Ely (Cambridgeshire)

**Ely** ( ) zo ur gêr e Bro-Saoz, e distrig ar reter kontelezh Cambridgeshire. Ur gumun (''civil parish'') eo da-geñver ar melestradur nann-relijiel ; *cathedral city* eo he statud da-geñver Kurunenn ar Rouantelezh-Unanet, da lavaret eo ez eo sez un eskopti en Iliz Bro-Saoz. Unan eus koshañ ilizoù-meur Breizh-Veur zo e kêr.

## Lec'hanvadurezh
Den ne oar diarvar petra eo orin ha ster an anv *Ely*.
Teir gwezh e kaver meneg eus kêr *Elge* dindan pluenn ar manac'h saoz Beda Venerabilis (672-735) e pennad XIX e *Historia ecclesiastica gentis Anglorum* ("Istor ilizel ar bobl saoz"), skrivet e latin e-tro ar bloaz 731 :
:§ 309 lin. 15 : *Post annum vero ipsa facta est abbatissa in regione, quæ vocatur Elge*"Bloaz diwezhatoc'h e teuas [santez Æthelthryth] (anvet Etheldreda ivez, hag Audrey) da vezañ abadez er rannvro a anver Elge"

:§ 311 lin. 16 : [...] *jussitque quosdam fratribus quærere lapidem, de quo locellum in hoc facere possent : qui ascensa navi, (ipsa enim regio Elge undique est aquis ac paludibus circumdata, neque lapides majores habet,)* [...][...] "ha lod breudeur a yeas da glask ur maen ma c'hellfent sevel ul lec'h bihan warnañ ; goude pignat en ur vag (rak gronnet eo korn-bro Elge gant dourioù ha geunioù, n'eus maen bras ebet eno,)" [...]

:§ 314, lin. 17 : *Est autem Elge in provincia Orientalium Anglorum regio familiarum circiter sexcentarum, in similitudinem insulaæ, vel paludibus, ut diximus, circumdata, vel aquis, unde et a copia anguillarum, quæ in iisdem paludibus capiuntur, nomen accepit ;*"Emañ Elge e proviñs Angled ar Reter, ur c'horn-bro war-dro c'hwec'h kant tiegezh enni, par d'un enez, gronnet gant geunioù, evel hon eus lavaret, pe gant dourioù, alese e anv diwar an niver bras a sili a vez tapet er geunioù-se end-eeun ;"

N'eo ket *Elge* un anv latin evit doare ; hogos an holl skridoù latin goude a ra gant *Elia*, *Eli* pe *Heli* ; *Elig* a lenner koulz en dielloù hensaoznek hag en ''Anglo-Saxon Chronicle''.
Hervez ar c'helenner Walter W. Skeat (1835-1912) e teufe an anv *Ely* eus *ēlġē*, "distrig ma 'z eo puilh ar sili (*eels* e saozneg)", en hensaozneg Rouantelezh Northumbria. Pan eo splann a-walc'h lodenn gentañ ar ger, *ël-*, a zeu eus an hensaozneg *ǣl* "silienn", nepred n'eo bet kavet al lostger *-ġē* en e unan, a c'hellfe bout kar d'an alamaneg *Gau* "distrig". Da soñj meur a ouizieg e voe lakaet ur vogalenn ouzhpenn er ger *ēlġē*, a droas da *ēliġē* ; diwar ar stumm nevez-se e vefe ur ster nevez, "enez ar sili" (*Eel Island*).

N'eo ket diskoulmet ar gudenn avat, pa 'z eus meur a ginnig all.
*Meneg zo eus *anguillarum Hely* dindan pluenn ar sentvuhezour John Capgrave (1393-1464) ; *Anguillæ* eo anv kêr Ely e 1626 e mortuajer an eskob Nicholas Felton.
*Ar yezhoniour Keith Bailay, en e bennad a-zivout *-ġē* e dibenn lod anvioù-lec'h, a verkas e vefe direizh ar stumm *Ely* mar befe *ēlġē* ar gerdarzh anezhañ rak pell emañ ar gêr-se diouzh an takadoù ma 'z eus lec'hanvioù a vefe stummet heñvel ; ouzhpenn se, emezañ, n'eus skouer all ebet eus al lostger *-ġē* stag ouzh anvioù pesked.
*Elig* avat eo ar stumm paotañ en hensaozneg, zoken en dativ a zeu war-lerc'h meur a araogenn, ma vefe *Elige* ar stumm reizh mar befe *īġ* "enez" ster al lostger. En enep da gement anv-lec'h "enez" a zo tro-dro da Ely eo kement-se.
*An istorour Mac Dowdy eus Skol-veur Cambridge – hag o chom en Ely – a ginnigas e 2012 ur gerdarzh a zo dianav a-grenn da gement silienn a zo, peogwir ne oa ket eus ar ger hensaoznek *ǣl* d'ar mare ma voe diazezet kêr : *anguilla*, *anguilles* e oa anv ar pesked-se betek ar bloavezhioù 1300. Eus *Elysium*, ar ger latin evit "baradoz" (gwennva an harozed hag an dud vertuzus goude o zremenvan) e teuje *Ely* kentoc'h, dre verradur. Da skorañ ar c'hinnig-se e ra meneg eus ur skrid gant Ovin, chambarlank Æthelthryth, ma teskriv Ely evel  ul lec'h hen pouezus-meurbet a-fet speredelezh evit tud ar c'horn-bro, ur baradoz  (« *a paradise* » ; diwezhatoc'h e voe kemmet *paradise* el latin *elysium* gant kroniker Wilfrid, eskob York adalek 664 betek 678.
*Kelted vrezhon a oa gwezhall el lec'h ma 'z eo bet savet Ely ; kinniget ez eus bet e teufe an anv eus ar ger predenek *helig* (*helyg* e kembraeg, "haleg" e brezhoneg) pe eus *heli* "dour-holen" ("hili" e brezhoneg) abalamour d'an dour-mor a zeu da vagañ ar geunioù gwezh ar mare.

## Istor

### Ragistor
Ar poulloù mengleuz pri eus ar Juraseg anvet Roswell Pits, a zo 1,6 km a-vaez eus kêr Ely, a veze korvoet en XIX hag XX kantvedoù ; meur a zaougleureg, ammonit, belemnit a voe kavet e-kerzh ar c'hleuzañ, a-gevret gant kelan peuzklok ur pliosaor, un dinosaor eus ar rummad *Plesiosauria* (stlejviled-dour).

Tud a oa oc'h annezañ Enez Ely ken abred ha Krennoadvezh ar maen ; binvioù sileks eus Nevezoadvezh ar Maen zo bet kavet, koulz hag ur vouc'hal ha penn ur goaf eus Oadvezh an Arem. Muioc'h a roudoù zo deuet betek ennomp eus Oadvezh an Houarn. Ar Romaned o deus lezet testenioù ivez, pezh a ziskouez e vezent eno (a vare da vare da vihanañ) etre ar bloaz 43 hag ar bloaz 409 ; un annez roman a oa e Little Thetford, ur 5 km bennak er su da Ely.
### Krennamzer
Er bloaz 673 e voe diazezet un abati evit gwazed ha maouezed war enez Ely, lec'hiet 1,6 km en norzh da gêriadenn Cratendune, ha lakaet dindan gwarez Æthelthryth, ur verc'h d'ar roue Anna East Anglia (~636-654). Pa varvas Æthelthryth e 679 e voe beziet e-kichen an iliz, ma voe beziet a-nevez diwezhatoc'h.
Distrujet e voe an abati e 870 gant Vikinged deuet eus Danmark ; pa zistroas korn-bro Ely dindan beli saoz e-kerzh ren ar roue Ēadgār (~943-975) e voe adsavet un abati, evit menec'h hepken, hag adlakaet dindan gwarez Æthelthryth e 970 gant Ethewold, eskob Winchester. Kement a vadoù a voe dastumet gant an ebed ma voe lakaet Ely d'an eil pinvidikañ manati e Bro-Saoz en *[[Domesday Book]]* bet savet e 1086.

War Cherry Hill ("Run ar C'herez") emañ lec'h kastell Ely, a oa ur voudenn norman he doare, bet savet gant ar roue William I (~1028-1087) e 1070 evit merkañ e veli war Enez Ely a-c'houde emsavioù a-enep an Normaned kaset gant Morcar, 8 kont Northumbria ha Hereward the Wake ; ur granenn 12 m a uhelder ha 76 m he zreuzkiz eo, damheñvel ouzh kastell Cambridge.

Simeon († 1093), dekvet abad an abati nevez, a voulc'has savidigezh an iliz-veur e 1083, a badas betek freuzidigezh an abati e 1539 e-kerzh an Disivoud protestant. Espernet e voe an iliz abalamour ma oa unan veur, met kalz kinkladurioù krennamzerel a voe distrujet ; meur a savadur stag ouzh an abati a chomas ivez, marteze en abeg ma ne veze ket klask war douaroù pe war mein-ben.

A-viskoazh e oa bet Ely ur greizenn evit ar c'henwerzh, met da gêr-varc'had e voe savet ent-ofisiel e 1224 dre ul *litterae clausae* ("lizher serr") kaset d'an eskob gant ar roue Henry III
### XVI kantved
Goude kadoridigezh ar rouanez katolik Mary Tudor e 1553 e voe adskoulmet an darempredoù etre Roma hag Iliz Bro-Saoz ; ar pab Jul III neuze a reas ar strivoù kentañ evit lakaat e pleustr an adaoz katolik a oa bet divizet gant Paol III da-geñver Sened-Iliz Trento. Kerkent ha 1553 e voe nullet an holl lezennoù a-fet relijion a oa bet embannet dindan ar roue Edward VI (ren : 1547-1553). Ret e voe d'ar brotestanted dibab etre divroañ, treiñ d'ar gatoligiezh pe bout kastizet-garv. Kalz tud a voe harluet, ha kantadoù a zisivouderien a voe devet war buchedoù, alese al lesanv *Bloody Mary* "Mari Wadek" a voe roet d'ar rouanez
Meur a zen a voe devet en Ely. Nac'het e voe lakaat ur blakenn-eñvor war *Palace Green* e-kichen an iliz-veur ; e 2011 avat e voe staliet unan gant Kuzul kêr, met a-rez an douar emañ, en ur c'hogn teñval, hag hogozik diwelus.
### XVII kantved

An den a Stad Oliver Cromwell (1599-1658) a vevas en Ely adalek 1636 betek 1646, en un domani en devoa bet dre hêrezh digant e eontr Sir Thomas Steward. Un tailhanter e oa O. Cromwell d'ar mare-se, hag unan eus gouarnourien an aozadur Thomas Parsons' Charity, a oa oberiant abaoe 1445.

En Ely e voe staliet e 1687 unan eus ar c'hentañ *workhouses* ("tiez-labour") e Breizh-Veur, da lavaret eo tiez bras ma voe lojet ar beorien ha roet labour dezho, nezañ gloan evit stammennoù en degouezh-se ; gant moneiz e veze gopret an dud, n'eo ket gant marc'hadourezhioù. Un ti-labour a-ratozh a voe savet e 1735 evit 35 den. Pevar zi all a voe d'e heul, en o zouez Holy Trinity (1738-1956, 80 den ennañ) hag an Ely Union Workhouse, savet e 1837, betek 300 den ennañ. D'un ospital e troas hemañ diwezhañ e 1948 kent bout ur c'hendi. 
### XVIII kantved
An istorour William Camden (1551-1623) e *Britannia* (1587), ar veajourez Celia Fiennes (1662-1741) e *Journeys* (1702), ar skrivagner Daniel Defoe (~1660-1731) e *Tour through the Eastern Counties of England* (1722), an deizlevrour John Byng (1743-1813) en *A Tour into Lincolnshire* (1791), an holl a gontas diskar Ely a-c'houde bosenn| ar bloaz 1349, an Adreizhañ hag a gasas da zistruj an abati e 1539, an digresk er c'henwerzh, liñvadennoù bras The Fens ha Brezel diabarzh Bro-Saoz er XVI kantved. Fall-tre e oa stad Ely e dibenn ar c'hantved-se ha pelloc'h – «&nbsp;ur gêrig truezus&nbsp;», evel a skrivas William Cobbett : 
### XIX kantved
E miz Mae 1816 e tarzhas en Enez Ely un emsavadeg broudet gant an dilabour hag er c'hresk e priz ar greun, evel ma c'hoarvezas e lec'h all e Bro-Saoz a-c'houde Brezelioù Napoleon. Tri devezh e padas, eus an 22 betek ar 24, ha 24 emsaver a voe kondaonet : 19 anezho a voe harluet, ar 5 all a voe lazhet d'ar 28 a viz Mezheven .

## Stadud
Adalek m'eo bet savet da eskopti e 1109 ez eo bet lakaet Ely d'ur gêr hervez an hengoun, daoust dezhi na vout unan ez-ofisiel a-raok 1974.

Koulskoude, ar c'hartennour John Speed (1552-1629) a embannas e 1611 un atlas ma komz eus Ely evel eus ur gêr.
*The city of Ely* eo ivez dindan pluenn John Aikin e 1788.
Daoust da Ely na vout ur gêr e voe ratreet he iliz-veur etre 1847 ha 1878 gant an tisavour George Gilbert Scott.
Gouarnet e voe Ely adalek 1850 betek 1894 gant ur C'huzul en em anve *City of Ely Local Board* ; adalek 1894 betek 1974 e voe meret Ely gant ar *City of Ely Urban District Council*

D'ar 1 a viz Ebrel 1974 e voe deroet ar stadud ofisiel a gêr da Ely gant ar rouanez Elizabeth II. Unan eus kêrioù ofisiel bihanañ ar Rouantelezh-Unanet eo.

## Douaroniezh
Ely.jpg|upright 1.3|Harzoù Ely hag he zrowardroioù


	Kêrioù amezek
	
	
	


Maen-raz eus ar Juraseg eo an dachenn e kornôg Cambridgeshire, tra ma 'z eo kleiz eus ar C'hleizeg a zo er reter. Er c'hreiz emañ an uheldirioù a anver *Isle of Ely*, "Enez Ely", anezho douaroù eus ar C'hleizeg Izel toget gant pri meinek a ya da stummañ an doare inizi m'emañ holl gêrioù ar c'horn-bro. Uheloc'h eo an inizi-se eget an douaroù plaen a zo tro-dro dezho hag a stumm ar gompezenn vrasañ a chom e Breizh-Veur eus mare ar Juraseg. War lec'h uhelañ ar gompezenn-se (28 m a-us live ar mor) emañ kêr Ely.
### Geunioù
*The Fens*, "ar Geunioù", a reer eus ar rannvro m'emañ Ely, hag a zo etre Lincoln er gwalarn, Peterborough er mervent, Cambridge er su, Mor an Hanternoz er biz.

A-raok ar  e voe stummet ar geunioù izel a zo tro-dro da Enez Ely, dre zonedigezh dour dous ha dour mor a-bep-eil. E-tro  km² eo gorread diazad stêrioù bras ar c'horn-bro, da lavaret eo pemp gwezh hini ar geunioù ac'h eont da vagañ dre zizourañ.
P'edo ar skrivagner saoz Daniel Defoe o veajiñ dre Reter Bro-Saoz e 1722 e skrivas kement-mañ :
*As we descended westward we saw the Fen country on our right, almost all covered with water like a sea, the Michaelmas rains having been very great that year, they had sent down great floods of water from the upland countries, and those fens being, as may be very properly said, the sink of no less than thirteen counties—that is to say, that all the water, or most part of the water, of thirteen counties falls into them; they are often thus overflowed.*"P'edomp o tiskenn trema ar c'hornôg e weljomp bro ar Geunioù war hon tu dehou, hogos goloet-holl gant dour evel ur mor, pa oa bet puilh-kenañ glaveier Gouel Mikael er bloaz-se, kementadoù bras a zour o devoa kaset d'an traoñ a-ziwar an uheldirioù, ha peogwir ez eo ar geunioù-se, evel ma c'heller lavaret gant gwir-gwir abeg, dar trizek kontelezh d'an nebeutañ – eleze holl zourioù, pe an darn vrasañ eus dourioù, trizek kontelezh a gouezh enno ; alies e vezont liñvet neuze."
E 1774, ar beleg en Iliz Bro-Saoz John Wesley (1703-1791) a skrivas a-zivout tostaat da Ely :
*About eight, Wednesday, 23, Mr. Dancer met me with a chaise and carried me to Ely. Oh, what want of common sense! Water covered the high road for a mile and a half. I asked, "How must foot-people come to the town?" "Why, they must wade through !"*"War-dro eizh eur, d'ar Merc'her 23 a viz Du, an ao. Dance a gejas ouzhin gant ur c'habrioled hag am c'hasas da Ely. O, nag ur c'hoant a skiant voutin ! Dour a c'holoe an hent a-hed 2,4 gilometr. Goulenn a ris «&nbsp;Penaos e c'hall an dud war droad erruout e kêr&nbsp;?&nbsp;» «&nbsp;Ma, ret eo dezho treuziñ en ur vourbouilhat !&nbsp;»

Taouarc'h a grouas e dour dous ar geunioù hag ar poulloù endra zilavas lec'hid dre fiñv gorrek an dour mor. A-hed ar XVII kantved e voe dizouret ar geunioù, ha dizouret e vezont c'hoazh hiziv an deiz.


The Fens England map.svg|*The Fens*
Isle of Ely 1648 by J Blaeu.jpg|Cambridgeshire e 1765 : Enez Ely er c'hreiz, gronnet gant &nbsp;geunioù&nbsp; ; en traoñ emañ Cambridge.

### Hin
Daoust da Ely bout gronnet gant geunioù ez eo an hin eno hini Cambridgeshire en he fezh, da lavaret eo unan eus ar re sec'hañ e Breizh-Veur : 600 mm a zour-glav a gouezh well-wazh bep bloaz eno ; Essex hepken a vez sec'hoc'h a-wezhioù. Gwarezet eo Cambridgeshire diouzh avelioù fresk an arvor, tomm e vez en hañv ha yen er goañv.

Setu amañ keidennoù ar gwrezverkoù hag ar c'houezhadurioù (glav, erc'h) a zo bet muzuliet en *National Institute of Agricultural Botany* (NIAB), a zo 4,8 km a-vaez da greiz-kêr Cambridge ha 26 m a-us live ar mor

	NIAB Cambridge : gwrezverkoù ha kouezhadurioù bet muzuliet adalek 1991 betek 2020
	
	
	
	

### Poblañsouriezh
En *Domesday Book* (1086) ez eus ur renabl eus poblañs parrez Ely hag a gontas 110 tiegezh, maeziat an darn vuiañ anezho. Ur renabl all e 1251 a gontas 345 tiegezh er barrez (+314%) ; maeziat e chome ar boblañs, met krog e oa da stummañ kêr Ely. Er bloaz 1416 e oa 457 lec'h annezet e kêr (+132%), ha kalz straedoù a oa dija, stummet evel m'emaint bremañ. E 1563 e voe renablet 800 tiegezh (+175%, eleze ur c'hresk a 727% etre 1086 ha 1563), ha 3 000 den en holl e 1753.

;Mammennoù
*1801-2001 : ''Cambridgeshire County Council'', 2010 (linenn 45).
*2011 : ''Cambridgeshire County Council'', 2011
*2021 : ''Office for National Statistics''

## Armerzh
A-viskoazh ez eo bet labouret douaroù korn-bro Ely, evel m'emañ an darn vrasañ anezhañ hiziv c'hoazh ; nebeut-tre a c'hreanterezh zo bet, diazezet war maenadoù : fosfat (PO43−), grouan, kleiz, pri-douar ha traezh a veze labouret gwezhall.

Peogwir ez eo Ely un enez gronnet gant geunioù ha poulloù-dour, pesketaerezh ar sili a oa hollbouezus evit magadur menec'h an abati hag an dud a oa en e zalc'h. Da vuzuliañ talvoudegezh kêriadennoù en o fezh zoken e talveze ar sili, hervez an Domesday Book.

A-raok ma vefe dizouret ar geunioù er XVII kantved, Ely a oa ur greizenn evit kenwerzh marc'hadourezhioù graet diwar haleg, raoskl ha broen, ha hini jiboez pluñv.

Pri-douar eus ar Mezozoeg a veze dastumet er c'horn-bro  evit derc'hel glannoù ar stêrioù e ratre, ha pri-douar eus ar C'hretaseg Izel o tont eus Roswell Pits, e reter Ely, evit fardañ podoù.

Taouarc'h a veze korvoet ivez : da ober tan e veze implijet hini an taouarc'hegi, ha da sevel tiez hini al lannegi ; adalek 1850 ha 1890 e veze dastumet nozelennoù fosfat tro-dro da Ely evit strujusaat ar parkeier, ar pezh a oa pouezus evit labourerien ar c'horn-bro.

E 1925 e voe digoret e Queen Adelaide, 3 km diouzh kreiz-kêr Ely, unan eus brasañ labouradegoù beterabez da ober sukr a oa e Bro-Saoz. E 1981 e voe klozet, met hiziv c'hoazh e c'hounezer beterabez en Ely.

## Sevenadur

### Gouelioù bloaziek
Foarioù bloaziek zo bet dalc'het en Ely abaoe an XII kantved. Sizhunvezh Santez Etheldreda, an 23 a viz Mezheven o vout ar c'hreiz anezhi, a voe deroet ez-ofisiel gant ar roue Henry II  d'an abati ha d'ar gouent  d'an 10 a viz Here 1189. Div foar all a veze dalc'het bep bloaz : pemzektez e pade hini *Saint Lambert*, bet deroet e 1312, ha 22 zevezh e pade hini Yaou-Bask, adalek 1318. Paouezet e oa bet gant foar Saint Lambert en , met dalc'het e vez c'hoazh an div all hogen kalz berroc'h int hag kemmet eo bet an deiziadoù.

Pemp abadenn vloaziek a vez en hon amzer : Lidambroug an *Eel Day* ("Devezh ar Silienn"), *Eel Festival*, abadenn veur an Ely Horticultural Society (*Great autumn Show*) abaoe 1927), tanioù-arvest (abaoe 1974), hag *Aquafest* (abaoe 1978).
### Mirdioù
Ar *Stained Glass Museum* en iliz-veur Ely eo ar mirdi nemetañ er Rouantelezh-Unanet a zo gouestlet d'ar gwerelloù ; kinnig a ra un dastumad ledan a bezhioù, eus an  betek bremañ.

E *The Gaol*, toull-bac'h kozh kêr, emañ Ely Museum, ma tesker a-zivout Istor Ely ha The Fens, adalek ar ragistor betek hon amzer.

Ti Oliver Cromwell en Ely a c'heller gweladenniñ ; un diskouezadeg diwar-benn Cromwell ha Brezel diabarzh Bro-Saoz zo ennañ.

## Monumantoù ha traoù heverk
;Savadurioù relijiel
*Cathedral Church of the Holy and Undivided Trinity and St Etheldreda* eo anv ofisiel iliz-veur Ely. "Lestr ar Fens" eo he lesanv, peogwir e valir a-us ar geunioù izel ha kompez a zo tro-dro dezhi.

Er bloaz 1093 e voe boulc'het he sevel. E 1108 e voe krouet an eskopti diwar hini Lincoln, ha bloaz war-lerc'h e voe anvet an eskob kentañ, Herve le Breton († 1131). Ne oa ket digor an iliz-veur d'an dud avat, pa ne voe peuzechuet nemet 116 vloaz diwezhatoc'h, e 1189.

D'an 22 a viz C'hwevrer 1322 e kouezhas an tour norman en e boull ; un tour-letern gotek a voe savet en e lec'h, skoret gant an *Octagon* ("Eizhkorn") 400 tonennad prenn ha plom ennañ. Er bloaz 1351 e voe echuet al labour.

Emañ Cambridge, ma n'eus iliz-veur ebet, en eskopti Ely eo  km² e c'horread ; 335 iliz zo meret gantañ e Cambridgeshire war-bouez un darn vras eus Peterborough (a zo un eskopti ivez) met gant teir farrez er su hag a zo en eskopti Chelmsford (Essex). Ouzhpenn un nebeud parrezioù en eskopti Peterborouhg e ver hini Ely un nebeud e rann gornôgel kontelezh Norfolk, hag ur barrez e Bedfordshire.

Meur a iliz, chapel hag azeuldi all zo en Ely, en o zouez *St Mary's Church*, bet savet e deroù an XIIIvet kantved en enor da sant Eustace, pempvet eskob Ely ; *Countess Free Church*, un azeuldi bet savet e kreiz-kêr er bloavezhioù 1700 ; ar chapel hentennour, bet savet e 1818 ha ratreet e 1891 ; ar chapel badezourien Salem (1840) ; an iliz *St Peter-in-Ely* (1890) ; an iliz katolik *St Etheldreda* (1903).

Ely Cathedral by John Buckler.JPG|Tu biz iliz-veur Ely • Engravadur gant John Buckler (1770-1851)
26-Ely-054.jpg|An *Octagon*

;Savadurioù nann relijiel
*182 savadur rummataet zo en Ely hervez an *Historic England Archive*.
;Kanol

Ur c'hanol zo war ziskouez e *Palace Green*, er c'hornôg d'an iliz-veur hag er gwalarn da balez an eskob. Paket e oa bet digant ar Rused e-kerzh Brezel Krimea da-geñver Seziz Sevastopol (1854-1855) ha profet da Ely gant ar rouanez Victoria e 1860 evit merkañ krouidigezh an unvez *Ely Rifle Volunteers* ("Fuzuilherien a-youl-vat Ely").
Teuzet eo bet e 1802 el labouradeg Alexandrovskyi e Petroskoi, renet gant an ijinour saoz Charles Gascoigne (1737-1806).
Staliet eo war ur marc'h en houarn. Engravet er marc'h-se emañ e berzhioù : 8726 eo e niverenn steudad ; 252  *bud* (4,427 zonenn) zo ennañ ; 14 kg eo e c'hobari.

## Treuzdougen
### Hentoù

Un hent roman anvet *Akeman Street* zo bet etre Wimpole (Cambridgeshire) ha Brancaster (Norfolk) dre Gambridge, Stretham, Ely ha Denver. En e zanevell a-zivout Ely e 1416-17, John Fordham, 22 eskob Ely, a ra meneg eus un hent reter-kornôg anvet *Akermanstrete* pe *Agemanstrete* ; Egremont Street, er gwalarn nepell diouzh an iliz-veur, a oa anvet Akerman Street gwezhall, gwir eo, hogen dre fazi moarvat peogwir e vefe a-skouer gant an hent roman heñvelanvet etre Wimpole ha Brancaster.

Hentoù a oa ivez er Grennamzer a-dreuz ar geunioù. Clement of Thetford, ur c'hontaouer, a gont e dielloù iliz-veur Ely ar beajoù a voe graet e 1291 ha 1292 evit prenañ rikoù, en o zouez betek Reach (23 km dre hentoù hiziv) davit dir ha houarn, betek Barnwell (26 km) davit ahelioù-karr ha rodoù, betek foar Bury St Edmunds (40 km) davit riz, sukr ha pourvezioù all, betek Boston (Lincolnshire, 82 km) davit gwin, ha zoken betek Londrez (126 km) davit rikoù evit an dilhad relijiel hag evit paeañ tailhoù. Dre stêrioù e veze graet darn eus ar beajoù-se hep mar ebet.

Hiziv emañ Ely war an hent-tizh A10 London–King's Lynn ; 100 km zo etre London hag Ely, 45 km etre Ely ha King's Lynn.
### Hentoù-houarn
War an hent-houarn anvet *Fen Line* emañ Ely. E 1845 e voe digoret an troc'had Cambridge-Ely, hag e 1847 e voe echuet sevel ar porzh-houarn.
Pemp linenn vras zo adalek Ely : ar Fen Line (Cambridge er su, King's Lynn en norzh), al linenn da Norwich er reter, da Ipswich er gevred ha da Betersborough er gwalarn ; Londrez a c'heller tizhout dre Gambridge.
Peder c'hompagnunezh a gorvo ar rouedad-se : CrossCountry, East Midlands Railway (EMR), Govia Thameslink Railway (GTR) dindan ar merk Great Northern, ha Greater Anglia, 

Illustrated London News Vol XI 30 October 1847 p 277 Ely Station.jpg|Porzh-houarn Ely e 1847
Map-ElyUKRailwayJunctions.jpg|Rouedad Ely (war al linenn da Ipswich emañ Bury St Edmunds)


### Stêrioù
Pouezus eo bet ar stêrioù en Istor korn-bro Ely a-fet treuzdougen ; evit ar blijadur dreist-holl e vezont arveret hiziv.
Ar stêr Great Ouse, 230 km dezhi, a dremen dre Ely hag a ro un digor war Mor an Hanternoz en he genoù nepell diouzh King's Lynn en norzh ; ar stêr Cam a red eus Cambridge er su a-hed 65 km betek kemberiñ gant ar Great Ouse er su da Ely. Ur porzh a oa war ar Great Ouse en Ely er Grennamzer ; dre ar Great Ouse ec'h erruas ar roue Knut II Danmark (~990-1035) eno da-geñver gouel Maria ar gouloù.

E 1753, ar menteour Edmund Carter († 1788) a laka an *Ouze* en Ely d'an hent pennañ trema er mor e King's Lynn koulz ha war-du kontelezhioù Norfolk ha Suffolk ; tri devezh ar sizhun e veze kaset al lizheroù gant ar post dre ar stêr etre Cambridge hag Ely.

## Sportoù
*Ely City Football Club* (Ely FC), lesanvet *The Robins* ("Ar Boc'hruzed") zo ur c'hleub mell-droad a oa bet krouet e 1885.

Un dachenn verrbad evit redadegoù milgon a voe staliet e kêr er bloaz 1933.

Kleub roeñviñ Skol-veur Cambridge zo perc'henn war ul lec'h da virout bigi war glann ar stêr Great Ouse, hag eno e pleustr evit ar redadeg vloaziek enep kleub Skol-veur Oxford.

## Gevelliñ
Abaoe miz Gwengolo 1955 ez eo gevellet Ely gant Ribe, ar gêr goshañ a zo e Danmark.

## Levrlennadur
* BGS (kartenn). *Ely – Solid and Drift Geology Map*. Keyworth, Nottinghamshire : British Geological Survey, 1980 .0
* Blakeman, Pamela. *The Book of Ely*. Newick : Quotes, 1990 
* Carter, Edmund (1753). *The History of the County of Cambridge, from the Earliest Account to the Present Time*. London : Forgotten Books, 2017  • .
* Dorman, Bernard E. *The Story of Ely and its Cathedral*. Norwich : Black Horse, 1986 .
* Ekwall, Eileirt. *The Concise Oxford Dictionary of English Place-names*. Oxford : Oxford University Press, 1960 .
* Fairweather, Janet. *Liber Eliensis: A history of the Isle of Ely from the seventh century to the twelfth*. Martlesham : The Boydell Press, 2005.
* Gallois, R. W. & al. *Geology of the Country around Ely: Memoir for 1:50,000 Geological Sheet 173 (England and Wales)*. London : British Geological Survey, 1988 .
* Gillingham, John. *Portrait of a Soldier: Cromwell*. London : Weidenfeld & Nicolson, 1976 
* Meadows, Peter. *A History of Ely Cathedral *. Cambridge : Boydell Press, 2008 .
* Miller, Edward. *The Abbey and Bishopric of Ely*. Cambridge : Cambridge University Press, 1969 .
* Mills, A. D. *A Dictionary of British Place-names*. Oxford : Oxford University Press, 2011 .
* Pepin, David. *Cathedrals of Britain*. Oxford : Bloomsbury, 2016 978-1-78442-049-9}}.
* Pevsner, Nikolaus. *The Buildings of England: Cambridgeshire*. London : Penguin Books, 1999 .
* Reaney, P. H. *The Place-names of Cambridgeshire and the Isle of Ely*. Cambridge : Cambridge University Press, 1943 
* Summers, Dorothy. *The Great Level: A History of Drainage and Land Reclamation in the Fens*. Newton Abbot : David & Charles, 1976 .
* Watts, Victor. *The Cambridge Dictionary of English Place-names*. Cambridge : Cambridge University Press, 2007 .

## Liammoù diavaez
* Atkinson, T. D. & al. *A History of the County of Cambridge and the Isle of Ely: Volume 4, City of Ely; Ely, N. and S. Witchford and Wisbech Hundreds*. London : R. B. Pugh, 1953 • 
* Babington, Charles Cardale. *Ancient Cambridgeshire*. Cambridge : Deighton, MacMillan & Co., 1853 • .
* Cambridge City Council. 
* County, Victoria (1953). 
* Diocese of Ely. .
* Skeat, Walter William. *The Place-Names of Cambridgeshire*. Cambridge : Cambridge Antiquarian Society, 1901, pp. 51-53 • 
* Stewart, David James. *On the Architectural History of Ely Cathedral*. London : John van Voorst, 1868 • 
* Thornton, Elaine. 

## Notennoù