an iliz
Mendive.JPG|Ur straed
Chapelle-saint-sauveur.jpg| Chapel San Salbatore e koadeg Irati


## Liammoù diavaez
Prezidant Republik

Ur **Prezidant** zo Penn Stad ur vro, gantañ ur furm republikan a c'houarnamant.

An anvadur a c'hell argemmañ hervez ar broioù : alies kenañ eo ar ger “prezidant” azasaet hervez ar yezhoù (saozneg: *President*, galleg, *Président*, alamaneg: *Präsident*... *Uachtarán* en iwerzhoneg avat). Resisaet e c'hall an traoù bezañ, evel en Alamagn ma'z eo ur "Prezidant kevreadel* (*Bundespräsident''). Hogen, Penn ar Stad zo dilennet en degouezhioù liesañ :
*pe dre vouezhiañ eeun hag hollek (gant hollad an dilennerion) evit ur prantad hag a bad etre pevar ha seizh vloaz,
*pe dre vouezhiañ ameeun,
**dre ar Parlamant pe dre unan eus e gambroù (Frañs, eus 1871 da 1954),
**dre ur c'hengor dilennel a c'hell bout ezholet dre vouezhiañ eeun (Stadoù-Unanet) pe ameeun (Frañs, e 1958 : kengor a  « dilenner bras » dre vras, aozet a zileuridi, a senedourion, a guzulierion veur hag a izili ar bodadegoù tiriadel tramor, maered ha derc'houezourion pe dileuridi dilennet dre guzulioù dinazel).

### Pennadoù liammet
*Prezidant kevreadel Alamagn
*Prezidant Arc'hantina
*Prezidant Benin
*Prezidant Kolombia
*Prezidant ar Stadoù-Unanet
*Prezidant ar Republik C'hall
*Prezidant Haiti
*Prezidant India
*Prezidant Iran
*Prezidant Italia
*Prezidant Kiribati
*Prezidant Mec'hiko
*Prezidant Tunizia

#### Rolloù
*Roll prezidanted Aljeria
*Roll prezidanted Alamagn
*Roll prezidanted Arc'hantina
*Roll prezidanted Aostria
*Roll prezidanted Benin
*Roll prezidanted Bielorusia
*Roll prezidanted Bolivia
*Roll prezidanted Burundi
*Roll prezidanted Brazil
*Roll prezidanted Bulgaria
*Roll prezidanted Kameroun
*Roll prezidanted Chile
*Roll prezidanted Kiprenez
*Roll prezidantedKolombia
*Roll prezidanted Suis
*Roll prezidanted Sukorea
*Roll prezidanted Aod an Olifant
*Roll prezidanted Kroatia
*Roll prezidanted Kuba
*Roll prezidanted Dominica
*Roll prezidanted Estonia
*Roll prezidanted Stadoù-Unanet Amerika
*Roll prezidanted Finland
*Roll prezidanted Frañs
*Roll prezidanted Guatemala
*Roll prezidanted Ginea
*Roll prezidanted Iwerzhon
*Roll prezidanted Israel
*Roll prezidanted Haiti
*Roll prezidanted Latvia
*Roll prezidanted Liban
*Roll prezidanted Makedonia
*Roll prezidanted Mec'hiko
*Roll prezidanted Nauru
*Roll prezidanted Nikaragua
*Roll prezidanted Perou
*Roll prezidanted Polonia
*Roll prezidanted Portugal
*Roll prezidanted Turkia
*Roll prezidanted Kevread Rusia
*Roll prezidanted Senegal
*Roll prezidanted Tchad
*Roll prezidanted Ukraina
*Roll prezidanted Uruguay
*Roll prezidanted Venezuela

#### Prezidanted ha pennoù stad all
*Roll pennoù Stad Afghanistan
*Roll pennoù Stad Albania
Behorlegi

**Behorlegi** (*Béhorléguy* e galleg hag ent-ofisiel) zo ur gumun eus Euskal Herria, e proviñs Nafarroa Beherea, en Iparralde, e kanton Donibane Garazi. 

## Kumunioù amezek
*Hozta en hanternoz
*Donaixti-Ibarre er biz
*Lekunberri er gwalarn
*Altzürükü (Zuberoa) er sav-heol
*Mendibe er c'hreisteiz

## Liammoù diavaez
Ar Men

**Ar Men** zo unan eus an doareoù gallek damvrezhonek da skrivañ anvioù disheñvel:

* Un tour-tan nepell diouzh Enez Sun : Ar Maen
* Ur bier : Ar-Men
* Ur strollad sonerezh : Armens
* Ur gelaouenn : ArMen

## Lennegezh
* ul levr gant ar skrivagner Jean-Pierre Abraham e 1967,
* *"Ar-Men, l'enfer des enfers"*, un vandenn-dreset gant Emmanuel Lepage.

## Anv-tiegezh
An anv-familh brezhonek ar Men zo bet troet e gallek e *"Le Men"* gant marilh ar boblañs.
* René-François Le Men (1824-1880), diellour,
* Yvon Le Men (g. e 1953), barzh gallek,
* Rosy Armen (g. e 1939), kanerez c'hall a orin armeniat.
ArMen

***ArMen*** a zo ur gelaouenn vreizhek c'hallek daouviziek krouet e 1987. Ur pennad brezhonek a vez e pep niverenn abaoe 2011.
Breizh hag ar broioù keltiek eo danvez kentañ ar gelaouenn.

Er gelaouenn e vez kaoz eus sujedoù lies evel : an arzoù, an natur hag an endro, an istor, an etnologiezh, ar sevennadur, ar sonerezh, an hengoun, an embregerezhioù, ar gevredigezhioù hag ar vuhez pemdeziek. 
E galleg eo ar gelaouenn-se, met ur pennad brezhonek a vez e pep niverenn abaoe 2011, ha barnadennoù levrioù brezhonek e brezhoneg a vez ivez abaoe pelloc'h. Tro 80 pajenn a vez er gelaouenn. 10 € eo priz an niverenn.

Lidet eo bet 20 bloaz ar gelaouenn e 2007. An niverenn 170 a zo bet embannet e Mae-Even 2009.

## Ar skipailh

**Skridaozañ** 
Pennskridaozer : Yann Rivallain 
Skridaozer / sekretour ar skridaozañ : Erwan Chartier 
Luc'hskeudenner : Xavier Dubois 
Maketenner : Éditions Fitamant 

**Renerezh** 
Rener an embann, kevelet pennañ : Jacques Fitamant 
Renerezh : 

**Bruderezh** 
2, rue Félix-Le Dantec 29000 Quimper Tél. : 02 98 98 01 40 
Atebeg kenwerzhel : 
Rener ar bruderezh : Isabelle Jaffré 
Skoazellerez kenwerzhel : Véronique Walliser 

**Diorroiñ ha skignerezh** 
Emmanuelle Le Meur 

**Koumanant ha gwerzh d'an niverenn** 
Katell Fouron - Élodie Artero 

## Liamm diavaez

* Lec'hienn internet ar gazetenn
* Ur c'helaouenn diwar benn Ar Men e 2004 war FR3

3
Walter Frentz

**Walter Frentz** (21 a viz Eost 1907 e Heilbronn – 6 a viz Gouere 2004 en Überlingen) a oa ur c'hameraour, produer filmoù ha luc'hskeudenner a gemeras perzh e propaganda an Trede Reich. Labourat a reas evel kameraour gant Leni Riefenstahl etre 1939 ha 1945. Filmañ ha luc'hskeudenniñ pennoù-bras ar strollad nazi, Hitler en o zouez, a reas.

Enepyuzev e oa, hag ezel e voe eus SS azalek 1933.

Repuiñ a reas er Führerbunker e-pad emgann Berlin, hag e guitaat a reas gant Martin Bormann d'ar 24 a viz Ebrel. Harzet e voe gant an Amerikaned, ha dieubet c'hwec'h miz goude.. Goude-se e kendalc'has da labourat evel luc'hskeudenner ha sevener filmoù : reportajoù ha filmoù sport a save. Betek e varv e voe e darempred gant tud bet e servij ar Reich.

E-touez e luc'hskeudennoù brudetañ emañ an hini ma weler pennoù-bras nazi, Hitler en o ozuez, dirak an Tour Eiffel e Pariz d'an 23 a viz Even 1940, ha re all bet tapet er Berghof. Kouchadurioù dic'hortoz ha nevezinti (skeudennoù liv da skouer) a implijas da vrudañ an ideologiezh nazi.

## Notennoù


### Levrlennadur
** Hans Georg Hiller von Gaertringen (dindan renerezh) : *L'Oeil du IIIe Reich, Walter Frentz, le photographe de Hitler*, rakskrid gant Fabrice d'Almeida, Perrin, 2008
** Hans Georg Hiller von Gaertringen (Hrsg.) ; *Das Auge des Dritten Reiches. Hitlers Kameramann und Fotograf Walter Frentz* ; Deutscher Kunstverlag ; München, 2006 
** Yves le Maner hag André Selier ; *Bilder aus Dora. Zwangsarbeit im Raketentunnel 1943-1945* ; Westkreuz-Verlag ; Berlin/Bonn, 2001

### Liammoù diavaez
* ''Walter Frentz: Rückblende auf ein Leben''
* Georg Bönisch ; ''Ins rechte Licht gerückt'' ; *Der Spiegel Online*
* Birgit Kolkmann ; ''Hitler hautnah'' ; *Deutschlandradio Kultur*
* ''Hitlers Kameramann Walter Frentz'' ; mdr.de
* Gerhard Paul ; ''Wie die Nazis sich selbst sahen'' ; *Die Zeit* ; 26 a viz Here 2006
* Berthold Seewald ; ''Ehrenplatz rechts vom Führer'' ; *Die Welt Online* ; 27 a viz Here 2006
* Christian Esch ; ''Blondi und der Massenmord'' ; *Berliner Zeitung* ; 15 a viz Genver 2007
* Guenter Agde ; ''Rez. NS: H. G. Hiller v. Gaertringen (Hg.): Das Auge des Dritten Reiches'' ; H-Soz-U-Kult
* Wolfgang Ullrich ; ''Das Dritte Reich in Farbe'' ; taz.de
Johanna Wolf

**Johanna Wolf** (1añ a viz Even 1900 e München - 5 a viz Even 1985 e München) a voe unan eus sekretourezed Hitler.

E 1929 e voe degemeret evel bizskriverez gant Hitler, ha war-un-dro e teuas da vezañ ezel eus ar strollad nazi. Pa voe anvet Hitler da gañseller e miz Genver 1933 e teuas-hi da vezañ sekretourez kentañ ar c'hañsellerezh. Dont a reas neuze da vezañ unan eus an dud a oa tost ouzh Hitler. E-touez ar re az eas da repuiñ er Führerbunker e-pad emgann Berlin e voe ivez. 

D'an 22 a viz Ebrel 1945 e tivizas Hitler chom e Berlin hag en em zistruj. Goulenn a reas gant Wolf ha Christa Schroeder mont betek e di e Berchtesgaden e Bavaria; dezho da gavout ha da zistruj an dielloù a oa eno a-raok m'en en gavje an Amerikaned. 
Wolf ha Schroeder a voe tapet en deiz war-lerc'h e Bad Tölz, pa oa an Amerikaned oc'h aloubiñ Berchtesgaden. Dieubet e voent d'ar 14 a viz Genver 1948.

Goude-se e tilojas da Gaufbeuren hag e varvas e München e 1985. 

Sekretourezed zo evel Schroeder pe Traudl Junge a asantas komz diwar-benn o labour pe diwar-benn Hitler. Wolf a nac'has en ober a-hed he buhez. Er bloavezhioù 1970 e voe kinniget ur sammad argant bras dezhi evit ma skrivfe hec'h eñvorennoù, met nac'hañ a reas hag e lavaras ne oa nemet ur sekretourez prevez.
Christa Schroeder

**Christa Schroeder** pe **Emilie Christine Schroeder** (19 a viz Meurzh 1908 e Hannoversch Münden - 28 a viz Even 1984 e München) a voe unan eus sekretourezed Hitler etre 1933 ha 1945. 

## He buhez
E Hannoversch Münden e voe ganet, ha pa varvas he zud ez eas da Nagold. Eno e voe gwiraourez eus 1929 betek 1930. Goude-se ez eas da Vünchen ma labouras en *[[Sturmabteilung|Oberste SA-Führung]]*. E penn-kentañ 1933 e kejas gant Hitler a oa o paouez bezañ dilennet *Reichkanzler* (kañseller ar Reich). E sekretourez e teuas da vezañ, hag evitañ e labouras betek miz Ebrel 1945. 

E 1938 e voe danvez-gwreg ar c'hannadour Lav Alkonic, met a-enep e savas Hitler, hag ar bromesa a briedelezh a voe nullet e 1941.

En he levr eñvorennoù *Er war mein Chef* e kaver kalz titouroù diwar-benn Hitler ha mont en-dro an Trede Reich. E 1945 e voe goulennataet gant an ofiser gall Albert Zoller, hag a laboure er 7th US-Army. Hec'h atersadenn ha re all bet aozet e 1948 a voe implijet da sevel *Hitler Privat* (1949),al levr kentañ embannet diwar-benn Hitler goude an Eil Brezel-bed.

### Levrlennadur
**Er war mein Chef: aus dem Nachlass der Sekretärin von Adolf Hitler* ; Christa Schroeder; Anton Joachimsthaler; München : Langen Müller, 1985
**Douze ans auprès d'Hitler : confidences d'une secrétaire particulière d'Hitler* ; Christa Schroeder; Albert Zoller; Paris : R. Julliard, 1949
Else Krüger

**Else Krüger**, ganet d'an 9 a viz C'hwevrer 1915 ha marvet d'ar 24 a viz Genver 2005, a oa unan eus ar sekretourezed vrudetañ a labouras evit ar strollad nazi e-pad an Eil Brezel-bed. Sekretourez Martin Bormann e voe, ha chom a reas er Führerbunker e-pad Emgann Berlin.

Asambles gant Eva Braun, Gerda Christian, Traudl Junge ha Constanze Manziarly e oa pa lavaras Hitler dezho e oa dav dezho mont betek ar Berghof. Hitler a roas ur gapsulenn sianur da bep hini anezho. Er bunker e oa ivez pa brometaas Eva Braun da Hitler e chomje gantañ betek ma varvjent.

Krüger a guitaas Berlin d'ar 1añ a viz Mae 1945 asambles gant ur strollad tud kaset gant ar *[[Brigadeführer]]* Wilhelm Mohnke. Mont a rejont da guzhat en un dan, ha dizoloet e voent en deiz war-lerc'h. Goulennataet e voe gant ar Saozon ha dimeziñ a reas gant Leslie James (1915-1995) d'an 23 a viz Kerzu 1947 e Wallasey, er Cheshire. Gantañ eo e oa bet goulennataet. Dindan an anv Else James e vevas azalek ar mare-se.



## Notennoù ha daveennoù