Beowulf

***Beowulf*** (distaget [] e saozneg a-vremañ ; [] pe [] moarvat en hensaozneg) zo ur meurgan hensaoznek 3&nbsp;182 a werzennoù kenganezel ennañ. An hini koshañ eo eus ar skridoù hensaoznek a zo deuet betek ennomp ha, dre-se, ar varzhoneg koshañ el lennegezh saoznek.

Enklasket ez eus bet heñvelegezhioù en Europa : *[[Saga Grettir]]* en Island, *Hrólfr Kraki* e Danmark hag e Skandinavia, ar vojenn etrebroadel *Mab an Arzh* a gaver tremen 200 doare anezhi en Europa, hag istor iwerzhonat *The Hand and the Child* ("An dorn hag ar bugel").

Ur skouerenn hepken eus ar varzhoneg zo deuet betek ennomp ; un darn eus an dornskrid a zo bet anvet *Nowell Codex* eo, a zo eil dornskrid al levr keinet anvet *Cotton MS Vitellius A XV* hervez rummatadur e berc'henn, Sir Robert Cotton (1571-1631). Er British Library emañ abaoe kreiz an .

## An dornskrid
;* Orin
Un dornskrid hepken zo deuet betek ennomp, skrivet gant liv du war follennoù parch 18,5 x 24,5 cm o ment. N'eus titl ebet d'ar varzhoneg, anvet eo bet war-lerc'h an haroz.

Aozet e voe an dornskrid  e Bro-Saoz etre 975 ha 1025, eleze e-kerzh amzer renoù 5 roue Bro-Saoz : kentañ ren Æthelred II (978-1013), a veze o vrezeliñ ouzh Daniz ; Svend Tveskæg (1013-1014) ; eil ren Æthelred II (1014-1016 ; Ēadmund II (1016) ; deroù ren Knut Meur (1016-1035).

Un eilskrid eo eus labour ur barzh dianav a skrivas e-tro ar bloaz 730 moarvat, a-raok ar bloaz 800 hep mar ebet..

E-pad kantvedoù ne voe ket taolet nemeur a evezh ouzh ar skrid-se. E 1702, pa varvas Sir John Cotton a oa bet perc'henn warnañ goude e dad-kozh Sir Robert Cotton, e voe roet an *Novell Codex* da Gurunenn Bro-Saoz. Mazaouet e voe an dornskrid e-kerzh un tan-gwall a c'hoarvezas e 1731 en Ashburnham House, ur rann eus Westminster School e London, m'edo an dornskridoù krennamzerel a oa bet dastumet gant Sir Robert Cotton ; suilhet e voe marzhoù *Nowell Codex*, ha lod eus ar skrid zo bet kollet. N’eo nemet e dibenn an  kantved e voe studiet gant ul lenneg danat a orin islandat, Grímur Jónsson Thorkelin (1752-1829). Meur a droidigezh e meur a yezh a voe goude kavadenn Thorkelin er British Museum.

Niverelaet eo bet *Cotton MS Vitellius A XV* gant ar gouizieg stadunanat Kevin Kiernan evit ar British Library ; gant kilc'houlaouiñ dre wienn optikel ha gouloù uslimestra e reas evit adkavout ar pezh a oa bet kollet dre ar c'heinañ, diverket pe kuzhet gant tarchoù liv.
;* Skrid
Rannyezh saksoneg kornôgel diwezhat an hensaozneg eo yezh an darn vrasañ eus *Beowulf*, met ur c'hemmesk meur a rannyezh all a zo enni : re Anglia, Kent, Mercia, Northumbria ha stummoù rannyezh saksoneg kornôgel abred. Kement-se a laka da soñjal ez eo hir ha kemplezhek istor treuzkas ar varzhoneg dre Vro-Saoz.

Daou zorn a dreuzskrivas *Beowulf* : an den kentañ a labouras betek chom er pennad XXVIII, e kreiz ur werzenn, el linenn 1939 (*þæt hit sceaðen-mǣ*, trede linenn ar c'hinenebenn 175v) ; mat e verzer ar c'hemm er skritur. Pa skrivas an den kentañ e saksoneg ar c'hornôg a-hed e labour, an eil skriver a hañval bezañ bet laskoc'h en e labour betek diwezh ar varzhoneg, ma implijas stummoù hen ; laoskoc'h ne oa ket avat : p'en devoa klasket ar skriver kentañ lakaat ar skrid orin en ur yezh unvan, an eil zo chomet feal dezhañ — eilskrivet en deus pezh a oa dirak e zaoulagad

Kalzik fazioù zo chomet en anvioù an tudennoù en daoust da siriusted labour an daou zen

## Kenarroud istorel
A-hed an darn vuiañ eus ar  e c'hoarvez darvoudoù ar varzhoneg, ha n'eus tudenn saoz ebet enni. Goulakaet ez eus bet e voe aozet er  e Rendlesham e Suffolk, East Anglia, peogwir ez eo liammet start bered bigi krennamzerel Sutton Hoo ouzh Skandinavia, ha peogwir e c'hall lignez real East Anglia, ar re Wuffinga, bezañ diskennidi eus ar re Wulfinga a oa Gaouted. Kinniget ez eus bet ivez liammañ *Beowulf* ouzh lez ar ri saoz Ælfred the Great (849-899), pe ouzh hini Knut II, a renas o-daou war Vro-Saoz, met arabat eo droukveskañ aozadur ar skrid (795-1025, betek amzer Knut II) hag aozadur ar varzhoneg (kent 800, a-raok ren Ælfred the Great).

Elfennoù faltaziek, mojennel, gwengelek hag istorel zo er varzhoneg. Pa ne gaver meneg ebet eus an haroz e nep dornskrid angl-ha-saoz all, meur a dudenn hag a zarvoudoù a gaver e mojennoù Skandinavia ; roudoù tudennoù istorel o deus bevet er  kantved zo e *Beowulf*, evel ar ri Hroðgar, ar c'hlann danat Scylding hag Offa, ri an Angled.


Beowulf - Hrothgar.jpg|Hrothgar
Beowulf - Scyldinga.jpg|Klann Scylding
Beowulf - Offa.jpg|Offa


## Danvez

E Skandinavia pagan ar  e c'hoarvez an istor. Ur Gaout eo an haroz, Beowulf, a ya da sikour Hrothgar, ri Daniz, pan eo bet arsailhet e balez en Heorot gant an euzhvil Grendel. Goude lazhet Grendel gant Beowulf gant e zaouarn noazh e teu mamm an euzhvil da arsailhañ ar palez d'he zro kent bezañ lazhet ivez gant Beowulf a-drugarez d'ur c'hleze a gav en he ched. Goude e drec'hioù e tistro Beowulf d'e vro, m'eo lakaet da ri ar C'haouted.

Hanter-kant vloaz diwezhatoc'h ez eo spontet e vro gant an aerouant e oa bet laeret darn eus e deñzor a oa en ur grugell-vez. Gant harp e wazed ec'h arsailh Beowulf an aerouant, en aner avat. Ha Beowulf neuze ha divizout mont war roudoù an euzhvil betek e ched en Earnanæs, met un den hepken a gred mont gantañ : e gar svedat Wiglaf. Lazhet an aerouant gant Beowulf en diwezh, met gloazet d'ar marv eo er gad.

Goude e dremenvan ez eo devet e gorf gant e heul, a sav un tour en e goun war ur beg-douar.

## Framm
Ur vojenn veur eo *Beowulf* neuze, pan eo istor un haroz a veaj da bellvro evit prouiñ e nerzh e troioù-kaer a hañval bezañ re vras evit un den enep drouksperedoù dreistnaturel hag euzhviled braouac'hus. A-greiz-holl  e krog ar varzhoneg, evel mojennoù meur an Henamzer :

E deroù ar varzhoneg ec'h erru Beowulf, hogen a-greiz arsailhadennoù Grendel. Deskrivet eo istor ha lignez tudennoù, koulz hag o darempredoù gant tudennoù all, an dleoù o deus kemeret hag ar re o deus paeet, o oberoù-kaer. Feal ha leal e chom breuriezh ar gadourien e-keñver o aotrou. Obidoù zo e deroù *Beowulf*, re Scyld Scefing, hag en he diwezh ivez : re Beowulf e-unan.

Frammet-start eo ar varzhoneg. An istorour iwerzhonat E. Carrigan en deus dikouezet ar framm-se, en ur verkañ abadennoù a zo kenstur etre penn ha dibenn an istor :


Carrigan's model of Beowulf's Design br.svg|


Alies e tistro ar varzhoneg diouzh an istor pennañ. Lod gouizieien, da-heul an enklasker suis Adrien Bonjour e 1950, a lavar e c'heller displegañ an diskerzhioù-se evel raklavaroù pe geñveriadennoù hag a denn da elfennoù eus an istor pennañ end-eeun. An diskerzhioù-se a zegas un donder istorel d'an istor ; J. R. R. Tolkien a implijas *Beowulf* ha meur a oberenn all (*[[Sir Gawain and the Green Knight]]* en o zouez), evit sevel *[[The Lord of the Rings]]* ; da skouer diwar al linenn I-112 : *eotenas and ylfe&emsp;and orcnēas*, "ettened hag elfed hag orked" ; abadenn an aerouant e oa bet laeret darn eus e deñzor a gaver en *[[An Hobbit]]* ivez.

## Gwerzadurezh
Hervez reolennoù ar varzhoniezh angl-ha-saoz e voe aozet *Beowulf*. Skrivet eo eus an eil marzh d'egile ken e kreder ez eo e komz-plaen ; n'eus ket a glotennoù e dibenn ar gwerzennoù, abalamour da zoare hengounel da sevel ur varzhoneg d'ar mare-se : gwerzennoù kenganezel int, hag en ur stumm dibar a ro tro da zisrannañ pep gwerzenn diouzh ar re all en dornsrid.

Pep gwerzenn zo troc'het e div hanterenn, kleiz (A) ha dehoù (B) dre un dambaouez ; n'eus ket un niver resis a silabennoù dre werzenn ; soniadoù en A a adkaver e B ; lod silabennoù zo pouezmouezhiet kreñv, lod n'int ket, ar pezh a ziskouez e veze dibunet ar varzhoneg dre c'henoù ; setu amañ linennoù 4-6 *Beowulf*, man eo anat ar genganez :
:::::::*Oft Scyld Scēfing&emsp;sceaðena þrēatum,*
:::::::*monegum mǣgðum&emsp;meodo-setla oftēah.*
*Arabat eo droukveskañ ar reizhiad kenganezel gant klotennoù-diabarzh ar varzhoniezh kembraek ha brezhonek avat.

Estreget kenganez zo e *Beowulf* ; setu amañ ar perzhioù pennañ.
;Kenstrolladoù
:Paot-tre e oa ar c'henstrolladoù er varzhoniezh hensaoznek, eleze gerioù goveliet diwar strollañ daou c'her all : e linenn A gentañ *Beowulf* end-eeun e lenner *Gār-Dena* "Goaf-Daniz" (Daniz armet gant goafioù), a voe goveliet moarvat evit klotañ gant *geār-dagum* en hanterenn B.
;*Kenningar*
:*Kenning* (islandeg ; *kenningar* el liester) zo erlerc'hiañ ur bomm skeudennek ouzh ur ger, evel "safar ar c'hlezeier" e-lec'h "brezel" e *Skáldskaparmál*, "Yezh ar varzhoniezh" gant Snorri Sturluson () ; *rodores candel* "goulaouenn an oabl" (an Heol) zo el linenn XXIII-1 572.
;Troiennoù
:Troiennoù boutin da veur a varzhoneg hensaoznek a gaver e *Beowulf* ivez, evit sevel hanter linennoù : *gomban gyldan* ("paeañ un truaj", linenn 11), *folce tō frōfre* "frealziñ ar bobl", linenn 14), hag all betek diwezh an oberenn.
;Adstummoù
:Alies e vez adlavaret un dra bennak gant gerioù disheñvel, evel el linnenoù XXI-1 409-1 140 : *stēap stān-hliðo,&emsp; *'stīge nearwe**,'' / ***enge ān-paðas*',&emsp;un-cūð gelād* ([...] "hentoù strizh" / "hentoù enk" [...]). Pouezus e oa an adstummoù-se peogwir ne veze ket lennet barzhonegoù, *selaouet* e vezent, neuze ne c'helled ket chom a-sav evit kompren enno, alese an adlavaroù evit ma ne vefe ket kollet red an istor. Teir gwezh emañ kontet donedigezh Grendel da gastell Heorot etre al linennoù X-702B (*Cōm on wanre niht* "Dont en noz du") hag XI-727B (*lēoht unfǣger.* "evel ur flammenn").

==Skignadur==
;An hengoun dre c'henoù
Da vare aozadur *Beowulf* e veze dibunet barzhonegoù hensaoznek gant [[barzh]]ed anvet *scops* ("barzhed" en hensaozneg) a veze stag ouzh ul lez ; alies e tibunent barzhonegoù a oa anavezet mat gant o selaouerien ha selaouerezed, met lod a aoze o barzhonegoù dezho. Arz unan anezho zo meneget e *Beowulf* end-eeun, er rann XIII (*Celebration at Heorot*) el linennoù 867-874. Pelloc'h, er rann XVI (*Song of Hrothgar's poet*) el linennoù 1 065-1 068, emañ meneget *scop* Hrothgar (*Hrōðgāres scop*) o tibunañ un istor en ur seniñ un [[telenn|delenn]].

Rendael zo bet evit gouzout ha dre gomz e oa bet treuzkaset istor Beowulf a rumm da rumm, pezh en devije degaset kemmoù er vojenn : mard eo bet aozet ar varzhoneg en amzerioù pagan ez eo pagan an istor, ha diwezhatoc'h ez eo bet ouzhpennet elfennoù [[kristeniezh|kristen]] ; mard eo bet aozet diwezhatoc'h gant ur c'hristen e c'hellfe an elfennoù pagan bezañ bet ouzhpennet evit reiñ ul liv pagan d'an istor. Lod gouizieien a chom etre an daou savboent. Diarvar pe dost bremañ eo e voe aozet *Beowulf* dre gomz kent bezañ lakaet war barch.
;Embannadurioù
Kentañ gwech ma voe treuzskrivet *Beowulf* e oa e [[1786]] gant Grimur Jónsson Thorkelin evit [[gouarnamant]] Danmark ; diwar e c'houlenn e voe graet un treuzskrivadur all gant un eilskriver a-vicher na ouie tamm hensaozneg ebet, gant ar spi ma treuzskrivfe dres ar pezh a oa dirak e zaoulagad, peadra da lakaat an daou zoare keñver-ha-keñver evit an difaziañ. Talvoudus-kenañ eo bet labour an daou zen-se peogwir e kendalc'he an dornskrid da ziskolpañ gant an amzer o tremen.
;Troidigezhioù

E [[latin]] e voe ar c'hentañ troidigezh eus *Beowulf*, graet gant Thorkelin hag embannet [[1815]].

Lod gwerzennoù a voe lakaet e saozneg a-vremañ e [[1805]], ha nav zroidigezh klok a voe graet en . Kantadoù a droidigezhioù a voe goude [[1900]] betek [[2022]], klok pe ziglok, e komz-plaen, e gwerzennoù klotennet, e gwerzennoù kenganezel, en ur stumm etre komz-plaen ha gwerzennoù ; lod a chom tost a-walc'h d'ar skrid, lod a glask bezañ koshoc'h egetañ, lod a glask e "zifaziañ". Dic'hallus sevel ul listenn anezho. A-douez kement ez eus 70 a vez lakaet da bouezusoc'h eget ar re all e metoù ar ouizieien, e 18 yezh betek-henn ; 53 zo bet lakaet e saozneg a-vremañ  etre 1837 ha 2022, hag 1 e pep yezh all : [[latin]] (1815), [[daneg]]] (1820), [[alamaneg]] (1863), [[galleg]] (1910), [[telougoueg]] (1920), [[japaneg]] (1932), [[spagnoleg]] (1951), [[svedeg]] (1954), [[italianeg]] (1959), [[roumaneg]] (1969), [[serbeg]] (1982), [[hungareg]] (1986), [[estoneg]] (1990), [[gresianeg]] (1996), [[finneg]] (1999), [[tchekeg]] (2003) , [[portugaleg]] (2007) ha [[latveg]] (2017).

Gant Hubert Perquin ([[1880]]-[[1934]]) e voe graet an droidigezh c'hallek (1910).

Ar gouizieg ha skrivagner J. R. R. Tolkien en deus graet div droidigezh er [[bloavezhioù 1920]], unan e gwerzennoù hag unan e komz-plaen, hag embannet en deus un arnodskrid, *On Translating *Beowulf* * ("A-zivout treuzyezhañ *Beowulf*") e [[1940]].

==Levrlennadur==
* *Beowulf'' (troidigezh c'hallek gant André Crépin). Paris : Le Livre de Poche, 2007 .
## Liammoù diavaez

* 
* 
* Osbor, Marjorie. 
## Notennoù