open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Timbicheg

Ur yezh outoek-aztekek eus skourr ar yezhoù noumek eo an **timbicheg** (saozneg: *Timbisha* pe *Panamint*, timbicheg: *nümünangkawih* pe *tümpisa*) komzet gant nebeutoc'h evit 20 den e Kalifornia ha Nevada er Stadoù-Unanet.

Ur yezh en arvar da vont da get an hini eo.

## Gwelet ivez
* Yezhoù outoek-aztekek
* Yezhoù noumek

## Liammoù diavaez
* ''Ethnologue''
Cluain Tarbh

**Cluain Tarbh** (*Clontarf* e saozneg) zo ur fabourzh e norzh Dulenn en Iwerzhon. Brudet eo en abeg da Emgann Cluain Tarbh e 1014 ma voe trec'h Brian Boru war an alouberien viking. Sellet e vez ouzh Emgann Cluain Tarbh evel an hini lakaas penn d'ar brezelioù etre Iwerzhon hag ar Vikinged.

Ganet e voe Bram Stoker, krouer Dracula, e Cluain Tarbh e 1847.

## Liammoù diavaez
Mor Ruz

Ar **Mor Ruz** zo ur mor etre Norzhafrika (er C'hornôg) ha Mervent Azia (er Reter). Hir ha strizh eo, 2 250 kilometr a hirder ha war-dro 335 kilometr a ledander d’ar muiañ. Stumm ur vrec'h-vor divent en deus, klozet en Norzh hag oc'h echuiñ gant div ganol-vor oc'h ober evel tres kerniel: brec'h-vor Suez ha brec'h-vor Aqaba. Digor eo er Su trema Meurvor Indez.

## Broioù amezek
* War an aod kornôk emañ: Egipt, Soudan, Eritrea ha Djibouti.
* War an aod reter emañ: Arabia Saoudat ha Yemen, met war vrec'h-vor Aqaba ez eus div riez hag o deus pep a brenestr bihan warnañ, Israel (porzh Eilat) ha Jordania (porzh Aqaba).
9 Ebrel

## Darvoudoù
* 1865 : dibenn ofisiel (dre embann) Brezel diabarzh Stadoù-Unanet Amerika : kodianañ a ra Robert Lee hag e soudarded e fin an Appomattox Campaign gant Ulysses S. Grant e Virginia.
* 1867 : Sened ar Stadoù Unanet a ro e asant d’un emglev gant Rusia evit prenañ Alaska. 
* 1940 : Danmark ha Norvegia aloubet gant lu Alamagn
* 1967 : erruout a ra Lanv du an Torrey Canyon war aodoù Bro-Dreger.
* 1991 : dizalc'hidigezh Jorjia.
* 2003 : kouezhañ a ra Baghdad etre daouarn arme ar Stadoù Unanet en Irak.

## Ganedigezhioù
* 1802 : Elias Lönnrot, gwerinoniour eus Finland.
* 1821 : Charles Baudelaire, barzh gallek.
* 1835 : Leopold II, Roue Belgiz adalek 1865 betek e varv.
* 1840 : Yann-Vari Nedeleg, skrivagner brezhonek.
* 1872 : Léon Blum, kentañ ministr Frañs.
* 1895 : Michel Simon (*François Joseph Simon* e anv gwir), aktour suis.
* 1914 : Fernand Guériff, istorour breizhat. 
* 1929 : Fiorentino Palmiotto, mestrc'hoarier ha skrivagnour echedoù italian.
* 1991 : Nil Caouissin, politikour breizhat.

## Marvioù
* 1492 : Lorenzo de' Medici pe Lorenzo il Magnifico *(Laorañs ar Meurdezus)*, den-stad italian ha penn Republik Firenze.
* 1553 : François Rabelais, skrivagner gallek.
* 1557 : Mikael Agricola, "Tad ar finneg skrivet".
* 1626 : Francis Bacon, prederour ha politikour saoz.
* 1889 : Michel-Eugène Chevreul, kimiour gall bet tapet gantañ ar Vedalenn Copley e 1857.
* 2012 : Chanig ar Gall, kentañ kinnigerez skinwel e brezhoneg.
* 2021 : Priñs Philip, Dug Dinedin.

## Lidoù
* Deiziadur henroman : *V ante idus Aprilis / Megalensia Ludi 6* = Pemvet deiz kent *idus* Ebrel. C'whec'hvet deiz c'hoarioù gouestlet d'ar Vamm Veur.
10 Mezheven

## Darvoudoù
* 1883 : digor eo al linenn hent-houarn Montroulez-Rosko.
* 1940 : Italia a ziskleir ar brezel da Frañs ha d’ar Rouantelezh Unanet.
* 1940 : kodianañ a ra Norvegia dirak Alamagn.
* 1944 : 642 den, gwazed, maouezed ha bugale, zo lazhet gant soudarded alaman e-pad Lazhadeg Oradour-sur-Glane.
* 1967 : dibenn Brezel ar c'hwec'h devezh ; harz-an-tan etre Israel ha Siria.
* 2012 : kentañ bannadenn ar film tresadennoù-bev *[[Brave (film, 2012)|Brave]]* e Seattle (Stadoù-Unanet Amerika).

## Sportoù
* 2000 : aet ar maout gant ar c'hoarierez c'hall-amerikan Mary Pierce da geñver Tournamant tennis Roland-Garros.

## Ganedigezhioù

* 1805 : Victor Baltard, savour tiez.
* 1819 : Gustave Courbet, livour ha dispac'hour gall.
* 1880 : André Derain, livour gall.
* 1855 : Yann ar Fustek, kentañ Drouiz-Meur Goursez Vreizh.
* 1915 : Saul Bellow, skrivagner genidik eus Kanada, tapet gantañ Priz Nobel al lennegezh.
* 1921 : Jean Robig, marc'houarner breizhat.
* 1923 : Ian Robert Maxwell, den a vediaoù saoz.
* 1926 : Wesley E. Lanyon, evnoniour stadunanat.
* 1931 : João Gilberto, kaner ha soner brazilian.

## Marvioù

* -323 : Aleksandr Veur, roue Makedonia.
* 1190 : Friedrich Iañ Barbarossa, beuzet en ur stêr e-pad an Trede Kroaziadeg.
* 1490 : Isabeau Breizh, c'hoar yaouañ Anna Vreizh.
* 1556 : Martin Agricola, sonaozer alaman.
* 1580 : Luis de Camões, skrivagner portugalek.
* 1791 : Toussaint-Guillaume Picquet de La Motte, letanant jeneral er morlu gall.
* 1836 : André-Marie Ampère, fizikour gall.
* 1923 : Pierre Loti, skrivagner gall.
* 1926 : Antoni Gaudí, adeiladour katalan.
* 1949 : Sigrid Undset, skrivagnerez norvegek, tapet ganti Priz Nobel al lennegezh).
* 1982 : Rainer Werner Fassbinder, saver filmoù alaman.
* 1991 : Vercors, skrivagner gallek.
* 2000 : Hafez al-Assad, jeneral ha prezidant Siria.
* 2004 : Ray Charles, kaner ha pianoour stadunanat.
* 2008 : Tchingiz Aytmatov, skrivagner kirgiz.

## Lidoù
* *Dia de Portugal*, gouel broadel e Portugal hag e-touez ar bortugalerien
22 Mezheven

## Darvoudoù
*1283 : harzet eo ar priñs kembreat Dafydd ap Gruffudd gant soudarded saoz Edouarzh I.
*1402 : en Emgann Bryn Glas eo trec'h Owain Glyndŵr war ar Saozon.
* 1633 : gant lez-enklask an Iliz, e Roma, eo rediet Galileo Galilei da zisteurel e gredenn emañ an Heol, ha n’eo ket an Douar, a zo e-kreiz an Hollved.
* 1675 : gant Charlez II Bro-Saoz eo savet Arsellva roueel Greenwich.
* 1812 : aloubet eo Rusia gant armeoù Napoleon.
* 1919 : banniel an Inizi Faero a zo savet evit ar wech kentañ gant ur studier faeroat e kêriadenn Fámjin.
* 1921 : digoradur Parlamant Norzhiwerzhon e Béal Feirste.
* 1940 :
** sinet an harz-brezel etre Frañs hag Alamagn e Rethondes.
** erruout a ra Frañsez Debauvais e Roazhon, o tistreiñ eus Alamagn.
* 1941 : aloubet an URSS gant lu Alamagn.
* 1944 : fuzuilhet 6 harzer e Sant-Visant-an-Oud.
* 1976 : kondaonet eo Edmond Simeoni da 5 bloavezh toull-bac’h da-heul afer Aleria.
* 1978 : Charon, brasañ loarenn Ploudon, a zo dizoloet.
* 2025 : Bombezadegoù stadunanat savadurioù nukleel Iran

## Sportoù
* 1928 : loc'hañ a ra 6 tennad-hent Tro Bro-C'hall eus Gwened war-du Les Sables-d'Olonne (Vañde) (a-benn d'an eur).
* 1964 : loc'hañ a ra 1 tennad-hent Tro Bro-C'hall eus Roazhon war-du Lisieux (Calvados).

## Ganedigezhioù
* 1757 : George Vancouver, ergerzher saoz.
* 1767 : Wilhelm von Humboldt, prederour ha politikour alaman.
* 1775 : Camillo Ranzani, lean ha naturour italian.
* 1805 : Giuseppe Mazzini, brogarour ha politikour italian.
* 1837 : Paul Charles Morphy, meurc'hoarier echedoù eus SUA.
* 1884 : Giovanni Martinolich, mestrc'hoarier echedoù italian.
* 1885 : Milan Vidmar, ijinour ha mestr meur echedoù yougoslaviat a Slovenia.
* 1898 : Erich Maria Remarque, skrivagner alamanek.
* 1908 : Pablo Dorado, melldroader etrebroadel uruguayat.
* 1930 : Zavier Grall, skrivagner breizhat.
* 1945 : Miko Mission, kaner italian.

## Marvioù
* 1429 : Ghiyath al-Kashi, steredoniour ha matematikour pers.
* 1874 : Howard Staunton, mestrc'hoarier ha kazetennour echedoù saoz.
* 1931 : Armand Fallières, Prezidant ar Republik C'hall adalek 1906 betek 1913.
* 1974 : Darius Milhaud, aozour sonerezh klasel gall.
* 1987 : Fred Astaire, aktour ha dañser amerikan.
* 2018 : Geoffrey Oryema, kaner eus Ouganda.
* 2022 : Yves Coppens, antropologour gall

## Lidoù
28 Du

## Darvoudoù
* 1520 : Fernão de Magalhães (1480-1521), goude bezañ tremenet dre ur strizh-douar er su da Suamerika, a erru gant e listri en ur mor zo badezet gantañ *Mar Pacifico* (Meurvor Habask)
* 1821 : dont a ra Panamá da vezañ dizalc'h diouzh Spagn.
* 1905 : krouet eo ar strollad Sinn Féin en Iwerzhon.
* 1912 : Albania dizalc’h diouzh an Impalaeriezh Otoman
* 1960 : Maouritania dizalc'h diouzh Bro-C'hall.
* 1975 : Reter Timor a ziskleir ez eo ur republik dizalc’h diouzh Portugal.

## Ganedigezhioù

* 1489 : Marc'harid Tudor (rouanez Bro-Skos).
* 1632 : Jean-Baptiste Lully, sonaozour gall.
* 1757 : William Blake, barzh saoznek.
* 1811 : Masimilian II Jozeb, roue Bavaria.
* 1820 : Friedrich Engels, politikour ha prederour komunour alaman.
* 1857 : Alfonso XII Spagn, roue Spagn.
* 1881 : Stefan Zweig, skrivagner aostrian.
* 1887 : Ernst Röhm, ofiser alaman.
* 1907 : Alberto Moravia, skrivagner italian.
* 1908 : Claude Lévi-Strauss, antropologour gall.
* 1936 : Jacques Mesrine, torfedour gall.
* 1947 : Michel Berger, pianoour ha sonaozer gall.
* 1970 : Édouard Philippe, politiker gall, kentañ ministr Bro-C'hall.
* 1985 : Evgeni Alekseiev, mestrc'hoarier echedoù rusian.
* 1985 : Shy'm, kanerez c'hall.

## Marvioù

* 741 : Gregor III, pab.
* 1058 : Kazimir Iañ Polonia, dug Polonia.
* 1170 : Owain Gwynedd, priñs Gwynedd.
* 1290 : Leonor Kastilha, rouanez Bro-Saoz.
* 1514 : Hartmann Schedel, kartennour alaman.
* 1859 : Washington Irving, skrivagner stadunanat.
* 1888 : Paul de Geslin, beleg ha skrivagner gallek.
* 1954 : Enrico Fermi, fizikour italian ha Priz Nobel ar fizik e 1938.
* 1962 : Wilhelmina, rouanez an Izelvroioù.
* 1967 : Léon M'ba, kentañ prezidant Gabon.
* 1968 : Enid Blyton, skrivagnerez saoznek evit ar vugale.
* 2007 : Fred Chichin, kaner-sonaozer ha soner gall.

## Lidoù
*Evit ar gristenien emañ amzer An Azvent
*Deiz ar Banniel en Albania.
5 Gouere

## Darvoudoù
*1420 : dieubidigezh Yann V (dug Breizh) a oa bac'het e kastell Champtoceaux (Bro-C'hall).
*1687 : dont a ra er-maez *[[Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica]]* embannet gant Isaac Newton.
*1811 : embann a ra Venezuela ez eo dizalc'h diouzh Spagn.
*1946 : lakaat a reer ar bikini kentañ e gwerzh e Pariz.
*1962 : dont a ra Aljeria da vezañ dizalc'h diouzh Bro-C'hall.
*1975 : dont a ra inizi ar C'hab Glas da vezañ dizalc'h diouzh Portugal.

## Sportoù
* 1924 : digoradur an  C'hoarioù Olimpek hañv e Pariz (Bro-C'hall) gant Gaston Doumergue, Prezidant ar Republik C'hall.
* 2011 : 4e tennad-hent Tro Bro-C'hall etre An Oriant ha Mur ; trec'h eo Cadel Evans (Aostralia).

## Ganedigezhioù

* 1057 : Al-Ghazali.
* 1466 : Giovanni Sforza, condottiero italian.
* 1554 : Elesbed Aostria, rouanez Bro-C'hall.
* 1717 : Pedro II, roue Portugal. 
* 1805 : Robert FitzRoy, moraer saoz.
* 1853 : Cecil Rhodes, den a afer saoz.
* 1857 : Clara Zetkin, komunourez alaman.
* 1872 : Édouard Herriot, politikour gall.
* 1886 : Willem Drees, politikour izelvroat.
* 1889 :
** Jean Cocteau, skrivagner ha filmaozer gall.
** Francis Gourvil, skrivagner ha kelaouenner breizhat (ha gall).
* 1904 : Ernst Mayr, arbennigour alaman war ar vevoniezh, an evnoniezh hag ar genetik.
* 1911 : Georges Pompidou, politikour ha den-Stad gall, prezidant ar Republik.
* 1928 : Pierre Mauroy, politikour gall.
* 1932 : Gyula Horn, politikour hungarat.
* 1956 : Horacio Cartes, prezidant Paraguay.
* 1958 : Veronica Guerin, gazetennerez iwerzhonat.

## Marvioù

* 1522 : Antonio de Nebrija, istorour, yezhadurour ha geriadurour spagnolek.
* 1833 : Joseph Nicéphore Niépce, ijiner gall al luc'hskeudennerezh.
* 1948 : Georges Bernanos, skrivagner gall.
* 1974 : Henri Grob, mestrc'hoarier echedoù suis.
* 1994 : Martin Eisentraut, loenoniour alaman.

## Lidoù
* Iliz katolik roman
** Sant Meurzh, penitiour ha beleg breizhat ganet ha marvet e Baez , diskibl da sant Melani ()
** Sant Kast, manac'h iwerzhonat, diskibl da sant Jagu (gouel sant Jagu en deiz-mañ e Kemper, sell ouzh 8 C'hwevrer) ( kantved)
** Sant Anton-Mari Zakaria, medisin italiat, diazezer kenvreuriezh ar Varnabaed (✝ 1539)
Serraneg

Ur yezh outoek-aztekek eus skourr ar yezhoù serranek eo ar **serraneg** (*serrano*) komzet gwechall e su Kalifornia er Stadoù-Unanet.

Ur yezh varv an hini eo.

## Gwelet ivez
* Yezhoù outoek-aztekek
* Yezhoù serranek
Kahouilheg

Ur yezh outoek-aztekek eus is-skourr ar yezhoù koupanek eo an **c'hahouilheg** (*cahuilla*) komzet gant tro-dro da 35 den en Kalifornia.

Ur yezh en arvar da vont da get an hini eo ma n'eo ket ur yezh varv dija.

## Gwelet ivez
* Yezhoù outoek-aztekek
* Yezhoù takek
10 Mae

## Darvoudoù
* 1497 : Amerigo Vespucci a ya kuit diouzh Cádiz evit e veaj kentañ.
* 1534 : ergerzhout a ra Jakez Karter an Douar-Nevez.
* 1763 : echu ac'huberezh Ar Gerveur gant ar Saozon, bet eskemmet gant Menorca da-geñver Feur-emglev Pariz (10 a viz C'hwevrer 1763).
* 1877 : Roumania a embann bezañ dizalc’h diouzh Turkia (dizalc’hiezh anavezet e 1881).
* 1940 :
** aloubet eo Belgia, an Izelvroioù ha Luksembourg gant Alamagn.
** krog lu Alamagn da stourm ouzh hini Frañs.
** dont a ra Winston Churchill da vezañ kentañ ministr ar Rouantelezh Unanet.
* 1945 : 
** lid kodianañ Sankenn an Oriant e Kaodan.
** dieubet eo An Oriant.
* 1981 : dilennet eo François Mitterrand da brezidant ar Republik c'hall.
* 2013 : paket eo hec'h astenn internet .bzh gant Breizh digant an ICANN.

## Ganedigezhioù

* 1452 : Fernant ar C’hatolik, roue Aragon (Fernant II, 1479-1516), roue Sikilia (Fernant II) (1468-1516) ha roue Naplez (Fernant III 1504-1516), ha pried rouanez Kastilha (dindan an anv Fernant V, 1474-1504) († 23 a viz Genver 1516 e Madrigalejo (Spagn)).
* 1737 : Jacques-Marie Glezen, alvokad ha kannad breizhat e Breujoù Bro-C'hall e 1789.
* 1748 : Louis Jean Pierre Vieillot, evnoniour gall.
* 1760 : Claude Joseph Rouget de Lisle ofiser gall ha sonaozer *[[La Marseillaise]]*, kan broadel Frañs.
* 1788 : Augustin Fresnel, fizikour gall.
* 1807 : Bernhard Horwitz, (*Benjamin Horwitz* e anv gwir), mestrc'hoarier echedoù alaman-breizhveuriat hag aozer studiadennoù echedoù.
* 1825 : August von Pelzeln, evnoniour aostrian.
* 1879 : Simon Petlyura, politikour ha kazetenner, brogarour ukrainat.
* 1899 : Fred Astaire, aktour ha dañser stadunanat.
* 1908 : Gwilherm Berthou Kerverzhiou (e anv-pluenn), skrivagner.
* 1957 : Sid Vicious, kaner saoz
* 1980 : Iris Neels, mestrc'hoarierez echedoù belgiat.
* 1986 : Pendyala Harikrishna, mestrc'hoarier echedoù indiat.

## Marvioù

* 1696 : Jean de La Bruyère, skrivagner gall. 
* 1798 : George Vancouver, ergerzher saoz.
* 1813 : Johann Karl Wilhelm Illiger, amprevanoniour ha loenoniour alaman.
* 1904 : Henry Morton Stanley, ergerzher kembreat, brudet evit bezañ adkavet an Doktor Livingstone en Afrika.

## Lidoù

### Deizhiadur kristen
*Sexto Idus Majii* = VI*t* kent *Idus* Mae

* Sant Anton, prezegour, eskob Firenze, kofesour
* Roma : Sant Calepodius, beleg ha merzher
* Roma : Sent Quartus ha Quinctius
* Leontinos, e Sikilia : Alphius, Philadelphius, Cyrinus, merzherien
* Smyrna (Izmir) : Sant Dioscoridus
* Taranto : Sant Cataldus
* Milano : Sent Nazarius ha Celsius

#### e Breizh

* st Gweganton

### Deiziadurioù broadel hag etrevroadel

* Devezh e koun dibenn ar sklavelezh e Frañs.

## Levrioù talvoudus

* *Martyrologium Romanum*. Romae. Vatican. 1922
Koupenheg

Ur yezh outoek-aztekek eus is-skourr ar yezhoù koupanek eo an **c'houpenheg** (*kuupangaxwichem*) komzet gwechall e su Kalifornia war ar vevenn gant Mec'hiko.

Ur yezh varv an hini eo, aet da get er bloavezhioù 1990.

## Gwelet ivez
* Yezhoù outoek-aztekek
* Yezhoù takek
Louisenheg

Ur yezh outoek-aztekek eus is-skourr ar yezhoù koupanek eo al **louisenheg** (*luiseño*) komzet gant tro-dro da 30-40 den en su Kalifornia.

Ur yezh en arvar da vont da get an hini eo.

## Gwelet ivez
* Yezhoù outoek-aztekek
* Yezhoù takek

## Liammoù diavaez
* ''Ethnologue''
* Raktres evit reiñ lusk d'ar yezh
Chochoneg

Ur yezh outoek-aztekek eus skourr ar yezhoù noumek ar c'hreiz eo ar **chochoneg** (*shoshone*) komzet gant tro-dro da 2.000 den e Wyoming, Utah, Nevada hag Idaho er Stadoù-Unanet.

## Liammoù diavaez
* ''Ethnologue report for Shoshone''
4 Gouere

## Darvoudoù

* 1776 : disklêriadur Dizalc'hidigezh Stadoù-Unanet Amerika.
* 1865 : embannadur kentañ Alice's Adventures in Wonderland, gant Lewis Carroll.

## Sportoù
* 1914 : loc'hañ a ra 4e tennad-hent Tro Bro-C'hall eus Brest war-du ar Roc'hell (Charente-Maritime).
* 1929 : 5 tennad-hent Tro Bro-C'hall etre Brest ha Gwened ; trec'h eo Gustaaf Van Slembrouck (Belgia).
* 1930 : 3e tennad-hent Tro Bro-C'hall etre Dinan ha Brest ; trec'h eo Charles Pélissier.
* 1931 : loc'hañ a ra 5 tennad-hent Tro Bro-C'hall eus Gwened war-du Les Sables-d'Olonne (Vañde).
* 1949 : 5 tennad-hent Tro Bro-C'hall etre Rouan (Seine-Maritime) ha Sant-Maloù ; trec'h eo Ferdi Kübler (Suis).
* 1958 : 9 tennad-hent Tro Bro-C'hall etre Kemper ha Sant-Nazer ; trec'h eo André Darrigade.
* 1968 : 7 tennad-hent Tro Bro-C'hall etre An Oriant ha Naoned ; trec'h eo Franco Bitossi (Italia).
* 1972 : loc'hañ a ra 3e tennad-hent Tro Bro-C'hall eus Pornizhan war-du Saint-Jean-de-Monts (Vañde).
* 1980 : 8 tennad-hent Tro Bro-C'hall etre Flers (Orne) ha Sant-Maloù ; trec'h eo Bert Oosterbosch (Izelvroioù).
* 1988 :
** 1 tennad-hent Tro Bro-C'hall etre Pontkastell-Keren ha Machikoul ; trec'h eo Steve Bauer (Kanada).
** 2 tennad-hent Tro Bro-C'hall etre An Hae-Foazer hag Ankiniz (a-benn d'an eur dre skipailh) ; trec'h eo Panasonic (Izelvroioù).
* 2000 : 4e tennad-hent Tro Bro-C'hall etre Naoned ha Sant-Nazer (a-benn d'an eur dre skipailh) ; trec'h eo Once (Spagn).
* 2011 : 3e tennad-hent Tro Bro-C'hall etre Olonne-sur-Mer (Vañde) ha Redon ; trec'h eo Tyler Farrar (Stadoù Unanet).

## Ganedigezhioù

* 1744 : Samuel Gottlieb Gmelin, ergerzher, mezeg ha naturour alaman.
* 1804 : Nathaniel Hawthorne, skrivagner saoznek eus ar Stadoù Unanet.
* 1807 : Giuseppe Garibaldi, politikour ha dispac’her italian.
* 1834 : Pierre Le Sann, beleg ha troour brezhonek.
* 1849 : Fernand de Langle de Cary, milour gall (Brezel 1870-1871 ha Kentañ Brezel-bed).
* 1894 : William Ambrose Bebb, istorour, skrivagner ha politikour kembreat. 
* 1900 : Robert Desnos, barzh gall.
* 1912 : Viviane Romance, aktourez c'hall.
* 1917 : Manolete, matador spagnol.
* 1926 : Alfredo Di Stéfano, melldroader etrebroadel ha gourdoner spagnol a orin arc'hantinat.
* 1938 : 
** Bill Withers.
** Alvise Zichichi, mestrc’hoarier echedoù italian.
* 1951 : Goulc'han Kervella, skrivagner brezhonek ha den teatr.
* 1959 : Victoria Abril, aktourez ha kanourez spagnol.
* 1972 : Aleksey Chirov, mestrc'hoarier echedoù latviat.

## Marvioù

* 1826 : 
** John Adams.
** Thomas Jefferson, trede prezidant Stadoù-Unanet Amerika.
* 1831 : James Monroe.
* 1848 : François-René de Chateaubriand, skrivagner gallek.
* 1869 : Jean René Constant Quoy, evnoniour, korfadurour, loenoniour ha surjian-mor gall.
* 1873 : Johann Jakob Kaup, paleontologour ha loenoniour alaman.
* 1934 : Marie Skłodowska-Curie, fizikourez ha kimiourez c'hall genidik eus Polonia, Priz Nobel ar Fizik e 1903 ha Priz Nobel ar Gimiezh e 1911.
* 1953 : Jean Becquerel, fizikour gall.
* 1970 : Morvan Lebesque, kazetenner. 
* 1997 : Miguel Najdorf, mestrc'hoarier echedoù poloniat-arc'hantinat.
* 2007 : Kristen Noguès, telennourez vreizhat.

## Lidoù
3 Gouere

## Darvoudoù

* 1904 : dioueliet eo delwenn Itron-Varia Beg ar Raz.
* 1940 :
** krouidigezh Kuzul Broadel Breizh gant Frañsez Debauvais hag Olier Mordrel e Pondi, gant aotre an Ac'huber.
** aet d'ar strad ar morlu gall da-geñver Emgann Mers-el-Kebir.

## Sportoù
* 1913 : 3 tennad-hent Tro Bro-C'hall etre Cherbourg (Manche) ha Brest ; trec'h eo Henri Pélissier.
* 1919 : 3 tennad-hent Tro Bro-C'hall etre Cherbourg (Manche) ha Brest ; trec'h eo Francis Pélissier.
* 1920 : loc'hañ a ra 4 tennad-hent Tro Bro-C'hall eus Brest war-du Les Sables-d'Olonne (Vañde).
* 1929 : 4 tennad-hent Tro Bro-C'hall etre Dinan ha Brest ; trec'h eo Louis Delannoy (Belgia).
* 1930 : 2 tennad-hent Tro Bro-C'hall etre Caen (Calvados) ha Dinan ; trec'h eo Learco Guerra (Italia).
* 1931 : 4 tennad-hent Tro Bro-C'hall etre Brest ha Gwened ; trec'h eo André Godinat.
* 1948 : loc'hañ a ra 4 tennad-hent Tro Bro-C'hall eus Naoned war-du Ar Roc'hell (Charente-Maritime).
* 1958 : 8 tennad-hent Tro Bro-C'hall e Kastellin (a-benn d'an eur) ; trec'h eo Charly Gaul (Luksembourg).
* 1968 : 6 tennad-hent Tro Bro-C'hall etre Dinarzh hag An Oriant ; trec'h eo Aurelio González Puente (Spagn).
* 1972 : 2 tennad-hent Tro Bro-C'hall etre Sant-Brieg hag Ar Baol-Skoubleg ; trec'h eo Rik van Linden (Belgia).
* 1979 : 6 tennad-hent Tro Bro-C'hall etre Añje (Maine-et-Loire) ha Sant-Brieg ; trec'h eo Jos Jacobs (Belgia).
* 1981 : 8 tennad-hent Tro Bro-C'hall etre Rochefort (Charente-Maritime) ha Naoned ; trec'h eo Ad Wijnands (Izelvroioù).
* 1988 : dalc'het eo rakredadeg Tro Bro-C'hall etre Pornizhan hag Ar Baol-Skoubleg (a-benn d'an eur dre skipailh) ; trec'h eo Weinmann-La Suisse (Suis).
* 1990 : 4 tennad-hent Tro Bro-C'hall etre Naoned ha Menez Mikael ar Mor ; trec'h eo Johan Museeuw (Belgia).
* 1995 : 2 tennad-hent Tro Bro-C'hall etre Perroz-Gireg ha Gwitreg ; trec'h eo Mario Cippolini (Italia).
* 2000 : 3 tennad-hent Tro Bro-C'hall etre Loudun (Vienne) ha Naoned ; trec'h eo Tom Steels (Belgia).

## Ganedigezhioù

* 1423 : Loeiz XI, roue Bro C'hall adalek 1461 betek e varv.
* 1883 : Franz Kafka, skrivagner tchek.
* 1898 : Roger Legris, aktour (c'hoariva ha sinema) gall.
* 1917 : João Saldanha, melldroader, kazetenner ha gourdoner brazilian.
* 1942 : Eddy Mitchell, kaner-sonaozer hag aktour gallek, lesanvet *Schmoll*.
* 1944 : Michel Polnareff, kaner-sonaozer ha pianoour gallek.
* 1962 : Tom Cruise, aktour ha produer stadunanat.
* 1964 : Alan Simon, soner breizhat brudet gant daou c'hoarigan, *[[Excalibur]]* hag *[[Anne de Bretagne (Alan Simon)| Anne de Bretagne]]*.
* 1967 : Deyan Bojkov, mestrc'hoarier echedoù bulgar.
* 1993 : Vincent Lacoste, aktour (c'hoariva ha sinema) gall.

## Marvioù

* 1904 : Theodor Herzl, penn bras eus an emsav sionour.
* 1969 : Brian Jones, sonaozer ha soner saoz, unan eus krouerien orin ar strollad The Rolling Stones.
* 1971 : Jim Morrison, kaner ha sonaozer ar strollad The Doors.
* 1984 : Ernesto Mascheroni, melldroader etrebroadel uruguayat.
18 Mezheven

## Darvoudoù
* 1694 : Emgann Kameled : klask a ra un arme saoz hag izelvroat dilestrañ en aod an Traezh Rous.
* 1815 : trec'h luioù ar Rouantelezh-Unanet, Prusia hag an Izelvroioù war hini Bro-C'hall en Emgann Waterloo.
* 1940 : Galv an 18 a viz Mezheven, prezegenn dre ar radio saoz (BBC) e Londrez gant Charles de Gaulle evit gervel ar C'hallaoued da genderc'hel gant ar brezel ; dibunet e vo e brezhoneg ivez gant ar Perwenanad Jarl-Vari Guillois d'ar 24 a viz Mezheven.
* 1940 : da 04e30, ez a an arme alaman e-barzh Roazhon, dre straed Felger.
* 1944 : argadet Strouezh Sant-Marc'hell gant an Alamaned.
* 1946 : krouidigezh Republik Italia.
* 1953 : krouidigezh Republik Ejipt, ar jeneral Naguib en he fenn.
* 1954 : Pierre Mendès-France aet da gentañ ministr Frañs.
* 1979 : Sinet emglev SALT II etre an URSS hag ar Stadoù-Unanet.
* 2011 : manifestadeg 'Breizh o stourm' e straedoù Naoned, evit adunvanidigezh velestradurel Breizh.
* 2011 : dilennet eo Nouel ar Graet, bet maer Gwengamp ha prezidant War-raok Gwengamp, da brezidant Kevread gall ar vell-droad.

## Ganedigezhioù

* 1294 : Charlez IV (Bro-C'hall), roue Bro-C'hall adalek 1322 betek e varv.
* 1521 : Maria Portugal, Dugez Viseu.
* 1884 : Édouard Daladier, politikour gall, bet Kentañ Ministr Bro-C'hall.
* 1907 : Varlam Chalamov, skrivagner rusianek.
* 1942 : Thabo Mbeki, prezidant Suafrika.
* 1942 : Paul McCartney, kaner-sonaozer saoz, ezel eus ar strollad The Beatles.
* 1946 : Maria Bethânia, kanerez eus Brazil.
* 1949 : Jarosław Kaczyński, Kentañ Ministr Polonia.
* 1949 : Lech Kaczyński, Prezidant Polonia.
* 1975 : Jamel Debbouze, aktor gall.

## Marvioù

* 1464 : Rogier van der Weyden, livour flamank.
* 1629 : Piet Pieterszoon Hein, moraer eus an Izelvroioù.
* 1898 : Alfred Hart Everett, naturour breizhveuriat.
* 1916 : Max Immelmann, nijer alaman.
* 1928 : Roald Amundsen, ergerzher norvegiat.
* 1936 : Maksim Gorki, skrivagner rusek.
* 1937 : Gaston Doumergue, politikour gall, Prezidant Bro-C'hall.
* 1952 : Efim Bogoljubov, mestrc'hoarier echedoù ukrainat.
* 1996 : Glenmor, Milig ar Skañv e anv brezhonek, barzh ha kanour.
* 2001 : René Dumont, saver an ekologiezh politikel e Bro-C'hall.
* 2008 : Jean Delannoy, filmaozer gall.
* 2010 : José Saramago, skrivagner portugalat.
* 2010 : Marcel Bigeard, ofiser ha politiker gall.
* 2011 : Frederick Chiluba, prezidant republik Zambia. 
* 2020 : Vera Lynn, kanerez saoz.

## Lidoù
* Iliz katolik roman
** Sant Leons, soudard merzheriet evit e feiz kristen († 4vet kantved)
2 Gouere

## Darvoudoù
* 1675 : peurechuet ha sinet eo ar C'hod peizant gant an dileuridi eus pevarzek parrez ar C'hab Kaval bodet e chapel Intron-Varia Treminou e Ploveur (Emsavadeg ar Bonedoù ruz).
* 1944 : embannet eo niverenn diwezhañ ar gazetenn *[[L'Heure Bretonne]]*.

## Sportoù
* 1914 : 3de tennad-hent Tro Bro-C'hall etre Cherbourg (Manche) ha Brest ; trec'h eo Emile Engel.
* 1921 : loc'hañ a ra 4re tennad-hent Tro Bro-C'hall eus Brest war-du Les Sables-d'Olonne (Vañde).
* 1926 : loc'hañ a ra 7 tennad-hent Tro Bro-C'hall eus Brest war-du Les Sables-d'Olonne (Vañde).
* 1929 : 3de tennad-hent Tro Bro-C'hall etre Cherbourg (Manche) ha Dinan ; trec'h eo Omer Taverne (Belgia).
* 1931 : 3de tennad-hent Tro Bro-C'hall etre Dinan ha Brest ; trec'h eo ar Breizhad Léon Le Calvez.
* 1948 : 3de tennad-hent Tro Bro-C'hall etre Dinarzh ha Naoned ; trec'h eo Guy Lapébie.
* 1958 : 7 tennad-hent Tro Bro-C'hall etre Sant-Brieg ha Brest ; trec'h eo Brian Robinson (Bro-Saoz).
* 1960 : loc'hañ a ra 7 tennad-hent Tro Bro-C'hall eus An Oriant war-du Añje (Maine-et-Loire).
* 1968 : 5 tennad-hent Tro Bro-C'hall etre Bagnoles-de-l'Orne (Orne) ha Dinarzh ; trec'h eo Jean Dumont.
* 1972 : 1 tennad-hent Tro Bro-C'hall etre Añje (Maine-et-Loire) ha Sant-Brieg ; trec'h eo Cyrille Guimard.
* 1985 : loc'hañ a ra 4re tennad-hent Tro Bro-C'hall eus Felger war-du Pont-Audemer (Eure).
* 1990 : 3de tennad-hent Tro Bro-C'hall etre Poitiers (Vienne) ha Naoned ; trec'h eo Moreno Argentin (Italia).
* 1995 : 1 tennad-hent Tro Bro-C'hall etre Dinan ha Lannuon ; trec'h eo Fabio Baldato (Italia).
* 2000 : skipailh gall ar vell-droad (paotred), a ya da gampion Europa evit an eil gwech, e Rotterdam.

## Ganedigezhioù

* 1714 : Christoph Willibald Gluck (**Christoph Willibald Ritter von Gluck** e anv gwir), sonaozour c'hoarigan alaman.
* 1737 : Michel Gérard, kouer ha kannad breizhat.
* 1850 : Robert Ridgway, evnoniour stadunanat, hag eñ barrek war ar rummataouriezh.
* 1877 : Hermann Hesse, skrivagner alamanek, tapet gantañ Priz Nobel al lennegezh.
* 1895 : Gen Paul, arzour gall.

## Marvioù

* 1566 : Nostradamus.
* 1778 : Jean-Jacques Rousseau, prederour eus Suis.
* 1904 : Gustave Toudouze, skrivagner gallek.
* 1914 : Joseph Chamberlain, den-Stad saoz.
* 1936 : Yann ar Floc'h, skrivagner brezhonek.
* 1937 : Amelia Earhart, nijerez stadunanat.
* 1961 : Ernest Hemingway, skrivagner stadunanat.
* 1989 : Andrei Gromyko, den-Stad soviedat.
* 2000 : Georgi Tringov, mestrc'hoarier echedoù.
* 2016 :
** Michael Cimino, den a sinema ha skrivagner stadunanat.
** Michel Rocard, politikour sokialour gall.

## Lidoù
1añ Gouere

## Darvoudoù
* 251 : Emgann Abrittus. Trec'het ar C'hoted gant ar Romaned. Lazhet an impalaered Decius ha Herennius Etruscus.
* 1097 : Emgann Dorylaeum. Ar groazidi bleiniet gant Bohemond a dTaranto a drec'h lu SeljukQuirlich Arslan I.
* 1650 : an niverenn gentañ eus an Einkommende Zeitungen, ur gazetenn alamanek, a zeu er-maez.
* 1690 : Emgann ar Boyne en deiziadur julianek.
* 1718 : bodet Stadoù Breizh e Dinan ; asantiñ a reont votiñ en erbed ar *roadenn digoust* (2 vilion a lurioù).
* 1782 : morbreizherien amerikan a argas Lunenburg e Skos Nevez.
* 1862 : Emgann Malvern Hill e-pad Brezel diabarzh Stadoù-Unanet Amerika.
* 1904 : digoradur an trede C'hoarioù Olimpek hañv e Saint Louis (Stadoù Unanet).
* 1907 : astennet eo al linenn hent-houarn Brest-Lesneven betek Kastell-Paol.
* 1916 : deiz kentañ Emgann ar Somme.
* 1920 : 3e tennad-hent Tro Bro-C'hall etre Cherbourg (Manche) ha Brest ; trec'h eo Henri Pélissier.
* 1921 : diazezidigezh Strollad Komunour Sina.
* 1941 : tailhet eo ar bara da 300 g an deiz.
* 1942 : tailhet eo ar bara da 275 g an deiz.
* 1944 : annezañ a ra Roparz Hemon e Roazhon.
* 1960 : diskleriet eo Republik Ghana.
* 1965 : lakaet eo linenn hent-houarn Laval-Roazhon dre dredan.
* 2017 : digoridigezh al linennoù tizh bras (LTB) Pariz-Roazhon ha Pariz-Bourdel.

## Ganedigezhioù

* 1481 : Kristian II, roue Danmark.
* 1534 : Frederik II, roue Danmark.
* 1646 : Gottfried Wilhelm Leibniz, jedoniour ha prederour alaman.
* 1804 : George Sand, skrivagnerez c'hall.
* 1856 : Yann Vadezour Olieroù, beleg ha saver kantikoù.
* 1862 : Stephenson Robert Clarke, ofiser er British Army, beajour, chaseour jiboez bras, louzawour ha naturour breizhveuriat.
* 1866 : Louis Paul Maulion, senedour ar Mor-Bihan, e Poitiers. 
* 1872 : Louis Blériot, nijer ha savour kirri-nij.
* 1900 : Jean-Marie Louvel, politikour norman.
* 1916 : Olivia de Havilland, aktourez stadunanat-saoz.
* 1961 : Diana Spencer (*Lady Di* he lesanv), priñsez Kembre.
* 1987 : Evgeni Tomachevsky, mestrc'hoarier echedoù rusian.

## Marvioù

* 251 : Decius, impalaer roman.
* 251 : Herennius Etruscus, impalaer roman.
* 1109 : Alfonso VI, roue León ha Kastilha. 
* 1321 : María de Molina, rouanez Kastilha ha León.
* 1736 : Ahmet III, sultan otoman.
* 1749 : Willilam Jones, matematikour kembreat.
* 1839 : Mahmut II, sultan otoman. 
* 1876 : Mic'hail Bakounin, anarkour rusian.
* 1885 : Hermann von Fehling, kimiour alaman.
* 1925 : Erik Satie, sonaozer ha c'hoarier piano.
* 1961 : Louis-Ferdinand Céline, skrivagner gallek.
* 1974 : Juan Perón, jeneral ha politiker arc'hantinat, prezidant Arc'hantina.
* 2004 : Marlon Brando, aktour amerikan.
* 2024 : Ismail Kadare, skrivagner albanek.

## Lidoù
* er Relijion gatolik :
** Sant Goulven, eskob Leon
** Sant Serf, sant brezhon
* Canada Day, gouel broadel Kanada

## Notennoù ha daveennoù
9 Kerzu

## Darvoudoù
* 1905 : votet al lezenn dispartiañ ar Stad diouzh an ilizoù e Frañs.
* 1931 : aprouet eo bonreizh an Eil Republik Spagnol gant parlamant Spagn.
* 1933 : dizuet eo Frañsez-Mari Laorañs, bet fuzuilhet e Châlons-sur-Marne (Marne) d'an 19 a viz Here 1914, goude tamall dezhañ bezañ emvuturniet (e gaou).
* 1961 : dizalc’hidigezh Tanganyika.
* 1987 : deroù an Intifada gentañ.
* 1990 : Lech Wałęsa dilennet da brezidant e Polonia.

## Ganedigezhioù

* 1392 : Pedro, Dug Coimbra.
* 1594 : Gustav II Adolf, roue Sveden.
* 1608 : John Milton, barzh saoz.
* 1748 : Claude-Louis Berthollet, kimiour gall.
* 1842 : Pyotr Kropotkin, prederour ha skrivagner rusian.
* 1862 : Ernest de Chamaillard, livour breizhat.
* 1868 : Fritz Haber, kimiour alaman, tapet Priz Nobel ar Gimiezh gantañ e 1918.
* 1895 : Dolores Ibárruri, komunourez spagnol.
* 1901 : Jean Mermoz, nijer gall.
* 1916 : Kirk Douglas, aktour stadunanat.
* 1929 : Bob Hawke, kentañ ministr Aostralia.
* 1947 : Jana Bellin, meurc'hoarierez echedoù tchek ha breizhveuriat. 
* 1954 : Jean-Claude Juncker, kentañ ministr Luksembourg.
* 1985 : Ernesto Inarkiev, meurc'hoarier echedoù rusian. 

## Marvioù
* 1565 : ar Pab Pi IV.
* 1641 : Antoon van Dyck, livour flamank.
* 1669 : ar pab Klemañs IX.
* 1706 : Pedro II, roue Portugal.
* 1798 : Johann Reinhold Forster, pastor kalvinat ha naturour alaman.
* 1991 : Berenice Abbott, luc'hskeudennerez stadunanat.
* 2008 : Dražan Jerković, melldroader etrebroadel ha gourdoner yougoslav.

## Lidoù
* Devezh a-enep al linkrerezh.

* Katoliked:
** Santez an deiz : Santez Erell;
** Sant an deiz : sant Beuzeg.
Egipt

**Republik arab Egipt**, berraet en **Egipt**, pe **Ejipt**, hervez an anv istorel e brezhoneg, (en arabeg:**مصر**, romanekaet e *Misr* pe *Masr* e rannyezh Egipt), a zo ur riez treuzkevandirel e Biz Afrika. Daoust m'emañ an darn vuiañ anezhi en Afrika, e vez renket alies-tre e takad ar Reter-nesañ dre abegoù politikel ha sevenadurel.

P'eo war-dro 1,020,000 km² he gorread, Egipt he deus harzoù douarel gant Libia er c'hornôg, gant Soudan er su ha gant Israel ha Bandenn Gaza er biz. Aodoù zo d'ar vro a sko war ar Mor Kreizdouar en norzh ha war ar Mor Ruz er reter.

## Gerdarzh
Meur a stumm zo bet da anv ar vro a-hed an istor. 
* An anv kentañ eo bet **kemet** en egipteg, a dalvez kement a *douar du*.

Daveiñ a ra an anv-mañ da lec'hid du strujus an Nil a save bep bloaz war an douaroù pa zic'hlanne ar stêr.
* Dont a ra an anv brezhonek a-vremañ, **Egipt**, eus unan eus anvioù ar stêr Nil e gresianeg : *Aigyptos* (Αιγυπτος). Diwar ar vammenn c'hresianek-se e teu an anv implijet gant holl yezhoù kornôg Europa (Egypt, Egipto, Égypte, Ägypten, hag all).
* An Arabed, int, a ra gant un termen all, disheñvel e orin penn-da-benn :**مصر**, *Misr*.

## Skeudennoù


All_Gizah_Pyramids.jpg|Gizeh
Egypt.LuxorTemple.06.jpg|Azeuldi Louxor
Esna_22.jpg|Esna


## Gwelet ivez
* Henegipt

## Notennoù
14 C'hwevrer

## Darvoudoù
* 842 : Karl Voal ha Loeiz Germania a dou Leoù Strasbourg e romaneg hag e germaneg.
* 1904 : digoret eo al linenn hent-houarn Brest-Lesneven.
* 1974 : distrujet eo stign skinwel Roc'h Tredudon (war douar Plouneour-Menez) gant ur gwalldaol. Abadenn skinwel ebet e-pad ur miz e Breizh a-bezh.
* 2005 : lazhet eo Rafik Hariri, kentañ ministr Liban, gant ur gwalldaol.

## Ganedigezhioù
* 1766 : Thomas Malthus, demografour hag ekonomour saoz.
* 1780 : Johann Friedrich Naumann, engravour hag evnoniour alaman.
* 1829 : Jean Dufresne, mestrc'hoarier echedoù ha skrivagner alaman e Berlin (Alamagn).
* 1912 : Tibor Sekelj, kazetenner, ergerzher, skrivagner, gwiraour eus Yougoslavia.
* 1916 : Marcel Bigeard, jeneral gall.
* 1947 : Timothy Buckley, sonaozer ha kaner stadunanat.
* 1958 : Smbat Lpoutian, mestrc'hoarier echedoù armeniat.
* 1967 : Mark Rutte, politiker nederlandat, kentañ ministr an Izelvroioù.
* 1973 : Sergei Tiviakov, mestrc'hoarier echedoù rusian-izelvroat.
* 1986 : Jean-François Jolly, mestrc'hoarier echedoù breizhat.

## Marvioù

*1318 : Marc'harid Bro-C'hall, gwreg Edouarzh Iañ Bro-Saoz.
* 1400 : Richarzh II, roue Bro-Saoz.
* 1779 : James Cook, moraer hag ergerzher saoz.
* 1831 : Vicente Guerrero, dispac'hour eus Mec'hiko.
* 1871 : Ange Blaize, armerzhour, kelaouenner-brudañ ha melestrour gall, Prefed Il-ha-Gwilen.
* 1885 : Jules Vallès, skrivagner ha kazetenner gall. 
* 1943 : David Hilbert, matematikour alaman.
* 1957 : Erwan ar Moal, *Dir-na-Dor* e anv-pluenn, skrivagner brezhonek, oberour *[[Pipi Gonto]]*.
* 1975 : P. G. Wodehouse, skrivagner saoznek.
* 1981 : Esteban Canal, mestrc'hoarier echedoù perouat hag italian.
* 1989 : James Bond, evnoniour stadunanat.
* 2004 : Marco Pantani, marc'hhouarner italian.
* 2005 : Rafik Hariri, kentañ ministr Liban.
* 2019 : Michel Bernard, reder damhir gall.

## Lidoù
Deiziadur henroman : *XVI ante calendas Martias / Parentalia 1* = XVIvet deiz kent In Meurzh; Deiz kentañ gouel ar Gerent

Iliz kristen :

Sent an deiz:
* Valentin, eskob Terni, paeron an amourouzien (Gwelout Dwynwen) 
* E Breizh:
** sant Biavili
29 Du

## Darvoudoù

* 939 : dont a ra Edmund Iañ da vezañ roue Bro-Saoz.
* 1580 : ar moraer saoz Francis Drake a zeu da Vro-Saoz en-dro goude bezañ graet tro ar bed.
* 1766 : en em vodañ a ra Stadoù Breizh e Roazhon.
* 1877 : an ijinour Thomas Edison a ginnig d'an dud e *[[fonograf]]* evit ar wech kentañ.
* 1945 : savet eo *Republik Kevreadus Poblel [[Yougoslavia]]*.
* 1947 : mouezhiañ a ra Bodadenn Veur Aozadur ar Broadoù Unanet a-du gant daouhanteriñ Palestina etre Arabed ha Yuzevien.

## Ganedigezhioù

* 1803 : Christian Doppler, jedoniour ha fizikour aostrian.
* 1863 : Georg Marco, mestrc'hoarier echedoù roumanian.
* 1890 : Maurice Genevoix, romantour-barzh gallek.
* 1898 : C.S. Lewis, skrivagner saoznek.
* 1904 : Héctor Castro, melldroader etrebroadel ha gourdoner uruguayat.
* 1930 : Jean Vincent, melldroader etrebroadel ha gourdoner gall.
* 1932 : Jacques Chirac, den-Stad, prezidant republik Bro-C'hall.
* 1968 : Charlotte Valandrey, aktourez ha skrivagnerez c'hall.

## Marvioù

* 1268 : Klemañs IV, pab.
* 1314 : Fulup IV a Vro C'hall lesanvet *le Bel*, roue Bro-C'hall (1285-1314).
* 1543 : Hans Holbein ar Yaouankañ, livour alaman.
* 1643 : Claudio Monteverdi, sonaozer italian.
* 1780 : Maria Theresia, impalaerez an Impalaeriezh santel roman.
* 1824 : Giacomo Puccini, sonaozour italian.
* 1900 : Gustav Hartlaub, mezeg hag evnoniour alaman.
* 1924 : Giacomo Puccini, sonaozer italian.
* 1956 : Hyacinthe Kerniliz, skrivagner brezhonek.
* 1981 : Natalie Wood, aktourez amerikan.
* 1986 : Cary Grant, aktour amerikan , saoz a orin.
* 1999 : John Berry, aktour, filmaozer, produour ha saver senario stadunanat.
* 2000 : Goulven Pennaod, brezhonegour ha yezhoniour.
* 2001 : George Harrison, soner saoz, ezel eus ar strollad The Beatles.
* 2002 : Daniel Gélin, aktour breizhat.
* 2023 : Henry Kissinger, diplomat stadunanat.

## Lidoù
* Katoliked:
** Sant an deiz : Sant Menefred.
*Deiz an Dieubidigezh en Albania (*Dita e Çlirimit*)
30 Ebrel

## Darvoudoù
*711 : da-heul Tariq ibn Ziyad ha Musa ibn Nusayr e tilestr un armead tud eus ar Maghreb e Jibraltar ha kregiñ a ra aloubadeg al ledenez iberek gant ar Vuzulmaned.
*1789 : krouidigezh ar C'hleub breton e tavarn Amaury e Versailles ; George Washington a zeu da vezañ kentañ prezidant Stadoù Unanet Amerika.
*1803 : gant ar Stadoù Unanet eo prenet Louiziana digant Frañs, e 15 milion a zollaroù.
*1897 : gant ar fizikour saoz Joseph John Thomson eo dizoloet an elektron.
*1907 : kroget eo da sevel labouradeg boued-mir Jean Hénaff, e Pouldreuzig.
*1939 : Franklin D. Roosevelt eo ar prezidant amerikan kentañ o’n em ziskouez er skinwel.
*1945 : en em lazhañ a ra Adolf Hitler hag Eva Braun e Berlin.
*1975 : kemeret eo Saigon gant nerzhioù Talbenn Broadel Dieubidigezh Vietnam. Dibenn Brezel Vietnam.
*2010 : o vezañ trec'h 2-0 war Teurgn FK e pign Stad Brest 29 e rummad kentañ kampionad mell-droad Frañs, naontek vloaz goude bezañ kuitaet al live-se, Aleks Dupont e c'hourdoner.
## Ganedigezhioù
*1309 : Kazimir III (Polonia), roue Polonia eus 1333 betek e varv.
*1848 : Eugène Simon, araknidour hag evnoniour gall.
*1883 : Jaroslav Hašek, skrivagner tchekek.
*1902 : Peregrino Anselmo, melldroader etrebroadel ha gourdoner uruguayat.
*1931 : José Tonoli, mestrc'hoarier echedoù belgiat.
*1946 : ar roue Carl XVI Gustaf a Sveden.
*1956 : Lars von Trier, filmaozer dan.
## Marvioù
*1341 : Yann III, dug Breizh ha kont Richmond, aet da benn ar vro e 1312.
*1883 : Édouard Manet, livour gall.
*1889 : Ignác Kolisch, mestrc'hoarier echedoù, kazetennour ha kenwerzhour hungarat.
*1915 : Charles Walter De Vis, den-a-iliz ha loenoniour saoz.
*1943 : Otto Jespersen, yezhoniour dan.
*1945 : Adolf Hitler (emlazh).
*1967 : Jef Le Penven, sonaozour breizhat.
*1975 : Gen Paul, arzour gall.
*1986 : Pol Rolland-Gwalc'h, skrivagner ha troour brezhonek.
## Lidoù
### Deiziadur kelt
*[Beltain]]
### Deiziadur roman
**Pridie calendas Maias / Acca Larentia / Florae Ludi III* = Deiz diwezhañ kent In Mae / *Acca Larentia* (displegadenn da zont) / Trivet devezh c'hoarioù gouestlet da Flora.
### Deiziadur kristen
*Breizh : Santez Onenn.
*Europa : Nozvezh Walpurgis, *Sankt Walpurgisnacht* "Nozvezh sant Walburga" pe *Hexenbrennen* "Devadur ar sorserezed" en alamaneg ; en nozvezh etre an 30 a viz Ebrel hag ar 1 a viz Mae e vez lidet, da zerc'hent gouel ar sant brudet evit bout stourmet ouzh ar sorserezh. Berzet eo bet gant an Iliz, met lidet e vez koulskoude evel donedigezh ar gouloù ha deroù an hañv.
### Deiziadurioù brodadel hag etrevroadel
*Skandinavia : nozvezh Walpurgis, da lidañ donedigezh an nevezamzer.
*Izelvroioù : Devezh ar Rouanez.
*Vietnam : Devezh an Dieubidigezh.
12 Ebrel

## Darvoudoù
* 1365 : sinet eo Kentañ Feur-emglev Gwenrann : echu eo brezel hêrezh dugelezh Breizh
* 1606 : degemeret eo an Union Jack evel banniel Breizh-Veur.
* 1633 : deroù prosez Galileo Galilei
* 1861 : kregiñ a ra Brezel diabarzh Stadoù-Unanet Amerika, pa dag soudarded Stadoù Kengevreet Amerika Fort Sumter, ur c’hreñvlec’h e-kichen Charleston (South Carolina). 
* 1877 : dont a ra Transvaal da vezañ un drevadenn eus Rouantelezh Unanet.
* 1931 : gounezet eo an dilennadegoù evit ar c’huzulioù-kêr gant an tu-kleiz e Spagn. 
* 1945 : dont a ra Harry S. Truman da vezañ prezidant Stadoù Unanet Amerika.
* 1946 : Siria dizalc’h diouzh Frañs.
* 1961 : Yuri Gagarin eo an den kentañ o vont en egor.
* 1981 : bannet eo ar c’hentañ egorvulzun anvet ''Columbia''.
* 2003 : un asiedad boued zo stlapet ouzh fas Fañch Broudig e Pondi, gant tud eus Emgann.

## Ganedigezhioù

* 1876 : Job ar Bayon, beleg katolik ha saver pezhioù-c'hoari brezhonek.
* 1924 : Raymond Barre, politikour gall.
* 1932 : Jean-Pierre Marielle, aktour gall.
* 1933 : Anicetas Uogelė , mestrc’hoarier echedoù lituanian.
* 1971 : Shannen Doherty, aktorez stadunanat.
* 1973 : Joel Lautier, mestr c'hoarier echedoù gall.

## Marvioù
* 352 : Jul I, pab.
* 1256 : Marc'harid Navarra, rouanez Navarra.
* 1530 : Janed ar Beltraneja, priñsez Kastilha.
* 1555 : Juana, rouanez Kastilha hag Aragon.
* 1945 : Franklin D. Roosevelt, prezidant Stadoù Unanet Amerika.
* 1967 : Auguste Dupouy, skrivagner ha douaroniour breizhat.
* 1975 : Josephine Baker, kanerez hag aktorez c'hall.
* 1988 : Alan Paton, skrivagner eus Suafrika.
* 1998 : Charles Sibley, arbennigour war ar vevoniezh volekulel hag evnoniour stadunanat.
* 2008 : Patrick Hillery, 6vet prezidant Iwerzhon.
* 2009 : Marilyn Chambers, aktorez stadunanat.
* 2025 : Herri Morvan, kaner, an hini diwezhañ eus ar vreudeur Morvan.

## Lidoù

*Deiziadur henroman : *Pridie idus Aprilis / Cerealia; Ludi Ceriales I* = Deiz kentañ kent *idus* Meurzh. Gouel Ceres (doueez an edeier). Deiz kentañ ar c'hoarioù gouestlet da gCeres.
* Deiz ar vugale e Bolivia
30 Mezheven

## Darvoudoù
* 1651 : Emgann Beresteczko, Polonia a drec'h ar gozaked ha tatared Krimea.
* 1758 : Emgann Domstadtl etre Rusia ha Prusia e-pad Brezel Seizh Bloavezh.
* 1794 : harzet eo Jorj Kadoudal en Alre.
* 1934 : Nozvezh an Hirgontilli en Alamagn.
* 1941 : gant un dekred sinet gant ar marichal Pétain e roer galloud da brefed Roazhon war bevar departamant eus Breizh. Evit ar wech kentañ eo dispartiet al Liger Izelañ diouzh ar peurrest eus Breizh.
* 1960 : dont a ra Kongo Kinshasa da vezañ dizalc'h diouzh Belgia.

## Sportoù
* 1959 : 6 tennad-hent Tro Bro-C'hall etre Blaen ha Naoned (a-benn d'an eur) ; trec'h eo Roger Rivière.
* 1962 : 7 tennad-hent Tro Bro-C'hall etre Kemper ha Sant-Nazer ; trec'h eo Huub Zilverberg (Izelvroioù).
* 1974 : 3de tennad-hent Tro Bro-C'hall etre Montroulez ha Sant-Maloù ; trec'h eo Patrick Sercu (Belgia).
* 1985 : 2 tennad-hent Tro Bro-C'hall etre An Oriant ha Gwitreg ; trec'h eo Rudy Matthijs (Belgia).

## Ganedigezhioù

* 1470 : Charlez VIII, roue Bro-C'hall, pried Anna Vreizh.
* 1755 : Paul Barras, politikour gall.
* 1861 : Johann Bauer, mestrc'hoarier echedoù aostrian.
* 1884 : Georges Duhamel, skrivagner gall.
* 1893 : Walter Ulbricht, politiker komunour alaman.
* 1903 : Auguste Loriquer, barzh brezhonek ha gallek.
* 1911 : Czesław Miłosz, skrivagner polonek, tapet gantañ Priz Nobel al lennegezh
* 1932 : Mongo Beti, skrivagner gallek eus Kameroun.
* 1958 : Thierry Châtel, skolaer ha skrivagner.
* 1967 : Michele Godena, mestrc’hoarier echedoù italian, Kampion Italia pemp gwezh.
* 1975 : Ralf Schumacher, bleiner redadegoù kirri alaman.

## Marvioù
* 1709 : Edward Llwyd, yezhoniour kembreat.
* 1825 : Friedrich Wilhelm Hemprich, loenoniour, evnoniour ha mezeg alaman.
* 1851 : Edward Smith-Stanley, dastumer, labourer-douar, naturour ha politikour saoz.
* 1857 : Alcide Dessalines d'Orbigny, blodegour, ergerzher, naturour ha paleontologour gall.
* 1916 : Gaston Maspero, ejiptour gall.
* 1969 : Domingo Tejera, melldroader etrebroadel uruguayat.
* 1995 : Mario Monticelli, mestrc'hoarier echedoù italian.
* 2001 : Chet Atkins, gitarour stadunanat.
* 2009 : Pina Bausch, korollerez alaman.
* 2012 : Yitzhak Shamir, politiker izraelat.
* 2017 : Simone Veil, politikerez c'hall.

## Lidoù
1 Kerzu

## Darvoudoù

* 1640 : Portugal en em zistag diouzh Spagn ha dont a ra João IV da vezañ roue.
* 1822] : kurunet eo Pedro I , impalaer Brazil.
* 1835 : Hans Christian Andersen a embann e levr kontadennoù kentañ.
* 1905 : votet eo al lezenn dispartiañ ar Stad diouzh an ilizoù e Frañs.
* 1918 :
** Island a zeu da vezañ ur vro dieub, met chom a ra stag ouzh rouantelezh Danmark.
** Treuzsilvania zo unanet gant Roumania.
** embannet eo *Rouantelezh ar Serbed, ar Groated hag ar Slovened* (anavezet diwezhatoc'h dindan an anv Rouantelezh Yougoslavia).
* 1944 : lazhadeg Kamp Thiaroye e Senegal.
* 1956 : Alain Mimoun a ya da gampion olimpek ar maraton e Melbourne (Aostralia).
* 1961 : embannet eo Republik Papoua ar C'hornôg.

## Ganedigezhioù

* 1081 : Loeiz VI *an tev*, roue Bro-C'hall.
* 1761 : Marie Tussaud, krouerez ar mirdi koar (*Madame Tussauds*) e Londrez.
* 1844 : Alexandra Danmark, rouanez ar Rouantelezh Unanet.
* 1896 : Hans Müller, mestrc'hoarier echedoù aostrian, anvet Mestr Meur e 1950.
* 1920 : Lê Đức Anh, politikel vietnamat, prezidant republik sokialour Viêt Nam etre 1992 ha 1997.
* 1923 : Morris, aozer bannoù-treset eus Belgia.
* 1935 : Woody Allen, aktour ha filmaozer stadunanat.
* 1944 : John Densmore, soner taboulin stadunanat, unan eus krouerien ar strollad The Doors.
* 1945 : Bette Midler, aktourez ha kanerez stadunanat.
* 1946 : Tunç Amarat, mestrc'hoarier echedoù turk hag aostrian.
* 1947 : Alain Bashung, kaner-sonaozer gall.
* 1951 : Jaco Pastorius, soner gitar-boud jazz.
* 1964 : Salvatore Schillaci, melldroader etrebroadel italian.

## Marvioù

* 1135 : Herri Iañ (Bro-Saoz).
* 1521 : Leon X, mab Lorenzo de' Medici, 217 pab.
* 1825 : Aleksandr I, impalaer Rusia.
* 1866 : Joseph-Marie Bourdy, troour brezhonek.
* 1866 : George Everest, douaroniour kembreat.
* 1876 : Josef Kling, mestrc'hoarier echedoù alaman.
* 1885 : Visant Roudaod, geriadurour brezhonek.
* 1916 : Charles de Foucauld, milour, ergerzher ha misioner gall.
* 1973 : David Ben Gourion, politiker israelat.
* 1987 : James Baldwin, skrivagner stadunanat.
* 2001 : Joseph Chardronnet, beleg hag istorour breizhat.
* 2011 : Christa Wolff, skrivagnerez alaman.

## Lidoù
* Iliz katolik roman
** Ar Profed Nahum, un israelat kozh, a embannas e goanag o welout diskar Kêr-Niniv (7vet kantved kent Jezuz-Krist).
** Sant Tudual, abad-eskob deuet eus Bro-Gembre da Vreizh gant 72 manac'h. Mab da Santez Koupaia, breur da Santez Sev ha da Sant Luner (553).
** Sant Maelron, manac'h, diskibl da sant Tudual (6vet kantved).
** Santez Maelc'hen, intañvez, kannerez dilhad menec'h sant Tudual (6vet kantved).
** Sant Alar, eskob kêr Noyon hag e Bro-Flandrez. Orfebour ha kuzulier ar roueed meroveat (660).
29 Mezheven

## Darvoudoù

* 65 : an daou abostol Pêr ha Paol a zo lakaet d’ar marv e Roma gant an impalaer Neron.
* 1194 : dont a ra Sverre Sigurdsson da vezañ roue Norvegia.
* 1880 : Tahiti staget ouzh Frañs.
* 1948 : troc'het an darempredoù etre Tito hag ar C'hominform.
* 1976 : enezeg ar Sechelez dizalc’h diouzh ar Rouantelezh Unanet.
* 1999 : Abdullah Öcalan, saver ha penn Strollad Labourerien Kurdistan, a zo kondaonet d’ar marv gant ul lez-varn e Turkia.
* 2009 : kinniget an opera-rock Anna Vreizh e Kastell Duged Breizh evit ar wech kentañ.

## Sportoù
* 1922 : 3de tennad-hent Tro Bro-C'hall etre Cherbourg (Manche) ha Brest ; trec'h eo Robert Jacquinot.
* 1959 : 5 tennad-hent Tro Bro-C'hall etre Rouan (Seine-Maritime) ha Roazhon ; trec'h eo Jean Graczyk.
* 1962 : 6 tennad-hent Tro Bro-C'hall etre Dinarzh ha Brest ; trec'h eo Robert Cazala.
* 1970 : 3de tennad-hent Tro Bro-C'hall etre Añje (Maine-et-Loire) ha Roazhon ; trec'h eo Marino Basso (Italia).
* 1985 : 1 tennad-hent Tro Bro-C'hall etre Gwened ha Lannarstêr ; trec'h eo Rudy Matthijs (Belgia).

## Ganedigezhioù

* 1517 : Rembert Dodoens, louzawour ha mezeg flandrezat.
* 1886 : Robert Schuman, politikour ha den-stad gall.
* 1900 : Antoine de Saint-Exupéry, nijer ha skrivagner gall.
* 1905 : Manuel Altolaguirre, skrivagner spagnol.
* 1912 : Ralph Habib, filmaozer gall a orin libanat.
* 1926 : Jaber Al-Ahmad Al-Jaber Al-Sabah, emir Koweit.
* 1948 : Ian Paice, saver kanaouennoù ha soner taboulin saoz, unan eus pemp krouer ar strollad Deep Purple.
* 1950 : Ekrem Cekro, mestrc'hoarier echedoù belgiat.
* 1963 : Pierre Ménès, kazetenner sport gall.
* 1980 : Zhang Pengxiang, mestrc'hoarier echedoù sinaat.

## Marvioù
* 69 : Sant Pêr, apostol ha Pab kentañ.
* 1315 : Ramon Llull, prederour katalanek.
* 1853 : Adrien de Jussieu, bevoniour gall.
* 1940 : Paul Klee, livour genidik eus Suis.
* 1972 : Boby Lapointe, kaner gall.
* 1975 : Timothy Buckley, sonaozer ha kaner amerikan.
* 1978 : Roparz Hemon, yezhoniour ha skrivagner brezhonek.
* 2003 : Katharine Hepburn, aktourez amerikan.
* 2020 : Carl Reiner.

## Lidoù
* er Relijion gatolik :
** Sant Pêr ha Sant Paol
* devezh an dizalc’hiezh er Sechelez