open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Korn

**Korn** (*kerniel*, *kern*, *kornioù* el liester) zo ur ger, gourel, a c'hell bezañ :
# e skiant ar gorfadurezh, ur greskenn, kalet ha begek, a deu a-vihanik war bennoù loened zo, bronneged pe amprevaned; daou gorn heñvel a vez peurvuiañ a bep tu d'ar penn gant ar bronneged. Sellout ouzh korn (korfadurezh);Notenn : **kornioù-talmeta** pe **kornioù-tastorn** a vez graet ouzh an traoù damheñvel a weler war bennoù an amprevaned
# binvioù heñvel pe damheñvel o stumm ouzh korn ar vuoc'h, 
##ar **c'horn-boud**, a ra ur son boud
## ar **c'horn-bual**, damheñvel
## ar ** [[korn-butun|c'horn-butun]] **, da vutunat,
## ar c'horn-evañ, da evañ
## ur **c'horn-galv**, pe kloc'h-galv a vez sonet pa vez ret diwall ouzh an tan
## ar **c'horn-hemolc'h** pe trompilh-hemolc'h 
## ar ** [[korn-liv|c'horn-liv]] **, a vez lakaet ennañ liv da skrivañ
## ar ** [[korn-maout|c'horn-maout]] **, broderezh a weler war dilhad ar Bigoudenned 
## ar **c'horn-selaou**, a vez gant tud ponnerglev
## ar **c'horn-seniñ**, ur benveg-seniñ dre c'hwezhañ, el lazioù-seniñ, sellout ouzh korn (benveg-seniñ),
### **kornadeg** a vez pa vez meur a gor o seniñ a-unan, **kornadenn** pa ne vez nemet unan 
### ur **c'hornour** zo un den a son gant ar c'horn, pe ar c'horn-seniñ; 
## ar ** [[korn-youc'hal|c'horn-youc'hal]] **, pe uhelgomzer
## **korn** ur c'harr-tan: **kornial** a vez graet gantañ; 
# ur stumm er ventoniezh, div vevenn dezhi, sellout ouzh korn (mentoniezh)
# ul lec'h, heñvel ouzh ar stumm-se
## ur **c'horn-bro**, pe ur **c'hornad**, pe ur **c'hornad-bro**, ur **c'hornad-douar**,
## ar **c'horn distro**, unan eus anvioù ar staotlec'h
## ur **c'horn-tro**, pe **tro-gorn**, pe pleg-hent
### **korntroiañ** zo mont dre ar c'horntroioù zo war an hent
## anvioù rannoù zo eus ar c'horf a zo savet gant ar ger korn:
### korn-jod
### **korn-klun** pe **korn-[[lez]]**
### dent zo zo anvet dent-korn
# ur pesk mor eus ar c'herentiad Triglidae, sell ouzh korn (pesk); bez ez eus ivez pesked eus ar memes kerentiad dezho an anvioù korn ruz, korn glas ha korn beg plat (kardinal).
# ur strollad sonerien neo-metal stadunanat, sellet ouzh KoЯn
# e douaroniezh, korn Afrika, an anv a reer eus ar rannved ennañ Somalia, Ethiopia, Eritrea ha Djibouti. 

## Gerioù deveret
***Korneg**
# Ur **c'horneg**, da lavarout eo un den *kornek*, a zo un anv all roet d'un dogan;
# Gwiskañ ar boned **kornek** zo bezañ dogan.

## Gerioù kar a bell pe a dost
*Horn, ar ger saoznek a gaver er C'hab Horn hag e meur a lec'h all er bed saoznek pe alamanek.
*Skorn
Einion ap Cynlas

Mab Cynlas Goch ha roue diwezhañ Rhôs a oa **Einion ap Cynlas**. Ur gwaz da Wynedd e voe aotret da ren war isrouantelezh Afflogion met divarrek e voe da virout e zizalc'hidigezh ha gant Gwynedd e voe renet Rhôs en e c'houde. Unan eus e ziskennidi, Caradog ap Meirchion, a voe roue Gwynedd en  kantved.
545

*Diwar-benn bloavezh *'545*' an [[deiziadur juluan]] eo ar bajenn-mañ.*

## Darvoudoù

### Europa

* Sezizañ a ra an Ostrogoted Roma

#### Breizh

#### Frañs

### Azia
#### Reter-nesañ

#### Reter-kreiz

#### Reter-pellañ

### Afrika

### Amerikaoù
#### Norzhamerika
#### Suamerika

### Oseania

### Arzoù ha lizhiri
#### Livañ
#### Sonerezh
#### Lennegezh
### Skiantoù ha politikerezh

### Armerzh
### A bep seurt/diasur

Diazezet eo Kankaven gant Sant Meven moarvat war-dro 545. 

## [[:Rummad:Ganedigezhioù 545|Ganedigezhioù]]

Gwelet ivez :*[[:Rummad:Ganedigezhioù 545]]*

## [[:Rummad:Marvioù 545|Marvioù]]

Gwelet ivez:*[[:Rummad:Marvioù 545]]*

__NOTOC__
Ar C'hranvilladez

Unan eus an div viskinenn a zo anezho c'hoazh eo **Ar C'hranvilladez** (e galleg *La Granvillaise*). Ar Gankavenadez eo an hini all.

Adsavet eo bet e 1990.
Al Louarn (bag)

Bag diwezhañ ar c'hourser Robert Surcouf (1773-1827) e oa ***Le Renard***. Ur bok e oa, a voe moret e 1812.

Adsavet eo bet e 1991 met gant mentoù bihanoc'h.

Sant-Maloù eo e borzh annez.

## Deskrivadur
* Doare : Brezel kourserezh
* Fardaj : bok e c'houel-gastell
* Hirder ar c'houc'h : 19 m
* Hirder en holl : 30 m
* Treust pennañ : 5,78 m
* Kal an dour : 2,78 m
* Kal an aer : 26 m
* Dislec'hiad : war-dro 44,5 tonenn
* Goueliadur hollek : 450 m²
* Armoù : 10 kanol 8 lur (e potin aluminiom war an eilskouer) ha 4 c'hanol 4 lur.

## Liammoù diavaez
*  Lec'hienn ofisiel

## Notennoù
Jaoua

**Jaoua**, pe **Sant Jaoua**, a oa ginidik eus Iwerzhon. 
Studiañ a reas gant Paol Aorelian er manati savet gant Iltud e Llanilltud Fawr (Bro-Gembre).

Dilestrañ a reas e Breizh-Izel gant Paol ha beleien ha menec'h all.

Savet en dije daou vanati e Plouvien :
*Minihy Bihan 
*Minihy Bras , a vije bet kreiz parrez * Plouyen Koz* adal an VIIIvet kantved betek 1415.

## Adstummoù
**Jaouig*, *Jaouen*.
Hent Sant-Jakez (disheñvelout)

**'
Meur a dra zo anvet **hent Sant Jakez*':
*[[Hent Sant Jakez]], an hent, pe gentoc'h an hentoù, a gase pirc'hirined ar Grennamzer da [[Santiago de Compostela]]; 
*[[Hent Sant-Jakez (galaksienn)|Hent Sant-Jakez]], unan eus an anvioù roet d'ar roudenn arwenn a weler a-dreuz an oabl diouzh an noz, anezhe ar stered a ya d'ober pladenn hor galaksienn gwelet a-gostez.
*E meur a vro e oa displeget orin Hent Sant-Jakez er [[Hent Sant-Jakez er mitologiezhioù|vitologiezh]].
 
==Filmoù==
Hent Sant Jakez a c'hallfe bezañ anv meur a film ma vijent troet e brezhoneg: 
* *La Voie Lactée* gant [[Luis Buñuel]] ([[1968]]).
* *Shvil Hahalav*, film israelat savet gant [[Ali Nasser]] ([[1997]]).
* *A via láctea*, zo ur film brazilian savet gant [[Lina Chamie]] ([[2007]]). 

==Ski==
* [[Hent Sant-Jakez (ski)|Hent Sant Jakez]] (*Via lattea'') eo anv un dachenn skiañ, enni en tu-hont da 400 km gwenojennoù ski, en Alpoù, a ya d'he ober kreizenn c'hall Montgenèvre ha kreizennoù italian Sestrières, Sansicario, Sauze d'Oulx, Cesana, Claviere ha Grangesises.

## Gwelout ivez
* Sant-Jakez
Hent Sant-Jakez (galaksienn)

**Hent-sant-Jakez**, **Bali Sant Jakez** pe c'hoazh **Karront-sant-Jakez** eo anv ar c'halaksienn m'emañ koskoriad an Heol, hag an Douar eta. Gallout a reer gwelet ul lodenn anezhi pa ne vez ket goloet an oabl ha pa vez bihan ar gouleier, en trovanoù peurgetket, dindan stumm ur vandennad stered sklaeroc'h en oabl diouzh an noz.

Abalamour m'emaomp enni, war he lez da vezañ resisoc'h, ez eo diaes gouzout resis petore stumm zo dezhi. Gouzout a reer avat ez eo heñvel a-walc'h ouzh NGC224, ar c'halaksienn Andromeda. Ur c'halaksienn droellennek eo eta, met diaes eo gouzout hag-eñ ez eo ur c'halaksienn droellennek ordinal pe ur c'halaksienn droellennek sparlet, rak e 1999 ez eus bet kavet ur varrenn vihan en he c'hreiz. Diaes eo ivez gouzout peseurt troellenn eo ("a", "b" pe "c" hervez derez digoradur ar brec'hioù) peogwir ne c'haller ket gwelet hor galaksienn diouzh an diavaez. Arguzennoù disheñvel a bouez evit brec'hioù kentoc'h serr ("b") pe kentoc'h digor ("c"). Termenet eo eta evel ur c'halaksienn eus ar seurt *S(B)bc*.

Stumm ur bladenn he deus dre vras, dezhi 25 000 parsek treuzkiz gant ur voull er c'hreiz, kelc'hiet e-unan gant ur rodenn sferek 30 kiloparsek treuzkiz, rouesoc'h ar stered enni.

Etre 100 ha 400 milmilion a stered zo enni, an heol en o mesk, ha 100 milmilion a blanedennoù d'an nebeutañ. He zolz a vefe meur a kantad miliard brasoc'h eget hini an Heol.

Ne veze roet an anv « Hent-Sant-Jakez » nemet d'al lodenn eus hor galaksienn a c'haller gwelet gant an daoulagad da gentañ,ar vandenn arwenn-se a weler en oabl diouzh an noz hag zo treset gant kantenn ar c'halaksienn e gwirionez, met implijet e vez bremañ da envel holl hor galaksienn.


Milkyway pan.jpg|Hent-sant-Jakez


## Levrlennadur
* *Koskoriad an Heol*, Bruno Mauguin ha Bénédicte Saulier-Le Dréan (Egorenn ar skiantoù), treiñ gant an Ofis ar Brezhoneg, 2006, Éditions Apogée, ISBN 2-84398-249-9.
## Notennoù
Ar Gankavenadez

Unan eus an div viskinenn a zo anezho c'hoazh eo **Ar Gankavenadez** (galleg *La Cancalaise*). Ar C'hranvilladez eo an hini all. 

Ur vag labour e oa gwechall, da besketa war an aod. 

Adsavet eo bet e 1987 diwar planioù *Ar Berlenn*, ur viskinenn eus 1905. Treset e oa bet ar planioù-se gant Jean Le Bot, ur c'halvez mor brudet.

Deuet eo da vezañ kannaderez Kankaven da-geñver bodadegoù bigi kozh.
Punk

**Punk** a zo meur meur a stêr gantañ:

* Punk rock, un doare sonerezh enep-kevredigezhel
* Punk (kelaouenn), ur fanzin punk stadunanat eus ar bloavezhioù 1970
* "Punk", ur single eus pladenn Ferry Corsten *[[Right of Way]]*, embannet e 2003. 
* "Punk", ur ganaouenn eus pladenn kentañ ar strollad Gorillaz.
Apofoniezh

Er yezhoniezh e vez implijet an termen **apofoniezh** (saozneg : *apophony*) war tachennoù ar fonologiezh hag ar vorfologiezh evit komz eus un doare kemmadur kensonennel pe vogalennek evit merkañ perzhioù pe arc'hweloù yezhadurel, da skouer kembraeg *c*'o**rff'' « korf » > ''c**y**rff'' « korfoù » ha [[brezhoneg]] ''m**ae**n'' > ''m**ei*'n*.

Peurliesañ e teu an apofoniezh diwar diorroadur ur yezh a-hed an amzer pa deu da vezañ ur perzh morfologel ha/pe kevreadurezhel kemmoù a orin fonologel.

## Doareoù apofoniezh
Meur a zoare aponiezh ez eus hervez ma vez kemmet perzhioù ur vogalenn, ur gesonenn pe c'hoazh un donenn

Kemmañ a ra arc'hwel yezhadurel resis pe degouezh apofoniezh a yezh da yezh.

### Apofoniezh vogalennek

Kavet e vez stank apofoniezh vogalennek (anvet « dereziadur vogalennek » pa gomzer eus diorroadur an indez-europeg dre voaz) e yezhoù ar bed, da skouer e dinkeg:

:

### Apofoniezh dreistskizhel

Kemmet a c'hell bezañ ivez meur a elfenn dreistskizhel, en o zouez tonennoù, lec'h an taol-mouezh pe an hirder vogalennek, da skouer e vietnameg:

:

En albaneg e c'hell kemmañ hirder ar vogalennoù evit merkañ niver ha/pe jener an anvioù-kadarn, da skouer: 

:

E saozneg e c'hell kemmañ lec'h an taol-mouezh evit lakaat an diforc'h etre un anv-kadarn hag ur verb, da skouer: 

:

A-wezhoù, kentoc'h evit o lakaet da apofoniezh e vez dielfennet seurt kemmoù dreistskizhel evel kengerioù ispisial anvet « dreistgerioù ».

### Apofoniezh kensonennel (« kemmadur »)

Implijet e vez an termen « kemmadur » evit komz eus an apofoniezh kensonennel, dreist-holl pa gomzer eus ar yezhoù keltiek. Estreget er yezhoù keltiek e vez kavet apofoniezh kensonennel, stank a-walc'h int e yezhoù ar bed, da skouer e bembaeg ma talvez ar c'hwibanusadur hag ar staonekadur da verkañ verboù kaozus:

:

### Eilliesterioù dre apofoniezh
Alies a-walc'h e c'hoarvez an apofoniezh gant merkoù al liester all, da skouer lostgerioù staget ouzh ur wrizienn pe ur c'helf, da skouer e brezhoneg:

:

## Apofoniezh kv. treuzkemmadur
A-wezhoù e vez dielfennet ivez evel un doare apofoniezh ar patromoù treuzkemmadur implijet gant yezhoù semitek] evel an arabeg ma kemm vogelennoù implijet gant ar c'helfoù, da skouer:

:

## Gwelit ivez:
* Dereziadur kensonennel
* Umlaut
* Ablaut
* Kemmadur
* Yezhoù keltiek
* Taravadur
* Kaletadur
*ortofoniezh
Menkaoura

Ur faraon eus an IVre tierniezh Henegipt e oa **Menkaoura** (gresianegaet e *Mykerinos*). Urzhiañ a reas savadur an hini bihanañ eus piramidennoù Gizeh. Khamerernebty II e oa e rouanez pennañ.

Etre - 2532 ha -2504 en dije renet hervez mammennoù 'zo, met an darn vrasañ eus ar glaskourien a gred eo sifr Listenn Turin tostoc'h ouzh ar wirionez. Hervezi en dije renet 18 bloavezh hepken. Ar fed ne oa ket echu e zelwennoù pa oa marvet a zamveneg ne renas ket ken hir ha C'hafra.

## Liammoù diavaez
* ''Menkaure and His Queen'' gant Dr. Christopher L.C.E. Witcombe.
Ghiyath al-Kashi

**Ghiyath al-Kashi** pe **al-Kachi** (غياث الكاشي ; "Ghiyath a gKashan"), ganet tro 1380 e Kashan (Iran) ha marvet e 1429 e Samarkand (Ouzbekistan), a oa ur matematikour hag ur steredoniour pers. E anv klok a oa **Ghiyāth al-Dīn Jamshīd ibn Masʾūd al-Kāshī** (غیاث‌الدین جمشید کاشانی *ghiyāth al-dīn* : "sikour ar relijion", masʾūd : "eürus", pe Jamshīd : "Yama ar skedus" e perseg). 

## E vuhez

Evezhiañ a reas ur fallaenn loar e kashan e 1406 hag eskrivas ur guchennad oberennoù diwar-benn ar steredoniezh er bloavezhioù da heul. E *Khaqani zij* (taolioù ar c'h/khan bras) a voe gouestlet da Shah Rukh pe da Ulugh Beg.

Pediñ a reas Ulugh Beg al-Kashi e Samarkand e 1420, bloavezh digoradur ur medersa (skol veur matematik) hag a voe roet dezhi anv Ulugh Beg. Enno e kelennas al-Kashi gant Qadi-zadeh Roumi, kelenner Ulugh Beg, ha sur a-walc'h gant Ulugh Beg ivez.

Ul levezon bras en doe al-Kashi war krouadur arvestva Samarkand, digoret e 1429, hag war e vinvioù steredoniezh. A-raok e veze spurmantet an oabl eus ar medersa.

Al labourioù kaset da benn gant Ulugh Beg, Qadi-zadeh Roumi, al-Kashi hag un tri-ugent bennak a ouizieien all a zisoc'has gant embannadur an taolioù sultanian (*zij-e solTâni*, e perseg), embannet e 1437, gwelaet gant Ulugh Beg betek e varv e 1449. Roadennoù ar
*Khaqani zij* a voe implijet evel just.

Al lizhiri bet skrivet gant al-Kashi d'e dad a ziskriv en un doare resis ar vuhez skiantel e Samarkand d'ar maree-se. D'e soñj ne oa ampart nemet Ulugh Beg, Qadi-zadeh Roumi. Al-kashi ne oa ket gwall soutil, hogen degemeret e oa mat gant Ulugh Beg abalamour d'e ampartiz.

Jediñ a reas al-Kashi an niver π gant ur resister a 15 sifr goude ar virgulenn, a chomas digemm 'pad daou gantved.

## Gwelet ivez

* teorem al-Kashi
Hirder vogalennek

Er yezhoniezh e vez implijet an termen **hirder vogalennek** (saoz.: ''vowel length'') war dachenn ar fonologiezh hag ar fonetik evit komz eus ar fed ma c'hell ur vogalenn bezañ distaget hir pe hiroc'h. 

Kavet e vez alofonennoù hir e meur a yezh hag ur perzh fonemek eo an hirder vogalennek e meur a yezh all dre ar bed ma talvez da lakaat an diforc'h etre gerioù peurheñvel a-hend-all, en o zouez an alamaneg, an arabeg, ar brezhoneg, ar fidjieg, ar finneg, an hawaieg, an hindeg, an hungareg, ar japaneg, al latin, ar sañskriteg, an taieg, an tchekeg hag ar vietnameg

An darn vrasañ eus yezhoù ar bed avat ne ra diforc'h fonologel ebet etre vogalennoù hir ha vogalennoù berr. Pa vez graet un diforc'h etre hirder ar vogalennoù e vez lakaet ar c'hemm dreist-holl etre vogalennoù berr diouzh un tu ha vogalennoù hir diouzh an tu all evel e brezhoneg. Kalz raloc'h avat eo ar yezhoù, an estoneg en o zouez, a ziforc'h etre tri derez hirder.

## Hirder vogalennek alofonennek
Stag e c'hell bezañ an hirder vogalennek ouzh perzhioù fonetikel all ; e galleg e vez distaget da skouer hiroc'h ar vogelennoù er silabennoù ma kouezh warne an taol-mouezh.

E brezhoneg e vez distaget berr ur vogalenn dirak ur gensonenn dre serriñ divouezh, d.s. "kafe", "paper" … hag hir dirak ur gensonenn dre serriñ mouezhiet, d.s. "kave", "pabor" ….

## Hirder vogalennek fonemek
E yezhoù all, avat, en deus hirder ar vogalennoù un arc'hwel fonologel, da lavarout eo e c'hell bezañ diforc'het gerioù hervez ma vez hir pe berr ur vogalenn enne, da skouer brezhoneg "pr**e**nnañ" (berr) kv. "pr**e**nañ" (hir).

## Derezioù hirder
Kemmañ a ra an niver a zerezioù hirder a yezh da yezh:

: **Daou zerez** : a-bell ar pep aliesañ, d.s.
:: Saozneg (unvan Bro-Soaz):
::: berr: /ɪ/ (as in kit) kv. hir: /iː/ (as in fleece)
::: berr: /æ/ *c*'at* ("kazh") kv. hir: /ɑː/ *c**ar**t 
:::Notenn:Evel ma tiskwel ar skouerioù-mañ e kemm perzhioù resis ar vogalennoù hervez ma'z int berr pe hir meur a rannyezh saoznek.

:: Brezhoneg:
::: berr: "mell" kv. hir: "mel"
::: berr: "kannañ" kv. hir: "kanañ"

: **Tri derez**: ral-tre
:: Estoneg
::: berr/plaen: *sada* [sada] ("kant)" 
::: hir: *saada* [saːda] ("tizhout/kaout")
::: hir-tre: *saada* [saˑda] ("kasit!")
:::Notenn: E gwirionez e teu ar vogalennoù hir-tre diwar diorroadur merkoù yezhadurel aet da get a-hed an amzer.

: **Pevar derez**: Ral-kenañ (damsur zoken).
:: kiKamba
::: berr: [ko.ko.na] ("skeiñ")
::: hir: [kóó.ma̋] ("sec'h)
::: hir-tre: [ko.óma̋] ("dentañ")
::: hir-kenañ: [nétónubáné.éetɛ̂] ("dibabet hon eus evit an holl hag e-ser dibab emaomp c'hoazh")
:::Notenn: E gwirionez e teu ar vogalennoù hir-kenañ diwar ziv vogalenn hir e div silabenn disheñvel renk-ouzh-renk

## Gwelit ivez:
* Hirder (yezhoniezh)
* Hirder kensonennel
* Vogalenn
Paotr e gorn-butun

***Paotr e gorn-butun*** (*Garçon à la pipe*) zo un daolenn livet gant Pablo Picasso e 1905, pa oa 24 bloaz, en e varevezh roz, prestik war-lerc'h ma'z eas da chom da garter Montmartre e Pariz, ma poltredas ar c'hrennard o vutuniñ e gorn-butun. 

## Liammoù diavaez
*  An daolenn
*  ''Who buys paintings for $104m?'' – BBC News
Frav du

Ul labous boutin a-walc'h eo ar **frav du** (liester : *fraved du*), heñvel-tre ouzh ar vran. Aes-tre eo kemmeskañ an daou. Du eo an holl eus e bluñv, nemet an adskedoù glas ha limestra. Ur pigos kreñv e kreiz un takadig dibluñv a zo dezhañ. 

Muzuliañ a ra war-dro 47 cm gant ur pouez etre 400 ha 500 g. Bevañ a ra war-dro ugent vloaz.
Heñvel eo ar par ouzh ar barez.

## [[Boued]]
Ar frav a zebr amprevaned, krignerien, frouezh, kraoñ ha lostajoù.

## Annez

Neizhiañ a ra en tropadoù, e brankoù uhelañ ar gwez. Abaoe un nebeud bloavezhioù n'eo ket ral gwelet strolladoù fraved o chom er c'hêrioù p'eo bet distrujet meur a vodad-gwez gant korventennoù bras 1999.

## Skeudennoù

Skeudenn:Corvus Frugilegus Berlin-2.jpg
Skeudenn:Rook-Mindaugas Urbonas-2.jpg
Skeudenn:Wikiroekenkolonie.jpg
Corvus frugilegus  MHNT.ZOO.2010.11.174.1.jpg |*Corvus frugilegus * 


## Sell ivez
* Rummad al laboused renket hervez o anv boutin
* Rummad al laboused renket hervez o anv skiantel
Ar Muntr

***Ar Muntr*** (*le Meurtre*) a zo anv un dresadenn graet e 1934 gant al livour spagnol Pablo Picasso. Emañ hiriv e Mirdi Broadel Picasso e Pariz.

Hentet e oa Picasso gant ar marv kriz, abaoe emlazh e vignon Casademas, troet e oa gant ar c'hroazstagañ, ar c'horrida, ha marv Marat. 

## Liammoù diavaez
* An oberenn a c'haller gwelout e lec'hienn ofisiel ar mirdi.
594

*Diwar-benn bloavezh *'594*' an [[Deiziadur juluan|deiziadur juluan]] eo ar bajenn-mañ.*

## Darvoudoù

### Europa

#### Breizh

#### Frañs

### Azia
#### Reter-nesañ

#### Reter-kreiz

#### Reter-pellañ

### Afrika

### Amerikaoù
#### Norzhamerika
#### Suamerika

### Okeania

### Arzoù ha lizhiri
#### Livañ
#### Sonerezh
#### Lennegezh
*Ar barzhoneg kentañ en iwerzhoneg, *Amra Cholm Cille*, kan-meuliñ savet diwar marv Sant Colmcille. 
### Skiantoù ha politikerezh

### Armerzh
### A bep seurt/diasur

## [[:Rummad:Ganedigezhioù 594|Ganedigezhioù]]

Gwelet ivez :*[[:Rummad:Ganedigezhioù 594]]*

## [[:Rummad:Marvioù 594|Marvioù]]
*17 a viz Du : Gregor Teurgn, eskob hag istorour.

Gwelet ivez:*[[:Rummad:Marvioù 594]]*

__NOTOC__
Koulm (sant)

Sant **Koulm** pe *[[Koulmkell]]* (*Colm Cille* en iwerzhoneg, *koulm an iliz*) a oa ur manac'h ha sant iwerzhonat, ganet d'ar 7 a viz Kerzu 521 ha marvet d'an 9 a viz Mezheven 597. Koulskoude e lavarer eo e 594 e voe skrivet ar varzhoneg iwerzhonek kentañ da enoriñ ar sant marv. 

Sant Koulm zo, gant sant Padrig ha santez Berc'hed, unan eus tri sant meur Iwerzhon. Diazezañ a reas meur a vanati en Iwerzhon, a-raok divroañ, er bloavezh 563, da enez Iona, en Inizi Gall Bro-Skos, el lec'h ma reas e annez gant daouzek diskibl. Prezeg a reas an aviel e Bro-Skos ma c'hounezas ar Bikted d'ar feiz kristen. Marteze ivez e teuas da Vreizh. Goude bezañ beajet kalz war vor, evit e abostolerezh, e varvas en enez Iona. 

E Breizh e kaver roud anezhañ en anv ar chapel Sant-Koulm e Lokmaria-Kemper (dismantret) hag e Plougouloum (iliz-parrez *sant Koulm* pe *sant Kouloum*, anvet *église saint Colomban* e galleg).

Arabat e gemmeskañ avat gant Koulman pe Koulman Veur, ur sant iwerzhonat ivez, bet manac'h en Iwerzhon, e Bro-C'hall hag en Italia (anvet *Colomban* ivez e galleg).

Hervez Donatien Laurent e vefe gwerz Skolvan diwar-benn buhez Sant Koulmkell. Al "levr bihan" meneget er werz en dije da welet neuze gant an dornskrid bet adskrivet diwar hini Sant Finnian a Moville, a vije bet kaoz hervez lod da emgann Cul Dréimhne. En abeg d'al lazhadeg-se e vije bet roet pinijenn da Sant Koulm kuitaat e vro, ha mont da dreiñ ouzh Doue kement a eneoù estren evel ma oa bet lazhet en emgann. 

Gouel sant Koulm a zo d'an 9 a viz Mezheven.

## Liamm diavaez
*Buhez Sant Koulm e saozneg
*Notenn diwar-benn Sant Koulm en Holloueziadur Gatolik (saozneg)

## Levrlennadur
*Donatien Laurent : '« La gwerz Skolan et la légende de Merlin »', Ethnologie Française 1971 – tome 1, n° 3-4, p. 19-54
Emsavadeg Pask

**Emsavadeg Pask** (iwerzhoneg: *Éirí Amach na Cásca*, saozneg: *Easter Rising*) a oa bet un emsavadeg a grogas en Iwerzhon da vare Pask 1916. 

An emsavadeg a oa aozet gant an emsaverien republikan da zistagañ o bro diouzh Bro-Saoz diwar-bouez an armoù pa oa Breizh-Veur oc'h en emgannañ war douar-bras Europa. Embann a rejont e oa "British difficulty is irish opportunity". An emsavadeg vrasañ e oa en Iwerzhon abaoe emsavadeg 1798. Padout a reas an emsavadeg, a oa aozet dreist-holl gant an Irish Republican Brotherhood, eus Lun Fask, d'ar 24 a viz Ebrel 1916 betek an 30. Izili eus an Irish Volunteers, renet gant Padraig Pearse, harpet gant an Irish Citizen Army renet gant Séamas Ó Conghaile a lakaas o dalc'h war savadurioù 'zo e lec'hioù strategek e Dulenn hag a embannas krouidigezh Republik Iwerzhon, dizalc'h diouzh Bro-Saoz. Dister e voe taolioù an emsavadeg er peurrest eus ar vro ha c'hwitañ a rejont nemet en Cill Dhéagláin, e Kontelezh Mí. Mouget e voe an emsavadeg goude c'hwec'h devezh emgann. Kaset e voe he fennoù dirak al lez-vrezel, barnet d'ar marv ha lazhet. Dont a reas a-benn an emsavadeg avat da zegas en-dro republikanouriezh Iwerzhon e-kreiz al leurenn bolitikel er vro. Nebeutoc'h evit tri bloaz goude, e miz Genver 1919, e oa aozet an Dáil kentañ ha diazezet da vat Republik Iwerzhon gant stourmerien an emsavadeg chomet bev.

E 2016 eo bet embannet gant Aleksandr ar Gall e Mouladurioù Hor Yezh un dastumad skridoù liesseurt diwar-benn an Emsavadeg en istor Iwerzhon hag he heklevioù e Breizh, dindan an titl *Hep frankiz peoc'h ebet*. Disklêriadur ar gouarnamant da-c'hortoz a gaver ennañ troet e brezhoneg.
Roll al levrioù kanaouennoù brezhonek

**Mar plij, lakait er roll-mañ anvioù al levrioù kanaouennoù, gant anv an dastumer pe an oberour,  hini an embanner, hag ar bloavezh embann*.


## XIXvet kantved
*1838 : *Canaouennou gret gant eur C’hernewod*, gant Prosper Proux.
*1839 : *[[Barzaz Breiz]]*, gant Kervarker
*1866 : *Bombard Kerné : Jabadao ha Kaniri*, gant Prosper Proux.
*1868 : *[[Gwerziou Breiz-Izel]]*, levrenn gentañ, gant Fañch an Uhel
*1889 : *[[Chansons et danses des Bretons]]*, gant Narsis Kelien
*1874 : *[[Gwerziou Breiz-Izel]]*, eil levrenn gant Fañch an Uhel
*1890 : *[[Soniou Breiz-Izel]]*, gant Fañch an Uhel

## XXvet kantved
* 1923 : *[[Soniou Feiz ha Breiz]]*, kinniget gant Y.V. Perrot, Rener Feiz ha Breiz ; 50 kan notennet, renket e 4 c'hevrenn : 
**Soniou evid an holl, 
**Soniou evit tud yaouank, 
**Soniou evit bugale, 
**Rimadellou koant ha divizou fentus.

* 1930 : *[[Soniou Feiz ha Breiz]]*, eil emmbannadur ? 

*1933 : *[[20 chansons bretonnes, harmonisées par G. Arnoux]]*, Henry Lemoine & Cie, 1933, embannadur 1950 (kanaouennoù brezhonek ha gallek); kanaouennoù eiltoniet gant Georges Arnoux;
*1935? *[[Barzaz ha Soniou evit ar vugale]]*, gant Paotr Treoure, deiziad ebet 

*War-dro 1940? *War-raok, 20 chansons de route*. Levrik divyezhek. Anv embanner ebet na deiziad. A seblant bezañ bet embannet gant Strollad Broadel Breizh. 23 c'hanaouenn vrezhonek, diwar ar 36 a zo el levr (ha n'eo ket 20, evel a zo skrivet en titl). 

*1950? 
***[[Mojennou ha Soniou]]*. Potr Treoure. Deiziad ebet. War-dro 1950?
** *Digor an abadenn*, Cheun ar C'hann (1950)
*1951 : *[[Yaouankiz a gan, 15 Kanaouenn eiltoniet gant Polig Montjarret]]*, Collection Kendalc'h, 2l embannadur, 1951 (kanaouennoù brezhonek ha gallek)
*1957 : *[[Kanomp uhel]]*, embannet gant Kendalc'h, Tonioù skrivet. Adembannet e vo meur a wech. 

*1960? *[[Gwir Vretoned]] *, dastumad graet gant Armañs ar C'halvez, Skol. 
*1991 : *[[Brezoneg 'n eur gana]]*, dastumad savet gant Loeiz Roparz, Emgleo Breiz - Ar Skol Vrezoneg. 1991.

*1998 : *[[Enora]]*, dastumad kanaouennoù brezhonek evit bugale, gant un enrolladur, TES.

## XXIañ kantved
*2010 
** *[[Kanit 'ta tudoù‎]]*, Ti ar vro, Lesneven 
*2011 
** *Redek a rin keit*. Sav-Heol, 
** *[[Kanit 'ta tudoù‎]]*, Ti ar vro 
*2016 : *[[Parkadoù Sivi da Viken‎]]*, Sav-Heol
Hirder kensonennel

Er yezhoniezh e vez implijet an termen **hirder kensonennel** (saoz.: ''consonant length'') war tachenn ar fonologiezh hag ar fonetik evit komz eus ar fed ma c'hell ur gensonenn bezañ distaget berr pe hir, da skouer e saozneg *oran*'ge j**uice'' [ˈɒɾɪn**ʤː**uːs] « chug orañjez » ha [[katalaneg]] ''Ga**l·l**a'' « Galianez » kv. ''ga**l*'a* « gouel, lid ».

An darn vrasañ eus yezhoù ar bed, en o zouez ar brezhoneg, ne ra diforc'h fonologel ebet etre vogalennoù hir ha kensonennoù, da lâret eo daoust ha ma c'hell bezañ hiraet ur gensonenn dindan levezon elfennoù fonetikel all ne dalvez ket an diforc'h etre kensonennoù berr ha kensonennoù hir da diforc'hañ etre gerioù peuzheñvel a-hendall. Gant yezhoù all, avat, e talvez an hirder kensonennel da berzh fonemek evit lakaat ar c'hemm etre gerioù disheñvel o ster, evel da skouer en italianeg, japaneg, arabeg, finneg ha gandaeg.

Dre vras e vez diforc'het daou derez nemetken, da lârete eo kensonennoù berr enebiet ouzh kensonennoù hir. E yezhoù all avat, evel an estoneg, e vez graet an diforc'h etre tri derez hirder (berr/plaen, hir/damhir hag hir-tre/hiroc'h) daoust ha ma ranker anzav e teu an trede derez diwar ar fed meo bet kollet merkoù yezhoniel a-hed an amzer, da skouer: hir/damhir *linna* (< **linnan*) « eus ar gêr » kv. hir-tre *linna* (< **linnahan*) « d'ar gêr ».

Alies a-walc'h e vez liammet en un doare alofonennek hirder ar c'hensonennoù ouzh hirder ar vogalennoù evel da skouer e svedeg pe en italianeg ma rank ur gensonenn bezañ distaget hir da heul ur vogalenn verr hag ur gensonenn a rank bezañ distaget berr goude ur vogalenn hir evit ma vefe kempouez ar pouez silabennek atav, da skouer en italianeg: *penne* [ˈpen.ne] « pluñv, un doare toazennoù » kv. *pene* [ˈpɛːne] « kalc'h ».

E yezhoù all avat, ar finneg hag ar japaneg en o zouez, n'eus liamm ebet etre hirder ar vogalennoù hag hirder ar c'hensonennoù, da skouer e finnek m'eo fonemek koulz hirder ar vogalennoù hag hini ar c'hensonennoù:

: *taka* « kein »
: *takka* « oaled »
: *taakka* « samm »

Peurliesañ e tenn an hirder kensonennel d'ur rummad kensonennoù resis ha ral a wezh e c'hoarvez e penn-kentañ ur ger, daoust ha ma kaver kensonennoù berr enebiet ouzh kensonennoù hir e deroù ar gerioù e tchoukeg, un nebud yezhoù romanek, da skouer ar sikilieg hag an napolezeg hag e meur a yezh alemanek uhel hag ivez e meur a yezh komzet en Afrika evel ar tswaneg hag ar gandaeg ha talvez ar hirder kensonennl da verkañ arc'hwelioù yezhadurel.

## Gwelit ivez:
* Hirder (yezhoniezh)
* Hirder vogalennek
* Doubladur
* Kensonenn
Ferhat Abbas

**Ferhat Abbas** (1899-1985) (en arabeg:فرحات عباس), (anv klok: **Ferhat Mekki Abbas**), a zo ganet d'an 24 a viz Eost 1899 e Chahna, 10&nbsp;km e kreisteiz Taher e wilaya Jijel (Aljeria), ha marvet d'ar 24 a viz Kerzu 1985 en Aljer (Aljeria).

Brogarour, politikour ha den-Stad aljerian.    ,

## Oberennoù skrivet (e [[galleg]])

* *Le Jeune Algérien*. La Jeune Parque, Pariz, 1931 [adembannadenn Garnier, 1981. *Le Jeune Algérien : 1930. De la colonie vers la province. (da heul:) Rapport au maréchal Pétain : Avril 1941*. ].
* *J’accuse l’Europe*, Libération, Aljer, 1944.
* *Guerre et révolution I : La nuit coloniale*, Julliard, Pariz, 1962.
* *Autopsie d'une guerre : L’aurore*, Garnier, Pariz, 1980 . 
* *L'indépendance confisquée*, Flammarion, Pariz, 1984 .
Sant-Laorañs

**Sant-Laorañs** a zo ur gumun eus Treger e Breizh e departamant Aodoù-an-Arvor.
## Douaroniezh
Sant-Laorañs en em gav war un gribenn etre ar Yeodi (Kornog), hag an Teoulaz (?) (Reter). 

### Kumunioù amezek

## Anv
B. Tanguy : ***Eccl. de Lanlouren***, fin XIVvet; ***par. de Lanleuron***, 1414; ***Lanlouran***, 1427, 1442, 1444, 1452, 1461; ***Lanlaurens***, 1481; ***Sainct Lorans***, 1496; brezhoneg : **Zan(t) Lorañs**
diwar anv ur sant breton disanvet **Louran*, heñvelakaet gant sant *Laorañs*, ur merzher roman eus an IIIvet kantved
R. de Saint-Jouan : ***Bro-Lan*** (e galleg : *pays de lande*) dre skrid-embann pastell-vro Pontrev, 28 nivôse an II (17 Genver 1794)
## Istor
* Parrez eskopti Treger.
* War dro 1846, ur bodad labourerien-douar en em stalias, evel trevidien, en Aljeria gant ar maer kozh Le Brigant.
### 
#### [[Brezel-bed kentañ]]
* Mervel a reas 28 gwaz abalamour d'ar brezel hervez monumant ar re varv, da lavaret eo 4,15% ag ar boblañs hervez an niveradeg bet graet e 1911; lazhet e voe unan anezhe d’an 22 a viz Eost 1914 e Maissin e Belgia, soudard e oa en 19vet Rujumant Troadegiezh; daou vilour all a yeas diwar wel e Boezinge e Flandrez Belgia d’an 22 a viz Ebrel 1915, en 73vet Rujumant Troadegiezh Tiriadel e oant.
#### [[Eil brezel-bed]]
* Lazhet e voe penn-gorporal eus ar gumun e Biding (Moselle, Bro-C'hall) d’ar 14 a viz Even 1940. 
* Lazhet e voe pevar rezistant hag un den nann-soudard er gumun gant an Alamaned e 1944.

## Monumantoù ha traoù heverk
* Peulvan Keramforest.
* Moudenn Kastell-Pig.
* Kakouzeri gozh ar Fod-Vras (gwechall gant Marc'heien Ospital Sant-Yann Jeruzalem). Dizremmet. Aet da di-krampouezh.
* Komandiri ar Parakred. Dizremmet.
* Iliz katolik *Sant Laorañs* (penn kentan XVvet, 1650-1681). Enrollet ar 24 Meurzh 1926
* Kroaz ar vered (XVIIvet). Enrollet ar 24 Meurzh 1926
* Kroaz Sant-Laorañs (1746).
* Chapel Sant Plasid, pe Sant Ilio (1784), en e boull.
* Maner Rubriand (1730) aet da di-feurm, dizremmet.
* Feunteun *Sant Ilio*.
* Feunteun *Sant Laorañs*.
* Monumant ar re varv e liorzh ar Maerdi, luc’hskeudenn ha kartenn-bost.

* Monumant ar Rezistanted hag an den nann-soudard marvet e 1944, luc’hskeudenn.

## Poblañs

### Emdroadur ar boblañs abaoe 1962

## Melestradurezh

## Tud
## Levroniezh
* Régis de Saint-Jouan : *Dictionnaire des communes du département des Côtes d'Armor. Éléments d'histoire et d'archéologie*. Conseil Général des Côtes d'Armor 1990
* Bernard Tanguy : *Dictionnaire des noms de communes, trèves et paroisses des Côtes d'Armor. Origine et signification*. ArMen - Le Chasse-Marée. 1992
## Liamm diavaez

*  Sant-Laorañs war al lec'hienn Geobreizh
## Notennoù ha daveoù
Skiñvieg

**Skiñvieg** (distaget ) a zo ur gumun e Treger, e departamant Aodoù-an-Arvor.
## Douaroniezh
* War lez kleiz an Trev emañ Skiñvieg.
Kumunioù amezek : Ploueg-Pont; Tregonev; Sant-Jili-ar-C'hoad; Kervoroc'h;
## Anv
Bernard Tanguy (1992) : "**Eccl. de Sciffiec***, war dro 1330;* **par. de Schifiec***, 1380;* **Squiffryec***, 1389;* **Squiffiec***, fin XIVè, 1461;* **Squiviec***, 1464*".
Talvoudegezh : hevelep anv gant Ysgeifiog, parrez kontelezh Fflintshire e Bro-Gembre, *Squiffiec*, kêriadenn Plougastell-Daoulaz, *Squiviec*, kêriadenn Mûr, *Le Squiffiec*, ul lodenn douar Trémeven-Goueloù : diwar brezhoneg skav.
## Ardamezioù
*En geot e deir bleuñvenn skav en argant nozelek en aour, e vevenn en glazur; e gab en erminoù*
(diwar familh Le Meur de Keramanac'h, hag e zouge teir pempdiliaouenn)
## Istor
* Ul lodenn eus Ploueg-Pontrev e oa Skiñvieg.
### 
#### [[Brezel-bed kentañ]]
* Mervel a reas 60 gwaz abalamour d'ar brezel hervez monumant ar re varv, da lavaret eo 7,63 % ag ar boblañs hervez an niveradeg bet graet e 1911.
#### [[Eil Brezel-bed]]
* Mervel a reas daouzek den abalamour d'ar brezel.
## Monumantoù ha traoù heverk
* Taol-vaen, pe lia Kergadig, anvet "*Gwele Sant Yann*".
* Daou beulvan Kerdudalo (3,80 m) (unan bet diskaret).
* Peulvan Porzh-Floc'h (3 m).

Église Saint-Pierre-et-Saint-Paul de Squiffiec.jpg|An iliz katolik.
Squiffiec (22) Chapelle de Kermaria 01.JPG|Ar chapel.

* Iliz katolik *Sant Pêr ha Sant Paol*.
* Chapel Kervaria al Lann. XVIIvet kved; dizimplij abaoe 1921; (enskrivet d'an 3 a viz Gwengolo 1927).
* Kroaz Kervaria.
* Kroaz Kerantoupet (1785).
* Maner Kertangi, 1707-1733.
* Maner Keramanac'h (XVIII), e stad fall.
* Feunteun *Sant Yann* Keramanac'h.
* Feunteun Kergadig.
* Monumant ar re varv (1914-1918) e-tal an iliz katolik, luc’hskeudenn. 
* Monumant ar re varv (1939-1945),luc’hskeudenn.
## Emdroadur ar boblañs abaoe 1962

## Melestradurezh

## Tud
* Saturnin-Marie-Hercule du Bourblanc, kont, bet ganet e kastell Karamanac'h, e Skiñvieg, d'ar 26 a viz Du 1739, aet da Anaon e Sant-Pêr-Plewenn d'an 19 a viz Gwengolo 1819. Den a bolitik, war zu ar roueelerien.
* Rene Duval, ganet e Pleuzal d'an 20 a viz Gouere 1799; person Skiñvieg adalek an 18 Genver 1836; aet da Anaon e Skiñvieg d'ar 6 a viz Meurzh 1868.

## Levrioù talvoudus
* Régis de Saint-Jouan : *Dictionnaire des communes. Département des Côtes d'Armor. Éléments d'histoire et d'archéologie*. Conseil Général des Côtes d'Armor. Saint-Brieuc. 1990.
* Bernard Tanguy : *Dictionnaire des noms de communes, trèves et paroisses des Côtes d'Armor*. Chasse-Marée. Ar Men. 1992.
* Michel Froger et Michel Pressensé : *Armorial des communes des Côtes d'Armor et Ille et Vilaine.* 2008.
## Liammoù diavaez

* Skiñvieg war lec'hienn Geobreizh

## Notennoù ha daveoù
Tregonev

**Tregonev** a zo ur gumun eus Treger e Breizh e departamant Aodoù-an-Arvor.

## Douaroniezh
War lez kleiz an Trev emañ Tregonev.
Kumunioù amezek : Skiñvieg; Pañvrid-ar-Beskont; Pabu; Plouizi; Kervoroc'h
## Anv
 Bernard Tanguy (1992) : "**Tregoneau***, 1461;* **Tregonneau***, 1481*"

 Hervé Abalain (2000) : "*Village de* Conéo*, ou* Coneau*; cf.* Languéno*;* Langonneau".
## Dezougen

Gare-Trégonneau-Squiffiec--vers Paimpol.jpg|Ti-gar Tregonev-Skiñvieg.

* War al linenn hent-houarn Pempoull Gwengamp emañ Tregonev.
## Ardamezioù
## Istor
### 
* Brezel 1870-1871: mervel a reas daou soudard eus ar gumun.
### 
#### [[Brezel-bed kentañ]]
* Mervel a reas 24 gwaz abalamour d'ar brezel hervez monumant ar re varv, da lavaret eo 5,21 % ag ar boblañs hervez an niveradeg bet graet e 1911; unan anezhe a yeas diwar wel e Jemeppe-sur-Sambre e Belgia d'an 22 a viz Eost 1914, serjant e oa en 48vet Rujumant Troadegiezh.
#### [[Eil Brezel-bed]]
* Mervel a reas c'hwec'h den abalamour d'ar brezel.
## Monumantoù ha traoù heverk
* Taol-vaen Beuzeg-Vras.
* Peulaen Kervourc'h.
* Chapel *Sant Erwan* (1846).

Eglise Notre-Dame de Trégonneau.jpg|An iliz katolik

* Iliz katolik ha feunteun *Itron-Varia* (1858-1861-1863).
* Ti Beuzit-Vras.

Monument aux morts de Trégonneau.jpg|Ar monumant.

* Monumant ar re varv er vered en-dro d'an iliz katolik, luc’hskeudenn  ha kartenn-bost .
## Emdroadur ar boblañs abaoe 1962

## Melestradurezh

## Tud
* Amédée Cozic (1880-1915), skrivagner brezhoneg, barzh "Karedik".
## Liammoù diavaez

*  Tregonev war al lec'hienn Geobreizh
## Notennoù ha daveoù
Hirder (yezhoniezh)

Er yezhoniezh e vez implijet an termen **hirder** war tachenn ar fonologiezh hag ar fonetik evit komz eus ar fed ma c'hell ur vogalenn pe ur gensonenn bezañ distaget berr pe hir. 

Ne dalvez ket an hirder da berzh fonemek e meur a yezh. E meur a yezh all avat e talvez hirder ar c'hensonennoù ha/pe ar vogalennoù da diforc'hañ etre gerioù peurheñvel a-hendall, d.s.

: **Hirder kensonennel**:
:: Hungareg
:: berr: *me*'gy*** ("mont") kv. hir: ''me'''ggy*** ("kerezenn but")

: **Hirder vogalennel**:
:: Brezhoneg
:: berr: *m*'e**ll'' kv. hir: ''m**e**l''

Ral a wezh e vez kavet yezhoù implijet gante hirder ar vogalennoù hag hirder ar c'hensonennoù war un dro war al live fonemek. Ouzhpenn-se e vez levezonet [[silabenn|silabennoù]] a-bezh gant efedoù an hirder mar bez anezhañ kentoc'h evit ur [[vogalenn]] pe ur [[Kensonenn|gensonenn]] resis.

Peurliesañ, pa dalvez an hirder da diforc'hañ etre gerioù en ur yezh bennak e vez implijet daou derez pennañ, da lâret eo vogalennoù berr/plaen enebiet ouzh vogalennoù hir/hiroc'h. A-wezhoù, dre vras abalamour da abegoù istorel, e kaver ivez yezhoù implijet gante tri derez, da skouer an [[estoneg]] (berr, hir, hir-tre).

Ez-resis evit ma talvez an hirder da berzh [[fonem|fonemek]] e rankfe an holl elfennoù all eus ar gerioù diforc'het dre an hirder vogalennek pe kensonennel-se bezañ peuzheñvel. Peurliesañ avat ar fed ma vez hir pe verr ur vogalenn pe ur gensonenn a degas ivez kemmoù all, dreist-holl evit a sell ouzh perzhioù ar vogalennoù all tro-dro pe tost oute, da skouer:

: [[Saozneg]] "i" 
:: berr: /ɪ/ kv. hir /iː/
::d.s. ''h**i**t'' ("skeiñ") kv. ''h**ea**t'' 

: [[Brezhoneg]] "e"
:: berr: /ɛ/ kv. hir: /eː/ 
::d.s. ''kr**e**nnañ'' kv. ''kr**e*'nañ*
(Notenn: N'eo ket bet merket ar friadur en treuskrivadur

## Gwelit ivez:
* Hirder vogalennek
* Hirder kensonennel
* Kronem
Koumoulenn vras Magellan

**Koumoulenn vras Magellan** a zo ur c'halaksienn gorr. Emañ 54 900 parsek diouzh Hent Sant-Jakez (da lâret eo war-dro 179 000 bloavezh-gouloù) ha hañval eo emañ e kelc'htro en-dro d'hor galaksienn. Daoust d'he stumm e soñjer e oa ur c'halaksienn gildroennek sparlek zo bet distummet gant nerzhioù mare Hent Sant-Jakez evel Koumoulennad vihan Magalhães. War a seblant a-hend-all en defe miret e sparl kreiz. Pevare galaksienn hor Strollad Lec'hel eo diouzh he ment. Ar C'halaksienn dostañ dimp eo ivez goude galaksioù korr ar C'hi Bras hag ar Gwareger.

Ne c'heller gwelet anezhi nemet en oabl an hanterzouar su diouzh an noz, a-dreñv steredeg an Aouredenn hag hini an Daol. Anavezet eo abaoe ar Ragistor gant annezidi an hanterzouar su met meneget e oa evit ar wech kentañ gant ar steredoniour persat Abd-al-Rahman Al Soufi e 964. Meneget eo gant Amerigo Vespucci e rentañ-kont e veaj e 1503—1504 hep termenadur gwirion hag ez eo ergerzhadenn Fernão de Magalhães en-dro d'an Douar a roas brud dezhi hag a zegasas hec'h anv.

Kavout a reer en he c'hreiz nivlennad an Darentolenn, an hini oberiantañ eus an toleadoù gant gourlammoù stered er Strollad Lec'hel ha meur a zruilhad digor hag a zruilhad boulek.

Staget eo su ar « sparl kreiz » ouzh Koumoulennad vihan Magalhães dre ur framm gaz ha stered anvet Pont Magalhães. 
Un orin eo da Redenn Magalhães ivez, ur framm diframmet diouzh ar Goumoulenn gant nerzhioù mare Hent Sant-Jakez.

## Liammoù diavaez
*  Titouroù eus an SEDS diwar-benn Koumoulennad vras Magalhães

## Daveennoù
Emglevioù Evian

D'an 18 a viz Meurzh 1962 eo bet sinet gant Aljeria ha Bro-C'hall emglevioù Évian, merkañ a reont fin ar brezel etre an div vro.

## Tud hag o deus kemeret perzh

**Dileuridi an [[FLN]]:**
*Krim Belkacem 
*Saad Dahlab 
*Ahmed Boumendjel 
*Ahmed Francis 
*Taïeb Boulahrouf 
*Mohamed Seddik Ben Yahia 
*Redha Malek 
*Kaïd Ahmed 
*Komandant Mendjli 

**Dileuridi bro C'hall:**
*Louis Joxe 
*Bernard Tricot 
*Roland Cadet 
*Yves Roland-Billecart 
*Claude Chayet 
*Bruno de Leusse 
*Vincent Labouret 
*Jean Simon (jeneral) 
*Hubert de Seguins Pazzis (letanant-kolonel) 
*Robert Buron 
*Jean de Broglie
Béla Bartók

**Béla Bartók** pe **Bartók Béla** hervez Hungariz, zo ganet d'ar 25 a viz Meurzh 1881 e Nagyszentmiklos e Hungaria (Hiziv Sânnicolau Mare, e Roumania), ha marvet d'ar 26 a viz Gwengolo 1945 e New York. Ur sonaozour e oa ha dastum a rae tonioù hengounel eus Europa ar Reter.
Ferenn c'hravitadurel

Ar **ferennoù gravitadurel** a zistumm ar skeudenn a resever eus un dra evel ur c'halaksienn.

## Orin an distummadur
Un astr tolzennek, evel ur steredenn, un toull du pe ur c'halaksienn, a gamm ar gouloù.

Pa eveshaer galaksiennoù pe kwazaroù zo e weler efedoù optik iskis a-wezhioù : dizoublet e vez o skeudenn, teir pe pemp gwezh zoken a-wezhioù, etrezo un nebeud eilennoù gwarenn hed peotramant e kemeront stumm krommennoù en-dro d'un ahel kreiz.  Hervez ar relativelezh hollek, un astr tolzennek, da skouer an Heol, a ziheñch ar bannoù gouloù a dremen en e gichen. Kadarnaat a ra bezañs un dolzenn deñval a zistumm ar gouloù un tu bennak e-kreiz ar skeudennoù, etre an draez hag an Douar. 

Ijinomp da skouer e vefe ur c'halaksienn tost hag ur c'houazar pell a-steud war ur memes linenn bizañ, da lâret eo diouzh ar memes tu rik en oabl. Ar gouloù a zeufe betek ennomp eus ar c'houazar a vefe diheñchet bras neuze pa dremenfe hebiou d'ar c'halaksienn. Er skouer se, ar bannoù gouloù a dremen un disterañ a-us d'ar c'halaksienn zo diheñchet etrezek an traoñ hag a grou ur skeudenn eus ar c'houazar dilec'hiet trema an nec'h. War ar c'hontrol, ar bannoù gouloù a dremen dindan ar c'halaksienn zo diheñchet etrezek an nec'h hag a grou ur skeudenn eus ar c'houazar zo dilec'hiet war-zu an diaz. Evel se, pa vez trubuilhet skignadur gouloù ar c'houazar gant ar c'halaksienn tost e krou meur a skeudenn eus ar c'houazar-se. Depantout a ra niver ar skeudennoù diouzh stumm ar c'halaksienn ha diouzh pervezhded al linennadur. A-wezhioù, pa vez div draez war ar memes linenn en un doare disi, e c'hall skeudenn an draez pellañ bezañ kemmet kement ha ken bihan ma kemer stumm ur walenn gouloù a gelc'h skeudenn an draez tostañ. 

Ouzhpenn krouiñ meur a skeudenn eus ar c'houazar, emañ ar c'halaksienn o vont da greizenniñ ar gouloù anezhañ ha da broduiñ eta skeudennoù kalz skedusoc'h. Talvoudus e c'hall bezañ an efed-se pa seller ouzh korfoù a daol nebeut a c'houloù.

## Istor

Fritz Zwicky en doa rakwelet e 1937 e c'hallfe ar galaksiennoù degas efedoù gravitadurel war gouloù ar mammennoù a oa a-dreñv dezhe. Kement-se a-drugarez da lezennoù ar relativelezh hollek diazezet gant Einstein. Ret e voe gortoz 1979, koulskoude, evit evit kavout ar skouer kentañ
Boreas

**Boreas** (Βορέας e henc'hresianeg) eo anv avel yen an hanternoz e mojennoù Hellaz kozh. Talvezout a ra e anv kement hag *avel an hanternoz*, pe *an hini a zebr*. 
 
Unan eus an Anemoi eo, kar ha par eo d'an Aquilo latin. Avel ar goañv eo, kreñv hag imoret fall. Diskouezet eo bet evel un den kozh askellek, gant blev ha barv hir, ur grogenn gantañ. Hervez Pausanias n'eo ket treid en doa Boreas met naered. Koulskoude eo treid denel askellek a weler dezhañ en oberennoù arzel. 
 
Liammet e veze e anv ouzh ar c'hezeg. Lavaret e veze e oa tad da zaouzek ebeul, goude kemeret gantañ stumm ur marc'h, diwar kezekenned Eric'hthonios, roue Troia. Al loened-se a oa brudet da redek er parkadoù greunek hep kerzhout war ar plant. 

Plinius a gave dezhañ, en e *[[Naturalis istoriae‎]]* (iv.35 ha viii.67) e c'halle ar c'hezekenned kaout ebeulien hep skoazell marc'h. Hellaziz a grede edo Boreas o chom e Trakia. 

Tad e oa Boreas 
* da zaou vab: Zetes ha Kalais, a oa e-touez an Argonaoted.
* da ziv verc'h: C'hione ha Kleopatra.

Diwezhatoc'h e oa bet kaoz eus Boreas evel tad Boutes ha Lykourgos (diwar mammoù disheñvel), hag evel serc'h d'an nimfenn Pitys.
Kronem

Er yezhoniezh e vez implijet an termen **kronem** (saoz.: ''chroneme'', diwar ar henc'hresianeg: χρονος "amzer") war tachenn ar fonologiezh hag ar fonetik evit komz eus unanenn teorikel diazez hirder ur fonenn, da lâret eo muzul hirder ur gensonenn pe hirder ur vogalenn.

Un nevezc'her an hini eo betek e saozneg.

E darn vrasañ ar yezhoù kemm a ra hirder ar c'hensonennoù hag ar vogalennoù hervez an endro fonetikel, da lâret eo ar sonennoù all tro-dro dezhe pe tost oute. E yezhoù all avat e c'hell talvezout an hirder da elfenn fonemek evit lakaat kemm etre gerioù peuzheñvel o stumm a-hendall, da skouer "*m*'e**ll''" (berr) kv. "''m**e*'l*" (hir) e brezhoneg.

Ne gomzer ket eus kronemoù atav avat bewech ma talvez an hirder da elfenn fonemek. Hervez un dielfennadur diazezet war keal ar c'hronemoù e vez dielfennet ar vogalenn hir /aː/ evel un unanenn enni div skizhad: /a/ (vogalenn) mui /ː/ (kronem), kentoc'h evit dielfennañ /aː/ e degouezhioù resis all evel ur skizhad unvan enni un elfenn nemeti, da lâret eo ur vogalenn, ma vez kontet an hirder evel unan eus perzhioù fonetikel ar vogalenn-se. Bez' e c'heller keñveriañ an daou doare dielfennañ-se gant an daou doare da dielfennañ diftongenn hervez framm fonologel ur yezh resis, da skouer [ai] a c'hell bezañ dielfennet evet ur skizhad unanennek /aj/ pe evel un heuliad ennañ div vogalenn /ai/.

## Gwelit ivez:
* Fonem
* Hirder (yezhoniezh)
* Hirder vogalennek
* Hirder kensonennel
Sathamangalam R. Srinivasa Varadhan

Ganet eo **Sathamangalam R. Srinivasa Varadhan** d'an 2 a viz Genver 1940 e Madras (Chennai bremañ), en India. Ur probablour amerikan a orin indiat eo.

## Studioù

E skol-veur Madras e tap un aotreegezh e 1959 hag un doktorelezh en Indian Statistical Institute (ISI) e 1963, renet gant Calyampudi R. Rao. Abaoe 1963 e labour e Courant Institute of Mathematical Sciences eus New York University, kelenner eo eno bremañ (2007).

## Goproù
* Priz Steele, e 1996 evit e labour gant Daniel W. Stroock war an *doare skignadur*
* Priz Abel, e 2007 evit teorienn an diroudadurioù ledan gant Monroe Donsker
Oman

**Oman** (arabeg عمان), ent-hir **Sultanelezh Oman**, a zo ur stad en Azia ar Mervent e gevred Ledenez Arabia, a-hed Mor Arabia ha Pleg-mor Oman. Maskat eo ar gêr-benn.
Apollonios

**Apollonios** zo un anv gresianek, (**Apollonius** ar stumm latinekaet) a c'hall bezañ hini:

-tud en istor:
* Apollonius (prederour), ur prederour hellazat, anvet Apollonios Tyana.
* Apollonios Karia, un istorour, ganet en Aphrodisias
* Apollonios Rodos (ganet war-dro 270 kent JK, levraoueger ha barzh, 
* Apollonios Perga (262–190 kent JK), steredoniour
* Apollonius Tralles (eil kantved kent JK), kizeller
* Apollonius Athena (kentañ kantved kent JK), kizeller
* Apollonius Molon (70 kent JK), retorikour
* Apollonius of Tyana (2 CE–98), prederour
* Apollonius Dyscolus (eil kantved), yezhadurour
* Saint Apollonius (died c. 186), un den a relijion
* Apollonius of Ephesus (fl. 180-210), un den a relijion hag ur skrivagner
* Apollonius the Effeminate (fl. 120 BCE) ur retorikour hellazat eus Alabanda e Karia.
* Apollonius the Sophist eus Alexandria, yezhadurour brudet, a veve moarvat war-dro dibenn ar c'hentañ kantved .

-Traoù all:

Gwelout ivez: 
* Apollo
* Apollonia 
* Apollodoros
* Apollinaris
Tour an avelioù

**Tour an Avelioù** eo an anv a vez graet eus un tour eizhkornek, a oa un horolaj dre zour (*[[horologion]]* a vez graet anezhañ ivez), savet en Aten war-dro 50 kent JK gant Andronicus Cyrrhus e forom roman an amzer. Hervez mammskridoù zo koulskoude e c'hallfe bezañ bet savet er c'hantved kent, a-raok ar peurrest eus ar forom. 

En diabarzh e oa un horolaj dre zour (*clepsydra*), hag ac'h ae en-dro gant dour o tiskenn eus an Akropolis.

Pep hini eus an eizh mogerenn a ziskouez unan eus an eizh avel o nijal dre an oabl. 

## Eizh avel an eizh mogerenn
* Boreas, diskouezet gant blev ha barv foutouilhek, en ur sae stummet evel un avel-dro, ur grogenn en e zorn,
* Kekias, avel eus ar biz, gant ur skoed leun a gazarc'h
* Apeliotes, avel reter, en ur sae leun a frouezh ha pennoù-ed
* Euros, avel c'hevred, barvek, en ur sae dev,
* Notos, avel greisteiz, o skuilhañ dour,
* Lips, avel vervent, krog en aros ul lestr
* Zefiros, avel gornok, divarv, o skignañ bleunioù eus e vantell
* Skiron, avel walarn, gant ur gaoter, arouez ar goañv.

## Horolajoù-heol, horolaj dre zour
Dindan an uhelvos an eizh avel ez eus nav horolaj-heol.

## Tour-iliz
E penn kentañ an oadvezh kristen e oa deuet an tour da vezañ tour un iliz vizantinat. Damc'holoet e oa bet gant douar ken na voe dizouaret en XIXvet kantved gant *Kevrediezh Hendraouriezh Aten*.
Roland Jourdain

**Roland Jourdain**, lesanvet « Bilou », a zo ur merdeer Breizhat ganet d'an 28 a viz ebrel 1964 e Kemper.

Staliet eo hiriv an deiz e Kemper ha gourdoniñ a ra e Forz-Fouen. Skipper an 60 troatad Imoca *Veolia environnement* eo eñ. Brudet kenañ eo e bed ar bageal da gentañ penn abalamour d'e ampartiz, ha da eil abalamour d'e fent.

## Loreadeg
*2007 - Diwerniañ a ra goude an inizi Kergelenn e-kerzh ar v/Barcelona world race.
*2006 - Hent ar Rhum 2006 : 1
*2005 - Calais Round Britain Race : 1
*2005 - Transat Jacques Vabre : 2 gant Ellen MacArthur
*2003 - Hent ar Bed Nevez: 1
*2003 - Calais Round Britain Race : 2
*2003 - Transat Jacques Vabre : 2 gant Alex Thompson
*2002 - Priz bras Kiberen ha Marseille : 1
*2002 - Regata Rubicon : 1
*2002 - Hent ar Rhum : 4
*2001 - Kampion ar bed MMA IMOCA
*2001 - Transat Jacques Vabre gant Gaël Le Cléac’h : 1
*2001 - Vendée Globe : 3 war *Sill*
*2001 - EDS Challenge : 2 sur *Sill*
*2000 - Europe 1 New Man Star : 2 war *Sill*
*1999 - Transat Jacques Vabre : 4 war Sill
*1998 - Solitaire du Figaro : 5
*1997 - Transat Jacques Vabre : 4 war *Banque Populaire *
*1997 - Solitaire du Figaro : 6
*1996 - Solitaire du Figaro : 6
*1995 - Transat Jacques Vabre war *Région Haute Normandie* gant Paul Vatine : 1
*1994 - Transat AG2R : 1 (gant Jean Le Cam)
*1994 - Solitaire du Figaro : 3
*1993 - Redadeg Europa : 1 war *Fujicolor*
*1992 - Transat AG2R : 3
*1991 - Redadeg Europa war RMO : 1
*1989 - Kampion ar bed war Formulenn 40
*1989 - Whitbread war *Fazisi*
*1985 - Whitbread gant Eric Tabarly war *Côte d’Or*

## E lec'hienn
*lec'hienn ar merdeer
Kanton Benac'h

**Kanton Benac'h** a oa anezhañ ur bastell-vro votiñ eus Breizh, e departamant Aodoù-an-Arvor.

## Kumunioù
Kanton Benac'h a yae 7 kumun d'ober anezhañ:
* **[[Benac'h]]**
* ar Chapel-Nevez
* Gurunuhel
* Lokenvel
* Louergad
* Plougonveur
* Treglañviz

## Daveoù
*  INSEE, poblañs lezennel kantonioù Aodoù-an-Arvor