open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Irish Republican Brotherhood

An **Irish Republican Brotherhood/IRB** (iwerzhoneg: *Bráithreachas na Poblachta*; "Breuriezh Republikan Iwerzhonat") a oa ur gevredigezh dispac'hel iwerzhonat krouet d'ar 17 a viz Meurzh 1858 (e daou lec'h d'ar memes koulz : Dulenn ha New York) gant James Stephens (e Dulenn) ha John O'Mahony (e New York). Staget e voe ouzh an Irish Republican Army (IRA) e 1924. Ar pal pennañ a oa krouidigezh ur republik demokratel iwerzhonat.

An IRB oa ur gevredigezh kuzh gant kalz a lezennoù hag ur reolennaoueg resis (un tammig evel ar frañmasoned). Ar gevredigezh-mañ a zo un emdroadur eus ar strolladoù Fenian. E bal: prientiñ un emsav hollek a-enep an arc'huber saoz. Dek vloaz goude ar grouidigezh e krog an IRB da aozañ gwalldaolioù e Bro-Saoz. E miz Gwengolo 1867 ez eus lakaet ur vombezenn e toull-bac'h e Manchester evit dieubiñ daou emsaver iwerzhonat. Ur poliser a voe lazhet e-pad an taol ha tri den arestet ha kondaonet d'ar marv. Lesanvet e vint "Merzherien Manchester". Daou viz goude e voe taget un toull-bac'h e Londrez, hag ugent den lazhet dindan ur voger distrujet.

Adalek 1907, goude ur prantad amzer hir e-lec'h ma oa chomet an IRB kazi difiñv, e oa bet kaset Thomas James Clarke, a oa o vevañ abaoe 1899 er Stadoù-Unanet, da Iwerzhon gant strolladoù amerikan an IRB. Sikouret gant Seán Mac Diarmada eo ret dezhañ adlañsañ an emsav ha diorren aozadurioù spierezh a-enep ar Saozon. E-pad aozadur Emsavadeg Pask e oa Patrick Pearse, Joseph Mary Plunkett ha James Connolly e kuzul-uhel an IRB. Met an dachenn seveniñ a veze renet gant Thomas Clarke, Seán Mac Diarmada ha Denis Cullough. An IRB eo a aozas hag a renas an emsav, emsav torret gant ar Saozon. Kondaoniñ a rejont d'ar marv ar pennoù manet bev goude ar c'hwitadenn. 

Goude an enkadenn-se eo Michael Collins a zihun ar gevredigezh. Adaozañ a ra anezhañ en ur stumm kalz efedusoc'h ha dont a ra da vezañ penn dibar unan eus skourroù efedusañ an emsav. E penn kentañ 1920 e roas lañs an arme guzh d’ar brezel a-enep an arc'huber saoz. E 1922, goude kalz a dabutoù ha kalz a zilezioù, eo kenstaget hag enframmet an Irish Republican Brotherhood en Irish Republican Army.
Gwerc'h

**Gwerc’h** zo un anv-gwan a gaver 
*en droienn “Bout gwerc’h”, gwelout ar pennad gwerc’hded

*en anv-lec’hioù
**an Enez Werc’h, e Lilia, e Plougerne
**an Inizi Gwerc’h, enezeg er mor Karib
**en anv Gwerc'h, parrez eus Breizh Uhel, tost d'an harzoù gant Anjev, a zo *La Guerche* e galleg
** Gwerc'h-Breizh, kumun e Breizh, e departamant Il-ha-Gwilen. 
** Gwerc'h (La Guerche) e departamant Indre et Loire.

*en anv-kadarn **gwerc’hez**, a zo
** anv ar Werc’hez Vari, mamm Jezuz a Nazaret, azeulet gant ar gristenien
**e steredeg ar Werc’hez
**en anv *arouez ar Werc’hez*, deuet diwar anv ar steredeg
Gwerc'hded

Ar **werc'hded** (pe **gwerc'hted**) eo an anv a roer da stad an dud n'o deus ket anavezet c'hoazh an embarañ. Met peogwir n'eo ket termenet strizh adalek pegoulz e paouezer da vezañ gwerc'h e vez lavaret gant lod e paouezer da vout gwerc'h adalek ar c'hentañ ober reizhel.

Ouzhpenn ster korfel ar ger ez eus ivez ur ster relijiel, stag ouzh ar c'hlanded, enebet ouzh al loustoni, loustoni ar pec'hed er relijion gristen.

Un dalvoudegezh en arc'hant he deus gwerc'hded ar merc'hed e lod kevredigezhioù, evel e lod broioù islamek : kenstag eo ar werc'hted, an eured, hag an argouroù.

Dre astenn-ster e c'heller implijout ar ger evit ober anv eus tud pe draoù n'int ket bet louzet.

## Gwerc'hted ar c'horf
;Gant ar baotred
N'heller ket anataat en un doare korfel gwerc'hded ar baotred. Peurvuiañ e lavarer eus ur paotr ec'h eo gwerc'h keit ha ma n'en deus ket arnodet un darempred reizhel. Dre ma n'eo ket anataet n'eo ket prizet kement ha gwerc'hted ar merc'hed.
;Gant ar merc'hed
Gwerc'hted ar merc'hed zo anataet gant al lienenn-gourzh, pe himen, ar groc'henenn a stank ar forzh, hag a vez drailhet da vare an embarañ kentañ peurvuiañ.

## Ar werc'hted er gevredigezh hag er relijion
Meizad ar werc'hted a vez prizet-kenañ e lod metoùioù, kevredigezhel pe relijiel. Hervez o gizioù ec'h eo ret chom gwerc'h betek deiz an eured.
Kement-se a oa gwir en holl sevenadurioù meur, betek ma c'hoarvezas an hilastaliñ, en Europa hag Amerika er bloavezhioù 1960. Chom a ra gwir er bed islamek, er gevredigezh hindou, e kevredigezhioù henvoazel Afrika.

Er gevredigezh ma'z eo disteraet talvoudegezh ar briedelezh avat ne daoler ket pled nemeur eus ar werc'hted.

## Menegoù el lennegezh vrezhonek

:Demad d'ac'h, berjerenn, mesaëres denved,
:N'ouzonn penaoz hallet miret aze 'r gwerc'hted. —

— *Ann daou vreur*, e Fañch an Uhel (1874) : *Gwerziou Breiz Izel*, levrenn gentañ, p.&nbsp;196.

## Levrlennadur
*  Laura Carpenter : *Virginity Lost: An Intimate Portrait of First Sexual Experiences*, New York University Press, 2005 

## Notennoù
Dremmwel eus an darvoudoù

Er relativelezh hollek, **dremmwel an darvoudoù** zo un anv hollek evit ur vevenn en egoramzer, termenet e-keñver ar seller. En tu all d'an dremmwel-se, an darvoudoù n'hallont ket tizhout ar seller. Ar gouloù skignet diouzh diabarzh (pe diouzh tu all) an dremmwel n'hall ket tizhout ar seller, ha kement tra a dremen dre an dremmwel diouzh tu ar seller ne vez ket gwelet ken morse. Da skouer e vez gronnet an toulloù du gant un dremmwel eus an darvoudoù.

E-touez ar seurtoù dremmwel disheñvel e kaver an dremmwel klok hag an dremmwel anat, kenstag met disheñvel, a vez en-dro en-dro d'un toull du. Kavout a reer ivez Dremmwel Cauchy ha Dremmwel Killing; ar sferenn foton hag an ergosferenn eus diskoulm Reissner-Nordström; an dremmwel rannig hag an dremmwel kosmologek a denn d'ar gosmologiezh; hag a-bouez eo an dremmwel digenvez hag an dremmwel oberiant e studi an toulloù du.

## Daveoù
*The Universe in a Nutshell gant Stephen Hawking
*Kip Thorne *Black Holes and Time Warps*, W. W. Norton, 1994

### Notennoù
Kroaz ar Su

**Kroaz ar Su** (*Crux*, berraet e *Cru*) zo ur steredeg eus an hanterzouar su. An hini vihanañ eus an holl steredegoù eo.

Talvoudus eo Kroaz ar Su evit kavout penn-ahel su an oabl. En hanterzouar su, pa n'eus ket ur steredenn heñvel ouzh Sterenn an hanterzouar norzh (α Ursae Minoris) eo σ Oktant an hini dostañ d'ar penn-ahel, met n'eo ket skedus a-walc'h evit bezañ talvoudus) ha neuze e vez implijet div steredenn eus Kroaz ar Su evit kavout anezhañ : pa heulier al linenn etre Akruks (α) ha Gakruks (γ) war-hed 4,5 gwezh al lec'hed zo etre an div steredenn (da lâret eo ~25° e Su Akrux) e kaver ur poent tost da Su an oabl.

Gallout a reer ivez tresañ ul linenn etre α Centauri hag α Cir. El lec'h ma kroaz an eeunenn-se an hini deskrivet kent emañ Su an oabl.

## Istor
Abalamour ma tro ahel an douar e veze gwelet Kroaz ar Su diouzh ar Mor Kreizdouar da vare an Henamzer. Koulskoude e selle ar steredourien c'hresian ouzh ar stered-se evel ouzh ul lodenn eus Steredeg an den-marc'h. Lakaet e vez krouidigezh Kroaz ar Su, evel ur steredeg disheñvel, war gont Augustin Royer e 1679. Anavezet eo dindan ar stumm se abaoe pell a-raok koulskoude.

## Aroueziañ

Kroaz ar Su - evit diforc'hañ diouzh « Kroaz an Norzh », da lâret eo steredeg an Alarc'h - zo bremañ unan eus ar steredegoù ar muiañ anavezet eus an hanterzouar su hag e weler he femp steredenn skedusañ war bannieloù Aostralia, Brazil, Papoua Ginea-Nevez, inizi Samoa ha meur a hini all c'hoazh. Mankout a ra hepken ar steredenn ε war banniel Zeland-Nevez ha Tokelau.


Restr:Flag of Australia.svg|Aostralia
Restr:Flag of Brazil.svg|Brazil
Restr:Flag of Papua New Guinea.svg|Papoua Ginea-Nevez
Restr:Flag of Samoa.svg|Samoa
Restr:Flag of Tokelau.svg|Tokelau
Restr:Flag of New Zealand.svg|Zeland-Nevez


## Pennadoù kar

*Beta Crucis
*NGC 4755
Toull du steredenn

Un **toull du steredenn** a grou pa zisac'h ur steredenn dolzennek (dezhi tri zolz Heol pe muioc'h) warni hec'h-unan. Da vare an disac'hadenn e anad ur supernova pe ur bouilh skinoù gamma. Un hevelep toull du en deus un tolz etre tri ha pemp tolz Heol d'an nebeutañ. An hini brasañ anavezet (e 2001) en deus un tolz a dalvez 14 tolz Heol. Ar pep brasañ eus an toulloù du steredenn dre zisac'hadenn a grou diwar stered Wolf-Rayet .

## Disac'hadur

Gallout a reer ijinañ un toull du a n'eus forzh peseurt tolz oc'h harpañ war lezenn an dedennerezh hollek hepken, evel ma oa bet disklêriet gant Newton. Koulskoude, seul zisteroc'h eo an tolz, seul vui e rank an danvez bezañ bac'het evit krouiñ un toull du, zo fetis en un doare didermen. Hag e gwirionez ne anavezer argerzh naturel ebet gouest da grouiñ un toull du bihanoc'h evit 1,5 gwezh tolz an Heol pe war-dro, abalamour da natur an nerzhioù disheñvel a labour en disac'hadenn gravitadurel.

Un darvoud hogos didec'hus eo disac'hadenn ur steredenn tolzennek warni hec'h-unan. Gallout a rafed tremen hebiou d'an disac'hadenn pa vez kaoz eus steredennoù tolzennek-kenañ (120 tolz Heol en deroù) zo metalek-kenañ hag o deus da-heul un avel stered a laka ar steredenn da goll re a dolz evit ma c'hallfe disac'hañ goude. E diwezh he *buhez* nukleel, ar steredenn a strizh dindan gwered gravitadur he danvez. 

Pa vez izeloc'h tolz ar steredenn evit bevenn Chandrasekhar (1,44 tolz Heol) e teuio ar steredenn o vervel da vezañ ur gorrez wenn. Pa vez uheloc'h he zolz, met bihanoc'h memes tra evit bevenn Oppenheimer-Volkoff (3,2 tolz Heol), e teuio da vezañ ur steredenn neutronek. En tu all d'ar vevenn-se, ne vez ket kempouezet ken ar gravitadur gant gwask disteradur an elektron (evit ar gorrez wenn), na gant hini ar proton (evit a sell ar steredenn neutronek). Didec'hus eo an disac'hadenn en degouezh-se hag e teu ar steredenn da vezañ un esparder.

Termenet e vez an toulloù du steredenn dre dri ferzh : o zolz, o c'harg tredan hag o momed korn (ar *spin*). War a soñjer o deus an toulloù du pep a vomed korn met n'eo ket bet kadarnaet ar soñj-se gant an evezherezh. Momed korn un toull du steredenn zo hini ar steredenn a oa en e raok.

## Reizhad daouad skinoù X
Amable-Emmanuel Troude

**Amable-Emmanuel Troude** ganet e Brest d'an 8 a viz Mae 1803, ha marvet eno d'ar 6 a viz Genver 1885, a oa ur skrivagner brezhonek, goude bet soudard ha koronal en arme c'hall.

Mab e oa da Aimable-Gilles Troude, ofiser a vor, a gemeras perzh en emgann Algeciras e 1801.

Labourat a reas gant Gabriel Milin.

## Buhez A.-E. Troude

*1820 : servij soudard.
*1827 : distro eus Ergerzhadeg Bro-Spagn kaset da benn da lakaat Fernando VII war an tron en-dro ; emgav gant ar Gonideg.
*1842 : penn batailhon, tro-vrezel en Aljeria.
*(diwezhatoc'h) : koronal war e leve.

## Levrioù

*e-unan:
** 1842, *Dictionnaire français et celto-breton*, Brest, Vve J.-B. Lefournier, LXV et 594 p.
** 1855, *Mignoun ar Vugale*, Brest, Lefournier.
** 1869, *[[Nouveau dictionnaire pratique français-breton]], du dialecte de Léon avec les acceptations diverses dans les dialectes de Vannes, Tréguier et Cornouailles et la prononciation quand elle peut paraître douteuse*, Brest, Lefournier, XXXII et 940 p.
** 1876, *[[Nouveau dictionnaire pratique breton-français]], du dialecte de Léon avec les acceptations diverses dans les dialectes de Vannes, Tréguier et Cornouailles et la prononciation quand elle peut paraître douteuse, Suivi d'un Recueil de proverbes bretons et d'un Dictionnaire de rimes bretonnes, dans lequel sont indiqués esice quelques règles de la prosodie bretonne, ainsi que les particularités des consonnances finales de cette langue*... Brest, Lefournier, XXIV et 823 p. Adembannet gant Joseph Floch, Mayenne, 1979.
** 1886, un embannadur all, hep ar Geriadur klotennoù a oa en embannadur 1876.
*gant Milin
**1842, *[[Jezuz Krist, skouer ar Gristenien]]*, Brest, J.-B et A. Lefournier, 612 p.
**1870, *Ar Marvailler brezounek pe marvaillou brezounek dastumet gant ar C'horonal*, Brest, J.-B et A. Lefournier, 348 p. Adembannet evel Labous ar Wirionez, gant Roparz Hemon e ti Skridoù Breizh, 1950.
*Dizanv (met gant Milin ) 
** 1857, *[[Nouvelles conversations en breton et en français]] - Divizou brezonek ha gallek*, Saint-Brieuc, L. Prud, XVI et 136 p. Da vezañ gwelet war lec'hienn levraoueg niverel skol-veur Roazhon 2
** 1863, *[[Colloque français et breton ou nouveau vocabulaire]]*, Sant-Brieg, L. Prud'homme, 159 p. Da vezañ gwelet war lec'hienn levraoueg niverel skol-veur Roazhon 2

## Liammoù diavaez

*Mignoun ar vugale
*Geriadur Troude en linenn

## Levrlennadur
*Maodez Glanndour, *Ar c'horonal Troud*, Al Liamm niv. 189, p.&nbsp;271

## Notennoù
Tolz Heol

En astrofizik, an **tolz Heol** zo un unanenn a dalvez da vuzuliañ an tolz a vez implijet dre gendiviz evit ar stered pe an traezoù tolzennek all. Kevatal eo da dolz hon Heol.
E arouezenn hag e dalvoudegezh zo :
:M_{\bigodot} = 1,9891 \times 10^{30}\; kg

Gallout a reer jediñ tolz an Heol diouzh hed ar bloavezh, ar pellder etre an Douar hag an Heol (an UA), hag an argemmenn gravitadur (*G*) evel :

:M_\bigodot=\frac{4 \pi^2 \times (1{\rm UA})^3}{G\times(1{\rm yr})^2},

Betek nevez zo ne anaved ket an argemmenn gravitadur nag an UA en un doare resis. koulskoude, jediñ tolz relativel ur blanedenn all e Koskoriad an Heol pe un daouad steredennoù en unanennoù tolz Heol a zepante eus an argemmennoù anavezet fall-se. Talvoudus e oa eta jediñ an tolzioù-se en unanennoù tolz Heol (sellet ouzh argemmenn gravitadur Gauss). Hiziv an deiz ez eo muzuliet an UA en un doare resis-kenañ a-drugarez da radarioù etreplanedenn ha *G* zo muzuliet mat ivez, met tolz an Heol a zalc'h da vezañ unan eus emglevioù a-bouez ar steredoniezh. 

Talvout a ra tolz an Heol kement ha 330&nbsp;000 gwezh tolz an Douar.
Ar c'horrezed ruz eo ar stered, dezho an tolz bihanañ. Ar re vihanañ anavezet zo 1/20 eus tolz an Heol.
Ar steredennoù tolzennekañ o devez un tolz a dalvez war-dro 50 pe 80 tolz Heol.
Pa vez tolzennekoc'h c'hoazh ur steredenn ez eo distabil rak gwask ar skinadur divent zo en he c'hreiz a laka anezhi da skarzhañ an danvez a ya d'he ober.

E miz Genver 2004, Stephen Eikenberry, eus skol-veur Kalifornia, en deus disklêriet en doa dizoloet ar steredenn dolzennekañ a oa bet kavet biskoazh : LBV 1806-20. Ur steredenn yaouank-kenañ eo houmañ, dezhi 150 tolz Heol d'an nebeutañ.
Jaco Pastorius

**Jaco Pastorius** (1añ a viz Kerzu 1951 – 21vet a viz Gwengolo 1987) a oa ur soner hag ur sonaozour jazz hag ur gitarour stadunanat; labourat a reas gant ar Weather Report etre 1976 ha 1981, hag ivez gant Joni Mitchell, ha Pat Metheny. Gitar-boud tredan (*[[fretless]]* dreist-holl) eo a sone.

## Liamm diavaez
* Lec'hienn ofisiel
Hirder gwagenn

**Hirder gwagenn** ur wagenn dredanwarellek prantadek zo an hed ma ya ar gouloù er goullo e-pad an amzer zo etre div gribenn lerc'h-ouzh-lerc'h eus ar wagenn dredanwarellek-se. Skrivet e vez gant al lizherenn c'hresianek λ (*lambda*) peurliesañ.

:\lambda = \frac{c}{\nu}

Gant :

*λ = hirder gwagenn ar wagenn 
**c* = Tizh ar gouloù (3×108 m/s)
**ν* = frekañs ar wagenn

Gallout a reer termeniñ an hirder gwagenn dre ar matematik evel-se : Ma c'haller taolenniñ an hirder gwagenn gant ur fonksion prantadek *f* a gemer evel arguzenn an hed *x*, neuze ez eo an hirder gwagenn an λ > 0 bihanañ e doare ma vo evit holl an *x*où :

:\displaystyle{f(x+\lambda) = f(x)}

Dre analogiezh gant an naoutur matematek heñvelstumm e reer "prantad" anezhi ivez a-wezhioù, en un doare amreizh. E Fizik ez eo kevatal ar prantad, war dachenn an amzer, ouzh an hirder gwagenn : ar prantad zo an amzer vihanañ etre div dremenadenn heñvel eus ar wagenn en ur memes lec'h. Pa vez kaoz eus gwagennoù kildroennek, an hirder gwagenn zo an hed etre div gribenn lerc'h-ouzh-lerc'h, *dezhe ar memes arouezenn* :

An ahel *x* a ziskouez an hed ergerzhet, ha *y* zo talvoud ur c'hementad a gemm, d'ur mare resis, (da skouer gwask an aer evit ur wagenn son pe ar fonnder eus park tredan pe eus park tredanwarellek ur wagenn gouloù).

Kenfeur eo an hirder gwagenn d'ar prantad, ha kenfeur eo war an tu gin d'ar frekañs eta, niver ar c'hribennoù *dezhe ar memes arouezenn* a dreuz ur poent e-doug un eilenn. Kevatal eo an hirder gwagenn da dizh ar wagenn rannet dre frekañs an tremen.
Pa gomzer eus ur wagenn dredanwarellek a dreuz ar goullo, an tizh-se zo tizh ar gouloù *c* er goullo, hag e vez skrivet :

:\lambda = \frac{c}{\nu}

Gant :

*λ = Hirder gwagenn ar wagenn
**c* = Tizh ar gouloù (3×108 m/s)
**ν* = frekañs ar wagenn

Evit ar gwagennoù radio e vez jedet ar formulenn en doare aes :
hirder gwagenn (e metroù) = 300 / frekañs (e Megahertz)

Ar c'hontrol eus an hirder gwagenn eo an niver gwagenn :
:k = \frac{1}{\lambda}
Bez eo an niver a gelc'hiadoù (« gwagennoù ») zo en ur metr.
Termenet e vez an niver gwagenn ivez dre 
:k = \frac{2\pi}{\lambda}
evit eeunaat ar formulennoù.

## Skouerioù hirderioù gwagenn

## Hirder gwagenn Broglie
Dizoloet en deus Louis de Broglie o doa an holl rannigoù fizik, dezho ur momed kinetek, un hirder gwagenn, anvet **hirder gwagenn Broglie** (Gwelet ar pennad Mekanik ar gwagennoù). Evit ur rannig relativat e vez jedet hirder gwagenn Broglie gant : 
: \lambda = \frac{h} {mv} = \frac {h} {m_0v} \sqrt{1 - \frac{v^2}{c^2}}

Gant *h* evit argemmenn Planck, *m<sub>0</sub>* tolz ar rannig difiñv, ha *v* he zizh.
Uslimestra

Ar skinoù **uslimestra** pe c'hoazh **dreistmouk**
(berraet en **UV**, *UltraViolet*) zo ur skinadur tredanwarellek dezhañ un trohed er skalfad tredanwarellek a zo berroc'h eget hini ar gouloù gwelus (740 [nm]-280 nm]) met hiroc'h eget hini ar [skinoù X (0,01 nm-10 nm) : 400 nm-100 nm eo skalfad ar skinoù dreistmouk. Ne c'hall ket lagad an den o gwelet eta.
E 1801 e voe dizoloet ar skinoù uslimestra gant ar fizikour prusian Johann Wilhelm Ritter, a-drugarez d'o gwered kimiek war ar gloridenn arc'hant AgCl.
Kement ha « dreist al limestra » e talvez o anv, o vezañ ma 'z eo al limestra al liv en deus an trohed berrañ eus skalfad ar gouloù gwelus.

Rannet e vez ar skinoù uslimestra en UV tostañ (400 nm - 200 nm) hag en UV pellañ (200 nm - 100 nm).
Pa vez kaoz eus efedoù ar skinoù uslimestra war yec'hed an dud e ranner anezhe alies en UV-A (400-315 nm), UV-B (315-280 nm) hag UV-C (280-153 nm).

## Liammoù diavaez
* Ar skinoù uslimestra : Aozadur Bedel ar Yec'hed (OMS)  
* Anavezout feuriaderioù ar skinoù UV e Bro-C'hall : ''La Sécurité Solaire'' 

## Notennoù
Atlas

**Atlas** a c'hall bezañ : 
*Atlas (mitologiezh), un Titan, da lavarout eo un doue bihan, e mojennoù Henc'hres
*Atlas (kartennaoueg), un dastumad kartennoù
*menezioù Atlas, un aradennad venezioù e Norzhafrika
*Atlas (loarenn), unan eus loarennoù Sadorn
*Atlas (steredenn), ur steredenn er Pleiadezed
*Atlas, ar c'hentañ eus eskern gwalenn ar c'hein

## Tud
*Natacha Atlas, ur ganerez c'hallek

## Traoù arall
*Embannadurioù Atlas, un ti-embann gall
Gouel

Ar ger **gouel** a c'hell kaout meur a ster :

* ur **[[gouel (deiz)|gouel]]** (anv gourel) zo un deiz, pe meur a hini, ma vez lidet un darvoud bennak, pe un den, pe ur vro. Ur bern gouelioù zo, hervez ar broioù hag ar relijionoù.
**Arabat meskañ **gouel** ha fest.

* ur **[[gouel (bageal)|ouel]]** (anv gwregel) zo ur pezh lien a dalvez d'ar bagoù dre lien da vont war-raok.
* ur **[[gouel (dilhad)|ouel]]** zo ivez ur pezh gwiad a implijer da c'holeiñ un dra pe un den, merc'hed alies, o blev pe o dremm.

* ur ger **gouel** all zo e brezhoneg c'hoazh, eus ar verb *gouelañ*, a dalvez kement ha daeroù.
Normandi-Izel

Ur rannvro c'hall oa **Normandi-Izel**. Lod eus Normandi e oa gant Normandi-Uhel hag an Inizi Angl-ha-Normand. Tri departamant a oa enni : Calvados, Orne ha Manche.

Bodet eo bet gant Normandi-Uhel d'ar 1 a viz Genver 2016 d'ober ar rannvro Normandi.
Normandi-Uhel

Ur Rannvro c'hall e oa **Normandi-Uhel** (e galleg **). Lod eus Normandi e oa gant Normandi-Izel hag an Inizi Angl-ha-Normand.

Daou departament a oa enni : Seine-Maritime hag Eure.

Kendeuzet e oa gant Normandi-Uhel d'ar 1 a viz Genver 2016 d'ober ar rannvro Normandi.

## Kêrioù pennañ
* An Havr-Nevez ( annezad e )
* Rouan ( annezad e )
* Évreux ( annezad e )
Seán Mac Diarmada

**Seán Mac Diarmada** (ganet evel *John McDermott* hag anavezet ivez e saozneg evel *Seán Mac Dermott*) a oa ganet d'an 28 a viz C'hwevrer 1883 e kontelezh Leitrim ha tremenet d'an 12 a viz Mae 1916. Kemer a reas perzh en aozadur Emsavadeg Pask hag en darvoudoù da-heul. Kondaonet e voe d'ar marv goude-se. 

Ganet eo bet d'an 28 a viz C’hwevrer 1883 e kontelezh Leitrim, e lec’h ma'z eo bet desket gant an Irish Christian Brothers. E 1908 ez eas da Zulenn el lec’h ma'z eas e darempred gant strolladoù stourm enep-saoz (ar Sinn Féin, an Irish Republican Brotherhood ha Conradh na Gaeilge). Dont a reas da vezañ ezel eus kuzul-uhel an IRB ha diwezhatoc’h e sekretour.

E 1910 e teuas da vezañ pennskrivagner ar gazetenn « Irish Freedom », ur gazetenn krouet gantañ, Blumer Hobson ha Denis MacCullough. Dilennet e voe e-giz unan eus pennoù an IRB. Evel se e kejas gant Thomas Clarke, dont a rejont da vezañ tost-kenañ an eil d'egile. Un tammig diwezhatoc’h e voe paket gant ar poliomielit, ha ret vo dezhañ bale gant ur vazh.

E 1913, Mac Diarmada a labouras da genstagañ kevredigezh an Irish Volunteers ouzh an IRB. E 1915 e voe harzet gant ar Saozon abalamour d’ur brezegenn en doa graet a-enep ar Rouantelezh-Unanet. Dieubet e voe e miz Gwengolo ha kemer a reas perzh e-barzh aozadur emsav 1916.

E-pad Emsavadeg Pask, abalamour ma oa ampechet, e chomas Mac Diarmada dreist-holl e-barzh an Ti-Post gant pennoù an emgann. Pa voe trec'h ar Saozon e c'hellas chom kuzhet e-touez ar brizonidi, met ur soudard saoz en kavas. Kondaonet e voe d'ar marv ha lazhet d'an 12 a viz Mae 1916. Lee Wilson, an hini a anavezas Seán Mac Diarmada e-touez an emsaverien bac'het, a voe lazhet diwezhatoc'h war urzhioù Michael Collins.
Pablo Picasso

**Pablo Ruiz Picasso**, bet ganet d'ar 25 a viz Here 1881 e Málaga, Andalouzia (Spagn) ha marvet d'an 8 a viz Ebrel 1973 e Mougins (Bro-C'hall), a oa ul livour hag ur c'hizeller spagnol. Unan eus arzourien veur bennañ an  eo bet. Gant ar Gall Georges Braque (1882-1963) en doa diazezet luskad ar gubouriezh.

## Buhez

*Pablo Diego Jose Francisco de Paula Juan Nepomuceno Crispin Crispiniano de la Santisima Trinidad Ruiz Blasco Picasso y Lopez* e oa anv klok Pablo Picasso, mab kentañ Don José Ruiz ha Maria Picasso Lopez. Livour ha kelenner tresañ er skol *San Telmo* e Málaga e oa Don José Ruiz. Div c'hoar a zeuas war e lec'h, ha breur ebet.

E 1891 en em stalias ar familh Ruiz-Picasso en A Coruña e Galiza. Pevar bloaz goude, e 1895, e voe anvet Don José Ruiz da gelenner en  *Escola Superior de Disseny i Art « la Llotja »* e Barcelona.

## Gwragez ha bugale
Bevañ a reas gant Fernande Olivier war-dro 1906, ha gant Eva Gouel e 1912. E 1918 e timezas gant Olga Kokhlova ; ur mab o doe, Paulo Ruiz Picasso (Pariz, 1921-1975).

Adalek 1925 e vevas gant Marie-Thérèse Walter ; ur verc'h o doe, María de la Concepción Ruiz Picasso, lesanvet « Maya » (Boulogne-Billancourt, 1935 – Neuilly-sur-Seine, 2022). Bloaz goude ganedigezh e verc'h ec'h eas P. Picasso gant Dora "Maar" Markovitch, hag adalek 1945 e vevas gant Françoise Gilot ; daou vugel o doe : Claude Ruiz Picasso (Boulogne-Billancourt, 1947 – Genève, 2023) ha Paloma Ruiz Picasso (*Valàuria, 1949).

E 1961 e timezas da Jacqueline Roque.

## Oberennoù
### Kent 1901

### 1902-1914

### 1914-1918

### 1918-1939

### 1940-1944

### 1945-1972


Museu Picasso Barcelona.JPG|Mirdi Picasso Barcelona
Picassoskulptur bei Kristinehamn.jpg|Delwenn gant Picasso, e Kristinehamn, Sveden
Picasso Outside 1.jpg|Delwenn dirak ar Mirdi Modern e Stockholm
Taravadur

Er yezhoniezh e vez implijet an termen **taravadur** (saoz.: ''spirantization'') war tachennoù ar fonologiezh hag ar vorfologiezh evit komz eus un doare blotadur, da lâret eo ur c'hemmadur kensonennel, ma vez "taravaet" ur gensonenn, da lâret eo e teu ur gensonenn dre serriñ pe ur gensonenn dre fic'hal da vezañ ur gensonenn dre daravat, da skouer [b] → [v].

An taravadur a c'hell talvezout da berzh yezhadurel ur yezh bennak, evel da skouer ar c'hemmadurioù er yezhoù keltiek, pe talvezout a c'hell da displegañ ur c'hemm a-hed ar wezh, da skouer alofonennoù ar c'hensonnenoù dre serriñ etrevogalennek distaget dre daravat: [g] → [ɣ]

## Gwelit ivez:
* Dereziadur kensonennel
* Apofoniezh
* Kemmadur
* Yezhoù keltiek
* Blotadur
Kaletadur (yezhoniezh)

Er yezhoniezh e vez implijet an termen **kaletadur** (saoz.: ''fortition'', diwar al latin "fortis") war tachennoù ar fonologiezh hag ar vorfologiezh evit komz eus un doare kemmadur kensonennel kavet e meur a yezh dre ar bed, en o zouez ar yezhoù keltiek, ma vez "kaletaet" pe "kreñvaet" ur gensonenn, da lâret eo e teu ur gensonenn ''lenis'' (*blot*) da vezañ ur gensonenn ''fortis'' (*kalet*): 

* kensonenn dre daravat > kensonenn dre serriñ, d.s. [v] → [b]
* kensonenn dre dostaat > kensonenn dre serriñ, d.s. [r] → [d]

Disheñvel eo ivez ar c'haletadur neuze, kalz ledanoc'h e ster, diouzh ar c'hemmadur dre galetaat implijet gant ar brezhoneg.

Enebiet e vez ar c'haletadur ouzh ar blotadur, met kalz raloc'h eo ar c'haletadur evit ar blotadur e yezhoù ar bed, e meur a rannyezh spagnolek da skouer e vez distaget [ʝ] an hantervogalenn [j].

## Gwelit ivez:
* Dereziadur kensonennel
* Apofoniezh
* Kemmadur
* Yezhoù keltiek
* Taravadur
* Blotadur
Ethnologue

***Ethnologue: Languages of the World*** a zo anv ur gelaouenn, embannet war ar Gwiad ivez, eus SIL etrebroadel (anavezet gwezhall evel "Skol-uhel yezhoniezh an hañv"), un aozadur yezhoniezh kristen hag a studi ar yezhoù zo anavezet an nebeutañ, da gentañ evit pourchas Bibloù e yezh orin ar poloù a glaskont avielañ.

Kavout a reer stadegoù evit 6 912 yezh war *The Ethnologue* en e 15vet moulladur, embannet e 2005 (pa oa muioc'h evit 6 809 er 14vet moulladenn embannet e 2000) gant titouroù evel niver ar yezherien, al lec'h ma vevont, ar rannyezhoù, ar gerentiezh gant ar yezhoù all, daoust ha kavet e vez ar Bibl er yezh-mañyezh, ha kement zo. Hiziv an deiz ez eo ar renabl yezhoù klokañ zo er bed, gant roll Linguasphere. 

E 1984, *the Ethnologue* a embannas ur reizhiad kodañ a deir lizherenn, anvet **SIL code**, evit anavezout kement yezh a zeskriv. This set of codes significantly exceeded the scope of previous standards, e.g., ISO 639-1. Ar 14 moulladur, embannet e 2000, a oa enni 7148 kod yezh na glote ket lies gant kodoù an ISO 639-2. E 2002 e oa goulennet digant *the Ethnologue* labourat gant an Aozadur etrebroadel evit ar skoueriekaat (ISO) evit enframmañ e godoù en ur raktres standard etrebroadel. Bremañ ec'h implij *The Ethnologue* ar standard-se, anvet ISO 639-3. Er 15vet moulladur, embannet e 2005 e kaver 7299 kod.

A-wezhioù ec'h arguzenner diwar-benn neptuegezh *Ethnologue* evel aozadur skiantel, da skouer evit a sell ouzh rummatadur ar yezhoù semitek.

### Titouroù kozh
Daoust da *Ethnologue* da vezañ adwelet ha nevesaet ingal, kalz eus an titouroù zo kozh a-walc'h. An titouroù evit Bro-Iwerzhon da skouer zo diazezet war niveridigezh 1983, daoust ma'z eus bet teir niveridigezh all abaoe.

## Liammoù diavaez
*''The Ethnologue'' war ar Gwiad
**Digoradur d'ar stumm moullet
**Kodoù a deir lizherenn evit anavezout yezhoù
**Kodoù a deir lizherenn evit anavezout yezhoù: nevesaat kodoù ar 14vet moulladur evit ar 15vet moulladur
**Ethnologue - Istor
*Ur sell war ar 15vet moulladur, gant Ole Stig Andersen (*[[Danmarks Radio]]*)
*Ur bibl a 6 912 yezh implijet gant yezhoniourien ha misionerien (*[[New York Times]]*)
*"Kartennadurioù ISO 639 ha SIL ''Ethnologue'': Pennaennoù implijet ha kentelioù desket"

## Notennoù ha daveennoù
Kenteuzadur (yezhoniezh)

Er yezhoniezh e vez implijet an termen **kenteuzadur** (saoz.: ''coalescence'') war tachennoù ar fonetik hag ar fonologiezh evit komz eus ar fed ma vez kemmet perzhioù ur fonenn a-hed ar wezh koulz dre heñveladur hag dre diverkadur, da skouer:

: krennsaozneg: (?)[ng] > [ŋg] > [ŋ] e dibenn ur ger 
: brezhoneg *"penn moc'h" > "pemoc'h" [nm] > (?)[mm]/[m:] > [m]

## Gwelit ivez:

* Heñveladur
* Fonologiezh
* Sandhi
* Disheñveladur
* Krasis
* Blotadur
Diverkadur (yezhoniezh)

Er yezhoniezh e vez implijet an termen **diverkadur ** (saoz.: ''deletion'') war tachennoù ar fonetik hag ar fonologiezh evit komz eus ar fed ma vez diverket ur fonenn bennak.

Bez' e c'hell tennañ da diorroadur ar yezh a-hed an amzer pe da stad ar yezh a-vremañ, da skouer pa gomzer buan pe buanoc'h evel e portugaleg ma vez diverket an holl vogalennoù hep an taol-mouezh warne pe e rannyezhoù 'zo evel e brezhoneg. 

: **Diorroadur istorel ar yezh**
:: kembraeg *plismon* < saozneg *p*'o**liceman'' (diverket an "o" distaget "[[schwa]]" e saozneg)

: **Diverkadur rannyezhel*'
:: [[brezhoneg|tregerieg]] *lâret* kv. [[brezhoneg|brezhoneg unvan]] *lavaret''

## Gwelit ivez

* Apoherezenn
* Sinkopenn
* Apokoptenn
* Heñveladur
* Fonologiezh
* Kenteuzadur
Disheñveladur (yezhoniezh)

Er yezhoniezh e vez implijet an termen **disheñveladur ** (saoz.: ''dissimilation'') war tachennoù ar fonetik hag ar fonologiezh evit komz eus ar fed ma kemm perzhioù ur fonem diwar levezon ur fonenn all evit ma teufent da vezañ disheñveloc'h an eil diouzh egile, da skouer:

: latin *ve*'n**ēnum'' > [[italianeg]] ''ve**l**eno'' « binim »

Enebet e vez neuze ouzh an [[heñveladur (yezhoniezh)|heñveladur]] ma teu da vezañ heñveloc'h ur fonem ouzh ur fonenn all. Kalz raloc'h eo an diseñveladur evit an heñveladur avat ha keit ha ma tenn alies an heñveladur da lezennoù, da lâret eo e displeg meur a gemm fontikel en ur [[yezh]] resis dre m'eo bet o tiorren a-hed an amzer, an disheñvaladur a gaver kentoc'h e [[ger|gerioù]] resis kemmet dre degouezh e istor ar yezh. 

Dres evel an heñveladur e c'hell an disheñveladur bezañ **a-dost** pe **a-bell** hervez ma vez tost pe pell ar fonenn ma vez levezonet ar fonem ganti ha **war-raok** pe **war-gil''' hervez ma vez levezonet ar fonem gant ur fonenn araozi pe war he lerc'h. Ha dres evel an heñveladur e kaver kalz stankoc'h skouerioù o tiskwel an disheñveladur war-raok evit an disheñvaladur war-gil met stankoc'h e kaver disheñveladur a-bell evit a-dost, ar c'hontrol-mik eus ar pezh a c'hoarvez gant an heñveladur.

## Gwelit ivez:
* Heñveladur
Kalc'has

**Kalc'has** (Κάλχας / Kálkhas e henc'hresianeg), mab da d-Thestor, a oa un diouganer, bet gantañ e c'halloud a-berzh Apollon hervez mojennoù Hellaz kozh. Eñ eo a alias Agamemnon da aberzhiñ e verc'h Ifigeneia d'an doueed da gaout avel vat digante da vont da vrezeliñ da Droia.

## Mojenn
Kent da arme tud Hellaz lestrañ etrezek Troia e tiouganas e vije ezhomm eus ar brezelour meur Ac'hilleüs hag e padje dek vloaz ar brezel. E-pad an dreizhadeg e tispleg da Agamemnon perak he deus Artemis dalc'het listri an Hellened en Aulis, ha penaos he digounnariñ oc'h aberzhiñ e verc'h Ifigeneia.

Goude kemeret Troia, echu ar brezel. Hag eñ d'ar gêr war e dreid gant Leonteüs ha Polypoites, rak Kalc'has, a gave gwelloc'h an hent hir dre an douar eget ar veaj verr war vor, abalamour da gounnar an doueez Athena. Hag int-i erruet e Kolofon. Eno e varvas Kalc'has gant ar vezh dre ma voe trec'het gant an diouganer Mopsos, mab da Apollon, en ur seurt kenstrivadeg diouganiñ. Hervez un doare all e varvas diwar tagañ gant ar re c'hoarzhin. Beziet e voe gant e zaou gompagnun.
Christian Ménard

**Christian Menard** a zo ur politikour breizhat ganet d'ar 7 a viz ebrel 1946 e Kemper. Da gannad e oa bet dilennet e 2002 er C'hwec'hvet pastell-vro Penn-ar-Bed en anv ar strollad UMP. Françoise Louarn a oa evel eilerez gantañ.

## Postoù
* 20/03/1989 - 18/06/1995 : maer Kastell-Nevez-ar-Faou 
* 19/06/1995 - 18/03/2001 : maer Kastell-Nevez-ar-Faou 
* 20/03/2001 - Meurzh 2014 : maer Kastell-Nevez-ar-Faou 
* 01/01/1997 - 15/03/1998 : ezel eus kuzul rannvroel Breizh
* 16/03/1998 - 27/07/2002 : ezel eus kuzul rannvroel Breizh

## Liammoù diavaez
* Lec'hienn ofisiel ar politikour
Penn-ahel Republikan

**Penn-ahel Republikan** (*Pôle républicain* e galleg) a oa anv an aozadur a vode kengorioù-harp da Jean-Pierre Chevenement evit dilennadeg ar Prezidant e 2002. D'an 26 a viz genver, e kendalc'h-diazez al Luskad Republikan ha Keodedour en em dreuzfurmas en ur c'hengevredad a oa ennañ al Luskad Republikan ha Keodedour hag aozadurioù tost. Paouezet en deus da vezañ ar Penn-ahel Republikan e 2004.

## Ar Penn-ahel Republikan etre 2001 ha 2002

Daoust m'edo war an tu-kleiz abalamour da orin politikel e ziazezour e tastumme ar Penn-ahel Republikan "republikaned eus an div riblenn". Ennañ e kaved gaolourien evel Jérôme Baloge, roueelourien evel Bertrand Renouvin eus an Oberiantiz Roueel Nevez, riegezhourien evel William Abitbol, tost da Charles Pasqua ha kommunourien evel Anicet Le Pors. Aet eo kuit tud an tu-dehou goude an dilennadeg, avat, rak kerseet e oant bet gant diskleriadurioù Jean-Pierre Chevenement hag e harp d'an tu-kleiz evit an dilennadegoù lezennel.

## Ar Penn-ahel Republikan goude 2002

Penn-ahel Republikan a oa anv un aozadur berr e vuhez a strolle al Luskad Republikan ha Keodedour hag un niver a aozadurioù tost, en o touez.

* Unvaniezh ar Republikaned Radikal
* Unvaniezh Gaolour
* Unvaniezh ar Republikaned Yaouank
* Kelc'h an unvaniezh
* Bevet ar Republik

Pouezet eo ar Penn-ahel Republikan da vezañ oberiant adalek 2004
Groombridge 34

*Groombridge 34* a zo ur c'houpl a gorrezed ruz gant ur c'helc'htro hogozik kelc'hiek, war-dro 147 UA etrezo. Tarzhadegoù o-deus o-taoù hag evel steredennoù kemmus e vezont renket.

## Gwelet ivez
Roll ar stered tostañ

## Liammoù diaveaz
Solstation
Zorro gris

Ar **zorro gris** (*Pseudalopex griseus*) a zo ur bronneg bihan eus ar c'herentiad *[[Canidae]]*, anvet ivez *louarn Patagonia* pe *chilla*.

## Annez
Bevañ a ra ar zorro gris en Amerika ar Su, dreist-holl en Arc'hantina ha Chile. Graet eo e diriad gant ur riblennad dir war an daou du eus an Andoù etre 17ºS ha 54ºS. En Arc'hantina e kaver ar spesad er rannvro gornôg damgrin. E pep lec'h e kaver anezhañ e Chili ha posupl eo ez eus un nebeud hiniennoù e Perou.

Degaset e oa bet ar zorro gris d'an Inizi Maloù etre 1920 ha 1930 ha niverus ez int en enezenn Beaver hag enezenn Wedell.

Kavout a reer ar zorro gris e meur a endro : eus strouezheg damgrin Arc'hantina betek stepenn yen Patagonia.

## Doareoù
Bihan eo ar zorro gris. Muzuliañ a ra etre 47 ha 50 cm ha pouezañ a ra etre 2.5 ha 4 kg.

## Emzalc'h

En em vagañ a ra ar zorro gris dreist-holl diwar evned, krignerien ha konikled. Gouennañ a ra e fin an diskar-amzer, war-dro miz Meurzh. Ganet e vez ar re vihan goude un dougen daou viz.

## Daveoù

* González del Solar, R. and J. Rau (2004) *Pseudalopex griseus*. In C. Sillero-Zubiri, M. Hoffman and D. Macdonald (eds.) Canids: Foxes, Wolves, Jackals and Dogs. Gland, Switzerland, IUCN/SSC Canid Specialist Group. Pp. 56-63. (https://web.archive.org/web/20110927122244/http://www.canids.org/species/Chilla.pdf)
*  
* IUCN (2004): Canids: Foxes, Wolves, Jackals and Dogs
* Ar zorro gris war lioncrusher.com
C'hwibanusadur

Er yezhoniezh e vez implijet an termen **c'hwibanusadur** (saoz.: ''assibilation'') war tachennoù ar fonologiezh hag ar vorfologiezh evit komz eus un doare kemmadur kensonennel ma teu ur gensonenn dre serriñ, da skouer, da vezañ ur gensonenn dre daravat pe dre fic'hal c'hwibanus, da lavaret eo ur c'hwibanenn:

: latin "*-tio*" (/tio/) > /ʃə/ e saozneg pe /dʒio/ en italianeg

## Gwelit ivez
* Blotadur
* Apofoniezh
* Kemmadur
* Taravadur
* Kaletadur
Dereziadur kensonennel

Er yezhoniezh e vez implijet an termen **dereziadur kensonennel** (saoz.: ''consonant gradation'') war tachennoù ar fonologiezh hag ar vorfologiezh evit komz eus un doare blotadur, da lâret eo ur c'hemmadur kensonennel ma vez kemm perzhioù resis ur gensonenn e diabarzh ur ger e degouezhioù yezhadurel resis ha hervez patromoù resis, da skouer e samieg e kemm kensonennoù 'zo e dibenn ur ger ma vez staget outañ lostger al liester: 

: *vie*'ss**u'' ("ti") → ''vie**s**ut'' ("tiez")
: ''sa**dj**i'' ("lec'h") → ''sa**j**it'' ("lec'hioù")
: ''jo**hk**a'' ("stêr") → ''jo**g**at'' ("stêrioù")
: ''lá**mp**á'' ("lamp") → ''lá**mpp*'át* ("lampoù")

Kavet e vez an dereziadur kensonennel e meur a yezh finnek-lappek dreist-holl, en o zouez ar finneg, an estoneg ar samieg hag ivez e nganaseg, ur yezh samoyedek. 

Kemmañ a ra a yezh da yezh ar c'hensonennoù resis a c'hell kemmañ hag ivez ar c'hemmoù resis, da skouer mouezhiadur, divouezhiadur, dic'hwezhadur, eeunadur ur gensonenn doubl, hag all.

## Gwelit ivez:
* Blotadur
* Apofoniezh
* Kemmadur
* Taravadur
* Kaletadur
Maouez noazh en ur gador-vrec'h ruz

***Maouez noazh en ur gador-vrec'h ruz*** (titl orin e galleg: *Femme nue dans un fauteuil rouge*) zo un daolenn 130 cm x 97 livet e 1932 gant al livour spagnol Pablo Picasso.

Emañ war-ziskouez en diskouezva Tate Modern e Londrez, dindan an anv *Nude Woman in a Red Armchair*.

Ar vaouez a weler eo *Marie-Thérèse Walter*, unan eus dousoù ha karantezioù bras Picasso. 

Ur c'helc'h peurvat eo he dremm, rannet e div lodenn avat, ma soñjer e daou selled, a dal hag a gostez, hag ivez en ur penn all, a zehou, stouet da bokat d'ar vaouez. 

## Liamm diavaez
*  [http://www.tate.org.uk/servlet/ViewWork?cgroupid=999999961&workid=11861&searchid=8537 An oberenn e lec'hienn ofisiel an Tate Gallery.
Marv Casagemas

**Marv Casagemas** zo anv un eoullivadur, dezhañ 150 cm x 90, graet e 1901 gant al livour spagnol Pablo Picasso.

Emañ e Mirdi Broadel Picasso, e Pariz.

Dremm an den marv a weler en daolenn eo hini *Carlos Casagemas*, mignon da b-Picasso, nevez emlazhet e Pariz, e miz C’hwevrer 1901. 

## Ul livadur all
Ul livadur all zo diwar-benn obidoù Casagemas, anvet **Evocation** (Eñvoradur), livet e 1901 ivez. Er *Musée d'Art Moderne de la Ville de Paris* emañ hennezh, profet gant hêred Ambroise Vollard (1950).

## Istor an div daolenn
Kuitaat Barcelona a reas Picasso en 1900, gant e genseurt Casagemas, da vont da Bariz. Bod a voe kavet gante e Montmartre, ha teir flac'h yaouank, a veze patromoù gant livourien: Louise, Odette ha Germaine. Ma 'z eas sot-pitilh Casagemas gant an deirvet, dañserez er Moulin-Rouge, lorc'hus ha gwrezus. Ne voe ket ar paotr evit gouzañv he darempred gant ur ministr, a vage anezhi, ha ne felle ket dezhi e guitaat. Klask a reas Casagemas lazhañ ar plac'h gant ur bistolenn er c'h-Café de la Rotonde, en miz C'hwevrer 1901, hag en em lazhañ goude. C'hwitet e voe e daol war ar Germaine, warnañ avat ne oa ket. 

N’edo ket Picasso war al lec’h d’ar poent, nemet dont a ray eus Barcelona, da chom e stal-labour e vignon ur pennad. . 

Dousig Picasso e teuas Germaine da vezañ, ha da gontañ dezhañ poanioù e gamarad. Glac’haret e vo gant ar marv skrijus a hento e oberenn betk fin e vuhez. E dibenn ar bloaz e vo liammet gantañ marv Van Gogh, ken skrijus all, ouzh hini e vignon, hag implij a ray al livioù e doare al livour hollandat.

Diwezatoc'h e konto d'an arzvarnour Pierre Daix: "En ur soñjal e Casagemas eo e oan kroget da livañ en glas." 

N'eo nemet e 1966 e vo diskouezet gant Picasso taolennoù ar prantad glas. 

 

## Liammoù diavaez
*  Al livadur "Marv Casagemas" e lec’hienn ofisiel Mirdi Broadel Picasso Pariz.
*Al livadur "Evocation"
Unpenniezh

Ur reizhiad hag ur renad politikel m'emañ ar galloud e penn ur riez gant un den hepken eo an **unpenniezh** pe **monarkiezh**.

Dre hêrezh e vez treuzkaset ar galloud d'an unpenn peurliesañ, ha renadoù ar rouantelezh, impalaeriezh ha priñselezh a zo unpenniezhoù. Kavout a reer unpenniezhoù hep bevennoù lakaet dre skrid, a reer unpenniezhoù hollveliek anezho. Koulskoude en unpenniezhoù-se e vez reolennoù kuzh ha reizhiadoù kempouezañ, ar gourzhgalloudoù ofisiel pe guzh.
Unpenniezhoù bonreizhel zo ivez, da lavaret eo renadoù ma lakaer reolennoù evit kempouez ar galloudoù en ur skrid anvet "bonreizh". Rannet e vez ar skrid-se e melladoù a zeskriv ar c'hoari etre an dud veur, an emvodoù ofisiel pennañ hag an doareoù d'o sevel. Deskrivet eo bet ar vonreizh evel ur gevrat etre un unpenn hag e bobl gant ar prederour gall Jean-Jacques Rousseau (1712-1778) en e oberenn *Du contrat social, ou principes du droit politique* "A-zivout ar gevrat kevredigezhel, pe pennaennoù ar gwir politikel" (1762).

## Unpenniezh hollveliour ha bonreizhel e Bro-C'hall
Abaoe deroù rouantelezh ar Franked e oa bevennoù strizh da c'halloud ar roueed pa oa ret dezho ren aferioù ar rouantelezh diwar ali o gwizien bennañ ha hini an eskibien. Ar re-se a zlee degas soudarded pa veze goulennet gant ar roue, met e mod-se ne oa ket frankiz gant hennezh da ober hervez e soñj.

## An unpenniezh er bed

## Notennoù
Breutadegoù Melun

Kroget e oa **Breutadegoù Melun** d'ar 25 a viz Even 1960 gant dileuridi ar GC'hRA (Gouarnamant da C'hortoz Republik Aljeria), Mohamed Seddik Benyahia hag Ahmed Boumendjel ha Bro-C’hall. Mont a ray ar breutadegoù-se d’ar strad buan a-walc’h rak re a zistokoù a oa etre an daou du, dreist-holl evit ar pezh a sell ouzh an arsav-brezel. Neuze e kendalc’has ar brezel dispac’hel, c’hwitet ar steuñv gall gant ar C’hallaoued dre un difenn efedus eus perzh an Aljerianed. D'an 9 a viz Kerzu 1960 e oa bet e kêrioù bras Aljeria manifestadegoù bras evit diskouez kenskoazell ar bobl aljerian d'an FLN. War an dachenn diavaez en deus an FLN graet ul labour bras evit rediañ De Gaulle da gregiñ en-dro gant ar c'hendivizoù. A-drugarez d’ar Suis Olivier Lang, e krog ar breutadegoù en-dro e Neuchâtel gant Ahmed Bourmendjel, Ahmed Francis ha Saad Dahlab eus an tu aljerian, ha Raqueroque ha Chayet da c’houde evit gouarnamant Bro-C’hall.
Breutadegoù kentañ Evian

Deiziet d’ar 7 a viz Ebrel 1961, daleet e vint rak chenchamanoù oa gant politikerezh bro-C’hall. Ouzhpenn-tra nac’het ‘oa an FLN kemer perzh eno p’en deus diskleriet Louis Joxe an 31 a viz Meurzh 1961 ar c’hoant en doa ar gouarnamant c’hall da pedin an MNA (Mouvement National Algérien) ha pa’z eo bet lazhet aotroù maer Évian. A benn ar fin eo bet deiziet tabutoù Evian an 20 a viz Mae 1961, eno en vodas Krim Belkacem, Mohamed Seddik Benyahia, Ahmed Francis, Saad Dahlab, Reda malek hag Ahmed Boumendjel, dileuridi ar GC’hRA ha Louis Joxe, Claude Chayet ha Bruneo De Leusse dileuridi ar gouarnamant c’hall. En despet d’an emgavioù hag a zo bet etre an 20 a viz Mae hag an 13 a viz Even 1961 n’int ket deuet a benn da aozan ur feu-emglev, rak ne oant ket a-du evit ar pezh a sell ouzh an arsav-tan pe politikerezh dispartian ar Sahara. Bro C’hall n’oa c’hoant rein an daou broadelouriezh d’an aljerianed, an hini gall hag an hini aljerian. Nac’het ‘neus an FLN tabutal war pennaennoù disklêriet ar c’hentan a viz Du 1954, paouez a reas neuze an tabutoù an 13 a viz Even 1961.
Emgann Boroughbridge

**Emgann Boroughbridge** a oa un emgann bihan met pouezus er brezel etre ar roue Edouarzh II hag e varoned disuj. E-kichen ur pont war ar stêr Ure, Boroughbridge e anv, er mervent da York e c'hoarvezas.

E deroù 1322 e kasas Edouarzh II nerzhioù e hanternoz ar vro da stourm ouzh e gernderv Thomas Lancaster. Tec'hout kuit en doa graet hemañ war-du an norzh, ma'z espere kejañ gant ar Skosiz marteze. D'ar 16 a viz Meurzh avat, e kavas ar pont war an Ure klozet gant Andrew Harclay. Implijout a reas hemañ ar gadoniezh-troadegiezh a vo ken efedus diwezhatoc'h a-enep ar C'hallaoued en Emgann Crécy ha faezhet e voe an emsaverien.

E-touez ar pennoù-bras disuj e voe lazhet Humphrey de Bohun, pevare kont Hereford, ha prizoniet e voe ar re arall. Lakaet e voent d'ar marv diwezhatoc'h.

## Liammoù diavaez
 Emgann Boroughbridge war battlefieldstrust.com
Breutadegoù Lugrin

Kregiñ a raio en-dro an tabutoù etre Aljeria ha bro C’hall etre an 20 ha an 28 a viz Gouere 1961 e Lugrin hep kaout emglev ebet. Ar wech mañ eo an tu aljerian a baouezo gant an tabloïd rak e nac’h ar gouvernement c’hall ansav perc’hentiezh Aljeria war ar Sahara. An tabutoù a grogo en-dro nemet ur wech disklêriet gant De Gaulle, présidant bro C’hall d’ar c’houlz-se, e oa Aljeria perc’hen war ar Sahara. Da heul eo e Bâle, e Bro Suis e gendalc’ho an tabutoù etre an 28 ha an 29 a viz Here 1961 ha da c’houde an 9 a viz Du.
Edouarzh II (Bro-Saoz)

**Edouarzh II, roue Bro-Saoz**, ganet d'ar 25 a viz Ebrel 1284 e Caernarfon, e Kembre, marvet e 1327, a oa Roue Bro-Saoz eus 1307 betek ma voe distroadet e miz Genver 1327. E bleg da zianavezout an uhelidi ha da reiñ e vadelezh da lelligoù izel o ganidigezh a voe abeg da galz tabutoù politikel hag abeg pennañ e ziskar. Brudet eo hiziv dreist-holl abalamour d'e varv a c'hellfe bezañ bet ur muntr, hag a oa e abeg e liammoù gant familh Hugh le Despenser. Hervez tud zo e vije bet heñvelrevad.
Thomas Lancaster

**Thomas Lancaster** (war-dro 1280 - 22 a viz Meurzh 1322), eil kont Leicester ha Lancaster, a oa unan eus pennoù an tu enep ouzh Edward II bro-Saoz. Mab koshañ Edmond Lancaster ha Blanche d'Artois e oa.

D'an 28 a viz Here 1294 e euredas Alice de Lacy hag e tizimezas diganti e 1318 abalamour d'hec'h avoultriezh. Dibennet e voe d'an 22 a viz Meurzh 1322 diwar urzh Edward II bro-Saoz evit trubardiezh. E vreur Henry I Lancaster a gemeras an titl war e lerc'h.
Eil pastell-vro Aodoù-an-Arvor

An eil pastell-vro Aodoù-an-Arvor a zo ur bastell-vro votiñ en Aodoù-an-Arvor. Ur c'hannad dilennet dre ur votadeg unanv gant div dro he deus e Kambr ar Gannaded.

Enderc'hel a ra kantonioù Kaon, Bronn, Dinan-Reter, Dinan-Kornôg, Evrann, Matignon, Plangoed, Plelann-Vihan,Pleneg-Nantraezh ha Plouvalae

## Kannaded
* 2002 -  Jean Gaubert (PS)

## Disoc'hioù an dilennadegoù
### Dilennadegoù lezennel 2002
;Tro gentañ

;Eil tro

### Dilennadegoù lezennel 2007
;Tro gentañ

;Eil tro
Emgann Mühldorf

**Emgann Mühldorf** a enebas Bavaria hag Aostria d'an 28 a viz Gwengolo 1322. Bleiniet e oa Bavariz gant Loeiz IV tra ma oa Frederik Iañ e penn al lu aostrian. Faezhet e voe tud Aostria ha prizoniet e voe Frederik Iañ.
Jean Gaubert

Ur politikour breizhat ganet d'an 3 a viz meurzh 1947 e Plouvara eo **Jean Gaubert**. Da gannad an eil pastell-vro Aodoù-an-Arvor eo bet dilennet d'ar 16 a viz Even 2002. Un ezel eus ar Strollad Sokialour Gall eo.

## Postoù
### Kuzulier kêr pe maer
* 13/03/1977 - 13/03/1983 : maer Pluduno 
* 14/03/1983 - 19/03/1989 : maer Pluduno 
* 19/03/1989 - 18/06/1995 : kuzulier kêr e Pluduno 
* 20/03/1989 - 18/06/1995 : maer Pluduno 
* 19/06/1995 - 18/03/2001 : kuzulier-kêr e Pluduno 
* 19/06/1995 - 01/01/1998 : maer Pluduno 
* adalek 18/03/2001 : kuzulier kêrPluduno 

### Kuzulier meur
* 03/10/1988 - 27/03/1994 : kuzulier meur Aodoù an Arvor
* 30/03/1992 - 27/03/1994 : bes-prezidant kuzul meur Aodoù an Arrvor
* 28/03/1994 - 18/03/2001 : kuzulier meur Aodoù an Arvor
* 28/03/1994 - 23/03/1998 : bes-prezidant kuzul meur Aodoù an Arrvor
* 27/06/1998 - 18/03/2001 : bes-prezidant kuzul meur Aodoù an Arrvor
* adalek 18/03/2001 : kuzuler meur Aodoù an Arvor

### Kuzulier rannvroel
* 17/03/1986 - 22/03/1992 : Kuzuler rannvroel Rannvro Breizh

### Kannad
* 16/12/1985 - 01/04/1986 : Kannad eil pastell-vro Aodoù-an-Arvor
* 05/05/1992 - 01/04/1993 : Kannad eil pastell-vro Aodoù-an-Arvor
* 05/07/1997 - 18/06/2002 : Kannad eil pastell-vro Aodoù-an-Arvor

## Liammoù diavaez
* Lec'hienn ofisiel
* Lec'hienn evit an dilennadeg