open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Arabeg yuzev-yemenek

Ur yezh semitek ar c'hreiz eus is-skourr ar yezhoù arabek eo an **arabeg yuzev-yemenek** komzet gant tro-dro da 51.000 den en holl en Israel (50.000 den e 1995) ha Yemen (1.000 den e 1995).

Disheñvel-tre eo ar yezh-mañ diouzh an arabeg yemenek komzet gant ar vuzulmaned.

Peder rannyezh ez eus:

* **Sanaeg** (*san'a*)
* **Adeneg** (**aden'')
* **Bedaeg** (''bēda'')
* **Habaneg*' (*habban'')

Skrivet e vez gant al lizherenneg hebraek.

## Gwelet ivez
* Arabeg
* Yezhoù semitek
Arabeg yuzev-marokek

Ur yezh semitek ar c'hreiz eus isskourr ar yezhoù arabek eo an **arabeg yuzev-marokek** komzet gant tro-dro da 254 000 den en holl en Israel (250 000 den e 1992) ha Maroko (4 000-6 000 den e 1997), an darn vrasañ dioute e Casablanca. Komzet e vez e Frañs ha Kanada ivez.

Levezonet-don eo bet ar geriadur gant ar spagnoleg, al ladinoeg hag ar galleg. Meur a rannyezh a zo. 

Tost a-walc'h eo d'an arabeg yuzev-tuniziek dreist-holl hag ivez, met nebeutoc'h, gant arabeg yuzev-tripolek. Ne vez ket komzprenet avat gant tud a gomz arabeg yuzev-irakek.

Skrivet e vez gant al lizherenneg hebraek.

## Gwelet ivez
* Arabeg
* Yezhoù semitek
Urzh leaned

Un **urzh leaned** (pe urzh menec'h) a zo un aozadur relijiel m'o deus touet an izili heuliañ e reolenn. E meur a relijion e kaver tud a glask bevañ asamblez.

E relijion ar Bouda (adalek - 600) e weler roud ar venec'h pe leaned kentañ. Un doare evit kavout ul lec'h sioul, pell eus buhez birvilh ar gempredidi, mat evit ar brederiadenn. Un disfi ouzh c'hoant an pinvidigezh a vagont ar voñzed (anv ar venec'h boudaat) ken ez eont da gantreal ha da gestañ o voued e-pad ur prantad-buhez. Bevañ a reont e-kichen lec'hioù lidañ anvet pagodennoù ha staget e vezont d'ur gumuniezh, met ivez d'ur genvreuriezh.

## Urzh leaned katolik
Urzhioù ha breuriezhoù a zo anvioù evit an aozadurioù leaned ha menec'h
*Breuriezh Jezuz ha Mari pe Eudisted
*Breuriezh ar Mision pe Lazaristed
*Breuriezh ar Varianisted
*Breuriezh an Tadoù gwenn
*Frered bihan Jezuz (Charles de Foucauld)
*Frered an deskadurezh kristen a Bloermael
*Frered Sant-Gabriel
*Frered sant Visant a Baol
*Kompagnunezh Jezuz pe Jezuisted
*Kompagnunezh Mari pe Moñforzhidi
*Merc'hed ar C'halvar
*Misioned an estrenvroioù Pariz
*Obladed Mari Dinamm
*Merc'hed sant Paol
*Merc'hed ar Spered santel
*Premontridi (chalonied-menec'h)
*Salezianed sant Yann Bosko
*Seurezed bihan ar re baour
*Tadoù marist pe gKevarzhe Jezuz
*Trede urzh sant Frañsez
*Urzh ar Minimed
*Urzh ar vreudeur prezegerien pe Dominikaned
*Urzh sant Benead pe ar Veneadiz
*Urzh ar vreudeur vihanañ pe Frañsezidi

## Liammoù diavaez
Volin

**Vsyevolod Mikhaylovitch Eichenbaum** (Всеволод Михайлович Эйхенбаум) lesanvet **Volin** (Волин, 11 a viz Eost 1882, Novgorod-18 a viz Gwengolo 1945, Pariz)

Bet ganet en ur familh pinvidik e studias a ar gwir e Sant Petersbourg. Kemer a reas perzh en dispac'h e 1905 hag e savas ivez ur soviet e Sant Petersbourg. Harzet e voe gant ar polis, ha lakaet da heul en toull-bac'h. Dont a reas a-benn achap eus ar prizon ha mont da Vro-c'hall e 1907. Mont a reas e darempred eno gant diveliourien eus Rusia.
Dont a reas ezel eus ar C'homite Oberiant Etrebroadel e 1913 ha stourm a-enep d'ar brezel.
Voline a rankas terc'hel kuit a-nevez davet SUA ar wezh-mañ pa fellas d'ar gouarnamant gall e lakaat ivez en toull.
Degemeret e voe neuze gant ar **[[Kevredad Unvaniezh ar Vicherourien|C'hevredad Unvaniezh ar Vicherourien]]** a vro Rusia e SUA hag e Kanada. Kenderc'hel a reas da stourm en ur vrudañ ar gelaouenn **[[Mouezh al Labour]]**.

Kuitaat a reas ar gelaouenn da c'houlz emglev Brest-Litovsk. Mont a reas neuze da vBrobov e su **Rusia**, lec'h ma voe karget da gelenn d'ar bobl. Kemer perzh a reas d'ar pemdezieg Nabate (kloc'h-galv).
Karget e voe ivez da sevel ur skrid evit prezegenn Koursk. Ret e voe dezhañ sevel ur sintezenn diveliel en dije gellet bezañ program eus pep tu diveliel Rusia. Rankout a reas kuitaat e labour abalamour d'ar volcheviked. Kejañ a reas ouzh Nestor Makhno, hag e voe lakaet e penn ar c'hevrad e karg eus sevenadur ha deskadurezh an Arme Emsavet. An arme a zilennas anezhañ e 1919 evel Prezidant Kuzul an Arme Emsavet. An Arme Ruz a harzas anezhañ en-dro c'hwec'h miz goude, ha lakaat a reas anezhañ etre daouarn an Tcheka. Dieubet e voe e 1920, a- drugarez d'un emglev etre Makhno hag ar volcheviked.
Harzet e voe un eil gwezh d'ar 25 a viz Kerzu, da lâret eo un deiz a-raok ar c'hendalc'h diveliel, asambles gant tout an diveliourien o doa bet stourmet gant Makhno.

Prizoniet ha jahinet, e voe dieubet a-drugarez da glemm ar sindikalourien europat deuet da gemer perzh e kendalc'h Profintern. Rankout a reas neuze kuitaat Rusia da vat.
Repu a gavas en Alamagn, lec'h ma kendalc'has da stourm gant an Unaniezh Vicherel Frank, a oa he sez e Berlin, hag e skrivas **"Heskin a-enep d'an diveli e Rusia Soviedel"**. Treiñ a reas levr Pierre Archinoff ivez : **"Istor an Emsav makhnovour"** ha Krouiñ a reas ar sizhunieg rusek **"ar micherour anarkour"**
Sebastien Faure a bedas anezhañ e Bro-C'hall evit kemer perzh er **"c'helgeriadur anarkour"**.
Pa darzhas ar brezel e oa o chom e Marselha lec'h ma skrivas *"an dispac'h Dianavez"*.
Mervel a reas en ospital Laenneg abalamour d'an droug-skevent.
Douaret eo bet e bered Père-Lachaise e Pariz.

## Liammoù diavaez
* Voline, La Révolution inconnue
Metr kub

Ar **metr kub** (simbol **m³**) eo an unanenn volum deveret eus an SI. Bezañ ez eo volum ur c'hub dezhañ kerioù ur metrad hirder.

## Troidigezhioù
*Gwelet ar pennad pennañ [[Troidigezhioù unanennoù]]*

1 metr kub a zo kevatal gant :

* 1 000 litr
* ~35,3 troatad kub (nesaet). 1 troatad kub a zo 0,028 316 846 592 m³ (rik)
* ~1,31 yard kub (nesaet). 1 yard kub a zo 0,764 554 857 984 m³ (rik)
* ~6,29 barilh (nesaet). 1 varilh a zo 0,158 987 294 928 m³ (rik)

Ur metrad kub dour pur d'an temperadur a 3,98&nbsp;°C (derez Celsius) ha dindan ar gwask atmosferek standart (101,325 kPa) a zo 999,972 kg e vas (war-dro un donenn).

A-wezhioù e vez berraet **m3** pe **m^3** pa n'heller ket ober gant an arouezennoù eksponant.

## Lieskementoù ha ranngementoù
*Gwelet ar pennad pennañ [[Rakgerioù ar sistem unanennoù etrebroadel]]*
* Un **desimetr kub** (simbol **dm³**) a zo volum ur c'hub dezhañ kerioù 1 desimetrad (0,1 metr) hirder.
** 1 desimetr kub a zo kevatal bremañ gant 1 litr.
*** Etre 1901 ha 1964 e veze termenet al litr evel volum 1 c'hilogramad dour pur da 4 derez Celcius ha dindan ur gwask a 760 milimetrad merkur. E-pad ar mare-se e voe al litr tost ouzh 1,000028 dm³. E 1964 e voe adlakaet an termenadur kozh da dalvezour en-dro.

* Ur **santimetr kub** (**cm³**) a zo kevatal gant volum ur c'hub dezhañ kerioù 1 santimetrad hirder. Unanenn volum diazez ar sistem CGS e oa, hag un unanenn SI lezennel eo. Kevatal eo gant ur mililitr (**mL**).

* Ur milimetr kub (mm³) eo ar volum kevatal gant hini ur c'hub dezhañ kerioù 1 milimetrad hirder.

* Ur c'hilometr kub (km³) eo ar volum kevatal gant hini ur c'hub dezhañ kerioù 1 c'hilometrad hirder.

## Gwelet ivez
* Troidigezhioù unanennoù
* Rakgerioù an SI
Nennius

**Nennius**, pe *Nemnivus*, a zo un den dianav a-walc'h, hogen stag e anv ouzh istor ar Vrezhoned hag istor Kembre. Gantañ e vije bet savet, pe dastumet, an danvez latin a zo aet d'ober an dornskrid anavezet evel Historia Brittonum. 

E gwirionez e c'hall bezañ anv un den pe zaou.

## Nennius, ar c'hloareg
An hini anavezetañ eus an daou Nennius zo un den, ur manac'h moarvat, hag a oa diskibl da *Elvodugus*.
Anavezet eo an Elvodugus-se evel Elfoddw, a oa eskob Gwynedd, hag en devoa graet da gristenien Kembre lidañ Pask d'an hevelep deiz ha kristenien all Enez Vreizh er bloavezh 768, hag a zo meneget e varv en Annales Cambriae er bloavezh 809. 
 
Evit Nennius, a zo kontet da vezañ bevet en , a zo bet kavet e roud en un darn eus dornskridoù Historia Brittonum, ma soñjer eo gantañ int bet skrivet.

Gant an arbennigour meur David N. Dumville ez eus bet diskouezet avat e kaver ar meneg-se en ur skouerenn eus an , kalz diwezhatoc'h evit skouerennoù all eus an dornskrid, e gwirionez daou c'hant vloaz war-lerc'h ar mare ma soñjed en doa bevet an Nennius kentañ. 
Koulskoude e vez graet anv eus oberour skrid kentañ an Historia Brittonum evel eus hini ar skrid all evel eus *Nennius* pe *pseudo-Nennius*.

## An eil Nennius
An *Nemnivus* all, pe Nennius ivez, a zo anv anezhañ en un dornskrid kembraek eus an . Evit respont d'an tamall, graet gant ur Saoz, ne oa lizherenneg ebet d'ar Vrezhoned e vije bet ijinet unan gant *Nemnivus* war an tomm, evit dizarbenn ar gunujenn. 
Miret eo bet al lizherenneg ijinet (a-hervez) gant Nemnivus en dornskrid-se end-eeun, ha gouez da Nora K. Chadwick ez eo ur seurt skritur runek saoz kozh. « Diouzh an anvioù roet da lod eus al lizherennoù e c'haller lavarout en doa anaoudegezh eus o anvioù gwir e saozneg », eme Chadwick.

## Da glozañ
Darn a lavar n'eus nemet un den eus an daou zen-se. Darn all a lavar n'eo ket sur, rak an Nennius diskibl da Elvodugus n'eus ket bet anezhañ marteze, ha n'eo ket anavezet gwall vat ar marevezh istorel-se. 

## Da lenn
* David N. Dumville, "'Nennius and the Historia Brittonum," Studia Celtica, 10/11 (1975/6), 78-95 
* Nora K. Chadwick, "Early Culture and Learning in North Wales" in Studies in the Early British Church (1958).
* Nennius and Historia Brittonum commentary from The Cambridge History of English and American Literature, Volume 1, 1907–21. 

## Gwelout ivez
Historia Brittonum.
Historia Britonum

***Historia Britonum***, pe ***Historia Brittonum*** ("Istor ar Vrezhoned"), zo anezhañ un dornskrid eus an  kantved (war-dro 830) hag a zo bet savet pe dastumet gant Nennius, ur manac'h brezhon eus Enez Vreizh hag ennañ dielloù o tennañ da istor an enezenn ha da hini Kembre pergen. 

Savet e vije bet kalonenn an oberenn, hervez an istorour Léon Fleuriot, war-dro 630 gant Rhun fab Urien, mab da Urien, roue Rheged, unan eus rouantelezhioù ar Vrezhoned e hanternoz Enez Vreizh. Soñjal a ra lod avat e c'hellfe bezañ bet savet diwar c'houlenn ur roue eus Kembre. 

Brudet eo da vezañ ar c'hoshañ levr a denn da Istor Breizh-Veur. Taolet e vo evezh ne vez ket graet *Britanni* eus ar Vrezhoned ken, evel gant Kaezar pe Tacitus, met *Britones*, en daou du da Vor Breizh. 

## Pennadoù

## Dielloù
* John Morris : *Nennius. British History and the Welsh Annals*. (latin + saozneg). Phillimore & Co. Ltd. 1980. 
* Nennius, *Historia Brittonum*, troet e galleg diwar al latin gant Christiane M. J. Kerboul-Vilhon, Éditions du Pontig, Saotron, 1999.
International Telecommunication Union

Ur poellgor eo an **ITU-TS** a dalvez e saozneg kement ha : "International Telecommunication Union - Telecommunication Standard". Bodañ a ra ennañ kannaded an embregerezhioù broadel war-dro ar pellgomz. E bal eo skoueriekaat war ar bed a-bezh an erspizadurioù a-fet digonusted an holl reizhiadoù pellgomz, ha neuze ober ma vije ar muiañ ar gwellañ a geverlec'hded etre ar re-se.
Yakuza

Talvezout a ra ar ger **yakuza** (japaneg : **ヤクザ** pe やくざ) evit ober eus un ezel eus ur seurt mafia japanat.
E c'her a dle bezañ roet gant pep yakuza d'un *oyabun*, da lavaret eo ur paeron.

## Gerdarzh
Diwar ur gejadenn goll er c'hoari-kartoù おいちょかぶ *oicho-kabu* e teu ar ger « yakuza ».
Pal ar c'hoari-se eo tennañ teir c'hartenn 9 o sammad. Mard eo ar sammad brasoc'h eget 10 ne gonter nemet an eil kartenn, nemet un 10 e vefe, rak 10 = 1. An dornad gwashañ eo 8-9-3 *(ya-ku-sa)* rak kevatal da 20 eo, ha kollet eo ar c'hoari rak 20 = 0.
Kement hag «&nbsp;eizh-nav-tri&nbsp;» e talvez *yakuza* rak : 
:*ya* a zeu eus *yattsu*, a dalvez "eizh",
:*ku* zo "nav",
:*za* a zeu eus un adstumm da 三 *san* a dalvez "tri".

"Ar re o deus kollet" eo ster an anv-mañ enta. Tud paour e vez ar yakuzaed da gentañ, tud e-maez ar gevredigezh.
Ur mell eus o bizied o deus bet da troc'hañ evit lod, pe evit plegañ pe evit bezañ degemeret en-dro.

## Istor

### Ar yakuzaed kentañ
En em vodet e oa ar re gentañ anezho evit en em zifenn diouzh ar samouraied. *Makuto*-ed ha *machi-yako*-ed a yae da ober div rann ar yakuzaed orin.

### Ar yakuzaed bremañ
#### Ar familhoù pennañ
* Yamaguchi-gumi
* Sumiyoshi-rengo
* Inagawa-kaï
* Tao Yuai Jigyo Kummiai

## Levrlennadur
*  ADELSTEIN, Jake : *Tokyo Vice - An American Reporter on the Police Beat in Japan*, Pantheon, 2009  •  *Tokyo Vice*, Points, 2017 
*  ADELSTEIN, Jake : *The Last of the Yakuza - Life and Death in the Japanese Underworld*, Pantheon, 2009  •  *Le dernier des Yakuzas*, Points, 2017 
## Sinema
* ITAMI Jūzō (1992) :  ミンボーの女 *Minbō no Onna* –  *Minbo: the Gentle Art of Japanese Extortion*, *The Gangster's Moll*, *The Anti-Extortion Woman*.

## Notennoù
Claude Chabrol

Ur sevener, un aktour, un saver-divizoù, ur skriver-senario eus Bro-Frañs e oa **Claude Chabrol**. Ganet eo bet d'ar 24 a viz Mezheven 1930 ha marvet d'ar 12 a viz Gwengolo 2010 e Pariz. Aozet en deus un 70 bennak film evit ar sinema hag ar skinwel.

## Roll-filmoù
### Aktour
* 1986 : Je hais les acteurs gant Michel Galabru, Jean Poiret, Pauline Lafont
* 1987 : L'été en pente douce gant Jean-Pierre Bacri,Jacques Villeret, Pauline Lafont

### Sevener
* 1959 : Le Beau Serge (Priz Jean Vigo)
* 1959 : Les Cousins
* 1959 : A double tour
* 1960 : Les Bonnes femmes
* 1961 : Les Godelureaux
* 1963 : Landru
* 1969 : La Femme infidèle
* 1969 : *[[Que la bête meure]]*
* 1970 : *[[Le Boucher]]*
* 1970 : La Rupture
* 1974 : Nada
* 1975 : Une Partie de plaisir
* 1975 : Les Innocents aux mains pleines
* 1976 : Les Magiciens
* 1976 : Folies bourgeoises
* 1977 : Alice ou la dernière fugue
* 1978 : Les Liens de sang
* 1978 : Violette Nozière
* 1980 : Le Cheval d'orgueil
* 1982 : *[[Les Fantômes du chapelier (film)|Les Fantômes du chapelier]]*
* 1984 : Le Sang des autres 
* 1985 : Poulet au vinaigre
* 1986 : Inspecteur Lavardin
* 1988 : Le Cri du hibou
* 1989 : Une Affaire de femmes
* 1991 : Madame Bovary
* 1992 : Betty
* 1994 : L'Enfer
* 1995 : La Cérémonie
* 1997 : Rien ne va plus
* 1999 : Au coeur du mensonge 
* 2000 : Merci pour le chocolat (Priz Louis Delluc)
* 2002 : La Fleur du mal
* 2004 : La Demoiselle d'honneur
* 2005 : L'Ivresse du pouvoir
* 2007 : La Fille coupée en deux
* 2009 : Bellamy
Pauline Lafont

Un aktourez c'hall e oa **Pauline Lafont**. Ganet eo bet d'ar 6 a viz Ebrel 1963 en Nimes ha marvet eo d'an 11 a viz Eost 1988 e Gabriac (48).

*Lilas*, er film L'été en pente douce, eo bet he roll pouezusañ.

## Roll-filmoù

### Ar sinema

*1975 : Vincent mis l'âne dans un pré
*1983 : Vive les femmes !
*1983 : Papy fait de la résistance
*1984 : Balade sanglante
*1984 : L'amour braque
*1984 : Un printemps sous la neige / The Bad Boy
*1985 : Le Pactole
*1985 : Poulet au vinaigre gant Jean Poiret, Stephane Audran
*1986 : La Galette du roi
*1986 : Je hais les acteurs
*1987 : Sale destin
*1987 : Sale temps
*1987 : L'été en pente douce gant Jean-Pierre Bacri, Jacques Villeret
*1987 : Soigne ta droite 
*1988 : Deux minutes de soleil en plus gant Christophe Malavoy, Catherine Wilkening

### Ar skinwel

*1982 : Merci Bernard
*1984 : Dernier banco film TV
*1984 : Un chien écrasé film TV
*1986 : Le petit docteur
*1988 : Coup de pouce / Sueurs froides

### Liammoù diavaez

* Fichenn IMDB
Unanennoù deveret eus ar sistem etrebroadel

An **unanennoù deveret eus ar sistem etrebroadel** a ya d'ober ul lodenn eus ar sistem unanennoù SI, ha deveret int eus ar seizh unanenn SI diazez.

## Unanennoù deveret hep ment
An unanennoù SI amañ da heul a zo anezho keñverioù hep ment, deuet diwar rannadenn div unanenn SI peurheñvel. Dre se e vez sellet outo gant ar BIPM evel unanennoù deveret. Evit gwir, n'eo o unanenn netra nemet an niver 1, met roet ez eus bet anvioù ispisial dezho an abeg ma c'hellfe an diouer a unanenn degas kemmesk. 

## Unanennoù deveret dezho un anv ispisial
Gallout a reer lakaat unanennoù diazez asambles a-benn deverañ unanennoù muzuliañ evit kementadoù all.

## Kementadoù hag unanennoù  all

## Gwelet ivez
* Sistem unanennoù etrebroadel
* Unanennoù diazez ar sistem etrebroadel
* Rakgerioù an SI
* Unanennoù Planck
Hertz

An **hertz** (arouez : **Hz**) eo an unanenn deveret eus ar Reizhiad unanennoù etrebroadel (SI) evit muzuliañ an talmoù, da lavarout eo an niver a luskelladoù dre eilenn. Kevatal eo an hertz gant 1 talm dre eilenn (s−1, 1/s).

Diwar anv ar fizikour alaman Heinrich Rudolf Hertz (1857–1894) en deus kaset labourioù skiantel a-bouez war dachenn an elektromagnetegezh ez eo bet anvet an unanenn.

## Skouerioù
*50&nbsp;Hz eo talm red pebeilat rouedad an tredan 230V en Afrika, en Azia hag en Europa, da lavarout eo e vez tuginet bleinegezh (+ pe -) ar bonnoù 50 gwezh bep eilenn. Un talm a 50&nbsp;Hz a dalv ez eus 100 kemm dre eilenn, pep bonn a vez muiel (+) 50 gwezh ha leiel (-) 50 gwezh bep eilenn.
*Muzuliet e vez uhelder ar sonioù gant an niver a zaskrenoù dre eilenn (e-touez traoù all). An notenn sonerezh La4 dave a dalm da 440&nbsp;Hz ; ar frekañs-se eo a vez roet gant ar bondon, ar c'hentonerioù elektronek ha gant ton ur pellgomzer.
*Gouest eo divskouarn un den yac'h da glevout sonioù en ur skalfad ker boud ha 20&nbsp;Hz ha ker skiltr ha 20 kHz (20 000&nbsp;Hz).
*Skignet e vez ar gwagennoù skingomz dre e gouluz talm war ur vandenn etre 80 MHz ha 108&nbsp;MHz (80 x 106 – 108 x 106 Hz).
*E penn-kentañ ar bloavezhioù 1980, kewerier un urzhiataer hiniennel a dalme etre 1&nbsp;MHz hag 8&nbsp;MHz. Hiziv an deiz (2021), un urzhiataer hezoug boutin a dalm da 2 GHz (2 x 1012 Hz), da lavarout ur c'helchiad diazez 0,5 ns.
*Etre 400 THz (400 x 1012Hz) ha 484 THz (480 x 1012Hz eo talm ar gouloù ruz zo ).

## Lieskementoù ha ranngementoù en SI
*Etrebroadel eo an anvioù ivez.

## Notennoù
Yezhoù aljek

Ur familh-yezhoù eo ar **yezhoù aljek** (saozneg : *Algic*), ennañ daou-ugent yezh komzet e Norzhamerika, er Stadoù-Unanet ha Kanada.

Marv eo an darn vrasañ eus ar yezhoù er familh-mañ ha setu penaos e vezont renket :

* Yezhoù algonkek
** Yezhoù algonkek ar c'hreiz
*** Yezhoù kreek-montagnek-naskapiek
*** Kikapoueg 
*** Menominieg
*** Miamieg 
*** Yezhoù ojibwek
*** Potawatomieg
*** Meskwakieg 
*** Chaonieg
** Yezhoù algonkek ar reter
*** Abnakieg ar reter
*** Abnakieg ar c'hornôg
*** Ounamieg
*** Malisiteg-pasamawkodieg
*** Mikmakeg
*** Moheganeg-montaokeg-naraganseteg
*** Nantikokeg
*** Powhataneg
*** Mounseeg
*** Wampanoageg
** Yezhoù algonkek ar c'hompezennoù
*** Yezhoù arapahoek
*** Pikanieg (*Blackfoot*)
*** Cheyeneg
** Yezhoù algonkek direnk
* Yezhoù wiyotek
* Yezhoù yourokek

## Liamm diavaez
*Algonquian Language Family
Yezhoù yourokek

Ur skourr eus ar yezhoù aljek eo ar **yezhoù yourokek** (saozneg:*$*), ennañ 1 yezh komzet er Stadoù-Unanet:

* ar yourokeg (yezh damvarv)

## Gwelet ivez
* Yezhoù aljek
Yezhoù algonkek direnk

Un isskourr eus ar yezhoù aljek eo **yezhoù algonkek direnk**, ennañ 1 yezh komzet gwechall er Stadoù-Unanet:
* al loumbeeg (yezh varv)
Yezhoù wiyotek

Ur skourr eus ar yezhoù aljek eo ar **yezhoù ** (saozneg :*wiyot*), ennañ 1 yezh komzet gwechall er Stadoù-Unanet :

* ar wiyoteg (yezh varv)

## Gwelet ivez
* Yezhoù aljek
Yezhoù algonkek

Ur skourr eus ar yezhoù aljek eo ar **yezhoù algonkek** (saozneg:*Algonquian*), ennañ 38 yezh komzet e Amerika an Norzh e Kanada hag er Stadoù-Unanet:

Isrannet e vez ar yezhoù er skourr-mañ evel-hen:

* Yezhoù algonkek ar c'hreiz
* Yezhoù algonkek ar reter
* Yezhoù algonkek ar c'hompezennoù
* Yezhoù algonkek direnk

## Gwelet ivez
* Yezhoù aljek
Yezhoù algonkek ar reter

Un is-skourr eus ar yezhoù aljek eo **yezhoù algonkek ar reter**, ennañ 10 yezh komzet en Amerika an Norzh e Kanada hag er Stadoù-Unanet:

* Abnakieg ar reter
* Abnakieg ar c'hornôg
* Ounamieg
* Malisiteg-pasamawkodieg
* Mikmakeg
* Moheganeg-montaokeg-naraganseteg
* Nantikokeg
* Powhataneg
* Mounseeg
* Wampanoageg
Yezhoù algonkek ar c'hreiz

Un is-skourr eus ar yezhoù aljek eo **yezhoù algonkek ar c'hreiz**, ennañ 23 yezh komzet e Amerika an Norzh e Kanada hag er Stadoù-Unanet:

Isrannet e vez ar yezhoù er skourr-mañ evel-hen:

* Yezhoù kreek-montagnek-naskapiek
* Yezhoù objibwek
* Kikapoueg 
* Menominieg
* Miamieg 
* Potawatomieg
* Meskwakieg 
* Chaonieg
Yezhoù algonkek ar c'hompezennoù

Un is-skourr eus ar yezhoù aljek eo **yezhoù algonkek ar c'hompezennoù**, ennañ peder yezh komzet e Amerika an Norzh, e Kanada hag er Stadoù-Unanet :

Isrannet e vez ar yezhoù er skourr-mañ evel-hen:

* Yezhoù arapahoek
* Pikanieg (*Blackfoot*)
* Cheyeneg
Yezhoù kreek-montagnek-naskapiek

Un is-skourr eus yezhoù algonkek ar c'hreiz eo ar **yezhoù kreek-montagnek-naskapiek**, ennañ 9 yezh komzet e Amerika an Norzh e Kanada:

* Kreeg ar gevred 
* Kreeg ar biz
* Kreeg ar c'hornôg (*Moose*) 
* Kreeg ar c'hompezennoù 
* Kreeg ar gwernioù
* Kreeg ar c'hoadeier
* Montagneg 
* Naskapieg 
* Atikamekweg 

## Gwelet ivez
* Yezhoù aljek
* Yezhoù algonkek
Kreeg ar c'hoadeier

Ur yezh aljek eus is-skourr ar yezhoù kreek-montagnek-naskapiek eo **kreeg ar c'hoadeier** (saozneg: **), komzet e norz-pellañ Manitoba ha Saskatchewan e Kanada:

Ur *[[rannyezh]]-th* an hini eo.

Komzet e vez gant tud a bep oad ha n'emañ ket en arvar da vont da get.

Skrivet e vez gant silabenneg ar c'hreeg.

## Gwelet ivez
* Yezhoù algonkek
** Yezhoù aljek
*** Kreeg
Yezhoù ojibwek

Un isskourr eus yezhoù algonkek ar c'hreiz eo ar **yezhoù ojibwek**, ennañ 8 yezh komzet e Amerika an Norzh e Kanada hag er Stadoù-Unanet:
* Algonkeg
* Tchipeweg
* Ojibweg ar gwalarn
* Ojibweg ar c'hreiz 
* Ojibweg ar reter
* Ojibweg ar c'hornôg
* Ojibweg Severn
* Odawaeg (*Ottawa*)

## Gwelet ivez
* Yezhoù aljek
* Yezhoù algonkek
Yezhoù arapahoek

Un is-skourr eus ar yezhoù algonkek ar c'hompezennoù eo ar **yezhoù arapahoek**, ennañ 2 yezh komzet e Amerika an Norzh er Stadoù-Unanet:

* Arapahoeg
* Atsineg (*Gros ventre*)

## Gwelet ivez
* Yezhoù aljek
* Yezhoù algonkek
Atikamekweg

Ur yezh aljek eus isskourr eus yezhoù kreek-montagnek-naskapiek eo ar **atikamekweg** (*atikamekw* pe *tête de boule*), komzet gant 3 995 den da yezh kentañ e teir c'humuniezh-yezh distroll e Manuane, Obedjiwan ha Weymontachie e Kebek e Kanada (1998).

Ur *[[rannyezh]]-r* an hini eo, disheñvel-tre diouzh ar montagneg hag an naskapieg komzet tro-war-dro.

Teir rannyezh a zo:

* **Manaweg** (*manawi*)
* **Wemotatchieg** (*wemotaci*)
* *'Opitchiwan* (*opitciwa*)

N'emañ ket ar yezh-mañ en arvar da vont da get.

Skrivet e vez gant al lizherenneg latin hervez reolennoù reizhskrivañ ar galleg. 

## Gwelet ivez
* Kreeg
* Yezhoù aljek
* Yezhoù algonkek
Naskapieg

Ur yezh aljek eus is-skourr eus yezhoù kreek-montagnek-naskapiek eo an **naskapieg** (*naskapi*), komzet gant 1.177 den e div gumuniezh-yezh e Kebek ha Labrador e Kanada.

Ur *[[rannyezh]]-y* an hini eo, tost-tre d'ar montagneg.

Div rannyezh ez eus:

* **Naskapieg ar c'hornôg**: skrivet e vez gant silabenneg ar c'hreeg (677 den)
* **Naskapieg ar reter**: skrivet e vez gant al lizherenneg latin (500 den)

N'emañ ket ar yezh-mañ en arvar da vont da get hag implijet e vez evit kelenn e Kawawachikamach hag evel danvez-kelenn el lec'hioù all. 

## Gwelet ivez
* Kreeg
* Yezhoù aljek
* Yezhoù algonkek
Montagneg

Ur yezh aljek eus is-skourr eus yezhoù kreek-montagnek-naskapiek eo ar **montagneg** (*innu aimun*), komzet gant 8 483 den diwar 10 000 a dud e 11 kumuniezh-yezh e Kebek ha Labrador e Kanada (1987).

Div rannyezh a zo hervez an doare ma vez distaget an *l* o tont eus ar c'hentalgonkeg:
* **Montagneg ar c'hornôg** (*rannyezh-l*): 5 866 den e 4 c'humuniezh-yezh (Mashteueiash, Betsiamites, Uashat pe Maliotenam ha Matimekush e Kebek)
* **Montagneg ar reter** (*rannyezh-n*): 2 617 den e 7 kumuniezh-yezh (Natashquan, Mingan, La Romaine, Pakuashipi e Kebek ha Sheshatshit e Labrador).

N' emañ ket ar yezh-mañ en arvar da vont da get hag implijet eo bet evit kelenn er skolioù e Betsiamites nevez zo. 

## Skouerioù yezh

### Testenn skouer
*Ushkat ka takushinin ute, tshekuan tshipetati? Tshipetati a tshuenutishiun? Mauat tshia?*
(a-raok|ma|dont|amañ||petra|te-kaout degas)(Te-kaout degas|hag-eñ|da-fortun)(Nann|neket?)

### Frazennoù skouer

*Innu-aimi ma! Komz montagneg 'ta!
*Kuei! Demat!
*Tan eshpanin? Mont a ra mat?
*Niminupan Mont a ra
*Tan eshinikashin? Pe anv oc'h?
*Tanite etutein? Eus pelec'h e teuit?
*Tshekuan etutamin? Petra a rit?
*Eshe Ya
*Mauat Nann
*Tshi nashkumatin Trugarez
*Iame Kenavo

## Yezhadur

Ur yezh an hini eo ma ra an diforc'h ivez etre traoù bev ha traoù n'int ket.


**Gwelet**



## Gwelet ivez
* Kreeg
* Yezhoù aljek
* Yezhoù algonkek

### Liammoù diavaez
* Geriadurioù ha danvez all diwar-benn ar montagneg
Kreeg ar gwernioù

Ur yezh aljek eus is-skourr eus yezhoù kreek-montagnek-naskapiek eo **kreeg ar gwernioù** (saozneg: *Swampy Cree*), komzet gant 4.500 den en Ontario e Kanada (1982).

Ur *[[rannyezh]]-n* an hini eo.

N'emañ ket ar yezh-mañ en arvar da vont da get.

Skrivet e vez gant silabenneg ar c'hreeg.

## Gwelet ivez
* Kreeg
* Yezhoù aljek
* Yezhoù algonkek
Kreeg ar biz

Ur yezh aljek eus isskourr eus yezhoù kreek-montagnek-naskapiek eo **kreeg ar biz** (saozneg: *Northern East Cree* pe *East Coastal Cree*), komzet gant 5 308 den (1997) e kornôg-kreiz Kebek e Kanada.

Ur *[[rannyezh]]-y* an hini eo.

A-wechoù e vez renket evel ur rannyezh montagnek. N'emañ ket ar yezh-mañ en en arvar da vont da get ha komzet e vez er c'humuniezhioù tostañ d'ar c'hêrioù bras. Kelennet e vez e skolioù an derez kentañ.

Skrivet e vez gant silabenneg ar c'hreeg.

## Gwelet ivez
* Kreeg
* Yezhoù aljek
* Yezhoù algonkek
Kikapoueg

Ur yezh aljek eus isskourr eus yezhoù algonkek ar c'hreiz eo ar **c'hikapoueg** (*kikapu* pe *kickapoo*), komzet gant 850 den en holl e biz Kansas, kreiz Oklahoma ha Nuevo Nacimiento e Teksas er Stadoù-Unanet (539 den e 1990) ha Mec'hiko (300 den e 1992).

N'emañ ket en arvar da vont da get e Mec'hiko.

## Gwelet ivez
* Yezhoù aljek
* Yezhoù algonkek
Menominieg

Ur yezh aljek eus isskourr eus yezhoù algonkek ar c'hreiz eo ar **menominieg** (*menomini*), komzet gant 39 den evel yezh kentañ mui 26 den evel eil yezh e 1997 diwar 3 500 den en holl e biz Wisconsin er Stadoù-Unanet.

Ur yezh damvarv an hini eo.

## Gwelet ivez
* Yezhoù aljek
* Yezhoù algonkek
Odawaeg

Ur yezh aljek eus isskourr eus ar yezhoù ojibwek eo an **odawaeg** (*odawa*, *ottawa*), komzet gant dro-dro da 35 000 a dud en holl war an inizi tro-dro da Lenn Huron e Kanada (25 885 den e 1998) hag er Stadoù-Unanet (5 395 den).

Daoust ha ma'z a war goll e meur a lec'h, ez eo bev-bividik ar yezh c'hoazh e lec'hioù all evel en Enez Manitoulin ha lakaet bec'h a-benn klask reiñ lusk dezhi adarre dre hec'h implijout evit kelenn er skolioù, da skouer.

## Gwelet ivez
* Ojibweg
* Yezhoù aljek
* Yezhoù algonkek ar c'hreiz
Ojibweg Severn

Ur yezh aljek eus is-skourr eus ar yezhoù ojibwek eo **ojibweg Severn** (anvet ivez: *ojibeweg an norzh*, *ojicree* pe *anishininieg*), komzet gant nebeutoc'h evit 8.000 den e norzh-gwalarn Ontario betek Manitoba e Kanada (1999).

Div rannyezh ez eus:

* **Rannyezh Stêr Winisk**
* **Rannyezh Stêr Severn**

Daoust ha m'eo kozh pe goshoc'h an darn vrasañ eus an dud a ra gant ar yezh-mañ, n'emañ ket en arvar da vont da get a-drugarez d'ar strivoù a vez graet evit reiñ lusk dezhi, da skouer dre hec'h implijout evit kelenn er skolioù. 

## Gwelet ivez
* Ojibweg
* Yezhoù aljek
* Yezhoù algonkek ar c'hreiz
Ojibweg ar c'hornôg

Ur yezh aljek eus is-skourr eus ar yezhoù ojibwek eo **ojibweg ar c'hornôg** (anvet ivez: *saulteaux* pe *ojibweg ar c'hompezennoù*), komzet gant 35.000 den adal Lenn Winnipeg betek Saskatchewan ha gant kumuniezhioù-yezh distroll e Kolombia Breizh-Veur e Kanada:

Buhez-buhezig emañ dre vras ha komzetgant tud a bepseurt oad, daoust ma ma ra ar re yaoaunkañ kentoc'h gant ar saozneg e lec'hioù zo. 

## Gwelet ivez
* Ojibweg
* Yezhoù aljek
* Yezhoù algonkek ar c'hreiz
Ojibweg ar reter

Ur yezh aljek eus is-skourr eus ar yezhoù ojibwek eo **ojibweg ar reter**, komzet e su Ontario e Kanada:

O vont war digresk emañ a niver a dud a ra gantañ e lec'hioù zo met graet e vez strivoù memestra evit klask reiñ lusk d'ar yezh dre hec'h implijout, da skouer, evit kelenn er skolioù.

## Gwelet ivez
* Ojibweg
* Yezhoù aljek
* Yezhoù algonkek ar c'hreiz
Ojibweg ar gwalarn

Ur yezh aljek eus is-skourr eus ar yezhoù ojibwek eo **ojibweg ar gwalarn**, komzet e su-gwalarn Ontario betek Manitoba e Kanada.

Pemp rannyezh a zo:

* **Rannyezh Stêr Berens** (*Saulteaux*)
* **Rannyezh Lenn Seul** (*Lac Seul*)
* **Rannyezh Stêr Albany** 
* **Rannyezh Lenn ar C'hoadeier** (*Lake of the Woods*) 
* **Rannyezh Stêr ar Glav** (*Rainy River*) 

N'emañ ket ar yezh-mañ en arvar da vont da get ha klasket e vez ober strivoù evit reiñ lañs d'ar yezh dre hec'h implijout evit kelenn er skolioù. 

## Gwelet ivez
* Ojibweg
* Yezhoù aljek
* Yezhoù algonkek ar c'hreiz
Tchipeweg

Ur yezh aljek eus is-skourr eus ar yezhoù ojibwek eo ar **tchipeweg** (*chippewa*, *ojibwe* pe *ojibweg ar mervent*), komzet gant 103.826 den e Michegan Uhelañ betek Norzh Dakota er Stadoù-Unanet (1990).

Peder rannyezh ez eus:

* **Tchipeweg Michiga-Wisconsin Uhelañ**
* **Tchipeweg kreiz Minnesota** 
* **Tchipeweg al Lenn Ruz** (*Red Lake*)
* **Tchipeweg Bevenn Minnesota** (*Minnesota Border*)

Kozh pe goshoc'h eo an darn vrasañ eus an dud a ra gant ar yezh-mañ c'hoazh hag en en arvar da vont da get emañ. Graet e vez strivoù naozh a-benn klask reiñ lusk d'ar yezh adarre. 

## Gwelet ivez
* Ojibweg
* Yezhoù aljek
* Yezhoù algonkek ar c'hreiz
Algonkeg

Ur yezh aljek eus skourr ar yezhoù objibwek eo an **algonkeg** (*algonkin*). Komzet e veze gant 2275 den e 1998 en holl e mervent Kebek hag en Ontario e Kanada. nebeutoc'h evit 10 % anezhe a oa unyezhek.

Meur a rannyezh zo, met talvezout a ra algonkeg ar reter da yezh voutin (*lingua franca*) ha komzet e vez gant an darn vrasañ eus an dud a bep oad. Er c'hornôg avat e vez dilezet muioc'h-mui ar yezh gant ar re yaouank evit ober kentoc'h gant ar galleg pe ar saozneg.

## Gwelet ivez
* Yezhoù aljek
* Yezhoù algonkek ar c'hreiz
* Algonkined
Meskwakieg

Ur yezh aljek eus isskourr eus yezhoù algonkek ar c'hreiz e oa ar **meskwakieg** (*fox*), a veze komzet e Kanada:

Ur yezh varv an hini eo, aet da get en  kantved pa varvas an den diwezhañ a rae ganti.

## Gwelet ivez
* Yezhoù aljek
* Yezhoù algonkek
Potawatomieg

Ur yezh aljek eus isskourr eus yezhoù algonkek ar c'hreiz eo ar **potawatomieg** (*Bodéwadmimwen* pe *Bodéwadmi Zheshmowen* pe *Neshnabémwen*), komzet gant 1 300 den e Kanada hag er Stadoù-Unanet, en-dro d'al Lennoù Meur dreist-holl, gant 9 yezher a-vihanik hepken e 2012. Klasket e vez lakaat ar yezh da vevañ en-dro.

## Gwelet ivez
* Yezhoù aljek
* Yezhoù algonkek

## Liammoù diavaez
* War Ethnologue
John Keats

**John Keats** a oa ur barzh saoz bet ganet d’an 31 a viz Here 1795 e Finsbury Pavement, damdost da Londrez, ha marvet d’an 23 a viz C'hwevrer 1821 gant an droug-skevent e Roma (Italia). Unan eus barzhed veur ar romantelezh saoz e oa Keats, gant Wordsworth, Shelley ha Byron. Dibaouez e veze kavet abeg en e oberoù e-pad e vuhez verr gant kelaouennoù an amzer-se, met bras-kenañ eo bet e levezon dalif war barzhed evel Alfred Tennyson. 

## Buhez

Ganet e voe en un tiegezh a renk izel, ha pa ne oa nemet 10 vloaz e varvas e dad. Abredik e stagas da studiañ henlennegezhioù Hellaz ha Roma ha hini e amzervezh. Marvet e vamm e 1810 e rankas deskiñ ar surjianerezh. E 1814 avat e tilezas ar studi evit skrivañ, hag e tarempredas metoù ar skrivagnerien. Buan e reas anaoudegezh gant arzourien evel Leigh Hunt, Shelley ha Benjamin Robert Haydon. Gant Leigh Hunt e voe skoazellet da embann e varzhoneg kentañ, *Lines in Imitation of Spencer*, en ur gelaouenn e miz Mae 1816.
E 1817 e teuas a-zindan ar wask e dorkad barzhonegoù kentañ, anvet *Poems*, met ne reas tamm berzh ebet. Dilezet ma oa bet gant e vreur George a oa aet da chom da SUA e klaskas reiñ harp d’e vreur Tom a oa tapet gant ar boeson hag a varvas diwar se e 1818.
D’ar c’houlz-se eo e krogas Keats da labourat war-dro e varzhoneg veur *Endymion*, embannet e 1818. Savet eo ar varzhoneg-se, a ya da vagañ peder levrenn, diwar henvojennoù Hellaz ha hini Endymion, a oa bet lakaet da gousket gant Zeus abalamour da ziwall e gened da viken. Er c’heid-amzer-se eo e pegas ar c’hleñved ennañ.
E 1820, e voe embannet *[[Hyperion]]*, a voe daskemmet gantañ hag adembannet e 1856 dindan an anv *The Fall of Hyperion*, savet ivez diwar henvojennoù Hellaz (Hyperion o vezañ unan eus Titaned Hellaz kozh). Er bloaz-se e voe embannet barzhonegoù all : *Lamia*, *Isabella*, *Ode to a Nightingale*, *Ode on a Grecian Urn*, *Ode to Psyche*. Dre ma’z ae e yec’hed war fallaat e voe aliet gant e vezeg kuitaat Bro-Saoz ha mont da Italia, ar pezh a reas eta e kompagnunezh e vignon Joseph Severn. Goude ur chomadenn e Naplez ez eas da Roma da vevañ ; eno e laoskas e analad diwezhañ. Goulenn a reas skrivañ war e vez *Here lies one whose name was writ in water* ("Amañ ez eus gourvezet unan hag a oa skrivet e anv en dour").

## Levezon
Gant e vuhez hag e oberenn e voe awenet romantoù skiant-faltazi ar skrivagner Dan Simmons en e gelc'hiad *Hyperion* hag *Endymion* (1989-1997).

## Oberoù
* *Lines in Imitation of Spencer* ;
* *Endymion* ;
* *Tales and Poems*, ennañ *Hyperion* ;
* *The Eve of S. Agnes*.

## Liammoù diavaez
* ''British Library''
* ''Poetry Foundation''
Ojibweg

Ur yezh aljek eus is-skourr eus ar yezhoù ojibwek eo an **ojibweg** (ᐊᓂᔑᓈᐯᒧᐎᓐ *Anishinaabemowin* LFE: [ənɪʃɪnaːbeːmoɰɪn]), komzet gant 55.000 den en holl e Manitoba, Ontario ha Kebek e Kanada (45.000 den) hag e Minnesota, Wisconsin ha Michigan er Stadoù-Unanet (10.000 den).

### Rannyezhoù

* Algonkeg
* Tchipeweg
* Ojibweg ar gwalarn
* Ojibweg ar c'hreiz 
* Ojibweg ar reter
* Ojibweg ar c'hornôg
* Ojibweg Severn
* Odawaeg (*Ottawa*)

## Gwelet ivez
* Silabenneg Yezhoù Genidik Kanada
* Yezhoù aljek
* Yezhoù algonkek ar c'hreiz

## Liammoù diavaez
* http://www.ojibwemowin.com/
* https://web.archive.org/web/20060209092612/http://imp.lss.wisc.edu/~jrvalent/ais301/index.html
* https://web.archive.org/web/20060209061454/http://www.first-ojibwe.net/translations/weshki-ayaad/index.html
* http://www.freelang.net/dictionary/ojibwe.html
* http://www.language-museum.com/o/ojibwa.htm
* https://web.archive.org/web/20070404183743/http://www.fp.ucalgary.ca/howed/abor_lang.htm
* http://www.languagegeek.com/algon/ojibway/anishinaabemowin.html
* https://web.archive.org/web/20080907210109/http://cal.bemidjistate.edu/english/donovan/placenames.html
* https://web.archive.org/web/20051230141427/http://www.sicc.sk.ca/heritage/sils/ourlanguages/saulteaux/saulteaux.html
* Ethnologue
* http://www.edu.gov.on.ca/eng/document/curricul/ojibwe.pdf
Miamieg

Ur yezh aljek eus is-skourr eus yezhoù algonkek ar c'hreiz eo ar **miamieg** (*miami-myaaamia*), komzet gwechall e Miami e norzh-kreiz Indiana hag e Miami ha Peoria e biz Oklahoma er Stadoù-Unanet.

Div rannyezh ez eus:

* **Rannyezh Miami**
* **Rannyezh Peoria**

Ur yezh varv an hini eo met klasket e evz reiñ lusk dezhi adarre..

## Gwelet ivez
* Yezhoù aljek
* Yezhoù algonkek
Mounseeg

Ur yezh aljek eus isskourr eus ar yezhoù algonkek ar reter eo ar **mounseeg** (*munsee*), komzet gant 7-8 den nemetken e Su Ontario e Kanada (1991).

Tost eo d'an ounamieg komzet er Stadoù-Unanet. 

Ur yezh damvarv an hini eo.

## Gwelet ivez
* Yezhoù aljek
* Yezhoù algonkek
Powhataneg

Ur yezh aljek eus is-skourr eus ar yezhoù algonkek ar reter eo ar **powhataneg** pe **algonkeg Virginia**, komzet gwechall e Virginia er Stadoù-Unanet. Ur yezh varv an hini eo, aet da get en . N'eus ket bet miret nemet daou roll a c'herioù powhatanek dastumet gant John Smith ha William Strachey, enno 650 ger en holl.

ISO 639-2: alg
SIL code: PIM

## Gwelet ivez
* Yezhoù aljek
* Yezhoù algonkek
Moheganeg-montaokeg-naraganseteg

Ur yezh aljek eus is-skourr eus ar yezhoù algonkek ar reter eo ar **moheganeg-montaokeg-naraganseteg** (*mohegan-montauk-narragansett*), komzet gwechall e Connecticut, Rhode Island, Long Island, New York ha Wisconsin er Stadoù-Unanet.

Peder rannyezh ez eus:

* **Pekoteg-moheganeg** (*pequot-mohegan*)
* **Naraganseteg** (*narragansett*)
* **Montaokeg** (*montauk* pe *shinnecock-poosepatuck*)
* **Rannyezh Stockbridge**

Ur yezh varv an hini eo.

## Gwelet ivez
* Yezhoù aljek
* Yezhoù algonkek
Mikmakeg

Ur yezh aljek eus is-skourr eus ar yezhoù algonkek ar reter eo ar **mikmakeg** (*mi`kmaq* [mi:gmax]), komzet gant 8 500 den en holl, 7 310 anezho e Kanada ha war-dro 1 200 er Stadoù-Unanet.

Div rannyezh pennañ a zo:
* **mikmakeg an norzh**
* **mikmakeg ar su**

## Gwelet ivez
* Yezhoù aljek
* Yezhoù algonkek
Ounamieg

Ur yezh aljek eus is-skourr eus ar yezhoù algonkek ar reter eo an **ounamieg** (*unami*, *delawareg*, *(lenni-)lenape* pe *tla wilano*), komzet gant nebeutoc'h evit 5 den e biz ha kornôg-kreiz Oklahoma er Stadoù-Unanet (1996).

Tos a-walc'h eo d'ar mounseeg. 

Ur yezh damvarv an hini eo.

## Gwelet ivez
* Yezhoù aljek
* Yezhoù algonkek
Abnakieg ar reter

Ur yezh aljek eus isskourr eus ar yezhoù algonkek ar reter eo **abnakieg ar reter** komzet gant 1 den nemetken nepell diouzh Bangor e Maine er Stadoù-Unanet.

Ur yezh varv an hini eo.

## Gwelet ivez
* Yezhoù aljek
* Yezhoù algonkek
Atsineg

Ur yezh aljek eus is-skourr ar yezhoù arapahoek eo an **atsineg** (*atsina*, *ahe*, *ahahnelin*, *a'ananin* pe *gros ventre*), komzet gant tro-dro da 110 den nemetken e norzh-kreiz Montana er Stadoù-Unanet (1990).

Ur yezh damvarv an hini eo.

## Gwelet ivez
* Yezhoù aljek
* Yezhoù algonkek ar c'hompezennoù
Arapahoeg

Ur yezh aljek eus is-skourr eus ar yezhoù arapahoek eo an **arapahoeg** (*Hinóno'eitíít*), komzet gant 1 000 den e Wyoming er Stadoù Unanet.

Emañ ar yezh-mañ en arvar da vont da get.

## Gwelet ivez
* Yezhoù aljek
* Yezhoù algonkek ar c'hompezennoù
Malisiteg-pasamawkodieg

Ur yezh aljek eus is-skourr eus ar yezhoù algonkek ar reter eo ar **malisiteg-pasamawkodieg** (*malecite-passamaquoddy*), komzet gant 1.500 den en holl e Brunswick Nevez e Kanada (655 den e 1998) hag e Maine er Stadoù-Unanet.

Div rannyezh ez eus:

* **Malisiteg** (**woolastukw**): komzet e Kanada dreist-holl
* **Pasamawkodieg** (**peskotomuhkati**): komzet er Stadoù-Unanet dreist-holl

Saozneg a vez komzet gant ar re yaouankañ dreist-holl.

## Gwelet ivez
* Yezhoù aljek
* Yezhoù algonkek
Wampanoageg

Ur yezh aljek eus is-skourr eus ar yezhoù algonkek ar reter eo ar **wampanoageg** (*wampanoag*, *natick* pe *masatchouseteg*). Komzet gwechall e gevred Massachusetts er Stadoù-Unanet gant meuriad ar Wampanoag a voe hogozik diouennet e-pad Brezel ar Roue Fulup. 1.200 a dud a ziskennfe anezhañ met o yezh a zo aet da get e-pad ar  moarvat.

Anavezout eo ar Wampanoageg dre un nebeud a destennoù skrivet er  kantved, en o zouez un droidigezh eus ar Bibl. Implijet ez int en ur strivadeg da zasorc'hiñ ar yezh.

## Skouer

Ar *Pater Noster* en wampanoageg :

*Nooshun kesukqut, wunneetupantamuch koowesuounk. Peyamooutch kukkeitasootamounk. Toh anantaman ne n-naj okheit, neane kesukqut. Asekesukokish petukqunnegash assaminnean yeu kesukok. Ahquontamaiinnean nummatcheseongatch, neane matchenehikqueagig nutahquontamanóunonog. Ahque sagkompaguninnean en qutchhuaonganit, webe pohquohwussinnan wutch matchitut. Newutche keitassootamoonk, kutahtauun, menuhkesuonk, sohsumoonk micheme kah micheme. Amen.*

## Gwelet ivez
* Yezhoù aljek
* Yezhoù algonkek

## Liammoù diavaez

 Wopanaak Language Reclamation Project

 Pennad a-zivout dasorc'hidigezh ar yezh
Renée Conan

**Renée Conan** a zo bet ganet e 1938 en Oriant. He zad a oa ezel eus an FFI. Dont a ra da vezañ hi ezelez eus ar Strollad Komunour Gall (SKG pe PCF) e 1956. Kregiñ a ra, adalek 1960, gant ar stourm evit ar maouezed o vont da ezelez eus ar Planning familial. "Boest lizhiri" ha "dougerez malizennoù" eo ivez evit an FLN.

Kelennerez war al lizhiri eo en Oriant adalek 1961. Goude bezañ bet tapet he C'hAPES e 1970 ganti ez aio da gelennerez e Naoned, a-raok distreiñ d'an Oriant.

Pa grog an SKG da dagañ ar "Gevredigezh evit ar Vignoniezh etre Bro-C'hall ha Sina" ("Amitiés franco-chinoises"), e lec'h ma 'z eo he engouestlet ivez, e tibab rentañ he c'hartenn eus ar strollad. Tost ouzh an tu-kleiz pellañ eta, ez eo-hi engouestlet-kenañ er stourmoù e-pad Mae 68. D'ar mare-se eo e tizolo an ekologouriezh ivez. Dont a ra da vezañ ezelez eus Mignoned an Douar ha da stourm a-enep an holl raktresoù kreizennoù nukleel e Breizh. E 1981 ez embann gant Annie Laurent ""Femmes de Plogoff"" e ti-embann La Digitale.

E-touesk krouerien strollad Ar Re C'hlas emañ e Breizh. Kuzulierez ti-kêr e voe en Oriant hag ivez kannadez e Parlamant Europa adalek 1991. Mervel a reas e miz Gouere 1992.

A-hed he buhez e chomas he c'halon tomm ouzh Breizh koulz hag ouzh he yezh, ha liammañ a rae en un doare sklaer ar stourm evit gwirioù Breizh, ar stourm evit gwirioù ar maouezed hag ar stourm evit difenn an endro.
Yourokeg

Ur yezh aljek eus skourr ar yezhoù yourokek eo ar **yourokeg** (*yurok*), komzet gant 10 den nemetken den e gwalarn Kalifornia er Stadoù-Unanet (1982).

Ur yezh damvarv an hini eo.

## Gwelet ivez
* Yezhoù aljek
Wiyoteg

Ur yezh aljek eus skourr ar yezhoù wiyotek eo ar **wiyoteg** (*wiyot*), komzet gwechall e gwalarn Kalifornia er Stadoù-Unanet.

Ur yezh varv an hini eo, aet da get e 1962 pa varvas an den diwezhañ a rae ganti.

## Gwelet ivez
* Yezhoù aljek
Cheyeneg

Ur yezh aljek eus isskourr yezhoù algonkek ar c'hompezennoù eo ar **cheyeneg** (*Tsêhesenêstsestôtse*), komzet gant tro-dro da 1.721 dud diwar 5.000 den en holl, e Mirva Cheyened an Norzh e gevred Montana, ha gant an Arapahoed e kornôg Oklahoma er Stadoù-Unanet (1990).

E Montana e vez implijet gant an holl dud deuet d'o oad, met saozneg a gomz kentoc'h ar re yaouankañ, daoust d'ar cheyeneg bezañ kelennet dezhe e-pad an hañv eno a-benn klask reiñ lusk d'ar yezh. En Oklahoma, avat, ne vez komzet ken nemet gant ar re goshañ. 

## Fonologiezh

N'eo ket liesek-tre fonologiezh ar cheyeneg. Tra ma 'z eus teir bogalenn hepken e c'heller o tistagañ a dri doare : gant ur vouezh uhel, gant ur vouezh izel pe en un doare divouezh.

## Yezhadur

## Gwelet ivez
* Yezhoù aljek
* Yezhoù algonkek
Pikanieg

Ur yezh aljek eus is-skourr yezhoù algonkek ar c'hompezennoù eo ar **pikanieg** (*siksiká*, anvet ivez *pikanii* pe *blackfoot*), komzet gant tro-dro da 5.800 den en holl e Mirvaoù Blackfoot, Piegan ha Blood e su Alberta e Kanada (4.745 den e 1998) hag e Montana er Stadoù-Unanet (1.062 den e [1990]).

==Fonologiezh==

===Kensonennoù===



===Vogalennoù===





==Liammoù diavaez==
*[http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=bla Ethnologue]
*[https://web.archive.org/web/20040404092448/http://www.websters-online-dictionary.org/definition/Blackfoot-english/ Geriadur pikanieg-saozneg]
*[https://web.archive.org/web/20070701032526/http://www.fp.ucalgary.ca/blackfoot/ Pajenn diwar-benn ar pikanieg]
*[https://web.archive.org/web/20150110020054/http://people.uleth.ca/~frantz/blkft.html Pajenn diwar-benn ar pikanieg]


==Gwelet ivez==
* [Yezhoù aljek
* Yezhoù algonkek
Yezhoù altaek

Ur familh-yezhoù eo ar **yezhoù altaek** (saozneg: *Altaic*), ennañ 65 yezh komzet gant tro-dro da 250 milion a dud en holl e kreiz Azia, e reter pellañ Europa, e Sina, Mongolia, Rusia (Azia), Turkia, Turkmenistan, Kazac'hstan, Kirgizstan, Ouzbekistan, Afghanistan, Azerbaidjan, Iran, Lituania, Moldova ha Georgia.

Ne deu ket a-benn ar yezhonourion d'en em glevet war peseurt liamm resis e vije etre ar yezhoù lakaet a-stroll er familh yezhoù-mañ. 
Setu penaos e vez renket ar yezhoù er familh-mañ:

* Yezhoù mongolek
** Yezhoù mongolek ar reter
*** Yezhoù dagourek
*** Yezhoù mongourek
**** Yougoureg ar reter
*** Yezhoù oiratek-c'halc'hek
**** Yezhoù c'halc'hek-bouriatek
***** Yezhoù bouriateg
***** Yezhoù mongolek rik
**** Yezhoù oiratek-kalmoukek-darc'hatek
** Yezhoù mongolek ar c'hornôg
* Yezhoù toungousek
** Yezhoù toungousek an norzh
*** Yezhoù evenek
*** Yezhoù evenkiek
*** Yezhoù negidalek
** Yezhoù toungousek ar su
*** Yezhoù toungousek ar gevred
**** Yezhoù nanaiek
**** Yezhoù oudihek
*** Yezhoù toungousek ar mervent
* Yezhoù turkek
** Yezhoù bolgarek
** Yezhoù turkek ar reter
*** Yougoureg ar c'hornôg 
** Yezhoù turkek an norzh
** Yezhoù turkek ar su
*** Yezhoù azerbaidjanek
*** Yezhoù turkek rik 
*** Yezhoù turkmenek
** Yezhoù turkek ar c'hornôg
*** Yezhoù aralek-kaspiek
*** Yezhoù pontek-kaspiek
*** Yezhoù ouralanek

## Liammoù diavaez
* Starling Etymological Databases
* Monumenta Altaica - Altaic Linguistics
Jozef Kadiou

**Josef Kadiou** a oa person Kastell-Nevez-ar-Faou e 1944. 

D’ar 6 a viz Eost 1944, da ziv eur diouzh ar mintin, ec'h erruas ur golonennad soudarded alaman e kêr. Un ehan a rejont eno a-raok tapout hent Brest da vont di da glask repu. O klask war-lerc’h ar maer en aner e oant pa zivizjont mont d’ar presbital. Ar beleg a gavjont eno. Skrapet ha kaset e voe ar paour-kaezh ganto evel gouestlad. Gallout a reas lammat diouzh ar c’harr ma oa dalc’het, pa oa ar soudarded nevez aet kuit eus kêr, nepell eus hent Penn ar Foenneg. Kerkent hag er-maez e voe gloazet gant un tenn mindrailherezig. Dont a reas a-benn d’en em stlejañ betek ti un annezad a c’halvas ar medisin d’ober war e dro. Hemañ a gasas anezhañ d’un ospital aozet dre guzh e Brieg gant ar Rezistanted. Daoust da gement-se e varvas nepell goude.
Interet e voe d’an 9 a viz Eost 1944, er gêr a oa bet dieubet etretant.

Savet ez eus bet un delwenn en e enor e-kichen iliz-parrez Kastell-Nevez-ar-Faou.
Luc'hreüser

Al **luc'hreüser**, evit ar pezh a sell ouzh an dafar bureveg (luc'heilerez, moullerez, pelleiler), a zo ur ruilhenn luc'hgizidik he gorreenn d'enlouc'hañ warni skeudenn an teul e vo moullet dres war-lerc'h.

Ur ruilhenn gant aluminiom eo a vez lakaet warni ur c'horreenn luc'hgizidik produet gant un danvez organel ispisial a vez oc'h ersaviñ gant ar gouloù. Reüs e vez gorreenn ul luc'hreüser pa vez ur gouloù o tont warnañ (deus ul laser evit al luc'heilerezioù niverel pe rag-eeun deus ul lamp halogen evit al luc'heilerezioù kemblac'hel) ha disfu en deñvalijenn.

Er bloavezhioù 80 e vezent produet gant Kadmiom, un danvez saotrus ma'z eus, hag ivez, un maread diwezhatoc'h, gant seleniom.

## Pennreolenn ar mont en-dro
E-pad un treiñ eus ar c'helorn (e-giz-se 'vez graet ivez eus ul luc'hreüser) e vez graet ur c'helc'hiad moullañ. E penn kentañ ar c'helc'hiad e vez arzodet bec'hiadoù tredansavel, o lakaat da tremen un tredan uhelvarr e-barzh un orjalenn e vez graet korona da vec'hiañ anezhi, war gorreenn al luc'hreüser. Da c'houde, e vez kizidiget ar c'horreenn gant ur gouloù a zeu eus ul laser pe ul lamp halogen evel eo bet gwelet a-us. E-mod-se e vez lezet ar bec'hiadoù war al luc'hreüser nemet e-lec'h ma vo arzodet an huz diwezhatoc'h (evit al luc'heizerezioù kemblac'hel) pe er c'hontrol e vo lezet ar bec'hiadoù war ar c'horreenn e-lec'h ma ne vo ket arzodet huz warni (amañ e vez kizidiget ar gorreennoù e-lec'h ma vo arzodet huz warne gant al laser o "skrivañ" war ar c'helorn - pezh vez graet gant luc'heilerezioù pe voullerezioù niverel).

D'an unvez digelañ e vez graet war-lerc'h arzodiñ an huz e-lec'h ma vez red da voullañ an teul. Possubl eo en-abeg ma vez bec'hiet ent tredansavel ar poultrennoù huz en-e-barzh. Peogwir eo tredanvarr ar bec'hiadoù produet gant an unvez digelañ ar ginad eus hini ar bec'hiadoù war ar c'helorn e c'hell neuze ar poultrennoù huz bezañ sachet war-zu al luc'hreüser (un tammig evel tammoùigoù paper sachet war-zu ur reolenn bet frotet war ur vilgin).

Na chom nemet neuze d'arzodiñ an huz war ar skor moullañ, pezh vez graet o lakaat un tredan uhelvarr e-barzh ur c'horona all (ar c'horona treuzkas), pe e-barzh ur ruilh, da sachañ ent dredansavel en-dro an huz war-zu ar skor.
Yezhoù toungousek

Ur skourr eus ar yezhoù altaek eo ar **yezhoù toungousek**, ennañ 12 yezh komzet e Kreiz Azia. 

Setu penaos e vez isrannet ar yezhoù er skourr-mañ:

* Yezhoù toungousek an norzh
* Yezhoù toungousek ar su
Yezhoù toungousek an norzh

Un is-skourr eus ar yezhoù altaek eo **yezhoù toungousek an norzh**, ennañ 4 yezh komzet e Sina ha Rusia (Azia). 

Setu penaos e vez isrannet ar yezhoù er skourr-mañ:

* Yezhoù evenek
* Yezhoù evenkiek
* Yezhoù negidalek

## Gwelet ivez
* Yezhoù toungousek
Yezhoù negidalek

Un is-skourr eus ar yezhoù toungousek an norzh eo ar **yezhoù negidalek**, ennañ 1 yezh komzet e Rusia (Azia):

*an negidaleg

## Gwelet ivez
*Yezhoù toungousek
Yezhoù evenkiek

Un is-skourr eus ar yezhoù toungousek an norzh eo ar **yezhoù evenkiek**, ennañ 2 yezh komzet e Sina: 

* an evenkieg
* an orokeneg

## Gwelet ivez
* Yezhoù toungousek
Yezhoù toungousek ar gevred

Un is-skourr eus ar yezhoù toungousek ar su eo **yezhoù toungousek ar gevred**, ennañ 5 yezh komzet e Rusia (Azia). 

Setu penaos e vez isrannet ar yezhoù er skourr-mañ:

* Yezhoù nanajek
* Yezhoù oudihek

## Gwelet ivez
* Yezhoù toungousek
Yezhoù oudihek

Un is-skourr eus yezhoù toungousek ar gevred eo ar **yezhoù oudihek**, ennañ 2 yezh komzet e Rusia (Azia):

* an orocheg
* an oudiheg

## Gwelet ivez
* Yezhoù toungousek