open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Kroaz Fitzgerald

Ar **groaz Fitzgerald** a zo ur groaz keltiek savet evit kinklañ bez Gerald Fitzgerald Lentaigne de Tallagh, un Iwerzhonad hag a oa o chom e Gwened. Mervel a reas e 1867 d'an oad a 16 vloaz pa oa studier e lise Sant-Frañsez-Zavier. Lakaet e voe ar groaz e-kichen an iliz-veur.

Kaset e voe da vered Boismoreau goude. Emañ er rann 8, renk 6, plas 7.

Enskrivet eo evel monumant istorel abaoe an 21 a viz Mae 1937.

Ar groaz keltiek-mañ, a awen iwerzhonat, a zo graet e maen-raz. Toget eo gant ur pinakl hag a warez an enskrivadur : .

## Daveoù
Harp-tan nij a-dost

**Harp-tan nij a-dost** (saozneg: *Close air support* **CAS**) a vez graet eus obererezhioù er brezel-aer pa vez taget eus an oabl war-zu an douar dre mindrailhañ al leur pe skoadennoù dre nij—gant nijerezioù brezel sibloù enebour lec'hiet nepell diouzh nerzhioù kamalad. Evel doare harp-tan, an hini nij a-dost a rank bezañ unan raksoñjet lemm rak ret eo gouzout resis e pelec'h emañ an enebourien, ar soudarded kamalad ha fiñvoù pep hini a-raok tagañ. An harp-tan nij a-dost a c'hall bezañ unan oc'h implij bombezennoù aer, bombezennoù plaver, misiloù, roketennoù, kanolioù aotomatek, mindrailherezioù, ha betek armoù gant energiezh renet evel al lazerioù.
## Notennoù ha daveennoù
Louis Lefèvre-Utile

**Louis Lefèvre-Utile** a zo ur greantour breizhat ganet e Naoned d'ar 6 a viz Here 1858 ha marvet er memes kêr d'ar 26 a viz Du 1940. Diazezet en deus ar merk gwispid LU.

## Buhez
Louis Lefèvre-Utile eo mab da Jean-Romain Lefèvre (1819-1883), diazezet gantañ ur bastezerezh straed Boileau e Naoned e 1846, greantour er bastezerezh, ha da Pauline-Isabelle Utile (1830-1922). Diazezer Lefèvre-Denise e Nancy eo e eontr. Studiañ a ra e lise Naoned.

Mont a ra da Vro-Saoz evit studiañ ar gwispid saoz hag ur wech distroet da Naoned e pren stal e dud e 1882. Lakaat a ra sevel ul labouradeg war ribl al Liger, e-tal kastell Duged Breizh hag ar porzh-houarn. Chom a ra hiziv un tour anezhi, an tour LU (al Lieu unique). Krouiñ a ra ar « Petit-Beurre LU ».

Dimeziñ a ra da Vathilde Gaudin, merc'h d'ur marc'hadour gwin, d'an 29 a viz Du 1882. Kevrediñ a ra gant e vreur-kaer Ernest Lefièvre adalek 1887.

Pouezus eo ar vruderezh dezhañ, kenlabourat a ra gant Alfons Mucha, Paul Chabas, Adolphe Piot hag Alexis de Broca peurgetket.

Kuzulier kenwerzh diavaez Frañs eo, kontroler e isrann Bank Frañs, ha melestrour e lise Livet.

## Embannadennoù
*  *La Loire. Un programme de destruction et d'infection pour la ville de Nantes*, 1923.

## Daveoù

## Levrlennadur
*  Jean-Loup Avril, *1000 Bretons : dictionnaire biographique*, 2002.
*  Claude Kahn, Jean Landais, *Nantes et les Nantais sous le Second Empire*, 1992.
Luger 1900

Ar **Parabellumpistole**, brudetoc'h dindan he anv **Luger 1900** (evit disheñvelaat anezhi diouzh ar re deuet war-lerc'h), zo pistolenn gentañ ar rummad ijinet gant an Aostrian Georg Luger, a zeuas da vezañ brudet a-drugarez d'al Luger P08, bet implijet da skouer gant an armeoù alaman e-pad an daou vrezel-bed eus an XX kantved.

## Istor
E 1897 e felle da arme Suis kaout ur bistolenn damaotomatek, ar pezh a oa nevez d'ar mare-se. Dedennet e oa gant ar Borchardt C93, met e ijiner Hugo Borchardt a nac'has degas kemmoù goulennet gant ar Suised d'an arm. An embregerezh alaman DWM, a brodue anezhi, a c'houlennas neuze gant Georg Luger en ober.

Evit se e viras kulasenn-c'hlin ar Borchardt en ur vihanaat anezhi. Berraat a reas he c'hanol da 120 mm. Degas a reas kemmoù all evel ul loc'henn a-dreñv d'an dornikell hag ur surded a-dreñv d'ar gulasenn. Ur gartouchenn nevez, ar 7,65 Parabellum, a voe diorroet evit ar bistolenn adalek 1898 ivez. D'ar 4 a viz Mae 1900 e voe lakaet an arm da vezañ reolius e arme Suis. Ar wech kentañ e oa d'un arme ober gant ur bistolenn damaotomatek. Arme Bulgaria a zibabas an arm e 1903 ivez. Ur 1.000 skouerenn bennak anezhañ a voe graet hepken, warnañ lizherennoù kirillek.

## Implijerien
* 
*  (dindan an anvioù Pistole 1906 ha Pistole 1906/29)

## Torfedouriezh
Ul Luger 1906 zo bet implijet d'ar 5 a viz Gwengolo 2012 e Chevaline (Haute-Savoie) evit drouklazhañ 3 ezel eus ar familh Al-Hilli hag ur marc'hhouarner. Ral eo e vefe graet torfedoù gant un arm a seurt-se abalamour eo ur pezh rouez, hag a gaver e metoù an dastumerien kentoc'h. Evit-se e c'hallfe bezañ un elfenn a-bouez evit klask diskoulmañ an afer.

## Levrlennadur
*  MALHERBE Michel, *Les Pistolets Luger*, Crépin-Leblond, 2010, 363 p., ISBN 9782703003410
*  GRANT Neil, *The Luger*, Osprey Publishing, 2018, 80 p., ISBN 9781472819734

## Liammoù diavaez
*  Deskrivadur al Luger 1900 war al lec'hienn *Arme et Passion*, ennañ an disheñvelderioù gant ar stummoù deuet war he lerc'h

## Daveennoù
Parabellum

**Parabellum** ("Prient ar brezel"), diwar an droienn latin *[[Si vis pacem, para bellum]]* ("Ma fell dit kaout ar peoc'h, prient ar brezel"), a vez implijet e :

## Armoù

* Ar *[[Luger 1900|Parabellumpistole]]*, unan eus ar pistolennoù damaotomatek kentañ, bet krouet gant Georg Luger e 1900, dezhi meur a adstumm lesanvet Parabellum ivez, evel ar P08 ;
* Ar 7,65 mm Parabellum hag an 9 mm Parabellum, kalibroù kartouchennoù armoù-dorn.

## Sinema
* *[[John Wick Parabellum]]* (2019), ur film gant ar Stadunanad Chad Stahelski.

## Sonerezh
* Parabellum, ur strollad rock gall bet savet e 1984 ;
* 9mm Parabellum Bullet, ur strollad rock japanat ;
* *[[Parabellum (pladenn)|Parabellum]]*, ur bladenn gant ar gitarour svedat Yngwie Malmsteen (2021) ;
* *[[Para Bellum (pladenn Testament)|Para Bellum]]*, ur bladenn gant ar strollad trash metal stadunanat Testament (2025).
Maria Velcheva

right|140px|Maria Velcheva.
**Maria Velcheva**  (e bulgareg: * Мария Николаева Велчева *)  a zo bet ganet d'ar 17 a viz Here 1987 e Sofia (Bulgaria).

Ur c'hoarierez echedoù bulgar eo.

Mestrez-veur (WGM) eo abaoe 1999, Tredeog broadel eo abaoe 2015.

2 197 edo he renk Elo *Standard* ha 2 176 he renk Elo *Luc'hedenn* e miz Kerzu 2025. 
## Kevezadegoù
### [[Kampionad bulgar an echedoù|Kampionad bulgar ar maouezi]]
Trec'h e voe e 1996, e 1997, e 1999, e 2000 hag e 2001.
### Kampionadoù europat ar re yaouank
C'hoari a reas adalek 1990 betek 1996 e meur a rummad oad. E 1995 e voe  trec'h en Holon (Israel) e rummad ar Merc'hed e-dan ugent vloaz.
### Tournamant ''Open'' [[Pula]] ([[Kroatia]])
Trec'h e voe e 1998, 5,5/9 (+5,=1,-3).
### Kib bedel ar Maouezi
E 2008, e Nalchik (Rusia), e kollas a-enep da Anna Muzychuk er rondenn gentañ.
### [[Olimpiadoù echedoù|Olimpiadoù ar Maouezi]]
C'hoari a reas eizh gwezh adalek 1996 betek 2010 e skipailh Bulgaria:
* e 1996, en 32 Olimpiad e Yerevan (Armenia), 3/5, (+2, =2, -1),
* e 1998, en 33 Olimpiad en Elista (Rusia), 3/8 (+ 2,= 2, -3),
* e 2000, er 34 Olimpiad en Istanbul (Turkia), 5/11 (+ 3,= 4, -4),
* e 2002, er 36 Olimpiad e Bled (Slovenia), 5/9 (+ 3,= 4, -2),
* e 2004, er 36 Olimpiad e Calvià (Spagn), 8/10 (+ 7,= 2, -1),
* e 2006, er 37 Olimpiad e Torino (Italia), 4,5/9 (+ 3,= 3, -3),
* e 2008, en 38 Olimpiad e Dresden (Alamagn), 2/7 (+ 1,= 2, -4),
* e 2010, en 39 Olimpiad e Khanty-Mansiysk (Rusia), 5/8 (+ 4,= 2, -1).
## Notennoù ha daveennoù

## Liammoù diavaez
* He fichenn FIDE
* He c'hoari e Chess Base
* He c'hoari e 365 Chess
Timbroù Aostralia ar Su

Aostralia ar Su zo ur Stad eus Kenglad Aostralia (*Commonwealth of Australia* e saozneg) abaoe 1901. A-raok ar bloaz-se e oa un drevadenn distroll eus ar Rouantelezh-Unanet.

Timbr kentañ Aostralia ar Su a voe embannet d'ar 1añ a viz Genver 1855, dindan karg Rener ar Postoù, anvet John Cliffe Watts. Goulenn a reas ouzh an embregerezh moullañ Perkins & Bacon e Londrez tresañ ha produiñ un timbr daou bence dindan anv an drevadenn. Awenet e voe an tresour gant framm timbroù kentañ Chile , hogen lakaet e voe poltred ar rouanez Victoria par da hini timbroù Kembre ar Su, e lec’h hini Kristol Goulm. An tresoù bihan er c’horn hag al lizherenneg en traoñ a oa heñvel ouzh timbroù saoz ar prantad-amzer (“Penny Black”).

William Humphreys a oa an engraver. Implijet e voe ur blakenn warni 240 skeudenn, renket e 20 renkennad.

Moullet e voe an timbroù daou *bence* e liv ruz-tane ha lakaet e gwerzh d'ar 1añ a viz Genver 1855. Urzhiet e voe timat timbroù all : 1 pence, 6 pence hag 1 shilling. Lakaet e voent e gwerzh d’ar 26 a viz Here 1856, nemet an hini diwezhañ. Hervez lod liv an timbroù ur shilling a oa re dost ouzh liv glas an timbroù c’hwec’h pence ken ma voe arvarus ober gantañ. Kazi an holl eus ar 500 000 follenn a oa bet moullet a voe devet.

Heverk awalc'h e oa ar stumm rummad embannet etre 1883 ha 1897 dre ma oa hir ha moan an timbroù-post.

Adalek 1913 e voe graet gant timbroù Aostralia gant an dud. Timbroù-taos a voe embannet gant Aostralia ar Su betek ar bloaz 2003 avat.

E 1955 e voe savet gant melestradurezh Aostralia un timbr heñvel ouzh an hini a liv gwer, gant un talvoud-gwerzh 1 penny, warnañ ar vojenn "First stamp of South Australia 1855 1955". 

## Levrlennadur
*Butler, A.R. (1978) The departmental stamps of South Australia. London: Royal Philatelic Society London.
*Napier, Francis H. & Smith, Gordon (1894) South Australia. London: Stanley Gibbons. (free eBook)

## Liamm diavaez
Diskouezadeg timbroù Aostralia ar Su

## Pennad kar
*Timbroù Aostralia
Doktor an Iliz

**Doktor an Iliz** (e latin : *Doctor Ecclesiae*) a zo un den (paotr pe ur vaouez) badezet hag a zo anavezet e aotrouniezh dreistordinal war dachenn an doueoniezh (*eminens doctrina*) gant an Iliz katolik .

An holl Doktored eus an Iliz a zo bet kanonizet ent-ofisiel pe, e-keñver ar re ziwezhañ, sellet outo evel sent ent-ofisiel. Betek 1970 ne veze roet an titl d'ar baotred hepken, met da-heul Sened-meur ar Vatikan II e c'hell ar merc'hed bezañ disklêriet Doktored an Iliz.

E 2025 ez eus 38 Doktor eus an Iliz.

## Daveoù
Luger P04

Al **Luger P04** zo ur bistolenn damaotomatek implijet gant ar Kaiserliche Marine (morlu impalaerel alaman) adalek 1905 hag e-pad ar Brezel-bed Kentañ. Deveret eo eus al Luger 1900 ijinet gant Georg Luger. Ur c'hanol un tamm hiroc'h he deus (150 mm e-lec'h 120 mm) ha kambret eo e 9 mm Parabellum. He c'houch zo reoliek etre 100 ha 200 metr. Plaen eo divskouarn he c'hulasenn-c'hlin e-keñver reoù al Luger 1900.

## Istor hag implij
Ar bistolenn gentañ kambret en ur c'halibr 9 mm o vezañ bet dibabet gant un arme eo ar P04. Ar morlu alaman a choazas anezhi evit kemer plas ar Reichsrevolver M1879. Kentpatromoù eus an arm, gant lammoù ouzhpenn, a voe pourveziet d'ar morlu e 1904 gant an DWM. Amprouet e voent e 1905 evit talañ ouzh un emsavadeg e Tanzania, a oa neuze un drevadenn alaman. Kavet e voe diaes implij an arm gant e lamm, met urzhiet e voe anezhañ gant ar morlu memestra, a resevas ar rummad kentañ etre 1906 ha 1911.

Un eil rummad pistolennoù, dezhoù kemmoù bihan war ar surded, a voe pourveziet etre 1912 ha 1914. War an trede rummad, savet adalek 1914, e voe tennet al loc'henn a-dreñv d'an dornikell evit simplaat produiñ ar bistolenn abalamour da zeroù ar brezel, ha tostaat anezhi ouzh stumm ar P08 implijet en arme-zouar. Ur stumm diwezhañ, tostoc'h c'hoazh ouzh ar P08, a voe produet e 1916 hag e 1917. Al lizherenn *M* (evit *Marine*), warni ur gurunenn, zo engravet war al Luger P04.

Pourveziet e oa an arm gant ur gouin, daou garger ouzhpenn, hag ul lamm, met homañ diwezhañ ne voe ket produet atav. Implijet e voe ar P05 e-bourzh al listri, al listri-spluj, hag e aerlistri ar *Marine-Fliegerabteilung* evel ar Zeppelinoù.

Ne voe ket berzet ar P04 gant Feur-emglev Versailhez e 1919, met kalz a skouerennoù a voe treuzfurmet e P08. Etre 31.000 ha 52.000 Luger P04 zo bet produet, met ar braz anezhe zo bet kollet e-pad ar brezel pe kemmet. Pezhioù ral int.
## Levrlennadur
*  MALHERBE Michel, *Les Pistolets Luger*, Crépin-Leblond, 2010, 363 p., ISBN 9782703003410
*  GRANT Neil, *The Luger*, Osprey Publishing, 2018, 80 p., ISBN 9781472819734

## Daveennoù
Yezhoù irokek

Ur familh-yezhoù eo ar **yezhoù irokek** komzet e Norzhamerika gant pobloù-orin. Er familh-mañ e vez renket yezhoù Kevre an Irokiz hag an tsalagieg (*tcherokeeg*).

Setu penaos e vez isrenket an 11 yezh a zo er familh-yezhoù-mañ:

### Yezhoù irokek
I. *Yezhoù irokek an hanternoz*
: A. Yezhoù touskarorek-nottowayek
:: 1. **[[tuscarora]]**
:: 2. **[[nottoway]]**
: B. Kent-irokeg al lennoù
:: 3. **Yezhoù houronek-wyandotek**
::: rannyezhoù:
:::* houroneg
:::* wyandoteg
:: 4. **[[laorañseg]]**
:: i. Irokeg ar Pemp Broad)
::: 5. **[[onondageg]]**
::: 6. **[[souskwehannockeg]]** (pe andasteg, konestogeg, andastoerrhononeg, minkwaeg)
::: a. Yezhoù senekek-kayougek
:::: 7. **[[senekek]]**
:::: 8. **[[Kayougek]]**
::: b. Yezhoù mohawkek-oneidek
:::: 9. **[[mohawkeg]]**
:::: 10. **[[oneideg]]**

II. *Yezhoù irokek ar c'hreisteiz*
: 11. **[[tsalagieg]]**

yezhoù marv eo an nottowayeg, ar yezhoù houronek-wyandotek, ar souskwehannockek hag al laorañseg.

## Liammoù diabarzh
Gwelet ar rannbennad *yezh* e pennad an Haudenosaunee.
Irokiz Sant-Laorañs

**Irokiz Sant-Laorañs** zo ur vroad henvroat heñvel a-walc’h ouzh hini pobladoù irokiz all Norzhamerika. En em staliañ a rejont eno da vat war-lerc’h ar skornadurioù bras, da lavaret eo war-dro 10 000 bloaz zo.

Betek ar bloavezhioù etre 1550 ha 1580 e oant o vevañ e-kichen ar stêr Sant-Laorañs e proviñsoù a-vremañ Kebek hag Ontario, e Kanada, hag e stad New York er Stadoù-Unanet. An ergerzher breizhat Jakez Karter a gejas ganto meur a wech etre 1534 ha 1542. Pa zistroas ar C'hallaoued e 1603 e oa aet da get ar c'hêriadennoù e-lec'h ma oant war-dro tri-ugent vloaz abretoc'h.

Dont a ra ar ouiziegezh diwar-benn Irokiz Sant-Laorañs eus skridoù Jakez Karter, met ivez eus studiadennoù nevesañ war an arkeologiezh hag ar yezhoniezh keñveriet.

## Notennoù ha daveoù
Ingi Randver Jóhannsson

**Ingi Randver Jóhannsson** a zo bet ganet d'ar 5 a viz Kerzu 1936 ha marvet d'an 30 a viz Here 2010 en Island.

Ur c'hoarier echedoù islandat e oa.

Mestr etrebroadel e oa abaoe 1963.

2 445 e voe e renk Elo *Standard* uhelañ, bet tizhet e miz Genver 1981.

## Kevezadegoù
### [[Kampionad islandat an echedoù]]
Trec'h e voe peder gwezh: e 1956, e 1958, e 1959 hag e 1963.
### [[Olimpiadoù echedoù]]
C'hoari a reas e skipailh Island :
* e 1954, en adskipailh, en 11 Olimpiad en Amsterdam (Izelvroioù), (+2, =4, -7),
* e 1956, ouzh an eil tablezenn, en 12 Olimpiad e Moskov (URSS), (+5, =9, -4),
* e 1958, ouzh an dablezenn gentañ, en 13 Olimpiad e Munich (Republik Kevreadel Alamagn), (+7, =6, -3),
* e 1966, ouzh an eil tablezenn, er 17 Olimpiad e La Habana (Kuba), (+4, =8, -4),
* e 1968, ouzh an dablezenn gentañ, en 18 Olimpiad e Lugano (Suis), (+6, =4, -5),
* e 1974, ouzh an deirvet tablezenn er 21 Olimpiad e Nisa (Bro-C'hall), (+6, =9, -2),
* e 1980, ouzh an eil tablezenn en adskipailh, er 24 Olimpiad e Valletta, (Malta), (+2, =2, -0), 
* e 1982, ouzh an eil tablezenn en adskipailh, er 25 Olimpiad e Luzern (Suis), (+0, =1, -2).
### Kampionad europat dre skipailh
C'hoari a reas e skipailh Island ouzh ar seizhvet tablezenn e 1983 e Plovdiv (Bulgaria), (+0, =0, -3).
### Pell-olimpiadoù
C'hoari a reas e skipailh Island :
* e 1978, ouzh an deirvet tablezenn, (+0, =2, -1),
* e 1982, ouzh ar bempvet tablezenn , (+1, =0, -0).
### Kib norzhat
C'hoari a reas e skipailh Island :
* e 1973, ouzh an deirvet tablezenn, e Grenå (Danmark), (+3, =2, -0), tapout a reas ar vedalenn aour,
* e 1977, ouzh an eil tablezenn e Kiljava (Finland), (+1, =1, -3).
## Notennoù ha daveennoù

## Liammoù diavaez
*  E c'hoari e Chess Games
* E c'hoari e 365 Chess
Sports Illustrated

***Sports Illustrated*** (berraet en ***SI***) zo ur gelaouenn sport stadunanat a oa bet embannet evit ar wech kentañ e miz Eost 1954. Savet gant Stuart Scheftel, bez e oa bet ar c'hentañ kelaouenn o tizhout ouhzpenn 1 milion skouerenn gwerzhet. Enoret eo bet div wech gant an *National Magazine Award for General Excellence*. Brudet eo ivez evit e niverenn dilhad-kourankañ embannet bep bloaz, abaoe 1964. Ouzhpenn bezañ ur gelaouenn e vez gwerzhet ivez oberennoù liammet ouzh ar sport ha produioù sport.
## Liammoù diavaez
*  Lec'hienn ofisiel
Games Workshop

**Games Workshop Group PLC** (berraet en **GW**) zo un embregerezh breizhveuriat c'hoarioù taol brezel gant delwennigoù savet e Nottingham, Bro-Saoz. Brudet-mat eo evit ar produioù *[[Warhammer (c'hoari)|Warhammer]]* ha *[[Warhammer 40000]]*.
## Liammoù diavaez
*  Lec'hienn ofisiel
Seziz straed Balcombe

**Seziz straed Balcombe** (saozneg : *Balcombe Street siege*) a oa bet un seziz eus izili ar Provisional Irish Republican Army (IRA) gant poliserien ar MET eus Londrez. Padet e oa eus ar 6 betek an 12 a viz Kerzu 1975. Ar seziz a oa echuet gant kodianidigezh ar pevar ezel eus an IRA ha dieubidigezh an daou c'houestlad. An darvoudoù a oa bet skignet er skinwel hag arvestet gant milionoù a dud.
## Dieubidigezh
Goude bezañ chomet 23 bloaz en toulloù-bac'h saoz, ar pevar stourmer a oa bet kaset da brizon Portlaoise, e Kontelezh Laois, en Iwerzhon, e penn kentañ ar bloavezh 1998. Evit Gerry Adams e-kerzh Ard Fheis 1998 ar Sinn Féin e oant "hor pevar Nelson Mandela" ha dieubet e oant bet e 1999 e-kerzh Emglev Gwener-ar-Groaz.
## Notennoù ha daveennoù
Fall

An **droug** pe ar **fall** a zo ur meizad liammet ouzh darvoudoù hag emzalc'hioù a laka an distruj, a zo diboell, hag a c'hell bezañ abeg da boanioù moral pe korfel.

Disoñjet e voe gant sevenadurioù an Henamzer, a selle ouzh ar soñj-se evel ur mennozh pe ur santimant a ranked en em zieubiñ dioutañ, dont a reas an droug da vezañ ur gudenn brederouriel gant doktrinoù dualistek — dreist-holl Plotinus — hag an undoueegezh.

## Gwelet ivez
* Diaoul

## Daveoù
C. G. Haenel

**C. G. Haenel** zo un embregerezh armoù-skoaz alaman diazezet e Suhl (Land Thüringen). Savet e voe e 1840 gant Carl Gottlieb Haenel, un enseller armoù hag a laboure evit Ministrerezh ar Brezel Rouantelezh Prusia, dindan an anv ***C. G. Haenel Waffen- u. Fahrradfabrik Suhl*** ("Uzin armoù ha marc'hoù-houarn Suhl C. G. Haenel").

## Istor

Produet en deus Haenel fuzuilhoù ha pistolennoù dezhe platinennoù-skeiñ da gentañ, evit ar siviled dreist-holl. Karget e voe da broduiñ ul lodenn eus ar revolverioù Reichsrevolver (e 1879) hag eus ar fuzuilhoù Gewehr 88 (adalek 1888) evit an arme impalaerel. Div fuzuilh-vorailh (Modell 1900 ha Modell 1909) a voe kinniget gant an embregerezh e 1909 evit an dennerien sport. Produiñ a reas fuzuilhoù Gewehr 98 da vare ar Brezel-bed Kentañ.

### Bloavezhioù 1920-1940

E 1921 e krogas an ijinour Hugo Schmeisser da genlabourat gant C. G. Haenel. Betek 1945 e tennjont splet tamm-ha-tamm diouzh an adarmiñ degaset gant an Trede Reich hag eus an Eil Brezel-bed. Ijinet pe produet e voe gant an embregerezh armoù evel ar pistolennoù-mindrailher MP28 (produet gant Haenel met bodet e Belgia evit tremen hebiou feur-emglev Versailhez) ha dreist-holl MP40, unan eus armoù hiniennel diazez armeoù an Trede Reich.

Schmeisser a ziorroas e ti Haenel ar Maschinenkarabiner 42(H), a voe amprouet e 1942 gant ar Wehrmacht, hag a voe diazez ar Sturmgewehr 44, unan eus fuzuilhoù-arsailh kentañ an Istor, diwezhatoc'h.

### Goude an Eil Brezel-bed

E dibenn ar brezel, Soviediz a verzas d'an embregerezh produiñ armoù. Adanvet e voe *VEB Fahrzeug- und Jagdwaffenwerk „Ernst Thälmann“* hag adproduiñ a reas armoù, dre aer gwasket da gentañ, ha karabinennoù chase war-lerc'h, dindan an anv merk *Haenel Suhl*.

E 2008 e adkavas an embregerezh e anv C. G. Haenel. Karabinennoù chase ha redueroù-son a brodu dreist-holl. E 2020 e voe dibabet ar fuzuilh-arsailh Haenel MK 556 savet gant Haenel evit kemer plas an HK G36 er Bundeswehr, met abalamour da gudennoù brevedoù ha lezenn e kemeras an HK 416A8 he flas e 2022.

## Levrlennadur
*  *C. G. Haenel* */ Waffen- und Fahrrad-Fabrik,* e *Suhl zum 400 Jährigen Stadtjubiläum*, 1927

## Liammoù diavaez
*  Lec'hienn ofisiel

## Daveennoù
Kelaouenn sport

Ur **gelaouenn sport** zo ur gelaouenn sizhuniek, pemdeziek pe viziek. Reiñ a ra tro d'al lennerien da lenn pennadoù a-zivout ar sportoù. Lod kelaouennoù sport a zo embannet un nebeud gwechoù bep bloaz, lod all a embann ivez niverennoù ispisial evit mareoù eus ar bloavezh liammet ouzh ar c'hrogadoù sport pe ouzh temoù (evel hini dilhad-kouronkañ ar Sports Illustrated stadunanat). Ledan-tre eo ar sportoù a vez kaoz en doareoù kelaouennoù-se evel ar sportoù oto, ar baseball, ar basketball, ar marc'h-houarn, body building, bowling, boks, mell-droad, golf, jiminastik, karate, polo, ski, surf, tennis hag all.
## Breizh
* Sport Breizh, kelaouenn enlinenn war ar marc'h-houarn evel sport e Breizh.

## Notennoù ha daveennoù
Timbroù Nandgam

Nandgam a oa ur stad-priñselezh indian gwarezet gant ar Rouantelezh-Unanet e fin an . Emañ bremañ e Stad Madhya Pradesh (Republik India).

Un toullad timbroù a voe embannet er vro eus 1892 betek 1894.

War ar c’houblad timbroù kentañ e lenner **FEUDATORY STATE RAJ NANDGAM O R**. Talvoud-gwerzh an timbr a liv glas a save da ½ anna, ha 2 anna an hini ruz.

Ar gerioù e saozneg zo aet da get war an eil rummad. Dreistmoullet e voent e 1894 gant ar pennlizherennoù **M.D.B.** a dalveze "Machant Balram Das", anv ar Raja e penn ar briñselezh.

## Pennad kar :
* Timbroù Indez Breizh-Veur
Walther Rathenau

**Walther Rathenau**, bet ganet d'an 29 a viz Gwengolo 1867 e Berlin (e Rouantelezh Prusia neuze) ha marvet drouklazhet d'ar 24 a viz Even 1922 er memes kêr, a oa un industriour, skrivagner ha politikour alaman. Un den pouezus e voe evit aozadur industriezh an Impaleriezh alaman e-pad ar Brezel-bed Kentañ, hag e deroù Republik Weimar goude.

## Buhez
Mab da Emil Rathenau, un den a afer yuzev bet krouet ar strollad AEG gantañ, e oa Walther Rathenau. Adalek 1899 e labouras evit embregerezh e dad, ha lakaat a reas anezhañ da greskiñ er bed a-bezh. Etre 1914 ha 1915 e voe e penn ar Kriegsrohstoffabteilung, an aozadur karget da gavout danvezioù kentañ evit an arme alaman.

Goude ar brezel e emezellas d'an Deustch Demokratische Partei (Strollad Demokratel Alamagn), ha muioc'h-mui a bouez e tapas e politikerezh ar vro. Ministr an Adsavidigezh e voe e 1921. D'ar 1añ a viz C'hwevrer 1922 e voe anvet da vinistr an Aferioù Diavaez, e eil gouarnamant Joseph Wirth. Difenn a rae ar fed e oa ret da Alamagn doujañ ouzh redioù feur-emglev Versailhez, en ur ginnig klask advarc'hata anezhañ. Kement-mañ, ha sinadur gant Rathenau feur-emglev Rapallo asambles gant an URSS e 1922, a lakaas strolladoù broadelour eus an tu-dehou-pellañ a bep seurt da fuloriñ outañ. Drouklazhet e voe e Berlin gant izili an Organisation Consul, un aozadur enepyuzev ha broadelour, d'ar 24 a viz Even 1922.

## Levrlennadur

*  VOLKOV Shulamit, *Walther Rathenau: Weimar's Fallen Statesman*, Yale University Press, 2012, 256 p., ISBN 978-0300144314

## Daveennoù
Yoda

**Yoda** zo un dudenn ijinet eus ar frañchiz Star Wars. Ur boud bihan, glas, kozh eo, hag a zo galloudus gant an Nerzh. Komz a ra gant frazennoù enno gerioù aozet en tu-gin. Gwelet e oa bet evit ar wech kentañ er film ''The Empire Strikes Back'' e 1980 , ma oa mouezhiet ha marilhet gant Frank Oz, hag a adc'hoarias ar roll er film da heul *[[Star Wars: Episode VI – Return of the Jedi|Return of the Jedi]]* (1983), hag en drilogiezh rakwelet Star Wars, an drilogiezh heuliad, hag en heuliad tresadennoù-bev *Star Wars Rebels*.
Nerzh (Star Wars)

An **Nerzh** zo ur galloud metafizikel, kevrinus ha pep lec'h er frañchiz faltazi Star Wars. E-barzh ar c'halaksienn m'emañ ar frañchiz e vez graet anv eus an Nerzh gant an tudennoù evel un energiezh hag a liamm an holl draoù, o terc'hel ar c'hempouez kosmek. An tudennoù "kizidik ouzh an nerzh" dreist-holl, peurliesañ dre emziskiblezh strizh, stummañ ha evezhiañ, a c'hell kevreañ ouzh an Nerzh ha dre-se mont e darempred gant barregezhioù dreistnaturel resis evel liveoù bevennet a nerzh dreistdenel, an telekinezenn hag ar sklaerder. Keñveriet eo bet an Nerzh hag ar Jedi gant perzhioù meur a relijion eus ar bed gwirion, evel ar voudaegezh hag an daoegezh. Deuet eo ar frazenn hag ar mallozh Jedi "Ra vo an nerzh ganeoc'h" da vezañ ul lodenn eus yezh ar sevenadur pobl.

Ar Jedi a servij Tu Sklaer an Nerzh, ar Sith a zo gouestlet d'an Tu Teñval.
Jedi

Tudennoù ijinet e hollved Star Wars eo ar **Jedi**. O labourat asambles gant ar Republik Galaktek e striv an Urzh Jedi da virout ar peoc'h.

Ar Jedi zo un urzh minic'hi brezelour gouestlet da zifenn ar peoc'h hag ar justis. Servijout a reont Tu Sklaer an Nerzh, er c'hontrol d'ar Sith, a zo gouestlet d'an Tu Teñval.

Krediñ a reer eo bet ijinet ar ger *Jedi* gant George Lucas, deuet diwar an termen "Jidaigeki" (時代劇, "filmoù ar mare", filmoù diwar-benn samouraied).
Fender (embregerezh)

Ar **Fender** **Musical Instruments Corporation**, anvet peurliesañ **Fender**, zo un embregerezh stadunanat bet krouet e 1946 e Fullerton (Kalifornia) gant Leo Fender. Sevel ha gwerzhañ a ra gitaroù akoustek hag amplaerioù, met brudetoc'h eo c'hoazh evit e c'hitaroù hag e c'hitaroù-boud tredan. Binvioù produet gant Fender, evel an Telecaster hag ar Stratocaster, o deus c'hoariet ur roll a bouez e istor ar sonerezh e eil hanterenn an XX kantved abalamour d'o implij gant kalz sonerien vrudet. E Los Angeles emañ e sez.


Restr:Miss Daisy 1 light.jpg|Ur Fender Stratocaster (1954)
Restr:Fender Telecaster American Vintage 1952 transparent.png|Ur Fender Telecaster (1950)
Restr:Fender Precision Bass.jpg|Ur gitar-boud Fender Precision Bass (1951)
Restr:Jimi Hendrix (1967) (cropped).jpg|Jimi Hendrix o seniñ gant e Stratocaster (1967)


## Liamm diavaez
*  Lec'hienn ofisiel
Dislontegezh

Termenet eo an **emzalc'h** evel ar moderadur, kontrol emzalc'h an-unan. Unan euz ar beder vertuz evit an Henc'hresianed.

Moderadur pe muzuliadenn (eus an henc'hresianeg σωφροσύνη sōphrosyne , eus al latin temperantia, diwar *temperare*, "derc'hel ar c'hempouez"). An termen gresianek σωφροσύνη (sophrosyne), degaset e etik ar vertuzioù gant Platon, a voe troet e latin evel temperantia (hag ivez evel moderatio).

## Daveoù
Lee Precision

**Lee Precision** zo un embregerezh stadunanat bet krouet e 1958 ha diazezet e Hartford (Wisconsin). Produiñ a ra dafar evit adkargañ munisionoù. Unan eus an embregerezhioù brudetañ eus e c'hennad eo er bed a-bezh.

Richard Lee, diazezer an embregerezh, a ijinas e 1958 ur waskerez marc'had-mat anvet Lee Loader evit adkargañ ar c'hartouchennoù evit ar fuzuilhoù flour o c'hanol. Er bloavezhioù 1960 e krogas da werzhañ dafar d'ober kement-all evit an armoù rizennet. Hiziv an deiz e produ ur skalfad klok a zafar adkargañ, ha kinnig a ra strobadoù ostilhoù evit 45 kalibr armoù-dorn ha 125 kalibr armoù-skoaz. Produiñ a ra ivez moulloù evit ober boledoù. Lod a zo bet savet diwar c'houlenn dasparzherien c'hall evit moullañ bannadelloù ar fuzuilh Gras (1874) hag ar revolver stumm 1873.

## Liamm diavaez
*  Lec'hienn ofisiel

## Gwelet ivez
* Hornady
* Lyman
* RCBS

## Daveennoù
Nerzh-kalon

An **nerzh-kalon**, zo unan eus ar peder vertuz.

Ar meizad a denn d'ar nerzh korfel ha d'an nerzh speredel, met er brederouriezh hag en doueoniezh e talvez da vertuz unan hag a c'houzañv, a nac'h hag a drec'h war diaesterioù bras. Setu ar pezh a gas d'ar galon.

## Daveoù
Justis

Ur bennaenn prederouriezhel, lezennel ha moral eo ar **reizhded** pe **justis**. Ur vertuz eo.

Ur meizad eo a denn d'ur stad peurvat a etregweredoù sokial ma vez ur c'hempouez, reizh dre natur ha dibar, etre interestoù, pinvidigezh ha digarezioù izili ur strollad sokial resis. Kavout a reer ar meizad-se e studi al lezenn, ar brederouriezh, an etik, hag ar relijionoù.

Abaoe an henamzer e reer eus ar reizhded ur vertuz denel, ur reolenn a reol emzalc'h an hiniennoù.

## Gwelet ivez
* Gwir (lezenn)

## Daveoù
Diego Flores

**Diego Flores** a zo bet ganet d'an 26 a viz Du 1986 e Las Palmas de Gran Canaria (Spagn).
Ur c'hoarier echedoù arc'hantinat eo.
Kazetennour echedoù er gazetenn bemdeziek Democracia eus Junín eo.
Mestr Meur (GM) eo abaoe 2008, Mestr Etrebroadel (IM) e oa abaoe 2005, ha Gourdoner FIDE  abaoe 2024.
Kerzu 2025: 2 567 eo e renk Elo *Standard*, 2 576 e renk Elo *Fonnapl* ha 2 582 e renk Elo *Luc'hedenn*,2 634 eo e renk Elo *Standard* uhelañ, bet tizhet e miz Genver 2018.
## Kevezadegoù
### Kampionad arc'hantinat ar re yaouank
Trec'h e voe er rummadoù e-dan daouzek vloaz, e-dan pevarzek vloaz, e-dan c'hwezek vloaz, e-dan triwec'h vloaz hag e-dan ugent vloaz. 
### [[Kampionad arc'hantinat an echedoù|Kampionad hollek arc'hantinat]]
Trec'h e voe e 2005, e 2009, e 2012, e 2013, e 2016, e 2018, e 2019 hag e 2025.
### [[Kampionad arc'hantinat an echedoù |Kampionad arc'hantinat dre skipailh]]
Trec'h e voe gant skipailh Villa Martelli e 2006, e 2008, e 2011, e 2012 hag e 2014 ha gant skipailh Obras e 2019.
### Kampionad bedel e-dan c'hwezek vloaz
Beskampion e voe e 1998 en Oropesa del Mar (Spagn).
### Kib bedel
C'hoari a reas c'hwec'h gwezh:
* e Khanty-Mansiysk (Rusia), e 2005, e 2007, e 2009 hag e 2019,
* e Tromsø (Norvegia), e 2013,
* e Tbilisi (Jorjia), e 2017.
### Kampionad takadel [[Suamerika]]n
Trec'h e voe div wezh : e 2005 e Santiago (Chile) hag e 2007 e San Luis (Arc'hantina).
### Kampionad [[Amerika]]n
* Trec'h e voe rampo div wezh : e 2012 e Mar del Plata (Arc'hantina) hag e 2017 e  Medellín (Colombia).
* Beskampion e 2018 e Montevideo (Uruguay).
* Trede e voe e 2009 e San Pablo (Brazil) hag e 2009 e Cochabamba (Bolivia).
### Kampionad [[Amerika]]n partiennoù ''Fonnapl''
Trec'h e voe e 2016 e Buenos Aires (Arc'hantina).
### Tournamantoù etrebroadel ''Open''
Trec'h e voe
* en 13 *Torre Blanca* ITT  e Buenos Aires Arc'hantina e 2001,
* teir gwezh e Mar del Plata (Arc'hantina) : e 2006, e 2010 hag e 2019,
* pemp gwezh e *Pro Am* e Villa Martelli (Arc'hantina) e 2004,  e 2008, e 2010,  e 2017 hag e 2019,
* teir gwezh e Ciudad de Río Grande e Río Grande (Arc'hantina) e 2011, e 2012 hag e 2013,
* e miz Ebrel 2018 e Dubai (Emirelezhioù Arab Unanet), gounit a reas a-enep ar Mestr-meur Surya Shekhar Ganguly en diwezhañ rondenn,
* en Albacete (Spagn) e 2006,
* en Arica (Chile) e 2015.
### [[Olimpiadoù echedoù]]
C'hoari a reas seizh gwezh e skipailh Arc'hantina.

## Priz arc'hantinat ''Olimpia de Plata''
Tapout a reas ar priz en echedoù pemp gwezh: e 2007, e 2009, e 2013, e 2017 hag e 2019.
## Notennoù ha daveennoù

## Liammoù diavaez
* E fichenn FIDE
* E c'hoari e Chess Games
* E c'hoari e 365 Chess
Vertuz

Ar **vertuz** zo ur mennozh implijet evit deskrivañ klask ar mad ha diwall ouzh an droug. Ur mennozh a gaver er brederouriezh moral, er brederouriezh relijiel hag er politikerezh eo. Abaoe ar brederouriezh c'hresian klasel e vez diforc'het peder vertuz pennañ : ar furnez, an dislontegezh, an nerzh-kalon hag ar reizhded. Er gristeniezh ez eus teir vertuz kristen.

Meizad ar vertuz a zeu eus an etik gresian klasel, a gaver e oberennoù Thomas Hobbes ha Platon, a voe teoriennet gant Aristoteles en *Etik Nikomachean*, un destenn kaset d'e vab e-unan.

## Daveoù
Furnez (vertuz)

Ur mennozh prederouriezh eo ar **furnez**, ur vertuz eo, an hini gentañ euz ar beder vertuz evit an Henc'hresianed.

Alies e vez liammet ouzh ar furnez, ar skiant-prenet hag ar ouiziegezh.

En Etika Nikomakean e tispleg Aristoteles vertuz ar *phronesis* (henc'hresianeg : ϕρόνησις), troet peurliesañ evel *preder*, da lavaret eo : furnez pleustrek, barnedigezh pleustrek pe dibab reizh.
Spi (vertuz)

Ar **spi** pe an **esperañs** (**fiziañs**)  zo ur vertuz kristen dre ma laka ar feizidi o fiziañs e promesa Doue a vuhez peurbadus goude ar marv. Unan eus an teir vertuz doueoniel eo, asambles gant ar feiz hag ar garantez.

An esperañs kristen (e latin : *spes* , e gresianeg : ελπίς) eo emzalc'h speredel ar gristenien a c'hortoz ar silvidigezh gant Doue. An Testamant Kozh hag an Testamant Nevez a gomz eus an esperañs evel ur vertuz speredel a sav e kalon an den dindan levezon Komz Doue. An esperañs zo ur vertuz a resev an den digant ar Spered Santel, o lakaat anezhañ da vont e-barzh ar vuhez doueel, anvet dre hengoun "buhez doueoniel".

## Gwelet ivez
* Spes (doueez henroman)

## Daveoù
Karantez (vertuz)

Ar **garantez** pe **karitez** a zo eur vertuz pehini a gas an den da c’hoantaat ha da ober vad d’ar re all. Unan eus an teir vertuz kristen eo.

Ar garantez (diwar ar wrizienn *kar-*), en doueoniezh kristen, a vez sellet outañ evel unan eus ar seizh vertuz ha komprenet gant Tommaso d'Aquino evel ar c'hiz a garantez n'eo ket hepken da garantez Doue, met ivez da garantez an nesañ. 

Katekiz an Iliz katolik a zispleg ar garantez evel ar vertuz doueoniel a lak ac'hanomp da garout Doue dreist pep tra hag hon nesañ eveldomp hon-unan, dre garantez evit Doue.

## Daveoù
Timbroù Treuzjordania

Emirelezh Treuzjordania ( إمارة شرق الأردن Imārāt Sharq al-Urdun en arabeg) a oa ur gwarezva saoz savet e miz Ebrel 1921 da-heul emglevioù bet graet e-kerzh ar C'hentañ Brezel-bed gant priñsed arab an dierniezh Hachemit evit trugarekaat anezho da vezañ savet a-enep an Otomaned.

Betek ar bloaz 1918 e oa tiriad Treuzjordania un tamm eus an Impalaeriezh Otoman. Timbroù ar stad-se a veze implijet eno.

D'an 10 a viz Meurzh 1916 e voe savet gant ar Rouantelezh-Unanet bagadoù-stourm anvet e saozneg ‘’’Egyptian Expeditionary Force’’‘ (pe EEF) evit aloubiñ broioù ar Reter-Nesañ a oa dindan beli an Durked. Kemer a reas perzh an nerzhioù armet-se er c'houlzad emgann e Sinai hag e Palestina, dindan urzhioù ar jeneral Archibald Murray, ha dont a reas Siria, Liban, Treuzjordania ha Palestina dindan karg ar Rouantelezh-Unanet a-drugarez dezho. 

Timbroù ispisial a voe moullet gant al lu, warno ar pennlizherennoù **E.E.F.** hag ar gerioù *Postage Paid* (= Frejoù-post paeet) e saozneg hag en arabeg. Dreistmoullet e voent gant an enskrivadur "Gouarnamant arab ar Reter" en arabeg e 1920.

Eus ar bloaz 1920 da 1923 e voe fiziet er Rouantelezh-Unanet, gant Kevredigezh ar Broadoù ar garg da verañ Palestina ha Treuzjordania. Dispartiet e voe melestradurezh an eil hag eben e miz Gwengolo 1923 avat. Treiñ a reas ar vro ziwezhañ-se da rouantelezh e 1924, en e benn Abdallah I.

Daou rummad timbroù gant e boltred a voe embannet e 1927, hag e 1930 en ur stumm brasoc’h (18X22 e lec’h 17x21).

Heuliet e voe e 1933 gant un toullad timbroù a ziskoueze savadurioù brudet ha gweledvaou ar vro : Petra, Templ Artemis e Jerash, Qasr C'harana...

D’ar 25 a viz Mae 1946 e voe embannet dizalc’hiezh Treuzjordania. A-raok ma voe troet anv ar vro da **Rouantelezh hachemit Jordania**  e teuas er-maez un nebeudig timbroù gant an alc’hwez TRANS-JORDAN e 1947 (da-geñver lid-digeriñ ar c’hentañ Parlamant da skouer).

## Pennadoù kar
*Timbroù Jordania
*Timbroù Palestina
Don Rosa

**Keno Don Hugo Rosa**, anavezet dindan e anv-pluenn **Don Rosa**, bet ganet d'an 29 a viz Even 1951 e Louisville (Kentucky), zo ur aozer *[[Comic|comics]]* stadunanat. Oberiant eo bet etre 1987 ha 2007.

Brudet eo evit e labour war hollved Donald Duck, ha dreist-holl war dudenn Scrooge McDuck (*Balthazar Picsou* e galleg). Savet en deus un heuliad levrioù bandennoù-treset war istor an dudenn, en ur zegas elfennoù drama ha darvoudoù stag ouzh istor Norzhamerika en XIX hag en XX kantved, hag en ur chom feal ouzh labour Carl Barks, krouer Scrooge McDuck. Merket eo tresadennoù Don Rosa gant pinvidigezh o munudoù, hag an dave a ra ingal da zarvoudoù all bet c'hoarvezet da dudennoù an heuliad pe da zarvoudoù istorel gwir.

Daou *[[Will Eisner Award]]*, ar priz uhelañ roet d'an aozerien *comics*, en deus bet e 1995 hag e 1997.

## Daveennoù
Trans Musicales

Ar **Rencontres Trans Musicales**, anvet ivez **Trans Musicales** pe **Les Trans**, a zo ur festival sonerezh a-vremañ etrebroadel hag a vez bep miz Kerzu e Roazhon ha padout a ra etre tri ha pemp devezh hervez ar bloavezhioù. Disheñvel eo diouzh darn eus ar gouelioù sonerezh all dre ma ne vez ket strolladoù dreistbrudet evit desachañ an arvesterien. Amañ eo muioc'h un doare da reiñ lañs da strolladoù sonerien eus ar bed a-bezh.

E 2023, ar festival en deus bet bodet 60000 a dud gant 33000 dont-tre o vezañ bet prenet. An taol 2025 a zo bet eus an 3 d'ar 7 a viz Kerzu.
## Notennoù ha daveennoù
Kalon (vertuz)

Ar **galon** zo ur vertuz a ro tu da ober traoù diaes dre drec'hiñ ar spont ha dirak an dañjer, ar boan hag ar skuizhder. Abaoe an Henamzer hag en darn vrasañ eus ar sevenadurioù eo bet sellet ouzh ar galon evel unan eus ar vertuzioù pennañ, ret-holl evit an harozed. Ar c'hontrol eo ar c'hoant.

## Daveoù
Terzhienn

**Terzhienn** a vez graet eus un azoniad, evit an dud pe al loened, hag a ziskouez ur stourm eus ar c'horf hag ar benveg gwareziñ a-enep ur bilimadur. Pignat a ra tommder ar c'horf a-us d'an tommder boas en hypothalamus. N'eus ket a vevenn sklaer evit temperadur boas ur c'horf denel : hervez ar mammennoù ez eo etre 37,2 ha 38,3 derez.

Pa bign betek-re an temperadur korf e tegas strishadurioù kigennoù hag ur santimant yenijenn hag hirisadennoù. An disoc'h eo e vez ar c'horf o produiñ tommder ha strivoù evit ma chomje tomm ar c'horf.
## Notennoù ha daveennoù
Dalc'herezh alaman Bro-C'hall e-kerzh an Eil Brezel-bed

**Dalc'herezh alaman Bro-C'hall e-kerzh an Eil Brezel-bed** (galleg: *L'Occupation*), pe **ac'huberezh**, a vez graet eus ur mare en istor Bro-C'hall pa oa bet dalc'het Bro-C'hall en un doare milourel gant nerzhioù lu an Trede Reich. Kroget e oa an dalc'hidigezh gant arsav-brezel an 22 a viz Even 1940 hag echuet e oa goustadik gant dieubidigezh Korsika e miz Here 1943, ha goude-se gant dieubidigezh peurrest Bro-C'hall adalek miz Even (Emgann Normandi) hag Eost 1944 (dilestradeg Provañs) hag echuet e oa e miz Meurzh 1945 gant an Oberiadur-brezel Undertone a wel dieubidigezh pays de Bitche hag Unteremwàld). Porzhioù Dukark, An Oriant ha Sant-Nazer na vint dieubet nemet goude an arsav-brezel ha kodiniadigezh ar gwarnizonoù alaman e Mae 1945.
Ti ar Vro

**Ti ar Vro** a zo un anv kevredad a vez implijet evit meur a greizenn sevenadurel breizhek, ar re-se savet adalek 1995, diwar kevredadoù kevredigezhioù d'an aliesañ, gant harp ar strollegezhioù publik. Evel anv hollek ar c'hreizennoù sevenadurel breizhek e c'hell bezañ implijet ha diouzh-se e c'heller lavarout eo bet Kêr-Vreizh, hemañ digoret e Pariz, e 1936, an aozadur diaraoger ha "La Mission bretonne-Ti ar Vretoned, digoret e Pariz ivez, e 1947, unan all. Ar greizenn sevenadurel breizhek, Menez Kamm, digoret e Speied, e 1970, a zo bet ar pimpatrom nesoc'h, hep skoazell publik kennebeut.

## Istor
Sevel emglevioù etre aozadurioù sevenadurel  breizhek a voe graet e Bro Roazhon e 1976 ha, diouzh-se, eo bet savet ar c'hevredad anvet Skeudenn Bro Roazhon hiziv.
E 1994 e tivizas ti-kêr Kemper sevel emvodoù gant ar c'hevarzheoù sevenadurel o pleustriñ war ar pezh a denn da Vreizh, glad pe draoù nevez.

## Tiez ar Vro

## Roll Tiez ar Vro
* Ti ar Vro Karaez, dezhañ an anv ofisiel Egin (1973)
* Ti ar Vro Kemper (1996)
* Ti ar Vro Bro Leon (2000)
* Ti ar Vro Montroulez-KLT
* Ti ar Vro Bro Pondi
* Ti ar Vro Bro Landerne
* Ti ar Vro Bro Alre
* Ti ar Vro Gwened
* Ti ar Vro Dinan

## Pennadoù nes
* Kêr-Vreizh
* Kevredigezh vreizhat a Sevenadurezh

## Notennoù ha daveennoù
Barner

Ur **barner** zo un den hag a ra war-dro kefridioù barnerezhel (a ren ar justis). Hervez al lec'h hag an amzer eo bet liammet karg ar barner ouzh ur bern goulennoù, gwirioù, deverioù ha privilejoù.

## Daveoù
Metafizik

Ar **metafizik** (diwar al latin *metaphysica* ; diwar an henc'hresianeg μετά *metá* "goude, a-dreñv, en tu all" ha φύσις *phýsis* "natur, bonreizh naturel") zo ur gelenn diazez eus ar brederouriezh. Ar c'hudennoù studiet gant ar metafizik a zo goulennoù a denn d'ar brederouriezh teorikel : ster ha pal an holl wirionez pe an holl vezañs.

Ar metafizik a bled gant framm diazez etre ar gwirvoud hag ar spered. Aristoteles a anvas ar metafizik evel ar brederouriezh gentañ. Ar goulenn pennañ, hag-eñ eo termenet en a-raok pep tra er bed, hag ar goulenn hag-eñ ez eus ar frankiz da zibab.

Ar vetafizik a vez sellet outañ evel unan eus pevar skourr pennañ ar brederouriezh, asambles gant an epistemologiezh (pe teorienn ar ouiziegezh), al lojik hag an etik.

## Daveoù
Gastroenteritis

**Gastroenteritis**, pe **red-kof kontammus**, a vez graet eus un danijenn eus ar benveg koazhañ gant ar stomog hag ar bouzelloù. An azoniadoù a zo red-kof, dislonkañ, ha poan gof. Terzhienn, diouer a energiezh , ha dizourañ ma c'hall bezañ ivez. Pa ne vez ket kudennoù yec'hed ouzhpenn o tegouez, padout a ra ar barrad nebeutoc'h evit pemzek devezh. En desped da vezañ diliamm gant an influenza, e Kanada pe Stadoù-Unanet Amerika e vez graet alies gant an droienn "**stomach flu**" (e brezhoneg *gripenn bouzelloù*).
## Notennoù ha daveennoù
César du cinéma

Ar **César du cinéma** eo an enoriñ uhelañ e bed ar sinema e Bro-C'hall. Roet e vez e-kerzh lid an *Nuit des César* hag ar wech kentañ ma voe profet a oa bet e 1976. Choaz an anvioù lakaet war ar renk a vez graet gant izili an dek rummad. An izili a zo aktourien, filmaozerien, teknisianed ar sinema.... Skignet eo al lid dalc'het e Pariz er skinwel, bep bloaz e miz C'hwevrer. Lec'h al lid enoriñ a zo bet kemmet meur a-wech hervez ar bloavezhioù (en Théâtre du Châtelet etre 2002 ha 2016). Hollad al lid a zo renet gant an *[[Académie des arts et techniques du cinéma]]*, a zo bet krouet e 1975. Harpet eo al lid gant Ministrerezh ar Sevenadur eus Bro-C'hall.
## Notennoù ha daveennoù

## Liammoù diavaez
*  Lec'hienn ofisiel
Vincent Cerutti

**Vincent Cerutti** a zo un animatour radio ha skinwel gall, ganet d'ar 16 a viz Meurzh 1981 er Mans (Sarthe).

Klevet eo bet war gwagennoù radio MFM, RTL Belgia, Chérie FM, RTL, RTL2 hag RFM. Gwelet eo bet war ar c'hadennoù skinwel AB Moteurs, *Le Mans Télévision*, TF1 hag Eurosport.
## Justis
E miz Here 2023, Vincent Cerutti a zo furchet gant ar justis evit bezañ dentet revr ul labourerez. An darvoudoù a oa tremenet e 2015, lakaet e oa bet a istrilh ha kuitaet en devoa ar radio Chérie FM, e 2017. Tamallet e vez dezhañ gant ar justis un « dagadenn reizhel », Vincent Cerutti a anzav an darvoudoù met a embann e oa ur "c'hoari" gant an daou du engouestlet .
## Notennoù ha daveennoù
Wild Bill Hickok

**James Butler Hickock**, anavezetoc'h dindan an anv **Wild Bill Hickok**, a oa un haroz poblek eus an trec'h war ar C'hornôg er Stadoù-Unanet en XIX kantved, bet ganet d'ar 27 a viz Mae 1837 e Homer (hiziv Troy Grove) en Illinois, ha marvet d'an 2 a viz Eost 1876 e Deadwood (Dakota Territory). Bet e voe soudard, den a lezenn, sklêrijenner hag aktour. Brudet eo abalamour d'e ampartiz gant armoù-tan ha d'an niver a dud bet lazhet gantañ.

## Buhez
Ganet e voe en ur familh floderien sklaved. Yaouank a-walc'h e tiskouezas bezañ ampart gant armoù-tan. Drouklazhet e voe e dad pa oa eñ 14 bloaz. Da 17 vloaz e krogas Hickok da labourat evel blenier rederigoù, ma implijas e varregerezhioù war an tennañ, pa oa taget ar rederigoù alies d'ar poent-se. Meur a labour all a reas war-lerc'h, en o zouez evit ar Pony Express.

E miz Gouere 1861 e voe paket e-kreiz un dennadeg e Rock Creek (Nebraska), ha lazhañ a reas pevar den. Ne voe ket kondaonet pa oa bet anevezet e oa en em zifennet hepken, met brud a dapas abalamour d'an darvoud-se. D'an 30 a viz Here er memes bloaz e rollas e arme an Unaniezh. Eno e voe lesanvet anezhañ Wild Bill, ha kamarad a zeuas da vezañ gant George Custer ivez.

E 1867 e embannas dirak ur c'hazetenner eus an New York Herald e oa bet lazhet kant den gantañ, evit c'hoarzhin. Klevet e voe evel gwir bater gant ar c'hazetenner hag embannet e voe er journal, ar pezh a lakaas brud Wild Bill Hickok da greskiñ er vro c'hoazh. Er bloavezhioù war-lerc'h e vevas etre Arkansas, Colorado ha Texas, e-lec'h ma plije dezhañ c'hoari ar c'hartoù. Tud all a voe lazhet gantañ abalamour da zizemglevioù ganet diwar bartiennoù poker. Lakaet e voe da dec'hout diouzh Abilene goude bezañ bet lazhet ur sheriff eus ar gêr. Kemer a reas perzh a arvestoù aozet gant Buffalo Bill, met ne reas ket berzh, ha paouez a reas abalamour d'e gudennoù alkoolegezh a oa deuet war-wel d'ar mare-se.

### Marv
Ambrougañ a reas bevin war-zu Deadwood e 1876. Eno e voe drouklazhet d'an 2 a viz Eost 1876, pa oa c'hoari ar c'hartoù, gant daou denn revolver tennet en e benn gant Jack McCall, ur c'hoarier mezv hag en doa kollet ur bartienn a-enep dezhañ an deiz a-raok.

## Armoù
Perc'henn e oa Hickok war ur re revolverioù Colt 1851 Navy savet evitañ, dezhe plakennoù-lamm e olifant. Unan anezhe a voe gwerzhet goude e varv evit sikour paeañ frejoù e interamant. Emañ bremañ war ziskouez er Buffalo Bill Center of the West e Cody (Wyoming). Da vare e varv e oa gantañ ur revolver Smith & Wesson Model 2.

## Er sevenadur
Er c'hoari poker, an dornad ennañ daou vorn du hag an daou 8 du a zo lesanvet *[[Dead man's hand]]* ("dornad an den marv") pa oa sañset an hini a oa e dorn Hickok da vare e vuntr.

## Levrlennadur
*  Dobs/Bufi, *Wild Bill Hicock*, Glénat, 2022, 56 p., ISBN 978-2344040591, levr bannoù-treset

## Daveennoù
Poliomyelitis

**Poliomyelitis**, berraet alies en **polio**, eo anv ur c'hleñved kontammus degaset diwar ar poliovirus.Tro 75% eus an dud tapet a vezo asimptomatek; an azoniadoù a c'hall bezañ, terzhienn ha poan gouzoug; evit ul lod eus an dud tapet gant azoniadoù grevusoc'h e vez poan-benn, reutadur ar c'hilpenn ha paresthesia. An azoniadoù-se a ya da get goude ur sizhun pe zaou. Un azoniad raloc'h a vez gant ur paraliziezh dibad, ha betek ar marv evit ar c'hlañvidi tapet er gwashañ. Bloavezhioù goude, azoniadoù goude-polio a c'hall erruout, gant un diorroadur gorrek o tegas gwanderioù er c'higennoù e memes mod evit na vije gant un den bilimet pa oa kroget ar c'hleñved.
## Notennoù ha daveennoù
Jean-Paul Marat

**Jean-Paul Marat**, ganet **Jean-Paul Mara**, d'ar 24 a viz Mae 1743 e Boudry (priñselezh Neuchâtel) hag aet da Anaon d'an 13 a viz Gouhere 1793 e Pariz, a oa ur medisin, fizikour, kazetenner ha politiker gall a orin eus Neuchâtel.  Uzurper eus an noblañs e oa bet, a-raok ma kouezhje ar vonarkiezh. Deuet e oa da vezañ kannad ar venezidi er Goñvañsion vroadel e-kerzh an  Dispac'h. Ur roll bras en doa bet e bloavezhioù kentañ an Dispac'h, dre e gazetenn *[[L'Ami du peuple (1789)|L'Ami du peuple]]*. Alies e oa bet tamallet dezhañ broudañ d'ar feulster diroll, eñ eo a oa bet unan eus enaouerien Lazhadegoù Gwengolo.
Cornificia

Cornificia (war-dro 85 kent JK–war-dro 40 kent JK) a oa ur varzhez roman eus ar Iañ kantved kent JK ha n'anavezer hec'h oberenn nemet diwar menegoù skrivagnerien diwezhatoc'h evel Hieronimos.

## Daveoù
Faltonia Betitia Proba

**Faltonia Betitia Proba** (ganet v. 322, en Etruria, tiriad kozh an Etrusked, a glot dre vras ​​gant Toskana a-vremañ - marvet e 370) a oa ur varzhez kristez eus ar IVe kantved, ha ne levezon ket ar c'hwec'hved a-bouez. Pouezus e oa e levezon en henamzer diwezhañ. Eus an aristokratelezh roman e oa.

## Daveoù
Irene (impalaerez)

**Irene Aten** (henc'hresianeg : Εἰρήνη ἡ Ἀθηναῖα / Eirḗnê hê Athênaía) a oa un impalaerez bizantat, ganet war-dro 752 en Aten ha marvet d'an 9 a viz Eost 803, war Enez Lesbos.

Ren a reas evit he mab eus 780 da 790 ha goude-se evel impalaerez ren (Βασιλεύς / basileús) eus 797 da 802. Ar vaouez gentañ en istor o ren evel basileus e voe.

Ganet en un tiegezh aristokratel atenat e voe dibabet en ur genstrivadeg kaerder gant an impalaer bizantat Kustentin V evel pried evit e vab, Leon IV. Dimeziñ a reas gantañ e 768 ha pignat a reas war an tron ​​gantañ. Koulskoude, goude ur ren e-pad pemp bloaz, e varvas Leon IV a-daol-trumm. Irene a zeuas neuze da vezañ rejantez evit o mab, Kustentin VI, a oa nav bloaz d'ar mare-se.

## Daveoù
Ortizia

Orithye pe Orithya ("Ar vaouez spontus er menez") a oa, hervez mojennoù Hellaz ha Roma, merc'h Marpesia. Goude marv he mamm e teuas Orithye da vezañ rouanez nevez an Amazonezed. Kenren a reas gant Antiope, anvet he c'hoar a-wechoù.

## Daveoù
Sibilla Eritrea

**Sibil an Eritrea** a oa ar brofedez eus an henamzer klasel hag a oa o ren orakl Apollon en Erythrai, ur gêr eus Ionia dirak C'hios. Hervez ar vojenn e oa merc'h d'un nimfenn ha d'ur mesaer (Theodorus), o-daou eus Menez Ida. Dindan an anv a Herophila e teskas d'an Etrusked arz an divinañ dre al luc'hedenn.

## Daveoù
Pompeia Paulina

Pompeia Paulina, pried da Seneca, a oa o chom e Roma er Iañ kantved , da vare an impalaer Neron. E 65 goude JK e c'houlennas Neron digant Seneca en em lazhañ, o tamall dezhañ bezañ kemeret perzh e irienn Piso (*Congiura di Pisone*) a-enep dezhañ. Paulina a glaskas mervel gant he gwaz met chom a reas bev goude e glask en em lazhañ.

Meneget e vez gant Plinius an Henañ en e Istor naturel (33, 143) e teue tiegezh Pompeius Paulinus eus Arle e Galia.

## Daveoù
Tamiri (livourez)

**Timarete** (henc'hresianeg Τιμαρέτη), anvet ivez Thamyris, a oa ul livourez henc'hresian eus dibenn ar V kantved kent J.-K.. Livañ a reas ur skeudenn eus Artemis hag a voe dalc'het pell en Efesos, met n'eo bet miret hini ebet eus he livadurioù betek hiziv. Merc'h da Mikon hag a-gevret gant Arkelaos Iañ Makedonia e oa.

## Daveoù