Keginerezh Breizh

**Keginerezh Breizh** zo enni kalz meuzioù tennet eus henvoazioù keginañ Breizh kozh pe nevesoc'h, aozet gant danvezioù eus an arvor hag an argoad pe digaset eus ar bed. Un arz poblek eo koulz hag un hevlezouriezh adijinet gant keginerien veur. 

Ar c'hamprouezh, an istr, ar c'hig-ha-farz, ar galetezenn gant silzig, ar gouign-amann, ar Petit-Beurre, ar chistr hag ar Muskadig zo e-touez ar meuzioù ha diedoù arouezelañ. Tier-krampouezh a vez graet eus ar pretioù ma c'haller debriñ krampouezh eus Breizh. Kavet e vezont stank e Breizh hag en estrenvro.

## Ar meuzioù pennañ
### Kigoù
Setu meuzioù ha boued dibar eus Breizh graet gant ur seurt kig hepken :
* boued-hoc'h : 
- Gwechall e veze debret boued-hoc'h alies awalc'h. War ar maez e veze debret gwadegennoù ha silzig gant ar familhoù pa veze Fest an hoc'h, da lavaret eo pa veze lazhet ar pemoc'h.
- Joskenn a gaver c'hoazh e ti kigerien Bro-Dreger (un hanter eus penn ur pemoc'h holenet, bervet ha rostet), debret e veze tomm da adlein pe yen da adverenn gant patatez krign gant ar gouerien. Ober a reer chotenn anezhi er Vro Vigoudenn, ha debret e veze da vare Meurlarjez eno, gant bara dous. E Breiz-Uhel e vez(e) debret *museau* yen gant ur chaous dre winêgrenn.
- Galetez gant silzig zo ur silzigenn rollet en ur galetezenn, a-wechoù gant sezv pe getchup. Brudet eo ar meuz-se e Breizh-Uhel, aes da zebriñ er-maez dindan ar meud, hag aes da gavout er stalioù, er marc'hadoù, er gouelioù pe c'hoazh er stadoù (en ardro ar Roazhon Park da skouer)
- Meuzioù all gant kig-moc'h : anduilh giz ar Gemene ha giz Gougleiz, kig-sall, fourmaj-kig (fourmaj-rous, pastez Hénaff, fourmaj-kig Roazhon da skouer), silzig (re vMolenez, re bPlouilio...), rilhetez, gwadegenn Roazhon, lard sul Naoned, morzhed-hoc'h Montroulez, *gogue d'Ancenis*, anduilhennig Kemperle, *casse* Roazhon, *porché* Dol...
* kig-bevin ha kig leue : spilhenn Kastellbriant, brudet eo marc'had al loened-korn Kastellbriant (foar Béré);
* kig-yar : ruilhad Sevigneg gant kig skilyar, ur meuz eus Gwitreg ; ar frigousse eus Bro-Roazhon gant kig-yar ha chistr. Gouennoù yer lec'hel zo evel yar goukoug Roazhon, yar zu Gentieg, gwaz Sulial hag all ;
* kig-houad : Houad giz Naoned ;
* kig-oan : brudet eo kig-oan pradeier sall Bae Menez-Mikael-ar-Mor (un AOK gant Bro-C'hall hag un AOG gant Europa en deus),
* kig-lapin : ar bardatte, kaol farset gant lapin pe gad, ur meuz eus kouerien Bro-Naoned.
 
Setu meuzioù fardet gant meur a gig : 
* ar c'hig-ha-farz eus Bro-Leon gant farz du pe wenn, lipig, kig-moc'h, kig-bevin, kig-sall, kaol, karotez, pour, irvin, 
* krampouezh sall pe galetez gant morzhed-hoc'h, silzig, anduilh, larjounezioù, kig-yar pe chorizo...
* ar podad, ur meuz hengounel e Breizh evel en Europa. Podadoù liesseurt a zo e Breizh en hec'h-unan, gant kig-moc'h alies ha legumajoù goañv (kaol, karotez, irvin...), a-wechoù gant kig-bevin, sili-mor, legestr hag all. Ar podad giz Kemper, ar podad giz Roazhon, ar podad giz An Elven, podad Molenez gant bezin, podad Enez Sun... a zo e-touez ar re vrudetañ.

Andouille de Guéméné.jpg|Anduilh giz ar Gemene.
Agneau de prés salés du Mont Saint-Michel.jpg|Kig oan pradeier sall AOG Bae Menez-Mikael-ar-Mor.
Chateaubriand of March Farms Nature-Fed Veal (4202805472).jpg|Spilhenn vevin kastellbriant gant legumajoù munut.
Kig ha farz du léon.jpg|Kig-ha-farz Bro-Leon.
Galette saucisse 2.JPG|Galetez gant silzig.

: Labelioù europat :
 Lec'h orin gwarezet (LOG) gant : Yer Ankiniz, Yer Gentieg, Yer Breizh, Fourmaj-rous eus Breizh,
 Anvadur orin gwarezet (AOG) gant : kig-oan pradeier sall Bae Menez-Mikael-ar-Mor.

### Boued mor
Paot eo ar boued mor a gaver war aodoù Breizh : pesked, kresteneged, blotviled ha plant zoken (bezin, salikorn...). Holen a vez produet abaoe an Hemamzer. Abaoe ar Grennamzer e ya ar bigi pelloc'h evit pesketa. Brudet eo ar re a yae betek an Douar-Nevez betek an XX kantved evit morueta. Hiliennoù ha temzoù-boued zo bet ijinet gant Bretoned evit ar boued-mor : amann gwenn, kari Gosse...

Ar godailh a vez graet eus al lodenn eus ar pesked, kregin ha kresteneged lezet d'ar vartoloded gant ar mestraouer. Ar peurrest, boued mor fresk, a vez gwerzhet er stalioù pe er marc'hadoù. Ul lodenn all eus ar pesketadennoù a vez treuzfurmet e boestoù-mir pe "meuzioù fardet" gant embregerezhioù boued.

#### Pesked
Pesked a bep seurt a vez da vaez aodoù Breizh pe er stêrioù : sardin, brizhilli, draeneged, moru (ur skouer meuz : moru mod Sant-Maloù), moulleg, sili (keusteurenn silienn-vor), boultouzed (boultouz mod Arvorig), beked (beked gant amann gwenn)... Boued kerañ Breizh eo ar stlaoñ, pesked vihan lipous ha dibaotet eus al Liger hag ar Gwilen. Pretioù zo war ribl al Liger a servij c'hoazh, gwech an amzer, stlaoñ poazhet pe fritet. 

Meuzioù gant meur a besk : ar gaoteriad eus Kerne-Izel, soubenn ar pesked...

Cotriade.jpg|Kaoteriad.
Maquereaux au vin blanc.jpg|Brizhilli en ur plad.
Purple_asparagus_in_Beurre_blanc_sauce.jpg|Asperjez gant amann gwenn, un hilienn ijinet gant Clémence Lefeuvre.
Kari Gosse 8Y4A5085.jpg|Ijinet e voe kari Gosse gant an Aotrou Gosse, un apotiker eus An Oriant en XIX kantved.
Teufelsfisch 1111.JPG|Ur boultouz en ur stal-besked.

#### Kresteneged, blotviled ha pesked-kregin
* blotviled ha kregin a-leizh : 
** istr plat ha don, produet e pep lec'h war aodoù Breizh. Brudet eo istr Kankaven e Bro-Sant-Maloù, re Bêlon e Bro-Gerne ha re "Prat-ar-Coum" e Lanniliz (Bro-Leon).
** kregin-Sant-Jakez e pep lec'h ivez. Brudet eo re bae Sant-Brieg.
** meskl, produet e pep lec'h ivez. Meskl-park bae Menez-Mikael-ar-Mor a voe ar produ kentañ eus ar mor da vezañ roet dezhañ un anvadur orin gwarezet (AOG) e 2006. Brudet eo ivez meskl-park Pennestin. 
** bigorn, pistronked, pilored, kokez, kontelleged, ourmel, kilheien-mor...
* kresteneged a zo ivez er arvor pe er mor : kranked, ligistri, grilhed-mor, morgevnid, grilhed-traezh lesanvet "dimezelled Loktudi", chevr... 
* stivelled,
* teureuged.

Gallout a reont bezañ diskouezhet en ur bladennad boued-mor, er pretioù pe er gêr. Meuz heverk all : kregin-Sant-Jakez mod Naoned.

Huîtres de la Côte d'Émeraude (Bretagne).jpg|O tebriñ istr e Kankaven, dirak ar parkoù istr.
Belon_oysters_at_Belon_river,_France.jpg|Istr Bêlon ha muskadig, war ribl ar stêr Bêlon (Kerne).
Huitres Cancale.jpg|Istr plat Kankaven.
Moules marinières 02.jpg|Meskl ar martolod (gant chalotez ha gwin gwenn).


Früchte des Meeres, 2011 (01).jpg|Ur bladennad boued-mor doubl.
Crustacés Côte d'Émeraude (Bretagne).jpg|Kresteneged en ur stal e Bro-Sant-Maloù.
Shrimps at market in Valencia.jpg|Grilhed-traezh pe "dimezelled Loktudi".
Coquille Saint-Jacques à la crème.jpg|Krogenn-Sant-Jakez gant dienn.

En hevlezouriezh c'hall, an dro-lavar *"à l'armoricaine"* a zo heñvel ouzh hini *"à l'américaine"* e galleg. Ober a ra an div dave d'an hilienn amerikan implijet evit keginañ ligistri, stivelled, boltouz... Ar boaz eo da gomz eus legestr mod Arvorig pa eo ul legestr breton (*Homarus gammarus*) a zo keginet, hag eus legestr mod Amerika pa eo ul legestr amerikan (*Homarus americanus*).

Homard à l'américaine.jpg|Legestr mod Arvorig.
Caissargues Resto Le XV Calamars et pommes de terre sautées.jpg|Stivell mod Arvorig hag avaloù-douar frinket gant kignen ha perisilh.
Noix de Saint-Jacques aux poireaux et gingembre.JPG|Kregin-Sant-Jakez war deuzadell bour gant jinjebr.
Bulots 03.jpg|Kilheien-mor gant maionez.

:Labelioù europat :
 Lec'h orin gwarezet (LOG) gant : Kregin-Sant-Jakez eus Aodoù-an-Arvor,
 Anvadur orin gwarezet (AOG) gant : Meskl-park bae Menez-Mikael-ar-Mor.

### Legumaj, edeier ha frouezh

Legumaj, frouezh hag edeier a bep seurt a vez gounezet ha keginet e Breizh. Setu seurtadoù hengounel ha/pe krouet e Breizh : 
* legumaj ha traoù heñvelek : avaloù-douar (Charlotte, Amandine, Apollo, Dolwen...), artichaod Camus (bervet pe poazhet ouzh ar vurezh, ha debret gant gwinêgrenn pe dienn-fresk), gwarelig Naoned, chalotez, ognon (ognon roz Rosko da skouer), fav munut (koko Pempoull...), kaol, kaol-fleur, kaol-pome (kaol An Oriant da skouer), kignen, piz-bihan, kistin Bro Redon, pour, irvin, karotez (Chantenay), beler (Enez Gerveur), per-douar mouk Roazhon... Soubenn al legumaj a zo ur meuz klasel. Ar *[[bardatte]]* a zo ur meuz kaol farset hengounel eus Naoned.
* frouezh : avaloù (renetez Arvorig, Teint Frais, renetez gris an Oriant...), per, kerez (kignez...), sivi (gounezet e Plougastell ha Bro-Naoned dreist-holl), tomatez, sukrin ("petit-gris" Roazhon), mouar, lus du...
* gant gwinizh, gwinizh-du, kerc'h ha segal e c'haller ober bleud, ha gantañ bara. Gwechall e veze aozet meuzioù kozh ganto, mesket gant laezh alies : yodoù (yod kerc'h) ha soubennoù (ar brignen, miton Roazhon...).

Ar Joniged a yae da Vreizh-Veur da werzhañ ognon Bro-Leon gwechall : Bro-Gembre, Kerne-Veur, Bro-Saoz, Bro-Skos, an inizi Angl-ha-Norman.

: Labelioù europat :
 Lec'h orin gwarezet (LOG) gant Gwarelig Naoned, Bleud gwiniz-du Breizh,
 Anvadur orin gwarezet (AOG) gant : Ognon Rosko, Koko Pempoul.


The story of Sioni Winiwns (12118569366).jpg|Joniged o fiseliñ ognon e Porthmadog e Bro-Gembre e 1958.
Coco de paimpol1.jpg|Koko Pempoull, klor ha greun.
Au marché - mâche.JPG|Gwarelig Naoned.


Fabrication de la bouillie d'avoine (yod kerc'h) - étape 6.jpg|Yod kerc'h mesket gant ar vazh-yod.
Cooked artichoke heart.jpg|Foñs artichaod poazhet. 
Cross section of Reinette d'Armorique (Bretagne), National Fruit Collection (acc. 1948-203).jpg|Anavezet eo an avaloù renetez Arvorig abaoe ar Grennamzer *Dastumad Broadel ar Frouezh* ar Rouantelezh-Unanet.
Festival de Cornouaille 2015 - Quais en fête 01.JPG|Sivi Plougastell a oa krouet er bloavezhioù 1750.


### Krampouezh
E Breizh-Izel, krampouezh ed-du zo sall ha krampouezh gwinizh zo dous. E Breizh-Uhel ez eus kaoz eus kaletez, ur seurt all eus krampouezh ed-du gant un toaz disheñvel. War ur billig pe en ur baelon e vezont poazhet. A bep seurt traoù a c'haller lakaat e-barzh. An tier-krampouezh a zo pretioù breton lec'h ma vez servijet krampouezh sall ha dous, anavezet int evel un arouez eus keginerezh Breizh. Ar grampouezhenn glaselañ eo an "tri zra", ur vi, morzhed-hoc'h ha keuz e-barzh. 

"Bleud ed-du Breizh" a zo ul  Lec'h orin gwarezet (LOG) gantañ abaoe 2010.

Galette à la farine de blé noir de Bretagne.jpg|Ur plac'h o ledañ an toaz war ar billig gant ur rozell,(blioù 1900).
0 Crêperie An Diskuiz à Quimper.JPG|Ti-krampouezh "An Diskuizh" e Kemper.
Galette de sarrasin.jpg|Ur galetezenn ed-du "an Argoad" (vi, kebell-touseg, saladenn c'hlas).
Sarrasin La harpe Cl 2 J Weber.jpg|Greun ha bleud ed-du Breizh ha boued graet gantañ : krampouezh, bier ha mel.


### An danvezioù all
* holen-mor eus Bro-Wenrann.  Ul label europat Lec'h orin gwarezet (LOG) en deus abaoe 2012.
* gwinêgr chistr pe win,
* bezhin ha salikorn. Pretioù ha stalioù zo a ginnig bremañ bezhin da zebriñ evel legumaj, holen dre vezhin, amann dre vezhin, bouilhoñs dre vezhin

## Gwastilli ha sukrerezh
* krampouezh gwinizh gant sukr, koñfitur, salidou (un toaz karamel gant amann sall eus Gourenez Kiberen), chokolad teuz pe kalz traoù all,
* farzoù : farz breset, farz buan, farz forn, farz-pod, farz prunev, farz avaloù, farz rezin,
* gwestell awenet gant ar re kemeret gant ar vartoloded war vor gwechall :  ar wastell giz Naoned un adstumm eus ar wastell-amann krouet e 1820 hag adlañset adalek 1910 gant ar wispiderezh LU, hag ar wastell giz Breizh krouet er bloavezhioù 1860 en Oriant. Prunaoz, abrikez pe suraval a veze lakaet e-barzh evit stourm a-enep ar skorbut. 
* gwastilli all : kouign-amann eus Douarnenez, parlementin Roazhon, gwitregad eus Gwitreg.

Crèpe bretonne au caramel au beurre salé.jpg|Ur grampouezhenn gant karamel gant amann sall.
Kouign amann 01.jpg|Ur gouign-amann.
Gâteau breton 8Y4A5039.jpg|Ur wastell giz Breizh.
Gâteau nantais 02.jpg|Un tamm gwastell giz Naoned
Far-breton.jpg|Farz forn dre brunaoz.

* krakilin Sant-Maloù, kouignoù skaotet
* bara briochet : ar gochtial eus Sant-Armael, ar fouas eus an Hae-Foazer. Kouignoù an Ened a veze debret er Vro Vigoudenn da vare Meurlarjez.
* bignez, da skouer re Dreger,
* gwispid a-leizh : ar c'hrampouezh dentelez lañset gant Katell Gornig e Kemper adalek 1886, ar Petit-Beurre krouet gant Louis Lefèvre-Utile e Naoned e 1886, ar galetez krouet e Pont-Aven e 1890 (ha war o lec'h galetez Sant-Mikael eus Bro-Raez krouet e 1905, galetez ar Vro Vigoudenn, galetez Fouenant, gwispiderezh Filet Bleu e Sant-Evarzeg, gwispiderezh Lokournan...), ar paledoù amann rik krouet e Pont-Aven e 1920 (brudet eo ar merk Traou Mad), ar BN krouet e Naoned e 1932...

Petit Beurre LU.JPG|Ur Petit-Beurre LU.
ChocoBN.jpeg|Choco BN.
Galette bretonne 01.jpg|Galetez amann rik.
Palet breton 01.jpg|Paledoù.

* mel, kaotigell ha koñfitur,
* madigoù, sunigoù ha chokoladennoù : karamel gant amann sall e stumm madigoù, sunigoù ("Niniche" Kiberen hag Ar Baol) pe dienn (salidou), lima Naoned, toaz-frouezh, Françoise de Foix, rigolette...
* skornennoù.

Caramels au beurre salé - La Mère Poulard.jpg|Ur voestad karamelennoù gant amann sall.
Magasin de niniches de Quiberon à Belle-Île-en-Mer.jpg|Ur stal "niniches" er Gerveur.
Crème de Salidou (caramel au beurre salé).jpg|Podad salidou.
Berlingot-bonbon.jpg|Limaioù.


Produioù chokolad a vez graet gant stalioù hag embregerezhioù zo. Grain de Sail, e Montroulez, a zegas e chokolad gant daou lestr-karg-dre-lien evit izelaat e louc'h karbon. Emañ o sevel un trede lestr hag a vo douger-endalc'herioù dre lien brasañ ar bed.

## Boued-laezh

Laezh-ribod a zo un evaj a veze graet war ar maez pa veze fardet amann gwechall. Debret e veze patatez gantañ, pe krampouezh gwinizh-du. Graet e veze ivez laezh-tev, pe gwell, ur seurt yaourt.

Hiziv e vez produet laezh ha laezhajoù en un doare artizanel pe industriel : amann (sall atav), yaourtoù, dienn (pe koaven), laezh-ribod, keuzioù evel Curé nantais, keuzioù ar stroll Olga (Merzer ha Petit Breton paouezet e 2024, ar c'heuz gavr Petit Billy), keuzioù ar merk Paysan Breton (keuz baset da ledañ Madame Loïk, camembert Kergall, emmental, brie Label Ruz), toma (hini Rewiz, Karaez, Gevrezeg...), crémet nantais, Menez Hom, rocher nantais, machecoulais, gourmelin, Gweltaz-Lambrizig, chandamour eus Ankiniz, Ti Pavez, Trappe de Timadeuc... Ur c'heuz a oa fardet gant menec'h Abati ar Joa e Kempenieg met ne reont ket ken.

## An diedoù
### Diedoù hep alkool

* dour : dour melar (Plancoët), dour andon (Sainte-Alix e Plangoed, Menez Are, Isabelle e Sant-Wazeg),
* chugoù-frouezh a bep seurt, 
* sirosoù evel an Nantillais,
* limonadez, 
* diedoù "kola" : Breizh Cola, Britt Cola ha Beuk Cola,
* kafe a vez krazet e Breizh ivez.

### Diedoù alkoolek

Chistr-aval a oa an evaj boas e tost Breizh a-bezh en XIX hag en XX kantved, koulz er maezioù hag er c'hêrioù. Sistr Bro-Gerne AOK ha sistr Traoñ ar Renk eo ar re vrudetañ.

Ar gwini a vez gounezet e Breizh abaoe ar V kantved da nebeutañ (*sellout ouzh ar pennad [[Gwiniegi Breizh]] evit gouzout muioc'h*). Produet e vez hiziv gwin gwenn, ruz, roz pe bouilh. Gwinoù Bro-Naoned eo ar re vrudetañ, hag ar re nemeto aotreet da vezañ kenwerzhelet. En o zouez eo ar Muskadig an hini brudetañ, hag ivez ar gros-plant a vro-Naoned, gwinoù gwenn sec'h anezho. Gwinoù eus gouennadoù all zo ivez e Bro-Naoned : Cabernet, Gamay, Merlot, Pinot Noir, Grolleau, Sauvignon, Berligou (ur ouennad eus amzer Duged Breizh)... Nevez zo eo bet plantet gwini e lec'hioù all evel Traoñ ar Renk, Kemper ha Mor Bihan Gwened.

An diedoù alkoolek all :
* sistr per, da skouer chistr pêr Klegereg graet gant per Boreign 
* bier, breserezhioù zo e Breizh abaoe ar XVII kantved,
* lambig pe gwin-ardant (Lambig fin Breizh da skouer, un AOK zo gantañ),
* avaleg, a zo lambig ha chistr mesket (un AOK zo gantañ),
* chouchenn pe chufere, ur seurt mez,
* wiskioù : Warenghem ha Distillerie des Menhirs a zo ar strilherezhioù brudetañ.

Label europat :
  Lec'h orin gwarezet (LOG) gant : Sistr Breizh (2000), Wiski Breizh (2015).

*Sellet ouzh ar pennadoù [[Chistr Breizh]], [[Bier Breizh]] ha [[Wiski Breizh]].*

### Kokteloù
Ar godinette, ijinet evit gouel "La Gallésie en fête" e Mousterfil gant Simone Morand e 1977, a vez graet gant sivi Plougastell, sukr, lambig, muskadig ha likor kastrilhez-du. Evel ar punch hag ar sangria eo ur c'hoktel "stroll", graet pa vez kalz kouvidi pe evit ur gouel pe ur festival.

Kokteloù "hinienel" a zo ivez :
* kir Breizh, gant likor kastrilhez-du ha chistr
* kir Gwaled, gant likor kastrilhez-du ha Muskadig
* ar c'hir keltiek : likor kastrilhez-du, muskadig ha chouchenn

An Nantillais a zo ur merk sirosoù eus Naoned implijet evit fardañ kalz kokteloù hep alkool pe gant alkool. Dasprenet eo bet an embregerezh e 2025 gant ar winieg Drouard eus Kastell-Tepaod, ur produer muskadig ha gwinoù all. 

## Al listri hag ar c'hinkladurezh taol

108 Musée du Léon.jpg|Ur gastelodennig, tasoù hag ur plad eus Lanniliz, XVIII ha XIX kantved, mirdi Bro-Leon e Lesneven.
HR Quimper faience - Vizcaya Museum and Gardens - Miami, Florida - DSC08432.jpg|Asied, paotr e wiskamant hengounel e feilhañserezh Kemper, mirdi Vizcaya, Miami, Florida.
HR Quimper faience - Vizcaya Museum and Gardens - Miami, Florida - DSC08431.jpg|Asied, plac'h he gwiskamant hengounel e feilhañserezh Kemper, mirdi Vizcaya, Miami, Florida.
Odetta1.JPG|alt=Pichet en grès, manufacture HB, marque « Odetta » (vers 1930), localisation inconnue.|Picher e krag, merk « Odetta » (e-tro 1930), michererezh Henriot Kemper.
Henriot E Laget.jpg|Soubenneg Henriot, deroù an XX kantved, michererezh Henriot Kemper.


Quimper 58 Faïence Assiette à décor broderie vers 1920.JPG|Kinkladur doare broderezh, e-tro 1920.
Quimper 61 Faïence Assiette à décor scène bretonne Villot.JPG|Arvest breizhat.
Quimper07.jpg|Kinkladur gant laboused (e-tro 1920).
Quimper 69 Faïence Assiette décor aux serpents inspirée d'un dessin de Yan Dargent maufacture HB.JPG|Kinkladur gant naered, diwar un dresadenn gant Yan' Dargent.

E familh ar prierezh eo ar poderezh hag ar feilhañserezh a gaver ar muiañ e Breizh. Sevel a ra ar poderezh artizanel d'ar Grennamzer. Diorren a ra un industriezh al listri e feilhañs adalek an XIX kantved a-drugarez da deknikoù gwellaet ha d'an touristerezh. E stalioù-labour an embregerezhioù eo ijinet ur "stil breton" gant arzourien vrudet pe dianav evit kinklañ an asiedoù, ar bolennoù, ar picheroù hag all.

### Ar poderezh artizanel
Er su da Vreizh eo bet oberiant ar poderezh e Bro-Redon e-pad-pell. Gouzout a oarer e oa graet podoù er barrez anvet Ar Boderezh (bremañ e Sant-Yann-ar-Wern) abaoe an XI kantved, ha priajoù abaoe ar XV kantved. Ar podoù hag ar priajoù graet eno, asambles gant ar re produet e Malañseg (Bro-Gwened) hag Erbigneg (Bro-Naoned), o daou e Bro-Redon ivez, o deus pourvezet Kreizteiz Breizh a-bezh betek kreiz an XX kantved. Traezhoù a bep seurt a voe produet : evit tommañ ar soubennoù, lakaat al laezh, poazhañ ar c'heusteurennoù, grilhañ ar c'histin... Kinklet eo bet lod anezho gant arzourien evel Mathurin Méheut (1941) hag Yvonne Jean-Haffen. En eil lodenn eus an XX kantved e voe kendalc'het d'ober priajoù dindan an anv "Saint-Jean-de-Bretagne" gant ur feilhañserezh krouet e-pad an Eil Brezel-bed, betek ar bloavezhioù 1980. Hiziv ez eus ur greizenn arz hag istor ar prierezh e Sant-Yann-ar-Wern anvet "Le Patiau", enni ur stal-labour feilhañs, ur mirdi hag ul lec'h diskouez.

En norzh da Vreizh e voe produet podoù ha listri ivez e kêriadenn Ar Boderezh (bremañ e Lambal), hag e Bro-Leon (Lanniliz ha Plouvien) en XIX kantved ha betek deroù an XX kantved.
### Ar feilhañserezh

Feilhañserezh a voe e Naoned kerkent ha 1647, hag e Roazhon etre 1748 ha 1844. Met al listri e feilhañs Kemper eo ar re a zo deuet da vezañ ar re vrudetañ. Abaoe ar XVII kantved e vez produet feilhañs e kêr-benn Bro-Gerne, da skouer HB Kemper diazezet e 1690, pe Dumaine savet e 1791 ha deuet da vezañ Henriot e 1891, an div vichererezh vrudetañ. Menegomp ivez feilhañserezh "Saint-Jean-de-Bretagne" etre ar bloavezhioù 1940 hag ar bloavezhioù 1980 e Sant-Yann-ar-Wern, ha feilhañserezh Pornizh krouet e 1947 gant ur produadur industrieloc'h. Gant feilhañserezh Kemper eo e voe skignet ar stil klinkus breizhat avat, gant tresoù bleunioù, arvestoù maezioù, tudennoù e gwiskamant hengounel (paotr, plac'h, kouplad). Ganti e voe graet traezoù e krag ivez etre 1917 ha 1970, er stil Arz Nevez, dindan ar merk "Odetta" (diwar anv ar stêr Oded).

Meur a arzourien vrudet pe dianav o deus lezet roud o dorn er c'hinkladurezh taol hag an arrebeuri kegin e Breizh. Kevezerezh a oa bet etre Henriot hag HB e Kemper betek o c'hendeuzadur e 1968, hag an dra-se oa gwir war an dachenn arzel dreist-holl. Mathurin Méheut a oa e penn an arzourien a laboure evit Henriot, pa oa roll René Quillivic ha Louis Garin e HB. E Diskouezadeg etrebroadel an Arzoù-kinklañ hag oberiañ modern e Pariz e 1925, e oa kinklet ha kempennet pavilhon Breizh gant arzourien eus luskad ar Seiz Breur. E-barzh e oa arrebeuri (taolioù, ur ganastell vras, kadorioù...), armoù-kegin graet e feilhañserezh Kemper, delwennigoù ha picheroù kizellet gant René Quillivic. Priourien vrudet all o deus fardet traezoù dibar a-hed an XX kantved *(sellit ouzh ar rummad [[:rummad:Priourien Breizh|Priourien Breizh]]).*

Ar volenn vreizhat, graet e feilhañserezh, gant an anv-bihan skrivet e lizherennoù red hag he zudenn e gwiskamant hengounel, a gaver e ti kalz Bretoned kenkoulz ha touristed. Ijinet en XIX kantved, deuet eo da vezañ un elfenn eus sevenadur poblek Breizh da vat. Produet e vez e Kemper ha Pornizh dreist-holl.

## Labourioù ha gouelioù
### Gwechall war ar maez

Gwechall e Breizh-Izel e veze debret ar "wastell" pe ar "peurzorn" e dibenn an dornadeg, e-pad al labourioù er parkeier. E Bro-Naoned e veze debret ar bardatte, ur meuz kaol farset, e dibenn an eostoù. E Bro-Dreger e veze debret ar joskenn gant patatez krign da adlein ha da adverenn gant ar gouerien. Kavet e vez c'hoazh da brenañ e ti ar gigerien ha war ar marc'hadoù.

Pa veze lazhet ur pemoc'h ur wech ar bloaz e veze Fest an hoc'h, d'ar goañv alies. Pedet e veze kerent hag amezeien da zebriñ silzig ha gwadegennoù.

Ar predoù eured a oa un dro da bediñ ur bern tud evit debriñ ar friko e banvezioù a bade deizioù.

### Gouelioù kristen ha digristen
Gouelioù hengounel pe nevesoc'h e Breizh a zo an dro da zebriñ meuzioù dibar. Ur pred a-feson a vez debret e-pad sakramantoù zo : pask kentañ, pask bras, dimeziñ, obidoù a-wechoù ivez. Drajez a vez servijet war an daol evit an tri kentañ, hag ur sac'hig anezho a vez roet d'ar gouvidi alies.

#### Nedeleg hag ar bloaz nevez

Da ouel Nedeleg ha d'ar Sant-Jilvestr e vez debret ur pred fonnus ha lipous anvet fiskoan, gant listri kaer war un daol kinklet brav. Debret e vez kig-yar Indez gant kistin ent-hengounel. Da zigeriñ ar pred e vez debret istr, eog mogedet pe avu druz. Da glozañ anezhañ e vez debret ur wastell anvet kef Nedeleg. Evet e vez gwinoù mat hag a glot gant ar boued. An dro eo ivez evit debriñ chokoladennoù, frouezh arallvro, frouezh koñfizet ha traoù lipous all, ha da evañ ur banne digor-kalon har ur banne kloz-pred ma ne gemerer ket e oto goude.

#### Gouel ar Rouaned
Lidet e vez gouel ar Rouaned d’an eil Sul war-lerc’h Nedeleg, ha debret e vez gwastell ar rouaned, ur wastell gant ur favenn e-barzh. Dont a ra an hini a ya ar favenn gantañ pe ganti da vezañ ar roue pe ar rouanez, ha lakaat a ra ar gurunenn war e benn / he fenn.

#### Yuniñ
Ober vijil eo heuliañ ar reolenn yuniñ a-raok ur gouel bras. Debret e veze ar soubenn vijil gwechall. Aliet e oa ivez gant an iliz dioueriñ debriñ kig d'ar Gwener hag e-pad ar C'horaiz, met n'eo ket ur reolenn eus an Iliz er stêr strizh ken.
  
An deiz a-raok ma krogfe ar C'horaiz eo Meurzh an Ened, ha lidet e vez meurlarjez, un digarez evit riboulat ha debriñ krampouezh ha bignez. Chotenn, un hanter eus penn ur pemoc'h holenet, bervet ha rostet, a veze debret an dro-mañ er Vro Vigoudenn. Kouignoù an Enez, etre bara ha brioch, a veze debret ivez.

#### Pask
Da Sul Fask e vez servijet morzhed-oan, un hengoun kristen. Debret e vez chokolad e stumm ur c'hloc'h bras alies evit aroueziañ kleier Roma, pe ur yar, a-wechoù leun a vioù-Pask bihan e chokolad. Gwerzhet e vez gant ar chokoladourien hag ar stalioù boued lapined e chokolad ivez bremañ, dre levezon ar broioù angl-ha-saoz, broioù protestant anezho. An hengoun eo ivez da guzhat vioù-Pask ha delwennigoù chokolad e stumm kleier, kregin, pesked hag all, ha da lakaat ar vugale da furchal anezho el liorzh pe er park. Deuet dreist e vez ar c'hoari-se gant ar vugale.

#### Halloween
Halloween a zo ur gouel a-orin pagan a vez lidet e Breizh abaoe ar bloavezhioù 1990 an deiz a-raok Gouel an Hollsent, ha degaset en deus "hengounioù" boued nevez. Dre eo ar sitrouilhez arouez ar gouel-se eo bet tapet ar pleg gant tud zo da zebriñ potiron ha potimaron, legumaj heñvel outo, e stumm soubenn, yod ha dienn. Madigoù a vez dastumet gant ar vugale a di da di, ur gustum degaset eus ar Stadoù-Unanet a vez heuliet mat gant ar Vretoned vihan hiziv.

## En estrenvro

Anavezet eo keginerezh Breizh en estrenvro dre an tier-krampouezh da gentañ, a zo niverus awalac'h, lec'h ma 'z eus tu debriñ krampouezh sall giz Breizh hag evañ ur volennad chistr pe laezh-ribod, hag ur grampouezhenn sukret, gant karamel gant amann sall da skouer. Kinklet e vez alies an tier-krampouezh gant traezoù ha fotoioù a denn da Vreizh, ha lakaet sonerezh breizhat, evit kaout un aergelc'h a-feson, un tamm e-giz en ur pizzeria evit Italia.

Brudet eo Breizh evit he boued-mor ivez, he istr da skouer.

Berzh en deus graet ar gouign-amann en estrenvro, e Bro-C'hall, er Stadoù-Unanet hag e Japan dreist-holl.. Embann a reas an  *[[New York Times]]* ur pennad-skrid diwar e benn e 2011, kinniget e oa ar gouign-amann evel "pastezerezh druzañ Europa a-bezh". E 2018 e voe lakaet e-barzh roll an 40 rekipe gwellañ a zo bet biskoazh gant ar gelaouenn *Food & Wine*.

Estreget an tier-krampouezh a ginnig keginerezh Breizh en estrenvro. Da skouer eo bet digoret "Petit Crenn" e San Francisco (Kalifornia) gant ar vestrez-geginerez Dominique Crenn. Un "davarn cheuc'h" eo kentoc'h, ha kinnig a ra boued Breizh graet gant pesked, legumaj, ed du hag all.

## Tud vrudet
### Keginerien, ostizien ha barnourien war ar c'heginañ vrudet
*  : Julia Guillou, Marie-Jeanne Le Glouannec hag Angélique Satre (ostizezed brudet eus Pont-Aven), Charles Monselet (kazetenner, barnour war ar c'heginañ), Katell Gornig (lañset ganti ar c'hrampouezh dantelez)
* , hanterenn gentañ : Clémence Lefeuvre (pretiourez), Constant Lerochais (pastezer), Édouard Nignon, Mélanie Rouat (pretiourez)
* , eil hanterenn : Jean-Paul Abadie, Jean-Yves Bordier (artizan amanenner), Jean-Pierre Crouzil, Patrick Jeffroy, Henri Le Roux (mestr chokoladour), Simone Morand (dastumerez), Olivier Roellinger
* : Laurent Bacquer, Nathalie Beauvais, Olivier Bellin, Patrick Bertron, Adolphe Bosser, Yves Camdeborde, Nicolas Conraux, Dominique Crenn, Virginie Giboire, Mathieu Guibert, Sylvain Guillemot, Jean Imbert, Patrick Jeffroy, Ronan Kervarrec, Christophe Le Fur, Christian Le Squer, Philippe Léveillé, Yvon Morvan, Bruno Oger, Alain Passard, Hugo Roellinger, Olivier Samson, Laurent Saudeau


Les Hommes N 32 Charles Monselet.jpg|Charles Monselet e hevlezour gant André Gill, e nv 32 *Les Hommes d’aujourd’hui*.
Clémence Lefeuvre photo.jpg|Clémence Lefeuvre, "pabez an amann gwenn" evel ma skrivas ar barnour war ar c'heginañ Curnonsky e-barzh *Paris-Soir* d'ar 6 a viz Here 1929.
Édouard Nignon (1865-1934).jpg|Ar c'heginer Édouard Nignon gant Jean Patricot.
Olivier Roellinger - régionales 2021.jpg|Olivier Roellinger, teir steredenn gant ar sturlevr Michelin.
Alain Passard de l'Arpège.jpg|Alain Passard, teir steredenn gant ar sturlevr Michelin.


### Mestroù-keginer steredennet
Un hanter-kant keginer breizhat bennak zo bet roet dezho ur steredenn da nebeutañ gant ar Sturlevr Michelin, ar sturlevr keginerezh brudetañ er bed. Pemp preti zo teir steredenn ganto   : *L'Arpège* e Pariz (Alain Passard), *Le V* e Pariz (Christian Le Squer), *La Côte d'Or* preti Bernard Loiseau e Saulieu e Bourgogn (Patrick Bertron), *L'Atelier Crenn* e San Francisco e Kalifornia (Dominique Crenn), *Le Coquillage* e Sant-Meleg (Hugo Roellinger). Pemp preti zo div steredenn ganto  : *Anne de Bretagne* e Plaen-Raez (Mathieu Guibert), *Auberge des Glazicks* e Ploudiern (Olivier Bellin), *La Villa Archange* e Lo Canet e Provañs (Bruno Oger), *Le Saison* e Sant-Gregor (Ronan Kervarrec) ha *Miramonti l'altro* e Concesio en Italia (Philippe Léveillé).

### Roll ar greanterien
Produioù zo, krouet gant an industriourien vreizhat pell zo a-wechoù, pe nevesoc'h, zo deuet da vezañ arouezel : ar petit-beurre gant Lefèvre-Utile, ar choco BN gant ar Biscuiterie Nantaise, ar pastez Henaff, Breizh Cola gant Breserezh Lancelot (perc'hennet gant Agrial abaoe 2021)... 

An industriezh c'hounezvouedel a c'hoari ur roll bras en ekonomiezh ar vro abaoe an XX kantved. Ar pezh a zo bet degaset gant an industriourien n'eo ket dizudi, un hentenn evit mirout ar boued e boestoù gant Nicolas Appert da skouer. En XX kantved e tiorras ar bouedvirerezh, ha kalz labouadegoù legumaj, pesked, kig-moc'h ha pastezerezh a zo bet er vro. Boued-laez nevez ha boued damheñvel a zo bet ijinet ivez : yaourtoù (Malo, Ker Ronan, Sojasun...), keuzioù nevez (Petit Billy, Madame Loïck...), amann (Paysan Breton, amann gant bezin gant Bordier...). Ar stroll Le Duff, e Roazhon e sez sokial, a werzh boued paket buan war ar pemp kevandir ; brudet eo e isembregerezh Brioche dorée da skouer. Testeniekaet eo an embregerezh Jean Hénaff, eus Pouldreuzig, evit pourveziñ ar savlec'h egor etrebroadel (SEE).

## Boued Breizh er sevenadur hag en arzoù

Kavout a reer boued Breizh er c'hanaouennoù (Son ar chistr, Soubenn al laezh...), el liverezh (*Le Jambon*, un divuhezenn livet gant Gauguin er Pouldu, *Pommes, nappe jaune* gant Sérusier...). E Pont-Aven e teuas kalz livourien eus broioù liesseurt en XIX hag XX kantved, anavezet dindan an anv Skol Pont-Aven, abalamour d'ar gweledvaoù kaer, hag ar gouerien "arallvro" ivez. Evit desachañ anezho e veze servijet boued a galite gant prizioù izel gant ostizezed ar c'horn-bro. Brudet e oa ostaleri Julia Guillou, hini Angélique Marie Satre lesanvet « la belle Angèle », hag hini Marie-Jeanne Gloanec lesanvet « la mère Gloanec ». *[[Añjela goant]]* zo un daolenn vrudet livet gant Paul Gauguin e 1889.

Tresourien evel Alfons Mucha zo bet galvet gant industriourien, eus Naoned dreist-holl (BN, LU...), evit ijinañ bruderezhioù brav, o tresañ oberennoù arzel dudius. An tour LU, eus labouradeg kozh ar wispiderezh, a zo un elfenn vrudet eus glad savouriezh Naoned, deuet da vezañ ur greizenn sevenadur a vremañ hiziv.

Arzourien a-vremañ a vez galvet evit skeudennaouiñ produioù zo c'hoazh, evel Carmelo de la Pinta, ul livour eus Pont-Aven, evit biorc'h Lancelot, pe an tresour bannoù-treset Jean-Claude Fournier evit boutailhoù chistr Coat-Albret.

## Mirdioù ha gouelioù

Boued :
* Mirdi ar sivi hag ar glad e Plougastell (Bro-Leon)
* Gouel ar C'hrampouezh e miz Gouere e Gourin (Bro-Gerne)
* Gouel ognon Rosko bep miz Eost abaoe 2003, ha Ti ar Joniged hag Ognon Rosko (Bro-Leon)
* Gouel ar fouas en Hae-Foazer e miz Gwengolo hag e Chantenay d'an 11 a viz Du (Bro-Naoned)
* Gouel an Dolgenn aour e miz Here e Redon (Bro-Roazhon, Bro-Naoned, Bro-Wened)

Evajoù :
* Mirdi an aval hag ar chistr e La Ville Hervy e Pleudehen (Bro-Zol)
* Mirdi gwinieg Naoned er Palez (Bro-Naoned)
* Mirdi al lambig e Kemper (Bro-Gerne), digoret e 1995

Listri ha kinkladurezh taol : 
* Mirdi ar Feilhañserezh e Kemper (Bro-Gerne)
* Le Patiau, kreizenn arz hag istor ar prierezh e Sant-Yann-ar-Wern (Bro-Redon)

## Diskouezadegoù
* *"Quand les Bretons passent à table, 19e-20e siècle"*, Mirdi Breizh, Roazhon, 1994
* *"LU 1846-1957, un siècle d’innovation"*, Mirdi Naoned, Kastell Duged Breizh, 2020
* *"Quand la crêpe devient bretonne"*, Abati Landevenneg, 2020

## Levrioù ha pladennoù

*  *Gastronomie bretonne d'hier et d'aujourd'hui* gant Simone Morand, Flammarion, 1965.
*  *La cuisine des pays celtes* gant Riwanon Kervella (radskrid Alan Stivell, tresadennoù Jiluk), Emb. Des Dessins et des Mots, dastumad « Terroirs », 16 a viz Here 2002, 140 p. (ISBN 978-2-95144417-1)
*  *Quand les bretons passent à table : Manières de boire et de manger en Bretagne, 19e-20e siècle*, Editions Apogée, kevredigezh Buhez, levr an diskouezadeg, 1994
*   *Quand les Bretons passent à table, Kanomp ouzh taol*, pladenn kanoù da evañ ha da zebriñ, *Tradition vivante de Bretagne 2*, embannet gant Dastum e 1994
*  *Kig-ha-farz, ha bouedoù all a-wechall e Bro-Leon*, levr-CD gant Mikael Madeg, 63 pajenn, CD 16 roudenn, 74 mn, Dastum Bro Leon, 2013, Gwelet lec'hienn Dastum.

## Pennadoù kar

* Ti-krampouezh
* Levrioù kegin e brezhoneg
* Keuzioù Breizh

## Daveoù