open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Toupinambaeg

Ur yezh toupiek eo an **toupinambaeg** (*tupinambá*) pe **hen-doupinambaeg** (*tupí antigo*) komzet gwechall war aodoù Brazil. 

Ur yezh varv an hini eo. 

## Gwelet ivez
*Yezhoù toupiek

## Liammoù diavaez
*''Ethnologue''
*Lec'hienn diwar-benn an toupinambaeg
Amdangeg

Ur yezh fourek eo an **amdangeg** (*sìmí amdangtí*). Komzet e vez e reter Tchad. An holl izili eus ar strollad a gomz arabeg ivez.

Tost-tre eo ar yezh-mañ d'ar foureg ha posupl eo ez eo an hevelep yezh hag ar mimieg.

## Gwelet ivez
* Yezhoù fourek
Aloutoreg

Ur yezh tchoukotkek-kamtchatkek eo an **aloutoreg** (*alutor*) komzet gant 100-200 den e Ledenez Kamchatka e Rusia.

## Gwelet ivez
*Yezhoù tchoukotkek-kamtchatkek

## Liammoù diavaez
''Ethnologue''
Yezhoù fourek

Ur skourr eus ar yezhoù nilek-saharek eo ar **yezhoù fourekk** (saozneg: *Fur*) ennañ div yezh tost-tre an eil d'eben:

* Foureg (*fur*) komzet e kornôg Soudan gant 500.000 den
* Amdangeg (*amdang* pe *mimi*): komzet e reter Tchad gant 5.000 den
Yezhoù gbeek

Ur skourr eus ar yezhoù kwaek, a zo renket d'o zro e-touez ar familh nigerek-kongoek, eo ar **yezhoù gbeek** (), a zo un 20 yezh bennak komzet etre reter Ghana ha kornôg Nigeria gant tro-dro da 4-8 milion a dud en holl.

Yezhoù dezrannel eo an holl yezhoù gbeek hag implijout a reont tonennoù.

Isrannet e vez ar yezhoù gbeek e pemp skourr pennañ.
* Eweeg (*ewe, vhe, ewegbe*) : ar yezh gbeek muiañ-komzet, gant tro-dro da 3&nbsp;000&nbsp;000 a dud e Ghana hag e Togo
** Anloeg (*anlo*)
** Kpandoeg
** Hoeg
** Fodomeg
* Foneg (*fon, fongbe, popo*) : komzet gant tro-dro da 1&nbsp;700&nbsp;000 a dud gant Foned Togo ha Benin
** Goungbeeg
** Kapseeg
** Agbomeeg
** Maksieg
* Adjaeg (*aja, ajagbe, adja*): komzet gant tro-dro da 1&nbsp;300&nbsp;000 a dud e Togo
** Dogboeg
** Sikpieg
* Geneg (*gen, ge, mina, gengbe*) : komzet gant tro-dro da 400&nbsp;000 a dud e Togo
** Glidjieg
** Aneksoeg
** Agoyeg
* Yezhoù c'hwlaek-c'hwelek (*phla-pherá*) : komzet gant tro-dro da 400&nbsp;000 a dud e Togo ha Benin
** Alada
** Toli
** Ayizo
Foureg

Ur yezh fourek eo ar **foureg** (foureg: *bèle fòòr* pe *fòòraŋ bèle*; arabeg: فوراوي *fûrâwî*) komzet e Darfour e kornôg Soudan hag e Tchad gant tro-dro da 900.000 den.

Tost eo ar foureg d'an amdangeg.

## Gwelet ivez
*Yezhoù fourek

## Liammoù diavaez
*''Ethnologue''
Mimieg

Ur yezh nilez-saharek eus is-skourr ar yezhoù mabanek eo ar **mimieg** (*mimi*) komzet gant tro-dro da 5.000 den e Tchad.

## Gwelet ivez
* Yezhoù nilez-saharek
* Yezhoù mabanek

## Liammoù diavaez
* ''Ethnologue''
Skritur nkoek

E 1949 e oa bet ijinet ar **skritur nkoek** (*n'ko* "lâret a ran") a-ratozh-kaer gant Solomana Kante evit gallout ober gant ar yezhoù mandeek dre skrid.

Skrivet e vez a zehoù da gleiz evel al lizherenneg arabek ha merket e vez an tonennoù gant skrapoù ispisial. 

A-drugarez d'ar skritur nkoek e teskas ar Vandeed lenn ha skrivañ dre Afrika ar C'hornôg a-bezh ha talvezout a reas da greñvaat ar spered mandinkelezh e Ginea dreist-holl.

Hiziv avat e vez implijet muioc'h-mui al lizherenneg latin evit skrivañ ar bambareg e Mali.

## Liammoù diavaez
*Savadur ar skritur nkoek
*''Omniglot'' Lec'hienn diwar-benn an doareoù-skrivañ
Yezhoù mandeek

Ur familh-yezhoù eo ar **yezhoù mandeek** komzet gant meur a vilion a dud dre Afrika ar C'hornôg, dreist-holl e Gambia, Senegal haMali met ivez en Aod an Olifant, Maouritania, Ginea-Bissau, Ginea, Sierra Leone, Liberia ha Burkina Faso

Setu ar yezhoù mandeek pennañ:

* Mandinkeg
* Soninkeg
* Bambareg
* Diouleg
* Kagoroeg
* Bozoeg
* Mendeeg
* Yakoubeg
* Vaieg
21 Here

Sant an deiz : Santez Sterenn

## Darvoudoù
* 1392 : mont a ra Go-Komatsu da gant impalaer Japan.
* 1520 :
** kavet Sant-Pêr-ha-Mikelon gant ar merdeer portugalat João Álvares Fagundes.
** kregiñ a ra Fernão de Magalhães da dreuziñ ar strizh-mor a zougo e anv.
* 1680 : krouidigezh Comédie-Française gant Loeiz XIV.
* 1805 : Emgann Trafalgar.
* 1861 : Emgann Ball's Bluff e Virginia (Brezel diabarzh Stadoù-Unanet Amerika).
* 1916 : drouklazhet eo Karl Graf von Stürgkh e Vienna (Aostria).
* 1934 : embannet eo *[[Le Journal de Mickey]]* evit ar wech kentañ.
* 1945 : kentañ referendom e Bro-C'hall goude dibenn an Eil Brezel-bed.
* 1956 : aet Władysław Gomułka da sekretour kentañ ar Strollad Micherour Unvanaet e Polonia.
* 1966 : gwallreuz poull-glaou en Aberfan (Kembre).
* 1969 : mont a ra Willy Brandt da gañseller Alamagn ar C'hornôg.

## Ganedigezhioù
* 1581 : Domenico Zampieri, livour italian.
* 1650 : Jan Bart, kourser mor.
* 1790 : Alphonse de Lamartine, barzh ha politikour gall.
* 1833 : Alfred Nobel, ijiner svedat ar prizioù Nobel.
* 1902 : Martin Eisentraut, loenoniour alaman.
* 1917 : Dizzy Gillespie, soner trompilh jazz stadunanat.
* 1919 : Guy Lefranc, filmaozer ha saver senario gall.
* 1933 : Gento, melldroader etrebroadel spagnol.
* 1956 : Carrie Fisher, aktourez, skrivagnerez ha saverez senario stadunanat.

## Marvioù
* 1221 : Alis Breizh, dugez Breizh adalek 1203 betek he marv.
* 1363 : Hugues Roger, den a iliz gall.
* 1422 : Charlez VI (Bro-C'hall), roue Bro-C'hall eus 1380 betek e varv.
* 1805 : Horatio Nelson, besamiral breizhveuriat.
* 1916 : Karl Graf von Stürgkh, politikour aostrian.
* 1966 : Maurice Salabert, aktour sinema gall.
* 2011 : Yann Fouéré, dizalc'hour breizhat.

## Lidoù
* Iliz katolik roman
** Sant Agaton, penitiour e tolead Sete ()
** Sant Hilarion, abad Bro-Balestina, diskibl da sant Anton-an-Dezerzh ()
** Sant Judual, tad sant Judikael ha sant Judog ()
** Santez Tunvezh, leanez, c'hoar da sant Iduned ha mamm sant Meven, patronez Landunvez (Bro-Leon - Penn-ar-Bed).
27 Ebrel

## Darvoudoù
* 1521 : e Filipinez eo lazhet an ergerzher portugalat Fernan Magalhaes en un emgann gant henvroidi. 
* 1565 : un drevadenn gentañ a zo savet gant Spagnoled e Filipinez, e kêr Cebú. 
* 1848 : berzet eo ar sklavelezh ent-ofisiel e trevadennoù Frañs.
* 1941 : erruout a ra soudarded Alamagn en Aten. 
* 1960 : dizalc’hiezh Togo
* 1961 : dizalc’hiezh Sierra Leone
* 1969 : an darn vrasañ eus ar Frañsizien (53%) a vot ‘’nann’’ en ur referendom war ar rannvroelañ ha kempenn ar Sened. Ar prezidant Charles de Gaulle a ro e zilez.
* 1994 : e Suafrika e c’hell an holl geodedourien votiñ evit ar wech kentañ. Ar maout a ya gant ar strollad African National Congress ha dilennet eo Nelson Mandela da brezidant.
## Sportoù
* 1908 : deroù ar  C'hoarioù Olimpek hañv e Londrez (Bro-Saoz).
* 2019 : aet ar maout gant Stade Rennais Football Club, ouzh Paris Saint-Germain Football Club, da-geñver gourfenn Kib vell-droad Bro-C'hall.

## Ganedigezhioù
* 1759 : Mary Wollstonecraft, skrivagnerez saoz ha stourmerez evit gwirioù ar merc'hed.
* 1791 : Samuel Morse, ijiner amerikan.
* 1822 : Ulysses Grant, prezidant Stadoù Unanet Amerika ha jeneral er Brezel diabarzh.
* 1891 : Sergei Prokofiev, sonaozer rusian.
* 1906 : Zavier Langleiz, arzour ha skrivagner.
* 1921 : Robert Dhéry, aktour (c'hoariva ha sinema), dramaour, leurenner, filmaozer ha saver senario gall.
* 1963 : Pierpaolo Zoppo, soner power electronics italian.

## Marvioù
* 1521 : Fernan Magalhaes, ergerzher portugalat.
* 1702 : Jan Bart, kourser mor.
* 1794 : William Jones, yezhour saoz-ha-kembreat.
* 1869 : Émilie Guitton (Itron de Saint-Prix) (Montroulez), dastumerez gwerzioù kozh.
* 1918 : Adolphe Pierre Julien Orain, istorour gall ha dastumer folklor breizhat.
* 1937 : Antonio Gramsci, politikour italian.
* 1972 : Kwame Nkrumah, prezidant Ghana.
* 1992 : Olivier Messiaen, sonaozer gall.
* 1996 : Gilles Grangier, aktour sinema, filmaozour ha saver senario gall.
* 2007 : Mstislav Rostropovich, violoñsellour.

## Lidoù

### Deiziadur kristen
* Nicomedia : sant Anthimius, eskob ha merzher, dindan Dioklesian

* Tarsus, Cilicia : Casqtor ha Stefan, merzherien
* Bononia : Tertullian, eskob ha Kofesour
* Brixia : Theophilus, eskob
* Ejypt : Theodorus, abad, ezel sant Pakom
* Kergustentin : Yann, abad
* Tarragona, bro Spagn : sant Per Armengaod
* Lucus, bro cToskan : santez Zita, gwerc'hez

### Deiziadurioù broadel
* Devezh ar vro e Suafrika
Yezhoù mandingek

Ur skourr eus ar yezhoù mandeek eo ar **yezhoù mandingek**, ennañ un nebeud yezhoù tost a-walc'h an eil d'eben. 

Setu roll ar yezhoù mandingek pennañ:
* Bambareg (yezh pennañ Mali)
* Mandinkeg (yezh pennañ Gambia)
* Maninkeg pe *malinkeeg* (unan eus yezhoù pennañ Ginea)
* Diouleg (unan eus yezhoù pennañ norzh Aod an Olifant) 

Ijinet e oa bet un doare-skrivañ a-ratozh-kaer evit ober gant ar yezhoù mandingek dre skrid anvet ar skritur nkoek.
22 Here

Sant an deiz : Sant Morvan

## Darvoudoù
* 1870 : embannet eo gant Léon Gambetta an dekred o fiziout penn *Nerzhioù Breizh* (Arme Breizh) er c'hont Émile de Kératry.
* 1938 : kentañ luc'heiladenn biskoazh graet gant an ijinour stadunanat Chester Carlson.
* 1941 : lazhadeg seizh gouestlad warn-ugent e Kastell-Briant ha c'hwezek all e Naoned gant an Alamaned.
* 1956 : lakaet harz war Ahmed Ben Bella.
* 2009 : embannet eo an dekred a ro o anvadur orin kontrollet (AOK) da ognon Rosko.

## Ganedigezhioù
* 1729 : Johann Reinhold Forster, pastor kalvinat ha naturour alaman.
* 1811 : Franz Liszt, sonaozer ha pianoour aostrian-hungarian.
* 1913 : Bảo Đại, Impalaer diwezhañ Viêt Nam.
* 1921 : Georges Brassens, barzh ha kaner gall.
* 1929 : Lev Yachin, melldroader etrebroadel soviedat.
* 1943 : Catherine Deneuve, aktourez c'hall.
* 1952 : Jeff Goldblum, dremmour stadunanat.

## Marvioù
* 741 : Karl Martel, dug Aostrazia, ha maer ar palez.
* 1383 : Fernando I, roue Portugal hag Algarve.
* 1882 : János Arany, barzh hungarek.
* 1895 : Daniel Owen, romantour kembraek.
* 1906 : Paul Cézanne, livour gall.
* 1973 : Pablo Casals, muzisian spagnol.
* 1987 : Lino Ventura, aktour italian.
* 1990 : Louis Althusser, prederour gall.

## Lidoù
* Iliz katolik roman
** Sant Fulup, eskob Heraklea, Hermez, diagon ha Sever, beleg, an tri anezho merzherien (303)
** Sant Maelvon, eskob kentañ Rouen, ganet e Kêrdiz (Kembre) abostol Bro-ar-Galeted (Caux) (314)
** Sant Benead Merzhereg, penitiour eus Gres deuet da Verzhereg e Bro Redon (8vet kantved)
** Sant Moderan (mesket gant sant Moran), eskob Roazhon (enoret e Parma en Italia) (8vet kantved)

## Notennoù ha daveennoù
Diouleg

Ur yezh mandeek eus skourr ar yezhoù mandingek eo an **diouleg** (*dioula*).

Peuzheñvel eo ouzh ar bambareg, ken tost an eil yezh ouzh eben evit saozneg Breizh-Veur ouzh hini ar Stadoù Unanet. 

## Gwelet ivez
* Yezhoù mandingek
* Bambareg
Maninkeg

Ur yezh mandeek eus skourr ar yezhoù mandingek eo ar **maninkeg** (*maninka*) pe **malinkeeg** (*malinké*). Komzet e vez ar maninkeg gant ar Valinkeed e Ginea hag e Mali. 

Peuzheñvel eo ar yezh-mañ ouzh ar bambareg.

## Gwelet ivez
*Yezhoù mandingek
*Bambareg
Mandinkeg

Ur yezh mandeek eus skourr ar yezhoù mandingek eo ar **mandinkeg** (*mandinka*) komzet gant tro-dro da 1,2 milion a dud e Senegal, Gambia hag e Ginea-Bissau.

Yezh pennañ Gambia an hini eo e-keñver an niver a dud a ra ganti.

Tost a-walc'h eo ar yezh-mañ d'ar bambareg dre vras.

Skrivet e vez ken alies all gant al lizherenneg arabek ha gant al lizherenneg latin. Implijet e vez a-wechoù ivez un doare-skrivañ ispisial anvet ar skritur nkoek.

## Gwelet ivez
*Yezhoù mandingek

## Liammoù diavaez
*Lec'hienn gant dafar diwar-benn ar wolofeg hag ar mandinkeg
Eweeg

Ur yezh gbeek eus skourr ar yezhoù kwaek eo an **eweeg** komzet gant tro-dro da 2,5 milion a dud evel yezh kentañ ha gant 0,5 milion all evel eil yezh e Ghana ha Togo.

Implijet e vez an eweeg e skolioù eil-derez Ghana hag ivez evit kelenn d'an dud deuet e Togo.

Ur yezh dezrannel gant tonennoù an hini eo evel an holl yezhoù gbeek.

## Gwelet ivez
* Yezhoù gbeek

### Liammoù diavaez
* ''Ethnologue'' report for Ewe
* Dafar diwar-benn an eweeg
Foneg

Ur yezh gbeek eus skourr ar yezhoù kwaek eo ar **foneg** (saozneg: *fon*; foneg: *f&#x254;ngbe*) komzet gant tro-dro da 1,7 milion a dud e Benin dreist-holl. 

Ur yezh dezrannel gant tonennoù an hini eo evel an holl yezhoù gbeek.

E 1992 eo bet disklêriet ar foneg unan eus ar c'hwec'h yezh ofisiel evit kelenn d'an dud deuet e Benin.

## Gwelet ivez
* Yezhoù gbeek

### Liammoù diavaez
* Deskiñ foneg
* Lec'hienn diwar-benn ar foneg
Geneg

Ur yezh gbeek eo ar **geneg** (*ge&#771;*, *gen-gbe* pe *mina*; saozneg: *gen*) komzet gant 327.000 den e gevred Togo (200.900 den) hag e Mono e Benin (126.000 den).

Ur yezh dezrannel gant tonennoù an hini eo evel an holl yezhoù gbeek.

## Gwelet ivez
* Yezhoù gbeek

### Liammoù diavaez
*''Ethnologue''
Yezhoù kwaek

Ur skourr eus ar yezhoù nijerek-kongoek eo ar **yezhoù kwaek** komzet e gevred Aod an Olifant, e Ghana, Togo ha Benin hag ivez e biz Nigeria. 

Setu penaos e vez isrannet ar yezhoù kwaek:

* Yezhoù nyoek (50 yezh komzet dreist-holl e Ghana hag e su Aod an Olifant)
** Yezhoù akanek
** Gaeg
** Adangmeg
** Yezhoù anyiek
** Baoleg
** Yezhoù potouek-tanoek
*** Gwangeg
*** Logbaeg
* Yezhoù ar riblenn gleiz (25 yezh komzet e reter ar stêr Volta e Ghana, Togo, Benin hag ivez e biz Nigeria)
** Yezhoù gbeek (komzet gant 5 milion a dud en holl)
Adangmeg

Ur yezh kwaek eo an **adangmeg** (*adangme*) pe **dangmeg** (*dangme*) komzet gant tro-dro da 825.000 den e Ghana.

## Gwelet ivez
*Yezhoù kwaek

## Liammoù diavaez
*''Ethnologue''
Gaeg

Ur yezh kwaek eo ar **gaeg** (*ga*) komzet gant tro-dro da 300 000 den en Accra e Ghana hag e su Togo.

## Gwelet ivez
*Yezhoù kwaek

## Liammoù diavaez
*  Ar gaeg e lec'hienn Ethnologue
Yezhoù akanek

Ur skourr eus ar yezhoù kwaek eo ar **yezhoù akanek** komzet e Ghana hag Aod an Olifant:

* Akaneg
** Akwapemeg (*akuapem*)
** Asanteg (*ashanti*)
** Fanteg (*fante*, *fanti*, *mfantse*)
* Agoneg (*agona*)
* Ahafoeg (*ahafo*)
* Akyemeg (*akyem bosome*)
* Anyieg (*anyi*)
* Aseneg (*asen*)
* Atieeg (*attié*)
* Baoleg (*baulé*)
* Brongeg (*brong*)
* Tchakoseg (*chakosi*)
* Dankyireg (*dankyira*)
* Gwangeg (*guang*)
* Kwahoueg (*kwahu*)
* Twieg (*twi*)

## Liammoù diavaez
*Geriadur akaneg unvan
Baoleg

Ur yezh kwaek eus skourr ar yezhoù akanek eo ar **baoleg** (*baoulé*) komzet en Aod an Olifant.

## Gwelet ivez
*Yezhoù akanek
Logbaeg

Ur yezh kwaek eus skourr ar yezhoù potouek-tanoek eo al **logbaeg** (*ikpana*) komzet gant tro-dro da 7 500 den e gevred Ghana (2003).

## Gwelet ivez
*Yezhoù kwaek

## Liammoù diavaez
* ''Ethnologue''
* ''Rosetta Project''
Adjaeg

Ur yezh gbeek eo an **adjaeg** (*aja, ajagbe, adja*) komzet gant tro-dro da 1.300.000 den e Togo. 

Ur yezh dezrannel gant tonennoù an hini eo evel an holl yezhoù gbeek.

E 1992 eo bet disklêriet ar adjaeg unan eus ar c'hwec'h yezh ofisiel evit kelenn d'an dud deuet e Benin.

Div rannyezh pennañ ez eus:
* an dogboeg
* ar skipieg

## Gwelet ivez
* Yezhoù gbeek
Yezhoù c'hwlaek-c'hwelek

Ur skourr eus ar yezh gbeek eo ar **yezhoù c'hwlaek-c'hwelek** (LFE: [χʷlà χʷèlá]; saozneg *phla-pherá*) komzet dreist-holl e gevred ha mervent Benin ha nebeutoc'h ivez e gevred Togo ha mervent Nijeria gant etre 400.000 ha 700.000 den. 

Unan eus skourroù bihanañ ar yezhoù gbeek eo ar yezhoù c'hwlaek-c'hwelek, hag ouzhpenn-se ez eo ar yezhoù-mañ ar re disheñvelañ diouzh are yezhoù gbeek all dre ma'z int bet lezonet -don gant ar yezhoù all komzet en o zro.

Daou vloc'had pennañ ez eus:
* Ar yezhoù c'hwlaek (anvet ivez *pla*, *fla*, *kpla*, *xwla*, *hwla*)
* Ar yezhoù c'hwelek (anvet ivez *peda*, *fida*, *houéda*)

N'eo ket gwall sklaer penaos e tlefer renkañ ar yezhoù c'hwlaek-c'hwelek ez-resis, met setu penaos e vezont isranket peurliesañ:

* Aladeg (*alada*, *arda*); mervent Nijeria
* Tolieg (*tɔli*, *tori*); Proviñsoù Atlantel ha Weme e Benin 
* Tofineg (*tɔfin*); Proviñs Weme e Benin 
* C'hweleg; Proviñs Atlantel e Benin 
* C'hwlaeg; war ar vevenn etre Togo ha Benin
* Ayizeg; (*ayizɔ, ayize*); Proviñs Weme e Benin
* Kotafoneg (*kotafon*); Proviñs Mono e Benin
* Tsapeg (*tsáphɛ*, *sahwe*); norzh Proviñs Mono e Benin
* Gbési (Gbesi); Proviñs Mono e Benin
* Seeg (*sɛ*); kornôg Proviñs Mono e Benin.

## Gwelet ivez
* Yezhoù gbeek

### Liammoù diavaez
* ''Ethnologue''
Silvio Berlusconi

**Silvio Berlusconi** (Milano, 29 Gwengolo 1936 - 12 Mezheven 2023) a oa ur politiker italian. Prezidant ar C'huzul eo bet en Italia dre deir gwech etre 1994 ha 2011. A-douez an holl brezidanted eus ar C'huzul eo an hini a zo chomet ar pellañ e penn ar stad Italian.

Penn-embregerezh eo. E 1960 e savas e stal sevel tiez : Cantieri Riuniti Milanesi S.p.a. E 1978 e krouas Telemilano, ur chadenn skinwel dre ar fun a skign abadennoù e Lombardia penn-da-benn. E 1986 e krogas da brenañ chadennoù e pevar c'horn Europa: ar Bempvet e Frañs (1986), Telefünf e Alamagn (1987), Telecinco e Spagn (1989). 

Gant ar sport e krogas da astenn e levezon ivez pa brenas skipailh mell-droad ar Milan AC e 1986. 

E strollad-embregerezhioù Fininvest eo an eil strollad prevez en Italia. An den pinvidikañ en Italia eo. 

E 1994 e krogas gant ar politikerezh. Mignon da Bettino Craxi (rener ar Strollad Sokialour Italian) e oa ha lakaet e voe diaes gant enklaskadeg Mani pulite. Forza Italia eo anv ar strollad a savas ha mont a reas an trec'h gantañ en dilennadegoù goude bezañ savet un emglev gant Kevre an Norzh (Lega Nord). Ar re-mañ a savas a-eneptañ buan a-walc'h avat hag echu e voe gant gouarnamant Bersluconi. 

E miz Mezheven 2001 ez eas da benn ar vro adarre. E penn un emglev edo etre Forza Italia, an Emglev Broadel, (Alleanza Nazionale), an UDC hag al Lega Nord. Emañ e penn ar gouarnamant abaoe ha pa vefe bet meur a cheñchamant en e skipailh (19 en ur ober 4 bloaz). Ar gouarnamant a zo bet padet an hirañ eo e istor ar Republik.

Aet eo er-maez gant e gostezenn e miz Ebrel 2006 avat, ha Romano Prodi an hini a zo aet e-barzh gant an tu kleiz en e lec'h. Distreiñ a ra buan e penn an traoù e 2008 met e miz Du 2011 e ro e zilez hag aet anvet an armerzhour Mario Monti en e lec'h.

## Liammoù diavaez
* "Berlusconi: a threath for European democracy?"
* "Berlusconi is taking over the European mediamarket"
* "Silvio Berlusconi and the 2008 election campaign "
Gerhard Schröder

Ganet eo **Gerhard Fritz Kurt Schröder** d'ar 7 a viz Ebrel 1944. E penn Republik Alamagn eo bet etre ar 7 Here 1998 hag an 10 Here 2005, gant ar garg a gañseller. E Mossenberg eo bet ganet en arondisamant Lippe. E Hannover emañ o chom.

E 1963 ez eas da ezel eus an SPD (Sozialdemokratische Partei Deutschlands, Strollad sokial-demokrat Alamagn). E penn ar strollad eo bet pa oa bet roet e zilez gant Oskar Lafontaine e miz Meurzh 1999. 

D'an dilennadegoù a oa bet d'an 22 a viz Gwengolo 2002 e voe trec'h evit an eil gwezh pa oa e penn un emglev etre an SPD hag ar Re C'hlas (Die Grünen).

A-enep krenn ar brezel en Irak e savas. Ur souezhadenn e voe evit ar Stadoù-Unanet pa oant boas da c'hellout en em harpañ war Alamagn abaoe an Eil brezel bed. Evit Schröder e voe un taol-kaer evit gounit an dilennadegoù pa oa partiet fall hervez ar sontadegoù. 

Adreizhañ lezennoù sokial ar vro en deus klasket ober a-hed ar seizh bloavezh m'eo bet e penn ar vro. Displijet ez eus bet kalz a dud ha dreist-holl ar re a zo boas da votiñ evit an SPD. Kollet ez eus bet meur a zilennadeg rannvroel gant ar SPD rak se, ken ma oa bet divizet gant Schröder aozañ dilennadegoù hollek d'an 22 a viz Mae 2005 goude bezañ bet trec'het en unan eus kreñvlec'hioù an SPD, e Nordrhein-Westfalen.

D'an dilennadegoù d'an 18 a viz Gwengolo 2005 ez eas 34% eus ar mouezhioù gant ar SPD. Deuet brav-tre e oa bet gant Schröder a oa partiet fall e jeu koulskoude : edo par ouzh par gant ar virourien (CDU-CSU). Ne vanke nemet 3 sez d'ar SPD evit bezañ kreñvoc'h eget Angela Merkel, e penn an tu-dehou. Goude ur mizvezh marc'hata e tivizas mont war gil avat ha lezel e strollad da sevel emglev gant ar CDU-CSU. Fin rummad ar bloavezhioù 1968 e oa gant disparti Schröder hag e vinistr e penn an aferioù diavaez : Joschka Fischer.
23 Here

Sant an deiz : Sant Drenwal

## Darvoudoù
* 1922 : mont a ra Andrew Bonar Law da Gentañ ministr ar Rouantelezh-Unanet.
* 1941 : kentañ bannadenn ar film tresadennoù-bev *[[Dumbo]]* e New York (Stadoù-Unanet Amerika).
* 1942 : kregiñ a ra Eil Emgann El Alamein.
* 1946 : bodadeg kentañ Aozadur ar Broadoù Unanet e New York.
* 1940 : emgav etre Francisco Franco hag Adolf Hitler e Hendaia.
* 1956 : penn-kentañ an dispac'h en Hungaria.
* 1702 : Emgann war vor Bae Vigo.
* 1967 : skignet eo er Stadoù Unanet ar film *[[How I Won the War (film)|How I Won the War]]* (John Lennon evel aktour).

## Sportoù
* 1974 : dilennet eo Moskov gant Poellgor etrebroadel olimpek bodet e Vienna evit degemer an  C'hoarioù Olimpek hañv e 1980.

## Ganedigezhioù
* 1817 : Pierre Larousse, holloueziadurour, geriadurour hag embanner gallek.
* 1844 : Sarah Bernhardt, komedianez c'hall.
* 1893 : Gummo Marx, aktour stadunanat.
* 1862 : Léon Durocher, barzh ha kaner gall.
* 1912 : Daniel Clérice, aktour sinema gall.
* 1940 : Pelé, melldroader etrebroadel brazilian.
* 1942 : Michael Crichton, skivagner skiant-faltazi stadunanat.

## Marvioù
* 1872 : Théophile Gautier, arzvarnour, barzh ha skrivagner gallek.
* 1905 : Émile Oustalet, loenoniour gall.
* 1917 : Eugène Grasset, engravour, kinklour, savour skritelloù ha tisavour gall.

## Lidoù
* Iliz katolik roman
** Sant Severin, eskob e Bourdel enoret e Kaodan, Plabenneg, Pabu, Sant-Segal ha Sant-Sever ()
** Sant Kufan, penitiour, patron parrez Pluguen (Plugufan)
** Sant Yann Kapistran, breur minor eus Illiria ()
Torgenn

Ur stumm douarel eo an **dorgenn**, dezhi stumm un uhelenn vihan, kromm pe blaen he c'hern. *Torgennoù* pe *tergin* a lavarer el liester .

E gwrizienn an anv emañ ar ger *[[tor]]*, dezhi ster kostez war-bign un uhelenn (gwelet tornaod). 

Dre astenn-ster e kaver torgenn implijet evit traou bihanoc'h : div dorgenn a vez war gein ar c'hañval.

## Troioù-lavar
*Mont ouzh torgenn = kouezhañ
*Bezañ ouzh torgenn = bezañ trec'het

## Gerioù kevatal
**krec'henn, krec'hienn, [[krugell]] (uhelenn digenvez), run, tosenn, tuchenn* hag ivez *[[bre]], bren* en anvioù-lec'h.
**diwar ar ger *krugell* e teu an anv krugell-verien.

## Skeudennoù


File:Boxhill surrey viewfromtop.jpg|Ar gwel diwar Box Hill, un dorgenn e Surrey, e Bro-Saoz.
file:DirkvdM orosi hill plantation.jpg|Ur gafeeg war un dorgenn, nepell diouzh Orosí, e Costa Rica.

file:Cerro_Pan_de_Azúcar2.jpg| Torgenn ar Pan de Azúcar (Córdoba), en Arc'hantina.]]
file:Donjon Gisors001.jpg| Tour kastell Gisors, e Bro-C'hall.]]
file:Xn ant hill.jpg|Krugell-verien



## Gwelet ivez
* Torosennadur
* Tor
* Menez
* Bre
* Bronn (disheñvelout)
* Dun
Twieg

Ur yezh kwaek eus skourr ar yezhoù akanek eo an **twieg** (*twi*, LFE [tɕʷi]). Komzet e vez gant tro-dro da 6 milion a dud e Ghana.

Meur a rannyezh a zo, met ken tost int an eil re eus ar re all ma'z eo aezet a-walc'h en em gompren kenetreze.

## Gwelet ivez
* Yezhoù akanek
Akaneg

Ur yezh kwaek eus skourr ar yezhoù akanek eo an **akaneg** (*akana*) komzet e Ghana.

Klask a ra gouarnamant Ghana reiñ lusk d'ar yezh-mañ.

Setu rol ar rannyezhoù akanek pennañ, tost-tre an eil d'eben: 

## Gwelet ivez
* Yezhoù akanek
Agoneg

Ur yezh kwaek eus skourr ar yezhoù akanek eo an **agoneg** (*agona*) komzet e Ghana.

## Gwelet ivez
*Yezhoù akanek
Fanteg

Ur yezh kwaek eus skourr ar yezhoù akanek eo ar **fanteg** (*fante*, *fanti* pe *mfantse*) komzet e Ghana.

Tost-tre eo d'an akwapemeg ha d'an akaneg ha peurliesañ e vez renket evel ur rannyezh eus an akaneg evelte ivez.

## Gwelet ivez
* Yezhoù akanek
Liorzherezh

Un obererezh dudi gant implij barregezh evit lakaat ar plant da greskiñ en ul liorzh eo al **liorzherezh**. Pal pennañ al liorzhour eo sevel un endro kenedus ha plijus, ur pall all a zo kaout boued (frouezh, legumaj ha plant frondus). 

Graet e vez gant hiniennoù dreist-holl war-dro o zi. Ouzhpenn al liorzhoù a-dal d'an tiez e c'heller liorzhañ war doennoù (liorzh-toenn), atriomoù, balkonoù ha patiooù. Ouzhpenn al *liorzherezh-ti* e kaver al liorzherezh evit takadoù glas, enno al liorzhoù publik, ar parkoù foran, al liorzhoù-louzawouriezh, ar parkoù dudi, ar zooioù, tro-war-dro al letioù hag lec'hioù touristel all hag ivez a-hed an hentoù. N'eo ket mui hiniennoù a ra war-dro, met ur skipailh liorzhourien gopret. Evit lakaat plant da greskiñ war-dro ar poulloù hag ar gwazhioù e vez kaoz eus al *liorzherezh-dour*.

Posupl eo liorzhañ e diabarzh ur savadur (un ti, un ti-gwer da skouer). *Liorzherezh diabarzh* e vez graet eus outi. Ret eo degas barregezhioù a-zoare pa lakaer plant da greskiñ en diabarzh ha staliañ sistemoù tommerezh pe sistemoù reizhañ an aer.

## Liorzherezh ha liorzhouriezh
Pa vez anv eus liorzhañ e c'haller komz eus div obererezh kar met disheñvel. Al liorzherezh zo ur seurt gounezerezh hiniennel a zo e fal kaout ul liorzh dudius. Al liorzhouriezh zo ur skourr eus ar gounezerezh a zo e bal produiñ plant evit kaout boued, louzeier pe evit an dudi. Amatour eo an eil peurliesañ pa eo atav micherel egile.

## Al liorzherezh en arz

E meur a sevenadur e vez pouezet war al liorzherezh evel un doare-bevañ ha prederiañ ivez. E Bro-Japan e veze ur varregezh priziet gant ar gadourien Samourai koulz ha gant ar venec'h eus ar skol-preder Zen a sav liorzhoù kinklet dreist.
En Europa e kaver tri doare staliañ liorzhoù tro-war-dro d'ar c'hastellioù ha d'ar manerioù : al liorzh a c'hiz Bro-Saoz , hini a c'hiz Bro-C'hall hag hini a c'hiz Bro-Italia.

## Istor
Kavet eo bet roudoù al liorzherezh er Ragistor ha meneget eo bet liorzhoù kenedus Babilon dindan anv Liorzhoù a-istribilh Babilon, unan eus Seizh Marzh ar Bed hervez an Henc'hresianed. Pouezus a oa al liorzhoù en Ejipt ivez. Ar roue Touthmosis III en doa krouet ul liorzh brudet e-kichen kêr Karnak, en Ejipt-huel. En Henroma e veze priziet-tre al liorzhoù ken e veze kavet kantadoù anezho e kêr-Roma.

## Binvioù liorzhañ
Kalz binvioù a zo evit sikour Yann Liorzhour : ar bal, an douraer, ar bener, an droc'herez-geot, ar rastell, ar garigell, ar c'hrenner-treilhoù...

Fan-shaped leaf rake.jpg|Rastell e bambou.
Pickaxe.jpg|Pigell
Bêche.jpg|Rañv
Arrosoir 6 litres.jpg|Douraer e dir galvaniekaet.
Secateur ouvert.jpg|Bener.
Jardinage petits outils.jpg|Binvioù liorzhañ bihan : ur forc'h-bleunioù hag ul loa-liorzh.

## Liorzhourien vrudek
*Sell ouzh ar pennad [[liorzhour]].*

## Gwelet ivez
* Arboretom
* Bonsai
* Gounid legumaj
* Gwez
* Leton
* Liorzh botanikel
* Liorzhouriezh
* Liorzh Zen

## Liammoù diavaez
*Helpful Gardener Gardening Forum
24 Here

## Darvoudoù
* 1599 : torret eo dimeziñ Marc'harid Bro-C'hall da Herri IV gant ar pab Klemañs VIII.
* 1648 : sinet eo Feur-emglev Münster ha Feur-emglev Osnabrück (dibenn Brezel Tregont Vloaz).
* 1838 : dilezel a ra Manuel Oribe e garg a brezidant Uruguay.
* 1870 : degemeret eo Dekred Crémieux.
* 1902 : kentañ dislonkadenn volkanek Santa María (Guatemala).
* 1917 : deroù Emgann Caporetto.
* 1924 : deiz kentañ prosez Gwilhoù Sezneg e Kemper.
* 1929 : Black Tuesday e Wall Street.
* 1940 : kejadenn etre ar marichal Pétain hag Adolf Hitler e ti-gar Montoire-sur-le-Loir.
* 1964 : dont a ra Zambia da vezañ dizalc'h.
* 1970 : dilennet eo Salvador Allende da brezidant Chile.
* 2015 : roet eo Priz Langleiz da Nolwenn Korbell da c'hoprañ pozioù ar c'hanaouennoù bet savet ganti a-hed he micher.

## Ganedigezhioù
* 51 : Domitianus, 11 Impalaer roman.
* 1674 : Charles-François d'Hallencourt de Dromesnil, kont Verdun, prelad ha priñs an Impalaeriezh santel roman german.
* 1775 : Bahadur Shah II, impalaer mogol diwezhañ India.
* 1870 : Charles Bourel de la Roncière, istorour ar verdeadurezh.
* 1885 : Ernest Claes, skrivagner flandrezat.
* 1887 : Octave Lapize, marc'hhouarner gall, gounideg 8 Tro Bro-C'hall e 1910.
* 1891 : Pierre Bertin, aktour, leurenner ha leurennaozer gall.
* 1927 : Gilbert Bécaud, aktour, kaner-sonaozer ha pianoour gall.
* 1936 : Bill Wyman, kaner-sonaozer ha soner saoz, bet soner gitar-boud ar strollad The Rolling Stones.
* 1969 : Adela Noriega.

## Marvioù
* 304 : Marcellinus, pab.
* 996 : Huon Capet, roue Bro-C'hall (987-996), diazezer riez ha tierniezh ar Gapesianed.
* 1945 : Vidkun Quisling, milour ha politikour norvegat.
* 1949 : Thomas Rowland Hughes, skrivagner kembraek.
* 1956 : Jean-Louis Chapalain, troour brezhonek.
* 1957 : Christian Dior, dilhadour gall.
* 1959 : Jean Wall, aktour ha filmaozer gall.
* 1964 : Émile Couzinet, filmaozer, produour ha saver senario gall.
* 2004 : Maaja Ranniku, meurc'hoarierez echedoù estonian.
* 2005 : Rosa Parks, stourmerez evit gwirioù ar re zu e Stadoù Unanet Amerika.
* 2015 : Maureen O'Hara, aktourez iwerzhonat.

## Lidoù
* Iliz katolik roman
** Sant Malor (pe Magloar), penitiour war Enez-Sark hag abad-eskob Dol (6vet kantved).
** Sant Marzhin Gwerzhou, diazezer abati Gwerzhou ha Durin (6vet kantved).
** Sant Seneg (pe Senoc'h), abad-diagon eus Bro-Naoned aet da Vro-Durgn (6vet kantved).
** Sant Fromont, manac'h e Bro-Redon (10vet kantved).
** Sant Anton-Mari Klaret, diazezer Urzh Kalon Dinamm Mari (ar Glaretined), katalan hag arc'heskob e Kuba (✝ 1870).
Yezhoù nigerek-kongoek

Unan eus familhoù-yezhoù pennañ ar bed eo ar **yezhoù nigerek-kongoek** e-keñver an niver a dud a ra gante, brasder an takad ma vezont komzet hag ivez an niver a yezhoù enni.

Etre ar perzhioù boutin a gaver kenetreze e ranker lâret e vez renket an anvioù-kadarn e klasoù gant an holl yezhoù nigerek-kongoek hag implijout a reont ivez holl gwitibunan tonennoù, peurliesañ div pe deir zonenn met a-wechoù ivez peder. 

Setu penaos e vez renket peurliesañ ar yezhoù nijerek-kongoek pennañ: 

* Yezhoù kordofanek: (su Soudan)
* Yezhoù mandeek (Afrika ar C'hornôg)
** Bambareg (Mali)
** Soninkeg (Mali dreist-holl met ivez Senegal ha Maouritania)
* Yezhoù atlantel
** Wolofeg (Senegal)
** Fouleg (a-hed ar Sahel)
* Yezhoù idjoek (Nigeria)
** Idjoeg
** Defakeg.
* Yezhoù dogonek (Mali)
* Yezhoù senoufoek (Aod an Olifant ha Mali dreist-holl)
** Senarieg
** Soupyireg
* Yezhoù gourek (Ghana dreist-holl met ivez Aod an Olifant, Togo, Burkina Faso ha Mali)
** Dagbaneg (Ghana)
* Yezhoù adamawek-oubangek
** Sangoeg (Republik Kreiz Afrika)
* Yezhoù krouek: (Afrika ar C'hornôg)
** Beteeg
** Nyabweg
** Dideg
* Yezhoù kwaek
** Yezhoù akanek (Ghana)
** Yezhoù gbeek (Ghana, Togo, Benin ha Nigeria)
*** Eweeg
* Yezhoù benouek-kongoek
** Yezhoù bantouek
*** Swahilieg
** Yoroubeg (Nigeria)
** Igboeg (Nigeria)

## Liammou diavaez:
* ''Ethnologue''
Yezhoù kordofanek

Renket e vez ar *yezhoù kordofanek* e-touez ar yezhoù nijerek-kongoek. Komzet e vezont er menezioù Nuba e Kordofan (Soudan). 

Isrannet e vez ar yezhoù-mañ e pevar bloc'had pennañ gant meur a yezh hag a rannyezh e pep bloc'had:

* Yezhoù heibanek
** Koeg (*ko*)
** Warnangeg (*warnang*)
** Rereg (*rere*)
** Otoroeg (*otoro*)
** Logoleg (*logo*)
** Heibaneg (*heiban* pe *ebang*)
** Laroeg (*laro*)
** Chwaieg (*shwai* pe *shirumba*)
** Tiroeg (*tiro*)
** Moroeg (*moro*)
* Yezhoù talodiek
** Tegemeg (*tegem*)
** Lafofeg (*lafofa*)
** Elamireg (*el amira*)
** Ndingeg (*nding*)
** Talodeg (*talodi* pe *jomang*)
** Totchoeg (*tocho*)
** Atcheroneg (*acheron*)
** Loumouneg (*lumun*)
** Toroneg (*torona*) 
** Ngileg (*ngile*)
** Dagikeg (*dagik* pe *dengebu*) 
* Yezhoù rachadek
** Rachadeg (*rashad*)
** Tegaleg (*tegali*)
** Tumaleg (*tumali*)
** Morebeg (*moreb*)
** Tagoi (*tagoi*)
** Turdjoukeg (*turjuk*)
** Tingaleg (*tingal*)
** Toukoumeg (*tukum*)
** Touroumeg (*turum*)
* Yezhoù katlek
** Katleg (*katla*)
** Timeg (*tima*)
Tony Blair

**Anthony Charles Lynton Blair**, a vez graet **Tony Blair** anezhañ, zo ur politikour eus Breizh-Veur, ganet d'ar 6 a viz Mae 1953 e Dinedin (Bro-Skos).

Kentañ Ministr ar Rouantelezh-Unanet eo eo bet etre miz Mae 1997 ha miz Mezheven 2007.

E St John's College en Oxford en deus kaset e studioù. Goude bezañ tapet e destenn-skrid a alvokad ez eas gant Strollad al Labour met korbellet e voe en dilennadegoù kannaded e 1982.

War-lerc'h ez eas gant tu adreizhañ ar strollad.

E 1994 ez eas John Smith d'an anaon diwar ul lamm-galon. Blair a savas emglev gant Gordon Brown evit bezañ e penn ar strollad: Blair a vefe kentañ Ministr, Brown a yafe karg an Ekonomiezh gantañ. 

D'ar 1añ a viz Mae 1997 e voe dilennet Blair e penn ar vro goude un trec'h splann ouzh ar mirour John Major. 18 vloaz oa ne oa ket bet al Labour e penn ar vro.

Etre 1997 ha 2001 e lakaas e vro e da gemer perzh e brezel Kosovo.

Brasoc'h c'hoazh e voe trec'h al Labour e 2001. Ar C'hentañ Ministr a zo padet ar pellañ eo Blair (en e raok eo Harold Wilson an hini a oa padet ar muiañ a-raok, etre 1964 ha 1970).

A-du gant ar Stadoù-Unanet eo savet bepred evit an aferioù diavaez, koulz e-pad ar brezel en Afghanistan pa gasas di al lu Saoz d'ar 6 Here 2001 pe en Irak, daoust d'ar muiañ-niver bezañ a-enep dezhañ en e vro. Da skouer ez eas ur milion a dud da vanifestiñ a-enep ar brezel e Londrez d'ar 15 C'hwevrer 2003 met derc'hel a reas Blair d'e soñj ha d'an 18 a viz Meurzh ez eas 42&nbsp;000 soudard da Irak.

D'ar 7 Mezheven 2001 e voe trec'h war an Tories evit an eil gwezh hag ur muiañ-niver klok gant al Labour adarre.

D'ar 6 a viz Mae 2005 ez eas ar maout gantañ evit an trede gwezh da heul, ar pezh na oa bet c'hoarvezet biskoazh evit strollad al Labour. E miz Mezheven 2007 e roas e zilez ha Gordon Brown, eus e strollad, a zeuas da vezañ Kentañ Ministr.

 


## Liammoù diavaez
Moroeg

Ur yezh nijerek-kongoek eus skourr ar yezhoù kordofanek eo ar **moroeg** (*moro*) komzet e Kordofan e Soudan.

## Gwelet ivez
* Yezhoù kordofanek
Peniti

Kentañ penitiour ar gristeniezh a voe ar sant anvet Anton (war-dro 250-350) a yeas da chom e-unan en dezerzh en Egipt Uhelañ, nepell diouzh kêr Tebas. *Anakoreted* a veze graet outo, ur ger deuet eus ar gresianeg. 
Eveltañ ez eas meur a benitiour kristen da chom d'an dezerzh adal an III kantved. 

## Evel Jezuz
Ober a rae an dud-se diouzh skouer Jezuz a ouias en em dennañ alies en dezerzh da bediñ, evel a lenner en Aviel. Bevañ digenvez ha hep an traoù diezhomm, en em zastum ennañ e-unan, stourm ouzh an temptadur hag ouzh e gorf a fell d'ar penitiour, evit kavout Doue. 

## E Breizh
E Breizh e veze graet *peneti* (eus *pened* ha *ti*), pe peniti, eus ul lec'h ma veze ur **[[penitiour]]**, pe penitiourion, o chom. Dont a ra ar ger eus al latin *paenitere* (a zo kement hag ober pinijenn), gant ar ger ti da zibenn-ger.

Betek an XI-vet kantved e oa giz ar venec'h kelt ivez, re Iwerzhon kenkoulz ha re Breizh, klask lec'hioù didud evit bezañ tost ouzh Doue ha distag diouzh chadennoù ar vuhez. Lod anezho a yae en o-unan ha reoù all a veze o vevañ a-strolladoùigoù er c'hevioù pe e lochennoù er c'hoadoù.

Meur a sant breizhat en deus bevet en e-unan a-raok gwelout tud o tont da c'houlenn digantañ dont da vezañ eskob pe abad : sant Kaourintin (e beniti e Ploudiern), sant Malor (e beniti en Enez Sark), sant Maodez (en Enez Maodez).

## Anv-lec'h
Meur a lec'h a zo anvet peniti e Breizh : 
* e Breizh Izel :
***Ar Peniti* er Forest-Fouenant,
***Ar Peniti* e Karnoed,
* e Breizh Uhel : kumun Ar Peniti e Bro-Roazhon.

Mennegomp ivez Kastell ar Peniti e Bro-Skos, ha Mirdi ar Peniti e Sant-Petersbourg, Rusia.

## Gerioù kar
*pened, a zo kenster gant pinijenn
*penediñ, a zo *ober pinijenn*
*penedour, anv an den a ra pinijenn
*penedus
*peniti, al lec'h a zo danvez ar pennad-mañ
*penitiat, a zo bevañ evel ur penitiour, en ur peniti,
*penitiour, an den a vev er peniti.

## Pennadoù kar
*Mirdi ar Peniti
*L'Hermitage
*Ermitage
Kanton Kiberen

Kanton Kiberen a oa ur rann velestradurel hag ur bastell-vro votiñ, e departamant ar Mor-Bihan hag e rannvro Breizh. Ur bastell-vro votiñ hepmuiken eo deut da vout e 2015.
## Istor
### [[Dispac'h Gall]]
* Krouet e voe kanton Kiberen e 1790. Ur rann velestradurel ha lezvarnel hag ur bastell-vro dilenn eus distrig an Alre e departamant ar Mor-Bihan e oa. Div gumun a oa ennañ: Kiberen (pennlec'h) ha  Plouharnel. Miret ha brasaet e voe ar c'hanton dindan anv kanton Kiberen ivez, gant lezenn an *8 pluviôse an IX* (28 a viz Genver 1801), dezhi an titl *loi portant réduction du nombre de justices de paix*.
### 
* Miret ha brasaet eo bet gant dekred an 21 a viz C'hwevrer 2014.
## Kumunioù
### Betek 2015

Kanton Kiberen a yae seizh kumun d'ober anezhañ :
* Edig ;
* Enez Houad ;
* Karnag ;
* Kiberen ;
* Plouharnel ;
* Sant-Pêr-Kiberen ;
* An Drinded-Karnag.
### Abaoe 2015
Kanton Kiberen a ya c'hwezek kumun d'ober anezhañ :
* **[[Kiberen]]**
* An Ardeven
* Bangor
* Belz
* Edig
* Enez Houad
* An Intel
* Karnag
* Lokmaria-ar-Gerveur
* Lokoal-Mendon
* Pleñver
* Plouharnel
* Porzh-Lae
* Sant-Pêr-Kiberen
* Saozon
* An Drinded-Karnag
## Istor

## Liamm diavaez
*  INSEE, poblañs lezennel kantonioù ar Mor-Bihan
## Daveoù

## Gwelet ivez
Kantonioù ar Mor-Bihan | Kumunioù ar Mor-Bihan
Kanton Pleuwigner

**Kanton Pleuwigner** a oa ur rann velestradurel hag ur bastell-vro votiñ, e departamant ar Mor-Bihan hag e rannvro Breizh. Ur bastell-vro votiñ hepmuiken eo deut da vout e 2015.
## Istor
* Krouet e voe kanton Pleuwigner e 1790. Ur rann velestradurel ha lezvarnel hag ur bastell-vro dilenn e distrig an Alre e departamant ar Mor-Bihan e oa. Teir c'humun a oa ennañ: Brec'h, Kamorzh ha Pleuwigner (pennlec'h). 
* Lakaet e voe en arondisamant an Oriant pa voe krouet e 1800.
* Brasaet e voe ar c'hanton dindan anv kanton Pleuwigner ivez gant lezenn an *8 pluviôse an IX* (28 a viz Genver 1801), dezhi an titl *loi portant réduction du nombre de justices de paix*.
### 
* Miret ha brasaet eo bet gant dekred an 21 a viz C'hwevrer 2014.
## Kumunioù
### Betek 2015

Kanton Pleuwigner a yae pemp kumun d'ober anezhañ :
* Brec'h ;
* Kamorzh ;
* Landaol ;
* Landevant ;
* Pleuwigner.
### Abaoe 2015
Kanton Pleuwigner a ya 11 kumun d'ober anezhañ :
* **[[Pleuwigner]]**
* Brec'h
* Brelevenez
* Gavr
* Kamorzh
* Landaol
* Landevant
* Lostenk
* Pleheneg
* Prederion
* Santez-Elen
## Dilennidi

{

## Liamm diavaez
*  INSEE, poblañs lezennel kantonioù ar Mor-Bihan
## Daveoù

## Gwelet ivez
Kantonioù ar Mor-Bihan | Kumunioù ar Mor-Bihan
Kanton Gwened-Kornôg

**Kanton Gwened-kornôg** a oa anezhañ ur rann velestradurel eus Frañs, e departamant ar Mor-Bihan hag e rannvro Breizh.

## Kumunioù
Kanton Gwened-kornôg a yae 7 kumun d'ober anezhañ :

* Aradon ;
* An Arvor-Baden ;
* An Arzh ;
* Baden ;
* Enizenac'h ;
* Gwened (rann).
* Ploveren ;

## Istor

## Daveoù
*  INSEE, poblañs lezennel kantonioù ar Mor-Bihan

## Gwelet ivez
Kantonioù ar Mor-Bihan | Kumunioù ar Mor-Bihan
Kanton ar Gerveur

Kanton ar Gerveur a oa anezhañ ur rann velestradurel eus Frañs, e departamant ar Mor-Bihan hag e rannvro Breizh. Klotañ a rae gant Enez ar Gerveur. Bremañ emañ lodek e kanton Kiberen.

## Kumunioù
Kanton ar Gerveur a yae 4 c'humun d'ober anezhañ:
* Bangor
* Lokmaria-ar-Gerveur
* Porzh-Lae
* Saozon

## Istor
## Kuzulierion

## Notennoù ha daveoù
 INSEE, poblañs lezennel kantonioù ar Mor-Bihan

## Gwelet ivez
Kantonioù ar Mor-Bihan | Kumunioù ar Mor-Bihan
Kanton Henbont

Kanton Henbont a oa ur rann velestradurel hag ur bastell-vro votiñ, e departamant ar Mor-Bihan hag e rannvro Breizh. Ur bastell-vro votiñ hepmuiken eo deut da vout pa voe adkrouet e 2015.
## Istor
### [[Dispac'h Gall]]
* Krouet e voe ar c'hanton e 1790. Ur rann velestradurel ha lezvarnel hag ur bastell-vro dilenn e distrig Henbont e departamant ar Mor-Bihan e oa. . Miret ha brasaet e voe e 1801. Lakaet e oa bet en arondisamant an Oriant e 1800.
### 
* Miret ha brasaet eo bet gant dekred an 21 a viz C'hwevrer 2014.
## Kumunioù
### Betek 2015

Kanton Henbont a yae peder c'humun d'ober anezhañ :
* Henbont ;
* Langedig ;
* Prederion ;
* Zinzag-Lokrist.
### Abaoe 2015
Kanton Henbont a ya c'hwec'h kumun d'ober anezhañ :
* **[[Henbont]]** ;
* Kervignag ;
* Langedig ;
* Lokmikaelig ;
* Porzh-Loeiz ;
* Rianteg.
## Istor

## Liamm diavaez
*  INSEE, poblañs lezennel kantonioù ar Mor-Bihan
## Daveoù

## Gwelet ivez
Kantonioù ar Mor-Bihan | Kumunioù ar Mor-Bihan
Kanton Groe

**Kanton Groe** a oa anezhañ ur rann velestradurel eus Frañs, en Enez Groe, e departamant ar Mor-Bihan hag e rannvro Breizh.
## Kumunioù
Kanton Groe a yae ur gumun d'ober anezhañ :
* Groe.
## Istor
### kantved
* E 1923 e voe krouet ar c'hanton.
## Roll ar guzulieron

## Daveoù
*  INSEE, poblañs lezennel kantonioù ar Mor-Bihan

## Gwelet ivez
Kantonioù ar Mor-Bihan | Kumunioù ar Mor-Bihan
## Dave ha notennoù
Kanton Porzh-Loeiz

Kanton Porzh-Loeiz a oa anezhañ ur rann velestradurel eus Frañs, e departamant ar Mor-Bihan hag e rannvro Breizh.

## Kumunioù
Kanton Porzh-Loeiz a yae 9 c'humun d'ober anezhañ :

* Brelevenez ;
* Gavr ;
* Kervignag ;
* Lokmikaelig ;
* Lostenk ;
* Pleheneg ;
* Porzh-Loeiz ;
* Rianteg ;
* Santez-Elen.

## Istor

## Daveoù
*  INSEE, poblañs lezennel kantonioù ar Mor-Bihan

## Gwelet ivez
Kantonioù ar Mor-Bihan | Kumunioù ar Mor-Bihan
Kanton Ankiniz

**Kanton Ankiniz** a zo anezhañ ur rann velestradurel eus Breizh, e departamant al Liger-Atlantel hag e rannvro Broioù-al-Liger (Frañs). Brasaet e oa bet da 22 gumun gant dekred ar 25 a viz C'hwevrer 2014.
## Istor
### [[Dispac'h Gall]]
* Krouet e voe Kanton Ankiniz e 1790 gant peder c'humun ennañ. Lakaet e voe e Bann Ankiniz. E 1800 e voe lakaet en Arondisamant Ankiniz. E 1801 e voe miret ha brasaet ar c'hanton pa voe diskaret kantonioù arall gant lezenn an *8 pluviôse an IX* (28 a viz Genver 1801), dezhi an titl *loi portant réduction du nombre de justices de paix*,
#### Kumunioù Kanton Ankiniz (1790-1801)
* Ankiniz,
* Oudon,
* Paolieg-ar-Rozioù,
* Sant-Gerent.
#### Kumunioù lakaet er c'hanton e 1801
* Arned
* Mezansker,
* Sant-Ervlon-ar-Roz
### 
* E 1926 e voe lakaet ar c'hanton en Arondisamant Naoned pa voe diskaret Arondisamant Ankiniz. Lakaet e voe en Arondisamant Ankiniz pa voe adsavet e 1943.
* E 1950 e voe krouet kumun Ar Roc'h-Wenn diwar ul lodenn eus tiriad kumun Sant-Ervlon-ar-Roz ha lakaet e voe er c'hanton.
### Kumunioù
#### Betek 2015

Kanton Ankiniz a yae 8 kumun d'ober anezhañ :
*Ankiniz ;
*Arned ;
*Mezansker ;
*Oudon ;
*Paolieg-ar-Rozioù ;
*Ar Roc'h-Wenn ;
*Sant-Ervlon-ar-Roz ;
*Sant-Gerent.

#### Abaoe 2015
Kanton Ankiniz a ya 22 gumun d'ober anezhañ :
*Ankiniz
*Arned
*Banvre
*Belenieg
*Ar Bineg
*Chapel-ar-Salver
*Gwerid
*Gwared
*Kerrouz
*Koufeg
*Malvegon
*Mezansker
*Mousterlez
*Oudon
*Panezeg
*Paolieg-ar-Rozioù
*Runonn
*Ar Roc'h-Wenn
*Sant-Ervlon-ar-Roz
*Sant-Gerent
*Sant-Marzh-an-Olivenn
*Sant-Suleg-al-Lanneier

## Dilennidi

## Daveoù ha notennoù

*  INSEE, poblañs lezennel kantonioù al Liger-Atlantel, 2007

## Gwelet ivez
Roll kantonioù Liger-Atlantel | Roll kumunioù Liger-Atlantel
25 Here

## Darvoudoù
* 1147 : dibenn seziz Lisbon gant armeoù Afonso Iañ Portugal.
* 1415 : Herri V, roue Bro-Saoz, a drec'h ar C'hallaoued en Emgann Azincourt.
* 1440 : barnet eo Jili Raez d'ar marv gant ofisialed.
* 1722 : kurunidigezh Loeiz XV, roue Bro-C'hall, da zaouzek vloaz, en iliz-veur Reims.
* 1760 : dont a ra George III da vezañ roue Rouantelezh Unanet Breizh-Veur hag Iwerzhon.
* 1854 : Emgann Balaklava e-pad Brezel Krimea.
* 1916 : enaouet tour-tan Kereon evit ar wech kentañ, e strizh-mor Ar Froñveur.
* 1979 : referendom e Kumuniezh Emren Katalonia da aprouiñ statud emrenerezh ar vro.

## Ganedigezhioù
* 1510 : Renée Bro-C'hall, merc'h da Anna Breizh ha da Loeiz XII.
* 1693 : Pierre-Hyacinthe Morice de Beaubois (Dom Morice), manac'h beneadat hag istorour Breizh.
* 1806 : Max Stirner, prederour alaman.
* 1811 : Évariste Galois, matematikour gall.
* 1825 : Johann Strauss (mab), sonaozour aostrian, savet *[[An der schönen blauen Donau]]* gantañ.
* 1838 : Georges Bizet, sonaozer gall.
* 1881 : Pablo Picasso, livour spagnol.
* 1889 : Abel Gance, filmaozer gall.
* 1891 : Marcel Barzin, prederour, politikour ha mestrc'hoarier echedoù belgiat.
* 1895 : Levi Eshkol, trede kentañ ministr Israel.
* 1898 : Reun Kreston, tudoniour ha livour breizhat, diazezer al luskad Unvaniez ar Seiz Breur.
* 1931 : Annie Girardot, aktourez c'hall.
* 1969 : Oleg Salenko, melldroader etrebroadel rus.

## Marvioù
* 625 : Bonifas V, pab.
* 1047 : Magnus Olafsson, roue Norvegia ha Danmark.
* 1495 : Yann II Portugal, roue Portugal.
* 1647 : Evangelista Torricelli, fizikour ha jedoniour italian.
* 1833 : Félix Louis L'Herminier, apotiker ha naturour gall.
* 1839 : Aimé Picquet du Boisguy, jeneral chouan.
* 1880 : Thomas Campbell Eyton, naturour saoz.
* 1976 : Raymond Queneau, skrivagner gall.
* 1977 : Félix Gouin, politikour gall.
* 1985 : Olier Mordrel, broadelour breizhat.
* 2002 : René Thom, jedoniour gall.

## Lidoù
* Iliz katolik roman
** Sant Chrysanthos ha santez Daria, merzherien e Roma. Mesket eo bet an hini kentañ gant sant Krizen, penitiour e Priveilh, diskibl da sant Tei er .
** Sant Gouenoù, abad, mab da sant Tudon, breur da sant Majan ha da santez Tudonia. Diazezer abati Gouenoù. Enoret ivez e Sant-Gouenoù ()
** Sant Miliav, kont Kerne ha tad sant Melar ().
31 Eost

## Darvoudoù

* 1521 : penn-kentañ Seziz Mézières.
* 1763 : Rio de Janeiro a ya da gêrbenn Brazil e-lec'h Salvador da Bahia.
* 1801 : echu eo Koulzad brezel Ejipt gant kodianidigezh lu Napoleon Iañ en Aleksandria.
* 1823 : Emgann an Trocadero e Puerto Real (e-kichen Cádiz).
* 1845 : ar regata kentañ e Kankaven.
* 1881 : enaouet evit ar wech kentañ tour-tan ar Maen, er c'hornôg da Enez-Sun.
* 1888 : kentañ muntr (Mary Ann Nichols) Yann an Toullgofer e Londrez.
* 1914 : trec'h lu Alamagn war hini Rusia da geñver Emgann Tannenberg.
* 1980 : krouidigezh ar sindikad Solidarność e Polonia.
* 1991 : Kirgizstan dizalc’h diouzh Unaniezh ar Republikoù Sokialour ha Soviedel.
* 1994 : harz-an-tan gant an IRA e Norzhiwerzhon.
* 1994 : mont a ra kuit ar soudarded rusian diwezhañ eus Estonia.

## Ganedigezhioù

* 12 : Caligula, trede impalaer roman etre 37 ha 41.
* 1786 : Michel-Eugène Chevreul, kimiour gall bet tapet gantañ ar Vedalenn Copley e 1857.
* 1879 : Alma Mahler, livourez ha sonerez aostrian-amerikan.
* 1903 : Vladimir Jankelevitch, prederour ha studier war ar sonerezh gall.
* 1945 : Van Morrison, kaner-sonaozer norzhiwerzhonat.
* 1949 : Richard Gere.
* 1970 : Debbie Gibson.

## Marvioù

* 1422 : Herri V, roue Bro-Saoz adalek 1413 betek e varv.
* 1709 : Andrea Pozzo, frer jezuist ha livour italian.
* 1724 : Luis Iañ, roue Spagn adalek ar 15 a viz Genver 1724 betek e varv.
* 1795 : François Philidor, sonaozour ha mestrc'hoarier echedoù gall.
* 1811 : Louis-Antoine de Bougainville, ergerzher ha merdeer gall.
* 1834 : Karl Ludwig Harding, steredoniour alaman.
* 1867 : Charles Baudelaire, barzh gallek.
* 1973 : John Ford, filmaozer amerikan.
* 1997 : Diana Frances Spencer (*Lady Di*), priñsez Kembre.
* 2010 : Laurent Fignon, reder marc'h-houarn gall.
* 2020 : Pranab Mukherjee, prezidant India.

## Lidoù
* Er Relijion gatolik :
** Santez Rozenn .
10 Ebrel

## Darvoudoù
* 1941 : gant skoazell Alamagn ez eus savet ur meni Stad dizalc’h e Kroatia, renet gant faskourien Ante Pavelić.
* 1970 : kemenn a ra Paul McCartney ma'z a digant ar strollad The Beatles.
* 1979 : ragabadenn an opera-rock gallek *[[Starmania]]* e Palez ar c'hendalc'hioù Pariz. 
* 1998 : sinadur Emglev Gwener-ar-Groaz e Béal Feirste.
* 2010 : en ur gwallzarvoud kirri-nij e-kichen Smolensk, e Rusia, ez eus lazhet 96 den, en o zouez Prezidant Polonia Lech Kaczyński hag un toullad kargidi uhel eus ar vro-se.

## Ganedigezhioù
* 1738 : François Valentin, livour breizhat.
* 1806 : Juliette Drouet, komedianez c'hall, gwreg kleiz Victor Hugo hogos 50 vloaz-pad.
* 1867 : George William Russell, barzh, arzour ha broadelour iwerzhonat.
* 1988 : Haley Joel Osment, aktour stadunanat

## Marvioù

* 1874 : Heinrich von Kittlitz, ergerzher, evnoniour, naturour ha liver naturalour alaman.
* 1917 : Yann-Bêr Kalloc'h, barzh brezhonek.
* 1919 : Emiliano Zapata Salazar, penn Dispac'h Mec'hiko.
* 1920 : Moritz Cantor, kentañ kelenner war ar jedoniezh en Alamagn.
* 1923 : Liam Lynch, jeneral en Lu Republikan Iwerzhon.
* 1925 : Ivonig Pikard, barzh ha skrivagner brezhonek.
* 1931 : Jibran C'halil Jibran barzh hag arzour genidik eus Liban.
* 1954 : Auguste Lumière, unan eus saverien ar fiñvskeudennerezh.
* 1960 : André Berthomieu, filmaozour ha saver senario gall.
* 1979 : Nino Rota, sonaozer italian.
* 1985 : Vladimir Jankélévitch, prederour gall.
* 2001 : Simone Le Moigne, livourez vreizhat.

## Lidoù

* Deiziadur henroman : *IV ante idus Aprilis / Megalensia Ludi 7* = IVvet deiz kent *idus* Ebrel. Seizhvet, hag hini diwezhañ, devezh c'hoarioù gouestlet d'ar Vamm Veur. Deiz-ha-bloaz dedi templ *Mater Magna Idaea*
Yezhoù talodiek

Unan eus pevar skourr ar yezhoù kordofanek eus familh ar yezhoù nijerek-kongoek eo ar **yezhoù talodiek** komzet e Soudan.

Setu penaos e vez isrenket ar yezhoù er skourr-mañ:

* Tegemeg (*tegem*)
* Lafofeg (*lafofa*)
* Elamireg (*el amira*)
* Ndingeg (*nding*)
* Talodeg (*talodi* pe *jomang*)
* Totchoeg (*tocho*)
* Atcheroneg (*acheron*)
* Loumouneg (*lumun*)
* Toroneg (*torona*) 
* Ngileg (*ngile*)
* Dagikeg (*dagik* pe *dengebu*)

## Gwelet ivez
* Yezhoù kordofanek