Tabula Peutingeriana

***Tabula Peutingeriana*** (latin evit "Kartenn Peutinger") eo an anv a roer d'un *itinarium*, ur gartenn eus mare Henroma a ziskouez ar rouedad hentoù a veze implijet gant servij ar post *(cursus publicus)* an impalaeriezh roman.
Diskouez a ra Europa (hep al ledenez iberek ha Breizh-Veur), Afrika an Norzh, ar Reter-Nesañ, Persia hag India.

E kerz an hendraour alaman Konrad Peutinger (1485-1547) e oa bet, alese anv ar gartenn ; e Levraoueg Vroadel Aostria emañ bremañ.
 
## Istor
Hep mar e oa ar gartenn orin unan a voe savet dindan ren ar jeneral roman Marcus Vipsanus Agrippa (*c*. -62 – -12). Goude e varv e voe engravet ar gartenn e marmor ha lakaet a-wel d'an holl er *Porticus Vipsania* er c'harter anvet *Campus Aggrippae* e Roma nepell diouzh an *Ara Pacis Augustae*, an aoter gouestlet da Bax, doueez ar Peoc'h.
Marteze ez eo an *Tabula Peutingeriana* an eilskrid nemetañ a zo bremañ ; adwelet hag astennet e oa bet e dibenn ar <span style="text-transform:lowercase;font-variant:small-caps">IV</span><sup>re</sup> pe gentoc'h er , rak anadurezhioù zo :
* diskouez a ra Kergustentin a voe diazezet e 330 ;
* bras eo diskouezet Ravenna, a voe kêr-benn Impalaeriezh roman ar C'hornôg adalek 402 dindan ren Flavius Honorius ;
* diskouez a ra kêrioù e *[[Germania Inferior]]* padal e voent distrujet e kreiz ar V kantved ;
* diskouez a ra ur Stad anvet *[[Rouantelezhioù ar Franked|Francia]]*, na voe diazezet nemet en hevelep mare.
Neoazh ez eus bet miret ditouroù hen a oa war ar gartenn roman hep ket a var, evel munudoù niverus en *[[Arabia Petraea]]* na c'hallont ket bout eus ar Vre pe ar V kantved, ha meneg Pompei a voe distrujet er bloaz 79 ha na voe biskoazh adsavet, ar pezh a gadarna ur vammenn e kartenn Marcus Vipsanus Agrippa.

En ul levraoueg e kêr Worms en Alamagn e voe kavet an *Tabula Peutingeriana* gant ar gouizieg alaman Konrad Celtis (1459-1508) e 1494. Pa voe dic'houest da embann ar gartenn kent e varv en he fizias e 1508 en hendraour Konrad Peutinger en Augsburg (Bavaria). E-pad tremen daou gantved e chomas an *Tabula* e kerz an tiegezh Peutinger betek ma voe gwerzhet e 1714. Goude-se e tremenas etre daouarn meur a vrientin, hag e 1737 e voe prenet gant ar priñs Eugène de Savoie-Carignan (1663-1736) ; war-lerc'h e varv e voe prenet ar gartenn evit Levraoueg impalaerel lez an tiegezh Habsburg e Wien].
Hiziv emañ e Levraoueg Vroadel Aostria, e palez Hofburg, e Wien bepred.

Er bloaz 2007 e lakaet gant an UNESCO en he marilh "Eñvor ar Bed" *(Memory of the World)*

## Deskrivadur

Moarvat ez eo an *Tabula Peutingeriana* ar gartenn nemeti a chom eus ar rouedad *cursus publicus* a veze perc'hennet gant ar Stad roman.

Un eilskrid war parch graet en  eo ar skouerenn a zo deuet betek ennomp. Aozet e oa bet gant ur manac'h e Kolmer (Elsass) er bloaz 1265, marteze diwar ur gartenn roman orin. Savet eo diwar 11 parchenn, a ro un teul 0,34 x 6,74 metr e vent diwar-dro pa vezont strollet.

Brastreset-kenañ eo ar gartenn a-fet douaroù, war an ahel reter-kornôg dreist-holl, peogwir e oa bet savet ar gartenn orin diwar katalogoù evel an *[[Itinerarium Antonini|Itinerarium Antonini Augusti]]*. Disheñvel-bras eo diouzh ar c'hartennoù douaroniezh a-vremañ neuze (ne oa ket he ratozh), hogen tost-tre d'hon tresoù evit ur rouedad metro : aze emañ an holl arsavioù, daoust d'ar skeul bout faos.
Kalz lec'hioù roman zo diskouezet, koulz ha stêrioù, koadegi, menezioù ha morioù ; 555 kêr ha 3&nbsp;500 lec'h all zo war an *Tabula Peutingeriana* en holl, ha kinklet eo teir c'hêr bouezusañ ar mare : Roma, Kergustentin hag Antakya.
Resis eo an hentoù, ha resis ivez eo an hedoù, a zo e miltirioù roman (1&nbsp;480 m) nemet e Galia, ma 'z eo al lev c'halian (2&nbsp;200 m) a zo bet arveret ; e sifroù roman ez eo merket an hedoù.

Ouzhpenn d'an impaleriezh roman en he fezh e tiskouez ar gartenn lodennoù eus ar Reter-Nesañ, India, Sri Lanka *(Insula Taprobane)* ; Sina zo meneget ivez. Un daouzekvet rollad parch zo bet kollet evit doare, pa vank penn kornôgelañ ar bet anavezet d'ar mare : Maroko, al ledenez iberek, Breizh-Veur. Er bloaz 1898 e klaskas ar c'hartennour Konrad Miller (1844-1933) adsevel al lodenn a vank.

N'eo ket an *Tabula Peutingeriana* ur gartenn eus ar Grennamzer, pa ne gaver ket enni skeudennoù eus boudoù faltaziek evel erevent, euzhviled pe tud euzhek. En tu-hont d'ar menegoù talvoudus avat e lenner enskrivadurioù a ro displegadennoù a zo er-maez eus an dodenn :
* en Afrika, ur stêr anvet *Girin* hag a redfe dindan gorre an douar ; an Niger eo moarvat ;
* er Reter-Nesañ, er su da Dripoli (Liban), an dezerzh ma kantreas Bugale Israel hervez an Testamant Kozh ; ar Sinai eo ;
* en India, ar meneg "Amañ e vez ganet olifanted" ;
* er penn dehoù ar gartenn ez eo meneget al lec'h pellañ ma 'z eo bet Aleksandr Veur (-356--323), da lavaret eo dibenn ar bed anavezet.

## Embannadurioù
Meur a skouerenn eus an *Tabula Peutingeriana* zo bet moullet hag embannet abaoe ar .
Un eilskrid a voe graet evit ar c'hartennour izelvroat Abraham Ortelius (1527-1598), hag embannet e voe un nebeud mizioù goude e varv.
Ul lodenn eus an *Tabula*, anvet *Fragmenta tabulæ antiquæ*, a voe moullet en Antwerpen e 1591 gant Jan I Moretus (1543-1610), a voullas ar gartenn a-bezh e 1598.
Un Izelvroad all, Johannes Janssonius (1588-1664) a embannas ur gentel all en Amsterdam e 1652.

Ur skouerenn all a voe embannet e 1753 gant an arzour aostrian Franz Christoph von Scheyb (1704)-1777) ; adembannet e voe e Leipzig e 1824. Ar c'hartennour Konrad Miller a voe aotreet da adtresañ embannadur F. Ch. von Scheyb e 1872.
Meur a di-embann en Europa a voullas eilskridoù eus ar gentel nevez-se ; e London e voe embannet e 1892, hag e 1911 e voe ouzhpennet labour K. Miller gant al ledenez iberez hag inizi Breizh-Veur.

## An ''Tabula Peutingeriana'' klokaet




## Levrlennadur

*  Bagrow, Leo. *History of Cartography*. Transaction Publishers, 2009 
*  Bowersoc'k, Glenn W.. *Roman Arabia*. Harvard University Press, 1994 
*  Levi, Annalina ; Levi, Mario (1967). *Itineraria picta: Contributo allo studio della Tabula Peutingeriana*. Roma : Bretschneider
*  Levi, Annalina ; Levi, Mario (1978). *La Tabula Peutingeriana*. Roma : Edizioni Edison
*  Ravenstein, Ernest G. (1911). *Map*. In : Chisholm, Hugh (emb.). *Encyclopædia Britannica*, 17 (11 emb.), Cambridge University Press, p.&nbsp;637 — ''Wikisource''
*  Schmidt-Burhardt, Astrit. *Die Papierschlange. Scheybs Kampf mit der Tabula Peutingeriana*. In : Zeitschrift für Ideengeschichte 14, kaier 1, C'hwevrer 2020 
*  Talbert, Richard. * Rome's World: The Peutinger Map Reconsidered*. Cambridge University Press, 2010 

## Notennoù