open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
15 Mae

## Darvoudoù
* 1525 : dibenn Brezel ar gouerien en Alamagn.
* 1768 : Korsika gwerzhet da Vro-C’hall gant Genova.
* 1776 : hervez un devredad e vefe ret kas ar beredoù e-maez ar c'hêrioù.
* 1918 : dibenn Brezel diabarzh Finland.
* 1928 : tresadenn-vev gentañ gant Mickey Mouse.
* 1940 : krouidigezh ar preti McDonald's kentañ e Kalifornia.
* 1946 : embannet eo gant ar gouarnamant italian statud emrenerezh Sikilia.
* 1948 : taget eo Israel gant ar Stadoù arab amezek (Ejipt, Jordania, Siria, Irak hag Arabia Saoudat).
* 1974 : deroù un harz-labour gant an Unanourien e Hanternoz Iwerzhon evit sevel a-enep ur gouarnamant ma oa "rannet ar galloud", diwar emglev, etre broadelourien hag unanourien.
* 1988 : kregiñ a ra soudarded Unaniezh ar Republikoù Sokialour ha Soviedel da guitaat Afghanistan, goude eizh vloaz a vrezel eno.
* 2012 : kadoridigezh François Hollande da Brezidant ar Republik C'hall e Palez an Elysée.

## Ganedigezhioù

* 1567 : Claudio Monteverdi, sonaozer italian.
* 1633 : Sébastien Le Prestre de Vauban, anavezet dindan an anv Vauban, jeneral gall ha savour kreñvlec’hioù.
* 1859 : Pierre Curie, fizikour gall, tapet Priz Nobel ar Fizik gantañ.
* 1891 : Mic'hail Boulgakov, mezeg ha skrivagner rusian.
* 1898 : Arletty, aktourez (c'hoariva ha sinema) c'hall.
* 1909 : James Mason, aktour breizhveuriat.
* 1916 : Vincenzo Castaldi, mestrc'hoarier echedoù italian.
* 1960 : Philip Short, mestrc'hoarier echedoù iwerzhonat.
* 1967 : Simen Agdestein, c'hoarier melldroad a-vicher ha mestrc'hoarier echedoù norvegian.

## Marvioù
* 392 : Valentinian II, impalaer roman.
* 884 : Marinus Iañ, pab.
* 1470 : Karl VIII, roue Sveden.
* 1740 : Ephraim Chambers, saver an holloueziadur saoznek kentañ.
* 1847 : Daniel O'Connell pe Dónall Ó Conaill, stourmer evit gwirioù Katoliged Iwerzhon.
* 1886 : Emily Dickinson, barzhez saoznek eus ar Stadoù Unanet.
* 1967 : Edward Hopper, livour stadunanat.
* 2014 : Jean-Luc Dehaene, politiker belgiat, Kentañ Ministr Belgia.

## Lidoù

### Deiziadur henroman
* *Idibus Maiis / Feriae Jovis* = Ides Mae / Gouel Yaou. Deiz-ha-bloaz dedi templ Merc'her. Gouel ar varc'hadourien.

### Deiziadur kristen

#### e Breizh
* Privael

### Deiziadurioù broadel hag etrevroadel
* Paraguay : Devezh an dizalc’hiezh.
* Devezh etrebroadel ar familhoù.
11 Mae

## Darvoudoù

* 330 : Kergustentin (anavezet betek-henn dindan an anv Bizantion) a zeu da vezañ kêr-benn Impalaeriezh roman ar Reter.
* 1860 : dilestrañ a ra Giuseppe Garibaldi gant mil eus e zalc’hidi e Sikilia.
* 1867 : dizalc’hiezh Luksembourg.
* 1913 : dioueliañ a reer ur monumant e Conlie, e koun ar soudarded vreton marvet eno e-pad ar Brezel etre Bro-C'hall ha Prusia e 1870-1871.
* 1945 : kodianañ a ra soudarded alaman Sankenn Sant-Nazer e Bolvronn ; dieubet eo Sant-Nazer, ar gêr diwezhañ dieubet en Europa.
* 1960 : 
** lakaet ar bilulenn hilastaliñ war ar marc’had.
** e Sant-Nazer eo moret al lestr *[[France]]*, ar mordreizher brasañ er bed.
* 1965 : dibenn filmañ *[[Help! (film)|Help!]]* gant ar filmaozer amerikan Richard Lester hag ar strollad The Beatles evel aktourien.
* 1987 : deroù prosez Klaus Barbie e Lyon.
* 1994 : Silvio Berlusconi anvet e penn gouarnamant Italia.
* 1997 : evit ar wech kentañ, trec’h un urzhiataer a-enep un den (Garry Kasparov) en ur c’hoari echedoù.

## Ganedigezhioù

* 1414 : Frañsez Iañ (dug Breizh).
* 1801 : Henri Labrouste, savour tiez gall.
* 1857 : Sergei Aleksandrovitch, dug-meur Rusia.
* 1894 : Anton Mussert, politikour faskour eus an Izelvroioù.
* 1904 : Salvador Dali, livour katalan.
* 1905 : Pedro Petrone Schiavone, melldroader etrebroadel uruguayat.
* 1921 : Michel Phlipponneau, douaroniour ha politikour breizhat.
* 1930 : Edsger Dijkstra, jedoniour izelvroat.
* 1952 : Renaud, kanour gall.

## Marvioù

* 1304 : Mahmud Ghazan, roue mongol.
* 1696 : Jean de la Bruyère, skrivagner ha buhezegour gall.
* 1778 : William Pitt an Henañ, den-stad saoz ha kentañ ministr ar Rouantelezh Unanet.
* 1811 : Alan Dumoulin, yezhadurour brezhoneg.
* 1857 : Eugène-François Vidocq, torfedour, poliser ha skrivagner gall.
* 1859 : Karl Hoffmann, mezeg ha naturour alaman.
* 1883 :
:* Alan-Vari Drezen, skrivagner brezhonek.
:* Juliette Drouet, komedianez c'hall, gwreg kleiz Victor Hugo hogos 50 vloaz-pad.
* 1966 : Pierre Gillet, maer Sant-Yann-Brevele, kuzulier-departamant ha kannad ar Mor-Bihan e Kambr an deputeed.
* 1971 : Seán Lemass, prezidant Republik Iwerzhon.
* 1981 : Bob Marley, kaner-sonaozer reggae Jamaikan.
* 1996 : Ademir, melldroader etrebroadel brazilian.
* 2001 : Douglas Adams, skrivagner saoznek.

## Lidoù

### Deiziadur roman

* *V ante idus Maias / Lemuria 2* = Vt deiz kent Idus Mae / Eil gouel an Anaon

### Deiziadur kristen
war ar stern

* en ilizoù ortodoks :
* Kirill ha Methodios, abostoled ar Slaved ha krouerien ul lizherenneg c'hlagolitek, orin al lizherenneg kirillek.

#### e Breizh

* Sant Tudi

### Deiziadurioù broadel hag etrevroadel

## Notennoù ha daveennoù
9 Mae

## Darvoudoù
* 1502 : mont a ra kuit Kristol Goulm diouzh Spagn evit e bevare beaj. 
* 1915: mervel a ra c'hwec'h gwaz eus Nozieg (Breizh) e Roclincourt, e departamant Pas-de-Calais (Bro-C'hall), milourion e oant er 70 Rejumant Troadegiezh.
* 1936 : staget eo Etiopia ouzh Italia. 
* 1945 : dieubet eo Inizi Mor Breizh diouzh o alouberien alaman.
* 1950 : prezegenn gant Robert Schuman ma kinnig unaniñ broioù Europa. Sellet a reer ouzh ar brezegenn-se evel deroù krouidigezh Unaniezh Europa. 
* 1989 : dont a ra Slobodan Milošević da vezañ prezidant Serbia.
* 1994 : dont a ra Nelson Mandela da vezañ prezidant Suafrika.
## Sportoù
* 2009 : aet ar maout gant War-raok Gwengamp a-enep Stad Roazhon da-geñver gourfenn Kib vell-droad Bro-C'hall.

## Ganedigezhioù
* 1829 : Charles Walter De Vis, den-a-iliz ha loenoniour saoz.
* 1837 : Adam Opel, ijinour alaman.
* 1860 : James Matthew Barrie, skrivagner skos, krouer *[[Peter Pan]]*.
* 1874 : Howard Carter, henoniour saoz, kavadenner bez Toutankhamoun.
* 1939 :
** Pierre Desproges, fentigellour gall.
** Ion Țiriac, c'hoarier tennis romanat.
* 1955 : Meles Zenawi, prezidant Etiopia.
* 1968 : Marie-José Pérec, atletourez c'hall.

## Marvioù

* 1805 : Friedrich Schiller, barzh alamanek (° 10 a viz Du 1759 e Marbach am Neckar (Alamagn)).
* 1850 : Louis Joseph Gay-Lussac, fizikour ha kimiour gall (° 6 a viz Kerzu 1778 e Saint-Léonard-de-Noblat).
* 1903 : Paul Gauguin, livour gall (° 7 a viz Even 1848 e Pariz).
* 2008 : Nuala O'Faolain, skrivagnerez saoznek eus Iwerzhon (° 1añ a viz Meurzh 1940 e Dulenn).

## Lidoù

### Deiziadur roman

* *VII ante idus Maias / Lemuria 1* = VII deiz kent *ides* Mae / Kentañ gouel an Anaon (= eneoù ar Re Varv)

### Deiziadur kristen
da zont

### Deiziadurioù broadel hag etrevroadel

*Devezh Europa en Unaniezh Europa, e koun prezegenn Robert Schuman e 1950.
*Devezh an trec’h : devezh gouel e Rusia hag e broioù all eus reter Europa e koun dibenn an Eil brezel bed.
*Devezh an dieubidigezh e Jerzenez ha Gwernenez, e koun o dieubidigezh diouzh an Alamaned e dibenn an Eil brezel bed.
18 Mae

## Darvoudoù

* 1514 : dimeziñ a ra Klaoda Bro-C'hall gant an hini a zeuio da vezañ Frañsez Iañ a Vro-C'hall.
* 1804 : Napoleon I a zo anvet da Impalaer Frañs gant ar Sened gall.
* 1848 : digoradur ar gentañ Bodadenn vroadel alaman (*Nationalversammlung*) e Frankfurt am Main.
* 1897 : embannadur Dracula, ur romant gant Bram Stoker.
* 1944 : Tatared Krimea kaset en harlu gant gouarnamant an Unaniezh Soviedel.
* 1970 : embannadur *[[Let It Be]]* er Stadoù Unanet, daouzekvet albom (an hini diwezhañ) gant ar strollad The Beatles.

## Sportoù
* 1978 : dibabet eo Los Angeles gant Poellgor etrebroadel olimpek bodet en Aten evit degemer an  C'hoarioù Olimpek hañv e 1984.

## Ganedigezhioù
* 1048 : Omar C'hayyam, barzh persat.
* 1186 : Konstantin Rostov, priñs Novgorod.
* 1779 : Félix Louis L'Herminier, apotiker ha naturour gall.
* 1864 : Kristof Jezegoù, beleg katolik ha skrivagner brezhonek.
* 1868 : Nikolaz II a Rusia (Nikolai Aleksandrovich Romanov), impalaer diwezhañ Rusia.
* 1872 : Bertrand Russell, matematikour ha prederour saoz, tapet gantañ Priz Nobel al Lennegezh.
* 1897 :
** Edgard Colle, mestrc'hoarier echedoù belgiat.
** Frank Capra, filmaozer, produer ha senarier italian-stadunanat.
* 1912 : Walter Sisulu, stourmer evit gwirioù ar re zu e Suafrika.
* 1913 : Charles Trenet, kaner gall.
* 1920 : ar Pab Yann-Baol II.
* 1949 : Zé Maria, melldroader etrebroadel brazilian.
* 1960 : Yannick Noah, c'hoarier tennis ha kaner gall.
* 1989 : Eugénie Le Sommer, c'hoarierez mell-droad.

## Marvioù

* 1675 : Jacques Marquette, misioner hag ergerzher gall.
* 1735 : Eozen Roparz, troour brezhonek.
* 1799 : Pierre-Augustin Caron de Beaumarchais, skrivagner gallek.
* 1853 : Lionel Kieseritzky, mestrc'hoarier echedoù estonian ha kelenner war ar jedoniezh.
* 1911 : Gustav Mahler, sonaozer aostrian.
* 1973 : Dieudonné Costes, nijer gall.
* 2021 : Charles Grodin, aktour Stadunanat.

## Lidoù
*Devezh etrebroadel ar mirdioù.
5 Mae

## Darvoudoù

* 1494 : Kristol Goulm, da-geñver e eil beaj d'ar Bed Nevez, a erru e Jamaika. Dilestrañ a ra ha disklêriañ ez eo an douar-se tra ar gurunenn spagnol.
* 1789 : bodet eo kannaded ar Stadoù Meur e Frañs.
* 1789 : kentañ niverenn ar c'hannadig *Bulletin des états généraux*, embannet gant Augustin-Jean Malassis e Naoned.
* 1862 : trec'het eo ar soudarded c’hall gant arme Ignacio Zaragoza en Emgann Puebla e Mec'hiko.
* 1925 : dont a ra an afrikaneg da vezañ yezh ofisiel e Suafrika.
* 1936 : aloubet eo kêr-benn Etiopia gant soudarded italian.
* 1945 : dieubidigezh an Izelvroioù ha Danmark diouzh o alouberien alaman.
* 1949 : savidigezh Kuzul Europa.
* 1976 : krouet eo an Talbenn evit Dieubidigezh Vroadel Korsika.
* 2005 : addilennet eo Tony Blair ha strollad al Labour evit an trede gwech diouzh renk er Rouantelezh Unanet.

## Ganedigezhioù

* 1813 : Søren Kierkegaard, prederour danat.
* 1818 : Karl Marx, prederour ha politikour alaman.
* 1846 : Henryk Sienkiewicz, skrivagner eus Polonia, tapet gantañ Priz Nobel al Lennegezh.
* 1881 : Victor Le Gorgeu, harzer ha brorener gall
* 1911 : Gilles Grangier, aktour sinema, filmaozour ha saver senario gall.
* 1911 : Andor Lilienthal, mestrc'hoarier echedoù hungarat-soviedat.
* 1922 : Chanig ar Gall, kentañ kinnigerez skinwel e brezhoneg.
* 1937 : Tran Duc Luong, prezidant Vietnam.
* 1988 : Adele, kanerez saoz.

## Marvioù

* 1652 : Mikael an Noblez, beleg ha misioner breizhat, ha "den enorus". 
* 1821 : Napoléon Bonaparte, impalaer gall.
* 1892 : August Wilhelm von Hofmann, kimiour alaman.
* 1948 : Austin Roberts, loenoniour suafrikan.
* 1949 : Maurice Maeterlinck, skrivagner gallek eus Belgia, tapet gantañ Priz Nobel al Lennegezh e 1911.
* 1971 : Alice Tissot, aktourez (c'hoariva, sinema ha skinwel) c'hall.
* 1981 : Bobby Sands, stourmer en Irish Republican Army.
* 1995 : Mikhail Botvinnik, mestrc'hoarier echedoù rusian, lies-kampion Unaniezh Soviedel, Kampion ar bed.
* 2003 : Walter Sisulu, stourmer a-enep an apartheid.
* 2021 : Robèrt Martí, skrivagner okitanek.

## Lidoù

### Deiziadur henroman

### Deiziadur kristen
* Pi V, pab ha kofesour
* Roma : Silvanus, merzher; Crescentiana, merzherez
* Leocate, e Sikilia : Angelus, beleg ha merzher
* Aleksandria : Euthymius, diagon
* Thessaloniki : Irena, Pregrinus, merzherien
* Jeruzalem : Maximus, eskob, merzheriet dindan an impalaer Galer
* Edessa, e Siria : Eulogius, eskob ha kofesour
* Arle, e Gallia : Hilarius, eskob
* Vienne, e Gallia : Nicetus, eskob
* Bononia (Bologna), en Italia : Theodor, eskob
* Mediolanum (Milano), en Italia : Geruntius, eskob; Santez Judit, merzherez

### Deiziadurioù broadel hag etrebroadel
* Devezh Kuzul Europa
* Deiz etrebroadel ar portugaleg.
* Deiz broadel
** Izelvroioù ha Danmark : devezh an dieubidigezh (1945),
** Cinco de Mayo e Mec'hiko.
1añ Mae

## Darvoudoù

* 1328 : fin Brezel dieubidigezh Bro-Skos : dre feur-emglev Dinedin-Northampton ec'h anavez Bro-Saoz dizalc'hiezh Skos.
* 1707 : gant al Lezenn Unanidigezh eo liammet Bro-Saoz ha Bro-Skos evit mont d’ober Rouantelezh Breizh-Veur.
* 1753 : embannadur *Species Plantarum* gant Carl von Linné.
* 1789 : kentañ niverenn ar c'hannadig *Etats généraux, correspondance de Bretagne*, embannet gant René Vatar e Roazhon.
* 1863 : Brezel diabarzh Stadoù-Unanet Amerika, Emgann Chancellorsville a zeraou.
* 1872 : enaouet evit ar wech kentañ tour-tan ar Vein Zu, de-maez da Veg Lokmazhe.
* 1886 : harz-labour bras er Stadoù Unanet evit labourat eizh eurvezh bemdez. E koun an devezhiad harz-labour-se e vez lidet Devezh al labourerien hiziv e kalz broioù.
* 1930 : badezet eo ar blanedenn Ploudon.
* 1944: manifestadegoù enep-nazi e Kerne: Ar Faoued, Lannejenn ha Sant-Nikolaz-ar-Pelem ; hag e Treger: Bear.
* 1948 : savidigezh Republik Demokratel Pobl Korea (Norzh Korea), gant Kim Il-sung da brezidant.
*1984 : krouidigezh ar Sindicatu di i Travagliadori Corsi, sindikad labourerien Korsika
* 2004 : Kiprenez, ar Republik Tchek, Estonia, Hungaria, Latvia, Lituania, Malta, Polonia, Slovakia ha Slovenia degemeret en Unaniezh Europa.

## Sportoù
* 1904 : kentañ krogad skipailh Bro-C'hall ar vell-droad, ouzh hini Belgia (3-3) e Brusel.
* 2005 : plantet e gentañ pal ofisiel gant ar velldroadour arc'hantinat Lionel Messi o c'hoari gant Futbol Club Barcelona ouzh Albacete Balompié.
* 2012 : aet Tro Breizh war varc'h-houarn 2012 gant ar reder suafrikan Reinardt Janse van Rensburg.

## Ganedigezhioù

* 1830 : Guido Gezelle, skrivagner flandrezat.
* 1878 : Gwilhoù Sezneg.
* 1899 : Jakez Riou, skrivagner brezhonek.
* 1917 : Danielle Darrieux, aktourez c'hall.
* 1936 : Étienne Becker, rener ar skeudenniñ gall.
* 1954 : Fred Chichin, kaner-sonaozer ha soner gall.

## Marvioù

* 1731 : Johann Ludwig Bach, sonaozer alaman.
* 1869 : Frédéric Cailliaud, skiantour hag ergerzher genidik eus Naoned.
* 1873 : David Livingstone, misioner hag ergerzher skosat.
* 1904 : Antonín Dvořák, sonaozer tchek.
* 1935 : Henri Pélissier, reder war varc'h-houarn gall, gounideg 17 Tro Bro-C'hall e 1923.
* 1945 : Joseph Goebbels, politikour nazi alaman e-karg eus maodiernoù deskadurezh ar bobl, hag eus hini ar propaganda e-pad ar renad nazi (1933-1945).
*1993 : Pierre Bérégovoy, bet kentañ ministr Bro-C'hall.
*1994 : Ayrton Senna, blenier Formulenn 1 brazilian.
*2008 : Anthony Mamo, prezidant Malta.

## Lidoù
### Deiziadur keltiek
* Kala-mae (*Beltaine*), gouel deroù an hañv gant ar Gelted kozh

### Deiziadur roman
* *Calendis Maiis / Bona Dea / Lares Prestiles / Florae Ludi IV* = 1añ Mae / Doueez vat / Doueed an ti / 4vet devezh c'hoarioù gouestlet da Flora

### Deiziadur kristen
* Sant Jozef
* Sant Brieg
* Sant Asa

### Deiziadurioù broadel hag etrevroadel
* Devezh al labourerien pe Gouel al labour
Yezhoù kouchitek ar c'hreiz-norzh

Un isskourr eus yezhoù kouchitek ar c'hreiz eo **yezhoù kouchitek ar c'hreiz-norzh**, ennañ 1 yezh komzet en Eritrea:
* ar bileneg

## Gwelet ivez
*Yezhoù kouchitek
Yezhoù kouchitek ar c'hreiz-su

Un isskourr eus yezhoù kouchitek ar c'hreiz eo **yezhoù kouchitek ar c'hreiz-su**, ennañ 2 yezh komzet en Etiopia:
* an awngieg
* ar c'hounfaleg

## Gwelet ivez
*Yezhoù kouchitek
Yezhoù kouchitek ar c'hreiz-kornôg

Un is-skourr eus yezhoù kouchitek ar c'hreiz eo **yezhoù kouchitek ar c'hreiz-kornôg**, ennañ 1 yezh komzet en Etiopia:

* Agaweg ar c'hornôg

## Gwelet ivez
*Yezhoù kouchitek
29 Mae

## Darvoudoù

*1453 : gant an armeoù otoman renet gant ar Sultan Mehmed II Fatih eo kemeret Kergustentin a oa bet lakaet seziz warni ; dibenn Impalaeriezh Bizantion eo.
*1660 : gant Charlez II eo adsavet ar rouantelezh e Bro-Saoz goude un nebeud bloavezhioù republik.
*1867 : diazezet eo Aostria-Hungaria war dachenn Impalaeriezh Aostria, diwar un emglev anvet *[[Ausgleich]]* ; d’an 8 a viz Mezheven e teuas an Impalaer Franz Joseph Iañ da vezañ Roue Hungaria.
*1949 : tan-gwall e skolaj Sant-Frañsez-Zavier e Gwened.
*1953 : gant Edmund Hillary ha Tenzing Norgay eo tizhet beg uhelañ Menez Everest. 
*2005 : trec’h an *‘’nann’’*, e Frañs, er referendom diwar-benn Bonreizh Europa.

## Ganedigezhioù
* 1439 : Pi III, pab.
* 1630 : ar roue Charlez II a Vro-Saoz.
* 1830 : Louise Michel, anarkourez c'hall.
* 1835 : Michele Gordigiani, livour italian.
* 1860 : Isaac Albéniz, pianoour ha sonaozer katalan.
* 1917 : John Fitzgerald Kennedy, 35 Prezidant Stadoù-Unanet Amerika.
* 1923 : Bernard Clavel, skrivagner gall.
* 1933 : Lester Leroy Short, evnoniour stadunanat.
* 1926 : Abdoulaye Wade, trivet prezidant Senegal.
* 1945 : Gary Brooker, kaner-sonaozer ha pianoour saoz, unan eus pemp krouer ar strollad Procol Harum.

## Marvioù
* 1453 : Kustentin XI Palaeologus, impalaer diwezhañ Impalaeriezh Bizantion (lazhet en emgann).
* 1500 : Bartolomeu Dias, ergerzher portugalat.
* 1593 : John Penry, merzher protestant kembreat.
* 1814 : Joséphine de Beauharnais, impalaerez Bro-C'hall.
* 1982 : Romy Schneider, aktourez alaman c'hall.
* 1994 : Erich Honecker, penn Republik Demokratel Alamagn.

## Lidoù
*er Relijion gatolik :
** Yoran
*Devezh etrebroadel an tokarnioù glas.
C'hamtangeg

Ur yezh kouchitek ar reter eus is-skourr yezhoù kouchitek ar c'hreiz-reter eo ar **c'hamtangeg** (*xamtanga*, *khamtanga*, *simt'anga*, *agawinya*, *xamta* pe *xamir*) komzet gant 143.369 a dud evel yezh kentañ ha gant 11.026 den all evel eil yezh e norzh Amhara en Etiopia (1998).

## Gwelet ivez
* Yezhoù kouchitek
* Yezhoù afrez-aziatek
Bileneg

Ur yezh kouchitek ar reter eus is-skourr yezhoù kouchitek ar c'hreiz-norzh eo ar **bileneg** (*bilen*, *bogo(s)*, *bilayn*, *balen*, *belen(i)*, *bileno* pe *agaweg an norzh*) komzet gant tro-dro da 70.000 den e kreiz Eritrea (1995).

## Gwelet ivez
* Yezhoù kouchitek
* Yezhoù afrez-aziatek
Aongieg

Ur yezh kouchitek ar reter eus is-skourr yezhoù kouchitek ar c'hreiz-su eo an **awngieg** (*awngi*, *awi(ya)*, *agaw*, *awawar*, *damot* pe *kwollantoch*) komzet gant 356.980 a dud evel yezh kentañ ha gant 64.425 den all evel eil yezh en Amhara en Etiopia (1998).

## Gwelet ivez
* Yezhoù kouchitek
* Yezhoù afrez-aziatek
Kounfaleg

Ur yezh kouchitek ar reter eus is-skourr yezhoù kouchitek ar c'hreiz-su eo ar **c'hounfaleg** (*kunfal*, *kunfel* pe *kumfel*) komzet e reter Lenn Tana en Etiopia.

Tost a-walc'h eo d'ar awngieg.

## Gwelet ivez
* Yezhoù kouchitek
* Yezhoù afrez-aziatek
Agaweg ar c'hornôg

Ur yezh kouchitek ar reter eus is-skourr yezhoù kouchitek ar c'hreiz-kornôg eo **agaweg ar c'hornôg** (saozneg: *Western Agaw*) komzet e gwalarn Amhara en Etiopia (1.650 a dud evel yezh kentañ mui 3.181 den evel eil yezh e 1998) hag en Eritrea.

Meur a rannyezh ez eus:

* **Kimanteg** (*qimant*, *kimant*, *kemanat* pe *chemant*): komzet gant ar gristenion
* **Dembiyeg** (*dembiya* pe *dembya*)
* *Kwareg*' (*qwara*, *hwarasa* pe *qwarina*): yezh yuzevek komzet gant ar Falached (aet da get)
* **Kayeleg** (*kalya*): yezh yuzevek komzet gant ar Falached
* **Semyeneg** (*semyen*)
* **Atchpareg** (*achpatr*)
* **Kwolaseg** (*kwolasa* pe *kwolacha*)

## Gwelet ivez
* Yezhoù kouchitek
* Yezhoù afrez-aziatek
Yezhoù semitek ar c'hreiz-su

Un isskourr eus ar yezhoù semitek ar c'hreiz eo **yezhoù semitek ar c'hreiz-su**, ennañ 28 yezh.

Isrannet e vez ar yezhoù en isskourr-mañ evel-henn:
* Yezhoù arabek
* Yezhoù kananek

## Gwelet ivez
* Yezhoù afrez-aziatek
Yezhoù semitek

Ur skourr eus ar yezhoù afrez-aziatek eo ar **yezhoù semitek** (diwar anv Shem mab Noe), ennañ war-dro 74 yezh komzet gant 370 milion a dud er Reter-Kreiz, en Afrika an Norzh hag Afrika ar Reter. 

Ar yezhoù afrez-aziatek nemete komzet en Azia eo ar yezhoù semitek.

Setu ar yezhoù semitek pennañ hervez an niver a dud a ra gante : 

* Arabeg : 206 milion a dud
* Amhareg : 26 milion a dud
* Hebraeg : 7–10 milion a dud
* Tigrigneg : 6,75 milion a dud
* Yezhoù aramaek : 0,45 milion a dud

Isrannet e vez ar yezhoù semitek e daou vloc'had pennañ evel-hen:

* Yezhoù semitek ar c'hreiz
* Yezhoù semitek ar su
 

## Liammoù diavaez
* Taolenn ar yezhoù semitek
* Ethnologue
Yezhoù semitek ar c'hreiz

Un is-skourr eus ar yezhoù semitek eo **yezhoù semitek ar c'hreiz**, ennañ 57 yezh:

Isrannet e vez ar yezhoù en is-skourr-mañ evel-hen:

* Yezhoù aramaek 
* Yezhoù semitek ar c'hreiz-su

## Gwelet ivez

* Yezhoù afrez-aziatek
Yezhoù semitek ar su

Un isskourr eus ar yezhoù semitek eo **yezhoù semitek ar su**, ennañ 17 yezh. Isrannet e vez ar yezhoù en isskourr-mañ evel-henn:
* Yezhoù etiopek (komzet en Etiopia hag Eritrea);
* Yezhoù suarabek (komzet en Oman ha Yemen).

## Gwelet ivez
* Yezhoù afrez-aziatek
6 Mae

## Darvoudoù

* 1527 : Arigrap Roma, gant armeoù an impalaer Karl V.
* 1536 : urzh a ro ar roue Herri VIII a Vro-Saoz da gaout Bibloù troet e saozneg e pep iliz.
* 1840 : an timbr kentañ da begañ war al lizhiri (*Penny Black*) er Rouantelezh Unanet.
* 1877 : ar penn indian Crazy Horse a rank kodianañ gant soudarded ar Stadoù Unanet e Nebraska.
* 1994 : digoradur ofisiel Tunnel Mor Breizh gant ar rouanez Elizabeth II hag ar prezidant François Mitterrand.
* 2012 : dilennet eo François Hollande da Brezidant ar Republik C'hall, tapet 51,62% eus ar mouezhioù gantañ.

## Ganedigezhioù

* 1717 : Marion ar Faoued, bet e penn ur vandennad laeron e Kernev hag e Bro-Wened.
* 1758 : Maximilien Robespierre, politikour ha dispac'hour gall.
* 1856 :
** Sigmund Freud, nervoniour aostrian.
** Robert Peary, ergerzher stadunanat.
* 1868 : Nikolaz II Rusia, impalaer diwezhañ Rusia (1894-1917).
* 1871 : Victor Grignard, kimiour gall, tapet Priz Nobel ar Gimiezh gantañ e 1912.
* 1895 : Rudolph Valentino, aktour italian.
* 1906 : Job Jaffre, kelaouenner ha kazetenner breizhat.
* 1916 : Povilas Tautvaišas, mestrc'hoarier echedoù lituanian, keodedad eus SUA.
* 1937 : Rubin Carter, bokser stadunanat.
* 1953 : Tony Blair, Kentañ Ministr ar Rouantelezh-Unanet (1997-2007).
*1961 : George Clooney, aktor stadunanat.
*1986 : Emily Armstrong, kanerez stadunanat (Linkin Park).

## Marvioù

* 1795 : Pieter Boddaert, mezeg hag evnoniour izelvroat.
* 1859 : Alexander von Humboldt, skiantour hag ergerzher alaman).
* 1862 : Henry David Thoreau, skrivagner stadunanat.
* 1889 : Heinrich Gustav Reichenbach, louzawour alaman.
* 1895 : Severin From, mestrc'hoarier echedoù danat.
* 1910 : Edouarzh VII, roue Bro-Saoz eus 1901 betek e varv.
* 1917 : Alfred John North, evnoniour aostralian.
* 1975 : Germaine Kerjean, aktourez (c'hoariva, sinema ha skinwel) c'hall.
* 1992 : Marlene Dietrich, aktourez ha kanerez alaman.
* 2002 : Pim Fortuyn, politiker izelvroat.
* 2013 : Giulio Andreotti, politiker italian, bet kentañ ministr Italia.
* 2019 : Fañch Morvannou, kelenner brezhoneg e skol-veur Breizh-Izel.
* 2021 : Yannig Audran, skolaer, soner ha skrivagner brezhonek.

## Lidoù
*Gouel sant Jord (pe Jorj), lidet gant an Ortodoksed e Bulgaria ha Serbia
François Goulard

**François Goulard** zo ur politikour bet ganet d’an 21 a viz Gwengolo 1953 e Gwened. Ezel eo bet eus an UMP ; tostaet eo da François Bayrou da goulz dilennadegoù prezidantel 2007.

## Dileuriadurioù
* Ministr-dileuriet evit an deskadurezh-uhel hag an enklask : 2005-2007.
* Sekretour-stad evit an dezougen hag ar mor : 2004-2005.
* Kannad pastell-vro gentañ ar Mor-Bihan : 1997-2004 ha 2007-2012.
* Kuzulier-departamant eus ar Mor-Bihan : 1998-2001.
* Prezidant Kuzul-departamant ar Mor-Bihan : 2011-2021.
* Maer Gwened : 2001-2004 ha 2006-2011.

## Stummadur
* Ijinour Arzoù ha Labouradegoù
* Ensavadur ar Skiantoù Politikel e Pariz 
* Skol Vroadel ar Melestradur.
Bretagne Football Association

Brudañ ar vell-droad a-vicher breizhat eo pal **Bretagne Football Association**.

E 1997 e oa bet savet ar gevredigezh. War-dro obererezhioù Skipailh Breizh ar vell-droad a-vicher e ra. Aozañ dezhañ ur c’hrogad bep bloaz da nebeutañ eo he fal. D’an 21 a viz Mae 1998 e oa bet aozet ar c’hrogad kentañ e Roazhon, a-enep skipailh Kameroun (1-1), pa oa-eñ o prientiñ Kib vell-droad ar bed. Da c’houde ez eus savet kudennoù gant Kevre Frañs ar vell-droad.
Abaoe 2008 eo deuet BFA da benn da dolpañ ingal gwellañ c'hoarierien Breizh. E miz Mae 2008 eo aet ar maout gant an *Diaouled Du* (lesanv skipailh Breizh) a-enep skipailh Kongo Brazzaville. Evit reiñ lañs d'ar skipailh e kemeras perzh e Corsica Football Cup 2010. E 2001 hag e 2013 e voe aozet pep a vatch, an daou anezho e Bro-Naoned.  
Kop Breizh zo bodet gantañ suporterien skipailh Breizh. Lod anezho a oa bet e Korsika da-geñver Corsica Football Cup, e miz Mae 2010.

## Krogadoù

## Skipailh 2008

## Skipailh 2010

## Skipailh 2011

## Skipailh 2013

## Aozlun
* Prezidant a enor : Charles Bietry 
* Prezidant : Gérard Russo 
* Sekretour-meur : Fañch Gaume 
* Rener teknikel : Claude Le Roy, Michel Audrain

## Dibaberien
* 1988 : Jean-Louis Lamour ha Marc Rastoll
* 1998 : Georges Eo ha René Le Lamer
* 2000, 2008 : Serge Le Dizet 
* 2010 : Pierre-Yves David
* 2011 : Michel Audrain
* 2013 : Claude Le Roy
* 2016 : Raymond Domenech

## Notennoù

## Liammoù diavaez
* Lec'hienn BFA
* Lec'hienn Kop Breizh
Yezhoù aramaek

An **arameeg**, pe **aramaeg**, zo ur yezh semitek, aet d'ober un is-skourr eus yezhoù semitek ar c'hreiz, hag ennañ 19 yezh.

Isrannet e vez ar yezhoù en is-skourr-se evel-hen:
* Yezhoù aramaek ar reter
* Yezhoù aramaek ar c'hornôg

## Istor
Er VIvet kantved kent JK e oa yezh ar velestradurezh en Impalaeriezh Pers. Etre an IIIe kantved kent JK ha 650 goude JK e oa ar yezh skrivet pennañ er Reter Nesañ. Ul lizherenneg aramaek zo eta. Talvout a rae an arameeg da lingua franca pe kenyezh. 

En arameeg e prezege Jezuz.

## Skridoù

## Gwelet ivez
* Yezhoù afrez-aziatek
Yezhoù aramaek ar c'hornôg

Un is-skourr eus ar yezhoù semitek ar c'hreiz eo **yezhoù aramaek ar c'hornôg**, ennañ 2 yezh komzet e Palestina ha Siria:

* Aramaeg ar Samaritaned
* Nevez-aramaeg ar c'hornôg

## Gwelet ivez

* Yezhoù afrez-aziatek
Yezhoù aramaek ar reter

Un is-skourr eus ar yezhoù semitek ar c'hreiz eo **yezhoù aramaek ar reter**, ennañ 17 yezh:

* **Yezhoù ar biz** (komzet en Irak, "Israel", Georgia, Turkia hag Iran
** Aturayeg (Nevez-aramaeg asiriek)
** Nochaneg
** Nevez-aramaeg bohtanek
** Djananeg (Nevez-aramaeg bidjilek)
** Aramaeg talmoudek Babilonia
** Kaldayeg (Nevez-aramaeg kaldeek) 
** Hertevineg
** Houlaolaeg
** Sourateg
** Denieg
** Senayeg
** Didaneg

* **Yezhoù ar gwalarn** (komzet e Siria ha Turkia)
** Souryoyoeg (mlahsö)
** Touroyoeg

* **Yezhoù mandaek** (komzet en Iran)
** Mandaeg
** Mandaeg klasel
** Sirieg 

## Gwelet ivez

* Yezhoù afrez-aziatek
Yezhoù etiopek

Un is-skourr eus ar yezhoù semitek ar su eo ar **yezhoù etiopek**, ennañ 12 yezh komzet en Etiopia.

Isrannet e vez ar yezhoù en is-skourr-mañ evel-hen:

* Yezhoù etiopek an norzh
* Yezhoù etiopek ar su

## Gwelet ivez
* Yezhoù semitek
* Yezhoù afrez-aziatek
Yezhoù suarabek

Un isskourr eus ar yezhoù semitek ar su eo ar **yezhoù suarabek**, ennañ 5 yezh komzet en Oman ha Yemen:

* Hobyoteg
* Harsouseg
* Mehreg
* Djibaleg
* Sokotreg

## Gwelet ivez
* Yezhoù semitek
* Yezhoù afrez-aziatek
Yezhoù etiopek an norzh

Un isskourr eus ar yezhoù etiopek eo **yezhoù etiopek an norzh**, ennañ 3 yezh komzet en Etiopia hag Eritrea:
* Geuzeg (ge'ez)
* Tigreeg
* Tigrigneg 
* Dalikeg
 

## Gwelet ivez
* Yezhoù semitek ar su
* Yezhoù semitek
* Yezhoù afrez-aziatek
Yezhoù etiopek ar su

Un is-skourr eus ar yezhoù etiopek eo **yezhoù etiopek ar su**, ennañ nav yezh komzet en Etiopia:

* **Yezhoù an diavaez** (saozneg: *outer*)
** **'Yezhoù-n**'
*** Gafateg
*** Sodoeg

** **'Yezhoù-tt**'
*** Gourageg ar c'hornôg
*** Mesmeseg

* **Yezhoù treuzkis** (saozneg: *transversal*)
** **'Yezhoù amharek-argobek**'
*** Argobeg
*** Amhareg

** **'Yezhoù harariek-gouragek**'
*** Gourageg ar reter
*** Hararieg
*** Zayeg

## Gwelet ivez
* Yezhoù semitek ar su
* Yezhoù semitek
* Yezhoù afrez-aziatek
Yezhoù kananek

Un isskourr eus ar yezhoù semitek ar c'hreiz-su eo ar **yezhoù kananek**, ennañ 3 yezh komzet en Israel ha Palestina:
* Hebraeg
* Henhebraeg
* Hebraeg ar Samaritaned 

Kar d'an hebraeg e oa ar fenikeg hag a zo aet da get en .

## Gwelet ivez
* Yezhoù semitek ar c'hreiz
* Yezhoù afrez-aziatek
* Yezhoù afrez-aziatek
Yezhoù arabek

Un is-skourr eus ar yezhoù semitek ar c'hreiz-su eo ar **yezhoù arabek**, enno 35 yezh komzet en Arabia Saoudat, Yemen, Oman, Kiprenez, Egipt, Tunizia, Bahrein, Israel, Aljeria, Maroko, Ouzbekistan, Libia, Maouritania, Malta, Tchad, Soudan, Siria, Liban, Jordania, Irak, Koweit, Emirelezhioù Arab Unanet ha Palestina :

## Gwelet ivez
* Arabeg
* Yezhoù semitek ar c'hreiz
* Yezhoù afrez-aziatek
Sokotreg

Ur yezh semitek eus is-skourr ar yezhoù suarabek eo ar **sokotreg** (*soqotri*, *saqatri* pe *suqutri*) komzet gant war-dro da 70.000 den war inzi Soqotra, Abd al-Kuri ha Samha e Yemen (1990).

Difennet eo d'ar maouezed kuitaat an inizi hag abalamour da se ne vez kavet kumuniezh ebet ma rafe gant ar yezh-mañ en tu all d'an inizi genidik. 

Pemp rannyezh ez eus:
* **Sokotreg Abd al-Kuri**
* **Sokotreg ar su**
* **Sokotreg an norzh**
* **Sokotreg ar c'hreiz**
* **Sokotreg ar c'hornôg**

## Gwelet ivez
* Yezhoù semitek ar su]
* Yezhoù afrez-aziatek
Djibaleg

Ur yezh semitek eus is-skourr ar yezhoù suarabek eo an **djibaleg** (*jib(b)ali*, *geblet*, *shehri*, *sheret*, *ehkili* pe *qarawi*) komzet gant war-dro da 25.000-34.800 den e Dofar er menezioù e hanternoz Al-Salala en Oman (1993).

Teir rannyezh ez eus:

* **Djibaleg ar c'hreiz**
* **Djibaleg ar reter**
* **Djibaleg ar c'hornôg**

## Gwelet ivez
* Yezhoù semitek ar su
* Yezhoù afrez-aziatek
Harsouseg

Ur yezh semitek eus is-skourr ar yezhoù suarabek eo ar **harsouseg** (*harsusi*, *hersyet*, *harsi* pe *aforit*) komzet gant war-dro da 1.000-2.000 den e Jiddat al-Harasis e Proviñs Dhofar en Oman (1998).

Tost a-walc'h eo d'ar mehreg. 

## Gwelet ivez
* Yezhoù semitek ar su
* Yezhoù afrez-aziatek
Hobyoteg

Ur yezh semitek eus is-skourr ar yezhoù suarabek eo ar **hobyoteg** (*hobyót*, *hewbyót*, *hobi* pe *kalam rifi*) komzet gant nebeutoc'h evit 100 den en Oman stok ouzh ar vevenn gant Yemen hag gant un nebeudig tud en tu all dezhi ivez (1998).

## Gwelet ivez
* Yezhoù semitek ar su]
* Yezhoù afrez-aziatek
Mehreg

Ur yezh semitek eus is-skourr ar yezhoù suarabek eo ar **mehreg** (*mehri* pe *mahri*; en arabeg: المهرية ) komzet gant war-dro da 100.000 den en holl Mahra en Yemen (58.000 den e 1997) hag en Oman (15.000 den e 1993) ha Koweit (3.537 den e 1965).

Div rannyezh pennañ ez eus ha kemmañ a ra ar yezh a gêriadenn da gêriadenn ha dreist-holl etre ar c'hêriadennoù war ar maez hag ar c'herioù bras pe brasoc'h:

* **Mehreg ar reter** (*mehriyot*)
* **Mehreg ar c'hornôg** (*mehriyet*)

## Gwelet ivez
* Yezhoù semitek ar su]
* Yezhoù afrez-aziatek
Morskoul

Ar **Morskouled** eo an evned-mor mor a ya d'ober ar c'herentiad *Sulidae*. Ar Morskoul boutin eo an hini anavezetañ anezho e Breizh.

## Genadoù
Tri genad ha 10 spesad morskouled a zo:
* *[[Morus]]* - Vieillot, 1816 (3 spesad),
* *[[Papasula]]* (1 spesad)
* *[[Sula]]* (6 spesad)

## Rummatadur

## Liammoù diavaez
Nevezaramaeg ar c'hornôg

Ur yezh semitek eus isskourr yezhoù aramaek ar c'hornôg eo **nevezaramaeg ar c'hornôg** (*maalula*, *siryon*, *loghtha siryanoytha*) komzet gant tro-dro da 15 000 den en holl er menezioù Qalamoun e Siria (1996).

Teir rannyezh pennañ a zo, heñvel-tre an eil ouzh eben:
* **Malouleg** (*ma'alūla*)
* **Bac'haeg** (*bakh'a*)
* **Joubadineg** (*jubb 'adīn*)

## Gwelet ivez
* Yezhoù aramaek
* Yezhoù afrez-aziatek
Aramaeg ar Samaritaned

Ur yezh semitek eus is-skourr yezhoù aramaek ar c'hornôg eo ar **mehreg** (*mehri* pe *mahri*) komzet gant war-dro da 620 Samaritan (pe *Shamerim*) e Kornôg Jordania nepell diouzh Nablous hag e Ghaza e Palestina (1999) hag ivez e C'holon e-kichen Tel Aviv en Israel.

Ur yezh varv an hini eo, rak aet e oa da get evel yezh kentañ en Xvet pe en  ha ne vez implijet ken nemet evel yezh relijiel. 

## Gwelet ivez
* Yezhoù aramaek
* Yezhoù afrez-aziatek
Frikorneg gloanek

|-----

Ar **frikorneg gloanek** (*Coelodonta antiquitatis*) a zo ur spesad frikorneged aet da get bremañ hag a oa o vevañ betek e-kerzh marevezh ar skorn diwezhañ. O vevañ e oa e stepennoù norzh Eurazia tra ma veve ar Frikorneg ramz, kar dezhañ, e toleadoù klouaroc’h ar su.

Tapout a rae betek 3,5 m pe war-dro. Daou gorn en devoa war e fri, an hini izelañ a oa kalz hiroc’h (1 m) eget an hini uhelañ. E gorn plat a servije dezhañ da gas kuit an erc’h diwar ar geot a-benn debriñ anezho. Blev hir en devoa ha tev-mat e oa e feur evit gallout talañ ouzh yenien vras an amzerioù-hont. Bihan oa e zivskouarn, berr ha tev e dreid hag ur c’horf postek a oa dezhañ.

Chaseet e veze gant tud an amzerioù-hont ha gwelet e vez skeudennet er c’hevioù alies.
An hiniennoù diwezhañ a zo marvet war-dro 8.000 bloaz a-raok J.-K. e Siberia. Ur c'har tost dezhañ, frikorneg Sumatra (*Dicerorhinus sumatrensis*), a vev e gevred Azia met en arvar bras emañ.
Candela

Ar **c'handela** (simbol: **cd**) eo unanenn SI ar c'hreñvder gouloù (galloudezh *merzhet* embannet gant un andon gouloù en un durc'hadur bennak).

## Termenadur

Abaoe 16 Kendalc'h Meur ar Pouezioù hag ar Muzulioù e 1979 eo termenet ar c'handela evel-henn :


Ar c'handela eo kreñvder gouloù, en un durc'hadur bennak, an andonioù a embann ur skinadur monokromatek, 540 × 1012 hertz e frekañs, hag 1/683 watt dre steradian e greñvder skinus.


## Orin
Diazezet eo ar c'handela war an unanenn gozh, ar *c'houlaouenn-goar* (galloudezh ar c'houlaouenn-goar ), a oa kreñvder gouloù ur "c'houlaouenn-goar stantart" (1,018 candela) anavezet he c'hompozadur. *Candela* eo an anv latin a sinifi *goulaouenn-goar*.

## Displegadurioù

Ar frekañs dibabet a zo er spektr gwelus tost ouzh ar gwer, ha klotañ a ra gant un hirder gwagenn a war-dro 555 nanometr. Santidikoc'h eo lagad mab-den d'ar frekañs-se. D'ar frekañsoù all eo ret kaout muioc'h a greñvder skinus a-benn pourchas ar memes kreñvder gouloù, hervez respont frekañsel lagad mab-den. (Gwelet fonksion goulaouüster).

Ar goulaouennoù-koar ordinal a embann war-dro 1 cd. An ampoulennoù 100 W a embann war-dro 120 cd.

Daoust ma vez diazezet bremañ termenadur ar c'handela war ar watt a zo anezhañ un unanenn c'halloudezh deveret, e chom ar c'handela un unanenn ziazez eus ar sistem etrebroadel http://www1.bipm.org/en/si/si_brochure/appendix2/photometric.html#history (e saozneg). 

A-raok e veze termenet ar c'handela e-giz ar skinadur korf du embannet gant 1/60 eus 1 cm2 platin d'e boent teuzidigezh. Dibabet eo bet an talvoud arbitrel (1/683) e doare ma klotfe rik an termenadur nevez gant an termenadur kozh.

## Liammoù diavaez

* Candela: The SI Unit of Luminous Intensity *Candela : unanenn SI ar c'hreñvder gouloù* (e saozneg)
Hebraeg ar Samaritaned

Ur yezh semitek eus is-skourr ar yezhoù kananek eo **hebraeg ar Samaritaned** implijet evel yezh relijiel gant en-dro da 650 Samaritan e Palestina hag e Israel.

Diorroet e oa bet ar yezh-mañ diwar hebraeg ar bibl herevz distagadur ha doare-skrivañ ar Samaritaned.

Skrivet e vez gant al lizherenneg samaritanek, diazazet war-eeun war al lizherenneg kent-hebraeg.

Hervez distagadur hebraeg ar Samaritaned ec'h eo deuet da vezañ mut al lizherennoù א ''alef'', ע ''ayin'', ה ''heh'', ha ח ''ḥeth''; al lizherennoù ב ''beth'' (samaritaneg: *bît*) ha ו ''waw'' (samaritaneg: *ba*) a c'hell bezañ distaget [b] o-div; al lizherenn ש ''sin'' a vez distaget atav *šin*; hag an taol-mouezh a vez peurliesañ war an eil silabenn diwezhañ kentoc'h evit war ar silabenn diwezhañ evel en hebraeg. 

## Gwelet ivez
* Yezhoù semitek
* Yezhoù yuzevek
Hebraeg

Ur yezh semitek eus is-skourr ar yezhoù kananek eo an **hebraeg**, pe **hebreeg**, *´Ivrith* / עִבְרִית en hebreeg, komzet gant  den en Israel, Palestina ha dre ar bed a-bezh. War-dro  eus e yezherien a zo Yuzevion o chom en Israel.  bennak a bPalestiniz en Israel ha Palestina a ra gantañ da eil yezh.

Skrivet e vez an hebraeg gant al lizherenneg hebraek (hag a vez implijet evit al lodenn vrasañ eus ar yezhoù yuzevek all ivez), met n'eo ket a orin hebraek e gwirionez rak amprestet eo bet digant an aramaeg en Henamzer.

An hebraeg hengounel a oa aet da get evel yezh komzet e Judea da c'houde emsavadeg Bar Koc'hba (135-138 goude JK). E Galilea en doa kemeret an aramaeg e blas war-dro 200 kent JK dija. E-pad 1800 vloaz e veze implijet war an dachenn relijiel hepken.

En  ez eo bet lakaet an hebraeg da vevañ adarre a-drugarez da strivoù Eliezer Ben Yehouda (Eliezer Yitzc'hak Perelman, 1858-1922) dreist-holl. Hiziv an deiz ez eo unan eus yezhoù ofisiel Stad Israel. Meur a yezh yuzevek all a zo en arvar da vont da get abalamour da astenn an hebraeg.

## Skritur
Skrivet e vez an hebraeg gant al lizherenneg hebraek.
Aleppo Codex (Deut).jpg|Arroud eus ur Bibl hebraek (Kodeks Aleppo, ~920)
## Gwelet ivez
* Yezhoù semitek

## Liammoù diavaez
* Ethnologue 
* Akademiezh an Hebraeg
* Istor 
** ''History of Hebrew'' 
** https://web.archive.org/web/20120523043939/http://www.adath-shalom.ca/rabin_he.htm 
** https://web.archive.org/web/20060618032725/http://www.adath-shalom.ca/israeli_hebrew_tene.htm 
** https://web.archive.org/web/20081002061139/http://www.adath-shalom.ca/israel_lang_policy_rosen.htm 
** https://web.archive.org/web/20060220003427/http://www.adath-shalom.ca/hebrew_words_history.htm 
** https://web.archive.org/web/20081231003004/http://www.adath-shalom.ca/hebrew_slang_sappan.htm 
* Yezhadurioù
** Online Hebrew Tutorial
** http://perso.wanadoo.fr/babel-site/ (babel-site) 
** Gesenius 
** http://www.hebrew-verbs.co.il 
* Geriadurioù saozneg-hebraeg
** Root-based (Maskilon) 
** Word-search English-Hebrew and Hebrew-English (Morfix)
** Hebrew-English (Maskilon) 
** Hebrew-English
** Hebrew-English (Webster's Rosetta Edition) 
** English-Hebrew (Maskilon)
** English-Hebrew
** [Dre vras
** [https://web.archive.org/web/20060216145255/http://www.yiwoodmere.org/library/cybrary/hebrew.html](https://web.archive.org/web/20110305224412/http://jewishdictionary.co.il/
*)
** https://web.archive.org/web/20051210031637/http://www.yomanim.com/
** http://infoshare1.princeton.edu/katmandu/hebrew/atoc.htm, Princeton University Library
** Mikledet.com
** Hebrew translit

## Levrlennadur
* Zuckermann, Ghil'ad. *Language Contact and Lexical Enrichment in Israeli Hebrew*. Palgrave Macmillan,  2003 

## Notennoù ha daveoù
Aturayeg

Ur yezh semitek eus is-skourr yezhoù aramaek ar reter eo an **aturayeg** (*lishana aturya*, *nevez-aramaeg asiriek*, *suret(h)*, *suryaya swadaya* pe *(nevez-)asiriek*) komzet gant tro-dro da 210.000 a dud en holl e norzh Irak e Baghdad, Basrah, Karkuk hag Arbil (30.000 den e 1994) ha gant meur a ezbroad dre ar bed a-bezh (Armenia 3.000 den; Aostralia, Aostria, Azerbaidjan, Belgia, Brazil, Kanada, Kiprenez, Frañs, Georgia 3.000 den; Alamagn, Gres, Iran 10.000-20.000 den; Siria 30.000 den; Italia, Liban, an Izelvroioù, Zeland-Nevez, Rusia (Europa) ha Sveden)

Talvezout a ra rannyezh Urmi da diazez evit ar yezh unvan hag implijet e vez dre skrid evel yezh voutin (*lingua franca*).

 
## Gwelet ivez
* Yezhoù aramaek
Houlaolaeg

Ur yezh semitek eus is-skourr yezhoù aramaek ar reter eo an **houlaolaeg** (*hulaulá*, *yzev-aramaeg*, *lishana noshan*, *lishana axni*, *jabali*, *kurdit*, *galiglu*, *aramit* pe *hula hula*) komzet gant tro-dro da 10.000 den en Israel hag ivez gant un nebeud tud en Iran hag ar Stadoù-Unanet. (1998).

Genidik e oa ar yezh-mañ eus Kurdistan Iran hag an trowardroioù en Irak.

Peder rannyezh ez eus:

* **Sakizeg** (*saqiz*)
* **Kerendeg** (*kerend*)
* **Sanandajeg** (*sanandaj*)
* **Suleimaniyeg** (*suleimaniya*)

Disheñvel-kenañ eo diouzh ar yezhoù aramaek komzet gant ar gristenion hag ivez diouzh an denieg. Tost a-walc'h eo, avat, d'an nochaneg.

Skrivet e vez gant al lizherenneg hebraek.

## Gwelet ivez
* Yezhoù aramaek
* Yezhoù yuzevek
Hertevineg

Ur yezh semitek eus is-skourr yezhoù aramaek ar reter eo ar **hertevineg** (*hértevin*, ) komzet gant tro-dro da 1.000 den d'ar muiañ e Turkia (Azia) (1999).

Ginidik e oa ar yezh-mañ eus Proviñs Siirt met aet eo kuit an darn varasñ eus an dud di o vont betek ar c'hornôg. 

Teir rannyezh ez eus:
* **Artoneg** (*arton* pe *hertevineg rik*)
* **Oumrayeg** (*umraya*)
* **Jineteg** (*jinet*)

Implijet e vez al lizherennek siriek evit ober gant ar yezh-mañ dre skrid.

## Gwelet ivez
* Yezhoù aramaek
Kaldayeg

Ur yezh semitek eus is-skourr yezhoù aramaek ar reter eo ar **c'haldayeg** (*lishana kaldaya*, *kildani*, *kaldeeg*, *sureth*, *fellihi*, *fallani* pe *nevez-aramaeg kaldeek*) komzet gant tro-dro da 200.000 den en Irak (100.000-200.00 den e 1994) dreist-holl.

Genidik e oa ar yezh-mañ eus kornôg ha norzh Kurdistan Irak stok ouzh ar vevenn gant Turkia. Bremañ, avat, e vez komzet en Irak e Mosul, Baghdad ha Basrah hag e gevred Kurdistan Irak. Kumuniezhoù divroidi bras pe vrasoc'h a vez kavet ivez en Aostralia, Belgia, Kanada, Alamagn, Liban, an Izelvroioù, Sveden, Siria, Turkia (Azia) hag er Stadoù-Unanet. 

Eizh rannyezh zo:

* **Mangecheg** (*mangesh*)
* **Alkocheg** (*alqosh*)
* **Telkepeg** (*tel kepe*)
* **Toskopeg** (*tisqopa*)
* **Bartileg** (*bartille*)
* **Botaneg** (*bohtan* pe *shirnak-chirze*)
* **Aradineg** (*aradhin*)
* **Dihokeg** (*dihok*)

Tost a-awalc'h eo d'an dinieg evit ma teufe a-benn an dud d'en em gompren. 

Skrivet e vez gant al lizherenneg siriek.

## Gwelet ivez
* Yezhoù aramaek
Senayeg

Ur yezh semitek eus is-skourr yezhoù aramaek ar reter eo ar **senayeg** (*senaya*, *nevez-aramaeg kristen*, *(l)shan sray*, *s(o)ray* pe *shan gyanan*) komzet gant tro-dro da 500 den en holl tro-dro da Teheran ha Qazwin en Iran (1997) hag ivez dre Kornôg Europa hag Aostralia ma vez komzet gant kumuniezhioù ezbroidi.

Ginidik e oa ar yezh-mañ, avat, eus Sanandaj e Kurdistan Iran. 

Ur damvarv an hini eo, o vont da get tamm-ha-tamm. 

## Gwelet ivez
* Yezhoù aramaek
Sourateg

Ur yezh semitek eus isskourr yezhoù aramaek ar reter eo ar **sourateg** (*koy sanjaq surat* pe *surat*) komzet gant tro-dro da 800-1 000 den e Koi-Sanjaq hag Armotan e norzh Irak (1995).

Heñvel a-walc'h eo e-keñver morfologiezh d'ar senayeg. Skrivet e vez gant al lizherenneg siriek. 

## Gwelet ivez
* Yezhoù aramaek
Nevez-aramaeg bohtanek

Ur yezh semitek eus is-skourr yezhoù aramaek ar reter eo an **nevez-aramaeg bohtanek** (saozneg: *Bohtan Neo-Aramaic*) komzet gant tro-dro da 1.000 den Gardabani e Jorjia (1999) ha gant un nebeud tud all ivez e Rusia (Azia).

Ginidik e oa ar yezh-mañ eus Anatolia (hiziv Turkia), tec'het kuit diouzh o ziez o klask repu e Rusia da geñver ar C'hentañ Brezel Bed.

Ur yezh en arvar da vont da get an hini eo rak kozh eo deuet an darn vrasañ eus an dud a ra c'hoazh ganti.

## Gwelet ivez
* Yezhoù aramaek
Aramaeg talmoudek Babilonia

Ur yezh semitek eus is-skourr yezhoù aramaek ar reter eo **aramaeg talmoudek Babilonia** (saozneg: *Babylonian Talmudic Aramaic*) komzet gwechall en Israel.

Ur yezh varv an hini eo daoust ha ma vez studiet aketus c'hoazh gant ar yuzevion a-benn lenn o levrioù sakr.

## Gwelet ivez
* Yezhoù aramaek
* Yezhoù yuzevek
The Flowers of Romance

**The Flowers of Romance** a zo ur strollad saoz berrbad a-walc'h, en deus graet reuz e dibenn ar blezadou 70.

## Piv a oa er strollad
*Sid Vicious
*Keith Levene

## Lec'hiennoù Internet
*http://www.punk77.co.uk/groups/flowersofromance.htm
Mandaeg klasel

Ur yezh semitek eus is-skourr Yezhoù mandaek eo ar **mandaeg klasel** komzet gwechall en Iran.

Ur yezh varv an hini eo, met implijet e vez c'hoazh evel yezh sakr ar Vandeed en Iran, irak hag er Stadoù-Unanet hag Aostralia.

Skrivet e vez gant al lizherenneg vandaek.

## Gwelet ivez
* Yezhoù aramaek
* Yezhoù semitek
Mandaeg

Ur yezh semitek eus is-skourr ar yezhoù mandaek eo ar **mandaeg** (*mandāyi*, *mandi*, *subbi*, *sa'iba* pe *nevez-mandaeg*; saozneg: *Mandaic*) komzet gant tro-dro da 800-1.000 den en holl e C'houzestan en Iran dreist-holl hag ivez en Irak. Stumm klasel ar yezh a vez implijet c'hoazh evel yezh sakr gant ar vMandaeourion.

Teir rannyezh ez eus:

* **Ahwazeg** (*ahwaz* pe *ahvaz*)
* **Chouchtareg** (*shushtar*)
* **Nevez-mandaek Irak**

Skrivet e vez gant al lizherenneg vandaek.

## Gwelet ivez
* Yezhoù aramaek
* Yezhoù semitek
Souryoyoeg

Ur yezh semitek eus is-skourr yezhoù aramaek ar reter eo ar **souryoyoeg** (*suryoyo* pe *mlahsö*) komzet gwechall e Qamishli e Siria (100.000-200.00 den e 1994) dreist-holl.

Ginidik e oa ar yezh-mañ, avat, eus Mlahsó hag Ansha e Proviñs Diyarbakir e Kurdistan Turkia.

Ur yezh varv an hini eo, aet da get e 1998 pa varvas an den diwezhañ a re ganti. Komzet e veze c'hoazh gant un nebeudig tud betek ar bloavezhioù 1970.

## Gwelet ivez
* Yezhoù aramaek
* Yezhoù semitek
Sirieg

Ur yezh semitek eus is-skourr Yezhoù mandaek eo ar **sirieg** (ܣܘܪܝܝܐ *suryāyā*, *lishana atiga* pe *hensirieg*) komzet gwechall e Turkia, Irak ha Siria.

Ur yezh varv an hini eo, aet da get etre an Xvet hag an XIIvet Kantved. Implijet e vez c'hoazh evel yezh sakr, met ral a wech. 

Div rannyezh pennañ ez eus:

* **Sirieg ar reter** 
* **Sirieg ar c'hornôg** 

Skrivet e vez gant al lizherenneg siriek.

## Gwelet ivez
* Yezhoù aramaek
* Yezhoù semitek

### Liammoù diavaez

* Beth Mardutho - Ensavadur ar sirieg
* Syriac Catholic Youth Club
* Hugoye: Kelaouenn ar studioù siriek
* Ethnologue
* Deskiñ aramaeg asiriek
Touroyoeg

Ur yezh semitek eus is-skourr yezhoù aramaek ar reter eo an **touroyoeg**/sourayteg (*turoyo*, *surayt*, *suryoyo*, *syryoyo*, *süryani* pe *turani*) komzet gant tro-dro da 84.000 den en holl e Proviñs Mardin e gevred Turkia (3.000 den e 1994), e Siria (7.000 den e 1994) hag en diaspora. Komzet e vez gant kumuniezhioù ezbroidi en Arc'hantina, Aostralia, Belgia, Brazil, Kanada, Alamagn, Irak, Liban, an Izelvroioù, Sveden hag ar Stadoù-Unanet.

C'hwec'h rannyezh ez eus:

* **Midyateg** (*miḏyoyo*)
* **Midineg** (*midwoyo*)
* **Kfarzeg** (*kfarzoyo*/Kparzoyo)
* **Iwardoyeg** (*`iwarnoyo*/'Ewardnoyo)
* **Anhileg** (*nihloyo*)
* **Izloeg** (*izloyo*)

## Gwelet ivez
* Yezhoù aramaek
* Yezhoù semitek
Santual an EDSA

**Santual an EDSA** eus e anv ofisiel *Our Lady of Peace Quasi-Parish* zo anezhañ un iliz katolik vihan e Manila (Filipinez). Lec'hiet eo dres e kroashent *Ortigas Avenue* gant Epifanio de los Santos Avenue (EDSA) e kêr Quezon. E 1989 eo bet savet an iliz e koun dispac'h kentañ luskad Galloud ar Bobl hag an disoc'h peoc'hus anezhañ. Eno e voe dalc'het daou vell manifestadeg peoc'hus ma voe stlapet d'an traoñ galloud ar brezidanted Ferdinand Marcos (kentañ dispac'h Galloud ar Bobl pe EDSA I) ha Joseph Estrada (eil dispac'h Galloud ar Bobl pe EDSA II).

Ur rann eo santual an EDSA eus Kreizenn Ortigas, anezhi ur greizenn vras a savadurioù burevioù ha kenwerzhioù zo ac'hubet gantañ un takad bras eus kêrioù Quezon, Mandaluyong, ha Pasig.

## Gwelet ivez
* Epifanio de los Santos Avenue (EDSA)
Manila

Kêr-benn Stad Filipinez eo **Manila** (Maynila e filipineg).

## Istor

#### Kronologiezh

1571 : Krouet kêr gant ar Spagnol López de Legazpi. Sujet eo ar vro d'an impalaeriezh spagnol.

1898 : Disklêriet ar brezel ouzh Spagn gant ar Stadoù-Unanet. Distrujet al lestraz spagnol. Rankout a ra ar Spagnoled dilezel o zrevadenn. Kregiñ a ra Stadunaniz d'ober o renkoù er vro ha d'en em staliañ.

1942 : Preizhet kêr gant lu Japan. Staliet eno un diktatouriezh kriz. Mestr eo Japan war ar vro. En ur guitaat Filipinez e tisklêr ar jeneral MacArthur ar frazenn vrudet (deuet da wir 4 bloaz war-lerc'h) : "I&nbsp; shall return" (*Dont a rin en-dro*).

1945 : Staliet adarre ur gouarnamant e Manila. Dilennet Roxas y Acuna da brezidant hag Elpidio Quirino da vesprezidant.

1946 : Goude fin aloubadeg Japan e tistro Stadunaniz d'en em staliañ e Manila.

#### Termenadurezh
E-pad pell eo bet rannet kêr etre ur c'harter trevadennel, mogeriet ha poblet gant trevadennerien eus Europa. Ar pezh a reer *Manila* anezhañ hiziv e gwirionez pe Manila "Intramuros" (kêr-gloz) ha *Binondo*, anezhi kêr an henvroidi, hini an "Indios" kalz pobletoc'h. Spagnoled ar  a rae "Indio" (diwar *Indez*) eus kement henvroad eus perc'henniezhioù an impalaeriezh spagnol er Bed Nevez ha, dre astenn-ster, eus kement hini a orin eus ar broioù trevadennet ganto goude ma voe dizoloet Amerika ha pa vefent o chom en Azia.

## Poblañs

Hiziv emañ bodet er gêr-benn un niver bras a garterioù iskêrel en tolpad kêrioù a reer **[[Metro Manila]]** anezhañ hiziv. Eno e vev ouzhpenn 10 milion a dud. Poblañs *kêr Vanila* a sav da 1,6 milion a dud.

## Lec'hioù dibar

Ateneo Manila, ur skol-veur katolik, bet savet e 1859 gant ar Jezuisted.

## Treuzdougen e Manila
#### Treuzdougen kêr
* Metro Manila
* Roll arsavioù metro Manila
#### Kehentiñ gant an diavaez
* Aerborzh etrebroadel Aquino
#### Gwelet ivez
* Epifanio de los Santos Avenue (EDSA)

## Manila veur (Metro Manila)