open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Boks gall

Ur sport emgann eo ar **savatenn**, pe **boks gall**, pleustret gant daou enebour, hag en em gann an eil ouzh egile, pe a daolioù treid, pe a daolioù dorn.

Red eo dezho ober gant manegoù ha botoù, ar pezh a ziforc’h anezho diouzh ar sportoù stourm all evel arzoù-emgannañ.
Kenurzhiet eo er mare mañ e meur a vro er bed a-bezh hag ez eus ur c’hevread etrebroadel abaoe ar bloaz 1985.

## Istor
Krouet e oa bet ar boks gall e Bro-C'hall, e Pariz, er bloavezhioù 1830-1840 gant Charles Lecour (1808-1894).

Ijinet en doa an den_mañ kemmeskañ teknikoù treid ar *savate* ha teknikoù meilhoù-dorn ar boks saoz.
War-lerc'h, reoliet oa bet ar teknikoù-mañ er bloaz 1878 gant Joseph Charlemont (1839-1929) ha war e lerc'h gant e vab Charles Charlemont (1862-1944).

Kelennet e oa ivez e-barzh an arme er fin an . Abalamour d'ar Brezel-bed kentañ ne chome ket kalz a dud o vont da voksiñ er stumm-mañ. War-lerc'h e oa dihunet a-drugarez d'un nebeud tud entanet evel Pierre Barruzi (1897-1994) ha Bernard Plasait (*1940)

E 1984 e voe aozet Kib kentañ Europa, hag e 1989 Kib kentañ ar Bed.
E 2017 ez eus tro-dro 57 000 a aotreeien e Bro-C’hall.

## Sportoù liammet
Bez' ez eus  sportoù  all er c’hevread Savatenn :
* Savatenn “pro”  
* Gwalenn emgann
* Savatenn stumm    
* Savatenn bazh emzifenn                                                                                                     

## Ar c’hevezerezh

« Ar c'helc'h » eo anv an dachenn boks gall.
;An arsailh
Touch e enebour eo ar pal en doare kevezadeg-mañ hep skeiñ gantañ; ar maout az aio gant an hini a douch ar muiañ ha gant ar gwellañ teknik hervez ar varnerien. Padout a ra an arsailh 3 frantad 1 vunutenn hanter pe 2 vunutenn.
;An emgann
Galloud hag hefedusted zo adkavet er stumm kevezadeg-mañ, a implij an teknikoù evit reiñ taolioù. Aotreet eo badaouiñ e eneber. 3, 4 pe 5 prantad 2 vunutenn e pad ar stourm, diouzh live an dud.
;An  ofisielidi
Kevezerezh Savatenn  zo  gwiriet gant ofisielidi :  tredeoged  ha  barnerien. E karg int d’ober doujañ da reolennoù ha spered ar Savatenn, ha diwall ouzh yec’hed korfel ar sportourien. Renet eo ar strollad ofisiel gant ur dileuriad ofisiel hag a ra ivez war-dro ar medisin, den ar padventer, ar c’hourdonerien hag ar prienter.
Carus

**Carus** zo un anv latin.

* Titus Lucretius Carus (c. 99 BC- c. 55 BC), barzh ha prederour roman
* Marcus Aurelius Carus (c. 224-283), Roman emperor
* Sant Carus Malcesine, (Caro di Malcesine) pe Benignus Malcesine

* Carl Gustav Carus (1789-1869), livour alaman
* Julius Victor Carus (1823-1903), loenoniour alaman
* Paul Carus (1852-1919), skrivagner
* Emma Carus (1879-1927), kaner stadunanat
Aurelianus (impalaer)

**Aorelian** (latin : **Aurelianus**, *Imperator Caesar Lucius Domitius Aurelianus Pius Felix Augustus, Germanicus Maximus, Gothicus Maximus, Carpicus Maximus, Dacicus Maximus, Arabicus Maximus, Palmyrenus Maximus*), ganet e 214/215 e Moesia pe Pannonia ha marvet e 275, a voe impalaer roman eus 270 betek e varv. 

Ur c'houer e oa e dad. Mont d'an arme a eure, hag a-benn 268 (oadet a 53 pe 54 bloaz) edo e penn marc'hegerien Italia pa grogas Aureolus da vrezeliñ ouzh Gallienus. Kenlabourat a reas Aurelianus gant ur jeneral all, Claudius, a voe anvet da impalaer Claudius II diwezhatoc'h.

Adunvaniñ an Impalaeriezh roman ha stourm ouzh ar Varbared a reas.
Tomás Ó Criomhthain

**Tomás Ó Criomhthain** (skrivet *Thomas O'Crohan* e saozneg) (21 Kerzu 1856 – 7 Meurzh 1937) a oa ur skrivagner iwerzhonek. Genidik e oa eus enez An Blascaod Mór, an hini vrasañ en enezeg Na Blascaodaí, dirak aod kontelezh Ciarraí, e mervent Iwerzhon.

Skrivañ a reas daou levr, *Allagar na hInise* e 1918-23, embannet e 1928, hag *An tOileánach* ("An Enezour"), an hini brudetañ, echuet gantañ e 1923 hag embannet e 1929. Sellet a reer ouzh *An tOileánach* evel unan eus levrioù klasel al lennegezh iwerzhonek ; taolennet eo el levr-se buhez kalet an enezourien gwechall, ur vuhez hag a yeas da get pa voe kuitaet an enezeg gant an annezidi er bloavezhioù 1950. Evel an darn vrasañ eus an enezourien e veve Tomás Ó Criomhthain diwar ar pesketa dreist-holl, en ur labourat un tamm douar ha dastum taouarc'h d'en em dommañ.

Broudet e voe Tomás Ó Criomhthain da gontañ e vuhez gant Brian Ó Ceallaigh eus Cill Airne, goude ar Brezel-bed Kentañ. Pouezañ a reas Brian Ó Ceallaigh warnañ ha diskouez dezhañ e oa bet skrivet gant skrivagnerien veur levrioù hag a zeskrive buhez an dud vunut. En em lakaat a reas Tomás Ó Criomhthain neuze da gas lizhiri bemdez da Ó Ceallaigh, ha kenderc'hel evel-se e-pad pemp bloaz ! Gant ar skrivagner Pádraig Ó Siochfhradha ("An Seabhac") e voe stummet al lizhiri-se ha bodet da sevel ul levr. 

Troet eo bet *An tOileánach* e meur a yezh (saozneg, galleg, alamaneg, svedeg).

## Liammoù diavaez
*Tigh An Chriomhthanaigh ar an mBlascaod Mór le hoscailt do chuairteoirí i samhradh 2017 (Ti Ó Criomhthain war An Blascaod Mór digor d’an douristed en hañv 2017), Tuairisc 
*Testenn ''An tOileánach'' e Wikimammenn
Liam Cosgrave

**Liam Cosgrave**, pe *Liam Mac Cosgair* en iwerzhoneg (13 Ebrel 1920 – 4 Here 2017) a oa ur politiker iwerzhonat eus ar gostezenn Fine Gael. Taoiseach (kentañ ministr) e voe eus 1973 betek 1977, penn ar strollad Fine Gael eus 1965 da 1977, ministr an Aferioù estren eus 1954 da 1957. *Teachta Dála* (kannad) e voe eus 1943 da 1981.

Ganet e voe Liam Cosgrave e Caisleán Cnucha, e Dulenn, mab da William T. Cosgrave, hag a voe prezidant kentañ Stad Dieub Iwerzhon er bloavezhioù 1920. Studioù gwir a reas hag ober politikerezh da c'houde. Dilennet e voe da gannad e Dáil Éireann e 1943 ; neuze e oa en tu-enep asambles gant e dad. E 1948 e voe savet ur gouarnamant emglev etre an div gostezenn vras, Fine Gael ha Fianna Fáil hag anvet e voe Liam Cosgrave da sekretour-stad e-kichen an Taoiseach John A. Costello. E 1954 e voe anvet da vinistr an Aferioù estren. D'ar mare-se eo ez eas Iwerzhon e-barzh Aozadur ar Broadoù Unanet. E 1965 e voe dilennet Liam Cosgrave e penn ar gostezenn Fine Gael. Faezhet e voe ar strollad-se e dilennadeg 1969, met trec'h e voe en hini 1973. Neuze e teuas Liam Cosgrave da vezañ Taoiseach, e penn ur gouarnamant emglev etre Fine Gael ha Strollad al Labour.

Mervel a reas kozh-mat, da 97 vloaz, d'ar 4 a viz Here 2017.

## Notennoù
Ælfflæd

**Ælfflæd** zo un anv hensaoznek roet d'ar merc'hed.

## Gerdarzh
Diwar *Ælf* (Elf) ha *flæd* (kened).

## Tud
* Santez Ælfflæd Whitby (654-713)
* Ælfflæd Mercia, merc'h da Offa, dimezet da Æthelred Iañ Northumbria
* Ælfflæd, pried Edward an Henañ, mamm da Ælfweard hag Edwin
* Ælfflæd, merc'h da Edgar Peoc'hgar 
* Aelfled Bernikia
* Ælfflæd Mercia (II), merc'h da Ceolwulf Iañ Mercia, dimezet da Wigmund Mercia, mamm da Wigstan Mercia

## Notennoù
Ælfflæd Whitby

**Santez Ælfflæd** (654–714), merc'h da Oswiu Northumbria hag Eanflæd, a oa un abadez saoz. 

An darv vrasañ eus he buhez a dremenas Ælfflæd en ur gouent. War-dro bloaz e oa pa voe trec'h he zad Oswiu Northumbria war Penda Mercia en Emgann ar Winwæd. Hag eñ, da drugarekaat Doue, da reiñ e verc'h da santez Hilda, d'he sevel en abati Hartlepool. Pan eas Hilda da sevel abati Whitby en 657 pe 658, e kasas Ælfflæd ganti.

Abadez Whitby e teuas da vezañ e 680, goude marv Hilda. Eno e oa brudet al leanezed da vezañ medisinezed, adal deizioù santez Hilda. Ælfflæd a oa surjianez ampart evel Hilda.
Ælfflæd Mercia

**Ælfflæd** a oa merc'h da Offa Mercia ha Cynethryth, ha c'hoar da Ecgfrith.

Test e vije bet da veur a garta, war-dro 770-780.

En 792 e timezas da Æthelred Iañ Northumbria e Catterick. Krediñ a reer e oa bet dimezet a-raok an eured-se.
Ælfflæd Mercia (II)

**Ælfflæd Mercia** (II), a oa ur briñsez saoz, merc'h da Ceolwulf Iañ Mercia.

Dimezet e voe da Wigmund Mercia, ha mamm e oa da Wigstan Mercia.
Ceolwulf

**Ceolwulf**, pe raloc'h **Ceolwulph**, zo un anv hensaoznek.

*Ceolwulf Iañ Mercia, roue Mercia
*Ceolwulf II Mercia, roue Mercia
*Ceolwulf Northumbria (Saint Ceolwulf), roue Northumbria
*Ceolwulf Wessex, roue Wessex
*Ceolulfus, eskob Lindsey, pe Ceolwulf
Eanflæd

**Eanflæd** (626 – goude 685) pe **Enfleda**, a oa ur briñsez eus Deira, ha rouanez Northumbria. Mont a reas da abadez en abati Whitby, e Mercia.

Merc'h e oa d'ar roue Edwin Northumbria ha d'e bried Æthelburg. He mamm a oa merc'h d'ar roue Æthelberht Kent.

E 642, pe un tamm goude, e voe dimezet d'ar roue Oswiu Northumbria. Goude marv Oswiu e 670, en em dennas da abati Whitby a oa bet savet dindan Hilda Whitby. War-dro 680 e teuas Eanflæd da vezañ abadez betek he marv.

Ur c'hreñvlec'h kristen e oa an abati e Bro-Saoz.
Abati Whitby

Abati Whitby a oa un abati e Bro-Saoz er grennamazer. Savet e voe gant Hilda Whitby. War-dro 680 e teuas Eanflæd da vezañ abadez betek he marv.
Marvaillou grac'h koz

**Marvaillou grac'h koz** zo un dastumad fablennoù gant Gab Milin e 1867.

## Pezhioù al levr
-En *Darn kentañ*:
*Nerz eur marvaill 
*Ann daou varc’h 
*Ar bleiz hag ar c’hi 
*Ar bisac’h 
*Ar wennili hag al laboused bihan 
*Ann diou goulm 
*Ar big hag ar pintik 
*Ar vosen war al loened 
*Ar c’hereour hag ann den pinvidik 
*Al labourer douar hag he vugale 
*Ann dorgenn o c’henel 
*Ar razed kuzul gant-ho 
*Al louarn tamallet gant ar bleiz dirak ar marmouz 
*Ann den gouez hag ann tremeniad 
*Ar gwin mad hag ar gwin fall 
*Ar pesketer hag ar pesk bihan 
*Lagad ar mestr 
*Ar raz, ar goulm, ar vaot hag ann heizez 
*Ann alc’houeder hag ann alc’houedered bihan, marvaillou gant-ho diwar-benn mestr ar park 
*Ar verc’h 
*Sokrat, ar fur 
*Ann azen eur c’hroc’hen leon enn-dro d’ezhan 
*Ann den diazez hag ann diou intanvez 
*Ar maro hag ann den reuzeudik 
*Ar c’heuneutaer hag ar maro 
*Ann den en deuz a-walc’h a vezo va ferc’hen 

-En *Eil darn*:
**Ar Serfil hag ar c’hegit* 
*Ann Aer hag ann tamm dir 
*Ann Den demezet fall 
*Penn ar marmouz 
*Ann Tiek, ar marc’hadour, ann dijentil, ar prins 
*Ar Bleiz hag ar bastorien denved 
*Ann Aotrou-Doue hag he vereur 
*Ar Bleiz hag ar chaseer 
*Ar Maro hag ann den koz toc’hor 
*Al Leon, ar bleiz hag al louarn 
*Al Labouz tizet gant eur bir 
*Ar Giez-red hag he mignounez 
*Al Labouz bihan hag ann den 
*Ar C’hi hag ar c’honikl 
*Ar Wenanen hag ar geillenen 
*Ar Raz eat da lean 
*Al Loummik dour-mor 
*Petra dalv ann deskadurez 
*Al Logoden euz a gear hag al logoden diwar ar meaz 
*Ar Bouc’hed hag ar gaoriged 
*Ann Houad bihan hag ar giez 
*Al Louarn e ti eur furlukin 
*Ar C’hrek veuzet 
*Peanoz dont da veza pinvidik
6vet arme (Werhmacht)

Ar **6<sup>vet</sup> lu** (anv leun **6. Armee/Armeeoberkommando 6 (AOK 6)**) a oa ul lu eus ar Wehrmacht alaman e-pad an Eil Brezel-bed. Gwallvrudet eo chomet al lu-se dre ma oa bet peurzistrujet gant al Lu Ruz e-pad Emgann Stalingrad (1942/43). Gwallvrudet eo ivez evit bezañ bet kiriek da galz torfedoù-brezel, evel lazhadeg ouzhpenn 30000 Yuzev e Babi Yar, hag a voe sevenet dindan urzhioù ar Marechal Walther von Reichenau e-pad an Oberiadur-brezel Barbarossa e 1941.

## Emgann Stalingrad
* *Pennad spisoc'h: [[Emgann Stalingrad]]*
Kodianet en doa ar 6vet lu etre an 31 a viz Genver hag an 2 a viz C'hwevrer 1943. Ar c'holloù alaman a oa bet 147 200 lazhet ha gloazet gant 91 000 prizoniet. Ar Feldmarschall Paulus, 24 jeneral ha 2500 ofiser a renk izeloc'h a oa en o zouez. N'eus nemet 5000 anezho a zo distroet goude ar brezel.

## Torfedoù-brezel

An torfedoù-brezel sevenet gant al lu-se a zo liammet-tre gant spered ar penn ofiser Walther von Reichenau. Un Nazi strizhkredour e oa eñ. Evitañ, evel ma oa embannet gant Hitler ha pennoù-uhel an Oberkommando der Wehrmacht (OKW), ar brezel war Talbenn ar Reter a oa ur groaziadeg c'houennelour ha politikel. Pal diazez ar brezel-se e oa lazhadegañ ar Yuzevien gwelet evel enaouerien an dizurzh dre ar bed. 
## Pennoù
**Ofiserien penn war an talbenn**
* Marechal Walther von Reichenau (10 a viz Here 1939 – 29 a viz Kerzu 1941)
* Marechal Friedrich Paulus (30 a viz Kerzu 1941 – 31 a viz Genver 1943)
* Jeneral Karl-Adolf Hollidt (5 a viz Meurzh 1943 – 7 a viz Ebrel 1944)
* Jeneral Maximilian de Angelis (8 a viz Ebrel 1944 – 16 a viz Gouhere 1944)
* Jeneral Maximilian Fretter-Pico (17 a viz Gouhere 1944 – 22 a viz Kerzu 1944)
* Jeneral Hermann Balck (23 a viz Kerzu 1944 – 8 May 1945)

**Ofiser uhel**
* General Arthur Schmidt (15 a viz Mae 1942 – 3 a viz C'hwevrer 1943)
## Pennadoù kar
* Babi Yar
Æthelwold

**Æthelwald** pe **Æthelwold** zo anv meur a zen er grennamzer e Bro-Saoz.

* Æthelwald, roue Deira etre 651 ha 655.
* Æthelwald, roue East Anglia etre 654 ha 664.
* Æthelwald Moll, roue Northumbria etre 759 ha 765.
* Æthelwald (marvet en 902), mab d'ar roue Æthelred Wessex.
* Æthelwald, ealdorman East Anglia etre 956 ha 962.

## iliz

* Æthelwald, (sant) eskob Lindisfarne etre 721 ha 740.
* Æthelwald, eskob Lichfield etre 818 ha 830.
* Æthelwald, eskob Dorchester etre 934 pe 945 betek 949 pe 950.
* Æthelwold (sant), eskob Winchester etre 963 ha 984.
* Æthelwold (II), eskob Winchester etre 1006 ha 1013.
* Æthelwald, eskob Carlisle etre 1133 ha 1157.
Derventio

**Derventio** zo un anv-lec'h latin, a orin brezhonek (pe predenek), diwar anv ar stêr Derwent;

## Gerdarzh
Hervez an istorourien e vefe savet an anv diwar ar ger predenek *derw*, derv e brezhoneg.

## Lec'hioù
Hini ar c'hêrioù pe kreñvlec'hioù roman-mañ e oant, e Britannia, hiriv e Bro-Saoz:

* Derventio (Papcastle), e Cumbria
* Derventio Brigantum, e Malton (Yorkshire)
* Derventio Coritanorum, e Little Chester, Derbyshire.
Derwent

**Derwent** zo un anv-lec'h e Bro-Saoz ha trevadennoù kozh dezhi.

## Gerdarzh

## Lec'hioù
### Bro-Saoz
* Derwent (Derbyshire), kêriadenn beuzet en ul lenn artifisiel
* Derwentwater, Lake District
** Above Derwent, parrez amezek
* Sutton upon Derwent, kêriadenn en East Riding of Yorkshire, nepell diouzh York
* Derwent Mouth, lec'h war lez ar stêr Trent, etre Derbyshire ha Leicestershire
* Newton upon Derwent, kêriadenn en East Riding of Yorkshire, England

### Kanada
* Derwent, Alberta
* Derwent, Ontario

### SUA
* Derwent, Ohio

## Stêrioù
*Stêr Derwent, anv meur a stêr

## Tud
* Derwent Coleridge (1800-1883), skrivagner saoz
* Derwent Hall Caine (1891–1971), aktour ha politikour saoz
* Derwent Lees (1885–1931), livour aostralian .
Stêr Derwent (Derbyshire)

An **Derwent** zo ur stêr e Derbyshire, e Bro-Saoz, dezhi 106&nbsp;km hed, hag adstêr d'an Trent, ha tremen a ra dre ar Peak District.
Derventio Brigantum

**Derventio**, pe ** Derventio Brigantium** (rak meur a lec'h anvet Derventio zo bet), a oa ur c'hreñvlec'h roman, er biz da Eboracum (hiriv kêr York, hag *Efrog* e kembraeg), nepell diouzh kêr Malton en North Yorkshire, e Bro-Saoz, war lez ar stêr Derwent.

## An anv
Meneget eo an anv Derventio er skridoù latin.

Dont a rafe eus ar wrizienn **daru-, *deru-* (= derv) ha talvezout a rafe kement ha "stêr an derv".

## Levrlennadur
* A.L.F Rivet & Colin Smith : *The Place-names of Roman Britain*. Batsford Ltd. 1979. Embannadur 1982.
* A.D MILLS : *Oxford Dictionary of British Place Names*. Oxford University Press. 1991, 2003
Stêr Derwent

Meur a **Stêr Derwent** (**River Derwent** e saozneg) zo er bed.

## Gerdarzh
Eus an anv **Derwent**, diwar an anv latin Derventio, a orin brezhonek (pe predenek), hag a dalvezfe derv, nemet ... dont a rafe eus ur ger kar d'an anv dour (evel anvioù all evel Dora, Dordogne, Dore, Douro, Durance).

## Stêrioù

### Bro-Saoz
*Stêr Derwent (Cumbria) el Lake District (niv. 2)
*Stêr Derwent (Derbyshire)
*Stêr Derwent (Northumberland), etre kontelezh Durham ha Northumberland; (niv. 1)
*Stêr Derwent (Yorkshire) (niv. 3)

### Aostralia
* Stêr Derwent (Tasmania)
* Stêr Derwent (South Australia) a dreuz ar Birdsville Track e Mungeranie el Lake Eyre Basin
Itinerarium Antonini

An **Itinerarium Antonini Augusti**, da lavarout eo "levr-beaj Antoninus", zo un *[[itinerarium]]* brudet, anezhañ ur roll eus an arsavlec'hioù ha hedoù etrezo a-hed meur a hent en Impalaeriezh roman.

M.N Bouillet : Dindan anv Antonin ez eus ul labour *Itinerarum provinciarum* (embannet gant G. Torin, e-ti Etienne, 1512; gant Wessling, Amsterdam, 1735; Parthey, Berlin, 1848), presius evit hendouaroniezh. N'eo ket sur hag eo labour an impalaer e-unan : sur a-walc'h eo bet savet diwar e urzh.

## Levrlennadur
* M.-N. Bouillet : *Dictionnaire Universel d'Histoire et de Géographie*. L. Hachette et Cie. Paris. 1863

## Liammoù diavaez
* http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k1030814/f2.image
Kristin David

**Kristin David** zo ur ganerez vrezhonek eus Naoned. 

Kelennet he deus bet brezhoneg, ha kenlabouret gant Al Liamm

## Liammoù diavaez
*O kanañ Gwerz Ker Is: https://www.youtube.com/watch?v=PaUmHB1KC2A
*O kanañ *Gwerz Fañchig Kemper*: https://www.youtube.com/watch?v=Ugq9mJ8UdZo, diwar-benn ar bugel a zo bet nac'het ouzh e dud skrivañ e anv Fañch gant un ñ.
1994 e Breizh

**[[Kronologiezh vloaziek evit Breizh]]**
:1993 e Breizh - **1994 e Breizh** - 1995 e Breizh

## Darvoudoù
* 4-5 a viz C'hwevrer : tan-gwall e Palez Breujoù Breizh e-pad an noz.
* 12 a viz Gouere : digoradur ofisiel ar pont nevez war an Elorn etre ar Releg-Kerhuon ha Plougastell.
* Gwengolo : digoradur lise kentañ Diwan er Releg-Kerhuon.
* Here : digoradur Kevrenn al Lizhiri hag ar Skiantoù Sokial, ul lodenn eus Skol-veur Breizh-Izel, e savadurioù nevez e kreiz kêr Brest.
* Kerzu : embannadur ar *[[Geriadur an Here|Geriadur Brezhoneg gant Skouerioù ha Troiennoù]]* e ti-embann An Here er Releg-Kerhuon. Ar geriadur brezhoneg unyezhek kentañ eo.

## [[:Rummad:Marvioù 1994|Marvioù]]
*Madalen Saint Gal de Pons
*Jean Tricoire
__NOTOC__
Black Friday (shopping)

**Meur a zeiz en istor ar broioù saoznek zo bet anvet [[Black Friday]]* .

E Stadoù-Unanet Amerika hag e Kanada e vez graet **Black Friday** (*Gwener du*) eus an deiz war-lerc'h Thanksgiving, ur gouel istorel stadunanat. 

Er broioù-se e verk an deiz-se penn-kentañ distaolioù ramzel fin ar bloaz, pa stager d'ober prenadennoù Nedeleg. Goustadik e emled ar Black Friday-se war-zu Europa dre emglev ar stalioù bras a fell dezho levezoniñ doareoù-bevañ ha prenañ an dud.

E 2014, 50,9 miliard a zollarioù a oa bet dispignet e-pad dibenn sizhun ar Black Friday er Stadoù-Unanet. 11 % nebeutoc'h evit ar bloavezh a-raok. Tro 133,7 milion a guzumerien stadunanat o devoa prenet traoù er stalioù d'ar mare-se, 5,2 % nebeutoc'h evit er bloavezh 2013.
Emmerson Mnangagwa

**Emmerson Dambudzo Mnangagwa**, ganet d'ar 15 a viz Gwengolo 1942, eo trede prezidant Zimbabwe. Kemeret en deus e garg d'ar 24 a viz Du 2017. Goude an taol-Stad a zistroadas Robert Mugabe, e voe lakaet Mnangagwa e penn ar Stad gant lu ar vro ha gant harp lod eus ar broioù tro-dro. Degemeret mat eo bet ar prezidant nevez gant pobl Zimbabwe hag a oa aet skuizh gant an diktatour kozh ha gant stad truezus ar vro.

Un harp a-bell da Robert Mugabe e oa bet Emmerson Mnangagwa. Bez eo hiziv-an-deiz c'hoazh unan eus pennoù uhel ar strollad er galloud ZANU–PF. Mnangagwa a oa bet besprezidant ar vro adalek 2014 ha betek ma vefe skarzhet e deroù miz Du 2017. Kounaret bras gant ar skarzhadenn awenet gant gwreg Robert Mugabe, Grace Mugabe, al lu a oa emsavet evit e lakaat e penn ar Stad. An taol-Stad a oa bet hervez al lu an doare nemetañ da dalañ ouzh Grace Mugabe a glaske kemer plas he gwaz.

E-pad al lid ofisiel da lakaat anezhañ e penn ar vro e oa bet disklêriet gant Emmerson Mnangagwa, e oa o vont da adreizhañ ar vro evit hec'h adsevel (95% a zilabour). Ar c'hentañ tra a vefe graet a vefe degemer en-dro ar beizanted wenn ha rentañ dezho o douraoù laeret e penn kentañ ar bloavezhioù 2000 war urzh ar prezidant Mugabe. Ar pal a vefe degas en-dro live produiñ ar vro a veze graet anezhañ "mirlec'h greun Afrika" gwechall. En e brezegenn gentañ ur wech lakaet da brezidant en deus prometet, goude enoriñ ha meuliñ Mugabe, e oa o vont da aozañ dilennadegoù dieub e 2018.

Dalc'het eo bet dilennadegoù prezidant d'an 30 a viz Gouhere 2018, Emmerson Mnangagwa a zo bet dilennet gant 2 460 463 vot (50.8% eus ar voterien), hag embannet eo bet e drec'h d'an 2 a viz Eost 2018.
Arme Broadel Zimbabwe

**Arme Broadel Zimbabwe** pe **Zimbabwe National Army** (ZNA) zo skourr pennañ Nerzhioù Difenn Zimbabwe. Karget eo eus an holl gefridioù war zouar.

Krouet e oa bet d'an 18 a viz Ebrel 1980. E 2017 ez eus 30 000 soudard, 22 000 adarmead, un hollad a 52 000 soudard. 
## Taol-Stad miz Du 2017
Skarzhet eo bet an diktatour kozh Robert Mugabe gant al lu-se e miz Du 2017 evit lakaat Emmerson Mnangagwa en e blas. D'ar 24 a viz Du 2017 eo bet asantet ar prezidant nevez gant pennoù al lu en un doare ofisiel.
Manuel Larramendi

**Manuel Garagorri Larramendi**, ganet d'ar 25 a viz Kerzu 1690 en Andoain ha marvet d'an 29 a viz Genver 1766 en Azpeitia, a oa ur beleg, skrivagner, yezhour hag istorour euskarat. Labourat a reas evit kas an euskareg war-raok da Vare ar Sklêrijenn. Sellet a reer outañ evel un diaraoger evit al lennegezh euskarek e Gipuzkoa hag evit ar vroadelouriezh euskarat dre vras.

Gantañ e voe roet un doare-skrivañ unvan d'an euskareg ha d'an euskaregerien e roas lorc'h en o yezh ha c'hoant d'he c'has war-raok.

E 1729 e embannas ul levr yezhadur, e spagnoleg, anvet *El imposible vencido o Arte de la Lengua Bascongada*, hag e 1745 e voe embannet e c'heriadur teiryezhek, spagnoleg, euskareg ha latin, *Diccionario trilingüe del Castellano, Bascuence y Latín* hag a zeuas da vezañ ul levr-dave evit ar re a skrivas en euskareg war e lerc'h.
Metion

**Metion** (Μητίων, Μητίονος) a oa un haroz eus mojennoù Hellaz kozh.

## Mojenn
Meur a zoare zo d'ar vojenn diwar e benn.

En unan e oa mab da Erec'htheüs, roue Aten, ha da Praksitea, merc'h d'ar roue-stêr Kefissos. En un doare all e oa mab da Eupalamus, mab da Erec'htheüs.

Dimezet e oa da Alkipe.

Hervez ar Biblioteka, gant pseudo-Apollodoros, e vibien, Eupalamos, Sikion (Σικυών), ha Daedalos, a ziskaras ar roue Pandion II, e niz, a voe kaset kuit eus Aten.

Diskaret e voe galloud e vibien diwezhatoc'h gant mibien Pandion.

E vibien a vije bet bugale da dud all hervez doareoù all eus ar vojenn.
Black Friday

Meur a zeiz, er broioù saoznek, zo anvet e saozneg **Black Friday**.

*Black Friday (shopping), an deiz goude Thanksgiving er Stadoù Unanet
*Black Friday (1869), e SUA
**Black Friday* 1873, pe Gründerkrach Vienna, e 1873, un enkadenn arc'hantel
*Black Friday (1881), ur peñse
*Black Friday (1887), an deiz ma voe lakaet anarkourien, anvet merzherien Haymarket, d'ar marv e SUA
*Black Friday (1910), e Bro-Saoz
*Black Friday (1916), war Lake Erie, SUA
*Black Friday (1919), e Glasgow, Skos
*Black Friday (1921),

## Filmoù
* Black Friday, e 1916 gant Lloyd B. Carleton
* Black Friday, e 1940 gant Arthur Lubin
Tennis Girl

***The Tennis Girl*** zo ul luc'hskeudenn brudet er bed saoznek, aet d'ober ur skritell, ma weler kein ur plac'h o kerzhout war-du ur roued tennis, ur paliked en he dorn dehou, hag he dorn kleiz o sevel he brozh da skrabañ he feskenn divragoù.

Kemeret e voe ar skeudenn gant Martin Elliott e miz Gwengolo 1976 ; Fiona Butler, 18 vloaz, zo poltredet e skol-veur Birmingham. Ne voe ket gopret ar plac'h, na oa na patrom na c'hoarierez tennis

Daou vilion a skouerennoù zo bet gwerzhet. E 2007 e voe embannet skouerennoù a-nevez, gwerzhet 300 lur saoz an tamm

E 2011 he deus lezet Fiona Butler embann he foltred dirak ar skritell
## Notennoù
John Rhŷs

**John Rhŷs** pe **John Rhys** (21 Mezheven 1840 - 17 Kerzu 1915) a oa ur skolveuriad kembreat ganet e-kichen Ponterwyd, e Ceredigion. Anavezet eo e labourioù war ar yezhoù keltiek ha, dreist-holl, war ar skridoù krenngembraek. Ezel e voe eus ar British Academy hag ar c'hentañ kelenner war ar c'heltieg e voe e Skol-veur Oxford.
Afrodeutsche

**Afrodeutsche** (Afro-German) pe **schwarze Deutsche** (Alamanted du) zo ur strollad etnek a gaver war tiriad Alamagn a hiziv pe a oa kavet e tiriadoù ar Reich. Afro-Germaned a vez graet eus tud alaman gant orinoù du. 

E 2005, e oa tro 800 000 Afro-German war un hollad a 80 milion anneziad. Diaes eo kavout sifroù dre ma z'eo difennet niveriñ ar boblañs hervez an orinoù gouennel abaoe fin an Eil Brezel-bed hag an ideologiezh gouennelour. E Berlin e kaver tro 70 000 (2% eus ar boblañs) Afro-German o vevañ.
## Etre 1600 ha 1800
Ar c'hentañ Afrikaned degaset en Alamagn a oa bet servijourien e-pad an 18vet kantved dreist-holl. Tro 1720, Anton Wilhelm Amo, ganet er Ghana, a oa bet harpet evit dont-tre ar skol-veur gant un dug alaman. An den du kentañ e oa bet dre Europa a-bezh o studiañ en ur skol-veur. Goude e vare a studioù e oa deuet da vezañ prederour. 

Diwezhatoc'h e voe degaset Afrikaned all evel sklaved en arvorioù kornôg Afrika. Eno e oa perc'hennerien douaroù a orin alaman. E 1717, ar roue Friedrich Wilhelm Iañ Prusia en devoa gwerzhet e zouaroù e Ghana. 30 000 den a zo gwerzhet da Gompagnunezh an Izel-vroioù evit an Indez sav-heol. Ar berc'hennerien nevez a zo liammet dre kevrad evit « kas 12 morian, c'hwec'h anezho gant chadennoù aour », d'ar roue. Ar vugale sklav a zo kaset pe da Botsdam pe da Verlin.
## Liammoù Afrika hag Alamagn etre 1884 betek 1945
E-pad emvod Berlin Kongo 1884, gant an holl vroioù europat galloudus ar mare, Ee voe rannet Afrika a dammoù. Da bep bro e oa bet roet tiriadoù 
deuet da vezañ trevadennoù. Alamagn a oa e-touez anezho hag a voe roet dezhi douaroù e Kornôg Afika ha rann-vro al lennoù bras. Kontrol d'ar vroioù all Alamagn a implijas tud arbenikaet an douaroù-se evit ober war o zro. Ar velestradurezh lec'hel a oa sevenet gant Afrikaned dindan urzhioù alamanted. Evit dont a-benn d'en ober e voe kaset Afrikaned da Alamagn evit studiañ an ekonomiezh, ar Gwir. Ar re-se a oa paotred yaouank evit an darn bras anezho. Nebeut anezho a oa deuet a-benn da dizhout liveoù uhel ha dont-tre ar skolveurioù, met an darn anezho a oa gourdonet e kreizennoù trevadennel evit dont da vezañ ofiserien, servijourien pe mistri-skol. 

Ignatius Fortuna.jpg|Afro-German Ignatius Fortuna († 1789), Kammermohr
Bundesarchiv Bild 146-1998-009-03A, Ernst Henrici.jpg|An ergerzher Alaman Ernst Henrici, tro 1880
Musikkorps Regiment Kronprinz (Königsberg).jpg|Musikkorps des 1. (Ostpreußischen) Grenadier-Regiments Nr. 1 "Kronprinz". Gustav Sabac el Cher e-kreiz dirak.
Bundesarchiv Bild 105-DOA3121, Deutsch-Ostafrika, Askari.jpg|Afro-German Askari, 1914
Bundesarchiv Bild 101I-177-1465-16, Griechenland, Soldaten der "Legion Freies Arabien".jpg|23 Gwengolo 1943, e Bro-C'hres un ezel d'al Legion Freies Arabien.


An Afrikaned-se a oa implijet ivez evel troerien en Afrika-German, e kreizennoù studiañ yezhoù pe er velestradurezh trevadennel. Lod all a oa aet da da vezañ ar re Askari, soudarded emzifenn trevadennel Alamagn. Eus ar re-se e oa graet **Reichsneger** (morianed an impalaeriezh)

## Pennadoù kar
* Gustav Sabac el Cher
* August Albrecht Sabac el Cher
Askari

Un **askari** a oa ur soudard lec'hel e servij an armeoù trevadennel europat en Afrika. Kavet e oa anezho dreist-holl e korn-bro al Lennoù Bras, Kreiz ha biz Afrika. Implijet e vez ar ger-se e saozneg, alamaneg, italianeg, ourdou ha portugaleg. E galleg ne vez implijet nemet evit ober anv eus soudarded an trevadennoù er-maez eus an Impalaeriezh trevadennel c'hall. Raloc'h e vez implijet hiziv-an-deiz c'hoazh evit ober anv eus izili ar polis, ar jañdarmiri pe gwarded surentez. 
## Trevadennoù Alaman
Al lu Trevadennel Alaman (Schutztruppe) eus an Impalaeriezh trevadennel a oa ur c'hemmesk etre Afrikaned, ofiserien eus Europa ha lod eus an trevadennoù.

Restr:Askari-Ostafrika.jpg|Askari eus an Ostafrika
Restr:Bundesarchiv Bild 183-R19361, Deutsch-Ostafrika, Deutsches Feldgeschütz.jpg|Alamanted hag Askari e-pad Brezeliadenn Reter Afrika
Restr:Bundesarchiv Bild 105-DOA3049, Deutsch-Ostafrika, Askari beim Übungsschießen.jpg|Gourdonadenn lod Askari 
Restr:Bundesarchiv Bild 105-DOA7225, Deutsch-Ostafrika, Askari im Kampf.jpg|Askari er brezel e (Tanga)
Restr:Bundesarchiv Bild 105-DOA7209, Deutsch-Ostafrika, Askari auf dem Marsch.jpg|Askari o vale e-pad ar C'hentañ Brezel-bed
Restr:Bundesarchiv Bild 105-DOA6369, Deutsch-Ostafrika, Askari.jpg|Askari eus Ostafrika 
Restr:Deutsch-Ostafrikaner-Ehrenmal in Aumühle.JPG|Kounlec'h da Ostafrika e Aumühle
Æthelwine

**Æthelwine** pe ** Aethelwine** pe **Ethelwine** zo un anv hensaoznek.

## Yezhoù all
* Adalwin.

## Tud
*Æthelwine Abingdon (marvet e 1030), abad Abingdon
*Æthelwine (eskob Durham) (marvet e 1071), eskob Durham
*Æthelwine Lindsey, eskob Lindsey
*Æthelwine Athelney, sant
*Æthelwine Wells, eskob Wells
*Æthelwine Sceldeforde, sant
*Æthelwine, Ealdorman East Anglia (marvet e 992), mab da Æthelstan Half-King
*Æthelwine, mab da Æthelweard (mab da Alfred), marvet en Emgann Brunanburh (937)

### Adalwin
*Adalwin (marvet e 816), eskob Regensburg
*Adalwin (marvet e 873), eskob Salzburg

## Pennadoù kar
*Edwin
*Alwin
*Alvin
Emgann Brunanburh

**Emgann Brunanburh** a c'hoarvezas en 937 etre arme roue Saksoned Wessex, Æthelstan, hag armead e enebourien, Kelted ha Vikinged, savet gant tri roue: Olaf Gothfrithson, roue viking Dulenn, ha Constantin Skos hag Owen Ystrad Clud. Trec'h e voe Æthelstan.

## Menegoù
Meneget eo an emgann:
*er C'hronik angl-ha-saoz 

*en *[[Annales Cambriae]]* 
*e *[[Brut y Tywysogion]]*
Oberennoù all diwezhatoc'h:
*kronik William Malmesbury, 
* Cronicl Tigernach Gwyddeleg, 
* *Egils saga* gant Snorri Sturluson diwar-benn Egill Skallagrimsson, Viking a oa en arme Athelstan.

Hervez ar C'hronik angl-ha-saoz ma lenner ur varzhoneg diwar-benn emgann Brunanburh, e voe ul lazhadeg vras evel biskoazh abaoe donedigezh ar Saksoned. Gant trec'h Æthelstan e voe kreñvaet rouantelezh Bro-Saoz unanet.

## Lec'h an emgann
Hervez an istorourien a vremañ e oa Brunanburh unan eus brasañ emgannoù istor ar vro. N'ouzer ket pelec'h e oa Brunanburh avat. Soñjal a c'haller e hanternoz Bro-Saoz pe kreisteiz Skos. 

Marteze ivez e ledenez Wirral, tostik da Bromborough, pe e Devon.

## Kembre
Hywel Dda an hini a rene neuze e Kembre. 

## Pennad kar
*Armes Prydain
2001 e Breizh

**[[Kronologiezh vloaziek evit Breizh]]**
:2000 e Breizh - **2001 e Breizh** - 2002 e Breizh

2001 e Breizh

## Darvoudoù
* Ebrel : nullet eo ar c'hrogad mell-droad etre skipailh Breizh hag hini Kuba war urzh Kevre Frañs ar Vell-droad.
* 30 a viz Mezheven : 7000 den bet o vanifestiñ e Naoned diwar galv Komite evit Unvaniezh Melestradurel Breizh da-geñver 60vet deiz-ha-bloaz troc'h Breizh e daou damm.
* Gwengolo : krouidigezh klasoù divyezhek publik e Langedig ha Pont-Skorf.
* Gwengolo : krouidigezh ar gelaouenn Rouzig gant Keit Vimp Bev.
* Gwengolo: 7 embannadur ar c'hCatholicon gant Gwennole ar Menn.
* Du : Breizh : krouidigezh Embregerezhioù Breizh evit ar Brezhoneg.
* Kerzu : embannadur Geriadur brezhoneg An Here, an eil geriadur hollvrezhonek.
* Kerzu : krouidigezh Sindikad Labourerien Breizh.

## [[:Rummad:Marvioù 2001|Marvioù e 2001]]
*Joseph Chardronnet
*Perig Herbert
*Frañseza Kervendal
*Simone Le Moigne
*Turiaw ar Menteg
*Yves Miossec
*Simone Morand
*Jules Paressant
*Maryvonne Quéméré-Jaouen
*Fant Rozeg

__NOTOC__
Gustav Sabac el Cher

**Gustav Sabac el Cher**, ganet d'an 10 a viz Meurzh 1868 e Berlin hag aet d'an Anaon d'ar 4 a viz Here 1934 en Ebenda, a oa ur soner el lu alaman e Rouantelezh Prusia. Mab e oa da August Albrecht Sabac el Cher. Brudet eo evel e dad dre ma oant Afrodeutsche, Afro-Alamaned.

D'an oad a 17 vloaz e oa emezelet el lu alaman. Gourdonet e voe en Akademiezh roueel ar sonerezh e Kastell Charlottenburg e Berlin.

E-pad ma oa penn ar bagad sonerien (Band Meister) Kentañ Rejimant Prusia ar C'hreunaderien e Königsberg e oa deuet da vezañ brudet mat. Brud a oa savet tro-dro dezhañ gant an doare m'en doa renket kanoù-bale hengounel ar vro kement ha lod digoradurioù Mozart. Echuiñ a reas e goñje soudard e 1909.

Dimezet eo bet gant Gertrud Perlig.

Daou vab en devoa bet hag a stourmas e-pad an Eil Brezel-bed. Horst a oa medisin er Wehrmacht, steuziet eo e 1943 war Talbenn ar Reter. Herbert a voe enrollet er Volkssturm (bezen vroadel) hag a chomas bev. Evel an tad e voe ur soner a zoare o c'hoari violoñs en Alamagn ar C'hornôg goude ar brezel.
## Notennoù ha daveennoù
Leo Varadkar

**Leo Eric Varadkar**, ganet d'an 18 a viz Genver 1979, zo ur politiker iwerzhonat eus ar gostezenn Fine Gael.

Ganet e voe e Dulenn, mab da Ashok Varadkar, ur mezeg indian, ha d'un Iwerzhonadez, Miriam Howell. Studioù a reas e Skolaj an Drinded e Dulenn ha mont da vezeg. Dilennet e voe da gannad e Dáil Éireann e 2007. Pevar bloaz war-lerc'h e teuas da vezañ ministr er gouarnamant. Goude dilennadeg 2016 e voe anvet da vinistr adarre.

Dilennet e voe e penn ar strollad Fine Gael d'an 2 a viz Mezheven 2017, pa oa bet roet e zilez gant an Taoiseach (kentañ ministr) Enda Kenny hag aet e oa da d-Taoiseach en e lec'h, da 38 vloaz hepken. Taoiseach eo bet etre Mezheven 2017 ha Mezheven 2020, ha unan eus ministred gouarnamant Micheál Martin etre miz Mezheven 2020 ha miz Kerzu 2022. Deuet eo da vezañ Kentañ Ministr adarre abaoe 2022, hervez an emglev skoulmet etre e strollad Fine Gael ha strollad Micheál Martin Fianna Fáil e 2020. D’an  e tisklêrias dilezel e garg. Erlec'hiet e voe d'an 9 a viz Ebrel 2024 gant Simon Harris.

## Notennoù ha daveennoù
Mithras

**Mithras, pe Mithra : anv un doue meur ar Bersed.**

### Anvioù tennet eus hini Mithras / Mithra

- *mithraeum* : anv latin un templ gouestlet da Vithra

### Skeudennerezh Mithra
* *Mithra taurobolus* = Mithra lazher tirvi
* *Mithra petra genetrix* = Mithra ganet diwar mein
* *Mithra leontocephalus* = Mithra e benn leon
* *Sol Invictus* = An Heol didrec'h
* 

### Templou gouestlet da Vithra (''Mithraea'') dre an impalaerezh roman
da beurglokaat

#### Breizh Veur
En dro da Londrez

A-hed ar Voger Hadrian

#### Bro C'hall
Argentorate / Strasbourg

Burdigala / Bourdell

Eauze

#### Alamagn - Aostria
Klagenfurt

Nida-Heddernheim

Böckingen

#### Pannonia
Poetovio / Ptuj-Pettau

#### Dalmatia
Salone

#### Spagn
Italica

Emerita / Merida

#### Itali
Roma : etre 40 ha 100 (?)

Ostia : 17

Antium / Anzio

Aquilea

Syracusoe / Siragosa

Catana / Catina

Panormus / Palerm

#### Gres
Athenoe / Athina

Andros

Patras

Argolis

#### Roumania

#### Ejypt
Aleksandria

Memfis

Fayoum

#### Tunisi
Kartaj

#### Marok
Volubilis

### Levroniezh
* M.-N. Bouillet : *Dictionnaire universel d'histoire et de géographie*. L. Hachette & Cie. Paris. 1863
* L. Quicherat & A. Daveluy : *Dictionnaire Latin-Français*. L. Hachette & Cie. Paris. 1868
* Ernest Renan : *Histoire des origines du christianisme. Marc Aurèle et la fin du monde antique*. 1882. L.G.F. 1984. Livre de poche. Biblio essais
* Robert-Alain Turcan : *Mithra et le mithriacisme*. Que sais-je ? n 1929. PUF. 1981
Pierre Elliott Trudeau

**Joseph Philippe Pierre Yves Elliott Trudeau**, anavezetoc'h evel **Pierre Elliott Trudeau** (*PET*) (18 Here 1919 – 28 Gwengolo 2000) a oa ur politiker eus Kanada hag a voe Kentañ Ministr Kanada dre ziv wech (1968–1979 ha 1980–1984). 

Ganet e voe d'an 18 a viz Here 1919 e Montréal, e Kebek. Goude e studioù e Montréal, er Stadoù Unanet, e Pariz hag e Londrez e tistroas da Ganada e 1949. Tapout a reas un tamm brud evel alvokad hag evel stourmer politikel e Kebek. Er bloavezhioù 1960 e krogas d'ober politikerezh da vat, e-barzh Strollad Frankizour Kanada. Dont a reas da vezañ Ministr ar Justis, e 1967, e gouarnamant Lester Bowles Pearson. Dre ma oa ur prezegenner donezonet ha ma embanne soñjoù penn a-raok (war an torr-dimeziñ, an heñvelrevelezh...) e tapas brud buan er c'hazetennoù. E dibenn 1967 e tisklêrias Pearson e oa o kuitaat bed ar politikerezh. Mont a reas Trudeau war ar renk neuze evit kemer penn ar Strollad Frankizour ha dilennet e voe. Evel-se e teuas ivez da vezañ Kentañ Ministr Kanada.

E-pad e zaou respet eo e voe skoulmet liammoù etre Kanada ha Republik Pobl Sina, e 1970, ha gant Kuba e 1976. Gantañ ivez e voe berzet ar c’hastiz a varv e Kanada. Stourm a reas a-enep emsav dizalc’hour Kebek ha labourat a reas da sevel ur santimant a unvaniezh vroadel e Kanada, en ur gas war-raok ur politikerezh a zivyezhegezh ofisiel hag en ur vroañ ar vonreizh. An dud a gav abeg ennañ a lavar e oa un den rok hag en doa kreizennet ar galloud e Kanada, war-goust Kebek dreist-holl met ivez war-goust proviñsoù Kornôg Kanada. E zilez a roas e 1984 ha John Turner a gemeras e lec’h.

Mervel a reas d’an 28 a viz Gwengolo 2000 e Montréal.

E vab Justin Trudeau zo Kentañ Ministr Kanada abaoe 2015.
Owain Iañ Strat Clut

**Owain I Strat Clut** (a oa marteze **Eógan mab Domnall**) (en  kantved), roue Strat Clut, marvet moarvat en emgann Brunanburh e 937;
Alfred Veur

**Alfred Veur** (*Ælfrēd* en hensaozneg, *Alfred* e saozneg bremañ), ganet war-dro 849 ha marvet d'ar , a voe roue Wessex etre 871 ha 899, ha roue an holl Angled-ha-Saozon adalek 878, ha pa ne vefe ket deuet a-benn da ren war Bro-Saoz a-bezh. Pevare mab ar roue Æthelwulf e oa, ha pignat a reas war tron Wessex goude e vreur Æthelred e 871.

Brudet eo ar roue Alfred dre ma tifennas e rouantelezh diouzh an Daned annezet en Danelaw ha diwar-se e voe lesanvet *Alfred "Veur"*. Trec'h e voe war ar Vikinged e 878 en Emgann Ethandun ha sinañ a reas un emglev ganto evit rannañ Bro-Saoz etre an div gostezenn. Gouzout a reer un nebeud traoù diwar-benn e vuhez dre skridoù ur manac'h kembreat anvet Asser. Gant Alfred e voe gwellaet an deskadurezh hag ar justis en e rouantelezh.

Ur sant eo evit an Iliz katolik roman ha lidet e vez e ouel d'an 12 a viz Kerzu.

## Notennoù
Grace Mugabe

**Grace Ntombizodwa Mugabe**, ganet Marufu d'an 23 a viz Gouhere 1965, zo gwreg prezidant kozh Zimbabwe, Robert Mugabe. Bet e oa ar First Lady e Zimbabwe etre 1996 hag ar mare ma voe skarzhet he gwaz eus ar galloud e miz Du 2017.

Klasket he devoa bezañ hêr Robert Mugabe ha kemer ar galloud war ar vro. Evit en ober he devoa skarzhet Emmerson Mnangagwa eus ar vro.

Ne ouier ket kalz traoù diwar he fenn abaoe an taol-Stad gant Arme Broadel Zimbabwe a lakas Emmerson Mnangagwa er galloud.

Gwelet e oa fall pa oa First Lady abalamour ma rene ur vuhez a zispignoù sot, lesanvet e oa « Gucci Grace » dre ar vro.

## Buhez
Grace Ntombizodwa Mugabe a oa ganet e Benoni e Suafrika d'an 23 a viz Gouhere 1965.

E 2014, Mugabe a lakeas anezhi e penn kostezenn merc'hed ar strollad politikel er galloud Zanu-PF. Dre ma oa gwreg d'an diktatour ha ma vez tamallet dezhi bezañ bogodet kalz arc'hant gant doareoù amsklaer ez eo difennet outi dont-tre en Unvaniezh Europat hag er Rouantelezh-Unanet. 
## Notennoù ha daveennoù
Canaan Banana

**Canaan Sodindo Banana**, ganet d'ar 5 a viz Meurzh 1936 ha marvet d'an 10 a viz Du 2003, a oa ur pastor protestant hag ur politiker eus Zimbabwe. Kentañ prezidant Zimbabwe e voe, adalek an 18 a viz Ebrel 1980 betek an 31 a viz Kerzu 1987. Kemeret e voe e lec'h da neuze gant e gentañ ministr, Robert Mugabe.
August Albrecht Sabac el Cher

**August Albrecht Sabac el Cher**, ganet e 1836 e Kurdufan (Ejipt d'an ampoent, Soudan bremañ) hag aet da Anaon d'an 21 a viz Gwengolo 1885 e Berlin, a oa ur servijour ha soner el lu alaman. Brudet eo dre ma oa un Afrodeutsche, un Afro-Alaman.

Ganet e oa e Kurdufan en Egipt. Emzivad, roet e oa bet evel prof d'ar priñs prusian Friedrich Heinrich Albrecht. Ur c'hoarier violoñs donezonet e oa. 

E 1867 e oa dimezet August Sabac el Cher gant ur vaouez eus Berlin Anna Maria Jung, merc'h ur gwerzher gwiad. Ur mab o doa bet hag a voe soner milourel eveltañ anvet Gustav Sabac el Cher.
Zanu-PF

Ar **Zimbabwe African National Union – Patriotic Front**, berraet e **ZANU–PF**, eo ar strollad e penn Zimbabwe abaoe dieubidigezh ar vro e 1980. Ar strollad a zo bet mestroniet gant Robert Mugabe abaoe 1975. Da gentañ e oa-eñ kentañ ministr ar vro gant ar Zimbabwe African National Union (ZANU) ha goude-se prezidant ar vro e 1987 pa voe kendeuzet ar ZANU gant ar Zimbabwe African People's Union (ZAPU). Adanvet e oa bet unaniezh an daou strollad e ZANU–PF. 

E 2014 e oa bet lakaet Grace Mugabe, gwreg ar prezidant, e penn kostezenn maouezed ar strollad.

D'an 19 a viz Du 2017, ar ZANU-PF a skarzhe Robert Mugabe (1924-2019) evel penn ar strollad. En e blas e oa lakaet ar besprezidant Emmerson Mnangagwa a oa deuet neuze da vezañ prezidant nevez Zimbabwe.
Cinuit Alt Clut

**Cinuit** (*Cynwyd* e kembraeg) a vije bet roue Alt Clut, anavezet e saozneg evel Strathclyde, el lodenn eus Enez Vreizh a zo bet anvet Hen Ogledd, pe an Hanternoz kozh. Mab e oa da Ceretic Guletic, a oa ar brezelour Ceredig meneget gant Sant Padrig en ul lizher

Tad e oa da Dumnagual Hen, hervez Lignezoù Harley, met hervez Bonedd Gwŷr y Gogledd eo Idnyuet, mab da MaCsen WlediG, a oa tad da Dumnagual .

## Notennoù
Owain Foel

**Owain Foel**, pe **Owen Voal** e brezhoneg, pe **Eugenius Calvus** e latin, a oa roue Strat Clut en  kantved. Mervel a eure marteze en emgann Carham e 1018.

Mab e oa marteze d'ar roue Máel Coluim, mab da Dyfnwal ab Owain, hag a oa bet rouaned Strat Clut. Owain Foel en em gannas skoaz ouzh skoaz gant ar Skosiz en Emgann Carham e 1018.

N'ouzer ket pegoulz e varvas, met marteze en emgann-se. Marteze e oa tad da Máel Coluim a oa meneget e anv evel "mab da roue ar Gambrianed" war-dro 1050.
Trinovantes

**Trinovantes** pe **Trinobantes** eo anv ar bobl vrezhon a veve e mervent Enez Vreizh, a-raok donedigezh ar Romaned.
Camulodunum, anvet Colchester hiziv, e oa o c'hêr-benn. Bevañ a raent en hanternoz d'ar stêr Tavoez, en Essex ha Suffolk hirie. Anavezet int dre skridoù Julius Caesar, Augustus *([[Res Gestae Divi Augusti]])*, Tacitus *([[Ab excessu divi Augusti|Annales]])* hag ivez dre Historia Regum Britanniae ar C'hembread Jafrez Menoe

## O anv
* J. Kaesar, *Brezelioù Galia* V,20,1 / V,21,I / V,22,5 : **Trinobantes**
* Tacitus, *Annales*, XIV,31 : **Trinobantes**
* Klaudios Ptolemaios, II,3,11 : **Trinoantes** ( = **Trinoantes**); var. **Trinoouantes** ( = **Trinovantes**).
* Klaudios Ptolemaios, II,3,14 : **Trinoantas**; var. **Trinwantas**.
* Orosius, VI,9,8 : **Trinobantum** (gén.); var. **Trinovantum**.

## Levrlennadur
* Ordnance Survey : *Map of Roman Britain*. Third Edition. Southampton. 1956
* A.L.F RIVET & Colin SMITH : *The place-names of Roman Britain.* Batsford Ltd. London. 1979 / 1982
Anatole de Monzie

**Anatole de Monzie** a oa ur politikour gall, bet ministr an deskadurezh e-pad an Trede Republik. Ganet e Bazas (Gironde) d'an 22 a viz Du 1876 ha marvet e Pariz d'an 11 a viz Genver 1947. Bet e oa bet ministr an arc'hant hag an deskadurezh-stad etre an daou vrezel-bed.
## Eil Brezel-bed
Votet en devoa evit reiñ an holl galloudoù d'ar marechal Philippe Pétain d'an 10 a viz Gouhere 1940. E kazetenn Marcel Déat e tisplege ar vot-se gant frazenn brudet Talleyrand : « Il fallait sauver ce qui pouvait être sauvé ».

Kamalad e oa gant Otto Abetz (kannadour an Trede Reich e Frañs), Louis Darquier de Pellepoix, ha Fernand de Brinon, daou genlabourer d'an Alamagn. Echuet e oa e vuhez politikel e miz C'hwevrer 1942 pa voe lakaet er-maez eus ti-kêr Cahors.

## Ar Brezhoneg
D'an 19 a viz Gouhere 1925, Anatole de Monzie, ministr an deskadurezh publik, a embanne dirak stal Breizh an diskouezadeg etrevroadel : " Pour l'unité linguistique de la France, il faut que la langue bretonne disparaisse ". Lakaet ez eus bet arvar war ar frazenn-se gant istorourien c'hall dre ma n'eo bet meneget nemet gant kelaouennoù breizhek. Ur frazenn all avat, ofisieloc'h n'hall ket bezañ, a zo bet skrivet gantañ.

En ur c'helc'hlizher, d'ar 14 a viz Eost 1925, en e respont d'ur goulenn savet gant ar Fédération Régionaliste Française, e enebe krenn ha splann ouzh kelenn ar yezhoù evel ar brezhoneg e skolioù ar stad : « L’École laïque, pas plus que l’Église concordataire, ne saurait abriter des parlers concurrents d’une langue française dont le culte jaloux n’aura jamais assez d’autels. » (*Ar skol stad, ha skolioù an Iliz konkordatet ken nebeud-all, ne oufe reiñ bod da barlantoù o keveziñ gant ar galleg, ur yezh ha ne vo biken d'he c'heheliñ trawalc'h a aoterioù*.)
1999 e Breizh

**[[Kronologiezh vloaziek evit Breizh]]**
:1998 e Breizh - **1999 e Breizh** - 2000 e Breizh

1999 e Breizh

## Darvoudoù
*1añ a viz Mae : krouidigezh Ofis ar Brezhoneg, e stumm ur gevredigezh, gant Lena Louarn en he fenn.
* 7 a viz Mae : sinet eo ar Garta europat evit ar yezhoù rannvroel pe bihanniver gant Pierre Moscovici en anv gouarnamant Bro-C'hall. Diouzhtu eo kaset an teuliad dirak Kuzul ar Vonreizh, war c'houlenn ar prezidant Jacques Chirac. Disklêriañ a ra ar C'huzul ez a ar Garta a-enep ar Vonreizh c'hall.
*Gwengolo : daoust da enebiezh prefed Penn-ar-Bed e tigor en-dro lise Diwan e Karaez.
*12 a viz Kerzu : peñse an eoullestr *[[Erika (eoullestr)|Erika]]* dirak Penmarc'h, ha lanv du da-heul war aodoù kreisteiz Breizh ha kornaoueg Bro-C'hall.

## [[:Rummad:Marvioù 1999|Marvioù e 1999]]
*Saik Falc'hun, beleg
*Yann Goulet,  broadelour breizhat
*Alan Heusaff,  broadelour breizhat
*Yves Laloy, livour
*Job Morvan, marc'hhouarner
*Louis Yhuel, soner

__NOTOC__
Gesoriacum

**Gesoriacum** e oa anv ur gêr gozh el lec'h m'emañ Boulogne-sur-Mer bremañ.
 
Ur porzh-mor bras e oa e bro ar Vorini, war ribl an *Oceanus Britannicus*, da lavaret eo Mor Breizh.

Alese e oa aet Jul Kaezar da dagañ Enez Vreizh e 55 ha 54 kent J.-K.

Gesoriacum a oa staliet war un beg-douar (= *geso-) etre genoù ar stêr Liane hag ar mor.

Meven Mordiern, p 371 : "*e Galia, tour-tan Kaligula, e Gaisoriakon, a oa ivez uhel meurbet*" (meneg)

Distrujet ha lonket eo bet gant ar mor, er bloavez 297, nepell goude ma oa bet adkemeret gant Constantius Chlorus diwar-goust Allectus.

Goude se e oa bet krouet Bononia (Boulogne) war an uhel war an douar bras.

## Levrlennadur
* Meven Mordiern : *Notennou diwar-benn ar Gelted Koz. O istor hag o sevenadur.* Skridoù Breizh. 1944
Christian Le Maout

**Christian Le Maout**, ganet e 1941 hag aet d'an Anaon d'ar 9 a viz C'hwevrer 2010 d'an oad a 69 vloaz, a oa ur politikour breizhat ezel d'ar Strollad Sokialour Gall. Maer Ar Peniti e voe e-pad 25 vloaz, etre 1983 ha 2008, kement ha kuzulier jeneral kanton Morzhell. E 2008 e oa aet war e leve hag en em dennet eus bed ar politikerezh.

Ur sal kêrel a zoug e anv er Peniti gant ur skeudenn anezhañ treset warni.

## Liammoù diavaez
* Lec'hienn ar sal Christian Le Maout
* Elfenn eus ar roll padelliget Komzadenn gant Christian Le Maout (leve politikel)
## Notennoù ha daveennoù
Emgann Tanga

**Emgann Tanga**, lesanvet **Emgann ar gwenan**, a oa bet ur c'hwitadenn veur gant un nerzh kas savet gant Indianed lu Rouantelezh-Unanet pe nerzh "B" dindan urzhioù ar Major Jeneral A.E. Aitken da aloubiñ Reter Afrika dindan beli Alamagn (Tanzania hiziv-an-deiz dreist-holl) e-pad ar C'hentañ Brezel-bed. Harpet e oa bet an nerzh-kas se gant un nerzh all "c" anezhi a voe talet ivez e menezioù Longido ul lodenn izel d'ar C'hilimanjaro. 

Bez e voe ar c'hentañ emgann bras eus ar brezel e Reter Afrika. An nerzhioù Unanet kalz galloudusoc'h a voe riñset gant nerzhioù munut Alamagn savet gant Askari ha nebeut emezelidi trevadennel dindan urzhioù al Letanant Koronal Paul von Lettow-Vorbeck.
## Notennoù ha daveennoù
Bard

**Bard** zo un anv henvrezhonek, gallek ha saoznek.

## Anv-kadarn
Boutin eo d'ar yezhoù predenek gwrizienn ar ger henvrezhonek *bard* : *Riuallonus, filius an Bard* a gaver e Diellevr Kemperle, adeget war-dro 1130.

Sellout ivez ouzh ar ger brezhonek barzh (*barz* er C'hatholicon e 1499), kevatal d'ar ger kembraek *bardd* hag a zo bet treuzskrivet *bard* e saozneg.

## Oberennoù
**The Bard*, anv saoznek meur a oberenn
** The Bard (Gray), barzhoneg gant Thomas Gray
** *The Bard* (1774) gant Thomas Jones
** *The Bard* gant John Martin

## Lec'hioù
### 
* Bard, Loire
* Bard-le-Régulier (Côte-d'Or)
* Bard-lès-Époisses (Côte-d'Or)
* Jeux-lès-Bard (Côte-d'Or)
* Bard-lès-Pesmes, (Haute-Saône)

### 
* Bard, kumun e Traoñienn Aosta.

## Pennadoù kar
* Bart
* Barde
* Barzh
* Bərdə

## Notennoù ha daveennoù