open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Istor Meudig

**Istor Meudig** zo anv ul levr embannet gant Al Liamm er rummad Levrioù ar vugale er bloavezhioù 1950, skrid adaozet ar gontadenn c'hallek *[[Le Petit Poucet]]*, ur gontadenn, pe marvailh, savet gant Charles Perrault hag a voe embannet el levr *[[Les Contes de ma Mère l'Oye]]* en 1697. **[[Meudig]]** eo anv brezhonek ar benntudenn.

## Ar marvailh
Emañ an naonegezh oc'h ober he reuz er vro. Ur c'hoadour hag e wreg n'o deus netra ken da zebriñ na da reiñ d'o seizh mab. Un noz, pa oa kousket ar vugale, setu graet o soñj gant an daou bried mont d'ar c'hoad da goll o bugale. Dre chañs e oa Meudig, ar bihanañ, o selaou. Hag eñ diouzh ar beure da gemer meinigoù gwenn da leuskel da gouezhañ war an hent, abalamour dezhañ ha d'e vreudeur da gavout o hent d'ar gêr. 

## Orin hag istor
Hañval e seblant gwrizioù marvailh Perrault ouzh re Hänsel ha Gretel , meneg pe damveneg enne eus naonegezh a reas he reuz en amzer ar roue Loeiz XIV hag etre ar bloavezhioù yen-skorn a voe etre 1687 ha 1717 en Europa. E 1715, bloavezh marv ar roue, e skornas ar stêr Seine e-pad ar goañv hag an douar betek 70 cm donder. Er gontadenn ez euskaoz eus debrién pe bezañ debret. 

## Levrlennadur
* Calvin Claudel, *A Study of Two French Tales from Louisiana*. In: *Southern Folklore Quarterly* 7, 1943, S. 223–231.
* Charles Delain: *[[s:fr:Les Contes de ma mère l’Oye avant Perrault|Les Contes de ma mère l’Oye avant Perrault]]*. Dentu, Paris 1878.
* Paul Delarue, Marie-Louise Ténèze: *Le conte populaire français, éd. en un seul volume et en fac-sim. des quatre tomes publiés entre 1976 et 1985*. Maisonneuve et Larose, Paris 2002, ISBN 2-7068-1572-8.
* Christine Goldberg: *„The Dwarf and the Giant“ (AT 327B) in Africa and the Middle East*. In: *Journal of American Folklore* 116:461, 2003, S. 339–350.
* Lois Marin: *L’ogre de Charles Perrault ou le portrait inversé du roi.*. In: *L’Ogre. Mélanges pour [[Jacques Le Goff]]*. Gallimard, Paris 1992.
* Gaston Paris: *Le petit poucet et le grande ourse*. Franck, Paris 1875 (Digitalisat).
* Yvette Saupé: *Les* Contes *de Perrault et la mythologie*. Papers on French Seventeenth Century Literature, Seattle, Tübingen und Paris 1997.
* Marc Soriano: *Les Contes de Perrault. Culture savante et traditions populaires*. Gallimard, Paris 1968.

## Pennadoù kar
* Levrioù ar vugale

## Liammoù diavaez
* "Le Petit Poucet" gant Charles Perrault (skrid gallek)
* Le Petit Poucet, da glevout e galleg
Uttarakhand

**Uttarakhand** (उत्तराखंड en hindieg), a oa anvet **Uttaranchal** etre 2000 ha 2006, zo unan eus stadoù India, en hanternoz ar vro.

Stad Uttaranchal a voe savet e 2000, diwar ul lodenn eus stad Uttar Pradesh ; hag adanvet e voe Uttarakhand e penn-kentañ 2007. Emañ Uttarakhand etre Tibet en norzh, Nepal er reter, stad Himachal Pradesh er gwalarn ha stad Uttar Pradesh er su. 

Dehradun eo kêr-benn ar stad. En em astenn a ra Uttarakhand war 53 566 km² ha poblet eo gant 8 479 562 a annezidi (2001).
Ur stad veneziek eo, war harzoù an Himalaya : ar menez uhelañ eo Nanda Devi (7816 m.). Emañ ar stêrioù Ganga ha Yamuna o tont eus skornegoù Uttarakhand, ha mont a ra pirc'hirined e-leizh da-vetek eien an div stêr sakr-se.
Meudig

**Meudig** eo anv brezhonekaet tudenn ar gontadenn * [[Le Petit Poucet]] *, ur gontadenn c'hallek brudet gant Charles Perrault hag a voe embannet el levr gallek *[[Les Contes de ma Mère l'Oye]]*, un anv hag a gaver e meur a levr brezhonek.

## Gerdarzh
Savet eo an anv diwar ar ger meud. Meneget eo an anv **Meudig** e Geriadur Vallée, e-kichen an droienn *c'hoari meudig*, er pajennoù 579 ha 580.

## Yezhoù all

* *Däumling*, pe *Der kleine Däumling*, en alamaneg. Met hennezh eo an anv a vez graet ivez eus an dudenn anvet Tom Thumb e saozneg, ha Tom Pouce e galleg. 
* *Pulgarcito* e kastilhaneg, ha *Polzet* e katalaneg, a denn d'ar ger gallek.
* *Bawd Bach* e kembraeg, da lavarout eo *Meud Bihan*.
* *Hop-o'-My-Thumb* pe *"Little Thumbling"* e saozneg, diwar an anv alamanek, hag ar ger *thumb*, meud. N'eo ket ar memes den evel Tom Thumb e saozneg. 
* *Tummeliten*, e svedeg.

## Levrioù brezhonek
Daou levr brezhonek zo diazezet war gontadenn Perrault:
* Istor Meudig, en dastumad Levrioù ar vugale, gant Al Liamm er bloavezhioù 1950. 
* *Meudig*, ul levr eeunaet diwar embannadur Al Liamm, skeudennaouet gant Laure Gomez hag embannet gant TES e 2009, war un dro gant ur bladenn.

Ouzhpenn-se e ranker menegiñ daou levr all hag a zo istorioù disheñvel:
* Perig ar Meud, diwar ur gontadenn gant ar vreudeur Grimm,
* *Ar Roue ha Meudig e vab*, skeudennoù gant Gerrit Theodoor Rotman, embannet gant Al Liamm e 1962. N'eus meneget anv oberour ebet. Un istor disheñvel a-grenn eo.

## Orin
Tennañ a ra Meudig 
* d'ar paotr David en istor David ha Goliat er Bibl
* da Odysseüs gant an unlagadeg .

## Skeudennoù
### Gant Gustave Doré
Gustave Doré a reas 11 skeudenn evit embannadur *Les Contes de Perrault* e 1862.


Image:Poucet1.JPG|
Image:Le Petit Poucet (136547691).jpg|
Image:Poucet3.JPG|
Image:Le Petit Poucet (136547780).jpg|
Image:Le Petit Poucet (136547739).jpg|
Image:Le Petit Poucet (136547821).jpg|
Image:Le Petit Poucet (136547871).jpg|
Image:Le Petit Poucet (136547460).jpg|
Image:Le Petit Poucet (136547918).jpg|
Image:Poucet10.jpg|
Image:Le Petit Poucet (136548020).jpg|


### Skeudennaouerien arall
Heinrich Leutemann ha Carl Offterdinger a skeudennas *Mein erstes Märchenbuch* (Ma c'hentañ levr a gontadennoù), embannet e dibenn an XIXvet kantved. Alexander Zick a oa ur skeudennaouer alaman arall.


Image:Der kleine Daumling (1).jpg|
Image:Der kleine Daumling (2).jpg|
File:D%C3%A4umling.jpg|



## Levrlennadur
* Christine Goldberg: *„The Dwarf and the Giant“ (AT 327B) in Africa and the Middle East*. In: *Journal of American Folklore* 116:461, 2003, S. 339–350.
* Lois Marin: *L’ogre de Charles Perrault ou le portrait inversé du roi.*. In: *L’Ogre. Mélanges pour [[Jacques Le Goff]]*. Gallimard, Paris 1992.
* Gaston Paris: *Le petit poucet et le grande ourse*. Franck, Paris 1875 (Digitalisat).
Le Petit Poucet

***Le Petit Poucet*** zo ur gontadenn c'hallek gant Charles Perrault e-barzh al levr *[[Les Contes de ma Mère l'Oye]]* embannet en 1697. Abaoe eo bet roet an anv da draoù all.

## Filmoù
* *[[Le Petit Poucet (film, 1920)|Le Petit Poucet]]*, ur film digomz gant Robert Boudrioz, en 1920;
* *[[Le Petit Poucet (film, 1972)|Le Petit Poucet]]*, ur film gant Michel Boisrond en 1972;
* *[[Le Petit Poucet (film, 2001)|Le Petit Poucet]]*, ur film gant Olivier Dahan en 2001;

## Lennegezh c'hallek
* *[[La Fugue du Petit Poucet]]*, kontadenn evit ar vugale gant Michel Tournier en 1979;

## Pennadoù kar
* *[[Poucet]]*, ur rann eus kêr Hannut, e proviñs Liège e Belgia.
* Meudig, anv ar benndudenn e brezhoneg, 
* Istor Meudig, anv un embannadur brezhonek.
Teacsa

* *Arabat droukveskañ gant Enez [[Texel]]*.


**Teacsa** (*Texa* e saozneg), zo un enezenn didud 700 metr er c'hreisteiz da Enez Ìle, en Inizi Gall, e Bro-Skos. Stag eo ouzh parrez Cill Daltain, en Ìle. 

Kern uhelañ an enezenn eo Ceann Garbh, 48 m a-us d'ar mor. 

Givri gouez ha dourgon eo an annezidi nemete. 

Eus an enezenn e weler labouradegoù Laphroaig ha Lagavulin war aod Ìle ha Port Ìlein ivez.
Catherine-Charlotte de Gramont

**Catherine Charlotte de Gramont** a oa ganet en 1639 ha marvet d'ar 4 a viz Mezheven 1678 e Pariz.

Merc'h e oa d'an dug Antoine de Gramont, marichal Bro-C'hall. Koant-kaer e oa hervez ar vrud, *fresk evel ur sorbedenn*, speredek-bras ha prim he zeod. 

En 1660 e timezas d'ar priñs Louis Ier de Monaco, dug Valentinois, *un Italian glorius ha pizh *. Tri bugel he doe Catherine, Antoine, Anne ha Honoré. O chom e oant e lez Bro-C'hall, e kastell Versailhez. Hervez an teodoù fall e oa serc'h d'he c'henderv Puyguilhem, anavezet evel dug Lauzun. Displijout a rejont d'ar roue hag urzh o doe da vont da Monako ma oa he fried Louis da ren ur pe zeiz. Daou vloaz goude e varvas Honoré II, an tad-kozh, ha setu Louis priñs Monako. Urpennad goude e voe galvet Catherine ha Louis d'al lez en-dro. Ober a rae-hi war-dro ti Madame, Henriette d'Angleterre, c'hoar-gaer ar roue gall Loeiz XIV. Brudet e oa kened Catherine, ma voe sachet un toullad gwazed d'al lez gant ar vrud. Lesanvet e voe *le Torrent* ha Madame de Sévigné a skrivas e oa *naonek a blijadurezhioù *.

D'ar poent-se e oa krog ar roue da vezañ skuizh gant e serc'h Louise de la Vallière, ha lakaat a reas Catherine en he lec'h e-pad un toullad mizioù. Henriette d'Angleterre e gwirionez a grede e tistroje ar roue dezhi eo he devoa kaset Catherine davetañ. Rebech ebet ne reas Louise d'he serc'heg roueel han'en dije ket gouzañvet klevet hini ebet n'eus forzh penaos, rak gwelloc'h e kave ar merc'hed sentus ha tavedek. Louis, priñs Monako, a voe kaset eus al lez da vont da vrezeliñ evit ar roue.
Prestik e voe dilezet Catherine gant ar roue a oa krog da sellout ouzh Madame de Montespan. Darn o deus lavaret e voe Catherine serc'h da Henriette d'Angleterre ha d'ar roue war un dro.

Distreiñ a rankas da Vonako e 1668, harluet abalamour d'he c'harantezioù. E 1672, e tistroas da Bariz hag e tispartias diouzh he fried. 

Mervel a eure Catherine de Gramont e 1678 e Pariz.

## Levrlennadur
* W. H. Lewis: *Assault on Olympus; the rise of the House of Gramont between 1604 and 1678.* New York, Harcourt, Brace (1958)

## Pennad kar
* Priedoù-kleiz ar rouaned c'hall
Margareta Eriksdotter

**Margareta Eriksdotter** zo anv meur a briñsez svedat:

## Gerdarzh
Savet eo an anv diwar Margareta, hag *Eriksdotter*, hag a dalv kement ha *merc'h [[Erik]]*.

## Tud

*Margareta Eriksdotter (rouanez Norge) (c. 1155–1209)
*Margareta Eriksdotter (Krummedige) ( 1390-1451)
*Margareta Eriksdotter (Vasa) (1497 – 1536), c'hoar d'ar roue Gustav Iañ Vasa 
*Margareta Eriksdotter (Leijonhufvud) (1516-1551), rouanez Sveden evel eil priedGustav Iañ Vasa .
Catarina

**Catarina** zo un anv-bihan italianek ha portugalek, kar-tost d'an anv spagnolek Catalina ha d'an anv svedek Katarina.

## Yezhoù all
*Catalina, e spagnoleg 
*Caterina, en italianeg 
*Catherine, e galleg ha saozneg
*Katherine, e saozneg

## Tud

* Catarina de Portugal, anv meur a briñsez portugalat.]]
###### 
* Catarina de Austria, anavezet ivez evel Catalina de Castilha (1507-1578), arc'hdugez Aostria, priñsez Spagn ha rouanez Portugal;
* Catarina van Hemessen (war-dro 1528-war-lerc'h 1587), livourez flamank
* Catarina Segurana, harozez okitan.
### Abaoe ar

* Catarina de Bragança (1638-1705) - merc'h da João IV, rouanez Bro-Saoz dre he dimeziñ da Charlez II (Bro-Saoz);
* Catarina Cavalieri (1755-1801), c'hoariganerez aostrian
* Catarina Carsten, skrivagnerez alaman-aostrian
* Catarina Eufémia (1928-1954), devezhourez portugalat en Alentejo, lazhet gant ur poliser e-pad un harz-labour devezhourien war ar maez
* Catarina Leite, echedourez portugalat
* Catarina Ligendza, c'hoariganerez svedat
* Catarina Wallenstein

###### 
* Catarina Furtado (1972-), aktourez portugalat;

## Lec'hanvadurezh
**Gwelout ar pennad [[Santa Catarina]].*

* Catarina, e Ceará.

* Catarina.

* Catarina.

* Catarina, en Texas .

## Arzoù
*Catarina ou la Fille du bandit, barrez gant Jules Perrot e 1846

## Notennoù

## Pennadoù kar
*Santa Catarina
*Catalina
*Santa Catalina
Catarina Portugal

**Catarina Portugal** zo anv meur a briñsez portugalat:

* Catarina Portugal (1436 - 1463), merc'h da Duarte Iañ Portugal, priñsez ha leanez;
* Catarina Portugal, Dugez Bragança (1540 - 1614),
* Catarina Henriqueta Bragança, rouanez Bro-Saoz (1638 - 1705), pried d'ar roue saoz Charlez II. 

## Pennad kar
*Duarte Portugal
Katharina

**Katharina**, pe **Katarina**, zo un anv-bihan alamanek, danek, ha svedek. 

## Stummoù all
* Käthe

## Yezhoù all
**Catharina* pe *Katarina*, a-wechoù, e svedeg.
*Katelin, ha Katell, e brezhoneg. 

## Tud
#### 

* Katharina von Braunschweig, anv meur a briñsez
* Katharina von Sachsen‎, anv meur a briñsez

* Katharina von Mecklenburg (1487-1561)
* Katharina von Bora (1499-1552), pried Martin Luther. 
* Ursula Katharina von Altenbockum‎ (1680-1743).
* Katharina Sibylla Schücking‎ (1791-1831), barzhez alamanek
* Katharina von Württemberg
* Katharina Hacker (1967-), skrivagnerez
* Katarina Witt, ruzikerez alaman, e RDA, kampionez medalennet.

#### 
* Katharina von Österreich, anv meur a briñsez aostrian

#### 
**Gwelout [[Katarina Sveden]] .*
* Katarina Ingesdotter, priñsez svedat eus an XIvet kantved.
* Katarina Sunesdotter, pe Katarina Ymseborg (1215-1252), pried da Erik XI Sveden, ha dre-se rouanez Sveden.
* Katarina Jagellonica (1526-1583), priñsez polonat, rouanez Sveden. 
* Katarina Stenbock, pe Katarina Gustavsdotter (1535-1621), Rouanez Sveden.
* Catharina Charlotta De la Gardie (1723-1763), kontez.
* Catharina Ahlgren (1734-war-dro 1800), skrivagnerez svedek.

* Katarina Mazetti, skrivagnerez svedek
* Katarina av Vadstena, priñsez hag abadez

## Lennegezh
*Die verlorene Ehre der Katharina Blum, romant alamanek gant Heinrich Böll. 

## Pennadoù kar
*Katarina
*Katelin
*Katell
*Katrina
*Karin
*Karen
*Catherine
Duarte

**Duarte** zo un anv-bihan portugalek, kar d'an anv Edouarzh, ha deuet da vout un anv-tiegezh.

## Tud

### 
* Duarte Iañ Portugal (1391-1438), roue Portugal, mab da João Iañ Portugal;
* Duarte, Dug Guimarães (1515-1540) - infant mab d'ar roue Manuel Iañ Portugal;
** e vab Duarte de Portugal, 5.º Duque de Guimarães (1541-1576) - infant Portugal;
* Duarte de Portugal, arc'heskob Braga (1521-1543) - mab bastard da João III de Portugal;
* Duarte de Bragança, senhor de Vila do Conde (1605-1649) - infant Portugal, breur yaouankañ João IV de Portugal;
* Duarte Nuno de Bragança (1907-1976) - mab-bihan da Miguel Iañ de Portugal, bet danvez-roue;
** e vab Duarte Pio de Bragança (ganet e 1945) - Dug Bragança, danvez-roue Portugal.

### Broioù all
* Bela Duarte - arzourez kaboverdiat;
* José Napoleón Duarte - prezidant El Salvador;
* Nicanor Duarte Frutos - prezidant Paraguay;
* Francisca Duarte, kanerez yuzev-nederlandat 
* Leonora Duarte, sonaozourez yuzev-nederlandat eus an XVIIvet kantved.
* Juan Pablo Duarte (1816-1876), unan eus tadoù ar Republik Dominikan.
* *María Eva Duarte de Perón*, anavezetoc'h evel Eva Perón, pried Juan Perón, prezidant Arc'hantina.

## Lec'hioù

###### 
* Duarte - proviñs er Republik Dominikan
* Pico Duarte - menez er Republik Dominikan

###### 
* Duarte - e Kalifornia

## Pennad kar
*Duarte de Portugal
Des Knaben Wunderhorn

**Ur pennad [[Des Knaben Wunderhorn (Mahler)]] zo ivez.*

[thumb| Des Knaben Wunderhorn (Entwurfszeichnung zu einem Gemälde von [Moritz von Schwind)]]

***Des Knaben Wunderhorn. Alte deutsche Lieder***, pe *Korn hud ar bugel*, zo un dastumad *Volkslieder*, pe kanaouennoù-pobl alamanek, darn anezho ken kozh ha dibenn ar Grennamzer. Embannet eo bet teir levrenn an oberenn e Heidelberg, e Dugelezh-veur Baden, etre 1805 ha 1808, gant an daou varzh romantel alaman, Clemens Brentano ha Ludwig Achim von Arnim. Heuliañ a raent neuze skouer Goethe ha Herder, a oa troet-kaer gant ar varzhoniezh-pobl. 
 
## Pouez
D'ur mare ma oa rannet Alamagn hag aloubet gant armeoù gall Napoleon e kinnige al levr gweledigezh un Alamagn unvan dre ar yezh hag ar sevenadur. Goethe, pouezusañ skrivagner alamanek e amzer, a lavaras *« e ranke  *Des Knaben Wunderhorn* kaout e lec'h e pep ti* ». 
Gwelout a c'haller gwelout en embannadur-se gwrizioù an emsav unvaniñ ar vroad alaman hag an hollc'hermanegezh.

## Labour personel
Arnim ha Brentano, evel ar Saoz Thomas Percy, a gemmas ar skridoù hervez o soñjoù war ar varzhoniezh ha war ar yezh, da glotañ gant ar yezh vodern. Sevel a rejont ivez un toullad eus ar c'hanoù. 
Ne voent ket tamallet ken garv abalamour da se ha ma voe Kervarker e Breizh.

En XXvet kantved ez eus bet un embannadur gant Heinz Rölleke hag a gont istor pep kan.

## Sonerezh
Pezhioù zo eus an oberenn zo bet savet sonerezh dezho gant tud evel Weber, Mendelssohn, Schumann, Loewe, Brahms ha Zemlinsky.

Unan eus levrioù muiañ karet Gustav Mahler e oa an oberenn ha sevel a reas tonioù evit kalz anezhe a-hed e vuhez.

## ''Des Knaben Wunderhorn'' ha sonerezh
Dibabet e voe kanoù-pobl an dastumad, klevet e genoù ar bobl pe kavet el levrioù kozh, en sell da seveniñ ur gefridi sevenadurel, hervez soñj Arnim : diskouez ha daskor d'ar bobl teñzorioù he barzhoniezh berniet ganti a-hed ar c'hantvedoù. Brentano avat eo al labour arzel a oa a-bouez dezhañ.

## Levezon
Gant an oberenn-se eo bet levezonet ar remziadoù barzhed deuet en he goude
(Eichendorff, Uhland, Mörike, Geibel, Heine, Lenau) ha sonaozourien e-leizh (Weber, Schubert, Schumann, Brahms, Mahler, R. Strauss).
Evel kontadennoù Grimm he deus awenet skrivagnerien all ivez dre Europa, hag e Breizh ivez.

## Breizh
Skouer Brentano hag Arnim eo a voe heuliet gant Kervarker, ganet e 1815, pa savas Barzaz Breiz, embannet e 1839.

## Notennoù

## Levrlennadur
### En alamaneg
* Arnim, Achim von; Brentano, Clemens (Hgg.): *Des Knaben Wunderhorn. Alte deutsche Lieder*, 3 Bde; Tübingen: J. C. B. Mohr, 1926; Nachdruck der Ausgabe: Heidelberg: Mohr und Winter, 21819
* Arnim, Achim von; Brentano, Clemens (Hgg.): *Des Knaben Wunderhorn. Alte deutsche Lieder*; hrsg. von Heinz Rölleke; Frankfurt am Main; Leipzig: Insel-Verlag, 2003; ISBN 3-458-17150-9

### Yezhoù all
*  *Le Cor merveilleux de l’enfant*, Le Petit Véhicule, Le carré de l'imaginaire, 2002.

## Liammoù diavaez
* Roll kanoù an dastumad gant anvioù  ar sonaozourien ha skridoù
* Des Knaben Wunderhorn er Projekt Gutenberg-DE

## Pennadoù kar
*Breudeur Grimm
*Barzaz Breiz
Baden (bro)

**Baden** zo ur stad istorel e mervent Alamagn, er reter d'ar stêr Roen. Emañ bremañ e land Baden-Württemberg.

## Istor
Dont a reas **Baden** war wel en . Rannet e voe meur a wech a-hed ar c'hantvedoù hag unanet en-dro e 1771. Dont a reas da vezañ un dugelezh-veur pa voe divodet an Impalaeriezh Santel Roman alaman, e 1803-1806. Dizalc'h e chomas betek 1871, pa'z eas e-barzh an Impalaeriezh Alaman. Un dugelezh-veur e oa c'hoazh, betek dibenn ar Brezel-bed Kentañ e 1918. Neuze e teuas da vezañ ur republik, *Republik Baden*, e-barzh Republik Weimar, nevez-savet. 

En-dro da stad Baden e oa Rouantelezh Bavaria ha dugelezh-veur Hessen en hanternoz, ar stêr Roen er c'hornôg he dispartie diouzh Elzas ha Pfalz, Suis a oa er c'hreisteiz, ha Württemberg er reter.

Goude an Eil Brezel-bed, e 1945, e voe krouet stadoù nevez gant an armeoù o doa aloubet Alamagn. Gant Bro-C'hall e voe krouet stad Baden (pe Südbaden), gant al lodenn greisteiz eus ar stad kozh, gant Freiburg im Breisgau da gêr-benn. Al lodenn hanternoz, aloubet gant arme Stadoù Unanet Amerika a voe bodet gant hanternoz Württemberg da vont d'ober stad Württemberg-Baden. Pep hini eus an div stad-se a zeuas da vezañ izili eus Republik Kevreadel Alamagn (Alamagn ar C'hornôg) pa voe savet e 1949.

E 1952 e voe unanet Baden gant Württemberg-Baden ha gant un trede stad, Württemberg-Hohenzollern (lodenn greisteiz Württemberg ha proviñs Hohenzollern), da vont d'ober stad nevez Baden-Württemberg. Bez' eo ar skouer nemeti eus un unanidigezh stadoù en istor Republik Kevreadel Alamagn.
Duarte Portugal

**Duarte Portugal** (*Duarte de Portugal* e portugaleg) zo anv meur a briñs eus Portugal : 

* Duarte Iañ Portugal, roue Portugal (1391-1438), roue Portugal, mab da João Iañ Portugal;
** e vab Duarte de Portugal, infant Portugal,
 
* Duarte Portugal, 4vet Dug Guimarães - infant, mab d'ar roue Manuel Iañ Portugal;
** e vab Duarte Portugal, 5vet Dug Guimarães (1541-1576) - infant Portugal;

* Duarte Nuno Bragança, danvez-roue Portugal
** e vab Duarte Pio Bragança, danvez-roue Portugal eveltañ,
* Duarte Portugal, infant Portugal, mab da FernandoDug Viseu 

* Duarte Portugal (1515-1540), 4vet Dug Guimarães, infant Portugal, mab d'ar roue Manuel Iañ
**e vab Duarte Portugal, 5vet Dug Guimarães, 
* Duarte Portugal, arc'heskob Braga (1521-1543), arc'heskob Braga, mab bastard da João III

* Duarte Portugal, Markiz Frechilla, mab da João Iañ Bragança

* Duarte Bragança, senhor de Vila do Conde (1605-1649) - infant Portugal, aotrou Vila do Conde, mab da Teodósio II Bragança, breur yaouankañ João IV Portugal;
* Duarte Nuno Bragança (1907-1976) - mab-bihan da Miguel Iañ Portugal, bet danvez-roue;
** E vab Duarte Pio Bragança (ganet e 1945) - Dug Bragança, danvez-roue Portugal.

## Pennad kar
*Duarte.
Campanula rapunculus

**Campanula rapunculus**, pe **rabezenn-ouez** zo ur blantenn gant bleunioù eus ar rumm campanulaceae (*kloc'hig*). 

## Anvioù
Meneget eo an anv **rabez-gouez** e daou c'heriadur brezhonek: Geriadur Vallée (pajenn 618), ha Geriadur ar Ruskeg en e raok.

*Anavezet eo ar blantenn en alamaneg evel rapunzel. 
*E galleg evel *Campanule Raiponce, bâton de Saint Jacques, Rave sauvage, Rampouchou*, 
*E saozneg evel *Rampion* ha *Rampion Bellflower*.

## Skeudennoù


Campanula rapunculus L ag1.jpg
Campanula rapunculus W.jpg
Campanula rapunculus W2.jpg
La Farce du Cuvier

***La Farce du cuvier***, pe ***Le Cuvier***, zo ur pezh-c'hoari gallek eus ar Grennamzer, dianav an oberour anezhañ, hogen eus Pikardi war a greder.

## Skrid
Kollet eo an dornskrid, hag a oa eus dibenn ar  kantved. An doare anavezet hiziv a deu eus ur skouerenn moulet e Lyon entre 1532 ha 1550.

Modernaet eo bet ar yezh anezhañ da c'hoari e galleg, rak panevet-se e vije digomprenus da zivskouarn hon amzer .

## Brezhoneg
Lakaet eo bet e brezhoneg gant Yann-Vari Perrot hag anvet E-tal ar poull.

### Liamm diavaez

*  Dielfennadur ha skrid ar pezh e lec’hienn ofisiel Skol-Veur Breizh-Uhel

## Notennoù
E-tal ar poull

***E-tal ar poull*** zo ur pezh-c'hoari brezhonek farsus, en un arvest, skrivet gant Yann-Vari Perrot, hag embannet e Brest e 1928. 

Un droidigezh hag un azazadur eo testenn al levrig, savet diouzh ar pezh-c'hoari, *[[La Farce du Cuvier]]*, a voe unan eus ar pezhioù gallek farsus kentañ, savet er Grennamzer.
Meneget eo anv ar mouller brestat (Moulerezh ar C'hastell, a oa e chomlec'h 4 straed ar C'hastell,  met ne weler anv embanner ebet. Koulskoude, stumm, ment hag endalc'h an embannadenn a c'hell bezañ tostaet ouzh al levrigoù embannet etre 1922 ha 1928 gant Emgleo Sant Iltud, un ti-embann brezhonek, krouet diwar atiz Yann-Vari Perrot, renet gant e vignoned ha moullet en ti-moullañ-se.

C'hoariet eo bet meur a wech gant Strollad ar Vro Bagan (gant un titl nevez hag un destenn adwelet) ha gant strolladoù-c'hoariva brezhonek all. 

## Embannadennoù
**E-tal ar poull, Farwellerez koz, pemp kant vloaz en eun arvest kempennet diouz doare an amzer vreman gant Y.V.Perrot, rener Feiz ha Breiz*, Moullerezh ar C'hastell, Brest, 1928.
**C'hoariva brezhonek : Pemp pezh-c'hoari berr* (Langleiz, *[[An div zremm]]*; Yann-Vari Perrot, *E-tal ar poull* ; Jarl Priel, *[[An dakenn dour]]* ; Roparz Hemon, *[[Fostus an Doktor Daonet]]* ; Henri Ghéon), *[[Torfed ar frer Juniper]]*), Skridoù Breizh, Brest, 1944.
**Pezhioù-c'hoari farsus* (*En-dro d'ar poull*, *[[An div glujar]]*, *[[Ar pallenn etre daou]]* ha tri fennad eus *[[Romant al Louarn]]*), troet hag adwelet gant Goulc'han Kervella, adkempennet hag eeunaet ar yezh, Mouladurioù Hor Yezh, 2010, 114 p. ISBN978-2-86863-159-6.

## Oberenn enlinenn
* Oberenn a vezañ pellgarget diwar Levraoueg niverel an Institut de documentation bretonne et européenne

## Notennoù ha daveennoù
Bretanha

**Bretanha** eo anv Breizh e portugaleg hag en okitaneg, hag a gaver e lec'hanvadurezh Portugal hag Okitania.

#### 
*Bretanha - parrez kozh e Ponta Delgada, en Enez Sant Mikael‎ , en Azorez, rannet hiziv etre div barrez:
**Ajuda da Bretanha
**Pilar da Bretanha

#### 
*Bretanha d'Armanhac, kumun en departamant Gers
*Bretanha de Marsan, kumun en departamant Landes
**Bretanha* (*Bretanhe* e 1385), ur gumun gozh bremañ e Sent-Laurenç Bretanha, e Bearn

## Pennadoù kar
*Bretaña
*Britain
*Britannia
*Brittany‎
*Bretagne‎
Bretaña

**Bretaña** eo anv spagnolek Breizh, kar d'an anv portugalek Bretanha.

**Gran Bretaña*, Breizh-Veur pe Enez Vreizh e spagnoleg

## Tud
*Lorenzo Mercadante de Bretaña (m. e 1480), kizeller breizhat
**Ana de Bretaña*, anv spagnolek Anna Breizh (1477-1514)

## Lennegezh
*Clarisol de Bretaña, romant marc'hegiezh
*Duardos de Bretaña, romant marc'hegiezh

## A bep seurt
* Bretaña, ur merk soda eus an embregerezh kolombian Postobón

## Pennadoù kar
*Bretanha
*Bretagne
*Brittany
Lorenzo Mercadante de Bretaña

**Lorenzo Mercadante** pe **Lorenzo Mercadante de Bretaña**, marvet e 1480, a oa ur c'hizeller breizhat hag a labouras e dibenn ar .
Etre 1454 ha 1467 e labouras en iliz-veur Sevilla war-dro bez ar c'hardinal Juan de Cervantes (1458) ha kinklañ porchedoù Ginivelezh ar C'hrist ha Badeziant ar C'hrist (*Nacimiento* ha *Bautismo*, 1464-67).

A-hend-all e reas kizelladurioù all : ur sant Mikael a zo hiriv er Museu Nacional d'Art de Catalunya e Barcelona, hag unan all diskoachet e 1999 e Sanlúcar la Mayor, unan all eus Ar Werc'hez hag he Mab Jezuz, hag a oa en iliz Fregenal de la Sierra, hag a zo hiriv er Museo de Bellas Artes de Sevilla.

## Daveoù
El Aaiún

**El Aaiún** (**العيون**, *al-ʿAyūn* en arabeg, ar pezh a dalvez kement hag "an eien", "ar mammennoù", skrivet *El Aaiún* e spagnoleg ha *Laâyoune* e galleg) eo kêr-benn Sahara ar C'hornôg. Kêr-benn ur broviñs eus Maroko eo ivez.

Annezet eo gant war-dro 198 200 a dud hag ar gêr vrasañ eo e Sahara ar C'hornôg. 

Ar stumm "El Aaiún" eo ar stumm spagnolekaet eus al lec'hanv arabek hag impljet e veze en amzer ma oa Sahara ar C'hornôg un drevadenn spagnol. An anv "Laâyoune" zo ur stumm gallekaet en implij e Maroko. Gant ar stumm kentañ e kav gwelloc'h ober annezidi ar vro hag aduidi an talbenn Polisario pa gomzont yezhoù estren.
Meistersinger

Ur **Meistersinger** , pe **mestr-kaner**, zo ur barzh alaman eus ar Grennamzer, etre ar  hag ar , a rae ouzh an arz anvet Minnesang.

Tud eus kêr e oant, artizaned pe marc'hadourien, ha 12 mestr a lavarent kaout, e-touez ar varzhed kent, en o zouez Wolfram von Eschenbach, Konrad von Würzburg, Reinmar von Zweter, ha Heinrich Frauenlob. Frauenlob, alavared, en devoa digoret ar skol gentaén da zeskiñ micher ar Meistersinger e Mainz, e deroù ar XIVvet kantved. Goude e voe re all e Strasbourg, Frankfurt, Würzburg, Zurich, ha Praha; er XVvet en Augsburg ha Nuremberg. E Nuremberg, e oa Hans Sachs e penn ur skol vrudetañ ar XVIvet kantved. Re all a voe goude en hanternoz, e e Magdeburg, Breslau Görlitz, ha Danzig.

## Mistri

* **[[Muskatblüt]]**, war-dro 1380 - 1438
* **[[Bernkopf]]**, pe Frauenzucht, war-dro 1431, goude marv Philipp von Ingelheim.
* **[[Hans Rosenplüt]]**, « der Schnepperer » : gov e Nürnberg, war-dro 1400 - 1460.
* **[[Michael Beheim]]** : e Vienna , 1416-1474, 
* **[[Hans Folz]]** (Foltz) : medisin e Nürnberg,, war-dro 1438-1513. War-dro 1500, e oa tremen 250 mestr-kaner e kreisteiz Alamagn.
* **[[Hans Sachs]]** : 1494-1576 - kere e Nuremberg, a savas ouzhpenn 4000 kan, 1800 barzhoneg, ha 200 reuzc'hoari 

* **[[Jörg Wickram]]** (1505-1562?) : orfebour ha levraoueger, 
* **[[Cyriacus Spangenberg]]** : doueoniour strasbourgat (1528-1604), hag e vab Wolfhart Spangenberg (1570-1636?).
Llan-giwg

Ur gêriadennig eus Kembre eo **Llan-giwg**, pe **Llangiwg**, e kontelezh Castell-nedd Port Talbot 2 km bennak en hanternoz da Bontardawe.

## Tud eus Langiwg
* John Dyfnallt Owen

## Notennoù

‎
Melin-cwrt

**Melin-cwrt** (a zo *Melin-court* e saozneg) zo ur gêriadenn eus Kembre e kontelezh Castell-nedd Port Talbot, e Glyn Nedd etre Castell-nedd ha Resolfen.

Ur rann eo eus kumuniezh Y Clun a Melin-cwrt. Ul lamm-dour zo nepell.
Daisy de Lawayss

**Daisy de Lawayss** (1862–1871) a oa merc'h kuzh Maria Sofia Bavaria (1841-1925), rouanez an Div Sikilia, hag he serc'heg Armand de Lawayss. Arvar zo diwar he fenn, dizemglev etre an istorourien da c'houzout ha bet ez eus anezhi. Displeget eo amañ ar fedoù hervez ma vezont kontet gant ar re a gred en he ganedigezh.

## Istor
Maria Sofia a oa pried d'ar roue Bourbon Francesco II an Div Sikilia (1836-1894), a oa bet harluet goude Seziz Gaeta. Serc'h e oa d'ar Belgiad Armand de Lawayss a oa ofiser gant zouaved ar pab. Anavezet ha gwarezet e oa o darempred gant he flac'h-a-gambr, Marietta, hag he c'hoar, Mathilde Bavaria. 

E 1862 e oa dougerez ar rouanez. Evit kuzhat he stad e lavaras bout klañv hag e ranke mont da Vavaria da glask aer fresk ar menezioù. He mamm Ludovica Bavaria (1808-1892) a vodas ur c'huzul-tiegezh, ennañ he breur Masimilian Bavaria hag he moereb an impalaerez Elesbed Wittelsbach (brudet evel Sissi), evit kavout an tu da virout ouzh ar vrud fall ha derc'hel kuzh ar c'heloù.
Gwilioudiñ a reas en ur gouent evel ma oa bet aozet gant an tiegezh. Ganti edo Marietta hag Henriette Mendel, he c'hoar-gaer. Tra dic'hortoz : gevellezed eo a c'hanas Maria Sofia. An abad Ulrico von Tuerk, mab bastard da Ludwig Iañ Bavaria, o badezas Daisy ha Viola ; met hervez lod skridoù ne voe nemet ur bugel. Maria Sofia a ranke chom da ziskuizhañ a-raok distreiñ da Roma davet he fried, ha lavarout ar wirionez dezhañ.
Armand en deveze keloù eus e vestrez dre he c'hoar Mathilde a reseve al lizheroù. Mont a reas da Vavaria, hag eñ klañv, da welout Maria Sofia, met miret e voe outañ gant an tiegezh. Gallet en devoa an tad gwelout e vugale koulskoude.
Viola a voe fiziet en hec'h eontr Ludwig Iañ Bavaria hag Henrietta, hag a yeas d'ar *riviera ligure* (aod Liguria) da zisklêriañ ganedigezh ur verc'hig. Met marvet e oa ar bugel ha kemeret e voe e lec'h gant Maria Luisa von Wallersee.
Daisy vihan avat a voe anavezet gant an tad a gasas anezhi gantañ da Vrusel dre m'en devoa kuitaet an arme.

Maria Sofia a zeuas a-benn da welout Armand en-dro, e Pariz. Ken klañv e oa an den avat ma varvas nebeudik goude, e 1870, ha nebeut goude e varvas Daisy diwar an droug-skevent ivez, tapet digant he zad moarvat.

## Pennadoù kar
*Maria Sofia Bavaria
*Francesco II an Div Sikilia

## Levrlennadur
*  Petacco, Arrigo. *La regina del Sud*. Milano : Mondadori, 1997 
*  Bestenreiner, Erika. *L'imperatrice Sissi – Storia e destino di Elisabetta d'Austria e dei suoi fratelli*. Milano : Mondadori, 2003
Kohann

**Kohann** a zo ur strollad sonerien pop rock gant un awen breizhek, met ivez ur sonerezh awenet gant sonioù trip-hop hag electro. Kregin a ra Kohann gant ur stummadur war c'hoariva araog mont war zu ar c'han, evit ar wech kentañ e 1987. Dont a raio er maez diw gantenn ti Warner e 1999 hag e 2002. Sonerezh ar film *La Journée de la jupe* gant Isabelle Adjani zo tennet euz an drede gantenn anvet Hypnotic.

## Buhez
**Kohann** eo stumm gwenedek ar ger kaouenn : skrivet e vez an "h" da ziskouez e ranker distagañ div vogalenn [oa] ha n'eo ket un diftongenn ; ne zistager ket an "h"-se. An izili hag o deus savet ar strollad a zo Michèle Gaurin (kan), Sylvère Morisson (klavier) ha David Bellec (gitar). Perzh dibar ar strollad trip hop-se eo ar yezh implijet ganto, brezhoneg Gwened.

Savet oa bet ar strollad en Oriant e 1997. Goude div bladenn, hag ur berzh vat evit o eil pladenn (*Don*, 20 000 skouerenn bet gwerzhet) hag ouzhpenn 150 sonadeg, e tiviz an triad dispartiañ. Distreiñ a reas Kohann e 2007 gant ur bladenn nevez (*Hypnotic*) diwar intrudu Michèle Gaurin, bet kemeret ganti an anv-pluenn Kohann. Dibabet ez eus bet tri zon deus ar bladenn-se evit sonerezh ar film *[[La Journée de la jupe]]* gant Jean-Paul Lilienfeld, deuet ar-maez e 2008.

## Pladennoù

* 1999 : *[[Mil bed]]*
* 2001 : *Don*
* 2007 : *Hypnotic*

## Gwelet ivez

*Sonerezh breizhat

### Dave


## Liammoù diavaez
*   Lec'hienn nann-ofisiel
*  Kohann war MySpace
Internationale Jugendbibliothek

An Internationale Jugendbibliothek (*International Youth Library* e saozneg) zo ul levraoueg etrevroadel gouestlet d'al lennegezh evit ar yaouankiz, e München e Bavaria, e kastell Blutenburg. Digoret e oa bet e 1949 gant ar skrivagnerez ha kazetennerez Jella Lepman, hag abaoe 1983 emañ e kastell Blutenburg.

### Renerien ha renerezed
* Jella Lepman a voe renerez betek 1957
* 1añ a viz Ebrel 1957 - 30 a viz Ebrel 1982 : Walter Scherf
* 1añ a viz Mae 1982 - 14 a viz Mae 1983 : Wolfgang Vogelsgesang
* 15 a viz Mae 1983 - 31 a viz Eost 1992 : Andreas Bode
* 1añ a viz Gwengolo 1992 - 31 a viz Meurzh 2007 : Barbara Scharioth
* abaoe ar 1añ a viz Ebrel : Christiane Raabe

## Prizioù
Prizioù a vez roet gant al levraoueg, anvet int ar White Ravens Awards:
: https://web.archive.org/web/20100328062256/http://www.ijb.de/files/HM_4/whiteravens.htm.

## Pennadoù kar
*International Board on Books for Young People

## Liammoù diavaez
* Lec'hienn ofisiel
* Kastell Blutenburg, sez IJB
* Poltred Jella Lepman
Tiriadoù ar Gwalarn

**Tiriadoù ar Gwalarn** (*Northwest Territories* e saozneg; *Territoires du Nord-Ouest* e galleg; *ᓄᓇᑦᓯᐊᖅ / Nunatsiaq* en Inuktitut) zo unan eus tri ziriad Kanada. Emañ e hanternoz ar vro, etre Yukon er c'hornôg ha Nunavut er reter. En em astenn a ra etre al ledredenn 60° Norzh ha Meurvor Arktika, tost da Bennahel an Norzh. Kalz eus an annezidi zo Amerindianed hag Inuit. Yellowknife eo kêr-benn an tiriad.
Chhattisgarh

**Chhattisgarh** (छत्तीसगढ़ en hindieg) zo ur stad eus India, an hini nevesañ-savet. Emañ e kreiz ar vro, ha savet e oa bet e dibenn 2000 dre dennañ eus stad Madhya Pradesh pastelloù-bro ma komzer tchatisgarheg (Chhattisgarhi), ur yezh pe ur rannyezh tost d'an hindieg. Raipur eo ar gêr-benn. An dekvet stad vrasañ en India eo Chhattisgarh, a-fed gorread. Dont a ra an anv Chhattisgarh eus ar 36 priñselezh a oa er rannvro (*Chhattis* a dalvez kement ha « 36 » en hindieg, ha *garh* kement ha « kreñvlec'h », « kêr »).

Emañ stad Chhattisgarh etre Madhya Pradesh er gwalarn, Maharashtra er c'hornôg, Andhra Pradesh er su, Orisa er reter, Jharkhand er biz hag Uttar Pradesh en norzh.

An tchatisgarheg (Chhattisgarhi) eo ar yezh pennañ er stad met an hindieg, ur yezh kar, eo ar yezh ofisiel. Er menezioù emañ ar bobl Gondi o vevañ, tud a gomz Gondeg, ur yezh dravidek.
Giovanni Francesco Straparola

**Giovanni Franscesco Straparola**, pe **Gianfrancesco Straparola**, a-wechoù gallekaet e *Jean François Straparole de Caravage*, diwar anv Caravaggio, e proviñs Bergamo , ganet war-dro 1480 - marvet war-dro 1558 e Venezia, zo ur skrivagner italian en amzer an Azginivelezh italian. 

## Oberennoù
Anavezet eo e oberenn * [[Le piacevoli notti]] *, embannet entre 1550 ha 1555.

## Levrlennadur
*  Steven Swann Jones, *The Fairy Tale : The Magic Mirror of Imagination*, Twayne Publishers, New York, 1995 .
*  W. G. Waters, « The Mysterious Giovan Francesco Straparola », dans Jack Zipes (dir.), *The Great Fairy Tale Tradition : From Straparola and Basile to the Brothers Grimm*, 2000.
*  Jack Zipes (dir.), *The Great Fairy Tale Tradition : From Straparola and Basile to the Brothers Grimm*, W.&nbsp;W. Norton, New York, 2000 , 1008 p.
Rouantelezh an Div Sikilia

**Rouantelezh an Div Sikilia** zo ur rouantelezh a c'hoarvezas, meur a wech, eus unvaniñ ur rouantelezh Sikilia, hag ur rouantelezh Naplez, div rouantelezh a oa c'hoarvezet eus rannidigezh ur rouantelezh Sikilia gozh. 

## Istor
### Rouaned spagnol
Dispartiet e oa Rouantelezh Naplez, pe * Rouantelezh Sikilia ledenezel *, diouzh * Rouantelezh Sikilia enezel * abaoe Gousperoù Sikilia e 1282. Bodet e voent adarre avat en 1442 gant ar roue Alfonso V Aragon . Pa varvas en 1458 e voe rannet adarre entre e vreur Joan II Aragon, a viras Sikilia, hag e vastard Ferdinand a zeuas da vout roue Naplez.

En 1501 e voe aloubet Naplez gant ar roue Fernando II Aragon hag adunvanet an div rouantelezh gantañ. E c'hourvibien, Rouaned Spagn, a oa « Rouaned Sikilia en daou du d'ar strizh-mor » , un titl douget gant holl Rouaned Spagn betek Brezel Hêrezh Spagn.

## Levrlennadur
*  Nicola Forte, *Viaggio nella memoria persa del Regno delle Due Sicilie. La storia, i fatti, i fattarielli*, Imagaenaria, Ischia, 2007. ISBN 88-89144-70-X
*  Benedetto Croce, *Storia del Regno di Napoli*, Adelphi, Milan, 1992.
*  Benedetto Croce, *La rivoluzione napoletana del [[1799]]. Biografie, racconti e ricerche*, Bari, Laterza, 1961.
*  Mario Forgione, *Masaniello*, Naples, Edi, 1994.
*  Mario Forgione, *I viceré 1503-1707. Cronache irriverenti di due secoli di dominazione spagnola a Napoli*, Tempolungo, Naples, 1998.
*  Mario Forgione, *Eleonora Pimentel Fonseca*, Newton & Compton, Rome, 1999.
*  Mario Forgione, *Luisa Sanfelice*, Newton & Compton, Rome, 1999.
*  Mario Forgione, *Donne della rivoluzione napoletana del 1799*, Tempolungo, Naples, 1999.
*  Nico Perrone, *Il truglio. Infami, delatori e pentiti nel Regno di Napoli*, Sellerio, Palerme, 2000. ISBN 88-389-1623-3
*  Nico Perrone, *La Loggia della Philantropia. Un religioso danese a Napoli prima della rivoluzione*, Sellerio, Palerme, 2006. ISBN 88-389-2141-5
*  Nico Perrone, *L’inventore del trasformismo. Liborio Romano, strumento di [[Cavour]] per la conquista di Napoli*, Rubbettino, Soveria Mannelli, 2009. ISBN 978-88-498-2496-4
*  Pasquale Villani, *Il Decennio francese*, in *Storia del Mezzogiorno*, vol. IV, tome II, *Il Regno dagli Angoini ai Borboni*, Roma 1986.

## Pennadoù kar
* Rouaned Naplez ha Sikilia
* Rouantelezh Naplez
* Rouantelezh Sikilia
* Mezzogiorno
Index Librorum Prohibitorum

**Index Librorum Prohibitorum** (pe *Index al levrioù berzet*) pe c'hoazh *Index expurgatorius*, *Index librorum prohibitorum juxta exemplar romanum jussu sanctissimi domini nostri*, eo anv al levr ma veze skrivet anvioù al levrioù berzet d'ar gristenien gant an Iliz katolik roman, evit mirout na vije lennet levrioù digristen ha difeiz pe kontrol d'ar vuhezegezh vat.

N'eus ket eus an Index en un doare ofisiel abaoe ar 14 a viz Mezheven 1966, dindan ar pab Paol VI, goude sened-iliz Vatikan II .

## Istor
## Adalek 1559 betek 1948
Ar c'hentañ Index roman a voe embannet gant ar pab Paol IV en 1559, war c'houlenn an Inkizision, ha kadarnaet en 1564. 
E 1571 e voe savet Kenbodad a Index. Nevesaet e veze an *Index* betek 1948, dre ouzhpennañ, pe gant ar C'henbodad pe gant ar pab e-unan.
Akademiezh ar Ricovrati

**Akademiezh ar Ricovrati** pe **Accademia dei Ricovrati** ( *an dud goudoret*) en italianeg, a oa un akademiezh savet e Padova en Italia en 1599 gant an abad Federico Cornaro, un denjentil a Venezia.

## Istor
Savet e voe Akademiezh ar Ricovrati e 1599 gant 25 den, ha Galileo Galilei en o zouez, kelennerien e skol-veur Padova. Dont a ra an anv *Ricovrati* (*goudoret*) eus skeudenn ur vougev digor en daou benn ha goudoret gant ur wezenn-olivez hag ur sturienn deuet eus Boetius (480-525) : *Bipatens animis asylum* (« ur gwasked d'ar spered digor en daou benn   ») evel ardamezioù.

E 1779 e kendeuzas an akademiezh gant an "Accademia di Arte Agraria" (savet e 1769) da ober un "Accademia di Scienze Lettere e Arti".

E 1949 e teuas da vout an "Accademia Patavina di Scienze, Lettere ed Arti"; e 1997 e teuasda vout an "Accademia Galileiana di Scienze, Lettere ed Arti in Padova" en enor d'ar skiantour Galileo. 

Emañ sez an akademiezh er Palez Carraresi e Padova.

## Izili brudet
Ouzhpenn Italianed ha gwazed zo bet:
Galileo Galilei • Cesare Cremonini • Elena Cornaro Piscopia • Antoinette Des Houlières • Anne-Marie Du Boccage • Marie-Jeanne L'Héritier de Villandon • Catherine Bernard • Marie-Catherine d'Aulnoy • Marie-Catherine de Villedieu • Charlotte-Rose de Caumont La Force • Anne Dacier • Madeleine de Scudéry • Maria Selvaggia Borghini

## Kaoz a verc'hed
E dibenn ar XVIIvet kantved ne oa ket stank an akademiezhioù evel Akademiezh ar Ricovrati a zegmere maouezed. Ganti e voe degemeret ar c'hentañ maouez loreet gant un diplom skol-veur en Europa, Elena Cornaro Piscopia en 1679, ha goude Anne Dacier en 1679, Madeleine de Scudéry en 1685 ha Maria Selvaggia Borghini en 1689. 
Diwar ar 25 a vaouezed degemeret er XVIIvet ha XVIIIvet kantved ne oa nemet peder Italianez, ar re all a oa Gallezed ha ne gemerent ket perzh er bodadegoù. Koulskoude ne oa ar maouezed nemet izili a enor, n'o doa ket gwir da vouezhiañ, na da gaout kargoù-merañ.

## Levrlennadur
* Antonio Francesco Frisi, *Éloge historique de Marie-Gaetane Agnesi, demoiselle célèbre par ses grands talents dans les mathématiques, par sa piété et sa bienfaisance*, Paris, 1807
*  Attilio Maggiolo, *I Soci dell’Accademia Patavina dalla sua Fondazione, 1599*, Padova, Accademia Patavina di Scienze, Lettere ed Arti, 1983
*  Diego Valeri, *L’Accademia dei Ricovrati, alias Accademia patavina di scienze, lettere ed arti*, Padova, Sede dell'Accademia, 1987
*  Ezio Riondato, *Dall’Accademia dei Ricovrati all'Accademia Galileiana : atti del Convegno storico per il IV centenario della fondazione (1599-1999)*, Padova, Accademia Galileiana di scienze, lettere ed arti, 2001
*  Rebecca Marie Messbarger, Paula Findlen, *Maria Gaetana Agnesi, The contest for knowledge : debates over women's learning in eighteenth-century Italy*, Chicago, University of Chicago Press, 2005 ISBN 0-226-01054-6
Dacia

**Dacia** a oa unan unan eus proviñsoù an Impalaeriezh roman en Eil hag en . Edo mui-pe-vui el lec'h m'emañ Roumania. Dont a ra an anv *Dacia* eus hini ar bobl a veve eno anvet *Daci* gant ar Romaned ha Δάκαι *Dákai* gant ar C'hresianed.

En em astenn a rae proviñs Dacia war ul lodenn vras eus ar pezh zo Roumania bremañ ha tammoù eus Moldova, Bulgaria ha Serbia. En hanternoz d'ar broviñs e oa broioù na oant ket e dalc'h ar Romaned ; neuze e oa e-leizh a soudarded roman war an harzoù. Er c'hreisteiz dezhi e oa proviñsoù Moesia Superior ha Moesia Inferior. 

Aloubet e voe douaroù Dacia gant an impalaer Trajan er bloavezh 106 ha padout a reas ar broviñs roman betek ar bloavezh 271. Gant an impalaer Hadrian e voe rannet Dacia, e 118, da sevel *Dacia Superior* ha *Dacia Inferior*. Goude se e voe rannet adarre ha krouet *Dacia Porolissensis*. Gant an impalaer Marcus Aurelius e voe adaozet ar vro adarre ha krouet teir froviñs nevez ; evel-se e chomas an traoù betek ar mare ma'z eas ar armeoù roman kuit.

## Gwelet ivez
*Dakia
Bonen

**Bonen** a zo ur gumun a-wechall eus Breizh e departamant Aodoù-an-Hanternoz. Ul lodenn eus Rostrenenn eo bremañ. 
## Istor
* Un drev eus Plougernevel en eskopti Kerne e oa gwechall-gozh.
### 
* E 1842 e voe krouet ar barrez katolik. 
* E 1892 e oa deuet Bonen da vezañ ur gumun. 
### 
* Brezel-bed kentañ: mervel a reas 46 gwaz abalamour d'ar brezel, da lavaret eo 5,09 % ag ar boblañs hervez an niveradeg bet graet e 1911, unan anezhe a voe lazhet en Ardemont e Belgia d'an 21 a viz Eost 1914, er 71vet Rujumant Troadegiezh e oant
* Eil Brezel-bed: daou zen eus ar gumun a varvas abalamour d'o ferzh er rezistañs, pemp den all a varvas abalamour d'ar brezel.
* Brezel Aljeria: mervel a reas ur chaseour d'an 8 a viz Ebrel 1960.
* E 1970 e voe staget kumun Bonen ouzh kumun Rostrenenn.
## Monumantoù ha traoù heverk

BonenIlizkatolik.jpg|An iliz katolik.
BonenMonumantarrevarv.jpg|Ar monumant.

* Iliz katolik *Sant Klaoda*.
* Monumant ar re varv.
## Douaroniezh
## Emdroadur ar boblañs
## Melestradurezh

BonenMaerdi.jpg|Ar maerdi.


## Tud
* E Bonen e oa bet ganet ar varzhez Filomena Kadored d'ar 24 a viz Gouere 1892.
* 1913 : Manu Kerjean, kaner
* Michel Guillaume, kadoriad Kevredigezh Bretoned Bro Viêtnam, a vevas eno.
## Liammoù diavaez
## Notennoù ha daveoù
Sancha Mallorca

**Sancha Aragon**, pe **Sancha Mallorca**, pe ** Sança de Mallorca** e katalaneg (1284 - 1345), a voe infantez Mallorca ha rouanez Naplez (1304-1343). 

Merc'h e oa da Jaume II, roue Mallorca, 
Dimeziñ a reas da Roparzh Anjev (pe Robert d'Anjou, pe Roberto d'Angiò) (Santa Maria Capua Vetere, 1277 – Napoli, 16 Genver 1343), lesanvet *ar Fur*, roue Naplez ha dug Calabria (1296 - 1309) ha kont Provañs (1309 - 1343). E eil pried e oa.
Sancha Aragon

**Sancia Aragon**, pe **Sancha d'Aragona** en italianeg, a c'hall bezañ
***[[Sancha Kastilha]]** pe **Sancha Aragon** (1154 – 1208), merc'h da Alfonso VII Kastilha, dimezet da Alfonso II Aragon;
***Sancha Aragon** (1205-1206), merc'h da Pedro II Aragon ha Maria de Montpelhièr;
***Sancha Aragon** pe Sancha Mallorca, (war-dro 1285 - 1345), merc'h da Jaume II Mallorca, dimezet da Roparzh Anjev, roue Naplez.
***[[Sancha d'Aragona]]** (1478 – 1506), merc'h da Alfonso II Naplez, dimezet da Goffredo Borgia, mab d'ar pab Alesant VI, ha dre-se c'hoar-gaer Cesare Borgia ha Lucrezia Borgia .

## Pennad kar
*Sancha
*Aragon
Antonino

**Antonino** zo un anv-bihan italianek diwar an anv latin Antoninus.

## Doareoù all
*Antonina, anv-plac'h

## Tud
*Antonino (kaner), kaner italianek
*Antonino Russo Giusti, skrivagner italianek
*Antonino Valletta, politikour .
*Antonino Varvaro, politikour .

## Pennad kar
*Antonio
Gwezenn Nedeleg

Ar **wezenn Nedeleg** zo unan eus an hengounioù zo liammet ouzh gouel Nedeleg. Ur wezenn-sapr a vez lakaet gant an dud en o zi peurliesañ, pe er-maez a-wechoù, ha kinklet e vez gant garlantezioù, bouloù liv ha kement zo, da vare Nedeleg. Aelez bihan ha stered a vez lakaet ouzh ar brankoù, hag ur steredenn alies e beg ar wezenn, evel arouezioù eus sterenn Bethlehem hag eus ganedigezh Jezuz Krist.

## Orin
Soñjal a reer eo gwriziennet ar boaz da ginklañ gwez-sapr evel-se da vare Nedeleg e sevenadurioù kozh Europa, da vare ar C'hermaned kozh, a-raok m'en em ledfe ar gristeniezh dre ar c'hevandir. Gwez troc'het e-kreiz ar goañv a vije bet un arouez frouezhusted evit ar pobloù-se. Pa voent kristenaet e voe adkemeret an hengoun-se gant an iliz ha treuzfurmet ganti da vezañ un arouez eus ganedigezh Jezuz Krist, ar "salver". Tamm-ha-tamm, a-hed ar c'hantvedoù, e voe graet muioc'h-mui gant gwez Nedeleg e-touez ar gristenien en Europa. Ha bremañ eo anavezet ar boaz-se dre ar bed a-bezh ha n'eo ket stag ouzh ar gristeniezh kement-se ken.

## Hiziv

Bep bloaz e vez troc'het etre 50 ha 60 milion a wez Nedeleg en Europa. Meur a spesad a vez gounezet evit se : *Picea abies* (pruñs), *Abies nordmanniana* (sapr Nordmann).

## Notennoù
Constanza de Aragón

Meur a briñsez zo bet anvet ** Constanza de Aragón ** pe **Constanza Aragon** :

* Constanza de Aragón y Castilla (1179-1222), priñsez Aragon, merc'h da Alfonso II el Casto, kenrouanez Hungaria, Sikilia hag impalaerez an Impalaeriezh Santel Roman German.
* Constanza de Aragón y de Hungría (1238 - 1275), infantez Aragon, merc'h da Jaime I el Conquistador ha da Violante Hungaria.
* Constanza de Aragón y Nápoles, infantez Aragon, merc'h da Jaime II *el Justo* ha pried an infant Don Juan Manuel.
* Constanza de Aragón y Entenza (1318-1346), infantez Aragon, merc'h da Alfonso IV el Benigno ha d'ar rouanez Teresa de Entenza, e bried kentañ. Dimezet e voe da Jaime III Mallorca, mamm e oa da Jaime IV Mallorca ha da Isabel de Mallorca, rouanez Mallorca.
* Constanza de Aragón y Navarra (1344-1363), priñsez Aragon, merc'h nemeti Pedro IV el Ceremonioso, ha kenrouanez Sikilia goude dimeziñ da Frederig III Sikilia.
Constanza de Aragón y Castilla

**Ur pennad [[Constanza de Aragón]] zo ivez* . 

**Constanza de Aragón y Castilla** (1179 - Catania, Sikilia 23 a viz Mezheven 1222), a oa infantez Aragon hag a zeuas da vout rouanez Hungaria (1196-1204), ha rouanez Sikilia (1209-1222) hag impalaerez eus an Impalaeriezh santel roman german (1212-1222). 

Merc'h henañ Alfonso II, roue Aragon, kont Barcelona, ha kont Provañs e oa. He mamm e oa Sancha Kastilha, eil pried Alfoñs II. C'hoar e oa d'ar roue Pedro II *ar c'hatolik*.

## Dimezioù
Div wech e timezas:
* da Imre Hungaria ; 
* da Frederig II an Impalaeriezh Santel .
Trinacria

**Trinacria** a zo ur ger a denn da Sikilia.
*anv kozh Sikilia eo, diwar an anv henc'hresianek kozh *Trinacria*, eus *treis* (tri) hag *àkra* (uhelenn); an uhelennoù-se eo an tri beg-douar uhel (hini Trapani-Marsala er c'hornôg, hini ar biz e Messina ha hini ar gevred e Sirakuza) ;
*anv banniel Sikilia - anvet evel-se abalamour d'an *Trinacria*, pe triskell, a zo en e greiz hag a zo arouez ar vro hag he zri beg-douar; 
* un anv all roet d'an triskell - an arouez teirgarek brudet e broioù evel Breizh, Sikilia, Manav dreist-holl.
Antonia di Balzo

**Antonia di Balzo** , pe **del Balzo** (war-dro 1355 – 23 a viz Genver 1374) a oa eil pried Frederig III Sikilia, ha kenrouanez Sikilia. 

## Tiegezh
Antonia a oa merc'h da Francis of Baux, Dug Andria, ha d'e eil pried Marguerite Taranto, intañvez Edward Baillol, roue Skos . 

## Dimeziñ

Eurediñ a reas da Frederig III Sikilia d'ar 17 a viz Genver 1372, pa oa-hi 17 vloaz ha 31 bloaz he fried, ur verc'h dezhañ nemet mab ebet. 
Daou vloaz goude e varvas Antonia, ha hi divugel. Ne addimezas ket Frederig a varvas e 1377. E verc'h Maria Sikilia, merc'h d'e bried kentañ Constanza Aragon, an hini a renas war e lerc'h.

## Liammoù diavaez
*Tiegezh Baux
L'Ouest-Éclair

***L'Ouest-Éclair*** a oa ur gazetenn bemdeziek diazezet e Roazhon hag a zo bet embannet etre 1899 ha 1944.
Krouet e oa bet gant daou Vreizhad, an aotrou Félix Trochu, beleg en Il-ha-Gwilen, hag Emmanuel Desgrées du Loû, alvokad a orin eus Gwened hag o labourat e Brest.
E 1944 e teuas *L'Ouest-Éclair* da vezañ *[[Ouest-France]]*.

## Liammoù diavaez
* L'Ouest-Éclair (embannadur Roazhon) 1899-1944 el lec'hienn Gallica
* L'Ouest-Éclair (embannadur Naoned) 1915-1944 el lec'hienn Gallica
* Pennad enepyuzev e 1909