Bessie Coleman

**Elizabeth <q>Bessie</q> Coleman**, bet ganet d'an 20 a viz Genver 1892 en Atlanta (Texas) hag aet da Anaon d'an 30 a viz Ebrel 1926 e Jacksonville (Florida), a oa un nijerez stadunanat. Bez' e voe ar c'hentañ maouez a ziagentiezh afrikan hag amerindian o tapout he breved levierez en SUA ha digant ar *Fédération Aéronautique Internationale*, e 1921.
Ret e oa bet dezhi talañ ouzh diforc'hidigezh ar re Zu ha gwallziforc'h ar merc'hed en SUA e deroù an , met brud a c'hounezas dre he ampartiz ha buan e voe ur skouer evit ar merc'hed hag ar re Zu en he bro, pa oa he bezañs en oabl ur flac'had da stereotipoù ar mare.
## Yaouankiz
An dekvet eus trizek bugel George Coleman, ur merer a ziagentiezh cherokee hag afrikan, hag e wreg Susan, a oa a ziagentiezh afrikan, e oa Bessie Coleman. E 1894, daou vloaz goude he ganedigezh, e tilojas he zud eus Atlanta, nepell diouzh an harzoù gant Arkansas, da Waxahachie, ur 300&nbsp;km bennak pelloc'h er mervent ha 35&nbsp;km er su da Zallas ; eno e soñje da George ha Susan kavout aesoc'h buhez en ur gêr hag a veve diwar ar c'hoton. Un dachenn 100 m² a brenjont e rann ar re Zu, ma lakajont sevel un ti bihan. Pan eas Bessie d'ar skol da 6 vloaz e voe kavet e oa speredek ha barrek-kenañ war ar matematikoù.
E 1901, pa oa Bessie 9 bloaz, e voe mennet he zad da zistreiñ da Oklahoma (anvet *Indian Territory* er mare-se) abalamour ma oa aet og gant an diforc'hidigezh hag a rene e Waxahachie evel e Texas dre vras ; pa nac'has e wreg mont d'e heul e kuitaas an tiegezh. Goude disparti o zad ez eas kuit breudeur goshañ Bessie ivez ha Susan en em gavas gant ar peder flac'h yaouankañ, Bessie o vezañ an henañ. Labour a gavas ar vamm, ha Bessie a reas war-dro he c'hoarezed hag an ti. Bep bloaz e veze torret standur Bessie – skol, labour en ti, an iliz – gant eost ar c'hoton. Pep den a oa rekis, setu e laboure an tiegezh Coleman a-bezh er parkeier.

Da 12 vloaz e voe degemeret Bessie e skolaj ar Missionary Baptist Church, ma tremenas an eizh live e c'hwec'h vloaz. Goude-se, da 18 vloaz e 1910, e tastumas he boujedenn hag ez eas da Langston (Oklahoma) da studiañ er skol-veur evit ar re Zu anvet *Colored Agricultural and Normal University*, nepell diouzh Oklahoma City. Ur bloaz hepken e studias avat, pa voe ret dezhi distreiñ da Waxahachie dre ziouer a arc'hant. Eno e adstagas gant he buhez kent hag e voe gopret evel kannerez.

E 1915, pa fellas dezhi bevañ ur vuhez all, ez eas kuit da Chicago davet he breudeur Walter ha John ; ganto e vevas en ur glask labour e karter ar re Zu. Buan e troas da genedourez e meur a stal ha ker buan all e voe unan eus lennerezed aketus *The Chicago Defender*, ur sizhunieg evit al lennerien zu pergen bet diazezet gant Robert S. Abbott (1870–1940) e 1905 evit difenn o gwirioù.
Tri bloaz goude, e 1918, e teuas Susan hag he zeir merc'h all da vevañ e Chicago ivez. E 1919 e tistroas Walter ha John eus Bro-C'hall m'o devoa servijet er Brezel-bed kentañ ; er bloaz-se end-eeun, adalek ar 27 a viz Gouere betek an 3 a viz Eost e voe ar gwashañ kabaduilh enep ar re Zu e kêr, *The Chicago Race Riot of 1919* (Kabaduilh gouennelour Chicago 1919). Pa glevas digant he breudeur e oa merc'hed gall o leviañ nijerezed e tivizas Bessie mont war ar vicher ivez.
## Levierez

Ne c'hallas ket Bessie Coleman kavout den pe zen a-du da gelenn a leviañ dezhi, abalamour d'he liv ha d'he reizh. Robert Abbott he alias da vont da Vro-C'hall ; goude bezañ dastumet trawalc'h a arc'hant, kemeret kentelioù galleg e ti Berlitz a-drugarez da R. Abbott ha d'ur banker, ha bet ur paseporzh warnañ vizaoù gall ha breizhveuriat ez eas Bessie kuit da Europa e miz Du 1920. Eno e heulias kentelioù e skol ar vreudeur Caudron e Le Crotoy (Somme) ; dek mizvezh e pade ar stummadur met e seizh hepken e teskas Bessie leviañ un nijerez Nieuport 82, gant embregadoù ouesk a-walc'h : treiñ krenn, troellañ hag ober *loopings* (tresañ kelc'hioù a-serzh en oabl).
D'ar 15 a viz Even 1921 e resevas he breved digant ar *Fédération Aéronautique Internationale*, ar pezh a roe aotre dezhi da nijal er bed a-bezh. Goude-se e chomas e Le Crotoy e-pad tri miz evit en em varrekaat.

D'ar 16 a viz Gwengolo 1921 e lestras war-du New York. Souezhet-bras e voe pa voe degemeret en SUA gant kalz pennadoù er c'hazetennoù. Tro a oa dezhi da c'hounez arc'hant dre leviañ e sirkoù-nij met ret e oa bezañ barrekoc'h eget live ar breved, setu e tistroas da Vro-C'hall e miz C'hwevrer 1922. Eno e kemeras kentelioù ouzhpenn en Nieuport ; e-kerzh he chomadenn e weladennas labouradegoù njerezioù en Alamagn hag en Izelvroioù a-raok distreiñ da SUA e miz Eost.
Diouzhtu e lakaas Bessie en he fenn sevel ur skol-leviañ evit ar re Zu. Peogwir e oa o kregiñ gant ar vicher en SUA e reas bruderezh evit desachañ tud prest da baeañ evit sellout outi o nijal : dre he unwisk damvilourel hag e frezegennoù helavar e teuas a-benn da gavout he lec'h e metoù an nijerezh : un teulfilm digomz diwar he fenn a zeuas er-maez e miz Eost 1922 Er bloaz-se ivez e tiskouezas he barregezh evit ar wech kentañ e nijva Checkerboard e Chicago.. D'an 3 a viz Gwengolo 1923 e kemeras perzh en he nijadeg kentañ er-maez eus he bro, sponsoret gant *The Chicago Defender* e Curtiss Field e-kichen New York City. Nijadegoù all a voe dre ar vro, evel e Chicago ha Memphis (Tennessee) ; e miz Mezheven 1925 e voe he nijadenn gentañ e Texas, e Houston.

Bepred gant ar soñj sevel ur skol ez eas da Galifornia da c'hounez arc'hant a-benn prenañ he nijerez dezhi, e prenas an ardivink hag en e dorras a-raok distreiñ da Chicago. E-pad daou vloaz e nijas hag e prezegas e Texas. E Dallas e roas arrezoù e-skeud prenañ un nijerez Curtiss JN-4. Goude un distro berr da Chicago e roas ur stirad prezegennoù e salioù evit ar re Zu e Georgia hag e Florida ; er Stad diwezhañ-se e tigoras ur stal gened en Orlando evit ponneraat he yalc'h.
Dre amprestiñ nijerezioù e kendalc'has da gemer perzh e nijadegoù, hag e harzlammas ivez a-wechoù. Bewech e nac'he nijal mar beze gwallziforc'het an arvesterien, ha ret e veze staliañ un enkerzh hepken evit an holl dud. Gant harp un nevidour e c'hallas paeañ ar peurrest eus ar JN-4 e Dallas ha kaset e voe an ardivink betek Jacksonville e Florida, ma oa Bessie da nijal d'ar 1añ a viz Mae 1926.
E dibenn miz Ebrel ez erruas e Jacksonville. D'an 30 e pignas war bourzh ar JN-4 leviet gant ur mekanikour evit un nijadenn-arnod ; e-kerzh an nijadenn ez eas un dra bennak a-dreuz gant an ardivink, al levier a reas ur fazi hag a gollas ar reoladur, ha Bessie a voe strinket a-ziwar he c'hador meur a gantad metroù a-us an douar.

Pemp mil a dud a voe en oferenn en Orlando a-raok ma voe kaset ar c'horf da Chicago. Dek mil a dud a zibunas eno dirak an arched, ha miliadoù ouzhpenn a voe en obidoù al levierez.
## Enorioù
*Gant an nijer du William J. Powell (1897–1942) e voe diazezet e 1929 ar Bessie Coleman Aero Club, ar rouedad skolioù-leviañ a oa bet hunvre Elizabeth. Da heul kement-se e voe meur a nijer Afrikan-Amerikan brudet, evel *The Flying Hobos* (James Herman Banning hag e vekanikour Thomas C. Allen) hag a dreuzas SUA eus Los Angeles da Long Island e 1932.
*1931 : staliet e voe un nijadeg vloaziek en enor da Vessie Coleman gant ar Challenger Pilots' Association e Chicago, ur strollad nijerien afro-amerikan hag a lakaas ivez sevel un nijva evit ar re Zu e Robbins, Illinois.
*1973 : krouet e voe an NAI, *[https://www.facebook.com/NegroAirmenInternationalInc. *Negro Airmen International, Inc.*].
*[[1977]] : levierezed afro-amerikan bro Chicago a ziazezas ar Bessie Coleman Aviators Club ; bep bloaz, d'an 30 a viz Ebrel, e nijont kevret gant ar Challenger Pilots' Association hag NAI da strewiñ bleunioù war bez Bessie Coleman.
*[[1990]] : an anv *Bessie Coleman Drive* a voe roet gant [[maer]] Chicago d'ar vali a zo dirak termenva an aerborzh etrebroadel ; heñvel a voe graet en aerborzhioù [[Oakland (Kalifornia)]], [[Tampa (Florida)]] ha [[Frankfurt]] (Alamagn) ; hentoù all zo bet anvet <q>Bessie Coleman</q> e [[Nisa]], [[Pariz]], [[Poitiers]] ha Waxahachie.
*[[1993]] : ur rann eus Levraoueg-kêr Chicago a voe anv en enor da Vessie Coleman.
*[[1995]] : an U.S. Postal Service a embannas un [[timbr]] en enor da Vessie Coleman en dastumad *Back Heritage*.
*[[2001]] : degemeret e voe Bessie en *National Women's Hall of Fame*.
*[[2006]] : degemeret e voe en *National Aviation Hall of Fame*.
*[[2013]] : d'an niv. 14 diwar 51 *Heroes of Aviation* e voe lakaet gant ar gelaouenn *Flying*.
*[[2014]] : degemeret e voe en *International Air & Space Hall of Fame* e [[San Diego (Kalifornia)]].
*[[2015]] : ur straed en Orlando a voe adanvet en he enor.
*[[2018]] : *Bessie Coleman – Première aviatrice noire*, teulfilm gallek sevenet gant Olivier Sarrazin.
==Levrlennadur==
* RICH, Doris L. : *Queen Bess – Daredevil Aviator*, Smithsonian, 1993 
* HART, Philip S. : *Up in the Air: The Story of Bessie Coleman*, Carolrhoda Books, 1996 
* SPREKELMEYER, Linda : *These We Honor – The International Aerospace Hall of Fame*, San Diego Air & Space Museum, 2006 
* BROADNAX, Samuel L., : *Blue Skies, Black Wings – African American Pioneers of Aviation*, Praeger, 2007 
* HARDESTY, Von : *Black Wings – Courageous Stories of African Americans in Aviation and Space History*, Smithsonian, 2008 
* GANSON, Barbara : *Texas Takes Wings – A Century of Flight in the Lone Star State'', University of Texas Press, 2014 
## Liammoù diavaez

* 
* 
* 
* 
* 
* 
## Notennoù