Vitis vinifera

***Vitis vinifera***, ar **winienn** voutin, zo ur spesad gwezigoù sarmantek eus ar familh *[[Vitaceæ]]*, da lavaret eo hini ar gwini.
Gounezet e vez evit he frouezh a-gropadoù, ar rezin.
E diazad ar mor Kreizdouar e voe ganet, koulz hag e kreiz Europa hag e mervent Azia.
Etre 5 000 ha 10 000 doare *Vitis vitifera* zo bet renablet, met ul lodennig hepken anezho a ro rezin a zo talvoudus da vout gounezet.

Ul liammenn-red skantek he rusk eo, a c'hall kreskiñ betek 6 metrad hirder. Pebeilat eo he delioù flipennek ledan, 5–20&nbsp;cm o hirder.
Bez' e c'haller debriñ rezin fresk, disec'het, evañ o chug fresk pe e lakaat d'ober gwin.

An doare gwinienn bennañ eo a vez gounezet en Europa hag er bed, peogwir he deus roet kalz gouennadoù a dalvez d'ober gwin, rak gant *Vitis vinefera* e vez roet ar fro gwellañ.

## Is-spesadoù
Daou is-spesad pennañ zo :
* ar ouezwinienn (*Vitis vinifera* subsp. *sylvestris*), a zo dioek, a gresk er c'hoadegi ; gwarezet-strizh eo e Bro-C'hall ;
* ar winienn voutin he bleunioù divrevek (*Vitis vinifera* subsp. *vinifera*).

Hep mar ez eus meur a rummad en is-spesad *Vitis vinifera vinifera*, an niver anezho o vout kemm-digemm hervez ar skiantourion. Kantadoù a ouennadoù gwini zo bet ganet diwar *Vitis vinifera*, petra bennak ma teu lod anezho eus hironadurioù gant spesadoù arall.
E-maez ar re hiron ez eus bet gounezet gouennadoù diwar ziuzouennañ a-hed kantvedoù, ar pezh en deus o fellaet diouzh ar gwini gouez. Neuze e rankjed moarvat komz eus gouennadoù gwini "bet tapet diwar" *Vitis vinifera*.

## Istor
E-pad milvedoù ez eo bet gounezet *Vitis vinifera* en Azia (Reter-Kreiz, Kaokaz), en Afrika an norzh hag ar su, en Europa ; kemmesket eo istor ar blantenn hag istor ar gwin abaoe keit all.

En Neolitik dija e oa anavezet gant mab-den, a gutuilhe rezin gouez kent kregiñ d'o gounez war-dro 3500-3000 KJK, koulz evit debriñ hag evit ar vezegiezh, e mervent Azia, en Armenia ha Jorjia, e Roumania ha Bulgaria.

E *[[Meurgan Gilgamech]]* (trede milved KJK) emañ ar meneg kentañ eus rezin ha gwin ; dre hieroglifoù Egipt e tesker e oa ar gwin un drugar miret evit ar veleion, an uhelgargidi hag ar faraon hepken.

Pelloc'h, en Henc'hres, e teskrivas Hesiodos doare e vro da vendemiñ ha d'ober gwin. Eus Henc'hres e voe kaset an troioù-micher-se da su Italia (*Magna Grecia*, "Gres Veur", pe c'hoazh *Œnotria*, "Bro ar gwin"). Eus su Italia e voe kaset d'an norzh ; gant an Etrusked eno e voe gwellaet an teknikoù, hag enhentet ar Romaned
Gwellaet c'hoazh e voe an doareoù gant ar Romaned, ha lod anezho zo chomet digemm abaoe ar skrid *De Agri Cultura* gant Kato an Henañ (234-149 KJK), unan eus al levrioù niverus bet skrivet en Henamzer a-zivout ar gwinierezh.

Er Reter-Kreiz en devoe ar gwinierezh ur pouez armerzhel diarvar betek ar , ma krogas da gilañ a-zirak islamekadur ar pobladoù.

En Europa, eus ar Vvet betek an Xvet kantved ne veze gounezet *Vitis vinifera* tost-da-vat nemet gant an urzhioù relijiel en o manatioù ; gant Beneadiz e voe plantet gwiniegi pelloc'h war-du an norzh hag uheloc'h er menezioù. Ar peurrest eus ar gwiniegi a veze e dalc'h an noblañs.
Eus dibenn ar Grennamzer betek an Azginivelezh e voe plantet mui-ouzh-mui a winiegi en abeg d'ar c'hresk e poblañs ar c'hêrioù ; peogwir e kreske ivez pinvidigezh ar varc'hadourion hag an artizaned e krogjont da bostañ arc'hant er gwinierezh, a c'hounezas a-nevez ur pouez en armerzh europat.

Da heul politikerezh trevadennour Europiz e voe degaset *Vitis vinifera* en holl gevandirioù : e Norzhamerika ez erruas er , e Suamerika hag en Aostralia diwezhatoc'h.
E Norzhamerika e voe hironet gant gouennadoù lec'hiel, evit krouiñ plant a vije gouest da herzel ouzh ar c'hwen-gwini (*Daktulosphaira vitifoliæ*) ; imboudet e voe gwini amerikan war *Vitis vinifera* europat evit ma c'hallfe stourm gwelloc'h.

## Douaroniezh
*Vitis vinifera* eo ar spesad gwini a vez gounezet dre ar bed a-bezh.
* En Afrika : en norzh, war arvor ar mor Kreizdouar, hag er su, e Suafrika.
* En Azia, eus ar c'hornôg d'ar reter : en Anatolia, er C'haokaz, er Reter-Kreiz, e Japan, e Korea ar Su hag e Sina.
* En Europa : er su, tro-dro d'ar mor Kreizdouar, hag er c'hreiz.
* E Norzhamerika : e Kalifornia dreist-holl, hag e Michigan, New Mexico, Oregon, Stad Washington en SUA, e British Columbia, Ontario ha Québec e Kanada.
* E Suamerika : en Arc'hantina, e Brazil, Chile, Perou hag Uruguay.
* En Okeania : en Aostralia hag e Zeland Nevez.

## Perzhioù
Trenk, startaus ha freskaus eo *Vitis vinifera*. Troazhus eo, skañvaat a ra an tanijennoù, gwellaat red ar gwad, reoliañ an diwadañ ha skarzhañ an toksinoù.

## Arver

### Armerzhel
* Gwin dreist-holl a reer gant frouezh *Vitis vinifera* ; e 1996 e voe kavet en Iran jarloù o devoa dalc'het gwin 7 000 bloaz zo.
* Chug fresk, gwinêgr, kaotigell a vez graet ivez gant a rezin. Rezin sec'h a vez gwerzhet er bed a-bezh.
* Eoul a vez tennet eus ar splus.
* *Bitartrat [[kaliom]]* (KC4H5O6) zo un hal strinkel a vez aotreet evel arodad boued dindan an niverenn E.E336 en Unaniezh Europa ; ur stabilaer eo, a gaver er goelloù kevret gant ar *bikarbonat [[natriom]]* (NaHCO3).

### Keginerezh
* An delioù, fresk pe miret en hili, a vez bervet buan kent servijout da bakañ meuzioù evel kig drailhet, pesked ha riz.
* Ar frouezh a c'hall bout debret fresk, pe boazhet buan.

### Mezegiezh hengounel
Perzhioù mat evit ar yec'hed zo d'ar blantenn ha d'he frouezh, evel m'eo bet gouezet abaoe pell.
Er vezegiezh hengounel, en Europa pergen, e veze arveret kement tamm eus ar blantenn evit klask pareañ meur a gleñved.
* An teñv evit prederiañ ouzh ar c'hroc'hen hag an daoulagad.
* An delioù enep an diwadañ hag ar wazrudez.
* Ar rezin glas da bareañ ar boan-c'houzoug.
* Ar rezin azv ouzh ar c'hankr, ar c'holera, ar vrec'h, an heugenn, kleñvedoù ar c'hroc'hen, an daoulagad, an avu hag al lounezhi.
* Ar rezin sec'h enep ar goustivadur hag an dorzhellegezh.

### Mezegiezh a-vremañ
* Dre ziabarzh : evit prederiañ ouzh an teuc'helloù, ar mizioù re builh, ar gwadliñvoù, ar poanioù-troazhañ, an uswask, ar c'holesterol, an dispuilh, ar c'hellulit hag ar morgud diwar re a bouez.g
* Dre ziabarzh ha dre ziavaez : enep tanijenn ar beg, ar gouzoug, an daoulagad.


Viñedo Puente Alto.jpg|Puente Alto
Koshu011.jpg|Katsununuma
Gaspereau Vineyards, NS.jpg|Wolfville


## Levrlennadur
* Deni Brown (1995), *Encyclopedia of Herbs & their Uses*, The Royal Horticultural Society, Dorling Kindersley, London, ISBN 978-0-7513-0203-5 
* Roger Dion (2010), *Histoire de la vigne & du vin en France, des origines au XIXe siècle*, CNRS, ISBN 978-2-271-06952-8 
* Maria Hopf & Daniel Zohary (2001), *Domestication of Plants in the Old World – The Origin and Spread of Cultivated Plants in West Asia, Europe, and the Nile Valley*, OUP Oxford, ISBN 978-0-19-850356-9 
* Michel Vidal (2001), *Histoire de la vigne et des vins dans le monde - XIXe-XXe siècle*, Féret, ISBN 978-2-902416-74-5 

## Liammoù diavaez
* ''USDA / Plants Database''

## Notennoù