open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Langadiarn

Ur gumun e Breizh en Aodoù-an-Arvor eo **Langadiarn**.
## [[Ardamezouriezh]]

## Istor
### [[Dispac'h Gall]]
* Dekred ar 26 a viz Du 1790 war al le ret : embannet e voe bout mennet da nac'h al le ouzh ar Roue, ar vro hag al lezennoù gant ar person, Beslay e anv.
### 
#### [[Brezel-bed kentañ]]
* Mervel a reas 38 gwaz abalamour d'ar brezel hervez monumant ar re varv, da lavaret eo 6,03 % ag ar boblañs hervez an niveradeg bet graet e 1911; lazhet e voe unan anezhe d’an 22 a viz Eost 1914 e Rossignol e Belgia, soudard  er 1añ Rujumant Troadegiezh Trevadennel e oa.
#### [[Eil Brezel-bed]]
* Mervel a reas pemp den ag ar gumun abalamour d'ar brezel.
## Brezhoneg
* 11,1 % eus anvioù-lecʼh ar gumun a zo brezhonek.

## Monumantoù ha traoù heverk

Languédias - Château de Beaulieu - AD22 - 16FI2003.jpg|Ar c'hastell.
Moulin de la Porte de l'Abbaye de Beaulieu, Languédias (Côtes d'Armor) DSC09642.jpg|Ar velin.
Languédias (22) Église Notre-Dame-de-la-Tour 04.JPG|An iliz katolik.
Languédias (22) Monument aux morts.JPG|Ar monumant.

* Kastell, milin hag abati "Beaulieu".
* Iliz katolik *Intron-Varia*.
* Monumant foran ar re varv e Leurgêr an Iliz katolik, luc’hskeudenn.
* Monumant katolik ar re varv (1914-1918) en iliz, luc’hskeudenn.

## Emdroadur ar boblañs abaoe 1962

## Tud
### Tud liammet ouzh ar gumun
* Francis Guinard, kizeller breizhat, a vevas eno.
## Liammoù diavaez
*  Langadiarn war Geobreizh
*  Langadiarn war Google Maps
## Notennoù ha daveoù
Langenan

**Langenan** a zo ur gumun eus Breizh en Aodoù-an-Arvor hag e Bro-Sant-Maloù. 
## Douaroniezh
## Anv
* Erwan Vallerie : *Langanano*,  kantved; *Langananno*, 1109; *Languennen*, 1251; *Langanan*, 1278; *Languenan*,  kantved; 1516;
**Gerdarzh**
Manati sant Kenan
## Ardamezioù
## Istor
### 
#### [[Brezel-bed kentañ]]
* Mervel a reas 59 gwaz abalamour d'ar brezel hervez monumant ar re varv, da lavaret eo 5,36 % ag ar boblañs hervez an niveradeg bet graet e 1911; lazhet e voe unan anezhe d’an 22 a viz Eost 1914 e Tamines e Belgia, soudard er 136vet Rujumant Troadegiezh e oa.
#### [[Eil Brezel-bed]]
* D'ar 25 a viz Eost 1944 e kouezhas un nijerez *[[Republic P-47 Thunderbolt|P-47]]* (marilhet 42-28439 ha kodet IA-K ) eus aerlu SUA (*[[United States Army Air Forces]]*) e "La Petite Pierre" e **Langenan**; he nijour a zeuas a-benn da adkavout e genvroidi.
* Mervel a reas seizh den ag ar gumun abalamour d'ar brezel.
## Brezhoneg
* 11,4 % eus anvioù-lecʼh ar gumun a zo brezhonek.

## Monumantoù ha traoù heverk

Languenan - Église.jpg|An iliz katolik.

* Iliz katolik *Sant Jakez*.
* Monumant ar re varv e-tal ar maerdi, luc’hskeudenn.

## Emdroadur ar boblañs abaoe 1962

## Melestradurezh
## Tud
### Ardamezeg ar familhoù

## Gevelliñ
## Liammoù diavaez

## Levrlennadur
* Pol Potier de Courcy : *Nobiliaire et armorial de Bretagne*. Adembannadur Editions des Régionalismes. Cressé. 2011/2014
* Erwan Vallerie : *Diazezoù studi istorel an anvioù-parrez. Corpus.* An Here. 1995
## Notennoù ha daveoù
Kazh marbret

Ar **c'hazh marbret** (*Pardofelis marmorata*) a zo ur c'hazh gouez kavet e su Azia. An hevelep ment hag ur c'hazh-ti en-deus met gant ul lost hiroc'h, ar pezh a zamveneg e vez o vevañ er gwez dreist holl. E vlevad a zo roudennet ha saotret evel hini al loupard koumoulek. Liv he c'hreoñ a gemm hervez ar pennoù. Galloud a reer bezañ melenn pe gell-gris. Ar c'hof a vez sklaeroc'h ar peurliesañ. En desped d'e vent bihan eo ar c'hazh marbret un izel eus an iskerentad *[[Pantherinae]]*.

Annez ar c'hazh marbret en astenn eus Assam betek biz India gant un ispesad *Pardofelis marmoratus charltoni* e Nepal. Egavout a reer ivez e gevred Azia hag Indonesia hag a oa liammmet ouzh ar c'hevandir e-pad ar pleistosen. Er c'hoadegoù glaviek e vev ha hemolc'h a ra skrignerien vihan er gwez. Nebeut a draou a anavezer diwarbenn e zoare-bevañ met war zigresk eo annez ha kavet eo gloazus gant an IUCN.

## Ispesadoù

*P. marmorata marmorata
*P. marmorata charltoni

## Liammoù diavaez

Ar c'hazh marbret

Ar c'hazh marbret war Lioncrusher.com
Valhalla (krater)

**Valhalla** a zo anezhañ ar c'hrater brasañ eus gorread Kallisto, unan eus loarennoù Yaou. Ur c'helc'hiad-kreiz sklaer a 600 km eo gant ur reizhiad a-bezh a walennoù kengreizek, ledet war 3 000 km, en e dreuzkiz brasañ. Krediñ a reer e voe furmet goude ur stokadenn gant ur meteorit ramz.

Tennañ e an anv eus ar Valhalla, palez Odin er vitologiezh c'herman.
Asgard (krater)

**Asgard** eo an eil krater brasañ war Gallisto, unan eus loarennoù Yaou. 1 600 km treuz eo ha tennañ a ra e anv eus hini rouantelezh an Doueed er vitologiezh norzhek.

## Notennoù
Siderieg

Ar **siderieg** (eus ar gresianeg σιδερος, *houarn*) zo ar maread douaroniel kentañ eus ar paleoproterozoeg. En em astenn a reas eus 2.500 milion a vloavezhioù 'zo da 2.300 milion a vloavezhioù 'zo. Gant ar gronologiezh kentoc'h eget gant ar stratigrafiezh eo termenet.

Fonnus-tre ez eo ar bandennoù houarnek e karregoù ar maread-se. Furmet e voent pa genaozas an oksijen krouet gant ar bezhin kentañ gant houarn ar meurvorioù. An dra-se a dennas kuit an houarn eus ar meurvorioù a yeas da c'hlaz. Kas a reas ivez da verniadeg an oksijen en atmosferenn.

Ar maread-skorn huronieg a zeraouas e-pad ar siderieg, 2.400 milion a vloavezhioù 'zo hag echuiñ a reas e-pad ar rhyaseg, 2.300 milion a vloavezhioù 'zo.

## Gwelet ivez
Reuziad an oksijen

## Liammoù diavaez
*ar siderieg war Geowhen
Huronieg

Ar prantad-skorn **huroniek** a zeraouas e-pad ar siderieg, 2.400 bloaz'zo ha echuiñ a reas 2.100 milion bloaz'zo e-pad ar Rhyaseg. Posupl eo e voe ken kreñv e voe goloet an Douar a-bezh gant ar skornenn. Degaset e voe, war ar seblant, gant kresk kenfeur an oksijen en atmosferenn hag en-defe teuzet tout ar metan (ur gaz gant un efed-ti-gwer) en aer. Evel ma oa gwanoc'h an heol d'an amzer-hont eget hiziv ez eas war zigresk an temperatur.

## Gwelet ivrez

Douar erc'heg
Loupard koumoulek

Al **loupard koumoulek** (*Neofelis nebulosa*) a zo ur c'hazheg krenn e vent (60 - 100 cm evit 11 - 20 kg) eus gevred Azia. Ur vlevenn bej pe gell sklaer en deus gant damhirgelc'hioù teñval o bevennoù, heñvel ouzh koumoul. En abeg da frammadur e glopenn e renker anezhañ en ur genad ispisial.

## Perzhioù fizikel
Ur c'horf tagos en deus al loupard koumoulek hag an dent-lagad hirañ, e-keñver e vent, eus an holl gizhier. An dra-se a lakaas klaskourien 'zo da grediñ e chasee anevaled bras. Hiziv, daoust m'anavezer nebeut a draoù diwar-benn doare-buhez al loen-se, e kreder e hemolc'h anevaled-gwez dreist-holl (evel ar gibboned pe ar makaked) hag un nebeud bronneged bras pe vrasoc'h, kirvi en o zouez, hag evned.

Al loupard koumoulek zo ur pigner peurvat. Ul lost ken hir hag e gorf a c'hell kaout hag e bavioù berr ha gwevn a lak anezhañ da zilec'hiañ er gwez gwelloc'h eget an holl gizhier arall.

## Annez

Al loupard koumoulek a vev e su Sina, e reter Himalaya, e biz India, e gevred Azia hag en Indonezia. Krediñ a reer ez eo aet da get e Taiwan. Bevañ a ra er c'hoadegoù trovanel pe istrovanel betek  metr dreist-holl, met e gavout a c'heller er geunioù-mor hag er pradennoù.

3 isspesad a anavezer:
* *[[Neofelis nebulosa brachyurus]]*: Taiwan (aet da get)
* *Neofelis nebulosa macrosceloides*: Nepal ha Myanmar 
* *Neofelis nebulosa nebulosa*: Su Sina

## Emzalc'h
Mibin-tre eo al loupard koumoulek. Er mirvaoù e c'hell chom a-ispilh ouzh ur brank gant e bavioù a-dreñv en ur implijout e lost da virout e blom. Nebeut a draoù a anavezer a-zivout e emzalc'h en natur. Krediñ a reer e hemolc'h oc'h en em lezel da gouezhañ war e breizhoù.

Un aneval-kuzh eo. Krediñ a ra d'ar glaskourien e vev e-unanik war-bouez mare amzer ar gouennadur. Daoust d'ar pezh a greder gwechall e hemolc'h e-pad an deiz ivez.

## Gouennadur
Ur wech ar bloaz e vez ganet gant ar parezed etre ur c'holen ha pemp kolen goude un dougen a 85 - 93 devezh. Evel kalz kizhier arall eo dall ar re yaouank pa c'hanont. Goude dek devezh hepken e c'hellont gwelout ha n'int ket oberiant nemet goude pemp sizhun. Da zaou vloaz e tizhont o oad-gour war a seblant, met dizalc'h ez int goude dek mizvezh.

Er mirvaoù e c'hell al loupard koumoulek bevañ 17 bloavezh. Berroc'h eo e hoali en natur avat.

Diaes eo lakaat anezho da barañ er mirvaoù kar ar pared a lazh alies ar parezed n'int ket boazet outo.

## Mirerezh
N'ouzer ket pegement a louparded goumoulek a chom en natur. Krediñ a reer ez eo aet o niver war zigresk en abeg da zistrujadur o annez ha d'an hemolc'h. War stagadenn I ar CITES emañ.

## Liammoù diavaez
* Al loupard komoulek
Eris (korrblanedenn)

**Eris**, eus hec'h anv klok **(136199) Eris** (arouez: ), a zo anezhi an eil brasañ korrblanedenn anavezet eus Koskoriad an Heol, hag an hini fetisañ. Eris a zo un draezenn dreuzneizhanat (TTN) hag a gelc’htro en-dro d’an Heol, en ur rann eus an egor anvet an disk strewet, en tu-hont da c'houriziad Kuiper. En-dro dezhi ez eus ul loarenn da vihanañ, Dysnomia. 2&nbsp;400 km a dreuzkiz he deus Eris.

## An anv
Graet e veze *2003 UB313* anezhi da gentañ, ha lesanvet *Ksena* gant ar re o doa he dizoloet.

## Liammoù diavaez
Eris

* **[[Eris (doueez)|Eris]] ** a zo un doueez eus Hellaz an Henamzer
* **[[Eris (korrblanedenn)|Eris]]** a zo ur blanedenn gorr
* **[[Eris (kevnid)|Eris]]** zo ur genad kevnid eus ar c'herentiad *Salticidae*
* *Eriş* zo un anv-tiegezh turk
Dysnomia (loarenn)

**Dysnomia**, eus hec'h anv ofisiel **(136199) Eris I Dysnomia** a zo ul loarenn eus ar blanedenn gorr Eris. Dizoloet e oa bet e 2005 gant Mike Brown. Diwar anv merc’h Eris e teu hec'h anv, ar pezh a dalv *direolded*, *direizhded*.

## Perzhioù
60 gwech disteroc’h eo lugern Dysnomia eget hini Eris. E-se e c'heller soñjal eo 350 km he zreuzkiz, an eizhvedenn eus hini ar blanedenn gorr m’emañ o treiñ en-dro dezhi.

30&nbsp;000 km bennak eo he c'helc'htro, gant ur prantad a 14 devezh.
Themisto (loarenn)

Themisto (gresianeg Θεμιστώ) pe **Yaou XVIII** a o ul loarenn brogradek Yaou. Dizoloet e voe da gentañ gant Charles T. Kowal ha Elizabeth Roemer d'ar 30 miz Gwengolo 1975 ha anvet **S/1975 J 1**. Ne voe ket posupl da wirekaat an dizoloadenn, avat.

E-pad ar bloavezhioù 80 ne voe nemet un notennig e dorn-lvrioù steredoniezh. E 2000, avat, e tizoloas Scott S. Sheppard, David C. Jewitt, Yanga R. Fernández hag Eugene A. Magnier ar pezh a seblante bezañ ul loarenn nevez. Homañ a anvjont **S/2000 J 1**. Kadarnaat a rejod bremaik e oa an hevelep korf eget an hini dizoloet e 1975.

E 2002 e voe anvet hervez Themisto, unan eus serc'hed Zeus

Divoutin eo kelc'htro Themisto. Etre al loarennoù galilean hag ar strollad kentañ a loarennoù direizh progradek. Hemañ e-keñver re al loarennoù arall a ziskouez an dresadenn-mañ. Al loaren a-us d'an ahel a zo progradek tra ma'z eo kilgradek ar re dindanañ.
Rhyaseg

Ar rhyaseg (gresianeg *Ρυαξ*, maen teuzet), a zo an eil marevezh douaroniel eus ar paleoproterozoeg. Padout a ra eus 2.300 milion bloaz'zo betek 2.050 milion bloaz'zo. Evel kalz marevezhioù eus ar proterozoeg n'o ket termenet dre ar stratigrafiezh met dre ar gronologiezh.

E-pad ar marevezh-se en em furmas liesekaj ar Bushveld; E fin ar rhyaseg e echuas ar marevad-skorn huroniek.

## Daveoù

Ar rhyaseg war GeoWhen
Orosirieg

An **orosirieg** (gresianeg οροσιρια, aradennad venezioù) eo an trede marevezh douaroniel eus ar paleoproterozoeg. N'eo ket diazezet war ar stratigrafiezh met war ar gronologiezh ha padout a reas eus 2 050 milion a vloavezhioù zo betek 1 800 milion a vloavezhioù zo.

Merket e voe an eil hanterenn eus ar marevezh gant un orogeniezh kreñv war an holl gevandirioù. E-pad an orosirieg eo, war a seblant, ez eas da binvidik atmosferenn an Douar en oksigen a-drugarez da obererezh ar sianobakteri.

An daou stokad brasañ anavezet en istor an Douar a c'hoarvezas e-pad an orosirieg. E deroù ar marevezh, war-dro 2 023 milion a vloavezhioù ’zo, e voe toullet krater Vredefort gant ur maen-kurun bras. 1 850 milion a vloavezhioù ’zo e voe krouet diazad Sudbury gant ur maen-kurun ramz arall.

## Liammoù diavaez

an orosirieg war GeoWhen
Oud (stêr)

Unan eus stêrioù pennañ Breizh eo an **Oud** (*Oust* e galleg). Eienañ a ra en torgennoù etre Korle ha Kintin. Redek a ra neuze war-du ar gevred, a-dreuz departamantoù Aodoù-an-Arvor, Mor-Bihan hag Il-ha-Gwilen a-raok en em deurel er Gwilen e Redon. Etre Roc'han ha Redon e c'hall dougen bigi. Mont a ra d'ober un darn eus Kanol Naoned-Brest.

War ribl un adstêr d'an Oud, e Gwazh an Emgann, e c'hoarvezas Emgann Ballon.

## Orin an anv
Eus **ult* (Kartular Redon) e teufe (cf. Lot, ur stêr en Okitania anavezet gwechall dindan ar stummoù *Ulta*, *Oltis*, *Oltus*).

## Pennadoù kar
*Roll stêrioù pennañ Breizh
*Roll stêrioù Breizh renket hervez o hirder‎
Izol

An **Izol** a zo ur stêr eus Breizh, e Kerne-Izel, 48 km dezhi, hag unan eus adstêrioù an Ele.

Eieniñ a ra er Menez Du, e 170 km uhelder, ur c'hilometr hanter en hanternoz da vourc'h Roudoualleg; neuze e red war-du ar c'hreisteiz, etre Roudoualeg ha Leuc'han. Neuze e tro etrezek ar gevred. Tremen a ra dre Gaskadeg, e Skaer. 

E Kemperle e kember gant an Ele d'ober al Laeta.

## Pennadoù kar
*Roll stêrioù pennañ Breizh
*Roll stêrioù Breizh renket hervez o hirder‎
Rouantelezh Manav

Un darn eus rouantelezh Galwyddel e oa Manav betek 550. En amzer-se e voe aloubet Galwyddel gant un enebour. N'eo ket sklaer pehini met Rheged an hanternoz a c'hellfe bezañ. Ret e voe d'he roue, Senyllt, repuiñ e Manav, el lec'h ma chomas e diernelezh en e sav betek an .

E 629 ec'h aloubas Edwin Northumbria an enez. Ar roue Anllech a voe diarbennet gantañ hag an enez a implijas da argadiñ Gwynedd. Gant Cadwallon Gwynedd e voe faezhet hemañ, avat, ha war-dro 632 ec'h adkavas ar rouantelezh he frankiz.

War-dro 690 e tremenas ar gurunenn d'un diskennad eus Llywarch Hen ha hêr d'ar rouantelezh kollet, Rheged ar c'hreisteiz: Sande. E 825 e resevas roue brezhon diwezhañ Manav, Merfyn Frych, tron Gwynedd dre hêrezh. Divarrek e voe da viret e rouantelezh orin avat. E 836 ec'h aloubas Godred mac Fergus, ur penn-brezel gall-gouezelek, an enezenn. Hemañ a ziazezas ur riez a badas, gant ehanoù, betek 1265.

## Rouaned vrezhon Manav
*Senyllt : war-dro 590
*Neithon: war-dro 530
*Rhun
*Tutgual map Rhun
*Anllech : war-dro 590
*Mermin Mawr : war-dro 630
*Anaraud Gwalchcrwn : war-dro 650
*Iudgual : war-dro 690
*Sandde : war-dro 730
*Guriat: war-dro 750
*Merfyn Frych : 780 - 844
Argoad

An **Argoad**, pe ar **Gorre** e lec'hioù zo, a reer eus rannvroioù diabarzh Breizh. Enebet e vez ouzh an Arvor. 

## Gerdarzh
Savet gant ar rakger *ar* (ha n'eo ket ar ger-mell), hag ar ger koad.

Dont a ra ar rakger *ar* eus un araogenn gozh, a dalveze *e-kichen* hag a adkaver er ger *[[arvor]]* hag er c'hembraeg *ar*, hag a vefe kar d'an araogenn c'hresianek *παρα* (*para*).

N'eo ket sklaer hag-eñ e teu an anv-se war-eeun eus ar brezhoneg pe eus ur stumm diwezhat eus ar galianeg.

## Douaroniezh

Ma 'z eus muioc'h a goadeier e kreiz Breizh (Koad Kenekann, Koad Pempont, Koad Loudieg, Koad Roazhon, Koad ar C'havr en o zouez), ne greder ket mui e oa goloet Arvorig ha Galia gant koadeier divent, rak hervez an arkeologourien e veze aret an darn vuiañ eus an douaroù en Henamzer.
Neithon ap Senyllt

Mab Senyllt, roue diwezhañ Galwyddel, a oa **Neithon**. E Manav e kavas repu, gant e dad, pa voe aloubet e rouantelezh gant brezelourien Rheged an Hanternoz.
Anavezet eo evel roue kentañ Manav.
Statherieg

Ar statherieg (henc'hresianeg στατερός, stabil) a zo marevezh diwezhañ ar paleoproterozoeg. En em astenn a ra eus 1.800 milion vloaz'zo betek 1.600 vloaz'zo. Evel marevezhioù arall ar proterozoeg n'eo ket diazezet war ar stratigrafiezh met war ar gronologiezh.

E-pad ar marevezh-se ez eas war-wel an eukarioted kentañ. Merket e voe ivez gant krouidigezh uhelgompezennoù kevandirel hag ar c'hratonoù diwezhañ. E-pad ar statherieg en em furmas an dreistkevandir Kolumbia.

## Liammoù diavaez

ar statherieg war GeoWhen
Lublin

**Lublin**, kêr eus Polonia.
## Tud dibar

* Johannes Zukertort, meurc'hoarier echedoù, bet ganet e Lublin.
Yorkshire

**Yorkshire** (/ˈjɔːrkʃər/ pe /ˈjɔːrkʃɪər/; skrivet ivez *Yorks*) zo ur gontelezh istorel eus Bro-Saoz e Breizh-Veur, e biz ar vro, ha hini vrasañ ar Rouantelezh-Unanet. York eo ar gêr vrasañ. Abalamour d'ar vent vras eo bet rannet meur a wech. 

Ur rozenn wenn eo arouez Yorkshire abalamour da Tiegezh York, e-pad Brezel an Div Rozenn. D'ar 1añ a viz Eost emañ ar "Yorkshire Day", devezh ar vro. 

## Douaroniezh
### Rannoù

## Istor
### Kelted
Div boblad Kelted a oa:
* Brigantes en hanternoz ha kornôg (North Riding of Yorkshire ha West Riding of Yorkshire hiriv) a oa dezho an douaroù brasañ eus Bro-Saoz hiriv. Isurium Brigantum (Aldborough hiriv) e oa o c'hêr-benn en amzer ar Romaned bepred 
* Parisi er reter (East Riding of Yorkshire hiriv), kerent marteze d'ar bobl eus Galia anvet Parisii, hag a oa o c'hêr-benn e Lutetia Parisiorum. Petuaria e oa o c'hêr-benn, e-tal aber an Humber. Pa grogas an aloubadeg roman e 43 e chomas o rouantelezh gant ar v-Brigantes, dindan evezh Roma, e-pad ur pennad hir, dindan ar rouanez Cartimandua hag he fried Venutius.
Baltimore

Ur gêr hag ur porzh-mor bras eo **Baltimore** e Stad Maryland (Stadoù-Unanet) war an aod er Reter. E 2020 e oa 585.708 annezad enni ha 2,85 milion en he zolpad-kêrioù, an takad metropolek Baltimore-Towson. N'eo ket kêr-benn bolitikel ar Stad, met ar gêr vrasañ e Maryland, ar greizenn bennañ evit ar sevenadur hag ar greanterezh. Roet eo bet anv ar gêr diwar hini Lord Baltimore, hemañ diazezer ha perc'henn trevadenn Maryland.

## Skeudennoù

Image:Baltimore Aerial.JPG|Gwel diwar-nij
Image:BaltimoreSkies004.JPG|Dremmwel Baltimore
Image:Camden Station Baltimore.jpg|Camden Station
Image:USS-Constellation-Szmurlo.jpg|Ar porzh

|-
|}
## Kêrioù gevellet

## Notennoù
Ljubljana

**Ljubljana** eo kêr-benn Slovenia.

## Gevellerezh
Ljubljana zo gevellet gant:
*  - Aten e Gres abaoe 2000
*  - Beograd e Serbia abaoe 2003
*  - Bratislava e Slovakia abaoe 1967
*  - Brusel e Belgia abaoe 2004
*  - Chemnitz en Alamagn abaoe 1966
*  - Chengdu e Republik Pobl Sina abaoe 1981
*  - Cleveland en Ohio, Stadoù Unanet
*  - Leverkusen en Alamagn abaoe 1979
*  - Mardin e Turkia abaoe 2003
*  - Moskov e Rusia abaoe 2000
*  - Nottingham e Bro-Saoz abaoe 1963
*  - Parma en Italia abaoe 1964
*  - Pesaro en Italia abaoe 1964
*  - Ploče e Kroatia abaoe 1982
*  - Pueblo (Colorado) er Stadoù-Unanet abaoe 1991
*  - Rijeka e Kroatia abaoe 1979
*  - Sarajevo e Bosnia ha Herzegovina abaoe 2002
*  - Skopje e Makedonia an Norzh
*  - Sousse e Tunizia abaoe 1969
*  - Tbilisi e Jorjia abaoe 1977
*  - Vienna en Aostria abaoe 1999
*  - Wiesbaden en Alamagn abaoe 1977
*  - Zagreb e Kroatia abaoe 2001
Porto Alegre

**Porto Alegre** a zo unan eus brasañ kêrioù Brazil, kêr-benn ar stad Rio Grande do Sul.

## Tud dibar
* Giovanni Vescovi, mestrc'hoarier echedoù.
Baden-Baden

**Baden-Baden** zo ur gêr en Alamagn, e land Baden-Württemberg. Anavezet eo abaoe pell evel lec'h hañviñ, yec'hedva, ha sonadegoù etrevroadel. 
Betek 1931 e oa anvet **Baden** (*Bade* e galleg) met peurvuiañ e veze lâret "Baden in Baden" (kêr Baden e stad Baden), hag ofisielaet eo bet an anv goude. 


Baden-Baden-Innenstadt vom Merkur-02-gje.jpg
Baden-Baden-Luisenstr-130-Nr 8-Leos-2015-gje.jpg
Baden-Baden-Kurhaus-15-2005-gje.jpg
Baden-Baden-Trinkhalle-130-Ost-2010-gje.jpg
Baden-Baden-Augustaplatz-Panorama-01-gje.jpg
Baden-Baden-Neues Schloss-232-Altstadt-2016-gje.jpg
Baden-Baden-Kloster Lichtental-Fronleichnam-14-Prozession-2013-gje.jpg
Baden-Baden-Dernfeldstaffeln-04-2020-gje.jpg
Baden-Baden-Goenneranlage-Kolonnade-20-gje.jpg
Baden-Baden-Lichtentaler Allee-354-Herbst vor Burdamuseum-Kunsthalle-2014-gje.jpg
Baden-Baden-Merkurbergbahn-50-Bergstation-2010-gje.jpg
Baden-Baden-vom Korbmattfelsen-52-Golfplatz-2021-gje.jpg
Buffalo

**Buffalo** zo anv meur a gêr e SUA.

* Buffalo (New York)

hag ivez
* Buffalo, Illinois 
* Buffalo, Indiana 
* Buffalo, Iowa 
* Buffalo, Kansas 
* Buffalo, Minnesota 
* Buffalo, Missouri 
* Buffalo, North Dakota 
* Buffalo, Oklahoma 
* Buffalo, South Carolina 
* Buffalo, South Dakota 
* Buffalo, Texas 
* Buffalo, West Virginia 
* Buffalo, Marquette County, Wisconsin 
* Buffalo, Wyoming 

## Tud
* Grant Lee Buffalo‎
Montreal

**Montreal** (*Montréal* e galleg, distaget [mɔ̃ʁeˈal] e galleg standard, *Montreal* e saozneg, distaget [ˌmʌntriˈɔːl]) eo kêr vrasañ Kebek hag eil kêr Kanada gant ouzhpenn 1,8 milion a annezidi war 365,65 km². An tolead kêr a vod 4,3 milion a dud, tro an hanter eus poblañs Kebek. Tennañ a ra hec'h anv eus ar "Mont Royal" (Menez ar Roue), ur dorgenn a-us da greizenn istorel ar gêr badezet gant Jakez Karter e 1535-1536.

Kalon armerzhel, kenwerzhel hag arc'hantel Kebek eo. Ouzhpenn 400 sez sokial he deus, c'hwec'h skol-veur ha 450 kreizenn enklask. Ur greizenn sevenadurel a-bouezh eo ivez evit ar c'hoarioù video, ar sinema hag an dezign. Ar galleg eo yezh ofisiel ar melestradurezh hag ar yezh ar muiañ komzet er gêr. Ouzhpenn an hanter eus ar boblañs zo divyezhek, hag ar c'hard zo teiryezhek.

Sez meur a aozadur etrebroadel eo : Aozadur etrebroadel an nijerezh foran, Ensavadur stadegoù an UNESCO, sekretourva ar C'hendivizad war liesseurted ar vuhez , Ajañs bedel an enepdoperezh.

Degemeret he deus an Diskouezhadeg Hollvedel e 1967 hag ar C'hoarioù Olimpek hañv e 1976. Bep bloaz e vez savet darvoudoù bras evel Priz Bras kirri Kanada ha festivalioù a bep seurt evel Festival etrebroadel jazz Montreal, ar "Francofolies" ha "Juste pour rire". "Kanadianed Montreal", skipailh hoke war skorn ar gêr, eo skipailh oberiant koshañ Amerika.

## Gevellerezh

## Tud vrudet
* Michel-Sidrac Dugué de Boisbriant (1638 Puñsel-1688 Montreal), ofiser breizhat an arme c'hall, komandant ha gouarnour enez Montreal
** e vab Pierre Dugué de Boisbriand (1675 Ville-Marie-1736 Bro-C'hall), gouarnour Louiziana c'hall.
* Ernest Rutherford (1871-1937), kimiour ha fizikour, bet labouret nav bloaz e skol-veur McGill, aet priz Nobel ar Gimiezh gantañ
* Saul Bellow (1915 Lachine-2005 Brookline), skrivagner, priz Nobel al lennegezh
* Pierre Elliott Trudeau (1919 Outremont- 2000 Montreal), kentañ ministr Kanada
* Oscar Peterson (1925 Montreal-2007 Mississauga), pianoour, sonaozer jazz
* Hubert Reeves (1932 Montreal-2023 Pariz), astrofizikour
* Denise Bombardier (1941 Montreal-2023 Montreal), kazetennerez, romantourez
* Béatrice Martin (1989 Outremont), kanerez Cœur de Pirate

## Notennoù
Kanada

**Kanada** (*Canada* e saozneg ha galleg) a zo ur vro eus Amerika an Norzh, en hanternoz d'ar Stadoù-Unanet (hag ivez a-reter dezho gant stad Alaska). Bevennet eo gant ar Meurvor Habask er c'hôrnog, Meurvor Arktika er gwalarn-sterenn hag er biz hag ar Meurvor Atlantel er biz-reter. Ottawa, e proviñs Ontario, eo ar gêr-benn, hogen Toronto eo ar gêr vrasañ. An eil bro vrasañ eus ar bed eo, goude Rusia. Saozneg ha galleg eo ar yezhoù ofisiel.

Ur monarkiezh vonreizhel ha kevreadel eo hag un demokratelezh parlamantel. Dollar Kanada eo he moneiz. Ezel eo eus Emglev frankeskemm Norzh Amerika (EFENA), an Aozadur Feur-emglev Norzh-Atlantel, an Aozadur evit ar C'henober hag an Diorren Ekonomikel, eus Aozadur ar Broadoù Unanet (ABU) hag eus Kenglad ar Broadoù.

## Poblañs
Daoust d'ar vro bezañ bras-tre n'eo ket ken poblet se. 37 589 262 a dud zo o chom eno e 2019. E 1867 ne oa ket nemet 3,4 milion. 

Er c'hêrioù bras e vev an darn vrasañ eus an dud evel e Montréal, Vancouver, Toronto ha Calgary. 

## An istor
Meuriadoù Indianed a zo bet o chom eno abaoe pell. Kavet eo bet roudoù ragistorel kozh a 26500 bloaz e norzh Yukon ha kozh a 9500 bloaz e su Ontario. Er  e oa kaset Jakez Karter, ur breizhad e servij Roue Frañs da zizoleiñ douaroù ur bed dianav. E 1534 e erruas e Gaspezia. Goude distreiñ da Vreizh e teuas en-dro ar bloaz war-lec'h da zizoleiñ muioc'h c'hoazh ar vro.

Tamm-ha-tamm e teuas ur bern tud eus Bro-C'hall da chom ha da ober kenwerzh. 

Diwezhatoc'h e teuas ar Saozon ivez ha brezel oa etreze. Tapout a rejont muioc'h-muiañ a c'halloud. Setu perak e vez komzet saozneg ha galleg du-hont.

## Geografiezh ha hin
Kalz koadeier zo ha lennoù zo. Ar vro he deus ar muiañ a lennoù er bed eo, ha reoù bras zo evel al Lenn Uhelañ, Lenn Ontario, Lenn Huron ha Lenn Meur an Arzh. Lammoù-dour an Niagara zo un arvest a zesach kantadoù a viliadoù a dud bep bloaz. Menezioù zo ivez, anvet ar Roc'helloù. Hanternoz ar vro n'emañ ket pell diouzh ar Pol Norzh. Setu perak e c'hell ar goañvoù bezañ kriz-tre (betek -45°) ha kouezhañ stank a ra an erc'h (ur geidenn a 3,37 metr e Kebek). E-pad an hañv eo ar c'hontrol, gellout a ra an gwrezverk pignat betek 35° pe c'hoazh 40°.

## Sportoù
An hoke war ar skorn ha war ar geot eo sportoù broadel Kanada. Basket-ball, baseball, curling, soccer a vez graet kalz ivez. Ar MTB a zo diwanet eno.

## Loened ar C'hanada
Ur bern arzhed a vez kavet eno : an arzhed Kermode, ar grizzli, an arzhed gwenn hag an arzhed du. Bleizi, koyoted, orignaled, kariboued, kougared, avanked ha gedon a gaver kalz ivez.

## Proviñsoù ha tiriadoù Kanada

* *Gwelet [[Proviñsoù ha tiriadoù Kanada]]*
Dek proviñs ha tri ziriad a zo. Ar stadoù kevreet-mañ a ya d'ober stad kevreadel Kanada.

## Tud vrudet
Skrivagnerien : Timothy Findley, Louis Hémon

Kanerien : Céline Dion, Bryan Adams, Alanis Morissette, Leonard Cohen

Aktourien : Keanu Reeves, Christopher Plummer, Donald Sutherland, Evangeline Lilly

Politikourien : Justin Trudeau, Stephen Harper
Lancashire

**Lancashire** (*Swydd Gaerhirfryn* e kembraeg) zo ur gontelezh e Bro-Saoz, er Rannbarzh Gwalarn Bro-Saoz. Preston (Lancashire) eo ar pennlec'h anezhi.

Abaoe ar 1añ Ebrel 1998 ez eo disrannet Blackpool ha Blackburn gant Darwen diouzh ar gontelezh amaezel, daoust dezho chom en he c'hontelezh lidel.

## Douaroniezh

## Melestradur

## Liammoù diavaez
*Load kefridiel Kuzul Kontelezh Lancashire
Dortmund

**Dortmund** a zo ur gêr alaman lec'hiet er Bundesland Nordrhein-Westfalen, e rannvro ar Ruhr. Gant ur boblañs a 575 944 a annezidi (e 2013) eo ar seizhvet kêr vrasañ eus Bro-Alamagn hag ar 37 en Unaniezh Europa.
Brno

**Brno** (alamaneg : *Brünn*) eo kêr-benn rannvro Su Moravia (tchekeg : *[[Rannvro Moravia ar Su|Jihomoravsý kraj]]*), e Tchekia. 402.739 a oa o chom enni e 2025.


Brno View from Spilberk 128.JPG|Brno
Vila Tugendhat.jpg|Kenkiz Tugendhat gant Ludwig Mies van der Rohe


## Ekonomiezh
E Brno emañ sez Zbrojovka Brno, ur saver armoù-tan hinennel krouet e 1918.

## Sportoù

* FC Zbrojovka Brno, kleub mell-droad a-vicher ar gêr, e eil rummad ar vro e 2025/2026.

## Gevellerezh
*  : Dallas, Texas
*  : Kaunas
*  : Kharkiv
*  : Leeds
*  : Leipzig
*  : Poznań
*  : Roazhon 
*  : Sankt Pölten
*  : Stuttgart
*  : Utrecht
*  : Vienna
*  : Voronej

## Liammoù diavaez

*  Lec'hienn ofisiel
Badajoz

**Badajoz** () eo kêr-benn Proviñs Badajoz en Extremadura e Spagn. Tost da Bortugal emañ, war lez kleiz ar stêr Guadiana.


Bandera de Badajoz.svg|Banniel
Provincia de Badajoz - Escudo.svg|Skoed

* Sturienn : *Muy Noble y Muy Leal Ciudad* ("Keoded hael-tre ha leal-tre").
## Douaroniezh
*Gorread : 1 440,37 km²
*Poblañs (2022) : 150 146 a dud
*Stankter : 104 den/km²

## Istor
Meur a emgann hag a seziz a c'hoarvezas e Badajoz ; gwelout : Emgann Badajoz.
Fjord

Ur **fjord** pe **fiord** a zo un draoñienn aloubet gant ar mor. Disheñvel int diouzh an aberioù : ma’z int bet stummet da gentañ gant stêrioù, int bet krignet gant skornredennoù hag aloubet gant ar mor goude-se. Setu perak e vezont strizh ha don ; kavet e vezont war aodoù meneziek hag e broioù a oa goloet gant skornegoù ur poent zo bet.

Ur ger skandinavek eo ar ger *fjord* — da vezañ distaget /fyort/ — hag implijet e vez bremañ en ur bern yezhoù evit ober anv eus ar seurt traoñiennoù beuzet. E broioù Skandinavia en deus ar ger ur ster ledanoc’h ha mont a ra da envel kement pleg-mor a sank don en douaroù, pe e ve bet stummet gant ur skornredenn pe get.

## Dre ar bed
Kavet e vezont war aodoù Norvegia, Skos (ma reer *loch* anezho), Greunland, Kanada (war aod ar Meurvor Habask), Chile (er su), Zeland-Nevez (Enez ar Su). 

Setu amañ ar fjordoù hirañ a zo er bed :
# Scoresby Sund e Greunland (350 km)
# Sognefjord e Norvegia (203 km)
# Hardangerfjord e Norvegia (179 km)

A-wechoù e reer "fjordoù" eus plegoù-mor all, evel e Bro-Saoz Nevez (Stadoù-Unanet) pe e Mor Adria.

## Liammoù diavaez

## Notennoù ha daveoù
Strizh-mor Bering

Emañ *'Strizh-mor Bering* etre Kab Dejnev (Siberia, Rusia), hemañ al lec'h reterañ (169°43' W) a zo en Azia, ha Kab Priñs Kembre (Alaska, SUA), hennezh al lec'h kornôkañ (168°05' W) e Norzhamerika. Emañ al lodenn strishañ un tammig er Su da Kelc'h Arktika (65° 40' N) ha war-dro 83 km eo e ledander pa 'z eus un donder etre 30 ha 50 m.

Un nor etre Mor an Dchoutchked, ul lodenn eus Meurvor Skornek Arktika, ha Mor Bering, ul lodenn eus ar Meurvor Habask, eo.

Anvet eo bet ar strizh-mor goude Vitus Bering, un ergerzher danat a oa o labouarat evit ar Rusianed pa dreuzas ar ganol-vor e 1728.

E kreiz ar strizh-mor emañ an Inizi Diomed (SUA), ma 'z eus ur gêriadenn gant ur skol vihan.

Kinniget ez eus bet meur a wech sevel ur pont pe un tunel danvor evit kenliammañ Siberia hag Alaska ; koulskoude e oa ur pont-douar naturel e-pad Oadvezh ar Skorn, anavezet evel pont-douar Bering.

E miz Meurzh 2006, ar Breizhveuriad Karl Bushby hag ar reder-bro gall-ha-stadunanat Dimitri Kieffer a dremenas war droad war ar mor skornet oc'h ober 90 km dindan ur pemzektez, met ne voent ket aotreet gant ar warded da vont pelloc'h e Rusia ha lakaet e voent en toull-bac'h evit ur frapadig.


US_NOAA_nautical_chart_of_Bering_Strait.png|Kartenn-verdeiñ Strizh-mor Bering


## Liammoù diavaez
*
Leda (loarenn)

**Leda** (gresianeg Λήδα) pe **Yaou XIII** a zo ul loarenn direizh progradek eus Yaou dizoloet gant Charles T. Kowal en Arvestva menez Palomar d'ar 14 a viz Gwengolo 1974. Anvet e voe diwar anv Leda, rouanez Sparta, serc'h Zeus ha mamm da Gastor, Polydeuces (Polluks), Clytemnestra hag Helena Troia.

Leda a zo unan eus strollad Himalia, pemp loarenn hag a dro etre 11 ha 13 milion a gilometradoù diouzh Yaou gant ur stouadur 27.5° pe war-dro.

## Liammoù diavaez
 Leda
Morskorneg

Pa ya an dour-mor da vezañ skornet en ur ober ur wiskad ledan-tre e lavarer emañ ar **vorskorneg**. P'eo sal an dour-mor ha p'eo o vrañsellat diehan dre an houlenn ne c'hell ket c'hoarvezañ nemet en takadoù ma ya an temperadur izel-tre, da lavaret eo tro-war-dro d'ar pennahelioù (polioù). E Meurvor skornek Arktika koulz hag e Meurvor skornek Antarktika e vez skornet an dour mizioù-pad ha diehan er pennahelioù. War vordoù ar Meurvor skornek Arktika ne chom ket ar vorskorneg e-pad an hañv. O ledanañ-diledanañ tro dro d'ar c'hevandir Antarktika a ra-hi ivez.

Dre an adtommañ hinadel e tigresk ar morskornegi hervez skiantourien zo.
Paul Hindemith

**Paul Hindemith** a oa ur sonaozour, penn-klaviaz hag arvoudour alaman, bet ganet e Hanau (nes da Frankfurt am Main) d'ar 16 a viz Du 1895 ha marvet e Frankfurt d'an 28 a viz Kerzu 1963

## Buhezskrid

Studiet en deus ar violin e Frankfurt, da c'houde en deus sonet en Opera Frankfurt etre 1915 ha 1923. Etre 1921 ha 1929 e voe arvoudour ar pevarad Amar ma stourmo a-zevri evit sonerezh e amzer. Kerkent ha 1927 e voe anvet da gelenner sonaozouriezh e skol-seniñ Berlin ha goude-se e Suis e 1938 ma tivroas rak bountad ar naziegezh. Loc'hañ a reas d'ar Stadoù-Unanet lec'h ma kelenne e skol-veur Yale, evel kelenner sonaozouriezh, etre 1940 ha 1953. Degemeret e voe da geodad stadunanat e 1948. Distreiñ a reas da Europa ma annezas e Suis (kador kerzoniezh, skol-veur Zürich etre 1951 ha 1953).

E zastalmerezh, a reer Motorik anezhañ (« kefluskouriezh »), a zo tosus hag a venn bezañ « sorc'hennus ». Mont a ra da heklev donedigezh ar greantelaat hag ar c'heflusker, dre ma tinac'h Hindemith kement a zo fromus, bredoniel, dangorel, evel-henn etre sonerezh gwigour ha sonerezh nevez-klasel Hindemith a sin ur sonerezh personnel-kenañ (Gebrauchsmusik = Sonerezh talvoudour).

Gwall ec'hon eo e oberenn, en tu-hont da gant kenaozadur, hag emell a ra eus an holl stummoù. Hag eñ difennour gredus eus ar sonerez kempred, n'eo morse bet dedennet gant an daouzeksonelezh. Skrivet en deus ivez meur a oberenn damkaniel.
Lakaet en deus sonerezh war barzhoniezh Rilke ha Christian Morgenstern.

## Oberennoù pennañ
### Oberennoù klaviazel
**Kengerzad evit gaolviolin op 3* (1916),
**Kengerzad evit klaviaz op 38* (1923),
**[[Konzertmusik evit klaviaz dre gerdinerioù ha kouevrelloù (Paul Hindemith)|Konzertmusik evit klaviaz dre gerdinerioù ha kouevrelloù]]* (1931),
**Sinfonienn « Mathis der mahler »* (1934),
**[[Der Schwanendreher (Paul Hindemith)|« Der Schwanendreher »]], Kengerzad evit arvoud* (1935),
**Trauermusik* (1936),
**Nobilissima Visione, gourc'horoll* (1938) bet tennet diwarnañ un heuliad evit klaviaz er memes bloaz,
**Dodenn hag argemmoù : ar pevar temz-spered evit kerdinaz ha piano* (1940),
**Treuzfurmadurioù sinfonel war dodennoù Carl Maria von Weber* (1943),
**[[Symphonia Serena]]* (1946),
**Sinfonienn "Die Harmonie der Welt** ([[1957]])

===Operaoù===
**Sancta Susanna; Mörder, Hoffnung der Frauen; Das Nusch-Nuschi* ([[1921-26]]),
**Cardillac* ([[1926]]),
**Neues vom Tage* ([[1929]]),
**Mathis der mahler* ([[1938]]),
**Die Harmonie der Welt* ([[1943]])

===Oberennoù-mouezh===
**Das Marienleben* war barzhonegoù Rilke ([[1923]]),
**Requiem: When Lilacs Last in the Dooryard Bloom'd* ([[1946]]),
**Oferenn evit kor kemmesk a capella'' (1963)
Mezoproterozoeg

Ar **mezoproterozeg** eo an eil maread douaroniel eus an eon proterozoeg. En em astenn a ra etre 1 600 milion ha 1 000 milion a vloavezhioù 'zo. Darvoudoù pennañ ar maread-se a voe furmidigezh an dreistkevandir Rodinia ha donedigezh ar revelezh.

## Liammoù diavaez
*Ar mesoproterozoeg war GeoWhen
Mermin Mawr

**Mermin Mawr** ("Mermin Meur") a oa mab Cynin map Anllech ha roue Manav. N'ouzer hogozik netra diwar e benn met an titl a voe roet dezhañ a zamveneg e voe galloudusoc'h eget e ziagentourien. E vorlu a oa bras a-walc'h, war a seblant, peadra da reiñ tro dezhañ d'ober argadegoù war aodoù Iwerzhon. Hervez *Annala [[Ulaid]]* e varvas e 632. E vab Anaraud Gwalchcrwn a renas war e lerc'h.
Karlovy Vary

**Karlovy Vary** (alamaneg: *Karlsbad*) a zo ur gêr eus Tchekia. 51&nbsp;537 annezad he doa e 2005. Kêr-benn rannvro Karlovarský kraj an hini eo.

## Tud vrudet liammet ouzh Karlovy Vary
* Pêr Iañ Rusia a weladennas Karlovy Vary e 1711
* Mustafa Kemal Atatürk, a voe e Karlsbad e 1918 
* František Běhounek, skiantour ha skrivagner
* Karl Hermann Frank, ofiser nazi
* Johann Wolfgang Goethe, skrivagner alaman
* Walter Serner, dadaour
* Hana Soukupová,dougerez-dilhad
* Adalbert Stifter, skrivagner aostriat
* Ludwig van Beethoven, sonaozer
* Fryderyk Chopin, sonaozer

## Liamm diavaez
* Lec'hienn ofisiel Karlovy Vary
Brașov

**Brașov** zo ur gêr eus Roumania. Brudet eo kastell Bran, nepell. 

## Tud dibar

* Dieter Nisipeanu, mestrc'hoarier echedoù roumanat, bet ganet e Brașov.
Setúbal

**Setúbal** a zo ur gêr hag ur porzh eus Portugal, er gevred da Lisboa.

## Tud dibar
* Rui de Carvalho Nascimento, mestrc'hoarier ha saver kudennoù echedoù, ganet e Setúbal, mestrc'hoarier ha saver kudennoù echedoù portugalat.
Chile

**Chile**, pe **Republik Chile** (** e kastilhaneg) hervez hec'h anv ofisiel, zo ur vro e mervent Amerika ar Su, ha Santiago eo ar gêr-benn anezhi. Hir-kenañ eo ar vro, stardet ma'z eo etre an Andoù hag ar Meurvor Habask. Harzoù he deus gant Perou en norzh, Bolivia er biz ha Arc'hantina er reter. Chile a glemmarc'h 1 250 000 km² a diriad en Antarktika.

 zo ur ger mapoudoungouneg hag a dalv « lec'h ma'c'h echu ar bed », ha n'en deus netra da welet gant ar ger kastilhaneg  hag a zo anv ar pimant. Komzet e vez kastilhaneg gant an dud, e doare Chile. Yezhoù henvroat, pe amerindian, a vez komzet ivez: runa Simi, mapoudoungouneg hag aymareg, hag ur yezh polinezianek anvet ar vânaga rapanui (en Enez Pask). N'eus statud ofisiel ebet ganto.

## Rannvroioù, proviñsoù ha kêrioù Chile
Rannet eo Chile e 16 rannvro hag a zo rannet e 56 proviñs.

Tro 85% eus an dud a zo o chom er c'hêrioù, ha 40% (5,6 milion a dud) e Santiago meur, ar gêr-benn. An div veurgêr all eo Concepción meur gant 861 000 annezad ha Valparaíso meur gant 824 000 annezad.

## Armerzh
Ar *[[peso Chile|peso]]* eo ar moneiz.

## Levrlennadur
* Olivier Bras ha Jorge González, *Allende, an emgann diwezhañ*, Nadoz-Vor Embannadurioù, 2019. 
*Jeremi Kostiou, *Emsavadeg e Bro-Chile : testenni ur Vreizhadez bet e kreiz an enkadenn*, e-barzh Le Peuple Breton/Pobl Vreizh, miz C'hwevrer 2020, niv. 673.

## Skeudennoù

Parinacota.jpg|Lenn Chungará
San Pedro de Atacama (street view).jpg|San Pedro de Atacama
Santiago_en_invierno.jpg|Santiago er goañv
Cerro_Concepcion.jpg|Karter kozh Valparaiso
Dientes_de_Navarino_Chile.jpg|Dientes de Navarino


## Daveoù
Viña del Mar

**Viña del Mar** a zo ur gêr eus Chile, e kreiz ar vro, war aod Proviñs Valparaiso, a zo e Rannvro Valparaiso. 
Gant 318,489 annezad (e niveradeg 2012) eo ar pevare brasañ kêr e Chile.

Kêr Valparaíso zo er c'hreisteiz dezhi, Concón en hanternoz, ha Quilpué er reter dezhi. Kêr Santiago de Chile zo 120 km alese dre an hent 68.

## Tud dibar

* Iván Morovic, mestrc'hoarier echedoù , bet ganet e Viña del Mar.

## Liammoù diavaez
* http://www.vinadelmar.cl
Il

An **Il** (*Ille* e galleg) a zo unan eus adstêrioù ar Gwilen. E Roazhon emañ kember an div stêr. Ouzh ar Renk eo liammet gant Kanol an Il hag ar Renk a gennask Roazhon ouzh Mor Breizh. Hiriv n'eus nemet bigi touristerezh ken warni. 

## Douaroniezh
Eienañ a ra en ul lec'h anvet "*la Butte d'Ille*" etre kumunioù Lanrigan, Sant-Lezer-ar-Pradeier ha Dingad, e 78 km a uhelder.

An Ilig (*Illet*) eo he adstêr bennañ.

## Kumunioù douret
* Dingad (andon),
* Mousterel-an-Il,
* Sant-Marzh-an-Il, 
* Meled, 
* Sant-Jermen-an-Il, 
* Kavaneg, 
* Lanvezhon,
* Sant-Gregor, 
* Roazhon (kember).
Te Viet Nam

An dernmenn "te Viet-Namm" a zave ouzh an te du produet er vro-se dreist holl. Darn vrasañ anezho a zomarc'had-mad hagevit ober meskajoù e vezont implijet. Bez ez eus un nebeud teoù mat o ferzh avat a zo o blaz heñvel a-walc'h ouzh hini ar C'heemun pe de Yunnan.

Produiñ a ra Viet-Nam un oolong, mat a walc'h e berzh, hag un te glaz, an Dalat

## Liammoù Diavaez

VITAS
Venezia

**Venezia** en italianeg, **Venesia** e veneteg, zo ur gêr en Italia, kêr-benn meurgêr Venezia, e rannvro Veneto. 126 enezenn a ya d'ober Venezia, ar re-se o vezañ dispartiet gant takadoù dour bras pe kanolioù; lodennoù kêr a zo liammet gant 472 pont en holl. E 2020, tro 258 685 anneziad a oa o vevañ e Venezia meur pe Comune di Venezia, e-touez ar re-se e oa 51 000 o vevañ war enezenn istorel kêr Venezia (centro storico) hag ar peurrest war an douar kevandirel (terraferma). Gant kêrioù Padova ha Treviso, Venezia a vez er rann-vro metropolel Padova-Treviso-Venezia (PATREVE), hag a vez gwelet evel un takad metropolel statistikel, gant ur boblañs a 2,6 milion anneziad en holl.

Anv kêr, Venezia, a zo deuet a-ziwar ar boblad Veneti a annezie ar rann-vro en  a-raok Jezuz-Krist. Kêr Venezia a oa bet kêr-benn istorel Republik Venezia evit tost d'ur milved, etre 810 ha 1797. 


Map of Venice, 15th century.jpg|**Venezia**, tennet eus *Sanctae peregrinationes* Bernhard von Breydenbach — Treset ha moullet gant Erhardum Reüwich, 1486


## Istor

## Meurlarjez
Hini koshañ ar bed eo Meurlarjez Venezia, meneget e oa dija en un destenn digant an ''doge'' Vital Faliero de Doni e 1094. Brudet eo dre ar bed gant e vaskloù hag e dudenn Arlecchino. 

## Tud dibar
;Bet ganet e Venezia
* Sergio Bianchi, mestrc'hoarier echedoù
* Roberto Cosulich, mestrc'hoarier echedoù
* Mario Monticelli, mestrc'hoarier echedoù
* Domenico Postpischl, mestrc'hoarier echedoù
* Carlo Salvioli, mestrc'hoarier echedoù

## Venezia er bed
*Venezuela zo bet anvet diwar an italianeg *Veneziola*, Venezia vihan.
*Meur a gêr zo bet anvet diwar anv ar gêr italian : Venezia an Norzh (Brugge, Amsterdam ha Stockholm).

## Venezia e Breizh
*Venezia ar C'hornôg eo lesanv Naoned.
* *[[Troioù-kaer Katell ha Pêrig]], Meurlarjez e Venezia*, gant Anne Salaün, embannet er gazetenn Rouzig (Niv. 95/96) gant Keit Vimp Bev e 2009.
Milano

**Milano** eo anv ofisiel brasañ kêr Italia an hanternoz, ha kêr-benn Lombardia. *Milàn* a vez lavaret e lombardeg.

## Istor
Diazezet war-dro 590 kent JK an Insubred, eus sevenadur Golasecca. Aloubet e 222 kent JK gant Republik Roma.

## Sportoù
### Mell-droad
Ar vell-droad eo ar sport pennañ e Milano. Brudet eo daou glub ar gêr : AC Milan hag Inter Milan.

### C'hoarioù olimpek
E Milano ha Cortina d'Ampezzo eo bet dalc'het C'hoarioù olimpek goañv 2026.

## Tud dibar
* Aleksandr II (tro 1010 − 1073), pab iliz katolik, bet ganet e Milano.
* Giuseppe Arcimboldo (1527 − 1593), livour italian, bet ganet ha marvet e Milano.
* Michelangelo Merisi da Caravaggio (1571 − 1610), livour italian, bet ganet e Milano.
* Michelotto Corella (? − 1508), condottiero spagnol, lazhet e Milano.
* Beatrice d'Este (1475 − 1497), priñsez italian, marvet e Milano.
* Ambrogio Figino (1553 – 1608), livour italian, bet ganet e Milano.
* Francesco Hayez (1791 − 1882), livour italian, marvet e Milano.
* Josefina av Leuchtenberg (1807 − 1876), rouanez Sveden, bet ganet e Milano.
* Alessandro Manzoni (1785 − 1873), skrivagner italian, bet ganet ha marvet e Milano.
* Pepin Italia (773 pe 777 − 810), roue Italia, marvet e Milano.
* Pi IV (1499 − 1565), pab iliz katolik, bet ganet e Milano.
* Simone Peterzano (1540 − 1596), livour italian, marvet e Milano.
* Selestin IV (? − 1241), pab iliz katolik, bet ganet e Milano.
* Anna Maria Sforza (1476 − 1497), priñsez italian, a zo bet ganet e Milano.
* Caterina Sforza (1462 pe 1463 − 1509), priñsez italian, a zo bet ganet e Milano.
* Massimiliano Sforza (1493 − 1530), priñs italian, a zo bet ganet e Milano.
* Urban III (tro 1120 − 1187), pab iliz katolik, bet ganet e Milano.
* Valentina Visconti (1368 − 1408), priñsez italian, a zo bet ganet e Milano.
### XXkantved
* Giorgio Armani (1934-2025), stilour, marvet e Milano.
* Silvio Berlusconi (*1936), penn-embregerezh ha politikour italian, a zo bet ganet e Milano.
* Benedicta Boccoli (1966) aktourez
* Guido Cappello (1933 − 1996), mestrc'hoarier echedoù italian, marvet e Milano.
* Ferruccio Castiglioni (1921 − 1971), mestrc'hoarier echedoù italian, a zo bet ganet e Milano.
* Ennio Contedini (*1934), mestrc'hoarier echedoù italian, a zo bet ganet e Milano.
* Mario Lanzani (*1963), mestrc'hoarier echedoù italian, a zo bet ganet e Milano.
* Luciano Lilloni (1929 − 2000), mestrc'hoarier echedoù italian, a zo bet ganet e Milano
* Eugenio Montale (1896 − 1981), skrivagner italian, marvet e Milano.
* Alvise Zichichi (1938 − 2004), mestrc'hoarier echedoù italian, a zo bet ganet e Milano.
Leipzig

**Leipzig** en alamaneg, **Lipsk** e sorabeg, a zo ur gêr ag Alamagn lec'hiet er Bundesland Saks. He foblañs a 587,830 annezad a lak anezhi da gentañ ar gêr vrasañ eus Bundesland Saks.

## Istor
* Emgann Leipzig

## Tud dibar
### Tud ganet eno
*Gottfried Leibniz, e 1646
*Richard Wagner, sonaozour, e 1813
* Jacques Mieses, mestrc'hoarier echedoù, kazetennour ha skrivagner, e 1865
* Karl Liebknecht, komunour dispac'hour, e 1871
* Anita Berber, aktourez, e 1899
*Paul Gerhard Vogel, e 1915, kaset d'ar c'hampoù-tolp abalamour d'e revelezh
* Paul Kalkbrenner, produer sonerezh ha DJ, e 1977

### Tud marvet eno
*Tetzel, dominikan, e 1519
*Johann Sebastian Bach, sonaozour, e 1750
*August Ferdinand Möbius, matematikour, e 1868
*Max Lange, meurc'hoarier echedoù, e 1899
*Kuno Meyer, yezhoniour ha keltiegour, e 1919
*Marinus van der Lubbe, lakaet d'ar marv e 1934, komunour, tamallet evit bezañ c'hwezhet an tan er Reichstag
*Margaretha Rothe, stourmerez enepnazi, e 1945

## Gevellerezh
Gevellet eo Leipzig gant:

## Liammoù diavaez

*   Lec'hienn kêr
Donostia

**Donostia** (anv ofisiel euskarek) eo kêr-benn proviñs Gipuzkoa, en Euskal Herria, ha graet e vez *San Sebastián* anezhi e spagnoleg (stumm kenofisiel er skridoù spagnolek, abaoe 2012) ha *Donostia-San Sebastián* pa vez implijet an div yezh. 187 850 a oa o chom e kêr e 2022, hag ar meurgêr a dizhas 436 500 annezad e 2010. 

War aod ar Meurvor Atlantel emañ, etre kêr Orio ha porzh Pasaia, 20 km eus an harzoù etre an div stad spagnol ha gall, ha 38 km eus kêr Miarritze. Brudet eo an draezhenn hag ar bae, a vez graet Kontxa anezhi (*La Concha* e spagnoleg). 

## Etimologiezh
Daoust dezho bezañ ken disheñvel o deus *Donostia* ha *San Sebastián* ar memes ster: hini Sant Sebastian, sant-paeron ar gêr. An elfenn *dona/done/doni* a gaver e anvioù-lec'h euskarat zo a dalv "sant" hag e teu deus al latin *domine*, eil lodenn *Donostia* 'zo berradur anv ar sant. 

Div zamkaniezh zo a zispleg daskemm an anv euskarek: unan a ginnig **Done Sebastiáne > Donasa(b)astiai > Donasastia > Donastia > Donostia*, hag an hini all a ginnig **Done Sebastiane > *Done Sebastiae > *Done Sebastie > *Donesebastia > *Donasastia > *Donastia > Donostia*.

## Douaroniezh
Teir aod zo e kêr Donostia, a gornôg da reter: Ondarreta, Kontxa ha Zurriola.

## Istor

### Diazezadur
Meneget eo ar gêr evit ar wezh kentañ e 1014 e dornskrid Sancho Veur a Navarra a laka abati Donostia e dornioù abad Leire hag eskopti Iruña.

## Melestradurezh ha politikerezh

## Sevenadur

### Tud marvet eno
* José Bergamín Gutiérrez, skrivagner spagnol, d'an 28 a viz Eost 1983.

## Gevelliñ
Gevellet eo Donostia gant c'hwec'h kêr:

* 
* 
* 
* 
* 
* 
## Liammoù diavaez

## Daveoù ha notennoù
Bro-Saoz

**Bro-Saoz** (pe *Angleter* a-wezhioù; saozneg: *England* ) eo ar vrasañ eus ar peder broad a zo er Rouantelezh-Unanet.

War-dro 50 763 000 annezad a oa o vevañ eno e 2006. Londrez eo ar gêr-benn. Un harz he deus gant Bro-Skos en norzh, Kembre er c'hornôg ha Kerne-Veur er mervent. A-hent-all eo kelc'hiet gant morioù : Mor an Hanternoz, Mor Iwerzhon, ar Mor Keltiek, Kanol Bristol ha Mor Breizh.

N'eus yezh kefridiel ebet, met ar saozneg eo ar yezh vehikular ha yezh an dud dre vras. Al lur sterling (£) eo ar moneiz kefridiel.

Tennañ a ra hec'h anv saoznek (*England*) eus ur bobl eus Germania graet an Angled anezho, hag a stalias en Enez Vreizh er  ha , an anv brezhonek a zeu eus anv ur bobl all, hini ar Saksoned.

## Istor
:*Pennad dre ar munud: s.o. [[Istor Bro-Saoz]]*
:*Pennad dre ar munud: s.o. [[Rouantelezh Bro-Saoz]]*

## Dezvad er Rouantelezh-Unanet ha politikerezh
Pa voe krouet Parlamant Skos, Bodadenn Kembre ha Bodadenn Iwerzhon an Norzh gant Gouarnamant Tony Blair erru er galloud e 1997 e voe "digreizennet" ar galloud e Bro-Saoz etre nav Bodadenn rannvroel. Kement-se a loc'has ur stourmadeg evit krouidigezh ur Parlamant saoz ha zoken, evit broadelourion saoz zo, dizalc'hidigezh Bro-Saoz ha freuz ar Rouantelezh-Unanet.

Tuetoc'h eo Bro-Saoz eget ar peurrest eus ar Rouantelezh-Unanet gant ar Strollad mirour, a zo dreistpouezus e levezon amañ. Ar Strollad frankizour-demokrat zo kreñv dreist-holl er Mervent (Kuzulioù-Kontelezh Kernev-Veur, Devon ha Somerset zo bleniet gantañ), pa 'z eo kreñvlec'hioù ar Strollad Labour lec'hiet dreist-holl e Norzh ar Vro.

## Amaezhierezh diabarzh
Rannet eo Bro-Saoz e nav Rannbarzh, rannet o-unan e kontelezhioù.

## Daveoù ha notennoù
Kent

Kent a c'hell daveiñ ouzh

* ur rouantelezh angl-ha-saoz : Rouantelezh Kent,
* ur gontelezh e gevred bro-Saoz : Kontelezh Kent,
* ur stêr e Breizh: Kent.
Rotterdam

**Rotterdam** eo an eil kêr vrasañ en Izelvroioù, e proviñs Zuid-Holland. War-dro 600&nbsp;000 a dud zo o chom enni.

Porzh brasañ Europa eo Rotterdam, en aber unan eus brec’hioù ar stêr Maas (Meuse).

Al lenneg hag an doueoniour Erasmus a oa bet ganet e Rotterdam e 1466.

## Liammoù diavaez
* www.rotterdam.nl
Santa Cruz do Sul

**Santa Cruz do Sul** a zo ur gêr e Rio Grande do Sul, e Brazil.

## Tud dibar
* Henrique Mecking, meurc'hoarier echedoù, bet ganet e Santa Cruz do Sul.
Rio Grande do Sul

**Rio Grande do Sul** (distaget [ʁiw ˈɡɾɐ̃dʒ du ˈsuw] e portugaleg ar vro) eo ar stad eus Brazil a zo ar muiañ er su, stok ouzh Arc'hantina er c'hornaoueg hag Uruguay er su. En norzh dezhi emañ stad Santa Catarina, hag er reter emañ ar Meurvor Atlantel. Emañ er rannvro Sul. Porto Alegre eo ar gêr-benn.

## Istor
Anavezet eo Brezel ar Farrapos hag ar Republik Riograndense en .

## Sevenadur
Brudet eo an divroadeg alaman, a zo bet levezonet ganti ar sevel-tier ha gounidegezh ar gwini, en ur vro a zo ivez hini gauchos Brazil.

## Kêrioù
*Caxias do Sul
*Pelotas
*Canoas
*Santa Maria
*Rio Grande
*Alegrete
*Canela
*Ijuí
*Westfália

## Gwelet ivez
*Listenn kumunioù Rio Grande do Sul

## Liammoù diavaez

* Lec'hienn ofisiel gouarnamant Rio Grande do Sul