open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Microstilbon burmeisteri

***Microstilbon burmeisteri*** a zo ur spesad evned eus ar c'herentiad Trochilidae.
Ar spesad nemetañ er genad *Microstilbon* an hini eo.

Anvet e voe *Chaetocercus burmeisteri* (kentanv) da gentañ-penn (e 1888) gant al loenoniour saoz Philip Lutley Sclater (1829-1913), da zougen bri d'an naturour arc'hantinat Hermann Burmeister (1807-1892).

## Doareoù pennañ

## Boued
Bevañ a ra diwar amprevaned ha sun-bleuñv moarvat.

## Annez

Kavout a reer ar spesad e Suamerika, en un takad hag a ya eus kreiz Bolivia da walarn Arc'hantina.

## Liammoù diavaez
*  ''Microstilbon burmeisteri'' el lec'hienn BirdLife International.
*  ''Microstilbon burmeisteri'' e lec'hienn an International Union for Conservation of Nature (IUCN).

## Notennoù ha daveennoù
Jerez de la Frontera

**Jerez de la Frontera** pe **Jerez** zo ur gêr eus Spagn, ha brasañ kêr proviñs Cádiz en Andalouzia. Brudet eo gwin Jerez.

## Monumant
* Alcázar Jerez de la Frontera
Malcolm Turnbull

**Malcolm Bligh Turnbull**, ganet d'ar 24 a viz Here 1954, zo ur politkour aostralian, bet 29vet kentañ ministr Aostralia ha penn ar strollad frankizour etre 2015 ha 2018. Bet e oa penn an tu-enep etre 2008 ha 2009. Scott Morrison en deus kemeret e blas evel kentañ ministr ha penn ar strollad adalek ar 24 a viz Eost 2018.
Scott Morrison

**Scott John Morrison**, ganet d'an 13 a viz Mae 1968, zo ur politikour aostralian. An 30vet kentañ ministr aostralian eo ha penn ar strollad frankizour abaoe ar 24 a viz Eost 2018. Bet eo ezel eus ar parlamant abaoe 2007, dilennet evit Cook en New South Wales. Morrison a zo bet penn ar c'hengevread politikel hag a zo bet trec'h e-pad dilennadegoù 2019. Eñ eo hag a vo ar c'hentañ-ministr nevez.
Her

**Her** a c'hall ober dave da veur a dra :

## Gwir
An den e ya un hêrezh dezhañ eo an hêr.
Douget eo an anv gant Charlez an Her, Dug Bourgogn.

## Douaroniezh
Un anv all eus enez Nervouster zo Her.

## Steredoniezh
Berradur etrebroadel anv ar stedereg Harkul eo.

## Yezhoù
* an herereg eo hervez ar reolad ISO 639-3.
* *her* a dalv kement ha "he" pe "anezhi" er yezh saoznek. Kavout a reer ar ger-se da skouer e :
**titl ar ganaouenn *[[Her Majesty (kanaouenn)|Her majesty]]* gant ar Beatles, deuet er-maez e 1969,
**titl ar film stadunanat *[[Her (film)|Her]]*, deuet er-maez e 2013.
* en alamaneg uhel krenn e talv kement ha "rouantelezh", alese an titl herzog par d'an titl a zug.
Une vente

***Une vente*** zo un danevell c'hallek gant Guy de Maupassant embannet e miz C'hwevrer 1884.

## Istor
Kentañ ma voe embannet a voe er pemdezieg *[[Gil Blas]]*, d'an 22 a viz C'hwevrer 1884. 
Adembannet e voe e 1888 en dastumad *[[Le Rosier de madame Husson (dastumad)‎|Le Rosier de madame Husson]]*. 

## An danevell
Divorce

**Divorce** zo anv meur a oberenn c'hallek pe saoznek .

* Divorce (Maupassant), danevell gant Guy de Maupassant en 1888.
* *Un divorce*, romant gant Paul Bourget.
* D-I-V-O-R-C-E (albom), gant Tammy Wynette
** "D-I-V-O-R-C-E", ar ganaouenn vrudetañ eus an albom

## Pennadoù kar
*Divorcio
*Divorzio
Tammy Wynette

**Tammy Wynette** eo anv-leurenn ar ganerez stadunanat country **Virginia Wynette Pugh**, ganet d'ar 5 a viz Mae1942 en Itawamba County (Mississippi), ha marvet d'ar 6 a viz Ebrel 1998 e Nashville (Tennessee).
Brudet eo he c'hanaouenn *[[Stand by Your Man]]* abaoe 1968.
Ramallah

**Ramallah** (en arabeg رام الله Rām Allāh) zo ur gêr vras eus Palestina, e Sisjordania, ur 15 km bennak er biz da Jeruzalem. E 2015 e oa  a dud o chom enni.

Evel ar peurrest eus Sisjordania e oa Ramallah e-barzh Jordania adalek Brezel 1948 etre Israel hag an Arabed ha betek ar Brezel C'hwec'h Devezh, e 1967, pa voe aloubet gant soudarded israelat. E 1994 e voe lakaet kêr Ramallah e-barzh tiriad Aotrouniezh Vroadel Palestina, hervez Emglev Oslo, sinet e 1993. Emañ Ramallah e-barzh al lodenn anvet "Tiriad A" eus Aotrouniezh Vroadel Palestina, da lavaret eo el lodenn a zo dindan dalc'h Palestiniz da vat.

Brudet eo ar "Mukata", a zo sez gouarnamant Aotrouniezh Vroadel Palestina, e Ramallah. Kêr-benn da c'hortoz eo Ramallah eta, pa embann Palestiniz e vo o c'hêr-benn e Reter Jeruzalem pa vo savet ur stad palestinat dieub.
Thaumastura cora

***Thaumastura cora*** a zo ur spesad evned eus ar c'herentiad Trochilidae.
Ar spesad nemetañ er genad *Thaumastura* an hini eo.

Anvet e voe *Orthorhynchus Cora* (kentanv) da gentañ-penn (e 1827) gant an daou naturour gall René Primevère Lesson (1794-1849) ha Prosper Garnot (1794-1838).

## Doareoù pennañ

## Boued
Bevañ a ra diwar sun-bleuñv.

## Annez

Kavout a reer ar spesad e Suamerika, en un takad hag a ya eus gwalarn Perou da hanternoz Chile.

## Liammoù diavaez
*  ''Thaumastura cora'' el lec'hienn BirdLife International.
*  ''Thaumastura cora'' e lec'hienn an International Union for Conservation of Nature (IUCN).

## Notennoù ha daveennoù
Tammy

**Tammy** zo ur berranv roet d'ar merc'hed e SUA, hag implijet evit meur a anv-bihan saoznek : *Tamatha, Tamantha, Taurus, Tamsin, Thomasina, Tamar, Tamara, Tabitha*.
Tamsin ha Thomasina zo deuet diwar an anv Thomas, a orin henc'hresianek diwar an arameeg *Te'oma*, "gevell".
Tamara zo un anv rusek, deuet diwar an anv hebreek Tamar, a dalv kement ha "gwezenn-balmez."

Berradur an anv Thomas ez eo Tammy ivez.

## Brud
Brudet e voe an anv gant ur stirad stadunanat er bloavezhioù 1950 ha 1960 diwar-benn ur plac'h anvet Tammy Tyree.

## Tud

*Tammy Ader (), produerez skinwel stadunanat
*Tammy Baldwin (), politikerez stadunanat
*Tammy Beacham ( - ), c'hoarier melldroad aostralian, brudet dindan an anv Tammy Beauchamp.
*Tammy Beaumont (), c'hoarierez cricket saoz
*Tammy Blanchard (), aktourez ha kanerez stadunanat
*Tammy Clarkson (), aktourez aostralian
*Tammy Duckworth (), ofiserez en US Army ha politikerez stadunanat
*Tammy Franks (), politikerez aostralian
*Tammy Graham (), kanerez ha Pianoourez stadunanat
*Tammy Grimes ( - ), aktourez ha kanerez stadunanat
*Tammy Horton (), diskouezerez-giz kanadian
*Tammy Leitner (), kazetenner er skinwel stadunanat
*Tammy MacIntosh (), aktourez aostralian
*Tammy Faye Messner ( - ), kanerez, avielerez, skrivagnerez, embregerez ha kinnigerez er skinwel stadunanat
*Tammy Wynette ( - ), kanerez ha sonaozourez stadunanat
-193

561 *Ab Urbe Condita* = 193 kent J-K.

## Darvoudoù

### Europa

#### Gres

* Archon ː Phanarchides

#### Republik roman
* Koñsuled ː Lucius Cornelius Merula & Aulus Minucius Thermus

### Afrika

#### Ejipt
* Faraon ː Ptolemaios V *Epiphanos* (-204 / -180)*

=== Reter nesañ ===

==== Israel ====
* Antiochus III *ar Meur'' (-223 / -187)

## Arzoù, skridoù ha skiantoù

## Relijionoù

## Ganedigezhioù

## Marvioù

## Daveoù
Ménard

**Ménard** zo un anv-tiegezh gallek, deuet diwar un anv alamanek *Meinhard*, ennañ an div elfenn *megin*, "nerzh", ha *hard*, "kalet".

## 
* Amédée Ménard (1806 e Naoned - 1879 er memes kêr), kizeller
*Christian Ménard, politiker
*Ernest Ménard, unan eus anvioù-pluenn Bernez an Nail, e Keleier an Naoned
*Malika Ménard, Miss France 2010
*Martial Ménard (1951-2016), embanner
*Michel Ménard, politiker, prezidant kuzul departamant al Liger-Atlantel
*Victor Pierre Ménard, livour eus Naoned
## 
*Claude Ménard (1906-1980), atletour
*Émile-René Ménard, pe *René Ménard* (1862-1930), livour
*Jean-François Ménard, skrivagner ha troer levrioù Harry Potter e galleg
*Louis Ménard (1822-1901), kimiour ha skrivagner
*Rober Ménard, kazetenner ha politiker
## Notennoù
Prosper Garnot

**Prosper Garnot**, bet ganet d'an 18 a viz Genver 1794 e Brest (Penn-ar-Bed, Breizh) hag aet da Anaon d'an 8 a viz Here 1838 e Pariz (Seine, Frañs) a oa un naturour hag ur surjian-mor breizhat.

Mont a reas da skoazeller surjian d'ar 6 a viz Mae 1811 ha dre ma tiskouele bezañ barrek war skiantoù an natur e voe anvet war ar gorvetenn *La Coquille* d'an 19 a viz Ebrel 1822. Dindan renerezh an ofiser a vor Louis Isidore Duperrey (1786-1865) e kemeras perzh en dro en-dro d'ar bed a reas al lestr gall adalek an 11 a viz Eost 1822 betek ar 24 a viz Ebrel 1825. Paket e voe gant ar red-kof da-geñver un ehan e Paita (e gwalarn Perou), ar pezh e redias da zilezel an ergerzhadenn kenkent hag arruet e Brazil izelvroat. Distreiñ a reas da Europa war bourzh ar vag saoz *Castle Forbes* a reas peñse er-maez da gKab ar Spi Mat e miz Gouere 1824 : d'an degouezh-se e voe kollet un darn eus ar spesadoù a oa bet dastumet, a-gevret gant al loenoniour René Primevère Lesson, er Meurvor Habask hag e Suamerika.
E 1827, dre ned ae ket war wellaat e yec'hed e c'houlennas bezañ anvet en Antilhez, e-lec'h ma c'hellas ober war-dro oberatadennoù a bep seurt ha gwilioudoù. Klañvoc'h-klañvañ e voe ret dezhañ distreiñ da Frañs ma voe degemeret evel medisin d'ar 5 a viz Ebrel 1828.
Abaoe neuze e krogas da skrivañ ha lakaat da embann a bep seurt oberennoù, liammet an holl ouzh ar skiant-prenet bet tapet gantañ a-hed e veajoù. Ne voe ket evit kas an tamm labour-se da benn, diskaret ma voe gant ur c'hleñved an avu.

Roet e voe dezhañ ar rez a varc'heg en Urzh broadel al legion a Enor d'an 30 a viz Eost 1829.

## Listenn al [[labous]]ed studiet gantañ
### [[Genad]]où
: **P** : *[[Phonygammus keraudrenii|Phonygammus]]*.
### [[Spesad]]où
* **A** : *[[Amazilia amazilia]]*,
* **C**
: *[[Centropus menbeki]]*, *[[Cinclodes antarcticus]]*, *[[Corvus tristis]]*,
* **H**
: *Haematopus leucopodus* (morbig Patagonia), *Hemiprocne mystacea* (glaouer-gwez mourraouek), *Henicopernis longicauda* (skilvaou lost hir),
* **L** : *Larosterna inca* (skrav inka),
* **M**
: *[[Muscisaxicola maclovianus]]*, *[[Myzomela eques]]*,
* **P**
: *[[Patagioenas araucana]]*, *[[Petroica longipes]]*, *[[Phalacrocorax gaimardi]]*, *[[Phonygammus keraudrenii]]*, *[[Pitohui kirhocephalus]]*, *[[Podiceps occipitalis]]*,
* **R** : *Radjah radjah* (Tadorn radjah),
* **S** : *[[Sephanoides sephaniodes]]*,
* **T** : *[[Thaumastura cora]]*.

## Notennoù ha daveennoù
Prosper Levot

**Prosper Jean Levot** (Brest,  - , Brest) a oa levraoueger hag istorour. Mirour levraoueg ar Morlu e voe e Brest, adalek 1831 ha betek e varv. Sevel a reas ur bern levrioù diwar-benn istor Brest, Breizh hag ar morlu.

Ezel eus kuzul-merañ Lise Brest e voe adalek 1848, unan eus krouerien ar *Société Académique de Brest* hag ezel eus meur a gevredigezh ouiziek. Ur plas a bouez en doa bet e buhez Brest en .

Restr:Tombe Propser Levot Brest.jpg|Bez Prosper Levot e Brest
Restr:Pierre tombale Prosper Levot.jpg|Maen-bez Prosper Levot hag e wreg Emma Renée ganet Aubrée

## Oberennoù
* *Histoire de la ville et du port de Brest*, levrenn 1, 1864, 387 p.
* *Histoire de la ville et du port de Brest*, levrenn 2, 1865, 387 p.
* *Histoire de la ville et du port de Brest pendant la Terreur*, 1870, 431 p.
* *Histoire de la ville et du port de Brest sous le Directoire et le Consulat*, 1875, 448 p.
* (renet gantañ) *Biographie bretonne, recueil des notices sur tous les Bretons qui se sont fait un nom*, levrenn 1, 1852, 975 p.
* *Biographie bretonne, recueil des notices sur tous les Bretons qui se sont fait un nom*, levrenn 2, 1857, 983 p.
* (gant Alfred Doneaud) *Les Gloires maritimes de la France, notices biographiques sur les plus célèbres marins, découvreurs, astronomes, ingénieurs, hydrographes, médecins, administrateurs, etc.*, 1866, 559 p.
* *Les gloires maritimes de la France: notices biographiques sur les plus célèbres marins*, 1866, 182 p.
* *Récits de naufrages, incendies, tempêtes et autres événements de mer*, 1867, II-282 p.
* *Participation du port de Brest à la guerre de 1870-1871*, 1872
* *Participation du 2e arrondissement maritime à la guerre de 1870-1871*, 1874
* *Les Écoles d'hydrographie de la marine au XVIIe siècle*, 1875
* *[[Guillaume Le Jean|Guillaume Lejean]] : sa vie, ses voyages, ses travaux*, 1883
* *L'Abbaye de Saint-Matthieu de Fine-Terre*, 1884
Women Airforce Service Pilots

Ar **Women Airforce Service Pilots** (**WASP**), pe *Women's Army Service Pilot*s, a oa un aozadur maouezed blenierezed kirri-nij en aerlu ar Stadoù Unanet. Izili e oant eus an *United States federal civil service*. Merc'hed ar WASP na oant ket soudardezed hervez o statud. Daou aozadur a oa bet savet en a-raok, anvet ar Women's Flying Training Detachment (WFTD) hag ar Women's Auxiliary Ferrying Squadron (WAFS), an daou aozadur a oa bet savet pep hini eus e du e miz Gwengolo 1942. Hendad an aozadurioù blenierezed kirri-nij trevour e oant, hag a voe stag ouzh an United States Army Air Forces. O c'hefridioù a oa lies, liammet ouzh bleniañ kirri-nij brezel e-pad an Eil Brezel-bed. D'ar 5 a viz Eost 1943, an WFTD hag ar WAFS a voe kendeuzet evit sevel an aozadur WASP.

A-raok ar WASP e oa bet ar Women's Flying Training Detachment (WFTD) hag ar Women's Auxiliary Ferrying Squadron (WAFS). An div aozadur a oa bet savet pep hini eus e du e miz Gwengolo 1942. Diazez e oant bet a-fed aozadurioù nij trevour evit ar maouezed, ha stag e oant d'an United States Army Air Forces evit nijal kiiri-nij brezel e-kerzh an Eil Brezel-bed. D'ar 5 a viz Eost 1943, an WFTD hag ar WAFS a oa kendeuzet evit krouiñ ar WASP .

Ar c'hempennidigezh etre ar WASP hag an US Army Air Forces a oa bet torret d'an 20 a viz Kerzu 1944. E-pad an oberiadurioù-brezel, pep ezel eus ar servij en devoa erlec'hiet ur gwaz nijer evit nijoù brezel pe obererezhioù all. Nijet ez eus bet 96 milion kilometrad; dezouget a-bep seurt nijerezioùù milourel; lakaet da nijal palioù evit gourdoniñ an ar skipailhoù enep-nijerezioù. 38 maouez WASP a zo marvet hag unan a zo steuziet e-pad kefridioù. Betek-henn ne ouier ket petra a zo erruet dezhi. E 1977, evit o servij e-pad an Eil Brezel-bed, e voe enoret an izili gant ur statud veterant. E 2009 e voent enoret gant ar C'hongressional Gold Medal.
Yekitiya Jinen Azad

Ar **Yekîneyên Jinên Azad ên Star** berraet gant ar stumm **YJA-STAR**, eo anv skourr milourel soudardezed ar Partiya Karkerên Kurdistanê‎ pe Strollad Labourerion Kurdistan.
## Adkemer er sevenadur
* Teul-film war ar soudardezed Gulîstan, Land of Roses, 2016
Oleg Sentsov

**Oleh Sentsov** (ukraineg: Олег Геннадійович Сенцов, "Oleh Hennadiovitch Sentsov"), bet ganet e Simferopol d'an , zo ur filmaozer ukrainat, eus Krimea. Brudet e voe e film *[[Gamer (2011 film)|Gamer]]* e 2011.

Harzet e voe e Krimea gant ar Rused, goude aloubidigezh ar vro, ha kondaonet da 20 vloaz toull-bac'h gant ul lez-varn rus dre m'en dije klasket aozañ ur gwalldaol. Bac'het eo e Rusia abaoe an .
Ceará-Mirim

**Ceará-Mirim** zo ur gumun e stad Rio Grande do Norte e Brazil. Hervez niveradeg 2012 ez eus  a dud o chom enni hag en em astenn a ra war 740 km2. Emañ war-hed 28&nbsp;km diouzh kêr-benn ar stad, Natal.
-192

562 *Ab Urbe Condita* = 192 kent J.-K.
## Darvoudoù

### Europa

#### Gres
* Archon ː Diodotos

#### Republik roman
* Koñsuled ː Lucius Quinctius Titus Flaminius & Cneus Domitius Lucius Ahenobarbus

### Afrika

#### Ejipt
* Faraon ː Ptolemaios V *Epiphanos* (-204 / -180)

### Reter nesañ

#### Israel
* Antiochus III *ar Meur* (-223 / -187)

## Arzoù, skridoù ha skiantoù

## Relijionoù

## Ganedigezhioù

## Marvioù

## Daveoù
Rhodopis vesper

***Rhodopis vesper*** a zo ur spesad evned eus ar c'herentiad Trochilidae.
Ar spesad nemetañ er genad *Rhodopis* an hini eo.

Anvet e voe *Ornismya vesper* (kentanv) da gentañ-penn (e 1829) gant an naturour gall René Primevère Lesson (1794-1849).

## Doareoù pennañ

## Boued
Bevañ a ra diwar sun-bleuñv tennet diwar vrousgwez, gwez ha kaktuz.

## Annez hag isspesadoù

Ar spesad a gaver an tri isspesad anezhañ en un takad eus Suamerika hag a ya eus gwalarn Perou da hanternoz Chile :
* *Rhodopis vesper atacamensis*, e Rannvro Atacama (hanternoz Chile),
* *R. v. koepckeae*, e gwalarn Perou,
* *R. v. *'vesper**', eus kornôg Perou da hanternoz Chile.

## Liammoù diavaez
*  ''Rhodopis vesper'' el lec'hienn BirdLife International.
*  ''Rhodopis vesper'' e lec'hienn an International Union for Conservation of Nature (IUCN).

## Notennoù ha daveennoù
Loddigesia mirabilis

***Loddigesia mirabilis*** a zo ur spesad evned eus ar c'herentiad Trochilidae.
Ar spesad nemetañ er genad *Loddigesia* an hini eo.

Anvet e voe *Trochilus mirabilis* (kentanv) da gentañ-penn (e 1847) gant an evnoniour gall Jules Bourcier (1797-1873), da zougen bri d'ar skiantour saoz George Loddiges (1786-1846).

## Doareoù pennañ

## Boued
Bevañ a ra diwar sun-bleuñv.

## Annez

Brosezat eo ar spesad e hanternoz Perou.

## Liammoù diavaez
*  ''Loddigesia mirabilis'' el lec'hienn BirdLife International.
*  ''Loddigesia mirabilis'' e lec'hienn an International Union for Conservation of Nature (IUCN).

## Notennoù ha daveennoù
Seve Ballesteros

**Severiano "Seve" Ballesteros Sota**, ganet d'an 9 a viz Ebrel 1957 hag aet da Anaon d'ar 7 a viz Mae 2011, a oa ur c'hoarier golf a vicher spagnol. Bet e oa unan eus ar c'hoarierien golf bennañ er c'henstrivadegoù etre kreiz ar bloavezhioù 1970 ha kreiz ar bloavezhioù 1990. Trec'h e oa bet e 90 tournamant etrebroadel, pemp anezho o vezañ kiboù a-live bedel etre 1979 betek 1988: an Open Championship gounezet teir gwech, hag ar Masters Tournament div wech. 

Deuet e oa da vezañ brudet e 1976, pa oa 19 vloaz, erruet e oa da eilvet en Open. Lakaet e vez da c'hoarier diazez en adsavidigezh ar golf europat. E 2008 e voe kavet ur c'hrign-bev dezhañ. Ballesteros a zo marvet gant ur c'hrign-bev eus an empenn d'ar 7 a viz Mae 2011, d'an oad a 54 bloaz.
Jules Bourcier

**Jules Bourcier**, bet ganet d'an 20 a viz C'hwevrer 1797 e Cuisery (Saône-et-Loire, Frañs) hag aet da Anaon d'an 9 a viz Meurzh 1873 e kêriadenn ar Batignolles (Seine, Frañs), a oa un evnoniour gall.

Barrek e oa war an evned-kelien ha kenlabouras a reas war an danvez-se gant evnoniourien all, Adolphe Delattre (1805-1854) hag Étienne Mulsant (1797-1880) peurgetket. Roet e voe e anv d'ur spesad — *[[Phaethornis bourcieri|Trochilus Bourcieri
]]* — eus ar c'herentiad-se, gant an naturour gall René Primevère Lesson (1794-1849), e 1832.

## Listenn al [[labous]]ed studiet gantañ
### [[Spesad]]où <small>(Evned-kelien an holl anezhe)</small>
* **A**
: *[[Aglaeactis castelnaudii]]*, *[[Aglaeactis cupripennis|cupripennis]]*, *[[Amazilia candida]]*, *[[Amazilia cyanifrons|cyanifrons]]*, *[[Amazilia edward|edward]]*, *[[Amazilia franciae|franciae]]*, *[[Amazilia saucerottei|saucerottei]]*, *[[Amazilia viridigaster|viridigaster]]*, *[[Archilochus alexandri]]*,
* **B**
: *[[Boissonneaua jardini]]*, *[[Boissonneaua matthewsii|matthewsii]]*,
* **C**
: *[[Calliphlox evelynae]]*, *[[Calliphlox mitchellii|mitchellii]]*, *[[Calypte costae]]*, *[[Campylopterus villaviscensio]]*, *[[Chaetocercus heliodor]]*, *[[Chaetocercus jourdanii|jourdanii]]*, *[[Chaetocercus mulsant|mulsant]]*, *[[Chalcostigma herrani]]*, *[[Chalcostigma stanleyi|stanleyi]]*, *[[Chlorostilbon alice]]*, *[[Chlorostilbon poortmani|poortmani]]*, *[[Coeligena lutetiae]]*, *[[Coeligena prunellei|prunellei]]*, *[[Coeligena wilsoni|wilsoni]]*, *[[Colibri cyanotus]]*, *[[Cynanthus doubledayi]]*,
* **D**
: *[[Discosura conversii]]*, *[[Discosura letitiae|letitiae]]*, *[[Doryfera johannae]]*, *[[Doryfera ludovicae|ludovicae]]*,
* **E**
: *[[Eriocnemis aline]]*, *[[Eriocnemis derbyi|derbyi]]*, *[[Eriocnemis godini|godini]]*, *[[Eriocnemis luciani|luciani]]*, *[[Eriocnemis mosquera|mosquera]]*, *[[Eriocnemis nigrivestis|nigrivestis]]*, *[[Eulidia yarrellii]]*, *[[Eutoxeres aquila]]*, *[[Eutoxeres condamini|condamini]]*,
* **G** : *[[Glaucis dohrnii]]*,
* **H**
: *[[Haplophaedia aureliae]]*, *[[Heliangelus spencei]]*, *[[Heliodoxa leadbeateri]]*, *[[Heliodoxa rubinoides|rubinoides]]*, *[[Heliodoxa schreibersii|schreibersii]]*, *[[Heliothryx barroti]]*, *[[Hylocharis eliciae]]*, *[[Hylocharis grayi|grayi]]*, *[[Hylocharis humboldtii|humboldtii]]*,
* **J** : *[[Juliamyia julie]]*,
* **K** : *[[Klais guimeti]]*,
* **L**
: *[[Lampornis viridipallens]]*, *[[Lepidopyga goudoti]]*, *[[Lesbia victoriae]]*, *[[Leucippus fallax]]*, *[[Loddigesia mirabilis]]*,
* **M** : *[[Metallura williami]]*,
* **O** 
: *[[Ocreatus addae]]*, *[[Oreotrochilus chimborazo]]*,
* **P**
: *[[Phaeochroa cuvierii]]*, *[[Phaethornis anthophilus]]*, *[[Phaethornis augusti|augusti]]*, *[[Phaethornis idaliae|idaliae]]*, *[[Phaethornis philippii|philippii]]*, *[[Phaethornis yaruqui|yaruqui]]*, *[[Polyonymus caroli]]*,
* **S** : *[[Schistes geoffroyi]]*,
* **T**
: *[[Thalurania colombica]]*, *[[Thalurania watertonii|watertonii]]*, *[[Threnetes ruckeri]]*,
* **U**
: *[[Urochroa bougueri]]*, *[[Urosticte benjamini]]*.

## Notennoù ha daveennoù
Aretha Franklin

**Aretha Louise Franklin** , ganet d'ar 25 a viz Meurzh 1942 ha marvet d'ar 16 a viz Eost 2018, a oa ur ganerez, skrivagnerez kanaouennoù ha pianourez stadunanat. Franklin he devoa kroget gant hent ar sonerezh pa oa-hi bugel, o kanañ gospel en iliz New Bethel Baptist Church e Detroit, Michigan lec'h ma oa ministr he zad C. L. Franklin. Da 18 vloaz, e oa kroget gant sonerezh nann relijiel o enrollañ evit Columbia Records. D'ar mare-se ne oa ket deuet a-benn da gaout brud. Franklin a oa deuet a-benn da werzhañ pladennoù ha da vezañ brudet mat ur wech sinet gant Atlantic Records e 1966. 

Kanaouennoù brudet he deus bet kanet evel "Respect", "Chain of Fools", "Think", "(You Make Me Feel Like) A Natural Woman", "I Never Loved a Man (The Way I Love You)", pe "I Say a Little Prayer". Gant ar c'hanaouennoù-se e oa deuet da vezañ dreistbrudet Franklin. E fin ar bloavezhioù 1960, Aretha Franklin a oa deuet da vezañ anavezet evel "**The Queen of Soul**".
## Pladennoù
**Pladennoù studio**

## Marv
Marvet eo d'ar 16 a viz Eost 2018 gant ur c'hrign-bev eus ar pankreas oadet e oa a 76 vloaz.
Bae Moricambe

**Bae Moricambe** zo ur pleg-mor er Solway Firth e Cumbria, e gwalarn Bro-Saoz, m'en em daol div stêrig, ar Waver hag ar Wampool.

## Anv
Meneget eo an anv Moricambe e skridoù eus an henamzer

* Ptol. II, 3, 2 ː Μοσικάμβη είσχυσις = Moricambe Aestuarium / Μοσιακάμβη = Moriacambe

Savet eo an anv diwar div elfenn **mori-* (= mor) ha **cambo* (= kromm), ha talvezout a ra kement ha "pleg-mor".

## Daveoù
Taphrolesbia griseiventris

***Taphrolesbia griseiventris*** a zo ur spesad evned eus ar c'herentiad Trochilidae.
Ar spesad nemetañ er genad *Taphrolesbia* an hini eo.

Anvet e voe *Cynanthus griseiventris* (kentanv) da gentañ-penn (e 1883) gant an evnoniour poloniat Władysław Taczanowski (1819-1890).

## Doareoù pennañ

## Boued
Bevañ a ra diwar sun-bleuñv.

## Annez
{|
|- valign="top"
| 
| 
|
Brosezat eo ar spesad e gwalarn Perou.

Kavet eo bet *Taphrolesbia griseiventris* en un takad strizh rannet e pemp tiriad disheñvel hogen tost an eil d'egile, en aradennad venezioù Andoù e Perou.An abeg da gement-se ez eo ar spesad en arvar, a-douez abegoù arall.

War tor ar mezenioù e vev al laboused, war tachennoù meinek ha serzh goloet gant un nebeud struzh lec'hiet etre 2 750 ha 3 170 metr a-us live ar mor.

## Liammoù diavaez
*  ''Taphrolesbia griseiventris'' e lec'hienn an International Union for Conservation of Nature (IUCN).

## Notennoù ha daveennoù
Gordianus III

**Marcus Antonius Gordianus** a voe impalaer roman eus an 23, pe 29, a viz Here 238, betek ar 25 a viz C'hwevrer, pe a viz Meurzh, 244, dindan an anv **Gordianus III.** Mab-bihan e oa da Gordianus Iañ, ha niz da Gordianus II, a oa bet kenimpalaerien e 238.

## E vuhez

Mab e oa da Junius Balbus, senedour roman, eus Anatolia, ha da Antonia Gordiana, anvet ivez Maetia Faustina, a oa merc'h da Gordianus Iañ ha c'hoar da Gordianus II, impalaerien o-daou e 238, goude un emsavadeg en abeg d'an tailhoù, en Africa.

Dimezet e oa da Furia Sabina Tranquillina, merc'h Timesitheus, prefed ar Pretordi.

Goude mouget an emsavadeg e Kartada gant legad Numidia e voe anvet daou senedour Pupienus ha Balbinus da impalaerien e Roma da dalañ ouzh Maximinus Iañ a oa krog da gerzhout etrezek Italia adalek lez ar stêr Danau gant e soudarded gourdonet mat.
Pobl Roma a c'houlennas e teufe Gordianus III da reiñ skoaz, ha neuze e voe anvet hennezh da Caesar (titl) gant an daou impalaer d'an 22 a viz Ebrel. En hañvezh ar bloaz 238 en-eeun e voe lazhet Pupienus ha Balbinus gant ar Bretorianed, hag anvet Gordianus da impalaer. 

## E varv ha goude
Pell amzer e voe kredet e oa drouklazhet war-lerc'h e faezhadenn gant prefed ar pretor, Fulup an Arab

## Gwelout ivez
*Roll an impalaerien roman
Dicta Boelcke

An **Dicta Boelcke** zo ul listenn fiñvoù ha lezennoù diazez evit ar vleinerien kirri-nij brezel skrivet gant an As alaman eus ar C'hentañ Brezel-bed, Oswald Boelcke. Dre ma oa bet Boelcke unan eus ar re gentañ o vezañ dafaret gant ur c'harr-nij stourm, dont a reas a-benn da vezañ mailh etre 1915 betek 1916. Goulennet e oa bet gantañ skrivañ un nebeud lezennoù evit ar vleinerien all. Echuet e oa bet ar gefridi e miz Even 1916, ha dasparzhet al levrig e-touez izili al Luftstreitkräfte. Daou vloaz lañs o doa an Alamanted war ar C'hallaoued hag ar Saozon. Abaoe ez eo aet kalz war-raok an doareoù stourm en oabl met kendalc'het e vez hiziv-an-deiz c'hoazh d'ober dave d'an Dicta Boelcke.
Leon Iañ (impalaer)

**Flavius Valerius Leo** a oa impalaer roman eus ar 7 a viz C'hwevrer 457 betek an 18 a viz Genver 474, dindan anv **Leon Iañ ''an Isaurian***

==Istor==
Ganet e oa war-dro 401, e [[Trakia]], mes n'ouzer ket piv e oa e dud, a oa eus meuriad ar Vessed.

Dimezet e oa gant Aelia Verina. Div verc'h o doa bet ː [[Aelia Ariadne|Aelia Ariadnè]] ha [[Leontia Porphyrogenita|Leontia]].

Er bloaz 457, Flavius Valerius Leo a oa tribun, ha penn-merour tiegezh an Alan Aspar, penn hol-c'halloudek gward-bro ar Reter.

Pa oa marvet Marcianus, d'ar 26 a viz Genver 457, Aspar a lakaas Flavius Valerius Leo da sevel da *augustus'' (= impalaer), gant asant sened Kergustentin hag arme ar Reter.
-190

564 *Ab Urbe Condita* = 190 kent J.-K.

## Darvoudoù

### Europa

#### Gres
* Archon ː Demetrios

#### Republik roman
* Koñsuled ː Lucius Cornelius Publius Scipio (Asiaticus) & Caius Laelius

### Afrika

#### Ejipt
* Faraon ː Ptolemaios V *Epiphanos* (-204 / -180)

### Reter nesañ

#### Israel
* Antiochus III *ar Meur* (-223 / -187)

## Arzoù, skridoù, ha teknikoù

## Relijionoù

## Ganedigezhioù

## Marvioù

## Daveoù
Sidford

**Sidford** zo ur gêrig e Bro-Saoz, e Devon, war ar stêr Sid hag a red a-hed 10,5&nbsp;km betek tizhout Mor Breizh e Sidmouth, etre Exmouth ha Lyme Regis.

Ar stêr Sid a ro he anv da Sidbury (= bourg, pe kreñvlec'h war ar Sid), da Sidford (= roudour war ar Sid), ha da Sidmouth (= genoù ar Sid).

Hervez Rivet & Smith e oa eno un annezadenn roman anvet **Moridunum** ː

* Itinerarium Antonini 4837 (Iter XII) ː Muriduno
* Itinerarium Antonini 48616 (Iter XV) ː Moriduno
* Dizanv Ravenna 1062 ː Melamoni; 1064 ː Milidunum; 1069 ː Moridunum; 10613 Moriono
* Tabula Peutigeriana ː Ridumo

Talvezout a rafe an anv *Moridunum* kement hag "ar c'hreñvlec'h (**-dunum*) e-kichen ar mor (**mori-*)".

Dre an aer (*Google Earth*) e vez gwelet ur park kelc'hiek nepell a-us Sidbury, er pezh a zo war a seblant ur c'hember bihan.

Evel-just, ar *Moridunum*-se n'eo ket ar memes hini hag hini Bro-Gembre.

## Daveoù
Yahoo!

**Yahoo!** (gwreskanv evit **''Y**et **A**nother **H**ierarchical **O**fficious **O**racle'') zo ur pourvezer servijoù web diazezet e Sunnyvale, e Kalifornia.
Verizon Media zo perc'henn warnañ abaoe 2017 dre Oath Inc..

An embregerezh diazez Yahoo! a oa bet savet gant Jerry Yang ha David Filo e miz Genver 1994 ha lakaet en eskemmdi d'an 2 a viz Meurzh 1995.
Yahoo! a oa bet unan eus an embregerezhioù diazez ha brudet-spontus e voe er bloavezhioù 1990 a-raok mont goustadik war-gil.
## Notennoù
Oxypogon

***Oxypogon*** a zo ur genad e rummatadur an evned, krouet e 1848 gant ar skiantour saoz John Gould (1804-1881).

## Spesadoù
Pevar spesad evned-kelien a ya d'ober ar genad :
* *[[Oxypogon cyanolaemus]]*,
* *[[Oxypogon guerinii]]*,
* *[[Oxypogon lindenii]]*,
* *[[Oxypogon stuebelii]]*.

O c'havout a reer e takadoù 'zo eus Suamerika.

## Notennoù ha daveennoù
Libro de la Montería de Alfonso XI

Al ***Libro de la montería*** ("Levr an hemolc'h") zo un oberenn rannet etre 3 levrenn gant 39 engravadur ma teskriver dre ar munud koadoù ha menezioù Spagn hag al loened a veze chaseet war varc'h, pa oa ar gwenaerezh brasañ plijadur an uhelidi.
War gourc'hemenn Alfonso XI (1311-1350), roue León ha Kastilha adalek 1313 betek e varv, e voe savet al levr.

Dre al levr-se e talc'hed d'an hengoun dastum ditouroù a-zivout an hemolc'hiñ loened bras hag ar gouennoù kon a oa bet boulc'het dindan ren Alfonso X Kastilha, koulz ha diwar-benn kleñvedoù ar c'hon hag an doareoù d'o fareañ.
E manati an Escorial emañ ar skrid klokañ ; da vare Pedro Iañ Kastilha e oa bet aozet, gant ditouroù a-zivout ar c'horridaoù ha gourenoù ar foarioù a oa bet ouzhpennet er .

War urzh ar roue e oa bet skrivet al levr, met lod pennadoù zo bet skrivet gant Alfonso e-unan hep mar ebet, peogwir e oa un arbennigour war an hemolc'h. Moarvat e oa bet goulennet danevelloù digant hemolc'herien all evit sevel ar pennadoù a denn da zeskrivadurioù ar menezioù, al lec'hioù hag an harzoù.

A-raok an oberenn-se ne gaver nemet an *[[De arte venandi cum avibus]]* (1241-1248), un dornlevr falc'hunerezh gant Friedrich II Hohenstaufen (1194-1250), roue Sikilia adalek 1198 betek e varv.
Oreonympha nobilis

***Oreonympha nobilis*** a zo ur spesad evned eus ar c'herentiad Trochilidae.
Ar spesad nemetañ er genad *Oreonympha* an hini eo.

## Doareoù pennañ

## Boued
Bevañ a ra diwar sun-bleuñv.

## Annez hag isspesadoù

Brosezat eo an daou isspesad anezhañ e Perou :
* *Oreonympha nobilis albolimbata*, e kornôg-kreiz ar vro,	
* *E. n. *'nobilis**', e kreisteiz-kreiz ar vro.

## Liammoù diavaez
*  ''Oreonympha nobilis'' el lec'hienn BirdLife International.
*  ''Oreonympha nobilis'' e lec'hienn an International Union for Conservation of Nature (IUCN).

## Notennoù ha daveennoù
Ramphomicron

***Ramphomicron*** a zo ur genad e rummatadur an evned, krouet e 1850 gant an evnoniour gall Charles Lucien Bonaparte (1803-1857).

## Spesadoù hag an [[isspesad]]où anezhe
Daou spesad evned-kelien a ya d'ober ar genad : 
* *[[Ramphomicron dorsale]]*,
* *[[Ramphomicron microrhynchum]]*
** *R. m. albiventre*, *andicola*, *bolivianum* ha ***microrhynchum***.

O c'havout a reer e takadoù 'zo eus Suamerika, pevar (4) isspesad dezhe en holl.

## Notennoù ha daveennoù
Testamant neve eus hon Otro hac hon Salver Jesus-Christ

**Testamant neve eus hon Otro hac hon Salver Jesus-Christ** zo un droidigezh katolik eus an Testamant Nevez, embannet e Gwengamp en ti B. Jollivet e 1853, e yezh Treger.

Ne ouzer ket ervat gant piv e oa bet graet an droidigezh, marteze gant an aotrou Jozef Joubin, person Lanrodeg, pe gant Leméhaussé.

Kalz aesoc'h da lenn gant an dud e oa an droidigezh-mañ eget hini Ar Gonideg, enni e-leizh a c’herioù nevez brezhoneg, a c’herioù gwall-gozh, pe a stummoù amprestet digant ar c'hembraeg.

## Liammoù diavaez
* ''Testamant neve eus hon Otro hac hon Salver Jesus-Christ'' e levraoueg an Institut de Documentation Bretonne et Européenne (idbe-bzh)

## Notennoù
Manduessedum

**Manduessedum** pe **Manduesedum** a oa ur c'hreñvlec'h roman, hag ur gêrig roman da-c'houde, e proviñs Britannia. Bremañ eo deuet da vezañ Mancetter, ur gêriadenn e kontelezh Warwickshire.

## Anv
Meneget eo an anv en Itinerarium Antonini. 4703 (Iter II) ː Manduesedo / Manduessedo

Dont a rafe an anv-se eus ar gerioù **mandu* (= marc'h bihan, pone) hag **essedo* (=karr-emgann)

## Arkeologouriezh

Restr:A5 Watling Street towards Witherley and Mancetter - geograph.org.uk - 672065.jpg|Watling Street hirie
Restr:5F5112 roman pottery (FindID 87841).jpg|
Restr:Roman Stamped Mortarium Rim Sherd (stamp detail) (FindID 116737).jpg|
Restr:Roman ceramic vessel fragment (FindID 105598).jpg|
Restr:Buckle (FindID 465284).jpg|

## Daveoù
Ile aux Moines

**Île aux Moines** zo anv gallek meur a lec'h.

#### 
* *L'île aux Moines*, anv gallek Enizenac'h, brasañ kumun Mor Bihan Gwened 
* *L'île aux Moines*, anv gallek Enez ar Breur, enezenn er Jentilez; 
* *L'[[Enez ar Venec'h|île aux Moines]]*, anv gallek un enezenn el Liger, en Ankiniz, Bro-Naoned.
* *L'île des Moines*, anv gallek un enezenn e Belz, e stêr an Intel .

#### 
* *Ilots des Moines*, anv gallek an Isuli di i Monachi.

## Pennad kar
* Monk Island
-559

## Darvoudoù

### Europa

### Roma
* Servius Tullius (-578 / -534)

### Afrika

#### Egipt
* Faraon ː Amasis (-570 / -526)

#### Reter nesañ

#### Reter kreiz
* Persia ː Cyrus (559-530 kent J.-K.)

### Azia

## Arzoù, skridoù ha skiantoù

## Relijionoù

## Ganedigezhioù

## Marvioù

## Daveoù
De arte venandi cum avibus

**De arte venandi cum avibus** ("Arz ar chaseal gant evned") zo ul levr diwar-benn ar falc'hunerezh.

## Istor
Frederig II an Impalaeriezh Santel (1194–1250) zo anavezet evel unan hag a vrudas ar falc'hunerezh e kornôg Europa. Kontañ a reer en doa desket ober digant Arabed pa oa o vrezeliañ er Reter Nesañ e-pad ar C'hwec'hvet Kroaziadeg (1228–1229). Lakaat a reas treiñ un dornskrid arabek diwar-benn ar falc'hunerezh hag embannet e voe e latin e 1241, gant an titl *De arte venandi cum avibus*.
Seziz Maastricht (1673)

**Seziz [[Maastricht]]** a c'hoarvezas en 1673, hag a badas eus an 13 a viz Mezheven d'ar 26 Mezheven. Echuiñ a reas pa godianas gouarnour kêr d'an arme c'hall renet gant Loeiz XIV e-pad Brezel Holland (1672–1678).

Erruout a eure ar roue gall e Maastricht d'an 10 a viz Mezheven pa oa gronnet kêr. E sekretour-stad evit ar brezel, Louvois, en devoa dastumet pourvezioù a-walc'h evit lakaat seziz e-pad c'hwec'h sizhun. Ar roue Loeiz XIV a c'houlennas digant Vauban ren ar seziz war gêr Masstricht. Divizout a reas Vauban toullañ fozioù en-dro da gêr, hag a voe peurechuet d'ar 14, hep koll re a dud. Digoret e voe ar fozioù-arsailh da noz ar 17 d'an 18. Arsailhet e voe dor ar c'hornôg, hini Tongeren.

Adal an 18 a viz Mezheven e stagas 26 kanol da dennañ 5 000 boled war gêr e-pad ouzhpenn 30 eurvezh.

Charles d'Artagnan, brudet daou c'hant vloaz diwezhatoc'h e romantoù Alexandre Dumas, a voe lazhet gant un tenn mousked en traoñ e gein, pa oa e toull moger porzh Tonger.
Polyonymus caroli

***Polyonymus caroli*** a zo ur spesad evned eus ar c'herentiad Trochilidae.
Ar spesad nemetañ er genad *Polyonymus* an hini eo.

Anvet e voe *Trochilus Caroli* (kentanv) da gentañ-penn (e 1847) gant an evnoniour gall Jules Bourcier (1797-1873).

## Doareoù pennañ

## Boued
Bevañ a ra diwar sun-bleuñv.

## Annez

Brosezat eo ar spesad e kreiz ha kreisteiz Perou.

## Liammoù diavaez
*  ''Polyonymus caroli'' el lec'hienn BirdLife International.
*  ''Polyonymus caroli'' e lec'hienn an International Union for Conservation of Nature (IUCN).

## Notennoù ha daveennoù
Alice in Wonderland (film, 1972)

***Alice in Wonderland*** zo ur film saoz gant William Sterling, savet diwar levr Lewis Carroll, e 1972.

## Notennoù ha daveennoù
Ocreatus

***Ocreatus*** a zo ur genad e rummatadur an evned, krouet e 1846 gant ar skiantour saoz John Gould (1804-1881).

## Spesadoù hag an [[isspesad]]où anezhe
Tri spesad evned-kelien a ya d'ober ar genad :
* *[[Ocreatus addae]]*
** *O. a. *'addae*** hag ''annae'',
* ''[[Ocreatus peruanus]]'',
* ''[[Ocreatus underwoodii]]''
** ''O. u. discifer'', ''incommodus'', ''melanantherus'', ''polystictus'' hag ***underwoodii**'.

O c'havout a reer e takadoù 'zo eus Suamerika, seizh (7) isspesad dezhe en holl.

## Rummatadur
Betek 2016 e veze sellet ouzh ar spesad *underwoodii* evel an hini nemetañ er genad. Disoc'h al labourioù kaset da benn gant an evnoniour alaman Karl-Ludwig Schuchmann (1948-) hag e genseurted a ziskouelas e oa ret sellet ouzh an isspesadoù *O. underwoodii addae* hag *O. underwoodii peruanus* evel gwir spesadoù o-unan.

## Notennoù ha daveennoù
Lesbia (genad)

***Lesbia*** zo ur genad e rummatadur an evned, krouet e 1833 gant an naturour gall René Primevère Lesson (1794-1849).

## Spesadoù hag an [[isspesad]]où anezhe
Daou spesad evned-kelien a ya d'ober ar genad :
* *[[Lesbia nuna]]*
** *L. n. aureliae*, *gouldii*, *gracilis*, *huallagae*, ***nuna*** ha *pallidiventris*,	
* *[[Lesbia victoriae]]*
** *L. v. berlepschi*, *juliae* ha ***victoriae***.

O c'havout a reer e takadoù 'zo eus Suamerika, nav (9) isspesad dezhe en holl.

## Notennoù ha daveennoù
Srath Nabhair

**Srath Nabhair** (hervez ar gouezeleg), pe **Strathnaver** (hervez ar saozneg), zo ur stêr eus Bro-Skos, e kontelezh Sutherland. En em deurel a ra er mor e-kichen Am Blàran Odhar (Bettyhill).

## Anv

* E Klaudios Ptolemaios II, 3, 1 ː Ναβάρου ποταμού έκβολαι ( = NABARII FLUVII OSTIA) / Ναβαίου ( = NABAEI) / Ναυαίου (NAUAEI). Ster an anv ː diaes gouzout, etre **nabh- / *nubes* = koumoul, ha **nabhanù* = mammenn.

## Daveoù


## Liamm diavaez
*Srathnaver, an introduction and guide gant Jim A. Johnston
Valentia (Britannia)

**Valentia** a oa ur broviñs roman en Enez Vreizh, anavezet e latin evel Britannia. Krouet e voe ar broviñs en 369, gant Flavius Theodosius, etre moger Hadrian, er c'hreisteiz, ha moger Antoninus en hanternoz, ha roet dezhi anv an impalaer Valens.

Kaoz a zo etre an istorourien diwar-benn pegen bras e oa ar gorread anezhi, petra e oa ar gêr-benn. Rak n'eo ket meneget el Laterculus Veronensis, savet war-dro 312. Darn a gred e oa Kembre enni, ha Deva (Caer e kembraeg, Chester e saozneg hiriv) e oa ar gêr-benn; ha Cumbria er c'hreisteiz da Moger Hadrian, hag ar gêr-benn e Luguvalium (hiriv Caerliwelydd e kembraeg, Carlisle e saozneg); hag evit an douaroù etre moger Antoninus ha moger Hadrian e vije bet ur gêr-benn all e Habitancum (Risingham, e Northumberland).

Adal kuitaet ar vro gant ar Romaned e kouezhas aozadur ar broviñs roman.
Laterculus Veronensis

Al ** Laterculus Veronensis** (pe *Roll Verona* zo ur roll proviñsoù roman eus mare an impalaerien roman Diocletianus ha Constantinus I.
Barbarica conspiratio

Ar **Barbarica conspiratio**, pe **Irienn veur** (e saozneg : *Great Conspiracy*), eo an anvioù roet d'ar bloavezhiad freuz ha reuz a c'hoarvezas e 368 en Enez Vreizh, dindan an impalaer roman Valentinianus Iañ, un hanter-kant vloaz a-raok disparti an arme roman da-heul un emglev etre Pikted Kaledonia (Skos hiriv), Skoted hag Attacotti Iwerzhon, ha Saksoned Germania, en sell da aloubiñ proviñsoù roman Enez Vreizh.

Ken kaer e oa an ofiserien veur ma virent goproù o soudarded, paeet gant arc'hant Roma. Hag ar soudarded neuze da guitaat an arme. Gant se e c'halle Barbared Kaledonia, paouezet o emgannoù etrezo, lammat war harzoù dizifenn.

Hervez an istorour Ammianus Marcellinus, a oa o chom en Antioc'heia, gwall bell alese, e oa un irienn Barbared steuet dre ma oa aet gwan an arme roman war-lerc'h kolloù Magnentius en emgann Mursa Major, pa en doa graet kazeg o klask mont da impalaer.

Gwastet e voe kêrioù en hanternoz ha kornôg Preden a-rok ma voent dizarbennet gant ar jeneral Flavius Theodosius, kaset gant Roma. Eñ an hini a fizias er Votadini, ur bobl vrezhon, ar garg da ziwall harzoù hanternoz an Impalaeriezh.

Diaes eo bezañ sur e c'hoarvezas an traoù evel ma kont Ammianus, ha danevelloù zo ouzhpenn e hini.

## Irienn

Hervez a gont Ammianus  Marcellinus, e oa dizurzh vras e melestrafurezh roman Enez Vreizh        
goude ma voe drouklazhet ar c'hont Nectaridus, gouarnour ar 'maritimi tractus, pe *[[Litus Saxonicum]]*, hag an dug Fallofaude, penn armeoù an enez, ha dilez  ur c'horfarme roman, an areani} ...

E goañvezh ar bloaz 367 ec'h emsavas ar soudarded roman war Moger Hadrian, ma voe laosket Pikted Kaledonia da vont er broviñs roman da breizhata. Er memes koulz e voe gwelet Attacotti, Scotti Hibernia, ha Saksoned eus Germania o tilestrañ war aodoù an enez, en un doare a seblant bezañ ragaozet mat. E hanternoz aodoù Galia ivez e voe gwelet Franked ha Saksoned o tilestrañ.

Ar bagadoù Barbared-se a gemeras tost an holl greñvlec'hioù chomet feal da Roma. Preizhet e voe kêrioù, lazhet ar Romaned, gwalled ar maouezed, sklavet bugale.

## Pennadoù kar
*Litus Saxonicum
-557

## Darvoudoù

### Europa

#### Roma
* Servius Tullius (-578 / -534)

### Afrika

#### Egipt
* Faraon ː Amasis (-570 / -526)

### Reter nesañ

### Reter kreiz
* Persia ː Cyrus (559-530 kent J.-K.)

### Azia

## Arzoù, skridoù ha skiantoù

## Relijionoù

## Ganedigezhioù

## Marvioù

## Daveoù
Sappho sparganurus

***Sappho sparganurus*** a zo ur spesad evned-kelien eus ar c'herentiad Trochilidae.
Ar spesad nemetañ er genad *Sappho* an hini eo.

Anvet e voe *Trochilus sparganurus* (kentanv) da gentañ-penn (e 1812) gant ar skiantour saoz George Shaw (1751-1813).

## Doareoù pennañ

## Boued
Bevañ a ra diwar sun-bleuñv.

## Annez hag isspesadoù

Ar spesad a gaver an daou isspesad anezhañ en un takad eus Suamerika hag a ya eus hanternoz Bolivia da greiz Chile :
* *Sappho sparganurus sapho*, e kreisteiz Bolivia, hanternoz ha kornôg Arc'hantina ha reter-kreiz Chile,
* *S. s. *'sparganurus**', e hanternoz ha kreiz Bolivia.

## Liammoù diavaez
*  ''Sappho sparganurus'' el lec'hienn BirdLife International.
*  ''Sappho sparganurus'' e lec'hienn an International Union for Conservation of Nature (IUCN).

## Notennoù ha daveennoù
Votadini

Ar ** Votadini** a oa ur bobl vrezhon eus hanternoz Enez Vreizh, e kreisteiz Skos hiriv, amezek kreisteiz d'ar Bikted.

## O bro

En em astenn a rae o bro etre an div voger, hini Hadrian ha hini Antoninus, pe etre Forth ha Tyne, e gevred Skos a hiriv betek biz Bro-Saoz, da lavarout eo adal kornad Sruighlea (*Stirling* e saozneg) hag ar stêr Tyne, ha dindano edo toleadoù Falkirk, Lothian ha Scottish Borders, hag ivez ar vro ac'h eas d'ober Northumberland diwezhatoc'h. Er c'hreisteiz dezho e oa pobl ar Brigantes.

Da gentañ e oa o c'hêr-benn war dorgenn Traprain Law en East Lothian, ken na voe dilezet e deroù ar IVvet kantved da vont da Din Eidyn.

## O yezh
Brezhoneg (pe predeneg) e oa o yezh ha don eo o roud el lennegezh henvrezhonek gant ar varzhoneg Y Gododdin, gant ar barzh Aneurin er .

Hiriv e vez gwelet an den hag e oberenn evel perzhidi eus al lennegegezh kembraek.

## Istor
Er c'hentañ kanved e oant anavezet gant ar Romaned evel ur bobl vrezhon. Etre 138 ha 162 e voe aloubet o bro gant ar Romaned, etre moger Hadrian ha moger Antoninus.

Pa gilas ar Romaned da glask gwarez a-drek Moger Hadrian e teuas ar Votadini da vout ur stad hag a oa harperez da Roma hep bezañ dindan he lezenn. Ar jeneral roman Flavius Theodosius, kaset gant Roma a fizias er Votadini ar garg da ziwall harzoù hanternoz an impalaeriezh.

## Gododdin
Goude aet kuit ar Romaned e kemmas tamm ha tamm ar vro. Ar bobl-se eo a zeuas da vout Gododdin an Hen Ogledd.
Valentinus

**Valentinus** zo un anv-tud latin gourel.

## Gerdarzh
Eus ar ger latin "valens" hag a dalv kement ha "yac'h, kreñv".

## Tud
### Tud a Iliz
*Sant Valentinus, sant kristen
*Valentinus (Gnostic) (marvet war-dro 150), doueoniour kristen, 
*Valentinus Smalcius (1572–1622), doueoniour
*Valentinus Paquay (1828–1905), lean

### Impalaerien ha kevezerien
*Valentinus (emsaver), harluad roman en Enez Vreizh er IVvet kantved;
*Valentinus (jeneral) (marvet e 644), jeneral bizantat, tad d'an impalaerez Fausta.

### Skiantourien
*Basilius Valentinus, manac'h en Erfurt er XVvet kantved; 
*Valentinus Lublinus, fizikour polonat er XVIvet kantved; 
*Valentinus Otho (died 1603), German mathematician and astronomer
*Valentinus Nabodus (1523–1593), German mathematician, astronomer and astrologer

## Traoù all
**[[Anacyclus valentinus]]*, ur spesad plant

## Gwelet ivez
*Valentin, anv-bihan
*Valentine
*Valentinian
*Valentina, diwar Valentinus
*Valentine
The Black Company (c'hoari roll)

**The Black Company Campaign Setting** zo ur c'hoari roll doare moliac'h d20 system embannet e 2004. Savet eo bet ar c'hoari roll a-ziwar bed an heuliad romantoù The Black Company gant Glen Cook.

E 2025 eo bet adlañset ar c'hoari .
## Lennadur
* Green Ronin's Mythic Vistas: The Black Company Campaign Setting (Green Ronin Publishing, 2004, ISBN 1-932442-38-3)
## Notennoù ha daveennoù

## Liammoù diavaez
*  Lec'hienn ofisiel
Aloubadeg Enez Vreizh gant ar Romaned

Aloubet e voe Enez Vreizh gant ar Romaned er  goude JK, tamm-ha-tamm, adalek ar bloaz 43, dindan an impalaer Claudius, ha savet gante Proviñs Britannia.

## A-raok an aloubadeg
En -55 ha -54 e oa bet klasket, gant Julius Caesar, aozañ div zilestradeg ha n'ejont ket da bell, met koulskoude e voe skoulmet darempred ha kroget eskemmoù ekonomikel etre Romaned ha Brezhoned : betek neuze ne veze nemet eskemmoù gant Galianed. Evel-se e voe digoret an hent e kreisteiz an enez, ha kement-se a blaenaas an hent da aloubadeg Claudius II e 43.

En -34, -27 ha -25 e klaskas Octavius adstagañ gant an aloubadeg, met n'eas ket betek penn. Hervez ar Res Gestae Divi Augusti, e tec'has an daou roue brezhon Dumnovellaunus ha Tincomarus da Roma da c'houlenn sikour digant Augustus. 

Er bloavezhioù 40 edo ar g-Catuvellauni o ren e Colchester war gevred an enez, e-kichen an Trinovantes. Bec'h o deveze ar g-Catuvellauni gant o amezeien, an Atrebated, ma rene diskennidi Commios.

## An aloubadeg
Ar jeneral Aulus Plautius eo a voe kentañ gouarnour Britannia. 

## Pennadoù kar
* Pobloù Enez Vreizh : Brezhoned, Brigantes, Votadini ... 
* Emgann Medway, Emgann Watling Street, Emgann Mons Graupius
*Boudika 

## Levrioù
* John Haywood, *Atlas historique des Celtes*, trad. Colette Stévanovitch, éditions Autrement, coll. Atlas/Mémoires, Paris, 2002, .
* Venceslas Kruta, *Les Celtes, Histoire et dictionnaire*, page 558, éditions Robert Laffont, coll. « Bouquins », Paris, 2000, .
* Maurice Meuleau, *Les Celtes en Europe*, GML (Éditions Ouest-France), Paris, 2004, .
Flavius Theodosius

**Flavius Theodosius**, hag ivez *Comes Theodosius* e latin, marvet war-dro 376, a oa ur jeneral eus an Impalaeriezh roman. **Theodosius an Henañ** a lavarer anezhañ ivez d'ober ar c'hemm gant e vab, an impalaer Theodosius I.

Abalamour d'e labour en Enez Vreizh da vare ar barbarica conspiratio, e voe roet dezhañ an titl a *Comes Britanniarum* (kont ar Vrezhoned). Diwezhatoc'h e stourmas ouzh an Alemanned hag en Mauretania. Anavezet eo e vuhez gant skrid an istorour Ammianus Marcellinus.

## E vuhez
Mab e oa d'ar jeneral Flavius Iulius Honorius, eus ar Gens Iulia dre Sextus Iulius Caesar, kenderv da Julius Caesar. un tiegezh pinvidik e oa, deuet da vout kristen.
Dimeziñ a reas da d-Thermantia, war-dro 340. Daou vab da vihanañ o doe :
*Flavius Honorius 
*ha *Flavius Theodosius*, ganet en Cauca en Hispania (hiriv Coca, e proviñs Segovia) e 346, an hini a reno evel Theodosius I.

## En Enez Vreizh
En 368 e voe kaset da Enez Vreizh, evel *Comes Britanniarum* (gouarnour proviñs roman Britannia, ha gantañ e vab yaouankañ Theodosius hag e niz Maximus. 
Trec'h e voe a-nep un emglev savet pobloù barbar: Pikted, Skoted ha Saksoned, a oa lamet war ar broviñs roman. 
Mougañ a reas emsavadeg ar Roman Valentinus, repuet en enez.

E 369 a-enep d'ar C'hermaned en Izelvroioù. Goude se e reas brezel a-enep d'an Alemanned e Rhaetia hag a-enep ar Sarmated e Pannonia. Etre 373 ha 375 a-enep meuriadoù an dezerzh en Afrika. Met dibennet eo bet war urzh an impalaer yaouank Gratianus, mab da Valentinian Iañ, e 376.

## Distro da Roma
Pa zistroas Flavius Theodosius da Roma e voe roet dezhañ lec'h Jovinus evel magister equitum praesentalis e lez an impalaer Valentinian Iañ. 
En 372 e voe kaset da Illyria da vrezeliñ ouzh ar Sarmated. 
En 375 ez eas da Africa da enebiñ ouzh emsavadeg ar priñs maour Firmus.

## E varv
E 376 e voe lakaet dar marv e Kartada, ha n'ouzer ket perak. Krediñ a c'haller e oa savet bec'h en Italia goude marv trumm an impalaer Valentinian en miz Du 375 hag e oa savet bec'h etre meur a genstriver. Hervez ur vartezeadenn ne vije ket bet gourc'hemennet ar marv-se gant Gratianus, met gant Valens a rene er Reter, hag a oa eontr Gratianus.

Goude marv Flavius Theodosius e voe kaset e vab Theodosius d'ar gêr, e ti an tiegezh en Gallaecia. Daou vloaz goude avat , goude faezhadeg vras en emgann Adrianopolis e voe anvet e penn an armeoù an impalaeriezh er reter, hag anvet e da *augustus * gant an impalaer Gratianus, ha karget eus impalaeriezh ar reter, d'an 19 a viz Genver 379
Quadi

Ar g-**Quadi** zo ur bobl c'herman, marteze german ha kelt, meneget gant an istorour roman Tacitus. 

## Istor
Dianav eo o orin. Abred e oant deuet da chom e Moravia, hervez Tacitus (Germania, XLII, 1),
Er bloaz 166, en amzer an impalaer Marcus Aurelius, e treuzjont an Danav, a-gevret gant ar bobl Marcomanni, da vont en Impalaeriezh roman, ha goude da lakaat seziz war Aquileia. Kaset e voent kuit gant an arme roman.