Republik Sant-Maloù

**Republik Sant-Maloù** a vez graet eus ar Stad savet e kêr Sant-Maloù e 1590. Pevar bloaz e chomas dizalc'h ha peoc'h, etre 1590 ha 1594, tra ma oa freuz e rouantelezh Bro-C'hall gant brezelioù ar relijion.

## Sant-Maloù e fin ar  kantved

War-dro 10 000 a dud a oa o chom e Sant-Maloù e fin ar  kantved. Rannet e oa ar galloud eno etre tri fenn : ar gouarnour en anv ar roue, an eskob en anv Doue, hag ar c'huzul-kêr a gaved bourc'hizien ennañ. Ur gêr binvidik e oa Sant-Maloù da neuze, seul binvidikoc'h abaoe ma oa bet digoret hentoù nevez war-du Amerika, evit ar c'henwerzh koulz hag ar pesketa. Gant o flodad listri e rede ar Valouaned war holl vorioù ar bed : mont a raent, da skouer, d'an Douar-Nevez da vorueta, ha d'ar Mor Kreizdouar da c'houde da werzhañ o fesketadenn. A-feur ma oa pinvidikaet marc'hadourien ha paramantourien kêr e oa fellet dezho tapout galloudoù nevez evit suraat o arc'hant. Er  kantved dija o doa klasket mont a-zindan beli Yann V, hag en em lakaat e dalc'h an eskob pe ar roue gall, abalamour ma kave dezho e oa re uhel an taosoù rastellet diganto gant an dug. E-giz-se e oa bet kreñvaet galloud ar c'huzul-kêr un tamm. Droed en doa da sevel taosoù, evit kempenn ar mogerioù-kreñv da skouer. Gwirioù all a oa bet gounezet e miz Ebrel 1585, pa voe kadoriet ur c'huzul all, hini « an Daouzek merour *»*. E 1589 e voe brasaet ar c'hoñsailh, ha degemeret triwec'h merour ennañ, pinvidien an holl anezho. Bep sizhun e veze bodet da ren lod eus aferioù kêr. Dilennet e veze ar guzulierien evit tri bloaz da gentañ, ha daou vloaz adalek 1590.

## Brezelioù ar relijion (1572-1590)
E 1572 e oa c'hoarvezet lazhadeg gouel Berteleme e Pariz. Tra ma veze freuz ha reuz e Bro-C'hall ne veze ket skoet Breizh gant brezelioù ar relijion, rak dister e oa ar gumuniezh protestant eno. E 1589 e cheñchas an traoù avat, goude ma voe drouklazhet ar roue Herri III hag anvet ar priñs protestant Herri Navarra en e lec'h. Da-heul e savas dizemglev e Breizh ivez : dug Mercœur, gouarnour ar broviñs, a savas a-du gant katoliked ar C'hevre Santel ; padal e oa feal gouarnour Sant-Maloù (Honorat du Bueil) d'ar roue nevez. 

## Nozvezh an 11 a viz Meurzh 1590

Etre an horzh hag ar yenn e oa paket grobised Sant-Maloù. Daoust ma ne felle ket dezho anavezout ar roue nevez ne felle ket dezho mont da-heul ar gatoliked taerañ kennebeut all. A-benn ar fin e kavent gwelloc'h chom pell diouzh ar bec'h, abalamour da saveteiñ frouezh o labour. Goude kuzulikat e tivizas ar c'huzul-kêr kaout an dizober diouzh Honorat du Bueil. D'an 11 a viz Meurzh 1590 e voe taget ar c'hastell, ti ar gouarnour anezhañ, hag ul lec'h strategel evit gallout kontrolliñ ha difenn kêr goude-se. E-kreiz an noz e voe lusket an argad gant ur bagad Malouaned yaouank renet gant Michel Frotet de la Bardelière ha Jean Pépin de la Bélinaye. E-kerzh ar c'hrogad e voe lazhet ar gouarnour, gant un tenn akebut, hag eizh difenner all gantañ. Ar mestr nemetañ e oa deuet ar c'huzul-kêr da vezañ e Sant-Maloù. 

## Ar Republik (1590-1594)
Goude an taol-nerzh-se e voe embannet Republik Sant-Maloù, a oa da badout keit ma ne vefe ket « roet ur Roue katolik da Frañs gant Doue ». Jean Picot de la Gicquelay a voe anvet da brezidant ar c'huzul-gouarnamant, a yae en-dro evel ur sened. Evit gwir ne oa ket ur Republik vodern evel ma anavezer en deiz hiziv. Gouez d'an istorour Gilles Foucqueron e oa kentoc'h un « oligarkiezh parlamantel », tost da geoded dizalc'h all evel Venezia pe Ragusa da skouer. Gant ar binvidien e oa ar galloud : daoust ma veze dalc'het ingal bodadoù digor d'an holl baotred e chome suj an darn vrasañ eus an dud vunut ouzh ar c'hrobised a c'hopre anezho . 

Evit doare ne voe ket paket berr ar renerien. Buan e voe pledet gant politikerezh diavaez ar Republik nevez, evit gwareziñ al lañs a oa gant ar c'henwerzh e Sant-Maloù. Dav e voe dezho dinec'hiñ ar broioù protestant (Bro-Saoz, ar Proviñsoù-Unanet ha Kevre Hansa) evit delc'her an eskemmoù ganto. Kemend-all a voe graet gant ar Stadoù katolik, en ur skoulmañ darempredoù eeun gant roue Spagn peotramant dug Mayenne, a oa e penn ar C'hevre Santel e Bro-C'hall. Kuit a lakaat ar c'henwerzh e Mor Breizh en arvar en em glevas Malaouiz gant ar Saozon. Deuet mat e oa al listri saoz e porzh Sant-Maloù ha difennet e voe ouzh ar gourserien valouan redek war o lerc'h. Evit bezañ sur e trofe plaen an traoù e voe kaset kannaded dre aodoù hanternoz Breizh ivez, d'ar porzhioù a oa pouezus evit ar c'hõnvers malouan evel Montroulez, Sant-Brieg, Landreger, Lannuon ha Rosko.

Ouzhpenn ar c'henwerzh e veze meret kefridioù a bep seurt gant ar Republik, evit mad ar geoded atav : an difenn, an arc'hant, ar polis, ar justis, ha kement zo. Kreñvaet e voe kêr gant kanolioù ha bagadoù gedourien. E ken kaz ma vije bet laket seziz warni e voe berniet boued, armoù, munisionoù ha danvezioù a bep seurt. Argaset e voe kement hini a save a-du gant Herri IV ha difennet groñs ober kenwerzh gant kêrioù a soutene ar roue protestant. Yenion bras a oa ivez etre Sant-Maloù ha Breudoù Breizh ivez, abalamour m'o doa kondaonet 123 den evit taol-dispac'h 1590 hag evit muntr Honorat du Bueil, goude ma oa bet savet klemm gant intañvez ar gouarnour. Broc'het e oa dug Mercœur ivez : ne felle ket dezhañ anavezout ar Republik nevez, evel ma c'houlenne Malouaned. Ne gredas ket an dug kas e arme avat, difennet mat ma oa Sant-Maloù gant ar mor ha gant he lestraz. Gras d'ar flodad-se e kontrolle aber stêr Renk. Eus tu an douar e voe aloubet Poualed betek Kastell-Noez evit chom e peoc'h. Dre heg pe dre arc'hant e voe seziset kreñvioù evel hini Plessis-Bertrand e Sant-Kouloum.

## An distro d'ar rouantelezh (1594)

D'ar 25 a viz Gouere 1593 e voe dinac'het ar feiz protestant gant Herri IV. Goude-se e c'hallas bezañ kurunet erfin en iliz-veur Chartrez d'ar 27 a viz C'hwevrer 1594. Lavaret a reas e vefe pardonet kement enebour a anaveze anezhañ evel roue.

E-pad pevar bloaz e oa bet mestr ar Valouaned war o zraoù, met gant cheñchamant relijion ar roue e oa cheñchet penn d'ar vazh. E miz Ebrel 1594 e voe kaset ur strollad dileuridi da Bariz. Meur a viz e padas ar c'hendivizoù, gant ampartiz, rak ne felle ket d'ar Valouaned koll o frankiz. D'ar 4 a viz Here 1594 e voe sinet un edit gant ar roue (anvet *Édit de Réduction* e galleg), hag a voe kadarnaet da c'houde gant Breujoù Breizh d'ar 5 a viz Kerzu 1594. Gant ar skrid-emglev-se e oa gwarantet frankizioù ha gwirioù kêr Sant-Maloù. Ouzhpenn-se e voe tapet chom hep paeañ taos ebet war ar c'henwerzh e-pad c'hwec'h vloaz. Ur gouarnour nevez a voe anvet gant ar roue, met ne oa na divodet ar c'huzul-kêr na kastizet merourien ar Republik.

## War-lerc'h ar Republik
Gras d'ar Republik he deus gallet Sant-Maloù delc'her d'ober kenwerzh ha da binvidikaat, hep gouzañv ar freuz hag ar reuz a rene e lec'h all a-gaoz da brezelioù ar relijion, e Breizh evel e Frañs. Pouezus eo bet ar mare-se eta rak n'eus bet lakaet harz ebet d'al lañs tapet gant Sant-Maloù, ur berzh hag a yeas war vrasaat muioc'h c'hoazh goude-se, er  hag en  kantved.

Ken pouezus all eo bet ar Republik evit kreñvaat identelezh tud Sant-Maloù. Tomm e oant ouzh o c'humun dija, evel m'en diskouez ar ger-stur ofisiel o doa dibabet e 1615 : *Semper Fidelis*, da lavaret eo « Feal Atav ». Goude bezañ en em renet e-pad pevar bloaz, ha bezañ difennet o interestoù dezho dreist-pep-tra, e oa kreñvoc'h a se an identelezh lec'hel, hep mar ebet. Er mare-se, kredapl, e voe ijinet ur gomz vrudet all a zo test eus spered dibar kêriz : « Na gall, na breton, malouan on ».

## Liammoù diavaez ha daveennoù
Rummad : Sant-Maloù
Rummad : Istor Europa