open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Condé-sur-Seulles

**Condé-sur-Seulles** zo ur gumun e departamant Calvados e Bro-C'hall. 
## Douaroniezh
* War lez ar stêr Seulles emañ Condé-sur-Seulles.
## Istor
### 
#### [[Eil brezel-bed]]
* Mervel a reas pemp den nann-soudard ha pemp milour breizhveuriat e Condé d'ar 7 a viz Even 1944 abalamour d'ar brezel e-pad Aloubadeg Normandi, lazhet e voent gant ur vombezadeg.
## Monumantoù ha traoù heverk

Église Notre-Dame de Condé-sur-Seulles. Vue sud-est.jpg|An iliz katolik.
Monument aux morts de Condé-sur-Seulles.jpg|Monumant 1914-1918.
JerusalemCrossroads-CondeSurSeulles-2.jpg|Monumant miz Even 1944.

* Iliz katolik *Intron-Varia*, , luc'hskeudennoù.
* Monumant ar re varv (Brezel-bed kentañ).
* Monumant ar soudarded hag ar siviled lazhet e miz Even 1944.
## Emdroadur ar boblañs 1962-2021

## Melestradurezh

Mairie de Condé-sur-Seulles.jpg|Ar maerdi.

## Tud
## Gevelliñ
## Liammoù diavaez
* Skeudennoù hag istor ar gumun 
## Notennoù ha daveoù
Ellon

**Ellon** a zo ur gumun eus departamant Calvados e Bro-C'hall. 
## Douaroniezh
* War lez ar stêr Aure emañ Ellon.
## Istor
## Monumantoù ha traoù heverk
* Iliz katolik *Sant Pêr*, , kloc’hdi, .
* Kastell kozh.
### Bezioù ar C'hommonwealth e bered ar gumun: ''Ellon Churchyard''

Mervel a rejont e-pad Emgann Normandi e-pad an Eil brezel-bed
.
## Emdroadur ar boblañs 1962-2008

## Melestradurezh
## Tud
## Gevelliñ
## Liammoù diavaez
## Notennoù ha daveoù
María Adánez

**María Angustias Adánez Almenara**, anavezet evel **María Adánez**, ganet en Madrid e 1976, zo un aktourez spagnol.
Elisabetta Farnese

**Elisabetta Farnese** en italianeg, **Isabel de Farnesio** e spagnoleg (Parma, 25 a viz Here 1692 – Aranjuez, 11 a viz Gouere 1766), a oa ur briñsez italian eus dugelezh Parma, deuet da vout rouanez Spagn dre zimeziñ da Felipe V, roue Spagn.

Merc'h e oa da Odoardo II Farnese (1666-1693) ha da Dorothea Sophie von der Pfalz.

## He bugale
Seizh bugel he doe gant Felipe V :
#Carlos Spagn (1716 – 1788), roue Spagn hag an Div Sikilia ;
#Francisco Spagn (1717) ;
#Mariana Victoria Spagn (1718 – 1781), rouanez Portugal, dimezet da José Iañ Portugal ;
#Felipe Spagn (1720 – 1765), dug Parma ;
#Maria Tereza Spagn (1726-1746), dimezet da Louis Ferdinand Bro-C'hall, daofin Bro-C'hall, mab da Loeiz XV) ;
#Luis Antonio Spagn (1727–1785), arc'heskob Toledo ha kardinal etre 1735 ha 1754 ; divelegiñ a reas ;
#María Antonia Spagn (1729 – 1785), dimezet da Vittorio Amedeo III (1726-1796).
Raktres Manhattan

**Raktres Manhattan** eo anv-kod ar raktres enklask renet e-pad an Eil Brezel-bed, a roas o zu d'ar Stadoù-Unanet, sikouret gant ar Rouantelezh-Unanet, Kanada ha klaskerien eus Europa, da sevel ar c'hentañ bombezenn A eus an istor e 1945.

Dindan renerezh ar fizikour Robert Oppenheimer hag ar jeneral Leslie Groves e oa roet lañs d'ar raktres e 1942 e kuzh, da-heul ul lizher a-berzh Leó Szilárd d'an 2 a viz Eost 1939, kensinet gant Albert Einstein, d'ar prezidant Roosevelt a lavare e oa marteze an Trede Reich o labourat war ur raktres kevatal. E gwirionez, strivoù ar glaskerien alaman war an dachenn-se ne oant ket bras.

Ar **Raktres Manhattan** a welas ijinadenn, produadur ha tarzh teir bombezenn atomek. An hini gentañ, ur vombezenn dre blutoniom (badezet « Gadget », ha « Trinity » e oa anv-kod ar c'hentañ taol esae atomek en istor), a oa bet amprouet d'ar 16 a viz Gouere 1945 er gouelec'h e-kichen Alamogordo e stad Mec'hiko Nevez. An div war-lerc'h, unan dre uraniom hag eben dre blutoniom a oa bet badezet *[[Little Boy]]* (*Paotr Bihan* e brezhoneg) ha *[[Fat Man]]* (*Den Tev* e brezhoneg), a oa taolet war ar c'hêrioù eus Bro-Japan : Hiroshima d'ar 6 a viz Eost 1945 ha Nagasaki d'an 9 da-heul.
  
E 1945, e oa muioc'h evit 130 000 den o labourat evit ar raktres. Koustañ a reas daou viliard a zollarioù stadunanat en holl.

## Notennoù


### Liammoù diavaez
* Les ingénieurs oubliés de la bombe, kimikourien a oa o labourat evit Du Pont de Nemours
* Un teuliad diwar-benn ar raktres Manhattan
Əsgəran

**Əsgəran**, pe **Askeran**, (en armenieg : Ասկերան) zo ur gêr e rayon Xocalı en Azerbaidjan ha kêrbenn rannvro Askeran en Nagorno-Karabac'h. 

E 1988 e c'hoarvezas eno krogadoù etre Armeniz hag Azered hag a voe abeg, etre traoù all, eus brezel Nagorno-Karabac'h.
Sumqayıt

**Sumqayıt** zo ur gêr e reter Azerbaidjan, war aod Mor Kaspia, 30 km diouzh Bakou. Trede kêr Azerbaidjan eo (goude Bakou ha Gəncə) gant 308 000 annezad enni e 2009.
Un 30 den bennak a voe lazhet eno e-kerzh ur pogrom e penn kentañ brezel Nagorno-Karabac'h.
Mileva Einstein

**Mileva Einstein** (ganet Милева Марић **Mileva Marić** d'an 19 a viz Kerzu 1875 e Titel, e Voivodina, Aostria-Hungaria, Serbia hiziv, ha marvet d'ar 4 a viz Eost 1948 e Zürich, Suis) a oa kamaladez studioù Albert Einstein, hag e bried kentañ goude-se.
Abaoe ar bloavezhioù 1990 ez eus ur rendael diwar-benn ar perzh a gemeras e labour skiantel he fried.

## Mammennoù
*  Clark, Ronald W. (1973). *Einstein, the Life and Times*. New York : HarperCollins, 2011 
*  Krstic, Dord. *Mileva Einstein-Marić*. In: Elizabeth Roboz Einstein: *Hans Albert Einstein. Reminiscences of His Life and Our Life Together*. Iowa Cita (Iowa Institute of Hydraulic Research), 1991, pp. 85-99
*  Esterson, A. (2006).  
*  Holton, G. et al. American Physical Society blog, 2008.  
*  Martinez, A. (2005).  
*  R. S. Shankland. *Conversations with Albert Einstein, in: American Journal of Physics,* Vol. 31, 1963, S. 47-57 ;
*  Trbuhovic-Gjuric, Desanka. *Im Schatten Albert Einsteins. Das tragische Leben der Mileva Einstein-Marić. Berlin : Haupt, 1983 
* Stachel, J. (1996). 
::In : Helena M. Pycior. *Creative Couples in the Sciences''. Rutgers University Press, 1995
Angelica

**Angelika a zegouezh amañ. Ur pennad [[Angélica]] zo ivez*.

**Angelica** zo un anv-bihan italianek, hag a glot gant Angélica e spagnoleg.

## Gerdarzh
Dont a ra eus an anv-gwan latin *angelicus*, "aelel", savet diwar ar ger henc'hresianek άγγελος (ángelos). Kar eo d'an anv-bihan all Angela.
Kentañ meneg eus an anv a zo en *[[Orlando furioso]]*, meurgan italianek gant Ludovico Ariosto.

## Yezhoù all
**[[Angélica]]* e spagnoleg
**[[Angélique]]*, e galleg.
**Angelika*, en alamaneg ha polonek.
**Angeliki* pe *Aggeliki* e gresianeg.

## Tud

### XVIIvet kantved
* Angelica de' Medici pe *Angela* (Firenze, 1608 – Roma 1636), priñsez italian.

### XVIIIvet kantved
*Angelica Kauffman ( 1741-1807), livourez suis

### XIXvet kantved
* Angelica Catalani (1780-1849), kanerez soprano italian.
* Angelica Singleton Van Buren (1818-1877), merc'h-kaer ar prezidant stadunanat Martin Van Buren.
**Angelika Aurora Rümelin* (1845-1933), anavezet ivez evel Wanda von Sacher-Masoch, skrivagnerez alamanek, pried da Leopold von Sacher-Masoch.

### XXvet kantved
* Angelica Balabanoff (1878-1965), emsaverez enepfaskour hag enepstalinour italian
* Angelika Beer, politikourez alaman
* Angelica Bridges, aktorez stadunanat
* Anjelica Huston (1951-), aktorez stadunanat
* Aggelikí Ionátou ( Αγγελική Ιονάτου) (1954-), kanerez hellazat, anavezet ivez evel *Angélique Ionatos*, 
* Angélica María, kanerez stadunanat-mec'hikan
* Angelika Speitel‎, stourmerez eus ar Rote Armee Fraktion.
* Black Angelika, aktorez roumanian

### XXIvet kantved
* Angelica Mandy, aktorez saoz

## Lennegezh
**Angelica*, plac'h yaouank karet gant Orlando en *[[Orlando furioso]]*, meurgan italianek gant Ludovico Ariosto.
**Angélique*, e romantoù gallek Anne Golon

## Sonerezh
* *[[Suor Angelica]]*, c'hoarigan gant Giacomo Puccini.
* Añjel I.K., strollad sonerezh brezhonek hengounel hag elektronek

## Lec'hanvadurezh
### 
* Angelica - e stad New York
* Angelica - e Wisconsin

## Pennadoù kar
*Angela
*Angélica
*Angelina
*Angelo
Kanton Ryes

**Kanton Ryes** a oa ur rann velestradurel eus Bro-C'hall e departamant Calvados hag er rannvro Normandi-Izel.

## Kumunioù
**Kanton Ryes** a yae 25 kumun d'ober anezhañ:

## Emdroadur ar boblañs 1962-2008

## Dave ha notennoù
Angélique

**Angélique** zo un anv-bihan gallek, deuet eus an anv italianek Angelica, diwar an anv-gwan latin *angelicus*, "aelel", savet diwar ar ger henc'hresianek άγγελος (ángelos). 

Kentañ meneg eus an anv a zo en *[[Orlando furioso]]*, meurgan italianek gant Ludovico Ariosto er XVIvet kantved, pa voe troet e galleg.

## Yezhoù all
*Angelica en italianeg, 
**Angélica* en spagnoleg
**[[Angelika]]*, en alamaneg
**Angeliki* pe *Aggeliki* e gresianeg.

## Tud

### XVIvet kantved
*Gabrielle Angélique de Bourbon (1579-1633), merc'h bastard da Catherine Henriette de Balzac d’Entragues ha d'ar roue gall Herri IV.

### XVIIvet kantved
* Marie Angélique de Scorailles (1661-1681), serc'h d'ar roue gall Loeiz XIV,
*Angélique Arnauld ( 1671 – 1807), abadez c'hall


File:1681 Engraving of Marie Angélique de Scorailles, Duchess of Fontanges (Nicolas II de Larmessin).jpg| Marie Angélique de Scorailles (1661-1681)
File:Angélique Arnauld.jpg |Angélique Arnauld (1671 – 1807), poltredet gant Philippe de Champaigne. 
Skeudenn:Angélique Kidjo(Jarvin).jpg|Angélique Kidjo


### XVIIIvet kantved
*Philippe Angélique de Froissy (1700 -1785), merc'h vastard d'ar rejant Philippe d'Orléans.
*Angélique de Rouillé (1756 - 1840), skrivagnerez lizhiri gallek

### XIXvet kantved

### XXvet kantved
**Angelique Boyer*, pe Angélique Boyer, aktourez vec'hikan a orin gall,
* Angélique Kidjo (1960-), kanerez veninat

### XXIvet kantved

## Lennegezh
**Angélique*, e romantoù gallek Anne Golon

## Pennadoù kar
*Angèle
*Angeline
Villiers-le-Sec (Calvados)

**Villiers-le-Sec** a oa ur gumun e Bro-C'hall e Calvados, Normandi.
Bodet e voe gant teir c'humun-all d'ar 1 a viz Genver 2017 d'ober ur gumun nevez: Creully-sur-Seulles.
## Douaroniezh
* Treuzet eo ar gumun gant ar stêr Seulles.
## Istor
### 
#### [[Brezel-bed kentañ]]
* Implijet e voe ar c'hloerdi gant un ospital milourel belgiat.
#### [[Eil brezel-bed]]
* 1944-1945: mervel a reas 106 den nann-soudard e Villiers abalamour d'ar brezel.
## Monumantoù ha traoù heverk

Porche du fief de Banville en Villiers.JPG|Dor-porzh ar c'hastell.
Porche du fief de Villiers.JPG|Dor-porzh ar maner.
Église Saint-Laurent, Villiers-le-Sec, France.jpg|An iliz katolik.
Villiers-le-Sec_Carte_postale_10.jpg|Ar c'hloerdi.
Plaque soldatsBelges-VilliersLeSec.jpg|Ar blakenn.

* Kastell "Banville", .
* Maner "de Villiers".
* Iliz katolik *Sant Laorañs*.
* Ar c'hloerdi, un ospital milourel belgiat a implijas e savadurioù e-kerzh ar Brezel-bed kentañ.
* Plakenn e koun ar soudarded marvet en ospital milourel belgiat.
### Bezioù ar C'hommonwealth e bered ar gumun: ''Villiers-le-Sec Churchyard''

Villiers-Le-Sec Churchyard -6.JPG|An daou vez.


Bleniourion e oant er *Royal Army Service Corps*. Marvet int d'an 13 a viz Even 1944 e-pad Emgann Normandi e-pad an Eil brezel-bed. 
.
## Emdroadur ar boblañs 1962-2018

## Melestradurezh
## Tud
## Liammoù diavaez
## Notennoù ha daveoù
Keulfe

Ar **c'heulfe** zo ur berz d'ur boblañs bezañ war ar straedoù e-pad mareoù 'zo. Gallout a ra bezañ lakaet e pleustr en ur vro pe en ur gumun hepken.

## Skouerioù e 2011
* En Ouagadougou (Burkina Faso) e miz Meurzh hag Ebrel 2011 da heul preizhadegoù gant soudarded ha manifestadegoù gant kenwerzherien.
* En Asnières ha Gennevilliers (Bro-C'hall), evit ar vinored, e miz Meurzh 2011 goude marv ur c'hrennard.
* E Tunis (Tunizia) e miz Genver 2011 hag e miz Mae 2011 da heul manifestadegoù.
* En Abidjan (Aod an Olifant) e miz Meurzh 2011 en abeg d'ar reuz goude an dilennadeg.

## Daveennoù
Ryes

**Ryes** a zo ur gumun eus Bro-C'hall e Normandi. Pennlec'h Kanton Ryes eo.
## Istor
### kantved
## Monumantoù ha traoù heverk

* Iliz katolik *Sant Varzhin*.
## Douaroniezh
## Emdroadur ar boblañs 1962-2008

## Melestradurezh
## Tud
## Gevelliñ
## Liammoù diavaez
## Notennoù ha daveoù
Anevrism

Un **anevrism** (eus an henc'hresianeg *ἀνεὐρυσμα*, « frankadur») zo ur frankadur lec'hel eus speurenn un dalmerenn a stumm ur c'hodell bras pe brasoc'h hag a sko en dalmerenn war-bouez un takad strizh anvet ar *c'houzougenn*.
Stumm ur sac'h he devez, he zreuzkis a c'hell tapout meur a santimetr.

Ar freuz anevrism a ya d'ober war-dro 10 % eus gwallzarvoudoù gwazhied an empenn (AVC). Pa c'hoarvezont trumm, ne vez ket tu peurliesañ da viret ouzh ar marv. Sinoù diaraoger a c'hell memes tra sachañ evezh e-doug an eurioù pe an deizioù zoken a-raok an AVC, hag e c'haller louzaouiñ ar glañvourien.
Stepanakert

**Stepanakert** (en armenieg: Ստեփանակերտ), **Xankəndi** (en azerieg), a zo ur gêr eus Azerbaidjan ha kêr-benn republik Nagorno-Karabac'h, ur republik disrannour ha n'eo ket kontrollet gant gouarnamant Azerbaidjan.

Hervez an dielloù armeniek e oa anvet Vararakn da gentañ. Anvet e oa bet Xankəndi e 1847 gant an Azerbaidjaned hag e teuas da vezañ Stepanakert e 1923 en enor da Stepan Chahoumian. Distroet eo en hec'h anv Xankəndi goude dizalc'hiezh Azerbaidjan e 1991. E-pad brezel Nagorno-Karabac'h eo bet bombezet ha distrujet kêr gant arme Azerbaidjan, dreist-holl e penn kentañ 1992 pa deue tennoù kanolierezh eus kêrioù Xocalı ha Şuşa. Ne chome nemet 50 000 annezad enni e 1992 pa oa 70 000 a-raok ar brezel.

Hiziv an deiz eo kêr-benn republik nann-anavezet Nagorno-Karabac'h.
Ağdam (kêr)

**Ağdam** zo ur gêr eus Azerbaidjan, kêrbenn rayon Ağdam. Aloubet eo bet gant Armeniz an Nagorno-Karabac'h e-pad ar brezel ha distrujet goude ma voe aet kuit ar boblañs azerat. Hiziv an deiz emañ c'hoazh dindan dalc'h republik Nagorno-Karabac'h hag ur gêr dasmant eo deuet da vezañ pa n'eus koulz lâret den ebet ken o chom enni.
Vienne-en-Bessin

**Vienne-en-Bessin** zo ur gumun e Bro-C'hall e departamant Calvados e Normandi. 
## Douaroniezh
* Treuzet eo ar gumun gant ar stêr Seulles.
## Istor
### 
#### [[Eil brezel-bed]]

The British Army in Normandy 1944 B8539.jpg|Stummadur war ur mortez alaman. 

* Emgann Normandi: ur skol embregiñ eus 59vet Rannlu ar Rouantelezh-Unanet a voe er gumun e miz Eost.
## Monumantoù ha traoù heverk

Vienne-en-Bessin, le Vieux Château.JPG|Ar c'hastell.
Église Saint-Pierre, Vienne-en-Bessin, France.jpg|An iliz katolik.
Plaque commémorative dans l'église Saint-Pierre de Vienne-en-Bessin.jpg|Ar blakenn.

* Ar c'hastell kozh.
* Iliz katolik *Sant Pêr*, luc'hskeudennoù.
* Plakenn ar re varv (1914-1918) en iliz katolik.
## Emdroadur ar boblañs 1962-2021

## Melestradurezh
## Tud
## Liammoù diavaez
## Notennoù ha daveoù
Xocalı (kêr)

**Xocalı** zo ur gêr eus Azerbaidjan, kêrbenn rayon Xocalı. War-dro 1000 annezad zo o chom enni. E miz C'hwevrer 1992, e-pad brezel Nagorno-Karabac'h, e c'hoarvezas ul lazhadeg renet gant Armeniz an Nagorno-Karabac'h war he foblañs azerat a glaske tec'hel kuit. Hiziv an deiz emañ e republik nann-anavezet an Nagorno-Karabac'h, dindan an anv armenian Ivanian.
Angèle

**Angèle** zo un anv-bihan gallek, deuet diwar an anv-bihan italianek Angela.

## Tud
*Angèle Durand ( 1925 -2001), kanerez velgiat
**Angèle Duval*, anavezet e brezhoneg evel Añjela Duval,
*Angèle Jacq, skrivagnerez c'hallek vreizhat

## Liverezh

**La Belle Angèle*, anv un daolenn gant Paul Gauguin, Añjela goant e brezhoneg .

## Film
* *[[Angèle (film)|Angèle]]* - film e 1934 renet gant Marcel Pagnol

## Lec'hanvadurezh
*Gwelout Sainte-Angèle
Sainte-Angèle

**Sainte-Angèle** zo un anv-lec'h gallek hag a gaver e Kanada, diwar anv-bihan ur santez Angèle.

#### 
###### 
*Sainte-Angèle-de-Laval, 
*Sainte-Angèle-de-Mérici, 
*Sainte-Angèle-de-Monnoir, 
*Sainte-Angèle-de-Prémont.
Vaux-sur-Aure

Vaux-sur-Aure.jpg|Ar vourc'h.

**Vaux-sur-Aure** zo ur gumun e Bro-C'hall e departamant Calvados e Normandi.
## Douaroniezh

FranceNormandieVauxSurAureLAure.JPG|An Aure e Vaux.

* War lez ar stêr Aure emañ Vaux.
## Armerzh

1960 domaine de Laizerie à Vaux sur Aure (Calvados)-12-cliche Jean Joseph Weber.jpg|Ur wiz.
1960 domaine de Laizerie à Vaux sur Aure (Calvados)-9-cliche Jean Joseph Weber.jpg|Moc'h.

* Savet e vez moc'h er gumun.
## Istor
### 
* E 1829 e voe staget kumun Argouges-sur-Aure (25 annezad e 1821) ouzh Vaux-sur-Aure (325 annezad e 1821).
### 
##### [[Brezel-bed kentañ]]
* Nav gwaz eus ar gumun, da lavaret eo 3,08% eus ar boblañs e 1911, a gollas o buhez abalamour d'ar brezel hervez monumant ar re varv.
#### [[Eil brezel-bed]]
* Lakaet e voe daou Rezistant eus ar gumun d'ar marv, unan gant ar Wehrmacht e 1942, egile gant ar Gestapo e 1944.
* 1944: mervel a reas pevar den nann-soudard e Vaux abalamour d'ar brezel.
## Monumantoù ha traoù heverk

Chateau de la Ferriere Vaux-sur-Aure.jpg|"La Ferrière".
Château de la Haizerie (Vaux-sur-Aure, Calvados).jpg|"La Haizerie".
Vaux-sur-Aure Manoir d'Argouges 02.JPG|"Argouges".
Vaux-sur-Aure Manoir d'Argouges colombier.JPG|Ar c'houldri.
Manoir de Beauvais (Vaux-sur-Aure, Calvados).jpg|"Beauvais".

* Kastelloù "La Ferrière" ha "La Haizerie".
* Maner "Argouges" hag e gouldri.
* Maner "Beauvais".

Église Vaux-sur-Aure P1970833.jpg|Iliz *Sant Albin*.
Plaque commémorative dans l'église Saint-Aubin de Vaux-sur-Aure.jpg|Ar blakenn.
Vestiges de l'église Saint-Pierre (Argouges-sur-Aure) de Vaux-sur-Aure. Vue nord-est.jpg|Dismantroù iliz *Sant Pêr*.

* Iliz katolik *Sant Albin*.
* Plakenn ar re varv (1914-1918 ha 1944) en iliz *Sant Albin*.
* Monumant ar re varv, luc’hskeudennoù.
* Iliz katolik *Sant Pêr* en Argouges, dismantret.
## Emdroadur ar boblañs 1962-2008

## Melestradurezh
## Tud
## Liammoù diavaez
## Notennoù ha daveoù
Tracy-sur-Mer

**Tracy-sur-Mer** a zo ur gumun eus Bro-C'hall e departamant Calvados e Normandi.
## Istor
### kantved
* Eil Brezel-bed: lazhet e voe un den nann soudard gant an Alamaned e Tracy d'an 8 a viz Even 1944 e-pad Emgann Normandi.

## Monumantoù ha traoù heverk

* Iliz katolik *Sant Varzhin*,  kantved. 
* Ar c’hastell,  kantved.

## Douaroniezh
* War aod Mor Breizh emañ **Tracy-sur-Mer**.
## Emdroadur ar boblañs 1962-2008

## Melestradurezh
## Tud
## Liammoù diavaez
## Notennoù ha daveoù
Tierceville

**Tierceville** a oa ur gumun e departamant Calvados e Bro-C'hall.
Bodet e voe gant div gumun all d'ar 1 a viz Genver 2017 d'ober ur gumun nevez: Ponts-sur-Seulles.
## Douaroniezh

Lavoir et pont sur la Seulles1.JPG|Un doued hag ur pont dreist d'ar Seulles e Tierceville.

* War lez ar stêr Seulles emañ Tierceville.
## Istor
### 
#### [[Eil brezel-bed]]
* Emgann Normandi, 1944: dieubet e voe Tierceville d'ar 6 a viz Even gant Kanadianed ar *Royal Winnipeg Rifles* deuet eus Juno Beach ha soudarded eus ar *7th Battalion Green Howards Regiment* (Rouantelezh-Unanet) deuet eus Gold Beach.
## Monumantoù ha traoù heverk

Tierceville_église_St_Martin.JPG|An iliz katolik.
Tierceville Carte postale 10.jpg|Ar maner.

* Iliz katolik *Sant Varzhin*, luc'hskeudennoù.
* Ar maner.
## Emdroadur ar boblañs 1962-2018

## Melestradurezh
## Tud
## Liammoù diavaez
## Notennoù ha daveoù
Angela Merici

**Angela Merici**, ganet e Desenzano e 1474, ha marvet e Brescia e 1540, zo ul leanez ha santez katolik italian, diazezerez Kompagnunezh Santez Ursula. Lidet e vez d'ar 27 a viz Genver 

## Pennadoù kar
*Angela 
*Merici
Facundo Cabral

**Facundo Cabral** zo ur soanouzer arc'hantinat, ganet e La Plata, e Proviñs Buenos Aires, d'an 22 a viz Mae 1937, ha lazhet e Ciudad de Guatemala d'an 9 a viz Gouhere 2011.

Brudet eo e ganaouenn No soy de aquí ni soy de allá, kanet gant tud e-leizh.
Aucassin et Nicolette

**Aucassin et Nicolette** zo ur gontadenn c'hallek, pikardek kentoc'h, eus an XIIIvet kantved, hanter e komz-plaen, hanter e gwerzennoù, ur *chantefable* a vez graet eus se e galleg. 

## An istor
Daou grennard en em gar : Aucassin, mab da gont Beaucaire, ha Nicolette, bet skrapet pa oa bihan gant ar Sarazined, ha gwelet evel ur sklavez, goude ma'z eo merc'h da roue Kartada.

Goude meur a wallabadenn ha tremen dreist d'ar spern e teuont a benn da zimeziñ. 
## Levezon
E 1780 e voe savet ur c'hoarigan e pevar arvest gant Michel-Jean Sedaine, ha André Grétry a aozas an tonioù, o treveziñ tonioù krennamzerel, ha ne reas ket berzh da neuze. Nav bloaz goude e voe adc'hoariet koulskoude. 

## Liammoù diavaez
* Pezh-c'hoari gallek modernaet anvet  "Nicolette et Aucassin contre la méchante sorcière" gant an  ''Troupe des Corps de Muses'', diwar ar skrid kozh.
* Ar skrid gallek orin e Gallica
* Aucassin et Nicolette, chantefable e d-t-x.com
Nicolette

**Nicolette** zo un anv-bihan gallek deveret eus Nicole, hag a gaver ivez en Alamagn.

## Berrstumm
Berraet eo bet *Nicolette* e Colette, diouzh ar c'hiz e deroù an XXvet kantved.

## Yezhoù all
*Nicoletta, en italianeg

## Tud

*Nicolette Krebitz, aktourez alaman
*Nicolette Kressl, politikourez alaman (SPD)
*Nicolette Larson, kanerez stadunanat
*Nicolette Palikat, kanerez stadunanat
*Nicollette Sheridan, aktourez saoz-stadunanat
*Nicolette Suwoton, kanerez saoz

## Lennegezh

*Aucassin et Nicolette, oberenn c'hallek eus an XIIvet kantved
*Nicolette zo ur romant saoznek savet gant ar varonez Emma Orczy hag embannet e 1922.
Sainte-Croix-sur-Mer

**Sainte-Croix-sur-Mer** a zo ur gumun eus Bro-C'hall e departamant Calvados e Normandi.
## Istor
### kantved
## Monumantoù ha traoù heverk
* Iliz katolik *Exaltation-de-la-Sainte-Croix*,  kantved. 
* Maner Fouques,  kantved,
* Monumant nijva *B3-Groupes de chasse Île de France et Alsace*; implijet e voe an nijva gant an aerlu gall e 1944.

## Douaroniezh
## Emdroadur ar boblañs 1962-2008

## Melestradurezh
## Tud
## Liammoù diavaez
## Notennoù ha daveoù
Saint-Côme-de-Fresné

**Saint-Côme-de-Fresné** a zo ur gumun eus Bro-C'hall e departamant Calvados e Normandi.
## Istor
### kantved
**[[Eil brezel-bed]]**, 6 a viz Even 1944: Saint-Côme-de-Fresné a zo ul lodenn eus tachenn dilestrañ Gold Beach e-pad an Dilestradeg e Normandi; dieubet e voe ar gumun en endervez goude euriadoù emgann.

## Monumantoù ha traoù heverk
* Iliz katolik *Saint-Côme et Saint-Damien*, - kantved,
* Kastell Fresné,
* Traezhenn Gold Beach, lec’h ma tilestras nerzhioù milourel ar Rouantelezh-Unanet d’ar 6 a viz Even 1944.

## Douaroniezh
* War aod Mor Breizh emañ **Saint-Côme-de-Fresné**.
## Emdroadur ar boblañs 1962-2008

## Melestradurezh
## Tud
## Gevelliñ
## Liammoù diavaez
## Notennoù ha daveoù
Port-en-Bessin-Huppain

**Port-en-Bessin-Huppain** a zo ur gumun eus Bro-C'hall e departamant Calvados e Normandi.
## Istor
### kantved
* Eil brezel-bed, miz Even 1944: Port-en-Bessin a zo ul lodenn eus tachenn dilestrañ Gold Beach e-pad an Dilestradeg e Normandi; dieubet e voe ar gumun d’an 8 gant ar *47th Royal Marine Commando*; he forzh a voe implijet adalek ar 14 da zegas 1 000 tonenn dafar bemdez; adalek ar 27 e tegouez eno an trelosk degaset gant an eoulsan *[[PLUTO]]*; mervel a reas c'hwezek den nann-soudard abalamour d'ar brezel e Port-en-Bessin, pemp anezhe a voe lazhet gant ur vombezadeg d'ar 6 a viz Even 1944 e-pad Dilestradeg Normandi ha nav all a voe lazhet pa darzhas ur vinenn e miz Mae 1945.
* 1972: kenstaget e voe kumunioù **Port-en-Bessin** ha **Huppain**.

## Monumantoù ha traoù heverk

* An tour Vauban (luc'hskeudenn),
* Iliz katolik Saint-André e Port-en-Bessin, 1880-1898, 
* Iliz katolik Saint-Pierre e Huppain, -  kantved,
* Dismantroù iliz katolik Saint-Nicolas e Villiers-sur-Port, -  kantved,
* Dismantroù iliz katolik Notre-Dame-des-Saintes-Reliques e Neuville,  kantved,
* Kastell Villiers-sur-Port,  kantved,
* Mirdi eus an Dilestradeg (6 a viz Even 1944).

## Armerzh

* Ar porzh-pesketa.
## Douaroniezh
* War aod Mor Breizh emañ **Port-en-Bessin-Huppain**.
## Emdroadur ar boblañs 1793-2008
## Melestradurezh
## Tud

Skeudenn:Georges Seurat 011.jpg| Georges Seurat
Skeudenn:Georges Seurat 046.jpg| *Les grues et la percée à Port-en-Bessin* de Georges Seurat
Skeudenn:Georges Seurat 049.jpg| Georges Seurat
Skeudenn:Georges Seurat 057.jpg| *Dimanche à Port-en-Bessin* de Georges Seurat

* Livadegoù gant Georges Seurat.

## Liammoù diavaez
## Notennoù ha daveoù
Channel Islands

**Channel Islands** zo anv-lec'h saoznek meur a enezeg. 

Savet eo an anv diwar ar gerioù saoznek *[[channel]]* (kanol) hag *[[Island (disheñvelout)|island]]s* (inizi). 

Gallout a ra bezañ:
*anv saoznek an Inizi angl-ha-norman, e Mor Breizh, er c'hornôg da Normandi;
*ur strollad inizi er-maez da aod Kalifornia, er Meurvor Habask, selllit ouzh Channel Islands (Kalifornia‎). 
*ur strollad inizi en Enezeg Aleout, en Alaska, selllit ouzh Channel Islands (Alaska‎).
Meuvaines

**Meuvaines** a zo ur gumun eus Bro-C'hall e departamant Calvados e Normandi.
## Istor
### kantved
* Eil brezel-bed, 1944 : lazhet e voe ur paotrig unnek vloaz e Meuvaines gant tennoù kanol e miz Gouere e-pad Aloubadeg Normandi.

## Monumantoù ha traoù heverk

* Iliz katolik *Saint-Manvieu*,  kantved.
* Kastell Meuvaines,  kantved.
* Kastell Maronnes,  kantved.
* Manerioù.
* Geunioù an aod.
## Douaroniezh
* War aod Mor Breizh emañ **Meuvaines**.
## Emdroadur ar boblañs 1962-2008

## Melestradurezh
## Tud
## Liammoù diavaez
## Notennoù ha daveoù
Dagestan

**Republik Dagestan** (e rusianeg: Респу́блика Дагеста́н) zo ur republik e kevread Rusia, e hanternoz ar C'haokaz. Kêrbenn ha kêr vrasañ ar vro eo Mac'hatchkala, war aod Mor Kaspia.

Niverus eo ar strolladoù etnek en Dagestan ha komzet e vez eno yezhoù kaokazek, turkek pe iranek. Ar minorelezhioù niverusañ eo an Avared (war-dro 750.000), an Dargined (war-dro 425.000), ar C'houmiked (war-dro 365.000), al Lezgied (war-dro 340.000) hag al Laked (war-dro 140.000). Hervez mellad 11 bonreizh Dagestan eo ar rusianeg yezh ofisiel ar vro, asambles gant yezhoù pobloù Dagestan.
Nicoletta

**Nicoletta** zo un anv-bihan italianek deveret eus Nicola.

## Yezhoù all
* Nicolette, e galleg, deuet da vout Colette
* *Nikoletta* en alamaneg
* *Nikoleta* en poloneg
* *Nicoleta* en roumaneg
## Tud

*Nicoletta, anv-micher *[[Nicole Fernande Grisoni]]*, kanerez c'hall
*Nicoleta Alexandru, kanerez rouman, anavezet evel *Nicola*
*Nicoletta Braschi (1960-), aktourez italian
*Nicoletta Costa, skrivagnerez italianek
*Nicoletta Elmi, aktourez italian
*Nicoletta Machiavelli, aktourez italian
*Nicoletta Pasquale (''fl.'' 1540), barzhez italianek e Messina
*Nicoletta Romanoff, aktourez italian
*Nicoletta Strambelli, gwir anv Patty Pravo, kanerez italian
*Nicoletta Vallorani, skrivagnerez skiant-faltazi italian

## Pennad kar
*Nicole
Le Manoir (Calvados)

** Le Manoir** zo ur gumun e Bro-C'hall e departamant Calvados e Normandi.
## Douaroniezh

Pont du Bigard.jpg|Pont "Le Bigard" dreist d'ar Seulles.
Pont Abbé Phillipe.jpg|Pont "Abbé Philippe" dreist d'ar Seulles.

* Treuzet eo ar gumun gant ar stêr Seulles; daou bont a voe savet e 1818.
## Istor
### 
#### [[Eil brezel-bed]]
* Emgann Normandi, 1944: skarzhet e voe toenn an iliz gant ur vombezenn; mervel a reas pevar den nann soudard e Le Manoir abalamour d'ar brezel d'ar 25 a viz Mae 1944, un nebeud deizioù a-raok Dilestradeg Normandi.
## Monumantoù ha traoù heverk

Borne milliaire Le Manoir Calvados.JPG|Eilenn ar bonn orin.
Église Saint-Pierre du Manoir. Vue sud.jpg|An iliz katolik.
FranceNormandieLeManoirManoir.jpg|Ar maner.
Masse du moulin à vent de Pierre Solin 1.jpg|Ar velin.

* Bonn-mildouar roman, 46, ren Glaoda Iañ, an hini nemetañ bet kavet e Normandi.
* Iliz katolik *Saint Pierre*, dibenn an  – penn-kentañ an , , dibenn an  – penn-kentañ an .
* Melin-avel "Pierre-Solin".
* Ar maner.
* Kastell "Le Pavillon", -.
## Emdroadur ar boblañs 1962-2021

## Melestradurezh

Le Manoir, mairie.JPG|Ar maerdi.

## Tud
## Liammoù diavaez
## Notennoù ha daveoù
Magny-en-Bessin

**Magny-en-Bessin** a zo ur gumun eus Bro-C'hall e departamant Calvados e Normandi.
## Istor
### [[Dispac'h gall]]
* 1790-1801: pennlec’h kanton e voe **Magny-en-Bessin**.

### kantved
* 1971: **Magny** a zo anvet **Magny-en-Bessin**.
## Monumantoù ha traoù heverk
* Kastell bet savet er XVII  kantved, dilezet abaoe ar bloavezhioù 1950,
* Iliz katolik *[[Maloù|Sant-Maloù]]*, XII  kantved. 
### Bez-brezel ar C'hommonwealth e bered ar gumun: ''Magny Churchyard''

Soudard e oa er *South Wales Borderers 2nd Bn.*. Mervel a reas d'an 6 a viz Even 1944 e-pad Dilestradeg Normandi e-pad an Eil brezel-bed.

## Douaroniezh
## Emdroadur ar boblañs 1962-2008

## Melestradurezh
## Tud
* Nicolas-Joseph Foucault, 1643-1721, markiz **Magny**, merour ha levraoueger gall.

## Liammoù diavaez
## Notennoù ha daveoù
Longues-sur-Mer

**Longues-sur-Mer** zo ur gumun e Bro-C'hall e departamant Calvados e Normandi.
## Douaroniezh
* War lez ar stêr Aure emañ Longues.
## Istor
### 
* 1861: Longues (403 annezad e 1856) a voe staget outi kumunioù Fontenailles (177 annezad) er reter ha Marigny (287 annezad) er c'hornôg.
### 
* 1924: Longues a zo anvet Longues-sur-Mer.

#### [[Eil brezel-bed]]
* Emgann Normandi, Even 1944: Longues-sur-Mer a zo ul lodenn eus tachenn dilestrañ Gold Beach e-pad an Dilestradeg e Normandi; eno e oa bet staliet ur strollad pevar c'hanol 150&nbsp;mm alaman e miz Gwengolo 1943. Bombezet e voe d'an 28 a viz Mae ha d'an 3 a viz Even; en noz etre ar 5 hag ar 6 a viz Even e voe bombezet en-dro gant 124 nijerez eus ar Royal Air Force, 600 tonenn a vombezioù a voe taolet en taol-mañ. Ne viras ket ouzh ar ganolierion tennañ ouzh al listri brezel SUAat adalek 5 eur 37; tennoù al listri-brezel *Georges-Leygues*, *Montcalm*, *Ajax* hag *Arkansas* a beurzistruj ar strollad un tammig a-raok 7 eur noz; ar ganolierion alaman en em rentas d'ar soudarded saoz eus Rejimant an Devonshire d’ar 7 a viz Even. Distrujoù bras a voe er gumun; lazhet e voe pemp den nann soudard e Longues gant bombezadegoù ha tennoù kanol d'ar 6.
## Monumantoù ha traoù heverk

* Blockhausoù pezhioù-kanol alaman, 1943 (luc'hskeudenn).
* Kastell Marigny, .
* Abati beneaded *Sainte Marie* e Longues, iliz eus an .
* Iliz katolik *Saint Laurent* e Longues, , adkempennet penn-da-benn er  pa voe kenstrollet parrezioù Longues, Marigny ha Fontenailles.
* Iliz katolik *Saint Laurent* e Marigny -. 
* Iliz katolik *Saint Pierre* e Fontenailles, 1202, bet distrujet razh gant ar bombezadegoù e 1944 ; n’eo ket bet adsavet.
## Emdroadur ar boblañs 1962-2008

## Melestradurezh
## Tud
## Liammoù diavaez
## Notennoù ha daveoù
Erzgebirge

An **Erzgebirge** (en alamaneg) pe *Krušné hory* e tchekeg) (da lavarout eo « Menezioù Kailh ») zo un aradennad venezioù war an harzoù etre Alamagn hag ar Republik Tchek.

En em astenn a ra an Erzgebirge a-hed 150 km hag a-led un 40 km bennak. Ar menez Klínovec (pe *Keilberg*) eo ar gern uhelañ (1244 m), e Tchekia, hag ar menez *Fichtelberg* eo an eil uhelañ (1214 m), en Alamagn. Gant aradennad an Erzgebirge eo dispartiet Saks diouzh Bohemia.

Er Grennamzer e oa goloet ar vro gant koadoù stank ha ne oa ket kalz a dud o chom enni. Er  e oa bet kavet kailh arc'hant ha staen en tolead ha deredek a reas tud e-leizh d’ar menezioù da vevañ ha da sevel kêrioù nevez enno. Abalamour d’an danvezioù-se e voe graet « Erzgebirge » eus ar vro (diwar ar gerioù *Erz* a dalvez kement ha "kailh" ha *Gebirge* a dalvez kement ha "menezioù"), pa veze anvet *Böhmischer Wald*, *Beheimer Wald*, *Behmerwald* pe *Böhmerwald* gwechall (da lavarout eo "Koad Bohemia"). Metaloù all zo bet eztennet er vro : houarn, kouevr, uraniom... Met da hesk eo aet ar gweleadoù anezho bremañ. Ha deuet eo an Erzgebirge da vezañ menezioù darempredet evit ar sportoù goañv dreist-holl.

## Liammoù diavaez

* Montanregion Erzgebirge (en alamaneg, saozneg ha tchekeg)
Jurassic Park (film)

***Jurassic Park*** zo ur film skiant-faltazi hag avantur sevenet e 1993 gant Steven Spielberg, diwar ar romant *Jurassic park* savet gant Michael Crichton e 1990 hag a reas berzh. C'hoarvez a ra an darvoudoù war un enezenn faltaziek e-maez Costa Rica, Isla Nublar, ma sav skiantourien un dachenn c'hoarioù gant dinosaored gwirion klonet diwar TDN. John Hammond (Richard Attenborough), PPR hag ijiner an dachenn, a bed ur strollad skiantourien, c'hoariet gant Sam Neill, Jeff Goldblum ha Laura Dern hag un avokad (c'hoariet gant Martin Ferrero), da weladenniñ an dachenn evit kaout an aotre da zigeriñ anezhañ d'an holl a-benn lakaat touristed da zont buan. Koulskoude un esae laeroñsi gant ijinour urzhiataerezh an dachenn, en deus laeret kellidoù dinosaored evit o gwerzhañ, a ro an tu d'an dinosaored da dec'het diouzh o c'hlozioù tredanaet. Ret eo d'an avokad, d'an tri skiantour ha d'un nebeud teknikourien klask chom bev. An avantur zo lakaet da vezañ dramatekoc'h c'hoazh gant bezañs daou vugel yaouank tener, bugale vihan ar PPR en deus bet c'hoant d'o lakaat da zont da welet e oberenn daoust ma ne oa ket bet prouet c'hoazh e oa asur surentez an dachenn.

## Notennoù

## Gwelet ivez

### Levrlennadur
* Jean Desobrie, *Rencontre avec des films remarquables*, Viroflay, Roger, 1994.
* Jean-Marc Elsholz, « *Jurassic Park* : nous sommes dans la merde! » in *Positif* 479 (miz Genver 2001) : 89-92.
* Pascal Hachet, *Dinosaures sur le divan : Psychanalyse de Jurassic Park*, Paris, Aubier, 1998, 160 pages.
* Jean Segura, *Les Dinosaures ressuscités de Jurassic Park*, miz Here 1993, enlinenn amañ.

### Liammoù diavaez
* Lec'hienn ofisiel ar film e saozneg
Menezioù Kaokaz

*Evit ar rannved politikel: gwelet [[Kaokaz]]*.


Ar **C'haokaz** (კავკასიონი, *Kavkasioni*, e jorjieg, *Кавказ/Kafkás* e ruseg) zo menezioù en em astenn etre ar Mor Du ha Mor Kaspia. Ur rannved douaroniel ha politikel eo ivez (gwelet Kaokaz). 

## Orin an anv
Dont a ra an anv *"Kaokaz"* eus ar ger gresianek *"kaukasos"*. Krediñ a reer e teu ar ger gresianek eus ur ger iranek kozh *"kapkah"*, a dalveze "menez bras", pe eus ur ger hittitek *"kazkaz"* a oa anv ur bobl o vevañ war ribl ar Mor Du. Displegadurioù all zo bet roet d’an anv c’hoazh .

## Kaokaz Bras ha Kaokaz Bihan
Kaokaz a ranner peurvuiañ e div lodenn : Kaokaz Bras ha Kaokaz Bihan. Alies pa lavarer *Kaokaz* ne reer anv e gwirionez nemet eus *Kaokaz Bras*.

Ar **C’haokaz Bras** en em astenn a-hed ouzhpenn 1100 km, hag a-dreuz 180 km. E gernioù uhelañ a dap 4000-5000 m, a-hed un aradennad ledet etre Sotchi, war aod ar Mor Du, ha Bakou, kêr-benn Azerbaidjan, war ribl Mor Kaspia. Ar menez Elbrous eo ar menez uhelañ (5642 m), ha sellet a reer outañ evel ar menez uhelañ en Europa. Ar C’haokaz Bras a ranner e teir lodenn : hini ar c’hornôg, etre ar Mor Du hag an Elbrouz, hini ar c’hreiz, etre an Elbrous hag ar menez Kazbek, hag hini ar reter, er reter d’ar menez Kazbek.

Ar C’haokaz Bras a lakaer peurvuiañ da vezañ an harzoù etre Azia hag Europa.

Ar **C’haokaz Bihan** zo kenstur mui pe vui gant ar C’haokaz Bras, nemet emañ pelloc’h er c’hreisteiz, en hanternoz da Armenia. Liammet eo ouzh ar C’haokaz Bras gant menezioù Likhi, un aradennad venezioù a dreuz kreiz Jorjia. Ar menez Gyamysh eo ar gern uhelañ (3 724 m).

## Gwelet ivez
*Kaokaz
Nicoletta Vallorani

**Nicoletta Vallorani**, ganet e 1959 en Offida, er Marche, zo ur skrivagnerez skiant-faltazi italianek.

Kelenn saozneg ha lennegezh saoznek a ra e Skol-Veur Milano. Pennadoù skridvarn he deus savet diwar-benn al lennegezh skiant-faltazi italianek hag ar skrivagnerezed skiant-faltazi. Kenlabouret he deus gant kelaouennoù evel *Cosmo*, *La città e le stelle*, *Studi e ricerche sulla fantascienza* , *Ucronia*. 

Adalek ar bloavezhioù 1980 he deus skrivet romantoù ha dastumadoù danevelloù. 

## Oberennoù
**Il cuore finto di DR* (1992)
* *Dream box* (1997)
* *Dentro la notte, e ciao* (1995)
* *La fidanzata di Zorro* (1999)
* *Luca De Luca detto Lince* (1997)
* *Pagnotta e i suoi fratelli* (1997)
* *Ahab e Azul* (1997)
* *Cuore meticcio* (1998)
* *I misti di Sur* (1998)
* *Darjee* (1999)
* *Le sorelle sciacallo* (1999)
* *Occhi di lupo* (2000)
* *Come una balena* (2000)
* *La fatona* (2002)
* *Eva* (2002)
Nicole de Blois

**Nicole de Châtillon** pe **Nicole de Blois**, ganet war-dro 1424, marvet goude an 3 a viz Genver 1480, a oa kontez Pentevr adalek 1454 betek 1479.

## He buhez
Merc'h e oa da Charles de Châtillon, aotrou Avaugour, ha da Isabeau de Vivonne. Bez e oa ivez beskontez Limoges. 

Nizez e oa da Jean de Châtillon , lesanvet Jean de L'Aigle, ha hêrez e voe dezhañ en 1454. Goude -se e voe hêrez ur eontr divugel all. D'an 3 a viz Genver 1480 e werzhas he gwir war gurunenn Breizh d'ar roue gall Loeiz XI evit 50.000 lur. 
 
## Dimeziñ ha bugale

E 1437 e timezas da Jean II de Brosse, kont Pentevr (1423-1482). Bugale o doe, hag en o zouez:

* Jean III de Brosse, +1502 
* Antoine, dimezet en 1502 da Jeanne de La Praye 
* Pauline dimezet en 1471, e kastell Boussac, da Jean de Bourgogne, dug Brabant 
* Claudine dimezet en 1485, e Moulins, da Philippe II de Savoie, dug Savoia 
* Bernarde dimezet en 1474 da Guillaume VIII de Montferrat, markiz Montferrat 
* Hélène dimezet en 1483 gat Boniface IV de Montferrat, markiz Monferrat . 

## Notennoù


### Pennadoù kar

* Dugelezh Breizh
* Duged Breizh
Richard Owen

Sir **Richard Owen** (20 a viz Gouere 1804-18 a viz Kerzu 1892) a oa ur bevoniour arbennikaet war an anatomiezh keñveriet hag ur paleontologour eus Breizh-Veur, loread eus ar *[[Royal Medal]]* e 1846, eus ar vedalenn Copley e 1851 hag eus medalenn Linnée e 1888. E labourioù anatomiezh keñveriet o deus roet an digarez dezhañ da vadeziñ meur a strollad bras a loened mellkeinek karrekaet, en o zouez an dinosaored.

## Listenn al [[labous]]ed studiet gantañ
### [[Genad]]où
* **D** : *[[Dinornis]]* (†),
* **L** : *[[Lithornis]]* (†),
* **T** : *[[Tachyeres]]*.
### [[Spesad]]où
* **A**
: *[[Aptornis defossor]]* (†), *[[Aptornis otidiformis|otidiformis]]* (†),
* **P**
: *[[Pachyornis elephantopus]]* (†), *[[Pachyornis geranoides|geranoides]]* (†).

## Levrlennadur
* *The Life of Richard Owen, by his grandson*, Rev. Richard Owen (2 levrenn, Londres, 1894)
Asnelles

**Asnelles** a zo ur gumun eus Bro-C'hall e departamant Calvados e Normandi.

## Gerdarzh
* Diwar al latin *asinellas*, “azenezigoù”, abalamour d’ar marc’had ezen a veze graet en  kantved.
## Istor
### kantved
* Eil brezel-bed, 6 a viz Even 1944: Asnelles a zo ul lodenn eus tachenn dilestrañ Gold Beach e-pad an Dilestradeg e Normandi;
dilestrañ a reas milourion ar Rouantelezh-Unanet, Rejimant Dorset da gentañ, da 7 eur 25, ha Rejimantoù Devon ha Hampshire hag ar 47 Commando eus ar Royal Marines da heul. Goude emgannoù start ouzh an Alamaned e voe dieubet Asnelles en abardaevezh .
## Monumantoù ha traoù heverk
* Iliz katolik *Sant Varzhin* 
.
## Douaroniezh
* War aod Mor Breizh emañ **Asnelles**.
## Armerzh
## Emdroadur ar boblañs 1962-2008

## Melestradurezh
## Tud
## Gevelliñ
## Liammoù diavaez
## Notennoù ha daveoù
Benvegad troazhañ

Ar **benvegad troazhañ** eo ar benvegad a brodu, a stok hag a skarzh an troazh hag a servij, dre-se, da buraat ar gwad. Servijout a ra ivez d'an organeg da derc'hel stabil e gementad a dour, holenoù, fosfat ha kalkiom. En den emañ er benvegad troazhañ an organoù da heul : div lounezh, div san-droazh, ar c'hwezigell, ar c'han-troazh ha div gigenn.

## Red an troazh
Al lounezh, stumm ur favenn dezhi, zo war-dro 150g a bouez enni ha 12cm he hirder. Div lounezh zo er c'horf padal unan zo trawalc'h evit seveniñ kefridi ar benvegad. Ar gwad a erru enni dre dalmerenn al lounezh ha silet e vez gant an nefronoù. Ar gwad puraet a ya kuit dre wazhienn al lounezh hag an troazh, dilerc'hioù ennañ, dre ar san-droazh betek ar c'hwezigell. Skarzhet eo an troazh diouzh ar c'hwezigell dre ar c'han-troazh hag a c'hell, a-drugarez da gigennoù, kontrolliñ red an dourenn eztaolet diouzh ar c'horf.
Allosaurus

|-----

***Allosaurus*** zo ur Genad dinosaored Theropoda en deus bevet etre 155 ha 145 milion a vloavezhioù zo, er Kimmeridgian hag er Titonian (Juraseg uhel ), er pezh zo hiziv Norzhamerika hag Europa. *Allosaurus* a oa badezet gant Othniel Charles Marsh e 1877. Dont a ra e anv eus an henc'hresianeg « stlejvil » ha « disheñvel ». Emañ e-touez an dinosaored Theropoda dizoloet ar re studiet hag anavezet ar gwellañ. Brudet eo e anv ivez abalamour ma'z eo unan eus an dinosaored a weler ar muiañ er filmoù hag en teulfilmoù.

## Notennoù
Banville

**Banville** zo ur gumun e Bro-C'hall e departamant Calvados e Normandi.
## Douaroniezh
* War lez ar stêr Seulles ha tost ouzh aod Mor Breizh emañ Banville.
### Kumunioù amezek

## Istor
### 
#### [[Eil brezel-bed]]
* Emgann Normandi, 1944: dieubet e voe Tierceville d'ar 6 a viz Even gant Kanadianed ar *Royal Winnipeg Rifles* deuet eus Juno Beach; mervel a reas daou zen nann-soudard e Banville e 1944.
## Monumantoù ha traoù heverk

Camp_Romain_Banville.JPG|Aspadennoù ar c'hamp roman.
Église_Saint-Lô_de_Banville._Vue_sud.jpg|An iliz katolik.

* Kamp roman.
* Iliz katolik *Sant Lo*, luc'hskeudennoù.
## Poblañs
### Emdroadur ar boblañs 1962-2021

## Melestradurezh
## Tud
## Liammoù diavaez
## Notennoù ha daveoù
Bazenville

**Bazenville** a zo ur gumun eus Bro-C'hall e departamant Calvados e Normandi.
## Istor
### kantved
* Eil brezel-bed :
** dieubet e voe **Bazenville** d’ar 6 a viz Even 1944 en abardaez gant an 50 Rannlu eus ar Rouantelezh-Unanet; mervel a reas un den nann-soudard e Bazenville abalamour d'ar brezel d’ar 6 a viz Even.
** savet e voe un nijva da c’hortoz da Aerlu Kanada.

## Monumantoù ha traoù heverk

* Kroaz er vered.
* Iliz katolik *Sant Varzhin*, XII  kantved.
* Kastell Bazenville, XVIII  kantved.
### Bered ar C'hommonwealth: ''Ryes War Cemetery, Bazenville''

Marvet e oant e 1944 e-pad Emgann Normandi e-pad an Eil brezel-bed Digoret e voe ar vered d'an 8 a viz Even 1944, daou zevezh goude Dilestradeg Normandi 
.

## Douaroniezh
## Emdroadur ar boblañs 1962-2008

## Melestradurezh
## Tud
* Antoine Halley, 1593 e **Bazenville**, 1675, barzh.
## Liammoù diavaez
## Notennoù ha daveoù
Colombiers-sur-Seulles

**Colombiers-sur-Seulles** zo ur gumun e Bro-C'hall e departamant Calvados e Normandi.
## Douaroniezh

Colombiers-sur-Seulles Vestiges du moulin à eau 2.jpg|Ar pont dreist d'ar Seulles e Colombiers.

* War lez ar stêr Seulles emañ Colombiers-sur-Seulles.
## Istor
### 
#### [[Eil brezel-bed]]
* Emgann Normandi, 1944: dieubet e voe Colombiers-sur-Seulles gant lu ar Rouantelezh-Unanet d’ar 6 a viz Even.
## Monumantoù ha traoù heverk

Colombiers-sur-Seulles_tumulus_2.jpg|Ar grugell.
La Pierre Debout.JPG|Ar peulvan.

* Ar grugell-vez, tro 4 000 KJK.
* Peulvan *des Demoiselles* pe *La Pierre Debout*.

Colombiers-sur-Seulles.JPG|An iliz katolik.
Château du Baffy.JPG|Ar c'hastell.

* Iliz katolik *Saint Vigor*, , bet adkempennet en .
* Kastell ar Baffy, tro 1735.
## Emdroadur ar boblañs 1962-2021

## Melestradurezh

Colombiers-sur-Seulles_Mairie.jpg|Ar maerdi.

## Tud
## Liammoù diavaez
## Notennoù ha daveoù
Commes

** Commes** zo ur gumun e Bro-C'hall e departamant Calvados e Normandi.
## Douaroniezh
* War lez ar stêr Aure emañ Commes.
## Istor
### 
* Emgann Normandi: mervel a reas eizh den nann-soudard e Commes e 1944 abalamour d'ar brezel, c'hwec'h anezhe a voe lazhet gant ar bombezadegoù ha daou gant gant an Alamaned, hag unan all e 1945.
## Monumantoù ha traoù heverk
* Iliz katolik *Ginivelezh an Intron-Varia* eus an , bet adsavet en .
* Kastell ar Bosq, .
* Kastell Commes, bet adsavet adalek 1869 betek 1873 gant Jean-Louis Pascal.
## Emdroadur ar boblañs 1962-2008

## Melestradurezh
## Tud
## Gevelliñ
## Liammoù diavaez
## Notennoù ha daveoù
Crépon (Calvados)

**Crépon** a zo ur gumun eus Bro-C'hall e departamant Calvados e Normandi.
## Gerdarzh
* Diwar an anv-den romanek *Crispus* hag ar gêr galianek *dunon*.
## Istor
### kantved
* Eil brezel-bed: dieubet e voe **Crépon** d’ar 6 a viz Even 1944 d' enderv gant milourion ar *7th Green Howard* eus ar Rouantelezh-Unanet bet dilestret e Gold Beach. Mervel a reas ur plac'hig abalamour d'ar brezel e Crépon e miz Eost 1944 e-pad Aloubadeg Normandi. 
## Monumantoù ha traoù heverk

* Iliz katolik *Saint-Médard-et-Saint-Gildard*, - kantved.

* Maner ar varonelezh (- kantved) ha grignol an deog.
* Kastelloù (- kantved): Kastell Crépon, Maison de Blais, Le Pavillon.
* Monumant ar *6th* ha *7th Green Howard*.
* Bezioù ar C'hommonwealth e bered ar gumun: *Crépon Churchyard* 

Nijourion e oant er Royal Air Force. Mervel a rejont d'an 10 a viz Even 1944 e-doug Emgann Normandi e-pad an Eil brezel-bed.

## Douaroniezh
## Emdroadur ar boblañs 1962-2014

## Melestradurezh
## Tud
## Gevelliñ
## Liammoù diavaez
## Notennoù ha daveoù
Esquay-sur-Seulles

**Esquay-sur-Seulles** zo ur gumun e Bro-C'hall e departamant Calvados e Normandi.
## Douaroniezh
* War lez ar stêr Seulles emañ Esquay-sur-Seulles.
## Istor
### 
#### [[Eil brezel-bed]]
* Dieubet e voe Esquay-sur-Seulles d’ar 6 a viz Even 1944 gant milourion ar *6th Durham Light Infantry* eus ar Rouantelezh-Unanet bet dilestret e Gold Beach.
## Monumantoù ha traoù heverk

Église Saint-Pantaléon d'Esquay-sur-Seulles. Vue sud-est.jpg|An iliz katolik.
Monument aux morts d'Esquay-sur-Seulles.jpg|Ar monumant.
Plaque commémorative dans l'église Saint-Pantaléon d'Esquay-sur-Seulles.jpg|Ar blakenn.

* Iliz katolik *Saint Pantaléon*, , luc'hskeudennoù.
* Monumant ar re varv.
* Plakenn ar re varv (1914-1918 ha 1940) en iliz katolik.
* Kastell Esquay, .
* Ti-feurm-c’hoarilec’h Varembert.
## Emdroadur ar boblañs 1962-2008

## Melestradurezh
## Tud
## Gevelliñ
## Liammoù diavaez
## Notennoù ha daveoù
Graye-sur-Mer

**Graye-sur-Mer** zo ur gumun e Bro-C'hall e departamant Calvados e Normandi.

## Douaroniezh
* War lez ar stêr Seulles ha war aod Mor Breizh emañ Graye-sur-Mer.
## Istor
### 
#### [[Eil brezel-bed]]
* Emgann Normandi, 1944: traezhenn Graye a oa ul lodenn eus an takad-dilestrañ Juno Beach; Graye a voe dieubet tro 9 eur beure d’ar 6 a viz Even gant soudarded kanadian ar *Royal Winnipeg Rifles*; eno e tistroas Charles de Gaulle da Vro-C'hall d'ar 14 a viz Even.
## Monumantoù ha traoù heverk

Graye-sur-Mer - église Saint-Martin 2.jpg|An iliz katolik.
Graye-sur-Mer.JPG|Grignol an deog hag an iliz katolik.

* Iliz katolik *Sant Varzhin*, bet savet en  hag adsavet en , luc'hskeudennoù.
* Grignol an deog.
### Dilestradeg hag Emgann Normandi

Graye-sur-Mer - monument commémoratif.jpg|Monumant en draezhenn.
Monument en hommage aux soldats de l'infanterie canadienne de Graye sur mer.jpg|Monumant troadeion al lu kanadian.
Graye-sur-Mer Le char Churchill.jpg|An tank-mortez kanadian. 
Bill DUNN Charlie 1 Churchill AVRE Graye sur Mer.jpg|Plakenn blenier an tank. 
Plaque Charlie 1 Churchill AVRE Graye sur Mer.jpg|Plakenn a-zivout an tank hag e baread.
Mémorial pour la 1ere division blindée polonaise.jpg|Monumant ar 1 Rannlu Ploniat.
Croix de Lorraine sur la dune surplombant la plage de Graye sur mer (juno beach).jpg|Kroaz Loren.

* Monumant gall an Dilestradeg.
* Monumant troadeion al lu kanadian.
* An tank-mortez kanadian Churchill, adkempennet e 1977, plakenn e vlenier Bill Dunn ha plakenn a-zivout an tank hag e baread. 
* Monumant ar 1 Rannlu Ploniat, erruet e Normandi e dibenn miz Gouhere.
* Kroaz Loren evit merkañ lec'h donedigezh Charles de Gaulle d'ar 14 a viz Even.

## Emdroadur ar boblañs 1962-2021

## Melestradurezh
## Tud
## Pennad kar
* Juno Beach.
## Liammoù diavaez
## Notennoù ha daveoù
Emgann Lepanto

**Emgann Lepanto** a c'hoarvezas war vor d'ar 7 a viz Here 1571 e Gres, a-vaez da Naupaktos (henc'hresianeg : Ναύπακτος, a oa anvet Lepanto da neuze) etre ur morlu kristen aozet gant Republik Venezia ha Spagn, ouzh ur morlu otoman a voe trec'het en deiz-se. Peuzdistrujet e voe al lestraz otoman ha kollet 30 000 den. Brudet-bras e voe an darvoud en Europa ha harzet e voe emled an impalaeriezh otoman.

E-touez an emgannerien edo ar Spagnol Miguel de Cervantes, oberour brudet *[[El Quijote]]*, a voe gloazet ha lesanvet *[[Mogn]] Lepanto* diwar neuze.
Manvieux

**Manvieux** a zo ur gumun eus Bro-C'hall e departamant Calvados e Normandi.
## Istor
### kantved
* Eil brezel-bed, miz Even 1944 : lazhet e voe ur vaouez e Manvieux gant ur vombezadeg d'an 2, a-raok Emgann Normandi.
## Monumantoù ha traoù heverk
* Kastell Manvieux, 1717-1718,
* Iliz katolik Saint-Rémi, XII  kantved.
## Douaroniezh
## Emdroadur ar boblañs 1962-2008

## Melestradurezh
## Tud
## Liammoù diavaez
## Notennoù ha daveoù
Vertus

**Vertus**a  oa ur gumun c'hall ha penn-kanton en departamant gall Marne, er rannvro Grand Est.
## Istor
* Gwechall e oa konted Vertus, hag en o zouez Richarzh Breizh hag e vab Frañsez II, Dug Breizh. 
### kantved
Kendeuzet e voe ar gumun gant Gionges, Oger ha Voipreux d'ar 1 a viz Genver 2018 evit ober ur gumun nevez, Blancs-Coteaux.
## Monumantoù ha traoù heverk

Vertus La Porte Baudet.jpg|Porzh Baudet ha magorioù-kreñv.
Eglise St-Martin Vertus.jpg|An iliz katolik.

* Magorioù-kreñv hag ar Porzh Baudet. 
* Iliz katolik *Sant Varzhin*.
## Armerzh
Vigneron.jpg
* Gwinieg Champagne.
## Notennoù ha daveennoù
Lounezh

Al **lounezh** zo un organ a seven meur a gefridi. Hollbouezus eo er benvegad troazhañ hag ur roll rezdalc'hus he deus ivez. Silañ a ra ar gwad ha krouiñ an troazh ennañ danvezennoù noazus ouzh ar c'horf evel an urea hag an amoniom. Unan eus kargoù all al lounezh eo adpakañ an dour, ar glukoz hag an amindrenkennoù. Krouiñ a ra ivez hormonoù.

Div lounezh zo e korf an den, e kavenn ar c'hof. Ar gwad a vez kaset dezhe dre an talmerennoù ha kaset kuit dre ar gwazhiennoù. An troazh a vez skarzhet d'ar c'hwezigell dre ar sanioù-troazh

## Deskrivadur

## Notennoù