open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Tonkadur

**Tonkadur**, pe **planedenn**, zo un hentad darvoudoù termenet a-gent. Ur galloud uheloc'h eget ar youl denel a vo enrollet gantañ red an darvoudoù. Istor un den, ur gevredigezh, an denelezh a-bezh pe an hollved a vije skrivet en a-raok ha ne vije ket kemmet gant youl mab-den.

Darvoudoù e buhez un den a vez gwelet evel termenet en a-raok gant galloudoù uheloc'h pe degaset dre zegouezh, ha dre-se en tu all da c'halloud an hinienn.

## Prederouriezh
Er stoikegezh e talvez an tonkad (*fatum stoicum*) an heuliad eus an holl abegoù hag efedoù (*nexus causarum*) a ziviz aozadur an hollved a-bezh (anvet *[[Kosmos]]*) dre e renkañ en un doare ret hervez al lezennoù skiantel a ren anezhañ hepken : an darvoudoù gwirion ne dleont netra d'ar chañs met bez' int disoc'h reizhel abegoù a-raok, hag a zeu o-unan eus abegoù a-raok, *et caetera*. 

Anvet e vez ivez *Natur*, pe c'hoazh *Logos*, Doue, pe Providañs, termenoù heñvelster er reizhiad stoikel. Ar soñj determinist-se eus an hollved a lakaas enebourien ar stoikegezh da lakaat anezhañ da vezañ tonkelouriezh. Koulskoude e voe nac'het ar c'hrennlavaroù-se gant Chrysippus Soli, ha da c'houde gant an holl brederourien stoikel a zeuas war e lerc'h.

## Gwelet ivez

* Prederourien kent Sokrates
* Prederouriezh ar C'hornôg
* Prederouriezh ar Reter
* Istor ar brederouriezh

## Daveoù
Kosmos

E prederouriezh Hellaz an Henamzer ez eo ar c'hosmos un termen hag a dalvez evit ar bed urzhiet ha kempoell e-lec'h ar c'haos.

Ar c'hosmos a denn da gentañ-penn d'an oabl steredennet hag urzhiet, ar steredegoù. Ar prederour Pythagoras a implijas ar ger kosmos evit ar wech kentañ. Dont a ra ar ger-mañ eus an henc'hresianeg : κόσμος, a dalvez dreist-holl an urzh, ha latinekaet e voe da c'houde evel kosmos. Implijet e oa bet ar ger da gentañ evit deskrivañ urzh hag aozadur an hollved.

E-touez ar brederourien henc'hresian, an termen κόσμος a laka soñjal en ur bed kloz, er c'hontrol d'ar c'haos. Evel-se, evit Sokrates : "Hervez ar Pitagoreaned desket, Callicles, an neñv hag an douar, an doueed hag an dud a zo stag an eil ouzh egile gant ur gumuniezh a vignoniezh hag a emglev, a furnez hag a reizhded. Setu perak, e vez graet kosmos eus an hollved-mañ, da lavarout eo urzh, ha n'eo ket dizurzh pe reuz" (Platon, Gorgias, 507 e - 508 a.).

Kengreiz e oa an hollved neuze, gant gwiskadoù disheñvel. Ar brederourien gozh a lakae kemm etre stered stag ha stered o vale ; n'o deus ket implijet ar meizad planedennoù. An oabl uhel, an *neñvoù*, a yae d'ober an eizhvet gwiskad eus an egor neñvel, hag en tu all dezhañ edo an empyrios.


Mappa Mundi from Bede, De natura rerum.jpg|*[[Mappa mundi]]* T-O brazc'hraet e-barzh seizh kelc'h an hollved, kelc'hiet gant pevar ael kornek, pep hini o tougen un drompilh. Anvet eo ar c'helc'hioù, adalek an diavaez : Sadorn, Yaou, Meurzh, Heol, Gwener, Merc'her, ha Loar (XI kantved, Beda Venerabilis, The Bodleian Libraries, Oxford)
File:Angelic movers.jpg|Skeudenn gosmologel da ziskouez an aeled o treiñ kranked evit lakaat ar sferennoù oabl da dreiñ, XIVvet kantved (Dornskrid er British Library)


## Heolgreizelouriezh

Dilezet e voe mennozh ar c'hosmos gant ar brederourien eus ar XVI kantved. Emdreiñ a reas ar brederouriezh war-zu ur meizad liammet ouzh an evezhiadennoù skiantel. Dispac'h Kopernik, anvet ivez Kopernikouriezh, anvet diwar anv Nicolaus Copernicus, a voe degaset gant embannadur e oberenn *De revolutionibus orbium cœlestium* e 1543. Ar sell-se war ar bed a dreuzfurmas ar skeudennadur douaroniel : *heolgreizek* (kreiz tro-dro d'an heol) e oa ar bed. Ar bed, hag a oa serr gwechall, "kosmos" bevennet, a zeuas neuze da vezañ un hollved didermen.

## Gwelet ivez

* C'haos
* Theogonia
* Alexander von Humboldt
* Kosmologiezh

## Daveoù
Reveulzi amerikan

Ar **Reveulzi amerikan** (saozneg : *American Revolution*) (1765–1783) a oa bet ur bec'h politikel etre Trizek trevadenn Norzhamerika ha Rouantelezh Breizh-Veur. Houmañ a voe orin ar brezel a zegasas dizalc'hiezh an trevadennoù, a zeuas da vezañ Stadoù-Unanet Amerika war-lerc'h. An Eil kendalc'h kevandirel en doa lakaet sevel ar C'hontinental Army ha lakaet en he fenn George Washington e 1775. Bloaz war-lec'h, ar C'hendalc'h a oa bet oc'h embann a-unvouezh Disklêriadur dizalc'hidigezh Stadoù Unanet Amerika. E-pad an darn vrasañ eus ar brezel e oa chomet amsklaer piv a vije trec'h. E 1781 memestra e oa bet un trec'h anat gant Washington hag al Lu kevandirel e Seziz Yorktown, ar pezh en doa rediet ar roue Jord III hag ar Saozon da gevraouiñ fin an trevadennerezh breizhveuriat en Amerika ha da sevel a-du gant dizalc'hiezh ar Stadoù-Unanet. Kadarnaet e voe gant skrid-emglev Pariz e 1783.

## Gwelet ivez
* *[[Boston Tea Party]]*
Unique DES 69

An **Unique DES 69** zo ur bistolenn damaotomatek produet adalek 1970 gant an MAPF. Arm brudetañ an embregerezh euskarat eo.

Soñjet e oa bet evit ar c'henstrivadegoù sportoù tennañ. Kambret eo e .22 Long Rifle, ha pourveziet eo gant kargerioù 5 (stumm orin) pe 10 tenn. Mont a ra en-dro gant ur sistem tennata dre argil. Ur stumm anvet DES 69U a voe gwerzhet adalek 1986 pe 1987 : brasoc'h e oa e bontig ha disheñvel red e zraen.

## Levrlennadur
*  BASTIÉ Jean-Pierre, *Les pistolets Unique*, Crépin-Leblond, 2013, 223 p. (ISBN 978-2703003793)

## Daveennoù
Brezel Gall hag Indian

Ar **Brezel Gall hag Indian**, a oa bet ur brezel en Norzhamerika, adalek 1754 betek 1763, etre Rouantelezh Breizh-Veur ha Rouantelezh Bro-C'hall, harpet gant kevredidi amerindian. Dre-vras e vez an istorourien o lakaat ar brezel-se evel ul lodenn eus ar brezel ledanoc'h anvet Brezel Seizh Vloaz, eus 1756 betek 1763. Evit ul lod all ez eo ivez ul lodenn eus Brezel an tri-ugent vloaz. E Stadoù-Unanet Amerika eo disheñvel an traoù rak gwelet eo an aliesañ evel ur brezel dizalc'h diouzh an holl re all.

En un doare ofisiel e oa sañset bezañ peoc'h etre rouantelezhioù Breizh-Veur ha Bro-C'hall goude Feur-emglev Aachen sinet e 1748. E gwirionez e chome stegn an traoù evit ar c'henwerzh e Norzhamerika, hag ar gwashañ a oa bet an tabut evit Forks of the Ohio (kember div stêr hag a ya da stummañ an Ohio) hag ar c'hreñvlec'h gall nes Fort Duquesne. E Mae 1754 e oa bet Emgann Jumonville Glen, pa oa bet bezen Virginia renet gant George Washington o tagañ soudarded c'hall dre souezh.
## Notennoù ha daveennoù
Pennoù bihan (1923-1927)

Kentañ rummad timbroù-post an Unaniezh Soviedel embannet eus ar bloaz 1923 betek 1927 a voe anvet **Stalon aour** pe **Ar pennoù bihan**.

Pa voe diazezet Unaniezh ar Republikoù Sokialour Soviedel e 1922 e rankas melestradurezh Republik Sokialour Kevreadel Soviedel Rusia (RSKSR) pourveziñ buan timbroù-post nevez d’an 200 million a dud a oa annezidi ar stad nevez. Ezhomm e oa diskouez en un doare fetis ne oa mui eus timbroù ar renad kozh ha lakaat e gwerzh timbroù gant talvoudoù-gwerzh disheñvel evit aesaat an eskemm lizhiri. Ret e oa ivez kaout timbroù nevez abalamour d'an adreizh moneizel bet c’hoarvezet en Unaniezh Soviedel ha da lakaat e pleustr ar chervonetsoù  (червонец e rusianeg), (kevatal da 10 roubl), a oa feuriadet ouzh talvoudegezh an aour.

Embannet e voe e miz Here 1923 ar rummad timbroù a voe anvet ‘’Stalon-aour’’ abalamour d’o zalvoud-gwerzh liammet ouzh priz an aour. Savet gant ar c’hizeller Ivan Shadr, awenet e oant gant ur rummad kent savet da vare ar RSKSR. An timbroù a ziskoueze an tri rumm sokial pennañ : al labourerien, ar beizanted hag ar soudarded eus an Arme Ruz. Pa oa boas melestradurezhioù stadoù pennañ ar bed da zibab poltred roue pe rouanez ar vro, hini ar Prezidant pe alegorienn ar republik evit skeudenniñ an timbroù boutin e tibabas an Unaniezh Soviedel lakaat war wel proletourien a rae an darn vrasañ eus ar boblañs.

Labourat a reas Shadr war ar raktres-se gant kalz a evezh. Dibabet e oa bet patromoù bev eus e gêr c'henidik, Shadrinsk, evit sevel delwennoù a voe luc'hskeudennet eus pep tu. Diwar al luc’hskeudenn vravañ ec’h engravas pep a dimbr. War an timbroù emañ an enskrivadur rusianek **CCCP** (*URSS* e rusianeg), an talvoud-gwerzh, hag ar ger rusianek "zoлотом", da lavarout eo "aour".

E penn-kentañ ar bloavezhioù 1920 e veze implijet daou zoare moullañ e Rusia : al litografiezh hag an dipografiezh. Produet e voe an timbroù “Pennoù bihan” dre implijout an daou zoare. Tresadennoù ha moulladurioù dibar liesseurt a gaver, pe e vefe dre al litografiezh pe al lizherennañ. N'eo ket aes ober an diforc’h kentrezo avat, an timbroù 1,2,6 ha 20 kopek o vezañ ar pep diaesañ da anavezout.

E-pad ar mizioù kentañ e veze gwerzhet an timbroù-se er burevioù-post e prizioù disheñvel. Fiziet e oa o zalvoudegezh da gentañ gant feur-eskemm pemdeziek ar roubl, a gemme a zeiz da zeiz. E miz Meurzh 1924 e voe lakaet e pleustr a-benn ar fin ar roubl nevez, stag ouzh priz an aour, ha difiñv priz an timbroù.

An timbr melen kranellet 15 kopek, warnañ skeudenn ur peizant, hag embannet e 1925 zo bet anvet "Limonka", abalamour d'e liv melen-sitroñs. Dibaot-tre eo.
Valbona Bramo

**Valbona Bramo** a zo ur c'hoarierez echedoù albanat.
## Kevezadegoù
### [[Kampionad albanat an echedoù|Kampionad albanat an echedoù (Maouezi)]]
Trec'h e voe e 1992 hag e 1993.
### Tournamant ''Open'' kemmesk [[Toronto]] 1995
Kemer a reas perzh (+4, =5, -12).

## Notennoù

## Liammoù diavaez
* He fartiennoù e Chess Base
* He fartiennoù e Chess Games
* He fartiennoù e Chess Tempo
Rogers' Rangers

**Rogers' Rangers** a oa ur gompagnunezh soudarded eus Proviñs New Hampshire savet gant ar Major Robert Rogers, stag ouzh Arme Breizh-Veur e-kerzh ar Brezel Gall hag Indian. An unvez a oa bet degemeret buan e lu trevadennoù Bro-Saoz Nevez evel ur gompagnunezh ranger dizalc'h. Rogers a oa bet awenet gant an unvezioù Ranger trevadennel war zn harzoù en Norzhamerika ha gant kelennadurezh ar brezel amreoliek gant Rangerien evel Benjamin Church.

Rogers en doa gourdonet evel ofiser pennañ an unvez hag a oa bet unan droadegiezh skañv ha bliv da vezañ kaset er stourm. Roet e oa bet kefridioù sklêrijennañ hag oberiadurioù ispisial war sibloù pell. Kadoniezhoù an unvez a oa bet savet diwar reoù unvezioù trevadennel a oa bet ha lakaet e oant bet sklaeroc'h gant Rogers gant e 28 reolenn anvet "Rules of Ranging". An doare kadoniezhoù-se a oa bet merzhet buan evel reoù efedus, hag ar gompagnunezh diazez a oa bet brasaet betek tizhout ment ur c'horfad, gant daouzek kompagnunezh 1200–1400 soudard e pep hini d'ar muiañ. Ar c'horfad ranger a oa troet da vegenn sklêrijennañ nerzhioù ar gurunenn e fin ar bloavezhioù 1750. Nerzhioù Breizh-Veur en Amerika a voe bamet gant ar *Rogers' Rangers* dre ma oant mailhed evit titouriñ an enebourien.
Jeanna Fine

**Jeanna Fine**, ganet d'an 29 a viz Gwengolo 1964 hag aet da Anaon e miz Du 2025, a oa un aktourez pornografek ha korollerez erotek.
## Buhez vicherel
Fine a oa bet lakaet en AVN Hall of Fame e 1997. Bez he oa bet ivez en XRCO Hall of Fame.

Fine a oa bet o c'hoari ur roll bihan en ur film nann pornografek e 1999 en *[[The Boondock Saints]]* evel korollerez.
## Notennoù ha daveennoù

## Liammoù diavaez
* Jeanna Fine war IMDb
Manufacture d'Armes des Pyrénées Françaises

Ar **Manufacture d'Armes des Pyrénées Françaises** ("*Labouradeg Armoù ar Pirenenoù Gall*"), berraet alies e **MAPF**, a oa un embregerezh armoù-tan hiniennel euskarat savet e 1923. Diazezet e oa da gentañ e Behobia, ur c'harter stag bremañ ouzh Irun (Gipuzkoa), a-raok bezañ dilojet da Hendaia pemp bloaz war-lerc'h. Brudet e oa dre e verk *Unique* dreist-holl. Aet eo da get e 2001.

## Istor
Savet e voe an embregerezh e 1923 gant José Uria hag ar vreudeur Arenas e Behobia (Hegoalde), dindan an anv *Uria & Arenas Frères* da gentañ. Int-i a oa armeurerien a-orin eus Eibar, ha produet o doa armoù-dorn evit arme Bro-C'hall e-pad ar Brezel-bed Kentañ. Tapout a reas an anv *Manufacture d'Armes des Pyrénées Françaises* e 1928 pa zilojas da Hendaia, e norzh Euskal Herria. Arbennikaet e teuas da vezañ war ar pistolennoù bihan, kambret e 6,35 mm pe 7,65 mm Browning. Berzh a rejont peogwir e oa armoù aes da guzhat, hag aotreet e oant da neb a gare e Bro-C'hall d'ar poent-se.

Betek 1930 e voent gwerzhet dindan un tregont anv merk bennak, en o zouez Verney-Carron ha Peugeot. Adalek ar bloavezhioù 1930 e voent gwerzhet dindan an anv *Unique* hepken. 18.000 skouerenn eus ar bistolenn Unique Lc, kambret e 7,65 mm, a voe pourveziet d'an arme c'hall e 1939-1940. Seziset e voe ar stal gant an Alamaned goude aloubadeg ar vro. An embregerezh a broduas evit o arme ur stumm kemmet eus ar bistolenn Unique Modèle 17, dezhañ ur c'hi diavaez, en Eil Brezel-bed.

Goude mareoù diaes er bloavezhioù 1950 abalamour da zilerc'hioù ar brezel ha da lezennoù kaletoc'h war an armoù-tan e Frañs, an MAPF a zibabas er bloavezhioù 1960 produiñ armoù-tan evit ar c'henstrivadegoù sportoù tennañ kentoc'h. Berzh a reas a-drugarez da armoù evel ar garabinenn X51 hag ar bistolenn DES 69. Produet en deus ivez an F11, ur gopienn eus ar FAMAS gall kambret e .22 LR.

Ar MAPF zo bet meret gant izili familh e grouer betek e zismantr, e 2001.

## Levrlennadur
*  BASTIÉ Jean-Pierre, *Les pistolets Unique*, Crépin-Leblond, 2013, 223 p. (ISBN 978-2703003793)

## Daveennoù
Roela Pasku

**Roela Pasku**  a zo bet ganet e 1990. Ur c'hoarierez echedoù albanat eo.

Mestrez FIDE (WFM) eo abaoe 2010.

Miz Du 2025: 1 944 eo he renk Elo *Standard* ha 1 943 he renk Elo *Fonnapl*.
## Kevezadegoù
### [[Kampionad albanat an echedoù|Kampionad albanat an echedoù (Maouezi)]]
Trec'h e voe e 2005, e 2006 hag e 2008.
### Kampionad europat e-dan 16 vloaz (Merc'hed)
C'hoari a reas e 2003: (+0, =3, -4),.
### [[Olimpiadoù echedoù|Olimpiadoù ar Maouezi]]
C'hoariet he deus er skipailh albanat: 
* e 2004 e Calvià (Spagn), (+4, =4, -5),
* e 2006 e Torino (Italia), (+4, =1, -6),
* e 2008 e Dresden (Alamagn), (+5, =2, -4),
* e 2010 e Khanty-Mansiysk (Rusia), (+6, =2, -4).
## Notennoù

## Liammoù diavaez
* He fichenn FIDE
* He fartiennoù e Chess Games
Vega Paja

**Vega Paja** a zo bet ganet e 1968. Ur c'hoarierez echedoù albanat hag italian eo.

Miz Du 2025: 1 813 eo he renk Elo *Standard* diwezhañ  , 1 840 eo bet he renk Elo *Standard* uhelañ.
## Kevezadegoù
### [[Kampionad albanat an echedoù|Kampionad albanat an echedoù (Maouezi)]]
Trec'h e voe e 1982.
### Dibenn-sizhun Porto Sant-Giorgio
C'hoari a reas en 11 Tournamant kemmesk e miz Du 2010 : +1, =4, - 1.
## Notennoù

## Liammoù diavaez
* He fichenn FIDE
* He fartiennoù e Chess Base
Romeo ha Julieta (pezh-c'hoari)

Ar pezh c'hoari ***Romeo ha Julieta*** (titl orin e saozneg :*The tragedy of Romeo and Juliet*), zo un drajedienn skrivet gant William Shakespeare diwar-benn karantez daou zen yaouank eus familhoù enebet en Italia. E-touez pezhioù-c'hoari brudetañ William Shakespeare e oa e-pad e vuhez hag, asambles gant Hamlet, ez eo unan eus ar re c'hoariet ar muiañ. Hiziv an deiz e vez sellet ouzh an tudennoù evel ouzh karantezigoù yaouank skouer.

Romeo ha Juliet zo e-barzh un hengoun romantoù skrijus a sav d'an henamzer. Diazezet eo an traoù war ur gontadenn italian skrivet gant Matteo Bandello, troet e gwerzenn evel *Istor skrijus Romaus ha Juliet* (a saozneg : *The Tragical History of Romeus and Juliet*) gant Arthur Brooke e 1562, hag adkontet e komz-plaen e *Palez ar Blijadur* (a saozneg : *Palace of Pleasure*) gant William Painter e 1567. Shakespeare a amprestas kalz eus an daou met astenn a reas an traoù dre sevel un toullad tudennoù skoazell, evel Mercutio ha Pariz dreist-holl. 


P. Leroy, - Romeo und Julia.jpg|Romeo ha Julieta (P. Leroy, 1880)
Frank Bernard Dicksee - Romeo and Juliet, 1884.jpg|Romeo ha Julieta, taolenn gant Frank Dicksee (1884).


## Diverradenn
C'hoarvezout a ra ar pezh-c'hoari, e Verona. Kregiñ a ra gant un emgann er straedoù etre servijerien Montague ha re Capulet hag a zo, evel ar vistri a servijont, enebourien touet. Ar priñs Escalus eus Verona a gemer perzh hag a embann e vo kastizet gant ar marv ma vez torret ar peoc'h ur wezh adarre. Diwezhatoc'h e komz Paris gant Capulet diwar-benn dimeziñ gant e verc'h Juliet, met goulenn a ra Capulet digant Paris gortoz daou vloaz all hag e ped anezhañ da vont d'ur bal Capulet raktreset. Lady Capulet ha klañvdiourez Juliet a glask kendrec'hiñ Julieta da zegemer karantez Paris.

## Adaozadur
Adaozet eo bet Romeo ha Julieta meur a wech evit al leurenn, film, sonerezh, hag opera. 

En XXvet hag en XXIvet kantved eo bet azasaet ar pezh-c'hoari ouzh filmoù gant George Cukor (1936), Franco Zeffirelli (1968), Baz Luhrmann (1996), Carlo Carlei (2013).

## Levrlennadur
* *Romeo ha Julieta*, troet e brezhoneg gant Marsel Klerg, Al Lanv, 2007, 181 p., ISBN 978-2-916745-01-5

## Gwelet ivez
* Arz ar c'hoariva

## Daveoù
Arta Alushi Driza

**Arta Alushi Driza** a zo bet ganet d’an 11 a viz Meurzh 1968) e Berdica, nepell diouzh Shkodra, en Albania. Ur c'hoarierez echedoù albanat  eo.

*Woman Candidate Master* (WCM) abaoe 2009, Tredeog FIDE abaoe 2014, Stummer Broadel aboe 2015, Tredeog Broadel abaoe 2024 eo.

Miz Du 2025: 1 823 eo he renk Elo *Standard* diwezhañ , 1 857 eo he renk Elo *Luc'hedenn* diwezhañ .
## Kevezadegoù
### Spartakiadoù
Trec'h e voe e 1984 gant ar skipailh albanat ; tapout a reas ar vedalenn aour.
### Kampionad Vllaznia Shkodra
A-gevret gant Ylvije Boriçi hag ar c'hoarezed Vuji ha Valbona Millen e voe trec'h e 1983, e 1986 hag e 1990.
### [[Kampionad albanat an echedoù|Kampionad albanat dre skipailh (Maouezi)]]
Trec'h e voe e 1988 er skipailh *Partizani*.
### [[Kampionad albanat an echedoù|Kampionad albanat hiniennel an echedoù (Maouezi)]]
Trec'h e voe e 2002 goude bout tapet an eil plas meur a wezh.
### [[Olimpiadoù echedoù|Olimpiadoù ar Maouezi]]
C'hoariet he deus e skipailh albanat ar maouezi 
* e 1990, e Novi Sad (Yougoslavia),
* e 1994, e Moskov (Rusia), 
* e 2002, e Bled (Slovenia), 
* e 2004, e  Calvià (Spagn),
* e 2006, e Torino (Italia),
* e 2008, e Dresden (Alamagn),
* e 2012, en Istanbul (Turkia).
## Notennoù

## Liammoù diavaez
* He fichenn FIDE
Darc'han

**Darc'han** (Дархан e mongoleg) eo kêr-benn amaig (proviñs) Darc'han-Oul. Eil brasañ kêr Mongolia eo, gant 87 696 annezad e 2022. E norzh ar vro emañ, nepell eus an harzoù gant Kevread Rusia. Hec'h anv a dalv kement ha govel pe gov e mongoleg, hag ober a ra dave da gefridi ar gêr pa voe savet e 1961.

## Istor
Krouet e voe Darc'han ent-ofisiel d'ar 17 a viz Here 1961 gant skoazell ar C'h-Comecon. He c'hefrifi e oa bezañ ul lec'hienn industriel, labouradeg norzh Mongolia. Savet e voe labouradegoù da labourat ar c'hoad, d'ober brik ha raz gant arbennigourien bolonat. Ul labouradeg kig a voe savet gant Hungariz, hag a zigoras e 1974.

## Douaroniezh, kêraozañ hag armerzh

665 metr eo uhelder keitat Darc'han. Menezioù ha torgennoù a zo tro-dro dezhi. Treuzet eo gant ar stêr C'haraa er c'hornôg.

Un hin damgrin he deus Darc'han, met izarktikel eo an hin en uhelderioù nes. Yen ha sec'h kenañ e vez er goañv, klouaroc'h ha glepoc'h e vez en hañv.

Chom a ra Darc'han ul lec'hienn industriel. Greanterezh ar glaou, ar vetalouriezh, ar gimiezh hag ar saverezh eo ar gennadoù armerzhel a-vremañ. 

82% eus poblañs ar broviñs a zo o chom eno. 86% eus an dud a zo lojet e kendioù, ar peurrest a vev e yourtoù e trowardroioù ar gêr. Tier e koad e zo e lodennoù zo eus ar gêr.

Ul levezon soviedel a chom gant ar gêr, gant he c'hendioù bras hag al lizherenneg kirillek implijet evit ar yezh vongolek. Sellet e vez ouzh Darc'han evel ur gêr saotret kenañ. Ne soñje ket saverien ar gêr e dalc'hoù an endro d'ar mare-se.

Sez ministrerezh ar Boued, al Labour-douar hag an Industriezh skañv a zo eno.

## Sevenadur ha glad
Mirdi Darc'han, anvet ivez Mirdi an arzoù poblek hengounel, a ziskouez ar c'havadennoù niverus graet er vro, dilhad hengounel, traezoù relijiel hag un nebeud loened plouzet. 

Oberiant eo adarre manati boudaat C'haragii, er gêr gozh. An douristed a vez desachet gant delwennoù boudaat ivez.

Dediet ez eus ur monumant d'ar morin c'houour pe "bioloñs penn kezeg", ar benveg sonerezh broadel.

## Gevelliñ
Gevellet eo Darc'han gant :
*
*.
*
* (e Kevread Rusia)
*

## Daveoù
Tögrög

An **tögrög** (ᠲᠥᠭᠦᠷᠢᠭ el lizherenneg vongolek, төгрөг e kirilleg, distaget  ; arouez : **₮** ; kod: **MNT**), skrivet ivez *tougrik*, *tugrik*, *tugrug*, eo moneiz ofisiel Mongolia. 

## Istor

Savet e voe an tögrög d'an 9 a viz Kerzu 1925 gant ur c'hevatalder a 1 roubl soviedel, da gemer plas an dollar mongol a oa abaoe 1921.

Mongolia en deus un ekomoniezh varc'had abaoe 1992. 

## Talvoudegezh ha rannañ

Rannet eo an tögrög e kant *möngö* (мөнгө, « arc'hant »). Ar bilhed 10-tögrög eo an hini bihanañ, hag an hini brasañ eo ar bilhed 20 000 tögrög. Ne vez ket implijet ar pezhioù moneiz ken, ken dister eo o zalvoudegezh.

E 2011 e oa ar feur eskemm e-tro 1700 ₮ evit 1 euro. E 2013 e oa 2000 ₮ evit 1 euro. E 2017 e oa 2590 ₮ evit 1 euro.

Skeudennaouet eo ar bilhedoù dindan 1000 ₮ gant poltred an haroz Damdin Souc'hbaatar gwisket gant dilhad hengounel mongol, hag en tu all gant kezeg er maezioù. Ar bilhedoù brasoc'h o zalvoudegezh a zoug poltred Tchingiz C'han en un tu, hag en tu all, evit ar bilhedoù 10 000 ₮ ha 5000 ₮, skeudenn ur feunteun airag savet gant an arzour gall Guillaume e Karakoroum en XIII kantved, hag evit ar bilhedoù 500 ₮ ha 1000 ₮ ur yourt-vagon sachet gant ejened evel ma rae ar bostadoù gwechall.

E tu gin ar bilhedoù 20 000 ₮ ez eus treset nav toug gwenn, ur seurt banniel hengounel graet gant blev kezeg ha yaked.
## Liamm diavaez
* Mon an tögrög en euroioù a-hed dek vloaz.

## Daveoù
Doueelezh

**Doueelezh** a ziskouez perzh doueel un den, anvet neuze **un doue** (gourel) , pe un **[[doueez]]** (gwregel), a zo un den dreistnaturel e meur a relijion. Er relijionoù undoueek (Yuzevegezh, Islam, Kristeniezh) n'eus nemet Doue. Dont a ra neuze ar ger Doue da vezañ un anv-kadarn, dezhañ ur bennlizherenn ​​hag a verk an hini uhelañ, dibar, didanvezel, dreistordinal, hollvedel ha krouer nemetañ an holl draoù.

Doueelezh a vez sellet outo evel sakr ha dellezek da vezañ azeulet abalamour m'en deus galloud war un elfenn bennak eus an hollved ha/pe eus ar vuhez. Pep tra doueel.
## Gwelet ivez
* Liesdoueegezh
* Gwengelouriezh Hellaz
* Gwengelouriezh Kelt
* Mitologiezh Breizh
* Gwengelouriezh lec'hlennat

## Daveoù
Floria Márquez

**Floria Márquez**, ganet d'an 11 a viz C'hwevrer 1950 hag aet da Anaon d'ar 25 a viz Here 2025, a oa ur ganerez hag aktourez venezuelat. Desavet e oa bet en ur familh sonerien, he mamm a oa pianoourez klasel, hag unan eus he breudeur eo ar c'haner Rudy Márquez.

Dimezet e oa gant ar produer sonerezh venezuelat Pedrito López, ha div verc'h o doa bet. Márquez a oa marvet gant un taol-kalon war al leurenn pa oa o kanañ d'ar 25 a viz Here 2025, d'an oad a 75 vloaz.
## Pladennoù
**Una Noche Con Floria Márquez*
**Algo más que boleros*
**Palabras de mujer*
**[[La cosa es amar (albom)|La cosa es amar]]*
**10 años de amor*
**[[Exitos de Floria Márquez]]*
**Sin fecha de vencimiento*
## Notennoù ha daveennoù
Škorpion vz. 61

Ar **Škorpion vz. 61**, anvet **Samopal Vzor 61** (*Pistolenn-vindrailher stumm 1961*) e arme Tchekoslovakia, zo ur bistolenn-vindrailher ijinet e Tchekoslovakia e 1948 ha produet gant an embregerezh armoù Česká zbrojovka adalek 1961.

## Istor ha deskrivadur
Diorroet e voe ar Škorpion adalek dibenn ar bloavezhioù 1950 gant an ijinour Miroslav Rybář evit pourveziañ unvezioù zo eus an arme tchekoslovak, evel an ekipajoù tankoù, gant un arm berr uhel e lusk-tennañ. Mont a ra en-dro gant ur sistem tennata dre argil. Pourveziet eo gant kargerioù fiñv 10 pe 20 tenn, met reoù uheloc'h o endalc'h a vez gwerzhet gant embregerezhioù all. He lamm simpl a c'hall bezañ pleget.

Kambret e oa da gentañ e 7,65 × 17 mm Browning, ur gartouchenn bihanoc'h he c'halibr evit ar re 9 mm, met aesoc'h da zidrouzañ. Stummoù all dezhe kalibroù disheñvel a voe kinniget er bloavezhioù war-lerc'h, evel ar **vz. 82** hag ar **vz. 83** kemmet evit degemer kartouchennoù galloudusoc'h (.380 ACP, 9 mm Makarov, 9 mm Parabellum) hag un dibaber mod-tennañ. Ur stumm evit ar siviled, e mod damaotomatek hepken (**SA 91s**) zo bet ivez.
## Torfedouriezh
Ur Škorpion vz. 61 a voe implijet gant izili eus ar Brigadennoù ruz italian evit drouklazhañ ar politikour Aldo Moro e miz Mae 1978.

## Er sevenadur
An arm a c'haller implijout er c'hoari video *[[World of Guns: Gun Disassembly]].* Gwelet e vez implijet er filmoù Matrix ha Body of Lies.

## Levrlennadur
*  FENCL Jiří, *Škorpion. 7,65mm samopal vz.61 Škorpion a jeho varianty*, Naše vojsko, 2016, 117 p., ISBN 9788020607041

## Daveennoù
Alda Shabanaj

**Alda Shabanaj**  a zo bet ganet e 1983 en Albania. Ur c'hoarierez echedoù albanat  eo.

Mestrez FIDE (WFM) eo abaoe 2014.

Miz Du 2025: 1 912 eo he renk Elo *Standard* diwezhañ; 2 050 eo bet he renk Elo *Standard* uhelañ.

### [[Kampionad albanat an echedoù|Kampionad albanat hiniennel an echedoù (Maouezi)]]
Trec'h e voe e 2003, e 2015 hag e 2017.
### Kampionad hiniennel europat an echedoù (Merc'hed) e-dan 18 vloaz
C'hoari a reas e miz Eost 2001 e Chalkidiki (Gres), (+1, =1, -1).
### [[Olimpiadoù echedoù|Olimpiadoù ar Maouezi]]
C'hoariet he deus e skipailh albanat ar maouezi :
* e 2000, en Istanbul (Turkia), (+6, =1, -7),
* e 2006, e Torino (Italia), (+3, =3, -3),
* e 2008, e Dresden (Alamagn), (+4, =1, -6),
* e 2010, e Khanty-Mansiysk (Rusia), (+1, =2, -8),
* e 2016, e Bakou (Azerbaidjan), (+3, =0, -6),
* e 2018, e Batoumi (Jorjia) (+1, =4, -6). 
## Notennoù

## Liammoù diavaez
* He fichenn FIDE
* He fartiennoù e Chess Base
* He fartiennoù e 365 Chess
Klean Shuqja

**Klean Shuqja** a zo bet ganet e 2006 en Albania. Ur c'hoarierez echedoù albanat  eo.

Mestrez FIDE (WFM) eo abaoe 2022, Woman Candidate Master (WCM) e oa abaoe 2019.

Miz Du 2025: 2 059 eo he renk Elo *Standard* diwezhañ hag uhelañ war-un-dro, 1 950 he renk Elo *Fonnapl* ha 1 992 he renk Elo *Luc'hedenn*.
### [[Kampionad albanat an echedoù|Kampionad albanat hiniennel an echedoù (Maouezi)]]
Trec'h e voe e 2022 hag e 2024.
### [[Olimpiadoù echedoù|Olimpiadoù ar Maouezi]]
C'hoariet he deus e skipailh albanat ar maouezi :
* e 2022 e Chennai (India), (+5, =4, -2),
* e 2024 e Budapest (Hungaria), (+5, =1, -4).
## Notennoù

## Liammoù diavaez
* He fichenn FIDE
* He fartiennoù e 365 Chess
* He fartiennoù e Chess Tempo
Miroslav Rybář

**Miroslav Rybář**, bet ganet e Brno-Žabovřesky (Tchekoslovakia) d'an 12 a viz Meurzh 1924 ha marvet d'ar 6 a viz Kerzu 1970, a oa un ijinour ha krouer armoù-tan tchekoslovak.

## Buhez

Goude bezañ tapet un diplom e Skol uhel an Ijinerezh Mekanik e Brno, Rybář a grogas da labourat en embregerezh armoù-tan Zbrojovka Brno e 1943, evel magazenner ostilhoù da gentañ. Goude dieubidigezh ar vro e 1945 e krogas da sevel ostilhoù nevez. E embregerezh a verzhas e varregezhioù, hag ur post evit labourat war sevel armoù nevez a dapas e 1948. Er memes koulz e laboure evit echuiñ gant e studi war an ijinourezh. Kemer a reas perzh el labour evit krouiñ ar vindrailherez vz. 59, ha diwar he fenn e reas e dezenn doktorelezh.

Kemer a reas war-lerc'h penn ur skipailh evit krouiñ ur bistolenn-vindrailher nevez diwar c'houlenn arme e vro. Ar Škorpion vz. 61 e voe frouezh o labour. A-drugarez da verzh an arm e voe lakaet Miroslav Rybář da genurzhiañ an enklask war an armoù nevez en embregerezh a-bezh, met ne zeree ket ar post outañ ha goulenn a reas distreiñ d'ar sevel armoù daou vloaz war-lerc'h.

Daoust dezhañ bezañ ur saver armoù dibar, Miroslav Rybář ne oa ket plijet gant an tennañ tamm ebet. Mervel a reas trumm e miz Kerzu 1970 diwar un taol en e galon. 

## Daveennoù
Rybar (anv)

**Rybár** (e slovakeg), **Rybář** (e tchekeg), zo un anv-tiegezh hag a dalvez "pesketaer".

* Peter Rybar (1913-2002), soner violoñs tchek ha suis 
* Miroslav Rybář (1924-1970), ijinour tchek 
* Jana Rybářová (1936-1957), aktourez tchek 
* Pavol Rybár (ganet e 1971), c'hoarier hockey war skorn a-vicher slovak 
* Patrik Rybár (ganet e 1993), c'hoarier hockey war skorn a-vicher slovak
Saimir Shabanaj

**Saimir Shabanaj** a zo bet ganet e 1986. Ur c'hoarier echedoù albanat eo.

Stummer FIDE eo abaoe 2018.

Miz Du 2025: 2 105 eo e renk Elo *Standard*, 2 097 e renk Elo *Fonnapl* ha 2 091 e renk Elo *Luc'hedenn*.
## Kevezadegoù
### [[Kampionad albanat an echedoù]]
Trec'h e voe e 2011.
### Kib europat ar  C'hleuboù
*  C'hoari a reas e skipailh *Partizani Tiranë* e mizioù Gwengolo hag Here 2011 e Rogaška Slatina (Slovenia), (+2, =2, -3).
## Notennoù

## Liammoù diavaez
* E fichenn Fide
* E c'hoari e 365 Chess
Arouez gouestl

Un **arouez gouestl** - pe **ex-voto** pa vez bevennet d'ar skouerioù kristen - zo un arouez da vont gant ur gouestl, pe ur sammad votivel diskouezet pe lakaet en ul lec'h sakr evit abegoù relijiel, evit mad un doueez, evit kaout gwarez, gounidoù er vuhez, pe seveniñ ur gouestl. Evel gant ar c'hinnigoù boued, peurliesañ eo un dra bennak a dalvez un doare bennak a ziouer pe a striv eus tu ar c'hinnig.

En ilizioù Breizh, sternioù-aoter (etre ar XVIvet ha XIXvet kantved) a oa brudet evit o maketennoù bigi a servije da ex-voto.


British Museum Barkway Votive Plaques.jpg|Meurzh ha Vulcain
MC - Jupiter Heliopolitanus Tabula ansata.jpg|Yaou


## Daveoù
Assata Shakur

**Assata Olugbala Shakur**, ganet **JoAnne Deborah Byron** d'ar 16 a viz Gouhere 1947 hag aet da Anaon d'ar 25 a viz Gwengolo 2025, a oa ur stourmerez politikel hag a oa bet ezel eus ar Black Panther Party ha goude-se eus ar Black Liberation Army adalek 1971. E 1977 e oa bet kondaonet evit muntr ar poliser Werner Foerster e-kerzh un eskemm tennoù en New Jersey Turnpike e 1973. Tec'het e oa eus an toull-bac'h e 1979 ha kavet repu e Kuba. Klask a oa warni gant an FBI, gant ur sammad 1 milion a zollarioù evit titouroù a lakje anezhi da vezañ harzet, hag 1 milion a zollaroù ouzhpenn gant prokulor meur New Jersey. Biken ne voe harzet ha chomet e oa e Kuba e-pad 45 bloaz.
## Notennoù ha daveennoù
Miroslav

**Miroslav** zo un anv-bihan paotr er yezhoù slavek, hag a dalvez kement hag "an hini a lid ar peoc'h". *[[Mirko]]* ha *[[Mirek]]* zo berrstummoù anezhañ.

* Miroslav (Kroatia) (marvet e 949), roue Kroatia
* Miroslav Antić (1932-1986), skirvagner serb
* Miroslav Filip (1928-2009), c'hoarier echedoù tchek 
* Miroslav Filipović (1915-1946), beleg ha torfedour brezel kroat
* Miroslav Hroch (ganet e 1932), istorour tchek
* Miroslav Ilić (ganet e 1950), kaner serb 
* Miroslav Kadlec (ganet e 1964), melldroader tchek
* Miroslav Kalousek (ganet e 1960), politikour tchek 
* Miroslav Katětov (1918-1995), c'hoarier echedoù tchek 
* Miroslav Klose (ganet e 1978), c'hoarier mell-droad alaman
* Miroslav Kraljević (1885-1913), livour kroat
* Miroslav Krleža (1893-1981), skrivagner kroat 
* Miroslav Krstić (ganet e 1964), ijinour ha kelenner skol-veur stadunanat 
* Miroslav Lajčák (ganet e 1963), politiker slovak
* Miroslav Rybář (1924-1970), ijinour tchek 

## Gwelet ivez
* Mirosław
* Slavomir
* Sławomir
Aozadur evit Dieubidigezh Palestina

An **Aozadur evit Dieubidigezh Palestinan** (arabeg : منظمة التحرير الفلسطينية, Munaẓẓamat at-Taḥrīr al-Filasṭīniyyah) zo ur c'hengevread broadelour palestinat hag a zo un aozadur ofisiel etrebroadel palestinat en tiriadoù palestinat dalc'het. Hiziv an deiz eo oberiant en aotrouniezh palestinat diazezet e kêr Al-Bireh.

Savet e 1964, e bal kentañ e oa sevel ur Stad Arab war holl diriadoù Palestina fiziadour, o vont betek goulenn ma vije riñset Israel. Bet e oa bet eskemmoù etre an aozadur ha gouarnamant Israel e 1993 (emglev Oslo I) hag an disoc'h e oa bet Aozadur evit Dieubidigezh Palestina oc'h embann sklaer e oa ar gwir da gaout ar vro Israel ha savet e oa a-du gant Mennad 242 Kuzul Surentez an ABU, hag a c'houlenne gant Israel kuitaat an tiriadoù dalc'het, hag Israel a anzave e oa eus an ADP un aozadur reizh evit komz en anv pobl Palestina.
## Notennoù ha daveennoù
Zeqir Sula

**Zeqir Sula**, bet ganet e 1949, a zo ur c'hoarier echedoù albanat.

Mestr FIDE eo.

Miz Du 2025: 2 272 eo e renk Elo *Standard* diwezhañ, 2 289 e renk Elo *Luc'hedenn* diwezhañ .

## Kevezadegoù
### [[Kampionad albanat an echedoù]]
Trec'h e voe e 1998.
### [[Olimpiadoù echedoù]]
C'hoari a reas er skipailh albanat  :
* e 1982, ouzh ar bedervet dablezenn er 25 Olimpiad e Luzern (Suis), 8/12, (+6, =4, -2),
* e 1984, ouzh an deirvet dablezenn er 26 Olimpiad e Thessaloniki (Gres), 7,5/12, (+6, =3, -3),
* e 1990, ouzh ar bedervet dablezenn er 29 Olimpiad e Novi Sad (Yougoslavia),4/9, (+2, =4, -3),
* e 1998, ouzh ar bedervet dablezenn en 33 Olimpiad en Elista (Rusia), 2,5/6, (+1, =3, -2),
* e 2000, en adskipailh er 34 Olimpiad en Istanbul (Turkia), 5,5/11(+4, =3, -4).
## Kampionad ar Frankofoniezh
C'hoari a reas e miz Eost 2018 er 6 Kampionad e Tirana (Albania).
## Notennoù

## Liammoù diavaez
* E fichenn FIDE
*  E c'hoari e Chess Games
* E c'hoari e 365 Chess
Xavier Emmanuelli

**François-Xavier Emmanuelli**, anvet peurliesañ **Xavier Emmanuelli**, bet ganet d'an 23 a viz Eost 1938 e Pariz ha marvet d'ar 16 a viz Du 2025 er memes kêr, a oa ur medisin hag ur politkour gall. Brudet eo evit bezañ krouet ar *SAMU Social* e 1993. Ur stourmer komunour e voe en e yaouankiz ; bet e voe koulskoude sekretour stad e gouarnamantoù Alain Juppé (1995-1997).

## Daveennoù
Batailhon sakr Thebai

Ar **batailhon sakr** (e henc'hresianeg : ἱερὸς λόχος, *hieros loc'hos)* a oa un unvez troadegiezh ponner eus arme keoded Thebai, en Hellaz kozh. 300 soudard a yae d'ober anezhañ. Savet e oa gant 150 koublad heñvelreviaded. Ur perzh a bouez en devoe an unvez e-doug an trec'h a-enep Sparta e emgann Leouktra (-371). Trec'het ha riñset e voe ar batailhon sakr gant arme Fulup II Makedonia e emgann C'haeronea (-338).
Anton Gurakuqi

**Anton Gurakuqi**, bet ganet e 1971, a zo ur c'hoarier echedoù albanat.

Miz Du 2025: 2 230 eo e renk Elo *Standard* diwezhañ, e renk uhelañ eo ivez.

C'hoari a ra er  C'hleub *Vllaznia [[Shkodër]]*.
## Kevezadegoù
### [[Kampionad albanat an echedoù]]
Trec'h e voe e 1995.
### Kampionad balkanat dre skipailh
C'hoari a reas: 
* e 1993 en Ankara (Turkia), 0,5/4, (+0, =1, -3),
* e 1994 e Varna (Bulgaria), 2,5/9, (+2, =1, -6). .
## Notennoù

## Liammoù diavaez
* E fichenn FIDE
* E c'hoari e Chess Base
* E c'hoari e 365 Chess
Urzh a-viziez

An **urzh a-viziez** zo un taktik milourel, ma vez kaset ar braz eus an argadenn war ur c'hostez hepken, pa rank ar peurrest eus al linenn derc'hel nemetken. Pal an taktik-mañ eo gellet gronnañ an arme enebour en ur dremen hebiou dezhi.

## Implij
Anavezet eo implij an urzh a-viziez evit ar wech kentañ e emgann Leouktra (-371), pa servijas da soudarded Thebai, renet gant Epaminondas, evit tagañ ha trec'hiñ ar Spartiated. Ar Batailhon sakr a gasas neuze an argadenn war gostez dehoù al linenn spartian. Implijet e voe e meur a emgann all en Henamzer ha betek an XVIII kantved. Frederig II a Brusia a oa brudet evit implijout anezhañ ivez : ober a reas gantañ evit ar wech kentañ e emgann Hohenfriedberg e 1745 a-enep Aostria ha Saks.
Dominique Wilms

**Dominique Wilms**, ganet **Claudine Maria Célina Wilmes** d'an 8 a viz Even 1930 e Montignies-sur-Sambre (Belgia) hag aet da Anaon e Pariz d'ar 17 a viz Gwengolo 2025, a oa un aktourez velgiat brudet evit bezañ c'hoariet e filmoù klasel gall ar bloavezhioù 1950.
## Filmlennadur
### Sinema
* 1953 : *[[La Môme vert-de-gris (film)|La Môme vert-de-gris]]* gant Bernard Borderie : Carlotta de La Rue
* 1954 : *[[Les femmes s'en balancent]]* gant Bernard Borderie : Paulette Bénito
* 1954 : *[[Les Clandestines]]* gant Raoul André : Eliane
* 1954 : *[[La Soupe à la grimace]]* gant Jean Sacha : Ingrid
* 1955 : *[[Pas de coup dur pour Johnny]]* gant Émile Roussel : Gaby
* 1955 : *[[Les pépées font la loi]]* gant Raoul André : Elisabeth
* 1956 : *[[Les Assassins du dimanche]]* gant Alex Joffé : Ginette Garcet
* 1957 : *[[Et par ici la sortie]]* gant Willy Rozier : Myrna de Maripasula
* 1957 : *[[La Rivière des trois jonques]]* gant André Pergament : Monique
* 1957 : *[[Le Grand Bluff (film, 1957)|Le Grand Bluff]]* gant Patrice Dally : Dominique Arden
* 1958 : *[[Les Aventuriers du Mékong]]* gant Jean Bastia : Dominique
* 1958 : *[[L'assassin sera à Tripoli]]* gant Harald Reinl : Birgit
* 1959 : *[[Y'en a marre (film)|Y'en a marre]]* (*Ce soir, on tue*) gant Ivan Govar : Mireille ar ganerez
* 1960 : *[[Bomben auf Monte Carlo]]* gant Georg Jacoby : Giuletta
* 1960 : *[[Chaque minute compte]]* gant Robert Bibal : Dany Dupré
* 1960 : *[[Questo amore ai confini del mondo]]* gant Giuseppe Maria Scotese : Françoise
* 1961 : *[[Deuxième Bureau contre terroristes]]* gant Jean Stelli : Nadia Banot
* 1962 : *[[Jules César, conquérant de la Gaule]]* gant Tanio Boccia : Ar rouanez Astrid
* 1964 : *[[Banco à Bangkok pour OSS 117]]* gant André Hunebelle : Eva Davidson
* 1966 : *[[Carré de dames pour un as]]* gant Jacques Poitrenaud : Petula
* 1966 : *[[Razzia au F.B.I.]]* gant Harald Philipp : Maureen
## Notennoù ha daveennoù
James Watson

**James Dewey Watson**, ganet d'ar  ha marvet d'ar , a oa ur bevoniour molekulel, genetikour ha loenoniour stadunanat. E 1953, gant Francis Crick, e kenskrivas ur pennad e *Nature* da ginnig framm helikel doubl ar volekulenn TDN, diazezet war enklaskoù Rosalind Franklin ha Raymond Gosling. E 1962 e resevas Priz Nobel ar Fiziologiezh pe ar Medisinerezh, a-gevret gant Crick ha Maurice Wilkins, evit "o dizoloadennoù diwar-benn framm molekulel an trenkennoù nukleek hag o roll evit treuzkas titouroù en danvez bev".

## Daveoù
Heinz Kloss

**Heinz Kloss**, ganet d'an 30 a viz Here 1904 hag aet da Anaon d'an 13 a viz Even 1987, a oa ur  yezhoniour brudet dre ar bed a-bezh gant e labour war ar yezhoù bihan hag ar yezhoù lieskreizennek. Betek 1945 en doa labouret, e-giz kalz yezhoniourien ha filologourien alamanek eus ar mare, war orin ha diorroadur yezhoù ar pobloù. Difenner an ideologiezh Blut und Boden, kemeret en deus perzh er skiant hervez selloù an naziegezh ha dibarelezh ar C'hermaned.
## Notennoù ha daveennoù
Timbroù Zimbabwe

Zimbabwe zo ur stad eus su Afrika, dizalc’h abaoe 1980. Anvet e oa Rodezia ar Su pa oa trevadenn ar Rouantelezh-Unanet ha Rodezia (1965-1979) goude ma voe torret al liammoù gant Breizh-Veur gant gouarnamant minorelezh ar re wenn, ha savet ur stad na voe ket anavezet gant nep bro.

D’an 18 a viz Ebrel 1980 e teuas er-maez an timbroù kentañ, heñvel o skeudennoù ouzh re ar rummad diwezhañ embannet gant Rodezia ar Su. Lakaet e voe war wel pinvidigezhioù ar vro : mein prizius (granat, sitrin…), loened gouez ar vro (ur frikorneg, ul leon…) ha lammoù-dour (Odzi, Victoria…). 

Liesseurt ha liesliv eo danvez timbroù Zimbabwe : 
*	an natur : loened gouez ar vro, plant, kebell-touseg (1992), saout (1997)...
*	an darvoudoù istorel : harozed stourm an dieubidigezh (e 1984 ha 2005-2006 da skouer), an trenioù e Zimbabwe...
*	ar savadurioù, ar stankelloù-dour…
*	an timbroù-lidañ : deiz-ha-bloaz an A.B.U., ar Rotary Club, C’hoarioù Afrika (1995), Gouel Nedeleg...
*	sevenadur hengounel ar vro : binviji sonerezh (1991), labour kizellañ, ar vuhez war ar maez (1997)...

Abaoe dibenn ar bloavezhioù 1990 e rankas ar gouarnamant taliñ ouzh ur feur monc'hwez uhel spontus, ken ma voe dilezet ar moneiz broadel e 2009 ha lakaet an dollar stadunanat da vezañ implijet gant an dud.

E 2001 e teuas rummadoù timbroù a save o zalvoud-gwerzh eus 8 $ da 28 $. E 2003 e veze gwerzhet eus 200 $  da 5 400 $ an heuliad *Plant louzaouiñ*, prizioù a savas da 500 000 dollar diwezhatoc’h (Rummad *Logod* e 2008). 

## Pennadoù kar
*Timbroù Kompagnunezh Vreizh-Veur evit Su-Afrika
*Timbroù Rodezia an Norzh
*Timbroù Rodezia ar Su
*Timbroù Rodezia
Shkëlqim Çela

**Shkëlqim Çela**, bet ganet e 1956, zo ur c'hoarier echedoù albanat.

C'hoari a ra e kleub Dinamo Tirana.

Mestr etrebroadel eo abaoe 1996  ha Stummer FIDE ivez.

2 485 eo e renk Elo *Standard* diwezhañ.

## Kevezadegoù

### [[Kampionad albanat an echedoù]]
Trec'h e voe e 1990.
### Balkanadoù echedoù
C'hoari a reas er skipailh albanat  
* e 1989 e Chania (Gres), 0,5/5 (+0, =1, -3),
* e 2002 en Istanbul (Turkia), 4,5/9, (+2, =5, -2). 
### [[Olimpiadoù echedoù]]
C'hoari a reas er skipailh albanat e 1990, ouzh an deirvet dablezenn er 29 Olimpiad e Novi Sad (Yougoslavia),1,5/5 (+1, =1, -3).
### Kib kleuboù Europa
C'hoari a reas e Kallithea (Gres) e 2008, 2,5/7 (+1, =3, -3),.
## Notennoù

## Liammoù diavaez
* E fichenn FIDE
*  E c'hoari e Chess Games ?
* E c'hoari e 365 Chess
Iron Kingdoms

***Iron Kingdoms*** zo anv ur c'hoari c'hoari roll fantazi, embannet da gentañ gant Privateer Press d'ar 1añ a viz Gouhere 2004, gant an doare c'hoari d20 System, ha gant ar bloavezhioù ez eus bet ouzhpennet levrioù ouzhpenn. E 2012, *Iron Kingdoms* a voe adembannet gant reolennoù c'hoari doare d6, diazezet war reolennoù evit ar c'hoarioù brezel gant delwennoùigoù *[[Warmachine]]* hag *[[Hordes (c'hoari)|Hordes]]* diazezet war bed *Iron Kingdoms*. An hollved a zo unan kemmesk etre fantazi uhel ha steampunk hag a zo bet diskrivet gant Privateer Press evel ur "Full Metal Fantasy". Privateer Press a zo deuet a-benn dre ur rastellañ arc'hant Kickstarter da sevel ur stumm nevez eus ar c'hoari diazezet war ar 5vet embannadur, Dungeons & Dragons 
## Istor an embannadur
Hollved steampunk an Iron Kingdoms a zo bet gwelet evit ar wech kentañ gant Privateer Press, un drilogiezh romantoù savet gant *The Longest Night* (2001), *Shadow of the Exile* (2001) ha *The Legion of the Lost* (2001), hag a oa bet ledanaet gant an avantur *Fool's Errand* (2001) embannet er stumm PDF nemetken. Enoret e oa bet al levrioù-se gant Privateer Press, gant un ENnies evit ar "gwellañ hollved" ha "gwellañ arz". Privateer Press en doa embannet goude-se daou romant ouzhpenn eus Iron Kingdoms er bloaz war-lerc'h, al levr kentañ *Lock & Load* (2002) hag ul levr euzhviled *The Monsternomicon* (2002). Goude-se o devoa lâret e vije embannet ul levr a-bezh eus ar reolennoù klok. Goude pemp levr c'hoari roll embannet, Privateer Press en doa embannet unan doare stourm gant delwennigoù *[[Warmachine|Warmachine: Prime]]* (2003), hag a dremen ivez en Iron Kingdoms. Privateer Press en doa embannet goude-se evel evel m'o doa lâret ul levr tro brezel e div lodenn  *Full Metal Fantasy* Lodenn 1 (2004) ha lodenn 2 (2005), oc'h implij an OGL e-serr al lisañs d20 hag a oa bet implijet gant Privateer en e levrioù rpg a-raok. Hollved Iron Kingdoms zo bet ledanaet abaoe gant ouzhpennadurioù evel gant *Liber Mechanika* (2005), reolennoù nevez en *Five Fingers: Port of Deceit* (2006), hag ul ledanadur evit an euzhviled anvet *Monsternomicon Lodenn II* (2007). Privateer Press a embanne ar gazetenn *No Quarter* evit reiñ munudoù hag harp d'ar c'hoari roll ha da livadur hag implij an delwennigoù en Iron Kingdoms, met goude-se e oa bet muioc'h un doare da vrudañ delwennigoù nevez ha degas munudoù war hollved Iron Kingdoms.
## Notennoù ha daveennoù
Timbroù Rouantelezh Lombardia-Veneto

Dindan dalc’h Aostria e oa proviñs Lombardia gwechall-gozh a-raok dont da vezañ e 1805, dre youl Napoleone Buonaparte, ul lodenn eus rouantelezh Italia. Ne badas ket avat rak unan eus divizoù Kendalc'h Vienna e 1815 e voe sevel Rouantelezh Lombardia-Veneto dre gendeuziñ ar rannvro gant Veneto, ha fiziañ ar garg en Impalaeriezh Aostria. Staget e voe ar rouantelezh ouzh stad nevez Italia unvan e 1859 evit a-sell Lombardia hag e 1866 da c’houde evit Veneto.

Un toullad timbroù-post a voe embannet etre ar bloaz 1850 ha 1864, mui timbroù kemedel, gant melestradurezh Aostria.

Tresadenn ar rummad kentañ, savet e 1850, a oa heñvel ouzh timbroù Aostria ar marevezh : skoed-ardamez dindan al leadell **KKPost Stempel** da lavaret eo berradur *Kaiserliche Konigliche Post Stempel*  ( = Timbr-post impalaerel ha roueel), met abalamour d’an diforc’h moneiz, meneget e traoñ an timbroù, e c’heller termeniñ an tiriad ma oant gwerzhet eno : *Centes* (Centesimi) e Lombadia-Veneto pa oa *Kreuzer* en Aostria.

Bosek e oa an timbroù moullet e 1858-1862, koulz en Aostria hag en Italia : kinnig a raent penn an Impalaer Franz Joseph Iañ war gostez, tra ma oa skrivet ar priz e Lurioù Lombardia (*Soldi*).

Ur rummad gant stumm adnevesaet skoed-ardamez Aostria (an erer daoubennek) a voe embannet e 1863, ha c’hoazh e 1864. Implijet e voent er Sav-Heol bloavezhioù goude, tra ma voe graet gant timbroù Italia e Lombardia ha Veneto pa voe krouet Italia evel m'he anavezomp.

## Pennadoù kar
* Timbroù Italia
* Timbroù Aostria
Bed arab

Ar **bed arab** (arabeg : اَلْعَالَمُ الْعَرَبِيُّ *al-ʿālam al-ʿarabī*), anvet ivez, war an ton bras, ar **vammvro arab** (arabeg : اَلْوَطَنُ الْعَرَبِيُّ *al-waṭan al-ʿarabī*), pe c'hoazh ar **vroad arab** ( *al-ummah al-ʿarabiyyah*), pe ar **broioù arab** pe ar **stadoù arab**, a vez graet eus ur strollad bras a vroioù, lec'hiet dreist-holl en Azia ar Mervent hag Afrika an Norzh. Darn eus annezidi ar bed arab zo tud a orin arab, met bez ez eus ivez tud gant orinoù etnek disheñvel, Berbered, Kurded, Somalied ha Nubianed, e-mesk pobloù all bihanoc'h. An arabeg eo ar yezh kehentiñ dre ar bed arab.
## Notennoù ha daveennoù
Gaspër Shoshi

** Gaspër Shoshi** a zo bet ganet e Cetinje (Montenegro) e 1903. Ur c'hoarier echedoù albanat e oa.

C'hoari a rae er C'hleub *17 Nëntori [[Tiranë]]*.
## Kevezadegoù
### [[Kampionad albanat an echedoù]]
Trec'h e voe e 1946 .
## Notennoù

## Liammoù diavaez
Christian X

**Christian X** (daneg: Christian Carl Frederik Albert Alexander Vilhelm), ganet d'ar 26 a viz Gwengolo 1870 hag aet da Anaon d'an 20 a viz Ebrel 1947, a oa bet Roue Danmark, eus 1912 betek e varv e 1947, ha roue nemetañ Rouantelezh Island evel **Kristján X**, o kaout an titl dre un unvaniezh personel etre Danmark hag Island dizalc'h eus 1918 betek 1944.
Mohammed Damaj

**Mohammed Damaj**, bet ganet e  2001, zo ur c'hoarier echedoù palestinian.
*Candidate Master* (CM) FIDE eo abaoe 2018.
Renk Elo e miz Du 2025: 2 112 *Standard*, 2 081 *Fonnapl* ha 2 034 *Luc'hedenn*    .
## Kevezadegoù
### Tournamant ''Luc'hedenn''
Trec'h e voe e miz Mae 2020 e tournamant ar wazed aozet gant ''Djerba Chess Festival(( evit ar Balestinianed.
### Kib bedel FIDE
Kemer a reas perzh e miz Du 2025, 0,5/2 (+0, =1, -1).
## Daveoù

## Liammoù diavaez
* E fichenn FIDE
* E c’hoari e 365 Chess
Polis Bro-Skos

**Polis Bro-Skos** (gouezeleg Skos: Poileas Alba ; saozneg: police Scotland), anvet ent-ofisiel **Servij Polis Bro-Skos** (saozneg: the Police Service of Scotland ; gouezeleg Skos: Seirbheis Phoilis na h-Alba), eo an nerzh polis tiriadel karget da lakaat da dalvezout al lezenn hag an diarbennoù enep torfederezh e Bro-Skos. Krouet e oa bet e 2013, goude kendeuziñ eizh servij polis rannvroel eus Bro-Skos, hag ar servijoù arbennik eus ar Scottish Police Services Authority, en o zouez ar Scottish Crime and Drug Enforcement Agency. N'eo ket bet kendeuzet en aozadur nevez an Association of Chief Police Officers in Scotland, met aet eo da get e-unan ur wech echuet ar savidigezh.

Pa vez kemeret e kont hollad an tiriad a zo dindan gwarez Polis Bro-Skos, ez eo an hini kentañ er Rouantelezh-Unanet a-bezh, a-raok Servij polis Norzhiwerzhon ha Polis Dyfed-Powys. 
## Notennoù ha daveennoù

## Liammoù diavaez
*  Lec'hienn ofisiel
Ihab Salem

**Ihab Salem**, bet ganet e  1973, zo ur c'hoarier echedoù palestinian.
Renk Elo e miz Du 2025 : 2 053 *Standard*, 2 043 *Fonnapl* ha 1 993 *Luc'hedenn*    .
2 219 eo bet e  renk Elo *Standard* uhelañ.
## Kevezadegoù
* Kemer a reas perzh er 14 *Open London Classic* e miz Kerzu 2024.
## Daveoù

## Liammoù diavaez
* E fichenn FIDE
* E c’hoari e Chess Base
Enepspierezh

**Enepspierezh** a vez graet eus hollad an obererezhioù a glask gwareziñ ur vro gant un ajañs titouriñ enebet ouzh servijoù titouriñ broioù all. Ledan eo an dachenn hag ouzhpenn rastellat titouroù ez eus ivez obererezhioù spierezh, moc'hata, lazhadennoù... An holl obererezhioù-se a vez sevenet gant, evit, pe a-enep nerzhioù estren, aozadurioù pe hiniennoù.

Kalz broioù o deus meur a aozadur hag a zo kerfidiet gant ul lodenn eus an enepspierezh nemetken, evel an titouriñ en tiriad broadel, titouriñ en estrenvro, hag an enepsponterezh. E lod stadoù ez eo an enepspierezh ur skourr eus ar polis, evel e Stadoù-Unanet Amerika gant ar Federal Bureau of Investigation (FBI). E broioù all ez eus aozadurioù dizalc'h, evel er Rouantelezh-Unanet gant an MI5. E broioù all c'hoazh eo kendeuzet ar spierezh hag an enepspierezh en un aozadur nemetken, evel e Kanada gant ar Canadian Security Intelligence Service (CSIS).
## Notennoù ha daveennoù