open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Banniel Martinik

**Banniel [[Martinik]]**, ur vro dramor stag ouzh Bro-C'hall, zo warnañ un tric'horn ruz ha div vandenn a-led, gwer ha du. Degemeret eo bet da vanniel ofisiel d'an 2 a viz C'hwevrer 2023, dre ur vot gant dilennidi Bodadenn Martinik. An triliv gall zo ofisiel er vro ivez. 

Meur a vanniel zo bet implijet evit aroueziañ Martinik.

"Banniel an naeron" zo glas gant ur groaz wenn hag un naer wenn e pep karter. *Bothrops lanceolatus*, un naer hag a gaver en enezenn, eo a zo treset evel-se. Implijet e veze an arouez-se war lifreoù an archerien ha war lod eus savadurioù ofisiel ar vro.

Eus 1766 e vefe an arouez-se : en amzer-hont e veze implijet da bavilhon gant listri gall Martinik. Ne blij ket nemeur ar banniel-se d'an dud bremañ, rak gant al listri-se e veze kemeret perzh e kenwerzh ar sklaved. E dibenn 2018 e oa bet dilezet gant an archerien.

Ur banniel all, ruz, gwer ha du, zo bet implijet muioc'h-mui, abaoe eil hanterenn an . Implijet e veze gant an holl luskadoù broadelour, war-bouez ar Mouvement Indépendantiste Martiniquais (MIM).

Implijet e vefe bet al livioù-se kerkent hag an emsavadegoù sklaved kentañ e 1665, e 1801 hag e 1870. Adimplijet e voent gant ar strolladoù dizalc'hour er bloavezhioù 1960 ha 1970. Talvezout a ra al liv ruz da aroueziañ ar vuhez hag ar sokialouriezh, al liv du da aroueziañ stourm ar re zu, hag al liv gwer, an douar hag ar beizanted. Bez' ez int ivez livioù hag a gaver e kalz bannieloù eus Afrika. Deuet eo ar banniel-se da vezañ arouez an darn vrasañ eus ar strolladoù dizalc'hour ha broadelour e Martinik bremañ. Implijet e vez en holl vanifestadegoù ha lakaet eo bet ouzh an tiez-kêr ivez. 

E deroù an , melestradurezh Martinik, renet gant Alfred Marie-Jeanne eus ar MIM, en deus kinniget e vije treset ur banniel nevez da aroueziañ ar vro, e-lec'h "banniel an naeron". Met ar banniel choazet evel-se e 2019 n'eo ket bet degemeret gwall vat gant an holl dud. Choazet e oa bet dre un enklask e-touez an dud, war atiz prezidant strollegezh Martinik. Gant lez-varn ar velestradurezh e oa bet nullet ar choaz-se. A-benn ar fin ez eo banniel triliv ar vroadelourien a zo bet lakaet da arouez ofisiel Martinik gant an dilennidi e deroù 2023.

## Liamm diavaez
*''Le drapeau rouge-vert-noir en Martinique : un emblème national ?'', Autrepart 2007/2
*''La Martinique se dote d’un nouveau drapeau'', Radio France, 6/02/2023

## Notennoù
Macronus

***Macronus*** a zo ur genad e rummatadur an evned, krouet e 1835 gant ar skiantourien vreizhveuriat William Jardine (1784-1843) ha Prideaux John Selby (1788-1867).

## Spesadoù hag an [[isspesad]]où anezhe
Daou spesad golvaneged a ya d'ober ar genad :
* *[[Macronus ptilosus]]*
** *M. p. *'ptilosus*** ha ''trichorrhos'',
* ''[[Macronus striaticeps]]''
** ''M. s. alcasidi'', ''kettlewelli'', '' mindanensis'' ha ***striaticeps**'.

C'hwec'h (6) isspesad en holl.

## Rummatadur
Diblaset eo bet ar spesad *bornensis*, *flavicollis*, *gularis* ha *kelleyi* er genad *[[Mixornis]]*.

## Notennoù ha daveennoù
Stephen Aryan

**Stephen Aryan**, ganet e miz Meurzh 1977 e Bro-Saoz, zo ur skrivagner saoz fantasy, dark fantasy dreist-holl.
## Liammoù diavaez
* Lec'hienn ofisiel Stephen Aryan
* Twitter Stephen Aryan

## Notennoù ha daveennoù
Afonso V

**Afonso V** (1432-1481) a oa Roue Portugal (1438 - 1481). Lesanvet e voe *o Africano* ("an Afrikan"), abalamour ma'eas da aloubiñ douaroù e hanternoz Afrika. 

## E vuhez
Mab e oa da Duarte Iañ Portugal ha da Leonor Aragon. Ne oa nemet c'hwec'h vloaz pa varvas e dad, e 1438, ha re yaouank e oa neuze da vezañ anvet da roue. E vamm Leonor a yeas da rejantez. E miz Kerzu 1439 avat e voe tennet ar garg diganti ha roet da Dom Pedro, eontr Afonso.

E 1432, d'e bevarzek vloaz, e voe anvet Afonso da roue, ha mirout a reas Pedro da guzulier. 

## Eured ha bugale
Dimeziñ a reas gant e geniterv Isabel, merc'h Pedro, ha tri bugel o devoe :
* João, priñs Portugal (1451), marvet buan goude e c'hanedigezh, 
* Joana, Priñsez Portugal (1452-1490)
* João II (1455-1495), roue Portugal war-lerc'h e dad.

Addimeziñ a reas e 1475 gant Juana de Trastámara, priñsez Kastilha (1462-1530).
Ptilinopus insularis

***Ptilinopus insularis*** a zo ur spesad evned eus ar c'herentiad Columbidae.

## Doareoù pennañ

## Boued
Bevañ a ra diwar frouezh dreist-holl.

## Annez
Brosezat eo ar spesad en Enez Henderson (Inizi Pitcairn, ).

## Liammoù diavaez
*  ''Ptilinopus insularis'' el lec'hienn BirdLife International.
*  ''Ptilinopus insularis'' e lec'hienn an International Union for Conservation of Nature (IUCN).

## Notennoù ha daveennoù
Apex Legends

**Apex Legends** a zo ur c'hoari video digoust doare F2P war ar savennoù Xbox one, Playstation 4 hag urzhiater krouet e 2019 gant Electronic Arts gant ar memes studio evel Titan Fall hag Titan Fall 2 (studio Respawn). Evit kregiñ, ar c'hoari ez eus sañset bezañ ur mod-c'hoari eus Titan Fall 3 peogwir eo bet ar grouerien plijet kalz ar c'hoari PUBG (PlayerUnknown's Battlegrounds), ur battle royal evel Apex. Ur battle royale a zo ur c'hoari e-barzh ar pal a zo da lazhañ tout ar c'hoarierien all evit bezañ an hini diwezhañ e-barzh ul leurenn c'hoari bihanoc'h-bihan. Ar c'hoari n'en deus ket graet bruderezh tamm ebet a-raok an ermeziadenn evit chom hep kaout evezhiadennou displijus. Ar strategiezh se en deus bet disoc'hoù mat tre evit ar c'hoari. Ar 24 eurvezh kentañ eus Apex o deus bet 2,5 milion a c'hoarierien, 10 milion en tri devezh, 25 milon en ur sizhun ha muioc'h eget 50 milion en ur miz. Electronic Arts n'en deus graet disoc'h ebet evel-se abaoe pell. Pa vezer o c'hoari, ar choaz a zo etre 9 den gant efedoù disheñvel. Ar c'hoari en deus bet un notenn vat hag ar c'hevezer kentañ eus Fortnite eo, c'hoazh ur battle royale.
Kengo.bzh

**Kengo.bzh** zo ul lec'hienn internet krouet e 2015 a servij da rastellañ arc'hant evit harpañ obererezhioù breton. Abaoe krouidigezh al lec'hienn ez eus bet harpet 325 obererezh. Arkea a zo kenkrouer al lec'hienn
## Liammoù diavaez
* Lec'hienn internet Kengo.bzh
* Twitter al lec'hienn
* War Facebook
## Notennoù ha daveennoù
Neomixis

***Neomixis*** a zo ur genad e rummatadur an evned, krouet e 1881 gant al loenoniour saoz Richard Bowdler Sharpe (1847-1909).

## Spesadoù hag an [[isspesad]]où anezhe
Tri spesad golvaneged a ya d'ober ar genad :
* *[[Neomixis striatigula]]*
** *N. s. pallidior*, *sclateri* ha ***striatigula***,
* *[[Neomixis tenella]]*
** *N. t. debilis*, *decaryi*, *orientalis* ha ***tenella***,
* *[[Neomixis viridis]]*
** *N. v. delacouri* ha ***viridis***.

Brosezat int e Madagaskar, nav (9) isspesad dezhe en holl.

## Notennoù ha daveennoù
Bez ar Gonideg e Konk-Leon

**Bez [[Yann-Frañsez ar Gonideg|Yann Frañsez Vari ar Gonideg]]** a voe savet e 1845 e bered Lokrist, e-kichen Konk-Leon.

Goude marv ar Gonideg e 1838 e oa bet savet ur bodade da zastum arc'hant evit "kas relegoù an Aotrou Gonideg d'ar gêr ma voe ganet, Konk-Leon" hag evit sevel ur maen-koun war e vez. Er boade-se e oa tud vrudet evel Aogust Brizeug, Émile Souvestre, Alfred de Courcy. E 1845, seizh vloaz goude e varv, e voe kaset korf ar Gonideg eus bered Montmartre e Pariz da Lokrist, ma oa bered Konk-Leon, da vezañ beziet eno. Ul lid a voe d'an 12 a viz Here seizh vloaz rik goude e varv. El lid edo eskob Kemper ha Leon, maer Konk, maer Plouarzhel, isprefed Brest, koñsul ar Rouantelezh-Unanet e-touez pennoù-bras all.

E miz Kerzu 1846 e oa bet diskaret ar monumant gant ur barrad gwallamzer. Arc'hant a voe dastumet e Kembre, gant ar gevredigezh Cymreigyddion, hag e 1851 e voe adsavet gant un destennig skrivet gant John Jenkins, a c'hounezas ur priz ganti en un Eisteddfod e miz Here 1848.

E 1911, adarre, e voe distrujet ar monumant gant ar gwallamzer hag adsavet e voe. D'an 12 a viz Here 1913 e voe lidet an adsavidigezh hag ar wech-mañ e voe klevet prezegennoù brezhonek en-dro d'ar bez, ar pezh na oa ket bet e 1845, gant tud e-leizh evel Taldir, per Mokaer, an aotrou Yann-Vari Perrot. E 1838, da geñver kant vloaz marv ar Gonideg, e voe ul lid adarre e bered Lokrist hag en iliz Konk, e koun ar geriadurour, war atiz ar Bleun-Brug.

War ar bez e weler ur maen-koun, warnañ enskrivadurioù e brezhoneg, e kembraeg hag e galleg.

## Notennoù
Krugell Dissignac

**Krugell Dissignac** zo ur monumant ragistorel e Sant-Nazer, e Bro-Naoned, savet war-dro 4700-4500 kent JK. 2 000 bloaz en deus war koshañ piramidenn Egipt. Anvet eo ivez *Bosse de la Prière* ha perc'hennet eo gant ar stad c'hall. 

N'haller e weladenniñ nemet e Gouhere hag Eost, hag e-pad devezhioù er glad.
Gairloch

**Gairloch** (gouezeleg Skos : **Geàrrloch**) e zo ur gêrig war lez Loch Gairloch *(Gair Loch)*, en arvor gwalarn Bro-Skos, e Wester Ross *(Taobh Siar Rois)*. Pleustret kalz e vez e-pad an hañv abalamour d'an dachenn-golf, d'ar mirdi, d'al letioù, d'an traezh ha d'ar menezioù nepell.

Ur barrez eo Gairloch ivez, enni kêriadennoù Poolewe, Kinlochewe, en holl tostik da 3&nbsp;000 a dud. En Achnasheen *(Achadh na Sìne)* emañ an tostañ porzh-houarn, hag en Inbhir Nis an tostañ aerborzh.

## Skingomz
Ur skingomz lec'hel zo e Gairloch, anvet *Rèidio dà Locha*, pe *Two Lochs Radio*.

## Tud
E Gairloch eo bet beziet ar barzh gouezelek Uilleam Ros (1762-1791), ganet en Broadford, en enez Sgitheanach, marvet da 28 vloaz e Badachro.

## Gouel
Gouel ar soner Iain ‘Dall’ MacAoidh (1656-1754), biniaouer dall Mackenzie of Gairloch, tad-kozh Uilleam Ros.

## Skeudennoù

File:Gairloch (Strath).jpg
File:Gairloch Harbour at An Ard - geograph.org.uk - 216821.jpg
File:Gairloch Beach - geograph.org.uk - 63266.jpg
File:Unnamed lochan in craggy hollow - geograph.org.uk - 41507.jpg


## Liammoù diavaez
* Gairloch gant googlemap : https://www.google.fr/maps/place/Gairloch+IV21+2BS,+Royaume-Uni/@57.463031,-6.6823503,7.97z/data=!4m13!1m7!3m6!1s0x488c2fe19bd3071d:0x101d0b7a22386915!2sPortree,+Royaume-Uni!3b1!8m2!3d57.412474!4d-6.1960231!3m4!1s0x488e6fdf89dbf887:0xb1cb780f3f859e5d!8m2!3d57.7283525!4d-5.6936646
* BBC Naidheachdan: 2015-06-15: Sgeulachd thiamhaidh “Sleepy Time Gal”
* BBC Naidheachdan: 2016-07-11: Gearain mu phlanaichean òtrachais
* BBC Naidheachdan: 2016-12-16: Maoineachadh do Thaigh-Tasgaidh Gheàrrloch
Le Journal de la Bretagne

***Le Journal de la Bretagne*** zo ur gazetenn sizhuniek breton evit Breizh pemp departamant perc'hennet gant Kristian Troadeg ha renet gant Erwan Chartier. Moullet eo bet an niverenn gentañ gant an Télégramme en 20 000 skouerenn. Gwerzhet e vez da 2 euro. Embannet eo bet an niverenn gentañ d'ar 17 a viz Ebrel 2019.

Paouezet eo bet an embann e miz Even 2019 goude 9 niverenn nemetken. Adkroget e vefe da embann ar gazetenn er bloavezh 2020
## Notennoù ha daveennoù
Richer Kilhivadeg

**Richer Kilhivadeg** zo ur stêr e Bro-Leon, e kornad Lesneven, 22, 3 km a hirder dezhi. Eieniñ a ra e Gwineventer hag aberiñ e Kerlouan.

## Saotradur
E C'hwevrer 2019 e voe lazhet 40 tonellad dluzhed gant dour-teil un atant diruihet er stêr.

## Liamm diavaez
* ''Pollution du Quillimadec, la coupe est pleine !'', Eaux et rivières de Bretagne
* https://www.ouest-france.fr/bretagne/lesneven-29260/kerlouan-letang-du-pont-est-en-projet-dachat-3677647

## Notennoù ha daveoù
Micromacronus

***Micromacronus*** a zo ur genad e rummatadur an evned, krouet e 1962 gant an evnoniour stadunanat Dean Amadon (1912-2003).

## Spesadoù hag an [[isspesad]]où anezhe
Daou spesad golvaneged a ya d'ober ar genad :
* *[[Micromacronus leytensis]]*,
* *[[Micromacronus sordidus]]*.

Brosezat int e Filipinez.

## Notennoù ha daveennoù
Loch Gairloch

**Loch Gairloch** (gouezeleg Skos : **An Geàrr Loch**, *al loc'h verr*) zo ul loc'h e gwalarn Bro-Skos, digor war al lodenn eus The Minch, pe An Cuan Sgitheanach, a zo anvet An Cuan Canach (pe *The Lower Minch*, pe *The Little Minch*), hag ac'hano war Mor an Inizi Gall.
9,7 km hirder zo dezhi ha 2,4 km a ledander. E genoù al loc'h emañ enez Longa.
Karl Barth

**Karl Barth** (Basel, 10 a viz Mae 1886 – 10 a viz Kerzu 1968) a oa ur beleg protestant hag ur c'helenner doueoniezh a bouez eus Suis hag a savas a-enep an naziegezh.

Tremen a reas e yaouankiz e Bern. Ober a reas e studioù e Bern hag e Berlin. Etre 1911 ha 1921 e voe pastor e kêr Safenwil, e kanton Aargau. E 1921 e teuas da vezañ kelenner doueoniezh e skol-veur Göttingen, en Alamagn. E 1933 e savas ur gelaouenn a zifenne al luteregezh hag a abege ar gristeniezh alaman a-du gant an nazied. Bez' e voe unan eus ar re a skrivas Disklêriadur Barmen, ur skrid hag a zistaole levezon an naziegezh war ar gristeniezh alaman. Gant Barth e voe kaset ar skrid-se da Adolf Hitler e-unan. En enep d'ar pezh a reas an darn vrasañ eus ar gelennerien en Alamagn e nac'has touiñ le da Hitler. Neuze e voe skarzhet eus e bost e skol-veur Bonn, e 1935, ha distreiñ a reas da v-Basel, e Suis.

Goude an Eil brezel-bed e voe unan eus ar re a glaskas adunvaniñ ar gristenien alaman gant ar pobloù all. Bepred e savas a-du gant ar peoc'h hag a-enep an armoù.
Barnardius zonarius

***Barnardius zonarius*** a zo ur spesad krakperokeded bras eus ar c'herentiad Psittaculidae.
Ar spesad nemetañ er genad *Barnardius* an hini eo.

Anvet e voe *Psittacus zonarius* (kentanv) da gentañ-penn (e 1805) gant ar skiantour saoz George Shaw (1751-1813).

## Doareoù pennañ

## Boued

## Annez hag isspesadoù
Ar spesad a gaver ar pemp isspesad anezhañ en Aostralia :
* *Barnardius zonarius barnardi*, er gevred,
* *B. z. macgillivrayi*, (North, 1900), eus reter Tiriad an Norzh da walarn Queensland,
* *B. z. parkeri*, e biz Aostralia ar Su, mervent Queensland,
* *B. z. semitorquatus*, e mervent Aostralia ar C'hornôg,
* *B. z. *'zonarius**', eus kornôg-kreiz ha kreisteiz-kreiz Aostralia ar C'hornôg da gornôg ha kreiz Aostralia ar Su.

## Liammoù diavaez
* ''Barnardius zonarius'' el lec'hienn BirdLife International.
* ''Barnardius zonarius'' e lec'hienn an International Union for Conservation of Nature (IUCN).

## Notennoù ha daveennoù
Krommenn Laffer

**Krommenn Laffer**, savet gant Arthur Laffer, a ziskouez ez eo posupl gounit muioc'h a savadoù gant ar stad ma 'vez lakaet feur tailhoù izel. An dro-lavar "Re a dailhoù a lazh an tailhoù", a zo neuze savet diwar preder Arthur Laffer.

Ma ne vez ket lakaet tailhoù gant ar stad, n'he do ket savadennoù telladurel dre ma ne vo ket paeet tailhoù gant ar boblañs. Diskouezet eo e-penn kentañ ar grommenn. Goude-se, kresket 'vez an tailhoù ha neuze ar savadennoù telladurel betek un optimum (e penn tout ar grommenn). An optimum a ziskouez ar feur tailhoù digemeret gant ar bobl, hag ar savadennoù telladurel uhelañ hag a zo posupl kaout gant ar stad. Adalek an optimum, da lavaret eo, en tu-dehoù d'ar grommenn, ma vez uhelaet c'hoazh ar feur tailhoù gant ar stad, ne vo ket gounezet savadennoù ken uhel hag a-raok gant ar stad ken. Ne degemero ket ken ar boblañs paeañ muioc'h.

Da gentañ, e soñjo al labourerien ne servijo ket labourat muioc'h rak an arc'hant gounezet a servijo da baeañ tailhoù.

Fin ar grommenn a ziskouez e vez kemeret 100% eus an arc'hant gounezet gant ar boblañs, neuze, den ebet na labouro ken. A-benn ar fin, lakaat re a dailhoù na servijo ket d'ar stad da uhelaat e savadennoù telladurel.

Da skouer: er Stadoù-Unanet etre 2008 ha 2009 eo bet divizet diskenn ar feur taihloù, ar pezh hag en deus digaset da uhelaat ar savadennoù telladurel etre 8% ha 9%.
Platycercus elegans

***Platycercus elegans*** a zo ur spesad krakperokeded eus ar c'herentiad Psittaculidae.

## Doareoù pennañ

## Boued

## Annez hag isspesadoù
Ar spesad a gaver ar seizh isspesad anezhañ e gevred ha reter Aostralia :
* *Platycercus elegans *'elegans**', eus gevred Queensland da c'hevred Aostralia ar Su,
* *P. e. filewoodi*, e reter-kreiz Queensland,
* *P. e. flaveolus*, Murray (gevred Aostralia),
* *P. e. fleurieuensis*, en aradennad Menez Lofty (Aostralia ar Su),
* *P. e. melanopterus*, North, 1906, en Enez Kangourou,
* *P. e. nigrescens*, e biz Queensland,
* *P. e. subadelaidae*, e kreisteiz aradennad Flinders (Aostralia ar Su).

## Liammoù diavaez
* ''Platycercus elegans'' el lec'hienn BirdLife International.
* ''Platycercus elegans'' e lec'hienn an International Union for Conservation of Nature (IUCN).

## Notennoù ha daveennoù
Camaroptera

***Camaroptera*** a zo ur genad e rummatadur an evned, krouet e 1850 gant al loenoniour svedat Carl Jacob Sundevall (1801-1875).

## Spesadoù hag an [[isspesad]]où anezhe
Pemp spesad golvaneged a ya d'ober ar genad :
* *[[Camaroptera brachyura]]*
** *C. b. bororensis*, ***brachyura***, *constans*, *fugglescouchmani* ha *pileata*,
* *[[Camaroptera brevicaudata]]*
** *C. b. abessinica*, *aschani*, *beirensis*, ***brevicaudata***, *erlangeri*, *griseigula*, *insulata*, *intercalata*, *sharpei*, *tincta* ha *transitiva*,
* *[[Camaroptera chloronota]]*
** *C. c. *'chloronota**', *granti*, *kamitugaensis*, *kelsalli* ha *toroensis*,
* *[[Camaroptera harterti]]*,
* *[[Camaroptera superciliaris]]*.

O c'havout a reer en Afrika issahara, un isspesad warn-ugent (21) dezhe en holl.

## Notennoù ha daveennoù
Difenner ar gwirioù

Savet e oa bet karg an **Difenner ar Gwirioù** e 2008 er Stad c'hall. Ar sistem-se en deus ar gwir da venegiñ e ali met ket da varnañ an diforc'hidigezh bet graet. Ouzhpenn-se  e c'hall lakaat e plas oberennoù a-benn lakaat da cheñch pleustroù an oberennoù sokial. 

An difenner a zo anvet gant prezidant ar republik e plas e-pad 6 vloaz. N'hall ket bezañ anvet en-dro ha n'haller ket terriñ anezhañ diwar e garg.

Kinnig a ra Difenner ar Gwirioù : ul lezenn dre gaer, erbedoù, goulennadegoù eus kastizioù, evezhierezh dirak ar barner.

Hervez un enklask bet kaset gant ar sistem-se, diskouezet e oa bet, e 2017, o doa bet 54% eus an dud goulennaet kudennoù da ziskoulmañ ur gudenn gant ur velestradurezh pe ur servij publik.

E Genver 2018 e oa bet ur c'hresk eus ar c'hlemmoù eus 7%. Diskouez a ra neuze e vez sikouret an dud gant diaezamantoù en un doare aesoc'h gant Difenner ar Gwirioù.
Arya Stark

**Arya Stark** a zo un dudenn faltaziek en heuliad levrioù *epic fantasy* George R. R. Martin : *[[A Song of Ice and Fire]]*. Un dudenn pouezus-tre eo, hag an hini nemeti a vez gwelet he savboent en holl levrioù embannet en heuliad.
Kinniget evit ar wech kentañ e 1996 el levr *[[A Game of Thrones (romant)|A Game of Thrones]]*, Arya a zo merc'h yaouankañ ha trede bugel Lord Eddard Stark hag e wreg Lady Catelyn Stark. Ur raspaotr eo, pennek, kalonek, dizalc'h, ober a ra fae gant an oberezhioù merc'hed hengounel, ha droukvesket e vez alies gant ur paotr. Ober a ra gant ur c'hleze berr anvezet Nadoz, profet dezhi gant he hantervreur, Jon Snow, hag gourdonet eo d'an doare kleizeata "Braavosi" gant Syrio Forel.

Arya zo c'hoariet gant an aktourez saoz Maisie Williams e dezneusiadenn HBO ar stirad levrioù, *[[Game of Thrones (stirad skinwel)|Game of Thrones]]*. He argonad en deus dastumet meuleud ar filmvarnourien, dreist-holl en eil koulzad evit he labour gant an aktour Charles Dance (Tywin Lannister) pa servije anezhañ evel hanafer (servijer gwin) Unan eus an dudennoù deuet ar gwellañ eo el levrioù hag er stirad. Williams a zo bet anvet evit ur *Primetime Emmy Award* evit *Outstanding Supporting Actress in a Drama Series* evit he roll er stirad e 2016.. Gant ar peurrest eus aktourien ar stirad eo bet anvet er *Screen Actors Guild Awards* evit *Outstanding Performance by an Ensemble in a Drama Series* e 2011, 2013, 2014, 2015, 2016 ha 2017.
## Notennoù
Emgann Chancellorsville

**Emgann Chancellorsville** (saozneg: *The Battle of Chancellorsville* ) a oa bet un emgann e-pad Brezel diabarzh Stadoù-Unanet Amerika (1861–1865), hag an hini pouezusañ e-pad Kampagn Chancellorsville. Stourmet e oa bet etre an 30 a viz Ebrel hag ar 6 a viz Mae 1863, en Spotsylvania County, Virginia, nepell diouzh kêriadennig Chancellorsville. Daou emgann a oa bet e-tro an 3 a viz Mae nepell diouzh Fredericksburg. E-pad ar c'hampagn brezel e oa bet lu an Unaniezh renet gant ar Major jeneral Joseph Hooker, an Army of the Potomac, o stourm a-enep ul lu kengevreet hanter bihanoc'h renet gant ar Jeneral Robert E. Lee, an Army of Northern Virginia. Emgann Chancellorsville zo brudet evel "Emgann ampart" Lee rak rannet en devoa e lu e daou damm e-tal ul lu kalz galloudusoc'h ha trec'h e oa bet ar re gengevreet. An trec'h a oa bet unan kalonek gant Lee oc'h implij lentidigezh Hooker, met gant kolloù ramzel. E-touez ar c'holloù bras e oa hini al letanant jeneral Thomas J. "Stonewall" Jackson. Jackson a oa bet tennet warnañ gant soudarded dezhañ, rediet e oa bet da droc'hañ e vrec'h kleiz. Siwazh e oa marvet gant an dorzhellegezh eizh devezh war-lerc'h. Ur c'holl ramzel e oa bet evit Lee hag en devoa embannet e oa marvet e vrec'h dehoù. Spontus e oa bet evit Lee evit kavout soudarded da gemer plas ar re kollet. Ouzhpenn-se ne oa ket deuet a-benn da dalañ ouzh Lu an Unaniezh da dec'hout kuit. Gwelet e vez an trec'h-se gant an istorourien evel unan e doare Pyrrhus.

En holl e oa bet kollet 12 764 soudard kengevreet hag evit an Unaniezh 17 287, lazhet gloazet ha steuziet pe prizoniet.
Tom Lister, Jr.

**Thomas Duane** "**Tom**" **Lister, Jr.** bet ganet e Compton (Kalifornia, Stadoù-Unanet Amerika) d'ar 24 Mezheven 1958, zo un aktour hag ur produour stadunanat.
Iliz Sant-Leon e Baosan

**Iliz Sant-Leon e Baosan** zo un iliz katolik e Baosan (*La Baussaine*, anv ofisiel ar gumun), e Bro-Sant-Maloù, e biz Breizh.

Un darn anezhi a seblant bezañ eus ar , en greunvaen eus Begerel, a liv gell, gant tammoù eus greunvaen Langadiarn ; diri ar porched en dolerit.

Labour a oa d'ober war an iliz, koustus e oa. Diouzh a zo bet kemennet er gazetenn lec'hel e vo roet 150 000 € gant an den a aferioù ha miliarder François Pinault.

## Notennoù
Bathmocercus

***Bathmocercus*** a zo ur genad e rummatadur an evned, krouet e 1895 gant al loenoniour alaman Anton Reichenow (1847-1941).

## Spesadoù hag an [[isspesad]]où anezhe
Daou spesad golvaneged a ya d'ober ar genad :
* *[[Bathmocercus cerviniventris]]*,
* *[[Bathmocercus rufus]]*
** *B. r. *'rufus**' ha *vulpinus*.

O c'havout a reer e takadoù 'zo eus Afrika, daou (2) isspesad dezhe en holl.

## Notennoù ha daveennoù
Platycercus eximius

***Platycercus eximius*** a zo ur spesad krakperokeded eus ar c'herentiad Psittaculidae.

## Doareoù pennañ

## Boued

## Annez hag isspesadoù
Ar spesad a gaver an tri isspesad anezhañ e gevred Aostralia ha Tasmania :
* *Platycercus eximius diemenensis*, North, 1911, e Tasmania,
* *P. e. elecica*, e gevred Queensland ha biz Sukembre-Nevez,
* *P. e. *'eximius**', e gevred Sukembre-Nevez, Victoria ha gevred Aostralia ar Su.

## Liammoù diavaez
* ''Platycercus eximius'' el lec'hienn BirdLife International.
* ''Platycercus eximius'' e lec'hienn an International Union for Conservation of Nature (IUCN).

## Notennoù ha daveennoù
Apalis

***Apalis*** a zo ur genad e rummatadur an evned, krouet e 1833 gant an evnoniour saoz William Swainson (1789-1855).

## Spesadoù hag an [[isspesad]]où anezhe
Pevar spesad golvaneged warn-ugent a ya d'ober ar genad :
* *[[Apalis alticola]]*
** *A. a. *'alticola*** ha ''dowsetti'',
* ''[[Apalis argentea]]'',
* ''[[Apalis bamendae]]'',
* ''[[Apalis binotata]]'',
* ''[[Apalis chapini]]''
** ''A. c. '''chapini*** ha *strausae*,
* *[[Apalis chariessa]]*
** *A. c. *'chariessa*** ha ''macphersoni'',
* ''[[Apalis chirindensis]]''
** ''A. c. '''chirindensis*** ha *vumbae*,
* *[[Apalis cinerea]]*
** *A. c. *'cinerea***, ''grandis'' ha ''sclateri'',
* ''[[Apalis flavida]]''
** ''A. f. abyssinica'', ''caniceps'', ***flavida***, ''flavocincta'', ''florisuga'', ''golzi'', ''neglecta'', ''pugnax'' ha ''viridiceps'',
* ''[[Apalis flavigularis]]'',
* ''[[Apalis fuscigularis]]'',
* ''[[Apalis goslingi]]'',
* ''[[Apalis jacksoni]]''
** ''A. j. bambuluensis'', ***jacksoni*** ha ''minor'',
* ''[[Apalis kaboboensis]]'',
* ''[[Apalis karamojae]]''
** ''A. k. '''karamojae*** ha *stronachi*,
* *[[Apalis lynesi]]*,
* *[[Apalis melanocephala]]*
** *A. m. addenda*, *adjacens*, *fuliginosa*, *lightoni*, ***melanocephala***, *moschi*, *muhuluensis*, *nigrodorsalis* ha *tenebricosa*,
* *[[Apalis nigriceps]]*
** *A. n. collaris* ha ***nigriceps***,
* *[[Apalis personata]]*
** *A. p. marungensis* ha ***personata***,
* *[[Apalis porphyrolaema]]*,
* *[[Apalis ruddi]]*
** *A. r. caniviridis*, *fumosa* ha ***ruddi***,
* *[[Apalis rufogularis]]*
** *A. r. angolensis*, *brauni*, *kigezi*, *nigrescens*, ***rufogularis*** ha *sanderi*,
* *[[Apalis sharpii]]*,
* *[[Apalis thoracica]]*
** *A. t. arnoldi*, *capensis*, *claudei*, *drakensbergensis*, *flaviventris*, *griseiceps*, *griseopyga*, *lebomboensis*, *murina*, *pareensis*, *quarta*, *rhodesiae*, *spelonkensis*, ***thoracica***, *uluguru*, *venusta*, *whitei* ha *youngi*.

O c'havout a reer en Afrika issahara, pemp isspesad ha tri-ugent (65) dezhe en holl.

## Notennoù ha daveennoù
Chaumont Volley-Ball 52

**Chaumont Volley-Ball 52 Haute-Marne** (Chaumont Volley-Ball 52) a zo ur c'hlub volley-ball bet krouet e 1996 e Bro-Chaumont, Haute-Marne.

## Roll loreidi

***Kampionad Frañs Ligue A**
**Kampion : 2017
**Iskampion : 2018, 2019, 2021

***Kampionad Frañs Ligue B**
**Kampion : 
**Iskampion : 2010, 2012

***Kib Frañs**
**Kampion : 2022
**Iskampion : 2018, 2019

***Super Kib Frañs**
**Kampion : 2017, 2021
**Iskampion : 

***Challenge Cup**
**Kampion : 
**Iskampion : 2017

***CEV Kib Europa**
**Kampion : 
**Iskampion :

## Prezidanted

## Gourdonerien

## Anvioù brudet
* Jonas Aguenier
* Romain Vadeleux
* Stéphen Boyer
* Horacio d'Almeida
* José Trèfle
* Jérémie Mouiel
* Stéphane Tolar
* Yannick Bazin
* Jean-Philippe Sol
* Laurențiu Lică
* Miloš Terzić
* André Lopes
* Gijs Jorna
* Julián García-Torres
* Maliki-Ismaël Moussa
* Constant Tchouassi
* Nathan Wounembaina

## Liammoù diavaez
*Officiële website CVB52HM
*LNV / Liga A
Porto Santo

**Porto Santo**, pe ** O Porto Santo**, zo un enezenn hag ur gumun e Rannvro Emren Madeira, hogen Vila Baleira eo anvet ar gêr-benn. Ur gorread 42,48&nbsp;km² he deus. Unan eus c'hwec'h kumun Portugal dezhi ur barrez hep mui. Tostañ kumun dezhi eo Machico, en enez Madeira, er mervent dezhi.

Lesanvet eo *Dourada* (*alaouret*) gant tud Madeira.

## Douaroniezh
Un enez volkanek eo, evel Madeira hag an Inizi Desertas. Ar *Pico de Facho*, 541 m uhelder, eo ar menez uhelañ. 
5482 a dud a oa en 2011, o chom en ur gorread a 43 km2.

Inizi bihan didud zo tro-dro dezhi: 
* Ilhéu de Cal ;
* Ilhéu de Ferro'
* Ilhéu da Fonte da Areia
* Ilhéu de Fora
* *Ilhéu das Cenouras*, pe Enez ar C'harotez;
* *Ilhéu de Cima*.

## Skeudennoù

file: Porto santo island panorama.jpg| Gwel hollek.
file: Casa do colombo.JPG|Ti Kristof Kolomb.
File:Casa Colombo (interior) - Porto Santo, Portugal.jpg|E-barzh Casa Colombo
file: Estátua de Colombo - Porto Santo.jpg| Delwenn da Gristof Kolomb e kreiz-kêr Porto Santo
file: BasaltColumns PortoSanto.JPG|Kolonenn vazaltek, ha Pico Ana Ferreira .
file: Zarco-shopping.JPG|Ar stal * Zarco Shopping* en Vila Baleira, Porto Santo, Madeira.
File:Fransisco José Peile Da Costa Maya.JPG|Delwenn da Francisco José Peile da Costa Maya com o Pico Castelo e a Vila Baleira en a-dreñv.
File:Câmara Municipal do Porto Santo (2010).jpg|Paços do Concelho
File:Igreja Matriz de Vila Baleira.jpg|Iliz Vila Baleira
File:AeroPortoSanto.JPG|Aerborzh Porto Santo]]
File:Porto Santo - Ilheu de Baixo.jpg|Ilhéu de Baixo
File:Mapa Porto Santo pt.JPG| Kartenn eus enez Porto Santo
File:Porto Santo - beach.jpg|Penn kornokañ traezheg Porto Santo.
File:Bus to the Town Center in Porto Santo island.jpg| Karr-boutin eus Cabeço da greiz Vila Baleira e Porto Santo.


## Istor
En 1418 e voe taolet troad en enez gant merdeerien eus Portugal João Gonçalves Zarco ha Tristão Vaz Teixeira.
Calamonastes

***Calamonastes*** a zo ur genad e rummatadur an evned, krouet e 1883 gant al loenoniour saoz Richard Bowdler Sharpe (1847-1909).

## Spesadoù hag an [[isspesad]]où anezhe
Pevar spesad golvaneged a ya d'ober ar genad :
* *[[Calamonastes fasciolatus]]*
** *C. f. europhilus*, ***fasciolatus*** ha *pallidior*,
* *[[Calamonastes simplex]]*,
* *[[Calamonastes stierlingi]]*
** *C. s. irwini*, *olivascens*, *pintoi* ha ***stierlingi***,
* *[[Calamonastes undosus]]*
** *C. u. cinereus*, *huilae*, *katangae* hag ***undosus***.

O c'havout a reer en Afrika issahara, unnek (11) isspesad dezhe en holl.

## Notennoù ha daveennoù
Achille Valenciennes

**Achille Valenciennes**, bet ganet d'an 9 a viz Eost 1794 e Pariz (Bro-C'hall) hag aet da Anaon d'an 13 a viz Ebrel 1865 e Pariz (Bro-C'hall), a oa ul loenoniour gall.

## Listenn al [[labous]]ed studiet gantañ
### [[Spesad]]où
* **C**
: *[[Campephilus leucopogon]]*, *[[Campethera maculosa]]*,
* **M** : *[[Mulleripicus funebris]]*.
### [[Isspesad]]où
* **D** : *[[Dryocopus lineatus|Dryocopus lineatus erythrops]]*,
* **M** : *[[Mulleripicus funebris|Mulleripicus funebris funebris]]*,
* **P** : *[[Piculus chrysochloros|Piculus chrysochloros polyzonus]]*.

## Notennoù ha daveennoù
La Grande Vadrouille

**La Grande Vadrouille** (*ar c'haloupadeg veur*) zo ur film gall ha saoz, bet sevenet gant Gérard Oury e 1966. Berzh en deus graet kenañ rak gant 17 milion a arvesterien eo bet ar film gall gwelet ar muiañ e-pad 40 bloaz, a-raok an hini a reas muioc'h c'hoazh, Bienvenue chez les Ch'tis.

C'hoarvezout a ra ar film-mañ e-kerzh an Eil Brezel-bed e Bro-C'hall. Kontañ a ra istor daou C'hall hag a zo rediet da sikour tri bleiner kirri-nij saoz a zo bet diskaret o c'harr-nij gant an Alamaned. C'hoariet eo an daou C'hall-se gant Bourvil ha Louis de Funès.

C'hoariet o doa dija e-barzh ur gomedienn all, Le Corniaud, sevenet ivez gant Gérard Oury.

## Sinopsiz
E 1942, ez eus bet diskaret ur c'harr-nij saoz gant an Alamaned a-us Pariz. Lammat a ra an tri blenier gant un harz-lamm ha pradañ a reont e tri lec'h disheñvel er gêrbenn. Sikouret int gant daou C'hall, ur penn laz-seniñ hag ul livour savadurel, evit kas anezho d'an dachenn dieub ; dont a reont neuze da vezañ rezistanted.

## Fichenn identelezh
Titlː *La Grande Vadrouille*

Sevenourː Gérard Oury

Senarioː Gérard Oury, Danièle Thompson, Marcel Jullian, Georges hag André Tabet

Aktourien bennañː Louis de Funès, Bourvil, Terry-Thomas

Produiñː Les Films Corona, Lowndes Productions, The Rank Organisation

Ar broioù e lec'h ma 'z eo bet filmetː Bro C'hall ha Bro Saoz̩

Padelezhː 132 munutenn

Doare film ː Komedienn, Film brezel...

Deizhad mont er-maezː 8 a viz Kerzu 1966 e Bro C'hall

26 a viz Kerzu 1966 e Suis

## Aktourien

* Bourvil o c'hoari Augustin Bouvet
* Louis de Funès o c'hoari Stanislas Lefort
* Terry-Thomas o c'hoari Sir Reginald ("Big Moustache")
* Claudio Brook o c'hoari Peter Cunningham
* Mike Marshall o c'hoari Alan MacIntosh
* Marie Dubois o c'hoari Juliette
* Pierre Bertin o c'hoari Juliette's grandfather
* Andréa Parisy o c'hoari C'hoar Marie-Odile
* Mary Marquet o c'hoari Mamm Superior
* Benno Sterzenbach o c'hoari Major Achbach
* Colette Brosset o c'hoari Itron Germaine
* Guy Grosso o c'hoari ur soner
* Jean Droze o c'hoari ur soner

## Liammoù diavaez
*  ''Le cinéma français'' 
*  ''Internet Movie Database''
Scepomycter

***Scepomycter*** a zo ur genad e rummatadur an evned, krouet e 1941 gant an daou evnoniour breizhveuriat Claude Henry Baxter Grant (1878-1958) ha Cyril Winthrop Mackworth-Praed (1891-1974).

## Spesadoù
Daou spesad golvaneged bihan a ya d'ober ar genad :
* *[[Scepomycter rubehoensis]]*,
* *[[Scepomycter winifredae]]*.

Brosezat int e menezioù reter Tanzania.

## Notennoù ha daveennoù
Bourvil

**André Raimbourg**, **Bourvil** eus e anv micher, a oa un aktour, kaner ha fentigellour gall. Ganet d'ar 25 a viz Gouhere 1917 e Prétot-Vicquemare (Seine-Inférieure) hag aet da Anaon d'an 23 a viz Gwengolo 1970 e Pariz.
## Marv
E 1967 e-pad filmadenn ar film Les Cracks e kouezhas. Mont a reas da welet ar medisin ha kavet e voe e oa klañv gant kleñved Kahler, ur c'hrign-bev eus ar gwad. En desped da vezañ klañv marvus ha da gaout kimioterapiezh e kendalc'has gant e labour aktour ha kaner. Mervel a reas d'an 23 a viz Gwengolo 1970.

## Notennoù ha davennoù
Norm endroel

An **norm endroel**, pe reolennadur, a zo un norm rediet gant ar galloudoù publik. Termenet eo ur vevenn saotrañ, ul live brasañ saotr. Paeet e vez un tell-kastiz gant ar re maez lezenn.
(Un efed war ar c’hementad a zo)

Savet eo bet an norm endroel evit bezañ gouest da wareziñ ar c’hevala naturel en ur gendec’hel da produiñ. Un efedusted endroel en deus neuze, gant disoc’hoù divizet en a-raok. Simpl ez eo da lakaat e plas. Met start ez eo kavout un live dereat : Ma ez eo re laoks ar reolennadur, ne vo efedusted endroel ebet, met er c’hontroll ma ez eo re strizh e vo un efedusted ekonomikel negativel. Gant an norm endroel, ne vez ket broudet an obererien ekonomikel d’ober gwelloc’h.

Kemeromp skouer feur-emglev Montréal:
Ur c'hentemglev evit gwareziñ an endroe eo, lakaet e plas d'ar 1añ a viz Genver 1989. E fal : lakaat da vont da get an danvezioù hag a reduont ar wiskad ozon.
E 2007 ez eo bet tizhet ar pal gant ar 190 vro ho doa sinet ar c’hentemglev, 20 bloaz goude, normalamant raktreset evit 2010. Hervezh ar gumuniezh skiantel e teufe en-dro ar wiskad ozon, en e stad eus 1980, etre 2055 ha 2065.
Vila Baleira

**Vila Baleira** eo kêr-benn enez Porto Santo, ha kêr nemeti an enez, en Enezeg Madeira, pe Rannvro Emren Madeira, e Portugal. En enez n'eus nemet ur gumun, hag ur c'huzul, ha stag outi eo enezennoù Baixo, Cima, Ferro ha Fonte de Areia.

Disheñvel eo anv kêr, Vila Baleira, diouzh hini ar gumun, Porto Santo. Anavezet evel kêr abaoe ar 7 da viz Eost 1996. E 2011 e oa 5 483 den o chom enni.

Un aerborzh zo nepell.

## Istor

## Skeudennaoueg


Madeira-01-0018_(7337297108).jpg|Traezheg dirak Vila Baleira
Madeira Strand porto santo.jpg|Traezheg dirak Vila Baleira


Porto_Santo_-_vista_geral.JPG|Vila Baleira en tu dehoù
Igreja_Matriz_de_Vila_Baleira.jpg|Iliz Vila Baleira
The_Town_of_Porto_Santo_by_James_Bulwer_(1825).jpg|Maendresadenn gant James Bulwer e 1825
Tarasaigh

**Tarasaigh** (distaget [] e gouezeleg ; *Taransay* e saozneg) zo un enezenn vihan eus Bro-Skos, unan eus an Inizi Gall Pellañ. Emañ er gornaoueg da enez Na Hearadh. 

En em astenn a ra war 14,8 km². *Beinn Ra* eo anv ar grec'henn uhelañ, a dizh 267 metr a-us live ar mor. Tudet e oa Tarasaigh betek 1974. Bremañ e vez tud o chom war an enezenn e-pad ar vakañsoù hañv hepken. An hini vrasañ eus inizi didud Bro-Skos eo.
Barbara Perry

**Barbara Mae Perry**, bet ganet e Norfolk (Virginia) d'an 22 a viz Mezheven 1921 ha marvet e Los Angeles (Kalifornia) d'ar 5 a viz Mae 2019, a oa un aktorez, ur ganerez hag un dañserez stadunanat.
Tephrodornis

***Tephrodornis*** a zo ur genad e rummatadur an evned, krouet e 1832 gant an evnoniour saoz William Swainson (1789-1855)

## Spesadoù hag an [[isspesad]]où anezhe
Pevar spesad golvaneged a ya d'ober ar genad :
* *[[Tephrodornis affinis]]*,
* *[[Tephrodornis pondicerianus]]*
** *T. p. orientis*, *pallidus* ha ***pondicerianus***,
* *[[Tephrodornis sylvicola]]*,
* *[[Tephrodornis virgatus]]*
** *T. v. annectens*, *frenatus*, *fretensis*, *hainanus*, *jugans*, *latouchei*, *mekongensis*, *pelvicus*, *verneyi* ha ***virgatus***.

O c'havout a reer e takadoù 'zo eus Azia, trizek (13) isspesad dezhe en holl.

## Rummatadur
Gwechall e veze renket er c'herentiad Tephrodornithidae a zalc'he ar genadoù *[[Hemipus]]* ha *[[Philentoma]]* ivez.

## Notennoù ha daveennoù
Philentoma

***Philentoma*** a zo ur genad e rummatadur an evned, krouet e 1845 gant an naturour saoz Thomas Campbell Eyton (1809-1880).

## Spesadoù hag an [[isspesad]]où anezhe
Daou spesad golvaneged a ya d'ober ar genad :
* *[[Philentoma pyrhoptera]]*
** *P. p. dubia* ha ***pyrhoptera***,
* *[[Philentoma velata]]*
** *P. v. caesia* ha ***velata***.

O c'havout a reer e takadoù 'zo eus Azia ar Gevred, pevar (4) isspesad dezhe en holl.

## Rummatadur
Gwechall e veze renket er c'herentiad Tephrodornithidae a zalc'he ar genadoù *[[Tephrodornis]]* ha *[[Hemipus]]* ivez.

## Notennoù ha daveennoù
Enezeg Madeira

**Enezeg Madeira** zo un enezeg portugalat er Meurvor Atlantel. Seizh enez zo anezhi :
*div enezenn annezet : Madeira ha Porto Santo ;
*div enezennig annezet : Selvagem Grande ha Selvagem Pequena, en Inizi Selvagens ;
*teir enezenn didud.

Mont a ra an holl anezho d'ober Rannvro Emren Madeira.
Michael Biehn

**Michael Connell Biehn**, ganet d'an 31 a viz Gouhere 1956, zo un aktour stadunanat. Brudet eo bet da gentañ evit rolloù milourien e filmoù skiant-faltazi gant James Cameron; ar serjant Kyle Reese en The Terminator (1984), ar c'haporal Dwayne Hicks en Aliens (1986) al Letanant Coffey en The Abyss (1989). C'hoariet en deus bet e filmoù all evel The Fan (1981), Navy SEALs (1990), Tombstone (1993), The Rock (1996),  (2001) ha Planet Terror (2007). Er skinwel e oa bet gwelet en Hill Street Blues (1984) hag Adventure Inc. (2002-03). Biehn a oa bet lakaet e anv evit ur priz Best Actor Saturn Award evit Aliens, ha resevet en deus ul Life Career Award e-pad lid 2011.
## Filmlennadur
### Filmoù

### C'hoarioù video

## Notennoù ha daveennoù

## Liammoù diavaez
* Michael Biehn war IMDb
Star Wars Day

Ar **Star Wars Day**, d'ar 4 a viz Mae, zo un devezh lid evit oberenn George Lucas, Star Wars. Lidet e vez gant an dud sot gant ar frañchiz. An devezh lid a zo bet brudet buan dre ar mediaioù ha dre lidoù gant tud treuzwisket. 

An devezh a zo bet choazet a-ziwar ar frazenn brudet "May the Force be with you" troet da "May the Fourth be with you". Memes ma ne oa ket bet lakaet ofisiel an devezh-se gant Lucasfilm, an dud sot gant Star Wars dre ar bed a heulie anezhañ. Abaoe ez eo bet adkemeret gant Lucasfilm ha Disney evel devezh lid bed Star Wars.
Eil emgann Bull Run

**Eil emgann Bull Run** (saozneg : *Second Battle of Bull Run*, *Battle of Second Manassas*) a voe stourmet etre an 28 hag an 30 a viz Eost 1862 e Prince William County, Virginia.
Unan eus emgannoù Brezel diabarzh Stadoù-Unanet Amerika e voe. Bez' e voe emgann diwezhañ an Northern Virginia Campaign stourmet gant ar jeneral kengevreet Robert E. Lee hag e Army of Northern Virginia enebet ouzh ar major jeneral en Unaniezh John Pope hag e Army of Virginia. Kalz brasoc'h ha pouezusoc'h eget hini Kentañ emgann Bull Run *(First Manassas)* bet stourmet d'an 21 a viz Gouhere 1861 er memes lec'h e voe Eil emgann Bull Run.

Goude ur valeadeg nerzhus a-gostez eus an Union Army, ar major jeneral kengevreet Thomas J. "Stonewall" Jackson en devoa aloubet lec'h pourveziñ unanet Manassas Junction. Tapet fall e oa nerzhioù Pope rak damdroc'het e oa al linennoù-eskemm gant Washington, D.C. Kilet en devoa un nebeud kilometroù war-du ar biz ; Jackson en devoa lakaet e lu war zifenn gant difennerezhioù kreñv en Stony Ridge. Goude-se en devoa gortozet e erruje beg lu Lee renet gant ar major jeneral James Longstreet.
D'an 28 a viz Eost 1862, Jackson en devoa taget ur golonennad soudarded eus an Union Army en ti-feurm Brawner e reter Gainesville evit degas selloù Pope war an tu-se eus an dachenn-emgann ; tizhet e voe ar pal, zoken pa ne voe ket riñset ar golonenn. Er memes devezh, Longstreet a oa deuet a-benn da dremen dreist linenn fin difenn an Union Army e-kerzh Emgann Thoroughfare Gap hag a gendalc'he gant e hent evit tizhout an dachenn-emgann.

Un trec'h peurglok e voe evit Lu Stadoù Kengevreet Amerika : an Unaniezh he devoa kollet 14&nbsp;462 a soudarded (lazhet, gloazet, prizoniet pe steuziet), ar re gengevreet 7&nbsp;298.

Second Battle of Bull Run.jpg|Tresadenn eus an emganngwelet gant tu an Unaniezh
A Bull Run-ner., ca. 1863 (5661844816).jpg|*A Bull Run-ner*, ludresadenn eus 1863o goapaat lu an Unaniezh
Retreat after Second Bull Run.jpg|Kiladenn an Unaniezhgoude Eil emgann Bull Run
Prionops

***Prionops*** a zo ur genad e rummatadur an evned, krouet e 1816 gant an evnoniour gall Louis Jean Pierre Vieillot (1748-1831).

## Spesadoù hag an [[isspesad]]où anezhe
Eizh spesad golvaneged a ya d'ober ar genad :
* *[[Prionops alberti]]*,
* *[[Prionops caniceps]]*
** *P. c. *'caniceps*** ha ''harterti'',
* ''[[Prionops gabela]]'',
* ''[[Prionops plumatus]]''
** ''P. p. concinnatus'', ''cristatus'', ***plumatus***, ''poliocephalus'', ''talacoma'' ha ''vinaceigularis'',
* ''[[Prionops poliolophus]]'',
* ''[[Prionops retzii]]''
** ''P. r. graculinus'', ''nigricans'', ***retzii*** ha ''tricolor'',
* ''[[Prionops rufiventris]]''
** ''P. r. mentalis'' ha ***rufiventris***,
* ''[[Prionops scopifrons]]''
** ''P. s. keniensis'', ''kirki'' ha ***scopifrons**'.

O c'havout a reer en Afrika issahara, seitek (17) isspesad dezhe en holl.

## Rummatadur
Renket e veze er c'herentidad Prionopidae kent.

## Notennoù ha daveennoù
Vanga curvirostris

***Vanga curvirostris*** a zo ur spesad golvaneged eus ar c'herentiad Vangidae.

Anvet e voe *Lanius curvirostris* (kentanv) da gentañ-penn (e 1766) gant an naturour svedat Carl von Linné (1707-1778).Ar spesad nemetañ er genad *Vanga* (an hini skouer e-keñver ar c'herentiad Vangidae) an hini eo.

## Doareoù pennañ

## Boued
Bevañ a ra diwar amprevaned bras ha mellkeineged bihan ivez (laboused bihan, raned ha vioù labous en o zouez).

## Annez hag isspesadoù
Ar spesad a gaver an daou isspesad anezhañ e Madagaskar :
* *Vanga curvirostris cetera*, e kreisteiz an enezenn,		
* *V. c. *'curvirostris**', e kornôg, hanternoz ha reter an enezenn.

## Liammoù diavaez
* ''Vanga curvirostris'' el lec'hienn BirdLife International.
* ''Vanga curvirostris'' e lec'hienn an International Union for Conservation of Nature (IUCN).

## Notennoù ha daveennoù
Nouvelles asiatiques

***Nouvelles asiatiques*** zo un dastumad danevelloù gallek gant Joseph Arthur de Gobineau (1816–1882) embannet en 1876. Diwar-benn Pers (Iran a-vremañ) eo an darn vrasañ eus an danevelloù.

Bet e oa Gobineau o labourat evel sekretour ar gannadouriezh c'hall en Pers etre 1854 ha 1863, ha bevet en doa er gevredigezh-se, ken disheñvel diouzh e hini orin.
## Istor
Div levrenn a oa en embannadur orin.
;Levrenn gentañ
Aet eo al levrenn gentañ d'ober ar *Souvenirs de Voyage*. 
**Scaramouche*
**La Chasse au caribou*
**Akrivie Phrangopoulo*
**Mademoiselle Irnois*
**Le Mouchoir rouge*
**Adélaïdes*
;Eil levrenn
Hennezh eo an hini a zo anvet *Nouvelles asiatiques* bremañ.
**La danseuse de Shamakha* (Kaokaz)
**L'illustre magicien* (Pers)
**Histoire de Gambèr-Aly* (Pers)
**La guerre des Turcomans* (Pers)
**Les amants de Kandahar* (Afghanistan) 
**La vie de voyage* (Kurdistan)
## Embannadurioù
*1924 : Comte de Gobineau — *Nouvelles asiatiques* — Illustrations de Maurice de Becque ; Pariz, Les Éditions G. Crès & Cie
*1956 : *Gobineau  - Nouvelles*, Jean-Jacques Pauvert, Pariz. Div levrenn danevelloù an oberour, embannet e 1956
*1960, 1962 : *Nouvelles asiatiques* (2 levrenn), Jean-Jacques Pauvert, Pariz.
*2007 : *Nouvelles asiatiques*, Les éditions du sonneur, Pariz, 
## Liammoù diavaez

*''Wikisource''
*Les ''Nouvelles asiatiques'' e Gallica
*A-zivout ''Nouvelles asiatiques'' e 1966
Cantorchilus

***Cantorchilus*** a zo ur genad e rummatadur an evned, krouet e 2006 gant ur skipailh skiantourien stadunanat, renet gant an evnoniour breizhveuriat Nigel I. Mann.

## Spesadoù hag an [[isspesad]]où anezhe
Daouzek spesad golvaneged a ya d'ober ar genad :
* *[[Cantorchilus elutus]]*,
* *[[Cantorchilus griseus]]*,
* *[[Cantorchilus guarayanus]]*,
* *[[Cantorchilus leucopogon]]*
** *C. l. grisescens* ha ***leucopogon***,
* *[[Cantorchilus leucotis]]*
** *C. l. albipectus*, *bogotensis*, *collinus*, *conditus*, *galbraithii*, *hypoleucus*, ***leucotis***, *peruanus*, *rufiventris*, *venezuelanus* ha *zuliensis*,
* *[[Cantorchilus longirostris]]*
** *C. l. bahiae* ha ***longirostris***,
* *[[Cantorchilus modestus]]*,
* *[[Cantorchilus nigricapillus]]*
** *C. n. castaneus*, *connectens*, *costaricensis*, ***nigricapillus***, *odicus*, *reditus* ha *schottii*,
* al laouenan dour (*Cantorchilus semibadius*),
* *[[Cantorchilus superciliaris]]*
** *C. s. baroni* ha ***superciliaris***,
* *[[Cantorchilus thoracicus]]*,
* *[[Cantorchilus zeledoni]]*.

O c'havout a reer e takadoù 'zo eus Norzhamerika, Mec'hiko, Kreiz ha Suamerika, pevar isspesad warn-ugent (24) dezhe en holl.

## Rummatadur
Renket e veze an holl spesadoù er genad *[[Thryothorus]]* a-raok.

## Notennoù ha daveennoù
Arthur de Gobineau

**Joseph Arthur de Gobineau** (Ville d'Avray, 14 Gouere 1816 – Torino, 13 Here 1882) a oa un diplomat ha skrivagner gallek.

Hiriv eo anavezet dreist-holl gant e arnodskrid *Essai sur l'inégalité des races humaines* (1853-1855) met skridoù romantel a savas ivez ha dreist-holl diwar-benn Iran ma vevas ur pennad : *[[Nouvelles asiatiques]]* (1876).
## Notennoù
Totó la Momposina

**Sonia Bazanta Vides** (ganet e 1940), anavezetoc'h evel **Totó la Momposina**, zo ur ganerez kolombian. E 1993 e voe brudet hec'h albom *La Candela Viva* embannet gant Real World Records, ar gompagnunezh savet gant Peter Gabriel. 

## Liammoù diavaez
* ''Tu Tambor'' - YouTube
Gegnog

**Gegnog** zo un enezenn e kumun Landeda, e kornaoueg ar gumun, un 2 km bennak diouzh an douar-bras. En em astenn a ra war 400 m hed ha 160 m led.

N'eus gwezenn ebet warni, nemet leton. Gwechall gozh e oa stag ouzh an douar-bras ha dismantroù meur a garn eus mare an Neolitik a weler warni. Lakaet int da vonumant istorel abaoe 1964. Diwezhatoc'h, da vare Oadvezh an Houarn e oa annezet an enez ivez. Furchadegoù zo bet graet e Gegnog meur a wech, adalek 1962.

Talvezet he doa Gegnog ivez, da vare an Eil Brezel-bed, da lakaat lomaned kirri-nij saoz kouezhet war an douar-bras da dec'hout kuit, gant sikour rezistanted eus ar c'hornad. 

## Notennoù
Manse Jolly

**Manson Sherrill Jolly**, pe **Manse Jolly**, ganet e-tro 1840 ha marvet e 1869, a oa ur Stadunanad, pempvet mab da Joseph Moorhead Jolly hag Anna Cole Sherrill. C'hwec'h breur ha peder c'hoar en devoa, unan anezho a oa marvet yaouank-flamm. Jolly zo bet brudet gant e feulster taer a-enep soudarded an Union Army lec'hiet en Anderson (South Carolina) goude fin Brezel diabarzh Stadoù-Unanet Amerika. Un dudenn damvojennel eo, gwelet evel un haroz e doare Robin Hood.

Hervez e baperioù milourel, Jolly a oa ur paotr oadet a 20 vloaz *"six feet four inches high, ruddy complexion, blue eyes, red hair, and by profession a farmer, born in Anderson district in the state of S.C."*

Pemp breur dezhañ a zo marvet e-pad ar Brezel diabarzh stadunanat, hag ur c'hwec'hvet a zo en em lazhet goude. Posubl eo en dije graet se dre gudennoù spered liammet ouzh ar brezel. Ur wech distroet d'ar gêr e welas e oa bet skrapet an ti-familh gant soudarded eus an Union Army. Jolly a douas lazhañ pemp soudard "Yankee" evit pep hini eus e vreudeur bet lazhet e-pad ar brezel.

Jolly en doa heuliet e douadenn. Kuzhet e oa e koadeier e trowardroioù Anderson, ha taget en doa ar soudarded unanet nepell. Jolly en doa implijet taktikoù guerrilla, en devoa bet desket e-pad ar brezel dre ma oa sklêrijenner. Pa voe re zañjerus evitañ chom en Anderson, Jolly a dec'has da g-Cameron (Texas), da di kamaladed en Sherrill e 1867. Eno e varvas beuzet daou vloaz war-lerc'h pa oa o klask treuziñ ur stêr.

Beziet eo eno en Texas.
## Bushwacker
Traoù a zo disheñvel diouzh mojenn Manse Jolly an digoller. Tec'het e oa da d-Texas dre ma oa 700 dollar aour a oa roet evit tapout anezhañ. Eno e oa deuet da vezañ sheriff dre ma oa ur mailh war an armoù. En gwirionez, Manse Jolly ne oa ket e-unan met ur vandenn a oa gantañ, ar pezh a ra anezho *bushwackers*, torfedourien sokial hag a implije al Lost Cause evit digareziñ o emzalc'h torfedourien.

## Liammoù diavaez
*  Paperioù soudard Manse Jolly
## Notennoù ha daveennoù
Spelaeornis

***Spelaeornis*** a zo ur genad e rummatadur an evned, krouet e 1877 gant an daou skiantour gall Armand David (1826-1900) hag Émile Oustalet (1844-1905).

## Spesadoù hag an [[isspesad]]où anezhe
Eizh spesad golvaneged a ya d'ober ar genad :
* *[[Spelaeornis badeigularis]]*,
* *[[Spelaeornis caudatus]]*,
* *[[Spelaeornis chocolatinus]]*,
* *[[Spelaeornis kinneari]]*,
* *[[Spelaeornis longicaudatus]]*,
* *[[Spelaeornis oatesi]]*,
* *[[Spelaeornis reptatus]]*,
* *[[Spelaeornis troglodytoides]]*
** *S. t. halsueti*, *indiraji*, *nanchuanensis*, *rocki*, *sherriffi*, * souliei* ha ***troglodytoides***.

O c'havout a reer e takadoù 'zo eus Azia, seizh (7) isspesad dezhe en holl.

## Notennoù ha daveennoù