open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Gweltaz ar Fur

**Gweltaz ar Fur**, ganet d'ar 25 a viz Ebrel 1950 en Henbont, a zo ur c'haner breizhat a gan e brezhoneg koulz hag e galleg, deuet da vezañ marc'hadour levrioù ha pladennoù e Kemper. Bez' eo unan eus ar ganerien hag an arzourien o deus heuliet labour Glenmor hag Alan Stivell.

Kanet en deus ivez kanaouenn Frañsez Laorañs diwar-benn ur Breizhad na c'hellas ket en em zifenn peogwir e oe nac'het ur jubennour dezhañ hag a voe fuzuilhet e-pad ar Brezel Bed Kentañ. 

Gantañ e oa bet skrivet ar ganaouenn vrezhonek kanet gant Dan ar Braz e Kenstrivadeg Kanaouennoù an Eurovision.

Prezidant Diwan eo bet e-pad ur pennadig.

Roet e oa bet Kolier an Erminig dezhañ e 2008.

## Albomoù
* 1973 : *Chants Celtiques* (Filipacchi/Atlantic-WEA)
* 1975 : *Bonedoù Ruz!* (Festival FLD/Musidisc-Europe)
* 2010 : *Mebay 'vo glaw…* (Ar Bed Keltiek/Coop Breizh)

## Liammoù
*Pennad gallek diwar-benn ar c'haner
Roll ar ganerien vrezhonek

*Nevez boulc'het eo ar pennad-mañ. Aliet eo an holl d'e wellaat, ha da wellaat ar pennadoù kar ha kilhoroù diwar-benn an dud meneget amañ dindan.*

El listenn-mañ e vo kavet 
*anvioù brezhonegerien a zo kanerien vrezhonek hag o deus embannet un tamm enrolladur bennak e brezhoneg ,
*pe kanerien ha n'int ket brezhonegerien hag o deus enrollet ur ganaouenn vrezhonek da vihanañ (neuze e vo skrivet pehini, pe pere, er pennadoù skrivet diwar o fenn).

## An dud
* Denez Abernot
* Barzaz
* Nolùen Buhe
* Jakez ar Borgn
* Dan ar Braz
* Dazont ha New Dazont
* Den
* Diaouled ar Menez
* Dibenn
* Dom Duff
* Annie Ebrel
* EV
* Patrik Ewen
* Glenmor
* Ar c'hoarezed Goadeg
* Gweltaz ar Fur
* Gwennyn Louarn
* Youenn Gwernig
* Gwerz
* Marsel Gwilhou
* Hastañ
* Georges Jouin
* Laorañs Jouin
* Karma
* Yann-Fañch Kemener
* Keris
* Nolwenn Korbell
* Kornog
* Manu Lann Huel
* Loened Fall
* Loeroù Ruz
* Arnaud Maisonneuve
* Erik Marchand
* Ar vreudeur Morvan
* New Dazont
* Pennoù Skoulm
* Pellgomz
* Pevar Den
* Plantec
* Denez Prigent
* Jean-Luc Roudaut
* Gilles Servat
* Soig Siberil
* Skolvan
* Storvan
* Alan Stivell
* Storlok
* Strobinell
* Louis-Jacques Suignard
* Tan ba'n ty
* Termajik
* Tri Bleiz Die
* Tri Yann
* Marthe Vassalo
Xhosa

Xhosa a zo anv ur bobl eus Suafrika, met ivez anv ar yezh komzet gant ar bobl-se.
* Evit ar bobl, gw. Xhosa (pobl)
* Evit ar yezh, gw. Xhosaeg.
Pseudalopex

Ar genad ***Pseudalopex*** a zo ennañ ur strollad kigdebrerien bihan eus ar c'herentiad *Canidae*. “Louarn faos” e talvez e anv e gresianeg. An hini boutinañ anezho eo moarvat ar zorro gris.

Tostoc'h eo loened ar genad *Pseudalopex* ouzh ar chas eget ouzh al lern gwir.

Ar zorroed a vez hemolc'het en Arc'hantina evit o c'hroc'hen. Tamall e vez outo ivez tagañ an deñved, e gaou moarvat.

## Spesadoù

6 spesad zo er genad-mañ :

* Kulpeo, *Pseudalopex culpaeus*
* Louarn Darwin, *Pseudalopex fulvipes*
* Zorro gris, *Pseudalopex griseus*
* Louarn ar pampa, *Pseudalopex gymnocercus*
* Louarn Sechoura, *Pseudalopex sechurae*
* Louarn Brazil, *Pseudalopex vetulus*

## Daveoù
* ''Pseudalopex'' war Animal Diversity
* Nowak, Ronald M. (2005). *Walker's Carnivores of the World*. Baltimore: Johns Hopkins Press. ISBN 0-8018-8032-7
Janus (loarenn)

**Janus** (gresianeg *Ιανός*) a zo ul loarenn diabarzh eus Sadorn. **Sadorn X** e vez anvet ivez. Hec'h an a denn eus Janus.

## Darempredoù gant Epimetheus

An hevelep kelc'hic'hd o-deus Epimetheus ha Janus. 50 km nebeutoc'h eget hini Epimetheus hepken eo radius radius krenn Janus. Tra m'o deus ar c'heltroioù tostoc'h un tizh brasoc'h e tle an div loarenn tostaat an eil ouzh an eben. Evel ma vuzul Epimetheus 115 km ha Janus 178 km e seblantfe e vefe didec'hus ur stokadenn. Tra ma tosta al loarenn ziabarzh ouzh an hini ziavaez, avat, c'hounez he c'heltro startijenn ha kreskiñ a ra tra ma digreskiñ hini al loarenn ziavaez. En doare-se e "eskemm" al loarennoù o c'helc'htroioù ha da pellaat adarre e krogont. Biskoazh emaont tostoc'h an eil ouzh an eben eget 10.000 km. Pep pevar bloazh e c'hoarvez an eskemm. D'an 21 a viz genver 2006 e c'hoarvezas an hini diwezhañ hag e 2006 e c'hoarvezho an hini da heul. D'an amzer-se e kresko kelc'htro Janus a 20 km tra ma digresko hini Epimetheus a 80 km.

Skouer arall ebet eus an doare emzalc'h ez eus e koskoriad an Heol.

## Daveoù
Sorabed

Ar **Sorabed** zo ur bobl slav o vevañ e reter Alamagn. Kavet e vezont e Länder Saks ha Brandenburg, er vro anvet Luzasia. Kêr-benn Luzasia Uhel eo Bautzen hag hini Lusasia Izel eo Cottbus.

Hervez sifroù embannet gant ensavadurioù sorab (Domowina, Serbski Institut) e vefe etre 20 000 ha 30 000 a dud o kaozeal sorabeg, a zo div rannyezh enni, ar sorabeg uhel, komzet e rannvro Bautzen (pe *Budyšin*) hag ar sorabeg izel, komzet en-dro da Cottbus (*Chośebuz*).

Bautzen kaj Cottbus eo kêrioù bras ar sevenadur sorabek. Er rannvro a-bezh ez eus skolioù-mamm, skolioù kentañ, skolajoù ha liseoù e sorabeg.

Gant stadoù Saks ha Brandenburg e vez skoazellet, ent-ofisiel, ar sevenadur sorabek.

E 1912 e voe savet an *[[Domowina]]*, un aozadur hag a vod an darn vrasañ eus ar c'hevredigeezhioù sorabek.

E skol-veur Leipzig ez eus ur gevrenn ma vez studiet ar sorabeg.

Ul lennegezh sorabek zo (hag un ti-embann, "Domowina-Verlag"), kazetennoù hag abadennoù skingomz.

## Sorabed brudet
* Jurij Brězan
* Jakub Bart-Ćišinski
* Jan Arnošt Smoler
* Pavle Jurišić Šturm
* Handrij Zejler

## Levrlennadur
**Les Sorabes aujourd'hui*, Revue des études slaves, tome 85, fascicule 2, dindan renerezh Jean Kudela, 212 p.

## Liammoù diavaez

*Sorabed en Alamagn 
*Sorbs of East Germany 
*Les Sorabes : une minorité invisible ? 

## Notennoù
Genad

E bevoniezh, ar genad zo ur rannad eus ur c'herentiad. E rummatadur reizhiadek ar bevien emañ ar genad etre ar c'herentiad hag ar spesad. Bodañ a ra spesadoù, dezho meur a berzh heñvel. Istimañ a reer e vefe implijet 290 000 evit ren al loened (en o zouez 10 % genadoù balafenned).

## Mont en-dro
Kement spesad bev pe aet da get (loen, plantenn, foueenn, bakterienn ...) zo staget ouzh ur genad, hervez an anvadur daouanvek degaset gant Carl von Linné. Un anv genad zo un anv latin (pe sellet outañ evel un anv latin) en dro-envel. Liesseurt e c'hall bezañ e orin (anv den, anv lec'h, anv-bihan, ha kement zo...). 

Ur bennlizherenn eo ar c'hentañ lizherenn eus anv ar genad atav. Dleet eo skrivañ anezhañ gant al lizherenneg latin (hep tired hag hep arouezenn diforc'h). Kavout reer c'hoazh an arouezennoù latin æ, hag œ e levrioù embannet kent 1993. Abaoe 1993, ar mellad 60.6 eus kod anvadur etrebroadel al louzawouriezh (anvet stumm Tokio) a laka da reolenn ar pezh zo da-heul :
« [...] An arouezennoù -æ-, -œ- a dalvez da ziskouez e vez distaget al lizherennoù-se a-gevret zo da vezañ skrivet gant al lizherennoù dispartiet -ae- ha -oe-. » Aesaet e vefe e-giz-se dibab an anvioù dre urzhiataer.

E tachennoù zo evel ar foueoniezh e ranner ar genad en isgenadoù, ha kement zo.

## Orin
Difetis a-walc'h eo naoutur ar genad. Kavet e veze er c'heriaoueg a-raok bezañ degemeret e geriaoueg skiantel an naturourien. Evel-se e lakaer kemm abaoe an henamzer etre ar gwez-derv, an derv-spoueek, ar glasten, ha kement zo, daoust ma veze sellet oute evel dervennoù (genad *[[Quercus]]*). Alies, er yezh pemdez e talvez an anvioù loened pe plant evit ur genad a-bezh dre ma ne veze ket lakaet kemm etre ar spesadoù.
Skourrad

E bevoniezh, ur skourrad zo ur rannad eus ur riezad. E rummatadur ar bevien emañ ar skourrad etre ar riezad hag ar gevrennad.

E diwezh anvioù a skourradoù e kaver al lostgerioù latin *-phyta* evit ar plant hag ar bezhin, ha *-mycota* evit ar foue.

Evit pezh a sell ren al loened, lostgerioù zo lakaet e plas dindan renk an uskerentiad hepken (ICZN mellad 29.2). 
;Skouerioù
* Loened : *[[Arthropoda]]*, *[[Chordata]]*, *[[Mollusca]]*
* Foue : *[[Zygomycota]]*, *[[Ascomycota]]*
* Plant : *[[Magnolophyta]]*, *[[Ginkgophyta]]*

## Liammoù diavaez
* ''International Commission on Zoological Nomenclature (ICZN)''
Tiegezh Sforza

**Sforza** zo anv un tiegezh italian brudet e mare an Azginivelezh, a oa e gavell e Dugelezh Milano.

## Orin al lignez
* Savet e voe al lignez gant Muzio Attendolo, lesanvet *Sforza (an hini kreñv)* (ganet e Cotignola e-tal Pescara en 1369, marvet en 1424), a oa condottiero o tont eus Romagna, hag a servijas rouaned anjevat Naplez. Al lignez-se eo a reas ar muiañ a verzh. 

* E vab henañ a oa Francesco Sforza (1401-1466), a renas Dugelezh Milano er c'h-Quattrocento, hag a dapas an titl dug Milano war-lerc'h marvet an dug Filippo Maria Visconti e 1447, pa zimezas gant Bianca Maria Visconti, pennhêrez, ha war-lerc'h ar Republik Ambrozian (1447-1450). Eus an dimeziñ-se e teu al lignez. 
 
* War-lerc'h Francesco Iañ e voe Galeazzo Maria Sforza (1444-1476), Dug adal 1466 betek e varv, a zimezas da Bona di Savoia. 

* E vab Gian Galeazzo Sforza a renas war e lerc'h (1469-1494), nemet dre ma oa re yaouank ne oa ket evit gouarn; dimeziñ a reas da Isabella d'Aragon. 

* E penn ar gouarnamant e oa an eontr Ludovico Sforza (*il Moro*), a voe anvet dug da varv e niz, a vije bet sikouret da vervel. Dimeziñ a reas d'ar briñsez Beatrice d'Este eus Ferrara. Trec'het e voe e 1500 gant armeoù gall ar roue Loeiz XII ha kaset da Vro-C'hall ha bac'het betek e varv. 

* Pa voe skarzhet ar C'hallaoued gant ar Suised e teuas Massimiliano Sforza, mab da Ludovico, da vezañ dug. Met dont a reas ar C'hallaoued en-dro, trec'h e voent e Marignan, bac'het e voe an dug ha kaset da Vro-C'hall evel e dad araokañ. 

## Ar re Sforza, duged Milano

* Francesco Iañ Sforza 1450-1466
* Galeazzo Maria Sforza 1466-1476
* Gian Galeazzo Sforza 1476-1494
* Ludovico Sforza 1494-1499 ha 1500-1501
* Massimiliano Sforza 1512-1515
* Francesco II Sforza 1521-1524, 1525-1526 et 1529-1535

## Gwelout ivez
* Federico Sforza, anv meur a zen,
* ar c'hont Carlo Sforza, bet o stourm a-enep ar faskouriezh.

### Liammoù diavaez
* Euweb.cz : Al lignez Sforza
* Sardimpex.com : Lignez Sforza
* Leonardo.it : Tiegezh Sforza
Urzhad

E bevoniezh e reer **urzhad** eus rannad ur gevrennad. E rummatadur ar bevien emañ an urzhad etre ar gevrennad hag ar c'herentiad.
Ar pevare derez eo an urzhad e skeuliad rummatadur reizhiadek ar bevien.

## Dibennoù-ger latin a verk ar renk e rummatadur ar bevien
E diwezh anvioù an urzhadoù e kaver al lostger latin **-ales** evit ar plant, ar bezhin hag ar foue.
Evit pezh a sell ren al loened ez eo lakaet e plas lostgerioù dindan renk an uskerentiad hepken (ICZN mellad 27.2). Koulskoude e kaver alies al lostger **-formes** e diwezh anvioù an urzhadoù. Talvezout a ra da lavaret e vez bodet spesadoù dezho an hevelep neuz en urzhad.

Skouerioù :
* Loened : *[[Scorpaeniformes]]* (pesked, dezho stumm kruged), *[[Salmoniformes]]* (pesked, dezho stumm eoged)
* Plant : *[[Juncales]]*, *[[Liliales]]*, *[[Najadales]]*

## [[Evn]]ed
#### [[Palaeognathae]]

* (†) Aepyornithiformes
* (†) Ambiortiformes
* Apterygiformes
* Casuariiformes
* (†) Dinornithiformes
* (†) Gansuiformes
* (†) Lithornithiformes
* (†) Palaeocursornithiformes
* Rheiformes
* Struthioniformes
* Tinamiformes

#### [[Neognathae]]

* Anseriformes
* Galliformes
* Gaviiformes
* Sphenisciformes
* Procellariiformes
* Podicipediformes
* Phoenicopteriformes
* Phaethontiformes
* Ciconiiformes
* Pelecaniformes
* Suliformes
* Accipitriformes
* Otidiformes
* Mesitornithiformes
* Cariamiformes
* Eurypygiformes
* Gruiformes
* Charadriiformes
* Pteroclidiformes
* Columbiformes
* Opisthocomiformes
* Musophagiformes
* Cuculiformes
* Strigiformes
* Caprimulgiformes
* Apodiformes
* Coliiformes
* Trogoniformes
* Leptosomiformes
* Coraciiformes
* Bucerotiformes
* Piciformes
* Falconiformes
* Psittaciformes
* Passeriformes
Kevrennad

E bevoniezh eo ar **gevrennad** ur rannad eus ur skourrad. Klotañ a ra gant al latin *Classis*. E rummatadur reizhiadek ar bevien emañ ar gevrennad etre ar skourrad hag an urzhiad. An trede derez eo ar gevrennad e rummatadur klasel ar bevien (da lâret eo an hini na ra ket gant naoutur ar pellder genetek).

Renkoù anavezet all eus rummatadur reizhiadek ar bevien zo ar riezad, ar renad, ar skourrad, an urzhiad, ar c'herentiad, ar genad.

## Dibennoù-ger latin a verk ar renk e rummatadur ar bevien
E diwezh an anvioù kevrennadoù e kaver al lostgerioù **-opsida** evit ar plant, **-phyceae** evit ar bezhin ha **-mycetes** evit ar foue.
Evit pezh a sell renad al loened e vez graet gant lostgerioù dindan renk an uskerentiad hepken (ICZN mellad 27.2).

Skouerioù:
* Loened : *[[Aves]]* (evned), *[[Mammalia]]* (bronneged), *[[Reptilia]]* (stlejviled)
* Plant : *[[Liliopsida]]*, *[[Magnoliopsida]]*
* Foue : *[[Myxomycetes]]*, *[[Acrasiomycetes]]*
* bezhin : *[[Chlorophyceae]]*

## Urzhaz ar renkadoù
Evit kerentiadoù ’zo e vez implijet renkadoù ouzhpenn. Ne vezont ket implijet stank. Setu-int amañ da-heul, en urzh o renk.

} !! Skouer 4
|-
| Uskevrennad || : a-us || Tetrapoda || || Tetrapoda ||
|-
| Kevrennad || || Mammalia || Maxillopoda || Aves || Diplopoda
|-
| Iskevrennad|| : a-is || Theria || Thecostraca || || Chilognatha
|-
| daniskevrennad || : dindan ; : a-is || || Cirripedia || Neognathae || Helminthomorpha
|-
| dangevrennad || : dindan || || || || Colobognatha
|-
| korrgevrennad || : bihan, dister || || || Neornithes || -
|}

## Notennoù
Mez (mel)

**Mez** eo an anv henvrezhonek a veze roet d'an died alkoolek graet gant dour, mel ha goell. E brezhoneg a-vremañ e vez graet gant chouchenn (ur rekipe eus kreiz Breizh gant sistr ouzhpenn) pe *chufere* e Bro-Dreger. Ur ger a orin indezeuropek eo p'emañ *madhu* e sañskriteg ha gerioù nes e meur a yezh e Europa. 

## Gerioù heñvelster
*bochad
*dour-mel
*dourvel
*pikenao(u)denn

## Deveradoù

## Gerioù nes o stummoù e yezhoù all

## Levrlennadur
*  Viel, Claude & Doré, Jean-Christophe : *Histoire et emplois du miel, de l'hydromel etdesproduits de la ruche*, Revue d'Histoire de la Pharmacie, 2003, niv. 337, pp. 7-20. — En-linenn

## Notennoù
François Guillé

Ur c'helenner skol-veur eo **François Guillé** ha bet dean Kevrenn ar vezegiezh e Skol-veur Roazhon 1 e-pad dek vloaz. Dean yaouankañ Frañs e oa bet. Rener gwazrann (servij) troazhadouriezh e penn klañvdi (POS) Pontchaillou e Roazhon eo. Hemañ a zo ur surjian arbennigour war ar c'hwezigell ha brudet evit-se. A-orin eus Enez-Frañs eo. E amzer-soudard en doa graet e Brest.

Abaoe an 2 a viz Du 2010 eo rener *Kreizenn rannvroel ar stourm ouzh ar c'hrign-bev* (Centre Eugène Marquis), anezhi un ensavadur prevez stag ouzh ospital Pontchaillou, a zo unan eus an ensavadurioù a ya d'ober Kreizenn Ospital Skol-Veur Roazhon. 

## Liammoù diavaez
* L'uro-logique : kentelioù troazhadouriezh enlinenn e galleg
Mousterel-an-Il

**Mousterel-an-Il** (** e galleg) zo ur gumun e departamant Il-ha-Gwilen.
## Douaroniezh
## Deskadurezh
* Ur skol brevez hag ur skol bublik a zo.
## Dezougen

Gare de Montreuil-sur-Ille.jpg|An ti-gar.

* Un ti-gar a zo, war al linenn Roazhon-Sant-Maloù.
## Istor
### [[Krennamzer]]
* Er grenn-amzer e oa tachenn ar gumun dindan reolerezh menec'h. Gwernioù a oa. 
### 
#### [[Brezel-bed kentañ]]
* Mervel a reas 67 gwaz abalamour d'ar brezel hervez monumant ar re varv, eleze 4,98% ag ar boblañs hervez an niveradeg bet graet e 1911.
#### [[Eil Brezel-bed]]
* Mervel a reas eizh den eus ar gumun abalamour d'ar brezel.
#### Brezelioù didrevadennañ
##### [[Brezel Indez-Sina]]
* Mervel a reas ur milour e miz Ebrel 1951.

## Monumantoù ha traoù heverk

Montreuil-sur-Ille (35) Église Saint-Pierre-ès-Liens - Extérieur - 01.jpg

* Iliz katolik *Sant Pêr en Ereoù*.
* Monumant ar re varv e-tal an iliz katolik, luc’hskeudennoù.
* Plakenn ar re varv (1914-1918) en iliz katolik, luc’hskeudennoù.
## Emdroadur ar boblañs

## Melestradurezh
## Tud
## Gevelliñ

## Liammoù diavaez

* Lec'hienn web ar gumun

## Dave ha notennoù
Lekitos

Ul **lekitos** zo ur seurt lestr gresian a veze implijet en henamzer evit mirout eoul, eoul olivez peurgetket. Ur c'horf moan o deus al lekitosoù hag ur skouarn stag ouzh gouzoug al lestr. Al lekitosoù a veze implijet evit oleviñ kelan ar wazed dizimez ha kavet e vez kalz anezhe er bezioù. Ar skeudennoù livet war al listri-se a ziskouez alies ar vuhez pemdeziek pe lidoù. Abalamour ma vezont implijet ken alies e degouezhioù liammet ouzh ar marv hag ar c'hañvoù e c'hallont ivez bezañ kinklet gant skeudennoù eus al lidoù kañv, pe skeudennoù a ziskouez un diouer pe un disparti. 

Implijet stank e veze al listri-se war-dro ar Vvet kantved kent J.K., daoust ma'z eus bet kavet kalzik fardet a-raok, lod anezhe adalek 700 kent J.K.

## Seurtoù lekitosoù

Al lekitosoù a c'hall bezañ rannet e pemp seurt disheñvel :

*Al lekitosoù boutin pe lekitosoù kranennek, dezho etre 30 ha 50 cm daoust ma'z eus lekitosoù kalz brasoc'h, betek 1 metr dezho, a c'hall bezañ bet implijet e-lec'h ur maen-kañv,

* Lekitosoù Deianeria a oa produet e Korintos. Un drolinenn hirgelc'hiek o doa ha diskoaz ront hag e veze bihan o ment peurliesañ (20 cm). Produet e oant bet adalek deroù maread an tresadennoù du betek diwezh ar VIvet kantved,

* Al lekitosoù skoaziek, un emdroadur eus ar seurt boutin e oant. Produet e oant adalek kreiz ar Vvet kantved. Kinklet e veze ar pep brasañ gant teknik ar speurennoù gwenn hag e oant war-dro 20 cm,

* Al lekitosoù stumm, dezho nebeutoc'h evit 20 cm uhelder peurliesañ gant ur c'hof ront hag ur sichenn plaen,

*Al lekitosoù mezennek, dibaotoc'h evit ar re all, un drolinenn vi dezho gant ur gurunenn pikoù en o zraoñ a laka da soñjal en ur vezenn.
Ruzenn

Er yezhoniezh e vez implijet an termen **ruzenn**, **kensonenn ruz** pe **rimienn** (saoz.: ''fricative consonant'') war dachenn ar fonetik hag ar fonologiezh evit komz eus ur gensonenn ma vez tostaet daou organ fonadur an eil ouzh egile betek ma vez fichet pe taravet red an aer o tont eus ar skevent.

Un doare ruzennoù ispisial eo ar c'hwibanennoù (saoz. ''sibilant consonants'') ma vez dambleget an teod dre e hed, da skouer [s], [z], [ʃ] ha [ʒ]. 

Setu ar ruzennoù pennañ gant bep o arouezenn hervez reolennoù treuzskrivañ al lizherenneg fonetikel etrebroadel :
* [ɸ] ruzenn diweuz divouezh, d.s. ain. フチ ([ɸu̜tʃi]; "mamm-gozh")
* [β] ruzenn diweuz mouezhiet, d.s. spagn. *la*'v**a'' ([ˈlaβa],; "gwalc'h")
* [f] ruzenn gweuz-dent divouezh, d.s. [[brezhoneg|bzh.]] ***f*'resk*
* [v] ruzenn gweuz-dent mouezhiet, d.s. [[brezhoneg|bzh.]]  *da **v**reur*
* [θ] ruzenn dent divouezh, d.s. [[gresianeg|gres.]] ***θ**άλασσα* ([ˈθalas̺a]; "mor")
* [ð] ruzenn dent mouezhiet, d.s. [[kembraeg|kemb.]] *ysgrifeny**dd**es* ([əsgriveˈnəðes]; "sekretourez")
* [s] ruzenn logigoù divouezh, d.s. [[brezhoneg|bzh.]] *ka**s**et*
* [z] ruzenn logigoù mouezhiet, d.s. [[brezhoneg|bzh.]] ***z**oken*
* [ʃ] ruzenn drek-logigoù divouezh, d.s. [[brezhoneg|bzh.]] ***ch**upenn*
* [ʒ] ruzenn drek-logigoù mouezhiet, d.s. [[brezhoneg|bzh.]] *ke**j**añ*
* [ʂ] ruzenn gilbleg divouezh, d.s. [[sinaeg|sin.]] 石 ***sh**í* ([ʂ̠ɻ̩́]; "maen")
* [ʐ] ruzenn gilbleg mouezhiet, d.s. [[Poloneg|pol.]] *mo**rz**e* ([mɔʐ̠ɛ]; "ur mor")
* [ç] ruzenn staon divouezh, d.s. [[gouezeleg Skos|skos.]] *ei**ch*** ([eç]; "kezeg")
* [ʝ] ruzenn staon mouezhiet, d.s. [[gresianeg|gres.]] ***γει**α* ([ʝa]; "salut")
* [x] ruzenn ouel divouezh, d.s. [[iwerzhoneg|iwerzh.]] *deo**ch*** ([dʲɔ̝̈x]; "evañ")
* [ɣ] ruzenn ouel mouezhiet, d.s. [[tadjikeg|tadj.]] ***ғ**арб* ([ɣarb]; "kornôg")
* [χ] ruzenn hugenn divouezh, d.s. [[armenieg|arm.]] ***խ**նդրեմ* ([χndɾɛm]; "mar plij")
* [ʁ] ruzenn hugenn mouezhiet, d.s. [[djouangeg|djouang.]] ***r**oek* ([ʁɔ̌k]; "c'hwec'h")
* [ħ] ruzenn c'hargadenn divouezh, d.s. [[arabeg|arab.]]	واحد (['wæːħɪd]; "unan")
* [ʕ] ruzenn c'hargadenn mouezhiet, d.s. [[tchtecheneg|tchetch.]] ***I''ан** ([ʕan]; "goañv")
* [ʜ] ruzenn ankoue divouezh, d.s. dahol. [ʜaːɗo] ("bir")
* [ʢ] ruzenn ankoue mouezhiet, sañset kavet e dargineg
* [h] ruzenn darzh divouezh, d.s. al. ***h'''aben'' ([ha:bn̩]; "kaout")
* [ɦ] ruzenn darzh mouezhiet, d.s. [[zouloueg|zoul.]] ''i'''hh'''ashi'' ([iːˈɦaːʃi]; "marc'h")

Ruzennoù all:
* [ɕ] ruzenn logigoù-staon divouezh, d.s. [[Poloneg|pol.]] ''i'''ś'''ć'' ("mont")
* [ʑ] ruzenn logigoù-staon mouezhiet, d.s. [[abc'hazek|abc'h.]] ''а'''жь'''а'' ([aˈʑa]; "ar c'had")
* [ɧ] ruzenn staon-gouel divouezh, d.s. [[svedeg|rannyezhoù svedek]] ***skj**uta'' ("tennañ")
* [ɬ] ruzenn gostez logigoù divouezh, d.s. [[Kembraeg|kemb.]] ***Ll*'ydaw* ("Breizh")
* [ɮ] ruzenn gostez logigoù mouezhiet, d.s. [[zouloueg|zoulou.]] ***dl**ala'' ([ˈɮaːla]; "c'hoari")

## Notennoù ha daveoù

## Gwelet ivez:
Carlo Micheli

**Carlo Micheli** a zo bet ganet d'ar 15 a viz Gwenholon 1946 e Bruneck (Italia).

Mestrc'hoarier echedoù italian eo.

Div wezh eo bet Kampion Italia, e 1972 hag e 1973.

Er skipailh eus ar "Circolo Scacchistico Marosticense" e voe trec'h div wech e Kampionad italian dre skipailh, e Firenze e 1993 hag e Montecatini Terme e 1997. 
2276 eo e renk Elo d'ar 1añ a viz Meurzh 2011.
## Liammoù diavaez
* E fichenn FIDE
* E c'hoari e Chessgames
Brescia

**Brescia** (pe *Brèssa* e rannyezh ar vro) a zo ur gumun hag ur gêr ag Italia. Kêrbenn Proviñs Brescia e Lombardia eo. 191 352 a dud a oa enni e 2009. 

## Ardamezioù
*En argant e leon en glazur, krabanek ha teodek en gul*.

## Monumantoù ha traoù heverk

Cathedral 01 Brescia.JPG|An iliz-veur


## Tud dibar
* Roberto Messa, mestrc'hoarier echedoù italian, a zo bet ganet e Brescia.

## Liamm diavaez

* Lec'hienn ar gumun .
Roll ar Pennoù Stad e 1900 Kt J-K

Pennoù Stad ar bloaz 1901 Kt J-K - Darvoudoù ar bloaz 1900 Kt J-K - Pennoù Stad ar bloaz 1899 Kt J-K - Pennoù Stad dre vloaz
-----

## Afrika
***[[Henegipt]]** - Amenemhat II, Faraon (1929 Kt J-K-1895 Kt J-K)

## Reter kreiz

***[[Asiria]]** - Erishum I, Roue Asiria (1939 Kt J-K-1867 Kt J-K)
Roll ar Pennoù Stad e 2007 Kt J-K

Pennoù Stad ar bloaz 2008 Kt J-K - Darvoudoù ar bloaz 1900 Kt J-K - Pennoù Stad ar bloaz 2006 Kt J-K - Pennoù Stad dre vloaz
-----

## Afrika
*Egipt: Mentouhotep III eus an tierniezh

## Reter kreiz
*Sumer: Ibbi-Sin eus IIIe tierniezh Ur
*Isin: Ishme-dagan

## Azia
*Sina: Shao Kang (少康) eus an tierniezh Xia
-44

710 *Ab Urbe Condita* = 44 kent J.-K.
## Darvoudoù
### Europa

#### Republik roman
* Koñsuled : Caius Iulius Caesar V & Marcus Antonius. Suffect. Publius Cornelius Dolabella
* 15 a viz Meurzh: muntret eo Caius Julius Caesar gant Marcus Junius Brutus ha tud all.
### Afrika
#### Ejipt
* Faraoned : Ptolemaios XIV *ar Bugel* ; Ptolemaios *Caesarion* (mab Jul Kaezar ha Kleopatra)
### Reter-nesañ
#### Judea
* Hyrcan II
### Azia
## Arzoù, skridoù, ha teknikoù
## Relijionoù
## Ganedigezhioù -44
## Marvioù -44
* Caius Julius Caesar 
* Burebista
Beatrice d'Este (1475-1497)

**Beatrice d'Este** a oa ur briñsez italian, ganet e Ferrara d'an 29 a viz Mezheven 1475 ha marvet d'an 2 a viz Genver 1497 e Milano. 
Merc'h e oa da Ercole I d'Este, dug Ferrara, Modena, ha Reggio Emilia, ha c'hoar yaouañ Isabella d'Este. 

Dugez Milano e oa, hag unan eus kaerañ ha desketañ maouezed an Azginivelezh italian . 

## He buhez
Da bemp bloaz e oa kefrisa da Lodovico Sforza (anavezet evel *Il Moro*), dug Bari, addug Milano, ha dug war-lerc'h, a zimezas ganti e miz Genver 1491. 
Div eured a voe war un dro en deiz-se: breur Beatrice, Alfonso I d'Este, a oa o timeziñ ivez, ha da Anna Maria Sforza, c'hoar da Gian Galeazzo Sforza. Gant Leonardo da Vinci e oa bet aozet ar fest.

Desket mat e oa bet, hag e lez he zad evel en hini Milano goude e oa barzhed hag arzourien evel Niccolò da Correggio, Bernardo Castiglione, Bramante, Leonardo da Vinci, Amadeo , ha re all.

E 1492 ez eas da weladenniñ kêr Venezia evel kannadez evit he fried a glaske bout anavezet evel dug Milano. Degemeret e voe war an ton bras. Met ret e voe dezhañ gortoz ken na varvas e niz dug, Gian Galeazzo II e 1494.

## He bugale
Mamm e oa 
*da Massimiliano Sforza (1491-1530), dug Milano eus 1512 da 1515 
*Francesco II (1492-1535), dug Milano eus 1521 da 1535

Mervel a eure er gwentloù e miz Genver 1497, ha hi 21 bloaz nemetken, ma voe glac'haret bras he fried, goude ma ne oa ket bet gwall feal.
Roberto Messa

**Roberto Messa** a zo bet ganet d'an 3 a viz Meurzh 1957 e Brescia (Italia). Ur mestrc'hoarier echedoù italian eo. Mestr Etrebroadel "FIDE" eo. Kampion Italia eo bet e 1981. Renour ar gazetenn Torre e Cavallo - Scacco! eo.

## Liammoù diavaez
* E fichenn FIDE
* E bartiennoù e Chess Games
Fernando Braga

**Fernando Braga** a zo bet ganet e 1958 e Buenos Aires.

Mestrc'hoarier echedoù italian .

Div wezh eo bet Kampion Italia, e 1986 e Cesenatico hag e 1988 e Chianciano Terme.

2 447 edo e renk Elo e miz Meurzh 2011.

## Levrlennadur
*  Adriano Chicco, Giorgio Porreca, *Dizionario enciclopedico degli scacchi* (*Geriadur hollouiezegel an [[echedoù]]*), Milano, Mursia, 1971
*  Adriano Chicco, Antonio Rosino, *Storia degli scacchi in Italia* (*Istor an [[echedoù]] en [[Italia]]*), Venezia, Marsilio, 1990, ISBN 88-317-5383-5

## Liammoù diavaez
* E fichenn FIDE
*  E c'hoari e Chessgames
Bianca Maria Sforza

**Bianca Maria Sforza** a oa ur briñsez italian ganet e Pavia d'ar 5 a viz Ebrel 1472. Merc'h e oa da Galeazzo Maria Sforza, dug Milano, ha d'e wreg Bona di Savoia.

## Prometet da zimeziñ meur a wech
Meur a wech e voe prometet da zimeziñ da briñsed a veur a vro, hervez ma troe politikerezh he zad.

A-boan e oa ganet e oa kaoz d'he dimeziñ da *Philibert Ier de Savoie*, a varvas da 17 vloaz en 1482, a-raok an eured. Goude e voe tro Yann, mab bastard Mathias Corvin, a oa da vezañ roue Hungaria. Met Ladislas Bohemia an hini a savas war ar gador-roue, ha ne voe ket graet an eured. 

E 1494, pa oa 22 vloaz, e voe roet da zimeziñ gant hec'h eontr Ludovico Sforza d'an impalaer santel Masimilian Iañ an Impalaeriezh Santel (1459-1519), a oa intañv abaoe ur pennad ha koshoc'h egeti. 300 000 dugad a voe roet evel argouroù , ha 100 000 ouzhpenn evel taos war hec'h anvidigezh da impalaerez. Ludovico en doa c'hoant da vezañ anvet da zug Milano gant Masimilian, hag an Impalaer a glaske bezañ mestr war Italia an Hanternoz ha kaout ur feunteun a arc'hant da baeañ e vrezelioù.

Goude un eured war an ton bras, sede ar plac'h nevez kuit da Dirol, gant he lez, gwazed ha dimezelled, hag en o zouez Leonardo da Vinci, en deus skrivet petra a soñje pa oa o treuziñ ar Valtellina : ehanañ a reas ar bodad beajourion e Como, Bellagio, Gravedona, Morbegno, Sondrio ha Bormio, ha tremen ode ar Stelvio.

## Un dimeziñ hep levenez
*Masimilian* a voe impalaer eus 1493 betek 1519, a oa bet dimezet da gentañ da Marie de Bourgogne, pennhêrez Bourgogn hag an Izelvroioù bourgognat anezhi, merc'h nemeti Charlez. Un dimeziñ evurus e voe, ha daou vugel da heul: Fulub ar C'haer ha Marc'harid Aostria. Berr avat e voe, rak mervel a eure mari e 1482, kouezhet diwar he marc'h.

## He marv
Klañv e oa Bianca Maria Sforza war-dro fin he buhez. Mervel a eure d'an 31 a viz Kerzu 1510 ha beziet e voe en abati Stams, e Tirol, e traonienn uhelañ an Inn.

## Liammoù diavaez
*  Bianca Maria Sforza en ''aeiou Encyclopedia''
*  Poltred Bianca Maria Sforza en ''National Gallery of Art''
Bruneck

**Bruneck** (alamaneg), *Brunico* en italianeg, *Burnech* pe *Bornech* e ladineg, a zo ur gumun ag Italia, e proviñs Bolzano (Sutirol), e rannvro Trentino-Alto Adige.

## Yezhoù
Hervez niveradeg 2001 e oa 84,4% eus an dud alamanegerien a-vihanik, 14,9% italianegerien, 1,35% ladinegerien.

## Tud
* Carlo Micheli, mestrc'hoarier echedoù italian, a zo bet ganet e Bruneck.

## Liamm diavaez
*   Lec'hienn kumun Bruneck
Kevelerezh ar plant

Krouet eo bet naoutur **kevelerezh ar plant** gant Alexander von Humboldt hag Aimé Bonpland e 1805. Implijet e vez e fitosokiologiezh, ur rann eus al louzawouriezh a studi an darempredoù etre ar plant en egor hag en amzer.
Henri Gaussen

Marcel-**Henri Gaussen** a oa ul louzawour hag ur bevzouaroniour gall, bet ganet e Cabrières-d'Aigues (Vauclusa) d'ar 14 a viz Gouere 1891 ha marvet e Toloza (Garona-Uhel) (ma oa bet kelenner e vuhez-pad) d'ar 27 a viz Gouere 1981.

## Levrlennadur diglok

* *Les cultures en terrasses dans le bassin méditerranéen occidental* in *Annales de géographie*, t. 36, 1927

**Les gymnospermes actuelles et fossiles*, Travaux du laboratoire forestier de Toulouse 2, 1946-1979

**Le dynamisme des biocénoses végétales*, Colloque international du CNRS sur l'écologie. P., Février 1950

*avec Paul Barruel, *Montagnes, la vie aux hautes altitudes*, Horizons de France, 1955 

* *Habitations humaines dans les Pyrénées et les Alpes*, in *La Montagne*, Club alpin français, décembre 1966
Enezeg Briad

**Enezeg Briad**, en hanternoz Breizh, e Goueloù, er reter da aber an Treñv, nepell diouzh Pempoull. Darn vuiañ an inizi zo e kumun Enez-Vriad, estreget Enez Vaodez a zo er c'hornôg d'an aber, e tu Treger ha stag ouzh kumun Lanvaodez. Enni emañ an inizi-mañ:
*Briad
*Morbig
*Benniged
*Lavred
*Logodeg
*Ragenez
*Enez C'hlas
*Enez Vaodez.
Ha bez' ez eus un toullad enezennoù all tro-war-dro.

## Pennadoù kar

* Enez-Vriad
* Kumun Enez-Vriad
* Inizi Breizh
Sarkofaj

Ul **laour-vaen** zo un arched graet e maen ma lakaer war-eeun ur c'horf-marv, hep arched e koad ebet. Da vez e talvez ul laour-vaen eta.

## Istor
Skrivañ a rae Herodotos, an istorour henc'hresian eus ar , e veze benet al laourioù-maen kentañ en ur seurt maen a lakae kig ar c'horfoù-marv a oa enne da vont buanoc'h da get, alese an anv henc'hresianek σαρκοφάγος *sarkofágos*, eus σάρξ *sárks* "kig ha φάγομαι *fágomai* "debriñ".

Al laourioù-maen graet gant maen-raz eus Assus e Troad, anvet *lapis Assius* e latin, o dije bet ar perzh da lakaat ar c'horfoù lakaet enne da goazhañ, ha dre se e vezent anvet ivez *sarkophagos lithos* "maen kigdebrer". An holl laourioù-maen graet diwar maen-raz o deus ar perzh-se, muioc'h pe nebeutoc'h, hag er fin e voe implijet an anv-se evit envel an archedoù maen dre vras.

En Henegipt e veze graet gant laourioù-maen evit diwall balzamegennoù an uhelidi, gant meur a arched lakaet e-barzh, an eil en egile. Graet e veze *neb ânkh* "mestr ar vuhez" eus ul laour-vaen a-seurt-se, hag a arouezie ur skaf, ur vagig, e kredennoù Henegiptiz.


Tomb of Frederick II, Holy Roman Emperor - Cathedral of Palermo - Italy 2015.jpg|Laour-vaen Frederik II, Palermo
Sarkophag in Aphrodisias.jpg|Aspadennoù eus an Amzer-Gozh en Afrodisias, Turkia
DSC00088 - Sarcofago fenicio del sec. V a.C. - da Palermo - Foto G. Dall'Orto.jpg|Laour-vaen gartajian, V kantved kent JK
Kostezenn (yezhoniezh)

Er yezhoniezh e vez implijet an termen **kensonenn gostez** pe **kostezenn** (saoz. : ''lateral consonant'') war dachenn ar fonetik hag ar fonologiezh evit komz eus ur gensonenn heñvel he son e mod pe vod ouzh hini al lizherenn 'l', produet dre serriñ ar genoù en ul lec'h bennak a-hed an teod en ur leuskel an aer o tont eus ar skevent da redek ha da vont kuit dre ar c'hostezioù eus an teod pe dre ur c'hostez eus an teod nemetken.

Peurliesañ e vez serret ar genoù en un tu bennak dre stekiñ penn an teod ouzh an dent (gw. kensonenn dent) pe ouzh al logigoù (gw. kensonenn logigoù).

Kensonennoù dre dostaat eo an darn vrasañ eus ar c'hensonennoù kostez. Renket e vez ar c'hensonennoù kostez e rummad ar c'hensonennoù linkus.

Kemmañ a ra kalz an niver a gensonennoù implijet gant pep yezh resis, o vont eus unan nemetken e japaneg pe e pachtoueg, betek seitek e !xóõ.

Setu ur roll klok a-walc'h eus ar c'hensonennoù kostez kavet e yezhoù ar bed gant bep o arouezenn hervez reolennoù treuzskrivañ al lizherenneg fonetikel etrebroadel:

* [**l**] kensonenn gostez logigoù dre dostaat (mouezhiet), d.s. bzhg. ***l'''emm'' 
* ['''ɫ'''] kensonenn gostez logigoù dre dostaat hogedet (mouezhiet), d.s. [[portugaleg|port. europek]] ''mi'''l*** ([miɫ]; "mil")
* [**ɭ**] kensonenn gostez kilbleg dre dostaat (mouezhiet), d.s. nor. *fa*'rl**ig'' ("dañjerus") 
* [**ʎ**] kensonenn gostez staon dre dostaat (mouezhiet), d.s. [[brezhoneg|bzhg.]] ''boutai**lh*** 
* ['''ʟ'''] kensonenn gostez ouel dre dostaat (mouezhiet), d.s. [[melpaeg]]
* ['''ɬ'''] ruzenn gostez logigoù divouezh, d.s. [[kembraeg|kemb.]] ***ll**aeth'' ("laezh")
* [**ɮ**] ruzenn gostez logigoù mouezhiet, d.s. [[zouloueg|zoulou.]] ***dl*'ala* ([ˈɮaːla]; "c'hoari")
* [*'ɬ̢**] ruzenn gostez kilbleg divouezh, d.s. [[todaeg]]
* [**ʎ̥**] ruzenn gostez staon divouezh, d.s. [[dahaloeg]]
* [**ʟ̝̊**] ruzenn gostez drek-logigoù divouezh, d.s. [[artchieg]] 
* [**ɺ**] kensonenn gostez logigoù dre $flap (mouezhiet), d.s. [[japaneg]]
* [**ɺ̢**] kensonenn gostez kilbleg dre $flap (mouezhiet), d.s. [[tamileg]]
* [**tɬ**] kensonenn gostez logigoù dre fic'hal divouezh, d.s. [[navac'hoeg]]
* [**tɬʰ**] kensonenn gostez logigoù dre fic'hal divouezh c'hwezhet, d.s. [[navac'hoeg]]
* [**tɬʼ**] kensonenn gostez logigoù dre strakal divouezh, d.s. [[navac'hoeg]]
* [**dɮ**] kensonenn gostez logigoù dre fic'hal mouezhiet, d.s. [[tlingiteg]]
* [**tʎ̥**] kensonenn gostez staon dre fic'hal divouezh, d.s. [[hadzaeg]]
* [**tʎ̥ʼ**] kensonenn strakal gostez staon dre fic'hal (divouezh), d.s. [[dahaloeg]]
* [**kʟ̝̊ʼ*'] kensonenn strakal gostez ouel dre daravat (divouezh), d.s. [[zouloueg]] 

Implijet e vez arouezennoù *ad hoc'' all a-wezhioù ivez evit treuzskrivañ ruzennoù kostez kilbleg, staon ha gouel divouezh en ur c'hoût n'int ket bet degemeret ez-ofisiel gant LFE.

## Gwelit ivez
* Kensonenn
* Kensonenn greiz

## Notennoù ha daveoù
Igor Efimov (Monako)

**Igor Efimov** a zo bet ganet e 1960 e Tbilisi Jorjia.

Mestrc'hoarier echedoù jorjian ha soviedat o vevañ e Montecatini Terme (Italia) .

C'hoari a ra e Kleub Echedoù Montecatini Terme (*Circolo Scacchistico Montecatinese Surya A.S.D.*) hag e Kevre Echedoù Monako.

Mestr Meur eo.

2415 edo e renk Elo d'ar 1añ a viz Meurzh 2011.

Div wezh eo bet Kampion Italia, e Reggio Emilia e 1997 hag e Saint-Vincent e 1998.

## Liammoù diavaez
* E fichenn FIDE ;
* E c'hoari e Chessgames. An teir fartienn a 1941, 1958 ha 1966 n'int ket bet c'hoariet gantañ.
Kensonenn dre fri

Er yezhoniezh e vez implijet an termen **kensonenn fri** (saoz.: ''nasal consonant''), pe **frienn**, war dachenn ar fonetik hag ar fonologiezh evit komz eus ur gensonenn ma vez laosket an aer da redek dre ar fri keit ha ma vez damstanket an aer ha/pe harzhet da vont kuit dre stokat pe tostaat an teod stok ouzh un organ fonadur bennak. Ledanoc'h eo e ster an termen « frienn » avat, rak e implijout a c'haller evit ar vogalennoù fri ivez. Kemmañ a ra son ur gensonenn fri hervez an organoù fonadur ma vezont implijet evit serriñ ar genoù.

Kavet e vez stankañ a-galz kensonennoù fri mouezhiet evit divouezh.

Ral-kenañ eo ar yezhoù ma reont hep sonennoù fri ebet, en o zouez yezhoù wakachek 'zo. 

Setu ar c'hensonennoù fri pennañ gant bep o arouezenn hervez reolennoù treuzskrivañ al lizherenneg fonetikel etrebroadel: 

* [m] frienn diweuz (mouezhiet), d.s. bzhg. ***m'''ar mouz'' 
* [ɱ] frienn gweuz-dent (mouezhiet), d.s. [[Katalaneg|kat.]] ''e'''n'''viar'' ([əɱˈbjaɾ]; "kas")
* [n̪] frienn dent (mouezhiet), d.s. [[brezhoneg|bzhg.]] "ka'''n'''treal'' 
* [n] frienn logigoù (mouezhiet), d.s. [[saozneg|saoz.]] ***n**o'' ("nann") 
* [ɳ] frienn gilbleg (mouezhiet), d.s. [[sañskriteg|sañsk.]] कारण ([kɑːrəɳə]; "abeg")
* [ɲ] frienn staon (mouezhiet), d.s. [[brezhoneg|bzhg.]] ''o**gn*'on*
* [ŋ] frienn ouel (mouezhiet), d.s. sinaeg (mand.) 北京 ([pei˨˩˦ tɕɪŋ˥˥]; "Beijing")
* [ɴ] frienn hugenn (mouezhiet), d.s. jap. 日本 ([nihoɴ]; "Japan")

## Gwelit ivez
* Kensonenn
* Friadur
* Rakfriadur
* Difriadur
* Kensonenn genoù
Kensonenn dre froumal

Er yezhoniezh e vez implijet an termen **kensonenn dre froumal** (saoz.: ''trill'') war dachenn ar fonetik hag ar fonologiezh evit komz eus ur gensonenn ma vez lakaet an aer da froumal en ul lec'h distagañ resis, da skouer pa vez distaget un 'r' kroañennek.

Daosut ha ma c'hall bezañ heñvel o son ec'h eo disheñvel-krenn doare distagañ ur gensonenn dre froumal diouzh hini ur gensonenn dre stlakat dre ma chom difiñv an organoù fonadur pa distager ur gensonenn dre froumal keit ha ma vez skoet un organ fonadur difiñv gwezh-ha-gwezh all gant un organ fonadur all pa distager ur gensonenn dre stlakat.

Setu roll ar c'hensonennoù dre froumal pennañ gant bep o arouezenn hervez reolennoù treuzskrivañ al lizherenneg fonetikel etrebroadel:

: [ʙ] kensonenn diweuz dre froumal (mouezhiet), d.s. bamilekeg [àʙɨ́] ("ludu")
: [r] kensonenn kevig dre froumal mouezhiet, d.s. spagn. ***r'''ey'' ([rej]; "roue")
: [r̥] kensonenn kevig dre froumal dimouezh, d.s. [[Kembraeg|kemb.]] ***Rh**agfyr'' ([ˈr̥aːgvɨr]; "miz Kerzu")
: [ʀ] kensonenn huged dre froumal (mouezhiet), d.s. [[portugaleg|port. europek]] ''ca**rr*'o* ([ˈkaʀu]; "karr-tan")

## Gwelit ivez:
* Kensonenn
* Kensonenn silabennek
Yaou (deiz)

Ar **Yaou** eo an deiz etre ar Merc'her hag ar Gwener. Hervez ar reizhiad a laka ar sizhun da gregiñ gant al Lun, ha homañ eo ar reizhiad erbedet gant ISO 8601, ez eo eta ar pevare deiz eus ar sizhun.
Gant ar reizhiad a laka ar sizhun da gregiñ gant ar Sul, hengounel e meur a vro e kornaoueg Europa, hag a-orin yuzev-kristen, ez eo ar pempet deiz. Eus an doue roman Yaou e teu an anv, *Jovis* e latin, doue ar c'hurun, an taran. An doue an hini en deus roet e anv d'ar Yaou e saozneg : *Thursday*, "Devezh Thor".
## Krennlavarioù
* *Ar Yaou / An deiz diwezhañ nemet daou* — E Breizh e veze heuliet ar boaz da lakaat ar sizhun da gregiñ gant ar Sul.
* *War-lerc'h ar [[Merc'her]] emañ ar Yaou / Paket ar sizhun er c'hraou*.
## Lennegezh
* *Sweet Thursday*, ur romant gant John Steinbeck, a zeu war-lerc'h *Cannery Row*, a zeue war-lerc'h *Tortilla Flat*.
## Levrlennadur
* Paul COUDERC : Le Calendrier. Que sais je ? , n° 203. PUF. 1946 - 1993.

## Pennadoù kar
*Taranis
## Notennoù
Kensonenn dre strakal

Er yezhoniezh e vez implijet an termen **kensonenn dre strakal** (saoz.: ''ejective consonant'') war dachenn ar fonetik hag ar fonologiezh evit komz eus ur gensonenn distaget dre serriñ an troc'h-avel war un dro.

Kensonennoù divouezh int atav.

Pa vezont distaget en un doare sklaer ec'h eo aes o anavezout. E yezhoù zo avat e vezont distaget en un doare gwan a-walc'h ha diaes e c'hell bezañ ober an diforc'h etre int ha kensonennoù dre serriñ plaen.

Merket e vez ar fed ma vez distaget ur gensonenn dre strakal hervez reolennoù treuzskrivañ al lizherenneg fonetikel etrebroadel dre skrivañ ur skrap goude an arouezenn a diskwel pe hini eo al lec'h distagañ pennañ, da skouer [k’].

Kavet e vez stank seurt kensonennoù e reter ha su Afrika, kornôg ha gwalarn Norzhamerika ha kornôg Suamerika. En Europa ne vezont implijet nemet gant un nebeud yezhoù kaokazek. Ral-kenañ int e lec'hioù all dre ar bed.

Kensonennoù dre serriñ eo an darn vrasañ eus ar c'hensonennoù dre strakal implijet gant yezhoù komzet dre ar bed, ha [k’] eo an hini implijet an aliesañ. Ouzhpenn e vez kavet kensonennoù dre fic'hal ha - raloc'h - kensonennoù dre daravat distaget dre strakal ivez. 

: **Kensonenn strakal dre serriñ**:
:: [p’], d.s. en amhareg, skrivet ጰ 
:: [t’], d.s. en amhareg, skrivet ጠ 
:: [k’], d.s. en abc'hazeg *акы* ([aˈkʼə]; "unan") "one"
:: [q’], d.s. en jorjieg, skrivet ყ  
:: [s’], d.s. en amhareg, skrivet ጸ 

: **Kensonenn strakal dre fic'hal**:
:: [tʃ’], d.s. en amhareg, skrivet ጨ
:: [tɬ’], d.s. er yezhoù koiek-sanek
:: [kx’], d.s. er yezhoù koiek-sanek

: **Kensonenn strakal dre daravat**:
:: [ts’], d.s. e haousaeg
:: [ɬ’], d.s. en [oubic'heg

: **Kensonenn strakal tro-gin**:
: [ʈ’, ʈʂ’], d.s. e yawelmanieg ha yezhoù yokutsek all. Ral-tre eo ar son-mañ daoust ha m'eo aes d'e distagañ.

## Gwelit ivez:
*Kensonenn
Madang

**Madang** a zo ur broviñs war aod norzh Papoua Ginea-Nevez. Enni emañ menezioù uhelañ ar vro. Kalz menezioù-tan zo ivez er broviñs.

## Istor
Tudet e oa bet Ginea-Nevez abred-kenañ ha moarvat e oa erruet annezidi gentañ ar vro d'ar memes koulz hag er peurrest eus an enez. N'eus bet kavet aspadenn ebet koshoc'h eget 12 000 bloaz. Er 6 000 bloavezh diwezhañ ez eus tremenet dre ar vro moraerien deuet eus Taiwan. Lezet o deus un nebeud kumuniezhioù aostroneziek war an aod. An ergerzher rusian Nicholai Miklukho-Maklai a voe an European kentañ o weladenniñ Madang e 1871.

## Douaroniezh

## Liammoù Diavaez
* Touristelezh e Madang
Arondisamant Sant-Nazer

**Arondisamant Sant-Nazer** a zo ur rann velestradurel eus Frañs, e departamant Liger-Atlantel e rannvro Broioù-al-Liger.
## Istor
* Savenneg a voe pennlec'h an arondisamant betek 1868.
## Kantonioù

### Betek 2014
Rannet eo arondisamant Sant-Nazer e 15 kanton :

* Kanton ar Baol-Skoubleg
* Kanton Bourc'hnevez-Raez
* Kanton ar Groazig
* Kanton Erbigneg
* Kanton Gweltaz-Lambrizig
* Kanton Gwenrann
* Kanton Mouster-al-Loc'h
* Kanton Pembo
* Kanton Pontkastell-Keren
* Kanton Pornizh
* Kanton Sant-Nazer-Kornôg
* Kanton Sant-Nazer-Kreiz
* Kanton Sant-Nazer-Reter
* Kanton Sant-Pêr-Raez
* Kanton Savenneg

### E 2019
D'an 31 a viz Kerzu 2019, ez eus 55 kumun en arondisamant.

## Daveoù ha notennoù

## Gwelet ivez
*Kantonioù Liger-Atlantel
*Kumunioù Liger-Atlantel
Kensonenn kendistaget

Er yezhoniezh e vez implijet an termen **kensonenn kendistaget** (saoz.: ''co-articulated consonant'') war dachenn ar fonetik hag ar fonologiezh evit komz eus ur gensonenn ganti daou lec'h distagañ war un dro. 

Isrannet e vez ar c'hesnonennoù kenstaget e daou rummad:

Kensonennoù gante daou lec'h distagañ pennañ (both plosive, or both nasal, *etc*.) ha kensonennoù gante ul lec'h distagañ a-eil renk ouzhpenn o lec'h distagañ pennañ.

**Kensonennoù gante daou lec'h distagañ pennañ**

Kensonennoù gweuz-drekstaon eo hogozik holl, da skouer [k͡p].

**Kensonennoù gante ur c'henlec'h distagañ a-eil renk**

Ar pep aliesañ e vez rontaet an diweuz war un dro, da skouer, [kʷ]. A-hendall e kaver kensonennoù kendistaget gant ar staon, da skouer [tʲ] e ruseg, an drekstaon [lˠ] (anvet "L teñvel" e saozneg), hag ar gourlañchenn [tˤ] (anvet "kensonennoù stambouc'hus" en arabeg). 

Ne vez ket renket e-touez ar c'hensonennoù kendistaget ar c'hensonennoù dre strakal daoust ha va vezont distaget dre implijout an troc'h-avel ouzhpenn bep o lec'h distagañ pennañ.

## Gwelit ivez:
*Kensonenn
Bleiz ruz

Ar **bleiz ruz** (*Canis lupus rufus*, gwechall *Canis rufus*) eo ar spesad bleizi ralañ.

E gavout a raed gwechall e gevred Stadoù-Unanet Amerika. Astennadur al labourerezh-douar hag an hemolc'h o deus lakaet e boblañs da zigreskiñ ha war-dro 300 hinienn hepken a chomfe (an div drederenn anezho a zo savet hag un drederenn bet adlakaet en natur ma ouennont en-dro).

Krediñ a reer e veve eus Pennsylvania betek Florida ha Teksas. Posupl eo avat ec'h astenne e diriad betek harzoù Kanada. E-pad pell ne voe gwelet diforc'h genetikel ebet etrezañ hag ar bleiz gris pe ar c'hoiot  ha ganto e c'hell gouennañ. Gallout a reer krediñ e vo beuzet ganto pa gresko adarre e boblañs.

E 1987 e tilezjod 100 anezho en *[[Alligator River National Wildlife Refuge]]* en un enezenn war aod North Carolina. Un eil poblañs a voe dilezet en Horn Island war aod Mississippi met e ziblasañ e voe ret ober peogwir e c'helle kejañ gant an dud.

Adlakaet eo bet e natur, ha kement-se gant berzh, un 70 hini gouez sur a zo, ha moarvat ouzhpenn (2010).

## Isspesadoù
Bez' e oa tri isspesad met daou anezho a zo aet da get en natur.

* *Canis rufus floridanus* a zo aet da get e 1930
* *Canis rufus gregory* a zo aet da get en natur 1970
* *Canis rufus rufus* a zo aet da get en natur e 1980 met adlakaet e oa bet en e endro goude-se

## Daveoù
# '''^'''&nbsp; Roy, M.S., Geffen, E., Smith, D., Ostrander, E.A. & Wayne, R.K. (1994). "Patterns of differentiation and hybridization in North American wolflike canids, revealed by analysis of microsatellite loci.". *Molecular Biology and Evolution* **11** : 553–570.
# '''^'''&nbsp; Wayne, R.K., Lehman, N., Allard, M.W. & Honeycutt, R.L. (1992). "Mitochondrial DNA variability of the grey wolf - genetic consequences of population decline and habitat fragmentation". *Conservation Biology* **6** : 559-569.
Eizhvet pastell-vro Liger-Atlantel

Ar **eizhvet pastell-vro Liger-Atlantel** a zo ur bastell-vro votiñ e Liger-Atlantel. Ur c'hannad dilennet dre ur votadeg unanv gant div dro he-deus er Kambr ar gannaded. Enderc'hel a ra ar c'hantonoù :

* Kanton Sant-Nazer-Kornôg
* Kanton Sant-Nazer-Kreiz
* Kanton Sant-Nazer-Reter
* Kanton Savenneg
* Kanton Mouster-al-Loc'h

## Kannidi

* 2002 - 2007 Claude Evin (PS)
* 2007 -  Marie-Odile Bouillé

## Disoc'hioù an dilennadegoù

### [[Dilennadegoù lezennel 2002]]

Gounezet eñ-deus Claude Evin en eil dro.

#### Tro gentañ

#### Eil dro

### [[Dilennadegoù lezennel 2007]]

Gounezet eñ-deus Marie-Odile Bouillé en eil dro.

#### Tro gentañ

#### Eil dro
Idyia

**Idyia** (henc'hresianeg : Ιδυία / Iduía) eo anv an nereidenn a oa eil gwreg Aietes, roue Kolc'his, ha mamm Absyrtos a voe lazhet gant e hanterc'hoar Medeia.
Caquetá (departamant)

**Caquetá** a zo unan eus departamantoù Kolombia, e kreisteiz ar vro, ha Florencia eo ar gêr-benn anezhañ.

## Keodedoù

## Kumunioù
 
# Albania
# Belén Andaquies
# Cartagena de Chairá
# Curillo
# El Doncello
# El Paujil
# Florencia
# La Montañita
# Milán
# Morelia
# Puerto Rico
# San José de la Fragua
# San Vicente del Caguán
# Solano
# Valparaíso
Melano ruz

Ar **melano ruz** (*Glossolepis incisus*) a zo ur pesk eus kerentiad ar Melanotaeniidae kavet e lenn Sentai e Papoua ar C'hornaoueg. Ar memes stumm eget ar melanotaeniidae arall o-deus met ruz ez eo ar piri.

## Livadur

Ar barrezed a vez liv-olivez gant adskeudennoù melenn-aour. Ra pared, avat, vez ruz-eog hag un nebeud eus o skant a zo arc'hantek.Ar besked tizhet ganto o oad-gour nemeto a vez livek, avat. Ar piri yaouank a vez heñvel a-walc'h ouzh ar barrezed. regiñ a ra o liv da gemm pa dizh 4-5 cm. Buan a-walc'h e vez ar c'hemm neuze hag o liv oad-gour a vez gant ar bez kerkent ma muzuliont 7-8 cm.

Tizhout 15 cm a c'hell ar melano ruz met darn vrasañ ar pennoù a vuzul nebeutoc'h eget 12 cm.

## Annez

An doureier ma vev ar velanoed ruz a vez tomm (etre 29 ha 32&nbsp;°C) ha trenk (6.4 - 6.8). E-kichen ar riblenn e vez kavet ar velanoed dreist-holl, e lec'hioù ma vez stank ar struj-dour.

## Liammoù diavaez

* Melano ruz
* ar Melano ruz war aquabase.org
Melanotaenia boesemani

**Melanotaenia boesemani** zo ur spesad pesked a gaver el lenn Ajamaru e Papoua ar C'hornaoueg. Ral int en o annez naturel.
Ar memes stumm o deus hag ar *melanoteaniae* arall met al lodenn a-dreñv eus korf ar piri zo melen-ruz. War-dro 10 cm e vezont en oad gour met bihanoc'h e vez ar parezed.

## Liammoù diavaez
* ''Melanotaenia boesemani''
Cairnsichthys rhombosomoides

**Cairnsichthys rhombosomoides** a zo ur pesk eus kereniad ar Melanotaeniidae. E Babinda Creek e oa bet kavet evit ar wech gentañ e 1921 ha bevañ a ra en un niver bihan a wazhioù e Queensland. Abalamour da se da daoust ma n'eo ket kinniget en e annez eo renket vel glozius gant an IUCN.

E gavout a ra e gwazhioù bihan er c'hoadegoù gleb.

## Livadur

Gallout a ra Cairnsichthys rhombosomoides tizhout 15 cm met darn vrasañ anezho na yelont ket pelloc'h eget 10 cm. Ar piri a zo muioc'h livet eget ar barrezed.

## Liammoù diavaez

 Cairnsichthys rhombosomoides
Chilatherina

Ur genad eus kerentiad ar Melanotaeniidae, ennañ 10 spesad.

## Spesadoù
** *[[Chilatherina alleni]]* Price, 1997.
** *[[Chilatherina axelrodi]]* Allen, 1979.
** *[[Chilatherina bleheri]]* Allen, 1985.
** *[[Chilatherina bulolo]]* (Whitley, 1938).
** *[[Chilatherina campsi]]* (Whitley, 1957).
** *[[Chilatherina crassispinosa]]* (Weber, 1913).
** *[[Chilatherina fasciata]]* (Weber, 1913).
** *[[Chilatherina lorentzii]]* (Weber, 1907).
** *[[Chilatherina pricei]]* Allen & Renyaan, 1996.
** *[[Chilatherina sentaniensis]]* (Weber, 1907).
Glossolepis wanamensis

Glossolepis wanamensis a zo ur pesk eus kerentiad ar Melanotaeniidae o vevañ e lenn Wanam e Papoua Ginea-Nevez. Livet e oa bet en un doare skiantel gant Allen e 1979. Muzuliañ a ra war-dro 10 cm (6 - 8 cm evit ar barrezed) ha glaz eo o liv.

E bagadoù e vev ha plijout a ra dezho ur PH etre 6.8 ha 7.8. En natur e tebr amprevaned dour bihan dreist holl.

## Liammoù diavaez

* Glossolepis wanamensis
* Glossolepis wanamensis
Glossolepis

Ur genad eus kerentiad ar Melanotaeniidae, ennañ 8 spesad, eo ar** Glossolepis**

## Spesadoù

** *[[Glossolepis dorityi]]* Allen, 2001.
** Melano ruz, *[[Glossolepis incisus]]* Weber, 1907.
** *[[Glossolepis leggetti]]* Allen & Renyaan, 1998.
** *[[Glossolepis maculosus]]* Allen, 1981.
** *[[Glossolepis multisquamata]]* (Weber & de Beaufort, 1922).
** *[[Glossolepis pseudoincisus]]* Allen & Cross, 1980.
** *[[Glossolepis ramuensis]]* Allen, 1985.
** *[[Glossolepis wanamensis]]* Allen & Kailola, 1979.
Pelangia mbutaensis

Ur pesk bihan eus kerentiad ar Melanotaeniidae eo **pelangia mbutaensis**. Dizoloet e oa bet e 1998 gant Allen en ur c'heun anvet "lenn Mbuta". Bevañ a ra e doureier sklaer ha trenk asambles gant Melanotaenia goldiei. 6 cm e c'hell tizhout met ar peurliesañ e tap 5 cm hepken.

## Liammoù diavaez

* Pelangia mbutaensis
* Pelangia mbutaensis war fishbase
Malakit

Ar pennad-mañ a zo diwar-benn ar vein. 

Evit ar valafenn sellit ouzh Malakit (Balafenn).

Ar malakit a zo eur mein hanter-prizius.