open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Sugawara no Michizane

**Sugawara no Michizane** (菅原道真 26 Meurzh 845 - 903) a oa ur c'helenner, ur barzh, hag ur politikour en deus bevet e-kerzh marevezh Heian Japan. Sellet e vez outañ evel ouzh ur barzh ampart-kenañ, dreist-holl er varzhoniezh sinaat.

Ganet e oa bet en un tiegezh lenneien. E servij al lez e oa bet e diegezh, e dad-kozh peurgetket. 
Kelenn a raent an istor er skol vroadel evit an danvez kargidi. Savet e oa bet ur skol brevez gant e dad en e vaner ha kelenn a rae d'ar studierien en em briente evit kenstrivadeg mont e-barzh ar skol vroadel pe a oa mennet da vont da varnerien. 

Degemeret e voe Sugawara er genstrivadeg ha mont a reas en *Daigaku*, anv an akademiezh vroadel d'ar mare-hont. Goude bezañ diplomet e krogas gant e vuhez el lez evel kelenner. Anvet e voe ivez da gargiad ar gouarnamant. A-drugarez d'e varregezh war ar sinaeg e veze lakaet da labourat evit an diplomategezh a-wechoù ha da zegemer kannaded estren. Ouzhpenn e labour el lez e rae war-dro ar skol brevez bet savet gant e dad. Anvet e voe ivez da *Monjo Hakushi*, ar garg kelenn uhelañ en Daigaku. Ar garg-se a veze sellet outañ evel ar garg enorusañ a c'halle bezañ tapet gant un istorour. 

D'ur mare bennak e voe kollet gantañ e vrud el lez hag anvet e voe da c'houarnour ur broviñs. Ne oa ket ar wech kentañ dezhañ bezañ anvet da gargoù evel-se c'hoazh met betek-neuze n'en doa ket bet da guitaat al lez evit kelo-se. Koll a reas e garg a gelenner el lez ha rankout a reas moarvat mont da chom d'ar broviñs bet lakaet dezhañ. Pa savas un tabut politikel etre an Impalaer Uda ha Fujiwara no Mototsune avat e kasas e skoazell da Mototsune a ouias kas an dorzh dezhañ d'ar gêr. Daoust ma ne oa ket echu e amzer gouarnour gant Sugawara c'hoazh e voe galvet en-dro da Gyoto

Kargoù uhel a voe fiziet e Sugawara e lez an Impalaer Uda met e 901 e voe iriennet a-enep dehañ gant e eneber Fujiwara no Tokihira ha torret e voe eus e gargoù hag anvet da gargiad bihan e Dazaifu, e Proviñs Chikuzen Kyushu. Goude e varv reuzeudik, e-unanik, e kouezhas ar vosenn hag ar sec'hor war ar vro ha mervel a reas mibien an Impalaer Daigo an eil war-lerc'h egile. Skoet e veze ingal Hall Degemer ar Palez Meur (*shishinden*) gant al luc'hed ha reuziet e voe kêr gant kaouadoù avel tourmant ha dour-beuz 
sizhunvezhioù-pad. Lakaet e voe ar gwalennoù-se war gont spered kounnaret Sugawara marvet en harlu ha savet e voe un templ shinto anvet Kitano Tenmangu e Kyoto, gouestlet dezhañ. Adroet e voe e gargoù hag e ditloù da Sugawara goude e varv ha diverket e voe eus ar marilhoù kement meneg a rae anv eus e vuhez en dispell. Douekaet eo bet Sugawara evel Tenjin-sama, pe *[[kami]]* pe gouzieg. Hiziv an deiz ez eus kalz a demploù en e enor e Japan.

Gant sugawara e voe divizet paouez gant kannaderezh an Impalaer da Sina e 894, dre ma soñje dezhañ ne oa ket ken skedus an dierniezh Tang ken.
Kannaderezh an Impalaer da Sina

**Kannaderezhioù an Impalaer da Sina** a oa misionoù kaset gant Impalaer Japan da Sina evit degas teknologiezhioù hag elfennoù sevenadurel eus ar vro-se da Japan. Ar re anavezetañ anezho eo ar ar c'hannaderezhioù bet kaset da Sina an Tierniezh Tang (遣唐使; Kentō-shi)]; lakaet e voe un termen dezho gant Sugawara. Bez'ez eus bet ivez kannaderezhioù e Sina Tierniezh Sui (遣隋使; Kenzui-shi) e 607 met n'int ket ken anavezet.
Minamoto no Yorimasa

****(1106-1180) a oa e penn armeoù Minamoto e deroù brezel Genpei. Emgannoù a oa bet etre klanoù ar Vinamotoed hag an Dairaed e-pad dekvedoù. Yorimasa, ur barzh anezhañ, a glaskas chom er-maez eus an tabutoù politkel. E-pad ur frapad, zoken, e teuas a-benn da vezañ mignon gant Taira no Kiyomori. E-kerzh emsavadeg Heiji e savas, klouarik, a-du gant re dTaira ha reiñ a reas an tu dezho da kemer lec'h Minamoto. Koulskoude, d'ar mare m'en em dennas ent ofisiel eus e gargoù en arme Kiyomori e 1179 e oa distro Yorimasa war e soñj da stourm a-enep d'e glan. E miz Mae 1180 e kasas ur galv da holl bennoù ar re Vinamoto ha d'an temploù ha manatioù bet graet gaou outo gant Kiyomori. 

Kregiñ a reaes brezel Genpei ent ofisiel gant emgann Uji e 1180. Yorimasa en doa kemeret penn lu ar Vinamotoed, skoazellet gant menec'h brezelourien eus Miidera mennet da zifenn ar Byodoin.

Daoust d'ar venec'h bezañ freuzet plankennoù ar pont a gase d'an templ e teuas a-benn an Dairaed da vont dreist an difennoù ha preizhet e voe an templ ganto. Emlazh Minamoto no Yorimasa dre lid ar seppuku eo kentañ meneg emlazh ur samourai bet faezhet. 

## Gwelet ivez
* Seiwa Genji

## Daveennoù
Sansom, George (1958). 'A History of Japan to 1334.' Stanford, California: Standford University Press. pp 278-9.
Nintendo DS

D’an 2 a viz Kerzu 2004 e Japan, d'an 21 a viz Du 2004 e Norzh-Amerika ha d’an 11 a viz Meurzh 2005 en Europa e oa deuet er-maez an **Nintendo DS** (DS evit *Daou Skramm*). Gant Nintendo eo bet savet al letrin c'hoari hezoug-mañ.

Aveet eo gant arc’hwelioù na oa ket anezho d’ar c’hoarioù video hezoug betek-henn :
* Implij daou gilskramm sklêrijennet 
* Ur mikrofon e-barzhet
* Daou porzh kartouchenn (unan evit ar c’hoarioù DS, unall evit re ar Game Boy Advance) 
* Daou uhelgomzer stereo a c’hell kas ur son Virtual Dolby Surround
* Ur gevreadenn Wi-Fi. Dre se e c’hell kevreañ 16 letrin kenetrezo ha mont gant an Nintendo WiFi Connection evit c’hoari da *[[Mario Kart DS]]* pe *[[Animal Crossing DS]]*. 

D'an 2 a viz Meurzh 2006 ez eo deuet er-maez an **DS lite** e Japan. Lakaet eo bet e gwerzh en Europa un nebeud mizioù goude.

## C'hoarioù heverk

### Liammoù diavaez

* Lec’hienn ofisiel japanat
* Lec’hienn ofisiel amerikan
17 C'hwevrer

## Darvoudoù
* 1867: tremen ar vag kentañ dre Kanol Suez.
* 1871: Bro-C'hall: anvet eo Adolphe Thiers e penn ur gouarnamant a unvaniezh vroadel en Versailhez.
* 2002: achu eo gant al lur gall (goude bezañ bet implijet e-pad 641 bloaz), distroadet gant an euro.

## Ganedigezhioù
 

* 1778 : Guillaume Ricou, mojennour ha skrivagner brezhoneg.
* 1781 : René Theophile Hyacinthe Laenneg, medisin breizhat.
* 1803 : Edgar Quinet, barzh, istorour, politikour ha prederour gall.
* 1875 : Fanny Clar, stourmerez sokialour c'hall.
* 1903 : André Berthomieu, filmaozour ha saver senario gall.
* 1914 : Pêr-Jakez Helias, skrivagnour breizhat, barzh ha den a radio breizhat.
* 1921 : Edouard Ollivro, kelenner, skrivagner ha politikour.
* 1925 : Hal Holbrook, aktor stadunanat.
* 1966 : Denez Prigent, kaner-sonaozer breizhat, e Santeg.
* 1976 : Almira Skripchenko, mestrc'hoarierez echedoù moldovat-gall.



## Marvioù

* 1600 : Giordano Bruno, prederour italian.
* 1673 : Jean-Baptiste Poquelin lesanvet Molière, aozer pezhioù-c'hoari eus Bro-C'hall.
* 1788 : Maurice Quentin De La Tour, poltredour gall.
* 1856 : Heinrich Heine, barzh alaman.
* 1901 : Arthur Le Moyne de la Borderie, istorour Breizh ha diellour.
* 1909 : Geronimo, penn eus meuriad an Apacheed.
* 1934 : Alberzh I, roue Belgia.
* 1934 : Siegbert Tarrasch, mezeg ha mestr meur echedoù alaman.
* 1972 : Youenn Drezen, skrivagner brezhonek.
* 1996 : Hervé Bazin, skrivagner gall.
* 2006 : Ray Barretto, soner jazz eus ar Stadoù Unanet.

## Lidoù
* Deiziadur henroman : *XIII ante calendas Martias / Quirinalia; Stultorium Feriae ; Parentalia 4* = (da zont)
* Iliz katolik : 

* E Breizh:
** Sant Gireg
Ya d'ar brezhoneg

**Ma klasker sterioù all ar ger *Ya* n'eus nemet sellout ouzh ar pennad [[Ya]]. Ya 'vat !*

Ur c'houlzad kaset gant Ofis ar Brezhoneg evit kas ar yezh war-raok e buhez pemdez an holl Vretoned eo **Ya d'ar brezhoneg**. 

Daou live zo dezhañ.

## Ya d'ar brezhoneg 1

D'ar 5 Here 2001 e oa bet roet lañs dezhañ, e Karaez. 177 framm eus ar gennad prevez a oa bodet evit sinañ un emglev a-benn kas ar brezhoneg war-raok en o mont en-dro pemdeziek (panellerezh, stummadur evit o gopridi, paper talbennet...).

En o zouez e oa frammoù bras (CMB, Kambr Kenwerzh ha Greanterezh Kemper...), artizaned, kluboù sport...

E dibenn 2008 e oa 635 framm a oa aet war o heul. Un hanter anezho a zo embregerezhioù.

E miz Gwengolo 2011 e c'heller kontañ 688 framm war ar roll. http://www.ofis-bzh.org/upload/travail_fichier/fichier/377fichier.pdf

## Ya d'ar brezhoneg 2

Hemañ a zo gouestlet d'ar c'humunioù.

D'an 22 Kerzu 2004 e oa bet roet lañs dezhañ, e Pondi. 10 kumun a oa eno, graet o soñj gant o dileuridi kas da nebeutañ 5 ober resis diwar an 28 anezho a yae d'ober ar garta Ya d'ar brezhoneg d'ar mare-se (40 ober zo bremañ). Labelioù a zo roet dezho, ur wezh bet kaset o oberoù da benn.

E miz C'hwevrer 2009 ez eus 98 kumun bet sinet eil doare Ya d'ar brezhoneg ganto.

E miz Gwengolo 2013 ez eus 164 kumun bet votet ar garta ganto.

## Sinadurioù

Amañ da heul e kavoc'h ul listenn eus an aozadurioù a-bouez, pe aouezius evit Breizh hag o deus sinet *Ya d'ar brezhoneg*.
*Skol eil derez Sant-Frañsez-Itron-Varia Lesneven (31 a viz Genver 2006)
*Ar Re C'hlaz (19 a viz Gwengolo 2008)
*Skol-veur Breizh-Uhel e Roazhon (Kerzu 2008)
*Musée de Bretagne (26 a viz C’hwevrer 2009)
*Strollad Breizh (23 a viz Ebrel 2009)
*Bagad Bro Landerne (4 a viz Kerzu 2009)
*Unvaniezh Demokratel Breizh (11 a viz Kerzu 2009)
*Park an Arvorig (16 a viz Kerzu 2009)
*Produet e Breizh (18 a viz Kerzu 2009)
*Nevez-Amzer ar C’hastell-Nevez (16 a viz Ebrel 2010)
*Skipailh mell-droad Plouzane, ar Plouzane Athlétic Club (Sadorn 29 a viz Mae 2010)
*Poc’hêr Kumuniezh

## Gwelet ivez
*[[Roll ar c'humunioù o deus votet ar garta Ya d'ar brezhoneg]]* .

## Liamm diavaez
*Lec'hienn ofisiel Ofis ar Brezhoneg
Kronologiezh istor Sina

Setu amañ **kronologiezh istor [[Sina]]**.
* Evit un daolenn krennet eus an **tierniezhioù a-hed istor Sina** hag o deiziadoù, klikit amañ.

## Hensina
**NOTENN** : diasur eo an deiziadoù koshoc'h eget - 841 ha tabut zo diwar o fenn.

## Impalaeriezh Sina

## Sina a-vremañ

## Gwelet ivez
* Istor Sina
* Impalaeriezh Sina
* Istor Republik Sina
* Istor Republik Pobl Sina
* Chinese sovereign
* Tierniezhioù istor Sina
* Taolenn Pennoù Sina (hir-tre)
* Kronologiezh istor Taiwan
* Kronologiezh istor Hong Kong

## Liammoù diavaez
* Kronologiezh keñveriek darvoudoù istor Sina, Japan ha Korea (e japaneg) 
* Istor Sina hag he zierniezhioù
Mario Kart DS

Ur c'hoari redadegoù eo ***Mario Kart DS***.

D'ar 25 a viz Du 2005 e oa deuet er-maez en Europa war Nintendo DS. 5vet tamm an heuliadenn *[[Mario Kart]]* eo.

C'hoari kentañ al letrin a c'heller kas en-linenn eo, a-drugarez d'ar gevreadenn Nintendo Wi-Fi.

Er c'hoari-mañ e adkaver ul lodenn vat eus tudennoù an heuliadenn Mario (met lod all a zo nevez-flamm). Un diforc'h a-bouez a zo e-keñver *[[Mario Kart: Doubl Dash !!]]* : o-unan eo ar rederien en o c'harr. 

Ouzh skramm an nec'h a zo d'an Nintendo DS e weler e dudenn dre ur sell sinema. War skramm an traoñ e weler ur gartenn eus ar redadeg dre ur sell a-us d'ar c'hoarier.

Ur mizvezh goude deroù gwerzh *Mario Kart DS* e vefe bet prenet 800 000 skouerenn anezhañ hervez Nintendo.

## Roll ar redadegoù
* **GP Nitro**
** Kib kabell-touseg
** Kib bleunienn
* **GP Mod kozh**
** Kib Krogen
** Kib Bananezen

## Liammoù diavaez
* Lec'hienn ofisiel ''Mario Kart''
Mor Du

Ur mor kreizkevandirel eo ar **Mor Du** gant riezoù Europa hag Azia tro-war-dro: Ukraina ha Rusia en norzh, Jorjia er reter, Turkia er su, Bulgaria ha Roumania er c'hornôg. Mor Azov zo ur mor bihan en hanternoz enklozet gant ledenez Krimea. Gorread an daou vor a zo 461 000 km², ennañ 38 000 km² evit mor Azov.
Daou strizh-mor (ar Bosfor hag an Dardanelloù) hag ur morig etrezo, Mor Marmara, a lez un hent betek Mor Egaios p'emañ strizh-mor Kertch etre ar mor Du ha mor Azov. 
Meur a stêr a ya ennañ ken n'eo ket gwall sall dourioù ar mor. Ar stêrioù pennañ eo ar Boug, an Dniepr, an Dniestr, an Danav, ar Stêr Ruz (Kizil Irmak), ar Rioni hag ar Sakarya.

## Orin an anv
Kavet e vez an anv Mor Du en  (Μαύρη Θάλασσα) pa veze graet anezhi ar *Pontos* (Πόντος), da lavarout eo ar Mor hervez Strabo. Koulskoude ec'h implije ar C'hresianed hag ar Romaned Εύξεινος Πόντος *Euxeinos Pontos*, ar *Mor degemerus*. Un dro-zic'harvaat eo pa oa bet roet an anv kontrol *Pontos Axeinos*, *ar mor dizegemerus* (Pindaros, e deroù ar ). Hervez Strabo e kave diaes ar C'hresianed bevañ war ribloù ar mor-se pa oa meuriadoù "gouez" tro-war-dro. Lod eus ar ouizieien a gred e teu ar ger *Akeina* eus ar ger persek, al liv du e dalvoudegezh. Evel-se e vije kozh-tre al lavar memes tra, pa weler e oa un doare evit envel ar roudoù-avel dre livioù e c'heller kompren e talveze ar Mor Du evit mor an Hanternoz, pa dalveze ruz evit ar Su (sellit ouzh anv ar Mor ruz).  Bremañ e reer gant an anv-gwan "du" e kazi pep yezh: turkeg *Kara Deniz*, rusianeg Чёрное море, bulgareg Черно море, *Cherno more*, jorjieg შავი ზღვა, *shavi zghva*, ukraineg *Chorne More*, roumaneg *Marea Neagră*, lazeg *Ucha Zuğa*, oubic'heg ʃʷaʤa.
18 C'hwevrer

## Darvoudoù
* 1689 : gant anvadur Auguste-Robert de Pomereu e teu Breizh da vezañ ar proviñs gall diwezhañ da gaout ur merour.
* 1930 : dizoloet eo Ploudon gant ar steredoniour amerikan Clyde Tombaugh.
* 1965 : Gambia dizalc’h diouzh ar Rouantelezh Unanet.

## Ganedigezhioù

* 1745 : Alessandro Volta, fizikour italian.
* 1838 : Ernst Mach, fizikour ha prederour aostrian.
* 1896 : André Breton, barzh gall.
* 1898 : Enzo Ferrari, saver kirri italian.
* 1931 : Toni Morrison, skrivagner stadunanat, Priz Nobel al Lennegezh.
* 1932 : Miloš Forman, den a sinema stadunanat.
* 1934 : Paco Rabanne, gwiadour.
* 1946 : Jean-Claude Dreyfus, aktour gall.
* 1954 : John Travolta, aktour, dañsour ha kanour stadunanat.

## Marvioù

* 999 : ar pab Gregor V
* 1455 : Fra Angelico, beleg ha livour italian. 
* 1546 : Martin Luther, teologour, diazezer ar Brotestantiezh.
* 1564 : Michelangelo Buonarroti, livour italian.
* 1967 : Robert Oppenheimer, fizikour amerikan.
* 2006 : Ratmir C'holmov, mestrc’hoarier echedoù lituanian ha soviedat.
* 2008 : Alain Robbe-Grillet, romantour ha filmour gall.
* 2026 : Leila Shahid, dileuriadez Palestina e Bro-C'hall.

## Lidoù
* Deiziadur henroman : *XII ante calendas Martias / Parentalia 5 =* XXvet deiz kent In Meurzh; Pempvet deiz gouelioù ar Gerent. 

* Devezh ar vro e Gambia

* Iliz katolik roman
** Santez Bernadette Soubirous, leanez († 1879)
* E Breizh:
** sant Nioreg
Mezheven 2006 e Breizh

**[[Kronologiezh vloaziek evit Breizh]]**
:2005 e Breizh - **2006 e Breizh** - 2007 e Breizh

2006 e Breizh 
:Genver - C'hwevrer - Meurzh - Ebrel - Mae - Mezheven 
:Gouere - Eost - Gwengolo - Here - Du - Kerzu

## Darvoudoù diawelet

## Mezheven

## Sadorn [[3 Mezheven]]
* Roazhon : Manifestadeg evit goulenn ma vo treuzkaset ar gefridi war an deskadurezh eus ar Stad d'ar rannvro a-benn ma c'hallfe Breizh aozañ gwelloc'h an deskadurezh divyezhek. Etre 6&nbsp;000 hag 8&nbsp;000 a dud a zo bet o tibuniñ e straedoù Roazhon.

## Sadorn [[3 Mezheven]] ha [[4 Mezheven]]
*Karaez : Devezh ar brezhoneg evit an trede gwech.

## Meurzh [[6 Mezheven]]
* Embannet al levr *Kit dreistvevañ e bannlevioù...Breizh* gant Embannadurioù an Amzer.

## Yaou [[22 Mezheven]]
* Marv Pierre-Yvon Trémel, senedour ha maer Kawan.

## Gwener [[23 Mezheven]]
* Naoned : Deuet eo al levr *Levr-touristañ Naoned* er maez gant Yoran Embanner.

__NOTOC__
Skritur berberek

Implijet e vez ar **skritur berberek** pe *tifinagh* (distaget LFE [tifinaɣ]) gant an Douareged evit ober dre skrid gant o yezh verberek, an tamachekeg. 

Gwechall e veze implijet un doare-skrivañ koshoc'h hag heñvel outañ anvet *skritur libiek* evit skrivañ yezhoù berberek all war un dachenn kalz ledanoc'h a-hed Norzh Afrika hag ivez en Inizi Kanariez. Implijet eo bet a-wechoù ivez evit skrivañ yezhoù nann-berberek komzet tro-war-dro, evel an tagdaleg.

Er penn-kentañ e oa un abjad an doare-skrivañ-mañ, da lâret eo ne veze ket merket ar vogalennoù gantañ, nemet e diwezh ur ger. Kinniget ez eus bet gwecha ha gwech all avat arouezioù arbennik evit merkañ ar vogalennoù en un doare ingal, hag e lod lec'hioù e vez implijet arouezioù vogalennoù tennet diwar ar skritur arabek.

Kemm-digemm eo stumm resis pep lizherenn hervez al lec'h, ha daoust ha ma vez skrivet a gleiz da zehoù atav hag e pep lec'h bremañ, gwechall e veze skrivet an henskritur libiek eus al laez d'an traoñ peurliesañ.

Er bloavezhioù 1960 e oa bet kinniget gant Akademiezh ar berbereg (AaB), evit ar wech kentañ, ur reizhiad unvan a reer *nevez-tifinagh* anezhi. Skrivet e vez a gleiz da zehoù en ur verkañ ar vogalennoù en un doare ingal, hag adkempennet eo bet evit ma klotfe gwelloc'h gant fonologiezh yezhoù berberek an norzh. E 2003 e oa bet degemeret ar skritur-se evit kelenn ar berbereg e Maroko.

## Levrlennadur
*  C.N.R.S., *L'alphabet touareg : histoire d'un vieil alphabet africain*, C.N.R.S., 2015, ISBN 978-2-271-08339-5

## Liammoù diavaez
*  ''Ancient Scripts''
*  ''Omniglot''
*  ''Ennedi''
*  ''Monde berbère''
*  ''Qui ? Résiste''
*  ''Tuaregs On Line''

## Gwelet ivez
* Yezhoù berberek
Meurzh 2005 e Breizh

**[[Kronologiezh vloaziek evit Breizh]]**
:2004 e Breizh - **2005 e Breizh** - 2006 e Breizh

2005 e Breizh 
:Genver - C'hwevrer - Meurzh - Ebrel - Mae - Mezheven 
:Gouere - Eost - Gwengolo - Here - Du - Kerzu

## Meurzh [[8 Meurzh]]
* Pleskob (Mor-Bihan) : sinadur ofisiel gant an ti-kêr eus an emglev Ya d'ar brezhoneg kinniget gant Ofis ar Brezhoneg evit kas ar yezh war-raok war ar pemdez. 

__NOTOC__
Yezhoù tchadek

Ur skourr eus ar yezhoù afrez-aziatek eo ar **yezhoù tchadek**, ennañ 195 yezh komzet e norzh Nigeria, Niger, Tchad, Republik Kreiz Afrika ha Kameroun. 

Ar haousaeg eo ar yezh tchadek muiañ komzet ha talvezout a ra da yezh voutin (pe *lingua franca*) e ul lodenn vras eus Afrika ar c'hornôg.

Isrannet e vez ar yezhoù er skourr-mañ evel hen:

* Yezhoù biouek-madarek
* Yezhoù tchadek ar reter
* Yezhoù masek
* Yezhoù tchadek ar c'hornôg

## Gwelet ivez
* Yezhoù afrez-aziatek
Yezhoù biouek-mandarek

Un isskourr eus ar yezhoù tchadek eo ar **yezhoù biouek-madarek** (*biu-mandara*), ennañ 79 yezh komzet e Nigeria hag e Kameroun. 

Isrannet e vez ar yezhoù en isskourr-mañ e tri rumm evel-henn:
* A
* B
* C

## Gwelet ivez
* Yezhoù afrez-aziatek
* Yezhoù berberek
Yezhoù tchadek ar reter

Un is-skourr eus ar yezhoù tchadek eo **yezhoù tchadek ar reter**, ennañ 34 yezh komzet e Tchad. 

Isrannet e vez ar yezhoù en is-skourr-mañ e daou rumm evel-hen:

* A
* B

## Gwelet ivez
* Yezhoù afrez-aziatek
* Yezhoù berberek
Yezhoù masek

Un is-skourr eus ar yezhoù tchadek eo ar **yezhoù masek** (*masa*), ennañ 9 yezh komzet e Tchad ha Kameroun: 

* Herdeeg
* Peveeg 
* Masaneg 
* Monogoyeg 
* Marbaeg 
* Mouseyeg 
* Ngeteg 
* Mesmeg 
* Zoumayeg 

## Gwelet ivez
* Yezhoù afrez-aziatek
* Yezhoù berberek
Yezhoù tchadek ar c'hornôg

Un isskourr eus ar yezhoù tchadek eo **yezhoù tchadek ar c'hornôg**, ennañ 73 yezh komzet e Nigeria. 

Isrannet e vez ar yezhoù en isskourr e daou rumm evel-henn:
* A
* B

## Gwelet ivez
* Yezhoù afrez-aziatek
* Yezhoù berberek
Yezhoù biouek-madarek C

Ur is-skourr eus yezhoù biouek-madarek eo ar **yezhoù biouek-madarek C**, ennañ 1 yezh komzet e Kameroun:

* ar gidareg

## Gwelet ivez
* Yezhoù afrez-aziatek
* Yezhoù biouek-madarek
Yezhoù biouek-madarek A

Un is-skourr eus yezhoù biouek-madarek eo ar **yezhoù biouek-madarek A**, ennañ 65 yezh komzet e Nigeria ha Kameroun:

Isrannet e vez c'hoazh an is-skourr-mañ evel-hen:

* A.1
* A.2
* A.3
* A.4
* A.5
* A.6
* A.7
* A.8

## Gwelet ivez
* Yezhoù afrez-aziatek
* Yezhoù tchadek
* Yezhoù biouek-madarek
Yezhoù biouek-madarek B

Un isskourr eus yezhoù biouek-madarek eo ar **yezhoù biouek-madarek B**, ennañ 13 yezh komzet e Tchad ha Kameroun:

Isrannet e vez c'hoazh an isskourr-mañ evel-henn:
* B.1
* B.2

## Gwelet ivez
* Yezhoù afrez-aziatek
* Yezhoù biouek-madarek
An Tri Enorus hag ar Pemp Impalaer

Hervez an hengoun e vez graet an **Tri Enorus hag ar pemp Impalaer** () eus renerien vojennel Sina e-pad ur marevezh zo padet mui pe vui etre -2850 ha -2205, betek deroù tierniezh Xia.

## An Tri Enorus

An Tri Enorus, anavezet ivez dindan an anv a Tri Aotrou, a reer eus hanterzoueed pe rouaned doueel a implije o galloudoù dreisnatur evit gwellaat stad bevañ o fobl. 
Abalamour d’o vertuzioù uhel o deus bevet pell-tre ha renet o bro en un doare peoc’hus a-hed ur marevezh hir.

Lies eo doare an Tri Enorus e testennoù istorel disheñvel Sina. Hervez *[[Marilhoù an Istorour Meur]]* savet gant Sima Qian e oa anezho :
* Roue an Neñv (天皇), bet o ren e-pad 18&nbsp;000 bloaz
* Roue an Douar (地皇), bet o ren a-hed 11&nbsp;000 bloaz
* Roue an Dud (泰皇 or 人皇), bet o ren a-hed 45&nbsp;600 bloaz

*Yundou shu* (運斗樞) ha *Yuanming bao* (元命苞) a ziskuilh o anvioù:
* Fuxi (伏羲)
* Nüwa (女媧)
* Shennong (神農)
Fuxi ha Nüwa zo priedoù doueel a greder bezañ bet en orin an denelezh goude taolioù dour-beuz spontus ha Shennong eo an doue bet ijinet gantañ al labour-douar ha bet ivez ar c’hentañ en eus bet implijet louzaouennoù evit pareañ an dud.

Er *Shangshu dazhuan* (尚書大傳) hag er *Baihu tongyi* (白虎通義) eo kemmet o anvioù evel-henn : erlechiet eo Nüwa gant Suiren (燧人), anezhañ ijinour an tan. En *Diwang shiji* (帝王世&#32000) e teu Nüwa da vezañ an Impalaer Melen (黄帝), a lakaer da vezañ hendad an holl Sinaiz.

## Ar Pemp Impalaer

Rouaned vojennel fur ha peurreizh o buhezegezh a oa eus ar Pemp Impalaer. Hervez *Marilhoù an Istorour Meur* e oa anezho:
* An Impalaer Melen (黄帝)
* Zhuanxu (顓頊)
* Ku (嚳)
* Yao (堯)
* Shun (舜)

Anavezet eo Yao ha Shun evel an *Daou Impalaer* ivez hag, a-gevret gant Yu (禹), bet diazezet gantañ tierniezh Xia, int bet lakaet da skouer diwezhatoc’h en Istor Sina gant ar goñfuzourien evit o doare da ren hag o buhezegezh direbech. Er *Shangshu xu* (尚書序) hag en *Diwang shiji* e lakaer ivez Shaohao (少昊) e-lec’h an Impalaer Melen.

E *[[Kan Chu]]*, e vez hevelebekaet ar Pemp Impalaer gant Doueed ar pemp roud (楚辭) :
* Shaohao (reter)
* Zhuanxu (norzh)
* Impalaer Melen (kreiz)
* Shennong (kornôg)
* Fuxi (su)

E *[[Levr al Lidoù]]* (禮記) e vez lakaet par-ouzh-par ar Pemp Impalaer gant ar Pemp Lignez (五氏), anezho :
* Youchao-shi (有巢氏)
* Suiren-shi (燧人氏)
* Fuxi (伏羲氏)
* Nüwa (女媧氏)
* Shennong (神農氏)

Qin Shi Huang (秦始皇) eo bet kentañ Impalaer istorel Sina. Gantañ e voe goveliet un termen nevez evit impalaer (*huangdi* 皇帝) en ur veskañ an titloù "an enorus" (*huang* 皇) gant "Roue-fur" (*di* 帝).
Geriadur lunioù Kangxi

***Geriadur lunioù Kangxi*** () zo ur geriadur gourc’hemennet e 1710 gant Kangxi Impalaer Sina eus an dierniezh Qing. Peurechuet hag embannet eo bet e 1716 ha lakaet eo bet anv Kangxi dezhañ en enor d’an Impalaer en doa lakaet e sevel. 

Ennañ ez eus e-tro 47,000 pennger gant sinalunioù urzhiet dindan 214 pennrann (pe alc'hwez) gant o distagadur en doare-skrivañ fanqie boas. Daveet e vezer, evit pep lun lakaet da bennger, da levrioù pe oberennoù m’eo bet implijet al lun-se. 
Kavet e vez ennañ un daolenn klotennoù gant lunioù aozet dre renkadoù klotennoù, tonioù, ha sonioù deroù ar silabennoù.

Meur a zoare zo da c’heriadur lunioù Kangxi hiziv. Eus an embannadurioù mod nevez ha keinet e doare ar c’hornôg gant difaziadennoù ha dielfennadurioù, betek embannadurioù kozh a sav da dierniezh Qing betek ar bloavezhioù 1940. Kavet e vez ivez eilskridoù rik liammet gant gwrioù hengounel Sina e gouinoù danvez.

## Gwelet ivez

* Roll pennrannoù Kangxi
* 康熙字典網上版 Geriadur Kangxi Stumm Kenrouedad
4 Meurzh

## Darvoudoù

* 1486 : Aet Jogaila da roue Polonia.
* 1493 : Distro an ergerzher Kristol Goulm eus Amerika da Lisboa war e lestr Niña.
* 1519 : Degouezhet an ergerzher Hernán Cortés e Mec’hiko.
* 1665 : Disklêriet ar brezel gant Charlez II, roue saoz, d'an Izelvroioù.
* 1919 : Krouet eo an Trede Etrebroadel (pe Komintern) e Moskov.

## Ganedigezhioù
* 1394 : ar Priñs Herri ar Merdeer, brouder an ergerzherezh e Portugal.
* 1678 : Antonio Vivaldi, sonaozer italian.
* 1861 : Curt von Bardeleben, mestrc'hoarier echedoù alaman.
* 1881 : Robert Childers Barton, lezennour, kargad-stad ha stourmer iwerzhonat.
* 1904 : Luis Carrero Blanco, den-Stad spagnol.
* 1928 : Alan Sillitoe, skrivagner saoz.
* 1932 : Miriam Makeba, kanerez suafrikan.
* 1935 : Bent Larsen, meurc'hoarier echedoù danat.
* 1948 : Loig Karadeg, merdeer gall.
* 1960 : Mykelti Williamson, aktourien stadunanat.

## Marvioù
* 1193 : Saladin, sultan kurd ganet e Turkia.
* 1484 : Sant Kazimir, priñs Polonia.
* 1710 : Loeiz III, priñs Condé.
* 1733 : Claude de Forbin, amiral Bro-C'hall.
* 1793 : Louis Jean Marie de Bourbon, dug Pentevr, amiral Bro-C'hall.
* 1825 : Marie-Louise de Lamoignon ("Mamm Sant-Loeiz"), gwenvidigez, savet ganti Urzh Seurezed Sant-Loeiz.
* 1825 : Marie-Louise de Lamoignon (*Mamm Sant-Loeiz* hec'h anv relijiel) gwenvidigez, savet ganti Urzh Seurezed Sant-Loeiz.
* 1832 : Jean-François Champollion, ejiptour gall.
* 1852 : Nikolai Gogol, skrivagner rusian.
* 1858 : Matthew Perry, ofiser morlu SUA.
* 1948 : Antonin Artaud, aktour ha barzh gallek.
* 1952 : Charles Scott Sherrington, bevoniour an den, Priz Nobel ar medisinerezh.
* 1955 : Jos Kuilhandr, kelenner ha yezhour.
* 1986 : Lyoudmila Roudenko , mestrc'hoarierez echedoù soviedat.
* 1991 : Jean Loubignac, filmaozer, frammer ha saver senario gall.
* 2002 : Velibor Vasović, melldroader etrebroadel ha gourdoner serb.
* 2004 : Claude Nougaro, barzh ha kaner-sonaozer gall.

## Lidoù
* Iliz katolik roman
** Sant Kazimir, priñs Polonia, paeron Polonia ha Lituania (1484)
* Hindouegezh
** Gouel an doue Shiva en Enez Maoris (Maha Shivaratri)
Yezhoù tchadek ar reter B

Ur is-skourr eus yezhoù tchadek ar reter eo **yezhoù tchadek ar reter B**, ennañ 17 yezh komzet e Tchad:

Isrannet e vez c'hoazh an is-skourr-mañ evel-hen:

* B.1
* B.2
* B.3

## Gwelet ivez
* Yezhoù afrez-aziatek
* Yezhoù tchadek
* Yezhoù tchadek ar reter
Yezhoù tchadek ar c'hornôg A

Un isskourr eus yezhoù tchadek ar reter eo **yezhoù tchadek ar c'hornôg A**, ennañ 43 yezh komzet e Nigeria.

Isrannet e vez c'hoazh an is-skourr-mañ evel-henn:
* A.1
* A.2
* A.3
* A.4

## Gwelet ivez
* Yezhoù afrez-aziatek
* Yezhoù tchadek
* Yezhoù tchadek ar c'hornôg
Yezhoù tchadek ar c'hornôg B.1

Un is-skourr eus yezhoù tchadek ar c'hornôg B eo **yezhoù tchadek ar c'hornôg B.1**, ennañ 5 yezh komzet e Nigeria:

* **Yezhoù badek** (*bade*)
** Badeg 
** Ngizimeg
** Techenaweg
* **Yezhoù douwaiek** (*duwai*)
** Douwaieg
* Aoyokawaeg

## Gwelet ivez
* Yezhoù afrez-aziatek
* Yezhoù tchadek
* Yezhoù tchadek ar c'hornôg
Raktres:Gwrizienn ar rann lennegezh

**Pennad-digeriñ ar rummad [[:Rummad:Lennegezh|Lennegezh]] eo ar pennad-mañ.**

Treset e vez *Gwrizienn ar ouiziegezh e rann al Lennegezh* e Wikipedia brezhoneg e mod-se :
Emañ ar pevar is-rummad pennañ e-barzh ar Rummad Lennegezh :
; Rummad ar Skrivagnerien : Bodet eo ar pennadoù skrivet gant wikipedourien diwar-benn ar skivagnerien brudet pe brudetoc'h, ar varzhed, ar romantourien, an danevellerien. Da skouer : Shakespeare.
; Rummad an oberennoù lennegel : Bodet eo ar pennadoù a vez an oberennoù lennegel o danvez. Da skouer *[[Breizhiz Ziwezhañ]]* gant Emil Souetr, *[[Aotroù ar Gwalennoù]]* gant J.R.R. Tolkien, *[[Ar C'hamalad kleiz]]* gant Marguerite Duras.
; Al lennegezhioù : Bodet e vez rummadoù ha pennadoù hag a pleustr istor ul lennegezh vro, al lennegezh en ur yezh, evel al , en un c'hantved…
; Rummad ar rummadoù lennegel : Bodet eo an holl draoù a zo stag d'an doareoù skrivañ ha naouturioù difetis pe difetisoc'h eus al lennegezh. Da skouer : Petra eo ur skrivagner, ur romant pe un danevell ?
A-benn kavout ar pezh emaoc'h o klask ez eus ul lusker enklask a-zehoù gant daou vod : "kas" d'ur pennad ha "klask" e skridoù an holloueziadur Wikipedia.Emaoc'h o surfiñ ? Gallout a rit beajiñ gant al liammoù a rummadoù zo e traoñ ar pajennadoù pe gant ar roll bodet e pep is-rummad pennañ. Emañ Porched al lennegezh o c'hortoz al lennerien da gejañ gantañ. Ha ma fell d'al lennerien dont da vezañ skriverien e c'hello pep unan gouzout pezh zo d'ober, da wiriekaat e-barzh ar bajenn . Ur seurt lizher zo evit ar re sot gant lennegezhioù ar bed e brezhoneg : koumanantit dre skrivañ en ho pajennad personel : 

*Klaskit urzhiañ hervez 
:Arabat koll an dud en ur lakaat ur skrivagner e-unan e isrummad un isrummad bennak. Trugarez. Pe lakait  en ho pennad hag e vezo renket gant unan bennak.
Yezhoù tchadek ar c'hornôg B.2

Ur is-skourr eus yezhoù tchadek ar c'hornôg B eo **yezhoù tchadek ar c'hornôg B.2**, ennañ 10 yezh komzet e Nigeria:

* Adjawaeg
* Siwogaeg
* Dirieg
* Kariyaeg
* Mbourkoueg
* Miyaeg
* Paaeg
* Sirieg
* Wardjirieg
* Zoumbouneg

## Gwelet ivez
* Yezhoù afrez-aziatek
* Yezhoù tchadek
* Yezhoù tchadek ar c'hornôg
Yezhoù tchadek ar c'hornôg B.3

Un is-skourr eus yezhoù tchadek ar c'hornôg B eo **yezhoù tchadek ar c'hornôg B.3**, ennañ 14 yezh komzet e Nigeria:

* **Yezhoù bogomek** (*boghom*)
** Bogomeg
** Kireg-balareg
** Mangaseg
* **Yezhoù ar reter**
** Djimieg
* **Yezhoù gourountoumek** (*guruntum*)
** Gourountoumeg-mbaroueg
** Djoueg 
** Talaeg 
** Zangwaleg 
* **Yezhoù zarek** (*zaar*)
** Gedjieg
** Polsieg
** Sayaeg
** Zarieg
** Zemeg
** Daseg 

## Gwelet ivez
* Yezhoù afrez-aziatek
* Yezhoù tchadek
* Yezhoù tchadek ar c'hornôg
Naturegezh

Un termenadur ofisiel eus an **naturegezh** a zo bet degemeret e 1974 : « un doare da vevañ a-gendon gant an natur, aroueziet gant ar mont en noazh a-stroll, ha da bal dezhañ degas d’an den muioc’h a zoujañs dezhañ e-unan, d’ar re all ha d’e endro. »
Disheñvel eo eta, daoust m’eo kar-tost, d’an noazhegezh, homañ a zo kentoc’h un doare personel da vevañ, gant ar soñj eo gwelloc’h evit ar c’horf hag ar spered bevañ en noazh, pe neuze evit ar blijadur traken, tra m’eo an naturegezh ur doare bevañ ha preder troet war an natur, bezañ an tostañ outi (bevañ en noazh eveljust met ivez debriñ boued bevoniezhel, doujañ d'an endro, skarzhañ ar merkoù sokial…), ha diazezet eo al luskad ivez war liammoù kevredigezhel (gant frammoù, vakañsoù…), kement-se holl evel ma tiskouez ar ger alamanek *Freikörperkultur* (Kultur ar c’horf distrob).
Diazezet eo war an natur eta, ar sport, ar bevañ er-maez, hag alies eo en hañv, war vord an dour, eo e vez lakaet ar mennozhioù-se da dalvezout. 
N’eus er mont en noazh-se netra da welout gant ar sekselezh. Er c’hontrol, chom a ra dre vras an dud plaen ha parfet war an dachenn-se pa vezont a-wel d’an holl. Ul luskad tost d'ar spered familh eo ivez.

## Istor
Gant an douaroniour gall Élisée Reclus, en eil rann an , e oa bet roet lañs d’ar mennozh-se. Met er broioù alamaneger (Alamagn, Aostria, Suis) eo e reas berzh dreist-holl, hag ivez e Skandinavia hag en Izelvroioù...
Hiziv an deiz eo aotreet mont en noazh war holl aodoù Danmark.
Daoust d’ar pezh a c’heller krediñ, n’eo ket un doare bevañ a ya kalz war-raok bremañ, daoust ma’z a alies a-unan gant prederiadennoù berzh ganto evel an ekologiezh. Gant pouez brasoc’h-brasañ sevenadur ar Stadoù-Unanet (spered al "look" hag ar c'horfoù adc'hraet, liammañ noazhded ouzh sekselezh ha spered dibrenn…) hag ar relijionoù strizh, eo diaesoc’h-diaesañ lakaat ar mennozh da vont war-raok, ha meur a draezhenn a zo bet berzet d’an noazhegerien er bloavezhioù diwezhañ-mañ.

## Traezhennoù ma c’heller mont en noazh warno e Breizh
### Ent ofisiel
Er c’humunioù-mañ ez eus traezhennoù ma c’heller mont diwisk-kaer warno (divizoù a-berzh an tiez-kêr).
* Traezhenn Kerminihy, e kumun an Ardeven
* Traezhenn al Lourtuais, e kumun Erge-ar-Mor
* Traezhenn Kerler, e Fouenant
* Traezhenn Maez an Aod, e Lannuon
* Traezhenn Kerler, e Fouenant
* Traezhenn ar Raitrie, e kumun ar Plaen-Raez
* Traezhenn Penn-Bronn, e kumun an Turball
* Traezhenn ar Jaunais, e Sant-Nazer

Lec’hioù all a zo e-lec’h m’eo asantet daoust ma’z eo diaotre.

## Daveoù
Gidareg

Ur yezh tchadek eus is-skourr ar yezhoù biouek-madarek C eo ar **gidareg** (*gidar*, *gidder*, *kada* pe *baynawa*) komzet gant tro-dro da 65.600 den e Kameroun (54.000 den e 1982) hag e Tchad (11.687 den e 1993)

Ur rannyezh ez eus:

* al **lameg** (*lam*)

## Gwelet ivez
* Yezhoù biouek-madarek
* Yezhoù afrez-aziatek
Zoumayeg

Ur yezh tchadek eus skourr ar yezhoù masek eo ar **zoumayeg** (*zumaya*) komzet gant un nebeudig tud e Kameroun.

Ur yezh en arvar da vont da get an hini eo.

## Gwelet ivez
* Yezhoù masek
* Yezhoù afrez-aziatek
Titrerezh formol Sørensen

**titrerezh formol Sørensen**, ijinet gant Søren Peder Lauritz Sørensen e 1907, a zo titrerezh un drenkenn aminet gant formaldehid e bezañs hidroksidenn botasiom.

:RCH(NH2)COOH + HCHO + KOH &rarr; RCH(NHCH2OH)COOK + H20

Lakaet e vez ur standilhon dianav da reaktiñ gant ur c'hementad anavezet a vazenn, ha titret e vez ar vazenn a chom gant doareoù titrañ standart.

## Liammoù diavaez
* chempensoftware.com link (e saozneg)
Marbaeg

Ur yezh tchadek eus skourr ar yezhoù masek eo ar **marbaeg** (*mar(a)ba*, *azumeina*, *kolong* pe *kulung*) komzet gant tro-dro da 124 357 den e Rannvro Tandjilé, e mervent Tchad (1993) .

## Gwelet ivez
* Yezhoù masek
* Yezhoù afrez-aziatek
Kanol Suez

Emañ **Kanol Suez** (arabeg: قناة السويس, *Qanā al-Suways*) en Egipt, e kornôg Ledenez Sinai. Kleuziet eo bet evit digeriñ un hent d'al listri etre Porzh Said (*Būr Sa'īd*) war vord ar Mor Kreizdouar ha Suez (*al-Suways*) war ar Mor Ruz. 163 km hed a zo gantañ gant div lodenn, unan e Hanternoz al Lenn C'hwerv Veur hag an eil er Su betek pleg-mor Suez.

Ledan a-walc'h eo evit daou lestr-samm da vont a bep tu ha kleuziet eo bet e diwezh an XIXvet kantved evit ma chomfe al listri hep merdeiñ tro-dro da Afrika a-bezh ha kinnig d'an dezougerezh war vor un hent berroc'h etre Europa hag Azia. A-raok e veze dezouget ar varc'hadourezh war douar eus an eil mor d'egile.

Pouezus-bras eo ar ganol evit ekonomiezh ar vro, hag an trede andon teulenn (arc'hant estren) eo evit Egipt.

Igoret eo bet d'ar 6 a viz Eost gant prezidant bro Ejipt (Al-Sissi) ar "ganol nevez" a aotre d'un niver brasoc'h (war dro div wech miuoc'h) a bigi tremen. Padet en deus al labourioù ur bloavez leun. Ar chenchamentoù kaset a zo donedigezh ha ledanedigezh 35 km kanol met ivez touladenn 37 km kanol war al lodenn reter.

## Istor

### Henamzer
Ur ganol kornôg-reter a zo bet kleuziet gant ar Faraon Senousret III (XIIvet tierniezh - war-dro 1850 kent Jezuz-Krist) eus ar stêr Nil betek Suez.

## Liammoù diavaez
Ngeteg

Ur yezh tchadek eus skourr ar yezhoù masek eo an **ngeteeg** (*ng(u)ete*, *nge'dé*, *ka'do ng(u)eté* pe *zime*) komzet gant tro-dro da 10.000 den e mervent Tchad (1991).

**Notenn**:
Implijet e vez an termen *zimeg* (*zime*) gant ermaezidi evit ober dave d'an herdeeg, an ngeteg, ar peveeg hag ar mesmeg.

## Gwelet ivez
* Yezhoù masek
* Yezhoù afrez-aziatek
Mouseyeg

Ur yezh tchadek eus skourr ar yezhoù masek eo ar **mouseyeg** (*musey*, *moussei*, *mosi*, *bananna (ho ho)*, *museyna*) komzet gant tro-dro da 195 640 den en holl e mervent Tchad (175 640 den e 1993) hag e Kameroun (20 000 den).

Tost a-walc'h eo d'ar marbaeg.

Peder rannyezh tost-tre an eil d'eben zo, anvet hervez ar gêriadenn ma vezont komzet.
* **Bongor-Jodo-Tagal-Berem-Gunu**
* **Jaraw-Domo**
* **Lew**: ar rannyezh tostañ ouzh ar marbaeg
* **Pe-Holom-Gamé** : e Kameroun e vez komzet rannyezh Pe

## Gwelet ivez
* Yezhoù masek
* Yezhoù afrez-aziatek
Masaneg

Ur yezh tchadek eus skourr ar yezhoù masek eo ar **masaneg** (*masana*, *masa*, *banana*) komzet gant tro-dro da 212 000 den en holl e mervent Tchad (109 093 den e 1993) hag e Kameroun (103 000 den e 1982).

Nav rannyezh zo.
* **yagwaeg** (*yagwa*, *yagoua*)
* **bongoreg** (*bongor*)
* **wimaeg** (*wina*, *viri*)
* **walieg** (*walya*, *walia*)
* **domoeg** (*domo*)
* **gizayeg** (*gizay*, *guissey*, *gisey*)
* **bougoudoumeg** (*bugudum*, *budugum*)
* **goumayeg** (*gumay*, *goumaye*)
* **hameg** (*ham*)
Komprenet e vez ar *yagwaeg* gant tud a ra gant ar rannyezhoù all.
;Notenn
*Implijet e vez an termen *banana* ("bananezeg", yezh ar bananez) gant pobladoù tro-war-dro evit ober goap eus an dud a ra gant ar yezh-mañ.

## Gwelet ivez
* Yezhoù masek
* Yezhoù afrez-aziatek
1486

*Diwar-benn bloavezh *'1486*' an [[Deiziadur juluan|deiziadur juluan]] eo ar bajenn-mañ.*

## Darvoudoù

### Europa

#### Breizh
* 8 a viz C'hwevrer: bodet eo Stadoù Breizh e Roazhon, diwar goulenn Frañsez II, dug Breizh.
#### Frañs
#### Polonia
* 4 a viz Meurzh: aet Jogaila da roue.

### Azia
#### Reter-nesañ

#### Reter-kreiz

#### Reter-pellañ

### Afrika

### Amerikaoù
#### Norzhamerika
#### Suamerika

### Oseania

### Arzoù ha lizhiri
#### Livañ
#### Sonerezh
#### Lennegezh
### Skiantoù ha politikerezh

### Armerzh
### A bep seurt/diasur

## [[:Rummad:Ganedigezhioù 1486|Ganedigezhioù]]

Gwelet ivez :*[[:Rummad:Ganedigezhioù 1486]]*

## [[:Rummad:Marvioù 1486|Marvioù]]

Gwelet ivez:*[[:Rummad:Marvioù 1486]]*
__NOTOC__
Douwaieg

Ur yezh tchadek eus is-skourr ar Yezhoù douwaiek eo an **douwaieg** (*duwai*, *evji* pe *badeg ar reter*) komzet e Yobe e Nigeria. 

Tost eo d'ar badeg.

## Gwelet ivez
* Yezhoù tchadek ar c'hornôg
* Yezhoù tchadek ar c'hornôg B
* Yezhoù afrez-aziatek
Aoyokawaeg

Ur yezh tchadek eus is-skourr ar Yezhoù tchadek ar c'hornôg B.1 eo an **aoyokawaeg** (*auyokawa*) komzet gwechall e Jigawa e Nigeria. 

Ur yezh varv an hini eo.

## Gwelet ivez
* Yezhoù tchadek ar c'hornôg
* Yezhoù tchadek ar c'hornôg B
* Yezhoù afrez-aziatek
Ngizimeg

Ur yezh tchadek eus isskourr ar yezhoù badek eo an **ngizimeg** (*ngizim*, *ngizmawa* pe *ngezzim*) komzet gant tro-dro 80 000 den e Yobe e Nigeria (1993). 

## Gwelet ivez
* Yezhoù tchadek ar c'hornôg
* Yezhoù tchadek ar c'hornôg B
* Yezhoù afrez-aziatek
Badeg

Ur yezh tchadek eus is-skourr ar yezhoù badek eo ar **badeg** (*bade*, *bed(d)e* pe *gidgid*) komzet gant tro-dro da 250.000 den e Yobe e Nigeria. 

Tost-tre eo d'an douwaieg ha n'an ngizimeg.

Peder rannyezh ez eus:

* ar **mazgarwaeg** (*mazgarwa* pe *gashua bade*)
* **Badeg ar su** (*bade-kado*)
* **Badeg ar c'hornôg** (*ma(a)gwaram*)
* ar **chirawaeg** (*shirawa*): aet da get

## Gwelet ivez
* Yezhoù tchadek ar c'hornôg
* Yezhoù tchadek ar c'hornôg B
* Yezhoù afrez-aziatek
19 C'hwevrer

## Darvoudoù
* 1416 : graet ez eus un dugelezh eus kontelezh Savoia, gant impalaer an Impalaeriezh santel roman german.
* 1600 : tarzhadenn ar menez-tan Huaynaputina e Perou.
* 1822 : laket maen kentañ ur vilin-baper gant Nicolas Le Marié en Erge-Vras ; deuet da vezañ an embregerezh OCB (**O**det-**C**ascadec-**B**olloré) e 1918.
* 1915 : deroù Emgann an Dardanelloù e Turkia e-pad ar Brezel bed kentañ.
* 1959 : dizalc’hded roet da Giprenez gant ar Rouantelezh Unanet (embannet d’ar 16 a viz Eost 1960).

## Sportoù
* 2015 : trec'h eo (2-1) War-raok Gwengamp war FC Dynamo Kyiv (Ukraina) da-geñver kentañ krogad c'hwezekvet gourfennoù an UEFA Europa League.

## Ganedigezhioù

* 1473 : Nikolaz Kopernik, steredoniour poloniat.
* 1630 : Shivaji, saver an Impalaeriezh Varatha.
* 1821 : August Schleicher, yezhoniour alaman.
* 1859 : Svante Arrhenius, fizikour ha kimiour svedat, tapet Priz Nobel ar Gimiezh gantañ e 1903.
* 1865 : Sven Hedin, ergerzher svedat.
* 1900 : Giorgos Seferis, skrivagner gresianek, tapet Priz Nobel al lennegezh gantañ e 1963.
* 1904 : Muiris Ó Súilleabháin, skrivagner iwerzhonek.
* 1917 : Carson McCullers, skrivagnerez stadunanat.
* 1924 : David Bronstein, skrivagner ha mestrc'hoarier echedoù ukrainat.
* 1940 : Saparmyrat Nyýazow, kentañ prezidant Republik Turkmenistan (1991-2006).
* 1953 : Cristina Fernández de Kirchner, prezidantez Arc'hantina (2007-2015).
* 1954 : Sócrates, melldroader etrebroadel brazilian.
* 1967 : Aleksandr Baburin, mestrc'hoarier echedoù rusian-iwerzhonat.
* 1987 : Ahmed Adly, mestrc'hoarier echedoù egiptat.

## Marvioù

* 1405 : Timur Lang, impalaer mongol.
* 1602 : Philippe-Emmanuel de Lorraine, Dug Mercœur, gouarnour Breizh.
* 1916 : Ernst Mach, fizikour ha prederour aostrian.
* 1919 : Frederick DuCane Godman, skiantour saoz.
* 1927 : Fernand de Langle de Cary, milour gall (Brezel 1870-1871 ha Brezel-bed kentañ).
* 1936 : Billy Mitchell, brigadier-jeneral an aerlu stadunanat.
* 1940 : Maurice Duhamel, sonaozer ha politikour breizhat.
* 1951 : André Gide, skrivagner gall.
* 1952 : Knut Hamsun, skrivagner norvegek, tapet Priz Nobel al lennegezh gantañ.
* 1952 : Roperzh ar Mason, skrivagner brezhonek.
* 1956 : Saig ar Go, skrivagner brezhonek.
* 1957 : Maurice Garin, reder war varc'h-houarn gall, gounideg kentañ Tro Bro-C'hall e 1903.
* 1963 : Benny Moré, kaner-sonaozer kuban.
* 1988 : René Char, barzh gallek.
* 1997 : Deng Xiaoping, penn strollad komunour Sina.
* 2001 : Charles Trenet, kaner gall.
* 2007 : Alexis Gourvenneg, sindikader al labour-douar.
* 2016 : Umberto Eco, skrivagner italian.
* 2019 : Karl Lagerfeld, stilour alaman.

## Lidoù
* Deiziadur henroman : *XI ante calendas Martias / Parentalia 6* = XIvet deiz kentañ Meurzh / c'hwec'hvet deiz gouelioù ar Gerent

* Sent an deiz ar relijion katolik :
** sant Tiernvael
** Sant Mesrop, ijiner lizherenneg an armenieg († 440).
Guy Basquet

Ur c'hoarier rugbi eo **Guy Basquet**.

D'an 13 Gouere 1921 e oa ganet e Layrac (Lot ha Garonn ; Okitania) ha d'ar 1añ C'hwevrer 2006 e oa marv e Agen.

Trede linenn e oa.

## Titloù

* Gant Racing Club Colombes hag e Agen en deus c'hoariet.

* Kampion Frañs e oa bet e 1945.

* Kabiten skipailh Frañs etre 1948 ha 1952 e oa bet. Dre-se e oa bet e penn ar skipailh frañs a oa bet trec'h e Twickenham evit ar wezh kentañ (1951).

## Kevre Frañs ar Rugbi

E 1966 e oa aet gant Albert Ferrasse da benn KFR a oa dindan pennoù parizian betek neuze.

Etre 1968 ha 1991 e oa bet Bes-Prezidant pa oa Ferrasse Prezidant KFR.
Thierry Henry

Ur c'hoarier mell-droad eo **Thierry Henry**.

D'ar 17 Eost 1977 e oa ganet en Ulis (Essonne, Frañs).

Araoger eo.

1,88 m ha 83 kg a zo dezhañ.

## Kluboù
* 1993 - 1998 (miz Kerzu) : Monaco (105 krogad ; 20 pal)
* 1999 (miz Genver- miz Mezheven) : Juventus Turin (16 krogad ; 3 fal)
* Abaoe miz Gouere 1999 : Arsenal (220 krogad ; 150 pal)

## Titloù
* Kib ar Bed 1998
* Kampionad Europa 2000
* Kib ar C'hengevreadoù 2003
* Kib bro-Saoz 2002 ha 2003
* Charity Field 2002 ha 2004
* Kampionad Frañs 1997
* Kampionad bro-Saoz 2002 ha 2004

* Thierry Henry
Adjawaeg

Ur yezh tchadek eus is-skourr ar yezhoù tchadek ar c'hornôg B.2 eo an **adjawaeg** (*ajawa*, *aja* pe *ajanci*) komzet gwechall e Bauchi Nigeria (1982) 

Ur yezh varv an hini eo.

## Gwelet ivez
* Yezhoù tchadek ar c'hornôg
* Yezhoù afrez-aziatek
Siwogaeg

Ur yezh tchadek eus is-skourr ar yezhoù tchadek ar c'hornôg B.2 eo ar **siwogaeg** (*ciwogai*, *tsagu* pe *sago*) komzet gant tro-dro da 2.000 den e Bauchi Nigeria. 

Tost eo d'an dirieg.

## Gwelet ivez
* Yezhoù tchadek ar c'hornôg
* Yezhoù afrez-aziatek
Dirieg

Ur yezh tchadek eus is-skourr ar yezhoù tchadek ar c'hornôg B.2 eo an **dirieg** (*diri(ya)* pe *diryawa*) komzet gant tro-dro da 3.750 den e Bauchi Nigeria (1971).

## Gwelet ivez
* Yezhoù tchadek ar c'hornôg
* Yezhoù afrez-aziatek
Kariyaeg

Ur yezh tchadek eus isskourr ar yezhoù tchadek ar c'hornôg B.2 eo ar **c'hariyaeg** (*kariya*, *kariyu*, *kauyawa*, *lipkawa*, *vinahe* pe *wihe*) komzet gant tro-dro da 2&nbsp;000 den e Bauchi e Nigeria (1995).

## Gwelet ivez
* Yezhoù tchadek ar c'hornôg
* Yezhoù afrez-aziatek
Sirieg (tchadek)

Ur yezh tchadek eus is-skourr ar yezhoù tchadek ar c'hornôg B.2 eo ar **sirieg** (*siri*) komzet gant un nebeud tud kozh nemetken e Bauchi e Nigeria (1982) 

Ur yezh en arvar da vont da get an hini eo.

## Gwelet ivez
* Yezhoù tchadek ar c'hornôg
* Yezhoù afrez-aziatek
Mbourkoueg

Ur yezh tchadek eus is-skourr ar yezhoù tchadek ar c'hornôg B.2 eo ar **mbourkoueg** (*mburku*, *barke*, *barko*, *burkanawa*, *mburkanci*, *wudufu* pe *kariya wuufu*) komzet gant tro-dro da 4.000 den e Bauchi e Nigeria (1977).

## Gwelet ivez
* Yezhoù tchadek ar c'hornôg
* Yezhoù afrez-aziatek
1936

*Diwar-benn bloavezh *'1936*' an [[deiziadur gregorian]] eo ar bajenn-mañ.*

## Darvoudoù

### Europa
* 1 a viz Du: savet Ahel Roma-Berlin.
#### Alamagn
* 29 a viz Meurzh: 99% eus ar voterion a-du gant an adarmañ e Bro ar Roen. E 1933 e oa bet berzet an holl strolladoù politikel.

#### Breizh
* 28 a viz Kerzu: dalc'het eo Bodadeg Veur Emglew ar Vrezhonegerien e leti *Terminus* an Oriant, diwar atiz Zavier Langleiz.

#### Frañs
* Mezheven: Talbenn ar bobl
#### Kembre
* 8 a viz Gwenholon: lakaet an tan en ur c'hamp soudarded saoz e Penyberth e hanternoz Kembre, gant tri broadelour Saunders Lewis, Lewis Valentine ha D. J. Williams.
#### Spagn
* 16 a viz C'hwevrer: trec'h Talbenn ar Bobl er votadeg.
* 18 a viz Gouere: penn-kentañ brezel sivil Spagn.

#### Unaniezh Soviedel
* Eost: penn-kentañ barnadegoù-meur Moskov.

### Azia
#### Reter-nesañ

#### Reter-kreiz
#### Iskevandir indezat

#### Reter-pellañ

### Afrika

### Amerikaoù
#### Norzhamerika
##### Stadoù-Unanet
* 3 a viz Du: dilennet eo Franklin Delano Roosevelt da Brezidant Stadoù-Unanet Amerika evit an eil gwech.

#### Suamerika

### Oseania

### Arzoù ha lizhiri
#### Livañ
#### Sonerezh
#### Lennegezh
#### Sinema

### Skiantoù ha politikerezh

### Armerzh

### Sport
* 2 a viz C'hwevrer: krouidigezh Kevre volley-ball Bro-C'hall gant Félix Castellan.

### A bep seurt/diasur

## [[:Rummad:Ganedigezhioù 1936|Ganedigezhioù]]

Gwelet ivez :*[[:Rummad:Ganedigezhioù 1936]]*

## [[:Rummad:Marvioù 1936|Marvioù]]

Gwelet ivez:*[[:Rummad:Marvioù 1936]]*
__NOTOC__
Zinedine Zidane

**Zinédine Zidane**, bet ganet **Zinédine Yazid Zidane** d'an 23 a viz Mezheven 1972 e Marselha (Bro-C'hall), zo bet ur melldroader etrebroadel eus Marselha, deuet da vezañ gourdroner.

E barr e vrud en deus c'hoariet evit ar Juventus hag ar Real Madrid. Gounezet en deus kib ar bed 1998 ha kib Europa e 2000 gant skipailh Frañs.

E grogad diwezhañ en deus dalc'het d'an 9 a viz Gouere 2006 gant skipailh Bro-C'hall, a-enep da hini Italia, da-geñver gourfenn Kib vell-droad ar bed 2006 en Alamagn. Deroet e voe ar Vell aour dezhañ, un trofe o talvezout da wellañ c'hoarier ar genstrivadeg-mañ.

C'hoarier kreiz war an araog e veze war an dachenn.

## Buhez prevez
D'an oad a seitek bloaz e kejas ar Zinédine yaouank gant Véronique Fernandez, ur C'hallez a orin spagnol gant orinoù sokial izelek awalac'h eveltañ, pa oant o daou o chom e bod al labourerien yaouank e Cannes. Dimeziñ a rejont e Bourdel e 1994 pa oa Zidane rener ar c'hoari ar Jirondined. Pevar budel o deus, an holl a ra mell-droad bremañ, stummet er Real Madrid, ar gêr emañ ar familh o chom bremañ.

## Kleuboù
* 1988-1992 : AS Cannes
* 1992-1996 : Jirondined Bourdel
* 1996-2001 : Juventus Football Club (151 c'hrogad ; 24 fal)
* 2001-2006 : Real Madrid Club de Fútbol (138 krogad ; 32 bal)

## Loreadeg
* Kib ar Bed 1998
* Kampionad Europa 2000
* Kevre ar gampioned 2002
* Kib Etrekevandirel 1996 ha 2002
* Gourkib Europa 1996 ha 2002
* Gourkib Italia 1997
* Gourkib Spagn 2001 ha 2003
* Kampion Italia 1997 ha 1998
* Kampion Spagn 2003
* Mell-aour Frañs Football 1998

## "Zidanat"

Diwar e anv ez eus bet savet ar ger "zidanad", taol roet gant ar penn, diwar skouer an hini roet gantañ d'ar c'hoarier italian Marco Materazzi, da zeiz c'hoariadenn ziwezhañ kib vell-droad ar bed 2006 etre Italia ha Frañs.
Ar verb "zidanat" a dalvez eta kement ha reiñ un taol gant ar penn, evel ur maout, e kreiz bruched un enebour bennak, a-benn e ziharpañ.

## Arroudennoù
*« Every day I think about where I come from and I am still proud to be who I am : first, a Kabyle from La Castellane, then an Algerian from Marseille, and then a Frenchman. »* - Bomm pennad-kaoz gant ar gazetenn saoz The Observer diwar-benn e identelezh .