open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Kompagnunezh an Indez

**Kompagnunezh an Indez** a oa anv meur a gompagnunezh hag a rae war-dro ar c'henwerzh etre broioù Europa hag o zrevadennoù.  

Tra m'o doa miret Spagn ha Portugal korvoerezh an Amerikaoù evito o-unan da-heul kavadennoù Kristol Goulm a-hed ar , broioù all Europa a stagas er  gant ur genstrivadeg c'harv evit sevel impalaeriezhioù trevadennel a c'hallje magañ o armerzh hag o galloud.

Alies e veze mestroniet ar c'henwerzh etre ur vro europat hag he zrevadennoù gant un embregerezh a veze roet ur monopol dezhañ gant ar Stad, hag a zouge an anv "Kompagnunezh an Indez". Dindan anv mojennel an *Indez* e veze meneget an holl diriadoù nevez a c'halled tizhout en ur vont war-zu ar reter pe war-zu ar c'hornôg. Ha graet e veze anv eus *Indez ar Reter" hag "Indez ar C'hornôg*.

Adalek ar , Venezia a oa mestr war ar c'henwerzh er Mor Kreizdouar.

## An Indez
Ar ger *Indez* a veze implijet gwechall, betek an , da envel douaroù liesseurt, rak ne oa ket anavezet mat douaroniezh ar bed c'hoazh.

*Indez ar C'hornôg* a ra dave d'an douaroù a vez anvet hiziv an Antilhez. Hervez Kristol Goulm, ez wir, an douaroù-se a oa lec'hiet war hent an Indez e 1492.

*Indez ar Reter* a oa dreist-holl an inizi hag an douaroù-bras kavet e Meurvor Indez hag en-dro dezhañ gant ergerzherien bortugalat (Bartolomeu Dias, Vasco da Gama), buan goude ma oa bet kavet Hent ar C'hab. En un doare strizh e veze implijet an termen evit komz eus Enezeg Malezia, a ya d'ober enezeg Filipinez , enezeg Indonezia, Borneo ha Ginea-Nevez hiziv an deiz.


Viajes de colon en2.svg|Kartenn beajoù Kristol Goulm, war an hent da Indez (1492)
Descobrimentos e explorações portuguesesV2.png|Beajoù Bartolomeu Dias, Vasco da Gama hag ergerzherien bortugalat all (15vet kantved)
File:Map of the East Indies by Jodocus Hondius in 1606.jpg|Kartenn Indez *ar reter* (17vet kantved)
File:East and West Indies.svg|Kartenn eus ar bed a bezh - evel m'eo bet diskouezet abaoe an XXvet kantved - : *Indez ar reter* (Azia) hag *Indez  ar c'hornaoueg* (an Antilhez).


## An Oriant
Ur perzh pouezus-kenañ en deus bet porzh an Oriant e diorroadur Kompagnunezh c'hall Indez ar Reter.


052 Armoiries de la Compagnie royale des Indes orientales.jpg|Ardamez Kompagnunezh c'hall Indez ar Reter


## Gwelet ivez
* Kompagnunezh Indez ar Reter (Bro Saoz)

## Liamm diavaez
*  Jacques Chérel, Lorient, les Compagnies des Indes et l’esclavage [An Oriant, Kompagnunezhioù an Indez hag ar sklaverezh], 3/11/2025, patrimoine.lorient.bzh.
*  La Compagnie des Indes orientales [Kompagnunezh Indez ar Reter], Archives et patrimoine, Departamant ar Mor-Bihan (ofisiel).

## Daveoù
Unvaniez Oberou Breiz

**Unvaniez Oberou Breiz** a oa ul levrdi krouet gant Herri Kaouisin, Ronan Kaouisin ha Roparz Kaouisin, tri breur anezho, e Kastell-Paol d'ar 15vet a viz Kerzu 1938.

## Palioù an embregerezh
Sevel ur stal e-lec'h ma vefe kavet kement tra ha kement levr, kelaouenn ha kazetenn a embanner e Breizh. Edo al lec'h er 48 straed Kadioù e Kastell.

## War-zu an embann brezhonek
Ronan Kaouisin en doa krouet e 1935 an ti-embann Ronan ha staliet ur waskell en ul lab e-kichen e di, e Pleiber-Krist. Met mennout a rae sevel un greizenn-deuliaouiñ diwar-benn an Emsav. E 1939 e prenas, asambles gant e zaou vreur, Ti-Moullerezh Bro Leon, e Landerne.
E vreur henañ, Herri, a oa sekretour ar Bleun-Brug hag a felle dezhañ diorren al levrioù brezhonek. E miz Du 1940 e voe savet gant an tri breur, an ti-embann O lo lê evit kinnig levrioù skeudennet d'ar vugale. 

## Pennadoù nes
* Emgleo Sant Iltud
* O lo lê !

## Levrlennadurezh
* Lukian Raoul, *Skrignerien ha yezhourien vrezhonek*, Embannadurioù Al Liamm, 1992. Pennad : Caouissin, René Guillaume Marie.
* Feiz ha Breiz, 1938, pajenn 254.

## Notennoù ha daveennoù
Sempronia (gwreg Decimus Brutus)

**Sempronia** a oa ur vaouez roman eus ar Republik hag a oa gwreg Decimus Junius Brutus, koñsul e 77 kent J.-K. ha mamm-gaer e vab Decimus Junius Brutus Albinus, a voe unan eus muntrerien Julius Caesar.

E 63 kent JK e heulias Sempronia Catiline hep gouzout d'he gwaz, ha dre-se e voe lakaet he zi e-kichen ar Forom da vezañ digor d'an iriennerien. Lucius Sergius Catilina, anavezet e saozneg evel Catiline, a oa ur politikour hag ur soudard roman anavezet dreist-holl evit bezañ broudet an irienn gatilinarian, ur c'hlask c'hwitet da gemer kontroll Republik Roma e 63 kent JK. Sempronia e oa ar vaouez nobl roman gentañ o kemer ur savboent politikel, ha diskouez hec'h-unan dre-se.


File:Cicero Denounces Catiline in the Roman Senate by Cesare Maccari.png|*Diskuliañ a ra Cicero Catilina er Sened*, 1880, freskenn gant Cesare Maccari, Roma, Palazzo Madama, sal Maccari


## Gwelet ivez
* *[[De mulieribus claris]]*

## Daveoù
Sempronia (c'hoar d'ar vreudeur Gracchus)

**Sempronia** (170 kent JK – goude 101 kent JK) a oa un noblañs henroman a veve e Republik ar C'hreiz hag an Diwezhañ Republik roman, brudet dreist-holl evel c'hoar d'ar vreudeur drouklazhet Tiberius Gracchus (marvet e 133 kent JK) ha Gaius Gracchus (marvet e 121 kent JK). 

Gwreg ar jeneral roman Scipio Aemilianus e oa ivez ; tamallet e voe dezhi bezañ kaoz da varv he gwaz. Goude e varv, e 129 kent JK, e degouezhioù kevrinus, e voe diskred war Sempronia evit muntr ha kuitaat a reas ar vuhez foran e-pad tregont vloaz. Krediñ a reer he doa tremenet an amzer-se e Misenum gant he mamm.

## Gwelet ivez
* *[[De mulieribus claris]]*

## Daveoù
Aldo Zadrima

**Aldo Zadrima** a zo bet ganet d'ar 15 a viz Genver 1948 e Tirana (Albania). Ur c'hoarier echedoù albanat eo.

Gourdoner FIDE abaoe 2015 ha Stummer Skol  eo abaoe 2017.
Du 2025: 2 255 eo e renk Elo *Standard*, 2 270 eo bet e renk Elo  *Standard* uhelañ, tizhet e miz Genver 1995.
## Kevezadegoù
### [[Kampionad albanat an echedoù]]
Trec'h e voe e miz Gouhere 1994.
### [[Olimpiadoù echedoù]]
C'hoari a reas pemp gwezh er skipailh albanat
* e 1972, en 20 Olimpiad e Skopje (Yougoslavia),
* e 1980, er 24 Olimpiad e Valletta (Malta),
* e 1984, er 26 Olimpiad e Thessaloniki (Gres),
* e 1994, er 31 Olimpiad e Moskov (Rusia),
* e 2002, er 35 Olimpiad e Bled (Slovenia). 
### Kampionad balkanat dre skipailh
C'hoari a reas er skipailh albanat e 1979 hag e 1994.
### Kib europat ar C'hleuboù
C'hoari a reas e skipailh Partizani Tirana e 1999 . 
## Notennoù

## Liammoù diavaez
*  E c'hoari en Olimp Base 
*  E c'hoari e Chess Games
* E c'hoari e Chess Tempo
* E c'hoari e Chess Base
Arac'hne

**Arac'hne** (diwar an henc'hresianeg Ἀράχνη, *arákhnē*, « kevnidenn », kevatal d'al latin *ǎrāněus*) eo penn-kentañ ur gontadenn er mojennoù klasel anavezet dreist-holl diwar an doare kontet gant ar barzh roman Ovidius (43 kent J.-K.–177 goude J.-K.). Hervez ar vojenn evel ma vez kontet gant Ovidius e oa Arac'hne ur plac'h eus Lidia, bet ganet e Hypaepa, e-kichen Kolofon en Anatolia. Merc'h da Idmon eus Kolofon, ur livour dilhad brudet, e oa. Lavaret e veze e oa bet ijinet ganti gwiadoù lin.

E c'hwec'hvet levr e varzhoneg epik *[[Metamorfozoù]]* e kont Ovidius penaos e oa bet galvet an doueez Minerva gant Arac'hne d'ur genstrivadeg gwiadiñ. Pa ne c'halle Minerva kavout fazi ebet en tapiserezh a oa bet gwisket gant Arac'hne evit ar genstrivadeg, e teuas an doueez da vezañ fuloret hag e skoas gant ar plac'h gant he bulzun. Goude ma oa bet krouget Arac'hne gant mezh, e oa bet treuzfurmet en ur gevnidenn. Ar vojenn a ginnige un etimologiezh eus barregezhioù ar c'hevnid da dreiñ gwiadoù, hag ur gontadenn war evezh diwar-benn an hybris e oa.


Métamorphose d'Arachnè - Paris, Arsenal, Ms-5069 réserve folio 78.jpg|Arac'hne troet en ur gevnidenn (enlivadur, )


## Gwelet ivez
* *[[De mulieribus claris]]*

## Daveoù
Emgann Andrassos

**Emgann Andrassos** pe **Adrassos** a oa bet stourmet d'an 8 a viz Du 960 etre Impalaeriezh roman ar Reter, renet gant Leon Phokas ar Yaouankañ, ha nerzhioù Hamdanid Emirelezh Aleppo renet gant an emir Sayf al-Dawla. Stourmet e oa bet en ul lec'h dianav e Menezioù Taurus.

Sayf al-Dawla en doa savet un emirelezh diazezet en Aleppo e 945 ha buan e oa deuet da vezañ enebour pennañ Impalaeriezh Bizantion war harzoù ar reter. A bep tu e oa bet argadennoù hag enep-argadennoù gant an trec'h o tremen eus an eil tu d'egile: an Hamdanided o devoa aloubet proviñsoù bizantat Azia-Vihanañ, hag tud Bizantion o devoa taget ha drastet tiriadoù Hamdanid Mezopotamia Uhel ha norzh Siria.

E-kreiz ar bloavezh 960 e oa bet klasket gant priñs an Hamdanided profitañ e oa un darn eus Lu Bizantion o stourm a-enep Emirelezh Kreta, evit aloubiñ Anatolia. Deuet e oa a-benn da vont pell e proviñs Kappadokia. Pa oa o tistreiñ, e lu a oa bet tapet gant Leon Phokas en ode Andrassos. Peurzistrujet e oa bet ar vuzulmaned, Sayf al-Dawla a oa bet darbet dezhañ bezañ lazhet.

Goude trec'hioù lies Bizantion er bloavezhioù a-raok, emgann Andrassos a vez gwelet gant ar skolveuridi evel mammenn torr emirelezh an Hamdanided. Goude bezañ kollet tost holl e soudarded, gwanaet gant ar c'hleñved, Sayf al-Dawla ne oa ket mui bet tu dezhañ da argadiñ an tiriadoù eus an Impalaeriezh. Renet gant breur Leon Nikephoros Phokas, he doa kendalc'het an impalaeriezh da argadiñ, hag e 969 e oa bet aloubet Kilikia ha betek norzh Siria tro-dro Antioc'heia, hag an disoc'h a oa bet sujidigezh Aleppo.
Argia (merc'h da Adrastos)

E mojennoù Hellaz e oa **Argia** pe **Argea** (Ἀργεία / Argeia en henc'hresianeg) ur verc'h d'ar roue Adrastos eus Argos, ha da Amphithea, merc'h da Pronax. Dimezet e voe da Polyneikes, roue harluet Thebai. Ganet o deus bet tri mab : Thersander, Adrastos ha Timeas.

## Gwelet ivez
* De mulieribus claris

## Daveoù
Mojenn

Ur **vojenn** zo ur seurt danevell a c'hoari ur perzh diazez en ur gevredigezh. Evit ar skolidi eo disheñvel-mik diouzh ster boas ar ger mojenn, da lavarout eo ur gredenn ha n'eo ket gwir, rak gwirvoud un tamm mojenn n'eo ket talvoudus tamm ebet evit gouzout hag-eñ eo ur vojenn. Alies e vez kadarnaet ar mojennoù gant aotrouniezhioù relijiel ha laik, ha gallout a reont bezañ naturel pe dreistnaturel o stumm

Lavaret e vez **richenn** ivez. Dont a ra eus ar brezhoneg kozh *rith* hag a signifi *furm* pe *skeudenn*, ketpar eo d'ar c'hembraeg *rhith* hag a signifi *furm*, *feson*, *arouez* hag ivez d'an iwerzhoneg *riocht* (heniwerzhoneg *richt*). Dont a reont tout eus ar ger keltieg (p)rptu.

## Gwelet ivez
### Dre vras
* Gwengelouriezh
* Meurgan
* Folklor

### Skouerioù
* Tristan hag Izold
* Roue Arzhur
* Boudig
* Kêr-Is ha Mojenn Kêr-Is er bannoù-treset
* Tír na nÓg
* Mojenn an Ankou
* Mojennoù Breizh (levr)
* Mojennoù (1961) (levr)
* Marvailhou Kerne
* Marvailhoù Bro-Leon

## Daveoù
Destiny's Child

**Destiny's Child** a oa ur strollad merc'hed amerikan, gant Beyoncé, Kelly Rowland ha Michelle Williams. Kregiñ a reas ar strollad gant e vicher sonerezh evel Girl's Tyme, krouet e 1990 e Houston, e Texas. Goude bloavezhioù a berzh bevennet, ar pevarad orin ennañ Beyoncé, Rowland, LaTavia Roberson ha LeToya Luckett a sinas e 1997 gant Columbia Records evit Destiny's Child. Brudet e voe ar strollad goude embannadur ar ganaouenn "No, No, No" ha gant o eil pladenn gwerzhet ar muiañ, *The Writing's on the Wall* (1999), ennañ ar c'hanaouennoù *Bills, Bills, Bills* ha *Say My Name*.

## Daveoù
Mylène Farmer

**Mylène Farmer** zo ur ganerez-sonaozerez, produerez, skeudennaouerez hag aktourez c'hall, ganet d'an 12 a viz Kerzu 1961 e Montreal, e Kebek.

Dont a reas da vezañ brudet e 1984 gant ar ganaouenn *Maman a tort* (*Emañ ar gaou gant Mammig*). Gant Laurent Boutonnat he deus savet ur bed dibar, dreist-holl dre he c'hlipoù ambisius hag he sonadegoù brav, hag ivez dre he zestennoù enno gerioù pinvidik, sterioù doubl, kenganez ha daveoù lennegezh pe livouriezh.

Mylène Farmer eo an arzourez c'hall gwerzhet ar muiañ abaoe ar bloavezhioù 1980 (ouzhpenn 30 milion a bladennoù).

## Daveoù
*  Bernard Violet, *Mylène Farmer : Biographie*, Anthème Fayard, 2004.
SNCF

Ar **Société nationale des chemins de fer français** ("Kevredigezh vroadel an hentoù-houarn gall", berraet en **SNCF**) zo un embregerezh hentoù-houarn foran c'hall, krouet d'ar 1añ a viz Genver 1937 dre ur gevrat etre ar Stad hag an embregerezhioù dezougen a oa anezho dija, hervez un dekred-lezenn eus an 31 a viz Eost 1937.

Bemdez e vez ur geidenn 15 000 tren kenwerzhel o tremen war hentoù-houarn gant an SNCF, gant 5 milion a veajourien. Kaset e vez bemdez ivez 250 000 tonnenn a varc'hadourezh. Dre ar c'hementadoù dezouget ha ment ar rouedad linennoù-tren, an SNCF eo an trede embregerezh hentoù-houarn brasañ en Europa, goude an Deutsche Bahn ha Hentoù-houarn Rusia.
Franc Ashiku

**Franc Ashiku** a zo bet ganet d an 12 a viz Mae 1993. Ur c'hoarier echedoù albanat eo.

Mestr Etrebroadel (IM) abaoe 2020, Mestr FIDE abaoe 2014, Stummer FIDE abaoe 2015, Gourdoner FIDE abaoe 2017 ha Stummer Skol  eo abaoe 2017.

Miz Du 2025: 2 393 eo e renk Elo *Standard*, 2 286 e renk Elo *Fonnapl* ha 2 341 e renk Elo *Luc'hedenn*.
## Kevezadegoù
### Kampionad Europat ar re yaouank
Kemeret en deus perzh e 2005, e 2006 hag e 2008.
### Kampionad bedel ar re yaouank
Kemeret en deus perzh e 2012.
### [[Kampionad albanat an echedoù]]
Trec'h e voe e 2015.
### Kampionad europat dre skipailh
C'hoari a reas er skipailh albanat : 
* e 2021, en 22 Kampionad e Batoumi (Jorjia), (+4, =1, -4),
* e 2021, en 23 Kampionad e Čatež ob Savi (Slovenia), (+4, =2, -3),
* e 2023, er 24 Kampionad e Budva (Montenegro), (+4, =1, -2).
### [[Olimpiadoù echedoù]]
C'hoari a reas er skipailh albanat
* e 2014, er 41 Olimpiad e Tromsø (Norvegia), (+4, =1, -3),
* e 2016, en 42 Olimpiad e Bakou (Azerbaidjan), (+3, =1, -3),
* e 2018, en 43 Olimpiad e Batoumi (Jorjia).  (+6, =2, -3),
## Kampionad europat ar Studierien dre skipailh
## Notennoù

## Liammoù diavaez
*E fichenn FIDE
* E c'hoari e Chess Games
*  E c'hoari e 365 Chess
TLC (strollad)

**TLC** a oa ur strollad kanerezed stadunanat krouet e 1990 en Atlanta, e Georgia. Savet e oa ar strollad gant Tionne "T-Boz" Watkins, Lisa "Left Eye" Lopes, ha Rozonda "Chilli" Thomas. 

Berzh a reas ar strollad e-kerzh ar bloavezhioù 1990, gant o feder c'hanaouenn gentañ :  *Creep*, *Waterfalls*, *No Scrubs* hag *Unpretty*. TLC a enrollas ivez peder fladenn liesplatin, en o zouez *CrazySexyCool* (1994), a resevas un testeni diamant gant Kevredigezh ar Greanterezh Enrollañ en Amerika (RIAA). Dont a rejont da vezañ ar strollad R&B kentañ en istor o resev testeni ar milion digant Kevredigezh Greanterezh Enrollañ Japan (RIAJ) evit *FanMail* (1999).

Goude bezañ gwerzhet ouzhpenn 60 milion a bladennoù er bed a-bezh, TLC zo unan eus ar pemp strollad merc'hed stadunanat gwerzhet ar muiañ a-viskoazh.

## Daveoù
Alisha's Attic

**Alisha's Attic** a oa un daouad pop saoz eus ar bloavezhioù 1990 ha penn-kentañ ar bloavezhioù 2000. An daou ezel e oa ar c'hoarezed Shelly ha Karen Poole. Brian Poole eus ar strollad "Brian Poole and The Tremeloes" eus ar bloavezhioù 1960 eo o zad. E miz Gouere 1996, Alisha's Attic a embannas o c'hanaouenn gentañ *I Am, I Feel*, a yeas buan d'ober berzh er radio hag er renkadoù er Rouantelezh-Unanet. Heuliet e voe e miz Gwengolo 1996 gant o fladenn gentañ *Alisha Rules the World*.

## Daveoù
Cleopatra (strollad)

**Cleopatra** a oa ur strollad sonerezed saoz, ennañ ar c'hoarezed Cleo, Zainam ha Yonah Higgins. O c'hanaouenn gentañ, *Cleopatra's Theme*, a zo aet e-barzh ar *UK Singles Chart* en niverenn 3, hag er *Billboard Hot 100* en niverenn 26. Diazezet e oa ar strollad merc'hed e Manchester, e Bro-Saoz, da gentañ. Da gentañ e oant anavezet evel *Cleopatra and the attractions* ("*Kleopatra hag an diduañsoù*"). D'ar mare-se e oa Cleo ar ganerez pennañ, Yonah ha Zainam o servijout evel kanerezed ha dañserezed skoazell. Dilezel a rejont an anv-se diwezhatoc'h ha dont a rejont da vezañ anavezet evel ar strollad Cleopatra. O c'hanaouenn gentañ e oa *Cleopatra's Theme,* a oa bet tennet eus o fladenn gentañ *Comin' Atcha!*, hag a oa aet e-barzh renkadur ar c'hanaouennoù er Rouantelezh-Unanet en niverenn 3 ha reiñ dezho o fladenn gentañ e-touez ar 5 gwellañ.

## Daveoù
Tchéky Karyo

**Tchéky Karyo**, ganet **Baruh Djaki Karyo** d'ar 4 a viz Here 1953 en Istanbul hag aet da Anaon d'an 31 a viz Here 2025 e Breih
zh, a oa un aktour, soner ha kaner gall-turk. 

Ganet e oa Tchéky Karyo en ur familh yuzevien sefarad eus Istanbul, hag a yeas da Vro-C'hall da vevañ. Dedennet e voe ar paotrig gant ar c'hoariva abred a-walc'h ha deskiñ a reas ar vicher er Cyrano-Théâtre ha gant ar gompagnunezh Daniel Sorano, ha mont a reas goude da C'hoariva Broadel Strasbourg.

Kroget en devoa da vezañ aktour c'hoariva, o c'hoari e pezhioù-c'hoari klasel (*Othello*, *Macbeth*, *Tartuffe*...) ha reoù a-vremañ. Goude-se eo bet aktour e filmoù adalek ar bloavezhioù 1980. Gwelet eo bet alies o c'hoari e filmoù gant filmaozerien Hollywood ha gall, evel Luc Besson. Lakaet e oa bet e anv evit ur Enor César evit ar gwellañ aktour da zont evit e roll er film eus 1982 anvet *[[La Balance]]*. Met ne oa bet garedonet nemet e 1986.

Gwelet eo bet o c'hoari e filmoù evel *[[La Femme Nikita (film)|La Femme Nikita]]*, *[[Vincent et moi]]*, *[[Nostradamus (film, 1994)|Nostradamus]]*, *[[Crying Freeman (film)|Crying Freeman]]*, *[[Bad Boys (film, 1995)|Bad Boys]]*, *[[GoldenEye]]*, *[[Jeanne d'Arc]]*, *[[The Patriot (film, 2000)|The Patriot]]* ha *[[Kiss of the Dragon]]*. C'hoariet en deus ivez evel aktour skinwel evel roll Dr. Willy Rozenbaum er film war HBO *[[And the Band Played On (film)|And the Band Played On]]*, Georges Méliès er berrstirad war HBO *[[From the Earth to the Moon (ministirad)|From the Earth to the Moon]]*, hag an igounier gall Julien Baptiste evit ar stirad skinwel torfederezh-drama war BBC *[[The Missing (stirad skinwel breizhveuriat)|The Missing]]*, hag ar goude stirad *[[Baptiste (stirad skinwel)|Baptiste]]* (2019–21).

## Marv
Marvet eo gant ur c'hrign-bev e Breizh, ha douaret e Konk-Kerne.
Luc Besson

**Luc Paul Maurice Besson**, ganet d'an 18 a viz Meurzh 1959, zo ur filmaozer ha senarioour gall. Produet pe filmaozet en deus ar filmoù *[[Subway (film)|Subway]]* (1985), *[[Le Grand Bleu]]* (1988), ha *[[Nikita (film)|Nikita]]* (1990). Liammet eo ouzh luskad sinema ar *[[Cinéma du look]]*amsklaer, lakaet eo bet e anv evit ur priz César du cinémapetra eo? evit ar gwellañ filmaozer ha gwellañ skeudenniñ evit e filmoù *[[Léon (film, 1994)|Léon]]* (1994) ha *[[Jeanne d'Arc (film, 1999)|Jeanne d'Arc]]* (1999). Gounezet en deus priz ar gwellañ filmaozer ha gwellañ filmaozer skiant-faltazi gall evit e film birvidik *[[The Fifth Element]]* (1997). Skrivet ha filmaozet en deus ar film skiant-faltazi birvidik *[[Lucy (film, 2014)|Lucy]]* (2014), ar film space opera *[[Valerian and the City of a Thousand Planets]]* (2017), hag ar film karantez-fantazi ** (2025).
Harallamb Boshku

**Harallamb Boshku** a zo bet ganet e 1953 ha marvet d'an 3 a viz Meurzh 2019 e-doug un tournamant echedoù e Prishtina (Kosovo). Ur c'hoarier echedoù albanat e oa.

Mestr FIDE e oa.

2 280 eo e renk Elo *Standard* diwezhañ, 2 287 eo e renk Elo *Fonnapl* diwezhañ, 2 345 eo bet e renk Elo *Standard* uhelañ.

## Kevezadegoù
### [[Olimpiadoù echedoù]]
C'hoari a reas er skipailh albanat :
* e 1990, er 29 Olimpiad e Novi Sad (Yougoslavia), (+2, =6, -4),
* e 2008, en 38 Olimpiad e Dresden (Alamagn), (+4, =2, -4),
* e 2010, en 39 Olimpiad e Khanty-Mansiysk (Rusia), (+4, =2, -5).
## Notennoù

## Liammoù diavaez
*E fichenn FIDE
*E c'hoari e Chess Base
* E c'hoari e Chess Games
Ilir Karkanaqe

**Ilir Karkanaqe** (1953-2012) a oa ur c'hoarier echedoù albanat.
Mestr FIDE e oa. 

2 374 eo e renk Elo *Standard* diwezhañ; 2 385 eo bet e renk Elo *Standard* uhelañ.
## Kevezadegoù
### [[Kampionad albanat an echedoù]]
Trec'h e voe e 1986.
### Balkaniadoù echedoù
C'hoari a reas er skipailh albanat :
* e 1982 e Plovdiv (Bulgaria),
* e 1994 e Varna (Bulgaria).
### Kib europat ar C'hleuboù
C'hoari a reas e skipailh Dinamo Tiranë :
* e 2008 e Kallithea (Gres), (+1, =3, -3),
* e 2009 en Ohrid (Makedonia),
* e 2010 e Plovdiv (Bulgaria),
* e mizioù Gwengolo hag Here 2011 e Rogaška Slatina (Slovenia), (+4, =3, -0).

### Tournamantoù Open
C'hoari a reas : 
* e 1991 e Chania (Gres)
* e 2004 er  56 Open Montenegro e Bijelo Polje.
### [[Olimpiadoù echedoù]]
C'hoari a reas er skipailh albanat :
* e 1980, er 24 Olimpiad e Valletta (Malta), 
* e 1982, er 25 Olimpiad e Luzern (Suis),
* e 1988, en 28 Olimpiad e Thessaloniki (Gres), 
* e 1990, er 29 Olimpiad e Novi Sad (Yougoslavia),
* e 1994, er 31 Olimpiad e Moskov (Rusia), 
* e 1998, en 33 Olimpiad en Elista (Rusia),
* e 2002, er 35 Olimpiad e Bled (Slovenia), 
* e 2004, er 36 Olimpiad  e Calvià (Spagn).
## Notennoù

## Liammoù diavaez
* E c'hoari e Chess Games
* E c'hoari e 365 Chess
Llambi Qendro

**Llambi Qendro** a zo bet ganet e  1953. Ur c'hoarier echedoù albanat eo.

Mestr Etrebroadel (IM) eo.

2 266 eo e renk Elo *Standard*.
## Kevezadegoù
### [[Kampionad albanat an echedoù]]
Trec'h e voe e 1975 hag e 1988.
### [[Olimpiadoù echedoù]]
C'hoari a reas er skipailh albanat :
* e 1980, er 24 Olimpiad e Valletta (Malta), 
* e 1982, er 25 Olimpiad e Luzern (Suis),
* e 1988, en 28 Olimpiad e Thessaloniki (Gres),
* e 2002, er 35 Olimpiad e Bled (Slovenia), 
* e 2006, er 37 Olimpiad e Torino (Italia).
### Tournamantoù ''Open''
C'hoari a reas : 
* en Trophy *Milan Vedior* e Milano (Italia) e miz Mae 2002, trec'h e voe gant 8 poent ,
* e 2019 en 33 *Open* e Canas  (Bro-C'hall),
* e 2018 en 38 *Open* e Presolana (Italia) hag en 9 *Open an Dolimite* e Forni di Sopra (Italia),
* e 2017 en 38 *Open* e Bratto (Italia).

## Notennoù

## Liammoù diavaez
* E fichenn Fide
* E c'hoari e Chess Games
* E c'hoari e 365 Chess
Llambi Pasko

**Llambi Pasko**  (ha **Llambi Pasko** ivez) a zo bet ganet e 1991. Ur c'hoarier echedoù albanat eo.

Mestr Etrebroadel (IM) eo abaoe 2018, Stummer Broadel abaoe 2015, Stummer Skol abaoe 2017 ha Stummer FIDE abaoe 2018.

Miz Du 2025: 2 393 eo e renk Elo *Standard*, 2 374 e renk Elo *Fonnapl* ha 2 385 e renk Elo *Luc'hedenn*.

## Kevezadegoù
### [[Kampionad albanat an echedoù]]
Trec'h e voe e 2012,  e 2017, e 2018, e 2019, e 2021 hag e 2022.
### [[Olimpiadoù echedoù]]
C'hoari a reas er skipailh albanat :
* e 2012, en 40 Olimpiad en Istanbul (Turkia),
* e 2014, er 41 Olimpiad e Tromsø (Norvegia).
* e 2016, en 42 Olimpiad e Bakou (Azerbaidjan),
* e 2018, en 43 Olimpiad e Batoumi (Jorjia), 
* e 2022, er 44 Olimpiad e Chennai (India).
## Notennoù

## Liammoù diavaez
* E fichenn Fide
* E c'hoari e Chess Games
* E c'hoari e 365 Chess
* E c'hoari e 365 Chess (Dihelloù)
Kristenien ar Sav-Heol

**Kristenien ar Sav-heol** a zo kristenien hag a vev er Reter nesañ hag er Reter-Kreiz. Minorelezhioù int, henvroat peurliesañ, hag emaint en Irak, Siria, Israel/Palestina, Kiprenez, Turkia, Liban (en o zouez  ar gumuniezh maronit), Jordania, Ejipt (en o zouez ar gumuniezh kopt) hag Iran, gant diasporaoù e Pakistan hag en India.

Kristenien ar Sav-heol n'int ket ur strollad unvan. Meur a gredenn a zo ganto : an Ilizoù rakkalsedonian, an Iliz ortodoks, an Iliz katolik, ha raloc'h Ilizoù protestant.

Abaoe deroù ar gristeniezh o deus gouzañvet droukziforc'h dindan meur a renad, peurzistruj a-wechoù. Er marevezh a-vremañ int heskinet e broioù zo. E penn-kentañ an XX kantved e oa kristen un annezad diwar pevar ; bremañ int 11 milion e-skoaz 320 milion a vuzulmaned (unan diwar tregont), bihanniver e pep lec'h ha rediet da glask gwarez ar galloudoù e karg en o bro.

N'eus nemet e Kiprenez ez eont d'ober ar muianiver. An eil brasañ kenfeur a gristenien zo e Liban, gant 40%, ha goude Ejipt, gant 10% (Kopted Ejipt a zo 10 milion a dud).

## Daveoù
Dritan Mehmeti

**Dritan Mehmeti** a zo bet ganet e 1978. Ur c'hoarier echedoù albanat eo.

Mestr Etrebroadel (IM) eo abaoe 2017.

Miz Du 2025: 2 325 eo e renk Elo *Standard*, 2 346 e renk Elo *Fonnapl* ha 2 342 e renk Elo *Luc'hedenn*. 2 437 eo bet e renk Elo *Standard* uhelañ.
## Kevezadegoù
### [[Kampionad albanat an echedoù]]
Trec'h e voe e 2006, e 2007, e 2013, e 2014 hag e 2016.
### Kampionad balkaniat an echedoù
Pempvet e voe e 2001
(+4, =3, -2).
### Kib europat ar C'hleuboù
C'hoari a reas :
* e 2002 e Thessaloniki (Gres), 
* e 2006 e Fügen (Aostria),
* e 2008 e Kallithea (Gres).
### [[Olimpiadoù echedoù]]
C'hoari a reas er skipailh albanat  :
* e 2000, er 34 Olimpiad en Istanbul (Turkia), (+1, =2, - 4),
* e 2002, er 35 Olimpiad e Bled (Slovenia), (+2, =1, - 4),
* e 2004, er 36 Olimpiad e Calvià (Spagn), (+6, =1, - 2),
* e 2006, er 37 Olimpiad e Torino (Italia), (+3, =5, - 2),
* e 2008, en 38 Olimpiad e Dresden (Alamagn), (+5, =3, - 2),
* e 2010, en 39 Olimpiad e Khanty-Mansiysk (Rusia), (+6, =2, - 3),
* e 2012, en 40 Olimpiad en Istanbul (Turkia), (+3, =2, - 5),
* e 2014, er 41 Olimpiad e Tromsø (Norvegia), (+7, =1, - 3),
* e 2016, en 42 Olimpiad e Bakou (Azerbaidjan), (+5, =1, - 5),
* e 2018, en 43 Olimpiad e Batoumi (Jorjia), (+3, =3, - 4),
* e 2022, er 44 Olimpiad e Chennai (India),
* e 2024, er 45 Olimpiad e Budapest (Hungaria).
## Notennoù

## Liammoù diavaez
* E fichenn Fide
* E c'hoari e 365 Chess
* E c'hoari e Chess Games
Semiramis

**Semiramis** (diwar an henc'hresianeg Σεμίραμις , e sirieg : ܫܲܡܝܼܪܵܡ Šammīrām, hag en armenieg : Շամիրամ Šamiram , "an hini a zeu eus ar c'houlmed" e lezenn Asiria : amryɪɪə ) a oa rouanez Babilon. Kontet eo an istor gant Diodoros Sikilia en e *[[Bibliotheca historica]]*. Istorourien gozh all a ra anv anezhi : Herodotos en o zouez - evitañ eo Semiramis, asambles gant Nitokris, unan eus an div rouanez vabilonian veur -, ha Berossus, a gav abeg er stumm-se eus istor Asiria.

## Gwelet ivez
* *[[De mulieribus claris]]*
* Liorzhoù a-istribilh Babilon

## Daveoù
Warhammer Underworlds

**Warhammer Underworlds** zo ur c'hoari taol evit daou c'hoarier embannet gant Games Workshop. Lakaet e vez ar pouez war ar stourmadennoù bliv. Ur c'hemmesk zo etre c'hoari gant kadourien vihan ha kartennoù. Pep "koulzad" a ro tro da stourm e "dindan bedoù" disheñvel pe a zo ouzhpennadurioù eus ur bed diazez hag a zegas doareoù nevez da c'hoari pe skipailhoù ouzhpenn. Hollved ar c'hoari eo hini Age of Sigmar
## Embannadurioù
* Shadespire (kentañ embannadur)
* Nightvault
* Beastgrave
* Dreadfane
* Beastgrave - Arena Mortis
* Direchasm
* C'hoari evit kregiñ (daou c'hoarier)
* Harrowdeep
* Nethermaze
* Gnarlwood
* Wyrdhollow
* C'hoari evit kregiñ (daou c'hoarier) (2023)
* Deathgorge
* Rivals of the Mirrored City
* Wintermaw
* Embergard
Kredenn

Ur **gredenn** zo un emzalc'h subjektivel a ziskouez eo gwir un dra bennak, ur stad speredel ma vez ur soñj bennak diwar-benn un dra bennak. En epistemologiezh e implij ar brederourien an termen *kredenn* evit komz eus emzalc'hioù diwar-benn ar bed a c'hell bezañ gwir pe faos. Krediñ un dra bennak a zo kemer anezhañ evit bezañ gwir ; da skouer, krediñ eo gwenn an erc'h a zo keñveriet gant degemer gwirvoud ar c'hinnig "gwenn eo an erc'h". Koulskoude, evit derc'hel ur gredenn n'eo ket ret en em sellet oberiant. Da skouer, nebeut a dud a soñj gant evezh hag-eñ e savfe an heol ar mintin war-lerc'h pe get, o soñjal hepken e savfe. Ouzhpenn-se, n'eo ket ret d'ar c'hredennoù bezañ c'hoarvezet (da sk., un den o soñjal oberiant "gwenn eo an erc'h"), met gallout a reont bezañ dispozisionel (da sk., un den a c'houlennfe diwar-benn liv an erc'h a lavarfe "gwenn eo an erc'h"). 


The creation of the birds and fish and of animals and man. Wellcome M0005825.jpg|krouidigezh ar bed


## Gwelet ivez
* Metafizik
* Feiz
* Gwengelouriezh

## Daveoù
Marpesia

En istor mojennel henc'hresian ha Henroman e oa **Marpesia** (gresianeg : Μαρπησία, "Laer" ; skrivet fall *Marthesia* a-wechoù) rouanez an Amazonezed asambles gant Lampedo ("torch o teviñ"), he c'hoar. Ren a rejont gant Hippo ("marc'h") goude marv Lysippe.

## Gwelet ivez
* *[[De mulieribus claris]]*

## Daveoù
Lampedo

**Lampedo** (diwar ar gresianeg "flamm o teviñ"), anvet **Lampeto** ivez, zo ur rouanez amazonenn meneget en istorouriezh roman. Ren a reas gant he c'hoar Marpesia. Merc'hed Meurzh a rae ar c'hoarezed anezho o-unan evit lakaat spont e kalon o enebourien evit diskouez e oant brezelourezed dreistordinal da c'houzañv. Dave a ra hec'h anv d'ar prosesionoù hengounel gant torchoù da vare al Loar Nevez en enor da Artemis, doueez ar chase.

## Gwelet ivez
* *[[De mulieribus claris]]*

## Daveoù
Pluto (gwengelouriezh)

E relijion ha mojennoù ar Romaned kozh e oa Pluto ( henc'hresianeg : Πλούτων , romanekaet : Ploútōn , latin : Plūto pe Plūton ), anvet ivez *Dis Pater* (*Patriark pinvidik*) pe Horkos , doue ar re varv ha roue an ifernioù . Da gentañ e oa an anv-se un anv-bihan pe un teonim evit Hades e relijion Hellaz kozh ha Gwengelouriezh, daoust ma oa Pluto liammet muioc'h ouzh ar pinvidigezh ha ma ne oa ket bet implijet biskoazh evel keñveriad evit an ifern e-unan, o tiskouez ur mennozh pozitiveloc'h eus an doue a ren war ar vuhez goude ar marv. Mab henañ Sadorn (Kronos) ha Ops (Rhea) e oa, hag ivez breur Yaou (Zeus) ha Neptunus (Poseidon). Goude-se e timezas Pluto gant Proserpina (Persefone) ha rannañ a reas kalz a berzhioù Hades, evel an daou-forc'h (*bident*), ar c'hap diwelus, hag ar c'hi-diwall Kerberos tri fenn.

An anv Pluto e teu an doue war wel e mojennoù all en ur roll eilrenk, dreist-holl evel perc'henn war un dra-klask, ha dreist-holl e diskenn Orfeüs pe harozed all d'an ifern.

Dont a reas Pluto da vezañ implijet kalz gant Kevrinoù Eleusis, ma veze azeulet Pluto evel ur rener strizh hag ur pried karantezus da Persefone. Resevet en deus ar c'houblad eneoù en tu all d'ar marv ha galvet e vezont asambles en enskrivadurioù relijiel. Hades, er c'hontrol, en doa nebeut a zempl ha pratikoù relijiel liammet outañ, ha skeudennaouet eo evel skraper teñval ha feuls Persefone. Disheñvel eo o doareoù Pluto hag Hades, met n'int ket tudennoù disheñvel ha rannañ a reont daou vojenn bennañ.

Stumm brudetañ ar mojenn skrapadenn eo hini Ovidius (marvet e 17 pe 18 goude JK), a gont an istor er Metamorfozoù (Levr 5) hag er Fasti (Levr 4).

## Gwelet ivez
* Ploudon (planedenn)

## Daveoù
Altin Çela

**Altin Çela** a zo bet ganet e 1975. Ur c'hoarier echedoù albanat eo.

Mestr Etrebroadel (IM) eo abaoe 1996.

Miz Du 2025: 2 485 eo e renk Elo *Standard*   diwezhañ.

2 536 eo bet e renk Elo *Standard* uhelañ, bet tizhet e miz Genver 1999.
## Kevezadegoù
### [[Kampionad albanat an echedoù]]
Trec'h e voe e 1992.
### [[Olimpiadoù echedoù]]
C'hoari a reas er skipailh albanat: 
* e 1990, er 29 Olimpiad e Novi Sad (Yougoslavia), (+1, =1, - 3),
* e 1998, en 33 Olimpiad en Elista (Rusia), (+6, =3, - 4).
## Notennoù

## Liammoù diavaez
* E fichenn Fide
* E c'hoari e 365 Chess
* E c'hoari e Chess Games
Qi Jingxuan

**Qi Jingxuan**( 戚惊萱, pinyin Qī Jīngxuān) a zo bet ganet d'an 9 a viz Du 1947 e Zhenhai, Ningbo, Zhejiang (Sina). Ur c'hoarier echedoù sinaat eo.

Mestr Etrebroadel (IM) eo abaoe 1981.

Miz Du 2025 : 2 435 eo e renk Elo *Standard* diwezhañ. 2 490 eo bet e renk Elo *Standard* uhelañ.
## Kevezadegoù
### [[Kampionad sinaat an echedoù]]
* Trec'h e voe e 1975 hag e 1978.
### [[Olimpiadoù echedoù]]
C'hoariet en deus er skipailh sinaat; : 
* e 1978, er 23 Olimpiad e Buenos Aires (Arc'hantina), 
* e 1980, er 24 Olimpiad e Valletta (Malta), 
* e 1984, er 26 Olimpiad e Thessaloniki (Gres). 
Disoc'hoù e 38 partienn: +16, =12, -10.
### Kampionad bedel dre skipailh
C'hoariet en deus er skipailh sinaat e 1985 e Luzern (Suis), (+1, =3, -4),
.
### Kampionad Azia dre skipailh
C'hoariet en deus er skipailh sinaat peder gwezh:
* e 1977 en Auckland (Zeland-Nevez),
* e 1979 e Singapore (Republik Singapour),
* e 1981 en Hangzhou (Sina),
* e 1983 e New Delhi (India).
Disoc'hoù e 31 bartienn: +18, =7, -6.
## Daveoù

## Liammoù diavaez
*  E fichenn (FIDE)
*  E bartiennoù e Chessgames
*  365 Chess
Providañs

En doueoniezh eo ar **brovidans doueel**, pe ar **brovidans** hepken, emell Doue en hollved. Implijet e vez ivez an termen Providañs Doue (lizherennoù bras peurliesañ) evel titl Doue. Peurliesañ e vez graet un diforc'h etre providans *hollek*, a denn da ziorren dalc'hmat bezañs hag urzh naturel an hollved gant Doue, ha providans *ispisial*, a denn da emell dreistordinal Doue e buhez an dud. Burzhudoù ha kastiz zoken a ya d'ober ar rummad diwezhañ dre vras.

## Gwelet ivez
* Kredenn

## Daveoù
Burzhud

Ur **burzhud** zo un darvoud na c'haller ket displegañ gant al lezennoù naturel pe skiantel, ha dre-se e vez lakaet war gont un abeg dreistnaturel bennak. Relijionoù liesseurt a laka alies un anadenn lakaet da vurzhudus da vezañ oberoù un den dreistnaturel, (dreist-holl) un doueez, un oberour burzhudoù, ur sant pe ur penn relijiel.


File:Plounéour-Trez (29) Église Saint-Pierre Vitrail 04.JPG|An Tad Maner en dije desket brezhoneg, dre vurzhud, en un nozvezh, e 1631, e chapel Ti Mamm Doue, e-kichen Kemper. 
Restr:Saint Corentin.jpg|Kaourintin : ur peskig a oa o vevañ en ur feunteun nes d'e beniti ha bemdez e kemere diouzh ur feunteun al loenig evit troc'hañ un darn gig a oa e damm boued evit an deiz. Met, goude bezañ bet adlakaet en dour e teue ar c'hig war gein ar peskig en-dro. 


## Gwelet ivez
* Burzhud ar pried gwarizius

## Daveoù
ARC Raiders

***ARC Raiders*** zo ur c'hoari tenn trede sell embannet e 2025 ha sevenet gant Embark Studios war ar savennoù PlayStation 5, Windows hag Xbox heuliadoù X/S. An doare c'hoari a zo unan PvPvE (c'hoarier a-enep c'hoarier a-enep an endro) ha gellout a reer c'hoari e skipailhoù 3 asambles, 2 pe e-unan-penn. Ar c'hoari a zo bet savet war al lusker c'hoari video Unreal Engine 5.
## Liammoù diavaez
* Lec'hienn ofisiel
## Notennoù ha daveennoù
Lusker c'hoari video

Ul **lusker c'hoari video** (saozneg : *game engine*) a vez graet eus ur meziant-frammañ (*[[framework]]*) implijet dreist-holl evit sevel ha diorren c'hoarioù video, ha gellout a ra bezañ gant levraouegoù meziantoù pe pakadoù ouzhpenn, evel saverioù liveoù.

## Notennoù ha daveennoù
Mirdi ar Moullerezh e Naoned

**Mirdi ar Moullerezh** e Naoned zo ur mirdi gouestlet d'ar moullerezh. Savet e voe d'ar 6 a viz Kerzu 1986 gant Sylvain Chiffoleau, metr-mouller, ha  Robert Colombeau, lizherenner. Skoazellet e oa bet ar mirdi gant kuzulioù-kêr Alain Chénard, Michel Chauty ha Jean-Marc Ayrault evit bodañ er memes lec'h an dafar ret evit aozañ levrioù oc'h implijout an doareoù-ober kozh. E chomlec'h zo 24 kae ar Foz, e-barzh savadur ar vediaoueg Jacques-Demy.

Diskouezet e vez gant mirdi ar moullerezh an teknikoù lizherennañ liesseurt gant an dorn pe gant ur mekanik ; gwaskerelloù tipografek, gwaskerelloù-dorn, gwaskerelloù platin, gwaskerelloù gant kranennoù ; an engravadur benadur dous hag ar maendresadur ; minaouedoù, matrisoù ha mekanikoù da deuziñ evit aozañ an arouezennoù ha renkoù evit al lizherennañ gant an dorn ; lizherennerez-teuzer, linennlizherennerez ha lizherenner, etc.

## Kevredigezh Mignoned mirdi ar Moullerezh
Ur gevredigezh mignoned ar mirdi a zo, krouet e 1998. Sikour a ra pinvidikaat dastumad ar mirdi, gant pezhioù nevez hag ur skodenn evit arc'hantaouiñ buhez an ensavadur.

## Mont di
Deservijet eo al lec'hienn gant an arsav-tramgarr Mediaoueg.

## Notennoù ha daveoù

## Pennad kar
* Istor ar moullerezh e Breizh

## Liamm diavaez
* Lec'hienn ar mirdi
Skënder Çarçani

**Skënder Çarçani** a oa ur c'hoarier echedoù albanat.

C'hoari a rae er C'hleub *Shqiponja [[Gjirokastër]]*. E anv a zo bet roet d’un tournamant etrebroadel, ar ''Skënder Çarçani Memorial.
## Kevezadegoù
### Kampionad Balkanat
C'hoari a reas ouzh an deirvet tablezenn er skipailh albanat er  Kampionad e miz Eost 1946 e Beograd (Yougoslavia).

### [[Kampionad albanat an echedoù]]
Trec'h e voe teir gwezh : e 1948 (rampo gant Teodor Siliqi), e 1949 hag e 1950 (rampo gant Sotir Kirjaku).
## Notennoù

## Liammoù diavaez
Ylvije Boriçi

**Ylvije Boriçi** a zo bet ganet d'ar 24 a viz Du 1965 e Shkodra (Albania). Ur c'hoarierez echedoù albanat eo.
## Kevezadegoù
### [[Kampionad albanat an echedoù|Kampionad albanat an echedoù - Maouezi]]
Trec'h eo bet peder gwezh: e 1983, e 1986, e 1987 hag e 1988, eilvet e voe e 1994.
### Kib ''17 Nëntori''
Trec'h e voe e 1987.
### Kampionad balkanat an echedoù
C'hoari a reas e skipailh albanat ar maouezi e 1993.
### Tournamant ar Maouezi Nea Makri (Gres)
C'hoari a reas e 1993, (3,5/8).

### [[Olimpiadoù echedoù|Olimpiadoù ar Maouezi]]
C'hoariet he deus e skipailh albanat ar maouezi:
* e 1990, e Novi Sad (Yougoslavia),
* e miz Kerzu 1994, e Moskov (Rusia), (+9, =5, -13).
## Notennoù

## Liammoù diavaez
* He fartiennoù e  Chess Base
* He fartiennoù e 365 Chess
Intelligenzaktion

An ***Intelligenzaktion***, a oa bet un heuliad lazhadegoù a-yoc'h sevenet a-enep intelektualed Polonia (skolaerien, beleien, medisined, hag ar vegenn eus ar gevredigezh polonat) e penn kentañ an Eil Brezel-bed (1939–45) gant an Trede Reich. An Alamanted a oa bet o seveniñ an hollad oberiadurioù-se hervez ur steuñv alamanekaat rannvroioù kornôg Polonia dalc'het, a-raok ma vije staget ar rannvroioù-se ouzh ar Reich alaman.

Lazhadegoù a-yoc'h an *Intelligenzaktion* o doa lakaet 100 000 Polonad da vont ddiwar wel ; an Alamanted o devoa toullbac'het ha lazhet tud choazet ganto dre ma oant ar vegenn eus ar gevredigezh, anavezet evel enebourien d'an nazied a-raok ar brezel. An holl dud lazhet a oa bet douaret e bezioù bras dizanv, e lec'hioù didud. Evit aesaat diboblañ al lodenn dalc'het eus Polonia, an Alamanted o devoa lakaet sevel barradoù spont dre fuzuilhañ tud dirak an holl e lec'hioù foran, a-raok skarzhañ ar peurrest eus ar boblañs diouzh an tiriadoù e-dalc'h. Ar vuntrerien a oa izili skouadrennoù ar marv an *[[Einsatzgruppen]]* hag izili lec'hel eus ar *[[Volksdeutscher Selbstschutz]]*, bezen savet gant minorelezhioù alaman ar vro. Izili ar bezen a embanne e oant un aozadur surentez, hag e oa ur redi skarzhañ an dud dañjerus diouzh ar gevredigezh polonat.

Sevenadur an *Intelligenzaktion* a oa ur bazenn hollbouezus evit lakaat ar *[[Sonderaktion Tannenberg]]* (Oberiadrur ispisial Tannenberg) da dalvezout, evit staliañ en tiriadoù poliserien nazi ha kargidi eus ar SiPo — (savet gant izili ar C'hripo hag ar Gestapo), hag izili eus an SD — evit ma vije efedusoc'h dalc'herezh an tiriadoù ha lakaat da dalvezout ar steuñv gwir hag a oa hini ar *[[Generalplan Ost]]*, trevadennerezh alaman Polonia. E-touez ar 100 000 a dud lazhet e-kerzh an oberiadurioù *Intelligenzaktion*, e-tro 61 000 anezho a oa izili eus an intelligenzia, tud a oa gwelet evel palioù da lazhañ gant an nazied hervez ar Sonderfahndungsbuch Polen, ul levr hag a oa bet savet a-raok ma tarzhfe an Eil brezel-bed e Gwengolo 1939 hag a oa ul listenn eus an dud a ranke bezañ lazhet buan. An *Intelligenzaktion* a oa kroget dres goude Aloubadeg Polonia (1añ a viz Gwengolo 1939), ha padet eus an diskar-amzer 1939 betek an hañv 1940; lazhadegoù a-yoc'h an intelektualed a oa kendalc'het goude-se gant oberiadurioù an AB-Aktion.
## Notennoù ha daveennoù

## Pennadoù kar
* Sonderaktion Krakau
* Generalplan Ost
* Ministrerezh ar Reich evit an tiriadoù aloubet er Reter
Albana Vuji

**Albana Vuji** a zo bet ganet d'ar 14 a viz Even 1969 e Shkodra (Albania). Ur c'hoarierez echedoù albanat eo.

Miz Du 2025: 2 070 eo he renk Elo *Standard* diwezhañ.

## Kevezadegoù
### [[Kampionad albanat an echedoù|Kampionad albanat an echedoù (Maouezi)]]
Trec'h e voe e 1984, e 1985 hag e 1989.
### Kampionad hiniennel europat an echedoù (Maouezi)
C'hoari a reas en eil kampionad e mizioù Ebrel ha Mae 2001 e Varsovia (Polonia).
### [[Olimpiadoù echedoù|Olimpiadoù ar Maouezi]]
C'hoariet he doa e skipailh albanat ar maouezi e 1990, e Novi Sad (Yougoslavia), (+7, =2, - 9).
## Notennoù

## Liammoù diavaez
* He fichenn Fide
* He fartiennoù e 365 Chess
* He fartiennoù e Chess Tempo
* He fartiennoù e Yotta Chess
Moana (Disney)

**Moana** pe **Vaiana** a zo harozez ur film tresadennoù-bev amerikan, savet gant Walt Disney Animation Studios. Sevenet e oa bet ar film e 2016 gant John Musker ha Ron Clements diwar ur senario gant Jared Bush ha c'hoari a ra Dwayne Johnson hag Auliʻi Cravalho en he film kentañ. Ennañ e kaver kanaouennoù skrivet gant Lin-Manuel Miranda, Opetaia Foaʻi, ha Mark Mancina, hag ur sonerezh orin savet gant Mancina ivez. 

Tremen a ra ar film e Polinezia gozh ha kontañ a ra istor Moana, merc'h kalonek ur penn eus ur gêriadenn war an aod, a zo dibabet gant ar meurvor e-unan evit adkavout ur releg kevrinus gant an doueez Te Fiti.

Pa vez tapet he enezenn gant ur c'hrign-bev e krog Moana da glask Maui, un hanterzoue mojennel, gant ar spi da zistreiñ ar releg da Te Fiti ha da saveteiñ he fobl. Tennañ a ra ar senario da vojennoù Polinezia.

## Liammoù diavaez
* sonerezh ar film e soundcloud
*  Renaud Baronian, Diskouez a ra Disney skeudennoù kentañ "Moana 2"... ha souezhus int !, Le Parisien,  14/06/2024
Daoubez

Un **daoubez** zo ur benveg e stumm ur *V* en tu gin, dezhañ daou droad implijet evit souten pe stabilaat ur benveg all.

## Hoplologiezh

E bed an armoù-tan e vez implijet daoubezioù dindan ar c'hanolioù-mortez, ha gant armoù-skoaz zo. A-drugarez d'un daoubez e c'hall an tenner poziñ e arm : stabilaat a ra anezhañ ha lakaat a ra e resisted da vezañ gwelloc'h. Izelaat a ra e skuizhder, ha sikour a ra anezhañ da anduriñ an argil gwelloc'h ivez. Ar mindrailherezioù hag ar fuzuilhoù-mindrailher zo pourveziet holl gant daoubezioù (trebezioù a-wechoù zoken) peogwir int bet soñjet evit gellout tennañ en ur mod aotomatek ha difiñv. Ar fuzuilhoù-resisted a vez implijet gant daoubezioù ivez peurliesañ. Fuzuilhoù-arsailh zo, evel ar SIG SG 550 hag ar FAMAS, o deus daoubezioù stag ivez.

Gellout a ra daoubez un arm-skoaz bezañ fiñv pe difiñv. E uhelder a c'haller reoliañ peurliesañ. M'eo fiñv e c'hall bezañ staget ouzh fust an arm dre ur walenn pe ur reilh.

## Pennadoù kar
* Trebez
Leonora Shllaku

**Leonora Shllaku**  a zo ur c'hoarierez echedoù albanat. C'hoari a ra er C'hleub *Labinoti* Elbasan.
## Kevezadegoù
### [[Kampionad albanat an echedoù|Kampionad albanat an echedoù (Maouezi)]]
Trec'h e voe e 1977.
## Notennoù

## Liammoù diavaez
Roerdalen

**Roerdalen** (distaget [] e nederlandeg, [] e limbourgeg) zo ur gumun izelvroat e proviñs  Limbourg. E miz Genver 2021 e oa 20 580 den o chom eno. Stok eo ar gumun ouzh an harzoù gant Alamagn.

Krouet e voe d'ar 1 a viz Genver 1991 dre gendeuziñ kumunioù kozh Melick en Herkenbosch ha Vlodrop. Da gentañ e chomas gant an anv Melick en Herkenbosch. Kemeret e voe an anv Roerdalen da vat e 1993.

Kendeuziñ a reas kumun Roerdalen gant hini Ambt Montfort d'ar 1 a viz Genver 2007. N'eo ket bet kinniget un anv nevez evit ar gumun-nevez-mañ evit poent, ha miret eo bet an anv Roerdalen.

Treuzet eo Roerdalen gant ar Roer.

## Kêriadennoù ar gumun
 
* Herkenbosch
* Melick
* Montfort
* Posterholt
* Reutje
* Sint Odiliënberg
* Vlodrop

## Istor
E kerz ar c'hantvedoù tremenet ne voe ket liammoù istorel splann etre Melick ha Vlodrop. E-barzh Gerlder-Uhel e oa Vlodrop, pa oa Melick e-barzh Dugelezh Jülich. Goude e oa Melick ha Herkenbosch e-barzh Prusia e-pad ur mare.

## Monumantoù ha savadurioù
E Sint Odiliënberg emañ penniliz roman Sent-Wiro-Plechelm-ha-Otger eus an .

Sevel a ra Skolaj kozh St.Ludwig (Kolleg St.Ludwig), e ti-gar Vlodrop, da 1909.

Meur a gastell pe dismantroù e zo e Roerdalen, evel e kumunioù all Limbourg. Estlammus-tre e oa Kastell Daelenbroeck gwechall. Revezet eo bet ar bolzoù hag ar pourpezioù. E-barzh ar re-mañ emañ ur preti bremañ.

E Montfort, renevezet eo bet dismantroù ar c'hastell evit un darn. Ul lodenn eus defañsoù ar c'hreñvlec'h a zo diazezoù un atant.

## Tud vrudet
* Jos Verstappen (ganet e 1972 e Montfort), levier kirri.

## Skeudennaoueg

Image:Sint Odiliënberg, molen foto5 2011-03-16 11.40.JPG|Milin (molen van Verbeek) e Sint Odiliënberg
Image:Melick2.jpg|Ar stêr Roer
File:Alleebäume bei Paarlo 2.jpg|Hent etre St. Odilienberg Paarlo, war-zu St. Odilienberg
File:Basilika roerdalen.jpg|Penniliz sent Wiro, Plechelmus hag Otgerus
File:Montfort (Roerdalen) church.JPG|Iliz Montfort
File:Montfort (Roerdalen) Rijksmonument 30068 De Voorhof.JPG|Voorhof
File:Montfort (Roerdalen) sculpture by Nicolas van Ronkenstein.JPG|Delwenn gant Nicolas van Ronkenstein
File:Montfort (Roerdalen) Rijksmonument 47063 pastorie.JPG|Presbital kozh Montfort.
Image:Montfort, monumentaal pand foto3 2011-03-16 12.19.JPG|Ti-kêr kozh Montfort
File:St.Ludwig Sued09.jpg|Vlodrop
File:Herkenbosch, de Sint Sebastianuskerk RM28550 foto4 2014-03-29 09.39.jpg|Iliz (Sint Sebastianuskerk) e Herkenbosch

## Liamm diavaez
* Lec'hienn ofisiel
Montfort (Izelvroioù)

**Montfort** (*Mofert* e limbourgeg) a zo ur gêriadenn izelvroat e-barzh kumun Roerdalen, e proviñs Limbourg. D'ar 1 a viz 2006 e oa 3 150 annezad.

Koadeier a zo en he zro.

## Istor
Roet e voe da Vonfort gwirioù ur gêr er bloaz 1271. Brudet eo ar gêriadenn evit dismantroù he c'hastell, savet er .

Bombezet e voe e-pad an Eil Brezel-bed. Tiez ar c'hreiz-kêr a zo eus ar bloavezhioù 1950 eta.

Ur gumun en hec'h unan e oa Montfort betek ar 1 a viz Genver 1991. Kendeuzet e oa bet gant Posterholt ha Sint-Odiliënberg evit krouiñ kumun nevez Ambt Montfort, betek 2007. Ambt Monfort en deus kendeuzet gant kumun Roerdalen.

## Tud vrudet
*Jos Verstappen, ganet e Montfort e 1972, levier kirri Formulenn 1 ha Rally, tad ar c'hampion Max Verstappen.

File:Ruine kasteel Montfort Limburg.jpg|Dismantroù Kastell Montfort
File:Montfort (Roerdalen) Rijksmonument 47063 pastorie.JPG|Presbital Montfort
File:Montfort (Limburg) massagraf.JPG|Monumantoù e bered Montfort
File:Montfort (Roerdalen) sculpture de Sjiëper, by Henk Sillen, 1989.JPG|Delwenn ur "Sjieëper" (mesaer) gant Henk Sillen

## Liamm diavaez
* Lec'hienn ofisiel Roerdalen
Lazhadeg

Ul **lazhadeg** a vez graet eus un darvoud lec'h ma vez lazhet tud ha n'int ket o kemer perzh en ur bec'h armet pe tud hag a zo dizarmet. Implijet e vez alies evit ober anv eus ul lazhadenn a-yoc'h eus trevourien gant ur strollad pe un hinienn armet. 
## Istor
Unan eus an implijoù kentañ eus an droienn evit diskrivañ un darvoud met gant ur pal propaganda a oa bet "lazhadeg Boston" e 1770, hag a oa bet implijet evit degas harp d'ar Reveulzi Amerikan. Ur flemmskrid anvet *A short narrative of the horrid massacre in Boston, perpetrated in the evening of the fifth day of March, 1770, by soldiers of the 29th regiment* a oa bet moullet e Boston kerkent ha 1770.
Ely

**Ely** a c'hall ober dave da :
## Anvioù tud
* Eugene Ely (1886-1911), levier kirri-nij stadunanat
* John Ely (ganet e 1986), c'hoarier baseball stadunanat
* Melvin Ely (ganet e 1978), c'hoarier basket-ball stadunanat
* Paul Ély, jeneral gall
* Ron Ely (1938-2024), aktour ha skrivagner stadunanat
* Shy Ely, c'hoarier basket-ball stadunanat

### Anv-pluenn
* David Ely (ganet e 1927), skrivagner romantoù polis ha skiant-faltazi stadunanat

## Anvioù-lec'h

### Stadoù-Unanet Amerika
* Ely (Nevada) 
* Ely (Minnesota) 
* Ely (Iowa)

### Rouantelezh-Unanet
* Ely, ur gêr e Cambridgeshire 
* Ely, anv saoznek ar stêr Elái (Kembre) 
* Ely, anv saoznek Trelái, ur c'harter e Kerdiz (Kembre)
Hitlerjugend

An **Hitlerjugend** (alamaneg evit "*Yaouankizoù Hitler"*) berraet alies en **HJ**, a oa aozadur yaouankiz ar strollad nazi. Orinoù an aozadur a oa bet er bloavezh 1922 hag anvet e oa bet an **Hitler-Jugend, Bund deutscher Arbeiterjugend** ("Yaouankizoù Hitler, Kevre al labourerien yaouank alaman") e miz Gouhere 1926. Eus 1936 betek 1945 e oa an aozadur ofisiel nemetañ evit ar baotred yaouank en Alamagn (an aozadur Bund Deutscher Mädel evit ar merc'hed a oa ur skourr eus an Hitlerjugend) ha bez e oa ivez un aozadur damsoudardel. Savet e oa gant paotred oadet etre 14 ha 18 vloaz, ha bez e oa an Deutsches Jungvolk berraet en "DJ", pe "DJV", hag a oa evit ar baotred oadet etre 10 ha 13 vloaz.

Goude kodianidigezh Alamagn nazi e 1945, an aozadur a oa echuet en un doare *[[de facto]]*. D'an 10 a viz Here 1945, yaouankizoù Hitler ha kement unvez suj d'an aozadur-se a oa bet berzet gant Kuzul kontrollañ ar Gevredidi, evel an holl aozadurioù eus ar strollad nazi. Gant ar Rann 86 eus  kod torfedel  Republik Kevreadel Alamagn, yaouankizoù Hitler zo un "aozadur enep bonreizhel" ha strewiñ pe diskouez e simboloù en un doare foran zo difennet, nemet evit palioù deskadurezh pe enklask e vefe.