Astat

Un elfenn gimiek eo an **astat** ; **At** eo e arouez kimiek, **85** e niver atomek ha **209,987** e dolz atomek.
Un halogen eo hervez an darn vuiañ eus ar skiantourien, met ur metaloid eo hervez lod all anezho ; tabut zo c'hoazh.
Un elfenn genaozet gant mab-den eo bet kent bezañ kavet en natur. Skinoberiek-kenañ eo an astat.

## Istor
En daolenn gentañ bet embannet gant Dmitriy Mendeleyev e 1869 e chome un toull er strollad VII dindan <sub>53</sub>I (anvet *J=127* gantañ) ; goude labourioù ar fizikour danat Niels Bohr war framm an atomoù e voe diouganet e vije un halogen eus an elfenn dianav er strollad VII goude 53I. Skiantourien a glaskas an elfenn en natur, hep dont a-benn avat rak ne vez ket muioc'h eget 28 gramm ag astat war un dro e krestenenn an Douar.
Adal neuze e kredjod peder gwezh bezañ kavet an elfenn — anvet *alabamine* e Stadoù-Unanet Amerika e 1937, *dakan* en Indez Breizhveurek (Bangladesh hiziv) e 1937, *helvetium* e Suis e 1940 hag *anglo-helvetium* e 1942 e Suis adarre.
E 1940 ivez avat e voe hiniennekaet an elfenn 85 e Skol-veur Kalifornia e Berkeley gant an Amerikaned Dale R. Corson, Kenneth Ross MacKenzie hag an Italian Emilio Segrè dre vombezenniñ bismut-209 gant rannoùigoù α ; eus an henc'hresianeg αστατος *astatos* "distabil" e teu anv an elfenn 111, abalamour ma kemm buan he stad dre he skinoberiegezh.
E 1943 e voe kavet astat en natur evel an disoc'h eus skinoberiegezh <sub>87</sub>Fr, <sub>90</sub>Th, <sub>91</sub>Pa ha <sub>92</sub>U.

## Perzhioù
A-douez 101 elfenn gentañ an daolenn, 87Fr hepken zo distabiloc'h c'hoazh eget **<sub>85</sub>At**, a zo skinoberiek-kenañ hag a dro buan da izotopoù 85At all, da vismut 83Bi, da boloniom 84Po pe c'hoazh da radon 86Rn.
Dre ma n'eus izotop At ebet gant un hanter-vuhez hiroc'h eget 12 eurvezh ne c'haller ket kevanaozañ kementadoù bras ag astat, diaes eo neuze ober enklaskoù don war e zivoud — mar deujed a-benn da genderc'hañ ur bloc'had astat ez aje da c'haz kerkent en abeg d'ar wrez a vez ganet gant e skinoberiegezh.
Dre geñveriañ gant an elfennoù amezek, dre ober gant hentennoù arlakadel pe gantouezel neuze ez eus bet termenet un nebeud eus perzhioù an astat.
### Perzhioù fizikel
Teñvaloc'h-teñvalañ eo liv an halogenoù : hogos diliv eo <sub>9</sub>F, gwer splann eo <sub>17</sub>Cl, gell eo <sub>35</sub>Br ha gris teñval eo <sub>53</sub>I — mar kendalc'h *'<sub>85</sub>At gant an tech-se e rankje bezañ du ha kalet mard eus un halogen gwirion anezhañ, pe liv ur metal teñval mard eus ur metaloid anezhañ.

Mard eo an astat e strollad an halogenoù ez eo uheloc'h e deuzverk (302[[gwrezverk|°C]]) hag e vevverk (332&nbsp;°C) eget re an halogenoù skañvoc'h, hogen arnodennoù zo a hañval diskouez e vije izeloc'h ar gwrezverkoù-se eget ar re c'hortozet digant an halogen pounnerañ.
=== Perzhioù kimiek ===
Dre imbourc'hiñ dileizhadoù astat ez eus bet kavet kalz muioc'h a berzhioù a denn d'an halogenoù eget a re a denn d'ar metaloù, hogen an daou a gaver evelato.<br>
Evel an halogenoù e c'hall an astat genel [[anion]], hag evel an iod ez eo tost da vezañ ul [[ledreüzenn]] — ar pezh a zo gwir gant <sub>86</sub>Rn ivez, a zo ur [[gaz nobl]] ha n'eo ket un halogen.<br>
Evel ar metaloù e c'hall an astat gwiskañ ur [[katod|c'hatod]], [[kendierc'hadur|kendierc'hañ]] gant [[sulfat]]où metaloù en [[trenkenn gloridrek|drenkenn gloridrek]] HCl, genel [[kation]] e dileizhennoù trenk kreñv.
=== Izotopoù ===
Bez' ez anavezer 32 izotop eus At, distabil ha skinoberiek an holl anezho.


== Kenderc'hadur ==
An izotop At-211 eo a vez kerderc'het ez-greantel a-benn e arverañ er [[mezegiezh|vezegiezh]] nukleel. War-dro 25&nbsp;µg a vez gounezet bewezh dre vombezenniñ Bi-209 gant [[heliom|He-4]].
=== Stummadur ===
Evit prientiñ ar pal e lakaer bismut war ur gorread [[aluminiom]], [[aour]] pe [[kouevr|gouevr]] dre [[euflennadur katodek]] ; etre 50 ha 100&nbsp;mg bismut dre cm<sup>2</sup> zo rekis. Goude-se e kendeuzer ar gwiskad bismut gant ur blakenn gouevr kent lakaat ar pal en un aergelc'h [[nitrogen]] hag e yenaat gant dour a-benn ma ne yaje ket an At-211 da c'haz kerkent ha gounezet.<br>
Lakaet e vez ar pal en ur c'hwimmer rannoùigoù (ur [[kiklotron|c'hiklotron]]) evit lakaat ar bismut da gejañ ouzh rannoùigoù α ganet gant He-4 ; nebeutoc'h eget 30 M[[elektron-volt|eV]] eo ar gremm rekis, rak da 40 MeV e c'hounezer At-210 ha da 60 MeV e c'hounezer At-209 e-lec'h At-211.<br>
Setu amañ an dazgwered a ranker kaout :<br>


=== Disrannadur ===
At-211 zo bet gounezet neuze ; ret eo e zisrannañ diouzh ar pal ha diouzh an izotopoù all a zo bet ganet ivez.

War-dro 30% ag At-211 a c'haller kenderc'hañ dre an argerzh kemplezhek-se.

== Arver ==
Er vezegiezh nukleel neuze ez implijer At-211 a-drugarez d'e hanter-vuhez a 7,21 eurvezh hag d'e c'halloud da vont e gwiadoù a zo hep mont er gwiadoù amezek : 70 [[metr|µm]] eo donder intradur ar rannoùigoù α ganet gant At-211 er gwiadoù, p'eo tost da 2&nbsp;mm hini rannoùigoù β I-131, an izotop all a vez arveret an aliesañ er vezegiezh nukleel.<br>
En abeg da gement-se ez implijer At-211 da ober war-dro ar [[gwagrenn skoed|wagrenn skoed]] : ne ya ket don a-walc'h da dizhout an [[arskoedenn]] a zo amezek. Gwelloc'h eo ober gant At-211 en abeg d'e hanter-vuhez verr.

== Notennoù ==

<div style="font-size:90%;">
== Daveennoù ==
* [http://portal.acs.org/portal/acs/corg/content *American Chemical Society*]  <small>Liamm oberiant 25 DU 12</small>
* AN NOALLEG Yann-Baol, *Geriadur ar Gimiezh*, Preder, Plomelin, 2008 ISBN 978-2-901383-69-7 [http://preder.net/index.php?lang=bz Preder]
* AN NOALLEG Yann-Baol, *Geriadur ar Fizik*, Preder, Plomelin, 2006 ISBN 978-2-901383-64-2
* *Annales de chimie et de physique*, [http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/cb343780820/date.r=.langFR Gallica / *Bibliothèque nationale de France*]  <small>Liamm oberiant 26 HER 12</small>
* *Atomic weights of the elements 2007 (IUPAC Technical Report)* [http://www.iupac.org/publications/pac/81/11/2131/ *Pure an Applied Chemistry*]  <small>Liamm oberiant 26 HER 12</small>
* *Atomic Weights and Isotopic Compositions for All Elements* [http://physics.nist.gov/cgi-bin/Compositions/stand_alone.pl?ele=&ascii=html&isotype=some *National Institute of Standards and Technology*]  <small>Liamm oberiant 18 HER 12</small>
* [https://web.archive.org/web/20110525023159/http://www.brgm.fr/index.jsp *Bureau de Recherche Géologique et Minière (BRGM)*]  <small>Liamm oberiant 26 HER 12</small>
* CONSIDINE Glenn D., *Van Nostrand's Encyclopedia of Chemistry*, Wiley-Interscience, 2005 ISBN 978-0-471-61525-5 
* DEPOVERE Paul, *La classification périodique des éléments — La merveille fondamentale de l'Univers*, De Boeck, Brussels, Belgia, 2002 ISBN 978-2-8041-4107-3 
* EMSLEY John, *Nature's Building Blocks — An A-Z Guide to the Elements*, Oxford University Press, 2001 ISBN 978-0-19-850341-5 
* *Geriadur brezhoneg* An Here, Plougastell-Daoulaz, 2001 ISBN 978-2-86843-236-0
* ÉTIENNE Guy, *Geriadur ar Stlenneg*, Preder, 1996 ISBN 978-2-901383-14-7
* HOLDEN Norman, *History of the Origin of the Chemical elements and Their Discoverers*, New York, 2001 [http://www.nndc.bnl.gov/content/elements.html *Brookhaven National Laboratory*]  <small>Liamm oberiant 26 HER 12</small>
* HOLLEMAN Arnold F, WIBERG Egon & WIBERG Nils, *Inorganic Chemistry*, Academic Press Inc., 2001, ISBN 978-0-12-352651-9  [http://books.google.fr/books?id=Mtth5g59dEIC&printsec=frontcover&hl=fr#v=onepage&q&f=false *Google Books*]  <small>Liamm oberiant 26 HER 12</small>
* [http://www.iupac.org/publications/pac/ *International Union of Pure and Applied Chemistry (IUPAC)*]  <small>Liamm oberiant 26 HER 12</small>
* [https://www.jlab.org/ *Jefferson Lab*]  <small>Liamm oberiant 22 KZU 12</small>
* [https://web.archive.org/web/20121031181703/http://www.jinr.ru/default.asp?language=eng *Joint Institute for Nuclear Research (ОИЯИ e Dubna)*]  <small>Liamm oberiant 25 DU 12</small>
* LIDE David R., *CRC Handbook of Chemistry and Physics - 88th Edition*, CRC Press,2007 ISBN 978-0-8493-0488-0 
* [http://www.nndc.bnl.gov/ *National Nuclear Data Center*]  <small>Liamm oberiant 09 KZU 12</small>
* [http://www.rsc.org/periodic-table/ *Royal Society of Chemistry*]  <small>Liamm oberiant 03 KZU 2012</small>
* STWERTKA Albert, *A Guide to the Elements*, Oxford University Press, 1996 ISBN 978-0-19-508083-4 
* [http://www.webelements.com/ *Webelements'']  Liamm oberiant 26 HER 12