Roll Faraoned Egipt

Setu amañ **roll [[Faraon]]ed [[Henegipt]]**, adal ar marevezh raktierniezh (a-raok 3000 kt JK) betek dibenn Tierniezh Ptolemaios, pa zeuas Henegipt da vezañ ur broviñs roman dindan ren an impalaer roman Aogust er bloavezh - 30.

*Merkomp diouzhtu ez eus war ar roll teir maouez bet e penn Henegipt o doa dibabet chom hep bezañ anvet *faraon* rak un titl gourel e oa. Ne oant ket priedoù rouaned ptolemaek ; setu int : Sobeknefrou, Hatshepsout ha Twosret. Merket int war a roll evel &nbsp;Rouanezed&nbsp;
*Notenn : gant evezh bras e ranker degemer an deiziadoù merket amañ. Meur a reizhiad deiziata zo evit studioù Egipt, hervez ar mod m'int bet savet ha war peseurt diazez int savet. Ur c'hinnig zo amañ a-is, met n'eo ket an hini nemetañ, anat eo. 
*Adnotenn : en Istor Egipt e vez graet gant *Goueled* evit envel norzh ar vro ha gant *Gorre* evit ar su.

## Henvarevezh
&nbsp;Henvarevezh&nbsp; a reer eus ar marevezh raktierniezhel, pa oa dispartiet Goueled Egipt diouzh Gorre Egipt, a oa div rouantelezh distag betek Iañ tierniezh Henegipt hagEil tierniezh Henegipt.

### Raktierniezh: Goueled Egipt
Goueled Egipt, anvet ivez &nbsp;ar Vro Zu&nbsp;, a oa rann norshañ an Nil gant he delta. Diglok moarvat eo ar roll-mañ.

### Raktierniezh: Gorre Egipt
Gorre Egipt, anvet ivez &nbsp;ar Vro Ruz&nbsp;, a oa lodenn suañ an Nil hag ar gouelec'hioù. Diglok moarvat eo ar roll-mañ, rak kalz muioc'h ag anvioù diasur zo.

### Tierniezh
Ar Tierniezh zo bet o ren etre e-tro 3050 kt JK ha 2890 kt JK.

### Eil Tierniezh
An Eil Tierniezh a oa bet o ren etre 2890 ha 2686 kt JK.

## Henimpalaeriezh
"Henimpalaeriezh" pe "Rouantelezh kozh" a reer eus ar mare, en , m'eo bet Egipt en he barr kentañ evit ar pezh a sell ouzh live diorroadur he sevenadur ha kemplezhded he c'hevredigezh.
Ar c'hentañ mare eo eus an tri marevezh anvet "impalaeriezh" pe "rouantelezh" a verk tri barr diorren ar sevenadur e traoñienn an Nil), e-doug ur prantad amzer em astennas eus ar mare ma oa renet ar vro gant an Tierniezh betek diwezh ar Tierniezh (2630 – 2151 kt JK).
Kalz egiptourien a renk ar  hag an Tierniezh en Henimpalaeriezh (pe "Rouantelezh Kozh") ivez pa gendalc'he ar velestradurezh da vezañ kreizennet e Menfis d'ar mare-se.
Merket eo bet diwezh an Henimpalaeriezh gant ur prantad a zizunvaniezh politikel hag a ziskaras eus al live sevenadurel anvet ar marevezh etre kentañ gant an Egiptourien.

E Menfis e oa bet lec'hiet kêr-benn Egipt e-kerzh marevezh ar Rouantelezh Kozh. Eno e oa bet staliet e lez gant ar Faraon Djoser. Perzh anavezetañ an Henimpalaeriezh eo savidigezh ar piramidennoù avat. Savet int bet d'ar mare-se ha talvezout a raent da vezioù evit ar Faraoned. Setu perak e vez graet alies *"Oadvezh ar piramidennoù"* eus marevezh an Henimpalaeriezh.

### Tierniezh
An Tierniezh a oa bet o ren eus 2686 betek 2613 kt JK.

### Tierniezh
Ar Tierniezh a oa bet o ren eus 2613 betek 2498 kt JK. Gant he Faraoned ez eus bet savet piramidennoù meur : re C'houfou (C'heops / Keops), C'hafra (C'hefren / Kefren) ha Menkaoura (Mycerinus / Mikerinos).

### Tierniezh
Ar Tierniezh a oa bet o ren eus 2498 betek 2345 kt JK.

### Tierniezh

Ar Tierniezh a oa bet o ren eus 2345 betek 2181 kt JK.

## Kentañ marevezh etre
Marevezh etre kentañ a reer eus ar mare etre dibenn ar Rouantelezh Kozh ha penn-kentañ ar Rouantelezh Kreiz.

Ne voe ket ar Rouantelezh Kozh evit padout pell goude marv Pepi II. A-hed 94 vloaz e oa bet o ren, pelloc'h eget nep monark all en Istor, ha mervel a reas d'an oad a 100 vloaz. Abalamour d'e oad e oa bet direizhet mont en-dro ar rouantelezh e-pad ar bloavezhioù diwezhañ.

Torret e voe unaniezh an div rouantelezh, ha ret e voe d'ar Pennoù lec'hel talañ ouzh an naonegezh.

E-tro 2160 kt JK e klaskas ul lignez faraoned adunaniñ Goueled Egipt adal o c'hêr-benn, Herakleopolis Veur. E-keit-se avat e teuas a-benn ul lignez all diazezet e Teba da adunaniñ Gorre Egipt hag anat e voe e c'hoarvezje brezel etre an div dierniezh.

War-dro 2055 kt JK, e voe trec'h un diskennad eus ar faraon Intef III war faraoned Herakleopolis; bodet e voe an div vro en-dro ha diazezet an Tierniezh. Mentuhotep II a gemeras da anv ren, kentañ faraon ar Rouantelezh Kreiz.

### hag  Tierniezh (bodet)
Ar hag  Tierniezh a oa bet o ren eus 2181 betek 2160 kt JK.

### Tierniezh
An Tierniezh a oa bet o ren eus 2160 betek 2130 kt JK.

### Tierniezh
An Tierniezh a yae d'hec'h ober ur strollad lec'hel a astennas e veli war Gorre Egipt etre 2130 ha 2040 kt JK.

### Tierniezh
Mont a rae d'ober an Tierniezh ur strollad lec'hel gwriziennet e Goueled Egipt ha bet o ren eno etre 2134 ha 1991 kt JK.

## Krennimpalaeriezh
"Krennimpalaeriezh" pe "Rouantelezh Kreiz" a reer eus ar mare etre dibenn ar Marevezh etre kentañ ha deroù an Eil marevezh etre. Ouzhpenn an Tierniezh e vez renket an ,  hag ar Tierniezh er C'hrennimpalaeriezh gant lod skiantourien.

Kalz gwanoc'h eo bet an Tierniezh eget an Tierniezh ha divarrek eo bet da ren war holl zouaroù Egipt. Terriñ a reas an tiegezh proviñsel a oa o ren e Xois, lec'hiet e geunioù kornôg an Delta, gant an aotrouniezh kreiz. Savet e voe ganto ar Tierniezh, o verkañ evel-se deroù an Eil marevezh etre.

### Tiernezh
An Tierniezh a oa bet o ren eus 1991 betek 1802 kt JK. Sellet e vo outi gant Egiptiz an amzerioù diwezhañ evel ouzh an Dierniezh veurdezusañ.

## Eil marevezh etre
Ur marevezh reuzeudik eo bet an Eil marevezh etre, etre dibenn ar C'hrennimpalaeriezh ha penn-kentañ an Nevezimpalaeriezh. En amzer-se ec'h aloubas an Hiksosed rouantelezh Egipt. Ren a rejont etre ar  hag ar Tierniezh.

Gwan-mat e oa bet an Tierniezh e-keñver an Tierniezh. Divarrek e oa da ren war ar vro a-bezh. Terriñ a reas an tiegezh proviñsel a oa o ren e Xois, lec'hiet e geunioù kornôg an Delta, gant an aotrouniezh kreiz. Savet e voe ganto ar Tierniezh, o verkañ evel-se deroù an Eil marevezh etre.

En em ziskouez a reas an Hiksosed en Egipt evit ar wezh kentañ e-pad ren Sobec'hotep IV, hag e-tro 1720 kent JK e oant mestr war kêr Avaris (Tell ed-Dab'a, Khata'na hiziv). Gant Salitis en o fenn, krouer ar  tierniezh, e voent mestr war Egipt e-pad ren Dudimose I.

E-tro ar mareoù-se e kouezhas Menfis etre daouarn an Hiksosed. Disklêriañ a reas al lignez Egiptiz o ren e Teba o dizalc'hiezh ha sevel a rejont ar Tierniezh. A-benn ar fin e teuas a-benn an dierniezh-mañ da argas an Hiksosed kuit da Azia en-dro.

### Tierniezh
Tierniezh (oc'h heuliañ Roll rouaned Turin) bet o ren eus 1803 betek e-tro 1649 kt JK hag a badas 153 pe 154 bl. diouzh Manetho.

* Diasur eo urzh ar rouaned a zo listennet amañ da heul.

### Tierniezh
Mont a rae d'ober ar Tierniezh ur strollad lec'hel genidik eus reter an delta diazezet e Xois (Avaris), ha bet o ren tro-war-dro 1705 betek e-tro 1690 kt JK.

Pourchas a ra Roll rouaned Turin 25 anv ouzhpenn, lod diglok ha hep deiziad. Hini ebet anezho n'eo testeniekaet e lec'h all ebet. Arvarus-tre eo ar roll-se.

### Tierniezh
Ganet eo ar Tiernezh a-douez an Hiksosed, anezho Bedouined eus an dezerzh deuet eus ar Greskenn strujus evit diazezañ ur renadur berr war douaroù bras en-dro d'an Nil ha bet o ren etre 1674 ha 1535 kt JK.

### Tierniezh
Mont a rae d'ober ar Tierniezh ur strollad lec'hel genidik eus hanternoz aod ar Sinai (Pelusium). Bet e oa o ren etre 1663 hag e-tro 1555 kt JK:

Betek 6 anv ouzhpenn a gaver er mammennoù : Semqen, C'hauserre, Seket, Ahetepre, Amou, ha Nebc'hepeshre (Apepi III).
N'int ket testeniekaet e lec'h all. Seblantout a ra pobl an Hiksosed bezañ aet diwar wel penn-da-benn a-c'houde 1555 kent JK.

### Tierniezh
E Gorre Egipt e oa diazezet ar Tierniezh. Etre 1650 ha 1550 kt JK eo bet o ren.

## Nevezimpalaeriezh
"Nevezimpalaeriezh" pe "Rouantelezh Nevez" a reer eus ar prantad etre  hag Tierniezh Henegipt, adal ar XVI<sup>vet</sup> kantved kent JK betek an , etre an Eil marevezh etre hag an Trede marevezh etre.

E-pad an Nevezimpalaeriezh eo e voe impalaeriezh Egipt en he brasañ. Betek pell en em astenne e-barzh Nubia er su, ha dalc'het e oa ganti kalz a zouaroù er Reter-nesañ. En em gannañ a reas armeoù Egiptiz ouzh re an Hittited evit bezañ mistri war Siria a-vremañ.

E-touez faraoned ar Rouantelezh Nevez ez eus daou a zo anavezet gwelloc'h evit ar re all : Ac'henaton, anvet ivez Amenhotep IV, a vez sellet alies ouzh e azeulerezh nemetañ d'an doue Aton evel diorroadur kentañ an undoueegezh, ha Ramses II, a glaskas adtapout an tachennoù bet kollet en Israel, Liban ha Siria hiziv an deiz hag a oa bet dalc'het gant Egiptiz e-pad an  Tierniezh. Mont a reas a benn gant e arme ouzh Muwatalli II, ar roue Hittit, e-kerzh Emgann Kadesh.

### Tierniezh
An Tierniezh a oa bet o ren eus 1550 betek 1295 kt JK:

### Tierniezh
An Tierniezh a oa bet o ren etre 1295 ha 1186 kt JK, enni unan eus ar Faraoned vrasañ : Ramses II pe Ramses Veur :

### Tierniezh
An Tierniezh a oa bet o ren etre 1185 betek 1070 kt JK.

### Beleien Veur Amon e Teba
Ha pa ne vefe ket sellet outo evel ouzh un dierniezh *per se*, e oa ken bras galloud ha levezon Beleien Veur Amon e Teba ma oant gwir renerien Gorre Egipt etre 1080 ha 945 kt JK.

### Tierniezh
Diazezet e oa galloud an Tierniezh e Tanis. Gwan a-walc'h e oa bet an dierniezh-se. War ar paper e oant mistri war Egipt a-bezh met e gwirionez ne'z ae ket pelloc'h o levezon eget Goueled Egipt. Bet int o ren etre 1069 ha 945 kt JK

## Trede marevezh etre
Merkañ a ra an Trede marevezh etre fin an Nevezimpalaeriezh. Meur a dierniezh eus ar prantad-se zo bet genidik eus Libia, alese an anv all a Varevezh libian.

### Tierniezh
Genidik eus Libia e oa faraoned an {{XXIIlt Tierniezh]]. Bet int o ren etre e-tro 945 ha 720 kt JK.

### Tierniezh
Bet eo an Tierniezh ur strollad lec'hel genidik eus Libia ivez ha diazezet e Leontopolis; bet int o ren etre 836 ha 720 kt JK:

### Al Libued
Ne vez ket sellet outo evel ouzh un dierniezh da vat. Bez' e oa eus al Libued ur strollad ergerzherien all eus kornôg Libia, bet oc'h ober o annez e kornôg delta an Nil etre 805 ha 732 kt JK.

### Tierniezh
Bet eo ar Tierniezh un dierniezh kevezerez all berrbad lec'hiet e kornôg an delta (Sais), gant daou faraon bet o ren hepken, eus 732 betek 720 kt JK.

## Marevezh diwezhañ
Marevezh diwezhañ a reer eus ar prantad etre 732 kt JK hag ar mare ma teuas Egipt da vezañ ur broviñs eus Roma e 30 kt JK gant prantadoù dindan Nubiaiz, ar Bersed, ha Makedoniz.

### Tierniezh
Aloubet e oa bet Egipt gant Nubia e 732 kt JK hag azezañ a reas Nubiaiz war an tron en ur ziazezañ ar Tierniezh zo bet o ren betek 656 kt JK.

Argaset da Nubia en-dro a-benn ar fin, e voe diazezet ganto ur rouantelezh e Napata (656-590), ha, diwezhatoc'hik, e Meroe (590 kt JK- goude JK).

### Tierniezh
Ar Tierniezh a oa bet o ren etre war-dro 672 ha 525 kt JK.

### Tierniezh

Aloubet e voe Egipt gant Persia e 525 kt JK ha staget ouzh an Impalaeriezh betek 404 kt JK. Anavezet eo bet shahed Tierniezh an Achaemenided evel faraoned en amzer-se. Ganto eo bet savet ar Tierniezh:

### Tierniezh
Padet eo an Tierniezh 6 vloaz hepken eus 404 betek 398 kt JK, gant ur faraon :

### Tierniezh
An Tierniezh a oa bet o ren eus 398 betek 380 kt JK:

### Tierniezh
An Tierniezh a oa bet o ren eus 380 betek ma teufe Egipt da vezañ dindan beli ar Bersed en-dro e 343 kt JK:

### Persed ha Makedoniz
Dont a reas Egipt da vezañ dindan beli ar Bersed ha Makedoniz eus 343 betek 309 kt JK. Goude mare Manetho, eo bet anavezet, a-wechoù, ar Pennoù pers etre 343 ha 332 kt JK, evel an Tierniezh:

### Tierniezh Ptolemaek
E-pad ar marevezh Hellenek eo bet Tierniezh Ptolemaios o ren Henegipt eus 305 kt JK betek ma teuas da vezañ ur broviñs eus Roma e 30 kent J.-K. (pa vez daou zeiziad an eil war-c'horre egile e talvez ez eus bet kenrenerezh):

## Roma
Dont a reas Egipt da vezañ ur broviñs roman dindan ren Aogust e 30 kt JK.
Damani an impalaer e oa. Difennet e veze d'ar senedourien mont di.

## Kronologiezh grafek tierniezhioù Henegipt

ImageSize = width:800 height:auto barincrement:15
PlotArea  = top:10 bottom:30 right:100 left:20
AlignBars = early

DateFormat = yyyy
Period     = from:-3150 till:-00
TimeAxis   = orientation:horizontal
ScaleMajor = unit:year increment:500 start:-3000

Colors     =
  id:canvas      value:rgb(0.97,0.97,0.97)
  id:PA   value:red
  id:GP   value:green

Backgroundcolors = canvas:canvas

BarData =
  barset:Rulers

PlotData=
  width:5 align:left fontsize:S shift:(5,-4) anchor:till
  barset:Rulers

  from: -3100 till: -2860 color:PA text:"Iañ tierniezh" Prantad thinit
  from: -2860 till: -2730 color:PA text:"Eil tierniezh"  Henimpalaeriezh
  from: -2730 till: -2650 color:PA text:"IIIe tierniezh"  
  from: -2650 till: -2480 color:PA text:"IVe tierniezh"
  from: -2480 till: -2340 color:PA text:"Vvet tierniezh"
  from: -2340 till: -2170 color:PA text:"VIvet tierniezh"
  from: -2170 till: -2160 color:PA text:"VIIvet tierniezh" Kentañ marevezh etre Henegipt
  from: -2160 till: -2140 color:PA text:"VIIIvet tierniezh"
  from: -2140 till: -2100 color:PA text:"IXvet tierniezh"
  from: -2100 till: -2020 color:PA text:"Xvet tierniezh"
  from: -2130 till: -1980 color:PA text:"XIvet tierniezh" Krennimpalaeriezh
  from: -1980 till: -1780 color:PA text:"XIIvet tierniezh"
  from: -1780 till: -1620 color:PA text:"XIIIvet tierniezh" Eil marevezh etre Henegipt
  from: -1710 till: -1590 color:PA text:"XIVvet tierniezh"
  from: -1620 till: -1520 color:PA text:"XVvet tierniezh"
  from: -1620 till: -1530 color:PA text:"XVIvet tierniezh"
  from: -1620 till: -1530 color:PA text:"XVIIvet tierniezh"
  from: -1530 till: -1290 color:PA text:"XVIIIvet tierniezh" Nevezimpalaeriezh
  from: -1290 till: -1190 color:PA text:"XIXvet tierniezh"
  from: -1190 till: -1070 color:PA text:"XXvet tierniezh"
  from: -1070 till: -945 color:PA text:"XXIvet tierniezh" Trede marevezh etre Henegipt
  from: -945 till: -715 color:PA text:"XXIIvet tierniezh"
  from: -820 till: -715 color:PA text:"XXIIIvet tierniezh"
  from: -727 till: -715 color:PA text:"XXIVvet tierniezh"
  from: -780 till: -656 color:PA text:"XXVvet tierniezh"
  from: -672 till: -525 color:PA text:"XXVIvet tierniezh" Maread izek Henegipt
  from: -525 till: -402 color:PA text:"XXVIIvet tierniezh"
  from: -404 till: -399 color:PA text:"XXVIIIvet tierniezh"
  from: -399 till: -380 color:PA text:"XXIXvet tierniezh"
  from: -380 till: -342 color:PA text:"XXXvet tierniezh"
  from: -342 till: -332 color:PA text:"XXXIvet tierniezh"
  from: -332 till: -309 color:PA text:"Henegipt makedonian"
  from: -309 till: -30 color:PA text:"Ptolemaeed"
  barset:skip

:**Nota Bene :** n'eo ket resis ar fedoù a-raok ar VIIvet kantved kent J.-K.

## Daveoù
* Sir Alan Gardiner *Egiptian Grammar: Being an Introduction to the Study of Hieroglyphs*, 3 Emb., Reizhet. London: Oxford University Press, 1964. Excursus A, pp.&nbsp;71–76.

## Gwelet ivez
* Kronologiezh Henegipt
* Istor Henegipt
* Keñveriadenn kronologel tierniezhioù Henegipt

## Liammoù diavaez (e saozneg)
* Lignez rouaned Egipt
* Egip niverel evit ar skolioù-meur