open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Shigeru Kayano

**Shigeru Kayano** a zo bet ganet d'ar 15 Mezheven 1926 e bro Biratori e oa marv d'ar 6 Mae 2006.

Kannad kentañ Japan eus ar meuriad ainou eo bet.

Kregiñ a reas da zastum binvioù hengounel da gentañ a-raok sevel Mirdi sevenadur an Ainoued e 1972. Da heul e savas meur a levr : kontadennoù dreist-holl hag ur geriadur ainoueg.

E 1994 e voe dilennet evel senedour hag e 1997 e voe votet ul lezenn evit gwareziñ gwirioù ha brudañ sevenadur an Ainoued. Perzh a gemeras e sevel ar skol hag ar skingomz kentañ e ainoueg.
Tre

**Tre** a zo meur a dra e brezhoneg.

## Lec'hanvadurezh
Un adstumm d'ar ger trev, a zo ur rann eus ar barrez, hag a gaver en ur bern anvioù-lec'h evel
* an Dre-Nevez, 
* Treboull
* Tredarzeg
* Tredraezh
* Tregaranteg
* Tregastell
* Trebeurden
* Tremeven (Tremeven-Goueloù ha Tremeven-Kemperle)
* Trelaouenan
* Le Hindré (diwar Hendre) e korrlec'hanvadurezh Breizh-Uhel, 

Hag en anvioù-tiegezh brezhonek ivez, da skouer Trebaol.

Kar eo d'ar ger kembraek tref. 

### E broioù all
========
*Trelew, e Kernev-Veur hag Arc'hantina

========
*Trealaw‎
*Trebedw
*Tredegar
*Trefaldwyn
*Trefenter
*Treffynnon
*Trefynwy 
*Tregroes
*Tre-gŵyr
*Treharris
*Treherbert‎ 
*Trelech
*Tremadog
*Treforgan
*Trefynwy
*Tre Taliesin
*Tre-Wen
Hag ivez:
*Dre-fach 
*Y Drenewydd
*Drenewydd Gelli-farch
Hag ivez:
*Hendre
**Hendre-Rhys
*Llandre
*Mochdre

========
*Trelew (Kernev-Veur)

## Traoù all
* Anv-kadarn gourel : lusk ar mor pa vez o *treal*, sellout ouzh tre ha lanv
Parrez (relijion)

**Ur pennad [[parrez]] zo ivez, diwar-benn sterioù all ar ger.*

Ur **barrez** (pe *parrouz* e Treger) a zo, er broioù kristen, ur gumuniezh tud war un dachenn douar bodet en-dro d'un iliz, a zo kreiz ar vuhez relijiel, renet gant ur beleg anvet person.

## Istor
Da gentañ e oa ur gumuniezh kristenien hepken.

Rann diazez an Ilizoù kristen eo ar **barrez** (liester : *parrezioù*). Savet diwar ar ger gresianek kozh *parrochia* eo bet pa oa gresianeger darn-vuiann ar gristenien e derou an Iliz kristen kentañ e kantvedoù kentañ an hoalad kristen (Iañ ha IIvet kantved). Chomet eo rann diazez an Iliz katolik betek ar blavezioù 1980. Chom a ra hini an ilizoù protestant er bed a-bezh.
E meur a vro eo chomet ar ger parrez (*parish* e saozneg ha *paroisse* e galleg ar C'hebek evit ar rann melestradurel diazez er maezioù ha n'eo ket mui ur rann relijiel.

## Ar barrez katolik e [[Breizh]]
Ur framm evit ar vuhez kevredigezhel eo chomet ar barrez e maezioù Breizh ken eo bet implijet ar ger parrez evit ar gumun er-maez eus ar gerioù (ma oa meur a barrez enno). Hiziv e vez graet muioc'h-muiañ gant ar ger kumun, nemet gant brezhonegerien ar bobl.
Hiziv a vez bodet ar parrezioù evit sevel ar bodad parrezioù (groupement paroissial e galleg).
Ma oa belein ar barrez mistri war ar vuhez relijiel, strollel ha personel e veze e pep parrez kuzul ar fablig evit merañ savadurioù ha douaroù ar barrez. Ar fabligien pe ar flabiked (*fabriciens* e galleg) a veze graet eus ar guzulierien. Ar fabrik a oa e garg pennañ dastum arc'hant evit ma vo savet ha kempennet an iliz-parrez hag ar chapelioù. Alies e veze kuzulioù ar fabrik evit pep a chapel trev.
Kontaouer ar fablig a oa ar prokulor (fablig) e anv (*marguillier* e galleg).
Lizherenneg c'hresianek ar c'hornôg

**Lizherenneg c'hresianeg ar c’hornôg** a oa anezhi unan eus doareoù hen lizherennegoù gresianeg bet implijet tro-dro d’ar 8-5vet kantved a-raok ar varevezh voutin e Euboea hag e lec’hioù all e kornôg Aten, dreist-holl el lec’hioù en Italia bet trevadennet gant Gres.
 
Dont a reas unan eus an doareoù all, hini ar reter implijet en Anatolia, da vezañ al lizherenneg klasel boutin pa oa bet kroget d’ober ganti en Aten ha tamm ha tamm eo hounnezh an hini a veze implijet e pep lec’h ma veze komzet gresianeg betek ma chomas diimplij lizherenneg ar c’hornôg tro-dro d’ar 4re kantved a-raok ar varevezh voutin.
 
Peuzheñvel e oa lizherenneg gresianeg ar c’hornôg ouzh al lizherenneg etruskek kozh, estreget ar fed ma veze implijet al lizherenn Ξ ha stumm al lizherenn Z hag a vane tost c’hoazh d’al lizherenn fenisek zayin.
 
Setu roll al lizherennoù a veze implijet gant lizherenneg ar c’hornôg treuzskrivet hervez stummoù anavezetañ lizherenneg ar reter
:ΑΒΓΔΕϜΖΗΘΙΚΛΜΝΟΠϺϘΡΣΤΥΧΦΨ
 
da lâret eo, implijet e veze c’hoazh al lizherennoù bremañ diamzeret digamma, san ha qoppa met ne veze ket implijet na Ξ na Ω. Ouzhpenn-se, tostoc’h e oa stumm Δ ouzh hini al lizherenn latin D. Dont a ra stumm ar Σ implijet gant al lizherenneg gresianek klasel diwar hini lizherenneg ar c’hornôg kentoc’h evit hini ar reter, anvet sigma loarel, hag a oa tostoc’h he stumm ouzh al lizherenn latin C. Skrivet e veze ivez a-wechoù al lizherenn Ρ en un doare tostoc’h diouzh hini al lizherenn latin R.
 
Setu stumm lizherennoù lizherenneg ar c’hornôg (skrivet en urzh a dehoù da gleiz):

 
Ret eo goût e veze distaget en ur mod disheñvel diouzh boazioù distagañ lizherenneg ar reter lizherennoù zo hervez boazioù ar c’hornôg: Η a veze distaget [h] ha Χ a veze distaget [ks] (o klotañ gant distagadur al lizherenn Ξ e lizherenneg ar reter) ha Ψ a veze distaget [kʰ], (o klotañ gant distagadur al lizherenn Χ e lizherenneg ar reter).
 
## Gwelet ivez
* Lizherenneg c’hresianek
* Lizherenneg etruskek

## Liammoù diavaez
* The Development of the Western Alphabet
Graz

**Graz** (diwar ar sloveneg *Gradec*, "kastellig," sloveneg Prekmurje *Gráca*) eo kêr-benn stad kevredet Stiria, en Aostria. Lec'hiet eo e biz ar vro, war riblennoù ar Mur, ha rannet e 17 arondisamant. Peder skol-veur a zo e Graz, gant 35 000 studier en holl.
Vischer - Topographia Ducatus Stiria - 110 Graz.jpg|Graz, treset gant Georg Matthäus Vischer (1670)

## Monumantoù heverk
* *Schloßberg* ("Menez ar C'hastell")
* *Grazer Uhrturm*
* *Landeszeughaus*
* *Ti-kêr Graz*
* *Neue Galerie*
* *Iliz-veur St. Aegid* (eus an )
* *Herrengasse*
* *Kunsthaus* ("ti an arzoù")
* *Murinsel* ("enezenn er Mura")
## Tud vrudet
* Roman von Ungern-Sternberg, ar Baron sot
## Gevelliñ
* Coventry  (1948)
* Montclair  (1950)
* Groningen  (1965)
* Darmstadt  (1968)
* Trondheim  (1968)
* Pula  (1972)
* Trieste  (1973)
* Timișoara  (1982)
* Maribor  (1987)
* Pécs  (1989)
* Dubrovnik  (1994)
* Sankt Peterbourg  (2001)
* Ljubljana  (2001)
* Zababda  (2007)


0467-0472a - Graz - View from Schlossberg.JPG|Gwelet eus ar Schloßberg
Graz.jpg|Gwelet eus St. Leonhard
Graz Hauptplatz Panorama.jpg|*Grazer Hauptplatz*


## Liammoù diavaez

* Porched ofisiel Kêr Graz

## Notennoù
Karta ar Peoc'h hag an Adunvaniñ

Gant ur boblvouezhiadeg bet graet d'an 29 Gwengolo 2005 (97% eus ar mouezhioù a-du ganti) e oa bet kadarnaet an destenn-mañ.

Treiñ pajenn 13 bloavezh a vrezel sivil bet en Aljeria eo he fal. Eus un tu, ne vo ket tamallet an islamisted bet divizet ganto paouez gant stourm an armoù. Digollet e vo ar familhoù bet lazhet unan eus o izili e-pad ar gwalldaolioù eus un tu all.
Abdelaziz Belc'hadem

**Abdelaziz Belkhadem** (arabeg: **عبد العزيز بلخادم**), bet ganet d'an  en Aflou (Aljeria), zo ur politiker aljerian hag a voe Kentañ ministr e vro adalek ar  betek an .

Da gentañ e oa kelenner e kornôg Aljeria. Ezel e oa eus Talbenn an Dieubidigezh Vroadel, kentoc'h eus tu an adreizhourien.

E 1977 e voe dilennet evel kannad hag e 1990 ez eas da brezidant Bodadeg ar Bobl hag ar Vroad. Skoazell a reas gouarnamant Mouloud Hamrouche, lesanvet &nbsp;Gorbatchev Aljeria&nbsp;.
Skarzhet e voe avat pa voe nullet an dilennadegoù bet gounezet gant Talbenn Islamek ar Silvidigezh. Gant kalon e klaskas gant tud all skoulmañ darempred gant islamourion evit kaout un emglev da vare ar brezel diabarzh.

Pa zeuas Abdelaziz Bouteflika da benn ar vro e voe galvet en-dro : da Vinistr an Aferioù Diavaez ez eas. Harp a reas da A. Boutefkila, dizehan, ken ma voe anvet da Gentañ Ministr d'ar 24 a viz Mae 2006.
Nolwenn Korbell

**Nolwenn Korbell**, ganet e Kemper d'an 3 a viz C'hwevrer 1968, a zo ur ganourez eus Breizh hag un aktourez stummet e Kembre hag en doe c’hoariet e-barzh kentañ film hir brezhonek.

## Buhez
En he familh, ne veze komzet nenet brezhoneg ha kan ha sonerezh a voe e meur a zegouezh. Desket he deus bet ar galleg er skol. Heuliañ a rae he mamm ar ganourez vrezhonek, Andrea ar Gouilh, e troiadoù sonadegoù dre ar broioù keltiek. Klevout a reas neuze tud eus Bro-Gembre, Iwerzhon ha Bro-Skos o kanañ en o yezh. He zad, Herve Korbell a zo soner.
Kentelioù c'hoariva he doe heuliet e MJC Douarnenez. 1- vloaz e oa-hi pa c'hoarias e sketchoù e-pad " La Nuit des Raouls ", un adsevel fentus eus Nozvezhioù ar Cesar. Remerket e voe gant Youenn Gwernig, rener an abadennoù brezhoneg war France 3 Ouest.
Kroget he doe gant ar c’hoari (filmoù ha c’hoariva brezhonek) a-raok mont war-zu ar c’han ouzhpenn. Sevel a ra ivez he c'hanaouennoù liesseurt o awen.Un aktourez (sinema, c'hoariva ha skinwel), kinnigourez er skinwel, ha kanourez ivez er strollad kembraek Bob Delyn a'r Ebillion.

## Kanerez vrezhonek ha liesyezh
Kanañ e brezhonek, saoznek, kembraek ha gallek e c’hell ober.

## Aktourez

## Pladennoù

### N'eo ket echu (2003, Coop Breizh)
# *Ur wech e vo*
# *Padal*
# *Ma c'hemenerez*
# *Glav*
# *Y byd newydd*
# *Son ar plac'h n'he doa netra*
# *Luskell ma mab*
# *A-dreuz kleuz ha moger*
# *Deuit ganin-me*
# *Sant ma fardon*

### Bemdez c'houloù (2006)
# *Bemdez c'houloù*
# *Termaji*
# *Dal*
# *Valsenn Trefrin*
# *News from town for my love who stayed home*
# *Yannig ha Mai*
# *Pardon an Dreinded*
# *Dafydd y garreg wen*
# *Un petit navire d'Espagne*
# *Olole*

### Red (2007, Coop Breizh)
 Asambles gant ar gitarour Soig Sibéril
# *Bugale Breizh*
# *Valsenn trefrin*
# *Billy*
# *Sant ma fardon*
# *Gourin*
# *Padal*
# *Anna*
# *Bemdez choulou*
# *Daoulamm ruz*
# *Kanaouenn Katell*
# * [[Turn turn turn]] *
# *Yannig ha mai*
# *Glav*
# *News from town for my love who stayed home*
### Noazh (2010, Coop Breizh)
# *Blues Ar Penn Sardin*
# *Hir*
# *Mad Love*
# *Aet Oan*
# *An Dud*
# *Don't Try*
# *Anna*
# *Je Voudrais*
# *Kuit*
# *One More Day*
# *Misjac Na Nebi*

### [[Skeud ho roudoù]] (2015, Coop Breizh)
# *Avel viz*
# *Awen*
# *N’on ket*
# *Darling ar poull*
# *Me no like*
# *Sparlet*
# *Amour Kerne*
# *If*
# *Piv*
# *Laret vez*
# *Simple*
# *An den*
# ''Traoù gwir’'

## Sinema ha skinmediaoù

## Levrlennadur
* Atersadenn gant Claire Louet France 3, 7 Mae 2021
## Liammoù diavaez

* Lec'hienn Myspace Nolwenn Korbell
Stiria (Slovenia)

:*Tennañ a ra ar pennad-mañ da rannvro Stiria, e Slovenia. Evit gouzout muioc'h diwar-benn stad kevreet Stiria, en Aostria, sellit ouzh: [[Stiria]].*


**Stiria slovenek** pe **Stiria izel** (*Spodna Štajerska* e sloveneg; *Spoudnjo Štájersko* e sloveneg Prekmurje; alamaneg: *Untersteiermark*; hungareg: *Alsó-Stájerország,*) a vez graet eus ur rannvro e biz Slovenia hag a oa perzh eus dugelezh Stiria (Aostria-Hungaria) betek 1918. Kêrioù pennañ Stiria izel a zo Maribor (alamaneg: *Marburg* 110 668 annezad), Celje (*Cilli*, 48 081 annezad) ha Ptuj (*Pettau*, 23 000 annezad).
Stiria

Ur stad kevredet a Aostria eo **Stiria** (alamaneg *Steiermark*, sloveneg en kroateg *Štajerska,* sloveneg Prekmurje *Štájersko,* hungareg *Stájerország*) a zo Graz (sloveneg *Gradec*) e gêr-benn. Diazezet eo bet ar vro e 1180. Betek fin ar Brezel bed kentañ e voe renet evel dugelezh gant an Habsbourged. E 1919 e voe disrannet rannvroioù sloveneger Stiria diouzh Aostria ha staget ouzh rouantelezh SHS (Yougoslavia). Hiziv an deiz n'eus nemet 4 250 sloveneger hag a zo o chom e mervent ar vro dreist-holl, en-dro da gêr Radkersburg / Radgona.

Meneziek ha koadek eo ar vro: ouzhpenn 61% eus he zachenn a zo dindan goadeier.

## Kêrioù pennañ Stiria

## Tud vrudet a Stiria
* Johann Berger, meurc'hoarier echedoù; 
* Klaus Maria Brandauer, aktour;
* Barbara Frischmuth, skrivagnerez;
* Arnold Schwarzenegger, pennrener Kalifornia.

## Liammoù diavaez

* Lec'hienn ofisiel stad kevredet Stiria
* Rannvro europat Stiria
Kretase

Ar **C'hretase**, pe **Kleizeg**, a zo ur marevezh geologel hag a grog tro-dro da -145,0 milion a vloavezhioù hag a echu e -66,0 milion a vloavezhioù. Echuiñ a ra ar marevezh-se gant marv an dinosaored ha meur a furm buhez all. Trede marevezh ar Mezozoeg eo ar c'hretase. Heuliañ a ra ar juraseg hag heuliet eo gant ar paleogenel.
Robert Morton Nance

Unan eus adsaverien ar c’herneveg e voe **Robert Morton Nance** (1873-1959).

Ganet e voe e Kerdiz, e Kembre, en ur familh eus Kerne-Veur. Goude studioù uhel e Bro-Saoz hag e Pariz ez eas da Gerne-Veur da chom e 1906 hag eno e reas e annez e kêriadenn Nankledra etre Pennsans ha Porth Ia. 

A-gevret gant Henry Jenner e savas an *Old Cornwall Society* (Kowethas Kernow Goth), ur gevredigezh evit plediñ gant yezh ha sevenadur dibar Kerne-Veur, e Porth Ia, e 1920. Pevar bloaz war-lerc’h e oa meur a *Old Cornwall Society* dre ar vro ha savet e voe ar *[[Federation of Old Cornwall Societies]]*. Pennskrivagner ar gelaouenn *Old Cornwall/Kernow Goth*, embannet gant ar gevredigezh, e voe e-pad meur a vloaz.

Morton Nance a voe ivez unan eus saverien Gorseth Kernow, un ensavadur barzhed ha drouized krouet war skouer *Gorsedd Kembre*. 

Anavezet eo dreist-holl abalamour d’e levr *Cornish for all*, un hentenn evit deskiñ kerneveureg, en doa desket e-unan gant levr Henry Jenner, ‘’A handbook of the Cornish language’’ a oa deuet er-maez e deroù an XXvet kantved. E 1955 e teuas er-maez e c’heriadur kerneveg-saozneg, a voe e-pad pell ur geriadur dave evit ar c’herneveureg. A-hed e vuhez e savas c’hoazh meur a skrid all er yezh-se.

Mervel a reas e Heyl d’an 28 a viz Mae 1959.

## Labourioù

**Cornish for all: A guide to unified Cornish*, Federation of Old Cornwall Societies, 1929 (adembannet meur a wech war-lerc’h). 
**Cornish-English Dictionary*, Federation of Old Cornwall Societies, 1955.

## Levrlennadur
**R. Morton Nance*, gant Roparz Hemon, Ar Bed Keltiek, niv. 7, 1959 (adembannet war Al Liamm niv. 75)
**Keltia e kañv : marv Morton Nance*, Hor Yezh, niv. 8, 1959
Hywel ab Owain Gwynedd

**Hywel ab Owain Gwynedd**, a varvas e 1170, a oa priñs eus rouantelezh Gwynedd, ha barzh. Mab bastard e oa da Owain Gwynedd, priñs Gwynedd, ha da b-*Pyfog*, ur vaouez a Iwerzhon, ma vez graet *Hywel ap Gwyddeles* anezhañ ivez.

E 1143 e voe lazhet Anarawd ap Gruffydd, priñs Deheubarth, gant Cadwaladr, breur Owain Gwynedd, a oa perc'henn war douaroù e Meirionnydd ha Ceredigion. 
Goulenn a reas Owain digant Hywel neuze mont da skrapañ douaroù e eontr Cadwaladr en hanternoz Ceredigion. Ha Hywel d'ober, ha kemer kastell Aberystwyth kement hag ober, ha c'hwezhañ an tan e-barzh. 
E 1147 ez eas Hywel hag e vreur Cynan da skarzhañ o eontr Cadwaladr eus e zouaroù e Meirionnydd, ha kemeret e voe gante e gastell e Cynfael.

Kollet e voe kreisteiz Ceredigion gant Hywel avat e 1150 pa deuas Cadell ap Gruffydd eus Deheubarth d'e gas kuit en tu all d'ar stêr Aeron ha pa embannas bout perc'henn war ar vro.
 
## Brezel
Pa varvas Owain Gwynedd e 1170 e savas tabut etre e vibion da c'houzout gant piv ez aje aotrouniezh Gwynedd. Ma voe ret da Hywel tec'hel da Iwerzhon rak e lezvreudeur, Dafydd ab Owain Gwynedd ha Rhodri.
En Iwerzhon e savas un arme hag e teuas en-dro er memes bloavezh da c'houlenn e lod eus ar briñselezh, met trec'het e voe ha lazhet en un emgann e-tal Pentraeth en Enez Mon. Eno ivez e voe lazhet seizh mab e dad-kaer Cadifor. 
Gant ar barzh Peryf ap Cedifor e voe kanet marvnad Hywel hag e lezvreudeur.

## Ar barzh
Ur barzh meur e oa Hywel, ha miret ez eus eizh eus e werzioù. An hini brudetañ anezho moarvat eo *Gorhoffedd Hywel ab Owain Gwynedd*, a gan enno meuleudi d'e vro Gwynedd, d'he c'haerded ha da goantiz he merc'hed.

:*Caraf ei morfa a'i mynyddedd* Karan e vorva hag e venezioù
:*A'i chaer ger ei choed a'i chain diredd* Hag e c'hêr 'tal he c'hoad hag he...
:*A dolydd ei dwfr a'i dyffrynnedd*, Ha pradoù he dour hag he saonennoù
:*A'i gwylain gwynion a'i gwymp wragedd*. Hag he gouelini gwenn hag he brav wragez
Er barzhonegoù all e kaver meneg eus karantez evit ar wech kentañ er varzhoniezh kembraek, diwar levezon ar varzhoniezh c'hall, eme ar ouizieion. Da neuze e ranker krediñ e oant anavezet gant Hywel.

## E vugale:
* Gruffudd ap Hywel ab Owain Gwynedd;
* Caswallawn ap Hywel ab Owain Gwynedd.

## Levrioù
*John Edward Lloyd (1911) A history of Wales from the earliest times to the Edwardian conquest (Longmans, Green & Co).
Triaseg

Kentañ prantad ar Mezozoeg eo an Triaseg. Mont a ra adalek -251,902 (± 0,024) milion a vloavezhioù betek -201,4 (± 0,2) milion a vloavezhioù. Emañ an Triaseg goude ar Permian hag a-raok ar Juraseg. Koulz e deroù hag e diwezh an Triaseg e tegouezhas enkadennoù bras ma'z eas spesadoù forzh pegement da get. Nevez zo ez eo bet bloaziataet resisoc'h an enkadenn ma echuas an Triaseg. Koulskoude, evel ma c'hoarvez gant prantadoù **douarouriezh** koshoc'h, e anavezer mat ar gweleadoù a vevenn deroù ha diwezh ar prantad met an deiziadoù roet zo resis war-bouez un nebeud milionoù a vloavezhioù.

Termenet ha badezet eo bet an Trias gant an douaroniour alaman Friedrich August von Alberti e 1834. Dont a ra e anv diwar an teir unanenn statigrafek a ya d'ober anezhañ e Kreizeuropa : Buntsandstein, Muschelkalk ha Keuper.

Sioul-kenañ e oa bet plusk an douar e-pad an Trias, e Bro-C'hall peurgetket. Diwar gweleadoù eus an Trias an hini o deus diazezet ar c'houelezennourien reolennoù ar stratigrafiezh
Afer ar geriadur hollvrezhonek

**Afer ar geriadur hollvrezhonek** a savas en abeg d'ur pennad a oa bet embannet d'ar 26 a viz Ebrel 2000 er gazetenn sizhuniek gall *[[Le Canard enchaîné]]*, gant un den a sine Jérôme Canard, hag a rae tamalloù d'ur geriadur hollvrezhonek, Geriadur brezhoneg An Here.

Savet e oa bet an tabut gant ur c'hazetenner eus Brest, awenet gant enebourien da An Here eus Brest hag eus Roazhon.
Goulennet e oa bet ar gwir da respont d'an tamalloù gant rener An Here ; nac'het e voe outañ gant sizhunieg Pariz. 

Implijet e oa bet ur vurutelladenn gant Charlez ar Gall e-barzh Brud Nevez, e brezhoneg eta, ha roet brud ha liv politikel dreistmuzul d'un nebeud linennoù el levr, ken e voe kaoz eus ar geriadur betek er Parlamant gall.
D'ar gannaded a sponte o welout ar Republik c'hall en arvar en abeg d'ar Geriadur e prometas Jack Lang, a oa maodiern nevez an Deskadurezh-Stad d'ar mare, ne vije ket kavet al levr er skolioù ken.
Aostria-Izel

Brasañ stad kevredet Aostria eo **Aostria-Izel** (alamaneg *Niederösterreich*). Abaoe 1986 ez eo Sankt Pölten e gêr-benn. Bevennoù he deus ar vro gant Aostria-Uhel er c'hornôg, Bohemia ha Moravia (Republik Tchek) en norzh, Slovakia ha Burgenland er reter ha Stiria er su.
Rannet eo e peder rannvro hengounel:
* *Waldviertel* ("karter ar c'hoad")
* *Mostviertel* ("karter ar chistr")
* *Weinviertel* ("karter ar gwin")
* *Industrieviertel* ("karter an industriezh")

## Kêrioù pennañ Aostria-Izel

## Gwelet ivez
*Reichsgau Niederdonau

## Liammoù diavaez

* Lec'hienn ofisiel stad kevredet Aostria-Izel
Sven-Göran Eriksson

**Sven-Göran Eriksson**, ganet d'ar 5 C'hwevrer 1948, e Torsby (Sveden) ha marvet d'ar 26 a viz Eost 2024, a oa ur gourdoner melldroad. Gourdoniñ a reas skipailh melldroad Bro-Saoz eo bet etre 2001 ha 2006.

## Red-micher gourdoner
*1976-1978 : Degerfros (Sveden)
*1979-1982 : IFK Göteborg
*1982-1984 : Benfica Lisboa
*1984-1987 : AS Roma
*1987-1989 : Fiorentina
*1989-1992 : Benfica Lisboa
*1992-1997 : Sampdoria Genoa
*1997-2001 : Lazio Roma
*2001-2006 : Skipailh broadel Bro-Saoz

## Titloù
*Kib Sveden : 1979 ha 1982
*Kampionad Sveden : 1982
*Kib UEFA : 1982 ha 1999
*Kampion Portugal : 1983, 1984 ha 1991
*Kib Portugal : 1983
*Kib Italia : 1994, 1998 ha 2000
*Dreistkib Italia : 1998 ha 1999
*Kampion Italia : 2000
Rio Antonio Mavuba

Ur c'hoarier mell-droad eo **Rio Antonio Mavuba**.

Kreizour eo.

War vor eo ganet d'an 8 Meurzh 1984, o tont eus Angola. Gall e oa deuet da vezañ e 2004.

### Kluboù
* Jirondined Bourdel abaoe 1992.

### Skipailh broadel
1 wezh en doa c'hoariet gant skipailh Frañs A (d'an 18 Eost 2004).

Kabiten skpailh ar re zanvez enno e 2006.
Aostria-Uhel

Ur stad kevredet a Aostria eo **Aostria-Uhel** (alamaneg *Oberösterreich*, betek 1918 *Österreich ob der Enns*; 1938-1945 *Oberdonau*) hag a zo Linz e gêr-benn. Bevennoù he deus ar vro gant Salzburg ha Bavaria er c'hornôg, Bohemia (Republik Tchek) en norzh, Aostria-Izel er reter ha Stiria er su. Betek 1260 e oa bet Aostria-Uhel perzh eus dugelezh Stiria, met er bloavezh-se e voe rannet diouti gant Ottokar II Přemysl a vBohemia.

Evel Aostria-Izel e ez eo rannet e peder rannvro hengounel:
* *Mühlviertel* ("karter ar stêr Mühl")
* *Traunviertel* ("karter ar stêr Traun")
* *Hausruckviertel* ("karter ar menez Hausruck")
* *Innviertel* ("karter ar stêr Inn")

## Kêrioù pennañ Aostria-Uhel

## Tud vrudet (ha gwallvrudet) a Aostria-Uhel

* Thomas Bernhard, skrivagner
* Anton Bruckner, sonaozour
* Adolf Eichmann, torfedour nazi
* Valie Export, arzourez
* Friedrich III, impalaer
* Jörg Haider, politikour
* Adolf Hitler, diktatour

## Liammoù diavaez

* Lec'hienn ofisiel stad kevredet Aostria-Uhel
Peter Westenthaler

**Peter Westenthaler** (ganet d'ar 6 a viz Du 1967 e Vienna, Aostria; anv orin:**Peter Hojač**) zo ur politikour aostrian eus an tu dehoù poblour. Goude bezañ alamanekaet e anv-familh *Hojač* da *Westenthaler*, ez eas e-barzh an FPÖ e 1988. Eus 2000 betek 2002 e oa eil-prezidant an *Nationalrat*, breujoù Aostria. Dont a reas Westenthaler da vezañ gwallvrudet abalamour d'e zoare-breutaat jahinus ha diseven. Dilezel e reas e strollad e 2002. 

E miz Mae 2006 e kemeras plas Jörg Haider e penn ar BZÖ.
Gimel

**Gimel** (*kañval*) eo an drede lizherenn e meur a a abjad semitek, en o zouez al lizherennegoù fenisek aramaek , hebraek (**ג**) , siriek (**ܓ**) hag arabek (**ﺝ**). Pempvet lizherenn al lizherenneg arabeg eo hervez an urzh a-vremañ 

Dont a ra hec'h anv diwar ar fed ma veze heñvel he stumm kozh ouzh hini ur c'hañval.

Distaget e vez (LFE) [g]. Daoust ha ma vez distaget [g] e rannyezh Arabeg Egipt, en arabeg unvan e vez distaget [dʒ]. Ne vez graet diforc'h ebet ken en hebraeg a-vremañ etre gimel gant dagesh ha gimel hep dagesh. 

Diwar stumm al lizherenn fenisek-mañ e oa bet diorroet al lizherennoù gresianek gamma **Γ**, estruskek , latin **C** ha **G** ha kirillek **C** ha **Г**.

Hervez ar sistem niverenniñ hebraek *[[gematria]]* e talvez al lizherenn-mañ da 3.
Dalet

Pevare lizherenn meur a abjad semitek eo **dalet(h)** (*dor*), en o zouez al lizherennegoù fenisek aramaek , hebraek (**ד**) , siriek (**ܕ**) hag arabek (**ﺩ**).

Dont a ra hec'h anv diwar ar fed ma veze heñvel he stumm kozh ouzh hini un nor. Gwechall e c'hellfe bezañ anvet **digg** (*pesk*).

Distaget e vez (LFE) [d]. En hebraeg klasel hag e rannyezhoù zo c'hoazh e veze graet an diforc'h etre dalet hep dagesh (**ד**) distaget [ð] ha gant dagezh [d].

Diwar stumm al lizherenn fenisek-mañ e oa bet diorroet al lizherennoù gresianek delta **Δ**, estruskek , latin **D** ha kirillek **Д**.

Hervez ar sistem niverenniñ hebraek *[[gematria]]* e talvez al lizherenn-mañ da 4.
He

Pempvet lizherenn meur a abjad (**هد۶**) semitek eo **he** (*prenestr*), en o zouez al lizherennegoù fenisek , aramaek , hebraek (**ה**) , siriek (**ܗ**) hag arabek (**ﻩ**). 

Dont a ra hec'h anv diwar ar fed ma veze heñvel he stumm orin ouzh hini ur prenestr.

Distaget e vez (LFE) [h].

Diwar stumm al lizherenn fenisek-mañ e oa bet diorroet al lizherennoù gresianek epsilon **E**, estruskek , latin **E** ha kirillek **E**, **Ë** ha **Э**.

Hervez ar sistem niverenniñ hebraek *[[gematria]]* e talvez al lizherenn-mañ da 5.
Waw

C'hwec'hvet lizherenn meur a abjad semitek eo **waw** (*grog*), en o zouez al lizherennegoù fenisek aramaek, hebraek (**ו**) , siriek (**ܘ**) hag arabek (**و|**). Emañ er 27vet renk en urzh al lizherenneg arabek a-vremañ.

Dont a ra hec'h anv diwar ar fed ma veze heñvel he stumm orin ouzh hini ur c'hrog.

Distaget e vez (LFE) [w]. En hebraeg he deus al lizherenn-mañ tri doare distagañ disheñvel hervez lec'h ur pik: ו: /v/; וּ: /u/; וֹ: /o/

Diwar stumm al lizherenn fenisek-mañ e oa bet diorroet al lizherennoù gresianek digamma **Ϝ** hag upsilon **Y**, estruskek , , latin **F**, **V** ha **Y** ha war-lerc'h **U** ha **W** ha kirillek **У** ha **Ѵ**.
Gwerc'hez Vari

Ar **Werc'hez Vari** pe an **Itron Varia** eo an anv a reer e brezhoneg, hervez doare ar gristenien, eus Mari (diwar an hebraeg Miriam), mamm Jezuz a Nazaret, an den a zo kontet e vuhez er Pevar Aviel. 

Pa voe dougerez e oa kefrisa da Jozeb, hag e oa gwerc'hez, hervez ar gristenien. 

Hervez ar relijion gristen e wilioudas hag e oa bepred gwerc'hez, evel a oa bet kemennet gant an arc'hael Gabriel d'an deiz anvet Gouel Maria Veurzh, pe Gouel ar C'heloù Mat. Krouet e oa bet ar bugel gant ar Spered Santel.
E skridoù koshoc'h e voe meneget e oa Joachim hag Anna a oa tad ha mamm dezhi. 

## Katoligiezh

E kreizik-kreiz ar feiz katolik emañ an deoliezh d'ar Werc'hez Vari. Nouspet levr brezhonek a zo bet skrivet war an danvez-se en hor yezh.

## Pennadoù kar
*Mari
*Maria
*Mari, mamm Jezuz
*Madonna
*Mari, mamm Jezuz

## Levrlennadur
### E brezhoneg
* 1995 Pleustrad a-zivout ar wir deoliezh d'ar werc'hez santel, gant sant Loeiz-Mari Grignion a Vonforzh, emb. Preder, tr. gant Gabriel Loeiz Mari Chérel, 122 p.
* 1902, Miz Mari ar C'halvar, gant an Aotrou Kerjean, person Lambaol-Wimilio, e ti Salaün Brest, 264 p.
* 1902, Miz Mari Debussi, lakaet a-nevez e brezhoneg gant an Aotrou Koz person Penmarc'h, Moulerez ar C'hazetennoù katolik, straed ar C'hastell Brest, 270 p.
* 1874 Miz Mari, Kurunenn navez d'ar Werc'hez, gant an Aotrou Breton, marv kure gwilers, e ti desmoulins e Landerne. 340 p.
* 1859 Miz Kaer Mari, gant an Aotrou Diot, person Izenac'h, e ti Galles, Gwened. 358 p.
Jozef (Testamant Nevez)

**Jozef Nazaret**, pe **Jozeb**, pe **Sant Jozef**, eo pried ar Werc'hez Vari en Aviel, ha tad-mager Jezuz. 

N'eo ket ken brudet hag e wreg, met kavout a reer un delwenn pe ur werenn-livet anezhañ en tostik holl ilizoù Breizh. Kalvez e oa eñ eus e vicher, o chom e Nazaret . 

## En Aviel

## Sant
Enoret e vez evel "patron al labourerion" hag an "tadoù a familh".

Gant an dud digristen e vez graet "patron an doganed" anezhañ ivez.

E miz Meurzh an hini eo e vez pedet Sant Jozef, abalamour d'e ouel a zo d'an 19.

## Skridoù brezhonek
An deoliezh anezhañ a zo bet harpet gant un nebeud embannennoù brezhonek:

* 1910 Miz Sant Jojeb, gant an Aotrou Gouron, person Gregam, 272 p.
* 1868 Buez ha vertuziou sant Jozef, gant an Aotrou Kerlan, person Pouldreuzig (eil embannadur), 394 p.

## Anv-lec'h
* Meur a skol gatolik zo bet anvet *Skol Sant Jozef*, hini Lannuon zo brudet gant al levr *Pikoù, mab e dad*.

## Bokedoù
* bokedoù-sant-Jozef

## Skeudennoù

File:Saint joseph.jpg
file:Joseph jesus-Cusco-1700s.jpg| Sant Jozef hag ar Mabig Jezuz. Skol liverezh Cuzco. 
File:São José.jpg| SantJozef e liorzh ar skolaj Sévigné, e Porto Alegre, Brazil.
Bet

Eil lizherenn meur a abjad semitek eo **bet(h)** (*ti*), en o zouez al lizherennegoù fenisek aramaek , hebraek (**ב**) , siriek (**ܒ**) hag arabek (**ﺏ**). 

Dont a ra hec'h anv diwar ar fed ma veze heñvel he stumm kentañ ouzh hini un ti.

Distaget e vez (LFE) [b]. En hebraeg e vez distaget [b] gant dagesh (**בּ**) ha [v] hep dagesh (**ב**).

Diwar stumm al lizherenn fenisek-mañ e oa bet diorroet al lizherennoù gresianek beta **B**, estruskek (**𐌁**), latin **B** ha kirillek **B** ha **Б**.

Hervez ar sistem niverenniñ hebraek *[[gematria]]* e talvez al lizherenn-mañ da 2.

Unan us ar seizh kensonenn eo houmañ ma c'heller he skrivañ gant ur gurunennig anvet *[[tagin]]*.
Alef

Kentañ lizherenn meur a abjad semitek eo **alef** (*ejen*), en o zouez al lizherennegoù fenisek (**𐤀**), aramaek , hebraek (**א**) , siriek (**ܐ**) hag arabek (**ﺍ**). 

Dont a ra hec'h anv diwar ar fed ma veze heñvel he stumm kentañ ouzh hini penn un ejen.

Distaget e vez (LFE) [ʔ].

Diwar stumm al lizherenn fenisek-mañ e oa bet diorroet al lizherennoù gresianek zeta **A**, estruskek (**𐌀**), latin **A** ha kirillek **A**.

Hervez ar sistem niverenniñ hebraek *[[gematria]]* e talvez al lizherenn-mañ da 1.
Zayin

Seizhvet lizherenn meur a abjad semitek eo **zayin** (*arm* pe *kleze*), en o zouez al lizherennegoù fenisek aramaek, hebraek (**ז**), siriek (**ܙ**) hag arabek (**ﺯ**). 

Dont a ra hec'h anv diwar ar fed ma veze heñvel he stumm ouzh hini ur c'hleze.

Distaget e vez (LFE) [z].

Diwar stumm al lizherenn fenisek-mañ e oa bet diorroet al lizherennoù gresianek zeta **Ζ**, estruskek , latin **Z** ha kirillek **З**.

Hervez ar sistem niverenniñ hebraek *[[gematria]]* e talvez al lizherenn-mañ da 7.

Unan us ar seizh kensonenn eo houmañ ma c'heller he skrivañ gant ur gurunennig anvet *[[tagin]]*.
Het

Eizhvet lizherenn meur a abjad semitek eo **het(h)** pe **c'het(h)** (*neud*), en o zouez al lizherennegoù fenisek aramaek , hebraek (**ח**) , siriek (**ܚ**) hag arabek (**ح**). 

Anvet e veze al lizherenn orin *lêz* abalamour d'he stumm, kemmet war-lerc'h ha deut da vezañ *neud*.

Distaget e vez (LFE) [χ]. En arabeg unvn al lizherenn-mañ a vez distaget [ħ] hep pik a-is (ح) ha [χ] gant ur pik a-is dezhi (ﺥ). Daoust ha ma vez erbedet he distagañ [ħ] en hebraeg a-vremañ hervez rannyezhoù ar reter e vez distaget [χ] hervez doareoù-ober hengounel achkenaziz ar c'hornôg.

Diwar stumm al lizherenn fenisek-mañ e oa bet diorroet al lizherennoù gresianek eta **H**, estruskek , latin **H** ha kirillek **И**.

Hervez ar sistem niverenniñ hebraek *[[gematria]]* e talvez al lizherenn-mañ da 8.
Tet

Navet lizherenn meur a abjad semitek eo **tet(h)** (*rod*), en o zouez al lizherennegoù fenisek aramaek, hebraek (**ט**), siriek (**ܛ**) hag arabek (**ﻁ**). Renket e vez e 16vet plas hervez urzh al lizherenneg arabek a-vremañ.

Dont a ra hec'h anv diwar ar fed ma veze heñvel he stumm orin ouzh ah hierglifenn *mat* distaget tost d'ar ger semitek *rod*.

Distaget e veze (LFE) [tˁ] er penn-kentañ. En hebraeg a-vremañ e vez distaget [t] hag en arabeg unvan e vez distaget [$]: 

Diwar stumm al lizherenn fenisek-mañ e oa bet diorroet al lizherennoù gresianek theta **Θ** ha kirillek kozh **Ѳ**.

Hervez ar sistem niverenniñ hebraek *[[gematria]]* e talvez al lizherenn-mañ da 9.

Unan us ar seizh kensonenn eo houmañ ma c'heller he skrivañ gant ur gurunennig anvet *[[tagin]]*.
Yod (lizherenn)

Dekvet lizherenn meur a abjad semitek eo **yod(h)** (*biz*), en o zouez al lizherennegoù fenisek aramaek, hebraek (**י**), siriek (**ܝ**) hag arabek (**ﻱ**). Renket e vez en 28vet plas en arabeg hervez an urzh a-vremañ.

Dont a ra hec'h anv diwar ar fed ma oa heñvel he stumm ouzh hini ur c'hleze.

Distaget e vez (LFE) [j].

Diwar stumm al lizherenn fenisek-mañ e oa bet diorroet al lizherennoù gresianek iota **I**, etruskek , latin **I** ha kirillek **I** (implijet evit skrivañ an ukraineg hag ar belaruseg).

Hervez ar sistem niverenniñ hebraek *[[gematria]]* e talvez al lizherenn-mañ da 10.
Kap (lizherenn)

Unnekvet lizherenn meur a abjad semitek eo **kap(h)** (*palv*), en o zouez al lizherennegoù fenisek aramaek , hebraek (**כ**) , siriek (**ܟ**) hag arabek (**ﻙ**). 

Dont a ra hec'h anv diwar ar fed ma veze heñvel he stumm orin ouzh hini un dorn.

Distaget e vez (LFE) [k]. En hebraeg e vez distaget [k] gant dagesh (**כּ**) ha [χ] hep dagesh (**כ**).

Diwar stumm al lizherenn fenisek-mañ e oa bet diorroet al lizherennoù gresianek kappa **K**, estruskek , latin **K** ha kirillek **K**.

Hervez ar sistem niverenniñ hebraek *[[gematria]]* e talvez al lizherenn-mañ da 20.
Lamed

Daouzekvet lizherenn meur a abjad semitek eo **lamed(h)** (*broud*), en o zouez al lizherennegoù fenisek aramaek , hebraek (**ל**) , siriek (**ܠ**) hag arabek (**ﻝ**). 

Dont a ra hec'h anv diwar ar fed ma veze heñvel he stumm ouzh hini ur broud.

Distaget e vez (LFE) [l].

Diwar stumm al lizherenn fenisek-mañ e oa bet diorroet al lizherennoù gresianek lambda **Λ**, estruskek , latin **L** ha kirillek **Л**.

Hervez ar sistem niverenniñ hebraek *[[gematria]]* e talvez al lizherenn-mañ da 30.
Mem

Trizekvet lizherenn meur a abjad semitek eo **mem** (*dour*), en o zouez al lizherennegoù fenisek aramaek , hebraek (**ם**) , siriek (**ܡ**) hag arabek (**ﻡ**). 

Dont a ra hec'h anv diwar ar fed ma veze heñvel he stumm orin ouzh an dour.

Distaget e vez (LFE) [m].

Diwar stumm al lizherenn fenisek-mañ e oa bet diorroet al lizherennoù gresianek mu **M**, estruskek , latin **M** ha kirillek **M**.

Hervez ar sistem niverenniñ hebraek *[[gematria]]* e talvez al lizherenn-mañ da 40.
Pe (lizherenn)

Seitekvet lizherenn meur a abjad semitek eo **pe** (*genoù*), en o zouez al lizherennegoù fenisek aramaek, hebraek (**פ**), siriek (**ܦ**) hag arabek (**ﻑ**, *f*). 

Dont a ra hec'h anv diwar ar fed ma veze heñvel he stumm orin ouzh hini ur genoù.

Distaget e veze (LFE) [p] er penn-kentañ. En hebraeg e vez distaget [p] gant dagesh (**פּ**) ha [f] hep dagesh (**פ**). N'eus [p] ebet en arabeg unvan, ha distaget e vez [f] al lizherenn-mañ. 

Diwar stumm al lizherenn fenisek-mañ e oa bet diorroet al lizherennoù gresianek pi **Π**, latin **P** ha kirillek **П**.

Hervez ar sistem niverenniñ hebraek *[[gematria]]* e talvez al lizherenn-mañ da 80.
Ayin

C'hwezhekvet lizherenn meur a abjad semitek eo **zayin** (*lagad*), en o zouez al lizherennegoù fenisek aramaek , hebraek (**ע**) , siriek (**ܥ**) hag arabek (**ع**). 

Dont a ra hec'h anv diwar ar fed ma veze heñvel he stumm kentañ ouzh hini ul lagad.

Distaget e veze (LFE) [ʕ] er penn-kentañ hag er yezhoù semitek a-gozh hag ivez en arabeg a-vremañ. Mut eo peurliesañ en hebraeg hag e sirieg a-vremañ. E yidicheg e talvez d'ar vogalenn *e*.

Diwar stumm al lizherenn fenisek-mañ e oa bet diorroet al lizherennoù gresianek omikron **O**, estruskek , latin **O** ha kirillek **O**.

Hervez ar sistem niverenniñ hebraek *[[gematria]]* e talvez al lizhernn-mañ da 70.

Unan us ar seizh kensonenn eo houmañ ma c'heller he skrivañ gant ur gurunennig anvet *[[tagin]]*.
Tsade

Tric'hwec'hvet lizherenn meur a abjad semitek eo **tsade** (*plantenn ar papiruz*), en o zouez al lizherennegoù fenisek aramaek , hebraek (**צ**) , siriek (**ܨ **) hag arabek (**ﺹ**). 

Dont a ra hec'h anv diwar ar fed ma veze heñvel he stumm ouzh hini plant ar papiruz pe c'hoazh ouzh ur c'hrog..

Distaget e veze (LFE) [sˁ] er penn-kentañ. En hebraeg a-vremañ e vez distaget [ts] hag en arabeg unvan e vez distaget .

Diwar stumm al lizherenn fenisek-mañ e oa bet diorroet al lizherenn c’hresianek kozh sampi **Ϡ**. 

Er sistem niverenniñ hebraek *[[gematria]]* e talvez al lizherenn-mañ kement ha 90.

En hebraeg ez eo unan eus ar seizh kensonenn a c'heller skrivañ gant ur gurunennig anvet *[[tagin]]*.
Qop

Naontekvet lizherenn meur a abjad semitek eo **qop(h)** (*marmouz*), en o zouez al lizherennegoù fenisek aramaek, hebraek (**ק**), siriek (**ܩ**) hag arabek (**ق**). 

Dont a ra hec'h anv diwar ar fed ma oa heñvel he stumm orin ouzh hini ur marmouz gant ul lost.

Distaget e veze (LFE) [kˁ] er penn-kentañ.Bremañ, avat, e vez distaget [q] en arabeg ha [k] en hebraeg unvan a-vremañ.

Diwar stumm al lizherenn fenisek-mañ e oa bet diorroet al lizherennoù gresianek qoppa **Ϙ**, estruskek , latin **Q** .

Hervez ar reizhiad niverenniñ hebraek *[[gematria]]* e talvez al lizherenn-mañ 100.
Resh

Ugentved lizherenn meur a abjad semitek eo **resh** (*penn*), en o zouez al lizherennegoù fenisek aramaek , hebraek (**ר**) ,  siriek  (****) hag arabek  (**ﺭ**). 

Dont a ra hec'h anv diwar ar fed ma veze heñvel he stumm orin ouzh hini ur penn.

Distaget e vez (LFE) [r] pe [ɾ] hag en hebraeg ivez  [ʁ] pe [ʀ].

Diwar stumm al lizherenn fenisek-mañ e oa bet diorroet al lizherennoù gresianek rho **P**, estruskek  , latin **R** ha  kirillek **P**.

Hervez ar sistem niverenniñ hebraek *[[gematria]]* e talvez al lizherenn-mañ da 200.
Shin

Kentañ lizherenn warn-ugent meur a abjad semitek eo **shin** (*dant*), en o zouez al lizherennegoù fenisek aramaek , hebraek (**ש**), siriek (****) hag arabek (**ﺵ**). Renket e vez en 12vet plas hervez an urzh a-vremañ en arabeg. 

Dont a ra hec'h anv diwar ar fed ma veze heñvel he stumm ouzh daou zant.

Distaget e vez (LFE) [ʃ].

Diwar stumm al lizherenn fenisek-mañ e oa bet diorroet al lizherennoù gresianek sigma **Σ**, estruskek , latin **S** ha kirillek **Ш**.

Hervez ar sistem niverenniñ hebraek *[[gematria]]* e talvez al lizherenn-mañ da 300.
Samek

Pemzekvet lizherenn meur a abjad semitek eo **samek(h)** (*pesk*), en o zouez al lizherennegoù fenisek aramaek, hebraek (**ס**), siriek (**ܤ**) hag arabek (**ص**). 

Dont a ra hec'h anv diwar ar fed ma veze heñvel he stumm orin ouzh hini ur pesk.

Distaget e vez (LFE) [s].

Diwar stumm al lizherenn fenisek-mañ e oa bet diorroet al lizherennoù gresianek xi **Ξ** ha khi **X**, estruskek , latin **X** ha kirillek **X**.

Hervez ar sistem niverenniñ hebraek *[[gematria]]* e talvez al lizherenn-mañ da 60.
Nun

Pevarzekvet lizherenn meur a abjad semitek eo **nun** (*pesk*, *balum* pe *naer*), en o zouez al lizherennegoù fenisek aramaek , hebraek (**נ**) , siriek (**ܢܢ**) hag arabek (**ﻥ**). 

Dont a ra hec'h anv diwar ar fed ma veze heñvel he stumm ouzh orin hini un naer.

Distaget e vez (LFE) [n].

Diwar stumm al lizherenn fenisek-mañ e oa bet diorroet al lizherennoù gresianek nu **N**, estruskek , latin **N** ha kirillek **H**.

Hervez ar sistem niverenniñ hebraek *[[gematria]]* e talvez al lizherenn-mañ da 50.

Unan us ar seizh kensonenn eo houmañ ma c'heller he skrivañ gant ur gurunennig anvet *[[tagin]]*.
Taw

Eil lizherenn warn-ugent meur a abjad semitek eo **taw**, en o zouez al lizherennegoù fenisek, aramaek, hebraek (**ת**), siriek (****) hag arabek (**ﺕ**). 

Ur groaz pe ur steredennig eeun a oa he stumm orin.

Distaget e vez (LFE) [t].

Diwar stumm al lizherenn fenisek-mañ e oa bet diorroet al lizherennoù gresianek tau **T**, estruskek  , latin **T** ha  kirillek **T**.

Hervez ar sistem niverenniñ hebraek *[[gematria]]* e talvez al lizherenn-mañ da bevar c'hant.
Lizherenneg aramaek

Un abjad eo al **lizherenneg aramaek**, implijet gwechall evit skrivañ an aramaeg, ur yezh semitek.

Er penn-kentañ e veze skrivet an aramaeg gant al lizherenneg fenisek hag a gemmas tamm-ha-tamm betek tizhout stummoù al lizherenneg aramaek diskouzet en daolenn i-is. Pa deuas an aramaeg da vezañ unan eus yezhoù boutin pennañ ar Reter C'hreiz tro-dro d'an 8vet kantved a-raok ar varevezh voutin e veze implijet al lizherenneg aramaek evit ober gant an hebraeg dre skrid ivez ha diwar se e voe diorroet al lizherenneg hebraek manet tost-tre stummoù he lizherennoù ouzh re al lizherennek aramaek a talveze da batrom.

Ouzhpenn-se, diwar patrom lizherennoù stag al lizherenneg aramaek e voe diorroet stummoù lizherennoù al lizherenneg siriek ha d'o zro lizherennoù al lizherenneg arabek da c'houde ivez. Diazez al lizherenneg vongolek an hini e oa ivez.

Hiziv avat e vez skrivet an aramaeg biblek hag rannyezhoù an yuzev-aramaeg a-vremañ gant al lizherenneg hebraeg, oc'h implijout al lizherenneg siriek evit ar rannyezhoù komzet gant kristenion.

## Gwelet ivez
* Abjad
* Lizherenneg
* Aramaeg
* Sirieg
* Lizherenneg siriek
* Yezhoù semitek

## Liammoù diavaez
* Al lizherenneg aramaek lakaet keñver-ouzh-keñver gant lizherennegoù all tost outi
Gregor Rostrenenn

N'ouzer ket anv resis an den a relijion ha geriadurour ar brezhoneg **Gregor Rostren** (e galleg : *Grégoire de Rostrenen*), a-wechoù Gregor a Rostrenenn. 
Krediñ a reer eo bet ganet war-dro 1667 pe 1672 e Perred (Bro-Wened da neuze). Marteze e oa Tangi e anv-bihan pa oa Gregor e anv relijiel evel manac'h frañsezat. Mervel a reas e kouent Rosko e 1750. Ur yezhour eus ar re bouezusañ en istor ar brezhoneg eo bet. 
Ur prezegenner relijiel eo bet ivez.

## Buhez
Kemer a reas sae ar frañsezidi e 1691 ha mont a reas da chom da gouent ar Groazig, e Bro-Naoned.

## Oberennoù
Daou levr gallek en deus savet Gregor a Rostrenenn war ar brezhoneg :
* *[[Geriadur Gregor|Dictionnaire François-Celtique ou François-breton]] necessaire à tous ceux qui veulent apprendre à traduire le François en celtique ou en langage breton, pour prêcher, catechiser selon les différents dialectes de chaque diocèse, utile et curieux pour s'instruire à fond de la langue breton et pour trouver l'étymologie de plusieurs mots françois et bretons de noms propres de ville/par le P.F. Gregoire de Rostrenen, prêtre et prédicateur capucin*. Rennes : Vatar, 1732. In-quarto. Adembannet e 1795 gant Fournier e Brest hag e 1834 gant B. Jollivet e Gwengamp. 2 levrenn. (Geriadur Gregor 1732 el lec'hienn Gallica)
* *Grammaire Françoise-Celtique ou Françoise-Bretonne qui contient tout ce qui est nécessaire pour apprendre par les Règles la langue celtique ou bretonne,/ par le R.P. Gregoire de Rostrenen, prêtre et prédicateur capucin*. Roazhon : Vatar, 1738. In-12 : XVI-192 p. 
**Adembannadur gant Loeiz Moulleg hag Al Lanv, 2008. 
*Hervez Daniel Miorcec de Kerdanet eo gantañ e vije bet skrivet an *Exerciçoù spirituel eus ar vuhez kristen evit ar Mission*. Brest : Malassis, 1767.
Sant-Jord-Restembaod

**Sant-Jord-Restembaod** (**' e galleg) a zo ur gumun eus [[Breizh]] e [[kanton Felger-2]] e [[departamant gall|departamant]] [[Il-ha-Gwilen]] e [[Breizh-Uhel]] war harzoù [[Normandi]].
== Douaroniezh ==
== Anv ==

* Erwan Vallerie ː **Restembaldus de sancto Georgio**, XV<sup>vet</sup>; **de Restenbaut**, XII<sup>vet</sup>; **de Restambault*', 1476

== Ardamezioù ==
*En glazur e sourin en argant karget gant tri boked kelenenn deliek a ziv pezh en geot ha frouezhiek a bemp pezh en gwad, heuliet ouzh kab gant un Sant-Jord en aour war e varc'h o lazhañ an aerouant, hag ouzh beg gant pemp bleunienn safron en arc'hant*

== Istor ==
===  ===
==== [[Brezel-bed kentañ]] ==== 
* Mervel a reas 96 gwaz abalamour d'ar brezel hervez monumant ar re varv, eleze 3,94 % ag ar boblañs hervez an niveradeg bet graet e 1911; tri anezhe a varvas e [[Belgia]] d'an [[22 a viz Eost]] [[1914]]: unan e [[Virton]], en [[130vet Rujumant Troadegiezh (lu gall)|130vet Rujumant Troadegiezh]] e oa, hag an daou all en [[Emgann Rossignol]] en [[2vet Rujumant Troadegiezh]] edont o-daou.
==== Trevadennoù ==== 
* [[Reter-Nesañ]]: ur soudard a varvas en [[İskenderun|Alexandrette]] e [[Siria]] d'an [[9 a viz Gwengolo]] [[1919]].
==== [[Eil Brezel-bed]] ====
* Mervel a reas pevar den ag ar gumun abalamour d'ar brezel. 
* D'ar [[5 Genver|5 a viz Genver]] [[1944]] e kouezhas ur c'harr-nij *P-47D* (marilhet 42-8538 ha kodet WZ-E) eus [[aerlu]] [[SUA]] (*United States Army Air Forces*) e "La Bouteillière" e Sant-Jord-Restembaod; lazhet e voe e sturier.
==== Brezelioù didrevadennañ ====
===== [[Brezel Aljeria]] =====
* Mervel a reas ur soudard e [[Khenchela]] e departamant [[Batna]] d'ar [[7 a viz Gouere]] [[1958]].
== Monumantoù ha traoù heverk ==
Saint-Georges-de-Reintembault (35) Église 01.jpg|An iliz katolik.
</gallery>
* Iliz katolik *Sant Jord*.
* Monumant ar re varv e Leurgêr ar Maerdi, luc’hskeudennoù ha kartenn-bost.
* Plakennoù  ar re varv en iliz katolik, luc’hskeudennoù.
== Emdroadur ar boblañs abaoe 1962 ==


== Melestradurezh ==
==Tud==
Bet ganet eno :
* an tad [[Juluan Maner]], [[beleg]] ha [[misioner]] e [[Breizh-Izel]], d'ar [[1añ Here|1 a viz Here]] [[1606]].
* [[Léopold Sauvé]] (1837-1892), dastumer krennlavaroù brezhonek e dibenn an  kantved.
=== Ardamezeg ar familhoù ===


== Gevelliñ ==
== Liammoù diavaez ==

*  [https://web.archive.org/web/20070927235553/http://www.saint-georges-de-reintembault.fr/index.html Lec'hienn kumun Sant-Jord-Restembaod].

== Levrlennadur ==
* Pol Potier de Courcy : *Nobiliaire et armorial de Bretagne*. Adembannadur Editions des Régionalismes. Cressé. 2011/2014
* Erwan Vallerie : *Diazezoù studi istorel an anvioù-parrez. Corpus.'' An Here. 1995

## Notennoù ha daveoù
Léopold-François Sauvé

**Léopold-François Sauvé** (1837-1892), a oa ur Breizhad eus parrez Sant-Jord-Restembaod e Breizh-Uhel, hag en deus dastumet danvez al levr **[[Lavarou koz a Vreiz]]**, embannet e 1878, un dastumad lavaroù ha krennlavaroù brezhonek.

Maltouter e oa diouzh e vicher, en Aber-Ac'h war-dro ar bloavezh 1878 ha goude-se e Boulogne-sur-Mer, ma oa enseller, e 1889. Bet e oa ivez er Vojoù o labourat, rak eno e oa an harzoù gant Alamagn, hag ul levr en doa embannet eno ivez.

Troet e oa gant sevenadur ar bobl hag embann a reas disoc'hoù e enklaskoù er *[[Revue Celtique]]*. 

## Oberennoù
*Lavarou koz a Vreiz, 1878
**Proverbes et dictons de la Basse-Bretagne, devinettes, formulettes, charmes et conjurations magiques*, Slatkine Reprints, 1986 
**Le Folklore des Hautes-Vosges*, Le Livre d'Histoire, 2010 

## Levrlennadur
* Golo  levr 1878.
* Emgleo Breiz
* ''"Lavarou koz a Vreiz-izel, dastumet ha troet e gallek gant L.-F. Salvet"'' el lec'hienn Gallica
* Lec'hienn IdRef
Bro-Naoned

**Bro-Naoned** eo ar vro ar muiañ er c'hreisteiz eus an nav bro a ya d'ober Breizh. E gevred ar vro emañ, gant Anjev er reter dezhi, ha Poatev er su. E 2021 e oa 1 477 352 a dud o chom e Bro-Naoned, 7&nbsp;365 km² ar gorread anezhi ha daou c'hant c'hwec'h kumun ha tregont enni.

## Istor
*Gwelout : Kontelezh Naoned

## Yezhoù

### Gallaoueg
Emañ Bro-Naoned en he fezh e Breizh-Uhel ha komzet e veze gallaoueg eno. A-wezhioù e vez staget tammoù eus Bro-Werrann e Breizh-Izel avat.

### Brezhoneg
Komzet a veze brezhoneg er bevarenn walarn eus ar vro en  kantved hag aet eo ar brezhoneg e Bro-Werrann da get er bloavezhioù 1960.

#### Kelenn
E distro-skol 2024 e oa enskrivet er skolioù Diwan hag er c'hlasoù divyezhek 710 skoliad (1,1 % eus skolidi ar vro evit a sell ouzh ar c'hentañ derez).

## Gwelet ivez
*Eskopti Naoned

## Liammoù diavaez

*Kêrioù Breizh dre vro, *geobreizh.bzh*

## Notennoù ha daveennoù
Plesiosaor

|-----

Ar **Plesiosaored** a oa melloù stlejviled kigdebrer hag a veve er mor. En o barr e oant eus 245 milion a vloavezhioù 'zo da 65 milion a vloavezhioù 'zo, eus kreiz an Triaseg betek ar C'hretase uhel.
Veilhoteg

Ar **veilhoteg** (veilhoteg: *vegliot*) zo ur yezh romanek eus skourr ar yezhoù dalmatek. Komzet e veze war enez Veglia (kroateg: Krk) betek 1898 pa varvas e yezher diwezhañ, Tuone Udaina.

## Levrlennadur

* Matteo G. Bartoli: Das Dalmatische. Altromanische Sprachreste von Veglia bis Ragusa und ihre Stellung in der Apennino-balkanischen Romania. Schriften der Balkankommission, Linguistische Abteilung, hrsg. v. der Kaiserliche Akademie der Wissenschaften. Wien 1906. (en alamaneg)
Yezhoù dalmatek

Un is-skourr eus ar yezhoù indezeuropek eo ar **yezhoù dalmatek** pe **ilirek-romanek** komzet gwechall e Dalmatia, Kroatia. Kar ez int d'ar roumaneg:

 

Hervez ar yezhour kroatek Žarko Muljačić e oa teir yezh pennañ:

* ar *yadertineg* (komzet en-dro da Zara / Zadar)
* ar *[[ragusaeg]]* (komzet e Ragusa / Dubrovnik)
* hag al *labeateg* (komzet en-dro da Cattaro / Kotor)

Pa 'z eas da get ar yezhoù dalmatek el lodenn vrasañ eus o zakad istorel er grennamzer, ne chomas nemet div rannyezh, hini kêr Ragusa (kroateg: Dubrovnik) hag hini enez Veglia (kroateg: Krk). 

Ar ragusaeg a chome en implij betek fin ar , hag ar veilhoteg betek an .

## Levrlennadur

* Žarko Muljacić: Das Dalmatische. Studien zu einer untergegangenen Sprache. (=Quellen und Beiträge zur kroatischen Kulturgeschichte. 10). Köln 2000. ISBN 3-412-09300-9 (en alamaneg)
Brakiosaor

|-----

Ar brakiosaor a oa ur genad a dinaosored sauropod a veve e pad ar juraseg diwezhat. Eus ar gresianeg *brachion/βραχιων* (brec'h) ha *sauros/σαυρος* (glazard) e teu e anv. Tapout a reas an anv-se abalamour e oa hiroc'h e bavioù a-raok eget e bavioù a-dreñv.

E pad pell e voe kredet e oa eñ an aneval brasañ en defe bevet war an Douar. N'eus ket pell 'zo avat ez eus bet dizoloet e c'helle un nebeud titanosauridae (an Argentinosaurus da skouer) bezañ pounneroc'h eget ar brakiosaor. War a seblant e oa un ezel all eus kerentiad ar vrakiosaoridae, Sauroposeidon, brasoc'h eget ar brakiosaor ivez. Ouzhpenn-se e vije, hervez klaskourien'zo, ar fosil gwellañ miret eus brakiosaor e gwirionez fosil ur Giraffatitan.

War a greder e c'helle ar brakiosaor muzuliañ 25 metrad hag e benn a c'helle tizhout 13 metrad a-us d'an douar. Fosiloù miret falloc'h a ro da soñjal e c'hellfe pennoù'zo bezañ 15% brasoc'h. N'anavezer ket e pouez en un doare resis. Hervez ar glaskerien e c'hellfe tizhout etre 15 ha 78 ton.