open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
27 C'hwevrer

## Darvoudoù
* 1594 : Herri IV a zeu da vezañ roue Bro-C'hall.
* 1933 : tangwall er Reichstag, parlamant Alamagn e Berlin.
* 1976 : embannet eo ar Republik Demokratel Arab Sahrawi gant an Talbenn Polisario e Sahara ar C'hornôg nevez-kuitaet gant ar Spagnoled.

## Ganedigezhioù

* 1736 : Reun Madeg, merdeer a Vreizh, nawab en Impalaeriezh Voghol.
* 1748 : Anders Sparrman, naturour svedat.
* 1865 : Jacques Mieses, mestrc'hoarier echedoù alaman.
* 1873 : Enrico Caruso, kaner italian.
* 1874 : Pêr ar Rouz, yezhoniour ha kelenner brezhoneg e Skol-veur Roazhon. 
* 1902 : John Steinbeck, skrivagner stadunanat ha Priz Nobel al Lennegezh e 1962.
* 1910 : Genric'h Gasparyan, mestrc'hoarier echedoù armeniat.
* 1914 : Albert Malbert, aktour sinema gall.
* 1928 : Ariel Sharon, jeneral ha politikour israelian.
* 1929 : Djalma Santos, melldroader etrebroadel brazilian.
* 1932 : Elizabeth Taylor, aktourez stadunanat.
* 1953 : Yolande Moreau, aktourez ha sevenerez velgiat.
* 1968 : Viviane Caels, mestrc'hoarierez echedoù belgiat.
* 1994 : Hou Yifan, mestrc'hoarierez echedoù sinaat.

## Marvioù
 
* 1854 : Félicité de Lamennais, beleg ha prederour a Vreizh.
* 1915 : Hans Hermann Carl Ludwig von Berlepsch, evnoniour alaman.
* 1936 : Ivan Pavlov, mezeg ha fiziologour rus.
* 1941 : James Joyce, skrivagner iwerzhonat.
* 1945 : Isidore Odorico, mozaiker brudet.
* 1965 : Stan Laurel, aktour saoz.
* 1989 : Konrad Lorenz, bevoniour ha loenoniour aostrian, ijiner an etologiezh.
* 1990 : Alberto Giustolisi, mestrc’hoarier echedoù italian.
* 2012 : Armand Penverne, melldroader ha gourdoner gall.

## Lidoù
* Devezh ar vro er Republik Dominikan
* Deiziadur henroman : *III ante calendas Martias / Equirria* = IIIvet deiz kent In Meurzh / Gouel ar Gezeg
* Iliz katolik :

* E Breizh:
** sant Riwelen
2005 en Afrika

## Genver
* 9 : Soudan : Sinet un Emglev peoc'h e Nairobi (Kenya) etre gouarnamant Soudan hag emsavidi ar Su. 2 vilion a dud zo bet lazhet er brezel-se abaoe 1983.
4 Mae

## Darvoudoù
* 1471 : e Bro-Saoz, Brezel an Div Rozenn, Emgann Tewkesbury : aet ar maout gant ar Yorked war al Lancastreed.
* 1814 : kentañ harlu Napoleon, kaset da enez Elba.
* 1904 : penn-kentañ savidigezh kanol Panama gant SUA.
* 1979 : Margaret Thatcher e penn gouarnamant Rouantelezh Unanet Breizh-Veur ha Norzhiwerzhon.

## Sportoù
* 1904 : mont a ra FC Roazhon ha Stad Roazhon d'ober *Stade Rennais Universitaire Club*.
* 1924 : deroù an  C'hoarioù Olimpek hañv e Pariz (Bro-C'hall).

## Ganedigezhioù

* 1008 : Herri Iañ (Bro-C'hall), roue ar Franked eus 1031 betek e varv.
* 1830 : Jules Arnous de Rivière, mestrc'hoarier ha kazetennour echedoù breizhat.
* 1917 : Ernest ar Barzhig, mestr-skol ha skrivagner brezhonek.
* 1928 : Hosni Moubarak, prezidant Ejipt.
* 1929 : Audrey Hepburn, aktorez saoz. 
* 1929 : Károlos Papoúlias, prezidant Gres.
* 1964 : Joseph Gallagher, mestrc'hoarier ha skrivagnour echedoù iwerzhonat, breizhveuriat ha suis.

## Marvioù
* 1474 : Alan IV Koedivi, eskob ha kardinal. 
* 1916 : Liam Mac Piarais pe William Pearse, breur Padraig Pearse, broadelour iwerzhonat.
* 1916 : Joseph Mary Plunkett (Seosamh Pluincéad), barzh ha broadelour iwerzhonat.
* 1931 : Miguel Lillo, kelenner ha naturour arc'hantinat.
*1980 : Josip Broz Tito, prezidant Yougoslavia eus 1953 da 1980.
* 2018 : Maurane, kanerez eus Belgia.

## Deiziadurioù broadel hag etrevroadel
* Devezh an eñvor en Izelvroioù.
*Devezh etrebroadel ar bomperien.
Felecanus

Meneg a gaver en dielloù eus *Felecanus*, Penn an Normaned e Breizh en . Lazhet oa bet e-kerzh emsavadeg ar Vretoned e 931.
E wir anv a c’hellfe bezañ **Feochán** pe **Finnacán**, da lavarout eo un Iwerzhonad a orin eus Norvegia.
Mestr e c’hellfe bezañ bet war Vreizh war-lerc’h Rögnvaldr († 925, pe d’an hirañ 930).
2005 en Azia

## Mae
* 16 : Koweit : Roet ar gwir da votiñ ha da vezañ dilennet d'ar merc'hed. 4e rouantelezh Pleg-mor Arab ha Pers eo hini Koweit oc'h ober kement-se, goude hini Bahrein, Katar hag Oman.
Tir

**Tir** a c'hall bezañ meur a dra.
* TIR (Travaux d'Investigation et de Recherche), un ti-embann gallek e Breizh
* Tir (douar)
* Tir (Fenikia), Τύρος *Týros* e henc'hresianeg, a zo **صور** *Ṣūr* e Liban hiriv
* Tír na nÓg, ur bed mojennel a zo anv anezhañ e gwengelouriezh Iwerzhon
* Tir (albom), ur bladenn gant ar ganerez kembreat Cerys Matthews
Impalaeriezh roman ar C'hornôg

**Impalaeriezh roman ar C'hornôg** pe **Imperium Romanum (Pars Occidentalis)** a oa lodenn gornôgel an impalaeriezh roman ur wech kensturiet. E 285 e tivizas an impalaer Diokletian fiziout lodenn kornôg an impalaeriezh roman da vMaksimian. En em staliañ a reas Diokletian e Nikomedia e proviñs ar Pontos (Turkia hiziv) ha an eil Aogust e Trier (Augusta Treve rorum) nepell diouzh ar Roen, harz an impalaeriezh. E 293, an daouveli pe *diarkia* (gresianeg : dyarchia) a yeas da vezañ ur pevarbeli pe d/*tetrarkia* (eus ar gresianeg *tetrarchia*) pa oe harpet Maksimian gant daou gKezar Konstañz Klor (Constantius Chloros) ha Diokletian gant Galerus. Roet e veze da Diokletian an anv-gwan doareañ *Jovius* (entitlet gant Yaou) pa veze meneget Maximianus evel *Herculius* (entitlet gant Herkulius), hemañ hanter-doue izeloc'h eget an doue-tad.

Kendelc'her a reas ar pevarveli gant ar remziadoù a-heul. E 305 e tilezas Diokletian ha Maximianus ar galloud impalaerel ha Koñstanz Klor ha Galer a oe kurunnennet evel Aogustoù. Maksimian Iañ a yeas da gKezar, eiler ar c'hentañ, ha Flavius Valerius Severus da eiler an eil. Miret e oe sistem an ar pavarbeli betek 394 pa chom a reas Lucius Septimus Severus an impalaer nemetañ e-pad 4 miz just a-raok e varv. Ur wech c'hoazh e tivizas ma oe lodennet an impalaeriezh etre daou benn, e vibien, Arkadius evel impalaer evit ar Reter hag Honorius, impalaer evit ar C'hornôg.

Koulskoude n'eo ket bet anavezet an troc'h ez-ofisiel betek kreiz ar c'hantved goude. N'eus kazi an impalaer diwezhañ, Romulus Augustulus (skarzhet kuit e 476) a zo bet anvet impalaer roman ar C'hornôg. Justinianus Iañ, impalaer roman ar Reter a adkemeras lodennoù a-bouez eus ar bet-impalaeriezh aloubet gant ar Vandaled hag ar Goted. Adkemeret e oe Norzhafrika e 533 hag an Italia etre 535 ha 552. Er mare-se e chome al latin yezh ofisiel impalaeriezh ar Reter hag e veze skrivet er yezh-mañ an testennoù lezennel evel ar Codex justinianus, pa ne gomze ar bobl nemet ar gresianeg ha yezhoù reteriat all.

## Gwelet ivez
* Roll an Impalaerien roman
* Impalaeriezh roman ar Reter
16 Mae

## Darvoudoù
* 1204 : Baldoen IX, Kont Flandrez a zeu da vezañ impalaer latin kentañ Impalaeriezh Kergustentin.
* 1717 : kaset Voltaire d'ar Vastilh.
* 1800 : kentañ niveridigezh hollek ar boblañs e Bro-C'hall.
* 1920 : lakaet Janed Ark da santez gant ar Pab Benead XV.
* 1943 : dibenn Emsavadeg ghetto Varsovia.
* 1961: Taol-Stad ar 16 a viz Mae e Sukorea
* 2005 : roet ar gwir da votiñ ha da vezañ dilennet da vaouezed Koweit. Pevare rouantelezh ar Pleg-mor Persia oc'h ober kement-se eo Koweit, goude Bahrein, Katar hag Oman.

## Ganedigezhioù
* 1905 : Henry Fonda, aktour amerikan.
* 1925 : Nílton Santos, melldroader etrebroadel brazilian.
* 1934 : Jozef Boey, mestrc'hoarier echedoù belgiat.
* 1939 : Jean-Yves Cozan, politikour breizhat.

## Marvioù

* 1703 : Charles Perrault, skrivagner gallek.
* 1926 : Mehmet VI, sultan diwezhañ an Impalaeriezh otoman.
* 1953 : Django Reinhardt, soner belgiat.
* 2019 : Bob Hawke, kentañ ministr Aostralia (1983(1991).

## Lidoù
*er Relijion gatolik :
**Sant Brendan
Paskal (unanenn)

Ar **paskal** (simbol : **Pa**) eo unanenn SI ar gwask. Kevatal eo gant un newton dre metr karrez. Ar memes unanenn a vez implijet c'hoazh evit muzuliañ ar striv, modul Young hag al lastikder.

## Termenadur

1 paskal (Pa) = 1 N/m2 = 1 J/m3 = 1 kg·m–1·s–2

## Lieskementoù SI

## Orin

Anvet eo bet an unanenn diwar Blaise Pascal, ar matematikour, fizikour ha prederour gall dreist.

## Displegadurioù

1 megapaskal (MPa) = 1 000 000 Pa = 1 N/mm2.

Ar gwask atmosferek standart zo 101 325 Pa = 101,325 kPa = 1013,25 hPa = 1013,25 mbar = 760 Torr (ISO 2533). 

E pad pell e voe muzuliet ar gwask atmosferek e milibar gant ar veteorologourien dre ar bed. Goude ma voe degaset an SI e voe gwelloc'h gant kalz anezho mirout an talvoudoù boas evit ar gwask. Setu perak e vez implijet an hektopaskal hiziv-an-deiz gant ar veteorologourien evit an aerwask, dre m'eo kevatal an hektopaskal gant ar milibar, tra ma vez roet gwaskoù damheñvel e kilopaskal en holl dachennoù all pe dost, e lec'h ma ne vez ket graet gant ar rakger hekto. 

: 1 hektopaskal (hPa) = 100 Pa = 1 mbar.
: 1 c'hilopaskal (kPa) = 1000 Pa = 10 hPa.

Er sistem mts soviedel kozh e oa an unanenn gwask ar pieze a zo kevatal gant ur c'hilopaskal.

## Keñveriañ gant unanennoù gwask all
Yezhoù tibetek-burmek direnk

Ur bloc'had-mañ eus ar yezhoù sinek-tibetek eo ar **yezhoù tibetek-burmek direnk** ma vez renket ennañ an holl yezhoù tibetek-burmek ha n'eus ket tu d'o renkañ e hini ebet all eus skourroù ar familh-yezhoù-se. 

Bez' ez eus eizh yezh er bloc'had-mañ:

* Anoueg
* Ayieg
* Hrouseg
* Louieg
* Paloueg
* Paoeg
* Sadjalongeg
* Zac'hringeg

## Gwelet ivez
* Yezhoù sinek-tibetek
* Yezhoù tibetek-burmek
Anoueg

Ur yezh tibetek-burmek direnk eus familh ar yezhoù sinek-tibetek eo an **anoueg** (*anu*) komzet gant tro-dro da 700 den e Myanmar.

## Gwelet ivez
* Yezhoù sinek-tibetek
* Yezhoù tibetek-burmek
Ayieg (tibetek-burmek)

Ur yezh tibetek-burmek direnk eus familh ar yezhoù sinek-tibetek eo an **ayieg ** (*ayi*) komzet e gwalarn Yunnan e Sina.

## Gwelet ivez
* Yezhoù sinek-tibetek
* Yezhoù tibetek-burmek
Hrouseg

Ur yezh tibetek-burmek direnk eus familh ar yezhoù sinek-tibetek eo ar **hrouseg** (*hruso*, *aka* pe *tenae*) komzet en Arunachal Pradesh en India.

Teir rannyezh ez eus:

* **Hrouseg** (*hruso*)
* **Damaieg** (*dhammai* pe *miji*)
* **Levaieg** (*levai* pe *bangru*)

## Gwelet ivez
* Yezhoù sinek-tibetek
* Yezhoù tibetek-burmek
Zac'hringeg

Ur yezh tibetek-burmek direnk eus familh ar yezhoù sinek-tibetek eo ar **zac'hringeg** (*zakhring* pe *tudja*). Komzet eo gant 300 den en Arunachal Pradesh en India.

## Gwelet ivez
* Yezhoù sinek-tibetek
* Yezhoù tibetek-burmek
Droungeg

Ur yezh sinek-tibetek eus skourr ar yezhoù noungek eo an **droungeg** (*drung*, *tulung* pe *qiu*) komzet gant tro-dro da 11.300 den (1990) e gwalarn-pellañ Yunnan hag e Tibet e Sina.

Div rannyezh ez eus:

* **Douloungeg** (*Dulung River*)
* **Noueg** (*Nu River*)

## Gwelet ivez
* Yezhoù noungek
Lamaeg

Ur yezh sinek-tibetek eus skourr ar yezhoù noungek eo al **lamaeg** (*lama*) komzet gant tro-dro da 3.000 den (1997) e Myanmar.

Tost-tre eo d'an norraeg.

## Gwelet ivez
* Yezhoù noungek
Noungeg

Ur yezh sinek-tibetek eus skourr ar yezhoù noungek eo an **noungeg** (*(a)nung*, *anu*, *lu(tzu)*, *kiutze*, *khanung*, *kwinp'ang*, *khupang*, *kwingsang* pe *fuch'ye*) komzet e norzh Myanmar.

Betek 16 rannyezh ez eus, en o zouez ar re bennañ-mañ:

* **Tcholoeg** (*cholo*)
* **Gwazaeg** (*gwaza*)
* **Mikoeg** (*miko*)

## Gwelet ivez
* Yezhoù noungek
Rawangeg

Ur yezh sinek-tibetek eus skourr ar yezhoù noungek eo ar **rawangeg** (*(nung) rawang*, *hkanung*, *krangku*, *taron*, *kiutze* pe *ch'opa*) komzet gant ouzhpenn da 100.000 den (1980) e Kachin e Myanmar hag en India.

Meur a rannyezh ez eus:

* **Rawangeg** (*rawang*)
* **Agoueg** (*agu*)
* **Poungsieg** (*hpungsi*)
* **Tiselwangeg** (*htiselwang*)
* **Matwanlyieg** (*matwanly*)
* **Moutwangeg** (*mutwang*)
* **Sertaeg** (*serhta*)
* **Serwangeg** (*serwang*)
* **Wadamkongeg** (*wadamkong*)
* **Wakweeg** (*wahkwe*)
* **Taroneg** (*taron*)
* **Tangsareg** (*tangsarr*)
* **Longmieg** (*longmi*)
* **Zitoungeg** (*zithung*)
* **Kounlangeg** (*kunlang*): komzet e Myanmar hag en India

## Gwelet ivez
* Yezhoù noungek
Yezhoù norzh asamek

Un isskourr eus ar yezhoù jingpoeg-konyakek-bodoek eo ar **yezhoù norzh asamek**, komzet en India hag e Sina.

Isrannet e vez ar yezhoù er skourr-mañ evel-henn:
*Yezhoù dengek
*Yezhoù tanek

## Gwelet ivez
* Yezhoù sinek-tibetek
Yezhoù tanek

Un is-skourr eus ar yezhoù norzh asamek eo ar **yezhoù tanek** (*tani*) komzet en India, ennañ eizh yezh:

* an adeg
* an apataneg
* ar idoueg
* an niseg
* an digaroeg
* ar mireg
* ar midjoueg
* ar souloungeg

## Gwelet ivez
* Yezhoù sinek-tibetek
* Yezhoù norzh asamek
Darangeg

Ur yezh sinek-tibetek eus isskourr ar yezhoù dengek eo an **darangeg** (*daraneg* pe *darang deng*) komzet e gevred Tibet.

## Gwelet ivez
* Yezhoù norzh asamek
Gemaneg

Ur yezh sinek-tibetek eus is-skourr ar yezhoù dengek eo ar **gemaneg ** (*geman* pe *geman deng*) komzet e gevred Tibet e Sina hag gant un nebeudig tud all en India.

## Gwelet ivez
* Yezhoù norzh asamek
Adeg

Ur yezh sinek-tibetek eus is-skourr ar yezhoù tanek eo an **adeg** (*adi*, *a(r)bor*, *lhoba* pe *luoba*) komzet gant tro-dro da 110.000 den (1997) en Assam en India ha gant 3.000 den all e Tibet e Sina (1994).

Pemp rannyezh ez eus:
* **Padameg** (*padam*): talvezout a ra da yezh unvan
* **Minyongeg** (*minyong*)
* **Galongeg** (*galong* pe *galo*)
* **Bokareg** (*bokar* pe *boga'er luoba*)
* **Milangeg** (*milang*)

## Gwelet ivez
* Yezhoù norzh asamek
Poent tric'hement

Er Fizik e vez graet **poent tric'hement** un danvez bennak eus an temperadur hag ar gwask e lec'h ma c'hell teir fazenn an danvez-se (gazus, dourennek ha solut) kenvezañ e kempouez termodinamikel.

## Un nebeud poentoù tric'hement
* Poent tric'hement an nitrogen :
:*T* = 63,16 K ha *P* = 12&nbsp;868 Pa
* Poent tric'hement an neon :
:*T* = 24,556&nbsp;1 K ha *P* = 4,34·10-6 Pa
* Poent tric'hement ar merkur :
:*T* = 234,3156 K ha *P* = 2·10-4 Pa

## Poent tric'hement an [[dour]]

Poent tric'hement an dour a vez implijet evit termenañ ar c'helvin, unanenn SI an temperadur termodinamikel. Un termenadur kentoc'h eget ur c'hementad muzuliet eo an niver roet evit temperadur poent tric'hement an dour.

An aozadur gwask ha temperadur nemetañ e lec 'h ma c'hell an dour, ar skorn hag an aezhenn dour kenvezañ en ur c'hempouez stabil a c'hoarvez pa vez an temperadur kevatal rik da 273,16&nbsp;kelvin (0,006&nbsp;°C) hag ar gwask 611,73&nbsp;pascal (war-dro 6&nbsp;milibar, 0,006037 atm). Er poent-se e c'heller cheñch an danvez a-bezh e skorn, dour pe aezhenn gant ur cheñchamant gwask pe demperadur dister kenañ. (Notañ ez eus kaoz amañ eus ar gwask aezhenn ha n'eo ket eus gwask ar sistem a-bezh).

Gant an dour ez eus un diagram fazenn divoas ha kemplezh, met ne cheñch netra a-zivout ar poent tric'hement. Pa vez kresket ar gwask da demperadurioù uhel e teu an aezhenn da vezañ dourennek da gentañ, ha solut da c'houde (a-us da 109&nbsp;Pa ur stumm kristalinek eus ar skorn hag a zo douesoc'h eget an dour). Da demperadurioù izeloc'h ne zeu ket ar stad dourennek war wel ken, ar pezh a laka ar stad da dremen war-eeun eus gazus da solut. Posupl e vez koulskoude teuziñ ar skorn dindan gondisionoù spisverkus.

D'ur gwask digemm brasoc'h eget hini ar poent tric'hement e tremen dre ret ar skorn tommet eus ar stad solut d'ar stad dourennek ha d'ar stad c'hazus da c'houde. D'ar gwaskoù bihanoc'h eget hini ar poent tric'hement, evel en egor e lec'h m'emañ bihan ar gwask, n'hell ket an dour dourennek bezañ : pa vez tommet e teu ar skorn da vezañ aezhenn war-eeun, hep tremen dre ar stad dourennek. Graet e vez sublimadur eus an treuzfurmadur-se.

## Gwelet ivez
* Poent kritikal
* Kevatalenn stad
Idoueg

Ur yezh sinek-tibetek eus isskourr ar yezhoù tanek eo an **idoueg** (*idu*, *chulokata*, *midhi*, *midu* pe *yidu luoba* hag anavezet ivez evel *khoba* e Sina) komzet gant tro-dro da 8 569 den (1981) en Assam ha Kornôg Bengal en India hag e Tibet. Tost eo d'an digaroeg.

## Gwelet ivez
* Yezhoù norzh asamek
Yezhoù dengek

Un is-skourr eus ar yezhoù norzh asamek eo ar **yezhoù dengek** (*deng*) komzet e Sina, ennañ div yezh:

* an darangeg
* ar gemaneg

## Gwelet ivez
* Yezhoù sinek-tibetek
* Yezhoù norzh asamek
Apataneg

Ur yezh sinek-tibetek eus is-skourr ar yezhoù tanek eo an **darangeg** (*apatani* pe *apa*) komzet gant tro-dro da 23.000 den (1997) en Assam ha Nagaland en India.

## Gwelet ivez
* Yezhoù norzh asamek
Mireg

Ur yezh sinek-tibetek eus is-skourr ar yezhoù tanek eo ar **mireg** (*miri* pe *mis(h)ing*) komzet gant tro-dro da 400.000 den en Assam en India.

Tost-tre eo d'an idoueg.

## Gwelet ivez
* Yezhoù norzh asamek
Midjoueg

Ur yezh sinek-tibetek eus is-skourr ar yezhoù tanek eo an **midjoueg** (*miju*, *kaman* pe *mishmi*) komzet gant tro-dro da 3.662 den en Assam en India.

Tost a-walc'h eo d'an digaroeg ha d'an idoueg. 

Skrivet e vez gant al lizherenneg latin.

## Gwelet ivez
* Yezhoù norzh asamek
Nicolas Escudé

Ur c'hoarier tennis a-vicher eo **Nicolas Escudé**.

D'an 3 Ebrel 1976 eo ganet, e Chartres.

Tagour anezhañ ez a gant ar servij-bole. 

Ezel eus skpialh Frañs kib Davis eo.

* 1,85 m, 70 kg
* Dehouiad 
* A-vicher abaoe 1995
* Renkadur ATP gwellañ : 17vet d'an 26 Mezheven 2000.

## Titloù

### 1999
* Aet ar maout gantañ e Toloza

### 2000
* Gourfenn e Hertogenbosch

### 2001
* Aet ar maout gantañ e Rotterdam
* Aet ar maout gant skipailh Frañs kib Davis.

### 2002
* Aet ar maout gantañ e Rotterdam, Masilia (doubl), Pariz (doubl gant Fabrice Santoro)
* Gourfenn e Masilia
* Gourfenn gant skipailh Frañs e kib Davis 2002

### 2004
* Aet ar maout gantañ e Doha
* Hanterc'hourfenn e Doha (doubl gant Sébastien Grosjean), Aix-en-Provence (doubl gant Julien Benneteau)
Souloungeg

Ar **souloungeg** (*sulung* pe *puroik*) a zo ur yezh ha n'ouzer ket mat pelec'h he renkañ. Marteze eo kho-bwa, pe aostroaziatek, pe neuze eo unan digenvez-kaer. Komzet e vez e stad Arunachal Pradesh en India hag ivez e xian Lhünzê e Tibet. Komzet e vez gant ur 5 000 den bennak.

## Liammoù diavaez
*ISO ar souloungeg war SIL
Julien Escudé

Ur c'hoarier mell-droad gall eo **Julien Escudé**.

D'ar 17 a viz Eost 1979 eo ganet, e Cannes (Frañs).

Difenner war an eskell eo.

Breur Nicolas Escudé, c'hoarier tennis, eo.

## Kluboù
*Bet stummet e Cannes
*1998-1999 : AS Cannes (L2)
*1999-2003 : Stad Roazhon
*Abaoe 2003 : Ajax Amsterdam

## Loreagdeg
*Bet kampion an Izelvroioù e 2004 gant an Ajax Amsterdam.
Niseg (sinek-tibetek)

Ur yezh sinek-tibetek eus isskourr ar yezhoù tanek eo an **darangeg** (*nisi*, *dafla*, *nyising*, *bangni* pe *lel*) komzet gant tro-dro da 261 000 den (1997) en Assam en India.

Teir rannyezh a zo:
* **Akaeg** (*aka lel*)
* **Tagineg** (*tagin*)
* **Nichangeg** (*nishang*)

## Gwelet ivez
* Yezhoù norzh asamek
Denílson

Ur c'hoarier mell-droad eo **Denílson de Oliveira**, lesanvet **Denílson**.

D'ar 24 Eost 1977 e São Paulo (Brazil) eo ganet.

## Istor

Da vare Tournamant Frañs e nevezamzer 1997 e oa deuet brud warnañ. Gant skipailh Brazil e c'hoarie evel kreizer-tager. Ouzh skipailh Italia e lakaas bec'h war an dachenn dre zribloù dreistordinal. 

*Danvez c'hoarier gwellañ ar bed* a zo ennañ. Prenet gant Betis Sevilla e voe ar bloavezh war-lerc'h evit 30 milion a euroioù. En Andalouzia avat e vo dipitus-tre ken ma voe prestet da Flamengo (Brazil) pe ne c'hoarie nemet evitañ e-unan. Ret eo anzav ivez e oa bet gloazet e c'hlin.

## Kluboù
* 1995-1998 : São Paulo FC 
* 1998-2000 : Real Betis Sevilla
* 2000 : CR Flamengo 
* 2000-2005 : Real Betis Séville 
* Abaoe 2005 : Jirondined Bourdel 

68 dibab gant skipailh broadel Brazil abaoe 1996.

## Titloù
* Kampion ar bed e 2002
* Bes-kampion ar bed e 1998
* Copa America 1997
* Kib kenkevreadoù 1997
Seleukided

Un dierniezh krouet gant Seleukos (gresianeg: Σέλευκος Νικάτωρ) unan eus jeneraled Aleksandr Veur eo ar **Seleukided**. Goude marv Aleksandr ez eas an darn vrasañ eus e impalaeriezh gant Seleukos. En em ledañ a rae ar vro eus ar mor Kreizdouar d'an Indus. Padet eo ren ar Seleukided eus -305 betek -64.

Dre ziouer a hêr talvoudus (ur bugel da c'henel hag un hantervreur bresk e spered) e voe rannet impalaeriezh Aleksandr Veur (marvet d'an 23 a viz Mezheven -323) etre e bevar jeneral tostañ. Kemeret e voe ganto an titl a Diadoked, ar pezh a dalvez "hêr" e gresianeg. 

Unan anezho, Seleukos I Nikator a dapas evitañ rann aziat impalaeriezh Aleksandr. Krouiñ a reas e gêr-benn da zont, Seleukia (a zeuio da vezañ Antiokeia diwezhatoc'h, ha pa chomfe amsklaer ar gronologiezh), war aod ar mor Kreizdouar. Mont a reas an dierniezh da get e -64, gant Antiokos XIII Asiaticus, digarget eus e ditl gant Pompeius bet sujet gantañ Siria, anezhañ tamm diwezhañ ar rouantelezh seleukid, a zeuas da vezañ ur broviñs roman.

## Ar rouaned seleukid
;Tierniezh ar Seleukided
# Seleukos I *Nikator* ("an Trec'hour e gresianeg), bet o ren eus -305 da -280.
# Antiokos Iañ *Sôter* ("Ar Salver"), eus -281 da -261, mab d'e ziagentad.
# Antiokos II *Theos* ("an doueel"), eus -261 da -247 kt JK, mab d'an diagentad.
# Seleukos II *Callinicos* ("An trec'hour meur"), eus -246 da -225, mab d'an diagentad.
# Antiokos Hierax ("Ar sparfell"), eus 241 da -226, breur d'an diagentad.
# Seleukos III *Sôter* ("Ar Salver"), eus -225 da -223, mab d'an diagentad.
# Antiokos III *Megas* ("Ar Bras), eus -223 da -187, bet gounezet gantañ un trec'h splann war al Lagided e-kerzh emgann Panion.
# Seleukos IV *Filopator* (" a gar e dad"), eus -187 da -175, mab d'an diagentad.
# Antiokos IV *Epifan*, ("Diskuliadur doueel"), eus -175 da -163, breur d'an diagentad, a glaskas unavaniñ e rouantelezh dre ar sevenadur gresian, ar pezh a zisoc'has war emsavadeg ar Vakabeed e Judea.
# Antiokos V *Eupator* ("mat e dad"), eus 163 da -162, mab d'an diagentad.
# Demetrios I *Sôter* ("Ar Salver"), eus -162 da -150.
# Aleksandr I Balas, ar skraper, eus -152 da -145.
# Antiokos VI *Dionysos*, -145 da -142, mab da Aleksandr Iañ Balas.
# Demetrios II *Nikator*, -145 da -125, mab da Demetrios Iañ *Sotêr*.
# Antiokos VII *Evergetes Sidetes*, eus -138 da -127.
# Seleukos V Nikator, eus -124 da -125 bet enebet ouzh Aleksandr II Zabinas.
# Aleksandr II Zabinas, skraper, eus -126 da -122.
# Antiokos VIII *Filometor*, eus -125 da -96, mab da Demetrios II* Nikator*. 
# Antiokos IX *Kizikenos*, eus -96 da -95,mab d'an diagentad.
# Seleukos VI *Epifan* ("Diskuliadur doueel"), mab da Antiokos VIII *Filometor*, eus -96 da -93.
# Antiokos X *Eusebius* ("an Deol"), eus -94 da -92.
# Antiokos XI *Filadelfos* ("kar e vreur"), eus -93 da -90, mab da Antiokos VIII *Filometor*.
# Fulup I *Filadelfos* eus -93 da -83.
# Demetrios III, eus -95 da -88.
# Antiokos XII *Dionysos*, e -83, mab da Antiokos VIII *Filometor*.
# Antiokos XIII *Asiaticus* ("An Aziad"), eus -69 da -64, mab da Antiokos X *Eusebius*.

Displegañ a reer ar prantadoù boutin dre ar skraperioù hag an tabutoù galloud.
Diadoked

Talvezout a ra an termen **Diadok** (e gresianeg διάδοχος / *diadokhos*) kement ha "warlerc'hiad". Savet eo ar ger war διά / *dia* ("dre") ha δέχομαι / *dekhomai* ("degemer"), da lavaret eo ger evit ger, "an hini a dreuzkaser ar vazh-roue drezañ".

Savet eo bet ar ger gant an istorour alaman Johann Gustav Droysen.

Hennezh eo an anv bet roet d'ar jeneraled o deus renet goude marv Aleksandr Veur hag a zo bet rannet an impalaeriezh etrezo e -323 :
* Antigon ar Born ;
* Antipater ;
* Kasandr ;
* Lysimac'hos ;
* Eumenos ;
* Perdikkas ;
* Ptolemaios ;
* Seleukos.

Er marevezh a-vremañ etre 1832 ha 1973 eo bet adimplijet an termen **diadok** evit ober anv eus pennhêr tron Gres.
Inconus

War-lerc’h emsavadeg ar Vretoned a-enep an Normaned er bloaz 931, ma voe lazhet o mestr Felecanus, e teuas **Inconus** pe **Incon** (un distummadur eus *Hákon* moarvat) da vezañ mestr Normaned Breizh.
Gant harp Gwilherm Hir e Gleze e kasas da benn un enep-argad. Rankout a reas Alan Varvek mont da Vro-Saoz en harlu adarre.
Freuzet e voe e c’halloud adal ar bloaz 936 gant distro Alan Varvek a adsavas da vat galloud ar Vretoned e Breizh e 939.

 

## La chanson d’Aiquin
*[[La Chanson d'Aiquin]]* (Kanenn Aiquin), skrid gallek eus an , a gont troioù brezel ar Vretoned a-enep an Normaned evit dieubiñ o bro. An anv *Aiquin* a zo evit Hákon, a greder.
Metr karrez

Ar **metr karrez** (arouezet dre **m²**) eo an unanenn SI evit muzuliañ ar gorreennoù.

## Termenadur
Ar metr karrez eo gorread ar c'harrezioù ur metr o c'hostez.

## Lieskementoù
* Dekametr karrez pe ar : dam² pe a : (1 **a** = 100 m²)
* Hektometr karrez pe hektar : hm² pe ha : (1 **ha** = 10 000 m²)
* Kilometr karrez : km² : (1 **km²** = 1 000 000 m²)
## Ranngementoù
* Desimetr karrez : dm² = (1 **dm²** = 0,01 m² = 1 10−2 m²)
* Santimetr karrez : cm² = (1 **cm²** = 0,000 1 m² = 1 10−4 m²)
* Milimetr karrez : mm² = (1 **mm²** = 0,000 001 m² = 1 10−6 m²)
Arouezioù steredoniezh

Servij a ra an **arouezioù steredoniezh**-mañ da skeudenniñ korfoù oabl ha degouezhioù a zo. Dont a ra kalz anezho eus ar steredouriezh (pe "astrologiezh"), hag implijet-kenañ e vezont c'hoazh gant ar steredourien.

## Arouezioù korfoù-oabl

## Arouezioù ar Zodiak (pe an Arouezkelc'h)
Evit ar steredouriezh dreist-holl e vez implijet arouezioù ar zodiak.

## Degouezhioù

## Notennoù
Newton (unanenn)

*Tennañ a ra ar pennad-mañ d'an unanenn nerzh. Evit an den sellit ouzh pennad [[Izaac Newton]]*
----

An **newton** (simbol: **N**) eo an unanenn SI evit muzuliañ an nerzhioù. Anvet eo bet diwar Sir Isaac Newton en anaoudegezh eus e labour war ar mekanikerezh klasel.

## Termenadur
Un *newton* eo ar c'hementad a nerzh a zo ezhomm evit buanaat ur mas a ur c'hilogram eus ur metr dre segondenn garrez.

:1 N = 1	kg·m·s–2

## Lieskementoù SI

Dre m'eo ar graviter war an Douar un tammig bihanoc'h eget 10&nbsp;m/s² o doa kroget tud zo, goude bezañ rediet da zilezel ar sistem metrek gravitadurel, d'ober gant an dekanewton (daN) da gemer lec'h ar c'hilogram-nerzh a zo tost kevatal (1&nbsp;kgf = 9,80665&nbsp;N). Heñvel eo ouzh kudenn ar milibar (mbar) e keñver an hektopascal (hPa).

## Displegadurioù
Alies e vez kemmesket meizad ar mas hag hini an nerzh er vuhez pemdeiz, met ret eo lakaat kemm etrezo er skiant hag en ijinerezh. Implijet e voe an newton tro-dro da 1904 evit ar wezh kentañ, met n'eo nemet e 1948 e voe degemeret ent-ofisiel gant Kendalc'h Meur ar Pouezioù hag ar Muzulioù (CGPM) e-giz anv evit an unanenn nerzh mks. Klotañ a ra mat a-walc'h pa ouezer e teuas Newton da ziorren e deorienn ar graviter goude bezañ bet o prederiañ war perak e kouez an avaloù en traoñ : mas un aval bihan a embreg un nerzh a un newton war an Douar. 

## Gwelet ivez
* Isaac Newton
* SI
Serge Betsen

Ur c'hoarier rugbi a-vicher eo **Serge Betsen**.

D'ar 25 Meurzh 1974 eo ganet, e Kumba (Kameroun).

Trede linenn war an eskell eo.

48 dibab en deus bet gant skipailh rugby Frañs (45 poent ha 9 esa bet lakaet gantañ).

Goude bezañ c'hoariet c'hwezek vloaz dindan roched Biarritz Olympique e c'hoari e Londrez evit ar Wasps abaoe 2008.
Felipe Massa

**Felipe Massa** a zo ur blenier kirri a rede e Formulenn 1 etre 2002 ha 2017, gant Williams-Mercedes evit e skipailh diwezhañ. Krog e oa gant ar F1 e 2002 gant Sauber a-raok mont da vlenier esaeoù ar Scuderia Ferrari e 2003. Redet en deus adarre e Prizioù Bras gant Sauber e-pad daou vlaz, ha galvet eo bet evit erlec'hiañ Rubens Barrichello e Ferrari e-pad eizh vloaz.

Kevezet en deus ouzh Lewis Hamilton e 2008 evit titl ar vlenierien met kollet en deus evit ur poent, e Priz Bras diwezhañ daoust ma oa bet gounezet ar redadeg gantañ. En hañv 2009 en deus gouzañvet ur gwallzarvoud grevus-tre en deus rediet anezhañ da chom hep redek betek 2010. Tost e oa da goll ul lagad gant ur winterell kollet gant Brawn Barichello en Hungaria. N'eo ket bet ar memes blenier abaoe, mestroniet penn da benn gant e genskipailher Fernando Alonso.
Noriked

An **Noriked** a oa ur bobl geltiek e-kreiz Europa. War-dro 200 kent JK e voe diazezet ganto Rouantelezh Norikon (latin: *Regnum Noricum*). 13 meuriad a oa o chom e Norikon, met n'anavezomp nemet 8 eus o anvioù: *Ambidraved, Ambilined, Ambisonted, Helveted,* *Laianked, Taorisked* (pe *Noriked* propr), *Saevated* hag *Uperaked*. 

## Rouantelezh Norikon

Kêrioù pennañ Norikon a oa *Noreia* (kêr-benn ar rouantelezh), *Virunon* (Sankt-Peter-im-Holz, Karintia), *Ovilava* (Wels, Aostria-Uhel), *Agunton* (Lienz, Tirol) ha *Lauriakon* (Lorch) en Aostria a-vremañ ha *Celeia* (Celje) ha *Poetovio* (Ptuj) e Slovenia. Brudet e oa ar vro evit an houarn a veze eztennet eno.

Er bloavezh 15 kent JK e voe aloubet Norikon gant Impalaeriezh Roma. Dindan ren Diokletian (245-313) e voe rannet Norikon e div broviñs roman, *Noricum Ripense* en Norzh ha *Noricum Mediterraneum* er Su. Er Vvet kantved ec'h aloubas meuriadoù slavek an div rannvro.

## Yezh an Noriked (''norikeg'' pe keltieg ar reter)

War a seblant, e oa kar an *norikeg* d'ar galianeg. Ur yezh p-keltiek e oa evit doare. Anavezout a reer anvioù-tud hag anvioù-lec'hioù dreist-holl. 
En tu-hont d'an anvioù divoutin-se n'eus nemet ur skrid a zo bet miret. *Enskrivadur Grafenstein* a vez graet anezhañ. Setu an destenn en he fezh:

MOGE.ES[
P.II-LAV.EX[
NE.SADIÍES[
OLLO.SO.VILO[
ONA C [...]

OLLO.SO[
P LVGNV.SI

Ne gomprener ket mat an destenn-se, met moarvat e talvez "ollo so" kement hag "an holl-se".

An norikeg a yeas da get en  goude JK.

## Liammoù diavaez
* Enskrivadur Grafenstein/Grabštanj
Republik Iwerzhon

**Da Stad Iwerzhon e tenn ar pennad-mañ. Evit an enez en he fezh, sellet ouzh [[Iwerzhon]]*.


**Iwerzhon** (iwerzhoneg: *Éire*; saozneg: *Ireland*), pe **Republik Iwerzhon** (iwerzhoneg: *Poblacht na hÉireann*; saozneg: *Republic of Ireland*), eo anv ar Stad dindan ar braz eus Enez Iwerzhon. Ar peurrest, anvet «Norzhiwerzhon», a zo manet betek-henn e dalc'h ar Rouantelezh-Unanet. Krouet e oa bet Stad Dieub Iwerzhon e 1922 goude ur brezel etre emsaverien evit frankiz an enez diouzh rouantelezh Breizh-Veur. Mont a reas da vezañ ur republik e 1948. Dulenn eo ar gêr-benn. Ezel eus Unaniezh Europa eo abaoe 1974.

## Anv ar stad
Hervez Bonreizh 1937 ez eo Éire (iwerzhoneg) pe Ireland (saozneg) anv ofisiel ar stad.

Abaoe ma oa bet staliet ur republik, hervez lezenn, d'an 18 a viz Ebrel 1949, ez eus ivez un anv boas : « Republik Iwerzhon » (*Republic of Ireland* e saozneg, *Poblacht na hÉireann* en iwerzhoneg), koulskoude n'eo ket anavezet an anv-se ez-vonreizhel.

An anv saoznek *Irish Republic* ne vez ket implijet – anv ar republik embannet d'an 21 a viz Genver 1919. Etre 1922 (mont kuit eus ar Rouantelezh Unanet) ha 1937, e veze graet "Stad dieub Iwerzhon" eus ar stad (*Saorstát Éireann* en iwerzhoneg, *Irish Free State* e saozneg). 

## Politikerezh
*[[Dáil Éireann]]* eo anv Dael Iwerzhon, kambr izel ar vro. *Seanad Éireann* eo Sened Iwerzhon.

Catherine Connolly eo prezidant ar Republik abaoe 2025.

*[[Taoiseach]]* (/ˈt̪ˠiːʃəx/) eo anv ar C'hentañ Ministr. Holl gentañ ministr ar Republik a zeu eus daou strollad politikel : Fianna Fáil ha Fine Gael. Abaoe 2025 eo Micheál Martin ar C'hentañ Ministr eus Fianna Fáil, etre 2024 ha 2025 e oa Simon Harris eus Fine Gael.

## Sevenadur
Sant Padrig, sant ar vro, a vez lidet d'ar 17 a viz Meurzh en Iwerzhon hag e kalz broioù all.

E-touez ar skrivagnerien iwerzhonat brudetañ e kaver Jonathan Swift, Oscar Wilde, James Joyce, George Bernard Shaw, Samuel Beckett, William Butler Yeats, Eoin Colfer ha John Millington Synge.

Brudet eo sonerezh ha dañs hengounel Iwerzhon. Un nebeut strolladoù sonerezh brudet : Rory Gallagher, U2, The Cranberries, The Pogues, Van Morrison, The Corrs, Sinéad O'Connor, Enya, The Chieftains, The Dubliners, Boyzone, Chris de Burgh.

Un nebeut filmoù : 
* *[[Barry Lyndon]]* gant Stanley Kubrick deuet er-maez e  1975
* *[[Michael Collins (film)|Michael Collins]]* gant Neil Jordan deuet er-maez e 1996
* *[[The Van]]* gant Stephen Frears deuet er-maez e 1996
* *[[The Wind That Shakes the Barley]]* gant Ken Loach deuet er-maez e 2006

Aktourien hag aktourezed brudet : Daniel Day-Lewis, Pierce Brosnan, Colin Farrell, Olwen Fouéré.

Ar vell-droad ouezelek hag an hurling a zo sportoù hengounel en Iwerzhon, hag ar re a zenn ar muiañ sportourien hag arvesterien. Ar vell-droad hag ar rugbi a vez c'hoariet ivez.Croke Park zo unan eus brasañ stadoù Europa.

## Notennoù
24 Genver

## Darvoudoù
* 1862 : Bukarest zo lakaet da gêr-benn Roumania.
* 1908 : gant Robert Baden-Powell eo krouet emsav ar Skouted.
* 1924 : dont a ra Petrograd (Sankt Peterbourg bremañ), da vezañ anvet *[[Leningrad]]*.
* 1945 : gant soudarded eus an Unaniezh Soviedel eo dieubet kamp-bac'h Auschwitz-Birkenau, e Polonia.
* 1976 : peñse an eoullestr Olympic Bravery en Eusa. Lanv du miz hanter war-lerc'h.
* 1992 : kondaonet eo an embregerezh Amoco Corp. da baeañ 1 045 milion a lurioù d'ar Stad c'hall ha 212 milion a lurioù d'ar Sindikad kemmesk.

## Ganedigezhioù

* 76 : Hadrianus (*Publius Aelius Traianus Hadrianus*), impalaer roman.
* 1712 : Frederig II pe *Frederig Veur*, roue Prusia adalek 1740 betek e varv.
* 1739 : Jean Nicolas Houchard, milour ha jeneral gall.
* 1746 : Gustav III, roue Sveden.
* 1776 : E.T.A. Hoffmann, skrivagner ha sonaozer alaman.
* 1787 : Christian Ludwig Brehm, pastor hag evnoniour alaman.
* 1815 : Thomas Gee, mouller ha saver ar gelaouenn gembraek *[[Y Faner]]*.
* 1899 : Louis L'Hévéder, kelennour matematik, politikour sokialour, kuzulier aondisamant (Pont-Skorf), kuzulier-departamant er Mor-Bihan, kannad eus ar Mor-Bihan, anvet er C'huzul Boadel gant Renad Vichy e miz Genver 1941, er Vinic'hi. 
* 1916 : Rafael Caldera, prezidant Venezuela.
* 1917 : Ernest Borgnine, aktour amerikan.
* 1928 : Michel Serrault, aktor gall.
* 1940 : Joachim Gauck, prezidant Alamagn. 
* 1941 : Neil Diamond, kaner-sonaozer stadunanat.
* 1950 : Daniel Auteuil, aktor gall.
* 1959 : Michel Preud'homme, melldroader etrebroadel ha gourdoner belgiat.
* 1961 : Nastassja Kinski, aktourez alaman ha merc'h Klaus Kinski.

## Marvioù

* 41 : Caligula (*Gaius Iulius Caesar Germanicus*), trede impalaer roman etre 37 ha 41.
* 817 : Stefan IV, pab.
* 847 : Serj II, pab.
* 1920 : Amedeo Modigliani, livour ha kizeller italian.
* 1965 : Winston Churchill, politikour saoz, Kentañ Ministr ar Rouantelezh Unanet.
* 2004 : Leônidas, melldroader etrebroadel ha gourdoner brazilian.

## Lidoù
* Sent an deiz :
** sant Mornod, diskibl da sant Herve ()
** sant Denwal, diskibl da sant Padrig ()
** sant Kado
## Notennoù ha daveennoù
Sesil Karatantcheva

Un denniserez a-vicher eo **Sesil Karatantcheva** (bulgareg: Сесил Каратанчева).

D'an 8 Eost 1989 eo ganet, e Sofia (Bulgaria).

Dehouiadez eo.

Difenn a oa bet graet outi a c'hoari e-pad 2 vloaz adalek an 11 Genver 2006 evit bezañ tapet nandrolon.

* Renkadur WTA : 41vet.

* Renkadur gwellañ : 35vet (miz Du 2005).

* Titloù : Roland-Garros (rummad Juniored) e 2004.
Yezhoù sinaek

Ur skourr eus ar yezhoù sinek-tibetek eo ar **yezhoù sinaek** (汉语 pe 漢語 *hànyǔ* pe 中文 *zhōngwén*), komzet gant tro-dro da 1.3 bilion a dud en holl, da lâret eo ur bemved eus boblañs ar bed-holl. 

Komzet e vez ar yezhoù sinaek e mod pe vod e Sina (Republik Poblek Sina, Hong Kong, Makao), Taiwan) hag ivez e Singapour, Indonezia, Tailand, Vietnam, Myanmar, Kambodia, Malaysia hag e lec'hioù zo eus Japan, Norzh Korea, Su Korea ha Filippinez. Meur a sinaegour all a vez kavet dre ar bed holl hag en Europa ivez.

Yezh ofisiel Republik Poblek Sina ha Taiwan hag ivez unan eus peder yezh ofisiel Singapor eo ar sinaeg (sinaeg unvan). Gant ar saozneg ez eo ar sinaeg (kantoneg dre gomz) unan eus div yezh ofisiel Hong Kong hag eivez e Makao gant ar portugaleg.

Unan eus c'hwec'h yezh ofisiel ar Broadoù Unanet eo ar sinaeg (sinaeg unvan). 

Meur a berzh boutin ez eus etre an eil yezh sinaek hag eben, da skouer an holl a ra gant tonennoù hag an holl anezhe a zo yezhoù dezrannel. 

Diouzh an tu all, avat, ez eo ken disheñvel ar yezhoù sinaek kentrerze hag ar yezhoù romanek, da lâret eo daoust d'an heñvelderioù n'eus ket tu peurliesañ d'an dud a gomz ur yezh pe ur rannyezh sinaek da gompren tud a ra gant unan all, nemet e vefe tost-tre an eil d'eben. 


Map of sinitic languages full-en.svg|Ar yezhoù sinaek e Sina

Dre vras e reer an diforc'h etre 14 yezh pe bloc'had yezh pennañ bennaket: 

* Mineg (*min *)
** Mineg ar reter (*min dong*)
** Mineg an norzh (*min bei*)
** Mineg ar c'hreiz (*min zhong*)
** Mineg ar su (*min nan*)
* Mandarineg: yezh sinaek muiañ komzet hervez an niver a dud
* Djineg (*jinyu*)
* Hingeg (*pu-xian*)
* Sinaeg Huizhou (*hui yu*)
* Dounganeg (*dungan*)
* Ganeg (*gan*)
* Hakaeg (*hakka*)
* Hounaneg (*xiang*)
* $Woueg (*wu*): eil yezh sinaek muiañ-komzet hervez an niver a dud
* $Kantoneg (*yue*): trede yezh sinaek muiañ-komzet hervez an niver a dud

Diazet war rannyezhoù mandarinek an norzh ha dreist-holl hini Beijing eo ar yezh unvan ma reer *pǔtōnghuà* (普通话) outi e Republik Poblek Sina *guóyǔ* (國語) e Taiwan ha *huáyǔ* (華語 pe 华语) e Singapor ha Malazia.

Skrivet e vez ar yezhoù sinaek gant ur skritur logografel. Dre ma ne denn ket ar sistem-se d'an doare ma vez distaget ar gerioù, oc'h ober dave kentoc'h d'ar semantik ha morfemennoù ar yezh ez eus tu d'e implijout evit skrivañ meur a yezh sinaek disheñvel diouzh o distagadur met tost-tre diouzh o struktur. 

Ar c'hantoneg eo ar yezh sinaek nemeti estreget ar mandarineg ganti ur yezh unvan implijet dre skrid ha meur a garakter ispisial ez eus evit ober gant ar yezh-se dre skrid.

A-hendall e oa bet diorroet un doare-skrivañ ispisial gant ar maouezed e hunan anvet nü shu evit skrivañ o yezh ha skrivet e vez an dounganeg, tost-tre d'ar mandarineg, gant al lizherenneg kirillek goude ma oa bet implijet al lizherenneg arabek.

Implijet e vez meur sistem romanizadur ivez evit skrivañ ar yezhoù sinaek gant lizherennoù al lizherenneg latin, en o zouez ar pinyin, hini ofisiel Republik Poblek Sina.

## Gwelet ivez
* Yezhoù sinek-tibetek
* Romanizadur
* Skritur sinaek
* Sinaeg unvan
Age of Empires

*Ar pennad-mañ a zo diwar-benn ar c'hoari video *'Age of Empires** ha diwar-benn an **heuliad c'hoari video Age of Empires**.''

**Age of Empires*' zo ur [[c'hoari video]] RST : *Real-Time Strategy* ([[C'hoari strategiezh e amzer wirion]]). C'hoariet e vez ar c'hrogadoù en endro an [[Henamzer]]. Krouet e oa bet gant [[Microsoft]] hag [[Ensemble Studios]] e [[1997]]. Gwerzhet ez eus bet en tu all da 16 milion a skouerennoù anezhañ er bed a-bezh.

*Age of Empires* eo ar c'hoari video kentañ eus an *heuliad Age of Empires*

== An heuliad ==

Teir lodenn a zo en heuliad : Age of Empires, Age of Kings (pe Age of Empires II), hag a zo diwar-benn ar [[Grenn-Amzer]], hag Age of Empires III, a c'hoarvez e-pad ar prantad trevadennel, etre 1492 ha 1850.

* *Age of Empires* en deus un astenn: *The Rise of Rome*, an nevezenti a zo ez eus ar c'habalioù roman.

== Kronologiezh ==

* *Age of Empires* (1997)
* *Age of Empires: The Rise of Rome* (1998)
* *Age of Empires II: The Age of Kings* (1999)
* *Age of Empires II: The Conquerors Expansion* (2000)
* *Age of Mythology* (2002)
* *Age Of Mythology : The Golden Gift* (2003)
* *Age of Mythology: The Titans* (2003)
* *Age of Empires III* (2005)
* *Age of Empires II Mobile* (2005)
* *Age of Empires DS* (2006)
* *Age of Empires III: The War Chiefs* (2006)
* *Age of Empires III: The Asian Dynasties* (2007)
* *Age of Empires Online* (2011)
* *Age of Empires II: HD Edition* (2013)
* *Age of Empires II: HD Edition - The Forgotten* (2013)
* *Age of Mythology: Extended Edition* (2014)
* *Age of Empires: Castle Siege* (2014)
* *Age of Empires II: HD Edition - The African Kingdoms* (2015)
* *Age of Mythology: Tale of the Dragon'' (2016)

## Liammoù diavaez
* Pajenn ofisiel
Mineg ar su

Ur yezh sinek-tibetek eus skourr ar yezhoù sinaek eo **mineg ar su**, komzet gant tro-dro da 40 000 000 a dud (1990) e Republik Pobl Sina ha Taiwan.

## Gwelet ivez
* Yezhoù sinaek
* Mineg
Mineg ar reter

Ur yezh sinek-tibetek eus skourr ar yezhoù sinaek eo **mineg ar reter** (*min dong*) komzet gant tro-dro da 9.103.157 den en holl, an darn vrasañ dioute e Fujian e Sina (8.820.252 den e 2000), met ivez e Brunei (6.566 den e 2000), Indonezia (Java ha Bali: 20.000 den e 1982), Malaysia (222.185 den e 2000), Singapour (34.154 den e 2000) ha Tailand.

 
## Gwelet ivez
* Yezhoù sinaek
* Mineg
Mineg an norzh

Ur yezh sinek-tibetek eus skourr ar yezhoù sinaek eo **mineg an norzh** (*min bei*) komzet gant tro-dro da 10 294 000 den en holl, dreist-holl e norzh Fujian e Sina (10.290.000 den e 1984) ha gant 4 000 den e Singapour (1985).

Ur rannyezh pennañ a zo: 
* an **hoktchiaeg** (*hokchia*)

## Gwelet ivez
* Yezhoù sinaek
* Mineg
Djineg

Ur yezh sinek-tibetek eus skourr ar yezhoù sinaek eo an **djineg** (*jinyu* 晋语) komzet gant tro-dro da 45.000.000 den (1995) dreist-holl e Shanxi e Sina.

## Gwelet ivez
* Yezhoù sinaek
Ganeg (yezh sinaek)

Ur yezh sinek-tibetek eus skourr ar yezhoù sinaek eo ar **ganeg** (*gan* 赣语) komzet gant tro-dro da 20 milion a dud e Jiangxi e Sina.

## Liammoù diavaez
* Renkadur ar rannyezhoù ganek
* ''Ethnologue''

## Gwelet ivez
* Yezhoù sinaek
Dounganeg

Ur yezh sinek-tibetek eus skourr ar yezhoù sinaek eo an **dounganeg** (saozneg:*dungan*, dounganeg: *Хуэйзў йүян* [huėyzŭ yüyan], sinaeg: 东干语) komzet gant 49.400 den (95% eus an holl Dounganed), dreist-holl e Kirgizstan (38.000 den e 1993) hag ivez e Kazac'hstan, Ouzbekistan, Tadjikistan ha Turkmenistan.

Tost a-walc'h eo d'ar rannyezhoù mandarinek.

Teir rannyezh ez eus :

* **Gansoueg** (*gansu*)
* **Chienchieg** (*shaanxi*)
* **Yageueg** (*yage*)

Gwechall e veze skrivet gant al lizherenneg arabek. Bremañ avat e vez implijet al lizherenneg kirillek.

## Liammoù diavaez
* ''Ethnologue'' 
* ''Omniglot''

## Gwelet ivez
* Yezhoù sinaek
Sinaeg Huizhou

Ur yezh sinek-tibetek eus skourr ar yezhoù sinaek eo ar **$** (*huī yǔ*徽语, pe *Huīzhōu huà* 徽州話) komzet gant e su Anhui hag e norzh Zhejiang e Sina.

Pemp rannyezh ez eus:
* **Djichieg** (*jixi*)
* **Chouyieg** (*xiuyi*)
* **Tchideueg** (*qide*)
* **Yandjoueg** (*yanzhou*)
* **Djingdjaneg** (*jingzhan*)

## Gwelet ivez
* Yezhoù sinaek
Hingeg

Ur yezh sinek-tibetek eus skourr ar yezhoù sinaek eo ar **hingeg** (*pu-xian* 莆仙 he *hing hua*) komzet gant tro-dro da 6.000 den e Putian ha Xianyou e reter Fujian e Sina hag ivez e Malaysia ha Singapour. 

Div rannyezh pennañ ez eus:

* **Poutieneg** (*putian*, *xinghua* pe *hinghua*)
* **Chienyoueg** (*xianyou*)

## Gwelet ivez
* Yezhoù sinaek
Hounaneg

Ur yezh sinek-tibetek eus skourr ar yezhoù sinaek eo ar **hounaneg** (*xiang* 湘语 pe saozneg: *hunanese*) komzet gant tro-dro da 36.015.000 den (1984) dreist-holl e Sichuan hag ivez e Guangxi ha Guangdong e Sina (3,5% eus ar boblañs).

Teir rannyezh pennañ ez eus:

* **Tchangyieg** (*changyi*)
* **Lwochaoeg** (*luoshao*)
* **Djichoueg** (*jishu*)

## Gwelet ivez
* Yezhoù sinaek
Mineg ar c'hreiz

Ur yezh sinek-tibetek eus skourr ar yezhoù sinaek eo ar **mineg ar c'hreiz** (*min zhong*) komzet e Fujian e Sina.

## Gwelet ivez
* Yezhoù sinaek
* Mineg
Mandarineg

Ur yezh sinek-tibetek eus skourr ar yezhoù sinaek eo ar **mandarineg** (sinaeg hengounel : 官話 ; eeunaet : 官话 ; Hanyu Pinyin : *Guānhuà*, da lavaret eo "yezh ofisiel"), anvet **beifanghua** ivez (sinaeg : 北方方言;  Hanyu Pinyin : *Běifāngfāngyán*, da lavaret eo "rannyezh[où] an hanternoz").

Ar yezh sinaek komzet ar muiañ e Republik Pobl Sina hervez an niver a gomzerien eo ar mandarineg, pa'z eo yezh kentañ 940 milion a dud (2021) hag eil yezh 200 milion a dud.

## Levrlennadur
* Paris, Marie-Claude. *Le Mandarin*. In : *Dictionnaire des langues*. Paris : Presses Universitaires de France, 2010, pp. 996–1008 

## Notennoù

## Gwelet ivez

* Yezhoù sinaek
Woueg

Ur yezh sinek-tibetek eus skourr ar yezhoù sinaek eo ar **woueg** (*吳方言 pinyin wú fāng yán; 吳語 pinyin wú yǔ lumazi wu niu(nyu)*) komzet gant tro-dro da 90 milion a dud (1990) e reter Sina, e rannvro Shanghai. Ar woueg eo an eil yezh sinaek komzet ar muiañ hervez an niver a dud.

## Gwelet ivez
* Yezhoù sinaek
Kantoneg

Ur yezh sinek-tibetek eus skourr ar yezhoù sinaek eo ar **c'hantoneg** (e sinaeg : 粤语, pinyin *yuèyǔ* ; pe 廣東話, *guǎngdōnghuà* ; e jyutping *gwong<sup>2</sup>dung<sup>1</sup>waa<sup>2</sup>*), komzet e Hong Kong, Macau hag e proviñs Guangdong, e Sina. Komzet e vez kantoneg ivez gant kalz eus ar Sinaiz a zo divroet da Vietnam, Malaysia, pe broioù all e gevred Azia, koulz ha gant ar re a vev e Norzhamerika.

An trede yezh sinaek hervez an niver a dud a gomz anezhi, gant ouzhpenn 70 milion a gomzerien er bed a-bezh.

## Gwelet ivez
* Yezhoù sinaek
Hakaeg

Ur yezh sinek-tibetek eus skourr ar yezhoù sinaek eo ar **hakaeg** (客家话, mandarineg: *kèjiāhuà*, hakaeg: *hak-ka-fa/-va*) komzet gant tro-dro da  den en holl gant 2,5% eus poblañs Sina (dreist-holl e Guangdong hag ivez e Fujian, Jiangxi, Guangxi, Hunan ha Sichuan) hag e Brunei ( den), Gwiana c'hall ( den), Polinezia c'hall ( den; 2% eus ar boblañs), Indonezia (Java ha Bali;  den), Malaysia ( den), Panama ( den), Singapour ( den; 2,9% eus ar boblañs), Surinam ( den), Taiwan ( den; 11% eus ar boblañs), Tailand ( den) hag ivez e Moris, Zeland-Nevez, Suafrika, er Stadoù-Unanet hag er Rouantelezh Unanet. 

Meur a rannyezh ez eus:

* **Raopingeg** (*yue-tai*, *raoping* pe *meixian*): talvezout a ra da yezh unvan e Taiwan
* **Yueeg ar c'hreiz** (*yue-zhong*): kreiz Guangdong
* **Yueeg an norzh** (*yuebei*): norzh Guangdong
* **Tingdjoueg** (*tingzhou* pe *min-ke*)
* **Longnaneg** (*longnan* pe *ning-long*)
* **Yugoueeg** (*yugui*)
* **Tongoueg** (*tonggu*)

e Taiwan
* **Hailoueg** (*hailu* pe *hoiluk*)
* **Sancheneg** (*shige* pe *sanhsien*)

## Gwelet ivez
* Yezhoù sinaek
Mineg

Ur yezh sinek-tibetek eus skourr ar yezhoù sinaek eo ar **mineg** (*min*, 閩方言; mandarineg: *mǐn fāngyán*; mineg: *bân hong-giân*) komzet gant tro-dro da 49 milion a dud en holl e Fujian dreist-holl hag ivez e Guangdong 
Hainan, Zhejiang e Sina hag ivez e Malaysia, Singapour ha Taiwan.

Peder yezh minek pennañ ez eus:

* Mineg ar reter 
* Mineg an norzh
* Mineg ar c'hreiz 
* Mineg ar su 

Peurliesañ e vez implijet ar skritur sinaek evit ober gant ar mineg dre skrid gant un nebeud karakterioù ispisial ouzhpenn. A-hendall, e Taiwan e vez implijet ivez a-wechoù ur sistem romanizadur evit gallout skrivañ ar mineg gant al lizherenneg latin anvet POJ.

## Liammoù diavaez
* Renkadur ar rannyezhoù minek
* ''Ethnologue''

## Gwelet ivez
* Yezhoù sinaek
Boied

Tri meuriad keltiek anvet *Boied* (pe *Boii* e latin) a oa en Henamzer : 
*unan e Bohemia ha rannvroioù zo eus Bavaria, 
*unan all hag a oa divroet eus Bohemia da C'halia, 
*hag un trede hag a oa divroet da norzh Italia. 
Gant Boied Bohemia e pled ar pennad-mañ.

**Boied Bohemia** a oa ur meuriad galloudus e Kreiz Europa. Diazezet e voe ganto kêr *Boioduron* (Passau). Titr roue ar vBoied e  oa *Boiorix*. Er Iañ kantved goude JK e voe aloubet Bohemia gant ar vMarkomaned, ur bobl c'hermanek, ha da get ez eas yezh ar Voied .

Dont a ra anv Bohemia eus hini ar Voied: *Boio-haemum* ("bro ar vBoied") a veze graet eus ar vro gant hec'h amezeien c'hermanek.
25 Genver

## Darvoudoù
* 1327 : dont a ra Edward III da vezañ roue Bro-Saoz.
* 1554 : savidigezh São Paulo e Brazil.
* 1918 : e Rusia ez embanner republik ar Soviedoù. 
* 1919 : krouet eo Kevre ar Broadoù.
* 1924 : ar C'hoarioù Olimpek goañv kentañ e Chamonix, en Alpoù Frañs.
* 1961 : kentañ bannadenn ar film tresadennoù-bev *[[One Hundred and One Dalmatians]]* e Stadoù-Unanet Amerika.
* 1971 : taol-stad a-enep prezidant Ouganda, Milton Obote, renet gant Idi Amin Dada.

## Ganedigezhioù

* 1225 : Tommaso d'Aquino, doueoniour italian.
* 1477 : Anna Vreizh, dugez Breizh, ha rouanez Bro-C'hall (1491-1498) ha (1499-1514) .
* 1759 : Robert Burns, barzh skosat.
* 1874 : William Somerset Maugham, skrivagner saoz.
* 1875 : Klaoda ar Prad, kelenner ha skrivagner brezhonek.
* 1882 : Virginia Woolf, skrivagnerez saoz.
* 1888 : Marcel Delaître, aktour (c'hoariva ha sinema) gall.
* 1899 : Paul-Henri Spaak, politiker belgiat.
* 1928 : Edouard Chevardnadze, prezidant Jorjia.
* 1933 : Corazon Aquino, bet prezidantez Filipinez eus 1986 betek 1992.
* 1935 : António Ramalho Eanes, politiker portugalat.
* 1942 : Eusébio, melldroader portugalat (genidik eus Mozambik).
* 1947 : Tostão, melldroader etrebroadel brazilian.
* 1950 : Jean-Marc Ayrault, politiker gall, bet kentañ ministr Bro-C'hall.
* 1981 : Alicia Keys, kanerez stadunanat.
* 1982 : Noemi, zo ur ganerez italian.

## Marvioù

* 844 : Gregor IV, pab.
* 1559 : ar roue Christian II Danmark.
* 1742 : Edmond Halley, steredoniour saoz.
* 1947 : Al Capone, gangster stadunanat.
* 1908 : Mic'hail Tchigorin, mestrc'hoarier echedoù rusian.
* 1952 : Sveinn Björnsson, kentañ prezidant Island.
* 1960 : Paul Barge, aktour (c'hoariva ha sinema) gall.
* 1990 : Ava Gardner, aktourez stadunanat.
* 2015 : Demis Roussos, kaner gresian.
* 2017 : John Hurt, aktour saoz. 
* 2025 : Maria Roanet, skrivagnerez okitanek.

## Lidoù
* Sent an deiz:
** Santez Douenwenn (e brezhoneg) (Dwynwen e kembraeg), , patronez an amourouzien. Lidet e vez e Kembre gant Gouel Dwynwen. 
** Sant Konhouarn ()
** Santez Tatiana, lidet e Rusia.

## Notennoù