open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Misterioù ar Grennamzer

Ar **misterioù** a oa pezhioù-c'hoari a veze diskouezet en Europa ar Grennamzer, en ilizoù pe dirake, adalek an <span style="text-transform:lowercase;font-variant:small-caps">X</span><small><sup>vet</sup></small> betek ar , ha kaoz enne eus darvoudoù tennet eus ar Bibl pe eus mojennoù diwar-benn buhezioù ar sent.

E-penn kentañ ar  e veze anavezet stumm c'hoari ar misterioù tennet eus ar relijion gristen en Europa :
* Mister laouen (ar C'heneliezh)
* Mister poanius (ar Basion)
* Mister gloarius (an Dasorc'hidigezh)

En iliz e veze an abadennoù en deroù. Peogwir e oa bet chalet lod e veze c'hoariet neuze war blasenn an iliz, hag en diwezh e parkeier tro-dro pe er straed.

E 1398 e veze tro da welet ur strollad c'hoarierien anvet "Kenvreudeur ar Basion" — abalamour ma veze aozet ganto ar Basion dreist-holl — o tiskouez o labour en ul lec'h toet pe goloet e Sant-Maur e-kichen Pariz. Difennet e oa bet dezho c'hoari abalamour da brepozioù hudur savet ganto. Koulskoude e oant bet aotreet gant ar roue Charlez VI da gemer plas war live degemer ospital an Drinded e straed Saint-Denis e 1402. Pirc'hirined ha beajourien a gave lojeiz eno pa oa bet serret dorioù kêr Bariz. Pouezus eo ar bloaziad-se peogwir e oa ar wech kentañ d'ur strollad da vezañ staliet en ul lec'h resis: rakstumm ar pezh a voe ar c'hoariva e Bro-C'hall diwezhatoc'h..

Leurenniñ ur mister a veze hervez al "leurenn" a veze prestet dezho. Ma veze c'hoariet en ur straed e tisplegent e doare ul lidambroug war ur garigell, da lavaret eo e valee an arvesterien keit ha ma ne veze ket echu sellet ouzh an istor. Ur wech staliet ha lec'hiet ar strolladoù ne veze kavet nemet ur c'hinkladur hepken. War ur chafod e veze savet hag e veze implijet ul lodenn anezhañ evit pep taolenn.

## Notennoù
Baktria

**Baktria** (eus Βακτριανὴ / *Baktrianê* e henc'hresianeg) a oa ur rannvro etre Afghanistan, Ouzbekistan ha Tadjikistan a hiriv, etre menezioù an Hindū-Kūsh hag ar stêr Amou-Daria.

Gwechall e oa bevennet gant India er c'hreisteiz, Sogdiana en hanternoz, Skitia *extra Imaum* er reter, ha Hirkania er c'hornôg. Enni e oa Margiana, Guriana, Bubakena, bro an Doc'hared hag ar Marukeaned.

## Istor
Un amzer zo bet ma oa Baktria e-kreiz un Impalaeriezh c'halloudus ha tizhet ganti ul live uhel a sevenadur. Baktres e oa ar gêrbenn (Balkh hiriv).

Gwelet eo gant darn evel bro ar Veded, kavell impalaeriezh ar Bersed ha relijion Zoroastr. Gant Cyrus er VIvet kantved eo e voe staget ouzh impalaeriezh ar Bersed. 
Stag e oa ouzh Margiana ha honnezh e oa daouzekvet satrapiezh ar bersed eta. 

### Satrapiezh
Ar satrap Bessus, an hini a vuntras ar roue Darius III evit bout dizalc'h en e satrapiezh. Met aloubet e voe ar vro gant Alesant Veur, er IVre kantved kent JK. Gantañ e voe tapet Roxana, merc'h da satrap ar vro, a oa o stourm outañ. Dimeziñ dezhi a reas evit lakaat an tad a-du gantañ.

## Furchadegoù
Furchadegoù e-leizh zo bet aozet en hanternoz Baktria (traonienn ar Surkhan-Daria) gant Gallaoued hag Ouzbeked, pe Japaniz hag Ouzbeked, dreist-holl war-dro keoded kozh Termez.

## Kañvaled
Bout ec'h eus ur ouenn kañvaled anvet kañval Baktria, pe *Camelus bactrianus*.

## Liammoù
* Aour Baktria
* Livius.org: Bactria
Kañval Baktria

**Kañval Baktria** (*Camelus bactrianus* diouzh e anv skiantel), pe **kañval** alies hepmuiken, a vez graet eus spesad kañvaled Kreizazia, eus ar genad *[[Camelus]]*. Daou dort zo war o c'hein. Bronneged ha daskirierien int, brasoc'h evit kezeg, hag evelto e talvezont da loened-samm. Bevañ a reont e Kreizazia.

## Kañvaled-samm, kañvaled-red,
Darn a gemer perzh e redadegoù, ha **kañvaled-red** a vez graet anezho. 

## Yezh
Lonkañ kañvaled n'eo ket debriñ kig, met krediñ n'eus forzh peseurt bidennoù gant ar re a blij dezho reiñ kañvaled da lonkañ d'an dud.

## Notennoù ha daveennoù

## Liammoù diavaez

* EDGE of Existence ''(Camelus bactrianus)'' - Saving the World's most Evolutionarily Distinct and Globally Endangered (EDGE) species
* National Geographic - Wild Bactrian Camels Critically Endangered
* Wild Camel Protection Foundation
* BBC - Discovery of camels in the Gashun Gobi region
Camelus

***Camelus*** a zo ur genad e kerentiad ar *[[Camelidae]]*. Kañvaled ha dremedaled eo an daou spesad a ya d'ober ar genad *Camelus*.

## Spesadoù
* *[[Camelus dromedarius]]* (dremedal)
* *[[Camelus bactrianus]]* (kañval Baktria)
* *[[Camelus ferus]]* (kañval gouez Tartaria) lakaet nevez ’zo da vezañ ur spesad disheñvelik diouzh kañval doñv Baktria.
Fables choisies de La Fontaine traduites en vers bretons

**Fables choisies de La Fontaine traduites en vers bretons**, zo ul levr embannet e Montroulez, e 1836, ha skrivet gant Pierre Désiré de Goësbriand, un noblañs a Vro-Leon, maer Lannurvan.

Adembannet eo bet gant *La Découvrance* e Saozon-Sevigneg, e-tal Roazhon, e 1997, adwelet ar yezh gant Yann Mikael. N'ouzer ket petra zo bet "adwelet" resis, ha chom a ra da welout a dost ha kemmet ez eus bet gerioù er skrid. 

Plijout a raio da lod keñveriañ e skrid *An Anevaled klañv gant ar Vosenn*, gant skrid Eozen Kombod, *Al Loened klañv gant ar Vosenn*.
Setu linennoù diwezhañ Goesbriand: 
**Diouzh ma viot gwan pe vras Ho pezo kastiz pe c'hras.*
Setu linennoù diwezhañ Kombod:
**Dioc'h ma viot pe binvidik pe baour E viot barnet dioc'h hoc'h aour.* 

## Pennadoù kar

*Fablennoù
*Eozen Kombod
*Potr Treoure
Hürrem Sultan

**Hürrem Sultan**, pe **Roksolana**, a oa gwreg ar sultan Suleyman I, en Impalaeriezh Otoman, hag ur Valide Sultan war-lerc'h e varv, e Turkia ar XVIvet kantved. Brudet eo abalamour d'he buhez souezhus ha d'he levezon war politikerezh Turkia. A orin ukrainat e oa.

Anavezet eo ivez evel **Roxelana**, *Roxolana*, *Roxelane*, *Rossa*, *Ruziac*, pe 
**Hürrem** (eus خرم - *Khurram* e perseg, "an hini a c'hoarzh "; hag ivez evel *Karima*, eus **كريمة** en arabeg, "an hini a renk uhel"), (war-dro 1510 - 18 a viz Ebrel, 1558) http://everything2.com/index.pl?node_id=1507476http://www.gmtgames.com/nnhis/HISScenarioBook10.pdf

N'eo ket e skridoù ar XVIvet kantved e kaver hec'h anv plac'h yaouank. Met kalz diwezhatoc'h, en XIXvet kantved, e koñchennoù ukrainek ha polonek dastumet neuze e vo anv eus *Anastasia* (pe *Nastia*); hag e poloneg *Aleksandra Lisowska*.

## Yaouankiz
Hervez skridoù eus dibenn ar XVIvet ha deroù ar XVIIvet kantved, evel re ar barzh polonek Samuel Twardowski, a eas da Durki da glask gouzout hiroc'h, e oa ganet Hürrem e ti un tad a oa ur beleg reizhkredennour ukrainat, pe rutenat, e kêr Rohatyn, ur 68&nbsp;km er gevred da Lviv, ur gêr vras eus Galitsia hag a oa e Pologn da neuze, hiriv en kornôg Ukraina. Prizoniet e voe gant Tatared Krimea 
## Levrlennadur
* Thomas M. Prymak, "Roxolana: Wife of Suleiman the Magnificent," *Nashe zhyttia/Our Life*, LII, 10 (New York, 1995), 15-20. Ur pennad skeudennaouet kaer gant ul levrlennadur. 
* Zygmunt Abrahamowicz, "Roksolana," *Polski Slownik Biograficzny*, vo. XXXI (Wroclaw-etc., 1988-89), 543-5. Ur pennada zoare e poloneg gant un arbennigour anaoudek eus istor Turki. 

## Liammoù diavaez
* Roxelana
* Bez Roxelana
Kendalc'h Vienna

**Kendalc'h Vienna** zo ur c'hendiviz ma voe bodet diplomated eus broioù kreñvañ Europa etre miz Du 1814 ha Mezheven 1815 goude ma voe trec'het an impalaer Napoleone Buonaparte gant o armeoù. Fellout a rae dezho lakaat ar peoc'h hag adlakaat urzh, an urzh kozh, goude an dizurzh lakaet gant Napoleon en Europa gozh. Kaoz a voe eus harzoù ar stadoù, eus an eskemmoù dre vor, lakaat fin d'ar morianeta (hep paouez gant ar sklavelezh) hag eus neptuadur Suis ha hini Savoia.
Eozen Kombod

**Yves Louis Marie Combeau**, pe **Eozen Kombod**, ganet e Ploueskad d'ar 25 a viz Gouhere 1799, ha marvet e Gwinevez d'an 13 a viz Gouhere 1870, a zo bet marc'hadour, troer, ha skrivagner brezhoneg. Daoust d'ar pezh zo bet skrivet a-wechoù, ne vije ket bet skolaer gwech ebet.

## E vuhez
N'ouzer ket nemeur a dra eus e vuhez. Marc'hadour-butun e oa e Gwinevez. 
E 1833 e voe galvet gant Armand Duchatellier, da zont da Gemper da labourat evel troer evit *Kevredigezh Kendamouez Kemper*. Lakaat a reas e brezhoneg pennadoù ar gelaouenn divyezhek *L'Ami du Cultivateur* (Mignon al Labourer) a-hed ar bloavezh 1833. Treiñ a reas fablenn La Fontaine, *Le Laboureur et ses enfants*, *An Tieg hag e Vugale*, embannet e niverenn 6 ar gelaouenn. 
Ne reas ket berzh ar gelaouenn bolitikel-se a glaske gwerzhañ mennozhioù a-du gant ar roue gall Loeiz Fulup Iañ, ha tamallet e voe brezhoneg Kombod hag e zoare-skrivañ, tostoc'h da hini ar Gonideg eget da hini distabil ar veleien.
Kaset e voe kuit e miz Here 1833. Distreiñ a reas da Winevez. Da get ez eas ar gelaouenn.

Tri bloaz goude e krogas da dreiñ fablennoù all.

## Fablennoù
Skrivet en deus fablennoù e brezhoneg war-dro ar bloavezhioù 1836 ha 1837. Dastumet int bet gant Daniel Doujet en ul levr, Fablennoù Jean de la Fontaine, hag a zo bet embannet gant Al Lanv e 2005.

## Nozvezhioù
Troet en dije ar *Mil Nozvezh hag Unan*, met da goll eo aet ar skrid.

## Pennadoù kar
*Fablenn
*Pierre Désiré de Goësbriand
*Potr Treoure

## Notennoù
Correlingua

**Correlingua** a zo un obererezh kaset da-benn a-hed ar bloaz hag a echu gant ur redadeg vroadel vras da-geñver ***Día das Letras Galegas*** (" Devezh al Lizhiri Galizek ") lidet d'ar 17 a viz Mae.

Tremen a ra dre dek kêr disheñvel eus Galiza (Fene, Santiago de Compostela, Viveiro, Lugo, Ourense, A Guarda, Vigo, Vilagarcía, A Coruña, Pontevedra e 2007) ha dibabet e vez gant pep hini anezhe un den meur brudet (war dachenn an arzoù, ar sevenadur, ar sportoù h.a.) hag anavaezet dre e labour difenn ar yezh da zougen ar vazh ha gantañ/i e vez lennet ar manifest aet ar maout gantañ er genskrivadeg kaset da-benn er skolioù dre ar vro a-bezh a-hed ar bloaz.

Kenaozet e vez *correlingua* gant ar Asociación Socio-Pedagóxica Galega ("Kevredigezh Sokiapedagogel Galizek"), CIG-Ensino (skourr deskadurezh ar sindikad broadelour Confederación Intersindical Galega, d.l.e. "Kengevread Etresindikadel Galiza), A Mesa pola Normalización Lingüística ("Burev evit Normalizadur ar Yezh"), skipailhoù normalizadur yezhel (*equipos de normalización lingüística*) ar skolioù eil ha kentañ-derez ha tiez-kêr Santiago de Compostela, Lugo, Vigo ha Pontevedra.

Lidet e oa bet ar *Correlingua* war al live broadel evit ar 6vet wezh e 2007 ma kemeras perzh er redadeg tro-dro da 40.000 bugel en hollhttps://web.archive.org/web/20080329033527/http://www.uvigo.es/informacion/index.gl.htm.

## Gwelit ivez
* Ar Redadeg
* Korrika
* Correllengua

## Liammoù diavaez
* Lechienn ofisiel (e galizeg)
Chabacano

Ar **chabacano** zo ur yezh kreolek er Filipinez hag en ul lod eus Sabah deuet diwar ar spagnoleg, komzet gant 607 200 a dud (hervez niveradeg 2000) er Filipinez, ha 12 000 e Sabah.
Martha Jac a Sianco

Ur romant kembraek gant Caryl Lewis eo **Martha Jac a Sianco**, embannet evit ar wech kentañ e miz Du 2004, gant Y Lolfa ha gounezet gantañ ar priz Llyfr y Flwyddyn (Levr ar Bloaz) e 2005.

Tremen a ra an istor e mervent Kembre, istor daou vreur hag o c'hoar, o labour kalet en atant o zud, hag a vo toullbac'het . 

Embannet eo bet an oberenn dre gomz gant ar gompagnunezh pladennoù kembraek Sain war ur CD e miz Kerzu 2005. 

Adembannet eo bet al levr e 2007.

## Embannadurioù
* *Martha Jac a Sianco*, Y Lolfa, miz Du 2004, ISBN 0862437539 
* Troet hag embannet eo bet e saozneg dindan an titl *Martha, Jack & Shanco* (gant ur virgulenn en titl saoznek).

## Liammoù diavaez
* Diwar-benn al levr (lec'hienn BBC Cymru) ( e kembraeg)
*Pennad e galleg gant Diarmuid Johnson: https://web.archive.org/web/20080405071309/http://www.transcript-review.org/sub.cfm?lan=fr&id=3811.
Un Diwrnod yn yr Eisteddfod

**Un Diwrnod yn yr Eisteddfod** (Un devezh en Eisteddfod) zo ur romant gant Robin Llywelyn a zo bet roet dezhañ Gwobr Goffa Daniel Owen (priz Daniel Owen) en Eisteddfod Genedlaethol Cymru Casnewydd 2004. 

Tremen a ra al lenner un devezh en Eisteddfod Genedlaethol Cymru Maldwyn a'r Gororau 2003 gant Wil Chips, ur paotr bet soudard ha distro eus Brezel Irak pa nac'has en em gannañ ken war-lerc'h ma voe lazhadeget un tiegezh dinoaz a oa war e hent d'an ospital. 

## An oberenn

*Robin Llywelyn: Un Diwrnod yn yr Eisteddfod. Gwasg Gomer 2004. ISBN 1-84323-413-0
Emrys ap Iwan

**Emrys ap Iwan**, **Robert Ambrose Jones** e anv ofisiel, a oa ur skrivagner kembraek eus an , hag unan eus diaraogerien ar vroadelouriezh kembraek. 

Ganet e oa d'ar 24 a viz Meurzh 1848 en Abergele ha marvet d'ar 6 a viz Genver 1906. 

## Levrioù
### Oberennoù Emrys ap Iwan
**Camrau mewn Gramadeg Cymraeg* (1881)
*(gol.), *Gweledigaetheu y Bardd Cwsc*, Ellis Wynne, (1898)
**Homilïau* (ail argraffiad, Dinbych, 1907)
**Detholiad o erthyglau a llythyrau Emrys ap Iwan*, gol. D. Myddin Lloyd. 3 cyf. (Dinbych: Gwasg Gee, 1937–40). 
### Diwar e benn
*T. Gwynn Jones, *Cofiant Emrys ap Iwan* (Caernarfon, 1912) 
*D. Myrddin Lloyd, *Emrys ap Iwan* (Caerdydd: Gwasg Prifysgol Cymru, 1979)
Dilys Cadwaladr

**Dilys Cadwaladr** (1902-1979) a oa ur varzhez kembraek. Brudet eo evel ar vaouez kentañ da c'hounit ar gurunenn en Eisteddfod Genedlaethol en Y Rhyl e Kembre e 1953 .
Robin Llywelyn

**Robin Llywelyn** zo ur skrivagner kembraek, (ganet d'ar 24 a viz Du 1958). Gounezet en deus Medalenn ar Gomz-plaen en Eisteddfod div wech, ha Gwobr Goffa Daniel Owen ur wech gant e romant *[[Un Diwrnod yn yr Eisteddfod]]* (*Un devezh en Eisteddfod*).

Ober a ra war-dro kêriadenn Portmeirion. Mab-bihan eo da g-Clough Williams-Ellis, tisavour Portmeirion.

### Oberennoù

* *Seren Wen Ar Gefndir Gwyn* (Medal Ryddiaith, 1992)
* *O'r Harbwr Gwag i'r Cefnfor Gwyn* (Medal Ryddiaith, 1994)
* *Y Dŵr Mawr Llwyd* (straeon byrion, 1995)
* *[[Un Diwrnod yn yr Eisteddfod]]* (Gwobr Goffa Daniel Owen, 2004)

### Liamm diavaez
* Lec'hienn Robin Llywelyn: gallout a reer mont e darempred gant ar skrivagner e brezhoneg.
Geraint Bowen

**Geraint Bowen** a oa ur barzh kembraek, ganet d'an 10 a viz Gwengolo 1915 ha marvet d'ar 16 a viz Gouere 2011. Breur e oa d'ar barzh Euros Bowen.
Gounit a eure ar gador en Eisteddfod Vroadel 1946, hag eus 1978 da 1981 e oa Arc'hdrouiz Goursez Kembre.

## Oberennoù
### Barzhoniezh
**Awdl Foliant i Amaethwr*
**Cân y Ddaear*
**Cân yr Angylion*

### Buhezskrid
**O Groth y Ddaear* (1993)
Apnea

An **apnea** (eus ar ger henc'hresianek άπνοια *ápnia*, diwar πνοή *pnoé*, "anal" < πνεειν *pnein*, "analat", hag ar rakger a-, a verk an diouer) eo an ehan da analat. 

## Apnea dic'hoantaet
Ehan an analat a c'hall bezañ meur a abeg dezhañ:
* ehan ar galon: hennezh eo an abeg peurliesañ gant an dud vras (en o oad gour);
* diouer a analat dre efed ul louzoù bennak, diwar an opiom pe ar morfin, pe pa vez graet un anestezienn; 
* pa zeu dour er skevent, pa vezer beuzet;
* pa vez stanket ar c'horzennoù-analat:
**gant traezoù lonket a-dreuz (tamm boued re dev, tamm c'hoariell lakaet e genoù ar vugale).
Diarmuid Johnson

**Diarmuid Johnson**, bet ganet e Kerdiz e 1965, ha desavet e Gaillimh, zo kelenner ha skrivagner iwerzhonek. Aet eo da droer e Parlamant Europa. Savet en deus barzhonegoù dreist-holl. Rener *Transcript*, ur gelaouenn lennegel teiryezhek er Genrouedad eo. Brezhoneger eo ivez. 

## Oberennoù
### Barzhonegoù
**An Chéad Chló*, teskad barzhonegoù savet gant meur a zen, dibabet gant Cathal Ó Searcaigh, Cló Iar-Chonnachta, 1997. 
**Súil Saoir*, barzhonegoù, Cló Iar-Chonnachta, 2004. 
**Another Language*, Motivex, Poland 2009 (iwerzhoneg, saozneg, kembraeg)
**An tÉan agus Dánta Eile / Der Vogel und andere Gedichte*, Curach Bhán Verlag, Berlin 2013
**The Woods are Growing Younger / Pădurile întineresc*, Eikon, Cluj, Roumania, 2013

### Komz-plaen
**Conaire*, diwar an heniwerzhoneg *Togail Bruidne Da Derga*, Leabhar Breac, 2017
**Pen and Plough - 20th Century Poets and Bards of Ceredigion*, Carreg Gwalch, 2016
**Tro ar Fyd* (gant Amanda Reid), Y Lolfa, 2013
**Y Gwyddel - O Geredigion i Galway*, Gomer, 2011

### Troidigezhioù
*Diarmuid Johnson ha Jean-Claude Lozac'hmeur, *Dafydd ap Gwilym, petite anthologie d'un grand poète*, Wodan, Amiens, 1994.
**Coinnigh do Mhisneach* (troet diwar *Yfory Ddaw*, gant Shoned Wyn Jones) (Cló Iar-Chonnachta, 2004)

## Liamm diavaez
*Diwar e benn: Transcript
*E lec'hienn bersonel

## Notennoù ha daveoù
Normalizadur (yezh)

Implijet e vez an termen **normalizadur** e Stad-Spagn dreist-holl evit komz eus ar strivoù evit reiñ lusk war an dachenn sokial koulz d'ar yezhoù kenofisiel estreget ar spagnoleg, da lâret eo ar galizeg (*normalización (lingüística)*), ar c'hatalaneg (*normalizació (lingüistica)*) hag an euskareg (*(hizkuntz) normalizazioa*), ha d'ar yezhoù lec'hel pe rannvroel nann-anavezet all, da skouer an asturianeg, an aragoneg... 

Ober a ra dave d'ar fed ma klasker lakaat ar yezhoù-se da vezañ *normal*, da lâret eo boutin ha kempouez, war bep tachenn, hag evit terriñ gant an diglosia ma vez implijet ur yezh izel e statud sokial e degouezhioù resis 'zo keit ha ma vez implijet ur yezh all uheloc'h e statud sokial, ar spagnoleg en degouezh-mañ, war tachennoù pouezusoc'h, da skouer pa'c'h eer e darempred gant ar melestradurezh. 

E Galiza da skouer e kaver **equipos de normalización lingüística'' ("skipailhoù normalizadur yezhel") er skolioù eil-derez, ''servizos de normalización lingüística'' ("servijoù normalizadur yezhel") en [[ti-kêr|tiez-kêr]] hag er [[skol-veur|skolioù-meur]], hag an aozur anvet ''[[A Mesa para a Normalización Lingüística]]'' ("Burev evit Normalizadur ar Yezh").

Enebiet e vez an ***normalizadur*** diouzh un tu ouzh an ***normativadur**' (*normativización*) diouzh an tu all hag a denn da da batromoù (*norma*) ar [[yezh unvan]].

==Liammoù diavaez==
* [http://www.xunta.es/linguagalega/ Secretaría Xeral de Política Lingüística] *Xunta de Galiza*( "Gouarnamant Galiza" - e galizeg)
* [http://www.euskara.euskadi.net/r59-738/eu/contenidos/informacion/941/eu_2383/eu_12372.html Euskara Biziberritzeko Plan Nagusia/Plan General de Promoción del Uso del Euskera] *Eusko Jaurlaritza/Gobierno Vasco'' ("GouarnamantEuskadi" - en euskareg, spagnoleg, soazneg ha galleg)
* Consorci per a la Normalització Lingüística (CPNL) e katalaneg, saozneg, spagnoleg ha galleg
Fouzhlec'h

Ur **fouzhlec'h** zo un ti ma c'haller kaout darempred reizhel gant gisti. Gant ur vaouez a reer houlierez anezhi alies e ve renet.

Peurvuiañ e vez degemeret ar pratikoù en ur sal ma vez servijet dezho da evañ, da c'hortoz o zro, ma reont anaoudegezh gant ar maouezed. Goude e savont gant an hini zibabet d'ar gambr ma c'hoarvezo an embarañ pe c'hoarioù all.

## Statud
E broioù zo int ez eo berzet ar fouzhlec'h hervez al lezenn, evel e Bro-C'hall abaoe lezenn Marthe Richard an 13 a viz Ebrel 1946.

Brudet e oa Fernande Grudet, lesanvet *Madame Claude* (Angers, 6 Gouhere 1923 – Nisa, 19 Kerzu 2015), evel houlierez e Pariz er bloavezhioù 1960 ha 1970. E 1976 e rankas mont da repuiñ da Stadoù-Unanet Amerika abalamour ma klaske tud an tailhoù lakaat o c'hrabanoù war he yalc'h.

Kement-se ne vir ket ouzh ar polis da gavout tier kuzh ur wech dre vare.

## Lennegezh
;Brezhonek
Ar ger *putendioù* a lenner dindan bluenn Meven Mordiern en e levr *Prederiadennou diwar-benn ar Yezou hag ar Brezoneg* (1935), Levrenn 1, p. 51 : 
;Gallek
Un toullad kontadennoù gant Maupassant a c'hoarvez en-dro d'ar gisti. *Une partie de campagne* gant Jean Renoir (1936) zo ur film tennet eus unan anezho, ma weler merc'hed ur fouzhlec'h o kuitaat kêr da vont d'ur gomunion war ar maez.

## [[Livouriezh]]
### E Pompei
Dismantroù ur fouzhlec'h dek kambr ennañ zo bet kavet e Pompei, ha livadurioù ennañ ivez.

Lupanare.PNG|Kambr en ur fouzhlec'h
Sexual_scene_on_pompeian_mural.jpg|Chukadenn en ur fouzhlec'h

### Taolennoù Toulouse-Lautrec
Meur a boltred gisti a zo bet savet gant al livour gall Henri de Toulouse-Lautrec, ha taolennoù graet gantañ e-barzh fouzhlec'hioù Pariz.

Toulouse-Lautrec Prostitutes DMA.jpg|*Femmes de Maison*, 1893-1895
(Albi) Au Salon de la rue des Moulins - Henri de Toulouse-Lautrec 1894 MTL.inv181.jpg|*Au Salon de la rue des Moulins*, 1894
Lautrec rue des moulins, the medical inspection 1894.jpg|*L' Inspection médicale*, 1894


## Levrlennadur
*  Giancarlo Fusco, *Quando l'Italia tollerava*, Nanni Canesi Editore, Roma, 1965, pp. 388
*  Massimo Centini, *Bordelli Torinesi – Quando le case chiuse erano aperte*, Editrice Il Punto-Piemonte in Bancarella, Torino, 2013, pp. 336

## Liammoù diavaez
*Fouzhlec'h e Pompei

## Notennoù
Athenaios

**Atenaios**, pe **Athenaios** (*Ἀθήναιος* / *Athếnaios* pe Ἀθήναιος Nαυκρατίτης e henc'hresianeg hag *Athenaeus Naucratita* e latin), a oa ganet e Naukratis, en Egipt, war-dro 170 goude JK, ha marvet en , a oa ul lenneg ha yezhadurour hellazat. 

## An oberour
An tammoù traoù anavezet diwar e benn a zeu eus e oberennoù. Ganet e oa en Egipt, en amzer an impalaer Marcus Aurelius moarvat, graet studioù gantañ en Aleksandria, ma vevas etre 170 ha 230. Goude ez eas da Roma hag e savas *Δειπνοσοφισταί* / *Deipnosophistaí*, « banvez ar sofegourien », damveneg da *Komzoù ouzh taol* gant Ploutarc'hos hag *[[Ar Banvez]]* gant Platon. Hervez ar skrid-se en-eeun en devije skrivet ivez ur pleustrad diwar-benn rouaned Siria hag un displeg d'ur gomedienn, * Ar Pesked *, skrivet gant un den anvet Arc'hippos, kempredad da Aristofanes. Mervel a eure goude 223 moarvat.

## Levrlennadur
*  Barry Baldwin, "Athenaeus and his Work", e-barzh *Acta Classica* 19 (1976) : p. 21-42 ;
*  Andrew Dalby, *Siren Feasts. A History of Food and Gastronomy in Greece*, Routledge, Londres, 1996 , p.&nbsp;168-179 ;
*  Alexandre Marie Desrousseaux, introduction à *Athénée. Les Deipnosophistes*, Belles Lettres, collection des Universités de France, Paris, 2002 , p.&nbsp;I-LXVII ;
*  Georg Kaibel :
** *De Athenaei Epitome*, Rostock, 1883,
** *Athenaei Naucratitæ Deipnosophistarum libros XV*, 3 vols., Leipzig, 1887-1890.
A Mesa pola Normalización Lingüística

**A Mesa pola Normalización Lingüística (MNLG)** (e brezhoneg: "Burev evit Normalizadur ar Yezh") a zo anv un aozadur galizek a stourm evit normalizadur ar galizeg war dachenn ar vuhez foran.

Krouet e oa bet da heul an *Encontro sobre o estado actual da normalización lingüística* ("Emgav diwar-benn stad a-vremañ normalizadur ar yezh") dalc'het e 1986

Labourat a ra war meur a dachenn, en o zouez an deskadurezh, an tiez-bank, an anvioù-lec'h, ar c'humuniezhioù galizeger er.maez eus harzoù ofiesl Kumuniezh Emren Galiza a-vremañ, ar c'henwerzh hag an embregerezhioù prevez, ar velestradurezh...

Abaoe 2007 e vez embannet gant ar ***Mesa*** ar gelaouenn viziek *Longa Lingua*.

Carlos Callón a zo bet prezidant ar ***Mesa*** abaoe 2002 betek hiziv.

## Liammoù diavaez
*A Mesa pola Normalización Lingüística (lec'hienn ofisiel)
* Longa Lingua (lec'hienn ar gelaouenn)
Aonia

**Aonia** (gresianeg : Αονία) a oa ur rann eus Boiotia, en Hellaz kozh. Enni e oa menez Helikon ha menez Kithairon, hag ur vro sakr e oa da Verc'hed an Awen, a veze graet "Aonian maids" (plac'hed Aonia) anezho gant ar barzh saoz Alexander Pope.

Marteze ivez e oa un anv kozh evit Boiotia. Meneg a zo, gant Paosanias ar Beajour, eus faezhidigezh an Aoned, ur meuriad boiotian, gant Kadmos (9.5.1ff).

El lennegezh latin e talveze "Aonia" kement ha Boiotia e yezh ar varzhoniezh, ha dreist-holl kement ha Menez Helikon, bro Merc'hed an Awen ha hini kavell Hesiodos. Hag an anv-gwan "aonian" a dalveze kement hag "helikonian" hag a rae dave d'ar Muzezed.
Kleñved rouez

Ar **c'hleñvedoù rouez** pe **kleñvedoù emzivat** zo kleñvedoù hag a sko nebeutoc'h evit 0,2 % eus ar boblañs. Hiziv an deiz e istimer ez eus etre 5&nbsp;000 ha 8&nbsp;000 kleñved a seurt-se. 80 % eus ar c'hleñvedoù-se zo a orin genetek.

Badezet eo bet ar c'hleñvedoù-se *Kleñvedoù emzivat* abalamour ma'z eo diaes evit abegoù ekonomikel diorren doareoù da bareañ un niver a glañvourien izel-kenañ (da skouer, ur ganedigezh diwar 100&nbsp;000 - ur feur boutin evit ar c'hleñvedoù genetek ral- a dalvez war-dro daou glañvour bep bloaz e Bro-C'hall).
Ar postadurioù arc'hant bras a vez ret evit kavout un doare da bareañ an dud a harz ouzh ar c'hoant saveteiñ an dud.

## Ar c'hleñvedoù rouez en un nebeud sifroù

* Lavaret e vez ez eo rouez ur c'hleñved pa vez skoet ganti nebeutoc'h evit un den diwar 2&nbsp;000, da lâret eo, e Bro-C'hall, nebeutoc'h evit 30&nbsp;000 den evit ur c'hleñved resis.
* Kontañ a reer tost 8&nbsp;000 kleñved rouez anavezet, 80 % anezho zo a orin genetek.
* Pemp patologiezh nevez a vez deskrivet bep sizhun er bed. Etre 6 ha 8 % eus poblañs ar bed a vefe skoet, a bell pe a dost, gant ar c'hleñvedoù-se, da lâret eo 4 milion a C'hallaoued, 25 milion a Europeiz ha 27 milion a Amerikaned (er Stadoù-Unanet).
* Un hanterkant kleñved rouez bennak a sko pep hini un nebeud miliadoù tud er Frañs, tra ma n'eo skoet nemet un nebeud kantadoù gant 500 kleñved all, pe zoken un nebeud degadoù a dud hepken.

* Da skouer e kaver e Bro-C'hall :
: 15&nbsp;000 den klañv gant an drepanokitozenn

: 5&nbsp;000 à 6&nbsp;000 den klañv gant ar mukovisidoz
: 5&nbsp;000 den skoet gant miopatiezh Duchenne
: etre 400 ha 500 klañvour skoet gant al leukodistrofiezh
: Un nebeud tud skoet gant ar progeria pe ar koshadur abred (nebeutoc'h evit 100 klañvour er bed).

## Liammoù diavaez
*  Dossier d'actualités - ''Pole santé ''Paris Dévelopement - Maladies rares et médicaments orphelins : l'apport des biotechnologies
*  Lec'hienn e galleg gant titouroù diwar benn ar c'hleñvedoù rouez hag al louzeier emzivat 
*  Kevredad ar c'hleñvedoù emzivat evit ar stourm ouzh ar c'hleñvedoù rouez
*  Maladies Rares Info Services,lec'hienn hag a respont d'ar goulennoù diwar-benn ar c'hleñvedoù rouez pe emzivat
*  Lec'hienn e saozneg diwar-benn ar c'hleñvedoù genetek
Iliz Uhel

En anglikanegezh hag en Ilizoù protestant all ez eo **Iliz Uhel** (saozneg : *High Church*) anv un emsav mennet da ziorren al liderezh hag ar benngredenn en Ilizoù protestant evit o zostaat d'an Iliz katolik roman.
*Saoz-ha-Katolik* a reer a-wechoù eus izili an emsav relijiel-se. Kreñv eo bet e levezon peurgetket en Emsav Oxford kaset en-dro gant Edward Bouverie Pusey, John Henry Newman ha John Keble en .
Ganedigezh Gwener (Bouguereau)

*Ganedigezh Gwener* zo un daolenn savet gant al livour gall William-Adolphe Bouguereau (1825-1905) a oa bet echuet e 1879. 

Savet eo diwar vojenn Afrodite, an doueez hellazat, ganet eus takennoù sper he zad Ouranos, an Oabl, kouezhet er mor, hag a vije savet a-greiz an dour.

## Taolennoù all
Meur a daolenn all zo diwar an hevelep danvez, gwelout Ganedigezh Gwener.

En o zouez: 
* Ganedigezh Gwener (Botticelli) gant Sandro Botticelli, e 1485. 
* *Ganedigezh Gwener* gant Alexandre Cabanel, e 1863.

## Gwelout ivez

*Delwennoù da Afrodite 
*Afrodite Anadyomene
Hortensio Félix Paravicino

**Hortensio Félix Paravicino y Arteaga** (12 a viz Here 1580 &ndash; 12 a viz Kerzu 1633), a oa ur prezegour spagnol hag ur barzh, ganet e Madrid. Fellout a rae dezhañ distruj al livadurioù tud noazh.
Boiotia

**Boiotia** (Βοιωτία e gresianeg, *Boeotia* e latin), pe **Beotia**, a oa ur vro en Henc'hres, en hanternoz da reter pleg-mor Korintos, hag a zo un nomos e Hellaz a hiriv.

Er c'hreisteiz dezhi e oa Megaris ha menezieg Kiteron, Attika en tu all dezhi. En hanternoz e oa Lokris opontek ha strizh-mor Euripos (e Mor Egea etre Enez-Euboia ha douar-bras Boeotia), ha Fokis er c'hornôg. 
An Euripos (Εύριπος e gresianeg) zo ur strizh-mor eus Attika, en Bro-C'hres.

## Mojennoù
E gwengelouriezh Hellaz e vez kaoz alies eus Boeotia. Kalz mojennoù zo liammet ouzh Tebai ha Kadmos, he diazezer, hag ouzh Orc'homenos, bro ar Minyae.

Graia (Γραία), ar pezh a dalvez kozh, a vefe ar geoded koshañ eus Bro-C'hres a-hervez. Ar Γραικός, *Graecus*, zo liammet ouzh 'Graia' gant skrivagnerien zo. Aristoteles en deus skrivet e oa bet savet ar geoded a-raok al Liñvadenn Veur. Kavet ez eus bet ar memes kredenn diwar-benn orin keoded Graia war ur stelenn, Bloazdanevell Paros, dizoloet e 1687 ha bloaziet eus -267--263, miret hiziv en Oxford hag e Paros. Meneget eo ar geoded kozh-mañ ivez en oberennoù Homeros, Paosanias ar Beajour, Toukidides, etc.

## Anv dismegañsus
Boeotia zo deuet da vout un anv kar d'ar sotoni, abalamour, marteze, ma kave da Ateniz e talvezent keroc'h dre ma oa brudet o sevenadur e-skoaz hini o amezeien.

## Tud vrudet Beotia
*Epaminondas
*Gorgidas
*Hesiodos
*Pelopidas
*Pindaros
*Ploutarc'hos
*Narkissos
*Bakis
*Lukaz (an avielour)

## Notennoù ha daveoù
Strollad Kumunour Albania 8 a viz Du

**Strollad Kumunour Albania 8 a viz Du** (en albaneg: *Partia Komuniste e Shqipërisë 8 Nëntori*) a 'zo anv ur strollad komunour marksour-leninour en Albania gant Preng Çuni en e benn

Anvet eo oa bet ar Strollad e "8 a viz Du" (*8 Nëntori*) en enor d'an deiziad ma oa ket krouet Strollad Komunour Albania, d'an 8 a viz Du 1941.
Strollad Labour Nevez Albania

**Strollad Labour Nevez Albania** (en albaneg: *Partia e Re e Punës së Shqipërisë*) a oa anv ur strollad komunour marksour-leninour en Albania gant ar c'hazetenner-skingomz Agim Xheka en e benn.

An trede Strollad Komunour goude kemm ar renad e 1991 da vezañ anavezet hervez al lezenn e 1998 an hini oa.

D'ar 5 a viz Mezheven 1999 e kenteuzas gant Strollad Komunourion Unanet Albania.
Strollad Komunourion Unanet Albania

**Strollad Kumunour Albania** (en albaneg: *Partia e Komunistëve të Bashkuar të Shqipërisë*, div. *PKBSH*) a oa anv ur strollad komunour marksour-leninour en Albania gant Muharrem Xhafa da Sekretour ar C'huzul-Kreiz 

Krouet e oa bet Strollad Komunourion Unanet Albania d'ar 5 a viz Mezheven 1999 p'en em gendeuzas ar Strollad Komunour Adsavet gant Strollad Labour Nevez Albania.

En dilennadegoù evit ar Parlamant bet dalc'het e 2001 ec'h eas gant ar Strollad 0,22% eus ar mouezhioù.

E 2002 e kendeuzas ar Strollad adarre gant ur rann eus Strollad Kumunour Albania ha diwar an emglev-se e oa bet bet adsavet Strollad Labour Albania.
Léon (film, 1994)

***Léon*** zo ur film graet gant Luc Besson e 1993.

## Ditouroù hollek
* Titl : **Testenn dev**Leon 
* Filmaozer : Luc Besson 
* Senario : Luc Besson 
* Produadur : Patrice Ledoux, Luc Besson ha Claude Besson evit Gaumont, Gaumont International ha Les films du Dauphin 
* Sonerezh : Éric Serra 
* Fotoiou : Thierry Arbogast 
* Troc'hañ-pegañ : Sylvie Landra 
* Bro orin : Bro-C'hall 
* Stumm : livioù - 2,35:1 - SDDS - 35 mm 
* Yezh orin ar film : saozneg 
* Doare : darvoudou skrijus 
* Padelezh : 110 munutenn / 136 muinutenn *(director's cut)* 
* Ganedigezh : 14 a viz GWengolo 1994 (doare berr) - 26 a viz Mezheven 1996 (doare hir) 
* Film difennet e Bro-C'hall d'ar vugale dindan 12 vloaz.

## [[Aktour]]ien hag aktourezed
* Jean Reno : Léon 
* Gary Oldman (Mouezh c'hall : Dominique Collignon-Maurin) : Norman Stansfield 
* Natalie Portman ( Ludivine Sagnier) : Mathilda 
* Danny Aiello (Michel Fortin) : Tony 
* Peter Appel (Bernard Métraux) : Malky 
* Willi One Blood : un den o labourat evit Stansfield 
* Don Creech : un den o labourat evit Stansfield 
* Keith A. Glascoe : un den o labourat evit Stansfield 
* Randolph Scott : un den o labourat evit Stansfield 
* Michael Badalucco : Tad Mathilda 
* Ellen Greene : mamm Mathilda 
* Elizabeth Regen : c'hoar Mathilda 
* Carl J. Matusovich : breur bihan Mathilda 
* Frank Senger (Gérard Boucaron) : Fatman 
* Lucius Wyatt Cherokee : Tonto 
* Eric Challier : kabiten ar c'horf diwalerien 
* Luc Bernard : Mickey 
* Maïwenn Le Besco : Blond Babe (lesanvet "Ouin-Ouin") 
* Jessie Keosian : ar vaouez-kozh
* George Martin : porzhier an S.W.A.T. 
* Abdul Hassan Sharif : bleiner taksi Mathilda 
* Samy Naceri : un den eus an S.W.A.T.
Utah Beach

**Utah Beach** a voe unan eus 5 traezhenn dilestradeg ar 6 a viz Even 1944, hag an hini bellañ er c'hornôg. E gwalarn aod Cotentin emañ, e-barzh al lodenn eus an aod fiziet en Amerikaned en deiz-se.

Ar 4re Rannarme Droadegiezh eus Arme ar Stadoù-Unanet a zo bet dilestret war an traezhennoù "Uncle Red" hag "Tare Green" pell diouzh an traezhennoù a oa bet rakwelet e penn kentañ. E touez traezhennoù an Oberiadenn Overlord eo e Utah Beach e voe lazhet an nebeutañ a dud hag e voe tizhet ar pal ar gwellañ e fin an devezh kentañ.

## Liammoù diabarzh
* Omaha Beach
* Gold Beach
* Juno Beach
* Sword Beach

## Liammoù diavaez
* ''American D-Day: Omaha Beach, Utah Beach & Pointe du Hoc''
* war lec'hienn an American Battle Monuments Commission
* D-Day : renabl : Utah Beach
Thiepval

**Thiepval** zo ur gêriadenn e departamant Somme, e Pikardi, e Bro-C'hall.
## Douaroniezh
Thiepval zo 7&nbsp;km en hanternoz da Albert, e kroazhent an D73 hag an D151.
## Istor
### kantved

 
* Brezel-bed kentañ: distrujet penn-da-benn e oa bet ar gêriadenn a orin e-pad ar brezel. Emañ ar gêriadenn a-vremañ un tammig pelloc'h er mervent d'al lec'h ma oa a-raok ar brezel.

## Monumantoù ha traoù heverk
* Iliz katolik *Sant Varzhin*
## Melestradurezh

## Emdroadur ar boblañs

## Tud
## Gwerinoniezh
## Liammoù diavaez
## Dave ha notennoù


## Gwelout ivez

* 360°
Sali Berisha

**Sali Ram Berisha** zo ur politikour albanat, ganet d'ar 15 a viz Here 1944, e Tropojë.

Ezel eo eus Strollad Demokratel Albania. Bet eo prezidant ar Republik etre 1992 ha 1997, ha Kentañ ministr ar vro eo bet etre 2005 ha 2013.
Strollad Komunour Adsavet (Albania)

**Strollad Komunour Adsavet** (en albaneg: **Partia Komuniste e Rindertuar'') a zo anv ur strollad komunour marksour-leninour en Albania gant Rasi Brahimit en e benn.

Krouet e oa bet Strollad Komunourion Unanet Albania d'ar 5 a viz Mezheven 1999 p'en em gendeuzas gant Strollad Komunourion Unanet Albania.

An eil Strollad Komunour goude kemm ar renad e 1991 da vezañ anavezet hervez al lezenn e 1998 an hini oa.
Sofia Rotaru

**Sofia Mihailovna Evdokimenko-Rotaru** (distaget : [sʌfiˈa ɼʌta:ɼu]) zo ur ganerez sonerezh pop hag un aktourez ukrainat-moldovat bet ganet d'ar 7 a viz Eost 1947 e Marshintsy, Rayon Novoselitskiy, Oblast Chernivtsi (Ukraina). Kanañ a ra en ukraineg, e moldoveg, e roumaneg hag e ruseg. Medalennet eo bet evel un harozez e Moldova hag Ukraina.

## Skrivadur hec'h anv
* ukraineg : Софія Михайлівна Євдокименко-Ротару Sofiya Mic'haylovna Yevdokimyenko-Rotarou
* moldoveg Treuznistria : София Михайловна Ротару-Евдокименко Sofia Michajlovna Rotaru-Evdokimenko
* ruseg : София Михайловна Евдокименко-Ротару Sofiya Mic'haylovna Yevdokimyenko-Rotarou

## Liammoù diavaez
*
Timbr-taos

An **timbr-taos** a vez implijet e broioù zo evit fetisaat an taos a zo dleet da velestradurezh ar post gant an nep a resev ul lizherenn hep timbr-post pe dezhañ un dalvoudegezh izeloc’h evit ar feur ofisiel. Alies e rank an degemerour paeañ div wech priz ur gasadenn.

Ijinet ez eus bet ur seurt taos d’ar poent m’eo bet ijinet an timbroù-post end-eeun : a-raok kreiz an XIXvet kantved ne veze goulennet tra da gasour al lizhiri. Paeañ ur skodenn bennak e lec’h an degemerour a vije bet kement hag embann ez eo re baour hemañ evit hen ober. Berzh an timbroù-post, dre ma kreske an eskemmoù lizhiri, a vo ur respont frank da zibab ar velestradurezh cheñch ar reolenn. Kentoc’h evit kas al lizher endro d’ar c’hasour – ar pezh a vez graet e meur a vro avat – ez eus bet divizet lakaat an degemerour da baeañ div wech ar priz.

Buan awalc’h goude embann an timbroù kentañ war-dro ar bloavezhioù 1850 e sav ar postoù ar binvioù evit digalonekaat an dud dizonest pe skañv o fenn. E penn kentañ, tresañ a ra kargad ar postoù ur sifrenn gant un dorn war ar c’holoenn-lizher evit reiñ da c’houzout ar sammad dleet. Lezet eo an doare-ober-se a gostez o vezañ ma c’helle paotr al lizhiri ouzhpennañ un eil sifrenn ha rastellat un tamm moneiz evitañ e-unan… Ur siell a vo implijet neuze, a-raok na vefe ijinet an timbroù-taos, gant ur sifrenn en o c’hreiz alies, alese an anv « Chiffre-taxe » e Bro-C’hall.
Ur siell evit lakaat da c'houzout abeg an taos a vez steket e-kichen an timbr-taos.

N'eo ket aes gouzout eus pe bro e teu an timbr-taos a-wechoù, pa n’eo ket meneget anv ar Stad warnañ atav.
Sed aze ar gerioù a c’heller lenn war ar siell a vez lakaet war al lizher dindan taos e yezhoù ar bed : 

*Rouantelezh-Unanet : « Postage due » 
*Iwerzhon : « Postage due » ha « Postas le híoc »
*Bro-C’hall : « chiffre-taxe » pe « timbre-taxe » 
*Belgia : al lizherenn T pe « A payer – Te betalen »
*Danmark : « Porto » pe « Gebyr » pe « Gebyr mærke »
*Italia : « Segnatasse »
*Luksembourg : « Taxe »
*Kroatia : « Porto marka »
*Indonezia : « Bajar Porto »
*Brazil : « Taxa devida »

## Liammoù (e saozneg)

* https://web.archive.org/web/20041216122135/http://www.linns.com/howto/refresher/stamplessletters_20030512/refreshercourse.asp (pajenn *Linn's* db an timbroù-taos)
Jules Joseph Lefebvre

**Jules Joseph Lefebvre**, ganet e Tournan-en-Brie (Seine-et-Marne) d'ar 14 a viz Meurzh 1834 ha marvet e Pariz d'ar 24 a viz C'hwevrer 1912, a oa ul livour akademiek gall hag ur poltredour. Kelenn a rae e Skol-Uhel an Arzoù-Kaer hag en Akademiezh Julian e Pariz.

Lakaet e vez da unan eus livourien bennañ an arz akademiek e Bro-C'hall.

## Buhez
E-tro ar bloaz 1836 e kuitaas an tiegezh ar Seine-et-Marne da vont da Amiens, m'en em stalias an tad evel baraer.

Goude en devout desket tresañ er skol ec'h eas ar mab, 18 vloaz e 1852, da studiañ e Skol an Arzoù-kaer e Pariz a-drugarez d'ur yalc'had deroet dezhañ gant kêr Amiens.

E 1861 e c'hounezas *Prix de Rome* Akademiezh an Arzoù-kaer gant e daolenn anvet *La Mort de [[Priamos|Priam]]*.


Lefebvre La mort de Priam.JPG
La Vérité, par Jules Joseph Lefebvre.jpg|* Ar [[gwirionez|Wirionez]] *, 1870


Etre 1855 ha 1898 e tiskouezas 72 poltred e saloñsoù Pariz. Er bloaz 1891, oadet a 57 vloaz, e voe dilennet en Akademiezh an Arzoù-kaer.

Kelenner e voe en Akademiezh Julian, ur skol brevez bet diazezet e 1866 gant al livour Rodolphe Julian (1839-1907). Kalz studierien estren a oa en e glasoù, en o zouez al livour stadunanat William Hart eus an *[[Hudson River School]]*.

Goude bout bet klañv e-pad hir amzer e varvas Jules Joseph Lefebvre d'ar 24 a viz C'hwevrer 1912, nebet a-raok e 78 deiz-ha-bloaz. Beziet e voe e bred Montparnasse e Paris

## Enorioù
*1870 : Marc'heg al Lejion a enor.
*1878 : Medalenn 1 klas e Saloñs Paris • Ofiser el Lejion a enor
La Vérité, par Jules Joseph Lefebvre.jpg|*La Vérité* (1870)
Lefebvre, Jules Joseph - La jeune rieuse - 1876.jpg|*La rieuse (Italienne)* (1876)
Jules Joseph Lefebvre - Pandora.jpg|*Pandore* (1872)
Odalisque by Jules Lefebvre (1874).jpg|*[[Odaliskenn|Odalisque]] * (1874)
Chloé, par Jules Joseph Lefebvre.jpg|*Chloé* (1875)
Pandora.jpg|*Pandore II* (1882)
Lady godiva full.jpg|*Lady Godiva* (1890)
Girl with a Mandolin.jpg|*Jeune fille à la mandoline* (dianav)


## Liammoù diavaez

* 
* 
* 

## Notennoù
Strollad Labour Albania (2002)

**Strollad Labour Albania** (en albaneg: *Partia e Punës e Shqipërisë*) a zo anv ur strollad komunour marksour-leninour en Albania gant Muharrem Xhafa en e benn. 

Krouet e oa bet ar Strollad e 2002 p'en em gendeuzas Strollad Komunourion Unanet Albania gant ur rann eus Strollad Kumunour Albania.

Embannet e vez gant ar Strollad ar gelaouenn *8 Nëntori* ("8 a viz Du"), anvet e enor d'an deiziad ma oa bet krouet kentañ Strollad Komunour Albania
Aezamantoù yezhel

An **aezamantoù yezhel** a zo gwirioù a c'hell bout roet gant ar c'humunioù eus Belgia d'an dud a ra gant ur yezh ha n'eo ket yezh ofisiel ar gumun.

## Roll ar c'humunioù gant aezamantoù yezhel

*"Kumunioù trowardroioù Brusel" er rannvro izelvroek, gant aezamantoù e galleg:
** Kraainem
** Drogenbos
** Linkebeek
** Sint-Genesius-Rode
** Wemmel
** Wezembeek-Oppem
*"Kumunioù ar vevenn yezhel" (etre ar rannvroioù gallek hag izelvroek) :
**Kumunioù gallek gant aezamantoù en izelvroeg:
*** Comines-Warneton (Komen-Waasten)
*** Enghien (Edingen)
*** Flobecq (Vloesberg)
*** Mouscron (Moeskroen)
**Kumunioù izelvroek gant aezamantoù e galleg:
*** Bever
*** Spiere-Helkijn
*** Voeren
*** Herstappe 
*** Mesen
*** Ronse
*"Kumunioù ar vevenn yezhel etre ar gumuniezh c'hallek hag ar Rannvro alamanek":
**"Kumunioù ar Rannvro alamanek": 
***Amel
***Büllingen
***Burg-Reuland
***Bütgenbach 
***Eupen
***Kelmis
***Lontzen
***Raeren
***Sankt-Vith
**"Kumunioù bro-Malmedy" (Kumunioù gallek gant aezamantoù en alamaneg):
*** Waimes 
*** Malmedy
**"Kumunioù ar vevenn yezhel" (etre ar rannvroioù alamanek, gallek hag izelvroek) :
**"Kumunioù  gallek gant aezamantoù en alamaneg hag en izelvroeg en deskadurezh hepken" (ez-teoriennel, an aezamantoù melestradurel a c'hellfe bout goulennet gant un diviz ag ar c'huzul-kumun hag asantet gant un diferad roueel ha gant ul lezenn goude) :
*** Baelen 
*** Plombières
*** Welkenraedt
Irina Gorchkova

**Irina Gorchkova** (**Ирина Горшкова**) a zo bet ganet d'ar 28 a viz Genver 1977.

Ur c'hoarierez echedoù belgiat eo.

Mestr FIDE (Maouezi-WIM) eo.

2 048 edo he renk Elo *Standard* (2 157 e miz Genver 2008), 1 994 he renk Elo *Fonnapl* ha 2 041 he renk Elo *Luc'hedenn* e miz Here 2025 .
## [[Kampionad belgiat an echedoù (maouezi)]]
* Trec'h e voe e 2000 e Gent, e 2001 e Charleroi, e 2003 en Eupen hag e 2013 en Antwerpen.
## Notennoù ha daveennoù

## Liammoù diavaez
* He fichenn FIDE
* He c'hoari e Chessgames
Marigje Degrande

**Marigje Degrande** a zo bet ganet d'ar 7 a viz Eost 1992.

Ur c'hoarierez echedoù belgiat eo.

Mestrez FIDE eo abaoe 2021.

1 925 edo he renk Elo *Standard* diwezhañ 1 947 eo bet he renk Elo *Standard* uhelañ, bet tizhet e miz Meurzh 2024.

C'hoari a ra er C'hleub KBSK eus Brugge.

## [[Kampionad belgiat an echedoù (maouezi)|Kampionez echedoù (maouezi)]]
Trec'h e voe e 2006 e Namur hag e 2007 e Namur.
## Notennoù ha daveennoù

## Liamm diavaez
* He fichenn FIDE
* Marigje Degrande at 365Chess.com  He c'hoari e 365 Chesscom]
Emgann Melle

**Emgann Melle** a c'hoarvezas e penn-kentañ ar Brezel-bed kentañ, adalek an 9 betek an 11 a viz Here 1914, e Melle (Belgia) hag er c'hêriadennoù tro-dro. Ar Vrigadenn Ronarc'h ha Belgiz en em gannas a-enep d'al Lu alaman en ur zifenn bourc'h Melle. Pal ar Fransizion ha Belgiz a oa derc'hel digor an hent evit ma c'hellje al lodennoù bras eus Lu Belgia tost kelc'hiet en Antwerpen achap betek Kornôg-Flandrez. Dont a rejont a-benn. Ar Vrigadenn Ronarc'h a gollas daouzek martolod (bet lazhet), un hanter-kant bennak a voe gloazet hag unan a voe prizoniet d'an Alamaned. Lazhet e voe eizh soudard belgiat da nebeutañ. E-tro tri c'hant soudard alaman a voe lazhet en afer.
Atant

**Un atant**, ur **menaj**, un **tiegezh** zo ul lec'h war ar maez ma vez labouret douar ha maget loened.

Hervez ar broioù e kemm ar pezh a vez gounezet en douar : ne vez ket gounezet orañjez, gwini na kafe e pep atant. 

E Breizh gwechall e veze labouret an douar gant kezeg, gounezet ed en douaroù mat, segal pe ed-du en douaroù paour, legumaj war an aod, avaloù-douar e pevar c'horn ar vro, ha maget saout ha moc'h e pep atant. Ret e oa d'an atant magañ an tiegezh da gentañ, ha gwerzhet e veze pezh a c'halled.

Kemmoù bras zo bet abaoe ar bloavezhioù 1960. E lod atantoù zo e vager saout evit gwerzhañ o laezh dreist-holl, e re all evit gwerzhañ o c'hig. Pa vez moc'h e vez gounezet maiz evit o magañ, pa ne oa ket er vro a-raok an Eil Brezel-bed.

## Geriaoueg
Kalz gerioù zo e brezhoneg da envel un atant.
**Atant* e Bro-Leon.
**Tiegezh* e Leon ha Kerne.
**Menaj* e Treger, ha komz a reer eus *menajerien*.
**Kêr*, *miridi*, e Kerne-Uhel.
**Koumanant*, *mereuri*, *feurm*, *tachenn*, *meteiri* e Bro-Gwened.
### Rannoù
;Evit al loened
Marchosi ar c'hezeg, kraou ar moc'h ha hini ar saout, kouldri an dubeed.
;Evit ar binvioù
*Karrdi, skiber.


Seter.jpg|E Norvegia
Higher Hempshaw.jpg|Kalz atantoù zo aet da get, e Bro-Saoz amañ e *Higher Hempshaw's*
Pico Alto REFON.jpg|*Fazenda* en Avaré, Brazil
Faz São Luiz - Macuco - 050507 REFON 14.JPG|*Fazenda* ma vez gounezet kafe en Avaré
Getúlio Vargas

**Getúlio Dornelles Vargas** (São Borja, 19 a viz Ebrel 1882 — Rio de Janeiro, 24 a viz Eost 1954) a oa alvokad ha politikour braziliat, ha penn disoudard Dispac'h 1930. Gantañ e voe diskaret ar Republik Kozh, hag anvet e voe, dre ziv wech, da brezidant Republik Brazil. 

Gant tud e gostezenn e voe anvet "tad ar re baour". "Doutor Getúlio" a veze graet anezhañ gant ar re a oa tost dezhañ. 

Gouarn Brazil a reas 
* adalek 1930 betek 1934 er Gouarnamant da C'hortoz; 
* adalek 1934 betek 1937 er Gouarnamant bonreizhel, dilennet gant ar C'hendalc'h Broadel Congresso Nacional; 
* adalek 1937 betek 1945 en Estado Novo (Stad Nevez); hag adalek 1951 betek 1954 evel prezidant dilennet gant ar vouezhiadeg war-eeun. 

Juscelino Kubitschek a voe anvet da brezidant war e lerc'h.

## Pennad kar
*Getúlio, film eus 2014.
Elena Van Hoecke

**Elena Van Hoecke**, ganet e 1987, zo ur c'hoarierez echedoù belgiat.

C'hoari a ra er C'hleub echedoù "KGSRL" e Gent.

1 840 edo he renk Elo *Standard* e miz Here 2025, 1 901 e miz Genver 2008.
## [[Kampionad belgiat an echedoù (maouezi)]]
Trec'h e voe e 2005 en Aalst gant 7,5/9.
## Notennoù ha daveennoù

## Liamm diavaez
* He fichenn FIDE
* He c'hoari e 365 Chess
* He c'hoari e Chess Base
Heidi Vints

**Heidi Vints** a zo bet ganet e 1987.

Ur c'hoarierez echedoù belgiat eo.

C'hoari a ra e kleub echedoù Heusden (Izelvroioù).

1 701 edo he renk Elo *Standard* ha 1 743 he renk Elo *Luc'hedenn* e miz Here 2025, 1 929 e miz Here 2007.

## Kevezadegoù
* Kampionez Flandrez Belgia e voe ur wezh er rummad dindan 18 vloaz.
* Kampionez echedoù (maouezi) eus Belgia e voe e 2004 e Westerlo.
## Notennoù ha daveennoù

## Liamm diavaez
* He fichenn FIDE
Marie-Louise O'Murphy

**Marie-Louise O'Murphy de Boisfaily**, a oa pried da *Beaufranchet d'Ayat*, a veze graet *Mademoiselle de Morphyse* (pe *la belle Morphyse*) anezhi, a oa ganet e Rouen d'an 21 a viz Here 1737 ha marvet e Pariz d'an 11 a viz Kerzu 1814. Merc'h e oa da Daniel O’Murphy de Boisfaily, ofisour roue Bro-C'hall, a orin iwerzhonat. 
	
Da 14 vloaz, e 1752, e voe kinniget gant markizez Pompadour d'ar roue gall Loeiz XV, ha dont a reas da vout serc'h ar roue, troet gant kig fresk. 

Gant François Boucher e voe kemeret da batrom evit un daolenn pebret mat. Kenemglev a oa un tamm bennak etre François ha Morphyse. 
Ur verc'h he doe gant ar roue, Agathe Louise de Saint-Antoine de Saint-André (1754-1774) a zimezas, en 1773, da René-Jean-Mans de La Tour du Pin, Markiz *de la Charce*, (1750-1781).

En 1755, e fellas d'ar roue trugarekaat ar plac'h eus he servijoù ha plijout d'an Iliz katolik. Dimeziñ a reas e serc'h Marie-Louise O'Murphy da Jacques de Beaufranchet en 1755. Ur mab o doe, Louis Charles Antoine de Beaufranchet, ofisour en amzer an Dispac'h hag e brezel Vande.

E 1759 e timezas da François Nicolas Le Normant hag e 1798 da Louis-Philippe Dumont, tregont vloaz yaouankoc'h eviti, dileuriad Calvados er Convention,: dizimezet e vint a-raok fin ar bloaz.
	
Casanova en devije graet al lez da Marie-Louise O'Murphy, ha skrivañ a ra-eñ en e levr *[[Mémoires de J. Casanova de Seingalt, écrits par lui-même|Mémoires]]* :
	
 « *L’habile artiste avait dessiné ses jambes et ses cuisses de façon que l’œil ne pouvait pas désirer de voir davantage. J’y ai fait écrire dessous : O-Morphi, mot qui n’est pas homérique, mais qui n’est pas moins grec. Il signifie Belle.* » 

## Levrlennadur
* Giacomo Casanova, *[[Mémoires de J. Casanova de Seingalt, écrits par lui-même|Histoire de ma vie]]*, F.A. Brockhaus, Wiesbaden et Plon, Pariz 1960-1961.
* Duncan Sprott, Our lady of the potatoes, Londrez 1995. 
* Alexander Schulz: *Louison O'Morphy. Bouchers Modell für das "Ruhende Mädchen"*, Isny, Andreas Schultz, 1998
* Camille Pascal, *Le goût du roi : Louis XV et Marie-Louise O'Murphy*, Librairie Académique Perrin, Pariz,2006.

### Liammoù diavaez
* Article ''La petite reine de Louis XV''

### Taolennoù

Image:François Boucher - L'Odalisque Brune.jpg|François Boucher: *An Odaliskenn blev du*, Mirdi al Louvre, Pariz - (Marteze e oa gwreg Boucher).
Image:Resting Girl by François Boucher (1753) - Alte Pinakothek - Munich - Germany 2017 (crop).jpg|François Boucher: * An Odaliskenn blev melen*, 1752. Alte Pinakothek, München, Alamagn.
Image:François Boucher 025.jpg|Munudig
Image:Marie-Louise_O'Murphy_(1737-1818)_painted_by_Francois_Boucher_(1703–1770).jpg|Doare all, war-dro 1752. Wallraf-Richartz Museum, Köln, Alamagn.