open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Bro Breselien

**Bro Breselien** zo ur vro hervez lezenn Voynet  e Breizh, e departamant gall an Il-ha-Gwilen.

Teir c'humuniezh kumunioù zo enni, da lavaret eo 34 c'humun ha 71 057 a dud e 2020 : Breselien (8 kumun, 18 066 a dud), Moñforzh Kumuniezh (8 kumun, 26 355 a dud) ha Sant-Meven Menezalban (18 kumun, 26 636 a dud).

## Brezhoneg
* E distro-skol 2024 e oa 115 skoliad enskrivet er skol Diwan hag er c'hlasoù divyezhek (1,5 % eus skolidi ar vro evit a sell ouzh ar c'hentañ derez).

## Notennoù
Bro Traoñiennoù ar Gwilen

**Sindikad kemmesk Traoñiennoù ar Gwilen** (*syndicat mixte des Vallons de Vilaine* e galleg; gwechall *Bro Gwizien-Baen* ha *Bro Traoñiennoù ar Gwilen* da-c'houde) zo ur vro hervez al lezenn Voynet. Strollañ a ra kumuniezh-kumunioù Breizh dor al Liger Kumuniezh hag hini Kampoullennoù Breizh-Uhel Kumuniezh.

## Kumunioù ezel
38 kumun a zo ezel eus Bro Traoñiennoù ar Gwilen:

### [[Kanton Gwizien]]
* Beloen;
* Gwikomm;
* Bovel;
* Kamlec'hieg;
* Goven;
* Gwizien;
* Gwinien;
* Chapel-ar-Veuzid;
* Lazig;
* Ar Brugeier;
* Loutehel;
* Merenell;
* Sant-Sewenn;
* Sant-Senour;
* Traoñ Anast.

### [[Kanton Baen-Veur]]
* Baen-Veur;
* Kantlou;
* Kreven;
* Herzieg-Mez;
* Felgerieg-Veur;
* Bosenn;
* Ar Gouer;
* Doveneleg;
* Ar Wazh-Wenn;
* An Alloz;
* Felgerieg-Vihan;
* Ar Sal;
* Pantieg;
* Plegastell;
* Polinieg;
* Sant-Suleg-al-Lann;
* Santez-Anna-ar-Gwilen;
* Saoner;
* Tilheg;
* Trevo.

### [[Kanton Redon]]
* Gwipri-Mezeg;
* Lohieg;
* Sant-Maloù-Fili.

## Brezhoneg
* E distro-skol 2024 e oa enskrivet er c'hlasoù divyezhek 98 skoliad (1,2 % eus skolidi an vro evit a sell ouzh ar c'hentañ derez).

## Notennoù
Ales

**Ales** zo ur gumun eus Proviñs Oristano en enez  Sardigna.  

## Ganet eno
* Antonio Gramsci (1891-1937), skrivagner politikel
Montereau-Fault-Yonne

**Montereau-Fault-Yonne** zo ur gumun c'hall e kember ar stêrioù Saena ha Yonne, en departamant gall Seine-et-Marne.

## Istor
* Emgann Montereau e 1814
Villaverde

**Villaverde** zo anv meur a lec'h ha meur a zen er bed.

## Lec'hioù
;
* Villaverde, karter e Lagrán en Araba
;
* Villaverde, e proviñs Nueva Vizcaya

###### 
;kumunioù
* Villaverde de Guadalimar, e proviñs Albacete, e Kastilha-La Mancha
* Villaverde de Montejo, e proviñs Segovia e Kastilha ha León
* Villaverde de Íscar, e proviñs Segovia
* Villaverde de Rioja, e proviñs La Rioja

* Villaverde del Monte, e proviñs Burgos e Kastilha ha León
* Villaverde del Río, e proviñs Sevilla, en Andalouzia
* Villaverde-Mogina, e proviñs Burgos
* Villaverde y Pasaconsol, e proviñs Cuenca,

* Valle de Villaverde, e Kantabria

; lec'hioù all
* Villaverde, distrig e kêr Madrid.

## Tud
* Hugo Villaverde (1954-), melldroader arc'hantinat
* Raimundo Fernández Villaverde (1848-1905), politiker spagnol
* Ramón Alberto Villaverde (1930-1986), melldroader uruguayat
* Teresa Villaverde (1966-), filmaozerez portugalat
Jerom Olivry

**Jerom Olivry**, ganet e 1980, a zo teknikour war ar c'hent-moullañ hag ur skrivagner brezhonek moliac'h. Dre vicher e ra war-dro prientiñ embann un darn vras eus al lennegezh vrezhonek.

## Buhez
Studiet en doe e Lannuon hag e Gwengamp. Diplomet war ar bredkevredadouriezh eo bet e Skol-veur Añje. Desket en doa ar brezhoneg gant Stumdi goude-se, a-drugarez d'e wreg a zo brezhonegerez.

## Oberennoù
### Danevelloù
* *Huchadennoù Leo*, Al Liamm, niv. 397, 2013.
* *400 kanaouenn*, Al Liamm, niv. 401, 2013.
* *Pep a vicher*, Al Liamm, niv. 407, 2014.
* *Ar c'hañfard neñvel*, Al Liamm, niv. 422, 2017.
* *Friko an 18 vloaz*, Al Liamm, niv. 439, 2020.
* *Ankoù goursteredenn*, e-barzh *An aerouant ruz, danevelloù Treger ha Goelo*, Goater, 2020 (adembannet e Al Liamm, niv. 448, 2021).
* *Dervenn, dervenn, dervenn!*, Al Liamm, niv. 459, 2023.

### Romantoù
* *[https://brezhoneg.org/bz/livres/2476-ouzh-skleur-an-noz-9782736801267.html Ouzh skleur an noz]*, romant polis, Al Liamm, 2018. Priz Dazont ar brezhoneg 2019 
* *[https://brezhoneg.org/bz/livres/2750-zadbora-9782736801625.html Zadbora]*, Al Liamm, 2022

### Antologiezh

* *[https://brezhoneg.org/bz/anthologie/3221-atlas-ar-bedou-faltaziet-9782736801793.html Atlas ar bedoù faltaziet]*, Al Liamm, 2024

## Notennoù ha daveennoù
Montereau

**Montereau** zo un anv-lec'h gallek.

* Montereau-Fault-Yonne, en Île-de-France
* Montereau (Loiret) 
* Montereau-sur-le-Jard

## Istor
*Emgann Montereau, e 1814
Pont Normandi

**Pont Normandi** zo ur pont-obantoù war aber ar Saena o liammañ An Havr-Nevez hag Honfleur. 2143,21 metr hir eo, 856 metr etre an daou biler. Ur pont dindan treizhaj eo evit ar c'hirri a gemer ar gourhent, un hent-tremen digoust a zo avat evit ar marc'hoù-tan, ar marc'hoù-houarn hag ar gerzhourien.

Savet eo bet gant ur strollad seizh embregerezh e-pad seizh vloaz : Bouygues, Campenon-Bernard, Dumez, GTM, Spie Batignolles, Quillery ha Sogea. Boulc'het e voe ar savidigezh e 1988 ha digoret e voe ar pont d'an 20 a viz Genver 1995. D'ar mare-se e oa an hirañ pont-obantoù er bed etre daou biler, betek ma voe savet pont Tatara e Japan e 1998. Chom a reas ar pont-obantoù hirañ betek 2003 pa voe savet pont Rio-Antirrio e Gres gant un hirder a 2883 metr.

Avelek eo al lec'h, setu perak e voe dibabet ur pont-obantoù ha paz ur pont-skourr. Nebeut goude bezañ digoret avat e voe stadet e taskrene ar funioù hirañ, ha ranket e voe kavout un diskoulm fonnus.

Koustet en deus ar pont 233 milion a euroioù, ha 419 milion ma kemerer e kont an adsavadurioù, ar ragstudioù hag ar frejoù arc'hant.

## Skeudennaoueg
Gwel meur Pont Normandi.

File:J79164 Yul cdg 20140624-051332.55 France.jpg|Eus an nec'h.
File:Le Pont de Normandie 2.jpg|Eus ar gourhent A29


## Notennoù ha daveoù
Emgann Montereau

** Emgann Montereau** a c'hoarvezas e Montereau-Fault-Yonne (Seine-et-Marne a-vremañ, Bro-C'hall) d'an 18 a viz C'hwevrer 1814, e-kerzh Brezel ar C'hwec'hvet Kenunaniezh, etre an arme c'hall kaset gant an impalaer Napoleone Buonaparte hag ur c'horf-arme, ennañ soudarded eus Aostria ha Württemberg, dindan urzhioù ar priñs Friedrich Wilhelm von Württemberg.
Jacqueline Gibson

**Jacqueline Gibson**, bet ganet e 1954 er Baol, zo ur gelennerez skol-veur war ar galleg hag ar brezhoneg hag a voe staget ouzh meur a skol-veur er Rouantelezh-Unanet. Lakaet he deus embann meur a studiadenn war al lennegezh vrezhonek.

## Oberennoù
*  *The Turn of the Ermine: An Anthology of Breton Literature – Selected and translated by Jacqueline Gibson and [[Gwyn Griffiths]]*. London : Francis Boutle Publishers, 2005 

## Merk a enor
* Priz Roparz Hemon 2004 evit ur studiadenn diwar-benn Pêr Denez.
Hlodwig IV

**Hlodvig IV** a oa Roue ar Franked adal 691 betek 694.

Ganet e oa war-dro 677. Mab henañ Thierry III hag e bried Clotilde e oa.

Roue e voe da 13 vloaz, ha mervel a eure da 17 vloaz. Dre ma ne oa ket en oad da ren eo Pepin Herstal, maer ar palez en Aostrazia, a c'houarne en e anv. 

Goue e varv en 694 eo e vreur Childebert IV  (683-711) a renas war e lerc'h(695–711). 

Beziet e vije en iliz Saint-Etienne de Choisy au Bac.
Teodorig III

**Teodorig III**, anvet **Thierry III** e galleg a-vremañ (war-dro 657 – 691), a voe roue ar Franked e Neustria e 673 hag eus 675 betek 679, ha goude roue an holl Franked eus 679 betek e varv e 691.

Mab diwezhañ ar roue Hlodwig II hag ar rouanez Bathilde e oa. Ren a reas war-lerc'h e vreur henañ Hlotar III e 673.

Maer e balez e oa Ebroin, hag enebourien en devoa e-touez ar Franked a renk uhel. Un irienn a voe enep dezho o-daou, touzet e voe o fennoù, ha kaset e voent da bep a vanati. Ha setu Childerig II lakaet da roue Aostrazia.

Daou vloaz goude e voe lazhet Childerig gant uhelidi. Ha setu Teodorig III galvet en-dro eus manati Sant-Denez ha lakaet da roue ar Franked e Saint-Cloud. Hag Ebroin er-maez eus e vanati ivez, hag eñ ha goulenn ar garg a vaer ar palez  ha sevel un arme a-enep maer ar palez, Leudesius. Ha Leudesius da dec'hel gant ar spont, hag ar roue Teodorig gantañ. Hag Ebroin da gemer ar galloud, da lazhañ Leudesius ha da lakaat Hlodwig yaouank da roue, war zigarez, hervezañ, e oa mab da Hlotar III. Den n'eas d'e heul, ha neuze e tremenas Ebroin gant ar garg a vaer ar palez, Teodorig a zistroas da roue, hag a bardonas dezhañ.

E 678 e voe ur sened eskibien, aozet gant Teodorig, da varn Léger, eskob Autun, tamallet gant Ebroin da vezañ drouklazhet ar roue Childerig II. Prouenn ebet ne oa a-enep da Leger, met dieskobet e voe, ha kondaonet d'ar marv gant ar roue.

E 679, goude marv maer ar palez, Wulfoald, en em savas uhelidi Aostrazia, kaset gant Martin ha Pepin Herstal. Hag Ebroin ha  Teodorig da sevel un arme, ha da vont da drec'hiñ soudarded Aostrazia e Lucofao.

En 680 e voe drouklazhet Ebroin gant Ermenfred, ha bec'h adarre war Neustria.

Thierry a varvas e 691, d'an oad a 34 bloaz.

Daou vab en doa bet digant ar rouanez Hrotildis : Clovis ha Childebert.

## War e lerc'h
E vab Hlodwig IV a renas war e lerc'h.
Sarasota

**Sarasota** zo ur gêr e Florida e SUA. War aod kornôg ar stad emañ,  85 km er c'hreisteiz da gêr Tampa (Florida) . 53 326 a dud a oa enni  en 2013.
Skol-veur McGill

**Skol-veur McGill** (saozneg: *McGill University*) eo skol-veur goshañ Kanada e Montréal, e Kebek. Krouet eo bet e 1821, tregont vloaz a-raok kentañ skol-veur c'hallek Kanada, hini Laval, a oa bet krouet e 1852.

Ar c'himiour ha fizikour Ernest Rutherford (1871-1937) en deus labouret nav bloaz eno, a-raok ma oa roet priz Nobel ar Gimiezh gantañ e 1908.
Skol-veur Laval

**Skol-veur Laval** (galleg: *Université Laval*) a zo unan eus brasañ skolioù-meur Kanada. Savet e oa bet e 1852 diwar atiz Kloerdi Kebek. Skol-veur c'hallek koshañ Amerika ha c'hwec'hvet skol-veur goshañ Kanada eo. Emañ he c'hampus pennañ e kreizig-kreiz kêr Kebek e karter kêrig skol-veur en arondisamant Sainte-Foy–Sillery–Cap-Rouge.
Dreistelouriezh

An **dreistelouriezh** zo ul luskad arz modern hag abstrak. Krouet eo bet e Rusia e penn-kentañ an XX kantved gant Kazimir Malevitch (1878-1935), a ginnigas e 1915 un hollad a 39 livadur dreistelour e-kerzh un diskouezadeg e Petrograd eus an  betek an .
Clotilde

**Clotilde** a zo un anv-bihan gwregel gallek, spagnolek, italianek, portugalek, katalanek ha saoznek. Savet eo bet diwar an anv germanek Hlodhilda, pe Hlothilda, graet gant ar gerioù *hlod-* ha *-hild*  hag a dalv kement ha « gloar » hag « emgann ».

**Clothilde** zo un doare all da skrivañ an anv e galleg ha nederlandeg. E yezhoù all e kaver : 
* Clotilda, e svedeg hag okitaneg,
* Klotild, en hungareg
* Klothilde, en alamaneg,
* Klotylda, e poloneg.

Cloud eo ar stumm gourel e galleg, Clotildo en italianeg.

## Tud
Roet e vez hiriv e Bro-C'hall da rouanezed frank a zo bet gallekaet o anv :
**Clotilde*, pe Hlotilde (474-545), eil pried ar roue frank Hlodwig Iañ (anavezet evel "Clovis" e galleg), lakaet da santez.
***Clotilde* († 531), o merc'h, rouanez ar Wizigoted,
**Clotilde*, pe Hrotildis († 692), pried Teodorig III, roue ar Franked, 

Tud all :
*Clotilde Bro-C'hall (1759-1802), rouanez Sardigna (1796-1802)
*Clotilde Tambroni (1758–1817), lizheregourez, yezhoniourez ha barzhez italian, 
*Clotilde Courau, aktorez c'hall ganet e 1969, priñsez.

## Lec'hioù
* La Clotilde, kêriadenn en Arc'hantina, e proviñs Chaco, en departamant O'Higgins ;
* Sainte-Clotilde.
Kémi Séba

**Kémi Séba** ("Sterenn Zu" en egipteg kozh), lesanv politikel **Stellio Gilles Robert Capo Chichi**, zo ur stourmer hollafrikanour gall-ha-beninat ganet e Strasbourg d'an 9 viz Kerzu 1981.

D'e 14 vloaz e 1995 ec'h eas da chom da Rannvro Pariz gant e vamm hag e vreur. Kregiñ a reas da stourm e-barzh Nation of Islam. Kendiazezañ a reas ar Parti Kémite, ur strollad du, e 2002 hag ar vouezh-aotret e voe e-pad daou vloaz. E miz Kerzu 2004 e krouas Tribu Ka, ur strolladig hag a zo e bal difenn ar bobl du. E-kreiz ar gaoz hag ar gwarzh e vez alies er mediaoù. Tamallet e vez dezhañ bezañ gouennelour hag enepyuzev. Divodet e voe ar strollad e 2006 gant ar gouarnamant gall.

Dilojañ a reas da Senegal e miz C'hwevrer 2011. Lakaet eo war ul listenn levezonerien enepgall en Afrika c'hallek gant ar skingomz gall France Info. Dont a reas e 2013 da vezañ ur c'hroniker politikel evit 2sTV, chadenn brevez gentañ ar vro. Kregiñ a reas e vrud da greskiñ en Afrika c'hallek. Kenderc'hel a reas da labourat evit skinweloù all evel Afrique Média Tchad ha VoxAfrica.

Kendiazezañ a reas an AMG *Urgences panafricanistes* (Urpanaf) gant Toussaint Alain e miz Kerzu 2015. Stourm a ra an aozadur-se war dachenn ar justis sokial, an neveztrevadennouriezh, al Lur CFA, ha goubrenerezh ar Stadoù afrikan liammet ouzh ar Françafrique.

E miz Gwengolo 2017 e voe argaset Kémi Séba da Vro-C'hall gant ar pennadurezhioù senegalat evit bezañ devet ur bilhed Lur CFA, hag e miz Here ec'h eas d'en em staliañ a Venin.

Beajiñ a reas kalz en Afrika hag er bed evit kejañ gant politikourien, sindikalourien ha stourmerien. Degemeret eo bet e Rusia hag en Iran, div vro hag a sav a-enep "impalaerouriezh ar C'hornôg". E miz C'hwevrer 2018 eo degemeret e Gwadloup gant ar sindikalour Élie Domota. E miz Gwengolo 2018 e voe degemeret en Italia gant al Luskad Pemp Sterenn ha reiñ a reas dezho un teuliad diwar-benn al Lur CFA hag ar Françafrique. Un nebeud mizioù goude e voe fustet Bro-C'hall gant Luigi Di Maio hag Alessandro Di Battista abalamour d'an neveztrevadennouriezh gall en Afrika. Se zo kaoz da dennderioù diplomatek etre an div Stad.

E miz Genver 2018 voe deroet dezhañ an titl a zen politikel afrikat ar bloaz 2017 gant ar chadenn Africanews, war-lerc'h an doktor kongolat Denis Mukwege.

### Embannadennoù
* *Ma’at Ikh-s Philosophie* (2010)
* *Supra-négritude*, arnodskrid, embannadurioù Fiat Lux, 2013, rakskrid gant Grégoire Biyogo 
* *Black Nihilism*, arnodskrid, embannadurioù New African Cultures, 2014 
* *Obscure époque*, faltazi geopolitikel, embannadurioù New African Cultures, 2016, rakskrid gant Rockin' Squat 
* *L'Afrique libre, ou la mort*, danevell bolitikel, embannadur Groupe CCEE, 2018, rakskridoù gant Biram Dah Abeid, Aleksandr Dougin, Élie Domota, Pedro Biscay, Djimon Hounsou, Ganiou Soglo ha Nicolas Anelka 
* *Philosophie de la panafricanité fondamentale*, Embannadurioù Fiat Lux, 2023
Clotilde Bro-C'hall

**Clotilde Bro-C'hall** (1759-1802), a oa rouanez Sardigna (1796-1802) evel pried ar roue Carlo Emanuele IV.

C'hoar e oa d'ar roue gall Loeiz XVI ha d'e zaou vreur, konted Provañs hag Artez. 

He div c'hoar-gaer a zimezas d'ar Gonted ivez: Maria Giuseppina da Gont Provañs ha Maria Teresa  (1756-1805) da Gont Artez.

Bugel ebet n'o doe Clotilde hag he fried roue.
Maria Teresa Savoia

**Maria Teresa Savoia** (1756-1805) a oa ur briñsez eus Savoia, c'hoar da Garlo Emanuele IV, roue Sardigna.

Dimezet e voe d'ur priñs gall, Kont Artez. C'hoar-gaer e oa eta d'ar roue gall Loeiz XVI. 

Mervel a reas da 49 bloaz.
Montecatini

**Montecatini** zo anv italianek meur a lec'h.

## Div gumun
* Montecatini Terme, e proviñs Pistoia
* Montecatini Val di Cecina, e proviñs Pisa

## Ranngumun
*Montecatini Val di Nievole (pe *Montecatini Alto*), frazione e Montecatini Terme 

## Pennad kar
*Monte
Yoran Delacour

**Yoran Delacour**, *Philippe Delacour* hervez ar marilhoù, zo un embanner brezhon hag un emsaver, ganet d’ar 25 a viz Gwengolo 1951 e Saint-Quentin. E-pad ugent vloaz e renas an ti-embann Yoran Embanner, hag e lakaas anezhañ da ostilh evit Breizh koulz hag evit ar pobloù bihan hag ar yezhoù minoraelet.

## Buhez
Levrierien e oa e dud e Sant-Nazer. Meret en doa an ti-embann gant harp e wreg, Dominig, ha hini e daou vab.

E fin an  e voe tutaet gant Coop Breizh evit diorren an embannadurioù levrioù. Goude ma voe skarzhet kuit diouzh e bost, e 2002, e savas e di-embann, *Yoran Embanner*, dindan stumm ar gevredigezh dre gevrannoù asambles gant e zaou vab, Gwendal ha Ronan Delacourt, ha staliet  en e di, e Fouenant e 2003. Embann a reas kalz a levrioù diwar-benn Breizh hag ar broioù bihan, en o zouez istorioù savet diwar savboent o annezidi, geriadurioù-godell ha ne oa ket bet anezho betek neuze. Evitañ da vezañ desket brezhoneg ne gredas ket ober kevezerezh d’an embannerien gevarzhel a blede gant an dachenn-se.

E 2013 ec'h eas war e leve, met derc'hel an ti-embann a reas betek ma lakaas Alan Le Cloarec er penn e 2022. Dilec’hiet e voe ar sez eus Fouenant da Gledenn-Poc’hêr e miz C’hwevrer 2023 pa voe treuzkaset ar gevredigezh da Alan Le Cloarec.

## Engouestladurioù
Engouestlet eo *Yoran Delacour* evit an Emsav hag evit ar stourmoù liammet outañ. E 2014 e tisklêrias : « *Ma fal eo lakaat muioc'h war-wel ar minorelezhioù rannvroel ha broadel a zo diverket peurvuiañ. Embann a ran bezañ broadelour hag [[etrebroadelouriezh|etrebroadelour]]. Mont a ran da vanifestiñ c'hoazh ha dudiet on gant ar re a zo e saviadoù a c'haller keñveriañ gant hini Breizh, ha neket hepken en Europa*. ».

D'an 8 a viz Meurzh 2014 e voe harzet *Yoran Delacour* gant ar polis e-kichen ti Jean-Marc Ayrault e Naoned, ha hennezh kentañ-ministr Bro-C'hall c'hoazh. Deuet e oa da gentañ evit manifestadeg ar Bonedoù ruz ha goude dirak an ti evit un ober arouezel en ur stlepel bleud ha vioù ouzh an nor. Tamallet e oa bet dezhañ e oa ur gontell gantañ, met displegañ a reas e veze unan ordinal gantañ evit bezañ prest da droc'hañ kordennoù ar pakadoù levrioù resevet en e di-embann. Barnet e voe da gaout ur c'hastiz da baeañ.

## Notennoù ha daveennoù
Lazhadeg Dahra

**Lazhadeg Dahra** a voe graet gant an arme c'hall e Mezheven 1845 en Aljeria, dindan urzhioù al letanant-koronal Aimbable Pélissier, diwezhatoc'h marichal, a vougas ur meuriad berber repuet e kevioù Dahra.

## Liammoù diavaez
* ''L'Humanité'', 13/06/2022
Mein krenidik

Pa gomzer  eus ur *reier a vrañsell*  pe *mein a gren*  e soñjer  alies e roc'h brudet an Uhelgoad. 

Re all zo e Breizh avat, tost d'an aod peurliesañ .

Eun roc'h ramzel, greunvaen, sol krenn, eman var eur maen-azez plad evel eur darenn

An toullad mein-se zo istoriou, mojennoù pe henvoazioù diwar o fenn.

Setu amañ ur roll berr eus mein krenidik e Breizh :
*An Uhelgoad, Penn ar Bed (29), daou vaen zo 
*Brignogan, Penn ar Bed (29)
*Keiz-Raez  (44) 
*Gwern-Porc'hoed, Morbihan (56) 
*Logeginer-Sant-Tegoneg, Penn ar Bed (29) Maen Kervingant 
*Mael-Pestivien, Aodoù an Arvor (22) 
*Perroz-Gireg, Aodoù an Arvor (22) 
*Ploulec'h, Aodoù an Arvor (22) 
*Ploumanac'h, Aodoù an Arvor (22) 
*Plouneour Menez, Penn ar Bed (29), Kernigou  
*Pontkastell-Keren  (44) 
*Pornaleg-Leskonil, Penn ar Bed (29)
*Tregastell, Aodoù an Arvor (22) 
*Tregon, Penn ar Bed (29)  (teir roc'h)
San Nicolò

**San Nicolò** zo anv meur a lec'h en Italia.

## Kumunioù
*San Nicolò d'Arcidano
*San Nicolò di Comelico
*Nughedu San Nicolò
*Ponte San Nicolò

## Lec'hioù all
Sassocorvaro Auditore

**Sassocorvaro Auditore** zo ur gumun en Italia, e Proviñs Pesaro e Urbino er rannvro Marche . Savet e oa bet d'an 1 a viz Genver 2019 diwar gendeuziñ an div gumun Sassocorvaro  hag Auditore.
Belforte all'Isauro

**Belforte all'Isauro** zo ur gumun en Italia, e Proviñs Pesaro e Urbino er rannvro Marche.

## Kastell
Kastell Belforte all'Isauro zo bet savet gant Francesco di Giorgio Martini‎ er XVvet kantved.

File:Belforte all'Isauro, castello (8105633423).jpg| Kastell Belforte all'Isauro.
Monte Grimano Terme

**Monte Grimano Terme** zo ur gumun  en Italia, e Proviñs Pesaro e Urbino er rannvro Marche. Betek  2002 e oa anvet **Monte Grimano**; kemmet e voe goude ur referendom. 

Gwechall e oa e  priñselezh Montefeltro.
Kelaouenn

**Kelaouenn** (*ur gelaouenn*) a zo un termen evit un embann mareadek, war danvezioù hollek pe arbennik hag a zeu er maez pep miz pe dindan bloaz d’an nebeutañ.  Diforc’het e vez d’ar gazetenn a zeu er maez dindan ur miz d’an aliesañ, a c’hell dispak muioc’h a destennoù  ha muioc’h a c’heloù moullet war ur paper ordinal. Nevez zo eo deuet war wel kelaouennoù war skoroù niverel.

Diorroadur ar c’helaouennoù a zo bet staliet war hini ar voullerezh, a lakaas aesoc’h deskadurezh er vegenn hag hemañ a vroudas he c'hoant gouzout pa kreske an anaoudegezhioù hag an arzhoù a-feur ma teue ar pinvidigezh e broioù Europa.

## Gerdarzh
Hervez ar geriadur treadegel, Devri, ne gaver ket ar ger araok 1924 hag e-barzh Feiz ha Breiz e voe. Koulskoude e veneg Gregor Rostrenenn *kelaouer*, dindan ar furm *quéhezlaouër*, o talvezout bezañ un den a gont traou nevez, ur c’honter nevezinti. Hag e ya ar verb kelaoui(ñ) war wel e 1855. Savet e voe an holl c’herioù-se diwar keloù a gaver er *[[La Destruction de Jérusalem]]* hag ar *c’h-[[Catholicon]]* (an daou er XVvet kantved)  dindan ar furm a hanval bezañ el liester *quehezlou* hag eo  troet gant ar ger galleg *nouelle* en unander er  c’h-Catholicon.

Tost-tre eo kelaouenn eus magazin, met hemañ a dalvez evit un embann cheuc’hoc’h, war baper lufr, da skouer.

## Istor
E Bro C’hall e weler *Le Journal des savants*, aet war wel e 1665, evel ar gelaouenn gentañ, pa yae ennañ pep seurt elfennoù kelaouiñ gant ma c’hellfe dedennet al lennerien ganto : keloù lec’hel, nevezinti lennegel ha skiantel, savboentoù, skridvarnadennoù. Pa vez mesket testennoù hir ha bras e impljer ar ger kannadig (ha bulletin e gallen) a veze graet eus ar c’helaouennoù-se e derou ar gazetennerezh.

Un hanter-kant bloavezioù araok (1611), *Le Mercure français* a voe tostoc’h eus ur gelaouenn pa embanne kalz a geleier politikel o tennañ da lez ar Roue pe d’an darempredoù etrebroadel. Ne zeue ket er maez alies, pep bloaz en derou. Ur benveg evit ar pennoù bras e voe da gentañ.

Pelloc’h, e-doug ar 17vet kantved, e temas war wel e Europa embannadurioù stankañ, a-wezhioù miziek, o kinnig pep seurt testennoù : lizhiri, barzhonegoù, pennadoù skiantel hag arzhel hag all hep mont da zegemer an nevezinti evit darn anezho.

## Levrlennadur

## Pennadoù kar
* Kelaouenn skiantel
* Gwask (ober)
* Kazetenn
* Kazetennerezh
* Kelaouiñ
* Magazin
* Media
* Nevezinti

## Notennoù ha daveennoù
Lé mont ès Pendus

**Lé mont ès Pendus**,  **West Mount** e  saozneg ha **Mont-Patibulaire** e  galleg, zo un dorgenn e Jerzenez ma oa savet ar post-kroug, er c'hornôg da gêr Saint-Hélier, hag eno e veze krouget an dorfedourien kondaonet d'ar marv, betek ar bloaz 1829.

## Istor
Repuad politikel e Jerzenez e oa ar barzh gall Victor Hugo pa skrivas ur barzhoneg gallek diwar-benn *Le Mont-aux-pendus*. 

D'an  e voe krouget Joseph Philip Le Brun da ziwezhañ, daoust ma oa bet berzet krougañ dirak an holl en inizi Breizh-Veur d'an  dre al lezenn *Capital Punishment Amendment Act*.

## Notennoù
Praia da Enseada (São Francisco do Sul)

Ar **Praia da Enseada**  zo un aod-traezh e kumun São Francisco do Sul, e Brazil, e stad Santa Catarina.

## Notennoù
Praia da Enseada

**Praia da Enseada** zo anv meur a aod-traezh en aod atlantel Brazil. 

* Praia da Enseada (Bertioga), e stad São Paulo
* Praia da Enseada (Guarujá), e stad  Paulo
* Praia da Enseada (São Francisco do Sul), e stad Santa Catarina
* Praia da Enseada (Ubatuba), e stad São Paulo
San Vero Congius

** San Vero  Congius  ** zo ur ranngumun (*frazione*) eus kumun Simaxis e Proviñs Oristano en enez Sardigna.   Ur 100 a dud zo enni o chom.

A-raok 1928 e oa ur gumun.
Iñaki Echaniz

**Iñaki Echaniz** (), bet ganet e 1993 en Oloron-Sainte-Marie, zo ur politiker gall a orin euskarat, ezel eus ar PS gall. E 2022 e voe dilennet da gannad e bastellad war-lerc'h Jean Lasalle, ha n'en em ginnige ket ken.

Pa oa bet ganet e 1993 ne oa ket difennet an dildenn war an n c'hoazh. Kement-se a voe graet gant Christiane Taubira en he c'helc'hlizher e miz Gouhere 2014. Diwar-se  e weler, el lec'hiennoù ofisiel *Nos Députés* hag ''Assemblée Nationale''an anv skrivet hep tildenn, hag e lec'hienn vicherel ar c'hannad an anv-bihan skrivet gant an dildenn a zo bet berzet gant ministrez ur gouarnamant PS.

## Notennoù
Kartenn douaroniel vrezhonek Breizh

Un nebeud **[[kartenn douaroniel|kartennoù douaroniel]]** war baper zo bet savet e diwezh an  hag e derou an . Hollvrezhonek n'int ket avat, hogen brezhonekaet un tamm, pa ne c'heller ket enlakaat anvadurioù brezhonek-rik hepken. Ouzhpenn-se ez eus ur gartenn douaroniel enlinenn evit ar bed a-bezh, ma c'heller eztennañ un doare brezhonek a-drugarez d'an diaz roadennoù douartakadel *[[OpenStreetMap]]* ha da gartennourienn berzhiadek.

## Kartenn hentoù Breizh
Gant arc'hant Ofis ar Brezhoneg kentañ (dindan stumm ur gevarzhe) ha diwar e intrudu e oa bet fiziet en embregerezh Blay Foldex S.A. sevel ha lakaat moullañ ar gartenn hentoù vrezhonek nemeti, embannet gant an Ofis e 2003. Moullet war baper ha plegus eo, ha dispakañ a ra Breizh a-bezh gant lec'hanvioù reolataet e brezhoneg er brezhonegva, gant kêrioù brasañ ar Reter. Ar stumm ofisiel zo bet miret evit al lec'hioù all.

Gant an embann-se e kavas Ofis ar Brezhoneg an tu da ziskouez darn eus al labour war al lec'hanvadurezh en doa embreget, goude bezañ bet hêr kevrenn ar panelloù henchañ krouet gant Skol-Uhel ar Vro.

## Kartenn douaroniel vrezhonek Breizh gentañ evit ar skolioù
E 2010 e tivizas Skol-Uhel ar Vro lakaat war ar stern kartenn-voger Breizh war gartoñs a c'hellfe bezañ dispaket e salioù ar skolioù. Kinniget e voe ar raktres gant Mickaël Couteller, kelenner war an Istor hag an douaroniezh, ha Ronan Alain, mestr-skol ha bet studier en douaroniezh. Un doare brezhonek war un enebenn hag unan gallek war an eil a voe dispaket evit ma c'hellfed tizhout an holl skolioù. Dispaket eo Breizh en e fezh, gant he harzoù istorel trolinennet. Dre vras ez eo bet aozet an tres hag al livioù evit degas da soñj ar c'hartennoù-moger skolel a veze gwerzhet gant Armand Colin gwezhall, dindan atebegezh Vidal de la Blache.

E 2014 e voe an embannadenn gentañ ; adembannet heñvel e voe e 2015 hag e 2018. Digoust e voe dasparzhet e voe er skolioù, skolajoù ha liseoù Breizh.

## Eil embannadur kartenn douaroniel vrezhonek Breizh gentañ evit ar skolioù
E 2022 e tivizas Skol-Uhel ar Vro adembann an hevelep kartenn, reizhet ha kemmet e keñver tevder anvioù ar c'hêrioù ha lec'h an elfennoù evit bezañ a-blom gant deskadurezh an Eil derez. Goulennet eo bet asant ar pennadurezhoù deskadurel ha ne voe kavet abeg ebet e-keñver harzoù Breizh.

## Kartenn enlinenn o tispakañ doare brezhonek al lec'hanvioù
Adalek 2017, ur skipailhig tud dindan an anvadur OSM (*OpenStreetMap*) e brezhoneg en deus broudet muioc'h a dud da enlakaat lec'hanvadurioù brezhonek e-barzh *OpenStreetMap* dre m'o deus degaset an ostilhoù stlennek a zo rekis evit sevel ur gartenn vrezhonek enlinenn. Ma n'eus ket bet silet lec'hanv ebet e-barzh an tikedenn *name:br* e vez dispaket anv ofisiel al lec'h.

Leuniet mat a-walc'h eo an tikedennoù *name:br* er brezhonegva, ken e c'heller lakaat ar gartenn enlinenn da unan a zo bet brezhonekaet er pastelloù-bro-se.

## Pennadoù kar
* Kartennouriezh
* Lec'hanvadurezh Breizh
## Notennoù
Paul Vallas

**Paul Gust Vallas** (ganet e Chicago d'an 12 Genver 1953) zo ur politikour stadunanat demokrat.
Emañ war ar renk evit bezañ maer Chicago.

## Liammoù diavaez
* Who is Paul Vallas? - Chicago Tribune
Proviñs Nord-Est Sardegna

**Proviñs Nord-Est Sardegna** zo ur broviñs e biz enez Sardigna. Daou bennlec'h a zo : Olbia ha Tempio Pausania.

Savet eo bet e miz Ebrel 2021, goude distaget diouzh proviñs Sassari, a zo bet diskaret da grouiñ Meurgêr Sassari.

## Kumunioù
26 kumun zo enni : Aggius, Aglientu, Alà dei Sardi, Arzachena, Badesi, Berchidda, Bortigiadas, Buddusò, Budoni, Calangianus, Golfo Aranci, La Maddalena, Loiri Porto San Paolo, Luogosanto, Luras, Monti, Olbia, Oschiri, Padru, Palau, San Teodoro, Sant'Antonio di Gallura, Santa Teresa Gallura, Telti, Tempio Pausania, Trinità d'Agultu e Vignola.
San Teodoro

**San Teodoro** a c'hall bezañ meur a lec'h:

* San Teodoro (Sardigna), e  proviñs Sassari
* San Teodoro (Sikilia), e Meurgêr Messina.
* San Teodoro (Filipinez).
Kartenn (disheñvelout)

**Kartenn** a c'hell talvezout da veur a dra ha bezañ un draezenn voan peuvuiañ, pe ur meizad difetis.

## Ar ger ''kartenn'' e-unan
* *Kartenn* tennet eus ur pakad kartoù (ur re gartoù) evit c'hoari kartoù : kartenn (c'hoari)
* *Kartenn douaroniel ha takadel* : kartennoù eus ar seurt-se a vez graet dave outo peurvuiañ gant ar ger *kartenn* e-unan ivez. Koulskoude e vez ouzhpennet didermenadurioù arbennik evit o dispartiañ : *kartenn bolitikel*, *kartenn gumun*, *kartenn skol*, *kartenn yezhoù* hag all

## Ar ger ''kartenn'' klokaet gant ur spizer

* *Kartenn an oabl*
* *Kartenn ar bed*, met bedkartenn a implijer kentoc'h 
* Kartenn-bost
* Kartenn bivelezh
* Kartenn vizit
* Kartenn-bred
* Kartenn c'hrafikel
* Kartenn c'hris
* Kartenn chom
* Kartenn dilenner
* Kartenn douaroniel
* Kartenn gazetenner
* Kartenn grug
* Kartenn hent
* Kartenn kred
* Kartenn labour
* Kartenn rouedad
* Kartenn vemor
* Kartenn vor
* Kartenn vred

## Gerioù gant kartenn enno
* Kartennouriezh, a-wezhioù *kartennadurezh* ha *kartografiezh*

## Notennoù
Uri

**Uri** a c'hall bezañ meur a dra.

## Lec'hioù
*Uri, ur gumun en enez Sardigna 
*kanton Uri, e Suis

## Tud
Un anv-bihan hebraek hag un anv-familh eo *Uri*.

### Anv-bihan
*Uri Avner, c'hoarier echedoù israelat
*Uri Avnery, kazetenner isrelat hag peoc'hgarour
*Uri Geller
*Uri Milstein, istorour israelat
*Uri Orlev, skrivagner israelat

### Anv-familh
*Helene Uri (1964-), skrivagnerez norvegat
*Pierre Uri (1911–1992), ekonomiour gall
*Aviva Uri 1922-1989), livourez israelat
*Ya'akov Uri (1888-1970), politikour israelat
Tula

**Tula** zo anv meur a lec'h.

## Italia
* Tula (Sardigna)

## Mec'hiko
* Tula (Mec'hiko), 
* Tula (Tamaulipas), kumun

## Okitania
* Tula (Okitania)
Casal

**Casal** zo ur stumm berraet eus an anv italianek *casale*, "atant", a gaver e meur a anv lec'h.

### Kumunioù
* Casal Cermelli, e proviñs Alessandria
* Casal di Principe, e proviñs Caserta
* Casal Velino, e proviñs Salerno

* Casalbordino, e proviñs Chieti
* Casalbuono, e proviñs Salerno
* Casaleggio Boiro, e proviñs Alessandria
* Casalgrande
* Casalmaggiore
* Casalnoceto, e proviñs Alessandria
* Casalpusterlengo, e proviñs  Lodi
* Casalserugo

## Pennadoù kar
* Casale
* Casaletto
* Casalino
Simon Sikilia

**Simon Sikilia**, anavezet en italianeg evel *Simone d'Altavilla* ha *Simone di Sicilia* (Palermo, 1093 – Mileto, 28 Gwengolo 1105) a oa mab henañ Ruggero Iañ Sikilia, kont meur ("Gran Conte") Sikilia hag e bried Adelaide del Vasto, ha hi a voe rejantez e-pad ren berr he mab.

Anvet e voe Simon da gont Sikilia goude marv e dad e 1101, pa ne oa nemet 8 vloaz. Pevar bloaz goude, e 1105, e varvas e Mileto, ma voe beziet en abati an Drinded. E vreur Ruggero II a renas goude echu rejañs o mamm, e 1112, ha dont a eure da vezañ roue  Sikilia.
Robert Guiscard

**Robert Guiscard** (1016-1085), anavet ivez evel **Robert de Hauteville** ha **Roberto Guiscardo**, a voe kentañ kont norman Sikilia en , war un dro gant e vreur Roger.

Etre 1062 ha 1085 e vrezelias gant e vreur a-enep muzulmaned Sikilia, ken na aloubjont an enez penn-da-benn, ma voe savet ganto Rouantelezh Sikilia.

## Levrlennadur
* Malaterra, Geoffroi &  Lucas-Avenel, Marie-Agnès : *Histoire du Grand Comte Roger et de son frère Robert Guiscard*, Presses Universitaires de Caen, 2016
Erwan ar C'hoadig

**Erwan ar C'hoadig** zo bet kargiad en Ofis ar Brezhoneg, karget da lakaat ar brezhoneg da vezañ diorroet. Breur eo da Ronan ar C'hoadig.

## Buhez
Desavet e voe e rannvro Pariz gant ur familh eus Pempoull. Harzet e voe, evel e vreur, ha tamallet dezho bezañ izili eus an FLB. Amnistiet e voent o-daou, ha lezet da vont, hep prosez,  goude dilennadeg François Mitterrand e 1981. 

Implijet e voe gant Skeudenn e Roazhon adalek 1981 betek 2000.

## Labour war dachenn ar brezhoneg
E miz Here 2000 e voe tutaet gant Ofis ar Brezhoneg ha lakaet da benn an Ajañs Diorren ar brezhoneg ha ne voe nemet ur goprad en deroù, eñ e-unan (8 e 2022).

## Notennoù ha daveeennoù
Getúlio (film)

***Getúlio*** zo ur film brazilian gant João Jardim, savet e 2014.;

## Fichenn deknikel
* Titl orin : *Getúlio*
* Filmaozer : João Jardim
* Senario : 
* Sonerezh : 
* Led lurell : 
* Furmad : gwenn ha du
* Pad : 140 min
* Deiziad mont er-maez : 
** 2014 en 

## Aktourien

* Tony Ramos: Getúlio Vargas
* Drica Moraes: Alzira Vargas
* Alexandre Borges: Carlos Lacerda
* Adriano Garib: general Euclides Zenóbio da Costa
* Marcelo Médici: Lutero Vargas
* Leonardo Medeiros: General Caiado
* Fernando Luís] Benjamim Vargas
* Jackson Antunes: Café Filho
* Michel Bercovitch: Tancredo Neves
* Daniel Dantas: membre de l'opposition
* Murilo Elbas: João Zaratimi 
* Sílvio Matos: general Carneiro de Menezes
* José Raposo: Nero Moura
* Thiago Justino: Gregório Fortunato
* Luciano Chirolli: generale Tavares
* Clarisse Abujamra:  Darcy Vargas

## Notennoù ha daveennoù
Roll ar geriadurioù buhez a denn da Vreizh dre vloaz an embann

Renablet eo amañ al levrioù pe destennoù embannet dindan stumm ur geriadur lizherennek.

An oberennoù pouezusañ evit an enklaskoù a zo tonket da gaout ur pennad warno.

#### 
*1852-1857 : Prosper Levot, *Biographie bretonne – Recueil des notices sur tous les Bretons qui se sont fait un nom*
*1886-1909	: René Kerviler, *Dictionnaire de bibliographie bretonne*

#### 
*1965 : Claude Dervenn, *Hommes et cités de Bretagne*
*1971 : *Annuaire des Dix-mille Bretons*
*1977 : Denise Delouche, *Peintres de la Bretagne*
*1984 : Jacques Gohier & Ronan Huon, *Dictionnaire des écrivains de Bretagne*
*1989 : Jean-Louis Avril, *500 Bretons à connaître*
*1992 : Vefa de Bellaing, *[[Dictionnaire des compositeurs de musique en Bretagne]]* • Lukian Raoul, *[[Geriadur ar skrivagnerien hag yezhourien brezhonek]]*
*1995 : Gérard-Louis Gautier, *Dictionnaire cinématographique de Bretagne*
*1998 : Emmanuel Salmon-Legagneur (rener), *Les noms qui ont fait l’Histoire de Bretagne*
*1999 : Bernard Le Nail,  *Dictionnaire des romanciers de Bretagne*

#### 
*2001 : Bernard Le Nail & Jacqueline Le Nail, *Dictionnaire des auteurs de jeunesse de Bretagne*
*2013 : Lionel Henry, *[[Dictionnaire biographique du mouvement breton (XX-XXIe siècles)]]* • Georges Cadiou, *[[Emsav, Dictionnaire critique, historique et biographique]]*
Venerio

**Venerio**, pe *Venerius* e latin, *Venier* e galleg, ganet war-dro 560 ha marvet en 630, a oa ur manac'h italian, hag a vevas war Enez Tino.  

Aet e vije da Gorsika e-pad daou-ugent deiz d'ober un toullad burzhudoù. 

Anvet eo bet da sant, enoret eo evel sant pleg-mor La Spezia. E 1961 eo bet anvet da sant an tourioù-tan.

## E Breizh
E bourk Langon, war lez ar stêr Gwilun, ez eus ur chapel da Santez Agata hag a oa dediet d'ar sant Venier (ecclesia sancti Veneris) en IXvet kantved, a c'hallfe bezañ Gwigner enoret e Pleuwigner, pe un doare da guzhat e oa bet savet en enor d'an doueez Gwener.
Serandour

**Serandour** zo un anv-tiegezh brezhonek.
## Gerdarzh
*Moarvat eus *serr-an-dour*, ul lesanv roet d'un den hag a nac'he rannañ dour.
## Tud
*Jozeb Mari Serandour, beleg, saver kantikoù.
## Notennoù
Jozeb Mari Serandour

**Jozeb Mari Serandour** (Sant-Jili-Plijo,  — Duaod, ) a oa ur beleg breizhat ha saver kantikoù.  

## Oberennoù
* *Buhez an Tad Maner* (Gwengamp, 1935).

## Levrlennadur
* Raoul, Lukian : *Geriadur ar skrivagnerien ha yezhourien*, Al Liamm, 1992,  p. 380-a
Jules-Vincent Lamoré

**Jules-Vincent Lamoré** (Naoned,  – *idem*, , lesanvet « Forest », a oa ul levrdiour eus Naoned hag an dagerreotipour breizhat kentañ. 

Mab e oa da Vincent Lamoré, ganet e Gwened e 1764, hag Henriette Geneviève Gaudet (1776-1856). En em staliañ a reas an tad e Naoned e deroù an . Tapout a reas ur waskerell da voullañ e 1811. Pa varvas e 1829 e kendalc'has e wreg d'ober war-dro al levrdi betek 1836, pa roas ar stal d'e vab Jules-Vincent.

E korn ar straed Jean-Jacques Rousseau ha kae ar Foz edo e stal-levrioù. Dindan an anv *Jules Forest aîné* e voe enrollet gantañ e 1852. Displegañ a reas e oa Forest ul lesanv roet abaoe pell-pell en e familh, ha nag e dad nag e dad-kozh ne ouie ar perag eus al lesanv-se.

Ober a reas un ugent bennak a zagerreotipoù adalek 1839. Pevar anezho zo perc'hennet gant Mirdi Naoned. Unan anezho a ziskouez ar c'hae Baco, enez Feydeau hag ar pont Belle-Croix er foñs.
1894 e Breizh

## Darvoudoù

*11 Mezheven : digoret eo al linenn hent-houarn Landerne-Plouneour-Traezh, 28 km an hed anezhi.
*21 Here : dont a ra prezidant ar Republik, Félix Faure, da zioueliañ ar monumant d'ar "Fédération bretonne-angevine" e Pondi, e koun ar youlidi deuet eus Anjou ha Breizh o doa graet le da vezañ feal d'an Dispac'h gall.

## Sevenadur

## [[:Rummad:Ganedigezhioù 1894|Ganedigezhioù 1894]]
*James Bouillé
*Claude Cahun
*Xavier Josso
*Odette du Puigaudeau

## [[:Rummad:Marvioù 1894|Marvioù 1894]]
*Joseph Bigot
*Julien François Tanguy

__NOTOC__
Park ar Mor Bihan

**Park ar Mor Bihan** pe **Park natur rannvroel ar Mor Bihan** zo unan eus parkoù natur rannvroel Bro-C'hall. Krouet e oa bet d'an 2 a viz Here 2014 hag en em astenn a ra war 711 km² e 33 c'humun e departamant ar Mor-Bihan. Abaoe 2022, 35 kumun zo ennañ bremañ.

## Geografiezh

Périmètre PNR du Golfe du Morbihan (2019).png|Kartenn Park ar Mor Bihan e 2019.
Périmètre PNR du Golfe du Morbihan (2022).png|Kartenn Park ar Mor Bihan e 2022.

## Notennoù
Park an Hirwazh

**Park an Hirwazh** pe **park natur mor an [[Hirwazh]]** eo kentañ park natur mor Breizh ha Bro-C'hall.

Krouet e oa bet d'an 2 a viz Here 2007 evit merañ gwarez ha diorren padus an takad mor dibar-se hag en em astenn war 3 550 km2.

## Geografiezh

## Notennoù
Mirva natur Paludoù Sine

**Mirva natur broadel Paludoù Sine** zo ur mirva natur broadel e Sine e Bro-Gwened. Emañ e goueled Mor Bihan Gwened ha gwareziñ a ra 530 hektar a baludoù, lec'hidegoù, kanolioù ha geunioù brasañ ar c'horn-bro; en o zouez un takad gwareziñ 120 hektar e c'horread a ra an dro d'ar gwarezva.

## Daveoù ha notennoù
Torralba

**Torralba** pe **Torralva** zo un anv-lec'h e meur a vro.

## An anv
Savet eo diwar *torre* (tour), hag *alba*, a dalv kement ha gwenn.

#### 
* **[[Torralba (Sardigna)|Torralba]]**, kumun e proviñs Sassari.

#### 

###### 
* **[[Solana de Torralba]]**, kêriadenn e kumun Úbeda, e proviñs Jaén.
* **[[Vados de Torralba]]**, kêriadenn e kumun Villatorres, e proviñs Jaén.

###### 

* **[[Torralba de Aragón]]**, kumun e proviñs Huesca.
* **[[Torralba de los Frailes]]**,  kumun e proviñs Zaragoza.
* **[[Torralba de Ribota]]**, kumun e proviñs Zaragoza.
* **[[Torralba de los Sisones]]**,  kumun e proviñs Teruel.

### Castilla-La Mancha

* **[[Torralba (Cuenca)|Torralba]]**, kêriadenn ha kumun e proviñs Cuenca.
* **[[Torralba de Calatrava]]**, kumun e proviñs Ciudad Real.
* **[[Torralba de Oropesa]]**, kêriadenn ha kumun e proviñs Toledo.

### Castilla y León
* **[[Torralba de Arciel]]**, kêriadenn e kumun Gormaz en proviñs Soria.
* **[[Torralba del Burgo]]**, kêriadenn e kumun Burgo de Osma en proviñs Soria.
* **[[Torralba del Moral]]**, kêriadenn e kumun Medinaceli en proviñs Soria.

### Murcia
* **[[Torralba (Murcia)]]**, kêriadenn e kumun Lorca.

### 
* **[[Torralba del Río]]**, kêriadenn ha kumun .

### [[Kumuniezh València]]
* **[[Torralba del Pinar]]**, e Proviñs Castellón.

#### 
***[[Torr´Alva]]** pe **[[Quinta de Torre Alva]]**, localidad cercana a Évora.

## Tud
***[[Diego de Torralba]]**, arkitektour portugalat er XVI kantved.

## Pennad zo
*Torralbilla
Romana

**Romana** a c'hall bezañ meur a dra.

## Anv-bihan
Bez' eo un anv-bihan italianek roet d'ar merc'hed. 
* Romana Menze-Kuhn, ganet e 1957, livourez alaman
* Romana Pavliša, ganet e 1991, sonerez kroat 
* Romana Petri, anv-pluenn *Romana Pezzetta*, ganet e 1965, skrivagnerez italian
* Romana Romanyshyn pe * Romanišin*, ganet e 1984, zo ur skeudennerez ukrainat ha saverez levrioù bugale

## Lec'hioù
* Romana (Sardigna), kumun e Sardigna

## Istor
* Pax Romana

## Traoù all
*Romana (Jordanes), ul levr latin skrivet gant Jordanes er VIvet kantved.

## Pennadoù kar
* Romano
* Romina
Mirva natur bae Sant-Brieg

**Mirva natur broadel bae Sant-Brieg** zo ur mirva natur broadel en Aodoù-an-Arvor e Breizh. Krouet e oa bet d'an 28 a viz Ebrel 1998 hag en em astenn a ra war 1 140 hektar e su bae Sant-Brieg.

## Geografiezh

## Daveoù ha notennoù
Mirva natur an Hirwazh

**Mirva natur broadel an Hirwazh** zo ur mirva natur broadel en Hanternoz mor an Hirwazh en enezeg Molenez e kornôg Bro-Leon. Krouet e oa bet d'an 12 a viz Here 1992, en em astenn a rae gwechall war 39,4 hektar e teir enezenn (Balaneg, Banneg ha Trielen). Brasaet e voe ar mirva betek 1 129 hektar e 2021.

## Geografiezh

## Daveoù ha notennoù
Mirva biosferenn an inizi ha mor an Hirwazh

**Mirva biosferenn** **an inizi ha mor an Hirwazh** pe **Mirva biosfer an enezeier ha mor an Hirwazh** zo ur mirva biosferenn en Hirwazh e Penn-ar-Bed, e kornôg Breizh. Rummet? eo bet e 1988 gant an UNESCO da-geñver raktres Mab-den hag ar viosferenn.

Brasaet e oa bet e 2012 evit degemer Enez Sun er gwarezva.


Iroise biosphere reserve Br.svg|

## Pennadoù kar
* Park an Hirwazh
* Park an Arvorig

## Notennoù
Pax Romana

**Pax Romana** a vez lavaret eus ar marevezh a beoc'h a vije en Impalaeriezh roman er Iañ ha IIvet kantved.

## Traoù all
*Pax Romana* zo anv ur bier aozet gant ar Brasserie Theillier e Bavay en Artez, e Bro-C'hall.
Bandung

Bandung zo ur gêr e lodenn gornôg enez Jawa en Indonezia. Kêr-benn proviñs Kornôg Jawa eo.

Lec'hiet eo Bandung e-kreiz an douaroù, 768 metr a-us live ar mor, hag abalamour d'an dra-se ne vez ket ken tomm an amzer eno hag e kêrioù an arvor. War-dro 2,5 milion a dud zo o chom e Bandung. Meur a skol-veur zo enni. Deuet e oa ar gêr da vezañ brudet pa oa bet dalc'het enni Kuzuliadeg Bandung e miz Ebrel 1955, etre renerien nav bro warn-ugent eus Azia hag Afrika ; diwarni e voe diazezet Luskad ar stadoù distag diouzh ar bloc'hoù diwezhatoc'h.
Hugo Lloris

**Hugo Lloris**, ganet d’ar  e Nice (Alpes-Maritimes), zo ur melldroader gall.

## Diwaller ha kabiten skipailh Bro-C’hall
E 2008 ez eas Lloris da ziwaller skipailh Bro-C’hall evit ur c’hrogad a-enep Uruguay, hag e 2010, da gabiten ar skipailh.

E 2022 ez a war e leve etrebroadel.

## Daveoù
Arthur Balfour

**Arthur James Balfour, 1 Kont Balfour**, anavezet evet **Lord Balfour** (Whittingehame House, Lodainn an Ear, Bro-Skos, 25 a viz Gouere 1848 – Woking, Surrey, 19 a viz Meurzh 1930) a oa ur politiker breizhveuriat, ezel eus ar Strollad Mirour.

Kentañ Ministr ar Rouantelezh-Unanet e voe adalek miz Gouere 1902 betek miz Kerzu 1905, ha rener ar Strollad Mirour eus 1902 betek miz Du 1911. Kannad e voe e Ti ar C'humunioù eus 1874 betek 1922 ha ministr an Aferioù diavaez e voe e gouarnamant David Lloyd George etre 1916 ha 1919.

E 1917 e skrivas Disklêriadur Balfour, ur skrid hag a embanne e rofe Breizh-Veur he skoazell da sevel ur vro evit ar Yuzevien e Palestina.

## Levrlennadur
* Alderson, Bernard : **Arthur James Balfour — The Man and his Work*. London : Grant Richards, 1903 • [https://archive.org/details/arthurjamesbalfo00alde/page/n7/mode/2up En-linenn]
* Mackay, Ruddock F. : *Balfour, Intellectual Statesman''. Oxford : Oxford university Press, 1985  • En-linenn
Guy Le Lay

**Guy Le Lay**  zo ur strilher ha sistrer, ganet e 1947 e Ploveilh ha marvet d'ar 24 Meurzh 2023. Gantañ e voe krouet ar wiski kentañ fardet gant ed-du, *Eddu* e anv.  Kaset en doa e dri mab da Skol Diwan Kemper e 1977 ha souten a reas ar brezhoneg hag an an deskadurezh vrezhonek. Aozet en deus abadennoù sonerezh Breizh en e gumun ivez.

## Buhez
Derc'hel a rae e dud-kozh un ostaleri-ispisiri e bourc'h Ploveilh hag aet e oant da lambigerien adal 1921. E 1927 e voe staliet al lambigerezh e kêriadenn Pont-Menhir, nepell diouzh tri maen hir war vord an hent. Goude bezañ bet kelenner matematik e Pleiben, e-pad pemzek vloaz, Guy le Lay a adkemeras, e 1986, an embregerezh sistrañ ha lambigañ dalc'het gant e dad, René, ken e klaskas sevel ur strilherezh difiñv ha ledanaat ar produioù.

## Embreger ha difenner sistr Kerne
Dindan an anvadur *Strilherezh ar Mein hir* (*Distillerie des Menhirs*) e talc'has da ziorren ha staliañ hent nevez ar sistr produet e Bro-Gerne. Gounezet e voe an droed d'ober bruderezh evit sistr ar vro gant an anvadur orin gwarezet (AOG) termenet evit sistr Fouenant ha sistr Kerne e 1990.
Roet en deus brud d'al lambig fardet e Breizh ivez. Un evaj hengounel all a voe da wellaat evit ledanaat ar gwerzhioù hag an avaleg a voe anavezet muioc'h-mui evit bezañ kinniget evel un digor-kalon.

## Krouer ur wiski nevez
Eñ eo ar c'hentañ den en deus soñjet ober wiski gant ed-du hag, hervez e wreg, en doa malet gant ur vilin-gafe ar garg kentañ.
O vezañ m'eo diaes produiñ ha gwerzhañ ur wiski nevez pell diouzh Bro-Skos e teuas Guy Le Lay a-benn, e 2002, da lakaat ar wiski Ed-du da vezañ brudet mat ha da dizhout ur c'halite uhel a-walc'h dre ar c'hoshaat. Posupl e oa sevel ur wiski breizhat gant alioù an arbennigourien etrebroadel war an alkool, evel Robert Léauté.

## Levrlennadur
* Anne-Marie Le Lay, *Eddu, 100 ans d’histoire(s) d’une distillerie familiale*, 2021. Savet gant gwreg Gi al Lae ha gwerzet gant La Distillerie des Menhirs. 

## Lec'hienn an embregerezh
* https://www.distillerie.bzh/

## Notennoù ha daveennoù
Seziz Montsegur

**Seziz Montsegur** e 1243- 2 a viz Meurzh 1244 zo ur seziz kaset gant arme ar roue gall Loeiz IX, anavezet ivez evel *Sant Loeiz*, dirak kastell Montsegur e Montsegur (Arièja), ma oa repuet katared.

Meur a wech e oa bet katared o repuiñ eno, ha meur a seziz a oa bet,  etre 1212 ha 1241, lakaet gant Simon de Montfort  pe gant kont Toloza, Ramon VII. Met hini 1243-1244 e voe an hini pouezusañ hag en dro-mañ e voe kemeret ar c'hastell gant an arme c'hall ha devet daou c'hant a dud .
La Gota Fría

***La Gota Fría*** ("An Dakenn Yen") zo ur ganaouenn spagnolek eus Kolombia, savet gant Emiliano Zuleta e 1938 diwar-benn un tamm tabut gant ar soner akordeoñs Lorenzo Morales,  hag unan eus kanoù-arouez ar sonerezh *[[vallenato]]*.

## Doareoù liesseurt
*  Istor ar ganaouenn en ur film
* Doare orin gant Emiliano Zuleta 
* Kanet gant Carlos Vives hag e laz.
* Sonet  gant an akordeoñser Roberto Ahumada Moreno  ha kanet gant  Crisly Ospino Oñate en  albom "Porros de Salón y Paseos Vallenatos".
Antonined

An **Antonined** zo un dierniezh impalaerien roman hag a renas  entre ar bloazioù 96 ha 192.

Ar pemp kentañ anezho a voe anvet ar « Pemp impalaer mat » e 1503 gant an istorour ha prederour Niccolò Machiavelli da ober anv eus Nerva, Trajan, Hadrian, Antoninus Pius ha Marcus Aurelius, un ali a oa ivez hini an istorour saoz Edward Gibbon e 1776 en e oberenn  *[[The History of the Decline and Fall of the Roman Empire]]*.  

## Istor

### Tierniezh Nerva ha Trajan
Nerva e oa impalaer kentañ an dierniezh. Berr e voe e ren.  Advabañ a reas Trajan. Goude Trajan e renas Hadrian, advabet gant  Trajan p'edo an impalaer war e dalaroù.


File:Nerva Tivoli Massimo.jpg|Nerva
File:Traianus Glyptothek Munich 72.jpg|Trajan
File:Bust Hadrian Musei Capitolini MC817.jpg|Hadrian


### An Antonined
An **Antonined** a oa pevar anezho ha ren a rejont etre 138 ha  192: Antoninus Pius, Marcus Aurelius, Lucius Verus ha  Commodus.


File:Antoninus Pius (Museo del Prado) 01.jpg|Antoninus Pius
File:Marcus Aurelius Metropolitan Museum.png|Marcus Aurelius
File:Lucius verus.jpg|Lucius Verus
File:Commodus Musei Capitolini MC1120.jpg|Commodus


## Notennoù
Marcon

**Arabat droukveskañ gant [[Macron]]*.
**Marcon** zo ur gumun en Italia e meurgêr Venezia hag e rannvro Veneto.