Eugenia Osterberger

**Prudencia Eugenia Juana Osterberger Luard** (Santiago de Compostela 20 a viz Kerzu 1852 – Nisa, 8 a viz C'hwevrer 1932), brudet evel **Eugenia Osterberger**, a oa ur sonaozourez ha pianoourez c'halizat da vare ar romantelouriezh.

Merc'h e oa d'ur vaouez eus A Coruña ha d'un engraver elzasat.
Abred e diskouezas bout dedennet gant ar sonerezh, ha plac'hig e oa c'hoazh pa zeskas seniñ ar piano. E 1879, bloavezhioù goude he distro eus ur stummadur e Bro-C'hall, e timezas gant an ijinour gall François Saunier Goubard – abaoe an dimeziñ-se e voe graet *Eugène Saunier* ha *Madame Saunier* anezhi e Bro-C'hall – hag en em stalias e kêr A Coruña. Eno e chomas e darempred gant pennoù meur sonerezh hec'h amzer ha gant re al lennegezh evel ar skrivagnerez Emilia Pardo Bazán (1851-1921).
Emezelañ a reas er gevredigezh *Sociedad del Folklore Gallego*, bet diazezet e 1881 hag a voe kavell ar *[[Real Academia Galega]]*. A-drugarez d'he labour war dachenn ar sonerezh e voe anvet Eugenia da ezel en *Academia* diouzhtu pa voe krouet e 1906.
E 1908 e kuitaas Galiza gant he ziegezh da vont da Nisa, ma chomas betek he marv e 1932.
 
Dianav eo chomet an darn vrasañ eus hec'h oberennoù embannet gant ar soner Canuto Berea Rodríguez en A Coruña, gant F. Laurens e Pariz ha gant an ti-embann Benito Zozaya ha Casa Dotesio e Madrid. Oberennoù evit ar piano hepken pe evit piano ha mouezh eo an nebeud reoù anavezet digant ar sonaozourez a Gompostela. Ouzhpenn he labour war ar sonerezh e kemeras perzh e meur a luskad evit kas sevenadur Galiza war-raok.

Kelenn ar sonerezh a reas ivez – p'edo o chom en A Coruña da nebeutañ : unan eus he skoliadezed e voe Pilar Castillo Sánchez (1895-1942), anezhi ur sonaozourez ha pianourez anavet el live etrebroadel.

## Treuz

### Yaouankiz ha stummadur
E Santiago de Compostela e voe ganet Prudencia Eugenia Juana Osterberger Luard d'an 20 a viz Kerzu 1852, hag antronoz e voe badezet e chapel Corticela an iliz-veur.
He zad, an Elzasad Georges Osterberger, a oa brudet evel engraver ha maendreser ; deuet e oa da gêr A Coruña evit labourat gant an orfebour, engraver ha luc'hskeudenner suis Henri Luard Falconier. Diwezhatoc'h e timezas gant Emilia, anezhi merc'h Falconier hag e wreg Bernarda Álvarez Gondovia ; Emilia Luard Álvarez e voe mamm Eugenia Osterberger.
Pa voe desavet en un endro liesvroadek hag arzel e c'hallas Eugenia kaout ur stummadur speredel hag arzel klokoc'h eget na veze roet da verc'hed ar mare. Abred e tiskouezas bout dedennet-bras gant ar sonerezh, petra bennak ma ne ouzer ket gwall vat a-zivout he stummadur kentañ hag a c'hoarvezas en he c'hêr c'henidik ; a-raok he navet bloaz he devoe he fiano kentañ, bet prenet gant hec'h eontr Justo Luard e stal Canuto Berea e voe he fourvezer skridoù-sonerezh adal neuze. Gant Mariano Tafall, anezhañ ograouer iliz-veur Santiago de Compostela, e voe levezonet Eugenia evit dibab he benveg, hep mar ebet ; hennezh a oa bet o kelenn dezhi marteze, met dre studiañ ar c'henskriverezh etre Canuto Berea hag ur soner anvet Manuel Martí e c'heller dezastum e voe hennezh he c'helenner d'ar mare ma voe barrek a-walc'h ar plac'hig evit ma postje he zud ur sammad bras a arc'hant evit prenañ ar benveg.

Bloavezhioù diwezhatoc'h e voe kaset Eugenia da studiañ e Juilly (Seine-et-Marne), ma oa bet addigoret gant an abad Bautain ur skol serr abaoe 1638 ; eno e oa ur skolaj evit ar merc'hed, renet gant leanezed eus an urzh anvet *Les Dames de Saint-Louis*. A-drugarez d'he stummadur gallek e c'hallas gounez he bara dre reiñ kentelioù galleg ha sonerez, hep ma vije ret dezhi dimeziñ.
### Kelennerez war ar galleg hag ar sonerezh

A-drugarez da genskriverezh Canuto Berea e ouzer e tistroas Eugenia da C'haliza e 1874, ma vevas e ti he zud ha ma prenas skridoù-sonerezh. Sonerez a-vicher e voe-hi, ha kelennerez war ar galleg ivez. War ar gazetenn *El Diario de Santiago* deiziadet 19 a viz Here 1875 e c'helled lenn :

War an hevelep pajenn e voe meneget perzhioù all Eugenia :

Gwirheñvel eo koulskoude ne oa ket mennet da gelenn galleg hepmuiken, pa roe kentelioù piano ivez ha pa oa dizalc'h a-fed arc'hant.

En he lizheroù da Ganuto Berea e reas meneg eus he yec'hed dister. En ul lizher dizeiziad, bet skrivet en hañv 1875 hep mar, e kemennas ne c'hellje ket mont da A Coruña er bloaz-se a-c'houde bout bet klañv-bras er goañv, an abeg ma voe erbedet dezhi gant ar vezeien mont d'ar maezioù ha ma'z eas da Vetanzos. El lizher-se e c'heller muzuliañ he darempred don gant ar sonerezh, na oa ket eviti nemet un diverr-amzer pa c'houlennas ur piano feurmet : a-du e savas gant ar priz, ma vije kaset buan dezhi rak « heptañ e choman hag e chomin bepred ur c'horf diene, ur spered dianal ».
En hevelep lizher ivez e venegas teir oberenn edo oc'h aozañ hag a gasje pa vijent echuet : ur sonadenn, un *impromptu* hag un *[[Teirgwerzenn|terceto]]*.
A-hed he buhez he devoe Eugenia kudennoù gant he yec'hed. En ul lizher bet skrivet e 1878, da Ganuto Berea bepred, e c'houlennas adarre ur piano da feurmiñ e-pad he chomadenn e Carballo m'edo en ur c'hurdi. Moarvat e voe berr an arc'hant ganti er bloaz-se, pa zisplegas en ul lizher all da Ganuto Berea ne roje ket kentelioù ; ne ouzer ket petore kleñved a c'houzañve, met en ul eil lizher ma c'houlenne ur piano nevez evit he chomadenn e Carballo e kemmennas :

### Dimeziñ ha dilojañ da A Coruña

D'an 20 a viz Here 1879, daou viz kent he 27  deiz-ha-bloaz ha yac'haet a-galz, e timezas Eugenia Osterberger e Santiago de Compostela gant an ijinour gall François Saunier Goubard, hag a oa o labourat el labouradeg gaz e karter *Agros de Carreira* e Compostela. Nebeud war-lerc'h, e 1880, e tilojas ar c'houblad da A Coruña ma voe anvet François da rener al labouradeg gaz. En hevelep bloavezh e voe ganet Jorge, ar mab henañ. E marilhoù an ti-kêr, war linenn micher ar vamm, e lenner "en ti" pe "hini ebet" evel ma c'hoarveze alies gant ar maouezed dimezet, petra bennak ma'z eus meur a vunud hag a ziskouez e kendalc'has Eugenia da gelenn ar sonerezh d'un nebeud skolidi ouzhpenn d'e mibien.

E-pad ma vevas en A Coruña e voe graet stad vat eus Eugenia Osterberger gant bourc'hizien kêr, ken en abeg da staelad he gwaz, da lorc'hañs tiegezh he mamm ha d'he berzhioù-hi war tachennoù an arzoù hag ar sevenadur. Oberiant e voe ar sonaozourez e buhez sevenadurel ha kevredigezhel kêr, ha daremprediñ a reas an tiegezhioù gallek a oa staliet eno.
Etre 1890 ha 1900 e voe anvet he fried da veskoñsul Rusia, ar pezh a ledanaas kelc'hiad o mignoned dre zegemer en o zi izili ar goñsuliezh en A Coruña.

Ar c'houblad Osterberger a gemeras perzh en oberennoù karitezel dre roadoù arc'hantel ha traezoù a lakaent e sav-taol. Eugenia a ouestlas amzer da oberiantizoù araokadour evel ar c'hreizennoù evit ar skolioù – ar pezh a c'heller lakaat war kont he desevel-hi ha metoù he ziegezh, pa oa frañmasoned eus he zad-kozh a-berzh mamm, eus he fried hag eus breur hennezh. Evit gwir, pa zivizas kêr A Coruña sevel ur *Padroado das Colonias Escolares* ("Kuzul Kreizennoù ar Skolioù") e 1903 e voe anvet Eugenia Osterberger da sekretourez.

Buhez-buhezek e veze A Coruña a-fed sonerezh d'ar mare-se, pa zegemere ingal strolladoù opera italian ha pa veve meur a sonaozour enni, en o zouez Pascual Veiga hag a grouas *El Orfeón Coruñés*, pe c'hoazh Canuto Berea e-unan. Kement-se a vroudas Eugenia, na baouezas biskoazh da seniñ ha da sonaozañ, hogen he staliad ha kendivizadoù kevredigezhel ar mare a vire ouzh he sonerezh da guitaat kelc'hiad he ziegezh pe he mignoned, ha peogwir e veze lakaet ar sonaozañ da vicher ur gwaz e veze sellet evel dizereat embann oberennoù ur vaouez.

Koulz Eugenia hag he gwaz a voe oberiant el *[[Liga Gallega]]*, ur strollad politikel broadelour bet krouet e 1897 ; en o zi e voe lidet e 1898 anvadur ar gazetennerez, skrivagnerez ha barzhez Sofía Casanova da ezel a enor. Nebeud goude an darvoud, ar *Revista Gallega* a gontas perzh Eugenia Osterberger el lid gant he fiano hag he mouezh :

Dre anvioù an oberennoù meneget e c'heller meizañ e oa angoulet ar sonaozourez evit sonerezh hengounel Galiza.
E 1898 ivez e dedias dezhi Sofía Casanova he barzhoneg *Al fondear en la Coruña la Escuadra francesa*, gant ar meneg-mañ :

Eugenia Ostenberger a gendalc'has da sonaozañ er c'hantved nevez, hec'h oberennoù o vout skignet e broioù evel Arc'hantina : eno, e miz Kerzu 1907, ar gelaouenn *Región Galaica* e Buenos Aires he zrugarekaas evit bout kaset 25 skouerenn eus he oberenn *Cantigas y melodías gallegas*, dediet da Greizenn C'halizek Buenos-Aires, kevret gant oberennoù all evel ur *Muiñeira* hag ur *Melodía Gallega*.
Kenderc'hel da gelenn a reas ivez, pa ouzer dre ar c'hazetennoù e voe Pilar Castillo Sánchez unan eus he skoliadezed er mare-se.

Da nebeutañ er bloavezhioù diwezhañ a dremenas en A Coruña e veze kustum ar c'houblad da aozañ emvodoù en o zi ma veze dalc'het kaozeadennoù, lennet barzhonegoù ha sonet. Brudet e veze an emvodoù-se e gwask ar mare, ha pennadurezhioù a gemere perzh, evel an tenor Ignacio Varela.

An testeni diwezhañ eus bezañs Eugenia Osterberger en A Coruña, deiziadet 29 a viz C'hwevrer 1908, zo ul lizher da Ganuto Berea ma verzer ur bazenn nevez e buhez ar sonaozourez, daoust d'he c'hudennoù yec'hed padus.
Goude bout kuitaet A Coruña e kendalc'has François Saunier da vout pennrener *Aguas de La Coruña* hag e voe ret dezhañ kenderc'hel ivez d'ober war-dro kudennoù kêr, petra bennak ma n'eus testeni ebet eus distro Eugenia d'ar gêr c'halizat e-kerzh ar bloavezhioù da heul al lizher. En diwezh e tilojas an tiegezh da Vro-C'hall, m'edo al lodenn vrasañ eus ar vibien o studiañ hag o labourat, ar vroadelezh c'hall ganto. François Saunier e-unan a asantas d'ur garg a rener en *Établissements Farge* e Nisa.
### Dilojadeg da Nisa ha bloavezhioù diwezhañ
E 1908, goude bout chomet e-pad 27 vloaz en A Coruña, Eugenia Osterberger ha François Saunier a guitaas kêr da vat hag a zilojas da Nisa e Bro-C'hall. Petra bennak ma ne gaver ket gwall galz a destenioù eus oberiantiz ar sonaozourez er gêr c'hall e ouzer ne oa ket disheñvel-bras he buhez e Nisa diouzh en hini a rene er gêr c'halizat.

Kenderc'hael a reas da ren he buhez a bried, mamm, mamm-gozh ha sonaozourez, pa skrivas oberennoù nevez ha pa gemeras perzh en oberennoù meur a sonaozour all evit a piano. Marteze ez eo e Nisa e reas anaoudegezh gant ar sonaozour a orin Ukrainat Fedir Stepanovych Yakimenko (Якименко Федір Степанович, 1876-1945), anezhañ kelenner kentañ Igor Stravinskiy, hag a zedias dezhi un oberenn evit ar piano anvet *Chant printanier*. Unan all eus ar sonerien a zarempredas eo an Italian Gabriel Bonincontro, a zedias dezhi e *Holé! Zagala – Le plus brillant paso doble* hag a gempennas evit ur pempad kerdin, ur piano hag ul laz-seniñ he fezh *Mignardises* he devoa aozet evit ar c'hlavisim.

Koulskoude ne voe ket aes bepred buhez an tiegezh e Nisa, rak en abeg d'ar Brezel-bed kentañ e c'houzañvas poanioù evel an darn vrasañ eus ar familhoù gall o welet o mibien hag o mibien-gaer o vont d'an talbenn.
Nebeut a-raok diwezh ar brezel, d'an 11 a viz Gwengolo 1918, e varvas François Saunier Goubard en e di d'an oad a 65 bloaz. Goude marv he fried e kendalc'has Eugenia Osterberger da vevañ e Nisa betek he marv d'an 8 a viz C'hwevrer 1932.
War hec'h akta a varv ez eo bet kontet evel Gallez, daoust dezhi bout bet ganet e Santiago de Compostela.

## Ankouaet hag addizoloet
Ankouaet e voe Eugenia Osterberger betek ma voe kavet dre zegouezh gant ar glaskerez Rosario Martínez Martínez anv ar sonaozourez en ur pennad diwar-benn Sofía Casanova. Adalek neuze e voulc'has un enklask hag he c'hasas da adsevel buhez ar sonaozourez ; pevarzek oberenn a voe adkavet ganti, a voe studiet ha dielfennet gant ar gerzoniourez Beatriz López Suevos. E 2013 e voe embannet al labourioù kentañ diwar-benn Eugenia Osterberger.

Hec'h anv-familh hag he dimeziñ gant ur Gall e voe pennabeg d'an ankounac'h-se marteze, pa vije bet techet ar studierien war ar sonerezh galizat da grediñ ne oa ket-hi eus ar vro, hogen un estrenez hag he devoa bevet e Galiza. Un abeg all a oa, hervez Rosario Martínez : ur vaouez e oa Eugenia, a rankas desevel nav bugel, ha dizereat e oa bout sonaozourez a-vicher d'ar mare-se ; evel m'er skrivas ar glaskerez :

D'an 22 a viz Du 2017 e voe kinniget e *Paraninfo* Skol-veur Santiago de Compostela al levr *Eugenia Osterberger – A compositora galega da Belle Époque*, gant ar soprano Susana de Lorenzo o kanañ un nebeud oberennoù digant ar sonaozourez c'halizat. Gant al levr e teu ur CD ma'z eus bet enrollet oberennoù Eugenia Osterberger, gant Beatriz López Suevos ouzh ar piano ha Susana de Lorenzo ouzh ar c'han, en o zouez ar c'hanoù bet aozet en A Coruña ha *Le Rouet de Grand'maman (Fileuse)* evit ar piano hepken.

## Oberennoù
Dianav eo an darn vrasañ eus oberennoù Eugenia Osterberger, a voe embannet gant Canuto Berea Rodríguez en A Coruña (an oberennoù binviadurel hepken), F. Laurens e Pariz hag an embannadurioù Benito Zozaya y Casa Dotesio e Madrid.
Pezhioù evit ar piano hepken ha kanaouennoù evit ar piano hag ar vouezh eo an nebeud oberennoù anavezet, a gaver e meur a zielldi ha levraoueg koulz e Galiza, e Spagn hag e Bro-C'hall. Un dousennadoù hepken en holl eus oberennoù Eugenia zo anavezet.

Perzh a gemeras Eugenia Osterberger er sevel ur sonerezh klasel galizat evit ar bobl, dre oberennoù evit ar piano, kanaouennoù *a capella* ha reoù evit mouezh ha piano. Hervez Rosario Martínez, a-live gant labourioù sonaozourien c'halizat hec'h amzer evel Chané (1856-1917) pe Xosé Baldomir (1865-1947) eo oberennoù Osterberger, hag uheloc'h zoken eget re Chané e-unan pe re Xoán Montes (1840-1899) – peogwir e save-hi « sonerezh e doareoù all europatoc'h eget na raent-i », eme ar glaskerez.
Mennet e oa Eugenia Osterberger, evel ar soaozourien c'halizat, da adkavout ha kas war-raok sevenadur Galiza dre e lakaat a-live gant luskoù europat hec'h amzer. « Aspiaouañ a rejont an danvez henvroat, hon hini, hogen en ur sevenadur hag a zeu eus ar romantelouriezh », eme Rosario Martínez. Awenet eo sonerezh ar sonaozourez c'halizat gant an doareoù a veze diouzh ar c'hiz en Europa, ha gouzout a reas drezo adkavout ha lakaat e pozioù he c'hanaouennoù gwrizioù poblek ha hengounel Galiza.
### Oberennoù evit ar piano hepken
P'edo o chom en A Coruña e savas hec'h oberennoù evit ar piano hepken ; evit bout sonet en ti e voent aozet, setu e c'hallont bout sonet gant amatourien. En o zouez ez eus dañsoù poblek ha pezhioù doareet (nozkanoù, balladennoù, *impromptus*, luskellerezioù hag all).

Teir valsenn da nebeutañ a voe savet gant E. Osterberger : *Lucia*, *Les Hirondelles* hag *Insinuante*. O-zeir a grog dre ventadoù gorrek kent reiñ lec'h d'ar valsenn, hogen en hini gentañ e tibabas ar sonaozourez meur a lusk, en *Hirondelles* e pouezas war ar gerzenn hag *Insinuante* a skrivas evel ur *valse-Boston*, ar pezh a ziskouez e ouie diouzh gizioù hec'h amzer.

E *Le Rouet de Grand'maman (Fileuse)* e c'heller klevout levezon div oberenn hag a veze brudet-bras en  : *lied* Franz Schubert, *Gretchen am Spinnrade* ("Dimezell ouzh ar c'harr-nezañ") hag an tenergan diboz *La Fileuse* gant Felix Mendelssohn. Evel en daou bezh-se, e *Fileuse* E. Osterberger e klever ar c'harr-nezañ o treiñ dibaouez dre c'hoari ar c'hrogennoù gant an dorn kleiz, tra ma vez aroueziet ar rod o kas al lusk dre notenn gentañ boud ha hir pep mentad.
Levezon an daou sonaozour meur a glever ivez en he *Méditation (Nocturne)*, ma tibabas un eilerezh heñvelson evit lakaat ar gerzenn da dalvezout, evel ma reas Frédéric Chopin en e *Nocturnes*.

He fezh *Pavana Louis XIII*, he devoa aozet evit ar piano hepken, a voe kempennet evit ul laz-seniñ ; en doare-se end-eeun e voe sonet alies, petra bennak ma n'ouzer ket ha ganti e voe kempennet pe gant Ricardo Quiroga, anezhañ penn al laz *Banda do Rexemento de Isabel a Católica* ; gantañ e voe sonet ar pezh e kensonadegoù dre ziv wech da nebeutañ e 1907.

Eus chomadenn Eugenia Osterberger e Bro-C'hall ne voe adkavet nemet daou bezh e 2017 : *Zingha-Bandi, danse hindoue pour piano* ha *Danse Jacquelinette*.
### Oberennoù evit ar vouezh
En he labour evit ar vouezh e tiskouezas ar sonaozourez bout troet gant ar varzhoniezh lourennek ha nesaelour, a-stur gant lennegezh ar romantelouriezh.
Boaz e oa-hi da sevel ar pezhioù-se gant piano ha mouezh a bep eil, hervez an heuliad : rakc'hoari - kan - etrec'hoari - kan - etrec'hoari - kan - dianc'hoari.
;Pezhioù italianek ha gallek
Galizek eo al lodenn vrasañ eus pezhioù E. Osterberger evit ar vouezh, petra bennak ma'z eus ivez div ganaouenn italianek ha reoù gallek. E-kerzh e chomadenn en A Coruña hepken e savas daou bezh ha ne glotont ket gant doare ar gerzenn c'halizek, pa'z int italianek : *M'ami dicesti* hag *Ove sei?*. Un *aria* eo an hini kentañ, par da re a ganed en  kantved, tra ma hañval an eil bout levezonet gant hengoun ar c'han italianek deveret diouzh aozerien evel Francesco Paolo Tosti (1846-1916).

E-touez he fezhioù gallek emañ *Les Roses de Saadi*, *Amour est mort !*, *Simple Histoire* (o-zri bet aozet e Pariz, 1922) ha *Solitude, mélodie romantique* (Paríz, 1923). Kempleshoc'h eo klotadouriezh *Les Roses de Saadi* eget en oberennoù a savas en A Coruña. Diwar ur varzhoneg gant André Rastier, pried he merc'h Rosina, e voe aozet *Amour est mort !*, sinet "E. Saunier" ; kemmañ a ra toniadur ar vouezh bewech ma kan « *Amour est mort !* ». *Simple Histoire* zo ur gerzenn dediet da Rosina ; romantelour eo ar stumm, pa vez pouezusoc'h ar pozioù hag ar c'han ennañ eget an eilerezh.
;Kerzennoù galizek
Ken meulet ha dastaolet e voe doare ar gerzenn c'halizek, a vije bet levezonet gant al *lied* alaman hag ar gerzenn c'hallek, ma'z eo dioutañ e teuas an darn vrasañ eus brud kempredidi Eugenia Osterberger, na voe ket un nemedenn pa savas un niver bras a bezhioù en doare-se. Canuto Berea e voe pennembanner ar c'herzennoù galizek, hogen biskoazh ne embannas pezhioù galizek digant Eugenia.
E 2017 e voe kavet peder eus he c'herzennoù, ha peder all en he dastumad *Cántigas y Melodías Gallegas* m'he devoa lakaet sonerezh war peder kanaouenn boblek all.

Eeun peurliesañ e vez an eilerezh e pezhioù galizek ar sonaozourez, evel e *Ausencia – Melodía gallega* ("Ezvezañs – Kerzenn c'halizek") ma son evel kornboud ur *gaita* Alies e skrivas er ventadurezh 6/8, a glever en *Ausencia*, en *Adiós a Galicia*. pe e *Neve*. Un dezverk all eo an implij stank eus al lusk galizat-rik "krogenn biket - hantergrogenn - krogenn" a glever en *Adiós a Galicia* hag e *Neve* c'hoazh. E *Cántigas y Melodías Gallegas* e vez bepred ur rakc'hoari ouzh ar piano ma klaskas ar sonaozourez sonioù eus ar sonerezh galizat hengounel evel ar c'hornboud, ar c'hriadennoùigoù pe ar frzennoù kerzennel hengounel. Hevelep rakc'hoari a glever ivez en *Neve*, ma'z eo e doare unton ur c'hantilen evit pouezañ war gravder ar pezh.
Ker pouezus e oa an doare ma voe skrivet a-zivout embannadur *Adiós a Galicia* er gazetenn spagnat *El País* d'ar 14 a viz Du 1899 :

*Adiós a Galicia*, gant komzoù ar barzh ha mezeg Manuel Lois Vázquez (1868-1899) eo hiziv kan ofisiel Maside, e proviñs Ourense.
;*T'amo*, ur pezh divyezhek
*T'amo* ("Da garout a ran") zo un oberenn evit ar piano hag ar vouezh, m kemers ar sonaozourez ur skrid spagnolek digant ar barzh spagnat José Zotillas (1817-1893), tennet eus *Gnomos y Mujeres* ("Teuzigoù ha Maouezed", 1886). En eil rann eus e labour *(Mujeres)* e krod dre arguzenniñ e gwerzennoù evit sevel a-du gant dinded ar maouezed hag e kendalc'h gant ur stirad barzhonegoù gouestlet da veur a vaouez, *Yo te amo* en o zouez. Eugenia Osterberger a droas ar skrid e galleg, marteze evit e brofañ d'ar vaouez e oa bet dediet ar varzhoneg dezhi : an itron de Servoules, gwreg Louis Richaud de Servoules, beskoñsul bet kaset da A Coruña e miz Here 1855.

War golo ar skrid-sonerezh, a voe kavet e Levraoueg Kastilha ha León, e lenner e voe embannet al labour en A Coruña d'ar 15 a viz Ebrel 1886, hag a zivout an amzer verr a oa bet etre embannadur ar varzhoneg ha hini ar sonerezh, a zeuas er gouloù e Madrid en hevelep bloavezh.

An oberenn anvet *Romance* zo savet gant dazc'hoarioù piano etre an teir rann. Piano ha mouezh zo e pep rann, gant ur poz gallek hag unan spagnolek, evit bout kanet evel skrivet pe gant ar skrid gallek war-lerc'h an hini spagnolek.
;Sonerezh kambr
Ur pezh sonerezh kambr hepken digant Eugenia Osterberger zo bet kavet e 2017 : *Mélodie Espagnole (Sentimentale)*, bet skrivet evit ar piano hag ar c'haolviolin. Douetus eo e skrivas muuioc'h koulskoude, pa lenner en he lizheroù kaset eus Betanzos da Ganuto Berea menegoù eus oberennoù all he devoa kaset evit ma rofe ar sonaozer e lai diwar o fenn :

Hini ebet eus an tri fezh-se n'eo bet adkavet.

Ur pezh berr eo *Mélodie Espagnole (Sentimentale)*, peder fajenn evit ar piano hag ar c'hourvioloñs, bet skrivet en A Coruña e 1890 hag embannet gant ar sonaozourez hec'h-unan marteze, pa n'eus embanner ebet meneget. Dediet eo d'un ao. Tondu, a c'hellfe bout un embanner gall hag a grogas gant ar vicher e 1854 goude bout skrivet e 1853 un hentenn treuzlec'hiadur a vije bet anavezet gant Eugenia pa oa gant he stummadur e Bro-C'hall.

## Eugenia Osterberger hag intelligentsia hec'h amzer

Darempredoù he deveze Eugenia Osterberger koulz gant sonaozourien c'halizat pennañ hec'h amzer ha gant skrivagnerien evel Emilia Pardo Bazán (1851-1921). En A Coruña e dibenn an  kantved edo kalz tud a-bouez prederiet gant gwarediñ yezh ha hengoun Galiza. Perzh a gemeras Eugenia Osterberger el luskad-se, pa savas pezhioù awenet gant barzhonegoù digant perzhidi c'halizek all. En diwezh ez emezelas er gevredigezh *Sociedad del Folklore Gallego*, kadoried gant Emilia Pardo Bazán. En abeg d'e degasadennoù war tachenn ar sonerezh e voe anvet da ezel eus ar *Real Academia Gallega* pa voe diazezet e 1906.

E darempred e voe ivez gant ar skrivagnerez ha kazetennerez Sofía Casanova, a zedias dezhi he barzhoneg *Al fondear en la Coruña la Escuadra francesa*, hag a genskrive ganti. Marteze e kasas ar skrivagnerez skridoù-sonerezh digant E. Osterberger ha sonaozourien c'halek all ganti evit skignañ o oberennoù e Polonia, ma voent sonet gant he breur-kaer Josef Lutosławski, anezhañ tad ar sonaozour brudet Witold Lutosławski (1913-1994).
Marteze e voe ivez e darempred gant ar skrivagnerez Filomena Dato (1856-1926), eus Ourense, anezhi ur vignonez tost da Sofía Casanova ; gant unan eus barzhonegoùFilomena e voe awenet Eugenia evit he c'herzenn c'halizek *Neve*.

Dre hec'h oberiantiz el *Liga Gallega* e chomas ivez e darempred gant pennadurezhioù ar *Rexurdimento* evel Manuel Murguía (1833-1923), Eduardo Pondal (1835-1917) pe Andrés Martínez Salazar (1846-1923) – o-zri a voe e ti ar re Saunier da geñver abadenn kimiadiñ Sofía Casanova e 1938, ma profjont ur parch arzel dezhi a-raok ma kuitaje-hi Galiza da vont da chom e Polonia.

## Levrlennadur
*  Beatriz López-Suevos Hernández & María del Rosario Martínez Martínez : *Eugenia Osterberger (Mme. Saunier) – Una aportación femenina a la creación musical gallega*, Asociación Cultural de Estudios Históricos de Galicia, n°9, pp.&nbsp;151–232, 2013 – ISSN 188-6349
*  Beatriz López-Suevos Hernández & María del Rosario Martínez Martínez : *Eugenia Osterberger – A compositora galega da Belle Époque (1852-1932)*, Ouvirmos, Ourense, 2017 

## Notennoù