INRI

**INRI** zo ur gwreskanv a zo berradur ar bomm latin **''I**esvs **N**azarenvs **R**ex **I**vdæorvm*</span>, "Jezuz an Nazarean Roue ar Yuzevien", a vije bet skrivet a-us da benn [[Jezuz Nazaret]] pa voe kroazstaget, hervez an [[Aviel]]où e [[Testamant Nevez]] ar [[Bibl]].

Evit doare, ne oa Jezuz Nazaret na «&nbsp;nazarean&nbsp;», na «&nbsp;roue ar Yuzevien&nbsp;»

== An Avieloù ==
Ar pevar Aviel a gont penaos ez eo bet kondaonet Jezuz d'ar marv, hervez ar gristenien.<br>
[[Beleg|Beleien]] veur ar Yuzevien a lakae Jezuz da vallozher peogwir ez embanne bezañ mab d'an [[doue]], setu e felle dezho kavout un dro d'e bakañ ha d'e lazhañ. An [[abostol]] [[Judaz Iskariot]] a verzas Jezuz d'ar veleien veur, ha ganto e voe roet ar prezeger d'ar [[Prefed (Henroma)|prefed]] [[Pontius Pilatus]] evit ma vije barnet ha kondaonet, rak int-i n'o devoa ket gwir da lazhañ. Pa zisklêrias Pilatus ne gave abeg ebet e Jezuz [[Barnidigezh Pilatus|d'e gondaoniñ d'ar marv]] e c'houlennas ar veleien ma vije divac'het an torfedour Barrabas ha kroazstaget Jezuz en e lec'h.

Hervez ar voaz e veze embannet war ar groaz an abeg d'ar gondaonidigezh, dre un *titulus* – ur skritell.<br>
Setu a skrivas [[Yann an Avielour]] ([[Aviel Yann|Yann]], XIX. 17-22) :
<blockquote style="font-size:90%;">
<sup>17</sup> En ur zougen e groaz ez eas d'al lec'h anvet "Klopenn", a zo *Golgotha* en hebraeg.<br>
<sup>18</sup> Eno en e groazstagjont ha daou all gantañ, unan en un tu hag egile en tu all, ha Jezuz er c'hreiz.<br>
<sup>19</sup> Pilatus a lakaas ivez aozañ ur skritell evit he lakaat war ar groaz ; *Jezuz an Nazarean, roue ar Yuzevien* a oa skrivet warni.<br>
<sup>20</sup> Kalz eus ar Yuzevien a lennas ar skritell-se, abalamour ma oa tost d'ar gêr al lec'h ma voe Jezuz kroazstaget ; hag en hebraeg, e latin hag e gresianeg e oa skrivet.<br>
<sup>21</sup> Neuze, beleien veur ar Yuzevien a lavaras da Bilatus : «&nbsp;Na skriv ket: "roue ar Yuzevien", hogen : "lavaret en deus : Me eo roue ar Yuzevien"&nbsp;».<br>
<sup>22</sup> Pilatus a respontas : «&nbsp;Ar pezh am eus skrivet, am eus skrivet&nbsp;».
</blockquote>
Lukaz ha Yann a veneg teir yezh war ar skritell, *Iesvs Nazarnvs Rex Ivdæorvm* o vezañ ar skrid latin hervez Yann. A c'hall bezañ a-walc'h, pa oa al latin yezh an [[Impalaeriezh roman|Impalaeriezh]], an [[henc'hresianeg]] hini ar c'henwerzh (al *lingua franca* e oa er rann-se eus an Impalaeriezh), hag an "[[hebraeg]]" – *hebraisti* eo an adverb henc'hresianek en aviel Yann, a dalveze koulz evit an [[arameeg]] — hini ar veleien. An arameeg e oa yezh [[Galilea]] avat, nebeut-tre a dud a ouie hebraeg, a oa yezh ar vrientinien relijiel.<br>
Mennet e oa Lukaz ha Yann da dizhout ar muiañ a bobloù ma c'hallent : ar Yuzevien da gentañ, ha dre o [[diaspora]] ar C'hresianed, ar pobloù latin en Impalaeriezh, hag ar bed a-bezh. Ne vefe ket *INRI* ur skrid istorel neuze, un doare abostolerezh e vefe kentoc'h.

*Kalz eus ar Yuzevien a lennas ar skritell-se*, a skrivas Yann. Perak e reas ? Dre ma oa an *titulus* e teir yezh e c'halle forzh piv a gement a ouie lenn e gompren, zoken ar Yuzevien na ouient ket hebraeg. Evit doare e felle d'an avielour lakaat ar braz eus ar Yuzevien, ne grede ket dezho e oa Jezuz ar [[Mesiaz]], da vuntrerien ar c'hrist. Da viken neuze e voe lakaet ar Yuzevien da atebeien marv Jezuz gant ar gristenien, pa ne oant ket bet gouest da anavezout o roue, ha pa c'halljont kompren en o fazi dre an Avieloù.

== «&nbsp;Jezuz an Nazarean&nbsp;» ==
Gant ar pevar Aviel e vez lakaet Jezuz Nazaret da "roue ar Yuzevien", da dra ma'z eo disheñvel an *titulus* hervez an avielour :
<p style="margin-left:6%;">
[[Aviel Mazhev|Mazhev]] (XXVII, 37) : *Jezuz, roue ar Yuzevien, eo hemañ*<br>
[[Aviel Mark|Mark]] (XV, 26) : *Roue ar Yuzevien*<br>
[[Aviel Lukaz|Lukaz]] (XXIII, 38) : *Roue ar Yuzevien eo hemañ*<br>
Yann (XIX, 19) : *Jezuz an Nazarean, roue ar Yuzevien*
</p>
Yann hepken a laka Jezuz da «&nbsp;Nazarean&nbsp;». Ha *nazarean* e oa Jezuz ?

Da ziwall zo : *nazorenos* eo ar ger henc'hresianek evit komz eus Jezuz Nazaret, padal e ra Yann gant ar ger *nazoraios*.<br>
N'eus meneg ebet eus Nazaret nag en [[Talmud]], nag en [[Testamant Kozh]] nag e skridoù [[Flavius Josephus]]. Ul lec'hiennig e oa, traken. Distrujet e voe en [[Henamzer]] hag adsavet en  e traoñ an hengêr. N'emañ ket [[Iliz ar C'hemennadur]] e lec'h ganedigezh Jezus eta. N'eus bet kavet tra goshoc'h eget an  e Nazaret.<br>
Goude marv [[Herodez Veur|Herodez Meur]] e renas e vab henañ [[Herodez Arc'helaos]] evel prefed [[Yehudah]] war-lerc'h e dad ; hervez Aviel Mazhe, un [[ael]] a c'hourc'hemennas da [[Jozef (Testamant Nevez)|Jozef]] distreiñ da [[Israel]] gant e wreg, ar [[Gwerc'hez Vari|Werc'hez Vari]], hag ar [[Mabig Jezuz]], peogwir e oa marv Herodez Veur. Aon en devoe Jozeb rak Herodez Arc'helaos avat, setu e tivizas mont da C'halilea kentoc'h hag en em staliañ e Nazaret ev«&nbsp;it ma vije sevenet diougan ar [[profed]]ed : "Nazarean a vo graet anezhañ"&nbsp;» (Mazh. II, 19-23). Ar gudenn eo ne gaver roud ebet neblec'h eus an diougan-se e nep skrid all. An Nazaret a zo hiziv ne oa ket anezhi en amzer Jezuz, pe en ul lec'h all edo. Ar pezh a zo diarvar eo ne c'hall ket "Jezuz an Nazarean" war an *titulus* talvezout kement hag "annezad Nazaret". "Jezuz ar Galilean" a vije bet reishoc'h.<br>
An abostol [[Pêr (abostol)|Pêr]] a veneg «&nbsp;Jezuz an Nazarean&nbsp;» en [[Oberoù an Ebestel]] (III, 6). Daou c'her zo en Avieloù : ναζαρένος *nazarenos* ha ναζοράριος  *nazorarios* ; n'int ket hengresianek, gerioù [[Yezhoù semitek|semitek]] treuzskivet int. Tri gerdarzh semitek zo bet kinniget :
<p style="margin-left:6%;">
*nazir* "kensakret", "santelaet" : a-du eo gant hengoun [[Levr ar Varnerien]], ma'z eo Jezuz an *nazir* gouestlet d'an doue adalek kreiz e vamm (Barn. XIII, 5)<br>
*natzar* "mirout" : mirour lezenn an doue e vefe Jezuz<br>
*netzer* "broustenn", "bugel" : a gas da bennad XI, 1 [[Levr Izaia]] an [[Tanac'h]], ma lenner *Dont a raio eus kef gwezenn Yese ur bount, ur vroustenn a gresko diwar e wrizioù*
</p>
En e *Naturalis Historia* e ra [[Plinius an Henañ]] meneg eus Nazoreaned o vevañ war-dro ar bloavezhioù 50 KJK en tirioù a anved [[Siria]] d'ar mare-se (ar [[Reter-Nesañ]] hiziv) ; marteze e oa Jezuz unan anezho.<br>
Dalc'hidi [[Yann ar Badezour]] e oa ar [[Mandeaned|Vandeaned]] ("ar re a oar"), en em anve "Nazoreaned" ivez ; un dalc'had da Yann ar Badezour e oa bet Jezuz en deroù ivez.<br>
En Oberoù an Ebestel (XXIV, 5) e lavar an alvokad Tertullus diwar-benn [[Paol Tars]] : *Merket hon eus ez eus ur walenn eus an den-mañ : degas a ra an emsavadeg en holl Yuzevien, er bed a-bezh, peogwir emañ e penn strollad an Nazoreaned.* — da lavaret eo ar gristenien, evel ma vezent anvet en Talmud.<br>
Ar C'hresianed eus kêr [[Antioc'heia]] hepken a rae gant ar ger Χριστιανοί *kristianoi* evit komz eus ar gristenien ; *nazoreaned* a veze lavaret e [[Jeruzalem]], e [[Sisjordania]] hag e [[Treuzjordania]].

Ur c'hammamzeriad e vefe *nazarean* ar skritell neuze, a vefe bet graet a-ratozh gant dalc'hidi Yann an Avielour evit lakaat Jezuz da *nazir*, evit e santelaat. N'eus liamm ebet gant lec'h e c'hanedigezh, pa n'eus liamm [[yezhoniezh|yezhoniel]] ebet etre «&nbsp;nazarean&nbsp;» (gwelet amañ a-us) ha «&nbsp;Nazaret&nbsp;», a zeu eus נָצַר *na·ṣar* "diwall gward" : war ur run e oa Nazaret, neuze e c'heller kompren "a ziwall"" pe "a zo diwallet".

== «&nbsp;Roue ar Yuzevien&nbsp;» ==

En [[Aviel Pêr|Aviel amwir Pêr]] nemetken emañ «&nbsp;roue Israel&nbsp;» war an *titulus*. Un titl relijiel e oa, pa oa «&nbsp;roue ar Yuzevien&nbsp;» un titl [[politikerezh|politikel]] : «&nbsp;roue ar Yuzevien&nbsp;» e oa [[Aleksandr Yannai]] ha Herodez. En Avieloù ne vez lavaret "roue ar Yuzevien" nemet gant tud ha n'int *ket* Yuzevien : ar Romaned, hag an [[Tri Roue]] pa c'houlennont ditouroù diwar-benn ar bugel nevez-c'hanet (Mazh. II, 2). "Roue Israel" a lavar ar veleien veur pa reont goap eus Jezuz (Mk. XV, 32) : un titl klodus en o metoù a roont d'an den a zo o vervel ouzh ar groaz. Un titl eus an diavaez eo "roue ar Yuzevien", unan eus an diabarzh eo "roue Israel".

Goude aloubet Galilea, ar Romaned a dorras ar roueelezh ; da "rouaned estren" e vezent lakaet gant ar bobl. Herodez Meur zoken, "roue ar Yuzevien" adalek [[-37]] betek [[-4]], ne veze ket anzavet evel roue, peogwir e teue eus [[Edom]] ; eñ hag e lignez a veze lakaet da "hanter Yuzevien", ha da baganiz zoken en abeg d'o buhezegezh. E vab [[Herodez Antipas]] zo meneget en Avieloù Mazhev ha Lukaz, met nag eñ nag e vreudeur zo lakaet da rouaned. Ne oa galloud ebet anzavet gant pobl Galilea neuze. Bloaziennoù kent ganedigezh Jezuz e oa emsavet ar bobl, ha dre ma ne oa roue ebet e rae pep den diouzh e c'hoant. [[Yudaz ar Galilean]] a renas an emsavadeg.<br>

Galilean e oa Jezuz, a-dra-sur, hogen roue politikel ("roue ar Yuzevien") ne oa ket. En Oberoù an Ebestel (I, 6) e c'houlenn an ebestel digant Jezuz : "Aotrou, hag en amzer-mañ emaoc'h o vont da assevel ar roueelezh evit Israel ?" ; goude marv Jezuz, en Aviel Lukaz (XXIV, 21), e lavar an diskibled e kêr [[Emmaus]] : "Evidomp-ni, spi hor boa e vije eñ a zigabestrje Israël".<br>
Ha pa vefe relijiel pe bolitikel ar savboent, ar pezh a zo skrivet war an *titulus* a ziskouez e oa mennet ar Romaned da gaout an dizober eus un den hag a oa goanag Israel : anzavout ur roue a oa un doare da sevel enep beli [[Roma]]. Tri savboent a oa er c'hentañ kantved : hini ar Romaned, a wele e Jezuz un emsaver enep galloud an Impalaeriezh ; hini ar Yuzevien, a wele e Jezuz un enebour da hengoun relijiel Israel ; ha hini diskibled Jezuz, a wele ennnañ ur merzher marvet evit Israel.<br>
Biskoazh, neblec'h er Bibl, n'en deus embannet Jezuz bout «&nbsp;roue ar Yuzevien&nbsp;» pe «&nbsp;roue Israel&nbsp;». Yann hepken a gont a-zivout ar veleien o c'houlenn ma ve kemmet ar skritell (XIX, 21) : 
[[enepyuzevegezh]] rik eo kement-se a-berzh an avielour, pa laka ar Yuzevien da falstestoù a zegas kondaonidigezh un den digablus, ha Pontius Pilatus da rener gwan meret ganto. Ar prefed, eñ, en devoa komprenet muioc'h e Jezuz 
eget ar Yuzevien, pa zisklêrias na vezañ kavet abeg ebet en den ha pa glaskas e lakaat en e frankiz en-dro – "Met ar Yuzevien a huchas, en ur lavarout : «&nbsp;Mard e lezez da vont, n'out ket mignon da [[Caesar (titl)|Gaesar]] : neb en em laka da roue en em ziskleir enep Kaesar" (Ya. XIX, 12) ; setu en e lakaas ouzh ar groaz diwar c'houlenn ar Yuzevien o-unan — en ur c'houzout e c'helle ar Galilean-se bout un emsaver evit gwir, pa oa ur ficher freuz da vihanañ. Un afer e metoù ar Yuzevien e oa, met gwell e oa mirout ar *pax romana*, ar peoc'h roman, en e bastell-vro.

*Iesvs Nazarenvs Rex Ivdæorvm* neuze, n'eo nemet peder gwerzenn er Bibl a-bezh, a ziskouez peger pell emañ an Avieloù diouzh an Istor, ur 50 vloaz bennak goude an darvoud a zo kontet. Diskouez a ra dreist-holl petra e oa ratozh an avielourien : gweañ ar fedoù evit o lakaat e servij o c'hefridi.

== Daveoù ==
;Levrioù
*  Junod, Éric & Marguerat, Daniel (1921). *Qui a fondé le christianisme ?*. Paris : Bayard, 2010 
*  Klausner, Joseph (1921). *Jesus of Nazareth – His Life, Times, and Teaching*. Eugene (Oregon) : Wipf and Stock, 2020 
*  Klaus, Joseph. *L'Évangile selon Pierre*. Independently Published, 2020 
*  Mimouni, Simon Claude. *Le judaïsme ancien du VIe siècle avant notre ère au IIIe siècle de notre ère – Des prêtres aux rabbins*. Presses Universitaires de France, 2012 
*  Mordillat, Gérard & Prieur, Jérôme. *Corpus Christi – Enquête sur l'écriture des Évangiles*  — Arte Éditions / Mille et une nuits, 1998
;DVD
*    Mordillat, Gérard & Prieur, Jérôme. *Corpus Christi – les origines du christianisme'' (12 DVD)  — Arte Éditions, 2008

## Notennoù