open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Marie Spartali Stillman

**Marie Euphrosyne Spartali** (Londrez, 10 a viz Meurzh 1844 - Londrez, 6 a viz Meurzh 1927), a oa un arzourez ha livourez saoz, gresian a-orin, ha patrom d'ar rakrafaelourien saoz.

## Buhez

Maria Spartali a oa merc'h yaouankañ Michael Spartali (1818–1914), ur marc'hadour pinvidik, rener ar gompagnunezh Spartali & Co, konsul-jeneral Gres e Londrez etre 1866 ha 1882. Hennezh a oa erruet e Londrez war-dro 1828. Eno e oa dimezet da Euphrosyne "Effie" Varsami (1842–1913), 24 bloaz yaouankoc'h, merc'h d'ur marc'hadour gresian deuet eus Genova.

E 1871 e timezas gant ar c'hazetenner ha livour stadunanat William James Stillman (1828-1901).

Patrom e voe Marie Spartali-Stillman evit al livourien Ford Madox Brown, Edward Burne-Jones, Julia Margaret Cameron, Dante Gabriel Rossetti ha Spencer Stanhope.

## Skeudennaoueg

Dante Gabriel Rossetti - Marie Spartali Stillman.jpg|Rossetti : *Marie Spartali* (1869)
Marie_Spartali_Stillman_-_Self-Portrait.jpg|Marie Spartali-Stillman : emboltred (1871)


Dante's Dream at the Time of the Death of Beatrice by Dante Gabriel Rossetti.jpg|Rossetti : *Dante's Dream* (1871)
Dante Gabriel Rossetti - The Bower Meadow.jpg|Rossetti : *The Bower Meadow* (1872)
A Vision of Fiammetta by Dante Gabriel Rossetti.jpg|D. G. Rossetti : *A Vision of Fiammetta* (1878)
The Mill by Edward Burne-Jones.jpg|E. Burne-JOnes : *The Mill* (1882)

## Notennoù
Beatrice di Monferrato

**Beatrice di Monferrato**(c.1210- 1274) a oa un itron italian en XIIIvet kantved.

Merc'h e oa da

Dimezet e oa da. He zrede pried e oa, ha daou vab o doa bet. Goude marv he fried ec'h addimezas teir gwech.

Hervez vida an troubadour Gauseran de Saint-Leidier e oa Beatrice an hini a oa an *domna* (iton, mestrez) a gare. Kanañ a rae e garantez outi en e ''cansos.

## Notennoù
Alexa Wilding

**Alexa Wilding** (ganet *Alice Wilding*, war-dro 1845–48 – 1884) a oa patrom da veur a livour rakrafaelour saoz. Labourat a reas gant Dante Gabriel Rossetti, etre 1860 ha 1870, muioc'h eget Elizabeth Siddal, Jane Morris ha Fanny Cornforth a zo brudetoc'h koulskoude. Anezhi n'ouzer ket kalz tra, pa'z eus bet skrivet kalzik diwar-benn ar maouezed all. Gwir eo ne oa ket liammet ouzh an arzour dre ar garantez evel ar re all.

Eus Shrewsbury, e Shropshire, e kornôg Bro-Saoz, tostik da harzoù Kembre, e oa tud Alexa, hogen hi a oa ganet e Surrey war-dro 1845. E dad a rae pianoioù. Ur plac'h a laboure e oa, met ne oa ket ken kalet he buhez e-skoaz al labourerezed all, ha desked he doa lenn ha skrivañ. Kemenerez e oa ha c'hoant ganti mont da aktourez pa reas anaoudegezh gant Rossetti.

## Poltredoù Alexa Wilding

**[[Lady Lilith]]* (1864–68) a oa bet graet gant Fanny Cornforth da gentañ, ha graet en-dro gant Wilding e 1872–73
**[[:Image:Dante Gabriel Rossetti - Venus Verticordia.jpg|Venus Verticordia]]* (1864–68) a oa keginerez Rossetti da gentañ, adlivet gant dremm Wilding goude
* *[[:Image:Rossetti monna.jpg|Monna Vanna]]* (1866)
* *Regina Cordium* (1866)
* *[[:Image:Rosetti sibyl.jpg|Sibylla Palmifera]]* (1866-70)
* *[[:Image:Dante's Dream at the Time of the Death of Beatrice by Dante Gabriel Rossetti.jpg|Dante's Dream at the Time of the Death of Beatrice]]* (1871; an hind ar muiañ a-gleiz)
* *[[:Image:Dante Gabriel Rossetti - The Bower Meadow.jpg|The Bower Meadow]]* (1871–72)
* *[[Veronica Veronese]]* (1872)
* *[[:Image:Rossetti, Dante Gabriel - La Ghirlandata - 1871-1874.jpg|La Ghirlandata]]* (1873)
* *[[:Image:Holygrail.jpg|Damsel of the Sanct Grael]]* (1874)
* *[[:Image:La-Bella-Mano.jpg|La Bella Mano]]* (1875)
* *[[:Image:Dante Gabriel Rossetti The Blessed Damozel.jpg|The Blessed Damozel]]* (1975–78)
* *[[:Image:Die Geliebte.jpg|The Beloved]]* (1863) da gentañ gant Marie Ford, hag awenet gant Wilding a-hervez pa oa bet great un adliv e 1873.
Alberzh Trevidig

**Alberzh Trevidig** (*Albert Trévidic* en ti-kêr), ganet e miz Mezheven 1921 e Plougêr ha marvet e miz Gouere 2012 e Karaez-Plougêr, a zo un den en deus gouestlet e vuhez da sevenadur Breizh ha d'ar brezhoneg.

Skolaer eo bet a-raok dont da vezañ merour ospital Karaez.

Labouret en deus gant Polig Monjarret evit dastum tonioù kozh, gant Loeiz Roparz evit reiñ lañs en-dro d'ar festoù-noz. Savet en doa Kelc'h Keltiek Karaez e 1947, ha Bagad Chiminaoued Karaez e 1948. Prezidant ar c'helc'h eo bet e-pad 25 bloaz (1947-1972).
 
Dastumet en deus kontadennoù (bet embannet gant Hor Yezh). Kaset en deus ar gouren war-raok ivez. Sekretour meur ar FALSAB (*Fédération des Amis des Luttes et des Sports Athlétiques Bretons*) eo bet.

Gant Pêr Roy e krouas Kreizenn Sevenadurel Kendalc'h.

Ezel eo bet eus ar MOB (*Mouvement pour l'Organisation de la Bretagne*) adalek 1958 hag e-pad un toullad bloavezhioù. 

Resevet en deus kolier Urzh an Erminig e 1990.

Aet eo da Anaon e miz Gouere 2012.

## Skridoù
*(gant Mai Aoffred) *Gerioù implijet e korn-bro Karaez* Hor Yezh, 1982, niv. 144, ha niv. 148-149 (1983).
*"Kontadennoù Iwan ar Roc'h ha Jañ-Louilh Rolen" Hor Yezh, niv. 156-157 (1984), niv. 172-173 (1987).
*"Dibarderioù rannyezh ar Poc'hêr", niv. 172-173 (1987)

## Liammoù diavaez
*Kemenn e varv war ABP.
Kegin

**Kegin** a c'hall bezañ :
 
*un evn : kegin (evn)
*ur pezh eus un ti ma vez keginet, pe aozet boued: kegin (pezh)
* a-wechoù e ra dave d'an arz keginañ, gwelet : keginerezh.
Kegin (pezh)

Ar **gegin** eo ar pezh, pe sal, eus an ti ma vez aozet ar boued hag ar predoù. Keginer, pe keginerez, a vez lavaret eus an hini a aoz ar meuzioù gant ar binvioù-keginañ. 

## Binvioù
Aozet e vez ar boued e kastelodennoù pe paelonoù lakaet war tan ar geginerez, pe e-barzh pladoù lakaet er forn. 

## Binvioù kozh
Gwechall e veze keginet a-us d'an oaled ma veze graet tan. War un trebez e veze lakaet ur pod-houarn , pe istribilhet ur gaoter a-us d'an tan. 
Ur plac'hig a veze lakaet d'ober war-dro an tan, ha da skarzhañ al ludu, evel er vojenn Luduennig.
Tro Bro-C'hall war varc'h-houarn 1909

Dalc'het e oa bet 7 Tro Bro-C'hall war varc'h-houarn etre ar 5 a viz Gouere hag ar 1 a viz Eost (14 tennad-hent, 4 497 km). Evit ar wech kentañ e oa bet gounezet gant ur marc'hhouarnour estren, ar reder luksembourgat François Faber, 28,658 km/e e dizh keitat. Aet e oa bet ar maout gantañ en 2, 3de, er 4re, 5, 6 hag en 10 tennad-hent.

Aet e oa kuit an Dro eus Pont ar Jatte (Pariz) war-du an norzh hag ar reter a-raok distreiñ da Sportva ar Briñsed (Pariz) dre ar c'hornôg : heñvel-mik eo an hentad ouzh hini 1908.

55 reder hepken a oa deuet a-benn da dizhout Pariz war ar 150 o devoa lakaet o anv er penn-kentañ.
## Tennadoù-hent e Breizh
* 25 a viz Gouere : 11 tennad-hent etre Bourdel (Gironde) ha Naoned ; trec'h eo Louis Trousselier .
* 27 a viz Gouere : 12 tennad-hent etre Naoned ha Brest ; trec'h eo Gustave Garrigou .
* 29 a viz Gouere : loc'het 13 hag 2 tennad-hent eus Brest war-du Caen (Calvados).
## Renkadurioù

## Pennad kar
* Roll gounideien Tro Bro-C'hall
Herodez Antipas

**Herodez Antipas** pe **Antipater** (henc'hresianeg : Ἡρῴδης Ἀντίπατρος *Hêrôdês Antipatros* ; -21 - 39) a oa tetrark Galilea ha Perea adalek 4 kent JK. 

Mab e oa da Herodez Veur ha d'e bevare pried ar Samaritanez Malthákē. Eil pried Herodiadez e oa. 

Sevel a reas Tiberias war lez kornôk Mor Galilea, en enor d'an impalaer Tiberius.
Eñ an hini a c'hourc'hemennas marv Yann ar Badezour hervez an Testamant Nevez (Aviel Mazhev, XIV, 1-12).

Dimeziñ a reas d'an Nabateanez Phasaelis, a oa merc'h da Aretas IV, eus Petra,  met he c'has kuit a reas evit addimeziñ d'e nizez Herodiadez, merc'h d'e hantervreur Aristobule IV, ha dre-se merc'h-vihan da Herodez Veur. Herodiadez a oa neuze pried da hantervreur Antipas, Herodez Boethos, a guitaas en e vev, ma savas trouz d'ar mare. Mamm e oa da Salome. 


Musée de Lille P. F. de Grebber.jpg|*[[Yann ar Badezour]] dirak Herodez*Pieter De Grebber, 
Cristo ante Herodes (Maestro de Sijena).jpg|Jezuz dirak Herodez (Aviel Lukaz, XXIII, 6-12)Sternaoter Manati Sijena, (1519)
Charles-Edmond Daux

**Charles-Edmond Daux** (1855 e Reims - marvet goude 1937) a oa ul livour gall. Gant Alexandre Cabanel e teskas ar vicher livour, hag an diskouezadeg kentañ ma kemeras perzh enni a voe Saloñs an arzourien c'hall e 1878. Brudet eo e livadurioù merc'hed en o noazh savet en ur mod akademek.
Yvon Marrec

**Yvon Marrec** a oa ur marc'hhouarnour breizhat bet ganet d'an 9 a viz Meurzh 1929 e Lesneven.

Bet renket da 3de e Priz meur ar Broadoù e 1952, war-lerc'h Louison Bobet ha Maurice Blomme (Belgia).

Aet e oa da Anaon d'ar 27 a viz Mezheven 1989 e Plouzeniel. Bep bloaz e vez dalc'het ur redadeg eno, *Priz meur Plouzeniel* hec'h anv, e koun Yvon Marrec.
Herodez Filipos Iañ

**Herodez Filipos Iañ** a oa mab da Herodez Veur, ha d'e drede pried Mariamne. 

Kentañ pried Herodiada e voe, ha tad Salome.
Izabel Portugal (Dugez Bourgogn)

**Izabel Portugal** (1397–1471), a oa infantez Portugal ha Dugez Bourgogn goude dimeziñ da Fulup III Bourgogn, ha bout e drede gwreg.

Merc'h e oa da João Iañ, roue Portugal, ha da Philippa of Lancaster. 

Da 32 vloaz, diwezhat a-walc'h eta hervez boazioù an amzer, e timezas Izabel, en 1430, da Fulup III Bourgogn, e L’Écluse, ha festoù a voe e kêr Brugge. Tri mab o doe, met an daou gentañ a varvas en bugelig; ne chomas bev nemet unan: Charlez an Her a renas war-lerc'h e dad.
João Iañ Portugal

**João Iañ** (1358-1433) a oa Roue Portugal (1385 - 1433).

Goude marv ar roue Fernando I e voe renet ar vro gant ar rejantez Leonor Teles. En em sevel a reas ar bobl a-enep dezhi, hag en o fenn e oa Don João, aotrou Avis. Sikour a c'houlennas Leonor Teles digant roue Kastilha, Juan I, he mab-kaer. Trec’het e voe arme Kastilha en emgann Aljubarrota e 1385 ha ren a reas João war-lerc'h, gant an anv João I.

## Dimeziñ ha bugale
Dimezet e oa da Philippa of Lancaster (Filipa de Lencastre e portugaleg) (1359-1415) ha nav bugel o doe. Seizh anezho a eas betek o oad gour, hag anvet int an *[[ínclita geração]]*:

* Branca de Portugal (1388-1389), marvet da ur bloaz
* Afonso (1390-1400), marvet da zek vloaz
* Duarte Iañ Portugal (1391-1438), Roue Portugal war-lerc'h e dad, barzh ha skrivagner
* Pedro, Dug Coimbra (1392-1449), a voe un infant desket, rejant e-pad minorelezh an danvez roue Afonso V. Mervel a eure en Emgann Alfarrobeira
* Henrique, Dug Viseu, *O Navegador* (1394-1460), a bostas e vadoù er verdeadurezh ha sevel kartennoù 
* Izabel Portugal (Dugez Bourgogn) (1397-1471), dimezet da Fulup III Bourgogn, derc'hel a reas ul lez leun a dud desket
* Branca (1398), marvet yaouankik
* João, Infant Portugal (1400-1442), konestabl Portugal, tad-kozh da Izabel Iañ Kastilha
* Fernando, an Infant Santel (1402-1437), marvet prizoniad e Fes.

Daou vab bastard en doe ivez, gant Inês Pires:
* Afonso Iañ Bragança (1377-1461), kont Barcelos, kentañ dug Bragança ha diazezour Tierniezh Bragança.

* Beatriz (war-dro 1386-1447), dimezet gant Thomas FitzAlan, 12vet kont Arundel.
Mariamne

**Mariamne** pe **Mariamme** (Μαριάμνη, Μαριάμμη) a zo stumm henc'hresianek an anv hebreek Mariam pe Miriam.

Μαριάμη (Mariame) eo skrivet gant Josephus; en embannadurioù e lenner Μαριάμμη/Mariamme, gant daou *m*. Diwezhatoc'h e troas da Mariamne, ar stumm a vremañ. En hebreeg eo מִרְיָם / Miriam, evel er Bibl: Miriam eo anv c'hoar Moizez hag Aaron. 

* Mariamne Iañ, pried da Herodez Veur, e bried kentañ
* Mariamne II, pried da Herodez Veur, e drede pried
* Mariamne III, merc'h-vihan da Herodez Veur
* Mariamne IV, merc'h-vihan da Herodez Veur
* Mariamne V, merc'h da Herodez Agrippa Iañ

## Lennegezh
**Hérode et Mariamne*
Antipater

**Antipater** pe **Antipatros** (diwar an anv henc'hresianek Αντίπατρος, « evel an tad ») zo un anv gresianek ha hini meur a zen.

## Tud
### Makedonia
* **[[Antipater (jeneral)|Antipater]]** (war-dro 397–319 kent JK), jeneral gant Fulup II Makedonia hag Alesant Veur ;
* Antipater Iañ Makedonia, roue Makedonia
* Antipater II Makedonia, roue Makedonia etre 297 ha 294 kent JK
* Antipater Etesias (marvet e -279), roue Makedonia 
* Antipater Derbe

### Herodizien
*Antipater, pe Antipater an Idumaean (marvet war-dro 43 kent JK), gouarnour, ha goude prokulor Judea, tad d'ar roue Herodez Veur ;
*Antipater (mab da Herodez Iañ) (-46–-4), mab da Herodez Veur.
*Antipater, mab da Salome, c'hoar da Herodez, ha da Joseph, un eontr da Herodez;

### Prederourien
* **[[Antipater Kirene]]**, prederour eus skol Kirene, er IVvet kantved kent JK;
* Antipater Tarsos (marvet e -130), stoikour

## Skrivagnerien
* **[[Antipater Sidon]]**, barzh hellazek eus an IIvet kantved kent JK, brudet e roll eus Seizh Marzh ar bed
* **[[Antipater Tessaloniki]]**, oberour flemmganoù er Iañ kantved goude JK ;
* **[[Antipater Bostra]]**, eskob Bostra en Arabia, unan eus Tadoù an Iliz er Vvet kantved, fl. 460; skrivet en deus un "Antirresis", da respont da "Apology for Origen" gant Pamphilus. 

## Pennadoù kar
*Antipas
Charlotte (North Carolina)

**Charlotte** a zo kêr vrasañ stad North Carolina e Stadoù-Unanet Amerika. Bez' e oa 751 087 a annezidi e 2010. Krouet eo bet anv Charlotte en ur mod ofisiel e 1755.

## Skeudennoù

Image:ADIPompeii-27527-1.jpg|
Image:Charlotte Skyline 2011 - Ricky W.jpg|
Image:Elizabeth Charlotte NC.jpg|
Image:Signpost in Charlotte, North Carolina, pointing to other Charlottes.jpg|


## Kêrioù gevellet

## Liammoù diavaez
*  Lec'hienn ofisiel
Greensboro (North Carolina)

**Greensboro** zo ur gêr lec'hiet e norzh-kreiz stad North Carolina e Stadoù-Unanet Amerika. Bez' e oa 273 425 a annezidi e 2010. Krouet eo bet Greensboro en ur mod ofisiel e 1808.


Carolina Theatre Greensboro NC.JPG|
NewBridgeBankPark.jpg|
Nathaniel Greene statue1.jpg|
College Hill Greensboro.jpg|


## Kêrioù gevellet

## Liammoù diavaez
*   Lec'hienn ofisiel
Durham (North Carolina)

**Durham** zo ur gêr lec'hiet e norzh-kreiz stad North Carolina e Stadoù-Unanet Amerika. Bez' e oa 233 252 a annezidi e 2010. Krouet eo bet anv Durham en ur mod ofisiel e 1869.

## Tud
* John D. Loudermilk, saver-sonioù


2008-07-12 Durham skyline.jpg|
2008-07-05 Carolina Theatre.jpg|
2008-07-05 Durham City Hall.jpg|


2008-08-03 White German Shepherd supporting Barack Obama.jpg|
2008-04-12 Crowd touring Durham.jpg|


## Liammoù diavaez
*   Lec'hienn ofisiel
Fayetteville (North Carolina)

**Fayetteville** zo ur gêr lec'hiet e gevred stad North Carolina e Stadoù-Unanet Amerika. Bez' e oa 203 945 a annezidi e 2010. Krouet eo bet anv Fayetteville en ur mod ofisiel e 1762.

## Skeudennoù

Linear park.jpg|
Haystfaync.jpg|
Saint Johns Episcopal Church.jpg|
J. P. Riddle Stadium 2.jpg|
Fayetteville Amtrak-ACL Station; Hay & Winslow.JPG|


## Liammoù diavaez
*   Lec'hienn ofisiel
Raleigh (North Carolina)

**Raleigh** eo kêr-benn stad North Carolina e Stadoù-Unanet Amerika. Bez' e oa 416 468 a annezidi e 2010. 


Downtown-Raleigh-from-Western-Boulevard-Overpass-20081012.jpeg
Boylan Bridge Downtown Raleigh July 2004.jpg
CAT BUS Snowy Day.jpeg
Nrcchouse3.JPG
NC Museum Of Natural Sciences Nature Research Center-Daily Planet.jpeg


## Kêrioù gevellet

## Liammoù diavaez
*  Lec'hienn ofisiel
Antipater (Judea)

**Antipater** an « Idumean », marvet e 43 kent JK, a oa gouarnour, ha goude prokulor Judea er Iañ kantved kent JK.
Tad e oa d'ar roue Herodez Veur (roue Judea en 37 kent JK) ha gantañ e voe krouet Tierniezh an Herodizien.

## E vuhez
Mab e oa da Antipas, hervez Flavius Josephus, hag Antipas ivez e oa bet e anv ivez en deroù. E dad a oa gouarnour Edom, pe Idumea, er gevred da Judea, dindan ar roue Alesant Jannée. 

Pennkuzulier ar roue Hyrcan II e oa etre -63 à -49, ha gouarn a rae e-lec'h ar roue, en ur brientiñ e vibien da uhelaat. 

Dimeziñ a reas da Cypros, priñsez nabatean pinvidik, he ziegezh e darempred gant holl rouaned vihan Arabia. 

Pevar mab o doa: Phazael, Herodez, Joseph, Pheroas, hag ur verc'h, Salome. 

Phazael a voe anvet da c'houarnour Jeruzalem, Herodez a voe roet Galilea dehañ. 

Mervel a reas gant ar c'hontamm en 43 kent JK.
San Juan (Arc'hantina)

**San Juan**, pe ** Ciudad de San Juan** zo ur gêr eus Arc'hantina, kêr-benn Proviñs San Juan er rannvro Patagonia Arc'hantina.

Er veurgêr, Gran San Juan, e 2010, e konted 471.389 a dud o chom, ha gant se emañ e-touez dek kêr vrasañ ar vro.
 
Diazezet e voe d'an 13 a viz Mezheven 1562 gant ar c'honkistador spagnol Juan Jufré, hag anvet *San Juan de la Frontera*, staget ouzh Capitanía General de Chile. 

## Tud vrudet
*Domingo Faustino Sarmiento, politikour, Prezidant ar Republik.
-43

711 *Ab Urbe Condita* = 43 kent J.-K.
## Darvoudoù
### Europa
#### Republik roman
* Koñsuled : Caius Vibius Pansa Caetronianus & Aulus Hirtius. Suffect. : Caius Iulius Caesar Octavianus & Quintus Pedius
* Savet eo un drevadenn roman hag a yelo da vezañ Lugdunum, da lâret eo Lyon.

### Afrika
#### Ejipt
* Faraon : Ptolemaios XV *Caesarion* ha Kleopatra

### Reter-Nesañ
#### Judea
* Hyrkan II

### Azia
## Arzoù, Skridoù, ha Teknikoù
## Relijionoù
## Ganedigezhioù -43
* Ovidius, barzh latin.
## Marvioù -43
* Antipater (Judea)‎, tad Herodez Veur
Tiphaine Raguenel

**Tiphaine Raguenel** (war-dro 1335 - 1373) a oa un itron eus Dinan, e Breizh, pried Beltram Gwesklin, hag un astrologourez eus ar XIVvet kantved.

## He buhez
Merc'h e oa da Robin III Raguenel, aotrou Châtel-Oger, haroz emgann an Tregont, ha da Janed Dinan, beskontez La Bellière. Dimeziñ a reas en 1363 da v-Beltram Gwesklin. Ur skouer a garantez kourtes e oa o dimeziñ hervez ar vojenn, hi plac'h kenenek, hag eñ gwaz divalav hag atav o redek da bell vro. 

Brud he doa da vezañ ur vaouez desket. E 1359 he dije diouganet e vije bet trec'h Gwekslin war Thomas Canterbury.

## 2012
He c'hlopenn a vije bet kavet en un ti e Dinan. Hiziv an deiz e c'haller gweladenniñ e Menez Mikael ar Mor un ti e anv "ti Tiphaine Raguenel" ma vije bet o chom ennañ. Soñjal a reer edo o chom e ti ar gouarnour kentoc'h, rak e wreg e oa.

## Notennoù
Claudia Leitte

**Cláudia Cristina Leite Inácio**, pe *Cláudia Leitte*, ganet e São Gonçalo e stad Rio de Janeiro e 1980, zo ur ganerez vrazilian Axé . Betek 2008 e kane el laz Babado Novo.
Radio Studio 54 Network

**Radio Studio 54 Network** zo ur chadenn skingomz italianek krouet d'ar 6 a viz Mezheven 1985, ha diazezet e Locri, Calabria.

## Liammoù diavaez:
* Lec’hienn ofisiel
August Landmesser

**August Landmesser** (24 a viz Mae 1910 e Moorrege, e-kichen Hamburg - 17 a viz Here 1944 e-kichen Ston, e Kroatia) a oa micherour en arsanailh Blohm + Voss e Hamburg, Alamagn. Brudet eo ar skeudenn m'emañ e-kreiz un engroez d'an 13 a viz Even 1936 ha ma nac'h ober ar salud nazi. Tennet e voe ar poltred pa voe moret al lestr-brezel *[[Horst Wessel (bag)|Horst Wessel]]* evit ar wech kentañ. 
August Landmesser.jpg|August Landmesser d'an 13/06/1936
E 1931 ec'h emezelas Landmesser en NSDAP evit kaout labour. E zilez a roas e 1935 pa zimezas gant ur yuzevez, Irma Eckler hec'h anv. D'an 29 a viz Here 1935 e voe ganet o merc'h henañ, Ingrid hec'h anv. E 1937 e klaskjont tec'hout war-zu Danmark met harzet e voe Landmesser tra ma voe gouezet e oa dougerez e wreg. E miz Gouere 1937 e voe barnet Landmesser ha lakaet kablus a vezañ *dizenoret ar ouenn*, evel ma veze skrivet el lezennoù nazi. E 1938 e voe tapet Irma Heckler gant izili ar Gestapo ha bac'het e voe e toull-bac'h Fuhlsbüttel. Dispartiet e voe o div verc'h, Ingrid hag Irene : aotreet e voe Ingrid da chom gant he mamm-gozh, Irene a voe kaset d'un ti-emzivaded, ha goude-se da di tud-kar. D'an 19 a viz Genver 1941 e c'hallas August Landmesser kuitaat an toull-bac'h. Labourat a reas evit an embregerezh Püst, ur rann eus Heinkel-Werke e Warnemünde. E miz C'hwevrer 1944 e voe engouestlet er Strafbattalion 999. Leichte Afrika Division, ma voe embannet e oa bet lazhet e-kerzh an emgannoù. 

E 1996 e lakaas embann o merc'h Irene Eckler ul levr e ditl *Die Vormundschaftsakte 1935–1958: Verfolgung einer Familie wegen "Rassenschande"* (*Teuliad ar gward 1935–1958 : ur familh heskinet abalamour dezhi da "zizenoriñ ar ouenn")*. Ennañ e kont buhez he familh, ha dielloù evel lizheroù gant he mamm ; dielloù ofisiel gant ensavadurioù ar Stad a zo ivez.

## Levrlennadur
*  Wolfgang Benz : ''A concise history of the Third Reich'' (p. 122)
*  Irene Eckler : *The Guardianship Act 1935–1958*, Horneburg Verlag, Schwetzingen, 1966 
*  Irene Eckler : *A Family Torn Apart by "Rassenschande"*, Horneburg Verlag, Schwetzingen, 1998 
*  ''Die Vormundschaftsakte''

## Notennoù
Axé

An **axé** zo un doare sonerezh eus Brazil, eus Salvador da Bahia. 

## Kanerien
* Cláudia Leitte‎
* Ivete Sangalo
Seán Kelly

**John James Kelly**, anavezet gwelloc'h gant an anv **Seán Kelly**, ganet d’ar 24 a viz Mae 1956 e Carraig na Siúire, a oa ur marc'hhouarner a-vicher eus Iwerzhon. Redet en deus etre 1977 ha 1994, hag unan eus ar rederien wellañ eo bet evit ar “redadegoù klasel” (un devezh, evel Pariz-Roubaix, Liège-Bastogne-Liège) ha redadegoù dre dennadoù, reoù verr dreist-holl evel Pariz-Niça, gounezet gantañ seizh gwech diouzh renk, Tro Bro-Vask (3 gwech), Tro Bro-Suis (2 wech)... Evit ar redadegoù hir (evel Tro Bro-C'hall e oa mat evit ar renkadur dre boentoù dreist-holl), met ar maout a zo aet gantañ ur wech e Tro Bro-Spagn. E-pad 6 c'hwec'h bloavezh eo bet lakaet da niverenn 1 rederien wellañ ar bed e renkadur ar FICP. 193 redadeg a-vicher en deus gounezet en holl.

## Liammoù diavaez
*  Loreadeg Seán Kelly
*  Fichenn er Site du Cyclisme
*   Séan Kelly ha Jean de Gribaldy
Ange Blaize

**Ange Blaize** (skrivet **Blaise** gwechoù 'zo) a oa bet ganet e Sant-Maloù d'an 28 a viz Kerzu 1811.

Studiañ a reas ar gwir hag ar vezegiezh a-raok mont da sekretour e eontr, Hugues-Félicité Robert de Lamennais en devoa savet un arnodskrid diwar-benn e vuhez. Breutaer e Roazhon da gentañ-penn e oa bet anvet da rener *[[Mont-de-Piété]]* Pariz e 1848. Da vare darvoudoù miz Mezheven Dispac'h gall 1848 en em gannas gant ar Gward broadel ouzh an emsaverien. Anvet e oa bet gant Gouarnamant an Difenn Broadel Léon Gambetta da brefed Il-ha-Gwilen adalek ar 4 a viz Gwengolo 1870.

Er garg-mañ ez eas da Anaon d'ar 14 a viz C'hwevrer 1871 e Roazhon e-lec'h ma kaver ur straed en e anv.
Juliette Drouet

**Juliette Drouet** (**Julienne Gauvain** hec'h anv gwir) a oa bet ganet e Felger d'an 10 a viz Ebrel 1806. He mamm a varvas un nebeud mizioù goude ma oa ganet, hag he zad bloaz goude.

Komedianez e oa, deuet da vezañ mil anavezet abalamour ma oa bet gwreg kleiz Victor Hugo hogos 50 vloaz-pad. Merket e oa gant ar skrivagner e 1833 e-pad ul lenadenn eus e bezh-c'hoari Lucrèce Borgia.

Aet e oa bet da Anaon e Pariz d'an 11 a viz Mae 1883. Douaret e oa bet e bered Saint-Mandé (Val-de-Marne a-vremañ).
Félix Julien Jean Bigot de Préameneu

**Félix Julien Jean Bigot de Préameneu** a oa bet ganet e Roazhon d'ar 26 a viz Meurzh 1747. Breutaer e oa bet e Breujoù Breizh hag e Breujoù Pariz a-raok mont da gannad e Bodadenn vroadel lezenniñ e 1791. Unan eus ar pevar gwiraour o devoa savet ar C'hod keodedel gall diwar goulenn Napoleon Iañ e oa.

Aet e oa da Anaon e Pariz d'an 31 a viz Gouere 1825.
Vis grata puellae

**Vis grata puellae** zo ur bomm latin hag a dalv kement ha *feulster c'hoantaet gant ar plac'h* hag a deu eus an Ars amatoria, gant ar barzh latin Ovidius.

Hervez a skriv ar barzh e plij an doareoù rust ha taer, a-berzh ar baotred, d'ar plac'hed yaouank. 
:*vim licet appelles: grata est vis ista puellis:
:*quod iuvat, invitae saepe dedisse volunt.*
:<small>*Ars amatoria*, Liber I, l. 673-674</small>

Kement-se, evel-just, zo mat da zigareziñ oberoù ar wazed pa fell dezho kemer o c'hoant en desped da enebiezh ar maouezed, evel e romant [[Leone Di Fausto]], *Trilogia di Torino*, hag implijet eo bet gant tud a lezenn evit digareziñ gwazed o devoa gwallet maouezed, ma'z eus savet tud, evel Giovanna Giugni, da enebiñ gant [[heug]].

== Levrlennadur ==
* Carbone, Vincenzo, "Alla ricerca dell'arte del giudicare: perché i giudici credono ancora alla 'vis grata puellae'?", *Corriere giuridico'', 16(3), 1999, 371-374.

## Liamm diavaez

## Notennoù
Worcester (disheñvelout)

Worcester () zo ur gêr e Bro-Saoz, pennkêr kontelezh Worcestershire. Met lec'hioù all zo anvet heñvel dre ar bed :

## E [[SUA]]

*Worcester (Massachusetts) 
*Worcester (New York) 
*Worcester (Vermont)
*Worcester (Wisconsin)
*Worcester County (Maryland)
*Worcester Township (Pennsylvania)
*Barry (Illinois), a oa *Worcester* e anv kent
*Marquette (Michigan), a oa *Worcester* e anv kent

## E broioù all
*Worcester, Western Cape, e Suafrika

## Hag ivez
* Worcestershire sauce (pe "Worcester sauce").
Adolphe Orain

**Adolphe Pierre Julien Orain** a oa bet ganet e Baen-Veur d'an 19 a viz Ebrel 1834.

Istorour breizhat, tremen a ra evel unan eus ar wellañ dastumerien folklor breizhat, par da Baul Sébillot.

Aet e oa da Anaon e Baen-Veur d'ar 27 a viz Ebrel 1918. Douaret eo bet e Bered an Norzh Roazhon.

## E brezhoneg
* *Historiou a bep seurt evit tud a bep oad*, troet gant Loeiz Gourlet diwar istorioù gant Adolphe Orain ha René-Fanch Dohollau, moullet e meur a damm war Ar Bobl e 1907.
Colorado (stêr)

Ar stêr **Colorado** (saozneg: *Colorado River*; spagnoleg: *Río Colorado*; marikopaeg: *Xakxwet*; moc'haveg: *Aha Kwahwat*; havasoupaieg: *Ha Ŧay Gʼam* pe *Sil Gsvgov*; yavapaieg: *ʼHakhwata*) a zo ur stêr vras e mervent ar Stadoù-Unanet hag e gwalarn Mec'hiko. 2 230 km eo he hed. Sachañ a ra dourredoù un darn eus kornadoù krin tu kornaoueg ar Menezioù Roc'hellek. Brudet bras eo ar Ganienn Veur bet toullet gant ar stêr a-hed an amzerioù. Echuiñ a ra he red e pleg-mor Kalifornia. Kement e vez tennet korvo anezhi evit dourañ avat ma c'hall mont da hesk en he lodenn draoñ ha ne dap ket mont betek ar mor a-wechoù.

## Ar stadoù treuzet gant ar stêr
Treuziñ a ra stadoù:
* Colorado
* Utah
* Arizona
* Dispartiañ a ra Nevada diouzh Arizona.
* Dispartiañ a ra Kalifornia diouzh Arizona.
E Mec'hiko e tisrann Kalifornia-Izel diouzh Sonora.

## Liammoù diavaez

*  Colorado River Foundation
Alphonse Guérin

**Alphonse Marie Guérin** a oa ur mezeg ha surjian vreizhat bet ganet e Ploermael d'an 9 a viz Eost 1816. Dilennet e voe da ezel Akadamiezh vroadel ar vezegiezh e 1868, ha da brezidant e 1884.

Da geñver Seziz Pariz (1870) en devoa ijinet ar vandenn-ouet da virout ouzh bakteri an aer a dizhout goulioù ar re c'hloazet. Unan eus a re gentañ o lakaat war wel roll ar mikrob eo bet o voulc'hañ a hent a vo kemeret gant Pasteur goude.

E-touez e skridoù pouezusañ e kaver un *Traité de chirurgie opératoire* hag un *Traité des maladies des organes génitaux externes de la femme*

Aet e oa da Anaon e Pariz d'an 21 a viz C'hwevrer 1895.

Pennospital Bro Ploermael a zoug e anv.

Roet eo bet e anv d'ur ru e Roazhon.
Fayetteville

**Fayetteville** zo un anv-lec'h gallek ha ne gaver nemet e SUA.

## Orin
Savet eo diwar anv ar jeneral gall Gilbert du Motier de La Fayette, a en em gannas dindan ar jeneral George Washington e Brezel Dieubidigezh SUA. 

## Lec'hioù
*Fayetteville (Alabama)
*Fayetteville (Arkansas)
*Fayetteville (Georgia)
*Fayetteville (Illinois)
*Fayetteville (Indiana)
*Fayetteville (New York)
*Fayetteville (North Carolina), ar vrasañ eus ar c'hêrioù anvet Fayetteville
*Fayetteville (Ohio)
*Fayetteville (Pennsylvania)
*Fayetteville (Tennessee)
*Fayetteville (Texas)
*Fayetteville (West Virginia)

## Pennadoù kar
* Fayette
* Lafayette
Tacoma

**Tacoma** zo anv meur a lec'h.

###### 
* Tacoma (New South Wales)
* Tecoma (Victoria)

###### 
* Tacoma (Washington),
**Tacoma Narrows Bridge, ur pont

## Pennadoù kar
*Tahoma 
*Takoma
Adolphe Touffait

**Adolphe Touffait**, (29 a viz Meurzh 1907, Roazhon - 12 a viz Meurzh 1990, Nanterre) a oa melldroader ha reizhaouer breizhat.

Ezel e voe eus ar c'hleub roazhonat Yaouaerien Breizh kent mont da c'hoari evit Stad Roazhon UC e 1925.

Kreizer e bost war an dachenn e oa bet dibabet e Skipailh Bro-C'hall ar vell-droad ha kemeret en devoa perzh er c'hrogad e-maez kenstrivadeg Bro-C'hall (1 - 2) Italia d'an 10 a viz Ebrel 1932 e stad Colombes (Pariz). Aet e oa da gabiten ar c'hleub ruz ha du adalek 1929.

Studiañ a reas ar gwir ha kerkent hag aet da varner da lez-varn galv Valenciennes (Norzh) e 1933 e tibabas kenderc'hel da c'hoari dindan anv e vamm, da lâret eo Delourme. Padal, dre ma oa diaesoc'h-diaesañ dezhañ kompezañ e ziv vicher en devoa graet e soñj da zilezel ar vell-droad e dibenn ar c'houlzad 1935-1936, goude plantañ 46 pal e tost 150 krogad evit ar re ruz ha du :
* prokulor ar republik er Seine etre 1958 ha 1961,
* kentañ prezidant lez-varn galv Pariz etre 1962 ha 1968,
* pennprokulor al lez-terriñ etre 1968 ha 1976.

Aet e oa da Anaon d'an 12 a viz Meurzh 1990 e Nanterre. Ur straed a zoug e anv e Roazhon, e karter Jeanne-d'Arc.

## Dave ha notennoù
Augustin-Marie Poullain-Duparc

**Augustin-Marie Poullain-Duparc** a oa bet ganet d'ar 7 a viz Gwengolo 1703 e parrez Sant-Albin Roazhon.

Mab e oa da Hyacinthe Poullain de Belair, alvokad e Breujoù Breizh ha dispenn a reas roudoù e dad o heuliañ studioù war ar Gwir, betek mont da Gelenner war ar Gwir gall e kevrenn Roazhon.

Embannet e oa bet meur a oberenn gantañ, an darn vrasañ anezhe diwar-benn Breizh hag ar Gwir brezhonek.

Aet e oa da Bennalvokad Urzh an alvokaded ha marc'heg eus Urzh ar Roue.

Mervel a reas d'ar 14 a viz Here 1782 e Roazhon e-lec'h ma vez kavet ur straed hag a zoug e anv.
Seattle

*Evit kêr Seattle, e stad Washington, gwelet [[Seattle (Washington)|amañ]].*


**Si'áb Si'ahl** e anv luchoutsidek, **Chief Seattle** ha **Chief Sealth** e saozneg (*c*. 1786–1866) a oa e penn ar pobloù amerindian Dkhw’Duw’Absh (Duwamish) ha Suquamish war tiriad Stad Washington hiziv.
Diwar e anv e voe anvet kêr Seattle e stad Washington.

E 1853 e voe diazezet Tiriad Washington war douaroù an Indianed. E deroù 1855, pa vennas gouarnour Oregon rediañ ar boblad da "werzhañ" o douaroù d'ar Stad, e klaskas Si'áb Si'ahl kozh — 67 vloaz — teuler ur pont dreist an islonk a oa etre doareoù an dud wenn hag an Indianed dre zistagañ dirak ar gouarnour Isaac Stevens ur brezegenn hag a zo chomet en eñvorioù.
D'an 22 a viz Genver 1855 e voe sinet feur-emglev Point Elliot etre an dud ruz hag ar re wenn.

## Liammoù diavaez
*  Prezegenn Si'áb Si'ahl e Wikiarroud
Regez

**Regez** zo glaou ruz, pe **glaou-bev**, a chom goude un tantad. Ken tomm ha tan int, ha gwrez a sav diwarne.
Ludu

Al **ludu** eo an danvez tanav a chom goude deviñ koad, glaou, geot, butun.

Al ludu diwar an oaled a vez datumet gant ur paliked. En tier pinvidik e veze lakaet ur plac'hig da naetaat an oaled ha da zastum al ludu. Diwar al labour-se e teu an anv hag ar vojenn Luduennig.

## Labour-douar
Implijet e vez al ludu diwar koad ha geot da demzañ an douar gant al labourerien-douar. Met an anv ludu a vez roet ivez da zanvez kimiek ha n'eo ket naturel a-wechoù.

## Ludu korfoù
Deviñ korfoù an dud varv a vez graet e meur a relijion. Dastumet e vez al ludu e podoù, ha strewet a-wechoù. 

Brudet eo Keith Richards da vezañ butunet ludu e dad. 

## Relijion

Al ludu a oa arouez ar glac'har hag ar morc'hed er relijionoù kozh, ha kemeret e vent gant an dud da skuilhañ war o fennoù.
Albert Iañ von Sachsen

*

**Albert von Sachsen** (1828 en Dresden - 1902 en Sibyllenort), pe * Friedrich August Albert Anton Ferdinand Joseph Karl Maria Baptist Nepomuk Wilhelm Xaver Georg Fidelis von Sachsen*, a voe Roue Sachsen adalek 1873 .

## E vuhez
Mab e oa da Johann Iañ von Sachsen (1801-1873), roue Sachsen, ha d'e bried Amalie Auguste von Bayern 

Brezeliñ a reas e Brezel an Dugelezhioù, hag ar Brezel etre Aostria ha Prusia (emgannoù Hühnerwasser ha Königgrätz). Da vare Brezel  1870, e kemeras perzh en Emgann Gravelotte hag a-enep Arme ar Meuse e Seziz Sedan. An Dug-meur Ferdinando IV Toskana hag eñ e oa gwellañ mignoned Franz Joseph Iañ, Impalaer Aostria, a vourre chaseal ganto.

## Dimeziñ
Dimezet e 1853 da Carola von Wasa
Felice Gimondi

**Felice Gimondi**, ganet d'an 29 a viz Gwengolo 1942 e Sedrina (e-kichen Bergamo) a oa ur marc'hhouarner italian a-vicher etre 1965 ha 1979. Unan eus gwellañ rederien e amzer e oa, daoust m'en doa da geveziñ ouzh ar "c'hanibal" Eddy Merckx. Gounezet en deus an Dro-C'hall 1965 ha Tro Italia teir gwech.

## Loreadeg
* Tro Italia 1967, 1969, 1976
* Tro-C'hall 1965
* Tro Spagn 1968
* Kampionad Italia war hent 1968, 1972
* Kampionad ar bed war hent 1973

## Liammoù diavaez
* Fichenn Felice Gimondi war Site du Cyclisme
Paul Dupont des Loges

**Paul Georges Marie Dupont des Loges**, pe **Paul Dupont des Loges**, c'hoazh a oa un den a iliz bet ganet e Roazhon d'an 11 a viz Du 1804.

Beleget e oa bet gant an Aotrou an Eskob Claude-Louis de Lesquen d'an 12 a viz Kerzu 1828. Vikel parrez Sant-Salver Roazhon da gentañ-penn, chanoni iliz-veur Sant-Pêr Roazhon da-c'houde (1834), vikel vras en Orléans (Loiret a-vremañ) diwezhatoc'h (Here 1840), eskob Metz (an 99) e oa pa oa bet kollet Elzas hag un tamm eus Loren gant Bro-C'hall war-lerc'h faezhidigezh ar vro-se e Brezel 1870-1871.

Dre ma ne blije ket politikerezh Napoleon III dezhañ tamm ebet en devoa nac'het degemer al Lejion a enor digantañ. Goude an drevadenn alaman e nac'has mont kuit eus Metz ha chom a reas youlek-mat ouzh an alouberien. O vezañ ma oa mil vrudet e oa bet dilennet da gannad er Reichstag (Breujoù an Impalaeriezh alaman) e 1874. Ur wech hepken en devoa kemeret perzh kement ha diskouez splann e oa ali gant Elzasiz a felle dezhe chom gall. 

Aet e oa da Anaon d'an 18 a viz Eost 1886 e Metz (Moselle a-vremañ) ha douaret e oa bet en iliz-veur ar gêr-se. Roet eo bet e anv d'ur straed e Roazhon.
Ferdinando IV Toskana

**Ferdinando IV Toskana**, ganet e Firenze e 1835 ha marvet e 1908 e Salzburg, a oa un arc'hdug aostrian, eus an Tiegezh Habsbourg (skourr Habsbourg-Loren-Toskana), ha diwezhañ dug-meur Toskana (1859-1860) pa voe staget ar vro ouzh rouantelezh Italia . 

## E vuhez
Mab e oa da Leopoldo II Toskana, ha d'e bried Maria Antonia Naplez-Sikilia (1814–1898).

Mervel a reas e bried kentañ Anna Maria von Sachsen da 23 bloaz, e 1859. Ur pennadig goude e tilezas e dad e gurunenn d'he reiñ dezhañ. Ne chomas ket an intañv yaouank da zug-meur pell amzer avat. Brezel a oa etre Roue Sardigna, Vittorio Emmanuele II, hag impalaer Aostria, Franz Joseph Iañ: p'edo an impalaer e penn an Tiegezh Habsbourg-Loren ne c'halle ket Ferdinando chom hep e harpañ. 

E 1860 eta e voe trec'h Vittorio Emmanuele II hag e rankas Ferdinando kuitaat e zugelezh a voe staget neuze ouzh rouantelezh nevez Italia. Mont a reas d'an harlu da Vienna tra ma voe kemeret Firenze, kêr-benn an dugelezh, da lakaat kêr-benn Italia enni.

## Dimezioù ha bugale
Div wech e timezas:

*e 1856 da Anna Maria von Sachsen ( 1836-1859), merc'h da Johann Iañ von Sachsen (1801-1873), roue Sachsen, ha d'e bried Amalie Auguste von Bayern; div verc'h o doe:
** Maria Antonia (1858-1883), fall he yec'hed, badezet e Praha. Marvet da 25 bloaz.
** Principessa (1859-1859)

*da Alice di Borbone-Parma, ha dek bugel o doe:
** Leopoldo Ferdinando d'Asburgo-Toscana (1868-1935). Dilezel e ditloù a reas e 1929 da gemer an anv Wölfling. Teir gwech e timezas.
** Luisa d'Asburgo-Toscana (1870-1947), 
*** dimezet da Friedrich August III, Roue Sachsen, ha bugale o doe, hogen torret e voe an eured ;
** Giuseppe Ferdinando d'Asburgo-Toscana, (1872-1942). dimezet div wech:
***da Rosa Kaltenbrunner 
***goude torret e eured kentañ, addimezet daGertrud Tomanek;
** Pietro Ferdinando d'Asburgo-Toscana, (1874-1948), dimezet da Maria Cristina di Borbone-Due Sicilie;
** Enrico Ferdinando d'Asburgo-Toscana (1878-1969), dimezet div wecdh:
***da Louise Hesse-Philippsthal-Barchfeld, hag ur mab dezho, Ferdinando Ranieri. 
***goude torret o eured, addimezet da Maria Karoline Ludescher;
** Anna Maria d'Asburgo-Lorena (1879-1961)
***dimezet d'ar priñs Johannes di Hohenlohe-Bartenstein;
** Margherita Maria d'Asburgo-Lorena (1881);
** Germana Maria d'Asburgo-Lorena (1884-1955);
** Roberto Ferdinando d'Asburgo-Lorena (1885-1895);
** Agnese Maria d'Asburgo-Lorena (1891-1945)

## Fin e vuhez
Bevañ a reas en harlu e Salzburg hag e Lindau am Bodensee.
Tro Bro-C'hall war varc'h-houarn 1965

**Tro Bro-C'hall war varc'h-houarn 1965** a voe redet etre an 22 a viz Mezheven hag ar 14 a viz Gouere. Gounezet e voe gant Felice Gimondi, 23 bloaz, a oa o redek an *Tour* evit ar wech kentañ.

## Renkadurioù
### Renkadur hollek

### Renkadurioù all

## Liammoù diavaez
*  Le dico du Tour / Le Tour de France 1965
*  La mémoire du cyclisme / Tour 1965
Antonietta Gonsalvus

**Tognina Gonsalvus**, pe *Antonietta*, pe *Antonia*, pe *Conzalves* pe *Conzales* (ganet war-dro 1580 en Bro-C'hall, n'ouzer ket muioc'h) a oa ur « plac'h-marmouz ». He familh, a greder, a oa tapet gant an hypertrichose, ha hi eo ar c'hoshañ den deskrivet en Europa.

## He buhez
Antonia zo bet poltredet meur a wech, evel bugel hag evel maouez. Anavezet eo evel Tognina dreist-holl. He bugaleaj a dremenas e Kastell Fontainebleau e lez ar roue Herri II (Bro-C'hall). 
He zad, Petrus Gonsalvus, a oa ganet war-dro 1537 e Tenerife, en Inizi Kanariez. Pa erruas e lez Henri II e veze gwelet evel ur marmouz doñvaet da gentañ, ha netra ken. Tamm ha tamm e krogas darn da sellout outañ a dost. Latin a gomze moarvat. Roet e voe dezhañ ur wreg disvlev he c'horf. Bugale o doe, ha darn evel Antonia, a oa blevek evel o zad. Herri II a roas dezho un darn eus park Fontainebleau, en sell da ginnig dezho ur vuhez e-kreiz an natur ha gwarez ivez. An « dud-marmouz »-se a veze pedet d'an abadennoù a bep seurt, gwisket e dilhad al lez, ha Tognina e veze gwisket evel ur bompinell dalc'hmat. Er bloavezhioù 1580/90 e oa bet an tiegezh o veajiñ en Italia, hag o chom e lez an dugez Marc'harid Parma.

## Brud
Buan e voe troet ar skiantourien gant blev an tiegezh. En e oberenn *Monstrorum Historia* e skriv Ulisse Aldrovandi (1522-1605), medisin italian ha naturoniour, eo bet an tiegezh o chom e kastell Ambras e Tirol.

E Kastell Ambras e oa bet aozet un dastumad gant an arc'hdug Ferdinand II Tirol hag an impalaer santel Rodolf II, hag ennañ ur bern oberennoù arzel ha *curiosa*. Ar re-se a oa en ur c'habined, a-gevret gant ur poltred eus an tiegezh Gonsalvus, graet gant poltredour lez Rudolf II, Joris Hoefnagel, eus Antwerpen.

En 1596 e voe graet un daolenn gant al livour italian Agostino Carracci (1557-1602) ma weler *Arrigo*, ar bleveg, e-kichen *Pietro*, ar foll, hag *'Amon*, ar c'horr.

Al livourez italian Lavinia Fontana a reas un tamm poltred eus Tognina. Stefano della Bella (1610-1664), engravour war gouevr e Roma, a reas poltred Horatio Gonzales hag ivez un dresadenn o tiskouez un olifant marv.

## Notennoù

## Levrlennadur
*Hans Scheugl: *Show Freaks & Monster. Sammlung Felix Adanos*. DuMont Buchverlag: Cologne, 1978; pages 33 et suiv. avec illustrations
*Roberto Zapperi: *Der wilde Mann von Teneriffa. Die wundersame Geschichte des Pedro Gonzalez und seiner Kinder*. Munich, C. H. Beck 2004.

## Pennadoù kar
* Petrus Gonsalvus
* Julia Pastrana
Thomas Jefferson

**Thomas Jefferson**, bet ganet d'an 13 a viz Ebrel 1743 e Shadwell (Virginia) (SUA) hag aet da Anaon d'ar 4 a viz Gouere 1826 e Charlottesville (Virginia) (SUA), a voe trede Prezidant Stadoù-Unanet Amerika ha pennskrivagner Disklêriadur dizalc'hiezh ar Stadoù-Unanet e 1776 hag unan eus “Tadoù diazezer ar Vro”.
John Adams (prezidant)

**John Adams**, ganet d'an 30 a viz Here 1735 hag aet da Anaon d'ar 4 a viz Gouhere 1826, a oa un den Stad, un alvokad, diplomat, skrivagner hag unan eus kensaverien Stadoù-Unanet Amerika hag eil Prezidant ar vro etre 1797 ha 1801. A-raok bezañ prezidant e oa bet unan eus pennoù ar reveulzierien stadunanat a oa deuet a-benn da c'hounit dieubidigezh ar vro diouzh ar Rouantelezh-Unanet. Bez e oa bet John Adams ar c'hentañ besprezidant stadunanat. Adams a blije dezhañ kaout un dezrevell-levr eus e vuhez. Kannadour ar Stadoù Unanet e voe : e Breizh-Veur (Ebrel 1785-C'hwevrer 1788), en Izelvroioù (Ebrel 1782-Meurzh 1788) hag e Bro-C'hall (Du 1777-Meurzh 1779).
Angèle Vannier

**Angèle Marie Thérèse Vannier** (Sant-Servan, 12 a viz Eost 1917 – Bazouges-la-Pérouse, 2 a viz Kerzu 1980) a oa ur varzhez c'hallek.

## Buhez
Desavet e oa bet betek hec’h 8 vloaz gant he mamm-gozh a-berzh mamm a oa o chom e Bazouges-la-Pérouse. Da c’houde e oa aet d’ar skol e Roazhon evit mont da apotikerez. Siwazh, skoet dall d’he 21 bloaz e voe ret dezhi paouez gant he studi.

Distro da di he bugaleaj e oa kroget da sevel barzhonegoù ha ne zistilhe da skrivañ nemet pa oant peurechu. E-pad an Eil Brezel-bed e oa en em gavet ar barzh, Théophile Briant (1891-1956). Goprad kozh en un ti-bank, deuet e oa-eñ da glask repu e Parame ha gantañ e oa bet roet ton da Angèle da genderc’hel gant ar varzhoniezh. Gant Briant e oa bet savet e Parame ar gazetenn *Le Goéland* he devoa kemeret perzh bras en oberezh sevenadurel Breizh.

Dimezet, aet e oa da chom da Bariz m’he devoa kejet gant Paul Éluard (1895-1952) : gantañ e oa bet savet ur rakskrid d’he dastumad *L'Arbre à Feu*. E 1950 he devoa skrivet ur varzhoneg hag a oa bet lakaet da ganaouenn da c’houde gant ur sonaozer war-nes ober ur vicher dispar : Philippe Gérard (1924-2014). Kanet e oa bet *Le Chevalier de Paris* gant Édith Piaf e 1950 ; bloaz goude e voe roet Kentañ priz ar ganaouenn c’hall dezhi. Er bed a-bezh ez eus bet 185 enrolladenn disheñvel eus ar ganaouenn mil vrudet, gant kanerien veur evel Yves Montand, Catherine Sauvage, Frank Sinatra (*When the World was young*), Bing Crosby, Nat King Cole ha Marlène Dietrich (*Die Welt War Jung*).

Ar *Prix Valentine de Wolmar* a voe deroet da Angèle Vannier gant an Akademiezh C'hall e 1963 evit an dastumad *Choix de poèmes* .

Goude terriñ he nask e oa distroet da Vreizh d'ober annez e bazouges-la-Pérouse da vat e 1973. Diwar neuze he devoa gouestlet he buhez d’ar varzhoniezh kenkoulz dre skrid ha dre gomz. Hep pellaat re na diouzh Pariz na diouzh Roazhon he devoa berniet abadennoù barzhoniezh, abadennoù skinwel, prezegennoù e Bro-C’hall hag en estrenvro, oc’h adkavout hengoun ar varvailherien gelt. E 1975 e oa kouviadez *[[Radioscopie]]*, un abadenn skingomz mil anavezet kinniget gant Jacques Chancel, hag en abadenn skinwel *Le Grand Échiquier*, kinnget gantañ ivez.

E miz Eost 1975 he devoa savet un arvest barzhek e *Théâtre de poche* Hédé-Bazouges : *Pierre de Nuit*. Adalek 1976 betek 1980 e oa bet fiziet en Angèle gant ministrerezh c'hall an Deskadurezh-Stad ar gefridi da vont da gizidikaat ar skolajidi hag ar liseidi ouzh ar varzhoniezh.

A-hed an holl vloavezhioù-se e oa bet embannet ganti meur a varzhoneg, en o zouez :
* *Les songes de la lumière et de la brume* (1947) ;
* *L'arbre à feu* (1950) ;
* *La nuit ardente* (1969) ;
* *Ordination de la mémoire* (1976) ;
* *Brocéliande que veux-tu ?* (1978).

Da Anaon ec'h eas d’an 2 a viz Kerzu 1980 e Bazouges-la-Pérouse, war-lerc’h ur c’hoariadenn e Turkia.
James Madison

**James Madison, Jr.**, ganet d’ar 16 a viz Meurzh 1751 e Belle Grove Plantation (Virginia), marvet d’an 28 a viz Mezheven 1836 e Montpelier (Virginia), a zo bet pevare Prezidant Stadoù-Unanet Amerika etre 1809 ha 1817. Graet e vez anezhañ “Tad ar Vonreizh”.
Joseph Turmel

**Joseph Turmel** (1859-1943) a oa ur beleg breizhat.

## E vuhez
Ganet e oa d’an 13 a viz Kerzu 1859 e Roazhon. Ober a reas e studioù e kloerdioù Roazhon hag Añje. Beleget e 1882 e oa bet anvet da gelenner e Kloerdi Bras Roazhon e-lec’h ma oa en em ouestlet d’ar skiantoù relijiel. Ken abred ha 1886 e oa graet e soñj ne oa ket an dogmoù kelennet gant an Iliz da vezañ kemeret da wir bater, ma c’haller lâret. Dre ma veze santet anatoc’h-anatañ e gredennoù dre e zoare kelenn e oa bet kastizet e 1892 ha peogwir e oa deuet d’ar gêr ne oa ket bet argaset. Graet e oa bet dezhañ ober war-dro aluzendi leanezed. Padal, kendalc’het en devoa gant e labourioù en ur ober gant anvioù-pluenn Louis Coulange, André Dulac, Henri Delafosse, hag all. 

E-pad 30 vloaz he devoa klasket an Iliz piv *an diaoul* a veze kuzhet a-dreñv d’an tudennoù-se. Ha kerkent diskoachet, kerkent skoet : e miz Genver 1930 e oa bet berzet ar beleg hag, e miz Here, an eskumunugenn veur en devoe da c’houzañv digant Roma ouzh e lakaat e-maez an Iliz evel beleg kement hag evel feizad.

Kement-se ne viras ket outañ a echuiñ e bennoberenn Istor an Dogmoù e 6 levrenn, embannet etre 1931 ha 1936.

Deuet e oa Victor Droinneau, prezidant ar Soñjal Dizalc’h e Roazhon d’e gaout. Ken entanet e oa bet Joseph Turmel gant an emwel-se ma oa bet lakaet e anv d’an 2 a viz Gouere 1935. Embannadurioù ar Soñj Dizalc’h, Embanner André Lorulot, e Herblay (Val-d'Oise), o devoa graet war-dro an oberennoù amañ dindan :
* *Comment j'ai donné congé aux Dogmes* (1935), 
* *La Bible expliquée* (1936),
* *Jésus : I, sa vie terrestre/II, sa seconde vie* (1936), 
* *Réfutation du cathéchisme* (1937), 
* *Jésus : III, sa divination* (1937), 
* *Les Religions* (1938),
* *Le Suaire de Turin. Une Courte histoire du faux suaire de Cadouin* (1938), 
* *Comment l'Eglise Romaine m'a donné congé* (1939),
* *Dieu* (1940).

Aet e oa bet da Anaon en e di dister e Roazhon d’ar 5 a viz C'hwevrer 1943 ha doujet e oa bet d’e destamant dre ma voe engravet ouzh e vez : *"Beleg, istorour an dogmoù"*. Douaret eo bet e Bered an Norzh Roazhon.

## Notennoù ha dave
John Quincy Adams

**John Quincy Adams** (Braintee (Massachusetts) d'an 11 a viz Gouere 1767–23 a viz C'hwevrer 1848 e Washington D.C.), a oa c'hwec'hvet Prezidant Stadoù-Unanet Amerika ha mab da John Adams, an eil Prezidant. Ne zeuas ket a-benn da vezañ addilennet.
Benjamin Harrison

**Benjamin Harrison**, ganet d'an 20 a viz Eost 1833 e North Bend (Ohio), marvet d'an 13 a viz Meurzh 1901 en Indianapolis (Indiana), a zo bet trede Prezidant Stadoù-Unanet Amerika warn-ugent etre 1889 ha 1893. Ur mab-bihan e oa da William Henry Harrison, an navet prezidant. Ur republikan e oa Benjamin Harrison.
James Monroe

**James Monroe**, ganet d'an 28 a viz Ebrel 1758 e kontelezh Westmoreland e Virginia, marvet d'ar 4 a viz Gouere 1831 e New York, a zo bet pempet Prezidant Stadoù-Unanet Amerika etre 1817 ha 1825 (daou respet pevar bloaz en deus graet). Unan eus an “Tadoù Diazezerien” eo. Brudet eo an doktrin Monroe lakaet war-sav gantañ, da lavaret eo kaout ul levezon vras war ar c'hevandir amerikan a-bezh, ha mirout ouzh an Europeaned da emellout en aferioù ar c'hevandir. A-raok bezañ prezidant e voe kannadour Stadoù Unanet Amerika, e Bro-C'hall da gentañ (Eost 1794 – Kerzu 1796) hag e Breizh-Veur diwezhatoc'h (Eost 1803 - Herer 1807).

## Liammoù diavaez
*  Buhezskrid J. Monroe war lec'hienn an Ti Gwenn.
William Henry Harrison

**William Henry Harrison** a zo bet navet Prezidant Stadoù-Unanet Amerika e 1841. N'eo bet e penn ar vro nemet miz pa varvas diwar an droug-skevent.
Andrew Johnson

**Andrew Johnson**, ganet d'an 29 a viz Kerzu 1808 e Raleigh (North Carolina) ha marvet d'an 31 a viz Gouere 1875 en Elizabethton (Tennessee), a zo bet seitekvet Prezidant Stadoù-Unanet Amerika, etre 1865 ha 1869. Dilennet e oa bet da vesprezidant ha dont a reas da brezidant pa voe drouklazhet Abraham Lincoln. Anvet e oa bet da senedour an Tennessee. Andrew Johnson a oa anezhañ ar senedour nemetañ eus ar Su na oa ket bet roet e zilez gantañ pa oa bet savet Stadoù Kengevreet Amerika, daoust ma oa a-du gant ar sklavelezh. Ha gant se e oa lakaet da dreitour gant tuad ar Su. Dindan e ren e oa bet adunvanet an Norzh hag ar Su met dre ma tiskoueze bezañ tomm ouzh ar Su hag e tifenne gwirioù ar sklaverien hag ar re o doa stourmet evit ar Su e oa lakaet bremañ da dreitour gant an Norzh. Lusket e oa bet an dizorniañ a-enep dezhañ, an *[[Impeachment]]*, a c'hwitas war-bouez ur vouezh hepken. Dindan e brezidantouriezh e voe prenet Alaska digant ar Rusianed.
Louis Henri Nicot

**Louis Henri Nicot**, bet ganet e Roazhon d’an 12 a viz C’hwevrer 1878, a oa un delwennour hag ur c’hizellour. 

Bet skoliad Skol-rannvro an Arzoù-kaer e Roazhon, aet e oa da heuliañ kentelioù Skol vroadel an Arzoù-kaer. Kelenner e oa bet e Skol an arzoù pleustrek e Pariz. A bep seurt oberennoù a oa bet savet gantañ :

* Meulgan da varv un nijer lazhet en emgann (1912),
* Meur a vonumant d'ar re varv savet war-lerc’h ar Brezel-bed kentañ (e Gwenvenez-Penfaou ha Kankaven da skouer),
* Monumant re varv lu ar Roen (Bered vras Mainz en Alamagn),
* *Evangéline* (medalenn aour da geñver saloñs an Arzourien c’hall e 1933),
* La *Jeune fille au lévrier* (e Luksembourg 1935),
* La *Martyre de Longfellow*,
* ar briñsez Napoleone Elisa Baciocchi bugel (e Mirdi an Arzoù-kaer e Roazhon),
* Hanter zelwennoù Charles Le Goffic, an amiral Émile Guépratte, 
* Delwenn Théodore Botrel e Pont-Aven,
* Annaig, Mamm-gozh Ar Faoued, e oberenn vrudetañ sur a-walc'h.

Priziet e veze e briajoùigoù breizhek ivez evel *Les Trois Commères*, *Le Léonard au Veau*, *Le Mendiant*, *La Marchande de Poulets*... kaset da benn evit ar feilhañserezh Henriot e Kemper.

Aet e oa da Anaon a-daol-trumm d’an 12 a viz Gouere 1944 e Pariz e-lec’h m’edo o chom.

## Levrlennadur
*Patrick Moneger ha Jos Pennec, *Louis Henri Nicot, sculpteur breton, Rennes 1878 - Paris 1944*, Bulletin et Mémoires de la SAHIV, t. CXI, 2007, p. 355-386 da lenn amañ