open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Turiaw ar Menteg

**Turiaw ar Menteg**, **Gwion ar Menteg**, an **Tad Turiaw** er relijion, **abEnnez** da anv barzh, a oa ur beleg ortodoks hag ur skrivagner brezhonek. Kenlabouret en deus gant SADED. 

Ur pennad mat e oa bet o chom evel manac'h e Treger, er Seizh Sant, hag ur pennadig ivez e Lennon. 
Bevañ a reas e-pad pell amzer e Brec'h, hag e Gwened e dibenn e vuhez. Prezidant Kelc'h Sevenadurel Gwened e voe. Ur pennad a skrivas er gelaouenn Al Liamm : "Santez Anna, mamm-gozh ar Vretoned".

Unan eus e vibion, Gwenhael ar Menteg, a gengrouas An Drouizig.

## Oberoù
**Dafar evit ur c'heriaoueg a'n Ardamezouriezh*, Yellen hag Abennez, Gwenedour, 1965
* *Barzhaz-hud ur Gwenedour*, (gant an anv-pluenn: abEnnez), Gwenedour, Rumm E, 1966.
**Pacem in Terris*, Yann XXIII, tr. gant an Tad Turiaw, Preder, 1968.
**Brezhoneg diazez*, embannet gant Skol an Emsav, hep bloaziad.
**[[Goueler Kelt]]*, Preder, 1970 ; embannadur "gwellaet ha kresket", 1991.
**Santez Anna, mamm-gozh ar Vretoned*, Al Liamm, niv. 325, 2001
**Dastumad gerioù a rannyezhoù ar gevred - Dictionnaire de vannetais breton-français*, Hiziv an deiz, 2007.
**An Aviel hervez sant Yann an doueoniour*, Embannadur An Treizher, 2014.
**An Oferenn Santel diouzh deved sant Yann Aourc’hen*, embannadur An Treizher, 2014.
**Geriadur an Doueoniezh,* An Treizher 2016, 446 p.

## Liammoù diavaez
*La langue bretonne : histoire et graphies, gant Turiaw ar Menteg, e lec'hienn An Drouizig.
Maria Theresia

**Maria Theresia**, pe ** [[Maria Tereza]] ** e brezhoneg, ganet e Vienna e 1717 ha marvet eno e 1780, a oa dugez-veur Aostria, rouanez Hungaria, rouanez Bohemia, hag a oa pried da Franz Iañ, Impalaer santel, ha kenimpalaerez.

## He buhez
Merc'h e oa d'an impalaer Karl VI an Impalaeriezh Santel ha d'e bried Elisabeth Christine von Braunschweig-Wolfenbüttel, hag arc'hdugez Aostria e oa a-vihanik. Dre ma oa marvet he breudeur ha c'hoarezed en bugel ne chome nemet Maria Anna Aostria (1718-1744).

En 1725 e lakaas he zad sinañ ar Pragmatica Sanctio gant ar Stadoù ha gant ar broioù estren. Hervez ar skrid e oa ar gurunenn da vezañ roet d'an henañ eus e vugale-eñ, pe blac'h pe baotr e vije. Neuze 'ta da Maria Theresia, diwar-goust merc'h e vreur henañ, Joseph Iañ, marvet a-raok dezhañ.

Pa varvas Karl VI en 1740, koulskoude, hag en desped d'ar Pragmatica Sanctio he devoe poan Maria Theresia da lakaat anavezout he gwir war ar gurunenn. Frederig II Prusia a lammas war Silezia, un douar pinvidik a oa d'an Tiegezh Habsburg, ha setu tarzhet Brezel Hêrezh Aostria.

## He bugale
* Maria Elisabeth (1737–1740)
* Maria Anna (1738–1789)
* Maria Karolina (1740–1741)
* Joseph&nbsp;II (1741–1790)
** dimezet e 1760 da Isabella von Bourbon-Parma, merc'h d'an dug Philipps von Parma, Piacenza, Guastella
** addimezet e 1765 da Maria Josepha von Bayern, merc'h d'an Impalaer santel Karls&nbsp;VII
* Maria Christina (1742–1798)
** dimezet e 1766 d'an dug Albert Kasimir von Sachsen-Teschen
* Maria Elisabeth (1743–1808), abadez en Innsbruck
* Karl Joseph (1745–1761), marvet da 16 vloaz,
* Maria Amalia (1746–1804)
** dimezet e 1769 d'an dug Ferdinand von Parma, mab da Philipps, dug Parma, Piacenza, Guastella
* Leopold&nbsp;II. (1747–1792)
** dimezet e 1765 d'an Infantez Maria Ludovica Spagn
* Maria Karolina (1748–1748)
* Johanna Gabriela (1750–1762)
* Maria Josepha (1751–1767)
* Maria Karolina (1752–1814) ∞ 1768
* Ferdinand Karl Anton (1754–1806)
* Marie Antoinette (Maria Antonia) (1755–1793)
** dimezet e 1770 da Louis (1754-1793), Daofin Bro-C'hall, ha roue adalek 1773 evel Loeiz XVI
* Maximilian Franz (1756–1801), arc'heskob, priñs-eskob Kôln.

## Notennoù ha daveennoù
Arvor (kazetenn)

***Arvor*** a oa ur gazetenn vrezhonek sizhuniek, krouet e diskar-amzer ar bloaz 1940 gant Roparz Hemon, ar rener, Loeiz Andouard, Meavenn ha Kerverzhiou. Divyezhek e oa da gentañ, evel Ar Bobl e deroù ar c'hantved, met dont a reas ar brezhoneg da vezañ ar yezh pennañ enni adalek miz Eost 1942.

182 niverenn a oa bet embannet adalek ar 5 a viz Genver 1941 betek an 23 a viz Gouere 1944. Tamallet ez eus bet dezhi, abaoe 2000, bezañ embannet linennoù enepyuzev ha nazigar e tri fennad. 

## Liamm diavaez
* Lec'hienn dielloù Penn-ar-Bed
* idbe
Frañsez Debauvais

**Frañsez Debauvais**, bet ganet e Roazhon d'an 31 a viz Genver 1903, a oa ur broadelour breizhat a Vreizh-Uhel. **François Debeauvais** a oa e anv gwirion met dre fazi un ofisour stad-sivil e oa bet lamet un "e" e anv e dad. Lesanvioù en deus bet ivez evel Fañch Debauvais, Fañch Deb, Deb, Fañch Denoual.

Desket mat brezhoneg gantañ ha drezhañ. Desket mat e oa a-fed istor Breizh.

Aet e oa da Anaon e Colmar d'an 20 a viz Meurzh 1944, diwar an dorzhellegezh. Ur pennad enoriñ a oa bet savet gant Roparz Hemon e niverenn ziwezhañ Gwalarn, kinniget e vez ar pezh-c'hoari Roperzh Emmet dezhañ. Ar pennad a oa bet unan eus ar re gaerañ e brezhoneg evit Frañsez Kervella: "E varv a voe kemennet e niverenn 165 Gwalarn, hag ar pennad gouestlet enni d'e vignon gant Roparz Hemon a zo unan eus ar skridoù kaerañ a anavezan."

Emañ e vez e bered hanternoz Roazhon, warnañ ur groaz keltiek uhel skrivet warni "Doue da bardono d'an Anaon".

## Pennadoù kar
* Breiz Atao
* Anna Youenou
* Olier Mordrel
* Marsel Guieysse
* Strollad Broadel Breizh (1931-1944)
* Bezen Perrot

## Notennoù ha daveennoù
Flèche d'Émeraude

**Flèche d'Émeraude** a zo ur redadeg war varc'h-houarn a voe aozet evit ar wech kentañ d'an 3 a viz Ebrel 2011. Erlec'hiañ a ra Grand-Prix kêr Roazhon, ur redadeg ha n'eo ket bet aozet abaoe 2008. Tremen a ra ar redadeg war hentoù Aod an Emrodez gant un deroù hag ur pal e kêr Sant-Maloù. Trede kevezadeg Kib varc'h-houarn Frañs eo.

## Loreadeg
Célestin Lainé

**Célestin François Émile Lainé**, lesanvet *Neven Henaff* (Naoned,  – Baile Átha Cliath, ) a oa ur broadelour breizhat ha pennrener ar Bezen Perrot.

Ganet e oa bet e Naoned ha desavet e Gwitalmeze (Bro-Leon).

Strivañ a reas da grouiñ un arme vroadel e Breizh a-benn lakaat ar vro da vezañ dizalc'h.

## [[Eil Brezel-bed]]
Célestin Lainé ha Marsel Guieysse zo enaouerien ar Bezen Perrot, ur strollad-stourm Bretoned dindan an unwisk alaman o stourm gant lu an Trede Reich.

Ar renk a *SS-Untersturmführer* a veze gant Célestin Lainé, lesanvet Neven Henaff. Bet e oa penn meur ha kentañ hini ar strollad stourm.

E dibenn an Eil Brezel-bed e tec'has da Iwerzhon gant sikour obererezh falspaperioù Yann Fouéré.

## Goude ar Brezel
Er bloavezhioù 1960 e reas Célestin Lainé un droiad e Japan dre ma oa bet o kejañ gant Georges Ohsawa er bloavezhioù 1930 e Pariz.

Mont a reas da anaon e Dulenn, m'edo o chom abaoe 1947 goude bezañ bet kondaonet d'ar marv dre zesfailh e Bro-C'hall.

## Skridoù
Meur a anv-pluenn zo bet implijet gant Célestin Lainé : *Ab Arzel*, *Albrogat*, *C. L. Kerjean*, *Neven Henaff*, *Neven Aberispou* hag *Urien Riwallon*.
;Levrioù
* *Mentoniez*, Emb. Gwalarn, Brest, 1934.
;Kenlabour
* *Eur pennad mentoniez*, Gwalarn #17, 1929, p. 87
* *Gehrard von Trevenar*, Gwalarn #158, 1943, p. 117
* *A genouenniz !*, Breiz Atao #286, 1937, p. 3
* *D'an aotrou Perrot*, Breiz Atao #337, 1944, p. 18
* *Gweledigez Kadoran*, Stur #12, 1938, p. 27
* *Sevenadur atlantegat*, Al Liamm #102, 1964, p. 39
* *Dibennou da stummañ anvioù-lec'hiou diwar anvioù-gwez, Tir-na-nOg #4, 1947, pp. 18-20

== Levrlennadur ==
*Carney, Sébastien. *Célestin Lainé et le breton : la langue pour le combat*, [[La Bretagne linguistique]] niv. 16, 2011, pp.&nbsp;151–197
*Carney, Sébastien. *Breiz atao ! / Mordrel, Delaporte, Lainé, Fouéré : une mystique nationale, 1901-1948*, [[Presses Universitaires de Rennes]], 2015
*Raoul Lukian. *Geriadur ar skrivagnerien ha yezhourien''. Al Liamm, 1992, pp. 176-177 
*Eñvorennoù C. Lainé, troet e saozneg, embannet e-barzh e-Keltoi, Volume 4 

## Notennoù ha daveennoù
Arvor

**Arvor** zo ur ger brezhonek a denn d'an douaroniezh hag implijet e meur a zoare.

## Anvioù-lec'h
* an arvor eo ar vro, pe al lodenn eus ur vro, pe eus ur barrez, tost d'an aod, enebet ouzh an argoad;
* an *Arvor*, er varzhoniezh vrezhonek, zo un anv all roet da Vreizh;
** diwar ar ger-se e teu an anv Arvorig.
*an Arvor, ur gumun er Mor-Bihan;
*an Arvor-Baden, ur gumun er Mor-Bihan.
**an Arvor*, e Pleuvihan, e Treger

Daou dapartamant zo zo bet savet o anv gant ar ger Arvor : Aodoù-an-Arvor e Breizh, ha Alpoù-an-Arvor e Provañs.

## Traoù all
* Arvor a oa ur gelaouenn sizhuniek e-pad an Eil Brezel-Bed 
* Fêtes d'Arvor, ur gouel
* An Arvor, ur sinema Arz hag Esae e Roazhon

## Pennadoù kar
*Arvorig
*Armor
Josefina av Leuchtenberg

* *Ur pennad all zo diwar-benn he mamm-gozh, [[Joséphine Tascher de La Pagerie]] (1763 – 1814) a veze graet *'Joséphine de Beauharnais** anezhi ivez.''



**Joséphine de Beauharnais**, pe **Josefina av Leuchtenberg''' (e svedeg), ganet e 1807 ha marvet e 1876, a oa rouanez Sveden (1844-1859) dre he dimeziñ da Oscar Iañ Sveden. 

Ganet e oa Josefina e Milano, en Italia, ha merc'h e oa da Eugène de Beauharnais, kentañ Dug Leuchtenberg, ha d'e bried Auguste von Bayern (1788-1851). Dre-se e oa merc'h-vihan da Joséphine Tascher de La Pagerie, kentañ pried Napoleone Buonaparte. 

## Pennad kar
* Rouanezed Sveden
Marc'hhouarnerezh e Pluveleg

## Grand-Prix Pluveleg-Mor Bihan
Ur redadeg digor d'ar varc'hhouarnerien a-vicher eo Grand-Prix Pluveleg-Mor Bihan, aozet bep bloaz e Pluveleg gant ur pal e krec'h krec'hienn Kadoudal. Ouzhpenn ar redadeg e vez kinniget d'an dud kemer perzh e *La Morbihannaise Jean Floc’h* (troioù-bale war droad pe war varc'h-houarn).

## Manche-Atlantique
**Manche-Atlantique** eo ar redadeg war varc'h-houarn a lañs ar bloavezh e bed ar varc'h-houarn amatour e Breizh. Aozet e vez bep bloaz abaoe 1972 e deroù miz Meurzh (e Pluveleg emañ ar pal abaoe 1997). War listenn al loreidi ez eus anvioù brudet evel re André Chalmel, Yvon Madiot, Dominique Le Bon, Jacky Durand, Stéphane Heulot, Lilian Jégou pe David Le Lay.
E 2010 e voe gounezet ar redadeg gant Julien Foisnet goude 158 kilometr a redadeg etre Lanyugon ha Pluveleg. Ret e voe d'ar varc'hhouarnerien pignat seizh gwech krec'hienn Kadoudal.

## Kampionad Frañs 1973

E 1973 e voe aozet evit ar wech kentañ kampionad marc'h-houarn Frañs e Pluveleg.

## Kampionad Frañs 1979

## Kampionad Frañs 2003

## Tro Frañs e Pluveleg

Deuet eo Tro Frañs peder gwech e Pluveleg gant tri fal, daou zeroù hag ur rakredadeg.

{|border="1" cellspacing="0" cellpadding="2" class="wikitable" style="font-size: 90%;"
|-bgcolor="#CCCCCC"
!**Bloaz**
!**Tennad**
!**Redad** 
!**km** 
!**Trec'hour an tennad**
! **Roched melen** 
|-
!style="text-align:left"|1982
|align=left|Tennad 9A || An Oriant - Pluveleg || 69 (ABE/SK.) || Ti-Raleigh || Phil Anderson 
|-bgcolor="#EFEFEF"
!style="text-align:left"|1982
|align=left|Tennad 9B || Pluveleg - Naoned || 138,5 || Stefan Mutter || Phil Anderson 
|-
!style="text-align:left"|1985
|align=left|Rakredadeg || Pluveleg – Pluveleg || 6,8 || Bernard Hinault || Bernard Hinault
|-bgcolor="#EFEFEF"
!style="text-align:left"|1997
|align=left|Tennad 3 || Vire - Pluveleg || 224 || Erik Zabel || Mario Cipollini 
|-
!style="text-align:left"|1997
|align=left|Tennad 4 || Pluveleg – Le Puy-du-Fou || 223 || Nicola Minali || Mario Cipollini
|-bgcolor="#EFEFEF"
!style="text-align:left"|2008
|align=left|Tennad 1 || Brest – Pluveleg || 197,5 || Alejandro Valverde || Alejandro Valverde
|-
Marie von Hessen-Darmstadt

**Marie Hessen-Darmstadt** , en alamaneg *Marie von Hessen-Darmstadt* (1824-1880), pe *Mariya Aleksandrovna* ( en ruseg : **), zo ur briñsez alaman hag a voe impalaerez Rusia.

Merc'h yaouankañ an dug-meur Ludwig II von Hessen-Darmstadt ha Wilhelmine Luise von Baden e oa. Ur voereb dezhi, Luise Augusta von Baden (+1826) a oa pried an tsar Aleksandr Iañ. 

## He zad
Diskred zo diwar-benn anv he zad gwirion. Hervez tud zo e vije bet un darempred etre he mamm, an dugez-veur Wilhelmine Luise von Baden, hag ar baron Grancy. 

## Dimeziñ ha bugale

E 1841 e timezas d'an tsarevitch Alesant Nikolaevitch Rusia, a vo anvet da dsar, hag a reno evel Alesant II Rusia. Eizh bugel he doe: 
* Aleksandra (1842–1849)
* Nikolai (1843–1865) a varvas a-raok dimeziñ da Dagmar av Danmark
* Aleksandr (1845–1894) a reno war-lerc'h e dad,
** dimezet en 1866 da Dagmar av Danemark (1847-1928) e-lec'h e vreur, hag int-i a vo tud d'an tsar Nikolai II Rusia,
* Vladimir (1847–1909)
**dimezet en 1874 da Marie von Mecklemburg-Schwerin (1854-1920)
* Alexis (1850–1908)
* Marie (1853–1920) 
**dimezet en 1874 da Alfred d'Angleterre (1844-1900), dug Sachsen-Coburg-Gotha, en 1892.
* Serge (1857– muntret en 1905) 
**dimezet en 1881 da Elisabeth von Hessen-Darmstadt (1864- lazhet en 1918)
* Paul (1860– lakaet d'ar marv en 1919) 
** dimezet en 1889 da Alexandra Gres (1870-1891) 
** dimezet en- morganatek en 1902 da Olga Karnovic Paley

## Levrlennadur
* *Alexandre II de Russie*, gant Henri Troyat

## Pennad kar
* Alesant II Rusia
Ulrika Eleonora Sveden

**Ulrika Eleonora**, ganet e Stockholm e 1688 ha marvet eno e 1741, pe **Ulrika Eleonora ar Yaouankañ**, a voe rouanez Sveden adalek Kerzu 1718 da C'hwevrer 1720, ha rouanez kenseurtez betek he marv. 

## He buhez
Merc'h e oa da Karl XI ha d'e bried Ulrika Eleonora Danmark. Ren a reas war-lerc'h he breur Karl XII en 1718 , goude dezhi plegañ da goll an hollveli. Adalek enni e voe rannet ar galloud etre ar roue, ar sened, hag ar stadoù. 
Dimeziñ a reas da Frederik von Hessen-Kassel en 1715 , ha leuskel gantañ ar galloud en 1720. Adalek neuze e voe ur marevezh a frankiz er vro, ha disteraet kalz e oa levezon ar roue. 

## Pennadoù kar
*Ulrika Eleonora
*Rouanezed Sveden
Robert Emmet

Ur broadelour iwerzhonat yaouank a Zulenn a oa Robert Emmet, pe Roparzh Emmet e brezhoneg (gwelout pezh-c'hoari Roparz Hemon). Ganet d'ar 4 a viz Meurzh 1778 hag aet da Anaon d'an 20 a viz Gwengolo 1803, (Strollad ar Vroadelourion Unanet), E studioù a gasas en Trinity College. (An Dr Robert Emmet a oa e dad, fizikour ar Roue Saoz). 

Goude votadeg an Unvaniezh e tarempredas Emmet gant gouarnamant ar Stad C'hall e 1802 evit aozañ un emsavadeg da zijabliñ e vro diouzh gwask enebourion e bobl. D’an 23 a viz Gourheren 1803, e aozas tagadenn Kastell Dulenn. Ne voe ket gwall aozet an emsavadeg ha donet a reas fonnapl ar warded da gastiziñ an emsaverion. Harzet ha kondaonet d’ar marv e voe, daoust da ziviz brav meurbet e alvokad, John Philpot Curran,Tad Sarah Curran, danvez pried Emmet.

Da 25 bloaz e voe krouget ha dibennet goude, an deiz war-lerc’h, e miz Gwengolo 1803.

Emmet zo ennañ personelezh ar romantelezh dre e yaouankiz, e uhelvennozhioù hag e garantez evit Sarah Curran.
Deuet eo da vout unan a verzherion Bro-Iwerzhon, d’an 19 a viz Gwengolo 1803.

## Lennegezh, buhezskridoù hag all
* Hemon, Roparz (1979) : *Roparzh Emmet*, e *C'hoariva*, Al Liamm, 1979
* Gough, Hugh & Dickson, David (1990) : *Ireland and the French Revolution* 
* Stewart, Anthony Terence Quincey (1993) : *A Deeper Silence: The Hidden Origins of the United Irish Movement* 
* Smyth, Jim (1998) : *The Men of No Property: Irish Radicals and Popular Politics in the Late Eighteenth Century* 
* McMahon, Sean (2001) : *Robert Emmet* 
* Geoghegan, Patrick (2002) : *Robert Emmet: A Life* 
* Elliott, Marianne (2003) : *Robert Emmet: The Making of a Legend* 
* O'Bradaigh, Sean (2003) : *Bold Robert Emmet 1778-1803* 
* O'Donnell, Ruan (2003) : *Robert Emmet and the Rebellion of 1798* 
* O'Donnell, Ruan (2003) : *Robert Emmet and the Rising of 1803* 
* O'Donnell, Ruan (2003) : *Remember Emmet: Images of the Life and legacy of Robert Emmet*
Hent-houarn Landerne Savenneg

Ul linenn hent-houarn zo etre Savenneg ha Landerne niverennet 470000 en anvadur RFF (*Réseau ferré de France*).

## Istor
Adalek 1862 betek 1867 e padas al labourioù evit staliañ al linenn-mañ.

## Tres
***PK** = *Poent Kilometrek* adalek porzh-houarn Austerlitz e Pariz.

## Levrlennadur
* Blier, Gérard Blier. *Nouvelle Géographie ferroviaire de la France, Tome 2 : L'organisation régionale du trafic*. Paris : Éditions La Vie du Rail, 1993 

## Gwelet ivez
* THR Breizh
* Tren tizh bras
Charlotte Augusta Kembre

**Charlotte Augusta Kembre** (1796-1817) a oa ur briñsez saoz, merc'h d'ar roue George IV ha da Caroline von Braunschweig-Wolfenbüttel (1768-1821), hag o bugel nemetañ.

Burzhudus e vije bet he ganedigezh. Fougeal a reas he zad, bloavezhioù goude, ne oa tostaet ouzh he mamm nemet teir gwech en o buhez. Nemet un toullad mizioù ne oa Charlotte Augusta pa zispartias he zud en ofisiel. Diwar neuze e viras he zad outi da welout he mamm nemet gwechig dre vare.

Klask a reas he zad he zreiñ a-enep d'he mamm, met atav e karas anezhi.

## Dimeziñ
Dimeziñ a reas d'an 2 a viz Mae 1816 d'ar priñs alaman Leopold von Sachsen-Coburg-Saalfeld, a zeuas da vout roue Belgia diwezhatoc'h. 

Rouanez Bro-Saoz e oa Charlotte da vezañ, dre ma oa bugel nemetañ he zad. Met mervel a reas er gwentloù d'ar 6 a viz Du 1817, d'ur 21 bloaz, goude genel ur mab hag a varvas ivez.

## Pennadoù kar
* Charlotte 
* Augusta
Yann ar Gwenn

**Yann ar Gwenn** (Jean-François-Marie Le Guen e anv gallek), bet ganet e Plougouskant d'ar 24 a viz Kerzu 1774, a oa ur gwerzhour hag a save kanaouennoù kanet ha gwerzhet dre follennoù distag da-geñver gouelioù ha pardonioù Bro-Dreger ha Bro-Leon.

Mab e oa da Bêr ar Gwenn ha da Vari Henry. Kollet e oa bet ar gweled gantañ pa oa bihan-bihan. Dimezet e oa gant Marc'harid Petibon. Graet e veze Dall-ar-Gwenn anezhañ ivez.

Hervez *Catalogue Bibliographique de la Chanson Bretonne sur feuille volante*, savet gant Joseph Ollivier hag embannet e 1942 e ti ar Goaziou e Kemper, e voe savet degadoù a ganaouennoù gant Yann ar Gwenn. Er roll-se ez eus 46 testenn a zo diwar e zorn en un doare asur ha 12 all a zo bet lakaet war e gont gant Ollivier abalamour d'o stil, ar pezh a rafe 58 kanaouenn en holl. War temoù a bep seurt e oant bet savet : politikerezh, gwallzarvoudoù, diwar-benn traoù diouzh ar c'hiz, torfedoù, kleñvedoù... hag un nebeud re diwar-benn ar relijion, pe c'hoazh "disputoù".

En e oberenn *[[En bro Dreger a-dreuz Parkoù]]* (pajennoù 52-56) en devoa kontet Erwan Vertou piv e oa Yann ar Gwenn.

Aet eo Yann ar Gwenn da Anaon d'an 29 a viz Kerzu 1849 e Priel, el lec'h m'edo o chom. *Poëte bretonne* eo ar vicher a zo skrivet war e vortuaj.

## Liammoù diavaez
* ''Kan ar paperer''

## Daveenn

## Levrlennadur
*Daniel Giraudon, *Un chanteur-chansonnier du Trégor : Yann ar Gwenn (1774-1849), biographie et répertoire d’un compositeur de chansons populaires en langue bretonne*, Ar Men niv.10, Gouere 1987, pp.&nbsp;22–35.
Grand-Prix Pluveleg-Mor Bihan

**Grand-Prix Pluveleg-Mor Bihan** a zo ur redadeg war varc'h-houarn aozet bep miz Mae tro-dro da kêr Pluveleg. E krec'h krec'hienn Kadoudal (1400 metr hirder; 6,5%) emañ pal ar redadeg: d'an aliesañ e vez pignet muioc'h eget dek gwech ar grec'hienn vrudet-se gant ar varc'hhouarnerien e-pad ar redadeg.
 Cédric Hervé eo ar Breizhad diwezhañ a zo aet ar maout gantañ: e 2006 e oa dindan roched Bretagne-Armor Lux

## Loreadeg

## Liamm
*  Lec'hienn ofisiel
* Marc'hhouarnerezh e Pluveleg

## Daveoù
Élise

**Élise** (a-wechoù *Elyse*) zo un anv-bihan gallek.

## Orin
N'eo nemet unan eus berradurioù an anv-bihan Elisabeth, un anv a orin hebreek meneget er Bibl.

## Yezhoù all
**Elise* e saozneg
**Else, [[Ilse]],* en alamaneg

## Adstummoù
Niverus eo an adstummoù
*Lise ha *Lyse*, berradurioù
**[[Elisa]], Eliza, Lisa, Liza* hag *Elsa, Else, [[Ilse]]*.
*Lili, Lilou, Lisette, Lison, Lisou.

## Giz
Diouzh ar c'hiz e oa war-dro 1900, war-dro 1920 adarre, ha goude 1980. En 2001 e oa bet an anv roet d'ar muiañ a verc'hed e Bro-C'hall.

## Tud

### XVIIIvet ha XIXvet kantved
* Élise Bruyère (1776–1847) livourez c'hall.
* Marie-Louise Élise Cestac (14 mars 1811 - 17 mars 1849), leanez c'hall 
* Elise van Calcar-Schiotling, pe *Eliza Carolina Ferdinanda Fleischacker*, (Amsterdam 1822 - Den Haag 1904), skrivagnerez izelvroat
* Élise Thiers (1818 - 1880) pried Adolphe Thiers.
* *Ebba Charlotta Elise Hwasser *, pe Elise Hwasser, (1831 – 1894), aktourez svedat
* Elise Hall, (Paris, 1853 - Boston, 1924), sonerez stadunanat.

## XXvet kantved
* Élise Freinet (1898-), pried Célestin Freinet.
* Elise Ottesen-Jensen, anavezet evel *Ottar*, (1886 − 1973) kazetennerez hag anarkourez svedat
* Élise Rivet (1890-1945), leanez c'hall, marvet e kamp-bac'h Ravensbrück 
**Christine Elise* (1965-), anv-micher *Christine Elise McCarthy*, aktourez stadunanat.
** Elise Neal* (1966-), aktourez stadunanat.
**Kimberly Elise* (1967-), anv-micher * Kimberly Elise Trammel *, aktourez stadunanat.
* Élise Fugler (ganet e 1970), skrivagnerez c'hall
* Elize du Toit (1981), aktourez saoz
* Élise Crombez (1982-), dougerez-dilhad velgiat
* Carmen Elise Espenæs, kanerez norvegat

## En oberennoù
* *Für Elise*, anavezet ivez evel *Al lizher da Elise*, zo ur pezh sonerezh evit ar piano, savet gant Beethoven.
* Élise ou la vraie vie, romant gallek gant Claire Etcherelli, priz Fémina e 1967

## Lec'hanvadurezh
* *Élise*, kumun c'hall gwechall, e Marne, hiziv e kumun Élise-Daucourt.
Ilse

**Ilse** zo un anv-bihan alamanek.

## Gerdarzh
N'eo nemet unan eus stummoù niverus an anv-bihan Elisabeth, anv meneget
er Bibl. 

## Adstummoù
*Ilsa, Ilsabe, Ilza, Ilze

## Tud

* Ilse (kanerez) (* 1965), kanerez vec'hikan
* Ilse Aichinger (* 1921), skrivagnerez aostrian 
* Ilse Aigner (*1964), politikourez
* Ilse Arndt (1913–2003)
* Ilse DeLange (* 1977), kanerez izelvroat
* Ilse Gräfin von Bredow (* 1922), skrivagnerez alaman (*Kartoffeln mit Stippe*)
* Ilse Huizinga (* 1966), kanerez izelvroat
* Ilse Koch (1906–1967),
* Ilse Neubauer (* 1942),
* Ilse Schwipper (1937–2007), anarkourez
* Ilse Stöbe (1911–1942),
* Ilse Werner (1921–2005), aktourez alaman

## Pennadoù kar
* Elsa
* Else
Ilse Koch

**Ilse Koch**, pe *Ilse Köhler* hervez hec'h anv plac'h yaouank, ganet e 1906 e Dresden, marvet e 1967 e Hameln, a zo brudet dre he c'hrizded ouzh bac'hidi ar c'hampoù alaman e-pad an Eil Brezel-Bed. Lesanvet e oa *Die Hexe von Buchenwald*, e saozneg *"The Beast of Buchenwald*, hag e galleg "la chienne de Buchenwald". Dimezet e oa da g-Karl Koch, kentañ komandant kamp-bac'h Buchenwald, ha rener hini Majdanek goude, fuzuilhet gant an SS dre ma oa laer ha muntrer. 

Ganet eoa e Dresden, he zad a oa eilmestr en ul labouradeg. Plac'hig seven hag evurus e oa er skol gentañ. Da 15 bloaz e oa aet da zeskiñ ar vicher a gontaouerez. 

E 1932 e oa ezel eus ar strollad nazi. Dre vignoned he devoa e-touez an SA ha SS, e reas anaoudegezh gant Karl Otto Koch e 1934, ha dimezet e voent daou vloaz goude.

## Bac'het divac'het
Barnet e voe abalamour d'he zorfedoù-brezel gant ul lez-varn stadunanat e 1947. Tamallet e oa dezhi kemer perzh e muntroù e Buchenwald." Kondaonet e voe da vezañ bac'het a-hed he buhez. 

Goude daou vloaz er vac'h e voe lezet da vont gant ar jeneral Lucius D. Clay, gouarnour rann stadunanat Alamagn. Harzet e voe Koch adarre e 1949 barnet gant ul lez alaman, tamallet dezhi broudañ da lazhañ e-barzh 135 afer. Kondaonet e voe da vezañ bac'het a-hed he buhez adarre, e miz Genver  1951.

En emgrougañ a reas en he c'hell e Gwengolo 1967 d'an oad a  60 vloaz, goude skrivañ ul lizher d'he mab.

## Marv
En em grougañ a reas en he c'hell e toull-bac'h Aichach e Gwengolo  1967.

## Notennoù

## Levrlennadur
*  *Pierre Durand*,  "La Chienne de Buchenwald" (1985), diwar-benn torfedoù Ilse Koch.
*  Arthur Lee Smith Jr.: *Der Fall Ilse Koch – Die Hexe von Buchenwald,* Böhlau Verlag GmbH & Cie, Köln 1983, ISBN 3-412-10693-3.
### Levrlennadur saoznek
* Massimiliano Livi, "Ilse Koch". In: *War Crimes and Trials: A Historical Encyclopedia, from 1850 to the Present* by Elizabeth Pugliese and Larry Hufford. ABC-CLIO: Santa Barbara (USA).
* The Holocaust Chronicle, p.&nbsp;117.
* Israel Gutman (ed.), Encyclopedia of the Holocaust, p.&nbsp;809-810.
* Walter Lacqueur (ed.), The Holocaust Encyclopedia, p.&nbsp;97.
* William L. Shirer, The Rise and Fall of the Third Reich, p.&nbsp;983-984.
* David A Hackett (ed.), The Buchenwald Report, p.&nbsp;43 n. 19.
Karoline Friederike Wilhelmine von Baden

thumb|Karoline von Baden, rouanez Bavaria

**Friederike Karoline** (pe *Caroline*) **Wilhelmine von Baden** (1776 - 1841) a oa ur briñsez eus Baden deuet da vout rouanez Bavaria dre zimeziñ.

## He zud
Merc'h henañ ar priñs Karl Ludwig von Baden hag e bried Amalie von Hessen-Darmstadt e oa.

## He c'hoarezed
He c'hoarezed a reas dimezioù kaer. 
* Amalie Christiane von Baden (1776-?), he gevellez, a chomas dizimez koulskoude;
* Luise von Baden (1779 – 1826), a voe impalaerez Rusia, dre he dimeziñ en 1793 d'an tsarevitch *Alesant Pavlovitch* a voe anvet da impalaer evel Alesant Iañ Rusia. 
* Wilhelmine Luise von Baden (1788–1836), dugez-veur Hessen ha *bei Rhein*.
* Friederike Dorothea von Baden, rouanez Sveden, pried Gustav IV Adolf, roue Sveden

## Dimeziñ
Dimeziñ a reas Karoline Friederike Wilhelmine von Baden d'an 9 a viz Meurzh 1797 d'an dug Masimilian von der Pfalz-Zweibrücken, pennhêr dilennerien Pfalz ha Bavaria war un dro, hag a voe anvet da roue Bavaria en 1806.

## He bugale
* ur mab (ganet marv */† 1799)
* Maximilian Joseph Karl Friedrich (1800-1803), marvet da 3 bloaz
* Elisabeth Ludovika von Bayern (1801-1873), dimezet e 1823 da Friedrich Wilhelm IV von Preußen, roue Prusia (1795-1861)
* Amalie Auguste von Bayern (1801-1877), dimezet e 1822 da Johann Iañ roue Sachsen (1801-1873)
* Maria Anna Leopoldine (1805-1877), dimezet e 1833 da Friedrich August II, roue Saks (1797-1854)
* Sophie Friederike Dorothea Wilhelmine (1805-1872), dimezet e 1824 da Franz Karl von Österreich (1802-1878)
* Ludovika Wilhelmine (1808-1892), dimezet e 1828 d'ar priñs Max Joseph in Bayern (1808-1888)
* Maximiliane Josepha Karoline (1810-1821), marvet da 11 vloaz.
Ludovika Bavaria

**Ludovika Bavaria**, en alamaneg *Ludovika Wilhelmine von Bayern*, a oa ur briñsez eus Bavaria, ganet d'an 30 a viz Eost 1808 e München ha marvet eno d'ar 26 a viz Genver 1892 .

## Tiegezh
Eus Tiegezh Wittelsbach e oa Ludovika, anezhi c'hwec'hvet merc'h roue Bavaria, Masimilian Iañ Jozeb, hag ar rouanez Karoline Friederike Wilhelmine von Baden, e eil pried.

C'hoar e oa da 
* *Masimilian* (1800-1803), marvet da dri bloaz;
* Elisabeth (1801-1873), rouanez Prusia; 
* Amalie (1801-1877), rouanez Sachsen ;
* Maria Anna Bavaria (1805-1877) rouanez Sachsen; 
* Sophie (1805-1872) Arc'hdugez Aostria, mamm d'an impalaer Franz Joseph Iañ.

Hanterc'hoar e oa da 
* Ludwig Iañ Bavaria (1786-1868) roue Bavaria ;
* Auguste Amelie (1788-1851) bezrouanez Italia ha dugez Leuchtenberg, pried da Eugène de Beauharnais; 
* Caroline Auguste (1792-1873), rouanez Württemberg ha goude impalaerez Aostria.

## Dimeziñ
He zad en doa lakaet en e benn adskoulmañ an darempredoù etre skourroù an tiegezh Wittelsbach. D'an 9 a viz Gwengolo 1828 e voe dimezet e Tegernsee d'he c'henderv Max Joseph in Bayern (1808–1888)

## He bugale

Dek bugel he doe:
* Ludwig Wilhelm (1831–1920), a zilezas e wirioù da zimeziñ en-vorganatek
: ∞ 1859  Henriette von Wallersee (1833–1891), pried morganatek,   
: ∞ 1892–1913  Antonie von Bartolf (1871–1956), pried morganatek ;
* Wilhelm Karl (1832–1833), marvet da ur bloaz, 
* Helene Karoline Therese, lesanvet *Néné* (1834–1890); hi an hini a oa da zimeziñ d'an impalaer Franz Joseph Iañ (1830–1916), met he c'hoar Elisabeth a blijas dezhañ muioc'h;
: ∞ 1858 Erbprinzen Maximilian Anton von Thurn und Taxis (1831-1867), un den pinvidik-mor, perc'henn postoù Bavaria;  
* Elisabeth Amalie Eugenie, lesanvet *Sisi* pe *Lisi* (1837–1898, ermordet), impalaerez Aostria ha rouanez Hungaria,
: ∞ 1854 dimezet d'an impalaer Franz Joseph Iañ (1830–1916) 
* Karl Theodor, lesanvet *Gackel* (kilhogig) (1839–1909), Dug Bayern und bekannter Augenarzt, a zimezas div wech: 
: ∞ 1865 Sophie Marie von Sachsen (1845–1867), merc'h da Johan Ier von Sachsen,
: ∞ 1874 Maria José Bragança (1857–1943), infantez Portugal 
* Maria Sophie Amalie (1841–1925) 
: ∞ 1859 Francesco II an Div Sikilia (1836–1894), Roue an Div Sikilia, 
* Mathilde Ludovika, lesanvet *Spatz* (1843–1925) 
: ∞ 1861 Ludwig von Bourbon-Sizilien ha kont Trani (1838–1886), breur da Francesco II an Div Sikilia;
* Maximilian (*/† 1845) 
* Sophie Charlotte Auguste (1847–1897, 
: ∞ 1868 dimezet da Ferdinand d'Orléans, dug Alençon (1844–1910), mab-bihan d'ar roue gall Louis-Philippe Iañ;
* Maximilian Emanuel von Bayern, lesanvet *Mapperl* (1849–1893) 
: ∞ 1875 dimezet da Amalie von Sachsen-Coburg und Gotha (1848–1894), c'hoar d'ar roue Ferdinand Iañ Bulgaria.
Charlotte von Mecklenburg-Strelitz

**Sophie Charlotte von Mecklenburg-Strelitz** (19 Mae 1744 – 17 Du 1818) a oa pried da George III (1738–1820), roue Bro-Saoz.
Merc'h yaouankañ Karl Iañ von Mecklenburg-Strelitz, priñs Mirow 1707–1752) hag e bried Elisabeth Albertine von Sachsen-Hildburghausen (1713–1761) e oa.

Skoazell a roas d'ar sonerien Johann Christian Bach ha Mozart. Troet e oa gant al liorzhoù ha sevel a reas Kew Gardens.

Pemzek bugel he doe, trizek anezho a yeas betek o oad gour.

## Poltredoù

Queen Charlotte of Great Britain and Ireland.jpg|Charlotte von Mecklenburg-Strelitz
Queen Charlotte with her eldest daughter Charlotte, Princess Royal, 1767.jpg|Gant he merc'h henañ Charlotte Augusta Matilda
The Three Eldest Princesses, Charlotte, Princess Royal, Augusta and Elizabeth - Gainsborough 1784.jpg|An teir c'hoar ha priñsezed, Charlotte Augusta Matilda, Augusta Sophia hag Elizabeth, gant Thomas Gainsborough (1784)


Queen Charlotte by Benjamin West, PRA.jpg|Poltred gant Benjamin West
Queen-charlotte-1744-1818.jpg|Poltred e 1779 gant Joshua Reynolds.
Queen Charlotte by Sir Thomas Lawrence 1789.jpg|Poltred gant Thomas Lawrence (1789–1790)


## Pennadoù kar
*Queen Charlotte
Dugelezh-veur Baden

** Dugelezh-veur Baden** (*Großherzogtum Baden* en alamaneg) a oa un dugelezh-veur en Alamagn en , krouet gant Napoleon.

## Istor
Krouet e voe e 1803-1806 pa voe divodet an Impalaeriezh Santel Roman alaman. Sinet e voe Feur-emglev Pariz d'an 12 a viz Gouhere gant priñs-dilenner Baden, Karl Friedrich von Baden, ha savet Kengevredad ar Roen. Roet e voe dezhañ an titl a "zug-meur", ha ret dezhañ reiñ 8 000 gwaz da soudardiñ gant Napoleon. 

Dizalc'h e chomas betek 1871, pa'z eas e-barzh an Impalaeriezh Alaman. Un dugelezh-veur e oa c'hoazh, betek dibenn ar Brezel-bed Kentañ e 1918.

## Goude 1918
Neuze e teuas da vezañ ur republik, *Republik Baden*, e-barzh Republik Weimar, nevez-savet.

## Duged-veur Baden
# 1806–1811 : Karl Friedrich von Baden, pe *Karl Iañ* (1728-1811)
# 1811–1818 : Karl Ludwig Friedrich von Baden, pe *Karl II* (1786-1818), mab-bihan da Garl Iañ
# 1818–1830 : Ludwig (1763-1830), mab da Garl Friedrich, eontr da Garl Ludwig Friedrich
# 1830–1852 : Leopold (1790-1852), mab da Garl Friedrich
# 1852–1858 : Ludwig II von Baden (1824-1858), mab da Ludwig
# 1858–1907 : Friedrich (1826-1907) (rejant en 1852, dug-meur en 1856)
# 1907–1918 : Friedrich II (1857-1928)

## Banniel Dugelezh-veur Baden
*  Etre 1870 ha 1891
*  Etre 1891 ha 1918

## Liammoù diavaez
Lisa

**Lisa** zo un anv-bihan en italianeg ha meur a yezh all.

## Orin
Unan eus berrstummoù Elisabeth. 

## Tud

* Lisa del Giocondo, brudet he foltred pan eo hini Mona Lisa

* *Lisa*, anv-micher ar ganerez Annalisa Panetta
* Lisa Andreas, kanerez saoz
* Lisa Ann, aktourez stadunanat bruchedet mat,
* Lisa del Bo, kanerez velgiat
* Lisa Edelstein, aktourez stadunanat,
* Lisa Gerrard , kanerez aostralian
* Lisa Kudrow, aktourez stadunanat,
* Lisa Nilsson (1970 -) kanerez svedat
* Lisa Scott-Lee, kanerez kembreat
* Lisa Sparxxx, aktourez stadunanat bruchedet mat,
* Lisa Tetzner (1894-1963), skrivagnerez suis
* Lisa Thomasson (1878-1932), belegez ha kanerez svedat.

### Lisa Marie
* Lisa Marie Presley (* 1968), kanerez stadunanat, merc'h da Elvis Presley.

## Oberennoù
* Mona Lisa

## Pennadoù kar
* Liza
* Lyssa
* Annalisa 
* Lise
* Liselotte
* Liese
Ar Hyd y Nos

***Ar Hyd y Nos*** ("A-hed an noz") zo ur ganaouenn gembraek savet en  gant John Ceiriog Hughes (1832-1887) evit ar pozioù hag ar soner telenn Edward Jones (1752-1824) evit an ton. Moullet e oa bet en dastumad *Musical and Poetical Relics of the Welsh Bards* e 1784 gant Edward Jones, *Bardd y Brenin* e anv-barzh.
Lakaet eo bet e meur a yezh, hag e brezhoneg ivez.

## Komzoù orin



Holl amrantau'r sêr ddywedant
Ar hyd y nos
Dyma'r ffordd i fro gogoniant
Ar hyd y nos.
Golau arall yw tywyllwch
I arddangos gwir brydferthwch
Teulu'r nefoedd mewn tawelwch
Ar hyd y nos.

O mor siriol, gwena seren
Ar hyd y nos
I oleuo'i chwaer ddaearen
Ar hyd y nos.
Nos yw henaint pan ddaw cystudd
Ond i harddu dyn a'i hwyrddydd
Rhown ein golau gwan da'n gilydd
Ar hyd y nos.



## Brezhoneg
Lakaet eo bet e brezhoneg gant Frañsez Vallée.

* Un doare all zo bet savet gant ar beleg katolik Youenn Troal.

## Doare saoznek
Un doare saoznek a vez kanet ha kinniget alies evel kantik Nedeleg, bet savet gant ar barzh Sir Harold Edwin Boulton (1859-1935) e 1884. N'eo ket un droidigezh ger-ha-ger.

En un doare saoznek all e kaner an eil koubled evel-henn :

Angels watching ever round thee
All through the night
In thy slumbers close surround thee
All through the night
They will of all fears disarm thee,
No forebodings should alarm thee,
They will let no peril harm thee
All through the night.


## Liammoù diavaez
*''Ar hyd y nos'' – ''You Tube''
*Un doare all gant Meinir Gwilym
*Doare brezhonek war lec'hienn Per Kentel

## Notennoù
Les Grandes Baigneuses (Renoir)

***Les Grandes Baigneuses*** (*Ar C'houronkerezed Bras*) a zo un daolenn gant Pierre-Auguste Renoir livet etre 1884 ha 1887.

Kroget e oa gant an daolenn goude distro eus Italia. Awenet e oa gant un delwenn diwar zorn François Girardon (*Le Bain des Nymphes* (1672), izelvos plom evit ur feunteun eus liorzh kastell Versailhez), met levezonet eo ivez gant oberennoù Dominique Ingres ha murlivadurioù Raffaello en devoa gwelet en Italia. Adal neuze ne livo ket er-maez ken, hag e stago da ziskouez maouezed en o noazh dreist-holl. 

## Maouezi

Aline Charigot eo ar veleganez en a-dreñv hag a zimezo da Renoir en 1890. Suzanne Valadon an hini zo en dour, hag a vo mamm da Maurice Utrillo.

A-raok diskouez *Les Grandes Baigneuses* e labouras Renoir a-hed tri bloaz war an daolenn.

## Degemer
Kenañ e plijas an daolenn da Claude Monet ha Marcel Proust, met degemeret fall e voe a-hend-all gant an arzvarnerien. 

## Notennoù
Á Sprengisandi

***Á Sprengisandi*** zo ur ganaouenn islandek skrivet gant Grímur Thomsen (1820-1896), diwar anv ar Sprengisandur, an hent kozh a-dreuz Uheldirioù Enez ar Skorn. 
Kaoz zo enni eus ur marc'heger a c'houlenn digant e varc'h hastañ buanoc'h gant aon rak an elfed.

## Pozioù ar ganaouenn

Ríðum, ríðum og rekum yfir sandinn,
rennur sól á bak við Arnarfell.
Hér á reiki er margur óhreinn andinn
úr því fer að skyggja á Jökulsvell.
Drottinn leiði drösulinn minn,
drjúgur verður síðasti áfanginn.

Þei, þei. Þei, þei. Þaut í holti tófa,
þurran vill hún blóði væta góm,
Eða líka einhver var að hóa
undarlega digrum karlaróm.
Útilegumenn í Ódáðahraun
eru kannske að smala fé á laun.

Ríðum, ríðum, rekum yfir sandinn,
rökkrið er að síga á Herðubreið.
Álfadrottning er að beisla gandinn,
ekki er gott að verða á hennar leið.
Vænsta klárinn vildi ég gefa til
að vera kominn ofan í Kiðagil.

## Liammoù diavaez
* Kan ha troidigezh e svedeg. (gant Flash dre ret)
* Kan ha troidigezh en alamaneg.
Liza

**Liza** zo ur berranv saoznek, unan eus ar re niverus a zo deuet diwar an anv-bihan Elisabeth. 

## Tud
* Liza Frulla, politikourez kanadian
* Liza Goddard, aktourez saoz 
* Liza Minnelli, kanerez stadunanat
* Liza Tarbuck, aktourez saoz 
* Liza Wang, c'hoariganerez eus Hong Kong
* Percy Liza (g. e 2000), melldroader perouat

## A bep seurt
* ''Liza'', ur film italian e 1972 
* "Liza (All the Clouds'll Roll Away)", kanaouenn gant George Gershwin, Ira Gershwin ha Gus Kahn e 1929.

## Pennadoù kar
*Lisa
Dugelezh Braunschweig

**Dugelezh Braunschweig** pe ** Braunschweig-Wolfenbüttel** zo ur stad istorel en Alamagn en Impalaeriezh santel roman german savet gant Kendalc'h Vienna e 1815, ha kêr Braunschweig e oa ar gêr-benn.

A-raok-se e oa bet un dugelezh Braunschweig und Lüneburg, adalek 1215. 

## Pennad kar
*Karl Wilhelm Ferdinand von Braunschweig‎
Brunswick

**Brunswick** zo un anv gallek, saoznek, spagnoleg... deuet diwar distagadur lec'hel an anv alamanek Braunschweig.

## 
* *Brunswick*, pe kêr Braunschweig e Saks-Izel (pe Niedersachsen), a vez distaget *Brunswiek* er vro
* *dugelezh Brunswick*, anv div briñselezh 
** Braunschweig-Lüneburg
** dugelezh Braunschweig
* anv meur a briñs pe briñsez eus dugelezh Braunschweig	 en o zouez :

* Ferdinand von Braunschweig (1735-1806)
* Karl Wilhelm Ferdinand von Braunschweig (1735-1806)
* e vab Friedrich Wilhelm von Braunschweig-Wolfenbüttel (1771-1815)

## Amerika
### 
*Brunswick Nevez, proviñs e reter ar vro
*Brunswick, parrez e Brunswick Nevez

### 
*Kêr Brunswick, e Maine
*Kêr Brunswick, en Ohio
*Kêr Brunswick, e Georgia
Anneliese

**Anneliese** zo un anv-bihan kevrennek alamanek , savet diwar an anvioù Anne ha Liese.

## Adstummoù
**Annaliese, Analiese, Annelies, Anne-Lise*

## Yezhoù all
**Annalisa* en italianeg

## Tud
*Annelies Franck oa anv klok ar skrivagnerez Anne Frank
*Anne-Lise Berntsen (1943-) c'hoariganerez norvegiat
*Anneliese Michel, Alamanez a vije bet dalc'het gant c'hwec'h droug-spered hag a voe stoliet abalamour da se
*Anneliese van der Pol (1984-), aktourez stadunanat a orin izelvroat
*Anneliese Rothenberger (1926-2010), c'hoariganerez alaman
*Vanessa Anneliese Petruo (1979-), kanerez alaman
*Anne-Lise Bakken, politikourez norvegiat

### Annalisa

*Annalisa Durante, plac'hig 14 vloaz lazhet gant ar c'hCamorra.
*Annalisa Insarda, aktourez italian
*Annalisa Minetti, kanerez italian

## Lennegezh
**[[Il diario di Annalisa]]*, treuzskrivadenn gant Matilde Andolfo eus deizlevr Annalisa Durante, plac'hig lazhet gant ar c'h-Camorra e Napoli.

## Notennoù ha daveoù
Llanbadarn Fawr

:*Ur bajenn disheñvelout [[Llanbadarn]] zo.*

**Llanbadarn Fawr** zo ur gumuniezh hag ur gêriadenn eus Kembre, stag ouzh Aberystwyth, e kontelezh Ceredigion. Er reter da greiz-kêr Aberystwyth emañ.

## Istor ha savadurioù
E-touez ar savadurioù dibar zo e Llanbadarn Fawr emañ an iliz-parrez, gouestlet da sant Padarn pe Padern, un iliz vistr, romanek darn anezhi, savet en  e-lec'h un iliz koshoc'h bet savet gant sant Padarn (Paternus) er .

Er vered, e-kichen an iliz, emañ bez ar c'heltiegour breizhat Arzel Even, a dremenas un darn eus e vuhez e Kembre.

Dre Llanbadarn Fawr e tremen an tren bihan a ya eus Aberystwyth da Bontarfynach, a-hed ar stêr Rheidol.

## Tud vrudet
*Dafydd ap Gwilym, ur barzh kembraek eus an , a voe o vevañ e Llanbadarn Fawr. En unan eus e varzhonegoù anavezet, *[[Merched Llanbadarn]]*, e kont penaos e selle ouzh ar merc'hed en iliz e-lec'h selaou ar beleg.
*Arzel Even, yezhour brezhonek, a zo interet eno.

## Skeudennoù

Image:TrenLlanbadarnFawr.JPG|Tren traoñienn ar Rheidol
Image:Gogerddan Arms, Llanbadarn Fawr.jpg|An davarn Gogerdann Arms


## Liammoù diavaez
* Lec'hienn iliz Sant Padarn
An Nás

**An Nás** pe **Nás na Ríogh** (*Naas* e saozneg) zo ur gêr eus Iwerzhon, e kontelezh Cill Dara. Kêr-benn ar gontelezh eo. Kalz tud zo o chom e Nás a ya bemdez da Zulenn da labourat, p'emañ kêr-benn Iwerzhon war-hed 20 km. E 2006 e oa 21 715 a dud o chom enni.

## Liammoù diavaez
* Naas.ie
Maigh Nuad

**Maigh Nuad** (*Maynooth* e saozneg) zo ur gêr eus kontelezh Cill Dara en Iwerzhon. 
Tost d'an harzoù gant Kontelezh An Mhí emañ Maigh Nuad, 25 km diouzh kreiz Dulenn. Gant se ez eo deuet da vezañ ul lodenn eus an tolpad-kêrioù zo Dulenn en e greiz. E 2006 e oa annezet gant 10 715 a dud, kalz a dud yaouank en o zouez.

Dont a ra anv ar gêr eus hini *Nuad*, tad-kozh an haroz hollvrudet e mojennoù Iwerzhon, Fionn Mac Cumhaill.

E Maigh Nuad e kaver div skol-veur : *Skolaj Sant Padrig*, ur skol-veur gatolik krouet gant ar roue saoz Jord III e 1795 hag ur skourr eus Skol-veur Vroadel Iwerzhon, savet e 1995.

## Kêrioù gevellet

## Notennoù ha daveennoù
Inis

**Inis** (*Ennis* e saozneg) zo ur gêr eus Iwerzhon e kontelezh An Clár. 

Kêr-benn ar gontelezh eo, etre Luimneach er c'hreisteiz ha Gaillimh er gwalarn. E 2006 e oa annezet gant 24 253 a dud. 

Kresket eo Inis en-dro d'un abati Frañsezidi, savet war-dro 1242. Ul lec'h pouezus eo evit sonerezh hengounel Iwerzhon, pa vez aozet eno, bep bloaz e miz Mae, ur festival bras anvet *Fleadh Nua*.

## Kêrioù gevellet

## Liammoù diavaez
*Ti an Douristed

## Notennoù ha daveoù
Doire (kêr)

**Ur pennad [[Doire]] zo ivez.*


**Doire** (distaget: ) pe **Doire Cholm Cille**, *Derry* (distaget: ) pe *Londonderry* e saozneg, zo ur gêr vras e Hanternoz Iwerzhon, e kontelezh Doire. E saozneg e ra ar vroadelourien gant an anv *Derry*, pa ra an unanourien (ar re a-du gant ar Rouantelezh Unanet) gant an anv *Londonderry*.

Emañ ar gêr gozh war ribl kleiz ar stêr Feabhal; bremañ en em astenn kêr en daou du d'ar stêr. Poblañs kêr hec'h-unan a oa 83 652 a dud e niveradeg 2001. En tolpad-kêrioù en em astenn war-hed 20 miltir (32 km) diouzh kreiz-kêr ez eus ouzhpenn 237 000 den (istimadur: 2008). Tost eo Doire da harzoù kontelezh Dún na nGall ha Republik Iwerzhon. Pevare brasañ kêr Iwerzhon an hini eo hag an eil e Norzhiwerzhon.

## An anv
An anv "Doire" a dalvez kement ha "derveg", "dervenneg", hag a vije kar d'ar ger brezhonek derv, pe gentoc'h d'ar stumm "diri" (kembraeg: *deri*) a gaver en anvioù-lec'h, evel Plouziri pe Dirinonn, hag a dalvez "dervenned".

## Istor
Kontañ a reer e oa bet savet kêr gant sant Koulmkell (Colm Cille), ur manac'h iwerzhonat eus ar . An darvoudoù pouezusañ en istor ar gêr eo Seziz Doire e 1688-1689 hag ar *[[Bloody Sunday|Sulvezh Gwadek]]* d'ar Sul 30 a viz Genver 1972, pa voe lazhet 13 manifester gant soudarded saoz.

## Tud vrudet
* Seamus Heaney, barzh saoznek
* John Hume, politikour
* Martin McGuinness, politikour

## Notennoù
Hent-houarn Roazhon Redon

Ul linenn hent-houarn zo etre Redon ha Roazhon, niverennet 468000 en anvadur *Réseau ferré de France* (RFF).

## Bloaziadoù
* : dre un dekred digant an impalaer Napoléon III e voe fiziet savidigezh ul linenn hent-houarn 1 forzh hepken etre Roazhon ha Redon d'an embregerezh *Compagnie des chemins de fer de l'Ouest* (CCFO).
* : digoradur al linenn.
*1881 : un eil forzh a voe staliet etre Merzhereg ha Redon .
*1913 : heñvel a voe graet en troc'had Roazhon-Bruz.
*1914 : heñvel en troc'had Bruz-Mezeg.
*1928 : heñvel en troc'had Mezeg-Merzhereg ; daou forzh a voe penn-da-benn d'al linenn neuze.
*2014-15 : nevesaet e voe ar forzhioù a-hed 110 km etre Sant-Jakez-al-Lann hag Avezeg.
*2018 : evit prientiñ digoradur an tremenerezh TGV Brezih – Broioù al Liger e voe kemmet kemennerezh al linenn, eus ar reizhiad BAPR d'ar reizhiad BAL, ar pezh en deus dilamet ur 7 munutenn bennak diouzh pad pep beaj penn-da-benn hag aotreet muioc'h a drenioù da dremen.

## Tres
***PK** = *Poent Kilometrek* porzh-houarn kozh Pariz-Montparnasse *(Adalek [[porzh-houarn Roazhon]])*

## Levrlennadur
* Nennig,Jean-Pierre. *Le chemin de fer de Bretagne-Sud*. Pornizhan : JPN Éditions, 2010 .

## Notennoù
Koenigsmark

**Koenigsmark**, pe **Kœnigsmark ** hervez doare ar galleg, zo un anv-lec'h hag un anv-tiegezh ha hini meur a oberenn, diwar an anv-lec'h alamanek Königsmark .

## Lennegezh
* ***[[Kœnigsmark (romant)|Kœnigsmark]]***, ur romant gallek gant Pierre Benoit en 1918.

## Filmoù
* ***[[Kœnigsmark (film, 1923)|Kœnigsmark]]*** gant Léonce Perret e 1923.
* ***[[Kœnigsmark (film, 1935)|Kœnigsmark]]*** gant Maurice Tourneur e 1935.
* ***[[Kœnigsmark (film, 1953)|Kœnigsmark]]*** gant Solange Térac e 1953.
**[[Koenigsmark (1968 film)]]*, ur film skinwel gallek. 

## Pennadoù kar
*Kurt Christoph von Königsmarck
*Hans Christoff von Königsmarck
*Aurora von Königsmarck
*Amalie Wilhelmine von Königsmarck
Lise he disheolier

***Lise he disheolier*** zo un eoullivadur war lien, 184 x 115 cm, graet e 1867 gant al livour gall Pierre-Auguste Renoir, ha miret er Folkwang Museum en Essen. 

Lise Tréhot eo ar vaouez poltredet, amañ e Fontainebleau.

## Liamm diavaez
*  Lec'hienn ar Museum Folkwang
Gokkun

Ur reizhelezh a strollad eo ar . 
Kavet a vez anezhi e filmoù pornografel enno ur strollad paotred barrek a strink o sper a bep e dro war un den (ur paotr pe ur plac'h)a vo ret dezhañ lonkañ an dourel-mañ.

An dra se n'eo ket ur bukkake. An diforc'h eo ne vez ket lonket ar sper er bukkake d'ar c'hontrol d'ar pezh vez graet gant ar Gokkun.
Lod a lavar eo ar Gokkun un eilstumm bukkake.

## Istor
Evel orin ar bukkake e teu ar gokkun eus ur bunijenn roet e Bro-Japan krenn-amzer d'ar merc'hed o doa doganiet o gwaz. Lakaet veze ar plac'h war he daoulin ha goude e oa rediet da vezañ goloet gant sper razh paotred ar geriadenn. (etre 5 ha 250 !!!)

Bec'h a ra filmoù Gokkun e Bro-Japan hag ivez e Breizh a-drugarez da Internet.

ar c'houzañver: En ur film Gokkun, ordin e vez gwelet ur studierez japanat (noazh pe gant he gwiskamant), ur glanvdiourez (noazh pe gant he flotatenn) pe ur sekretourez (noazh pe gant ur gravatenn). a-re-se a vo goloet gant sper ur strollad paotred oc'h en em vasturbiñ en-dro dezhi. Lod ar gamalaed-mañ a c'hall mousc'hoarzh met ar peurliesan emaint oc'h huchal gant orbidoù un tamm iskis. Gallout a ra ar c'houzañver pe get.
 
Al lec'h: ar peurliesañ vez graet an oberenn en ur burev pe ur c'hoad met a-wechoù vez graet en ur distrujkirriva pe e skolioù veur ( e-giz se e vez esperniet arc'hant o c'houlenn d'an studierienn da c'hoari ar strinkaderien.

E bloavezhioù 2000 en doa kresket kalz ar gokkun. Kement e lec'hioù ar filmoù nag etre mignoned. Hiziv an deiz e vez kavet bern a dud o deus ar stultenn-mañ. Prizet mat eo an doare d'ober gant ar metoù eskemmer.

## Etimologiezh
Un damprezenn a dalv kement ha 'glouk' e japaneg eo ar ger Gokkun. Ober a ra an drouz a vez graet pa vez lonket un dourel gant un den.

## Bukkake
Ur bratikerezh dammhenvel eo ar bukkake met n'eo ket ken kriz peogwir ne vez ket ret lipat pe lonkañ ar sper.

## Yec'hed
Un obererezh reizhel arvarus eo ar gokkun rak pa vez gwastet ar stervenn-beg e c'hall degas kleñved ar Sida pe VIH all.
Hilary Duff

**Hilary Erhard Duff** (ganet d'an 28 a viz Gwengolo 1987) zo un aktorez, kanerez ha sonaozourez eus Stadoù Unanet Amerika. Pa oa bugel he doa labouret e c'hoarivaoù, ha deuet e oa da dapout brud pa c'hoarias en un heuliad evit ar skinwel anvet *Lizzie McGuire*. Abaoe he deus c'hoariet e meur a film evel *Cheaper by the Dozen* (2003), *The Lizzie McGuire Movie* (2003) hag *A Cinderella Story* (2004).
Esterka

**Esterka** a oa ur Bolonadez yuzev, merc'h d'ur c'hemener paour eus Opoczno, anvet Rafael, hag a voe serc'h da roue Pologn, Kazimir III (1310-1370).

Hervez skrivagnerien an amzer e oa un darempred gwirion etre ar roue hag Esterka, hervez an istorourien a vremañ avat ez eus arvar da gaout.

Kentañ meneg anezhi en ur skrid a voe graet gant Jan Dlugosz, nebeutoc'h evit kant vloaz goude marv ar roue. 
Goude-se e skrivas re all e c'hoarvezas o darempred pa oa dimezet Kazimir da Adelheid von Hessen ha da Krystyna Rokiczanka (peder gwreg en doe ar roue).

Pevar bugel o dije bet: daou baotr, Polka ha Niemira, ha div verc'h, met ar re-se n'ouzer ket o anvioù.

Ur vojenn zo diwar-benn ar c'hastell a oa bet savet gant ar roue e Bochotnica, en hanternoz da g-Krakow, a oa liammet ouzh kastell Wawel dre un hentig dindan zouar .
Meur a lec'h a zo bet roet hec'h anv dezho e Pologn, leurgêrioù, straedoù, monumantoù, ha peurvuiañ evez kaoz anezhi hag eus ar roue war un dro. Unan eus al lec'hioù-se eo ar voger a chom eus ur c'hastell kozh savet gant Kasimir en Kalisz ma weler, hervez ur vojenn eus ar c'hornad, tasmant Esterka o tont da noz da c'hortoz he serc'heg. 
E skridoù zo eo kinniget Esterka evel ar genrouanez a veve gant ar roue e kastell Wawel, goude ma ne oant ket dimezet ha ne voe ket anvet da rouanez. Skrivet eo bet ivez eo Esterka a oa kaoz d'an dreistgwirioù roet d'ar yuzevien e pologn en amzer Casimir.

## Notennoù

* Byron L. Sherwin, "Sparks amidst the ashes", Oxford University Press US, 1997, pg. 125, http://books.google.com/books?id=P3-xVOCy_68C&pg=PA125&dq=Esterka

## Liamm diavaez
* Esterka (pl)