Ogham

**Ogham** (**Oġam** en henouezeleg) eo anv al lizherenneg bet implijet da gentañ evit lakaat dre skrid roudoù kentañ an henouezeleg. "Lizherenneg keltek ar gwez" a vez graet ivez eus an Ogham. Ar skritur keltek nemetañ eo ar skritur Ogham: evit gwir, a-hed an istor eo bet skrivet ar yezhoù keltek dindan teir reizhad skrivañ : ar skritur latin, ar skritur gresianek hag ar skritur Ogham.

## Orin ar skritur Oġam

### Emdroadur
Seblantout a ra ar skritur Ogham "klasel" war vaen bezañ bet implijet muioc’h-mui adalek ar  ha  war dro Mor Iwerzhon. Graet e vez gouezeleg kentañ eus yezh an enskrivadurioù ar mare-hont. Er  eo c'hoarvezet an tremen d'ar gouezeleg kozh, yezh implijet e-barzh skridoù koshañ ha skrivet gant lizherennoù latin. Goude ar mare-se, eo bet implijet an Oghamoù evit anvioù-tud nemetken. An titouroù yezh hag a c’haller dezastum diwar studi ar Gouezeleg kentañ a denn da dachenn emdroadurioù ar fonologiezh dreist-holl. Diskouezet eo bet sklaer gant studi ar fonologiezh e oa eus al lizherenneg-se a-raok ar .

## Al lizherenneg

Aozet eo al lizherenneg Ogham gant ugent lizherenn (*feda*) renket e-barzh peder lodenn *aicmí* (liester *aicme* "familh"; keñveriañ *[[aett]]*). Anvet eo pep aicme dre he lizherenn gentañ (*Aicme Beithe*, *Aicme hÚatha*, *Aicme Muine*, *Aicme Ailme*, "ar strollad B", "ar strollad H", "ar strollad M", "ar strollad A"). Lakaet eo bet lizherennoù ouzhpenn e-pad mare an dornskridoù, anvet int *[[forfeda]]*.

### Anv al lizherennoù

## Skouerioù

* Ballaqueeney Rushen, Enez Vanav (SC 200 680)
*: ᚛ ᚁᚔᚃᚐᚔᚇᚑᚅᚐᚄᚋᚐᚊᚔᚋᚒᚉᚑᚔ ᚜ ᚛ ᚉᚒᚅᚐᚃᚐᚂᚔ ᚜
*: bivaidonas-maqi-mucoi / cunava[li]
*: "Eus Bivaidonas, mab meuriad Cunava[li]"

* Testenn latin skrivet gant Oghamoù, e-barzh skridoù-bloaz Inisfallen, 1193 (ms. Rawlinson B. 503, 40c)
*: ᚛ᚅᚒᚋᚒᚄ ᚆᚑᚅᚑᚏᚐᚈᚒᚏ ᚄᚔᚅᚓ᚜ ᚛ᚅᚒᚋᚑ ᚅᚒᚂᚂᚒᚄ ᚐᚋᚐᚈᚒᚏ᚜
*: numus honoratur sine / numo nullus amatur
*: "Argant zo enoret, hep argant, den ebet zo karet"

Lizherenneg latin kenaozet gant Oghamoù
* Knoc y Doonee, Kirk Andreas, Enez Vanav (NX 404 022)
*: AMMECATI | FILIVS-ROCATI | HIC-IACIT
*: "Amañ ema Ammecatus mab Rocatus en e led"
*: ᚛ᚒᚁᚔᚉᚐᚈᚑᚄᚋᚐᚊᚔᚏᚑᚉᚐᚈᚑᚄ᚜
*: [.]b[i]catos-m[a]qi-r[o]c[a]t[o]s
*: "[Am]bicatos mab Rocatos"

* Enskrivadur gant Oghamoù e Ahenny, 19 kantved, Co. Tipperary (Raftery 1969)
*: Ema a-is ar bez-mañ restajoù Mary Dempsey, aet d'an anaon d'ar 4 a viz Genver 1802 d'an oad a 17 vloaz.
*: ᚛ᚃᚐᚐᚄᚂᚔᚌᚄᚑᚅᚐᚂᚒᚐᚈᚐᚋᚐᚏᚔᚅᚔᚇᚆᚔᚋᚒᚄᚐ᚜ ᚛ᚑᚋᚁᚐᚂᚂᚔᚅᚐᚌᚉᚏᚐᚅᚔᚁᚆ᚜
*: fa an lig so na lu ata mari ni dhimusa / o mballi na gcranibh
*: "A-is ar vein-mañ ema Mári Ní Dhíomasaigh eus Ballycranna en e led"

Runoù kenaozet gant Oghamoù:
* Kirk Michael churchyard, Kirk Michael, Enez Vanav (SC 318 900)
*: ᚛ ᚁᚂᚃᚄᚅᚆᚇᚈᚉᚊᚋᚌᚍᚎᚏᚐᚑᚒᚒᚔ ᚜
*: blfsnhdtcqmgngzraouei
*: (lizherenneg Ogham)
*: ᚛ ᚋᚒᚒᚉᚑᚋᚐᚂᚂᚐᚃᚔᚒᚐᚋᚒᚂᚂᚌᚒᚉ ᚜
*: muucomall-avi-ua-mullguc
*: "Mucomael mab-bihan/douaren O'Maelguc"
*: ᛘᛅᛚ᛬ᛚᚢᛘᚴᚢᚿ᛬ᚱᛅᛁᛋᛏᛁ᛬ᚴᚱᚢᛋ᛬ᚦᛁᚾᛅ᛬ᛁᚠᛏᛁᚱ᛬ᛘᛅᛚ᛬ᛘᚢᚱᚢ᛬ᚠᚢᛋᛏᚱᛅ᛬ᛋᛁᚾᛁ᛬ᛏᚭᛏᛁᚱᛏᚢᚠᚴᛅᛚᛋ᛬ᚴᚭᚾᛅ᛬ᛁᛋ᛬ᛅᚦᛁᛋᛚ᛬ᛅᛏᛁ᛭
*: MAL : LUMKUN : RAISTI : KRUS : ThINA : IFTIR : MAL : MURU : FUSTRA : SINI : TOTIRTUFKALS : KONA : IS : AThISL : ATI+
*: "Mal Lumkun en deus savet ar groaz-mañ en eñvor Mal Mury, he "foster-son", merc’h Dufgal, gwreg en deus Athisl euredet ganti,"
*: ᛒᛁᛏᚱᛅᛁᛋ᛬ᛚᛅᛁᚠᛅ᛬ᚠᚢᛋᛏᚱᛅ᛬ᚴᚢᚦᛅᚾ᛬ᚦᛅᚾ᛬ᛋᚭᚾ᛬ᛁᛚᛅᚾ᛭
*: [B]ITRA : IS : LAIFA : FUSTRA : KUThAN : ThAN : SON : ILAN +
*: "Gwelloc’h eo leuskel ur "foster-son" mat eget ur mab fall"

Enskrivadur diwirion : menegiñ a ra un destenn-saga e Krenniwerzhoneg notet e-barzh Book of Leinster (LL 66 AB) an enskrivaduroù-mañ gant Oghamoù :
:*Gip e tised in faidche, dia m-ba gascedach, geis fair ar thecht dind faidchi cen chomrac n-oenfhir do fhuacra.*
:"An neb a zeu er prad-mañ, ma'z ema armoù gantañ, ez eo arabat dezhañ mont kuit deus ar prad, hep goulenn evit un emgann-daou."

## Etrevoneg (Unicode)
Ar renkoù Unicode U+1680 – U+169F zo al lizherennoù Ogham enno. (evit an doare 4.1).

:

## Gwelout ivez
* Auraicept na n-Éces
* Ar Runoù
*In Lebor Ogaim

## Mont pelloc’h ganti
* Macalister, Robert A.S. *Corpus inscriptionum insularum celticarum*. First edition. Dublin: Stationery Office, 1945-1949.
* Katherine Forsyth, *The Ogham Inscriptions of Scotland: An Edited Corpus*, PhD Dissertation, Harvard University (Ann Arbor: UMI, 1996). 
* M.A. O'Brien, *Corpus Genealogiarum Hiberniae*, vol. 1, 2nd edition, Dublin 1976.
* Damian McManus, *Ogam: Archaizing, Orthography and the Authenticity of the Manuscript Key to the Alphabet*, Ériu 37, 1986, 1-31.
* Damian McManus, *A Guide to Ogam*, Maynooth 1991.
* Barry Raftery, *A Late Ogham Inscription from Co. Tipperary*, Journal of the Royal Society of Antiquaries of Ireland 99, 1969.
* Jost Gippert, *Ogam. Eine frühe keltische Schrifterfindung*, Praha 1993.

## Liammoù diavaez
* The Ogham Script (TITUS)
* Corpus of Ogham Inscriptions project
* The Ogham Stone
* Every Ogham Thing on the Web