open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Sant Tupedu

**Sant Tu-pe-du** (pe *Tupedu*), pe *sant Langis*, zo ur sant faltaziek bet enoret e Kerglof, meneget gant Yeun ar Gow en e gontadenn *Oferenn sant Tu-pe-du* e 1942, hag adembannet e Kontadennoù Kerne.

Meneg zo eus ar sant ivez en ur varzhoneg gant Tristan Corbière, *Saint Tupetu de Tu-pe-tu* en e zastumad *Les Amours jaunes* (1873) .

## Levrlennadur
*Yeun ar Gow, "Oferenn sant Tu-pe-Du", *Kontadennoù Kerne*, levrenn 1, Al Liamm, 1998.
## Notennoù
Sobrarbe

**Sobrarbe** a oa ur gontelezh kozh, hiziv ur c'homark, en hanternoz Aragon, e Spagn. Boltaña eo ar gêr-benn velestradurel, hag Aínsa an hini ekonomikel.
Menez Gwenn

Ar **Menez Gwenn** (*Mont Blanc* e galleg hag en arpitaneg, *Monte Bianco* en italianeg) eo menez uhelañ an Alpoù hag Unaniezh Europa ; 4&nbsp;808,72 m eo e uhelder. War an harzoù etre Italia ha Frañs emañ e lein. E Norzh menezioù Savoia en em led tolzennad ar Menez Gwenn war tiriadoù ar gumun c'hall Chamonix-Mont-Blanc hag ar gumun italian Courmayeur ; war e gostezioù Reter emañ ar veveznn etre an div Stad. Un dizemglev war linennad an harz etrebroadel a chom c'hoazh pa arc'h Bro-C'hall ez eus un ezklozadur aparchant da Saint-Gervais-les-Bains ouzh al lein.

## Lec'hanvadurezh
N'eo ket kozh-tre an anvadur *Menez Gwenn*, pa gaver *Menez Milliget* (*Montagne Maudite*) dindan sinadur ar mentoniour ha steredoniour jenevad Nicolas Fatio (asambles gant e vreur) a ro jedadenn gentañ an uhelder (2 426 tezad, bezet 4 728 m), ha meneg testennel kentañ al lein war un dro. Koulskoude e kaver *Montagne Maudite* ha *Mont-Mallet* war gartenn ar Faucigny, savet gant Jean de Beins e 1600. E 1682 e tispleg Giovanni Tomaso Borgoni, e-barzh *Theatrum Statuum Sabaudiæ* ma vez roet gant tud ar vro anv *Menez Milliget* diwar ma vez an uhelennoù goloet a skornegoù a-hed ar bloaz.

War an tresadennoù savet e 1742 gant Pierre Martel, naturour jenevad, e weler *Menez Gwenn* hag e 1775 e tispak ur penngêr *Monte Maladetto* (Menez Milliget en italianeg) an *Dictionnaire historique et géographique portatif de l'Italie* (Geriadur godell istorel Italia), asambles gant anvadurioù gallek, *Mont Blanc*, *Mont Maudit* ha *Les Glacières* (*Ar Skornegi*). Kentañ kartenn o tispakañ *Mont Blanc* eo hini Suis savet gant ar Saoz William Faden e 1778.

## Douaroniezh
Rannet eo tolzennad ar Menez Gwenn etre bro istorel savoiat ar Faucigny ha Traoñienn Aosta hag al linnenn gribenn a dremen gant al lein a zo linenn  disrann an doureier etre an diazadoù doureier ar Ron (dre ar stêr Arve) ha hini ar Po (dre ar stêr Doire Baltée).

Mont Blanc photo aerienne.jpg|Aerlun ar Menez Gwenn hag al leinoù nes
Mont Blanc depuis Valmorel 2.jpg|Tal su ar Menez Gwenn
Mont-Blanc topo.png|Kartenn c'hlennadurel ar Menez Gwenn


## Levrlennadur
*Ronan Kermene, *Ar Menez-Gwenn trec'het*. E-barzh *Al Liamm*, niv. 122, Mae-Mezheven 1967, p. p. 238-246. Pennad dalif reizhet gant Al Liamm. Meur a lec'hanv gallek a voe troet gant Joseph Duchauchix : Nadoz an Adverenn = Aiguille du Goûter, Nadoz ar C'hreisteiz = L'Aiguille du Midi, Ar Muled Bras = Les Grands Mulets. An *Duriadenn-c'hoz Gwenn* a veze graet eus ar *Menez Gwenn* gant Jakez Balmat.
* Nicola Guidici, *La philosophie du mont Blanc*, éd. Grasset, 2000, .
* Paul Guichonnet, Philippe Joutard, Marie-Christine Vellozi, Marie-Thérèse Vercken, Hugues Lebailly, *Mont-blanc : conquête de l'imaginaire*, La Fontaine de Siloé, coll. « Paul Payot », 2002 
* Daniel Duret, *Mont-Blanc*, Éditions de Faucompret, 2003 
* Yves Ballu, *Le Mont-Blanc : Temple de l'alpinisme*, Dauphiné Libéré, 2005 
* Alain de L'Harpe, *L'espace Mont-Blanc en question*, L'Harmattan, 2005 
* Horace Bénédict de Saussure, *Premières ascensions au Mont-Blanc 1774-1787*, La Découverte, 2005 

## Notennoù ha daveennoù
Fakelienn

Ar **fakelienn** (liester fakeliennoù) a zo ur blantenn a-orin eus Mec'hiko ha kreisteiz Kalifornia.
Fakeliennoù a zo mat evit gwarezin an avalenned nevez plantet.


Image:Phacelia argentea 3.jpg|*[[Phacelia argentea]]*
Image:Phaceliacalifornica.jpg|*[[Phacelia californica]]*
Image:Phacelia congesta.jpg|*[[Phacelia congesta]]*
Image:Phacelia parryi form.jpg|*[[Phacelia parryi]]*
Image:Phacelia rotundifolia 3.jpg|*[[Phacelia rotundifolia]]*
Image:Phacelia secunda.jpg|*[[Phacelia secunda]]*
Image:Phacelia sericea 5277.JPG|*[[Phacelia sericea]]*
Image:Phacelia.jpg|*[[Phacelia tanacetifolia]]*
Menez Vinson

**Menez Vinson**, pe **Torosad Vinson** (*Vinson Massif* e saozneg), eo menez uhelañ Antarktika, gant 4 892 m uhelder.

## Liammoù diavaez
Menez Erebus

**Menez Erebus** a zo ur menez-tan en Antarktika, hag ar menez-tan bev suañ eus ar blanedenn. Emañ en Enez Ross ha  m eo e uhelder. Dihunet eo ar menez-tan abaoe 1972 ha manet eo bev abaoe.

## Liammoù diavaez
Satanig Pincoya

Ar **Satanig Pincoya** (liester: **Sataniged Pincoya**) a zo un evn-mor, *Oceanites pincoyae* an anv skiantel anezhañ. Dizoloet eo bet e 2011 ha deskrivet ent-skiantel e 2013.

## Doareoù pennañ

## Boued

## Annez

## Rummatadur

## Liammoù diavaez
François de Rugy

**François Goullet de Rugy** (a vez graet **François de Rugy** anezhañ), bet ganet d'ar 6 a viz Kerzu 1973 e Naoned (Liger-Atlantel) a zo ur politikour breizhat. 
Abaoe 2007 ez eo kannad, dilennet war anv ar Re C'hlas, ha kenbrezidant ar strollad EELV e Bodadenn Vroadel Bro-C'hall, a-gevret gant Barbara Pompili eo bet etre 2012 ha 2015.
Abaoe 2008 ez eo kuzulier-kêr ivez en Orvez, ha kuzulier e Meurgêr Naoned.
E miz Eost 2015 en deus roet e zilez eus ar strollad EELV.
Bet eo prezidant ar Vodadenn Vroadel etre Gouere 2017 ha Gwengolo 2018 ha ministr-Stad an Ekologiezh etre Gwengolo 2018 ha Gouere 2019.

Un ti-hañv en doa de Rugy en enez Eusa, a-raok gwerzhañ anezhañ evit kaout un ti e kreizteiz Bro-C'hall.

## Dibaboù politikel
* Ur stourmer krenn ez eo evit Naoned e Breizh, hag unvaniezh ar Vro.
* Brezel e Libia: e miz Gouere 2011 e vot evit ma vo kendalc'het gant ar brezel gall e Libia.
* Bonedoù Ruz: d'ar 5 a viz Du 2013 e c'houlenn groñs digant Manuel Valls, Maodiern gall an Diabarzh, ma vo *doujet ouzh beli ar stad*
* Budjed ar stad c'hall: e miz Du 2013 e vot, evel an holl gannaded EELV all, evit ma vo gouestlet tost 20 miliard a euroioù d'ar polis ha d'an archeriezh.
* Goulenn a reas daougementiñ niver ar vilourion c'hall o kemer perzh en Oberadenn Sangaris e Republik Kreizafrikan.
* Stad a reuziad: d'an 19 a viz Du 2015 e vot, evel tost an holl gannaded EELV all, evit ma vo astennet ar stad a reuziad bet embannet gant kadoriad ar Republik C'hall.

## Liammoù diavaez
*Lec'hienn ofisiel François de Rugy

## Dave ha notennoù
Bernard Boudin de Tromelin

**Bernard-Marie Boudin** (1735-1816), kont Trovilin ha Kergreiz e Plouganoù, a oa un ofiser a vor.
E anv en deus roet da Enez Tromelin.
Hent Sant Jakez

**Hent Sant Jakez** (galizeg : *Camiño de Santiago*) eo anv an hentoù a gas abaoe ar Grennamzer pirc'hirined da-vetek iliz-veur Santiago de Compostela e Galiza rak eno e vije bet beziet relegoù an abostol Jakez an Henañ  war-lerc'h ma voe kavet ar relegoù-se e Libredón e Santiago e-kerzh ren Alfonso II Asturiez, roue Galiza hag Asturiez.

Routes de St jacques de Compostelle.svg
Alfonso II Asturiez

.
**Afonso II Oviedo, ''o Casto***, ganet en [[Oviedo]] e-tro [[760]] ha marvet eno e [[842]], a voe roue adalek [[791]] e [[Rouantelezh Galiza]], anvet *Galiza hag Asturiez'' ivez daoust ma vez lavaret anezhañ alies e oa Roue Asturiez nemetken, titl krouet en  gant istorourien romantel spagnol evel Modesto Lafuente da vare savidigezh ar vroadelouriezh spagnol kempred, bev-mat bepred en hon amzer.

Ramiro Iañ Asturiez a renas war e lerc'h.

## Buhez
Mab e oa d'ar roue Fruela Iañ Asturiez ha d'e bried Munia Araba. Pa varvas e dad e 768 eo e voereb Adosinda a reas war e dro.
Gouarnour ar palez e oa pa oa Silo o ren etre 774 ha 783. Pa varva Silo, e voe harpet gant e voereb hag uhelidi eus al lez da vont da roue. Met diskaret e voe kenkent gant e eontr Mauregat ; tec'hel a reas Alfonso da Araba, bro e vamm. Chom a reas en harlu e-keit ma renas Mauregat ha Bermudo Iañ war e lerc'h. Pa voe dilezet ar gurunenn gant Bermudo, goude e faezhadenn en emgann Burbia e tistroas Alfonso eus Asturiez hag e voe anvet da roue d'ar 14 a viz Gwengolo 791.

## Pennadoù kar
*Rouaned Asturiez
Alfonso II

**Alfonso II** zo anv meur a zen:

* Alfonso II Asturiez (759 – 842), *o Casto*, Roue Asturiez ha Galiza
* Alfonso II Aragon (1157-1196), *el Casto*, Roue Aragon
* Afonso II (1185 - 1220), Roue Portugal
* Alfonso II Naplez (1448 - 1495)
* Alfonso II Kongo pe *Mvemba-a-Nzinga*.

## Pennadoù kar
*Alfonso Iañ
*Alfonso III
*Alfonso
*Afonso
Alfonso V

**Alfonso V** zo anv tri den:

* Alfonso V (944? - 1028), roue León ha Galiza etre 999 ha 1028 ;
* Alfonso V (1396 - 1458), roue Aragon, roue Valencia, Mallorca, Sicilia, Cerdeña ha Naplez, ha kont Barcelona etre 1415 ha 1458 ;
* Alfonso V (1432 - 1481), roue Portugal etre 1438 ha 1481.
* Alfonso V Ribagorza (c. 1358 - 1422), dug Gandía, kont Denia, ha kont Ribagorza.

## Pennadoù kar
*Alfonso IV
*Alfonso VI
*Alfonso
Alphonsine

**Alphonsine** zo un anv-bihan gallek ral.

## Orin
Diwar Alphonse.

## Yezhoù all
*Alfonsina, en italianeg ha spagnoleg.

## Tud

**Alphonsine*, anv-micher Alphonsine Benoît (1825-1883),  aktourez c'hall.

## Oberennoù
**Alphonsine ou la tendresse maternelle*, romant gallek e 1825, gant Félicité de Genlis.
Alfonso Iañ

**Alfonso Iañ** zo anv meur a roue e Ledenez Iberia.

## Rouaned
*Alfonso Iañ Asturiez (739–757), lesanvet *el Católico* , Roue Asturiez
*Afonso Iañ Portugal (1094–1195), pe **Afonso Henriques**, Roue Portugal
*Alfonso Iañ Aragon (1104–1134), 
*Alfonso Iañ Naplez (1396–1458), war un dro Alfonso V Aragon 
*Afonso Iañ Kongo (1456–1543), kentañ roue kristen Rouantelezh Kongo
*Alfonso Iañ d'Este (1476–1534), Dug Ferrara

## Pennadoù kar
*Alfonso 
*Alfonso II
Kanol Sant Jord

**Kanol Sant Jord** (saozneg: *St George's Channel*; kembraeg: *Sianel San Siôr*; iwerzhoneg: *Muir Bhreatan*, da lavaret eo “Mor Breizh-Veur”) a zo ur ganol-vor a gas eus Mor Iwerzhon en norzh, d'ar Mor Keltiek er mervent.
Canet de Rosselló

**Canet de Rosselló** (*Canet-en-Roussillon* e galleg) zo ur gumun eus Rousilhon, e Katalonia an Norzh, e departamant Pireneoù-ar-Reter, war aod ar Mor Kreizdouar, anezhi an tostañ kêr en Arvor da Berpinya.

## Poblañs

## Ar vaered

## Kêrioù gevellet
* 

## Notennoù ha daveennoù
An ti Satanazet

**An Ti satanazet** zo ur romantig brezhoneg gant Jakez Riou, savet etre 1930 ha 1931 hag embannet en ul levr e 1944 gant Skridoù Breizh.

## Istor
Er gazetenn bemdeziek *[[Le Courrier du Finistère]]*, e 1930 ha 1931, an hini eo e oa bet embannet, da gentañ-penn, an ugent pennad a ya d'ober troioù-kaer an daou genderv-kompez Job ha Lom.

## Adembannadurioù
Adembannet e voe ar skrid e stumm ul levrig, kant teir fajenn ha tregont ennañ, – **An ti Satanazet** an titl anezhañ – gant *[[Skridoù Breizh]]* e 1944 ; skeudennaouet e oa bet gant Pierre Péron.
Adembannet e oa bet al levr e miz Gwengolo 1999 gant *[[Brud Nevez]]* hag e miz Gwengolo 2012 gant *[[An Alarc'h (ti-embann)|An Alarc'h embannadurioù]]*.

## Ar romant
Emañ Job ha Lom o chom e kêr Lanurgad ha krediñ a ra dezhe eo beuzet Herri, o eontr. Ha diwar neuze ne bado ket an daou istrogell gant ar c'hoant lakaat o c'hrabanoù war an hêrezh... evit d'o moereb bezañ bev c'hoazh ha yac'h-pesk. 

## Ar pennadoù
Setu an ugent pennad :
* Raklavar
* Daou istrogell
* Meû-eûh !
* O ! moereb, moereb muiañ-karet...
* Evel e rimadell ar gazeg wenn
* Falz an dic'harzher
* Teñzor burzhudus Beg-ar-C'hraneg
* Al loar he sklerijenn gamm
* Litanioù an diaoul
* Ar c'hazh gouez
* An daou gilhog-raden
* An Anken e kalon ar baotred
* Ar spont a ren
* Satanazet !... Ar c'hleñved dañjerus !...
* Un afer fall
* Un afer falloc'h c'hoazh
* Daou besketaer eus an dibab
* Bodadeg vras e Landremel hag en hent war-du Karreg-al-Louarn
* An emgann etre ar marichal ha Satanaz
* D'ar Gwener c'hoarzhadeg, d'ar sadorn leñvadeg

## Liamm diavaez
*Le Trésor du breton écrit, B. Rouz, 06/11/2022
Cionn Mhálanna

**Cionn Mhálanna** (*Malin Head* e saozneg) zo ur beg-douar e hanternoz Iwerzhon, an hini norshañ eus an enezenn, e kontelezh Dún na nGall. Dek kilometr dioutañ, pelloc'h er mor, emañ an enezenn anvet Inis Trá Tholl.

Beg pellañ ledenez Inis Eoghain eo **Cionn Mhálanna**. War ar beg-douar ez eus ur savlec'h hinouriezh ha barradoù-avel kreñv a weler eno alies, betek an nerzh 12 war skeul Beaufort. Ar gorventenn greñvañ zo bet gwelet eno biskoazh a oa d'ar 16 a viz Gwengolo 1961, pa oa bet an avel o c'hwezhañ betek 181,5 km/h. 

## Notennoù
Stromboli

**Stromboli** a zo un enezenn vihan hag ur menez-tan e Mor Tirrenia, er-maez da aod norzh Sikilia. Unan eus tri menez-tan bev Italia eo Menez Stromboli. Menez Stromboli a dap 926 m a-us da live ar mor, met e gwirionez e tap 2 000 m a-us da live strad ar mor. Unan eus an Inizi Eolian eo. Etre 400 hag 850 a dud a zo o chom en enez.

## Notennoù

## Liammoù diavaez

* Stromboli war-eeun
* Fotoioù eus dislonkadennoù Stromboli
Etna

An **Etna** (*Mungibeddu* pe * 'a Muntagna* e sikilianeg) a zo ur menez-tan bev e Sikilia, etre kêrioù Messina ha Catania. Sevel a ra betek 3&nbsp;300 metr uhelder, gant se eo an uhelañ menez-tan en Italia, uheloc'h eget ar Vesuvio.
Unan eus ar menezioù-tan oberiantañ er bed eo ivez (tost da 100 dislonkadenn en ). Lakaet eo war roll glad bedel an UNESCO abaoe 2013.

## Mojenn
Hervez mojennoù Henc'hres e oa bet kraouiet an euzhvil Tifon gant Zeus e diabarzh ar menez, ma oa ivez govel an doue Hefaistos.


Etna Volcano-Sicily-Italy - Creative Commons by gnuckx (4051779830).jpg|An Etna, ha kêr Catania dirakañ.
Etna 3D version1.gif|Gwel 3D eus an Etna
Etna-map-bjs.jpg|Kartenn ma weler pegen tost eo Catania d'an Etna


## Notennoù
Inizi Eolian

An **Inizi Eolian** (*Isole Eolie* en italianeg; *Ìsuli Eoli* e Sikilianeg; *Æoliae insulae* e latin), anvet ivez **Inizi Lipari**, diwar anv an enezenn vrasañ, a zo un enezeg en norzh da Sikilia, e Mor Tirrenia. Dont a ra an anv diwar hini Aiolos, doue an avel. Un enezeg volkanek eo, lakaet war roll ar Glad bedel gant an UNESCO.

## An inizi
*Alicudi (5,2&nbsp;km² - war-dro 100 annezad a-hed ar bloaz). Anv e henc'hresianeg: "Erikoússa" (*Ἐρικοῦσσα*).
*Filicudi (9,7&nbsp;km² - war-dro 250 annezad). Anv e henc'hresianeg: "Phoinikṑdēs" (*Φοινικώδης*) pe "Phoinikoússa" (*Φοινικοῦσσα*).
*Lipari (37,6&nbsp;km² - war-dro 10.700 annezad). Anv e henc'hresianeg: "Lipára" (*Λιπάρα*) pe "Meligounís" (*Μελιγουνίς*).
*Panarea (3,4&nbsp;km² - war-dro 240 annezad), gant an inizigoù Basiluzzo, Dattilo ha Lisca Bianca. Anv e henc'hresianeg: "Euṑnymos" (*Eὐώνυμος*).
*Salina (26,8&nbsp;km² - war-dro 2.300 abitanti), gant Scoglio Faraglione. Anv e henc'hresianeg: "Didỳmē" (*Διδύμη*).
*Stromboli, gant enezig Strombolicchio (12,6&nbsp;km² - war-dro 400 annezad). Anv e henc'hresianeg: "Stronghỳlē" (*Στρογγύλη*).
*Vulcano, e penn su an enezeg (21&nbsp;km² - war-dro 300 annezad). Anv e henc'hresianeg: "Hierá" (*Ἱερά*).

## Liammoù diavaez
Rousilhon

**Rousilhon** (*Rosselló* e katalaneg; *Rosselhon* en okitaneg; *Roussillon* e galleg) a zo, gant Conflent, Vallespir, Capcir ha hanternoz Cerdanya (*[[Alta Cerdanya]]*) ur rannvro istorel eus Katalonia an Norzh, gwechall ur gontelezh.

## Istor kontelezh Rousilhon

Image:Marca hispánica 814.svg|Kontelezh Rousilhon e-touez kontelezhioù ar Pireneoù e deroù an 
Image:Evolución condados pirenaicos orientales.png| Kontelezhioù reter ar Pireneoù en  ha 
Image:Map France 1030-br.svg|Kontelezh Rousilhon, darn eus Kontelezh Barcelona (1130)
Image:Map France 1180-br.svg|Kontelezh Rousilhon, e Rouantelezh Aragon, e 1180
Pontécoulant

**Pontécoulant** a zo ur gêriadenn hag ur gumun eus departamant Calvados e Bro-C'hall. 
## Istor
### kantved
### kantved
### kantved
## Monumantoù ha traoù heverk

Ch-Pontecoulant-avt.JPG|Ar c'hastell

* Kastell Pontécoulant,  kantved 
* Iliz katolik *Sant Mikael*,  kantved.
## Douaroniezh
## Armerzh
## Dezougen
## Emdroadur ar boblañs 1962-2010

## Melestradurezh

 
 
 
 
 
 
 

## Tud
## Gevelliñ
## Liammoù diavaez
## Levrlennadur

## Notennoù ha dave
La fragua de Vulcano

**La fragua de Vulcano** (*Govel Vulkan*, e brezhoneg) zo un daolenn livet gant Diego Velázquez e 1630, pa oa an arzour en Italia, hag a zo war ziskouez e Mirdi ar Prado, e Madrid. 

## An daolenn
Gwelout a reer an doue Apollon, doue an Heol, o tont da ziskuliañ d'an doue Vulkan en deus gwelet e wreg Afrodite o c'hoari koukoug gant an doue Meurzh.
An teirgwern Pembroke

***An teirgwern Pembroke*** a zo ur romant brezhonek gant Jarl Priel, anezhañ ur romant mor,  ur rumm romantoù dibaot e brezhoneg.

## Istor
E miz Genver 1931 e oa bet embannet gant an *[[Editions des Portiques]]* ul levr bet savet e galleg gant Jarl Priel, *[[Le Trois-Mâts Errant]]* an titl anezhañ, kentañ romant ar skrivagner e oa. Troet e oa bet e brezhoneg gant ar skrivagner tregeriat, hag e 1959 e oa bet embannet ***An teirgwern Pembroke*** gant *[[Al Liamm]]*, nav skeudenn gant Yvonne Jean-Haffen ennañ (koustet en devoa embannadur al levr *376.705 lur* ar mare).

Rannet eo an daou c'hant pemzek pajennad anezhañ etre seizh adskrid warn-ugent. E dibenn an oberenn e kinnig an aozer ur ROLL AR GERIOU MICHER IMPLIJET EL LEVR-MAÑ.

## Adembannadurioù

Adembannet e oa bet al levr e 2002 gant *[[An Here]]*-*[[Al Liamm]]*.

## Ar romant
Da-geñver un dalc'h igromañserezh, e miz C'hwevrer 1902, ez a un nebeud Landregeriz, bodet en-dro d'an daol, e darempred gant spered ur martolod eus Langoad, Yann-Vari al Ledan e anv, bet kollet e vuhez gantañ war bourzh ar *Pembroke*... un teirgwern saoz hag a oa bet kavet, d'ar bevar a viz Eost 1876, gant al lestr-karg spagnol *Habana*, dilezet er mor Atlantel hep akipaj. Setu ma klaskont kompren petra a oa c'hoarvezet o selaou danevell kement den a oa e bourzh, dre hanterouriezh ar gemenerez Soazig Kerambrun, ur mediom hep he far...

## Skridoù brezhonek gant an hevelep doare-skrivañ
* Roparz Hemon, Mari Vorgan, Embannadurioù Al Liamm, 1962.

## Notennoù ha daveennoù
Vulcano

**Vulcano** (*Vurcanu* e sikilianeg) a zo un enezenn volkanek vihan e Mor Tirrenia. Unan eus an Inizi Eolian eo, an hini ar muiañ er su. Emañ an enez 16 km er-maez da aod norzh Sikilia. Bev eo menez-tan an enez gant divogedennoù volkanek. Er bloaz 1890 e oa c'hoarvezet an dislonkadenn diwezhañ.
Inis Trá Tholl

**Inis Trá Tholl** (*Inishtrahull* e saozneg) zo un enezenn eus Iwerzhon, e kontelezh Dún na nGall, dirak Cionn Mhálanna. Al lodenn norshañ eus Iwerzhon eo, ma lakaer a-gostez karreg Rocabarraigh hag a zo pelloc'h c'hoazh en donvor. 

War-hed 10 kilometr emañ diouzh an douar-bras. En em astenn a ra war 34 hektar : 1,3 km a-hed, a reter da gornôg, ha 480 metr a-led. Tapout a ra betek 41 metr a uhelder en he foent uhelañ. En tu kornôg dezhi ez eus un tour-tan 23 metr uhelder, ma oa gwarded betek 1989. Bremañ ez eo didud an enezenn, met betek 1929 e oa tud o vevañ enni. Er bloavezh-se e oant bet kaset holl d'an douar-bras.
Alexandra Danmark

**Alexandra Danmark** (1844–1925) a oa ur briñsez danat, deuet da vout Rouanez Breizh-veur hag Iwerzhon goude dimeziñ da Edouarzh VII.

Merc'h e oa da Christian IX roue Danmark (lesanvet « tad-kaer Europa ») ha d'e bried alaman, Louise von Hessen-Kassel (1817-1898).

## He bugale
Melaine Favennec

**Melaine Favennec** a zo ur c'haner hag ur soner breizhat, bet ganet e Kemperle e 1950. Violoñsour e oa gant Diaouled ar Menez er bloavezhioù 1970. Abaoe en deus graet pladennoù gant kanaouennoù e galleg. Liezarzour evel m'eo Breizh liesliv, Melaine zo anavet er vro abaoe ar bloavezhioù 70, soner, kaner poltrejour ha livour. E vuhez : barzhoniezh.

## An Triad EDF
Ur strollad en deus savet Melaine Favennec gant e vignoned Gérard Delahaye ha Patrik Ewen: an Triad EDF. Eus an tri n'eus nemet Ewen a oar un tamm brezhoneg.

## Liamm diavaez
*Lec'hienn ofisiel Melaine Favennec
Gwener ha Meurzh

**Gwener ha Meurzh** (pe **[[Meurzh (doue)|Meurzh]] ha [[Gwener (doueez)|Gwener]]** ), eo an anv a roer d'an darempred etre an daou zoue roman kevatal da **[[Afrodite]] hag [[Ares]]** e mojennoù Hellaz kozh, arouez ar peoc'h hag ar garantez en un tu, hini ar brezel hag an distruj en tu all. Un darempred avoultr eo o hini, hervez skridoù Homeros hag Ovidius, ha diwarnañ eo e vo ganet o mab, Kupidon, pe Amourig e skridoù brezhonek zo. 
Sede arouezioù an tri doue-se: Meurzh gant e armoù hag e harnez, nemet pa ziwisk da c'hourvez gant e serc'h; Gwener en he noazh, Aval an Dizemglev war-hed brec'h dezhi a-wechoù; Kupidon askellek evel un aeliggant e wareg hag e saezhoù.

## Azginivelezh


File:Venus and Mars.jpg|Venere e Marte (Botticelli), 1483.
File:Piero di Cosimo - Venus, Mars und Amor - Gemäldegalerie Berlin.jpg|Piero di Cosimo, 1505.
File:Titian.MarsVenusandAmor01.jpg|Tizian, 1530.
File:Veronese, marte e venere.JPG|Paolo Veronese.
File:Mars and Venus United by Love.PNG|Veronese, 1570.
File:Mars and Venus - Jacob Matham.jpg|Jacob Matham, 1590.


## Arz barok hag arz klasel


File:A.Carracci Venere e Marte.jpg|Gwener ha Meurzh, gant Agostino Carracci, 1600.
File:Venus mars.jpg|Venus y Marte (Saraceni), 1600.
File:Saraceni - martevenus02(large).jpg| Doare all gant Carlo Saraceni, 1605.
File:Guercino - cena mitologica (venus, marte, cupido e o tempo), c.1624-27.jpg|Guercino (*[[Venus, Marte, Cupido y el Tiempo]]*), 1624.
File:Peter Paul Rubens Venere e Marte.jpg|Rubens.
File:Nicolas Poussin - Mars and Venus - Google Art Project.jpg|Poussin, 1633.
File:Nicolas Poussin - Mars and Venus - Google Art Project (559039).jpg|Poussin, 1630.
File:Jacob Jordaens - Marte y Mercurio conduciendo los caballos a Venus.jpg|Jordaens (*[[Marte y Mercurio conduciendo los caballos a Venus]]*), 1645-1650.
File:Luca Giordano - Venus, Cupid and Mars.jpg|Luca Giordano, 1663.
File:LOUIS JEAN FRANÇOIS LAGRENÉE - Marte y Venus, alegoría de la Paz (Jean Paul Getty Museum, Los Ángeles, 1770. Óleo sobre lienzo, 64.8 x 54 cm).jpg|Louis Jean François Lagrenée, 1770.
File:Jacques-Louis David - Mars desarme par Venus.JPG|*[[Meurzh dizarmet gant Gwener]]*, gant Jacques Louis David, 1824. Bruxelles.


## Vulkan, an trede den


File:Artista mantovano, marte, venere, cupido e vulcano, 1480-1500 circa.JPG|*[[Marte, Venus, Cupido y Vulcano]]*, relieve de escuela mantuana, dibenn ar XVvet kantved.
File:Jacopo Tintoretto - Venus, Mars, and Vulcan - WGA22664.jpg|*[[Meurzh ha Gwener tapet gant Vulkan]]*, livadur gant Tintoretto,), 1545.
File:Joachem Wtewael - Venus en Mars verrast door Vulcanus.jpg|Venus y Marte sorprendidos por Vulcano (Wtewael), 1601.
File:Velázquez - La Fragua de Vulcano (Museo del Prado, 1630).jpg| La fragua de Vulcano, gant Velázquez, 1630.
File:Luca Giordano 027.jpg|Luca Giordano, 1670.
File:Aureliano Milani Venus y Marte en la forja de Vulcano.jpg|Aureliano Milani (* Gwener ha Meurzh e govel Vulkan*, XVIIIvet kantved).


## Notennoù
Gwener ha Meurzh (Saraceni)

**Gwener ha Meurzh**, anavezet evel *Venus y Marte* e spagnoleg, zo un daolenn gant al livour italian Carlo Saraceni, graet war-dro 1600, hag a zo war ziskouez e Madrid er Mirdi Thyssen-Bornemisza.

En daolenn e weler un abadenn eus ar garantez kuzh etre Gwener ha Meurzh, hervez danevell Ovidius er *[[Metamorfozoù]]* (IV, 167-189). E kêr an ozhac'h Vulkan e c'hoarvez kement-se: en diadreñv e weler govel ar pried tort, en diaraog kambr ar priedoù hag ar gwele gant liñselioù gwenn, ha pemp amourig o c'hoari en dro dezho, tri gant armoù Meurzh, daou gant liñselioù eus ar gwele.
Mec'hiko (disheñvelout)

***[[Mec'hiko]]** (*México* e spagnoleg) a zo ur vro eus Amerika an Norzh.
*Kêr-Vec'hiko (*Ciudad de México*) eo kêr-benn ar vro-se.
*Stad Mec'hiko (*Estado de México*) unan eus 31 stad Bro-Vec'hiko.
*Mec'hiko-Nevez (*New Mexico* e saozneg, *Nuevo México* e spagnoleg), unan eus 50 stad Stadoù-Unanet Amerika.
Gwazsparfell Preden-Nevez

Ar **wazsparfell Preden-Nevez** (liester : **gwazsparfelled Preden-Nevez**, **gwazsparfilli Preden-Nevez**) a zo ur spesad evned-preizh, *Accipiter princeps* an anv skiantel anezhañ.

Ral eo hag en arvar emañ en abeg d'an digoadañ.

## Doareoù pennañ

## Boued

## Annez
Emañ brosezat ar spesad e douaroù uhel Preden-Nevez (Enezeg Bismarck).

## Liammoù diavaez
*  ''Accipiter princeps'' war al lec'hienn BirdLife International.

## Notennoù ha daveennoù
Sparfell Preden-Nevez

Ar **sparfell Preden-Nevez** (liester : **sparfelled Preden-Nevez**, **sparfilli Preden-Nevez**) a zo ur spesad evned-preizh, *Accipiter brachyurus* an anv skiantel anezhañ.
Anvet e voe *Astur brachyurus* (kentanv) da gentañ-penn (e 1880) gant an evnoniour aostralian Edward Pierson Ramsay (1842-1916).

Ral-kenañ ez eo al labous (nebeutoc'h eget 10 000 penn) hag en arvar bras emañ en abeg d'an digoadañ.

## Doareoù pennañ

## Boued

## Annez
Emañ brosezat ar spesad e Preden-Nevez (Enezeg Bismarck).

## Liammoù diavaez
*  ''Accipiter brachyurus'' war al lec'hienn BirdLife International.
*  ''Accipiter brachyurus'' war lec'hienn an International Union for Conservation of Nature (IUCN).

## Notennoù ha daveennoù
Rakig Preden-Nevez

**Rakig Preden-Nevez** (*Gallirallus insignis*) a zo ur spesad evned eus kerentiad ar Rallidae. Brosezat eo e Preden-Nevez. Tost en arvar emañ.
Ronan Dantec

**Ronan Dantec**, bet ganet d'ar 5 a viz Eost 1963 e Brest (Bro-Leon), a zo ur skrivagner hag ur politikour. Emañ o tougen banniel ar Re C'hlas, ar strollad a zo bet kensavet gantañ e 1984. 

Adalek 2001 betek 2011 e oa Ronan Dantec eilmaer Kêr Naoned, hag eilprezidant Naoned Meurgêr.
Abaoe miz Gwengolo 2011 ez eo Ronan Dantec senedour Departamant Liger-Atlantel. Kuzulier ti-kêr Naoned eo ivez, oc'h ober war-dro ar vevdiseurtelezh, ha kuzulier Meurgêr Naoned.

Kinniget ha difennet en doa ar raktres *Naoned Kêr-benn C'hlas Europa 2013*.

Ronan Dantec a ra ivez war-dro gwirioù ar yezhoù rannvroel. Gouzout a oar un tamm brezhoneg. Skrivet en deus meur a levr diwar-benn ar vuhez pemdeziek e Breizh gwechall, bet embannet gant embannadurioù Ouest-France.

E 2014 en deus embannet bezañ a-du gant unvaniñ ar rannvroioù

## Liammoù diavaez
*Lec'hienn ofisiel Ronan Dantec
Le Bény-Bocage

**Le Bény-Bocage**, pe **Bény-Bocage** a-wechoù, a oa ur gêriadenn hag ur gumun eus departamant Calvados e Bro-C'hall. Pennlec'h Kanton Le Bény-Bocage a oa betek 2015.

Bodet e oa gant 19 kumun all d'ar 1 a viz Genver 2016 d'ober ur gumun nevez: Souleuvre-en-Bocage.

## Istor
### kantved
### kantved
### kantved
**[[Eil brezel-bed]], [[Emgann Normandi]], [[1944]]**: seitek den nann-soudard a varvas e Bény abalamour d'ar brezel, dek anezhe a voe lazhet gant ur vombezadeg hag ur vindrailhadeg d'an 8 a viz Gouere, tri gant tennoù kanol d'an 3 a viz Eost, tri gant ur vombezadeg d'ar 6 a viz Eost hag unan gant ur vombezadeg d'ar 16 a viz Eost.
## Monumantoù ha traoù heverk

FranceNormandieLeBenyBocageEglise.jpg|An iliz

* Iliz katolik *Sainte Honorine*,  kantved.
* Ar maerdi, 1875.
* Leurgêr ar marc'had.
* Koc'hu greun hag amann.
## Douaroniezh
## Armerzh
## Dezougen
## Emdroadur ar boblañs 1962-2010

## Melestradurezh

FranceNormandieLeBenyBocageMairie.jpg|Ar maerdi


 
 

## Tud
## Gevelliñ
## Liammoù diavaez
## Levrlennadur

## Notennoù ha dave
Hagåtña

**Hagåtña** (distaget IPA: həˈɡɑtɲə] (gwechall *Agana* e saozneg hag *Agaña* e spagnoleg) eo kêr-benn Guam, un tiriad perc'hennet gant ar Stadoù-Unanet, er Meurvor Habask.
Eufrosyne

**Eufrosyne** (Ευφροσυνη /*Euphrosúnê* e henc'hresianeg, da lavarout eo « Levenez »), pe **Euthymia** (Εὐθύμία /*Euthúmia* « Fiziañs » ) a oa unan eus ar C'haritezed e mojennoù Hellaz kozh. 

Evel he c'hoarezed e oa merc'h da Zeus ha d'an Okeanidenn Eurynome, pe da Eunomia, unan eus an Eurioù. Hervez Caius Julius Hyginus avat, e oa merc'h da Erebos ha da Nyks, ha c'hoar da Aglaia ha da Dhalia. Peurvuiañ e soñjer e oa ar c'hoar etrehenañ, etre Thalia hag Aglaia.

Arouez al levenez en he barr e oa, ar chervad, ar galonegezh, ar fiziañs, ar blijadur da vevañ.

## Pennad kar
*Eufrozina, anv-bihan slavek
Rodezia

**Rodezia** (*Rhodesia* e saozneg), un anv bro savet diwar anv Cecil Rhodes, a zo bet meur a dra a-hed an istor:
*Un anv roet adalek 1895 d'an hollad a zo bremañ Zambia ha Zimbabwe;
**Rodezia an Norzh, an anv roet adalek 1911 d'ar pezh a zo bremañ Zambia;
**Rodezia ar Su, an anv roet adalek 1901 d'ar pezh a zo bremañ Zimbabwe;
*Kevread Rodezia ha Nyassaland (1953-1963) a oa ur stad damemren hag a vode ar pezh a zo Zambia, Zimbabwe ha Malawi bremañ;
*etre 1964 ha 1979, e oa en em zisklêriet dizalc'h Rodezia ar Su, gant an anv Republik Rodezia.
*e 1979 e teuas ar vro-se da vezañ anvet "Rodezia Zimbabwe".
Eufrozina

**Eufrozina** pe **Eufrozyna** (e poloneg) zo un anv-bihan er yezhoù slavek.

## Orin

Diwar anv an doueez hellazat Eufrosine, unan eus an Teir Fulenn.

## Yezhoù all
*Eufrosina, en italianeg
*Eufrosine, e gresianeg; *Froso* evel berranv.
*Euphrosyne e saozneg ha svedeg.
**Efrosinya*, pe *Yefrosinya*, e ruseg.

## Tud
### Vvet kantved
* Eufrozina Aleksandria , gwerc'hez vojennel

### IXvet kantved
* Eufrozina (Impalaerez) (790-836), Impalaerez vizantat, pried d'ar basileus Mikael II, ar ''Besteod''.

### XIIvet kantved
*Eufrosine Doukaina Kamaterina pe *Camatera* (pe Ευφροσύνη Δούκαινα Καματερίνα ή Καματηρά, Euphrosynē Doukaina Kamaterina é Kamatēra) (war-dro 1155-1211), impalaerez Bizantion, pried d'an impalaer Aleixo III Ângelo.

### XIIIvet kantved
*Eufrozina Polatsk (1110–1173), santez belarus
* Euphrosyne Palaiologina, priñsez bizantionat en XIIIvet kantved, dimezet da Nogai Khan of the Golden Horde
* **[[Euphrosyne Opole]]** (1229-1292/1293), dugez Cujavia, eus an Tiegezh polonat Piast.
* Eufrozina Przemysłówna (1247-1298), priñsez polonat hag abadez

### XIVvet kantved
*Eufrozina Mazovia, pe * Eufrozyna Mazowiecka* e poloneg, (1292- goude 1324), priñsez polonat, dugez Oświęcim.
* Santez Euphrosyne Moskov (marvet e 1407), Dugez-veur Moskovia

* Eufrozina Kiev, priñsez oukrainat, merc'h da Mstislav Iañ, Rouanez Hungaria pa zimezas da Géza II ;

### XVIIvet kantved
*Efrosinya Fedorova, sklavez rus

### XVIIIvet kantved
* Euphrosyne Löf (1772–1828), aktourez svedat
* Christiane Luise Amalie Becker-Neumann ( 1778 – 1797) aktourez alaman, lesanvet *Euphrosyne*.

### XIXvet kantved
* Julia Nyberg, (1784–1854), barzhez svedat, a skrivet gant an anv-bihan *Euphrosyne*.

### XXvet kantved
* Froso Papacharalambous, kanerez kipenezat.

## Oberennoù
### Lennegezh
*Eufrosia Siracusa Valdaura, itron a renk uhel er XVIvet kanved e Sikilia, kontet hec'h istor er romant italianek *La Dama tragica*, gant Luigi Natoli (1857–1941).

### Sonerezh
* ***[[Euphrosine ou le Tyran corrigé]]***, fentc'hoarigan gant Étienne-Nicolas Méhul, levrig gant François-Benoît Hoffman, savet en 1790 e Comédie-Italienne Pariz.

## Traoù all
* 31 Euphrosyne, asteroidenn
* Boloria euphrosyne, balafenn
* Al **[[lenn Euphrosine]]**, lenn en Douar Bras Kergelenn.
Efrosinya Fedorova

**Efrosinya Fedorova** (pe *Yefrosinya, Euphrosyne, Afrosinya, Ofrosinya*) ganet e 1699 pe 1700 ha marvet e 1748, a oa ur sklavez rus, ha serc'h da Aleksei Petrovitch, Tsarevich Rusia, tec'het gantañ e Gwengolo 1716. Perc'hennet e oa gant tutor Alexei, ar priñs Nikifor Vyazemsky. Skrapet e oa gant ar Rused e-pad Brezel Bras an Hanternoz e Finland, a oa neuze e dalc'h Sveden. 

[thumb| Ar briñsez [Charlotte Christine von Braunschweig-Wolfenbüttel, pried an Tsarevitch. ]]

## Pennadoù kar
* Lovisa von Burghausen
* Brigitta Scherzenfeldt
Ceann Léime (An Clár)

**Ceann Léime** (*Loop Head* e saozneg) zo ur beg-douar e kornôg Iwerzhon, e kontelezh An Clár. 

War ribl norzh genoù stêr An tSionainn (*Shannon*) emañ. E penn pellañ ul ledenez emañ, gant ar Mor Atlantel en un tu hag ar stêr en tu all. Un tour-tan zo er beg-douar.

## Notennoù
Sisyfos

**Sisyfos** (henc'hresianeg : *Σίσυφος*, *Sísyphos*) a zo un den eus gwengelouriezh Hellaz. Hervez ar vojenn e oa bet rediet da ruilhal ur pezh mell roc'h betek krec'h un dorgenn, met ar maen-se a ruilhe d'an traoñ bep tro , ma ranke Sisyfos adober e labour bep gwech, ul labour didermen ha da viken eta.
Lukian Raoul

**Lukian Raoul**, ganet d'ar 1añ a viz Gouhere 1932 e Pariz ha marvet d'an 29 a viz Mezheven 2009 e Porzhig, a oa un emsaver ha kelaouenner. Pell amzer e reas war-dro ar gelaouenn *[[L'Avenir de la Bretagne]]*.

Meur a levr hag a studiadenn zo bet skrivet gantañ, en o zouez *[[Geriadur ar skrivagnerien ha yezhourien]]*, deuet er-maez e 1992, hag embannet gant Al Liamm.

## Oberennoù
* 1974 : *Pour une gauche fédéraliste bretonne*, Dessalles
* 1981 : *Un siècle de journalisme breton. De l'Académie celtique à la Glorieuse Bretagne des armées*, Le Signor
* 1985 : *Aperçu de la presse d'expression bretonne du XXe siècle jusqu'à la fin du second conflit mondial*, e-barzh *Mémoires de la Société d'histoire et d'archéologie de Bretagne*
* 2006 : *Oaled Abhervé ou 40 années de culture bretonne à Saint-Brieuc*, éditions du C.C.B.A. Saint-Brieuc
Castilla de Oro

**Castilla de Oro**, pe **del Oro**, pe *Kastilha (an) Aour* e brezhoneg, zo un anv roet gant an drevadennerien spagnol e deroù ar  da zouaroù zo eus Kreizamerika ha da norzh Suamerika adalek Pleg-mor Urabá (er c'huzh-heol da Golombia, betek ar río Belén, war lez ar vro anvet Veragua, a oa bec'h diwar he fenn etre ar Gurunenn spagnol ha tiegezh Colón. An anv Castilla de Oro a voe deroet e miz Mae 1513, gant ar roue Fernando II Aragon, rejant Kurunenn Kastilha d'an ampoent.

Pa voe dizoloet ar Meurvor Habask gant Vasco Núñez de Balboa e kreskas tachenn Castilla del Oro, ha staget outi e voe aodoù kornôk Panamá, Costa Rica ha Nicaragua.

En 1527 e voe krouet proviñs Nicaragua, a oa enni Nicaragua hiriv ha ledenez Nicoya, ha bihanaet e voe tachenn Castilla de Oro. En 1537, goude echuet ar pleitos colombinos, e oa div rann anezhi, hag etreze Dugelezh Veragua. 

Er rann gornôk, er c'huzh-heol d'an dugelezh, a zo hiziv arvor kornôk Panamá ha Costa Rica, a voe staget en 1540 ouzh ar Veragua real (an douaroù a chome eus ar Veragua gozh), evit ober Proviñs Nuevo Cartago y Costa Rica.

## Gouarnourien (1514–1540)
* 1514–1526: Pedro Arias Dávila, 
* 1526–1529: Pedro de los Ríos y Gutiérrez de Aguayo, 
* 1529–1532: Antonio de la Gama, gobernador interino
* 1533–1536: Francisco de Barrionuevo, 
* 1536–1539: Pedro Vázquez de Acuña, 
* 1539: Francisco Pérez de Robles, prezidant Audiencia Panamá.

## Pennadoù kar
* Aloubadeg Kolombia
* Impalaeriezh trevadennel Spagn
Passau

**Passau** zo ur gêr eus Bavaria, e su Alamagn. E 2006 e oa 50 644 o chom enni.

Emañ Passau war harzoù Aostria. Graet e vez anezhi an *Dreiflüssestadt* ("kêr an teir stêr"), dre m'emañ ar stêrioù Inn hag Ilz o'n em deurel er stêr Danav enni. En amzer ar Gelted e oa eno un oppidum anvet *Boiodurum*, diwar anv ar bobl Boii hag ur gêr roman a voe goude-se.

Er  e voe savet an iliz-veur, *Dom Sant Stephan*. Ograoù brasañ ar bed a gaver enni, gant 17 774 a gorzennoù.
Paraú

**Paraú**, pe *Espírito Santo do Oeste*, zo ur gumun e stad Rio Grande do Norte e Brazil, treuzet gant ar Rio Paraú.
Le Tourneur

**Le Tourneur** a oa ur gêriadenn hag ur gumun eus departamant Calvados e Bro-C'hall.

Bodet e oa gant 19 kumun all d'ar 1 a viz Genver 2016 d'ober ur gumun nevez: Souleuvre-en-Bocage.

## Istor
### kantved
### kantved
### kantved
**[[Eil brezel-bed]], [[Emgann Normandi]], [[1944]]** : c'hwec'h den nann-soudard a varvas e **Le Tourneur** abalamour d'ar brezel ; daou anezhe a voe lazhet gant ur vombezadeg d'ar 1añ a viz Eost, tri gant minennoù e miz Eost hag unan gant ur vinenn e miz Du.
## Monumantoù ha traoù heverk

FranceNormandieLeTourneurEglise.jpg|An iliz

* Iliz katolik *Sant Varzin*,  kantved hag adsavidigezh.
* Maerdi-skol,  kantved.
* Chapel *Saint Quentin*.
## Douaroniezh

FranceNormandieLeTourneurSouleuvre.jpg

* Ar stêr Souleuvre a dreuz ar gumun.
## Armerzh
## Dezougen
## Emdroadur ar boblañs 1962-2010

## Melestradurezh

 
 
 

## Tud
## Gevelliñ
## Liammoù diavaez
## Levrlennadur

## Notennoù ha dave
Unelli

An **Unelli**, pe **Veneli**, pe c’hoazh **Venelli** (Οὐένελοι en henc’hresianeg) a oa ur ur bobl c’halian en Arvorig gwechall. O vevañ e oant el ledenez a zo anvet bremañ Cotentin, en norzh da bobl an Abrincatui hag er c’hornôg d’al Lexovii. Hervez Ptolemaios e oa *Crociatonum* kêr-benn ar Veneli, met n’eur ket sur pelec’h e oa ar gêr-se.

Meneget int gant Julius Caesar e-barzh De Bello Gallico , e-kichen pobloù all eus Arvorig, evel ar Weneted, an Osismied pe ar Guriosolited. Sujañ a rejont da Publius Licinius Crassus e 57 kent JK ; met e 56 kent JK e voe ret kas un armead Romaned adarre a-enep an Unelli o doa graet emglev gant pobloù all eus Arvorig, Weneted, Kuriosolited, Lexovii, Aulerci Eburovices... Quintus Titurius Sabinus a oa e penn tri lejion soudarded roman, a-dal d’an Unelli ha d’o amezeien. Renet e oa ar C’halianed gant Viridovix. Kontañ a ra Julius Caesar penaos e voe faezhet ar C’halianed pa glaskjont tagañ kamp ar Romaned. Lazhet e voe kalz anezho ha nebeud a zeuas a-benn da dec’hout rak ar varc’heien roman.

Gant an Unelli e voe kaset un armead 6000 den da emgann Alesia e 52 kent JK.

## Pennadoù kar
*Pobloù Galia

## Notennoù
Caldas de Reis

**Caldas de Reis** zo ur gumun eus Galiza, e proviñs Pontevedra.

En-dro dezhi emañ kumunioù Vilagarcía de Arousa, Catoira, Valga, Cuntis, Moraña, Portas ha Vilanova de Arousa.

## Parrezioù
* Arcos da Condesa (Santa Mariña)
* Bemil (Santa María)
* Caldas de Reyes (San Tomé)
* Caldas de Reyes (Santa María)
* Carracedo (Santa Mariña)
* Godos (Santa María)
* Saiar (Santo Estevo)
* San Clemente de Cesar (San Clemente)
* Santo André de Cesar (Santo André)

## Pont
Ar pont e kreiz kêr zo bet savet da vare ar Romaned.


file:Caldas_de_Reis-Ponte_Romano.JPG| 
File:110_Ponte_sul_Rio_Bermana.jpg|


## Liamm diavaez
Aled

**Aled** (skrivet *Alet*, hag *Aleth* alies, e galleg; *Aletum* e latin) a oa kêr bennañ ar bobl Kuriosolited war-lerc'h amzervezh Kersaout, war lez dehou aber ar stêr Renk. Hiziv emañ e Sant-Servan, kumun gozh enteuzet e kêr Sant-Maloù. 

## Amzer ar Gelted
Tud zo bet eno adal Nevezoadvezh ar Maen. Fenikianed zo tremenet aze a-raok mont gant ar stêr Renk, ha lezet o deus ur groaz kizellet er roc'h (anse Saint-Père). Kenwerzh a raent gant Enez Vreizh. 

En 80 kent JK e teuas Kuriosolited, unan eus Pobloù Arvorig, da sevel ur gêr, hag a deuas da vout o fennkêr. En amzer-hont e oa izeloc'h ar mor, 8 m izeloc'h eget bremañ.

## Amzer ar Romaned
Dalc'het e voe kêr gant ar Romaned ha c'hwezet e voe an tan enni ganto er bloaz 10, evit rediañ an dud da vont da chom da Gersaout. Dont a reas Aled da vezañ Reginca, diwar anv ar stêr Renk. Savet e voe tier e maen. Eno e voe diazezet soudarded roman anvet *Martentes* (soudarded Meurzh).

War-dro 270 e voe mogeriet Aled, a-hed 1 800 m, savet tourioù, aozet straedoù. Div zor a oa da vont enni, ha kreskiñ a reas oberiantiz porzh Reginca. 

## El lennegezh vrezhonek
Gant *Aleth* en devoa graet Zavier Langleiz el levrenn I (Marzhin) eus e *[[Romant ar roue Arzhur]]* (*[[Al Liamm]]*, 1975) :
« Goude o devout douaret e Breizh-Vihan, e porzh Aleth — pe,
ma fell deoc'h e Sant-Malo, evit reiñ da Aleth e anv bremañ —
Marzhin hag e vignoned a zivizas kenderc'hel da veajiñ a-gevret
betek en tu all da Roazhon. [...].», pajennoù 112-113.

## Lec'hanvadurezh
Gant anv Aled eo savet hini ar paou "Poualed" (*Clos-Poulet* e galleg) a gaver en anv Sant-Pêr-Poualed da skouer.

## Liammoù diavaez
*  Istor Aled (infoBretagne.com)
*  Istor Aled
*  Lec'hienn CeRAA

## Notennoù ha daveennoù
Pirc'hirin Kala-Goañv

***Pirc'hirin Kala-Goañv*** zo titl un danevell gant Fañch Elies Abeozen bet embannet e niverenn 12-13 Genver-Ebrel 1949 ar gelaouenn *[[Al Liamm]]*.

Un dastumad a ugent danevell ez eo ivez, embannet gant *Al Liamm* e 1969 (hag adembannet e miz Ebrel 1986 ha miz Genver 2000), rannet etre div lodenn :

## An danevelloù
### I
* Pirc'hirin kala-goañv,
* Rom an Aotrou Person,
* Marianna Fri Ruz,
* Julianig an Trebez,
* Reder-foarioù,
* Marvet ouzh ar stern,
* Skraper,
* Ar gousper,
* Avel d' ar baotred,
* Merc'hig an Aelez,
* Ar breur bihan,
* Dao d' an Ankou,
* Tumporell an Ankou,
* Grit diouzh ma laran,
* Un danvez-den,
* Tonton Saig,
* Ar bastard

### II
* Kondle ar Flamm,
* Erôs hag an Ankou,
* Nedeleg Kêr-Iz.

## Troidigezh
Troet eo bet al levr e galleg gant Mikael Madeg hag embannet dindan an titl *Le pèlerin de la Toussaint* e miz Here 2011 gant *[[An Alarc'h (ti-embann)|An Alarc'h Embannadurioù]]*.
Amora

**Amora** zo ur ger portugalek hag a dalvez kement ha mouarenn; un anv-lec'h hag un anv-tud eo ivez.

## Lec'hioù
###### 
* Amora (Portugal) kêr ha parrez e kumun Seixal
** Foros de Amora
*Praia da Amora, traezhenn e Ponta Garça e kumun Vila Franca do Campo, en Enez São Miguel, en Azorez.

###### 
* Amoras

## Tud
*Amora Mautner, aktourez vrazilian
*Antônio Soares Amora, skrivagner brazilian

## Marc'hadourezh
*Amora a zo ur merk sezv ha temz-boued gall.
Bragança (Portugal)

**Bragança** zo ur gêr eus Portugal, kêr-benn an distrig heñvelanvet, en isrannvro an Alto Trás-os-Montes, e Rannvro Norzh Portugal.
Maia (disheñvelout)

**Maia** a c'hall bezañ meur a dra.

## Anv-den
*E brezhoneg, ur stumm koazhet eus Maria

## Anv-lec'h
*Maia, ur gêr e Portugal
*Maia, ur gumun e Roumania
* Maia, ur c'hreñvlec'h roman e Bro-Saoz

## Mitologiezh
*Maia, unan eus ar Pleiadezed

## Anvioù
Maia zo un anv-badez deveret eus Maria. Un anv-tiegezh portugalek eo ivez.

## Traoù all
*Ur skrivadur all evit Maya, ur bobl hag ur sevenadur eus Kreizamerika
Alcobaça

**Alcobaça** zo un anv-lec'h portugalek.

#### 
*Alcobaça (Portugal) — kêr ha kumun en isrannvro Oeste e distrig Leiria
*Alcobaça (parrez) — parrez e kumun Alcobaça,
*Évora de Alcobaça — parrez e kumun Alcobaça, 
*Rio Alcobaça — stêr a dremen dre Alcobaça
*Mosteiro de Alcobaça — manati

#### 
*Alcobaça (Bahia) — kumun e Bahia
Maia (Portugal)

*Evit sterioù all ar ger *'Maia**, gwelit ar pennad [[Maia (disheñvelout)]].''
<HR noShade>

**Maia''' zo ur gêr hag ur gumun en isrannvro Grande Porto, e Rannvro Norzh Portugal.
Alcobaça (Portugal)

**Alcobaça** zo ur gêr hag ur gumun eus Portugal, en isrannvro Oeste e distrig Leiria.

Treuzet eo kêr gant ar stêr Alcoa, eienet 7 km anezhi, ha kemberiñ a ra gant ar stêr  Baça. Tost d'an aber, er c'hreisteiz da Nazaré, eo anvet Rio Alcobaça.


Alcobaca-110-Kloster seitlich-2011-gje.jpg
Alcobaca-134-Klosterkirche-Mittelschiff-2011-gje.jpg
Alcobaca-146-Klosterkirche-Fuesse-2011-gje.jpg
Alcobaca-174-Kloster-Kreuzgang-2011-gje.jpg
Alcobaca-200-Kloster-Kreuzgang-2011-gje.jpg
Alcobaca-238-Kloster-Refektorium-2011-gje.jpg
Alcobaca-256-Kloster-Grab des Pedro I-Fussende-Juengstes Gericht-1983-gje.jpg
Alcobaca-282-Kloster-Grab der Ines de Castro-2011-gje.jpg


## Pennad kar
*Listenn kêrioù Portugal
Almeirim (Portugal)

**Almeirim** zo ur gêr hag ur gumun eus Portugal, e Distrig Santarém.

## Pennad kar
*Listenn kêrioù Portugal
Amora (Portugal)

**Amora** zo ur gêr hag ur barrez e kumun Seixal e distrig Setúbal, e Portugal, dezhi ur gorread a 27,31 km² ha 48 629 o chom enni e 2011. 

## Kêriadennoù
**Amora*, ar gêriadenn orin
**Belverde*, ranndioù a-stroñs
**Cruz de Pau*, karter eus ar bloavezhioù 50-70
**Fogueteiro*, karter eus ar bloavezhioù 70-80, ennañ ar *Bairro da Jamaica*,
**Foros de Amora*, heñvel
**Paivas*, karter eus ar bloavezhioù 80-2000
**Quinta da Princesa*, karter tud ordinal

## Pennad kar
*Listenn kêrioù Portugal
Viseu

**Viseu** zo un anv-lec'h portugalek. 

#### 
*Viseu, kêr ha penn-distrig
*Distrig Viseu
*Eskopti Viseu
*Dug Viseu, un titl noblañs kozh

#### 
*Viseu, kumun e Pará

## Pennad kar a bell
*Vişeu, ur stêr e Roumania
Kumuniezh kumunioù Treger-Uhel

**Kumuniezh kumunioù Treger-Uhel** a oa un etrekumuniezh (ur gumuniezh kumunioù) eus departamant Aodoù-an-Arvor, e Breizh. Ul lodenn eus Bro Treger ha Goueloù eo.

## Istor
Savet eo bet e 2013, diwar gendeuziñ div gumuniezh kumunioù koshoc'h, Kumuniezh kumunioù Bro ar Roc'h ha hini an Teir Stêr.

D'ar 1 a viz Genver 2017 e oa kendeuzet e Lannuon-Treger Kumuniezh.

## Kumunioù
Kumuniezh kumunioù Treger-Uhel a yae 15 kumun d'ober anezhi:
#Hengoad
#Kamlez
#Koatreven
#Landreger
#Langoad
#Lanvilin
#ar Vinic'hi (sez)
#Perwenan
#Peurid-ar-Roc'h
#Plougouskant
#Pouldouran
#Priel
#ar Roc'h-Derrien
#Trezeni
#Trogeri

## Prezidant

## Brezhoneg

### Deskadurezh
* E distro-skol 2015 e oa enskrivet er skol Diwan hag er c'hlasoù divyezhek 82 skoliad (6,1 % eus skolidi ar gumuniezh evit a sell ouzh ar c'hentañ derez).

## Liammoù diavaez
*  Lec'hienn ofisiel kumuniezh kumunioù Treger-Uhel
Bures-les-Monts

**Bures-les-Monts** a oa ur gêriadenn hag ur gumun eus departamant Calvados e Bro-C'hall.

Bodet e oa gant 19 kumun all d'ar 1 a viz Genver 2016 d'ober ur gumun nevez: Souleuvre-en-Bocage.
## Istor
### kantved
### kantved
### kantved
## Monumantoù ha traoù heverk
* Iliz katolik *Itron-Varia*.
* Kastell La Cour de Bas, eus ar Grennamzer.
## Douaroniezh
* War lez ar stêr Vire emañ Bures.
## Armerzh
## Dezougen
## Emdroadur ar boblañs 1962-2010

## Melestradurezh

 

 
 

## Tud
## Gevelliñ
## Liammoù diavaez
## Levrlennadur
## Notennoù ha dave
Viseu (Portugal)

**Viseu** (distaget [] e portugaleg) zo ur gêr eus Portugal, ha pennlec'h distrig Viseu, e Rannvro ar C'hreiz.

E 2011 e oa  a dud o chom e Viseu.

Annezet eo ar c'hornad a-gozh, ha meur a sevenadur zo bet o tremen eno : Romaned, Sueved, Wizigoted, Maoured. En amzer ma oa aloubet Iberia gant ar Romaned e vije bet Viriathus, a oa o ren war al Lusitaned o vevañ eno. Eno ivez e voe pennoù wizigot, evel ar roue Roderig, o chom, hag eno, moarvat, e voe ganet Afonso Henriques, roue kentañ Portugal.

Ul lec'h a bouez eo Viseu eta, a-fet istor. Ur greizenn a bouez eo e kreiz Portugal evit ar c'henwerzh hag evit ar sevenadur, gant ar Mirdi Grão Vasco, gant sez un eskopti ha sez skol-veur gatolik Portugal.
Afonso Iañ Kongo

**Afonso Iañ**, e portugaleg, pe **Mbemba a Mzinga Ndo Funsu** en kikongo (1456–1543) a oa mab da v-Mpanzu a Muzinga, kentañ roue kristen Rouantelezh Kongo er . 
Roue ar bobl Kongo e oa entre 1505 ha 1507.
An Ti a Drizek Siminal

**An Ti a Drizek Siminal** zo ur romant polis gant Roparz Hemon, savet e brezhoneg eeun hag embannet gant *[[Al Liamm]]* e 1956.

## Ar romant
D'an dri a viz Gwengolo ec'h arru e Kameled Youenn Jigouzo, kazetenner diouzh e vicher en Oriant, da ziskuizhañ e-pad ur pemzektez. Ha kenkent ha staliet er gambr en deus feurmet ec'h arvest, a-bell, ouzh ur muntr... e-barzh ur c'hevrinus a di, hanter ziskaret ha trizek siminal warnañ. Gallout a ra kregiñ an enklask.

## Adembannadurioù
Adembannet e oa bet al levr e 1998 gant *[[Embannadurioù Hor Yezh]]* hag e 2010 gant *[[An Alarc'h (ti-embann)|An Alarc'h Embannadurioù]]*.

## Levrlennadur
*  Jean Cormerais, Comptes-rendus, Roparzh Hemon, An Ti a Drizek Siminal, *[[Annales de Bretagne et des Pays de l'Ouest]]*, 1957, Levrenn 64-4, p. 517.
*  Florent Grouin, Deiziataer sevenadurel an Hañv 2023 : Levr An Ti a Drizek Siminal, *[[Brezhoweb]]*, 2 a viz Gouere 2023
Magdalena Sibylla von Sachsen-Weißenfels

**Magdalena Sibylla von Sachsen-Weißenfels** zo anv div briñsez:

* Magdalena Sibylla von Sachsen-Weißenfels (1648-1681), Dugez Sachsen-Gotha-Altenburg goude dimeziñ d'an Dug Friedrich Iañ von Sachsen-Gotha-Altenburg ;
* Magdalena Sibylla von Sachsen-Weißenfels (1673-1726), Dugez Sachsen-Eisenach goude dimeziñ d'an Dug Johann Wilhelm von Sachsen-Eisenach. 

## Pennadoù kar
*Magdalena
*Sibylla
*Sachsen-Weißenfels