Marcel Duchamp

**Marcel Duchamp** (28 a viz Gouere 1887 e Blainville-Crevon - 2 a viz Here 1968 e Neuilly-sur-Seine) a oa ul livour, ur c'hizeller, un neuzier, ur skrivagner hag ur c'hoarier echedoù gall bet broadet amerikan e 1955.

Gantañ eo e voe ijinet an oberennoù ready-made, ha bras-tre eo bet e levezon war arzoù an  kantved. daou lesanv a implijas : Rrose Sélavy ha R.Mutt. Levezoniñ a reas al luskad dada ha hini an dreistgwirvoudelezh. Hervez André Breton (in *Anthologie de l'humour noir*, 1939) e voe Marcel Duchamp "den speredekañ hag ivez (hervez kalz tud) hini direnkusañ lodenn gentañ an  kantved".

## E vuhez
Mab un noter eus Blainville-Crevon, ha mab-bihan Émile Frédéric Nicolle, hag eñ den a afer hag arzour e voe Marcel Duchamp. Gant e dad-kozh e teskas bezañ dedennet gant an arzoù. 5 c'hoar ha breur en doe, en o zouez ar c'hizeller Raymond Duchamp-Villon (1876-1918) hag al livourien Jacques Villon (Gaston Duchamp, 1875-1963) ha Suzanne Duchamp (1889-1963).

Asambles gant e vreudeur, e c'hoar hag o mignoned e teskas livañ. Da gentañ e tarempredas arzourien al luskad kubour evel Fernand Léger, Robert Delaunay, Albert Gleizes ha Jean Metzinger.

E 1912 e kemeras perzh en un diskouezadeg aozet gant strollad Ar Gevrenn Aour (galleg : *Section d'or*) e diskouezva La Boétie e Pariz.

E 1913 e voe reuz er Stadoù-Unanet pa voe diksouezet e oberenn *Den en e noazh o tiskenn gant an diri (titl orin : *Nu descendant un escalier*) e diskouezadeg an Armory show e [[New York]].

Azalek [[1913]]-[[1915]] e tilezas al livañ hag e stagas gant e oberennoù *ready-made* : *Roue de bicyclette* ([[1913]]), *Porte bouteille* ([[1914]]), *Fontaine* ([[1917]]). *Fontaine* a voe nac'het gant aozerien an diskouezadeg en Armory show. 
Reformet e voe e [[1914]] hag ez eas da [[New York]] ma tarempredas [[Man Ray]], [[Alfred Stieglitz]] ha [[Francis Picabia]]. Gant Picabia e krouas ar gelaouenn *291*.

D'an [[8 a viz Even]] [[1927]] e timezas Duchamp gant [[Lydie Sarazin-Levassor]], ha dispartiañ a rejont d'ar [[25 a viz Genver]] [[1928]].

Eil e eil gwreg a voe [[Alexina Duchamp|Teeny]], ha hi bet gwreg [[Pierre Matisse]], hag a oa mab al livour [[Henri Matisse]].
Marcel Duchamp a voe Satrap er Skolaj Patafizik e [[1953]] hag ezel eus [[Oulipo]] e [[1962]].

Ur c'hoarier echedoù barrek-tre e voe ivez : kampion Normandi-Uhel e voe e [[1924]], meur a wech e kemeras perzh e kampionad echedoù Frañs, ezel e voe eus skipailh echedoù Frañs hag e kemeras perzh e meur a Olimpiad echedoù : e [[den Haag]] ([[1928]]), e [[Hamburg]] ([[1930]]), e [[Praha]] ([[1931]]) hag e [[Folkestone]] ([[1933]]).

== Kened == 
Duchamp a oa dedennet gant an amzer, an tizh ha dielfennañ ar fiñvoù. E [[1925]] e stagas neuze gant ar sinema arnodiñ, anvet « Optical cinema » gantañ, hag e savas ur film anvet *Anemic cinema* (35mm, gwenn ha du, 7 munutenn). Er film-se e tiskouez plankennoù-tro, hag a zeuas da vezañ *Rotoreliefs* e [[1935]]. 

Dre sevel e oberennoù en deus Duchamp prederiet war ar pezh a dalvez an arz hag ar gened : unan eus diaraogerien an arz menozel eo bet. Frouezh e labour a gaver ivez e luskadoù evel ar [[pop Art]] hag an [[happening]].

Marcel Duchamp en deus degaset kemmoù bras e bed an arzoù. Araozañ e veze priziet an oberennoù diwar al labour hag ar strivoù. Gant e oberennoù [[ready-made]] en deus diskouezet e oa trawalc'h d'un arzour envel oberenn arzel forzh peseurt tra evit ma vefe un oberenn arzel. Liesseurt ha diaes da gompren eo e oberenn.



=== Oberennoù===
* *Femme-cocher*, 1907, 31,7 x 24,5 cm
* *La Broyeuse de chocolat*, 1912
* *Le Roi et la Reine entourés de nus vites*, 1912
* *Le Passage de la Vierge à la Mariée*, 1912
* *Nu descendant un escalier*, 1912
* *Roue de bicyclette*, 1913
* *Trois stoppages étalon*, 1913
* *In advance of the broken arm*, 1914
* *Apolinère Enameled*, 1914
* *Porte-bouteilles*, 1914
* *La Broyeuse de chocolat Numéro 2*, 1914
* *Le Grand Verre*, 1915-1923
* *Fontaine*, sinet « R. Mutt », 1917
* *L.H.O.O.Q.*, 1919
* *Air de Paris*, 1919
* *Fresh widow*, 1920
* *Rotative plaques verre (optique de précision)*, 1920
* *Why not sneeze Rrose Selavy ?*, 1921
* *La Mariée mise à nu par ses célibataires, même*, 1915 – 1925 (diechu)
* *Anemic cinema*, film berr savet asambles gant [[Man Ray]] ha [[Marc Allégret]], 1926
* *La Boîte-en-valise*, 1936-1941
* *Prière de toucher*, 1947
* *Étant donné le gaz d'éclairage et la chute d'eau*, 1949
* *Dada, 1916-1923*, 1953
* *Coin de chasteté*, 1963

=== Levrioù ===
* *La Mariée mise à nu par ses Célibataires, mêmes*, Embannadurioù Rrose Sélavy, 1934
* "Rendez-vous du dimanche 6 février 1916", *Minotaure*, 10, 1937
* "SURcenSURE", *L'usage de la parole*, 1, 1939, p. 16
* *RROSE SELAVY*, Collection "Bien Nouveaux", Embannadurioù GLM, 1939

=== Skridoù preder ===
* (gant Vitaly Halberstadt), *L'opposition et les cases conjuguées sont réconciliées*, 1932
* *Collection Société Anonyme*, 33 fennad barn (1950) 
* *The Creative Act / Le Processus créatif*. Testenn ur brezegenn e [[Houston]], [[Texas]], 1957. (hag ivez e-barzh : *Duchamp du signe*, 1994, p.&nbsp;187-189)
* "A propos des [[ready-made]]" (1966)
* "A propos de moi-même", (1964)
* *Duchamp du signe*, Flammarion, 1975 

===Diskouezadegoù a-stroll===
* [[Pariz]], Diskouezadeg dreistgwirvoudel etrebroadel, 1938
* [[New York]], *First Papers of Surrealism*, 1942
* [[Pariz]], Diskouezva Maeght, *Le Surréalisme en 1947*

===Diskouezadegoù e oberennoù===
* [[Pasadena]], Pasadena Art Museum, 1963
*[[New York]], Diskouezva Cordier & Ekstrom Inc., 1965
*[[Londrez]], The [[Tate Gallery]], 1966
* [[Philadelphia]], [[Philadelphia Museum of Art]], ha [[New York]], [[Museum of Modern Art]] ha [[Chicago]], [[Art Institute of Chicago]], 1973- 1974
* [[Pariz]], [[Kreizenn Pompidou]], 1977
* [[Köln]], Museum Ludwig, 1984
* [[Venezia]], [[Palazzo Grassi]], 1993

== Levrlennadur ==
* Yves Arman, *Marcel Duchamp joue et gagne. (Marcel Duchamp Plays and Wins)*, Marval Press, 1984 
* Ecke Bonk, *Marcel Duchamp. The Portable Museum*, 1989
* Marc Décimo, *La Bibliothèque de Marcel Duchamp, peut-être*, Les presses du réel, 2002
* Marc Décimo, *Marcel Duchamp mis à nu. À propos du processus créatif*, Les presses du réel, 2004 
* Marc Décimo, *Le Duchamp facile*, Les presses du réel, 2005
* Marc Décimo, *Marcel Duchamp et l'érotisme*, Les presses du réel, 2008
* Judith Housez, *Marcel Duchamp*, Grasset, 2006
* Laurent Le Bon, *Dada*, katalog an diskouezadeg er Greizenn Pompidou (miz Here 2005 – miz genver 2006), Embannadurioù Centre Pompidou, 2005, pp. 354-389 
* Françoise Le Pelven, *L'art d'écrire de Marcel Duchamp*, Editions Jacqueline Chambon, 2003
* Jean-François Lyotard, *Les Transformateurs Duchamp*, Galilée, 1977
* Bernard Marcadé, *Marcel Duchamp*, Flammarion 
* Florence de Mèredieu, Duchamp en forme de ready-made, Blusson, 2000
* Marc Partouche, *Marcel Duchamp*, Embannadurioù Images en manœuvres, 1992
* Michel Sanouillet & Elmer Peterson, *Salt Seller: The Writings of Marcel Duchamp*, Oxford University Press, 1973
* Sophie Stévance, *Duchamp, de la musique à l’ère de la modernité*, kelaouenn "Étant Donné", niv. 6, miz Even 2005, pp. 198-215
* Sophie Stévance, *Duchamp, compositeur*, L'Harmattan, 2009 
**L'École de Rouen de l'impressionnisme à Marcel Duchamp 1878-1914'', Mirdi Arzoù-kaer de Rouen, 1996 

## Liammoù diavaez

*Videoartworld: The Masters Series
*Marcel Duchamp war lec'hienn Artcyclopedia
*The Essential DADA: Marcel Duchamp
* Marcel Duchamp World Community
*Teuliad: Oberenn Marcel Duchamp, Kreizenn Pompidou

## Notennoù