open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Jean-Marc Rouillan

**Jean-Marc Rouillan** a zo bet ganet e 1952.

E 1968 Jean-Marc Rouillan en doa kemeret er c'h/CAL (Comité d'Action Lycéen) e Tolosa. Da heul ez eas e-barzh an emsav anarko-komunour er Groupes Autonomes Libertaires a oa oberiant tre en aloubiñ an uzinoù, ar paouez paeañ ar feurm er c'harterioù hag ar stourm a-enep d'ar Stad polis.
Goude-se e stourmas e-barzh strolladoù enep-franco (d'ar c'houlz-se e veze graet Kerbenn spagn enep-franco eus Tolosa, ken niverus oa a stourmerien aet da gavout repu eno). J.M. Rouillan a oa unan eus ar re gentañ o kemer perzh er strollad kuzh MIL (Movimiente Iberico de Liberacion). 

Distreiñ a reas e Bro-c'hall evit strollañ an emsavioù emren diveliel, pezh a ganas ar GARI (Groupes d’Action Révolutionnaire Internationalistes), bet oberiant tre e meur a vro en Europa a-bezh. Harzet e 1974, Jean-Marc Rouillan a voe distaoliet goude marv Franco, ha dieubet en nevez-amzer 1977.

Stourm a reas en-dro neuze evit sevel ur seurt talbenn emsavioù emrenn bet ganet goude miz Mae 1968, levezonet kalz ma oa gant tesennoù italian, ha savadegoù ar bloavezhioù 70. Labouraat a reas neuze evit stummañ strolladigoù kuzh, hag evit ledanaat ar resistañs enep ar c'h/kevala. Ganidigezh ar strollad Action Directe e deroù 1978 a voe disoc'h e labour.
Harzet eo bet a-nevez e 1980 gant Nathalie Menigon, ha distaoliet eo bet en-dro e 1981.
Harzet eo bet c'hoazh gant e gamaladed Joëlle Aubron, Nathalie Ménigon ha Georges Cipriani ar 21 a viz C'hwevrer 1987 e-barzh un ti-feurm e Vitry-aux-Loges (Loiret).

Strolladoù politikel niverus eus an tu kleiz asambles gant tud vrudet a c'houlenn-groñs ma vefe dieubet prizonidi Action Directe.

## Oberennoù

***Je hais les matins** - Embannadurioù Denoël Impacts, 2001
***Lettre à Jules** - Embannadurioù Agone, février 2004
***La Part des loups**
***Glucksamschlipszig, le roman du Gluk** - Emb. L’Esprit Frappeur
***Paul des Epinettes ou la Myxomatose panoptique** - Emb. L’Insomniaque
Kerlouan

**Kerlouan** zo ur gumun eus Bro-Leon e kanton Lesneven, e departamant Penn-ar-Bed, e gwalarn Breizh.

## Douaroniezh

## Anv

* Bernard Tanguy ː **Kerlouen**, c. 1330; **Kerlouan**, 1467
* Erwan Vallerie ː **Kerlouen**, c. 1330; **Kerlouan**, 1516; **Klouen**, 1630; **Kerlouan**, 1709

**Gerdarzh** ː sur-awalc'h un anv den Llywan

## Ardamezioù

## Istor
### [[Dispac'h Gall]]
* Tud eus ar gumun a gemeras perzh en Emgann Kergidu d'ar 24 a viz Meurzh 1793 e-kichen Plougouloum; un dell-gastiz a 5 000 lur a voe paeet gant ar gumun edan 24 euriad.
### 
##### [[Brezel-bed kentañ]]
* Mervel a reas 114 gwaz eus ar gumun, da lâret eo 3,72% eus ar boblañs e 1911, abalamour d'ar brezel.
## Monumantoù ha traoù heverk
*Iliz Sant Brevalar, an iliz-parrez
*Chapel Santez Anna
*Chapel Sant Tegareg, hag ar feunteun
*Chapel Sant Gwenal
*Chapel Kersalvater, hag ar c'halvar
*Chapel ar C'hroazoù
*Maner Keriwaz
*Keriadenn Meneham

* Monumant ar re varv, luc'hskeudenn.

## Emdroadur ar boblañs abaoe 1962

## Melestradurezh
## Brezhoneg
D'ar 24 a viz C'hwevrer 2011 e oa bet votet ar garta Ya d'ar brezhoneg gant kuzul-kêr ar gumun.
## Tud

### Ardamezeg ar familhoù

## Gevelliñ
## Liammoù diavaez

* lec'hienn ofisiel an ti-kêr
* Kerlouan war lec'hienn Geobreizh
*  http://www.pays-lesneven.fr

## Levrlennadur

* Michel Froger & Michel Pressensé : *Armorial des communes du Finistère*. 2001
* Pol Potier de Courcy : *Nobiliaire et armorial de Bretagne*. Adembannadur Editions des Régionalismes. Cressé. 2011/2014
* Bernard Tanguy : *Dictionnaire des noms de communes, trèves et paroisses du Finistère*. Chasse-Marée. ArMen. 1990
* Erwan Vallerie : *Diazezoù studi istorel an anvioù-parrez. Corpus.* An Here. 1995

## Notennoù ha daveoù
Enez-Tudi

**Enez-Tudi** a zo un enezenn hag ur gumun eus ar Vro Vigoudenn e kanton Ploneour-Lanwern, e departamant Penn-ar-Bed, e mervent Breizh.
## Douaroniezh
## Istor
### [[Dispac'h Gall]]
* Dekred eus ar 26 a viz Du 1790 war al le ret: e penn-kentañ 1791 e voe nac'het al le ouzh ar Roue, ar vro hag al lezennoù gant Le Floc'h, kure.
### 
#### [[Brezel-bed kentañ]]
* Merval a reas 47 gwaz eus ar gumun abalamour d'ar brezel, eleze 4,26% ag ar boblañs hervez an niveradeg bet graet e 1911.
#### [[Eil brezel-bed]]
* Merval a reas seitek den ag ar gumun abalamour d'ar brezel.
## Monumantoù ha traoù heverk
* Monumant ar re varv, luc’hskeudenn. Dioueliet e voe d’an 10 a viz C'hwevrer 1924.
## Emdroadur ar boblañs abaoe 1962

## Melestradurezh
## Tud
## Gevelliñ
## Liammoù diavaez

* Lec'hienn ofisiel kumun Enez-Tudi
* Enez-Tudi war lec'hienn Geobreizh
* Enez-Tudi ha Breizh war lec'hienn Gérard Verhoest

## Dave ha notennoù
Irvilhag

**Irvilhag** a zo ur gumun eus Bro-Gernev e kanton Pont-ar-Veuzenn, e departamant Penn-ar-Bed, e kornôg Breizh.
## Douaroniezh

242_La_Mignonne.jpg
243_La_Mignonne.jpg

* War lez Richer Zaoulaz emañ ar gumun.
## Istor
### [[Dispac'h Gall]]
* Dekred eus ar 26 a viz Du 1790 war al le ret: e penn-kentañ 1791 e voe nac'het al le ouzh ar Roue, ar vro hag al lezennoù gant ar person, Le Corvaisier e anv, ha Le Bescont, kure.
### 
#### [[Brezel-bed kentañ]]
* Mervel a reas 93 gwaz eus ar gumun, da lâret eo 4,16% eus he foblañs e 1911, abalamour d'ar brezel.
#### [[Eil brezel-bed]]
* Mervel a reas c’hwezek den ag ar gumun abalamour d'ar brezel.
## Monumantoù ha traoù heverk

029 Irvillac Eglise paroissiale.JPG

*Iliz katolik ''Sant Pêr''.
*Maner ar Gosker
*Maner Lokmelar
*Milin Lavadur
*Kanndi Kreac'h Mengi
*Kanndi Krec'h Bras
*Kanndi Penn ar Prad
*Chapel ha feunteun Koad Nant

Irvillac-Monument aux morts-04.JPG|Gwel hollek
Irvillac-Monument aux morts-01.JPG|Roll 1.
Irvillac-Monument aux morts-02.JPG|Roll 2.
Irvillac-Monument aux morts-03.JPG|Roll 3.

* Monumant ar re varv, luc’hskeudenn.
## Emdroadur ar boblañs abaoe 1962

## Melestradurezh
## Tud
## Gevelliñ
## Liammoù diavaez

* Lec'hienn ar gumun
* Kannadig kêr
* Irvilhag war lec'hienn Geobreizh

## Dave ha notennoù
Taveeg

**Taveeg** a zo un enezenn hir (1 200 m), moan (keidenn 200 m), ha serzh (64 m), troet norzh-su, tost da aod Perroz-Gireg. 35 ha eo gorread an enez.

Didud abaoe ar bloavezhioù 1920 eo ha perc’hennet eo gant Mirerezh an Arvor (Conservatoire du littoral) abaoe 1997.

Gwechall e oa ur menaj ha gwelet a reer c’hoazh e vogerioù e norzh an enez.

## An anv
E galleg e vez graet *Île Tomé* pe *Tomé* hepmuiken eus Taveeg.

War ar c'hartennoù kozh e weler e veze graet *’t Groen Eijlant* (an enez c'hlas) anezhi e nederlandeg.

## Douarouriezh

Greunit roz brudet Perroz (*maen ruz*) gant gwazhennoù niverus dolerit ha mikrodiorit.

## Loened
Er bloaz 2002 eo bet diouennet ar razhed a nere eno (600 loen dinodet), ar pezh a zo bet un dra vat evit an evned: daougementet pe dric’hementet eo bet o niver, ha bremañ ez eus noueliged bras (*Charadrius hiaticula*) o neizhiañ. Un dra vat eo bet ivez evit ar minelled al liorzhoù (*Crocidura suaveolens*), na gaver e Breizh nemet war an inizi — pe, a-hend-all, er gevred —, ha lieskementet eo bet o niver dre zek. Hag un dra vat eo bet ivez evit an anuzed-dall (*Anguis fragillis*), anezho glazarded dibav.

### Evned
Dre ma n’emañ ket pell eus ar Jentilez e kav d’ar skiantourien e teuy evned all da neizhiañ a-raok pell, an tort boutin (*Puffinus puffinus*) paneveken (ur c’houblad a oa e 1981), un evn ral koulz e Breizh hag er bed.

An evned all
*noueliged bras (1 c'houblad e 2003)
*tadorned roueel (9 c'houblad e 2003) (5 e 2002)
*morbiged (15)
*houidi korz (3)
*Sidaned aod (33)
*Sidaned prad (4)
*Laouenaniged (118)
*Gwrac'higed an drez (30)
*Strakiged lann (12)
*Lineged ruz (16)
*Mouilc'hi du (12)
*Marc'hvrini (1)
*Brini du (1)

## Lennegezh
E-pad fin e vuhez e dremene Ernest Renan an hañvezh e-tal Taveeg ; komz a rae ouzhi evel "ul leviathan mor".

E 1913 e embannas Anatol ar Braz un danevell o kontañ ur bourmenadenn war an enez.

## Daveoù
Loktudi

**Loktudi** a zo ur gumun eus mervent Breizh e Penn-ar-Bed, er Vro Vigoudenn, e kanton Pont-'n-Abad. 
## Douaroniezh

* War an aod emañ Loktudi, e mervent an departamant e-kichen Penmarc'h.
## Brezhoneg
### Ar Brezoneg er Skol
* 1934-1936: ar c'huzul-kêr a savas a-du gant ar mennad skignet gant al luskad Ar Brezoneg er Skol (ABES) evit kelennadurezh ar brezhoneg er skol.
*2020 : krouidigezh ar strollad "Brezhonegerien Loktudi"
## Istor
### [[Dispac'h Gall]]
* Dekred eus ar 26 a viz Du 1790 war al le ret: e penn-kentañ 1791 e voe nac'het al le ouzh ar Roue, ar vro hag al lezennoù gant Denis, person, ha Cariou, kure, eus parrez Loktudi, ha Benier, person, eus parrez Plonivel.
### 
#### [[Brezel-bed kentañ]]
* Mervel a reas 102 waz ag ar gumun, da lâret eo 3,51% ag he foblañs e 1911, abalamour d'ar brezel.
#### [[Eil brezel-bed]]
* Mervel a reas 47 den ag ar gumun abalamour d'ar brezel.
* D'an 20 a viz Kerzu 1940 e kouezhas un nijerez *[[Bristol Blenheim|Blenheim]] IV*, marilhet T1860 ha kodet OM-?, eus ar *107th Squadron* eus ar Royal Air Force e Loktudi gant tri nijour en he bourzh; tapet e voent o-zri d'an Alamaned.
#### Brezelioù didrevadennañ
##### [[Brezel Indez-Sina]]
* Mervel a reas  ur milour eus ar gumun d’an 8 a viz Ebrel 1946 e Saigon
e Kochin-Sina er Viêtnam.

## Monumantoù ha traoù heverk
* Peulvan Penglaouig. Pa vez uhel ar mor emañ e droad en dour.

Chapel Sant-Guido 01.jpg|Chapel Sant Gwido e Loktudi.
Bez Berthe Jaouen (Bered Loktudi).jpg|Bez Berthe Jaouen (bruderezh Tipiak) e bered Loktudi.
Mein-kañv d'ar re beuzet er mor (Bered Loktudi) 01.jpg|Mein-kañv d'ar re beuzet war vor (Bered Loktudi).
Mein-kañv d'ar re beuzet er mor (Bered Loktudi) 03.jpg| Plakenn martoloded ar vag chaluter Bugaled Breizh.
.

Monument_aux_morts_Loctudy.JPG

* Monumant ar re varv, luc’hskeudenn. Dioueliet e voe d’ar 17 a viz Mae 1921.

## Emdroadur ar boblañs abaoe 1962

## Melestradurezh
## Tud
## Gevelliñ

## Pennadoù kar
* Plonivel.
* Pornaleg.
## Liammoù diavaez

*  lec'hienn ar gumun

## Notennoù ha daveoù
Karintia (Slovenia)

**Karintia** pe **Koroška** pe c'hoazh **Karintia slovenek** a vez graet eus bihanañ rannvro Slovenia a oa perzh eus dugelezh Karintia (Aostria-Hungaria) betek 1918. Eno e vez komzet ar memes rannyezh slovenek hag e su stad kevredet Karintia, Aostria, ar c'h*Koroško* ("karintianeg" pe sloveneg Karintia).

Kêrioù pennañ Karintia slovenek a zo Slovenj Gradec (alamaneg *Windischgrätz*, 16 779 annezad), Ravne na Koroškem (*Gutenstein*, 12 248 annezad), Dravograd (*Unterdrauburg*, 8 863 annezad), Prevalje (*Prävali*, 6 621 annezad), Mežica (*Mies*, 3 966 annezad) ha Črna na Koroškem (*Schwarzenbach*, 3 616 annezad) .
Skol-Uhel ar Vro

**Skol-Uhel ar vro** (berraet e SUAV, e galleg *Institut Culturel de Bretagne*) a zo ur gevredigezh krouet e 1982 diwar Karta Sevenadur Breizh, diazezet e Gwened hiziv hon deiz. Kenurzhiañ, harpañ ha kas a ra war-raok sevenadur ar vro e Breizh a-bezh. Reiñ a ra bep bloaz Kolier an Erminig d'un toullad tud o deus graet un dra bennak evit Breizh en o buhez.

Ar senadour Georges Lombard a oa he frezidant kentañ, ha Yvonig Gicquel eus 1998 da 2008. Bernez an Nail ha Bernez Jestin a zo bet e rener. Hiriv eo Patrick Malrieu he frezidant.

Izili : Thérèse Desbordes, Gérard Gautier, Pierre Loquet, Martial Ménard, Annaig Renault, Jean Kerhervé, Angèle Jacq, Lena Louarn, René Vautier hag all. Un 600 bennak a izili zo e-barzh SUAV.

## Liamm diavaez
*  Skol-Uhel ar Vro
Klagenfurt

**Klagenfurt am Wörthersee** (sloveneg : *Celovec*) eo kêr-benn ha sez gouarnamant stad kevredet Karintia, Aostria. Emañ war vevenn yezhoù Karintia : en arondisamant Viktring/Vetrinj e vez komzet sloveneg, en arondisamantoù all, alamaneg dreist-holl. Rannet eo ar gêr e 15 arondisamant :

## Gevelliñ

## Tud
* E Klagenfurt eo marvet Gaston Glock (1929-2023), saver ar pistolennoù Glock
Yezhoù ouralek

Ur familh-yezhoù eo ar **yezhoù ouralek** (saozneg: *Uralic*), enni 38 yezh komzet gant tro-dro da 25 milion a dud en holl.
"Ouralek" a reer eus ar familh peogwir emañ he zachenn a bep tu da Venez Oural ; ivez, goulakaet e vez emañ he mammvro (*[[Urheimat]]* ar yezhoniourien) tost da Venez Oural.

E norzh Europa dreist-holl e vez komzet ar yezhoù ouralek, hag ivez en Azia : e Finland, Estonia, Rusia (Azia hag Europa), Sveden, Norvegia ha Hungaria.
Estoneg, finneg ha hungareg zo e-touez ar re yac'hañ.

## Renkadur ar yezhoù
Setu penaos e vez renket ar yezhoù er familh-mañ :
* **[[Yezhoù finnek-ougrek]]**
** Yezhoù finnek-permek
*** Yezhoù finnek-tcheremisek
**** Yezhoù tcheremisek
**** Yezhoù finnek-mordvinek
***** Yezhoù finnek-lappek
***** Yezhoù baltek-finnek
****** Yezhoù finnek
****** Yezhoù baltez-finnek
******* Yezhoù finnek
******** Finneg Kven
***** Yezhoù lappek
****** Yezhoù lappek ar c'hreiz
****** Yezhoù lappek ar reter
****** Yezhoù lappek an norzh
****** Yezhoù lappek ar su
***** Yezhoù mordvinek
*** Yezhoù permek
**** Komieg-permyakeg 
**** Komieg-zirieg
**** Oudmourteg
** Yezhoù ougrek
*** Yezhoù hungarek
*** Yezhoù obek-ougrek
* **[[Yezhoù samoyedek]]**
** Yezhoù samoyedek an norzh
** Yezhoù samoyedek ar su

## Perzhioù boutin
* Yezhoù daspegel gant meur a lostger;
* Meur a droad, ha ne vez merket gant lostger ebet an nominativel, d.s.:
** Erzyeg: 12 
** Estoneg: 14 
** Finneg: 15 
** Hungareg: 18 
** Komieg: 27 
** Mokcheg: 13 
** Nenetseg: 7 
** Vepseg: 24 
* Kensonerezh vogalennek (bet kollet nevez 'zo en estonieg unvan);
* jener ebet;
* verboù ispisial evit ar stumm-nac'h;
* Staonekadur kensonennoù zo;
* Rouez an araogennoù met ul lod mat a « araogennoù a-dreñv ».
* Geriaoueg boutin diazez ennañ tro-dro da 200 ger;
* Raganv perc'hennañ ebet, implijet e vez lostgerioù;
* Kavet e vez alies an daouder;
* Merk al liester *-j* (*i*) ha *-t* (*-d*);
* Verb ebet evit *kaout* (evel e brezhoneg);
* Implij an unander goude ur sifr (evel e brezhoneg);
* Taol-mouezh war silabenn gentañ ur ger peurliesañ.
Aodoù-an-Arvor

**Aodoù-an-Arvor** (*Côtes-d'Armor* e galleg hag ent-ofisiel) a zo unan eus ar pemp departamant a oa bet savet e Breizh da heul ar Reveulzi c'hall. E norzh ar vro emañ, Sant-Brieg eo ar pennlec'h anezhañ, hag an 22 an niverenn roet dezhañ.

Betek 1990 e veze graet **Kostezioù-an-Norzh**, **Aodoù-an-Hanternoz****, Aodoù-Kreiznoz** pe c'hoazh **Arvorioù-an-Nord** (*Côtes-du-Nord* e galleg) anezhañ e brezhoneg.

## Istor
Dizunvan eo an departamant, bodet en-dro da gêr Sant-Brieg. An 3/5vedenn a zo e Breizh-Uhel hag an 2/5 e Breizh-Izel. Al lodenn vrasañ eus Bro-Sant-Brieg a zo aet d'ober anezhañ anat eo, met un nebeud parrezioù diouti a zo er Mor-Bihan. War-dro an hanter eus Bro-Sant-Maloù a zo e-barzh ivez, pa 'mañ ar peurrest anezhi en Il-ha-Gwilen hag er Mor-Bihan. Ul lodenn eus Bro-Zol er reter, Kernev-Uhel, er mervent, hag al lodenn vrasañ eus Bro-Dreger, er gwalarn, tammoù bihan eus Bro-Wened er mervent-su a ya d'ober ar peurrest.

## Kêrioù brasañ
* Sant-Brieg
* Dinan
* Lambal
* Loudieg
* Lannuon
* Gwengamp
* Plerin

## Brezhoneg
### Ar Brezoneg er Skol
* 1934-1936: ar c'huzul-departamant a savas a-du gant ar mennad skignet gant al luskad Ar Brezoneg er Skol (ABES) evit kelennadurezh ar brezhoneg er skol.
### Deskadurezh
* 21 gumun a oa skolioù Diwan pe skolioù divyezhek enno e 2009. 2,6% eus bugale an departamant a zo enno er c'hentañ derez.

## Liammoù etrebroadel
### Keveleriñ

## Gwelet ivez
* Arondisamantoù Aodoù-an-Arvor
* Kantonioù Aodoù-an-Arvor
* Kumunioù Aodoù-an-Arvor
* Kuzulierion jeneral Aodoù-an-Arvor

## Liammoù diavaez

* Lec'hienn ar C'huzul-departamant
* Lec'hienn ar stad c'hall en departamant (prefeti)
* Touristañ en Aodoù-an-Arvor
* Anv kozh an departamant: Aodoù-an-Hanternoz
* Anv nevez an departamant: Aodoù-an-Arvor

## Dave ha notennoù
Roll kumunioù Il-ha-Gwilen

Setu amañ roll an 333 kumun a ya da ober departamant Il-ha-Gwilen, renket hervez urzh al lizherenneg, gant o c’hod EBSSA hag o c’hod-post.

Roll savet gant ar stummoù brezhonek diazezet gant Ofis ar Brezhoneg (Roll kumunioù Breizh Ofis ar Brezhoneg).

## Pennadoù kar
* Roll Kumunioù Aodoù-an-Arvor
* Roll kumunioù al Liger-Atlantel
* Roll Kumunioù ar Mor-Bihan
* Roll kumunioù Penn-ar-Bed
## Notennoù
1868

*Diwar-benn bloavezh *'1868*' an [[deiziadur gregorian]] eo ar bajenn-mañ.*

## Darvoudoù

### Europa

#### Breizh

#### Frañs

### Azia
#### Reter-nesañ

#### Reter-kreiz
#### Iskevandir indezat

#### Reter-pellañ

### Afrika

### Amerikaoù
#### Norzhamerika
##### Stadoù-Unanet
* 3 a viz Du: dilennet eo Ulysses S. Grant da Brezidant Stadoù-Unanet Amerika.

#### Suamerika

### Oseania

### Arzoù ha lizhiri
#### Livañ
#### Sonerezh
#### Lennegezh
**Gwerziou Breiz-Izel, levrenn gentañ dastumad Fañch an Uhel

#### Sinema

### Skiantoù ha politikerezh
* Dizoloadenn an heliom gant ar steredoniour gall Pierre Jules César Janssen hag e genseurt saoz Sir Joseph Norman Lockyer e-kerzh ar fallaenn en Heol a c'hoarvezas d'an 18 a viz Eost.

### Armerzh

### Sport
### A bep seurt/diasur

## [[:Rummad:Ganedigezhioù 1868|Ganedigezhioù]]

Gwelet ivez :*[[:Rummad:Ganedigezhioù 1868]]*

## [[:Rummad:Marvioù 1868|Marvioù]]

Gwelet ivez:*[[:Rummad:Marvioù 1868]]*
__NOTOC__
1801

*Diwar-benn bloavezh *'1801*' an [[deiziadur gregorian]] eo ar bajenn-mañ.*

## Darvoudoù

### Europa

#### Breizh

#### Frañs
* 15 a viz Gouere : sinet eo Konkordat 1801 gant leunc'halloudeien Republik Bro-C'hall hag ar Sez Santel. Peurwiriekaet eo gant ar pab Pi VII d'ar 15 a viz Gouere ha gant ar c'hoñsul kentañ Napoleone Buonaparte d'an 8 a viz Gwengolo. 
### Azia
#### Reter-nesañ

#### Reter-kreiz
#### Iskevandir indezat

#### Reter-pellañ

### Afrika

### Amerikaoù
#### Norzhamerika
##### Stadoù-Unanet
#### Suamerika

### Oseania

### Arzoù ha lizhiri
#### Livañ
#### Sonerezh
#### Lennegezh
#### Sinema

### Skiantoù ha politikerezh
* Dizoloadenn ar vanadiom gant ar maenoniour mec'hikan Manuel del Río Fernández.
* Dizoloadenn an niobiom gant ar c'himiour saoz Charles Hatchett.

### Armerzh

### Sport
### A bep seurt/diasur

## [[:Rummad:Ganedigezhioù 1801|Ganedigezhioù]]

Gwelet ivez :*[[:Rummad:Ganedigezhioù 1801]]*

## [[:Rummad:Marvioù 1801|Marvioù]]

Gwelet ivez:*[[:Rummad:Marvioù 1801]]*
__NOTOC__
1803

*Diwar-benn bloavezh *'1801*' an [[deiziadur gregorian]] eo ar bajenn-mañ.*

## Darvoudoù

### Europa

#### Breizh

#### Frañs

### Azia
#### Reter-nesañ

#### Reter-kreiz
#### Iskevandir indezat

#### Reter-pellañ

### Afrika

### Amerikaoù
#### Norzhamerika
##### Stadoù-Unanet
#### Suamerika

### Okeania

### Arzoù ha lizhiri
#### Livañ
#### Sonerezh
#### Lennegezh
#### Sinema

### Skiantoù ha politikerezh
* Dizoloadenn ar rodiom gant ar c'himiour saoz William Hyde Wollaston.
* Dizoloadenn an osmiom hag an iridiom gant ar c'himiour saoz Smithson Tennant.
* Dizoloadenn ar c'heziom : e Bastnäs (Sveden) gant ar gimiourien svedat Jöns Jakob Berzelius ha Wilhelm Hisinger, hag e Berlin gant ar c'himiour prusian Martin Heinrich Klaproth.
### Armerzh

### Sport
### A bep seurt/diasur

## [[:Rummad:Ganedigezhioù 1803|Ganedigezhioù]]

Gwelet ivez :*[[:Rummad:Ganedigezhioù 1803]]*

## [[:Rummad:Marvioù 1803|Marvioù]]

Gwelet ivez:*[[:Rummad:Marvioù 1803]]*
__NOTOC__
1808

*Diwar-benn bloavezh *'1808*' an [[Deiziadur gregorian|deiziadur gregorian]] eo ar bajenn-mañ.*

## Darvoudoù

### Europa

#### Breizh
#### Spagn
* 6 a viz Even: Joseph Bonaparte a zo kurunet roue, gant e vreur, Napoleon.

#### Frañs

### Azia
#### Reter-nesañ

#### Reter-kreiz
#### Iskevandir indezat

#### Reter-pellañ

### Afrika

### Amerikaoù
#### Norzhamerika
##### Stadoù-Unanet
#### Suamerika

### Oseania

### Arzoù ha lizhiri
#### Livañ
#### Sonerezh
#### Lennegezh
#### Sinema

### Skiantoù ha politikerezh
* Dizoloadenn ar bor gant ar c'himiour kerneveurat Sir Humphry Davy ; gant ar gimiourien c'hall Joseph Louis Gay-Lussac ha Louis Jacques Thénard e voe dizoloet ivez en hevelep bloavezh.
* Dizoloadenn ar magneziom gant Sir Humphry Davy ivez.
* Dizoloadenn an aluminiom gant Sir Humphry Davy c'hoazh.
* Dizoloadenn ar c'halkiom gant Sir Humphry Davy adarre.
* Dizoloadenn ar ruteniom gant ar c'himiour polonat Jędrzej Śniadecki.
* Dizoloadenn ar bariom gant Sir Humphry Davy bepred.

### Armerzh

### Sport
### A bep seurt/diasur

## [[:Rummad:Ganedigezhioù 1808|Ganedigezhioù]]

Gwelet ivez :*[[:Rummad:Ganedigezhioù 1808]]*

## [[:Rummad:Marvioù 1808|Marvioù]]

Gwelet ivez:*[[:Rummad:Marvioù 1808]]*
__NOTOC__
1812

*Diwar-benn bloavezh *'1812*' an [[deiziadur gregorian]] eo ar bajenn-mañ.*

## Darvoudoù

### Europa

#### Breizh

#### Bro-C'hall
*Napoleone Buonaparte a laka degas ar pab eus Italia da Bariz. 
*Kampagn Rusia, gant an arme c'hall o vont da glask aloubiñ Impalaeriezh Rusia.

#### Rusia
* 7 a viz Gwengolo: Emgann ar Moskva.

#### Spagn
* 16 a viz Meurzh - 6 a viz Ebrel : Seziz Badajoz.
*Emgann an Arapiles e Spagn, ma voe trec'h  ar jeneral saoz Arthur Wellington

### Azia
#### Reter-nesañ

#### Reter-kreiz
#### Iskevandir indezat

#### Reter-pellañ

### Afrika

### Amerikaoù
#### Norzhamerika
##### Stadoù-Unanet
#### Suamerika

### Okeania

### Arzoù ha lizhiri
#### Livañ
#### Sonerezh
#### Lennegezh
*Kentañ embannadur Kontadennoù Grimm en alamaneg.

#### Sinema

### Skiantoù ha politikerezh

### Armerzh

### Sport
### A bep seurt/diasur

## [[:Rummad:Ganedigezhioù 1802|Ganedigezhioù]]

Gwelet ivez :*[[:Rummad:Ganedigezhioù 1812]]*

## [[:Rummad:Marvioù 1812|Marvioù]]

Gwelet ivez:*[[:Rummad:Marvioù 1812]]*
__NOTOC__
1814

*Diwar-benn bloavezh *'1814*' an [[deiziadur gregorian]] eo ar bajenn-mañ.*

## Darvoudoù

### Europa
* 1 a viz Du: deroù Kendalc'h Vienna (Impalaeriezh Aostria d'ar mare-se).
#### Breizh

#### Frañs
* 30 a viz Meurzh: soudarded broioù ar C’hwec’hvet kengevreadur, enebet ouzh Napoleon, a erru e Pariz.

### Azia
#### Reter-nesañ

#### Reter-kreiz
#### Iskevandir indezat

#### Reter-pellañ

### Afrika

### Amerikaoù
#### Norzhamerika
##### Stadoù-Unanet
#### Suamerika

### Oseania

### Arzoù ha lizhiri
#### Livañ
#### Sonerezh
#### Lennegezh
#### Sinema

### Skiantoù ha politikerezh

### Armerzh

### Sport
### A bep seurt/diasur

## [[:Rummad:Ganedigezhioù 1814|Ganedigezhioù]]

* 20 Mae pe 30 Mae : Mikael Bakounin, prederour anarkour

Gwelet ivez :*[[:Rummad:Ganedigezhioù 1814]]*

## [[:Rummad:Marvioù 1814|Marvioù]]

Gwelet ivez:*[[:Rummad:Marvioù 1814]]*
__NOTOC__
1819

*Diwar-benn bloavezh *'1819*' an [[deiziadur gregorian]] eo ar bajenn-mañ.*

## Darvoudoù

#### Breizh

### Europa

### Azia
#### Malezia
* 29 a viz Genver: ar c’habiten saoz Thomas Stamford Raffles a daol an eorioù e bae Singapour ha sevel a ra un drevadenn eno hec'h anv Kompagnunezh saoz Indez ar reter.

### Afrika

### Amerikaoù
#### Norzhamerika
* 21 a viz C'hwevrer : lezel a ra Spagn douaroù Florida hag Oregon gant ar Stadoù Unanet en eskemm ouzh Texas, dre Feur-emglev Adams-Onís.
#### Suamerika
* 17 a viz Genver : embannet eo Republik Kolombia Vras gant Simón Bolívar.
* 7 a viz Eost : trec'h eo Simón Bolívar war armeoù Spagn en Emgann Boyacá

### Okeania

### Arzoù ha lizhiri
#### Livañ
#### Sonerezh
* Franz Schubert : *Forellenquintett*
#### Lennegezh
* Walter Scott : *[[Ivanhoe]]*
#### Sinema

### Skiantoù ha politikerezh

### Armerzh

### Sport
### A bep seurt

## [[:Rummad:Ganedigezhioù 1819|Ganedigezhioù]]
* 24 a viz Mae : Victoria, rouanez ar Rouantelezh Unanet (m. 1901)
* 1 a viz Eost : Herman Melville, skrivagner stadunanat (m. 1891)

Gwelet ivez :*[[:Rummad:Ganedigezhioù 1819]]*

## [[:Rummad:Marvioù 1819|Marvioù]]
* 25 a viz Eost : James Watt, ijinour skosat (g. 1736).

Gwelet ivez:*[[:Rummad:Marvioù 1819]]*
__NOTOC__
1822

*Diwar-benn bloavezh *'1822** an [[deiziadur gregorian]] eo ar bajenn-mañ.''

== Darvoudoù ==


=== Europa ===

==== Breizh ====
* [[19 C'hwevrer|19 a viz C'hwevrer]]: laket maen kentañ ur vilin-baper gant Nicolas Le Marié [[An Erge-Vras|en Erge-Vras]]; deuet da vezañ an embregerezh OCB (**O**det-**C**ascadec-**B*'olloré) e [[1918]].

==== Bro-Skos ====
*Donedigezh [[George IV|Jorj IV]] da Vro-Sko, aozet gant [[Walter Scott]]. Ar wech kentañ eo da roue Breizh-Veur dont da Vro-Skos abaoe [[1650]].

==== Frañs ====

=== Azia ===
==== Reter-nesañ ====

==== Reter-kreiz ====
====Iskevandir indezat====


==== Reter-pellañ ====

=== Afrika ===

=== Amerikaoù ===
==== Norzhamerika ====
===== Stadoù-Unanet =====
==== Suamerika ====
==== Brazil ====
* [[7 Gwengolo|7 a viz Gwengolo]]: [[Brazil]] dizalc'h diouzh [[Portugal]].

=== Oseania ===

=== Arzoù ha lizhiri ===
==== Livañ ====
====Sonerezh====
==== Lennegezh ====
====Sinema====

=== Skiantoù ha politikerezh ===

=== Armerzh ===

=== Sport ===
===A bep seurt/diasur===

== [[:Rummad:Ganedigezhioù 1822|Ganedigezhioù]] ==

* [[27 Kerzu|an 27 a viz Kerzu]] e [[Dole]] : [[Louis Pasteur]] († [[1895]]).

Gwelet ivez :*:Rummad:Ganedigezhioù 1822*

== [[:Rummad:Marvioù 1822|Marvioù]] ==

Gwelet ivez:*:Rummad:Marvioù 1822''
__NOTOC__
1826

*Diwar-benn bloavezh *'1826*' an [[Deiziadur gregorian|deiziadur gregorian]] eo ar bajenn-mañ.*

## Darvoudoù

### Europa

#### Breizh

#### Frañs

### Azia
#### Reter-nesañ

#### Reter-kreiz
#### Iskevandir indezat

#### Reter-pellañ

### Afrika

### Amerikaoù
#### Norzhamerika
#### Suamerika
* 1añ a viz Genver: dilennet eo Antonio José de Sucre da brezidant Bolivia e vuhez-pad.

### Okeania

### Arzoù ha lizhiri
#### Livañ
#### Sonerezh
*Franz Schubert : simfonienn niv. 9
#### Lennegezh
*Mary Shelley : *The Last Man* 
#### Sinema

### Skiantoù ha politikerezh
* Dizoloadenn ar brom gant ar c'himiour gall Antoine Jérôme Balard. E 1825 e oa bet dizoloet ar brom dija gant ar c'himiour alaman Carl Jacob Löwig.

### Armerzh

### Sport
### A bep seurt/diasur

## [[:Rummad:Ganedigezhioù 1826|Ganedigezhioù]]

Gwelet ivez :*[[:Rummad:Ganedigezhioù 1826]]*

## [[:Rummad:Marvioù 1826|Marvioù]]
* 13 a viz Eost : René Laenneg, mezeg breizhat (g. 1781)

Gwelet ivez:*[[:Rummad:Marvioù 1826]]*
__NOTOC__
Loskaberzh

Ur ger relijiel eo ar ger **loskaberzh**, pe **holokost**, hag a ra dave da aberzh ul loen par ha disi, unliv peurvuiañ, en tan, goude bezañ lazhet hervez giz ar relijion yuzev. 

Meneget eo e geriadur François Vallée evel ur ger o tont eus ar c’hembraeg, brezhonekadur "llosgaberth" moarvat, da dreiñ ar ger gallek *holocauste*, deuet diwar droidigezh c’hallek ar Bibl latin, a gaver ennañ ar ger *holocaustum*, a deu eus ar gresianeg ὁλόκαυστον (eus ὅλος, hólos, « en e bezh » ha καυστός, kaústos, « leskiñ, deviñ »).

Gant Hellaziz kozh e veze loskaberzhet loened ivez, en ul lid anvet ἐνάγισμα, enágisma. Un aberzh graet da zoueoù an traoñ, an douar, e oa, met ne oa ket anv a rannañ boued gant ar re varv pa veze peurzevet al loen lazhet. Neuze e veze lakaet al loen war an douar, ha dastumet e wad en ur foz, ar βόθρος / bóthros, evit magañ doueoù an douar, o fediñ pe o habaskaat. 
Deskrivet eo bet an aberzh-se gant Homera en Iliades. 

Hiziv an deiz e vez graet gant ar ger evit ober anv eus an doare krisañ zo da azeuliñ un doue en ur relijion bennak, evel pa vije kaoz eus lazhañ tud.

## Loskaberzh ha [[Shoah]]
 
E dibenn an XXvet kantved e voe implijet ar ger *Holocaust* gant filmourien amerikan (darn anezho a orin yuzev) evit ober dave d’ar gouennlazhoù kaset da benn gant an nazied en Alamagn da vare an Trede Reich. 

Lakaet eo bet ar ger *Holocaust* ivez da envel un heuliad filmoù skinwel amerikan diwar-benn istor un tiegezh yuzevien alaman da vare al lazhadeg-se.

Miret eo bet ar ger **Holokost** er braz eus ar yezhoù evit an degouezh istorel-se, hag e brezhoneg ivez.

Diouennañ Yuzevien ha Tsiganed dreist-holl a veze graet, hag ivez sokialourion, heñvelreizhourion, komunourion. Peurvuiañ e vez lakaet da c’hwec’h milion an niver a yuzevien hag etre 200 000 ha 800 000 an niver a Tsiganed a zo bet distrujet evel-se.

Dre astenn-ster e vez graet gant ar ger ivez evit ober anv eus lazhadeg ur rumm tud gant an nazied, evel an dud siet a gorf pe a spered, an henvelrevaded, an eneberien bolitikel, ar gomunourien, ar beoc’hgarourien, testoù Yehovah, ar gristenien enebet ouzh an naziouriezh, ar pobloù slav evel Poloniz pe ar Rused, da lavarout eo etre dek ha daouzek milion a dud en holl.

Hiriv an deiz e vez graet gant ar ger evit ober anv eus gouennlazhoù arall, a-raok pe goude an Eil Brezel-Bed
Troet e vezer da vont da-heul kazetennoù ha skinwel Pariz a ra gant ar ger Shoah ( a dalv kement ha ‘’drouziwezh’’) da-heul ar fim hir (9 eurvezh hanter) savet gant ar gall Claude Lanzmann diwar bennadoù-kaoz gant tud bet er c’hampoù-diouennañ.

## Liammoù diabarzh
* Anne Frank, Primo Levi.

## Notennoù ha daveennoù
Leggi razziali

**Leggi razziali** pe "lezennoù ar gouennoù" e brezhoneg, a vez graet en italianeg eus al lezennoù savet gant gouarnamant faskour Mussolini a-enep ar Yuzevien dreist-holl.
1830

*Diwar-benn bloavezh *'1830*' an [[deiziadur gregorian]] eo ar bajenn-mañ.*

## Darvoudoù

### Europa

#### Breizh

#### Frañs
#### Gres
* 3 a viz C'hwevrer: sinet protokol Londrez etre Frañs, Rusia hag ar Rouantelezh-Unanet a-benn gwarantiñ dizalc'hidigezh Gres.

### Azia
#### Reter-nesañ

#### Reter-kreiz
#### Iskevandir indezat

#### Reter-pellañ

### Afrika
* deroù trevadennerezh Aljeria gant ar C'hallaoued :  soudard gall a zilestr e Sidi Fredj, er gornaoueg da Aljer d'ar 14 a viz Mezheven.

### Amerika
#### Norzhamerika
##### Stadoù-Unanet
#### Suamerika

### Oseania

### Arzoù ha lizhiri
#### Livañ
#### Sonerezh
#### Lennegezh
#### Sinema

### Skiantoù ha politikerezh

### Armerzh

### Sport
### A bep seurt/diasur

## [[:Rummad:Ganedigezhioù 1830|Ganedigezhioù]]

Gwelet ivez :*[[:Rummad:Ganedigezhioù 1830]]*

## [[:Rummad:Marvioù 1830|Marvioù]]

Gwelet ivez:*[[:Rummad:Marvioù 1830]]*
__NOTOC__
1832

*Diwar-benn bloavezh *'1832*' an [[deiziadur gregorian]] eo ar bajenn-mañ.*

## Darvoudoù

### Europa

#### Breizh
* 6 a viz Du: harzet Dugez Berry e Naoned pa oa o klask lakaat an dud d'en em sevel.

#### Frañs

### Azia
#### Reter-nesañ

#### Reter-kreiz
#### Iskevandir indezat

#### Reter-pellañ

### Afrika

### Amerikaoù
#### Norzhamerika
##### Stadoù-Unanet
* 5 a viz Kerzu: dilennet eo Andrew Jackson en-dro da brezidant ar Stadoù Unanet.

#### Suamerika

### Oseania

### Arzoù ha lizhiri
#### Livañ
#### Sonerezh
#### Lennegezh
#### Sinema

### Skiantoù ha politikerezh

### Armerzh

### Sport
### A bep seurt/diasur

## [[:Rummad:Ganedigezhioù 1832|Ganedigezhioù]]

* 11 Even : Jules Vallès, kazetenner en deus kemeret en deus perzh er Gomun.

Gwelet ivez :*[[:Rummad:Ganedigezhioù 1832]]*

## [[:Rummad:Marvioù 1832|Marvioù]]

Gwelet ivez:*[[:Rummad:Marvioù 1832]]*
__NOTOC__
1834

*Diwar-benn bloavezh *'1834*' an [[deiziadur gregorian]] eo ar bajenn-mañ.*

## Darvoudoù

### Europa

#### Breizh

#### Breizh-Veur
*  a viz Eost : torret eo ar sklaverezh e trevadennoù Breizh-Veur.
* 16 a viz Here : distrujet eo Palez Westminster, sez parlamant ar vro, gant un tan-gwall.

### Azia
#### Reter-nesañ

#### Reter-kreiz
#### Iskevandir indezat

#### Reter-pellañ

### Afrika
* 24 a viz C'hwevrer : emglev kensouveneriezh war Bro-Aljeria etre Bro-C'hall hag Abd el-Kader.
### Amerikaoù
#### Norzhamerika
##### Stadoù-Unanet
#### Suamerika

### Oseania

### Arzoù ha lizhiri
#### Livañ
#### Sonerezh
#### Lennegezh
* Simon a Vontroulez, troet gant Alexand Louis Mari Lédan

#### Sinema

### Skiantoù ha politikerezh

### Armerzh

### Sport
### A bep seurt/diasur

## [[:Rummad:Ganedigezhioù 1834|Ganedigezhioù]]

Gwelet ivez :*[[:Rummad:Ganedigezhioù 1834]]*

## [[:Rummad:Marvioù 1834|Marvioù]]

Gwelet ivez:*[[:Rummad:Marvioù 1834]]*
__NOTOC__
1835

*Diwar-benn bloavezh *'1835*' an [[deiziadur gregorian]] eo ar bajenn-mañ.*

## Darvoudoù

### Europa

#### Breizh

#### Bulgaria
* Digeriñ a ra ar skol bulgarek kentañ (en Impalaeriezh Otoman).

#### Frañs
* ar ger *françois* evit galleg a zeu da vezañ *français*.
### Azia
#### Reter-nesañ

#### Reter-kreiz
#### Iskevandir indezat
* ar saozneg a zeu da vezañ yezh ofisiel India.

#### Reter-pellañ

### Afrika
* miz Gouere : deroù an Trek Bras.

### Amerikaoù
#### Norzhamerika
#### Teksas
* Miz Here : deroù dispac'h Teksas.
* 9 Kerzu : tapet eo San Antonio gant Lu Republik Teksas.
* 20 Kerzu : sinet eo Disklêriadur Dizalc'hiezh Teksas e Goliad.
##### Stadoù-Unanet

#### Suamerika

### Oseania
* 9 Eost : diazezet eo kêr Melbourne, e stad Victoria, en Aostralia.

### Arzoù ha lizhiri
#### Livañ
#### Sonerezh
#### Lennegezh
* 1 a viz Kerzu: Hans Christian Andersen a embann e levr kontadennoù kentañ.

#### Sinema

### Skiantoù ha politikerezh
* 16 Du : tremen a ra steredenn-lostek Halley.
### Armerzh

### Sport
### A bep seurt/diasur

## [[:Rummad:Ganedigezhioù 1835|Ganedigezhioù]]

Gwelet ivez :*[[:Rummad:Ganedigezhioù 1835]]*

## [[:Rummad:Marvioù 1835|Marvioù]]

Gwelet ivez:*[[:Rummad:Marvioù 1835]]*
__NOTOC__
1842

*Diwar-benn bloavezh *'1842*' an [[deiziadur gregorian]] eo ar bajenn-mañ.*

## Darvoudoù

### Europa

#### Breizh
* Digoradur Kanol Naoned-Brest gant Napoleon III.

#### Frañs

### Azia
#### Reter-nesañ

#### Reter-kreiz
#### Iskevandir indezat

#### Reter-pellañ

### Afrika

### Amerikaoù
#### Norzhamerika
##### Stadoù-Unanet

* 5 a viz Meurzh – Un armead soudarded mec'hikan zo kaset gant Ráfael Vásquez da aloubiñ Texas, a gemer San Antonio, hag a dreuz en-dro ar Rio Grande. Kentañ aloubididigezh Texas abaoe an Texas Revolution.

#### Suamerika

### Oseania
5-8 maggio: gran parte del centro storico di Amburgo viene distrutto da un devastante incendio
8 maggio: grave disastro ferroviario in Francia nei pressi di Meudon. A seguito di un deragliamento, 55 dei 770 passeggeri perdono la vita.
14 agosto: finisce la seconda guerra Seminole, gli indiani Seminole vengono scacciati dalla Florida all'Oklahoma.
27 settembre: a Nysa viene fondata la congregazione delle Suore di Santa Elisabetta
9 ottobre: presso Capo di Ponte viene fondata la congregazione delle Suore di Santa Dorotea di Cemmo
Adolphe Sax realizza a Parigi il primo esemplare di sassofono

### Arzoù ha lizhiri
.

#### Livañ
#### Sonerezh
#### Lennegezh
* Embannet Jezuz Krist, skouer ar Gristenien, e Brest, anezhañ un droidigezh eus al levr *[[L'Imitation de Jésus-Christ]]*, savet gant Amable-Emmanuel Troude ha Gab Milin.
* Promessi sposi, romant italianek gant Alessandro Manzoni.

#### Sinema

### Skiantoù ha politikerezh

### Armerzh

### Sport
### A bep seurt/diasur

## [[:Rummad:Ganedigezhioù 1842|Ganedigezhioù]]
**Gwelet ivez :[[:Rummad:Ganedigezhioù 1842]]*
* 9 a viz Genver : Pêr Kropotkin, unan eus ar brederourien pennañ an anarkouriezh
* 25 a viz C'hwevrer : Karl May, romantour alaman (marvet e 1912)
* 18 a viz Meurzh : Stéphane Mallarmé, barzh gall (marvet e 1898).

## [[:Rummad:Marvioù 1842|Marvioù]]

Gwelet ivez:*[[:Rummad:Marvioù 1842]]*
__NOTOC__
1844

*Diwar-benn bloavezh *'1844*' an [[deiziadur gregorian]] eo ar bajenn-mañ.*

## Darvoudoù

### Europa

#### Breizh

#### Bro-C'hall
#### Hungaria
* 13 a viz Kerzu : dont a ra an hungareg da vezañ yezh ofisiel ar vro.
#### Rouantelezh-Unanet
* 7 a viz Even : *Factory Act*, lezenn evit gwelaat aoz ar vicherourien (lakaet e pleustr d'an 10 a viz Gwengolo).
### Azia
#### Reter-nesañ

#### Reter-kreiz
#### Iskevandir indezat

#### Reter-pellañ

### Afrika
* 3 - 17 a viz Mae : ergerzhadenn gentañ Bugeaud e Kabilia Veur.
* 14 a viz Eost : emgann Isly war ribl oued Isly, war an harzoù etre Aljeria ha Maroko. Trec'h eo an arme c'hall war an arme varokat hag Abdelkader.
### Amerikaoù
#### Norzhamerika
##### Stadoù-Unanet
* 1añ a viz Du : dilennet eo James Knox Polk da prezidant ar Stadoù-Unanet. A-du eo evit astenn tiriadoù SUA.
#### Suamerika

### Okeania

### Arzoù ha lizhiri
#### Livañ
#### Sonerezh
#### Lennegezh
#### Sinema
* 8 a viz Kerzu : ganedigezh Charles-Émile Reynaud, filmaozer gall, a reas an tresadennoù-bev kentañ.

### Skiantoù ha teknikoù
* 24 a viz Mae : kaset eo ar pellskrid elektrik kentañ gant Samuel Morse eus ar C'hapitol stadunanat e Washington betek Baltimore.
### Armerzh

### Sport
### A bep seurt/diasur

## [[:Rummad:Ganedigezhioù 1844|Ganedigezhioù]]
Gwelet ivez :*[[:Rummad:Ganedigezhioù 1844]]*
* 15 a viz Here : Friedrich Nietzsche, prederour alaman
## [[:Rummad:Marvioù 1844|Marvioù]]
Gwelet ivez:*[[:Rummad:Marvioù 1844]]*
__NOTOC__
1850

*Diwar-benn bloavezh *'1850*' an [[deiziadur gregorian]] eo ar bajenn-mañ.*

## Darvoudoù

### Europa

#### Breizh
*Prenet maner Keransker e Kemperle gant Théodore Hersart de la Villemarqué.

#### Frañs

### Azia
#### Reter-nesañ

#### Reter-kreiz

* 9 Gouere: marv ar Bâb, diazezour ar Vabiezh, fuzuilhet e Tabriz, Persia

#### Iskevandir indezat

#### Reter-pellañ

* Gouere : deroù an Emsavidigezh Taiping

### Afrika

### Amerikaoù
#### Norzhamerika
##### Stadoù-Unanet
* 9 a viz Gwenholon: deuet eo Kalifornia da vezañ ar 31 stad eus ar Stadoù Unanet.
* krouet eo kontelezh Los Angeles.

#### Suamerika

### Okeania

### Arzoù ha lizhiri
#### Livañ
#### Sonerezh
#### Lennegezh
#### Sinema

### Skiantoù ha politikerezh

### Armerzh

### Sport
### A bep seurt/diasur

## [[:Rummad:Ganedigezhioù 1850|Ganedigezhioù]]

Gwelet ivez :*[[:Rummad:Ganedigezhioù 1850]]*

## [[:Rummad:Marvioù 1850|Marvioù]]

Gwelet ivez:*[[:Rummad:Marvioù 1850]]*
__NOTOC__
1852

*Diwar-benn bloavezh *'1852*' an [[Deiziadur gregorian|deiziadur gregorian]] eo ar bajenn-mañ.*

## Darvoudoù

### Europa

#### Breizh
* 20 a viz Genver: krouet eo ar gazetenn *[[Le Phare de la Loire]]* en Naoned gant Victor Mangin; embannet e vo betek an 13 a viz Eost 1944.

#### Frañs

### Azia
#### Reter-nesañ

#### Reter-kreiz
#### Iskevandir indezat

#### Reter-pellañ

### Afrika

### Amerikaoù
#### Norzhamerika
##### Stadoù-Unanet
#### Suamerika

### Oseania

### Arzoù ha lizhiri
#### Livañ
#### Sonerezh
#### Lennegezh
* 20 a viz Meurzh: Harriet Beecher Stowe a embann he levr *[[Uncle Tom's Cabin]]*.

#### Sinema

### Skiantoù ha politikerezh

### Armerzh

### Sport
### A bep seurt/diasur

## [[:Rummad:Ganedigezhioù 1852|Ganedigezhioù]]

Gwelet ivez :*[[:Rummad:Ganedigezhioù 1852]]*

## [[:Rummad:Marvioù 1852|Marvioù]]

Gwelet ivez:*[[:Rummad:Marvioù 1852]]*
__NOTOC__
1853

*Diwar-benn bloavezh *'1853*' an [[Deiziadur gregorian|deiziadur gregorian]] eo ar bajenn-mañ.*

## Darvoudoù

### Europa
*2 Gouere : aloubet eo priñselezhioù Moldavia ha Valakia gant ar Rusianed.
*29 Gwengolo : disklêriañ ar brezel a ra an Impalaeriezh Otoman, gant skoazell ar Rouantelezh Unanet ha Bro-C'hall, a-enep Impalaeriezh Rusia. Deroù Brezel Krimea. 
*15 a viz Du: Pêr V a ya da roue Portugal.

#### Breizh

#### Frañs

### Azia
#### Reter-nesañ

#### Reter-kreiz
#### Iskevandir indezat

#### Reter-pellañ

### Afrika

### Amerika
#### Norzhamerika
##### Stadoù-Unanet

#### Suamerika

### Okeania
*24 Gwengolo : perc'hennet eo Kaledonia-Nevez gant Bro-C'hall.

### Arzoù ha lizhiri
#### Livañ
#### Sonerezh
#### Lennegezh
#### Sinema

### Skiantoù ha politikerezh

### Armerzh

### Sport
### A bep seurt/diasur

## [[:Rummad:Ganedigezhioù 1853|Ganedigezhioù 1853]]
* 30 Meurzh : Vincent van Gogh e Groot Zundert
* 14 Kerzu : Errico Malatesta e Naplez

## [[:Rummad:Marvioù 1853|Marvioù]]
* 5 Mezheven : Pierre Désiré de Goësbriand e Lannurvan

__NOTOC__
1854

*Diwar-benn bloavezh *'1854** an [[deiziadur gregorian]] eo ar bajenn-mañ.''

== Darvoudoù ==

===Europa===

====Breizh====

====Frañs====
*Krouidigezh an emsav okitan [[Felibrige]].
====Rusia====
**Brezel Krimea*':
* [[28 Meurzh|28 a viz Meurzh]]: ar [[Rouantelezh Unanet]] ha [[Frañs]] a ziskleir ar brezel a-enep [[Rusia]].
* [[20 Gwengolo|20 a viz Gwenholon]]: [[Emgann an Alma]].
* [[25 Here|25 a viz Here]]: [[Emgann Balaklava]].
* [[5 Du|5 a viz Du]]: [[Emgann Inkerman]].

===Azia===
====Reter-nesañ====

====Reter-kreiz====
====Iskevandir indezat====

====Reter-pellañ====

===Afrika===

===Amerikaoù===
====Norzhamerika====
=====Stadoù-Unanet=====
====Suamerika====

===Oseania===

===Arzoù ha lizhiri===
====Livañ====
====Sonerezh====
====Lennegezh====
====Sinema====

===Skiantoù ha politikerezh===

===Armerzh===

===Sport===
===A bep seurt/diasur===

== [[:Rummad:Ganedigezhioù 1854|Ganedigezhioù]] ==

Gwelet ivez :*:Rummad:Ganedigezhioù 1854*

== [[:Rummad:Marvioù 1854|Marvioù]] ==

Gwelet ivez:*:Rummad:Marvioù 1854''

* Adolphe Blanqui, armerzhour gall.
__NOTOC__
1855

*Diwar-benn bloavezh *'1855*' an [[Deiziadur gregorian|deiziadur gregorian]] eo ar bajenn-mañ.*

## Darvoudoù

### Europa
#### Breizh

#### Bro-C'hall
* 15 a viz Mae : digoradur diskouezadeg hollvedel Pariz
#### Bro-Saoz
* 15 a viz Even : N'eo ket ret d'ar c'hazetennoù paeañ ar gwirioù marilhañ ken, ar pezh a laka ar mediaioù bras da eskoriñ.
* 29 a viz Even : Niverenn gentañ ar gazetenn *[[The Daily Telegraph]]* .

#### Italia
* 1añ a viz Eost : krapadeg Monte Rosa, eil kern uhelañ an Alpoù.
#### Rusia
* 2 a viz Meurzh: bet Aleksandr II da Dzar.
* 7 a viz Gwengolo: Emgann Malakoff etre al luioù gall ha rusian (Brezel Krimea).
* 8 a viz Gwenholon: dibenn Brezel Krimea.
* 9 a viz Gwengolo : sez Sebastopol, trec'h eo armeoù Bro-C'hall ha Breizh-veur.
### Azia
#### Reter-nesañ

#### Reter-kreiz
#### Iskevandir indezat

#### Reter-pellañ
#### Filipinez
* 29 a viz Gwengolo : digoret eo porzh Iloilo d'ar c'henwerzh etrebroadel gant rouanez Bro-Spagn Isabel II.
##### Sina
* 17 a viz Meurzh : emsavadeg Taiping, aloubet eo Anhui gant 350 000 soudard arme Taiping.
### Afrika
* 17 a viz Du : tizhet eo lammoù-dour Victoria gant an ergerzher skosat David Livingstone evit ar wezh kentañ evit un Europead.
### Amerikaoù
#### Norzhamerika
##### Stadoù-Unanet
#### Kreizamerika
* 27 a viz Genver : digoret eo hent-houarn Panama, an hini kentañ de gevreiñ ar Meurvor Atlantel hag ar Meurvor Habask.
#### Suamerika

### Oseania
* 16 a viz Gouere : roet eo ur statud emrenerezh d'he zrevadennoù aostralian gant ar Rouantelez-Unanet.
### Arzoù ha lizhiri
#### Livañ
#### Sonerezh
#### Lennegezh
#### Sinema

### Skiantoù ha politikerezh
### Relijion
* savet eo un templ protestant e Naoned, plasenn Edit Naoned. Distrujet e vo e-pad ur vombezadeg e 1943.

### Armerzh

### Sport
### A bep seurt/diasur

## [[:Rummad:Ganedigezhioù 1855|Ganedigezhioù]]

Gwelet ivez :*[[:Rummad:Ganedigezhioù 1855]]*

## [[:Rummad:Marvioù 1855|Marvioù]]

Gwelet ivez:*[[:Rummad:Marvioù 1855]]*
__NOTOC__
1859

*Diwar-benn bloavezh *'1859*' an [[Deiziadur gregorian|deiziadur gregorian]] eo ar bajenn-mañ.*

## Darvoudoù

### Europa

#### Breizh

#### Frañs
#### Roumania
* 5 a viz C'hwevrer: unanet eo Valakia ha Moldavia dindan ren Alexandru Ioan Cuza da vont d'ober Roumania.
### Azia
#### Reter-nesañ

#### Reter-kreiz
#### Iskevandir indezat

#### Reter-pellañ

### Afrika

### Amerikaoù
#### Norzhamerika
##### Stadoù-Unanet
#### Suamerika

### Oseania

### Arzoù ha lizhiri
#### Livañ
#### Sonerezh
#### Lennegezh
#### Sinema

### Skiantoù ha politikerezh
* 24 a viz Du: embannadur kentañ al levr *The origin of species* gant Charles Darwin.

### Armerzh

### Sport
### A bep seurt/diasur

## [[:Rummad:Ganedigezhioù 1859|Ganedigezhioù]]

*22 Mae Arthur Conan Doyle skrivagner skosat.
Gwelet ivez :*[[:Rummad:Ganedigezhioù 1859]]*

## [[:Rummad:Marvioù 1859|Marvioù]]

Gwelet ivez:*[[:Rummad:Marvioù 1859]]*
__NOTOC__
1860

*Diwar-benn bloavezh *'1860** an [[deiziadur gregorian]] eo ar bajenn-mañ.''

== Darvoudoù ==

===Europa===
===Breizh===
=== [[Italia]] ===
* [[5 Meurzh|5 a viz Meurzh]]: en ur referendom ez asant tud [[Parma]], [[Toskana]], [[Modena]] ha [[Romagna]] d'en em unaniñ gant [[Rouantelezh Sardigna]].
*[[11 a viz Mae]] : dilestradeg [[Giuseppe Garibaldi]] e [[Marsala]], e [[Sikilia]], gant un armead mil den.
===Azia===
* [[2 Gouere|2 a viz Gouere]] : diazezet eo [[Vladivostok]] e Rusia.
===Afrika===

===Amerikaoù===
====Norzhamerika====
**SUA*'
* [[6 Du|6 a viz Du]]: dilennet eo [[Abraham Lincoln]] da [[Prezidant Stadoù-Unanet Amerika|Brezidant Stadoù-Unanet Amerika]].

====Suamerika====

===Okeania===

===Arzoù ha lizhiri===
====Livouriezh====
====Sonerezh====
====Lennegezh====
====Sinema====
* [[3 a viz Eost]] : ganedigezh [[William Kennedy Laurie Dickson]], filmaozer [[Breizh-Veur|breizhveurat]], e [[Minic'hi-Poudour]] († [[28 a viz Gwengolo]] [[1935]] e [[Twickenham]]).
===Skiantoù ha politikerezh===
* Dizoloadenn ar [[keziom|c'heziom]] gant ar [[kimiezh|c'himiour]] [[Robert Bunsen]] hag ar [[fizik]]our [[Gustav Robert Kirchoff]], [[Alamagn|Alamaned]] o-daou.

===Armerzh===

===Sport===
===A bep seurt/diasur===

== [[:Rummad:Ganedigezhioù 1860|Ganedigezhioù]] ==

Gwelet ivez :*:Rummad:Ganedigezhioù 1860*

== [[:Rummad:Marvioù 1860|Marvioù]] ==

Gwelet ivez:*:Rummad:Marvioù 1860''
__NOTOC__
1861

*Diwar-benn bloavezh *'1861*' an [[deiziadur gregorian]] eo ar bajenn-mañ.*

## Darvoudoù

### Europa

#### Breizh
* 28 a viz Ebrel : moret eo en Oriant kentañ lestr hobregonet gant ur c'houc'h e houarn eus ar bed.

#### Italia
* 17 a viz Meurzh: embannet eo Rouantelezh Italia. Dont a ra roue Sardigna ha Savoia, Vittorio Emanuele II da vezañ roue Italia.
#### Rusia
* 3 a viz Meurzh : torret eo ar servelezh gant an tsar Aleksandr II.

### Azia
#### Reter-nesañ
* 25 a viz Even : mervel a ra Abdülmecit Iañ, sultan an Impalaeriezh otoman (1839–1861), Abdülaziz da impalaer nevez (1861–1876).
#### Reter-kreiz
#### Iskevandir indezat

#### Reter-pellañ

### Afrika

### Amerika
#### Norzhamerika
##### Stadoù-Unanet
*4 a viz Meurzh : mont a ra Abraham Lincoln da brezidant Stadoù Unanet Amerika.
*12 a viz Ebrel : deroù Brezel diabarzh Stadoù-Unanet Amerika, e Fort Sumter, Sukarolina.

#### Suamerika

### Okeania

### Arzoù ha lizhiri
#### Livañ
#### Sonerezh
#### Lennegezh
*Charles Dickens, *Great Expectations*.

#### Sinema

### Skiantoù
* dizoloadenn fosil kentañ un arkaeopteryks
* Dizoloadenn ar rubidiom gant ar c'himiour Robert Wilhelm Eberhard Bunsen hag ar fizikour Gustav Robert Kirchhoff, Alamaned o-daou.
* Dizoloadenn an talliom gant ar c'himiour ha fizikour saoz Sir William Crookes, ha gant ar c'himiour gall Claude-Auguste Lamy en hevelep bloavezh. Tabut a voe etrezo, met pep a vedalenn o devoe.

### Armerzh

### Sport
### A bep seurt/diasur

## [[:Rummad:Ganedigezhioù 1861|Ganedigezhioù]]
*6 a viz Mae : Rabindranath Tagore, skrivagner.
*10 a viz Here : Fridtjof Nansen, ergerzher.
Gwelet ivez : *[[:Rummad:Ganedigezhioù 1861]]*

## [[:Rummad:Marvioù 1861|Marvioù]]
* 17 a viz Genver : Lola Montez, pried-kleiz ar roue Ludwig Iañ Bavaria.
* 10 a viz Meurzh : Taras Chevtchenko, barzh ha livour ukrainat.
* 25 a viz Mezheven : Abdülmecit Iañ, sultan an Impalaeriezh otoman.
* 26 a viz Mezheven : Pavol Jozef Šafárik, skrivagner hag istorour slovak.
Gwelet ivez: *[[:Rummad:Marvioù 1861]]*

__NOTOC__
1873

*Diwar-benn bloavezh *'1873*' an [[deiziadur gregorian]] eo ar bajenn-mañ.*

## Darvoudoù

### Europa

#### Breizh

#### Frañs

### Azia
#### Reter-nesañ

#### Reter-kreiz
#### Iskevandir indezat

#### Reter-pellañ

### Afrika

### Amerika
#### Norzhamerika
##### Stadoù-Unanet
#### Suamerika

### Okeania

### Arzoù ha lizhiri
#### Livañ
#### Sonerezh
#### Lennegezh
* The Gilded Age: A Tale of Today, gant Mark Twain
* Une saison en enfer, gant Arthur Rimbaud 
* Les Amours jaunes, gant Tristan Corbière.
* Ar jouiz Braz, gant Yann-Vari ar Yann (er Revue de Bretagne et de Vendée)

#### Sinema

### Skiantoù ha politikerezh
• An tredan • Ar c'heflusker helosk diabarzh • 
### Armerzh

### Sport
### A bep seurt/diasur

## [[:Rummad:Ganedigezhioù 1873|Ganedigezhioù 1873]]

## [[:Rummad:Marvioù 1873|Marvioù 1873]]

__NOTOC__
1878

*Diwar-benn bloavezh *'1878*' an [[Deiziadur gregorian|deiziadur gregorian]] eo ar bajenn-mañ.*

## Darvoudoù

### Europa

#### Breizh
#### Bulgaria
* 3 a viz Meurzh: dizalc'hiezh diouzh an Impalaeriezh otoman.

#### Frañs

### Azia
#### Reter-nesañ

#### Reter-kreiz
#### Iskevandir indezat

#### Reter-pellañ

### Afrika

### Amerikaoù
#### Norzhamerika
##### Mec'hiko
* 5 a viz Mezheven : ganet eo Pancho Villa

##### Stadoù-Unanet
#### Suamerika

### Okeania

### Arzoù ha lizhiri
#### Livañ
#### Sonerezh

#### Lennegezh hag embann
* Lavarou koz a Vreiz, dastumad krennlavaroù brezhonek, gant Léopold-François Sauvé.
* Lou Tresor dóu Felibrige, geriadur okitanek gant Frédéric Mistral.

#### Sinema

### Skiantoù ha politikerezh
* Dizoloadenn an holmiom gant ar gimiourien suis Marc Delafontaine ha Jacques-Louis Soret.
* Dizoloadenn an iterbiom c'himiour suis Jean Charles Galissard de Marignac.

### Armerzh

### Sport
### A bep seurt/diasur

## [[:Rummad:Ganedigezhioù 1878|Ganedigezhioù]]

Gwelet ivez :*[[:Rummad:Ganedigezhioù 1878]]*

## [[:Rummad:Marvioù 1878|Marvioù]]

Gwelet ivez:*[[:Rummad:Marvioù 1878]]*
__NOTOC__