open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Pres

Ur **pres**, pe un **armel**, zo ur pezh arrebeuri uhel, un nor pe ziv warnañ, pevar zroad dezhañ, da renkañ dilhad pe listri, pe traoù all.
Mormonegezh

Ar **vormonegezh** zo ur relijion krouet gant Joseph Smith e 1830, diazezet war levr Mormon. Diazezet eo en Utah e Stadoù-Unanet Amerika, ha dreist-holl er gêr-benn Salt Lake City.

E deroù istor ar relijion e c'halle ar wazed kaout meur a wreg. Anvet e oa an "eured lies". Berzet eo al lieswregiezh gant lezennoù SUA abaoe 1889 avat. Kendalc'het o deus strolladoù zo gant an doare bevañ-se betek an  evel Iliz Jezuz-Krist ha Sent an devezhioù diwezhañ (saozneg:The Church of Jesus Christ of Latter-day Saints)
Giulio di Alessandro de' Medici

**Giulio di Alessandro de' Medici** (Prato, 1527 pe 1532 – Pisa, 1598) , mab bastard Alessandro de' Medici ha Taddea Malaspina, a oa kannad hag amiral italian.

Pevar bloaz ne oa ken pa voe muntret e dad. Ne voe ket galvet da ren avat hag anvet e voe Cosimo Iañ de' Medici, eus ur skourr yaouañ an tiegezh. Hennezh a voe anvet da zug-meur Toskana , hag ober a reas war-dro tri bugel Alessandro, Giulio ha Giulia ha Porzia.
An daou vugel henañ a voe savet el lez, tra ma chomas Porzia er gouent.

En 1562 e voe anvet da Marc'heg kentañ Urzh Sant Steven, un urzh savet da vrezeliñ ouzh an Durked, hag ar breizherien er Mor Kreizdouar.

Evel Admiral an Urzh, eus 1563 da 1566, e voe kaset da sikour Marc'hegerien an Ospital e-kerzh seziz Malta en 1565.

Kaset e voe da gannad ivez meur a wech, da v-Mantova en 1565; da Roma en 1571 ha 1573.

## Dimeziñ ha bugale
Dimeziñ a reas Giulio da Angelica Malaspina, keniterv dezhañ marteze. 
Ur verc'h o doe, Caterina, a eas da leanez, hag a varvas e 1634. 
Daou vastard en doe ivez, Cosimo, a voe marc'heg eus urzh sant stefan eveltañ, ha Giuliano.

## Liammoù diavaez
* Pajenn enlinenn a-zivout Alessandro de Medici PBS, e dud hag e vugale, nemet n'eo ket difazi.
Cosimo di Giulio de' Medici

**Ur pennad [[Cosimo de' Medici]] zo ivez.*

**Cosimo di Giulio de' Medici** (war-dro 1550 – war-dro 1630) a oa mab bastard da Giulio di Alessandro de' Medici.

E dad a oa mab bastard d'an dug Alessandro de' Medici, dre-se n'hallas ket ren. Evel e dad e voe Marc'heg Urzh Sant Steven 

## Dimeziñ ha bugale
Dimezet e oa d'un itron eus kêr Pisa, *Lucrezia di Francesco Gaetani*. 
Ur verc'h o doe, Angelica de' Medici (1609- 1636) a zimezas d'un aotrou a Roma, Giampietro Altemps, Dug Gallese ha Markiz Soriano, ha peder merc'h o doe.
Geoteg Eurazia

**Geoteg Eurazia** zo ur vras a dachenn c'heotek ag Eurazia. En em ledañ a ra a Hungaria da Vongolia, ha talvezet he deus da liammañ Europa, kreiz Azia, Sina, su Azia, hag ar Reter-Kreiz a-fed armerzh, politik ha sevenadur, dre hentoù kenwerzhel dre zouar.

## Douarouriezh
Div lodenn zo e Geoteg Eurazia :
* Ar bradeg berr he geot, pe stepenn, a 20 da 30 cm d'ar geot war he gorre. Feur goloerezh gorre an douar a vez en tu-mañ da 100 % atav, tro-dro da 50 % peurliesañ. Ha nebeut-tre a spesadoù a vez kavet eno.
* Ar bradeg hir he geot, eus 1 da 2 m d'ar geot enni. Ar feur goloerezh zo 100 %. Ha stank eo enni ar gramineged, al leguminegi hag ar plantoù-bulb. Evel-se emañ lodenn Geoteg Eurazia zo en Europa, Pradeg vras Europa.

## Daveenn
 Les steppes et les prairies tempérées (Ar stepeier hag ar pradeier kerreizh)
Landgraviezh Hessen

**Landgraviezh Hessen** (*Landgrafschaft Hessen*) a oa ul landgraviezh eus an Impalaeriezh santel roman adalek 1264 betek 1567, pa voe rannet etre mibien Philipp Iañ Hessen, Landgrav Hessen.

## Istor
E deroù ar Grennamzer edo Hessen e-barzh Landgraviezh Thuringia, met goude Brezel Hêrezh Thuringia e tegouezhas etre daouarn mab Sophie of Thuringia, Dugez Brabant. Heinrich Iañ von Hessen, lesanvet *Heinrich ar Bugel*, a voe anvet da Landgrav Hessen en 1246.
Etre 1458 ha 1500 e voe rannet al landgraviezh etre Hessen Uhel ha Hessen Izel.

Kreskiñ a reas pouez Landgraviezh Hessen er XVIvet kantved gant Philipp Iañ Hessen (1504–1567) , lesanvet *Ar Madelezhus*, pa gemeras ar relijion brotestant en 1524 ha pa glaskas sevel un unaniezh etre ar briñsed protestant all eveltañ. Pa varvas Philipp in 1567 e voe rannet Landgraviezh Hessen etre mibien e bried kentañ . 
* Landgraviezh Hessen-Kassel (a zeuas da vout electorate of Hesse, 1567–1806 ha 1813–1866, ebarzhet e Rouantelezh Prusia): Wilhelm IV von Hessen
* Hessen-Marburg (1567–1650, ebarzhet en Hessen-Kassel ha Hessen-Darmstadt: Ludwig IV, Landgrav Hessen-Marburg
* Landgraviezh Hessen-Rheinfels (1567–83, ebarzhet en landgraviezh Hessen-Kassel): Philipp II Hessen-Rheinfels
* Landgraviezh Hessen-Darmstadt (1567–1806, deuet da vout Dugelezh-Veur Hessen hag ar Roen 1806–1918, ebarzhet e Republik Weimar): Georg Hessen

## Pennad kar
*Landgraved Hessen

## Liammoù diavaez
* Kartenn eus Landgraviezh Hessen en amzer Philipp Iañ
Skol Diwan Lesneven

**Skol Diwan Lesneven** a zo unan eus skolioù Diwan e Leon, digoret e 1981.

E 2011 e oa bet kaoz gant maer Lesneven an ampoent, Jean-Yves Le Goff, da zistruj an ti-skol ma oa Skol Diwan ar gumun.

## Liammoù diavaez
* Lizher gallek gant Goulc'han Kervella da vaer Lesneven: http://ecoledemolie.over-blog.com/pages/lettre-de-goulc-han-kervella-7-juin-5276697.html
Impalaeriezh Vongol

An **Impalaeriezh Vongol** zo bet unan eus an impalaeriezhioù brasañ en istor ar bed, e-pad an  hag ar . En em astennet e oa adalek kreiz Azia, betek goleiñ un darn vras eus ar c’hevandir-se, eus Reter Europa da Vor Japan, hag eus Siberia da iskevandir Indez hag ar Reter Nesañ. Kenstrollañ a reas ouzhpenn 35 milion a km2 (tost d’ur c’hard eus gorread an douar !) hag ouzhpenn 100 milion a dud. Diazezet e voe diwar unaniñ meuriadoù Mongoled ha Turked e-kreiz Azia, dindan aotrouniezh Jengis Khan a voe rener an holl Vongoled adalek 1206. Kreskiñ a reas gorread an impalaeriezh dindan e ren ha ren e ziskennidi. Aloubet e voe an holl vroioù tro-war-dro.

Dre an Impalaeriezh Vongol e c’hallas teknikoù, ijinadennoù, ha mennozhioù nevez mont a-hed hag a-dreuz Eurazia, war tachennoù a bep seurt, eus ar sevel kartennoù d’ar moullañ, eus al labour-douar d’ar steredoniezh.
Bloody Mary

**Bloody Mary** a c'hall bezañ:
* lesanv **[[Mary Iañ]]** (1516-1558), Rouanez Bro-Saoz hag Iwerzhon
* **[[Bloody Mary (evaj)|Bloody Mary]]**: un evaj
* **Bloody Mary**: ur spes pe ur sorserez a bar war ar melezourien pa vez galvet teir gwech
* **Bloody Mary**: un dudenn el levr, er gomedienn war gan hag er film *Tales of the South Pacific*
* **Urban Legends:Bloody Mary**: ur film
* **Bloody Mary**: ur romant gant Jean Vautrin ha bannoù-treset gant Jean Teulé
* **Bloody Mary**: ur sunerez-gwad er bannoù-treset embannet gant *DC Comics*
* **Bloody Mary**: bannoù-treset embannet gant *Helix*
* **Bloody Mary**: ur vaouez fallakr er bannoù-treset embannet gant *Marvel Comics*
* **Bloody Mary**: un daolenn eus ar stirad skinwel *South Park*
* **Bloody Mary**: un daolenn eus ar stirad skinwel *Supernatural*
* **Bloody Mary**: ur ganaouenn gant *The Alice Rose*
* **Bloody Mary**: ur ganaouenn gant *[[Lady Gaga]]*
* **Un blodymary**: un albom hag ur ganaouenn gant *Las Ketchup*
Jambalaya (meuz)

Ar **jambalaya** a zo ur meuz eus Louiziana ha Provañs, diwar riz ha kig.

E doare Louiziana eo temzet kreñv ar riz, riz kreol Jumbalaya, gant silzig, gambas pe istr ouzhpenn; er *Me-o-My-O Jumbalaya* e lakaer bevin.
En Provañs, e vez graet ar jambalaia gant riz ha safran, ha kig yar, evel a zo skrivet gant René Jouveau, en e levr diwar-benn keginerezh Provañs, ha gant Frédéric Mistral el levr * Lou Tresor dóu Felibrige*.

## Petra lakaat e-barzh ar jambalaya
* 4 silzigenn vogedet
* 12 grilh-dour
* 120 g riz
* 140 g maiz
* 4 skejenn ananaz
* 2 domatezenn vras
* 12 gomboenn
* 1 skilbebrenn ruz
* 1 skourrig ach
* 50 cl bouilhoñs kig-yer 
* 1 penn-ognon
* 2 ivin kignen
* Tabasco
* Eoul olivez
* Holen
* Pebr
## Gwelet ivez
*Arroz con pollo
*Biryani
*Kabsa
*Nasi goreng
*Paella
*Pilaf
*Risotto
*Riz Jollof
## Liammoù diavaez
* Istor ar jambalaya
Tabasco (soubilh)

**Tabasco** a zo ur merk hilienn spiset gwerzhet gant an embregerezh McIlhenny Company eus Louiziana. Ijinet e voe e 1868 gant Edmund McIlhenny.

Graet e vez gant pimant eus Tabasco (*Capsicum frutescens*), gwinegr hag holen lakaet da c'hoiñ asambles e barrikennoù koad-derv e-pad tri bloaz.

## Istor

Tabasco peppers.JPG|Pimant
Victorian Tabasco Box.jpg|Bruderezh war-dro 1900
Tabad(ca1905).jpg|Bruderezh war-dro 1905


## Gwelet ivez
* Bloody Mary (evaj)
* Jambalaya (meuz)
* Steak tartare

## Liammoù diavaez

* Lec'hienn ofisiel
Jambalaya

**Jambalaya** zo
*anv ur meuz eus Louiziana, Jambalaya (meuz)
*anv ur c'han, Jambalaya (kan), savet gant Hank Williams, ton ha son, e 1952,
*anv ur bladenn c'hallek e 2006 gant Eddy Mitchell, ma klever un doare gallek eus ar c'han saoznek, 
*anv ur marc'h kanadian
Inis Meáin

**Inis Meáin ** (*Inishmaan* er stumm saoznekaet) zo unan eus an Inizi Árainn e Bae Gaillimh, en Iwerzhon. « *Enez kreiz* » eo ster anv an enezenn, p’emañ etre an div enezenn all, Inis Mór hag Inis Oírr. An eil vrasañ eo e-touez an inizi Árainn a-fed ment, gant 4&nbsp;km hed ha 2,5&nbsp;km led hag ur gorread 9&nbsp;km². An hini vihanañ eo avat, a-fed poblañs, gant 154 annezad (e 2006) ; hag an hini sioulañ eo ivez, gant nebeutoc’h a weladennerien.

Gant se ez eo chomet yac’h an iwerzhoneg enni ha yezh an darn vrasañ eus an dud eo. Lesanvet eo bet *Ollscoil na Gaeilge* (« skol-veur an iwerzhoneg »), abalamour da se. Abaoe pell ez eus deuet barzhed ha skrivagnerien brudet eus Iwerzhon da weladenniñ Inis Meáin, evel da skouer John Millington Synge, Augusta Gregory ha Pádraig Mac Piarais, o deus savet skridoù eno ha desket iwerzhoneg ivez.

## Savadurioù

Kreñvlec’hioù savet gant mein a c’haller gwelet en enezenn : *Dún Chonchúir*, e stumm ur c’helc’h, savet a-raok JK, ha *Dún Fearbhaí*, eus ar , savet e stumm un hirgarrezenn.

Gweladenniñ a c’haller *Teach Synge*, an ti ma oa bet ar skrivagner John Millington Synge o chom pa oa bet en Inis Meáin, bep hañv etre 1898 ha 1902, pa veze roet bod dezhañ gant Bríd ha Páidín Mac Donnchadha. Eno e kavas awen da skrivañ pezhioù-c’hoari evel *The Playboy of the Western World* (« Labous-den Penn ar Bed ») pe *Riders to the Sea* (« War varc’h d’ar mor »).

Ul labouradeg da zisallañ an dour-mor zo bet savet da bourchas dour d’an enezidi.

## Notennoù
Jambalaya (kan)

**Jambalaya (On the Bayou)** zo ur ganaouenn saoznek gant Hank Williams e 1952.
Dont a ra an anv eus ar meuz anvet jambalaya, a vez aozet gant tud Louisiana. Kaoz zo enni eus ar boued fardet gant ur plac'h anvet Ivonne.

Brudet eo an diskan "son of a gun, we'll have big fun on the bayou" .
Kanet eo bet gant Jerry Lee Lewis dreist-holl, met gant tud all ivez : Brenda Lee, Creedence Clearwater Revival .

### E galleg
Meur a stumm gallek zo bet:
* komzoù gallek gant Fernand Bonifay, kanet gant Lucienne Delyle en 1953
* komzoù gallek all gant Hugues Auffray
** kanet gant Eddy Mitchell en e albom *[[Jambalaya (albom)|Jambalaya]]*, en 2006.

## Lennegezh
Meneget eo meur a wech el levr *Lisey's Story*, gant Stephen King, e 2007.
 
## Da selaou

* Gant Hank Williams: http://www.youtube.com/watch?v=xnKOVPXhlnE&feature=related
* Gant Jerry Lee Lewis : https://www.youtube.com/watch?v=GAuZtwVnRWo&list=RDMDj7VfU3368&index=7
* Gant Emmylou Harris :http://www.dailymotion.com/video/x709uy_emmylou-harris-jambalaya_music
* Gant John Fogerty :  
* Gant Conjunto San Antonio (e saozneg ha spagnoleg) ! https://www.youtube.com/watch?v=lZsdvn2uJH0
* Gant ur paotrig 4 bloaz: http://www.youtube.com/watch?v=v6jFECbFspY
Hank Williams (disheñvelout)

**Hank Williams** zo anv tri c'haner stadunanat:
*Hank Williams (1923&ndash;1953)
*Hank Williams, Jr. (1949&ndash;), ar mab
*Hank Williams III (1972&ndash;), ar mab-bihan

## Pennad kar
**[[Hank Williams First Nation]]*, film kanadian e 2005
Hank Williams

**Hiram King Williams**, anavezetoc'h evel **Hank Williams** (1923–1953), a oa ur c'haner, sonaozer, ha gitarour stadunanat, unan eus tadoù ar sonerezhioù country ha rock, ha levezoniñ a reas kalz a dud evel Bob Dylan pa grogas da ganañ. Kanet e vez e ganaouennoù gant kanerien e-leizh abaoe e varv da 29 bloaz. E vugale zo sonerien ivez. 

## E ganaouennoù
E ganaouenn ''Move It On Over'' zo bet drevezet gant Bill Haley d'ober e bezhig hollvrudet ''Rock around the clock''. 

## Liammoù diavaez

* Roll pladennoù Hank Williams
Inis Oírr

**Inis Oírr** (*Inisheer* eo ar stummm saoznekaet) eo an hini vihanañ hag an hini reterañ eus an Inizi Árainn in Bae Gaillimh, en Iwerzhon. An iwerzhoneg eo yezh pemdeziek an annezidi, un 300 bennak a dud. 

Abred e voe kristenaet Inis Oírr, evel an div enezenn all, ha sant patrom an enez eo Caomhán, breur sant Caoimhín (*Kevin*), diazezer manati brudet Gleann Dá Loch (*Glendalough*). Dezhañ e oa gouestlet an iliz anvet *Teampall Chaomháin* ha ne chom nemet rivinoù anezhi.

Gallout a reer mont eus an douar-bras da Inis Oírr gant listri a loc'h diouzh porzh Ros a' Mhíl, e Conamara pe diouzh porzh Dúlainn e kontelezh An Clár, pe diouzh an div enezenn all. Bras eo plas an touristerezh e buhez an enez ha dont a ra kalz tud yaouank da beurzeskiñ iwerzhoneg enni.

## Skeudennoù

Image:Beach on Inisheer.jpg|Un draezhenn en Inis Oírr
Image:Inisheer Gardens 2002 dry-stone walls.jpg|Parkeier bihan dispartiet gant mogerioù mein
Image:Inisheer lighthouse.jpg|An tour-tan


## Liammoù diavaez
* hInis Oírr ar líne / Inis Oírr online (e saozneg hag en iwerzhoneg)
Acaill

**Acaill** pe **Oileán Acla** (hervez an iwerzhoneg), *Achill Island* (hervez ar saozneg, distaget ), zo un enezenn vras war aod kornôg Iwerzhon, e kontelezh Maigh Eo. Enezenn vrasañ Iwerzhon eo. Stag eo ouzh an douar-bras war-bouez ar Pont Michael Davitt zo etre kêriadennoù Gob an Choire, en enez, ha Poll Raithní, war an douar-bras. 

E 2006 e save poblañs an enezenn da 2 7000 a dud. A-raok Naonegezh Vras Iwerzhon, e-kreiz an , e oa en tu-hont da 6 000 a dud o vevañ eno. Abaoe miliadoù a vloavezhioù ez eus tud o vevañ en Acaill, pa'z eus bet kavet ur bez eus Nevezoadvezh ar Maen (5000 bloaz zo) ha pa'z eus roudoù all a ziskouez e oa tud o vevañ eno war-dro 3 000 kent JK. Er Gaeltacht emañ al lodenn c'hevred eus an enezenn, daoust ma n'eo ket gwall greñv an iwerzhoneg enni ken. Diazezet eo armerzh Acaill, bremañ, war an touristerezh dreist-holl. 

Cruachán eo ar poent uhelañ eus Acaill. Emañ ar beg-se 688 metr a-us ar mor hag eno emañ tornaodoù uhelañ Iwerzhon. Ur menez all, Sliabh Mór, e-kreiz an enez, a dap 672 metr uhelder.

## Liammoù diavaez

* VisitAchill (iwerzhoneg, saozneg, galleg, alamaneg)
* Achill Island Maritime Archaeology Project (e saozneg)
Taddea Malaspina

**Taddea Malaspina** (1505 - ?) a oa ur varkizez italian hag a oa serc'h da Alessandro de' Medici, dug Firenze, e deroù ar bloavezhioù 1530 betek war-dro 1537, ha moarvat ivez mamm da zaou eus e vugale, Giulio di Alessandro de' Medici ha Giulia de' Medici.

## He buhez
Merc'h e oa da Antonio Alberico II Malaspina, markiz Massa, ha Lucrezia d'Este. Dimeziñ a reas da Giambattista Boiardo di Scandiano Goude marv he fried ha hini he zad e vevas Taddea gant he mamm e Firenze. Un toullad serc'heged he doe, hag Alessandro en o zouez. Gant he c'hoar Ricciarda ez eas an titl goude marv o zad. Dre eured Ricciarda e oa kar an tiegezh d'ar pab Inosant VIII. Ricciarda a oa bet ivez serc'h da Alessandro de' Medici..

Alessandro de' Medici zo bet poltredet gant Pontormo, war-dro 1534. Gwelout a reer an Dug, gwisket e du, o tresañ dremm ur vaouez. Krediñ a c'haller e oa ur prof evit Taddea Malaspina An iliz anvet Chiesa della Madonna del Carmine ha manati Santa Chiara e Massa, hiziv e proviñs Massa Carrara, a voe savet war urzh Taddea Malaspina hag a zo en o sav bepred ..

## Pennad kar
*Ricciarda Malaspina, c'hoar Taddea.

## Notennoù

## Levrlennadur
*Langdon, Gabrielle (2006). *Medici Women: Portraits of Power, Love, and Betrayal*. University of Toronto Press. ISBN 0802038255
*Levy, Allison (2006). *Re-Membering Masculinity in Early Modern Florence*. Ashgate Publishing Ltd. ISBN 0754654044
Lucrezia d'Este

Anaout a reer div vaouez anvet **Lucrezia d'Este**.

* Lucrezia d'Este, ganet war-dro 1477, marvet e 1516 pe 1518, a oa merc'h henañ Ercole Iañ d'Este, dug Ferrara, ha hanterc'hoar da Alfonso II d'Este, a renas war-lerc'h o zad. Dimeziñ a reas e 1487 da Annibale II Bentivoglio ( 1467– June 1540) e Bologna, ha dek bugel o doe. 

* Lucrezia d'Este (1535 – 1598), merc'h da Ercole II d'Este, dug Ferrara.
Na Scealaga

**Na Scealaga** (hervez an iwerzhoneg) pe *Skellig Islands* (hervez ar saozneg) zo un enezeg, enni div enezenn didud, dirak aodoù Kontelezh Ciarraí, en Iwerzhon. Gant an inizi Blascaodaí ez int unan eus al lec’hioù pellañ er c’hornôg en Europa.

Sceilig Bheag eo anv an hini vihanañ ha Sceilig Mhichíl anv an hini vrasañ hag an hini bellañ diouzh an douar-bras.

Brudet int abalamour ma roont bod da e-leizh a vorskouled, poc'haned hag evned-mor all, hag abalamour ma kaver war an enezenn vrasañ, Sceilig Mhichíl, rivinoù ur manati kristen eus ar , zo bet lakaet war roll Glad ar bed gant an UNESCO.

## Evned
Anavezet-mat eo an enezeg gant an evnoniourien. Ul lec’h eus ar pouezusañ eo en Iwerzhon, abalamour d’an niver a evned a vez o vevañ eno hag abalamour d’al liesseurt m’eo ar spesadoù. E-touez ar re a vez o neizhiañ eno e c’haller menegiñ ar sataniged, morskouled, karamelled, torted, karaveged, ereved, godezed ha poc'haned.

Loened-mor a gaver ivez tro-dro d’an inizi : stank eo ar reuniged gris ha gwelet a reer ivez rinkined (Cetorhinus maximus), morviled fanoliek, delfined ha baoted.

## Skeudennoù

Image:Morus bassanus adu.jpg|Ur morskoul
Image:Skellig Michael.jpg|Sceilig Mhichíl
Image:Little Skellig.jpg|Sceilig Bheag
Image:Skelligs.JPG|Sceilig Bheag hag an douar-bras, gwelet eus Sceilig Mhichíl


## Liammoù diavaez

*UNESCO World Heritage Centre - Skellig Michael (saozneg, galleg, arabeg, sinaeg, rusianeg, spagnoleg)
*Sceiligs.info
*Skeudennoù
Tabasco (disheñvelout)

**Tabasco** a c'hall bezañ:

## Boued
* Tabasco (soubilh), merk un hilienn fardet gant pimant ruz
* pimant Tabasco

## Lec'hanvioù
* Tabasco, unan eus stadoù Mec'hiko
* Tabasco (Zacatecas), ur gêr e stad Zacatecas, e Mec'hiko
* Río Tabasco, anv kozh ar stêr Grijalva, e Mec'hiko
Lucrezia d'Este (1535-1598)

**Ur bajenn disheñvelout [[Lucrezia d'Este]] zo ivez.* 

**Lucrezia d'Este** (1535–1598), ganet e Ferrara, a oa trede bugel Renata di Francia hag Ercole II d'Este. Merc'h-vihan da Anna Breizh e oa eta. C'hoar e oa da Alfonso II d'Este, a renas war-lerc'h o zad.
Da Lucrezia d'Este ha d'he c'hoar Leonora e voe dediet ar varzhoneg *O figlie di Renata* gant ar barzh Torquato Tasso.

Krouiñ a reas al laz-kanañ *[[Concerto delle donne]]*.

## Dimezioù
Dimezet e oa da Antonio Alberico II Malaspina . Div verc'h o doe :
*Ricciarda Malaspina
*Taddea Malaspina, a voe serc'h da Alessandro de' Medici, dug Firenze ;

E 1570 e timezas Lucrezia da Francesco Maria II della Rovere (1549 – 1631), Dug Urbino, pevarzek vloaz yaouankoc'h egeti : 21 bloaz e oa-eñ, ha hi 35 bloaz. Bugel ebet n'o doe.

Adalek 1579 e tispartias diouzh he fried da vont da vevañ da Ferrara, e lez he breur Alfonso II d'Este, un tamm goude dezhañ dimeziñ da Margherita Gonzaga. 
Ur serc'heg he doa, met lazhet e voe gant klezeourien he breur.

## He marv
Mervel a reas da 63 bloaz. Neuze e c'hallas he fried addimeziñ. 

Eurediñ a reas gant Livia della Rovere, a oa 36 vloaz yaouankoc'h egetañ, evit klask kaout ur pennhêr.
Alfons Mucha

**Alfons Maria Mucha** (1860 - 1939) a oa ul livour tchek.

## Buhez
## Enorioù ha prizioù
## Oberennoù


Skeudenn:Alfons Mucha - 1896 - Spring.jpg|*Nevez-amzer* (1896)
Skeudenn:Alfons Mucha - 1896 - Summer.jpg|*Hañv* (1896)
Skeudenn:Alfons Mucha - 1896 - Autumn.jpg|*Diskar-amzer* (1896)
Skeudenn:Alfons Mucha - 1896 - Winter.jpg|*Goañv* (1896)
Skeudenn:Alfons Mucha - 1896 - Salammbô.jpg|*Salammbô* (1896)
Skeudenn:Savonnerie de bagnolet Alfons Mucha.jpg|*Uzin-soavon Bagnolet* (1897)
Skeudenn:Alfons Mucha - 1897 - Bières de la Meuse.jpg|*Bier ar Meuse* (1897)
Skeudenn:Alfons Mucha - F. Champenois Imprimeur-Éditeur.jpg|*F. Champenois Mouler-Embanner* (1897)
Skeudenn:Alfons Mucha - 1898 - Dance.jpg|*An dañs* (1898)
Skeudenn:Mucha-Moët & Chandon Crémant Impérial-1899.jpg|*Moët & Chandon Crémant Impérial* (1899)
Skeudenn:Mucha, Alfons - Prinzessin Hyazinthe - 1911.jpg|*Priñsez Hyacinthe* (1911)

## Levrlennadur

## Skeudennoù

Skeudenn:Alfons Mucha at work on Slav Epic.jpg|Alfons Mucha o labourat
Skeudenn:Alfons Mucha Selbstporträt.jpg|emboltred
Skeudenn:Praha, Mala Strana - Thunovska 25, Alfons Mucha (pametni deska).jpg|Praha
 
## Liammoù diavaez
* Diazezadur Mucha 
* Mirdi Mucha e Praha 
* Skritelloù Alfons Mucha e Mirdi rannvroel Chrudim 
## Notennoù ha daveoù
Annibale II Bentivoglio

**Annibale II Bentivoglio** (1467-Mezheven 1540), a oa condottiero en Italia ar  ha .

Mab e oa da Giovanni II Bentivoglio ha da Ginevra Sforza, e eil pried. E dad-kozh Annibale Iañ Bentivoglio, a oa bet muntret e 1445. E dad a oa Gonfaloniere Bologna, hag e gwirionez e oa mestr kêr.

En 1474 e voe armet evel marc'heg gant Kristian Iañ, roue Danmark.
En 1487 e timezas da Lucrezia d'Este (1477-1518), merc'h da Ercole Iañ d'Este, ha dek bugel o doe.

Ur pennadig e voe aotrou e Bologna en 1511-1512. Eñ an hini diwezhañ eus e diegezh a zalc'has ar galloud eno.

## Notennoù
Sceilig Bheag

**Sceilig Bheag** (hervez an iwerzhoneg pe *Little Skellig* (hervez ar saozneg) zo unan eus an div enezenn a ya d’ober enezeg Na Scealaga, en Iwerzhon.

Emañ Sceilig Bheag war-hed 15 km er mervent da aodoù Kontelezh Ciarraí. Ur garreg uhel ha serzh eo, a sav betek 134 metr a-us ar mor. Enni e neizh brasañ trevadenn morskouled Iwerzhon, gant 22 500 koublad e 1993. Ken niverus int ma seblant ar roc’h bezañ gwenn ganto. Ur gwarezva evned eo an enezenn abaoe meur a vloaz, ha reiñ a ra bod ivez da spesadoù all (boc’haned, torted, ereved...).
Republik Firenze

**Republik Firenze** (*Repubblica fiorentina* en italianeg) zo ur marevezh eus istor kêr Firenze en Italia, pa oa renet gant ur Republik. Echuiñ a reas pa voe anvet Alessandro de' Medici da zug . 

## Istor
### Kumun Firenze
E 1115 e teuas kêr da vout ur gumun, goude marv ar varkizez Matilda Toskana.
E 1434 e teuas da vout un aotrouniezh etre daouarn Cosimo il Vecchio hag an tiegezh Medici, met chom a reas en o sav ensavadurioù ar gumun.

### Republik Savonarola (1494)

E 1494 e krogas an eil marevezh republikan e Firenze pa voe un emsavadeg e kêr, ha kaset kuit Pietro   de' Medici, tamallet dezhañ bezañ pleget da c'hoantoù ar roue gall Charlez VIII a oa o treuziñ ar vro da aloubiñ rouantelezh Naplez hag a felle dezhañ distagañ Pisa, Sarzana ha Livorno diouzh dugelezh Firenze.
Levezonet e oa ar republik nevez gant ur manac'h dominikan, Girolamo Savonarola (1452-1498) a veze o prezeg hag a rae berzh bras e Firenze abaoe marv Lorenzo de' Medici en 1492. 
Padout a reas ar republik betek 1512, pa zistroas Lorenzo II de' Medici, mab da Pietro de' Medici (1554 – 1604) ha niz da Lorenzo de' Medici, gant skoazell ar pab Jul II a oa e penn ar C'hevre Santel: Raimond de Cardona, e penn un arme spagnol, a aloubas ar Mugello hag a reas freuz a reuz gwashañ ma c'hallas e Prato ha Campi Bisenzio. Ma rankas tud Firenze plegañ da zistro ar Medici.

### Republik 1527-1532
D'ar 16 a viz Mae 1527 e krogas an trede gouarnamant republikan, goude ar pennad bec'h bras a oa bet etre ar pab Klemañs VII hag an impalaer santel Karl V, ken ec'h eas ar soudarded alaman da lakaat Roma en arigrap e 1527. 

Neuze e kredas pobl Firenze e oa erru ar poent da gas an tiegezh Medici kuit eus ar vro, ha da adsevel ar Republik. Sevel a reas ar gouarnamant nevez a-du gant ar C'hallaoued en o brezel a-enep Kevre Cognac. Siwazh da dud Firenze e voe trec'het an armeoù gall e Seziz Naplez (1528) hag en emgann Landriano en 1529, ma rankas ar roue gall Frañsez Iañ sinañ peoc'h Cambrai gant an impalaer. 

Pan eas ar pab ha Republik Venezia da sinañ ar peoc'h ivez gant an impalaer en em gavas Firenze gwall hec'h-unan. Ha setu Karl V, evit plijout d'ar pab Medici, da c'hourc'hemenn d'e arme da gemer Firenze, da adlakaat ur Medici e penn, unan eus kerentiezh ar pab eta. 

E diskar-amzer 1529 e krogas seziz Firenze. Difennet e voe kêr gant ar c'h-condottiero Francesco Ferrucci ha Michelangelo Buonarroti,

E 1532 e voe krouet Dugelezh Firenze.
Francesco Maria II della Rovere

**Francesco Maria II della Rovere** (1549 – 1631) a oa Dug Urbino, Dug Sora, aotrou Pesaro, Senigallia, Fossombrone ha Gubbio.

## Bugaleaj
Mab e oa da Guidobaldo II Della Rovere, dug Urbino, kont Montefeltro, ha da Vittoria Farnese.

Savet ha desket mat e voe, hag eus 1565 betek 1568 e oa e lez Spagn. Anvet e voe da zug pa varvas e dad e 1574.

## Dimezioù
E 1570 e timezas da Lucrezia d'Este (1535 – 1598), a oa pevarzek vloaz koshoc'h egetañ : eñ a oa 21 bloaz, ha hi 35 bloaz. Bugel ebet n'o doe.
Adalek 1579 e tispartias diouzh e bried ac'h eas da vevañ da Ferrara, e lez he breur Alfonso II d'Este.

Mervel a reas Lucrezia e 1598. Pa ne oa mab ebet edo an dugelezh o vont da zistreiñ etre daouarn ar pab goude marv an dug dishêr. Neuze e fellas da Francesco addimeziñ. 

E 1599 ec'h euredas gant Livia Della Rovere, ur geniterv a oa 36 bloaz yaouankoc'h egetañ, evit klask kaout ur pennhêr.
E Mae 1605 e c'hanas Livia ur mab, Federico Ubaldo della Rovere. Hennezh a zimezas da Claudia de' Medici e 1621, hag a roas da Francesco Maria II ur verc'h-vihan, Vittoria della Rovere.
Claudia de' Medici

**Claudia de' Medici** (Firenze, 04 Even 1604 - Innsbruck, 25 Kerzu 1648) a oa ur briñsez italian, anezhi navet merc'h Ferdinando I de' Medici ha Cristina di Lorena (c'hoar da Gosimo II de' Medici).
 
E 1621 e oa 17 vloaz ar briñsez pa zimezas da Federico Ubaldo della Rovere, dug Urbino, hervez a oa bet prometet pevar bloaz a-raok. Ur verc'h o doe. 

Mervel a reas Federico Ubaldo e 1623 gant ur barr drougsant, ha Claudia a zistroas da Firenze. 
Eno ez eas an intañvez 19 vloaz d'ur gouent.

Tri bloaz goude, e 1626, ec'h addimezas Claudia da arc'hdug Aostria, Leopold V Aostria-Tirol.

## Bugale
;Gant Federico Ubaldo della Rovere: 
*Ur verc'h, Vittoria della Rovere, a zimezas diwezhatoc'h gant Ferdinando II de' Medici.
;Gant Leopold V Aostria-Tirol
* Maria Eleonora (1627–1629)
* Ferdinand Karl (1628–1662), arc'hdug Aostria, dug Tirol, dimezet da Anna de' Medici (1616-1676),
* Isabella Clara (1629–1685), arc'hdugez Aostria, dimezet gant Carlo III Gonzaga, dug Mantova (1629–1665),
* Sigismund Franz (1630–1665), arc'hdug Aostria, dug Tirol, dimezet da Hedwig von Pfalz-Sulzbach (1650–1681),
* Maria Leopoldine, arc'hdugez Aostria, (1632–1649), dimezet da Ferdinand III (1608–1657).
Dactylomys

***Dactylomys*** zo ur genad e rummatadur ar bronneged, ennañ tri spesad krignerien a vev e Suamerika.

## Spesadoù
* razh-bambouz Bolivia, *Dactylomys boliviensis*
* razh-bambouz Amazonas, *Dactylomys dactylinus*
* razh-bambouz Perou, *Dactylomys peruanus*
Razh-bambouz atlantel

Ar **razh-bambouz atlantel** (*Kannabateomys amblyonyx*) zo ur bronneg krigner a vev e Suamerika (Arc'hantina, Paraguay, Brazil). Ar spesad nemetañ eo er genad *Kannabateomys*.
Strollad Sokialour Micherour Spagnat

Ar **Strollad Sokialour Micherour Spagnat** (spagnoleg: *Partido Socialista Obrero Español*, *PSOE*) zo ur strollad politikel eus Spagn, an eil strollad koshañ er vro pa voe savet e 1879. Abaoe ar bloavezhioù 1970 e sell outañ evel ur strollad sokialdemokrat, eus an tu kreiz-kleiz, ha liammoù en deus gant ar sindikad spagnat Unión General de Trabajadores.

Ul lodenn eus ar Strollad Sokialour Europat eo, kenkoulz hag eus an Etrebroadelenn Sokialour.

Gant ar PSOE emañ ar galloud politikel e Spagn bremañ. Aet e oa ar maout gantañ e votadeg 2004 ha deuet e oa José Luis Rodríguez Zapatero da vezañ kentañ ministr Spagn. E miz Meurzh 2008 e oa bet gounezet ur votadeg all gant ar PSOE.


Restr:TolozaPlakennRepuidiSpagnolPSOEUGT.jpg

* Goude Brezel Spagn e voe staliet sez ar PSOE hag an UGT en harlu e Carrièra del Taur (*Straed an Tarv*) e Toloza.
Vittoria Farnese

**Vittoria Farnese** zo anv div vaouez eus an tiegezh Farnese:

* Vittoria Farnese (1521-1602), dugez Urbino.
* Vittoria Farnese (1618-1649), dugez Modena.

## Pennad kar
*Vittoria
Vittoria Farnese (1618-1649)

**Vittoria Farnese** (Parma 1618-1649) a oa merc'h da Ranuccio Iañ Farnese, dug Parma ha Piacenza, ha da Margherita Aldobrandini, nizez d'ar pab Klemañs VIII.

## Dimeziñ ha bugale
E 1648 e timezas da Francesco Iañ d'Este, Dug Modena ha Reggio, intañv goude marv e bried kentañ, Maria Farnese, a oa c'hoar dezhi, dimezet dezhañ en 1631.

Maria he devoa bet nav bugel, a-raok mervel en 1646. Vittoria avat a varvas, da 31 bloaz, goude genel he merc'h erc'h, Vittoria (1649-1656), hag a varvo da 7 vloaz.

Francesco neuze ac'h addimezas e 1654, pemp bloaz goude marv e eil pried, da Lucrezia Barberini e Loreto.

## Notennoù
Maria Farnese

**Maria Caterina Farnese** (1615-1646) a oa merc'h da Ranuccio Iañ Farnese, dug Parma ha Piacenza, ha da Margherita Aldobrandini, nizez d'ar pab Klemañs VIII.

## Dimeziñ
E 1631, da 16 vloaz, e timezas da Francesco Iañ d'Este (1610-1658), Dug Modena ha Reggio. 
Mervel a reas Maria e 1646, hag addimeziñ a reas an intañv Francesco gant he c'hoar Vittoria. 

Pa intañvas adarre, tri bloaz goude, ec'h addimezas da Lucrezia Barberini.

## Bugale
Nab bugel he doe:
* Alfonso (1632);
* Alfonso IV d'Este (1634-1662), a zimezas da Laura Martinozzi;
* Isabella d'Este (1635-1666), a zimezas da Ranuccio II Farnese;
* Eleonora (1639-1640);
* Tedaldo (1640-1643);
* Almerigo (1641-1660);
* Eleonora (1643-1722), leanez;
* Maria (1644-1684), a zimezas da Ranuccio II Farnese pa varvas e bried, Isabella d'Este, c'hoar dezhi;
* Tedaldo (1646).

## Notennoù
Margherita Aldobrandini

** Margherita Aldobrandini **, ganet e Capodimonte en 1588, marvet e Parma e 1646), a voe dugez Parma.

## He buhez
Margherita a oa merc'h henañ Gianfrancesco hag Olimpia Aldobrandini, nized d'ar pab Klemañs VIII. 
E 1599, pa ne oa nemet 11 vloaz, e voe dimezet da Ranuccio Iañ Farnese, ur gwaz 30 vloaz, evit ober ar peoc'h etre an tiegezhioù Aldobrandini ha Farnese, ha lidet e voe an eured gant ar pab e Roma.
Ranuccio a voe roet dezhañ un tamm brac a argouroù ouzhpenn emrenerezh dugelezh Parma, hag a oa un douar d'ar pab, stag ouzh an Iliz, ha fiziet en tiegezh Farnese. 
Dre ma oa gwall yaouank ar plac'h e reas meur a golladenn. Kement-se a zalc'has war spered kredus Ranuccio ha kavout a rae dezhañ e oa bet sachet ar wallblanedenn ha taolet mallozhioù war he fried. Un tamm enklask a voe graet, ha kavet e voe e oa ur serc'h kozh d'an dug, Claudia Colla, an hini a oa kaoz. Barnet e voe Claudia hag he mamm e 1611, ha kondaonet d'ar marv dre ma oant, a greded, sorserezed.

## Bugale
Pemp bugel o doe 
* Alessandro;
* Odoardo; 
* Maria (1616-1631), dimezet da Francesco Iañ d'Este;
* Vittoria (1618-1649), a zimezas da Francesco I d'Este, goude marv he c'hoar;
* Francesco Maria (1619-1647), kardinal e 1645, an diwezhañ kardinal eus an tiegezh.

## Notennoù


## Levrlennadur
*  Francesco Luigi Campari, Un processo di streghe in Piacenza (1611-1615), in: Bollettino Storico Piacentino, I, 1906, pp.&nbsp;70–75. A-zivout prosez sorserezh Claudia Colla.

## Pennadoù kar

* duged Parme
* Tiegezh Farnese
Sceilig Mhichíl

**Sceilig Mhichíl** (en iwerzhoneg), *Skellig Michael* pe c’hoazh *Great Skellig* (e saozneg), zo unan eus an div enezenn a ya d’ober enezeg Na Scealaga, en Iwerzhon. An hini vrasañ eus an div eo ha sevel a ra betek 230 metr dreist live ar mor. 

Emañ Sceilig Mhichíl war-hed 15 km diouzh an douar-bras, er mervent da aod kontelezh Ciarraí. « Karreg Mikael » eo ster anv an enezenn. Didud eo, met e-pad 600 vloaz ez eus bet menec'h o chom enni, en ur manati pintet uhel tost da veg ar garreg. 

## Istor
Savet e oa bet ar manati kristen-se er . Lakaet eo bet war roll Glad ar bed gant UNESCO e 1996. Bez’ eo unan eus ar manatioù europat anavezetañ ha diaesañ da ziraez war un dro. En ur stad mat-eston eo chomet, dre m’eo bet dizarempred e-pad pell. Rust ha kalet e oa buhez ar benitiourien, a oa lojet e doare logelloù graet gant mein, anvet « *clochán* », savet tost d’ar vri. 

Derezioù mein serzh a gas eus traoñ ar garreg betek ar manati. Eno ez eus c’hwech logell, daou beniti, 31 bez, ur groaz vaen hag un iliz eus an , gouestlet da sant Mikael. Moarvat ne oa nemet un dousennad menec'h eno, gant un abad. 

War-dro an  moarvat e voe dilezet Sceilig Mhichíl ganto ha mont a rejont d’an douar-bras, da sevel manati Baile an Sceilg eno. Er  e krogas Sceilig Mhichíl da vezañ darempredet en-dro gant pirc’hirined a zeue di ur wech ar bloaz. En  e voe savet daou dour-tan war ar garreg. Unan anezho zo bet kempennet abaoe hag a vez implijet c’hoazh, met abaoe ar bloavezhioù 1980 n’eus gward ebet ennañ ken.

## Loened
Ur gwarezva evned eo Sceilig Mhichíl, evel an enezenn all, Sceilig Bheag. Etrezo o-div e ro bod an inizi da niveroù bras a evned-mor, morskouled, sataniged, karamelled, torted, karaveged, ereved, godezed ha poc'haned.

Eus porzh Baile an Sceilg, war an douar-bras, ez eus bigi a gas an douristed d'an inizi, da vont da welet ar manati pe an evned-mor pe c'hoazh da besketa pe da splujañ er mor e-harz ar c'herreg.

## Notennoù

 
## Liammoù diavaez

* Skellig Michael (e saozneg)
* UNESCO World Heritage (e saozneg, galleg, arabeg, sinaeg, rusianeg, spagnoleg)
* Levr "The Forgotten Hermitage" (e saozneg)
* 360 Skeudennoù eus Sceilig Mhichíl
Macha

**Macha** zo anv meur a dra:

## Anv-bihan
*Macha* zo un anv-plac'h rusek, deveret eus Maria, skrivet *Masha* e saozneg

## Tud
* Macha Béranger, komzerez er skingomz gall (France Inter) entre Ebrel 1977 ha Mezheven 2006 en abadenn *[[Allô Macha]]*

## Lennegezh
**[[Macha hag an Arzh]]*, kontadenn rus, brudet en ur bern yezhoù.

## Iwerzhon
* Macha, un doueez e mitologiezh Iwerzhon

## Pobl
* Macha, ur bobl en Etiopia

## Pennadoù kar
*Matcha, poultr te
*Mácha, anv-tiegezh tchekek
Mácha

**Mácha** zo un anv-tiegezh tchekek

* Karel Mácha (född 1931) prederour
* Karel Hynek Mácha (1810–1836), barzh
* Otmar Mácha (1922–2006), sonaozour
* Vítězslav Mácha (född 1948) sportour

## Pennadoù kar
* Macha
* Matcha
Glazaour Europa

Ar **glazaour Europa** a zo un evn livet flamm, *Oriolus oriolus* an anv skiantel anezhañ.

Ar glazaour nemetañ eo a vez gwelet e Breizh.

## Doareoù pennañ

## Boued

## Annez
E Breizh ne vez kavet ken nemet e reter ar vro (Il-ha-Gwilen ha Liger-Atlantel). Gwechall e oa ledanoc'h e dachenn ha kavet e veze un tammig e pep lec'h.

## Liammoù diavaez
Isabella d'Este, dugez Parma

**Ur pennad [[Isabella d'Este]] zo ivez*.

**Isabella d'Este** (1635 - 1666) a oa ur briñsez eus Modena, a voe dugez Parma evel eil pried an dug Ranuccio II Farnese (1630-1694). Mamm-gozh e oa da Elisabetta Farnese.

## He buhez
Merc'h e oa da Francesco Iañ d'Este, dug Modena ha Reggio, ha da Maria Farnese. He mamm a oa merc'h da Ranuccio Iañ Farnese, dug Parma ha Piacenza. C'hoar e oa da Alfonso IV d'Este (1634–1662) ha da Rinaldo d'Este (1655–1737), a voe duged Modena o-daou, an eil war-lerc'h egile. 
Goude marv Margherita Violante di Savoia, kentañ pried Ranuccio II, e fellas dezhañ dimeziñ d'e geniterv Isabella, merc'h da c'hoar e dad. 

## He bugale
Tri bugel he doe:
* Margherita Maria (1664 - 1718), a zimezas e 1692 da Francesco II d'Este (1660-1694), dug Modena; 
* Teresa (10 a viz Here 1665), leanez;
*Teresa Farnese (1665–1702), a zimezas e 1695 da Gustav II, Dug Merten.
* Odoardo II Farnese (1666-1693), ar mab gortozet da ren, a varvas a-raok e dad. Dimeziñ a reas d'ar gontez Dorothea Sophie von der Pfalz, ha tad e oa da Elisabetta Farnese, a voe rouanez Spagn.

## He marv
Mervel a reas Isabella d'Este e 1666, nav deiz goude genel he mab Odoardo, e Colorno. Beziet e voe e Santa Maria della Steccata e Parma.

Addimeziñ a reas he fried e 1668 d'he c'hoar Maria d'Este, ha seizh bugel o doe, en o zouez an daou zug diwezhañ eus an Tiegezh Farnese a renas e Parma.
Glazaour Afrika

Ar **glazaour Afrika** a zo un evn, *Oriolus auratus* an anv skiantel anezhañ.

## Doareoù pennañ

## Boued

## Annez
Bevañ a ra al labous en Afrika issahara.

## Rummatadur
Glazaour Buru

**Glazaour Buru** (*Oriolus bouroensis*) a zo un evn hag a vev en Indonezia (dreist-holl en inizi Buru ha Tanimbar).
Glazaour penn du ar C'hornôg

**Glazaour penn du ar C'hornôg** a zo ur spesad golvaneged, *Oriolus brachyrhynchus* an anv skiantel anezhañ.

## Doareoù pennañ

## Boued

## Annez hag isspesadoù
Ar spesad a gaver an daou isspesad anezhañ :
* *Oriolus brachyrynchus brachyrynchus*, eus Sierra Leone ha Ginea da vBenin,
* *Oriolus brachyrynchus laetior*, eus Benin da gKameroun, kreisteiz Ouganda ha kornôg-pellañ Kenya.

## Notennoù ha daveennoù
Glazaour Sina

Ar **glazaour Sina** a zo ur spesad golvaneged, *Oriolus chinensis* an anv skiantel anezhañ.

## Doareoù pennañ

## Boued
Bevañ a ra diwar amprevaned ha hugennoù.

## Annez hag isspesadoù
Ar spesad a gaver an ugent isspesad anezhañ en Azia :
* *Oriolus chinensis andamanensis*, Beavan, 1867, en Inizi Andaman,
* *O. c. boneratensis*, en inizi Mor Flores,
* *O. c. broderipi*, e Sunda Bihanañ,
* *O. c. celebensis*, e Sulawesi hag en inizi tost,
* *O. c. chinensis*, e Palawan, Luzon, Mindoro hag en inizi en-dro dezhe (kornôg, hanternoz Filipinez),
* *O. c. diffusus*, e reter Azia,
* *O. c. formosus*, e Siau, Tahulandang, Ruang, Biaro ha Mayu (inizi er-maez da viz Sulawesi),
* *O. c. frontalis*, en inizi Banggai ha Sula,
* *O. c. insularis*, en inizi Sapudi, Raas ha Kangean,
* *O. c. lamprochryseus*, en inizi Masalembu (Mor Jawa),
* *O. c. macrourus*, en Inizi Nikobar,
* *O. c. maculatus*, e Malezia, Sumatera, Jawa, Bali ha Borneo,
* *O. c. melanisticus*, en inizi Talaud (er greisteiz da Filipinez),
* *O. c. mundus*, en inizi Simeulue ha Nias (er-maez da gornôg Sumatera),
* *O. c. richmondi*, en inizi Siberut ha Pagi (er-maez da gornôg Sumatera),
* *O. c. sangirensis*, en inizi Sangihe ha Tabukan (er-maez da viz Sulawesi),
* *O. c. sipora*, e Sipura (er-maez da gornôg Sumatera),
* *O. c. stresemanni*, e Peleng (er-maez da reter Sulawesi),
* *O. c. suluensis*, en enezeg Sulu (mervent Filipinez),
* *O. c. yamamurae*, en inizi Visayas, Mindanao ha Basilan (kreiz, kreisteiz Filipinez).

## Liammoù diavaez
*  ''Oriolus chinensis'' war al lec'hienn BirdLife International.
*  ''Oriolus chinensis'' war lec'hienn an International Union for Conservation of Nature (IUCN).

## Notennoù ha daveennoù
Oriolus

***Oriolus*** a zo ur genad e rummatadur an evned, ennañ glazaoured, krouet e 1766 gant an naturour Svedat Carl von Linné (1707-1778).

## Spesadoù hag an [[isspesad]]où anezhe
Tregont spesad golvaneged a ya d'ober ar genad :
* ar glazaour dremm wenn (*Oriolus albiloris*),
* ar glazaour Afrika (*Oriolus auratus*)
** *O. a. *'auratus*** ha ''notatus'',
* ar [[glazaour Buru]] (''Oriolus bouroensis''),
* [[glazaour penn du ar C'hornôg]] (''Oriolus brachyrhynchus'')
** ''O. b. '''brachyrynchus*** ha *laetior*,
* ar glazaour Sina (*Oriolus chinensis*)
** *O. c. andamanensis*, *boneratensis*, *broderipi*, *celebensis*, ***chinensis***, *diffusus*, *formosus*, *frontalis*, *insularis*, *lamprochryseus*, *macrourus*, *maculatus*, *melanisticus*, *mundus*, *richmondi*, *sangirensis*, *sipora*, *stresemanni*, *suluensis* ha *yamamurae*,
* ar glazaour penn glas (*Oriolus chlorocephalus*)
** *O. c. amani*, ***chlorocephalus*** ha *speculifer*,
* ar glazaour São Tomé (*Oriolus crassirostris*),
* ar glazaour kof ruz (*Oriolus cruentus*)
** *O. c. consanguineus*, ***cruentus***, *malayanus* ha *vulneratus*,
* *[[Oriolus decipiens]]*,
* *[[Oriolus finschi]]*,
* ar glazaour melen (*Oriolus flavocinctus*)
** *O. f. flavocinctus*, ***flavotinctus***, *kingi*, *migrator*, *muelleri* ha *tiwi*,
* ar glazaour Seram (*Oriolus forsteni*),
* ar glazaour du (*Oriolus hosii*),
* ar glazaour Isabela (*Oriolus isabellae*),
* *[[Oriolus kundoo]]*,
* ar glazaour penn du (*Oriolus larvatus*)
** *O. l. angolensis*, ***larvatus***, *reichenowi* *rolleti* ha *tibicen*
* ar glazaour Timor (*Oriolus melanotis*),
* ar glazaour gris (*Oriolus mellianus*),
* ar glazaour Etiopia (*Oriolus monacha*)
** *O. m. meneliki* ha ***monacha***,
* ar glazaour eskell du (*Oriolus nigripennis*),
* ar glazaour Europa (*Oriolus oriolus*),
* ar glazaour lost du (*Oriolus percivali*),
* ar glazaour Halmahera (*Oriolus phaeochromus*),
* ar glazaour kof gwenn (*Oriolus sagittatus*)
** *O. s. affinis*, *grisescens*, *magnirostris* ha ***sagittatus***,
* ar glazaour Filipinez (*Oriolus steerii*)
** *O. s. assimilis* (†), *basilanicus*, *cinereogenys*, *samarensis* ha ***steerii***,
* ar glazaour gell (*Oriolus szalayi*),
* ar glazaour beg moan (*Oriolus tenuirostris*)
** *O. t. invisus* ha ***tenuirostris***,
* ar glazaour mouk (*Oriolus traillii*)
** *O. t. ardens*, *nigellicauda*, *robinsoni* ha ***traillii***,
* ar glazaour jave du (*Oriolus xanthonotus*)
** *O. x. consobrinus*, *mentawi*, *persuasus* ha ***xanthonotus***,
* ar glazaour kabell du (*Oriolus xanthornus*)
** *O. x. ceylonensis*, *maderaspatanus*, *reubeni*, *tanakae* ha ***xanthornus***.

Seizh isspesad bev ha tri-ugent (67) en holl.

## Notennoù ha daveennoù
Glazaour penn glas

Ar **glazaour penn glas** (*Oriolus chlorocephalus*) a zo un evn hag a vev en Afrika ar Reter.

## Annez
Bevañ a ra al labous e Kenya, Tanzania, Malawi ha Mozambik.

## Dave
Oriolus crassirostris

***Oriolus crassirostris*** a zo ur spesad golvaneged e-touez kerentiad an *[[Oriolidae]]*.

## Doareoù pennañ

## Boued

## Annez

Brosezat eo al labous e koadeier enez São Tomé.

## Rummatadur

## Liamm diavaez
* ''Oriolus crassirostris'' war al lec'hienn ''Avibase''.
Glazaour melen

Ar **glazaour melen** (*Oriolus flavocinctus*) a zo u spesad evned eus ar c'herentiad Oriolidae.

## Annez
Al labous a gaver ar pevar isspesad anezhañ e biz ha hanternoz Aostralia.

## Liammoù diavaez

* ''Oriolus flavocinctus'' war al lec'hienn BirdLife International.
* ''Oriolus flavocinctus'' war lec'hienn an International Union for Conservation of Nature (IUCN).

## Daveennoù
Glazaour Seram

**Glazaour Seram** (*Oriolus forsteni*) a zo un evn brosezat en Enez-Seram (Indonezia).

## Liammoù diavaez
*Glazaour Seram war IUCN Red List of Threatened Species
Oriolidae

**Oriolidae** zo ur c'herentiad e rummatadur an evned, ennañ glazaoured hag evned all kar dezho, termenet e 1825 gant al loenoniour iwerzhonat Nicholas Aylward Vigors (1785-1840).

Diouzh Doare 12.1 an *IOC World Bird List* ez ae pevar genad golvaneged d'ober ar c'herentiad :

## Genadoù <small>(renket diouzh an urzh filogenetek)</small>
*(†) *[[Turnagra]]* - Lesson, 1837 (2 spesad, aet da get),
* *[[Sphecotheres]]* - Vieillot, 1816 (3 spesad),
* *[[Pitohui (genad)|Pitohui]]* - Lesson, 1831 (4 spesad),
* *[[Oriolus]]* - Linnaeus, 1766 (30 spesad).

## Notennoù ha daveennoù
Glazaour Isabela

Ar **glazaour Isabela** a zo ur spesad golvaneged, *Oriolus isabellae* an anv skiantel anezhañ.

Dont a ra e anv eus hini proviñs Isabela, en enez Luzon, er Filipinez.

An evnoniourien a soñje dezhe e oa aet da get ar spesad kent na voe adkavet e miz Kerzu 1993 e-kichen Diffun (e gwalarn Quirino, Filipinez) hag e miz Gwengolo 1994 e Baggao (reter Cagayan, Filipinez). Gwelet e voe diwezhatoc'h ivez, e 2004, e-kichen San Mariano (reter Isabela, Filipinez).

## Doareoù pennañ

## Boued

## Annez

Brosezat eo ar spesad e hanternoz Filipinez (menezioù hanternoz Luzon).

## Liammoù diavaez
*  ''Oriolus isabellae'' war al lec'hienn BirdLife International.
*  ''Oriolus isabellae'' war lec'hienn an International Union for Conservation of Nature (IUCN).

## Notennoù ha daveennoù
Glazaour Etiopia

Ar **glazaour Etiopia** a zo un evn, *Oriolus monacha* an anv skiantel anezhañ. 

## Doareoù pennañ

## Boued

## Annez
Bevañ a ra al labous e reter Afrika (Eritrea hag Etiopia).
Kastell Perzell

**Kastell Perzell** a reer e brezhoneg eus ur c’hreñvlec’h a zo en aod Plougonvelen, e Bro-Leon. Emañ war un enezennig a zo stag ouzh an douar-bras war-bouez un dreuzell. Talvezet en deus ar c’hreñvlec’h-se, e-pad pell, da ziwall mulgul Brest.

## Istor
Eus dibenn ar  eo ar savadur a weler bremañ. Met moarvat e oa bet ur c’hastell all eno a-raok, unan hag a vije bet savet gant "duged Breizh". Eus 1474 eo ar meneg kentañ eus ar c’hastell-se anvet "kastell Perzell" pe « chasteau de Perzell ».

### Kreñvlec’h [[Vauban]]
E 1558 e oa bet distrujet ar c’hastell kentañ-se. Gant Vauban e voe divizet sevel ur c’hreñvlec’h eno, e 1689, da ziwall morlenn Brest ha diarbenn argadennoù ar Saozon. Lec’hiet-brav e oa kastell Perzell, etre Beg Lokmazhe ha Mulgul Brest. E 1694 e voe gwelet talvoudegezh ar c’hreñvlec’h hag e strollad-kanolioù pa voe diarbennet ur strollad listri saoz hag hollandat a glaske tagañ porzh Brest, e-pad emgann Kameled.

N’eo nemet e 1835 e oa bet savet an dreuzell gentañ a stage ar c’hreñvlec’h ouzh an douar-bras. Kent-se e veze graet gant ur baner stag ouzh ur fun da vont betek an enezennig.
Kreñvaet e oa bet ar savadur etre 1880 ha 1890.

### [[Eil Brezel-bed]]
E-pad an Eil Brezel-bed e voe implijet ar c’hreñvlec’h gant soudarded Alamagn evel-just ha talvezout a reas dezho betek dibenn emgann Brest e miz Gwengolo 1944. Goude ar brezel e voe lezet ar c’hreñvlec’h hag an enezennig e gouezeri, e-pad ouzhpenn 40 vloaz, ha pa oa perc'hennet gant an arme. 
 
## Bremañ
E 1990 e oa bet prenet ar c’hreñvlec’h gant kumun Plougonvelen. Abaoe ez eus bet graet furchadegoù ennañ ha labourioù zo bet kaset da benn evit adkempenn ar savadur hag evit ma vefe aes da weladenniñ. Meur a wech eo bet ret adsevel an dreuzell, kaset kuit gant korventennoù e-pad ar goañv. E-pad an hañv ez eus bet meur a wech abadennoù “tan ha kurun” war an enezennig, gant Strollad ar Vro Bagan, pe c’hoazh sonadegoù.

## Lennegezh
Anv zo eus kastell Perzell en ul levr bannoù-treset eus an dastumad *L'épervier*.

## Notennoù


## Liammoù diavaez

* Glad, le portail des patrimoines de Bretagne – fichenn Kastell Perzell
* Glad, le portail des patrimoines de Bretagne – fichenn strollad-kanolioù Kastell Perzell
* Plougonvelin, Histoire et Avenir, Souvenirs et Écoute
* Fort de Bertheaume - wiki-brest
Glazaour eskell du

Ar **glazaour eskell du** a zo ur golvaneg, *Oriolus nigripennis* an anv skiantel anezhañ.

## Doareoù pennañ

## Boued

## Annez
Bevañ a ra al labous en Afrika issahara, eus kreisteiz Ginea da c'hevred Soudan, Kameroun, Angola ha Bioko.

## Liamm diavaez
* ''Oriolus nigripennis'' war al lec'hienn ''Avibase''.

## Notennoù ha daveennoù
Oriolus larvatus

***Oriolus larvatus*** a zo ur spesad golvaneged eus ar c'herentiad *[[Oriolidae]]*.

## Doareoù pennañ

Anavezadus-mat eo ***Oriolus larvatus*** en abeg d'e gorf melen-flamm, d'e benn du ha d'e bigos liv ar c'hig dezhañ.

## Boued

## Annez hag isspesadoù
Kavout a reer ar c'hwech isspesad anezhañ en Afrika issahara :
* *Oriolus larvatus additus (additus)*, e gevred Tanzania ha Mozambik,
* *Oriolus larvatus additus (tibicen)*, eus audoù kreisteiz Tanzania da greisteiz Mozambik,
* *Oriolus larvatus angolensis*, eus Angola da Namibia ha Zambia,
* *Oriolus larvatus larvatus*, e reter Suafrika, Mozambik ha kreisteiz Zimbabwe,
* *Oriolus larvatus reichenowi*, eus aodoù kreisteiz Somalia da greiz Tanzania,
* *Oriolus larvatus rolleti*, en Etiopia, Soudan, Ouganda, Rwanda, Burundi (?) ha reter RDK.

## Liammoù diavaez

*  ''Oriolus larvatus'' war al lec'hienn BirdLife International.
*  ''Oriolus larvatus'' war lec'hienn an International Union for Conservation of Nature (IUCN).

## Notennoù ha daveennoù
Glazaour lost du

Ar **glazaour lost du** a zo ur golvaneg, *Oriolus percivali* an anv skiantel anezhañ.

## Doareoù pennañ

## Boued

## Annez
Bevañ a ra en Afrika issahara : Kenya, Ouganda hag etre lennoù Kivu ha Tanganyika.

## Liamm diavaez
* ''Oriolus percivali'' war al lec'hienn ''Avibase''.

## Notennoù ha daveennoù
Glazaour Halmahera

**Glazaour Halmahera** (*Oriolus phaeochromus*) a zo un evn brosezat en Enez-Halmahera e Maluku (Indonezia).
Glazaour beg moan

Ar **glazaour beg moan** a zo ur spesad golvaneged, *Oriolus tenuirostris* an anv skiantel anezhañ.

Sellet e veze outañ evel un isspesad eus *[[Oriolus chinensis]]* kent.

## Doareoù pennañ

## Boued

## Annez hag isspesadoù
Al labous a vev an daou isspesad anezhañ en Azia :
* *Oriolus tenuirostris invisus* a gaver e kreisteiz Viêt Nam,
* *Oriolus tenuirostris tenuirostris* a gaver eus reter an Himalaya da vervent Sina hag hanternoz Azia ar Gevred.
Plijañ a ra d'al labous ober e annez e koadegi trovanel gleb.

## Liamm diavaez
*  ''Oriolus tenuirostris'' war lec'hienn an International Union for Conservation of Nature (IUCN).

## Notennoù ha daveennoù