Toloza

* *Ur pennad [[Tolosa]] zo ivez.*

**Toloza** (**Tolosa** [tuˈluzo]) en okitaneg,*Toulouse* e galleg), zo ur gêr vras eus Okitania, hiziv e Bro-C'hall, p'az eo pennlec'h departamant gall an Haute-Garonne hag ar rannvro Okitania. Kêr-benn istorel Lengadok eo ivez. Treuzet eo gant ar Garona.

Gant ar 498 003 a dud a oa o chom enni e d'an  a viz Genver 2020 e oa pevare kumun tudetañ Bro-C'hall. Met 1 019 460 a dud a ranker kontañ gant ar c'humunioù stok (e 2018), ha 1 360 829 gant an trowardroioù (e 2017).

Brudet eo Toloza abalamour d'an ijinerezh aerlestrel hag egorel a gaver enni dre Airbus. 100 000 studier a zo, hag eo ar rugbi ar sport arouezelañ gant he c'hlub hollvrudet Stad Toloza.
 
## Anv
* **Tolosa** (Cicero; Ptolemaios)
* **Tolossa** (Strabon)
* *Tolosates* (anv roet d'an dud a gêr se gant Julius Kezar)
* **Tholosa** (Itin. Burdig.)
* **Tolosa**, pe **Tholosa** (Gregor a Dours)

## Lesanvioù
« La ville rose » (ar gêr roz) a vez graet anezhi, abalamour da liv an tier e kreiz-kêr, diwar ar brikez pri-poazh. 

« Cité des violettes » (kêr ar melion) a vez graet anezhi ivez, ha gwechall e veze gounezet melion enni, ha roet e veze ur velionenn da briz da-geñver ar C'hoarioù.

Ar « Cité Mondine » (*Ciutat Mondina* en okitaneg) a zo bet graet anezhi ivez abalamour d'ar gonted a veze anvet Remont.

## Istor
### [[Krennamzer]]
Toloza zo bet kêr-benn Rouantelezh ar Vizigoted er  ha hini kontelezh Toloza dindan konted Toloza, diazezet e 852 gant Remont 1.

### Ar [[Bosenn (kleñved)|vosenn]]

Restr:TolozaFurchadegoù01.jpg|Furchadegoù e 2014.

Ar vosenn a reas he reuz e Toloza meur a wezh:
* e miz Ebrel 1348 e erruas ar c'hleñved e Toloza, etre 1348 ha 1350 e lazhas etre 15% ha 30% eus an annezidi;
* e 1506 e varvas 3 000 a dud;
* e miz Here 1557; 
* adalek miz Eost 1628 betek 1633 (10 000 den marvet diwar an 30 000 annezad) hag adalek miz Gouere 1652 betek 1653;
* e 2014 e raer furchadegoù edan ar skolaj kozh Montalembert, kavet ez eus bezioù hollek eno a c'hellfe bout bezioù lod ag an dud bet marvet er prantad 1348-1350.

### kantved
#### [[Brezel Spagn]]

Restr:TolozaPlakennRepuidiSpagnolPSOEUGT.jpg

* Repuidi spagnol a zeuas da Toloza; eno e voe graet sez ar PSOE hag an UGT en harlu e Carrièra del Taur (*Straed an Tarv*).

#### [[Eil brezel-bed]]

Restr:TolozaEBB14.07.1942.jpg

* Miliadoù a Doloziz a vanifestas a-enep da Renad Vichy d'ar 14 a viz Gouhere 1942.

Restr:TolozaPierreDac.jpg
Restr:TolozaPlakennKoronalCahuzac.jpg

* Oberiant e voe ar Rezistañs e Toloza. E 1940 e teuas Pierre Dac da repuiñ en 42 Baloard d'Estrasborg a-raok gellet achap e miz Du 1941 evit mont betek Breizh-Veur. Harzet e voe ar c'horonal Pierre Cahuzac eno, kaset e voe da gamp-bac'h Buchenwald lec'h ma varvas.

Restr:TolozaDieubidigezh19.08.1944.jpg|Plakenn gant anvioù Rezistanted bet lazhet e-pad an emgannoù dieubiñ.
Restr:TolozaBannielKommandanturnazi.jpg|Banniel Kommandantur Toloza bet kemeret gant tud ar strouezheg.

* Emgannoù a voe etre ar Rezistañs hag an Alamaned pa voe ar re-mañ o kuitaat Toloza d'an 18 ha d'an 19 a viz Eost 1944.
### Istor nevesañ
Betek 2016 e oa Toloza penn-lec'h rannvro Midi-Pyrénées. 

## Monumantoù ha traoù heverk

Restr:TolozaSantSerni04.jpg

* Penniliz romanek ''Sant Sarnin'', tro 1070-1118.

Restr:LiorzhJapanatToloza02.jpg

* Liorzh japanat Toloza.

## Armerzh
* E 1916 e krogas Latécoère gant kenderc'hout obuzioù ha korfoù nijerezioù en div labouradeg bet postet argant enne gantañ.
* Kavell ar gompagnunezh Airbus eo.

## Douaroniezh
Treuzet eo Toloza gant ar Garona.

## Sturienn
Sturienn kêr eo « Per Tolosa totjorn mai » (« Evit Toloza, muioc'h atav »).
## Touristerezh
Roet eo bet al label Kêrioù ha Broioù Arz hag Istor dezhi.
## Emdroadur ar boblañs abaoe 1793
437 100 a dud a oa o chom e Toloza e 2005. 
 

Colors=
  id:lightgrey value:gray(0.9)
  id:darkgrey  value:gray(0.7)
  id:sfondo value:rgb(1,1,1)
  id:barra value:rgb(0.6,0.9,0.7)

ImageSize = width:700 height:300
PlotArea = left:40 bottom:30 top:30 right:40
DateFormat = x.y
Period =from:0 till:500000
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = justify
ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:100000 start:0
ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:100000 start:0
BackgroundColors = canvas:sfondo

BarData=
  bar:1793 text:1793
  bar:1800 
  bar:1806 
  bar:1821 text:1821
  bar:1831 
  bar:1836 
  bar:1841 
  bar:1846 
  bar:1851 text:1851
  bar:1856 
  bar:1861 
  bar:1866 
  bar:1872 
  bar:1876 text:1876
  bar:1881 
  bar:1886 
  bar:1891 
  bar:1896 
  bar:1901 text:1901
  bar:1906 
  bar:1911 
  bar:1921 
  bar:1926 
  bar:1931 text:1931
  bar:1936 
  bar:1946 
  bar:1954 
  bar:1962 
  bar:1968 text:1968
  bar:1975 
  bar:1982 
  bar:1990 text:1990 
  bar:1999
  bar:2006 
  bar:2011 
  bar:2012 text:2012
  
PlotData=
 color:barra width:15 align:left  
 bar:1793 from:0 till: 47899
 bar:1800 from:0 till: 50558
 bar:1806 from:0 till: 51689
 bar:1821 from:0 till: 52328
 bar:1831 from:0 till: 59639
 bar:1836 from:0 till: 77372
 bar:1841 from:0 till: 90225
 bar:1846 from:0 till: 94227
 bar:1851 from:0 till: 96564
 bar:1856 from:0 till: 103144
 bar:1861 from:0 till: 113714
 bar:1866 from:0 till: 126936
 bar:1872 from:0 till: 124852
 bar:1876 from:0 till: 130105
 bar:1881 from:0 till: 140289
 bar:1886 from:0 till: 147617
 bar:1891 from:0 till: 149791
 bar:1896 from:0 till: 149963
 bar:1901 from:0 till: 149841
 bar:1906 from:0 till: 149438
 bar:1911 from:0 till: 149576
 bar:1921 from:0 till: 175434
 bar:1926 from:0 till: 180771
 bar:1931 from:0 till: 194564
 bar:1936 from:0 till: 213220
 bar:1946 from:0 till: 264411
 bar:1954 from:0 till: 268863
 bar:1962 from:0 till: 323764
 bar:1968 from:0 till: 370796
 bar:1975 from:0 till: 373796
 bar:1982 from:0 till: 347995
 bar:1990 from:0 till: 358668
 bar:1999 from:0 till: 390350
 bar:2006 from:0 till: 437715
 bar:2011 from:0 till: 447340
 bar:2012 from:0 till: 453317




## Melestradurezh
## Tud
* Jean Calas (1698–1762), kenwerzhour protestant, bet lakaet d'ar marv abalamour d'e relijion; skoazellet e voe e diegezh gant Voltaire hag adsavet e vrud.
* Pèire Godolin, bet ganet eno e 1580, skrivagner okitanek.
* Pierre de Fermat, matematikour eus an  kantved.

## Gevelliñ
Gevellet eo Toloza gant ar c'hêrioù-mañ (urzhiet dre vloaz) :
* ,
* ,
* ,
* ,
*  (),
* .

Skoulmet he deus emglevioù kenober gant :
* ,
* ,
* ,
* ,
* ,
* .

## Levrlennadur
* Fevrier Paul-Albert & Barral I Altet Xavier ː *Topographie chrétienne des cités de la Gaule, des origines au milieu du VIIIè siècle. VII. Province ecclésiastique de Narbonne (Narbonnensis Prima)*. De Boccard. 1989

## Liammoù diavaez
* Lec'hienn Toloza Meurgêr
## Dave ha notennoù