open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Munttoren (Amsterdam)

**Munttoren** (*Tour ar Moneiz* e nederlandeg) a zo un tour lec'hiet en Amsterdam. Ul lodenn eus "Regulierspoort" e oa. Unan eus tri forzh pennañ kêr Amsterdam e oa er Grennamzer. Ar porzh savet etre 1480 ha 1487 a oa dezhañ daou dour hag ul lec'h-gward. 

Distrujet e voe e 1618 abalamour d'un tangwall, ha neuze e voe adsavet an tour kornôg nemetken. Un tour dezhañ ur stumm plat e oa, hag e 1619-1620 e voe ouzhpennet ur framm eizhkognek a-us hag ur gorzenn zigor dezhi un orolaj pevar dremm hag ur bole, diwar ur raktres gant Hendrick de Keyser. 

Ar bole a voe savet e-tro 1650 gant ar vreudeur Pierre ha François Hemony. Gwerzhet evel houarnaj e voe ar c'hleier e 1873. Hiziv an deiz e kaver er bole 38 kloc'h, da lavaret eo 11 ouzhpenn ar pezh a oa er penn-kentañ. Pep kardeur, pep hantereur ha pep eur e sonont. Ur sonadeg a vez aozet gant paotr ar bole bep Gwener, etre kreisteiz hag un eur. 

Anv an tour a zeu eus ar  kantved : d'ar mare-se e veze kognet moneiz ennañ (el lec'h-gward ez-resis). E 1672 (anvet *het [[Rampjaar]]* e nederlandeg : ar bloavezh spontus) e voe aloubet lod brasañ ar vro gant an arme c'hall, ha neuze e oa dibosupl kas an aour hag an argant betek ar c'hêrioù (Dordrecht ha Enkhuizen) ma veze kognet moneiz enno. Neuze e voe aotreet kognañ moneiz en Amsterdam.

Al lec'h-gward a voe distrujet en  kantved, hag en e lec'h e voe savet ar savadur a zo c'hoazh anezhañ hiziv an deiz, etre 1885 ha 1887. Kemmoù a voe degaset e 1938 hag e 1939, ha d'ar mare-se e voe savet un tremen da live rez-an-douar. Hiziv an deiz e vez implijet gant ar gerzhourien hag a dreuz Muntplein.

Muntplein a zo ur pont, dindanañ en em vesk ar stêr Singel gant ar stêr Amstel. Pont brasañ kreiz-kêr Amsterdam eo. 

Raktreset ez eus bet labourioù da greñvaat diazez an tour, hag a zo bet taget p'eo bet savet linenn norzh-su metro Amsterdam.

Skeudennoù Munttoren a c'haller gwelout e Madurodam e den Haag hag e Mini-Europe e Brusel.

## Liammoù diavaez

* Lec'hiadur an tour war WikiMapia
Jordaan

**Jordaan** a zo ur c'harter eus Amsterdam, en Izelvroioù.

Ti Anne Frank a gaver e penn Jordaan, tost ouzh kanol Prinsengracht. Rembrandt a gasas bloavezhioù diwezhañ e vuhez e Jordaan, e-kichen kanol Rozengracht. Douaret e vo e Westerkerk, e-korn Rozengracht ha Prinsengracht, un tammig pelloc'h evit Jordaan.

Meur a ziskouezva (gouestlet d'an arzoù a-vremañ), ha pretioù a gaver e Jordaan, ha marc'hadoù a vez aozet e Noordermarkt, Westerstraat (marc'had gwiad Lapjesmarkt) hag e Lindengracht.

Peurliesañ e vez lavaret e teu anv ar c'harter eus ar ger gallek *jardin*, hag a dalvez liorzh. Lod brasañ straedoù ha kanolioù Jordaan a zo dezho anvioù bleunvioù pe gwez. Lavaret e evz ivez e oa Jordaan anv ar stêr Jordan e nederlandeg) lesanv kanol Prinsengracht, ha diwarnañ a voe anvet ar c'harter.

Pa voe savet ar c'harter e voe lakaet da bal reiñ annez da dud paour, hiziv an deiz ez eo unan eus lec'hioù kerañ an Izelvroioù. War cheuc'haat eo aet an annezidi anezhañ, hag ar re baourañ o deus ranket dilojañ da lec'hioù marc'had-matoc'h evel Almere ha Purmerend.

Sevel ar c'harter a grogas e 1612, ha diazezet e voe at steuñv anezhañ (straedoù ha kanolioù) war hentoù kozh. C'hwec'h kanol a voe stanket en  kantved, en o zouez Rozengracht, hag a zo hiziv an deiz straed pennañ ar c'harter. Enni e tremen al liennnoù tramway 13, 14, ha 17.

Ez-hengounel ez eo ur c'harter eus an tu kleiz.The neighbourhood was traditionally a leftwing stronghold, with a stormy history. Emsavadegoù a voe e 1835, 1886, 1917 hag e 1934. Harz-labour miz C'hwevrer 1941 a grogas p'en em vodas an dud tro-dro da Noordermarkt.

Buhezek e voe ar c'harter a-fet sonerezh en  kantved, ha delwennoù da veur a soner a gaver er c'harter, evel an hini da Johnny Jordaan, e-korn Prinsengracht ha Elandsgracht. *Jordaanfestival*, hag a zo diazezet war hengoun sonerezh ar c'harter, a vez aozet pep bloaz.

E Jordaan e kaver kalz *hofjes* (porzhioù diabarzh), hag a zo bet savet gant tud pinvidik a-benn reiñ anezho da vaouezed kozh, un doare trugarez e oa. Lod brasañ anezho, evel ar peurrest eus ar c'harter, a oa en ur stad fall er bloavezhioù 1970. Abaoez eo bet kempennet al lod brasañ anezho, hag hiziv an deiz e kaver dreist-holl arzourien, studierien ha tud kozh enno. E-pad an hañv e vez digoret ul lodenn anezho da Sul, pa vez aozet sonadegoù digoust anvet *hofjesconcerten*.

Ouzh talbenn lod brasañ tiez Jordaan e weler arouezioù kizellet er maen, da ziskouez micher pe orin familh an annezidi. Da aroueziñ ur c'higer e vo gwelet neuze ur pemoc'h, pe ur re sizailhoù da aroueziñ ur c'hemener. An arouezioù kentañ a voe kizellet er 16 kantved, pa voe gourc'hemennet d'an annezidi implijout maen e-lec'h talgenoù koad bras, hag a lakae staedoù strizh ar c'harter da vezañ teñval.

## Savadurioù dibar lec'hiet e Jordaan
*Westerkerk, un iliz bet savet er  kantved, diwar ur steuñv gant Hendrick de Keyser. Enni e voe douaret Rembrandt, met ne ouezer ket pelec'h en-resis. 
*Ti Anne Frank.
*Noorderkerk, un iliz bet savet er  kantved, diwar ur steuñv gant Hendrick de Keyser.

## Liammoù diavaez

* Jordaan WEB (skeudennoù eus Jordaan)
* Jordaan Ttouroù
Noordermarkt

**Noordermarkt** ("Marc'had an Norzh" e nederlandeg) a zo ur blasenn lec'hiet e karter Jordaan en Amsterdam, en Izelvroioù.

Tro-dro d'ar blasenn e kaver tavarnioù ha pretioù. Pep Lun e vez aozet ar marc'had, ha pep Sadorn e vez aozet ur marc'had boued organek gant labourerien-douar. Da Lun e vez aozet ivez ur marc'had gwiad e Westerstraat, e-kichen Noordermarkt.

An anv Noordermarkt a voe aozet e 1616, betek-henn e veze anvet ar blasenn Prinsenmarkt, diwar anv ar ganol Prinsengracht hag a zo tost ouzh ar blasenn. Ur wech echu sevel Noorderkerk e 1623, e voe anvet ar blasenn Noordermarkt. Betek 1655 e voe implijet dreist-holl da vered an iliz.

E-pad an Eil brezel bed e voe aozet ur emvodoù kentañ gant aozerien harz-labour miz C'hwevrer 1941 e Noordermarkt. Ur blakenn da zerc'hel soñj eus an darvoudoù-se a zo ouzh mogerioù Noorderkerk.

## Liamm diavaez
*Luc'hskeudennoù eus Noordermarkt
Strollad Sokialour

**

* Strollad Sokialour (Frañs)
** Strollad Sokialour Bro-C'hall
* Strollad Sokialour (Belgia)
* Strollad Sokialourien Katalonia
Skeuliad Richter

Mentelezh ur c'hren-douar a vuzul an energiezh a vez dieubet e-kerzh ur seism. Seul uheloc'h ar ventelezh, seul vuioc'h ez eus bet dieubet a energiezh gant ar seism. Pa gresker eus 1 war ar skeul e talvez e vez lieskementet dre 30 an energiezh ha dre 10 ampled ar fiñv.

Ar ventelezh hag ar c'hreñvder (evel skeul Mercalli) a zo daou vuzul disheñvel. Ar c'hreñvder a zo ur muzul eus an distruj graet gant ur c'hren-douar.

## Gwelet ivez

* Seism
* Tsunami
* Skeul Rossi-Forel
* Skeul Mercalli
* Skeul Medvedev-Sponheuer-Karnik
* Skeul Shindo
Peniarth

Un atant e Llanegryn, Meirionnydd, e kreisteiz Gwynedd eo **Peniarth**, ha ti an tiegezh Wynne. 

Ul lec'h a bouez en istor al lennegezh kembraek eo abalamour ma voe dastumet eno dornskridoù krennamzerel gant Robert Vaughan (1592 - 1667) eus Hengwrt, Meirionnydd. Gwerzhet e voe an dastumad gant William Wynne VII da John Williams e 1898. 

An dastumad pouezusañ a zornskridoù kembraek eo, anavezet hiziv evel Dornskridoù  Peniarth. Diskouezet int e Levraoueg Vroadel Kembre en Aberystwyth.
Levr Aneirin

**Levr Aneirin** zo un dornskrid eus ar re goshañ e kembraeg a zo dalc'het e Levraoueg Kerdiz. Aozet e voe war-dro 1265. N'eus nemet *[[Levr Du Caerfyrddin]]* a zo koshoc'h e-touez an dornskridoù kembraek. Bez ez eus daou zornskrid kembreat e latin ivez azo koshoc'h egeto o daou c'hoazh. 

Ennañ ez eus barzhonegoù e hengembraeg hag e krenngembraeg hag a zo lakaet war gont Aneirin, ur barzh brezhon eus an Hanternoz Kozh er VIvet kantved. E-barzh emañ *[[Y Gododdin]]* barzhoneg veur Aneirin hag un toullad barzhonegoù all eus ar VIvet kantved moarvat, met dizemglev zo etre al lenneien war ar poent-se.

Un dornskrid leuegen 6¾ x 5 eo, 42 bajennad folio ... Daou zorn o deus skrivet, er memes amzerioù pe dost, ha teir fajenn da vihanañ a vank en dibenn. E lêr leue du eo bet graet ar golo diwezhatoc'h er Grennamzer.

## Barzhonegoù
Ouzhpenn *[[Y Gododdin]]* ez eus barzhonegoù all, hag eno zouez unan verr savet d'ur bugel anvet *Dinogad*, a c'haller tostaat ouzh Enogad, hag a gont penaos ez a e dad da chaseal ha da besketa.

## Levrlennadur
*J. Gwenogvryn Evans (gol.), *Facsimile & Text of the Book of Aneirin* (Pwllheli, 1898)
*Daniel Huws, *Llyfrau Cymraeg 1250-1400* (Aberystwyth, 1992). Darlith Syr John Williams.
*Morfydd E. Owen, 'Hwn yw e Gododin. Aneirin ae cant.', Rachel Bromwich ha R. Brinley Jones, *Astudiaethau ar yr Hengerdd* (Caerdydd, 1978)
*Ifor Williams, *Canu Aneirin* (Gwasg Prifysgol Cymru, 1938; adembannet e 1961)

## Liammoù diavaez
*Llyfr Aneirin el lec'hienn Casgliad y Werin. Skeudennoù e liv eus an dornskrid
*Dornskrid Levr Aneirin, e Levraoueg Vroadel Kembre  
*The Book of Aneurin, troidigezh saoznek, el lec'hienn Celtic Literature Collective.

## Notennoù
Nerin

**Nerin** zo un anv-bihan brezhonek, a gaver en anv-lec'h Plounerin, savet hervez ar vojenn, diwar anv ar barzh Aneirin a vije bet anvet da sant, nemet e vije anv un den all evel-just.

## E Kembre
Roet e vez an anv *Aneirin* pe *Aneurin* e Kembre:
*Aneurin Bevan (1897-1960) politikour sokialour bet ministr breizhveuriat evit ar yec'hed.
*Aneirin Talfan Davies, barzh kembraek

## Liamm diavaez
*earlybritishkingdoms.com
Mirdi Picasso

Meur a v-**Mirdi Picasso** zo er bed:

* Mirdi Picasso Antibes, er Château Grimaldi (Antibes)
* Mirdi Picasso (Barcelona)
* Mirdi Picasso (Horta de Sant Joan)
* Mirdi Picasso (Lucerne)
* Mirdi Picasso (Madrid)
* Mirdi Picasso (Málaga) 
* Mirdi Picasso (Münster)
* Mirdi Picasso  (Paris) 
* Musée Picasso de Vallauris
Dornskridoù Peniarth

**Dornskridoù Peniarth** a vez graet eus un dastumad dornskridoù krennamzerel kembraek dastumet da gentañ gant Robert Vaughan (1592 - 1667) eus Hengwrt, Meirionnydd, hag a voe kavet en ti-feurm Peniarth, e Llanegryn, e Meirionnydd en . En dastumad-se, a zo bremañ e Levraoueg Vroadel Kembre, emañ an dornskridoù koshañ ha pouezusañ eus al lennegezh kembraek, ha seul goshoc'h int, seul dostoc'h ivez ouzh an henvrezhoneg. Gwerzhet e voe an dastumad gant William Wynne VII a Beniarth da John Williams e 1898. 

Pa voe savet ar raktres da sevel ul levraoueg vroadel e Kembre e prometas John Williams e vije kinniget e zornskridoù ha re Peniarth en o zouez. 

## Darn eus an dornskridoù
* Levr Du Caerfyrddin
* Y Llyfr Du o'r Waun
* Levr Gwenn Rhydderch
* Levr Taliesin
* Peniarth 20
* Peniarth 6
* Peniarth 28
* Peniarth 51
* Peniarth 109

## Levrlennadur
Diwar-benn an dornskridoù
*J. Gwenogvryn Evans, *Reports on Manuscripts in the Welsh Language*, I, 2 ha 3.
**A Handbook of Manuscripts in the National Library of Wales*, I, 1.
Gall-Ghaidhealaibh

**Gall-Ghaidhealaibh** (distaget /ɡauɫ̪ɣəɫ̪əv/) pe **Gallobha** (*Galloway* e saozneg) zo ur c'hornad-bro e mervent Bro-Skos. Enni emañ kontelezhioù kozh Wigtownshire (*Siorrachd Bhaile na h-Uige)*(pe West Galloway, hervez an istor) ha Kirkcudbright (pe East Galloway, hervez an istor). Hiziv emañ e takad-kuzul Dumfries and Galloway.

## Istor

* Galwyddel

## Douaroniezh

Bevennet eo gant Mor Iwerzhon er c'hornôg hag er c'hreisteiz, Menezioù Galloway en hanternoz, hag ar stêr Nith er reter.

## Kêrioù
*An t-Sròn Reamhar
*Baile na h-Ùige
*Baile Ur nan Stiùbhartach
*Caisteal Dhùghlais
*Cille Chuithbeirt
*Port Phàdraig
*Taigh Mhàrtainn
Levraoueg Vroadel Kembre

En Aberystwyth emañ Levraoueg Vroadel Kembre, krouet e 1907. Karget eo da zastum ha moulañ kement dihell, skrid pe skeudenn, a denn da Gembre pe d'ar broioù keltiek. 

## Istor
En Eisteddfod Genedlaethol Yr Wyddgrug 1873 e krogas ar striv d'he sevel. 

## Levrioù
Enni emañ ar skouerenn nemeti eus ar c'hentañ levr moulet e kembraeg, *Yn y lhyvyr hwnn* (1546), skrivet gant John Price. 

.
## Pennlevraouegerien
* John Ballinger (1909-30)
* William Llewelyn Davies (1930-52)
* Thomas Parry (1953-58)
* E. D. Jones (1958-69)
* David Jenkins (1969-79)
* R. Geraint Gruffydd (1980-85)
* Brynley F. Roberts (1985-1998)
* Andrew Green (1998-2013)
* Aled Gruffydd Jones (2013-2015)
* Linda Tomos (abaoe ar 1 a viz Du 2015)
* Pedr ap Llwyd (abaoe ar 1 a viz Ebrel 2019)
* Rhodri Llwyd Morgan (abaoe ar 1 a viz Ebrel 2024)

## Liamm diavaez
* Lec'had ofisiel al levraoueg vroadel

## E Breizh
N'eus netra heñvel e Breizh. Levraouegoù skrivagnerien vrezhonek zo, evel Armañs ar C'halvez, a zo bet kaset di.
Krogenn

Ur **grogenn** (*kregin* el liester) zo ur golo meinek a vez d'un toullad blotviled, evel ar maligorned pe an istr.

## Krogenn ha kogenn
Kogenn a vez lavaret pa gomzer eus vioù evned.

## Sterioù all
Ur *grogenn [[ormel]]* a vez graet eus ur vag dister.

## Pennadoù kar
*krogenn-Sant-Jakez
*melc'hwed krogennek, pe melc'hwed krogilhennek, pe c'hoazh melc'hwed kregilhennek
*traezh-krogenn pe traezh-kregen
Het Schip

**Het Schip** (« al lestr » e nederlandeg) a zo ur savadur ennañ ranndioù, lec'hiet e karter Spaarndammerbuurt en Amsterdam, ha savet diwar stil skol Amsterdam. Unan eus savadurioù aroueziusañ ar skol savouriezh-se eo. 
Steuñv ar savadur a zo bet treset gant Michel de Klerk e 1919. Damheñvel ouzh ur vag eo, ha dibar eo e stumm, eus forzh pelec'h ma seller outañ. Ennañ e kaver ranndioù, ur sal emvodoù bihan, hag un ti-post a voe lakaet da virdi skol Amsterdam e 2001. 

## Liammoù diavaez
*Mirdi Skol Amsterdam
*Roger Shepherd.com : Het Schip
*Luc'hskeudennoù eus Het Schip

## Skeudennoù

Image:Het Schip 01.jpg
Image:Het Schip detail.jpg
Nieuwmarkt

**Nieuwmarkt** ("Marc'had nevez" e nederlandeg) a zo ur blasenn e kreiz-kêr Amsterdam, er c'harter anvet Chinatown, nepell diouzh De Wallen, hag a zo karter ruz Amsterdam. Ar c'harter tro-dro d'ar blasenn a zo anvet *Nieuwmarktbuurt* (distrig Nieuwmarkt). Er blasenn e kaver dreist-holl tavarnioù ha coffeeshopoù.
Marc'had a vez aozet bemdez, ur marc'had boued organek a voe aozet da Sadorn, ha marc'had an traoù kohz hag al levrioù a vez da Sul e-pad an hañv. 

 
En Nieuwmarkt e kaver De Waag, hag a oa ur porzh da vare ar Grennamzer, hag a voe lakaet da di pouezañ pa voe diskaret mogerioù kêr Amsterdam er  kantved. 

Krouet e voe ar blasenn pa voe stanket ar c'hanolioù tro-dro da De Waag e 1614, hag implijet e voe da blasenn marc'had (orin an anv eo). Implijet e voe ar blasenn gant an Nazied e-pad an eil brezel bed : enni e vodent ar yuzevien o doa paket, a-raok kas anezho d'ar c'hampoù-bac'h. 

Er bloavezhioù 1970 e voe diskaret meur a savadur er blasenn ha tro-dro, a-benn lakaat sevel ul linenn metro hag un hent bras. Met reuz bras (anvet the *Nieuwmarktrellen* e nederlandeg) a savas e 1975, ha neuze e voe dilezet raktres an hent. Ar metro a voe savet avat, hag hiziv an deiz e kaver un arsav-metro anvet Nieuwmarktstation.
Soufrière

E galleg, **soufrière** zo ul lec'h ma c'heller dastum soufr, peurliesañ war ur menez-tan.

En douaroniezh e c'hall ober dave :
## 
* da Soufrière, ur gêr en enez Dominika.

## 
* d'ar Soufrière, ur menez-tan war enezenn Basse-Terre.

## 
* da Soufrière, ur gêriadenn hag ur stêr e Haiti.

## 
* d'ar Soufrière, ur menez-tan war enez Montserrat.

## 
* d'ar Soufrière, ur menez-tan war enez Sant Visant e Sant Visant hag ar Grenadinez.

## 
* d'ar Qualibou pe Soufrière, ur menez-tan war enezenn Santez-Lusia,
* da Soufrière, un distrig eus Santez-Lusia.
Rannig-verb

Ur **rannig-verb** a vez lavaret e brezhoneg eus ar gerioù bihan a vez lakaet dirak ar verboù displeget evel a, e, ne, na, ra, da. 

## Renkadur yezhadurel "''o''"
Un tamm dizemglev a sav diwar-benn "o" dirak un anv-verb (d.s. "**''o** kanañ''"):

*gant lod eo lakaet e rummad an araogennoù,
*gant lod all, en hini an rannigoù-verb,
*gant lod all c'hoazh en hini ar rannigoù anv-verb.

## Mammennoù

## Pennadoù kar
* Rannig
* Araogenn
Ransdorp

**Ransdorp** zo ur gêriadenn eus proviñs Noord-Holland en Izelvroioù, e reter Amsterdam, 
ha 245 den o chom enni. Ul lodenn eus kumun Amsterdam hag eus an is-kumun (*deelgemeente*) Amsterdam-Noord eo. N'eus stal ebet enni, nemet un davarn. Un ti-kêr a oa e Ransdorp betek 1921, hag ouzhpenn Ransdorp e veze meret teir c'hêriadenn all : Durgerdam, Holysloot ha Schellingwoude.
 

## Liamm diavaez
*Kartenn ar gêriadenn e 1868
Zunderdorp

**Zunderdorp** a zo ur gêriadenn eus proviñs Noord-Holland en Izelvroioù. Ul lodenn eus kumun Amsterdam hag eus is-kumun (*deelgemeente*) Amsterdam-Noord eo. 
E biz Amsterdam emañ, 7 kilometr ac'haleno. E 2001 e oa 237 den o chom enni.
Oz

**Oz** a c'hall bezañ :
* oz (kimiezh), ur monomer eus ar glusidoù, anvet ivez monosakarid ;
* un araogenn grennvrezhonek, deut da vout pe o, pe oc'h pe ouzh, e brezhoneg a vremañ ;
* Oz, Isère, ur gumun c'hall en Isère ;
* *Oz*, bro ar Wizard of Oz (1900), e romantoù Lyman Frank Baum .

## Tud
* Amos Oz, ur skrivagner eus Israel
* Frank Oz, aktour saoz.

## Stirad skinwel
Oz (1997–2003)
Tiriodh

**Tiriodh** (distagadur LFE: [ˈtʲʰiɾʲəɣ]; *Tiree* e saozneg), a zo unan eus an Inizi Gall e gwalarn Bro-Skos. Emañ an enezenn er mervent da enez Colla, ha war-dro 800 den a zo o vevañ enni. 

Talvezout a ra an anv *Tir Iodh* e gouezeleg kement ha "douar an ed". Sgairinis eo ar gêriadenn vrasañ en enez. Gant bigi treizh e c'haller dont eus enez Colla, pe eus an t-Òban war an douar bras. Un aerborzh bihan a zo ivez. E 2001 e oa 48,6% eus an enezourien a ouie gouezeleg.
Añ

**añ** a zo :
*doare-skrivañ ar son /ã/ e brezhoneg
*un af (e krennvrezhoneg) pe ur pok
** en dro-lavar *ober añ*, pe *añ-añ*, e yezh ar vugale
*ul lostger, pe dibenn-ger distaget [a] e-maez Treger
**un dibenn anv-verb, 
***evel e-barzh *toullgofañ*, 
**un dibenn derez-uhelañ 
***evel e-barzh *koshañ*
***evel e-barzh 1añ distaget evel kentañ.
Oc'h

**Oc'h** zo ur ger brezhonek
*eus ar verb bezañ, evel e-barzh *Skuizh oc'h?*,
*un araogenn, evel e-barzh *oc'h ober*
*pennrann ar verb *oc'hal*

## Pennad kar
*hoc'h
Linghem

**Linghem** a zo ur gumun eus departamant Pas-de-Calais (Bro-C'hall). 
## Istor
### kantved
* Eil Brezel-Bed: bombezet e voe ar gumun d'ar 1añ ha d'an 2 a viz Meurzh 1944 gant ar *387th Bomb Group* eus Aerlu SUA, abalamour d'an diazlec'h fuc'helloù V1 a oa bet savet eno d'an Alamaned.
## Monumantoù ha traoù heverk
## Douaroniezh
## Emdroadur ar boblañs

## Melestradurezh
## Tud
## Liammoù diavaez
## Dave ha notennoù
Ra (disheñvelout)

**Ra** zo meur a dra e brezhoneg:
* Ra, anv doue an heol e relijion Henegipt
* ur rannig-verb brezhonek, evel e-barzh *Ra vezo digabestr ma bro*, e-barzh Bro gozh ma zadoù
* stumm kemmet gra, gwrizienn ar verb ober
* distagadur al lizherenn japanek ら
* Arouez ar radiom
679

*Diwar-benn ar bloavezh *'679*' en [[deiziadur juluan]] eo ar bajenn-mañ.*

## Darvoudoù

#### Breizh

#### Er bed

### Arzoù ha lizhiri
### Skiantoù ha politikerezh
### Armerzh
### A bep seurt

## [[:Rummad:Ganedigezhioù 679|Ganedigezhioù]]

Gwelet ivez :*[[:Rummad:Ganedigezhioù 679]]*

## [[:Rummad:Marvioù 679|Marvioù]]

Gwelet ivez:*[[:Rummad:Marvioù 679]]*
__NOTOC__
Stafa

]
**Stafa** (*Staffa* e saozneg) a zo unan eus an Inizi Gall tostañ, e gwalarn Bro-Skos. Dont a ra an anv eus ar ger norsek *staf* a dalvez kement ha "kolonenn". Un enezenn vihan didud eo, war-hed 10 km er c'hornôg da enez Muile.

Dont a ra touristed a-leizh e-pad an hañv da welet an aodoù serzh, ar mougevioù hag ar c'holonennoù stummet gant ar c'herreg.
Mougev Fingal a reer eus ar vougev vrasañ, e kreisteiz an enezenn. Gweladennet eo bet gant a bep seurt tud anavezet, ar rouanez Victoria, arzourien evel ar skrivagnerien Jules Verne, Theodor Fontane, Walter Scott... hag ar sonaozour Felix Mendelssohn. Awenet e voe hemañ gant e veaj pa savas e bezh-sonerezh *Die Hebriden* (*Die Fingalshöhle*), a zegasas kalz a vrud d'an enezenn.
Da

**Da** zo pevar ger brezhonek disheñvel. E yezhoù all ivez e kaver ur ger **da**. 

## E brezhoneg

*un araogenn, evel e-barzh *Da gousket!*
*ur rannig-verb, evel e-barzh *Doue *'da** bardono d'an Anaon!''
*ur ger a verk an eil gour unan, dezhañ div dalvoudegezh hervez an arver anezhañ:
** ur [[ger-perc'hennañ]] evel e-barzh'' **da** vreur ha **da** c'hoar'';
** ur [[raganv]] evel e-barzh ''mont a rin **da**'z kwelout''.
*un [[anv-gwan]], tostaet ouzh ''da'' e [[kembraeg]], distagadur lec'hel [[dav]] marteze, hag a gaver ivez
**en droienn ''kavout da'', hag a lenner e levrioù [[Jules Gros]];
**en adverb ''enta'' (doare gwenedek), pe [[eta]] (doare leonek), savet diwar ''ent'' ha ''da''.

==E kembraeg hag e kerneveureg==
Ur ger [[kembraek]] ha [[kerneveurek]] war an dro eo, a zo ''"mat"'' e brezhoneg:
*''iec'hyd da'' ([[kembraeg]]), pe ''yeghes da'' ([[kerneveureg]]) yec'hed mat 
*''bore da'' ([[kembraeg]]) pe ''myttin da'' ([[kerneveureg]]), beure mat, ''pnawn da'' ([[kembraeg]]) pe ''gorthugher da'' ([[kerneveureg]]), enderv mat, ''nos da'' ([[kembraeg]]), noz vat.
Kemmadur a vez a-wechoù er ger evel 
*en anv [[Hywel Dda]], priñs [[Kembre]], e [[kembraeg]]
*en anv al levr-bugale ''Go dda Gareth!'' gant [[Lonna Bradley]], e [[kembraeg]]
*e troiennoù evel ''nos dha'', noz vat, e [[kerneveureg]] (e kembraeg e lavarer ''nos da'' hep kemmadur, met un direizhder eo).

Ouzh **da''' kembraek ha kerneveurek e klot ar ger brezhonek dav, daoust dezho kaout sterioù disheñvel bremañ.

## En italianeg
Un araogenn italianek eo hag a gaver en anvioù tud ha lec'hioù evel 
*Leonardo da Vinci
*Da Corleone a Brooklyn, ur film italian

## En portugaleg
Un araogenn bortugalek eo hag a gaver en anvioù tud ha lec'hioù, evel 
*Serra da Estrela
*Tristan da Cunha
*Vasco da Gama 
*Luiz Inácio Lula da Silva

## Yezhoù all
*ur ger rusek, a dalvez kement ha ya.
*dà (大), ul lizherenn sinaek. 

## Pennadoù kar
*a, ha, ma, na, pa, ra, va
*af, al, am, an, añ, ar, az
Du (disheñvelout)

**Du** zo ur ger a gaver e brezhoneg hag e yezhoù all.

## E brezhoneg

*anv ul liv, an du, pe al **[[du (liv)|liv du]]**
**a gaver en anvioù boutin a bep seurt evel
***an duig, anv ur pesk
***ar pennduig, un evn
***an ed-du, pe gwinizh-du
*en anvioù daou viz
**miz **[[Du]]**
**miz Kerzu (pe *Kerdu*)
*e troiennoù a bep seurt:
***bezañ paour-du, mezv-du, du gant an naon* 
***ober selloù du*
***ober penn du*
*en un toullad anvioù divoutin
**anvioù tud, lesanvioù dreist-holl: Santig Du, Gwerc'hez Du 
***anvioù-tiegezh, gwelout **[[du (anv-tud)]]**
**anvioù loened: *Fri du*, ha re all
**e lec'hanvioù: gwelout **[[du (lec'hanvadurezh)]]**

## Er yezhoù germanek
*Du, raganv, par d'ar raganv te e brezhoneg. 

## Deveradoù
*un duard pe dukard, un den duik e groc'hen
*un duenn, koumoulenn zu, pe buoc'h zu

## Gwelet ivez
*Gwenn
*Black
Ha

**Ha** a c'hall bezañ meur a dra :

**ha*, arouez an hektar 
*Ha (Boutan) zo ur gêr e Boutan.
*Ha (Tanzania) zo ur bobl e Tanzania.
**Ha* zo ur ger brezhonek, pe daou, pe dri (stagell-genurzhiañ, ger-goulenn...). Sellit ouzh ar Wikeriadur
Fu

**Fu** zo ur ger e brezhoneg hag e meur a yezh
*ur *fu* zo un tamm avel-red
**komzet e vez eus ober fu, ha zo c'hwezhañ aer, evel en dro-lavar *ober fu war ar [[bubu]]*

## Lec'hanvadurezh
*Kontelezh Fu, e Shaanxi, e Sina
*Fu, Nepal, ur gêr e Nepal

## Tud
*Fu Hsi pe Fuxi, un dudenn eus henvojennoù Sina 
*Fu Manchu, un dudenn e romantoù saoznek Sax Rohmer, brudet e vourroù 

## Traoù all
*Fu, ur seurt lennegezh sinaek, komz-plaen gant klotennoù 
*Berradur Fuck you e saozneg

## Pennad kar
*Foo
Bubu

**Bubu** zo
*an anv roet d'ur gloaz bihan e yezh ar vugale, evel en dro-lavar:* Gra fu war ar bubu!*
*ur sae eus Afrika, distaget [ bubu] ha skrivet ivez boubou 
*anv ar benntudenn er romant gallek *Bubu de Montparnasse*, gant Charles-Louis Philippe, e 1901.
**La Bande à Bubu*, un abadenn c'hallek e skinwel Kebek e 1990
**Bubu Lubu*, ur madig e Mec'hiko.
Banc y Ddafad Ddu

**Banc y Ddafad Ddu** ("Bank an Dañvad Du") a oa anv poblek ur bank kembreat berrbad, *Banc [[Aberystwyth]] a [[Tregaron|Thregaron]] Evans, Jones, Davies a'u cwmni*.

E 1810 e voe savet ar bank, na badas nemet betek 1815.

Dont a rae an anv poblek eus skeudenn an dañvad du war ar bilhedoù : 10 *[[shilling]]*, £1, £2 ha betek £10.

Kemm a rae niver ha ment an deñved hervez talvoudegezh ar bilhed : un oan du a oa war ar bilhed *chweugain* (dek *shilling*, a zo ''swllt'' e kembraeg) da skouer, un dañvad war hini £1, daou zañvad war ar bilhed £2.

## Levrlennadur
* Jones, Reg Chambers. *Arian: the story of money and banking in Wales*. Abertawe : Christopher Davies Publishers, 1978
British Rail

Ur gompagnunezh hentoù-houarn er Rouantelezh-Unanet e oa **British Rail**, krouet e 1948 da heul stadeladur ar 4 c'humpagnunezh prevez a oa betek neuze. Etre 1994 ha 1997 e voe prevesaet ar gompagnunezh ha kompagnunezhioù prevez a gemeras he lec'h. E 2000 e voe freuzet ez-kefridiel an embregerezh.
Kouign-amann

Ar **gouign-amann** zo ur gouign gant toaz bara, amann ha sukr.

Ijinet e oa bet dre zegouezh gant ur baraer eus Douarnenez anvet Yves-René Scordia war-dro 1860.

## A bep seurt
Er Stadoù-Unanet eo lakaet an 20 a viz Mezheven da vezañ "Devezh broadel ar C'houign-amann" (*National Kouign-Amann Day*).

## Daveoù ha notennoù

## Liamm diavaez
*Le kouign-amann, la spécialité de Douarnenez
Tesco

Ur strollad gourmarc'hadoù breizhveurat eo **Tesco**.

Krouet e voe e 1919. E 13 riez disheñvel en em led rouedad Tesco hiziv an deiz, ouzhpenn er Rouantelezh-Unanet.

Load kefridiel Tesco
Sainsbury's

Ur strollad gourmarchadoù breizhveurat eo **Sainsbury's**.

E 1869 eo e voe krouet gant John James Sainsbury.

Load Sainsbury's
Ma

**Ma** zo ur ger yezhadurel e brezhoneg hag e galleg, hag un anv e meur a yezh. 

## E brezhoneg
*ma, ger personel eus ar c'hentañ gour unan, va e doare Leon, 
**ger-perc'hennañ evel e-barzh *ma zad* 
**raganv evel e-barzh *ma c'hlevout a rit, 
*ma, [[stagell-isurzhiañ]] 
** a verk ar martezeañ evel e-barzh *Ma n'eo ket ur vezh!* 
**a verk al lec'hiañ evel e-barzh *an ti ma oan o chom*
*ma, pe [[man]], ger kozh a gaver er gerioù [[c'hoariva]], [[predva]].

==E galleg==
*ma, ger-perc'hennañ benel unan, evel e-barzh *ma fille* 

==En italianeg==
*ma, [[stagell-genurzhiañ]] evel e-barzh *allegro ma non troppo!''

## Yezhoù all
*Ma, mamm e saozneg, dre verrdro
*Ma, ur bobl eus Viet Nam
*Ma (anv-tiegezh), un anv-tiegezh sinaat.

## Pennadoù kar
*a, da, ha, na, pa, ra, va
*af, al, am, an, añ, ar, az
Marinus van Reymerswale

**Marinus Claeszoon van Reymerswaele** (Reimerswaal, e-tro 1490 - Goes e-tro 1546) a oa ul livour izelvroat.

E Zeeland edo o labourat etre 1533 ha 1545, hag eno e veze anavezet dindan an anv Marinus de Seeu (a Zeland). Da skol-veur katolik Louvain ez eas e 1504, ha labourat a reas ivez en ur stal-labour en Antwerpen e 1509. 

Alies e labouras war ar memes dodennoù, hag implijet e voent ivez gant Quentin Massys hag Albrecht Dürer:
**De geldwisselaar en zijn vrouw* (An eskemmer arc'hant hag e wreg)
**Twee belastingontvangers* (Daou dailhanter)
**Het kabinet van een advocaat* (Kabined un alvokad)
**De heilige Hiëronymus in zijn studievertrek* (Sant Hieronimus en e studi)
**De roeping van Matteüs*

Dre ziouer e lakaer meur a livadur war e gont :

***[[Antwerpen]], [[Koninklijk Museum voor Schone Kunsten]]**
**De heilige Hiëronymus in zijn studievertrek (1541)
***[[Dresden]], [[Gemäldegalerie Alte Meister]]**
**De geldwisselaar en zijn vrouw (1541)
***[[El Escorial]], [[Manati El Escorial]]**
**De geldwisselaar en zijn vrouw (1538)
***[[Firenze]], [[Bargello]]**
**De geldwisselaar en zijn vrouw (1540)
***[[Kopenhagen]], [[Statens Museum for Kunst]]**
**De geldwisselaar en zijn vrouw (1540)
***[[Madrid]], [[mirdi ar Prado]]**
**De heilige Hiëronymus in zijn studievertrek (1521?)
**De geldwisselaar en zijn vrouw (1539)
**De heilige Hiëronymus in zijn studievertrek (1541)
***[[München]], [[Alte Pinakothek]]**
**Het kabinet van een advocaat (1542)
**De geldwisselaar en zijn vrouw (1538)
***[[New Orleans]], [[New Orleans Museum of Art]]**
**Het kabinet van een advocaat (1545)
***Antwerpen, Koninklijk Museum voor Schone Kunsten**
**Twee belastingontvangers
***Douai, mirdi ar Chartrouzezed''
**De heilige Hiëronymus in zijn studievertrek **
***[[Londrez]], [[National Gallery]]**
**Twee belastingontvangers (e-tro 1540)
***Madrid, [[mirdi Thyssen-Bornemisza]]**
**De roeping van Matteüs
***Madrid, [[mirdi ar Prado]]**
**Madonna met Kind
***[[Pariz]], [[mirdi al Louvre]]** 
**Twee belastingontvangers (e-tro 1540)
***[[Sant-Petersbourg]], [[Mirdi ar Peniti]]**
**De belastinginner en zijn vrouw
**Twee belastingontvangers
***[[Varsovia]], [[Narodny Muzeum]]**
**Twee belastingontvangers
***[[Vienna]], [[Kunsthistorisches Museum]]**
**De onbekwame pachter.
Kae

**Kae** zo meur a dra e brezhoneg :
*ur c'hae, pe ur gaeenn, ar pezh a greske war ar c'hleuz a rae an dro d'ur park, en amzer ar c'hleuzioù
*ar c'hae, en ur porzh, ma teu ar bagoù da aochañ, ha dre astenn-ster ma tremen kirri an treuzdougen foran evel an trenoù, an busoù, an tramgirri.
*« kae ! » doare-gourc'hemenn unan ar verb mont
*Kae, anv-den ha hini sant Kae
* Kae, ur marc'heg e mojenn ar Roue Arzhur

## Gwelet ivez
* Ke
* Sant-Ke
Stagell-genurzhiañ

Ur **stagell-genurzhiañ** zo ur ger a zo e gefridi stagañ div lavarenn dizalc'h d'ober ur genlavarenn. 

## Stagelloù-kenurzhiañ ar brezhoneg
Bez ez int:
**[[ha]]* (pe *hag*), na (pe *nag*), *pe*, *rak*, *met*, *mes*, *hogen*,
*tud zo a lak ivez nemet er rumm-se.
Na

**Na** zo ur ger e brezhoneg hag e yezhoù all.

## E brezhoneg
Ur ger yezhadurel eo *na*:
*ur stagell-genurzhiañ evel e *Na te na me* pe *Na te na kafe* 
*rannig-verb an doare-gourc'hemenn er stumm-nac'h, evel e *Na vutunit ket amañ*,
*stagell-isurzhiañ 
**el lavarenn-stag er stumm-nac'h, evel e-barzh *Ar sonerien na glevan ket zo manet kousket*
**gant ar verb diwall, evel e *Diwall na gouezhfe da vreur!*
*eil rann stagelloù-isurzhiañ:
***ken na*, evel e-barzh Kenavo, pe *Chom ganin ken na savo an heol*
*er stumm-nac'h, evel gant *e-lec'h na, abalamour na, evit na, gant na* ha meur a hini all.

## E yezhoù pe broioù all
*ur ger-mell en iwerzhoneg, evel en anvioù Sheela na Gig, Conradh na Gaeilge pe Tír na nÓg, 
*un araogenn e portugaleg, evel e *na ciudade*, e kêr.

## Lec'hanvadurezh
*ur stêr e Thailand, ar Stêr Na,

## Kimiezh
*Na, arouez ar sodiom.

## Pennadoù kar
*Ne, ni, no
*Da, ma, pa, ra, va
Va

**Va** zo ur ger e brezhoneg hag e meur a yezh all. 

## E brezhoneg
*Va, ur ger-perc'hennañ implijet e Leon e-lec'h ma, evel e-barzh Luskell va bag,
*Va, diwar ar ger ma pe man, a verk ul lec'h, evel er gerioù staotva, c'hoariva

## E galleg
Stummoù eus ar verb *aller*

## E spagnoleg
Stummoù eus ar verb *ir*

## Traou all
*Ar bobl **Va**, unan eus ar 56 pobl anavezet en-ofisiel e Sina.
*VA, arouez meur a dra
Lothian

**Lothian** ( ; *Lowden* e skoteg, *Lodainn* e gouezeleg Skos) zo ur rannvro istorel eus Bro-Skos, etre ar Firth of Forth ha menezioù Lammermuir. Dinedin, kêr-benn Bro-Skos, eo ar gêr vrasañ. Kêrioù bras all zo ive z: Livingston, Linlithgow, Bathgate ha Dunbar.

## Istor
Dont a ra an anv Lothian eus hini ar roue brezhon Lot, a voe aloubet e rouantelezh gant Angled rouantelezh Northumbria er .

Rannet eo bet ar vro etre teir c'hontelezh : West Lothian, Midlothian ha East Lothian, ma vez kaoz eus ''the Lothians a-wechoù hiziv.

E 1975 e voe adsavet rannvro Lothian, ha rannet adarre e 1996 etre West Lothian, City of Edinburgh, Midlothian hag East Lothian.

## Yezh
N'eus nemet ar c'hornad-se a zo bet saoznekaet gant an Angled da vare rouantelezh Northumbria, ha ma n'eus ket bet komzet gouezeleg enni biskoazh. 

## Liammoù diavaez
* Lothian Buses
* NHS Lothian
Mynyddawg Mwynfawr

**Mynyddog Mwynfawr** (hervez ar c'hembraeg a vremañ), pe *Mynydawc Mwynvawr* (hervez an hengembraeg), pe *Mynyddawg Mwynfawr* (hervez ar c'hrenngembraeg) a oa, hervez ar varzhoneg *[[Y Gododdin]]*, savet gant Aneirin, ur roue brezhon e rouantelezh Gododdin en Hen Ogledd . 

Hervez a greder diwar lenn *Y Gododdin*, e oa Mynyddog o ren e Gododdin, hag e lez e Din Eidyn moarvat, a zo Edinburgh hiziv. Eñ an hini a savas an arme a yeas d'en em gannañ da Gatraeth er varzhoneg. 

## Levrlennadur
* Rachel Bromwich (ed.), *Trioedd Ynys Prydein* (University of Wales Press, 1978; new edition, 1991)
* Chris Lowe, *Angels, Fools and Tyrants: Britons and Saxons in Southern Scotland* (Canongate Books and Historic Scotland, 1999)
* Ifor Williams (ed.), *Canu Aneirin* (University of Wales Press, 1958). The standard edition of *Y Gododdin*.
Scottish Borders

Ar **Scottish Borders** (*Na Crìochan* e gouezeleg) zo unan eus an 32 *[[Rannadurioù Skos|takad-kuzul]]* eus Bro-Skos, etre Dinedin ha Bro-Saoz er gevred. En em ledañ a ra war torgennoù ar Southern Uplands, hag a-hed ar stêr Tweed. Emañ ar pennlec'h e Newtown St. Boswells. Etre 1975 ha 1996 e oa ur Rannvro eus Bro-Skos, gant an anv *Borders* hepken.

En e ster istorel e talveze **Scottish Borders** d'ober anv eus ar rannvro a-bezh a-hed an harzoù, koulz e tu Bro-Saoz hag e tu Bro-Skos.

Bro ar romantour Walter Scott: e Melrose e vevas ha beziet eo en Abati Dryburgh.
Banc yr Eidion Du

**Banc yr Eidion Du** (*Bank an ejen du*) a oa ur bank lec'hel savet gant David Jones e Llanymddyfri, Sir Gaerfyrddin, er bloaz 1799.

Prenet e voe gant ar bank Lloyds e 1909.
Manaw Gododdin

**Manaw Gododdin** a oa ur rouantelezh vrezhon, en Hen Ogledd, e kornad Alloa, e-kichen ar Firth of Forth. Moarvat e oa un isrouantelezh e Gododdin. Kastell Din Eidyn e oa ar gêr-benn anezhi, hag enni e oa lez ar roue Mynyddawg Mwynfawr. Meneget eo anv Manaw Gododdin er varzhoneg 'Y Gododdin', skrivet gant Aneirin er  kantved. 

Meneget eo Manaw Gododdin ivez gant Nennius en e *[[Historia Brittonum]]*. Lavarout a ra e oa deuet Cunedda, saver Rouantelezh Gwynedd, « eus ar vro a reer *Manau Guotodin* (Manaw Gododdin) anezhi, 146 vloaz a-raok d'ar roue Maelgwn Gwynedd kregiñ da ren ».

Liammet eo Manaw Gododdin gant an Otadini, ur bobl vrezhon diazezet e reter ar vro etre Moger Hadrian ha Moger Antoninus, e gevred Skos hiziv.

An hevelep ger eo ar ger 'Manaw'-mañ hag an anv 'Manaw' en anv Enez-Vanav. 

En hanternoz e veve ar Bikted. Anv zo eus emgann *Cath Manand* hag eus un emgann bras ouzh ar Bikted e *Campo Manand* (Caer Manaw) er mammennoù gouezelek."

## Notennoù
Lot, roue Lothian

**Lot** pe **Loth** roue Lothian, Orkney, hag a-wechoù Norvegia hervez mojenn Arzhur, a oa breur-kaer d'ar Roue Arzhur, hag enebour dezhañ. Moarvat e teu eus un dudenn istorel bennak. Meneget eo e anv en *[[Historia Regum Britanniae]]*, oberenn Jafrez Menoe, ha danvez zo bet steuet diwar e benn e mojennoù an Daol Grenn.

## Mojenn
Goude da Uther Pendragon dimeziñ da Ygern e timezas Lot d'he merc'h henañ Morgause (anvet *Anna* ivez). Un toullad mibien zo bet, Gowen, Agraven, Gwerehez, Gaheriet, hag ivez Mordred hervez ar romantoù koshañ. 

E deroù ren Arzhur e sav Lot gant rouaned all a-enep Arzhur, en desped d'e vibien. Goude un toullad emgannoù e voe trec'het an emsavidi gant Arzhur ha kemeret o douaroù.

## E Kembre
E Kembre ec'h anavezer Lot dindan meur a anv disheñvel. A-wechoù e vez graet Lot Luwddoc (Lot an Arme) anezhañ, a-wechoù Llew ap Cynfarch. Hervez Jafrez Menoe e oa breur da Urien Rheged hag *Auguselus* Bro-Skos. Dont a ra e anv eus e rouantelezh, Lothian, evel Corin eus Kernev-Veur pe tud all c'hoazh hervez Jafrez Menoe.

## Mojennoù all
Gourvab e vije Lot da Caractacus, penn ar bobl Catuvellauni en amzerioù kentañ Britannia.

Hervez tud zo e vije enkorfadur an doue-haroz brezhon Lludd Llaw Eraint, met n'eus ket perzhioù heñvel dezhe.

Hervez mojennoù Skos e oa Lot (Leudonus) o ren e Gododdin, hag e lez e Traprain Law. Hervez buhez Sant Kentigern, saver Glasc'ho, e oa tad-kozh d'ar sant, ha tad d'e vamm Theneva.

## Pennadoù kar
*Stone Lud

## Liammoù diavaez
* Lot Lothian war lec'hienn Early British Kingdoms
* Lot Luwddoc war lec'hienn Early British Kingdoms

## Notennoù
**Celtic Myths and Legends*, Charles Squire (1912) ISBN 0-7525-2676-6
Jacques de Gheyn ar Yaouankañ

**Jacques de Gheyn II** (hag ivez **Jacob de Gheyn II**) (e-tro 1565 en Antwerpen - 29 a viz Meurzh 1629 e Den Haag) a oa ul livour hag un engraver izelvroat. En e zoare da livañ e weler emdroadur an arz : eus orbidouriezh Norzheuropa d'ar gwirliverezh nederlandat.

De Gheyn a zeskas gant e dad, Jacob de Gheyn I, hag a oa engraver, mestr-tresour hag ivez saver gwer-livet. E 1585 ez eas da Haarlem. Goude-se e studias gant Hendrik Goltzius e-pad pemp bloaz. E-kreiz ar bloavezhioù 1590 ez eas da Leiden. E-touez an oberennoù kentañ a voe goulennet gantañ e voe un engravadur eus e Seziz Geertruitenberg gant kargidi Amsterdam e 1593. E-tro 1600 e tilezas en engraviñ, hag e labouras a-zevri-kaer war al livañ hag al labour gant an dour-kreñv. E 1605 ez eas da Den Haag hag eno e labouras evit rouaned ar vro : gantañ e voe aozet tres ul liorzh e Buitenhof evit Priñs Maorits van Oranje, ennai an div islonk kentañ bet aozet en Izelvroioù. Goude marv ar Priñs e 1625 e labouras de Gheyn evit e vreur, Frederik Hendrik van Oranje e anv. 
De Gheyn a livas ar vanitas kentañ a voe livet en Izelvroioù, hag ivez lkivadurioù merc'hed en o noazh, taolennoù divuhez. Soñjal a reer e savas war-dro 1 500 tresadenn, en o zouez gweledvaoù ha skeudennoù diwar-benn an natur. 117 engravadur diwar e zorn a voe embannet el levr arme *Pleustriñ gant armoù* e-keit ma oa o chom en Amsterdam.

De Gheyn a zimezas gant Eva Stalpaert van der Wiele eus Mechelen e 1595. E vab, Jacob de Gheyn III e anv, a voe ganet e 1596. Un engraver e teuas da vezañ ivez, ha gant Rembrandt e voe livet e boltred.


File:Jacob_de_Gheyn_(II)_Spanish_battle_stallion_1603.jpg|Marc'h gwenn
Image:Vier studies van een zieke muis, RP-T-1880-A-98.jpg|Peder logodenn (dourlivaj), gant Jacques de Gheyn


## Notennoù ha daveennoù


## Liammoù diavaez

*Jacob de Gheyn II en Artcylopedia
Hugo van der Goes

**Hugo Van der Goes** (1440-1482) a oa ul livour flamank. 

## E vuhez
An titouroù kentañ hag asur diwar e benn a gaver e-tro 1468 e Brugge : eno e kemeras perzh e kinklañ kêr da lidañ eured Charlez an Her, dug Bourgogn, ha Marc'harid York. 

Etre 1476 ha 1477 e savas e oberenn bouezusañ : an deirzaolenn *Portinari* (Firenze, Mirdi an Ofisoù), diwar c'houlenn Tommaso Portinari, hag a oa kannad e Brugge e anv ar familh Medici. Un daolenn dibar abalamour d'he ment eo. Un daolenn a voe priziet kalz gant arzourien italian an Azginivelezh evel Domenico Ghirlandaio eo. 

Ouzhpenn an oberenn-se ne ouezer ket re peseurt taolennoù a livas. Levezonet e voe gant arz Jan Van Eyck ha Rogier Van der Weyden, evel ma weler e divdaolenn Vienna (Vienna, Kunsthistorisches Museum). Soñjal a reer e anaveze oberennoù eus Italia, rak levezonet e voe gant an doare italian da aozañ diabarzh an taolennoù, evel ma weler en *[[Azeuladeg an Tri Roue]]* (Berlin, Gemäldegalerie). 

E 1477 e voe tapet gant ur c'hleñved-spered, hag ez eas da vreur en abati Rouge-Cloître, nepell diouzh Brusel. Daoust d' e gleñved e kendalc'has da labourat : d'ar mare-se eo e livas *Marv Maria* (Brugge, Groeningen Museum).

## Oberennoù
* *[[Aoter Monforte]]*, a zo e Berlin. 
* *Aoter an Drinded*, peder fanell, 1478, Royal Collection, Breizh-Veiur
* *An Diskar* ha *Klemmvan*, Divdaolenn war goad, e-tro 1470-75, Kunsthistorisches Museum, Vienna
* *Poltred ur roour*, dastumad H. O. Havemeyer, roet gant an itron H. O. Havemeyer, 1929, Metropolitan Museum of Art, New York
* *Truezegezh ar C'hrist*, Mirdi Garinet, Châlons-en-Champagne

## Liammoù diavaez

* Oberennoù van der Goes en Artcyclopedia
* Oberennoù van der Goes er WebMuseum

## Notennoù
Pieter Aertsen

**Pieter Aertsen** (1508 en Amsterdam - 1575 en Amsterdam), lesanvet **Lange Pier** (*Per an hir*) abalamour d'e vent, a oa ul livour izelvroat.

Gant Allart Claesz, hag a oa gwelet evel unan eus arzourien wellañ ar mare, e teskas ar vicher. Degemeret e voe gant mistri skol Antwerpen, hag unan eus an arzourien gentañ a livas taolennoù divuhez e voe. En Amsterdam hag en Antwerpen e labouras. Ouzhpenn livañ taolennoù divuhez e livas ivez taolennoù relijiel, met distrujet e voent e 1566. Marc'hadoù a livas ivez, ha brudet eo an taolennoù-se. Gwelet eo ivez evel un diaraoger da Bieter Brueghel gozh.

## Liamm diavaez
* Pieter Aertsen en Artcyclopedia
Heinrich Aldegraver

**Heinrich Aldegraver** pe **Aldegrever** (1502 e Paderborn, marvet etre 1555 ha 1561 e Soest) a oa ul livour hag un engraver alaman eus mare an Azginivelezh.

## E vuhez
Mab d'ar botaouer Herman Trippenmäker ha d'e wreg Katharina e oa. Soñjal a reer e studias an tresañ hag an engraviñ e Soest, dre ma ne oa kouch livourien ebet e Paderborn.

Pa oa 19 vloaz e voe degemeret e stal-labour al livour Ludger tom Ring gozh. Marteze e kasas e vloavezhioù kompagnunaj war an hentoù en Izelvroioù, ha marteze e voe levezonet gant oberennoù Joos van Cleve ha re Jan Gossaert.

Aldegraver a labouras goude-se e Soest, hag a oa d'ar mare-se ur gêr a-bouez e Westfalia. E iliz Wiesen emañ an aoter d'ar Werc'hez a savas e 1525. En oberenn-se e santer al levezon katolik, padal e kemmas kredenn Aldegraver goude-se, hag e teuas da vezañ protestant. Er memes koulz e chomas a-sav gant al livañ hag e stagas gant an engraviñ, hag e engravadurioù kentañ a voe levezonet bras gant re Albrecht Dürer. Pa dielfenner doare Aldegraver da labourat ez eus peadra da soñjal e kejas gant Dürer e Nürnberg. Pe marteze e voe levezonet gant oberennoù Dûrer, tra ken. Doare Aldegraver da sinañ : *AG*, a zo damheñvel ouzh hini Dürer (*AD*) : marteze e oa un doare d'e enoriñ.

Etre 1526 ha 1527 e voe lakaet da vourc'hiz e Soest. Neuze e voe degemeret e kouch al livourien.

## Levrlennadur
* Fritz, Rolf: *Heinrich Aldegrever als Maler*, Dortmund 1959 
* Heppe, Karl B.: *Heinrich Aldegrever* : die Kleinmeister und die Kunsthandwerker der Renaissance. - Unna : Kulturamt, 1986. - ISBN 3-924210-18-7
* Kösters, Klaus (Hrsg.): *Bilderstreit und Sinnenlust* : Heinrich Aldegrever (1502-2002); Ausstellungskatalog. - Unna : MediaPrint-Verl., 2002. - ISBN 3-935019-65-3
* Lorenz, Angelika (Hrsg.): *Heinrich Aldegrever* : katalog an diskouezadeg aozet da-geñver e 500vet deiz-ha-bloaz - Münster : mirdi rannvro Westfalia an arzoù hag ar sevenadur, 2002. - ISBN 3-88789-140-6

### Liammoù diavaez
* Beiträge über "Aldegrever und die Reformation in Soest" / E oberennoù er  "Bilderstreit und Sinnenlust - Heinrich Aldegrever" 
*Engravadurioù , lec'hienn mirdi Schleswig-Holsteinischen
Maarten de Vos

**Maarten de Vos** (1532–1603), anvet ivez **Marten**, a oa ul livour hag un tresour a oa o chom en Antwerpen e dibenn ar  kantved. 

Evel Frans Floris e veajas da Italia, hag e voe levezonet gant an orbidouriezh, un doare livañ hag a oa brudet d'ar mare-se. Levezonet e voe ivez gant an doare ma live arzourien Venezia, ha gallout a rafe bezañ bet o labourat e stal-labour Tintoretto. Goude ma vije bet graet o reuz gant an dorrerien-skeudennoù e 1566, e voe e-touez ar re a ginklas an ilizoù en-dro en Antwerpen. Al lod brasañ eus e oberennoù, evel *Sant Lukaz o livañ ar Werc'hez* (1602), livet diwar c'houlenn kouch Sant Lukaz hag *An Eured e Kana* (1597), livet evit kouch ar werzherien gwin, a voe urzhiet gant kouchoù Antwerpen. E niz, anvet Willem de Vos, a voe livour ivez. 

Unan eus krouerien kevredigezh ar Romanegourien e voe ivez. Enni edo bodet arzourien, tud plijet gant an arzoù ha lennegourien o doa bet tro da veajiñ da Roma, hag a oa dedennet gant al lennegouriezh a oa eno. 

Ul livadur hirgelc'hiek o tiskouez an ael Rafael a vez lakaet war e gont, hag ivez ul livadur o tiskouez Tobiaz yaouank, hag a c'haller gwelout e Mec'hiko. 

## Notennoù
683

*Diwar-benn ar bloavezh *'683*' en [[deiziadur juluan]] eo ar bajenn-mañ.*

## Darvoudoù

#### Breizh

#### Er bed

### Arzoù ha lizhiri
### Skiantoù ha politikerezh
### Armerzh
### A bep seurt

## [[:Rummad:Ganedigezhioù 683|Ganedigezhioù]]

Gwelet ivez :*[[:Rummad:Ganedigezhioù 683]]*

## [[:Rummad:Marvioù 683|Marvioù]]

Gwelet ivez:*[[:Rummad:Marvioù 683]]*
__NOTOC__
Lucas de Heere

**Lucas de Heere** (1534 e Gent - 29 a viz Eost 1584 e Pariz) a oa ul livour flamank. Ouzhpenn livañ poltredoù ha gweledvaoù e oa ivez barzh ha skrivagner.

Protestant e oa, ha rankout a reas tec'hout pa darzhas Brezel ar Pevar-Ugent Vloaz a-enep da Fulup II Spagn, a venne diskar ar brotestantiezh. De Heere a dec'has kuit war-du Bro-Saoz, ha distreiñ a reas goude Peoc'h Gent e 1576.

Brudet-tre e oa, ha pinvidik-mor e teuas da vezañ. Ar poltred a reas eus Catrin o Ferain a c'haller gwelout e Mirdi Broadel Kerdiz. Gantañ e voe livet ur poltred eus Fulup II e 1553, evel m'eo testeniet en ul lizher gant ar c'hardinal Granvelle ; soñjal a reer ez eo al livadur a c'haller gwelout hiziv an deiz e mirdi ar Prado.

E Bro-Saoz e voe kelenner da veur a arzour izelvroat: John de Critz, marteze ivez Marcus Gheeraerts yaouank, ha marteze ivez ar Saoz Robert Peake kozh.

Stonehenge Lucas de Heere.jpg|Stonehenge dourlivet gant Lucas de Heere e-tro 1574

## Notennoù
Theneva

**Theneva** (pe *Denw*, *Thanea*, pe *Thaney*, pe *Enoch*) a oa ur briñsez vrezhon eus rouantelezh Gododdin er VIvet kantved, e kornad Dinedin. Merc'h e oa da Lot, roue Lothian. Mamm e oa da Sant Mungo, an anv a vez graet e Bro-Skos eus Sant Kentigern. Anavezet eo dre ar buhezskrid savet da vMungo.

## Istor pe mojenn
Hervez mojenn Sant Kentigern (pe Mungo) e oa bet lorbet Denew gant Owain mab Urien, mab roue Rheged, ha brazezet. Savet konnar en he zad Lot, ha taolet ar verc'h e-maez e gêr-benn, Traprain Law. Ha hi er c'hoadoù, treuziñ ar stêr Forth ha mont betek Culross. Eno e kavas repu e kumuniezh Sant Serf, hag e vagas he mab Mungo.

## Lec'hanvadurezh
* E St Enoch's Square, e Glasc'ho, e oa gwechall ur chapel dezhi.
* Gallout a rafe bezañ liammet ouzh anv Plabenneg (eus Plou-ab-Enneg) ha marteze ivez gant Lanenneg, ma kaver santez Ninnog.

## Lid
Lidet e vez d'an 18 a viz Gouhere, ha santez veur Glasc'ho eo, gant he mab Kentigern, a voe an eskob kentañ.

## Liamm diavaez
* Patron Saints Index - Saint Theneva

## Theneva el lennegezh
Theneva (Thanea) zo anv anezhi er romant *Druid Sacrifice* gant ar romantour skosat Nigel Tranter.
Humber (Bro-Saoz)

An **Humber** (distaget /ˈhʌmbər/) a zo un aber e biz Bro-Saoz. C'hoarvezout a ra e Trent Falls, Faxfleet, eus kember ar stêrioù Ouse ha Trent. Merkout a ra an harz etre East Riding of Yorkshire ha North Lincolnshire ha North East Lincolnshire.

E-pad ar marevezh angl-ha-saoz e oa an Humber a rae an harz etre Northumbria ha rouantelezhioù ar su.
Forth

Ar stêr **Forth** zo ur stêr eus reter Bro-Skos hag a aber er Firth of Forth. 

## An anv
**Bodotria** e vefe an anv kozh, hervez :
* Tacitus, *Agricola*, 23,1; 25,1; 25,3 : BODOTRIA
* Ptol. II,3,4 : BODERIA AESTUARIUM
* Ravenna 10832 : BDORA
Dielfennadur, hervez Rivet & Smith, p. 269-271 : *"It seems that Forth may well derive from *Voritia (*vo- 'somewhat' plus a root as in Irish rith 'act of running', that is 'slow running one', this *Voritia being later name or by-name ...*", da lavaret eo ur stêr difonn he red.

Hervez A.D Mills : *"The Celtic river name probably means 'the slow flowing one"*, "an hini a red difonn".

## Levroniezh
* A.L.F. Rivet & Colin Smith : *The Place-Names of Roman Britain*. B.T. Batsford Ltd. London. 1979 - 1982
* A.D. Mills : *Oxford Dictionary of British Place Names*. Oxford University Press. 1991 ... 2003