Runan

**Runan** (distaget: ]) a zo ur gumun eus Breizh, hag ur bourk bihanik, e kanton Bear, e Bro-Dreger, e departamant Aodoù-an-Arvor. 
## Douaroniezh
* Runan eo ar run uhelañ war ar gribenn etre ar Yeodi hag an Treñv, uheloc'h an douaroù tro-war-dro.
Ar Yeodi a ra an disparti gant Prad.
* Emañ bourk Runan tostik d'an hent bras a gas eus Gwengamp da Landreger, etre Ploueg ha Peurid.
* En Henamzer, e oa Runan ur c'hroazhent meur. An hent roman o tont eus Gwengamp en em zaouhantere : etrezek Pleuvian, war ar reter (dre ar Manati, etre Hengoad ha Planiel), hag etrezek Plougouskant, war ar C'hornôg (dre *Bontrod*, e Peurid-ar-Roc'h). E *Leidour*, e Peurid, an *Hent Bras Koz* en em zaouhanter adarre, evit mont, dre *Gersaliou*, da *Penn ar Pont*, er Roc'h-Derrien, hag alese da Lannuon.

Runan. Cadastre.jpg|Kadastr, kent ma oa bet digoret an hent bras eus Gwengamp da Beurid, e-maez ar bourk, e tu ar c'hornôg. 

Kumunioù amezek
* Peurid ha Pleuzal en hanternoz,
* Ploueg er c'hreisteiz,
* Beurleudi er mervent,
* Koadaskorn er c'huzh-heol,
* Prad er gwalarn.

## Anv
* R. de Saint-Jouan (1990) : Ar stumm *Runargant* a gaver en un diell diasur diwar-benn madoù Marc'heien an Templ e Breizh. Roet evit ar bloaz 1182, ar pezh-se zo bet savet sur-awalc'h en  (Eskoptioù kozh, VI.137) 
*B. Tanguy : *Runargant*, 1182 ; *Runargan*, 1414 ha 1421, *Runazhan*, 1439 ; *Runazgan* ha *Runargan*, 1444 ; *Runazgan*, 1465 ; *Runargan*, 1672.

Talvoudegezh
* hervez J. Rigaud 1890 : "Anv Runan a zeuje eus *Run-ar-Gann"*, evit komz eus gourennoù d'ar c'houlz ar foarioù.
* hervez Michel Lascaux : aluzenerezh marc'heien Malta.
* hervez R. de Saint-Jouan : *diwar ur chapel, en he gichen foarioù bet aozet dre lizheroù an dug Yann V : 2 Mezheven 1414, 19 Mae 1421, 28 Meurzh 1436 ...*
* alies a zo bet kavet ivez diwar *Run Argant*, evel embannadurioù Flohic (1998). Komzet ez eus bet ivez diwar un ehanlec'h war hent *Compostella*, e-lec'h e vije laosket ur skodenn.
* hervez B. Tangui : diwar *run* + anv den *Adgan (***ad-gan* *=* diskennidi*),* kavet ivez en ar IXvet kvt e dielloù abati Redon, ivez er bloaz 1251 e-barzh ur skrid abati *Beauport*, o komz, evit Ploueg ar Vor, un den anvet Jafrez mab *Adgan*".

## Brezhoneg

* Hent ar groaz, en iliz, zo anezhañ kroazioù koad ouzh ar mogerioù, gant frazennoù brezhonek war pep hini. Pa vint peurvrein ne chomo roud brezhonek ebet ken en iliz.
* Ur pennad gallek diwar zorn Gabriel Lefebvre, person Runan, a zo e pajenn VII Pipi Gonto (1908).

## Istor
* Iliz Runan a vije bet savet en ul lec'h dediet d'an doue Belenos. (Gwelout kaozeadenn war an anv a-us). Michel Lascaux a gas dimp da c'houzout diwar mojenn *Derv Teutates*, e dri c'hef e kreiz ur c'hrugell-vein, gouestlet gant an drouized, e lech m'emañ an iliz. Ma n'eo ket dibosubl an dra se, dav e vije digas menegioù pe prouennoù bennak. Mes, war-bouez bezañ martezeadennoù, n'ez eus roud ebet diouzh an traoù-se betek-henn, nag evit un doue pe "*templ"* keltiek, na roman pe galian ha roman. O vezañ Runan an uhelder ar vro, un dorgenn, e oa evel-se ur spisverk evit an hentoù kozh. Dre ma oa ur c'hroazhent, posubl eo e vefe bet un aoter bihan gouestlet d'un doue pe un doueez bennak (evel *Carmenta*, da skouer). Anvioù seurt se a zo dija er vro, evel Berc'hed, en tu all d'ar Yeodi, war hent Ar Roc'h-Derrien da Garaez. 
* Runan a oa un drev eus Ploueg. Chapel *Itron-Varia* a zo degouezhet *"tref ou fillete"* Ploueg adalek 1439, ha chomet betek an Dispac'h.
* Bet e vije Sant Visant Ferrer, ar beleg katalan, o prezeg er gador vaen a zo e korn ar vered. Ur chapel da Sant Visant zo etre Runan ha Prad.
* Kumun Runan a zo bet savet e penn kentañ 1790.
### 
#### [[Brezel-bed kentañ]]
* 23 gwaz a gollas o buhez abalamour d'ar brezel, da lavaret eo 4,86% eus ar boblañs hervez an niveradeg bet graet e 1911. 
* Eugène Jugon, prizoniet en Emgann Rossignol e Belgia e miz Eost 1914.
#### [[Eil Brezel-bed]]
* Seizh den a varvas abalamour d'ar brezel.
#### Staget ha distaget
* Dre skrid-embann ar prefed, 02 Meurzh 1973, Runan a zo staget ouzh Pleuzal adalek ar In Ebrel 1973. Met, dre skrid-embann 18 Mezheven 1986, an div gumun a zo distaget adalek ar Iañ a viz Gwengolo 1986.
### 
* E miz Eost 2009 e oa bet ur pennad en Ouest-France skrivet gant ar barzh gallek Yvon Le Men ma rae anv eus *chapel Runan* (Titl ar pennad : "J'entends Mozart dans la chapelle de Runan"). Displijet bras e oa bet tud ar barrez, a lavar "iliz" a-viskoazh.
## Monumantoù ha traoù heverk
### [[Iliz Itron-Varia Runan|Iliz katolik ''Itron Varia'']]
* Ar chapel *Itron-Varia*, iliz ar barrez hiziv, zo ur savadur brav eus fin ar .
* An iliz (dibenn ar , deroù ar ) zo bet rummet d'an 19 a viz Kerzu 1907. Ar c'halvar (dibenn ar ) zo bet rummet d'ar 4 a viz Kerzu 1951. Moger ar vered zo bet rummet d'ar 6 a viz Meurzh 1925.
;Diavez

RunanIlizkatolik.jpg|Ar savadur
RunanKador-brezegKalvar.jpg|Kalvar ha kador-brezeg
Runan. Eglise. Calvaire.jpg|
Runan. Calvaire. Porche.jpg|Ar c'halvar, gwelet diouzh dindan ar borched
RunanKarnel.jpg|Ar Garnel. 1552

;Diabarzh
Runan. Eglise. Retable.jpg|Stern-aoter
* Kroazioù koad zo ouzh ar voger en-dro d'an iliz, d'ober hent ar groaz, ha brezhoneg warne.
### Chapel ''Sant Visant''
* Bet diskaret. Ar vein zo aet da adfichañ maner Kergoniou, e Prad.
### Kastell Leztrezeg
* Dibenn ar , deroù ar . Rummet d'ar 7 a viz Genver 1944.
### Maner Kerigomar / Kergouac'h
*.
### Plasenn ar bourk
* Bet rummet d'ar 14 a viz Genver 1944.
### Monumant ar Re Varv
RunanMonumantarrevarv.jpg
* Monumant ar re varv e Leurgêr an Demplourien, luc’hskeudenn.
* Bannieloù ar re varv (1914-1918 ha 1939-1945) en iliz katolik.
## Emdroadur ar boblañs abaoe 1962

## Melestradurezh
RunanMaerdi.jpg|Ar maerdi
Maered Runan, adalek 1790 : Le Roux ; F. Pasquiou ; Le Berre ; L. Pasquiou ; P. Le Berre ; Le Borgne ; Coualan ; Y. Pasquiou ; G. Le Gac ; J. Le Gac ; Coz, (~1860).
## Tud vrudet
* Olivier de Monteville, marc'heg ouzh Emgann an Tregont
* Herve Kerrain, unan eus saverien Roudour ha Stourm ar Brezhoneg, ha troer "Alice in Wonderland".
* Mark Kerrain, kelenner ha skrivagner brezhoneg.

### Ardamezeg ar familhoù

## Krennlavar
**Hir ha moan / Evel iliz Runan.*
**Paotred Runan / Muioc'h a voged eget a dan.*
**Runan, 'lec'h ma'c'h a daou vras d'ober un' bihan*. Kemend-all a vez lavaret diwar-benn Pleuvihan ivez.
## Pennad kar
* Iliz Itron-Varia Runan.
## Levrioù talvoudus
* Jean Rigaud : *Géographie historique des Côtes-du-Nord.* Imp. Francisque Guyon. Saint-Brieuc. 1890
* Michel Lascaux : *Runan, l'église des Chevaliers de Malte*. Pays d'accueil du Trégor / Bro Dreger, 1987
* Régis de Saint-Jouan : *Dictionnaire des communes du département des Côtes d'Armor. Éléments d'histoire et d'archéologie*. Conseil Général des Côtes d'Armor 1990
* Erwan Vallerie : *Diazezoù studi istorel an anvioù-parrez. Corpus*. An Here. 1995
## Liammoù diavaez

* Runan war lec'hienn Pontrev Kumuniezh
* Runan war Lec'hienn Geobreizh

## Notennoù ha daveoù