open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Houitcholeg

Ur yezh outoek-aztekek eus isskourr ar yezhoù koratcholek eo an **houitcholeg** (*huichol* pe *wixarica*) komzet gant tro-dro da 20.000 den (1990) e stadoù Nayarit ha Jalisco e Mec'hiko.

## Daveoù

* Joseph E. Grimes, 1959. "Huichol Tone and Intonation", International Journal of American Linguistics, Vol. 25, No. 4. (Oct., 1959), pp. 221-232. 

* McIntosh, John B. 1945. "Huichol phonemes." International Journal of American Linguistics 11: 31-35

* José Luis Iturrioz Leza y Julio Ramírez de la Cruz, et al., 2001, Gramática Didáctica del Huichol: Vol. I. Estructura Fonológica y Sistema de Escritura, Departamento de Estudios en Lenguas Indígenas-Universidad de Guadalajara – Secretaria de Educación Pública, Vol. 1,

## Gwelet ivez
* Yezhoù outoek-aztekek
* Yezhoù koratcholek
Pipileg

Ur yezh outoek-aztekek eus isskourr ar yezhoù aztekek eo ar **pipil** (*pipil* pe *nawat*) komzet gant tro-dro da 20 den (1987) en El Salvador.

Ur yezh en arvar da vont da get an hini eo.

## Gwelet ivez
* Yezhoù outoek-aztekek
* Yezhoù aztekek ledan

## Liammoù diavaez
* Kentelioù pipileg
Paiouteg an norzh

Ur yezh outoek-aztekek eus skourr ar yezhoù noumek eo **paiouteg an norzh** (*paviotso*) komzet gant tro-dro da 1.631 den e reter Kalifornia, kornôg Nevada ha su Oregon.

## Gwelet ivez
* Yezhoù outoek-aztekek
* Yezhoù noumek ar c'hornôg
Monoeg

Ur yezh outoek-aztekek eus skourr ar 

yezhoù noumek eo ar **monoeg** (*mono* pe *monachi*) komzet gant tro-dro da 20 den (1977) e reter-kreiz Kalifornia.

Ur yezh damvarv an hini eo.

## Gwelet ivez
* Yezhoù outoek-aztekek
* Yezhoù noumek ar c'hornôg

## Liammoù diavaez
* ''Ethnologue''
Yezhoù gouezelek

Ar **yezhoù gouezelek** a ya d’ober unan eus an daou skourr a zo e-touez ar yezhoù keltiek. Bremañ e kaozeer teir yezh ouezelek kar hogen disheñvel en inizi Breizh-Veur, Iwerzhon ha Manav :
* An iwerzhoneg, komzet en Iwerzhon.
* Ar skoseg, pe Gouezeleg Skos, komzet e Bro-Skos.
* Ar manaveg, a zo bet darbet dezhañ mont da get hag a gomzer en-dro war Enez Vanav.

Deveret eo **ar yezhoù gouezelek** eus an henouezeleg a veze komzet en Iwerzhon, hag a voe skrivet adalek an 8vet kantved d’an nebeutañ. Gant Gouezeled Iwerzhon e voe taget aodoù ar vro a oa e-kichen o hini ha goude se en em ziazezjont da vat e mervent Bro-Skos. Gounit tachenn a reas o yezh (**ar gouezeleg**) alese ha dont a reas da vezañ komzet en darn vrasañ eus Skos betek ar 17vet kantved.

En em ledañ a reas ar gouezeleg ivez en Enez Vanav, ha daoust ma varvas ar manaveger a-vihanik diwezhañ en ugentvet kantved, ez eus tud c’hoazh a ra gant ar yezh-se eno hag un doare adsav zo. 

Daoust d’ar gerentiezh zo etre an teir yezh-se, ez int yezhoù disheñvel. Splann a-walc’h eo ar c’hemmoù er skritur, dreist-holl etre ar manaveg a zo levezonet e zoare-skrivañ gant hini ar saozneg hag an div yezh all. Abaoe ma’z eus bet degaset kemmoù e doare-skrivañ gouezeleg Iwerzhon, en ugentvet kantved, eo deuet da vezañ disheñveloc’h diouzh gouezeleg Skos.Setu an anvioù a roer da bep yezh en he bro :

* *Gaeilge* evit gouezeleg Iwerzhon (pe iwerzhoneg)
* *Gàidhlig* evit gouezeleg Skos (pe skoseg)
* *Gaelg * evit gouezeleg Manav (pe manaveg)

Yezhoù predenek a reer eus an teir yezh keltiek all.

## Levrlennadur
* Arzel Even, *Istor ar yezhoù keltiek*, Hor Yezh
Kawaiyisoueg

Ur yezh outoek-aztekek eus skourr ar yezhoù noumek eo ar **c'hawaiyisoueg** (*kawaiisu*; *Nɨwɨ'abigidɨ*, *Nɨwɨ'abigipɨ* e kawaiyisoueg) komzet gant 5 den komzer a-vihanik (2005) e su Kalifornia. Klasket e vez addegas buhez d’ar yezh-se hag etre 60 ha 100 den bennak a ouife ar yezh bremañ.

## Gwelet ivez
* Yezhoù outoek-aztekek
* Yezhoù noumek ar su

## Liammoù diavaez
*Kreizenn sevenadurel kawaiisu
Outeg

Ur yezh outoek-aztekek eus skourr ar yezhoù noumek eo an **outeg** (*ute*) komzet gant tro-dro da 1.984 den (1990) e Utah ha Colorado. N'eo ket mui tremenet d'ar vugale hag unan eus e ranneyezhoù, ar Chemehuevieg a zo en arvar bras da vont da get.

## Rannyezhoù

Teir rannyezh ez eus :

* Chemehuevieg
* Payuteg ar Su
* Outeg

## Gwelet ivez
* Yezhoù outoek-aztekek
* Yezhoù noumek ar su
Koraeg

Ur yezh outoek-aztekek eus skourr ar yezhoù koratcholek eo ar **c'horaeg** (*cora*) komzet gant tro-dro da 8 000 den (1993) e Mec'hiko dreist-holl hag ivez en tu all d'ar vevenn er Stadoù-Unanet.

## Gwelet ivez
* Yezhoù outoek-aztekek
* Yezhoù koratcholek
Tepehouaneg ar su

Ur yezh outoek-aztekek eus skourr ar yezhoù tepimek eo **tepehouanek ar su** (*tepehuán sur*) komzet gant tro-dro da 14.000-17.00 den (1990 e Kalifornia.

Div rannyezh ez eus:

Tepehouanek ar gevred(8.000-9.000 den)
Tepehouanek ar mervent (6.000-8.000 den)

## Gwelet ivez
* Yezhoù outoek-aztekek
* Yezhoù tepimek
Tepehouaneg an norzh

Ur yezh outoek-aztekek eus skourr ar yezhoù tepimek eo an **tepehouanek an norzh** (*tepehuán norte*) komzet gant tro-dro da 8.000 den (1990) e Mec'hiko.

## Gwelet ivez
* Yezhoù outoek-aztekek
* Yezhoù takek
26 Mezheven

## Darvoudoù
* 1917 : kentañ soudarded amerikan (14 750) o tilestrañ e Sant-Nazer.
* 1940 : Suniz a ya kuit eus o enezenn war bourzh an teir bag *Corbeau des Mers*, *Maris Stella* ha *Rouanez ar Peoc'h*.
* 1945 : karta diazez Aozadur ar Broadoù Unanet a zo sinet gant 50 stad e San Francisco.
* 1960 : dizalc’hiezh Madagaskar.
* 1963 : John F. Kennedy, prezidant Stadoù Unanet Amerika, a zistag ar gerioù *Ich bin ein Berliner*, da-geñver e veaj da Verlin, evit embann e skoazell da Alamagn ar C'hornôg.
* 1964 : embannadur *[[A Hard Day's Night (Albom)]]* er Stadoù-Unanet, trede albom gant ar strollad The Beatles.
* 1965 : 5 tennad-hent Tro Bro-C'hall e Kastellin (a-benn d'an eur) ; trec'h eo Raymond Poulidor.
* 1978 : gwalldaol gant an FLB-ARB e kastell Versailhez.
* 1997 : embannet eo ''Harry Potter and the Philosopher's Stone'', al levrenn gentañ en heuliad levrioù Harry Potter,  skrivet gant J. K. Rowling.

## Ganedigezhioù

* 1467 : Ferdinando II Naplez.
* 1726 : Vittorio Amedeo III, dug Savoia ha roue Sardigna.
* 1799 : Frañsez-Mari Beleg, troour brezhonek.
* 1807 : Yann-Vari Penwern, dastumer gwerzioù brezhonek.
* 1821 : Bartolomé Mitre, prezidant Arc'hantina.
* 1823 : Anna Mezmeur, leanez, istorourez, skrivagnerez ha troourez.
* 1824 : William Thomson pe Lord Kelvin c'hoazh, fizikour genidik eus Iwerzhon.
* 1892 : Pearl Buck, skrivagnerez eus ar Stadoù-Unanet, tapet ganti Priz Nobel al lennegezh.
* 1898 : Willy Messerschmitt, savour kirri-nij alaman.
* 1906 : Juan Carlos Calvo, melldroader etrebroadel uruguayat.
* 1908 : Salvador Allende, prezidant Chile.
* 1913 : Aimé Césaire, barzh ha politikour eus Martinik.
* 1942 : Gilberto Gil, kaner braziliat.
* 1955 : Maxime Bossis, melldroader gall.
* 1956 : Barbara Pernici, mestrc'hoarierez echedoù italian.
* 1984 : indila, kanerez c'hallek.

## Marvioù
* 363 : Juluan ar Renavi, impalaer roman.
* 985 : Ramiro III, roue León.
* 1541 : Francisco Pizarro, konkistador, alouber Perou.
* 1810 : Joseph-Michel Montgolfier, ijiner gall.
* 1830 : George IV, roue Bro-Saoz.
* 1836 : Claude Joseph Rouget de Lisle, soudard gall, sonaozer *[[La Marseillaise]]*.
* 1856 : Max Stirner, prederour alaman. 
* 1943 : Karl Landsteiner, bevoniour aostrian, tapet gantañ Priz Nobel ar vezegiezh.
* 1944 : Vyera Mentchikova, mestrc'hoarierez echedoù tchek-breizhveuriat.
* 1957 : Alfred Döblin, skrivagner alamanek.
* 1957 : Malcolm Lowry, skrivagner saoz.
* 1967 : Françoise Dorléac, aktorez c'hall.
* 1979 : Akwasi Afrifa, trede prezidant Ghana.
* 1990 : Manuel de Pedrolo, skrivagner katalanek.
* 1996 : Veronica Guerin, kazetennerez iwerzhonat.
* 2010 : Algirdas Brazauskas, ijinour ha politiker, bet prezzidant Lituania.

## Lidoù
* Devezh ar Broadoù Unanet a-enep ar jahinañ.
* Devezh ar vro e Madagaskar.
* Deiz an dizalc'hiezh e Madagaskar.
* Deiz ar banniel e Roumania.
Komantcheg

Ur yezh outoek-aztekek eus skourr ar yezhoù noumek eo ar **c'homantcheg** (*n
u
m
u
 tekwap<u>
u
</u>*) komzet gant tro-dro da 200 den e kornôg Oklahoma er Stadoù-Unanet.

Tost-tre eo d'ar chochoneg ha betek an XVIIIvet kantved e oant an hevelep yezh.

Daoust ha ma vez graet muioc'h-mui a strivoù hiziv a-benn gwareziñ ha saveteiñ ar yezh ha reiñ lusk dezhi en-dro emañ c'hoazh en arvar da vont da get rak koshig a-walc'h eo an dud a ra ganti hag izel-tre eo o niver. 

Er bloavezhioù 1800 e veze difennet d'ar Gomanched implijout o yezh ha kastizet e vezent. Abalamour da se e oa bet kollet ar yezh buan-tre dre ma ne veze ket desket gant bugale an dud bet kastizet evit ober ganti.

Implijet e voe e-pad an Eil Brezel Bed evel yezh kuzh gant arme ar Stadoù-Unanet dre ma voe bet graet gant an navac'hoeg rak diaezetoc'h e oa evit an Alamanted da gompren evit ur c'hod ordinal.

Skrivet e vez ar c'homancheg gant al lizherenneg latin hervez ur sistem reizhskrivañ bet krouet gant Dr. Alice Anderton ha lakaet da ofisiel e 1994.

## Gwelet ivez
* Yezhoù outoek-aztekek
* Yezhoù noumek ar c'hreiz
* Ʉ

## Liammoù diavaez
* Kuzul evit gwareziñ ar c'homancheg (Numu Tekwapuha Nomneekatu)
* "Hello!" e komancheg
Nahouatleg

Ur yezh outoek-aztekek eus skourr ar yezhoù aztekek eo an **nahouatleg** (nahouatleg: *nāhuatl*, *mexìcatlàtōlli* pe *mācēhuallàtōlli*) komzet gant tro-dro da 1,5 milion a dud e Mec'hiko.

E-touez an holl yezhoù komzet gant pobloù-orin en Amerika ez eo an nahouatleg unan eus ar re muiañ komzet hervez an niver a dud a ra gantañ.

Ul liamm familh zo etre an nahouatleg hag ar yezhoù aztekek all evel ar c'homantcheg, an hopieg pe c'hoazh ar pipileg komzet pell alese en El Salvador.

Ur yezh daspegel ha liessintezel pe c'hoazh oligosintezel eo an nahouatleg hag hir-spontus e c'hell bezañ ar gerioù kevrennek savet er mod-se. 

A-raok ma tegouezhas Spagnoled eno e veze skrivet an nahouatleg gant ur skritur diazezet war dresadennoù dreist-holl.

War-lerc'h e oa bet degaset al lizherenneg latin gant Spagnoled hag homañ an hini eo a vez implijet c'hoazh evit ober gant ar yezh dre skrid, o cheñch an doare-skrivañ resis avat a rannyezh da rannyezh.

## Gwelet ivez
* Yezhoù outoek-aztekek
* Yezhoù aztekek ledan

## Liammoù diavaez
* ''Ethnologue''
* Roll dafar evit deskiñ nahouatleg
* Yezhadur berr an nahouatleg
* Yezhadur berr ha geriadur nahouatleg-galleg
* Geriadur an Nahouatleg klasel
Hopieg

Ur yezh outoek-aztekek eus skourr ar yezhoù hopiek eo an **hopieg** (*hopilàvayi*) komzet gant tro-dro da 5.000 den (1990) e biz Arizona.

Mont kalz war digresk a reas implij ar yezh-mañ e-kerzh an XXvet kantved ha bremañ hogozik an holl Hopied ne oar nemet saozneg ha ne van nemet un 40 bennaket a dud ha n'int ket barrek war ar yezh-se.

a koulskoude n'eo ket ar yezh-mañ en arvar da vont da get en dazont tostañ rak mui-ouzh-mui a dud a grog d'he deskiñ ha meur a vugel a vez desavet bremañ en hopieg a-benn savetaiñ ar yezh. Embannet ez eus bet ur geriadur meur ha strolladoù tud 'zo a glask reiñ lañs d'ar yezh adarre. 

## Gwelet ivez
* Yezhoù outoek-aztekek
* Yezhoù hopiek

## Liammoù diavaez
*''Ethnologue''
*Raktres evit reiñ lañs d'ar yezh en-dro
*''Mirdi ar yezhoù''
15 Genver

## Darvoudoù

* 1381 : sinet Eil feur-emglev Gwenrann.
* 1790 : Breizh rannet e pemp departamant.
* 2004 : peñse ar vag-pesketa *[[Bugaled Breizh]]* (5 den kollet).

## Ganedigezhioù

* 1622 : Jean-Baptiste Poquelin lesanvet **Molière**, aozer pezhoù c'hoari gall.
* 1807 : Hermann Burmeister, naturour arc'hantinat a orin prusian.
* 1809 : Pierre-Joseph Proudhon skrivianier anveliour gall ha pennziazezer ar preder kenwarezel.
* 1833 : Louis Paulsen, mestrc'hoarier echedoù alaman.
* 1834 : Frederick DuCane Godman, skiantour saoz.
* 1880 : Marcel Vallée, aktour (c'hoariva ha sinema) gall.
* 1898 : Dante Pasqua, mestrc'hoarier ha skrivanier echedoù italian.
* 1899 : Louis Guilloux, skrivagner breizhat.
* 1928 : René Vautier, filmaozer breizhat.
* 1929 : Martin Luther King, pastor ha politikour stadunanat.
* 1934 : Maurice Noguès, nijer a orin breizhat.
* 1949 : Dan ar Braz, soner, sonaozer ha kaner breizhat.
* 1950 : Marius Trésor, melldroader gall.
* 1963 : Aleksandr Wojtkiewicz, mestrc'hoarier ha kelennour echedoù poloniat-lituaniat .

## Marvioù
* 1899 : Serafino Dubois, mestrc'hoarier ha skrivagnour echedoù italian.
* 1919 : Rosa Luxemburg, dispac'hourez alaman.
* 1927 : David Janowsky, mestrc'hoarier echedoù gall, poloniat a orin.
* 1988 : Sean MacBride, avokad iwerzhonat, Priz Nobel ar Peoc'h, krouer Amnesty International.
* 1991 : Roparzh Broudig, skrivagner brezhonek.
* 1994 : Harry Nilsson III, arzour stadunanat.
* 2006 : Jaber Al-Ahmad Al-Jaber Al-Sabah, emir Koweit.

## Lidoù
* Deiziadur henroman : *XVIII ante calendas Februarias / Carmentalia 2* = XVIII deiz kent kentañ C'hwevrer. Goustelet ga gCarmenta, evit an eil gwech.

* Devezh Martin Luther King e SUA.
* Devezh Wikipedia.

* Katoligiezh:
* Sent an deiz :
** Íte ingen Chinn Fhalad, leanez iwerzhonat
** E Breizh:
*** santez Aouregan.
Koraeg Santa Teresa

Ur yezh outoek-aztekek eus skourr ar yezhoù koratcholek eo **koraeg Santa Teresa** (*cora santa teresa*) komzet gant tro-dro da 7.000 den (1993) e Mec'hiko.

## Gwelet ivez
* Yezhoù outoek-aztekek
* Yezhoù koratcholek
27 Mezheven

## Darvoudoù
* 992 : en Emgann Konkerel eo trec’het ha lazhet Konan Kentañ an Tort gant kont Anjev, Foulques III Nerra.
* 1474 : dimeziñ a ra an dug Frañsez II a Vreizh gant Marc'harid Foix, e Klison.
* 1952 : sinadur an emglev evit sevel Kumuniezh Europa an Difenn.
* 1964 : krouidigezh an ORTF.
* 1967 : lakaet eo da vont en-dro kentañ bilhedaouer emgefre en Enfield Town (Bro-Saoz).
* 1977 : Djibouti dizalc’h diouzh Frañs.
* 1991 : Slovenia, dizalc’h abaoe daou zevezh, a zo aloubet gant nerzhioù Yougoslavia.
* 1997 : embannadur levrenn gentañ Harry Potter, e Breizh-Veur : 5000 skouerenn moullet.

## Sportoù
* 1925 : loc'hañ a ra 5 tennad-hent Tro Bro-C'hall eus Gwened war-du Les Sables-d'Olonne (Vañde).
* 1957 : loc'hañ a ra 1 tennad-hent Tro Bro-C'hall eus Naoned war-du Granville (Manche).
* 1963 : 5 tennad-hent Tro Bro-C'hall etre Rouan (Seine-Maritime) ha Roazhon ; trec'h eo Antonio Bailetti (Italia).
* 1965 : 6 tennad-hent Tro Bro-C'hall etre Kemper hag Ar Baol-Skoubleg ; trec'h eo Guido Reybrouck (Belgia).
* 1974 : dalc'het eo rakredadeg Tro Bro-C'hall e Brest (a-benn d'an eur) ; trec'h eo Eddy Merckx (Belgia).
* 1984 : skipailh gall ar vell-droad (paotred), a ya da gampion Europa e Pariz.

## Ganedigezhioù

* 1462 : Loeiz XII (Bro-C'hall) pe Loeiz Orleañs (*Tad ar bobl* e lesanv), roue Bro-C'hall adalek 1498 betek e varv (1515).
* 1740 : John Latham, evnoniour, mezeg ha skrivagner saoz.
* 1787 : Thomas Say, amprevanoniour, kreginoniour ha stlejvilour stadunanat.
* 1819 : Ernst Falkbeer, mestrc'hoarier echedoù aostrian.
* 1846 : Charles Stewart Parnell, politikour ha brogarour iwerzhonat.
* 1848 : Narsis Kelien, barzh hag gouennoniour brezhonek.
* 1880 : Helen Keller, stourmerez evit gwirioù an dud vouzar hag ar re zall er Stadoù Unanet Amerika.
* 1901 : Willy Rozier, den a sinema gall.
* 1951 : Mary McAleese (*Máire Mhic Ghiolla Íosa*), prezidantez Republik Iwerzhon.
* 1955 : Isabelle Adjani, aktourez c'hall.
* 1962 : Ollanta Humala, prezidant Perou.
* 1964 : Serj an Dized, melldroader ha gourdoner breizhat.

## Marvioù
* 992 : Konan I a Vreizh, *Konan an Tort*, dug Breizh ha Kont Roazhon, da-geñver emgann Konkerel.
* 1800 : Théophile-Malo Corret de La Tour d’Auvergne, soudard gall anvet da *gKentañ Greunader ar Republik* gant Napoleon Iañ.
* 1876 : Christian Gottfried Ehrenberg, douarour, ekologour, loenoniour ha mikrobiologour alaman.
* 1913 : Philip Lutley Sclater, alvokad ha loenoniour saoz.
* 1957 : Malcolm Lowry, skrivagner saoznek.
* 1989 : Yvon Marrec, marc'hhouarnour breizhat.
* 2016 : Bertrand Frélaut, istorour breizhat.
* 2002 : John Entwistle, kaner-sonaozer ha soner gitar-boud saoz, unan eus tri c'hrouer ar strollad The Who.

## Lidoù
2 Kerzu

## Darvoudoù
* 1804 : Napoléon Bonaparte zo lakaet da Impalaer ar C'hallaoued en iliz-veur Itron Varia Bariz.
* 1805 : trec'h lu Napoléon Bonaparte war reoù Aostria ha Rusia da geñver Emgann Austerlitz (Slavkov u Brna, er Republik Tchek a-vremañ).
* 1942 : kentañ pil atomek gant ar fizikour italian Enrico Fermi e Chicago.
* 1975 : e Laos eo kemeret ar galloud gant ar Pathet Lao, diskaret ar rouantelezh hag embannet republik demokratel ar Bobl Lao.

## Ganedigezhioù

* 1710 : Carlo Antonio Bertinazzi (*Carlin* e anv-teatr), dramaour ha komedian italian.
* 1825 : Pedro II, impalaer Brazil.
* 1830 : Yann-Vari Gwilhoù, beleg, saver meur a gantik e brezhoneg (*Patronez dous ar Folgoad* en o zouez).
* 1846 : Pierre Waldeck-Rousseau politikour gall.
* 1859 : Georges Seurat, livour gall.
* 1901 : Jacques Daniel-Norman, filmaozer ha saver senario gall.
* 1923 : Maria Callas, kanourez c'hresian.
* 1952 : Peter Kingsbery, soner ha kaner-sonaozer stadunanat.
* 1962 : Victor Angel Bolzoni, mestrc'hoarier echedoù belgiat.
* 1981 : Britney Spears, kanerez stadunanat.

## Marvioù

* 1594 : Gerardus Mercator, douaroniour ha kartennour eus Flandrez.
* 1814 : Donatien Alphonse François de Sade, skrivagner gall.
* 1849 : Yann ar Gwenn pe Dall-ar-Gwenn, kaner ha saver sonioù.
* 1918 : Edmond Rostand, dramaour ha skrivagner gall.
* 1952 : Louis Page, barzh brezhonek.
* 1969 : Kliment Vorochilov, politikour ha milour soviedat.
* 1977 : Ernest ar Barzhig, mestr-skol ha skrivagner brezhonek.
* 1980 : Angèle Vannier, barzhez vreizhat.
* 1993 : Pablo Escobar, torfedour kolombian.
* 2020 : Valéry Giscard d'Estaing, politiker, prezidant ar Republik C'hall.

## Lidoù
* Katoligiezh, sant an deiz : Sant Tudeg.
4 Kerzu

## Darvoudoù
* 1776 : dilestrañ a ra Benjamin Franklin e Sant Goustan, porzh An Alre.
* 1964 : embannadur *[[Beatles for Sale]]* e Breizh-Veur, pevare albom gant ar strollad The Beatles.

## Ganedigezhioù

* 1646 : Alain-Emmanuel de Coëtlogon, amiral ha marichal Bro-C'hall.
* 1750 : Henri Grégoire, beleg katolik a-du gant an Dispac'h gall. 
* 1866 : Wassily Kandinsky, livour gall genidik eus Rusia.
* 1892 : Francisco Franco, jeneral politikour ha den a Stad spagnol (1938-1975).
* 1922 : Gérard Philipe, aktour gall.
* 1875 : Rainer Maria Rilke, barzh alamanek.

## Marvioù

* 771 : Karloman Iañ, roue ar Franked.
* 1131 : Omar C'hayyam, barzh persat.
* 1642 : Armand-Jean du Plessis de Richelieu, kardinal gall.
* 1679 : Thomas Hobbes, prederour saoz.
* 1793 : Olivier Lebastard beleg nann-touer, drouklazhet e Hierig.
* 1923 : Maurice Barrès, skrivagner ha politikour gall.
* 1974 : Yann-Vari Kerwerc'hez, skrivagner brezhonek.
* 1975 : Hannah Arendt (**Johanna Arendt** hec'h anv gwir), prederourez alaman.
* 1981 : Zoilo Saldombide, melldroader etrebroadel uruguayat.
* 1993 : Frank Zappa, kaner-sonaozer ha gitarour stadunanat.
* 2011 : Sócrates, melldroader etrebroadel brazilian.
* 2016 : Gotlib, saver bannoù-treset gall.

## Lidoù
* Sant an deiz en ilizoù katolik ha reizkredennek :
** Santez Barba, merzheriet e kêr Nikomedia (Armenia gozh, Turkia hiziv) (306)
** Sant Yann Damask, beleg ha doktor an Iliz e Damask (Siria) hag e Jeruzalem (8vet kantved)
** e Breizh : sant Melar
Yezhoù otek-mangeek

Ur familh-yezhoù eo ar **yezhoù otek-mangeek** komzet gant pobloù-orin e Mec'hiko ha Costa Rica (tchorotegeg).

Isrannet e vez ar familh-mañ e c'hwec'h skourr hag ur yezh digenvez ouzhpenn evel-hen:

* Yezhoù otopameek
* Yezhoù popolokanek 
* Yezhoù mikstekek
* Yezhoù zapotekek
* Yezhoù tchiapanek-mangeek
* Yezhoù tchinantekek
* Amouzgoeg
Yezhoù popolokanek

Ur skourr eus ar yezhoù otek-mangeek eo ar **yezhoù popolokanek**.

Isrannet e vez ar skourr-mañ evel-hen:

*Yezhoù tchotchoek-popolokek 
*Yezhoù ic'hkatek
*Yezhoù mazatekek

## Gwelet ivez
* Yezhoù otek-mangeek
Amouzgoeg

Ur yezh otek-mangeek eus skourr ar yezhoù koupanek eo an **amouzgoeg** (*amuzgo*) komzet gant tro-dro da 30.000 den e reter Guerrero hag e kornôg Oaxaca e Mec'hiko.

Ur yezh digenvez an hini eo e-touez ar yezhoù otek-mangeek all, gant tonennoù (betek eizh en holl hervez ar rannyezh) hag gant gerioù enne ur silabenn nemetken eo an amouzgoeg, dres evel ar sinaeg daoust ha ma n'eus liamm familh ebet kenetreze.

Teir rannyezh pennañ a zo.

## Gwelet ivez
* Yezhoù otek-mangeek

### Liammoù diavaez
*''Ethnologue''
Yezhoù mazatekek

Un is-skourr eus ar yezhoù otek-mangeek eo ar **yezhoù mazatekek**, komzet gant tro-dro da 200.000 den e norzh Oaxaca e Mec'hiko. Yezh kentañ an dud an hini eo ha meur a vugel ne oar tamm spagnoleg ebet a-raok mont d'ar skol.

Meur a donenn a vez implijet gant ar yezhoù-mañ.

Eizh yezh ez eus is-skourr-mañ anvet hervez al lec'h ma vezont komzet:

:* Mazatekeg Ayautla
:* Mazatekeg Chiquihuitlán
:* Mazatekeg Huautla
:* Mazatekeg Ixcatlán
:* Mazatekeg Jalapa de Díaz
:* Mazatekeg Mazatlán
:* Mazatekeg San Jerónimo Tecóatl
:* Mazatekeg Soyaltepec

## Gwelet ivez
* Yezhoù popolokanek
* Yezhoù otek-mangeek

## Liammoù diavaez
* ''Lengua mazateca''
* ''Ethnologue''
Toull-bac'h

Un **toull-bac'h** (liester : toulloù-bac'h) a zo ul lec'h evit ma vo kastizet tud en ur vac'hañ (pe mirout da vont dieub) anezho. Dre vras e vez roet ar c'hastiz-se peogwir o deus graet an dud-se traoù difennet gant ar reolennoù a ren o c'hevredigezh a vez graet lezennoù anezho. Un den toullbac'het a zo un toullbac'had. E brezhoneg e kaver ivez ar gerioù bac'h, kac'har ha prizon (diwar ar galleg) hag an anv-kadarn deveret *prizoniad*. 

Pep kevredigezh a-bouez he deus ezhomm eus ul lec'h (pe vuioc'h) evit, da gentañ holl 
* herzel an dud dañjerus d'ober drouk d'ar re all
* herzel an drougobererien da vont pelloc'h a-raok dezho bezañ barnet
* reiñ kastiz an toullbac'hañ d'an dud a zo bet kondaonet da chom bac'het e-pad un amzer divizet gant al lez-varn
Mazatekeg Mazatlán

Ur yezh otek-mangeek eus is-skourr ar yezhoù mazatekek eo **mazatekeg Mazatlán** komzet gant tro-dro da 13.000 den e Mec'hiko.

## Gwelet ivez
* Yezhoù otek-mangeek
* Yezhoù mazatekek
Yezhoù tchotchoek-popolokek

Ur skourr eus ar yezhoù otek-mangeek eo ar **yezhoù tchotchoek-popolokek**.

Isrannet d'o zro ar yezhoù er isskourr-mañ e daou isskourr:
* Yezhoù tchotchoek
* Yezhoù popolokek

## Gwelet ivez
* Yezhoù otek-mangeek
Yezhoù tchotchoek

Un isskourr eus ar yezhoù otek-mangeek eo ar **yezhoù tchotchoek**, ennañ ur yezh nemetken:
* ar tchotchotekeg

## Gwelet ivez
* Yezhoù otek-mangeek
* Yezhoù tchotchoek-popolokek
Yezhoù popolokek

Un isskourr eus ar yezhoù otek-mangeek eo ar **yezhoù popolokek**, ennañ seizh yezh anvet hervez al lec'h ma vezont komzet:
* Popolokeg Coyotepec
* Popolokeg Mezontla
* Popolokeg San Felipe de Otlaltepec 
* Popolokeg San Juán Atzingo
* Popolokeg San Juán Temalacayuca
* Popolokeg San Marcos Tlalcoyalco 
* Popolokeg Santa inés Ahuatempan

## Gwelet ivez
* Yezhoù otek-mangeek
* Yezhoù tchotchoek-popolokek
Tchotchotekeg

Ur yezh otek-mangeek eus isskourr ar yezhoù tchotchoek eo ar **tchotchotekeg** (*Chocho*, *Chocholtec*, *Chocholteco Chochotec*, *Chochon*, pe *Ngigua*) komzet gant tro-dro da 540 den (2000) e Mec'hiko.

## Gwelet ivez
* Yezhoù otek-mangeek
* Yezhoù tchotchoek-popolokek
Popolokeg San Marcos Tlalcoyalco

Ur yezh otek-mangeek eus is-skourr ar yezhoù popolokek eo **popolokeg San Marcos Tlalcoyalco** komzet gant tro-dro da 5.000 den (1993) e Mec'hiko.

## Gwelet ivez
* Yezhoù otek-mangeek
* Yezhoù tchotchoek-popolokek
Yezhoù ic'hkatek

Ur skourr eus ar yezhoù otek-mangeek eo ar **yezhoù ic'hkatek** (*ixcatecan*), ennañ ur yezh nemetken:

* an ic'hkateg

## Gwelet ivez
* Yezhoù otek-mangeek
Ic'hkateg

Ur yezh otek-mangeek eus isskourr ar yezhoù ic'hkatek eo an **ic'hkateg** (*ixcatec* hag anvet ivez *Xwja*) en ur gêriadenn, Santa María Ixcatlan, e norzh stad Oaxaca, e Mec'hiko.
Komzet e veze gant tro-dro da 119 den e 1983 ha gant 8 komzer a-vihanik hepken e 2008. Ur yezh en arvar bras eo.

## Gwelet ivez
* Yezhoù otek-mangeek
* Yezhoù ic'hkatek
20 Genver

## Darvoudoù
* 1841 : aloubet eo enez Hong Kong gant arme Breizh-Veur. 
* 1852 : krouet eo ar gazetenn *[[Le Phare de la Loire]]* gant Victor Mangin ; embannet e vo betek an 13 a viz Eost 1944.
* 1942 : graet o soñj gant pennoù ar riez nazi lakaat e pleustr an "Diskoulm diwezhañ" e-keñver ar Yuzevien.
* 1946 : roet e zilez gant Charles de Gaulle eus Gouarnamant da c'hortoz Republik Frañs.
* 1961 : krouet eo ar SICA, kevelouri labour-douar Kastell-Paol. 
* 1968 : kemeret en devoa perzh Syd Barrett en e sonadeg diwezhañ gant Pink Floyd en Hastings.
* 2014 : Kann griz etre manifesterien ha polis e Kyiv, kêr-benn Ukraina. Kalz a dud lazhet.

## Ganedigezhioù

* 1488 : Sebastian Münster, kartennour alaman.
* 1554 : Sebastião Iañ, roue Portugal.
* 1654 : Michiel de Swaen, skrivagner flandrezek eus Dukark.
* 1775 : André-Marie Ampère, fizikour gall.
* 1848 : Christian VIII, roue Danmark ha Norvegia.
* 1873 : Johannes Vilhelm Jensen, skrivagner danek. 
* 1920 : Federico Fellini, filmaozer italian.
* 1943 : Louis Cardiet, c'hoarier mell-droad ar Stad Roazhon ; echu e vicher en US Berne.
* 1947 : Cyrille Guimard, marc'hhouarnour ha rener sportel.
* 1949 : Göran Persson, politiker svedat, Kentañ ministr Sveden etre 1996 ha 2006.
* 1976 : Lilian Jégou, marc'houarner breizhat.
* 1978 : Omar Sy, aktor gall.

## Marvioù
* 1479 : Yann II, roue Aragon.
* 1612 : Rudolf II, Impalaer santel roman.
* 1639 : Mustafa Iañ, sultan an Impalaeriezh otoman.
* 1666 : Anna Aostria, rouanez Bro-C'hall ha Navarra.
* 1745 : Karl VII, Impalaer santel roman
* 1819 : Carlos IV, roue Spagn. 
* 1859 : Bettina von Arnim, skrivagnerez alaman.
* 1927 : Charles Henry Tilson Marshall, ofiser en Arme Breizh-Veur hag evnoniour breizhveuriat.
* 1936 : George V, roue ar Rouantelezh Unanet.
* 1948 : George Kruck Cherrie, ergerzher ha naturour stadunanat.
* 1970 : François Tanguy-Prigent, kouer, rezistant ha politikour breizhat.
* 1983 : Garrincha, melldroader brazilian.
* 1984 : Johnny Weissmuller, neuñver hag aktor stadunanat.
* 1993 : Audrey Hepburn, aktourez stadunanat.
* 2004 : Jean Gwegeniad, politikour breton.

## Lidoù
Sent an deiz :
* sant Sebastian, merzher
E Breizh :
* santez Oanez, c'hoar ar roue Yezekael ( kantved)
* sant Tarieg, abad, diskibl sant Padrig ( kantved)
3 Kerzu

## Darvoudoù
* 1345 : kouezhañ a ra Ar Roc'h-Derrien etre daouarn ar Saozon.
* 1489 : peurwiriekaet eo feur-emglev Frankfurt am Main gant Anna Breizh.
* 1881 : embannet eo niverenn gentañ ar gazetenn bemdeziek *[[Aamulehti]]*, unan eus koshañ kazetennoù finnek Finland.
* 1925 : un emglev zo sinet a-benn ar fin etre Stad Dieub Iwerzhon, Hanternoz Iwerzhon hag ar Rouantelezh-Unanet hag a rann enez Iwerzhon etre daou.
* 1965 : embannadur *[[Rubber Soul]]* e Breizh-Veur, c'hwec'hvet albom gant ar strollad The Beatles.
* 1967 : kentañ treuzplantadenn galon en un ospital e Kêr ar C'hab, e Suafrika, gant ar surjian Christiaan Barnard.
* 1971 : deroù an trede brezel etre Pakistan hag India.
* 1979 : mont a ra an ayatollah Ruhollah Khomeini e penn Iran.

## Ganedigezhioù

* 1368 : Charlez VI (Bro-C'hall), roue Bro C'hall eus 1380 betek e varv e 1422.
* 1760 : Moritz Balthasar Borkhausen, naturour alaman.
* 1797 : Andrew Smith, ergerzhour, etnologour, loenoniour ha mezeg-arme skos.
* 1800 : France Prešeren, barzh slovenek.
* 1817 : Pierre-Marie-François Ogé, kizellour.
* 1857 : Joseph Conrad, skrivagner saoznek genidik eus Polonia.
* 1879 : Joseph Le Pévédic, maer Pleñver, kuzulier Kanton Belz ha kannad ar Mor-Bihan e Kambr an deputeed, e Pleñver.
* 1885 : Edward Lasker, mestrc'hoarier echedoù amerikan.
* 1911 : Nino Rota, sonaozer italian.
* 1916 : Seán Ó Ríordáin, barzh iwerzhonek.
* 1924 : Job Morvan, reder war varc'h-houarn a-vicher breizhat.
* 1930 : Jean-Luc Godard, filmaozer gall suis.
* 1936 : Yves Boutet, melldroader breizhat ha gourdoner, c'hoariet gantañ an niver brasañ a grogadoù gant ar Stad Roazhon. 
* 1942 : Edmond Herve, ministr ar Yec'hed Gouarnamant Pierre Mauroy ha maer Roazhon.
* 1981 : David Villa, melldroader etrebroadel spagnol.
* 1995 : Angèle, kaneerez eus Belgia.

## Marvioù

* 311 : Diocletianus, impalaer roman.
* 1154 : Anastaz IV, pab.
* 1552 : Frañsez Zavier, misioner spagnol ha sant.
* 1592 : Alessandro Farnese, dug Parma.
* 1894 : Robert Louis Stevenson, skrivagner skosat, aozer *[[Treasure Island|Enez an Teñzor]]*.
* 1919 : Pierre-Auguste Renoir, livour gall.
* 1954 : Fernand-René, aktour c'hoariva ha sinema gall.
* 1983 : James Macrae Aitken, mestrc'hoarier echedoù skosat.
* 1996 : Georges Duby, istorour gall, arbennigour war ar Grennamzer.
* 2004 : Robert Dhéry, aktour (c'hoariva ha sinema), dramaour, leurenner, filmaozer ha saver senario gall.

## Lidoù
* En iliz katolik : 
** e Breizh : Sant Avran;
** e lec'h all : sant Kasian, merzher, sant Fransez Zavier, ar Profed Sofonia
* Devezh etrebroadel an euskareg
## Notennoù ha daveennoù
5 Kerzu

## Darvoudoù

* 1757 : trec'h eo lu Rouantelezh Prusia war hini Arc'hdugelezh Aostria da geñver Emgann Leuthen.
* 1832 : dilennet eo Andrew Jackson en-dro da brezidant ar Stadoù Unanet.
* 1945 : loc'hañ a ra an Nij 19 (pemp karr-nij-tarzher *TBF Avenger*) diouzh Fort Lauderdale (Florida) (Stadoù Unanet) ; ne vint ket adwelet ken (Mojenn Tric'horn Bermuda).
* 1967 : digoret eo stal Apple Records e Londrez (94, Baker Street).

## Ganedigezhioù

* 1839 : George Armstrong Custer, jeneral amerikan.
* 1872 : Harry Nelson Pillsbury, meurc'hoarier echedoù eus SUA.
* 1890 : Fritz Lang, filmaozer alaman.
* 1901 :
** Walt Disney, filmaozer tresadennoù-bev amerikan.
** Werner Heisenberg, fizikour alaman, tapet gantañ Priz Nobel ar Fizik e 1932.
* 1903 : Cecil Frank Powell, Priz Nobel ar Fizik e 1950.
* 1911 : Władysław Szpilman, pianoour polonat.
* 1907 : Lin Biao, emsaver komunour sinaat, milour ha den-Stad.
* 1979 : Rustam Kasimdzhanov, mestrc'hoarier echedoù ouzbek.

## Marvioù

* 1791 : Wolfgang Amadeus Mozart, sonaozer aostrian.
* 1870 : Alexandre Dumas tad, skrivagner gall.
* 1905 : Paul Leverkühn, evnoniour ha mezeg alaman.
* 1926 : Claude Monet, livour gall.
* 1978 :
** Jacques Daniel-Norman, filmaozer ha saver senario gall.
** Carlos Riolfo, melldroader etrebroadel uruguayat.
* 2001 : Peter Blake, merdeer zelandnevezat.
* 2013 : Nelson Mandela, prezidant Suafrika.

## Lidoù
* Sant an deiz : 
** e Breizh :Sant Houarvian;
** e lec'h all : sant Sabbas (532) e Palestina.
1839

*Diwar-benn bloavezh *'1839*' an [[deiziadur gregorian]] eo ar bajenn-mañ.*

## Darvoudoù

### Europa

#### Breizh
* Embannadur (kentañ) Barzaz Breiz, savet gant Kervarker
* dagerreotipoù kentañ e Breizh gant Jules-Vincent Lamoré, levrdiour e Naoned

#### Frañs

### Azia
#### Reter-nesañ

#### Reter-kreiz
#### Iskevandir indezat

#### Reter-pellañ

### Afrika

### Amerikaoù
#### Norzhamerika
##### Stadoù-Unanet
#### Suamerika

### Okeania

### Arzoù ha lizhiri
#### Livañ
#### Sonerezh
#### Lennegezh
#### Sinema

### Skiantoù ha politikerezh
* Dizoloadenn al lantanom gant ar c'himiour svedat Carl Gustav Mosander.
### Armerzh

### Sport

### A bep seurt/diasur

## [[:Rummad:Ganedigezhioù 1839|Ganedigezhioù]]

Gwelet ivez :*[[:Rummad:Ganedigezhioù 1839]]*

## [[:Rummad:Marvioù 1839|Marvioù]]

Gwelet ivez:*[[:Rummad:Marvioù 1839]]*
__NOTOC__
1837

*Diwar-benn bloavezh *'1837*' an [[deiziadur gregorian]] eo ar bajenn-mañ.*

## Darvoudoù

### Europa

#### Breizh
* Diwar c’houlenn enseller ar skolioù kentañ derez eo kondaonet ar skolaer Guillaume Marcel d'un dell-gastiz evit bezañ digoret ur skol er-maez lezenn. Kelenn a rae brezhoneg d'e skolidi e Lokournan.

#### Breizh-Veur
* 20 a viz Even : deroù ren hir Victoria (padout a raio betek 1901).

#### Bro-C'hall

### Azia
#### Reter-nesañ

#### Reter-kreiz
#### Iskevandir indezat
* 28 a viz Here : dont a ra Bahadur Shah II da vezañ impalaer war lerc'h e dad Akbar Shah. An impalaer moghol diwezhañ e vo.

#### Reter-pellañ

### Afrika
* 13 a viz Here: dibenn Seziz Konstantin (Aljeria), kemeret eo ar gêr gant ar Challlaoued. Lazhet eo ar jeneral Damrémont, gouarnour-meur Aljeria .

### Amerikaoù
#### Norzhamerika
##### Stadoù-Unanet
* 26 a viz Eost : dont ra Michigan da vezañ 26 stad ar vro.
#### Suamerika

### Oseania

### Arzoù ha lizhiri
#### Livañ
#### Sonerezh
#### Lennegezh
#### Sinema

### Skiantoù ha politikerezh
* miz Gouere : disifret eo ar skritur bramiek kozh gant ur strollad tud, en o fenn James Prinsep, sekretour ar Gevredigezh aziat.
### Armerzh

### Sport
### A bep seurt/diasur

## [[:Rummad:Ganedigezhioù 1837|Ganedigezhioù]]

Gwelet ivez :*[[:Rummad:Ganedigezhioù 1837]]*

## [[:Rummad:Marvioù 1837|Marvioù]]

Gwelet ivez:*[[:Rummad:Marvioù 1837]]*
__NOTOC__
2 C'hwevrer

## Darvoudoù
* 1905 : embannet eo kentañ niverenn ar gelaouenn *[[La Semaine de Suzette]]* o tiskouez...Bécassine.
* 1936 : krouidigezh Kevre volley-ball Bro-C'hall gant Félix Castellan.
* 1943 : trec'het lu Alamagn en emgann Stalingrad. 
* 1969 :
** da-geñver ur brezegenn ofisiel dalc'het e Kemper e rann Charles de Gaulle un nebeud gerioù e brezhoneg.
** torret o nask gant Yoko Ono ha Tony Cox.

## Ganedigezhioù

* 1599 : Mari-Amis Picard, kevrinourez vreizhat.
* 1791 : William Elford Leach, loenoniour saoz.
* 1806 : Yann-Vari ar Joubiouz, barzh brezhonek.
* 1882 : James Joyce, skrivagner iwerzhonat.
* 1885 : Karel Treybal, mestrc'hoarier echedoù tchek.
* 1890 : Jules Gros, skrivagner ha yezhour brezhonek.
* 1921 : Pêr Denez, yezhour, skrivagner hag emsaver breizhat.
* 1923 : Svetozar Gligorić, mestrc'hoarier echedoù yougoslaviat.
* 1926 : Valéry Giscard d'Estaing, prezidant Republik Frañs eus 1974 betek 1981.
* 1931 : Michel Denis, kelenner istor e Skol-veur Breizh-Uhel.
* 1942 : Graham Nash, kaner-sonaozer ha soner saoz.
* 1952 : Christiane Taubira, politikerez c'hall.
* 1947 :
** Bill Deraime, kaner ha soner blues gall.
** Farrah Fawcett.
* 1970 : Martina Sproten, mestrc'hoarierez echedoù belgiat.
* 1974 : Qin Kanying , mestrc'hoarierez echedoù sinaat.
* 1977 : Shakira.
* 1989 : Yana Mesha, sonaozourez ukrainat.

## Marvioù

* 1860 : Thomas Ignatius Maria Forster, naturour ha steredoniour saoz.
* 1887 : Luigi Sprega, mestrc'hoarier kudennoù echedoù italian.
* 1907 : Dmitri Mendeleev, **(Дми́трий Ива́нович Менделе́ев)** kimiour rusian.
* 1970 : Bertrand Russell, prederour ha matematikour saoz.
* 1997 : Erich Eliskases, mestrc'hoarier echedoù aostrian, alaman hag arc'hantinat.
*1998 : Haroun Tazieff, douarour, volkanegour

## Lidoù
* Deiziadur henroman : *IV ante nonas Februarias / Amburbalia* = IVvet deiz kent nonae C'hwevrer. Gouel *Amburbalia*;
* Katoligiezh
** Gouel ar Gouloù, pe Gouel Maria ar Gouloù,
** sant Krevan,
** sant Gwal, diazezer Lokoal ().
Franked

Ar **Franked** a oa unan eus ar pobloù german hag a oa o vevañ er c’hentañ kantved e traoñienn ar Roen.
En trede kantved ez ejont war-du ar c’hornôg, o ober o annez e norzh Galia, a oa neuze ul lodenn eus an Impalaeriezh roman. Pa’z eas an Impalaeriezh d’an traoñ ez ejont pelloc’h c’hoazh, hag aloubiñ un darn vat eus Galia, betek Arvorig hag ar Pireneoù.

Ar roud kentañ eus anv ar bobl-se a gaver e 250, e skridoù latin a gomz eus ar *Francii*. Dont a ra an anv-se eus ur wrizienn c’hermanek a dalvez kement ha *(tud) dishual, digabestr*. Ar wrizienn *frank * a adkaver en anv *Frañs*, en anvioù ar rannyezhoù *frankek* pe *frankonek*, en anv *Franken* zo ur rannvro eus Alamagn,hag er brezhoneg *frank*. 

Ur yezh indezeuropek eus ar skourr germanek, ar frankeg, a veze komzet ganto. Da get ez eas e Galia, tra ma chomas bev dindan stumm ar yezhoù pe ar rannyezhoù komzet en Izelvroioù, e Flandrez hag en Alamagn.

Gant an armoù e oa bet savet o rouantelezh. Barrek e oant war an armoù ha brudet e oant evit an implij a raent eus bouc’hili ha goafioù en emgannoù. Bras e oa galloud ar vrezelourien, hag ar bec’h a veze etrezo a oa ur skoilh, alies, d’ar c’henwerzh ha d’al labourioù all.

## Rouaned

Daou remziad rouaned zo bet e rouantelezh ar Franked : ar Verovingidi hag ar Garolingidi.
Ar roue brudetañ e-touez ar re gentañ e voe Hlodwig (Klovis). Dindan ren hemañ (kurunet e 481) e oa un darn vat eus ar pezh a zo Frañs bremañ, Belgia, an Izelvroioù ha kornôg Alamagn dindan o domani. Trec’h e voe Hlodwig war ar pobloù amezek, evel ar Vurgonded hag an Alemanned. Degemer a reas ar relijion gristen evitañ ha klask a reas lakaat e bobl d’he degemer ivez.

War-lerc’h ar Verovingidi e teuas ar Garolingidi. Gant an hini anavezetañ anezho, Karl Veur, e voe savet an Impalaeriezh Roman Santel (800). Rannet e voe bro ar Franked goude marv Karl Veur ha mont a reas al lodenn gornôg anezhi d’ober Bro-C’hall tra ma’z ae al lodenn reter d’ober ar pezh a zeuas da vezañ Alamagn diwezhatoc’h. Daoust ma’z eas yezh ar Franked da get er c’hornôg e voe dalc’het d’ober gant an anv *Franked* evit envel annezidi ar vro ha diwar o anv e voe graet *Frañs* eus o bro. Gant an Arabed e voe astennet an implij eus ar ger *Franked* evit envel an holl gristenien deuet eus Europa da vare brezelioù ar Groaz. 

## Pennad kar
*Franked ar Roen
1821

*Diwar-benn bloavezh *'1821** an [[Deiziadur gregorian|deiziadur gregorian]] eo ar bajenn-mañ.''

== Darvoudoù ==


===Europa===

====Breizh====
* [[Yann-Frañsez ar Gonideg|J. F. ar Gonideg]], lesanvet Tad ar Brezhoneg, a embann e [[Dictionnaire Celto-Breton]]; reizhañ a ra ar yezh ha lakaat a ra e plas diazezoù pennañ ar reizhskrivadur a-vremañ. **K*' a gemmer lec’h *c* ha *q*.

====Frañs====
==== [[Gres]] ====
* [[8 Meurzh|8 a viz Meurzh]]: da-heul ur galv graet gant ar priñs [[Alexandros Ypsilanti]] evit m'en em savfe ar bobl c'hresian a-enep an [[Impalaeriezh otoman]] e krog [[Brezel dizalc'hiezh Gres]].
* [[25 Meurzh|25 a viz Meurzh]]: deroù ar brezel dizalc’hiezh pa tiskleir [[Gres]]ianed ez int dizalc’h diouzh an [[Impalaeriezh Otoman]].

===Azia===
====Reter-nesañ====

====Reter-kreiz====
====Iskevandir indezat====


====Reter-pellañ====

===Afrika===

===Amerikaoù===
====Norzhamerika====
=====Stadoù-Unanet=====
====Suamerika====
* [[7 Gwengolo|7 a viz Gwengolo]]: savet eo [[Kevre Kolombia Vras]] en hanternoz [[Suamerika]], gant [[Simón Bolívar]] da brezidant.

===Oseania===

===Arzoù ha lizhiri===
====Livañ====
====Sonerezh====
====Lennegezh====
* Dont a ra er-maez an *Testamant Nevez*, troet gant [(ar Gonideg]]. Ne reas ket berzh avat, dre ma ne oa ket bet aprouet gant pennoù bras an iliz katolik.

====Sinema====

===Skiantoù ha politikerezh===

===Armerzh===

===Sport===
===A bep seurt/diasur===

== [[:Rummad:Ganedigezhioù 1821|Ganedigezhioù]] ==

Gwelet ivez :*:Rummad:Ganedigezhioù 1821*

== [[:Rummad:Marvioù 1821|Marvioù]] ==

Gwelet ivez:*:Rummad:Marvioù 1821''
__NOTOC__
1815

*Diwar-benn bloavezh *'1815*' an [[Deiziadur gregorian|deiziadur gregorian]] eo ar bajenn-mañ.*

## Darvoudoù

### Europa
* 18 Mezheven: Emgann Waterloo : Lu ar Saozon hag ar Bruzianiz trec'h war hini Napoleon Bonaparte.
* eus miz Gwengolo 1814 da viz Mezheven 1815 : Kendalc'h Vienna.

#### Breizh

#### Frañs
* 1 a viz Meurzh: Napoleon I a zistro diouzh e harlu war enez Elba hag a zilestr e Provañs.
* 20 a viz Meurzh: Napoleon I a ya tre e Pariz, goude bezañ tec'het eus enezenn Elba, ha war e lerc'h un arme a 140,000 den hag un 200,000 bennak soudard a youl-vat. Penn-kentañ ar C'hant Devezh eo.

#### Italia
* 26 a viz C'hwevrer: Napoleon Iañ a dec'h kuit diouzh enez Elba.
#### Izelvroioù
* 16 a viz Meurzh: ar priñs Willem a gemer an titl a roue Willem I e Rouantelezh Unanet an Izelvroioù.

### Azia
#### Reter-nesañ

#### Reter-kreiz
#### Iskevandir indezat

#### Reter-pellañ

### Afrika

### Amerikaoù
#### Norzhamerika
##### Stadoù-Unanet
#### Suamerika

### Oseania

### Arzoù ha lizhiri
#### Livañ
#### Sonerezh
#### Lennegezh
#### Sinema

### Skiantoù ha politikerezh

### Armerzh

### Sport
### A bep seurt/diasur

## [[:Rummad:Ganedigezhioù 1815|Ganedigezhioù]]

* Théodore Hersart de La Villemarqué, lesanvet Kervarker, emsaver, skrivagner.
*  Eugène Feyen, liver Kankaven

Gwelet ivez :*[[:Rummad:Ganedigezhioù 1815]]*

## [[:Rummad:Marvioù 1815|Marvioù]]

Gwelet ivez:*[[:Rummad:Marvioù 1815]]*
__NOTOC__
1845

__NOTOC__

*Diwar-benn bloavezh *'1845*' an [[Deiziadur gregorian|deiziadur gregorian]] eo ar bajenn-mañ.*

## Darvoudoù
### [[Afrika]]
### [[Amerikaoù]]
#### [[Norzhamerika]]

* 3 a viz Meurzh : dont a ra Florida da vezañ ar 27 Stad.
#### [[Suamerika]]
### Azia
#### Reter-nesañ
#### Reter-kreiz
#### Iskevandir indezat
#### Reter-pellañ
### Europa

* Isprefed Penn-ar-Bed a resisa da skolaerien an departamant n'int bet lakaet e karg nemet evit lazhañ ar brezhoneg.
* Krouet eo Kevredad Henoniezh Penn-ar-Bed.

* Deroù ''An Gorta Mór''.
### Okeania
## Armerzh
## Arzoù ha lizhiri
### [[Lennegezh]]
* Trede embannadur Barzaz Breiz, savet gant Kervarker
### [[Livouriezh]]
### [[Sinema]]
### [[Sonerezh]]
## Skiantoù ha politikerezh
### Sport
## [[:Rummad:Ganedigezhioù 1845|Ganedigezhioù]]
Gwelet ivez :*[[:Rummad:Ganedigezhioù 1845]]*
## [[:Rummad:Marvioù 1845|Marvioù]]
Gwelet ivez :*[[:Rummad:Marvioù 1845]]*
8 Kerzu

## Darvoudoù
* 757 : Loeiz ar Gag zo kurunennet roue Frankia ar C'hornôg.
* 1863 : tan-gwall bras e Santiago, e Chile. Etre daou ha tri mil den a varv en tan.
* 1941 : gant Kendalc'h ar Stadoù Unanet eo aprouet disklêriadur ar brezel a-enep Japan. 
* 1955 : degemeret eo Banniel Europa, daouzek steredenn velen ouzh ur foñs glas.
* 1968 : dibenn sened-iliz Vatikan II. 
* 2024 : kouezhañ a ra Damask etre daouarn an emsavidi ha tec'hout a ra ar prezidant Bashar al-Assad diouzh Siria.

## Ganedigezhioù

* 1542 : Mari Stuart, rouanez Bro-Skos.
* 1577 : Mario Minniti, livour italian.
* 1708 : Frañsez Iañ an Impalaeriezh Santel.
* 1832 : Bjørnstjerne Bjørnson, skrivagner norvegek, tapet gantañ Priz Nobel al Lennegezh e 1903.
* 1844 : Charles-Émile Reynaud, filmaozer gall, a reas an tresadennoù-bev kentañ.
* 1832 : Bjørnstjerne Bjørnson, skrivagner norvegek, tapet gantañ ar Priz Nobel evit al Lennegezh e 1903.
* 1862 : Georges Feydeau, skrivagner gallek.
* 1864 : Camille Claudel, kizellerez c'hall.
* 1865 : Jean Sibelius, sonaozer eus finnat.
* 1877 : Paul Ladmirault, sonaozer breizhat.
* 1908 : Max Roqueta, skrivagner okitanek.
* 1932 : Yvan Ropars, livour, kizellour.
* 1943 : Jim Morrison, kaner ha sonaozer ar strollad The Doors.
* 1966 : Sinéad O'Connor, kanerez iwerzhonat.

## Marvioù

* 899 : Arnulf Karintia.
* 1550 : Gian Giorgio Trissino, barzh italian.
* 1709 : Thomas Corneille, gwiraour ha dramaour gall.
* 1864 : George Boole, jedoniour ha prederour saoz.
* 1895 : Teodor Kervarker (Théodore Hersart de La Villemarqué), dastumer gwerzioù ha lenneg.
* 1899 : Max Lange, mestrc'hoaeier ha skrivagner echedoù alaman.
* 1978 : Golda Meir, kentañ ministr Israel.
* 1980 : John Lennon, kaner-sonaozer saoz, ezel eus ar strollad The Beatles.
* 1994 : Tom Jobim, kaner ha soner eus Brazil. 
* 2003 : Rubén González, soner piano eus Kuba, ezel eus al laz-seniñ mil vrudet Buena Vista Social Club.
* 2003 : Polig Monjarret, soner ha dastumer sonioù breizhek.
* 2016 : John Glenn, astraer stadunanat.

## Lidoù
* Sant an deiz : Sant Budog (pe sant Beuzeg)
* Gouel-meur ar Werc'hez Vari krouet dinamm eo evit ar gatoliked
* Roumania : Devezh ar vonreizh
* Korsika : *Festa di a Nazione* (Devezh ar vro)
6 Mezheven

## Darvoudoù

* 1342: Janed ar Flamm a c'hwezh an tan e kamp Charlez Bleaz hag ar C'hallaoued en Henbont.
* 1523: Gustav Vasa a zo dilennet da Roue war Sveden.
* 1808: Joseph Bonaparte a zo kurunet roue Spagn, gant e vreur, Napoleon.
* 1869: ur vonreizh republikan a zo degemeret e Spagn.
* 1940: embannet ez eus e Halle (Alamagn) ul levrig savet gant Willy Krogmann, e ditl *Breiz da Vreiziz ! ("Die Bretagne den Bretonen !")*.
* 1944:
** deroù Aloubadeg Normandi. Dilestrañ a ra war-dro 155 000 a soudarded, kaset gant ar Gevredidi war aodoù Normandi.
** Ranville (Calvados) eo kentañ kêriadenn c'hall dieubet (gant ar soudarded saoz).
** An davarn *Gondrée* eo kentañ tavarn c'hall dieubet (gant ar soudarded saoz). 

## Ganedigezhioù

* 1599 : Diego Velázquez, livour spagnol.
* 1606 : Pierre Corneille, barzh ha dramaour gallek.
* 1799 : Aleksandr Pouchkin, skrivagner rusianek.
* 1821 : Fañch an Uhel, gwerinoniour ha barzh brezhonek.
* 1829 : Allan Octavian Hume, louzawour hag evnoniour saoz.
* 1875 : Thomas Mann, skrivagner alamanek, Priz Nobel al lennegezh e 1929.
* 1890 : Paul Barge, aktour (c'hoariva ha sinema) gall.
* 1901 : Sukarno, prezidant Indonezia.
* 1934 : Alberzh II a Velgia, Roue Belgiz.
* 1956 : Björn Borg, c'hoarier tennis svedat.

## Marvioù

* 1730 : Alain-Emmanuel de Coëtlogon, amiral ha marichal Bro-C'hall.
* 1929 : Richárd Réti, mestrc'hoarier echedoù tchekoslovak.
* 1948 : Louis Lumière, kimiour, ijiner ar sinema gall.
* 1961 : Carl Gustav Jung, psikologour suis.
* 1968 : Robert Francis Kennedy, politikour amerikan.
* 1985 : Vladimir Jankelevitch, prederour ha studier war ar sonerezh gall.

## Lidoù
* Gouel broadel Sveden
* devezh koun an Dilestradeg e Normandi
* Deiz etrebroadel ar rusianeg
4 C'hwevrer

## Darvoudoù
* 1789 : dilennet eo George Washington da gentañ prezidant Stadoù Unanet Amerika.
* 1865 : niverenn gentañ ar gelaouenn vrezhonek Feiz ha Breiz.
* 1945 : penn-kentañ Kendalc'h Yalta.
* 1948 : dizalc'hidigezh Sri Lanka.
* 1994 : kann etre pesketourien ha polised e-kerzh ur vanifestadeg da-geñver gweladenn ar c'hentañ ministr gall Édouard Balladur e Roazhon. Reuz bras e-kêr. Degadoù a dud gloazet. Goude kreiznoz, d'ar 5 neuze, e pegas an tan e Parlamant Breizh en un doare dizispleg. Freuzet-lip e voe gant an tan-gwall.

## Ganedigezhioù

* 1677 : Johann Ludwig Bach, sonaozer alaman.
* 1688 : Marivaux, aozer pezhioù c'hoari gall.
* 1746 : Tadeusz Kościuszko, jeneral polonat hag a stourmas evit dizalc'hidigezh e vro a-enep Impalaeriezh Rusia hag a-enep Prusia, koulz hag evit dizalc'hidigezh Stadoù Unanet Amerika.
* 1761 : Blasius Merrem, bevoniour alaman.
* 1798 : John Cochrane, breutaer ha mestrc'harier echedoù skosat.
* 1838 : Marie-Anne Praud de La Nicollière, skrivagnerez c'hallek.
* 1860 : Jackson Showalter, mestrc'hoarier echedoù eus SUA.
* 1868 : Constance Markievicz, emsaverez da vare dispac'h Iwerzhon.
* 1881 : Fernand Léger, livour gall.
* 1900 : Jacques Prévert, barzh gall.
* 1902 : Charles Lindbergh, nijer amerikan.
* 1913 : Rosa Parks, stourmerez evit gwirioù ar re zu e Stadoù Unanet Amerika.
* 1969 : Wu Shaobin, mestrc'hoarier echedoù sinaat.
* 1975 : Natalie Imbruglia, kanerez hag aktorez eus Aostralia.
* 1987 : Nikita Vitiougov, meurc'hoarier echedoù rusian.

## Marvioù

* 708 : Sisinnius, pab an Iliz katolik roman.
* 1642 : Armand-Jean du Plessis, *[[Kardinal Richelieu]]*, den-Stad gall.
* 1837 : John Latham, evnoniour, mezeg ha skrivagner saoz.
* 1894 : Adolphe Sax, ijiner belgiat ar saksell.
* 1949 : René Le Roux (Meven Mordiern e anv-pluenn), skrivagner brezhonek ha yezhour brezhonek.
* 1956 : Savielly Tartakower, meurc'hoarier echedoù gall-polonat.
* 1972 : Armañs ar C'halvez, beleg, brezhonegour, keltiegour ha kelennour.
* 1983 : Lucienne Bogaert, aktourez (c'hoariva, sinema ha skinwel) c'hall.
* 1983 : Karen Carpenter, kanerez ha sonerez taboulin, unan eus izili an daouad kanerien stadunanat The Carpenters.
* 1987 : Liberace (*Mr. Showmanship*), pianoour stadunant.
* 2016 : Edgar Mitchell, astraer stadunanat, bet war al Loar e 1971 (Apollo 14).
* 2020 : Daniel arap Moi, eil prezidant Kenya.

## Lidoù
* Devezhioù broadel :
** Sri Lanka, gouel broadel.

* Katoliked:
** Sent an deiz :
*** sant Modan, ,
*** sant Lefer, , diazezer Sant-Lefer e Bro-Naoned,
*** sant Merien,
*** sant Morvred.
1807

*Diwar-benn bloavezh *'1807** an [[Deiziadur gregorian|deiziadur gregorian]] eo ar bajenn-mañ.''

== Darvoudoù ==
* [[2 Meurzh|2 a viz Meurzh]]: berzet kenwerzh ar sklaved etre [[Afrika]] hag [[Amerika]] gant ar [[Rouantelezh Unanet]]. 
===Europa===

====Breizh====
* Embann a ra [[ar Gonideg]], lesanvet ''Tad ar Brezhoneg'', e [[Grammaire Celto-bretonne]]; reizhañ a ra ar yezh ha lakaat a ra e plas diazezoù pennañ ar reizhskrivadur a-vremañ. **K*' a gemer lec’h *c* ha *q*.
====Danmark====
* [[2 Gwengolo|2 a viz Gwengolo]] : morlu [[Breizh-Veur]] a dag [[Kopenhagen]] evit mirout ouzh [[Danmark]] da godianañ gant [[Napoléon Bonaparte]].

====Frañs====

===Azia===
====Reter-nesañ====

====Reter-kreiz====
====Iskevandir indezat====


====Reter-pellañ====

===Afrika===

===Amerikaoù===
====Norzhamerika====
=====Stadoù-Unanet=====
====Suamerika====

===Oseania===

===Arzoù ha lizhiri===
====Livañ====
====Sonerezh====
====Lennegezh====
====Sinema====

===Skiantoù ha politikerezh===
* Kavadenn an [[natriom]] gant ar [[kimiezh|c'himiour]] [[Bro-Saoz|saoz]] [[Sir Humphry Davy]].
* Kavadenn ar [[kaliom|c'haliom]] gant Sir Humphry Davy ivez.

===Armerzh===

===Sport===
===A bep seurt/diasur===

== [[:Rummad:Ganedigezhioù 1807|Ganedigezhioù]] ==

Gwelet ivez :*:Rummad:Ganedigezhioù 1807*

== [[:Rummad:Marvioù 1807|Marvioù]] ==

Gwelet ivez :*:Rummad:Marvioù 1807''
__NOTOC__