Lantanom

Un elfenn gimiek eo al **lantanom** ; **La** eo e arouez kimiek, **57** e niver atomek ha **138,905** e dolz atomek.
Al lantanid kentañ eo.

## Istor
E miz Genver 1839, e *Karolinska Institutet* Stockholm, e teuas ar c'himiour svedat Carl Gustav Mosander a-benn da beuzec'haozañ ur standilhon eus nitrat keriom CeNO3 dre e dommañ kent soubañ an haloù en drenkenn nitrek HNO3. En dileizhenn e kavas un douar rouez, a anvas *lantana* diwar ar gresianeg λανθανω *lanthanō*, "bout kuzh" ; mut e chomas Carl Mosander avat.
En hevelep bloavezh e voe addizoloet an elfenn 57 e *Karolinska Intitutet* adarre, gant ur studier anvet Axel Erdmann. Neuze e tihunas Carl Mosander : un eil elfenn en devoa tennet eus CeNO3, a anvas *didymium* diwar ar gresianeg "gevellelfenn" ; ur meskaj eo an didimiom ivez, evel m'er prouas ar skiantour aostrian Carl Auer von Welsbach e 1885 : prazeodimiom 59Pr ha neodimiom 60Nd a ya da sevel an didimiom e gwirionez.
E 1923 e voe hiniennekaet **<sub>57</sub>La** e e stumm peuzc'hlan.

## Kenderc'hadur
Er c'hailhoù *allanit* (Ca,Ce,La,Y)2(Al,Fe)3(SiO4)3(OH), *bastnäsit* (Ce,La,Y)CO3F, *monazit* (Ce,La,Th,Nd,Y)PO4 pergen e kaver douaroù rouez, n'int ket ken rouez-se : war-dro 32 g anezho a gaver dre gilogramm e krestenenn an Douar.
N'eus ket kalz mengleuzioù douaroù rouez er bed koulskoude. E Stadoù-Unanet Amerika hag e Sina e kaver ar muiañ a *vastnäsit* ; *monazit* a gaver er Stadoù-Unanet hag e Sina ivez, koulz hag en Aostralia, Brazil, India, Malaysia, Sri Lanka, Suafrika ha Thailand. Lec'hioù all zo da vezañ dizoloet c'hoazh, gant kailhoù *apatit*, *cherallit*, *eudyalit*, *loparit* ha *fosforit*. Un andon all eo an dileizhennoù uraniom bet arveret er greanterezh ur wezh dija.

## Perzhioù
Ur metal liv an argant gwenn, blot ha govelius eo al lantanom.

### Kimiek
Aes eo oksidañ al lantanom, setu ne vez arveret en e stumm glan nemet evit ober enklaskoù kimiek.
Deviñ a ra al lantanom kerkent ha lakaet e 150°C, en ur reiñ *trioksidenn lantanom* La2O3
Kreskiñ a ra ec'honad ur standilhon lantanom pa vez lezet en aer vouest en 20&nbsp;°C, abalamour ma teu un oksidenn dourgediet.
Tredanvuiek eo al lantanom, dazgwerediñ a ra gant dour yen ha buanoc'h gant dour zomm :
::2La + 6H2O → 2La(OH)3 + 3H2
Dazgwerediñ a ra gant an holl halogenoù, ha taer en tu all da 200&nbsp;°C :
::2La + 3[halogen]2 → 2 La[halogen]3

### Izotopoù
Lantanom-139 ha lantanoù-138 eo an izotopoù a gaver en natur ; stabil eo 139La, ha skinoberiek eo 138La, a ro 138Ce dre rannoùigoù b ha <sup>138</sup>Ba dre zegerc'had.
37 skinizotop all zo bet kevanaozet, an hini stabilañ o vezañ 137La a ro 137Ba dre zegerc'had.

## Arver
Envezioù-kannded, pe "envezioù Welsbach" rak gant Carl Auer von Wesbach e voent breouet e 1885, e voe arver kentañ al lantanom, evit kreñvaat gouloù al lampoù dre eoul-maen. Ur meskaj 60% oksidenn magneziom, 20% oksidenn itriom ha 20% oksidenn lantanom da c'henel skinadoù e o an delun en devoa savet.
Hiziv an deiz e vez arveret lantanom c'hoazh, evit dedalvezadurioù all avat.
* Daspugneroù evit ar c'hirri-tan hiron, a ya en-dro dre hidrokarbidennoù ha tredan, eo arver pennañ al lantanom.
: Etre 10 ha 15 kg lantanom zo e daspugneroù ur c'harr hiron, ha div wezh muioc'h a vo ret mar fell d'an ijinourien e vije lonket nebeutoc'h c'hoazh a zour-tan.
* *[[Bor|Heksaboridenn]] lantanom* LaB6 zo ur c'hroc'han tanspirus na deuz nemet e gwrezverkoù uheloc'h eget 2 210&nbsp;°C hag a chom digemm koulz en dour, en drenkenn gloridrek HCl hag er goullo ; nebeut a c'hremm zo rekis evit tennañ elektronoù diouti, ha kreñv eo he galloud da gas elektronoù ; dreistreüs eo ivez.
: Katodoù tomm a farder gant LaB6 neuze, a gaver er mikroskopoù elektronek, en ardivinkoù da c'henel skinoù X, er binvioù maendreserezh ha soudadur elektronek, en ardivikoù da c'henel korrskinoù.
* *[[Fluor|Fluorid lantanom]]* LaF3 a implijer da fardañ gwer *ZBLAN*.
: Da ober luc'hedañvoù ez arverer ar gwer anvet *ZBLAN* ('''Z'''rF4-'''B'''aF2-**L**aF3-'''A'''lF3-'''N'''aF).
* *Karbonat lantanom* La2(CO3)3 a implijer er vezegiezh da dennañ ar fosfat eus korf ar glañvidi a zo fall o lounezhi. 
* *Oksidenn lantanom* LaO2 a lakaer e wolfram elektrodoù ar binvioù da soudañ dre wareg, en eskemm ouzh an toriom a zo skinoberiek. 
* *Trioksidenn lantanom* La2O3 a implijer da fardañ gwer ivez, a ya da ferennoù evit kameraoù ha teleskopoù. 
* Ar *mischmetal*, arveret da fardañ "maen-tan" an dirennoù, zo ur c'hendeuzad keriom (±50%), lantanom (±25%) ha lantanidoù all.
* Lantanom a lakaer en dir a-benn ma vije goveliusoc'h, kaletoc'h hag orjalennusoc'h war an dro.
* 57La a lakaer e dour ar poulloù-neuñvial da dennañ ar fosfat a zegas bezhin.

## Notennoù


## Daveennoù
* ''American Chemical Society''  Liamm oberiant 25 DU 12
* AN NOALLEG Yann-Baol, *Geriadur ar Gimiezh*, Preder, Plomelin, 2008 ISBN 978-2-901383-69-7 Preder
* AN NOALLEG Yann-Baol, *Geriadur ar Fizik*, Preder, Plomelin, 2006 ISBN 978-2-901383-64-2
* *Annales de chimie et de physique*, Gallica / ''Bibliothèque nationale de France''  Liamm oberiant 26 HER 12
* *Atomic weights of the elements 2007 (IUPAC Technical Report)* ''Pure an Applied Chemistry''  Liamm oberiant 26 HER 12
* *Atomic Weights and Isotopic Compositions for All Elements* ''National Institute of Standards and Technology''  Liamm oberiant 18 HER 12
* ''Bureau de Recherche Géologique et Minière (BRGM)''  Liamm oberiant 26 HER 12
* CONSIDINE Glenn D., *Van Nostrand's Encyclopedia of Chemistry*, Wiley-Interscience, 2005 ISBN 978-0-471-61525-5 
* DEPOVERE Paul, *La classification périodique des éléments — La merveille fondamentale de l'Univers*, De Boeck, Brussels, Belgia, 2002 ISBN 978-2-8041-4107-3 
* EMSLEY John, *Nature's Building Blocks — An A-Z Guide to the Elements*, Oxford University Press, 2001 ISBN 978-0-19-850341-5 
* *Geriadur brezhoneg* An Here, Plougastell-Daoulaz, 2001 ISBN 978-2-86843-236-0
* ÉTIENNE Guy, *Geriadur ar Stlenneg*, Preder, 1996 ISBN 978-2-901383-14-7
* HOLDEN Norman, *History of the Origin of the Chemical elements and Their Discoverers*, New York, 2001 ''Brookhaven National Laboratory''  Liamm oberiant 26 HER 12
* ''International Union of Pure and Applied Chemistry (IUPAC)''  Liamm oberiant 26 HER 12
* ''Jefferson Lab''  Liamm oberiant 22 KZU 2012
* ''Joint Institute for Nuclear Research (ОИЯИ e Dubna)''  Liamm oberiant 25 DU 2012
* ''Les propriétés chimiques''  Liamm oberiant 07 GEN 13
* LIDE David R., *CRC Handbook of Chemistry and Physics - 88th Edition*, CRC Press,2007 ISBN 978-0-8493-0488-0 
* ''Royal Society of Chemistry''  Liamm oberiant 03 KZU 2012
* STWERTKA Albert, *A Guide to the Elements*, Oxford University Press, 1996 ISBN 978-0-19-508083-4 
* ''Webelements''  Liamm oberiant 26 HER 2012