open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Die Bremer Stadtmusikanten

**Die Bremer Stadtmusikanten** ("Sonerion Bremen") zo ur gontadenn alamanek hag a gaver e kontadennoù Grimm dindan an niverenn 27. He c'havout a reer en dastumad adalek eil embannadur dastumad ar vreudeur Grimm e 1819. Meur a wech eo bet lakaet e brezhoneg.

## Ar gontadenn
Kaoz zo enni eus pevar loen, un azen, ur c'hi, ur c'hazh, ur c'hilhog, hag a zo deuet da vout sonerien.

## Troidigezhioù brezhonek
*E 1933 e oa bet anvet **Ar pevar soner** en dastumad Marvailhou an Oaled (Marvailhou Grimm)‎, embannet e-barzh Gwalarn ;
*E 1963 e oa **Ar pevar soner** pa oa bet adembannet gant Al Liamm en dastumad Levrioù ar vugale (niverenn 22).
*E 1984 e oa **Sonerion-gêr Bremen** e *[[Marvailhoù Grimm]]*, troet gant Herve Seubil-Kernaudour, hag embannet gant An Here. 
*E 2009 e oa bet c'hoariet e Pondi gant bugale Diwan hag anvet **Sonerien Bremen**.
*E 2018, ul levr anvet *Pevar mignon e-touez an erc'h*, embannet gant Sav-Heol. N'eus ket anv eus sonerien na sonerezh avat.

## Liammoù diavaez
* [''Die Bremer Stadtmusikanten''](https://de.wikisource.org/wiki/Die_Bremer_Stadtmusikanten_(1843))

## Pennadoù kar
* Levrioù ar vugale

## Notennoù ha daveennoù
Cortés

**Cortés** zo un anv spagnolek ha hini meur a zen, ha hini meur a lec'h ivez.

## Tud
#**[[Camilo Sesto|Camilo Blanes Cortes]]**: kaner spagnol, anavezetoc'h evel *Camilo Sesto*.
#**[[Carlos Núñez Cortés]]**: Pianoour arc'hantinat.
#**[[Francisco Cortés]]**: yezhour spagnol, mab da *Luis Cortés*.
#**[[Hernán Cortés]]**: konkistador spagnol 
#**[[León Cortés Castro]]**: bet prezidant Costa Rica.
#**[[Leonor Cortés Moctezuma]]**: merc'h da *Hernán Cortés*.
#**[[Luis Cortés]]**: yezhour spagnol.
#**[[Lolita Cortés]]**: kanerez mec'hikan 
#**[[Mapy Cortés]]**: kanerez portorikoat
#**[[Martín Cortés]]**: mab da *Hernán Cortes*.
#**[[Montse Cortés]]**: kanerez flamenco.

## Lechanvadurezh
#Cortés (Honduras): Un departamant en Honduras.
#Mor Cortés: anvet ivez *Pleg-mor California*.
#Villa Cortés: e Navarra.
#Guadalupe de Cortés karter e kumun Santa Ana Chiautempan, Tlaxcala, e Mec'hiko.

## Pennad kar
*Cortes
Gavriniz

**Gavriniz** zo un enezenn e Mor Bihan Gwened, e Breizh, stag ouzh kumun an Arvor-Baden, e departamant ar Mor-Bihan hag e Bro-Gwened.

## Anv
N'eo ket Gavriniz "Enez ar C'havr" (**gavr-enez*) met marteze un "enez labouret" : *Guirv Enes* e 1284 ha *Guerg Enes* e 1202. Damheñvel eo *Guerg* ouzh ar saozneg *work*, "labour", hag ouzh al latin *uercaria*, "park aret".

## Douaroniezh
Gavriniz a vuzul e-tro 30 hektar a c'horread. Emañ an enezenn e-tro 550 m er reter d'Ar C'halvez, un 300 m bennak en norzh d'Er Lannig, 600 m er gwalarn d'Ar Gazeg ha 350 m er mervent da Verder.

## Monumantoù ha traoù heverk
Brudet eo karn Gavriniz hag an engravadurioù ennañ.

## Skeudennoù

Gavrinis depuis Berder.jpg|Gavriniz gwelet eus Berder
Er Lannic depuis la pointe de la Palisse.jpg|Er Lannig dirak, ha Gavriniz a-dreñv, gant ar c'harn brudet.


Cairn Gavrinis.jpg|Gavriniz, gant he c'harn brudet, savet war-dro -3500
Cairn Gavrinis exterieur.jpg|Gavriniz - Ar c'harn
Cairn Gavrinis entrance.jpg|Karn Gavrinis
G 3 Cairn von Gavrini C.jpg|Un den dirak an treuzoù (2009)
AntreKrugellGavrinizAnArvorBadenBroGwenedBreizh.JPG|Antre ar c'harn
Bougon Gavrinis repl2.jpg|Engravadurioù er c'harn
Megawal86.png|Kartenn eus ar c'harn.


## Dave ha notennoù
Astérix

**Astérix**, pe **Asteriks** en e zoare skrivañ brezhonek, eo haroz pennañ ar rummad bannoù-treset Asterix ar Galian, skrivet gant René Goscinny ha skeudennaouet gant Albert Uderzo, e 1959, ha betek 1977, ha skrivet ha skeudennaouet gant Uderzo hepken goude 1977 da heul marv Goscinny. 

Lañset e voe avanturioù kentañ Asterix ar Galian er gelaouenn Pilote e fin ar bloavezhioù 1950. A bep seurt troioù-kaer a vez bevet gantañ ha gant e vignon Obeliks.
Banniel Manav

**[[Banniel]] [[Manav]]** zo warnañ un triskell, an "Teir Esker" (*tree cassyn* e manaveg), zo arouez Manav, e-kreiz ur banniel ruz. 

Diazezet eo an dresadenn-se war skoed-ardamez roue viking diwezhañ Manav Magnus III.

Anavezet-mat eo an triskell evel arouez er broioù keltiek, koulz hag e sevenadurioù all (Henc'hres). Heñvel a-walc’h eo banniel Manav ouzh hini Sikilia.

 
War ar bigi e vez implijet ur banniel gant an Union Jack er c’horn.
Merthyr Tudful

**Merthyr Tudful** zo ur gêr eus Kembre, war lez ar stêr Taf, e bwrdeistref sirol Merthyr Tudful e Sir Forgannwg kozh, ha 58 800 a dud a oa o chom enni e 2011. 

## Tud
*Byn Walters, tavarnour e Plouie.
Namneted

An **Namneted** a oa ur bobl c’halian eus Arvorig. Etre ar Gwilen hag aber al Liger e oant o vevañ. Roud eus o anv a gaver en hini Naoned. « *[[Samnited]]* a rae Strabon ha Ptolemeus eus an Namneted . ». En-dro dezho e oa pobloù all : an Andecavi er reter, Pictones (pe *Pictavi*) er c’hreisteiz d’al Liger, ar Weneted er c’hornôg hag ar Guriosolited hag ar Redones (pe *Riedones*) en hanternoz.

Gant ar Romaned e veze graet *Condevicnum* eus o c’hêr vrasañ, ur gêr a oa e kember al Liger hag an Erzh. En  e oa deuet da vezañ anvet *Portus Namnetum*, zo aet da Naoned goude ha da *Nantes* e galleg.

## Notennoù
Michael Morhaime

**Michael "Mike" Morhaime** (*) zo anavezet evit bezañ unan eus krouerien Blizzard Entertainment e 1991. Lakaet eo bet da bevare den pouezusañ ar Web e 2007 gant *[[PC World]]*.

## Buhez
E 1991, Michael Morhaime, Allen Adham ha Frank Pearce a savas un embregerezh anvet Silicon & Synapse, a voe adanvet Blizzard Entertainment diwezatoc'h.

Prezidant Blizzard (diorroer *[[World of Warcraft]]*, a zo e penn c'hmac'had an MMROPG), graet en deus meur a dro gaer, evel echuiñ eilvet en tournamant poker milvrudet *[[DICE]]* e 2006, bezañ lakaet da dudenn en tresadennoù-bev *[[South-Park]]* gant ar *[[Blade of Eternal Justice]]*, un arm spizverkus dezhañ, hag all.

E 2018 e tilezas e garg a brezidant Blizzard.

E 2020 e savas Mike Morhaime Dreamheaven, un embregerezh all war dachenn ar c'hoarioù video staliet en Irvine (Kalifornia) m'en deus daou studio diorren : *Secret Door* ha *Moonshot Games*.

## Oberennoù
**[[The Lost Vikings]]* (1992) – Interplay Productions, Inc.
***' (1994) – Blizzard Entertainment, Inc.
*''[[The Death and Return of Superman]]'' (1994) – [[SunSoft]]
*''[[BlackThorne]]'' (1994) – Interplay Productions, Inc.
*''[[Warcraft II: Tides of Darkness]]'' (1995) – Blizzard Entertainment, Inc.
*''[[Justice League Task Force]]'' (1995) – [[Acclaim Entertainment, Inc.]]
*''[[Warcraft II: The Dark Saga]]'' (1997) – [[Electronic Arts, Inc.]]
*''[[Norse By Norse West: The Return of the Lost Vikings]]'' (1997) – Interplay Entertainment Corp.
*''[[Diablo (c'hoari)|Diablo]]'' (1997) – Blizzard Entertainment, Inc.
***' (1998) – Blizzard Entertainment, Inc.
**[[StarCraft]]* (1998) – Blizzard Entertainment, Inc.
**[[Warcraft II: Battle.net Edition]]* (1999) – Blizzard Entertainment, Inc.
**[[StarCraft 64]]* (2000) – Nintendo of America, Inc.
**[[Diablo II (édition collector)]]* (2000) – Blizzard Entertainment, Inc.
**[[Diablo II]]* (2000) – Blizzard Entertainment, Inc.
**[[Diablo II: Lord of Destruction]]* (2001) – Blizzard Entertainment, Inc.
**[[Warcraft III: Reign of Chaos]]* (2002) – Blizzard Entertainment, Inc.
**[[Warcraft III: The Frozen Throne]]* (2003) – Blizzard Entertainment, Inc.
**[[Rock 'n Roll Racing]]* (2003) – Blizzard Entertainment, Inc.
**[[World of Warcraft]]* (2004) – Blizzard Entertainment, Inc.
**[[World of Warcraft: The Burning Crusade]]* (2007) – Blizzard Entertainment, Inc.

## Notennoù
437

1190 *Ab Urbe Condita* = **437** goude J.-K.

Bloavezh boutin o kregiñ hag hoc'h echuiñ gant ur Gwener

## Darvoudoù

### Europa

#### Impalaeriezh roman
* Impalaer ar Reter : Flavius Theodosius II 
* Impalaer ar C'hornôg ː Valentinianus III (Placidius Valentianus).
* Koñsuled ː Flavius Aetius II (Kornôg) & Flavius Sigisvultus (Reter)
* E-kerzh miz Gwengolo 437, e Kergustentin, dimeziñ a ra Valentinian III da Licinia Eudoxia, merc'h Theodoz II

#### Enez Vreizh
* Emgann Wallop : Ambrosius Aurelianus, e penn ar Vrezhoned hag ar Romaned, zo trec'h war an Angled hag ar Saksoned, renet gant Vortigern. Mestr eo war an holl rouantelezhioù e kornôg Enez Vreizh *[[Historia Brittonum]]*).

#### Bro Skos
* Eujen II

#### Galia
* Franked salian ː C'hlodio ar Bleveg 
* Wizigoted Akitania ː Teodorig Iañ
* Seizet eo Narbona gant ar Wizigoted. Distanket eo ar gêr gant Huned kaset gant Litorius evit kont Roma. Redek a ra Litorius war-lerc'h ar Wizigoted betek Tolosa, mes tapet eo d'e dro.

#### Hispania

### Afrika

### Reter nesañ

### Azia

## Arzoù, skridoù, ha skiantoù

## Relijionoù
* Sul-Fask ː 11 Ebrel
*Sikstus III

## [[:Rummad:Ganedigezhioù 437|Ganedigezhioù 437]]

## [[:Rummad:Marvioù 437|Marvioù 437]]

## Daveoù
__NOTOC__
436

1189 *A Urbe Condita* = **436** goude J.-K.

Bloavezh bizeost, o kregiñ gant ur Meurzh hag hoc'h echuiñ gant ur Yaou.

## Darvoudoù

### Europa

#### Impalaeriezh roman
* Impalaer ar Reter : Flavius Theodosius II 
* Impalaer ar C'hornôg ː Valentinianus III (Placidius Valentianus),
* Koñsuled ː Flavius Anthemius Isidorus & Flavius Senator (o-daou evit ar Reter, hep kenseurt evit ar C'hornôg)

#### Enez Vreizh
* Vortigern ?

#### Bro-Skos
* Eujen II

#### Galia
* Franked salian ː C'hlodio
* Wizigoted Akitania ː Teodorig Iañ
* Faezhet eo ar Vurgonded gant Aetius (20000 den lazhet, en o mesk ar roue Gundahar). Peurzistrujet int goude gant an Huned. Diskaret eo rouantelezh vurgond Worms. Da heul, Attila a lak ar Romaned da baeañ div wech muioc'h e druaj.
* Terriñ a ra Teodorig Iañ e *foedus*, hag en em lak da vrezeliñ ouzh ar Romaned Lakaat a ra seiziz dirak Narbona.
*Pilet eo bagadoù Armorika gant Litorius.

#### Hispania

### Afrika

### Reter nesañ

### Azia

## Arzoù, skridoù, ha skiantoù

## Relijionoù
* Sul-Fask ː 19 Ebrel
*Sikstus III

## [[:Rummad:Ganedigezhioù 436|Ganedigezhioù 436]]

## [[:Rummad:Marvioù 436|Marvioù 436]]

## Daveoù
__NOTOC__
435

__NOTOC__
*1188 *[[ab urbe condita]]* 
*Bloavezh boutin, o kregiñ hag hoc'h echuiñ gant ur Meurzh.

## Darvoudoù
### Impalaeriezh roman ar C'hornôg
* Impalaer ar C'hornôg ː Valentinianus III (Placidius Valentianus), dieubet diouzh adrenerezh e vamm Galla Placidia.
* Koñsuled ː Theodosius II Aug. XV (Reter) & Valentinianus III Aug. IV (Kornôg)
* 5 a viz Gwengolo : anvet eo Aetius da batris e Ravenna. Mestr war Impalaeriezh ar C'hornôg e vo e-pad 20 vloaz.
### Galia
* Franked salian ː C'hlodio 
* Wizigoted Akitania ː Teodorig Iañ
* Aloubet eo Belgica I gant ar Vurgonded, renet gant ar roue Gundahar, hag an Alaned Goar. Friket int div wech gant Aetius (435-436). Drailhet e vo an arme vurgond hag he roue gant an Huned en diskar-amzer 436.
* Aloubet eo Köln ha Trier gant ar Franked.
* Emsavadeg ar Vagaoded en Armorica, Tibatto en o fenn (435-437).
#### Enez Vreizh
* Vortigern ?
##### Bro-Skos
* Eujen II

### Impalaeriezh roman ar Reter
* Impalaer ar Reter : Flavius Theodosius II 
#### Serbia
* Emglev peoc'h Margus (Požarevac pe Orašje bremañ, e genoù ar Morava), disgaret gant an Huned Bleda hag Attila da gannaded Impalaeriezh ar Reter, Plinta hag Epigen.
#### Turkia
* Ibas a zeu da vezañ eskob Edesa.

### Afrika roman
* 11 a viz C'hwevrer, Hippo Regius : an teir Maoritania, ul lodenn eus Numidia hag ur statud a gevreidi (*foedetarii*) a zo roet d'ar Vandaled gant Trigetius, en ur paeañ ur truaj da impalaer Valentinian III, ar pezh a zo ur bazenn gentañ eus savidigezh rouantelezh ar Vandaled. Profitañ a ra Gaiserik eus ar peoc'h evit sevel ul lestraz galloudus.
* 3 a viz Eost : harlu Nestorius en ur manati en Ejipt.
### Reter nesañ

### Azia
## Arzoù, skridoù, ha skiantoù

## Relijionoù
* Sul-Fask ː 31 Meurzh
*Sikstus III

## [[:Rummad:Ganedigezhioù 435|Ganedigezhioù 435]]

## [[:Rummad:Marvioù 435|Marvioù 435]]

## Notennoù
434

1187 *Ab Urbe Condita* = **434** goude J.-K.

Bloavezh boutin o kregiñ hag hoc'h echuiñ gant ul Lun.

## Darvoudoù

### Europa

#### Impalaeriezh roman
* Impalaer ar Reter : Flavius Theodosius II
* Impalaer ar C'hornôg ː Valentinianus III (Placidius Valentianus) dindan adrenerezh e vamm Galla Placidia.
* Koñsuled ː Flavius Arbadur Aspar (Kornôg) & Flavius Ariobindus (Reter)

#### Enez Vreizh
* Vortigern

#### Bro-Skos
* Eujen II

#### Galia
* Franked salian ː
* Wizigoted Akitania ː

#### Hispania

### Afrika

### Reter nesañ

### Azia

## Arzoù, skridoù, ha skiantoù
## Relijionoù
* Sul-Fask ː 15 Ebrel
*Sikstus III

## [[:Rummad:Ganedigezhioù 434|Ganedigezhioù 434]]

## [[:Rummad:Marvioù 434|Marvioù 434]]
* Rua, roue an Huned. E nizien Attila ha Bleda a zeuas war e lerc'h

## Daveoù
__NOTOC__
433

1186 *Ab Urbe Condita* = **433** goude J.-K.

Bloavezh boutin o kregiñ hag hoc'h echuiñ gant ur Sul.

## Darvoudoù
### [[Europa]]
#### [[Impalaeriezh roman]]
*Impalaer ar Reter : Flavius Theodosius II 
*Impalaer ar C'hornôg ː Valentinianus III (Placidius Valentianus) dindan adrenerezh e vamm Galla Placidia.
*Koñsuled ː Theodosius II Aug. XIV (Reter) & Petronius Maximus (Kornôg)
#### [[Enez Vreizh]]
*Vortigern ?
#### [[Bro-Skos]]
*Eujen II 
#### [[Galia]]
* Franked salian ː C'hlodio *ar Blevek*
* Wizigoted Akitania ː Teodorig Iañ 
### [[Afrika]]

### [[Reter-nesañ]]

### [[Azia]]

## Arzoù, skridoù, ha skiantoù
## Relijionoù
* Sul-Fask ː 26 Meurzh
*Pab ː Sixtius III

## [[:Rummad:Ganedigezhioù 433|Ganedigezhioù 433]]

## [[:Rummad:Marvioù 433|Marvioù 433]]

## Daveoù
__NOTOC__
432

1185 *Ab Urbe Condita* = **432** goude J.-K.

Bloavezh bizeost o kregiñ gant ur Gwener hag hoc'h echuiñ gant ur Sadorn

## Darvoudoù

### Europa

#### Impalaeriezh roman
* Impalaer ar Reter : Flavius Theodosius II 
* Impalaer ar C'hornôg ː Valentinianus III (Placidius Valentianus), dindan adrenerezh e vamm Galla Placidia.
* Koñsuled ː Flavius Aetius (Kornog) & Valerius (Reter)

#### Enez Vreizh
* Vortigern ?

#### Bro Skos
* Eujen II

#### Galia
* Franked salianed ː C'hlodio ar Bleveg
* Wizigoted Akitania ː Teodorig Iañ

#### Hispania

#### Iwerzhon
* Padrig zo anvet da eskob en Iwerzhon

### Afrika

### Reter nesañ

### Azia

## Arzoù, skridoù, ha skiantoù
* Kinklet eo iliz Santa Maria Major e Roma.

## Relijionoù

*Sul-Fask ː 03 Ebrel
*Pabed ː Selestin Iañ (422 / 432); Sikstus III (432 / 440)
*Goude marv Palladius, Padrig a zo anvet eskop Iwerzhon.

## [[:Rummad:Ganedigezhioù 432|Ganedigezhioù]]

## [[:Rummad:Marvioù 432|Marvioù]]
*ar pab Selestin Iañ

## Daveoù
__NOTOC__
Zola Jesus

Anv strollad ar ganerez ha sonaozourez amerikan **Nika Roza Danilova** (11 a viz Ebrel 1989 e Phoenix) eo **Zola Jesus**. Hiziv an deiz emañ o chom e Madison (Wisconsin). Ouzhpenn kanañ e son gitar ha piano. Savet eo bet ar strollad e 2006. Sonerezh gotek lo-fi, pop, arnodiñ ha trouzus (saozneg : *noise*) a vez graet ganti. Embannet eo bet he fladennoù gant meur a di-embann pladennoù evel *Sacred Bones Records*, *Troubleman Unlimited*, pe c'hoazh *Die Stasi Records*. 
War al leurenn e son ar sonerien Dead Luke (kenaozerien), Lindsay Mikkola (gitar boud), ha Max Elliott (tom) ganti.

## Pladennaoueg
### Pladennoù bihan (''singles'')

### Albom
* *The Spoils* (2009, Sacred Bones Records)
* *Stridulum II* (2010)
* *Conatus* (2011)
* *Taiga* (2014)
* *Okovi* (2017)
* *Arkhon* (2022)
## Notennoù

## Liammoù diavaez
*Lec'hienn ofisiel
*Pajenn MySpace
Gwerz (strollad)

**Gwerz** a oa ur strollad breizhek folk / folk-hengounel, krouet e Kreiz Breizh e 1981. Gant Barzhaz Trio e oa Gwerz unan eus ar strolladoù brudetañ ha pouezusañ ar seurt-se er bloazioù 80. Savet e oa bet gant Soig Siberil, Patrick Molard, Jacky Molard, Erik Marchand ha Youenn ar Bihan. Anavezet e oa ar strollad en abeg da galite dispar ar sonerien a yae d'en ober. Ne voe enrollet nemet teir fladenn gant ar strollad.

## Pladennoù
*1985 : « Gwerz, nouvelle musique de Bretagne », Dastum/Gwerz
*1988 : Gwerz : « Au-delà », Escalibur. Priz bras an Akademiezh Charles Cros 1988
*1993 : « Gwerz live », Gwerz Pladenn
Capoeira

**Capoeira** a vez lavaret eus un arz-emgannañ brudet, eus Brazil, a gaver ar gwrizioù anezhañ e gourenoù ha dañsoù pobloù afrikan bet kaset da Vrazil da vare ar sklaverezh. Pleustret e vez evel ur gouren, un dañs pe evel ur seurt prederouriezh gant lod. Implijout a ra gourenerien ar c'hapoeira o zreid un tamm-mat hag en un doare ouesk da-vat.

Gant taolioù-troad ha taolioù-skubañ dreist-holl, hag ivez taolioù-penn, taolioù-glin, taolioù-ilin hag akrobated war an douar pe en aer, e vez disheñvel diouzh an arzoù emgannañ all dre e sonerezh, ma tesk ar pratikoù, anvet *capoeiristas*, n'eo ket hepken stourm, met ivez seniñ binvioù boas ha kanañ.


Capoeira-in-the-street-2.jpg|*capoeiristas*
File:Bateria de capoeira.jpg|Biñvioù seniñ
File:Capoeira 3 140510.jpg|e Kroatia


## ''Cantigas'' (kanouennoù)
Ar c'hapoeira a ginnig ur roll kanaouennoù kanet e portugaleg. Ganto e vez dalc'het mojennoù ar c'hapoeira, e komz eus darvoudoù istorel hag a-vremañ, hag e tiskouez c'hoarioù ar *roda* (kelc'h gant capoeiristas).

Ur ganaouenn-digeriñ hiroc'h eo al *Ladainha*, kanet gant penn ar roda hepken, hep sonerezh binvioù peurliesañ. Tra ma vez treuzkaset kanaouennoù zo a rumm da rumm e vez savet reoù nevez ivez.

Ar *Saudação* a zo un eskemm saludioù pe alegoriennoù berr etre ar c'haner pennañ hag ar c'hor.

*Corridos*, niverus, a ziskouez an etregwered etre ar c'haner pennañ hag ar c'hor dre frammoù silabennek liesseurt. Eno e vez kavet ar repertoire pinvidikañ.

E fin ar roda e vez kanet korridoù ispisial alies evel kenavo. Ar c'haner pennañ a c'hellfe kanañ, da skouer, "*Adeus, Adeus!*" (kenavo) hag ar c'hor a respont gant "*Boa viagem!*" (Beaj mat deoc'h !).

## Biñvioù seniñ
Ar berimbau eo benveg pennañ al laz-seniñ. Daoust d'e stumm simpl eo diaes seniñ ar berimbau ha n'eus ket ezhomm nemet eus ur skiant mat eus ar ritm, met ivez eus ur c'henurzhiañ hag ur nerzh bras. Binvioù all a ya d'ober an orkestra : ar pandeiro, an atabaque, ar reco-reco, hag an agogô zo ur benveg samba.

### Da selaou
 ton sonet gant teir berimbau

### Da welet

## Daveoù
Merthyr Tudful (kontelezh)

**Merthyr Tudful** zo ur gontelezh (pe *sir* e kembraeg) pe ur *bwrdeistref sirol*, en-dro da gêr Merthyr Tudful e kreisteiz Kembre, e Morgannwg kozh.

## Kêrioù kontelezh Merthyr Tudful
* Merthyr Tudful
* Dowlais
* Aberfan
* Treharris
* Trelewis
Robert Southey

**Robert Southey** (12 Eost 1774 e Bristol – 21 Meurzh 1843 e Londrez) zo ur barzh saoz eus an .
Anvet e voe da Varzh Ofisiel ar Rouantelezh (*Poet Laureate of the United Kingdom*, e saozneg).

Ouzhpenn barzhoniezh avat en deus skrivet: buhezskridoù, ul levr diwar-benn istor Brazil, kontadennoù evel hini *[[An Tri Arzh]]*, ha troidigezhioù diwar ar portugaleg hag ar spagnoleg.

Meur a hini eus he skridoù a gasas Charlotte Brontë dezhañ, hag eñ a alias anezhi da zilezel al lennegezh abalamour, emezañ, ma oa kontrol dre natur da zonezonoù ha dleadoù ar maouezed.

## Oberennoù
* *[[The Fall of Robespierre]]* (1794)
* *Joan of Arc: An Epic Poem* (1796)
* *Icelandic poetry or The Edda of Sæmund* (1797)
* *Poems* (1797–99)
* *Letters from Spain* (1797)
* *Saint Patrick's Purgatory* (1798) (Gwelout ivez: L'Espurgatoire Seint Patriz.)
* "After Blenheim" (1798)
* *Devil's Thoughts* (1799)
* *The Old Man's Comforts and How He Gained Them* (1799)
* *[[Thalaba the Destroyer]]* (1801)
* "The Inchcape Rock" (1802)
* *[[Madoc (poem)|Madoc]]* (1805)
* *[[The Curse of Kehama]]* (1810)
* *[[Roderick the Last of the Goths]]* (1814)

War gont Southey eo lakaet ivez ar rimadell *[[What Are Little Boys Made Of?]]*, savet war-dro 1820.
Barzh Ofisiel ar Rouantelezh

**Barzh Ofisiel ar Rouantelezh** (*Poet Laureate of the United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland* e saozneg, pe *British Poet Laureate*) zo ur garg ofisiel e Rouantelezh Unanet Breizh-Veur.

## Istor
Da gentañ e oa an anv ofisiel a *Varzh Rouantelezh Bro-Saoz*, betek 1707, goude hini Rouantelezh Breizh-Veur (1707-1801), ha goude hini Rouantelezh Unanet Breizh-Veur hag Iwerzhon (1801-1922); hag abaoe 1922 hini Rouantelezh Unanet Breizh-Veur ha Norzhiwerzhon.

Ur garg a-hed-buhez e oa gwechall, war-bouez John Dryden, a voe lamet e garg digantañ e 1688 peogwir e nac'has ober e le d'ar roue nevez Gwilherm III. Abaoe Andrew Motion e 1999 avat eo ur garg 10 vloaz. 

Ur gopr zo, "a butt of sack", a ya bremañ da 477 litrad gwin jerez (107 gallon) . Ouzhpenn-se e vez un tamm gwerzh-butun: £5,750, da lavarout eo war-dro 5500 €.

E miz Mae 2009, echu amzer Andrew Motion, e voe roet ar garg da Carol Ann Duffy, ar vaouez kentañ a viskoazh. E 2019 e vo anvet unan all en he lec'h.
Himalaya

An **Himalaya** zo un aradennad-venezioù en Azia, a zisparti India diouzh Tibet. Eno e kaver menezioù uhelañ an Douar.

Chadennoù uhel all zo en Azia: Hindu Kush, Pamir, ha Karakoram. Gwelet e vez alies Karakoram evel ul lodenn eus Himalaya gant an alpaerion.

En em astenn a ra ar menezioù e stumm ur wareg vras, a-hed 2 600&nbsp;km eus ar reter d’ar c’hornôg ha war-dro 350&nbsp;km a ledander eus an hanternoz d’ar c’hreisteiz.

Dont a ra an anv eus ar sañskriteg : हिमालय, distaget *jimalaia*, zo daou c’her ennañ, *jima*, « erc’h » hag *alaia*, « lec’h ».

An uhelañ aradennad-venezioù a zo er bed eo an Himalaya, gant pevarzek menez a dap en tu-hont da 8 000 metr uhelder, evel ar menez Everest, an hini uhelañ (8 848 m.), ar menez K2 (8 611 m.) hag ar menez Kangchenjunga (8 598 m.). Ar menez uhelañ er bed, e-maez an Himalaya, eo ar menez Aconcagua en Andoù, gantañ 6 962 m uhelder. En Himalaya avat ez eus kant menez en tu-hont da 7 200 metr uhelder!

En em astenn a ra an Himalaya war pemp stad : war du an Hanternoz Republik Pobl Sina, war du ar C'hreisteiz en ur vont eus ar Reter betek ar C'hornôg: Bhoutan, Nepal, India, Pakistan. 

Eno e kaver eienennoù niverus, en o zouez darn eus stêrioù brasañ ar bed: an Indus, ar Ganga, ar Brahmapoutra hag ar Yangtze.

## Pikernioù uhelañ
En Himalaya e kaver ar pevarzek menez nemeto a dap en tu-hont da 8 000 metr uhelder: 

* Everest 8 848 m, dezhañ anvioù all: "Sagarmatha" e nepaleg, "Chomolangma" e tibeteg, "Qomolangma" e sinaeg, 

* K2 pe "Chogori" 8 611m, war ar vevenn etre Pakistan ha Sina, e tachennad Karakoram. Hervez India n'emañ ket menez K2 e Pakistan: en India emañ.

* Kangchenjunga 8 598 m

* Lhotse 8 505 m

* Makalu 8 475 m

* Cho-Oyu 8 201 m

* Dhaulagiri 8 167 m

* Manaslu 8 163 m 

* Nanga Parbat 8 125 m, e tachennad Karakoram.

* Annapurna 8 091 m 

* Hidden Peak pe Gasherbrum I 8 068 m, e tachennad Karakoram.

* Broad Peak 8 047 m, e tachennad Karakoram.

* Shisha Pangma 8 046 m 

* Gasherbrum II 8 035 m, e tachennad Karakoram.

Kavet e vez ivez kalz a venezioù uheloc'h eget 7 000 metrad. Da skouer:

* Nanda Devi 7 817 m

Menezioù all a zo brudet-tre dre ma'z int stummet brav:

* Machapuchare 6 993 m, e tachennad Annapurna (Nepal)

* Ama Dablam 6 856 m, e tachennad Everest (Nepal)

### Un nebeud krimperien brudet
* Heinrich Harrer (1912 - 2006), eus Aostria, aozer al levr brudet *Seizh Vloaz e Tibet*. 
* Tenzing Norgay (1914 - 1986) Sherpa eus Nepal, bleiner Edmund Hillary, aet gantañ betek beg ar menez Qomolangma (Everest).
* Edmund Hillary (1919 - 2008), eus Zeland Nevez, an hini kentañ o tizhout beg uhelañ ar menez Everest gant Tenzing Norgay. 
* Maurice Herzog (ganet e 1919), eus Bro-C'hall, an hini kentañ o tizhout beg an Annapurna.
* Reinhold Messner (ganet e 1944), eus Italia, an hini kentañ zo deuet a-benn da grimpañ war pep hini eus ar 14 menez a dap en tu-hont da 8 000 metr uhelder. 

## Da welet
* *War an uhel*, ur film savet gant Tangi hag Erwan Kermarrec, priz ar gwellañ film e brezhoneg, Prizioù France 3, 2008 (produet gant Label production ha France 3 Ouest).
Ba Gua Zhang

Ar **Ba Gua Zhang** (Peotramant **Bāguà zhăng** pe **Pa Kua (Chang)**) zo un arz-emgannañ a Sina. Evel an Tai Chi hag an Xingyi ez eo ar Ba Gua Zhang un arz-emgannañ "diabarzh" (enebet ouzh an arzoù-emgannañ "diavaez" evel an Hung Gar pe ar Wing Chun). Luskoù kelc'hiek niverus a ranker pleustriñ pa reer Ba Gua Zhang hag e meur a geñver e tenn d'an aikido japanat.
Porched:Alamagn

__NOTOC__




## Evezhiadennoù
# Mar krouit ur pennad pe mard adsavit ur pennad penn-da-benn, enskrivit anezhañ war roll ar "pennadoù nevez". Tennit anezhañ kuit eus roll ar pennadoù koshoc'h.
# Soñjet eo bet ar porched-mañ evel un nor evit mont war-du ar pennadoù a denn da Alamagn ha d'he sevenadur. Ret eo glasaat al liammoù ruz muiañ ma c'haller.
Kerc'heiz agami

Ar **gerc'heiz agami** a zo un evn hirc'harek, *Agamia agami* an anv skiantel anezhañ.

Ar spesad nemetañ eo er genad *Agamia*.

## Doareoù pennañ

## Boued

## Annez
Bevañ a ra al labous dre-holl en Amazonia hag etrezek an hanternoz betek proviñs Veracruz (Bro-Vec'hiko).

## Notennoù ha daveennoù
Egretta

***Egretta*** a zo ur genad e rummatadur an evned, ennañ herlegoned, krouet e 1817 gant an naturour saoz Thomas Ignatius Maria Forster (1789-1860).

## Spesadoù hag an [[isspesad]]où anezhe
Trizek spesad a ya d'ober ar genad :
* *Egretta ardesiaca* (herlegon du),
* *Egretta caerulea* (herlegon glas),
* *[[Egretta dimorpha]]*,
* *Egretta eulophotes* (herlegon Sina),
* *Egretta garzetta* (herlegon bihan)
** *E. g. *'garzetta*** ha ''nigripes'',
* ''Egretta gularis'' ([[herlegon jave gwenn]])
** ''E. g. '''gularis*** ha *schistacea*,
* *Egretta novaehollandiae* (herlegon dremm wenn),
* *Egretta picata* (kerc'heiz vrizh),
* *Egretta rufescens* (herlegon arrous)
** *E. r. dickeyi* ha ***rufescens***,
* *Egretta sacra* (herlegon sakr)
** *E. s. albolineata* ha ***sacra***,
* *[[Egretta thula]]*
** *E. t. brewsteri* ha ***thula***,
* *Egretta tricolor* (herlegon triliv)
** *E. t. ruficollis* ha ***tricolor***,
* *[[Egretta vinaceigula]]*.

Daouzek (12) isspesad dezhe en holl.

## Notennoù ha daveennoù
Fregatidae

**Fregatidae** a zo ur c'herentiad e rummatadur an evned, hini ar Fourgadenned, termenet e 1867 gant an daou skiantour gall Côme-Damien Degland (1787-1856) ha Jean-Joseph Zéphirin Gerbe (1810-1890).*Fregata* eo ar genad nemetañ ennañ.

## Spesadoù hag an isspesadoù anezhe
* *[[Fregata andrewsi]]*,
* *[[Fregata aquila]]*,
* *[[Fregata ariel]]*
** *F. a. ariel*, *F. a. iredalei* ha *F. a. trinitatis*,
* *[[Fregata magnificens]]*,
* *[[Fregata minor]]*
** *F. m. aldabrensis*, *F. m. minor*, *F. m. nicolli*, *F. m. palmerstoni* ha *F. m. ridgwayi*.

## Liammoù diavaez

## Notennoù ha daveennoù
Jiu-jitsu brazilian

Ar **jiu-jitsu brazilian** zo un arz-emgannañ hag ur sport emgannañ awenet gant ar judo hag ar jiu-jitsu japanat. Pouezañ a ra **jiu-jitsu brazilian** war an teknikoù emgannañ ur wezh m'en gav ar bleustrerien war al leur goude bezañ bet diskaret. Deuet ez eus brud vras d'an arz-emgannañ-mañ a-drugarez da izili ar familh Gracie.
Brezhoneg Buan hag Aes

**Brezhoneg Buan hag Aes** eo anv an hentenn-deskiñ brezhoneg brudet-bras bet skrivet gant Per Denez hag embannet e 1972. Un toullad mat a dud o deus bet desket brezhoneg ganti etre 1972 ha 1995 dre vras. 

## Istor
Moarvat e oa an hentenn a veze implijet ar muiañ e fin ar bloavezhioù 70, e-pad ar bloavezhioù 80, hag e penn-kentañ ar bloavezhioù 90, er c'hentelioù-noz hag e Skol-Veur Roazhon, ha gant Skol Ober. Dont a rae war-lerc'h hentenn Roparz Hemon a veze implijet evit ar peurunvan abaoe ar brezel, hag a oa bet savet er bloavezhioù 1930 hag embannet e KLT a-raok.

## Levezon
Levezon vras pe brasoc'h he dije bet hentenn Per Denez war brezhoneg nevezvrezhonegerien dibenn ar c'hantved diwezhañ hervez tud zo. Ul levezon ha n'he deus ket plijet d'an holl, ha meur a zen (Mona Bozeg, J.C. Miossec, ...) o deus pismiget yezh ha levezon **Brezhoneg Buan hag Aes**, en un doare taer a-wezhioù. Met n'eus nemet Mona Bozeg a zo bet gouest da sevel un hentenn, a zo bet embannet gant Skol an Emsav e 1980.

## Yezhoù all
Bet eo troet al levr e saozneg, e kembraeg, en alamaneg, en esperanteg hag e katalaneg.

## Hiziv
Evel a c'hoarvez gant an holl hentennoù-deskiñ yezhoù un deiz bennak eo tremenet amzer honnezh. Tud zo ha ne welont nemet he sioù ken e-lec'h ar perzhioù mat a oa anatoc'h pa oa nevez-embann.
World Mobile Congress

Ar GSM Association Mobile. WorldCongress a zo ar saloñs brasañ evit industriezh ar pellgomzerioù hezoug. Aozet eo gant ar GSM Association, ur gevridigezh a vod 200 greantourien ha 850 oberataer eus ar bellgomzerezh hezoug.
An c'hendalc'h kentañ a zo bet e 1987, an hini nevesa a oa etre ar 16 a viz C'hwevrer 2009 hag an 19 a viz C'hwevrer 2009.

E 2007, ez eus bet 55 000 den o tont da weladenniñ.

E Fira de Barcelona, e Katalonia, e vez an abadenn-mañ e miz C'hwevrer.

A-raok 2006 e oa e Bro-C'hall, er *Palais des Festivals* e Cannes.

## Notennoù ha daveoù

### Liammoù diavaez

* Lec'hien ofisiel
* Al liamm war Twitter
* Suivez en direct l'actualité du mondial 2009 de la téléphonie
Hyacinthoides non-scripta

**Hyacinthoides non-scripta**, hag a vez graet "bokidi-koukou", "pav-bran", "pour-bran", "roz-koukou" pe "kilked-broen", e-touez anvioù all, anezho e brezhoneg, zo ur spesad plant eus kerentiad an *[[Hyacinthaceae]]* hag a gaver en Europa (Breizh-Veur, hanternoz ar Frañs, Izelvroioù...). Bleuñviñ a reont e miz Ebrel ha miz Mae, bleuñv glas boemus dezho. Gwarezet int e meur a vro.

E kembraeg ivez ez eo liammet anv ar plant gant hini ar goukoug evel m’en diskouez o anv “Clychau’r gôg” (kleier ar gougoug).
Phoneutria (kevnid)

**Phoneutria** zo ur genad kevnid eus kerentiad ar c’hCtenidae hag a gaver e koadeier trovanel Amerika. Unan eus an nebeudig spesadoù kevnid a c’hall o binim bezañ dañjerus evit an dud. Lesanvet int « ar c’hevnid bananez » dre ma c’haller o c’havout kuzhet e mesk ar frouezh-se pa vezont gwerzhet hag ezporzhiet.
Salami

Ar **salami** (liester ar ger italianek "*salame*") a zo ur seurt saosison a-orin eus Italia. Dont a ra e anv eus ar verb *salare* hag a dalvez *holeniñ*.

Er penn-kentañ e veze fardet salami diwar tammoù kig-moc'h ha holen a veze lakaet da sec'hiñ er-maez e-barzh un tamm kroc'hen. Ur meuz priziet gant peizanted Italia e oa, peogwir e c'hallent mirout anezhañ e-pad tost bloaz, hag un doare a oa da gaout kig da zebriñ e ken kaz e vije bet un diouer a seurtoù kig all. Hiziv an deiz e kaver a bep seurt salami, ha fardet e vez e meur a vro. Lod brasañ ar seurtoù salami a vez temzet gant meskajoù spisoù ha louzoù-kegin. 

A-wechoù e vez poazhet pe mogedet ar salami a-raok bezañ sec'het. Seurtoù' zo a vez fadet diwar kig-bevin, re all a zo diazezet war ur meskaj kig-moc'h ha kig-bevin. E lod brasañ salami Italia e kaver kignen, padal ez eo ral-tre e vefe kignen er salami alaman. E Spagn e kaver salami ennañ pimant pe skilbebr. Salami Danmark a gaver dindan stumm drailhennoù ledan, ha fardet e vez diwar tammoù kig-sall ha kig-moc'h miñset munut.

## Seurtoù salami
* salami Milano
* salami Genova
* Fegatelli
* salami Felino, Proviñs Parma
* salami Finocchiona, eus su Toskana
* Pepperoni
* Sopressata, eus Calabria
* Ciauscolo, eus Marche
* Nduja
* Téli Szalámi, pe salami ar goañv, eus Hungaria
* salami alaman
Bremaik

**Bremaik** a oa ur gazetennig vrezhonek enlinenn digoust. 

Krouet e oa bet er bloavezh 2004 gant aozerien ar gelaouenn viziek Bremañ. Keleier a veze ingal dre ma vezont nevesaet bep Lun da greisteiz. Bep bloaz e raent un ehan etre kreiz miz Gouere ha kreiz miz Eost. 

Testennoù berr a veze kinniget, gant ur brezhoneg eeun a-walc'h evit ma c'hellfe an holl lenn anezho. An temoù pennañ a oa an dudiamantoù hag ar vuhez pemdeziek, war danvezioù a vremañ. O fal a oa : " kelaouiñ en un doare berr-tre e brezhoneg, kinnig testennoùigoù d'an holl dre ar bed a-bezh, ingal, e brezhoneg." 

Skrivet e veze ar pennadoùigoù gant ur skipailhad tud a-youl vat. Implijet e vez ar skridoù-se gant tud o teskiñ ar yezh. Tizhet e oa bet an niverenn 250 e fin miz Eost 2009.

Gallout a raed kaout keloù eus titloù ar pennadoù nevez embannet o reiñ e bostel da bremaik@free.fr, pe c'hoazh o pellgargañ an testennoù er stumm Word.

Chomet eo a-sav embann ar gelaouennig er bloavezh 2011 dre ziouer a genskriverien, gant an niverenn 323.

## Ar rubrikennoù

Seizh rubrikenn a oa :

*Endro (gant Malo Morvan)
*Darvoud ar sizhun (Milio Latimier ha Joan Bizien, hag a bep seurt tud, diouzh an darvoud)
*Sinema (gant Gwenvred Latimier ha Meriadeg Vallerie)
*Sonerezh ha levrioù (a bep seurt tud)
*Arzoù (a bep seurt tud) 
*Sportoù (a bep seurt tud)
*Buhez pemdez (a bep seurt tud)

## Gwelet ivez
*Skol an Emsav
*Bremañ
*♯brezhoneg

## Liamm diavaez
*Lec'hienn Bremaik
Latrodectus

***Latrodectus*** zo ur genad, eus ar c'herentiad *[[Theridiidae]]*, a ya un tregont spesad kevnid binimus bennak d'e ober. Ober a reer intañvezed du anezho alies. Binim ar mammoù zo gwall boanius d'an dud hag a c'hell bezañ dañjerus zoken, an tadoù padal ne seblantont ket kregiñ en dud.
Morvran impalaerel

Ar **vorvran impalaerel** a zo ur spesad evned-mor, *Leucocarbo atriceps* an anv skiantel anezhañ.

Anvet e voe *Phalacrocorax atriceps* (kentanv) da gentañ-penn (e 1828) gant an ergerzher breizhveuriat Phillip Parker King (1791-1856). 

## Doareoù pennañ

## Boued
Bevañ a ra diwar c'hasteropoded, kresteneged, morgazhed, pesked ha buzhug-mor eus ar gevrennad Polychaeta dreist-holl.

## Annez hag isspesadoù
Ar spesad a gaver an daou isspesad anezhañ :
* *Leucocarbo atriceps albiventer*, en Inizi Maloù,
* *L. a. atriceps*, e kreisteiz Suamerika.

## Liammoù diavaez
*  ''Phalacrocorax atriceps'' war al lec'hienn BirdLife International.
*  ''Phalacrocorax atriceps'' war lec'hienn an International Union for Conservation of Nature (IUCN).

## Notennoù ha daveennoù
Morvran skouarnek

Ar **vorvran skouarnek** a zo ur spesad evned-mor, *Phalacrocorax auritus* an anv skiantel anezhañ.

Anvet e voe *Carbo auritus* (kentanv) da gentañ-penn (e 1831) gant an naturour gall René Primevère Lesson (1794-1849). 

## Doareoù pennañ

## Boued
Bevañ a ra diwar besked dreist-holl ha kemer divelfenneged ha kresteneged ivez.

## Annez hag isspesadoù
Ar spesad a gaver ar pemp isspesad anezhañ :
* *Phalacrocorax auritus albociliatus*, eus mervent Kanada da greisteiz Kalifornia,
* *P. a. auritus*, e kreiz ha reter Kanada, biz Stadoù-Unanet Amerika (SUA),
* *P. a. cincinatus*, eus kreisteiz Alaska da vervent Kanada,
* *P. a. floridanus*, e kreisteiz ha gevred SUA,
* *P. a. heuretus*, e Kuba, Bahamas.

## Liammoù diavaez
*  ''Phalacrocorax auritus'' war al lec'hienn BirdLife International.
*  ''Phalacrocorax auritus'' war lec'hienn an International Union for Conservation of Nature (IUCN).

## Notennoù ha daveennoù
Morvran Japan

**Morvran Japan** (*Phalacrocorax capillatus*) a zo un evn-mor hag a vev e reter Azia.

## Rummatadur
Diouzh an evnoniourien e vez renket ar morvrini en urzhiad *[[Ciconiiformes]]* pe *[[Pelecaniformes]]*.

## Notennoù ha daveennoù
.
Sistem nervennel

Ur rouedad eo ar **reizhiad nervel**. Organ ar skiantoù, an nervennoù, ar melpenn, mel al livenn-gein a ya d'he sevel. Kenurzhiañ a ra ar c'hurzhiadurioù kigenn, mont-en-dro an organoù, kas ar c'helaouadennoù santout hag oberer betek ar fraouvaoù skiantennel, urzhiañ ar santadurioù hag aotren ar preder. 

Er mellkeineged e vez diforc'hiet ar reizhiad nervel greiz (RNK) : ar melpenn ha mel al livenn-gein) diouzh ar reizhiad nervel ziavaez (RND) : an nervennoù. 

Diwar neuron eo savet ar reizhiad nervel greiz ha tachennoù kenstok anvet sinapsoù a savont kenetrezo. Miliadoù a sinapsoù a genlabour a-benn ober war-dro pep kentrigenn nemetken. 

## Lodennoù ha geriaoueg diazez
* Reizhiad nervel greiz (**RNK**)
:Lodenn ar reizhiad nervel graet diwar an empenn, an hirvel, an ilpenn (an tri diwezhañ-mañ o sevel ar melpenn) ha mel al livenn-gein. Degemer, kevanaat ha kas ar c'helaouadennoù nervel eo he c'hefridioù. Gwarezet eo gant ar c'hlopenn ha gant melloù al livenn-gein.
* Empenn
:Lodenn gorre ar melpenn, a ra war-dro ar santadurioù hag ar fiñvadurioù meiz. Organ pennañ ar preder, diorroet-tre e rummadoù loened a zo.
* Hirvel
:Lodenn ar melpenn hag a ra al liamm etre al lodenn gwarezet gant ar c'hlopenn hag al lodenn gwarezet gant melloù al livenn-gein. 
* Ilpenn
:Lodenn ar melpenn gant kefridi er c'hempouez, er c'henurzhiañ ar fiñvadurioù, er memor-jestroù hag all.
* Mel al livenn-gein
:Gwarezet gant melloù al livenn-gein eo. Kas a ra ar c'helaouadennoù santout o tont eus diavaez ar c'horf hag ar c'helaouadennoù oberer o tont eus ar melpenn. Ur roll kevanat a c'hoari ivez en damougoù. 
* Reizhiad nervel ziavaez (**RND**)
:Nervennoù santout hag oberer a ya d'ober anezhañ. Emskiant e vez an den eus he mont-en-dro.
* Reizhad nervel emren (**RNE**)
:Nervennoù santout hag oberer a ya d'ober anezhañ. Ne vez ket an den emskiant eus he mont-en-dro. 
* Nervenn
:Bodad gwiennoù nervel o tont eus mel al livenn-gein peurvuiañ ha o vont betek ur gentrigenn en un organ.

## Reizhiadoù nervel
Perzh ar reizhiad nervel eo lakaat ar c'horf da glotaat prim gant an endro e pep koulz. Div reizhiad zo termenet enni ; un dispartiñ kalvezadel eo, ne laka ket war-wel ar c'henlabour etrezo met aesaat a ra ar preder. 

## Reizhiad nervel darempredel
Ar reizhiad nervel darempredel a implijer pa vezer emskiant hag oberer eus e vont-en-dro. Hollad an ersavioù a reomp e-keñver kemmoù en endro evezhiet ganeomp dre ar pemp skiant eo : kurzhañ (stegnañ) kigennoù ar fiñvoù da skouer. 

## Reizhiad nervstruzhel
Ar reizhiad nervstruzhel, pe *reizhiad nervel emren*, a genurzh kefridioù emren hag emgefreek ar bevedeg. 
Div isreizhiad zo enni : an isreizhiad parasimpatek hag an hini simpatek, a gas d'ur respont kontrol an eil d'eben peurvuiañ.
Ne vezer ket emskiant eus o labour, nag eus o atizadur. Degemer santadurioù diabarzh a reont dre nervennoù-santout ha kas urzhioù a reont dre nervennoù-oberer.
Lakaat ar bevedeg da glotañ gant an ezhommoù en ur c'houlz eo o c'hefridi e-keñver ar gwenterezh, gwask ar gwad, gwrez ar c'horf, koazhadur ar boued hag all. Ur perzh reoliata o deus ivez ouzh ar galon dre fonnusaat pe c'horrekaat he zalm.
Bretzel

Ar **bretzel** (diwar an henalamaneg : *Brezitella*) pe c'hoazh *Bretzel*, *Brezl*, hag ivez *Breze*, *Brezn* (e Bavaria hag en Aostria), *Bretzet* pe *Bretzga* (e Schwabia) pe *Bretschl*, a zo ur wastell holenet fardet diwar toaz briochenn, dezhi stumm ur skoulm bras. Ur meuz dibar a-orin eus Elzas hag eus Alamagn eo. En Alamagn ez eo arouez ar vouloñjerien abaoe penn-kentañ ar  kantved, hag e dielloù' zo e vez lavaret e veze implijet da arouez ar vouloñjerien ken abred hag e 1111 http://www.brezel-baecker.de/brezelgeschichte#kapitel1. Marteze a-walc'h ez eo ur bretzel a weler ivez el levr *[[Hortus Deliciarum]]*, bet savet e  kantved en Elzas. Implijet e vez ivez da arouez ar vouloñjerien en Aostria. Brudet eo ivez ar bretzel er Stadoù-Unanet hiziv an deiz. Gant divroidi alaman ha suis e voe degaset eno en  kantved. Hiziv an deiz e reer ivez breztel eus gwastilli bihan strakus ha goloet gant holen gros a vez debret da vare an digor-kalon.

## Fardañ bretzel
Fardet e vez bretzel diwar dour, bleud, holen ha goell. Ouzhpennet e vez ivez bikarbonat soda, ha poultrennet e vez holen gros a-raok lakaat da boazhañ er forn. Ez-hengounel e ranker debriñ ar bretzel an deiz m'eo bet fardet, ha peurliesañ e vez debret asambles gant ur banne bier. 

## E Norzheuropa
E broioù Norzheuropa e kaver *kringle* (e Danmark hag e Norvegia, *kringla* e Sveden hag en Island, *rinkeli* e Finland, diwar ar ger kozh *kringla*, a dalvez kelc'h pe gwalenn). Ur seurt gwastell heñvel ouzh ar bretzel eo.

## Hag ouzhpenn
* Ar prezidant amerikan George W. Bush a voe lakaet diaes d'an 13 a viz Genver 2002. P'edo o sellout ouzh ur c'hrogad mell-droad amerikan er skinwel e lonkas ur bretzel a-dreuz, ha war-nes e voe da vougañ.


Riquewihr 036.jpg|Bretzel Elzas
Bruegel_Lent.jpg|*Emgann etre Karnaval ha Lent*Pieter Brueghel gozhDaou vretzel a weler war ar c'harr ruz
PretzelSign.JPG|Arouez stal ur bouloñjer en Aostria
Weisswurstfrühstück.jpg|Lein e Bavaria


## Liammoù diavaez
* Auntie Anne's® Pretzels: Pretzel History
* Henry B. Kraft, *A Swabian Speciality*, The stars and stripes, Stuttgart, 4 a viz Genver1958. Diell pdf
* Videoioù ma weler penaos e vez fardet bretzel
Sula

***Sula*** a zo ur genad e rummatadur an evned, ennañ morskouled. 

## Spesadoù
* Morskoul treid glas, *Sula nebouxii*
* Morskoul Perou, *Sula variegata*
* Morskoul masklet, *Sula dactylatra*
* Morskoul Nazca, *Sula granti*
* Morskoul treid ruz, *Sula sula*
* Morskoul gell, *Sula leucogaster*

Aet da get:
* † morskoul Tasmania, *Sula tasmani*

## Rummatadur

## Liammoù diavaez

## Daveoù ha notennoù
Morskoul Abbott

Ar **morskoul Abbott** a zo un evn-mor, *Papasula abbotti* an anv skiantel anezhañ.

Ar spesad nemetañ eo er genad *Papasula*.

Roet e oa bet anv William Louis Abbott dezhañ da zougen bri d'an dastumer ha naturour stadunanat (1860-1936) en devoa kavet al labous e 1892.

## Doareoù pennañ

## Boued

## Annez
Bevañ a ra al labous Enez Christmas, e reter Meurvor Indez.

## Rummatadur
Diouzh an evnoniourien e vez renket ar morskouled en urzhiad *[[Ciconiiformes]]* pe *[[Pelecaniformes]]*.

## Liammoù diavaez
*abbotti'' war al lec'hienn ''Avibase''.

## Dave
Morus

***Morus*** a zo ur genad e rummatadur an evned-mor, ennañ morskouled, krouet e 1816 gant an evnoniour gall Louis Jean Pierre Vieillot (1748-1831).

## Spesadoù
Tri spesad a ya d'ober ar genad :
* ar morskoul boutin (*Morus bassanus*),
* morskoul ar C'hab (*Morus capensis*),
* ar morskoul Aostralia (*Morus serrator*).

## Notennoù ha daveennoù
Morskoul boutin

Ar **morskoul boutin** a zo un evn-mor bras, *Morus bassanus* an anv skiantel anezhañ ; anvet e voe *Pelecanus Bassanus* (kentanv) da gentañ-penn ha *Sula bassana* da-heul.
**Morskoul** eo anv boas an evn e brezhoneg, da lavaret eo skoul-mor ; kavet e vez ivez a-wechoù *Margav* ha *Margod*.

## Doareoù pennañ
Ul labous brav eo, gwenn-splann e bluñv, ha melen e benn hag e c’houzoug, da vare ar gouennañ. Glas-sklaer eo e zaoulagad, gant liv du tro-dro. Du eo e bavioù ha begoù e zivaskell. Etre 165 ha 180 cm eo e hed-eskell, hag etre 87 ha 100 cm hed e gorf pa vez echu e gresk gantañ. N’eus ket a gemm etre ar pared hag ar parezed. Teñval e vez ar re yaouank, er bloavezh kentañ ha sklaeraat a reont tamm ha tamm da c’houde. A-benn pemp bloaz e vezont gwenn-holl.

## [[Boued]]
En em vagañ a reont diwar besked. Pesked bihan a vez paket ganto : brizhilli, harinked, talareged pe stioganed. Pa vezont o pesketa e nijont uhel en oabl ha splujañ trumm, eeun-tenn, e-kreiz ar bankadoù pesked. Barrek e vezont da nijal, gant o divaskell kreñv, ha da neuial dindan an dour, gant o favioù palvezek. Amparfal e vezont war an douar, avat.

## [[Annez]]

War-gresk ez a an niver a vorskouled e Breizh adarre. Miliadoù anezho a vez o neizhiañ war enez Riouzig (Jentilez) bremañ, peogwir eo gwarezet o gouenn dre m'eo berzet mont war an enez, met en amzer dremenet e oa kalz nebeutoc’h anezho ha darbet e oa bet dezho mont diwar wel e Breizh.

## Skeudennaoueg

Morus bassanus adu.jpg|An evn en e oad
Basstölpel Walsrode Herbst 2014.jpg|E Weltvogelpark Walsrode, Alamagn
Morus bassanus 14.jpg|En Helgoland, Alamagn
Morus bassanus 32.jpg|*'idem*
Morus bassanus 21.jpg|*idem*
Morus bassanus MHNT.ZOO.2010.11.45.1.jpg |Museum specimen 


## Levrlennadur
*  JONES, Islyn : *Laboused an Arvor*, troet diwar ar c'hembraeg gant Tudual Huon ha Padrig an Habask, Embannadurioù Al Lanv, 1984
*  GURNEY, J. H : *The Gannet – A Bird With A History*, London, Witherby & Co., 1913 Lenn en-linenn

## Liammoù diavaez

* Morskoul - Oiseaux.net
* Morskoul - Gouarnamant Kanada
* ITIS 174712 Renkadur ar morskoul e-touez an evned
* Ar morskouled e Breizh
Evn-mor

An **evned-mor**, pe **laboused-mor**, a zo evned hag a vev tost d'ar mor.

Niverus eo ar gouennoù anezho, ha disheñvel o doareoù-bevañ, met abalamour ma vevont e lec'hioù damheñvel eo tost a-walc'h o magadur, hag o neuz dre vras.

## Gwelet ivez
Albatroz • Erev • Faeton • Gouelan • Karamell • Mank • Morskoul • Morvran • Nodi • Poc'han • Satanig • Skrav • Sparfell-vor • Stêrwennel • Tort
Kukuxumusu

**Kukuxumusu** (*pok c'hwenenn* e brezhoneg) zo ur gompagnunezh en Iruña, e Nafarroa, hag a ra dilhad ha kartennoù-post gant tresadennoù diwar-benn gouelioù kêr (San Firmin) hag ar redadegoù saout. Buoc'henned pe tirvi a vez war o zresadennoù. 

Stalioù Kukuxumusu zo en Euskal Herria, Bilbo, Donostia ha Baiona, hag ivez e Madrid ha Barcelona.
Micrastur

***Micrastur*** a zo ur genad e rummatadur an evned, ennañ evned kar d'ar falc'hun. Lesanvet e vezont a-wechoù "falc'huned koad". Kavet e vezont en Amerika.

## Spesadoù
* *[[Micrastur buckleyi]]*
* *[[Micrastur gilvicollis]]*
* *[[Micrastur mintoni]]*
* *[[Micrastur mirandollei]]*
* *[[Micrastur plumbeus]]*
* *[[Micrastur ruficollis]]*
* *[[Micrastur semitorquatus]]*

## Rummatadur
Phalcoboenus

***Phalcoboenus*** a zo ur genad e rummatadur an evned, ennañ karakaraed.

## Spesadoù
* Karakara jave gwenn, *Phalcoboenus albogularis*
* Karakara inizi Maloù, *Phalcoboenus australis*
* Karakara kreskennek, *Phalcoboenus carunculatus*
* Karakara-menez, *Phalcoboenus megalopterus*

## Rummatadur
Caracara

***Caracara*** a zo ur genad e rummatadur an evned, ennañ karakaraed, krouet e 1826 gant ar bevoniour alaman Blasius Merrem (1761-1824).

## Spesadoù
Daou spesad a ya d'ober ar genad hiziv an deiz :
* karakara-kuch an hanternoz (*Caracara cheriway*),
* (†) *[[Caracara lutosa]]* (aet da get),
* karakara-kuch ar c'hreisteiz (*Caracara plancus*).

O c'havout a reer en Amerika.

## Liammoù diavaez

## Notennoù ha daveennoù
Milvago

***Milvago*** zo ur genad e rummatadur an evned, ennañ Karakaraed.

## Spesadoù
* Karakara penn melen, *Milvago chimachima*
* Karakara chimango, *Milvago chimango*

## Rummatadur
Cathartidae

**Bultured Amerika** pe kerentiad ***Cathartidae*** zo ur strollad evned-preizh eus an urzhad *Accipitriformes*, ennañ ar bultured a vev er Bed Nevez, da lavaret eo ar c'hondored, an urubued hag ar bultur roueel.

## Genadoù
* *[[Cathartes]]*
* *[[Coragyps]]*
* *[[Sarcoramphus]]*
* *[[Gymnogyps]]*
* *[[Vultur]]*

## Rummatadur
## Liammoù diavaez
Falconiformes

**Falconiformes** a zo un urzhiad e rummatadur an evned. Savet eo bet nevez 'zo, e-tro ar bloavezh 2008.

## Kerentiadoù
N'eus nemet ur c'herentiad ennañ :
* Falconidae
Microhierax

***Microhierax*** a zo ur genad e rummatadur an evned, ennañ evned kar d'ar falc'hun.

## Spesadoù
* *[[Microhierax caerulescens]]*
* *[[Microhierax erythrogenys]]*
* *[[Microhierax fringillarius]]*
* *[[Microhierax latifrons]]*
* *[[Microhierax melanoleucos]]*

## Rummatadur
Priz Nobel ar Gimiezh

## Loreidi ha loreadezed
### [[Bloavezhioù 1900]]

### [[Bloavezhioù 1910]]

### [[Bloavezhioù 1920]]

### Bloavezhioù 1930

### [[Bloavezhioù 1940]]

### [[Bloavezhioù 1950]]

### [[Bloavezhioù 1960]]

### [[Bloavezhioù 1970]]

### [[Bloavezhioù 1980]]

### [[Bloavezhioù 1990]]

### [[Bloavezhioù 2000]]

### [[Bloavezhioù 2010]]

### [[Bloavezhioù 2020]]

## Gwelet ivez
* *[[Priz Nobel]]*
* *[[Priz Nobel ar Fizik]]*
* *[[Priz Nobel ar Fiziologiezh pe ar Medisinerezh]]*
* *[[priz Nobel al Lennegezh]]*
* *[[Priz Nobel ar Peoc'h]]*
* *[[Priz Sveriges Riksbank war ar Skiantoù Ekonomikel en eñvor eus Alfred Nobel|Priz Nobel an Ekonomiezh]]*

## Daveoù
* 

## Notennoù
Pluenn

**Pluenn** ( a-wechoù *pluñvenn*), unanderenn ar ger plu, zo ur ger hag a vez implijet e meur a zoare, hervez ma komzer 

*eus plu an evned

*eus ur ur bluenn da skrivañ, diwar ar ger-se e teu
**ar voest-pluennoù,
**an anv-pluenn, 
***da skouer an anv-pluenn *Pluenzir*, a vije *Pluenn-zir* bremañ, savet diwar ar gerioù *pluenn* ha *[[dir]]*, anv-pluenn Glaoda ar Prad;

*eus *pluennoù-[[erc'h]]*

## Pennadoù kar
*plu
*plueg
428

1181 *Ab Urbe Condita* = **428** goude J.-K.

Bloavezh bizeost o kregiñ gant ur Sul hag hoc'h echuiñ gant ul Lun.

## Darvoudoù

### Europa

#### Impalaeriezh roman
* Impalaer ar Reter : Flavius Theodosius II 
* Impalaer ar C'hornôg ː Valentinianus III (Placidius Valentianus), dindan adrenerezh e vamm Galla Placidia.
* Koñsuled ː Flavius Constantius Felix (Kornôg) & Flavius Taurus (Reter)

#### Enez Vreizh
* Vortigern ?

#### Bro-Skos
* Eujen II.

#### Galia
* Franked salian ː C'hlodio. 
* Wizigoted Akitania : Teodorig Iañ.
* Aloubet eo Trier evit ar bedervet gwech, gant Franked ripuared. Skazhet int gant Valentinian III.

#### Spagn
* Vandaled : Geiserig.

## Arzoù, skridoù, ha skiantoù
## Relijionoù
* Sul-Fask ː 22 Meurzh
*Pab ː Selestin Iañ
* Doktrin Nestor, eskop Kêrgustentin a zo kondaoned gant ar pab Selestin.

## [[:Rummad:Ganedigezhioù 428|Ganedigezhioù]]
Gwelet ivez: *[[:Rummad:Ganedigezhioù 428]]*

## [[:Rummad:Marvioù 428|Marvioù]]
Gwelet ivez: *[[:Rummad:Marvioù 428]]*

## Daveoù
__NOTOC__