open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Carolyne zu Sayn-Wittgenstein

**Carolyne Elisabeth zu Sayn-Wittgenstein-Berleburg-Ludwigsburg ** (1819-1887) a oa ur gontez polonat, c'hoar d'an tsar, hag a vevas gant ar sonaozour Franz Liszt e-pad 40 vloaz. 

Kelaouennerez e oa ivez ha krediñ a reer e savas kalz eus skridoù Liszt, ha dreist-holl e vuhezskrid Chopin.

## He buhez
**Karolina Elżbieta Iwanowska** a oa ganet e Woronińce (hiziv Voronivtsi (*Воронівці*), en Ukraina), unan eus domanioù bras he zud e reter Pologn, a oa neuze ur broviñs en Impalaeriezh Rus. E miz Ebrel 1836, e timezas d'un ofiser rus, ar Priñs Nikolaus zu Sayn-Wittgenstein-Ludwigsburg (1812–1864; mab da Peter Wittgenstein)

## Notennoù

## Levrlennadur
* Francesco Barberio, *Liszt e la Principessa de Sayn-Wittgenstein*, Roma: Unione Editrice 1912.
* Hector Berlioz, *Lettres à la princesse*, Paris: L'Herne 2001 (correspondence with the princess Sayn-Wittgenstein) .
** *Briefe von Hector Berlioz an die Fürstin Caroline Sayn-Wittgenstein* (hrsg. v. La Mara), Leipzig: Breitkopf & Härtel 1903.
** *Ideale Freundschaft und romantische Liebe. Briefe an die Fürstin Carolyne Sayn-Wittgenstein und Frau Estelle Fornier* (hrsg. v. La Mara; = *Literarische Werke*, Bd. 5), a.d. Frz. v. Gertrud Savić, Leipzig: Breitkopf & Härtel 1903.
* Marcel Herwegh, *Au Soir des dieux ; Des derniers reflets Wagneriens à la mort de Liszt *, Paris: Peyronnet 1933.
* La Mara (i.e. Marie Lipsius, Hrsg.), *Franz Liszt's Briefe an die Fürstin Carolyne Sayn-Wittgenstein*, Leipzig: Breitkopf & Härtel 1899 
* La Mara (i.e. Marie Lipsius, Hrsg.), *Aus der Glanzzeit der Weimarer Altenburg. Bilder und Briefe aus dem Leben dem Fürstin Carolyne Sayn-Wittgenstein*, Leipzig: Breitkopf & Härtel 1906.
* La Mara (i.e. Marie Lipsius, Hrsg.), *An der Schwelle des Jenseits. Letzte Erinnerungen an die Fürstin Carolyne Sayn-Wittgenstein, die Freundin Liszts*, Leipzig: Breitkopf & Härtel 1925.
* Émile Ollivier, *Correspondance. Emile Ollivier et Carolyne de Sayn-Wittgenstein*, Paris: Presse univérsitaire 1984.
* *Sammlung von Handzeichnungen aus dem Besitze der Fürstin Carolyne Sayn-Wittgenstein (1819-1889)*, München: Emil Hirsch, Antiquariat, 1922.
* Adelheid von Schorn (Hrsg.), *Zwei Menschenalter. Erinnerungen und Briefe*, Berlin: S. Fischer 1901.
Samuel Doe

**Samuel Kanyon Doe** (6 a viz Mae 1951 - 9 a viz Gwengolo 1990) a oa ur soudard hag ur politikour eus Liberia, bet e penn ar Stad er bloavezhioù 1980.

Kemer a reas ar galloud d'an 12 a viz Ebrel 1980, goude bezañ lazhet ar prezidant Tolbert. Dre se e voe Samuel Doe an henvroad kentañ e penn ar Stad e Liberia pa oa afro-amerikaned an holl brezidanted kent. En deizioù war-lerc'h e daol-Stad e voe lazhet ur bern tud bet e gouarnamant Tolbert ha kantadoù a dud a rankas tec'hel kuit diouzh ar vro. Astalet e voe ar Vonreizh hag en em lakaet Doe e penn ar PRC (*People's Redemption Council*).

Mont a reas Doe a-du gant SUA er brezel yen. Degemeret e voe ur Vonreizh nevez e 1984 hag aozet un dilennadeg prezidantel e miz Here 1985. Trec'h e voe Samuel Doe gant 51% eus ar mouezhioù met lod eus e eneberien a oa bet lazhet a-raok ar votadeg hag amreizh e voe disklêriet an dilennadeg gant arsellerien estren. Doe a gemeras e garg a brezidant d'ar 6 a viz Genver 1986.

Ur brezel diabarzh a darzhas e 1990 pa erruas er vro Charles Taylor. Doe a voe skrapet gant Prince Johnson, jahinet ha lazhet a-raok na voe diskouezet e gorf dre straedoù Monrovia.
Amos Sawyer

**Amos Sawyer** (ganet d'ar 15 a viz Even 1945 - 17 C'hwe 2022) a oa ur politikour liberian, bet e penn ar Stad er bloavezhioù 1990.

Ur brezel diabarzh a oa tarzhet e Liberia e 1990 ha d'an 9 a viz Gwengolo e voe lazhet ar prezidant Samuel Doe. Sawyer a voe neuze lakaet da brezidant en etrekarg d'an 22 a viz Du evit ur bloaz. Astennet e voe e respetad evit 4 bloaz e-pad ar brezel a dalc'he d'ober e reuz er vro. D'ar 7 a viz Meurzh 1994 e rankas lakaat un termen d'e garg, hervez an argerzh peoc'h lakaet e plas.
Sant-Stefan-ar-C'hoad

**Sant-Stefan-ar-C'hoad** (*Saint-Étienne-du-Bois* e galleg) a oa ur barrez hag a oa e Marzioù boutin Breizh ha Poatev betek 1789. Bremañ eo ur gumun eus departamant ar Vande.
## Douaroniezh
## Istor
### 
##### [[Brezel-bed kentañ]]
* Mervel a reas 108 gwaz eus ar gumun,da lavaret eo 4,58% eus ar boblañs e 1911, abalamour d'ar brezel hervez monumant ar re varv. 
##### [[Eil brezel-bed]]
* Mervel a reas c’hwec’h den ag ar gumun hervez monumant ar re varv.
## Monumantoù ha traoù heverk

P1080661 Eglise Saint Etienne du Bois.JPG|An iliz katolik e kreiz ar vourc'h.
Effet de lumière sur l'église par Raphaël Toussaint.jpg|Taolenn gant Raphaël Toussaint.
Vitrail-087Une messe sous la terreur dans la maisson de Joseph Brault.jpg|Gwerenn livet: un oferenn e-pad ar Spont bras e ti Joseph Brault.

* Iliz katolik *Sant Stefan*.
* Monumant ar re varv, luc’hskeudenn ha kartenn-bost. 
## Liammoù diavaez

* Sant-Stefan-ar-C'hoad war lec'hienn Geobreizh

## Notennoù
Baton Rouge

**Baton Rouge** (galleg : *Bâton-Rouge*) eo kêr-benn stad Louisiana e Stadoù-Unanet Amerika. Er bloavezh 2010 e oa 229 553 a annezidi o chom enni. 

## Skeudennoù

Baton Rouge River Center, Louisiana.jpg|
Snake BRECs Baton Rouge Zoo, Endanger Danger, Ocean Commotion 2011 483.jpg|
SpanishTownBR.JPG|


## Kêrioù gevellet

## Liammoù diavaez
*   Lec'hienn ofisiel
Shreveport (Louisiana)

**Shreveport** zo ur gêr lec'hiet e biz stad Louisiana e Stadoù-Unanet Amerika. Er bloavezh 2010 e oa 218 021 a annezidi o chom enni. 

## Skeudennoù

Shreveport Farmers' Market.jpg|
Texas Street Shreveport.jpg|
Downtown Shreveport, LA.jpg|
Strand Theatre, Shreveport.jpg|


## Liammoù diavaez
*   Lec'hienn ofisiel
I'll Be Glad When You're Dead You Rascal You

***I'll Be Glad When You're Dead You Rascal You*** zo ur film berr, 7 munut-pad, graet er Fleischer Studios e 1932, ma weler Betty Boop, Koko the Clown ha Bimbo, hag ivez Louis Armstrong hag e laz-seniñ, a glever o seniñ hag o kanañ *[[You Rascal You]]*.

En domani foran emañ ar film.

## Liamm diavaez
* diwar-benn ar film :   ''I'll Be Glad When You're Dead You Rascal You'' (1932)
Charlotte's Web (film, 1973)

***Charlotte's Web*** (*Gwiad-kevnid Charlotte*) a zo ur film saoznek, sevenet gant an daou filmaozer stadunanat Charles Nichols (1910-1992) hag Iwao Takamoto (1925-2007).
Savet e voe diwar ar romant *[[Charlotte's Web]]*, gant ar skrivagner stadunanat Elwyn Brooks White (1899-1985), a voe embannet gant an ti-embann Harper & Brothers e 1952.

## Fichenn deknikel
* Doare : Tresadennoù-bev, liv,
* Senario : azasaet gant Earl Hamner Jr. diwar an oberenn orin gant Elwyn Brooks White,
* Kevredadoù produiñ : Hanna-Barbera Productions, Paramount Pictures ha Sagittarius Productions,
* Produourien : Joseph Barbera, Edgar Bronfman ha William Hanna,
* Kevredad dasparzhañ : Paramount Pictures,
* Sonerezh (ha kanaouennoù) : Irwin Kostal, Richard Sherman ha Robert Sherman,
* Deiziad dont e-maez : 22 a viz C'hwevrer 1973 e New York (Stadoù-Unanet Amerika),
* Pad : 94'.

## Listenn an aktourien o devoa prestet o mouezhioù da dudennoù ar film
* Henry Gibson : Wilbur,
* Debbie Reynolds : Charlotte A. Cavatica,
* Paul Lynde : Templeton,
* Agnes Moorehead : Ar Waz,
* Herb Vigran : Lurvy,
* Don Messick : Jeffrey,
* Pamelyn Ferdin : Fern Arable,
* Martha Scott : an Dimezell Arable,
* Bob Holt : Homer Zuckerman,
* John Stephenson : John Arable,
* Danny Bonaduce : Avery Arable,
* William B. White : Henry Fussy,
* Dave Madden : Ram,
* Joan Gerber : Edith Zuckerman hag an Dimezell Fussy,
* Rex Allen : an daneveller.

## Notennoù ha daveennoù
Ars amatoria

An **Ars amatoria** zo un oberenn e gwerzennoù latin savet gant Ovidius war-dro ar bloaz 11. Mennet e oa da vezañ ur gentel war arz ar garantez ha dreist-holl an hoalerezh rak ar ger latin *amare* a dalvez da gentañ bout serc'h pe serc'heg da unan bennak.

Unan eus ar skridoù erotek brudetañ er bed eo al levr..

## Notennoù ha dave

## Liammoù diavaez
*Audiolettura di alcuni versi
* Skrid latin al Levrenn  I
* Skrid latin al Levrenn  II
* Skrid latin al Levrenn  III
Milad

Ar **milad**, *Asphodelus* eus o anv skiantel, zo louzoù a vez gounezet kalz el liorzhoù evit o bleuñv. En Henc'hres e oant liammet ouzh bed ar re varv.

## Pennad kar
*Pradoù ar Milad
The Lion King

***The Lion King*** (*Ar Roue Leon*) a zo ur film tresadennoù-bev hir saoznek, sevenet gant an daou filmaozer stadunanat Roger Allers (1949-) ha Rob Minkoff (1962-).

Produet gant Walt Disney Feature Animation e voe skignet gant Walt Disney Pictures, evit ar wech kentañ, d'ar 7 a viz Mae 1994 e Brazil ha Mec'hiko. Dalc'het e voe ar gentaenn e New York (Stadoù-Unanet Amerika) d'an 12 a viz Mezheven da-heul avat. Eil film bevaat ha tregont ar Studioioù Disney e oa, war-lerc'h *[[Aladdin (film, 1992)|Aladdin]]* (e miz Du 1992) hag a-raok *[[Pocahontas (film, 1995)|Pocahontas]]* (e miz Mezheven 1995).

## Listenn an aktourien o devoa prestet o mouezhioù da dudennoù ar film
* Matthew Broderick : Simba,
** Joseph Williams : Simba (kan),
** Jonathan Taylor Thomas ha Jason Weaver (kan) : Simba yaouank,
* Jeremy Irons : Scar,
* James Earl Jones : Mufasa,
* Moira Kelly : Nala,
** Sally Dworsky : Nala (kan),
** Niketa Calame ha Laura Williams (kan) : Nala yaouank,
* Nathan Lane : Timon,
* Ernie Sabella : Pumbaa,
* Robert Guillaume : Rafiki,
* Rowan Atkinson : Zazu,
* Madge Sinclair : Sarabi,
* Whoopi Goldberg : Shenzi,
* Cheech Marin : Banzai,
* Jim Cummings : Ed,
* Zoe Leader : Sarafina.

## Liamm diavaez
*  Tañvadenn ofisiel ar film.

## Notennoù ha daveennoù
Tro Bro-C'hall war varc'h-houarn 1990

E 1990 e oa bet gounezet **[[Tro Bro-C'hall war varc'h-houarn]]** gant ar reder amerikan Greg LeMond evit an 3de ha diwezhañ gwech.
Thury-Harcourt

**Thury-Harcourt** a oa ur gumun eus departamant Calvados e Bro-C'hall. Pennlec'h kanton Thury-Harcourt e oa betek Kerzu 2015.

Bodet e oa gant 4 c'humun all d'ar 1 a viz Genver 2016 d'ober ur gumun nevez: Le Hom.

## Istor
### kantved
* Staget e voe kumun Saint-Bénin ouzh kumun Thury-Harcourt e 1858.
### kantved
* Eil brezel-bed, Emgann Normandi, 1944: bombezet e voe ar gumun d’an 30 a viz Even, 35 den nann soudard a voe lazhet, unan anezhe a oa bet ganet en Intel, distrujet e voe ar porzh-houarn hag an iliz katolik ; dieubet e voe Thury-Harcourt d’an 13 a viz Eost gant an ‘’59th British Infantry Division Staffordshire’’. 
## Monumantoù ha traoù heverk

* Ar c'hastell, 1635, bet brasaet e 1714-1723.

* Iliz katolik *Sant Salver* e Thury-Harcourt,  kantved. 

* Iliz katolik *Saint Benin* e Saint-Benin, - kantved.
* Monumant Emgann Normandi.
* Monumant an *59th British Infantry Division Staffordshire*.
## Douaroniezh
## Emdroadur ar boblañs 1962-2009

## Melestradurezh

## Tud
## Liammoù diavaez
## Notennoù ha dave
Avarum est mulierum genus

**Avarum est mulierum genus** zo ur frazenn latin hag a dalv: * C'hoantek eo gouenn ar maouezed *.

Dont a ra eus Cicero (In Verr., 4, 19) ha dave a rae an oberour da c'hoantegezh Eripile, gwreg Amfiaraos, a drubardas he fried evit ur bravig hervez ur vojenn eus Hellaz kozh.
Bezoar

Ur ** bezoar** (eus ar perseg *pâdzahr*, digontamm) zo ur seurt maen hag a c'haller kavout e poull-kalon loened zo. Meur a seurt zo anezhe.

En Henamzer e kreded e paree an dud diouzh ar c'hontamm. Hiziv e ouzer e c'hall ar bezoar diwar blev stourm ouzh an arsenig.

Degaset e veze bezoaroù da Europa eus an Indez evel mein prizius. Adalek ar  e vezent degaset eus Kreisteizamerika.

## Lennegezh
Meneget eo ar bezoar en oberennoù-mañ :
*e romant Oscar Wilde *[[The Portait of Dorian Gray]]*, ma teu eus ur c'harv eus Arabia, ha ma parefe diouzh ar vosenn ;
*e romant Augusto Roa Bastos *[[Yo el Supremo]]*, ma teu eus ur vuoc'h ;
*en hini kentañ eus levrioù Harry Potter, *Harry Potter ha Maen ar Furien*, hag er c'hwec'hvet hini.

## Notennoù
George Digenvez

**George Digenvez** (*Solitario George*, pe *Solitario Jorge*, e spagnoleg) zo ur vaot du (*[[Chelonoidis abingdonii]]* hec'h anv skiantel), a oa bet soñjet e oa an diwezhañ eus he spesad en Inizi Galápagos, en Enez Pinta, marvet d'ar Sul 24 a viz Mezheven 2012. Ur par e oa, met ne oa ket troet gant ar parezed en-dro dezhañ ha n'en doa ket klasket teurel had da genderc'hel gant e ouenn.

E miz Du 2012 en deus roet da c'houzout renerezh Park Broadel ar Galápagos e oa bet kavet 17 baot gant ar memes diagentiezh ha George Digenvez en enez Isabela. Ne oa ket George an hini diwezhañ eus e spesad eta.
Enez Pinta

***Enez Pinta*** pe **Isla Pinta** e spagnoleg (pe *Pinta Island*, pe * Abingdon* e saozneg), zo un enezenn didud er Meurvor Habask hag unan eus inizi Galápagos, en Ecuador.

## An anv
Dont a ra an anv eus al lestr La Pinta, unan eus an tri a oa gant Kristof Kolomb en e veaj kentañ. Met ne oa ket deuet ar moraer brudet betek ar Meurvor Habask gwech ebet.

## An enez
Ur menez-tan zo, 777 m dezhañ. Geot sec'h zo ha baoted bras-bras. 
Eno e oa George Digenvez o chom, marvet d'ar 24 a viz Mezheven 2012, a oa bet kredet d'an ampoent e oa ar vaot zu diwezhañ.
Galápagos

**Galápagos** zo un anv-lec'h spagnolek, brudet gant an Inizi Galápagos.

###### 
*Inizi Galápagos
*Proviñs Galápagos
*an anv a gaver en ur bern anvioù loened a gaver en inizi 
**Morleon Galápagos
**Morvran Galápagos

###### 
* Galápagos, kumun e proviñs Guadalajara.
Pinta

**Pinta** zo ur ger spagnolek, ha dezhañ meur a implij. 

* al lestr La Pinta, unan eus an tri a oa gant Kristof Kolomb en e veaj kentañ.

* Enez Pinta, enezenn didud er Meurvor Habask hag unan eus an inizi Galápagos, en Ecuador; dont a ra an anv eus hini al lestr.

* Henri Pinta (1856-1944), livour gall.

*ur c'hleñved, ar pinta (kleñved), stank a-walc'h e Mec'hiko. 

**pinta*, pint pe pintad e brezhoneg
***irse de pinta* zo kement ha *mont da chopinata*.
Britannia reges habet, sed tyrannos

**Britannia reges habet, sed tyrannos** zo ur frazenn latin hag a dalv kement hag *(Enez) Breizh he deus rouaned, hogen tiranted int*. Tennet eo eus De excidio Britanniae, oberenn Sant Gweltaz (war-dro 500 – 570).

Diskuliañ ar rouaned fall na sentent ket ouzh reolennoù ar vuhezegezh kristen a felle da Weltaz ober: Constantine eus Dumnonia, Aurelius Caninus, Vortiporius eus an Demetae, Cuneglasus eus ul lec'h a anvas Ker an Arzh (marteze - Dinarth e Llandrillo-yn-Rhos e-kichen Llandudno), ha Maelgwn Gwynedd. An holl anezho zo meneget evel tud c'harv, divarrek ha pec'herien.
Darwin

**Darwin** zo un anv-tiegezh saoznek deuet da vout anv-lec'h.

## Tud
* Charles Darwin (1809–1882), bevoniour saoz, tad Teorienn an Emdroadur
**Oberenn Charles Darwin
* Erasmus Darwin, e dad-kozh, naturour ha mezeg
* Emma Darwin, e bried
* George Darwin, o mab, steredoniour ha matematikour
* Charles Galton Darwin, mab-bihan da Charles Darwin, matematikour, fizikour ha heouennour

## Lec'hioù
###### 
* Darwin, kêr-benn Tiriad an Norzh

###### 
* Darwin, e proviñs Río Negro

###### 
* Menez Darwin, kern uhelañ Enez Veur Douar an Tan
* Cordillera Darwin en Enez Veur Douar an Tan

###### 
*Enez Darwin, unan eus an Inizi Galápagos

###### 
* Darwin, e California
* Darwin, e Minnesota

## Sevenadur
* *Darwin's Blade* (Kleze Darwin), ur romant-polis  gant Dan Simmons embannet e 2002
Isabela (Galápagos)

**Enez Isabela** pe *Isla Isabela* e spagnoleg (*Albemarle* e saozneg, diwar anv un noblañs), zo un enezenn er Meurvor Habask hag unan eus an Inizi Galápagos, en Ecuador. Dont a ra an anv eus hini ar Rouanez Isabel Iañ Kastilha, a arc'hantas beaj Kristof Kolomb.

## Skeudennoù: loened en Enez Isabela


Galapagos penguin (Spheniscus mendiculus) -Isabela2.jpg| Pengouin Galápagos 
Flightless cormorant (Phalacrocorax harrisi) -Isabela.jpg| Morvaout (Phalacrocorax harrisi)
Flightless Cormorant Phalacrocorax harrisi -Isabela -Elizabeth Bay2.jpg| Morvaout 
Elizabeth Bay -Isabela Island -birds.jpg| Evned en Enez Isabela 
Marine Iguana Isabela Elizabeth Bay.jpg| Igwan-mor
Galapagos-satellite-2002.jpg|
Iguanamarina.jpg|Igwan-mor
Espanola female lava lizard.jpg|Loened ar vro
Land Iguana.jpg|Igwan Galápagos
Fregata magnificens1.jpg|Fregata magnificens
Sula granti on nest Galapagos.jpg|Sula granti
Yellow Warbler (Dendroica petechia) -Santa Cruz -Puerto Ayorto c.jpg|Dendroica petechia

Furseal1.jpg|Reunig (Phocidae) en Isabela
Galapagos Sealion for Wikipedia.jpg|



## Pennad kar
* Isabela
Tro Bro-C'hall war varc'h-houarn 1989

E 1989 e oa bet gounezet **[[Tro Bro-C'hall war varc'h-houarn]]** gant ar reder amerikan Greg LeMond evit an eil gwech.
Arthur Bernède

**Arthur Bernède** a oa ur romantour-pobl, senarioour, dramaour ha levrigour breizhat, bet ganet e Redon d'ar 5 a viz Genver 1871 ha marvet e Pariz d'an 20 a viz Meurzh 1937.

Strujus hag awenet-mat e ijin dre ma oa bet savet 243 oberenn gantañ pe dindan anvioù-pluenn *Jean de la Périgne* ha *Roland d'Albret*, barzhonegoù, c'hoariganoù, danevelloù, kontadennoù, romantoù ha pezhioù-c'hoari en o zouez. Krouet e oa bet gantañ tudennoù meur evel *[[Belphégor]]* (kentañ levrenn e 1927), *[[Judex]]* (1917) ha *[[Mandrin]]* deuet da vezañ kalz brudetoc'h eget o ijiner a-barzh fin ar gont. Betek taolioù-kaer *[[Vidocq]]*, penn ar Surentez (damofisiel adalek 1811), o devoa awenet ar romantour. Darn eus e romantoù a oa bet embannet dre bennadoù gant kazetennoù-pobl evel *[[Le Matin]]*, *[[Le Petit Parisien]]* ha *[[Paris-Soir]]*.

Skrivet en devoa senarioioù evit ar sinema ivez, evel hini *[[Jean Chouan (film)|Jean Chouan]]* (Luitz-Morat) e 1925.

Aet e oa da Anaon e Pariz d'an 20 a viz Meurzh 1937, paket ma oa bet gant un taol-kalon goude dibunañ ur brezegenn dirak Kevredigezh al Lennegezh. Douaret e oa bet e bered L'Haÿ-les-Roses.
## Arthur Bernède enoret e Redon
Enoret eo bet Arthur Bernède gant kêr Redon : e anv zo bet roet d'ur straed. Abaoe ar bloavezh 2015 e vez aozet festoù-lid e Redon en enor d'an dudenn ''Belphégor''. E 2017 ez eus bet savet ur c'hoari achap evit kizidikat tud Redon war Belfegor hag oberenn Arzhur Bernède.

## Oberennoù
; C'hoarigan

; Pezhioù-c'hoari hag unangomzoù

; Romantoù poblel

; Oberennoù lennegel azasaet evit ar sinema

## Notennoù
Acqueville (Calvados)

**Acqueville** a zo ur gumun eus departamant gall Calvados e Bro-C'hall. 
## Istor
### kantved
### kantved
* Eil brezel-bed, 1945: mervel a reas un den nann soudard, lazhet e voe gant ur c’hreunadenn e miz Mae.
## Monumantoù ha traoù heverk
* Kastell La Motte,  kantved.
* Iliz katolik *Sant Albin*, romanek,  kantved, adkempennet a galz. 
* Maner Acqueville,  kantved.
* Ti-feurm Courfontaine,  kantved. 
## Douaroniezh
## Emdroadur ar boblañs 1962-2009

## Melestradurezh

## Tud
## Gevelliñ
## Liammoù diavaez
## Notennoù ha dave
Enez Santa Cruz

Meur a **Enez Santa Cruz** zo er bed :
*Enez Santa Cruz (Kalifornia), e Stadoù Unanet Amerika
*Enez Santa Cruz (Galápagos), en Ecuador
*Inizi Santa Cruz (Salomon), un enezeg e-touez an Inizi Solomon

## Pennad kar
*Santa Cruz
Fantasia (film)

***Fantasia*** a zo ur film saoznek, sevenet gant un toullad a filmaozerien stadunanat.

Trivet film bevaat ar Studioioù Disney e oa, war-lerc'h *[[Pinocchio (film, 1940)|Pinocchio]]* (e miz C'hwevrer 1940) hag a-raok *[[Dumbo]]* (e miz Here 1941). Un heuliad d'ar film — *[[Fantasia 2000]]* an titl anezhañ — a zeuas e-maez e miz Kerzu 1999.

Diviz ebet er film-mañ — panevet an danevellerien, Mickey Mouse ha rener al laz-seniñ — dre ma ya bommoù sonerezh klasel brudet-kenañ :
* *[[Toccata ha Fugenn e re leiañ BWV 565|Toccata und Fuge d-Moll BWV 565]]* gant Johann Sebastian Bach (1685-1750),
* *Chtchelkountchik* gant Pyotr Ilyitch Tchaikovskiy (1840-1893),
* *[[L'Apprenti sorcier]]* gant Paul Dukas (1865-1935),
* *Sakridigezh an Nevez-Amzer* (*Весна священная* e rusianeg) gant Igor Stravinskiy (1882-1971),
* *[[Simfonienn Niv. 6 (Beethoven)|6. Sinfonie]]* gant Ludwig van Beethoven (1770-1827),
* *Danza delle ore* gant Amilcare Ponchielli (1834-1886),
* *[[Nozvezh war ar Menez Moal]]* (*Ночь на Лысой горе* e rusianeg) gant Modest Mousorgskiy (1839-1881),
* *Ellens dritter Gesang* (pe *Ave Maria*) gant Franz Schubert (1797-1828)
d'ober an eizh rann eus an oberenn. Sonet e voe, evit an darn vrasañ anezhe, gant Laz-seniñ Philadelphia renet gant Leopold Stokowski (1882-1977).

## Fichenn deknikel
* Doare : Tresadennoù-bev, liv,
* Senario : goursellet gant Joe Grant ha Dick Huemer,
* Kevredad produiñ : Walt Disney Productions,
* Produourien : Ben Sharpsteen ha Walt Disney,
* Kevredadoù dasparzhañ : Walt Disney Productions (1940), RKO Radio Pictures (1941-1956),
* Deiziad dont e-maez : 13 a viz Du 1940 e New York (Stadoù-Unanet Amerika),
* Pad : 125'.

## Liamm diavaez
*  Tañvadenn ofisiel ar film.

## Notennoù ha daveennoù
Oferenn e si leiañ

An **Oferenn e si leiañ** a zo un oberenn sonerezh aozet gant Johann Sebastian Bach (BWV 232) evit daou soprano, ur c'hontralto, un tenor, ur boud, ur c'hor hag un orkestr.

## Levrioù dave
* Oferenn e si leiañ BWV 232
Angoville

**Angoville** a zo ur gumun eus departamant gall Calvados e Bro-C'hall. 
## Istor
### kantved
### kantved
* Eil brezel-bed, Emgann Normandi, 1944: distrujoù bras a voe er gumun, ar Groaz-brezel a voe roet dezhi.

## Monumantoù ha traoù heverk
* An iliz katolik,  kantved. 
* Feunteun ‘’Santez Anna’’, 1846. 
* Tiez-feurm eus ar Grennamzer.
* Poull-kannañ eus ar Grennamzer.
* Ur c’hastell a oa gwechall, chom a ra an douvez ha netra ken.
## Douaroniezh
## Armerzh
* Labour-douar.
* Raz a veze tennet eus an douar en  kantved.
## Emdroadur ar boblañs 1962-2009

## Melestradurezh

## Tud
## Gevelliñ
## Liammoù diavaez
## Notennoù ha dave
La Villette (Calvados)

**La Villette** a zo ur gumun eus departamant gall Calvados e Bro-C'hall. 
## Istor
### kantved
### kantved
* Eil brezel-bed, 1944-1945: mervel a reas nav den nann soudard e La Villette abalamour d'ar brezel ; e miz Eost 1944 e voe lazhet div blac’h gant tennoù kanol ha daou zen all gant ur vombezadeg ; e miz Mae 1945 e voe lazhet daou grennard gant ur vinenn.
## Monumantoù ha traoù heverk
* Kastell La Challerie,  kantved.
* Iliz katolik *Sant Salver*,  kantved. 
* Un ti-feurm, - kantved.

## Douaroniezh
## Emdroadur ar boblañs 1962-2009

 
## Melestradurezh

## Tud
## Gevelliñ
## Liammoù diavaez
## Notennoù ha dave
Sant-Andrev-Trizek-Hent

**Sant-Andrev-Trizek-Hent** (*Saint-André-Treize-Voies* e galleg) a oa, betek 1789, ur barrez eus Marzioù tu kreñv da Vreizh, en eskopti Naoned, hag un drev eus Henwinieg. Daoust da se, pa oa bet savet an departamantoù, e oa bet staget, a-enep d'he youl, ouzh departamant ar Vande, ma oa Fontenay-le-Comte an hini e oa ar pennlec'h d'an ampoent, stummet diwar ul lodenn eus Poatev-Izel.
Kendeuzet e voe gant div gumun all d'ar 1 a viz Genver 2016 d'ober ur gumun nevez : Montréverd.
## An anv
Dont a rafe an droienn "treize voies", a gaver en anv gallek, eus ur stumm rannyezhel eus "trois voies", dre ma oa diazezet ar barrez e kroashent « tri hent ».
E galleg e vez graet "Trévois" eus annezidi ar gumun, da lavaret eo "annezidi an drev" (*treviz*), dre ma oa Sant-Andrev un drev (ur rann) eus parrez Henwinieg a zo-hi chomet e Breizh.
## Istor
### 
##### [[Brezel-bed kentañ]]
* 50 gwaz eus ar gumun, da lavaret eo 4,56% eus ar boblañs e 1911, a gollas o buhez abalamour d'ar brezel.
#### [[Eil Brezel-bed]]
* Mervel a reas un den ag ar gumun abalamour d'ar brezel.
## Monumantoù ha traoù heverk

W1457-StAndre13Voies StAndre 1810 77226.jpg|An iliz katolik.

* Iliz katolik *Sant Andrev*.
* Monumant ar re varv, luc’hskeudenn.
## Liammoù diavaez

* Saint-André Treize Voies : une trêve bretonne en Bas-Poitou (ABP)
* Sant-Andrev-Trizek-Hent war lec'hienn Geobreizh
* Pennad diwar-benn Sant-Andrev, el lec'hienn Karrikell
## Notennoù ha daveennoù
Kervernarzh

**Kervernarzh** (*[[La Bernardière]]* e galleg) a zo ur gumun eus departamant ar Vendée, e kanton Montaigu. 1 701 den a oa o chom enni e 2011.
Betek 1789 e oa ur barrez eus Marzioù tu kreñv da Vreizh, hag eus eskopti Naoned.
## Anv
Evel kalz anvioù-lec'hioù eo savet *[[La Bernardière]]* diwar un anv-den, amañ an anv gallek Bernard: ur gumun all en departamant zo anvet Le Bernard. Gwechall e oa anvet *La Bernardière-en-Forêts*, met pell zo eo bet diskaret ar c'hoadoù diwezhañ.
Krouet e oa bet an anv brezhonek *Kervernarzh* e 1997, savet diwar kêr ha Bernarzh, war a seblant.
E poateveg e vez graet *La Brnardére* eus ar gumun.
## Douaroniezh
E hanternoz departamant ar Vendée emañ. En-dro dezhi emañ ar c'humunioù-mañ:
*er memes departamant: Kugant, Brufer, Treize-Septiers ha Saint-Hilaire-de-Loulay;
*el Liger-Atlantel: Sant-Eler-Neved.
## Istor
### Breizh pe Bro-C'hall?
Er  kantved, e 1483, e oa bet klasket stagañ Kervernarzh dija ouzh Bro-C'hall, pe da vihanañ lakaat anezhi da vezañ er “Marzioù Boutin”. Gounit a reas an dug Frañsez II ar prosez erziwerzh.
Pa oa bet savet an departamantoù e oa bet staget, daoust d'he youl ha d'he c'hlemmoù niverus, ouzh departamant poatevat Fontenay. War a seblant e oa bet un eskemm etre Kervernarzh ha Ruvelieg (a oa a-orin e Marzioù tu kreñv da Boatev), evit eeunaat an harzoù.
#### [[Brezel 1870-1871]]
* Meur a waz eus ar gumun a gollas e vuhez abalamour d'ar brezel hervez monumant ar re varv eus ar c’hanton, luc’hskeudenn.
### 
##### [[Brezel-bed kentañ]]
* Mervel a reas 33 gwaz eus ar gumun, da lavaret eo 3,19% eus ar boblañs e 1911, abalamour d'ar brezel hervez monumant ar re varv.
#### [[Eil Brezel-bed]]
* Mervel a reas c’hwec’h den ag ar gumun abalamour d'ar brezel hervez monumant ar re varv .

## Monumantoù ha traoù heverk
* Monumant ar re varv, luc’hskeudennoù.
## Liammoù diavaez
* Kervernarzh war lec'hienn Geobreizh
* ''La Bernardière''
## Notennoù ha daveennoù
Laeroñsi

Ul **laeroñsi** eo kas da benn an ober a laerezh. Meur a dra a c'haller laerezh: arc'hant, bravigoù, ha madoù a bep seurt dre vras. 

## Lennegezh
*Oliver Twist zo ur paotrig a zesk laerezh, e romant Charles Dickens

## Pennadoù kar
*laerezh dre freuz
*laer
John Fogerty

**John Cameron Fogerty**, ganet d'an 28 a viz Mae 1945 e Berkeley (Kalifornia) (SUA), zo ur gitarour ha kaner stadunanat, brudet evel kaner al laz Creedence Clearwater Revival (CCR) ha krouer ar c'hanaouennoù *Proud Mary* ha *[[Born on the Bayou]]* peurgetket.

Levezonet eo bet gant Lefty Frizzell.
Argemmoù Goldberg

***Argemmoù Goldberg*** a zo un oberenn sonerezh evit klavisim savet gant Johann Sebastian Bach dezhi an niverenn 988 er c'hatalog BWV.

## Levrioù dave
* Argemmoù Goldberg BWV 988/1087
Cumbia

**Cumbia** zo un doare sonerezh-pobl eus Colombia ha Panamá. Un dañs eo ivez.

Ganet eo war aod ar Mor Karib, diwar meskañ sonerezh henvroiz, Kentamerikaned anezho, hini sklaved eus Afrika ha hini ar Spagnoled e Pocabuy, e kanienn Momposina.

Ur c'haner hag ur violin a veze da gentañ, un akordeoñs a vez bremañ atav. Un arouez broadel eo deuet da vezañ, e Colombia, evel ar vallenato.

Bremañ e vez sonet ivez e broioù all: Perou, Arc'hantina, Mec'hiko. Ha sonet e vez ivez gant lazoù salsa. E broioù an Andoù eo brudetoc'h eget ar salsa zoken.

Eus ar c'humbia e teu luskadoù all evel ar porro, ar gaita, ar chalupa, ar bullerengue, ar garabato, ar chandé, an tambora, ar berroche, ar paseo, ar son, ar puya, a-douez un toullad re all. Meur a stumm disheñvel zo eus ar c'humbia, hervez ar rannvroioù : cumbia sampuesana, soledeña, cienaguera, momposina, sanjacintera, cartagenera, cereteana, magangueleña, entre re all.

## Tecnocumbia
Komz a reer ivez eus *tecnocumbia*, gant binvioù tredan hag elektronek.

## Notennoù
Laerezh dre freuz

**Laerezh dre freuz** a zo kement ha mont en un ti dre freuzañ dor pe brenestr da laerezh madoù. Un torfed ouzh ar madoù eo ha kastizet e vez gant al lezennoù en holl vroioù.
Tro Bro-C'hall war varc'h-houarn 1919

Dalc'het e oa bet 13 Tro Bro-C'hall war varc'h-houarn etre an 29 a viz Mezheven hag ar 27 a viz Gouere (15 tennad-hent, 5 660 km). Gounezet e oa bet gant ar reder belgiat Firmin Lambot, 24,056 km/e e dizh keitat.

Adkroget e oa bet gant an Dro war-lerc'h an Eil Brezel-bed dre ma ne oa ket bet redet ar genstrivadeg etre 1915 ha 1918. Anat eo e oa fall-spontus an hentoù a oa ret d'ar varc'hhouarnerien tremen dreze ! Aet e oa kuit an Dro eus Plasenn ar Genunvaniezh (Pariz) war-du ar c'hornôg a-raok distreiñ da Sportva ar Briñsed (Pariz) dre ar reter.

Krouet e oa bet ar C'hrez melen, bet deroet d'ar reder gall Eugène Christophe (ar *[[Galian kozh]]* e lesanv) a-raok kregiñ gant an 11 tennad-hent etre Grenoble (Isère) ha Geneva (Suis).

Unnek reder hepken a oa deuet a-benn da dizhout Pariz diwar ar seizh ha tri-ugent anezho o devoa lakaet o anv er penn-kentañ.

## Tennadoù-hent e Breizh
* 3 a viz Gouere : 3e tennad-hent etre Cherbourg (Manche) ha Brest ; trec'h eo Francis Pélissier .
* 5 a viz Gouere : loc'het ar 4e tennad-hent eus Brest war-du Les Sables-d'Olonne (Vañde).

## Renkadurioù
Appalachoù

: *Arabat droukveskañ gant [[Apalached]]*
----

An **Appalachoù** (saozneg : *Appalachian Mountains*, *Appalachians*) zo un aradennad menezioù e reter Norzhamerika hag en en astenn eus an Douar-Nevez (Kanada) en norzh da greiz Stad Alabama (er Stadoù-Unanet) er su war-hed un 2 000 km bennak. Menez Mitchell (2 037 m), e North Carolina, eo ar beg uhelañ.

Emañ an Appalachoù etre plaenenn aod ar Meurvor Atlantel er reter ha diazad ar Mississippi hag al Lennoù Meur er c'hornaoueg. Ul lec'h greantel bras e oa bet gant ar vetalouriezh hag an eztennañ glaou met war ziskar emañ ar greanterezh-se.


AppalachianLocatorMap2.png|
Linville Gorge-27527-3.jpg|*Linville Gorge*


*An douarourien a ra *torosennadur appalachian* eus un doare torosennadur.
Enez Fernandina

**Enez Fernandina**, pe *Isla Fernandina* e spagnoleg (*Fernandina Island*, pe *Narbrough Island*, e saozneg), zo un enezenn vihan didud er Meurvor Habask hag unan eus an Inizi Galápagos, en Ecuador. E-kichenik an Enez Isabela emañ. 

Dont a ra an anv eus hini ar Roue Fernando II Aragon, a arc'hantas beaj Kristof Kolomb .

Ur menez-tan zo enni, anvet La Cumbre, 1 494 metrad uhelder dezhañ.
Fernandina

**Fernandina** zo un anv-gwan spagnolek, deuet eus anv ar roue Fernando II, hag a gaver e meur a anv-lec'h. N'eo ket un anv-bihan spagnolek, met gallout a ra bezañ implijet evel stumm bihanaat an anv Fernanda.

## Lec'hioù

### 
*Enez Fernandina, en Inizi Galápagos, en Ecuador.

###### 
* Fernandina, anv roet da Enez Kuba gant ar roue Fernando II Aragon (1452-1516) dre ur Real cédula embannet d'an 28 a viz C'hwevrer 1515,

###### 
*Fernandina Beach, kêr e Florida.

###### 
*Dugelezh Fernandina, titl spagnol, diazezet war anv kêr Ferrandina e proviñs Matera, en Basilicata

## Istor
**Las Guerras Fernandinas*, anv spagnolek ar brezelioù etre Fernando Iañ  Portugal ha rouaned Kastilha eus Tiegezh Trastámara evit kurunenn Kastilha.
*Kontelezh Fernandina, titl spagnol.

## Notennoù ha daveennoù
Teskanv

Un **teskanv** a zo ur berradur eus un anvadur savet gant un hollad lizherennoù-tal hag a ya d'ober ur ger. Da skouer :
***JFK** evit John Fitzgerald Kennedy,
***KEAV** evit Kamp Etrekeltiek Ar Vrezhonegerion,
***KEBK** evit Kreizenn an Enklaskoù Breizhek ha Keltiek,
***SUA** evit Stadoù-Unanet Amerika,
***TGO** evit Taos war ar Gwerzh Ouzhpennet.

A-wechoù e vez lennet lizherenn-ha-lizherenn : SAE : "es-sa-e", URSS : "u-er-es-es" ; a-wechoù all e c'haller lenn ar ger evel pa vije ur gwir c'her : NASA : "na-sa", UNESCO : "unesko"... Evit ar re ziwezhañ-mañ e vez graet gant ar ger gwreskanv.

Er bed a-vremañ e vez ur bern teskanvioù. Evit embregerezhioù, aozadurioù politikel ha sevenadurel, melestradurioù, teknikoù (LCD, DVD, PDF, JPG...), met ivez evit tud gant anvioù hirik un tamm, evel DSK (Dominique Strauss-Kahn), NKM (Nathalie Kosciusko-Morizet), PPDA (Patrick Poivre d'Arvor), hag all.

## Gwelet ivez
*Gwreskanv
Disklerier

An **disklerier** eo an an hini a gomz, a ra diskleriadurioù ofisiel, en anv un aozadur bennak, gouarnamantoù zoken, pe strolladoù bihan pe vras. 

En UDB e vez lavaret "mouezh aotreet" eus an dud aotreet da gomz en anv ar strollad.
La Isabela

**La Isabela** a oa an eil annezlec'h savet en Hispaniola gant Kristof Kolomb en 1493. E-kichen Puerto Plata, er Republik Dominikan, e oa.

## Liamm diavaez
* ''La Isabela, primera ciudad del Nuevo Mundo (Historia del Nuevo Mundo)''
Anne Marie Louise d'Orléans

**Anne Marie Louise d'Orléans** (1627–1693) a oa ur briñsez c'hall, keniterv da Loeiz XIV, lesanvet *La Grande Mademoiselle*.
Tro Bro-C'hall war varc'h-houarn 1921

Dalc'het e oa bet 15 Tro Bro-C'hall war varc'h-houarn etre ar 26 a viz Mezheven hag ar 24 a viz Gouere (15 tennad-hent, 5 484 km). Gounezet e oa bet gant ar reder belgiat Léon Scieur (*[[Ar Marc'h-du]]* e lesanv), 24,720 km/e e dizh keitat.

Aet e oa kuit an Dro eus Argenteuil (Val-d'Oise a-vremañ) war-du ar c'hornôg a-raok distreiñ da Sportva ar Briñsed (Pariz) dre ar reter.

Evit ar wech kentañ e oa bet staget plakennoù aluminiom pe zink ouzh marc'h-houarn ar rederien, skrivet niverenn pep reder warne.

38 reder hepken a oa deuet a-benn da dizhout Pariz war ar 123 o devoa lakaet o anv er penn-kentañ.
## Tennadoù-hent e Breizh
* 30 a viz Mezheven : 3e tennad-hent etre Cherbourg (Manche) ha Brest ; trec'h eo Léon Scieur .
* 1 a viz Gouere : loc'het ar 4e tennad-hent eus Brest war-du Les Sables-d'Olonne (Vañde).

## Renkadurioù

## Pennad kar
* Roll gounideien Tro Bro-C'hall
Maurice Béjart

**Maurice Béjart**, bet ganet **Maurice-Jean Bergé**, a oa un dañsour ha ur c'horollour gall. Ganet e oa bet d'ar 1 a viz Genver 1927 e Marselha (Bouches-du-Rhône).

Evit enoriñ Molière en doa graet e soñj kemer an anv Béjart, hini Armande Béjart, gwreg an dramaour gall mil vrudet.

Ezel eus Akademiezh c'hall an arzoù-kaer (rann an izili dizalc'h) e oa bet eus 1994 betek e varv.

Broadet suis e 2007 e oa aet da Anaon da 22 a viz Du ar memes bloaz e Lausanne (Suis).
Isabela

**Isabela** zo un anv-lec'h spagnolek hag anv anv meur a dra. 

## Orin
Dont a ra an anv-lec'h eus doare latin an anv-bihan spagnolek Isabel, anv Izabel Iañ Kastilha.

#### 
* Isabela, unan eus an Inizi Galápagos

#### 
* Isabela ur gumun e proviñs Negros Occidental.
* Isabela City, ur gêr er Filipinez e proviñs Basilan.
* Proviñs Isabela, e Luzon .

#### 
* Isabela, e Puerto Rico

#### 
* Isabela, un adstêr d'an Ozama.

## Pennadoù kar
*La Isabela
*Izabel.
Glaou

Ar **glaou** zo un danvez helosk, karbon anezhañ evit an darn vrasañ, hag a vez kavet e kondon an Douar.

Graet ez eus bet kalz gant ar glaou en  hag en  evit kenderc'hiñ gremm, hag evit an ijinerezh.

Graet e vez gantañ kalz c'hoazh evit kenderc'hiñ tredan.
Tagebau Garzweiler Panorama 2005.jpg|Ar vengleuz Garzweiler e Nordrhein-Westfalen, Alamagn

## Pennadoù kar
*Glaou-koad
Maryan Wisniewski

**Maryan Wisniewski** zo ur c'hoarier mell-droad gall hag a c'hoarie er bloavezhioù 1950-1960, askeller dehou e bost. Ganet eo bet d'ar 1 a viz C'hwevrer 1937 e Calonne-Ricouart (Pas-de-Calais).

33 gwech e oa bet dibabet e skipailh Bro-C'hall hag eñ an eil c'hoarier etrebroadel gall yaouankañ, war-lerc'h René Gérard.

Goureontr ar c'hoarier rugbi Jonathan Wisniewski eo ivez.
Tarnobrzeg

**Tarnobrzeg**, a zo ur gêr war ribl ar stêr Wisła (Vistula) e biz Polonia, e voivodiezh Podkarpackie. E 2014 e oa 48 000 a dud o chom enni.

## Liammoù diavaez

* Lec’hienn ofisiel kêr Tarnobrzeg
Le Vey

**Le Vey** a zo ur gumun eus departamant gall Calvados e Bro-C'hall. 
## Istor
### kantved
### kantved
* Eil brezel-bed, 1944: mervel a reas un den nann soudard e Le Vey abalamour d'ar brezel.
## Monumantoù ha traoù heverk

* * Rochers des Parcs*.

* Iliz katolik *Sant Laorañs*,  kantved. 
## Douaroniezh
* War lez ar stêr Orne emañ Le Vey.
## Emdroadur ar boblañs 1793-2009

 
## Melestradurezh

## Tud
## Gevelliñ
## Liammoù diavaez
## Notennoù ha dave
Take It Down from the Mast

***Take It Down from the Mast*** zo ur ganaouenn saoznek eus Iwerzhon, savet gant Dominic Behan (1928-1989) er bloavezhioù 1950. Ur ganaouenn bolitikel hag istorel eo.

An ton a denn un tamm d'ar ganaouenn stadunanat *[[Red River Valley]]*.

## Ar ganaouenn
Er ganaouenn e c'houlenn ar barzh digant an dreitourien "diskenn ar banniel diouzh ar wern" : kaoz zo eus ar banniel republikan triliv iwerzhonat a vije bet "trubardet" gant aduidi ar Feur-emglev saoz-iwerzhonat hag ar *[[Free State]]* (ar Stad dizalc'h), pa'z eo arouez Republik Iwerzhon ; ur ganaouenn republikan eo eta, savet a-enep Stad Iwerzhon.


You have murdered our brave Liam  and Rory
You have butchered young Richard and Joe
And your hands with their blood are still gory
Fulfilling the work of the foe.

:Diskan :
::So take it down from the mast, Irish traitors,
::It's the flag we Republicans claim.
::It can never belong to Free Staters,
::For you've brought on it nothing but shame.

Then leave it to those who are willing
To uphold it in war and in peace,
To those men who intend to do killing
Until England's tyranny cease.

::(Diskan)

We'll stand by Enright and Larkin
With Daly and Sullivan the bold
And we'll break down the English connection
And bring back the nation you sold.

::(Diskan)

You sold out the Six Counties for your freedom
When we have given you McCracken and Wolfe Tone
And brave Ulstermen have fought for you in Dublin
Now you watch as we fight on alone.

::(Diskan)

And up in Ulster we're fighting on for freedom114
For our people they yearn to be free
You executed those men who fought for us
With a hangman from over the sea.

::(Diskan)
(Adkanañ ar poz kentañ)
::(Diskan)


## Liammoù diavaez
*Audio file (ram)
* Dominic Behan o kanañ.
## Notennoù
Tournebu

**Tournebu** a zo ur gumun eus departamant gall Calvados e Bro-C'hall. 

## Istor
### kantved
### kantved
* Eil brezel-bed, Emgann Normandi, 1944: mervel a reas daou zen nann soudard e Tournebu abalamour d'ar brezel, unan anezhe a voe lazhet gant an Alamaned e miz Even ; 13-16 a viz Eost: lazhet e voe 42 soudard kanadian en emgannoù ouzh an Alamaned, dieubet e voe Tournebu gant ar Régiment de Maisonneuve, 4th Brigade, 2nd Canadian Infantry Division. 
## Monumantoù ha traoù heverk

Donjon Tournebu.JPG|An tour-meur
Eglise Tournebu.JPG|An iliz katolik

* Tour-meur ha dismantroù ar c’hastell.
* Iliz katolik *Saint Hilaire*.
### [[Eil brezel-bed]]
* Plakenn *Régiment de Maisonneuve*.
* Plakenn *The Calgary Highlanders Regiment*.
* Maen-koun ar soudarded kanadian bet lazhet en emgannoù.
## Douaroniezh
## Emdroadur ar boblañs 1962-2009

 
## Melestradurezh

## Tud
## Gevelliñ
## Liammoù diavaez
## Notennoù ha dave
Clarence Williams

**Clarence Williams** (1898-1965) zo ur pianoour ha kaner stadunanat eus Louisiana.

Ganet e oa e Plaquemine, Louisiana. Pa oa 12 vloaz e tec'has eus ti e dud da vont da Orleañs Nevez da heul ar *[[Billy Kersand]]'s Traveling [[Minstrel Show]]*. Da gentañ e koare botoù ha g e rae mil micher, hogen buan e voe anavezet evel ur c'haner hag aozer abadennoù.

Mont a reas da chom da Chicago ha New York ma varvas e 1965.

Dimezet e oa da Eva Taylor, a varvas e 1977, hag a zo beziet e New York en e gichen. 
Ur mab o doa, anvet evel e dad. Ur mab-bihan, anvet Clarence Williams III, zo bet aktour.

## Brud
Anavezet eo anv Clarence Williams evel sonaozour pe kenaozour un toullad mat a sonioù. Darn anezho avat, hervez a lavare e-unan, ne oant ket savet gantañ, met prenet en doa ar gwirioù warne, evel ma oa ar boaz en amzer-se.

Anavezet eo e zoare da ganañ You Rascal You e 1931.

## E bladennoù
* *Down hearted blues* (gant Bessie Smith, 1923)
* *Everybody loves my baby* (1924)
* Albomoù-dastum zo bet embannet abaoe 1994, gant kanaouennoù eus ar mareoù 1928-1929, 1930-1931.

## Notennoù

## Liammoù
* Clarence Williams on RedHotJazz.com; biography with photos and ram files of vintage recordings
* Clarence Williams, gant Tom Morgan
*Clarence Williams at Jass.com
La città delle donne

***La città delle donne*** ("Keoded ar maouezed") zo ur film graet e 1980 ha renet gant Federico Fellini. Trouz ha chaok a voe diwar e bouez, ha rebechoù bras a voe graet an emsavioù evit ar merc'hed.

## An istor
Ar priedoù Snàporaz o veajiñ en un tren... Ar gwaz a gomz ouzh ur vaouez all, ha hi a ziskenn, e-kreizar maezioù, pa chom an tren a-sav. Snàporaz ac'h a d'he heul betek un ti bras ... kendalc'h maouezed zo ennañ. Emgavioù iskis a ra, en o zouez ur seurt Don Juan gros, Katzone...

## Aktourien
*Marcello Mastroianni, an aotrou Snàporaz
*Anna Prucnal, an itron Snàporaz

## Levrlennadur
*Roberta Cini, *Nella città delle donne : femminile e sogno nel cinema di Federico Fellini*, Tirrenia (Pisa) : Edizioni del Cerro, 2008.
* Raffaele Monti, *Bottega Fellini: la Città delle donne: progetto, lavorazione, film*, testo di Raffaele Monti; fotografie di Gabriele Stocchi, Roma: De Luca, [1981].
* Sonia Schoonejans, *Fellini*, prefazione di Alberto Moravia, copertina di Emanuele Luzzati, con un disegno di Fellini dedicato a Liliana Betti, elaborazione grafica di Luigi Granetto, Lato Side, Roma 1980, pp.&nbsp;206. Il libro è il "diario di bordo" tenuto da Sonia Schoonejans per tutto il tempo delle riprese della *Città delle donne*.

## Liammoù diavaez

*
Þóra Arnórsdóttir

**Þóra Arnórsdóttir** (18 a viz C'hwevrer 1975) a zo ur gazetennerez islandat he doa lakaet hec'h anv da vezañ dilennet da brezidantez Island e 2012. 

D'ar 4 a viz Ebrel 2012 ec'h embannas ez afe war ar renk. Bet eo bet kazetennerez e RÚV. Brudet eo e-touez Islandiz, dindan un devezh e teuas a-benn da zastum ar 1 500 sinadur ret a-benn en em ginnig da brezidantez. Daoust ma voe plaset mat er sontadegoù ne dapas kaout nemet 33,2 % eus ar mouezhioù da zevezh an dilennadeg (30 a viz Even 2012), hag addilennet e voe Ólafur Ragnar Grímsson. 

## Deskadurezh
Un aotreegeezh war ar filozofiezh a dapas kaout e skol-veur Island, hag ur master war an diorren armerzhel etrebroadel e rann studioù etrebroadel uhel skol-veur John Hopkins (Bologna - Washington).

## Notennoù
 

## Liamm diavaez
* Lec'hienn ofisiel
Metz

**Metz** (distagadur gallek : [mɛs] ; distagadur alamanek : [ˈmɛts]) a zo ur gêr e biz ar Frañs nepell diouzh harzoù Belgia, Luksembourg hag Alamagn. Pennlec'h departamant ar Moselle hag ar rannvro Grand Est eo. 121&nbsp;841 a dud a oa o chom enni e 2008 ha tost da 400&nbsp;000 gant an trowardroioù. Brudet eo kêr evit he savadurioù istorel.
## Douaroniezh
## Anv

#### Stummoù skrivet

* **Divodurum** (Takitus, *Hist*. I; 63, 1; Ptolemaios, *Geogr*. II, 9, 7; It. Ant.)
* **Divodurum Mediomatricorum** (*Taolenn Peuntinger*)
* **Mediomatrici** (Amm. Marcel. XV, 11, 9 & XVII, 12; sened-iliz 346)
* **Civitas Mediomatricum, Mettis** (Not. Gall. V)
* **Mettis** (*Not Dign.* XI, 59 & XII, 27)
* **Mettis** (Hydacius, *Chron.* 150; Fortunatus; sened-iliz Clichy, 626-627; Fredegarius, *LHF,* 5; Pezhioù moneiz) 
* **Mettensis Urbs** (Gregor a Dours, HF, 6-7; IV, 35; VIII, 21), pe **Civitas** (HF. IV. 7)
* **Urbs Metensium, Mittis** (*Vita S. Arnulfi*)
* ***Civitas Mediomatricorum, quae etiam Mettis appellantur*** (Paol Diacre, *Liber de episcopis Mettensibus*)

### Gerdarzh

* **Divodurum** ː *divo-* = doue; *-durum* ː treuz; roudour
* **Mediomatrici** ː anv ar bobl

## Ardamezhioù
Ar skoed a zo da lenn evel-henn ː *"rannet etre argant ha sabel"*

## Istor
Metz e oa kêrbenn ar v**Mediomatrici**, er rann-vro *Belgica Prima* (kêrbenn Reims).

Serret eo bet gant ur voger-greñv war dro fin an IIIt kantved.

Gwastet eo bet (sur a-walc'h) e 406 (gant ar Vandaled ?).

Aloubet (gant tan ha gwad) e 451 gant ar Hunned.

Staget gant Klovis, ha lakaet e-barzh rouantelezh Austrasia.

Kêrbenn Austrasia adalek Theodeberzh Iñ.

*Metzer Freies Journal‎

### kantved
## Monumantoù ha traoù heverk

## Armerzh
## Melestradurezh
## Tud
## Gevelliñ
## Liammoù diavaez
## Levrlennadur

* Nancy Gauthier ː *Topographie chrétienne des cités de la Gaule des origines au milieu du VIIIè siècle. I. Province ecclésiastique de Trèves (Belgica Prima)*. De Boccard. 1986

## Notennoù ha daveoù
Bradley Wiggins

**Bradley** Marc **Wiggins** (lesanvet “Wiggo”), ganet d'an 28 a viz Ebrel 1980 e Gent (Belgia), a zo ur marc'hhouarner saoz a-vicher.

## Roll trec'hioù
* Kentañ e Tro Bro-C'hall 2012
Tro Bro-C'hall war varc'h-houarn 1923

Dalc'het e oa bet 17 Tro Bro-C'hall war varc'h-houarn etre ar 24 a viz Mezheven hag an 22 a viz Gouere (15 tennad-hent, 5 386 km). Gounezet e oa bet gant ar reder gall Henri Pélissier, 24,233 km/e e dizh keitat : kentañ gounideg gall an hini eo abaoe ma oa aet ar maout gant Gustave Garrigou e 1911.

Aet e oa kuit an Dro eus tachenn ar c'hoarioù Luna Park (Pariz) war-du ar c'hornôg a-raok distreiñ da Sportva ar Briñsed (Pariz) dre ar reter. Aotreet e oa bet ar rederien da ober gant pezhioù distag da zresañ o marc'h-houarn.

Gwisket e oa bet ar C'hrez melen gant ur reder italian evit ar wech kentañ, Ottavio Bottecchia e anv.

Eizh reder ha daou-ugent hepken a oa deuet a-benn da dizhout Pariz war ar c'hant nav ha tregon o devoa lakaet o anv er penn-kentañ.

## Tennadoù-hent e Breizh
* 28 a viz Mezheven 1923 : 3e tennad-hent etre Cherbourg (Manche) ha Brest ; trec'h eo Henri Pélissier .
* 30 a viz Mezheven 1923 : loc'het ar 4e tennad-hent eus Brest war-du Les Sables-d'Olonne (Vañde).

## Renkadurioù

## Pennad kar
* Roll gounideien Tro Bro-C'hall
Enez Santa Fe

**Enez Santa Fe ** (*Isla de Santa Fe* e spagnoleg, *Barrington* e saozneg) zo un enezenn vihan didud, 24 km² dindani, er Meurvor Habask, hag unan eus an Inizi Galápagos, en Ecuador. 259 m eo al lec'h uhelañ anezhi. 

Anvet eo o *Barrington Island* gant ar saoznegerien ha dont a ra an anv saoznek-se eus hini ar moraer saoz Samuel Barrington.

## Loened
Igwan Santa Fe (Conolophus pallidus) eo igwan an enez. Evned e-leizh zo ivez.
Caumont-sur-Orne

**Caumont-sur-Orne** a oa ur gumun eus departamant Calvados e Bro-C'hall.

Bodet e oa gant 4 c'humun all d'ar 1 a viz Genver 2016 d'ober ur gumun nevez: Le Hom.

## Istor
### kantved
### kantved
* Eil brezel-bed, Emgann Normandi, 1944: mervel a reas ur vaouez nann soudard e Caumont abalamour d'ar brezel d’ar 7 a viz Even, lazhet e voe gant ur vindrailhadeg. 
## Monumantoù ha traoù heverk
* Iliz katolik *Saint Sulpice*, - kantved.

## Douaroniezh
* War lez ar stêr Orne emañ Caumont-sur-Orne.
## Emdroadur ar boblañs 1962-2009

 
## Melestradurezh

## Tud
## Gevelliñ
## Liammoù diavaez
## Notennoù ha dave
Ferdinand Le Drogo

**Ferdinand Le Drogo** a oa ur marc'hhouarnour breizhat, kroget gant ar vicher-se e 1926, bet ganet d'an 10 a viz Here 1903 e Pondivi, er bloaz ma oa bet krouet Tro Bro-C'hall war varc'h-houarn. Ezel e oa bet eus ar skipailh Dilecta-Wolber betek 1936.

Aet e oa da Anaon d'an 23 a viz Ebrel 1976 e Lokentaz.

## Loreadeg

* **[[1926]]**
** Tro Broioù Kernev
** *3<sup>de</sup> [[Priz Meur Wolber]]*
* **[[1927]]**
**  Kampion Bro-C'hall marc'h-houarn war hent
** 5 tennad-hent Tro Bro-C'hall 1927
** 2 ha 6 tennad-hent Tro Katalonia
** *7 [[Bourdel-Pariz]]*
* **[[1928]]**
**  Kampion Bro-C'hall marc'h-houarn war hent
** *8 [[Kampionad ar bed marc'h-houarn war hent]]*
* **[[1929]]**
** *7 [[Kampionad ar bed marc'h-houarn war hent]]*
* **[[1930]]**
** *3<sup>de</sup> [[Kampionad Bro-C'hall marc'h-houarn war hent]]*
* **[[1931]]**
** Roazhon-Pariz-Roazhon
** Circuit de l'Aulne
** *2 [[Kampionad ar bed marc'h-houarn war hent]]* 
** *2 [[Pariz-Caen]]*
** *2 [[Pariz-Roazhon]]*
* **[[1932]]**
** Circuit de l'Aulne
** *2 [[Priz Meur Ploue]]*
** *7 [[Bourdel-Pariz]]*
Saint-Rémy (Calvados)

**Saint-Rémy**, pe ** Saint-Rémy-sur-Orne**, a zo ur gumun eus departamant gall Calvados e Bro-C'hall. 

## Istor
### kantved
* E 1827 e voe kendeuzet kumunioù Saint-Rémy ha La Mousse d’ober kumun Saint-Rémy. 
* E 1873 e voe digoret ar porzh-houarn (Linenn Flers- Berjou – Caen).
### kantved
* Eil brezel-bed, Emgann Normandi, 1944: mervel a reas pemp den nann soudard e Saint-Rémy abalamour d'ar brezel, tri anezhe a voe lazhet gant minennoù, unan all gant taoilioù kanol. 
* E 1970 e voe serret ar porzh-houarn.
## Monumantoù ha traoù heverk
* Iliz katolik *Saint Rémy* e bourc’h Saint-Rémy, - kantved. 
* Iliz katolik *Saint Mathieu* e La Mousse, - kantved, bet distrujet e-pad an Dispac’h Gall, savet e voe ur groaz en he lec’h. 
* Kastell La Maroisière,  kantved.
* Mirdi ar mengleuzioù. 
### Bezioù ar C'hommonwealth e bered ar gumun

Karrnijourion e oant, mervel a rejont d’an 30 a viz Gouere e-pad Emgann Normandi e-pad an Eil Brezel Bed.

## Armerzh
* Mengleuzioù houarn, bet serret e 1975.
## Douaroniezh

* War lez ar stêr Orne emañ Saint-Rémy.
## Emdroadur ar boblañs 1962-2009

 
## Melestradurezh

## Tud
## Gevelliñ
## Liammoù diavaez
## Notennoù ha dave