open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Manul

Ar **manul** (*Otocolobus manul* pe *Felis manul*), pe **kazh Pallas**, zo ur c'hazh gouez bihan (60 cm gant ul lost 10 cm) eus Kreiz-Azia. Melendu eo gant roudennoù du na vezont ket gwelus atav en abeg da devder e vlevenn.

Disheñvel eo diouzh ar c'hizhier arall, ar pezh en deus lakaet ar vevoniourien d'e renkañ en un iskerentiad : ar *felinae*. E bavioù zo berr hag e gorf tagos. Tev eo e vlevenn ha kemm a ra hervez koulz ar bloaz. Da c'hrisoc'h ez a e-pad ar goañv. Abalamour d'e zremm plat a-walc'h e kreder gwechall e oa hendad ar c'hazh persiat.

E stepennoù Azia e vev betek 4000 m. Un aneval-noz eo ha hemolc'h a ra krignerien, pikaed hag evned. Evit e greoñ e veze hemolc'het met gwarezet eo hiziv en darn vrasañ eus e diriad.

## Rummatadur

Renket eo ar manul en un iskerentiad ispisial, ar *[[felinae]]*. Bez ez eus tri isspesad :

* *Otocolobus manul manul*, Mongolia, Sina ar c'hornôg
* *Otocolobus manul ferruginea*, Iran, Kazakhstan, Kirgizstan, Turkmenistan, Ouzbekistan, Tadjikistan, Afganistan, Pakistan
* *Otocolobus manul nigripecta*, Kachmir, Nepal, Tibet
Atherinomorus lacunosus

An **Atherinomorus lacunosus** a zo ur pesk mor eus kerentiad an Atherinidae. E gavout a reer er meurvorioù dindantrovanel (estreget en Atlantel). Neuial a ra dindan ar gorre ma tebront anevaled planktonek bihan.

Ur c'horf ront o deus gant ur penn askornek hag ur genoù bihan troet war-du al laez. C'hwec'h livenn-gein a zo war ar stuc'henn gentañ hag unan war eben. Glas eo hanter uhelañ ar c'horf tra m'eo gwenn an hanter izelañ. Ul linnen arc'hantet a red war bep kostez eus al lost betek al lagad.
Albania

Republik **Albania** (Albaneg : *Republika e Shqipërisë*) a zo ur vro vihan eus ar Balkanioù e gevred Europa. Harzoù he deus gant Montenegro er gwalarn, Kosovo en norzh, Makedonia an Norzh er reter ha Gres er su. Bevennet eo gant Mor Adria er c'hornôg hag ar Mor Ionian er mervent. Daoust d'hec'h istor trubuilhet eo deuet ar vro da vezañ un demokratelezh.

## Istor
:*Pennad dre ar munud : [[Istor Albania]]*.

## Kêrioù pennañ
Tirana, Durrës, Vlorë, Elbasan, Shkodër.

## Tud vrudet
* Gwazed : Ismaïl Kadaré, skrivagner,

## Liammoù diabarzh
* Rannoù melestradurel Albania
Kanton Pontekroaz

**Kanton Pontekroaz** a oa unan eus kantonioù departamant Penn-ar-Bed, e Breizh; kanton ar C'hab eo e gwirionez.

## Kumunioù
Setu an 12 kumun a ya d'ober kanton Pontekroaz:
#Gwaien, a ro hec'h anv da Vae Gwaien;
#Beuzeg-ar-C'hab;
#An Eskevien;
#Goulien ;
#Kledenn-ar-C'hab;
#Koñforzh-Meilar ;
#Mahalon;
#Ploeneg;
#Plougoñ; enni emañ Beg ar Raz;
#Pontekroaz;
#Prevel;
#Enez-Sun, an enezenn dirak Beg ar Raz.

## Istor

## Daveoù
*  INSEE, poblañs lezennel kantonioù Penn-ar-Bed, 2007

## Gwelet ivez
* Kantonioù Penn-ar-Bed
* Roll kumunioù departamant Penn-ar-Bed

## Liammoù diavaez
Kanton Pont-'n-Abad

## Kumunioù
### Betek 2015

Kanton Pont-'n-Abad a yae 7 kumun d'ober anezhañ :
#Kombrid ;
#Ploveur ;
#Pont-'n-Abad ;
#Sant-Yann-Drolimon ;
#Tregeneg ;
#Tremeog ;
#Enez-Tudi.

### Abaoe 2015
Kanton Pont-'n-Abad a ya 6 kumun d'ober anezhañ :
* **[[Pont-'n-Abad]]** ;
* Ar Gelveneg ;
* Loktudi ;
* Penmarc'h ;
* Pornaleg-Leskonil ;
* Triagad

## Istor

## Daveoù
*  INSEE, poblañs lezennel kantonioù Penn-ar-Bed, 2007

## Gwelet ivez
* Kantonioù Penn-ar-Bed
* Roll kumunioù departamant Penn-ar-Bed
Kanton Kemper-1

Kanton **Kemper-1**, da lâret kentañ kanton Kemper, eo ur rann velestradurel eus Frañs, e departamant Penn-ar-Bed, e Breizh.

## Kumunioù
### Betek 2015
Kanton Kemper-1 a yae ul lodenn eus kumun Kemper d'ober anezhañ.

### Abaoe 2015
* **[[Kemper]]** (lodenn) ;
* Gwengad ;
* Lokorn ;
* Plogoneg ;
* Ploneiz ;
* Ploveilh ;
* Pluguen.

## Istor

## Daveoù
*  INSEE, poblañs lezennel kantonioù Penn-ar-Bed, 2007

## Gwelet ivez
* Kantonioù Penn-ar-Bed
* Roll kumunioù departamant Penn-ar-Bed
Kanton Kemperle

## Kumunioù
### Betek 2015

Kanton Kemperle a yae 5 kumun d'ober anezhañ :
#Bei ;
#Kloar-Karnoed ;
#Mellag ;
#Kemperle ;
#Tremeven-Kemperle.

### Abaoe 2015
Kanton Kemperle a ya 11 kumun d'ober anezhañ :
* **[[Kemperle]]** ;
* An Arzhanaou ;
* Bei ;
* Gwelegouarc'h ;
* Kerien ;
* Kloar-Karnoed ;
* Lokunole ;
* Mellag ;
* Redene ;
* Sant-Turian ;
* Tremeven-Kemperle

## Istor

## Daveoù

*  INSEE, poblañs lezennel kantonioù Penn-ar-Bed, 2007

## Gwelet ivez
* Kantonioù Penn-ar-Bed
* Roll kumunioù departamant Penn-ar-Bed
Kanton Rosporden

**Kanton Rosporden** a oa anezhañ ur rann velestradurel eus Frañs, e departamant Penn-ar-Bed, e Breizh.

## Kumunioù
Kanton Rosporden a yae 4 c'humun d'ober anezhañ:
*Eliant ;
*Rosporden ;
*Sant-Ivi ;
*Tourc'h.
* Kernevel a oa e kanton Banaleg betek 1974 ma voe staget ouzh kumun Rosporden ha lakaet e kanton Rosporden neuze.

## Kuzulierien

## Gwelet ivez
* Kantonioù Penn-ar-Bed
* Roll kumunioù departamant Penn-ar-Bed

## Liammoù diavaez
*  INSEE, poblañs lezennel kantonioù Penn-ar-Bed, 2007
Kanton

**Kanton** a c'hall bezañ :

*  un anv kêr :
** 1. *Kanton* e Republik Pobl Sina, anvet Guangzhou e sinaeg
** 2. Canton (Ohio) er Stadoù-Unanet
** 3. Canton (Mississipi) er Stadoù-Unanet
** 4. Canton (New-York) er Stadoù-Unanet
** 5. Enez Kanton, en enezeg Kiribati

*  anv ur rann velestradurel e :
** 1. Suis
** 2. Frañs
** 3. Luksembourg
** 4. Kebek
** 5. Costa Rica

*  anv ur rann eus ar gladroll e :
** 1. Kanada

*  anv un tiriad votiñ e :
** 1. Belgia (:nl:Kieskanton)
** 2. Frañs

* anv ur rann varnerezhel e Belgia (:nl:gerechtelijk kanton).

* anv un tamm eus ul linenn houarn.

* anv ur rann eus ur skoed ardamez.
Gwiniegi Bourdel

**Gwiniegi Bourdel** a reer eus ar gwiniegi zo tro-dro da Vourdel hag a ro gwinoù lies o blaz hervez an tiriadoù hag ar bod-gwini. Produet e vez gwinoù ruz, gwinoù gwenn sec'h pe likor blaz ha gwinoù liv-roz. 

Aozet e vez ar gwinoù diwar ar bodoù-gwini-mañ :

*Cabernet franc, Cabernet-sauvignon, Merlot evit aozañ ar gwinoù ruz en ur ouzhpennañ ar Petit Verdot hag ar Côt;
*Sauvignon, Sémillon ha Muscadelle evit ar gwinoù gwenn hag ouzhpennet e vez a-wechoù an Ugni gwenn (an Trebbiano italiat), ar Colombard hag ar Merlot gwenn.

## Istor
Da vare ar Romaned e oa bet plantet ar gwini er vro.

## Gwiniegoù pastell-vro Bourdel
*Gwinieg ar Côtes-de-Blaye
*Gwinieg Entre-Deux-Mer
*Gwinieg Grâves
*Gwinieg Médoc
*Gwinieg Saint-Émilion
Kufstein

**Kufstein**, lec'hiet war bevenn Alamagn, zo eil kêr vrasañ Stad kevredet Tirol, en Aostria. Rannet eo etre 5 arondisamant : Zentrum, Sparchen, Weissach, Endach ha Zell.

## Monumantoù heverk
*Kastell Kufstein
*Kreiz-kêr kozh
Kufstein burgen.jpg|Kastell Kufstein

## Gevelliñ
*Frauenfeld 
*Rovereto 

## Liammoù diavaez
* Porched ofisiel
Kanton Kemper-3

Kanton **Kemper-3**, da lâret eo trede kanton Kemper, a oa ur rann velestradurel eus Frañs, e departamant Penn-ar-Bed, e Breizh.

## Kumunioù
Kanton Kemper-3 a yae kumunioù Ploveilh ha Pluguen en o fezh hag ul lodenn eus kumun Kemper d'ober anezhañ.

## Istor

## Daveoù
*  INSEE, poblañs lezennel kantonioù Penn-ar-Bed, 2007

## Gwelet ivez
* Kantonioù Penn-ar-Bed
* Roll kumunioù departamant Penn-ar-Bed

## Liammoù diavaez
Kazh alaouret Azia

Ar **c'hazh alaouret Azia** (*Catopuma temminckii*, pe *Profelis temminckii*, pe *Felis temminckii*) a zo ur c'hazh krenn e vent (90 cm gant ul lost a 50 cm). Pouezañ a ra etre 12 ha 16 kg. En ereoù e c'hell bevañ 20 bloavezh, met un tamm nebeutoc'h en natur moarvat. Gell-melenn pe rous eo e greoñ ar peurliesañ hag eñ e anavezer pennoù gant ur blevad du pe c'hris. Disaotr eo, estreget e Sina ma kaver pennoù heñvel a-wac'h o c'hroc'henn ouzh hini ur banterenn.

## Annez
E gevred Azia e vev ar c'hazh alaouret, eus Tibet betek Sumatra, e koadegoù sklaer dreist holl. E gavout a c'heller er c'hoadegoù glaviek ivez, betek 3000 metr. Dianav eo poblañs ar c'hazh alaouret met war stagadenn I ar CITES eo bet lakaet en abeg an arvaroù a ginnig e annez. Evit e greoñ hag e eskern (implijet er medisinerezh hengounel sinat) eo hemolc'het met ar c'hinnig brasañ a zo distrujadur e annez.

## Emzalc'h
Nebeut a dra a anavezer a-zivout emzalc'h ar c'hazh alaouret en natur. Un aneval-noz eo, war a seblant. Hemolc'h a ra evned ha bronneged bihan. Hervez reoù 'zo e hemolc'h ar preizhoù brasañ e koupl. Ar gouennañ e krog etre 18 ha 24 miz. Ar parezed o devez etre daou ha pevar c'holen ha kemer a ra ar pared perzh en o desavadur ivez. Ar c'hazhig a zo dall, evel evit an holl gizhier arall ha 250 g e pouezont.

80 devezh e pad an dougen.

## Isspesadoù
Tri isspesad a anavezer

* *Catopuma temminckii temminckii*, Himalaya, Gevred Azia, Sumatra
* *Catopuma temminckii dominicanorum*, gevred Sina
* *Catopuma temminckii tristis*, mervent Sina

## Liammoù diavaez
* Kazh alaouret Azia
Caer Gloui

**Caer Gloui** a oa ur rouantelezh vrezhon lec'hiet war-dro ar gêr roman Glevium (Gloucester hiziv). Un darn vras eus traonienn ar Hafren a endalc'he, war a seblant. Nebeut traoù a anavezer diwar-benn e istor. Menegiñ a ra Gweltaz unan eus e rouaned : Aurelius Caninus a rene war Caer Ceri ha Caer Baddan. Rannet e voe ar rouantelezh etre 540 ha 577 e tri riez Caer Gloui, Caer Ceri ha Caer Baddan ha distrujet e voe gant Wessex e 577 pa voe faezhet ha lazhet he roue diwezhañ - Cynfael e Emgann Deorham.

## Rouaned Caer Gloui

*Aurelius Caninus : war-dro 540
*Cynfael : lazhet e 577
Ysfeilion

**Ysfeilion** a oa ur rouantelezh vrezhon en Enez Von. Krouet e voe pa voe adkemeret an enez gant Meilir Meilirion, roue Osmaeliog, diwar-goust ar penn-brezel iwerzhonat Serrigi Wyddel. 

Un isrourantelezh eus Gwynedd e oa, hag adstaget e voe outi goude marv ar roue diwezhañ Cynyr ap Meilir un tammig goude 530. 

Rouantelezh Deira a zalc'has ar rannvro etre 620 ha 627 met kaset kuit e voe gant Gwynedd. Adkrouet e voe Ysfeilion evit Hywel ap Cadwallader er VIIvet kantved, evit Cynan ap Rhodri en VIIIvet kantved ha Bran ap Dinwal en XIIvet kantved met bep gwech e voe diskaret buan a-walc'h.

## Rouaned Ysfeilion
* Meilir Meilirion : 500 - 530
* Cynyr ap Meilir : goude 530
* Hywel ap Cadwallader :  kantved
* Cynan ap Rhodri :  kantved
* Ingimund : 902 - 905
* Bran ap Dinwal :  kantved
Rhwfon ap Cunedda

**Rhwfon ap Cunedag** a oa trede mab Cunedda Wledig, ganet a-raok m'he-do en em staliet e familh e norzh Kembre. Pa varvas e dad e tegemeras an douareier war-dro Denbigh, ma savas ar rouantelezh Rhufoniog. Un isroue eus Einion Yrth Gwynedd e oa moarvat
Straed Siam

**Straed Siam** a vez graet eus ru bennañ kreiz-kêr Brest. 

## Istor an anv
Dont a ra an anv-se eus tri c'hannadour roue Siam (Tailand hiriv) a zeuas da Vrest e 1686, war al listri *l’Oiseau* ha *la Maligne*, hag a zilestras d'an 18 a viz Mezheven, ha gante c'hwec'h mandarin, tri jubennour, daou sekretour, hag un ugent mevel, karget a brofoù, war o hent da gastell Versailhez ma'z aent da welout ar roue gall Loeiz XIV. 

War o zreid ez ejont dre ar straed Sant-Pêr, betek an ostaleri Sant-Pêr. Ken bamet e voe Brestiz ma voe adanvet ar straed. 

Ret eo derc'hel soñj e voe distrujet Brest e 1944, hag e oa kalz strishoc'h straed Siam gozh gwechall. Adsavet ha ledanaet e voe ar straed Siam goude an Eil brezel bed. 

## Lennegezh
Anv anezhi zo gant Jacques Prévert en e varzhoneg *Barbara*, ha meur a wech e kontadennoù Ronan Huon pe re Yann Gerven.
Koumoulennad Oort

**Koumoulennad Oort** ha **Koumoulennad Öpik-Oort** a reer er steredoniezh eus ur mell pikol sferennad damkanel korfoù-egor a vefe tro-ha-tro da goskoriad an Heol, he harzoù diabarzh en tu all da gelc'htro hirañ Ploudon.

## Anv
En enor d'ar steredoniour izelvroat Jan Oort (1900-1992) ha d'e genseurt estonian Ernst Öpik (1893-1985) e voe anvet ar goumoulennad.
*Ernst Öpik a embannas e 1932 un damkaniezh a-zivout orin ar steredennoù-lostek : hervezañ e teufent eus ur goumoulenn a zo o kelc'htreiñ pell en tu all da gelc'htro Ploudon.
*Jan Oort a ginnigas e 1950 un damkaniezh all : e-lec'h kelc'htreiñ, ar goumoulennad-se a vefe tro-ha-tro da goskoriad an Heol.

## Lec'hiadur ha ment
Ker pell tro-dro d'an Heol emañ Koumoulennad Oort, ha ker bras, ma vuzulier an hedoù de unanenoù steredoniel (au), 1 au o vezañ an hed etre an Douar hag an Heol, da lavaret eo e-tro 150 milion a gilometradoù pe 0,0000158 bloavezh-gouloù (bg).
*30-50 au eo kelc'htro hirañ Ploudon.
*Da - au (0,0316-0,079 bg) diouzh an Heol emañ harzoù diabarzh Koumoulennad Oort ; etre  ha  au emañ he harzoù diavaez (0,158-1,58 bg). Aesoc'h eo marteze kompren an hedoù bras-divent-se dre an amzer : war-dro  km bemdez eo tizh ar sontenn Voyager 1 en egor ; a-benn un 300 bloaz bennak e yelo tre e Koumoulennad Oort, a guitaio un  bloaz bennak diwezhatoc'h. Hervez lec'h an Heol en egor e laka e c'houloù 11-29 devezh evit tizhout ar goumoulennad, a guita bloaz hanter diwezhatoc'h.

## Levrlennadur
* Mobidelli, Alessandro. *Origin an dynamical evolution of the comets an their reservoirs*. CNRS, 29 Du 2024 • 

## Liammoù diavaez
* 

## Daveoù
Rannvro

**Ur rannvro** a c'hall bezañ meur a dra:
* ur rann eus ur vro, bras pe brasoc'h, m'eo boutin pe eeun a-walc'h he zorosennadur, hin, annezidi, h.a., ha disheñvel dre-se diouzh an tiriadoù a stok outañ. Diresis e c'hell bezañ bevennoù seurt rannvroioù, ha disheñvel-tre o ledander, pa gaver lod anezho a live etrebroadel pe broadel, ha reoù all a vent dister-kenañ. 
**Peurvuiañ e reer gant gerioù all: *korn-bro, kornad, tolead*.
**Pa vez bras-meurbet, ha pa vez meuz a vro er rann, e reer kentoc'h gant *[[rannved]]*.
* Pa gomzer eus melestradurezh, ez eo ur rann velestradurel e stadoù pe riezoù zo, evel e :
** 1. Rannvroioù Bro-C'hall
** 2. Rannvroioù Belgia
** 3. Rannvroioù Italia
** 4. Rannvroioù Republik Demokratel Kongo
** 5. Rannvroioù ar Rouantelezh Unanet
** 6. Rannvroioù Unaniezh Europa
** 7. Rannvroioù Skos
** 8. Rannvroioù Japan
** 9. Rannvroioù Arc'hantina
Hai

Ar **stêr Hai** (), anvet gwechall () pe **Pei Ho** (北河) e testennoù ar c'hornôg, a zo ur stêr eus Sina hag a red a-dreuz Beijing ha Tianjin hag en em daol e pleg-mor Bohai er Mor Melen. Muzuliañ a ra 1 329 km hag he diaz a c'holo ur gorread a 319 000 km². An hanter eus hini ar Stêr Velen eo he red hag un drederenn eus hini ar Yangtze. E Tianjin eo kenasket ganto dre ganol vras Sina. Evel ar Stêr Velen eo fankek-tre an Hai.
Arondisamant

Un **arondisamant** a c'hall bezañ :
* Ur rann velestradurel e meur a stad pe riez, evel er re-mañ :
** 1. E Bro-C'hall : daou seurt arondisamantoù zo :
*** ar rannoù eus an departamantoù, melestret gant un isprefed, 
*** ar rannoù eus an teir c'humun c'hall pobletañ er vro-se, da lâret eo kumunioù Pariz, Lyon ha Marselha.
** 2. E Belgia
** 3. E Kebek
* Anv ur rann varnerezhel en Izelvroioù.
Cynwyd ap Cynfelyn

**Cynwyd ap Cynfelin** a oa mab koshañ ar roue Arthwys. Diazezet en deus ur rouantelezh a vefe bet anvet Cynwidion en e enor. Nebeut a draoù a anavezer diwar-benn e vuhez. Eurediñ a reas Peren, merc'h *Greidal ab Arthrwys ap Garmon* hag ur mab en doe d'an nebeutañ.
Telfs

**Telfs**, lec'hiet 27 km er c'hornôg da Innsbruck, zo ur gumun e Stad kevredet Tirol, Aostria.

## Gevelliñ
* : Elzach
* : Lana

## Liammoù diavaez
* Porched ofisiel
Spittal an der Drau

**Spittal an der Drau** en alamaneg, **Špital ob Dravi** esloveneg, diazezet war ribl an Drava er bloavezh 1191 war urzh kont Otto II von Ortenburg, zo ur gêr e Karintia, Aostria.
Meur a wech eo bet drastet : gant an Durked e 1478, gant peizanted emsavet e 1522 ha gant al lu gall e 1797.

## Monumantoù heverk
**Palez Porcia* (1533)

## Gevelliñ
Gevellet eo Spittal an der Drau gant ar c'hêrioù-mañ :
* Löhne, 
* Porcia, 
* Pordenone,
Feldkirchen (Karintia)

**Feldkirchen** (sloveneg: **Trg**), diazezet da vare impalaeriezh Roma, a zo ur gêr a gKarintia, Aostria. Lec'hiet eo war ribloù ar Glan.

## Monumantoù heverk
*Iliz Sant Marzhin (1136)
*Iliz Sant Ulrich (1144)
* *Bamberger Amthof* 

Feldkirchen Nordwestansicht Flugaufnahme 141226a.jpg|
Amthof feldkirchen.jpg|*Bamberger Amthof*


## Gevelliñ
* : Ahrensburg ha Bamberg

## Liamm diavaez
* Lec'hienn ofisiel
Schwaz

**Schwaz** zo ur gêr e Stad kevredet Tirol, Aostria.

## Monumantoù heverk
*Kastell Freundsberg
*Iliz ar barrez (1460)
**Fuggerhaus* (1525)
**Handelshaus* (1509)

## Gevelliñ
* : Mindelheim
* : Bourg-de-Péage
* : Sant Feliu de Guíxols
* : East Grinstead
* : Tramin, Su Tirol • Verbania

## Liammoù diavaez
* Porched ofisiel kumun
Meilir Meilirion

**Meilir Meilirion** e oa mab koshañ Osfael ap Cunedda, roue Osmaeliog, hag unan eus mibien-vihan Cunedda Wledig. Gant e vreudeur Cynyr ha Yneigr, ha gant skoazell roue Cadwallon Llawhir Gwynedd, e teuas a-benn da gas kuit an Iwerzhoniz eus Enez Von.
Kazh alaouret Afrika

**Kazh alaouret Afrika** (*Profelis aurata*) a zo ur c'hazh gouez krenn e vent (60-100 cm gant ul lost 16-46 cm) hag a vev e koadegoù glaviek Afrika ar c'hornôg. War stagadenn II ar CITES emañ.

## Doareoù pennañ
A-liv gant ar c'hanell pe gell-ruz eo blevenn ar c'hazh alaouret ar peurliesañ zoken ma'z eus pennoù du pe c'hris. Unan eus an isspesadoù en deus ur vlevenn vrizhellet. Ar pared a zo brasoc'h eget ar parezed. Pouezañ a reont etre 11 ha 14 kg tra ma rae 6,2 kg ar barez nemeti a zo bet pouezet. 15 vloaz e c'hell kizhier alaouret Afrika bevañ er mirvaoù.

## Emzalc'h
Barrek int da bignat er gwez met war an douar e hemolc'hont ar peurliesañ. Debriñ a reont krignerien, evned ha marmouzien bihan. Un aneval abaf eo ha nebeut a dra a anavezer diwar-benn e zoare-buhez.

## Isspesadoù
* *Profelis aurata aurata*, Kreiz-Afrika; divrizh eo e vlevenn
* *Profelis aurata celidogaster*, Afrika ar c'hornôg; 

## Liammoù diavaez
kazh alaouret Afrika
Ebrauc

**Ebrauc** a oa ur rouantelezh vrezhon vartezeus a oa bet war-dro kêr roman Eboracum (York hiziv). *Efrog* eo hec'h anv e kembraeg a-vremañ. En he dalc'h e vije bet ul lodenn eus ar vro a yeas diwezhatoc'h da ober rouantelezh angl-ha-saoz Deira.

E 573 e kemeras perzh Peredyr Arueu Dur, roue Ebrauc, en emgann Arfderydd (Arthuret hiziv) ma faezhas roue Caer Guendoleu Gwenddoleu ap Ceidio. Hervez ar vojenn e vije bet Merzhin unan eus ar re a chomas bev. Un trec'h e doare Pyrrhos e voe evit rouantelezh Ebrauc avat, rak e 580 e voe distrujet gant Angled Bernikia ha staget ouzh Deira.

E 632 e voe adaloubet ar rannvro gant Cadwallon ap Cadfan eus Gwynedd goude e drec'h war Edwin, roue Northumbria, en emgann Meigen. Tri bloaz diwezhatoc'h e voe faezhet Cadwallon gant Oswald, roue Bernikia, en emgann Cantscaul ha kollet e voe Ebrauc da vat evit ar Vrezhoned.

## Roll rouaned Ebrauc

*Coel Hen ?383 - c.420
*Ceneu ap Coel c.420 - c.450
*Mor ap Ceneu c.450
*Einion ap Mor c.470
*Eliffer Gosgorddfawrc.505 - 560
*Peredyr Arueu Dur560 - 580
*Gwrgi ap Eliffer 580
*Gwrgant Gwron 580
Caer Lerion

**Caer Lerion** a zo anv a reer d'ur rouantelezh vrezhon vartezeus lec'hiet war-dro *Ratae Coritanorum* (Leicester hiziv). Nebeut traoù a anavezer diwar-e-benn ha diskar a reas abred a-wal'ch, moarvat rak ar rannvro a voe kreizenn rouantelezh sakson an Iclingas
Keith Roberts

**Keith Roberts** (20 a viz Gwengolo 1935 - 5 a viz Here 2000) a oa ur skrivagner skiant-faltazi saoz, troet gant an istor. Un tamm brud a zeuas dezhañ gant div zanevell embannet e *[[Science Fantasy]]* e miz Gwengolo 1964: "Anita" ha "Escapism".

Dindan anv Alistair Bevan e skrivas un nebeud eus e zanevelloù. E oberenn vrudetañ eo Pavane, e eil romant. Un dastumad ma'z eus bodet danevelloù o livañ ur bed ma vije bet muntret ar rouanez Elizabeth Iañ ha ma vije mestroniet Europa gant an Iliz Katolik. Ar British Science Fiction Award a voe tapet gantañ e 1988 evit e romant *Gráinne*.

Un tresour e oa ivez. Labourat a reas evit *[[New Worlds]]* ha *[[Science Fantasy]]*. E fin e vuhez e veve e Salisbury ma varvas gant ar skleroz-plakennoù.

## Oberennoù
;Romantoù
*The Inner Wheel
*Pavane
*The Boat of Fate (Ur romant istorel)
*The Furies
*The Chalk Giants 
*Molly Zero
*Gráinne 
*Kiteworld
*The Road to Paradise 

;Dastumadoù
*Anita 
*The Passing of the Dragons 
*The Grain Kings 
*Machines and Men
*Ladies From Hell
*The Lordly Ones
*Kaeti & Company 
*Kaeti On Tour 
*Winterwood and Other Hauntings

;oberennoù arall
*Lemady: Episodes of a Writer's Life
Robert Charles Wilson

**Robert Charles Wilson** (ganet e 1953) a zo ur skrivagner skiant-faltazi amerikan o vevañ e Kanada. Degemeret en deus ar Priz John W. Campbell, meur a briz Aurora ha daou priz Philip K. Dick. E 2005 e c'hounezas e romant Spin ar priz Hugo. E Concord, Ontario emañ-eñv o chom, e-kichen Toronto.

E zanevell gentañ a embannas en *[[Analog Science Fiction]]* dindan an anv *Chuck Wilson*. Brudet eo evit ar preder a liv e bersonajoù gantañ hag evit dibarded e demoù.

## Oberennoù
**A Hidden Place* (1986)
**Memory Wire* (1987)
**[[Gypsies]]* (1988)
**The Divide* (1990)
**A Bridge of Years* (1991)
**The Harvest* (1992)
**[[Mysterium]]* (1994)
**[[Darwinia (romant)|Darwinia]]* (1998)
**Bios* (1999)
**[[The Chronoliths]]* (2001)
**[[Blind Lake]]* (2003)
**[[Spin (romant)|Spin]]* (2005)
**[[Axis (romant)|Axis]]* (2007)
Syagrius

**Afranius Syagrius**, ganet e 430 ha marvet e 486 pe 487, a oa ur jeneral galian-ha-roman e hanternoz Galia ar {{Vvet kantved]].

Mab e oa da Aegidius, *magister militum per Gallias*, a oa deuet a-benn da zifenn hanternoz Galia goude freuzet Impalaeriezh roman ar C'hornôg. E 464 e varvas Aegidius. 

Istorourien zo a lavar e oa mab da Aetius, a voe trec'h war an Huned  e 451.  War un dachennad galian-ha-roman etre ar stêrioù Somme ha Liger e rene Syagrius marteze, hervez an istorour Léon Fleuriot, gant skoazell pennoù-brezel brezhon evel Riothamus. E Soissons e oa e gêr-benn. Ne oa ket klok e c'halloud zoken er rannvro-se, war a seblant avat, rak gant ur penn-brezel brezhon e oa dalc'het Bleaz.

N'ouzer ket petra e oa e ditl. Gregor Teurgn a ra *Rex Romanorum* ("Roue ar Romaned") anezhañ, met estrañjour d'ar c'hustumoù roman eo an titl-se. Ar gwirheñvelañ eo e raed *dux* ("bleiner") anezhañ  hag e oa ar pezh a anvfed un tiern a vrezel hiziv.

Eus 464 betek 484 e renas ha, da gentañ, un nebeud berzhioù en doe a-enep ar varbared. Gant skoazell Childeric e kasas kuit ar Saksoned a oa en em staliet e traonienn al Liger. Broc'hañ a reas neuze gant ar Franked ha, ma kreder Léon Fleuriot, o c'has kuit a reas eus Galia an Norzh war-dro 470.

E 486 avat e voe argaset gant Hlodwig a oa aet da roue ar Franked war-lerc'h Childeric hag en doa adunvanet e bobl. Faezhet e voe Syagrius en emgann Soissons ha Hlodwig a berc'hennas e rouantelezh. E rouantelezh ar Vizigoted e repuas Syagrius met o roue Alarig II a vac'has anezhañ a-raok e zaskor d'ar Franked.

E 487 e voe dic'houzouget e kuzh gant Hlodwig, hervez Gregor Teurgn.
Kneiff

**Kneiff** a zo un dorgenn e kumun Troisvierge e norzh Luksembourg. Gant 560 metr eo lec'h uhelañ ar vro. 1 metr uheloc'h eo evit ar Buurgplaatz a vez lakaet gant kalz tud da lec'h uhelañ an dugelezh veur.

E 50°09.439′N 6°02.220′R emañ lec'hiet.
Lur Monaco

Ar **franc monégasque** MCF pe **lur Monaco** a oa unan eus moneizoù ofisiel priñselezh Monaco betek 1999 (*[[de jure]]*, *[[de facto]]* 2002) pa'z eas d'un isvoneiz eus an Euro. Asambles gant al lur gall e voe graet gantañ hag an hevelep talvoudegezh hag eñ en doa. E 100 santim e voe rannet. Pezhioù hepken a veze graet (eus 20 santim betek 20 franc).

Un dalvoudegezh vras o deus pezhioù Monaco brav o ferzh evit an dastumerien.


Monaco, 5 centimes 1837, Honore V.jpg|5 kantim 1837, priñs Honoré V


## Gwelet ivez
*Pezhioù Euro Monaco
Aureolus

**Manius Acilius Aureolus** (ganet e ? - marvet e 268) a oa ur jeneral roman hag a gemeras ar galloud e 268.

Mesaer e oa pan eas d'an arme dindan an impalaer roman Valerianus. Dont a reas a-benn da vezañ lakaet e penn marc'hegiezh Roma, e-pad ren e vab, an impalaer Gallienus. 

Meur a emsavadeg a waskas evit hennezh, hini ar Macriani dreist-holl. 
En 258 e oa gant Gallianus pa voe trec'het ganto ar brizhimpalaer Ingenuus war lez an Danau. 
 
Sevel a reas a-enep dezhañ avat hag en em glevout a reas gant Postumus en doa krouet ur impalaeriezh dizalc'h, e Galia.  
En 261 e voe kaset Aureolus gant Gallianus da vrezeliñ ouzh daou vrizhimpalaer, Macrianus ha Quietus, o devoa aloubet Moesia. Trec'h e voe Aureolus, met degemer a reas en e arme soudarded e enebourien. Hervez an *Histoire Auguste* en em savas neuze Aureolus ouzh Gallianus hag en redias da anavezout anezhañ evel impalaer, pezh a vez dinac'het gant an darn vrasaén eus an istorourien.

Div wech, war-dro 261 hag adarre war-dro 266, e klaskas Gallianus trec'hiñ Postumus, met kazeg a reas bep taol. E 267 e rankas Gallianus mont da enebiñ ouzh ar C'hoted en aber an Danau, hag e laoskas Aureolus e Milano da ziwall an Alpoù ha hanternoz Italia diouzh Postumus.

## Marv Gallianus ha hini Aureolus
E 268, goude trec'het Naissus, e hastas Gallianus distreiñ da enebiñ ouzh Aureolus a embanne bout impalaer. Trec'h e voe Gallianus war arme Aureolus, ha lakaat seziz war gêr Milan ma oa repuet Aureolus. Irienniñ a reas ofiserien an impalaer, lazhet e voe Gallianus gante, ha lakaet Claudius II da impalaer. E-keit-se ec'h embannas Aureolus e oa impalaer ivez. Met en em zaskorañ a rankas da g-Claudius Gothicus. Lazhet e voe gant ar warded pretorian.

Hervez Histoire Auguste e oa unan eus an Tregont Tirant, a vefe emsavet a-enep Gallianus.

## Gwelet ivez

Impalaeriezh roman
Macriani

Macriani a zo anv tri alouber roman a arnodas da ziskar Galian. Int a oa :

*Macrianus Major, an tad.
*Macrianus Minor, ar mab koshañ
*Quietus, an eil mab.
Pasgen ap Gwrtheyrn

**Pasgen ap Gwrtheyrn** a vije bet trede mab Vortigern ha roue kentañ Builth. Aotret e voe da virout e zouaroù e menezioù Powys goude faezhidigezh ha marv e dad. Hervez ar vojenn en em savas a-enep Ambrosius Aurelianus ha div wech e klaskas adkemer kurunenn e dad gant skoazell ar Saozon hag an Iwerzhoniz. Trec'het ha lazhet e vije bet en emgann Mynyw gant Uther Pendragon.
Larvotto

Al **Larvotto** (pe Larvotto Terano) eo anv traezhenn bublik pennañ Monaco. Anv an iskarter m'emañ lec'hiet eo ivez. Un darn eus karter Monte-Carlo eo.
Zsuzsa Polgár

**Zsuzsa Polgár** (Susan Polgar), ganet d'an 19 a viz Ebrel 1969 e Budapest, zo mestrc'hoarierez echedoù hungarat o vevañ e SUA.

Kampionez e kampionad ar maouezi eo bet adalek 1996 betek 1999.

Mestr Meur Etretrebroadel eo .

## Oberennoù skrivet

* Zsuzsa Polgár, *Queen of the King's Game* ; 
* Zsuzsa Polgár ha Paul Truong, *Breaking Through: How the Polgar Sisters changed the Game of Chess*, 2005 ; 
* Zsuzsa Polgár, *World Champion's Guide to Chess*, 2005, ISBN 0812936531 ;
* Zsuzsa Polgár, *Breaking Through and Teach Yourself Chess in 24 Hours*, 2005, ISBN 0028644085 ;
* Zsuzsa Polgár, *Chess Tactics for Champions*, 2006, ISBN 081293671X .

## Kazetennourez [[echedoù]]

Skrivañ a ra e Chess Life, Chess Life 4 Kids, ChessCafe, Chess Horizons, Georgia Chess, Chessville, Empire Chess, School Mates, h.a.

## Yezhoù

Hungareg eo he yezh-vamm. Komz a ra ivez alamaneg, esperanteg, hebraeg,rusianeg, saozneg ha spagnoleg.

## Liammoù diavaez

*Polgar Chess Center
**He Blog
**He Blog evit ar maouezi
**Susan's Chess for Peace Blog
**Polgar Chess Center Blog
*Susan's Games & Discussion forum
*He c'hoari
*Susan Polgar 426 ag he fartiennoù e pgn
*25 Lec'hiadenn a-bouez ag he fartiennoù
*Buhezskrid
Gewissae

Ar **Gewissae** a oa ur strollad meuriadoù saoz eus rannvro an Tavoez uhel. Diazezañ a rejont rouantelezh Wessex. O anv a dalvez "Ar re a c'heller kaout fiziañs enno".
CBIL

**CBIL** pe *Coordination Bretagne Indépendante et Libertaire*, *Kenurzh Breizh Dizalc'h ha Diveliel* e brezhoneg, a oa un emsav politikel anarkour dizalc'hour breizhek. Ganet eo e 2001, ha lies a strolladoù a oa a-barzh : Huch! e Roazhon, Treger Disuj e Bro Dreger, Ti an Dispac'h e Bro Pondi / Pourlet, Kailh Du e Bro An Oriant. Embann a rae ar CBIL ur gazetenn drimiziek : *Le Huchoèr* (*Ar C'horn-Huchal* e gallaoueg). Aoziñ a rae ar CBIL an *[[Devezhioù Breizh Dieub]]* bep blez, get strolladoù ha kevredigezhioù politikel ha sevenadurel arall. Aet eo da get e 2007.

## Levezonoù Istoeriel

## Orin
Ar c'henurzh-mañ a zo bet savet evit liammiñ ar stourm anarkour hag ar stourm evit an dieubidigezh politikel ha sevenadurel e Breizh. Dre ur gazetenn, *Le Huchoèr*, ha dre gabalerezhioù afichiñ a bep seurt, é kemer pezh er stourm sokial (enep ar lezennoù Sarkozy, pe ar G8, h.a.), é aoziñ sonadegoù ha divizoù pe dre ar stourm yezhoniel.

Klask a ra ar CBIL sevel ur gevredigezh e-menn e vehe an demokratelezh eeun, an emveradur, ingaladur reizh an traoù, gwir ar pobloù kaout en o c'herzh o yezhoù hag o sevenadurioù... Stourm a ra ivez enep an toull-bac'h dre vras, hag evit dieubidigezh ar brizonidi bolitikel.

## Le Huchoèr

Embann a ra ar CBIL ur gazetenn drimiziek a-c'houde 2001 (a-raok krouadeg ar CBIL e veze embannet get *Huch!*, strollad ar c'henurzh e Roazhon) : *Le Huchoèr*. Ar pennadoù-skrid a vez skrivet e galleg, e brezhoneg hag e gallaoueg. Komzet e vez enno a-ziàr an neventi hag an danvez dre vras dre wel an anarkouriezh dizalc'houriezh.

## Gwelit ivez
Diell lec'hienn ar CBIL
Xie Jun

**Xie Jun** (sinaeg : 谢军/謝軍 *Xiè Jūn* ; *Xiè* eo an anv-familh) ; Beijing,  zo ur vestrc'hoarierez echedoù sinaat.

Mestr-meur (GMI) eo abaoe 1993.

Kampionez bedel ez eo bet adalek 1991 betek 1996 hag adalek 1999 betek 2002.

2 574 eo he renk Elo uhelañ, bet tizhet e miz Genver 2008.

Dimezet eo gant ar mestrc'hoarier Wu Shaobin.

## Liammoù diavaez
* 
* 
* 
*
Zhu Chen

*Zhu eo an anv-familh*.

**Zhu Chen** (e sinaeg: 诸宸; e pinyin: *Zhū Chén*) a zo bet ganet d'an 16 a viz Meurzh 1976.

C'hoarierez echedoù sinaat ha katarat.

Mestr Meur Etrebroadel e teuas  da vout e 2001, Mestrez-veur (WGM) eo abaoe 1994.

2 423 edo he renk Elo e miz Even 2025, an hini kreñvañ o vout 2 548 e miz  Genver 2008.

Dimezet eo gant ar Mestr Meur Mohammed Al-Modiahki eus Katar. C'hoari a ra bremañ e skipailhoù he bro nevez.

P'edo 25 bloaz e voe trec'h war Aleksandra Kostenyouk a Rusia dre 5-3 en un Tournamant "Knock Out" evit kampionad bedel ar maouezi 2001/2002; dont a reas da vout an unnekvet kampionadez.

Kampionez e kampionad bedel ar maouezi adalek 2002 betek 2004.

### Tournamant ''Fonnapl'' [[Koweit (kêr)|Kêr Koweit]]
Trec'h e voe miz Du 2025, 9/9.

## Liammoù diavaez
* He fichenn FIDE
* Lec'hiadennoù a-bouez ag he fartiennoù
* Luc'hskeudennoù
Antoaneta Stefanova

**Antoaneta Stefanova** (e bulgareg: *Антоанета Стефанова*) a zo bet ganet d'an 19 a viz Ebrel 1979 e Sofia (Bulgaria).

Ur c'hoarierez echedoù bulgar eo.

Mestr Meur (GM) etrebroadel eo abaoe 2002, Mestr Etrebroadel abaoe 1997, Gourdoner FIDE *Senior* abaoe 2015, Gourdoner FIDE abaoe 2009.

2 393 edo he renk Elo *Standard* e miz Here 2025 (2532 he renk Elo *Standard* d'ar 1añ a viz Ebrel 2008), 2 379 he renk Elo *Fonnapl* ha 2 367 he renk Elo *Luc'hedenn* e miz Here 2025.  

## Kampionad Europa ar maouezi
Trec'h e voe e Varna (Bulgaria) e 2004.
## Notennoù ha daveennoù

## Liammoù diavaez
* He fichenn FIDE
* Antoaneta Stefanova 255 eus he fartiennoù e pgn
* Lec'hiadennoù a-bouez ag he fartiennoù
Metis (loarenn)

Metis (gresianeg Μήτις) pe **Yaou XIV** eo loarenn dostañ Yaou. Dizoloet eo bet e 1979 gant ar sontenn Voyager I hag anvet e oa bet **S/1979 J 3** da neuze. Hec'h anv ofisiel a voe roet dezhi e 1983. Dont a ra eus Metis, gwreg kentañ Zeus ha mamm Athena.

E-barzh gwalenn bennañ emañ ha posupl eo e vefe furmet homañ gant materi skrapet diouti. E-barzh radius Roche emañ met sonn a-walc'h eo da zerc'hel ouzh efedoù-lanv. E-barzh kelc'htro a-sav Yaou emañ, ar pezh a dalvez emañ o tostaat diouti goustadik.

## Liammoù diavaez

strollad Amalthea
Kazh bay

Ar **c'hazh bay** (*Catopuma badia*), anvet ivez "kazh Borneo", pe "kazh ruz Borneo" pe c'hoazh "kazh bay Borneo", a zo ur c'hazh gouez na gaver nemet e Borneo. Unan eus ar c'hizhier anavezet an nebeutañ eo. Pa voe tapet ur barez e 1994 ne oa bet ket gwelet hini ebet abaoe 1928. An darn vrasañ eus ar glaskourien a renk anezhañ er genad *Felis* met reoù arall en laka er genadoù *Catopuma* pe *Profelis*.

## Perzhioù
Ur blevad gell-ruz en deus ar c'hazh bay ar peurliesañ. Gris e c'hell bezañ gwechoù 'zo, avat. Roudennoù gwenn en deus war e zremm ha ront ha gell-du ez eo e zivskouarn. Du eo lein e benn ha div linenn wenn a red a-dreuz e zivjod. Gwenn eo e c'hroñj ha, hervez Sunquist, ez eus ur merk heñvel ouzh ur M war gil e benn. 

Muzuliañ a ra 50 cm gant ul lost 30 cm. Kar eo da gazh alaouret Azia hervez dielfennadurioù genetik nevez.

## Annez hag emzalc'h
Er c'hoadegoù glavek e vev ar c'hazh bay hag e roc'hellegoù. Hemolc'hiñ a ra evned ha krignerien dreist-holl. Chaseal marmouzed a c'hell ober ivez avat.

## Mirerezh
N'anavezer ket pet kazh bay a zo en natur met en arvar bras emañ ar c'hoadegi ma vevont enno. En abeg d'a dra-se e voe bet lakaet ar c'hazh bay e stagadenn II ar CITES. Hervez an IUCN emañ en arvar. Ar boblañs a c'hellfe bezañ war-dro 2 000 penn.

## Liammoù diavaez

ar c'hazh bay

Ar c'hazh bay war ar BBC
Sofia

Kêr-benn Bulgaria eo **Sofia** (София e bulgareg). War-dro 1,2 milion a dud a oa o vevañ e kêr e 2010. Kreizenn armerzhel, politikel ha sevenadurel ar vro eo. 15vet brasañ kêr Unaniezh Europa eo hag ar pevare hini er Balkanoù, war-lerc'h Istanbul, Aten ha Bukarest.

## Gevellerezh

## Liammoù diavaez
La Condamine

**La Condamine** (*La Condamina* pe *La Condomina* en okitaneg) zo ur bann eus Monaco. E anv a zeu eus ar Grennamzer ha talvezout a ra ar c'helc'hiad atil e-kichen ar c'hastell.

Eno emañ porzh Monaco hag ur c'harter-aferioù hiziv.

Un darn eus "karter La Condamine" eo. Hemañ a endalc'h bannoù Moneghetti, *Les Revoires* ha *La Colle*.
Moneghetti

**Moneghetti** a zo ur rann eus karter La Condamine e Monaco. War harz an hanternoz emañ, e-kichen Fonvieille.
Lenn Neusiedl

**Lenn Neusiedl** (*Neusiedlersee* en alamaneg Aostria, *Neusiedler See* en alamaneg Alamagn, *Fertő tó* e hungareg) eo lenn vrasañ Aostria. Lec'hiet eo e reter ar vro, war bevenn stad kevredet Burgenland gant Hungaria. Unan eus lennoù brasañ ar bed eo.
Caer Mincip

**Caer Mincip** eo an anv a roer d'ur rouantelezh vrezhon vartezeüs a oa en-dro da Verulamium (Sant Alban hiziv an deiz). Nebeut a roudoù eus bezañs ar Saozon a gaver er vro-se kent ar . An-dra-se a c'hell lakaat an den da soñjal e oa padet un dachennad vrezhon er c'horn-bro-se. N'ouzer ket resis pegoulz e voe kemeret gant ar Saozon met un darn eus rouantelezh Essex e oa e 600 kazi-sur rak pa fellas da Sant Aogustin mont war-du Londrez e rankas goulenn an aotre digant he roue.
Pabo Post Prydain

**Pabo Post Prydain** (*Pabo Piler Preden*) a oa roue war dro 500 -525, un tu bennak en Hanternoz Kozh Enez Vreizh.

## Peninoù
Krediñ a ra da lod istorourien e oa roue er Peninoù pe war-dro Papcastle e Cumberland (a zo Cumbria bremañ)

Hervez a ouzer eus lignezoù meur Kembre, e voe roue war-lerc'h e dad Arthwys ap Mor, ur gourvab da'r roue Coel Hen
Rannañ a reas e rouantelezh etre e zaou vab;
* da Sawyl Penuchel e roas Rouantelezh ar Pek e su ar Peninoù,
* d'e vab Dunod Fawr e roas rouantelezh Dunoting en hanternoz.

Marteze eo an hevelep den ha *Sant Pabo* a voe beziet e Llanbabo en Enez Mon. Neuze e vije en em dennet eus e garg ar roue war an diwezhadoù. 

## Liammoù diavaez
* Early British Kingdoms: Pabo Post Prydain
Istanbul

Brasañ kêr Turkia eo **Istanbul** (*İstanbul* e turkeg, ha Κωνσταντινούπολις e gresianeg a-vremañ), ha, goude bezañ bet ar gêr-benn bolitikel eus an impalaeriezh otoman e-doug pemp kantved, ar gêr-benn armerzhel eo hep mar pa'z eus 13.9 milion a annezidi en he zolpad-kêrioù, hag unan eus kêrioù brasañ ar bed. Ur c'hroashent staliet war zaou ribl strizh-mor ar Bosfor eo, eus ar re treizhet pa weler ur gourhent o vont eus Reter Europa da Su Azia hag un hent-houarn ivez, an daou o vont a-us un tremen war vor gant miliadoù a listri-samm (meur a eoulestr en o zouez) o kas-digas marc'hadourezhioù etre broioù ar Mor du ha broioù ar Mor Kreizdouar ha pelloc'h c'hoazh. Eus ar galleg o trevezañ ar gresianeg εἰς τὴν Πόλι(ν), *Eis tin Poli(n)*, = e tu ar gêr) e teufe anv Istanbul (azazaet d'an turkeg), un anv dibabet gant an impalaer otoman trec'hour, Mehmet II pa aloubas Kergustentin e 1453. Lod a lavar e teufe an anv eus *Konstantinopoulis* berraet. Koulskoude e veze graet gant Stamboul/Istanbul nemet evit ar gêr gozh. E 1930 e voe astennet an anv d'an tolpad-kêrioù.

## Istor
### Bizantion
Evit an amzerioù a-raok 1453 ez eus da sellet ouzh istor Kergustentin hag hini an impalaeriezh roman ar Reter hag evit ar mareoù turk goude 1453 ouzh ar pennadoù Impalaeriezh otoman ha Turkia.

Bizantion a zo bet diazezet gant trevadennourien c'hresian deuet eus Megara e 667 kent JK, ar re-se konduet gant an tiern Bizas. Dont a ra Bizantion eus "*Bizantium*", hemañ an anv latin treuzskrivet diouzh ar gresianeg Βυζάντιον. Diwar e saviad dibar e kreskas an armerzh diwar an eskemmoù bras etre ar Balkanoù hag Azia. Ne oa nemet ur porzh bihan a-walc'h war ribl un aber bihan digoret war strizh-mor ar Bosfor, ar C'horn Aour e anv.

Pa oa aet an annezidi war gostezenn Pescennius Niger e reas an danvez impalaer Septim Sever seziz Bizantion e 196 hag e voe distrujet diwar se. Met Septim Sever a lakaas ar geoded da vezañ adsavet hag e teuas ar binvidigezh en-dro.

### [[Impalaeriezh roman ar Reter]]
Kompren a reas gallusterioù al lec'h an impalaer roman Kustentin Meur pa zivizas e vije adkempennet ar geoded evit sevel "Roma nevez". Urzhiañ a reas sevel ilizoù, plasennoù, boulouardoù ha lec'hioù foran eus ar re gaerañ. Goude e varv, hag eñ beziet en Iliz an Daouzek Abostol tost da vezioù an dud eus ar santelañ-se, e oa anvet ar gêr nevez Kergustentin (*Constantinopolis*).
Jack McDevitt

**Jack McDevitt** (g.1935) a zo ur skrivagner skiant-faltazi a vez alies e romantoù o livañ arnodennoù a genstokat gant gouennoù ezdouarel ha ezarkeologiezh.

An danevelell kentañ embannet gantañ a voe "The Emerson Effect" e Twilight Zone 1981. Daou vloavezh diwezhatoc'h e embannas e romant kentañ The Hercules Text a-zivout dizoloadenn un arouez ezdouarel hag an efedoù diwar ar sevenadur denel.

Gant *[[The Engines of God]]* (1994) e kinnigas Jack McDevitt unan eus temoù pennañ e oberenn : un hollved a oa kalz buhez speredek ennañ gwechall met ma vez kavet nemet rivinoù hiziv. E bersonnaj bennañ, ar bleinier Priscilla Hutchins, a gaver e tri romant ouzhpenn e Deepsix (2001), Chindi (2002), hag Omega (2003).

## Buhez
Studiañ a reas Jack McDevitt e LaSalle College ma c'hounezas un eus e zanevelloù priz ar *Freshman Short Story Contest*. Embannet e voe e kazetenn ar skolaj : *[[Four Quarters]]*. Paouez da skrivañ a reas, avat, peogwir ne grede ket e c'hellfe bezañ ken vat ha Charles Dickens. E 1980 hepken e adkrogas, kalonekaet gant e wreg Maureen.

## Oberennoù
### Romantoù (heuliad)
**Priscilla "Hutch" Hutchins*
***The Engines of God* (1995)
***Deepsix* (2001)
***Chindi* (2002)
***Omega* (2003)
***Odyssey* 2006
**Cauldron (2007) 
**StarHawk (2013)
**The Long Sunset (2018)
**Alex Benedict*
***A Talent for War* (1989)
***Polaris* (2004)
***Seeker* (2005)
**The Devil's Eye (2008)
**Echo (2010)
**Firebird (1añ a viz Du 2011)
**Coming Home (4 a viz Du 2014)
**Octavia Gone (7 a viz Mae 2019)

### Romantoù
**The Hercules Text (Ace Special, No 7)* (1986)
**[[Ancient Shores]]* (1996)
**Eternity Road* (1998)
**Moonfall* (1999)
**Infinity Beach* (2000) (Also titled *Slow Lightning*)
### Danevelloù pennañ
* Cryptic (1983)
* Promises to Keep (1984) 
* Tidal Effects (1984) 
* In the Tower (1987) 
* The Fort Moxie Branch (1988) 
* Time's Arrow (1989) 
* Whistle (1989) 
* Lake Agassiz (1991)
* "Ships in the Night" (1993) 
* Midnight Clear (1993) 
* Talk Radio (1993) 
* Time Travelers Never Die (1996)
* Dead in the Water (1999) 
* Good Intentions (1999) (gant Stanley Schmidt)
### Dastumadoù
**[[Standard Candles]]* (1996)
**Hello Out There* (2000) 
**Ships in the Night* (2005)
**Outbound* 
### Diskouezadur
**[[Pellucidar]] (Bison Frontiers of Imagination)* (2002)
Emgann Diksmuide

**Emgann Diksmuide** a zo ul lodenn eus emgannoù an Ijzer. Un emgann eus ar Brezel-bed kentañ eo, c'hoarvezet e Diksmuide (Flandrez Belgia) adalek an 16 a viz Here 1914 betek an 10 a viz Du 1914 .

Ar Vrigadenn Ronarc'h, un unanad milourel ag ar Morlu gall gant ur yoc'h Bretoned enni, a gemeras perzh en emgann, a-gevred gant ar Rejimant Kerzh Tennataerion Senegalat (e gwirionez, ur batailhon eus Maroko hag unan ag Aljeria) eus al Lu gall hag ur vrigadenn eus Lu Belgia gant an 11 hag an 12 Rejimantoù a Linenn (hemañ dindan urzhioù ar C'horonal Jules Jacques) enni hag ar C'horonal Jean-Baptiste Meiser en he fenn.

Pal al lu alaman a oa treuziñ ar stêr Ijzer evit mont davet Dukark.

## Dodengang
*Bouzellenn ar Marv* (Dodengang) a zo un hollad fozioù eus ar brezel a zo bet miret e Kaaskerke, ar gumun e-kichen, stag bremañ ouzh kumun Diksmuide.

Dodengang 12.jpg|*Bouzellenn ar Marv*, hag ar monumant d'ar re lazhet er brezel
DIKSMUIDE TRENCHES - FLANDERS - BELGIUM.jpg|Diksmuide Fozioù-difenn hiziv-an-deiz


## Gwelet ivez
* Talbenn an Ijzer .
IJzer

An **IJzer** (nederlandeg; *Yser* e galleg hag e saozneg) zo ur stêr eus Flandrez, e Frañs hag e Belgia, 78 km dezhi. En em deurel a ra e Mor an Hanternoz e Nieuwpoort.

## An IJzer e [[Bro-C'hall]]
Emañ eienenn an IJzer e Broksele, e departamant an Norzh en hanternoz ar vro. 

Treuziñ a ra Bollezele, Ekelsbeke, Bambeke. Tost da 30 km diwar 78 e red dre Vro-C'hall betek Houtkerke e-lec'h m'emañ an harzoù gant Belgia.

## Istor
* E Nieuwpoort, e-pad ar brezel bed kentañ, e voe dinaozet ar stêr a-benn-kaer evit mirout ouzh an armeoù alaman da vont war-raok. A-bouez e voe oberenn Hendrik Geeraert en oberenn-se. Eno e oa an talbenn.

## Liammoù diavaez
* Skeudenn eus diazad an IJzer
Ignacio Piñeiro

**Ignacio Piñeiro** zo ur soner kuban, a oa ganet d'an 21 a viz Mae 1888 e La Habana, kêr-benn ar vro, ha marvet eno e 1969. Unan eus brudetañ sonaozourien Cuba eo. 327 kanaouenn a vije bet savet gantañ. Mar deo brudet evel sonero, e oa kroget evel rumbero.

Stag eo e anv ouzh hini al laz Septeto Nacional.

## E vuhez

Asturian e oa e dad, morianez e vamm. E vugaleaj a dremenas e karter Pueblo Nuevo, ma voe skoliet ha ma kemeras perzh e lazoù bugale.

Pa oa yaouank e La Habana e kemeras perzh e lazoù evel *Los Roncos* ha *Timbre de Oro*.
E 1926 edo o son er Sexteto Occidente renet gant María Teresa Vera, ha ganto e oa aet da New York.

Pa zistroas da Guba e 1927 e krouas ar Sexteto Nacional, pe *El Sexteto Nacional de Ignacio Piñeiro* en e hed, a zeuas buan da vout ar Septeto Nacional pa gemeras un trompilher er strollad. Dre e anv e tiskoueze e oa ennañ sonerien a bevar c'horn ar vro, pa ne oa nemet eus ar Gêr-benn er Sexteto Habanero, savet daou vloaz a-raok. Brudet e oa al laz abalamour da sonioù nevez Ignacio ha da ampartiz ar sonerien. 
En 1928, bloaz goude savet, e troas al laz-c'hwec'h da laz-seizh, gant un trompilher ouzhpenn, hag e hanter 1929 ez eas da Sevilla d'an * Exposicion Iberoaméricana*. E-pad an dreizhadenn e varvas kaner ar Septeto, José *Cheo* Jimenez, ha taolet e voe e gorf er mor. Tri miz e chomas e Spagn, d'ober pladennoù ha sonadegoù a bep seurt.

Kuitaat al laz a reas Ignacio en 1935, abalamour d'an arc'hant, a-hervez, hag an trompilher Lazaro Herrera a gemeras war e lerc'h betek 1937, pa voe divodet. 
Goude-se e renas al laz Los Roncos, a rae rumba, ha skrivañ a reas evito kalzig. 
Adalek 1954 e voe adsavet meur a wech gant Ignacio a chomas e penn betek e varv e 1969.

Roet eo bet e anv d'ar * Centro Promotor de la Música Tradicional "Ignacio Piñeiro"*, savet en 1978, evit diorren ar sonerezh.

## Un toulladig eus oberennoù Ignacio Pineiro.
*Esas no son cubanas 
*Mentira 
*Bardo 
*No jueges con los santos. 
*Las cuatro palomas. 
*Noche de conga. 
*Coco mai mai. 
*Suavecito 
**[[Echale salsita]]*, skrivet e 1930, en tren da vont da Chicago. Tud zo a wel aze orin ar ger "salsa", ur ger boutin a-hend-all, met dizemglev zo; adkemeret eo bet an diskan gant George Gershwin e-barzh e *[[Cuban overture]]* e 1932. 
*Lindo Yambu 
*El Son hay que llevarlo en el corazón
*Asturias, patria querida.

## Kan broadel Asturiez
Gantañ eo bet savet Asturias, patria querida, kan broadel Asturiez, savet en enor d'e dad, un Asturian anezhañ, a oa distroet da Asturiez da vervel. Hervez tud zo e vije heñvelik an ton ouzh hini ur ganaouenn kanaet gant mengleuzerien bolonat pa'z aent d'o devezh, e mengleuzioù Cuencas Mineras e Caudal hag e Mieres e deroù an XXvet kantved.

## Filmoù
*Diwar-benn Ignacio Piñeirio : [ https://www.youtube.com/watch?v=5m822oJalWQ]

## Liammoù diavaez
* Pennad diwar e benn e *[[La Jiribilla]]* : http://www.lajiribilla.cu/articulo/pineiro-nacional.

## Notennoù
Westhoek

**Westhoek** (*korn ar c'hornôg* en nederlandeg) a zo ur rannvro a Flandrez, lodennet etre arondisamantoù Diksmuide, Ieper ha Veurne e Belgia hag arondisamant Dukark e Bro-C'hall. Al lodenn c'hall eo ar rannvro nemeti eus Frañs ma komzer nederlandeg c'hoazh.

Disrannet eo ar Westhoek gall e teir rannvro naturel : ar Blootland, an Houtland ha Plaenennn al Leie.

Daouhanteret e oa bet ar Westhoek goude aloubadeg pastelloù-bro Kassel, Bailleul hag Ieper gant Loeiz XIV e 1677 goude Emgann Kassel. Ne oa ket an harzoù nevez harzoù sevenadurel pe yezhoniel avat.

## Armerzh
* Bervet e vez bïeroù brudet er Westhoek
* Saout ha deñved a saver er Westhoek

SaoutWesthoek.JPG|Saout Westhoek
Penn-dañvadWesthoek.JPG|Penn dañvad Westhoek

## Yezh
Ieper

Ieper West-Flanders Belgium Map.svg|Lec'hiadur
Flag of Ypres.svg|Banniel
Ieper wapen.svg|Skoed

**Ieper** ( ; galleg : *Ypres*) zo ur gumun e Flandrez Belgia e rannvro Westhoek hag e proviñs Kornôg-Flandrez. Pennlec'h Arondisamant Ieper eo.

## Istor
* Brezel-bed kentañ: distrujet razh e voe kêr Ieper (sellet ouzh Talbenn an IJzer) ; roet e voe ar Groaz Brezel 1914-1918 gall d'ar gêr e 1919.

Ruïne, 1919, Ieper.jpg|Dismantroù Ieper e 1919

## Douaroniezh
* Gorread : 131,45 km²
* Poblañs (2022) : 35 039 a dud
* Stankter : 267 den/km²

## Monumantoù ha traoù heverk

Belgie ieper lakenhal nacht.jpg|*Lakenhalle*, koc'hu ar mezher
Lakenhal koc'hu al liñselioù en Ieper 01.jpg|*Lakenhalle*
Lakenhal koc'hu al liñselioù en Ieper 02.jpg|*Lakenhalle*
Ieper savadur plasenn Lakenhalle.jpg|Savadur e plasenn al *Lakenhalle*
Ieper ur stal Chokolad.jpg|Ur stal chokoladoù.
Mein-kañv enep an nukleel e Ieper.jpg| Mein-kañv enep an nukleel
Flandrez

**Flandrez** (*Vlaanderen* e nederlandeg) a vez lavaret eus hanterenn norzh Belgia, ma vez komzet nederlandeg pe stummoù anezhañ, anvet alies *[[flandrezeg]]*. Unan eus rannvroioù hag eus kumuniezhioù yezhel Belgia eo (Rannvro Flandrez ha Kumuniezh flamank). Brusel eo ar gêr-benn. Eno emañ sez Parlamant Flandrez, daoust m’eo distag Rannvro Brusel diouzh Rannvro Flandrez ha daoust ma vez komzet galleg gant an darn vrasañ eus an dud eno. 

En istor e roer ur ster disheñvelik d’ar ger *Flandrez* : an anv-se a raed gwechall eus ur gontelezh en em astenne etre ar stêr Escaut ha Mor an Hanternoz. 

Gorread ar vro a zo 13 522 km2. Ar relijion pennañ eo an hini katolik. Kan Broadel Flandrez eo ar *Vlaamse leeuw*. 

D'ar 1 a viz Genver 2008 e oa 6 161 600 a dud o chom e Rannvro Flandrez. War-dro 15% eus annezidi Brusel a sell outo o-unan evel Flandreziz ivez.

## Istor Flandrez
Flandrez a oa rannet etre meur a stad, troc’het gant al lodenn a-us da Vro-C’hall hag al lodenn a-is d’an Impalaeriezh Sant-Roman.  
Adalek 1384 e krogo an tiridoù da vezañ reoù ar Broioù-Izel eus Bourgignon, nemet priñselezh Liege hag a deuio da vezañ an Izelvroioù Spagnol. War-lerc’h ur brezel e c'hounez Bro-C’hall ar c’hostez kornôg, e 1678. Ar Broioù-izel (a oa d'ar Spagnoled c’hoazh) a vo tapet gant Aostria e 1713, a-raok bezañ adtapet gant ar C’hallaoued e 1792. Tapet o doa ar C'hallaoued priñselezh Liege ivez, met ne badas ket, Aostria a adkemeras an douar-se e 1783. E 1794 e oa bet adtapet, ur wech ouzhpenn, gant Bro-C’hall hag treviñ a ra anezho e 1795. E 1815 eo kemeret tiriad Flandrez gant rouantelezh an Izelvroioù. 

Istor Flandrez etre savidigezh Belgia hag an Eil Brezel-bed, a zo o stourm evit kaout ar memes gwirioù hag o geneiled eus Bro-C’hall peogwir e oa un gwall zisparti(en ur stad savet gant hag evit ar c’hallaoued).

## Mont en-dro politikel

Bez eus e Flandrez un demokratiezh gant ur vodadeg dilennet gant un dilennidigezh hollved, ur parlamant gant ur gambr, ur gouarnamant, ministerioù. An holl ensavadurioù a zo staliet e Brusel. Bez eus ur c’hoant gant ul lodenn eus ar belgianed da rannañ Belgia e daou gant Flandrez en un tu ha Wallonia en tu all.

## Sevenadur Flandrez

Ar yezh ofisiel e Flandrez eo an nederlandeg. 
Flandrez a zo anavezet evit e arz, e saverezh evel an arz nevez, e bier (gant muioc’h eget 300 bier disheñvel), e gegin hag e sportourien.

## Proviñsoù Flandrez


:1 Antwerpen
:2 Limbourg
:3 Reter-Flandrez (*Oost-Vlaanderen*)
:4 Brabant Flandrez (*Vlaams-Brabant*)
:5 Kornôg-Flandrez (*West-Vlaanderen*)



## Kêrioù bras
* Antwerpen
* Brugge
* Gent
* Hasselt
* Leuven
* Mechelen

## Levrlennadur
* Al Liamm, niv. 68, 1958, niverenn diwar-benn Flandrez