open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ragistor

Ur prantad eus istor ar Bed eo ar **Ragistor**. Hervez ar boazioù e krog ar Ragistor gant an den kentañ ha ne c'heller lavarout pedavare eo deuet e gwirionez. Kavet ez eus bet korf-eskern un den a veve en Afrika war dro tri milion a vloavezhioù'zo. Seblantout a ra bezañ un den pa ouie fardañ binvioù gros ha pa oa gouest da chom en e sav.
Mareoù ar Ragistor a vez anvet diwar an teknikoù evit kizellañ ostilhoù mein hag ar sevenadurioù diwar zoareoù lakaat ar re varv en o bezioù hag a-wechoù diwar stil al livadurioù a zo bet dizoloet e meur a gev ha c'hoazh diwar stil ha teknikoù ar priajoù.
Mareoù bras ar Ragistor :
* Oadvezh ar Maen, rannet e:
** Ar Paleolitik (Henoadvezh ar maen, hervez lod)
** Ar Mezolitik (Krennoadvezh ar maen, hervez lod)
** An Neolitik (Nevezoadvezh ar maen, hervez lod)
* Oadvezh an Arem
* Oadvezh an Houarn

## Dinosaored ha ragistor
Gaou eo lavaret ez eo an dinosaored loened ragistorel. Ar ger ragistor a dalvez da envel ar prantad a ya eus anadur Mab-Den d'ar c'hentañ skridoù. Hervez an termenadurioù resis a vez implijet e krog ar ragistor 5 milion a vloavezhioù zo. An dinosaored n'int ket laboused avat zo aet da get 65 milion a vloavezhioù zo. N'o deus ket bevet eta e-pad ar ragistor ha *[[Hominidae|Hominida]]* ebet ne'n em gavas gant unan anezhe. Loened eus an Eil hoalad, pe Mezozoeg int, ket loened ragistorel. 

## Liammoù diavaez

* North Pacific Prehistory
Gwask skrivet

Talvezout a ra **Gwask** evit ar pezh a vez moullet ha skignet ur wezh an amzer dindan ar memes *talbenn*. Ar pezh e vez moullet hag embannet a vare da vare eo ha e talvez da gentañ holl evit ar mareadegoù stanktañ. Pa endalc'hont testennoù bet skrivet araok bezañ moullet peurvuiañ e vez implijet **ar wask skrivet** ivez.
Kazetennoù, kelaouennoù, magazinoù, kannadigoù, bloaziadurioù e vez graet eus ar mareadegoù-se. Dre astenn e teu an termen eus an ardivink anvet "gwask" pe *gwaskerell*, pa voe ijinet ar moullañ en Europa gant Johannes Gensfleish war-dro ar bloaz 1450.

Kaoz e vez war frankiz ar Wask e-keñver ar frankiz a vez lezet d'ar gazetennerien pe d'ar gelaouennerien ha diouzh-se ez eo frankiz ar Wask ur meizad a-bouez e kevredigezhioù Europa ha Norzhamerika d'an nebeutañ.

## Istor ar Wask

## Gwir ar Wask
Difenn ha surentez

E meur a vro e vez dispartiet an nerzhioù milourel a zo o fal difenn ar vro ouzh an tagadennoù o tont eus an diavaez hag an nerzhioù polis troet war-zu kendalc'h an urzh ha difenn ouzh gwalloberioù a c'hell bezañ graet gant annezerien 'zo.
Ober a ra an nerzhioù milourel hag an nerzhioù-polis war-dro ar surentez ivez, met bez' ez eus servijoù surentez all evel ar bomperien hag ar saveteerien.

## [[Lu (aozadur)|Luio]]ù
A-wechoù armeoù

* Lu gall
* Lu saoz

## [[Polis]]où

* Archeriezh
* Polis gall

## Surentez keodedel

* Pomperien
* Saveteerien
World Wide Web

Ar **World Wide Web** (pe ar **Web**, ar **WWW**, pe **W3**), ger-ha-ger ar « gwiad-bed », zo ur reizhiad gourskridoù, lodennet war ar Genrouedad, ha gouest da ziskouez d'an dud, dre ur merdeer, pajennoù-gwiad kinniget en-linenn e lec'hiennoù-gwiad. Ar pajennoù-se zo ereet an eil re ouzh ar re all, abalamour da se e vez implijet al leterc'had gwiad. Skrivet e vezont en HTML, peurliesañ.

## Kronologiezh berr-ha-berr
*1989 : e miz Meurzh, an ijinour saoz Tim Berners-Lee a ginnig mennozh ar World Wide Web (WWW) er CERN *(Conseil Européen pour la Recherche Nucléaire)* e Genève, Suis, evit ma vefe rannet an ditouroù skiantel er bed a-bezh dre liammoù gourskrid. Kerkent e sav an ijinour belgiat Robert Cailliau, a laboure er CERN ivez, a-du gant ar raktres ; gantañ e voe krouet kentañ logo an arload
*1990 : krouidigezh al lec'hienn web kentañ, na c'hall bout tizhet nemet gant implijidi ar CERN.
*1993 : e miz Genver e voe roet lañs d'ar merdeer *Mosaic*, ar merdeer kentañ a oa gouest da ziskwel skeudennoù e pajennoù web, gant ar greizenn-enklaskoù NCSA *(National Center for Supercomputing Applications)* en Urbana (Illinois) ; e miz Ebrel e voe embannet kod mammenn ar WWW, digoust ha digor d'an holl dud er bed.
*1994 : e miz Genver, *Yahoo!*, ar c'hentañ renabler pajennoù web, a voe lakaet en-linenn ; e miz Here e voe diazezet ar *World Wide Web Consortium* (W3C), un aozadur nann kenwerzhel zo e bal kas war-raok kenglotusted teknologiezhioù ar Web (CSS, HTML5, PNG, SOAP, SVG, XML, XTML hag all) dre ar bed.
*1995 : donedigezh ar merdeerioù *Netscape* hag *Internet Explorer* ; e miz Gouere e voe digoret gant Jeff Bezos al levrdi en-linenn *Amazon*.
*1998 : ganedigezh *Google*.
*2001 : e miz Genver e voe digoret an hollouziadur en-linenn *[[Wikipedia]]*.
*2004 : Mark Zuckerberg a zigor ar rouedad sokial *[[Facebook]]*.
*2005 : krouidigezh ar savenn filmoù video *[[YouTube]]*.
*2006 : krouidigezh ar rouedad sokial blogoùigoù *[[Twitter]]*.
*2009 : krouidigezh *[[WhatsApp]]*, ur servij kemennerezh prim. blog
*2010 : krouidigezh ar rouedad sokial luc'hskeudennoù ha videoioù *[[Instagram]]*.

## Liammoù diavaez
*  Ar bajenn-wiad goshañ a zo war ar ''World Wide Web
*  ''The Web Index''

## Notennoù
Gourskrid

Ar **gourskridoù** a zo anezho testennoù a vez diskwelet war skramm un urzhiataer pe un ardivink elektronek bennak gant daveoù (gourliammoù) war-zu testennoù all a c'hell al lenner diraez anezho war-eeun, dre ur c'hlik logodenn pe un heuliad touchennoù pouezet war ar c'hlavier peurvuiañ. Estreget testennoù red a c'heller kaout er gourskridoù : taolennoù, skeudennoù, ha doareoù kinnig all. Ar gourskrid eo ar meizad diazez a dermen framm ar Gwiad Bed, hag a laka anezhañ aes da implijout evit rannañ stlennoù dre ar genrouedad.

## Seurtoù gourskrid hag an implij anezho
Gallout a ra an teulioù gourskrid bezañ statek (prientet hag enrollet en a-raok) pe dinamek (hag a cheñch dizehan diwar kasadennoù an implijer). Ar gourskrid statek a c'heller implijout evit sevel daveennoù kroaziet e-barzh teulioù, arloadoù, pe levrioù war CDoù. Ar reizhiadoù savet mat a c'hell degemer kenemglevioù implijer-etrefas all evel lañserioù ha linennoù urzhiañ. Gant ar gourskrid e c'heller sevel reizhiadoù liammañ ha daveañ kroaziet kemplezh-kenañ. Ar Gwiad Bed eo kefloueradur (emplementadur) brudetañ ar gourskrid, dispaket e 1992 evit ar wezh kentañ .
Gourliamm

Ur **gourliamm**, pe ur **liamm gourskrid**, pe ul **liamm** traken a zo un daveenn en ur gourskrid a ro tro da dremen ent emgefreek eus an teul emeur o lenn d'un teul all liammet outañ. Implijet e vez ar gourliammoù er Gwiad Bed peurgetket evit reiñ tro da dremen eus an eil pajenn-wiad d'eben gant ur c'hlik hepken.

## Orin ha pal
Ar gouliammoù o deus un orin hag ur pal. Pa vez gweredekaet elfenn orin ur gourliamm e c'heller tremen ent emgefreek d'e bal.

Peurvuiañ ez eo orin ar gouliamm un elfenn (ger, frazenn, skeudenn) eus un teul gourskrid. Ar pal a c'hell bezañ un elfenn all eus ar memes teul, lavaret e vez neuze ez eo ur gourliamm diabarzh. Un teul all, pe un elfenn resis eus un teul all zoken e c'hell bezañ ar pal ivez. Ne vezer ket sur ez eus eus ar pal-se gant reizhiadoù gourskrid zo : neuze e c'heller heuliañ gourliammoù torret, dall pe marv.

Graet e vez **gourliamm daoudu** eus gourliammoù a vez peurheñvel o fal hag orin keveskemm ar memes liamm. A-hend-all e lavarer ez int untu ha ne vez diforc'h ebet etre un elfenn bal ha forzh peseurt elfenn all. Pal ar gourliammoù, n'int ket teulioù gourskrid dre ret, ha neuze e vo untu ar gourliamm evel-just.
Ger hibrid

Ur **ger hibrid** a so ur ger komposed, mà tà un tamm deusoutañ deus ur yezh, hag un tamm all deus ur yezh all. Puristed so (re ar galleg da skouer) na blij ked deze kals gerioù sort-se.

E-touesk ar gerioù internacional a implijer alïes, e kaver un nebeud deusoute : "futurolog", "homosexuel", "hiperaktiv", "kilometr", "monolingue", "socioloji", "televisïon"... hanter-latin hanter-gressianeg toud ar re-se. Da skouer, "homosexuel" tà deus ar prefix henc'hresianeg 'homo' ("memes" pe "heñvel"), ha deus ar wrizienn latin 'sex' ("seks").
Patrom

**Patrom** (eus ar ger gallek patron) a c'hell bezañ :

*Patrom (sant) : Ur sant pe ur santez a zo bet roet e anv d'un den pe d'ur barrez pe ar sant pe ar santez hag eo bet dibabet evit gwarezer(ez) d'ur barrez, d'ur strollad, d'ur gumuniezh relijiel pe nann-relijiel, d'ur vro.

*Ur paotr/gwaz pe ur plac'h/maouez a zo bet roet da warezer(ez) relijiel un den, bihan pe bras, p'eo bet badezet. Sell ouzh paeron ha maeronez ivez

*Un dra pe un den a c'hell bezañ ur skouer pe a c'hell bezañ drevezet.

*Un den pe un loen re heñvel ouzh un all. Skouer : *bezañ patrom-buhez d'e dad*. Kevatal da bimpatrom

*en arzoù neuziañ, ur skeudenn pe ar pezh a vez implijet gant an arz evit kregiñ gant e oberenn (un den pe ul loen pe un dra)

*ur skeudenn pe un dra (paper, kartoñs, lien) evit dilinennañ un dra treset pe fetis (evit troc'hañ an dilhad, da skouer)

*er Wikipedia, ur pajenn (sellet ouzh ) hag e c'heller silañ anezhi en un all diwar ul lavarenn ispisial (skouer : :Patrom:Disheñvelout ha sachet eo bet ar c'hentañ linenn eus ar bajenn-mañ).
Yec'hed

Evit reiñ da intent petra eo ar yec'hed e c'heller lavaret en un doare negativel eo an nann-kleñved, da lavaret eo kaout ar varregezh evit ober traoù ar pemdez, hag en un doare pozitivel eo stad kompez ar c'horf pe mont en-dro mat ar c'horf. Stad kempouez ar c'horf eo ivez ar c'hempouez dalc'het gant monedone an energiezh hag ar materi, er-maez hag e-barzh. 
 
Kemenn a ra Aozadur Bedel ar Yec'hed eo ar yec'hed "ur stad ma chom disi mont en-dro ar c'horf e-keñver an natur, ar spered hag an darempredoù sokial ha n'eo ket hepken chom di-gleñved na di-vac'hagn". Hervez lod, n'eo ket gwir bater an droienn-mañ pa vije diyac'h etre 70 ha 95 % eus an dud ma vije degemeret doare termeniñ Aozadur Beded ar Yec'hed.

War un dachenn solutoc'h ez a ar medisinerezh pa lavar eus ar yec'hed a teufe eus un endro vat, eus ar vagadurezh hag eus diarbenn ar c'hleñvedoù. Posupl eo muzuliañ yec'hed an dud ha gwellaat anezhañ gant ur politikerezh arbennik.
 
## Pennadoù liammet ouzh ar yec'hed
Kleñved
Magadurezh

Medisinerezh
Revelezh
Pomper

Stourm ouzh an tanioù-gwall, an dourioù-beuz ha gellout reiñ sikourioù liesseurt eo micher ar **bomperien**. Kefridi bennañ ur pomper a zo gwareziñ an dud, ar madoù hag an endro. Ur vicher diazez eus ar surentez keodedel eo. Tud a-youl-vat eo an darn vuiañ anezho, met lod a zo ur seurt soudarded.

Daoust ma kemm kefridioù ha statudoù ar bomperien eus an eil bro d'eben ez eus diazezoù hollek:
* ar stourm a-enep d'an tan-gwall
* derc'hel ar surentez ha saveteiñ pa 'vez ur gwallzarvoud pe gwallreuz naturel

Dont a ra ar ar ger "pomper" eus ar benveg a veze implijet gant ar bomperien er penn kentañ evit lazhañ an tan, da lavaret eo ur pomp dre zorn.

## Pomperien Bro-C'hall
Dindan atebegezh ar c'humunioù ha kumuniezhioù kumunioù emaint, met muioc'h-muiañ a bomperien a vez gopret gant an departamantoù e Servijoù Departamant an tanioù-gwall hag ar sikourioù (*Services départementaux d'incendie et de secours = SDIS*). Daou rejimant al Lu gall a ra war-dro ar surentez keodedel ivez : Rejimant Pomperien Pariz hag ar Voraerion-Bomperien e Marselha.

## Niver a bomperien

## Kirri arouezius


Skeudenn:French fire engine parading DSC00870.jpg|Fichell-dan
Skeudenn:Pompiers lausanne 1.jpg|Skeul vras
Skeudenn:Vehicule de secours routier la rochelle demo ste soulle 010901.jpeg|Karr evit ar sikour war an hentoù


## Levrlennadur

* KOSTIOU Jeremi, *Ur mirdi evit istor bras paotred-an-tan*, e-barzh Ya !, niv. 428, miz Eost 2013, p. 3.

## Notennoù
Ofisialded

An **ofisialded**, pe **[[lez an Iliz]]**, pe c'hoazh **lez an eskob**, a zo ul lez-varn stag ouzh an eskopti, rak gwir-dreist an Iliz e oa sevel he lezioù-barn dibar evit ma vo tamallet ha kastizet ar gloer evit an torfedoù hag an drougoberoù a c'hellje bezañ bet graet ganto, pe neuze kement tra hag en doa da welet gant an Iliz (evit nullañ ar briedelezh hag all).
Unan eus ar brudetañ ofisialed pe barnerien ofisialded (*juge à l'Officialité*) eo bet sant Erwan (Erwan Helouri Gervarzhin) en , en eskopti Roazhon da gentañ, hag en eskopti Treger goude. Paeron an alvokaded hag an dud a lezenn eo evit se.

En deiz a hiziv, e rank ar *[[ofisial|vikel-barner]]* pe an *ofisial* bezañ ur beleg, doktor pe aotreet war gwir an Iliz, tregont vloazh dezhañ d’an nebeutañ (kanon 1420 § 4 eus Lezenn gwir kanoneg).
Gwir

**Gwir** a c'hell bezañ :

1. Un anv-gwan evit ar c'homzoù pe an darvoudoù a c'heller degemer kuit a var. Kreñvaet e vez a-wechoù gerioù evel an troioù-lavar-mañ : *gwir-bater*, *gwir-bev*, *gwir-diarvar*.

2. Un anv-kadarn (liester *gwirioù*) hag e talvez ivez ez eo da zegemer hep mar ebet. Tro-lavar : *ar gwir a zo ganit*. A-wechoù e talvez abeg ivez. Sellet ivez ouzh gwirionez.

3. Hollad al lezennoù hag ar reolennoù ez eus etre izili ur gevredigezh : sell ouzh Gwir (lezenn)

4. Gwirioù a zo ivez hollad ar frankizoù dleet pe anavezet (d'un den pe d'ur strollad pe d'ur vro), da skouer :
*gwir emvodañ
*gwir ar pobloù
*gwir al labour
*gwir perc'hennañ
*gwir aozer

5. Ur sammad arc'hant evit implij ur servij pe ac'hubiñ ul lec'h da vezañ paeet d'un aotrouniezh : ar pevar wir
Stadegoù

Ur **stadegenn** zo, da gentañ sell, un niver jedet a-zivout ur boblañs. En un doare hollek, disoc'h arloadur un hentenn stadegel d'un teskad roadennoù a zo anezhi. Pa jeder ar c'heitad niveroniel da skouer, an treol a c'hoarvez eus jediñ sammadur an holl werzhadoù hag eus rannañ dre an niver a roadenn. E-se ez eus ur stadegenn eus ar c'heitad. Evit bout klok e deskrivadur arver ur stadegenn, dav eo deskrivañ e memes mod an treugennad ha teskad ar roadennoù.

En un doare furmel, ha daoust ma 'z eo arveret ral a wech, ur stadegenn zo gwehanadur ur rizh dibarek (kevreizhenn ur sturiadell kenaozet a lies arselladenn eus ur savelenn a zo anezhi). Kement-se a gevaraez peurgetket da ledañ d'ar stadegoù un niver bennak a zisoc'hoù war ar gwehanadurioù (doareen dizalc'h div stadegenn pergen) pe jediñ tebekter stadegoù.

E-touez ar stadegoù e servij ul lod vras o deus perzhioù dibarek etre traoù all e Trereadur stadegel evit ar prizadur stadegel. Ar prizerion a servij da brizañ arventennoù stadegel. Gwelladur ar prizerion a c'hell lakaat stadegoù harp da wiriekaat perzhioù 'zo hag a c'hell kevaraezañ da lakaat ar prizerion-mañ da gengerc'hañ buhanoc'h.
Endro

An **endro** a zo hollad ar pezh a zo *en-dro* d'un dra pe d'un den.

* Dre vras e vez graet *endro* eus an hollad a ya d'ober an *endro*: gw. endro (ekologiezh)
** Difennerien an endro = an ekologourien
** Gw. :Rummad:Endro
** Gw. :Rummad:Difenn an endro

* An endro sevenadurel = ar sevenadur e-lec'h ma vev an den, pe an hini a oa bet desavet ha desket ennañ

* Endroioù informatik
Patologiezh

**Kleñvedouriezh** (diwar an henc'hresianeg παθολογία *pathologia*, "studi ar gloazioù") a reer eus ar skourr eus ar vezekniezh a studi ar c'hleñvedoù.
Dre ar gleñvedouriezh e termener ar c'hleñvedadur, da lavaret eo hollad arouezioù resis kleñved pe gleñved, a sikour gant ar vezeieon da zeznaouiñ ar c'hleñved goude ar selaouennadenn.
Logos

**logos** (λογοs) a zo ur ger henc'hresianek hag a dalvez kement ha "prezeg".
Kemeret eo bed gant ar yezhoù all evit sevel gerioù nevez. Talvezout a ra neuze ar wrizienn-se kement ha :
* "skiantoù" : antropologiezh, arkeologiezh, ekologiezh, etimologiezh, klimatologiezh, patologiezh, psikologiezh, teknologiezh... pe c'hoazh lojik.
* "brizhskiantoù" : astrologiezh...
* "rezon" (pazenn ur argerzh aritmetik) : logaritm
* "corpus" : mitologiezh, teologiezh, genealogiezh...
* "ar gomz" : *logotip* (berraet da logo), *logorrhea*...

Implijet eo bet e-unan (« al logos ») gant filozofed evit ober anv eus « ar Rezon o c'houarn ar bed », ha gant ar relijïon gristen evit ober anv eus « ar Verb inkarnet ».
Jacques Prévert

**Jacques Prévert** zo ur barzh hag ur skriver-senario gall (hag a orin breizhat a berzh e dad) bet ganet d'ar 4 a viz C'hwevrer 1900 e Neuilly-sur-Seine, ha marvet d'an 11 a viz Ebrel 1977 en Omonville-la-Petite (Manche). E varzhonegoù zo brudet-bras, lakaet sonerezh warno, ha desket e-barzh ar skolioù.

## Buhez
Tremenet en deus e vugaleaj e Pariz diwar 1907, o kavout hir e amzer er skol. E dad, kritik-c'hoariva, a gase anezhañ alies da welet pezhioù. Broudet e oa da lenn gant e vamm. Tapet e sertifikad gantañ e tilez ar skol, hag eñ da labourat e-barzh ar stal vras *[[Le Bon Marché]]*. E 1918 eo galvet gant an arme ha ha kaset d'ar Reter-tostañ goude ar brezel.

Kemeret en deus perzh e-barzh emsavadeg an dreistrealouriezh, e-barzh bagad ar *Rue du Château*, asambles gant Raymond Queneau, Marcel Duhamel, Robert Desnos, ha tud all... daoust d'e spered bezañ re libr evit heuliañ strollad ebet, ne vern pehini. Krouet en deus un ti-produiñ en 1928, asambles gant e vreur Pierre, setu-eñ skriver-senario ha saver-divizoù evit anavezetañ filmoù gall ar bloavezhioù 1940. E 1932 eo stag da skrivañ evit ar strollad a vo anvet *Octobre* diwezhatoc'h. E varzhonegoù zo bet lakaet sonerezh warne en un doare brav-tre gant Joseph Kosma adalek 1933. Kompoziñ a ra ivez pezhioù-c'hoariva. E levr-barzhonegoù *Paroles*, embannet en 1946, en deus lakaet anezhañ da vezañ brudet-bras. Perzh en deus kemeret ivez e-barzh ar c'hCollège de Pataphysique diwar 1953.

## Levrioù
* *Paroles* (1946)
* *Contes pour enfants pas sages* (1947)
* *Spectacle* (1951)
* *Lettre des îles Baladar* (1952)
* *Tour de chant* (1953)
* *La pluie et le beau temps* (1955)
* *Histoires* (1963)
* *Fatras* (1966)

## Filmoù
Gant Jacques Prévert e oa bet skrivet senario ar filmoù hag an divizoù a-wechoù :
* *[[Le Crime de monsieur Lange]]* (1935)
* *[[Drôle de drame]]* (1937)
* *[[Quai des brumes]]* (1938)
* *[[Les Disparus de Saint-Agil]]* (1938)
* *[[Le Jour se lève]]* (1939)
* *[[Les Visiteurs du soir]]* (1942)
* *[[Les Enfants du paradis]]* (1943)
* *[[Les Portes de la nuit]]* (1945)
* *[[La Bergère et le ramoneur]]* (tresadenn-vev, 1953)
* *[[Grand Jean et Petit Jean]]*.

## Liammoù diavez
* L'Ouest en mémoire (Ina) - Jacques Prévert ha Brest
* Lec'hienn ofisiel urvad Jacques Prévert
Media

***Media*** zo ur ger latin a zo bet kemeret e saozneg evit ober anv eus doareoù da embann keleier pe da bellgehentiñ, da gas ditouroù da viliadoù pe vilionoù a dud ; liester *medium* eo. E brezhoneg e vez implijet en unander (ur media) gant un adliester (mediaoù).

Tro-dro d'ar bloaz 1920 e oa bet dibabet ar ger gant ar saoznegerien, p’o doa-int gwelet ar radio o tiorren ha tizhout ar bobl war skeul ur vro a-bezh.

## Gerdarzh
*Mass media* eo an termen saoznek kentañ, diwar *mass* "yoc'hadoù-tud" ha *mĕdĭa*, liester an anv-kadarn latin *mĕdĭum* "hanterour".

Meur a vedia zo hervez stumm an ditouroù, o skor hag an doare d'o skignañ.
;Skridoù ha skeudennoù
*Levrioù.
*Ar wask : kazetennoù, kelaouennoù ha magazinoù.
*Ar Post
*Pelleiler
;Sonioù
*Enrolladurioù(sonerezh, komzoù, trouzioù)
*Pellgomz
*Skingomz
;Skeudennoù ha sonioù
*Luc'hskeudennerezh
*[Sinema]]
*Skinwel
;Skridoù, skeudennoù ha sonioù
*Stlenn
*Internet
E dibenn an  e voe goveliet an termen "liesvedia" evit envel ar stlenn hag an Internet.

## Istor
Adalek dibenn an  e voe ganet ar *media* diwar araokadennoù an teknikoù a roas tro da skignañ titouroù dre voullañ a-yoc'h, da waskañ pladennoù du ha CD-où, da enrollañ sonioù war bandennoù magnetek, da lakaat luc'hskeudennoù war baper ha war filmoù, da bellgomz, da skignañ dre ar skingomz, ar skinwel hag an Internet.

A-bouez bras e voe kavadenn an teknikoù elektronek e penn-kentañ an XX kantved evit diorroadur ar skingomzhag ar skinwel, ha goude-se evit niverelaat sonioù, skridoù ha skeudennoù. Ar pellgomz a voe niverelaet da gentañ, ha goude-se ar skinwel hag ar skingomz. Dre an araokadennoù bras ha prim en niverelaat ez eo bet lakaat urzhiataerioù da bellgehentiñ koulz dre neudennoù kouevr, dre wagennoù elektromagnetek ha dre wiennoù optikel.

## Lec'h ar media er gevredigezh
Postañ arc'hant e greanterezh ar media a zegas un distro a heuilh un tres linennek ; gounidoù a vez diwar pep skouerenn gwerzhet : ar c'houstoù a-unanennoù a zigresk pa gresk ar c'hementadoù. Setu perak ez eus bet savet pinvidigezhioù ken bras gant meur a embregerezh media.

Er c'hevredigezhioù demokratel e c'hall ar mediaoù bezañ tuet da servijout an dud evit o ditouriñ war draoù da evezhiañ e-barzh ar gevredigezh : oberoù ar gouarnamant, oberoù an embregerezhioù, re ar genwerzhourien, hag all. Lod zo chalet gant ar strishadurioù war ar mediaoù a weler muioc'h-muiañ, betek soñjal emañ, diwar ar fedoù-se, an demokratelezh en arvar.
Fizik teorikel

Ar **fizik damkanel**, pe **fizik teorikel**, eo ar skourr eus ar fizik ma vez studiet damkaniezh lezennoù ar fizik ha ma vez displeget reolennoù matematikel an damkaniezhoù-se.
Kêraozouriezh

## Termenadur roet gant [[Karta Aten]]:

Ar gêraozouriezh a vefe un "Hollad obererezhioù gant ar pall aozañ un dioroadur a genson, skianteg ha denel eus ar gêrioù. Un obererezh prederiet eo, a-benn mestroniañ an darvoudoù a denn eus ar gêrioù". Da skouer astenn ar gêrioù war ar maezioù, pe war an aodoù.

## Termenadurioù all:

"An arz" da sevel pe da aozañ ar gêrioù eo.

Un arz hag un teknik eo ar **gêraozouriezh**. O vezañ m'eo kozh-tre klask aozañ mat ar gêrioù, un hollad meizadoù eo harpet gant pleustroù lies hag un dachenn studioù ledan. Ur skiant eo ivez ar gêraouzouriezh pa glask ar c'hêraozour kenfeuriñ muzulioù diazez ar savadurioù evit plegañ ouzh kudennoù an tolpadoù-tud. Sevel ur c'hoari kemplez etre ar frammoù fetis ha red an oberezhioù armerzhel eo ivez. Erfin, e tenn d'ar politikerezh p'eo lodenn pennoù ar gêrioù klevout alioù ar gêraozourien evit lakaat an annezidi da vevañ en ul lec'h emsavoc'h.

**Ar gêraozouriezh** zo al labour studïañ, reguliñ, kontroliñ, ha planifïañ kêrioù bras. Ur skiant den apliket eo neuze, deuet da vezañ pouezhus-tre er bed a-vremañ gant e boblañs o kreskiñ hag o c'houlenn bevañ muioc'h-muiñ e kêr.
Ar gêraozouriezh a ra war-dro ijinañ hag ingalAñ ar gêrioù vras.

Setu ma vez neuze ar gêrsavouriezh un dachenn luziet a-walc'h ha lies-tachennel kenañ, o eskemm ingal gant an tisavouriezh, da gentañ-penn, gant aozadur an tiriadoù, gant an dizagn, ha gant ar politikerezh ivez dre m'eo ret da dud kirieg ar c'hêrioù bras, mar faot dezhe lakaat an dud da vevañ en ul lec'h aessoc'h, heuliañ alioù ar gêraozourien. Ret eo d'ar gêraozour en-em harpañ war gouiziegezhioù an ekologiezh, ar geologiezh, ar skiañtoù sokial, an douaroniezh ha sikañtoù all.

Ar gêraozouriezh a c'hall bezañ publik (graet gant ar Stad pe gant e tolpadoù tiriadel), pe prevez (graet gant burevioù-studiañ, ar re-se o labourat dreist-holl evit ar gêraozañ publik, e-giz "maîtrise d'œuvre").

## kêraozour:

Ar gêraozer a rank bezañ arbennik war meur a dachennad neuze m'en deus c'hoant gellout aozañ ur c'hêr a feson.Diaes eo anavezout donn an holl dañvezioù a dostai eus tachenn ar gêrsavouriezh.
Neuze labourat a ra ar gêraozour en ur strollad tud hag a stroll baregezhioù disheñvel: un douaroniour, ur sokiologour, un ekonomikour hag all, enni. Alies er c'humuniezhioù kumun e vez seurt strolladoù o labourat asambles.

Pal ar gêraozour, berr-ha-berr, zo gwellaat ar vuhez e kêr. Labourat a ra evit kempenn a lec'hioù publik ha prevez, kenaozañ ar savadurioù, lodennañ an ekipamanchoù, ha dre-vras ingalañ stumm ar gêr-vras hag he rouedadoù.
## Istor ar gêraozouriezh

Ar ger "urbanismo" a oa bet implijet evit ar wech kentañ gant an ijinour katalan Ildefons Cerdà pa oa ba-penn chantier brassaat Barcelona ba bloavezhioù 1860. 
Ba Frañs e anavezomp an termenadur-se abaoe 1910.
Teknik

Un hentenn evit ober traou eo an teknik (diwar ar gresianeg *Τεκνη*). Talvezout a ra evit ar gouestoni a weler gant ar vicherourien oc'h ober labourioù-dorn, met ivez gant an hentennoù hag an doareoù-ober a vez kavet hag astennet gant an ijinerien.
An teknik (dre astenn) a zo bet pouezus-tre e istor an Den p'en deus e lakaet d'ober araokadennoù evit bevañ gwelloc'h. Pep pobl he deus diorroet he zeknikoù dezhi hec'h-unan.
Pleustret e vez gant an teknikoù evit an oberezhioù-mañ :
* Fardañ
* Delc'her e-ratre
* Mererezh
* Adaozañ

Graet e vez teknologiezh eus un hollad teknikoù a gaver en un dachenn greantel nevez. An dachenn-se a c'hell diorren ha kreskiñ e-pad bloavezhioù ha bloavezhioù.
Teknologiezh

Daou ster a c'heller intent en termen **teknologiezh**.
*Evel an henc'hresianeg τέχνη *tékhnē*, "arz", "micher" ha -λογία *-logía* "studi", "gouiziegezh", eleze studi an teknikoù. En unander eo ar ger.
*El liester evel un hollad a deknikoù hag a hentennoù a c'hell bezañ implijet evit obererezhioù greantel. Met  n'eo ket kevatal d'an teknik. Da skouer :
**un teknik eo an enaouerezh e keflusker ar c'hirri-tan pa'z eo un doare-ober teknikel eeun a-walc'h ;
**ar c'heflusker e-unan, a zo bet ijinet diwar un deknologiezh diorroet e-pad 150 vloaz. Kemmoù zo bet, hag ouzhpenn ar c'hirri-tan ez eus obererezhioù arbennik evit ober war-dro pe ginnig barregezhioù : farderien kirri-tan, hentoù ha gourhentoù, karrdioù, parklec'hioù hag all. Evit sevel ar re-se ez eus ezhomm eus un hollad a deknologiezhioù.
Charles Cros

Ur barzh hag un ijinour gall e oa **Charles Cros** (Fabrezan, Aude, 1842 – Pariz, 1888).

:*Me 'oar sevel gwerzioù peurbadel. An dud toud*
:*zo boemet gant ma mouezh o prezeg ken gwir.*
:*Ar skiant-dreist emaon fïer-sot da heritiñ,*
:*na brenfec'h ket anezhi, na gant toud arc'hant ho ped.*

:*Toud m'eus touchet : tan, merc'hed, avaloù ;*
:*Toud m'eus santet : goañv, nevez-hañv, hañv ;*
:*Toud m'eus kavet : mur ebet da ma harpañ.*
:*Met Chañs, lârit din eta : piv oc'h ?*

:*Diduët o welet dre gwer ma frenestr*
:*boutikoù, manegoù, trufoù, chekoù*
:*e-lerc'h eürusted a zo un unan heuilhet gant c'hwec'h zero.*

:*Souezhet - pa emaon kenkoulous hag ar roueion, an eskibion,*
:*ar goronaled hag ar reseverion jeneral -*
:*pas kaout doùr, heol, pasteked. *

## Oberennoù

* *Le Coffret de santal* (1873)
* *Le Fleuve* (1874)
* *Le Collier de griffes* (1908), embannet goude e varv
Drougsant

Dindan e furm ez eo an **drougsant**, a vez graet **doug-Sant-Yann**, **droug-uhel** hag **epilepsiezh** anezhañ ivez, ur c'hleñved-spered hêrezhel unan dleet da labezioù en empenn. Ober a ra e reuz dre c'hloazioù, reuted e tout an izili hag ur barr-krenañ er c'horf en e bezh, dianalañ, ur seurt eon e pleg ar muzelloù betek koll e anaoudegezh. Ur waskenn, ar gwall g-"kelhienn" a vez degouezhet alies a-raok kouezhañ e drougsant. Cheñch a ra temz-spered an den a-damm-da-damm, mil inervet bepred, tout an traoù a zo sammus evitañ, koll a ra un tamm deus e skiant. Ar bredvezeg alaman Ernst Kretschmer a soñje gantañ e c'hellje prouiñ ez eo techet tout ar gwielennoù (tud gant ur skeledenn fortus ha kaherek) hag ar re all distumm d’an drougsant.

E-pad pell ha betek bremañ zoken e veze sellet ouzh an drougsant evel un droug “santel“ (hag alese e teu an anv brezhonek); gw.: Droug- , -Sant) peogwir e krog e-barzh an den klañv evel pa vije "kaset" ar c'hleñved gant an droukspered marteze pe ar speredoù santel, hag evit lod a-berzh Doue e-unan. Gant ar respet kemmesket gant aon rak ar c'hleñved e weler un dra all a-bouez ivez: tud dispar zo bet tapet gant an drougsant a-sort gant unan deus ar re vrudetañ deus an dud a ijin a oa gant an drougsant: Fyodor Dostoyevskiy. Met evel an darn-vuiañ deus ar re zo gant an drougsant e oa kentoc'h tapet gant an arziotaj, tost-tre an arouezioù deus outañ hag ur c'hleñved-embredel-rik.

## Daveoù ha notennoù
Ti-embann ar skolioù

**Ti-embann ar skolioù** pe **Ti-embann ar skolioù brezhonek**, berraet e **TES**, a zo un embanner brezhonek diazezet e Sant-Brieg (Aodoù-an-Arvor, Breizh).

Krouet eo bet diwar un emglev politikel etre ar stad c'hall, Rannvro Breizh ha Departamantoù Breizh evit pourchas levrioù-skol pe dafar-kelenn a bep seurt all d'ar yaouankizoù a zo o teskiñ dre ar brezhoneg ha d'o c'helennerien.
Kaset e vez al levrioù da bep skol vrezhonek eus an teir rouedad skolioù, Dihun (Deskadurezh katolik), Div yezh (Deskadurezh-Stad), Diwan Breizh (Deskadurezh meret gant kevredigezhioù) kevreet.

En doare-skrivañ peurunvan eo embannet levrioù **TES**.

## Aozadur
Ur rann eus Kreizenn-departamant an danvez kelenn (KDDK) Aodoù-an-Arvor eo **TES**.

## Dafar-kelenn bet embannet
*Levrioù-skol
*Pladennoù
*Rimadelloù, da skwer 1, 2, 3… Rimadelloù a ri !
*Sederomoù
*Fichennoù-kelenn

## Renerien
Renet eo bet **TES** gant kelennerien eus an Deskadurezh-stad betek an deroù :
*Ronan Koadig
*François Louis
*Jean Le Clerc de la Herverie 
*Kristof Nicolaz 2012-2017
*Delphine Le Bras 2017

## Liammoù diavaez
*    Lec'hienn TES.
## Notennoù ha daveennoù
Trompilh

Bez' e c'hell bezañ un **drompilh** :

* An **[[trompilh (sonerezh)|drompilh]]**, un benveg-seniñ dezhan stumm ur c'han e kouevr oc'h ober un droidell gant ur penn digor-frank hag un all strizh evit ma c'hwezhfe ar soner.
* Dre hevelebiezh, e vez graet trompilh eus an organ hir a weler gant an olifantideien, an olifanted en o zouez, dezho da gemer pe da sunañ traoù.
* Dre hevelebiezh e vez graet trompilhoù eus traoù all dezho ur stumm heñvel pe damheñvel.
** trompilhoù Falloppio
** trompilhoù-skouarn, gwelout skouarn
Trompilh (sonerezh)

Ur benveg-seniñ e kouevr eo an **drompilh** dezhi ur founilh ledan en ur penn hag un toullig er penn all evit ma c'houezh ar soner e-barzh. Stumm ur c'han droidellet a zo ganti. C'hwec'h ribouler evit chañch an tonioù a vez lakaet warni.
Umlaut

An **umlaut** a zo ur sin diakritek eus al lizherenneg latin hag a ziskouez evel daou boent a-us ur vogalenn. Hañval eo ouzh an trema...

ä ö ü
Simboloù SAMPA brezhoneg

An daolenn-mañ a ziskouez un nebeud **arouezennoù [[SAMPA]]** a c'heller ober gante evit treuzskrivañ fonetik ar brezhoneg.
Kevre Keltiek

Un aozadur nann-gouarnamantel etrebroadel eo ar **C'hevre keltiek**. 

## Palioù ar C'hevre keltiek
Pal pennañ ar C'hevre keltiek, hag eñ un aozadur etrebroadel, a zo bezañ un harp d'ar stourmoù a ren ar c'hwec'h broad keltiek evit gwareziñ pe gounit o frankizoù politikel, sevenadurel, sokial hag armerzhel. Evit-se e klask ar C'hevre:
*Reiñ lañs d'ar c'henlabour etre ar pobloù keltiek
*Lakaat anezho da vezañ emskiant eus al liammoù hag ar c'hengred dispar zo etrezo
*Degas muioc'h a vrud d'o stourmoù broadel ha d'an disoc'hoù bet tizhet er bed a-bezh
*Kabaliñ evit ma vo staliet un aozadur ofisial etre ar broadoù keltiek ur wech ma vo emren unan pe ziv anezho
*Bountañ evit ma vo implijet madoù ar broioù keltiek evit gounid o fobloù.

## Aozadur ar C'hevre keltiek
Digor eo ar C'hevre Keltiek d'an holl dud eus ar broioù keltiek a sav a-du gant ar palioù displeget a-us. Bodet eo an izili e 6 skourr broadel hag ur skourr etrebroadel. Bep bloaz, e-pad ar vodadeg veur, e vez dilennet an dud zo er c'huzul-ren.
 
### Skrivagnerien veur ar C'hevre Keltiek
:Alan Heusaff: (1961-84)
:Bernard Moffat: (1984-88)
:Davyth Fear: (1988-90)
:Séamas Ó Coileáin†: (1990-91)
:Bernard Moffat: (1991-2006)
:Rhisiart Tal-e-bot: (2006 - bremañ)

### Pennskrivagnerien ''Carn'' (savet e [[1973]])
:Frang MacThòmais: (1973-74)
:Padraig Ó Snodaigh: (1974-77)
:Cathal Ó Luain: (1977-81)
:Pedyr Pryor: (1981-84)
:Patricia Bridson: (1984 - 2013)
:Rhisiart Tal-e-bot: (2013 – bremañ)

## Liammoù diavaez
*  Lec'hienn ar C'hevre Keltiek
Apostazia

An **apostazia** (diwar an henc'hresianeg απο: "er-maez " ha στασις: "en em lakaat") a dalvez kement ha nac'hañ ur relijion bennaket gant unan a oa bet ezel eus ar relijion-se.

Hervez an Iliz katolik e talvez da apostazia nac'h kaout feiz e Jezuz evit unan bennaket bet badezet. Rak pa vez badezet ur bugel e teu hennezh da vezañ war-eeun ezel eus an Iliz Katolik daoust dezhañ chom hep kompren tezennoù an Iliz ha daoust dezhañ chom hep gallout dibab bezañ badezet pe get. Sañset, hervez lezennoù an Iliz, e c'hell n'eus forzh piv a oa bet badezet apostazañ pa vez tizhet gantañ 18 vloaz mar fell dezhañ.

Strolladoù zo, evel dreist-holl al luskadoù evit difenn gwirioù an heñvelreizhourion pe c'hoazh ar re a sav a-du gant al laikelezh, a implij an apostazia evit stourm evit gwir pep hini da choaz ar pezh a fell dezhañ krediñ hag an doareoù da vevañ er gevredigezh. 

A-wechoù e vez implijet an apostazia ivez pa vez cheñchet relijion gant unan bennaket evit diskwel ne gred ket ken enni met kentoc'h er relijion nevez-dibabet gantañ.

Gwechall hag hiziv c'hoazh a-wechoù hervez ar relijionoù hag al lec'hioù ez eo an apostazia un doare pec'hed a c'hell bezañ kastizet gant ar marv.
Astureg

Ur yezh romanek eus is-skourr ar yezhoù asturek-leonek eo an **astureg**, pe **asturianeg** (*asturianu* er yezh-se end-eeun).

Komzet e vez e Priñselezh Asturiez, pe Bro-Astur, hag en hanternoz León, e kornôg Kantabria hag e Miranda de Douro e Portugal ma'z eo anvet mirandes e yezh ar vro.

Anvet eo *bable* ("trefoedaj", "brizhyezh") en Asturiez, ma n'eo ket ofisiel.

Peurvuiañ ec'h anavezer teir rannyezh pennañ : hini ar c'hornôg, an hini dostañ d'ar galizeg ; hini ar reter, tostoc'h d'ar spagnoleg ; hini kreiz ar vro, he deus servijet da ziazez evit ar yezh skouer. E 2017, etre 100&nbsp;000 ha 200&nbsp;000 a dud a gomze astureg peogwir e oa o yezh kentañ, hag 400 000 - 647 578 a dud en holl en ur gontañ an dud a gompren ar yezh hep he c'homz. ; war-dro 5&nbsp;000 den a ra gant ar rannyezh virandek.

## Liammoù diavaez
*  

## Notennoù
Marc'h-houarn

Ar marc'h-houarn (pe **marc'hig-houarn**, pe **bisiklet**, pe **belo**) zo un ardivink, anezhañ ur framm dir pe garbon ha divrod outañ peurvuiañ (met un ardivink unrodek, teirrodek, pe bederrodek e c'hall bezañ ivez a-wechoù), a vez kaset war-raok dre nerzh an den a zo warnañ hag a bouez gant e dreid war troadikelloù da lakaat ar rodoù da dreiñ. Dre fent e vez lavaret "marc'h-gaol" ha "marc'h-treut" a-wechoù.

A bep seurt marc'hoù-houarn a zo, ha marc'hhouarnerezh a reer eus ar mont war varc'h-houarn, a zo un doare da emzezougen, hag ur sport ivez gant redadegoù.
## An ardivink
E deroù an  ez eo deuet an ardivink war wel en Europa. N'eo ket en 1790 na gant Mede de Sivrac (un den ganet e faltazi ur c'hazetenner broadelour gall) e voe ijinet ar c'hentañ marc'h-houarn, hogen gant un Alaman.

E 1817 e voe ijinet, gant an ijinour Karl Drais (1785-1851), ur mekanik koad, div rod dezhañ, hag ac'h ae en-dro gant an treid un den. Abaoe dibenn an XIXvet kantved ez a en-dro gant ur chadenn ha troadikelloù.

Bicycle evolution-fr.svg|Emdroadur ar marc'h-houarn abaoe deroù an XIXvet kantved
Bicycle diagram-br.svg|Elfennoù pouezusañ ur marc'h-houarn a vremañ


## Tizh
Dre voaz ez a un den ordinal etre 16 ha 32 km an eur. Gant ur marc'h-houarn reder ez aio ur reder gourdonet-mat betek 50 km an eur war ar plaen, e-pad un herrad berr. Ar buanañ a zo bet gwelet war ar plaen a zo bet gant Sam Whittingham e 2008, en deus graet 132,5 km an eur war ur marc'h-houarn aerodinamek, ur rekord bedel. 

Teir pe beder gwech buanoc'h eget war droad ez eer war varc'h-houarn.

## Efedoù
### Yec'hed
Dre ma ra droug d'ar yec'hed chom hep fiñval e ra vad bale war varc'h-houarn, daoust ma n'eo ket kenkoulz ha kerzhout, a vez lavaret alies. N'eo ket ken start ha redek, ha vad a ra d'ar galon. Erbedet eo gant an OMS ha Komision Europa evit stourm ouzh ar rebouez. En Izelvroioù eo ul labourer diwar dri hag a ya bemdez d'e zevezh war varc'h-houarn, hag ar re-se ne vezont ket klañv ken alies hag ar re all.

Ouzhpenn-se n'eo ket ur benveg dañjerus evel ar c'harr-tan.

## Disaotr
Nebeut a energiezh a ya da ober ur marc'h-houarn, e-skoaz ur c'harr-tan, nebeutoc'h c'hoazh a vez devet ouzh e implij (dister a-walc'h eo ar "roud ekologel" laosket gantañ, evel a vez lavaret), nebeut a lec'h a ya gantañ.

## Notennoù


## Pennadoù kar

* Draiser
* Longjohn
* Marc'h-houarn a-blaen
* Marc'h-houarn Treuz Bro (MTB)
* Rickshaw
Ijinerezh aerlestrel

An **ijinerezh aerlestrel ** zo ur vicher hag a laka e pleustr an teknologiezhioù da ijinañ, sevel hag implij a bep seurt mekanikoù gouest da nijal : kirri-nij dreist-holl, fuc'helloù, biñsaskelloù hag all dre studiañ teknikoù ha skiantoù ar merdeiñ en aer hag ar binvioù implijet.

An ijinerezh aerlestrel a labour da ijinañ ha sevel frammoù-kirri-nij ha biñsaskelloù, oc'h implij reolennoù an aernerzoniezh ha diazezoù mekanik an heverennoù hag an ijinerezh frammadrel. Ouzhpenn da se ec'h enframm ar c'hefluskerioù (kefluskerioù pebeilat, troelldazloc'herioù ha [troellerlusker]ioù) er frammoù-se evit sevel ar c'hirri da nijal.

A-hend-all, an ijinerezh aerlestrel eo c'hoazh an hini a raktres an [aerborzhioù, a ijin hag a laka da dreiñ ar rouedadoù treuzdougen aerlestrel, hag a fard dafar arbennik all e-giz armoù, loarelloù, aerlistri hag egorlistri.

Daoust m'eo diazezet ar labour-se war ar skiant e vez implijet gantañ lunelloù ha kentpatromoù, a vez amprouet e redoù-avel kalvezadel pe e an aergelc'h digor. Urzhiataerioù a vez implijet ivez.

## Gwelet ivez
*Aerlestrerezh
*Aeronijerezh
*Ijinerezh egorlestrel
C'hoarioù

Ar c'hoari zo anezhañ un oberiantiz dudi gant ar c'horf pe/hag ar bred gant reolennoù evit an diduamant, ar blijadur pe an diduell. Degouezhout a ra ivez alies ar c'hevaezerezh, ar chañs, an dae, ar foeñv, an taol-kaer. Gallout a ra bezañ diavaez pe diabarzh.

N'eo ket nemet an dud a c'hoari, al loened ivez o deus c'hoarioù dezho.

Kalz c'hoarioù disheñvel zo. Gallout a reomp renkañ anezho etre ar c'hoarioù diavaez hag ar c'hoarioù diabarzh.

## Ar c'hoarioù diavaez

* ar c'hoari klask ar roudenn
* ar c'hoari dindan an amzer
* ar varell
* ar sach-fun

## Ar c'hoarioù breizhat
* Boultenn
* Kilhoù kozh
* Toul ar c'hazh
* Birinig pe kilhoù bihan
* C'hoari ar ranig
* Paledoù war wenn

Gouzout hiroc'h : Ar F.A.L.S.A.B.https://web.archive.org/web/20080513153727/http://www.falsab.com/bzh/tableau.htm

## Ar c'hoarioù diabarzh
* an echedoù
* ar Bilhard izelvroat
* ar c'hartoù c'hoari
** ar c'hoari seizh familh
** ar c'hoari taro
* ar sudoku
* ar gwezboell
* ar c'hoari roll
* ar c'hoarioù stroll
** ar c'hoari gwazi
** ar Monopoly
* ar c'hoari strategiezh
** ar c'hoari go
* ar c'hoari video
* ar pun-dibun
* ar c'hanatennoù
* an damez
* ar c'hoari domino
* ar miltamm
* ar c'hoarioù arc'hant evel ar c'hoarioù Kasino : ar backgammon, ar poker... At lotiri.
* ar c'hoari achap

En davarn :
* ar flipper
* ar vell-droad taol
* ar bilhard
* ar biroùigoù
* an damez
* an diñsoù
* an domino
* ar c'hartoù c'hoari
* ar c'hoarioù stroll
* ar c'hoarioù video

## Gwelet ivez
* ar sport
* ar c'hoariva
* ar c'hoarielloù
* tachenn ar c'hoarioù
* ar c'hoarioù hengounel
* c'hoari chañs
* c'hoari sevel
* c'hoarioù drailhañ
* an deskadurezh
Parlant Anjev

Parlant Bro-Anjev a anver *patois* alies er rannvro m'eo komzet. Klotañ a rae mui pe vui e dakad gant tachenn istorel proviñs an Anjev. Sellet e vez peurliesañ parlant Bro ar Mée (Bro Gastell-Briant e Breizh) evel ur parlant anjevek. Hiziv an deiz e c'hoarvez ar memes tra gant parlant Anjev ha parlantoù "oil" all evel ar gallaoueg pe an normaneg. Beuzet eo bet tamm-ha-tamm er galleg standard ha ne chom nemet gerioù pe troioù-lavar bev gant ar braz eus an dud.
Ul lennegezh zo e parlant Anjev: dreist-holl ar "rimiaux", pezhioù barzhoniezh poblek savet gant klotennoù. Mistri ar varzhoniezh-se eo Marc Leclerc hag Emile Joulain. Heñvel eo an doare-skrivañ ouzh hini ar galleg gant un nebeud kemmoù da lakaat ar skrid da glotañ gant ar gomz.

## Levrlennadur
**[[Atlas Linguistique et Ethnographique de la Bretagne Romane, de l'Anjou et du Maine]]*, Gabriel Guillaume, Jean-Paul Chauveau, Renée Lagrange-Barreteau, Pariz, CNRS.

## Liamm diavaez
*Parlers d'Anjou
Ledenez

Ul **ledenez** (liester **ledenezi** pe **ledinizi**) a dalvez daou dra e brezhoneg. 

Ul ledeneziad (liester ledeneziz) a vez graet eus un annezad anezhi.

## Beg-douar d'an tre hag enez d'al lanv
Ul ledenez a zo un dachennad strizh eus an aod a sank er mor hag a chom stag ouzh an douar-bras gant ur strizh-douar hag a vez goloet gant ar mor pa vez uhel (lanv). Da skouer: Ledenez Molenez.

## Gourenez vras-vras
Graet e vez ivez ledenez eus ur c'hourenez ec'hon, un tiriad bras gant mor war dri zu. Da skouer: ledenez Iberia, ledenez Arabia, Peloponnesos e Gres, ledenez Baja California e Bro-Vec'hiko, Florida, ledenez Kamtchatka e reter pellañ Rusia, ledenez Yucatán e Mec'hiko, Anatolia... 

Broioù zo ledenez : Breizh, Italia, Danmark (Jutland), Katar, Korea...

## Gwelet ivez
* gourenez
* beg-douar

## Notennoù ha daveennoù
Maiden

**Maiden** a zo ur gêr e Stadoù-Unanet Amerika, e-barzh stad North Carolina emañ ha 3 282 a dud a oa o chom enni er bloaz 2000.
Dider

Un anv-bihan brezhonek eo **Dider**. Anv ur sant breizhat eo ivez.

## Gerdarzh
Dont a ra eus al latin "Didius". 

## Sent
### Ar sant breizhat
Ganet e oa Dider e Roazhon er VIIvet kantved, hag eno e voe beleget. Anvet e voe da eskob gant ar gristenien. Mont a reas da birc'hirinañ da Roma. Distreiñ a reas dre Alamagn. Muntret e voe p'edo o treuziñ ar Vojoù, a-gevret gant pirc'hirined all. Kement-se a c'hoarvezas, a-hervez, d'un 18 a viz Gwengolo, hag en deiz-se e vez goueliet ar sant.

### Sent all
* Dider Langres, eskob Langres, marvet en 407 
* Dider Autun, manac'h, marvet en 579 
* Dider Vienna, eskob Vienna, marvet en 608 
* Dider Auxerre, eskob Auxerre, marvet en 621 
* Dider Cahors, eskob Cahors, marvet en 654

## Tud all
* Dider Lombardia (pe *Desiderius*) (war-dro 710 - war-dro 774), diwezhañ roue Lombarded Italia (757 - 774), trec'het gant Karl Veur.
* E verc'h, Desiderata, dimezet da Garl Veur.

## E yezhoù all
Kavet e vez ivez e yezhoù all dindan meur a stumm all :
* *Didier* e galleg, meur a sant gall zo bet anvet *Didier*, 
* *Desiderio* en italianeg, 
* *Dieder* en alamaneg.

## Anv-lec'h
An anv -se eo a gaver en anv-lec'h Plouider, tud ar barrez a vez graet *Plouiz-Dider* anezho.
Impalaeriezh

Un **impalaeriezh** a zo ur strollad broioù lakaet dindan beli un impalaer. Dont a ra ar ger eus al latin *imperium* (beli). Pa gomzer eus un impalaeriezh e vez kaoz eus tiriadoù divent ha liessevenadurel. Ur galloud milourel a ya atav gant mennozh ar framm politikel-kevredigezhel-se. Ur monarkiezh pe unpenniezh eo an impalaeriezh.

An impalaeriezhoù koshañ (ar re bet anavezet dre an enklask istorel) a zo bet hini Henegipt, hini Sina hag ar re staliet e Mezopotamia abaoe an 3e kantved kent Jezuz-Krist.

Graet e vez alies a-walc'h an "impalaeriezh amerikan" eus ar sistem emglevioù milourel ha kenwerzhel a ro ur galloud divent d'ar Stadoù-Unanet. Koulzkoude pa n'eo ket ur riez liesvro, n'eo ket dereat meskañ an dra gant an impalaeriezhoù a zo kaoz anezho amañ. Anvet e vez ar sistem emglevioù an impalaerouriezh. Savboentoù liesseurt a sav war ar meizad-se.

Hiziv n'eus nemet impalaer ar Japan a zoug an titl-se, met n'eus ket mui kaoz eus an impalaeriezh p'eo aet bihannoc'h tiriadoù ar Japan dre goll Korea hag ar broioù aloubet er XXvet kantved. N'eo ket mui ur riez liesbobl Japan, nemet e-keñver an Ainoù hag ar Goreidi envroet. 

## Impalaerezhioù

### Afrika
*Impalaeriezh Henegipt
*Impalaeriezh Etiopia
*Impalaeriezh Songhai

### Amerika
*Impalaeriezh aztekat 
*Impalaeriezh inka 
*Impalaeriezh Brazil 
*Impalaeriezh amerikan

### Azia
*Impalaeriezh Sina
*Impalaeriezh persat
*Impalaeriezh mongol
*Impalaeriezh rusian
*Impalaeriezh otoman (astennet da Europa ha da Afrika)
*Impalaeriezh Japan
*Impalaeriezh Iran

### Europa
*Impalaeriezh Aten (astennet da Azia)
*Impalaeriezh Aleksandr (astennet da Azia ha da Afrika) 
*Impalaeriezh Aostria (1804 - 1918)
*Impalaeriezh Alamagn (1870 - 1918)
*Impalaeriezh Roma
*Impalaeriezh roman ar Reter 
*Impalaeriezh ar C'hornôg 
*Impalaeriezh Santel German 
*Impalaeriezh c'hall kentañ
*Eil Impalaeriezh c'hall
*Impalaeriezh trevadennel c'hall
*Impalaeriezh Breizh-Veur
*Impalaeriezh trevadennel Portugal
Impalaer

**Impalaer** zo un titl roet da lod renerien pe rieien, diwars titl an *imperator* a veze roet d'ar jeneraled kozh en Henroma pa oant bet trec'h war enebourien o bro.

Ar ster "penn uhel-tre" zo bet hini penn ar riez roman pa oa aet ar Republik roman da get e kreiz ar I kantved kent Jezus-Krist. Ar rieg mod-nevez a zlee kaout pep a ditl uhel : koñsul hag *imperator* (trec'her) hep ehan.

Augustus ("An hini benniget") zo bet gwelet evel ar c'hentañ impalaer roman, a renas eus 27 kent J.K. betek e varv e 14 goude J.K. Titloù all estreget *impalaer* hag *augustus* a yae gant hini an impalaer roman : *[[kaesar|caesar]]* ha *princeps*, met kavet e vez anvioù all e broioù henc'hresian : *basileus*, *autokrat*, *sebastokrat*.

E broioù slav e kaver *[[tsar]]*, diwar *caesar*. En Iran (Persia gwechall) ez eus bet un *Roue ar Roueed* en Henamzer hag ur *[[Chah]]* e-pad mareoù an Istor modern hag a-vremañ. 

Ne chom impalaer·ez ebet hiziv nemet e Japan ; *mikado* eo e ditl. Biskoazh n'eus bet kalz galloud gantañ, dre ma oa an holl c'halloudoù bedel gant ar *[[shogun]]ed*, ha nebeutoc'h c'hoazh abaoe diwezh an Eil Brezel-Bed ha faezidigezh Japan e 1945.

## Roll ar broioù ma'z eus bet impalaerien o ren
Kleñved

Ar **c'hleñved** (liester : *kleñvedoù* pe *kleñvejoù*) a c'hoarvez pa vez gwelet pe santet un dra bennak direizh e mont-endro ar c'horf pe e hini ar spered a ya da grouiñ diaesterioù evit un den pe evit ar re zo en endro an den-se. Ar vedisined (pe *mezeien*) eo an arbennigourien a ra war-dro pare ar c'hleñvedoù. 

Dispartiet e vez ar c'hleñvedoù hag a zeu eus un abeg pe eus abegoù resis (lakaet asamblez dindan an anv a etiologiezh ar c'hleñved) diouzh an sindrom hag a zo un hollad sinoù pe arouezioù en em diskouez asamblez.

Studi ar c'hleñvedoù eo ar batologiezh hag an nosologiezh a studi rummatadur ar c'hleñvedoù.

## Kleñvedoù an anevaled hag ar plant
Kleñvedoù a zo evit an anevaled hag ar plant ha dre-vras ne c'hellont bezañ treuzkaset etre o spesadoù ha setu perak e vez komzet eus harz ar spesadoù lakaet d'ar c'hleñvedoù etre ar vevien. Koulskoude nemedennoù a zo evel anoued an evned. Keid-all e c'hell tapout kleñved Aujeski ar c'hizhier p'eo hemañ tapet gant ar moc'h da gentañ.

## [[Kleñvedoù stagus]]
Ar c'hleñvedoù stagus a zo kleñvedoù zo hag a c'hell bezañ treuskaset eus ur bev d'un all. Ul lankad (amprevan, mikroboù, foue...) a zo ret evit ma vo treuzkaset an droug. M'eo stagus-kenañ ar c'hleñved eo ur c'hleñved-red a c'hell mont buan-kenañ eus ur bev d'un all ken e vez taget un toullad bras a dud, a loened, a blant war takadoù bras zo. C'hoarvezout a ra kleñvedoù-red marvel a gas da Anaon miliadoù a dud (pe a vevien all).
E-touez ar c'hleñvedoù-red marvel e kaver :
* ar vosenn
* ar brec'h
* ar brec'h du (an tifuz)
* an drev
* ar c'holera
* ar serk

E-touez ar c'hleñvedoù stagus a c'hell bezañ marvel e kaver
* ar grezennfo
* ar skeventfo

E-touez ar c'hlenvedoù stagus ha n'int ket marvel e kaver
* an anoued
* ar bronkezfo
* an droug-gouzoug
* ar glaz kalon
* an uswask

## Kleñvedoù padus
* ar berranal
* ar c'hrign-bev
* al lovrezh
* ar baludegezh
* ar remm
Europa (disheñvelout)

**Europa** zo un anv gresianek roet d'ar merc'hed. Diwar-se eo bet roet d'ur rannved, ha da veur a dra all. 

## Tud
### Mojennoù
*Europa (merc'h Agenor), a voe skrapet gant un tarv,
*Europa (merc'h Okeanos)
*Europa (merc'h Tityos)

### Istor
* Europa (merc'h da Fulup II)‎ 

## Douaroniezh
*Europa, eo anv ar c'hevandir e kornôg Azia ; muioc'h-mui e vez kemmesk gant Unaniezh Europa, an aozadur politikel
*Enez Europa zo un enez vihan e Meurvor Indez
* Picos de Europa, ur venezieg e hanternoz Spagn en aradennad anvet Cordillera Cantábrica.
* Beg Europa, pe Punta de Europa, ur beg-douar e Spagn e proviñs Cádiz.

## Astronomiezh
*Europa (loarenn) zo ul loarenn da Yaou
*(52) Europa zo un asteroidenn

## C'hoarioù
*c'hoarioù eus dibenn an 
**Europa (c'hoari-brezel), un heuliad a c'hoarioù-brezel diwar-benn an eil brezel bed
**Europa Universalis, ur c'hoari brezel diwar-benn istor Europa
**Europa Universali (c'hoari video), ur c'hoari video graet e 2000 gant Paradox Entertainment

## Arc'hant
Diwar an anv e teu ar ger euro, moneiz Unaniezh Europa.

## Pennadoù kar
*Unaniezh Europa