open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Armañs ar C'halvez

**Armañs ar C'halvez** (*Armand Le Calvez* hervez marilhoù an ti-kêr), bet ganet e Kemper-Gwezhenneg d'an 29 a viz Eost 1921 ha marvet e Lannuon d'ar 4 a viz C'hwevrer 1972, a oa ur beleg katolik oberiant, ur brezhonegour, keltiegour ha kelennour en deus labouret kalz evit ar brezhoneg.

Savet ha renet en deus ur skol gristen divyezhek er bloavezhioù 1950 e Ploueg-ar-Mor, e Goueloù, *[[Skol Sant Erwan]]*, eus 1958 da 1961.

Gant evezh e studias kudennoù ar gelennadurezh divyezhek er broioù bihan evel Kembre, ar Friz pe ar Schleswig-Holstein. Adalek 1963 pe war-dro e stagas da aozañ un dezenn war an divyezhegezh e Bro-Gembre. E 1969 eo e tisplegas e dezenn dirak ur bodad-barn e Skol-Veur Roazhon hag e voe degemeret da zoktor. Embannet eo bet e dezenn e stumm ul levr galleg, gant e di-emban, Skol, e 1970, hag anvet e oa "Un cas de bilinguisme:  Le Pays de Galles".

Krouiñ a reas Wanig ha Wenig, ur gelaouenn evit ar vugale a badas c'hoazh un toullad bloavezhioù war-lerc'h e varv, ar gelaouenn bedagogel Skol, ar gevredigezh Breuriezh Sant Erwan hag an hentenn-deskiñ Herve ha Nora.

Kamarad e oa da Glerg, hag eveltañ en devoa desket kembraeg. Anvet e oa bet da aluzener e skolaj Bossuet e Lannuon.

Beziet eo e Kemper-Gwezhenneg e-lec'h ma oa bet ganet ha bet kure.

## Oberennoù
* *Un cas de bilinguisme: Le Pays de Galles. Histoire, littérature, enseignement*, Lannuon 1970.
*Herve ha Nora, hentenn da zeskiñ brezhoneg. Skol, 1972. 4 levrig. Embannet dre offset da gentañ, moulet goude; 
**[[Skol (kelaouenn)|Skol]]*, kelaouenn krouet gantañ.
**[[Gwir Vretoned]]*, un teskad kanaouennoù.
Burnt Islands

:*Ur gêr zo anvet [[Burnt Islands (Douar-Nevez)|Burnt Islands]] en arvor mervent [[Douar-Nevez]] (Kanada) hag ur gêr all anvet [[Burntisland]], en arvor reter [[Bro-Skos]].*

Ar **Burnt Islands** eo an anv a reer eus teir enezenn a zo e Kyles of Bute, dirak aod kornôk Bro-Skos.

## Teir enezenn
Pep hini anezho o-zeir a zo anavet dre hec'h anv gouezelek:
*Ar vrasañ eo **Eilean Mòr** (Enez Veur), 
***Eilean Fraoich** (Enez Vrugek) 
***Eilean Buidhe** (Enez Velen), ar vihanañ.
Na Caoil Bhòdach

**Na Caoil Bhòdach** (e gouezeleg), *Kyles of Bute* (e saozneg), a zo ur strizh-mor etre penn hanternoz Eilean Bhòid (Bute) ha ledenez Còmhghall e douar-bras Bro-Skos. 

Div lodenn zo enne: hini ar reter ha hini ar c'hornôg: 
*hini ar reter, a zo *An Caol an Ear*, etre Rothesay Bay hag aber Loch Riddon; en hanternoz emañ ar Burnt Islands hag Eilean Dubh;
*hini ar c'hornôg, *An Caol an Iar/An Caol Ceathrach*, dirak kêriadenn Tighnabruaich betek Sound of Bute.
Eilean Dubh (Kyles of Bute)

----

An**Eilean Dubh**-mañ , anavezet ivez evel **Glen Caladh Island**, a zo un enezennig didud tre dirak ledenez Cowal e strizh-mor Kyles of Bute. 300 metrad hed zo dezhi, ha 19 metr eo a-us d'al lanv. Dindan goadoù eo. 

Goude da Eilean Dubh bout didud n'eo ket diberc'henn, hag enni emañ bered tiegezh ar berc'henned .

En hanternoz emañ Eilean Dearghag er reter e weler ar Burnt Islands .

## Liamm diavaez

*Photo of Caladh Harbour
Ched

Ur **ched** a zo repu ul loen gouez peurvuiañ, hini ur c'had dreist-holl. A-wechoù e talv ivez kement ha lochenn pe ti un den. 

## Troioù-lavar
**Bezañ en e ched*: en e aez, evel er gêr
**Bezañ tapet war e ched*: tapet o trougober
**Mont d'e ched, da chediñ*: d'ar gêr

## Pennadoù kar
*bertim
*bod
*douarenn
*lochenn
*klud
*toull
Gwerz ar Balp

**Gwerz ar Balp** zo ur ganaouenn savet gant Yann Kerlann, da ganañ war don ar ganaouenn c'hallek 'Allons au devant de la vie'.

## Komzoù
I
Gwechall, dindan aotrou ha roue
Gwaskerien o terc'hel ar vazh,
Bretoned en un taol a savas,
O kanañ, 'n ur vont d'ar re vras :

Bec'h de'i, paotred, deomp 'ta de'i !
War-sao ! War-sao !
Ar Balp 'n hor penn 'oar kas ane'i !
Ni 'ouezo skeiñ !

II
Bourc'hizien, lakizien ar roue,
O welet peizanted o tont,
Dirak an dud vunut ken dispont
An Aotrou a gren gant ar spont !

Bec'h de'i, paotred, deomp 'ta de'i !
War-sao ! War-sao !
Ar Balp 'n hor penn 'oar kas ane'i !
Ni 'ouezo skeiñ !

III
Bourc'hizien, aotrounez ar roue,
'Oa bet darbet dezho kaout lamm,
Met, allaz ! Ar Balp dre un taol kamm
'Voe lazhet ha kollet e oamp !

Ar Balp 'voe lazhet! Marvet eo,
Siwazh 'vidomp holl !
Ar Balp 'n hor penn ma ve bet beo,
Ni 'oa mestr de'o !

IV
Pell 'zo e oamp-ni diskaret,
Re bell eo bet pleget hor c'hein !
Met bremañ a-enep d'ar bed brein,
Skouer vat ar Balp kozh eo hor blein !

Da zorn em dorn, kamarad kaezh,
War-sao ! War-sao !
Koueriaded, micherourien gaezh !
Hor mistri 'maez !

V
Skuizh omp aet, bepred o labourat,
O poaniañ noz-deiz 'vit reoù all !
Trawalc'h ! Ni 'zo tud, n'omp ket chatal :
Diskaromp ar waskerien fall !

Bec'h de'i, paotred, deomp 'ta de'i !
War-sao ! War-sao !
Ar Balp 'n hor penn 'oar kas ane'i !
Ni 'ouezo skeiñ !


War don Allons au-devant de la vie (embannet gant René-Yves Creston, 1936)
Luskell va bag

**Luskell va bag** zo ur ganaouenn gant Yann Kerlann war an ton skosat *[[Skye Boat Song]]*.


I
Adal ar beure, betek an noz,
Pesketa eo va lod
Kuitaet em eus ma ziig kloz
Kluchet e-tal an aod

*Diskan*
Luskell, va bag, war gribell an dour
Dispak da ouel, ha red !
Kaset war-raok en avelioù flour
Sent ouzh ar stur bepred !

Arnev oa bet, gleb-teil e oan
Kounnaret oa ar mor
Me ne ran van, ret eo kaout poan
Trec'h omp d'an avel-vor

Bremañ eo brav, seder ez on
Gwenn-erc'h e nij ar spoum
Beg lemm va bag a sko en don
Kaset on dreist ar c'houmm

Setu an heol o vont da guzh
Pesked e-leizh am eus
Tro-war-dro din, bezhinoù druz
Va bag o zrec'h hep reuz 


## Kanerien
Kanet eo bet ar ganaouenn-mañ gant meur a ganer pe ganerez, pe c’hoazh gant lazoù-kanañ, Mariannig Larc'hantec hag Alan Stivell en o zouez, hemañ diwezhañ en e bladenn *Emerald* (2009).

## Liammoù diavaez
*Lec'henn P. Kentel ma weler (notennoù) ha ma klever an ton
*Amañ e klever ar son kanet gant laz-kanañ skolidi Skolaj Sant Jozef Lannuon
*Sonet evel un ton vals
Moselle (stêr)

Ar **Mosel** (*Mosel* en alamaneg, *Moselle* e galleg, *Musel* e luksembourgeg) eo anv ur stêr a zo andoniet e Bussang, e 731 m uhelder e menezioù ar Vosges, kent redek dre Loren, dre Luksembourg ha kornôg Alamagn.
E Koblenz e tinaou ar Mosel er Roen.

## Degerc'had
Kement ha "Meuse vihan" e talvez *Mosel*, diwar *Mosa*, ur ger keltiek, hag al lostger bihanaat latin *-ela*.

Un adstêr d'ar Meuse e oa ar Mosel gwechall e gwirionez, evel m'en diskouez an torosadur etre Toul ha Pagny, ma oa ar c'hember. Da vare ar ragistor e kemmas traoñienn en argrec'h da Doul, degerc'het ma voe gant ur froud a rede war-du an norzh, a zo red ar Mosel bremañ

## Notennoù
Moselle (departamant)

Ar **Moselle** (distaget  e galleg) zo un departamant, e biz Frañs, er rannvro Grand Est. Metz eo ar pennlec'h anezhañ, hag ar 57 an niverenn lakaet dezhañ. Diwar ar stêr Mosel e teu e anv. Klotañ a ra gant Bezirk Lothringen, ur rann eus Elzas-Loren, a oa en Impalaeriezh Alaman etre 1871 ha 1918. Darnoù bihan er c'hornaoueg a oa e Dugelezh Bar.

## Arondisamantoù ar Moselle
Abaoe 2016 e vez rannet an departamant e 5 arondisamant :
* Arondisamant Sarrebourg-Château-Salins
* Arondisamant Forbach-Boulay-Moselle
* Arondisamant Metz
* Arondisamant Sarreguemines
* Arondisamant Thionville

## Liammoù diavaez

*Lec'hienn ar C'huzul-departamant
*Lec'hienn ar stad c'hall en departamant (prefeti)
*Touristañ er Moselle   

## Daveoù ha notennoù
Kneset

**Kneset** (כנסת, e hebraeg, hag a dalvez bodadeg) eo anv parlamant Israel, ur gambr enni hepken. E Givat Ram, ur c'harter eus Jeruzalem, emañ. Gant James A. de Rotschild eo bet paeet, ha roet evel prof da Israel.

## Istor
Bodet eo bet evit ar wech kentañ d'ar 14 a viz C'hwevrer 1949, goude dilennadegoù an 20 a viz Genver 1949, hag e kemeras plas Asefat ha-nivharim, hag a oa anv ar vodadeg vroadel yuzev da vare ren ar Vreizhveuriz e Palestina.

## Perzhioù
Ar galloud lezenniñ a zo gant ar C'hneset, hag ivez ar galloud evezhiañ ar galloud seveniñ. Er C'hneset e vez : 
* votet lezennoù,
* votet ar budjed,
* evezhiaet ar gouarnamant,
* dilennet prezidant ar stad hag ar reolier,
* tamall ar gouarnamant

## Doare dilenn ar gannaded
Er C'hneset ez eus 120 kannad, ha dilennet e vezont evit un dileuriadur pevar bloaz-pad. Divodet e c'hall ar C'hneset bezañ gant ar prezidant, diwar c'houlenn ar c'hentañ ministr. Kenfeurel eo an doare ma vez votet, ha dre bastell-vro e vez graet, ha setu perak e c'hall strolladoù politikel 'zo kinnig betek 120 den war ul listenn. Evit ma vo dilennet un den e rank e strollad politikel bezañ tizhet un dregantad bennak : betek 2003 e oa 1,5%, ha kemmet eo bet e 2006 : 2% eo an dregantad da dizhout hiziv an deiz. Bewech ma vez bodet dilennidi er C'hnesset e vez roet un niverenn d'ar breudoù-se. Abaoe an 22 a viz Genver 2012 emeur gant ar 19vet Kneset.

**Dilennadegoù kannaded Israel e miz Ebrel 2006 betek miz C'hwevrer 2009** (lizherennoù tev : ar strolladoù politikel a oa er gouarnamant)

## 20 Kneset
**Dilennadegoù kannaded Israel e miz Meurzh 2015**
E druz ar strolladoù a zo savet a-du evit harpañ gouarnamant Benyamin Netanyahou e deroù ar c'hnesetvezh.
Will Self

**Will Self** (26 a viz Gwengolo 1961) zo ur skrivagner hag ur c'hazetenner saoz. Skoliataet eo bet en University College School, e Christ's College Finchley hag en Exeter College, en Oxford. Dimezet eo gant ar gazetennerez Deborah Orr. E Stockwell (Londrez) e vez o chom. Labouret en deus evit *The Observer*, *The Independent*, *Prospect* ha *New Statesman*.
Brudet mat e oa Will Self evel kazetenner, met treiñ a reas an traoù da fall e 1997. D'ar mare-se e oa o labourat evit *The Observer* hag e heulie kabal John Major. Will Self a brofitas eus karr-nij Major evit kemer heroin. Reuz-bras a savas ha skarzhet e voe eus *The Observer*.

## Skridoù
Ur skrivagner danevelloù moliac'h, fent du enno eo. Diazezet eo lod brasañ e skridoù e bedoù kenstur gant hon hini. Tem an drammoù ha hini ar reizhelezh a gaver stank en e oberennoù, a vez renket el luskad anvet "diarbenn sokial", ha keñveriet e vezont gant re Salman Rushdie, Doris Lessing, ha Martin Amis evit a sell ouzh ar re vodern, hag ivez gant skridoù Franz Kafka, Jonathan Swift, Lewis Carroll, J.G. Ballard pe c'hoazh William S. Burroughs.

## Oberennoù
### Romantoù ha danevelloù
**The Quantity Theory of Insanity* (1991)
**Cock and Bull* (1992)
**My Idea of Fun* (1993)
**Grey Area* (1994)
**The Sweet Smell of Psychosis* (1996)
**The Great Apes* (1997)
**Tough, Tough Toys for Tough, Tough Boys* (1998)
**How the Dead Live* (2000)
**Dorian, an Imitation* (2002)
**Dr. Mukti and Other Tales of Woe* (2004)
**The Book of Dave* (2006)

### Dastumadegoù pennadoù kazetennerezh
**Junk Mail* (1996)
**Sore Sites* (2000)
**Feeding Frenzy* (2001)

## Prizioù
*1998: Priz Aga Khan evit *Tough Tough Toys for Tough Tough Boys*
*1991: Priz Geoffrey Faber Memorial evit *The Quantity Theory of Insanity*

## Liammoù diavaez
* Lec'hienn ofisiel
* ''Guardian Books author page: Will Self''
* ''BBC''
* ''The International Necronautical Society''
* BBC Radio Five''
Feunteun Vauclusa

Ar **Fontaine de Vaucluse** (*la fònt de Vauclusa*, pe *Vauclusa* en okitaneg), e kumun Fontaine-de-Vaucluse e-tal Avignon, e-harz ur vri serzh a 230 m, a zo anezhi brasañ feunteun Bro-C'hall, hag ar 5vet er bed pa sav enni bep bloaz etre 630 ha 700 milion a m³. 

Anezhi e teu anv an departamant Vaucluse, a oa ivez anv ar gumun, a voe kemmet e Fontaine-de-Vaucluse. Er Grennamzer e oa *Vallis Clausa* (« traonienn gloz » en latin).
Avignon

**Avignon** (**Avinhon**  pe **Avignoun** e provañseg) zo ur gêr istorel war ar stêr Ron, e Provañs, ha pennlec'h departamant gall ar Vauclusa. Brudet eo evel kêr-benn ar bibien, er Grennamzer, hag ivez abalamour d'ar pont war ar Ron, a zo meneget en ur ganaouenn c'hallek, ha d'ar sizhunvezh c'hoariva a vez eno bep bloaz. Rummet eo bet he glad dibar Glad bedel gant an UNESCO. Avignon zo bet disklêriet Kêr-benn Europa ar sevenadur e 2000.

E  e oa  a annezidi enni, ha 530 267 en tolead kêr.

## Istor
Annezet e voe al lec'h adalek an Neolitik evel m'eo bet prouet gant furchadegoù e Roc'h an Domed ha Karter ar Balance.

Erruout a rejont al legionoù roman tro 120 kt JK.

Roue ar Franked C'hlodwig Iañ a lakaas ar seziz war ar gêr e 500. Saveteet e voe Gondovald, roue ar Vurgonded a drugarez d'ar jeneral roman Aredius, deuet da sikour anezhañ.

Etre 1309 ha 1418 edo ar bibien o chom e kêr Avinhon, setu perak e vez lesanvet "Kêr ar Bibien" hiziv hon deiz.

## Notennoù ha daveoù
Fontaine-de-Vaucluse

**Fontaine-de-Vaucluse** (*Vauclusa* pe *La Fònt de Vauclusa* en okitaneg) zo ur gumun e departamant Vaucluse. "*Vaucluse*" e oa hec'h anv a-raok 1945. Brudet eo an andon a gaver er gumun-se, unan eus ar re vrasañ a zo er bed (ar 5) (gwelet Fontaine de Vaucluse).

## Gwelet ivez
*Fontaine de Vaucluse
Bri

**Bri** zo ur ger brezhonek a c'hall bezañ

*pe *ar bri*, a reer anv anezhañ pa gomzer eus *dougen bri* da un den pe un dra
*pe *ar vri*, 
**a zo pe tor ur menez, pe tor un aod, un tornaod, gwelout bri (menez)
**un erin a-wechoù.

## Pennadoù kar
*tornaod
*Brie
Tor

An **tor** zo ur ger brezhonek
*a reer eus ar c'hof a-wechoù, kentoc'h eus ur c'hof tev pe eus kof ul loen
** a gaver en anv un evn, an torig-ruz, pe boc'hruzig,
*a reer eus stomog ar saout pe ar moc'h
**gwalc'hiñ, pe *skaotañ an tor* a ranker ober a-raok ober anduilh pe stripoù
**un **torad** zo neuze un tor leun pe ur c'hofad, a vo lavaret
***eus ur c'hofad boued,
***pe eus un neizhad pe gwizad
*a reer eus kostez ar menezioù, pe eus o bri
**alese moarvat ar gerioù torgenn ha tornaod (pe toraod, skrivet torrod a-wechoù)
**un anv a gaver el lec'hanvioù Torr Helman, Rough Tor, Garrow Tor hag all e Kernev-Veur.

## Stumm all
*Ur ger teur zo ivez, ha diwarnañ teurenn (ha teurennad).

## Pennadoù kar, a bell pe a dost
*Bri (menez)
*Bre
*torr
*Thor
*torgenn
Nicolas Appert

**Nicolas Appert** (Châlons-en-Champagne, Bro-C'hall, 1749 - Massy, Bro-C'hall, 1841), a zo ur c'hoñfizer hag greantour ar boued. Un ijinadenn eus ar re vrasañ en deus graet pa kavas an hentenn gentañ evit mirout ar bouedoù, dre hirboazhañ, hep aer, e listri gwer : an appertizadur eo. Krouiñ a ra al labouradeg bouedvirerezh gentañ e 1802. Ur pouez bras en deus bet e ijinadenn e Breizh pa voe krouet meur a labouradegoù ha prenet o froduadurioù gant ar Morlu. 

## Buhez
Mab d'un ostiz o terhel un ostaliri e Châlons-sur-Marne e ya da vezañ implijet evel peenkeginer pe voutailher e meur a annez nobl, hini roue Pologn, Stanislaz Iañ, da skouer.
Mont a reas da Bariz e 1784 hag e talc'has ur stal koñfiserezh, war straed al Lombarded. Gant Élisabeth Benoist e timezas e 1785.
Kavet e oa bet re glouar e engouestladur e-keñver an Dispac'h, daoust ma oa prezidant kevrenn patrioted karter al Lombarded, ken e voe lakaet en toull-bac'h e 1794. Er maez e teuas goude tri miz pa voe goubrenet ur grefier gant daou eus e vignoned.

## Ijinadenn an appertizadur
E 1795 e teuas a-benn ijinañ an doare da virout ar boued hep chañch e vlaz pa ne veze anezevet nemet ar yenidigezh pe ar vogederezh pe en ur ouzhpennañ ur viruzenn pe gwezher mirout, evel an holen (holenerezh, anv all : sallerezh), ar sukr (koñfiserezh), an druzoni pe an alkool. Si brasañ ar gwezherien mirout eo distruj ar blaz orin hag ar sec'hed a zeu gant ar boued sall.Implij a reas boutailhoù-gwer evel endalc'herien, brasoc'h eget ar boutailhoù-gwin boutin a lakae da vezañ fardet a-ratozh. Lakaat e rae ar boutailhoù leun da vezañ tommet e-barzh ul lestr leun a dour brasoc'h, hervez an hentenn gozh a vez graet dourgib eus outañ. Harzet e vez diorroadur ar bakteriennoù dre an tommadur dre hirboazhañ hag dre ma n'eus ket mui aer stok ouzh ar boued.

Ne embannas ket diouzhtu e ijinadenn hag krogas da werzhañ e voutailhoù-mir e Ivry-sur-Seine, hag e 1802 e tigoras ul labouradeg e Massy hag e teus a-benn goprañ un hanterkantad a dud. Merzet e voe gant pennoù ar Morlu gall e c'hellfe kas boued gwelloc'h ha klokoc'h war ar vatimantoù, ken e veze posubl stourm ouzh ar skorbut.

## Oberennoù
* Le Livre de tous les ménages, ou l’art de conserver pendant plusieurs années toutes les substances animales et végétales, Paris, Charles-Frobert Patris, 1810, in-8°, XXII−116 p. ; 2l  emb., 1811 ; 3e  éd., 1813 ; 4vet  emb. , Paris, 1831, in-8° ; 5e édition, revue par Prieur-Appert et Gannal, Paris, Le conservateur, 1842, in-8° (Collection A. Carême).
* Notice sur la dépuration de la gélatine, Paris, Vérat, 1826.

## Levrlennadur
* Mars, Christian, 250 figures de Bretagne, Skol Vreizh, 2022. ISBN978-2-36758-113-2
* Barbier, Jean-Paul, Nicolas Appert, inventeur et humaniste, Paris, Royer, 1994. ISBN 2-908670-17-8
* Dhombres, Jean (kempennet gant), La Bretagne des savants et des ingénieurs : 1750-1825, Rennes, Oiuest-France, 1992. ISBN 2-7373-0871-2.

Bukezskrid romantet
* Rosemonde Pujol, Nicolas Appert, l’inventeur de la conserve, 1985.
Thor

**Thor** (*Þórr* en norseg, ma za eus **Þunraz* “kurun” e kentgermaneg) eo Aes gwarezer Midgard er wengelouriezh lec'hlennat. 

Gantañ e ta an nerzh e aotr ar c'hurun, kresk ar gwez ha lusk an elfennoù.
Roudoù eus Thor a zo adalek oadvezh ar romaned, hag e oa brudet a-walc'h gant ar vikinged e-pad kristenidigezh an norzheuropa. Arouezoù bihan e vorzhol Mjöllnir a oa douget gant kalz anezhe. Ha meur a zen o doa ger *"thor-"* e-touesk o anvioù betek fin ar grennamzer.

## Mojennoù
Hervez ar mojennoù german eo mab da Odin, a oa mab da enkorfadur an douar, Jord. Pried eo da Sif ha tad da Modi (ar fulor) ha da Thrúd (an nerzh).
Hervez un doare all eo tad Magni (an nerzh), gant ar ramzez Járnsaxa (a zo kement ha Sif hervez Snorri Sturluson).

E danevell ar Ragnarök en em gann Thor ouzh Jörmungand, ar Sarpant-Bed, mab da Loki. Mervel a ra ar Sarpant. Met kontammet eo Thor, ne ra nemet nav c'hammed war-raok ha mervel ivez.

Processed_SAM_thorr.jpg|Thor gant e vorzhol Mjöllnir, hag e c'houriz hud, en un dornskrid islandek eus an Ensavadur Árni Magnússon
Thor's Fight with the Giants (Mårten Winge) - Nationalmuseum - 18253.tiff|Thor en e garr, sachet gant daou vouc'h, oc'h en em gannañ gant ar ramzed, M. E. Winge, 1872


## Pennadoù kar
*Taranis
Nenets

An **Nenets**, Ненцы (Nentsy e rusianeg), zo ur bobl nomad hag a vez o chom nepell diouzh ar c'helc'h polel. Ar genel bouezusañ eus ar 26 kenel eus Siberia eo. Bevañ a reont diwar ar pesketaerezh hag an desevel kirvi. Nomad-tre int dre ma ne chomont ket alies muioc'h eget ur sizhunvezh er memes lec'h.

O yezh ofisiel eo an nenetseg.

## Ur genel nomad war un dachenn divent
Ar bobl Nenets zo o chom e gwalarn Siberia etre ledenez Kanin war ar Mor Gwenn, e norzh ar menezioù Oural ha d'ar stêr Vorkouta. Bevañ a reont ivez en inizi ar Meurvor arktek hag e ledenez Kola. 
En holl en em astenn ar bobl-se war 1 milion a km². O bro eo an toundra hag ar c'hoadoù gwez-pin gant kalz a stêrioù ha takadoù geuniek.
Ensavadur Árni Magnússon

An **Ensavadur Árni Magnússon** (*Stofnun Árna Magnússonar* en islandeg) zo un aozadur e Reykjavík, kêrbenn Enez ar Skorn, ma vez gwarezet an dornskridoù islandek kozh, hag en o zouez al *[[Landnámabók]]* (*Levr an Trevadennañ en Enez ar Skorn*), an *[[Heimskringla]]* hag ar meurzanevelloù anvet saga .

## Istor
Pa voe roet hec'h emrenerezh da Enez ar Skorn en 1904 gant Danmark e voe goulennet gant Breujoù an enezenn, (*[[Alþing]]*) digant Danmark daskor dezho an dornskridoù dastumet gant al lenneg Árni Magnússon. En 1927, 23 bloaz goude e voe daskoret un toulladig, ha bodet en un ensavadur anvet « Handritastofnun Íslands », *Ensavadur Dornskridoù Island*. 

En 1972, daskoret an holl zornskridoù, e voe kemmet an anv e « Stofnun Árni Magnússonar á Íslandi », *'Ensavadur Árni Magnússon en Island*, anavezet ivez evel « Árnastofnun ». Distag eo diouzh skol-veur Island met kenlabourat a ra ganti. 

## Men emañ
Annezet eo er savadur  *Árnagarður*, war dachenn skol-veur Island e Reykjavík.

## Dornskridoù

Sed o anvioù
*AM 113 fol (Íslendingabók)
*AM 371 4to (Landnámabók)
*AM 738 4to
*GKS 1005 fol (Flateyjarbók)
*GKS 2367 4to	(Edda de Snorri)
*SÁM 66

## Liammoù diavaez

*  et  An Ensavadur Árni Magnússon
*  An dornskridoù en-linenn
*  ha  Skol-veur Enez ar Skorn
Árni Magnússon

**Árni Magnússon** (13 a viz Du 1663–7 a viz Genver 1730) a oa ul lenneg islandat a zastumas dornskridoù kozh.

Ganet e oa e 1663 e Kvennabrekka, e Dalasýsla, e kornôg an enezenn. Mont a reas da studiañ da Zanmark, da skol-veur København, hag eno e voe eiler Dihellour ar Roue, Thomas Bartolin, e-pad 6 vloaz. 
Beajiñ a eure da Alamagn e-pad 2 vloaz, ha pa zistroas da Zanmark e 1697 e voe anvet da sekretour Dihelloù ar Roue. Da 48 vloaz e teuas da vout kelenner an Dihelloù kozh er skol-veur.

Distreiñ a reas da Enez ar Skorn, ha chom eno 10 vloaz a-raok distreiñ da København ma chomas betek fin e vuhez evel kelenner ha levraoueger. 

E vuhez-pad e tastumas dornskridoù kozh, re Island dreist-holl, met re all Lec'hlenn kenkoulz all. 

E boltred a oa war ar bilhedoù 100 Íslensk króna .
Kopenhagen

**København** ([købm̩ˈhawˀn], e daneg) pe **Kopenhagen** (hervez an alamaneg) eo kêr-benn ha kêr vrasañ Danmark. Dont a ra anv danek ar gêr eus distummadur ur stumm koshoc’h *Købmandshavn* a dalveze "porzh ar varc’hadourien", dre ma oa ur porzh-mor lec’hiet brav e digor ar Mor Baltel, war aod reter enez *[[Sjælland]]*. Dont a ra an anv brezhonek eus ar stumm alamanek *Kopenhagen*, zo tremenet e meur a yezh eus kornôg Europa. E Kopenhagen emañ sez parlamant Danmark ha palez ar roueed. War-dro 1,8 milion a dud zo o chom e kêr ha tro-dro. 

## Istor
Savet e voe Kopenhagen war-dro ar bloavezh 1000, gant Sweyn I hag e vab Knut ar Bras. Ur gêriadenn vras a besketaerien e voe betek kreiz an , pa zeuas da vezañ perc’hennet gant an eskob Absalon ha pa voe kreñvaet gantañ e 1167. Dre ma oa mat ar porzh e kreskas Kopenhagen evit dont da vezañ ur greizenn genwerzh a bouez. Taget e voe meur a wech gant Kevre an Hansa, dre ma oa c’hoantaet pinvidigezh ar porzh bras gant tud hanternoz Alamagn. E 1658-1659 e voe lakaet seziz war kêr gant Svediz Karl X. E 1801 e voe un emgann er porzh etre morlu Breizh-Veur, renet gant an Amiral Parker, ha morlu Danmark. E 1807 adarre e voe listri Breizh-Veur eno, o vombardañ Kopenhagen evit ma ne gouezhfe ket morlu Danmark etre daouarn Napoleon I. Neuze e voe distrujet ul lodenn vat eus kêr ha kantadoù a dud a voe lazhet. E-pad an Eil brezel bed e voe aloubet Kopenhagen hag ar peurrest eus Danmark gant soudarded alaman, etre miz Ebrel 1940 ha miz Mae 1945.

Abaoe ar bloavezh 2000 eo liammet kêrioù Kopenhagen ha Malmö, e Sveden, gant ur pont-riboul (Pont Øresund), ma c’hell tremen trenioù ha kirri.

## Endro
E miz Kerzu 2009 e vo aozet un emvod etrevroadel war tommadur an hin gant Aozadur ar Broadoù Unanet.

## Un nebeud tud vrudet genidik eus Kopenhagen
* Hans Christian Andersen
* Niels Bohr
* Tycho Brahe
* Nikolai Grundtvig
* Ludvig Holberg
* Søren Kierkegaard

## Kêrioù gevellet
* Pariz, 
* Marsilha, 
* Reykjavik, 
* Nürnberg, 
* Praha, 
* Beijing, 
* New York, 
* Nuuk, 

## Liammoù diavaez
* Bravat Kopenhagen lec’hienn evit an douristed
* skeudennoù eus Kopenhagen
Étretat

**Étretat** zo ur gumun e departamant ar Seine-Maritime, er rannvro Normandi, en Bro-C'hall.

Gwechall e oa ur gêriadennig pesketaerien, hiziv eo deuet da vout un hañvlec'h brudet abalamour d'e dornaod, d'an aod ha d'ar bili, en hanternoz d'an Havr-Nevez e Normandi er pays de Caux. 
## Tornaod
Livet int bet gant Claude Monet hag Eugène Boudin. Brudet eo al levr L'Aiguille creuse, gant Maurice Leblanc, a gont troioù Arsène Lupin eno. Gustave Flaubert a gare dont di da hañviñ, ha Maupassant en deus tremenet e vugaleaj eno.

## Skeudennoù

Etretat2005falaiseetrochersAvalprofil.jpg|Tornaod Aval gwelet a-letu
La Manneporte (Étretat).JPG|L'Arche
L'Aiguille (Étretat).JPG|L'Aiguille
Aiguille2.jpg|L'Aiguille diouzh ar beure
Etretat1982dia19AAiguilleisoleeSOIR.jpg|L'Aiguille diouzh an abardaez
1981 19A TROU A LHOMME.jpg|Le Trou à l'Homme
1981etretat00A_CHAMBRE_DEMOISELLES.jpg|La Chambre des Demoiselles
Photo042 la falaise d'aval vue de la plage.jpg‎|An tornaod gwelet eus an aod vili
Photo014 falaise de la cote d'Etretat.jpg‎|Tornaod Étretat


## Liammoù diavaez
Bri (menez)

Ur **vri** zo ur roc'h vras, pe ur menez, hag a sav sonn ha trumm. Pa vez dirak un aod e lavarer tornaod anezhi. Serzh pe sershoc'h e vez ar brioù. Graet int gant krignerezh ar glaveier hag ar skorneier, er reier kalet. 


Mount Thor.jpg|Menez Thor, en Enez Baffin, Nunavut, Kanada. War a lavarer eo an uhelañ ha sershañ bri war an Douar
Falaise de Bandiagara.png|Bri Bandiagara e Mali
Yosemite El Capitan.jpg|Dremm mervent *El Capitan*, adalek Yosemite Valley
Vercors 001.jpg|Brioù ar Vercors, en Alpoù gall


## Pennadoù kar
* Bre
* Bryn (ger kembraek)
* Tor
Riksdag

Ar **Riksdag** (anvet en un doare ofisiel e svedeg: *Sveriges Riksdag*) eo parlamant Sveden. N'eus nemet ur gambr ouzh e ober, enni 349 c'hannad (anvet e svedeg *riksdagsledamöter*), dilennet evit pevar bloaz. 

Emañ ar *Riksdag* war enezennig Helgeandsholmen, e-kreiz Stockholm. 

Dont a ra an anv *Riksdag* eus an droienn *riksens ständer* (pe "*rikets ständer*", "stadoù ar rouantelezh"), a ra meneg eus ar "stadoù" a veze bodet enno dileuridi an tri urzh a oa e kevredigezh Sveden gwechall (noblañs, kloer hag ar re all). Kar eo ar ger *Riksdag* d'an anv alamanek *[[Reichstag]]* (implijet evit meur a barlamant alaman betek 1945).

Setu amañ ar strolladoù politikel o deus kannaded er Riksdag, abaoe votadeg miz Gwengolo 2014 :
Patrick McGoohan

**Patrick McGoohan** (19 a viz Meurzh 1928 e New York - 13 a viz Genver 2009 e Los Angeles) a oa un aktour iwerzhonat hag amerikan. Brudet eo bet goude bezañ c'hoariet er rummadoù skinwel anvet Danger Man ha The Prisoner. Meur a wech en deus c'hoariet ivez e Columbo : peder gwech en deus c'hoariet perzh ar muntrer er rummad-se, ha meur a lodenn a zo bet produet gantañ ivez. C'hoariet en deus ivez e-barzh Braveheart (1995) (er film-se e c'hoarias perzh ar roue Edward) hag ivez e-barzh Escape from Alcatraz (sevenet gant Don Siegel, 1979)

## E filmoù
### Er sinema

* 1954 : *The Dam Busters* gant Michael Anderson 
* 1955 : *The Dark Avenger* de Henry Levin 
* 1957 : *Hell Drivers* gant Cy Endfield 
* 1958 : *The Gypsy and the Gentleman* gant Joseph Losey 
* 1963 : *Doctor Syn, alias the Scarecrow* gant James Neilson 
* 1968 : *Ice Station Zebra* gant John Sturges 
* 1970 : *The Moonshine War* gant Richard Quine 
* 1971 : *Mary, Queen of Scots* gant Charles Jarrott 
* 1976 : *Silver Streak* gant Arthur Hiller 
* 1976 : *A Genius, Two Friends and an Idiot* gant Damiano Damiani
* 1979 : *[[Escape from Alcatraz]]* gant Don Siegel 
* 1981 : *[[Scanners]]* gant David Cronenberg 
* 1983 : *Trespasses* gant Peter Sharp 
* 1995 : *[[Braveheart (film, 1995)|Braveheart]]* (Longshanks, ar roue Edouarzh) gant Mel Gibson
* 1996 : *A Time to Kill* gant Joel Schumacher 
* 1996 : *The Phantom* gant Simon Wincer
* 2002 : *Treasure Planet* gant Ron Clements

### Er skinwel
* *[[Danger man]]*
* *[[The Prisoner]]*
* Columbo

## Levrlennadur
* 1989 : *Le Prisonnier chef-d'œuvre télévisionnaire* gant Hélène Oswald hag Alain Carrazé
* 1991 : *Destination danger* gant Jacques Baudou ha Philippe Ferrari
El Capitán

**El Capitán** (pe **El Capitan** e saozneg) a zo ul lec'hanv spagnolek a gaver e Stadoù-Unanet Amerika. 

## E [[SUA]]
* El Capitan, ur vri e Yosemite Valley, California
* El Capitan (Arizona), ur vri e Monument Valley, Arizona
* El Capitan (Montana), kern ur menez e Bitterroot Range e Montana
* El Capitan (Texas), ur menez er Guadalupe Mountains e Texas

## E lec'hioù all
* El Capitan (Meurzh), ur roc'h war ar blanedenn Meurzh 

## Traoù all
## Romant
**Le Capitan*, ur romant kab ha kleze gant ar romantour gall Michel Zévaco. 

### Kanaouennoù
** *El Capitan*, gant ar strollad skosat Idlewild
** *El Capitan*, gant ar strollad kalifornian OPM

### Filmoù
Daou seurt filmoù zo bet anvet evel-se:
*pe diazezet war romant Michel Zévaco:
**Le Capitan, ur film gall gant André Hunebelle ma c'hoari Bourvil ha Jean Marais, deuet er-maez en 1960
**Le Capitan ur film gall gant Robert Vernay ma c'hoari Pierre Renoir, embannet en 1946

*pe diazezet war anvioù ar menezioù: 
*El Capitan (film), ur film diwar-benn kraperien menezioù, gant Fred Padula

## Pennadoù kar
*kabiten
*Capitant
Pardaillan

**Pardaillan** zo haroz Michel Zévaco, ur romantour poblek gall eus deroù an XXvet kantved, a gaver e 12 romant adalek 1907. 

## Turkeg
Troet eo bet ar romantoù e turkeg. Brudet int bet gant ar skrivagner Ahmet Altan en deus skrivet: "*Daou seurt tud a zo: ar re o deus lennet romantoù  Pardaillan hag ar re n'o deus ket*".
Island (disheñvelout)

**Island** a c'hall bezañ : 

## Lec'hioù
*anv ur vro, Island, anvet ivez "Enez ar Skorn" e brezhoneg (skrivet *Ísland* en islandeg) 
*ar ger saoznek *island*, hag a dalv enezenn, a gaver e-barzh anvioù e-leizh dre ar bed evel 
** Rhode Island 
**Inaccessible Island
* Island (Yonne), ur gumun c'hall e departamant Yonne
* Island (Kentucky), ur gêr e Stadoù Unanet Amerika
* Island County, ur gontelezh e stad Washington, e Stadoù Unanet Amerika

## Traoù all
* *[[Island (romant)]]*, ur romant gant Aldous Huxley, embannet e 1962
* *[[The Island (film, 2005)]]*, ur film stadunanat savet gant gant Michael Bay e 2005
Alatriste

**Alatriste** zo
*un anv-tiegezh spagnolek
*anv ar c'habiten Alatriste e romantoù Arturo Pérez-Reverte 
**anv ur film tennet eus ar romantoù spagnolek-se: Alatriste
Medina

**Medina** zo ur gêr vras eus Arabia Saoudat, kêr-benn proviñs Medina, e rannvro Hijaz. Yathrib e oa anv kêr a-raok an Hidjra. Meur a anv arabek zo d'ar gêr: Al-Madīna (المدينة) « ar gêr » ; Al-Madīna al-Munawwara (anv arabek leun: المدينة المنورة, distaget [ælmæˈdiːnæl muˈnɑwːɑrɑ]), an anv ofisiel a dalvez « ar gêr sklêrijennet», Madīnatu an-Nabî (ﻣﺩﯾﻨﺔ ﺍﻟﻨﺒﻲ) « kêr ar profed », pe Madīnatu Rasûl Allah (مدينة رسول الله) « kêr kannad Doue»).

Eno en em stalias Mohammed, profed an Islam, goude an Hidjra, goude ma voe rediet gant Doue, hervez ar C'horan da guitaat Mekka, ur gêr lec'hiet 430 kilometr diouzh Medina. Eno ivez e varvas e 632. Emañ bez Mohammed e Medina, e Al-Masjid an-Nabawi (moskeenn ar profed). Eno ivez emañ bezioù ar c'hentañ kalifed Abou Bakr hag Omar hag abalamour da se ez eo ur gêr sakr evit ar Vuzulmiz. An eil kêr sakr eus an Islam eo war-lerc'h Mekka.

Medina n'eo ket ur bazenn rediet da vezañ graet e-pad an hadj, met un darn eus ar birc'hirined a zeu eus Mekka evit gweladenniñ bez Mohammed hag ar voskeenn.
Kabiten Alatriste

Ar **c'habiten Alatriste** pe **Diego Alatriste y Tenorio**, hervez e anv gwir, zo ur soudard spagnol eus ar XVIIvet kantved, hag un haroz e romantoù ar skrivagner spagnolek Arturo Pérez-Reverte. Evel Alexandre Dumas gant d'Artagnan en deus kemeret ar romantour un ofiser un tamm divrud evit ober anezhañ un haroz romantel. Hervez a lenner ell levrioù e vije ganet e León war-dro 1582 ha marvet en emgann Rocroi e 1643 o stourm ouzh an arme c'hall.

Troet eo bet al levrioù e meur a yezh. 

## Buhez an haroz
Da 13 vloaz e oa aet da dabouliner gant an arme spagnol goude kuzhat e oad. Kaset e oa bet gant e rejimant, Tercio Viejo Cartagena, da Flandrez. En arme e teuy da vout kabiten. Met e Madrid hag e Spagn e c'hoarvez an darvoudoù kontet el levrioù. Karantez, spierezh, emgannoù, tud vrudet ar mare, ha gwerzennoù barzhed diouzh ar c'hiz a gaver ivez. 

Ur soudard lemm e deod hag e gleze eo ar c'habiten, prest d'en em gannañ atav. Stourm a rank meur a wech ouzh an Inkizision. Mignon eo d'ar skrivagner Quevedo. Ha sot eo gant c'hoariva Lope de Vega. 

## Film
Ur film zo bet savet diwar ar romantoù kentañ.

## Ar romantoù
*El capitán Alatriste (1996). 
*Limpieza de sangre (1997). 
*El sol de Breda (1998). 
*El oro del rey (2000). 
*El caballero del jubón amarillo (2003). 
*Corsarios de Levante (2006). 

Tri all a vije da zont: 
*El puente de los asesinos. 
*La venganza de Alquézar. 
*Misión en París. 

## Liammoù diavaez
*Cronología del Soldado Diego Alatriste
Droma

An **Droma** (distagadur: ['drumɔ]; galleg: *Drôme*) a zo ur stêr eus Okitania, e Daofinez, 110 km dezhi, hag a zo un adstêr d'ar Ron, war e lez kleiz. Doare gallek hec'h anv en deus roet anv un departamant, an Drôme.
Maissin

**Maissin** (e walloneg : *Maissin*) a oa ur gumun eus Belgia e proviñs Luksembourg ; ur rann eus kumun Paliseul eo abaoe 1977.
## Monumantoù ha traoù heverk

## Istor
### 
#### [[Brezel-bed kentañ]]
* Un emgann start a voe e Maissin d'an 22 ha d'an 23 a viz Eost 1914 etre Bretoned al Lu gall hag an Alamaned. Ur blakenn vrezhonek a zo bet lakaet er vered-vrezel. Enni e voe lakaet ur c'halvar bet degaset eus An Treoù-Leon, e Breizh.

Plake burton aite maissin.jpg|Ur blakenn e brezhoneg e bered Maissin gant Jos-Pêr ar Braz ur soudard broadelour breton


Monument breton à Maissin.jpg|Ur c'halvar bet degaset eus An Treoù-Leon
010 Le Tréhou Plaque commémorative Croas Ty Ru.JPG|Plakenn An Treoù-Leon evit ar c'halvar Croas Ty Ru bet tennet
Vire

**Vire** zo un anv-lec'h gallek.

## E Normandi
*anv ar stêr Vire ; 
*anv kêr Vire.

## E lec'h all
* **[[Vire (Belgia)|Vire]]**, ur stêr e Belgia, adstêr d'an Ton.
* **[[Vire-sur-Lot]]**, kumun c'hall el Lot.
Vire (stêr)

Ar **Vire** zo ur stêr e Normandi, 128 km hed dezhi, a dreuz daou zepartamant, Calvados ha Manche, a dremen dre Vire, Saint-Lô hag Isigny-sur-Mer, hag a aber e Mor Breizh, etre an daou zepartamant er baie des Veys.
Ton

**Ton** zo ur ger a c'hall bezañ meur a dra.
* Er sonerezh ez eus meur a veizad, gwelout ton
* El livioù hag en arzoù ar gweled, e komzer eus ton pa gomzer eus ul liv
* Er yezhoniezh e komzer eus yezhoù tonek pa gemm ster ur ger hervez an doare ma vez distaget
* Un *don*, un *donenn*, un *donell*, zo ur varrikenn
* An *toned*, pe touned, zo pesked bras

## Lec'hanvadurezh
* Ton zo ur gumun en Italia e Proviñs Trento
* Tôň, zo ur gêriadenn e Slovakia
* Ton zo ur gêr e Burkina Faso e departamant Fara
* An Ton zo ur stêr e kreisteiz Belgia, e Gaume, e kornad Virton
* An Ton zo ur stêr e Poatev, e Bro-C'hall, adstêr d'an Argenton

### Lostger
* *-ton* zo ul lostger saoznek a gaver stank el lec'hanvadurezh saoznek, deuet diwar ar ger *[[town]]*, a dalvez "kêr" pe "vourc'h" (evel e Charleston, Easton, Jameston, Jeffreyston, Johnston, Kingston, Littleton, Newton, Templeton hag all).
* Gwelout ivez : City, Ker, Ville.

## Pennadoù kar
*Thon
*Tonn
*Tont
Amman

**Amman** (**عمان** **ʿAmmān** en arabeg) eo kêr-benn rouantelezh Jordania. War-dro 2&nbsp;125&nbsp;400 a annezidi a oa enni e 2005 ; ha kêr vrasañ Jordania eo. 

Ober a reer anv eus Amman er Bibl, gant an anv "Rhabbat Ammon". Aspadennoù eus an Henamzer gresian ha roman zo eno hiziv c'hoazh : brudet eo c'hoariva roman kreiz kêr da skouer. Da vare ar Romaned e veze graet "Philadelphia" anezhi.

Goude mare an Impalaeriezh roman e teuas Amman da vezañ ur gêr hep kalz a bouez. Goude ar Brezel-bed kentañ, pa oa Jordania dindan beli ar Rouantelezh Unanet, e teuas da vezañ ur gêr vras en-dro. Hag e 1946 e teuas da vezañ kêr-benn ar stad dizalc'h nevez.

Kreskiñ a reas kalz an niver a dud en Amman, goude ar brezelioù etre Israel hag ar broioù arab e 1948, 1967, ha 1973, gant an niver bras a repuidi palestinat a erruas e kêr. E 1970 e voe emgannoù er straedoù etre ar repuidi-se ha nerzhioù polis hag arme Jordania.

## Gevelliñ

Gevellet eo Amman gant :
Thon

**Thon** zo ur ger gallek
*anv gouennoù pesked, a zo ton pe toun e brezhoneg
* an **[[Thon (stêr)|Thon]]** zo ur stêr eus Pikardi, en hanternoz Bro-C'hall, adstêr d'an Oise.

## Pennadoù kar
*Ton
*Tonn
*Tont
Thon (stêr)

An **Thon** (a-wechoù Ton) zo ur stêr eus Pikardi, en hanternoz Bro-C'hall , adstêr d'an Oise. Eieniñ a rae en departamant an Ardennes, ha treuziñ an Aisne. 56 km zo dezhi.
Bro-Lemojez

: *Evit sterioù all an anv *'Lemojez**, gwelit ar pennad [[Lemojez (disheñvelout)]].''
----

**Bro-Lemojez*' (*Lemosin* en [[okitaneg]], *Limousin* e [[galleg]]), zo ur vro en [[Okitania]]. [[Lemojez]] eo he c'hêr-benn.

Ur [[Proviñsoù Bro-C'hall‎|broviñs]] kozh e [[Bro-C'hall]] eo ivez, hag adkemeret eo bet an anv evit ur [[Limousin (rannvro)|rannvro]] a vod tri [[departamant gall|departamant]] ([[Corrèze (departamant)|Corrèze]], [[Creuse (departamant)|Creuse]] hag [[Haute-Vienne]]).

Okitaneg eo ar yezh gant he rannyezh, al [[lemojezeg]]. 

==Istor==
Bro al *Lemovices* e oa e [[Galia]]. Er  eo e voe staget ouzh ar [[rouantelezh c'hall]].




== Levrlennadur ==
*Jean-Paul Brethenoux, « L'insurrection d'un peuple. Les Lémovice et la guerre des Gaules », en *Histoire Antique, hors-série n° 5 : La guerre des Gaules. Vercingétorix et le sursaut celtique,* Harnois, p. 50-57. 
*Béatrice Cauet, *L'or des Celtes du Limousin, Culture et Patrimoine en Limousin*, 2004. 
*Jean-Michel Desbordes, « Les Lémovices gallo-romains », en *Atlas du Limousin'', Presses Universitaires de Limoges, 1994, p. 38-41.

## Skeudennoù

PanoramaUzerche.jpg|Usercha
Confolens_-_Église_Saint_Barthélemy.jpg|Iliz Sant Bartomieu Confolents
Eoliennes peyrelevade.jpg|Ur rod-avel war pladenn Miuvachas
Brive-la-Gaillarde, France Visitor's Center.jpg|Briva la Galharda
Rochechouart chateau.jpg|Kastell Rechoart


## Pennadoù kar
*Limousin
*March
Landau

**Landau** zo un anv-lec'h alamanek, ha hini meur a gêr en Alamagn ha lec'hioù arall er bed. 
 
## Lec'hioù
*Landau in der Pfalz, an hini vrudetañ, e Rheinland-Pfalz
*Landau an der Isar, e Landkreis (distrig) Dingolfing-Landau en Bavaria, 
*ur c'harter e Bad Arolsen e Landkreis Waldeck-Frankenberg, en Hessen, Landau (Bad Arolsen)

## Tud
* Abe Landau, gangster e Stadoù Unanet Amerika
* Chaim Landau, ministr en Israel
* David Landau, kazetenner en Israel 
* Edmund Landau (1877-1938), matematikour alaman
* Jon Landau (1960-2024), produer filmoù stadunanat
* Juliet Landau, aktourez stadunant
* Lev Davidovitch Landau (1908-1968), fizikour eus Rusia
* Martin Landau (1928-2017), aktour ha produer filmoù stadunanat
Drôme (departamant)

An **Droma** (en okitaneg, distaget [ˈdru.mɔ]; *Drôma* en arpitaneg, distaget [ˈdʁoːma]; *Drôme* e galleg hag ent-ofisiel, distaget [dʁoːm]), zo un departamant eus kreisteiz Bro-C'hall, er rannvro Arvern Ron-Alpoù. Valença eo ar pennlec'h anezhañ, hag an niverenn 26 a zo roet dezhañ. Dont a ra e anv eus ar stêr Droma. En Daofinez emañ, hag ar pep brasañ eus an departamant a zo en Okitania, war-bouez ar penn norzh, en-dro da Albon, a zo en Arpitania.

## Arondisamantoù an Droma
* Diá
* Niom
* Valença

## Daveoù ha notennoù
Touzerez

Un **douzerez**, pe **troc'herez-blev**, zo ur mekanik da droc'hañ pe da douzañ blev, pe e vije blev un den, pe blev ul loen, un dañvad peurvuiañ. Savet eo ar ger diwar ar verb *touzañ*, a dalvez kement ha troc'hañ berr. 

Touzerezioù gant an dorn a zo, ha re all a ya en-dro gant an tredan, trouzus alies ha displijus d'an divskouarn.
Hogen an touzerezh a c'hall bezañ graet gant doareoù all, koavenoù kimiek da skouer. Da neuze e komzer eus *divleviñ*, pe disvleviñ kentoc'h.

A-raok ober gant un douzerez e veze graet gant ur sizailh, sizailh-vlev evit an dud, ha sizailh-deñved, a zo brasoc'h.
Gwilcherez

Ur **wilcherez**, pe **troc'herez-c'heot**, zo ur mekanik da wilchat, pe da droc'hañ geot, dezhi meur a lavnenn.

Meur a seurt a zo. Darn a ya en-dro gant eoul-maen, re all gant an tredan. Darn a dro en-dro d'un ahel a-serzh, re all en-dro d'un ahel a-blaen.

## Louzus ha trouzus
Tamallet e vez dezho ober trouz (met ar re dredan ne reont ket nemeur), louzañ an endro diwar deurel CO<sub>2</sub> evit ar re a lonk eoul-maen, pe sachañ war an tredan evit ul labour a c'hallfed ober gant eoul-divvrec'h.
Limousin (rannvro)

: *Evit sterioù all an anv *'Lemojez**, gwelit ar pennad [[Lemojez (disheñvelout)]].''
<HR noShade>


**Limousin''' a oa anv gallek ur rannvro c'hall savet diwar Bro-Lemojez kozh, hag enni an tri departamant-mañ: Corrèze, Creuse ha Haute-Vienne.

## Yezhoù
Ouzhpenn galleg e vez komzet lemojezeg, pe okitaneg Bro-Lemojez.
Tonn

Un **donn** zo un dolzennad dour o fiñval, diwar levezon an avel, hag unan eus elfennoù fiñv gorre ar mor, pe dour ul lenn. 

## Anvioù
Meur a anv all zo e brezhoneg: *gwagenn, houlenn*; **tarzh-mor** a vez laret eus ar re a darzh war reier an aod. Kreñvaet e c'hell an tonnoù pe gwagennoù bezañ gant ar c'hasennoù. Kaoz a vez ivez eus bernioù-dour pe bernioù, hep mui.

## Redele
Ar redele a vez lavaret eus ar wagenn greñvañ eus un heuliad gwagennoù.

Katsushika Hokusai, published by Nishimuraya Yohachi (Eijudō) - Under the Wave off Kanagawa (Kanagawa-oki nami-ura), also known as the Great Wave, from the series T... - Google Art Project.jpg| Edan an donn a-ziavaez da Ganagawa  (**神奈川沖浪裏** *Kanagawa-oki nami-ura*) Katsushika Hokusai, 1830-31

## Pennadoù kar
* Gwag
Arpitaneg

An **arpitaneg** pe **frankoprovañseg** zo ur yezh romanek hag a vez komzet e lodennoù a Frañs, Suis hag Italia. Savet e oa bet an anv *francoprovençal* evitañ e 1873 abalamour ma tiskoueze ar yezh kaout doareoù ar galleg en un tu ha reoù ar provañseg en tu all. Ar ger «arpitan» a zo ur ger nevez (savet e oa bet er bloavezhioù 1970) hag a zo deuet da vezañ brudet. E Bro-Suis e reer «romand» ivez eus ar yezh.

## Levrlennadur

* KOSTIOU Jeremi, *Ar banell gentañ en arpitaneg*, e-barzh Ya !, niv. 458, miz Meurzh 2014, p. 3.

## Liamm diavaez
*Centre d'études francoprovençales
Toun

An **ton**, pe **toun**, a zo ur pesk-mor bras, eus kerentiad ar Scombridae (evel ar brezhell), hag a zo istimet e gig. Anaout a reer an toun ruz hag an toun gwenn (pe jermon), hag en trovanoù : an toun albacore, an toun patudo, hag an toun listan.

Lod spesadoù touned zo yac'h daoust d'ar peskerrezh, evel *[[Thunnus thynnus]]* er Meurvor Atlantel, ha lod zo en arvar evel *Thunnus orientais* er Meurvor Habask.


Euaff u0.gif|*[[Euthynnus affinis]]*
Eulin u0.gif|*[[Euthynnus lineatus]]*
Euall u0.gif|*[[Euthynnus alletteratus]]*
Kapel u0.gif|*[[Katsuwonus pelamis]]*
Thala u0.gif|*[[Thunnus alalunga]]*
Thalb u0.gif|*[[Thunnus alabcares]]*
Thobe u0.gif|*[[Thunnus obesus]]*
Thton u0.gif|*[[Thunnus tonggol]]*
Thatl u0.gif|*[[Thunnus atlanticus]]*
Thmac u0.gif|*[[Thunnus maccoyii]]*
Ththy u0.gif|*[[Thunnus thynnus]]*

## Notennoù
Syria (proviñs roman)

**Syria** a oa unan eus proviñsoù an Impalaeriezh roman. En em astenn a rae mui-pe-vui el lec'h m'emañ stadoù modern Siria ha Liban bremañ. Aloubet e oa bet gant ar Romaned, renet gant Pompeius, e 64 kent JK. Goude e voe tro Palestina. ‎
Chom a reas dindan beli Roma ha goude-se hini Bizantion e-pad meur a gantved. E 637 e voe aloubet gant ar Vuzulmaned deuet eus ar c'hreisteiz.

## Gwelet ivez
* Istor Siria
* Julia Domna, pried an impalaer roman Septimius Severus.
Silured

Ur bobl vrezhon e oa ar **Silures** (o anv latin) pe **Silured** e kreisteiz Kembre, da vare aloubadeg Enez Vreizh gant ar Romaned, er vro a glot hiziv gant kontelezhioù Gwent, Sir Frycheiniog ha Morgannwg.

## Orin
Hervez buhezskrid Agricola, skrivet gant Tacitus, e oant tud teñval o c'hroc'hen ha du o blev, ma kave d'an oberour e c'hellent bezañ deuet eus Spagn. Enklaskoù jenetik graet gant Skol-veur Londrez, Skol-veur Oxford ha Skol-Veur Kalifornia o deus diskouezet o deus Kembreiz hag Iwerzhoniz an hevelep merker war o c'hromozom Y hag an Euskariz, "met n'eo ket sklaer hag ul liamm ispisial zo etre Euskariz hag ar Gelted, pe ha bez' ez int, en un doare eeunoc'h, ar gerent tostañ da boblañs kozh Europa o vezañ treuzvevet".

Krediñ a reer e oa e kreñvlec'h Llanmelin e-kichen Caerwent e oa kêr-benn ar Silured. An darn vrasañ eus an arkeologourien a gred e oa ar bobl a anver *Silured* un hollad bagadoù tud gant an hevelep sevenadur kentoc'h eget ur gevredigezh kreizennet.

## Daveoù

## Liammoù diavaez
* Silures at Roman-Britain.org
Alatri

**Alatri** zo ur gumun enItalia e Proviñs Frosinone, e rannvro Lazio.

## Gevellerezh
*  : Klison (2000) • Sant-Leven-Klison (2000) • Gored (2003) • Yestinieg (2003) • Kelenneg-ar-Mewan (2017)
*  : Δίρφυς / Dirfys (2001)
*  : Ness Ziona
*  : Alife (1985) • Pietrelcina (2002)

## Liamm diavaez
* Lec'hienn ar gumun.
Limousin

**Limousin** zo un anv-lec'h gallek a vez graet eus meur a dra:
* Bro-Lemojez, ur vro hag ur broviñs c'hall kozh, en Okitania
* Limousin, ur rannvro c'hall, un tamm brasoc'h
* al lemojezeg, rannyezh okitanek ar vro
* Limousin, ar ouenn chatal a-orin eus ar vro.
* al limousine, a vez lâret eus ur c'harr-tan hir-hir.
Tierniezh Shang

An **Diernezh Shang** (Sinaeg 商朝) a oa an eil dierniezh sinaat hervez an mamennoù hengounel. Ren a reas biz ar rannvro anvet Sina Wir, e traoñienn ar Stêr Velen. Hervez ar gronologiezh diazezet war jedoù Liu Xin e vefe bet kontrollet ar vro ganti etre 1722 kt J-K ha 1122 kt J-K, met hervez an hini diazezet war Danevelloù-bloaz Bambouz he defe renet an dierniezh eus 1600 kt J-K betek 1046 kt J-K. Hervez an istor hengounel e vefe deuet da-heul an dierniezh Xia

## Daveoù
* Chen, Yan (2002). *Maritime Silk Route and Chinese-Foreign Cultural Exchanges*. Beijing: Peking University Press. ISBN 7-301-03029-0. 
* Ebrey, Patricia Buckley, Anne Walthall, James B. Palais (2006). *East Asia: A Cultural, Social, and Political History*. Boston: Houghton Mifflin Company. ISBN 0-618-13384-4.
* Fairbank, John King and Merle Goldman (1992). *China: A New History; Second Enlarged Edition* (2006). Cambridge: MA; London: The Belknap Press of Harvard University Press. ISBN 0-674-01828-1
* Keightley, David N. (1978). *Sources of Shang History: The Oracle-Bone Inscriptions of Bronze Age China.* University of California Press, Berkeley. Large format hardcover, ISBN 0-520-02969-0 (out of print); A 1985 paperback 2nd edition is still in print, ISBN 0-520-05455-5. 
* Keightley, David N. (2000). *The Ancestral Landscape: Time, Space, and Community in Late Shang China (ca. 1200 – 1045 B.C.)*. China Research Monograph 53, Institute of East Asian Studies, University of California – Berkeley. ISBN 1-55729-070-9, ppbk.
* Lee, Yuan-Yuan and Shen, Sin-yan. (1999). *Chinese Musical Instruments (Chinese Music Monograph Series)*. Chinese Music Society of North America Press. ISBN 1-880464-03-9
* Li, Chu-tsing. "The Great Bronze Age of China," *Art Journal* (Volume 40, Number 1/2, 1980): 390–395.
* Needham, Joseph (1986). *Science and Civilization in China: Volume 4, Part 3*. Taipei: Caves Books, Ltd.
* Sawyer, Ralph D. and Mei-chün Lee Sawyer (1994). *Sun Tzu's The Art of War*. New York: Barnes and Noble Inc. ISBN 1-56619-297-8
* Shen, Sinyan (1987), Acoustics of Ancient Chinese Bells, *Scientific American*, 256, 94. 
* Sun, Guangqi (1989). *History of Navigation in Ancient China*. Beijing: Ocean Press. ISBN 7-5027-0532-5. 
* Sun, Yan. "Colonizing China's Northern Frontier:Yan and Her Neighbors During the Early Western Zhou Period." *International Journal of Historical Archaeology* (10, no. 2, 2006): 159-177.
* Thorp, Robert L. "The Date of Tomb 5 at Yinxu, Anyang: A Review Article," *Artibus Asiae* (Volume 43, Number 3, 1981): 239–246. 
* Valenstein, Suzanne G. and Maxwell Hearn. "Asian Art, by Martin Lerner; Alfreda Murck; Barbara B. Ford," *Recent Acquisitions (Metropolitan Museum of Art)* (Number 1985/1986, 1985): 72–88.
* Wang, Hongyuan 王宏源 (1993). *The Origins of Chinese Characters* 漢字字源入門. Sinolingua, Beijing, ISBN 7-80052-243-1, ppbk.
Hygrophila polysperma

**Hygrophila polysperma** a zo ur blantenn-dour eus kerentiad an Acanthaceae. Malaysia hag India a zo he broioù-orin met emporzhiet e oa bet e su ar Stadoù-Unanet Amerika.

## Daveoù

*Angerstein MB, Lemke DE. 1994. First records of the aquatic weed Hygrophila polysperma (Acanthaceae) from Texas. Sida 16:365-71 
*Innes WT. 1947. Hygrophila, a new aquarium plant. The Aquarium 16:30-1 
*Les DH, Wunderlin RP. 1981. Hygrophila polysperma (Acanthacae). Florida Scientist 44:189-92 
*Schmitz DC. 1985. Hygrophila polysperma, A review of the scientific literature. Tech. report. Tallahassee: Fla. Dept. of Natural Resources. 15 pp. 
*Vandiver VV. 1980. Hygrophila. Aquatics 2:4-11

## Liammoù diavaez

*Tropica
*Easy aquarium plants: Hygrophila polysperma
*Invasive Aquatic Plants
Manneken Pis

**Manneken Pis** eo anv brusselerek (**Manneke Pis** en izelvroeg) ur feunteun e kreiz kêr Brusel, e korn *rue du Chêne* ha *rue de l'Étuve*, m'emañ delwenn ur paotrig o troazhañ en oglenn anezhi.

Eus *Menneke Pis* e rannyezh Brusel, ar *brusseleer*, e teu an anv a dalvez kement hag « ar paotrig a staot ».
*Petit Julien* ("Juluanig") eo lesanv gallek an delwenn arem-se, a zo 55,5 santimetr hec'h uhelder – 61 cm gant ar sichenn.

E 1388 e oa bet fardet an delwenn orin ; gant ar c'hizeller bruselat Hieronimus Duquesnoy Kozh (1570 ? - 1641 ?), anezhañ tad ar c'hizeller François Duquesnoy (1597-1643) e oa bet savet e 1619 ar *Manneken Pis* a weler hiziv.
Vanini (Brazil)

**Vanini** zo ur gumun e stad Rio Grande do Sul e Brazil, 64,872 km² dezhi. 2.032 a dud a oa enni e 2008, pezh a ra 29,8 dre km². 

## Pennad kar
Giulio Cesare Vanini