Sant-Nazer

**Sant-Nazer** a zo ur gêr hag ur porzh industriel a Vreizh, e lez hanternoz aber al Liger, e gevred ar vro hag e departamant al Liger-Atlantel. 69 993 annezad zo e 2015, trede brasañ unvez kêrel Breizh eo ivez gant 151 286 annezad e 2014.

Abalamour d'he bon splujerezioù e voe Sant-Nazer bombezet taer gant ar Gevredidi e-pad an Eil Brezel Bed, o tistrujañ al lodenn vrasañ eus ar gêr. Ar gêr diwezhañ en Europa dieubet diouzh an Nazied eo. Hiziv eo ur pol lestrsaverezh hag aernijerezh a-bouez. Savet en deus Chanterioù an Atlanteg, unan eus brasañ ar bed, listri veur evel an Normandie, ar France, ar Queen Mary 2 hag an Harmony of the Seas.

## Douaroniezh
* Ar stêr Brived a gember gant al Liger etre Sant-Nazer ha Mouster-al-Loc'h.
### Kumunioù amezek

## Anv
Dont a ra an anv eus *[[Nazarius ha Celsus|Sant Nazer]]* pe *Nazarius*, merzher e Milano, hag a vije bet degaset ur releg bennak anezhañ betek ar vro. 

* Erwan Vallerie (1995) ː **Sanctus Nazarius de Sinnuario**, 1050; **Sancto Nazario**, 1096

## Ardamezioù

## Istor
### [[Henamzer]]
* Seblantout a ra Sant-Nazer bezañ ar gêr geltiek kozh Corbilo. Meneget eo anv ar porzh galian mojennel-mañ gant Piteas er  kantved a-raok JK, ha war lerc'h gant Plinius an Henañ.
* War tachenn pobl an Namneted e oa lec'hiet.
### [[Krennamzer]]
Hervez an istorour Alain Bouchart ( kantved) eo di e oa aet ar roue mojennel Brutus Breizh da ziazezañ e vroad nevez.
### [[Dispac'h Gall]]
* Krouet e voe kumun Sant-Nazer e 1790 diwar ar barrez katolik. Lakaet e voe da benn Kanton Sant-Nazer hag e Bann Gwenrann. E 1800 e voe lakaet en Arondisamant Savenneg.
### Greanteladur bras e-pad an  hag an
* Ur porzh bras eo deuet da vezañ. Kalz stourmoù sokial zo bet ivez.
* 1857: tizhet eo **Sant-Nazer** gant an hent-houarn.
### [[Brezel-bed kentañ]]
* Mervel a reas 1 280 gwaz ag ar gumun abalamour d'ar brezel, da lavaret eo 3,34 % eus he foblañs e 1911.
* Daou vilour bet ganet e Sant-Nazer, Émile Le Pahun, korporal, ha Joseph Porcher, soudard, a voe fuzuilhet gant al lu gall e 1916.
### [[Eil Brezel-bed]]
**[[1940]]**: 
* Miz Even: 
** d'ar 17 e kouezhas ur c'harr-nij *[[Heinkel 111]]* ha d'an 18 e kouezhas ur c'harr-nij *[[Junkers Ju 88]]* eus an aerlu alaman (*[[Luftwaffe (1933-1945)|Luftwaffe]]*) e Sant-Nazer;
** an Alamaned a aloubas kêr d'ar 21.
**[[1941]]**: 
* Miz Genver: un diazezlec'h evit al listri-spluj a voe savet gant an Alamaned.
* Miz Meurzh: bombezet e voe ar porzh gant ar Royal Air Force d'an 10-11;
* d'an 13 a viz Mae e kouezhas ur c'harr-nij (*[[Bristol Blenheim]] IV* marilhet U5997 ha kodet UX-?) eus aerlu ar Rouantelezh-Unanet (*[[Royal Air Force]]*); serret e voe e dri nijour d'an Alamaned;
* d'ar 17 a viz Gouere e kouezhas un nijerez (*[[Beaufort]] I* marilhet AW189 ha kodet MW-X) eus aerlu ar Rouantelezh-Unanet (*Royal Air Force*) e Sant-Nazer; mervel a reas he fevar nijour, tri anezhe a voe douaret er Baol-Skoubleg, an hini all e Pornizh.
**[[1942]]**:
* dibenn miz Meurzh (27-28 a viz Meurzh) Oberiadenn Chariot;
* d'ar 20 a viz Mae e kouezhas un nijerez (*[[Vickers Wellington|Wellington II]]* marilhet Z1141 ha kodet PM-?) eus aerlu ar Rouantelezh-Unanet (*[[Royal Air Force]]*) e Sant-Nazer; pemp nijour a varvas, douaret e voent e bered Ar Baol-Skoubleg; an daou nijour all a voe serret gant an Alamaned;
* miz Du: d'an 3 e kouezhas ur c'harr-nij (*[[Vickers Wellington|Wellington IV]]* marilhet Z1421 ha kodet BH-V) eus aerlu ar Rouantelezh-Unanet (*Royal Air Force*) e donvor Sant-Nazer; mervel a reas e bemp nijour, Poloniz e oant holl, ne voe ket adkavet o c'horfoù; d'an 9 e kouezhas daou garr-nij *[[B-17]]* eus aerlu SUA (*[[United States Army Air Forces]]*) er mor nepell eus Sant-Nazer; lazhet e voe 16 nijour, tapet e voe unan gant an Alamaned, an tri all a zeuas a-benn da achap; d'an 20 e kouezhas un nijerez (*[[Vickers Wellington|Wellington IV]]* marilhet Z1496 ha kodet SM-S) eus aerlu ar Rouantelezh-Unanet (*[[Royal Air Force]]*) er mor nepell eus Sant-Nazer; mervel a reas he femp nijour, Poloniz e oant holl, ne voe ket adkavet o c'horfoù; d'an 23 e kouezhas tri *[[B-17]]* all eus aerlu SUA (*[[United States Army Air Forces]]*) er mor, daou nepell eus Sant-Nazer, an trede hini en donvor, mervel a reas an 30 nijour.
* bombezadegoù miz Du: bombezet e voe Sant-Nazer gant nijerezioù B-17 eus an * USAAF* (United States Army Air Forces) d'an 9, d'ar 17, d'an 18 ha d'an 23, o fal a oa tagañ ar porzh d'ar 14 ha diazezlec'h al listri-spluj en taolioù all; teir nijerez a voe kollet d'an 9 ha peder d'an 23, hini ebet en tagadennoù all. D'an 9 e voe lazhet 186 den nann-soudard. 
**[[1943]]**:
* miz C'hwevrer d'an 28 e kouezhas div nijerez (ul *[[Avro Lancaster|Lancaster]] III* marilhet ED467 ha kodet EA-E hag ul *[[Avro Lancaster|Lancaster I]]* marilhet R5913 ha kodet OL-G) eus aerlu ar Rouantelezh-Unanet (*Royal Air Force*) e Sant-Nazer; mervel a reas o fevarzek nijour, douaret e voent e bered Ar Baol-Skoubleg;
* miz Meurzh:d'an 13 e kouezhas un nijerez (*[[Vickers Wellington|Wellington III]]* marilhet BK516 ha kodet BH-K) eus aerlu ar Rouantelezh-Unanet (*[[Royal Air Force]]*) e Sant-Nazer; mervel a reas he femp nijour, Poloniz e oant holl.
* d'ar 1 a viz Mae 1943 e voe bombezet Sant-Nazer gant nijerezioù B-17.
**[[1944]]-[[1945]]**
* Sankenn Sant-Nazer a oa an dachenn bet dalc'het gant armeoù Alamagn betek diwezh an Eil Brezel-bed, en-dro da gêr Sant-Nazer. Dalc'het e oa bet gant an Alamaned evit gallout mirout an diazezlec'h listri-spluj.

### 
* Diskaret e voe kantonioù Sant-Nazer-Kornôg, Sant-Nazer-Kreiz ha Sant-Nazer-Reter e 2014 ha lodennet e voe Sant-Nazer etre daou ganton nevez, Sant-Nazer-1 ha Sant-Nazer-2.
### Darvoudoù-sport a bep seurt
* 4 a viz Gouere 1958 : 9 tennad-hent Tro Bro-C'hall etre Kemper ha Sant-Nazer ; trec'h eo André Darrigade.
* 5 a viz Gouere 1958 : loc'hañ a ra 10 tennad-hent Tro Bro-C'hall eus Sant-Nazer war-du Royan (Charente-Maritime).
* 30 a viz Mezheven 1962 : 7 tennad-hent Tro Bro-C'hall etre Kemper ha Sant-Nazer ; trec'h eo Huub Zilverberg (Izelvroioù).
* 1añ a viz Gouere 1962 : loc'hañ a ra 8 tennad-hent Tro Bro-C'hall eus Sant-Nazer war-du Luçon (Vañde).
* 5 a viz Gouere 1999 : eil tennad-hent Tro Bro-C'hall etre Challans (Vañde) ha Sant-Nazer ; trec'h eo Tom Steels (Belgia).
* 4 a viz Gouere 2000 : 4re tennad-hent Tro Bro-C'hall etre Naoned ha Sant-Nazer (a-benn d'an eur dre skipailh) ; trec'h eo Once (Spagn).

## Brezhoneg
* 30,0 % eus anvioù-lecʼh ar gumun a zo brezhonek.

## Skeudennoù an diazlec'h [[lestr-spluj|listri-spluj]]

Skeudenn:Base sous-marine de Saint-Nazaire 04.JPG
Skeudenn:Base sous-marine de Saint-Nazaire 02.JPG
Skeudenn:Bundesarchiv Bild 101II-MW-6434-28, St. Nazaire, U-Boot einlaufend.jpg
Skeudenn:Bundesarchiv Bild 101II-MW-6434-35, St. Nazaire, U-Boot einlaufend.jpg
Skeudenn:Base ssmarin stnazaire.jpg
Skeudenn:Bundesarchiv Bild 101I-719-0208-13A, Frankreich, Rommel auf Dach eines U-Boot-Bunkers.jpg
Skeudenn:Bundesarchiv Bild 101II-MW-3747-30, St. Naziere, U-Bootbunker im Bau.jpg
Skeudenn:Bundesarchiv Bild 101I-027-1495-18, Frankreich, U-Boot-Bunker.jpg

## Ekonomiezh

Diazezet eo ekonomiezh ar gêr war e borzh : ezporzhiañ produioù oberiet met ivez ar servijoù. Ekonomiezh ar pesketa zo aet da get koulz lâret, ne chom nemet ul lestraz bihan.

Sed amañ ar greanterezhioù pennañ :

* lestrsaverezh : Chanterioù an Atlanteg (bremañ Aker Yards), bet savet ar morreder Queen Mary 2
* aerlestrsaverezh : unan eus kreizennoù european Airbus zo enno. Labouradeg istorel ar SNCASO, ha war e lec'h ar SNIAS, an Aérospatiale ha goude Airbus, zo lec'hiet e Penhoet, e-kichen tout Chanterioù an Atlanteg. Ul labouradeg nevez oa savet e Gron er bloavezhioù 1980.
* mekanikerezh gant ar SEMT Pielstick, saver keflusker Diesel 4 amzer evit al listri, an trenioù hag ar produiñ tredan. Implijout a rae 670 den ar SEMT Pielstick e Sant-Nazer e 2006.
* ar porzh : porzh kentañ Breizh an hini eo e framm Porzh Emren Naoned-Sant-Nazer, ennañ ur termenva produioù boued, ur termenva metanlistri, termenva Elf e Donez ha kalz greanterezhioù all.

Unan eus div sez Kambr Kenwerzh ha Greanterezh Naoned ha Sant-Nazer an hini eo.

## Poblañs
### Emdroadur ar boblañs abaoe 1800

Colors=
  id:lightgrey value:gray(0.9)
  id:darkgrey value:gray(0.7)
  id:sfondo value:rgb(1,1,1)
  id:barra value:rgb(0.5,0.5,0.9)

ImageSize = width:950 height:300
PlotArea = left:50 bottom:50 top:30 right:30
DateFormat = x.y
Period = from:0 till:80000
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = justify
ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:20000 start:0
ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:5000 start:0
BackgroundColors = canvas:sfondo

BarData=
  bar:1800 text:1800
  bar:1821 text:1821
  bar:1831 text:1831
  bar:1841 text:1841
  bar:1851 text:1851
  bar:1861 text:1861
  bar:1872 text:1872
  bar:1881 text:1881
  bar:1891 text:1891
  bar:1901 text:1901
  bar:1911 text:1911
  bar:1921 text:1921
  bar:1931 text:1931
  bar:1946 text:1946
  bar:1954 text:1954
  bar:1962 text:1962
  bar:1968 text:1968
  bar:1975 text:1975
  bar:1982 text:1982
  bar:1990 text:1990
  bar:1999 text:1999
  bar:2006 text:2006
  bar:2011 text:2011
  bar:2012 text:2012
  bar:2013 text:2013
  bar:2020 text:2020
PlotData=
  color:barra width:22 align:left
  bar:1800 from:0 till: 3316
  bar:1821 from:0 till: 3204
  bar:1831 from:0 till: 3789
  bar:1841 from:0 till: 3771
  bar:1851 from:0 till: 5318
  bar:1861 from:0 till: 10845
  bar:1872 from:0 till: 17066
  bar:1881 from:0 till: 19626
  bar:1891 from:0 till: 30935
  bar:1901 from:0 till: 35813
  bar:1911 from:0 till: 38267
  bar:1921 from:0 till: 41631
  bar:1931 from:0 till: 40488
  bar:1946 from:0 till: 11802
  bar:1954 from:0 till: 39350
  bar:1962 from:0 till: 58286
  bar:1968 from:0 till: 63289
  bar:1975 from:0 till: 69251
  bar:1982 from:0 till: 68348
  bar:1990 from:0 till: 64812
  bar:1999 from:0 till: 65874
  bar:2006 from:0 till: 71373
  bar:2011 from:0 till: 67097
  bar:2012 from:0 till: 67940
  bar:2013 from:0 till: 68513
  bar:2020 from:0 till: 71887
PlotData=
  bar:1800 at: 3316 fontsize:S text: 3316 shift:(-8,5)
  bar:1821 at: 3204 fontsize:S text: 3204 shift:(-10,5)
  bar:1831 at: 3789 fontsize:S text: 3789 shift:(-10,5)
  bar:1841 at: 3771 fontsize:S text: 3771 shift:(-8,5)
  bar:1851 at: 5318 fontsize:S text: 5318 shift:(-10,5)
  bar:1861 at: 10845 fontsize:S text: 10845 shift:(-10,5)
  bar:1872 at: 17066 fontsize:S text: 17066 shift:(-10,5)
  bar:1881 at: 19626 fontsize:S text: 19626 shift:(-10,5)
  bar:1891 at: 30935 fontsize:S text: 30935 shift:(-10,5)
  bar:1901 at: 35813 fontsize:S text: 35813 shift:(-8,5)
  bar:1911 at: 38267 fontsize:S text: 38267 shift:(-10,5)
  bar:1921 at: 41631 fontsize:S text: 41631 shift:(-10,5)
  bar:1931 at: 40488 fontsize:S text: 40488 shift:(-10,5)
  bar:1946 at: 11802 fontsize:S text: 11802 shift:(-10,5)
  bar:1954 at: 39350 fontsize:S text: 39350 shift:(-10,5)
  bar:1962 at: 58286 fontsize:S text: 58286 shift:(-8,5)
  bar:1968 at: 63289 fontsize:S text: 63289 shift:(-10,5)
  bar:1975 at: 69251 fontsize:S text: 69251 shift:(-10,5)
  bar:1982 at: 68348 fontsize:S text: 68348 shift:(-10,5)
  bar:1990 at: 64812 fontsize:S text: 64812 shift:(-10,5)
  bar:1999 at: 65874 fontsize:S text: 65874 shift:(-10,5)
  bar:2006 at: 71373 fontsize:S text: 71373 shift:(-10,5)
  bar:2011 at: 67097 fontsize:S text: 67097 shift:(-10,5)
  bar:2012 at: 67940 fontsize:S text: 67940 shift:(-10,5)
  bar:2013 at: 68513 fontsize:S text: 68513 shift:(-10,5)
  bar:2020 at: 71887 fontsize:S text: 71887 shift:(-10,5)
TextData=
  fontsize:S pos:(20,20)


## Monumantoù ha traoù heverk
* Monumant ar re varv e-tal iliz katolik ar Werc'hez Dinamm, luc’hskeudenn. 
* Plakennoù ar re varv (1914-1918) en iliz katolik. 
### Bezioù ar C'hommonwealth e bered ar gumun ''Toutes Aides''

Marvet int e pad ar Brezel-bed kentañ, re an Tirlu e 1914, ar re all e 1918 .

## Sevenadur
* Filmoù zo zo bet graet e Sant-Nazer : *[[Le Poulpe]]* pe *[[Les Vacances de Monsieur Hulot]]*.
* Tintin, Milou hag ar c'habiten Haddock a zay da Sant-Nazer en albom Ar 7 boulenn strink. Kerzhout a reont war kaeoù ar porzh da glask ar c'helenner Klaskato. 
* Festival Voisinages, arvestoù a bep seurt, e sal *[[Le fanal]]*, leurenn "vroadel".
* festival Les Escales sonerezhioù ar bed, bep hañv.

## Brezhoneg
* Ur skol Diwan a zo eno abaoe 1991.
* E distro-skol 2024 e oa 65 skoliad enskrivet er skol Diwan ha skol divyezh (0,9 % eus skolidi ar gumun evit a sell ouzh ar c'hentañ derez).
* Panelloù divyezhek zo er gumun abaoe fin miz Ebrel 2015.
* D'an 29 a viz Mae 2015 e oa bet votet ar garta Ya d'ar brezhoneg gant kuzul-kêr ar gumun. 
* Roet eo bet al label Ya d'ar brezhoneg a live 1 da Sant-Nazer d'ar 6 a viz Kerzu 2019.
*Abaoe 2019 e vez dalc'het ur stummadur 6 miz war ar brezhoneg aozet gant ar greizenn stummañ Skol an Emsav
## Tud vrudet
### Tud bet ganet eno
* Alfred Caravanniez (1855), kizeller
* Florentin Goinard (1894-1974), mouller, levrier, embanner hag emsaver
* Odette du Puigaudeau (1894-1991), tudoniourez
* Reun Kreston, tudoniour ha livour breizhat, diazezer al luskad Unvaniez ar Seiz Breur, 25 a viz Here 1898.
* François Blancho, maer ha kannad
* Fernand Guériff (1914-1994), sonaozer, istorour, kazetenner diwar-benn Gourenez Gwenrann dreist-holl
* Yann Goulet (1914-1999), stourmer breizhat, kizeller ofisiel Republik Iwerzhon
* Gildas Bernard, (1925-2001), diueller, loread ar Casa de Velãquez
* Georges hag André Bellec, izili ar strollad sonerezh ha fent Les Frères Jacques
* Gustave Tiffoche, prier, livour ha kizeller, ganet e 1930
* Olivier Josso, treser bannoù-treset
* Colonel Moutarde, skeudennerez
* Rémi Boulon, ganet e 1973, skrivagner ha videour
* Patrice Halgand, marc'hhouarner breizhat, bet ganet d’an 2 a viz Meurzh 1974.
#### Soudarded vreizhat bet fuzuilhet gant al lu gall e-pad ar [[Brezel-bed kentañ]]
Daou vilour bet ganet e Sant-Nazer a voe fuzuilhet gant al lu gall e-pad ar Brezel-bed kentañ :
* Émile Le Pahun, korporal, 30 vloaz, fuzuilhet d'ar 1añ a viz Mezheven 1916 ; 
* Joseph Porcher, soudard, 36 vloaz, fuzuilhet d'ar 24 a viz Here 1916.

### Tud all liammet ouzh ar gêr
* Fernand Pelloutier, (1867-1901), kazetenner, stourmer anarkour ha sindikadeler, teorisian an harz-labour hollek
* Aristide Briand, breutaer ha politikour, Priz Nobel ar Peoc'h e 1926. Bet e oa er c'huzul-kêr etre Mae 1888 ha C'hwevrer 1889. E Sant-Nazer e oa bet savet ha skoliet, e dud a zalc'he "Le Grand Café", deuet da vout ur greizenn diskouezadegoù arz a-vremañ hiziv an deiz.

### Ardamezeg ar familhoù

## Sport
### Rugbi
An eil klub gwellañ e Breizh eo Sant-Nazer Rugbi Liger-Atlantel.

## Gevellerezh
*  Avilés (Spagn, Asturias)
*  Saarlouis (Alamagn, Saarland)
*  Saint-Hubert (Longueuil) (Kebek)
*  Sunderland (Bro-Saoz, Tyne ha Wear)

Gevellet eo ivez gant ur gumun vihan nes a-walc'h :
*  Paolieg (Breizh, Bro-Wened)

Kenlabour gant :
*  Kribi (Kameroun, Su)
*  Cienfuegos (Kuba)

### Pennad kar
* Pornizhan.

## Levrlennadur
## Daveoù ha notennoù

## Liammoù diavaez
* Lec'hienn ofisiel kêr Sant-Nazer