open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
NGC 1275

**NGC 1275** a zo ur c'hGalaksienn ferennek lec'hiet 237 milion a vloavezhioù-gouloù diouzh an Douar e steredeg Perseüs.
Museo Revello de Toro

Ar **Museo Revello de Toro** zo ur mirdi e Málaga, e Spagn. Emañ eno e *calle Císter*, en kreiz-kêr, en ti m'edo Pedro de Mena o chom en Málaga. Ennañ e weler livadurioù diwar zorn al livour Félix Revello de Toro, genidik eus Málaga.

Digor eo abaoe miz Du 2010, ennañ 132 oberenn, met 117 hepken war ziskouez war un dro.
The Milk of Human Kindness

**The Milk of Human Kindness** (*Laezh teneridigezh Mab-Den*) zo
*un droienn gant William Shakespeare er pezh-c'hoari Macbeth, ma lavar Lady Macbeth :"Yet doe I feare thy Nature, It is too full o' th' Milke of humane kindnesse."
*un albom gant ar sonaozer kanadian Caribou. 

## Notennoù
Alfoz de Toro

**Alfoz de Toro** zo unan eus komarkoù proviñs Zamora.  den zo o chom enni. Kêr Toro eo ar pennlec'h, hag ennañ  den o chom.

Brudet eo ar winieg, hag an Denominación de Origen de Toro.
Prokopios Caesarea

**Prokopios** (henc'hresianeg : Προκόπιος ὁ Καισαρεύς *Prokópios ho Kaisareús*, latin : *Procopius Caesariensis*) a oa un istorour bizantat. Ganet e oa e Caesarea Maritima, e Palestina, e fin ar , marvet eo e Konstantinopolis war dro 562.

Sekretour e oa gant ar jeneral Belisarios (war-dro 500-565) hag istorour an impalaer Justinian e voe. Deskrivet en deus ar vuhez danvezel, sokial ha sevenadurel en e oberennoù, *Levr ar Brezelioù* (war-dro 545-554) ha *Pleustrad ar savadurioù* (560). N'eur ket sur e vefe *[[Anekdota]]* (*Istor kuzh*) diwar e bluenn.

## Levrlennadur
* Pierre Maraval : *Procope de Césarée. Histoire secrète*; eilet gant *Anekdota*, gant Ernest Renan. Belles Lettres. Paris. 1990
* Denis Roques : *Procope de Césarée. La guerre contre les vandales. Guerres de Justinien, Livres III et IV*. Belles Lettres. Paris. 1990
Enez Bastimentos

**Enez Bastimentos** ( *Isla Bastimentos* e spagnoleg) zo un enezenn eus Enezeg Bocas del Toro, er Mor Karib, e gwalarn Panamá, e distrig Bocas del Toro. Un 52 km² zo dindani, ha gant se eo unan eus re vrasañ ar vro.

En hanternoz dezhi emañ isla Colón, er c'hornôg emañ Isla Solarte hag Isla San Cristóbal, er c'hreisteiz emaén Isla Popa, Cayo Agua ha Cayos Zapatilla, en el mar Caribe.

Ar * Parque nacional Isla Bastimentos* en em astenn war an darn vrasañ eus Enez Bastimentos, ha Cayos Zapatilla.
Enez Colón

**Enez Colón** (*Isla Colón* e spagnoleg), e gwalarn Panamá, eo enez vrasañ an enezeg ha proviñs Bocas del Toro. 61 km² zo dindani, ha gant-se eo pedervet enez vrasañ ar vro.

E gevred an enez emañ Kêr Bocas del Toro, penn-lec'h an distrig hag ar broviñs Bocas del Toro. Di ez eer dre garr-nij pe gant al lestr-treizh, adalek kêr Almirante, en douar-bras.
Prokopios

**Prokopios** zo un anv gresianek ha hini meur a zen.

## Yezhoù all
*Procope, en galleg
*Procopio, en italianeg ha spagnoleg
**Procópio*, e portugaleg
*Prokop, en saozneg
*Procopius e latin

## Tud
### Henamzer
* Procopius (magister militum)
* e vab, Procopius Anthemius (war-dro 420 - 11 Gouhere 472), impalaer roman ar C'hornôg adal an 12 Ebrel 467 betek e varv. 
* Prokopios Gaza (* 465; † 528), sofour ha retoriker
* Prokopios Caesarea (* ?; † 562), un istorour

### XIVvet kantved-XXvet kantved
* Sant Prokop, sant tchek
* Prokop Veur, brezelour tchek
* Daou eskob eus Jeruzalem : 
** Prokopios Iañ (°1787 - †1788) ;
** Prokopios II (°1872-1875).
*Procópio d'Ogum, beleg eus candomblé Brazil
Prokop Veur

**Andreas Prokop**, pe **Prokop Veur** (*Prokop Veliký* pe *Prokop Holý* e tchekeg) (ganet war-dro 1380 -marvet e 1434) a oa unan eus ar jeneraled a gemeras perzh er brezelioù an Hussited.
Sofegour

Ur **sofegour** pe ur **sofist** (e henc'hresianeg: *σοφιστής*, e latin: *sophistes*) a oa da gentañ ur seurt kelenner en Henc'hres hag en Impalaeriezh Roma, pe un den desket war danvez pe zanvez. Alies e raent gant ar retorik hag ar brederouriezh, met reoù all a c'halle plediñ ivez gant sonerezh, atleterezh pe matematik.

Platon a enebas ouzh ar sofisted.

## Sofourien ha deskadurezh
Ar vertuz a veze kelennet gant ar sofourien ha medisinerezh ivez hervez Seamus Mac Suibhne.

## Levrlennadur
* Fañch Kerrain, "Kelennadurezh Platon: Platon hag ar Sofisted", Al Liamm niv.308-309, 1998.

## Notennoù ha daveoù

## Pennad kar
*Sofouriezh
Labour-douar Henegipt

En amzerioù ar faraoned e oa an Nil reizher al labour-douar en Henegipt.

*Edoù: heiz, kerc'h, gwinizh, sorghum
*Legumaj: fer, fav, saladenn, ognon, kokombrez, piz-sisez
*Frouezh: datez, fiez, sukrin
*Plant: henne, lin, papiruz

Un douar du ha druz e oa hervez an istorour Herodotos.
Arete

An **arete ** (ἀρετή e henc'hresianeg), a oa war un dro an dreistelezh hag ar vertuz. kelennet e veze gant ar sofouriezh en Hellaz kozh.

E barzhonegoù Homeros, e talv an *arété* evit harozed Hellaz koulz ha re Troia, evit gwazed koulz ha maouezed, evit Penelope koulz hag he fried Odysseüs. Gant Homeros eo stag ouzh an nerzh-kalon, ha muioc'h c'hoazh ouzh an efedusted.
Sorn

Ar ** Sorn** zo ur stêr vihan eus Bro-Skos, en Enez Ìle. Dont a ra e-maez Loch Finlaggan ha goude kemeret doureier ar gwazhioù Allt Ruadh ha Ballygrant Burn, ez a da aberiñ e Beul an Àtha, e penn Loch an Dàla.

## Notennoù
Bridgend

**Bridgend** (Penn-ar-pont e brezhoneg) zo un anv-lec'h saoznek.

#### 
**Bridgend*, Pen-y-bont ar Ogwr e kembraeg

#### 
**Bridgend*, pe Ceann an Droichid en iwerzhoneg, e kontelezh Dún na nGall.

#### 
*Bridgend, Kintyre, Argyll and Bute
*Bridgend, Perth and Kinross
**Bridgend*, Beul an Àtha e gouezeleg, en Enez Ìle, 
*Bridgend, West Lothian.
Diktys

**Diktys** (*Diktys/Δίκτυς* e henc'hresianeg, latinekaet e *Dictys*) zo anv meur a zen e mojennoù Hellaz kozh.

***[[Dictys Cretensis]]**, anv latin un istorour mojennel.
* **[[Diktys (mab Magnes)]]**, roue Serifos
* **Dictys**, ur martolod a glaskas fret gant Dionysos hag a voe troet e delfin gant an doue.
* **[[Diktys (den-marc'h)]]**, un den-marc'h hag a oa en eured Peirithoos hag en em gannas ouzh al Lapited. 
* **[[Diktys (mab Poseidon)]]**, mab da Poseidon hag Agamede, merc'h da Augeias.
* **[[Diktys (Euripides)|''Diktys'' (Euripides)]]**, ur pezh-c'hoari gant Euripides ha ne chom nemet tammoù anezhañ.

## Notennoù
Maria Francesca Rossetti

**Maria Francesca Rossetti** ( Londrez 1827 – 1876) a oa ur skrivagnerez saoznek hag ul leanez saoz.

## He buhez
Merc'h e oa da Gabriele Rossetti, ur barzh italian repuet e Londrez, ha d'e bried Frances Polidori. C'hoar e oa d'al livour Dante Gabriel Rossetti, da William Michael Rossetti, ha d'ar varzhez Christina Georgina Rossetti, a zedias dezhi he barzhoneg Goblin Market e 1862 .

Gouarnerez e voe en tier pinvidik e-pad bloavezhioù paourentez he familh, pa oa yec'hed he zad o vont war fallaat, hag ober a reas war-dro un dimezell anvet Lucy Madox Brown, a oa da vezañ c'hoar-gaer dezhi goude dimeziñ da William Michael Rossetti. 

E 1873, d'he 46 vloaz, ez eas Maria da leanez gant ar gevredigezh *The Society of All Saints Sisters of the Poor*, un urzh leanezed anglikan savet e 1851. Lucy Madox Brown a fellas dezhi livañ he foltred en he dilhad urzh. 

Skrivañ a reas *The Shadow of Dante: Being an essay towards studying himself, his world, and his pilgrimage*, a voe embannet e 1871. 

Gant he c'hoar Christina e roads he foab d'an oaled St. Mary Magdalene Home for Fallen Women, e Highgate. 

P'edo war ar varvskaoñ e klaskas, en aner, treiñ he breudeur ouzh ar relijion.

## Oberennoù
*(EN) Maria Francesca Rossetti, A shadow of Dante : being an essay towards studying himself, his world and his pilgrimage, London, Rivingtons, 1871, ISBN 978-1108060769, SBN IT\ICCU\RAV\0198925. 
*(EN) Maria Francesca Rossetti, Exercises in idiomatic Italian through literal translation from the English, London, Williams and Norgate, 1867, ISBN 978-1108073318. 
*(EN) Maria Francesca Rossetti, Aneddoti italiani: Italian anecdotes, selected from "Il compagno del passeggio Campestre", London, Williams and Norgate, 1867, ISBN 978-1175408587. 
*(EN) Maria Francesca Rossetti, Letters To My Bible Class On Thirty-nine Sundays..., Nabu Press, 2011, ISBN 978-1271589845.
*(EN) Maria Francesca Rossetti, The rivulets; a dream not all a dream, London, A. Dod, 1846, OCLC 42216558.
*(EN) Maria Francesca Rossetti, Dante's Pilgrimage Through Hel, Kessinger Publishing, LLC, 2005, ISBN 978-1425344696.
*(EN) Maria Francesca Rossetti, Dante's Pilgrimage Through Purgatory, Kessinger Publishing, LLC, 2010, ISBN 978-1162905099.
*(EN) Maria Francesca Rossetti, Dante's Pilgrimage Through Paradise, Kessinger Publishing, LLC, 2010, ISBN 978-1162905976.
*(EN) Maria Francesca Rossetti, Dantes Life Experience, Kessinger Publishing, LLC, 2010, ISBN 978-1425344689.
Belisarios

Ur jeneral bizantat e oa **Belisarios** (e henc'hresianeg: *Βελισάριος*; *Flavius Belisarius* e latin), ganet war-dro 500 goude J.K. e Trakia hag aet da Anaon e 565 e Konstantinopolis.

Gounez a reas e emgan kentañ e 530 e Dara a-enep d'ar Bersed. Dindan an impalaer Justinian ec'h adkemeras douaroù digant ar Vandaled en Afrika (533-534), e Sikilia (535) hag en Italia. Eno ivez e stourmas ouzh an Ostrogoted (536-546). Belisarios a ac'hubo kêr Roma e 536. E 546 Totila roue an ostrogoted a kemero kêr Roma, a vo adkemeret gant Belisarios ar memes bloavezh. E 550 Belisarios a vo erlec'hiet gant Narses. Prokopios Kaisareia a zo bet e sekretour. 

## Dallet

Belisarius by Francois-Andre Vincent.jpg|*Bélisaire*, gant François-André Vincent (1776). Belisarios, bet dallet, a rank klask e vara, hag a zo bet anavezet gant ur soudard bet dindanañ.
Belisarius by Peyron.jpg| Belisarios roet bod dezhañ gant ur c'houer, gant Jean-François Pierre Peyron (1779)
David - Belisarius.jpg|Belisarios o c'houlenn an aluzen, gant Jacques-Louis David (1781)
Stêr Laggan

Ar stêr **Laggan** zo ur stêr vihan eus Enez Ìle e Bro-Skos. Goude kemberet enni doureier ar stêrioù Kilennan, Barr, ha Duich, e ya da aberiñ e penn hanternosañ Laggan Bay, dirak Loch Indaal.
Pescara

**Pescara** zo ur gêr en Italia, kêr-benn proviñs Pescara, e rannvro Abruzzo.

## Liamm diavaez

* Lec'hienn ar gumun.
Hapi (doue an Nil)

:*Arabat droukveskañ gant [[Hapi|Hapi, unan eus doueoù ar flugez.]]*


**Hapi** e oa doue an Nil en Henegipt.
Beul an Àtha

**Beul an Àtha** (*Bridgend* e saozneg) zo ur gêriadenn en Enez Ìle, e penn Loch an Dàla. Enni e teu ar stêr Sorn da aberiñ.

## Notennoù
Puòg de Sant Lop

**Puòg de Sant Lop** (*Pic Saint-Loup* e galleg) a zo ur menez e korn-bro Montpelhièr en Okitania, e departamant an Erau. Kumunioù Casavièlha, Sant Joan de Cuculas ha Sant Matieu de Trevièrs a zo e-harz dezhañ. 658 m a sav a zo d'ar menez-mañ.

## Liammoù diavaez

*  Lec'hienn diwar-benn Puòg de Sant Lop
Bartolomé de las Casas

**Bartolomé de las Casas**, ganet 1484 e Sevilla ha marvet d'an 17 a viz Gouere 1566 e Madrid, a oa ur beleg dominikan, misioner, skrivagner hag istorour spagnol, eskob Chiapas, brudet dre m'en devoa diskleriet doareoù an drevadennerien spagnol ha difennet gwirioù an Amerindianed. 

Kemeret en doa perzh e breutateg Valladolid e skolaj San Gregorio gant un toullad teologourien, tud a lezenn ha merourien evit respont da c'houlenn an impalaer Charlez V a-zivout an doare da drevadenniñ Amerika ar Su o vezañ ar reishañ posupl gant a dud a veve eno. Div abadenn a zo bet a badas ur mizveh pep hini, unan e 1550 hag eben e 1551. Kalz eskemmoù dre skrid a zo bet ivez. An daou berzhiad pouezusañ a zo bet Bartolomé de Las Casas hag an teologour Juan Ginés de Sepúlveda.

## Liammoù diavaez
Michel Piccoli

**Michel Piccoli**, bet ganet e Pariz d'ar 27 a viz Kerzu 1925 ha marvet d'an 12 a viz Mae 2020 e Saint-Philbert-sur-Risle (Eure), a oa un aktour c'hoariva ha sinema, ur filmaozer, ur produour hag ur senarioour gall.

## E filmoù
* 1945 : *[[Sortilèges]]* sevenet gant Christian-Jaque,
[...],
* 2014 : *[[Le goût des myrtilles]]* gant Thomas de Thier.
Matera

**Matera** a zo ur gêr ag Italia, kêr-benn proviñs Matera, e rannvro Basilicata.
## Monumantoù ha traoù heverk


File:Castello Tramontano di Matera.jpg|Kastell Tramontano Matera
File:Lago di San Giuliano 2.jpg|Lenn Sant Juluan
File:Matera abitazioni primitive.jpg| E Matera mougevioù tiez kent
File:Matera Palazzo Comunale.JPG| Palez kumun Matera


## Liamm diavaez

* Lec'hienn ar gumun.
Capitonidae

**Capitonidae** a zo ur c'herentiad e rummatadur an evned, termenet e 1838 gant an evnoniour gall Charles Lucien Bonaparte (1803-1857).
Kar int d'an toukaned.

Diouzh Doare 6.2 an *IOC World Bird List* ez a daou c'henad d'ober ar c'herentiad :

## Genadoù <small>(renket diouzh an urzh filogenetek)</small>
* *[[Capito]]* - Vieillot, 1816 (11 spesad),
* *[[Eubucco]]* - Bonaparte, 1850 (4 spesad).

## Notennoù ha daveennoù
Reggio di Calabria

**Reggio di Calabria** ( ; *Rrìggiu* e kalabrezeg) zo ur gêr en Italia, kêr-benn meurgêr Reggio Calabria, e rannvro Calabria.

## Liamm diavaez

* Lec'hienn ar gumun.
Vibo Valentia

**Vibo Valentia**  a zo ur gêr eus Italia, kêrbenn proviñs Vibo Valentia, e rannvro Calabria. Ouzhpenn 31000 a dud zo enni o chom. 

*Monteleone* e oa an anv betek 1863, ha *Monteleone di Calabria* etre  1863 ha  1928.

## Liamm diavaez

* Lec'hienn ar gumun.
Semnornis ramphastinus

***Semnornis ramphastinus*** a zo ur spesad evned eus ar c'herentiad Semnornithidae.

Anvet e voe *Tetragonops ramphastinus* (kentanv) da gentañ-penn (e 1855) gant an naturour skosat William Jardine (1800-1874).

## Doareoù pennañ

## Boued
Bevañ a ra diwar frouezh.

## Annez hag isspesadoù
Ar spesad a gaver an daou isspesad anezhañ e Suamerika :
* *Semnornis ramphastinus caucae*, en Andoù ar c'hornôg e mervent Kolombia (eus Valle del Cauca da Nariño),
* *S. r. ramphastinus*, en Andoù gwalarn ha kornôg-kreiz Ecuador.

## Liammoù diavaez
*  ''Semnornis ramphastinus'' war al lec'hienn BirdLife International.
*  ''Semnornis ramphastinus'' war lec'hienn an International Union for Conservation of Nature (IUCN).

## Notennoù ha daveennoù
Trachyphonus erythrocephalus

***Trachyphonus erythrocephalus*** a zo ur spesad evned eus ar c'herentiad Lybiidae.

## Doareoù pennañ

## Boued
Hollzebrer eo ar spesad, o vevañ diwar zivellkeineged, frouezh, greun ha had.

## Annez hag isspesadoù
Ar spesad a gaver an tri isspesad anezhañ en Afrika ar Reter :
* *Trachyphonus erythrocephalus erythrocephalus*, eus kreiz Kenya da biz ha hanternoz-kreiz Tanzania,
* *T. e. shelleyi*, eus gevred Etiopia da walarn ha kreisteiz Somalia,
* *T. e. versicolor*, eus biz Ouganda da c'hevred Soudan, Etiopia ha hanternoz Kenya.

## Liammoù diavaez
*  ''Trachyphonus erythrocephalus'' war al lec'hienn BirdLife International.
*  ''Trachyphonus erythrocephalus'' war lec'hienn an International Union for Conservation of Nature (IUCN).

## Notennoù ha daveennoù
Semnornithidae

**Semnornithidae** a zo ur c'herentiad e rummatadur an evned, termenet e 1988 gant an evnoniour stadunanat Richard O. Prum.

Diouzh Doare 6.2 an *IOC World Bird List* n'eus nemet ur genad e-barzh ar c'herentiad :

## Genadoù
* *[[Semnornis]]* - Richmond, 1900 (2 spesad).

O c'havout a reer e Kreiz ha Suamerika.

## Notennoù ha daveennoù
Crotone

**Crotone**  (*Cutroni* e kalabrezeg ) a zo ur gêr eus kreisteiz Italia, kêrbenn proviñs Crotone, e rannvro Calabria, war aod pleg-mor Taranto.

## Istor
Savet e voe gant Gresianed eus Ac'haia, en eil hanterenn an VIIIvet kantved kent JK, war un uhelenn dirak mor Ionia. Gouez da Strabon e voe diazezet en 710 kent JK gant Ac'haianed kaset gant Myscellos. Hervez Pausanias eo gant gresianed eus Lakedemonia e voe savet. Buan e kreskas ha bec'h a savas gant kêr Sybaris, renet laoskoc'h. 

War-dro 540 kent JK e tegouezhas Pitagoras a grouas ur skol furnezh.

## Monumantoù ha traoù heverk

File:CastelloCrotone.jpg|Kastell Crotone
File:SNGANS 259ff.jpg|Pezhioù moneiz kozh eus Crotone
File:Crotone Museo Archeologico Statuina Femminile.jpg| Delwenn ur vaouez e mirdi arkeologel Crotone
Capo colonna.jpg| Dismantroù kolonennoù e Crotone
Chiesa dell'Immacolata, Crotone.jpg| Iliz an *Immacolata*, e Crotone
Il Gladio, Crotone.jpg| Delwenn kleze-meur Crotone


## Liamm diavaez

* Lec'hienn ar gumun.
Caesarea

**Caesarea** zo un anv-lec'h deuet diwar an anv "Caesar", ha hini meur a gêr en impalaeriezh roman. 

* *Caesarea Augusta*, hiriv Zaragoza, e Spagn
* *Caesarea*, e Cappadocia, hiriv Kayseri, e Turki
* *Caesarea*, pe Qesarya, kêr eus Israel
* Caesarea Maritima, pe "Caesarea Palaestina", 
* Caesarea Philippi, pe "Caesarea Paneas", 
* Caesarea e Cilicia, hiriv Anazarbus, e Turki
* Caesarea Antiochia, pe Antioc'heia Pisidia, e Turki
* Caesarea Germanice, pe Germanicopolis", e Turki
* Caesarea, e mervent Anatolia, pe Kibyra
* Caesarea en Aljeria, hiriv Cherchell 
* Caesarea Magna, hiriv Shaizar, e Siria
* Claudiocaesarea, hiriv Beyşehir, e Turki
* Enez Caesarea, hiriv Jerzenez
John F. Nash Jr.

**John Forbes Nash Jr** a zo ur matematikour hag ekonomour amerikan. 

Ganet eo bet d'an 13 a viz Mezheven 1928 e Bluefield e Virginia ar C'hornôg. Aet eo da Anaon d'ar 23 a viz Mae 2015 en ur gwallzarvoud taksi. 
 
E dud oa John Nash Sr, ijinour, ha Virginia Martin, kelennerez.

Etre 1945 ha 1948 e studias e Carnegie Institute of Technology e Pittsburgh evit bezañ ijinour evel e dad met dont a reas da vezañ sot gant ar matematikoù. Ober a reas anaoudegezh gant oberenn John Von Neumann "The Theory of Games and Economic Behavior" bet embannet e 1944 hag e krogas da studiañ teorienn ar c'hoarioù. 

Mont a reas da Skol-veur Princeton goude. En e dezenn e 1950 a-zivout ar c'harioù nann-kenoberus e tiskouezas dija ar pezh a voe anvet goude "kempouez Nash" hag a zegasas dezhañ Priz Nobel an Ekonomiezh diwezhatoc'h. 

Kalz kavadennoù a-bouezh en deus graet war dachenn ar matematikoù. 

Labouret en deus evit RAND Corporation. Kelennet en deus e Princeton e 1950-1951 hag en MIT e 1951-1952. 

E 1958 e voe tizhet gant ar skizofreniezh ha ne embannas netra e-pad tregont vloaz. 

Er bloavezhioù 1990 ec'h adkavas un darn vat eus e varregezh labour. 

Resevet en deus Priz Nobel an Ekonomiezh e 1994 gant Reinhard Selten ha John Harsanyi evit o labourioù war teorienn ar c'hoarioù, ha Priz Abel e 2015.

Ur film awenet gant e vuhez a zo bet aozet gant Ron Howard e 2001 : ''A Beautifil Mind''.

## Levrlennadur
* Menegiñ a ra Jacques Généreux labourioù John Forbes Nash ("kempouez Nash") en e levr *Jacques Généreux explique l'économie à tout le monde* ; Le Seuil ; 2014 ; ISBN 978-2-02-109782-5

## Liammoù diavaez
Caesarea Maritima

**Caesarea**, pe **Caesarea Maritima**, pe **Caesarea Palaestina**, pe **Kaezareia** a oa ur gêr roman e Palestina en amzer an Impalaeriezh Roman, hiriv en Israel, ma'z eo bet savet kêr Qesarya en he c'hichen.

Savet e oa bet ar gêr gant an Herodez Veur, etre 25 kent JK ha 13 kent JK, war ur gêr koshoc'h anvet Turris Stratonis, un 30&nbsp;km er c'hreisteiz de gêr Haifa. Ur porzh a oa bet savet en ul lec'h diaes d'al listri a-raok-se, un templ a oa da Gaesar, ha delwennoù d'an impalaer, c'hoariva ha sirk.

Gresianeg moarvat a oa yezh ar gêr-se en amzer Jezuz Nazaret ha sant Paol, kentoc'h eget latin, a oa yezh an alouberion.

Ar gresianeg a oa yezh ar c'henwerzh, saozneg an amzer-hont e Reter ar Mor Kreizdouar.

## Notennoù
Ptolemais

**Ptolemais** zo un anv-den gresianek hag un anv-lec'h.

## Tud
* Ptolemais Kirene, matematikour eus an IIIe kantved kent JK,
* *Ptolemais,* merc'h da Ptolemaios Iañ Soter, mamm da Demetrios Kallos

## Lec'hioù
* *Antioc'heia Ptolemais*, diwar anv ar roue Ptolemaios Iañ Soter, hiriv Akko, en Israel;
*Krokodilopolis, kêr eus Egipt, adanvet *Ptolemais Euergetis* gant Ptolemaios III Euergetes
*Ptolemaida, kêr en hanternoz Hellaz kozh, diwar anv ar roue Ptolemaios Iañ Soter,
*Ptolemais (Cyrenaica), kêr eus Libya, anvet diwar anv Ptolemaios III Euergetes
*Ptolemais Hermiou, trevadenn hellazat en Egipt, krouet gant ar roue Ptolemaios Iañ Soter,
*Ptolemais Theron, kêr war aod ar Mor Ruz, krouet gant ar roue Ptolemaios II Philadelphus

## Pennad kar
* Ptolemaios
Demetrios Kalos

**Demetrios Kalos**, Δημήτριος ὁ Καλός e henc'hresianeg, *Demetrios Koant*, pe **Demetrios [[Kyrene]]** (war-dro 285 kent JK-249 pe 250 kent JK), a oa mab-bihan d'ar roue Ptolemaios Iañ Soter. Mab e oa da Demetrios Iañ Poliorketes, roue Makedonia, ha d'e bempet pried, Ptolemais, merc'h da Ptolemaios Iañ Soter. Hantervreur e oa da Antigonos II Gonatas, roue Makedonia war-lerc'h o zad.

Lakaet e oa bet da ren e Kyrene goude dimezet d'ar rouanez Berenike, merc'h d'ar roue Magas, a oa marvet en 250 kent JK. E -248 e voe drouklazhet Demetrios war urzh Berenike pa voe roet da c'houzout dezhi e oa deuet he fried da vout serc'heg he mamm, Apama II.

E eil pried e oa Berenike, rak a-raok dezhi e oa bet dimezet da Olympias, ur briñsez eus Larissa, hag ur mab o devoa bet, ha hennezh a renas e Makedonia evel Antigonos Doson.

## Goude e varv
Goude e varv ec'h addimezas Berenike e -246 da Ptolemaios III Euergetes (ar Madoberour), Roue Egipt, ha gantañ e renas etre -246 ha -222.

Diwezhañ roue Kyrene e voe Demetrios: ur republik e teuas ar rouantelezh da vezañ betek 163 pa renas eno Ptolemaios VIII Fyskon.

## Pennad kar
* Demetrios
Toque a degüello

An ***Toque a degüello*** (*Galv d'an dic'houzougañ* e brezhoneg), a zo un ton arme sonet gant taboulinoù ha trompilhoù.

Savet e oa bet gant ar Vaoured d'ar mare ma veze ac'hubet al Ledenez iberek gante. Diwezhatoc'h e voe degemeret gant an armeoù spagnol, da goulz ar brezelioù dizalc'hiezh a c'hoarvezas e Suamerika peurgetket.

Dont a ra anv an ton-se eus ar verb spagnolek *degollar*, "dic'houzougañ" e brezhoneg, ha talvezout a rae da gemenn d'an enebourien ne vije ket erbedet o buhez e mod ebet, pa c'halve d'o dic'houzougañ *de oreja a oreja* ("a skouarn da skouarn").

E Mec'hiko e veze sonet an ***Toque a degüello*** gant al laz-seniñ marc'hegerien : da-geñver Emgann El Álamo (23 a viz C'hwevrer-6 a viz Meurzh 1836) e reas ar jeneral Santa Anna da soudarded e lu e seniñ dizehan a-hed an devezhioù a-raok kentañ arsailh ouzh an difennerien deksan.

## Liammoù diavaez
* Auténtico '''''Toque a degüello''''' del Álamo Texas
Heliomaster squamosus

***Heliomaster squamosus*** a zo ur spesad evned eus ar c'herentiad Trochilidae.

## Doareoù pennañ

## Boued
Bevañ a ra diwar sun-bleuñv.

## Annez

Kavout a reer ar spesad e gevred ha reter Brazil.

## Liammoù diavaez
*  ''Heliomaster squamosus'' el lec'hienn BirdLife International.
*  ''Heliomaster squamosus'' e lec'hienn an International Union for Conservation of Nature (IUCN).

## Notennoù ha daveennoù
Levraoueg Aleksandria

**Levraoueg [[Aleksandria]]**, savet e 288 kt JK ha diskaret etre 48 kt JK ha 642, a oa levraoueg vrudetañ an Henamzer.

## Pennadoù kar
*Hipatia
* Pergamon
The Royal Scotsman

***The Royal Scotsman*** zo un tren cheuc'h e Bro-Skos.

Loc'hañ a ra eus Dinedin ha mont a-dreuz an Uheldirioù.

## Liammoù diavaez
* Lec'hienn officiel
* Royal Scotsman, e lec'hienn Guide du Routard
Mauras

Ar **Mauras** pe **Torosad ar Mauras**, *Lei Mauras* pe *Massís dei Mauras* en okitaneg, *Les Maures* pe *Massif des Maures* e galleg, a zo un torosad bihan, e Provañs, en Okitania, etre Frejús hag Ieras. Pueg de la Sauveta eo ar gern uhelañ (780 m).

## Liammoù diavaez
Dor Ishtar

An **Nor [[Ishtar]]** a oa unan eus eizh dor Babilon, savet e 580 kt JK dre urzh ar roue Naboukadnesar II.
Proviñs Firenze

**Proviñs Firenze** a oa unan eus proviñsoù rannvro Toskana, en Italia, etre 1848 ha 2014, ha Firenze e oa ar pennlec'h.

Abaoe 2015 eo deuet da vezañ Meurgêr Firenze.

## Notennoù
Persepolis

**Persepolis** (perseg: تخت جمشید [Takht-e Jamshid], « kador Jamshid ») a oa kêr-benn Impalaeriezh an Ac'haemenided. Kroget e voe ar savadur e 521 kt JK dre urzh Darius Iañ. Aloubet e voe gant Aleksandr Veur e 331 kt JK.

Ul lec'h Glad bedel eus an UNESCO eo adalek 1979.
Proviñs Prato

**Proviñs Prato** zo ur broviñs eus Italia, e rannvro Toskana. Seizh kumun zo er broviñs, ha Prato (Italia) eo ar gêr-benn anezhi. 

## Notennoù
Proviñs Massa-Carrara

**Proviñs Massa-Carrara** zo ur broviñs en Italia, e rannvro Toskana. Massa eo ar gêr-benn hag ar gêr vrasañ anezhi, ha Carrara eo an eil vrasañ. 

## Istor
Savet eo bet ar broviñs diwar dugelezh Massa ha priñselezh Carrara, anvet ivez dugelezh Massa ha Carrara, a oa dalc'het gant an tiegezh Malaspina. Goude marv an dugez Maria Beatrice d'Este e 1829 e voe staget an div Stad ouzh dugelezh Modena, a voe staget ouzh rouantelezh Piemonte e 1859.
Proviñs Lucca

**Proviñs Lucca** zo ur broviñs eus Italia, e rannvro Toskana. Kêr Lucca eo ar pennlec'h. 

## Notennoù
Berenice

**Berenice** zo un anv-bihan saoznek, skrivet **Bérénice** e galleg.

## Adstumm
*Bernice

## Gerdarzh
Diwar an anv henc'hresianek Berenike.

## Tud

*Bérénice Marlohe, aktourez c'hall

## Oberennoù
### Lennegezh
*Bérénice — trajedienn c'hallek e 1657 gant Thomas Corneille
*Bérénice — trajedienn c'hallek e 1670 gant Jean Racine
*Tite et Bérénice — trajedienn c'hallek e 1670 gant Pierre Corneille
*Berenice, — kontadenn gant Edgar Alan Poe

### C'hoariganoù
*Berenice, gant Domenico Sarro e 1732, 
*Berenice, gant Georg Friedrich Händel e 1737,
*Bérénice, c'hoarigan gant Albéric Magnard, e 1905–1909.
Nina Simone

**Nina Simone** (distaget: ), ganet *Eunice Kathleen Waymon* d'an 21 a viz C'hwevrer 1933 e Trion (North Carolina) ha marvet d'an 21 a viz Ebrel 2003 e Carri lo Roet (Okitania), a oa un ganerez, pianoourez, hag emsaverez evit ar gwirioù sivil amerikan, hag a labouras dreist-holl e bed ar jazz.

## Liammoù diavaez

*Lec'hienn ofisiel
Avellino

**Avellino**  (*Avell'ino* e napolitaneg) a zo ur gêr eus Italia, kêrbenn proviñs Avellino, e rannvro Campania.

## Monumantoù ha traoù heverk

Madonna Assunta 2012 (1).jpg|An iliz-veur
Chiesa di Maria Santissima di Montevergine.JPG|Iliz Maria Santissima di Montevergine
ParcoSantoSpiritoAvellino.jpg|Parco Spirito Santo


## Liamm diavaez

* Lec'hienn ar gumun.
Proviñs Grosseto

**Proviñs Grosseto** zo unan eus proviñsoù Italia, e rannvro Toskana, a-dal da inizi Elba ha Korsika. En hanternoz dezhi emañ proviñs Livorno.
Sumo

Ar **sumo** (相撲) zo ur sport emgann, ur seurt gouren, a-orin eus Japan.

Ret eo da bep c'hoarier strinkañ e eneber e-maez ar c'helc'h pe lakaat ul lodenn eus e gorf — estreget solioù e dreid — da stekiñ ouzh al leur.

82 grogad a zo aotreet.

## Liammoù diavaez
Mariamne Iañ

**Mariamne Iañ**, anavezet ivez evel **Mariamne an Hasmoneanez** (marvet e 29 BCE) a oa eil pried Herodez Veur.

Brudet e oa he c'hened, evel ma oa brudet ivez kened he breur Aristobulus. Ar gened-se avat eo a gasas an Tiegezh hasmonean d'an traoñ e Judea.

Hec'h anv zo skrivet **Μαριάμη** (Mariame) gant Josephus, met en embannadurioù e kaver daou *m* d'ober **Mariamme**. Goude se e troas da Mariamne, an anv boas bremañ. En hebreeg eo מִרְיָם, (Miriam),evel en anv biblek ordinal, hini Miriam, c'hoar Moizez hag Aaron).

## Tiegezh
Mariamne a oa merc'h da Alexandros, an Hasmonean, ha dre-se e oa unan eus pennhêred diwezhañ Tiegezh hasmonean Judea.

C'hoar e oa Mariamne da Aristobulus III Judea. He zad Alexander Judaea, mab da Aristobulus II, a zimezas d'e geniterv Alexandra Maccabeus, merc'h d'e eontr Hyrcanus II, evit peurskoulmañ al lignezoù pennhêred adal Hyrcanus hag Aristobulus, but the inheritance soon continued the blood feud of previous generations, and eventually led to the downfall of the Hasmonean line. Dre eured he zud, Mariamne claimed Hasmonean royalty on both sides of her family lineage.

## Oberennoù arzel
Kalz oberennoù zo bet awenet gant Mariamne hag he darempred gant Herodez Veur, abaoe amzer an Azginivelezh.
* *Marianna* (1565), trajedienn italianek gant Lodovico Dolce
* *[[The Tragedy of Mariam]], the Faire Queene of Jewry* (1613) trajedienn saoznek gant Elizabeth Tanfield Cary
* *Herod and Antipater, with the Death of Faire Mariam* (1622), trajedienn saoznek gant Gervase Markham and William Sampson
* *Mariamne* (1636), trajedienn c'hallek gant François Tristan l'Hermite
* *La mort des enfants d’Hérode; ou, Suite de Mariamne* (1639), trajedienn c'hallek gant Gathier de Costes de la Calprenède
* *Herod and Mariamne* (1673), trajedienn saoznek gant Samuel Pordage
* *La Mariamne* (1696), c'hoarigan italianek gant Giovanni Maria Ruggeri (mus.) and Lorenzo Burlini (libr.)
* *Mariamne* (1723), trajedienn saoznek gant Elijah Fenton
* *[[Mariamne (Voltaire)|Mariamne]]* (1723), trajedienn c'hallek gant Voltaire
* *[[Mariamne (Nadal)|Mariamne]]* (1725), trajedienn c'hallek gant Augustin Nadal
* *La Marianna* (1785), barrez italian gant Giuseppe Banti (chor.)
* *Marianne* (1796), opera gallek gant Nicolas Dalayrac (evit ar sonerezh) ha Benoît-Joseph Marsollier (ar skrid)
* *Herod’s Lament for Mariamne* (1815), kanaouenn saoznek gant Isaac Nathan (ton) ha George Byron (skrid.)
* "Mariamne" (1911), barzhonek saoznek gant Thomas Sturge Moore
* *Hordos u-Miryam* (1935), romant hebreek gant Aaron Orinowsky 
* *Herod and Mariamne* (1938), trajedienn saoznek gant Clemence Dane
* *Mariamne* (1967), romant svedek gan tPär Lagerkvist

## Notennoù
Lamprotornis iris

***Lamprotornis iris*** (pe ***Coccycolius iris***) zo ur spesad golvaneged bihan eus kerentiad ar *[[Sturnidae]]*.

Ar spesad nemetañ eo er genad *Lamprotornis*.

## Doareoù pennañ

## Boued

## Annez
Bevañ a ra al labous e plaenennoù ha savanennoù Aod an Olifant, Ginea ha Sierra Leone.

## Rummatadur

## Liammoù diavaez

*  ''Lamprotornis iris'' war al lec'hienn BirdLife International.
*  ''Lamprotornis iris'' war lec'hienn an International Union for Conservation of Nature (IUCN).

## Notennoù ha daveennoù
Vittoria (Italia)

**Vittoria** a zo ur gêr eus Italia, e proviñs Ragusa, e rannvro Sikilia.

## Monumantoù ha traoù heverk

Vittoria-palazzo-2.JPG|Il palazzo
Vittoria-chiesa-delle-grazie-2.JPG|Ar c'hoariva hag iliz S.Maria delle Grazie
Sunset a Scoglitti.jpg|Porzh Scoglitti


## Liamm diavaez

* Lec'hienn ar gumun.
Vicente Aranda

**Vicente Aranda Ezquerra**, bet ganet d'an 9 a viz Du 1926 e Barcelona (Katalonia), a zo ur filmaozer spagnol.

E 1992 e tapas Priz Goya ar gwellañ filmaozer evit e film *[[Amantes]]* (aet da wellañ film 1991 war un dro).

## Filmoù
#### [[1960]]-[[1969]] : tri film
* 1965 : *[[Brillante porvenir]]* (kensevenet gant Román Gubern)
* 1967 : *[[Fata Morgana (film, 1965)|Fata Morgana]]*
* 1969 : *[[Las crueles]]*
#### [[1970]]-[[1979]] : pevar film (seizh en holl)
* 1972 : *[[La novia ensangrentada]]*
* 1974 : *[[The Most Beautiful Animal in the World]]*
* 1975 : *[[Clara es el precio]]*
* 1977 : *[[Cambio de Sexo]]*
#### [[1980]]-[[1989]] : seizh film (pevarzek en holl)
* 1980 : *[[La Muchacha de las bragas de oro]]*
* 1982 : *[[Asesinato en el Comité Central]]*
* 1984 : *[[Fanny Pelopaja]]*
* 1986 : *[[Tiempo de silencio]]*
* 1987 : *[[El Lute (camina o revienta)]]*
* 1988 : *[[El Lute II: mañana seré libre]]*
* 1989 : *[[Si te dicen que caí]]*
#### [[1990]]-[[1999]] : seizh film (unan warn-ugent en holl)
* 1991 : *Amantes*
* 1993 : *[[El amante bilingüe]]*, *[[Intruso]]*
* 1994 : *[[La pasión turca]]*
* 1996 : *[[Libertarias]]*
* 1998 : *[[La mirada del otro]]*
* 1999 : *[[Celos]]*
#### [[2000]]-[[2009]] : pemp film (c'hwec'h warn-ugent en holl)
* 2001 : *[[Juana la Loca]]*
* 2003 : *[[Carmen (film, 2003)|Carmen]]*
* 2006 : *[[Tirante el Blanco]]*
* 2007 : *[[Canciones de amor en Lolita's Club]]*
* 2009 : *[[Luna caliente]]*
Lamprotornis caudatus

***Lamprotornis caudatus*** zo ur spesad golvaneged e-touez kerentiad ar *[[Sturnidae]]*.

## Doareoù pennañ

## Boued
Hollzebrer eo ha bevañ a ra diwar amprevaned ha frouezh dreist-holl.

## Annez
Bevañ a ra al labous er Sahel, eus Senegal da su Soudan.

## Rummatadur

## Liamm diavaez
* ''Lamprotornis caudatus'' war al lec'hienn ''Avibase''.

## Notennoù ha daveennoù
Lamprotornis

***Lamprotornis*** a zo ur genad e rummatadur an evned, krouet e 1820 gant al loenoniour izelvroat Coenraad Jacob Temminck (1778-1858).

## Spesadoù hag an [[isspesad]]où anezhe
Tri spesad golvaneged warn-ugent a ya d'ober ar genad :
* *[[Lamprotornis acuticaudus]]*
** *L. a. acuticaudus* hag *ecki*,
* *[[Lamprotornis albicapillus]]*
** *L. a. albicapillus* ha *horrensis*,
* *[[Lamprotornis australis]]*,
* *[[Lamprotornis bicolor]]*,
* *[[Lamprotornis caudatus]]*,
* *[[Lamprotornis chalcurus]]*
** *L. c. chalcurus* hag *emini*,
* *[[Lamprotornis chalybaeus]]*
** *L. c. chalybaeus*, *cyaniventris*, *nordmanni*, ha *sycobius*,
* *[[Lamprotornis chloropterus]]*,
* *[[Lamprotornis elisabeth]]*,
* *[[Lamprotornis fischeri]]*,
* *[[Lamprotornis hildebrandti]]*,
* *[[Lamprotornis iris]]*,
* *[[Lamprotornis mevesii]]*
** *L. m. benguelensis*, *mevesii* ha *violacior*,
* *[[Lamprotornis nitens]]*
** *L. n. culminator*, *nitens* ha *phoenicopterus*,
* *[[Lamprotornis ornatus]]*,
* *[[Lamprotornis pulcher]]*,
* *[[Lamprotornis purpureus]]*
** *L. p. amethystinus* ha *purpureus*,
* *[[Lamprotornis purpuroptera]]*
** *L. p. aeneocephalus* ha *purpuroptera*,
* *[[Lamprotornis regius]]*,
* *[[Lamprotornis shelleyi]]*,
* *[[Lamprotornis splendidus]]*
** *L. s. bailundensis*, *chrysonotis*, *lessoni* ha *splendidus*,
* *[[Lamprotornis superbus]]*,
* *[[Lamprotornis unicolor]]*.

Pevar isspesad warn-ugent (24) en holl ; o c'havout a reer holl en Afrika issahara.

## Notennoù ha daveennoù
Salerno

**Salerno**  (Salierno e napolitaneg) a zo ur gêr eus Italia, kêrbenn proviñs Salerno, e rannvro Campania.

## Monumantoù ha traoù heverk

Ponte dei Diavoli.jpg|An dourbont krennamzerel
Salerno, Italy - May 2010 (16).jpg|Ar c'hastell
Cattedrale di Salerno 032.JPG|Iliz-veur San Matteo
Etruscans Fratte.jpg|Lec'hienn henoniel Fratte


## Liamm diavaez

* Lec'hienn ar gumun.
Salerno (disheñvelout)

Salerno zo anv ur gêr eus Italia, hag un anv-tiegezh. 

## Lec'hioù all
* Port Salerno, Florida, SUA

## Tud
* Sabrina Salerno, kanerez italianek

## Salernito
* *Andrea Salernito*, lesanv Andrea Sabatino (Salerno, 1480 – Gaeta, 1545), livour italian.
Eubucco bourcierii

***Eubucco bourcierii*** a zo ur spesad evned eus ar c'herentiad Capitonidae.

Anvet e voe *Micropogon Bourcierii* (kentanv) da gentañ-penn (e 1845) gant an evnoniour gall Frédéric de Lafresnaye (1783-1861) : dougen a ra anv an evnoniour gall Jules Bourcier (1797-1873) a voe koñsul Bro-C'hall en Ecuador e 1849-50.

## Doareoù pennañ

## Boued
Bevañ a ra diwar frouezh, bananez en o zouez.

## Annez hag isspesadoù
Ar spesad a gaver ar c'hwec'h isspesad anezhañ e Kreiz ha Suamerika :
* *Eubucco bourcierii aequatorialis*, e menezioù aodoù hag Andoù kornôg Ecuador,
* *E. b. anomalus*, e reter Panamá ha moarvat gwalarn tost Kolombia,
* *E. b. bourcierii*, eus Andoù kreiz Kolombia da gornôg Venezuela,
* *E. b. occidentalis*, en Andoù kornôg Kolombia
* *E. b. orientalis*, e reter Andoù Ecuador ha hanternoz Perou (Cajamarca hag Amazonas),
* *E. b. salvini*, e douaroù uhel Costa Rica ha kornôg Panamá.

## Liammoù diavaez
*  ''Eubucco bourcierii'' war al lec'hienn BirdLife International.
*  ''Eubucco bourcierii'' war lec'hienn an International Union for Conservation of Nature (IUCN).

## Notennoù ha daveennoù
Kêrioù Italia hervez an niver a dud enne

Amañ e kavor roll ar 137 kumun italian enne ouzhpenn 50&nbsp;000 a dud o chom hervez an urzh war zigresk, diouzh ditour an *Istituto nazionale di statistica* (ISTAT, 30/11/2024).
Panorama of Rome view from Via San Lucio.jpg|**1** - Roma

Full Milan skyline from Duomo roof.jpg|**2** - Milano
Napoli - Panorama dal Vomero 2.JPG|**3** - Napoli
Torino-panoramadaicappuccini.jpg|**4** - Torino
Palermo02 flickr.jpg|**5** - Palermo
Old_harbour_view.jpg|**6** - Genova
Bologna-SanPetronioPiazzaMaggiore1.jpg|**7** - Bologna
Sunset_over_florence_1.jpg|**8** - Firenze
Bari02.jpg|**9** - Bari
Catania-Aerial photograph (5).jpg|**10** - Catania
20110720 Verona 3078.jpg|**11** - Verona
Venezia veduta aerea.jpg|**12** - Venezia
Messina harbour - aerial view.jpg|**13** - Messina
Abbazia di Santa Giustina2.jpg|**14** - Padova
Trieste-IMG 3064.JPG|**15** - Brescia
Piazza Garibaldi a Parma.jpg|**16** - Parma
Brescia at night.jpg|**17** - Trieste
Panorama_di_Prato_Dal_Cupolin_degli_Ori_2.jpg|**18** - Prato
Taranto-Aerial view-1.jpg|**19** - Taranto
Collage Modena.jpg|**20** - Modena


## Liammoù diavaez
*  Kêrioù Italia > 60&nbsp;000 annezad
## Notennoù
Caserta

**Caserta** zo ur gêr eus mervent Italia, kêr-benn proviñs Caserta, e rannvro Campania.

## Monumantoù ha traoù heverk

Campania Caserta2 tango7174.jpg|Ar c'hastell
Casertavecchia duomo ext.jpg|Iliz-veur San Michele
Casertavecchia torre 02-09-08 f01.jpg|An tour


## Liamm diavaez

* Lec'hienn ar gumun.
Capito dayi

***Capito dayi*** a zo ur spesad evned eus ar c'herentiad Capitonidae.

Dougen a ra anv ar Stadunadad Lee G. Day a voe arc'hantaouet ergerzhioù da Amerika drovanel gantañ e 1915 ha 1927.

## Doareoù pennañ

## Boued

## Annez
Kavout a reer ar spesad en un takad hag a ya eus lodenn greisteiz Amazonia Brazil da vBolivia ha kornôg-kreiz Mato Grosso.

## Liammoù diavaez
*  ''Capito dayi'' war al lec'hienn BirdLife International.
*  ''Capito dayi'' war lec'hienn an International Union for Conservation of Nature (IUCN).

## Notennoù ha daveennoù
Banniel Kroatia

Teir bandenn gevatal a-blaen a zo ouzh ober **[[banniel]] [[Kroatia]]**, hag a adkemer en un urzh all al livioù panslav (glas, gwenn ha ruz, lakaet a-blaen), gant ardamezioù ar vro er c'hreiz.
1:2 eo ar c'henfeur war zouar, ha 2:3 war vor.
An diazez a oa c'hoazh en implij gant ar renadoù a oa a-raok ar republik a-vremañ.

## Bannieloù all

## Bannieloù istorel
Lazhadeg Wounded Knee

**Lazhadeg Wounded Knee** a c'hoarvezas d'an 29 a viz Kerzu 1890 e-kichen Čhaŋkpé Ópi Wakpála *([[Wounded Knee Creek]])*, e South Dakota, er Stadoù-Unanet, pa voe lazhadeget ouzhpenn 200 den gant ur rannarme eus ar Stadoù-Unanet — etre 150 ha 300 den lazhet, hervez a ouzer — anezho merc'hed ha bugale dreist-holl eus poblad amerindian al Lakotaed.

## Levrlennadur
* Debo, Angie (1970). *A History of the Indians of the United States*. Norman : University of Oklahoma Press, 1984, pp. 244-46 

## Liammoù diavaez
* ''U. S. History
Ar Pesk Aour

***Ar Pesk Aour*** zo ur romant troet e brezhoneg gant Roparz Hemon diwar an oberenn c'hallek savet gant Paol Feval e 1863.

Kant tri-ugent pajenn hag un nebeud skeudennoù gant ar Breizhad Robert Micheau-Vernez ennañ e oa deuet er-maez al levr e 1942, embannet gant Ti-Moulerezh Kreiz Roazhon.

Un doare divyezhek (brezhoneg-galleg) a zo bet embannet gant André Soubigou Impression d'Arts (ASIA) e 2011, bet adlennet an destenn vrezhonek gant Pierrette Kermoal.

## Ar romant

## Notennoù ha daveennoù
Lamprotornis pulcher

***Lamprotornis pulcher*** a zo ur spesad golvaneged trovanel e-touez kerentiad ar *[[Sturnidae]]*.

## Doareoù pennañ

## Boued

## Annez
Kavout a reer al labous er Sahel, eus Eritrea da Senegal.

## Rummatadur

## Liamm diavaez
* ''Lamprotornis pulcher'' war al lec'hienn ''Avibase''.

## Notennoù ha daveennoù
Jim Meskimen

**James Ross** "**Jim**" **Meskimen** ganet e Los Angeles (Kalifornia), e Stadoù-Unanet Amerika, d'an 10 a viz Gwengolo 1959, a zo un aktour hag ur fentigellour stadunanat.
Jason Lee

**Jason Michael Lee**, bet ganet en Orange County (Kalifornia, Stadoù-Unanet Amerika) d'ar 25 a viz Ebrel 1970, a zo un aktour hag ur fentigellour stadunanat.
David Cross (aktour)

**David Cross**, bet ganet en Atlanta (Georgia, Stadoù-Unanet Amerika) d'ar 4 a viz Ebrel 1964, a zo un aktour, ur filmaozer, produour ha saver senario stadunanat. Labourat a ra evit ar sinema koulz hag evit ar skinwel.

Ken brudet all eo e wreg, an aktourez stadunanat Amber Tamblyn.

## Liamm diavaez
* '''David Cross''' war Internet Movie Database
Tiburon (Kalifornia)

**Tiburon** (stumm ofisiel), **Tiburón** e spagnoleg diofisiel (distaget: ), a zo ur gêr eus Stadoù-Unanet Amerika, en Kalifornia, e ledenez an Tiburón. 

Dont a ra an anv eus ar ger spagnolek Tiburón hag a dalv kement ha morvleiz.

## Daveoù

## Liammoù diavaez
*  Lec'hienn ofisiel
Terpsiphone corvina

***Terpsiphone corvina*** a zo ur spesad rouez golvaneged eus kerentiad ar Monarchidae.

Anvet e voe *Tchitrea corvina* (kentanv) da gentañ-penn (e 1867) gant an evnoniour breizhveuriat Edward Newton (1832-1897).

## Doareoù pennañ

## Boued
Bevañ a ra diwar amprevaned, larvenned ha kevnid.

## Annez
Emañ brosezat ar spesad e Sechelez, er c'hornôg da enez La Digue dreist-holl.Un nebeud pennoù a c'heller kavout war inizi Marianne ha Praslin ivez.

## Liammoù diavaez
*  ''Terpsiphone corvina'' war al lec'hienn BirdLife International.
*  ''Terpsiphone corvina'' war lec'hienn an International Union for Conservation of Nature (IUCN).

## Notennoù ha daveennoù
Proviñs Judea

**Judea** pe **Iudaea** a oa ur broviñs eus an Impalaeriezh roman krouet er bloaz 6 war un darn eus ar rouantelezhioù hasmonean hag herodian. Dont a ra an anv anezhi eus rouantelezh Juda. En em astenn a rae war broioù Judea, Samaria hag Idumea. En hanternoz dezhi e oa proviñs Syria.

Dispac'h a voe buan e proviñs Judea e-pad Census Quirinius ha meur a vrezel a voe etre Yuzevien ha Romaned . E 70 e voe distrujet an Templ e-pad an Emsavadeg yuzev vras, ma voe krouet ur Fiscus Judaicus. Goude emsavadeg Bar-Kokhba 132–135, e voe kemmet anv ar broviñs gant an impalaer Hadrian ha dont a reas da vout proviñs Syria Palaestina, ma teuas Jeruzalem da vout Aelia Capitolina.

## Levrlennadur
* Gilbert Labbé, *L'Affirmation de la puissance romaine en Judée (63 *a*.C.-136 *p*.C.)*, Les Belles Lettres, 2012 
* Mireille Hadas-Lebel, *Rome, la Judée et les Juifs*, Picard, 2009
* Caroline Arnould-Béhar, *La Palestine à l'époque romaine* (ISBN 978-2-251-41036-4)
Lostloureg

Al **lostloureg** a zo ur golvaneg, *Menura novaehollandiae* an anv skiantel anezhañ.

## Doareoù pennañ

## Boued
Bevañ a ra diwar divellkeineged bihan, dreist-holl, hag a gav war al leur.

## Annez hag isspesadoù
Brosezat eo tri isspesad al labous — *Menura novaehollandiae edwardi*, *M. n. *'novaehollandiae**' ha *victoriae* — e koadeier gevred Aostralia, su Victoria ha gevred Queensland.

## Rummatadur

## Liamm diavaez
* ''Menura novaehollandiae'' war al lec'hienn ''Avibase''.

## Notennoù ha daveennoù
Terpsiphone

***Terpsiphone*** a zo ur genad e rummatadur an evned, krouet e 1827 gant al loenoniour alaman Constantin Wilhelm Lambert Gloger (1803-1863).

## Gerdarzh
Diwar ar gerioù henc'hresianek *terpsi* "plijus" (*térpō*, "bout plijet gant") ha *phônế* "mouezh".

## Spesadoù hag an [[isspesad]]où anezhe
Seitek spesad golvaneged a ya d'ober ar genad.
* *[[Terpsiphone affinis]]*
** *T. a. *'affinis***, ''borneensis'', ''burmae'', ''indochinensis'', ''insularis'', ''nicobarica'', ''procera'' ha ''saturatior'',
* ''[[Terpsiphone atrocaudata]]'',
** ''T. a. '''atrocaudata***, *illex* ha *periophthalmica*,
* *[[Terpsiphone atrochalybeia]]*,
* *[[Terpsiphone batesi]]*
** *T. b. bannermani* ha ***batesi***,
* *[[Terpsiphone bedfordi]]*,
* *[[Terpsiphone bourbonnensis]]*
** *T. b. *'bourbonnensis*** ha ''desolata'',
* ''[[Terpsiphone cinnamomea]]''
** ''T. c. '''cinnamomea***, *talautensis* hag *unirufa*,
* *[[Terpsiphone corvina]]*,
* *[[Terpsiphone cyanescens]]*,
* *[[Terpsiphone floris]]*
** *T. p. *'floris*** ha ''sumbaensis'',
* ''[[Terpsiphone incei]]'',
* ''[[Terpsiphone mutata]]''
** ''T. m. comorensis'', ***mutata***, ''pretiosa'', ''voeltzkowiana'' ha ''vulpina'',
* ''[[Terpsiphone paradisi]]''
** ''T. p. ceylonensis'', ''leucogaster'' ha ***paradisi***,
* ''[[Terpsiphone rufiventer]]''
** ''T. r. emini'', ''fagani'', ''ignea'', ''mayombe'', ''neumanni'', ''nigriceps'', ***rufiventer***, ''schubotzi'', ''somereni'' ha ''tricolor'',
* ''[[Terpsiphone rufocinerea]]'',
* ''[[Terpsiphone smithii]]'',
* ''[[Terpsiphone viridis]]''
** ''T. v. ferreti'', ''granti'', ''harterti'', ''kivuensis'', ''plumbeiceps'', ''restricta'', ''speciosa'', ''suahelica'', ''ungujaensis'' ha ***viridis**'.

Eizh isspesad ha daou-ugent (48) dezhe en holl.

## Notennoù ha daveennoù
Terpsiphone viridis

***Terpsiphone viridis*** a zo ur spesad golvaneged eus ar c'herentiad Monarchidae.

Anvet e voe *Muscicapa viridis* (kentanv) da gentañ-penn (e 1776) gant al loenoniour alaman Philipp Ludwig Statius Müller (1725-1776).

## Doareoù pennañ

## Boued
Bevañ a ra diwar amprevaned dreist-holl petra bennak ma c'hoarvez dezhañ debriñ hugennoù ha kevnid ivez.

## Annez hag isspesadoù
Ar spesad a gaver an dek isspesad anezhañ en Afrika issahara :
* *Terpsiphone viridis ferreti*, eus Mali hag Aod an Olifant da Somalia, Kenya ha Tanzania,
* *T. v. granti*, e reter ha kreisteiz Suafrika,
* *T. v. harterti*, e kreisteiz Arabia,
* *T. v. kivuensis*, eus mervent Ouganda da reter Republik Demokratel Kongo (RDK) ha gwalarn Tanzania,
* *T. v. plumbeiceps*, eus Angola da vervent Tanzania, Mozambik ha hanternoz Suafrika,
* *T. v. restricta*, e kreisteiz Ouganda,
* *T. v. speciosa*, eus kreisteiz Kameroun da vervent Soudan, RDK ha biz Angola,
* *T. v. suahelica*, e kornôg Kenya ha hanternoz Tanzania,
* *T. v. ungujaensis*, e reter Tanzania hag inizi tost,
* *T. v. viridis*, eus Senegal ha Gambia da Sierra Leone.

## Liammoù diavaez
*  ''Terpsiphone viridis'' war al lec'hienn BirdLife International.
*  ''Terpsiphone viridis'' war lec'hienn an International Union for Conservation of Nature (IUCN).

## Notennoù ha daveennoù
Terpsiphone mutata

***Terpsiphone mutata*** a zo ur spesad golvaneged eus kerentiad ar Monarchidae.

Anvet e voe *Muscicapa mutata* (kentanv) da gentañ-penn (e 1766) gant an naturour svedat Carl von Linné (1707-1778).

## Doareoù pennañ

## Boued
Bevañ a ra diwar amprevaned dreist-holl.

## Annez hag isspesadoù
Ar spesad a gaver ar pemp isspesad anezhañ :
* *Terpsiphone mutata comorensis*, e Grande Comore,
* *T. m. *'mutata**', e koadegi reter Madagaskar,
* *T. m. pretiosa*, e Mayotte (Meurvor Indez),
* *T. m. voeltzkowiana*, e Mohéli (inizi Komorez),
* *T. m. vulpina*, en Anjouan (inizi Komorez).

## Liammoù diavaez
*  ''Terpsiphone mutata'' el lec'hienn BirdLife International.
*  ''Terpsiphone mutata'' e lec'hienn an International Union for Conservation of Nature (IUCN).

## Notennoù ha daveennoù
El Celoso extremeño

**El Celoso extremeño** zo unan eus daouzek danevell Miguel de Cervantes el levr Novelas Ejemplares e 1613. Honnezh a zo diwar-benn gwarizi un ozhac'h koshoc'h eget e wreg.
Edom

**Edom**, pe **Idumea** ( e henc'hresianeg :Ἰδουμαία/Idoumaía; e latin: Idūmaea), a oa ur rouantelezhig eus ar Reter Nesañ, etre an XIvet kantved kent JK ha dibenn an IIIde kantved kent JK, er c'hreisteiz d'ar Mor Marv, da proviñs Judea ar Romaned, da Transjordania hiriv, a bep tu da saonenn Aravah, en Negev.
Toro (Italia)

**Toro** zo ur gumun eus Italia, e proviñs Campobasso, e rannvro Molise. 1450 a dud e 2011. 

## Kumunioù amezek
Campodipietra, Jelsi, Monacilioni, Pietracatella, San Giovanni in Galdo
Ledenez an Tiburón

**Arabat droukveskañ gant [[ledenez Tiburon]], a zo en Haiti*.

**Ledenez an Tiburón** zo ul ledenez eus Kalifornia, e bae San Francisco, e kontelezh Marin . Enni emañ kumunioù Tiburon, Belvedere hag un darn eus Corte Madera, California.
Etre al ledenez ha douar-bras kontelezh Marin emañ bae Richardson. 

E penn beg kreisteiz al ledenez emañ Angel Island. Ar menez Ring Mountain, Marin County a ra evel ul livenn-gein d'al ledenez.
Isola il Toro

**Isola il Toro** (tabarkineg : *u Tóu*, "(Enez) an tarv") zo un enezenn didud e mervent Sardigna, e proviñs Sud Sardegna.
Yad Vashem

**Maen-koun Yad Vashem** (hebraeg : יָד וַשֵׁם  ) eo al lec'h eñvor ofisiel da c'houzañverien ar Shoah pe Holokost krouet er bloavezh 1953 gant al lezenn *Yad Vashem* votet gant ar Knesset, ar parlamant Israelat.

E kêr Jeruzalem emañ, war tu kornôg Menez Herzl.

Eno ez eus ul listenn anvet Ar Re Reizh dre vroadoù (hebraeg : חסידי אומות העולם‎ , *khassidey umot ha-olam*, "Ar Re Reizh en holl vroadoù ar bed") . Tro 20.000 den a zo enoret, bev pe aet da Anaon, evel reizh dre vroadoù.


Yad Vashem Hall of Names by David Shankbone.jpg|
Ohelyzkor12.jpg|
Israel-Yad Vashem Garden of righteous.jpg|
ISR-2015-Jerusalem-Yad Vashem-Wagon monument 01.jpg|
YadVashem Valley of the Communities 002.jpg|
Yad Vashem BW 2.JPG|
PikiWiki Israel 12503 childrens memorial at yad vashem.jpg|
PikiWiki Israel 12500 childre holocaust memorial at yad vashem.jpg|


## Liammoù diavaez

* Yad Vashem
* Yad Vashem 
* Kuzul gall Yad Vashem]
Terpsiphone atrocaudata

***Terpsiphone atrocaudata*** a zo ur spesad golvaneged eus ar c'herentiad Monarchidae.

Anvet e voe *Muscipeta atrocaudata* (kentanv) da gentañ-penn (e 1839) gant an naturour saoz Thomas Campbell Eyton (1809-1880).

## Doareoù pennañ

## Boued

## Annez hag isspesadoù
Ar spesad a gaver an tri isspesad anezhañ :
* *Terpsiphone atrocaudata atrocaudata*, e Japan (Honshū, Shikoku ha Kyūshū),
* *Terpsiphone atrocaudata illex*, en Inizi Ryūkyū hag e Taiwan,
* *Terpsiphone atrocaudata periophthalmica*, e Filipinez (Batan, Luzon, Mindoro ha Palawan).

## Liammoù diavaez
*  ''Terpsiphone atrocaudata'' war al lec'hienn BirdLife International.
*  ''Terpsiphone atrocaudata'' war lec'hienn an International Union for Conservation of Nature (IUCN).

## Notennoù ha daveennoù