open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
C'hoarioù arc'hant

Ar **c'hoarioù arc'hant** a vez graet eus ar fed da bariañ arc'hant pe un danvez ker war un darvoud (redadegoù, krogadoù sport, dilennadegoù...) douetus ar pal o vezañ da c'hounez muioc'h a arc'hant pe a zanvez ker evit an hini lakaet en arvar.

## C'hoarioù arc'hant hag ar relijion
Ar c'hoarioù ar'hant a zo difennet gant darn ar relijionoù:
*Evit ar gristenien, ar bibl ne lar ket anat ez eo difennet ar c'hoarioù arc'hant met lar a ra ez eo ret chom hep bezañ e garantez gant an arc'hant rak kement-mañ a lakaa da bellaat diouzh ar gredenn (Timothée 6:10; Hebraeg 13:5). En dek gourc'hemenn en hini diwezhañ e vez laret ez eo arabat c'hoantaat ar pezh a zo perc'hennet gant hor seblant (Ermaeziadeg 20, 14)).
* Evit ar vuzulmaned, ar Charia (lezenn islamek) a zo sklaer evel ma lar ar sourat 5, gwerzhennoù 90 hag 91 "Ar gwin, ar c'hoarioù arc'hant, pellait anezho". En hadith e vez kaoz ivez eus ar c'hoarioù arc'hant laret e vez "An hini a c'hoari gant an diñsoù en deus disentet ouzh Doue hag e profed".
## C'hoarioù arc'hant lous

Bed ar Mafia a c'hounez kalz arc'hant gant ar c'hoarioù arc'hant. Ar pal a zo da reiñ an tu d'an dud dedennet gant ar c'hoarioù arc'hant el lec'hioù ma z'int difennet da c'hoari. War un tu all e mod all pa vez aotreet el lec'h ar c'hoarioù arc'hant, e vez roet an tu d'an dud difennet dezho da c'hoari da bariañ arc'hant memestra en un hentenn nann ofisiel.

Kuba a zo bet anavezet dre-se rak difennet e oa ar c'hoarioù arc'hant er Stadoù-Unanet, ar c'hoarierien hag ar Mafia a zae neuze eno evit gellet c'hoari ha pariañ arc'hant.
'O surdato 'nnammurato

***'O surdato 'nnammurato*** (*Ar soudard amourous*) zo ur ganaouenn e napolitaneg savet gant Aniello Califano hag an ton gant Enrico Cannio en 1915, diwar-benn ur soudard e-pad ar Brezel-bed kentañ hag a soñj gant tristidigezh en e garantez.

Deuet eo da vout kan harperien ar c'hleub mell-droad SSC Napoli.
Levr oferenn

Ul **levr oferenn** zo ul levr ma kaver ennañ heuliad an holl bedennoù a vez lavaret, an holl skridoù a vez lennet, ha darn eus ar c'hantikoù a vez kanet a-hed an oferenn gatolik. Dre ma kemm ar pedennoù hervez an deizioù, hervez an darvoudoù a lider, e kemm an oferenn ivez, ha kement-se a gaver el levr oferenn, a-hed deizioù ar bloaz.
Kantikou brezoneg a-viskoaz hag a-vremañ

***Kantikou Brezoneg a-viskoaz hag a-vremañ, Cantiques bretons de toujours et d'aujourd'hui*** a zo ul levr divyezhek (brezhonek ha gallek pe latin), embannet e miz Kerzu 2002-miz Genver 2003 gant Minihi Levenez. E falc'huneg eo skrivet. 

Ennañ e kaver kantikoù evit ordinal an oferenn e brezhoneg hag evit an dud a blij dezho kanañ ar c'hantikoù brezhonek, hep bezañ gouest da gompren an holl c'herioù.

## Gwelet ivez
*Muzikou Kantikou Brezoneg
*Hag e paro an heol
*Ti embann Minihi Levenez

## Liammoù diavaez
*« Kantikou Brezoneg a-viskoaz hag a-vremañ » enlinenn, war lec'hienn eskopti Kemper ha Leon

## Notennoù
Moa an uheldirioù

**Moa an uheldirioù** (*Megalapteryx didinus*) a zo un evn eus Zeland-Nevez aet da get. Bevañ a rae Enez ar Su.
Sialia sialis

***Sialia sialis*** a zo ur spesad golvaneged e-touez kerentiad an Turdidae.

## Doareoù pennañ

## Boued
Bevañ a ra diwar amprevaned, akridi, c'hwiled ha grilhed en o zouez. Ne ra ket fae ivez war ur grubuilhad frouezh pa vezont darev-mat e dibenn an hañv.

## Annez
Bevañ a ra e Norzh ha Kreizamerika.

## Liamm diavaez
* ''Sialia sialis'' war al lec'hienn ''Avibase''.

## Notennoù ha daveennoù
Sialia currucoides

***Sialia currucoides*** zo ur spesad golvaneged e-touez kerentiad an Turdidae.

Dibabet e oa bet da labous-ardamez gant stadoù Idaho ha Nevada (SUA).

## Doareoù pennañ

## Boued

## Annez
Bevañ a ra en un dachenn hag a ya eus kornôg Norzhamerika da Alaska. Nijal a ra kuit da gKalifornia-Izel da c'hoañviñ.

## Liamm diavaez
* ''Sialia currucoides'' war al lec'hienn ''Avibase''.

## Notennoù ha daveennoù
Moa meur an norzh

**Moa meur an norzh** (*Dinornis novaezealandiae*) a zo un evn eus Zeland-Nevez aet da get. Bevañ a rae en Enez an Norzh.
Chinchón

**Chinchón** a zo ur gêr e Spagn, e Kumuniezh Madrid.

Poblet eo gant 5 447 a dud (e 2014).

## Kêrioù gevellet
Gevellet eo Chinchón gant :
* 

## Gwelout ivez
* Roll kumunioù gevellet Breizh
Saint-Hubert (Longueuil)

Saint-Hubert a zo un arondisamant eus tolpad-kêrioù Longueuil e Kebek, e-kichen Montreal.

Poblet eo gant 83 971 a dud (e 2014).

## Kêrioù gevellet
Gevellet eo Saint-Hubert gant :
* 

## Liammoù diavaez
* Lec'hienn ofisiel
Kribi

**Kribi** a zo ur gêr gouronkañ vras e Kameroun. Brudet eo he zraezhennoù gwenn hag he forzh.

Poblet eo gant 55 214 a dud (e 2014).

Kenlabourat a ra gant Sant-Nazer.

## Gwelout ivez
* Roll kumunioù gevellet Breizh
Roland Guillaumel

**Roland Guillaumel**, ganet d'ar 15 a viz Genver 1926 e Plezeved hag aet d'an Anaon d'an 12 a viz Mae 2014 er Chesnay, a oa ur c'hizeller breizhat.

Albert Bourget ha Mathurin Méheut a voe e vistri e Skol an arzoù-kaer e Roazhon etre 1942 ha 1946, Paul Niclausse ha Louis Leygue diwezhatoc'h e Skol vroadel uhel an arzoù-kaer (Bro-C'hall) e Pariz.

Claire Bretécher a zo bet e skoliadez.

Ur straed zo en e anv e Plezeved abaoe an 2 a viz Mae 2015.

## Un nebeud oberennoù
* ''Krist'' e plom, 1,40 m a uhelder, war-dro 1950, Chapel Sant-Lubin e Plezeved
Le Chesnay

**Le Chesnay** a oa ur gumun e Bro-C'hall, e departamant Yvelines.

Poblet e oa gant 28 001 a dud e 2016.

D'ar 1añ a viz Genver 2019 e voe staget Rocquencourt outi ; Le Chesnay-Rocquencourt eo anv ar gumun nevez, 32 334 a dud enni d'an deiziad-se.


Image:Le Chesnay Église Saint-Antoine.JPG
Image:Le Chesnay Église Notre-Dame-de-la-Résurrection.JPG
Image:La lutte des elements. Jean Yves Lechevallier.jpg
Image:Le Chesnay Parc du château Aubert.JPG
Image:Le Chesnay Monument aux morts.JPG


## Liammoù diavaez
* Lec'hienn ofisiel
La Palma

**La Palma** zo unan eus an Inizi Kanariez. Kêr Santa Cruz de La Palma eo kêr-benn an enez,  ha 17 716 a dud a oa enni o chom e 2019, goude ma'z eus muioc'h e Los Llanos de Aridane, enni 20 467 a dud e 2019.​
Kastell Herstmonceux

**Kastell Herstmonceux** a zo ur c'hastell lec'hiet e Herstmonceux e Reter Sussex. Unan eus ar savadurioù kentañ savet e brik e Bro-Saoz eo, er bloaz 1441. War e bark e oa Arsellva ar Roue Greenwich etre 1957 ha 1988.
### Arsellva Roueel Greenwich

An Arsellva Roueel a oa bet lakaet da sevel gant ar roue Charlez II e Greenwich e 1675. Siwazh an aozioù evit arsellout adalek Greenwich a oa bet war wasaat dre  ledañ kêrel Londrez, ha steuñvioù a oa bet savet e penn kentañ an  evit fiñval an arsellva en ul lec'h war ar maez gant un oabl teñvaloc'h. Kastell Herstmonceux hag an domani a oa bet lakaet e gwerzh gant ar berc'hennerien brevez ha gwerzhet e oant bet e 1946 d'an Amiraliezh. A benn neuze e oa bet implijet an arsellva roueel en anv d'ar gouarnamant saoz. Dek vloaz a oa bet ezhomm evit dilojañ an arsellva, hag echuet e oa bet e 1957. Savadurioù nevez a voe krouet dindan ar c'hastell. An ensavadur e Kastell Herstmonceux Castle a oa anvet *the Royal Greenwich Observatory*, ha chomet e oa eno betek 1988, ar bloavezh-se e oa bet dilojet an arsellva e Cambridge.

## Notennoù ha daveennoù
Gwengolo 2015 e Breizh

**[[Kronologiezh vloaziek evit Breizh]]**
:2014 e Breizh - **2015 e Breizh** - 2016 e Breizh

2015 e Breizh 
:Genver - C'hwevrer - Meurzh - Ebrel - Mae - Mezheven 
:Gouere - Eost - Gwengolo - Here - Du - Kerzu

## Darvoudoù
*Meurzh 1añ a viz Gwengolo : ur skol Diwan nevez zo digoret e Pontekroaz, e Bro-Gerne.
*Sadorn 19 a viz Gwengolo : Kolier an Erminig roet da Philippe Argouarc'h, Patrick Mareschal, Eugène Riguidel hag Yvon Palamour gant Skol-Uhel ar Vro.

__NOTOC__
Emgann Mons Graupius

**Emgann Mons Graupius** a c'hoarvezas e 83, pe 84, en hanternoz da Galedonia (Bro-Skos a-vremañ), etre lu Henroma, renet gant Gnaeus Julius Agricola, hag ar Bikted, pe Galedonii, renet gant Kalgakos. 

Daoust ma voe trec'h ar Romaned ne voe ket kaset pelloc'h o ergerzhadenn ganto e bro ar Bikted.
Seran Kanariez

Ar **seran Kanariez** a zo ur golvaneg bihan, *Serinus canaria* an anv skiantel anezhañ.

## Doareoù pennañ

## Boued

## Annez
Bevañ a ra en enezegi Meurvor Atlantel an hanternoz Kanariez, Madeira hag Azorez.

## Rummatadur

## Liamm diavaez
* ''Serinus canaria'' war al lec'hienn ''Avibase''.

## Notennoù ha daveennoù
Gallotia galloti

***Gallotia galloti*** a zo ur spesad saorianed e-touez kerentiad al Lacertidae.

## Annez
Brosezat eo en inizi Kanariez : Tenerife ha La Palma.
Teleskop-egor Hubble

**Teleskop-egor Hubble** (saozneg : **Hubble Space telescope**, berraet e **HST**) a zo un teleskop kaset d'an egor gant an NASA ha harpet gant Ajañs an Egor Europat. Lakaet e oa da dreiñ en-dro d'an Douar e 1990 ha kenderc'hel a ra da vezañ implijet hiziv an deiz c'hoazh.

N'eo ket an teleskop-egor kentañ bet implijet. Hubble a zo unan eus ar re vrasañ hag hedro ; brudet eo evit enklaskoù diazez a-bouez kement hag evit an diplomatiezh etrebroadel e bed ar steredoniezh. An teleskop Hubble a zo bet anvet diwar anv ar steredoniour Edwin Hubble, bet eo unan eus arsellvaoù pouezusañ an NASA gant re ar Compton Gamma Ray Observatory, ar Chandra X-ray Observatory, ha hini ar Spitzer Space Telescope.

Gant ur melezour a 2,4 metrad, pevar ostilh diazez Hubble a c'hell gwelet an infra-ruz, ar gwell diazez kement hag ar sell ultramouk. Dre gelc'h-tro Hubble's er-maez hini ar voulenn Zouar e c'hell pakañ poltridi gant perzhioù spis-tre, uheloc'h ha gant un ezhomm izeloc'h a c'houloù evit ar re kemeret adal an arsellvaoù war zouar.

## Levrlennadur
* Zimmerman, Robert F. (2010). *The Universe in a Mirror: The Saga of the Hubble Space Telescope and the Visionaries Who Built It*. Embannadur Princeton University Press. (ISBN 978-0-691-14635-5). 

## Liammoù diavaez
* An teleskop Hubble war Nasa.org
Negev

An **Negev** a zo un dezerzh e kreisteiz Israel.

## Skeudennoù

Image:WikiAir IL-13-06 013.JPG| 
Image:Ruins in Negev desert Israe.jpg|
Image:NachalParan1.jpg|
Image:NachalParan2.JPG|
Image:DSCN2133.JPG|


## Liammoù diavaez
Karv rusa

Ar **c'harv rusa** (*Rusa timorensis*) a zo ur bronneg daskirier hag a vev en Indonezia (enez Java hag Inizi Maluku dreist-holl).
Am Monadh

**Am Monadh** (gouezeleg; *Grampian Mountains* pe *Grampians* e saozneg) a zo unan eus teir aradennad venezioù pennañ a zo e Bro-Skos. E-kreiz ar vro emañ, ha dindan un darn eus an Uheldirioù.

## An anv
N'eus anv kozh ebet e gouezeleg pa ne veze ket gwelet evel un hollad gwechall, ha graet e veze *The Months* (ar menezioù) eus an tolead e saozneg a-raok. Kar eo ar gar *Monadh* d'ar brezhoneg "menez", ha talvezout a ra bremañ kement ha "lanneg c'hleb veneziek", pe "geunioù meneziek". An anvadur saoznek *Grampian(s)* a zeu diwar ur vi-koukoug graet e 1476 en un embannadur eus skrid Tacitus, ma voe lakaet *Mons Grampius* e-lec'h *Mons Graupius*. Adkemeret e voe gant an istorour skosat Hector Boece e 1520, gant ar stumm *Grampians*, evit ober anv eus an tolead-mañ, daoust ma n'ouzer ket resis pelec'h edo ent-resis ar *Mons Graupius* meneget evit Emgann Mons Graupius a c'hoarvezas er bloaz 83 pe 84.

## Uhelennoù pennañ
Menezioù uhelañ Bro-Skos a gaver en tolead-se:
*Beinn Nibheis (1 344 m), uhelañ menez Bro-Skos, ha war un dro uhelañ menez Breizh-Veur ha Keltia.
*Beinn Mac Duibh (1 309 m)
*Beinn Eallair (1 148 m)

## Liammoù diavaez

## Daveoù
(243) Ida

**(243) Ida** zo un asteroidenn eus ar Gourizad asteroidennoù e Koskoriad an Heol. An hini nemeti eo a-gement e vefe un asteroidenn all o kelc'htreiñ en-dro dezhi.
Bernard Le Brun

**Bernard Le Brun**, ganet d'ar 25 a viz Meurzh 1927, ha marvet e Kemper d'ar 15 a viz Genver 2007, a oa un ardamezour hag ur bannielour breizhat. War-dro 45 skoed kumun eus Penn-ar-Bed a zo bet savet gantañ, hag ivez meur a vanniel, evel reoù ar Vro Vigoudenn, Treger, Poc'hêr...

## Liammoù diavaez
*Lec'hienn Bannieloù Breizh
*Lec'hienn Bannieloù Breizh
Am Monadh Ruadh

**Am Monadh Ruadh** (gouezeleg, *ar Menez Ruz*; saozneg: *Cairngorms*) a zo un aradennad venezioù e Bro-Skos, hag un darn eus Am Monadh.

## Begoù uhelañ
* Beinn Mac Duibh (1309&nbsp;m)
* Am Bràigh Riabhach (1296&nbsp;m)
* Càrn an t-Sabhail (1293&nbsp;m)
* Sgòrr an Lochain Uaine (1258&nbsp;m)
* An Càrn Gorm (1245&nbsp;m)

## Liammoù diavaez
Dùn Chailleann

**Dùn Chailleann** (gouezeleg; *Dunkeld* e saozneg) a zo ur gêr vihan eus Peairt agus Ceann Rois, e Bro-Skos. Er bloaz 2004 e oa 1 170 a dud o chom eno.

## An anv
Talvezout a ra an anv kement ha "din (lec'h kreñv) ar g-Caledonii", ur boblad kozh a soñjer e oa o fennlec'h amañ.

## Liammoù diavaez
Les Compagnons de Baal

***Les Compagnons de Baal*** a zo ur ministirad skinwel moliac'h gallek sevenet gant ar filmaozer Pierre Prévert (1906-1988).

Savet ar senario anezhe gant Jacques Champreux (1930-) e voe skignet ar seizh pennad e gwenn ha du war eil chadenn an ORTF adalek an 29 a viz Gouere betek an 9 a viz Gwengolo 1968. O vezañ ma c'helle darvoudoù 'zo bezañ skrijus evit ar bellarvesterien yaouank e veze diskouezet un hirgarrezennig wenn ouzh ar skramm ha skignet an abadennoù diwezhatoc'h en eil prantad eus an abardaevezh.

Skignet e voe en Italia ivez — *I compagni di Baal* — adalek an 11 a viz Mezheven 1970.

## Ar pennadoù (hanter-kant munutenn padelezh pep hini)
# 29 a viz Gouere : *Le Secret de Diogène* (*Sekred Diogenes*),
# 5 a viz Eost : *Les Mystères de l'Île-Saint-Louis* (*Kevrinoù Enez Saint-Louis*),
# 12 a viz Eost : *Le Spectre rouge* (*Ar Spes ruz*),
# 19 a viz Eost : *L'Inquiétant Professeur Lomer* (*An Nec'hus a Gelenner Lomer*),
# 26 a viz Eost : *La Nuit du huit de trèfle* (*Nozvezh an eizh treflez*),
# 2 a viz Gwengolo : *L'Héritage de Nostradamus* (*Hêrezh [[Nostradamus]]*),
# 9 a viz Gwengolo : *L'Éveil de Liliane* (*Dihun Liliana*).

## An danvez
Klask a ra un aozadur kuzh — ***Les Compagnons de Baal*** e anv — astenn e veli war ar bed a-bezh. Renet gant ar gourmestr Hubert de Mauvouloir n'eo ket figus tamm ebet war an doareoù da dizhout e bal (laeroñsioù, muntroù, skrapoù hag all) kousto pe gousto. Talañ a ra daou zen yaouank, ar c'hazetenner Claude Leroy hag ar sekretourez Françoise Cordier, outañ...

## Ar gomedianed
Un toullad mat a gomedianed a gemeras perzh er stirad, en o zouez :
#### E-barzh c'hwec'h pennad
* Claire Nadeau : Françoise Cordier,
* Jacques Champreux : Claude Leroy,
* Gérard Zimmermann : Pierrot Robichat,
* Jean Martin : Hubert de Mauvouloir/an aotrou kelenner Lomer/an aotrou kont a Sant-Jermen,
* Jean Herbert : Joseph,
* René Lefèvre : Pépère.
#### E-barzh pemp pennad
* Martine Redon : ar plac'h yaouank aet sot.

#### E-barzh pevar fennad
* Tsilla Chelton : unan eus azeulerien Cosmochronos,
* Annick Michaud : unan eus azeulerien Cosmochronos,
* Louise Chevalier : unan eus azeulerien Cosmochronos,
* Jacques Robiolles : unan eus azeulerien Cosmochronos,
* Patrick Lancelot : Jacques.

Goude bezañ graet berzh bras o telc'her roll ar c'homiser Ménardier en ur ministirad skinwel all — *[[Belphégor ou le Fantôme du Louvre]]*, miz Meurzh 1965 — e kemeras perzh René Dary (1905-1974) e tri fennad ivez, dilhad ar c'homiser Lefranc en-dro dezhañ ar wech-mañ.

## Liamm diavaez
*  '''''Les Compagnons de Baal''''' war lec'hienn Ensavadur broadel ar c'hleweled.

## Notennoù ha daveennoù
Rik Van Looy

**Rik Van Looy** (*Henri Van Looy* en ti-kêr), ganet d'an 20 a viz Kerzu 1933 e Grobbendonk, a zo ur reder marc'h-houarn belgiat (Flandrezad) a-vicher etre 1953 ha 1970.

## Liammoù diavaez
Lucie Bouzigues

**Lucie Bouzigues**, ganet e Roazhon d'ar 16 a viz Mae 1989 hag aet da anaon d'ar Meurzh 30 a viz Even 2015 e Clichy d'an oad a 26 vloaz, a oa ur gazetennerez a orin Breton 
## Buhez
Lucie Bouzigues a oa ganet e Roazhon d'ar 16 a viz Mae 1989, merc'h da Jean-Paul Bouzigues a oa kazetenner e Kastell-Briant, e Presse Océan ha L’Éclaireur 
Skoliataet e oa bet e skol bublik Bere (ur c'harter eus Kastell-Briant). C'hoarierez fleüt e skol sonerezh Bere, liseadez e lise Guy-Môquet.
## Buhez vicherel
Bet e oa bet ambrougerez e kastell Kastell-Briant. Krog e oa gant hent ar c'hazetenniñ e miz C'hwevrer 2011 gant ur staj e skridaozerezh Ouest-France.
E Roazhon e voe choazet evit bezañ lakaet er bajenn gentañ eus ar gazetenn evit devezh Sant-Valentin, evit skeudenniñ ur pennad a-zivout an dour-tan. Nebeut devezhioù war-lerc'h e voe embannet unan eus he c'hentañ pennadoù er bajenn ziwezhañ. 

E 2011 ha 2012, e oa kenskriverez evit ar bannoù « Spécial Avenir » (Dazont dibar) ha « Campus » e Naoned ha, war ar memes-tro e oa kenlabourerez e Radio Prun'. 

Goude-se e oa bet stajiadez e skridaozerezh Ouest-France e Sant-Nazer en hañv 2013.
Diplomet e oa bet en *Institut pratique du journalisme* pe IPJ (Brezhoneg: Ensavadur Pleustrek ar c'hazetenniñ) e skol-veur Pariz-Dauphine e 2014.

Aet eo da anaon d'ar Meurzh 30 a viz Even 2015 e Clichy d'an oad a 26 vloaz goude bezañ bet un Avc.

## Notennoù ha daveennoù
Mylène Jampanoï

**Mylène Jampanoï**, ganet **Lena Jam-Panoï** d'an 12 a viz Gouere 1980 en Ais de Provença, zo un aktourez a-orin Breton dre he mamm ha sinaat dre he zad
## Notennoù ha daveennoù
Emgann Shimonoseki

**Emgann Shimonoseki**, (Japaneg: 下関海戦 Shimonoseki Kaisen) a zo bet un emgann war-vor e Japan d'ar 16 a viz Gouhere 1863 o welet e krog al lestr-brezel Amerikan USS Wyoming a-enep flodad listri an daimyo Mori Takachika eus ar c'hlan Chōshū.

An USS Wyoming en e-benn ar c'habiten David McDougal a dagas trumm ar flodad listri japanaat (savet gant ar Stadoù-Unanet) armet ha sturiet fall. Padout a reas 2 eur o welet ar flodad japanat distrujet. McDougal a gasas daou lestr d'ar strad hag a zistrujas un trede, 40 japanat a oa bet lazhet. An USS Wyoming a oa bet tapet fall, 4 bourzhiad a oa marvet ha 7 all gloazet.
Kentañ lodenn e voe d'an emgannoù a vezo e Shimonoseki anvet Kampagn Shimonoseki a zougo plas e 1863-1864 met a vezo kaset da benn gant kevredidi ar Stadoù-Unanet. Ar mare ma voe emgann Shimonoseki a voe hini fin ar ar Shogunelezh Tokugawa etre 1854 ha 1868, e-liamm gant digoradur rediet Japan etrezek ar galloudoù european hag hini Amerika .

## Kemperzh
Bloavezh 1863, Impalaer Japan Kōmei, o terriñ an hengoun staliet abaoe kantvedoù ha dic'hoanaget gant digoradur Japan etrezek ar Stadoù-Unanet a grogas da vezañ ur penn politikel ha n'eo ket mui relijiel nemetken. D'an 11 a viz Meurzh ha d'an 11 a viz Ebrel 1863, a gemenas an "Urzh da skarzhañ an holl varbared" (攘夷実行の勅命). Ar c'hlan Chōshū staliet e Shimonoseki, en e benn an Aotrou Mori, a heulias an urzhioù strizh hag a grogas gant obererezhioù enep-estren. Kregiñ a reas an darvoudoù adal an 10 a viz Mae 1863, hervez an deiziataer loarel. O vont gant un hent dichek da geñver galloud ar shogunelezh, Mori a gemennas an urzh d'e nerzhioù da dennañ hep kelaouiñ war kement lestr estrañjour a dreuzfe strizh-mor Shimonoseki.

## Levrlennadur
*"A Diplomat in Japan", Sir Ernest Satow, 2006 Stone Bridge Press, ISBN 978-1-933330-16-7
* Christian Polak. (2001). *Soie et lumières: L'âge d'or des échanges franco-japonais (des origines aux années 1950).* Tokyo: *Chambre de Commerce et d'Industrie Française du Japon,* Louis Christophe François Hachette Fujin Gahōsha (アシェット婦人画報社).
* __________. (2002). 絹と光: 知られざる日仏交流100年の歴史 (江戶時代-1950年代) *Kinu to hikariō: shirarezaru Nichi-Futsu kōryū 100-nen no rekishi (Edo jidai-1950-nendai).* Tokyo: Ashetto Fujin Gahōsha, 2002. ISBN 978-4-573-06210-8
* Denney, John. *Respect and Consideration: Britain in Japan 1853 - 1868 and beyond*. Radiance Press (2011). ISBN 978-0-9568798-0-6

## Notennoù ha daveennoù
Glencoe

**Glencoe**, pe **Glen Coe**, zo un anv-lec'h saoznek hag a deu eus ar gouezeleg.

## Lec'hioù
###### 
**Glen Coe*, stumm saoznek Gleann Comhann, anv ar saonenn ma red ar stêr Comhan (a zo Coe e saozneg).
:Eno e c'hoarvezas Lazhadeg Glencoe d'an 13 a viz C'hwevrer 1692.
**Glencoe*, anv saoznek A’ Chàrnaich, ar gêriadenn a zo er saonenn.
*Glencoe Lochan, un goadeg bet degaset eus Kanada hag adplantet en norzh da A’ Chàrnaich en  gant Donald Alexander Smith, kentañ Baron Strathcona ha Mount Royal.

### Broioù all
**Glencoe** zo un anv a zo bet kaset gant divroidi Bro-Skos da vroioù all.
========
*Glencoe (Sukembre Nevez).
*Glencoe (Queensland).
*Glencoe (Suaostralia).
*Glencoe Station, e Queensland.
*Delamere Station, e Tiriad an Norzh, anvet *Glencoe* gwechall.

========
*Glencoe, anv meur a lec'h e Nova Scotia.
*Abaoe ar 1añ a viz Genver 2001 ez eo kêriadenn Glencoe un tamm eus kumun Southwest Middlesex (Ontario). 
*Enez Glencoe, anv kozh Qikiqtaalujjuaq, un enezenn e strizh-mor Hudson, en tiriad Nunavut.

========
*Glencoe e penn enezenn Su Zeland-Nevez.
========
*Glencoe e KwaZulu-Natal (KZN).
========
* Glencoe (Alabama) 
* Glencoe (Kalifornia) 
* Glencoe (Florida) 
* Glencoe (Illinois) 
* Glencoe (Kentucky) 
* Glencoe (Louiziana) 
* Glencoe (Maryland) 
* Glencoe (Minnesota) 
* Glencoe (Missouri) 
* Glencoe (Newark, Jerzenez Nevez) 
* Glencoe (Mec'hiko-Nevez) 
* Glencoe (Norzhkarolina) 
* Glencoe (Ohio) 
* Glencoe (Oklahoma) 
* Glencoe (Oregon) 
* Glencoe (Radford, Virginia) 
* Glencoe (Wisconsin) 
* Glencoe (kumuniezh, Wisconsin)

## Pennadoù kar
* Glynco (Georgia), e kontelezh Glynn e Stad Georgia, en SUA.
Comhan

Ar stêr **Comhan** (*[[Coe]]* e saozneg) zo ur stêr, 5&nbsp;km hed dezhi, hag a red dre saonenn Gleann Comhann‎, e Bro-Skos. Eieniñ a raz e-harz Buachaille Èite Mòr. Goude lammoù dour e Gleann Comhann‎ e tremen dre Loch Achtriochtan, goude dre gêriadenn, Glencoe, hag aberiñ e Loch Leven, ur skourr eus Loch Linnhe) en Invercoe.
Lazhadeg Gleann Comhann

**Lazhadeg Gleann Comhann** (*[[Glen Coe]]* e saozneg) a c'hoarvezas d'an 13 a viz C'hwevrer 1692 e saonenn Gleann Comhann e Bro-Skos, ma red ar stêr Comhan.

Lazhet e voe 38 den eus klan McDonald gant nerzhioù lu skos, dre ma terment da douiñ fealded d'ar roue William III.
## Disoc'h
Feulster al lazhadeg en doa merket ar gevredigezh skosat, hag a oa deuet da vezañ un arouez evit ar re Jakobit goude gwaskadur 1688.
## Levrlennadur
*Alan Dipode, *Klask ar Jakobited*, en Al Liamm niv. 321, Gouere-Eost 2000, pp.&nbsp;30–46.
A’ Chàrnaich

**A’ Chàrnaich** (*[[Glencoe]]* e saozneg) zo ur gêriadenn eus Bro-Skos, war lez kreisteiz ar stêr Comhann, tostik da Loch Leven, e gwalarn saonenn Gleann Comhann (*Glen Coe* e saozneg), ar saonenn ma c'hoarvezas Lazhadeg Gleann Comhann‎ e 1692. Nepell anezhi emañ ar goadeg anvet Glencoe Lochan.
Mordovia

**Republik Mordovia** (rusianeg: *Респу́блика Мордо́вия*, *Respoublika Mordoviya*; mokcheg hag erzyeg: *Мордовия Республикась* *Mordoviya Respoublikas*) a zo ur sujed kevreadel eus Kevread Rusia (ur republik), e Plaenenn Reter Europa. Saran Och eo he c'hêr-benn. Poblañs: 834 755 a dud (2010). Rusianed a ya d'ober 53,4% eus ar boblañs, hag ar Vordoved 40,0% (hervez niveradeg 2010).

## Istor

## Liammoù diavaez

*Lec'hienn ofisiel ar Republik
Continental Marines

: **''Notenn :** Arabat kemmeskañ ar **Continental Marines** gant an United States Marines Corps*


|-
| align="center" width="125px" | 
| align="center" width="110px" | 
|-












Ar *'Marines kevandirel*' ([[Saozneg]]: Continental Marines) a oa nerzhioù morlu kentañ an trizek trevadenn Amerikan e-pad [[Brezel dieubidigezh ar Stadoù Unanet|Brezel dieubidigezh Amerika]]. Ar c'horfad-soudard a oa bet krouet gant ar [[Bodad kevandirel]] ([[Saozneg]]: Continental Congress) d'an [[10 a viz Du]] [[1775]] ha roet lam dezhañ er bloavezh 1783.

Kefridi ar Marines kevandirel a oa liesseurt met an hini pennañ a oa da vezañ nerzhioù difenn ar bigi-brezel o tiwall an ofiserien hag iz-ofiserien ha talñ ouzh ur bourzhiadeg. E-pad an emgannioù war-vor ar re Marines [[mailh-tenner]]ien a zae e pennoù uhelañ ar bigi evit tennañ war an ofiserien, iz-ofiserien, kanolierien ha sturierien ar bigi enebour.

D'ar muiañ ez eus bet 131 Ofiserien Marine Trevadennel hag a-vras 2000 Marine trevadennel emouestlet. Chom a rae nebeut Marines trevadennel goude ar brezel war ar bigi brezel met ar c'horfad na voe ket adsavet a-raok ar bloavezh 1798. En desped d'an toull-amzer-se etre mare ar Marines kevandirel hag ar c'hoarfad-soudard Marines a-hiziv, an [[United States Marine Corps]] a zalc'h d'an deiziad [[10 a viz Du]] [[1775]] evit hini e zeiz-ha-bloaz

== Adkemer er sevenadur ==
* *Continental Marines*: Ur gazetenn evit soudarded Marines da c'hortoz an [[United States Marines Corps|USMC]]
== Levrlennadur ==
* Charles Richard Smith, *Marines in the Revolution: A History of the Continental Marines in the American Revolution 1775-1783*, embanner History and Museums Division Headquarters U.S. Marine Corps, adembanner University Press of the Pacific (516 pajenn), 1975 hag adembannadur 29 a viz Even 2005 (ISBN 978-1410224668) 
* [[Marine Corps Heritage Foundation]], *The Marines*, embanner Marine Corps Heritage Foundation (359 pajenn), 31 a viz Here 1998 (ISBN 978-0883631980) 
* Edwin Howard Simmons, The United States Marines: A History, 4re embannadur, Annapolis, Maryland, embanner Naval Institute Press,‎ 2003 (ISBN 1-59114-790-5) 
* H. Avery Chenoweth ha Brooke Nihart, *Semper Fi: The Definitive Illustrated History of the U.S. Marines'', embanner Sterling (492 pajenn), 2 a viz Du 2010 (ISBN 978-1402781032) 

## Notennoù ha daveennoù
Buachaille Èite Mòr

**Buachaille Èite Mòr** (gouezeleg, "Bugul Èite Bras"; *Buachaille Etive Mor* e saozneg) a zo ur menez e Bro-Skos, hag unan eus ar re vrudetañ anezho abalamour d'e stumm evel ur biramidenn. Emañ en Uheldirioù, nepell diouzh Gleann Comhann. "Stob Dearg" eo ar gern uhelañ anezhañ (1 022 m).

## Liammoù diavaez
Menez Kosciuszko

**Menez Kosciuszko** (*Mount Kosciuszko* e saozneg) eo uhelañ menez Aostralia, e Sukembre-Nevez. Tapout a ra 2 228 m. E yezh an henvroidi Ngarigo e vez lavaret *Jagungal*, *Jar-gan-gil*, *Tar-gan-gil*, *Tackingal*, adstummoù eus un anv hag a dalvez kement ha "menez gorre an daol".

## Liammoù diavaez

* Menez Kosciuszko
Monte Rosa

**Monte Rosa** (en alamaneg, italianeg ha romañcheg) pe **Mont Rose** (e galleg) eo an eil menez uhelañ eus an Alpoù, ha menez uhelañ Bro-Suis. Graet e vez ***Dufourspitze*** eus ar gern uhelañ. Tapout a ra 4 634 m uhelder ha balirañ a ra eus 2 165 m. E kanton Valais emañ.

## Liammoù diavaez
Montrose

**Montrose** zo un anv-lec'h a orin gallek hag a gaver er broioù saoznek dreist-holl.

## Lec'hioù

###### 
* Montrose, Angus, en Aberdeenshire; diwar an anv-se e teu anvioù all a gaver er broioù saoznek.

###### 
* Montrose, Dublin, ma'z eo diazezet ar gompagnunezh RTÉ ; "Montrose" a vez lavaret eus RTÉ alies.

###### 
* Montrose, Tasmania, e bannlev kêr Hobart
* Montrose, Victoria, e bannlev kêr Melbourne.

###### 
* Montrose, British Columbia
* Montrose (Edmonton), karter en Edmonton, Alberta
* Montrose No. 315, Saskatchewan, e Saskatchewan, 
* Montrose, Nova Scotia

###### 
* Montrose, Alabama
* Montrose, Arkansas
* Montrose, California
* Montrose, Colorado
* Montrose, Georgia
* Montrose, Illinois
* Montrose, Iowa
* Montrose, Kansas
* Montrose (Clarksville, Maryland), 
* Montrose, Michigan 
* Montrose Township, Michigan
* Montrose, Minnesota
* Montrose, Mississippi
* Montrose, Missouri
* Montrose (Holly Springs, Mississippi), 
* Montrose, Nebraska
* Montrose, New Jersey
* Montrose, New York
* Montrose (Hillsborough, North Carolina), 
* Montrose-Ghent, Ohio
* Montrose, Ohio
* Montrose, Pennsylvania
* Montrose, South Dakota
* Montrose, Houston, karter e Houston, Texas
* Montrose, Virginia
* Montrose (McKenney, Virginia), 
* Montrose, West Virginia
* Montrose, Wisconsin, 
** Montrose (community), Wisconsin

###### 
*Montrose, Guyana,

###### 
*Montrose, Trinidad ha Tobago, e Chaguanas

## Pennadoù kar
*Rosemont
*Rosemount
*Monte Rosa
Glencoe (Nova Scotia)

**Glencoe** zo anv meur a lec'h e Nova Scotia.

*Glencoe en Guysborough County
*Glencoe en Inverness County
*Glencoe en Pictou County
Loch Leven

**Loch Leven** zo un anv saoznek a-orin gouezelek, ha hini meur a lec'h.

#### 
* *Loch Leven* anv saoznek Loch Lìobhann (Uheldirioù), loc'h en arvor kornôk skos, er c'hreisteiz da An Gearasdan (*[[Fort William]]* e saozneg).
* *Loch Leven* anv saoznek Loch Lìobhann (Ceann Rois), loc'h en Perth and Kinross, 
** kastell Loch Lìobhann, kastell el loc'h
** William Douglas of Lochleven, diwezhatoc'h 6vet kont Morton

#### 
* Loch Leven, Newfoundland and Labrador, lenn e Newfoundland and Labrador
* Loch Leven, Saskatchewan, e Saskatchewan,

#### 
* Loch Leven (California)
Loch Lìobhann (Uheldirioù)

**Loch Lìobhann** (*Loch Leven* e saozneg) a zo ul loc'h-vor en aod kornaoueg Bro-Skos, en Uheldirioù, ha reiñ a ra war al Linne Dhubh.

## Liammoù diavaez
Loch Lìobhann (Ceann Rois)

**Loch Lìobhann** (*Loch Leven* e saozneg) a zo ul loc'h dour dous e Peairt ha Ceann Rois, e kreiz Bro-Skos.

## Liammoù diavaez
Loch Linnidh

**Loch Linnidh** (*Loch Linnhe* e saozneg) a zo ul loc'h-vor e kornaoueg Bro-Skos. Graet e vez **an Linne Dhubh** ("al lenn du") eus al lodenn en argrec'h da borzhig An Corran, hag **an Linne Sheilech** ("al lenn sall") eus an ardraoñ. Emañ kêr An Gearasdan e penn krec'h biz al loc'h.

## Notennoù ha daveoù
Torrebenn !

***Torrebenn !*** zo ur romant istorel gant ar Bigouter Yann Bijer.

* Ti-embann : Embannadurioù Al Liamm,
* Deiziad embannadur : 25 a viz Gouere 2011,
* Niver a bajennoù : pevar c'hant daouzek (412).

## An danvez
18 a viz Mae 1675 : emañ Laou ar Prad a-gevret gant e vamm (Mari-Gaourantina) en o ziig-soul e parrez Kombrid.
29 a viz Gwengolo 1675 : kuitaat a ra Laou hag e garedig Madalen enez Penfred (Inizi Glenan), hag int war bourzh un teirgwern hollandat, da glask repu e Kernev-Veur.

Etre an daou zeiziad-mañ ez eo pal an oberour, da-heul Laou ar pesketaer yaouank, reiñ da Yann Lenner da anavezout dre ar munud an darvoudoù kriz a zeuas da zrastañ tud ha parrezioù ar C'hab Kaval a-hed nevezamzer ha hañv 1675 (Emsavadeg ar Bonedoù ruz).

Graet e veze gant an droienn *Torr e benn !* evel galv d'an emgann gant an emsaverien hag implijet e voe-hi ivez, d'an 2 a viz Gouere 1675 e chapel Itron-Varia Dreminou (Ploveur), evel sinadur da beurechuiñ krouidigezh ar C'hod Kouer gant dileuridi ar pevarzek parrez kenunanet en emsav.

## Tudennoù istorel...
#### ...al levr
* Nikolaz Euzennou a Gersalaun (?-1675), aotrou maner ar Gozhkêr (Kombrid).
#### ...meneget el levr
* Michiel de Ruyter (1607-1676), amiral hollandat,
* Charles d'Albert d'Ailly (1625-1698), dug a Chaulnes, Gouarnour Breizh (1670-1695),
* Armand-Jean de Vignerot du Plessis (1629-1715), dug a Richelieu hag a Fronsas, aotrou baron Pont-'n-Abad,
* Sebastian ar Balp (1639-1675), unan eus pennoù-bras emsavidi Kreiz Breizh,
* François Michel Le Tellier de Louvois (1641-1691), ministr Loeiz XIV.

## Goproù
Tapet e voe un nebeud prizioù koulz gant an oberenn hag ar skrivagner e 2012 :
* Ar Prizioù - Levrioù a faltazi ha Priz Rannvroel Dazont ar Brezhoneg - Levr Faltazi
* Priz Lennegel Sten Kidna – Le long cours du Bono

## Notennoù ha daveennoù
Loch Lìobhann

**Loch Lìobhann** zo anv meur a loc'h e Bro-Skos:
*Loch Lìobhann (Uheldirioù) (*[[Loch Leven]]* e saozneg), en Uheldirioù, e kornaoueg ar vro
*Loch Lìobhann (Ceann Rois) (*[[Loch Leven]]* e saozneg), e Peairt ha Ceann Rois, e kreiz Bro-Skos
*Loch Lìobhann (Peairt) (*Loch Lyon* e saozneg)
Gourizad asteroidennoù

Ar **Gourizad asteroidennoù** a zo un dachenn e Koskoriad an Heol etre kelc'htro Meurzh ha hini Yaou. Ur bern asteroidennoù a gaver dre eno hag ivez ur blanedenn gorr, Ceres. Vesta eo ar vrasañ eus an asteroidennoù-se.

## Liammoù diavaez
Inverness-shire

**Inverness-shire** (*Siorrachd Inbhir Nis* e gouezeleg) a oa ur gontelezh e Bro-Skos, hag Inverness e oa ar penngêr anezhi.
Loch (lec'hanvadurezh)

**Ur pennad [[loch]] zo ivez*.
**Loch** zo un anv gouezelek, stank e lec'hanvadurezh Iwerzhon ha Skos, hag a glot gant loc'h e brezhoneg.

## Lec'hanvadurezh

###### 
**Loch** e vez skrivet ar ger en iwerzhoneg:
*Loch Aillionn
*Loch Deirgeirt
*Loch Rí
*Loch Garman, kêr (*[[Wexford]]* e saozneg)

###### 
Termen a vez kavet en ur bern anvioù lennoù ha brec'hioù-mor:

#### A
*Lochaber, anv ur gontelezh
*Loch Afraig
*Loch Aic
*Loch Ailort
*Loch an Dàla
*Loch Airceig
*Loch Airigh na Saorach
*Loch Aline
*Loch Alsh
*Loch Àrd
*Loch Aruisg
*Loch Asainte
*Loch Ashik
*Lochan na h-Achlaise

#### B
*Loch Bhraoin
*Loch Bracadail

#### C
*Loch Ceiteirein

#### E
*Loch Eireachd

#### F
*Loch Fìne

#### L
*Loch Laomainn
*Loch Leven
*Loch Lochaidh

#### M
*Loch Ma-ruibhe
*Loch Mhòrair
#### N
*Loch na Droma Buidhe
*Loch Nis

#### T
*Loch Obha
*Loch Omhaich
#### T
*Loch Raineach

#### T
*Loch Sìn
*Loch Shuaineart
*Loch Sleadale
*Loch Sneosdal
*Lochan Sròn Smeur
*Loch an Starsaich
*Loch Storab
*Lochan na Sàile

#### T
*Loch an Tachdaidh
*Loch an Tairbh
*Loch Tatha
*Lochain Teanna
*Loch Toll a' Mhuic
*Loch Toll an Lochain
*Loch an Tuim

#### U
*Loch an Uachdair
*Loch nan Uamh
*Loch nan Uan
Loch Afraig

**Loch Afraig** (*Loch Affric* e saozneg) zo ul loc'h e Gleann Afraig, en Uheldirioù Bro-Skos, un 40 km er c'hreisteiz da A' Mhanachainn.
Ops

**Ops**, pe **Opis**, e oa doueez ar builhded e Roma gozh, ha hi a orin sabin. Hervez ar gaoz e Roma e voe savet kehel da Opis gant ar roue Titus Tatius, ur roue sabin. 

Lidet e veze da goulz an Opalia, d'an 19 a viz Kerzu, hag an Opiconsivia, d'ar 25 a viz Eost .

## Gwelet ivez
* *[[De mulieribus claris]]*
A' Mhanachainn

**Beauly** (/ˈbjuːliː/ diwar an anv gallek *beau lieu*), pe ** A' Mhanachainn** e gouezeleg, zo ur gêr eus Highland Bro-Skos, en Inverness-shire, war lez ar stêr Beauly, er c'hornôg da gêr Inverness.
Stêr Beauly

Ar **Stêr Beauly** (*Abhainn nam Manach* [avɪɲ nə manəx] e gouezeleg) zo ur stêr eus Highlands Bro-Skos, ur 15 km er c'hornôg da gêr Inverness.
Sierra Madre del Sur

Ar **Sierra Madre del Sur** (*Sierra Madre ar su*) a zo un aradennad venezioù e mervent Mec'hiko. War-hed ur 1 000 km bennak ez a eus su stad Michoacán da reter Oaxaca.
Matterhorn

Ar **Matterhorn** (alamaneg, met *Horu* pe *Hore* er vro), **Cervino** en italianeg, **Cervin** e galleg, *Grand Bèca* en arpitaneg (*Gran Becca* e Traoñienn Aosta), eo ar c'hwec'hvet menez uhelañ eus an Alpoù, brudet bras abalamour d'e neuz, hini ur biramidenn. Tapout a ra 4 478 m. Emañ war an harzoù etre Suis (Kanton Valais) hag Italia (Traoñienn Aosta).
Sierra Madre Occidental

Ar **Sierra Madre Occidental** zo un aradennad menezioù e kornaoueg Mec'hiko. War-hed 1 250 km emañ, durc'haet a walarn da c'hevred, eus harzoù Stadoù-Unanet Amerika, a-dreuz Stadoù Zacatecas, Nayarit, hag un darn eus Jalisco, betek an aradennad nevezvolkanek war-lerc'h ar Río Grande de Santiago.
Stephanoxis lalandi

***Stephanoxis lalandi*** a zo ur spesad evned eus ar c'herentiad Trochilidae.

Anvet e voe *Trochilus Lalandi* (kentanv) da gentañ-penn (e 1818) gant an evnoniour gall Louis Jean Pierre Vieillot (1748-1831) da zougen bri d'an ergerzher ha naturour gall Pierre Antoine Delalande (1787-1823).

## Doareoù pennañ

## Boued

## Annez
Brosezat eo ar spesad e reter Brazil (eus stad Minas Gerais da hini Espírito Santo ha biz São Paulo).

## Rummatadur
Rannet e oa bet ar spesad kozh *Stephanoxis lalandi* etre daou all : an issepsad *S. l. loddigesii* o vont da *[[Stephanoxis loddigesii]]* ha hini *S. l. lalandi* o chom evel *Stephanoxis lalandi* a-vremañ.

## Liammoù diavaez
*  ''Stephanoxis lalandi'' war al lec'hienn BirdLife International.
*  ''Stephanoxis lalandi'' war lec'hienn an International Union for Conservation of Nature (IUCN).

## Notennoù ha daveennoù
Sierra Nevada (Stadoù-Unanet)

Ar **Sierra Nevada** a zo un aradennad venezioù e kreiz ha reter stad Kalifornia hag e Nevada evit un darnig, er Stadoù-Unanet. Menez Whitney (4 421 m) eo ar gern uhelañ, hag ivez kern uhelañ ar "Stadoù kenstag", da lavaret eo ar Stadoù-Unanet war-bouez Alaska ha Hawaii.

## Leinoù pennañ
* Menez Whitney, 4 421&nbsp;m
* Mount Williamson, 4 390&nbsp;m
* North Palisade, 4 341&nbsp;m
* Mount Muir, 4 272&nbsp;m
* Mount Humphreys, 4 265&nbsp;m
* Mount Keith, 4 262&nbsp;m
* Red Slate Mountain, 4 013&nbsp;m
* Mount Ritter, 4 010&nbsp;m
* Mount Lyell, 3 999&nbsp;m
* Cathedral Peak, 3 326&nbsp;m
* Half Dome, 2 693&nbsp;m
* El Capitan, 2 307&nbsp;m

## Liammoù diavaez
Menez Whitney

**Menez Whitney** (*Mount Whitney* e saozneg), gant e 4 421 m, eo kern uhelañ ar Sierra Nevada er Stadoù-Unanet, hag ivez kern uhelañ ar "Stadoù kenstag", da lavaret eo ar Stadoù-Unanet war-bouez Alaska ha Hawaii. Emañ ar menez e reter stad Kalifornia.

## Liammoù diavaez
Pica d'Estats

**Pica d'Estats** (katalaneg hag okitaneg; *Pique d'Estats* e galleg) eo menez uhelañ Katalonia. Lec'hiet eo war an harzoù etre Katalonia (komark Pallars Sobirà) hag Okitania (departamant Arieja). 3 143,45 m a sav a zo dezhañ.
Barra dels Escrinhs

**Barra dels Escrinhs** (en okitaneg ; *Barre des Écrins* e galleg) eo menez uhelañ Okitania, 4 102 m a sav dezhañ, en Alpoù hag e Daofinez.
Pennlein

Ur **pennlein** eo lec'h uhelañ un takad bennak. An takad-se a c'hall bezañ ur blanedenn, ur c'hevandir, un aradennad venezioù, un enezenn, h.a., pe ur rannadur melestradurel bennak (bro, stad, kontelezh, h.a.). Pennlein an Douar eo an Everest gant 8 848 m a sav.

## Daveoù ha notennoù
Dluzh kanevedenn

An **dluzh kanevedenn** (*Oncorhynchus mykiss*, bet *Salmo gairdneri*) a zo ur pesk-mor eus Norzhamerika (kavet eus Oregon da Yukon).

## Daveennoù ha notennoù

## Liammoù diavaez
Gwernogle

**Gwernogle** zo ur gêriadenn vihan e hanternoz Sir Gaerfyrddin. Emañ er c'hornôg da gêriadenn Brechfa, en ur goadeg, er gwalarn da gêr Caerfyrddin.

Emañ Gwernogle e parrez Llanfihangel-rhos-y-corn, un tolead torgennoù izel ha koadoù bras, treuzet gant ar stêr Clydach, unan eus adstêrioù ar stêr Cothi. 

Ganet e voe ar barzh Lewys Glyn Cothi eno, war-dro 1425, met ne ouzer ket pelec'h resis er barrez.

Eus Gwernogle ivez e oa ar stourmer hag ar barzh Thomas Evans (Tomos Glyn Cothi), ganet e Capel Sant Silyn, e 1764.
Pedair Heol

**Pedair Heol** (skrivet ivez **Pedair-hewl** ; *Four Roads* e saozneg) zo ur gêriadenn vihan e Sir Gaerfyrddin, e Kembre. Emañ e kreisteiz ar gontelezh, er reter da gêr Cydweli, en ul lec'h ma kej pevar hent (alese anv al lec'h). En draoñienn anvet Cwm Gwendraeth emañ Pedair Heol hag e kumuniezh Llangyndeyrn.

## Notennoù
Douar Graham

**Douar Graham** eo an takad eus ledenez Antarktika lec'hiet en norzh d'ul linenn hag a ya eus Kab Jeremy da Gab Agassiz.
Ledenez Antarktika

**Ledenez Antarktika** eo takad norshañ kevandir Antarktika hag an hini nemetañ pe dost lec'hiet a-us ar c'helc'h antarktikel. Menezioù uhel zo (an "Antarktandoù") hag a zo sellet evel kendalc'hegezh an Andoù, gant kernioù evel Menez Hope, 3 239 metr uhelder dezhañ, ha Menez Coman, 3 657 metr uhel.

An hin n'eo ket ken yen hag er peurrest eus ar c'hevandir (etre 0 ha 5 °C en hañv, etre -20 ha −10 °C er goañv). Eno hag en inizi amezek eo eo bet savet al lodenn vrasañ eus ar savlec'hioù imbourc'h. 

Arc'het eo bet o riegezh war al ledenez gant Chile, Arc'hantina hag ar Rouantelezh-Unanet met n'eo ket bet degemeret kement-se gant ar gumuniezh etrebroadel abalamour da Feur-emglev Antarktika.
Westerlund 2

**Westerlund 2** a zo un druilhad stered en Hent Sant-Jakez, lec'hiet e-kreiz an nivlennad RCW 49 e steredeg ar Garenn.
Kobus

***Kobus*** a zo ur genad daskiriered e-touez kerentiad *[[Bovidae]]*.

## Spesadoù
*Kob
*Kob krouzell wenn
*Lechwe
*Lechwe an Nil
*Puku
Aonghas

**Kuzul Aonghas** (*Comhairle Aonghais* e gouezeleg; *Angus Council* e saozneg) a zo unan eus an 32 "dakad-kuzul" pe "kuzulva" a zo e Bro-Skos. Baile Fharfair eo ar pennlec'h.

## Liammoù diavaez

* Lec'hienn ar c'huzul
Angus

**Angus** zo un anv-bihan skosat hag un anv-lec'h eus Bro-Skos hag eus meur a vro all.

## Stummoù all
Meur a stumm all zo d'an anv
*Aengus
*Óengus
*Aonghus
## Tud
*Óengus Óg, un doue kelt.
* Angus McBride (1931-2007), skeudennaouer istorel ha fantazi saoz
* Angus Young (g. e 1955), gitarour solo ar strollad hard rock AC/DC.
* Angus Macfadyen (g. e 1963), aktour skosat.
*Aengus Ó Snodaigh (ganet e 1964), politikour iwerzhonat, ezel eus Sinn Féin.

## Chatal
*Chatal Angus, gouenn chatal eus Angus
*Red Angus, gouenn chatal eus Angus, ruz o blevenn.

## Lec'hioù
### 
**Angus*, anv saoznek Aonghas, un "takad kuzul" (*council area*).
### 
*Angus Township, ur gêriadenn e Kontelezh Polk, Minnesota
*Angus, ur gêriadenn e Nebraska
*Angus, ur gêr vihan e Teksas
*Angus, Wisconsin
Siorrachd Rinn Friù an Ear

**Kuzul Siorrachd Rinn Friù an Ear** (*Comhairle Shiorrachd Rinn Friù an Ear* e gouezeleg; *East Renfrewshire Council* e saozneg) a zo unan eus an 32 "dakad-kuzul" pe "kuzulva" a zo e Bro-Skos. Giofnag eo ar pennlec'h.
Daption capense

***Daption capense*** a zo ur spesad evned-mor eus kerentiad ar Procellariidae.

Graet e voe *Procellaria capensis* anezhañ da gentañ-penn pa voe deskrivet gant Carl von Linné e 1758.

## Doareoù pennañ
E galleg e vez graet "Damier du Cap" (Damer ar C'hab) eus al labous en abeg d'e bluñv gwenn ha du arouezius ken ez int.

## Boued
Bevañ a ra diwar grill dreist-holl, met ivez diwar besked ha gagnoù zoken. Kustumiñ a ra heuliañ ar bigi pesketa evit adtapout an dilerc'hioù bet stlapet er mor diwar o bourzh.

## Annez hag isspesadoù

Al labous a gaver an daou isspesad anezhañ :
* *D. c. capense*, e morioù kreisteizel ar bed
* *D. c. australe*, en inizi Gouantarktikel Zeland-Nevez ha Chatham

## Liamm diavaez
* ''Daption capense'' war al lec'hienn BirdLife International.
* ''Daption capense'' war al lec'hienn IUCN

## Notennoù ha daveennoù
Siorrachd Obar Dheathain

**Kuzul Siorrachd Obar Dheathain** (*Comhairle Shiorrachd Obar Dheathain* e gouezeleg; *Aberdeenshire* e saozneg) a zo unan eus an 32 "dakad-kuzul" pe "kuzulva" a zo e Bro-Skos. N'emañ ket kêr Obar Dheathain e-barzh, hag ur c'huzul en he fart he deus (Kuzul Kêr Obar Dheathain), daoust da se eo staliet sez ar c'huzul er gêr-se, ar pezh a ra d'ar c'huzulva-mañ bezañ an hini nemetañ e Bro-Skos gant e bennlec'h er-maez eus e zalc'h.
Siorrachd Lannraig a Tuath

**Kuzul Siorrachd Lannraig a Tuath** (*Comhairle Shiorrachd Lannraig a Tuath* e gouezeleg; *North Lanarkshire* e saozneg) a zo unan eus an 32 "dakad-kuzul" pe "kuzulva" a zo e Bro-Skos. Tobar na Màthar eo ar pennlec'h.
Siorrachd Àir a Deas

**Kuzul Siorrachd Àir a Deas** (*Comhairle Shiorrachd Àir a Deas* e gouezeleg; *South Ayrshire Council* e saozneg) a zo unan eus an 32 "dakad-kuzul" pe "kuzulva" a zo e Bro-Skos. Inhir Àir eo ar pennlec'h.
Kuzul Kêr Obair Dheathain

**Kuzul Kêr Obair Dhethain** (*Comhairle Cathair Obar Dheathain* e gouezeleg; *Aberdeen City Council* e saozneg) a zo unan eus an 32 "dakad-kuzul" pe "kuzulva" a zo e Bro-Skos. Degouezhout a ra gant tachenn kêr Obair Dheathain, ur gêr vras e reter ar vro.
Meadhan Lodainn

**Kuzul Meadhan Lodainn** (*Comhairle Meadhan Lodainn* e gouezeleg; *Midlothian Council* e saozneg), gwechall *Edinburghshire*, a zo unan eus an 32 "dakad-kuzul" pe "kuzulva" a zo e Bro-Skos.

En-dro d'ar rann-mañ emañ Scottish Borders, East Lothian ha Dinedin. Dalkeith eo ar pennlec'h.

## Liammoù diavaez

* Lec'hienn ofisiel
Lodainn an Ear

**Kuzul Lodainn an Ear** (*Comhairle Lodainn an Ear* e gouezeleg ; *East Lothian Council* e saozneg) zo unan eus an 32 "dakad-kuzul" a zo e Bro-Skos. Baile Adainn eo ar pennlec'h.
Siorrachd Chlach Mhannainn

**Kuzul Siorrachd Chlach Mhannainn** (*Comhairle Shiorrachd Chlach Mhanainn* e gouezeleg; *Clackmannanshire Council* e saozneg) a zo unan eus an 32 "dakad-kuzul" pe "kuzulva" a zo e Bro-Skos. Alamhagh eo ar pennlec'h.

## Liammoù diavaez
Charles d'Albert d'Ailly

**Charles d'Albert d'Ailly**, deuet er bed d'an 19 a viz Meurzh 1625 en Amiens (Somme a-vremañ, Bro-C'hall) ha marvet d'ar 4 a viz Gwengolo 1698 e Pariz, a oa trivet mab Honoré d'Albert (1581-1649) ha dre-se trivet dug a Chaulnes.

Gouarnour Breizh da goulz Emsavadeg ar Bonedoù ruz e voe lesanvet *An hoc'h lart* gant gwerin Breizh ken feuls e veze e zoareoù oute.
Kuzul Kêr Zinedin

**Kuzul Kêr Zinedin** (*Comhairle Cathair Dhùn Èideann* e gouezeleg; *The City of Edinburgh Council* e saozneg) a zo unan eus an 32 "dakad-kuzul" pe "kuzulva" a zo e Bro-Skos. Degouezhout a ra gant tachenn kêr zDinedin, kêr-benn Bro-Skos.
Kuzul an Eaglais Bhreac

**Kuzul an Eaglais Bhreac** (*Comhairle na h-Eaglaise Brice* e gouezeleg; *Falkirk Council* e saozneg) a zo unan eus an 32 "dakad-kuzul" pe "kuzulva" a zo e Bro-Skos, en-dro da gêr an Eaglais Bhreac.
Dail Chèith

**Dail Chèith** (*Dalkeith* e saozneg) a zo ur gêr e gevred Bro-Skos, ha pennlec'h Meadhan Lodainn. 12 342 a dud a oa o chom eno e 2011.

## Liammoù diavaez

## Notennoù ha daveoù
Krist war ar Groaz

**Krist war ar Groaz**, pe **Jezuz war ar groaz**, zo anv lies livadur.

* Krist war ar Groaz (Delacroix)
* Krist war ar Groaz (El Greco), anv lies taolenn gant El Greco
* Krist war ar Groaz (Goya)
* Krist war ar Groaz (van Dyck)
* Krist war ar Groaz (Zurbarán)
Prefed

Ar **prefed** eo ar c'hargad anvet gant ar stad c'hall e penn an departamant. Dont a ra ar ger eus an anv latin *præfectus*.

## Polis
Ur prefed polis (*Préfet de police* e galleg) eo an hini a zo karget, e Pariz ha Bouches-du-Rhône, da ober diouzh ar polis. 

## Prefeded brudet
Werra

Ar **Werra** zo ur stêr eus Alamagn. Eieniñ a ra e-kichen Eisfeld e kreisteiz Thüringen. Tremen a ra, a-hed 292 km, dre stadoù Thüringen, Hessen ha Saks-Izel. War he lezennoù emañ kêrioù Meiningen, Bad Salzungen hag Eschwege. Kejañ a ra gant ar stêr Fulda e Hannoversch Münden, evit stummañ ar stêr Weser.
Le Teil

**Le Teil**, pe **Le Teil d'Ardèche** (pe *Lo Telh* en okitaneg), zo ur gumun c'hall, en departamant Ardèche, en Vivarais gozh, war lez ar stêr Ron. Ur pont dreist ar stêr zo eno.

## Notennoù ha daveoù
Sibiu

**Sibiu** (distaget  e roumaneg ; *Hermannstadt* en alamaneg, *Nagyszeben* en hungareg) zo ur gêr vras e Roumania. Pennlec'h distrig Sibiu eo ; gant  a annezidi e 2011 ez eus unan eus kêrioù brasañ Treuzsilvania. Emañ war lez ar stêr Cibin, un adstêr d'an Olt hag a zo e-unan un adstêr d'an Danav.

Diazezet e voe gant alamanegerien en  ha kêr-benn Saksoned Treuzsilvania e voe betek kreiz an . En  e voe roumanekaet tamm-ha-tamm. Hiziv ez a roumanegerien d'ober an darn vrasañ eus an annezidi (ouzhpenn 95 %). Met Klaus Iohannis, hag a zo prezidant Roumania abaoe Kerzu 2014, zo alamaneger ha bet eo maer Sibiu etre 2000 ha 2014.

Yac'h eo armerzh Sibiu, izel a-walc'h eo feur an dilabour e kêr ha dont a ra kalzik embregerezhioù estren d'en em staliañ enni. Un aerborzh etrebroadel zo, gant linennoù kirri-nij war-zu Bukarest, Italia, Aostria hag Alamagn.

Sibiu n'he deus ket gouzañvet re politikerezh kêraozañ mare Ceaușescu ha miret he deus kalz savadurioù kozh. Anvet e oa bet da gêr-benn sevenadurel Europa e 2007, asambles gant Luksembourg, ha kalz labourioù zo bet graet da gaeraat ha da gempenn ar savadurioù-se. Meur a virdi zo, brudet eo ar mirdi livadurioù Brukenthal ha gant se e teu touristed e-leizh da Sibiu.

## Kêrioù gevellet
Gevellet eo Sibiu gant ar c'hêrioù-mañ :

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Liammoù diavaez

*Lec'hienn ofisiel Sibiu
Sabined

Ar **Sabined** (*Sabini* e Latin) a oa ur bobl eus Italia a veve e-kreiz an Apenninoù hag e hanternoz Latium, en hanternoz d'an Anio a-raok savet kêr Roma.

Ar Sabined a oa daou rumm anezho goude savidigezh Roma, evel a zo kontet e mojennoù Henroma, nemet an disrann ne oa ket ur vojenn : ar re a oa tost da Roma en em veskas gant ar Romaned, re ar menezioù a chomas dizalc'h, a vrezelas ouzh Roma, evel pobloù all eus al ledenez, ha, pa voent trec'het, a emdeuzas e Republik Roma.
Francis Guinard

**Francis Guinard**, ganet d'an 30 a viz Eost 1913 e Megrid, hag aet d'an Anaon d'an 19 a viz Gwengolo 1996 e Lehon, a oa ur c'hizeller breizhat.

Albert Bourget a voe e vestr war an arzoù e Skol an arzoù-kaer e Roazhon, Henri Bouchard ha Paul Niclausse e Skol broadel uhel an arzoù-kaer (Bro-C'hall) e Pariz.

Goude bezañ bet prizoniad e-kerzh an Eil Brezel Bed ha bezañ bevet e Pariz e tistroas da Vreizh e 1955. En em staliañ a reas e Langadiarn. 

Kizellet en deus maen-greunit eus Langadiarn dreist-holl.

## Un nebeud oberennoù
* *[[Itron Varia]] hag he c'hrouadur* (1958), Erieg
* *Monumant ar re varv e [[Strouezheg]] [[Meilhan (Gers)|Meilhan]]* (Gers)
* *[[Yann an Avielour]]*, Montauban
* *[[Talenn-gromm]]*, lise ar merc'hed, Agen
* *[[Beltram Gwesklin]]*, Bronn
* *Klask ar [[Graal]]*, izelvos, Sant-Brieg
* *Itron Varia*, Sant-Brieg
* *Monumant reuzidi [[fourgadenn]] amzer Laplace*, Sant-Kast-ar-Gwildoù

## Levrlennadur
*  Martine Urvoy, *Le Groupe des sept*, e *Le Pays de Dinan*, levr XXIV, 2004, levraoueg kêr Zinan.
* *War roudou Yves Floc'h (Dans les pas d'Yves Floc'h)*, Kevredigezh *Le Temps des Livres*, 2000, 96. p., skeudennet gant 80 taolenn ha meur a foto hag a dresadenn. isbn|2-907831-75-5.
* *Francis Guinard* e kelaouenn *Pierre Actual*, ti-embann Le Mausolée e Ternay.
* Bertrand Beyer, *Guide des Tombes d'hommes célébres*, ti-embann Le Cherche Midi, 2011, p. 54.