open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ivar Aasen

**Ivar Aasen** (distaget ivar osn) a oa ur yezhoniour hag ur skrivagner eus Norvegia. Ganet e oa bet d’ar 5 a viz Eost 1813 ha marvet e oa d’an 23 a viz Gwengolo 1896 en Oslo.

Mab da labourerien-douar e oa Ivar Aasen met abred e voe troet gant ar studi. Pa oa yaouank e teskas e-unan meur a yezh (en o zouez al latin hag an alamaneg) ha sevel a reas ur studiadenn eus rannyezh e gorn-bro, Sunnmøre, e kornaoueg Norvegia.
Tapout a reas ur yalc’had evit dastum kanaouennoù pobl. Mont ha dont a rae dre ar vro evit studiañ ar yezh evel ma veze kaozeet war ar maez. Evitañ e oa eno e oa ar gwir yezh norvegek. 

En amzer-se e oa stag Norvegia ouzh rouantelezh Danmark. An daneg e oa ar yezh ofisiel hag ur yezh gwall levezonet gant an daneg a veze komzet gant an uhelidi hag er c’hêrioù. Pal Ivar Aasen a oa dastum pinvidigezh ar rannyezhoù evit sevel diwar se ur yezh lennek a gemerfe e buhez ar vro plas an doare norvegeg-se levezonet gant an daneg. E bal a oa ivez adstagañ gant chadenn ar yezh skrivet gwechall, a oa bet torret gant ar Vosenn, er XIVvet kantved. 

E-pad meur a vloaz e tastumas gerioù ar yezh komzet evel-se, dreist-holl e rannvroioù ar c'hornaoueg hag er rannyezhoù dibarañ. Yezh ar c’hêrioù ne oa ket dedennet ganti, rak evitañ e oa re levezonet gant an daneg. E 1848 e voe embannet ul levr yezhadur gant Aasen, *Det norske Folkesprogs Grammatikk*. Daou vloaz war-lerc’h e teuas er-maez e c’heriadur kentañ, *Ordbog over det norske Folkesprog*, ennañ tremen 25&nbsp;000 ger. E 1849 e kinnigas Aasen e destenn gentañ er yezh skrivet nevez-savet gantañ hag e 1853 e voe embannet al levr a ginnige ar yezh skrivet-se, badezet gantañ *[[landsmål]]*. Deuet eo ar yezh-se, kemmet tamm-ha-tamm gant Aasen e-unan ha war e lerc’h, da vezañ hiziv an *[[Nynorsk]]*, unan eus an div yezh ofisiel a zo e Norvegia (an hini all eo ar *[[Bokmål]]*, a zo diskennet eus an doare daneg norvegek komzet e Norvegia da vare Aasen). 

Er bloavezhioù goude e voe embannet meur a levr all gant Aasen (ur yezhadur, *Norsk grammatik*, e 1864 hag ur geriadur, *Norsk Ordbog med dansk Forklaring*, e 1873) hag en em lakaat a reas ivez da sevel barzhonegoù ha pezhioù-c’hoari e *landsmål*. A-hed ar bloavezhioù-se e reseve Aasen yalc’hadoù digant ar Storting, Parlamant Norvegia, dedennet gant e labour. Derc’hel a reas da studiañ ha da skrivañ betek dibenn e vuhez. Mervel a reas e Christinia (Oslo) d’an 23 a viz Gwengolo 1896 ha lidet e voe e obidoù war an ton bras. Gant Ivar Aasen¨ez eus bet savet, koulz lavaret, ur yezh a zo bet degemeret gant miliadoù a dud e Norvegia hag a zo hiziv yezh ul lodenn eus skolioù ar vro.
Mor an Nektar

**Mor an Nektar** (*Mare Nectaris*) a zo ur mor loarel bihan (ur blaenenn a vaen teuzet teñvaloc'h eget ar peurrest eus al Loar) lec'hiet etre Mor ar Sioulded (*Mare Tranquilitatis*) ha Mor ar Frouezhusted (*Mare Fecunditatis*). Ar Montes Pyrenaeus a gaver war riblenn ar c'hornôg. Ar c'hrater bras lec'hiet e-kreiz ar mor a zo anvet Rosse.

## Douarouriezh

Un donder a 1&nbsp;000 m en deus Mor an Nektar ha krouet e voe e-pad an Nektareg hag an Imbrian Izel. Ar c'hrater Theophilus, e biz ar mor, a voe furmet e-pad an Eratostenian.
Imbrian Izel

Ar maread **imbrian izel** eus istor douarouriel al Loar en em astenn eus 3 850 milion a vloavezhioù 'zo betek 3 800 milion a vloavezhioù 'zo, e fin ar vombezadeg vras. E deroù ar maread-hont e c'hoarvezas ar stokad bras a gleuzias Mor ar Glavioù pe *Mare Imbrium* a denn e anv anezhañ. Ar morioù bras arall eus an tu hewel eus al Loar a voe furmet d'ar maread-hont, ivez, ha leuniet e voent gant bazalt er maread war-lerc'h : an Imbrian Uhel.
Nektareg

Ar maread **nektareg** eus istor douarouriel al Loar en em astenn eus 3 920 milion a vloavezhioù 'zo betek 3 850 milion a vloavezhioù 'zo. E-pad ar maread-se e voe furmet morioù bras al Loar gant freilhadoù mein-kurun ramz. Eus Mor an Nektar, a voe krouet d'ar maread-hont, e tenn e anv.

Dre ma'z eo distrujet tout ar roudennoù eus ar maread-se war an Douar ec'h implijer ar ger "Nektareg" en un doare nann-ofisiel evit merkañ un darn eus an Hadeeg. Bombezadegoù melloù meteoritoù a c'hoarvezas e-pad an Nektareg wr an Douar evel war al Loar. Un darvoud pennañ en istor koskoriad an Heol e voe, war a seblant.

## Gwelet ivez
Skeul amzervezhioù douarouriezhel

## Liammoù diavaez
an Nektareg war Palaeos.com
Airbus A380

**Airbus A380** a zo un nijerez gant pevar dazloc'her graet evit hir veajoù. Daou zoare anezhañ a c'haller kavout: an A380-800 evit treuzdougen etre 555 ha 845 beajour hervez an aozañ diabarzh, hag an A370-F evit ar fred hag a c'hall kas betek 150 tonennad fred gantañ. An trede nijerez vrasañ eus ar bed eo, hag an hini vrasañ e-touez ar re n'int ket empennet evit an arme. An nijerez dre zazloc'h kentañ eo ivez gant daou bont hed-ha-hed he c'horf.

Savet eo bet gant ar c'hevredad Airbus. An tammoù anezhañ a vez savet en Alamagn, Spagn, Frañs hag er Rouantelezh-Unanet. Kenstrollet e vezont e Toloza.

Gallout a ra mont en un tenn betek 15&nbsp;000 km (kement hag adalek Chicago betek Sydney), gant un tizh a Mach 0.85 (1,050 km/h).
Leo Battesti

**Leo Battesti** a oa ganet d'ar 6 a viz Du 1953 e Bastia (Korsika) zo ur stourmer politikel broadelour korsat hag ur c'hoarier echedoù brudet. 

Bet eo bet prizoniad politikel, kazetennour, penngazetennour. Renour embregerezh ha mestrc'hoarier echedoù eo ivez.

Rener un ti-moulerezh eo, Corsica Flash (www.corsicaflash.fr) an anv anezhañ.

## Stourmer
Bet eo pennsekretour *Studierien Korsika* (CSC), 1976-78, e Nizza.
Bac'het eo bet eus 1978 da 1981, abalamour d'e obererezh en FLNC. 
E 1981, evel kalz re all, eus Korsika hag eus Breizh, e voe divac'het hag amnistiet gant François Mitterrand. Kazetenner eo bet eus 1981 betek 1992, en ur sizhunieg eus an enezenn.

Kuzulier e oa e Kuzul Korsika, eus 1986 da 1992, ha besprezidant Kengor ar Sevenadur hag ar Sportoù eus 1990 betek 1992. 

Kuzulier-kêr eo bet e Bastia eus 1988 betek 1992.

## Echedoù
Krouet en deus *Kevre Korsat an Echedoù* (4060 ezel diwar ur boblañs a 260.000 annezad e Korsika). C'hoari echedoù a vez graet en darn vrasañ eus skolioù kentañ derez an enezenn. Gant-se e c'haller lavaret n'eus lec'h ebet ma vez c'hoariet echedoù kement hag e Korsika. 

Aozet en deus brasañ tournamant an echedoù fonnus * www.opencorsica.com*, gant 140 embregerezh o skoazellañ ha 175.000 € a brizioù.

Bet eo bet beskadoriad Kevre Gall an Echedoù abaoe 2005, hag ober a ra war-dro ar gelaouenn “Échec & Mat”.

## Liamm diavaez

'''Leo Battesti''', kenurzhier an echedoù e Korsika gant Susan Polgar.
Florin Felecan

**Florin Felecan** a zo bet ganet d'ar 7 a viz Ebrel 1980.Ur mestrc'hoarier echedoù roumanian eo.

2376 eo e renk Elo.

## Liammoù diavaez

* E fichenn FIDE
Bourgas

**Bourgas** (*Бургас* e bulgareg) a zo ur gêr hag ur porzh e Bulgaria, war ribl ar Mor Du.

Led: 42°29' Norzh 

Hed: 27°29' Reter 

Uhelder: 16 m
Bastìa

**Bastia** (e korseg: ***Bastìa***) a zo ur gêr hag ur porzh eus Korsika. Pennlec'h an departamant Korsika-Uhel eo ha 43 000 a dud a oa o vevañ e kêr e 2010.

## Touristerezh
Roet eo bet al label Kêrioù ha Broioù Arz hag Istor dezhi.

## Gevellerezh
* Erding 
* Viareggio 
* Genova 

## Liammoù diavaez
Białystok

**Białystok** (LFE: ) a zo ur gêr eus Polonia, e biz ar vro, stok ouzh an harzoù gant  
Belarus ha Lituania, war-dro 300 000 a dud enni o chom.

## Tud vrudet
* Ludwik Lejzer Zamenhof (1859–1917), saver an esperanteg 
* Izabella Scorupco (g. e 1970), aktourez.
Joseph Cukierman

**Joseph (Józef, Iosif) Cukierman** a zo bet ganet e 1899-03-28, nepell eus Białystok (Polonia), ha marvet e Bro-C'hall e 1941.

Mestrc'hoarier echedoù poloniat-gall.

## Buhez
Trec'h e voe en eil kampionad Moskov (Unaniezh Soviedel) e 1920-1921. Bevañ a reas e Białystok ; e penn-kentañ ar bloavezhioù 20 e voe trec'h en ur c'hampionad eno. Divroañ a reas evit mont da Vro-C'hall.

E 1928 e voe eilvet-trede a-gevred gant Schwarzmann ha goude Abraham Baratz, e Pariz(Bro-C'hall). E 1929 e voe 5vet-6vet e Pariz(dont a reas ar maout gant Savielly Tartakower). E 1930, Josef Cukierman a drec'has e Pariz, dirak Savielly Tartakower. Cukierman a voe kampion Bro-C'hall e Pariz e 1931. 6vet e voe e Pariz e 1933, Aleksandr Alekhin o vout an hini kentañ. E 1938, Cukierman a voe trede goude José Raúl Capablanca ha Nikolaz Rossolimo e Pariz.

E-pad an Eil brezel bed en em zistrujas e 1941.

## Partiennoù dedennus

*Teodor Regedziński a-enep da Józef Cukierman, Varsovia 1926, Difenn Slav, D12, 0-1 ;
*Josef Cukierman a-enep da George Koltanowski, Pariz 1929, Difenn Philidor, Kemmadur Eskemm, C41, 1-0 ;
*Josef Cukierman a-enep da Savielly Tartakower, Pariz 1930, Partienn Indian, Kemmadur Capablanca, A47, 1-0 .
Europa (kevandir)

Ur c'hevandir eo **Europa**, hervez lod ne vefe nemet un iskevandir eus an hollad brasoc'h a vez graet Eurazia anezhañ.

## Orin an anv
Dont a ra an anv eus ar briñsez *[[Europa, merc'h Agenor|Europa]]*, merc'h d'ar roue Sidon ha honnezh, hervez ar vitologiezh c'hresian, a oa bet skrapet gant Zeus peogwir e vage karantez outi. Europa ne gredas ket nac'h mont war kein an doue p'en doa kemeret stumm un tarv kaer ha jentil-tre. Lammat a reas Zeus dreist gorre ar mor betek Kreta, enez e c'hanedigezh. Eno e c'hanas Europa Minos ha Rhadamantos, barnerien ar re varv. Roet e voe anv Europa d'ar c'hevandir, a oa chomet dizanv c'hoazh, da heul ur soñj deuet d'ar briñsez pa oa ur grennardez anezhi.

## Douaroniezh

### Bevennoù Europa
Dre m'eo Europa un iskevandir muioc'h eget ur c'hevandir end-eeun eo kemm-digemm ar bevennoù anezhañ.
Hervez an douaroniourien e heuilh ez eo bevennoù gant ar Mor Kreizdouar, strizh-mor Bosfor, Menez Elbruz ha Menez-Oural.
Evit abegoù istorel, politikel ha sevenadurel e vez ledetoc'h Europa a-wechoù : Armenia, Island ha Kiprenez zo lakaet da europat ivez neuze ; e Kuzul Europa emañ Armenia ha Kiprenez.

## Istor

### [[Ragistor]]
E Breizh eo bet kavet ar roudenn goshañ lezet gant un tantad graet gant mab-den war-dro 400&nbsp;000 bloaz zo e mougev Menez Dregan, war an aod e Ploeneg).
### [[Krennamzer]]
Kalz brezelioù a voe renet etre broioù Europa.
### Istor nevez
Peogwir o deus bet c'hoant da berc'hennañ kalz broioù all war ar bed eo en em gannet broioù Europa kenetrezo. Se eo abeg ar c'hentañ brezel-bed (1914-1918). Pa voe echu ar brezel-se e voe izelaet ha mezhekaet Alamagn gant Bro-C'hall, setu perak e voe an brezel-bed nevez (1939-1945).

Ur wech echu an Eil Brezel-bed, setu troc'het Europa etre Europa ar C'hornôg, a-du gant Amerikaned, hag Europa ar Reter, dindan beli an Unaniezh Soviedel.

Kroget e voe da unvaniñ broioù Europa ar c'hornôg goude an Eil Brezel-bed. E dibenn an  ez eas ar bed komunour d'ar strad, pa voe diskaret moger Berlin d'an  ; setu perak e vez klasket bremañ unaniñ broioù Europa ar reter gant reoù ar c'hornôg.

## Doareoù da rannañ Europa

Grossgliederung Europas.png|Un doare da rannañ Europahervez an Istor hag ar sevenadur
Lenguas de europa.png|Europa ar yezhoù


## Gwelet ivez
* Europa ar C'hornaoueg
* Europa ar C'hreiz
* Europa ar Gevred
* Europa an Norzh
* Europa ar Reter
* Europa ar Su
* Kuzul Europa
* Unaniezh Europa

## Levrlennadur
*  Étienne François & Thomas Serrier (renerien), *Europa, notre histoire: L'Héritage européen depuis Homère*, Les Arènes, 2017 

## Liammoù diavaez
* Evropa / Europa / Europe
*
Serval

Ar **serval** (*Leptailurus serval*) zo ur c'hazh eus Afrika, krenn e vent. Ar spesad nemetañ eo er genad *Leptailurus*.

Muzuliañ a ra 85 cm gant ul lost 40 cm. Un aneval moan eo gant pavioù hir hag ul lost berr a-walc'h. Hirgelc'hiek ha tost an eil ouzh eben eo e zivskouarn. Liv e vlevenn zo diouzh an isspesadoù. Bej eo ar peurliesañ gant marelloù du bras a-walc'h. Un nebeud pennoù o deus marelloù kalz bihanoc'h hag un nebeud arall a zo du penn-da benn. Un nebeud servaled gwenn a zo ganet er mirvaoù.

Boutin a-walc'h eo ar serval en Afrika. Aet da get eo, avat, er C'hap hag en arvar emañ en Afrika an Norzh. Ar savanenn eo e annez pennañ, daoust ma kaver ar pennoù du er menezioù. Ezhomm en deus eus dour en e dachenn ha ne c'hell ket bevañ er rannvroioù re sec'h.

Hemolc'h a ra krignerien, gedon, damaned, evned hag antilopenned bihan. Chaseet e vez gant ar panterennoù ha hemolc'het e vez gant an den evit e greoñ.

Ar parezed a c'han etre unan ha pemp kolen a vez desavet en ul lec'h kuzh evel un douarenn zilezet.

N'eo ket ar serval ul loen-ti met e zoñvaat a c'heller. Ul liamm kreñv en deus gant e berc'henn. Gouennañ gant ar c'hizhier-ti a c'hell ober hag an hironed a vez graet Savannah anezho. Gallout a ra gouennañ ivez gant ar c'harakal.

## Isspesadoù

* *Leptailurus serval serval*, Proviñs ar C'hap
* *Leptailurus serval beirae*, Mozambik
* *Leptailurus serval brachyura*,Afrika ar c'hornôg, Sahel, Etiopia
* *Leptailurus serval constantina*, Aljeria (en arvar)
* *Leptailurus serval hamiltoni*,Transvaal ar reter
* *Leptailurus serval hindeio*, Tanzania
* *Leptailurus serval ingridi*, Namibia, Botswana ar Su, Zimbabwe
* *Leptailurus serval kempi*, Uganda
* *Leptailurus serval kivuensis*, Kongo
* *Leptailurus serval liposticta*,Angola an Norzh
* *Leptailurus serval lonnbergi*, Su Angola
* *Leptailurus serval mababiensis*, Hanternoz Botswana
* *Leptailurus serval robertsi*, Transvaal ar c'hornôg
* *Leptailurus serval togoensis*, Togo, Benin

## Liammoù diavaez

Serval
Tregont Mac'homer

An **Tregont Mac'homer** (Latin : Tyranni Triginta) zo ur strollad a dregont a dud (un nebeud anezho a oa bugale) meneget gant Trebellius Pollio en *[[Historia Augusta]]* peogwir o doa klasket skrapañ an titl a impalaer e-pad ren Gallienus. N'haller ket fiziout re en *[[Historia Augusta]]* hag an darn vrasañ eus ar glaskourien a gred en deus empennet an aozer un nebeud anezho da lakaat keñver-ha-keñver enkadenn an trede kantved ha marevezh Tregont Mac'homer Aten.

## O anvioù
An tregont Mac'homer eo :
Cyriades, Postumus, Postumus Junior, Laelianus, Victorinus, Victorinus Junior, Marius, Ingenuus, Regalianus, Aureolus, Macrianus, Macrianus Junior, Quietus, Odaenathus, Herodes, Maeonius, Balista, Valens, Valens Junior, Piso, Aemilianus, Saturninus, Tetricus I, Tetricus II, Trebellianus, Herennianus, Timolaus, Celsus, Septimia Zenobia, Victoria (pe Vitruvia), Titus, ha Censorinus.

El listenn-se e kaver :

* Nav alouber eus ren Gallienus
* Un alouber eus ren Decius
* Daou alouber eus ren Claudius II hag Aurelianus
* Daou zen arall diaes da lec'hiañ
* Tri den n'o deus bet biskoazh ar galloud, war a seblant
* Pevar den n'o deus bet biskoazh ar galloud, kazi-sur
* Div vaouez ha c'hwec'h bugel n'o deus bet biskoazh ar galloud
* Tri anv empennet.

Hervez David Magie, an nav alouber a stourme ouzh Gallienus a voe :
* Postumus
* Laelianus
* Marius
* Ingenuus
* Regalianus
* Aureolus
* Macrianus hag e vibien, Macrianus Minor ha Quietus.
Maelienydd

**Maelienydd** a oa ur rouantelezh vrezhon lec'hiet war-dro Llandrindod, er c'hornad a zo Radnorshire hiziv. Diazezet e vije bet war-dro 410 gant unan eus mibien Vortigern, Brydw. Goude faezhidigezh e dad e vije bet aotreet da virout e zouaroù e reter Kembre.

N'ouzer hogozik netra diwar-benn istor Maelienydd ha diasur eo he bezañs end-eeun. Buhez Sant Curig Lwyd a veneg un "duk" Maelienydd, Mael, hag en dije roet douareier d'ur manac'h Maelgwn. An hevelep den hag ar *Millo map Camuir* meneget en dornskrid Harleian 3859h evel un diskennad da vBrydw e c'hellfe bezañ.

N'ouzer ket pegoulz e voe staget Maelienydd ouzh Powys met pouezus e chomas he familh roueel betek deroù ar , war a seblant.
Phillip Stamma

Phillip Stamma a zo bet ganet e 1705 en Aleppo (Siria) ha marvet e 1755 e Londrez (Bro-Saoz).

Mestrc'hoarier echedoù sirian e oa.

Bevañ a reas e Bro-C'hall hag e Bro-Saoz: unan eus gwellañ c'hoarierion an div vro e oa.

E Londrez e c'hoarie ingal er "Slaughter's Coffee House" e Saint-Martin's Lane, ur greizenn lec'h ma veze bodet gwellañ c'hoarierien echedoù Bro-Saoz.

Trec'het e voe e 1747 gant François Philidor.
## Oberennoù skrivet
* Philippe Stamma, *Essai sur le jeu des echecs : où l'on donne quelques regles pour le bien joüer, & remporter l'avantage par des coups fins & fubtils, que l'on peut appeller les secrets de ce jeu*, Embannadurioù Emery, Pariz, 1737 ;
* Phillip Stamma, *The Noble Game Of Chess*, Bro-Saoz, 1745.
Aleppo

**Aleppo** (**حلب** *Ḥalab*, *Alep* en arabeg) zo ur gêr e Siria, penn ur *muhafazah* (gouarneriezh).

## 2016
Seziz kêr ha bombezadeg gant ar Rused.

## Notennoù
Lionel Kieseritzky

**Lionel Adalbert Bagration Feliks Kieseritzky** a zo bet ganet d'ar 1añ a viz Genver 1806 e Dorpat (Estonia) ha marvet d'an 18 a viz Mae 1853 e Pariz (Bro-C'hall).

Mestrc'hoarier echedoù estonian ha kelennour jedoniezh.

## Levr diwar e benn

*  Tomasz Lissowski ha Bartlomiej Macieja, *Zagadka Kieseritzky'ego*, Varsovia, 1996.
Frans Eemil Sillanpää

**Frans Eemil Sillanpää** a zo ur skrivagner finnek. Ganet e oa bet d’ar 16 a viz Gwengolo 1888 en Hämeenkyrö, e kreisteiz Finland, ha mervel a reas d’an 3 a viz Mezheven 1964 en Helsinki.

Taolennet en deus en e skridoù buhez an dud vunut e kêrioù bihan Finland. E 1939 en doa bet Priz Nobel al lennegezh.

## E skridoù

* *Elämä ja aurinko* (1916)
* *Ihmislapsia elämän saatossa* (1917)
* *Hurskas kurjuus* (1919)
* *Rakas isänmaani* (1919)
* *Hiltu ja Ragnar* (1923)
* *Enkelten suojatit* (1923)
* *Omistani ja omilleni* (1924)
* *Maan tasalta* (1924)
* *Töllinmäki* (1925)
* *Rippi* (1928)
* *Kiitos hetkistä, Herra...* (1930)
* *Nuorena nukkunut* (1931)
* *Miehen tie* (1932)
* *Virranpohjalta* (1933)
* *Ihmiset suviyössä* (1934)
* *Viidestoista* (1936)

## Liammoù diavaez
* Sillanpää - lec'hienn Nobelprize (e saozneg)
Bourgogn

**Bourgogn** (galleg: *Bourgogne*) a zo ur vro istorel, bet stad emren ha goude proviñs c'hall, bremañ er Frañs. Hiziv eo ur rannvro (gwelet: Rannvro Bourgogn).

## Kemmoù a-hed an istor

*rouantelezh Burgondia, ur rouantelezh varbar savet gant ar Vurgonded;
*Rouantelezh Bourgogn, ur rouantelezh savet er , diazezet war-dro Arle, e Provañs a hiriv;
*Kontelezh Bourgogn, deuet da vezañ Franche-Comté goude;
*Dugelezh Bourgogn, un dugelezh lec'hiet war-dro Dijon hag a voe pouezus-tre e fin ar Grennamzer, hag a savas he duged a-enep da roue Bro-C'hall.
*Bourgogn, ar rannvro eus Bro-C'hall hiziv.

## Istor
Dont a ra an anv **Bourgogn** eus pobl ar Vurgonded a grouas Burgondia. En amzer Karl Veur hag e ziskennidi e voe ur rouantelezh a Vourgogn, hag ur rouantelezh an Div Vourgogn.

Er Grennamzer eo ret disheñvelout kontelezh Bourgogn diouzh dugelezh Bourgogn. 
* kontelezh Bourgogn a oa douar a impalaeriezh, a zo aet d'ober Franche-Comté,
*dugelezh Bourgogn a oa enni kontelezhioù Mâcon, Chalon, Sens, Auxerre, Tonnerre, Nevers, Autun a oa dindan Bro-C'hall.

Neuze enta e oa duged Bourgogn dindan ar roue gall abalamour da zugelezh Bourgogn, da Artez ha da Flandrez, ha dindan an Impalaer abalamour da gontelezh Bourgogn, Gueldre, kontelezh Hainaut, Brabant hag un toullad douaroù all.

#### Ragistor
Eskern zo bet kavet e *[[Solutré]]* a ziskouez e oa poblet ar vro etre -18 000 ha -15 000. 

War-dro ar  a-raok ar C'hrist gant Kelted o deus lezet o roudoù (teñzor Vix). 

Eno e oa kreiz ar vro o stourm ouzh Romaned Kaezar, betek seziz Alesia. Romanekaet don e voe ar vro. Savet e voe *Augustodunum* (Autun hiziv), a zeuas da vout ur greizenn a sevenadur galian-roman. Adalek an  e voe kristenaet ar vro. Er  e voe rivinet gant ar Varbared. War-dro 450 e voe gwelet ar Vurgonded o tiazezañ hag o sevel o rouantelezh, Burgondia.

Aloubet e voe ar vro gant ar Franked e 534, ur rouantelezh nevez-savet enni (561-687), ha staget goude ouzh Aostrazia ha Neustria gant Pippin Herstal.

Gant feur-emglev Verdun, e 843, e voe rannet Impalaeriezh ar C'hornôg entre tri mab Loeiz an Deol, ha merket an harzoù etre Dugelezh Bourgogn, roet da Karl Voal, ha Kontelezh Bourgogn, pe Franche-Comté, e dalc'h Lotar, a chomo en Impalaeriezh Santel betek ar . 

En 879 e teuas lodenn reter ar vro da vezañ kreiz Rouantelezh Bourgogn a en em lede e Provañs ha war lez dehou ar stêr Ron. Adalek an  e veze graet Rouantelezh Arle anezhi, hag en 1032 e tegouezhas etre daouarn an impaler german Konrad II.

## Politikerezh
*Gwelout Politikerezh Bourgogn

## Douaroniezh
*Gwelout Douaroniezh Bourgogn

## Kehentiñ
*Gwelout Trañsportoù e Bourgogn

## Armerzh

## Emdroadur ar boblañs
*Gwelout Demografiezh Bourgogn

## Sevenadur
*Gwelout Sevenadur Bourgogn
*Cadole

## Skiantoù
*Gwelout Listenn familhoù plantoù Bourgogn

## Liammoù diabarzh
*Bourgogne zo ivez ur gumun c'hall e departamant ar Marne.
*Gwin Bourgogn a vez graet eus gwin ar vro.

## Liammoù diavaez
*  
*  Lec'hienn mirdioù Bourgogn
*  Lec'hienn kuzul-rannvro Bourgogn
*  Touristelezh Bourgogn
*  Gwinioù Bourgogn
*  skrammoù-beilh bourgogn
*  Fotoioù a c'heller ranniñ
*  Centre d'histoire de la vigne et du vin
*  Netbourgogne
Jules Arnous de Rivière

**Jules Arnous de Rivière** a zo bet ganet d'ar 4 a viz Mae 1830 en Naoned (Breizh) ha marvet d'an 11 a viz Gwengolo 1905 e Pariz (Bro-C'hall).

Mestrc'hoarier ha kazetennour echedoù breizhat, embanner ar gazetenn *[[La Régence]]*.

E 1858 e c'hoarias alies a-enep da Baul Charles Morphy. Trec'hiñ a reas ar Saoz Thomas Wilson Barnes, ar Gall Paul Journoud e 1860 hag an Hungarad Johann Jacob Löwenthal e 1867. E 1883 e koll a nebeud e Pariz (Bro-C'hall) a-enep da Vic'hail Tchigorin:+4 -5.

E renk Elo gwellañ a oa 2563 tizhet e miz Eost 1883.

Krouet e voe gantañ ur c'hleub echedoù e Naoned, orin ar gevredigezh a-vremañ anvet "Cercle d’Echecs de Nantes". Gant ar c'helc'h-mañ e oa bet savet an tournamant "Open" partiennoù fonnapl "Arnous de Rivière" e miz Meurzh 2007.

## Oberennoù skrivet
* Jules Arnous de Rivière, *Nouveau manuel du jeu des échecs*; 
* Jules Arnous de Rivière, *Traité populaire du jeu de billard*, 1891.

## Liamm diavaez

* Partiennoù e Chessgames: http://www.chessgames.com/index.html
Nikolaz Rossolimo

**Nikolas Rossolimo** (ukraineg : Ніколас Россолімо *Nikolas Rossolimo* ; Kyiv,  — New York,  a oa ur mestrc'hoarier echedoù ukrainat, gresian, gall ha stadunanat.

Mestr Meur e voe adalek 1950, ha Mestr Meur Etrebroadel adalek 1953.

E 1929 e kuitaas Ukraina a-gevret gant e vamm rusian-ukrainat evit mont da Bariz, ma voe eilvet e goude José Raúl Capablanca e 1938 en un tournamant ; pemp gwezh e voe kampion Pariz, ha kampion Bro-C'hall e voe e 1948.

E 1948 ha 1949 e reas div wezh rampo a-enep Savielly Tartakower.

Da SUA ec'h eas e 1953 da adkavout e dad, a oa gresian. Gober a reas meur a vicher. Mervel a reas goude bout bet gloazet en ur gwallzarvoud.
 
## Ur c'hrogad

## Liamm diavaez
*
Ynys Weith

**Ynys Weith** a lavarer eus ur rouantelezh vrezhon vartezeus a vije bet en Isle of Wight. 

Diasur eo e voe dalc'het an enezenn gant ar Vrezhoned etre disparti ar Romaned e 410 hag an aloudabeg anezhi gant Saozon Wessex, war-dro 530. Gant un isrouantelezh eus Caer Gwynntguig e oa renet e-pad ar maread-se, moarvat, met netra ne gaver en dihelloù diwar he fenn.
Kyiv

**Kyiv** (en ukraineg: Київ "Kyiv" pe "Kyyiv", anavezet a-raok gant ar stumm rusek: Киев "**Kiev**") eo kêr-benn Ukraina. Kêr vrasañ ar vro eo ivez ha tost da 3 milion a dud a oa o vevañ enni e 2021. War lezioù ar stêr Dnipro eo bet savet.

Kiev zo ur greizenn c'hreantel, skiantel, skolveuriek ha sevenadurel a-bouez en Europa ar Reter. E-touez he monumantoù emañ Iliz-veur Santez-Sofia. Ur rouedad metro ha trenioù bannlev he deus.

Unan eus koshañ kêrioù Europa ar Reter eo. Da gentañ ne oa nemet ur greizenn a genwerzh slav diazezet er  kantved war an hent kenwerzhel etre Skandinavia ha Kergustentin. Dindan truaj rouantelezh ar C'hazared e oa ar vourc'h betek ma voe kemeret gant ar Vareged (Vikinged) e kreiz ar  kantved. Dont a reas da vezañ kêr-benn priñselezh Kiev, divraz Rusia a-vremañ. Peurzistrujet e voe ar gêr e 1240 gant an alouberien vongol ha koll a reas e fouez e-pad kantvedoù. Chom a reas dindan veli he amezeien c'halloudus : Lituania, Polonia hag a-benn ar fin Rusia.

Mont a reas ar gêr e-barzh an impalaeriezh rus ha bleuniañ a reas e-pad an Dispac'h industriel etre fin an  kantved ha 1918, ar bloaz ma teuas da vezañ kêr-benn Republik Poblel Ukrania. Disklêriañ a reas ar Republik-se he dizalc'hiezh met ne voe ket gwerc'hel e-pad pell peogwir e voe staget ouzh an Unvaniezh Soviedel. E 1934 e voe kêr-benn Republik Soviedel Ukraina. Tost peurzistrujet e voe e-pad an Eil Brezel Bed, adsavet buan goude-se avat ha dont a reas da vezañ trede kêr pobletañ an Unaniezh Soviedel.

Kêr-benn Ukraina e teuas da vezañ goude diskar an URSS ha disklêriadur dizalc'hiezh ar stad nevez e 1991. Kreskiñ a reas fonnus gant distro Ukrainiz bet o chom e republikoù all an Unvaniezh Soviedel. Chom a ra ar gêr pinvidikañ ha pobletañ ar vro. Genadoù ar servijoù hag an arc'hant bras en deus kemeret plas greanterezh an armoù hag a oa bras e blas en armerzh ukrainat kent.

## Brezel 2022
D'an  e krogas Emgann Kyiv kaset gant an arme rus. Kuit e oa aet an hanter eus ar boblañ d'an estrenvro.

## Tud vrudet ganet eno
* Mic'hail Boulgakov (1891–1940), skrivagner rus
* Golda Meir (1898–1978), kentañ ministrez Israel
* Viktor Nekrasov (1911–1987), skrivagner rus
* Milla Jovovich (g. 1975), aktourez ha diskouezerez-c'hiz rus ha serb
* Andriy Chevtchenko (g. e 1976), melldroader

## Gevellerezh


Ukraine Kiev StMichael.jpg|Sant Mikael
Kiev Golden Gate.jpg|An Nor aour
Kiew Höhlenkloster Eingang.jpg|Pechersk Lavra
Kiew Hoehlenkloster Turm.jpg|Pechersk Lavra


## Levrlennadur
* Magocsi Paul Robert, *A History of Ukraine*, University of Toronto Press, 1996 
## Notennoù
Idris Gawr

**Idris Gawr**, Idris ap Gwyddno e anv klok, a voe roue Meirionnydd etre 580 ha 632. E anv en deus roet da g-Cadair Idris, menez uhelañ Merionnydd. Hervez an hengoun eo eno emañ e vez. Hogen gwall ec'hon eo an dachenn.

E 632 e voe lazhet war ribl an Hafren gant Oswald Northumbria.
Eugène Rousseau

**Eugène Marsille Rousseau** a zo bet ganet tro 1810 ha marvet e 1870.

Mestrc'hoarier echedoù gall hag amerikan.

Ar gwellañ c'hoarier a New Orleans (SUA) e penn kentañ ar bloavezhioù 1840.

Rosseau a gollas e 1845 a-enep ar Saoz Charles Stanley er match dalc'het evit dibab kentañ kampion SUA: +8, =8, - 15. Charles Stanley a zeuas da vout ar c'hentañ kampion eus SUA neuze.

E 1850 Johann Löwenthal a drec'has war Rousseau e pemp partienn diouzh renk e New Orleans.

## '''Garadenn Rousseau'''

1.e4 e5

2.Mf3 Mc6

3.Fc4 f5.

## Partienn [[Szymon Winawer]] - Eugène Rousseau ([[Pariz]] - [[1867]])

1. e4 e5

2. f4 Bc5

3. Mf3 d6

4. c3 Fg4

5. Fc4 Md7

6. h3 Fxf3

7. Dxf3 De7

8. a4 a6

9. b4 Fa7

10. Ma3 Mgf6

11. f5 c6

12. d3 h6

13. Mc2 Td8

14. Fe3 Fb8

15. O-O Mh7

16. Dg4 Df8

17. h4 Mdf6

18. Df3 De7

19. g4 d5

20. Fc5 Fd6

21. Fxd6 Dxd6

22. Fb3 O-O

23. Tad1 g5

24. Me3 Rg7

25. h5 Tfe8

26. Tf2 Mf8

27. Tb2 b5

28. Ta2 d4

29. axb5 axb5

30. Mc2 Ra8

31. Txa8 Txa8

32. cxd4 exd4

33. Rg2 Md7

34. Df2 Mxg4

35. Dxd4+ Dxd4

36. Mxd4 Me3+

37. Rf3 Mxd1

38. Fxd1 Me5+

39. Re3 Ta1

40. Fe2 Tb1

41. Mf3 Mxf3

42. Fxf3 Txb4

43. e5 c5

44. Fc6 Tb1

45. Re4 b4

46. Rd5 b3

47. Rd6 b2

48. Re7 Te1

49. f6+ Rg8

50. Fe4 Txe4

51. dxe4 b1=D

52. Rd6 Dxe4 0-1
Käthe Kollwitz

**Käthe Kollwitz** a zo bet ganet d'an 8 a viz Gouere 1867 e Königsberg (en Alamagn d'ar c'houlz-se, bremañ "Kaliningrad" e Rusia), marvet d'an 22 a viz Ebrel 1945 e Moritzburg, nepell eus Dresden (Alamagn).

Kizellourez ha livourez alaman. Sokialourez ha peoc'hourez vrudet.
Kaliningrad

**Kaliningrad** (rusianeg: Калининград), anvet gwechall *Königsberg* (alamaneg), *Królewiec* (poloneg), *Karaliaučius* (lituaneg), hag a vez graet anezhi er yezh pemdez **Kenig** (Кениг, *Kenig* evit *König*) a zo ur gêr hag ur porzh-mor eus Rusia, war ribl ar Mor Baltel. Betek 1945, pa oa en Alamagn (Prusia ar Reter), e oa anvet Königsberg. 431 491 a dud a oa o chom enni e 2010. Distag-krenn eo Oblast Kaliningrad diouzh ar peurrest eus Rusia, un ezklozadur eo.

## Tud
* Immanuel Kant, prederour
* Käthe Kollwitz, kizellourez
Kumuniezh kumunioù Bro Gwenvenez-Penfaou

**[[Kumuniezh kumunioù]] Bro Gwenvenez-Penfaou** a oa un aozadur savet etre kumunioù eus departamant al Liger-Atlantel, e Breizh. Krouet e voe e 1993. Bremañ int bodet gant Kumuniezh-kumunioù Bro-Redon.

## Kumunioù
Kumuniezh kumunioù Bro Gwenvenez-Penfaou a yae 4 c’humun d’ober anezhi:
*Konkerel
*Gwenvenez-Penfaou
*Merzhereg
*Pierig
Kazh ar pampa

**Kazh ar pampa** (*Leopardus pajeros*), anvet ivez** kazh-geot**, a zo ur c'hazh roudennek bihan hag a gaver er Pampa hag e rannvroioù nesañ Amerika ar Su, eus Ecuador betek Chile hag Arc'hantina. Muzuliañ a ra etre 55 cm ha 70 cm ha pouezañ a ra etre 3 ha 7 kg. Eus louet da c'hell-du e kemm e vlevad.

Ne ouezer hogozik netra diwar-benn danvez buhez kazh ar pampa. Un aneval noz eo, war a seblant, ha bronneged bihan hag evned a vez preizhataet gantañ dreist-holl. Ar parezed n'o devez nemet daou gazhig war un dro.

Etre 9 ha 16 bloavezh e c'hell kazh ar pampa bevañ.

## Isspesadoù
**Leopardus pajeros pajeros*
**Leopardus pajeros budini*, Arc'hantina
**Leopardus pajeros garieppi*, Perou, Ecuador, Bolivia
**Leopardus pajeros steinbachi*
**Leopardus pajeros thomasi*, Ecuador

## Liammoù diavaez
Blavezh

Unan eus stêrioù pennañ Breizh eo ar **Blavezh**. Tost d'an harzoù etre Kerne ha Treger, e Boulvriag emañ hec'h andon. Skeiñ a ra war-du lenn ar Blavezh e Bulad-Pestivien hag etre Gwareg ha Pondi e furm un darn eus ar Ganol eus Naoned da Vrest, ha war-lerc'h Pondi e tilez ar ganol.

Etre Gwareg ha Pondi ivez e kresk ar Blavezh da furmiñ Lenn Gwerledan, ul lenn artifisiel savet e 1930 evit produiñ tredan. Abalamour da stankell Gwerledan, n'eus ket mui a vageerezh war ar ganol.

Bageal a c'haller war ar Blavezh etre Pondi hag ar mor avat. E Lannarstêr e vesk e zour gant hini ar Skorf. 

## Orin an anv
Hervez Léon Fleuriot e teufe eus ur ger rakkeltiek *blau-* = glaz hag e talvezfe evit geuniek rak e Dornskrid Leiden e weler an henvrezhoneg *blavati* spisc'heriet evet latin paludati.

## Adstêrioù
* Daoulaz
* Sulon
* Faoudell
* Sar
* Brandifoud
* Dore
* Poullank
* Evel
* Skorf 
* Ter

## Skeudennoù

Skeudenn:HenbontBlavezh.JPG|Ar Blavezh en Henbont
Skeudenn:959 Schiffsfriedhof2.jpg|Bered ar bigi war ribl ar Blavezh e Lannarstêr
Skeudenn:LannarstêrBlavezh.JPG|Ar Blavezh e Lannarstêr


## Red-dour

## Pennadoù kar
*Roll stêrioù pennañ Breizh
*Roll stêrioù Breizh renket hervez o hirder‎
Tregont Mac'homer Aten

An Tregont Mac'homer a oa un oligarkiezh staliet gant ar spartiz e Aten goude he faezidigezh e Brezel ar Peloponez e miz ebrel 404 kent Jezuz-Krist. He daou izel pennañ a oa Theramenes ha Critias, ur mignon eus Sokrates.

An tregont Mac'homer a zigrezk kalz gwirioù an Ateniz. Denesadur d'an reizhaouriezh a voe miret evit 500 uhelad. Da 3000 Antenad hepken e rojod ar gwir da zougen armoù pe da vezañ barnet gant ur juri. Da gantadoù a geodeourien e voe ret evañ ar c'hegid.

Kaset kuit eus ar galloud a voe an Tregont Mac'homer gant Thrasybulus hag e gevridi tebat e 403 kent Jezuz-Krist.
Imbrian Uhel

An **Imbrian Uhel** a zo ur maread eus istor douarouriel al Loar hag en em astennas eus 3 800 milion a vloavezhioù 'zo betek 3 200 milion a vloavezhioù 'zo. E-pad ar maread-se e teuzas un darn eus ar vantell dindan an diazoù loarel ha leuniet a voe ar re-mañ gant bazalt. Krediñ a reer e oa bet gwanaet ar grestenenn gant stokadoù, ar pezh a ro tro d'ar magma da bignat war ar gorre.

An darn vrasañ eus ar standilhonoù derenet gant ar c'hefridioù Apollo o doa en em furmet e-pad ar maread-se. Kenglotañ a ra an Imbrian Uhel gant lodenn gentañ an Arc'heeg.
Kazh Geoffroy

**Kazh Geoffroy** (*Leopardus geoffroyi*) eo ar c'hazh gouez boutinañ e Suamerika. A-vent eo gant ur c'hazh-ti hag e vlevenn vrizhellek a gemm he liv hervez ar rannvroioù. Gell-melen eo en norzh tra m'eo gris er su. Muzuliañ a ra etre 45 ha 70 cm gant ul lost a 25-30 cm. Pouezañ a ra war-dro 4-6 kg.

Krignerien, glazarded hag amprevaned a chase dreist-holl, zoken ma ne ra ket fae war ar pesked hag ar raned. Un aneval-noz eo hag un darn vras eus e amzer a dremen er gwez. E gavout a reer eus Bolivia betek Patagonia, er pampa, en Andoù, hag er Gran Chaco.

Ar parezed a c'han etre unan ha tri c'hazhig goude un dougen a 72 devezh. An oad-gour a dizh goude 18 mizvezh (24 mizvezh evit ar parezed).

## Isspesadoù
* *F. (O.) g. geoffroyi*	kreiz-Arc'hantina
* *F. (O.) g. euxantha*	Norzh Arc'hantina, Bolivia
* *F. (O.) g. leucobapta*	Patagonia 
* *F. (O.) g. paraguae*	Paraguay, gevred Brazil, Uruguay, norzh Arc'hantina
* *F. (O.) g. salinarum* 	Arc'hantina

## Liammoù diavaez

Kazh Geoffroy

Ar c'hazh Geoffroy war Lioncrusher

Ar c'hazh Geoffroy war Big Cats online
Rouestl Konamara

Rouestl Konamara a zo un dachennad rouestlet war Europa, unan eus loarennoù Yaou. Eus ar C'honamara e tenn hec'h anv.

Rouestl Konamara a zo kenaozet gant plakennoù skorn o deus diblaset an eil e-keñver eben. En-dro dezho e kaver bloc'hadoù-skorn a voe furmet, war a seblant, pa strinkas dour liñvel pe skorn klouar deuet eus diabarzh al loarenn. Bezañs Rouestl Konamara a ro da soñjal ez eus ur meurvor dindan kler Europa.
New Orleans

**New Orleans** eo anv saoznek **[[Orleañs Nevez]]**, kêr vrasañ Louiziana er Stadoù-Unanet.

Gallout a ra ober dave da meur a dra all :
* New Orleans, ur stil jazz
* *New Orleans*, un albom gant Ludwig von 88 deuet er-maez e 1991.
* *New Orleans* , un albom gant PJ Morton
* *New Orleans*, ur film e 1947 gant Arthur Lubin
* New Orleans, e Barbados
* USS *New Orleans*, meur a lestr stadunanat
* *Class New Orleans*, daou glas morrederioù
Charles Stanley

**Charles Henry Stanley** a zo bet ganet e miz Gwengolo 1819 e Brighton (Bro-Saoz) ha marvet d'an 6 a viz Here 1901 e New York (SUA) .

Mestrc'hoarier echedoù saoz hag amerikan.

Mont a reas da SUA e 1843.

E drec'h (+ 15, = 8, - 8) war Eugène Rousseau e New Orleans e 1845 a lakaas anezhañ da vout kentañ kampion echedoù SUA.

Koll a reas e ditl e 1857 a-enep da Baul Morphy.

## Oberenn skrivet

* Charles Stanley, *31 Games of Chess*, 1846 (ar c'hentañ levr bet embannet e SUA a-zivout an echedoù) ;
* Charles Stanley, *Morphy's match games*, 1859 .

## Liamm diavaez

* E bartiennoù e Chessgames: http://www.chessgames.com/perl/chessplayer?pid=10315
Genmaicha

**Genmaicha** a reer e japaneg eus an te glas mesket gant riz rostet. Implijout a reer teoù krenn o ferzh evel ar bancha evit en ober. Aliet e vez glec'hiet en dour tomm-tre (war-dro 95°C).

## Daveoù
* Jean Montseren, *Le thé*, Solar, Paris, 1999
Netley

**Netley**, anvet ivez, **Abati Netley** zo ur gêriadenn war aod su Hampshire e Bro-Saoz. E-kichen Southampton emañ. He monumantoù pennañ eo rivinoù Abati Netley hag ar Royal Victoria Country Park a voe savet war lec'h klañvdi Netley. Goude brezel Krimea e voe savet hemañ hag en implijod betek an Eil brezel bed.
Emgann Natanleag

Hervez ar c'hronik angl-ha-saoz e vije bet trec'h Cerdic eus Wessex, na oa anezhañ nemet ur penn-brezel d'ar mare-se, war ur roue brezhon, Natanleod e anv, tost d'al lec'h m'emañ kêriadenn Netley hiziv. 5000 a dud en defe lazhet. 

: *Her Cerdic 7 Cynric ofslogon ænne brettisccyning, þam was nama Natanleod, 7 .v. þusendu wera mid him. Æfter was þæt lond    nemned Natanleaga oþ Cerdicesford.*

: *Amañ e lazhas Cerdic ha Cynric ur roue brezhon, Natanleod e anv, ha V mil a dud gantañ. Goude-se e voe anvet Natanleod al lec'h-se betek Cerdicesford*

## Kudennoù
Abegoù zo da ziskrediñ ar c'hronik, avat.

* Ar sifroù roet gantañ zo faltazius. 5000 a dud a vefe un arme divent evit ar mare-hont. En emgann Hastings n'en doa Harold Godwinson, roue Bro-Saoz a-bezh, nemet 7000 - 8000 a dud.
* Diwar anv lec'h an emgann e voe anvet ar roue brezhon faezhet. "Lec'h Gleb" a dalvez Natanleag.
* Penn ar Saozon, Cerdic, en deus un anv brezhon. Diaes eo neuze krediñ ar c'hronik angl-ha-saoz pa lâr e oa penn ur strollad Saozon o paouez dilestriñ e Hampshire.
* Hervez Gweltaz e oa echu ar brezelioù gant ar Saozon e derou ar  kantved, ar pezh ne glot ket mat gant al listenn a drec'hioù roet gant ar c'hronik angl-ha-saoz.

Ne dalvez ket an traoù-se ne oa ket bet eus un emgann e Natanleag met un darvoud lec'hel e voe moarvat. Enebiñ a reas, war a seblant, ur penn-brezel brezhon eus rannvro Southampton, Cerdic, ouzh unan eus e amezeien, Nudd e anv. Kemmesket gant soudarded saoz e oa lu Cerdic, moarvat, ha saoznekaet e voe ar rouantelezh a savas.

## Pouez istorel
Moarvat ne voe ket kavet pouezus emgann Natanleag gant kempredidi Cerdic. En aotren a reas da sevel ur riez vihan hag a yelo da Wessex, avat. Ur pouez istorel bras a voe gantañ daoust ma voe dister e efedoù diouzhtu.

## Liammoù diavaez
*Lec'hiadur an emgann war Google Maps
Szymon Winawer

**Szymon Abramowicz Winawer** a zo bet ganet d'ar 5 a viz Meurzh 1838 e Varsovia, (Polonia) ha marvet d'an 12 a viz Genver 1920 e Varsovia.

Ur c'hoarier echedoù poloniat e oa.

Kampion Alamagn e 1883.

## Ur bartienn a-enep da [[Wilhelm Steinitz]] ([[Nürnberg]],1896)

1. e4 e5

2. d4 exd4

3. Dxd4 Mc6

4. De3 Mf6

5. Mc3 Fb4

6. Fd2 O-O

7. O-O-O Te8

8. Fc4 Fxc3

9. Fxc3 Mxe4

10. Df4 Mf6

11. Mf3 d6

12. Mg5 Fe6

13. Fd3 h6

14. h4 Md5

15. Fh7+ Rh8

16. Txd5 Fxd5

17. Fe4 f6

18. Fxd5 fxg5

19. hxg5 Me5

20. g6 1-0

## Liammoù diavaez
*  Szymon Winawer 35 partienn e pgn
*  Piv e oa Winaver ?
Kumuniezh kumunioù Kastell-Briant

**[[Kumuniezh kumunioù]] Kastell-Briant** a oa anezhi un aozadur savet etre kumunioù eus departamant al Liger-Atlantel, e Breizh. Ul lodenn eus Bro Gastell-Briant eo. Krouet eo bet e 2002.

## Kumunioù
Kumuniezh kumunioù Kastell-Briant a yae 19 kumun d’ober anezhi:

#Arwerneg-Veur
#Arwerneg-Vihan
#Chapel-Glenn
#Ervoreg
#Ferreg
#Izeg
#Kastell-Briant (sez)
#Kerbod
#Lufer
#Maezon-ar-Stêr
#Melereg-Breizh
#Noal-ar-Bruz
#Ruzieg
#Ruzinieg
#Sant-Albin-ar-C'hestell
#Sant-Juluan-Gouwent
#Saoudan
#Soulvac'h
#Yaoueneg-ar-Mousterioù


## Liammoù diavaez
* Lec’hienn Kumuniezh kumunioù Kastell-Briant
Königsberg

**Königsberg** a c'hall bezañ anv meur a dra :

## Lec'hioù
* Königsberg, anv kozh Kaliningrad, d'ar mare ma oa e Prusia ar Reter
* Königsberg in Bayern, ur gêr eus Bavaria, en Alamagn
* *Königsberg in der Neumark*, anv alamanek Chojna, e Polonia
* *Königsberg an der Eger*, anv alamanek Kynšperk nad Ohří, e Tchekia
* *Königsberg in Schlesien*, anv alamanek Klimkovice, e Tchekia
* *Königsberg*, anv alamanek Nová Baňa, en Slovakia
* Königsberg (Göstlinger Alpen), ur menez en Aostria-Izel

## Tud
* Allan Stewart Konigsberg pe Allan Stewart Königsberg, anv gwir Woody Allen
Kodkod

Ar **c'hodkod** (*Leopardus guigna*), anvet ivez **Guiña**, eo ar c'hazh bihanañ en Amerika. Muzuliañ a ra etre 57 ha 75 cm ha pouezañ a ra war-dro 2 kg. E Chile hag Arc'hantina hepken e kaver anezhañ. Liv e vlevenn a gemm eus gell-melen da c'hell-ruz gant brizhelloù du met ar c'hizhier du n'int ket ral.

Er c'hoadegoù e vev ar c'hodkod dreist-holl; Hemolc'hiñ a ra krignerien bihan hag evned. E bambouzegoù dindan ar gwez e neizh ar peurliesañ.

Ar c'hodkod a c'hell bevañ 11 bloavezh. Ar parezed o deus etre 1 ha 3 c'hazhig goude un dougen a 72 devezh.

## Isspesadoù
* *Leopardus g. guigna* 
* *Leopardus g. trigillo*

## Liammoù diavaez
* ar c'hodkod war lec'hienn ''Big Cats Online''
* ar c'hodkod
Eoarkean

An Eoarc'heeg a zo unan eus marevezhioù douarouriel an eon arc'heeg. En em astenn a ra 3.800 milion bloaz'zo da 3.600 milion bloaz'zo. Diouzh-tu goude an hadeeg e teu. E-pad an eoarkean e paouezas ar vomvezadeg vras ha da stabiloc'h ez eas an endro war an Douar.
Skorf

Ar **Skorf** zo ur stêr a red e Breizh a-dreuz Bro Wened.

Eieniñ a ra e Melioneg. Tremen dre Lanwelan, ar Gemene, Kleger ha Pont-Skorf, hag aberiñ e Lenn-vor an Oriant, evel ar Blavezh. 

## Kumunioù douret

## Red-dour

## Skeudennoù

KlegerarSkorfeSant-Erwan03.jpg|Ar Skorf e Sant-Erwan e Kleger.
LannarstêrhagarpontnevezwararSkorf.JPG|Beg ar Skorf etre An Oriant ha Lannarstêr.


## Pennadoù kar
*Blavezh
*Roll stêrioù pennañ Breizh
*Roll stêrioù Breizh renket hervez o hirder‎
Kuba

**Kuba** (*Cuba* e yezh ar vro, distaget /ˈkuβa/) zo ur republik dizalc'h er Mor Karib, en Amerika. Enez Kuba a ya ouzh hec'h ober, hag un nebeud inizi nes, an hini vrasañ eo Isla de la Juventud. En hanternoz dezhi emañ Stadoù-Unanet Amerika ha Bahamas. Er c'hornôg emañ Mec'hiko, er c'hreisteiz an Inizi Cayman ha Jamaika, er gevred emañ enez Hispaniola, div stad enni: Haiti hag ar Republik Dominikan. La Habana eo ar gêr-benn. Ul lodennig vihan, Guantánamo, a zo dalc'het gant ar Stadoù-Unanet o deus ur bon arme eno.

## Kêrioù
* La Habana, ar gêr-benn, porzh-mor en hanternoz
* Santiago de Cuba, e reter an enez
* Cienfuegos, e kreisteiz an enez

## Proviñsoù Kuba
**Gwelout [[Proviñsoù Kuba]].*

## Istor
Dizoloet e voe an enez gant Kristof Kolomb, ha kemeret an enez en anv rouaned Spagn. Distrujet e voe an Indianed war zigarez deskiñ dezho pediñ ha labourat. Degaset e voe sklaved eus Afrika da zifraostañ ha da c'hounit sukr ha kafe.

E 1898 en em savas an enez a-enep yev mistri Madrid, ha brezel kriz a voe. Dont a reas an Amerikaned, en anv ar Frankiz, da sikour reiñ lamm d'ar Spagnoled, gant ar soñj da lakaat o c'hrabanoù war ar vro (kemend-all a raent ahont er Filipinez).

(da echuiñ)

## Sevenadur
Kan broadel Kuba eo la Bayamesa

## Tud dibar
### C'hoarierion [[echedoù]]
** Lázaro Bruzón
** José Raúl Capablanca
** Juan Corzo
** Lenier Dominguez-Perez

### Politikerien
* José Martí
* Fidel Castro
* Huber Matos

### Sonerien
* Benny Moré
* Compay Segundo
* Tito Puente
* Eliades Ochoa

## Bevoniezh
### Evned
E Kuba eo e kaver bihanañ evn ar bed : Kolibri Elena a vez graet anezhañ (*Mellisuga helenae*). 5 pe 6 santimetr hed eo ha pouezañ a ra eus 1,6 da 1,9 gramm.

## Skeudennoù
* Amañ:https://web.archive.org/web/20071113173027/http://www.cubanet.org/fotoindex.html

## Pennadoù kar
Bancha

**Bancha** a reer eus un te japanat krenn he ferzh. Aliet e vez d'e c'hlec'hiañ gant un dour war-dro 95° e demperatur.

## Daveoù

Guide de l'Amateur de Thé, Jean Montseren, Solar, Paris 1999, ISBN 2263028471
Gyokuro

**Gyokuro** a reer eus ur seurt te glas eus Japan, uhel-tre e berzh. E brientiñ a reer dre c'holeiñ an deil gant kolo teir sizhunvezh kent an eost. O rediañ a ra an dra-se da broduiñ kalz muioc'h a gafein hag e ro dezho un tanva geot ispisial.

Gant dour klouar (war-dro 60°C) kentoc'h eget gant dour tomm e tleer glec'hiañ ar gyokuro; anez da se e tap ur blaz c'hwerv. Evel an holl teoù skeudet eo uhel-mat al live kafein ennañ.
Victoria de Las Tunas

**Victoria de Las Tunas** zo kêr-benn proviñs Las Tunas e Kuba, war ribl ar Meurvor Atlantel. 184 183 a dud zo o chom enni.

## Tud dibar
* Lázaro Bruzón, mestrc'hoarier echedoù kuban, bet ganet e Las Tunas.
* Haila Mompié, kanerez kuban.
Almira Skripchenko

**Almira Skripchenko** a zo bet ganet d'ar 17 a viz C'hwevrer 1976 e Chişinău, Moldova.

Mestrc'hoarierez echedoù moldovat-gall.

Dimezet eo bet gant Joel Lautier adalek 1996 betek 2001.

## Liammoù diavaez

* He fichenn FIDE: http://www.fide.com/ratings/card.phtml?event=13900145
* He fartiennoù e Chessgames: https://web.archive.org/web/20070310221145/http://www.chessgames.com/player/almira_skripchenko-lautier.html 
*35 Lec'hiadenn a-bouez ag he fartiennoù
*IM Almira Skripchenko
Florian

*Imperator Caesar *'Marcus Annius Florianus*' Pius Felix Invictus Augustus* a oa un impalaer roman a ren e-pad 88 devez e 276.

War a seblant e oa hantervreur d'an impalaer Marcus Claudius Tacitus. Anvet e voe gant al lu er c'hornôg. Ne oa ket skoret gant ar Sened a-bezh, ar pezh na ziwallas ket da lakaat SC war e voneizioù.

Tra m'edo o vrezeliñ ouzh an Eruli pan embannas lu ar reter Probus evel impalaer. An daou impalaer a gejas e Cilicia. Soudarded Florian a oa niverusoc'h, met Probus a oa ur jeneral gwelloc'h. Pa welas soudarded Florian ne c'hellent trec'hiñ e vuntrjont anezhañ. Renet en-doa e-pad neboutoc'h eget tri mizvezh.

E-pad ar C'hrennamzer e fougasas ar familh von Blumenthal e tiskenne anezhañ.
Landebaeron

**Landebaeron** a zo ur gumun eus Breizh e Treger, e kanton Bear, e departamant Aodoù-an-Arvor.
## Douaroniezh
## Anv
* Erwan Vallerie ː **Landebazron**, 1442, 1516; **La(?)debaron**, 1630; **Landebazron**, 1654; **Landebaron**, 1779
## Istor
### 
#### [[Brezel-bed kentañ]]
* Mervel a reas 24 gwaz abalamour d'ar brezel hervez monumant ar re varv, da lavaret eo 4,73 % ag ar boblañs hervez an niveradeg bet graet e 1911; lazhet e voe unan anezhe e Maissin e Belgia d'an 22 a viz Eost 1914, soudard en 19vet Rujumant Troadegiezh e oa.
## Monumantoù ha traoù heverk

Menhir_de_Menou_Glas_2.jpg|Ar peulvan.

* Peulvan Menou Glas.
* Alez-toet Ros-Vras.

Landebaëron - Intérieur de l'église - AD22 - 16FI1971.jpg|Diabarzh an iliz katolik.

* Iliz katolik *Sant Maodez*.
* Monumant ar re varv a-dal d'an iliz katolik, luc’hskeudenn ha kartenn-bost.
* Monumant ar re varv (1939-1945) e-tal ar maerdi, luc’hskeudenn.
## Emdroadur ar boblañs abaoe 1962

## Melestradurezh

## Tud
### Ardamezeg ar familhoù

## Krennlavar (drouk)
* *E Landebaeron, n'eus nemet gisti ha laeron*.
## Liammoù diavaez

*  Landebaeron war al lec'hienn Geobreizh
## Levrlennadur
## Notennoù ha daveoù
Ariamnes

**Ariamnes** (, Ariámnēs) a voe satrap Kappadokia dindan pennaotrouniezh bersat. Mab Datames ha tad Ariarathes e oa.
Ceredig

**Ceretic Ceredigion** (pe Ceretic ap Cunedda) a oa unan eus mibien Cunedda Wledig ha roue kentañ Rouantelezh Ceredigion. Ganet e Manau Gododdin e voe kaset da hanternoz Kembre da zifenn ar vro ouzh an Iwerzhoniz. E dad a roas dezhañ douaroù e kornôg Kembre, el lec'h m'emañ Ceredigion hiziv. Er c'hontrol diouzh ar rouantelezhioù arall krouet gant mibien Cunedda e teuas ar vroig nevez da vezañ dizalc'h diouzh Gwynedd. E diazez rouantelezh Seisyllwg e voe.
Buenos Aires

* *Evit ar broviñs anvet Buenos Aires, sellit e-barzh [[Proviñs Buenos Aires]].*


**Buenos Aires** eo kêr-benn Arc'hantina. Ar gêr vrasañ hag ar porzh pouezusañ eo. 13 milion a dud zo enni o chom, hag unan eus brasañ kêrioù ar bed eo. Pennlec'h proviñs Buenos Aires eo ivez. 

War lez ar Río de la Plata emañ, ar stêr a red etre Arc'hantina hag Uruguay, a-geñver da c'henoù ar stêr pa zegouezh gant ar Meurvor Atlantel, a-dal da Colonia del Sacramento en Uruguay. 

Evel e New York eo kenstur an hentoù. « Porteños » (tud ar porzh) a vez graet eus an annezidi, a orin spagnol pe italian ar braz anezho.

## Gevellerezh

## Liammoù diavaez
* Lec'hienn ofisiel Buenos Aires
Lanniskad

**Lanniskad** a oa ur gumun eus Breizh, e Bro-Gernev hag e kanton Rostrenenn e departamant Aodoù-an-Arvor. Kendeuzet e oa bet gant div gumun-all d'ar 1 a viz Genver 2017 d'ober ur gumun nevez : Berrepoz-ar-Blavezh.
## Douaroniezh

Laniscat - Vallée du Daoulas - AD22 - 16FI2037.jpg|Ar stêr e Lanniskad.

* War lez an Daoulaz emañ Lanniskad.
## Istor
### 
#### [[Brezel-bed kentañ]]
* Mervel a reas 69 gwaz abalamour d'ar brezel hervez monumant ar re varv, da lavaret eo 4,18 % ag ar boblañs hervez an niveradeg bet graet e 1911; daou anezhe a varvas  e Belgia e miz  Eost 1914:  unan en  Ham-sur-Sambre d’an 21, soudard e oa  er 41vet Rujumant Troadegiezh, egile e Maissin d’an 22, soudard e oa er 19vet Rujumant Troadegiezh.
#### [[Eil Brezel-bed]]
* Kemeret e voe 3 564 Lur en ti-post, gant daou ezel eus ar Rezistañs moarvat, d’ar 17 a viz Ebrel 1944, hervez danevell sizhuniek Titouroù Hollek Sant-Brieg.
* Mervel a reas nav den ag ar gumun abalamour d'ar brezel.
#### Brezelioù didrevadennañ
##### [[Brezel Aljeria]]
* Mervel a reas ur fuzuilher-martolod d'ar 15 a viz Kerzu 1954.
## Monumantoù ha traoù heverk

235 Liscuis.jpg|An alezioù-toet.

* Teir alez-toet.

Laniscat (22) Église 02.JPG|An iliz katolik.
120 Laniscat Fontaine Saint-Gildas.jpg|Ar feunteun.
Chapelle Notre-Dame, Rosquelfen, Laniscat, France.jpg|Ar chapel.

* Iliz katolik ha feunteun *Sant Gweltaz*.
* Chapel *Intron-Varia*.

Laniscat (22) Monument aux morts.JPG|Ar monumant.

* Monumant ar re varv e-tal an iliz katolik, luc’hskeudenn ha kartenn-bost . 
## Emdroadur ar boblañs abaoe 1962

## Melestradurezh
## Tud
### Tud ganet eno
*1940 : Bernard Tanguy, enklasker.
## Gevelliñ

## Sevenadur
* *Tri c'hemener a Lanniskad* a zo ur son hengounel.
## Liammoù diavaez

*  Lec'hienn ofisiel kêr
* Lanniskad war lec'hienn Geobreizh
*   ur blog war Lanniskad

## Notennoù ha daveoù