Hangeul

Al **lizherenneg koreanek**, anvet **hangeul** (한글, hervez romanekadur standard) e Sukorea  ha **Chosŏn'gŭl** e Norzhkorea, eo ar doare-skrivañ ofisiel a vremañ evit ar c'horeaneg. Al lizherennoù evit ar pemp kensonenn diazez a glot gant stumm organoù ar gomz  a vez implijet da zistagañ anezhe, ha kemmet e vezont en un doare sistematek da verkañ perzhioù fonetek. Er memes doare, lizherennoù ar vogalennoù a vez cheñchet en un doare sistematek evit ar sonioù tost{. Deskrivet eo bet evel ul "lizherenneg silabennek", rak ober a ra gant perzhioù an doareoù-skrivañ alfabetek ha silabennek, daoust ma n'eo ket dre ret un *[[abugida]]*.

E Norzh Korea e vez implijet al lizherennoù hangeul nemetken abaoe 1949, met e Su Korea e kendalc'her da skrivañ ar c'horeaneg gant sinalunioù kemmesket gant ar skritur hangeul.

Krouet e oa bet ar skritur hangeul a-ratozh-kaer gant ar roue Sejong, e 1443 en ur striv evit kreskiñ niver an dud a ouie lenn ha skrivañ. Ar pal a oa e lakat da vezañ implijet war un dro gant an *[[hanja]]*, an doare-skrivañ logografek sinat-ha-koreat a oa bet implijet da skrivañ koreaneg ken abred hag ar prantad Gojoseon, pe en e lec'h . Da gentañ e voe kondaonet gant ar sklisennad desket e Korea hag abeg e veze kavet ennañ. Dont a reas an doare-skrivañ-se da vezañ anavet evel an **eonmun** ("doare-skrivañ ar vro" , ) hag e teuas da vezañ an doare-skrivañ pennañ e Korea dekvloaziadoù goude dizalc'hiezh Korea diouzh Japan hepken, e-kreiz an . 
Er penn-kentañ e oa bet anvet *hunmin jeong-eum* (훈민정음; 訓民正音 pe «sonioù reizh evit deskiñ d'ar bobl») ha betek 1910 e veze graet outañ 正音 *cengum* («sonioù reizh»), 언문 諺文 *ŏnmun* («skritur izel»), 國믄 *kwukmun* («skritur broadel») pe c'hoazh *amkeul* (암클 «skritur ar maouezed») pe *ahae(t)geul* (아햇글 pe 아해글 «skritur ar vugale»). Ijinet eo bet an anv *hangeul* («skritur meur» e hengoreaneg ha «skritur koreanek» e koreaneg a-vremañ) gant ar yezhoniour korean Ju Si-gyeong e 1912.

E Norzh Korea e vez anvet *chosŏn'gŭl* (조선글), "skritur koreanek", pe 우리글자 *uri gŭlja* "hon skritur" ken en norzh hag er su. 

Damheñvel eo ar skritur hangeul ouzh ar sinalunioù (anvet hanja e koreaneg) rak renket e vez lizherennoù ar hangeul e bloc'hadoù silabennek karrezennek, da skouer :

: ㅎ (h) + ㅏ (a) + ㄴ (n) = 한 (han)
: ㄱ (g) + ㅡ (ŭ) + ㄹ (l) = 글 (geul)

E gwirionez avat, int doareoù-skrivañ disheñvel-mik an eil diouzh egile rak an hangeul zo un doare-skrivañ hag a dalvez da ziskouez an doare ma vez distaget ar gerioù kentoc'h evit o ster.

## Al lizherennoù
Graet e vez ***jamo*** (hangeul: 자모; hanja: 字母) pe *nassori* (hangeul: 낱소리) eus lizherennoù diazez ar skritur hangeul

Bez' ez eus 51 *jamo* en holl, en o zouez 24 *jamo* eeun. Rannet e vez al lizherennoù eeun e 14 kensonenn anvet *ja-eum* (hangeul: 자음; hanja: 子音 “sonennoù bugale”) ha 10 vogalenn anvet *mo-eeum* (hangeul: 모음; hanja: 母音 “sonennoù mamm”). Skrivet e vez doubl pemp kensonenn eeun evit ober diouzh ar sonennoù tenn pe kreñv (s.o. ar pennad “koreaneg”) ha kensonennoù kevrennek all a c'hell bezañ skrivet dre implijout meur a gensonenn eeun skrivet renk-ouzh-renk. Implijet e vez div lizherenn vogalennek ivez evit skrivañ diftongennoù evel-hen:

* 14 lizherenn gensonennel eeun: ㄱㄴㄷㄹㅁㅂㅅㅇㅈㅊㅋㅌㅍㅎ, mui ar re chomet en dizuz: ㅿㆁㆆㅱㅸㆄ
* 5 lizherenn gensonennel doubl: ㄲㄸㅃㅆㅉ, mui ar re chomet en dizuz: ㅥㆀㆅㅹ
* 11 kensonenn gevrennek: ㄳㄵㄶㄺㄻㄼㄽㄾㄿㅀㅄ, mui ar re chomet en dizuz: ㅦㅧㅨㅪㅬㅭㅮㅯㅰㅲㅳㅶㅷㅺㅻㅼㅽㅾㆂㆃ, and obsolete triple clusters ㅩㅫㅴㅵ

* 6 lizherenn vogalennek eeun: ㅏㅓㅗㅜㅡㅣ, mui an hini chomet en dizuz: ㆍ
* 4 vogalenn eeun o kregiñ gant *y-* : ㅑㅕㅛㅠ
* 11 diftongenn: ㅐㅒㅔㅖㅘㅙㅚㅝㅞㅟㅢ, mui ar re chomet en dizuz: ㆎㆇㆈㆉㆊㆋㆌ

### Taolenn glok al lizherennoù
En taolennoù-mañ e vez diskouezet an holl kensonennoù ha vogalennoù implijet gant an doare-skrivañ *hangeul* gant o stumm orin e glas hag o stummoù bet savet diwarne da heul:

### Deroù ur silabenn

### Vogalennoù

### Diwezh ur silabenn

### Mont-en-dro tresoù al lizherennoù
Ober a ra dave an doare-skrivañ hangeul da berzhioù hiniennel doare-distagañ pep sonenn ar yezh, da skouer ur sin arbennik ez eus evit ober diskouez dre skrid ar fed ma vez distaget ur sonenn bennak gant an diweuz (lec'h distagañ) pe dre ar fri, pe ma vezont mouezhiet pe divouezh, hag all, da skouer:

Er *jamo* (“lizherenn”) ㅌ ([tʰ]) ez eus teir ferzh ma reer dave oute dre skrid: 
: ar varennig uhelañ a diskouez e vez distaget mouezhiet evel ㄱ *g* pe ㄷ *d*:
: ar varennig greiz a diskouez e vez distaget dre c'hwezhañ evel ㅎ *h* pe ㅋ *k*
: ar varennig izelañ a diskouez e vez distaget dre touchañ an teod ouzh ar c'hevig evel ㄴ *n* pe ㄷ *d* 

#### Ar c'hensonennoù
Isrannet e vez al lizherennoù kensonennel e pemp rummad gante peb ur stumm diazez. Aroueziet e vez gant ar stummoù-se lec'hioù distagañ (dent, teod, staon pe korzailhen), da skouer :

: ㄴ a diskouez penn an teod o touchañ ouzh ar c'hellig. Diwar ar stumm diazez-mañ e vez savet ivez ㄷ gant ar varrenig uhelañ o tiskouez e vez staget an teod ouzh ar staon. Gant ur varrennig greiz ouzhpenn ㅌ e tiskouez e vez distaget dre c'hwezhañ.

#### Ar vogalennoù
Awenet e oa bet stumm ar vogalenoù gant kealoù filosofel kentoc'h evit yezhoniel :

: linenn a-serzh: «den», d.s. **ㅣ** (*i*)
: linenn a-led: «douar», d.s. **ㅡ** (*eu*)
: pik (bremañ ur varennig a-led): «neñv», d.s. **ㅏ** (*a*)

Vogalennoù eeun gant y-:
** ㅑ&nbsp;*ya* diwar ㅏ &nbsp;*a*
** ㅕ&nbsp;*yeo* diwar ㅓ &nbsp;*eo*
** ㅛ&nbsp;*yo* diwar ㅗ &nbsp;*o*
** ㅠ&nbsp;*yu* diwar ㅜ &nbsp;*u*
Setu ivez an div ziftongenn a grog gant y-:
** ㅒ&nbsp;*yae* diwar ㅐ &nbsp;*ae*
** ㅖ&nbsp;*ye* diwar ㅔ &nbsp;*e*

#### Teorienn Ledyard
]

Hervez Gari Ledyard eus Skol-Veur Columbia e vije bet diorroet al lizherennoù hangeul diwar lizherennoù ar skritur phagspa implijet gwechall evit skrivañ ar mongoleg kentoc'h evit bezañ awenet gant perzhioù distagañ.

### Urzh ar ''jamo''
Laket e oa bet lizherennoù diazez ar skritur hangul (*jamo*) en urzh gant Choi Sejin e 1527.

Setu an urzh a vez heuliet er su :

:ㄱ ㄲ ㄴ ㄷ ㄸ ㄹ ㅁ ㅂ ㅃ ㅅ ㅆ ㅇ ㅈ ㅉ ㅊ ㅋ ㅌ ㅍ ㅎ
:ㅏ ㅐ ㅑ ㅒ ㅓ ㅔ ㅕ ㅖ ㅗ ㅘ ㅙ ㅚ ㅛ ㅜ ㅝ ㅞ ㅟ ㅠ ㅡ ㅢ ㅣ

En norzh avat e vez doujet d'an urzh hengounel-mañ :

:ㄱ ㄴ ㄷ ㄹ ㅁ ㅂ ㅅ ㅇ (ng) ㅈ ㅊ ㅋ ㅌ ㅍ ㅎ ㄲ ㄸ ㅃ ㅆ ㅉ ㅇ (null)
:ㅏ ㅑ ㅓ ㅕ ㅗ ㅛ ㅜ ㅠ ㅡ ㅣ ㅐ ㅒ ㅔ ㅖ ㅚ ㅟ ㅢ ㅘ ㅝ ㅙ ㅞ

### Anvioù ar ''jamo''
Amañ e vez kavet anvioù al lizherennoù bet krouet gant Choi Sejin e 1527 mui o anvioù a-vremañ bet roet dezhe pa oa bet unvanet an daore-skrivañ e Norzh Korea (RPDK).

#### Ar c'hensonennoù

E Sukorea e vez ouzhpennet ar rakger 쌍 *ssang,* (“kevellet” pe “doubl”) ouzh anv ar gensonenn eeun pa vez kaoz eus ar c'hesnoennoù doubl, keit ha ma reer kentoc'h gant 된 *doen* (“kreñv”) e Norzhkorea:

#### Ar vogalennoù

### Lizherennoù chomet en dizuz
Aet eo da get meur a lizherenn hangeul diazez bet implijet er penn-kentañ evit treuzskrivañ sonennoù aet da get er yezh koreaneg a-vremañ pe c'hoazh evit ober diouzh sonennoù a veze kavet ar sinaeg ha en vezont ket implijet nag en hengoreaneg nag er yezh a-vremañ, da skouer :
* ㆍ pe 丶 : distaget [ʌ], anvet *arae-a* ( 아래아 *a izelañ*)
* ㅿ : distaget [ʝ͂], anvet “bansios” ( * 반시옷)
* ㆆ : distaget (*yeorin hieuh* 여린 히읗 "light hieuh" or *doen ieung* 된 이응 "strong ieung"): A [[glottal stop]], "lighter than ㅎ and harsher than ㅇ".
* ㆁ : distaget [ŋ], anvet *yet-ieung* (옛이응)
* ㅸ : distaget [f], anvet *gabyeoun bieup* (가벼운 비읍)
* ㆅ : distagt [ɣ̈ʲ] pe [ɣ̈], anvet “ssanghieu” (h* 쌍히읗 *hieuh doubl")
* ㆀ : anvet *ssang-ieung* (쌍이응 *ieung doubl")

## Bloc'hadoù silabennek
Kenstrollet e vez al lizherennoù (*jamo*) e bloc'hadoù silabennoù, enne div lizherenn diazez d'an nebeutañ hag alies a-walc'h betek teir: ur gensonenn (eeun pe kevrennek) en deroù anvet *choseong* (hangeul: 초성; hanja: 初聲), war-lerc'h ur vogalenn (pe un diftongenn) e kreiz ar silabenn anvet *jungseong* (hangeul: 중성; hanja: 中聲) hag ivez a-wechoù (met n'eo ket dre ret) ur gensonenn (eeun pe kevrennek) e diwezh ar silabenn anvet 'jongseong* (hangeul: 종성; hanja: 終聲). Pa n'eus kensonenn ebet e deroù ur silabenn e vez skrivet ㅇ (*ieung''), met n'eo ket ret serriñ ur silabenn da heul ar vogalenn greiz.

En holl ez eus 172 silabenn a c'heller skrivañ gant al lizherennoù hangeul a-vremañ.

## Gwelet ivez
* Hanja

## Liammoù diavaez
* Kentelioù
* Deskrivadur mont-en-dro an hangeul
* Kregiñ gant an hangeul

## Notennoù