Tuddebrerezh

**Tuddebrerezh** a vez graet eus an debriñ tud all gant un den evit ar c'hig pe an organoù diabarzh. Un den hag a zebr kig tud all zo anvet **tuddebrer**. Kavout a reer an duddebrerezh e kevredigezhioù liesseurt er ragistor hag en istor, war an holl gevandirioù. Tri seurt abeg disheñvel a c'hall bezañ : lidel ha hudel, torfedel, hag evit dreistvevañ diouzh an naonegezhioù ar c'hrizañ.

Tost eo an duddebrerezh ouzh ar ganibalegezh, met homañ a c'hall bezañ implijet evit al loened ivez : 1500 spesad loened kanibal en em zebr kenetrezo ingal pe a-wechoù.

## Istor
### Paleolitik
Seblant a ra e veze debret tud e-pad Henoadvezh ar maen, zoken ma n'eo ket sur da vat c'hoazh. Roudennoù a zo bet kavet war eskern met ne oarer ket hag a oa graet a-raok pe goude ar marv evit abegoù relijiel.

Sellet e vez evel un degouezh gwirheñvel an duddebrerezh kavet e lec'hiennoù eus Henoadvezh koshañ ar maen evel hini Gran Dolina en Atapuerca e Spagn ha  Caune de l'Arago e Bro-C'hall, en ul lec'hienn eus Henoadvezh krenn ar maen evel hini ar Baume Moula-Guercy e Soyons e Bro-C'hall, hag e lec'hiennoù mezolitik evel mougev ar Perrats en Agris.
   
An Homo sapiens met ivez Neandertal a oa tuddebrerien moarvat e-kerzh ar Pleistosen, ha soñjal a reer e veze debret, evit ul lod, tud Neandertal gant an dud a-vremañ pa oant o'n em ledañ e douaroù Europa. Ar prouennoù koshañ zo bet kavet e norzh Spagn hag a zo 800 000 vloaz kozh .

### Neolitik
Rouedennoù tuddebrerezh, liammet gant ur brezel pe ul lid (n'eo ket bet kavet ar respont c'hoazh), a zo bet kavet e lec'hienn Herxheim e Alamagn. Rrestadoù pemp kant den eo, ha sevel a reont da 5000 bloaz a-raok JK,.

### Henamzer
An tuddebrerezh ne veze ket graet kalz en Henegipt nag e Henroma. 

### Etre an X hag an XXkantved

An Anasazi-ed, hendadoù an indianed Pueblo e Colorado, Utah, Arizona ha Mec'hiko-Nevez (SUA), lec'h ma eo bet kavet 15000 askorn tud debret 

En Europa e voe graet nemet pa oa barradoù naonegezh, da skouer un degouezh e Bourgogn kontet gant ar c'hronikour Raoul Glaber (e-tro 985, e-tro 1047).

En XVI kantved e oa kanibaled e Norzhamerika (an Azteked e Mec'hiko, indianed all e Florida...), e Suamerika (an Tupinamba-ed, an Tupinikim-ed), ha betek kreizh an XXkantved en Afrika kehederel hag en inizi ar Meurvor Habask (Fidji...). Un duddebrerezh lidel a veze heuliet gant an holl bobloù-se.

Debret e veze tud gant ar Māoried evel ma oa bet testeniakaet gant an ergerzher saoz James Cook e-pad e veaj kentañ.

E 1844 e voe darbet bezañ debret ar prezidant Antonio López de Santa Anna gant kanibaled e rannvro Xico e stad Veracruz, e Mec'hiko.

En XX kantved e oa bet tud lakaet da zebriñ tud all abalamour da vrezelioù ha naonegezhioù bras, da skouer : an naonegezhioù soviedel etre 1921 ha 1947 (da skouer e-pad an Holodomor e 1932-1933), seziz Leningrad, soudarded japanat zo e-pad en Eil Brezel-bed, al Lamm bras war-raok urzhiet gant Mao Zedong e 1958-1960 e Republik Pobl Sina, an naonegezh vras e Norzhkorea er bloavezhioù 1990... Un degouezh tuddebrerezh a zo bet prouet e-pad prosez ar Khmered Ruz Khieu Samphan ha Nuon Chea e Kambodia. 

## Hiziv-an-deiz
Hiziv-an-deiz eo muioc'h dre aferioù torfedelezh e vez kaoz eus tuddebrerezh evel e Waco, e Kalifornia, lec'h ma oa bet un den drammet o tebriñ gar ur vaouez bet lazhet en ur gwallzarvoud gant un tren .

E 2001 e voe embannet ur c'hemennad ispisial en Alamagn gant Armin Meiwes, lesanvet « kanibal Rotenburg », rak o klask un den bennak a vefe a-du evit bezañ debret e oa. Unan bennak a respontas, lazhet ha debret e voe gantañ (e prizon emañ an torfedour bremañ).

E 2017 e voe embannet gant ar BBC eo bet serret ur strollad tud e Suafrika hag a zebre tud all evit abegoù lidel.

Meur a vro en Afrika en deus lakaet ar ganibalerezh evel un torfed en o lezennoù, da skouer Gabon (mellad 211 ar c'hod kastizel) ha Burundi (mellad 165 ar c'hod kastizel). En Europa n'eo ket meneget ar ganibalerezh el lezenn war-eeun, da skouer en Alamagn. Met ar reizhaouerien a c'hall ober gant ar pezh a zo er c'hod kastizel diwar-benn ar jahinerezh hag an oberoù kriz, ha gallout a reont sellet ouzh an duddebrerezh evel un degouezh grevusaus eus an denlazh.

## Pennad kar
* kanibalegezh

## Notennoù ha daveennoù