open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
9 Here

## Darvoudoù

* 1514 : dimeziñ Loeiz XII ha Mari Bro-Saoz en Abbeville.
* 1890 : *Éole*, aerlestr Clément Ader en devije dibradet diwar bark kastell Gretz-Armainvilliers (Seine-et-Marne).
* 1934 : drouklazhet eo Aleksandr Iañ (Yougolavia) e Marselha.
* 1945 : krouidigezh Skol Vroadel ar Velestradurezh gant Gouarnamant da c'hortoz Republik c'hall.
* 1975 : Priz Nobel ar Peoc'h a ya d'ar fizikour rusian Andrey Sac'harov.
* 2004 : kentañ dilennadegoù demokratel en Afghanistan.

## Ganedigezhioù

* 1757 : Charlez X (Bro-C'hall), roue Bro-C'hall ha Navarra etre 1824 betek 1830.
* 1810 : Johan August Wahlberg, ergerzher ha naturour svedat.
* 1832 : José Alberto de Oliveira Anchieta, ergerzher ha naturour portugalat.
* 1852 : Hermann Emil Fischer, kimiour alaman, tapet Priz Nobel ar Gimiezh gantañ e 1902.
* 1859 : Alfred Dreyfus, ofiser gall.
* 1906 : Léopold Sédar Senghor, kentañ Prezidant Senegal ha skrivagner.
* 1907 : Jacques Tati, filmaozer hag aktour gall.
* 1935 : Camille Saint-Saëns, pianoour ha sonaozer gall.
* 1940 : John Lennon, kaner-sonaozer saoz, ezel eus ar strollad The Beatles.
* 1944 : John Entwistle, kaner-sonaozer ha soner gitar-boud saoz, unan eus tri c'hrouer ar strollad The Who.

## Marvioù

* 1688 : Claude Perrault, mezeg ha tisavour gall.
* 1843 : Julien-Marie Le Huërou, kelenner hag eontr Fañch an Uhel.
* 1923 : Tommaso Salvadori, loenoniour hag evnoniour italian.
* 1946 : Louis L'Hévéder, kelennour matematik, politikour sokialour, kuzulier aondisamant (Pont-Skorf), kuzulier-departamant er Mor-Bihan, kannad ar Mor-Bihan e Kambr an deputeed, anvet er C'huzul Boadel gant Renad Vichy e miz Genver 1941, e Pariz (Bro-C'hall). 
* 1958 : Pi XII, 260 pab.
* 1962 : Milan Vidmar, ijinour ha mestr meur echedoù yougoslaviat a Slovenia.
* 1964 : Joseph Le Pévédic, maer Pleñver, kuzulier Kanton Belz ha kannad ar Mor-Bihan e Kambr an deputeed, e Gwened.
* 1967 :
** André Maurois, skrivagner gall.
** Ernesto « Che » Guevara, dispac'her ha politikour genidik eus Arc'hantina.
* 1978 : Jacques Brel, aktour, sevener ha kaner-sonaozer belgian.
* 1970 : Jean Giono, skrivagner ha skriver senario gall.
* 2013 : Wilfried Martens, bet Kentañ ministr Belgia.
* 2017 : Jean Rochefort, aktor gall.

## Lidoù
* Deiz an Hangeul e Korea ar Su
* Devezh ar vro e Bro València
* Iliz katolik roman
** Abraham, uheldad (patriarch), penn relijiel en Israel, enoret gant teir relijion : yuzeviezh, kristeniezh hag islam (war-dro an 13vet kantved kent Jezuz-Krist)
** Sant Denez a Bariz, abostol Bro-Bariz ha merzher
** Santez Maelduina
## Notennoù ha daveennoù
Skritur lontarek

Un abugida eo ar **skritur lontarek** (*lontara*) diorroet war diazez ar skritur brahmek. Eus ar ger *lontar* - **gwezenn-palmez** e malayeg - e teu e anv. Delioù ar wezenn-se a raed ganto e gevred Azia da skrivañ an dornskridoù. 

Implijet e veze evel skritur hengounel ar bougieg komzet en Indonezia. Eus an tu-kleiz d'an tu-dehou e vez skrivet. Evel en holl lizherennegoù krouet diwar ar skritur brahmek eo kevreet pep lizherenn ouzh un *"a"*. D'e gemm en ur vokalenn arall e stager arouezioù-diforc'h dindan pe a-us al lizherenn.

Evit an euredoù hepken e vez implijet e Bougieg met boutin eo c'hoazh e Makasareg hag en e vroud ar gouarnamant ar lizherenneg latin.

## Gwelet ivez
* Bougieg
* Makasareg
* Abugida

## Liammoù diavaez
* ''Omniglot''. Lec'hienn diwar-benn an doareoù-skrivañ
Roll kumunioù Aodoù-an-Arvor

Setu amañ roll an 348 kumun a zo en Aodoù-an-Arvor renket hervez urzh al lizherenneg, gant o c’hod INSEE hag o c’hod-post, hag ivez ar c'humuniezhioù tolpadoù int stag outo. Gwelet ivez roll ar c'hantonioù.
*(TPL) Kumuniezh tolpadoù Lannuon Treger, krouet e 2003.
*(TPSB) Kumuniezh tolpadoù Sant-Brieg, krouet e 2000.

## Pennadoù kar
* Roll kumunioù Il-ha-Gwilen
* Roll kumunioù al Liger-Atlantel
* Roll Kumunioù ar Mor-Bihan
* Roll kumunioù Penn-ar-Bed
10 Here

## Darvoudoù
* 732 : Emgann Poitiers.
* 1846 : kavet eo Triton, loarenn vrasañ ar blanedenn Neizhan, gant William Lassell.
* 1868 : kregiñ a ra Brezel Dek Vloaz e Kuba.
* 1870 : diwar un taol-mor eo bet beuzet ar prefed Levainville hag e familh e Penmarc'h (Kerne - Penn-ar-Bed).
* 1915 : da-geñver *Devezh Penn-ar-Bed* eo galvet an holl gant prefed an departamant da reiñ arc'hant evit ar soudarded a zo war an talbenn, ar re a zo gloazet pe prizoniet.
* 1928 : Chiang Kai-chek a ya da brezidant Republik Sina.
* 1948 : Bodadeg-meur kentañ Aozadur ar Broadoù Unanet e Londrez (Bro-Saoz).
* 1954 : achu eo *[[Va Zammig Buhez]]* gant Jarl Priel.
* 1964 : digoradur an  C'hoarioù Olimpek hañv e Tokyo gant Hirohito, Impalaer Japan.

## Ganedigezhioù

* 1646 : Françoise Marguerite de Sévigné, merc'h Marie de Rabutin-Chantal (Markizez Sevigneg).
* 1656 : Nicolas de Largillierre, livour gall.
* 1684 : Antoine Watteau, livour gall.
* 1700 : Lambert Sigisbert Adam, kizellour gall. 
* 1731 : Henry Cavendish, fizikour ha kimiour breizhveuriat.
* 1813 : Giuseppe Verdi, sonaozer operaioù italian.
* 1817 : Serafino Dubois, mestrc'hoarier ha skrivagnour echedoù italian.
* 1861 : Fridtjof Nansen, skiantour, ergerzher ha politiker norvegat.
* 1871 : Thomas Gwynn Jones, skrivagner kembraek.
* 1901 : Alberto Giacometti, livour ha skulter suis.
* 1903 : Ferdinand Le Drogo, marc'hhouarnour breizhat, kampion Bro-C'hall e 1927 ha 1928.
* 1930 : Harold Pinter, skrivagner saoznek, tapet gantañ Priz Nobel al Lennegezh e 2005.
* 1942 : Radu Vasile, politiker ha barzh roumanat.
* 1956 : Martina Navratilova.
* 1958 : Tanya Tucker.
* 1964 : Suat Atalık, mestrc'hoarier echedoù turk.
* 1967 : Gavin Newsom.

## Marvioù
* 1659 : Abel Tasman, ergerzher izelvroat.
* 1714 : Pierre Le Pesant de Boisguilbert, armerzhour ha skrivagner gall.
* 1720 : Antoine Coysevox, kizellour gall.
* 1834 : Thomas Say, amprevanoniour, kreginoniour ha stlejvilour stadunanat.
* 1837 : Charles Fourier, prederour gall.
* 1914 : Carol Iañ, roue Roumania.
* 1963 : Édith Piaf, kanerez c'hall.
* 1985 : Yul Brynner, aktour stadunanat.
* 1985 : Orson Welles, filmaozer stadunanat.

## Lidoù
* Iliz katolik roman:
** Sant Gereon, Sant Viktor, Sant Mallosus, Sant Kasius ha Sant Florent, merzherien lazhet e Bonn (Alamagn) en hevelep deiz (Eil kantved);
** Sant Kler, eskob kentañ Naoned;
** Sant Adeodat, diagon, diskibl Sant Kler;
** Sant Riware, penitiour, breur da santez Riwanon ha sant Urfol, eontr sant Herve, enoret e Lanriware (Bro-Leon - Penn-ar-Bed) ();
** Sant Paolin, abostol Breizh-Veur, manac'h beneadat, diazezer eskopti York ().

## Notennoù
Kantonioù Aodoù-an-Arvor

## Kantonioù Aodoù-an-Arvor abaoe 2015
Rannet e oa bet departamant Aodoù-an-Arvor e 27 kanton gant dekred an 13 a viz C'hwevrer 2014.

Daou guzulier departamant a zo dilennet e bep kanton.

## Kantonioù Aodoù-an-Arvor betek 2015

Roll an 52 ganton a oa en Aodoù-an-Arvor, arondisamant hag arondisamant :

* arondisamant Dinan (12 kanton - isprefeti : Dinan) :kanton Bronn - kanton Kaon - kanton Koedlinez - kanton Dinan-Reter - kanton Dinan-Kornôg - kanton Evrann - kanton Lanyugon - kanton Matignon - kanton Medrigneg - kanton Plangoed - kanton Plelann-Vihan - kanton Plouvalae

* arondisamant Gwengamp (12 kanton - isprefeti : Gwengamp) :kanton Bear - kanton Benac'h - kanton Boulvriag - kanton Kallag - kanton Gwareg - kanton Gwengamp - kanton Mêl-Karaez - kanton Mur - kanton Plagad - kanton Pontrev - kanton Rostrenenn - kanton Sant-Nikolaz-ar-Pelem

* arondisamant Lannuon (7 kanton - isprefeti : Lannuon) :kanton Lannuon - kanton Lezardrev - kanton Perroz-Gireg - kanton Plistin - kanton Plouared - kanton ar Roc'h-Derrien - kanton Landreger

* arondisamant Sant-Brieg (21 c'hanton - prefeti : Sant-Brieg) :kanton Kastellaodren - kanton Kez - kanton Korle - kanton Staol - kanton Lambal - kanton Langaeg - kanton Lannolon - kanton Loudieg - kanton Monkontour - kanton Pempoull - kanton Pleneg-Nantraezh - kanton Plerin - kanton Ploheg - kanton Ploufragan - kanton Plougonwaz - kanton Plouha - kanton Kintin - kanton Sant-Brieg-Norzh - kanton Sant-Brieg-Kornôg - kanton Sant-Brieg-Su - kanton Uzel

## Gwelet ivez
Kumunioù Aodoù-an-Arvor
Yezhoù alamanek izel

Renket e vez ar **yezhoù alamanek izel** (*Plattdüütsch* pe *Nedderdüütsch* en **alamaneg izel**, *Plattdeutsch* pe *Niederdeutsch* en alamaneg unvan) e-touez skourr ar Yezhoù germanek ar c'hornôg eus familh ar yezhoù germanek.

Komzet e vez ar yezhoù alamanek izel e norzh Alamagn, en Izelvroioù hag e Belgia, e Suafrika (Afrikaans) hag en Amerika an Norzh hag ar Su (Alamaneg ar Venonited pe *Plautdietsch*). 

## Renkadur ar yezhoù alamanek izel

* Yezhoù saksek izel
** Falieg ar c'hornôg (*westfälisch*) (e Westfalen en Alamagn)
** Sakseg izel an norzh (reter Frizland ha Frizland ar reter ha lec'hioù all zo eus an Alamagn)
** Falieg ar reter
** Alamaneg plaen ar c'hornôg (*westplatt*)
*** *Gelders-Overijssels* en Urks
**** Ac'hterhoukeg (*achterhoeks*) (e Gelderland en Izelvroioù)
**** Sallandeg (*sallands*) (kreiz Overijssel en Izelvroioù)
*** Drenteg ar c'hreiz (*midden-drents*) (e Drenthe, en Izelvroioù)
*** Drenteg ar su (*zuid-drents*) (e Drenthe, en Izelvroioù)
*** Groningeg (Groningen en Izelvroioù)
**** Vesterwoldeg (*westerwolds*) (reter Groningen en Izelvroioù)
*** Stellingwerfeg (*stellingwerfs*) (Stellingwerven, e Friz en Izelvroioù)
**** Venkolonialeg (*veenkoloniaals*) (e reter Groningen en Izelvroioù)
*** Twenteg (e reter Overijssel en Izelvroioù)
*** Veluweg (e Gelderland en Izelvroioù)
**** Veluweg an norzh
**** Veluweg ar reter (*oost-veluws*)
*** Kollumerlandeg (*kollumerlands*)

* Yezhoù alamanek izel ar reter
** Meklenbourgeg-pommereg (*mecklenburgisch-pommersch*) (Mecklenburg)
** Pomeraneg ar reter (Brazil)
** Brandenbourgeg (Brandenburg)
** Pruseg izel

## Gwelet ivez
* Yezhoù germanek

## Liammoù diavaez
* Welcome to "Plat(t) Online"
* Low Saxon/Low German Language and Culture Far and Wide
* A few words about Low Saxon
* Low Saxon in the Netherlands
* ''Ethnologue''
Luksembourgeg

Ur yezh c'hermanek eus skourr yezhoù germanek ar c'hornôg eo al **luksembourgeg** (luksembourgeg: *Lëtzebuergesch*) 
komzet gant tro-dro da 300 000 den e Luksembourg dreist-holl ma oa bet lakaet da genyezh ofisiel gant ar galleg hag an alamaneg e 1984. 

Komzet e vez ivez e takadoù zo eus Belgia, Frañs hag Alamagn, hag ivez gant un nebeud ezvroidi eus Luksembourg o chom er Stadoù Unanet hag e Treuzsilvania e Roumania.

Daoust ha ma vez renket en hevelep skourr hag an alamaneg ez eo bet levezonet-don gant ar galleg, dreist-holl ar c'heriaoueg. 

Implijet e vez an alamaneg evel yezh skrid hag evit kelenn er skolioù, met implijet e vez al luksembourgeg evel yezh dre gomz gant an darn vrasañ eus an dud. Diouzh an tu all, avat, ez eo ar galleg ar yezh a vez implijet er velestradurezh. 

## Lennegezh

## Gwelet ivez
* Yezhoù germanek

## Liammoù diavaez
* Geriadur luksembourgeg-saozneg
* Reizhskrivadur al luksembourgeg (Lulling/Schanen) (pdf)
* Reizhskrivadur al luksembourgeg 
* Eis Sprooch
* Luxdico.com
* Jérôme Lulling TV
* Institu grand-ducal
* Linguistica luxemburgensia
* Diskêriadur hollvedel gwirioù mab-den e luksembourgeg
* Lëtzebuerger Online Dictionary (e pemp yezh, luksembourgeg, alamaneg, galleg, saozneg ha portugaleg)
Aozadur ar Broadoù Unanet

**Aozadur ar Broadoù Unanet** (*ABU*) pe **ar Broadoù Unanet**, bet diazezet d'ar 24 a viz Here 1945 e San Francisco (SUA) e diwezh an Eil Brezel-bed eo an aozadur etrebroadel brasañ er bed.

## Orin
Ha pa oa bet kroget d'an 10 a viz Here 1946 emvodoù ar Vodadeg Veur gentañ e Westminster (Londrez), emañ e sez e New York en ur savadur hir-tre, ur skraber-oabl war riblenn an East River.
Diaraoger an aozadur bedel-mañ e oa Kevredigezh ar Broadoù, houmañ krouet en ur mare damheñvel, an hini a heulias ar Brezel bed kentañ. Diazezet eo bet ar c'hKaB e 1919 diwar divizoù Feur-emglev Versailhez evit lakaat ar stadoù da genlabourat evit ma vefe sevenet ar peoc'h hag ar surentez.
Bez' e c'hell emezeliñ kement stad a zo anavezet ez-etrebroadel. Ar Sez Santel (Vatikan) n’eo ket ezel met kas a ra un arseller diaspad, na Taiwan kennebeut en abeg da enebiezh Republik Pobl Sina.
E 2011 e oa 193 ezel en aozadur.
Unan eus oberennoù pennañ ABU eo bet Disklêriadur Hollvedel Gwirioù Mab-den (1948).



## Gwelet ivez
* Kuzul Surentez ar Broadoù Unanet
* Bannieloù Aozadur ar Broadoù Unanet hag e aozadurioù arbennik
* Testenn Disklêriadur Hollvedel Gwirioù Mab-den e brezhoneg war lec'hienn ABU

## Liamm diavaez
* Lec'hienn ABU
11 Here

## Darvoudoù
* 1573 : Emgann Zuiderzee.
* 1698 : sinet eo Feur-emglev Den Haag etre Bro-C'hall, Bro-Saoz hag ar Proviñsoù-Unanet.
* 1889 : deroù Eil Brezel ar Voeren e Suafrika.
* 1942 : kemennet eo krouadur Poellgor aliañ Breizh gant Jean Quénette, prefed rannvroel.
* 1954 : Brezel Indez-Sina kentañ : Norzh Viet-Nam dindan beli ar Viet Minh. 
* 1962 : digor sened-Iliz Vatikan II gant Yann XXIII.

## Ganedigezhioù
* 1492 : Charlez-Orland (Bro-C'hall), kentañ mab Anna Vreizh ha Charlez VIII.
* 1840 : Adolf Bernhard Meyer, antropologour ha naturour alaman.
* 1848 : Alfred Hart Everett, naturour breizhveuriat.
* 1885 : François Mauriac, skrivagner ha kazetenner gall, ezel eus an Akademiezh c'hall ha Priz Nobel al Lennegezh e 1952.
* 1909 : François-Tanguy Prigent, kouer ha politikour breizhat.
* 1914 : Reuben Fine, psikologour, skrivagner ha mestrc'hoarier echedoù stadunanat.
* 1915 : T. Llew Jones, skrivagner kembraek.
* 1937 : Sir Bobby Charlton, melldroader etrebroadel breizhveuriat.
* 1942 : Amitabh Bachchan, aktor indian.
* 1983 : Ruslan Ponomariov, mestrc'hoarier echedoù ukrainat.

## Marvioù
* 1303 : Bonifas VIII, pab.
* 1531 : Huldrych Zwingli, penn ar brotestanted e Bro-Suis.
* 1542 : Sir Thomas Wyatt, barzh saoz.
* 1670 : Louis Le Vau, tisavour gall.
* 1724 : Marc-Antoine Hersan, beleg gall.
* 1790 : Marmaduke Tunstall, dastumer hag evnoniour saoz.
* 1889 : James Prescott Joule, fizikour saoz.
* 1896 : Anton Bruckner, ograour ha sonaozour aostrian.
* 1919 : Kuno Meyer, keltiegour alaman.
* 1940 : Lluís Companys, Prezidant Generalitat Katalonia.
* 1961 : Chico Marx, aktour stadunanat.
* 1962 : Émile Poilvé, gourener breizhat ha kampion olimpek e Berlin e 1936.
* 1963 : Jean Cocteau, skrivagner ha filmaozer gall.
* 1969 : Enrique Ballestrero, diwaller-pal mell-droad etrebroadel uruguayat.
* 2008 : Jörg Haider, politikour aostrian.
* 2012 : Frank Alamo (**Jean-François Grandin** e anv gwir), kaner gall ar rummad *[[Yéyé]]*.

## Lidoù
Sant an deiz : Sant Gwinian

Iliz katolik roman hag an ilizoù reizkredennour
* Sant Pius 1añ, pab (2l kantved).
* Sant Benead eus Norcia, manac'h italian, diazezer urzh relijiel ar Veneaded (✝ 545).
* Sant Emeri, beleg breizhat marvet e Redon (✝ 878). 
* Santez Olga, dugez ukrainat (969).
Here

Dekvet miz ar bloaz eo miz **Here** hervez an deiziadur gregorian, unan eus mizioù an diskar-amzer.

## Anvioù Here er yezhoù all
* Er yezhoù latin, germanek hag kar d'ar saozneg ez eo deveret diouzh al latin *ôctō*, "eight" peogwir e oa Here an eizhvet miz gwechall.
*Finneg : *lokakuu*, evit "miz ar boultrenn".
*Iwerzhoneg : *Deireadh Fómhair*, evit "fin an eost", "peurzorn".
*Izelvroeg : *Wijnmaand* evit "Miz ar gwin", rak er miz-mañ e veze puret ar gwin.
*Skoseg : *an Damhar*, evit "mare kasadenn ar c'hirvi".
*Turkeg : *Ekim*, evit "mare hadeg an ed".

## Krennlavaroù
*« Da foar Paol / Kefeleg war an daol »
*« E miz Hero / Teilit mat hag ho pezo »
*« Foar Here e Gouenoù / Poent eo skuilhañ an trempoù »
*« Here, Du ha Kerzu / A c'halver ar mizioù du »
*« Tremenet pardon Bulad / A bep koabrenn, pep kaouad »
*« Deiz foar Vikael an hini a chom un deiz hag un noz e kêr a deu e miz Here d'ar gêr. »
*« Hanter-noz gouel an Ollsent e ya miz Here en e hent. »
*« Miz Here a font ar plom war an tïez. »
*« Pa vez miz Here e vez re nebeud daou droad en ur gwele. »
*« Pa ya miz Here en e hent, da hanter-noz (pe : an deiz war-lerc'h) e vez gouel an Ollsent »

## Notennoù ha daveennoù
12 Here

## Darvoudoù
* 1492 : Kristol Goulm a erru en Antilhez.
* 1822 : embann a ra Brazil ez eo dizalc'h diouzh Portugal, Pedro I o vezañ impalaer Brazil.
* 1942 : bodadeg kentañ Poellgor aliañ Breizh e Roazhon, Prosper Jardin e bennsekretour.
* 1968 : dizalc'hiezh Ginea ar C'heheder.
* 1968 : digoradur an  C'hoarioù Olimpek hañv e Mec'hiko gant Gustavo Díaz Ordaz, prezidant Mec'hiko.

## Ganedigezhioù
* 1008 : Go-Ichijō, Impalaer Japan.
* 1811 : Thomas Caverhill Jerdon, loenoniour, louzawour ha mezeg breizhveuriat.
* 1880 : Louis Hémon, skrivagner gallek, brudet e romant *Maria Chapdelaine* (skrivet gantañ e Kebek).
* 1885 : Julius Streicher enep-yuzev alaman ha kargad en Trede Reich kondaonet d'ar marv e Nuremberg e 1946.
* 1935 : Luciano Pavarotti, tenor italian.
* 1941 : Frank Alamo, kaner gall ar rummad *[[Yéyé]]*.
* 1943 : Rita Gramignani, mestrc’hoarierez echedoù italian.
* 1945 : Aurore Clément, aktourez (c'hoariva, sinema ha skinwel) c'hall.

## Marvioù
* 54 : Impalaer roman Klaoda I.
* 642 : Yann IV, pab an Iliz Katolik.
* 1492 : Piero della Francesca, livour ha matematikour italian.
* 1576 : Masimilian II, impalaer an Impalaeriezh Santel
* 1718 : Pierre de Châlons, geriadurour brezhonek.
* 1730 : Frederik IV, roue Danmark ha Norvegia.
* 1838 : Yann-Frañsez ar Gonideg, yezhour ha geriadurour brezhonek.
* 1870 : Robert E. Lee, jeneral en arme Stadoù Kengevreet Amerika.
* 1915 : Edith Cavell, klañvdiourez saoz.
* 1924 : Anatole France, skrivagner gall.
* 1977 : Juan Carlos Calvo, melldroader etrebroadel uruguayat.
* 1988 : Ruth Manning-Sanders, skrivagnerez saoznek eus Kembre.
* 1996 : René Lacoste, tennisour gall.
* 2021 : Paddy Moloney, soner iwerzhonat, ezel eus strollad ar Chieftains.
* 2024 : Alex Almond, broadelour skosat, Kentañ ministre Bro-Skos. 

## Lidoù
* Katoligiezh:
* Sant an deiz : Sant Ke,
* Colombus day e Stadoù-Unanet Amerika.
Yuzev-latin

Ur yezh romanek eo ar **yuzev-latin** (*la&lsquo;az*) bet komzet gwechall gant ar Yuzevion dre Impalaeriezh Roman ha dreist-holl en Italia ha Galia. 

N'eo ket gwall-sklaer hag-eñ e vije bet diorroet ar yezhoù yuzev-romanek all, evel ar chouaditeg pe ar zarfateg da skouer, diwar ar yuzev-latin.

## Gwelet ivez
* Yezhoù yuzevek
* Yezhoù yuzev-romanek
Ladinoeg

**Arabat eo droukveskañ ar [[yezhoù yuzevek|yezh yuzevek]]-mañ gant al [[ladineg]] komzet en [[Italia]].*
----

Ur yezh romanek eo al **ladinoeg** pe **yuzev-[[spagnoleg]]** ("djidio", *dzhudezmo*, *spanyol*, גודיאו-איספאנייול) komzet gant 100.000 a dud en Israel ha gant 10.000 den all e Turkia. Komzet e vez ivez e Brazil, Frañs, Alamagn, Bulgaria, Gres ha Mec'hiko. Honnezh e oa yezh ar *sefardim*, ar yuzevien kaset kuit eus Spagn en 1492. 

War digresk ec'h a an niver a dud a ra gant ar yezh-mañ dre ar bed a-bezh.

An hengastilhaneg eo yezh diazez al ladinoeg, ennañ meur a c'her o tont eus an hebraeg, evel ma'z eo an alamaneg diazez ar yideg komzet gant an *ashkenazim*. Ar yezherien a hiriv zo diskennidi eus familhoù deuet eus Salonika, Sarajevo, Skopia, Rodas, Izmir pe Istanbul. E dibenn an XXvet kantved e veze komzet gant tud diyuzev ivez en porzh Salonika.

Gwechall e veze skrivet kentoc'h gant al lizherenneg hebraek, dreist-holl er skritur raschiek (*rashi*), evel an darn vrasañ eus ar yezhoù yuzevek. Bremañ avat e vez skrivet peurliesañ gant al lizherenneg latin, dreist-holl e Turkia ma vez skrivet hervez reolennoù reizhskrivañ an turkeg. En Israel avat e vez graet hervez an doare-skrivañ ijinet gant Savadur Broadel al Ladinoeg (*Autoridad Nasionala del Ladino*). Evit un nebeud tud all, evel Iacob M Hassán, e vefe gwelloc'h skrivañ hervez reolennoù ar spagnoleg a-vremañ.

Aet e oa kalz war digresk en  an niver a dud a ra gant ar yezh-mañ dre ma oa bet lazhet kalz anezhe gant an nazied e-pad an Eil brezel bed. Kozh a-walc'h eo an darn vrasañ eus an dud barrek war al ladinoeg hiziv ha ne vez ket desket ganto d'o bugale peurliesañ. 

En arvar da vont da get e c'hellfe bezañ neuze daoust ma vez desket en-dro gant un nebeud tud yaouank a glask lakaat ar yezh da vont war-raok.

## Gwelet ivez
*Yezhoù yuzevek
*Yezhoù yuzev-romanek

## Liammoù diavaez
*Ladino
*''Ethnologue''
*Autoridad Nasionala del Ladino
*Socolovsky, Jerome. "Lost Language of Ladino Revived in Spain", *Morning Edition*, National Public Radio, March 19, 2007. http://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=8989551
Chouaditeg

Ur yezh romanek eo ar **chouaditeg** (שואדית) pe **yuzev-[[okitaneg]]** pe **yuzev-[[provañseg]]** bet komzet gwechall gant ar yuzevion en Okitania.

Ur yezh varv an hini eo, aet da get e 1977 gant he c'homzer diwezhañ, Armand Lunel. 

Daou zoare-yezh disheñvel a oa:
* ar yezh implijet evit sevel skridoù relijiel;
* ar yezh implijet evit sevel skridoù nann-relijiel 

Skrivet e veze gant al lizherenneg hebraek. 

## Gwelet ivez
*Yezhoù yuzevek
* Yezhoù yuzev-romanek

## Liammoù diavaez
*''Ethnologue''
Yuzev-Chirazeg

Ur yezh iranek eo ar **yuzev-Chirazeg** komzet dreist-holl gant ar Yuzevion e Chiraz hag el lec'hioù tostañ eus Fars en Iran.

## Gwelet ivez
*Yezhoù yuzevek
Djananeg

Ur yezh semitek eo an **djananeg** ('לשניד דינן *lišānîd jānān*, "hon yezh") pe **yuzev-[[aramaeg]]** (saozneg: *Barzani Jewish Neo-Aramaic*) komzet ez-hengounel gant ar Yuzevion e kêriadenn Bidjil (pe *Bijil*) e Kurdistan (Iraq).

Bremañ avat ne vez komzet nemet gant un 10 den bennaket o chom e Stad "Israel".

Mervel a reas an den diwezhañ a rae gant an djananeg evel yezh kentañ e 1998 hag an dud all barrek warnañ evel eil yezh hag a van c'hoazh o deus holl ouzhpenn tri-ugent vloaz.

Ur yezh en arvar da vont da get an hini eo, pe c'hoazh ur yezh damvarv. 

## Gwelet ivez
* Yezhoù aramaek ar reter
* Yezhoù yuzevek

## Liammoù diavaez
* ''Ethnologue''.
Nochaneg

Ur yezh semitek eo an **nochaneg** (לשנא נשן *lišānā nošān*) pe **houlaolaeg** ('יהודיותא *hûla'ûlā*) komzet ez-hengounel e Kurdistan (Iran). Bremañ avat e vez kavet an darn vrasañ eus ar 10 000 den barrek war ar yezh-mañ e Stad Israel. Skrivet e vez gant al lizherenneg hebraek evel an darn vrasañ eus ar yezhoù yuzevek.

## Gwelet ivez
* Yezhoù yuzevek

## Liammoù diavaez
* ''Ethnologue''.
Denieg

Ur yezh semitek eo an **denieg** ('לשנא דני *lišānā denî*) pe **hozayeg** (לשנא יהודיא *lišānā hôzāyē*) komzet gant tro-dro da 8.000 den, an holl anezho en tu all da 50 vloaz. Genidik eo ar yezh eus Iraq ha Turkia met hiziv e vez kavet an darn vrasañ eus an dud barrek warni en Israel.

Skrivet e vez gant al lizherenneg hebraek evel an darn vrasañ eus ar yezhoù yuzevek.

## Gwelet ivez
* Yezhoù aramaek ar reter
* Yezhoù yuzevek

## Liammoù diavaez
* ''Etnologour''.
Didaneg

Ur yezh semitek eo an **didaneg** ('לשן דידן *lišān didān* pe לשנן *lišānān*) komzet gant tro-dro da 3.050-4.300 den. Genidik eo ar yezh eus Azerbaidjan Iran met hiziv e vez kavet an darn vrasañ eus an dud barrek warni en Israel hag ivez e Azerbaidjan ha Jorjia.

Daou vloc'had rannyezhel pennañ ez eus:
* Rannyezhoù an norzh e Urmia ha Salmas e Azerbaidjan ar c'hornôg ha Van e Turkia
* Rannyezhoù ar su e Mahabad

Skrivet e vez gant al lizherenneg hebraek evel an darn vrasañ eus ar yezhoù yuzevek.

## Gwelet ivez
* Yezhoù aramaek ar reter
* Yezhoù yuzevek

## Liammoù diavaez
* ''Ethnologue''
Kwareg

Ur yezh kouchitek eo ar **c'hwareg** (*qwara*; *qwareña*) pe **falacheg** (*falashan*) komzet gant ar Yuzevion vetek eus Etiopia.

Ur rannyezh agawek eo, tost-tre d'ar c'hemanteg.

O vont da get e oa ar yezh e dibenn an , da gentañ war he zakad hengounel en Etiopia ha war-lerc'h e Stad Israel goude ma oa bet kaset di an darn vrasañ eus ar Falached. 

Ur yezh en arvar da vont da get an hini eo.

## Gwelet ivez
* Yezhoù yuzevek
* Yezhoù kouchitek
Kayleg

Ur yezh kouchitek eo ar **c'hayleg** (*kayla*) komzet gant ar Yuzevion vetek eus Etiopia.

Ur rannyezh agawek eo ar c'hayleg, tost-tre d'ar c'hailigneg.

Ur yezh varv an hini eo war a seblant.

## Gwelet ivez
* Yezhoù yuzevek
* Yezhoù kouchitek
Yezhoù kartvelek

Ur skourr eus ar yezhoù kaokazek eo ar **yezhoù kartvelek**, anvet ivez **yezhoù kaokazek ar su**.

Komzet e vezont dreist-holl e Jorjia, ha nebeutoc'h ivez e Turkia, Iran, Azerbaidjan, Gres, Rusia hag Ukraina. 

En o zouez e c'haller menegiñ :
* ar jorjieg
* ar grouzineg
* ar megreleg
* al lazeg
* ar svaneg

## Gwelet ivez
* Yezhoù kaokazek

## Liammoù diavaez
* Lazuri Nena - The Language of the Laz gant Silvia Kutscher.
* The Arnold Chikobava Institute of Linguistics, Georgian Academy of Sciences
Yezhoù kaokazek

An droienn **yezhoù kaokazek** a ra meneg eus ur strollad ledan a yezhoù liesseurt komzet gant ouzhpenn seizh milion a dud er C'haokaz, rannved etre ar mor Du hag ar mor Kaspia. E meur a gerentiad-yezhoù e vez rummataet ar yezhoù-se.

## Renkadur ar yezhoù kaokazek

Isrannet e vez ar yezhoù kaokazek e peder skourr:

* **[[Yezhoù kartvelek]]** (anvet ivez **yezhoù kaokazek ar su** or **[[Yezhoù georgek]]**) :
** Georgeg (yezh ofisiel Jorjia: komzet gant 7 500 000 den)
** Svaneg (komzet gant 43 000 den)
** Yezhoù zanek
*** Lazeg (komzet gant 50 000 den)
*** Megreleg (komzet gant 360 000 den)

* **[[Yezhoù kaokazek ar gwalarn]]** (anvet ivez **yezhoù abc'hazek-adigek** pe **[[Yezhoù pontek]]**) :
** Yezhoù abc'hazek-abazek
*** Abazeg (komzet gant 24 449 den)
*** Abc'hazeg (komzet gant 79 385 den)
** Yezhoù kirkasek
*** Adigeg (*kirkaseg* pe *tcherkeseg*: komzet gant 96 331 den)
*** Kabardeg (komzet gant 311 078 den)
** Oubic'heg (*twaχəbza* : Yezh varv)

* **[[Yezhoù kaokazek an norzh-kreiz]]** (anvet ivez **yezhoù nac'hek**) :
** Batseg (*batsba motjiti*: komzet gant 3000 den)
** Yezhoù veinac'hek
*** Tchetcheneg (*noc'htchin*: komzet gant 604 655 den)
*** Ingoucheg (*ghalgay*: komzet gant 153 483 den)

* **[[Yezhoù kaokazek ar biz]]** (anvet ivez **[[Yezhoù dagestanek]]**) :
** Avareg (komzet gant 385 043 den)
** Yezhoù andiek-didoek:
*** Yezhoù andiek:
**** Andieg (komzet gant 9000 den)
**** Botlic'heg (komzet gant 3000 den)
**** Godobereg (*ghodoberi*: komzet gant 2,500 den)
**** Karateg (komzet gant 5000 den)
**** Ac'hvac'heg (komzet gant 5000 den)
**** Bagvalaleg (komzet gant 4000 den)
**** Tindieg (komzet gant 5000 den)
**** Tchamalaleg (komzet gant 4000 den)
***** Gigatleg
*** Yezhoù didoek (pe **[[Yezhoù tsezek]]**)
**** Tsezeg (*dido*) (komzet gant 7,000 den)
**** C'hvarcheg (*khvarsh*: komzet gant 1000 den)
**** Hinouc'heg (*ginukh*: komzet gant 200 den)
**** Bejteg (*bezhti* pe *kapuch*: komzet gant 2500 den)
**** Hounzibeg (*gunzib*: komzet gant 600 den)
** Lakeg (komzet gant 82,010 den)
** Dargweg (*dargva*: komzet gant 227 302 den)
*** Kaytakeg (*kajtak*)
*** Koubatcheg (*kubachi*)
** C'hinalugeg (*khinalugh*: komzet gant 1000 den)
** Yezhoù lezgiek
*** Artcheg (*archi*: komzet gant 1000 den)
*** Tabasareg (komzet gant 54,574 den)
*** Agouleg (*aghul*: komzet gant 8782 den)
*** Routouleg (*rutul*: komzet gant 11 933 den)
*** Tsac'houreg (*tsakhur*: komzet gant 10 719 den)
*** Boudouc'heg (*budukh*: komzet gant 1000 den)
*** Oudieg (*udi*: komzet gant 4000 den)
*** Lezgieg (*lezgi*: komzet gant 304 087 den)
*** Kritseg (*kryz*: komzet gant 6000 den)

## Liammoù diavaez
* Kartennoù ar yezhoù kaokazek
* Kartennoù ar pobloù kaokazek (CIA)
Lezgieg

Ur yezh kaokazek eus skourr Yezhoù kaokazek ar biz eo al **lezgieg** (лезги чІал *lezgi ch'al*) komzet gant tro-dro da 450.000 den e su Dagestan e Rusia (257.000 den) hag e norzh Azerbaidjan (171.400 den) dreist-holl, hag ivez e Jorjia, Kazac'hstan, Kirgizstan, Turkia, Turkmenistan, Ukraina hag Ouzbekistan.

N'he deus ar yezh-se statud ofisiel ebet e neplec'h. 

Dek yezh lezgiek ez eus e Dagestan:

* Artcheg (*archi*: komzet gant 1,000 den)
* Tabasareg (*komzet* gant 54,574 den)
* Agouleg (*aghul*: komzet gant 8,782 den)
* Routouleg (*rutul*: komzet gant 11,933 den)
* Tsac'houreg (*tsakhur*: komzet gant 10,719 den)
* Boudouc'heg (*budukh*: komzet gant 1,000 den)
* Oudieg pe c'hinalougeg (*udi* pe *khinalugh*: komzet gant 4,000 den)
* Lezgieg (*lezgi*: komzet gant 304,087 den)
* Kritseg (*kryz*: komzet gant 6,000 den)

Skrivet e vez ar yezhoù-mañ gant al lizherenneg kirillek. 
## Alfavit

## Gwelet ivez
* Yezhoù kaokazek

## Liammoù diavaez
* ''Ethnologue'' 
* ''Yezhoù ar bed''
Hokkaido

E norzh-pellañ Japan emañ **Hokkaido** (japaneg: 北海道 Hokkaidō, "Hent Mor an Hanternoz", ainoueg: Mosir). 

Unan eus peder enezenn bennañ ar vro eo. 

Ur prefeti a zo eno hag ur rannvro eo. 

Sapporo (札幌) eo he c'hêr-benn. An Ainoued a zo o chom eno, e-touez Japaniz all. Annezidi gentañ Japan eo ar re-se.
13 Here

## Darvoudoù

* 1307 : lakaet harz war marc'heien Urzh an Templ e Bro-C'hall a-bezh.
* 1792 : deroù savidigezh an Ti Gwenn e Washington D.C..
* 1837 : dibenn Seziz Konstantin (Aljeria).
* 1946 : asantet eo bonreizh ar Pevare Republik c'hall dre referendom.
* 2000 : tapet eo Priz Nobel ar Peoc'h gant Kim Dae-jung.
* 2014 : tapet eo Priz Nobel an Ekonomiezh gant an armerzhelour gall Jean Tirole.

## Ganedigezhioù

* 1499 : Klaoda Bro-C'hall, rouanez Bro-C'hall, dugez Vreizh.
* 1762 : Amateur-Jérôme Le Bras des Forges de Boishardy, jeneral chouan.
* 1825 : Charles Frederick Worth, dilhadour breizhveuriat.
* 1905 : Yves Allégret, filmaozer ha saver senario gall.
* 1908 : Jan Foltys, mestrc'hoarier echedoù tchek.
* 1909 : Art Tatum, pianoour jazz stadunanat.
* 1921 : Yves Montand, aktour ha kaner gallek.
* 1925 : Margaret Thatcher, politikourez ha den-Stad saoz.
* 1931 : Raymond Kopa, melldroader etrebroadel gall.
* 1952 : Henry Padovani, sonaozer ha soner gitar gall, unan eus tri c'hrouer ar strollad The Police.
* 1959 : José Carlos Somoza, skrivagner spagnol.

## Marvioù
* 54 : Glaoda Iañ,  Impalaer roman.
* 867 : Nikolaz Iañ (pab).
* 1143 : Foulk V, kont Anjev ha roue Jeruzalem.
* 1345 : Constanza Manuel de Villena, rouanez Portugal. 
* 1460 : Herri ar Merdeer, infant Portugal.
* 1585 : Paolo Giordano Iañ Orsini, dug Bracciano.
* 1715 : Nicolas Malebranche, beleg, doueoniour ha prederour gall.
* 1815 : Joachim Murat, marichal da vare an Impalaeriezh C'hall Kentañ.
* 1869 : Charles-Augustin Sainte-Beuve, skridvarner ha skrivagner gall.
* 1945 : Lucien Simon, livour gall.
* 2003 : Nicole Chollet, aktourez (c'hoariva, sinema ha skinwel) c'hall.
* 2014 : Pierre Toulhoat, bravigour hag orfebour breizhat.
* 2017 : Albert Zafy, prezidant Madagaskar.
* 2023 : Louise Glück, barzhez stadunanat.
*2023 : Hubert Reeves, steredoniour kanadian.

## Lidoù
* Katoligiezh :
** Sant an deiz : Sant Gwenegan.
Oudieg

Ur yezh kaokazek ar biz eus skourr ar yezhoù lezgiek eo an **oudieg** (*udi*) komzet gant tro-dro da 5.000 den e kêriadenn Vartashen en Azerbaidjan. Krediñ a reer e oa yezh pennañ Albania Kaokazek ha hec'h anavezout a reer adalek an dekvet kantved.

Tost a-walc'h eo an oudieg d'al lezgieg ha d'an tabasareg. 

## Gwelet ivez
* Yezhoù kaokazek

## Liammoù diavaez
* ''Ethnologue''
Tabasareg

Ur yezh kaokazek ar biz eus skourr ar yezhoù lezgiek eo an **tabasareg** (saozneg: *Tabassaran*) komzet gant tro-dro da  den (1970) e su Dagestan (Rusia). 

Unan eus 14 yezh ofisiel Dagestan eo an tabasareg.

Div rannyezh pennañ a zo:
* Rannyezh an norzh pe *c'hanageg* (*khanag*)
* Rannyezh ar su

Talvezout a ra rannyezh ar su da ziazez ar yezh unvan.

Ur yezh ergativel eo an tabasareg hag implijout a ra 14 troad disheñvel. 

## Gwelet ivez
* Yezhoù kaokazek

## Liammoù diavaez
* ''Yezhoù ar bed''
* ''Rosetta Project''
Oubic'heg

Ur yezh kaokazek ar gwalarn eus skourr ar yezhoù kirkasek eo an **oubic'heg** (diwar anv ar yezh en adigeg: *wəbəx*; oubic'heg: *tʷaχə*), komzet gwechall e Turkia.

Ur yezh varv an hini eo, aet da get er bloavezhioù 1990.

Disheñvel diouzh an holl yezhoù abc'hazek-abazek all eo an oubic'heg. 

## Gwelet ivez
* Yezhoù kaokazek
Batseg

Ur yezh kaokazek an norzh-kreiz eo ar **batseg** (*batsba motjiti*) komzet gant tro-dro da 2.500-3.000 den (1975) e Zemo-Alvani (Jorjia).

Ur yezh dre gomz eo ar batseg hag implijet e vez ar georgeg evit ober dre skrid.

## Gwelet ivez
* Yezhoù kaokazek

## Liammoù diavaez
* ''Ethnologue''
* ''Yezhoù ar bed''
Avareg

Unan eus yezhoù kaokazek ar biz eo an **avareg** (diwar *Авар МацӀ* pe *магӀарул мацӀ*) komzet gant tro-dro da 650.000 a dud e Dagestan (Rusia) hag Azerbaidjan dreist-holl.

Unan eus 14 yezh ofisiel Dagestan an hini eo ma talvez da yezh voutin (pe *lingua franca*)

Daou vloc'had rannyezhel zo :
* Rannyezhoù an norzh:
** C'hounzac'heg (*khunzakh*)
** Kazbekeg (*kazbek*)
** Gounzibeg (*gunib*)
** Goumbeteg (*gumbet*)
* Rannyezhoù ar su:
** Andalaleg (*andalal*)
** Gidatlyeg (*gidatl*')
** Antsouc'heg (*antsukh*)
** Tcharodeg (*charoda*)
** Tlyarateg (*tlyarata*)
** Koumadeg (*cumada*)
** Kounteg (*cunta*) 

Adal ar  eo bet skrivet an avareg gant ar skritur georgek betek ar  ma voe kroget da implijout al lizherenneg arabek anvet *[[lizherenneg arabek|skritur adjamek]]*. Dindan beli an ez-Unaniezh Soviedel e voe kroget d'ober da gentañ gant al lizherenneg latin e 1928, bet kemeret he flas gant al lizherenneg kirillek e 1938 hag a vez implijet peurliesañ hiziv c'hoazh.

## Gwelet ivez
* Yezhoù kaokazek

## Liammoù diavaez
* ''Ethnologue''
Lazeg

Ur yezh kartvelek eus skourr ar yezhoù zanek eo al **lazeg** (lazeg: *lazuri*; ლაზური) komzet gant tro-dro da 220.000 den evel yezh kentañ e Turkia ha gant 30.000 den all e Jorjia.

N'en deus al lazeg statud ofisiel ebet nag e Jorjia nag e Turkia ha n'eus yezh unvan ebet. Implijet e vez dre gomz dreist-holl hag evit ober dre skrid e vez graet pe gant ar jorjieg pe gant an turkeg hervez al lec'h. 

O vont war digresk emañ an niver a dud a ra gant al lazeg dre vras hag en arvar da vont da get emañ. 

Pemp rannyezh pennañ zo:

* Hopaeg (komzet e Hopa)
* Vitseg-arkabeg (komzet e Arhavi ha Fındıklı)
* Tchc'haleg (komzet e Düzköy)
* Atineg (komzet e Pazar)
* Ardeshenian (komzet e Ardeşen)

## Gwelet ivez
* Yezhoù kaokazek

## Liammoù diavaez
* Laz Enstitüsü - Lazuri Enstitu
* Geriadur lazeg-turkeg
* Lazish history, culture, language, music
* Lazuri.com
Abazeg

Ur yezh kaokazek eus skourr yezhoù kaokazek ar gwalarn eo an **abazeg** (Абаза Бызшваm *abaza byzšwa*) komzet gant tro-dro da 45.000 den e Republik Emren Karatchay-Tcherkes e Rusia (35.000) hag e Turkia (10.000).

Div rannyezh ez eus:
* an achc'hereweg (*ashkherewa*) 
* an tapanteg (*t'ap'anta*), hag a dalvez ivez da yezh unvan

E Rusia e vez skrivet gant al lizherenneg kirillek. E Turkia avat e vez graet gant al lizherenneg latin.

## Gwelet ivez
* Yezhoù kaokazek

## Liammoù diavaez
* ''Ethnologue'' report for Abaza
Digemmenn Boltzmann

Graet e vez gant **digemmenn Boltzmann** *k* (pe *k*B) evit ezteuler ar geittalvoudegezh etre an temperadur hag an energiezh. Diwar anv Ludwig Boltzmann eo bet anvet.

Talvezout a ra an digemmenn diazez-mañ :
::*k*B ˜ 1,380 650 5(24)×10-23 J/K ˜ 8,617 386×10-5 eV/K

Graet e vez gant an digemmenn-mañ:
* evit jediñ spektr elektromagnetek ar c'horf du ;
* er sistemoù a heuilh ur statistik Maxwell-Boltzmann (pe dasparzhadenn Maxwell-Boltzmann), lezenn Arrhenius pergen
* evit jediñ an entropiezh statistikel: s=k_B ln \Omega

Digemmenn ar gazoù peurvat *R* eo liesad digemmenn Boltzmann dre niver Avogadro.
Roje an Tailhanter

**Roje an Tailhanter** pe **Roger Le Taillanter** genidik eus Ar Menez (Aodoù-an-Arvor) ha mab da labourerien-douar, ganet e 1925. Bet komiser polis ha da c'houde saver romantoù polis. Marvet eo d'an 12 Here 2005 da 80 vloaz er Roc'hell e Bro-C'hall, da-heul ur c'hrign-bev eus ar skevent.

Bet eo Roje an Tailhanter komiser prefeti polis Pariz, e penn ar *quai des orfèvres* e lec'h ma oa karget da stourm a-enep d'an dorfedouriezh vras. E 1975 e oa distro da Vreizh e penn polis justis Roazhon gant ur gefridi resis : lakaat un termen da walldaolioù an FLB. Lakaet e voe e di da darzhañ e Ploueg-ar-Mor gant an *talbenn* e miz Mae 1979. Daou vloaz goude ez aio war e leve ha stagañ a raio gant ur vicher nevez : saver romantoù polis e galleg. Berzh bras a reas en e vicher nevez hag enoret e voe gant ar priz *Quai des Orfèvres* just a-walc'h.

## Oberoù
*Les derniers seigneurs de la pègre, Julliard (1985)
*Dans l'enfer du minitel rose, Fallois (1989)
*Commissaire Jobic, Fallois (1991) 
*Maison du Nord, Plon (1999)
*36, quai des orfèvres, Grancher(2001)
*Le noyé de Porz Kuriuz, Jean Picollec (2004)
Megreleg

Ur yezh kartvelek eus skourr ar yezhoù zanek eo ar **megreleg** (megregel: მარგალური ნინა *margaluri nina*) komzet gant tro-dro da 500.000 den evel yezh kentañ e Samegrelo (*Mingrelia*) e Jorjia. Komzet e vez ivez, met kalz nebeutoc'h e Abc'hazia.

N'eus yezh unvan ebet ha n'he deus ar yezh statud ofiel ebet e neplec'h. Implijet e vez ar megreleg dre gomz met evit ober dre skrid e vez implijet ar georgeg.

Daou vloc'had rannyezhel pennañ ez eus:
* Zougdideg-Samourzakanoeg (*zugdidi-samurzakanoor*)
** Djvareg (*dzhvari*)
* Senakeg (*senaki*)
** Martvileg-bandzeg (*martvili-bandza*)
** Abacheg (*abasha*)

## Gwelet ivez
* Yezhoù kaokazek

## Liammoù diavaez
https://web.archive.org/web/20070311045138/http://www.phazisi.com/english/index.htm
http://titus.fkidg1.uni-frankfurt.de/texte/caucasica/mingrel/adscham.htm
Roll kumunioù Liger-Atlantel

Ar pennad-mañ a ginnig **roll kumunioù al [[Liger-Atlantel]]**. 207 kumun a gaver en departamant.

## Perzhioù kumunioù Liger-Atlantel
### Gorread
6 821,68 km² a ya d'ober Liger-Atlantel, ar pezh a ra ur gorread krenn a 30,87 km² evit kumunioù an departamant (14,88 km² evit Bro C'hall) hag ur gorread kreiz a 25,85 km² (10,73 km² evit Bro C'hall a-bezh).

### Poblañs
1 296 364 annezad a oa en departamant e 2011, gant ur stankter a 188 /km², a-us da geidenn Bro-C'hall. Kavet e vez ur geidenn a 5 866 annezad dre gumun (1 542 evit Bro C'hall), pa 'z eo an niver kreiz a 2 143 annezad dre gumun (380 evit Bro C'hall).

## Kêraozadur

### Toleadoù kêr

An toleadoù kêr, termenet gant an niver a bostoù-labour hag ar monedone stag ouzh al labour, a zo enno ur pol kêrel, hag a zo an unvez kêrel pennañ (da skouer : tolpad-kêrioù Naoned), ha kumunioù *unpol*, eleze kumunioù stag ouzh ur pol kêrel hepken ; Gallout a ra ar c'humunioù-se bezañ kêrel (da skouer : Bouez, Enorzh) pe diwar ar maez.

6 tolead kêr a zo en departamant : 

Evezhiadenn : ar roadennoù kinniget amañ a sell ouzh kumunioù Liger-Atlantel hepken. Gallout a ra an toleadoù kêr tizhout meur a zepartamant (da skouer : hini Naoned a zo ennañ kumun La Varenne e Maine-et-Loire).

(a) Kumunioù kêrel unpol tolead kêr Naoned : Bouez, Enorzh, Kerc'hevrel, Lavreer-Botorel, Pont-Marzhin, Sant-Enion-al-Lenn-Veur, Santez-Pezhenn, Sant-Filberzh-Deaz, Sant-Juluan-Kankell, Sant-Stefan-Brengoloù, Sulieg.

(b) Kumunioù kêrel unpol tolead kêr Sant-Nazer : Sant-Maloù-Gwersac'h, Sant-Yoasin.

### Roll ar C'humunioù
Al listennad a-is a ro evit pep kumun :
* he c'hod post ;
* he c'hod INSEE ;
* an tolead kêr m'eo stag outañ ;
* he etrekumuniezh ;
* he foblañs ;
* he gorread ;
* he stankter.

Evit a sell ouzh an toleadoù kêr e ro an daolenn :
* kumunioù pol kêrel an tolead : *Anv an tolead* gant ur steredennig war e lerc'h ;
* kumunioù unpol (ar re a zo e-barzh un tolead kêr hepken) : *Anv an tolead* hep steredennig ;
* kumunioù liespol (e-maez an toleadoù kêr met a denn d'an takadoù kêr) : meneg *Kumun liespol* ;
* kumunioù e-maez an takadoù kêr : meneg *Netra*.

Daveoù : INSEE evit ar boblañs, IGN evit ar gorreadoù.

## Gwelet ivez
* Roll Kumunioù Aodoù-an-Arvor
* Roll kumunioù Il-ha-Gwilen
* Roll Kumunioù ar Mor-Bihan
* Roll kumunioù Penn-ar-Bed

## Liammoù diavez
* Kumunioù Liger-Atlantel war lec'hienn Geobreizh
21 Kerzu

## Darvoudoù
Hervez an hengoun eo an 21 a viz Kerzu deiz kentañ ar goañv (en Hanterzouar an Norzh).
* 1880 : Enez Vanav eo ar vro gentañ ma aotreer ar maouezed da votiñ.
* 1937 : bannet eo *[[Snow White and the Seven Dwarfs (film, 1937)|Snow White and the Seven Dwarfs]]*, kentañ film tresadennoù-bev hir ar Studioioù Disney e Los Angeles (Stadoù-Unanet Amerika).
* 1939 : Carlos do Carmo, kaner portugalat.
* 1940 : aet d'ar strad al lestr-spluj gall *Narval* en donvor da Sfax (Tunizia)..
* 1944 : kentañ bannadenn ar film tresadennoù-bev *[[The Three Caballeros]]* e Kêr-Vec'hiko (Mec'hiko).
* 1958 : dilennet eo Charles de Gaulle da brezidant ar Republik c'hall, en un doare dieeun.
* 1959 : eured Mohammad Reza Pahlavi (Chah Iran diwezhañ) gant Farah Diba.
* 1971 : krouidigezh Médecins sans frontières gant medisined c'hall.
* 1988 : Gwalldaol Lockerbie.
* 2014 : dilennet eo Klaus Iohannis da brezidant Roumania.

## Ganedigezhioù

* 1117 : Thomas Becket, arc'heskob Canterbury, etre 1162 ha 1170.
* 1804 : Benjamin Disraeli, skrivagner ha politiker saoz, kentañ ministr ar Rouantelezh Unanaet.
* 1912 : Paul Meurisse, komedian gall.
* 1917 : Heinrich Böll, skrivagner alaman, loread Priz Nobel.
* 1918 : Kurt Waldheim, politiker aostrian, bet sekretour meur Aozadur ar Broadoù Unanet ha prezidant Aostria.
* 1937 : Jane Fonda, aktorez stadunanat. 
* 1940 : Frank Zappa, kaner-sonaozer ha gitarour amerikan.
* 1949 : Thomas Sankara, prezidant Burkina Faso.
* 1970 : Bart De Wever, politiker flandrezat.
* 1971 : Matthieu Chedid (*M*), soner gall.
* 1975 : Charles Michel, politiker belgiat, kentañ ministr Belgia, prezidant ar C'huzul Europat.
* 1977 : Emmanuel Macron, prezidant ar Republik c'hall.

## Marvioù
* 1375 : Giovanni Boccaccio, skrivagner italianek.
* 1549 : Marc'harid Bro-C'hall, priñsez c'hall, rouanez Navarra.
* 1908 : Alexander Whyte, ergerzher ha naturour breizhveuriat.
* 1940 : Francis Scott Fitzgerald, skrivagner stadunanat.
* 1945 : George Patton, milour ha jeneral stadunanat.
* 1968 : Vittorio Pozzo, melldroader ha gourdoner italian.
* 2006 : Saparmyrat Nyýazow, prezidant Turkmenistan.

## Lidoù
Sant an deiz : Tomaz (abostol)

* Iliz katolik roman
** Sant Pêr Kanizius, jezuist izelvroat ha Doktor an Iliz (1521-1597)
14 Here

## Darvoudoù
* 1066 : trec'h eo Gwilherm an Alouber war ar Saksoned en Emgann Hastings.
* 1670 : diskouezet eo evit ar wech kentañ ar pezh-c'hoari *[[Le Bourgeois gentilhomme]]* e Kastell Chambord.
* 1702 : trec'h eo al lu gall war hini an Impalaeriezh santel roman german en Emgann Friedlingen.
* 1806 : trec'h eo Napoleon I war ar Brusianed en Emgann Jena.
* 1809 : sinet eo Feur-emglev Schönbrunn e Vienna etre an Impalaeriezh C'hall Kentañ hag Impalaeriezh Aostria.
* 1920 : sinet eo Feur-emglev Tartu etre RSKS Rusia ha republikoù dizalc'h Estonia ha Finland.
* 1947 : treuzet eo Moger ar son evit ar wech kentañ gant an nijer stadunanat Chuck Yeager e Kalifornia.
* 1964 :
** deroet eo Priz Nobel ar Peoc'h da vMartin Luther King, Jr..
** roet lamm da Nikita C'hrouchtchov.
* 1976 : peñse an eoullestr Boehlen er-maez da Enez-Sun, lanv du da-heul.
* 1994 : deroet eo Priz Nobel ar Peoc'h da Yasser Arafat, Shimon Peres ha Yitzhak Rabin.
* 2006 : trec'het eo bet Veselin Topalov gant Vladimir Kramnik er match aozet gant ar FIDE (Kevre Bedel An Echedoù) evit adunaniñ ar c'hampionad bedel.

## Sportoù
* 1968 : ar 100 metrad redet dindan dek eilenn (9″95) evit ar wech kentañ gant an atleter stadunanat Jim Hines e Mec'hiko.
* 2012 : lamm donañ bet kaset da benn gant an aostrian Felix Baumgartner (39 068 m) eus ar stratosferenn.

## Ganedigezhioù

* 1633 : Jakez II (Bro-Saoz) (anvet Jakez VII Bro-Skos ivez), roue Bro-Saoz ha Skos.
* 1741 : Yves Marie Audrein, eskob touer ha kannad breizhat (muntret gant ar Chouaned). 
* 1784 : Fernando VII (Spagn).
* 1882 : Éamon de Valera, trede prezidant Republik Iwerzhon.
* 1890 : Dwight D. Eisenhower, 34 Prezidant Stadoù-Unanet Amerika.
* 1906 : Hannah Arendt, prederourez alaman.
* 1927 : Sir Roger Moore, aktour breizhveuriat.
* 1930 : Mobutu Sese Seko, eil prezidant Republik Demokratel Kongo.
* 1962 : Jaan Ehlvest, mestrc'hoarier echedoù estonian.
* 1973 : George Floyd.

## Marvioù

* 1066 : Harold II (Bro-Saoz), diwezhañ roue sakson Bro-Saoz.
* 1782 : Augustin-Marie Poullain-Duparc, gwiraour arbennikaet war ar Gwir breizhek.
* 1944 : Erwin Rommel, marichal alaman e-pad an Eil Brezel-bed.
* 1959 : Errol Flynn, aktour aostralian-stadunanat.
* 1977 : Bing Crosby, aktour ha kanour stadunanat.
* 1980 : Louis Guilloux, skrivagner breizhat.
* 1999 : Julius Nyerere, politikour eus Tanzania.
* 2015 : Mathieu Kérékou, prezidant Benin.
* 2016 : Pierre Étaix, furlukin, komedian ha filmaozour gall.

## Lidoù
Sant an deiz : Santez Enora
5 Meurzh

## Darvoudoù
* 1824 : ar Rouantelezh Unanet a ziskleir brezel da Virmania.
* 1860 : en ur referendom ez asant tud Parma, Toskana, Modena ha Romagna d'en em unaniñ gant Rouantelezh Sardigna.
* 1918 : gant renerien nevez Rusia eo lakaet Petrograd da gêr-benn e-lec'h Moskov.
* 1933 : en Alamagn eo trec'h an nazied er vouezhiadeg gant 44% eus ar votoù.
* 1940 : urzh a roer, e gouarnamant an Unvaniezh Soviedel da vuntrañ 25&nbsp;700 Poloniad, ha 14&nbsp;700 prizoniad en o zouez (lazhadeg Katyn).

## Ganedigezhioù
* 1133 : Herri II Plantagenêt.
* 1512 : Gerardus Mercator, kartennaouer eus Flandrez.
* 1696 : Giovanni Battista Tiepolo, livour italian.
* 1834 : Alexander Whyte, ergerzher ha naturour breizhveuriat.
* 1838 : Szymon Winawer, mestrc'hoarier echedoù poloniat.
* 1862 : Siegbert Tarrasch, mezeg ha mestr meur echedoù alaman.
* 1870 : Frank Norris, skrivagner stadunanat.
* 1871 : Rosa Luxemburg, dispac'hourez sokialour.
* 1898 : Zhou Enlai, emsaver komunour sinaat, politikour, milour ha den-Stad.
* 1911 : Pierre Montazel, den a sinema gall.
* 1918 : James Tobin, armerzhour stadunanat, tapet gantañ Priz Nobel an Armerzh.
* 1921 : Charlez ar Gall, stourmer sevenadur Breizh.
* 1922 : Pier Paolo Pasolini, skrivagner ha filmaozer italian.
* 1924 : Roger Marche, melldroader etrebroadel gall.
* 1926 : François Dilasser, livour ha gwerour breizhat.
* 1942 : Felipe González, Kentañ ministr Spagn.
* 1946 : Murray Head, aktour (sinema ha skinwel) ha kaner-sonaozer gallek ha saoznek.
* 1947 : Jean Jouzel, hinadouriour breizhat bet tapet Priz Nobel ar Peoc'h gantañ e 2007.
* 1967 : Chantal Vandevoort, mestrc'hoarierez echedoù belgiat.
* 1980 : Renan Luce, kaner-sonaozer ha soner gall.

## Marvioù

* 254 : Lucius Iañ, pab.
* 1534 : Antonio da Correggio, livour italian.
* 1827 : Alessandro Volta, fizikour italian.
* 1848 : Guillaume Ricou, mojennour ha skrivagner brezhoneg.
* 1944 : Max Jacob, livour ha barzh gall a varv e kamp-bac'h Drancy, goude bezañ bet kaset di gant an nazied.
* 1953 :
** Sergei Prokofiev, sonaozer rusian.
** Jozef Stalin (**Josif Visarionovitch Djougachvili** e anv gwir), politikour ha diktatour soviedat.
* 1966 : Anna Akhmatova, skrivagnerez rusianek.
* 1997 : Jean Dréville, filmaozer gall.
* 2012 : Annaig Kerbrad, komzourez kentañ France 3 Ouest adalek 1964 betek 1976.
* 2013 : Hugo Chávez, prezidant Venezuela etre 1999 hag e varv.

## Lidoù
* Gouel Sant Piran, Devezh ar vro e Kernev-Veur.
Kerzu

Daouzekvet ha diwezhañ miz ar bloaz eo **Kerzu** en Deiziadur gregorian. *Ar mizioù du* a vez graet eus miz Du ha miz Kerzu e brezhoneg. Un deiz ha tregont zo ennañ, unan eus ar mizioù hirañ eo eta.
## An anv
Dont a ra an anv eus "ker" ha "du": ar miz du-tre eo Kerzu.
*[[Kerdu]]* a vez lavaret e rannyezh Treger. Anv ur c'hastell hag ur wazh e korn-bro Lokmikael-an-Traezh eo *Kerdu* ivez.
## E-pad ar miz
*D'an 8 e vez enoret ar Werc'hez Vari gant an Iliz katolik roman.
*An 21 eo deiz kentañ ar goañv en hantervoul norzh ; an deiz berrañ eus ar bloaz eo eno. A-raok an deiz-se e verra an deiz, war e lerc'h e hira goustad. En hantervoul su eo ar c'hontrol, an deiz hirañ eo ha penn-kentañ an hañv.
*D'ar 25 emañ Nedeleg, lidet gant ar gristenien evel deiz ganedigezh Jezuz-Krist.
*An 31 eo deiz diwezhañ ar bloaz, ha kustum eo an dud da lidañ dibenn ar bloaz kozh ha penn-kentañ an hini nevez.
## Krennlavaroù
* Tremenet gouel sant Andrev / Arit don ha hadit tev / Ha diwallit dirak al loened bev
*« Miz Kerzu, miz ar gouelioù  / Eo miz ar gwadigennoù. »
*« Sant Nikolaz, berrañ devezh a zo er bloaz »
*« Gouel Nedeleg, paz ur c'hefeleg / Da zeiz kentañ ar bloaz, paz ur waz. »
*« Hañv-goañv betek Nedeleg / Diwar neuze 'vez goañv kalet / Ken e vezo bleuñv en haleg / Hag ac'hano goañv tenn / Ken ne savo bleuñv er spern-gwenn »
*« An hini n'en deus ket a gig da Nedeleg / A lazh ar c'hog pe e wreg. »
*« Da noz Nedeleg / Ne gousk den  /'Met an touseg / Ha mab an den • N'eus nemet mab an den hag an touseg / Hag a gousk e noz an Nedeleg. »
*« Dre forzh kanañ Nouel ec'h erru an Nedeleg. »
*« Nedeleg ha gouel Yann / A laka ar bed etre div rann / Kala Ebrel ha gouel Mikeal / A laka e-leal. »
*« Erc'h kent Nedeleg / Teil d'ar segaleg. »
*« Nedeleg sec'h, Pask kailharek  / 'Laka an arc'h da vezañ barrek  / Hag an ozhac'h da vezañ bouzellek. »
*« Pa vez da Sul deiz Nedeleg / Hadañ da lin war ar garreg / Ha da brenañ ed gwerzh da gazeg. »
*« Pa vez loar wenn d'an Nedeleg / E vez lin mat e pep havreg. »
*« Ur gelienenn d'an Nedeleg /  A zo koulz hag ur c'hefeleg. »
*« Kelien da Nedeleg, skorn da Bask »