Shintoegezh

Ar **shinto** pe **shintoegezh** (神道, *shintō*, ger-ha-ger « hent an doueed » pe « hent an doueelezh ») a zo relijion goshañ Japan, liammet ouzh he mitologiezh. Aet e oa ar ger shintō war wel evit diforc'hiñ ar relijion gozh-se diouzh ar	voudaegezh erruet e Japan er VIvet kantved.

## Doueoniezh ar shinto
### Termenadur
Liesdoueek eo ar shintoegezh. Enboud sakr an natur eo e vennozhiad pennañ. An doujañs zon o teverañ dioutañ a zidermen plas pep den e-barzh an Hollved : bout un elfenn ar bed-holl. Evel-se e c'hell ur wazh-dour, ur sterenn, un den arwarzh, ur maen pe kealioù difetis evel ar strujusted, tremen da zoueed.

E-giz e-barzh kalz a reizhiadoù relijiel e tibun ar shintoegezh menoz ur gwirvoud a-us d'an denelezh, ur gwirvoud « doueel » zoken. Poblet gant un engroez a voudoù graet anezho kami (神, *kami*) eo ar gwirvoud-mañ. Dre stummoù zo e tenn ar panteon shinto da re relijionoù kozh arall. Evelkent, dre perzhioù zo, e tenn an doueed pe doueezed kehelet da harozed kentoc'h. Evit gwir eo un toullad kamied deneloc'h eget doueed ha doueezed relijionoù arall hag, e darvoudoù zo, e kemeront ur stumm denel.

### Ar gamied

Ar gamied anavezetañ eo an doueed ha doueezed a denn da Vab-den deuet war wel e-pad ar pezh a vez graet « oadvezh an doueed » anezhañ gant an henskridoù. Er c'hontadennoù hanez ar C'hojiki hag an Nihon Shoki (日 本書紀, *Nihon Shoki*) e vez kontet, a-gevret gant istor an doueed, mare an deroù-se p'edont o chom war an douar a-raok diazezañ renadur o diskennidi marvel (an impalaerion) hag en em dennañ en o domanioù neñvel. An doueez pouezusañ, engehentet gant Izanagi (伊弉諾, *Izanagi*) hag Izanami (伊弉冉, *Izanami*), a voe an doueez-heol Amaterasu (天照,* Amaterasu*, ger-ha-ger « an hini a laka an oabl da barañ »), doue meur ar shintō. An amatsukami (天津神, *amatsukami*, kami neñvel) hag ar c'hunitsukami (国津神, *kunitsukami*, kami douarel) eo kami « oadvezh an doueed ». E-touesk ar re gentañ emañ Amaterasu hag e-mesk an eil re emañ Ōkuninushi  (大 国主, *Ōkuninushi*), doue mirer Japan hag an impalaerion. Bez ez eus en o zouesk ivez Inari, doue ar riz hag ar strujusted, Hachiman, doue ar brezel, ha seizh doue ar chañs, Daikokuten (大黒天, *Daikokuten*), Ebisu (恵比寿, *Ebisu*), Benten (弁天, *Benten*) ha Bishamonten (毘沙門天, *Bishamonten*), a zo deuet-mat gant ar bobl. Engouestlet eo bet e-barzh ar panteon shintō boudelezhioù ar voudaegezh. Evel-henn eo kehelet ar priñs Gautama evel bodhisattva ha kami. Rak-se en em intret ar voudaegezh hag ar shintoegezh (ha zoken ma tisplege ar Bouda shakyamuni e oa arabat kehelañ doueed).

Pep boud, pep boudelezh dreist da Vab-den dre natur a vefe ur c'hami eta. Kami eo, neket hepken nerzhioù an natur zo : an Heol, al Loar, ar c'horc'hwezh, ha meur a hini c'hoazh, met dre vras ar pezh a seblant bout kevrinus pe da zoujañ e-touesk an traoù divuhez e-giz ar gwez, ar menezioù, ar morioù, ar stêrioù, ar reier, an avelioù, pe c'hoazh traoù o stumm iskis pe a orin dianav ; memes mod evit tud, pe loened, bev pe varv, a c'hell tremen da gami. Ma lavar ur c'hlan bennak e tisken eus un hendad kami, ne dalvez ket e vefe un « azeulerezh an hendadoù », rak pep hendad n'eo ket dre ret kami.

Ur skeuliad ledan a speredoù, a nerzhioù hag a "enboudoù", dreistnatur pe gevrinus, a zo a-dreñv d'ar ger "kami". Bezoud un dekmiliad a gamied (八 百万, *yaoyorozu*, "dekmiliad a gami") a ziskouez ar C'hojiki (古事記, *Kojiki*). Ennañ e vez kavet doueed warezus diniver klanoù zo -ujigami (氏神, *ujigami*)-, kêriadennoù ha karterioù : speredoù ul lec'h. Peurliesañ int enboudoù a elfennoù douaroniel (menez, stêr pe lamm-dour) pe a anadennoù naturel evel ar c'hamikaze (神 風, *kamikaze*, avel zoueel), ar c'horc'hwezh (台風, *tifon*) ha c'hoarvoudennoù arall.

Bevañ a ra ar gamied en neñv ha diskenn a reont a-vareadoù war an douar evit gweladenniñ nevedoù ha lec'hioù sakr. Ken sakr int ma vez ret d'ar feizidi glanaat a-raok mont e-barzh un neved pe kemer perzh d'ar gouelioù gouestlet dezho.

### Kamied zroukrañsus, drouksperedoù ha speredoù dialour

Kamied zo a zo droukrañsus, speredoù dialour a zo kiriek d'un aridennad kleñvedoù dibardon, e-giz an oni (鬼, *oni*), pe roñfled. Diwelus eo lod ar speredoù-se, an drouksperedoù. Darn a denn da loened gouest da satanazañ un den. Mar'd emañ evel-se eo ret gervel ur beleg evit o disorsiñ. Unan ar re zoujet eo spered al louarn a vez lakaet dezhañ a bep seurt gwallreuzioù, ar c'hleñved hag ar marv en o zouesk.

Daoust da se e tiskred an hengoun shinto en disparti groñs etre ar mad hag an droug. Yael pe nac'hel e c'hell bout pep anadenn, buhezek pe zivuhez : se zo hervez an degouezhioù. Evel-henn, daoust d'o droukrañs, eo an oni boudoù forc'hellek a-walc'h. Kevredet en un doare strizh eo, da skouer, spered al louarn gant Inari, doue ar riz, ur c'hami madelezhus ha karet gant an dud. Memes mod evit an dud-evned, graet tengu anezho, a c'hell bout mirourion hegarat ur c'hami hag a zo, a-drugarez da se, kehentet e-pad ar gouelioù shinto. 
 
## Istor ha diorren ar shintoegezh
### Orin
Orin ar shinto a zeu eus pell-tre en amzer-dremenet. Klask a reer gouzout c'hoazh hag-eñ en doa ar sevenadur Jōmon (縄文, *Jomon*, war-dro 11 000 da 300 kent JK) ur relijion kreizet war kehelerezh ar gamied (« spered », « doueelez », « boud doueel » pe « doue/doueez »), o tennañ d'ar pezh a vez anavezet hiziv an deiz da nebeutañ. Dogu (土偶, *dogu*), delwennigoù benel o divronn hag o divlez dreistmuzul, a stumme ar pobloù-se a hemolc'herion hag a besketourion hanter-kantreer eus a-raok mare ar skritur. Ne vez ket gouiet anien resis ar c'hredennoù tro-dro d'an dogu-mañ. Un azeulerezh a strujusted e oa emichañs. Lec'hiet e oa an dogu e-barzh pe e-tal ar poulloù-bez war-lerc'h bout bet torret a-ratozh-kaer, marse « lazhet » en un doare lidel, evit dieubiñ o anien speredel. Neoazh eo dibosupl gouzout diarvar hag-eñ e oa an « anien »-mañ meizet en hevelep doare ma tegasfe da soñj e kamied ar shinto.

Gant ar sevenadur Yayoi (弥 生, *Yayoi*, war-dro 300 kent JK betek 300 goude JK), kempleshoc'h, e krogas da zont war wel ur skeudennadurezh stumm ar shinto arouezietoc'h. E-touesk an traoù dizoloet e bezioù ar Yayoi e vez gwelet priajoù bihan o taolenniñ mirlec'hioù greun gant un tisaverezh heñvel-mik ouzh hini neved Ise (伊勢, *Ise*), gant ur stumm digemm abaoe 1 200 bloaz da nebeutañ. Ambrougadur ar gounid riz a seblante bout degaset gantañ lidoù liammet ouzh an haderezh hag an eost, tost-tre d'al lidoù shinto graet war ar maezioù japanat a hiziv emichañs.

Kevredet a-dost da lid ar strujusted ar Yayoi e vez kavet ivez bravigoù graet anezho magatama (曲玉, *magatama*), miloueroù lidel, ha klezeier sakr. Hiziv an deiz eo a bouez bras an traoù-se e-barzh ar vitologiezh shinto hag int lodenn eus an ardamezioù impalaer.

Evit kalz a arbennigourion ez eus eus lod vrasañ an ujigami (氏神, *ujigami*), doueed warezus an uji (氏, *uji*, « klanoù ») koshañ, abaoe ar prantad-se. Doueez pouezusañ an uji a oa (hag a zo c'hoazh) Amaterasu, an doueez-heol.

Er pevare kantved e voe aloubet Japan gant marc'hegourion gantreer deuet eus kreiz Azia ha un doare beziadur nevez a zeuas war wel : ar c'hofun (古墳, *kofun*), pe krugell. Evit ambroug aotrounez ar brezel aet da anaon en e veaj etrezek ar bed all e veze postet delwennigoù-gouestl kezeg pe vrezelourion, an hanniwa, tro-dro d'an tuchennigoù tolzennek-se, stumm toulloù alc'hwezioù.

Tu zo da lavarout eo ganet ar shintoegezh eus ur mesklaj etre animegezh, chamaniezh ha kehelerezh an hendadoù. Tamm ha tamm e voe kemmesket an holl lidoù-se a strujusted, kehelerezhioù an natur, froudennus a wechoù e Japan (krennoù-douar, korc'hwezhioù, tsunamioù, hag all), evit ober ar shinto.

### Diorren
Hervez kronikenn Japan (日本書紀, *Nihon shoki*, 720), e vije erruet ar voudaegezh e Japan, pe el lez da nebeutañ, d'ur bloaz diwezhat a-walc'h, e bloaz 13 ren an impalaer Kimmei (欽明, *Kimmei*, 552). Kalz a dud-a-lez a gemeras gant birvilh ar feiz voudaat, o kehelañ delwennoù Bouda evel diskuliadennoù ur c'hami galloudus, tra ma klemme reoù all a-enep d'an drougemell-mañ. Kaer zo e lakaas ar priñs lezroue Shotoku-Taishi (聖 徳太子, *Shotoku-Taishi*, 572-621) anezhi da relijion ar Stad. Ken politikel ha relijiel e oa e abegoù. Ha pa oa unan sent veur ar vro e komprenas ivez roll unvaner ur relijion hollvedour e savidigezh ur Stad kreizennet.

Neoazh ne voe ket dedennet lod vrasañ ar Japaniz gant ar relijion nevez-se betek deroù an marevezh Heian (794-1185). Ne glaskas ket ar voudaiz disfontañ pe distroadañ ar shintoegezh : tremen a rejont gant sevel o zemploù tost d'an nevedoù shinto en ur embann ne oa ket a benndiforc'h etre an div relijion. War-dro dibenn ar marevezh Heian e tegasas an doare-se d'ober da darzherezh ar ryōbu shintō (両部神道, *ryōbu shintō*, "daou shinto"). Ennañ e teuas da vout ur c'hami shinto hag ur bosatsu boudaat un doue hepken. 

Bloavezhioù diwezhañ ar marevezh Heian a voe puket gant ur brezel diabarzh hag a echuas gant anvidigezh Minamoto no Yoritomo (源 頼朝, *Minamoto no Yoritomo*) d'ar garg nevez a shogun. Pevar kantvedad a ziemglevioù diabarzh a heulias. Ambrougadur ar gristeniezh e 1549 a voe darvoud pouezusañ ar prantad-se. Met e voe kaset da get he berzh kentañ war-lerc'h drouklazhadenn he gwarezer, an aotrounez brezel galloudus, Oda Nobunaga (織田信長, *Oda Nobunaga*). Dindan beli ar shogunelezh Tokugawa (徳川, *Tokugawa*, 1603-1867), ez eas war-gresk ar voudaegezh kenkoulz hag an daoegezh hag ar goñfusouriezh-nevez sinat.

E dibenn an XVIIIvet kantved evelato, da heul luskadenn uhelidi shinto zo, Motoori Norinaga (本居宣長, *Motoori Norinaga*, 1730-1800) en o zouesk, e voed dedennet a-nevez d'ar C'hojiki, d'an Nihon Shoki ha da skridoù kozh ar shintô arall. A-drugarez d'ar c'hoshitsû shintô (古史通神道, *koshitsû shintô*) e teuas en-dro mennozh ma'z e c'hell an impalaer, evel diskennad eeun an doueez Amaterasu, bout adlakaet e penn ar jeu er sistem politikel ha bout gwarant ar galloud seveniñ, ar pezh a gasas d'ar shintoegezh Stad (国家神道, shintoegezh Stad) gant ar renevezerezh Meiji.

### Shintô Stad

Gant adaozadur ar vonreizh e 1868 dindan an oadvezh Meiji e teu ar shintô da vout relijion ar Stad : ar c'hokka shinto (国家神道, *Kokka shinto*, shinto Stad). Adal 1872 e voe krouet un ofis an azeulerezh shinto (*Jingikan*) a-benn ma vefe lusket lidoù ha kehelerezh ofisiel hag e teuas an holl veleion da vout implijidi ar Stad. Pep keodedour a c'helle en em enrollañ evel ezel e neved tostañ (*ujiko*).

Ur gwir azeulerezh a voe hini impalaer Japan, diskennad an doueez Amaterasu ha bremañ penn ar Stad ha penngomandant ar Morlu hag an Arme. E 1889 e voe staliet un neved gouestlet d'an impalaer Jimmu, saver mojennel an tierniezh. Graet e vez Kashihara-jingu (橿原神宮, *Kashihara-jingu*) eus an neved-mañ.

A bouez bras e teuas an azeulerezh-se da vezañ da geñver emled Japan e-pad ar marevezh Showa. Evel Komandant ofisiel ar penngarter impalaer adalek 1937 e tremene an impalaer da greizenn an hakko ichiu (八紘一宇, *hakko ichiu*), « bodadenn eizh korn ar bed dindan un doenn nemetken ». A-drugarez dezhañ e voe reishaet an emastenn hag ar soudarderezh evit poblañs Japan. Arouezioù an impalaer a ziskoueze splann e oa kannad an doueed.
E-touesk dalc'hidi heverkañ ar gelennadurezh-se e oa ar priñs Kotohito Kan'in, a oa e penn an Arme shôwa, hag ar c'hentañ ministr Kuniaki Koiso.

Kontadenn diazezadur ren Jimmu Tenno ha tiernegezh impalaer Japan a zo pouezus kenañ er shintoegezh. Liammet eo a-dost da rannvro Yamato war enez Honshū, enez veur enezeg Japan, e-lec'h m'emañ neved pouezusañ ar shinto : hini Amaterasu e Ise.

Hervez an hengoun e ren, adalek mare Jimmu betek an deiz a hiziv, war Japan diskennidi douarel Amaterasu evel impalaerion.

Betek 1945 e padas ar c'hokka shinto pa c'houlennas start ar jeneral Douglas MacArthur, penngomandant an armeoù kevredet er meurvor Habask, cheñchamenchoù zo er vonreizh ha pa lamas e c'halloudoù seveniñ digant an impalaer. Ne voe ket a relijion ofisiel e Japan ken da neuze.

Ouzhpenn se e voe ret d'an impalaer diskêriañ ne oa ket un *akitsumikami*, da lavaret eo un doue enkorfet. Neoazh e veze graet dreist-holl gant ar ger *arahitogami* (« doue bev »).

### Hiziv an deiz
Gwir eo n'eo ket ar shinto relijion ar Stad ken. Chom a ra ar relijion-se bev c'hoazh e Japan avat. Ar sumo, sport broadel Japan, da skouer, a zeu eus ul lid evit kehelañ ar gamied. Gwisket eo an tredeog da skouer evel ur beleg shinto.

Sinkretegezh a zo ivez etre ar shintoegezh hag ar voudaegezh.