open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Timbroù Inizi Cook

Enezeg Cook a ya d'ober 15 enezenn strewet dre ar Meurvor Habask Su, etre Tahiti hag an inizi Tonga. Anvet int bet diwar anv ar c'habiten James Cook, a weladennas anezho e 1773 ha 1777. Dont a rejont da vezañ ur vro warezet gant Breizh-Veur e 1888. Treuzkaset e voe ar galloud melestradurel da Zeland-Nevez e 1900.

E 1965 e voe dibabet gant an annezidi bezañ emren ha mirout liammoù kreñv gant Zeland Nevez koulskoude.

Embannet e voe ar rummad timbroù kentañ Inizi Cook d'ar 7 a viz Mae 1892 : pevar zimbr gant un talvoud-gwerzh a save eus 1 penny da 10 pence, hep an disterañ skeudenn na boltred ar rouanez Victoria, warno an alc’hwez **COOK ISLANDS FEDERATION**.

Penn ar rouanez Makea Takau Ariki eo a voe embannet e kreiz an timbroù savet e 1893, ar pezh a seblant bezañ ur merk a zoujañs evit an ensavadurioù lec'hel. Er c'hontrol, filigran an timbroù (al lizherennoù N.Z. hag ur steredenn) a zegas soñj eus gouarnerezh ar Zeland Nevez en inizi, un diviz ofisiel a voe graet e 1900.

An darn vrasañ eus an timbroù bet moullet etre 1930 ha 1965 a denn d'an inizi : gweledvaoù, tudennoù (Cook, tiegezh roueel Breizh-Veur), loened ha plant, savadurioù ha tiez hengounel… Goude 1965 e lakaas ar velestradurezh e gwerzh heuliadoù niverus a zimbroù gouestlet da Nedeleg, da C'hoarioù ar Meurvor Habask Su, d’ar bleunioù... 

Ar boaz-se da “c’hreantelaat” an dimbrawouriezh a voe kreñvoc'h er bloavezhioù 1980. Pa oa bet moullet 100 timbr etre 1892 ha 1965 e c’haller kontañ ouzhpenn 1200 timbr embannet gant an inizi Cook daou-ugent vloaz diwezhatoc’h.

## Rarotonga

Eus 1919 da 1932 e voe implijet timbroù gant an alc’hwez **RAROTONGA**, diwar anv an enezenn vrasañ.  Daoust d’an enezenn bezañ poblet gant (war dro) 11 000 den e voe dibabet sevel ur velestradurezh fostel emren e 2011 ha sevel timbroù evit enezenn *Rarotonga* hepken a vefe gwerzhet d’an dastumerien er bed a-bezh.

## Aitutaki ha Penrhyn

An inizi Aitutaki ha Penrhyn zo ul lodenn eus enezeg Cook. Timbroù dindan o anv a vez embannet.

## Levrlennadur

*Poole, B.W.H. The Stamps of Cook Islands. Boston: Mekeel-Severn-Wylie, 1912. (Mekeels Handbook #1)

## Pennadoù kar

* Timbroù Aitutaki
* Timbroù Penrhyn
* Timbroù Rarotonga
* Timbroù Zeland-Nevez
Hugo Spangenberg

**Hugo Hernán Spangenberg** (Buenos Aires, 22 a viz Du 1975) a zo ur c'hoarier echedoù arc'hantinat.
C'hwevrer 2026 : 
2 469 e Renk Elo *Standard*, 2 391 e Renk *Fonnapl* ha 2 426 e Renk Elo *Luc'hedenn*.
Mestr Meur eo abaoe 1996, Mestr Etrebroadel (IM) e oa abaoe 1993.
C'hoari a ra e Club Argentino de Ajedrez.
## Kevezadegoù
### [[Kampionad arc'hantinat an echedoù]]

### Kampionad panamerikan e-dan pevarzek vloaz

### Kampionad bedel e-dan ugent vloaz

### [[Olimpiadoù echedoù]]
C'hoari a reas teir gwezh e skipailh Arc'hantina :

## Notennoù

## Liammoù diavaez
* E fichenn FIDE
* 103 fartienn e Chess Games
Keginerezh Bro-C'hall

**Keginerezh Bro-C'hall** eo ar c'heginerezh a vez aozet ha debret e Bro-C'hall ent-hengounel.

## Boued hengounel

Boued hengounel Bro-C'hall a zeu eus ar boued a veze aozet en tiez pe en tavarnioù gwechall.
### Pariz ha Bro-Bariz
* steak gant fritez
* soubilh giz Bearn (krouet e Pariz, ket e Bearn)
* ar chaok-aotrou
* kig-yar gant kebell-touseg
* keusteurenn leue
* legestr mod Amerika, legestr (pe grilh-mor) gant hilienn amerikan
* brie, ur familh keuzioù, en o zouez Brie Meaux AOG, Brie Melun AOG, ha Coulommiers
* perenn Elena gaer

### Bourgogn
* maligorned Bourgogn
* frinkadenn vevin giz Bourgogn
* sezv Dijon

### Traoñ al liger ha Poatev
* rilhetez Teurgn hag ar Mañs
* mogette Vande

### Champagn
* anduilhennig Troyes

### Lyon, Beaujolais ha Bresse
E Lyon eo brudet ar "bouchons", pretioù hengounel lec'h ma vez servijet boued kêr Lyon.
* gwin Côtes-du-rhône ha Beaujolais (gwerzhet e vez milionoù a voutailhadoù "Beaujolais nevez" da Japaniz ha Sinaiz)
* keunell
* kilhevardon
* kig-yar Bresse dre zienn
* saosison eus Lyon
* avaloù-douar giz Lyon

### Lec'h orin dianav
* *pot-au-feu*, kig-bevin poazhet goustad er bouilhoñs gant legumaj goañv evel karotez, avaloù-douar, pour, irvin...

## Diedoù

* Brudet eo gwin champagn, gwinoù Bourgogn ha gwinoù traoñ al Liger
* kognag, ul lambig produet e Bro-Charente

E-touez ar c'hokteloù e c'haller menegiñ :
* diabolo bent
* ar c'hir, ur c'hoktel ofisiel eus an IBA (*International Bartenders Association* pe Kevredigezh Etrebroadel an Davarnerien) hag un digor-kalon eus Bourgogn

## Pretioù
Adijinet eo bet ar c'heginerezh evit ar pretioù cheuc'h, gant ar c'heginer hollvrudet Paul Bocuse da skouer.

Brudet eo ar sturlevr Michelin dre ar bed a-bezh. Reiñ a ra steredennoù d'ar pretioù gwellañ.
Marcelo Tempone

**Marcelo Javier Tempone**  (Buenos Aires, 6 a viz Gwengolo 1962) a zo ur c'hoarier echedoù arc'hantinat.
C'hwevrer 2026 : 2 334 e Renk Elo *Standard*, 2 370 e Renk *Fonnapl* ha 2 384 e Renk Elo *Luc'hedenn*.
Mestr Etrebroadel (IM) eo abaoe 1980.
## Kevezadegoù
### [[Kampionad arc'hantinat an echedoù|Kampionad arc'hantinat hollek]]

### Kampionad bedel ar rummad Yaouer

### Kevezadegoù hiniennel all

### Kampionad panamerikan dre skipailh

## Notennoù

## Liammoù diavaez
* E fichenn FIDE
* 106 partienn e Chess Games
Master Juba

**Master Juba**, ganet e-tro 1825 hag aet da Anaon e-tro 1854, a oa un dañser afromaerikan oberiant er bloavezhioù 1840.

Bez' e oa unan eus an Afroamerikaned kentañ o vont war al leurenn e Stadoù-Unanet Amerika dirak arvesterien wenn. E anv gwirion e vije **William Henry Lane**, met anavezet e oa ivez evel "**Boz's Juba**" hervez an doare ma oa bet deskrivet gant Charles Dickens en e levr-beaj *[[American Notes]]*, embannet e 1842.

Dre ma treveze arvestoù ar *[[blackface]]* (tud wenn pentet e du), Juba a levezonas kalz diorroadur an doareoù dañsoù stadunanat evel an tap, ar jazz hag ar step dancing.

Pa oa krennard e oa kroget da zañsal e saloñsoù ha salioù dañs e New York, e karter ar Five Points, hag o kemer perzh goude en arvestoù minstrel show e-kreiz ar bloavezhioù 1840. Alies e oa bet Master Juba o keveziñ gant ar gwellañ dañserien wenn, betek an hini gwellañ holl en amzer-se, John Diamond, hag alies ez ae ar maout gantañ. Pa oa e barr e vrud, Juba a groge da gentañ gant drevezañ dañserien brudet ar mare ha goude-se e kroge da vat gant e zañsoù dezhañ. Pa oa du e groc'hen, dañsal a rae gant strolladoù "minstrel", o tañsal evel ma rae an dañserien wenn a c'hoapae an dañserien zu hag o kuzhat ar fed e oa du gant ur "blackface". Ha pa voe brudet-mat er Stadoù-Unanet, e Bro-Saoz eo e voe ar brudetañ.
## Notennoù ha daveennoù
Emgann Ocracoke

**Emgann Ocracoke** (e saozneg *Battle of Ocracoke* pe *Battle of Ocracoke Inlet*, anvet ivez **Blackbeard's Last Stand**) e oa bet emgann diwezhañ ar morlaer gwallvrudet Barv Du (Edward Teach) stourmet d'an 22 a viz Du 1718. An emgann a oa bet nepell diouzh arvor enezenn Ocracoke, e North Carolina, ha Barv Du hag e vourzhidi a oa bet tapet gant nerzhioù morlu Breizh-Veur renet gant al letanant Robert Maynard eus ar Royal Navy.
## Kenarroud
Barv Du a oa bet o spontañ an Trizek trevadenn hag un tammig amzer abretoc'h e oa bet pardonet dezhañ gant gouarnour North Carolina, Charles Eden. Met gouarnour Virginia, Alexander Spotswood, en doa kaset un nerzh morlu renet gant al letanant Robert Maynard da glask war e lerc'h dre ma oa gwelet gantañ evel ur riskl bras evit bigi ha kenwerzh Virginia. Marteze ivez e oa o klask gounit berzh politikel ha brud, daoust ma oa an obererezh unan er-maez eus e dachenn ren hag o vont a-enep ar paron roet d'ar vorlaeron pa baouezent gant o obererezh torfedel.

## Notennoù ha daveennoù
Gennad ekonomikel

Ur **gennad ekonomikel** zo un hollad obererezhioù ekonomikel ha greantel damheñvel. An doare implijetañ da zidroc'hañ an obererezhioù ekonomikel a ra gant tri gennad :

* kentañ gennad: an holl obererezhioù liammet ouzh dastum ha produiñ danvez krai, evel ed, glaou, koad pe houarn. Ar vengleuzierien, labourerien-douar ha pesketaerien zo holl labourerien eus ar gennad kentañ.
* eil gennad: an holl obererezhioù ma treuzfurmer an danvezioù krai pe ar madoù etre e stumm madoù, evel an houarn evit sevel un oto, ar gwiadoù e dilhad. Ar vañsonerien pe saverien dilhad zo o labourat en eil gennad ekonomikel.
* Trede gennad: an holl labourioù liammet ouzh ar servijoù evit pratikoù, kuzumerien pe embregrezhioù, evel ar magerezed, ar sinemaioù pe ar bankoù. Graet e vez un diforc'h etre ar servijoù kenwerzhel (stalioù, asurañsoù...) hag ar re nann-kenwerzhel (ospital, deskadurezh foran, al lu) a zo tachennoù labour an trede gennad.

En , an ekonomiourien a oa kroget da ginnig e vije kemmet ar sell gant tri gennad en unan "pevar" ha betek "pemp" gennad. An obererezhioù ekonomikel a vije servijoù da vezañ er pevare gennad a vije servijoù liammet ouzh ar c'heleier ha diazezet war ar ouiziegezh, padal ar pempvet hini a vije reoù servijoù an industriezh liammet ouzh merañ tud hag an degemer.
## Notennoù ha daveennoù
Paulden

**Paulden** zo ur *[[census-designated place]]* (CDP) e kontelezh Yavapai, e kreiz Arizona (Stadoù-Unanet Amerika). 5.567 annezad a oa e 2020.

## Tud
* Jeff Cooper (1920-2006), soudard ha kelenner, arbennikaet war an armoù-tan, krouer ar Gunsite Academy.

## Daveennoù
Big Bear City

**Big Bear City** zo ur gumuniezh nann-enbarzhet hag ur *census-designated place* e kontelezh San Bernardino, e su Kalifornia (Stadoù-Unanet Amerika). 12.738 annezad a oa e 2020.

Er reter d'al lenn Big Bear emañ. Kelc'hiet eo gant Koad Broadel San Bernardino.

## Daveennoù
Dodge City (Kansas)

**Dodge City** zo ur gêr e kontelezh Ford, e su Kansas (Stadoù-Unanet Amerika). 27.663 annezad a oa e 2024.

Savet e voe ar gêr e 1864 hag anvet en enor d'ar c'horonal Henry I. Dodge. Hent Santa Fe a rede dre Dodge City, a oa war harzoù ar C'hornôg e dibenn an XIX kantved. Kalz tropelladoù saout a veze dre ar gêr ivez. Bat Masterson ha Wyatt Earp a voe poliserien eno. Abalamour da se eo deuet Dodge City da vezañ un arouez eus trec'h ar Stadoù-Unanet war ar C'hornôg.

## Er sevenadur
Istor ar film *[[Dodge City (film)|Dodge City]]* (1939) a c'hoarvez er gêr, evel hini *[[Winchester '73 (film)|Winchester '73]]* (1950), gant James Stewart.

## Tud
* Dennis Hopper (1936-2010), aktour ha sevenour
* David A. R. White (ganet e 1970), aktour

## Liamm diavaez
*  Lec'hienn ofisiel

## Daveennoù
Paled

Ar **paled** zo un draezenn e metal, ront ha plat, implijet e c'hoarioù ha sportoù zo :
* ar c'hoarioù paled niverus a gaver e Breizh e Bro-Saoz, e Bro-C'hall, e Portugal, e Spagn hag e Traoñienn Aosta,
* an hoke war skorn hag ar *roller in line hockey*.

Dre astenn-ster e anver paled ur wispidenn stumm ur paled gantañ, er pastezerezh breizhat.
Ruilhad Sevigneg

Ar **ruilhad Sevigneg**  zo ur meuz graet gant kig skilyar, genidik eus Gwitreg. Anvet eo bet diwar markizez Sevigneg hag a oa oa chom en he c'hastell e-kichen ar gêr. 

Aozet e vez gant kig skilyar eus ar feurm, diaskornet evit bezañ ruilhet. Graet e vez ar fars gant rozigoù, bouedennoù kraoñ hag avaloù renetez.

Ar meuz-se a c'hall bezañ debret a-gevret gant chistr hag ur gwin ruz sec'h.

## Notennoù ha daveoù
Timbroù Kreta – Burevioù rusian

Ur burev-post zo bet meret e Kreta gant Impalaeriezh Rusia eus an 13 a viz Mae betek an 29 a viz Gouere 1899, war batrom burevioù stadoù all Europa. E Rethymnon (gresianeg : Ρέθυμνο/ Réthymno) e oa digor evit resev ha kas lizhiri eus an enezenn da C’hres ha da Rusia.

C’hwec’h timbr ha daou-ugent a voe moullet e stumm pevar rummad. Unan anezho a ginnige arouez Rusia (un erer daoubennek) hag an alc’hwez RETYMNO METALIK. Grosion e oa anv ar moneiz a veze implijet : 1 grosion = 1 piastr otoman = 4 metalik. 

War an timbroù bet embannet da c’houde e lenner ΠΡΟΣΩΡΙΝΟΝ ΤΑΧΥΔΡΟΜΕΙΟΝ ΡΕΘΥΜΝΗΣ, 1 ΓΡΟΣΙΟΝ, da lavaret eo "Burev-post berrbad e Rethymno, 1 Grosion".

## Pennadoù kar
* Timbroù Kreta - Burevioù aostrian
* Timbroù Kreta – Burevioù italian
* Timbroù Kreta - Burevioù gall
* Timbroù Kreta - Burevioù saoz
* Timbroù Kreta
* Timbroù Gres
Lindsey Vonn

**Lindsey Caroline Vonn**, ganet **Kildow**, d'an 18 a viz Here 1984 zo ur skierez alpat stadunanat. Gounezet he deus peder c'hib vedel e 2008, 2009, 2010 ha 2012. Vonn he deus gounezet ar vedalenn aour e c'hoarioù olimpek goañv 2010, ar c'hentañ gwech en istor evit ur vaouez stadunanat. Eizh rekord he deus tapet e-kerzh kiboù bedel ski (2008–2013, 2015, 2016), pemp gwech un titl e super-G (2009–2012, 2015), ha tri zitl diouzh renk (2010–2012). E 2016 he devoa gounezet he 20 kib vedel gant an titl, ar rekord uhelañ kement evit ar baotred hag ar merc'hed, dreist Ingemar Stenmark eus Sveden, hag a oa bet maout gant 19 glob eus 1975 betek 1984. An trede gwellañ skierez eo en istor, pe e vije evit ar baotred pe ar merc'hed.
## Notennoù ha daveennoù
Weaver stance

Ar ***Weaver stance*** (*emzalc'h Weaver*) zo un emzalc'h soñjet evit tennañ gant armoù-dorn. Diskouezet e voe evit ar wech kentañ en ur genstrivadeg tennañ e 1959 gant Jack Weaver, ur poliser stadunanat. Jeff Cooper eo a anvas an teknik-mañ, diwar anv e grouer.

## Doare da dennañ
* an dorn kreñv (a vez implijet evit pouezañ war an draen) a zalc'h dornell an arm. Gronnet eo gant an dorn all. Ar vrec'h kreñv zo eeun, troet un tamm evit bezañ morailhet ; ar vrec'h all zo izel hec'h ilin. An tenner a vount war ar vrec'h kreñv ; ar vrec'h all a gempouez an traoù en ur sachañ war an arm. Ar c'hempouez-mañ a rank stabilaat an arm da vare an tenn.
* ar c'har greñv zo war an adreñv, troet he zroad da 45° war-zu an diavaez. He rol eo gwanaat efed an argil, ha gellet fiñval buan ma fell d'an tenner cheñch sibl. Ar c'har wan zo war an araog. Tost eo emzalc'h an divhar d'an hini a vez er boks.

## Implij

Gant an emzalc'h-mañ e teuas Jack Weaver a-benn da c'hounit kenstrivadegoù tennañ. Jeff Cooper a ebarzhas an emzalc'h-mañ en e *[[Tekink modern (armoù-tan)|Deknik Modern]]*. Akademiezh vroadel an FBI a gasas ul lizher da Jack Weaver e 1982 evit kelaouiñ anezhañ e oa bet dibabet ar *Weaver stance* gante.

Un teknik mat eo evit bezañ resis a-bell (en tu all da 15 metr) en ur vont war-raok, da lavaret eo pa denner en ur mod tagus. Poblek eo bet e-touez an nerzhioù surentez e dibenn an XX kantved, met kemeret e vez e blas muioc'h-mui gant an emzalc'h izoskelel, a zo simploc'h da gelenn d'an deraouidi, hag efedusoc'h evit en em zifenn. Ar *Weaver stance* a vez gwelet kalz er filmoù hag er stiradoù, pa c'hall seblantout "michereloc'h" evit an arvestourien.

## Pennadoù kar
* Emzalc'h izoskelel
* Emzalc'h kostez

## Daveennoù
Iran Pahlavi

**Stad impalaerel Iran**, (perseg: کشور شاهنشاهی ایران, Kešvar-e Šâhanšâhi-ye Irân) brudet en un doare ofisiel evel **Stad impalaerel Persia** betek 1935 hag anvet alies **Iran Pahlavi**, (perseg: ایران پهلوی) e oa ar stad en Iran pa oa renet gant an Dierniezh Pahlavi. An dierniezh Pahlavi a oa bet savet e 1925 hag a oa padet betek 1979 pa oa bet lamet e-kerzh Dispac'h Iran ; echuet e oa gant rouantelezh Iran ha savet Republik islamek Iran.

Ar re Pahlavi o devoa tizhet ar galloud e 1925 pa oa bet kurunet Reza Shah, ur jeneral-brigadenn eus Brigadenn Gozaked Persia, goude ma vije bet skarzhet Ahmad Shah Qajar eus ar galloud, diwezhañ rener Iran eus an Dierniezh Qajar. Troet e oa ar *[[Bodadenn guzuliañ vroadel|Majlis]]*, d'ur vodadenn vonreizhañ d'an 12 a viz Kerzu 1925, ha digadoriet Ahmad Shah ha disklêriet Reza Shah evel *[[chah]]* nevez eus Stad impalaerel Iran. 
## Notennoù ha daveennoù
Rautjärvi

**Rautjärvi** zo ur gumun e Su Karelia, e su Finland. War harzoù Rusia emañ. 3.008 annezad a oa e 2024. E Simpele emañ kreizenn velestradurel Rautjärvi.

## Tud

* Lea Piltti (1904-1982), kanerez opera
* Simo Häyhä (1905-2002), soudard ha sniper

## Liamm diavaez

*  Lec'hienn ofisiel
Hamina

**Hamina** zo ur gêr e rannvro Kymenlaakso, e su Finland. 19.305 annezad a oa e 2025.

## Tud
* Magnus Enckell (1870-1925), livour
* Hugo Simberg (1873-1917), livour
* Simo Häyhä (1905-2002), soudard ha sniper, marvet eno.
* Keke Rosberg (ganet e 1948), blenier kirri-tan sport, e dad hag e vamm eus Hamina

## Kêrioù gevellet
* Vordingborg ()
* Falun ()
* Paide 
* Røros ()

## Liamm diavaez
*  Lec'hienn ofisiel
Troy Grove (Illinois)

**Troy Grove** (bet anvet **Homer** gwechall) zo ur gêriadenn e kontelezh LaSalle, e norzh Illinois (Stadoù-Unanet Amerika). 225 annezad a oa e 2020.

## Tud
* Wild Bill Hickok (1837-1876), soudard, den a lezenn hag aktour, haroz eus an Trec'h war ar C'hornôg.
* Kate Austin (1864-1902), kazetennerez, anarkourez ha gwregelourez.
* Ruth Emma Mitten (1876-1942), kelennerez ha merourez skolioù.
Deadwood (South Dakota)

**Deadwood** eo kêr-benn kontelezh Lawrence, e kornôg South Dakota (Stadoù-Unanet Amerika). 1.156 annezad a oa e 2020.

Kregiñ a reas trevadennerien d'en em staliañ e Deadwood er bloavezhioù 1870. E-maez lezenn e oant, pa oa al Lakotaed perc'henned al lec'h sañset. Aour a voe diskoachet er vro e 1847, ha degas a reas kalz annezidi e Deadwood : 2.000 e 1876 ha 12.000 e 1877. Tudennoù brudet an Trec'h war ar C'hornôg, evel Wild Bill Hickok, Calamity Jane ha Seth Bullock, a vevas e Deadwood, a zeuas da vezañ ur gêr arouezius eus ar mare-se eus istor ar Stadoù-Unanet.

## Lec'hioù
* Mount Moriah Cemetery, bered beziet enni tudennoù brudet eus Kornôg ar Stadoù-Unanet.

## Tud
*Wild Bill Hickok (1837-1876), soudard, den a lezenn hag aktour, drouklazhet ha beziet eno.
*Calamity Jane (1852-1903), aktourez, marvet ha beziet eno.

## Daveennoù
Abilene (Texas)

**Abilene** eo kêr-benn kontelezh Taylor, e norzh Texas (Stadoù-Unanet Amerika). Ul lodenn eus ar gêr zo savet war dakad kontelezh Jones ivez. 130.501 annezad a oa e 2024.

## Liamm diavaez
*  Lec'hienn ofisiel

## Daveennoù
Odessa (disheñvelout)

**Odessa** a c'hall ober dave da :

## Lec'hioù
### [[Brazil]]
* Nova Odessa (São Paulo), ur gêr e Stad São Paulo

### [[Kanada]]
* Odessa (Ontario), ur gêr e proviñs Ontario
* Odessa (Saskatchewan), ur gêr e proviñs Saskatchewan

### [[Stadoù-Unanet Amerika]]
* Odessa (Delaware), ur gêr e stad Delaware
* Odessa (Florida), ur gêr e stad Florida
* Odessa (Minnesota), ur gêr e stad Minnesota
* Odessa (Missouri), ur gêr e stad Missouri
* Odessa (Nebraska), ur gêr e stad Nebraska
* Odessa (New York), ur gêr e stad New York
* Odessa (Texas), ur gêr e stad Texas
* Odessa (Washington), ur gêr e stad Washington
* Lake Odessa, ur gêriadenn e stad Michigan
* Al lenn Odessa, e Colorado
* *Little Odessa*, lesanv karter Brighton Beach, e Brooklyn (kêr New York)

### [[Ukraina]]
* Odesa, ur gêr vras e oblast Odesa
* Nova Odesa, ur gêr e oblast Mykolaiv

## Traoù all
* *[[Odessa (album)|Odessa]]*, ur bladenn gant ar Bee Gees deuet er-maez e 1969
* Ar gwreskanv Odessa, a dalvez *Organisation der ehemaligen SS-Angehörigen* (« Aozadur izili kozh an SS »), ur rouedad evit sikour an Nazied a glaske tec'hout kuit eus Alamagn, bet savet e 1946
* (2606) Odessa, un asteroidenn
* Krater Odessa, krater e Texas
* Straed Odessa e Pariz
* Bali Odessa e Marsilha
* *[[Little Odessa (film)|Little Odessa]]*, film stadunanat (1994) 
* *[[Odessa (film)|Odessa]]* (Одесса), film rusian (2019) 
* *[[O'Dessa]]*, film stadunanat (2025)
Creuddyn (Rhos)

**Creuddyn** a oa ur c'hombod gwechall e Kembre. Un tamm eus kantrev Rhos e oa, e hanternoz ar vro, asambles gant kombodoù Uwch Dulas hag Is Dulas.

Er Grennamzer Uhelañ e oa Creuddyn ur greizenn bolitikel a bouez hag eno e oa lez ar roue Maelgwn Gwynedd. Hiziv eo rannet etre kêr Llandudno, Degannwy ha Bae Penrhyn. Kavout a reer un aspadenn eus anv ar c'hombod en hini ar skol gembraek eil derez, Ysgol y Creuddyn. 

En em astenn a rae kombod Creuddyn war ur c'hourenez etre Bae Conwy hag ar stêr Conwy er c'hornôg ha traoñienn an Afon Ganol(e-kichen Mochdre) hag an aod er reter hag er c'hreisteiz. Er c'hreisteiz edo harp e Uwch Dulas, a-hend-all e oa kelc'hiet gant ar mor. Er gwalarn d'ar vroig-se emañ beg Pen y Gogarth hag er biz emañ torgenn Rhiwledyn. Etre an daou e kaver douaroù izel m'emañ kêr Llandudno hiziv. War lez ar stêr Conwy emañ Kastell Degannwy, ur c'hastell eus ar Grennamzer.

## Gwelet ivez
* Kantrevoù ha kombodoù Kembre
Gerardo Barbero

**Gerardo Fabián Barbero** (Lanús Arc'hantina, 21 a viz Eost 1961-Budapest Hungaria, 4 a viz Meurzh 2001) a oa ur c'hoarier echedoù arc'hantinat
.
.
Mestr Meur (GM) e voe adalek 1987, Mestr etrebroadel adalek 1985.
.
C'hoari a reas e kleuboù *Provincial*, *Rosarino de Ajedrez*, *Newell's Old Boys* ha *CAOVA* (*Club Atlético Olegario Víctor Andrade*).
Rufino Aquino a voe e gelennour kentañ, gourdonet e voe gant ar mestr Fernando Demeglio a Rosario da c'houde.
Mont a reas da chom da Vudapest, lec'h ma timezas. Daou vugel en doe. Mervel a reas gant ar c'hrign-bev.
## Kevezadegoù
### Kevezadegoù hiniennel
#### Kampionad arc'hantinat ar Re Yaouank

#### Kampionad ''Asociación Rosarina de Ajedrez''
Kemer a reas perzh teir gwezh, trec'h e voe bewezh.
#### [[Kampionad arc'hantinat an echedoù]]

#### Kampionad bedel ar Re Yaouank

#### Kevezadegoù hiniennel all

### Kevezadegoù dre skipailh
#### Kampionad panamerikan
C'hoari a reas e skipailh Arc'hantina e Villa Gesell (Buenos Aires) e miz Meurzh 1985, tre e voe ar skipailh.
#### [[Olimpiadoù echedoù]]
C'hoari a reas c'hwec'h gwezh e skipailh Arc'hantina.

## Ur bartienn Gerardo Fabián Barbero a-enep da [[Bent Larsen]]
{|
|- valign="top"
|

E 1991 e voe trec'h war Bent Larsen e Buenos Aires:
1. d4 Cf6 2. c4 e6 3. Cf3 d5 4. Cc3 c6
5. e3 Cbd7 6. Dc2 Ae7 7. b3 a6 8. Ad3 b5 9. O-O O-O
10. e4 b4 11. Ca4 dxe4 12. Axe4 Ab7 13. Ag5 Cxe4 14. Axe7 Dxe7
15. Dxe4 Tab8 16. c5 a5 17. Tfe1 Tbd8 18. a3 Cf6 19. Dh4 Aa6
20. axb4 axb4 21. Cb6 Ab5 22. Df4 Tb8 23. Ce5 Tfd8 24. Te3 Tb7
25. g4 Ta7 26. Tae1 Ce8 27. g5 f6 28. Cf3 Cc7 29. gxf6 gxf6
30. Ch4 Df7 31. Rh1 Rh8 32. Tg1 Df8 33. Cg6+ hxg6 34. Th3+ 1-0.
## Levrlennadurezh
* Tibor Karolyi ha Nick Aplin, *Genius in the Background*, Quality Chess, 2009, pajennoù 82–110 (ISBN 978-1-906552-37-4).
* Nicolas Giffard hag Alain Biénabe, *Le Nouveau Guide des échecs. Traité complet*, Pariz, Robert Laffont, Dastumadenn *Bouquins* (ISBN 978-2-221-11013-3).
## Notennoù

## Liammoù diavaez
* 512 partienn e Chess Games
* Gerardo F Barbero 828 partienn e 365 Chess
* E bennadoù e "''News in Chess Theory''" .
* Tournamant Gran Maestro Gerardo Barbero In Memoriam
* Kazetenn "La Capital", Rosario - Mortuajoù, d'ar 1 a viz Meurzh 2001.
Tom MacDonald (raper)

**Thomas MacDonald**, ganet d'an 21 a viz Gwengolo 1988, zo ur raper, kaner, saver pozioù, produer sonerezh ha katcher a-vicher. Brudet eo evit e bozioù eus an tu dehoù. E sonerezh zo bet deskrivet evel "rap MAGA", un is-skourr eus an hip-hop politikel doare trumpour.

Brudet e oa bet pa oa bet embannet ar single "Dear Rappers" e 2017. E 2021, e single "Fake Woke" en doa digoret dezhañ ar ''Billboard'' Hot 100. E 2024, e single "Facts" (gant Ben Shapiro) a oa bet o tizhout ar 16vet plas er *Billboard* Hot 100 hag an 42vet plas er Canadian Hot 100.
## Brud
MacDonald zo deuet a-benn da vezañ brudet-mat enlinenn e-touez an dud eus an tu dehoù, betek dont da vezañ ar soner "rap MAGA". O skrivañ evit *[[Vice (kelaouenn)|Vice]]*, Drew Millard en doa deskrivet MacDonald evel "c'hwezhet" hag ouzhpennet en doa e oa deuet da vezañ brudet o "kemer soñjoù diazez Intelektualed an dark web ha lakaat anezho e stumm kanaouennoù", hag ouzhpennañ a rae ivez ez "eus un nerzh mirour droch ha n'haller ket parraat outañ". Ariana Thompson evit *[[Inked (kelaouenn)|Inked]]* a embann eo MacDonald "unan eus an dud gant ar muiañ a zisrann tro-dro dezhañ e bed an hip hop abaoe ma'z eus eus outañ" ha skrivet he deus e oa an dud eus an tu dehoù "staget ouzh kement ger a gan". En ur poltred evit ar gelaouenn *[[Rolling Stone]]*, MacDonald a embann en dije c'hoant da "ziskouez d'an dud n'eo ket eñ hepken ur zombi dibreder eus an tu dehoù". Evit an *[[Dallas Observer]]*, Garrett Gravley en doa burutellet e ganaouennoù evel  "kanoù-lid kemplezh ar merzher gwenn" hag ouzhpennet e roe dezhañ "ur statud e-touez harperien Trump, evel un doare orakl".

## Buhez prevez
Abaoe 2017 emañ MacDonald e koublad gant ar raperez kanadian ha kenlabourerez Nova Rockafeller, hag a zo deuet da vezañ filmaozerez ar filmigoù sonerezh a embann. Ouzhpenn-se, ar c'houblad a labour war ur steuñv anvet GFBF, ur strollad savet ganto o-daou. MacDonald en deus bet bec'h gant an alkoolegezh en darn vrasañ eus e vuhez hag er bloavezh 2017 e oa c'hoarvezet ur "gwashadur grevus" gantañ hag a vountas warnañ da gregiñ gant an dizoniñ.

## Notennoù ha daveennoù
Bad Bunny

**Bad Bunny**, diouzh e anv gwir **Benito Antonio Martinez Ocasio**, bet ganet d'an 10 a viz Meurzh 1994 e Bayamón (Puerto Rico), zo ur c'haner, produer hag aktour puertorikan. Brudet eo evit e ganaouennoù trap latino ha reggaeton. Adalek 2020 eo bet meur a wech an arzour nann-saozneger selaouetañ war ar savenn sonerezh Spotify.

Blenier kirri-samm e oa e dad, ha skolaerez e vamm. Kresket eo en ur familh stag ouzh ar feiz katolik.

Adalek 2025 eo savet a-enep perzhioù zo eus politikerezh Donald Trump ouzh an enbroidi er Stadoù-Unanet.

## Liamm diavaez
* Roll e bladennoù war Discogs

## Daveennoù
Bayamón

**Bayamón** zo ur gêr e Puerto Rico. 187.187 annezad a oa e 2020. E norzh an enezenn emañ, er c'hornôg da San Juan.

## Tud
* Bad Bunny (ganet e 1994), kaner.

## Liamm diavaez
*  Lec'hienn ofisiel
Ana de Armas

** Ana Celia de Armas Caso**, ganet d'an 30 a viz Ebrel 1988 zo un aktourez kuban ha spagnol. Meur aa-wech eo bet lakaet he anv evit prizioù hag enorioù, evel evit un Academy Award, un Actor Award, ur Bafta, ha daou Golden Globes. 

Kroget eo da vezañ aktourez e Kuba gant ar roll pennañ er film karantez ha drama *[[Una rosa de Francia]]* (2006). Pa oa-hi oadet a 18 vloaz e oa dilojet da Vadrid, e Bro-Spagn, ha gwelet e oa bet er stirad dramaek *[[El Internado]]* (2007–2010). Ur wech dilojet da Los Angeles, Ana de Armas he doa bet rolloù e saozneg er thriller psikologel *[[Knock Knock (film, 2015)|Knock Knock]]* (2015) hag er film torfederezh ha fent *[[War Dogs]]* (2016).
## Liammoù diavaez
* Ana de Armas war IMDb
Limonadez

Al **limonadez** zo un evaj yen graet gant chug suraval, dour ha sukr. Gazek eo alies en Europa, met n'eo ket er Stadoù-Unanet nag e Kanada.

## Gerdarzh
Savet eo ar ger limonadez gant ar ger limon (suraval e galleg kozh) ha limone (italianeg).

## Orinoù

Nasir-e C'hosro (1004-1070), ur barzh persek genidik eus Tadjikistan a-vremañ, a rae dave e « Safarnama » (Levr beajoù) d'un evaj « qatarmizat », aozet en Ejipt ar Grennamzer. Aozet e veze o veskañ chug suraval gwasket gant sukr-korz, un dousaer naturel aes da gavout. Gwerzhet e veze an evaj poblet-se gant ar werzherien niverus a oa e marc'hadoù ar vro.

Dont a reas war-wel rekipe kentañ al limonadez en XIII kantved en ul levr keginañ arab.

## Istor
Evañ a reer limonadez e broioù Europa abaoe an XVII kantved da nebeutañ. E Pariz e vije erruet d'an 20 a viz Eost 1630.

An dour gazekaet, ijinet gant ar c'himiour Joseph Priestley, hag un hentenn nevez da c'hazekaat an dour ijinet gant Johann Jacob Schweppe, ur bravigour suis alaman, a sikouras al limonadez da vezañ skignet aesoc'h.

## Limonadezioù ar bed

 

En Iwerzhon eo gazek al limonadez, ha daou seurt zo : al limonadez gwenn hag al limonadez ruz. 

En India ha Pakistan e vez anvet *nimbu paani*, hag e Bangladesh e c'hall bezañ holen ha chug jinjebr ennañ, hag anvet e vez *lebur shorbot*.

## Daveoù

## Pennad kar

* sitronadez
Odessa (Texas)

**Odessa** zo ur gêr e kontelezh Ector (he c'hêr-benn eo) hag e hini Midland, e kornôg Texas (Stadoù-Unanet Amerika). 119.748 annezad a oa e 2024.

Savet e voe e 1881 evel lec'h-ehan da veajourien al linenn hent-houarn Texas and Pacific Railway, hag evel lec'h-eskemm evit kenwerzh ar chatal. Anvet e voe diwar kêr Odesa (Ukraina a-vremañ, Impalaeriezh Rusia neuze) gant labourerien rusian al linenn hent-houarn, pa vezent lakaet gant plaenennoù ar vro da soñjal e reoù o bro orin.

Diazezet eo ekonomiezh ar vro war eztennadur an eoul-maen.

## Tud
* Chris Kyle (1974-2013), soudard.

## Liamm diavaez
*  Lec'hienn ofisiel

## Daveennoù
North Star (Ohio)

**North Star** zo ur gêriadenn e kontelezh Darke, e kornôg Ohio (Stadoù-Unanet Amerika). 224 annezad a oa e 2024.

## Tud
* Annie Oakley (1860-1926), tennerez hag aktourez.
Parry Sound (Ontario)

**Parry Sound** zo ur gêr e norzh Ontario (Kanada). 6.879 annezad a oa e 2021.

## Tud

* Francis Pegahmagabow (1891-1952), soudard, poltikour ha stourmer

## Liamm diavaez

*  Lec'hienn ofisiel

## Daveennoù
Timbroù Afrika ar C'heheder C'hall

Afrika ar C'heheder C'hall (galleg: *Afrique-Équatoriale française* berraet en **AEF**) a vode dindan aotrouniezh ur gouarnour-jeneral peder zrevadenn c’hall en Afrika ar C'hreiz : Gabon, Kongo Frañs, Oubangui-Chari ha Tchad. Savet e 1910, bez e oa d’ar c’houlz-se ur c’hevread, ha lakaet Brazzaville da gêr-benn. E 1934 e teuas Afrika ar C'heheder C'hall (AEF) da vezañ un ensavadur unanet, an trevadennoù a yae d'ober anezhañ o vezañ anvet rannvroioù, goude-se tiriadoù e 1937. Ur budjed hepken a voe savet evit an drevadenn en he fezh neuze.

N’eo ket souezh eta n’eus ket bet embannet an disterañ timbr dindan anv AEF a-raok 1936, peogwir e veze embannet gant melestradurezh Frañs e pep trevadenn rummadoù timbroù ispisial. E 1924 koulskoude e voe dreistmoullet timbroù kozh Kongo Frañs a veze implijet e Kongo, Oubangi-Chari ha Tchad gant « AFRIQUE EQUATORIALE FRANÇAISE ». E Gabon e voe ouzhpennet an hevelep meneg war an timbroù e 1910, ha dreistmoullet c’hoazh e 1924.

Daou seurt a yae d'ober an heuliadoù timbroù AEF a-raok an Eil Brezel-bed :
* ar rummadoù a gaver e pep lec’h en impalaeriezh c’hall : Diskouezadeg Etrebroadel Pariz (1937), Pierre ha Marie Curie (1938), Diskouezadeg New-York (1938), 150vet Deiz-ha-bloaz an Dispac’h (1939) …
* an timbroù a veule talvoudegezh an trevadenniñ : henvroidi o labourat, poltredoù « harozed » Afrika c’hall (Pierre Savorgnan de Brazza, Emile Gentil, Paul Crampel, Victor Liotard).

E 1941 e voe embannet daou heuliad timbroù. An hini *Difenn an Impalaeriezh* a ziskoueze soudarded an arme drevadennel gant o lifre, a veze kavet e broioù all dindan dalc’h Bro-C’hall (Madagaskar, Maoritania, Kameroun…) gant tresadennoù disheñvel bepred. Skeudenn ur porzh en Afrika ha penn ar Marichal Pétain er c’horn dehou a voe danvez an timbr nemetañ savet gant servijerien renad Vichy.

E 1940 e tibabas ar gouarnour Félix Éboué nac’hañ urzhioù Petain ha stagañ an Tchad ouzh ar France Libre. Tamm ha tamm ez eo Kameroun ha tiriadoù an AEF (nemet ar Gabon) a savas a-du gant ar Rezistañs.

Produet e voe timbroù dreistmoullet AFRIQUE FRANÇAISE LIBRE warno ken abred ha 1940. Ar bloaz war-lerc’h e voe moullet e Londrez ar rummad *Feniks* gant an alc’hwez FRANCE LIBRE en nec’h hag ar Groaz Loren er c’horn kleiz. Kalzig timbroù dreistmoullet gant RÉSISTANCE pe LIBÉRATION a voe graet e 1944.

Goude bezañ enoret Félix Éboué gant un timbr e 1945 e adkrogas servij ar post gall gant an embann timbroù reoliek, o veskañ loened gouez (ur frikorneg, ur glazard), gweledvaoù ezotek, henvroidi dizanv, poltred an ergerzhour Savorgnan de Brazza...

E 1956 e voe embannet pevar zimbr eus rummad ar FIDES (*Font Arc'hantaouiñ evit an Diorren Armerzhel ha Sokial*), a ziskoueze ul lec’h bennak eus pep tiriad eus Afrika ar C'heheder C’hall.

Niverus a-walc'h e voe timbroù ar postoù-nij (32 dimbr etre 1937 ha 1957). En o zouez, an heuliadoù trevadennel klasel (« Pemzektez an impalaeriezh », « France Libre », « Devezh an Trec'h », Du Tchad au Rhin) hag timbroù a vent vras a denne da istor Frañs en Afrika…

## Pennad kar
*Timbroù Afrika ar C'hornaoueg C'hall
Cacabelos

**Cacabelos** zo ur gumun e kornôg proviñs León, e Spagn. 4.734 annezad a oa e 2025.

## Istor
Dismantroù Castro Bergidum, ur gêr savet da vare Oadvezh an arem hag annezet da vare ar Romaned, a zo e Cacabelos. E mirdi arkeologel ar gumun e vez diskouezet traoù bet kavet eno.

D'an 3 a viz Genver 1809 e voe dalc'het eno emgann Cacabelos etre ar C'hallaoued hag ar Saozon, e-kerzh Brezel dizalc'hiezh ar vro.

## Sevenadur
War hent gall Sant Jakez emañ ar gumun.

## Gwelet ivez

* Thomas Plunket

## Daveennoù
Emzalc'h izoskelel

An **emzalc'h izoskelel** zo unan eus an daou emzalc'h nes implijet evit tennañ gant armoù-dorn, asambles gant ar *[[Weaver stance]]*.
## Doare da dennañ
* an dorn kreñv (a vez implijet evit pouezañ war an draen) a zalc'h dornell an arm. Gronnet eo gant an dorn all. Biz-meud an dorn all a zo o stekiñ ouzh an arm, ha pozet eo biz-meud an dorn kreñv warnañ.
* eeun eo an divrec'h. Korf an tenner zo a-fas d'ar sibl, e zaou droad war ar memes linenn. Pleget eo e zaoulin un tamm, met en e sav e chom.
Gwelet eus a-us, korf an tenner hag e zivrec'h a ra stumm un tric'horn izoskelel. En **emzalc'h izoskelel kemmet** eo un tamm stouet penn, divskoaz ha korf-bras an tenner.

## Implij
Daoust dezhañ bezañ koshoc'h, an emzalc'h izoskelel a dapas brud er bloavezhioù 1980 pa voe implijet gant an dennerien sport IPSC Brian Enos ha Rob Leatham evit gounit kenstrivadegoù. Un emzalc'h mat evit en em zifenn eo, en ur dennañ ouzh sibloù tost (betek 15 metr). Simpl eo da zerc'hel soñj, ha kelennet e vez da galz nerzhioù surentez hiziv an deiz.

Gorread ar c'horf kinniget d'un tenner enebour zo brasoc'h gant an emzalc'h izoskelel, met kinniget e vez ivez lec'hioù eus ar c'horf-bras gwarezet gwelloc'h gant ur jiletenn enepboled (an tal, ha n'eo ket ar c'hostezioù).

## Pennadoù kar
* *[[Weaver stance]]*
* Emzalc'h kostez

## Daveennoù
Jorge Gómez Baillo

**Jorge Horacio Gómez-Baillo** (19 a viz Ebrel 1959)  a zo ur c'hoarier echedoù arc'hantinat.
Mestr Etrebroadel (IM) eo abaoe 2006 .
C'hwevrer 2026: 2 369 eo e renk Elo *Standard*, 2 340 e renk Elo *Fonnapl* ha 2 241 e renk Elo *Luc'hedenn*, 2 460 eo e renk Elo *Standard* uhelañ, bet tizhet e miz Genver 1996.
## Kevezadegoù
### Kevezadegoù hiniennel
#### [[Kampionad arc'hantinat an echedoù]]

### Kevezadegoù dre skipailh
#### Kampionad su amerikan
C'hoari a reas e skipailh Arc'hantina ur wezh.

#### Kampionad panamerikan
C'hoari a reas e skipailh Arc'hantina ur wezh.

#### Kampionad bedel e-dan 26 vloaz
C'hoari a reas e skipailh Arc'hantina div wezh.

#### Kampionad bedel (hollek)
C'hoari a reas ur wezh e skipailh Arc'hantina.

#### [[Olimpiadoù echedoù]]
C'hoari a reas peder gwezh e skipailh Arc'hantina.

## Notennoù

## Liammoù diavaez
* E fichenn FIDE
* 69 fartienn e Chess Games
* 638 partienn e 365 Chess
Argadenn Pickett

**Argadenn Pickett** (saozneg: *Pickett's Charge*) a oa bet un dagadenn troadegiezh d'an 3 a viz Gouhere 1863, e-kerzh Emgann Gettysburg. Urzhiet e oa bet gant ar jeneral Kengevreet Robert E. Lee evel lodenn eus e steuñv da dreuziñ linennoù difenn an Unaniezh ha tizhout un trec'h peurglok war an Norzh. An argadenn a oa bet anvet en enor d'ar major jeneral George Pickett, unan eus pennoù an divizionoù eus Lu Stadoù Kengevreet Amerika a oa bet o kemer perzh en argadenn. An dagadenn a oa bet war kreiz Lu an Unvaniezh e Cemetery Ridge, a oa bet raksoñjet da vezañ ul lec'h gwan el linennoù difenn. E-keit ma oa ar soudarded kengevreet o vont war-raok war-hed 1 miltir (1,6 km) en un dachenn digor e oant bet tizhet gant tennoù fuzuilhoù ha tennoù pezhioù kanol gant soudarded an Unvaniezh, gwarezet-mat. An dachenn digor na roe ket tu dezho da guzhat, a-benn neuze e oa aes tizhout ar soudarded kengevreet, ha buan e oa bet skrijus ar c'holloù. Un nebeud soudarded kengevreet a oa deuet a-benn da dizhout al linennoù difenn enebour ha stourmet o devoa dorn-ha-dorn, met a-benn ar fin e oant bet trec'het. 

Disoc'h an argadenn a oa bet drastus evit ar re gengevreet ; ouzhpenn an hanter eus ar soudarded o devoa kemeret perzh a oa bet lazhet, gloazet pe prizoniet. Argadenn Pickett a oa bet kammdro Emgann Gettysburg, hag ar poent pellañ bet tizhet gant an argadourien a zo bet anvet "high-water mark of the Confederacy". Drast an argadenn a oa bet fin spi ar re gengevreet da gaout un trec'h peurglok en un emgann ; rediet e oant bet da vont war-gil betek Virginia. Alies eo bet graet eus an emgann un darvoud dreistordinal ha romantel eus ar Brezel diabarzh, dreist-holl e su ar vro.

## Gwelet ivez
*George Pickett
*Winfield Scott Hancock
Jorge Szmetan

**Jorge Guillermo Szmetan** (Buenos Aires, 26 a viz Mae 1950-19 a viz Gwengolo 2015)   a oa ur c'hoarier echedoù arc'hantinat.
## Kevezadegoù
### Kevezadegoù hiniennel
#### [[Kampionad arc'hantinat an echedoù]]

#### Kevezadegoù hiniennel all

### Kevezadegoù dre skipailh
#### [[Olimpiadoù echedoù]]
C'hoari a reas teir gwezh e skipailh Arc'hantina.

## Notennoù

## Liammoù diavaez
* E fichenn FIDE
* 150 partienn e Chess Games
Toaz-frouezh

**Toaz-frouezh** zo toaz graet gant frouezh poazhet gant sukr, ha pektin a-wechoù. Troc'het e vez e karrezioù pe hirgarrezioù evit kaout madigoù anvet toazennoù-frouezh. 

## Orinoù
Da gentañ e oa un teknik evit mirout bouedenn ar frouezh, alese e anv a « goñfitur sec'h ». Ijinet e vefe bet en X kantved, hag ar menegoù skrivet kentañ eus aozañ toaz-frouezh a savfe da greiz ar XV kantved, tro Clermont-Ferrand en Aovergn.

## Fardañ

A bep seurt frouezh a vez implijet : avaloù-stoub, abrikez, avaloù, agrum, prun, hag all. Gwelloc'h eo pa vez fresk ar frouezh. A-drugarez d'ar sukr eo miret ar frouezh lakaet da yod. Pa vezz poazhet e tle ar meskad-se mont tevoc'h hep karamelaat. Goude bezañ sec'het e-pad daou pe dri deiz e vez divoullet, troc'het e stummoù geometrek ha ruilhet er sukr strink.

Rankout a ra an toaz-frouezh kaout div drederenn a frouezh da nebeutañ.

## Daveoù
Gettysburg (Pennsylvania)

**Gettysburg** eo kêr-benn kontelezh Adams, e Pennsylvania (Stadoù-Unanet Amerika). 8.647 annezad a oa e 2024.

## Istor
Brudet eo ar gêr evit daou zarvoud stag ouzh Brezel diabarzh Stadoù-Unanet Amerika : emgann Gettysburg (1 - 3 a viz Gouere 1863), bet gounezet gant an Unaniezh ha gwelet evel unan eus an darvoudoù pouezusañ eus ar brezel, ha prezegenn Gettysburg, distaget eno gant Abraham Lincoln d'an 19 a viz Du 1863.

E dibenn ar Brezel-bed Kentañ e voe staliet e Gettysburg ar c'hamp-gourdoniñ kentañ evit an tankoù er vro, renet gant Dwight D. Eisenhower.

## Kêrioù gevellet
* León (), abaoe 1987.
* Sainte-Mère-Église (), abaoe 1993.
* Gettysburg (South Dakota), abaoe 1997.
* Morelia (), abaoe 2004.
* Sekigahara (), abaoe 2016.

## Liamm diavaez
*  Lec'hienn ofisiel

## Daveennoù
Emgann Cacabelos

**Emgann Cacabelos** a c'hoarvezas d'an 3 a viz Genver 1809 e Cacabelos (Kastilha ha León, Spagn a-vremañ). Un tamm eus brezel dizalc'hidigezh Spagn e voe. Enebet e oa gward-adreñv ar British Army ouzh izili eus arme Napoleon.

E dibenn miz Kerzu 1808, an arme vreizhveuriat a oa oberiant e gwalarn Spagn a grogas da gilañ war-zu Galiza evit chom hep bezañ gronnet gant an arme c'hall. Napoleon a zivizas kas ur vrigadenn varc'hegerezh skañv, ur rannarme dragoned hag ur rannarme troadegiezh evit tagañ anezhe. Renet e oant gant ar jeneral Auguste François Marie de Colbert-Chabanais.

Ar Saozon a lezas o gward-dreñv, ennañ pemp rejimant troadegiezh hag ur strollad kanolioù, evit talañ oute, dindan urzhioù Edward Paget. Div argadenn c'hall a voe lañset warne. Kempouez a-walc'h e voe ar c'holloù, ha gellout a reas ar Saozon kenderc'hel da gilañ war-lerc'h.

Lazhet e voe ar jeneral de Colbert-Chabanais en emgann gant Thomas Plunket, ur fuzuilher iwerzhonat hag a implijas e garabinenn Baker a-bell, evel fuzuilh-resisted, ar pezh a oa ral d'ar poent-se.

## Levrlennadur
*  Alain Pigeard, *Dictionnaire des batailles de Napoléon*, Tallandier, 2004, ISBN 2-84734-073-4

## Daveennoù
Adolfo Farsari

**Adolfo Farsari**, ganet d'an 11 a viz C'hwevrer 1841 hag aet da Anaon d'ar 7 a viz C'hwevrer 1898, a oa ur poltrejer italian o labourat e Yokohama, e Japan. E studio, an hini diwezhañ perc'hennet gant un estrañjour ha brudet e Japan, a oa unan eus ar re vrasañ o produiñ poltriji niverus hag o kaout berzh-bras. Dre ma oa mailh Farsari war mestroniañ an teknikoù poltredañ ha dre m'en doa donezonoù evel embreger, eo bet hollbouezus a-fed diorroadur ar poltrejerezh e Japan.

Goude ur mare berr en arme, m'en doa servijet e-kerzh ar Brezel diabarzh stadunanat, e oa troet d'un embreger ha gwerzher poltriji. E labourioù poltredañ a veze degemeret mat ha priziet, dreist-holl ar re livet gant an dorn gant poltredoù tud pe gweledvaoù. An darn vrasañ anezho a veze gwerzhet da estrañjourien o vevañ er vro pe da dud oc'h ober un dro gweladenniñ.

Skeudennoù Farsari a veze implijet kalz, kinniget e levrioù, kazetennoù, ha raloc'h e adimplijet gant arzourien all evit mediaioù all. E labourioù niverus o deus kemmet an doare da welet tud Japan, kement hag ar gweledvaoù, ha kemmet o deus ivez an doare ma en em wele Japaniz o-unan hag o bro dezho.
Ging (film)

***Ging*** zo ur film produet er Filipinez hag embannet e 1964. Ar film a implij an filipineg hag an tagalogeg. Titl ar film zo ur raganv maouez. Doare ar film zo un drama familh. 
## Istor
Embannet eo bet gant People's Pictures d'an 20 a viz Genver 1964. Filmaozet e oa bet gant Cirio H. Santiago ha Teodorico C Santos. Un azasadur eo an istor eus ur vandenn-dreset gant Mars Ravelo hag Elpidio Torres embannet er gelaouenn *Liwayway*.
## Aktourien
*Vilma Santos
*José Padilla, Jr.
*Olivia Cenizal 
*Carol Varga
*Ramon d'Salva
*Aruray
*Ponga
*Etang Discher 
*Georgie Quizon
*Jose Garcia
*Paquito Salcedo
*Eva Montes
## Notennoù ha daveennoù

## Liammoù diavaez
* Ging war IMDb
Jaime Emma

**Jaime Emma** (Buenos Aires, 17 a viz Genver 1938 - Buenos Aires, 8 a viz Genver 2005)a oa ur c'hoarier hag ur bruder echedoù arc'hantinat.
Kazetennour ha breutaer e oa.
Mestr Etrebroadel (IM) e oa abaoe 1978.
2 435 eo bet e renk Elo *Standard* uhelañ.
## Kevezadegoù
### Kevezadegoù hiniennel
#### [[Kampionad arc'hantinat an echedoù]]

### Kevezadegoù dre skipailh
#### [[Olimpiadoù echedoù]]
C'hoari a reas div wezh e skipailh Arc'hantina.

## Roll an oberoù

## Notennoù

## Liamm diavaez
* 281 bartienn e Chess Games
One Battle After Another

***One Battle After Another*** zo ur film birvidik, fent du ha thriller stadunanat, skrivet ha sevenet gant Paul Thomas Anderson, ha deuet er-maez e 2025. Fellout a rae da Anderson azasaat ar romant *Vineland*, gant Thomas Pynchon, evit ar sinema ; a-benn ar fin e voe pell a-walc’h ar film diouzh al levr : dalc’het en deus ar sevenour mennozhioù ha n’eo ket tudennoù pe darvoudoù resis.

## Sinopsis
Pat Calhoun ha Perfidia Beverly Hills zo izili eus ar *French 75*, ur strollad dispac'hel eus an tu kleiz pellañ hag a sav oberoù feuls a-enep ar gouarnamant hag an tier-bank. Un tamm goude ganedigezh o merc'h ez eus dismantret ul lodenn eus o strollad kuzh gant an ofiser Steven J. Lockjaw. Harzet eo Perfidia, hag asantiñ a ra diskuilhañ izili eus ar strollad en eskemm ouzh ur statud gwareziñ. Pat hag o merc'h a rank mont da guzhat, en ur vevañ dindan un identelezh nevez. 16 vloaz war-lerc'h int adkavet gant Lockjaw. Mont a ra merc'h Perfidia diwar-wel, ha Pat a glasko adkavout anezhi.

## Fichenn deknikel
* Bro : 
* Padelezh : 162 vunutenn
* Senario ha seveniñ : Paul Thomas Anderson
* Produiñ : Ghoulardi Film Company
* Aktourien pennañ : Leonardo DiCaprio, Benicio del Toro, Regina Hall, Sean Penn, Teyana Taylor, Chase Infiniti
* Deiziad dont er-maez : 26 a viz Gwengolo 2025 (Stadoù-Unanet)
* Budjed : 115 milion a zolaroù

## Liamm diavaez
*  Fichenn IMDB

## Daveennoù
Fuzuilhadegoù Tumbler Ridge

D'an 10 a viz C'hwevrer 2026, e voe sevenet un dagadenn armet e daou lec'h disheñvel e Tumbler Ridge, e Kolombia Vreizhveuriat, e Kanada. Dek den a oa bet lazhet ha 27 all a oa bet gloazet. Ar gwashañ fuzuilhadenn skol eo bet e Kanada abaoe Lazhadeg ar skol liestenik e Montreal e 1989.

## Suspet
Embannet eo bet e-kerzh ar wallreuz e oa ar polis o klask ur "vaouez gwisket gant ur robenn ha blev gell ganti." Ar Royal Canadian Mounted Police en doa embannet o doa kavet piv e oa an tager, met kuzh e oa bet dalc'het  e anv evit abegoù prevezded. Ouzhpennet eo bet e oa an archerien o klask war e lerc'h, met diaes e oa kavout petra a oa bet mammenn ar c'hoant da lazhañ tud a-yoc'h. A-benn ar fin e voe embannet identelezh ar muntrer hag a oa **Jesse Van Rootselaar** (4 a viz Eost 2007 – 10 a viz C'hwevrer 2026), anvet ivez **Jesse Strang**, hervez ar c'homiser Dwayne McDonald. McDonald en doa embannet e oa Van Rootselaar ur vaouez treuzrevel. Van Rootselaar a oa paouezet gant ar skol pevar bloaz a-raok an darvoudoù. McDonald en doa embannet ivez ne oa prouenn ebet e vije bet harellerezh skol a-enep Jesse Van Rootselaar. Jesse hag he c'hoarezed a oa bet paket e tabutoù etre o zad hag o mamm evit gouzout piv en dije ar gward anezho ur wech dispartiet ha dilojet e oant alies etre an Douar-Nevez ha Labrador ha Kornôg Kanada eus 2010 betek 2015. Van Rootselaar a oa bet pellaet diouzh e dad, hag hennezh a lavare n'en doa ket Jesse implijet biskoazh an anv Van Rootselaar a oa anv an tad.
## Notennoù ha daveennoù
Yar Gentieg

:&nbsp;*Arabat droukveskañ gant al Lec'h orin gwarezet [[Yer Gentieg]].
----
*'Yar zu Gentieg*' a zo ur [[gouenn|ouenn]] [[yar]] eus [[Gentieg]], e [[Bro-Roazhon]].

He ment zo krenn, he stumm zo gren. Diforc'het e vez diouzh ar gouennoù all gant he daoulagad c'hell teñval.

Niver ar yer Gentieg en doa tizhet o barr er bloavezhioù 1930. Aet e oa ar ouenn da get war-dro 1980. Adsavet eo bet gant [[ekomirdi ar Bintinais]], e-kichen [[Roazhon]].

Dezverkoù :
* pouez : kilhog : etre 2 ha 3 kg ; yar etre 1,5 ha 2,5 kg
* kribenn : simpl
* liv an daoulagad : gell teñval
* liv ar c'hroc'hen : gwenn
* liv an tarsoù : gris glas teñval
* pluñv : du gant adskedoù gwer
* vioù : 60 g, krogenn wenn
* Ment : kilhog 40 cm ; yar 30 cm
* kigellig : ruz ha diorroet

Ul labourer-douar hag en doa gwez-avaloù chistr bio ha ruskennoù e-kichen Gentieg en doa merzet e miz Even 2016 e oa efedus-tre yer Gentieg evit stourm ouzh ar [[c'hwiliorez aziat|c'hwiliorezed aziat]]. Met reiñ a ra ekomirdi ar Bintinais da c'houzout n'eo ket un diskoulm burzhudus, rak ar yer maget mat pe ouzhpenn bloaz n'eont ket war-lerc'h an amprevaned.

Ul labourer-douar all e Breizh a warez e werjeoù diouzh [[Anthonomus pomorum|antonom ar gwez-avaloù]] gant ar yer Gentieg ; an divaskell galloudek anezho a ro an tu dezho da gludañ war ar gwez evit debriñ an amprevaned-se. Ouzhpenn se e vev mat ar yer-se asambles gant an deñved pa vezont o naetaet anezho diouzh an astuz,[[tarlask]]ed, [[tenia]] ha [[distomatoz]]ed.

== Mammennoù ==
* Standard ofisiel ar yer (yer, gwazi, yer-Indez, houidi ha klujiri-Spagn), embannet gant Kevredigezh kreiz magerezh evned-porzh Frañs.
* [[François de Beaulieu]] (raksrid Jean-Luc Maillard), *Les races bretonnes : Une histoire bien vivante'', Roazhon, Embannadurioù Apogée hag ekomirdi ar Bintinais, miz Du 2022, 191 p. , OCLC 1368023950.

## Daveoù
Stuppagghiari

Ar **Stuppagghiari** a oa ar stumm kozh eus ar Mafia sikilian. Ur strollad torfedourien aozet e oa, oberiant en XIXvet kantved ha diazezet e Monreale, nepell diouzh Palermo e Sikilia. Al lid degemer evit bezañ degemeret en aozadur a oa bet an hini kentañ o vezañ brudet e-mesk an dud ha ne oant ket izili.
## Notennoù ha daveennoù
Man-of-war

:&nbsp;*Arabat droukveskañ gant [[Man-at-arms]]

E geriaoueg ar [[Royal Navy]], ur *'man-of-war** (skrivet ivez **man-o'-war**, pe simplaet e **man*' ; [[brezhoneg]]: den a vrezel) a oa ul [[lestr-brezel]] pe ur [[fourgadenn]] a veze implijet alies en [[Europa (kevandir)|Europa]] er  betek an . E gwirionez an droienn ne oa ket bet roet dezhi un talvoudegezh resis a-fed rummatadur bigi, met implijet e veze dreist-holl evit bigi armet gant [[Kanol (kanolierezh)|kanolioù]]. Hervez [[rating system of the Royal Navy|sistem rummata ar Royal Navy]] e oa ar *men-of-war'' da vezañ er rummad listri eus al linenn gant c'hwec'h "renk", ar "c'hentañ renk" (100-120 kanol) o vezañ ar re armet ar gwellañ hag ar re "c'hwec'hvet renk" e oa ar re skañvañ a-fed armamant (20-28 kanol).
## Notennoù ha daveennoù
Eskemmez amprouiñ Eibar

**Eskemmez amprouiñ Eibar** (e spagnoleg *Banco Oficial de Pruebas de Éibar*, pe BOPE), eo an eskemmez amprouiñ nemetañ evit an armoù-tan e stad Spagn. E Eibar (proviñs Gipuzkoa, Euskadi) emañ, un takad istorel eus industriezh an armoù-tan el ledenez iberek. Perzh eo er CIP.

E dibenn an XIX e oa kroget labouradegoù zo e Gipuzkoa da amprouiñ o armoù evit gwarantiñ ul live a galite diazez d'o fratikoù. E 1915 e voe embannet ul lezenn e Spagn hag a redie an amprouennoù-mañ. Lakaet e voe e pleustr e 1919 nemetken abalamour d'ar Brezel-bed Kentañ. Daou eskemmez a voe savet, e Eibar hag e Uviéu (Asturiez). Rannoù eus an eskemmezioù-mañ a voe digoret e Elgoibar hag e Barcelona (Katalonia) ivez. E 1927 e teuas stampilhoù an eskemmezioù da vezañ ret evit an holl armoù produet er vro.

Ouzhpenn an amprouennoù armoù e kinnig bremañ ar BOPE amprouiñ munisionoù ha diweredekaat armoù evit an dastumerien hag ar mirdioù.

## Liamm diavaez
*  Lec'hienn ofisiel

## Gwelet ivez

* Eskemmez amprouiñ Saint-Étienne, an ensavadur heñvel e Bro-C'hall.

## Daveennoù