open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Roll Rouaned Kappadokia

Sedut amañ ul listenn eus rouaned Kappadokia, ur rouantelezh gozh en Anatolia

## [[satrap|Satraped]] Datamid Kappadokia, w-d.380-331 kt JK
*Datames w-d. 380-362 kt JK
*Ariamnes 362-350 kt JK
*Ariarathes I 350-331 kt JK

## Rouaned Kappadokia, 331 kent JK - 17 goude JK
*Ariarathes I 331-322 kt JK
*Ariarathes II 301-280 kt JK
*Ariamnes 280-230 kt JK
*Ariarathes III 255-220 kt JK
*Ariarathes IV Eusebes 220-163 kt JK
*Ariarathes V Eusebes Philopator 163-130 kt JK
*Orophernes 157 kt JK
*Ariarathes VI Epiphanes Philopator 130-116 kt JK
*Ariarathes VII Philometor 116-101 kt JK
*Ariarathes VIII 101-96 kt JK
*Ariobarzanes I 95-62 kt JK
*Ariarathes IX 95 kt JK
*Ariobarzanes II Philopator 62-51 kt JK
*Ariobarzanes III Eusebes Philoromanos 51-42 kt JK
*Ariarathes X 42-36 kt JK
*Archelaus 36 kt JK-17
Lin Biao

**Lin Biao** (sinaeg: 林彪; pinyin: Lín Biāo) a zo bet ganet d'ar 5 a viz Kerzu 1907 e Wuhan (Sina) ha marvet d'an 13 a viz Gwengolo 1971 e Mongolia. 

Emsaver komunour sinaat, milour ha den-Stad.
Zhou Enlai

**Zhou Enlai** (sinaeg eeunaet 周恩来 ; sinaeg hengounel 周恩來 ; pinyin : Zhōu Ēnlái ; **Tcheou Ngen-lai**, pe c'hoazh **Chou En-Lai**), bet ganet d'ar 5 a viz Meurzh 1898 e Huai'an (Sina), marvet d'an 8 a viz Genver 1976.
Emsaver komunour sinaat, politikour, milour ha den-Stad.
Kentañ ministr ar vro e voe, dalc'het en doa ar garg-se adalek miz Here 1949 betek deiz e varv. Servij a reas dindan Mao Zedong, penn uhelañ Republik Pobl Sina. Ur perzh a-bouez en deus bet Zhou e levezon Strollad Komunour Sina, e kreñvaat kontroll ar strollad war ar vro, e diorren politikerezh diavaez ar vro, hag e diorren armerzh Sina. 

Un diplomat barrek e oa Zhou Enlai. Kentañ maodiern an diavaez eus Republik Pobl Sina e voe (1949–1958). Pa oa an Dispac'h Sevenadurel o tostaat ouzh e fin e sikouras Zhou da grouiñ darempredoù nevez etre Republik Pobl Sina hag ar Stadoù-Unanet.

Zhou a stourmas dre guzh ouzh Bandenn ar Pevar er bloavezhioù 1970. Mervel a reas eizh miz a-raok marv Mao.
Julien Lahaut

**Julien Lahaut**, ganet d'ar 6 a viz Gwengolo 1884 e Seraing (Belgia) ha marvet eno ivez d'an 18 a viz Eost 1950 a oa ur politikour belgiat.

Kannad komunour ha kadoriad Strollad Komunour Belgia.

Bac'het e voe e Mauthausen (Aostria) gant an nazied.
## Marv
Drouklazhet e voe dirak e di. Ne voe ket adkavet e vuntrerion. François Goossens, ur roueelour belgiat a voe anaoudet evel unan eus ar vuntrerien, met n'eo ket prouet c'hoazh e oa bet an hini a dennas an taolioù pistolenn.

## Liammoù diavaez

*  Buhezskrid
*  Pennad gant José Fontaine
*  Galv evit krouidigezh ur bodad enklask - 2000
Kelc'h Arktika

Dre reol e vez market pemp led war ar planisferennoù, **Kelc'h polel Arktika** en o zouez. War al ledenn 66° 33′ 39″ (pe 66.56083°) emañ, da lavaret eo oc'h ober tro an Douar kenstur hag ar C'heheder ken ez eus ur skouer 66° 33′ 39″ etre al linennoù a ya eus pep hini eus al ledoù (kelc'hioù ha Keheder) betek kreizenn ar Voul-Douar. E-kreiz kalotenn ar sferenn emañ ar Pol Norzh.

Merkañ a ra Kelc'h Artika al ledred suañ ma c'hall bezañ noz a-hed an deiz. Kement-se a c'hoarvez da c'hoursav-heol ar Goañv.

Anvet eo an takad enklozet gant Kelc'h Arktika, Arktika, homañ goloet evit an darn-vuiañ gant Meurvor Arktika.

## Riezoù treuzet gant Kelc'h Arktika
Norvegia, Sveden, Finland, Rusia, Stadoù-Unanet (Stad Alaska), Kanada, Danmark (Stad emren Greunland)

## Sell ivez
*Kelc'h Antarktika
*Meurvor Arktika
*Pol Norzh
Huai'an

**Huai'an** (sinaeg: 淮安; pinyin: Huái'ān) a zo ur gêr a Sina.

## Tud dibar

* Han Xin ;

* Wu Cheng'en ; 

* Zhou Enlai .

## Liamm diavaez

* Government website of Huai'an .
Paleoarkean

Ar **paleoarc'heeg** a zo unan eus marevezhioù douarouriel an eon arc'heeg. En em astenn a ra eus 3&nbsp;600 milion a vloavezhioù 'zo da 3&nbsp;200 milion a vloavezhioù 'zo. Eus ar maread-se e teu ar fosiloù koshañ : bakteri kavet en Aostralia ar C'hornôg, 3&nbsp;460 milion a vloavezhioù o oad.
San Francisco (Kalifornia)

**San Francisco** (IPA: [sæn fɹænsɪsko]) a zo ur gêr hag ur porzh-mor, e kreiz stad kevredet Kalifornia (SUA), war ribl ar Meurvor Habask. Unan eus ar c'hêrioù birvidikañ e-keñver ar stuzioù frankizour hag ar spered nevesaat. Diazezet eo bet e 1776 gant ar Spagnoled tro-war-dro d'ur c'heñlvec'h en Nor Aour (*Golden Gate*) ha d'ur gouent mision dediet da Sant Frañsez a Asiz war ur c'hourenez etre ar Meurvor Habask ha morlenn San Francisco. Gant 881 549 annezad e kontelezh San Francisco e 2019 eo ar pevare kêr pobletañ e Kalifornia. E bannlev gevred ar gêr, en tu all d'ar vorlenn, ez eus un takad obererezh brudet, ar Silicon Valley (Traoñienn ar silikiom) e anv. Eno e vez ijinet un darn vras eus an ijinadennoù a denn d'an elektronik ha d'an urzhiataerezh.

## Istor
Pa oa krouet e 1776 e oa e-barzh besrouantelezh Spagn Nevez. Dindan beli Bro-Vec'hiko e voe goude, betek 1848 pa oa gounezet gant ar Stadoù-Unanet en ur brezel a-enep Mec'hiko. En em astenn a reas ar gêr e-pad ar fardadeg war an aour. Savet e voe lies pezh tiez gant michourerien deuet da vezañ pinvidik-mor. Distrujet e voe tri-c'hard eus ar gêr e 1906 gant ur c'hrenn-douar hag an tanioù-gwall da heul. Kavell ar jeans eo ha krouet e voe an embregerezh Levi Strauss & Co. eno. Diwan a reas ar Beat Generation er bloavezhioù 1950. Adalek an eil lodenn eus an  kantved o deus diorroet an teknologiezhoù nevez e Rannvro Bae San Francisco.

## Gevelliñ

## Tud vrudet
* Jack London (1876-1916), skrivagner ganet eno.
* Milton Friedman (1912-2006), armerzhour marvet eno.
* Dominique Crenn (1965), mestrez-geginerez vreizhat steredennet, tri freti e San Francisco ganti.

## Liammoù diavaez
*   *e sinaeg, e filipineg* Lec'hienn ofisiel
*  Mirdi niverel Kêr San Francisco
Seraing

**Seraing** (walloneg : *Serè*) zo ur gumun e Belgia e Proviñs Liège. D'ar 1añ a viz Genver 2006 he-doa ur boblañs a 60 740 annezad hag ur gorread a is 35,34 km².

## Tud dibar
* Julien Lahaut, depute komunour ha kadoriad Strollad Komunour Belgia, a zo bet ganet ha marvet (drouklazhet) e Seraing.
Kazh an Andoù

**Kazh an Andoù** (*Leopardus jacobita* pe *Oreailurus jacobita*), anvet ivez **kazh ar menezioù**, a zo ur c'hazh gouez bihan hag a vev en uheldirioù an Andoù.

## Doareoù pennañ
N'eo ket gwall anavezet kizhier an Andoù. A-vent gant ar c'hizhier doñv int met seblantout a reont brasoc'h en abeg d'o blevenn dev ha d'o lost hir. Muzuliañ a reont etre 57 ha 64 cm gant ur pouez 4-7 kg. Evit gwareziñ ouzh ar yenijenn o deus ur vlevenn c'hris stank gant roudennoù gell. Teñvaloc'h eo o c'hof hag o favioù. Tu a-dreñv o divskouarn a zo gris-du. Betek 4 cm e c'hell bezañ o blevennoù. Bez' ez eus nav gwalenn du en-dro d'o lost.

## Rummatadur
Renket eo bet kazh an Andoù er genad *felis* met en ur genad ispisial e voe lakaet abalamour da stumm e glopenn. Ne anavezer isspesad ebet.

## Annez
En uheldirioù an Andoù hepken e kaver ar c'hizhier-mañ. Bevañ a reont en un endro krin e norzh Chile, gwalarn Arc'hantina, su Perou ha mervent Bolivia. Lod anezhe a voe merzet etre 3 000 metr ha 5 100 m e kornioù-bro roc'hellek hag avelek ma ne gresk gwezenn ebet. En erc'hegi ez a, gwechoù zo, war a seblant.

Annez kazh an Andoù a zo lodennet e tachennoù bihan distag an eil diouzh eben gant traoñiennoù annezet gant an dud.

## Emzalc'h

Ne anavezer hogozik netra diwar-benn emzalc'h kizhier an Andoù. Krignerien bihan a hemolc'h war a seblant.

## Gwarez
N'anavezer ket pet kazh an Andoù ez eus met moarvat n'eo ket bras-kenañ o niver. Enk eo o annez ha ne bourvez ket kalz boued. Hervez an IUCN ned a ket o foblañs dreist da 2 500 penn. War stagadenn I an CITES eo bet lakaet.

## Liammoù diavaez
Kazh an Andoù
Hopala!

***Hopala!*** (istitlet *La Bretagne au monde*) a oa ur gelaouenn lennegel ha sevenadurel vreizhat, e galleg gant un tamm brezhoneg peurliesañ, krouet e 1998 gant Yann-Erwan an Disez war batrom ar gelaouenn gembreat *"[[Planet]]"*. Renet eo bet gant Gérard Prémel ha goude-se gant Alain-Gabriel Monot. 

Gouestlet e oa pep niverenn d'ur skrivagner pe d'ur sevenadur. Embannet e oa bet an niverenn diwezhañ, 59, e 2019. 

## Brezhoneg
Adalek an niverenn 38 e oa bet embannet ur romant gant Paol ar Meur. Embannet ez eus bet ivez barzhonegoù gant Lan ha Bernez Tangi, Alan Botrel, Gwendal Denez ; danevelloù gant Goulc'han Kervella ; studiadennoù gant Herve Bihan.

## Liamm diavaez
*Lec'hienn gozh
La Habana

**La Habana**, pe **Ciudad de La Habana** hervez an anv ofisiel bremañ, eo anv kêr-benn Kuba, ha kêr-benn div broviñs, Proviñs Ciudad de La Habana ha Proviñs La Habana, en hanternoz an enezenn. Ur porzh eo ivez. 2.4 milion a dud a zo o vevañ enni ha 3.7 en tolpad-kêr, ar pezh a ra dezhi bezañ brasañ kêr an Antilhez.

Anv kentañ kêr e oa *Villa de San Cristóbal de La Habana*. *La Ciudad de las Columnas* eo d'ar skrivagner Alejo Carpentier.

## Tud vrudet
* José Raúl Capablanca, meurc'hoarier echedoù kuban;
* Daína Chaviano, skrivagner;
* Gloria Estefan kanourez.
* José Martí, politikour, prederour, filozofour ha barzh;
* Celia Cruz, "Rouanez ar salsa";
* Ernesto Lecuona, pianoour ha sonaozour;
* Bola de Nieve, sonour.
Karin Boye

**Karin Boye** (26 a viz Here 1900– 24 a viz Ebrel 1941) a oa ur varzhez hag ur skrivagnerez svedek.

## Buhez

Karin Boye a zo ganet e Gothenburg e bro-Sveden met dilojañ a reas gant he zud da Stockholm e 1909. E skol-veur Upsalla e studias-hi etre 1921 ha 1926. Kregiñ a reas da embann e 1922 gant un dastumad a varzhonegoù : "Moln" (koumoul). Betek 1930 e perc'hennas d'ar vagad sokialour Clarté.

E 1931 e tiazezas ar gelaouenn Spektrum asambles gant Erik Mesterton ha Josef Riwkin. Enni e tiskouezas T.S. Eliot hag ar dreistgwirvoudelourien d'al lennourien svedeg. Hi eo an hini a droas T.S. Eliot e svedeg. Ezel e voe da Samfundet De Nio betek he marv.

Etre 1929 ha 1934 e voe dimezet un izel arall eus Clarté, Leif Björck. O unvaniezh a oa platonek, war a seblant. Goude o disrannidigezh e 1932 he-doa un darempred lesbianel gant Gunnel Bergström he-doa dilezet he gwaz, ar barzh Gunnar Ekelöf Hi en em lazhas, war a seblant, d'ar 23 miz Ebrel 1941 dre lonkan louzeier-kousket. Kavet e voe gant ur c'houer d'ar 27 miz Ebrel 1941. D'ar mare-se he-doa un darempred-karantez gant Margot Hanel hag en em lazhas un tammig goude.

## Oberenn

Evit he barzhonegoù eo Karin Boye brudet dreist holl. Ar re muiañ anavezet a zo "Ya, eveljust, poan a ra" (Sv. "Ja visst gör det ont") ha "O loc'hañ" (Sv. "I rörelse") eus he dastumad "An oaledoù" (Sv. "Härdarna"), 1927, ha "Evit Karantez ar Wezenn" (Sv. "För trädets skull"), 1935.

He romant brudetañ a zo Kallocain, ur romant skiant-faltazi awenet gant savadeg an Naziegezh e bro-Alamagn. Livañ a ra ur gevredigezh zistopiek e-giz romant Orwell1984. He romantoù arall a zo "Kris" ma ergerzh he lesbianelezh hag hec'h enkadenn relijiel, ha "Merit vaknar" ha "För lite".

### Romantoù

* Astarte, 1931 
* Merit vaknar, 1933 
* Kris, 1934 
* För lite, 1936 
* Kallocain, 1940 

### Dastumadoù a varzhonegoù

* Moln, 1922 
* Gömda land, 1924 
* Härdarna, 1927 
* För trädets skull, 1935 
* De sju dödssynderna, 1941 (nann-echuet, embannet goude he marv)

## Liammoù diavaez

*Kevredigezh Karin Boye
Karlstad

**Karlstad** a zo ur gêr eus kornôg Sveden, e kontelezh Värmland. Emañ war ribl al lenn Vänern, en hanternoz d'al lenn-se. Savet e voe ar gêr e 1584 gant ar roue Karl IX (mab Gustav Iañ Vasa), en deus roet e anv dezhi.
Levon Aronian

**Levon Aronian** (en armenieg: Լևոն Արոնյան) a zo bet ganet d'an 6 a viz Here 1982 en Yerevan, Armenia (Unaniezh ar Republikoù Sokialour Soviedel).

C'hoarier echedoù armeniat.

Mestr-meur etrebroadel eo abaoe 2000.

2830 e voe e Elo (FIDE) e miz Meurzh 2014, 2742 eo e renk Elo e miz Gouhere 2025.
## Liammoù diavaez
* Levon Aronian 190 eus e bartiennoù e pgn
* Un dibab partiennoù e Chessgames
* E fichenn FIDE
* 20 Lec'hiadenn a-bouez eus e bartiennoù
* Kampion ar FIDE
Tatev Abrahamyan

**Tatev Abrahamyan** a zo bet ganet d'an 13 a viz Genver 1988 en Yerevan (Armenia). E Glendale, Kalifornia emañ o chom.

Mestrc'hoarierez echedoù armeniat.

Mestrez (Maouez) Etrebroadel eo. 

2344 e oa he renk Elo (Kevre Bedel An Echedoù - FIDE) d'ar 1añ a viz Genver 2022. 

## Liammoù diavaez
* He Fichenn FIDE ; 
* He c'hoari e Chessgames .
Hatchepsout

**Hatchepsout** a oa ur faraonez hag a renas eus 1479 kent JK betek he marv war-dro 1457 kent JK. 

## Liamm diavaez
* https://www.lesclesdumoyenorient.com/Hatshepsout-femme-Pharaon.html
Mezoarkean

Ar **Mezoarkean** a zo unan eus marevezhioù douarouriel an eon arc'heeg. En em astenn a ra eus 3&nbsp;200 milion bloaz'zo da 2&nbsp;800 milion bloaz 'zo. Ar fosiloù eus stromatolit koshañ a zeu eus ar maread-se. E-pad ar marevezh-hont e vefe bet torret an dreistkevandir Vaalbara.
Tournai

**Tournai** (*Doornik* en izelvroeg) zo ur gêr eus Belgia war ar stêr Escaut, e proviñs Hainaut. D'ar 1añ a viz Genver 2004 e konted 67 619 a dud (32 835 a baotred ha 34 608 a verc'hed). Brasañ kumun Belgia eo pa'z eus dezhi ur gorread a 213,75&nbsp;km². 85&nbsp;km emañ er c'hornôg da gêr Vrusel, ha 25&nbsp;km en hanternoz da Lille.

## Douaroniezh
War lez ar stêr Escaut emañ Tournai

## Anv

### Stummoù skrivet
**Hen impalaeriezh roman**

* Turnaco (*[[Tabula Peutigeriana|Taolenn Peutinger]]*)
* Turnacum (It. Ant.)

**Impalaeriezh roman diwezhañ**

* Civitas Turnecensium (*[[Notitia Galliarum|Not. Gall]].* VI)
* Tornaco (St Jerom. *Epistolae* 123,6)

**Krennamzer**

* Tornacus (Gregor Teurgn, *HF*, V, 22)
* Tornacus civitas (*Vita Medardi*, II, 1)
* Turnacum oppidum (Jonas a Vobbio, *Vita s. Columbani*, I, 18)
* Tornacum (*moneiz Klovis II*, 638-656)
* Thornoa (Fredegarius, III, 71)
* Turnacensis Urbs (*Liber Historiae Francorum*, 5)
* Turnacum Civitas (*Liber Historiae Francorum*, 32)
* Tornacensis Civitas (*Vita Eligii*, II 2)

### Gerdarzh

## Ardamezioù
*En gul, e dour digoret en argant mogeriet en sabel, kranellet a deir pezh, e oged savet en argant, e ziv tarzhell en sabel; e gab en glazur karget gant teir flourdilizenn en aour.*

## Istor
Ar gêr se, unan eus ar re pouezusañ eus *Gallia Belgica* da vare Jul Kezar, e zeuas da vezañ pinvidik e-kerzh an IIIvet kantved. Freuzet eo bet e penn kentañ ar IVvet gant ar Vandaled hag an Alaned. Er bloaz 438, e zigouezhas gant ar Vranked Merovee. Kerbenn ar Veroveed e oa betek Klovis Iñ.

Gwastet eo bet gant an Normanded er bloaz 880.

Staget eo bet gant Charlez ar Moal ouzh kontelezh Flandrez.

Aloubet eo bet gant Loeiz XIV e 1667, gant ar Re Unanet e 1709, gant ar Vrañsizien e 1745, 1792, 1794.

## Monumantoù ha traoù heverk

Skeudenn:DoornikLuchtfoto.jpg|Gwelet eus an oabl
Skeudenn:Tournai JPG000.jpg|An iliz-veur 
Skeudenn:Tournai JPG02.jpg|Ar befrez
Skeudenn:Tournai JPG05c.jpg|Ar *Pont de Trous*

## Tud
Rouanez frank Tournai

* Merovee, 448 pe 451-457
* Childerig, 457-481
* Klovis Iñ, 481-486

## Liammoù diavez
## Levrlennadur

* M.-N. Bouillet : *Dictionnaire universel d'Histoire et de Géographie*. Librairie de L. Hachette et Cie. Paris 1863
*Raymond Brulet : *Topographie chrétienne des cités de la Gaule, des origines au milieu du VIIIè siècle. XIV. Province ecclésiastique de Reims (Belgica Secunda)*. De Boccard. 2006

## Daveoù ha notennoù
Karen Asrian

**Karen Asrian** (en armenieg: Կարեն Ասրյան, LFE: [ka'ren asǝr'jan]) a zo bet ganet d'ar 24 a viz Ebrel 1980 ha marvet a-daol-trumm d'an 9 a viz Even 2008 en Yerevan (Armenia) .

Mestrc'hoarier echedoù armeniat.

Mestr Meur Etrebroadel e oa.

2 646 edo e wellañ renk Elo, bet tapet e miz Genver 2006.

2 630 edo e renk Elo diwezhañ, d'ar 1añ a viz Ebrel 2008.

Kampion echedoù Armenia e voe e 1999, 2007 ha 2008.

Tournamantoù Dubai (2001) ha Stepanakert (2004) a voe gounezet gantañ.

E 2006 e teuas ar maout gant skipailh broadel echedoù Armenia en Olimpiad e Torino (Italia). C'hoari a rae ouzh an trivet tablez. Ur vendalenn aour a c'hounezas.

92vet c'hoarier ag ar bed e oa pa varvas.

## Ur bartienn:  Karen Asrian a-enep da Michael Becker  ([[Dresden]], [[2007]])

1. e4 c5

2. Mf3 Mc6

3. Fb5 g6

4. Fxc6 dxc6

5. h3 Fg7

6. d3 Mf6

7. Mc3 0-0

8. Fe3 Md7

9. Dd2 Te8

10. Fh6 Fh8

11. h4 Mf8

12. h5 Me6

13. 0-0-0 Da5

14. hxg6 fxg6

15. e5 Md4

16. Dg5 Fe6

17. Mh4 Ff7

18. f4 Mb5

19. Mxb5 Dxb5

20. Mf5 Fxa2

21. Fg7 Fxg7

22. Txh7 **1 - 0**

## Liammoù diavaez

* E c'hoari e Chessgames
* Karen Asrian
Yerevan

Kêr-benn Armenia eo **Yerevan** (armenieg: Երեւան pe Երևան, distagadur LFE: [jɛɾɛˈvɑn]). Kêr vrasañ ar vro eo ivez, gant en tu-hont da 1 milion a dud o vevañ enni (1 121 900 a dud e 2011). Diazezet e vije bet kêr er bloaz -782 kent JK, ar pezh a ra e vije unan eus ar c'hêrioù koshañ er bed annezet dibaouez.
## Tud dibar
* Marine Galstyan aktourez
* Sargis Galstyan aktour
Armenia

**Armenia**, (Armenieg: Հայաստան Hayastan, Հայք Hayq) zo ur vro enezennet ha meneziek lec'hiet e Kaokaz ar su. Harzoù he deus gant Turkia er c'hornôg, gant Jorjia en norzh, gant Azerbaidjan er reter ha gant Iran hag Enezenn Nac'hitchevan er su. Unan eus ar republikoù kevreet en Unvaniezh Soviedel e oa betek he diskar e 1991.
Ur Stad dizalc'h, demokratel ha liesstrolladek eo bremañ. Unan eus ar sevenadurioù koshañ er bed eo hag ar vro gentañ da dreiñ he feiz d'ar relijion gristen. Ur Stad lik eo avat.

Un darn eus Europa dre hec'h istor hag he sevenadur eo Armenia. O vezañ lec'hiet e Kaokaz ar su, avat, emañ war harz etre Azia hag Europa hag ur vro dreuzkevandirel e vez graet anezhi.

## Istor
* *Pennad pennañ : [[Istor Armenia]].*
Prezidanted Armenia : Levon Ter-Petrosyan (1991-1998), Robert Kocharyan (1998-2008), Serzh Sargsyan (2008-2018), Armen Sarksyan (2018-2022), Alen Simonyan (abaoe 2022).
Kentañ ministred : Nikol Pashinyan

## Melestradur

Rannet eo Armenia dre zek *marzes* (rannvro) ; gant gouarnamant ar vro e vez anvet gouarnourien ar rannvroioù. Ur statud ispisial he deus Yerevan, a zo renet gant ur maer anvet gant prezidant Armenia.

## Liammoù diavaez
* Armenica.org
* Government of Armenia
## Daveoù
Landebiav

Ur gumun eus Breizh-Uhel, e kanton Plangoed, e departamant Aodoù-an-Arvor eo **Landebiav**.
## Douaroniezh
## Istor
### 
#### [[Brezel-bed kentañ]]
* Mervel a reas pevarzek gwaz abalamour d'ar brezel hervez monumant ar re varv, da lavaret eo 4,14 % ag ar boblañs hervez an niveradeg bet graet e 1911; lazhet e voe unan anezhe, ur serjant eus ar 1añ Rujumant Troadegiezh Trevadennel en Emgann Rossignol e Belgia d’an 22 a viz Eost1914.

#### [[Eil Brezel-bed]]
* Mervel a reas pemp den ag ar gumun abalamour d'ar brezel.
## Brezhoneg
* 7,6 % eus anvioù-lecʼh ar gumun a zo brezhonek.

## Monumantoù ha traoù heverk
* Iliz katolik *Sant Eloi*.
* Kroaz ar vered.
* Monumant ar re varv er vered, luc’hskeudenn.
* Plakennoù ar re varv (1914-1918 ha 1939-1945) en iliz katolik, luc’hskeudenn.

## Emdroadur ar boblañs abaoe 1962

## Melestradurezh
## Tud
## Liammoù diavaez
## Notennoù ha daveoù
Oselot

An **oselot** (diwar ar ger nahouatlek *[[:nah:ocelotl|ocelotl]]*), pe *Leopardus pardalis* (e latin), anvet ivez *loupard livet*, a zo ur c'hazh gouez eus kreiz ha Suamerika. Betek kreisteiz Texas ha Trinidad e oa bet gwelet. Gallout a ra muzuliañ 100 cm ha kaout ul lost a 45 cm. Pouezañ a ra etre 10 ha 15 kg. Heñvel a-walc'h eo ouzh an onsila hag ar margay a vev en hevelep rannvro met brasoc'h eo.

## E anvioù
Meura anv zo dezhañ hervez ar broioù: *manigordo* (en Costa Rica ha Panamá), *cunaguaro* (en Venezuela), *tigrillo* (en Colombia, Mec'hiko, Ecuador, El Salvador ha Perou), *jaguatirica* (en Brazil), *jaguarete´i* pe *mbarakaja* (en guaraní *jaguarete* pe *kazh*) (en Paraguay), ha *gato onza* en Arc'hantina. 

Un aneval-noz eo ha stag-kenañ ouzh e dachennad. Betek ar marv e stourmo da zifenn e dachenn. Evel hogozik an holl gizhier e vev e-unanik, war-bouez e-pad an amzer-ouennañ. E-pad an deiz e c'hell rannañ ul lec'h-ehan gant un oselot eus an hevelep reizh. E-pad an amzer-ouennañ (en diskaramzer ar peurliesañ) e klask ar barez ur c'hev pe ur wezenn gleuz ma c'han etre daou ha pevar c'holen. Krediñ a reer e pad an dougen betek 70 devezh.

Daoust ma c'hell an oselot pignat mat-tre e hemolc'h war an douar ar peurliesañ. Debriñ a ra marmouzien, skrignerien, naered, kroc'heneged, pesked hag evned. Gallout a ra tapout ivez anevaled-ti bihan evel ar moc'h bihan pe an evned-porzh. Preizhoù bihanoc'h egetañ a blij dezhañ muioc'h ha gant e c'hwesha eo e kav anezho ar peurliesañ zoken m'en deus ur gweled-noz eus ar c'hentañ.

Blevad an oselot a zo heñvel ouzh hini ar jagoar hag evitañ e vez hemolc'het. Daoust ma ne riskl ket da vont da get amañ en arvar e darnioù 'zo eus e diriad. War stagaden I ar CITES eo meneget.

## Isspesadoù

* *Leopardus pardalis pardalis*, Amazonia
* *Leopardus pardalis aequatorialis*, norzh an Andoù
* *Leopardus pardalis albescens*, Mec'hiko, mervent Texas
* *Leopardus pardalis maripensis*, Venezuela, Guyana, Trinidad
* *Leopardus pardalis mearnsi*, Kreizamerika
* *Leopardus pardalis mitis*, Arc'hantina, Paraguay
* *Leopardus pardalis nelsoni*, Mec'hiko
* *Leopardus pardalis pseudopardalis*, Kolombia
* *Leopardus pardalis puseaus*, Ecuador
* *Leopardus pardalis sonoriensis*, Mec'hiko
* *Leopardus pardalis steinbachi*, Bolivia

## Liammoù diavez

an oselot
Emgann Wippedesfleot

Emgann Wippedesfleot a enebas ar Vrezhoned ouzh ar Saozon. N'eo anavezet nemet dre un aroudenn eus c'hronik angl-ha-saoz :

:*465: Her Hengest 7 Æsc gefuhton uuiþ Walas neah Wippedesfleote 7 þær .xii. wilisce aldormenn ofslogon, 7 hiera þegn an þær wearþ ofslægen, þam wæs noma Wipped.*

:*465: Amañ e stourmas [[Hengist]] hag [[Aesc]] ouzh ar Vrezhoned e-kichen *'Wippedesfleot*' hag aze e lazhjont 12 penn brezhon. Unan eus o [[thegn]]ed a voe lazhet, Wipped e anv*

Hervez John Morris e vefe Wippedesfleot e Kent, e-kichen Rutopiae (Richborough hiziv). Ar fed ne fougeas ket ar c'hronik angl-ha-saoz e voe an emgann-se un trec'h saoz a broufe e voe gounezet gant ar Vrezhoned hag a vijent bet bleiniet gant Vortimer, mab Vortigern. Heman a vije deuet a-benn da vestronian ar saozon evit ur maread.

Marteze ez eo goulenn un tammig re digant testennoù a voe skrivet kantvedoù goude an darvoudoù. Anv an thegn lazhet e-pad an emgann a voe ijinet da zisplegañ hini an emgann moarvat, ha disklaer eo ar peurrest. N'haller ket fiziañ er c'hronik angl-ha-saoz ha tra m'en deus graet Nennius gant ur vammenn saoz, un darn eus an darvoudoù a liv a zo mojennus.

Bet ez eus bet un emgann e Wippedesfleot moarvat. Gwirheñvel eo avat e oa bet kollet ar munudoù istorel pa voe skrivet ar c'hronik angl-ha-saoz.
Neoarkean

An **neoarc'heeg** a zo unan eus marevezhioù douarouriel an eon arc'heeg. En em astenn a ra eus 2 800 milion a vloavezhioù 'zo da 2 500 milion a vloavezhioù 'zo. Termenet eo gant ar gronologiezh ha ne glok ket ouzh furmidigezhioù roc'hek spis.
Thomas Wilson Barnes

**Thomas Wilson Barnes** a zo bet ganet e 1825 ha marvet e 1874.

Mestrc'hoarier echedoù saoz.

## Degasadennoù

Ur c'hemm en **Difenn [[Ruy López de Segura]]** a voe krouet gantañ: anvet eo an **Difenn Barnes** (anvet eo an Difenn Smyslov a-wezhoù):
 
1. e4 e5

2. Mf3 Mc6

3. Fb5 g6?!

Degas a reas ivez an **Digoradur Barnes**:

1.e4 f6 .

## Liamm diavaez

* E c'hoari e Chessgames .
Unyezhegezh

An **unyezhegezh** eo ar perzh a anavezer d'an den a zo dic'houest da gomz ouzhpenn ur yezh. 
Enebet e vez ouzh an divyezhegezh pe ouzh al liesyezhegezh peurvuiañ.
Liesyezhegezh

Al liesyezhegezh eo galloud an den da gomz meur a yezh dre vras.

## Gwelout ivez
*unyezhegezh
*divyezhegezh
Genric'h Gasparyan

**Genric'h Gasparyan** (armenieg:Գենրիխ Գասպարյան, ruseg: Генрих Моисеевич Каспарян, Genrikh Moiseyevitch Kasparyan), ganet d'an 27 C'hwevrer 1910 e Tbilisi, Jorjia, marvet d'an 27 Kerzu 1995 e Yerevan, Armenia.

Mestrc'hoarier echedoù armeniat.
Vladimir Hakobyan

**Vladimir Hakobyan** (armenieg:Վլադիմիր Հակոբյան, ruseg: Владимир Акопян, Vladimir Akopian), ganet d'an 7 Kerzu 1971 e Bakou, Azerbaidjan.

Mestrc'hoarier echedoù armeniat.

## Liamm diavaez
* E c'hoari e Chessgames: http://www.chessgames.com/player/vladimir_akopian.html
Irvi (pladenn)

***Irvi*** a zo ur bladenn gant Denez Prigent, deuet er-maez e 2000.

## Titloù
# *Gortoz a ran* - 5:52
# *Ar mab-laer* - 2:55
# *Melezourioù-glav* - 4:58
# *Evit netra* - 3:16
# *Hent-eon* - 3:20
# *A-dreñv va zi* - 4:15
# *Daouzek huñvre* - 5:04
# *Ar chas ruz* - 4:41
# *Ar warizi* - 4:43
# *Yann Chaseour* - 8:46
# *Gortoz a ran* - 4:38

## Sonerien
* Davy Spillane : pib-ilin, 
* Sylvain Barou : fleüt-treuz, 
* David Pasquet : bombard, 
* Jérôme Seguin : gitar-boud, 
* David Rusaouën : taboulinoù, 
* Nabil Khalidi : oud, 
* Louis Sclavis : treujenn-gaol (klarinetten), 
* Mickaël Cozien : binioù skos.

## Tud pedet
* Bertrand Cantat : mouezh,
* Lisa Gerrard : mouezh war **Gortoz a ran**.

## Notenn
* Ar c'han gant Lisa Gerrard (*Gortoz a ran*) a oa bet implijet er film Ridley Scott *Kouezh ar falc'hun du* (*Black Hawk Down*).
Sarac'h (Pladenn)

***Sarac'h*** a zo ur bladenn gant Denez Prigent, deuet er-maez e 2003.

## Titloù
# *[[An hini a garan]]*
# *[[Garnizon Lannuon|E Garnizon !]]*
# *Sarac'h*
# *Geotenn ar marv*
# *N'eus forzh...*
# *Dispi*
# *Son Alma Ata*
# *Gwerz Kiev*
# *Ar gwez-sapin*
# *Ar vamm lazherez*

## Sonerien
* Mickaël Cozien : Gaita
* David Rusaouën : Taboulinoù
* David Pasquet : Bombard
* Alain Pennec : Akordeoñs
* Ronan Pinc : Violoñs
* Donnal Lunny : Bouzouki
* Nabil Khalidi : Oud
* Farhat Bouallagui : Rebed

## Tud pedet
Kanerezed eus broioù liesseurt :
* Lisa Gerrard : Aostralia
* Mari Boine Persen : Laponia
* Yanka Rupkina : Bulgaria
* Louise Ebrel : Breizh
* Karen Matheson : Bro-Skos

## Notennoù
* Roet eo bet ar *Grand prix du disque* d'ar bladenn-se gant ar gazetenn Le Télégramme.
Bad Radkersburg

**Bad Radkersburg** (sloveneg: **Radgona**, hungareg: **Regede**), diazezet en , a zo ur gêr e rannvro Stiria Izel, stad kevredet Stiria, Aostria. Lec'hiet eo war riblennoù ar Mur ha rannet etre Aostria ha Slovenia. Evit kêr **Gornja Radgona**, rann slovenat Radkersburg, sellit ouzh: Gornja Radgona.

## Tud vrudet pe gwallvrudet a vBad Radkersburg
* Franz Leopold von Nádasdy, milour ha politikour
* Leopold Vietoris, jedoniour
* Aribert Heim (torfedour nazi)
 
## Liammoù diavaez
* Porched ofisiel kêr Bad Radkersburg
Margay

Ar **margay** (*Leopardus wiedii*, pe *Felis wiedii*) a zo ur c'hazh gouez eus kreiz ha su Amerika. Er c'hoadegoù glaviek e kaver anezhañ. Hemolc'hiñ a ra eno e-unanik evned ha marmouzien. Daoust ma kreded gwechall e oa ur spesad e dañjer e kav an IUCN hiziv n'eo ket. 

Heñvel a-walc'h ouzh an oselot eo ar margay, met un tamm berroc'h eo e benn. E lost a zo hiroc'h hag ar merkoù warnañ a zo disheñvel. Muzuliañ a ra ar piri etre 60 ha 80 cm gant ul lost a 50 cm. Bihanoc'h eo ar barezed, ne zibaseont ket 60 cm hag o lost a vuzul war-dro 40 cm. Pouezañ a reont etre 2 ha 4 kg.

Pignat a ra ar margay kalz gwelloc'h eget an oselot. Tra m'hemolc'h hemañ war an douar e c'hell ar margay tremen e holl vuhez er gwez. Unan eus an daou spesad *Felidae* eo zo gouest da ziskenn eus ur wezenn gant e benn war-du an traoñ.

## Ispesadoù

* *Leopardus wiedii wiedii*, reter ha kreizBrazil, Paraguay, Uruguay, norzh Arc'hantina
* *Leopardus wiedii amazonica*, kornôg Brazil,diabarzh Peru, Kolombia ha Venezuela
* *Leopardus wiedii boliviae*, Bolivia
* *Leopardus wiedii cooperi*, norzh Mec'hiko
* *Leopardus wiedii glaucula*, kreiz Mec'hiko
* *Leopardus wiedii nicaraguae*, Honduras, Nicaragua, Costa Rica
* *Leopardus wiedii oaxacae*, su Mec'hiko
* *Leopardus wiedii pirrensis*, Panama, Colombia, Ecuador, Perou
* *Leopardus wiedii salvinia*, Chiapas, Guatemala, El Salvador
* *Leopardus wiedii yucatanica*, Yucatán

## Liammoù diavaez

ar margay
Landehen

**Landehen** a zo ur gumun eus Breizh e departamant Aodoù-an-Arvor.
## Douaroniezh
         Etre ar stêrioù Gouessan ha Truie en em gav Landehen
## Anv
* Erwan Vallerie (1995) ː **Landehen**, 1243; **Landehan**, XIVt; **Landehen**, 1453; 1516
### Gerdarzh
* Hervez Bernard Tanguy ː diwar un anv sant *Tehen*
## Ardamezioù
* *En glazur e ziv dreustell en argant, e zaou feul en sabel balirant*
## Istor
Landehen e oa un enezennad eus eskopti Dol e-barzh hini Sant-Brieg
### 
* Brezel 1870-1871: mervel a reas ur soudard eus ar gumun.
### 
#### [[Brezel-bed kentañ]]
* Mervel a reas 66 gwaz abalamour d'ar brezel hervez monumant ar re varv, da lavaret eo 6,67 % ag ar boblañs hervez an niveradeg bet graet e 1911; mervel a reas  tri anezhe e Belgia e miz Eost 1914, e penn- kentañ  ar brezel: ur soudard a yeas diwar wel en Arsimont d’an 21, en  71vet Rujumant Troadegiezh e oa , e Maissin ez eas diwar wel ur soudard eus an 19vet Rujumant Troadegiezh d’an 22 hag e Tamines e voe lazhet ur soudard eus ar 47vet Rujumant Troadegiezh  d’an 22 ivez.
#### [[Eil Brezel-bed]]
* D'ar 17 a viz Mezheven 1944 e kouezhas un nijerez *[[Republic P-47 Thunderbolt|P-47]]* (marilhet 42-26111 ha kodet B8-?) eus aerlu SUA (*[[United States Army Air Forces]]*) e Landehen; he nijour a zeuas a-benn da achap.
* Mervel a reas pevar den ag ar gumun abalamour d'ar brezel.
## Brezhoneg
* 12,2 % eus anvioù-lecʼh ar gumun a zo brezhonek.

## Monumantoù ha traoù heverk

Eglise Saint-Guihen.jpg|An iliz katolik.

* Iliz katolik *Sant Gwihen*.
* Kastell ar Salioù.
* Feunteun *Sant Gwihen*.
* Monumant ar re varv e-tal an iliz katolik, luc’hskeudennoù ha kartenn-bost.
* Plakennoù ar re varv (1914-1918 ha 1939-1945) en iliz katolik, luc’hskeudennoù.

## Emdroadur ar boblañs abaoe 1962

## Melestradurezh
## Tud
### Tud ganet eno
*1927: Yann Poilvet, kelaouenner hag emsaver.
### Tud marvet eno
### Tud liammet ouzh ar gumun
### Ardamezeg ar familhoù

## Liammoù diavaez

## Notennoù ha daveoù
Lanfeun

**Lanfeun** zo ur gumun e Breizh en Aodoù-an-Arvor, e kanton Pleuloc'h.
## Douaroniezh
## Istor
### 
#### [[Brezel-bed kentañ]]
* Mervel a reas 65 gwaz abalamour d'ar brezel hervez monumant ar re varv, da lavaret eo 5,35 % ag ar boblañs hervez an niveradeg bet graet e 1911; mervel a reas  tri anezhe en Arsimont e Belgia d’an 22 a viz Eost 1914, e penn- kentañ  ar brezel en 70vet Rujumant Troadegiezh e oant : daou soudard a voe lazhet, ur serjant a yeas diwar wel 
#### [[Eil Brezel-bed]]
* Mervel a reas pemp den ag ar gumun a varvas abalamour d'ar brezel.
### Brezelioù didrevadennañ
##### [[Brezel Indez-Sina]]
* Mervel a reas ur c'horporal eus ar gumun d’ar 5 a viz  Ebrel 1954 en ospital e CholonHai Duong e Saigon e Kochinsina er Viêtnam.
##### [[Brezel Aljeria]]
* Mervel a reas daou vilour.
## Brezhoneg
* 21,1 % eus anvioù-lecʼh ar gumun a zo brezhonek.

## Monumantoù ha traoù heverk

Lanfains - Le Pas château - AD22 - 16FI1975.jpg|Ar c'hastell.

* Kastell "Le Pas".
* Iliz katolik *Sant Guyganton*.
* Monumant ar re varv e-tal an iliz katolik, luc’hskeudenn.
* Plakenn ar re varv (1914-1918)  en iliz katolik, luc’hskeudenn.

## Anv
*Lanfaen*, 1257 ; *Lanfain*, 1428 ; *Lanfains*, 1516 ; *Lenfeins*, 1642 ; *Lenfains*, 1663 ; *Lenffains*, 1671 ; *Lanfains*, 1676 ; gallaoueg : *Lanfin*; brezhoneg : *Lanfeun*.
;Gerdarzh
Daou vennad a zo bet savet : diwar al latin *fines*, "bevenn" pe diwar al latin *fanum*, "templ".
## Armerzh
* Ul lazhti hag ul laezhti zo e Lanfeun.
## Emdroadur ar boblañs abaoe 1962

## Levrlennadur
* Régis de Saint-Jouan : *Département des Côtes-d'Armor. Dictionnaire des communes. Eléments d'histoire et d'archéologie*. Conseil Général des Côtes d'Armor. Saint-Brieuc, 1990.
* Bernard Tanguy : *Dictionnaire des noms de communes, trèves et paroisses des Côtes d'Armor*. Chasse-Marée-ArMen, 1992.
## Notennoù ha daveoù
Paul Journoud

**Paul Journoud** a zo bet ganet e 1821 ha marvet e 1882.

Mestrc'hoarier echedoù Bro-C'hall, embanner kazetennoù gouestlet d'an echedoù:
* *[[La Régence]]*, 
* *[[La Nouvelle Régence]]*, 
* *[[Le Palamède]]*, bet krouet gant Louis de la Bourdonnais.

## Liamm diavaez

* E c'hoari e Chessgames
Lanwal

**Lanwal** (*Langast* er yezh ofisiel) a oa ur gumun eus Breizh, e kanton Mur en Aodoù-an-Arvor.
## Douaroniezh

Langast - Moulin des Essarts et passerelle sur le Lié - AD22 - 16FI1981.jpg|Melin "LesEssarts" hag an dreuzell dreist d'al Lié.

* War lez ar stêr Lié emañ Lanwal.
## Istor
### 
#### [[Brezel-bed kentañ]]
* Mervel a reas 37 gwaz abalamour d'ar brezel hervez monumant ar re varv, da lavaret eo 2,78 % ag ar boblañs hervez an niveradeg bet graet e 1911.
#### [[Eil Brezel-bed]]
* Mervel a reas pemp den ag ar gumun abalamour d'ar brezel.
#### Brezelioù didrevadennañ
##### [[Brezel Aljeria]]
* Mervel a reas ur soudard e 1958.
## Brezhoneg
* 12,1 % eus anvioù-lecʼh ar gumun gozh a zo brezhonek.

## Monumantoù ha traoù heverk

Langast (22) Église Saint-Gal 02.JPG|An iliz katolik.
Calvaire à Langast - wiki takes 22 - pradigue.jpg|Ar c'halvar.

* Iliz katolik *Sant Gal*.
* Kalvar ar vered.

Monument aux morts Langast - wiki takes 22 - pradigue.jpg|Ar monumant.

* Monumant ar re varv e-tal an iliz katolik.

## Emdroadur ar boblañs abaoe 1962

## Tud
## Melestradurezh
## Liammoù diavaez

* Lanwal war lec'hienn Geobreizh
## Notennoù ha daveoù
Proterozoeg

Ar proterozoeg a zo an eon diwezhañ a-raok ma yeas da voutin ar vuhez liesek war an Douar. En em astenn a ra eus 2500 milion bloaz'zo betek 542 milion bloaz'zo. Disrannet eo e tri marevezhioù douaroniel :

* Paleoproterozoeg
* Mezoproterozoeg
* Neoproterozoeg

An darvoudoù pennañ eus ar maread hont a voe :
* Furmidigezh un atmosferenn pinvidik e oksijen.
* Meur a varead-skorn, maread an "Douar-erc'heg", e-pad ar c'hriogenieg en o zouez.
* Ar maread ediakareg ma ya war-wel an anevaled liesek gentañ gwak o c'horf.

## Reier ar Proterozoeg

Reier ar proterozoeg a zo kalz niverusoc'h eget hini an arc'heeg. Er c'hontrol d'ar re eus ar marevezhioù a-raok, hag a oant bet furmet e dourerier don, e oa bet stummet reier proterozoek e morioù argevandirel. Nebeutoc'h treuzfurmet e oant bet ivez. O Studioù a ziskouezh e voe arouezet ar proterozoeg gant un doueziaged gevandirel vuan (ha na gaver nemet er maread-se), kelc'hiadoù dreistkevandirel hag un orogeniezh heñvel a-wal'ch ouzh hini a-vremañ.

Er proterozoeg e c'hoarvezas ar mareadoù-skorn kentañ anavezet. Unan a zeraouas un tammig goude deroù an eon ha pevar arall a oa, d'an nebeutañ, a hini pouezusañ o vezañ ar maread-skorn Varangiek, anvet maread an "Douar-erc'heg" ivez.

## Berniadeg an oksijen

Unan eus darvoudoù pouezusañ a proterozoeg a oa berniadeg an oksijen en atmosferenn. Tra ma produe organegoù bev oksijen e-pad an arc'heeg dija ne c'helle en em verniañ en atmosferenn rak kenaozañ a rae gant houarn ar meurvorioù da furmiñ bandennoù houarnek. Paouez a reas o furmidigezh war-dro 1.900 milion bloaz'zo en abeg da gresk ar c'henfeur a oksijen en atmosferenn pe d'ur veskadeg welloc'h dour ar meurvorioù.

Ar gweleoù ruz hag a zo livet gant hematitoù a ziskouez e krogas da gresk knefeur an oksijen en atmosferenn 2.000 milion bloaz'zo. Goude-se e kemeras ar meurvorioù, hag a oa gwer, o liv a vremañ.

## Buhez broterozoek

War-dro an amzer ma krogas an oksijen d'en em verniañ e ya diwar-wel ar furmoù-buhez liesek kentañ, marteze en abeg da furmidigezh nitradoù hag a vez implijet gant eukaryoted hepken. Kresk eukaryoted evel an akritarc'hed n'ampechas ket hini ar sianobakteri, avat. E-pad ar proterozoeg e voe ar stromatolitoù boutinañ ha liesekañ.

Harzioù etre ar paleozoeg hag ar proterozoeg a lakajod gwechall e deroù ar c'hambrian, pa yeas ar pezh a grede e oa an anevaled liesek kentañ an trilobitoù hag an arc'heohyazhided. A-c'houdevezh e voe kavet fosiloù anevaled liesek a veve e fin ar proterozoeg, e-pad an ediakareg. Ne chañchjod ket ar vevenn etre an daou eon, avat.
Jackson Showalter

**Jackson Whipps Showalter** a zo bet ganet d'ar 4 a viz C'hwevrer 1860 e Minerva, Kentucky (SUA), marvet d'ar 6 a viz C'hwevrer 1935 e Lexington, Kentucky (SUA).

Mestrc'hoarier echedoù eus SUA.

Kampion SUA e 1890, 1892, 1892–1894, 1895–1898 ha 1906–1909.
E wellañ renk Elo a voe 2676 e miz Gwengolo 1897.

## Liammoù diavaez
* E c'hoari e Chessgames
* Ur bartienn a-enep da George Hatfeild Gossip
* Lec'hiadennoù a-bouez ag e bartiennoù
Hastings

**Hastings** zo ur gêr e kontelezh Reter Sussex e Bro-Saoz.

Hastings town centre.JPG|Kreiz kêr

## Gwelet ivez
*Emgann Hastings
Nürnberg

**Nürnberg** a zo ur gêr e Bro-Alamagn, e Bavaria. 505 664 a dud a oa o vevañ e kêr e 2010, ha 3,5 milion e takad ar veurgêr, ar pezh a ra anezhi ar pevarzekvet brasañ kêr en Alamagn. Brasañ kêr Frankonia eo.

## Istor
En istor an  eo brudet Prosez Nürnberg ma oa bet barnet pennoù bras an Trede Reich gant ar Re Gevredet.
Renk Elo

Ar **Renk Elo** a zo un doare jediñ talvoudegezh implijet evit ar c'hoarierion echedoù hag evit c'hoarioù arall evel ar go.

Krouet e oa bet gant Árpád Élő, skiantour ha meurc'hoarier echedoù eus SUA.

Implijet e vez gant ar FIDE Kevre Bedel An Echedoù abaoe 1970.
Abati ar Groaz Santel

Daou abati zo gouestlet d'ar Groaz Santel e Breizh:
* Abati ar Groaz Santel e Kemperle
*Abati Sante-Kroaz pe Santekroe e Gwengamp.
Sándor Takács

**Sándor Takács** a zo bet ganet d'an 10 a viz C'hwevrer 1893 e Miszkolc (Roumania) ha marvet d'an 22 a viz Ebrel 1932 e Budapest (Hungaria).
Ur  c'hoarier echedoù roumanian e oa.
## Liammoù diavaez
* Partiennoù Sándora Takácsa e Chessgames
* Trec'h war Akiba Rubinstein
Seziz Leningrad

E-kerzh an Eil Brezel-bed e voe lakaet seziz war Leningrad gant an Trede Reich ha Finland.

D'an 8 a viz Gwengolo 1941 e krogas ar seziz. Padout a reas tost da 900 devezh, betek an 18 a viz Genver 1944. Daou vilion a dud a gollas o buhez. Savet e voe hentoù hag hentoù-houarn gant Soviediz war al Lenn Ladoga : tu-se hepken a chome evit daremprediñ al lec'hioù dalc'het gant al Lu Ruz.
## Disorc'hoù war ar gêr
### Tuddebrerien
Brudet eo chomet ar fed ma vije bet tuddebrerien e-kerzh Seziz Leningrad. E-pad pell ez eo chomet diasur ma oa gwirvoud pe mojennoù. Kroget eo da vezañ gwiriet da vat dre studiañ dezrevelloù an NKVD er goañv 1941-42, a oa chomet kuzh betek 2004. An darn eus ar prouennoù a-raok an darvoud-se a oa reoù damvojennel. Ar gazetennerez saoz Anna Reid he doa embannet e oa  "evit darn an dud er mare-se, tuddebriñ a oa bet istorioù spont a eil dorn muioc'h evit na oa eñvorennoù personel" . Tud Leningrad a oa saouzanet gant an istorioù tud debret gant tud all ; lod anezho na oant ket a-du gant sentiñ ouzh ar polis a voe drouktunet da vezañ lakaet en toull gant tuddebrerien.

Hervez dezrevelloù resis an NKVD e oa bet krog lod tud da zebriñ kig den d'an 13 a viz Kerzu 1941. Hervez an testennoù e oa bet 13 darvoud, eus ur vamm o vougañ ur babig 18 miz evit boueta an tri bugel koshoc'h, betek ur plomer o lazhañ e wreg evit reiñ anezhi da zebriñ d'e vibien ha d'e nizezed.

E miz Kerzu 1942, an NKVD en devoa harzet 2&nbsp;105 tuddebrer – rannet ganto etre daou strollad hervez lezenn : debrerien korfoù-marv (трупоедства *trupoyedstva*, "kelanezadezh") ha tuddebrerien (людоедства *lyudoyedstva* "kanibalegezh"). Ar re gentañ a veze kondaonet d'an toull-bac'h alies padal an eil re a veze lazhet dre dennoù.
## Tud vrudet e-kerzh ar seziz
* Viktor Kortchnoy, c'hoarier echedoù rusian ha soviedat,bet ganet e Leningrad, a oa bugel e-pad ar sez.
* Nikolai Nikoulin, oberataer radio soviedel, kontet ar seziz gantañ en e vemorioù brezel skrivet er bloavezhioù 1970.
* Komandant Ivan Vasilyevich Samsonov, tad al livour brudet Marat Samsonov.
* Helmut Schmidt, ofisour-tankoù en Heer.
* Aleksei Troitzky, c'hoarier echedoù rusian ha soviedat,  marvet gant an naon e-pad ar seziz.

## Levrlennadur
*  Anna Reid : *Leningrad – The Epic Siege of World War II, 1941-1944* ; Londrez : Bloomsbury Publishing, 2011 
*  Alan Wykes: *Het beleg van Leningrad*; Antwerpen-Amsterdam: Standaard Uitgeverij, 1973

## Notennoù ha daveennoù
Onsila

An **onsila** (*Leopardus tigrinus*, *Oncifelis tigrinus* pe *Felis tigrina*) a zo anvet *Tigrillo*, *Cunaguaro* pe “kazh-tigr” ivez. Ur c'har tost d'ar margay ha d'an oselot eo ha bevañ a ra e koadegoù glavek kreiz ha Suamerika. Un aneval-noz eo. Hemolc'hiñ a ra krignerien hag evned dreist-holl. Etre 40 ha 50 cm e vuzuilh hag ul lost a 30-40 cm en deus. Tra m'eo un tamm brasoc'h eget ur c'hazh-ti ne bouez nemet 2-3 kg.

## Isspesadoù
* *Leopardus tigrinus tigrinus*, reter Venezuela, Guyana, biz Brazil
* *Leopardus tigrinus guttulus*, kreiz ha su Brazil, Uruguay, Paraguay, norzh Arc'hantina
* *Leopardus tigrinus pardinoides*, kornôg Venezuela, Kolombia, Ecuador

## Liammoù diavaez
Onsila
Johann Bauer

**Johann Hermann Bauer** a zo bet ganet d'an 30 a viz Even 1861 e Praha (Tchekia) ha marvet gant an droug-skevent d'ar 5 a viz Ebrel 1891 e Görz (en Aostria-Hungaria er c'houlz-se, en Italia bremañ).

Mestrc'hoarier echedoù aostrian.

Anavezet eo dreist-holl abalamour d'ur bartienn gollet a-enep da Emanuel Lasker; hemañ a aberzhas daou furlukin.

## Ar bartienn [[Emanuel Lasker]] - Bauer, Amsterdam, 1889

*http://www.chessgames.com/perl/chessgame?gid=1026352

## Liamm diavaez

* E c'hoari e Chessgames
Paleoproterozoeg

Ar **paleoproterozoeg** a zo unan eus an teir rannad eus ar proterozoeg. Mont a ra eus 2.500 million a vloavezhioù 'zo da 1.600 miliona vloavezhioù 'zo. E-pad ar maread-se e stabilaas ar c'hevandirioù. Ar sianovakteri, un doare bakteri hag a c'hell ober gant ar fotosintez, a ziorroas. Er c'hontrol d'an organegoù hag a oa en o raok e produont oksigen hag a zo en em verniet en atmosferenn.

Kent kresk kenfeur an oksigen en atomseferenn e oa hogozik an holl organegoù douarel anaerobek. Un ampoezon e oa evito ha pa'z eas da fonnus e varvas an darn vrasañ anezho. Ar re nemeto a dreuzvevas eo ar re a c'helle ober gant an oksigen pe ar re a veve en endroioù ma tiouere.

Gwallreuz an oksigen a reer eus an darvoud-se.

## Liamm diavaez
*GeoWhen
Piotr Romanovski

**Peter Romanowski**, bet ganet d'an 29 a viz Gouere 1892 e Sant Petersbourg (Rusia) ha marvet d'ar 1añ a viz Meurzh 1964 e Moskov (URSS), a oa ur mestrc'hoarier ha kelennour echedoù soviedat.

Gantañ e voe stummet Lyoudmila Roudenko.

## Oberenn skrivet

* Peter Romanowski, *Isbrannije partii*, Leinen 227 S, Moskov, 1954.

## Levr diwar e benn

* I.S Romanow, *Peter Romanowski*, Fiskultura i sport, Moskov, 1984.
Lur Westfalen

**Lur [[Westfalen]]** pe **lur [[Westfalia]]** a oa unan eus moneizoù Rouantelezh Westfalen etre 1808 ha 1813. Implijet e veze an thaler hag al lur gall kenkoulz all. Rannet e oa e 100 *centimen*.
Lur Aljeria

Al **lur** a voe moneiz ofisiel Aljeria etre 1848 ha 1964. An hevelep talvoudegezh hag al lur gall en-doa hag e 1960 e voe kemmet hemañ evel e bro-C'hall. Goude 1861 e voulas *Bank Aljeria* ha *Bank Aljeria ha Tunisia* bilhedoù ispisial evit Aljeria. Pezhioù aljeriat ispisial a 20, 50 ha 100 lur a voe kognet etre 1949 ha 1956 met ar peurliesañ e raed gant an hevelep pezhioù en Aljeria hag e bro-C'hall.

E 1964 e voe erlec'hiet gant an dinar.
Oscar Chajes

**Oscar Chajes** a zo bet ganet d'ar 14 a viz Kerzu 1873 e Brody (Galitsia - en Ukraina bremañ) ha marvet d'an 28 a viz C'hwevrer 1928 e New York (SUA).

Mestrc'hoarier echedoù galisian eus SUA.

## Partiennoù a-bouez
*Alfred Kreymborg a-enep da Oscar Chajes, New York 1911, 0-1
*Oscar Chajes a-enep da Savielly Tartakower, Karlsbad 1911, 1-0
*Chajes a-enep da José Raúl Capablanca, New York 1916, 1-0
*Oscar Chajes a-enep da Dawid Janowski, New York 1918, 1-0
*Oscar Chajes a-enep da Aron Nimzowitsch, Karlsbad 1923, 1-0
Ivo Donev

**Ivo Donev** a zo bet ganet d'ar 25 a viz Kerzu 1959 e Rouse (Bulgaria).

Mestrc'hoarier echedoù ha c'hoarier poker a-vicher aostrian.

## Oberenn skrivet

* Ivo Donev, *The most important ideas in the end game*.

## Liammoù diavaez

* Echedoù: e fichenn FIDE: http://www.fide.com/ratings/card.phtml?event=2900262
*E lec'hienn

* Poker: Disoc'hoù en tournamant Hendon Mob
Berthold Englisch

**Berthold Englisch** a zo bet ganet d'an 9 a viz Gouere 1851 e Hotzenplotz (Aostria) ha marvet d'an 19 a viz Here 1897 e Vienna (Aostria).

Mestrc'hoarier echedoù aostrian.

Trec'h e voe e tournamantoù Leipzig (1879) ha Wiesbaden (a-gevred gant Blackburne hag A. Schwarz) dirak Schalopp, James Mason, Henry Bird, Szymon Winawer h.a.

## Liamm diavaez

* E c'hoari e Chessgames: http://www.chessgames.com/perl/chessplayer?pid=10414 (e saozneg)
Kallisto (loarenn)

Kallisto (gresianeg Καλλιστώ) a zo unan eus loarennoù Yaou. Gant Galileo Galilei e oa dizoloet e 1610 hag an trede loarenn vrasañ eo e koskoriad an Heol. An hevelep ment ha Merc'her he-deus.

## Orin an anv

Callisto a zeu hec'h anv eus hini Kallisto, unan eus merc'hed Zeus.

Tra ma oa bet aliet anv "Kallisto" gant Simon Marius er  ne implijod ket anezhañ kent an . Er skridoù steredoniezh abretoc'h e raed **Yaou IV** anezhi.

## Perzhioù fizikel

### Frammadur diabarzh

Kler Kallisto a c'holo ur gwiskad skorn a 150&nbsp;km. Dindanañ e kaver ur meurvor dour holennet, dezhañ 10&nbsp;km donder. Dizoloet e voe hemañ a-drugarez d'ur studi eus maez magnetik al loarenn. Kemm a ra hervez hini Yaou, ar pezh a zamveneg ez eus ur gwiskad materi-kas dindan ar c'hler. Diabarzh Kallisto dindan ar meurvor n'eo ket ken disheñvelaet hag hini al loarennoù galilean. Eus ur meskaj a skorn hag a reier eo kenaozet, war a seblant, gant ur c'henfeur reier seul vrasoc'h ma tostaer ouzh ar greizenn.

Eus 40% a skorn eo kenaozet hag he stankder a zo bihanoc'h eget hini an holl loarennoù galilean arall.

### Torosadennadurioù

Kallisto eo al loarenn ma'z eus ar muiañ a grateroù e Koskoriad an Heol. kement krater nevez a c'holofe unan kozh pe un darn anezhañ. Ar re-mañ a zo an torosadennadurioù nemeto war he gorre ha ne weler tamm menez ebet. Hemañ zo efed rimierezh dibaouez ar skorn war gorre al loarenn, abaoe kantadoù milionoù a vloavezhioù (ar garreg a gaver war gorre al loarenn zo 4 miliard bloavezh moarvat, da lâret eo tost ken kozh ha Koskoriad an Heol), he deus plaenet ar menezioù hag ar c'hraterioù koshañ.

Daou grater bras-kenañ a gaver war C'hallisto : Valhalla, a dizh e wallennoù 3.000&nbsp;km treuz hag Asgard zo 1.600&nbsp;km treuz dezhañ. Un torosadennadur dedennus arall a zo Gipul Catena, ul linenn hir a grateroù a voe krouet, war a seblant, gant ur blanedennig digenstaget dindan efed gravitadur Yaou.

Er c'hontrol da C'hanymede ez eus nebeut a roudoù oberiantiz tektonik war c'horre Kallisto. Zoken ma'z eo heñvel a-walc'h he c'henaozadur e seblant hec'h istor douaroniel bezañ kalz eeunoc'h. Abeg an disheñvelder-mañ ne gomprener ket mat c'hoazh.

### Atmosferenn

Kallisto he deus un atmosferenn dister-kenañ a ya dioksid karbon d'he ober.. 
Dizoloet e oa gant Near Infrared Mapping Spectrometer (NIMS) *Galileo* a-drugarez d'e feur absorption feature tost d'an hirder gwagenn 4.2&nbsp;mikrometr. Soñjal a reer e tizh ar gwask war e gorre 7.5&nbsp;p bar hag ar fetisted – 4&nbsp;cm−3. Abalamour ma vefe kollet un aergelc'h ken tanv e korf ~4&nbsp;devezh e soñj ar skiantourien e vez adnevezet dibaouez, marteze dre aezhennadur goustad ar skorn dioksid karbon a gaver e gwiskad skorn al loarenn.

## Notennoù


## Liammoù diavaez

Kallisto
Langorlae

Ur gumun eus Breizh en Aodoù-an-Arvor eo **Langorlae**.
## Douaroniezh
## Anv
* Erwan Vallerie (1995) ː **Langorlai**, 1099; **Langoralai**, XXIIvet; **Langorlai**, 1165
## Ardamezioù

## Istor
### 
### 
#### [[Brezel-bed kentañ]]
* Mervel a reas daouzek gwaz abalamour d'ar brezel hervez monumant ar re varv, da lavaret eo 1,79 % ag ar boblañs hervez an niveradeg bet graet e 1911.
#### [[Eil Brezel-bed]]
* Mervel a reas ugent den ag ar gumun abalamour d'ar brezel.
* Mervel a reas nav den nann-soudard ag ar gumun abalamour d'ar brezel e-pad an hañv 1944.
* Fuzuilhet e voe daou Rezistant eus ar gumun gant an Alamaned d’an 22 a viz Eost 1944 e Creney-près-Troyes (Aube, Bro-C'hall) .
### Brezelioù didrevadennañ
##### [[Brezel Indez-Sina]]
* Mervel a reas ur gward republikan eus ar gumun d’ar 5 a viz Here 1950 e  Cau Vi er Viêtnam.
## Brezhoneg
* 6,6 % eus anvioù-lecʼh ar gumun a zo brezhonek.

## Monumantoù ha traoù heverk
* Iliz katolik *Sant Laorañs*.
* Monumant ar re varv er vered, luc’hskeudennoù.
* Plakennoù ar re varv (1914-1918 ha 1939-1945) en iliz katolik, luc’hskeudenn.
* Monumant an dud nann-soudard bet lazhet e 1944, luc’hskeudenn.

## Emdroadur ar boblañs abaoe 1962

## Melestradurezh
## Tud
* Etienne-Henri Gouin du Fief reizher ouzh Kambr ar C'hontoù Breizh e 1727
### Ardamezeg ar familhoù

## Levrlennadur
## Liammoù diavaez
## Notennoù ha daveoù