Salvador Dalí

**Salvador Felip Jacint Dalí i Domènech, marquès de Dalí de Púbol** (11 a viz Mae 1904 e Figueres – 23 a viz Genver 1989 e Figueres) a oa ul livour hag ur skrivagner katalan, unan eus an daou gannad pennañ eus ar surrealouriezh.

Tremenn 1 500 a daolennoù ha tresadennoù a reas e-pad e vuhez. Ur skrivagner e voe ivez, pa skrivas pennadoù evit kelaouennoù, ha levrioù.
## Buhez
Mab da Salvador Dalí i Cusi (1872-1950), un noter alvokad, ha da Felipa Domenech i Ferrés (1874-1921) e oa Salvador Dalí.

Unnek miz kent e c'hanedigezh e oa marvet e vreur henañ, anvet Salvador ivez, diwar ur barrad pilhonfo d'an oad a zaou vloaz. Un c'hoar en devoe e 1949, Anna María, a skrivas e 1983 ul levr diwar-benn he breur.

Strizh ha dichek e oa an tad, ar pezh a voe kempouezet gant ar vamm, a galonekaas he mab en e strivoù arzel.
* 1914 : mont a reas Salvador Dalí da studiañ d'ur skol mariour aet da lik, an *Institut Ramon Montaner* e Figueres, ma kemeras perzh e krouidigezh ar gelaouenn *Studium* ha ma heulias kentelioù arzoù klasel ar c'helenner Juan Núñez. E 1916, e Cadaqués, e tizoloas livadurioù arnevez e amzer, hag e 1919 e voe diskouezet e oberennoù e C'hoariva-kêr Figueras.
* 1921 : mervel a reas mamm Salvador Dalí diwar ar c'hrign-bev.
* 1922 : mont a reas ar c'hrennard da Vadrid ma krogas e studioù er *Real Academia de Bellas Artes de San Fernando*. E Madrid e kejas ouzh al luskad Dada, ouzh ar varzhed Federico García Lorca ha Rafael Alberti Merello, ouzh ar barzh ha livour José Moreno Villa hag ouzh ar filmaozour Luis Buñuel.
Emboltredoù a reas d'ar mare, ha bac'het e voe e-pad un nebeud mizvezhioù en abeg ma oa bet lakaet da zispac'her katalan. Skarzhet e voe eus skol-arzoù San Fernando e-pad ur bloavezh.
* 1924 : hag eñ 20 vloaz ha dianav c'hoazh, e reas Dalí skeudennoù evit ul levr anvet *Les bruixes de Llers* ("Sorserezed Llers") bet skrivet gant e vignon ar barzh Carles Fages de Climent.
* 1925 : diskouezet e voe oberennoù al livour yaouank e ti Dalmau, e Barcelona..
* 1926 : skarzhet e voe Salvador Dalí da vat eus Akademiezh an Arzoù-kaer, nebeut amzer kent an arnodennoù diwezhañ, peogwir en devoa disklêriet ne oa den en Akademiezh a oa barrek a-walc'h d'e arnodenniñ.
En hevelep bloavezh ez eas da weladenniñ Pariz, ma kejas ouzh Pablo Picasso en devoa klevet anv eus Salvador Dalí digant al livour Joan Miró ; da heul ar gejadenn-se, e 1926 bepred, e livas an daolenn anvet *Maouez gourvezet*, e doare Pablo Picasso. Meur a daolenn a voe livet gant Dalí e doare Picasso ha Miró kent kavout e zoare dezhañ, a voe anat adal ar bloavezh 1927.
* 1928 : e Paris en em stalias Salvador Dalí. Eno e livas an daolenn anvet *Beigneuse* *(sic)*. Dre Joan Miró e kejas ouzh ar Surrealourien, ar barzh gall Paul Éluard en o zouez.
* 1929 : kenlabourat a reas al livour gant Luis Buñuel da sevel skrid ar film surrealour *Un chien andalou* ("Ur c'hi andalouzian").
E miz Eost 1929, pa 'z eas ar re Éluard da Gadaqués da weladenniñ Salvador Dalí, e c'hoarvezas taol-kurun ar garantez etre al livour katalan yaouank ha gwreg ar barzh gall, ar Rusianez Ielena Dmitrievna Delouvina Diakonova (1894-1982), anavezet dindan an anv Gala. Distreiñ da Baris a reas ar barzh, ha chom gant al livour a reas e wreg. Daoust d'an disparti e chomas liammoù start etre Gala ha Paul Éluard.

D'ar mare-se e tivizas al livour lezel e vourroù da greskiñ en ur stumm levezonet gant hini re al livour meur Diego Velázquez (1599-1660) ; hiziv an deiz ez eo trawalc'h gwelet stumm ar mourroù-se evit soñjal e Salvador Dalí.

Diskouezadegoù pouezus a voe aozet gant Gala, hag ez-ofisiel ez eas Dalí da ezel eus ar strollad surrealour, en devoa levezonet e labour e-pad an daou vloavezh kent. Broc'het e voe e dad hag e c'hoar outañ abalamour da gement-se, hag ivez en abeg d'e zarempred gant Gala, a oa dimezet c'hoazh.
* 1930 : adarre e kenlabouras Salvador Dalí gant Luis Buñuel, evit sevel *L'Âge d'or* ("An Oadvezh aour"). Dalí ha Gala a feurmas tiig ur pesketaer e Port-Lligat, nepell diouzh Cadaqués e Katalonia. Dizale e voe prenet an dachenn ganto, ha brasaet an ti tamm-ha-tamm betek ober ur pezh mell kenkiz dioutañ.
E 1930 ivez e voe embannet levr kentañ al livour, *La femme visible* ("Ar vaouez hewelus"), e Paris.
* 1931 : un eil levr a voe embannet, *L'Amour et la mémoire* ("Ar Garantez hag an eñvor").
* 1935 : un trede levr, *La Conquête de l'irrationnel* ("Aloubiñ an anpoell"), a voe embannet e Paris ha New York.
* 1936 : skarzhet e voe Salvador Dalí eus stollad ar Surrealourien gant André Breton, a damalle dezhañ bezañ a-du gant Adolf Hitler, ar pezh a voe nac'het gant al livour. Koulskoude e voe Dalí unan eus an nebeud arzourien gatalan a savas a-du gant Francisco Franco a-hed Brezel diabarzh Spagn (1936-1939). Beajiñ a-dreuz Europa a reas ar c'houblad, hag en Italia faskour e chomjont e-pad ur pennad. Levezonet e voe Salvador Dalí gant an taolennoù a welas e mirdioù Roma ha Firenze. E London e teskas a-zivout e vignon Federico García Lorca, a voe muntret gant dalc'hidi Francisco Franco e miz Eost.
* 1937 : ur pevare levr, *La Métamorphose de Narcisse* ("Treuzfurmadur Narkissos"), embannet e Paris ha New York.
* 1940 : pa weljont ar brezel o sevel en Europa ez eas Salvador Dalí hag e wreg d'ar Stadoù-Unanet. Eno e krogas al livour da skrivañ e vuhezskrid.
* 1941 : diskouezadeg veur e *Museum of Modern Art* New York, a voe lakaet da veajiñ er Stadoù-Unanet betek 1943.
* 1942 : dimeziñ gant Gala a reas Salvador Dalí. Adskoulmet e voe liammoù gant e dad hag e c'hoar. Embannet e voe ar buhezskrid, *The Secret Life of Salvador Dalí* ("Buhez kuzh Salvador Dalí") e New York.
* 1944 : embannet e voe romant nemetañ al livour, *Hidden Faces* ("Dremmoù kuzh"), e New York.
* 1948 : embannet e voe *Cinquante secrets d'art magique* ("Hanter-kant kevrin ag arz hud") e New York. Kuitaat ar Stadoù-Unanet a reas Dalí hag e wreg, ha distreiñ da Bort-Lligat.
* 1952 : ur vizaouenn a voe graet gant Dalí evit Gala, *Nature morte eucharistique* ("Taolenn divuhez eukaristek").
* 1956 : embannet e voe *Les cocus du vieil art moderne* ("Doganed an arz arnevez kozh") e Paris hag e New York.
* 1958 : eured kristen gant Gala. Medalenn aour Kêr Baris ha medalenn ar Berzhded C'hall a voe deroet d'al livour katalan.
* 1964 : diskouezadeg veur e Tōkyō. Embannet e voe *Journal d'un génie* ("Deizlevr un dreistijineg") e Paris.
* 1979 : diskouezadeg veur e Paris.
* 1980 : klañv e voe Salvador Dalí, ha taget gant kleñved Parkinson. Ret e voe dezhañ paouez da livañ.
* 1982 : deroet e voe dezhañ al lesanv *Marquès de Dalí de Púbol* gant roue Spagn, Juan Carlos Iañ. Daoust d'e gleñved e reas Salvador Dalí un dresadenn evit ar roue, a anvas *Corazón Europa* ("Kalon Europa").
:D'an 10 a viz Even 1982 e varvas Gala d'an oad a 88 vloaz. Kuitaas Figueras a reas Dalí ha mont da gastell Púbol da chom.
* 1984 : tan a begas er c'hastell, ha distreiñ da Figueras a reas al livour kozh.
* 1988 : goude un taol-kalon bet c'hoarvezet e miz Du e voe kaset da ospital Figueras, ma voe gweladennet gant roue Spagn d'ar 5 a viz Kerzu.
* 1989 : d'an 23 a viz Genver e varvas Salvador Dalí d'an oad a 85 bloaz, goude un taol-kalon all ; beziet e voe e kev-iliz e c'hoariva-mirdi e Figueres.

## Skridoù
* *La femme visible* ("Ar vaouez hewelus"), Éditions Surréalistes, Paris, 1930
* *L'amour et la mémoire* ("Ar garantez hag an eñvor"), Éditions Surréalistes, 1930
* *Rêverie* ("Reze"), e *Le Surréalisme au service de la Révolution*, niverenn 4, 1931
* *Babaouo*, Caliers libres, Paris, 1932
* *Objets psycho(atmosphériques anamorphiques* ("Traezoù bredargelc'hel amwezel"), e *Le Surréalisme au service de la Révolution*, niverenn 5, 1933
* *Le mythe tragique de l'Angélus de Millet*, e *Minotaure*, niverenn 1, 1933 hag e ti Jean-Jacques Pauvert, Paris, 1964
* *De la beauté terrifiante et comestible de l'architecture Modern Style* ("A-zivout kened spontus ha debradus an adeiladouriezh *Modern Style*"), e *Minotaure*, niverenn 3-4, 1933
* *Les nouvelles couleurs du sex-appeal spectral* ("Livioù nevez ar *sex-appeal* tasmantel"), e *Minotaure*, niverenn 5, 1934
* *La Conquête de l'irrationnel* ("Aloubiñ an anpoell"), Éditions Surréalistes ha Julien Levy, New York, 1935
* *Apparitions aérodynamiques des "êtres-objets"* ("Emziskouezioù aerwezhel ar 'boudoù-traezoù'"), e *Minotaure*, niverenn 6, 1935
* *Honneur à l'Objet* ("Enor d'an Traez"), *Cahiers d'Art*, levrenn 11, niverenn 1-2, 1936
* *Le Surréalisme spectral et l'éternel féminin préraphaéliste* ("Ar Surrealouriezh tasmantel hag ar benelder peurbadus rakraffaellour"), e *Minotaure*, niverenn 8, 1936
* *La Métamorphose de Narcisse ("Treuzfurmadur Narkissos"), Éditions Surréalistes ha Julien Levy, New York, 1937
* *The Secret Life of Salvador Dalí* ("Buhez kuzh Salvador Dalí"), The Dial Press, New York, 1942
* *Hidden Faces* ("Dremmoù kuzh"), The Dial Press, 1944
* *Fifty Secrets of Magic Craftmanship* ("Hanter-kant kevrin ag arz hud"), The Dial Press, 1948
* *Manifeste mystique* ("Manifesto kevrinek"), Robert J. Godet, Paris, 1951
* *Dalí moustache* ("Dalí mourroù") [kenskrivet gant Philippe Halsman], Simon & Schuster, New York, 1954
* *Les cocus du vieil art moderne* ("Doganed an arz arnevez kozh"), Fasquelle, Paris ha The Dial Press, 1956
* *Journal d'un génie* ("Deizlevr un dreistijineg"), La Table Ronde, Paris, 1964
* *Les passions selon Dalí* ("An angerzhoù hervez Dalí") [kenskrivet gant Louis Pauwels], Paris ha Zûrich, 1968
* *Ma révolution culturelle* ("Ma dispac'h sevenadurel") [[brudfollenn]], Paris, 1968
* *Oui* ("Ya") [dastumadenn skridoù gant Dalí], Denoël, 1971.

== Skeudennoù evit levrioù ==
* BRETON André & Éluard Paul, *Second manifeste du Surréalisme*, Kra, Paris, 1930
* CHAR René, *Artine*, Éditions Surréalistes, 1930
* ÉLUARD Paul, *Nuits partagées*, Éditions Surréalistes, 1931
* BRETON André, *Le revolver à cheveux blancs*, Éditions Surréalistes, 1932
* LAUTRÉAMONT, *Les Chants de Maldoror*, Skira, Genève & Paris, 1933
* HUGNET Georges, *Onan*, Éditions Surréalistes, 1934
* TZARA Tristan, *Grains et issues*, Éditions Surréalistes, 1935
* LAPORTE René, *Le somnambule*, Éditions Surréalistes, 1935
* BRETON André & Éluard Paul, *Notes sur la poésie*, Éditions Surréalistes, 1936
* ÉLUARD Paul, *Cours naturel*, Éditions Surréalistes, 1938
* MONTAIGNE, *Essais*, Éditions Surréalistes, 1947
* ALCARON Pedro A., *Tricorne*, Éditions Surréalistes, 1947
* SHAKESPEARE William, *MacBeth*, Éditions Surréalistes, 1947
* SHAKESPEARE William, *As You Like It*, Éditions Surréalistes, 1948
* CELLINI Benvenuto, *Autobiographie*, Éditions Surréalistes, 1948
* SANDOZ Maurice-Yves, *La maison sans fenêtres*, Seghers, Paris, 1949
* SANDOZ Maurice-Yves, *La limite*, 1951
* ALIGHIERI Dante, *La Divine comédie*, Roma, 1954
* DE CERVANTES-SAAVEDRA Miguel, *Don Quichotte de la Manche*, 1956
* SANDOZ Maurice-Yves, *Le labyrinthe*, 1956
* *L'Apocalypse selon saint Jean*, Forêt, Paris, 1960
* *La Bible*, 1966
* ZEDONGMao, *Poèmes*, 1966
* APOLLINAIRE Guillaume, *Poèmes*, 1966
* *Hommage à Dürer*, 1971
* DALÍ Salvador, *Les dîners de Gala*, Draeger, Paris, 1973

== Levrlennadur ==
=== Gant Salvador Dalí ===
==== E katalaneg ====
* *Metamorfosi de Narcis*, Galaxia Gutenberg, 2008, ISBN 978-84-8109-791-7
==== E saozneg ====
* *The Secret Life of Salvador Dalí*, Dover Publications Inc., 1993, ISBN 978-0-486-27454-6
* *Hidden Faces*, Peter Owen Publishers, 2009, ISBN 978-0-7206-1304-9
==== E galleg ====
* *Journal d'un génie*, Gallimard, 1994, ISBN 978-2- 07-073811-3
* *La vie secrète de Salvador Dalí*, Gallimard, Paris, 2002, ISBN 978-2-07-076374-0
* *Visages cachés*, S. Wespieser, 2004, ISBN 978-2-84805-018-8
* *Oui*, Denoël, 2004, ISBN 978-2-207-25621-3
* *Les moustaches radar, 1955-1960*, Gallimard, 2004, ISBN 978-2-07-031700-4
* *Lettres à Picasso, 1927-1970*, Le Promeneur, 2005, ISBN 978-2-07-077548-4
* * Le mythe tragique de l'Angelus de Millet*, Allia, 2011, ISBN 978-2-84485-418-6
=== Diwar-benn Salvador Dalí ===
* BOSQUET Alain, *Entretiens avec Salvador Dalí*, Éditions du Rocher, 2000, ISBN 978-2-268-03471-3 
* DALÍ Salvador & DESCHARNES Robert & NÉRET Gilles, *Dalí*, Taschen, 2001, ISBN 978-3-8228-1208-2 
* ARMENGOL Rosa, *Dalí, icono y personaje* (Ensayos Arte Catedra), Ediciones Catedra S.A., 2003, ISBN 978-84-376-2107-4 
* DALÍ Salvador & Pauwels Louis, *Les Passions selon Dalí*, Denoël, 2004, ISBN 978-2-207-25620-6 
* NURIDSANY Michel, *Dalí*, Flammarion, 2004, ISBN 978-2-08-068222-2 
* RADFORD Robert, *Dalí*, Phaidon, 2004, ISBN 978-0-7148-9132-3 
* GARCÍA LORCA Federico, *Ode à Salvador Dalí*, Atlantica, 2005, ISBN 978-2-84394-849-7 
* THIOLLET Jean-Pierre, *Carré d'art — Barbey d'Aurevilly, Byron, Dali, Hallier*, Anagrammes Éditions, 2008, ISBN 978-2-35035-189-6 
* *Salvador Dalí sur les traces d'Éros* (labour a-stroll), Notari, 2010, ISBN 978-2-940408-03-0 
* GRENIER Catherine, *Dali le visionnaire*, Flammarion, 2011, ISBN 978-2-08-127139-5 
* MARTIN Jean-Hubert, *Dalí — Catalogue de l'exposition*, Centre Georges Pompidou, 2012, ISBN 978-2-84426-585-2 
* DESCHARNES Robert & NÉRET Gilles, *Salvador Dalí — L'œuvre peint*, Taschen, 2013, ISBN 978-3-8365-4491-7 

=== Skeudennaouet gant Salvador Dalí ===
* DE CERVANTES-SAAVEDRA Miguel, *Don Quichotte de la Manche*, Éditions du Chêne, 2009, ISBN 978-2-8123-0019-6 

== Diskouezadegoù trebad ==
* *Teatre-Museu Dalí* ("C'hoariva-mirdi Dalí"), e Figueres, Katalonia
* *Casa-museu Salvador Dalí* ("Ti-mirdi Salvador Dalí"), e Port Lligat, Katalonia
* *Casa-museu Castell Gala Dalí* ("Ti-mirdi Kastell Gala Dalí"), e Púbol, Katalonia
* *The Dalí Museum*, e St-Petersburg, [[Florida]], SUA
* *The Dalí Universe*, e [[Venezia]], Italia — e Firenze ivez adalek ar 1añ a viz C'hwevrer 2013 
* *Espace Dalí*, e Paris, Bro-C'hall.

== Liammoù diavaez ==
* [https://web.archive.org/web/20070605024918/http://www.dali-gallery.com/html/dali.php Oberennoù Salvador Dali]
* [https://web.archive.org/web/20130728120258/http://thedali.org/home.php *The Dalí Museum*]
* [http://www.daliparis.com/ *Espace Dali'']
* Diskouezadeg Dalí e Berlin, Alamagn
## Notennoù