open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Eukumeniezh

**Eukumeniezh** zo ur ger d'ober anv eus strivoù ar Gristenien eus Ilizoù hag hengounioù disheñvel da anavezout gwelloc'h an eil re hag ar re all, da ziorren darempredoù gwelloc'h, ha da vont war-zu un unaniezh bennak en Iliz kristen, evel ma voe e penn kentañ istor ar Gristeniezh.

Dont a ra ar ger eus ar gresianeg οἰκουμένη (*oikoumene*) a dalvez "ar bed poblet a-bezh" hag e veze implijet en Henamzer ziwezhañ diwar-benn an Impalaeriezh roman. Dindan ar mennozh-se emañ neuze klask kaout un Iliz kristen unvan (Lizher d'an Efezidi 4:3) hag ar bed poblet a-bezh (Aviel Mazhev 24:14) evel preder an holl Gristenien. Da gentañ-penn e voe implijet an anv-gwan *eukumenek* evit kaozeal eus ar Senedoù-Iliz ha diwar-benn ar Patriarch eukumenek, da lavaret eo un eskob meur a ra war-dro an Iliz a-bezh e-lec'h bezañ dalc'het gant harzoù un Iliz lec'hel pe un eskopti.
Patriarch eukumenek Kergustentin

Ar **Patriarch eukumenek** (gresianeg : Η Αυτού Θειοτάτη Παναγιότης, ο Αρχιεπίσκοπος Κωνσταντινουπόλεως, Νέας Ρώμης και Οικουμενικός Πατριάρχης, "E Zreist-Doueel Holl-Santelezh Arc'heskob Kergustentin, Roma Nevez, ha Patriarch eukumenek"; Turkeg : Konstantinopolis ekümenik patriği) eo arc'heskob Kergustentin gant renk *[[primus inter pares]]* e-touez Ilizioù embennek a ra an Iliz Ortodoks. Gwelet a reer anezhañ evel kannad hag heñcher speredel ar reizhkredourien er bed a-bezh.

Patriarchiezh eukumenek Kergustentin zo unan eus emsavadurioù en doa padet ar pellañ er bed. Ganti e voa strewet ar Gristeniezh dre an Impalaeriezh roman hag ur perzh bras he doa kemeret e-barzh an tabutoù doueoniezh en Henamzer ziwezhañ hag e penn-kentañ ar Grennamzer. Ur perzh politikel bras kenañ he doa ivez dre e liammoù ouzh an Impalaeriezh roman.

Hiziv an deiz emañ Bertele I 270 eskob Kergustentin
Pierric

Stumm gallekaet Pêrig eo **Pierric**, pe **Pierrick** zoken pa eo al lostger levezonet gant ar saozneg. Stumm gallek parrez Pierig eo ivez, e Bro-Naoned.

## Td brudet
### Bro-C'hall
* Pierrick Bourgeat (ganet e 1976), skiour
* Pierrick Capelle (ganet e 1987), melldroader
* Pierrick Chavatte (ganet e 1974), neuñver
* Pierrick Chelle (ganet e 1989), c'hoarier hand-ball
* Pierrick Cros (ganet e 1991), melldroader
* Pierrick Cros (ganet e 1992), melldroader
* Pierrick Fédrigo (ganet e 1978), marc'hhouarner
* Pierrick Gunther (ganet e 1989), c'hoarier rugbi
* Pierrick Lebourg (ganet e 1989), melldroader
* Pierrick Lyneel (ganet e 1985), c'hoarier volley-ball
* Pierrick Maïa (ganet e 1967), c'hoarier hoke war skorn
* Pierrick Peracino (ganet e 1988), golfer
* Pierrick Pivron (ganet e 1990), c'hoarier hoke war skorn
* Pierric Poupet (ganet e 1984), c'hoarier basket-ball
* Pierrick Rakotoharisoa (ganet e 1991), melldroader
* Pierrick Valdivia (ganet e 1988), melldroader

### Breizh
* Pierrick Hiard (ganet e 1955), diwaller palioù etrebroadel
* Pierrick Le Bert (ganet e 1970), melldroader
* Pierrick Lilliu (ganet e 1986), kaner pop-rock
* Pierrick Pedron (ganet e 1969), saksellour jazz
* Pierrick Sorin (ganet e 1960), arzour-neuziañ ha videour
* Pierrick Massiot (1ganet e 948), prezidant Kuzul Rannvro Breizh

### Kebek
* Pierrick Naud, marc'hhouarner

## Gwelet ivez
* Pierre
* Pêr
Yann-Bêr

**Yann-Bêr**, a-wechoù **Pêr-Yann** zo un anv-bihan kevrennek brezhonek deveret eus Yann ha Pêr.

## Tud
* Yann-Bêr Kalloc'h (1888-1917), barzh
* Pêr Yann Nedeleg (1911-1971), skrivagner
* Yann-Bêr ar Roc'h (1929-2006), embregour
* Yann-Ber Piriou (1937), skrivagner ha barzh
* Yann-Bêr Thomin (1950), politikour

## Gwelet ivez
* Jean-Pierre
Reun

**Reun** a c'hall bezañ :
* reun, blev ar c'hezeg,
* reunig (*reun* e kerneveureg), ur bronneg mor
* un anv-bihan brezhonek
** adstumm d'an anv Ronan
** hevelebekaet, dre fazi, ouzh an anv gallek, a orin latin, René.

## Anv-bihan
* Reun Madeg (1736-1784), merdead
* Reun Kerviler (1842-1907), ijinour, arkeologour hag istorour
* Meven Mordiern (1878-1949), anv-pluenn Reun ar Rouz, skrivagner ha yezhour brezhonek
* Reun Kreston (1898-1964), etnologour, emsaver, rezistant
* Reun Menez Keldreg (1914-1984), skrivagner
* Reun ar Glev (1922-2008), yezhour ha geriadurour
* Reun ar C'halan (1923-2017), barzh ha rezistant
* Reun an Ostiz, emsaver, savet gantañ kentañ skol Diwan

## Anv-lec'h
* Peulvan ar Reun, e Triagad
* Reun ar C'hrank, ul lec'hienn douaroniel e ledenez Kraozon
* Pyll Por' Reun (poull porzh ar reunig) e Kerne-Veur
Mikhail Feofanovich Potapov

**Mikhail Feofanovich Potapov** (rusianeg: *Михаи́л Феофа́нович Пота́пов*), ganet d'an 23 a viz Genver 1921 hag aet da Anaon d'an 8 a viz Gouhere 1943, a oa ur c'habiten kanolierezh ha komandant kanolierezh eneptankoù eus al Lu Ruz. Bet e oa ezel eus ar rejimant 1188 eneptankoù eus an 13vet brigadenn kanolierezh eneptankoù eus an Eil armead tankoù. Kanol Potapov en doa distrujet dek tank alaman nepell diouzh ti-gar Ponyri e-kerzh Emgann Koursk.

Ar c'habiten Potapov a voe lazhet e-pad an emgann d'an 8 a viz Gouhere 1943. 22 vloaz e oa ha bet e oa soudard el Lu Ruz abaoe 1938.

Servijet en devoa evel ofiser kanolierezh goude bezañ bet skoliataet e Skol Kanolierezh Moskov betek 1940. E-doug e vare soudard e voe enoret gant Urzh ar Banniel Ruz hag enorioù uhel all.

Enoret e voe goude e varv evel Haroz eus an Unvaniezh Soviedel ha gant Medalenn aour Urzh Lenin d'ar 7 a viz Eost 1943.
Pêr-Vari

**Pêr-Vari** pe **Pêr-Mari** zo un anv-bihan kevrennek brezhonek deveret eus Pêr ha Mari.

## Tud
* Pêr-Mari Lec'hvien (1885-1944), skrivagner
* Per-Mari Mevel (1915-1983), saver kannaouennoù
* Pêr-Vari Kerloc'h (1952), drouiz

## Gwelet ivez
* Pierre-Marie
Bertele Iañ a Gergustentin

**Bertele I** (gresianeg : Πατριάρχης Βαρθολομαῖος Αʹ, *Patriarchis Bartholomaios A*' ; turkeg : *Patrik I. Bartholomeos* ; bet ganet d'an 29 a viz C'hwevrer 1940) eo 270 arc'heskob Kergustentin ha Patriarch eukumenek Kergustentin abaoe an 2 a viz Du 1991.
Hervez e ditladur eo *[[primus inter pares]]* ("kentañ e-touez e birien") en Iliz Ortodoks ha heñcher speredel un 300 milion a reizhkredourien bennak.

Ganet e oa dindan an anv **Dimitrios Arhondonis** (Δημήτριος Αρχοντώνης, *Dimítrios Arc'hontónis*) e kêriadenn Agios Theodoros war enezenn Imbros (a voe adanvet *Gökçeada* gant Turkia). Metropolit Filadelfia ha C'halkedon e oa a-raok mont da batriarch.

E ren abaoe 1991 zo merket gant e labour evit lakaat an Ilizoù Ortodoks da genlabourat kenkoulz ha klask lakaat an Ilizoù kristen hag ar relijionoù dre vras da gaozeal kenetrezo. Gweladennet en deus alies ar pab, ar pezh ne veze ket graet alies, kement ha pennoù relijiel all, en Islam da skouer. Klask a ra broudañ ar frankiz relijiel ha gwirioù mab-den hag ivez lakaat an dud da soñjal en ekologiezh (alese eo bet lesanvet "ar Patriarch Glas").
Jean Jan

**Jean Jan**, ganet d'ar 15 a viz Mezheven 1772 e Baod ha marv d'ar 24 a viz Mezheven 1798 e Mêlrant, a oa e penn chouanted Mêlrant da gourz an Dispac'h gall. Letanant Jorj Kadoudal e oa.

## Buhez
Jean Jan a oa ganet e kêriadenn Yugon, e kumun Baod, d'ar 15 a viz Mezheven 1772. Desavet e oa bet e skolaj Gwened (daet hiriv da vout skolaj Jules Simon) da 13 vlez.

Diagon a oa pa grogas an Dispac'h. Distroiñ a raas da Vaod evit sevel ur bagad chouanted a dolpe 8 kumun. Bras e oa e-keñver tud e vare (1,79 m), Jean Jan a oa kistin-sklaer e vlev, glas a zaoulagad ha togn e fri. Kreñv e oa, speredek ha bliv ha youlek-bras e kement tra a gase da benn.

Pa oa Letanant Jorj Kadoudal, e oa bet lodek e dilestradeg Kiberen e 1795. Koronal a oa a-benn eno. Beviñ a rae Jean Jan ha Claude Lorcy, lezanvet "an hani didrec'h" e kabanennoù etre Kerlev ha Koad-Sulan, en ur park anvet *Denigenn*.

Ur bagad "soudarded glas" a Bondi, 22 greunader hag ur jandarm ennañ a yaas da Velrant d'ar 24 a viz Mezheven 1798. An aotrou Duparc, person Melrant, ha kuzhet e kêr Norgle a esaeas lâret dezhe, sikouret e voe get Fanchon ar Saoz hag a oa daet d'an oferenn e chapel Sant Laorañs. Re ziwezhat e oa siwazh. Fañchon ar Saoz danvez pried Jean Jan genidik a g-Kerlev a oa bloñset kreñv en he morzhed dehoù. Lazhet e voe Jean Jan hag e gamarad en emgann taer goude-se.

Kaset e voe korf Jean Jan da Bondi ha diskouezet a-skourr doc'h mur an ospital e-pad tri deiz. Douaret eo bet en ur lec'h kuzh e Pondi. Lorcy a voe douaret e chapel Sant Turiav e Bartelame.

Fañchon ar Saoz a chomas kamm he buhez-pad. Beviñ a raas betek 88 vlez ha mervel a raas e Kerlev Melrant.

## Tiegezh
Doc'h ar pezh a seblant n'en dehe ket bet a vugale, marse en arbenn ma faote dezhañ glouestriñ e vuhez da Zoue.

## Kanenn
Setu ur werz kompozet en enor da Jean Jan hag embannet àr lec'hiad Dastum, serret get Loeiz ar Bras er blezioù 1960.

Da houil Iehann dé aveid dé
Da houil Iehann dé aveid dé
Ha jandarmed Baod ar valé
Ti la rou la lir lir
Ti la la ti la rou lan lir, Ti la rou lan la
Ha ré Pondi e oé eùe,
‘Paréz Melrand kosté Kerlé.
"Bonjour doh hui groagé Melrand,
Ne huès chet guélet er chouan ?"
"Chetu en eih dé treméned
N’ès chet guéled chouan erbet."
"Geù e laret, groagé Melrand,
Kèr déh hui poé gi hoah guéled."
Fanchon er Saoz ‘dès achaped
De avertiss er chouaned :
"Paotred, achapet mar karet,
Kèr ariù er soudarded."
Marù é Jean Jan ha Lavinci,
Ha veint ket kaset da Bondi.
E mant duhont ér bounaleù
Goèd édandé a bouladeù.
Lavinci ‘gost ma oé ur braù,
‘Zo intèred é Sant Derhiaù.
Chervij e hrei é relègeù
De frotein er chapelèteù.
Yann-Baol

**Yann-Baol** zo un anv-bihan kevrennek tennet eus Yann ha Paol.

## Tud
*Yann-Baol I (1912-1978), pab
*Yann-Baol II (1920-2005), pab
*Yann-Baol an Noalleg, geriadurour

## Gwelet ivez
*Jean-Paul
Patriarchiezh eukumenek Kergustentin

**Patriarchiezh eukumenek Kergustentin** (gresianeg : Οἰκουμενικόν Πατριαρχεῖον Κωνσταντινουπόλεως, *Oikoumenikón Patriarkhíon Konstantinoupóleos*, [] ; latin : *Patriarchatus Oecumenicus Constantinopolitanus* ; turkeg : *Rum Ortodoks Patrikhanesi*, "Patriarchiez roman ortodoks") zo unan eus ar pevarzek pe c'hwezek Iliz embennek a ra asambles an Iliz Ortodoks. En e fenn emañ Patriarch eukumenek Kergustentin Bertele I, arc'heskob Kergustentin.

Abalamour d'he statud evel kêr-benn bet Impalaeriezh roman ha bizantion ha d'he ferzh evel Iliz-vamm ar brasañ eus Ilizioù ortodoks modern emañ Kergustentin en ur plas a enor e-touez ar Reizhkredouriezh ha diwar an abegoù-se eo hec'h eskob ur Patriarch eukumenek, gant ar statud a *[[primus inter pares|brimus inter pares]]* (kentañ e-touez kevataled) e-touez eskibien an Iliz Ortodoks, hag un heñcher speredel evit ar bed reizhkredour.
Embenniezh

**Embenniezh** (gresianeg : αὐτοκεφαλία, "bezañ embennet") eo statud an Ilizoù kristen ma n'eus den a-us d'o eskob. Implijet e vez an termen-se evit an Ilizoù Ortodoks dreist-holl.
Luz Pozo Garza

**Luz Pozo Garza** (Ribadeo, 21 Gouere 1922 – A Coruña, 20 Ebrel 2020) a oa ur skrivagnerez hag ur varzhez eus Galiza. 

Pa oa pevarzek vloaz, da vare Brezel diabarzh Spagn, ez eas he familh da chom da Lugo, ha goude se da Larache, e Maroko spagnol. Pa zistroas da C'haliza, e 1940, en em stalias e Viveiro. Studioù sonerezh a reas Luz, ha studioù war ar yezhoniezh romanek.
Labourat a reas evel kelennerez kastilhaneg en ur skol eil derez e meur a lec'h (Corcubión, A Coruña, Vigo, Nigrán), betek ma'z eas e retred e 1987. Etre 1975 ha 1976 e voe unan eus kenrenerien ar gelaouenn lennegel *Nordés*. 

Kregiñ a reas da skrivañ barzhonegoù e kastilhaneg, met tamm-ha-tamm e skrivas, muioc'h-mui, e galizeg.

Adalek 1996 e voe ezel eus ar Real Academia Galega (akademiezh roueel Galiza), hag he sekretourez zoken eus 1997 da 2001. E 2007 e voe kinniget hec'h anv gant Kevredigezh ar skrivagnerien c'halizek evit Priz Nobel al Lennegezh. He barzhonegoù zo bet troet e meur a yezh, e kastilhaneg, portugaleg, katalaneg, galleg, saozneg, alamaneg, hungareg, ruseg ha japaneg.
Yann-Fañch

**Yann-Fañch** zo un anv-bihan kevrennek brezhonek deveret eus Yann ha Fañch, un anv-bihan tennet eus Frañsez.

## Tud
### Yann-Fañch
*Yann-Fañch Kemener (1957-2019), kaner hengounel
*Yann-Fañch Jacq (1954), skrivagner brezhonek hag embanner
*Yann-Fañch Perroches (1958), soner akordeoñs
*Yann-Fañch Prigent (1944-2009), melldroader

### Yann-Frañsez
*Yann-Frañsez ar C'haer (1861-1937), beleg ha skrivagner brezhonek
*Yann-Frañsez ar Gonideg (1775-1838), yezhour ha geriadurour brezhoneg
*Yann-Frañsez Falc'hun pe Saik Falc'hun (1913-1996), beleg ha troour brezhonek

## Gwelet ivez
*Jean-François
Jean-Claude

**Jean-Claude** zo un anv-bihan kevrennek gallek, savet diwar Jean ha Claude.

## Tud
### 
* Jean-Claude Van Damme (ganet e 1960), aktour

### 
* Jean-Claude Fournier (ganet e 1943), tresour bannoù-treset
* Jean-Claude Jégat (1941-1981), talabarder
* Jean-Claude Le Ruyet, skrivagner brezhonek
* Jean-Claude Miossec, skrivagner brezhonek
* Jean-Claude Morvan, kelenner war ar brezhoneg
* Jean-Claude Pierre, prezidant kentañ Dour ha Stêrioù Breizh

### 
* Jean-Claude Brialy (1933–2007), aktour
* Jean-Claude Carsuzan (ganet e 1938), livour
* Jean-Claude Darcheville (ganet e 1975), melldroader
* Jean-Claude Decaux (1937–2016), embreger er bruderezh
* Jean-Claude Gaudin (ganet e 1939), politikour, maer Marselha
* Jean-Claude Lattès, un embregerezh embann
* Jean-Claude Martinez (ganet e 1945), politikour, bet bez-prezidant ar Front National
* Jean-Claude Mézières (ganet e 1938), tresour bannoù-treset
* Jean-Claude Rivière, skolveuriad savet a-enep ar yezhoù rannvroel
* Jean-Claude Suaudeau (ganet e 1938), melldroader
* Jean-Claude Trichet (ganet e 1942), bet prezidant Bank Kreiz Europa 

### 
* Jean-Claude Duvalier (1951–2014), prezidant

### 
* Jean-Claude Juncker (ganet e 1954), politikour, bet prezidant Kengor Europa

## A bep seurt
* 84011 Jean-Claude, un asteroidenn

## Gwelet ivez
* Jean
* Claude
* Klaoda
Maen Marzh

**Peulvan Pontusval**, anvet **Maen Marzh** alies, zo ur peulvan kristenet gant ur groaz e kumun Plouneour-Traezh-Brignogan hag e parrez Brignogan, e departamant Penn-ar-Bed. E kalz levrioù e vez graet *Men Marz* eus ar peulvan met, e gwirionez, *Maen Marzh* zo ur roc'h en aod-vev, 1 km diouzh ar peulvan hag en , skrivagner ebet ne rae an anv-se anezhañ.

## Istor
Savet e vefe bet etre 4 500 ha 2 500 kent J.K., da vare an Neolitik.
Roud eus ar peulvan a gaver evit ar wezh kentañ war gartenn kadastr 1818. Marc'heg Fréminville a zeskrivas anezhañ evit ar wezh kentañ e 1844. Lakaet eo bet war roll ar Monumantoù istorel adalek 1889.

## Deskrivadenn
Ar peulvan, anezhañ ur bloc'had greuvaen porfiroidek, kant metr diouzh an aod, a oa tennet eus ur wazhenn a-rez an douar nepell er su, ma voe ur vengleuz en . Ar pep brasañ eus ar peulvanioù a vez sanket o sichenn e-barzh an douar mui pe vui. Hini Pontusval avat zo kempouez e sichenn tric'hornek war c'horre an douar. 8,35 m uhelder ha 1,50 m tevder zo ennañ, ha 3,40 m ledander a-resed e sichenn. Pouezañ a ra war-dro 80 tonenn. Brasañ peulvan kristenet Breizh eo. Kristenet eo bet gant ur groaz savet e krec'h ar peulvan ha gant engravadur ur groaz pavek en tu durc'haet ouzh ar reter.
 
## Hengoun ha mojennoù
Hervez an hengoun e tlee ar merc'hed yaouank teurel ur maenig war-c'horre an troc'h a zo war tu ar peulvan troet d'ar su. Pa chome ar maenig en e lec'h e timezent a-barzh bloaz pe, hervez un hengoun all, e c'hanent un hêr.

Hervez ar vojenn, sant Paol Aorelian a roas urzh d'ar mor, a oa o wastañ douaroù e abati ha re e c'hoar, da baouez ha da chom hep treuziñ ar vevenn merket gant ar maen taolet gant e c'hoar, anvet *Maen marzh* hiviziken.
A-hervez e vije bet beuzet eno gant Sant Derrien ha sant Neventer an aerouant trec'het ganto e Poull ar Sarpant.

## Levrlennadur
* Yohann Sparfel, Yvan Pailler *Les mégalithes de l'arrondissement de Brest*, Skol-Uhel ar Vro ha Centre régional d'archéologie d'Alet, Roazhon, 2009, pp. 74-77 

## Notennoù
Testoù Jehovah

**Testoù Jehovah** zo ur relijion gristen milenarist gant kredennoù nann-dreinded disheñvel diouzh ar Gisteniezh voas. Hervez ar strollad ez eus 8,6 milion a feizidi a gemer perzh en e avieliñ hag 20 milion o kemer perzh en o *Memorial* bloaz. Krediñ a reont emañ tost an Armageddon ma vo distrujet ar bed a anavezomp ha n'eus nemet dre lakaat Rouantelezh Doue e plas a c'hello mab-den renkañ e gudennoù.

Diwanet e voe ar strollad diwar luskad studiañ ar Bibl e bloavezhioù 1870, dindan renerezh Charles Taze Russel. Goude e varv e voe tabutoù war heñchañ ar strollad hag un darn anezhañ, kaset gant Joseph Franklin Rutherford, a bellas diouzh obererezh Russel e-keñver an doueoniezh hag an ensavadurioù, en ur zelc'her kontrol war an aozadurioù savet gantañ koulskoude. E 1931 e voe degemeret an anv *Testoù Jehovah* evit diskouez mat an troc'h etre e strollad hag ar strolladoù studiañ ar Bibl all.

Anavezet eo Testoù Jehovah gant o doare da brezegiñ a di da di en ur glask reiñ d'an dud levrioù ha kelaouennoù savet gant ar strollad, peogwir e nac'hont ober o c'hoñje hag e nac'hont ivez an treuzkasoù-gwad. Krediñ a reont eo a-bouez implijout anv Doue evit o lidoù ha nac'hañ a reont mennozh an Drinded. Ne lidont ket an Nedeleg, Pask, an deizioù-ha-bloaz na forzh peseurt gouel en dije an disterañ roud eus an amzer bagan ennañ. Troet o doa ar Bibl e saozneg o-unan evit tostaat d'o c'hredennoù, a vez anvet "Ar Wirionez" gant izili an Testoù. Dre ma soñjont eo deuet drant ar gevredigezh vodern ha renet gant Satan e klaskont chom hep daremprediñ tud er-maez eus feizidi ar strollad peurvuiañ. Unan a fell dezhañ pellaat eus ar strollad a vez skarzhet anezhañ ha gwelet evel pa ne vije ket anezhañ ken, ur c'hastiz hag a c'hell bezañ lakaet e pleustr war tud o doa torret reolennoù a-bouez ivez.

* Testoù Jehovah
Iekaterina

**Iekaterina**, **Yekaterina** (Ruseg : Екатерина *Yekaterina*) hag ar beranvioù **Katia**, **Katya** ha **Kasia**, zo un anv merc'hed er broioù slavek pe a relijion ortodoks.

## Tud
###### 
*Katia Zygouli

###### 
*Kasia Kowalska, kanerez
*Katarzyna Figura, aktourez
*Katarzyna Żak, aktourez

### 
* Urzh Santez Katell : diazezet e 1714 gant ar tsar Pêr Meur, evit ar merc'hed, e koun e gwreg. Ur groaz eilet gant ar ger-stur : *AEquat munia comparis*
* Katelin Iañ, impalaerez Rusia eus 1725 da 1727 ;
* Katelin II, pe Katelin Veur, ganet e Stettin en Pomerania, impalaerez Rusia eus 1762 da 1796.
* Ekaterina Pavlovna, priñsez rus ha rouanez Württemberg en XIXvet kantved
* Ekaterina Mikhaïlovna Dolgoroukova, serc'h ha pried d'an tsar Aleksandr II

### 
* Katarína Studeníková, c'hoarierez tennis

### 
* Katja Koren, skierez
* Katarina Srebotnik, c'hoarierez tennis

### 
* Kateřina Holubcová, sportourez
* Kateřina Neumannová, sportourez

### 
* Kateryna Iouchtchenko, pried Viktor Iouchtchenko, prezidant ar Republik
* Kateryna Lahno, echedourez

## Gwelet ivez
* Katell
* Catherine
* Kate
C'est pas sorcier

***C'est pas sorcier*** zo un abadenn skinwel e bal ledañ an deskamant skiantel d'ar vugale, kinniget gant Frédéric Courant, Jamy Gourmaud ha Sabine Quindou, ha skignet adalek ar 17 a viz Here 1993 betek an 28 a viz Even 2014 war ar chadenn skinwel gall France 3. Adskignet e vez alies war France 4, TV5 Monde, France Ô, Gulli hag ar chadenn velgiat La Trois. Kinniget eo holl rannoù ar gelaouenn digoust war Youtube.

En ur c'harr-samm bleniet gant Marcel (ha ne weler james) e tispleg Jamy da Fred pe Sabine, aet war al lec'h, darvoudoù naturel pe teknikoù war a bep seurt sujedoù a c'hell bezañ danevellet ouzhpenn gant ar "vouezhig" (Valérie Guerlain).

Ul levezon bras he deus bet an abadenn war an deskadurezh skiantel e-touez ar vugale hag implijet eo bet alies er skolioù abalamour d'he doare splann da zisplegañ sujedoù teknikel.


Jamy Gourmaud.jpg|Jamy Gourmaud (2006)
Sabine Quindou et Georges Pernoud.jpg|Sabine Quindou (2011)
Fête de la science 2016 - Cité des Sciences et de l'Industrie - 007.jpg|Frédéric Courant (2016)
Kate

Beranv meur a anv roet d'ar merc'hed eo **Kate**, en o zouez Katherine, Catherine ha Caitlin.

## Tud
###### 
*Cate Blanchett, aktourez
###### 
* Kate Ryan, anv micher ar ganerez Katrien Verbeek
###### 
*Kate Bush, kanerez
*Kate Middleton, priñsez
*Kate Winslet, aktourez
Silvia Ruffini

**Silvia Ruffini** (pe *Rufini*; 14..? - Roma, 1561) a oa un Italianez a renk uhel er XVIvet kantved, ha pried-kleiz ar c'hardinal Alessandro Farnese, a zeuas da vout ar pab Paol III e 1534, ha mamm e bevar bugel.

Merc'h e oa da Rufino Ruffini ha Giovannella Caetani, a oa o chom en ur palez e-tal Colonna. Pevar breur he doa (Giacomo, Girolamo, Ascanio ha Mario) ha div c'hoar (Camilla hag Ippolita).

War-dro 1496 e voe dimezet d'ur marc'hadour roman, anvet Giovanni Battista Crispo, ha tri mab he doe. Unan a voe ar c'hardinal Tiberio Crispo. Mervel a eure he fried Crispo e 1501. Daremprediñ a rae ar c'hardinal Farnese dija a-benn neuze.

Silvia Ruffini a reas anaoudegezh gant Alessandro Farnese dre e c'hoar Giulia Farnese, a oa serc'h d'ar pab Alesant VI. Kinnig a reas ar c'hardinal hec'h ambroug dre gêr Roma.

## He bugale
Merc'h kentañ Silvia Ruffini hag Alessandro Farnese, Costanza, a oa ganet a-benn 1500 moarvat. Pevar bugel all he doe Silvia gant ar c'hardinal, ha darn anezho a oa ganet pa oa bev he fried c'hoazh. O anvioù a oa 
*Pier Luigi, 
*Paolo, 
*Ranuccio 
*ha Lucrezia.

Dont a reas Alessandro da vezañ eskob Parma, ha goulenn groñs a reas vikel vras an Iliz, Bartolomeo Guidiccioni, e torrfe e zarempred gant Silvia. Pa voe pab Paol III e kuzhas anezhi, abalamour d'ar brud fall a oa kouezhet war he c'hoar Julia, a oa bet serc'h d'ar pab Alesant VI. Baldassarre Molosso, barzh ha diwaller o bugale, a skrivas e oa Silvia o chom e Bolsena, en ur gêriadenn a oa d'he mab, ha ma en doa Paol III ur genkiz. Nepell e oa c'hoar Silvia, Camilla, o chom ivez.
Maketenn

Ur **vaketenn**, pe **lunell**, zo un doare da skeudenniñ, en un doare klok pe diglok, ur sistem pe un objed bennak (a zo anezhañ pe a fell d'an nen sevel), evit klask anezhañ, kadarnaat e dresoù pe gwiriañ hag-eñ ez aio mat en-dro. Gallout a ra bezañ savet c'hoazh evit c'hoari, ober un dastumadeg pe evit displegañ traoù d'an dud.

Gallout a ra bezañ savet e daou pe tri ment, diwar ur skeul resis, brasoc'h pe vihanoc'h diouzh an ezhommoù, gant ma vo aesoc'h gwelet ha daouarnañ. Gallout a ra chom difiñv pe bezañ gouest da fiñval (evel un oto pell-urzhiet).

Un doare maketenn all eo ar patrom bihanaet, da lavaret eo un dastumad pezhioù evit adsevel er gêr un objed bennak (otoioù, bigi, kirri-nij...).
Jordi

**Jordi** zo un anv katalanek roet d'ar baotred, par da Jorj. Sant paeron Katalonia eo Sant Jordi, ha deiz broadel ar vro eo Diada de Sant Jordi.

## Tud
* Jordi Canals, kelenner war an armerzh hag ar management
* Jordi Pujol politikour katalan, bet prezidant Kumuniezh Emren Katalonia
* Jordi Savall, soner ha sonaozour
* Jordi Sànchez, prezidant an Assemblea Nacional Catalana eo abaoe 2015
* Jordi Cuixart, prezidant ar gevredigezh Òmnium Cultural
* Jordi Turull, politikour
* Jordi Alba, melldroader

## Lec'hioù
* Palau Sant Jordi, un aveadur sport e Barselona

## Pennadoù kar
* Jord
* George
* Georges
Jamy Gourmaud

**Jamy Gourmaud**, brudetoc'h dre e anv-bihan nemetken **Jamy** (17 a viz Genver 1964, Fontenay-le-Comte) zo ur c'hazetenner, kinniger skinwel ha leder deskamant gall. Kinniget en deus meur a abadenn-dele skiantel war France 3, da skouer an hini brudetañ C'est pas sorcier adalek 1993 betek 2014 e-lec'h ma tisplege sujedoù teknikel ha naturel d'ar vugale gant sikour maketennoù, asambles gant Frédéric Courant ha Sabine Quindou. Kinnig a ra an abadenn Le Monde de Jamy war an hevelep chadenn.

Da vare ar prantad-kraouiañ a zo bet e Frañs e 2020 e kinnige bemdez ur "gabulenn-graouiañ" (*capsule de confinement*) war YouTube evit displegañ berr-ha-berr un draig bennak liammet ouzh an natur pe an deknologiezh.
Frédéric Courant

**Frédéric Courant**, brudetoc'h dindan e lesanv **Fred** (14 a viz Ebrel 1960 e Añje) zo ur c'hazetenner ha kinniger abadennoù-skinwel gall.

Pennrener ha kinniger an abadenn *[[C'est pas sorcier]]* e oa bet etre 1993 ha 2014, asambles gant Jamy Gourmaud ha Sabine Quindou. En abadenn-se ez ae Fred war an dachenn da zisplegañ darvoudoù naturel pe objedoù teknikel d'ar vugale en ur sellet ouzh an traoù a-dost pe en ur ober goulennoù ouzh an dud arbennik tra ma chome Jamy er c'harr-samm da zisplegañ pelloc'h an traoù gant sikour maketennoù. Kinniget en doa abadennoù savet gant ar memes spered, *[[Quelle histoire !]]* diwar-benn an istor. Abaoe 2015 e kinnig war internet abadennoù *[[L'esprit sorcier]]* goude ma oa chomet a-sav *[[C'est pas sorcier]]*.
Renan

**Renan** zo un anv-bihan brezhonek, kar da Ronan. Un anv portugalek eo ivez.

## Tud
### Anv-bihan

* Renan Brito Soares (1985-), diwaller-pal braziliat
* Renan Calheiros, politikour braziliat
* Renan Fonseca (ganet e 1990), melldroader braziliat
* Renan Luce (ganet e 1980), kaner breizhat
* Renan Rodrigues da Silva (1989-), melldroader braziliat
* Renan Soares Reuter (1990-), melldroader braziliat
* Renan Victor da Silva (2002-), melldroader braziliat

### Anv-tiegezh
* an tiegezh Renan :
** Ernest Renan (1823-1892), skivagner, prederour, lizheregour
** Ary Renan (1857-1900), livour simbolour ha barzh, mab Ernest Renan
** Henriette Renan, (1811=1851), skrivagnerez, c'hoar Ernest Renan
* Sergio Renán (1933-2015), aktour, filmaozour ha biolinour arc'hantionat
* Emile Renan (1913-2001), kaner opera stadunanat
* Diego Renan (ganet e 1990), melldroader braziliat

## Anv-lec'h
* Renan, anv gallek kumun Hassi Mefsoukh en Aljeria
* Renan, kumun suis eus kanton Bern
* Saint-Renan, anv gallek kumun Lokournan, e Bro-Leon
Ronan (sant)

**Ronan**  a oa ur manac'h ha sant breizhat eus . Eus Iwerzhon e oa genidik, hogen e Breizh e labouras dreist-holl.

Meur a sant zo enoret en Iwerzhon dindan an anv Ronan.
Hini ar Vretoned a oa ganet en Iwerzhon eta, diwar tud bet kristenaet gant sant Padrig. Dont a reas abred da vezañ manac'h hag eskob. E c'hoant da vevañ digenvez a lakaas anezhañ da guitaat e vro ha da vont da Arvorig. Dilestrañ a reas da gentañ war enez Molenez.
Ur peniti a savas goude-se e Koad Neved, e-kichen Lokorn, e Kerne. Hervez ar vojenn e voe klasket e argas alese gant ur vaouez eus ar vro, anvet Keben, a gunujenne anezhañ hag a lezas chas war e lerc’h.

Mont a reas Ronan goude-se da Hilion, e-kichen Sant-Brieg. Eno e varvas. Goude e varv e voe lakaet e gorf war ur c’harr stlejet gant oc’hen. E-lec’h ma chomas an oc’hen a-sav e voe douaret ar sant, e Lokorn. Eno e voe savet war-lerc’h un iliz gouestlet da sant Ronan. Brud vras a oa gant ar sant er Grennamzer. Ha meur a hini eus Duged Breizh a zeuas da Lokorn da bediñ war e vez.

E Lokorn e vez graet bep bloaz *pardon sant Ronan*, e miz Gouere. En devezh-se e vez graet un dro gant ar bardonerien, e koun sant Ronan, anvet *[[troveni]]*, en-dro da zouaroù ar manati kozh a oa bet savet eno en .

Lidet e vez gouel sant Ronan d’ar 1 a viz Mezheven.
Enoret e vez e Lokournan (Lokronan-Leon), Lokorn (Lokronan-Kerne), Lanreunan (Lanronan), ha Molenez. Chapelioù en deus war e anv e parrezioù all, evel Plozeved pe Hilion.

## Levrlennadur
* *Saint Ronan et la troménie*, Aktaoù kollok 1989, kenembannet gant Kreizenn an Enklaskoù Breizhek ha Keltiek (KEBK) hag Association Abardaeziou Lokorn, 1995

## Liammoù diavaez
* vie de saint Ronan - Wikisource
* Buhez Sant Ronan, kanenn tennet eus Barzhaz Breizh
* Buhez Sant Ronan, kantik
* La vie de saint Ronan, Albert le Grand
Sabine Quindou

**Sabine Quindou**, brudetoc'h dre he anv-bihan **Sabine** (16 a viz Gouere 1970, Fort-de-France, Martinik) zo ur gazetennerez ha kinnigerez abadennoù-skinwel. Kinniget he doa etre 1999 ha 2012 abadennoù *[[C'est pas sorcier]]* asambles gant Frédéric Courant ha Jamy Gourmaud, e-lec'h ma'z ae war an dachenn da ziskouez d'ar vugale darvoudoù an natur pe objedoù teknikel da vezañ displeget pelloc'h gant Jamy en e garr-samm gant sikour maketennoù. Abaoe 2015 e kinnig *[[L'Esprit sorcier]]* gant Frédéric Courant.

An asteroid (23890) Quindou a oa bet anvet en enor dezhi.
Komiser politikel

Ur **c'homiser politikel** pe **ofiser politikel** (pe **[[rusianeg]]: politruk**), a zo ur ger evit ober eus un ofiser enseller (rusianeg: политический руководитель, politicheskiy rukovoditel, penn politikel pe enseller politikel) en arme anvet gant ur gouarnamant evit evezhiañ fealded ar soudarded hag ofiserien ouzh ar gouarnamant, ha lakaat kastizañ ar re na vefent ket.

## Istor
Kentañ komiserien bolitikel a voe kaset d'an armeoù a voe e-pad an Dispac'h gall.
## Adkemer er sevenadur
* E bed Warhammer 40000 e vez komiserien politikel el Lu impalaerel. An hini brudetañ o vezañ Ibram Gaunt, penn ar C'hentañ Tanith, en heuliad romantoù Tasmantoù Gaunt.
Michel Marion

**Michel Marion** a oa ur brogarour breizhat ganet e 1450 e Kemper ha marvet e 1487 e Naoned e-pad ur brezel etre Breizh ha Bro-C'hall.

## Paramantour ha resever
Marc'hadour ha paramantour e oa, ha resever hollek evit an Dug e Kemper ha Kab Caval. Daou vaner en doa : Maner Pennanger e-harz torgenn Penharz e Kemper, ha Maner Keruhel e Ploneour-Lanwern.

## Brezel dizalc'hidigezh
Erruout a reas al lu gall e Breizh e miz Mae 1487. Gwerzhañ a reas Michel Marion e vadoù evit mont da zifenn Naoned sezizet gant an enebour. Troet e voe gantañ ur vag kenwerzh en ur vag vrezel (ur garakenn) ha mont a reas gant ur c'hant Kemperad bennak davet paotred al lestraz breizhat, etre 50 ha 60 lestr anezhañ, Jehan Coetanlem en o zouez. Kemer a reas youlidi all e bourzh er Groazig ha Gwenrann. War al Liger e tagas ar c'hamp enebour, en enez Biesse, met kaset e voe d'ar strad gant ar C'hallaoued. An hanter eus e 120 paotr a voe beuzet el Liger. Eñ a varvas diwar e c'houlioù. Torret e oa ar sez avat, ha mont a reas al lu gall kuit d'ar 6 a viz Eost 1487, war-zu kreñvlec'hioù Gwitreg ha Sant-Albin-an-Hiliber.

Gant an argadenn-se e voe torret seziz ar C'hallaoued ha dieubet an dug Frañsez II. Roet e voe un argouroù 3000 lur d'e verc'h gant Anna Vreizh evit e drugarekaat. Aotren a reas dezhi dimeziñ d'ur paotr eus he ziegezh ivez.

## Levrlennadur
*  Comte de Saint Jean, *Michel Marion, épisode de la guerre de l'Indépendance de la Bretagne*, éditions Dentu à Paris, 1879, 270p
*  Trévédy de la Borderie, *Un patriote breton au XVè siècle, le quimpérois Michel Marion*, Kemper, 1887, 31 p. 
*  Yann Brekilien, *Prestiges du Finistère*, Éditions France-Empire
*  Jean Kerhervé *L'État breton aux XIVe et XVe siècles. Les ducs, l'argent et les hommes*, 2 levrenn, Maloine, 1987
Gerioù-kroaz

Ur c'hoari eo ar **gerioù-kroaz** ma klasker leuniañ ur gael gant gerioù a-blom hag a-serzh gant sikour divinadelloù. Ar gerioù-se zo kroaziet kenetrezo, lizherenn a-blom unan o vezañ lizherenn a-serzh ur ger all. Alies e vez karrezoù du ma n'eus ket da lakaat tamm lizherenn ebet. Ur c'hoari mat eo evit diorren ar poell hag an eñvor.

## Istor
Gant ar c'hazetenner Arthur Wynne (1871-1945) e voe ijinet e ar c'hoari-se e 1913 e Stadoù-Unanet Amerika ; ar gerioù-kraoz kentañ a voe embannet d'an 21 a viz Kerzu er gazetenn *New York World*.

Deuet eo ar c'hiz e Bro-C'hall gant ar gelaouenn *Dimanche illustré* d'an 9 a viz Du 1924.

E brezhoneg ez eo *[[Kannadig Gwalarn]]* a embannas ar gerioù-kroaz brezhonek kentañ e 1933, heuliet gant ar c'helaouennoù *[[SAV (kelaouenn)|SAV]]* e 1936 ha *[[Gwalarn (kelaouenn)|Gwalarn]]* e 1939.

Er bloavezhioù 1970, Yann Desbordes a ginnige gerioù-kroaz er gelaouenn *[[Armor Magazine]]*, ha pelloc'h Pierre Salaün en deus graet e vel gant pinvidigezh brezhoneg Enez-Sun evit kinnig gerioù-kroaz "e bredonneg ar gear".

## Levrlennadur
*Frañsoaz Lermen, *Gerioù-kroaz ar Vretoned*, Emb. Al Lanv, 1999.
*J.F. Peden, *Gerioù-kroaz*, Emb. Keit vimp bev, 2014.
*Bep sizhun e vez gerioù-kroaz brezhonek er gazetenn *[[Ya!]]*.

## Gwelout ivez
* Gerioù-bir
## Notennoù
Fuzeenn

Ur **fuzeenn** zo un egorlestr kaset gant ur c'heflusker nerzhek-kenañ gouest da gas en egor nes un egorlestr all (ul loarell) pe c'hoazh da gas un egorlestr e-maez amestez an Douar da weladenniñ korfoù-egor all.

Alies evej meur a estaj enno, a vez enaouet an eil war-lerc'h egile da gas ar fuzeenn pelloc'h c'hoazh. Ar fuzeenn c'halloudusañ a zo bet a oa Saturn V, a oa gouest da gas 150 tonenn en egor hag a zo bet implijet evit ar c'hefridioù Apollo.

## Levrlennadur
* Couillard, Philippe. *Lanceurs & satellites*. Toulouse : Éditions Cépaduès, 2004 
* Régnauld, Irénée & Saint-Martin, Arnaud. *Une histoire de la conquête spatiale – Des fusées nazies aux astrocapitalistes du New Space*. Paris : La fabrique éditions, 2024 [[ISBN|978-2-35872-273-5}}
Pixar Animation Studios

**Pixar Animation Studios** zo un embregerezh amerikan gouestlet d'ar sevel filmoù-bevaat gant urzhiataerioù. Brudet eo bet gant berzh *[[Toy Story]]*, deuet er-maez e 1995, kentañ film-bevaat hir 3M. 19 Oscar zo bet gounezet gant ar studio en holl ouzhpenn prizioù all.

Staliet eo an embregerezh e Kalifornia, nepell diouzh San Francisco. Krouet e oa bet e 1979 evel ur rann eus Lucasfilm a-raok bezañ prenet gant Steve Jobs e 1986. Adalek ar bloavezhioù 1990 he doa savet filmoù asambles gant The Walt Disney Company ha prenet eo bet ganti e 2006.
Chapel Sant-Herbod

Meur a **chapel Sant-Herbod** zo e Breizh : 

* chapel Sant-Herbod (Sant-Herbod) e Plonevez-ar-Faou
* chapel Sant-Herbod, pe chapel Sant-Pirig e Plougin
* chapel Sant-Herbod (Ploulec'h) e Ploulec'h
* chapel Sant-Herbod (Boutigeri) e Sant-Tonan
* chapel Sant-Herbod (Taole) e Taole
Ein Blusten : Kevra en mission

**Ein Blusten : Kevra en mission** zo ur romant skiant-faltazi gallek gant J.M. Lykkès embannet dindan stumm niverel d'an 29 a viz Eost 2019 ha dindan stumm paper d'an 21 a viz Here 2019. Ar golo a zo bet treset gant Mathieu Seddas. E miz Mae 2020 eo bet embannet war ar rouedaoù sokial e oa echuet rakskrid an eil romant Ein Blusten.
## Istor
Ein Blusten zo ezel eus ar C'hevras, ur strollad enklaskerien gant dreistgwirioù. Fiziet e vez enni ar gefridi da adkavout Oami, merc'h patron an S.A.H.A hag a zo steuziet. Ein a glask ar plac'h harpet gant Ejoa, un IA fentus. Netra na den na viro outi da vont etrezek ar pal.
## Tro-dro d'ar romant
Awenet eo bet an dudenn Ein Blusten gant Motoko Kusanagi (Ghost in the Shell), |Gally (Gunnm) ha Naomi Armitage (Armitage).
## Liammoù diavaez
* Pajenn al levr war editionsonyx.com
* Twitter ar skrivagner
## Notennoù ha daveennoù
Llansawel (Castell-nedd Port Talbot)

**Llansawel** (*Briton Ferry* e saozneg) zo ur gêr vihan hag ur gumuniezh e kreisteiz Kembre, e bwrdeisdref Castell-nedd Port Talbot.

Emañ er c'hreisteiz da Gastell-nedd, en aber ar stêr Nedd, el lec'h m'en em daol e bae Abertawe. Ul lec'h a bouez e oa gwechall eta, war an hent a-hed arvor kreisteiz Kembre.

Gant an Normaned e veze graet eus an treizh-se *La Brittonne* hag e 1540 e oa anvet *Britanne Fery.* Marteze eo kar an anv saoznek d'an elfenn *Bryddan* a gaver en anv Brynbryddan, a zo e kêriadenn Cwmafan. An anv kembraek *Llansawel* zo ennañ an elfenn *Llan* ("iliz") ha marteze an anv Saul. pe ar ger *awel*.

## Notennoù
Laurence

**Laurence** zo un anv-bihan gallek roet d'ar merc'hed, brezhonekaet e Laorañsa, ha saoznek roet d'ar baotred, brezhonekaet e Laorañs. Dont a ra eus ar ger latin *Laurentius*.

## Stummoù all
* Larry, berranv saoznek

## Anv-bihan
### Merc'hed
*Laurence Vichnievsky (1955), barnerez ha politikourez c'hall
*Laurence Moal, istorourez vreizhat ar Grennamzer
* Laurence Chatel de Brancion, istorourez c'hall
*Laurence Ferrari (1966), kazetennerez c'hall
*Laurence Parisot (1959), plac'h a afer gall
* Laurence Lavrand (g. e 1955), skrivagnerez vreizhat gallek evit ar yaouankiz
* Laurence Turbec, implijadez ur preti McDonald's e Kever lazhet gant ur gwalldaol e 2000 

### Paotred
* Laurence Ginnell (1852-1923), broadelour iwerzhonat
* Laurence Harvey (1928-1973), aktour, filmaozer, produour ha senarioour breizhveuriat
* Laurence Juber (1952), gitarour, sonaozer ha produour londreziat
* Laurence Olivier (1907-1989), aktour saoz
* Laurence Rosenthal (1926), sonaozer stadunanat sonerezh filmoù
* Laurence Tureaud (1952), alias Mr. T, aktour stadunanat
* Laurence Fishburne (1961), aktour stadunanat

## Anv-tiegezh
* Bertrand-Sévère Laurence (1790-1870), eskob Tarba e-pad emziskouezioù Lourd
* Justin Laurence (1794-1863), politikour gall 
* John Laurence, anv-pluenn ar c'habiten, matematikour hag arbenniger war an aerlestrerezh John Laurence Pritchard (1885-1968), skrivagner saoz romantoù polis
* Margaret Laurence (1926-1987), Jean Margaret "Peggy" Wemyss he anv gwir, skrivagnerez ganadian saoznek
* Duncan Laurence, gwir anv de Moor (ganet e 1994), sonaozour ha kaner izelvroat, aet gantañ Kenstrivadeg Eurovision ar Ganaouenn 2019

## Lec'hioù
* ar Laurence zo ur wazh-dour eus departamant ar Gironde, adstêr an Dordogna
* ar Laurence zo ur wazh-dour eus departamant an Dordogne, adstêr ar Vesera

## Pennadoù kar
*Sant Laorañs (disheñvelout)
*Laorañsa
*Laorañs
*Laurent
*Lawrence
Amen

**Amen**  (hebraeg modern : **אָמֵן** *amen* ; tiberianeg : *ʾāmēn* ; gresianeg : ἀμήν *amen* ; arabeg : **آمِينَ‎**, ʾāmīna ; "Ra vezo evel-se ; e gwirionez") zo un disklêriadenn gadarnaat a gaver da gentañ en Tanac'h ha da c'houde en Testamant Nevez. Implijout a reer an dro-lavar-se er yuzevegezh, er gristeniezh hag en islam evit echuiñ pe respont d'ur bedenn. Gallout a ra bezañ implijet gant tud zo war ar pemdez evit diskouez emaint a-du krenn gant un dra bennak, pe dre fent.
Pedenn

Ur **bedenn** zo un ober da glask seveniñ un darempred ouzh ur boud bennak a azeuler. En e ster kentañ eo ur goulenn ouzh Doue, un doueelezh, pe un hendad doueelaet, met pediñ a c'heller ober ivez evit trugarekaat ha meuliñ, pe goulenn ma vo benniget un objed bennak. E relijionoù keñveriet e c'hell pediñ bezañ lakaet a-gevret gant prederiañ pe kas ur sorc'henn bennak e relijionoù all.

Meur a stumm zo d'ar pedennoù, e-barzh pe e-maez ul lid resis, d'ober a-gevret gant ur strollad pe e-unan, e stumm ur ganenn, ur goulenn pe c'hoazh un embannadenn a feiz. Testeniekaet eo an ober-se abaoe 5000 bloaz zo.

## Skouerioù pedennoù
### Kristeniezh
* Pater Noster
* Kredo

### Yuzevegezh
* Listenn pedennoù ha bennozhioù yuzev
* Chema Yisrael
Mezouzah

Ur **mezouzah** (hebraeg : **מְזוּזָה** "framm-dor" ; liester : **מְזוּזוֹת** *mezuzot*) zo un tamm paper anvet klaf lakaet e-barzh ur c'hasedig brav da welet a stager er Yuzevegezh ouzh framm dor an ti. Skrivet ez eus warni gerioù Chema Yisrael tennet eus an Torah evit degas ur bennozh d'an ti.
Moya Brennan

**Moya Brennan** a zo ur ganerez iwerzhonat, bet ganet d'ar 1952 e Gaoth Dobhair, e Kontelezh Donegal. *Maire Ní Bhraonáin* eo hec'h anv gwir. 
Er bloavezhioù 1970-2020 e oa **Moya Brennan** o kanañ e-barzh ar strollad Clannad, gant he breudeur Pól ha Ciarán, ha daou eontr dezhi.

## Liammoù diavez
*Lec'hienn ofisiel Moya Brennan
Marsel

Brezhonekadur an anv okitanek Marcel eo **Marsel**, dre ar galleg. 

## Pibien
* Marcellus Iañ, pb eus 308 da 309
* Marsel II (1501-1555)

## Tud

* Marsel Blanchard, beleg breizhat
* Marsel Divanac'h (1908–1978), skrivagner brezhonek
* Marsel Kachin (1869-1958), rener ar gazetenn L'Humanité
* Marsel Guieysse (1881-1967), stourmer politikel
* Marsel Gwilhou (ganet e 1930), kaner ha konter brezhonek
* Marsel P.-J. Keraveg, troour brezhonek
* Marsel Klerg (1912-1984), beleg ha skrivagner brezhonek
* Marsel Saupin (1892-1963), savet gantañ FK Naoned, hag ivez :
** Stad Marsel-Saupin, stad kozh Naoned

## Gwelet ivez
* Marcel
* Marcello
Mairéad Ní Mhaonaigh

**Mairéad Ní Mhaonaigh** zo ur ganerez iwerzhonat, bet ganet d'ar 1959 e Gaoth Dobhair, e Kontelezh Donegal. 
Er bloavezhioù 1984-2020 o kanañ e-barzh ar strollad Altan.

## Liammoù diavez
*Lec'hienn ofisiel Altan
Altan

**Altan** a zo ur strollad sonerien eus Gaoth Dobhair, en Iwerzhon.

## Izili ar strollad
*Mairéad Ní Mhaonaigh
*Ciarán Curran
*Mark Kelly
*Dáithí Sproule
*Martin Tourish
Marcel

**Marcel** a zo un anv okitanek a zeu eus an anv latin Marcellus hag a dalv *goustlet d'an doue [[Meurzh (doue)|Meurzh]]*. Kavet e vez e Bro-C'hall (diouzh ar c'hiz en  dreist-holl), Suis, Katalonia, Alamagn, Kanada ha Roumania. Marsel eo ar stumm brezhonek. 

## Tud
### 
* Marcel Reich-Ranicki (1920 – 2013), skridvarnour
* Marcell Jansen (ganet e 1985), melldroader 

### 
* Marcel Hirscher (ganet e 1989), skier

### 

*Gwelout [[Marsel]].* An daou doare-skrivañ a gaver alies, met muioc'h gant un "c" gant :
* Marcel Cachin (1869-1958), rener ar gazetenn L'Humanité
* Marcel Saupin (1892-1963), savet gantañ FK Naoned, hag ivez :
** Stad Marcel-Saupin, stad kozh Naoned,
* Marcel Moore (1892-1972), anv arzourez Suzanne Malherbe
* Marcel Divanac'h (1908–1978), skrivagner brezhonek

### 

* Marcel Proust (1871–1922), skrivagner
* Marcel Mauss (1872 –1950), etnologour
* Marcel Jouhandeau (1888 – 1979), skrivagner
* Marcel L'Herbier (1888 - 1979), filmaozer
* Marcel Dassault (1892 – 1986), greanter en ijinerezh aerlestrel
* Marcel Déat (1894-1955), politikour sokialour, unan eus pennoù bras ar C'henlabour gall 
* Marcel Alessandri (1895–1968), jeneral
* Marcel Pagnol (1895 – 1974), skrivagner
* Marcel Carpentier (1895 – 1977), jeneral
* Marcel Aymé (1902 – 1967), skrivagner
* Marcel Lefebvre (1905 –1991), eskob
* Marcel Carné (1906 - 1996), filmaozer
* Marcel Bich (1914 – 1994), greanter
* Marcel Cerdan (1916 – 1949), bokser
* Marcel Bigeard (1916 – 2010), jeneral
* Marcel Marceau (1923 – 2007), jestraouer
* Marcel Duchamp (1887 - 1968), livour ha kizeller
* Marcel Dupré (1886 - 1971), sonaozer
* Marcel Gottlieb, alias Gotlib (1934 – 2016), saver bannoù-treset
* Marcel Desailly (ganet e 1968), melldroader

### 
* Marcel Grossmann (1878 – 1936), matematikour

### 
* Marcel Janco (1895 - 1984), savour ha livour 

### 
* Marcel van Basten, alias Marco van Basten, (ganet e 1964), melldroader ha gourdoner

### 
* Marcel Iureș (ganet e 1951), aktour

### 
* Marcel Breuer (1902-1981), savour ha dezigner stadunanat

## Sevenadur
* Marcel, marmous Ross Geller er stirad skinwel stadunanat Friends

## Gwelet ivez
* Marsel
* Marcelo
* Marcello
* Marcellus
Emil

**Emil** zo un anv-bihan brezhonek hag e meur a yezh all, roet d'ar baotred.

## Adstumm
***Milig** zo un adstumm brezhonek.

## Emil e yezhoù a bep seurt

## Tud
### 

* Emil Erlenmeyer (1825-1909), kimiour
* Emil Fischer (1852-1919), kimiour
* Emil Jannings (1884-1950), aktor
* Emil Kraepelin (1856-1926), bredvezeg
* Emil Nolde (1867-1956), livour
* Emil von Behring (1854-1917), mezeg

### 
* Emil Artin (1898–1962), matematikour
* Emil Jellinek (1853 - 1918), saver ar merk kirri Mercedes

### 

* Emil Ernod (1852-1938), yezhoniour ha geriadurour brezhonek
* Emil Granville (1955), politikour (Strollad Breizh)
* Emil Masson (1869-1923), skrivagner ha prederour
* Emil ar Skañv, pe Milig ar Skañv, pe Glenmor (1931-1996), barzh ha kaner.

### 
* Emil a gKeratry (pe *Émile de Kératry* e galleg) (1832-1904), jeneral a orin vreizhat
* Emil Cioran (1911–1995), skridarnodour a orin roumanat
* Emil-Edwin Reinert (1903-1953), filmaozer a orin alaman

### Broioù all
* Emil Aarestrup (1800-1856), barzh danat
* Emil Constantinescu (1939), prezidant Roumania etre 1996 ha 2000
* Emil Gilels (1916-1985), pianoour ukrainat
* Emil Hácha (1872–1945), prezidant Tchekoslovakia
* Emil Lenz (1804-1865), fizikour rusian
* Emil Post (1897-1954), matematikour stadunanat
* Emil Škoda (1839–1900), ijinour tchek
* Emil Zátopek (1922-2000), reder eus Tchekoslovakia
* Emil Theodor Kocher (1841-1917), surjian suis
* Frans Eemil Sillanpää (1888-1964), skrivagner finnek

## Lennegezh
* *[[Émile ou De l’éducation]]*, ul levr gallek a brederouriezh gant Jean-Jacques Rousseau, embannet e 1762.

## Gwelet ivez
* Emilio
* Émile
* Émilie
Petit-Beurre

Ar **Petit-Beurre** zo ur gouign eus Naoned. Krouet e voe gant e 1886 ar greanter Louis Lefèvre-Utile, a gemeras skouer war ar c'houignoù saoz a veze graet d'ar mare-se. Ar merk Lefèvre-Utile n'eo ket perc'henn war an anv avat. Gwispidenn vrudetañ Breizh eo, berzh he deus graet er bed-a-bezh ha kopiet eo bet fonnus abaoe dibenn an .

## Ar Petit-Beurre LU
65&nbsp;mm hed, 54&nbsp;mm ledander ha 6,5&nbsp;mm tevder eo. 8,33 gramm eo pouez an tamm. 24 fik zo war bep gwispidenn (a-hed 4 linenn ha 6 bann) kemmesket gant an enskrivadur « Lu Petit-Beurre Nantes » war teir linenn. E kreiz ar gouign emañ al lizherenn B. Un tammig skouarn zo e pep korn, 14 dant war e hed ha 10 war e dreuz, da lavaret eo 48 dant en holl. 52 eo an hollad dent ha skouarnoù eta. Kement-se a c'hall bezañ gwelet evel un deiziadur : ar pevar amzer, 24 eur an deiz, 52 sizhun ar bloavezh.

Deuet eo ar Petit-Beurre da vezañ un arouez eus Naoned, hag eus Breizh zoken.

### Ar produerezh
E labouradeg An Hae-Foazer, e Gwinieg Naoned, e vez graet 9 zonenn eus ar *Véritable Petit-Beurre* bep bloaz, ur miliard a wispid hag 41 milion a bakadoù.

### Ar rekipe hag an dielfennadur mezhur
Hervez an oberier eo graet ar Petit-Beurre gant :
* bleud gwinizh : 73,5 %
* sukr ha sukr lindr
* amann : 13,6 %
* laezh digoavenet poultr : 1,3 %
* holen
* goell kimiek : bikarbonat natriom, bikarbonat amoniom, trenkenn gitrek
* frond

Diskenn a reer laezh warn ar gwispid a-raok lakaat anezho er forn evit kaout o doare rouzet.

## Petit-Beurre all
E 1891 e Hannover en Alamagn, e roas ar gevredigezh Bahlsen lusk d'ar *Butterkeks*, heñvel ouzh ar Petit-Beurre, anvet *Leibniz-Keks* en enor d'ar prederour ha matematikour Gottfried Wilhelm Leibniz. E Bro-Suis ez eus bet ijinet ur Petit-Beurre gant bent. E Madagaskar e vez graet an *18 Petits-Beurre* gant an embregerezh Socobis.

## Daveoù ha notennoù
Kig-dañvad

**Kig-dañvad** zo kig an deñved doñv, *Ovis aries*. Ar c'hig-maout zo druz ha teñval, blaz kreñv gantañ ; keginet e vez e kalz broioù, en o zouez ar broioù muzulman abalamour d'ar verz war ar c'hig-moc'h. Brudetoc'h eo ar c'hig-oan avat, graet gant ein dindan bloaz, abalamour d'e denerded.

## Meuzioù kig-dañvad
Ur meuz boas eo er broioù muzulman, en Azia ar C'hreiz, er broioù saoznek, e Gres, en Euskal Herria hag all. Morzhed-vaout a vez debret e Breizh dreist-holl. Haggis zo ur meur brudet eus Bro-Skos, graet gant kig-dañvad pe kig-oan.

## Pennadoù kar
* Kig-maout
* Kig oan
* Kig-gavr
* Sevel deñved
* Laezh dañvadez

## Daveoù
Eben

**Eben**([]) zo ur strollad sonerien ha kanerezed brezhonek bet krouet e 2019, da-heul un abadenn kinniget e Gouel etrekeltiek an Oriant e 2018. Ennañ ez eus teir c'hanerez hag a azasa kanaouennoù hengounel pe a skriv kanaouennoù er stil-se, a-gevret gant tri soner. Ur strollad kan-ha-diskan eo eta.

Goude o sonadeg kentañ dindan stumm *New Leurenn* ("Leurenn nevez") o doa kinniget o albom kentañ er gouel Yaouank e 2019. Diwar atiz Gouel Etrekeltiek an Oriant o doa sonet asambles gant ar strollad skosat Sian, ur strollad heñvel gant teir c'hanerez gouezelek a-gevret gant sonerien.

## Izili
* Marine Lavigne : kan, skrivañ
* Sterenn Le Guillou : kan
* Sterenn Diridollou : kan
* Jonathan Dour : violoñs alto ha gaolviolin
* Julien Stevenin : gourrebed
* Antoine Lahay : gitar daouzek kordenn ha gitar tredan

### Izili bet
* Enora Jegou : kan (2018-2021, degouezhel)

## Albomoù
E 2019 e oa bet embannet un albom kentañ, ennañ dek ton da zañsal :

# Paskoù hir ar c'hemener - Polka plinn
# An disput - Ton simpl gavotenn
# Ar yarig - Tamm kreiz
# Gwerz ar Maen - Ton doubl gavotenn
# Son an ibil gwer - Rond Landeda
# N'eo ket n'ho ti tavarnourez - Kas a barh
# Keben - Ton kentañ plinn
# War sujed an dimeziñ - Bal plinn
# Degemer mat er Republik - Ton diwezhañ plinn
# Ar Vretonez vihan - Kost ar c'hoad

En o zouez e kaver tonioù skrivet a-ratozh, evel *Keben*, un doare da adkontañ istor ar sorserez enebet ouzh Sant Ronan diouzh he sell dezhi, gant un tu benelour kentoc'h. *Degemer mat er Republik* zo ur grouadenn all diwar-benn talvoudoù Republik Frañs ha penaos e vezont lakaet da dalvezout evit gwir, dreist-holl e-keñver ar repuidi.

E 2025 e oa deuet er maez un eil albom : gant *Dinaskañ* (anagramm "diskanañ") e sav ar strollad goulennoù ouzh an normoù sokial, ar gevredigezh kozh, evit lakaat ar rakvarnioù da grenañ.

#Dañs ar bleiz – kelc'h circassien
#Dinaskañ – plinn
#Eostig kuzh I – fisel
#Tremen – mazurka
#Eostig kuzh II – fisel
#Fulennig – istor
#Sorserez an neved – gwerz
#Hillig ur pok – valsenn
#Douar nevez – plinn
#Hent Ahez – plinn
#Nevez amzer – kanaouenn

## Liammoù diavaez

* Lec'hienn ofisiel

## Daveoù
Krusifi

Ur **grusifi** (diwar al latin *cruci fixus* "stag ouzh ur groaz") (gallout a ra ar ger bezañ gourel pe benel e brezhoneg) zo ur skeudenn eus Jezuz Krist staget ouzh e groaz. Un arouezenn veur eo er Gristeniezh. Lakaat a ra pouez war aberzh Jezuz - marvet eo ouzh ar groaz, ar pezh en deus, hervez ar Gristenien, saveteet an denelezh.


Saint Thegonnec esglesia 7002 resize.jpg|Ur grusifi en iliz Sant-Tegoneg
Devant le choeur 09917.JPG|Ur grusifi livet en Thessaloniki e Gres


## Liammoù diavez