open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
V (disheñvelout)

An trede lizherenn warn-ugent eus al lizherenneg latin, an hini a implijer e brezhoneg, eo al lizherenn **[[V (lizherenn)|V]]**.
## A bep seurt
* An arouez **V** graet gant daou viz kentañ an dorn zo arouez an trec'h pe ar frankiz (Vrijheid e flamankeg) abaoe Koulzad ar Voù a oa bet kaset en-dro gant ar ministr belgat Victor de Laveleye e 1941.
* **V** eo arouez ur strollad politikel Svedat (Vänsterpartiet).
* Al lizherenn **V** eo arouez ar c'harbedoù a zeu eus ar Vatikan.
* Ar **V** a dalvez evit un doare ma c'haller staliañ ar bailhoù en ur c'heflusker dre enleskiñ.
## Arzoù ha sevenadur
** V** an trec'h zo skeudennet war al liketenn treset gant Philippe Jullian evit ar boutailhadoù Château Mouton Rothschild produet er bloaziad 1945.
### Lennegezh
* ***V*** eo titl ur romant skrivet gant Thomas Pynchon.
* ***V*** eo anv haroz ar bannoù-treset *[[V for Vendetta]]* savet gant Alan Moore ha David Lloyd.
### Filmoù
* ***V*** eo anv ur heuliad filmoù skinwel stadunanat.
* Savet ez eus bet ur film anvet *[[V for Vendetta (film)|V for Vendetta]]* e 2006.
## Skiantoù
### Steredoniezh
* En anvadur an asteroidennoù, ar **V** a dalvez da envel ur c'horf-oabl zo bet dizoloet etre ar 1añ hag ar 15 a viz Du eus ur bloavezh.
* An asteroidennoù a-seurt **V** zo asteroidennoù stummet diwar tammoù eus 4 Vesta.
### Bevoniezh
* Pa dreuzskriver ur chadenn liespeptidek, al lizherenn **V** a dalvez ar valine.
### Matematik
* Er sifroù roman, **V** a dalvez 5. 
* Ar c'hebr gant e veg troet etrezek an traoñ (V) zo arouez an oberataer poell « pe ».
### Fizik - Kimiezh
* **V** eo arouez kimiek ar vanadiom e taolenn beriodek an elfennoù.
* Ar bennlizherenn **V** eo an argemmenn a vez implijet alies evit an tolzennad.
* Ar bennlizherenn **V** a dalvez a-wezhioù evit ur c'halloudezh tredan (implijet e vez U alies ivez hag a-wezhioù E)
* Ar bennlizherenn **V** eo an argemmenn a vez implijet alies evit an tizh.
### Unanennoù
* **V** eo arouez ar volt.
## Notennoù
Belgica

Proviñs roman Belgica a zeu hec'h anv eus *Gallia Belgica*. Ul lodenn eus Galia e oa. E deroù prantad an impalaerien e vode tachennoù ar c'heodedoù a oa ezel eus ar c'hevredad belgat a-raok o faezhidigezh gant Julius Caesar, da lâret eo an dachenn zo etre ar Roen hag ar stêr Sequana (Ar Seine hiziv), anvet *Belgium* gant Caesar. Da gentañ e oa bet staliet kêr-benn ar broviñs e Durocorter (Reims hiziv). Goude se, ne ouzer ket pegoulz met kent diwezh an impalaeriezh izelañ moarvat, e voe kaset ar gêr-benn da Treueorum. 

Da vare an impalaerAugustus e kaved e Belgica ar c'heodedoù galian-mañ :

* Ciuitas Remorum, kêr-benn Durocorter (Reims) 
* Ciuitas Siluanectum, kêr-benn Augustomagus (Senlis) 
* Ciuitas Suessionum, kêr-benn Augusta Suessionum (Soissons) 
* Ciuitas Bellouacorum, kêr-benn Caesaromagus (Beauvais) 
* Ciuitas Ambianorum, kêr-benn Samarobriua (Amiens) 
* Ciuitas Viromanduorum, kêr-benn Augusta Viromanduorum (Saint-Quentin) 
* Ciuitas Atrebatium, kêr-benn Nemetacum (Arras) 
* Ciuitas Neruiorum, kêr-benn Bagacum (Bavay) 
* Ciuitas Leucorum, kêr-benn Tullum Leucorum (Toul) 
* Ciuitas Treuerorum, kêr-benn Augusta Treuerorum (Trier) 
* Ciuitas Mediomatricorum, kêr-benn Diuidorum (Metz)

## Notennoù
Gallia Cisalpina

***Gallia cisalpina*** eo anv latin ar broviñs roman a oa dindani kompezenn ar Po, en hanternoz Italia a vremañ, betek ar stêrioù Arnus ha Rubicone er c'hreisteiz.

## Anv
Anvet e oa bet *Gallia Cisalpina* gant ar Romaned abalamour ma oa etre an Alpoù ha Roma. Enebet e veze ouzh *Gallia Transalpina* (en tu all d'an Alpoù, d'ar Romaned).
Graet e veze ivez *Gallia Transpadana*, pe *Gallia Citerior* anezhi e latin. Lesanvet e veze ivez ar broviñs-se *Gallia togata* dre ma veze gwisket togaoù gant e annezidi romanekaet hag enebet e veze e-giz-se ouzh *Gallia Comata*, "Galia vlevek", a oa al lodenn dieub eus Galia e-lec'h ma oa bet dalc'het d'an dilhad keltiek.

Annezet e oa gant meur a boblad Galianed, en o zouez ar Voied (*Boii* e latin), al Lingoned (*Lingones*), ar Senoned (*Senones*), an Insubred (*Insubres*) hag ar Genomaned (*Cenomani*).

## Lec'hiadur
Bevennet e oa *Gallia Cisalpina* :
*er c'hornôg gant an Alpoù ;
*en norzh gant an Alpoù ha gant al lennoù bras e-harz ar menezioù ;
*er reter gant Trieste ;
*er c'hreisteiz gant ar sterioù Rubico hag Arnus hag an Appenninoù ligurat.

## Statud
Perc'hennet e oa gant ar Romaned abaoe 222 kent J.-K.

## Istor
Krouet e oa bet ar broviñs-mañ gant ar Republik roman e 81 kent J.-K. ha gouarnet e oa gant ur *proprætor* en he c'hêr-benn *Mutina* (Modena hiziv). War-dro ar bloaz 42/43 kent J.-K. e voe stagetouzh Italia.

E 73 kent J.-K., Spartacus a bilas lejion Gaius Cassius Longinus, gouarnour roman ar broviñs.
*Gallia Cisalpina* a voe rannet gant Augustus etre teir rannvro, ha ne voe ket anezhi ken: *[[Regio VIII Aemilia]]*, *[[Regio IX Liguria]]* ha *[[Regio XI Transpadana]]*. Ar *[[Regio X Venetia et Histria]]* a voe staget ouzh   Illiricum.
Ganet eo bet ar barzh Virgilius e **Gallia Cisalpina**.

## Gwelet ivez
*Listenn ar pobloù kelt kozh

## Liammoù diavaez
* La Cisalpine gauloise du IIIe au Ier siècle avant J.-C. Ur studiadenn istor hag arkeologiezh gant Jean Bousquet.
## Notennoù
FLN (Aljeria)

**An FLN** (*Front de Libération Nationale*) zo anvet ivez **Jabhat al-Taḩrīr al-Waţanī** en arabeg (جبهة التحرير الوطني).

### Petra eo an FLN ?
Krouet eo bet an FLN, Front de Libération National, d'an 10 a viz Here 1954 en Aljeria. Dont a reas an FLN war wel ar 1añ a viz Du 1954 evit kregiñ gant ur stourm dieubidigezh broadel a-enep ar « Frañs drevadennel », hag evit krouidigezh ur stad aljerian demokratel ha poblek. 
Deuet eo da vezañ ul luskad politikel. Renet en deus un dispac’h a-enep an drevadennerien etre 1957 ha 1962.
Evit unaniñ ar strolladoù politikel hag armet o doa c’hoant da gaout ur stad aljerian frank ha dizalc’h eo bet krouet an FLN.
Ar c’hentañ a viz Du e tisklêrias an FLN e brogramm politikel. Ennañ e kaver palioù an FLN.

E 2005 e teuas Abdelaziz Bouteflika, prezidant Aljeria, da vezañ prezidant ar FLN.

### Istor an FLN
E-touez diazezerien istorel ar strollad ez eus : Krim Belkacem, Mostefa Ben Boulaïd, Larbi Ben M'Hidi, Mohamed Boudiaf, Rabah Bitat ha Didouche Mourad.

Ar c'hentañ gwech ez eus bet klevet komz eus an FLN e oa bet taget aozadurioù publik arme Frañs en Aorez hag e Kabilia. An FLN a oa ar c'hentañ luskad broadel oc’h implijout ar feulster e-giz kentañ obererezh.
E miz Mae 1955, ec’h erruas Ferhat Abbas e-barzh an FLN peogwir e oa o stourm ivez evit an dizalc'hidigezh. Tagadennoù a zo bet aozet gant an FLN a-enep an drevadennerien europat eus Aljeria.
An armoù hag a oa gant an FLN a errue eus Bro-Egipt ha kaset da Varoko pe da Dunizia. E 1958, o doa tud an FLN a-walc'h a armoù hag kreñv a-walc'h e oant da gas en-dro ur brezel.
Gwall-daolioù an FLN a reas er bobl sivil 19 166 den lazhet ( en o zouez 2788 Europad ha 16 378 Aljerian ) hag 21 151 den gloazet ( 7541 Europad ha 13 610 Aljerian ) .
D'an 18 a viz Meurzh 1962 e sinas Bro-Frañs « emglev Evian » da gaout un emglev harz-tennañ gant an FLN. E- miz Gouere 1962, e votas pobl Aljeria evit an dizalc'hidigezh ha peurwiriekaat emglev Evian hag a rakwele ur c’henlabour ekonomikel ha sokial etre an div vro.
Lejion a enor (disheñvelout)

Al **Lejion a enor** a c'hall bezañ : 
* Lejion a enor Bro-C'hall, arouezenn-enor vilourel ha trevourel uhelañ roet gant Bro-C'hall,
* Lejion a enor ar Filipinez, arouezenn-enor vilourel ha trevourel uhelañ roet gant ar Filipinez,
* Lejion a enor Mec'hiko, un arouezenn-enor drevourel roet gant Mec'hiko,
* al Lejion a enor amerikan : ur gevredigezh kenskoazell eus dibenn an ,
* anv kentañ Sigma Nu e oa, ur vreudeuriezh studierien er Virginia Military Institute, er Stadoù-Unanet
* anv ur priz "Paotr ar bloaz" pe "Plac'h ar bloaz" roet etre 1967 ha 2012 gant an *American Biographical Institute* da dud hag a baee evit kaout ar priz-mañ.
Biskra

**Biskra** (arabeg: بسكرة )) a zo ur gêr ag Aljeria. Penn wilaya Biskra eo.

## Liammoù diavaez
*  https://web.archive.org/web/20110511151334/http://www.eden-algerie.com/ Keleier eus Biskra
*  http://oasis.ziban.free.fr/ Istor Biskra
Rann-arme Karl-Veur

Ar Rann-arme Karl-Veur (*33vet Waffen-Grenadier-Division der SS "Charlemagne" (französische Nr. 1)* en alamaneg) zo anvioù implijet evit strolladoù emouestlidi gall er Wehrmacht ha diwezhatoc'h er Waffen-SS e-doug an Eil Brezel Bed.
## Istor
Savet e oa ar Rann-arme Karl-Veur e 1944 diwar strolladoù soudarded a bep seurt a oa o servijout e strolladoù soudarded gall eus an arme alaman, hag ivez diwar emouestlidi eus ar "Franc-Garde" eus ar Milis. Kemer a reas lec'h ar strollad soudarded gall a oa en arme alaman en deroù hag a oa *lejion an emouestlidi gall* e anv (Légion des Volontaires Français pe LVF).

Kavout a raed enni :
* 1200 soudard eus al LVF zo chomet bev,
* Ur mill den bennak eus ar *Sturmbrigade SS Frankreich* (ar *Waffen SS* gall)
* 2500 "franc-garde" eus ar Milis,
* 1500 emouestlad gall eus ar C'hriegsmarine,
* Un nebeud kantadoù emouestlidi eus ar *[[Schultzkommando]]ioù* (SK) eus an Aozadur Todt 
* Un nebeud soudarded kozh eus ar *[[National-sozialistische-Kraftfahrkorps]]* (NSKK).

Da lâret eo eus 7000 da 8000 soudard, met an div drederenn ne oant ket evit en em gannañ.

Ent ofisiel e oa ar c'horonal Edgar Puaud en he fenn met renet e oa e gwirionez gant ar Brigadeführer Krukenberg.

Hogos kaset da netra e voe ar rann-arme-se e diwezh miz C'hwevrer 1945 etre Stettin ha Dantzig e Pomerania gant an arme sovietek (3000 eus ar 7000 soudard a chome zo lazhet) ha goude se e Körlin d'ar 5 a viz Meurzh 1945.
## Emgann Berlin
Ul lod soudarded eus ar rann-arme Karl-Veur en doa bet kemeret perzh e Emgann Berlin. Ar Batailhon Karl-Veur a oa graet eus ar strollad-se dindan urzhioù an SS-Hauptsturmführer Henri Fenet.
## Izili brudet
* Edgar Puaud, Oberführer
* Eugène Jean Bridoux, Sturmbannführer
* Jean Mayol de Lupé Sturmbannführer
* Jean de Vaugelas, Sturmbannführer
* Henri Fenet, Hauptsturmführer
* Jean Bassompierre, Hauptsturmführer
* Victor de Bourmont, Hauptsturmführer
* Leon Drivière, Unterscharführer
* Christian de La Mazière, Rottenführer
* Pierre Bousquet, Oberscharführer
* François Barazer de Lannurien, Unterscharführer
* Robert Dun, Rottenführer
* Jean-Marie Balestre, Schütze
* Léon Gaultier, Untersturmführer
## Pennadoù kar
* Rannoù Waffen-SS
Lejioner roman

Al **lejioner roman** a oa ur soudard eus armeoù Roma gozh. En deroù e veze ur c'heodedad roman, dindan 45 bloaz, en em ganne war droad. Galvet e veze d'ar brezel keit ha ma veze ezhomm (e-pad mizioù tomm ar bloaz peurliesañ) hag e teue d'ar gêr ur wezh echu emgannoù ar bloavezh.

Graet e veze *miles* ("soldier") pe *legionarius* anezhañ e latin.

Pa zeuas an arme roman da vezañ un arme a vicher e lakae an dud o anv el lejion evit 25 bloaz. Skañvoc'h e veze o anezioù e-pad ar pemp bloavezh diwezhañ.

Pa veze o kerzhet war dachenn an enbourien e touge pep lejioner e harnez (*[[lorica segmentata]]* pe aliesoc'h al *[[lorica hamata]]*), e skoed (*scutum*), e dokarn (*galae*), daou speg (ur *[[pilum]]* pounner hag unan skañv), ur c'hleze berr (ar *gladius*), ur gontell (*[[pugio]]*), ur rumm sandalennoù pounner (ar *C'haligae*), ur pakad gant e aferioù (*Sarcina*), boued evit war-dro pevarzek devezh, ur sac'had-lêr gant dour, peadra da geginañ, daou beul (*Sudes murale*) evit sevel palisade, hag ur bal pe ur baner aozilh.
Narbonensis

*Gallia narbonensis* pe *Narbonensis* berr-ha-berr a oa anv ur broviñs c'halian er Republik roman hag en Impalaeriezh roman.
*Provincia*, da lavaret eo "ar Broviñs" a veze graet anezhi gant ar Romaned, aleze an anv Provañs.

Aloubet e oa bet ar vro gant ar Republik roman etre 125 ha 121 kent J.-K., goude un nebeud ergerzhadennoù-brezel, dreist-holl re Gnaeus Domitius Ahenobarbus ha Fabius Maximus Allobrogicus.
Etre Tolosa er c'hornôg hag al lenn Leman emañ an dachenn a voe aloubet. A-drugarez d'an aloubadenn-se ez eus bet digoret un hent war an douar etre proviñsoù Spagn ha *[[Gallia Cisalpina]]*. Dieub e chomas *Masilia* (Marseille) e-kreiz ar "Broviñs" a-drugrez d'he darempredoù tost gant ar Romaned. Marteze ne voe roet e statud ofisiel (*lex provinciae*) d'ar "Broviñs" nemet goude beaj Pompeius eno er bloavezhioù 70 kent J.-K..

Diazezet e voe *Narbo Martius* (Narbonne), ar c'hentañ trevadenn roman e Galia, war an aod e-kichen an Aude e 118 kent J.-K.. Homañ eo a roas hec'h anv d'ar Broviñs.
*Aquae Sextiae* (Aix-en-Provence) a voe fontet gant ar Romaned e 122 kent J.-K..

E 109 kent J.-K. e voe drastet ar vro gant ar Gimbred, an Deutoned hag an Ambroned e-pad o ergerzhadegoù a-dreuz Europa.

Julius Caesar, prokoñsul *Gallia Narbonensis* ha *Gallia cisalpina* eus 58 da 49 kent J.-K., a dennas arc'hant ha soudarded anezhe evit aloubiñ Galia. Staget e voe Masilia ouzh ar broviñs gantañ e 49 kent J.-K. abalamour ma oa aet a-du gant Pompeius e-pad ar brezel diabarzh.

## Roll kêrioù ''Gallia narbonensis''

## Pobloù

## Notennoù
Lugdunensis

*Gallia lugdunensis* pe *Lugdunensis* a oa unan eus ar proviñsoù krouet gant Augustus e Galia e 27 kent JK.
E stumm zo souezhus a-walc'h : bodañ a ra an Arvorig ha tolead Lyon. Abegoù disheñvel zo:
* Abegoù etnek: klotañ a ra tamm-pe-damm gant unan eus an teir Galia meneget gant Julius Caesar e *De bello gallico* : Galia vlevek (*Gallia comata* e latin).
* Abegoù politikel: bihanaat a ra pouez ha levezon kreiz Galia, en ur stagañ keodedoù galian ouzh ar proviñsoù roman tostañ. Da skouer ez eus bet staget ul lodenn eus *[[Gallia Celtica]]* ouzh *[[Aquitania]]*.

*Gallia lugdunensis* a oa ur broviñs impalaerel renet gant ur prefed staliet e Lugdunum (Lyon). Kavout a reer ivez ur stal voneiz e Lugdunum ha santual kevredadel an teir Galia, dediet da azeulerezh Roma ha da azeuladur an impalaer.

## Kêrioù
Ar c'hêrioù pennañ a oa : 
* *Andemantunnum* (Langres) 
* *Augustobona* (Troyes) 
* *Augustodunum* (Autun),
* *Augustodurum* (Bayeux), 

* *Cesarodunum* (Tours), 
* *Colonia Forum Segusiavorum* (Feurs)
* *Condate* (Roazhon), 

* *Juliomagus* (Angers), 

* *Lugdunum* (Lyon), ar gêr-benn,
* *Lutecia* (Pariz), 

* *Rotomagus* (Rouen).

## Proviñsoù
Da vare an detrarkiezh e voe rannet *Gallia lugdunensis* e peder froviñs: 
*Lugdunensis I (traoñiennoù ar Saône hag an Allier), 
*Lugdunensis II (Normandi a-vremañ), 
*Lugdunensis III (Arvorig hag Anjev)
* ha Lugdunensis IV (Ile-de-France). 
Staget e voent holl ouzh prefedi pretordi ar Galiaoù.

Drastet e voe Galia gant an aloubadegoù barbar. Chom a reas tachennoù feal d'an impalaeriezh roman e *Lugdunensis* II ha IV betek 486 dindan renerezh Aegidius ha Syagrius.

## Notennoù
Urn

An **Urn** zo ur stêr eus Breizh, e Bro-Sant-Brieg, emañ hec'h eienenn e Peniti-Koedrac'h, a dremen dre Bledran, hag en em daol er mor en Ilfinieg.
## Kumunioù douret
* Peniti-Koedrac'h (andon),
* Pledran,
* Ilfinieg (genoù).

## Pennadoù kar
*Roll stêrioù pennañ Breizh
*Roll stêrioù Breizh renket hervez o hirder‎

## Dave ha notennoù
Kujargeg

Ur yezh direnk komzet e Tchad, e rannvro Dar Fongoro, eo **ar c'hujargeg**. Gantañ e reer e 7 a gêriadennoù e-kichen Jebbel Mira. An darn vrasañ eus izili ar meuriad a gomz fureg.

## Gwelet ivez
*Yezhoù Tchad
*Yezhoù direnk
Kunzaeg

Ur yezh direnk komzet gwechall e Chili, e Peine, Socaire (Salar de Atacama), ha Caspana, e oa ar c'hunzaeg. Aet da get eo e-pad an eil hanterenn eus an  kantved. An holl izili eus ar meuriad a gomz spagnoleg hiziv.

## Gwelet ivez

Yezhoù Brazil

Yezhoù direnk
Laaleg

Ur yezh direnk komzet e Tchad, e prefeti Moyen-Chari, etre Korbol ha Dik, eo al **laaleg**. Ur rannyezh distag, *laabeg* hec'h anv, a gomzer e kêriadenn Damtar. Damvarv eo homañ, avat ha ne chome nemet tri c'homzer e 1977.

## Gwelet ivez

Yezhoù Tchad

Yezhoù direnk
Lenkaeg

Ur yezh direnk komzet e El Salvador hag e Honduras eo al lenkaeg. Implijet e oa war harzhioù etre an div vro e departamantoù La Paz La Paz, Intibucá, Lempira, Comayagua, Santa Bárbara, Valle ha Francisco Morozan. Gant ar re gozh e vez graet gantañ hepken hiziv hag aet da get eo en Honduras, war a seblant. E 1970 ne chome nemet damgomzerien er vro-mañ hervez ar yezhonour Lyle Campbel hag ar gummuniezh nemeti ma oa gouestl da gavout un nebeud tud barrek d'ober gant ar yezh a oa Chilanga, en El Salvador

## Daveoù

** Campbell, Lyle. 1976. "The Last Lenca". *International Journal of American Linguistics* 42(1): 73-78.
* ————. 1997. *American Indian Languages: The Historical Linguistics of Native America*. Oxford: Oxford University Press.
* Campbell, Lyle, Anne Chapman, and Karen Dakin. 1978. "Honduran Lenca". *International Journal of American Linguistics* 44(4): 330-332.
* Constenla Umaña, A. (1981). Comparative Chibchan Phonology. (Ph.D. dissertation, Department of Linguistics, University of Pennsylvania, Philadelphia).
* Constenla Umaña, Adolfo. (1991). *Las lenguas del Área Intermedia: Introducción a su estudio areal*. Editorial de la Universidad de Costa Rica, San José.
* Constenla Umaña, Adolfo. (1995). Sobre el estudio diacrónico de las lenguas chibchenses y su contribución al conocimiento del pasado de sus hablantes. *Boletín del Museo del Oro* 38-39: 13-56.
* Greenberg, Joseph. 1987. Language In The Americas. Stanford: Stanford University Press.
* Hemp, Eric. 1976. "On Earlier Lenca Vowels". *International Journal of American Linguistics* 42(1): 78-79.
* Lehman, Walter. 1920. *Zentral-Amerika*. see pp. 700-719 (Salvadoran Lenca) and pp. 668-692 (Honduran Lenca).

## Gwelet ivez

Yezhoù Honduras

Yezhoù El Salvador

Yezhoù direnk
Lepkieg

Ur yezh direnk komzet e Papoua ar C'hornaoueg, e Jayawijaya Kabupaten, eo al **lepkieg**. Implijet e vez er marc'had, en iliz hag er gêr.

## Gwelet ivez
*Yezhoù direnk
Chichicastenango

**Chichicastenango** zo ur gêr eus Guatemala e departamant El Quiché.

Chichicastenango zo en un uhelder a 1965 metr a-us d'ar mor. Emañ 140 km eus Ciudad Guatemala.

Brudet eo he sevenadur maya.

## Skeudennoù

Image:Chichicastenango-001.jpg
Image:Chichicastenango-006.jpg
Image:Chichicastenango-007.jpg
Image:Chichicastenango-003.jpg
Image:Chichicastenango-005.jpg
Image:Chichicastenango-008.jpg
Image:Chichicastenango-010.jpg
Bleiz Himalaya

**Bleiz Himalaya** (*Canis himalayensis*) a zo ur spesad bronneged nevez-kavet hag a vev e hanternoz India (Jammu ha Kachmir ha Himachal Pradesh) hag e reter Nepal.

Hervez enklaskoù genetel e vije lod eus ul lignez kozh distag diouzh ar bleizi arall en India. Ne chomfe nemet 350 hinienn. 21 anezho a vev er zooioù en India.
Dhol Sardinia

**Dhol Sardinia** (*Cynotherium sardous*) a oa ur bronneg kigdebrer eus kerentiad ar C'hanidae kavet e Sardinia. Aet eo da get p'en em stalias mab-den war an enez. Evel meur a aneval eus an inizi e oa aet da vihanoc'h eget e gendirvi war ar c'hevandir rak oblijet e oa da hemolc'hiñ preizhioù bihan ha prim.

## Liammoù diavaez
*Pajenn gouestlet da Cynoterium sardous (gant skeudennoù)

## Daveoù
Samzun ha Dalila (Rubens)

***Samzun ha Dalila*** zo un daolenn gant al livour flandrezat meur Peter Paul Rubens (1577-1640). Graet eo bet etre 1609 ha 1610. 

## An darvoud livet
Savet eo an daolenn diwar un darvoud meneget en Testamant Kozh, istor Samzun ha Dalila (Judges 16). Orgedet eo Samzun ouzh Dalila ha kontañ a ra dezhi pelec'h emañ sekred e nerzh: en e vlev hir emañ. 

Poltredet eo ar mare ma van Samzun kousket war barlenn e zousig Dalila, ha ma krog ar plac'h da droc'hañ blev an haroz. Goude-se eo aes d'ar Filistined, a welomp en tu dehou, en diadreñv, dont da gerc'hat o enebour gwanaet.

## Symbolism
Er c'hustod a-dreñv Dalila e weler delwenn Gwener, doueez ar garantez, hag he mab Kupidon, da skeudenniñ planedenn ar paourkaezh Samzun. 

Ar vaouez kozh e-kichen n'eus ket meneg anezhi er Bibl. Hi an hini he deus graet bazhvalan marteze. Gallout a ra ivez aroueziañ dazont Dalila.

## Perc'henned
Urzhiet e oa bet an daoolenn gant Nicolaas Rockox, alderman of Antwerp, Belgia, da lakaat en e di.

Pa varvas Rockox e 1640 e voe gwerzhet, eventually forming part of the Liechtenstein Collection in Vienna, Austria, in the eighteenth century, along with another Rubens masterpiece, Massacre of the Innocents. 

Gwerzhet e voe an daolenn e 1980 e Christies, prenet gant National Gallery Londrez, evit $5 milion. Eno e c'haller he gwelout.

### Pe livour
Un tamm arvar zo bet diwar-benn piv e oa an hini en devoa livet an daolenn, Rubens pe unan all.
http://www.geocities.com/Paris/9974/samson.htm http://dir.salon.com/story/ent/feature/2005/12/19/rubens/index.html https://web.archive.org/web/20070106032335/http://www.afterrubens.org/home.asp

## Liammoù

* ''Samson and Delilah'' at the National Gallery, London
* ''Samson and Delilah'' at the Web Gallery of Art
El Bouleida

**El Bouleida** (en arabeg: البليدة *al-Bulayda*), anavezet alies en Europa gant ar stumm **Blida**, a zo ur gêr ag Aljeria. Pennlec'h wilaya El Bouleida eo.
Emañ e-kichen an aod just er su d'ar gêr-benn, Aljer, war-dro hanter-hent etre Konstantin er c'hreisteiz hag Oran er c'hornôg. War-dro 182 000 a dud a oa o chom enni e 2012.
Emañ Blida war an hent-houarn pennañ a dreuz norzh Aljeria. Hentoù a liamm anezhi ouzh Aljer , Oran ha Konstantin, ha gant Sahara aljerian er su.
## Tud
## Liammoù diavaez
## Notennoù ha dave
Boufarik

**Boufarik** a zo ur gêr vihan ag Aljeria e-kichen Blida. Brudet eo orañjez ar vro, kavell an evaj gall Orangina.
Zighoud Youcef (kêr)

**Zighoud Youcef ** a zo ur gêr ag Aljeria. Roet eo bet anv ar stourmer brogarour Zighoud Youcef d'ar gêr anavezet a-raok gant an anv Smendou (pe, c'hoazh, Condé-Smendou, en amzer beli Bro-C'hall war Aljeria) dre ma oa hennezh ginidik ag ar gêr-se.
Konstantin (Aljeria)

**Konstantin** (en arabeg: قسنطينة "Qusanṭīnah") a zo ur gêr eus Aljeria. Pennlec'h ur wilaya eo.

Ur gêr eus Aljeria, penn-kêr eus an departamant hag eus an arondisamant a zoug ar memes anv, lec'hiet war uhelennoù Constantine, el lec'h ma red an oued Rummel etre toulennoù don hag a gelc'h kazi ar gêr holl. War-dro 451 000 annezidi ez eus enni.

A-gozh, Cirta, e oa deuet da vezañ kêrbenn Numidia, war-dro 113, Jugurtha a lakas e grabanoù warni, eno e lazhas ar goñversanted latin, ar pezh a sachas d'e heul fulor Roma ha krog Cirta gant Caius
Marius ; trevadenn roman, kemer a reas anv Constantine en enor d'an impalaer Constantin 1er hag a adsavas anezhi goude emsav 311. Tremen a reas goude d'an Arabed ha d'an d/Turked. Ar gêr, sturiet gant un uheliad eus an Impalaeriezh Otoman, a stourmas ouzh an dalc'hidigezh c’hall ha Clauzel a chomas boud dirak he mogerioù e 1836. Ne voe kemeret nemet ar bloaz war-lerc'h gant ar marichal Valée.

Anvet eo Constantine ivez «Kêr ar pontoù» rak bez’ ez eus 6 pont enni :
			  

-«Pont Perrégaux»

-«Pont an Diaoul»

E Constantine ez eus ivez 2 skol-veur, ur mirdi arkeologel ha kalz a traoù all da zizoloiñ...
Bordj Menaiel

**Bordj Menaiel ** (diwar an arabeg برج *burj*, "tour" hag ar berbereg *imnayen*, "marc'hegerion") a zo ur gêr ag Aljeria e wilaya Boumerdes, e Kabilia.
Gallekaat

**Gallekaat** zo lakaat un dra bennak (anv un den pe ul lec'h) e galleg. A-wechoù e vez graet en un doare ofisiel gant ar stad, a-wechoù gant an dud o-unan.

Gallekaet ez eus bet anvioù brezhonek zo e Breizh.
Gallekaet e oa bet e anv gant Napoleone Buonaparte e-unan.

Komzet e vez neuze eus gallekadurioù.

Arabat droukveskañ ar ger gant *gallegañ*, a zo komz galleg, ha netra ken.

## Gerioù kar dre o neuz
*Brezhonekaat
Lufueg

Al **lufueg** a zo ur yezh direnk komzet gant un nebeud tud kozh e stad Taraba e Nijeria. An darn vrasañ eus izili ar meuriad a gomz jukuneg hiziv. Hervez Yukuben Project e vefe tost ouzh ar beteg.

## Gwelet ivez
Yezhoù Nijeria
Yezhoù direnk
Luoeg

Ur yezh direnk komzet e Kameroun eo al luoeg. E 1995 ne chome nemet ur c'homzer nemetañ ha posupl eo ez eo marv hiziv. N'ouzer hogozik diwar e benn.

## Gwelet ivez
*Yezhoù Kameroun
*Yezhoù direnk
Majwareg

Ar **majwareg** a zo ur yezh direnk komzet e kornioù 'zo eus Nepal hag e stadoù 'zo eus India : e Chhattisgarh, Uttar Pradesh ha Sikkim. Gallout a rafe bezañ ur rannyezh eus an asourieg.

## Gwelet ivez
*Yezhoù India
*Yezhoù direnk
Malakeleg

Ar malakeleg a zo ur yezh direnk komzet gant 2 800 a dud er mervent da gKaboul en Afganistan. Marteze a-walc'h eo an hevelep yezh hag an ormurueg.
Mawaeg (Nigeria)

Ur yezh direnk komzet gwechal e Nijeria, e stad Bauchi, e oa ar mawaeg. Disheñvel eo diouzh ar yezh gant an hevelep yezh komzet e Tchad.

## Gwelet ivez

Yezhoù Nigeria

Yezhoù direnk
Muc'ha-doraeg

Yezh ur meuriad kuzh eus stad Andhra Pradesh en India eo ar muc'ha-doraeg. Ur yezhoù direnk eo hervez Ethnologue. Komzet e vez en hevelep rannvro hag an Oriyeg

## Gwelet ivez

Yezhoù India

Yezhoù direnk
Mourkimeg

Ur yezh direnk komzet e Papoua ar C'hornaoueg, e Jayawijaya Kabupaten, eo ar mourkimeg. Hogozik netra a anavezer diwar-e-benn

## Gwelet ivez
* Yezhoù direnk
Iγil n Lmizan

** Iγil n Lmizan** e kabileg pe **Draâ el Mizan ** en arabeg a zo ur gêr ag Aljeria e *[[wilaya]]* Tizi n Wezzu (pe Tizi-Ouzou en arabeg), e Kabilia.
## Tud dibar
* Krim Belkacem, brogarour aljerian, a zo bet ganet en Iγil n Lmizan.
Hotei

**Budai** (布袋, pinyin Bùdài) — e japaneg **Hotei**, e tai Phra Sangkrachai (พระสังกระจาย) — pe ivez **Bouddha evurus** (歡喜佛, Huānxǐ Fó), *Buddha mousc'hoarzhus* pe *Buddha lart*, zo ur skeudenn boutin a-walc'h eus ar voudaegezh e Sina. 

Enoret eo koulz gant an tao ha gant ar shintoegezh.

## Pennadoù kar
* Cliff Palace
Pempvet pastell-vro Liger-Atlantel

Ar **pempvet pastell-vro Liger-Atlantel** a zo ur bastell-vro votiñ e Liger-Atlantel. Ur c'hannad dilennet dre ur votadeg unanv gant div dro he-deus er Kambr ar gannaded.

Enderc'hel a ra kantonioù Ankiniz, Kerc'hfaou, Chapel-Erzh, Legneg, Naoned-8, Rialeg, Sant-Marzh-an-Olivennha Gwared.

## Kannidi

 * 1997 - 2002 Edouard Landrain (RPR)
 * 2002 - 2006 Edouard Landrain (UMP)
 * 2006 -  Robert Diat(UMP)

## Disoc'hioù an dilennadegoù

### [[Dilennadegoù lezennel 2002]]

#### Tro gentañ

#### Eil dro
Natakamani

**Natakamani** a oa roue Kush etre penn ar c'hantved kentañ kent Jezuz-Krist ha 20 goude Jezuz-Krist. An hini muiañ anavezet eus rouaned eus ar maread meroek eo-eñ. Mab rouanez Amanishakheto hag Amanitere e oa.

Brudet eo evit bezañ savet ur biramidenn e Meroe hag adsavet un azeuldi da Amon. War meur a vonumantoù e weler anezhañ asambles gant ar rouanez Amanitore. N'eo ket sklaer petra e oa o darempredoù. Posupl eo e oa hi he gwreg pe e vamm. Seblantout a ra o-deus an hevelep renk ha galloud, avat.
Larbi Ben M'hidi

**Mohamed Larbi Ben M'hidi** (en arabeg: العربي بن مهيدي) a zo bet ganet e 1923 nepell ag Ain M'lila en Aljeria . Lakaet eo bet d'ar marv gant al lu gall en nozvezh an 3 hag ar 4 a viz Meurzh 1957 en un atant ag ar Mitidja e-pad Brezel Aljeria.

Brogarour aljerian ha koronal en ALN e oa.

## Buhez
Dedennet eo gant ar politikerezh hag ar c'hoariva. Emezelañ a ran ouzh an MTLD e 1945. Goude miz Mae 1945 e tibab bevañ kuzh. Klask a ra ar polis war-e-lerc'h, en aner. E 1950 ez eo barnet daoust d'e ezvezañs ha kondaonet da 10 vloaz toull-bac'h abalamour d'e oberoù dispac'hel hag enep-lezenn. E penn an Aozadur Ispisial edo e rannvro Oran. Kemer a ra penn ar Wilaya 5 (bro Oran) adalek penn-kentañ an dispac'h. Daoust d'an diaesterioù e penn-kentañ, dont a ra a-benn da sevel un aozadur efedus. E 1957 e kemer perzh e Kendalc'h ar Soummam. Dilennet eo er CCE. Lezel a ra e letanant, Boussouf, e penn ar Wilaya 5 ha mont a ra da Aljer da ren ar stourm. Tapet eo gant soudarded Bigeard e-pad Emgann Aljer. Jahinet eo. Nac'h a ra komz.
Roll rouaned Kush

Setu ur roll diglok eus rouaned Kush. Diasur e vez an amzeriadoù. Tra m'anavezer urzh o renoù, n'anavezomp an amzeriadoù ispis nemet evit un nebeud anezho. Ar roll-mañ a endalc'h meur a roue a renas war Egipt hag Aspelta a renas e-pad un aloudabeg egiptat.

*Pennger e [[Napata]]*
*Alara dianav. Hervez an hengoun eñ-doe ur ren hir
*Kashta (c.760-747 BCE)
*Piye (faraon kentañ eus an XXIvet tiernelezh henegipt (752-721 BCE)
*Shabaka (eil faraon) (721-706 BCE)
*Shebitku (trede faraon) (706-690 BCE)
*Taharqa (pevare faraon) (690-664 BCE)
*Tanutamun (pempvet faraon) (664-653 BCE)
*Atlanersa (653-643 BCE)
*Senkamanisken (643-623 BCE)
*Anlamani (623-593 BCE)

*Pennger e [[Meroë]].*
*Aspelta (593-568 BCE)
*Amtalqa (568-555 BCE)
*Malenaqen (555-542 BCE)
*Analmaye (542-538 BCE)
*Amaninatakilebte (538-519 BCE)
*Karkamani (519-510 BCE)
*Amaniastabarqa (510-487 BCE)
*Siaspiqa (487-468 BCE)
*Nasakhma (468-463 BCE)
*Malewiebamani (463-435 BCE)
*Talakhamani (435-431 BCE)
*Amanineteyerike (431-405 BCE)
*Baskakeren (405-404 BCE)
*Harsiotef (404-369 BCE)
*(unknown king) (369-350 BCE)
*Akhraten (350-335 BCE)
*Nastasen (335-310/5 BCE)
*Aktisanes (310/5-270 BCE)
*Arrakkamani (pe Ergamenês) (270-260 BCE)
*Amanislo (260-250 BCE)
*Aman-tekha (250-235 BCE)
*Arnekhamani (235-218 BCE)
*Arqamani (218-200 BCE)
*Tabriqo (Adikhalmani ?) (200-190 BCE)
*(dianav) (190-185 BCE)
*(dianav) (185-170 BCE)
*Shanakdakhete (170-150 BCE)
*(dianav) (150-130 BCE)
*Naqyrinsan (130-110 BCE)
*Tanyidamani (110-90 BCE)
*(dianav) (90-50 BCE)
*(dianav)
*Nawidemak
*Amanikhabale (50-40 BCE)
*Teriteqas (40-10 BCE)
*Amanirenas
*Akinidad ?
*Brezel gant ar Romaned, distrujadeg Napata, goude 24 BC*
*Amanishakheto (10-1 BCE)
*Natakamani (1 BCE-20 CE)
*Amanitore
*Arikhankharer
*Arikakahtani
*Shorkaror (c.20-30)
*Pisakar (c.30-40)
*Amanitaraqide (c.40-50)
*Amanitenmemide (c.50-62)
*Amanikhatashan (62-85)
*Teritnide (c.85-90)
*Teqerideamani I (c.90-114)
*Tamelerdeamani (114-134)
*Adeqetali (134-140)
*Takideamani (c.140-155)
*Tarekeniwal (c.155-170)
*Amanikhalika (c.170-175)
*Aritenyesbokhe (c.175-190)
*Amanikhareqerem (c.190-200)
*Teritedakhatey (c.200-215)
*Aryesbokhe (215-225)
*(dianav) (225-246)
*(dianav) (246)
*Teqerideamani II (246-266 ?)
*Maleqorobar (266-283)
*Yesbokheamani (283-300)
*(unknown queen) (300-308)
*Amanipilade (308-320)
*(dianav) (320-355) ?
*(dianav)
Eppillus

**Eppillus** (galianeg *marc'hig*) a oa roue an Atrebated, Brezhoned hag a veve en daou du da Mor Breizh. 

Mab e oa da g-Commios, unan eus ar pennoù galian o doa roet harp da Julius Caesar e-pad aloudabeg Galia, hag a oa emsavet goude da vrezeliñ enep dezhañ a-unan gant Verkingetorix.

Goude marv Commios, war-dro -20, ez eas Eppillus da roue asambles gant e vreur Tincomarus. Noviomagus (Chichester) hiziv a oa e gêr-benn tra ma oa Calleva Atrebatum (Silchester) hini Tincomarus.

Da roue nemetañ ez eo aet Eppillus e 7 ha rankout a reas mont da repuiñ da Roma. Goude an amzer-se e kaver an titour *Rex* war pezhioù kognet gant Epillus, ar pezh ar ziskouez e oa anavezet evel roue gant Roma.

War-dro 15 e teuas Verica da vezañ roue an Atrebated. En amzer-se, avat, e kroger da gavout anv Epillus war ar pezhioù kognet gant meuriad ar Gantiaked. Marteze e oa bet skarzhet Epillus kuit gant Verica hag en doa ranket mont da repuiñ da g-Kent, ma yeas da roue adarre. Marteze ivez e oa aet da roue ar Gantiaked hag en doa lezet rouantelezh an Atrebated gant Verica en un doare peoc'hek, pe neuze n'en deus an Epillus a oa roue Kent darempred ebet gant hini a renas war an Atrebated.
Roll ar Pennoù-Stad e 1 kt JK

Pennoù Stad 2 kt JK - Darvoudoù ar bloaz 1 - Pennoù Stad ar bloaz 1 - Pennoù Stad dre vloaz
-----

## Afrika
***[[Kush]]** -Amanishakheto, Roue Kush (10  kt JK-1  kt JK)
***[[Kush]]** - Natakamani, Roue Kush (-1 20)
***[[Mauretania]]** - Juba II, Roue Mauretania (-25 23)

## Azia

***[[Sina]]** (Tiernelezh Han ar C'hornôg) - 
*# Impalaer Ai, Impalaer Sina (-7 - -1)
*# Impalaer Ping, Impalaer Sina (-1 - 6)
***[[Korea]]** (Teir rouantelezh Korea) -
*# King Onjo eus Baekje (-18–29)
*# Roue Yurimyeong eus Goguryeo (-19-18)
*# Bak Hyeokgeose Geoseogan eus Silla (-57-4)
*# Roue Daeso ues Buyeo ar reter (-7–22)

## Europa
***[[Aten]]**
*# Anaksagoras, Archon Aten (-1 - 1)
*# Demochares Azenius, Archon Atens (2 kt JK - 1 kt JK)
***[[Ragistor Enez Vreizh|Enez Vreizh]]** - Tasciovanus, roue ar Gatuvellauned (e-tro -20 - 9); Tincomarus, roue an Atrebated (e-tro -20 - 7)
***[[Iwerzhon]]** - Crimthann Nia Náir, Pennroue Iwerzhonb (-7 - 9)
***[[Impalaeriezh roman]]** (Tiernelezh Julio-Klaodia)
**Caesar Augustus, Impalaer roman ha Koñsul, (-43 - 14)

## Reter-kreiz
***[[Armenia]]** - Tigranes IV hagErato, Rouaned Armenia (-2- 2)
***[[Kappadokia]]** - Archelaus, Roue Kappadokia (-36- 17)
***[[Iberia ar C'haokaz|Iberia]]** - 
*# Artazias, Roue Iberia (-20 - 1)
*# Pharasmanes, Roue Iberia (1 - 58)
**Aderk, Roue Iberia (e-tro -2 - 30)
***[[Jude]]** - Archelaus, Etnark Judea (-4 - 6)
***[[Kommagene]]** - Antiochus III, Roue Kommagene (-12 - 17)
***[[Nabatea]]** - Aretas Philopatris, Roue Nabatea (-9- 40)
***[[Osroene]]** - Abgar V Ukkama bar Ma'nu, Roue Edesa (-4- 7)
***[[Partia]]** - Phraataces, Pennroue Partia (-2 - 4)
***[[Pontus]]** - Pythodorida, Roue Pontus (-8 - 23)
Kolibri Elena

Ar **c'holibri Elena** (*zunzuncito* e spagnoleg) a zo un evn, *Mellisuga helenae* an anv skiantel anezhañ, hag a vev e Kuba en Isla de la Juventud (pe *Isla de Pinos*).

## Anv
Lakaet e oa bet an anv-mañ d'an evn en enor da Elena de Faz, pe Helen Booth, pried Carlos (pe Charles) Booth, ur mignon da Juan Gundlach (1810-1896), an naturour kuban a orin alaman en devoa bevet meur a vloaz e Kuba.

## Doareoù pennañ
Evned bihanañ ar bed eo ar **[[Trochilidae|c'holibried]] Elena** : 5 pe 6 kantimetrad hed hag etre 1,6 hag 1,9 gramm. Ha c'hoazh ez eo bihanoc'h ar par eget ar barez.

## Boued
Debriñ a reont nektar dreist-holl ha pakañ amprevaned bihan ivez. Ar re yaouank, lezet en neizh pa vez ar barez o klask he boued, ne vezont ket pell o tapout hag o tebriñ an amprevaned bihan a dremen war-hed taol.

## Annez

Gallout a raed kavout an evned-se en enez Kuba (e-lec'h ma reer *zunzúnes* anezho) hag en Enez ar Pin. Soñjal a reer ez int evned chomidik, daoust ma'z eus bet gwelet unan bennak e Providenciales (Inizi Caicos) hag en inizi Bahamas.
O koazhat emañ o niver, dre ma vez distrujet ar c'hoadoù ma vevont, ha ne vezont ket ken stank mui.

## Rummatadur

## Liamm diavaez
* ''Mellisuga helenae'' war al lec'hienn ''Avibase''.

## Sell ivez
* Rummad al laboused renket hervez o anv boutin
* Rummad al laboused renket hervez o anv skiantel

## Notennoù ha daveennoù
Francesco Hayez

**Francesco Hayez** a oa ul livour italian, ganet d'an 10 a viz C'hwevrer 1791 e Venezia ha marvet d'an 21 a viz Kerzu 1882 e Milano.

Brudetañ arzour ar romantelezh e-kreiz an  e oa e Milano, gant e bezhioù taolennoù istorel, e alegoriennoù politikel hag e boltredoù kaer.

## E vuhez
Paour e oa e dud, e dad Giovanni, a orin gall, evel e vamm, Chiara Torcella, eus Murano. Francesco a oa an diwezhañ eus pemp a vugale, hag advabet e voe gant ur voereb a-berzh he mamm a oa dimezet da Giovanni Binasco, paramantour ha marc'hadour taolennoù, perc'henn d'un dastumadeg livadurioù personel.

A vihanik e tiskouezas bezañ stummet da dresañ, ma voe lakaet gant e eontr da zeskiñ al labour, gant ur c'hempenner taolennoù da gentañ, gant al livour Francisco Magiotto e-pad tri bloaz da c'houde. War-lerc'h deskiñ livañ tud en o noazh e 1803 e heulias kentelioù en Akademiezh an Arzoù Kaer gant Theodore Matteini.

En 1809 e c'hounezas ur genstrivadeg aozet gant Akademiezh Venezia da vont da studiañ da Akademiezh San Luca, tost da Roma. Eno e voe diskib da Canova a voe e warezer e-pad meur a vloaz. 
En 1814 e kuitaas Roma goude bezañ bet arsailhet, un afer serc'h a greder. Ac'haleno ez eas da Naplez ma voe karget gant ar roue Murat da livañ " *Ulisse en la corte de Alcinoo* ".

Adalek 1850 e renas Akademiezh an Arzoù Kaer e Brera en Milano.

## Pennad kar
*Roll livadurioù Francesco Hayez
Trochilidae

Kerentiad an **Trochilidae** zo ennañ 328 spesad **evnedigoù-lufr**, **evned-kelien**, pe **kolibried**. Gant ar ger diwezhañ-mañ e vez graet e meur a yezh dre ar bed evel un termen hollek, met evit ar skiantourien ne dalv nemet evit ur genad anezho, ar genad *[[Colibri]]*.
Termenet e voe e 1825 gant al loenoniour iwerzhonat Nicholas Aylward Vigors (1785-1840), *[[Trochilus]]* ar genad skouer anezhañ.
Evned bihan-bihanik zo anezho, ar re vihanañ er bed : adalek 5 pe 22 cm, betek 35 cm evit ar spesadoù o deus pluñv hir ouzh o lost. Buan-kenañ e luskont o divaskell : 15 pe 80 gwezh bep eilenn.
Pluñv livet flamm zo ouzh o gouzoug pe war o fenn. Cheñch a ra kalz neuz o figos moan hervez ar spesadoù : gallout a ra bezañ pe hir-kenañ pe verr, pe eeun pe kamm da vat. Bihan-bihanik eo o favioù. Kouskediñ a reont e-doug an noz kuit da goll energiezh.
 
Kavout a reer anezho el lodenn vrasañ eus Amerika an norzh hag Amerika ar su. Stank int en takad neveztrovanel.
Bevañ a reont e meteier disheñvel, e kement lec’h ma kresk ar plant a c’hall pourchas nektar dezhe, adalek live ar morioù betek 5 000 m uhelder. Kalz brasoc’h eo o liested en toleadoù danveneziek. 

Bihanañ evned ar bed eo kolibried Elena (*Mellisuga helenae*) a gaver e Kuba. Ne greskont ket en tu all da 2,5 cm evit daou c'hramm a bouez enno pe war-dro.

Gallout a rafed gwelet ur c’holibri e linennoù Naska.

## [[Iskerentiad]]où ha genadoù
;♦&nbsp;Daou c'henad en iskerentiad Florisuginae (Bonaparte, 1853)

;♦&nbsp;C'hwec'h genad en iskerentiad Phaethornithinae (Jardine, 1833)

;♦&nbsp;Daouzek genad en iskerentiad Polytminae (Reichenbach, 1849)

;♦&nbsp;Daou c'henad ha tregont en iskerentiad Lesbiinae (Reichenbach, 1853)

;♦&nbsp;Ur genad en iskerentiad Patagoninae (Bonaparte, 1853)

;♦&nbsp;Iskerentiad Trochilinae (Vigors, 1825)

## Skeudennaoueg

Eugenes-fulgens-001.jpg| *[[Eugenes fulgens]]* Guadalupe, Panamá
Hummingbird.jpg|*[[Calypte costae]]* (par)
L30greenviolet.JPG| *[[Colibri thalassinus]]* (par)
Humming_ggp.jpg|Kolibri ha bleunioù
Calypte_anna,_San_Francisco.jpg|Kolibri ha bleunioù
Hummingbirds fighting.jpg|Daou bar oc'h emgannañ
Humming_flowers.jpg|
Hummingbird- among and Crocosmia.jpg|
Hummingbird_Texas.jpg |En Texas
Chlorostilbon portmanni, Gould.jpg|*[[Chlorostilbon portmanni]]*, gant John Gould


## Liammoù diavaez
* Poltredoù evned-kelien

## Notennoù ha daveennoù
Bonreizh

Ar **vonreizh** (liester : *bonreizhoù* ; ger all : *mammlezenn*) a zo ur skrid ofisiel savet evit eztaoliñ mont-en-dro an ensavadurioù pennañ ar riez. Ur seurt teskad lezennoù pennañ eo a vez savet peurvuiañ gant un emvod bonreizhel. P'eo bet bet dilennet an emvod-se gant ar bobl e weler ar vonreizh evit asantet gant ar bobl, met a-wechoù e vez aozet ur referendom evit goulenn asant ar bobl war euun. Termenet e vez evel unan eus mamennoù ar Gwir en tiriad m'eo degemeret.

## Endalc'h ar vonreizh
Pal pennañ ar vonreizh a zo deskrivañ roll an emvodoù pennañ ar riez ha roll an dud veur a zo roet galloudoù arbennik. Hervez an diforc'hioù graet gant Montesquieu e c'heller rannañ organoù ar galloùdoù e teir rann :
* Rann al lezennaz (ar galloud-lezennad), enni an emvod pe an emvodoù dilennet a zo o c'harg sevel al lezennoù ha votiñ anezho evit emvodoù zo.
* Rann an oberidigezh (ar galloud-oberiañ), enni ar melestradurezh karget da lakaat al lezennoù e pleustr ha kemer divizoù war ren aferioù ar riez. E penn an oberidigezh e kaver ar gouarnamant renet gant ur Ministr kentañ dindan penn ar riez (ur prezidant pe ur rieg) pe ur prezidant harpet gant un nebeud tud karget gant kefridi vras (renad ar prezidant).
* Rann ar barn (ar galloud-barn), enni al lezioù-barn a c'hell gwiriekaat m'eo bet pleustret mat al lezennoù koulz gant pennoù uhel ar riez ha gant annezidi ar vro.
Ar Banvez

***Ar Banvez*** (en henc'hresianeg: *Συμπόσιον*, *Sumpósion*) zo ur skrid gant Platon. Skrivet eo bet war-dro ar bloavezh 180 kent J.-K. Kavout a reer ennañ un heuliad hir a brezegennoù diwar-benn natur ha perzhioù ar garantez (*eros*). *Tò sumpósion* e henc'hresianeg a vez troet "ar banvez" abalamour d'an hengoun ; mont a rae ar ger-se da envel ur fest e ti unan bennak ma'z eved da gustum kalz muioc'h evit na zebred.
Apollodoros Ac'harnai

**Apollodoros Ac'harnai** (eus Ἀπολλόδωρος, *Apollodōros*, hag Αχαρναἰ *Acharnai* e henc'hresianeg) a oa ur Gresian pinvidik er IVvet kantved kent JK. Ganet e oa bet e 394 kent JK en Ac'harnai en Attika. Anavezet eo a-drugarez da brezegennoù savet gant Demosthenes d'o distagañ el lezioù-barn.

Pevar bloaz warn-ugent e oa pa varvas e dad, ar banker Pasion, e 370 kent JK. Goude marv Pasion ec'h addimezas e intañvez gant Formion, ur frankiziad da b-Pasion, hag e varvas e 360 kent JK. Dont a reas Formion da vezañ kulator he mab yaouankañ, Pasikles.

E 350 kent JK e prosezas Apollodoros ouzh Formion. Skrivet e oa bet ar brezegenn difenn, *Evit Phormion*, gant Demosthenes. D'ar mare-se e oa Apollodoros *[[Arc'honted Aten|arc'hon eponymos]]* en Aten Redek a reas ar vrud e oa bet roet ar brezegenn-se da lenn da Apollodoros kent ar prosez.. Apollodoros a brosezas ouzh an testoù o doa roet harp da Formion da-c'houde. Demosthenes a skrivas evit Apollodoros an div brezegenn anvet *Diwar-benn ar gurunenn*.

Kalz prosezioù en doa Apollodoros, ha Demosthenes a skrivas ar prezegennoù evitañ evit ar braz anezhe. An diwezhañ anezhe, *a-enep [[Neaira (serc'h)|Neaira]]*, ur gourtizanez, a c'hallfe bezañ bet skrivet e 340 kent J.-K..

Pinvidik-kenañ e oa Apollodoros ha kaset en doa da benn liturgiezh an drierarkiezh dre ziv wezh, d'ur mare ma oa divoas d'un den e-unan kemer ar garg-se abalamour d'an dispign bras-kenañ a veze evitañ da-heul.

## notennoù
Arc'honted Aten

Er pep brasañ eus ar c'heodedoù gresian, evel Aten, an **archonted** (e henc'hresianeg ἄρχοντες, *árkhontes*) a oa ar vagistrated uhelañ, dezhe kargoù politikel ha kargoù-barn a-bouez.

## En Aten
Pa baouezas Aten da vezañ renet gant rouaned (Goude marv Kodros en XIe antved kent J.-K.), e tremenjod eus un arc'hontiezh diarsav, na oa ket gwall zisheñvel diouzh ar vonarkiezh kent (Betek 753 kent J.-K.), d'ur gouarnamant gant tri arc'hont dilennet e-touez ar vrientinelezh, da gentañ evit dek vloaz (arc'hontiezh dekvloaziek, betek 683 kent J.-K.), ha da-c'houde evit ur bloavez hepken. Goude 487 kent J.-K. e voe tennet ar magistradurioù d'ar sord (stoc'hokratiezh) e-touez izili an div rummad kensus uhelañ .

An tri arc'hont a oa :
* An **arc'hont eponimos** (ἄρχων ἐπώνυμος, *árkhôn epốnumos*, pe ὁ ἄρχων, *ho árkhôn*, littéralement « an arc'hont », hep muioc'h a resisadurioù), a roe e anv d'ar bloavezh ha, betek 487, a chomas atav rener ofisiel ar geoded. Edo ar melestradur sivil hag ar barnerezh foran en e garg. Kulator an intañvezed hag ar vinored e oa hag evezhiañ a rae ar breudoù en tiegezhioù.
* An **arc'hont-roue** (Henc'hresianeg ἄρχων βασιλεὺς, *árkhôn basileùs*), a gemeras kargoù relijiel ar rouanez kozh. E karg e oa eus al lidoù relijiel kozh ha bleinañ a rae an Areopagos. En e emell e oa an aferioù muntroù hag an torfedoù dizeoliezh. Teurel a rae an arc'hont-roue berzioù relijiel. Ret e oa dezhañ bezañ dimezet.
* An arc'hont **polemarc'h** (Henc'hresianeg ἄρχων πολέμαρχος, *árkhôn polémarkhos*) a oa rener an arme da gentañ met koll a reas ar galloud-se a voe roet d'ar strategourien goude 487 kent J.-K., pa voe tennet an arc'hontiezh d'ar sord. Kemer a reas neuze lod eus ar c'hargoù relijiel (Evel al lidoù en enor d'ar soudarded) hag eus ar c'hargoù-barn e-keñver ar re na oant ket keodediz eus Aten (Evezhiañ a rae an holl breudoù liammet ouzh ar meteged).

Er VIIvet kantved, c'hwec'h thesmothètes (Henc'hresianeg θεσμοθέται, *thesmothétai*) a voe anvet ingal evel arc'honted ouzhpenn ; kargoù-barn o devoa dreist-holl, ha bleinañ a raent evel arc'honted a bep seurt prosezioù a denne d'an danvez, d'an arc'hant ha d'ar c'henwerzh dreist-holl.

Adalek 457 kent J.-K. e teuas an arc'honted kozh da vezañ izili eus an Aréopage betek diwezh o buhez.

## Roll an arc'hontet, eus -528 da -82

## Eskobiezh-veur Kergustentin
Hiziv an deiz, « arc'hont an eskobiezh-veur hollek » zo un anv enorus roet gant eskob-meur Kergustentin.

## Mammennoù
* ''Bonreizh Aten'' gant Aristoteles
* William Bell Dinsmoor, *The Archons of Athens in the Hellenistic Age*. Cambridge, 1931 (1966 reprint,
* William Bell Dinsmoor, *The Athenian Archon List in the Light of Recent Discoveries*. Columbia University Press, 1939 (1974 reprint, ISBN 0-8371-4735-2)
*André Blanc, *L'Homme emprisonne le Temps. Les Calendriers*. Belles Lettres. Paris 1986
* Debra Hamel, *Athenian Generals: Military Authority in the Classical Period*. Koninklijke Brill NV, 1998.
*Guy Rachet : *Dictionnaire de la civilisation grecque*. Larousse 1992-1998. Le Grand Livre du Mois. Paris. 1992

## Liammoù diavaez
* Urzh sant-Andrev (Arc'honted an eskobiezh-veur hollek )
## Notennoù
Alpes Cottiae

An **Alpes Cottiæ** a oa ur broviñs roman eus an Impalaeriezh, krouet gant Augustus war dachenn meuriad ar Segusini. 
E gêr-benn e oa *Segusio* (Susa hiziv). Ar vro etre ar Mont-Cenis ha Menez Viso a oa dindani. 
Cottius Marcus Julius, roue kelt-ha-ligurat ar vro, kevredet gant Roma, en doa digoret hent traoñienn Susa d'ar Romaned. Evit trugarekaat anezhañ eus e emzalc'h a-du gante e voe anvet da brefed gant Augustus hag e talc'has da ren en e rouantelezh. Roet en deus e anv d'ar broviñs. Graet e veze "Alpes Julix" anezhe a-raok.

Adalek ar bloaz 64 ez eo renet gant ur prokulator pe ur prefed eus urzh ar varc'hegerien. 

E 297 e oa staget ar broviñs-se ouzh an Alpes Maritimae.
Wojciech Jaruzelski

**Wojciech Witold Jaruzelski** (distaget: ), ganet e Kurów d'an 6 a viz Gouere 1923 ha marvet e Varsovia d'ar 25 a viz Mae 2014, a oa ur politikour, den-Stad, milour ha jeneral polonat.
Kurów

**Kurów** a zo ur gêriadenn eus gevred Polonia gant tro 2795 annezad enni (e 2015). Etre Puławy ha Lublin emañ, war ribl ar stêr Kurówka.

## Tud dibar
* Wojciech Jaruzelski, bet Kadoriad Polonia, a zo bet ganet e Kurów.
Mandubracius

## An istor hervez ar skrivagnerien latin
**Mandubracius** a oa mab d'ur roue eus meuriad an d-Trinovantes, anvet *Imanuentius* gant Julius Caesar e De Bello Gallico, a oa bet kaset kuit diwar e dron ha lazhet gant Cassivellaunus, nebeut amzer kent eil ergerzhadenn Caesar e Preden e 54 kent J.-K.. Tec'het a reas Mandubracius da C'halia da repuiñ e-kichen Caesar.

Cassivellaunus a renas an difenn a-enep ar Romaned, met disklêriet e voe lec'h e greñvlec'h d'ar Romaned gant an d-Trinovantes. Caesar a lakaas seziz warnañ. En em zaskoriñ a reas Cassivellaunus en diwezh. Lezel a reas an tron gant Mandubracius, ha touiñ a reas chom hep brezeliñ outañ.

## Hengoun ar Grennamzer

Kavout a reer anv Mandubracius en-dro dindan bluenn Jafrez Menoe en e *[[Historia Regum Britanniae]]* (1136) dindan an anv **Androgeus**, mab henañ ar roue mojenn Lud. Gallout a reer heuliañ fazioù an adskriverien o deus cheñchet e anv abaoe seizh levr an *Istor a-enep ar Baganed*, savet gant Orosius. Homañ zo un danevell istor kristen eus ar Vvet kantved a oa bras he levezon e Breizh-Veur er Grennamzer. Skrivet eo e anv "Mandubragius" pe "Andragorius" e dornskridoù disheñvel. Beda, a heul Orosius tost ger-ha-ger evit a sell e zanevell eus ergerzhadennoù Caesar, a ra "Andragius" anezhañ (un anv implijet gant Jafrez evit unan eus kentañ rouaned Enez-Vreizh). Marteze eo bet levezonet Jafrez gant ar vitologiezh c'hresian hag anv ar priñs Androgeos e mojenn Theseüs.

E krenngembraeg, e dornskridoù zo eus *Historia* Jafrez Menoe, hag e Triadennoù Kembre ez eo anavet evel **Afarwy**. Anv a ra an Triadennoù anezhañ evel unan eus an "Tri den dizenoret eus Enez-Vreizh" abalamour m'en doa pedet Caesar da aloubiñ ar vro.

## Notennoù
Rule Britannia

***Rule, Britannia!*** ("Ren, Breizh-Veur !") zo ur varzhoneg skrivet gant James Thomson ha lakaet war un ton savet gant Thomas Arne e 1740.
Ur c'han brogarour breizhveurat eo. Lakaet e vez *Rule, Britannia!* da gan brodel ar Rouantelezh Unanet a-wezhioù. 

## Limmoù diavaez
* Sonet gant ar piano
* Sonet gant ul laz-seniñ
* BBC Symphony Orchestra, Bryn Terfel (pevar foz, an trede zo kanet e kembraeg)
* Gant Beethoven Haus Bonn, ''Variationen über das englische Volkslied "Rule Britannia" für Klavier (D-Dur) WoO 79''
Thomas Arne

**Thomas Augustine Arne** zo ur sonaozour breizhveurat ganet ha marvet e Londrez (miz meurzh 1710 - 5 a viz Meurzh 1778).

## E oberenn
Sellout a reer ouzh e aozadur eus *[[Rosamond]]*, gant Joseph Addison evel e gentañ oberenn a-bouez
Siwazh ez eus bet kollet ul lodenn vat eus an ton-se bremañ.
Sonet e voe an aozadur-se evit ar wezh kentañ e 1733 : seniñ a ra c'hoar ar sonaozour al lodenn bennañ e-keit ha m'emañ e vreur o seniñ eben [hini ar "page-boy" e saozneg].

Rule Britannia, abadenn ziwezhañ an opera *[[Alfred (opera)|Alfred]]*, en deus graet brud Arne hag e ra c'hoazh (er Rouantelezh Unanet, e lec'h ma vez kanet alies, da nebeutañ). Gouzout a reas, en e amzer, gounit brud a-walc'h kuit da vezañ disoñjet e-kichen sonaozourien all evel Georg Friedrich Händel pe sonaozourien bouezusoc'h.

## Liammoù diavaez
* Lec'hienn an implijer Schwarzer Stern
* Skridoù-sonerezh digoust war al lec'hienn WIMA: http://icking-music-archive.org/ByComposer/Arne.php