open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Augustus

**Augustus** e oa anv latin an impalaer roman kentañ, Caius Octavius Thurinus, anavezet evel Augustus (63 kent JK –14).
Un anv-bihan saoznek eo hiziv.

## Yezhoù all
* Aogust e brezhoneg
*August, en alamaneg, 
*Auguste, en galleg, 
*Augusto, en spagnoleg

## Titl
Diwar anv an impalaer e teuas da vout un titl roet d'an impalaerien roman.
**Gwelout [[Augustus (titl)]].*
Troet e voe an anv e gresianeg, *sebastos*, ha diwar-se e voe savet an anv *Sebastianus*, a zo Sebastian e brezhoneg.

## Tud
### Anv-bihan
* Augustus de Morgan (1806–1871), matematikour
* Augustus Dickens, breur da Charles Dickens
* Augustus Edward Hough Love (1863–1940), matematikour
* Augustus Egg, livour saoz
* Augustus FitzRoy, dug Grafton
* Augustus II the Strong (1670–1733), roue Pologn ha dilenner Saks, 
* Augustus III of Poland (1696–1763), roue Pologn ha dilenner Saks, 
* Augustus John (1878–1961), livour
* Augustus Lukeman, kizeller stadunanat
* Augustus ar Yaouankañ, Dug Brunswick-Lüneburg (1579–1666), dug en Impalaeriezh santel roman 
* Augustus Thomas, dramaour stadunanat
* Augustus Volney Waller (1816–1870), neurofiziologour saoz
* Augustus Desiré Waller (1856–1922), skiantour ha mab da Augustus Volney Waller
* Augustus, dilennour Saks (1526–1588)
* Lord Augustus Loftus, diplomat aostralian 
* ar Priñs Augustus Frederick (1773–1843), mab d'ar roue George III

### Anv-tiegezh
* John Augustus (1785–1859), Boston boot maker known as the "Father of Probation"
* *Philippus Augustus*, anv latin ar roue gall Fulup II an Aogust (1165–1223), roue gall
* Frederick Augustus III (1865-1932), diwezhañ roue Saks

## Lec'hanvadurezh
* Augustus Island, e Nunavut, e Kanada
* Mount Augustus National Park, park broadel en Aostralia

Kalz lec'hioù a zo bet anvet da enoriñ an impaler:
*Autun
*Augsburg
*Augusta Treverorum

## Monumantoù
* Trophy of Augustus, Grande Corniche
* Augustus Prima Porta, delwenn roman 
* Fort Augustus Abbey, e Bro-Skos
* Via Labicana Augustus, delwenn roman 
* Ti Augustus, palez e Roma

## Skiant
* Agaricus augustus, ur seurt kebell-touseg

## Lennegezh
* ''Augustus'', ur romant saoznek gant John Edward Williams e 1973 .

## Tud a faltazi
* Augustus Gloop, el levr *Charlie and the Chocolate Factory*
* Augustus Rookwood, en istorioù Harry Potter
* *Lord Augustus Highcastle*, er pezh * [[Augustus Does His Bit]] * gant George Bernard Shaw.

## Pennadoù kar
* Aogust
* August
* Augusta
* Augusto
* Augustus Waller
* Arch of Augustus
* Temple of Augustus
-63

691 *Ab Urbe Condita* = 63 kent J.-K.
## Darvoudoù
### Europa
#### Republik roman
* Diktatour (*imperium extraordinarium*) : Gneus Pompeius
* Konsuled : Marcus Tullius Cicero & Caius Antonius Hybrida
* Caius Julius Caesar anvet *Pontifex Maximus*, war-lerc'h Metellus Pius.
* Irienn Catilina, dizoloet gant Cicero d'an 8 a viz Du.

### Afrika
#### [[Henegipt|Egipt]]
* Ptolemaios XII Neos Dionysios ''Auletes'' 
### Reter-nesañ
#### Judea
*Aristobul II (-67 / -63); Hyrcan II (-63 / -40), adlaket gant Pompeius.
### Azia

## Arzoù, skridoù, ha skiantoù
* Cicero : *Pro Murena; Catilinaries*

## Relijionoù
## [[:Rummad:Ganedigezhioù e 63 kent JK|Ganedigezhioù]]
Gwelet ivez :*[[:Rummad:Ganedigezhioù e 63 kent JK]]*
* 23 a viz Gwengolo : Octavius, a deuyo da vezañ an impalaer Augustus, kentañ impalaer Roma.
* Marcus Vipsanius Agrippa, jeneral roman
* Strabon, istorour ha douaroniour hellazat
* Didymus Chalcenterus, yezhadurour hellazat 
* Pharnaces II, roue Pontus

## [[:Rummad:Marvioù e 63 kent JK|Marvioù]]
Gwelet ivez:*[[:Rummad:Marvioù e 63 kent JK]]*

## Daveoù
__NOTOC__
Augustus (titl)

**Augustus**, pe **Aogust**, zo un titl : 
*roet evit ar wech kentañ da Oktav gant Sened Roma er bloavezh 28 kent JK, ha roet goude d'an holl impalaerien roman;
* adalek amzer Diokletian eo e voe graet ar c'hemm etre an anv Augustus ha hini Caesar : 
**Augustus e oa titl an impalaer o ren, 
**Caesar hini an hêr a dlee ren war e lerc'h; 
Diwezhatoc'h e voe pevar impalaer, daou "aogust" ha daou "gaesar". 

*Gwelout: [[Caesar (titl)|Caesar]]*

## Dilez
Dilezet e voe an titloù latin e penn kentañ ar  gant an impalaer Heraclius, ha kemeret an titl a *[[basileus|v/basileus]]* (roue, e henc'hresianeg).

## Adimplij
Diwezhatoc'h, e voe adkemeret an titl-se gant impalaerien Alamagn adalek Otto II. C'hwezhet e voe zoken peogwir e oa deuet da vout *semper Augustus* pe *perpetuus Augustus*.

Diwar anv an impalaer Aogust e voe anvet al lejion roman III Legio Augusta, 

## Gwelet ivez
* Augusta, furm benel an anv Augustus
Nonn

Santez **Nonn** (*Nonnita* e latin) a oa ur Gembreadez a vije bet mamm sant Divi er .

Hervez ar mojennoù e oa merc’h d’ur roue eus Kembre, Brec'han hervez lod, pe Cynyr Caer Goch gouez da lod all. Ur wech aet da leanez e vije bet gwallet gant un tiern anvet Sant pe *Sanctus*. Tec’hout a reas eus Kembre da vont da Gernev-Veur da gentañ a-raok erruout e Breizh da c’houde, e goueled morlenn Brest. Eno he dije bevet en ur peniti e don ur c’hoad derv ha ganet he mab Divi. Badezet e voe ganti, gant dour eus ur stivell strinket eno dre vurzhud (feunteun Santez-Nonn). Diwezhatoc’h, pa voe bras Divi, ez eas Nonn en-dro en tu all d’ar mor, da gas he mab d’ober e studi da vanati sant Ildud. Ha distroet e vije da Vreizh goude-se. Hervez mammennoù all, avat, e vije bet ganet Divi e Kembre e-kichen al lec’h anvet hiziv Tyddewi.

E Breizh e varvas Nonn en he feniti, en terouer anvet hiziv Dirinonn. Eno e kaver ur chapel Santez Nonn (eus 1577) hag ur chapel Sant Divi.

Hec’h istor a gonter e *[[Buez Santez Nonn|Buhez santes Nonn hac he map Deuy]]*, ur skrid brezhonek bet savet er  hag adkavet en  e presbital Dirinonn. 

Gouez da istorourien zo e c’hellje Nonn bezañ bet merc’h d’ur roue iwerzhonat. 

Ouzhpenn e Dirinonn e kaver roudoù anezhi e meur a lec’h e Kembre (Capel Non e-kichen Tyddewi, Llanon e-kichen Aberaeron), e Kerne-Veur (Alter Nonn), hag e Breizh (Banaleg, Kersent-Plabenneg, Sant-Tonan, Sant-Yann-Drolimon). Kemmesket eo bet e lec’hioù zo gant ur sant all dezhañ un anv heñvel, Nonna, a vije bet unan eus kompagnuned Divi.

Lidet e vez he gouel d’an 2 pe d’an 3 a viz Meurzh.

## Levrlennadur
* *Buhez santez Nonn ou vie de Sainte Nonne et de son fils Saint Devy*, Sionnet, 1837.
* *La vie de Sainte Nonne*, troet hag embannet gant Émile Ernault, Revue Celtique, t. VIII.
* *Buez santez Nonn : mystère breton*, Yves Le Berre, Bernard Tanguy & Y-P Castel, kenembannet gant C.R.B.C. ha Minihi-Levenez, 1999. 
* *Études sur la vie de sainte Nonne versification, personnages, syntaxe*, Alan Botrel, Skol-veur Breizh-Uhel, Roazhon, embannet gant Presses universitaires du Septentrion, Université de Lille III, 1994.

## Liammoù diavaez
* Saints of March 3: Non
* Early British Kingdoms
Tranquillina

**Furia Sabina Tranquillina** (war-dro 236 - war-lerc'h 241) a voe pried an impalaer roman Gordian III, hag *[[augusta (titl)|augusta]]* an *[[Impalaeriezh]].

Merc'h e oa da d [[Timesiteüs]], prefed ar Pretordi. Dimeziñ a eure e [[241]] da *'Marcus Antonius Gordianus ''', impalaer roman anavezet ivez evel Gordianus III. Eñ a oa 18 vloaz, ha hi 15 vloaz. 

## Pennad kar
* Impalaerezed Roma
Hantervogalenn

Er yezhoniezh e vez implijet an termen **hantervogalenn** (saoz.: ''semivowel'') pe **hantergensonenn** (saoz.: ''semiconsonant'') evit komz eus vogalennoù nann-silabennek implijet a-gevret gant vogalennoù silabennek evit sevel diftongennoù. *Lledlafariad* a vez lavaret e kembraeg.

Hanterhent eo an hantervogalennoù ouzh ar c'hensonennoù dre dostaat (saoz. ''approximant'') hag ar vogalennoù e-keñver o doare distagañ diouzh un tu hag heñvel int ivez ouzh ar c'hensonennoù e-keñver o mont-en-dro. 

Hervez reolennoù treuzskrivañ al lizhereneg fonetikel etrebroadel e implijer peurliesañ sin diaktrikel [&nbsp;&nbsp;̯&nbsp;&nbsp;] skrivet dindan ur vogalenn evit diskwel eo nann-silabennek daoust ha meur a wezh e reer heptañ evit aesaat an traoù. 

Da skouer, bez' e c'heller treuzskrivañ ar ger saoznek *wow* [waʊ̯], ha daoust ha m'eo heñvel ouzh ar vogalenn [u] koulz [w] ha [ʊ̯] e vezont treuzskrivet gant arouezennoù disheñvel evit diskwel e rank dielfennañ an elfenn gentañ [w] evel un elfenn gensonennel keit ha ma rank bezañ komprenet an elfenn diwezhañ [ʊ̯] evel ur rann eus an diftongenn [aʊ̯]. Dre m'az ei strisoc'h (serroc'h) eviti ar sonenn dre dostaat [w] muioc'h kensonennlheñvel evit an hantervogalenn [ʊ̯] an hini eo ivez. 

Dre m'eo tost an eil ouzh eben war al live fonetikel e vez implijet a-wezhoù an termenoù "sonenn dre dostaat" ha "hantervogalenn" evel ma vefent heñvelster. Disheñvel int avat ha termeniñ a c'heller an hantervogalennoù en un doare resisoc'h evel sonennoù dre dostaat o klotaat gant bep ur vogalenn, da lâret eo: 

: [j] a glot gant [i]
: [w] a glot gant [u]
: [ɥ] a glot gant [y]
: [ɰ] a glot gant [ɯ]

Kavout a reer ivez e yezhoù evel an nepaleg, ar roumaneg hag ar samoaeg hantervogalennoù nann-silabennek [e̯] hag [o̯] o klotaat gant vogalennoù etre (saoz. *[[:en:Mid vowel|*mid vowel*]]*), da skouer:

:Hantervogalenn serr kv. hantervogalenn greiz
:: samoaeg: ’auro [ʔau̯ɾo] ("aour")  kv. *ao* [ao̯] ("koumoulenn")

## Gwelit ivez:
* Vogalenn
* Vogalenn nann-silabennek
* Diftongenn
Bruno Belotti

**Bruno Belotti** a zo bet ganet d'an 18 a viz Kerzu 1964 e Bergamo (Italia).

Mestrc'hoarier echedoù italian.

Kampion Italia an echedoù e Chianciano Terme (1989), e Mantova e 1996 hag e Montecatini Terme e 2001.

2 433 edo e renk Elo diwezhañ.

## Liammoù diavaez
* E fichenn FIDE
* E c'hoari e Chessgames
Trede pastell-vro Liger-Atlantel

An trede pastell-vro Liger-Atlantel a zo ur bastell-vro votiñ e Liger-Atlantel. Ur c'hannad dilennet dre ur votadeg unanv gant div dro he-deus er Kambr ar gannaded.

Enderc'hel a ra ar c'hatonioù Naoned-5, Naoned-11, Sant-Stefan-Brengoloù, Sant-Ervlan-Reter, Sant-Ervlan-Kornôg-Antr.

## Kannidi
* 1988 - 2012 Jean-Marc Ayrault (PS)

## Disoc'hioù an dilennadegoù

### [[Dilennadegoù lezennel 2002]]

Gounezet eñ-deus Jean-Marc Ayrault en dro gentañ.

#### Tro gentañ

### [[Dilennadegoù lezennel 2002]]

Gounezet eñ-deus Jean-Marc Ayrault en eil dro.

#### Tro gentañ

#### Tro gentañ
Mohammad Asghar

**Mohammad Asghar** zo ur C'hembread, ezel eus Breujoù Kembre abaoe miz Mae 2007. Dilennet eo bet, war anv Plaid Cymru, gant pastellad-votiñ *Kreisteiz Kembre ar reter*.

Genidik eus Peshawar e Pakistan eo, ha muzulman.

E miz Kerzu 2009 en doa kuitaet Plaid Cymru da vont e-barzh Strollad ar Virourien (*Welsh Conservatives*).

## Notennoù


## Liammoù diavaez
* Lec'hienn Bodadeg Vroadel Kembre - Mohammad Asghar (e saozneg)
*Lec'hienn Bodadeg Vroadel Kembre - Mohammad Asghar (e kembraeg)
Deiziadur pers

An **deiziadur pers** (گاهشماری هجری خورشيدى e perseg) anvet ivez **deiziadur iranek** pe **deiziadur Jalāli**, zo un deiziadur heolel implijet en Iran, Afghanistan hag e broioù tro-dro evel Kurdistan. Ar bloaz nevez a grog d’an 21 a viz Meurzh, da vare kedez an nevezamzer.

Degemeret eo bet an deiziadur-se da zeiziadur ofisiel en Iran e 1925. Neuze e voe lakaet sklaer e veze niveret ar bloavezhioù, evel en deiziadur muzulman, adalek an Hijra, pa’z eas Muhammad hag e heulierien eus Mekka da Vedina er bloavezh 622 goude J.K. E miz Meurzh 2007 eus hon deiziadur e krog ar bloavezh 1386 hervez an deiziadur pers. Kalz resisoc’h eo hennezh eget an deiziadur gregorian, rak gant an deiziadur gregorian e vo ur fazi un devezh goude 3320 bloavezh, tra ma ne vo ur fazi un devezh gant an deiziadur pers nemet goude 3,8 milion a vloavezhioù !

An **deiziadur pers** zo ennañ c'hwec'h miz kentañ gant 31 devezh ha c'hwec'h miz goude-se gant 30 devezh, nemet er miz diwezhañ e vez 29 devezh pe 30 devezh er bloavezhioù bizeost. Digeriñ a ra ar bloavezh gant *[[Nowruz]]* pe *[[Newroz]]*, gouelioù ar bloaz nevez, a bad tri devezh, eus an 21 a viz Meurzh d’an 23 a viz Meurzh en deiziadur gregorian. 

## Anvioù ar mizioù en deiziadur iranek
(gant an deiziad ma krog pep miz hervez an deiziadur gregorian)

## Liammoù diavaez
* Online Persian Calendar Generator and Convertor
* An Interactive Iranian Calendar
* An online Persian/Gregorian date convertor, Persian calendar for mobile (j2me)
Neofelis

Daou spesad a ya d'ober ar genad ***neofelis***:
* al loupard koumoulek (*Neofelis nebulosa*)
* loupard koumoulek Borneo (*N. diardi*)

Loupard koumoulek Borneo a zo bet lakaet en ur spesad distag e 2006. Evel un isspesad eus al loupard koumoulek e oa rummataet gwechall.

## Daveoù
Louarn Brazil

**Louarn Brazil** (*Pseudalopex vetulus*) a zo ur bronneg bihan heñvel a-walc'h ouzh ul louarn hag a vev e Brazil. Er Cerrado e vez kavet dreist-holl, met en ekosistemoù etre e c'hell bevañ ivez.

## Doareoù
Un aneval moan eo louarn Brazil, gant ur vojell verr ha begek. Gris eo lodenn grec'h e gorf tra m'eo louet-gell e gof. Pouezañ a ra etre 2.7 ha 4 kg ha muzuliañ a ra etre 58 ha 64 cm. Un aneval deiz eo.

## Emzalc'h
Un hollzebrer eo louarn Brazil met en em vagañ a ra gant anevaled bihan hag amprevaned dreist-holl. En em ouennañ a ra da vare an diskar-amzer. Etre 2 ha 4 menn o deus ar parezed.

## Liammoù diavaez
Louarn Brazil
Monoftongenn

Er yezhoniezh e vez implijet an termen **monoftongenn** (diwar ar henc'hresianeg: *μονόφθογγος*, "unsonenn" pe "untonenn"; (saoz.: ''monophthong'') evit komz eus ur vogalenn "c'hlan", da lâret eo e tosta an teod ouzh ul lec'h resis e diabarzh ar genoù nemetken ket mont a lec'h da lec'h evit kregiñ pe achuiñ gant un hantervogalenn evel diftongenn.

E brezhoneg e kaver monoftongennoù hag a c'hell bezañ skrivet gant ul lizherenn nemetken ("a", "e", "i", "o", "u") pe c'hoazh gant un divc'hrafenn ("eu") hag ivez diftongennoù ("ao", "eü", "ya"...). E yezhoù all, evel ar saozneg da skouer, eo kalz stankoc'h an diftongennoù evit ar monoftongennoù hag e yezhoù all, da skouer ar japaneg hag an hungareg ne gaver nemet monoftongennoù ha pe deuont renk-ouzh-renk an eil war lerc'h ebet e vezont distaget gant un hiatus o vezañ m'az eus div vonoftongenn anezhe kentoc'h evit un diftongenn.

Alies pa vez skrivet ur vonftongenn gant un divc'hrafenn e vez peogwir eo aet ur yezh war gemmañ a-hed ar wezh, evel da skouer ar gresianeg: *[[Lizherenneg ar gresianeg|οι]]* distaget [i] e gresianeg a-vremañ, met distaget [oi] gwezhall e henc'hresianeg.

## Gwelit ivez:
* Vogalenn
* Diftongenn
* Triftongenn
Omo Ilinden Pirin

**Omo Ilinden Pirin** (*Обединена македонска организация: Илинден–Пирин*) a zo ur strollad politikel emverourel a zifenn gwirioù ar vakedoniz e Bulgaria. Krouet e oa bet e 1999 ha gounezet eñ-deus war-dro 3000 a vouezhioù en dilennadegoù kêriel. E 2000, avat, e oa bet diaotret gant penn-lez-barn Bulgaria peogwir e vefe, hervezañ, un aozadur disranner.

D'an 25 a viz du 2000 e voe kondaonet Bulgaria gant Lez-Barn Europeat evit Gwirioù an Dud evit se hag d'an 26 a viz even 2006 e talc'has ar strollad un c'hendalc'h ag adaozadur. C'hoarvezout a reas e Gotse Delchev daoust d'ur vanifestadeg gant an IMRO-BNM. D'an 30 a viz gouere 2006 e nac'has adarre al lez-barn da aotriñ ar strollad peogwir n'en defe ket dastummet an 530 sinadur goulennet gant al lezenn.

Daoust d'e statud disklaer e oa bet degemeret Omo Ilinden Pirin e-barzh Emglev Libr Europa.

## Liammoù diavaez
*Lec'hienn ofisiel
Kensonenn silabennek

Er yezhoniezh e vez implijet an termen **kensonenn silabennek** (saoz.: ''syllabic consonant'') evit komz eus ur gensonenn a c'hall talvezout da silabenn drezi hec'h-unan fenn pe c'hoazh da graoñiell ur silabenn.

Hervez reolennoù al lizherenneg fonetikel etrebroadel e vez implijet ar sin diakritek ispisial  skrivet dindan ur gensonenn evit diswel eo silabennek.

E brezhoneg unvan ne gaver kensonenn silabennek ebet nemet ma vefe evit onomatopia, da skouer:

: *ch!* [ʃ̩] evit lakaat an dud da devel
: *sss* [s̩] evit drevezañ trouz un naer
: *zzz* [z̩] evit drevezañ trouz ur wenanenn

Setu e nebeud skouerioù diwar yezhoù ar bed ma vez implijet kensonennoù silabennek gante en un doare boaz:

: Saozneg:
:: E saozneg kaver un *n* silabennek hag un *l* silabennel, da skouer:
:: *button* [bʌt̚n̩] ("buton; nozelenn")
:: *bottle* [bɒtl̩] ("boutailh")

: Sañskriteg
:: E sañskriteg ऋ [r̩] ऌ [l̩] a zo o-div kensonennoù silabennek o klotaat gant ar c'hensonennoù nann-silabennek र [r] ha ल [l].

: Tchekeg ha slovakeg
:: E tchekeg hag e slovakeg e c'hell bezañ silabennek *r* [ɾ] hag *l* [l], da skouer:
:: *Strč prst skrz krk* ("lakaat a reas ar biz a-dreuz d'ar gouzoug")
:: Ouzhpenn-se e c'hell ar c'hensonnoù silabennek-se bezañ berr pe hir skrivet gant un tired lemm warne, *ŕ* ha *ĺ*), da skouer:
:: *kĺb* ("kevre")
:: *vŕba* ("halegenn")

E yezhoù all, en o zouez en tacheliteg ar yezhoù salichek hag ar yezhoù wakachek e kaver ivez kensonenn dre serriñ (saoz. ''obstruent'') hag a c'hell bezañ dielfennet evel kensonennoù silabennek, da skouer e bellakouleg ([pʰtʰkʰtsʰ]):

: [spʰs] "avel biz"
: [ɬqʰ] "gleb"
: [ťɬɬ] "sec'h"

E sinaeg manadrinek unvan e kaver elfennoù deskrivet peurliesañ evel "vogalennoù dre daravat" (saoz. *fricative vowels*) hag a c'hell bezañ dielfennet a-hend-all evel kensonennoù dre daravat (saoz. ''fricative consonant''), da skouer:

: *zhi* dielfennet evel [ʐ̩] e lec'h [ʐɨ]

## Gwelit ivez:
* Silabenn
* Kensonenn
* Vogalenn
* Vogalenn nann-silabennek
Bergamo

**Bergamo** a zo ur gêr eus Italia, kêrbenn Proviñs Bergamo e rannvro Lombardia .

## Tud dibar
* Ar mestrc'hoarier echedoù italian Bruno Belotti a zo bet ganet e Bergamo. 
## Liamm diavaez
* Lec'hienn kumun Bergamo .
N̈

**N̈**, **n̈**, a zo ul lizherenn anvet ivez "''n'' gant un trema". Implijet e vez e meur a yezh, ar jakaltekeg hag ar malagasieg en o zouesk.
Vogalenn serr

Er yezhoniezh e vez implijet an termen **vogalenn serr** (saoz.: ''close vowel'') war dachenn ar fonetik hag ar fonologiezh evit komz eus ur vogalenn ma vez lec'hiet an teod ar pellañ ar gwellañ diouzh toen ar genoù. A-wechoù e vez graet **vogalennoù uhel** (saoz. *high vowels*) oute ivez oc'h ober dave d'ar fed m'ac'h a beg an teod war uhelaat.

Kavet e vez ar vogalennoù-mañ e meur a yezh komzet dre ar bed.

Setu ar vogalennoù digor gant bep o arouezenn hervez reolennoù treuzskrivañ al lizherenneg fonetikel etrebroadel:

* vogalenn serr a-raok nann-ront [i], d.s. bzh. ***i'''zel''
* vogalenn serr a-raok ront [y], d.s. [[brezhoneg|bzh.]] ''t'''u'''d''
* vogalenn serr greiz nann-ront [ɨ], d.s. [[roumaneg|roum.]] 	***î**nspre'' ("davet")
* vogalenn serr greiz ront [ʉ], d.s. [[iwerzhoneg|iwerzh.]] ***ú*'llaí* ("avaloù")
* vogalenn serr a-dreñv nann-ront [ɯ], d.s. [[Turkeg|trk.]] ***ı**l**ı**k* ("dous")
* vogalenn serr a-dreñv ront [u], d.s. [[brezhoneg|bzh.]] *m**ou**k''

War live fonologel ur yezh resis bennak e c'heller ober "vogalenn serr" eus n'eus forzh peseurt vogalenn serroc'h evit ur vogalenn etre, da lâret eo vogalennoù serr rik, vogalennoù peuzserr ha vogalennoù damserr.

## Gwelit ivez:
* Vogalenn
* Vogalenn digor
* Vogalenn etre
Vogalenn digor

Er yezhoniezh e vez implijet an termen **vogalenn digor** (saoz.: ''open vowel'') war dachenn ar fonetik hag ar fonologiezh evit komz eus ur vogalenn ma vez lec'hiet an teod an tostañ ar gwellañ ouzh toen ar genoù. A-wechoù e vez graet **vogalennoù izel** (saoz. *low vowels*) oute ivez oc'h ober dave d'ar fed m'ac'h a beg an teod war izelaat.

Kavet e vez ar vogalennoù-mañ en darn-vrasañ eus yezhoù ar bed.

Setu ar vogalennoù digor gant bep o arouezenn hervez reolennoù treuzskrivañ al lizherenneg fonetikel etrebroadel:

* vogalenn digor a-raok nann-ront: [a], d.s. bzhg.: *p*'a**per''
* vogalenn digor a-raok ront [ɶ], d.s. [[alamaneg|al. Aostria]] ''S**ei**l'' ("fiselenn")
* vogalenn digor a-dreñv nann-ront [ɑ], d.s. [[saozneg|saoz.]] ''f**a**ther'' ("tad")
* vogalenn digor a-dreñv ront [ɒ], d.s. [[saozneg|saoz.]] ''b**o*'ther* ("strafuilh")

War live fonologel ur yezh resis bennak e c'heller ober "vogalenn digor" eus n'eus forzh peseurt vogalenn digoroc'h evit ur vogalenn etre, da lâret eo vogalennoù digor rik, vogalennoù peuzdigor ha vogalennoù damzigor.

## Gwelit ivez
* Vogalenn
* Vogalenn serr
* Vogalenn etre

## Notennoù ha daveennoù
Vogalenn etre

Er yezhoniezh e vez implijet an termen **vogalenn etre** (saoz.: ''mid vowel'') war dachenn ar fonetik hag ar fonologiezh evit komz eus ur vogalenn ma vez lec'hiet an teod hanter-hent etre ur vogalenn digor hag ur vogalenn serr.

## Liveoù digoradur
Tri live digoradur a zo roet gant al lizherenneg fonetik etrebroadel evit ar vogalennoù etre, hag ent-ledan e vez komzet eus vogalennoù etre evit an tri rummad vogalennoù-mañ :
* ar vogalennoù etre serr, evel [e] pe [o], anavezet evel *[[vogalenn damserr|vogalennoù damserr]]*,
* ar vogalennoù etre, evel [ə],
* ar vogalennoù etre digor, evel [ɛ] pe [ɔ], anavezet evel *[[vogalenn damzigor|vogalennoù damzigor]]*.

Peurvuiañ e vez komzet eus vogalennoù etre evit an tri rummad-se pa studier yezhoù ma n'eus nemet unan anezho, ma n'eus ket pe ma'z eus nebeut-tre a enebadur etrezo.

Ent-strizh e vez anvet evel-se ar vogalennoù etre gwirion hepken.

## Treuzskrivadur
N'eus nemet ur vogalenn etre rik ganti un arouezenn ispisial hervez al LFE. Ar vogalenn etre greiz, anvet ivez *[[schwa]]*, eo. Skrivet e vez [ə].

Evit ar re all ez eo ret implijout un adarouezenn. Da skouer, ur vogalenn etre a-raok nann-ront a c'hall bezañ treuzskrivet pe evel ur vogalenn izelaet ⟨e̞⟩ (gant un adarouezenn diskenn) pe evel ur vogalenn uhelaet ⟨ɛ̝⟩ (gant un adaourezenn bignat).

## Roll darnel
Setu amañ roll ar vogalennoù etre gwirion rizhek :
* ar vogalenn etre a-raok nann-ront [e̞] or [ɛ̝],
* ar vogalenn etre a-raok ront [ø̞] or [œ̝],
* ar vogalenn etre greiz nann-ront [ɘ̞] or [ɜ̝] (skrivet ⟨ə⟩ peurvuiañ),
* ar vogalenn etre greiz en-diweuz [ɵ̞] or [ɞ̝] (skrivet ⟨ɵ⟩ peurvuiañ, evel pa vefe ur vogalenn etre serr, da lavaret eo ur vogalenn damzigor),
* ar vogalenn etre greiz ez-diweuz [əᵝ],
* ar vogalenn etre a-dreñv nann-ront [ɤ̞] or [ʌ̝],
* ar vogalenn etre a-dreñv ront [o̞] or [ɔ̝].

## Gwelit ivez
* Vogalenn
* Vogalenn serr
* Vogalenn digor
Melegnano

**Melegnano** a zo ur gumun ag Italia, e proviñs Milano, e Lombardia, ur 15 km er gevred da gêr Milano, war lez ar stêr Lambro. Un 17 000 a dud zo o chom eno. 

## Istor
*Marignano* e oa an anv kozh. Nepell diouzh Melegnano e c'hoarvezas Emgann Marignano e 1515.

## Liamm diavaez

* Lec'hienn kumun Melegnano.
Emgann Marignano

**Emgann Marignano**, lesanvet **emgann ar ramzed**, a c'hoarvezas en hanternoz Italia, nepell eus Melegnano, d'an 13 ha d'ar 14 a viz Gwengolo 1515 etre arme ar roue gall Frañsez Iañ, skoazellet gant soudarded eus Venezia, hag un arme suis a oa o tifenn Dugelezh Milano.

Emgann a voe e Melegnano hag e San Giuliano Milanese, 16 km er gevred da gêr Milano, evit  gouzout piv a vije mestr war Zugelezh Milano.

Trec'h e voe an arme c'hall ha hini Venezia. Dirazo e oa un arme suis hag a zalc'he Dugelezh Milano en he sav abaoe 1512.
Roll prezidanted ar Pempvet Republik C'hall

Setu amañ Prezidanted ar Pempvet Republik c'hall :
*Charles de Gaulle (1958-1965, 1965-1969, reiñ a ra e zilez)
*Georges Pompidou (1969-1974, mervel a ra a-raok fin e respet)
*Valéry Giscard d'Estaing (1974-1981)
*François Mitterrand (1981-1988, 1988-1995) 
*Jacques Chirac (1995-2002, 2002-2007)
*Nicolas Sarkozy (2007- 2012)
*François Hollande (2012 - 2017)
*Emmanuel Macron (2017-)


ImageSize  = width:1000 height:100
PlotArea   = width:800 height:50 left:10 bottom:20
DateFormat = yyyy
Period     = from:1958 till:2022
TimeAxis   = orientation:horizontal
ScaleMajor = unit:year increment:5 start:1958
PlotData=
 color:white width:45 mark:(line,white) align:center fontsize:S      
 color:blue  from:start till:1969 shift:(0,-2) textcolor:white   text:"Charles de Gaulle"
 color:blue  from:1969 till:1974 shift:(0,3) textcolor:white  text:"Georges~Pompidou"
 color:brightblue  from:1974 till:1981 shift:(0,6)  textcolor:white  text:"Valéry~Giscard~d'Estaing"
 color:pink  from:1981 till:1995 shift:(0,-2)  textcolor:black  text:"François Mitterrand"
 color:blue  from:1995 till:2007 shift:(0,-2)  textcolor:white  text:"Jacques Chirac"
 color:blue  from:2007 till:2012 shift:(0,3)  textcolor:white  text:"Nicolas~Sarkozy"
 color:pink from:2012  till:2017 shift:(0,3) textcolor:black  text:"François~Hollande"
 color:yellow from:2017  till:2022 shift:(0,3) textcolor:black  text:"Emmanuel~Macron"



Adalek 2002 e teu respet ar prezidant da badout 5 bloaz e-keit 7 bloaz betek-hen.
Vogalenn beuzserr

Er yezhoniezh e vez implijet an termen **vogalenn beuzserr** (saoz.: ''near-close vowel'') war dachenn ar fonetik hag ar fonologiezh evit komz eus ur vogalenn ma vez lec'hiet an teod un tammig pelloc'h diouzh topen ar genoù evit ur vogalenn serr, hanter-hent etre ur vogalenn serr hag ur vogalenn damserr.

Setu ar vogalennoù digor gant bep o arouezenn hervez reolennoù treuzskrivañ al lizherenneg fonetikel etrebroadel:

* vogalenn beuzserr tost a-raok nann-ront [ɪ], d.s. iwerzh. *d*'ui**ne'' ([dɪnʲə]; "den")
* vogalenn beuzserr tost a-raok ront [ʏ], d.s. [[norvegeg|norv.]] ''n**y**tt'' ("nevez")
* vogalenn beuzserr tost a-dreñv ront [ʊ], d.s. [[alamaneg|al.]] ''Sch**u*'tz* ("gwarezadur")

N'anavezer vogalenn beuzserr tost a-dreñv nann-ront disheñvel diouzh an hevelep vogalenn ront e yezh ebet.

## Gwelit ivez
* Vogalenn
* Vogalenn serr
* Vogalenn digor
Vogalenn beuzdigor

Er yezhoniezh e vez implijet an termen **vogalenn beuzdigor** (saoz.: ''near-open vowel'') war dachenn ar fonetik hag ar fonologiezh evit komz eus ur vogalenn tostoc'h diouzh kreiz ar genoù evit ur vogalenn digor, hanter-hent etre ur vogalenn digor hag ur vogalenn damzigor.

Setu ar vogalennoù digor gant bep o arouezenn hervez reolennoù treuzskrivañ al lizherenneg fonetikel etrebroadel:

* vogalenn beuzdigor a-raok nann-ront [æ], d.s. slov. *dev*'ä**ť'' ([ˈɟevæc]; "nav")
* vogalenn beuzdigor kreiz nann-ront [æ], d.s. [[portugaleg|port. (Brazil)]] ''cam**a**' ([kɐ̃mɐ]; "gwele")

N'anavezer vogalenn beuzdigor ront ebet e yezhoù ar bed.

## Gwelit ivez:
* Vogalenn
* Vogalenn serr
* Vogalenn digor
Leonhard Euler

**Leonhard Euler** a oa ur matematikour hag ur fizikour a Vro-Suis, ganet d'ar 15 a viz Ebrel 1707 ha marvet d'an 18 a viz Gwengolo 1783. E-touez ar vatematikourien produusañ a zo bet war ar Voul-Zouar eo Euler. Renet en deus war ar matematik e-kerzh an  ha diorroet en deus kalz an dielfennadur nevez. Produiñ a reas an hanter eus e oberenn hag eus e labour e-pad ar seitek bloavezh diwezhañ eus e vuhez, pa oa aet dall.

## E vuhez
Ganet e oa e 1707, e Basel (Bro Suis). Eno e studias ar matematik hag en doe Jean Bernouilli da gelenner.
Galvet e voe e 1727 gant Katelin Iañ hag e voe kelenner war ar matematik e St-Petersbourg. E 1741 e teuas da vevañ e Berlin, da heul e tistroas da St-Petersbourg betek e varv.

Ezel e oa eus Akademiezh St-Petersbourg, eus hini Berlin, kenlabourer da Akademiezh C'hall ar skiantoù, paeet e voe gant Rusia. Talvoudus kenañ eo bet e labour evit ar matematik, dreist-holl evit ar jedoniezh diferañsiel hag integrel, lakaat a reas e pleustr an dielfennañ d'ar mekanikerezh, d'ar sevel bagoù, anataat a reas meur a deorem kinniget gant Per a Fermat.

Cheu a voe etre Euler ha d'Alembert, ur c'hevezer dezhañ war ar skiantoù, ha ne seblant ket bezañ bet ar gwir eus tu Euler.

A-douez e vern skridoù emañ:
* *Mekanikerezh dispaket dre an dielfennañ*, St-Petersbourg, 1736;
* *Ambrougadur da zielfennadur an anfin*, Lausanne, 1748;
* *Skiantoù morel*;
* *Ensavadurioù ar jedoniezh diferañsiel*;
* *Ensavadurioù ar jedoniezh integrel*, 1768; 
* *Lizher d'ur briñsez a Alamagn diwar benn un nebeud sujedoù fizik ha prederouriezh*' (Priñsez Anhalt-Dessau, nizez roue Prus), skrivet en galleg eus 1761 da 1762, embannet e teir levrenn e 1768. En oberenn-mañ e oa kaoz eus fizik, metafizik ha lojik. Adembannet e voe meur a wech, e Pariz, da skouer gant Nikolaz Condorcet e 1787 hag a dennas ar pennadoù enepprederour. Adembannet e voe ivez e 1812, e 1842 hag e 1843.

Trizek bugel en doe Euler, eizh anezho a varvas ez-yaouank, ar re all a yeas da heul labour o zad.
Vogalenn a-raok

Er yezhoniezh e vez implijet an termen **vogalenn a-raok** (saoz.: ''front vowel'') war dachenn ar fonetik hag ar fonologiezh evit komz eus ur vogalenn ma vez lec'hiet an teod an tostañ ar gwellañ davet penn a-raok ar genoù, da lâret eo davet an dent.

Setu ar vogalennoù digor gant bep o arouezenn hervez reolennoù treuzskrivañ al lizherenneg fonetikel etrebroadel:

* vogalenn serr a-raok nann-ront [i], d.s. bzh. *p*'i**l''
* vogalenn serr a-raok ront [y], d.s. [[brezhoneg|bzh.]] ''r**u**z''
* vogalenn damserr a-raok nann-ront [e], d.s. [[brezhoneg|bzh.]] ''g**e**r''
* vogalenn damserr a-raok ront [ø], d.s. [[brezhoneg|bzh.]] ''ch**eu**''
* vogalenn damzigor a-raok nann-ront [ɛ], d.s. [[brezhoneg|bzh.]] ''k**ê**r''
* vogalenn damzigor a-raok ront [œ], d.s. [[brezhoneg|bzh.]] ''r**eu**z''
* vogalenn beuzdigor a-raok nann-ront [æ], d.s. [[Slovakeg|slov.]] ''dev**ä**ť'' ([ˈɟevæc]; "nav")
* vogalenn digor a-raok nann-ront [a], d.s. [[Brezhoneg|bzhg.]]: ''p**a**per''
* vogalenn digor a-raok nann-ront [ɶ], d.s. [[alamaneg|al. Aostria]] ''S**ei*'l* ("fiselenn")

## Gwelit ivez:
* Vogalenn
* Vogalenn tost a-raok
* Vogalenn greiz
* Vogalenn tost a-dreñv
* Vogalenn a-dreñv
Kanton Pontrev

Kanton Pontrev a oa anezhañ ur bastell-vro votiñ eus Breizh, e departamant Aodoù-an-Arvor. Diskaret eo bet e 2015, hag enteuzet eo bet tostik an holl gumunioù anezhañ e kanton Bear.

## Kumunioù
Kanton Pontrev a yae 8 kumun d'ober anezhañ:
* Brelidi
* Kemper-Gwezhenneg
* Pleuzal
* Ploueg-Pontrev
* **[[Pontrev]]**
* Runan
* Sant-Jili-ar-C'hoad
* Sant-Kleve

## Kuzulierien
Amañ e c'hallor lakaat anvioù an dud bet kuzulierien.
**Hervé le Tacon*, maer Pontrev ha kuzulier
**Yves Le Roux*, maer Ploueg ha kuzulier

## Daveoù
*  INSEE, poblañs lezennel kantonioù Aodoù-an-Arvor

## Liammoù diavaez
*Kanton Pontrev
Pluvaelgad

**Pluvaelgad** zo ur gumun eus Breizh e departamant Aodoù-an-Arvor.
## Douaroniezh
* War lez ar Renk emañ Pluvaelgad.
## Anv
* Erwan Vallerie ː **Plebe Maelcat**, 863; **Ploemagada**, XIIvet; **Plomagat**, 1262; **Plomagoat**, 1282; **Ploemaugat**, 1295; **Plumaugat**, 1369, 1379, 1453; **Plemaugat**, XVIvet; **Pleumaugat**, 1731
## Ardamezioù
*En argant e deir sourin en glazur.*
Familh Pluvaelgad, siell 1381.
Eon a Bluvaelgat a zo bet konestabl Roazhon er bloaz 1388.
## Istor
### 
#### [[Brezel-bed kentañ]]
* Mervel a reas 72 gwaz abalamour d'ar brezel hervez monumant ar re varv, da lavaret eo 5,61% ag ar boblañs hervez an niveradeg bet graet e 1911.
#### [[Eil Brezel-bed]]
* Mervel a reas daouzek den eus ar gumun abalamour d'ar brezel.
## Brezhoneg
* 13,3 % eus anvioù-lecʼh ar gumun a zo brezhonek.

## Monumantoù ha traoù heverk

Plumaugat - Bourg en arrivant de Lanrelas - AD22 - 16FI4477.jpg|An iliz katolik.
Plumaugat (22) Calvaire.JPG|Ar c'halvar.

* Iliz katolik *Sant Pêr* hag he c'halvar.
* Monumant ar re varv e-tal an iliz katolik, luc’hskeudenn.
* Kroaz ar vered gant plakennoù ar re varv (1914-1918), luc’hskeudenn.
* Monumant Eugène Fleury, rezistant ha beleg katolik bet lazhet e miz Gouhere 1944 gant an SD, luc’hskeudenn.

## Emdroadur ar boblañs 1962-2012

## Melestradurezh
## Tud
### Ardamezeg ar familhoù

## Levrlennadur
* Michel Froger & Michel Pressensé : *Armorial des communes des Côtes-d'Armor & Ille-et-Vilaine*. 2008
* Pol Potier de Courcy : *Nobiliaire et armorial de Bretagne*. Adembannadur Editions des Régionalismes. Cressé. 2011/2014
* Erwan Vallerie : *Diazezoù studi istorel an anvioù-parrez. Corpus.* An Here. 1995
## Liammoù diavaez

* Lec'hienn ar gumun
## Notennoù ha daveoù
Sant-Yowan-an-Enez

**Sant-Youan-an-Enez**, pe **Sant-Youan-war-Renz** zo ur gumun eus Breizh e departamant Aodoù-an-Arvor.
## Douaroniezh
* War lez ar Renk emañ Sant-Yowan.
## Istor
### 
#### [[Brezel-bed kentañ]]
* Mervel a reas 28 gwaz eus ar gumun abalamour d'ar brezel hervez monumant ar re varv, da lavaret eo 4,20 % ag ar boblañs hervez an niveradeg bet graet e 1911; lazhet e voe daou soudard eus ar gumun e Belgia  d’an 22 a viz Eost 1914: unan e  Charleroi, soudard e oa er 25vet Rujumant Troadegiezh, an hini all e Jemeppe-sur-Sambre, soudard e oa er 48vet Rujumant Troadegiezh.
#### [[Eil Brezel-bed]]
* Mervel a reas tri den eus ar gumun abalamour d'ar brezel. 
## Brezhoneg
* 10,0 % eus anvioù-lecʼh ar gumun a zo brezhonek.

## Monumantoù ha traoù heverk

Saint-Jouan-de-l'Isle - Église Saint-Jean-Baptiste 06.JPG|An iliz katolik.

* Iliz katolik *Sant Yann-Vadezour*.

Saint-Jouan-de-l'Isle - Moulin des Bois - AD22 - 16FI5655.jpg|Ar velin.
Bourg de Saint Jouan de l'Isle en 1900.jpg|Ar c'halvar hag ar c'hoc'hu.

* Melin ar C'hoadoù.
* Ar c'halvar.
* Ar c'hoc'hu.
* Monumant ar re varv e-tal an iliz katolik, luc’hskeudennoù.

## Emdroadur ar boblañs abaoe 1962

## Melestradurezh
## Tud
## Liammoù diavaez

*Lec'hienn an ti-kêr

## Notennoù ha daveoù
Pluvaodan

**Pluvaodan** zo ur gumun eus Breizh e departamant Aodoù-an-Arvor.
## Douaroniezh
## Anv
* Erwan Vallerie ː **Plomauden**, 1122; **Plomaldan**, 1124, c. 1130; **Plomoden**, **Plomauden**, 1184; **Plumaudan**, 1199, 1215; **Plemaudan**, 1224; **Plomausan**, 1225; **Plouemauden**, 1234; **Plomaudan**, 1239, 1249; **Ploumauden**, 1274; **Plumaudan**, 1365; **Lleumaudan**, 1731; **Plumodan**, 1779
## Ardamezioù
*En argant e gebrenn en gul heuliet gant tri evn ivez en gul, 2, 1*
## Istor
### [[Dispac'h Gall]]
* Dekred eus ar 26 a viz Du 1790 war al le ret: embannet e voe bout mennet da nac'h al le ouzh ar Roue, ar vro hag al lezennoù gant ar person, Bellevile e anv, hag ar c'hure, Le Bigot.
### 
#### [[Brezel-bed kentañ]]
* Mervel a reas 72 gwaz abalamour d'ar brezel hervez monumant ar re varv, da lavaret eo 6,24% ag ar boblañs hervez an niveradeg bet graet e 1911, lazhet e voe  daou anezhe d'an 22 a viz Eost 1914 e Belgia, unan e Rossignol, soudard e oa er 1añ Rujumant Troadegiezh Trevadennel hag unan e Charleroi, soudard e oa er 25vet Rujumant Troadegiezh, unan all a yeas diwar wel d'an 22 a viz Eost 1914 e Châtelet, soudard e oa en  25vet Rujumant Troadegiezh.

#### [[Eil Brezel-bed]]
* Mervel a reas pemp den eus ar gumun abalamour d'ar brezel.
## Brezhoneg
* 14,5 % eus anvioù-lecʼh ar gumun a zo brezhonek.

## Monumantoù ha traoù heverk

Plumaudan (22) Église Saint-Maudan 02.JPG|An iliz katolik.
Plumaudan (22) Monument aux morts.JPG|Ar monumant.

* Iliz katolik *Sant Maodan*.
* Monumant ar re varv e liorzh ar maerdi, luc’hskeudenn.

## Emdroadur ar boblañs 1962-2006

## Melestradurezh
## Tud
### Ardamezeg ar familhoù

## Liammoù diavaez

* Lec'hienn ofisiel Pluvaodan
## Levrlennadur
## Notennoù ha daveoù
Sant-Maden

**Sant-Maden** zo ur gumun eus Breizh e departamant Aodoù-an-Arvor.
## Douaroniezh
* War lez ar Renk emañ Sant-Maden.
## Istor
### [[Dispac'h Gall]]
* Dekred eus ar 26 a viz Du 1790 war al le ret: nac'het e voe al le ouzh ar Roue, ar vro hag al lezennoù gant ar person.
### 
#### [[Brezel-bed kentañ]]
* Mervel a reas 20 gwaz eus ar gumun abalamour d'ar brezel hervez monumant ar re varv, da lavaret eo 4,51% ag ar boblañs hervez an niveradeg bet graet e 1911; unan anezhe a yeas diwar wel e Jemeppe-sur-Sambre e Belgia d’an 21 a viz Eost 1914, soudard e oa en 48vet Rujumant Troadegiezh.
#### [[Eil Brezel-bed]]
* Mervel a reas c'hwec'h den eus ar gumun abalamour d'ar brezel.
* Lazhet e voe daou Rezistant er gumun e miz Eost 1944.
## Brezhoneg
* 4,5 % eus anvioù-lecʼh ar gumun a zo brezhonek.

## Monumantoù ha traoù heverk

Saint-Maden (22) Église Saint-Jean 01.JPG|An iliz katolik.

* Iliz katolik *Sant Yann*.

Saint-Maden (22) Monument aux morts.JPG|Ar monumant.

* Monumant ar re varv e-tal an iliz katolik, luc’hskeudennoù .
* Plakenn an daou rezistant bet lazhet e miz Eost 1944, luc’hskeudenn

## Emdroadur ar boblañs 1962-2012

## Melestradurezh
## Tud
## Liammoù diavaez

* Lec'hienn an ti-kêr
## Notennoù ha daveoù
Vogalenn a-dreñv

Er yezhoniezh e vez implijet an termen **vogalenn a-dreñv** (saoz.: ''back vowel'') war dachenn ar fonetik hag ar fonologiezh evit komz eus ur vogalenn ma vez lec'hiet an teod ar pellañ ar gwellañ diouzh penn a-raok ar genoù, da lâret eo davet an staon.

Setu ar vogalennoù digor gant bep o arouezenn hervez reolennoù treuzskrivañ al lizherenneg fonetikel etrebroadel:

* vogalenn serr a-dreñv nann-ront [ɯ], d.s. viet. *t*'ư*** ([tɯ̄]; "pevare")
* vogalenn serr a-dreñv ront [u], d.s. [[Brezhoneg|bzh.]] ''t'''ou'''ll''
* vogalenn damserr a-dreñv nann-ront [ɤ], d.s. [[sinaeg|sinaeg mandarinek]] 喝 ''h'''ē*** ([xɤ˥]; "evañ")
* vogalenn damserr a-dreñv ront [o], d.s. bzh. *l*'o**ked'' 
* vogalenn damzigor a-dreñv nann-ront [ʌ], d.s. [[Koreaneg|kor.]] 벌 ([pʌl]; "kastiz")
* vogalenn damzigor a-dreñv ront [ɔ], d.s. [[brezhoneg|bzh.]] ''k**o*llet*
* vogalenn digor a-dreñv nann-ront [ɑ], d.s. gall. *p*'â**te'' ("toaz") 
* vogalenn digor a-dreñv ront [ɒ], d.s. [[hungareg|hung.]] ''m**a**gy**a*'r* ([mɒɟɒr]; "hungareg") 

## Gwelit ivez:
* Vogalenn
* Vogalenn tost a-raok
* Vogalenn greiz
* Vogalenn tost a-dreñv
* Vogalenn a-raok
Ludovico Sforza

**Ludovico Maria Sforza** Dug Milano (**Ludovico il Moro**, "ar morilhon") (27 a viz Gouere, 1452 &ndash; 27 a viz Mae, 1508), a oa unan eus gwazed brudet an tiegezh Sforza eus Milano, en Italia, e dibenn ar XVvet kantved. 

Mab e oa da Francesco Sforza, ha brudet e oa evel gwarezour Leonardo da Vinci hag arzourien all. *Il Moro* a veze graet anezhañ dre ma oa teñval liv e groc'hen. 

Ganet e oa Vigevano, e Lombardia a vremañ.

Dimeziñ a reas e miz Genver 1491 da Beatrice d'Este (1475–1497), merc'h yaouankañ Ercole Iañ d'Este (1431–1505), dug Ferrara. Div eured a voe war un dro: breur Beatrice, Alfonso d'Este, a oa o timeziñ da Anna Sforza c'hoar da Gian Galeazzo Sforza. Gant Leonardo da Vinci e oa bet aozet ar fest. 

C'hoar Beatrice hag Alfonso, Isabella d'Este (1474–1539), a zimezas da Francesco II Gonzaga, markiz Mantova.

Un toullad mat a serc'hed en doa Lodovico. Cecilia Gallerani a oa an hini vrudetañ. Ur mab he doe er bloavezh en-eeun ma timezas gant Beatrice d'Este. Krediñ a reer eo hi a zo poltredet e taolenn Leonardo da Vinci Itron an Erminig. Loen ardamezek Ludovico il Moro e oa an erminig. 

Pa voe muntret Galeazzo, breur henañ Ludovico, e 1476, e voe kurunennet e niz seizh vloaz, Gian Galeazzo Sforza. Met Ludovico a gemeras penn gouarnamant Milano, da c'hortoz ken na vije e niz en oad d'ober e labour dug, goude ma oa bet klasket mirout outañ. Pa varvas Gian Galeazzo e 1494 e voe kinniget ar gurunenn da Ludovico avat gant noblañsed Milano d'an 22 a viz Here. 

Er memes bloavezh e alias ar roue gall Charlez VIII a Vro-C'hall, hag an Impalaer santel roman, Masimilian Iañ an Impalaeriezh Santel (1459 † 1519) da lakaat o fri en aferioù Italia, c'hoant gantañ c'hoari etre an daou ha dastum ar gounid : evel-se eo e krogas brezelioù Italia. 

Ne droas ket an traoù evel a garje e vijent bet, enep dezhañ e oa troet ar C'hallaoued, ma'z eas Ludovico a-du gant o enebourien, ha ma roas e nizez Bianca da bried da Vaksimilian. Gant se e voe anavezet evel dug gant an impalaer. 

Da gentañ e voe faezhet ar C'hallaoued en emgann Fornovo e 1495, ma voe graet kanolioù gant 70 tonennad arem a oa da Leonardo da ober un delwenn. A-benn ar fin e voe skarzhet Ludovico eus Milano gant ar roue gall nevez, Loeiz XII a Vro-C'hall, e 1499. 

## Gwerzhet ha prizoniet
E 1500 edo ar roue gall o lakaat seziz war Novara, ma edo Ludovico o chom neuze. 
Goprsoudarded suis a oa en div arme. Ne felle ket dezho en em gannañ etrezo. Hag int da guitaat an emgann. Ludovico a voe gwerzhet d'ar C'hallaoued e miz Ebrel 1500, ha mervel a reas en ur gell e kastell Loches e Touren.

Ur soudard a voe kondaonet diwezhatoc'h d'ar marv gant ar Suised: eus Uri e oa, hag anvet *Hans Turmann*. Hennezh, emezo, en devoa trubardet Ludovico evit arc'hant.

## E vab dug
Goude e voe adsavet dugelezh Milano da reiñ da Massimiliano Sforza, mab Ludovico.

## Liammoù diavaez
* Poltred Lodovico ha lignez ar re Sforza
Lorenzo di Credi

**Lorenzo di Credi** (war-dro 1459 &ndash; 12 a viz Genver, 1537) a oa ul livour ha kizeller italian. Levezoniñ a reas Leonardo da Vinci a-raok bezañ levezonet bras gantañ. Ganet e oa e Firenze, ha kregiñ a reas da labourat e stal Andrea del Verrocchio. Pa varvas ar mestr e voe kemeret ar stal war e lerc'h gant Lorenzo. 

## Poltred Caterina Sforza
Unan eus livadurioù di Credi a voe sachet evezh an dud warnañ pa voe embannet gant anaoudeien zo e oa heñvel a-walc'h penn Mona Lisa gant Leonardo da Vinci ha dremm Caterina Sforza er poltred graet gant Lorenzo di Credi. 

Honnezh, Caterina Sforza, a oa kontez Forlì hag Imola en Italia ar , ha prizoniadez Cesare Borgia. Emañ ar poltred-se, a vez graet *La dama dei gelsomini* anezhañ, e mirdi kêr Forlì.

## Diskibien
Diskibien en deus bet, Giovanni Antonio Sogliani hag Antonio del Ceraiolo eo ar re anavezetañ.

## Daveennoù
Vogalenn tost a-dreñv

Er yezhoniezh e vez implijet an termen **vogalenn tost a-dreñv** (saoz.: ''near-back vowel'') war dachenn ar fonetik hag ar fonologiezh evit komz eus ur vogalenn ma vez lec'hiet an teod hanter-hent etre ur vogalenn greiz hag ur vogalenn a-dreñv.

Setu an arouezenn implijet gant al lizherenneg fonetikel etrebroadel evit treuzskrivañ ar vogalenn tost a-dreñv nemeti:

* vogalenn beuzserr tost a-dreñv (ront) [ʊ], d.s. sved. **''o**rt'' ([ʊʈ]; "lec'h")

## Gwelit ivez:
* Vogalenn
* Vogalenn tost a-raok
* Vogalenn greiz
* Vogalenn a-dreñv
* Vogalenn a-raok
Maracas

Ar **maracas** (ger spagnolek lies) a zo ur benveg-seniñ eus Amerika Latin, anezhe div voull gleuz e penn un troadig d'o derc'hel e pep a zorn ha d'o hejañ. Graet e vezont gant koad, pe lêr peurvuiañ, met e mezell (pe plastik) ivez bremañ zoken.
E-barzh e vez lakaet tammoù gwer pe greun, riz ivez a-wechoù, d'ober trouz.
Implijet e vezont e Venezuela, e Kuba, e Puerto Rico da skouer.

## Pijao

Un doare maraca zo anvet *maraca pijao*, peogwir e teu eus ar bobl Pijao e Colombia. Un tamm brank kleuz eo, lakaet greun enni, ha stouvet en daou benn, hag a vez hejet gant ar soner.

## Gwelout ivez
*ar fleüter kuban Orlando Valle, lesanvet *Orlando "Maraca" Valle*.

## 
Maracas a vez da son cumbia.

## 

## Yezh
### 
Ouzhpenn eus ar benveg, eo eus ar gisti e vez lavaret maracas.

### 
En Uruguay e vez graet an anv maracas eus ar binvioù-seniñ hag eus ar baotretaerien. 

## Liamm diavaez

* Maracas eus Venezuela
*YouTube: Hector Lavoe o son gant ar maracas
Vogalenn greiz

Er yezhoniezh e vez implijet an termen **vogalenn greiz** (saoz.: ''Central vowel'') war dachenn ar fonetik hag ar fonologiezh evit komz eus ur vogalenn ma vez lec'hiet an teod e-kreiz ar genoù dre e hed, da lâret eo hanter-hent etre ar penn-raoak (an dent) hag ar penn a-dreñv (ar staon).

Setu ar vogalennoù digor gant bep o arouezenn hervez reolennoù treuzskrivañ al lizherenneg fonetikel etrebroadel:

* vogalenn serr kreiz nann-ront [ɨ], d.s. kemb. (norzh) *Cymr*'u*** ([ˈkəmrɨ] ; "Kembre")
* [[vogalenn serr]] kreiz [[Rontder (yezhoniezh)|ront]] [ʉ], d.s. [[svedeg|sved.]] ''f'''u'''l'' ([fʉːl]; "divalav")
* [[vogalenn etre|vogalenn damserr]] kreiz [[Rontder (yezhoniezh)|nann-ront]] [ɘ], d.s. [[ruseg|rus.]] ''солнц'''е*** ([ˈsonʦɘ]; "heol")
* vogalenn damserr kreiz ront [ɵ], d.s. kant. 去 *h*'eo**i3'' ([hɵy]; "mont")
* [[vogalenn etre]] kreiz ("[[schwa]]") [ə], d.s. [[Galleg|gall.]] ''j**e*** ("me")
* [[vogalenn etre|vogalenn damzigor]] kreiz [[Rontder (yezhoniezh)|nann-ront]] [ɜ], d.s. [[Saozneg|saoz.]] ''h'''e'''r'' ("hi")
* [[vogalenn etre|vogalenn damzigor]] kreiz [[Rontder (yezhoniezh)|ront]] [ɞ], d.s. [[Iwerzhoneg|iwerzh.]] ''t'''o'''mhail'' ([tɞ̜ːlʲ]; "Debr!")
* [[vogalenn beuzdigor]] kreiz ([[Rontder (yezhoniezh)|nann-ront]]) [ɐ], d.s. [[Portugaleg|port. (Brazil)]] ''cam'''a*** ([kɐ̃mɐ]; "gwele")
* vogalenn digor kreiz nann-ront [a] (arouezenn nann-ofisiel met implijet alies), d.s. 

## Gwelit ivez:
* Vogalenn
* Vogalenn tost a-raok
* Vogalenn a-dreñv
* Vogalenn tost a-dreñv
* Vogalenn a-raok
Rodinia

E geologiezh e tave Rodinia (eus ar rusianeg *родина* - mammvro) ouzh unan eus an dreistkevandirioù koshañ anavezet, ennañ darn vrasañ an tirioù. A-drugarez d'ar paleoteogerezh e anavezer e led met tu ebet da anavezout e hedred a zo ganeomp.

## Kronologiezh

War a seblant en em furmas Rodinia e-pad an Neoproterozoeg,war-dro 1 miliard bloavez'zo hag en em derrin a reas 800 milion bloavez'zo. Krediñ a reer ez eo en e abeg e oa ken yen hiniad an Neoproterozoeg.

## Furmidigezh

D'en em furmiñ a grogas Rodinia 1.3 milard bloavez'zo pa gejas an tri pe pevar kevandirioù a oa neuze, un darvoud anvet Orogeniezh GreenvilleGrenville orogeny.. An diouer a anevaled kregin ganto hag a roudennoù a baleoteogerezh a vir anezho d'anavezout mat fiñvoù ar c'hevandirioù kent-se.

Da gavout pelec'h e oa Rodinia ha penaoz en em furmas e rejod gant fedoù paleoteogerel eus an Sechelloù, India hag ar menezioù Greenville. Ar re-mañ a oa bet furmet e-pad an orogeniezh Greenvill hag o roudennoù a gaver war an holl gevandirioù.

Daoust m'ez eus tabud c'hoazh e-touez ar baleodouaronourien e kreder e strollas ar c'hratonoù a furmas Rodiania war-dro Laurentia. War a seblant edo aod reter Laurentia stok ouzh aod kornog Amerika ar Su tra m'edo Aostralia hag Antarktika stok ouzh aod kornog Amerika an Norzh. Un trede kraton, a yafe da norzh Afrika, a oa etre an daou benntir..

Kratonoù arall evel ar c'halahari, ar c'hongo ha rannved San-Francisco na oant ket darn Rodinia, war a seblant.

## Daveoù
Itron an Erminig

** La dama con l'ermellino (Ritratto di [[Cecilia Gallerani]])**, *Itron an erminig* e brezhoneg", a zo un eoullivadur war goad a 54,8&nbsp;cm x 40,3 graet etre 1488 ha 1490 gant Leonardo da Vinci.

Emañ al livadur er mirdi Czartoryski e Cracovia war-lerc'h bezañ dreset goude un tamm drailh graet dezhañ e-kerzh an eil brezel-bed. Kuzhet e oa bet en ur c'hastell, kavet gant ar soudarded alaman, ha pa voe adkavet war o lerc'h e oa roud seul ur votez warnañ en ur c'horn.

E krec'h en tu kleiz eo skrivet: *"LA BELE FERONIERE LEONARD DA WINCI"*.

## Ar vaouez
Cecilia Gallerani eo anv ar vaouez zo bet livet, hag unan eus priedoù-kleiz Ludovico Sforza, dug Milano, ha gwarezour Leonardo, e oa-hi war-dro 1488-1489. 16 vloaz e oa-hi da neuze. Brudet e oa he spered kement hag he c'hoantiz e lez Milano. 
Moarvat e fellas d'an arzour skeudenniñ vertuzioù Cecilia Gallerani gant al loen, arouez ar fealded. Ur mab he doe, Cesare, a-raok ma voe lakaet fin d'o darempred, e 1492. En 1490 e oa dimezet Ludovico Sforza da Beatrice d'Este, a strivas da bellaat serc'hed he fried.

Pe e voe graet an daolenn e 1488-1489, a-raok eured an dug, pe un tamm diwezhadoc'h, evel prof kimiadiñ a-berzh Ludovico Sforza d'e serc'h yaouank.

## Istor al livadur
N'anavezer an istor-se nemet adal an XVIIIvet kantved, pa ne oa ket lakaet war gont Leonardo c'hoazh. Hiriv avat ez eus kenemglev war ar poent-se.

## Iskis
N'eo ket un erminig met ur fured, evit doare, a zo livet amañ, hervez meur a skiantour. Aes a-walc'h doñvaat ur fured, diaesoc'h a galz ober kemend-all gant un erminig, ouzhpenn ma ne oa ket ul loen stank er vro, ha diaes da boltrediñ, seul ziaesoc'h pa ouzer e oa gorrek Leonardo da livañ.

## Arouez
Savet e vije an daolenn diwar ur c'hoari-gerioù : erminig a zo *galere* e henc'hresianeg, heñvel ouzh an anv Gallerani. 
Gant he blev gwenn e oa ivez arouez ar c'hlanded.

## Pennadoù kar
* La Belle Ferronnière
* La dama de armiño
Xhosa (pobl)

Ar **Xhosa** a zo ur bobl eus Suafrika a orin Bantou.

## Xhosaed brudet
*Nelson Mandela
*Steve Biko
*Thabo Mbeki
*Walter Sisulu
*Desmond Tutu
*Miriam Makeba
*Winnie Madikizela-Mandela

## References
* Disoc'hoù an niveradeg e Suafrika e 2001 
::An niver merket er bajenn-mañ a zo hini ar suafrikaned o deus diskleriet kaout ar Xhosaeg evel yezh pemdeziek er gêr, a c'hell bezañ disheñvel a galz eus an niver a dud hag en em sant Xhosa. Ouzhpenn-se ez eus milionoù a dud o komz Xhosaeg evel eil pe trede yezh: lod zo en em sant Xhosa, evit lod all n'eo nemet ur yezh eskemm.
Louarn Sechoura

**Louarn Sechoura** (*Pseudalopex sechurae*) pe **louarn an dezerzh perouat** a zo ur bronneg kigdebrer bihan eus ar c'herentiad *[[Canidae]]* hag a vev e Suamerika. Ezel bihanañ ar genad *[[Pseudalopex]]* eo.

Gris ha ruz eo e vlevenn ha du eo penn e lost. E gavout a reer eus su Ecuador betek kreiz Perou, en dezerzhioù hag er c'hoadegoù sec'h. En em vagañ a ra diwar amprevaned, krignerien hag evned.

## Daveoù

* 
* Louarn Sechoura
Moldavia

**Moldavia** (*Moldova* e roumaneg) zo ur vro istorel e Reter Europa, rannet hiziv an deiz etre Roumania, Moldova hag Ukraina. Ur briñselezh dizalc'h a-walc'h eo bet etre ar  ha 1859, pa voe unanet gant Valakia da vont d'ober stad vodern Roumania.