Lovisa von Burghausen

**Lovisa von Burghausen** (1698, Narva – 20 a viz Genver 1733) a oa ur Svedadez a skrivas hec'h eñvorennoù evel prizoniadez ha sklavez e Rusia goude Brezel Bras an Hanternoz. 
Gwerzhet e voe meur a wech a-raok adkavout he frankiz ha brudet bras e voe hec'h istor.

## Skrapet
Ganet e oa Lovisa e kêr Narva en Estonia, a oa ur broviñs eus Impalaeriezh Sveden da neuze. Merc'h e oa da Gustaf von Burghausen ha da Margareta von Brundert, peder c'hoar he doa. He zad en doa kemeret perzh e difenn Narva pa voe kemeret gant ar Rused e 1704. Pa oa ar soudarded o lakaat kêr en arigrap e voe tapet Lovisa, ha hi 6 vloaz, gant ur soudard rus, skrapet digant he ziegezh. Kustum e oa ar soudarded da laerezh tud, d'ober sklaved anezhe, ha d'o gwerzhañ goude e marc'hadoù en o bro. Kalz tud eus Narva, Svediz pe Estoniz, a voe gwerzhet e Rusia pe turki. Ar brudetañ sklavez a'r seurt-se eo Katelin Iañ, a voe impalaerez. Tud ha c'hoarezed Lovisa a voe prizoniet ha kaset da Siberia.

War o hent da gamp an arme rus e fellas d'ur soudard all kemer anezhi, hag e lavaras an hini kentañ e oa en sell d'he reiñ d'e gabiten. Hag ar soudard all d'he gloazañ gant un taol sabrenn en he bruched. Ma semplas ar plac'h. Disemplañ a reas en un deltenn, gouelañ ha garmal, gervel he mamm ken e raoulias he mouezh ha ma kollas hec'h anaoudegezh.

## Kentañ mestr

Kaset e voe da Voskov ha roet evel prof d'ar jeneral ha priñs Anikita Repnin. Kaset e voe d'ur gouent da vezañ savet er feiz reizhkredennek met peogwir ne gomprene ket ruseg e veze bazhataet war zigarez ma oa paganez a nac'he treién ouzh ar gwir zoue. A-benn trei miz e voe laosket da vont kuit a drugarez da vamm ar priñs, ar briñsez trederannerez, a oa *ken tener hag ur vamm* outi. met gwreg ar priñs, ar briñsez Prascovia Narischkyn, a gave dezhi e spie anezhi evit he gwaz, hag a rae vil dezhi. ur wech e lakas stagañ Lovisa dre he zreid, ha marvet e vije ar plac'hig paneved ma voe saveteet gant ar briñsez kozh. Kaset e voe gant tiegezh ar priñs da Ukraina e 1709 da welout soudarded arme Sveden o kerzhout evel prizonidi ar Rused, ha goude o kemer perzh e trec'hlid an tsar Pêr Veur e Moskov. E 1710 e voe dimezet da kambrelan ar priñs, Johan, ur c'hrennard 16 vloaz, svedad a dad, prizoniad ivez ha savet er feiz reizhkredennek. Ur verc'h o doe hag a varvas a-benn 6 sizhun. E 1713 e varvas Johan, gloazet ma oa bet gant un tenn en e c'har e-pad un emgann en arme ar priñs. Er bloaz-se en-eeun, e voe gwelet ar priñs Dimitrie Cantemir, hospodar Moldavia, o tont da weladenniñ kêr 
Moscow gant e diegezh. degemeret e voent e ti Repnin, hag e wreg, Kassandra Cantacuzene, a roas un diamant d'ar briñsez Prascovia. Meiz a daolas ouzh 
Lovisa e lez ar briñsez, ha 
Prascovia a roas Lovisa neuze d'ar briñsez Cantemir d'he zrugarekaat eus an diamant.

## Eil mestr
Mervel a eure ar briñsez Cantemir er bloavezh-se, ha Lovisa a voe kontammet gant gwreg baraer al lez a felle dezhi kaout karg Lovisa evit he merc'h, ha saveteet e voe gant ar vedisined. Pan eas ur c'habiten armenian da c'houlennet dorn Lovisa digant ar briñs e tec'has ar plac'h yaouank, aliet ma oa bet gant ur Svedadez o labourat el lez, hag ez eas da glask repu da di ur marc'hadour saoz e karter alaman Moskov. Gantañe voe kaset da Arc'hangelsk da vout kelennet er relijion brotestant ha da zeskiñ alamaneg. A-benn seizh sizhun e voe flatret gant ur c'hemener alaman ha harzet gant ar polis rus, ha kaset en-dro d'ar priñs Cantemir ? Chadennet e voe he daouarn hag he daoudroad, tachoù a oa bet plantet en he botoù, dezhi da gaout poan o vale, ma teuas he zreid ha divhar da goeñviñ. Lakaet e voe da gannañ ar c'houez en ur gegin ken yen ma veze goloet he divvrec'h a skorn. Panevet da verc'hed ar priñs, Maria Cantemir ha Smaragda, e vije bet marvet gant an anoued: gwerzh-butun a roent d'ar gward evit gallout lakaat pilhoù en-dro d'he chadennoù da virout da ober trouz, hag e lakaent anezhi da gousket en o c'hambr da noz.

## Trede mestr
E 1714 ez eas ar priñs Cantemir da Sant-Petersbourg hag e laoskas e diegezh dindan evezh ur soudard, ar c'habiten Iwanof hag e wreg. Gwreg Iwanof a gasas Lovisa ha div sklavez all, an eil a Finland hag eben a Narva, da Voskov da varc'had ar sklaved, hag e werzhas anezho. Ar Finlandadez a voe gwerzhet d'un Armenian, plac'h Narva d'ur c'hloareg rus, ha Lovisa d'ur marc'hadour turk evit un tamm damask, un aveler, hag un tamm arc'hant. Lakaet e voe gant marc'hadourezh war stlejell ar marc'hadour, gant an tapisoù da werzhañ, gourdrouzet ha prometet bazhadoù dezhi ma huche, ha kaset war-du Tobolsk, du-hont e Siberia.
E-pad ar veaj e voe gwelet Lovisa o ouelañ en unostaleri gant ur c'hloareg rus yaouank, hag a c'houlennas diganti perak e ouele. Hzahi da gontañ hec'h istor, hag eñ da vont da ziskleriañ an doare da voivod Solikamsk.
E Solikamsk e voe goulennataet an Turk gant ar voivod, ha laosket da vont pa lavaras an Turk e oa ur Rusez kozh an hini a oa gantañ. Kuitaat a rejont Solikamsk eta hep gouzout e oa er gêr-se en-eeun edo tud Lovisa, dalc'het eno evel prizonidi-brezel.
E ti an Turk e Tobolsk e voe lakaet Lovisa war al labour, ha labour kalet e oa, ha bazhataet e vez seul wech ma rae an disterañ fazi gant ar skuizhnez. Tobolsk koulskoude a oa ur gêr e Siberia ma oa kalz a brizonidi-brezel svedat hag a c'halle bevañ eno eno frankiz. Anaoudegezh a reas Lovisa gant ur Svedadez hag a alias anezhi da vont e darempred gant al letanant svedat Magnus Vilhelm Sprengtporten; Sprengtporten a oa bet prizoniet en emgann Narva er memes amzer evel Lovisa, tec'het e oa, bet adprizoniet en emgann Poltava, kemeret penn un emsavadeg e Kazan ha bet bac'het seitek miz. Lovisa a lavaras goude e oa bet *he salver brasañ, par da Zoue*.

## Sklavez dindan dec'h

Un deiz e kuitaas ti an Turk da vont da brenañ seiz d'ar marc'had, hag ur gward ganti. Ar gward a voe sachet e sell war un abadenn sport, ha Lovisa a eas diwar e weled e-kreiz an engroez. Mont a reas da gaout Sprengtporten, a gasas anezhi da di e vignon Mattias Johan Reutercrona, hag eno e choas Lovisa kuzhet e-pad unnek sizhun. An Turk a embannas reiñ §100 eviti, ar polis a lakaas an ti dindan evezh, met Sprengporten a sikouras anezhi da dremen dirak ar warded o reiñ dezhi ur pakad dilhad hag o lavarout e oa e vatezh o kas dilhad da beñseliat da di ar c'hemener. Kaset e voe betek ti Christoffer Laudau, a voe furchet gant ar polis goude un diskleriadenn a-berzh ur vatezh hag he devoa c'hoant da gaout ar prof prometet, hag abalamour da se e rankas kuzhat tri deiz en dour dindan ur gibell er c'hav. Goude e voe kuzhet e meur a di. Ur wech e ti ur vaouez kar d'he mamm, Lovisa Patkull, hag a oa o chom en un ti hag a oa d'ar besgouarnour; un deiz e teuas ar besgouarnour ha Lovisa Patkull a reas dezhi mont er gwele o lavarout e oa he nizez hag e oa klañv. 
Harzet e voe Reutercrona ha Sprengtporten, diskred warne dre ma soñjed o devoa sikouret Lovisa da dec'hel, ma voe klasket an tu d'he c'has da Japantskin, hag alese da Solikamsk, gant ur c'houer rus; mab ar c'houer, Stefan, a voe dalc'het e-keot-se, dre surentez, ha Lovisa a voe gwisket en paotr, ha hi kuit gant ar c'houer war e stlejell. 
 
En ur gêriadenn e voe darbet dezhi bezañ lazhet a-greiz he c'housk gant kouerien a grede dezhe e oa mab un aotrou, treuzwisket. Degemennet e voe gant ur vatezh ha Lovisa da lammat e-maez an ti da vetek ar c'houer a oa o reiñ boued d'e gazeg, hag int d'ar stlejell ha kuit d'an daoulamm eus ar gêriadenn. E-pad an noz e rejont o diskuizh war lez an hent, ha presik goude e klevjont trouz ar gouerien war o lerc'h gant chas o harzhal. Dre chañs e oa erc'h oc'h ober ha golet e voe o roudoù. 
E Japantskin e voe graet war-dro Lovisa gant ar beleg svedat Anders Bergner; ur Svedadez a renk uhel Anna von Knorring, hag a oa o weladenniñ e Klinov, a zeuas a-benn da gaout un tremen-hent evit Lovisa evel pa vije nizez dezhi, hag int en hent a-gevret da Solikamsk, hag eno e voe kaset Lovisa da gaout he zud en drevadenn svedat gant ar beleg-arme svedat Christoffer von der Heide da zeiz Nedeleg 1718.

## He buhez goude
Lovisa a en em gave neuze hec'h-unan gant he zud pa oa dimezet he holl c'hoarezed da ofiserien. He zud a lakaas deskiñ diazezoù ar relijion luterian dezhi gant belegan drevadenn svedat, Lars Sandmark. E 1720 e voe rediet gant he zud da zimeziñ d'ar beleg, 30 vloaz koshoc'h egeti, ha hi da *sentiñ evel ur bugel*, emezi. Pa voe laisket ar brizonidi svedat da vont goude ar brezel e 1721 ez eas da Sveden gant he fried, ma voe-eñ anvet da berson Njurunda e Medelpad. Hervez testenioù eus an amzer e splanne an ti gant he madelezh ouzh an dud all. E 1729 e oa itañvezet. Addimeziñ a reas e 1731 d'ar person nevez, Petrus Sundberg. Mervel a reas divugel e 1733 abalamour d'he yec'hed chomet fall goude poanioù ar sklavelezh. 
Skrivet e voe buhez Lovisa von Burghausen gant "un den onest gwisket e beleg" diwarhe c'homzoù ha lennet e voe en hec'h obidoù. Hiziv emañ an danevell-se er Biografica e Riksarkivet, dihelldi broadel Sveden.

## Hec'h istor en hec'h amzer
Kalz tud eus Sveden, Finland, pe eus ar broioù balt, maouezed ha bugale dreist-holl, a voe prizoniet gant ar soudarded rus ha gwerzhet evel sklaved e Rusia ha Turki goude, e-pad Brezel Bras an Hanternoz, ha dreist-holl goude seziz Narva e 1704. 
Kalz anezho a voe gwerzhet e marc'had ar sklaved en Istanbul. Adalek Mezheven 1710 e veze kannad Sveden, Thomas Funck, o taremprediñ ar gwerzhadegoù sklaved en Istanbul da zasprenañ keodedourien svedat

An dud dasprenet gantañ a veze kaset moarvat da gamp Karl XII Sveden a oa e Moldavia. Gant ar roue svedat e tistrojont da Sveden goude.

Hervez feuremglev 1721 en doa divizet an tsar rus leuskel an holl brizonidi svedat da vont d'ar gêr, nemet ar re a oa troet ouzh ar relijion reizhkredennek rus, dre ma oa dezhañ evel bezañ keodedourien rus; hag evel ma oa bet rediet ar sklaved svedat da heuliañ ar feiz reizhkredennek gant o mistri rus e voent dalc'het e Rusia.

Istor Lovisa von Burghausen eo an hini anavezetañ eus an holl vaouezed a oa bet sklavezet er brezel-se.

## Pennadoù kar
* Brigitta Scherzenfeldt
* Ulrika Eleonora Stålhammar
* Margareta Elisabeth Roos
* Brita Olsdotter
* Lovisa

## Levrlennadur
* Alf Åberg: "*Karolinska Kvinnoöden"* (Planedennoù maouezi en amzerioù ar rouaned Charlez)  
* Alf Åberg: "*Fångars elände. Karolinerna i Ryssland 1700-1723*" (The misery of prisoners. The Carolinians in Russia 1700-1723)