open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Listenn kistilli Breizh

Sed amañ ul listenn kistilli eus Breizh.

## Kestell [[Treger]]
*Kastell Koad an Noz, e Benac'h
*Kastell Kostaerez, e Tregastell
*Kastell Gwengamp, e Gwengamp
*Kastell ar Roc'h-Ugu, e Pleuzal
*Kastell Rozambaou, e Lanvaeleg
*Kastell Kergrist e Ploubêr
*Kastell Tonkedeg, e Tonkedeg
*Maner ar Gernevez, , e Lanvaodez
*Kastell an Tarv, e Plouezoc'h, e pleg-mor Montroulez 

## Kestell [[Bro-Sant-Brieg]]
*Kastell Bienassis,  ha  en Erge-ar-Mor.
*Kastell La Hunaudaye, e Pledeliav
*Kastell Kintin, e Kintin
*Roc'h Goueon, e Plevenon

## Kestell [[Kerne]]
*Kastell Bodinio e Kloar-Karnoed
*Kastell Kastellin, e Kastellin 
*ar C'hastell-Nevez, e Kastell-Nevez-ar-Faou 
*Kêr gloz Konk-Kerne, e Konk-Kerne
*Kastell Keraval, e Ploveilh
*Maner Kerazan, e Loktudi
*Maner Kergozh, e Kloar-Fouenant
*Maner Kerioled, e Konk-Kerne
*Maner Kernuz, e Pont-'n-Abad
*Kastell Kimerc'h (dismantret), e Banaleg
*Kastell Lanniron, e Kemper
*Kastell Penfeunteunioù, e Kloar-Fouenant 
*Kastell Perennou, e Ploveilh
*Kastell Pont-'n-Abad, e Pont-'n-Abad 
*Kastell Trevare, e Sant-Wazeg
*Kastell ar Yeuc'h, er Yeuc'h 

## Kestell [[Leon]]
*Kastell Brest
*Kastell Tremazan, e Landunvez
*Kastell Perzell, e Plougonvelen
*Maner Kergroadez, e Brelez 
*Maner Keryann, e Sant-Nouga 
*Maner Keroual, e Gwiler 
*Kastell Kerouzere, e Sibirill 
*Maner Mezarnou, e Gwineventer 
*Kastell ar Roc'h-Morvan, er Roc'h-Morvan 
*Kastell Goueled ar Forest, er Forest-Landerne

## Kestell [[Bro-Sant-Maloù]]
*Kastell ar Gwildoù e Krehen
*Kastell Lehon
*Kastell Dinan, e Dinan, ha mirdi ennañ
*Maner Limoelou, , e Sant-Maloù, ha mirdi Jakez Karter
*Kastell Tresaozon, e Kempenieg 
*Kastell Josilin, e Josilin
*Kastell Komper, e Konkored 
*Kastell Karadeg, e Begerel
*Kastell Komborn,  ha  e Komborn. Kastell bugaleaj François-René de Chateaubriand

*Tour Solidor, e Sant-Maloù

## Kestell [[Bro-Roazhon]]

*Kastell ar Ballue,  kantved, e Bazeleg-ar-Veineg
*Kastell Chapel-ar-Veuzid,  ha  kantved, e Chapel-ar-Veuzid
*Kastell Felger, e Felger
*Kastell Kastell-Geron, e Kastell-Geron
*Kastell Sant-Albin-an-Hiliber, e Sant-Albin-an-Hiliber 

*Kastell Gwitreg, e Gwitreg

## Kestell [[Bro-Naoned]]
*Kastell Ankiniz en Ankiniz
*Kastell Bois-Briand, e Naoned
*Kastell ar Bretesche e Merzhelieg
*Kastell Duged Breizh e Naoned
*Kastell Kastell-Briant, e Kastell-Briant 
*Kastell Klison e Klison
*Kastell Machikoul e Machikoul
*Kastell Blaen, e Blaen
*Kastell Pornizh, e Pornizh
*Kastell Ranrouët, en Erbigneg

## Kestell [[Bro-Wened]]
*Kastell Kerlareg en Arzhanaou.
*Kastell Roc'h Moazan, en Arzhanaou 
*Kastell an Erminig e Gwened
*Kastell Susinioù, e-kichen Sarzhav
*Kastell Pondi, e Pondi
*Kastell an Argoed, en Elven 

## Notennoù
Rouzig ar raoskl

**Rouzig ar raoskl** (liester : **rouziged ar raoskl**) a zo ur spesad golvaneged, *Acrocephalus rufescens* an anv skiantel.

Anvet e voe *Bradypterus rufescens* (kentanv) da gentañ-penn (e 1877) gant an daou skiantour saoz Richard Bowdler Sharpe (1847-1909) ha gall Aimé Bouvier (1866-1919)).

## Doareoù pennañ

## Boued

## Annez hag isspesadoù
Ar spesad emañ brosezat ar pevar isspesad anezhañ en Afrika :
* *Acrocephalus rufescens ansorgei*, eus kreisteiz Soudan da Ouganda, reter Republik Demokratel Kongo (RDK), kornôg Kenya, hanternoz Botswana ha gwalarn Angola,
* *Acrocephalus rufescens chadensis*, e trowardroioù Lenn Tchad,
* *Acrocephalus rufescens rufescens*, eus Ghana da Nigeria, Kameroun, Kabinda ha gwalarn RDK,
* *Acrocephalus rufescens senegalensis*, e Senegal.

## Liammoù diavaez
*  ''Acrocephalus rufescens'' war al lec'hienn BirdLife International.
*  ''Acrocephalus rufescens'' war lec'hienn an International Union for Conservation of Nature (IUCN).

## Notennoù ha daveennoù
Torrer-kraoñ brizhellek

An **torrer-kraoñ brizhellek**, pe **kegin-bin**, a zo un evn, *Nucifraga caryocatactes* e anv skiantel.

## Doareoù pennañ

## Boued

## Annez
Kavan beg melen

: *Evit sterioù all ar ger *'kavan**, gwelit ar pennad [[Kavan (disheñvelout)]].''
<HR noShade>









Ar **c'havan beg melen*' a zo un [[evn]] eus [[kerentiad]] ar [[bran (evn)|brini]], *Pyrrhocorax graculus'' an anv skiantel anezhañ.

## Doareoù pennañ

## Boued

## Annez

## Rummatadur
Koriosolited

Ar **Goriosolited** - e latin *Coriosilitae* - a zo ur bobl c'halian en Arvorig kozh.

E Kersaout e oa o c'hêr-benn, hag a voe kaset goude da Aled (*Aletum*, hiziv Sant-Servan), tostoc'h d'an aod.

## An anv
Hervez Léon Fleuriot e teufe an anv eus ar c'heltieg *kor* (a adkaver er ger brezhonek "koskor", hag en anv "Tregor" hag en deus roet ar brezhoneg a-vremañ Treger), mui un elfenn "sol", hag a dalvezje "evezh, ged".

## Levrlennadur
* Loïc Langouet, *Les Coriosolites, un peuple armoricain de la période gauloise à l'époque gallo-romaine*, édition Centre régional d'archéologie d'Alet, 1987, 279 pages, 

## Notennoù ha daveoù
Struthioniformes

**Struthioniformes** a zo un urzhiad e rummatadur an evned, termenet e 1790 gant an evnoniour saoz John Latham (1740-1837).

Al laboused-se n'o deus ker-bruch ebet stag ouzh o sternom ha dre-se ne vijent ket evit nijal mat ha pa vije diorroet divaskell azas ganto. 

## Kerentiadoù <small>(renket diouzh an urzh filogenetek)</small>
Diouzh Doare 8.2 an *IOC World Bird List* n'eus nemet ur c'herentiad e-barzh an urzhiad :
* Struthionidae (ur genad ennañ : *[[Struthio]]*).

## Notennoù ha daveennoù
Toukan Swainson

An **toukan Swainson** (liester : **toukaned Swainson**) a zo ur spesad evned, *Ramphastos swainsonii* an anv skiantel anezhañ.

Dougen a ra anv an arzour hag evnoniour saoz William Swainson (1789-1855).

## Doareoù pennañ

## Boued
Bevañ a ra diwar frouezh dreist-holl petra bennak ma tebr amprevaned, raned, saorianed ha vioù ivez.

## Annez
Bevañ a ra ar spesad e koadegi gleb eus norzh Honduras da gornôg Ecuador.

## Liammoù diavaez
*  ''Ramphastos swainsonii'' war lec'hienn an International Union for Conservation of Nature (IUCN)..

## Notennoù ha daveennoù
Toukanig Derby

An **toukanig Derby** (liester : **toukaniged Derby**) a zo ur spesad toukaniged, *Aulacorhynchus derbianus* an anv skiantel anezhañ.

Dougen a ra anv an naturour saoz Edward Smith-Stanley (1775-1851) a oa trizekvet "Earl of Derby" ivez.

## Doareoù pennañ

## Boued

## Annez
Kavout a reer ar spesad eus kreisteiz-pellañ Kolombia, a-hed naoueier reter an Andoù, da vBolivia.

## Liammoù diavaez
*  ''Aulacorhynchus derbianus'' war al lec'hienn BirdLife International.
*  ''Aulacorhynchus derbianus'' war lec'hienn an International Union for Conservation of Nature (IUCN).

## Notennoù ha daveennoù
Toukan Chocó

An **toukan Chocó** (liester : **toukaned Chocó**) a zo ur spesad toukaned, *Ramphastos brevis* an anv skiantel anezhañ.

Anvet e voe *Ramphastos ambiguus brevis* (kentanv) da gentañ-penn (e 1945) gant an evnoniour stadunanat Rodolphe Meyer de Schauensee (1901-1984). Dont a ra e anv eus an takad bevzouaroniel Tumbes-Chocó-Magdalena lec'hiet er gwalarn da Suamerika (Inizi Galápagos ennañ).

## Doareoù pennañ

## Boued

## Annez

Kavout a reer ar spesad eus kornôg Kolombia da vervent Ecuador.

## Liammoù diavaez
*  ''Ramphastos brevis'' war al lec'hienn BirdLife International.
*  ''Ramphastos brevis'' war lec'hienn an International Union for Conservation of Nature (IUCN)..

## Notennoù ha daveennoù
Toukan Toco

An **toukan Toco** (liester : **toukaned Toco**) a zo ur spesad evned livek flamm, *Ramphastos toco* an anv skiantel anezhañ.

## Doareoù pennañ

## Boued
Bevañ a ra diwar frouezh met ivez diwar amprevaned, ploged, raned, stlejviled bihan ha vioù.

## Annez hag isspesadoù
Ar spesad a gaver an daou isspesad anezhañ e Suamerika :
* *Ramphastos toco albogularis*, eus reter ha kreisteiz Brazil da bParaguay, hanternoz Bolivia ha hanternoz Arc'hantina,
* *R. t. toco*, e Guyana/Gwiana c'hall/Surinam ha hanternoz Brazil.

## Liammoù diavaez
*  ''Ramphastos toco'' war al lec'hienn BirdLife International.
*  ''Ramphastos toco'' war lec'hienn an International Union for Conservation of Nature (IUCN)..

## Notennoù ha daveennoù
Kaleted

**Ar *'galeted** a zo ivez [[perzh]] an dud a zo kalet, o c'horf peurvuiañ''.

Ar **Galeted*' a oa ur bobl e [[Galia]] gozh, o chom en hanternoz [[Normandi]] a vremañ, er [[pays de Caux]] ha [[pays de Bray]].

==Gerdarzh==
Savet eo an anv diwar ar wrizienn "kalet". En hanternoz da [[Enez Vreizh]] e oa ar bobl [[Kaledonii]], savet o anv diwar ar memes gwrizienn, evel o bro, [[Kaledonia]].

E *Callulum* e oa o c'herbenn a deuio da vezañ *Juliobona* (hiziv [[Lillebonne]]). Ur gêr all *Caracotinum* a deuio da vezañ [[Harfleur]]

==Istor==
Etre Belged hag Arvorigiz e oa ar Galeted, met n'ouzer ketpetra e oant a orin.


E [[-57|57 kent JK]] edo o amezeien Bellovaked o klask aozañ emsavadeg ar pobloù belg a-enep da Gaesar a oa oc'h aloubiñ Galia belgica, ha kaset e voe 10 000 den gant ar Galeted. En [[-52]] eo 20 000 den a voe kaset ganto da [[Verkingetorix]] da skoazellañ ar penntiern gronnet en [[Alesia]] gant ar Romaned. Bloaz goude en em savent gant ar Velged o doa lakaet [[Correos]] e penn ur c'hevredad [[bellovak]] ha [[veliokas]].



== Levrlennadur ==
* Michel de Boüard, *Histoire de la Normandie*, Privat, Toulouse, 2001, p.&nbsp;43-54. 
* Léon Coutil, « L’Époque gauloise dans le sud-ouest de la Belgique et le nord-ouest de la Celtique », dans *Bulletin de la Société normande d'études préhistoriques*, 1901 et 1902
* Georges Dottin, *La Langue gauloise. Grammaire, textes et glossaire*, Paris, Klincksieck, 1918, p.&nbsp;239
* Maurice Begouën Demeaux, *Noms de lieux dans le Pays de Caux*, Paris, d’Artrey, 1977, p.&nbsp;111
*  Sonia C. Hawkes et Gerald C. Dunning, « The Belgae in Gaul and Britain », dans *Archaeological Journal*, , 1930, p.&nbsp;150-240
* Stephan Fichtl, *Les Peuples gaulois, s av. J.-C.*, éditions Errance, Paris, 2004, 
* Claude Groud-Cordray, *La Normandie gallo-romaine*, Orep éditions, Cully, 2007, 
* Venceslas Kruta, *Les Celtes, Histoire et Dictionnaire*, Éditions Robert Laffont, coll. « Bouquins », Paris, 2000, .
*
* Xavier Delamarre, *Dictionnaire de la langue gauloise '', éditions errance, 2008, p.&nbsp;97-98, ,

## Notennoù
Tektosaged

Pobl an **Dektosaged**, anezho ur skourr eus ar Volked (*Volcae* e latin), a oa ur bobl kelt eus su Galia hag a aloubas Azia Vihanañ en  hag a lakas o c'hêr-benn en Ankara. 

Talvezout a rae o anv kement ha *klaskerien toenn*. 

## Galatia

Unan eus an teir fobl a yeas da sevel Galatia, en Anatolia, e oant, gant Kelted all anvet Tolistobogianed ha Trokmed. 

En Ancyre (Ankara hiziv) e oa o c'hêr-benn, ha Gorbéos ha Pessinonte e oa ar c'hêrioù all. Proviñs roman e voe Galatia goude.

E 279 kent JK emañ deroù an ergerzhadeg veur, renet gant Brennos hag Akichorios. Un darn eus arme Brennos a ziskennas betek an Thermopyles hag a zegouezhas e Delfi gant 65 000 den. 

An hini all, renet gant Leonorios ha Lutorios, a dreuzas Trakia. Tremen a reas en tu all d'an Hellespont ha degouezhout en Anatolia, pedet ma oant bet gant Nicomedes Iañ, roue Bithynia, da zont da vrezeliñ ouzh Antiochos Iañ, roue ar Séleucides (278 kent JK). Faezhet e voe ar C'halated gantañ ha diazezañ a rejont e-kreiz Anatolia a zeuas da vout Galatia. Tost e oa o bro ouzh Phrygia war lez kleiz ar stêr Halys, betek al lenn Tatta (pe Lenn Tuz), etre an d-Tolistobogianed hag an d-Trocmed.

## Skourr all
Tektosaged all a oa e Galia, war-dro ar Garona uhelañ. 

## Pennadoù kar

* Volked ~ Volques Arécomiques ~ Volques Tectosages.
*Pobloù Galia

## Levrlennadur
* Venceslas Kruta, *Les Celtes, Histoire et Dictionnaire*, Embannadurioù Robert Laffont, dastumad « Bouquins », Paris, 2000, .
* John Haywood (rakskrid gant Barry Cunliffe, troet gant Colette Stévanovitch), *Atlas historique des Celtes*, Embannadurioù Autrement, Paris, 2002, .

## Liamm diavaez
* Strabon, ''Géographie'', levr XII, chabistr 5
Mank (evn)

Ar **manked** a zo evned dic'houest da nijal hag a ya d'ober ar c'herentiad *Spheniscidae*, an hini nemetañ en urzhiad *Sphenisciformes*. Bevañ a reont en hantervoul su. E brezhoneg e vez graet *ereved-mogn*, *ereved-monk* pe *monkarded* anezho ivez.

## Spesadoù
18 spesad manked bev a zo:
* *[[Aptenodytes]]*
** *[[Aptenodytes patagonicus]]*
** *[[Aptenodytes forsteri]]*
* *[[Pygoscelis]]*
** *[[Pygoscelis papua]]*
** *[[Pygoscelis adeliae]]*
** *[[Pygoscelis antarcticus]]*
* *[[Eudyptes]]*
** *[[Eudyptes chrysocome]]*
** *[[Eudyptes chrysolophus]]*
** *[[Eudyptes moseleyi]]*
** *[[Eudyptes pachyrhynchus]]*
** *[[Eudyptes robustus]]*
** *[[Eudyptes schlegeli]]*
** *[[Eudyptes sclateri]]*
* *[[Megadyptes]]*
** *[[Megadyptes antipodes]]*
** †*[[Megadyptes waitaha]]*, aet da get
* *[[Eudyptula]]*
** *[[Eudyptula minor]]*
*** *[[Eudyptula albosignata|Eudyptula minor albosignata]]*
* *[[Spheniscus]]* (4 spesad) :
** *[[Spheniscus demersus]]*,
** ar mank Humboldt (*Spheniscus humboldti*),
** ar mank Magalhães (*Spheniscus magellanicus*),
** *[[Spheniscus mendiculus]]*.

## Liammoù diavaez

## Notennoù ha daveoù
Albatroz

An **albatrozed**, anvet **morc'huped** ivez, zo evned-mor bras eus morioù ar su hag eus ar meurvor Habask, eus ar c'herentiad *[[Diomedeidae]]*.

## Genadoù ha spesadoù
N'emañ ket ali an holl evnoniourien war an niver a spesadoù (a yaje eus 12 da 24).
Setu amañ ar roll hervez an *International Ornithological Congress* (IOC), kentel 7.2, 2017, a ra dave betek ar 27 Kendalc'h hag a vo dalc'het d'an 19-26 a viz Eost 2018 e Vancouver, British Columbia, Kanada.

— **Pevar [[genad]] ha 21 spesad zo bet renablet** —
****[[Phoebastria]]*** (Reichenbach, 1853)
***[[Phoebastria immutabilis]]* (Rothschild, 1893)
***[[Phoebastria nigripes]]* (Audubon, 1839)
***[[Phoebastria irrorata]]* (Salvin, 1883)
***[[Phoebastria albatrus]]* (Pallas, 1769)
****[[Diomedea]]*** (Linnaeus, 1758)
***[[Diomedea exulans]]* (Linnaeus, 1758)
***[[Diomedea antipodensis]]* (Robertson & Warham, 1992)
***[[Diomedea amsterdamensis]]* (Roux, Jouventin, Mougin, Stahl & Weimerskirch, 1983)
***[[Diomedea dabbenena]]* (Mathews, 1929)
***[[Diomedea epomophora]]* (Lesson, 1825)
***[[Diomedea sanfordi]]* (Murphy, 1917)
****[[Phoebetria]]*** (Reichenbach, 1853)
***[[Phoebetria fusca]]* (Hilsenberg, 1822)
***[[Phoebetria palpebrata]]* (Forster, 1785)
****[[Thalassarche]]*** (Reichenbach, 1853)
***[[Thalassarche melanophris]]* (Temminck, 1828)
***[[Thalassarche impavida]]* (Mathews, 1912)
***[[Thalassarche cauta]]* (Gould, 1841)
***[[Thalassarche eremita]]* (Murphy, 1930)
***[[Thalassarche salvini]]* (Rothschild, 1893)
***[[Thalassarche chrysostoma]]* (Forster, 1785)
***[[Thalassarche chlororhynchos]]* (Gmelin, 1789)
***[[Thalassarche carteri]]* (Rothschild, 1903)
***[[Thalassarche bulleri]]* (Rothschild, 1893)

## Notennoù
Ganga (evn)

Ar **gangaed** a zo evned hag a denn d'ar c'hlujiri, eus ar c'herentiad Pteroclididae. Daou c'henad gangaed a zo : *[[Pterocles]]* ha *[[Syrrhaptes]]*.

## Spesadoù
E-touez ar spesadoù gangaed emañ :
#### ''Pterocles''
* ar ganga kata (*Pterocles alchata*),
* ar ganga divroudenn (*Pterocles bicinctus)*
* ar ganga Burchell (*Pterocles burchelli*),
* ar ganga kabellek (*Pterocles coronatus*),
* ar ganga dremm zu (*Pterocles decoratus*),
* ar ganga kof gell (*Pterocles exustus*),
* ar ganga India (*Pterocles indicus*)
* ar ganga Lichtenstein (*Pterocles lichtensteinii*)
* ar ganga nama (*Pterocles namaqua*),
* ar ganga kof du (*Pterocles orientalis*),
* ar ganga masklet (*Pterocles personatus*)
* ar ganga pederroudenn (*Pterocles quadricinctus*),
* ar ganga brizhellek (*Pterocles senegallus*),
#### ''Syrrhaptes''
* ar ganga-Pallas (*Syrrhaptes paradoxus*),
* ar ganga Tibet (*Syrrhaptes tibetanus*),
* [...].

## Rummatadur
Diouzh an evnoniourien e vez renket ar gangaed en urzhiad *[[Ciconiiformes]]*, *[[Columbiformes]]* pe *Pteroclidiformes*.
Toukan

An **toukaned** eo an evned a ya d'ober ar c'herentiad Ramphastidae, termenet e 1825 gant al loenoniour iwerzhonat Nicholas Aylward Vigors (1785-1840). Dont a rafe o anv eus an toupieg *tucana* a dalvezfe *pigos askornek*.

## Doareoù pennañ
Lodenn heverkañ o c'horf eo o figos bras ha liesliv.

## Annez
Bevañ a reont e kreiz hag e su Amerika.

## Genadoù <small>(renket diouzh an urzh filogenetek)</small>
Diouzh Doare 6.2 an *IOC World Bird List* ez a pemp genad d'ober ar c'herentiad hiziv an deiz :
* *[[Aulacorhynchus]]* - Gould, 1835 (14 spesad),
* *[[Pteroglossus]]* - Illiger, 1811 (14 spesad),
* *[[Selenidera]]* - Gould, 1837 (6 spesad),
* *[[Andigena]]* - Gould, 1851 (4 spesad),
* *[[Ramphastos]]* - Linnaeus, 1758 (8 spesad).

## Notennoù ha daveennoù
Nandou

An **nandoued** a zo evned-reder bras hag a ya d'ober ar c'herentiad *Rheidae*, termenet e 1849 gant an evnoniour gall Charles Lucien Bonaparte (1803-1857).
Dic'houest eo al laboused-mañ da nijal ha bevañ a reont e Suamerika.

## [[Genad]] ha [[spesad]]où
Ne chom nemet ur genad ha daou spesad nandoued ennañ hiziv an deiz :
* *Rhea americana* (nandou Amerika)
* *Rhea pennata* (nandou Darwin).

## Rummatadur
Betek nevez 'zo e oa renket an nandoued en urzhiad Struthioniformes, met en un urzhiad dezho o-unan — Rheiformes — emaint abaoe 2008.

## Notennoù ha daveennoù
Ganga kata

Ar **ganga kata** pe **ganga kof gwenn** a zo un evn, *Pterocles alchata* an anv skiantel anezhañ.

## Doareoù pennañ

## Boued

## Annez hag isspesadoù
Daou isspesad zo dezhañ :
* *Pterocles alchata alchata*, e kreisteiz Bro-C'hall ha Spagn,
* *Pterocles alchata caudacutus*, eus kornôg Sahara da Reter-Kreiz ha kornôg India.

## Rummatadur
Diouzh an evnoniourien e vez renket ar **ganga kata** en urzhiad *[[Ciconiiformes]]* pe *[[Pteroclidiformes]]*.

## Liammoù diavaez
*  ''Pterocles alchata'' war al lec'hienn BirdLife International.
*  ''Pterocles alchata'' war lec'hienn an International Union for Conservation of Nature (IUCN).

## Notennoù ha daveennoù
Ganga brizhellek

Ar **ganga brizhellek** a zo ur spesad evned, *Pterocles senegallus* an anv skiantel anezhañ.

Anvet e voe *Tetrao senegallus* pa voe deskrivet gant Carl von Linné evit ar wech kentañ e 1771.

## Doareoù pennañ

## Boued

## Annez
Kavout a c'haller ar spesad e gouelec'hioù Afrika issahara hag eus ledenez Arabia da gornôg India.

## Rummatadur
Diouzh an evnoniourien e vez renket ar **ganga brizhellek** en urzhiad Ciconiiformes pe Pteroclidiformes.

## Liamm diavaez
*  ''Pterocles senegallus'' war al lec'hienn ''Avibase''.

## Notennoù ha daveennoù
Ganga kof du

Ar **ganga kof du** (liester : **gangaed kof du**) a zo ur spesad evned, *Pterocles orientalis* an anv skiantel anezhañ.

Anvet e voe *Tetrao orientalis* (kentanv) da gentañ-penn (e 1758) gant an naturour svedat Carl von Linné (1707-1778).

## Doareoù pennañ

## Boued

## Annez hag isspesadoù
Ar spesad a gaver an daou isspesad anezhañ :
* *Pterocles orientalis arenarius* : eus Kazakstan da greisteiz Iran hag Afghanistan, da walarn Sina war-du ar reter,
* *P. o. orientalis* : eus Inizi Kanariez, al Ledenez iberek, Maroko da gornôg Iran.

## Liammoù diavaez
*  ''Pterocles orientalis'' war al lec'hienn BirdLife International.
*  ''Pterocles orientalis'' war lec'hienn an International Union for Conservation of Nature (IUCN).

## Notennoù ha daveennoù
Trogon

An **trogoned** a zo evned eus ar c'herentiad *Trogonidae*.

## Genadoù
* *[[Apalharpactes]]*
* *[[Apaloderma]]*
* *[[Harpactes]]*
* *[[Priotelus]]*
* *[[Trogon (genad)|Trogon]]*
Trogon lost gwenn

An **trogon lost gwenn** a zo un evn, *Trogon viridis* an anv skiantel anezhañ.

## Doareoù pennañ

## Boued

## Annez
Bevañ a ra al labous en Amerika.

## Rummatadur
Kalvennig

**Kalvennig** a zo un anv hag a vez graet
*eus ur valafenn
*eus ur familh evned, ar c'halvenniged. 

## Levrlennadur
*Ar pennad kalvennig e Geriadur an Here, p. 669.
Trogon narina

An **trogon narina** zo ur spesad evned eus ar c'herentiad Trogonidae. *Apaloderma narina* eo e anv skiantel.

## Doareoù pennañ

## Boued

## Annez
Al labous a gaver ar pevar isspesad anezhañ :
* *Apaloderma narina [narina or arcanum]*, e douaroù uhel eus Etiopia da Angola ha Suafrika,
* *Apaloderma narina littorale*, e douaroù izel eus Somalia da Natal ; Zanzibar,
* *Apaloderma narina brachyurum*: eus gevred Nigeria ha kreisteiz Kameroun da RDK hag Ouganda,
* *Apaloderma narina constantia*, eus Sierra Leone, Liberia ha kreisteiz Ginea (Menez Nimba) da C'hana.

## Daveennoù
Trogon penn ruz

An **trogon penn ruz** a zo un evn hag a vev en Azia. *Harpactes erythrocephalus* eo e anv skiantel.

## Doareoù pennañ

## Boued

## Annez
Bevañ a ra al labous en Azia ar Gevred (eus Himalaya kornôg Nepal da greisteiz Sina ha Sumatra).

## Daveennoù
Kalvennig (evn)

Ar **c'halvenniged** a zo evned hag a ya d'ober ar genad *Cyanistes*, krouet e 1829 gant an naturour alaman Johann Jakob Kaup (1803-1873).

## Spesadoù hag an [[isspesad]]où anezhe
Tri spesad golvaneged a ya d'ober ar genad :
* ar galvennig c'hlas (*Cyanistes caeruleus*)
** *C. c. balearicus*, ***caeruleus***, *calamensis*, *obscurus*, *ogliastrae*, *orientalis*, *persicus*, *raddei* ha *satunini*,
* ar galvennig pers (*Cyanistes cyanus*)
** *C. c. berezowskii*, *carruthersi*, ***cyanus***, *flavipectus*, *hyperrhiphaeus*, *koktalensis*, *tianschanicus* ha *yenisseensis*,
* ar galvennig Norzhafrika (*Cyanistes teneriffae*)
** *C. t. cyrenaicae*, *degener*, *hedwigae*, *ombriosus*, *palmensis*, ***teneriffae*** hag *ultramarinus*.

Pevar isspesad warn-ugent (24) en holl.

## Annezva

## Notennoù ha daveennoù
Ganga-Pallas

Ar **ganga-Pallas** a zo un evn, *Syrrhaptes paradoxus* an anv skiantel anezhañ.

## Doareoù pennañ

## Boued

## Annez
Bevañ a ra al labous e stepinier traezhek eus kreiz Azia.

## Rummatadur
Diouzh an evnoniourien e vez renket ar **ganga-Pallas** en urzhiad *Ciconiiformes* pe *Pteroclidiformes*.

## Liammoù diavaez
*  ''Syrrhaptes paradoxus'' war al lec'hienn BirdLife International.
*  ''Syrrhaptes paradoxes'' war lec'hienn an International Union for Conservation of Nature (IUCN).

## Notennoù ha daveennoù
Ganga kof gell

Ar **ganga kof gell** a zo un evn, *Pterocles exustus* an anv skiantel anezhañ.

## Doareoù pennañ

## Boued

## Annez hag isspesadoù
C'hwec'h isspesad zo dezhañ :
* *Pterocles exustus ellioti* : eus gevred Soudan da Eritrea, hanternoz Etiopia ha Somalia,
* *Pterocles exustus erlangeri* : kornôg ha kreisteiz ledenez Arabia,
* *Pterocles exustus exustus* : eus Maouritania ha reter Gambia/Senegal da Soudan,
* *Pterocles exustus floweri* : aet da get sañset (gwelet en Egipt e 1979 evit ar wech diwezhañ),
* *Pterocles exustus hindustan* : eus gevred Iran da India ha Pakistan,
* *Pterocles exustus olivascens* : eus kreisteiz Etiopia da Somalia, Kenya hag hanternoz Tanzania.

## Rummatadur
Diouzh an evnoniourien e vez renket ar **ganga kof gell** en urzhiad *[[Ciconiiformes]]* pe *[[Pteroclidiformes]]*.

## Liamm diavaez
*  ''Pterocles exustus'' war al lec'hienn ''Avibase''.

## Notennoù ha daveennoù
Turniz-Andalouzia

An **turniz-Andalouzia** a zo un evn, *Turnix sylvatica* an anv skiantel anezhañ.
## Doareoù pennañ
Tennañ a ra al labous d'ar goailh.

## Boued

## Annez
Yar-Indez

Ar **yar-Indez**, pe **yar-Spagn**, a zo un evn a-orin eus Amerika ha desavet evel evn-porzh evit e gig. *Meleagris gallopavo* eo e anv skiantel.

## Doareoù pennañ

## Boued

## Annez
Orinel eo al labous e norzh ha Kreizamerika. Degaset en deus bet en Hawaii hag Okeania.

## Notennoù ha daveennoù
Tourako meur

An **tourako meur** a zo un evn, *Corythaeola cristata* an anv skiantel anezhañ.

Ar spesad nemetañ eo er genad *Corythaeola*.

## Doareoù pennañ
Brasañ spesad tourakoed an hini eo (betek 76 cm ar vent anezhañ).

## Boued
Bevañ a ra diwar frouezh ha greun.

## Annez
Bevañ a ra al labous e koadegi trovanel Afrika ar C'hreiz hag Afrika ar C'hornôg.

## Notennoù ha daveennoù
Volked

Ar **Volked**, *Volcae* () e latin, a oa ur bobl kelt — pe gentoc'h ur c'hevredad pobloù — en Europa an III kantved kent JK.

## Menegoù
Kentañ meneg anezhe a oa e 69 kent JK gant Cicero en e brezegenn *Pro Fonteio* war un dro gant an Allobroged. Titus Livius ivez a reas meneg anezho en e *[[Ab urbe condita]]*, ma lavar e tegouezhas Hannibal gante en daou du d'ar Ron, e Galia, e 218 kent JK.

### ''Volcae Arecomisci''
Ar *Volcae Arecomisci* a oa o chom e tolead *[[Nîmes|Nemasus]]*, hag an Hérault eo a servije da vevenn etre int hag ar *Volcae Tectosagii*.

### ''Volcae Tectosagii''
Ar *Volcae Tectosagii* a oa ur skourr eus ar *Volcae* a dremenas dre Vakedonia da vont da Azia Vihanañ war-dro 270 kent JK. Trec'h e voent war ar C'hresianed en Emgann an Termopliloù e 279 kent JK.

Hervez Strabon e teue ar *Volcae Tectosagii* eus an tolead m'emañ Toloza, en Okitania.

Hervez Julius Caesar, diwar Eratosthenes, edo ar *Volcae Tectosagii* o chom er goadeg herkinian, ha dont a raent eus Gallia Narbonensis. Hiriv e kreder e teuent eus kreisteiz Germania, hag eno eo en em gavjont gant ar C'hermaned. Diwar an eskemmoù etre Germaned ha Volked e teufe ar ger germanek *[[Walh]]*, diwar anv ar Volked, roet d'an dud a gomze ur yezh keltiek, ha diwezhatoc'h, ur yezh romanek.

## Pennadoù kar
* Galated
* Tektosaged
* pobloù Galia
* Walh
## Levrlennadur
* Venceslas Kruta, *Les Celtes : Histoire et dictionnaire*, Robert Laffont, Pariz, 2000, 
## Liammoù diavaez
* ''Celtes : Belges, Boïens, Rèmes, Volques'', diskouezadeg e Musée royal de Mariemont.
*  Ar pobloù kelt e Galia roman
## Notennoù
Tourako boc'h wenn

An **tourako boc'h wenn** (liester : **tourakoed boc'h wenn**) a zo ur spesad evned, *Tauraco leucotis* an anv skiantel anezhañ.

Anvet e voe *Corythaix leucotis* (kentanv) da gentañ-penn (e 1835) gant an naturour alaman Wilhelm Peter Eduard Simon Rüppell (1794-1884).

## Doareoù pennañ

## Boued

## Annez hag isspesadoù

Ar spesad ez eo brosezat an daou isspesad anezhañ e biz Afrika :
* *Tauraco leucotis donaldsoni*, e kreisteiz-kreiz Etiopia ha kornôg-pellañ Somalia,
* *T. l. leucotis*, e koadeier *[[Podocarpus]]* ha jenevregoù Eritrea, Etiopia ha gevred Soudan .

## Liammoù diavaez
*  ''Tauraco leucotis'' war al lec'hienn BirdLife International.
*  ''Tauraco leucotis'' war lec'hienn an International Union for Conservation of Nature (IUCN).

## Notennoù ha daveennoù
Tourako

An **tourakoed** eo an evned a ya d'ober ar c'herentiad Musophagidae, termenet e 1828 gant an naturour gall René Primevère Lesson (1794-1849).

Diouzh Doare 8.2 an *IOC World Bird List* ez a c'hwec'h genad d'ober ar c'herentiad :

## Genadoù <small>(renket diouzh an urzh filogenetek)</small>
* *[[Corythaeola cristata|Corythaeola]]* - Heine, 1860 (1 spesad)
* *[[Tauraco]]* - Kluk, 1779 (14 spesad),
* *[[Ruwenzorornis johnstoni|Ruwenzorornis]]* - Neumann, 1903 (1 spesad),
* *[[Musophaga]]* - Isert, 1788 (2 spesad),
* *[[Corythaixoides]]* - Smith, 1833 (3 spesad),
* *[[Crinifer]]* - Jarocki, 1821 (2 spesad).

Kavout a reer an tri spesad warn-ugent (23) anezhañ en Afrika issahara ; n'eus spesad aet da get (†) ebet en o zouez.

## Notennoù ha daveennoù
Paun glas

Ar **paun glas** (liester : **pauned glas**) a zo ur spesad evned, *Pavo cristatus* an anv skiantel anezhañ.

## Doareoù pennañ

## Boued
Hollzebrer eo ar spesad.

## Annez
Kavout a reer ar spesad e koadegi ha strouezh reter Pakistan, India ha Sri Lanka.

## Liammoù diavaez
*  ''Pavo cristatus'' war al lec'hienn BirdLife International.
*  ''Pavo cristatus'' war lec'hienn an International Union for Conservation of Nature (IUCN).

## Notennoù ha daveennoù
Douaroniezh Strabon

**Douaroniezh Strabon** a vez lavaret eus an oberenn henc'hresianek anvet Γεωγραφικά *Geōgraphiká*, skrivet gant an douaroniour henc'hresian Strabon, a vodas e 17 levrenn e anaoudegezh eus an douaroniezh en e amzer.

Un Henc'hresian desket ha keodedour roman e oa Strabon, a grogas gant e labour war-dro ar bloaz 20 kent JK. Un embannadur a oa bet e 7 kent JK, ha goude-se e oa adkroget gant e labour. Erziwezh e oa bet embannet an oberenn e bloavezh e dremenvan.

## Liammoù diavaez

*   Γεωγραφικά ''Geōgraphiká''
* ''Douaroniezh''  Strabon
* Germaine Aujac : ''Strabon et son temps''
Brennos

**Brennos** (pe **Brennus** e latin hag e galleg) a zo anavezet evel anv daou vrezelour kelt en Henamzer.
*Brennos, penngadour galian, eus pobl ar Senoned, e Bourgogn a vremañ, a gemeras kêr Roma e deroù ar IVvet kantved kent JK; 
*Brennos, a renas an Ergerzhadeg veur en IIIde kantved kent JK, a aloubas Makedonia ha Trakia, hag a drec'has armeoù Hellaz en Termopiloù.
*Charles Brennus zo un arzour gall hag a grouas ar skoed anavet evel « Skoed Brennus » (« *Bouclier de Brennus* » e galleg), un trec'harouez roet er rugbi gall.
 
## Gerdarzh
Gallout a rafe bezañ un titl kent evit un anv-den. Latin eo an dibenn *-us*, keltek an dibenn *-os*. Kar e c'hallfe bout d'ar ger kembraek brenin, a dalv kement ha roue, ha d'an anv gouezelek Brian. 

### Tud all
*Brinno, meneget gant Tacitus evel hini un 'tiegezh emsaverien'.
*Bran, pe Bendigeidfran, er Mabinogi 
* "Brennius" e-barzh *[[Historia Regum Britanniae]]*, levr Jafrez Menoe, ur c'hadour kelt hag en dije kemeret Roma, marteze diwar goun an daou benngadour istorel.

## Levrlennadur

*John T. Koch, "Brân, Brennos: an instance of Early Gallo-Brittonic history and mythology'", *Cambridge Medieval Celtic Studies* **20** (Winter 1990:1-20).
Rhondda Cynon Taf

**Rhondda Cynon Taf** zo ur gontelezh, pe bwrdeistref sirol, abaoe kempennadur melestradurel 1996. 

Dont a ra an anv eus re an teir stêr: Rhondda, Cynon, ha Taf.

Stok outi emañ kontelezhioù Merthyr Tudful ha Caerffili er sav-heol, Caerdydd ha Bro Morgannwg er c'hreisteiz, Pen-y-bont ar Ogwr ha Castell-nedd Port Talbot er c'huzh-heol, ha Powys en hanternoz.

Aberdâr, Aberpennar ha Pontypridd eo ar c'hêrioù brasañ.

## Liammoù diavaez
*   Kuzul Rhondda Cynon Taf
*  Lec'hienn RhonddaCynonTaff.com
Distrig Santarém

Un distrig eus Portugal eo **distrig Santarém**.

21 gumun zo ennañ :
* Abrantes
* Alcanena
* Almeirim
* Alpiarça
* Benavente
* Cartaxo
* Chamusca
* Constância
* Coruche
* Entroncamento
* Ferreira do Zêzere
* Golegã
* Mação
* Ourém
* Rio Maior
* Salvaterra de Magos
* Santarém
* Sardoal
* Tomar
* Torres Novas
* Vila Nova da Barquinha

## Liamm diavaez
*Gouarnamant lec'hel Distrig Santarém
Adaks

An **adaks** (*Addax nasomaculatus*) a zo un antilopenn hag a vev er Sahara. Ar spesad nemetañ eus ar genad *Addax* eo.
Impala

An **impala** (*Aepyceros melampus*) a zo un antilopenn eus Afrika.

## Rummatadur
Ar spesad nemetañ eus ar genad *Aepyceros* eo.
Daou isspesad a zo : *Aepyceros m. petersi* hag *Aepyceros m. melampus*
Panda bras

Ar **panda bras** (*Ailuropoda melanoleuca*) a zo un arzh eus kreiz ha mervent Sina.

Daoust dezhañ bezañ renket en urzhiad *Carnivora* (kigdebrerien) en em vag ar panda diwar bambouz dreist-holl.
## Rummatadur
Ar spesad nemetañ eus ar genad *Ailuropoda* eo.
Daou isspesad a zo: *Ailuropoda m. melanoleuca* hag *Ailuropoda m. qinlingensis*. 
## Annez

## Ar pandaed evel kannaded Sina
Meur a wezh en hec'h Istor he deus ar Stad sinaat implijet he fandaed evel binvioù diplomatek.
* E 1957 e profas ur panda anvet *Ping-Ping* d'an URSS ; *Ping-Ping* e voe ar panda kentañ a guitaas Sina gant ar statud a brof diplomatek neuze. E 1959 e voe kaset ur bandaez, *An-An*, da vevañ gant *Ping-Ping* e zoo Moskov.
* E 1965 e voe profet pemp panda da ziazezer Korea an Norzh, Kim Il Sung, a-benn startaat al liammoù etre an div Stad komunour.
* E 1972, pa voe Richard Nixon ar prezidant amerikan kentañ oc'h ober ur weladenn ofisiel da Sina, e voe profet *Ling-Ling* ha *Hsing-Hsing* da zoo Washington D.C..
* Bloaz war-lerc'h, e 1973, e voe roet daou banda da Vro-C'hall goude gweladenn ofisiel he frezidant Georges Pompidou e Beijing ; e 1974 e varvas *Li-Li*, pa vevas *Yan-Yan* betek 2000.
* E 2008 ez asantas Ma Ying-jeou, prezidant Republik Sina (Taiwan), degemer daou banda digant Sina goude ma voe tommet an darempredoù etre an div Stad ; nac'het e oa bet ar prof gant e gentad Chen Shui-bian e 2006.

## Liammoù diavaez

* UNEP-WCMC : ''Ailuropoda melanoleuca''  

## Daveoù
Panda ruz

Ar **panda ruz** (*Ailurus fulgens*) a zo ur bronneg a-vent gant ur c'hazh hag a vev en Azia. Daoust dezhañ bezañ renket en urzhiad *Carnivora* (kigdebrerien) en em vag ar panda ruz diwar bambouz dreist-holl.

## Rummatadur
Ar spesad nemetañ eus ar genad *Ailurus* eo. Daou isspesad zo: *Ailurus f. fulgens* hag *Ailurus f. styani*. 

A-wechoù e vez renket ar panda ruz er c'herentiad *Procyonidae*, asambles gant ar rakoun.

## Annez

## Liammoù diavaez
Elan

An **elan** a c'hell bezañ :
; loened :
* ur bronneg : elan (bronneg)
* un evn eus ar genad *Elanus* : elan (evn)
; listri :
* an Élan, ur ramoker savet ha moret en Oriant e 1938
* ur rummad listri-avizer eus ar morlu gall
; anvioù-lec'h :
* Traonienn Elan e Kembre
* ar stêr Elan e Kembre
* ar stêr Elan e Roumania
* Élan, ur gumun kozh e Flize bremañ, e departamant Ardennes
Marmouz Allen

**Marmouz Allen** (*Allenopithecus nigroviridis*) a zo ur marmouz hag a vev e Republik Kongo hag e kornôg Republik Demokratel Kongo.

## Annez

## Rummatadur
Ar spesad nemetañ eo er genad *Allenopithecus*.
Springbok

Ar **springbok** (*Antidorcas marsupialis*) a zo ur c'hazelenn eus Afrika ar Su (Suafrika, Botswana, Namibia).

## Rummatadur
Ar spesad nemetañ eus ar genad *Antidorcas* eo.
Morzigell

Ar **morzigelled** a zo krignerien bihan eus ar genad *Apodemus*.

## Spesadoù
War-dro 20 spesad morzigelled a zo:
* ar vorzigell roudennek (*Apodemus agrarius*)
* morzigell an Alpoù (*Apodemus alpicola*)
* morzigellig Japan (*Apodemus argenteus*)
* morzigell Chevrier (*Apodemus chevrieri*)
* *[[Apodemus draco]]*
* *[[Apodemus epimelas]]*
* ar vorzigell voc'h velen (*Apodemus flavicollis*)
* morzigell Himalaya (*Apodemus gurkha*)
* morzigell ar C'haokaz (*Apodemus hyrcanicus*)
* morzigell Sichuan (*Apodemus latronum*)
* ar vorzigell gorrik (*Apodemus microps*')
* morzigell ar reier (*Apodemus mystacinus*)
* *[[Apodemus pallipes]]*
* *[[Apodemus peninsulae]]*
* *[[Apodemus ponticus]]*
* *[[Apodemus rusiges]]*
* *[[Apodemus semotus]]*
* *[[Apodemus speciosus]]*
* morzigell ar c'hoadeier (*Apodemus sylvaticus*)
* *[[Apodemus uralensis]]*
* *[[Apodemus witherbyi]]*
Morzigell gorrik

Ar **vorzigell gorrik** (*Apodemus uralensis*) a zo ur c'hrigner bihan hag a vev e kreiz ha hanternoz Europa, betek Sibiria.
Morzigell ar reier

**Morzigell ar reier** (*Apodemus mystacinus*) a zo ur c'hrigner bihan hag a vev e gevred Europa, er Reter nesañ hag Arabia.
Morzigell ar c'hoadeier

**Morzigell ar c'hoadeier** (*Apodemus sylvaticus*) a zo ur c'hrigner bihan hag a vev en Europa hag e hanternoz Afrika.
Poto aour

Ar **poto aour** (*Arctocebus aureus*) a zo ur bronneg eus ar c'herentiad *Lorisidae* hag a vev e kornôg Afrika ar C'heheder.
Logod draenek Kreta

Al **logod draenek Kreta** (unanderenn : **logodenn draenek Kreta**) a zo ur spesad logod, *Acomys minous* an anv skiantel anezhañ.

## Notennoù ha daveennoù
Risweer-kazh

Ar **risweer-kazh** a zo un evn, *Dumetella carolinensis* an anv skiantel anezhañ.

Ar spesad nemetañ eo er genad *Dumetella*.

## Doareoù pennañ
Anvet eo evel-se abalamour m'eo hañval e c'halv ouzh hini ur c'hazh o viaoual.

## Boued

## Annez
Bevañ a ra al labous e Norzhamerika.

## Rummatadur
Diouzh an evnoniourien e vez renket ar **risweer-kazh** er c'herentiad *Mimidae* pe *Sturnidae*.

## Liammoù diavaez

* Amañ e c'haller klevet kan ha galv ar risweer-kazh.

## Notennoù ha daveennoù
Binturong

Ar **binturong** (*Arctictis binturong*) a zo ur bronneg hag a vev en Himalaya ha gevred Azia. Ar spesad nemetañ eo er genad *Arctictis*.

## Morgologiezh

* Pouezañ a ra a 9 da 14kg
* Muzuliañ a ra a 65 sm da 95 sm
* A 56 da 89 sm eo ment e lost
* Gwenn ha du eo e livioù. 

## Boued

Kigdebrer emañ mes debriñ a ra ur bochad a blant ivez. Uioù, loened bihan evel krigner, pesked, frouezh... eo ar pezh a zebr en natur.

## Doare beviñ

E-pad an deiz emañ tamolodet e-barzh ur wezenn.
Beviñ a ra en e-unan.
Beviñ a ra 10 vlez en natur hag un ugentad en ereoù.
Risweer rous

Ar **risweer rous** a zo un evn hag a vev e Norzhamerika. *Toxostoma rufum* eo e anv skiantel.

## Doareoù pennañ

## Boued

## Annez

## Rummatadur
Diouzh an evnoniourien e vez renket ar risweer rous er c'herentiad *Mimidae* pe *Sturnidae*.
Risweer beg kromm

Ar **risweer beg kromm** (liester : **risweered beg kromm**) a zo ur spesad golvaneged, *Toxostoma curvirostre* an anv skiantel anezhañ.

Anvet e voe *Orpheus curvirostris* (kentanv) da gentañ-penn (e 1827) gant an evnoniour saoz William Swainson (1789-1855).

## Doareoù pennañ

## Boued
Ur spesad amprevanetaer eo hag a glask e breizhoù war an douar.

## Annez hag isspesadoù
Ar spesad a gaver ar seizh isspesad anezhañ :
* *Toxostoma curvirostre celsum*, e kreisteiz-kreiz Stadoù-Unanet Amerika (SUA) ha hanternoz-kreiz Mec'hiko,
* *T. c. curvirostre*, e kreiz ha kreisteiz-kreiz Mec'hiko,
* *T. c. insularum*, en inizi er-maez da greiz aodoù stad Sonora (gwalarn Mec'hiko),
* *T. c. maculatum*, e kreiz Sonora, mervent Chihuahua ha hanternoz Sinaloa (gwalarn Mec'hiko),
* *T. c. oberholseri*, e kreisteiz Texas (kreisteiz SUA) ha biz Mec'hiko,
* *T. c. occidentale*, e kornôg-kreiz Mec'hiko,
* *T. c. palmeri*, eus mervent SUA da greiz Sonora (gwalarn Mec'hiko).

## Liammoù diavaez
*  ''Toxostoma curvirostre'' war al lec'hienn BirdLife International.
*  ''Toxostoma curvirostre'' war lec'hienn an International Union for Conservation of Nature (IUCN).

## Notennoù ha daveennoù
Risweer stourmidik

Ar **risweer stourmidik** a zo ur spesad evned, *Mimus polyglottos* an anv skiantel anezhañ.

## Doareoù pennañ

## Boued

## Annez
Ar spesad a gaver an tri isspesad anezhañ:
* *Mimus polyglottos polyglottos (polyglottos)*, eus reter Kanada da greiz, reter ha gevred SUA,
* *Mimus polyglottos polyglottos (leucopterus)*, eus mervent Kanada da greisteiz Baja California ha mervent Mec'hiko (Oaxaca),
* *Mimus polyglottos orpheus*, e Bahamas hag Antilhez Brasañ.

## Rummatadur
Diouzh an evnoniourien e vez renket ar **risweer stourmidik** er c'herentiad *Mimidae* pe *Sturnidae*.

## El lennegezh
Eus ar **risweer stourmidik** ez eus kaoz e titl ar romant hollvrudet *[[To Kill a Mockingbird]]* gant Harper Lee.

## Notennoù ha daveennoù
Piteas

**Pytheas** (henc'hresianeg : Πυθέας *Pythéas*) a oa ur merdeer eus Massalia, anv kozh Marseille. 

War-dro 340-325 kent JK e reas ur veaj vras e morioù hanternoz Europa. Eñ eo an hini kentañ eus beajerien an Henamzer a skrivas diwar-benn broioù an hanternoz, pobloù Enez Vreizh, ha pobloù german aodoù Mor an Hanternoz ha marteze re ar Mor Baltek.

Pell amzer e voe soñjet e konte gevier. Kement-se a skrive Strabon diwar e benn, dre ma kave dezhañ n'halle ket ar mor skornañ. Hiziv, er , e weler anezhañ evel unan eus ar veajourien skiantel gentañ, pe unan eus ar c'hentañ skiantourien o veajiñ.

## E veaj
Gant ul lestr hepken e kuitaas Massalia, e tremenas kolonennoù Herkules (strizh-mor Jibraltar), hag e hedas an aod betek Eusa, meneget gantañ. Dilestrañ a reas en Enez Vreizh, hag alese ez eas betek an Inizi Shetland ha pelloc'h c'hoazh betek ur vro anvet Thule ma n'hallas ket mont pelloc'h.

Distreiñ a eure dre Mor an Hanternoz, tizhout aod Germania hag an inizi ma kaved goularz, marteze enezeg Heligoland pe Enez Sjælland, pe aod ar Mor Baltek. Distreiñ a reas da Vassalia, pe dre ar memes hent evel pa oa o vont d'an hanternoz, pe dre ar Roen hag ar Ron.

## Kavadennoù Pytheas
Un danevell a voe savet gant Pytheas da gontañ an holl draoù en doa gwelet, *A-zivout ar Meurvor* (Περί του Ωκεανού), ken souezhus e oant da dud e vro hag e amzer.

Mont a reas al levr da ludu pa zevas levraoueg Alexandria met tammoù anezhi zo deuet betek ennomp dre oberennoù meur a skrivagner eus an Henamzer, ha dreist-holl dre Strabon, a ra fae warnañ, hag a damall anezhañ e gaou, hag ivez Plinius Kozh, Eratosthenes ha Polybios. 

## Levrlennadur
* Barry Cunliffe, Marie-Geneviève l' Her, *Pythéas le Grec découvre l'Europe du Nord*, éd. Autrement, 2003 
* Yvon Georgelin, Hugues Journès et Jean-Marie Gassend, *Pythéas, explorateur et astronome*, éd. de la Nerthe, 2000 
* François Herbaux, "Puisque la Terre est ronde, enquête sur l'incroyable aventure de Pythéas le Marseillais", éd. Vuibert Sciences 2008 
* Ferdinand Lallemand - « Journal de bord de Pytheas, géographe marseillais du IVème siècle avant J.C., présenté et commenté par Ferdinand Lallemand» (1956), Éditions de Paris
* Raoul Schrott - "Finis Terrae", traduit par Nicole Casanova - Hachette 1999. 
* Arno Schmidt, *Gadir*, nouvelle publiée dans le recueil *Léviathan*, Christian Bourgois Éditeur, 1991 
* Dimitri - "Le Voyage", Albin Michel, 2003
* Samivel - « *L'or de l'Islande* » (1963), éd. Arthaud, Paris 
* Jean Mabire, *Thulé, le Soleil retrouvé des Hyperboréens*, éd. Pardès, 1975 
* Jean-Marie Gassend, Yvon Georgelin, Hugues Fournés, *Pythéas, astronome moderne*, Marseille, revue culturelle, N° 189, décembre 1999, pages 60 à 66
* Antoinette Hesnard, Manuel Moliner, Frédéric Conche, Marc Bouiron, *Marseille : 10 ans d'archéologie, 2600 ans d'histoire* Musées de Marseille/Edisud, 1999;
* Thibaud Guyon, Jeanine Rey et Philippe Brochard, *Pythéas l'explorateur : De Massalia au cercle polaire*, éd. École des loisirs, 2001 

## Liammoù diavaez
* ''L'histoire de Pythéas''
* ''Université de Liège''
* ''De Pythéas à Jules Verne : Variations sur le mythe de Thulé''

## Notennoù
Piklost rous

Ar **piklost rous** (liester : **piklosted rous**) a zo ur spesad evned palvezek, *Oxyura jamaicensis* an anv skiantel anezhañ.

Anvet e voe *Anas jamaicensis* (kentanv) da gentañ-penn (e 1789) gant an naturour alaman Johann Friedrich Gmelin (1748-1804).

## Doareoù pennañ

## Boued
Bevañ a ra diwar amprevaned-dour, kresteneged ha plant-dour peurvuiañ.

## Annez hag isspesadoù
Ar spesad a gaver an daou isspesad anezhañ :
* *Oxyura jamaicensis andina*, e lennoù ha geunioù kreiz ha reter Andoù Kolombia,
* *O. j. *'jamaicensis**', e diabarzh gwalarn Norzhamerika (eus mervent Kanada da vMec'hiko).

## Liammoù diavaez
*  ''Oxyura jamaicensis'' el lec'hienn BirdLife International.
*  ''Oxyura jamaicensis'' e lec'hienn an International Union for Conservation of Nature (IUCN).

## Notennoù ha daveennoù
Piklost penn gwenn

Ar **piklost penn gwenn** a zo ur spesad evned palvezek, *Oxyura leucocephala* an anv skiantel anezhañ.

## Doareoù pennañ

## Boued

## Annez
Poto Calabar

**Poto Calabar** (*Arctocebus calabarensis*) zo ur bronneg eus ar c'herentiad *Lorisidae* hag a vev e kornôg Afrika.

## Doareoù pennañ
War-dro 25 cm eo hirder e gorf, gant ul lost munut 1 cm. Etre 250 ha 500 g eo e bouez. Melen-orañjez eo liv e gein hag arwenn hini e gof.

Bevañ a ra poto Calabar en e-unan ha diouzh an noz. En em vagañ a ra diwar loened bihan evel ar biskoul ha diwar frouezh.
Risweer

Ar **risweered** a zo evned eus an urzhiad *Passeriformes*. Anavezet int evit o barregezh da zezrevellañ mouezh evned all pe trouzioù a bep seurt klevet ganto.

## Spesadoù
E-touez ar spesadoù risweered emañ :
* ar risweer-kazh (*Dumetella carolinensis*)
* ar risweer stourmidik (*Mimus polyglottos*)
* ar risweer beg kromm (*Toxostoma curvirostre*)
* ar risweer rous (*Toxostoma rufum*)

## Rummatadur
Diouzh an evnoniourien e vez renket ar risweered er c'herentiad *Mimidae* pe *Sturnidae*.

## Daveennoù ha notennoù
Muenn-zour

Ar **vuenn-zour** (*Arvicola sapidus*) zo ur c'hrigner dour a vev e Bro-C'hall, Spagn ha Portugal.

## Rummatadur
Ar vuenn-zour a c'hell bezañ renket ivez er c'herentiad *Muridae*.
Muenn voutin

Ar **vuenn voutin** (*Arvicola amphibius* pe *Arvicola terrestris*), liester: **muenned boutin**, zo ur c'hrigner dour hag a vev en Europa.

## Rummatadur
Ar vuenn voutin a c'hell bezañ renket ivez er c'herentiad *Muridae*.
Louarn Arktik

Al **Louarn Arktik** (*Vulpes lagopus*, *Alopex lagopus*) zo ul louarn hag a vev e rannvedoù yen an hantervoul norzh.

## Rummatadur
Al louarn Arktik a vez renket a-wechoù er genad *Alopex* m'emañ ar spesad nemetañ.


Arctic_Fox_001.jpg|En hañv
Distribution arctic fox.jpg|
Glareell daneskell du

Ar **c'hlareell daneskell du** (liester : **glareelled daneskell du**) a zo un evn amprevanetaer, *Glareola nordmanni* an anv skiantel anezhañ.

## Doareoù pennañ

## Boued

## Annez
Bevañ a ra en un takad hag a ya eus Europa ar Reter d'an Altay.

## Notennoù ha daveennoù
Glareell daneskell ruz

Ar **c'hlareell daneskell ruz** (liester : **glareelled daneskell ruz**) a zo un evn amprevanetaer, *Glareola pratincola* an anv skiantel anezhañ.

## Doareoù pennañ

## Boued

## Annez
Al labous a vev an tri isspesad anezhañ:
* *Glareola pratincola pratincola*, eus kreisteiz Europa da Pakistan; o goañvin en Afrika issahara norzh da 5°N,
* *G. p. fuelleborni*, eus Senegal da greisteiz Kenya, RDK, Namibia ha reter Suafrika,
* *G. p. erlangeri*, plaenennoù aodel eus kreisteiz Somalia ha henternoz Kenya.

## Notennoù ha daveennoù
Ned Thomas

Ur c'helenner skol-veur hag ur skrivagner eus Kembre eo **Ned Thomas** (**Edward Morley Thomas** ent leun). Ganet eo bet e 1936 e Little Lever, e Lancashire, e Bro-Saoz). Dont a reas da Gembre da chom e 1968 hag un den anavezet eo war dachenn ar stourm evit ar c'hembraeg ha gwirioù broadel Kembre.

## E vuhez hag e labour
Kembreiz ha kembraegerien e oa tud Ned Thomas. Tremen a reas e yaouankiz e meur a lec'h e Bro-Saoz, war douar-bras Europa hag e kreiz Kembre. Goude studioù e Oxford, e labouras evit ar gazetenn *[[The Times]]* e Londrez hag evel skridaozer kelaouenn rusianek kannati Breizh-Veur e Moskov. Kelenn a reas ivez e skolioù-meur Moskov ha Salamanca, e Spagn.

Ur post kelenner saoznek a dapas e skol-veur Aberystwyth e 1969. E skridoù, d'ar mare-se, a levezonas kalz ar stourm evit ar c'hembraeg er bloavezhioù 1970. *The Welsh Extremist* eo titl al levr saoznek a zeuas er-maez gantañ e 1971. El levr-se e veze deskrivet ha dielfennet stad ar yezh e kevredigezh Kembre hag ar stourm eviti hag evit ar vro. Ul levr a bouez e voe evit displegañ d'ar saoznegerien eus Kembre ha d'ar Saozon petra eo talvoudegezh ar c'hembraeg evit ar gembraegerien, ha kement-se d'ur mare ma rae berzh ar stourmoù yezhel ha politikel kaset war-raok gant ar vrogarourien e Kembre ha d'ur mare ivez ma veze graet goap anezho er c'hazetennoù saoznek. Skridoù Ned Thomas o deus bet ul levezon vras war an emsav kembraek e fin an  ha war kresk ar mennozhioù eus an tu kleiz en emsav-se.

Savet e voe ar gelaouenn saoznek *[[Planet]] (the Welsh internationalist)* gant Ned Thomas ivez. E deroù ar XXI kantved e voe-eñ kadoriad Cwmni Dyddiol Cyf., ar gompagnunezh savet evit embann ur gazetenn gembraek pemdeziek anvet *[[Y Byd]]*.

## E levrioù
* *[[George Orwell]]* (1965). Studiadenn.
* *The Welsh Extremist* (Gollancz, Londrez, 1971)
* *Poet of the Islands* (1980)
* *[[Waldo Williams]]* (1985). Studiadenn.

## Notennoù
Konsul

**Konsul** (diwar ar ger latin **consul**) zo un anv dezhañ meur a ster a-hed an Istor. Anaout a reer 
* konsuled Roma gozh, 
* Konsuled Bro-C'hall e diwezh ar C'hentañ Republik c'hall, ha Napoleone Buonaparte ar c'hentañ anezho), 
* hag ar gonsuled, diplomated. 

## Konsuled Roma
E Roma e veze dilennet daou gonsul bep bloaz, adalek dibenn Roueelezh Roma, a-hed amzer Republik Roma ha, daoust ma oa kollet o galloud gante neuze, dre vras betek dibenn an Impalaeriezh roman. 

Ar **c'honsulvezh** eo an amzer ma pad karg ur c'honsul e Roma gozh. Hervez ar skridoù kozh n'eo ket un ensavadur a orin latin, peogwir e oa c'hoarvezet kemend-all e Gres a-raok. Pa oa nevez kouezhet ar roueelezh e oa troet an dud da zilenn un den hepken, galloud bras dezhañ, evit ur prantad berr hepken. 

Dindan an Impalaeriezh e oa konsuled ivez, nemet galloud ebet n'o doa dre ma oa an impalaer a-us dezho. Ne oa mui nemet ur garg enorus a-bouez e-touez ar Senedourion.

Alies e veze skrivet COS, evit konsul. Evit un den a oa bet konsul eizh gwech e veze skrivet COSVIII. 

Hervez Edward Gibbon e voe roet d'ar roue frank Clovis arouezioù ar gonsulegezh.

## Pennad kar
*Caveant consules
Tractus Armoricanus et Nervicanus

An **Tractus Armoricanus et Nervicanus** a oa un aozadur ofisiel roman savet da zifenn aod Arvorig, krouet en 370, en amzer an impalaer Valentinian Iañ.

Unan eus teir rann al litus Saxonicum e oa.

Ar morlu a oa Classis armoricana hec'h anv, ha karget e oa da zifenn aodoù Mor Breizh diouzh ar vorlaeron. 

## Pennad kar
*Notitia Dignitatum
Balum reizh Greunland

**Balum reizh Greunland** (*Balaena mysticetus*) a zo ur morvil fanoliek hag a vev e morioù yen Arktika. Ar spesad nemetañ eo er genad *Balaena*.

## Doare

## Annez

## Niver
A-raok ar balumeta e soñjer e c'halle bezañ 50 000 anezho. Goude bezañ bet digresket a-galz e vije adsavet o niver da dost da 25 000 met dishañval-kaer eo an traoù hervez ar morioù. Mard eo mat a-walc'h o stad eus tu Amerika eo nec'hus stad an nebeud a zo o vevañ e troioù Svalbard.