Lutesiom

Un elfenn gimiek eo al **lutesiom** ; **Lu** eo e arouez kimiek, **71** e niver atomek ha **174,97** e dolz atomek.

## Istor
E 1878 e voe hiniennekaet an elfenn 70 gant ar c'himiour suis Jean Charles Galissard de Marignac e Skol-veur Geneva a-douez an erbiom a oa en un tamm kailh *gadolinit*. An anv *ytterbium* a roas d'an elfenn nevez, en enor da Ytterby, ur gêriadenn e-kichen Stockholm ma teue ar c'hailh.
E 1907 e voe rannet *ytterbium* Galissard de Marignac e div elfenn gant ar c'himiour gall Georges Urbain : unan a anvas *neoytterbia*, a zeuas da vezañ an iterbiom 70Yb, hag eben a anvas *lutecia* diwar anv latin Pariz, a voe anvet *lutecium* (pe : *lutetium*) 71Lu diwezhatoc'h.
E 1907 ivez e voe dizoloet Yb ha Lu en *ytterbia* gant ar c'himiour aostrian Carl Auer von Welsbach, hag ur wezh c'hoazh gant er Stadoù-Unanet gant ar c'himiour saoz Charles James.
E 1953 e voe kenderc'het lutesiom peuzc'hlan.

## Perzhioù
Ur metal liv an arc'hant eo al lutesiom, al lantanid kaletañ eo.
### Kimiek
Mat e talc'h al lutesiom ouzh an daskrign. Gorrek-tre e c'houzañv an oksidadur en 20°C, met buan e tev e 150&nbsp;°C ; da neuze e tro da *drioksidenn lutesiom* Lu2O3, a c'hall lonkañ an dour hag an *dioksidenn garbon* CO2.
* Buan e tazgwered al lutesiom gant dour zomm, gorrekoc'h gant dour yen :
:2 Lu [k] + 6 H2O [d] → 2 Lu(OH)3 [dz] + 3 H2 [g]
* Dilufrañ gorrek-tre a ra an iterbiom en aer :
:4 Lu + 3 O2 → 2 Lu2O3 (*trioksidenn lutesiom*)
* Aes ivez eo dileizhañ an iterbiom en drenkenn sulfurek :
:2 Lu [k] + 3 H2SO4 [dz] → 2 [Lu(H2O)9]3+ [dz] + 3 SO42- [dz] + 3 H2 [g]
* Gant ar pevar halogen skañvañ (F, Cl, Br hag I), aroueziet amañ dre *X*, e tazgwered Lu pa vez tommoc'h eget 200&nbsp;°C :
:2 Lu [k] + 3 *X*2 [g] → 2 Lu*X*3 [k]
### Izotopoù
Daou izotop eus Lu a gaver en natur : Lu-175 ha Lu-176, 175Lu o vezañ stabil.
Skinizotopoù zo bet kevanaozet, 32 anezho, 174Lu o vezañ an hini stabilañ gant un hanter-vuhez a 3,31 bloavezh. 

## Arver
Nebeut a implij a vez graet eus al lutesiom, abalamour d'e rouezded ha d'e briz.
* Lu-175, al lutesiom stabil, a dalvez da drelusker e granterezh an eoul-maen.
* E greanterezh an elektronik ez arverer Lu a-gementadoù bihan da bistañ granatoù GdGa a vez lakaet e lod memorioù evit an urzhiataerioù.
* Skinoù β a vez bannet gant ar skinizotop Lu-177, setu e vez implijer er mezegiezh evit stourm ouzh ar c'hankr.

## Notennoù


## Daveennoù
* ''American Chemical Society''  Liamm oberiant 25 DU 12
* AN NOALLEG Yann-Baol, *Geriadur ar Gimiezh*, Preder, Plomelin, 2008 ISBN 978-2-901383-69-7 Preder
* AN NOALLEG Yann-Baol, *Geriadur ar Fizik*, Preder, Plomelin, 2006 ISBN 978-2-901383-64-2
* *Annales de chimie et de physique*, Gallica / ''Bibliothèque nationale de FranPr''  Liamm oberiant 26 HER 12
* *Atomic weights of the elements 2007 (IUPAC Technical Report)* ''Pure an Applied Chemistry''  Liamm oberiant 26 HER 12
* *Atomic Weights and Isotopic Compositions for All Elements* ''National Institute of Standards and Technology''  Liamm oberiant 18 HER 12
* ''Bureau de Recherche Géologique et Minière (BRGM)''  Liamm oberiant 26 HER 12
* CONSIDINE Glenn D., *Van Nostrand's Encyclopedia of Chemistry*, Wiley-InterscienPr, 2005 ISBN 978-0-471-61525-5 
* DEPOVERE Paul, *La classification périodique des éléments — La merveille fondamentale de l'Univers*, De Boeck, Brussels, Belgia, 2002 ISBN 978-2-8041-4107-3 
* EMSLEY John, *Nature's Building Blocks — An A-Z Guide to the Elements*, Oxford University Press, 2001 ISBN 978-0-19-850341-5 
* *Geriadur brezhoneg* An Here, Plougastell-Daoulaz, 2001 ISBN 978-2-86843-236-0
* ÉTIENNE Guy, *Geriadur ar Stlenneg*, Preder, 1996 ISBN 978-2-901383-14-7
* HOLDEN Norman, *History of the Origin of the Chemical elements and Their Discoverers*, New York, 2001 ''Brookhaven National Laboratory''  Liamm oberiant 26 HER 12
* ''International Union of Pure and Applied Chemistry (IUPAC)''  Liamm oberiant 26 HER 12
* ''Jefferson Lab''  Liamm oberiant 22 KZU 2012
* ''Joint Institute for Nuclear Research (ОИЯИ e Dubna)''  Liamm oberiant 25 DU 2012
* ''Los Alamos National Laboratory''  Liamm oberiant 14 C'HWE 2013
* ''Les propriétés chimiques''  Liamm oberiant 07 GEN 13
* LIDE David R., *CRC Handbook of Chemistry and Physics - 88th Edition*, CRC Press, 2007 ISBN 978-0-8493-0488-0 
* ''Royal Society of Chemistry''  Liamm oberiant 03 KZU 2012
* STWERTKA Albert, *A Guide to the Elements*, Oxford University Press, 1996 ISBN 978-0-19-508083-4 
* ''Webelements''  Liamm oberiant 26 HER 2012