open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Sokioyezhoniezh

Gant ar **sokioyezhoniezh** pe ar **gevredadyezhoniezh** e vez studiet penaos e vez implijet ur yezh hervez reolennoù sevenadurel, politikel h.a. gant ur gevredigezh resis.

Ma'z eo gwir e c'hell cheñch an doare d'ober gant ur yezh a lec'h da lec'h (*[[rannyezh]]où*), ken gwir all eo ma c'hell ar yezhoù cheñch hervez renkadoù kevredel ivez. **Kevredyezhoù** (saoz. *sociolect*) a c'hellfer ober eus an doareoù yezh-se.

Studiet e vez penaos e vez implijet *lektennoù* (d.l.e doare disheñvel e-barzh un hevelep yezh) hervez argemennoù kevredel, da lavaret eo bro-orin an dud, o statud ekonomikel, o live deskadurezh hag all, evit dont a-benn da gompren penaos e ra an dud evit krediñ lakaat ar re all en ur renkad kevredal pe unan all hervez an doare ma vez implijet ar yezh gante.

Peurliesañ, unan eus perzhioù pennañ yezhoù minoreleat evel ar brezhoneg eo an diouer a **[[Live yezh|liveou yezh]]** (pe *rejistroù*) disheñvel o vezañ ma'z eo bet komzet ur yezh diheñvel, deuet da vezañ ar yezh 'uhel' hervez teorienn an diglosia betek ma vez komzet ar yezhoù izel gant ur renkad pe un nebeud renkadoù tud resis, ha kollet gante neuze al liveoù yezh a c'hellfe bezañ implijet gant renkadoù all pe e degouezhioù 'formel'. Ur wir gudenn o tennañ da dachenn-studi ar Sokioyezhoniezh eo neuze an doare ma vez klasket unvaniñ seurt yezhoù ha dreist-holl lakaat anezhe da dizhout ivez ul live yezh uhel evit darvoudoù formel rak kollet eo bet al liveoù yezh-se gant ar re a ra gante bemdez evel yezh kentañ met n'o deus ket bet gellet mont da skol en o yezh ivez. Peurliesañ e sav ur stourm kevredel ha yezhoniel diwar seurt degouezhioù.

Argemennoù ar Sokioyezhoniezh 

Dre vras, evit kregiñ gant ur studiadenn war dachenn ar yezhoniezh kevredel e vez dibabet ur standilhon diwar ar boblañs ha neuze mont da gomz gante evit tennañ dioute an titour a zo ezhomm evit kas da benn ar studiadenn dre dielfennañ an titour-se ha tennañ disoc'hoù diwarne. Hervez Lavov eo ret studial **argemennoù** (saoz. *variables*) kevredel, ar perzhioù-mañ gante da heul: 

:* c'hoarvezout alies;
:* ne dleont ket gallout bezañ kuzhet a-ratozh;
:* en em gavout e-barzh strukturioù brasoc'h;
:* gallout bezañ muzuliet hervez ur skeul eeun

Alies a-walc'h ez eo an argemennoù o tennañ d'an doareoù da distagañ ar yezh hag a zo an aezetañ da studial hervez ar c'hriterioù-man. Met bez' e c'heller studial ivez perzhioù all o tennañ d'ar gerioù a vezont implijet pe c'hoazh strukturioù ar frazennoù.
Neptun

**Neptun** eo anv brezhonekaet 
*an doue roman Neptunus 
*ar blanedenn, anavezet abaoe 1846, anvet ivez Neizhan (planedenn) .

## Notennoù
Uranus

**Uranus** zo un anv latin deuet diwar an anv henc'hresianek Ouranos.

Roet eo bet an anv :
* d'an doue roman Uranus (doue)
* d'ar blanedenn Ouran.
Pluton

**Pluton** — **Ploudon** e brezhoneg —, a zo ul lesanv, a dalv kement ha pinvidigezh, a veze roet da Hades, doue an Ifernioù hag ar re varv e relijion Hellaz kozh, dre ma oa perc'henn war pinvidigezh an douar, ar speriusted, fonnusted an trevadoù; Dis Pater a veze graet anezhañ ivez, ha heñvelekaet e veze ouzh an doue Ploutos.

Pluto gant ar Romaned e teuas da vezañ un doue spontus. Aberzhet e veze dezhañ loened teñval o c'hroc'hen, deñved ha moc'h du, hag en e gonnar e veze fiziet an dud kondaonet d'ar marv. 

## Gerioù
Diwar an anv-se eo bet savet ar ger gresianek *πλουτοκρατία*, en deus roet ar galleg *ploutocratie*, ar saozneg *plutocracy*, an alamaneg *plutokratie*... a zo gouarnamant ar re binvidik.

## Gwelet ivez
*Pluto
*Ploudon (planedenn gorr)

## Notennoù ha daveennoù
1104

*Diwar-benn bloavezh *'1104*' an [[deiziadur juluan]] eo ar bajenn-mañ.*

## Darvoudoù

### Europa

#### Breizh

#### Frañs
### Azia
#### Reter-nesañ

#### Reter-kreiz

#### Reter-pellañ

### Afrika

### Amerikaoù
#### Norzhamerika
#### Suamerika

### Oseania

### Arzoù ha lizhiri
#### Livañ
#### Sonerezh
#### Lennegezh
### Skiantoù ha politikerezh

### Armerzh
### A bep seurt/diasur

## [[:Rummad:Ganedigezhioù 1104|Ganedigezhioù]]

Gwelet ivez :*[[:Rummad:Ganedigezhioù 1104]]*

## [[:Rummad:Marvioù 1104|Marvioù]]

Gwelet ivez:*[[:Rummad:Marvioù 1104]]*
__NOTOC__
1111

*Diwar-benn bloavezh *'1111** an [[deiziadur juluan]] eo ar bajenn-mañ.''

== Darvoudoù ==

=== Europa ===
**Normandi*'

* [[Bohemond Taranto]] a ya da Anaon.

==== Breizh ====

==== Frañs ====
=== Azia ===
==== Reter-nesañ ====

==== Reter-kreiz ====

==== Reter-pellañ ====

=== Afrika ===

=== Amerikaoù ===
==== Norzhamerika ====
====Suamerika====

=== Oseania ===

=== Arzoù ha lizhiri ===
==== Livañ ====
====Sonerezh====
==== Lennegezh ====
=== Skiantoù ha politikerezh ===

=== Armerzh ===
===A bep seurt/diasur===

== [[:Rummad:Ganedigezhioù 1111|Ganedigezhioù]] ==

Gwelet ivez :*:Rummad:Ganedigezhioù 1111*

== [[:Rummad:Marvioù 1111|Marvioù]] ==


Gwelet ivez:*:Rummad:Marvioù 1111''
__NOTOC__
Groningen (proviñs)

**Groningen** (*Groningen* en nederlandeg ha *Grönnen* pe *Grun'n* er rannyezhoù lec’hel) zo ur broviñs e biz an Izelvroioù. E 2005 e oa 575 234 a dud o chom enni (stankter = 246 annezad/km²). Groningen eo ar gêr-benn.

Er reter d’ar broviñs emañ stad alaman Saks-Izel, er c’hreisteiz dezhi e kaver proviñs nederlandat Drenthe, er c’hornôg Friz hag en norzh Mor Wadden (un tamm eus Mor an Hanternoz).

E proviñs Groningen e kaozeer rannyezhoù izelsaksek dibar anvet *Grönnegs* pe *Grunnegs*. 

Bras eo pouez al labour-douar e Groningen ha gaz naturel a gaver eno ivez.

E-touez an dud vrudet genidik eus Groningen e c’heller menegiñ 
* ar moraer Abel Tasman, en deus roet e anv da enez Tasmania, 
* ar fizikour Heike Kamerlingh Onnes (priz Nobel ar fizik e 1913).

## Istor
Gwechall e oa Groningen ul lodenn eus bro ar Friziz. Dont a reas da vezañ ul lodenn eus an Impalaeriezh santel roman german en . E 1536 ez eas da familh an Habsbourged evel proviñsoù all an Izelvroioù. E 1594 e voe staget Groningen ouzh Republik an Izelvroioù, hag abaoe eo chomet unan eus proviñsoù an Izelvroioù.

## Liammoù diavaez
* Lec’hienn proviñs Groningen
Deceangli

An **Deceangli** pe **Deceangi** a oa ur bobl vrezhon en Enez Vreizh a-raok aloubadeg ar Romaned. 

N'ouzer ket gwall vat pegen bras e oa o douaroù, met gouzout a ouzer en em lede o galloud war ur vro zo aet goude d'ober kontelezhioù Sir y Fflint ha Sir Ddinbych, e biz Kembre a vremañ, ha moarvat muioc'h c'hoazh trema'r c'hornôg. 

Dont a reas armeoù roman Publius Ostorius Scapula d'ober brezel d'an Deceangli war-dro 48. Plegañ a rejont hep stourm nemeur, e-skoaz ar Silures hag an Ordovices a veze dalc'hmat oc'h en em sevel. N'anavezer kêr roman ebet en o bro, nemet moarvat e oa *Canovium* (Caerhun) enni. 

Chomet eo ar ger "Deceangli" en anv-lec'h "Tegeingl".

## Liammoù diavaez
*An Deceangli war Roman-Britain.org
*An Deceangli Romans in Britain
Treveur

**Treveur** a c'hall bezañ :
* anv ur sant Treveur, pe *Tremeur*
**un anv-bihan brezhonek
* anv ur gumun eus Breizh. Gwelit Treveur (kumun)

## Pennad kar
*Tremeur
Lug (doue)

**Lug** a oa doue meurañ ar Gelted kozh en Iwerzhon koulz hag e Galia, ma'z eo anavezet kêr Lugdunum a oa en e anv. *Lug* ivez eo e anv e gwengelouriezh Asturies.

Hervez skridoù Caius Julius Caesar e tenne d'an doue roman Merc'her.

*[[Lughnasadh]]*, *Lugnasad* a oa gouel Lug, d'ar 1añ a viz Eost.

## Testennoù iwerzhonek kozh
**[[Táin Bó Cúailnge]]* - Skrapadeg saout Cooley
**[[Lebor Gabála Érenn]]* - Levr aloubidigezhioù Iwerzhon
**[[Cath Maighe Tuireadh]]* - Kad (Emgann) Maighe Tuireadh
**[[Oidheadh Chlainne Tuireann]]* - Marv bugale Tuireann
**[[Compert Con Culainn]]* - Ganedigezh Cúchulainn
**[[Dindshenchas]]*

## Pennadoù kar
*Eost
Lugdunum

**Lugdunum** a oa ur gêr eus Galia, savet en anv an doue Lug, a zo deuet da vezañ Lyon hiriv. Al lodenn *-dunum* a zeu eus ar c'heltieg kozh *dunon* hag a dalv kement ha kreñvlec'h, torgenn (gwelout dun).
PT

* PT a zo ur sigl a c'hell talvezout:
** Parti des Travailleurs (Strollad al labourerien), ur strollad trotskour gall.
** Partido dos Trabalhadores, ur strollad brazilian eus an tu-kleiz

* Pt a zo simbolenn ar platin (elfenn kimikel)

* pt. a zo kod Portugal war ar genrouedad.
Parti des Travailleurs

Ar Parti des Travailleurs a oa ur strollad politikel gall divodet d'ar 15 a viz Mezheven 2008 ha deuet da vezañ ar Parti Ouvrier Indépendant.

## Istor

Pa darzhas ar IV Etrebroadel e 1953 e teuas Pierre Lambert da vezañ rener ur gostezenn eus an drotskouriezh, anvet ar PCI.
 
E 1984 e lakaas envel ar strollad *Mouvement pour un parti des travailleurs*(MPPT). E 1988 en em ginnigas Pierre Lambert da vout dilennet prezidant ar Republik C'hall, ha tapout a reas 0,38 % eus ar mouezhioù.
Adanvet e voe ar strollad *Strollad al Labourerien* (*Parti des travailleurs*) e 1992. Ne vije ket trotskourien ken tud ar strollad a-hervez. Daniel Gluckstein an hini en deus kemeret penn ar strollad war-lerc'h Pierre Lambert.

Emañ ar PT o stourm evit "*ma vo anavezet stourm ar renkadoù, evit difenn al likted er skol hag er Stad dre vras, evit ma chom dizalc'h ar sindikadoù diouzh ar strolladoù politikel, hag evit reiñ un dermen d'an ensavadurioù nann-demokratel ar Vvet Republik*". Ar c'hoant mirout unded ar Stad-C'hall a gas ar PT da vont a-enep kement lezenn a rofe muioc'h a c'halloud d'ar rannvroioù, rak hervezañ e vefe torr kevatalded ar geodedourien kenetrezo. Hervez ar PT e tle ar Stad hag ar c'humunioù reiñ arc'hant da skolioù an Deskadurezh Stad hepken, ha derc'hel servijoù foran kreñv, ha paouez a skoazellañ an embregerezhioù hag ar skolioù prevez. Goulenn a ra ma vo echu al lezennoù ispisial a vez doujet oute en Elzas c'hoazh pa 'z eus kaoz eus relijion.

Alexandre Hébert, eus Liger-Atlantel, a zo unan ag o fennoù. Darempredoù stank en deus bet gant Joël Bonnemaison ha Jean-Marie Le Pen eus ar Front national gall. Skoazellañ a reas paotr an RPR, Michel Chauty, a-enep ar sokialour Alain Chénard en dilennadegoù-kêr en Naoned, ha Jacques Chirac e 1995https://web.archive.org/web/20081202130126/http://www.wmaker.net/lulu/Hebert-a-t-il-un-passe-dont-on-fait-les-tables-rases-_a345.html.

## Brezhoneg
N'eo ket bet bet gwelet ar strollad oc'h enebiñ ouzh ar brezhoneg war-eeun, met aliesoc'h dre e aozadurioù kar, FO ha Libre Pensée.

## Liammoù
* Unan eus renerien lec'hel ar PT a-enep klasoù divyezhek:  ;
* Diskleriadur diwar-benn labour FO hag ar PT a-enep Diwan:  ;
* Contreculture.org diwar-benn ar PT ;
* Lec'hienn kevrenn ar Mor Bihan ;
* Kemenn prosez graet gant ar PT ouzh Amsez Wask Breizh hag ouzh Damien Perrotin, ezel eus UDB : http://www.agencebretagnepresse.com/fetch.php?id=9957&title=Agence%20Bretagne%20Presse%20poursuivie%20en%20justice%20par%20le%20Parti%20des%20Travailleurs .
1144

*Diwar-benn bloavezh *'1144*' an [[deiziadur juluan]] eo ar bajenn-mañ.*

## Darvoudoù

### Europa

#### Breizh

#### Frañs
### Azia
#### Reter-nesañ

#### Reter-kreiz

#### Reter-pellañ

### Afrika

### Amerikaoù
#### Norzhamerika
#### Suamerika

### Oseania

### Arzoù ha lizhiri
#### Livañ
#### Sonerezh
#### Lennegezh
### Skiantoù ha politikerezh

### Armerzh
### A bep seurt/diasur

## [[:Rummad:Ganedigezhioù 1144|Ganedigezhioù]]

Gwelet ivez :*[[:Rummad:Ganedigezhioù 1144]]*

## [[:Rummad:Marvioù 1144|Marvioù]]

Gwelet ivez:*[[:Rummad:Marvioù 1144]]*
__NOTOC__
Omaha Beach

**Omaha Beach** a voe anv kod unan eus 5 traezhenn Dilestradeg ar 6 a viz Even 1944. Eno e tilestras soudarded Stadoù Unanet Amerika an 29th Infantry Division hag ar 1st Infantry Division en holl 34 250. E-tal e oa an 352. Volksgrenadier Division hag ar 716. Infanterie-Division, en holl 2 000 soudard. Omaha Beach a zo lec'hiet e kumunioù Colleville-sur-Mer, Saint-Laurent-sur-Mer, Sainte-Honorine-des-Pertes ha Vierville-sur-Mer e departamant Calvados e Bro-C'hall. Lesanvet eo bet "Bloody Omaha" dre an niver uhel a soudarded a voe lazhet e-touezh ar Gevredidi o tilestrañ.
## Disoc'h
En desped d'un difenn kreñv ha da kolloù uhel ar Gevredidi e voe beuzet an Alamanted ha gant an niver ha gant an diforc'h dafariñ milourel. Ar c'hirri-nij met dreist-holl kanolierezhioù ar morlu a flastras an Alamanted e-pad ma dage an troadegiezh. Ar c'holloù a oa bet ken uhel e Omaha Beach gant ar re Gevredet ma voe soñjet nullañ an Dilestradeg a-bezh.
### Ar c'holloù
Ar c'holloù a voe ar re uhelañ e-touezh an nerzhioù kevredet, 1000 marvet ha 2000 gloazet pe steuziet. Evit an Alamanted e vank sifroù da geñver ar 716. Infanterie-Division met kolloù uhel ha 200 marvet, 500 gloazet ha 500 steuziet evit ar 352. Volksgrenadier Division.


France-000814B - Thanks..... (14880450409).jpg|Monumant war an traezh (Saint-Laurent-sur-Mer)
Memorial USNG-Vierville-sur-mer 1.JPG|Monunant da enoriñ an National Guard amerikan (Vierville-sur-Mer)


## Liammoù diabarzh
### Tachennoù dilestrañ all
* Gold Beach
* Juno Beach
* Sword Beach
* Utah Beach
### Kumunioù tachenn Omaha Beach
* Colleville-sur-Mer
* Sainte-Honorine-des-Pertes
* Saint-Laurent-sur-Mer
* Vierville-sur-Mer
## Liammoù diavaez

* Omaha Beach Memorial
* 29th Infantry Division Historical Society
* ''Omaha Beachhead'' Danevell Ofisiel an Arme
* American D-Day: Omaha Beach, Utah Beach & Pointe du Hoc
* 352nd Infantrie Division History
* D-Day : renabl : Omaha Beach
* Skeudennoù eus Omaha Beach hag ar vered amerikan, ha testennoù gant Ernie Pyle hag ar prezidant Bill Clinton
* Lec'hienn ha daveoù diwar-benn dilestradeg an D-Day en Omaha Beach er yezhoù-mañ IT/EN/FR/DE languages
* IX Engineer Command
* pennad diwar-benn Omaha Beach e 'Battlefields Europe'
Mykonos

**Mykonos** (Μύκονος e gresianeg; *Myconus* e latin) zo un enezenn eus Enezeg ar C'hikladez e kreiz Mor Egea, etre Tinos (e gwalarn), Syros (er Kornôg), Paros (e mervent) ha Naksos (e su). 86 km2 zo dezhi, ha n'eo ket uheloc'h eget 364 m. Greunvaenek eo an douar, ha kras. 6.200 a dud a oa e 2002. Kêr Mikonos eo ar gêr vrasañ er c'hornog. 

Da gentañ e teue tud di a-benn mont alese da weladenniñ monumantoù Delos, e-kichenik. Bremañ e vez gweladennet gant touristed a bep bro.

Kaer eo an traezhennoù ha birvidik ar vuhez e-pad an noz. Al lec'h hañviñ brudetañ eus Gres eo, un tamm evel Eivissa, pe Sant-Tropez e broioù arall. 

## Istor

Eno e voe emgannoù bras etre Zeus hag ar Ramzed. 
Trevadennet e voe an enez gant Aten.

## Ar vuhez diouzh an noz

Ar vuhez diouzh an noz e Mykonos zo brudet da vezañ eus ar re virvidikañ en a c'haller kavout Europa a-hervez. Emañ an enezenn e-touez al lec'hioù darempredet ar muiañ gant a re a blij dezhe ar boestoù-noz diouzh ar c'hiz, evel en Ibiza, Ayia Napa ha Rimini. 
Tro a vefe da welet eno DJed e-touez ar re vrudetañ en Europa er c'hluboù hag en tavarnioù-aod. Gallout a reer menegiñ en o mesk ar Paradise, ar Super Paradise hag ar Paranga. 
En em gavout a ra ur gumuniezh heñvelrevidi bras-a-walc'h eno e-pad an hañv hag un niver bras a davarnioù paotretaerien a gaver ivez.

Ar vuhez diouzh an noz e Mikonos a zo diazezet war obererezh an tavarnioù muioc'h evit war hini ar boestoù-noz, Daoust da se e c'haller kavout boestoù-noz a-feson niverus a-walc'h en enezenn.

## Skeudennoù

* Mykonos Tour


Image:Greece_Mikonos1.jpg|Pelikan o weladenniñ Mikonos
Image:Greece_Mikonos2.jpg|Porched e Mikonos
Pegasus Bridge

**Pegasus Bridge** (*pont Pegasus*) eo an anv kuzh roet e-pad an eil brezel bed da bont Bénouville, a zo war ar ganol a ya eus Caen betek ar mor.
Reneia

**Reneia** (Ρηνεία, *Rheneia* e henc'hresianeg) zo un enezenn vihan, 14&nbsp;km² dezhi, didud, unan eus an inizi Kikladez, tost da z-Delos ha Mykonos e Mor Egea.
Michael McConnell

E Greenville (South Carolina, SUA) e voe ganet **John Michael "Mike' McConnell** d'ar 26 a viz Gouere 1943

Ofiser a vor e voe e 1967 goude studioù war an ekonomiezh hag ar melestradur foran.

Spier eo bet e Viêt Nam, Japan hag er broioù arab.

E 1991 e voe kuzulier ar jeneral Colin Powell, e-pad brezel ar Pleg-mor kentañ.

Etre 1992 ha 1996 e oa e penn an NSA.

Abaoe 1996 e oa war e leve met e deroù 2007 e voe anvet da rener Servij broadel an Titouroù stadunanat (*Director of National Intelligence*, DNI), betek miz Genver 2009.
NSA

|-
| align="center" width="125px" | 
| align="center" width="110px" | 
|-

Ajañs SUA kefridiet da selaou an dud hag ar frammoù eo an **NSA** (saozneg : *National Security Agency* ; brezhoneg : *Ajañs evit ar Surentez Vroadel*). Kuzh eo he budjed met hervez kont e vefe 10 gwezh hini ar CIA. Brasañ aozadur titouriñ an SUA eo, e keñver ar budjed hag ar c'hoskor. Kalz eus he frogrammoù evezhiañ a voe diskuliet e 2013 gant Edward Snowden, ur goprad kozh eus an ajañs. Dizoloet e voe edo an ajañs o tasklevout hag o stokañ kemennadoù dre gomz pe dre skrid ouzhpenn ur miliard a dud dre ar bed.

## Istor an NSA
E-pad an Eil Brezel-bed e teuas war wel evit lu ar Stadoù-unanet e oa ar c'helaouiñ tredanel-magnetek (*Communications Intelligence* pe COMINT) un oberiantiz a dalvoudegezh. Kement-mañ a oa deuet war-wel evit dont a-benn da ziluziañ kodoù-kuzh an eskemmoù lu Alamagn an Trede Reich ha Lu Impalaeriezh Japan. Ur brezel ar c'hodoù-kuzh a oa bet ha gounezet gant ar Stadoù-unanet harpet gant ar Rouantelezh-unanet. 

Krouet e voe an NSA en ur mod ofisiel gant ar prezidant Harry S. Truman e 1952. Kavet e voe abeg enni pa spias pennoù bras al luskad enep Brezel Vietnam er bloavezhioù 1960 ha 1970.
Gwazh

**Gwazh** a c'hell bezañ :
* Un doareenn pe ur stagenn evit merkañ un dra fall pe falloc'h
* Ur seurt dourredenn, eus ar re vihanañ, sell ouzh gwazh (dour)

Heñvelson eo *gwazh* d'ar ger *gwaz* e rannyezhoù KLT, dezhañ daou ster ivez, sell ouzh gwaz
Ogmios

**Ogmios** () a oa unan eus doueed ar Gelted kozh. Ar stumm galianek eo Ogmios. 
Hervez Kaezar e tenne d'an doue roman Meurzh. Hervez Lukian a Samozat da Herakles. 

## Mojenn Iwerzhon
**Ogma** eo e anv en iwerzhoneg. Ne denn ket tamm d'an Ogmios galian avat. 
E anv a gaver er skritur ogamek a vije bet ijinet gantañ. Doue an dud desket eo, hini ar skrivañ hag ar c'homz kaer. 
Kampion an Tuatha Dé Danann eo. 
Anavezet eo evel *Grianainech* ("dremm heol") ha *Milbél* ("genoù-mel"). Lazhet e voe e-kerzh eil emgann *Magh Tuiredh* goude kemer kleze *Balor*.

## Daveoù
* Egger, Rudolf. (1962-63). *Römische Antike und frühes Christentum: Ausgewählte Schriften von Rudolf Egger; Zur Vollendung seines 80. Lebensjahres*, ed. Artur Betz and Gotbert Moro. 2 vols. Klagenfurt: Verlag des Geschichtsvereines für Kärnten
Sadorn (deiz)

Ar **Sadorn** eo an deiz etre ar Gwener hag ar Sul. Hervez ar reizhiad a laka ar sizhun da gregiñ gant al Lun, ha homañ eo ar reizhiad erbedet gant ISO 8601, ez eo eta ar c'hwec'hvet deiz eus ar sizhun. Gant ar reizhiad a laka ar sizhun da gregiñ gant ar Sul, hengounel e meur a vro eus kornaoueg Europa, hag a-orin yuzev-kristen, ez eo ar seizhvet deiz, hag an hini diwezhañ eta. Dont a ra an anv eus hini an doue roman Sadorn, *Saturnus* e latin.

## Tro-lavar
E Breizh e veze heuliet ar boaz da lakaat ar sizhun da gregiñ gant ar Sul, setu perak, hervez an dro-lavar, bezañ ganet d'ar Sadorn da noz n'eo ket bezañ gwall fin: abalamour ma veze graet gwelloc'h ar vugale ganet e penn kentañ ar sizhun.
* *Bezañ ganet d'ar Sadorn da noz (goude ar c'hrampouezh)*

## Gant ar Yuzevien
Gant ar Yuzevien eo deiz ar Sabad, deiz diwezhañ ar sizhun, deiz an diskuizh, diwar skouer Doue a ziskuizhas d'ar seizhvet deiz war-lerc'h krouiñ ar bed .

## A bep seurt
* Deiz kentañ an dibenn-sizhun eo.

## Liammoù diavaez
Gwazh (dour)

Ur **wazh** (*gwazhioù* el liester ) a zo un dourredenn vihan dezhi un naoz n'eo ket ledan, a zegas e dourioù d'ur wazh all pe d'ur stêr pe d'ul lenn (dour) ha ral a wech d'ar mor war-eeun. Diwar andonioù naturel e resev ur wazh he dourioù. 

## Tipoù ar gwazhioù
E broioù tomm e c'heller kavout gwazhioù ha n'int ket padus ha ne vez ket dourioù o tiruilhañ e mareoù pa kouezh ar glaveier.
Et c'hontrol e broioù dizintrus o douaroù ha gleb o hin e teu meur a dourredenn, ar gwazhioù en o zouezh, da vezañ froudel. E Breizh ez eus meur a froud, da lavaret eo dourredennoù a gas 6 gwech muioc'h a zour d'an nebeutañ e-kreiz ar goañv eget er mare ma vezont en o an izelañ. 

## [[Heñvelster]]ioù
*gouer
*richer (implijet e lec'h pe lec'h evit stêrioù bras hag aberioù ivez)
*riolenn
*ruzelenn
1158

*Diwar-benn bloavezh *'1158*' an [[Deiziadur juluan|deiziadur juluan]] eo ar bajenn-mañ.*

## Darvoudoù

### Europa
*Krouidigezh Skol-veur Bologna en Italia, gant an impalaer Frederig Barbarossa.
#### Breizh

#### Frañs
### Azia
#### Reter-nesañ

#### Reter-kreiz

#### Reter-pellañ

### Afrika

### Amerikaoù
#### Norzhamerika
#### Suamerika

### Oseania

### Arzoù ha lizhiri
#### Livañ
#### Sonerezh
#### Lennegezh
### Skiantoù ha politikerezh

### Armerzh
### A bep seurt/diasur

## [[:Rummad:Ganedigezhioù 1158|Ganedigezhioù]]
*23 a viz Gwengolo : Jafrez II (dug Breizh)
Gwelet ivez :*[[:Rummad:Ganedigezhioù 1158]]*

## [[:Rummad:Marvioù 1158|Marvioù]]

Gwelet ivez:*[[:Rummad:Marvioù 1158]]*
__NOTOC__
Bernikia

**Bernicia** (e latin) pe **Bernikia** eo an anv roet da rouantelezh vrezhon Bryneich, en hanternoz Enez Vreizh, pa voe aloubet gant an Angled, er . Klotañ a ra gant kontelezhioù Northumberland ha Durham hiriv, etre ar stêrioù Tweed ha Tees.

Padout a reas betek penn kentañ ar  pan eas d'ober, a-gevret gant rouantelezh amezek Deira, rouantelezh nevez Northumbria

## Bernikia an Angled

Darn eus Angled Bernikia a c'hallje bezañ bet lakaet da ziwallerien a-hed Moger Hadrian e dibenn an amzervezh roman en Enez Vreizh. Darn al a deuas moarvat dre ar mor eus Deira e penn kentañ ar VIvet kantved. 

Kentañ roue an Angled a anavezomp eo Ida, a deuas da vezañ roue Bernikia war-dro 547. E vibien a vrezelias pell a-enep ar rouaned vrezhon diwar-dro keit ma chomjont unanet. Pa savas brezel etre ar Vrezhoned e voe aesoc'h trec'h an Angled.

## Rouantelezh Northumbria

Mab-bihan, Æthelfrith Northumbria, an hini a unanas Deira gant e rouantelezh dre nerzh war-dro ar bloaz 604. Ren a reas en div rouantelezh (unanet en un Northumbria) ken e voe faezhet ha lazhet gant Raedwald of East Anglia ( hag en devoa roet bod da Edwin, mab da Ælle, roue Deira) war-dro 616. Edwin an hini a voe lakaet da roue neuze. 

Da gentañ e stourmas Edwin ouzh repuidi *Bryneich* aet da chom da rouantelezh Gododdin. Goude e aloubas rouantelezh Elmet, ur rouantelezh vrezhon er vro a zo bremañ West Riding of Yorkshire, e-kichen Leeds, pezh a reas dezhañ ober brezel da Gembre ivez.

War-lerc'h emgann Hatfield Chase d'an 12 a viz Here 633, pa voe faezhet ha lazhet Edwin gant Cadwallon ap Cadfan eus rouantelezh Gwynedd ha Penda Mercia, e voe rannet Northumbria adarre etre Bernicia ha Deira. 

Eanfrith, mab Aethelfrith, an hini a renas e-pad bloaz, ha neuze ez eas da-gaout Cadwallon evit klask ober peoc'h halazhet e voe. Breur Eanfrith, Oswald, a savas un arme neuze hag a drec'has war Cadwallon en emgann Heavenfield e 634. Goude an trec'h-se e hañval Oswald bezañ bet anavezet gant tud Bernicia koulz ha re Deira evel roue ur vro unanet anvet Northumbria. 

## Rouaned Bernikia
* Ida mab da Eoppa (547 - 559)
* Glappa mab da Ida (559 - 560)
* Adda mab da Ida (560 - 568)
* Æthelric mab da Ida (568 - 572)
* Theodric mab da Ida (572 - 579)
* Frithuwald (579 - 585)
* Hussa (585 - 593)
* Æthelfrith (593 - 616)

Dindan Deira 616 - 633

* Eanfrith Bernikia mab Æthelfrith (633 - 634)

## Levrlennadur
* Alcock, Leslie, *Kings and Warriors, Craftsmen and Priests in Northern Britain AD 550–850.* Society of Antiquaries of Scotland, Edinburgh, 2003. ISBN 0-903903-24-5
* Alcock, Leslie, *Arthur's Britain: History and Archaeology, AD 367–634.* Penguin, London, 1989. ISBN 0-14-139069-7
* Higham, N.J., *The Kingdom of Northumbria AD 350–1100.* Sutton, Stroud, 1993. ISBN 0-86299-730-5
* Lowe, Chris, *The Making of Scotland: Angels, Fools and Tyrants: Britons and Angles in Southern Scotland.* Canongate, Edinburgh, 1999. ISBN-13: 978-0862418755 
* Morris, John, *The Age of Arthur.* Weidenfeld & Nicolson, London, 1973. ISBN 0-297-17601-3

## Menegoù
* David Ford Nash, "Early British Kingdoms" EBK
* Bede en deus bet skrivet diwar-benn Bernikia en e *[[Historia ecclesiastica gentis Anglorum]]*.
Owain mab Urien

** Owain mab Urien** (*Owein* alies e saozneg), a varvas war-dro 595, a oa mab da Urien, roue Rheged. Gant e dad e stourmas ouzh Angled Bernikia. 

## Owain en istor
Meneget eo Owain e barzhonegoù Taliesin, a oa barzh e dad Urien. En ur varzhoneg eo meneget evel trec'hour Emgann Alclud Ford. En unan all, *Gweith Argoed Llwyfain* (" Emgann Argoed Llwyfain") ez eus anv eus un emgann etre tud Rheged renet gant Urien, hag Owain en o zouez, ha gwazed Bernicia renet gant "Fflamddwyn" (Laer an Tan), a c'hallfe bout ar roue angl Theodoric. Pa c'houlenn Fflamddwyn ostajed digant ar Vrezhoned e huch Owain stourm kentoc'h eget plegañ d'an Angled.

Taliesin an hini a savas *Marwnad Owain*, ur c'h-klemmgan da Owain, ma lavar ar barzh e voe lazhet Fflamddwyn gant Owain:

::Pan laddodd Owain Fflamddwyn Nid oedd fwy nogyd cysgaid
::Cysgid Lloegr llydan nifer A lleufer yn eu llygaid
::A rhai ni ffoynt haeach A oeddynt hyach na rhaid
::Owain a'u cosbes yn ddrud Mal cnud yn dylud defaid

::pa lazhas Owain Fflamddwyn ne voe ket muioc'h (dezhañ) eget kousket 
::Kousket (eo) Lloegr [Saoz] ledan ha gouloù en o daoulagad 
::Hag ar re ne dec'hjont ket a voe haeloc'h eget (na voe) ret
::Owain o c'hastizas garv evel ur bagad (bleizi) o heuliañ deñved

Degouezhout a reas rouantelezh Rheged dezhañ goude marv e dad Urien. Kenkent e lammas warnañ ar rouaned vrezhon amezek, Dunaut Bwr eus Dunoting ha Gwallawc Marchawc Trin eus Elmet, ha hennezh a arsailhas ivez breur Owain, Elffin, tra ma oa Owain hag e vreur all Pasgen, o vrezeliñ ouzh Dunaut.

Owein a vije bet tad da Sant Kentigern, ha mamm ar sant a vije Denw, merc'h "Leuddun", a greder e oa Lot Luwddoc roue Lothian, a zo breur-kaer Arzhur hervez ar vojenn.

## Mojenn
**Owain** eo ar marc'heg en danevell Iarlles y Ffynnon, er Mabinogi. 
Anezhañ e teu an anv *Ywain* (pe *Yvain, Ewain, Uwain*), e-barzh romant Chrétien de Troyes, *le chevalier au lion*.
Pafos

**Pafos** (Πάφος) zo ur gêr en arvor kornôk Kiprenez, ha pempvet pobletañ kêr an enez, gant 35 961 a dud o chom enni e 2022.
## Notennoù
Propoetidezed

Ar **Propoetidezed** (henc'hresianeg : Προποιτίδες / Propoitides), e mojennoù Hellaz kozh, eo merc'hed Kiprenez, lakaet da c'histi a-wechoù, da wrac'hed a-wechoù all, pe d'an eil seurt ha d'egile war un dro, hag a aberzhe tud.

Merc'hed e oant da bPropoitos, roue Amathoüs (Ἀμαθοῦς), e kreisteiz Kiprenez. Meneget int e *[[Metamorfozoù]]* Ovidius.

Heuget e oa Pygmalion, roue an enez, gant o emzalc'h. Se zo kaoz, hervez Ovidius, e tivizas Pygmalion ne oa ket troet gant ar merc'hed hag e savas un delwenn ha magañ karantez outi. 

Kastizet e voe ar Propoetidezed hek avat gant an doueez Afrodite : dre na felle ket dezho hec'h enoriñ evel a oa dleet e voent troet e mein. 

Lod a wel er vojenn-mañ, evel en hini Galateia, un doare da gondaoniñ dizalc'hted ar maouezed, droukvesket evit-se gant gastaouerezh ha sorserezh. 

## Mammennoù
* *[[Metamorfozoù]]* Ovidius.
Gwavas lake

Ul loc'h vojennel eo **Gwavas lake** etre Kernev-Veur hag Inizi Sillan.

*Gwavas lake* a zo ivez ur ganaouenn aozet gant Richard Gendall (alias Gelvinak, dre e anv barzh) ha kanet gant Brenda Wootton.
Wikeriadur

**Wikeriadur** a reer eus ur raktres-stroll a venn sevel ur geriadur liesyezh frank a wirioù gant termenadurioù, gerdarzhioù ha distagadurioù e kement yezh ha ma vo tu. Tu geriadurel an holloueziadur Wikipedia eo ar Wikeriadur.

Da gompren ar c'hemm a zo etre ar geriadurioù hag an holloueziadurioù e c'haller lavaret e tispleg ar geriadurioù ar gerioù tra ma tispleg an holloueziadurioù an traoù.

## An anv
Ur ger-malizenn eo "wikeriadur", savet diwar *wiki-* ("a-stroll") ha *geriadur*.

Dizemglev zo diwar-benn an anv :
* ar stumm *Gwikeriadur* zo bet implijet war bajenn degemer ar Wikeriadur etre miz Du 2006 ha miz Genver 2007 ;
* un nebeud kinnigoù all zo bet graet.

## Framm
Pal ar Wikeriadur eo bezañ liesyezhek da vat : e meur a yezh emañ ar penngerioù hag an termenadurioù.

Ar Wikeriadur eo anv rann ar raktres ma kaver ennañ termenadurioù e brezhoneg eus gerioù a zeu eus kalz yezhoù all, hag ivez, evel-just, eus ar brezhoneg e-unan. Er *Wiktionary* e vo kavet an termenadurioù saoznek hag er *Wikizionario* an termenadurioù italianek. Ar mennozh-diazez eo e c'hallfed kavout un deiz bennak termenadurioù e wolofeg eus gerioù en inuktitut.

Embannet eo danvez ar Wikeriadur hervez an aotre-implijout Creative Commons by-sa, ar pezh a dalvez n'eo ket perc'hennet an danvez anezhañ hag e chomo evel-se da viken.

## Istor
Daniel Alston, "Fonzy" e anv implijer, eo unan eus diazezerien bennañ ha luskerien gentañ ar raktres. Digoret e voe ar raktres kentañ, e saozneg, d'ar Yaou 12 Kerzu 2002 da 6:40 UTC.

Etre miz Gwengolo ha dibenn 2005 e voe skrivet ar frazennoù brezhonek kentañ war ar bajenn degemer gant implijerien dizanv deuet eus ar Wikipedia brezhonek, ha d'an 8 a viz C'hwevrer 2006 e voe krouet ar patromoù kentañ gant an implijer MP, a voe ar wikipedour kentañ o krouiñ ur gont war ar Wikeriadur.

En deiz-se end-eeun e voe krouet ar pennad kentañ gant MP diwar-benn ar ger kembraek *afal*, hag a zo "aval" e brezhoneg. Moredet e chomas ar raktres goude-se, pa oa ar wikipedourien o voueta a-zevri ar Wikipedia brezhonek. A-benn ar fin e voe lañset ar Wikeriadur da vat e miz Du 2006 gant an implijer Erwan, a savas ar bajenn degemer, hag un implijer dizanv all. Goude dilezet an dachenn ec'h eo an Yun a ziazezas an darn vrasañ eus ar patromoù yezhadurel hag ar pajennoù skoazell a oa da dalvezout da sichenn evit ar raktres da loc'hañ da vat e 2007 ; e 2008 en em dennas Yun, met derc'hel a ra un nebeud tud da vagañ ar geriadur.

## Notennoù
Haroz

An **harozed** (pe : **gouroned**) a zo tudennoù, istorel pe mojennel, hag a vez kehelet, dre gurwerzoù pe meurganoù, o buhez hag o c'hurioù uhel da roiñ ur skwer eus ar galonegezh, ar furnez, pe ar c'halloudegezh, d'ur bobl. Peurliesañ e vez gwelet an haroz evel un hendad d'ar re a azeul anezhañ.

## Harozed Hellaz
E gwengelouriezh Hellaz, eo hanter-zoueed an harozed alies a-walc'h, hil d'un doue ha d'ur vaouezh varvel dreist-holl.
### Harozed wengelel
* Herakles, hini kreñvañ an harozed, mab da Zeus
* Bellerofon, mestr Pegasos, lazhour Kimera
* Perseüs diazezer Mykenai
* Theseüs roue Fthia
* Atalante, un harozez a gemer perzh da hemolc'h Hoc'h-gouez Kalydon
* Iason roue Argos, penn an argonaoted

### Harozed brezel Troia
* Ac'hilleüs, haroz brezel Troia, priñs Fthia
* Agamemnon, roue Mykenai, roue ar rouaned
* Aias Telamonios priñs Salamis
* Diomedes roue Argos
* Hektor priñs troia
* Odysseüs roue Itaka

## Harozed kelt

* Cú Chulainn, mab da Lugh, Setanta eo e anv gwir
* Arzhur, roue Preden hag ar Brezhoned, penn an Daol Grenn
* Tristan, ur marc'heg eus Kernev-Veur a gemer perzh d'an Daol Grenn

## Harozed c'herman
* Siegfried, tudenn bennañ Saga ar Völsunged
* Brunnhild, ar werc'hez-brezelourez (Valkirienn)

## Harozed ar grennamzer
*Wilhelm Tell
*Robin Hood
*Musashi Miyamoto
*Sindbad ar martolod

## Harozed istorel
* El Cid, haroz spagnol
* Janed Ark, harozez c'hall
* Fra Diavolo
* Che Guevara
* Simón Bolívar
Owain Gwynedd

**Owain ap Gruffydd** (1100? – 28 a viz Du 1170), roue Gwynedd, anvet ivez Owain Gwynedd (*Owen* e saozneg) a zo gwelet evel unan eus brasañ rouaned Kembre a-raok e vab-bihan, Llywelyn Fawr. « Owain Gwynedd » a vez graet anezhañ alies abalamour d'un Owain ap Gruffydd all, a oa priñs e Powys, hag anavezet ivez evel Owain Cyfeiliog. 

## Istor
Ganet e voe e vab Owain Gwynedd en Enez Von war-dro 1100. Mab e oa da Gruffydd ap Cynan ha da Angharad ferch Owain, e bried. 

E dad Gruffydd ap Cynan a voe roue Gwynedd e-pad ur pennad amzer hir, goude ma voe distroadet meur a wech. 62 vloaz e renas, hag ober a reas eus e rouantelezh an hini greñvañ e Kembre. Stourm a reas gant poan ouzh an Normaned. 
Pa voe erru re gozh Gruffydd ap Cynan da vont d'an emgann e kasas e vibien en e lec'h, Owain, Cadwallon ha Cadwaladr. Meur a wech ez eas an trec'h gante war an Normaned ha rouaned vihan all eus ar vro. Mervel a eure Cadwallon e 1132, met Owain ha Cadwaladr, graet ganto emglev gant Gruffudd ap Rhys eus Deheubarth, a drec'has war an Normaned e Crug Mawr e-kichen Aberteifi, ha kemer a rejont rouantelezh Ceredigion.

## Ren gant Cadwaladr
Pa varvas Gruffydd en 1137 en em gavas Owain gant ur gurunenn hag ur rouantelezh kreñv, met ret e oa dezhañ rannañ ar mad gant Cadwaladr. En 1143 e oa bet tamallet Cadwaladr da vezañ lakaet lazhañ Anarawd ap Gruffydd eus Deheubarth hag Owain a gasas e vab, Hywel ab Owain Gwynedd, da gemer digantañ e zouaroù en hanternoz Ceredigion. Diwar neuze e renas e-unan en hanternoz Kembre, petra bennak ma'c'h adskoulmas gant e vreur Cadwaladr. Hogen, e 1155 e kasas Cadwaladr d'an harlu.

## Brezel ouzh Powys

## Mojenn
Hervez ar vojenn e oa Madog, unan eus mibien Owain, a dreuzas ar Meurvor Atlantel da drevadenniñ Amerika.

## Lennegezh
Anv eus Owain a zo meur a wech e romantoù istorel Ellis Peters, a c'hoarvez war-dro Amwythig gant ar « Breur Cadfael ».
Teutates

**Teutates** zo un anv doue galian ha n'anavezer nemet dre ur meneg er varzhoneg *[[Farsal]]*, gant Lucanus skrivet diwar-benn ar brezel etre an daou jeneral roman Julius Caesar hag e gevezer Pompeius ; meneget eo gant Esus ha Taranis. Ur stumm all a zo dezhañ, **Toutatis**, nevesoc'h marteze.

Anavezet eo ivez gant an enskrivadurioù « Totatus » e santual Beauclair e bro an Arverned. 

## Gerdarzh
Krediñ a reer e teu eus *teutã* aet da *touta* ha *totã*, tost da "tud" e brezhoneg. « Tad an dud » (ar meuriad, ar vroad) eo, ha difenner ar boblad er brezel. 
 
Ur ger heñvelik a gaver en iwerzhoneg en anv Tuatha Dé Danann, *tuath* eo ar meuriad

Tud zo a gav gante eo kar-tost d'an Dagda iwerzhonat, ha d'ar Meurzh roman zoken, met diwar nebeud e varnont. Koulskoude, e proviñs Britannia ez eus bet kavet enskrivadurioù en enor da *Mars Toutatis* . 

Hervez ar c'heltiegour Joseph Vendryes e c'hallfe an anv Teutates bezañ un anv-gwan implijet evit chom hep menegiñ anv an doue, dre zoujañs ouzh un tabou, ha ne vije ket bet ar memes doue eus an eil meuriad d'egile. Met martezeadennoù n'int ken. 

## Astérix
Hervez al levrioù treset Astérix, gant René Goscinny hag Albert Uderzo e veze touet gant ar C'halianed "dre Doutatis", met n'int ket testenioù istorel a fiziañs. 

## Notennoù

## Levr
* Joseph Vendryes, *La Religion des Celtes*, Coop Breizh, Spezet, 1997,
Trakia

**Trakia** (e bulgareg *Тракия / Trakiya*, e gresianeg Θράκη *Thrákē*, e latin *Thracia * pe *Threcia*, e turkeg *Trakya*) a zo un takad istorel ha douaroniel e Gevred Europa. 

Hiriv e vez graet Trakia eus ar rannved a c'holo Su Bulgaria (= Trakia an Norzh), biz Bro-C'hres (= Trakia Kornôg) hag al lodenn europat eus Turkia (= Trakia ar Reter). 

Riblet gant tri mor eo Trakia: ar Mor Du, Mor Egaios ha Mor Marmara. Graet e vez *Roumelia* eus Trakia e Turkia ivez. Trakia an Henamzer - an tiriad ma oa an Draked kozh o vevañ - en em astenne war Norzh Bulgaria, Biz Gres (Makedonia) ha lodennoù eus reter Serbia ha reter Makedonia an Norzh. 

## Henamzer
1001

*Diwar-benn bloavezh *'1001*' an [[deiziadur juluan]] eo ar bajenn-mañ.*

## Darvoudoù

### Europa

#### Breizh

#### Frañs

### Azia
#### Reter-nesañ

#### Reter-kreiz

#### Reter-pellañ

### Afrika

### Amerikaoù
#### Norzhamerika
#### Suamerika

### Oseania

### Arzoù ha lizhiri
#### Livañ
#### Sonerezh
#### Lennegezh
### Skiantoù ha politikerezh

### Armerzh
### A bep seurt/diasur

## [[:Rummad:Ganedigezhioù 1001|Ganedigezhioù]]

Gwelet ivez :*[[:Rummad:Ganedigezhioù 1001]]*

## [[:Rummad:Marvioù 1001|Marvioù]]

Gwelet ivez:*[[:Rummad:Marvioù 1001]]*
__NOTOC__
Karel Treybal

**Karel Treybal** a zo bet ganet d'an 2 a viz C'hwevrer 1885 e Kotopeky, e mervent Praha (Tchekoslovakia) ha marvet d'an 2 a viz Here 1941.

Ur c'hoarier echedoù tchek.

Gober a reas e studi war ar gwir. Anvet e voe da gadoriad lez-varn Velvary, nepell eus Praha. Ur c'hoarier amatour e oa, met e live uhel a lakaas anezhañ e-mesk an 50 gwellañ c'hoarier ag ar bed e-pad prantad brasañ e vuhez http://chessmetrics.com/cm/PL/PL41114.htm. Kampion Tchekia e voe e 1907 ha kampion e 1921, a-gevred gant Ladislav Prokeš.

Bravañ disoc'h hiniennel Karel Treybal a voe ar c'hwec'hvet plas bet tapet gantañ, a-gevred gant Aaron Nimzowitsch e tournamant Karlovy Vary (Karlsbad) e 1923. Eno e voe trec'h war Aleksandr Alec'hin hag a zeuas da vout kampion ar bed e 1927.

Karel Treybal a varvas e-pad dalc'hidigezh e vro gant an nazied alaman. Harzet ha bac'het e voe ganto d'an 30 a viz Mae 1941 araok bout tamallet evit bout pourchaset armoù d'ar Rezistañs ha bout bet gantañ ur bistolenn hep aotre. N'ouier ket ma oa gwir pe gaou an tamall. Barnet e voe da varv. D'an 2 a viz Here 1941 e voe kaset d'ar marv.

N'oa ket bet rentet e gorf d'e familh ha n'ouier ket pelec'h e oa bet lakaet.
### [[Olimpiadoù echedoù]]
Karel Treybal a c'hoarias e skipailh broadel Tchekoslovakia e-doug tri Olimpiad Echedoù:
* e miz Gouere 1930, ouzh an eilvet tablenn en 3vet Olimpiad e Hambourg (+3 –4 =6),
* e miz Gouere 1933, ouzh an eilvet tablenn er 5vet Olimpiad e Folkestone (+4 –3 =5), tapout a reas ur vedalenn argant-skipailh,
* e miz Eost 1935, ouzh ar bedervet tablenn en 6vet Olimpiad e Varsovia (+5 -1 = 9).
## Partiennoù
* Karel Treybal a-enep da Ladislav Prokeš, Brno, 1907
* A. Perna a-enep da Karel Treybal, Brno, 1907
* Karel Treybal a-enep da Franz Kafka, Praha, 1921
## Dave
* Note 3729 gant Karel Mokrý e *Chess Notes Archives &#91;10&#93;*
## Ul levr diwar e benn
* Ladislav Prokeš, *Dr. Karel Treybal*, 1946.
## Liamm diavaez
* E c'hoari e Chess Games
Gouhin

**Gouhin**, **forzh** a reer eus ar ganol a gas eus ar c'hourzh d'ar grozh en ardivink-genel ar bronnegezed.

Lodenn diavaez ardivink-genel ar maouezed eo ar c'hourzh, e lodenn ziabarzh o vezañ ar gouhin. Al lienenn-gourzh a ra an disparti etrezo a-wechoù. Lampreet gant an ellig p'emmañ eñ e sonnadur.

## Kargoù ar gouhin
Kargoù ar gouhin eo :
* lezel gwad amzerioù ar maouezed da dremen ; er c'hevredigezhioù a vremañ e vez implijet traoùigoù ha danvezioù a bep seurt da zastum ar gwad-se ;
* embarañ
* genel bugale.
Central Intelligence Agency

Ar ***Central Intelligence Agency*** a oa bet krouet e 1947. Unan eus an ajañsoù ditouriñ brudetañ eus SUA eo. Kefridiet eo da gas an ditouriñ hag ar spiañ e diavaez vro.

## Liammoù diavaez

*Lec'hienn ofisiel
KGB

**KGB (КГБ)**, berradenn eus ar ger rusianek Комит́ет Госуд́арственной Безоп́асности (*Komitet gosoudarstvennoy bezopasnosti*) a dalvez *Komite evit Surentez ar Stad*.

Anv ar framm pennañ en URSS kefridiet eus ar spiañ e oa.
Gwazoniezh

Ar **wazoniezh** eo stad an den dieub (ar gwaz) e-keñver e aotrou e kevredigezh europat ar Grennamzer, anavezet hag ofisielaet en ul lid a wazoniezh ma veze graet al le a wazoniezh. 

An doare kevredigezhel-se zo deuet war wel dre ma koazhe galloud ar Stad karolingat (-) : ne oa ket an impalaer, nag ar rouaned, nag ar briñsed, evit lakaat an urzh da ren, nag evit lakaat an aotrounez vihan da sentiñ outo. 

Neuze e voe aozet ur seurt rouedad darempredoù a zen da zen, hag enni e oa gwirioù ha dleadoù evit pep hini. 
## Dleadoù an eil ouzh egile
Dre ar wazoniezh eo daou zen dieub a vez liammet. Evit bout dieub o-daou avat n'int ket par an eil d'egile, ha brasoc'h eo galloud an aotrou evit hini ar gwaz.
Dindan gwarez e aotrou emañ ar gwaz. met mar deo galloudus an aotroù eo ivez abalamour d'an niver a wazed a zo dindanañ, d'o lealded, ha d'o zamm galloud ivez.
### Dlead ar gwaz e-keñver e aotrou
Arabadoù eo an dleadoù-se : arabat eo noazout ouzh an aotrou, ouzh e dud, ouzh e vadoù. 

Skoazellañ e aotrou gant armoù a rank ar gwaz ober. Pa vez unan all oc'h ober brezel dezhañ e rank ar gwaz dont gant e armoù d'e zifenn. Rankout a ra ivez diwall kastell ha beajoù an aotrou. Pa ya an aotrou d'ober brezel e tle ar gwaz 40 devezh a servij armet. Ma pad ar brezel hiroc'h eget an 40 deiz-se e vo roet arc'hant dezhañ evel digoll. 

Rankout a ra ar gwaz reiñ skoazell gant arc'hant d'e aotrou :
*pa zimez e verc'h henañ,
*pa ro an armoù d'e vab henañ,
*pa ya d'ober brezel evit ar groaz,
*pa vez prizoniet ha pa rank paeañ d'en em zieubiñ.

Ouzhpenn-se e rank reiñ kuzulioù d'e aotrou, kemer perzh e bodadegoù ar wizien, e lezioù-justis, e gouelioù-lid. Nerzh al liamm etre gwizien hag aotrou a vez kadarnaet en degouezhioù-se.
### Dlead an aotroù e-keñver e wizien
Dispign kalz a rank ar gwizien ober : pep hini anezho a rank prenañ ur marc'h hag armoù. Ret dezhañ ivez gallout en em vagañ ha bevañ evel ur brezelour. Abalamour da se e rank an aotrou reiñ douar d'e wizien. Hag an douar-se a rank degas arc'hant.

Rankout a ra an aotrou ivez diwall e wizien diouzh o enebourien ha bezañ reizh en o c'heñver.
## Lid ar wazoniezh
### Perzhioù
Gant lid touadenn ar wazoniezh (da zisheñvelaat diouzh lid ar varc'heien ), en em laka ar gwaz dindan e aotrou.
Skridoù ha skeudennoù e-leizh zo diwar-benn an abadenn-se. Dirak testoù e tremen, e kastell an aotrou, a-wel d'an holl. N'eus emglev skrivet ebet. A bouez eo al liderezh hag an arouezioù, nemet kemmoù bihan zo a vro da vro. 
Treitour eo an hini a dorr an emglev a wazoniezh, pe aotrou pe waz e ve.
## Kemm en darempredoù etre aotroù ha gwaz
Adalek eil hanter an  e voe kresket galloud roue Bro-C'hall e-barzh sistem ar wazoniezh. En em lakaat a rae e-unan e krec'h torgenn al leoù gwazoniezh.
* Lakaat a ra gwizien e wizien da douiñ fealded dezhañ ; 
* lakaat a ra e grabanoù war douaroù nevez, evel Normandi ;
* gounit a ra douaroù nevez dre ginnig leveoù en eskemm ouzh dalc'hoù ;
* kreskiñ a ra e vri hag e aotrouniezh dre ginnig galv war-lerc'h kement barnadenn a vo.
Sucre

**Sucre** pe **La Ilustre y Heroica Sucre** hervez an anv ofisiel, (aymareg: **Sukri**, ketchwaeg: **Chuqichaka**) eo kêr-benn vonreizhel Bolivia, sez al Lez Uhelañ (*Corte Suprema de Justicia*). 247 300 a dud a oa o chom eno e 2006.
Pan (doue)

**Pan** (Πάν; genitiv: Πανός; e henc'hresianeg, « holl ») e oa doue ar vêsaerien hag o chatal, ha hini an natur en he fezh (*holl*) e mojennoù Hellaz kozh. Klotañ a ra gant an doue roman Faunus. 

Kerniel, divhar, ha penn a-dreñv evel re ur c'havr en deus, evel ur satir. Alies e vez heñvelekaet ouzh Fanes pe Protogonos. Er relijion orfek eo an doue nemetañ. 

## Mojenn
Droukvesk a vez alies etrezañ hag ar satired, hanter tud ha hanter bouc'hed, dezho divskouarn, lost ha treid givri. Neuze e vez gwelet Pan evel ar vilañ anezho, tres gouez dezhañ. Ar skeudenn-se eo an hini a deuio da vezañ an Diaoul betek en hon amzer-ni. 

En Himn Homerek gouestlet dezhañ eo anvet *mab da [[Hermes]]* ha d'un nimfenn a zo merc'h da z-Dryops. Ganet eo war ar menez Kyllene, en Arkadia. O welout e neuz ken euzhus e tec'has e vamm, met e dad a gasas e vab d'ar menez Olympos (gant se en deus Pan un natur doueel pe damzoueel), ma plijas d'an doueed e welout. Hervez an oberour eo eus se e teu e anv, rak an holl (*pan*) a voe laouenaet gantañ. 

Hervez mojennoù all e oa mab da Zeus ha da g-Kallisto pe da Zeus ha d'an nimfenn Thymbris, pe da Zeus ha da Hybris, doueez an Divuzul.

## Levrlennadur
* Catherine Johns, *Sex or Symbol, Erotic Images of Greece and Rome*, Londrez, 1983. 
* *The Great God Pan*, romant gant Arthur Machen (1894).

## Liammoù diavaez

## Notennoù


## Pennadoù kar
* Cernunnos
* Faunus
Karta Aten

**Karta Aten** a zo bet savet e 1933. E fal a zo broudañ ar gêraozouriezh modern. Peder karg a vefe gant ar gêr utopek ganet gant ar garta :
*Labourat
*Tremen-distremen
*Kaout bod
*Kaout didu

Le Corbusier en deus lakaet e pleustr elfennoù ar garta e Reudied e Bro-Naoned er savadur anvet ar "Cité-radieuse".
E Bro-C'hall e vo lakaet e pleustr Karta Aten dreist-holl goude an Eil brezel bed. Diouer a lojeiz a oa ha savet eo bet neuze ar C'harterioù bras, tourioù uhel pozet war letonennoù. Ne vez ket muiñ graet gant ar balioù nag ar straedoù ken. Bez e c'hell an den heuliañ hentoù treuz ha tort en ur treuziñ al letonennoù a benn tizhout ar savadurioù-all.

## Fin ar C'harterioù Bras
Diskleriet en deus Charles Jencks "An tisavouriezh modern 'zo marvet e 1972, e Sant Loeiz-Missouri". Er bloavezh-se eo bet distrujet an tour bras kentañ (tour bet savet gant memes tisavour eget ar Wall Trade Center), da laret eo fin prantad modern ar gêraozouriezh. (Goude 1973 e cheñch penn d'ar vazh da politikerezh aozadur an tiriad e Bro-C'hall war an dachenn-se. An dud a disfi eus ar C'harterioù bras. Ne vez ket pledet a-walac'h en den eno. En em strollañ ra ur boblañs paouroc'h-paourañ eno, p'emañ ar rummad sokial etre o kuitaat anezho. Ar c'hudennoù-se a zo anavezet mat abaoe bloavezhioù. Un heklev o deus bet gant emsav ar banlevioù e miz Here ha miz Du 2006.
Kersavouriezh

## Termenadur roet gant [[Karta Aten]]

*Hollad obererezhioù en-sell da aozañ un dioroadur a genson, skianteg ha denel eus ar c'herioù eo. Un obererezh prederiet eo, a-benn mestroniañ an darvoudoù a denn eus ar c'hêrioù*.
Da skouer astenn ar c'hêrioù war ar maezioù, pe war an aodoù.

## Termenadurioù all

"An arz" da sevel ar c'hêrioù eo. 

## Istor
# Orin e bro-C'hres
# Kinnigoù ha termenadennoù a-raok ar prantad industriezh
# E pleustr
# Karta Aten
# Kemmadurioù nevez ha keraozañ bremañ

## Kêraozer

Ar c'heraozer a rank bezañ arbennik war meur a dachennad neuze m'en deus c'hoant gellout aozañ ur c'her a feson.Diaes eo anavezout donn an holl danvezioù a dostai eus tachenn ar c'hersavouriezh.
Neuze labourat a ra ar c'heraozer en ur strollad tud a stroll baregezhioù disheñvel: un douaroniour, ur sokiologour, un ekonomikour hag all, enni. Alies en etrekumuniezhioù e vez seurt strolladoù o labourat asambles.
Breathanach

Ar **Breatanach** zo ur yezh kalvezadel (da lavaret eo savet a-ratozh), krouet e 1998 gant Geoff Allan Eddy, evit diskouez petra 'vije c'hoarvezet en Iwerzhon gant al latin ma vije bet aloubet ar vro gant an Impalaeriezh Roman.

Ar breatanach a zo eta ur yezh romanek, evel ar galleg pe ar spagnoleg, levezonet gant an henouezeleg.

## Skouerioù

An *Destenn Babel* e Breathanach:

E ill mun tóth úthúth ún liong e un uaràith chomúin.
E dumh ill pophal ibhearann dealla oirinn, ise ibhéinearann u bplàn in Sennar e ibh sia stàrann.
Ise dhíscearann a saoi-aile, "faichiomh di'll làire e cuacamh-ill pléan-mhinn." E ise ósàrann di'll làire por ill piarra e dialla airghill por la airéanath.
E ise dhíscearann, "éificheamh un urbh por nua, cu dtuirr ca thaing ill caol, porcha nua faichirmhe u nóimh por nua e non seirmhe dispirse suibhir fàich dill mun."
Ma Dia féiníth dill caol por fír ill urbh e eall thuirr ca ill pophal éificheónn.
E Dia díscíth, "ec! Ise shunn ú bpophal, e ise aibheann ún liong, e ceast chuas eist sól ill inith de cheillean ca ise fhaichreann, e níl ca ise fhóileann seireann iboisibh."
"Féamh a bhas e cobhuineamh sa liong porcha ise no-gcoibréneann saoi-aile."
Sich Dia ille dispisíth ine suibhir ill mun tóth, e ise dhéisearann a éifíchàir eall thuirr.
Sich sua nóimh eist Babel, codh ibh Dia cobhuiníth eall liong dill pophal, e ine ille dispisí suibhir ill mun tóth. 

## Gwelet ivez
*Brithenig

## Liammoù diavaez
*Dielloù load ar breathanach.
Kreoñ

Ar seurt blev a c'holo kazi holl gorfoù an deñved eo ar **c'hreoñ** hag ar gloan a vez tennet dioutañ. Koulskoude e vez astennet ar ger da bep blev a weler war gorf al loened, hir pe verr. Astennet e vez ivez da vlev an Den, koulz ar blev war e benn hag ar re a gaver e tachennigoù zo (bruched, brec'h, divhar, kaezourenn).

## Ar C'hreoñ aour
Er vitologiezh c'hresian ez eus anv eus ar C'hreoñv aour a vije bet tennet diwar kroc'hen un dañvad marzhus. Jason hag an Argonaoted a yeas da Vro-Golc'his evit e gerc'hat.
Castiglioncello

**Castiglioncello** a zo ul lodenn eus kumun Rosignano Marittimo e proviñs Livorno hag e rannvro Toskana.
Karta Brest

**Karta Brest** a oa anezhi un diell-emglev kensinet gant Luskad Republikanour Iwerzhon (IRM, *Irish Republican Movement*), Unvaniezh Demokratel Breizh (UDB) hag Unvaniezh Pobl Galiza (UPG, *Unión do Povo Galego*) e miz C'hwevrer 1972 e Brest.

Talvezout a rae ar Garta evit lakaat dre skrid unvaniezh ar stourm etre strolladoù broadelour eus an tu kleiz a-benn tizhout Stadoù sokialour emren evit broioù distad Europa.

Sinet e oa bet ar Garta ivez gant Strollad Sokialour Dispac'hel Poblel (HASI), Cymru Goch, Strollad Sokialour evit an Dieubidigezh Vroadel - da c'hortoz (PSAN-P, *Partit Socialista d'Alliberament Nacional-Provisional*), Tu-kleiz Katalanek al Labourerion (*Esquerra Catalana dels Treballadors*), Su Populu Sardu ha Stourm Okitanek (LOC, *Lucha Occitana*).

## Liamm diavaez
*Skrid Karta Brest el lec'hienn Servir le Peuple