open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ar Baleer-Bro

***Ar Baleer-Bro*** zo ur pezh-c'hoari berr (un arvest ha trizek diviz) gant Jarl Priel bet embannet en niverenn 26 eus ar gelaouenn *[[SAV (kelaouenn)|SAV]]*, er goañv 1943.

An eil pezh-c'hoari savet e brezhoneg gant ar skrivagner tregeriat an hini eo, war-lerc'h *[[An dakenn dour|An Dakenn dour]]*.

## Ar pezh-c'hoari
Tud ar c'hoari zo :
*God ar Briz, ur vaouez a bemp bloaz ha hanter-kant o telc'her ur vereuri e-tal kichen Landreger,
*Job ar Briz, he mab henañ, eizh vloaz warn-ugent bennak,
*Soazig, merc'h-vihan God, c'hwec'h vloaz anezhi hag emzivadez,
*Marivonig Dagorn, dousig Alan ar Briz,
*Fant Tasel, matezh an tiegezh,
*An Aotrou Skouarneg, medisin,
*Ar Baleer-Bro.

C'hoarvezout a ra ar pezh-c'hoari er vereuri end-eeun, war-dro eizh eur noz, da vare an here. Ober tachoù a ra holl dud an tiegezh, pe dost, o vezañ m'emañ klañv-fall Alan, ur mab all da C'hod. Ha ne ziskouez ket bezañ gwall zinec'hus an Aotrou Skouarneg, ar mezeg a ra war-dro ar c'hlañvour yaouank, pa erbed pediñ o vezañ m'eo aner e strivoù da bareañ Alan. Degouezhout a ra ur paourkaezh den truilhennek, an Ankoù evel-just, hag a ginnig ar marc'had mil anavezet : mat eo dezhañ lezel Alan bev gant ma vo degaset unan all gantañ. Da dud an tiegezh d'ober o dibab...

Evel e-barzh *An Dakenn dour* ne veneg ket Jarl Priel anv ar barrez e-lec'h ma c'hoarvez e bezh-c'hoari. Ur serr-lagad a-berzh Priel a gaver koulskoude pa lak-eñ e genoù Job ar Briz "Selaouit ! petra an diaoul a hadfemp ar bloaz-mañ e tachenn Krec'h Eliez ?" : e ti e dud-kozh, e **Krec'h Eliez** (e Priel) e oa bet savet Charles Trémel a-raok mont da vartolod ha dont da vezañ ur skrivagner brudet.

## Evezhiadennoù
Gwall souehzus ez eo lenn dindan bluenn Jarl Priel gerioù pe droiennoù evel *ac'han*'ou**n'', ''anez**o***, ''dindan'''ou'''n'', ''diraz'''ou'''n'', ''diwarn'''ou'''n'', ''emez'''ou'''n'', ''d'''ou'''rn'', ''enn'''ou'''n'', ''eveld'''ou'''n'', ''evid'''ou'''n'', ''klev'''ot***, *mintin*, *nemed*'ou**n'', ''mar kirit'', ''r**eot***, ''out'''o***, *teu*'iot**'', ''warn**ou*'n*, hag all : hep mar na marteze, n'eo ket en e barrez c'henidik nag en trowardroioù en dije gallet o c'hlevet ingal...
Kened (kelaouenn)

***Kened*** a zo ur gelaouenn vrezhonek lennegel savet e deroù 1946 gant Pêr Denez hag Arzel Even. Skrivet e oa gant ar skrivadur peurunvan. Div niverenn a zeuas er-maez, ha kendeuziñ a reas gant ar gelaouenn Tír na nÓg e diwezh ar bloaz-se.
Río Grande de Jujuy

Ar ** Río Grande de Jujuy** zo ur stêr e gwalarn Bro-Arc'hantina, e proviñs Jujuy.

Kemberiñ a ra e su ar broviñs gant ar stêr Xibi Xibi (Río Chico) e kêr San Salvador de Jujuy.
Volkswagen Käfer

Ar **Volkswagen Käfer** (da lavaret eo c'hwil, diwar e stumm) zo ur c'harr-tan produet gant an embregerezh alaman Volkswagen etre 1938 ha 2003.

Ar c'harr-tan a zo bet gwerzhet ar muiañ er bed eo, gant 21,5 milion a skouerennoù.
Henry V

**Henry V** zo ur pezh-c'hoari istorel saoznek, gant William Shakespeare diwar-benn ar roue Herri V Bro-Saoz.
Liesyezher

Ul **liesyezher** pe **liesyezheger** zo un den a c'hall komz meur a yezh.

Un den a gomz div yezh zo un divyezheger.
Hayim Nahman Bialik

**Hayim Nahman Bialik** (Radi, Ukraina, Impalaeriezh Rusia, 9 a viz Genver 1873 - Vienna, 4 a viz Gouere 1934) a oa ur skrivagner ha troer yuzev, a skrivas e yidicheg hag en hebraeg. Unan eus barzhed vrasañ Israel eo ha sellet a reer outañ evel ur "barzh broadel" er vro-hont, daoust ma varvas 14 vloaz a-raok savidigezh stad Israel.

Embann a reas e varzhoneg kentañ e 1892. En deroù e skrivas e yidicheg dreist-holl, en Impalaeriezh Rusia, betek 1915. Goude-se ez eas da Alamagn ha war-lerc'h da Balestina, a oa fiziet he melestradur da neuze e gouarnamant Breizh-Veur. E 1924 e reas e annez da vat e Tel Aviv. E 1927 e teuas da vezañ kadoriad Unaniezh ar Skrivagnerien Hebraek. Mervel a reas e Vienna, en Aostria, goude bezañ oberataet eno.

En e varzhonegoù e vez anv alies eus an troc'h etre ar relijion hag ar Sklêrijenn. Skrivañ a reas ivez diwar-benn ar pogromoù a-enep ar yuzevien ha diwar-benn ar garantez. Savet en deus, c'hoazh, barzhonegoù evit ar re yaouank. E varzhoneg anavezetañ, moarvat, eo *Hachnasini Tachat knafeeg* (kemer ac'hanon dindan hoc'h askell). Embann ha treiñ a reas meur a levr en hebraeg, diwar yezhoù eus kornôg Europa (*Julius Caesar*, gant Shakespeare, *Wilhelm Tell* gant Schiller, *Don Quixote* gant Cervantes, barzhonegoù gant Heine...). 

Kalz eus e varzhonegoù zo bet lakaet sonerezh warno gant sonaozourien eus Israel. Deuet eo e di e Tel Aviv da vezañ ur mirdi hag ur greizenn sevenadurel, "Beit Bialik".
Port Vila

**Port Vila** (distaget ) eo kêr-benn ha brasañ kêr Vanuatu, ur stad dizalc'h eus ar Meurvor Habask. E 2009 e oa 44 040 a dud o vevañ enni. War aod su Enez-Etafe emañ. Kalz a zistruj a voe e miz Meurzh 2015 abalamour d'ar gelc'hwidenn "Pam".

## Liammoù diavaez
Cetinje

**Cetinje** (*Цетиње* e montenegreg hag e serbeg, *Cettigne* en italianeg, *Κετίγνη* e gresianeg, *Çetince* e turkeg) zo ur gêr eus Montenegro. A-raok ar Brezel-bed Kentañ e oa kêr-benn ar vro. Daoust ma n'eo ket kêr-benn ken, abaoe kant vloaz, e chom ur gêr a bouez evit buhez sevenadurel ha speredel Montenegro. Enni emañ lec'h-annez prezidant ar republik. 

Emañ Cetinje war an uhel, 670 metr a-us live ar mor, ur 15 kilometr bennak diouzh aod Mor Adria. Poblet eo gant ouzhpenn 15 000 den (e 2003). 

Abaoe ar  ez eus un abati hag a oa ur greizenn sevenadurel evit ar vro tro-dro. Ur ti-moullañ a oa ennañ, adalek an amzer-se. Distrujet e voe kêr meur a wech gant an Durked, e 1692, 1712, 1785. Lec'h-annez priñsed Montenegro e oa, ha hini ar rouaned goude-se, etre 1885 ha 1918. Meur a savadur istorel zo da welet e kêr : an abati, ar palez, savet e 1450, ar c'hoariva.

## Liammoù diavaez
* Lec'hienn ofisiel Cetinje
Julie

**Julie** zo un anv-bihan alamanek, gallek, saoznek ha svedek, roet d'ar merc'hed.

## Gerdarzh
Dont a ra eus an anv latin Julia, stumm gwergel an anv latin Julius, pe Iulius, roet d'ar baotred. 

## Adstummoù
*Juliet, e saozneg.
*Juliette, e galleg.
* Julianne

## Yezhoù all
*Julia, e kalz yezhoù, alamaneg ha spagnoleg da skouer.
*Giulia, en italianeg.

## Tud
*Julie Adams (1926-), aktourez stadunanat
*Julie Andrews (* 1935), aktourez saoz
*Julie Bresset (g. e 1989), marc'hhouarnerez vreton
*Julie Christie (* 1941), aktourez saoz
*Julie Clary (1771-1845), rouanez Spagn evel pried Giuseppe Buonaparte
*Julie Delpy (g. e 1969), aktourez, senarioourez ha filmaozerez gall-stadunanat
*Julie Gayet (1972-), aktourez, produourez c'hall, serc'h François Hollande
*Julie Hart Beers (1834-1913), livourez stadunanat
*Julie London (1926-2000), kanerez stadunanat
*Julie von Bechtolsheim (1751–1847), barzhez alaman
*Julie von Voß (1766 -1789), dimezell a enor alaman
*Julie von Webenau (1813–1887), sonaozourez alaman-aostrian

## Lennegezh
* Julie Romain, danevell c'hallek gant Guy de Maupassant. 
**Fröken Julie* (Dimezell Julie), pezh-c'hoari svedek gant August Strindberg, e 1888. Drezañ e vije bet brudet an anv er broioù saoznek.

## Lec'hioù
* Sainte-Julie, anv-lec'h gallek
* Julie, ur wazh e Dordogne .
Kastell Rozambaou

**Kastell Rozambaou** a zo ur c'hastell e kumun Lanvaeleg, e Bro-Dreger.

## Liammoù diavaez

*   Lec'hienn ar c'hastell
Inizi ar Mor Kouralek

**Inizi ar Mor Kouralek ** zo ur strollad inizi trovanel didud (war-bouez unan) er Mor Kouralek, er biz da aod Queensland, en Aostralia. N'eus tud o chom nemet en Willis. 

Un tregont karreg pe atoll zo, hag un daouzek bennak a vez goloet gant ar mor dalc'hmat pe damzizolo d'an izelvor. 51 enezennig zo (18 anezho e karreg Lihou), ha glazur war darn eus ar re-se. Atolloù zo o deus ouzhpenn ur c'hilometr treuz, met eno ivez emañ eil brasañ atoll ar bed, Atoll Lihou.
Atoll Lihou

**Ur pennad all zo diwar-benn Enez [[Lihou]], e [[Mor Breizh]]*.
**Lihou** zo un atoll er Mor Kouralek, er biz da Aostralia.
Nag a Wad

***Nag a Wad*** zo titl ur pezh-c'hoari berr (un arvest) gant Jarl Priel bet embannet en niverenn 112 eus ar gelaouenn *[[Al Liamm]]* ( Gwengolo - Here 1965).

## Ar pezh-c'hoari
Goude brezeliñ e Troia (skrivet **Troaz** gant an oberour) ez eo distroet ar roue Agamemnon en Argos. Hag eñ manet kousket ez eo kontellet en e gambr da noz gant Aigistos (skrivet **Egistes** gant an oberour), kamarad kleiz ar rouanez Klytaimnestra (skrivet **Klitemnestra** gant an oberour). Padal, klemmoù ar roue war e dalaroù a zo bet klevet gant e verc'h Elektra a zegouezh er rakkambr e-lec'h m'emañ Klytaimnestra o c'hortoz. Buan a-walc'h ez eo diskoachet ar voualc'h war he neizh gant Elektra ez eo kinniget ur marc'had dezhi gant ar muntrer evit ma tavo-hi war gement-se.
Herri V

**Herri V** zo bet anv meur a impalaer pe roue.

*Herri V an Impalaeriezh Santel (1081–1125)
*Herri V, Kont Palatine ar Roen (1173–1227)
*Herri V, Kont Luxembourg (1216–1281)
*Herri V, Dug Legnica (c.  1248 – 1296)
*Herri V an Houarnet (c. 1319 – goude 1369), Dug Żagań adal 1342, Dug an hanter eus Głogów, adal 1349, ha Dug an hanter eus Ścinawaand adal 1363
*Herri V (Bro-Saoz) (1386–1422)
* Herri V, Dug Mecklenburg (1479–1552)
* Henri, kont Chambord, anavezet evel Herri V Bro-C'hall, (1820–1883)
* Herri V, Kont Gorizia

## Pennadoù kar
*Henry V
*Herri IV
*Herri VI
An doare-skriva nevez

***An doare-skriva nevez*** zo ul levrig gant Roparz Hemon a zo bet embannet e Roazhon d'ar 6 a viz Genver 1942.

## Al levrig
Naontek pajenn zo ennañ (18&nbsp;cm x 13,5&nbsp;cm) ha war ar golo e lenner, ouzhpenn an titl brezhonek, anv ha chomlec'h gallek ar mouler, an Imprimerie centrale de Rennes, hag ar priz e brezhoneg, 16 real. E kein al levr e weler bruderezh diwar-benn tri levr gwerzhet er stal-voulañ : daou levr meneget e galleg, Cours élémentaire de breton, gant Roparz Hemon, Grand dictionnaire français-breton, gant François Vallée, hag unan meneget e brezhoneg, Marc'heger ar Gergoad, gant Yeun ar Go.

## Istor
Er vodadeg dalc'het e ti ar gazetenn *[[La Bretagne (kazetenn)|La Bretagne]]* e Roazhon d'an 8 a viz Gouere 1941 e oa bet divizet gant ar berzhidi dilezel an doare-skrivañ unan (KLT) a veze graet gantañ betek-henn evit lakaat e pleustr ar peurunvan (KLTG).

## Pal
Pal al levrig-mañ a oa reiñ da c'houzout an holl reolennoù nevez-flamm a oa erbedet ober gante diwar neuze. Seizh rann a ya d'ober *An doare-skriva nevez* :
:**1. — Perak e oa ezomm eus eun doare-skriva nevez.**
:**2. — Bodadeg an 8 a viz Gouere 1941.**
:**3. — Ar strollad-studi.**
::Anvet e oa bet Fañch Elies Abeozen, Gwilherm Berthou-Kerverzhiou, an aotrou Le Marouille, an aotrou Chaloni Mary, an Aotrou beleg Pêr Bourdellez, Maodez Glanndour, Roparz Hemon, Loeiz Herrieu, Frañsez Kervella-Kongar ha Yann-Vari Perrot da izili ar strollad-studi-mañ evit klask klokaat al labour boulc'het. Teir gwech e oant en em vodet e Roazhon a-raok ma voe embannet *An doare-skriva nevez*.
:**4. — Ar reolennou bras.**
::1. degemeret eo *c'h*, *(i)lh*, *y*, *w* e-lec'h *h*, *i(ll)*, *i*, *u* (pe *ù*),
::2. al lizherenn *o*, *ou* (KLT), *ù* (gwenedeg) a ya da *v*,
::3. an dibenn *-ff* a ya da *-ñ* (nemet ar gerioù oc'h echuiñ gant *-ñv*),
::4. al lizherenn *z* (KLT), *h* (gwenedeg) a ya da *zh*,
::5. al liesterioù en *-ou*, *-iou* (KLT), *-eu*, *-ieu* (gwenedeg) a ya da *-où*, *-ioù*.
:**5. — An adreolennou.**
::1° ar soniad *ou* a ya da *o* er gerioù evel *dourn*, *doun*, *oun*, hag all,
::2° lakaat an dibenn *-ion* e-lec'h *-ien*, dreist-holl er gerioù lies,
::3° lakaat *c'hwe* pe *c'hwi* e-lec'h *c'houe* pe *c'houi* (KLT) pe *hue* pe *hui* (gwenedeg) e deroù ar gerioù,
::4° ar gerioù-mell strizh *eul*, *eun*, *eur* a ya da *ul*, *un*, *ur*,
::5° *d'in*, *d'it*, *d'eza*, *d'ezi*, *d'eomp*, *d'imp*, *d'eoc'h*, *d'eze*, *d'ezo* a ya da *din*, *dit*, *dezhañ*, *dezhi*, *deomp*, *dimp*, *deoc'h*, *dezhe*, *dezho*,
::6° ar raganv-gour *heñ* (KLT), *ean* (gwenedeg) a ya da *eñ*,
::7° lakaat *sh* pe *zh* e-lec'h *s* pa glot ouzh an *h* e gwenedeg,
::8° ar reolenn vras 3. ne dalv nemet evit an anvioù-verb ha derez-uhelañ an anvioù-gwan,
::9° ret eo teuler evezh bras ouzh ar gerioù KLT dianav d'ar gwenedeg,
::10° ne vo ket graet ar c'hemmadur S/Z ken er gerioù kevrennek.
:**6. — Kemmou er yezadur.**
:**7. — Kemmou er geriadur.** Ul listenn c'herioù a bep seurt, a *a-barzh* da *well-wazh*, a gaver e-barzh ar Geriadurig-Dourn Brezonek-Gallek (embannet gant Hemon e 1928) hag a c'hallfe an implijer faziañ diwar o fenn.
Kikladez

Enezeg ar **C'hikladez** (gresianeg : Κυκλάδες *Kykládes*) zo un enezeg e Bro-C'hres, e Mor Egea, er gevred da Aten, kêr-benn Gres.

En Enez Syros emañ Hermoupolis, kêr-benn ar C'hikladez hag ar rannvro Su-Egea (Kykladez ha Dodekanesa). Evit ar C'hikladez ez eus 9 unanenn rannvro enni ha 19 kêr-enezenn.

=Douaroniezh=
En inizi ar C'hiklades e vez anvet kêr vrasañ an enezenn evel an enezenn hec'h-unan daoust ma vez alies implijet ar ger "C'hora" evit envel al lec'h : C'hora Naksos evit kêr-benn Naksos.

## Framm melestradurel ar C'hikladez

## Douaroniezh
Menezioù-tan Milos ha Thira, marbr Paros.

## Treuzdougerezh
Dre ma'z eo un enezeg eo evel-just ar vag ar mod aezetañ evit beajiñ etre an inizi. E-pad an hañv e vez bigi tizh-bras hag a liamm an inizi etreze. Met, pa'z eo aet kuit an douristed ne vez ket kalz a linennoù bageal. E-touez al linennoù a-hed ar bloaz ez eus :
* Rafina - Andros - Tinos - Mykonos
* Pireos -  - Tinos - Mykonos
* Pireos -  - Paros - Naksos - Amorgos
* Pireos - Paros - Naksos - Ios - Thira
Koulskoude e vez meur a aerborzh war an inizi, ar re vrasañ o vezañ Mykonos ha Thira gant 217000 ha 368000 beajour.

## Poblañs

=Istor ar C'hikladez=

## Henc'hres
Gwelet ivez istor Henc'hres.
*Delos

## Istor modern
Industriezh e Ermoupoli.

## Notennoù
Kontelezh Leon

**Kontelezh Leon**, deuet da vezañ **Beskontelezh Leon** adalek 1176, a oa ur gontelezh a glote mui-pe-vui gant Bro-Leon. Aet eo da get en .

## Roll ar gonted hag ar veskonted anavezet
*Gwioñvarc'h 1añ Leon (1025-1055), lakaet da ziskenn eus ar c'hont Even hervez ar vojenn istorel
*Ehouarn Leon
*Gwioñvarc'h II Leon (-1103). Perzh a gemeras er Groaziadeg Kentañ.
*Herve Iañ Leon (penn kentañ an ). Perzh a gemeras er Groaziadeg Kentañ.
*Gwioñvarc'h III Leon (-1157)
*Herve II Leon (1103-1168)
*Gwioñvarc'h IV Leon (1168-1179)
*Gwioñvarc'h V Leon (?-1210)
*Konan 1añ Leon
*Gwioñvarc'h VI Leon (†1239)
*Herve III Leon (wd 1239-wd 1265)
*Herve IV Leon (wd 1271 - wd 1298)
Padern Avranches

**Padern Avranches**, pe **Paterne, Patier, Pair** e galleg, marvet war-dro 563, a oa eskob Avranches. 

Ganet e oa e Poitiers e ti tud pinvidik. Mont a reas da vanac'h, da abati Ansion (pe abati Saint-Jouin-de-Marne). 

Lidet e vez d'ar 16 a viz Ebrel ha d'an 23 a viz Gwengolo.

E Orleañs, un iliz hag ur barrez a zo dediet d'ar sant-mañ.

## Lec'hioù
*Saint-Pair
*Saint-Pair-sur-Mer

## Pennadoù kar
*Patern
*Paderne
Paderne

**Paderne** zo anv meur a lec'h e Galiza ha Portugal.

#### 
*Paderne (Betanzos), kumun e proviñs A Coruña 
*Paderne de Allariz, kumun e proviñs Ourense 
*San Xoán de Paderne, parrez e kumun Paderne, 
*Santiago de Paderne, parrez e kumun Cesuras, e proviñs A Coruña 
*Santo Estevo de Paderne, parrez e kumun Castroverde, e proviñs Lugo

#### 
*Paderne (Albufeira), parrez e kumun Albufeira, en Algarve ;
*Paderne (Melgaço), parrez e kumun Melgaço 

## Pennad kar
*Padern
Louis Élégoët

**Louis Élégoët** zo un istorour breizhat. Kelenner istor-douaroniezh ha brezhoneg eo bet e Lesneven. E 1980 en doa savet un dezenn doktorelezh diwar-benn e istor an dud en e gumun, Sant-Neven (*Saint-Méen. Vie et déclin d'une civilisation paroissiale dans le Bas-Léon*). 

## Levrioù
**Istor Breizh*, TES, 1999 (hag e galleg, gant an titl *Bretagne, une histoire*, CRDP Breizh) 
**Ancêtres et terroirs. Onze générations de paysans de Basse-Bretagne*, Ouest-France, 1990
**Une famille de paysans, onze générations de Bretons*, Éditions Le Télégramme, 2004
**Le Léon, Histoire et Géographie contemporaine*, Éditions Palantines, 2007
**Le Pays pagan, Histoire et géographie contemporaine*, Éditions Palantines, 2012

## Liammoù diavaez
*Fichenn Louis Élégoët war lec'hienn Skol-veur Brest hag ar CRBC
Saint-Aubin-des-Préaux

**Saint-Aubin-des-Préaux** zo ur gumun e departamant Manche e Bro-C'hall. 
## Douaroniezh
## Istor
### 
### [[Dispac'h Gall]]
* Krouet e voe ar gumun e 1790 diwar ar barrez katolik. Lakaet e voe e Kanton Granville hag e Distrig Avranches. Lakaet e voe en Arondisamant  Avranches e 1800.
* D'ar 15 a viz C'hwevrer 1796 e voe drouklazhet Laurent Leroy, person ar barrez katolik, gant tri chouan, Gabriel Brehier eus Tirepied, Nicolas Lemétayer labourer-douar e Subligny ha Pierre Anquetil, skolaer e Chérencé-le-Roussel; Anquetil a voe barnet d'ar marv ha dibennet  d'an 20 a viz Gouhere 1799.
### 
### 
#### [[Brezel-bed kentañ]]
* Mervel a reas 23 gwaz eus ar gumun abalamour d'ar brezel, eleze 7,10% ag ar boblañs hervez an niveradeg bet graet e 1911; daou soudard eus ar gumun a voe lazhet e Belgia d'an 22 a viz Eost 1914 e penn-kentañ ar brezel, unan e Châtelet, er 136vet Rujumant Troadegiezh e oa hag unan eus ar 25vet Rujumant Troadegiezh e Charleroi.
#### [[Eil brezel-bed]]
* Emgann Normandi, 1944: mervel a reas c'hwec'h den nann-soudard e Saint-Aubin abalamour d'ar brezel; unan anezhe a oa bet ganet e Sant-Brizh-Gougleiz; pevar anezhe a voe lazhet gant bombezadegoù, tri d'ar 24 a viz Gouere hag unan d'an 12 a viz Eost; daou all a varvas d'an 9 a viz Eost.
## Monumantoù ha traoù heverk

FranceNormandieSaintAubinDesPreauxEglise.jpg|An iliz katolik.
Saint-Aubin-des-Préaux - Monuments aux Morts.JPG|Ar monumant.

* Iliz katolik romanek *Sant Albin*, .
* Monumant ar re varv, luc’hskeudenn.
* Plakennoù ar re varv (1914-1918) en iliz katolik, luc’hskeudenn.
## Dezougen
## Emdroadur ar boblañs 1962-2010

Colors=
  id:lightgrey value:gray(0.9)
  id:darkgrey value:gray(0.7)
  id:sfondo value:rgb(1,1,1)
  id:barra value:rgb(0.6,0.7,0.8)

ImageSize = width:350 height:373
PlotArea = left:50 bottom:50 top:30 right:30
DateFormat = x.y
Period = from:0 till:450
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = justify
ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:50 start:0
ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:5 start:0
BackgroundColors = canvas:sfondo

BarData=
  bar:1962 text:1962
  bar:1968 text:1968
  bar:1975 text:1975
  bar:1982 text:1982
  bar:1990 text:1990
  bar:1999 text:1999
  bar:2006 text:2006
  bar:2010 text:2010

PlotData=
  color:barra width:30 align:left

  bar:1962 from:0 till: 279
  bar:1968 from:0 till: 274
  bar:1975 from:0 till: 268
  bar:1982 from:0 till: 314
  bar:1990 from:0 till: 339
  bar:1999 from:0 till: 379
  bar:2006 from:0 till: 404
  bar:2010 from:0 till: 413

PlotData=

  bar:1962 at: 279 fontsize:S text: 279 shift:(-8,5)
  bar:1968 at: 274 fontsize:S text: 274 shift:(-10,5)
  bar:1975 at: 268 fontsize:S text: 268 shift:(-10,5)
  bar:1982 at: 314 fontsize:S text: 314 shift:(-10,5)
  bar:1990 at: 339 fontsize:S text: 339 shift:(-10,5)
  bar:1999 at: 379 fontsize:S text: 379 shift:(-10,5)
  bar:2006 at: 404 fontsize:S text: 404 shift:(-10,5)
  bar:2010 at: 413 fontsize:S text: 413 shift:(-10,5)

TextData=
  fontsize:S pos:(20,20)
  text:

## Melestradurezh

 
 

## Tud
## Gevelliñ
## Notennoù ha dave

## Liammoù diavaez
Breujoù Breizh

**Breujoù Breizh**, pe **Parlamant Breizh**, a voe krouet e 1554. Lezvarn-galv evit Breizh e oa. Roueed Bro-C'hall o deus pouezet evit mirout outañ a vezañ al lezvarn diwezhañ ha ne vije ket posubl ober ur galv. Ne zle ket bezañ kemmesket gant Stadoù Breizh a voe un organ kevareizhañ evit skoazellañ an Dug.

Etre 1675 ha 1690 e voe harluet e Gwened. Divodet e voe *[[de facto]]* e miz C'hwevrer 1790 e-kerzh an Dispac'h gall.

## Deiziadoù pouezus
* Adalek an  e vez gwelet an termeniñ « Parlamant » o tont war-wel evit holl vodadegoù gwizion dug Breizh (baroned, eskibien, abaded). En em gavout a raent evit kemer disentezioù. Ar « Parlament meur » a oa bodadeg holl noblañsoù an dugelezh, evit kaout un diviz war aferioù lezennel pe evit an tailhoù.
* 1382 : krouet e voe ur garg evit sikour an dug hag a oa bet anvet « Prezidant Breizh » pe « Prezidant ar Parlamant » hervez ar mammennoù.
* 1398 : ouzhpenn ar c'huzul-meur e vez krouet ur strollad kuzulierien arbennik war ar Gwir.
* 1408 : ar « Parlamant hollek » – ar vodadeg gant an niver uhelañ a izili – a voe anvet « stadoù Breizh » ; disheñvel eo neuze diouzh ar « Parlamant boaz ».
* 1477 : an dug Frañsez II a glask difenn gwirioù parlamant Breizh « *[[Grands Jours]] que on dit le Parlement de Bretagne* » e-tal roue Bro-C'hall.
* 1485 (22 a viz Gwengolo) : evit chom hep bezañ enoeet gant galvadennoù parlamant Pariz, an dug Frañsez II a grouas ul lez emveliek hag a oa raksoñjet da emvodañ e Gwened eus ar 15 a viz Gouhere betek ar 15 a viz Gwengolo bep bloaz (war e seblant n'eo bet bodet nemet ur wech, e 1486). An anv "Parlamant Breizh" implijet betek-henn evit komz a-zivout Stadoù Breizh a vez implijet adal neuze evit komz eus al lez-se.
* 1492 (7 a viz Gouhere) : ur wech aloubet ha sujet Breizh, ar roue gall Charlez VIII a gemeras ar galloud war melestradurezh an dugelezh. Sujet e voe ar parlamant breton a vez graet anezhañ « *Grands Jours* » nemetken. Sujet eo ar parlamant da c'halvadennoù Pariz. Roet e voe lamm d'ar c'hañsellerezh breton e 1493. Graet e voe eus an aozadur hervez un ordrenañs roueel eus miz Du 1493 : « *nostre Parlement et Grand Jours en icelui pays* ». Chikan a savas diouzhtu evit gouzout penaos e vefe anvet an aozadur : « parlament » evel hini Pariz (ul lez emveliek) hag a vefe fiziet enni divizout e-fin an holl tabutoù Gwir hag a veze dibad, pe lakaat parlamant Breizh da vezañ ur skourr eus parlamant Pariz.

## Parlamant Breizh adalek 1544
### Kadoridi gentañ

### Kadoridi gant Tog

### Kadoridi an Imbourc'hioù

### Kadoridi ar Rekedoù

### Kuzulierien

### Penn-alvokaded

### Prokulored ar Roue

### Advarnerien prokulorien ar Roue (adalek 1591)

### Pennc'hrefierien ouzh an aferioù sivil (adalek 1554)

### Pennc'hrefierien ouzh an aferioù torfedoù (adalek 1554)

### Pennc'hrefierien ouzh an Imbourc'hioù (adalek 1670)

### Pennc'hrefierien ouzh ar Rekedoù (adalek 1581)

### Pennc'hrefierien mirourien-seier

### Grefier ar c'hinnigadurioù

## Levrlennadur

* Pol Potier de Courcy : *Nobiliaire et armorial de Bretagne*. Adembannadur Editions des Régionalismes. Cressé. 2011/2014
Sevastopol

**Sevastopol** (*Севасто́поль*, *Sevastopol’*, en ukraineg ha rusianeg, *Aqyar* e tatareg Krimea) a zo ur gêr gant ur statud ispisial e Krimea, ur republik emren eus Ukraina, hag ur porzh war ar Mor Du. 340 297 a dud a oa o vevañ enni e 2011. Porzh stag ul lodenn vras eus Lestraz Rusia ar Mor Du e oa, daoust dezhañ bezañ en Ukraina. Feurmet e oa gant ar Rusianed betek 2024.

D’an 18 a viz Meurzh 2014 e oa bet lakaet da vezañ ur gêr gevreadel eus Rusia goude aloubadeg al ledenez a-bezh gante, met n'eo degemeret kement-se gant ar gumuniezh etrebroadel.

## Istor
Savet e oa bet kêr e 1783 gant Katelin II Rusia ha deuet da vezañ porzh brezel bras Impalaeriezh Rusia hag URSS.

## Liammoù diavaez
Oswestry

**Oswestry**, pe **Croesoswallt** e kembraeg, zo ur gêrig eus kornôg Bro-Saoz, e Swydd Amwythig, pe Shropshire e saozneg, tost da harzoù reter Kembre.

E-pad meur a gantved e voe Croesoswallt e Kembre. Hag e-pad meur a zek vloaz e veze moullet ar sizhunieg Y Cymro eno.
Touzañ blev

**Touzañ blev** a vez graet gant an dud na fell ket dezho gwelout blev war o fenn, gant un douzerez, pe un aotenn da lemel ar barv, hag a droc'h ar blev a-rez kroc'hen ar c'hlopenn.

## Giz

## Kastiz

Dre gastiz e veze touzet pennoù an dud kondaonet, evel re ar c'haleourien.
Wilhelmina an Izelvroioù

**Wilhelmina an Izelvroioù**, pe *Wilhelmina van Oranje-Nassau* (1880–1962), a oa rouanez an Izelvroioù eus 1890 da 1948. Merc'h e oa da Willem III, roue an Izelvroioù ha mamm d'ar rouanez Juliana.
J. E. Mainer

**Joseph Emmett Mainer** pe **J. E. Mainer**( 1898 – 1971) a oa ur violoñser stadunanat, brudet war-lerc'h amzervezh Gid Tanner hag e *Skillet Lickers*.

Savet e voe war ar maez er menezioù e-kichen Weaverville, e North Carolina ha deskiñ a reas seniñ banjo ha violoñs en yaouank. E vreur Wade a zeskas seniñ banjo ivez, setu perak e tibabas ober gant ar violoñs. hepken.
Sycharth

**Sycharth** zo ur pennkêr bihan e Llangedwyn e Powys e reter Kembre, nepell diouzh Oswestry ha harzoù Bro-Saoz. Eno e oa bet ganet Owain Glyndŵr hag aspadennoù eus ur voudenn-gastell ma reas e annez a weler c'hoazh en hanternoz d'ar pennkêr.

Ur c'hastell heñvel a voe gant Owain Glyndŵr ivez e Glyndyfrdwy e-kichen Corwen, e biz Kembre.

## Notennoù
Gro Harlem Brundtland

**Gro Harlem Brundtland** (ganet d’an 20 a viz Ebrel 1939) zo ur bolitikourez eus Norvegia. E penn Strollad al Labour eo bet ha kentañ ministr he bro e voe e 1981, etre 1986 ha 1989, hag etre 1990 ha 1996. Goude se e voe pennrenerez Aozadur Yec'hed ar Bed eus 1998 da 2003. E miz Mae 2007 e oa bet anvet da gannadez arbennik gant ar Broadoù Unanet evit ar guzuliadeg war Cheñchamant an hin.
Eleanor Farjeon

**Eleanor Farjeon** (1881 – 1965) a oa ur skrivagnerez levrioù bugale eus Bro-Saoz. Skrivet he deus ivez diwar-benn an istor. Alies e veze skeudennaouet he levrioù gant Edward Ardizzone. Savet eo bet ar Priz Eleanor Farjeon en eñvor dezhi gant ar Children's Book Circle, ur gevredigezh embannerien. C'hoar e oa d'ar skrivagner Joseph Jefferson Farjeon.
Kanton Sartilly

**Kanton Sartilly** a oa ur rann velestradurel eus Bro-C'hall e departamant Manche hag er rannvro Normandi.

## Kumunioù
**Kanton Sartilly** a yae 13 kumun d'ober anezhañ:

## Dave ha notennoù
SAV (kelaouenn)

***SAV*** a oa ur gelc'hgelaouenn drimiziek brezhonek hag a oa bet krouet gant **S**trollad **A**r **V**rezhonegerien, tud Kelc'h Keltiek Pariz.

Moullet e oa bet an niverenn gentañ (Goanv 1936) gant Ronan Kaouisin e Pleiber-Krist : “Savet eo ar gelaouenn-man gant Breiziz harluet, evit Breiziz evelto pell diouz ar vro” eo kentañ gerioù ar rakskrid “D'al lennerien” a gaver enni, hag hi deuet er-maez e miz Genver 1936. Tud a bep seurt a skrive er gelaouenn-mañ a veze embannet peder gwech ar bloaz : niverennoù Goañv, Never-amzer, Hañv ha Diskar-amzer. N'eus nemet e 1940 ma teuas er-maez div niverenn hepken : seitek (Nevez-Amzer ha Hanv) ha triwec'h (Diskar-amzer 1940 ha Goañv 1941).

Kroget gant dek lur ar bloaz e oa aet ar c'houmanant
:da ugent lur adalek an niverenn seitek,
:da dregont lur adalek an niverenn ugent (Hanv 1941),
:da zaou-ugent lur adalek an niverenn c'hwec'h warn-ugent (Goañv 1943)
:ha da hanter-kant lur adalek an niverenn nav warn-ugent (Diskar-amzer 1943),
bep ma kreske priz ar paper-moullañ abalamour d'an diouer anezhañ e-pad dalc'hidigezh Bro-C'hall gant al lu alaman.

Ar c'hentañ niverenn ha tregont (Nevez-amzer 1944) a voe an hini diwezhañ bet embannet.

## Tud
E-touez an dud a skrivas e-barzh e oa :
*Yeun ar Gow : en niverenn 19 (Nevez-Amzer 1941) e kaver un hir a gontadenn (peder fajenn ha tregont), *Enezenn Iz goueledet er mor*, sinet gant Y. an Diberder ha Y. ar Go, gant un istitl ha n'eo ket dinoaz penn-da-benn : "Danevell aozet ha kempennet hervez skridou brezonek an Amzer goz ha kredennou beo tud Kerne" ; da-heul ec'h embannont *Gwerz ar Roue Gralon ha Kêr-Iz*, "heñvel-mil ouz an hini a veze gwerzet gwechall e pardoniou Kerne, e kreiz ar Meneziou Du" ; pelloc'h c'hoazh e kaver un notenn digant Yeun ar Gow diwar-benn *Geriou brezoneg beo nebeut anavezet gant ar Skrivagnerien*, gerioù eus bro-Bleiben ha tro-war-dro peurvuiañ.
*Youenn Drezen
*Frañsez Falc'hun
*Meven Mordiern
*Jarl Priel, en niverennoù pemp warn-ugent (An Dakenn dour, Diskar-Amzer 1942), c'hwec'h warn-ugent (Ar Baleer-Bro, Goañv 1943) ha nav warn-ugent (Ar Vatez vihan, Diskar-amzer 1943) nemetken
*Frañsez Vallée

## Levrlennadur
*Lukian Raoul, studiadenn diwar-benn ar gelaouenn "Sav" e-barzh *[[Al Lanv]]*.
*Herve Konan, *An dastumadenn SAV*, gant ur roll eus ar pennadoù embannet er gelaouenn, Al Liamm niv. 38 pp. 46-59.
Gilheg

Ar **Gilheg** zo ur stêr vihan eus Leon, 25 km dezhi, hag a ya da aberiñ dirak enez Sieg, er c'hornôg da Rosko. 

Eieniñ a ra e koad Treanton, e Sant-Nouga, war un dorgennig a 94 m, ha redek war-zu ar biz-sterenn dre vras. Aberiñ a ra e Mor Breizh entre Sibirill ha Plougouloum. 
## Kumunioù douret
* Sant-Nouga (andon), 
* Gwikar, 
* Gwitevede, 
* Trezilide, 
* Mespaol, 
* Trelaouenan, 
* Plougouloum ha Sibirill (genoù).

## Endro
Drastus eo implij ar gimiezh dilouzaouiñ war lez ar stêr. 

## Skeudennoù

File:069 Guillec.jpg| An aber gwelet adalek Plougouloum ; al lez kleiz en tu all, en tu dehou, e Sibiril.
File:070 Guillec.jpg| Traezheg an aber, ha porzh Mogerieg.
File:Le viaduc entre Sibiril et Plougoulm.jpg| Ar pont entre Sibiril ha Plougoulm war-dro 1920 (kartenn-bost, gant Émile Hamonic).


## Pennadoù kar
*Roll stêrioù pennañ Breizh
*Roll stêrioù Breizh renket hervez o hirder‎

## Notennoù
Caerllion

**Caerllion** (*Caerleon* e saozneg ; brezhonekaet e *Kerleon* a-wechoù) zo ur gêriadenn vihan eus su Kembre, en hanternoz da gêr Casnewydd, war lez ar stêr Wysg.

## Istor
D'an istorourien ez eo pouezus Caerllion abalamour ma'z eus bet kavet enni aspadennoù eus ur c'hreñvlec'h kozh eus Oadvezh an Houarn hag eus ur c'hreñvlec'h all, unan roman, anvet *Isca Silurum* pe *Isca Augusta*, ma voe diazezet e-pad pell soudarded al Legio II Augusta. Tost d'an aspadennoù roman ez eus bet digoret daou virdi, an *National Roman Legion Museum* hag ar *Roman Baths Museum*.
El lennegezh eo brudet Caerllion ivez : e-barzh *[[Historia Regum Britanniae]]*, gant Jafrez Menoe, ez eo Caerllion unan eus kêrioù pouezusañ Breizh-Veur ha kêr-benn ar roue Arzhur.

## Anv
;'Isca*
Rivet & Smith, p.&nbsp;378
* [[Itinerarium Antonini|I.A.]] 4844 (Iter XII) : *'ISCAE LEG. II. AIGUSTA / ISCAE LEIA ..., ISCAE LEGIS ...**
* [[Itinerarium Antonini|I.A.]] 48410 (Iter XIII) : **ISCA**
* [[Itinerarium Antonini|I.A.]] 4858 (Iter XIV) : **ISCA**
* [[Ravenna (Disanv)|Ravenna]] 10624 : **ISCA AUGUSTA**
Talvoudegezh : diwar an ar stêr ''[[Isca (anv stêrioù)|Isca]]'' = Dour
;''Caerleon''
Eilert Ekwall, p.&nbsp;81, 1.
* Welsh **Caerlleon ar Wysg**.
* **Iskalis** (for ''Iska leg''.) c. 150 [[Klaudios Ptolemaios|Ptol]], **Isca Leg. II Augusta** 4 [[Itinerarium Antonini|IA]]; 
* **Cair Legeion *(Legion)* guar Usic**, c 800 [[Historia Britonum|HB]]
* **Carlion, Carlion**, [[Domesday Book|DB]]
* **Cairlion, civitas legionum** c 1150 Liber Landavensis
* **Kaerleun**, i.e **Legionum urbs** 1191 Giraldi Cambresis
* **Karlion bi Uske, Kairliun** 1205 Layamon's Brut
* **Cair llion ar Wysc*' 13 Mabinogion
Talvoudegezh : *"kreñvlec'h / kastell al (an eil) lejion"*. 
*Ar Wysg* = war lez ar stêr Wysg, evit diforc'hañ diouzh *Caerlleon* = [[Chester]].

Martezeadennoù romantel : 
**kêr al leon*, al leon o vezañ arouez ar roue, ar [[roue Arzhur]] evel-just. (nemet arouez ar Roue Arzhur e oa teir kurunenn en aour !)
**kêr al lejion'', al lejion roman diazezet eno. Diwar an anv-se e teufe anv Bro-Leon ivez (hag ez eus displegadennoù ?)

## Arkeologiezh roman
### Mogerioù ar c'hamp

Roman wall in Caerleon - geograph.org.uk - 1252561.jpg
The Roman tower at Caerleon, Monmouthshire.jpeg|A view of the ruins of a Roman tower at Caerleon
### Logelloù

Caerleon-Roman Prysg Field Barracks.JPG|Aspadennoù eus kazarn al lejion roman.
Roman barracks, Isca - geograph.org.uk - 827180.jpg|Kazarn roman en  Isca.


### Kelc'hva / Añfiteatr
Caerleon Amphitheater Panorama.JPG|Caerleon Amphitheater Panorama
### Traoù a bep seurt
National Roman Legion Museum (Caerleon) 20171016 the Great Bulmore gravestones.jpg|Mein bez

## Daveoù
Isabel Luísa Josefa de Bragança

**Isabel Luísa Josefa de Bragança** (Lisboa, 1669- heñvel, 1690), lesanvet *a Sempre Noiva*("an danvez-pried da viken"), a oa un infantez portugalat.

Merc'h e oa d'ar rejant infant Dom Pedro, a voe roue Portugal evel Pedro II (1648-1706) ha d'e bried (ha keniterv) Maria Francisca de Saboia (1646-1683).

Mervel a reas da 21 bloaz.
Éditions Palantines

**Éditions Palantines** a oa un ti-embann breizhat staliet e Kemper, bet krouet e 1989 gant Henri Belbeoc'h, hag a oa diazezet er Gerveur da gentañ-penn, e Porzh-Lae. *Palantines* eo anv gallek merc'hed Porzh-Lae.

Embann a rae Palantines levrioù skeudennaouet-kaer diwar-benn Breizh, an arzoù, ar glad naturel...

Gant Palantines ivez e voe embannet e 2012 an *[[Dictionnaire français-breton]]* bet savet gant Martial Ménard.

Aet e oa an ti-embann d'an traoñ e 2015.

## Un nebeud levrioù
*René Le Bihan, René Mabin, Martica Sawin : *[[Yves Tanguy]]*, 304 f. – 200 skeudenn, 2001 
*Marie-Paule Piriou : ''Désiré-Lucas'', 128 p. - 100 skeudenn, 2006 
*Yvon Guermeur : *Ornithologie en Bretagne*, 336 p. - 400 skeudenn, 2009 
*Yann Guesdon, Philippe Le Stum : *Costumes de Bretagne*, 344 f. - 400 skeudenn, 2011 

## Notennoù
Yann-Vari Penwern

**Yann Jozef Pêr Mari Penwern** pe **Pengwern**, pe **Yann-Vari Penwern** ent-berr, a oa ur breutaer, ha goude barner, e Lannuon hag e lec'hioù all, en , hag a zastumas gwerzioù e Breizh. 

Ganet e oa bet e Pariz d'ar 24 a viz Mezheven 1807 hag ober a reas e studi eil derez e Lannuon. Goude studioù war ar gwir e Pariz en teuas en-dro da Lannuon, m'en em ziazezas d'ober ar vicher breutaer. Dimeziñ a reas gant ur plac'h eus Taole, e Bro-Leon e 1838. Kregiñ a reas da zastum kanaouennoù-pobl war ar maez ha da glask skridoù brezhonek evel pezhioù-c'hoari. En em lakaat a reas ivez da genskrivañ gant tud evel Prosper Proux, Émile Souvestre, René Kerambrun. Betek 1853 e talc'has gant e enklaskoù. Er bloavezh-se e voe anvet da varner e Felger. Mervel a reas e 1856 e Taole, e bro e wreg. 

An holl deulioù bet dastumet gantañ e vuhez-pad ne voent ket embannet gantañ avat. Embannet e voe e zastumad gwerzioù war e lerc'h, a-nebeudoù, gant tud evel Émile Ernault, Fañch an Uhel ha re all c'hoazh. En  e voe embannet lod eus ar gwerzioù gant Al Liamm ha gant Hor Yezh, en dastumad *Gwerin*. E 1983 e voe kendalc'het embann an dalc'had gwerzioù gant ar gevredigezh Dastum. Ne voe peurembannet an traoù nemet er bloavezhioù 1997 ha 1998 gant Hor Yezh.

## Embann
*"Dastumad Pennwern", dornskrid 89, eilskrivet gant Abeozen, *Gwerin* 4, 1963
*"Dastumad Pennwern", dornskrid 89, *Gwerin* 5, 1963
*"Dastumad Pennwern", dornskrid 90, *Gwerin* 6, 1963
*"Dastumad Penwern - Chants populaires bretons de la collection de Penguern (fin du manuscrit 90 et manuscrit 91)*. Dastum, 1983
*"Dastumad Pengwern", dornskrid 92, eilskrivet gant Claude Lanchec, Gwerin 8, Hor Yezh, 1997
*"Dastumad Pengwern", dornskrid 93, eilskrivet gant Claude Lanchec, Gwerin 9, Hor Yezh, 1997
*"Dastumad Pengwern", dornskrid 94, eilskrivet gant Claude Lanchec, Gwerin 10, Hor Yezh, 1998

== Levrlennadur ==
* *Jean-Marie de Penguern - Collecteur et collectionneur breton (1807-1856)'', embannet dindan renerezh N. Blanchard, Kreizenn an Enklaskoù Breizhek ha Keltiek (KEBK), Brest, 2008. Pennadoù a c'haller lenn enlinenn : Yves Coativy, « Jean-Marie de Penguern collectionneur », Nelly Blanchard, « Quelques collecteurs correspondants de Penguern », Fañch Postic, « L'affaire des manuscrits à la mort de Jean-Marie de Penguern », Daniel Giraudon,  « Gwerz Sant Juluan. De la feuille volante à la tradition orale », Éva Guillorel,  « L’enterrement de Marie René : une gwerz révélatrice des sensibilités religieuses dans la Basse-Bretagne du 18e siècle ? » 
*De Penguern et les autres collecteurs

## Notennoù ha daveennoù
Ceann Loch Chille Chiarain

**Ceann Loch Chille Chiarain** (*Campbeltown* e saozneg, anv degaset er ) a zo ur gêr eus Bro-Skos e Maol Chinn Tìre, en Earra-Ghaidheal agus Bòd. Ur greizenn fardañ wiski vras eo bet e-pad pell. N'eus ken nemet teir strilherezh bremañ, Springbank eo an hini vrudetañ. 5 144 a dud a oa o chom eno e 2001.
William Wordsworth

**William Wordsworth** (1770 – 1850) zo unan eus barzhed ar romantelezh e Bro-Saoz. Gant Samuel Taylor Coleridge ec'h embannas un dastumad barzhonegoù e 1798 anvet *[[Lyrical Ballads]]*.
E oberenn vrudetañ avat eo *[[The Prelude]]*, ur varzhoneg yaouankiz kresket gantañ dre veur a wech. 

Barzh Ofisiel ar Rouantelezh (*Poet Laureate*) e voe adal 1843 betek e varv e 1850.

## Oberennoù pennañ
;*[[Lyrical Ballads]], with a Few Other Poems* (1798)
* *Simon Lee*
* *[[We are Seven]]*
* *[[Lines Written in Early Spring]]*
* *[[Expostulation and Reply]]*
* *[[The Tables Turned]]*
* *The Thorn*
* *[[Tintern Abbey (poem)|Lines Composed A Few Miles above Tintern Abbey]]*
;*[[Lyrical Ballads]], with Other Poems* (1800)
* *[[Preface to the Lyrical Ballads]]*
* *[[Strange fits of passion have I known]]*
* *[[She Dwelt among the Untrodden Ways]]*
* *Three years she grew*
* *[[A slumber did my spirit seal|A Slumber Did my Spirit Seal]]*
* *I travelled among unknown men*
* *[[Lucy Gray]]*
* *The Two April Mornings*
* *Solitary Reaper*
* *[[Nutting, William Wordsworth|Nutting]]*
* *The Ruined Cottage*
* *Michael*
* *The Kitten At Play*
;*[[Poems, in Two Volumes]]* (1807)
* *[[Resolution and Independence]]*
* *[[I Wandered Lonely as a Cloud]]* Also known as *Daffodils*
* *[[My Heart Leaps Up]]*
* **
* *[[Ode to Duty]]*
* *[[The Solitary Reaper]]*
* *[[Elegiac Stanzas]]*
* *[[Composed upon Westminster Bridge, September 3, 1802]]*
* *[[London, 1802]]*
* *[[The World Is Too Much with Us]]*
## Oberennoù all
**[[Guide to the Lakes]]* (1810)
** [[To the Cuckoo]] *
**[[The Excursion]]* (1814)
*''Laodamia'' (1815, 1845)
**[[The White Doe of Rylstone]]* (1815)
**[[Peter Bell (Wordsworth)|Peter Bell]]* (1819)
**[[The Prelude]]* (1850)
Maria di Modena

**Maria di Modena**, pe **Maria Beatrice Eleonora Anna Margareta Elisabeta d'Este**, pe c'hoazh, diwezhatoc'h, ar **Rouanez Mari** (*Queen Mary*), ganet d'ar 5 a viz Here 1658 ha marvet d'ar 7 a viz Mae 1718, a oa ur briñsez italian hag a voe eil pried ar roue Jakez II Bro-Saoz.
D'an 23 a viz Ebrel 1685, ha hi oadet 27 vloaz, e voe lakaet war he fenn kurunenn Bro-Saoz, Bro-Skos hag Iwerzhon.

Merc'h e oa da Alfonso IV d'Este, dug Modena ha Reggio, ha da Laura Martinozzi, nizez d'ar c'hardinal brudet Giulio Mazzarino.

Un nebeud mizioù goude ganet ur mab dezhi e voe rediet da guitaat Bro-Saoz gant an Eil Dispac'h saoz, ha repu a gavas e Bro-C'hall, gant he bugel, James Francis Edward Stuart. Pedet e voe gant ar roue gall Loeiz XIV da chom e kastell Saint-Germain-en-Laye. Eno e varvas e 1718. 

Beziet e voe e kouent Chaillot, distrujet e-pad an Dispac'h gall e dibenn an .

## He bugale
*Isabel Stuart (1676-1681)
*Charles, Dug Cambridge
*James Francis Edward Stuart
*Louisa Maria Teresa Stuart
Rouxinol do Rinaré

**Antônio Carlos da Silva**, anavezetoc'h evel **Rouxinol do Rinaré**, ganet d'ar 28 Gwengolo 1966 en Banabuiú e Ceará, zo ur barzh a skrive pezh a anver lennegezh cordel, unan eus re vrudetañ an Nordeste.

## Liammoù diavez
* Lec'hienn ofisiel
Kornôg (disheñvelout)

**Kornôg** pe **Kornog** a c'hall bezañ meur a dra:
*Stumm krennet Kornaoueg, ur roud-avel.
*Kornog, kelc'hgelaouenn (1928-1930) ar Seizh Breur
*Kornog, ur strollad sonerien eus Breizh
*Kornog, ul levr diwar-benn ar surf e Breizh

## Notennoù ha daveoù
Evel

:*Arabat droukveskañ gant an araogenn ha stagell .*

An **Evel** a zo ur stêr eus Breizh, adstêr d'ar Blavezh war e lez kleiz. Eieniñ a ra e Radeneg, ha kemberiñ gant ar Blavezh e Baod goude 55,7 km.
## Kumunioù douret
Radeneg (andon), Regini, Remengol, Gwennin ha Baod (kember).

## Tud
*Loeiza ar Meliner, "Vedig an Evel" hec'h anv-pluenn.

## Pennadoù kar
*Roll stêrioù pennañ Breizh
*Roll stêrioù Breizh renket hervez o hirder‎
Éric Tabarly

**Éric Tabarly** a oa ur moraer breizhat, bet ganet d'ar 24 a viz Gouere 1931 e Naoned ha marvet d'an 13 a viz Mezheven 1998 goude bezañ bet kouezhet e Mor Iwerzhon.

Abred e voe dedennet gant ar redadegoù bigi-dre-lien, hag ofiser e morlu Bro C'hall e oa bet kent kemer perzh e redadegoù bigi.

E 1964 hag e 1976 e dibenn ar *Single-Handed Trans-Atlantic Race* (OSTAR), ec'h eas ar maout gantañ.

Sot-nay  e oa É. Tabarly gant traoù ar mor hag eñ e-unan a rae lunelloù listri. Dre zegemer deskarded e bourzh e vigi en devoa krouet un doare skol redadegoù war geinvor.

Brud a c'hounezas d’an 18 a viz Even 1964 goude en devout gounezet ar redadeg *Single-Handed Trans-Atlantic Race* (lesanvet *Transat anglaise* e galleg) gant e getch 44 zroatad (13,60 metr) *Pen Duick II* treset gant ar vreudeur Costantini e Gwened ha graet diwar koad peget. Eric Tabarly en doa graet ar redadeg-se e-pad 27 devezh. Anvet e oa bet da Varc'heg al Lejion a Enor gant ar Jeneral de Gaulle.

E 1977 en doa gounezet ar redadeg *Whitbread* gant e skiper Éric Loizeau hag e c'houeletenn 57 troatad (17,45 metr) en aluminiom *Pen Duick III*, bet savet e 1966 en Oriant. Adanvet *Cacharel* ha leviet gant Jean-François Coste e redas er c’hentañ *Vendée Globe* e 1989-1990 met 7 ha diwezhañ e erruas goude 163 devezh, da lavaret 54 devezh a-drek ar gounezer, Titouan Lamazou.

E 1968 e voe moret *Pen Duick IV*, un trimaran 68 troatad (20,80 metr) en aluminiom bet treset gant André Allègre ha fardet en Oriant. E 1969 e voe prenet gant ar skiper Alain Colas, e adanvas *Manureva*. Koulz ar vag hag a skiper a voe kollet er mor d'ar 16 a viz Du 1978.

E 1968 ivez e voe savet *Pen Duick V *, ur sloup "Marconi" 35 troatad (10,67 metr) en aluminiom treset gant Michel Bigoin ha Daniel Duvergie diwar erbedadennoù Éric Tabarly. Bloaz goude e c'hounezas an *Transpac* San Francisco — Tokyo gant 11 devezh lañs war an eil reder.

*Pen Duick VI* zo ur c'hetch 73 troatad (22,25 metr) en aluminiom ijinet gant André Mauric evit 14 den ha fardet e Brest ; leviet gant Éric Tabarly en e unan e bourzh e c'hounezas ar *Single-Handed Trans-Atlantic Race* e 1976, un eil gwech eta. 

Kentpatrom ur vag hag a savfe a-us an dour adalek un tizh termenet (*hydroptère*, hag *hydrofoil* diwezhatoc'h) a voe fardet evit E.Tabarly e 1976.


Pen Duick sailing.jpg|*Pen Duick*
Pen Duick II (2).JPG|*Pen Duick II*
Pen Duick III F 4279 à Lorient.jpg|*Pen Duick III*
Manureva StMalo 1978-11 1.jpeg|*Pen Duick IV* (*Manureva*)
Pen Duick V (3).jpg|*Pen Duick V*
Pen Duick VI.jpg|*Pen Duick VI*


Koulskoude ez eo war bourzh *Pen Duick* edo Éric Tabarly pa voe kollet e Mor Iwerzhon. Ur vag bet treset gant er Skosad William Fife III ha fardet e Corcaigh e 1898 eo, hag edo ar moraer ouzh e gas da Vro-Skos evit kemer perzh un ur vodadeg listri *Fife* pa gouezhas er mor a-vaez da Gembre, diouzh noz etre an 12 hag an 13 a viz Mezheven 1998, oadet a 66 vloaz. Tremen miz diwezhatoc'h e voe kavet e gorf 43 milmor (80 kilometr) a-vaez da aod su Iwerzhon gant ur chaluter a Vreizh.

## Notennoù
Jean Rochefort

**Jean Rochefort** (Pariz, 29 a viz Ebrel 1930 - 9 a viz Here 2017 er memes kêr) zo un aktor gall a-orin breizhat (Dinan). 
Brudet-tre eo er sinema gall koulz dre filmoù evit an holl hag oberennoù filmouriezh ; anavezadus eo dre e vourroù hag e vouezh. C'hoariet en deus e 112 film hag e kalz telefilmoù.

## Filmoù

### Bloavezhioù 1950
* 1956 : *Rencontre à Paris*, gant Georges Lampin (un diabarzhiad)
* 1958 : *Une Balle dans le canon*, gant Michel Deville ha Charles Gérard
### Bloavezhioù 1960
* 1961 : *Le Capitaine Fracasse*, gant Pierre Gaspard-Huit (*Malartic*)
* 1961 : *Vingt mille lieues sur la terre*, gant Marcello Pagliero (*Fernand*), film propagand gall-ha-soviedat
* 1963 : *Symphonie pour un massacre* gant Jacques Deray

### Bloavezhioù 1970
* 1974 : *Phantom of Liberty*, sevenet gant Luis Buñuel (rann *Lengendre* gant Jean Rochefort)
* 1974 : *Comment réussir quand on est con et pleurnichard*, gant Michel Audiard
* 1975 : *[[Que la fête commence]]*, gant Bertrand Tavernier
* 1975 : *Les Innocents aux mains sales* gant Claude Chabrol
* 1976 : *Calmos* gant Bertrand Blier
* 1976 : *Les vécés étaient fermés de l'intérieur* gant Patrice Leconte
* 1976 : *Un éléphant ça trompe énormément* gant Yves Robert

### Bloavezhioù ù 1980
* 1989 : *[[Je suis le seigneur du château]]*, gant Régis Wargnier

### Bloavezhioù 1990
* 1996 : *Ridicule* gant Patrice Leconte 

### Bloavezhioù 2000
* 2001 :  *Le Placard* gant Francis Veber
C'hoariva Graslin

Ar **C'hoariva Graslin** (*Théâtre Graslin* e galleg) zo e Naoned, el Liger-Atlantel. Savet eo bet e dibenn an  hag enskrivet eo war roll ar monumantoù istorel. Savet eo bet gant Mathurin Crucy. Skeiñ a ra war ar blasenn Graslin hag etre ar straedoù Molière, Scribe ha Corneille emañ. 784 flas zo e-barzh ar sal. Gwelet eo bet ar c'hoariva-mañ er film *[[Lola (film)|Lola]]* graet gant Jacques Demy e 1960.
Renaud Séchan

**Renaud Séchan**, anavezetoc'h evel **Renaud**, ganet d'an 11 a viz Mae 1952 e Pariz, zo ur c'haner gall, bet un tamm aktour. 26 fladenn en deus graet, kanet e galleg hag e luc'haj gantañ. Lakaat a ra en e ganaouennoù fent, from ha e savboentoù war ar gevredigezh evit difenn gwirioù mab-den, an ekologiezh pe c'hoazh an enebarmeerezh.

## Albomoù
Boucan d'enfer (2002) eo e albom muiañ gwerzhet gant 2 130 000 pladenn werzhet e Frañs, ha war-lerc'h emañ Morgane de toi (1983) gant 1 480 000 skouerenn gwerzhet ha Mistral gagnant (1985) gant 1 315 000 skouerenn gwerzhet.
 
E bladenn *Molly Malone – Balade irlandaise* (2009) zo bet gwerzhet 200 000 skouerenn anezhi. 

## Aktour
C'hoariet en deus en un dek film bennak. E roll brudetañ eo Etienne Lantier e Germinal sevenet gant Claude Berry.

## Liammoù diavaez
* Lec'hienn ofisiel Renaud
Aerborzh Naoned

Emañ **Aerborzh Naoned** (*Aéroport de Nantes Atlantique*) etre Kervegon ha Sant-Enion-al-Lenn-Veur, er su d'al Liger, tost da gêr Naoned. Aerborzh brasañ Breizh eo, gant 4&nbsp;778&nbsp;967 a veajourien e 2016.
## Istor
Un aerborzh milourel bet staliet e 1928 e voe an hini gentañ war al lec'h. E 1936 e voe savet en he c'hichen ul labouradeg nijerezioù-brezel fardet gant an SNCAO *(Société Nationale de Constructions Aéronautiques de l'Ouest)*.
E deroù an Eil Brezel-bed e voe implijet gant ar Royal Air Force a-raok bezañ kemeret gant al Luftwaffe.
D'an aerlu gall e tistroas goude ar brezel, hag adsavet e voe al labouradeg. Eno e voe kenderc'het tammoù eus an nijerez-vrezel SNCASO SO-4050 Vautour hag eus an aerlinenner Sud-Aviation SE 210 Caravelle, kent labourat evit Airbus. Adalek 1951 e voe aerlinennoù nann-soudard o loc'hañ eus aerborzh Naoned.

## Dilec'hiañ
Kaoz a zo da zilec'hiañ Aerborzh Naoned d'ul lec'h all, Kernitron-al-Lann, met bec'h a zo en-dro d'ar raktres-se.
## Notennoù
Renault (disheñvelout)

**Renault** a zo un anv-tiegezh gallek.

## Tud
*Louis Renault (1877-1944), pennembregerezh gall, krouer al labouradeg kirri-tan  Renault.
*Mary Renault (1905-1983), skrivagnerez saoznek
*Jean Malo-Renault (1900-1988), levraouegour breton
*Annaig Renault (1946-2012), skrivagnerez vrezhonek

## Traoù all
*Renault a zo ur merk kirri gall.
*Renault Sport eo ar rann evit ar c'hirri-redek.

## Gwelet ivez
*Renaud (disheñvelout)
*Reno
Renon

**Renon** zo un anv roet da ziv stêr e Bro-C'hall. 

## Stêrioù
* Ar **[[Renon (Ain)|Renon]]** en Dombes, en departamant Ain, er rannvro Rhône-Alpes, zo un adstêr d'ar Veyle, anezhi un adstêr d'ar Ron dre ar Saône hag ar Veyle.
* Ar **[[Renon (Indre)|Renon]]** en departamant Indre.

## Lec'hioù
* **[[Renon (Italia)]]**, pe Ritter en alamaneg, zo ur gumun italian e proviñs emren Bolzano er rannvro Trentino-Alto Adige e biz Italia.

* **[[Saint-Germain-sur-Renon]]**, kumun c'hall, en departamant Ain, er rannvro Rhône-Alpes.

* **[[Saint-Georges-sur-Renon]]** en departamant Ain, er rannvro Rhône-Alpes.

## Pennad kar
*Reno
Ritten

**Ritten** (en alamaneg), pe **Renon** (en italianeg), zo ur gumun italian e proviñs emren Bolzano er rannvro Trentino-Alto Adige e biz Italia.

## Yezh
Hervez ar sifroù ofisiel:
*95,20%	a zo alamanegerien a yezh-vamm
*4,55%	a zo italianegerien a yezh-vamm
*0,25%	a zo ladinegerien a yezh-vamm

## Liammoù diavaez
*Lec'hienn kumun Ritten