open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
1890

*Diwar-benn bloavezh *'1890*' an [[deiziadur gregorian]] eo ar bajenn-mañ.*

## Darvoudoù
### Europa

#### Breizh

#### Frañs

### Azia
#### Reter-nesañ

#### Reter-kreiz
#### Iskevandir indezat

#### Reter-pellañ

### Afrika

### Amerikaoù
#### Norzhamerika
##### Stadoù-Unanet
* 29 a viz Kerzu : lazhadeg Wounded Knee (South Dakota). En tu-hont da 400 gwaz, maouez ha bugel eus poblad ar Sioued lazhadeget gant arme SUA.

#### Suamerika

### Oseania

### Arzoù ha lizhiri
#### Livañ
#### Sonerezh
#### Lennegezh
* Soniou Breiz-Izel, dastumad Fañch an Uhel

#### Sinema

### Skiantoù ha politikerezh

### Armerzh

### Sport
* Mell-droad : aveet ar palioù gant rouedoù.

### A bep seurt/diasur

## [[:Rummad:Ganedigezhioù 1890|Ganedigezhioù]]

* 25 a viz Meurzh : Jean Guéhenno, kazetenner ha skrivagner

Gwelet ivez : *[[:Rummad:Ganedigezhioù 1890]]*

## [[:Rummad:Marvioù 1890|Marvioù]]

Gwelet ivez : *[[:Rummad:Marvioù 1890]]*
__NOTOC__
7 Genver

## Darvoudoù
* 1325 : Afonso IV a ya da roue Portugal.
* 1489 : aloubet eo Dugelezh Breizh gant armeoù Charlez VIII.
* 1558 : Frañs a gemer Calais, ar c'hreñvlec'h saoz diwezhañ er c'hevandir.
* 1610 : arsellet a ra Galileo Galilei peder loarenn vras Yaou (anvet “al loarennoù galilean”).
* 1921 : kadarnaet eo gant Parlamant Iwerzhon ar feur-emglev etre Bro-Saoz hag Iwerzhon.
* 1927 : pellgomzadenn etrebroadel gentañ (etre New York ha Londrez).
* 1971 : abadenn gentañ *[[Breiz o veva]]* kinniget gant Chanig ar Gall.
* 1979 : kouezhañ a ra Phnom Penh etre krabanoù arme ar Viêt-Nam. Kouezhañ a ra galloud ar Khmered ruz.
* 2012 : degouezhout a ra ar merdeer Loig Peyron e porzh Brest bet tapet an Trofe Jules Vern gantañ.
* 2015 : daouzek den drouklazhet hag unnek all gloazet gant daou sponter er gwalldaol ouzh burevioù ar gazetenn flemmus *[[Charlie Hebdo]]* e Pariz.

## Ganedigezhioù
 

* 1502 : Gregor XIII, 226 pab.
* 1800 : Millard Fillmore, trizekvet prezidant Stadoù-Unanet Amerika.
* 1844 : Bernadette Soubirous, santez c'hall.
* 1858 : Eliezer Ben Yehouda, saver an hebraeg modern.
* 1873 : Charles Péguy, barzh, skridarnodour ha skrivagner gall.
* 1899 : Francis Poulenc, sonaozer gall.
* 1916 : Paul Keres, mestrc'hoarier echedoù estoniat.
* 1924 : Maurice Régamey, aktour (c'hoariva ha sinema), filmaozer ha saver senario gall.
* 1932 : Max Gallo, skrivagner gall.
* 1939 : Ivan Radoulov, mestrc'hoarier echedoù bulgar.
* 1985 : Lewis Hamilton.
* 1988 : Hardwell (Robbert van de Corput), DJ ha produer sonerezh izelvroat.

## Marvioù

Paul Verlaine.jpg|Paul Verlaine
Nikola Tesla.jpg|Nikola Tesla

* 1477 : Charlez an Her, dug Bourgogn.
* 1896 : Paul Verlaine, barzh gall.
* 1943 : Nikola Tesla, ijiner an tredan.
* 1950 : Alfonso Daniel Rodríguez Castelao, skrivagner galizat.
* 1951 : René Guénon pe ’Abd al-Wâhid Yahyâ c'hoazh, metafizikour gall broadet ejiptat.
* 1984 : Alfred Kastler, fizikour gall, tapet gantañ ar Priz Nobel.
* 1989 : an impalaer Hirohito.
* 2008 : Marivon Dupureur (Samson hec'h anv plac'h yaouank), atletourez war ar redadeg damhir.
* 2010 : Philippe Séguin, politiker gall.
* 2015 : Cabu, Charb, Tignous, Wolinski, treserien c'hall evit *Charlie Hebdo*.
* 2017 : Mário Soares, politiker portugalat.
* 2024 : Jean-Marie Le Pen, politiker gall.

## Lidoù

### Deiziadur henroman
*VII ante idus Januarias* = VIIvet deiz kent idus (>13) miz Genver. Gouel ebet

### Deiziadur kristen
* Nikomedia : sant Luciani, beleg ha merzher dindan Galer Maksimian. Douaret eo bet e Helenopli, e Bithynia.
* Antakya : sant Kler, diagon
* Heraclea : Felicius ha Januarius, merzherien
* Dania (Danmark) : Kanut, roue ha merzher
* Dacia : Nicetus, eskob
* Ejipt : Theodorus, manac'h.

* Nedeleg evit an deiziadur juluan kozh (heuliet gant darn eus an ortodoksed).
* Sant Remont Penyafort, eus Spagn, diazezer Urzh an Drugarez
* Sant Tillon pe Theau, manac'h Solignac (c. 608-702)

#### e Breizh
* E Breizh : sant Gourzelv, manac’h e Breizh (VIvet kantved)
Raktres:Traoù ar mor

P'eo Breizh levezonet don gant ar mor, ret eo kenurzhiañ ar skridaozañ war an tem-mañ (ha meur a hini all). Aozañ  eo ar pal pennañ.

Amañ e skriver :
* ar c'hinnigoù
* ar c'hemennoù
* an erbedennoù
* roll izili ar raktres

## Izili ar raktres
*. N'on ket na merdeer, na pesketaer, met plijout a ra ar mor din dre vras, hag e-keñver an istor hag an douaroniezh

## Kinnigoù (sell ivez ouzh )
Kinnig traoù ouzhpenn ha leugn ivez :
*Buhezioù ar verdeerien vrezhon : Éric Tabarly, Jean-Michel Caradec, Jean Le Cam, Luc de Guichen, Robert Surcouf
ha nann-vrezhon :
Vasco da Gama, James Cook, Roald Amundsen, Kristol Goulm, Fernan Magalhaes, Giovanni di Verazzano
***Ar bigi** : chaluter, ramoker, fourgadenn, lestr-spluj, lestr-avizer, torpilhenn, skloup, goueletenn, flutenn, staon, stur, skaf, lestr-karg, lestr-treizher, tonell
***Loened-mor** : balum, brezhell, gwrac'h, morvleiz, rinkin, morvran, skrev, morlean, morgevnid, morhoc'h, morleon, sardin, ton, steredenn-vor, krank, krankal, delfin (beg-hir), koural, morskoul, morgazh, morgaoul, blonegenn-vor, reunig, god, pengouin, albatroz pe morc'hup, morvil, legestr, harink, merlank
***Plant-mor** : bezhin, goumon, tali, spoue-mor
***Peskerezh** : roued, roued-stlej, kavell, tramailh, seulenn, perchenn, marl, higenn, bouetadur, boliñch
***Douaroniezh hag endro** : morlenn, tornaod, morglereg pe skorneg-vor, tour-tan, balizenn, mornaoz, karreg-tarzh, lanv, tre, daere, leunvor, gourlanv, gourlen, gwagenn, houl
***[[Mojenn]]où** : naer-vor, morganez, izelvroat-nij,
***Teknikoù** ha skiantoù : pevar avel, nadoz-vor, oablouriezh, istrerezh, morouriezh, rod-viñs
***Tud ha gwir** : moraer, morpreizhererezh, kourserezh, lagan, eneziad, martolod, roll
***[[Bageerezh-dre-lien]]** : fardaj, greiañ, gwern, gwerniadur, teirgwern, aveladenn, delez, riz, redadeg-bagoù, kanabenn, ra(va)link,

## Levrlennadur
* Andouard, Loeiz, *[[Brezhoneg ar Mor]]*, Mouladurioù Hor Yezh, 1983.
1908

*Diwar-benn bloavezh *'1908*' an [[deiziadur gregorian]] eo ar bajenn-mañ.*

## Darvoudoù

### Europa
* Unaniezh stadig emren Kreta ouzh Gres
*28 Kerzu : distrujet eo Messina, e Sikilia, gant ur c'hren-douar.

#### Breizh

#### Bro-Saoz
* 24 a viz Genver: gant Robert Baden-Powell eo krouet emsav ar Skouted e Brownsea.

#### Frañs

### Azia
#### Reter-nesañ

#### Reter-kreiz
#### Iskevandir indezat

#### Reter-pellañ

### Afrika

### Amerikaoù
#### Norzhamerika
##### Mec'hiko
*17 a viz C'hwevrer : Porfirio Díaz, en ur pennad-kaoz gant James Creelman, eus ar gelaouenn stadunanat Pearson's Magazine, a embann eo prest da leuskel un danvez-prezidant all d'en em ginnig a-enep dezhañ e dilennadeg 1910. Ur perc'henn douaroù bras, an alvokad Francisco Indalecio Madero, a c'houlenn un dilennadeg onest en ul levr a ra berzh bras. Sevel a ra ur strollad politikel. Bac'het eo.

##### Stadoù-Unanet
#### Suamerika

### Oseania

### Arzoù ha lizhiri
#### Livañ
#### Sonerezh

#### Lennegezh
##### 
*Savet eo an doare-skrivañ KLT.
*Eil levr Pipi Gonto

==========
*An Avel en Haleg

##### 
**Bodil*, romant danek e 1908 gant Cornelia Levetzow.

#### Sinema

### Skiantoù ha politikerezh

### Armerzh

### Sport
* Mell-droad : tournamant olimpek kentañ : aet ar maout gant skipailh bro-Saoz.
*Tro Bro-C'hall war varc'h-houarn 1908

### A bep seurt/diasur

## [[:Rummad:Ganedigezhioù 1908|Ganedigezhioù 1908]]

## [[:Rummad:Marvioù 1908|Marvioù 1908]]
*  Eugène Feyen, liver Kankaven

__NOTOC__
Hor Yezh

Ur gelaouenn vrezhonek trimiziek diwar-benn ar brezhoneg, ar yezhoù keltiek hag o yezhoniezh eo **Hor Yezh**. Krouet eo bet e 1954 gant Arzel Even, kelenner e Skol-Veur Aberystwyth. Pa varvas an diazezer e 1971 e kemeras Per Denez ar renerezh hag hemañ en deus treuzkaset ar garg da Herve ar Bihan e 1998. E 2005 e kemer perzh er bodad-lenn kelennerien Rann ar brezhoneg Skol-Veur Roazhon 2 hag un nebeud tud ouiziek, kelennerien skol-veur war o leve en o zouez. Embann a ra Hor Yezh levrioù brezhonek ivez, met distag eo diouzh Mouladurioù Hor Yezh. Kevredet int o-daou e Kuzul ar Brezhoneg.

## Stumm
Stensilet e oa ar gelaouenn en he deroù, met a-drugarez d'ar stlennvoulerezh eo deuet da vezañ brav a-walc'h, hep kalz a skeudennoù avat. Ur vent A4 (29,7 x 21 cm) a zo ganti ha bep tro e vez war-dro 50-60 pajenn e pep niverenn. E-pad bloavezhioù e veze embannet niverennoù tevoc'h ha niverennoù e-maez rummad, met ne zeue ket ken ingal hag hiziv. An niverenn mareadeg etrebroadel a zo ISSN 0769-0088.

## Endalc'h
Kavout a reer pennadoù uhel o live war istor ar brezhoneg, ar gerdarzh, yezhadur ar yezhoù keltiek, al lec'hanvadurezh, an dermenadurezh, yezhoniezh ar brezhoneg dre-vras, eskemmoù-lizhiri etre brezhonegerien ha teulioù a denn da implij kenwerzhel ha sokial ar yezh. Embannet ez eus bet meur a destenn kozh ha meur a destenn dastum (kanaouennoù, kontadennoù, pennaouiñ an troioù-lavar e pep korn-bro, renabliñ gerioù arbennik ha sevel geriaouegi. Ha ma’z eo skrivet ar gelaouenn e peurunvan e kaver pennadoù gant blaz ar rannyezhoù (gwenedeg da skouer) ha meur a destenn wenedek a zo bet embannet. Kavout a reer div rubrikenn a-bouez, an notennoù yezh ha lec'hanvadurezh hag an notennoù lenn.

## Skridaozerien bennañ
* Jorj Belz
* Herve ar Bihan
* Alan Botrel
* Gérard Cornillet
* Per Denez (†)
* Daniel Doujet
* Arzel Even (†)
* Perig Herbert (†)
* Yann-Erwan Kemener
* Pierre-Yves Kersulec
* Divi Gervella (†)
* Erwan Le Pipec
* Martial Menard (†)
* Gwennole ar Menn (†)
* Roland Mogn
* Herve Seubil-gKernaudour

## Levrioù embannet a-berzh kelaouenn Hor Yezh
Levrioù a zo bet embannet dindan anv Hor Yezh ha gant un niverenn-embann ispisial (910699) (n'eo ket ar memes ti-embann ha Mouladurioù Hor Yezh (niverenn-embann 86863).

Darn eus al levrioù embannet gant Hor Yezh :
* Roparz Hemon. Geriadurig gallek-brezhonek an troioù-lavar poblel = Petit dictionnaire français-breton des expressions populaires. Lesneven : Hor Yezh, 1990. ISBN ebet ; ISSN 0769-0088
* Claude an Du. Histoire d'un interdit : le breton à l'école. Lesneven : Hor Yezh, 1991. ISBN 2-910699-41-2. Adembannet e 2000.
* Gwenaëlle Fleur. Lec'hioù mojennel Breizh ; tr. gant Divi Kervella. Lesneven : Hor Yezh, 1995. ISBN 2-910699-12-9.
* Eujen Chalm. 1938-1942 : ur Breizhad skolaer er Mezven. Lesneven : Hor Yezh, 2000. ISBN 2-910699-36-6.

## Liammoù diavaez
*  Taolenn niverenn diwezhañ Hor Yezh
*  pajenn katalog levrioù Hor Yezh
*  roll ar pennadoù embannet e-barzh *Hor Yezh*
Mas

Ar **mas**, anvet **tolz** peurliesañ, zo ur c'hementad fizikel dezverkus eus ar c'hementad danvez zo en ur c’horf. Ur perzh diazez eus an danvez eo ar mas hag anadiñ a ra dre ziemluskted ar c'horfoù hag o etreober gravitadurel. E sistem etrebroadel unanennoù ar fizik (S.I.) ez eo ar c’hilogram hag a dalvez da unanenn vas ha neket ar gram (g). Implijet e vez ivez an donenn zo par da 1000 kg hag an unanenn vas atomek.

## Mas ha kementad danvez

Ne vez ket muzuliet ar c'hementad danvez gant ar mas.

Sistem etrebroadel an unanennoù a laka ur c'hemm diazez etre ar c'hementad danvez, muzuliet e moloù, hag ar mas, muzuliet e kilogramoù.

Setu amañ ur skouer. Tri mol heliom 4 zo enne an hevelep niver rik a brotonoù, a neutronoù hag a elektronoù, da lavarout eo ar memes kementad danvez rik hag ur mol karbon 12, eleze 6 mol protonoù, 6 mol neutronoù ha 6 mol elektronoù. Met mas ur mol karbon 12 a dalvez 12 gram dres (Dre dermenadur niver Avogadro) tra ma talvez mas an tri mol heliom 4 kement ha 3 x 4,0026 = 12,0078 gram. Kementadoù danvez heñvel-rik a c'hall eta kaout masoù disheñvel.

Er skouer uheloc'h e c'haller displegañ ar c'hemm er mas gant an diforc'h etre energiezhoù ereañ derc'hanel an heliom hag ar c'harbon.

## Mas ha pouez

Arabat eo kemmeskañ ar mas hag ar pouez, gant hemañ ziwezhañ e vez muzuliet an etreober etre ar mas hag ar park gravitadur (Un nerzh eo ar pouez).

Dont a ra ar mesk a vez etre ar mas hag ar pouez eus ar fed ez eo bet implijet pell an hevelep ger "kilogram" evit envel unanennoù muzuliañ an daou gementad fizikel-se zo disheñvel-bras o natur. O c'hevatalennoù da bep hini, M ha ML/T², en diskouez splann.
Sistem etrebroadel an unanennoù (SI) en deus reizhet ar meskaj-se peogwir e vez muzuliet an unanenn nerzh, hag an unanenn-pouez ivez eta, e newton (N).

## Notennoù
Energiezh

An energiezh eo perzh ur sistem barrek da bourchas labour, da zalc'h ur finv pe da broduan gouloù, gwrezverk pe tredan da skouer. Ur c'hementad fizikel eo hag arouez a ra stad ur sistem. En un doare hollek en em vir an energiezh e-pad un treuzfurmadur bennak. Unanenn an energiezh a zo ar Joule (unanenn ar sistem etrevroadel) met implijet e vez alies ar c'hWe (Kilowatt/eur).

Ar ger energiezh a zo ivez implijet e danvezioù teknologel, ekonomikel hag ekologel evit arouezian an danvez-madoù energiel, o implijout, o diorroen, o divigans hag o efedou ekologel. An danvez-madoù pennañ a zo energiezhioù fosil (gas naturel, glaou, eoul-maen), energiezhioù dour-tredaniel, energiezhioù an avel, an nukleel, an heol hag tommder an douar.

Diwar studiañ ar sistemoù mekanikel rik ez eur deuet da ziforc’hañ div furm energiezh : an energiezh sinetikel hag an energiezh potañsial. Da skouer, gwrezverk a zo spisaet diwar energiezh tizh an atom hag ar molekulenn, pe c'hoazh energiezh tredaniel diwar energiezh potañsial aozadur electonnek ar materi (sacherezh kreñv ha gwan, elektromagnetikel, gravitadur).
Meurzh (deiz)

Ar **Meurzh** eo an deiz etre ar Lun hag ar Merc'her. Hervez ar reizhiad a laka ar sizhun da gregiñ gant al Lun, ha homañ eo ar reizhiad erbedet gant ISO 8601, ez eo eta an eil devezh eus ar sizhun. Gant ar reizhiad a laka ar sizhun da gregiñ gant ar Sul, hengounel e meur a vro eus kornaoueg Europa, hag a-orin yuzev-kristen, pe er broioù arabek, ez eo an trede devezh.

Roet eo bet an anv diwar hini Meurzh, doue ar brezel gant ar Romaned. Anv ar blanedenn Meurzh eo ivez.

Roet en eus ivez e brezhoneg an adverb-amzer *dimeurzh*.

An anv-se a zo tennet diwar hini ar blanedenn,nemetken, ha neket diwar hini an doue.

## Ar Meurzh er [[relijion]]où hag ar c'hredennoù
Sin fall e oa gwechall, pa groge miz Meurzh d'ur Meurzh, pa zegouezhe ar c'hentañ a viz Meurzh d'ur Meurzh. Hervez ar c'hrennlavar:
* *Meurzh da Veurzh, chas klañv ha naered drouk*. *Meurzh da Veurzh* a zo da gompren: pa zegouezh miz Meurzh d'ur Meurzh...

### Meurlarjez, Meurzh al larjez
Meurlarjez, ur gouel graet d'ur Meurzh, daou-ugent devezh a-raok Pask, er broioù katolik.
Daouboent

An **daouboent** a zo ur sin diakritek eus al lizherenneg latin hag a ziskouez evel daou boent war ur vogalenn.
ä ë ï ö ü ÿ

## E brezhoneg
E brezhoneg eo an **daouboent** (¨) ur sin diakritek hag a lakaer war ur vogalenn evit merkañ e ranker disrannañ anezhi diouzh an hini a zo en he raok.
*Kavet e vez dreist-holl war al lizherenn **u** : *eürus*, *emroüs* ;
*Kavet e vez a-wezhioù war al lizherenn **i** :
**dre ret er ger *gouïlh* ;
**a-wezhioù, ha dreist-holl er varzhoniezh hag ar c'hanaouennoù, evit merkañ ez eo un **i** vogalenn hag e talvez eta evit un troatad : *alïes*.

## E yezhoù all
### galleg
Ar galleg a implij anezhañ da verkañ ur vogalenn da vout distaget distag diouzh unan all en he raok : *naïve*, *Noël*, *Louÿs*.

Gant reizhadennoù reizhskrivadur ar galleg e 1990 eo bet kemmet daouboentoù zo na heuilent ket ar reolenn-mañ. Da skouer: *ambiguïté* aet da *ambigüité*, *contiguë* da *contigüe*.

### kembraeg
Ar c'hembraeg a ra heñvel : *copïo*.

### nederlandeg
An nederlandeg, ur yezh hag a ra gant kalz divc'hrafennoù a ziv vogalenn, a implij anezhañ e gerioù kemeret diouzh yezhoù latin evel *tetraëder*, *naïviteit*, *reële*, *geïnd*, *reünie*, *conciërge*, *koloniën*, *poëzie*, *egoïsme*, *coördinatie*, *ruïne*, *vacuüm*...

### portugaleg
Skrivet e vez ivez *cinqüenta* hervez reolennoù reizhskrivañ portugaleg Brazil.

### spagnoleg
Ar spagnoleg a ra gantañ evit dispartïañ an digramm *gu* araog *e* pe *i* : *vergüenza*, *lingüística*.

### yezhoù all
Yezhoù all a ra gant an *ë* evit merkañ ar « schwa », pe evit merkañ emañ mut ar vogalenn (galleg « de Staël » /stal/).

## Daouboent hag Umlaut
Dishañval eo an daouboent diouzh an Umlaut.

## Da ziwall
Arabat kemmeskañ an **daouboent** gant an daoubik (:) a zo un arouezenn boentaouiñ.

## Gwelit ivez :
* Diairezenn
Tired kognek

E brezhoneg e vez graet gant an **tired kognek** (^) — lesanvet **tog** (gwelout *tog* e Geriadur an Here) pe **togig** a-wechoù — en un nebeudig gerioù evel arouez diforc'hañ a lakaer war ar vogalennoù *a, e, o, u,* .

1 A-wechoù e verk an distagadur ha netra ken, da ober ar c'hemm etre daou c'her skrivet damhañval ha distaget dishañval, evel 
* ker ha kêr 
* per ha Pêr
* ster ha stêr
Kavet e vez dreist-holl war al lizherenn **e** , ha talvoudegezh un **e** digor a vez bepred gant an **e**-se.

2 A-wechoù e verk steuziadur ur vogalenn pe ur gensonenn :
* lâr, e-lec’h lavar
* goût, e-lec’h gouzout, goûg e-lec'h gouzoug...
* genôg, kornôg, e-lec’h genaoueg, kornaoueg,
* Kavet e vez ivez er gerioù deveret diwar gerioù liessilabennek pa n’eus ket eus al liessilabenn ken en deveradur: *sklêrijenn* (diwar *sklaer*)...

3 A-wechoù, evit digemmañ gerioù a zo heñvel o neuz dre verkañ lec'h an taolmouezhiañ : *troad* (ezel), ha *trôad* (diwar *tro*)...

Servijout a ra dreist-holl evit digemmañ gerioù a vefe hañval o neuz a-hend-all: *kêr* (e-skoaz *ker*) (diwar “kaer” gwechall), *hêr* (e-skoaz *her*) (diwar “hezr” gwechall)... Adkavet e vez ivez en deveradurioù: *kêriadenn*, *hêrezh*...

## An arouezioù diforc'hañ all a vez graet gante e brezhoneg
*An daouboent
*An dildenn
*An tired boud pe tired digor
*An tired lemm pe tired serr pe tired begek
3 Ebrel

## Darvoudoù
* 1043 : mont a ra Edouarzh ar C'hofesour war dron Bro-Saoz.
* 1203 : muntret eo Arzhur Iañ (dug Breizh) e Rouan.
* 1559 : sinet eo Feur-emglev Cateau-Cambrésis ha fin zo lakaet da Vrezelioù Italia.
* 1591 : badezet eo Iwan Nikolazig e Plunered.
* 1675 : Ravolt e Roazhon. Deroù Emsavadeg ar paper timbr.
* 1922 : dont a ra Jozef Stalin da vezañ Kentañ Sekretour Strollad Komunour an Unaniezh Soviedel.

## Ganedigezhioù

* 1245 : Fulup III, roue Bro-C'hall.
* 1593 : George Herbert, barzh saoznek.
* 1723 : Mathurin Jacques Brisson, evnoniour ha fizikour gall.
* 1783 : Washington Irving, skrivagner saoznek stadunanat.
* 1881 : Alcide De Gasperi, politikour, Kentañ Ministr Italia.
* 1905 : Añjela Duval, barzhez vrezhonek.
* 1915 : Piet de Jong, politikour, Kentañ Ministr an Izelvroioù.
* 1922 : Doris Day, aktorez ha kanerez stadunanat.
* 1924 : Marlon Brando, aktour stadunanat.
* 1925 : Tony Benn, politikour saoz.
* 1930 : Helmut Kohl, politikuor alaman, Kañseller Alamagn. 
* 1961 : Eddie Murphy, aktor stadunanat.
* 1966 : Aleksei Barsov, mestrc'hoarier echedoù ouzbek.
* 1972 : Jennie Garth, aktorez stadunanat.

## Marvioù
* 963 : Gwilherm III Poatev, dug Akitania.
* 1203 : Arzhur Iañ (dug Breizh).
* 1287 : Honorius IV, pab.
* 1682 : Bartolomé Esteban Murillo, livour barok spagnol.
* 1810 : Twm o'r Nant, skrivagner kembraek.
* 1882 : Jesse James, torfedour stadunanat.
* 1897 : Johannes Brahms, sonaozer alaman.
* 1962 : Ernst Grünfeld, mestrc'hoarier, kazetennour ha skrivagnour echedoù aostrian.
* 1991 : Graham Greene, skrivagner saoz.
* 2000 : Milko Bobotsov, mestrc'hoarier echedoù bulgar.
* 2006 : Mohammad al-Maghout, skrivagner eus Siria.
* 2014 : Régine Deforges, skrivagnerez c'hall.

## Lidoù
26 Meurzh

## Darvoudoù
* 1351 : Emgann an Tregont, etre Josilin ha Ploermael.
* 1488 : deroù ar moullerezh e Breizh, gant Jean Crez e Lanteneg, e parrez Kerhouarn.
* 1707 : unanet eo Bro-Skos gant Bro-Saoz da vont d’ober Rouantelezh Unanet Breizh-Veur.
* 1720 : Pontkalleg, Montlouis, Talc'hoed ha Koedig zo dibennet e Naoned.
* 1871 : embannet eo ar Gumun e Pariz.
* 1971 : Pakistan ar Reter a embann bezañ dizalc’h diouzh Pakistan ha kemer an anv a Republik Pobl Bangladesh. Kregiñ a ra Brezel dieubidigezh Bangladesh.
* 1991 : ganedigezh ar Mercosur.
* 2004 : savet eo Emglev Dieub Europa evel ur strollad politikel europat.

## Ganedigezhioù
* 1031 (n'eo ket peursur an deiziad) : Malcolm III (Skos), (*Malcolm Canmore* e lesanv), roue Skos eus 1058 betek e varv.
* 1747 : Félix Julien Jean Bigot de Préameneu, breutaer ha kannad e Bodadenn vroadel lezenniñ (1791).
* 1753 : Benjamin Thompson, fizikour stadunanat.
* 1911 : Tennessee Williams, skrivagner stadunanat.
* 1935 : Mahmoud Abbas, Prezidant Aotrouniezh Vroadel Palestina.
* 1949 : Patrick Süskind, skrivagner alaman.
* 1985 : Keira Knightley, aktourez saoz.

## Marvioù
* 757 : Stefan II, pab
* 1212 : Sancho I, roue Portugal.
* 1350 : Alfonso XI Kastilha, roue Kastilha.
* 1625 : Giambattista Marino, barzh italian.
* 1772 : Charles Pinot Duclos, skrivagner hag istorour gall.
* 1827 : Ludwig van Beethoven, sonaozer ha pianoour alaman.
* 1892 : Walt Whitman, barzh saoznek eus ar Stadoù Unanet.
* 1902 : Cecil Rhodes, ergerzher ha trevadenner saoz.
* 1945 : David Lloyd George, Kentañ ministr ar Rouantelezh Unanet.
* 1956 : Frañsez Jaffrennou, *Taldir*, skrivagner breizhat.
* 1957 : Édouard Herriot, politikour gall.
* 1984 : Ahmed Sékou Touré, Prezidant Ginea.
* 1993 : Reuben Fine, psikologour, skrivagner ha mestrc'hoarier echedoù eus SUA.
* 2005 : James Callaghan, Kentañ ministr ar Rouantelezh Unanet.
* 2007 : François Saint-Macary, arc'heskob Roazhon (1988-2007).
* 2015 : Tomas Tranströmer, skrivagner svedat, priz Nobel al Lennegezh e 2011. 
* 2020 : Michel Hidalgo, melldroader gall.
* 2021 : Philippe Le Stum, rener Mirdi breizhek departamant Penn-ar-Bed.

## Lidoù
* Bangladesh : Devezh ar vro
19 Meurzh

## Darvoudoù
* 1227 : Gregor Iañ a zeu da vezañ pab.
* 1452 : Frederik III zo kurunennet evel Impalaer Santel.
* 1514 : douaret eo kalon Anna Vreizh e-barzh bez he zad, Frañsez II (Breizh), e Naoned.
* 1612 : loc'het eo tri lestr ar merdeer gall Daniel de la Touche diouzh Kankaven war-du Brazil.
* 1793 : emgannoù feuls e Kastell-Paol.
* 1931 : e Katalonia eo krouet ar strollad Esquerra Republicana de Catalunya
* 1944 : aloubet eo Hungaria gant an armeoù alaman. 
* 1946 : dont a ra Gwiana c'hall, Gwadloup, Martinik ha Reunion da vezañ departamantoù tramor eus Frañs.
* 1982 : dilestrañ a ra soudarded eus Arc'hantina en Inizi Maloù (*Falklands*) : deroù ar brezel etre Arc'hantina hag ar Rouantelezh Unanet.
* 2003 : deroù Brezel ar Pleg-mor en Irak.

## Ganedigezhioù
* 1811 : Josef Kling, mestrc'hoarier echedoù alaman.
* 1813 : David Livingstone, misioner hag ergerzher skosat skosat.
* 1900 : Frédéric Joliot-Curie, fizikour gall, tapet gantañ Priz Nobel ar Gimiezh e 1935.
* 1905 : Albert Speer, ministr nazi an Armerezh ha Produiñ brezel.
* 1910 : Joseph Chardronnet, beleg hag istorour breizhat.
* 1917 : László Szabó, mestrc'hoarier echedoù hungarian.
* 1953 : Lenín Moreno, prezidant Ecuador.

## Marvioù
* 1286 : Alesant III (Bro-Skos), roue Bro-Skos adalek 1249 betek e varv.
* 1406 : Ibn Khaldun, istorour eus Tunizia.
* 1687 : Robert Cavelier de La Salle, ergerzher gall.
* 1884 : Elias Lönnrot, gwerinoniour eus Finland.
* 1895 : Edward Hargitt, livour hag evnoniour skosat.
* 1897 : Antoine Thomson d'Abbadie, ergerzher ha douaroniour gall.
* 1930 : Arthur Balfour, kentañ ministr Breizh-Veur.
* 1950 : Edgar Rice Burroughs, skrivagner amerikan, krouer tudenn Tarzan.
* 1978 : Carlos Torre, meurc'hoarier echedoù mec'hikan.
* 1988 : Máirtín Ó Direáin, barzh iwerzhonek.
* 1997 : Charles Dorat, aktour sinema ha saver senario gall.
* 2008 : Sir Arthur C. Clarke, skrivagner skiant-faltazi saoz.
* 2008 : Hugo Claus, skrivagner nederlandek eus Belgia.

## Lidoù
* Deiziadur henroman : *XIV ante calendas Apriles / Quinquatrus maiores* = XIVvet deiz kent In Ebrel / Gouelioù meur gouestlet da Minerva / Deiz-ha-bloaz dedi templ *Minerva Capta*.
Emgann Ballon

**Emgann Ballon** a c'hoarvezas d'an 22 a viz Du 845 etre armeoù ar Vretoned, gant Nevenoe en o fenn, hag armeoù ar Franked renet gant Karl Voal. Eus tu ar Vretoned e oa e-tro 1000 soudard, eus an tu all ar Franked hag a oa e-tro 3000.

Pilet-krenn e voe ar Franked en emgann-se, faezhet dreist-holl gant barregezh ha troioù-brezel marc’heien Nevenoe.

N’ouzer ket re vat pelec’h emañ Ballon. Hervez an testenioù emañ un tu bennak e-barzh ur vro c’heuniek, e-kichen Redon. Soñjal a ra d’an istorourien e c’hallje bezañ en Baen-Ballon, el lec’h anvet *La Bataille*.

A-drugarez da varc'hegerezh skañv ha da waregerezh war varc'h e voe trec'h lu Breizh. Ouzhpenn da-se e voe lakaet diaes an arme c'hall, rak e voen tapet er pri pa oa ar vretoned o arsellat anezho gant birroù ha goafoù.
## Armeoù
A vras e vez soñjet e oa 1000 breton o stourm a-enep 3000 frank. Karl Voal a oa bet berr gant soudarded rak ne oa ket entanet gant an dagadenn.
## Disoc'h
Ur wech echuet an emgann drastus e oa bet ur flaskwirionez a embanne e oa marvet roue ar Franked. Charlez en em ziskouezas er Maine. Eno e adsav ul lu met ret eo dezhañ gortoz goude Kuzuliadeg-veur Épernay evit distreiñ war-zu Breizh e fin an hañv 846. Rediet eo sinañ un emglev o c'houlenn ul le gant Nevenoe. Siwazh ne ouier netra resis a-fed an emglev.

En desped d'un aergelc'h Brezel Yen hag a bad memes gant ergerzadennoù breton renet gant un den anvet Mangil er Bessin da Nedeleg memes bloavezh, an emglev a bad betek ar bloavezh 849.

An emgann-se, memes ma oa bet un trec'h anat d'ar vretoned a oa chomet unan vihan. Buan e oa deuet a-benn Charlez Voal da adsevel ul lu, en desped d'ar c'holloù uhel ha d'ar stokadenn bolitikel ne oa ket mac'hagnet galloud ar Franked. An emgann veur a vo hini Emgann Jengland-Beslé, etre Erispoe, mab ha kendalc'her Nevenoe, a-enep Karl Voal e 851. 

Ar fazi a oa bet kroget gant A. de La Borderie en e levr brudet *Histoire de la Bretagne*. Kendalc'het eo bet abaoe gant kemmeskañ an emgannoù a-fed hêrezh politikel.

Emgann Ballon a chom gwelet abaoe evel an hini a roas Breizh unanet ha dishual, gant ur roue nemetken, Nevenoe.

C'hoant emledañ Breizh Nevenoe, en ur aloubiñ Marzoù Breizh kozh a vo kendalc'het gant ar vab Erispoe hag a teuio a-benn da azasat harzoù ar rouantelezh Breton.
## Pennadoù kar
* Emgann Jengland
* Emgann Sant-Albin-An-Hiliber
Karolingidi

Eil dinastiezh ar roueed frank eo dinastiezh pe rummad-roueed ar **Garolingidi**. Kentañ rieg ar Garolingidi a voe Pepin ar Berr pa gemeras ar galloud diwar-goust ar roue merovingat diwezhañ e 787. E vab, Karl Veur a greskas e c'halloud dre aloubiñ meur a diriad e Europa ar C'hornôg ken e roas ar Pab e asant ma vefe adsavet impalaeriezh roman ar C'hornôg (aet da get e 476). Kurunennet e voe "Karl Iañ" evel impalaer ar C'hornôg e 800. Goude marv mab Karl Veur, Loeiz an Deol, e voe dispennet an impalaeriezh ha pa veze roet an titl a enor da unan eus ar roueed. Dindan Karl Dev e voe unanet an impalaeriezh, met disrannet e voe e 887 ur wech c'hoazh.

## Rakkarolingidi
* Pepin Gozh
* Pepin Yaouank
* Karl Martel

## Karolingidi
* Pepin ar Berr (751-768)
* Karl Veur (roue ar Franked hag impalaer ar C'hornôg)
* Loeiz an Deol
* Karl Voal
20 Ebrel

## Darvoudoù
* 1534 : aet Jakez Karter eus Sant-Maloù evit klask mont betek Indez dre hent an hanternoz. Kanada a vo dizoloet gantañ.
* 1770 : douarañ a ra James Cook war aod reter Aostralia.
* 1789 : Urzh noblañs Breizh, bodet e Sant-Brieg, a ra e vennozh nac'hañ kas kannaded d'ar Breujoù Meur e Pariz.
* 1876 : deroù Emsavadeg Ebrel e Bulgaria, a-enep an Impalaeriezh otoman.
* 1902 : kavet ar radiom gant Pierre ha Marie Curie.
* 1912 : erru al lestr Carpathia e New York, ennañ ar 703 den na oant ket marv goude ma oa aet an Titanic d’ar strad. 
* 1920 : digoradur ar  C'hoarioù Olimpek hañv en Antwerpen (Belgia) gant Alberzh Iañ a Velgia.
* 1946 : kentañ bannadenn ar film tresadennoù-bev *[[Make Mine Music]]* e New York (Stadoù-Unanet Amerika).
* 1960 : krouidigezh Brasília e Brazil.
* 1972 : an egorlestr Orion eus Apollo 16 war menezioù al Loar. 
* 1992 : diskouezadeg hollvedel Sevilla.
* 2004 : mervel a ra dervenn Gernika en Euskadi ; unan all a zo plantet en he lec’h.

## Ganedigezhioù
* 570 : Muhammad, profed an Islam.
* 1494 : Johannes Agricola, doueoniour alaman.
* 1586 : Rosa Lima, leanez ha santez eus Perou.
* 1748 : Georg Michael Telemann, sonaozour ha doueoniour alaman.
* 1803 : Johann Jakob Kaup, paleontologour ha loenoniour alaman.
* 1808 : an impalaer Napoleon III.
* 1814 : Filippo De Filippi, beajour, loenoniour ha mezeg italian.
* 1834 : Yann Hingant, yezhadurour brezhonek.
* 1839 : Carol Iañ, roue Roumania.
* 1889 : Adolf Hitler, soudard ha politiker alaman, Kañseller Alamagn.
* 1893 : Joan Miró, livour, kizellour ha priour katalan.
* 1895 : Henry de Montherlant, skrivagner gall.
* 1909 : Frañsez Falc'hun, beleg katolik breizhat ha kelenner skol-veur.
* 1939 : Gro Harlem Brundtland, politikerezh norvegiat, Kentañ Ministr Norvegia.
* 1942 : Arto Paasilinna, skrivagner finnek.
* 1968 : Ronan ar Barz, soner breizhat (pib-ilin ha binioù).

## Marvioù
* 1314 : ar pab Klemañs V.
* 1875 : Samuel Tickell, arzour, evnoniour, yezhoniour hag ofiser el lu breizhveuriat.
* 1912 : Bram Stoker, skrivagner iwerzhonat, aozer ar romant mil vrudet *[[Dracula]]*.
* 1929 : Heinrich von Preußen, priñs alaman
* 1932 : Edgard Colle , mestrc'hoarier echedoù belgiat. 
* 1991 : Seán Ó Faoláin, skrivagner saoznek eus Iwerzhon.
* 1994 : Jean Carmet, aktour (c'hoariva, sinema ha skinwel) ha saver senario gall.
* 2014 : Rubin "Hurricane" Carter, boksour stadunanat.

## Lidoù
1534

*Diwar-benn bloavezh *'1534*' an [[Deiziadur juluan|deiziadur juluan]] eo ar bajenn-mañ.*

## Darvoudoù

### Europa

* Martin Luther a embann e droidigezh eus ar Bibl en alamaneg.
* Herri VIII en em zisklêr Penn an iliz saoz.

#### Breizh
* Mont a ra Jakez Karter kuit eus Sant-Maloù da glask mont betek India dre hent an hanternoz. Kanada a vo kavet gantañ.
* 16 a viz Eost : dimezhiñ a ra René Iañ Roc'han gant ar brotestantez Isabeau d'Albret. Mont a reont da chom e Kastell Blaen. Dont a ra an tiegezh galloudus Roc'han da vezañ kalvinour : desavet e vo o bugale er feiz protestant, en o zoue René II Roc'han, Françoise Roc'han ha Henri Iañ Roc'han.
#### Bro-C'hall
*  Devet bev eo an Naonedad protestant Nicolas Valleton e Pariz. Kemer en doa perzh en Afer ar Plakardoù (*Affaire des Placards*). 

### Azia
#### Reter-nesañ

#### Reter-kreiz

#### Reter-pellañ

### Afrika

### Amerikaoù
#### Norzhamerika
#### Suamerika

### Oseania

### Arzoù ha lizhiri
#### Livañ
#### Sonerezh
#### Lennegezh
* *[[Gargantua]]* a zo embannet gant François Rabelais.
### Skiantoù ha politikerezh

### Armerzh
### A bep seurt/diasur

## [[:Rummad:Ganedigezhioù 1534|Ganedigezhioù]]

Gwelet ivez :*[[:Rummad:Ganedigezhioù 1534]]*

## [[:Rummad:Marvioù 1534|Marvioù]]

Gwelet ivez:*[[:Rummad:Marvioù 1534]]*

__NOTOC__
Erispoe

**Erispoe** zo bet roue (pe ri) ar Vretoned etre 851 ha 857. Hervez ar pezh a ouzomp eo ar roue kentañ bet anzavet gant ar Franked.

Nevenoe e oa e dad ha Marmoheg e oa e bried. Daou vugel en deus bet da vihanañ, ur verc’h ha n’ouzomp ket hec’h anv, hag ur mab anvet Konan.

## Brezel
Anavezet eo dreist-holl abalamour d'ar brezel a renas a-enep Karl Voal. E penn armeoù ar Vretoned e oa Erispoe pa voe faezhet an Impalaer frank ur wech c’hoazh e-kerzh Emgann Jengland, war ribl kleiz ar Gwilun, d’an 22 a viz Eost 851.

Tri devezh e oa padet an emgann. Kontet e oa bet gant Reginon eus Prüm. Evit an eil gwech e oa bet roet lamm d’ar roue frank. Un teknik dibar he doa an arme vrezhon : argadoù trumm gant armoù-bann kent ober van da souzañ en dizurzh.

Ar peoc’h a oa bet klozet dre Feur-emglev Anjev e 851, ma oa bet anzavet ar rouantelezh vreton gant ar roue frank. Erispoe en doa ar memes galloudegezh hag e dad war Breizh. Homañ a oa bet ledanaet gant Bro-Roazhon, Bro-Naoned ha Bro-Raez.

Espar e oa un tamm. Ul lodenn emren d’an impalaeriezh a oa er c'huzh-heol.

Meur a wech voe bet aloubet Breizh gant ar Vikinged e-pad ren Erispoe. E 853 e oa bet gwastet Naoned ganto.

Drouklazhet e voe gant e genderv Salaun, etre an 2 a viz Du hag an 12 a viz Du 857, en iliz Talenseg.

## Levrlennadur
* Jean-Christophe Cassard, *Les Bretons de Nominoë*, Presses universitaires de Rennes, 2002
* *Des mégalithes aux cathédrales*, Histoire de la Bretagne et des pays celtiques, tome 1, Skol–Vreizh, Montroulez, 1983
* Louis Élégoët, *Bretagne – Une histoire*, CRDP de Bretagne, 1998.

## Liammoù diavaez
*  Nikolaz Graignic, Erispoe, roue kentañ Breizh ! - An Istor Livet, *[[Brezhoweb]]*, 14 a viz Even 2024 (pe war YouTube)

## Pennadoù kar
*Roll Rouaned ha Duged Breizh
Louarnix

**Louarnix** a oa ur gelaouenn underground brezhonek.
Fent ha goapaerezh awenet kalz gant ar seks, dreist-holl diwar-benn bed Emsav Breizh.
Un niverenn 1 a zo deuet er-maez e miz Kerzu 2005 (16 pajenn).
Bloaz war-lerc'h ne oa ket deuet an eil niverenn.
Arzhur III (dug Breizh)

**Arzhur III**, ganet d'ar 24 a viz Eost 1393 e kastell Susinioù (e Sarzhav) ha marvet d'ar 26 a viz Kerzu 1458 e Naoned, a voe dug Breizh e 1457, e-pad unnek miz. Anavezet ivez evel *konestabl Richemont*, pe ar *Justisour*, pe *Arthur de Richemont* e galleg. 

Kont Richmond (e Bro-Saoz), ha konestabl ar roue gall Charlez VII e oa. Ouzhpenn-se e oa Kont Montfort, un titl roet dezhañ da varv e niz dug. Ur perzh a-bouez en deus bet en istor Bro-C'hall koulz hag en istor Breizh evel brezelour. 

## E vuhez
Mab e oa da Yann IV, dug Breizh, ha d'e drede pried, Janed Navarra. Goude bezañ bet e servij ar rouaned saoz ha gall, hag eñ ur brezelour eus ar re varrekañ, e teuas da vezañ dug Breizh e 1457, met ne fellas ket dezañ plegañ e-keñver al lid a wazoniezh a ginnigas e doare ar wazoniezh eeun. Un den a Stad hag a justis barrek-tre eo bet e servij Bro-C'hall. 

Pa oa bugel ez eas da chom a-gevret gant e eontr, dug Bourgogn, hag gant priñsed c'hall all. Prizoniet e oa bet en Azincourt (1415) ha kaset da Vro-Saoz. Dieubet e voe goude asantiñ labourat evit ar roue saoz Herri V a oa mestr war dost holl ar rouantelezh c'hall (dimezet e oa da verc'h ar roue Charlez VI. 

E 1425, an Daofin, Charlez, ha ne rene nemet war pastelloù-bro bihan e Bro-C'hall, a ginnigas da Arzhur mont e penn e lu. Klask a rae Charlez resev ur skoazell milourel digant dug Breizh Yann V a oa breur Arzhur. 

Breur-kaer e oa Arzhur ivez da zug Bourgogn a oa mignon d'ar Saozon. Koulskoude e savas enebourien d'ar c'honestabl ha ne c'helle ket kas e gefridi da benn kement ha ken bihan ma veze trec'het lu Charlez VII ingal gant ar Saozon. E 1428 ez eas Arzhur e kuzh da harpañ Janed Ark hag e voe trec'h da armeoù ar Saozon e Patay e 1429. E 1434 e asantas Charlez VII reiñ e garg da Arzhur en-dro. Adaozañ a reas an arme en ur urzhiañ ma vefe krouget ar breizherien. E 1436 ec'h adkemeras Pariz.

Ur roll pennañ a gemeras e politikerezh rouantelezh Bro-C'hall pa renas he diplomatiezh ha pa zistagas Bourgogn eus e emglev gant ar rouantelezh saoz. E 1450 e vo trec'h Arzhur war ar Saozon en Formigny ken e oent skarzhet eus Normandi kuit. 

Galvet e voe da gemer an dugelezh e karg e 1457, goude marv e niz Pêr II, met fellout a reas dezhañ chom konestabl war un dro. 
Mervel a reas re abred e 1458 pa vage soñjoù bras, evel mont da argadiñ Bro-Saoz pe mont da vrezeliñ evit ar Groaz.

## E lignez
Teir gwech e voe dimezet Arzhur, nemet ne c'hanas bugel ebet er briedelezh. Ur verc'h vastard en doa, *Jacqueline*, a voe anavezet gantañ e 1443. 
War e lerc'h e voe anvet e niz Frañsez II, kont Étampes, da zug Breizh.

Sede anvioù e deir gwreg:
* 1. D'an 10 a viz Here 1423 e timezas e Dijon da * [[Marc'harid Bourgogn (1393-1441)|Marc'harid Bourgogn]] * (marvet e 1441), merc'h da Yann Dizaon, dug Bourgogn, hag intañvez an daofin Louis, dug Guyenne
* 2. D'an 29 a viz 1442 e timezas e Nérac da * [[Janed Albret]] * (marvet e 1444), merc'h da Charlez II, kont Dreux.
* 3. D'an 2 a viz Gouhere 1445 e timezas da g-*Catherine de Saint Pol* (marvet e 1492), merc'h da Bêr I, kont St-Pol.
Alpoù

An **Alpoù** a zo un aradennad venezioù hag a gaver en Europa, ledet war harzoù hanternoz Italia, gevred Bro-C'hall, Suis, Liechtenstein, Aostria, su Alamagn ha Slovenia.

Emañ uhelañ barr an Alpoù e beg ar Menez Gwenn dezhañ uhelded 4 810,45 metr, war harzoù Bro-C'hall hag Italia. Kontet ez eus bet 128 pikern ouzhpenn 4 000 metr a uhelded dezho. Kalz a odeoù etre an traoñiennoù a zo muioc'h eget 2 000 metr o uhelded. 

## Istor
Deuet e oa tud d'ober o annez en Alpoù tre e dibenn ar skornadenn vras, 15 000 bloaz 'zo. Ar gern skornet divent a c'holoe an takad a ya da deuziñ...

## Douaroniezh an Alpoù

E teir lodenn e kustumer rannañ an Alpoù : Alpoù ar C'hornôg (eus ar Mor Kreizdouar betek ar Menez Gwenn), an Alpoù kreiz (eus Traoñienn Aosta betek ar Brenner) hag Alpoù ar Reter (eus ar Brenner betek Slovenia).

## Geologiezh an Alpoù

## Uhelennoù an Alpoù

## Liammoù diavaez
Roll sonerien, kanerien ha strolladoù Breizh

### A
* Denez Abernot
* Alambig Elektrik
* Ampouailh
* Anchfol
* Archetype
* Arvest
* Faustine Audebert
* Anne Auffret
### B
* Les Baragouineurs
* Florian Baron
* Jean Baron
* Sylvain Barou
* Barzaz
* Bayati
* Eric Beaumin
* Fabrice Beaumin
* Olivier Beaumin
* Trio Beaumin
* Roland Becker
* Gwendal Berthou
* BF15
* Youenn Bihan
* Guillaume Blain
* Blain/Leyzour
* Youen Bodros
* Jorg Bothua
* Timothée Le Bour
* Breizh Brothers
* Nolùen Le Buhé
* Bleizi Ruz
* Jakez ar Borgn
* Dan Ar Braz
* Hélène Brunet
### C
* Youenn Le Cam
* Carré Manchot
* Youenn Chap
* Cocktail Diatonique
* Roland Conq
### D
* Darhaou
* Dazont ha New Dazont
* Den
* Mikaël Derrien
* Diaouled ar Menez
* Dibenn
* Ronan Le Dissez
* Dir ha Tan
* Diwall
* Pierre Droual
* Dom Duff

### E
* Annie Ebrel
* Louise Ebrel
* L'Effet Défée
* egin
* eien
* Emsaverien
* EV
* Patrik Ewen
### F
* Daniel Le Féon
* Ifig Flatrès
### G
* Galenn
* Ar c'hoarezed Goadeg
* La Godinette
* Frédéric Guichen
* Jean-Charles Guichen
* Gwendal
* Gwenva
* Youenn Gwernig
* Gwerz
* Marsel Gwilhou
### H
* Erwan Hamon
* Hamon Martin Quintet
* Mathieu Hamon
* Hastañ
* HiKS Drum N Breizh
* Régis Huiban
### J
* Georges Jouin
### K
* Kadwaladyr
* Sabine Kergoed
* Kafe Koefet
* Kan ha Biskoul
* Karma
* Yann-Fañch Kemener
* Keris
* Nolwenn Korbell
* Kornog
### L
* Lors Landat
* Manu Lann Huel
* Cédric Le Bozec
* Jil Léhart
* Claire Leyzour
* Mael Lhopiteau
* Lik Ha Lik
* Loened Fall
* Loeroù Ruz
* Joseph Lotout
* Simon Lotout
* Thibault Lotout
* Thomas Lotout
### M
* Arnaud Maisonneuve
* Erik Marchand
* Erwan Menguy
* Kristof Ar Menn
* MerciBraz Gwengamp
* Nicolas Le Millier
* Patrick Molard
* Yvon Molard
* Cédric Monjour
* Malo Morvan
* Ar vreudeur Morvan
### N
* New Dazont
### O
* Obis
* Les Ours du Scorff
### P
* Pennoù Skoulm
* Pellgomz
* Yann-Fañch Perroches
* Pevar Den
* Odran Plantec
* Yannick Plantec
* Plantec
* Denez Prigent
### R
* Hilaire Rama
* Les Ramoneurs de Menhirs
* Ar Re Yaouank
* Arnaud Royer
* Gael Runigo
### S
* Jean-Luc Roudaut
* Gilles Servat
* Soig Siberil
* Skarn
* Skilda
* Skolvan
* Sonerien Du
* Didier Squiban
* Startijenn
* Sterenn et Alwena
* Alan Stivell
* Stone Age
* Storlok
* Storvan
* Strobinell
* Louis-Jacques Suignard

### T
* Talar
* Tammles
* Tan ba'n ty
* Termajik
* Trenk
* Tri Bleiz Die
* Tri Yann
* Le Trio Virtuel
* Ifig Troadeg
* Ifig ha Nanda Troadeg
* Nanda Troadeg
* Loig Troel
* Tud
### V
* Marthe Vassallo
* Jean-Michel Veillon
* Jean-Marie Vincent
### Y
* Ys
Arzhur Iañ (dug Breizh)

**Arzhur I**, pe **Arthur Plantagenêt**, ganet d'an 29 a viz Meurzh 1187 e Naoned ha marvet d'an 3 a viz Ebrel 1203 e Rouen, a voe Dug Breizh eus 1201 betek e varv. Dibabet e oa da bennhêr gant e eontr Richarzh Kalon Leon, a oa divugel, ha dezhañ e tlee bezañ kurunenn e eontr. 

Mab e oa da Jafrez II Plantagenêt, dug Breizh, breur da Richarzh Kalon Leon ha Yann Dizouar, rouaned Bro-Saoz, ha da Koñstañsa Breizh, merc'h d'an dug Konan IV. 

## E vuhez
Mab dalif e oa pa oa ganet daou viz goude marv e dad, e 1187. E vamm, Koñstañsa Breizh, intañvez, a oa dugez Breizh. 

Eñ an hini a dlee bezañ roue Bro-Saoz war-lerc'h Richarzh.

E 1196 e voe embannet gant he mamm e oa dug Breizh

## Buhez

Fulub II an Aogust, roue Bro-C'hall a glaske digreskiñ beli an tiegezh Plantagenet en e rouantelezh hag broudañ gwizien ar Saozon da stourm outo. Arzhur, hag eñ hêr yaouank dug Breizh, a oa spi ar Vrezhoned evit ma vije dieub an dugelezh, met Richarz Kalon Leon a yeas da aloubiñ Breizh hag a vac'has an dugez, met trec'h a vo warnañ gant ul lu brezhon e Karaez (1197). 
Kaset e oe ar bugel davet Filip Aogust evit ma vije diwallet-mat. Goude marv Richarzh e 1199 ez eas Yann Dizouar, e vreur, war tron Bro-Saoz. Mignon e oa bet da Fulup evit klask freuzañ galloud Richarzh, met enebourien e oant en taol-mañ. Broudet gant Fulup Aogust e embannas diouzhtu Arzhur bezañ hêr gwirion Bro-Saoz koulz hag hini Breizh, Normandi hag Akwitania hag an darn-vuiañ eus an noblañsed c'hall a eas d'e heul.

Neuze e aloubas Yann Dizouar Bro-C'hall e 1202. Pa oa Arzhur o sezizañ Mirebeau, e-lec'h ma oa e vamm-gozh, Eleanora Akitania, o chom, e oe trubardet gant Guillaume des Roches ha, diwar urzhioù Yann Dizouar, kaset d'an toull-bac'h da Falaise hag alese da Rouan. N'eo ket sklaer penaos e varvas Arzhur e miz Ebrel 1203. Brud a zo bet e voe lazhet gant e eontr Yann e-unan, met ne c'heller ket en asuriñ.

## Efedoù marv kriz Arzhur
Pa oe kaset keloù an torfed e c'houlennas ar Vrezhoned ma vo tamallet Yann Dizouar evel trubard ha karlazher hag evitañ da vezañ koñdaonet da vezañ dizouaret e kollas Akwitania, Anjev, Normandi ha Breizh (orin e lesanv eo). Er c'hontrol e c'hounezas Filip Aogust bezañ mestr war dugelezh Breizh pa oa hanter-c'hoar Arzhur, Aziliz, ur vinorez ha ne oa ket e dad, Guy de Thouars, "baillif" an dugelezh, evit mont a-enep ar roue. E 1212 e terras Filip Aogust an emglev-dimeziñ en doa aotreet evit Aziliz hag Herri a Bentevr hag e kavas gwelloc'h reiñ evel pried da Alis unan eus ar briñsed kapetian, Pêr a Dreux, a zeuio da vezañ Pêr I a Vreizh.

## Arzhur I e sonerezh
Savet ez eus bet ur ganaouenn diwar-benn buhez Arzhur I gant ar strollad-sonerezh folk breizhat Tri Yann an Naoned.

## Notennoù
8 Genver

## Darvoudoù
* 1297 : dieubidigezh Monaco.
* 1499 : eured Anna Vreizh, dugez Breizh, gant Loeiz XII, roue Bro-C'hall, e Naoned.
* 1780 : rannvro Tabriz, en Iran, zo distrujet gant ur c'hren-douar ma varv war-dro 200 000 den.
* 1877 : emgann diwezhañ Crazy Horse a-enep marc’hegiezh SUA.
* 1912 : savet eo an African National Congress e Suafrika.
* 1918 : prezidant ar Stadoù Unanet, Woodrow Wilson, a embann e Bevarzek Poent evit lakaat fin d'ar Brezel-bed Kentañ.
* 1959 : dont a ra Charles de Gaulle da vezañ prezidant ar Pempvet Republik c'hall.
* 1979 : 50 den a varv e gwallzarvoud an eoullestr *Bételgeuse* e bae Beanntraí en Iwerzhon.

## Ganedigezhioù

* 1793 : Ludwig Reichenbach, loenoniour ha louzawour alaman.
* 1823 : Alexandre de Lamothe, skrivagner gallek.
* 1824 : Wilkie Collins, skrivagner saoz.
* 1867 : Emily Greene Balch, kazetennerez ha sindikalourez stadunanat, Priz Nobel ar Peoc'h e 1946.
* 1870 : Octave-Louis Aubert, embanner ha skriver gall.
* 1870 : Miguel Primo de Rivera, diktatour spagnol.
* 1905 : Clarice Benini, mestrc'hoarierez echedoù italian.
* 1912 : Vincenzo Nestler, mestrc'hoarier echedoù italian.
* 1934 : Jacques Anquetil, reder marc'h-houarn gall.
* 1935 : Elvis Presley, kaner rock 'n' roll stadunanat.
* 1937 : Louis Le Pensec, politikour breizhat.
* 1942 : Stephen Hawking, astrofizikour saoz.
* 1946 : Robby Krieger, kaner-sonaozer ha soner gitar stadunanat, unan eus pevar c'hrouer ar strollad The Doors.
* 1947 : David Bowie, aktour ha kaner-sonaozer saoz.
* 1984 : Kim Jong-un, penn Norzhkorea.

## Marvioù

* 1198 : Selestin III, pab.
* 1324 : Marco Polo, merdeer hag ergerzher Venezia.
* 1570 : Philibert Delorme, tisavour gall.
* 1642 : Galileo Galilei, jedoniour ha steredoniour italian.
* 1713 : Arcangelo Corelli, biolinour ha sonaozour italian.
* 1878 : Nikolai Nekrasov, barzh rusianek. 
* 1896 : Paul Verlaine, barzh gall.
* 1941 : Robert Baden-Powell, saver ar skoutelezh.
* 1949 : Yoshijiro Umezu, jeneral japanat en arme impalaerel e-pad an Eil Brezel-bed.
* 1976 : Zhou Enlai, Kentañ ministr Republik pobl Sina.
* 1981 : Aleksandr Kotov, mestrc'hoarier ha skrivagner echedoù rusian ha soviedat.
* 1995 : Carlos Monzón, bokser eus Arc'hantina.
* 1996 : François Mitterrand, Prezidant ar Republik C'hall.
* 1997 : Melvin Calvin, kimiour stadunanat, tapet gantañ Priz Nobel ar Gimiezh e 1961.

## Lidoù

### Deiziadur kristen
*Sexto Idus Januarii* = Viivet devezh kent *Idus* (13) Genver 

* Venezia : Laurentius Justinianus, patriarch kentañ ha kofesour
* Beauvais e Galia : Lucianus, beleg ha merzher
* Libia : Theophillus, diagon, merzher
* *Augustodunum* (?) : sant Eugenius, merzher
* Hierapoli, en Azia : Apollinaris, eskob
* Neapoli (Napoli) : Severinus, eskob (breur ar merzher Victorinus)
* Metis (Metz) : sant Patientus, eskob
* Papiae (Pavia) : Maximus, eskob he kofesour
* Ratisbona (Regensburg), e Bavaria : sant Erhard, eskob
* Norica : sant Severinus, abad
* Brabant : santez Gudula, gwerc'hez (652-712)

#### Sent Breizh
* sant Filiz, eskob Naoned (VIvet kantved)
* sant Gurvan
9 Genver

## Darvoudoù
* 1924 : barr-reverzhi e Breizh.
* 1992 : embannet eo Republik Bosnia ha Herzegovina.
* 2005 : sinet un Emglev-peoc'h e Nairobi (Kenya) etre gouarnamant Soudan hag emsavidi Soudan ar Su. 2 vilion a dud a oa bet lazhet er brezel-se abaoe 1983.

## Ganedigezhioù
* 1554 : Gregor XV, 234 Pab an Iliz katolik roman (1621-1623).
* 1590 : Simon Vouet, livour barok c'hall.
* 1863 : Arturo Reggio, mestrc'hoarier echedoù italian.
* 1890 : Karel Čapek, skrivagner tchekek.
* 1908 : Simone de Beauvoir, skrivagnerez c'hall.
* 1913 : Richard Nixon, 37 Prezidant Stadoù-Unanet Amerika (1969-1974).
* 1922 : Ahmed Sékou Touré, kentañ prezidant Republik Ginea (1958-1984).
* 1941 : Joan Baez, kanerez-sonaozerez sonerezh folk stadunanat.
* 1944 : Jimmy Page, saver kanaouennoù ha soner gitar saoz, unan eus pevar c'hrouer ar strollad Led Zeppelin.
* 1982 : Catherine, Priñsez Kembre.

## Marvioù
* 1514 : Anna Vreizh, dugez Breizh, ha rouanez Bro-C'hall (1491-1498) ha (1499-1514).
* 1873 : Napoleon III, impalaer ar C'hallaoued.
* 1878 : Vittorio Emanuele II, roue Piemonte ha Sardigna, roue Italia.
* 1884 : Daniel Harrwitz, mestrc'hoarier echedoù alaman.
* 1905 : Louise Michel, anveliourez c'hall.
* 1918 : Charles-Émile Reynaud, filmaozer gall, a reas an tresadennoù-bev kentañ.
* 1923 : Katherine Mansfield, skrivagnerez eus Zeland Nevez.
* 1952 : Pier Laorañs, barzh brezhonek.
* 1966 : Ladislav Prokeš, mestrc'hoarier ha saver kudennoù echedoù tchek.
* 1975 : Pierre Fresnay, aktour (c'hoariva, sinema ha skinwel) gall.
* 2009 : T. Llew Jones, skrivagner kembraek.
* 2012 : Christian-Joseph Guyonvarc'h, kelenner skol-veur ha keltiegour.
* 2019 : Patrick Malrieu, krouer ha prezidant kentañ Dastum.

## Lidoù

### Deiziadur henroman
* *V ante idus Januarias / Agonalia - Agonales* = Vvet deiz kent *idus* miz Genver. Arberzh un tourz da Janus (cf Ovidius; Varron).

### Deiziadur kristen
* *Quinto Idus Januarii*
* Antiochiae : Juliana, merzherez, dindan Diokletian ha Maksimian
* Smyrnae : Vitalus, Revocatus, Fortunatus, merzherien
* Afrika : Epictetus, Jucundus, Secundus, Vutalis, Felix, merzherien
* Mauritania Caesarensis : Marciana, gwerc'hez ha merzherez
* Sebaste, e Armenia : Pêr, eskob
* Ancona, Italia : Marcellinus, eskob
* sant Adrian

#### E [[Breizh]]
* Ar Seizh Sant,
* Faelan, abostolour Skos.
2006 e Breizh

**[[Kronologiezh vloaziek evit Breizh]]**
:2005 e Breizh - **2006 e Breizh** - 2007 e Breizh

2006 e Breizh 
:Genver - C'hwevrer - Meurzh - Ebrel - Mae - Mezheven 
:Gouere - Eost - Gwengolo - Here - Du - Kerzu

## Darvoudoù

## [[:Rummad:Marvioù 2006|Marvioù 2006]]
*Youenn Gwernig
*Yvon Tremel

__NOTOC__