open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Joséphine de Belgique

**Joséphine de Belgique** zo anv div briñsez, merc'hed da Philippe, Kont Flandrez (breur d'ar roue Leopold II Belgia) ha da Gontez Flandrez, Marie von Hohenzollern-Sigmaringen.

* *Joséphine de Belgique* (1870-1871), o eil merc'h, marvet da ur bloaz,
* he c'hoar, *Joséphine, Caroline, Marie, Charlotte, Antoinette de Saxe-Cobourg-Gotha* (Joséphine de Belgique (1872-1958), o zrede merc'h.
Helene Fischer

**Helene Fischer**, ganet d'ar 5 a viz Eost 1984 en Krasnoyarsk (Rusia, URSS d'ar mare-se), zo ur ganerez ha dañserez alaman. Kanañ a ra Schlager ha pop dreist-holl. Gwerzhet he deus 9 milion a albom, en Alamagn, Aostria ha Suis dreist-holl, hag ivez Belgia hag an Izelvroioù. Animatourez skiwel e teu da vezañ ivez bep 25 a viz Kerzu abaoe 2011 en he abadenn sonerezh ha troioù-ouesk *Die Helene Fischer Show* skignet gant ar chadenn ZDF.
Helene Elisabeth von Isenburg

**Helene Elisabeth Prinzessin von Isenburg**, ganet kontez von Korff, hag anvet Schmising-Kerssenbrock (6 a viz Ebrel 1900 e Darmstadt - 24 a viz Genver 1974 e Heiligenhaus) a voe prezidantez kentañ Stille Hilfe für Kriegsgefangene und Internierte goude an Eil Brezel-Bed. Ur gevredigezh da skoazellañ an dorfedourien nazi e oa.

## He buhez

Helene Elisabeth priñsez von Isenburg a oa merc'h d'ar c'hont Alfred von Korff (anvet Schmising-Kerssenbrock), hag eñ enseller an dour hag ar c'hoadeier e Hatzfeld ha d'e wreg Helene (ganet Freiin von Hilgers).

He yaouankiz a gasas en ur familh a oa tomm-tre ouzh ar gatoligiezh. Er bloavezhioù 1920 ha 1930 e labouras evel pareerez anavezet gant ar Stad. D'an 30 a viz Ebrel 1930 e timezas gant Wilhelm Prinz von Isenburg und Büdingen (1903–1956). E 1937 e voe lakaet da gelenner war ar meuriadoù hag en enklaskoù diwar-benn ar familhoù e München, ma savas a-du penn-da-benn gant menozioù gouennelour NSDAP. Helene Elisabeth a veze gwelet evel „feal a-fet politikerezh“ gant NSDAP.

Goude an Eil brezel-bed e voe prezidantez an aozadur Stille Hilfe a glaske skoazellañ an Nazied tamallet gant ar justis, evel en afer lazhadeg Malmedy.

## Levrlennadur
* Friedrich Pfad: *Helene Elisabeth Prinzessin von Isenburg – Eine Spurensuche*, Wistana Verlag, 2019, ISBN 978-3-9524953-3-9, (Leseprobe bei GoogleBooks).
* Friedrich Pfad: *Die NSU-Affäre & Das Trio – Im Visier: Andrea Röpke, Oliver Schröm und Hajo Funke*, Wistana Verlag, 2019, 2. Auflage, ISBN 978-3-9524953-1-5, (Leseprobe bei GoogleBooks).
* Oliver Schröm, Andrea Röpke : Stille Hilfe für braune Kameraden, Christoph Links Verlag, 2002, ISBN 386153231X
* Ernst Klee : Was sie taten - Was sie wurden, Fischer Taschenbuch (4364), 12. Auflage 1998, ISBN 3596243645
* Ernst Klee : Persilscheine und falsche Pässe, Fischer Taschenbuch (10956), 5. Aufl. 1991, ISBN 3596109566

## Liamm diavaez
* https://web.archive.org/web/20070928120432/http://www.autorenhessen.de/autoren/wittrock/0004.html

## Notennoù
Priz Goya

Ar **Priz Goya** (Premio Goya) pe **Prizioù Bloaziek an Akademiezh ** (Premios Anuales de la Academia) zo ur priz roet gant Akademiezhan Arzoù ha Skiantoù Sinematografek Spagn (Academia de las Artes y las Ciencias Cinematográficas de España) da enoriñ an dud eus micher pe metoù ar fiñvskeudennerezh.

Ar priz zo un delwenn arem o skeudenniñ al livour meur Francisco de Goya graet gant José Luis Fernández. An hini gentañ a voe graet gant Miguel Ortiz Berrocal  hogen adal an eil e vezont graet gant José Luis Fernández.
 
An abadenn priziaoua a vez en deizioù diwezhañ miz Genver, pe deizioù kentañ C'hwevrer, ha graet e vez war batrom ar Prizioù Oscar.
Helena Danmark

**Helena Danmark** (e-tro 1180 - 22 a viz Du 1233 e Lüneburg) a oa ur briñsez, hêrez Garding ha Dugez Lüneburg dre eurediñ. Henvamm tiegezh Welf e voe.

## He buhez
Merc'h yaouankañ ar roue Valdemar Iañ Danmark (1131-1182) hag e wreg ar briñsez Sofia Minsk (1141-1198) e oa Helena. C'hoar e oa d'ar rouaned danat Knut VI ha Valdemar II ha d'ar rouanez Ingeborg Bro-C'hall.

En hañv 1202 e timezas Helena gant an dug Gwilherm Lüneburg (1184-1213) e Hamburg. Evel-se e teuas da vezañ c'hoar-gaer an dug Herri al Leon a Saks hag e wreg, ar briñsez saoz Matilda. Ganet e voe ur mab, hag a zeuas da vezañ Otto Iañ yaouank Brunswick-Lüneburg (1204-1252). Da heul marv trumm gwaz Helena e 1213 e renas he breur an Impalaer Otto IV e Lüneburg. Lezroue e voe e-lec'h Otto yaouank. Otto a voe lakaet da hêr madoù an tiegezh Welf gant e eontr Herri Gozh.

E 1233 e varvas an dugez ha douaret e voe e manati beneadat Sant Mikel e Lüneburg.

## Liamm diavaez
* Helena Danmark el lec'hienn alamanek Genealogie Mittelalter
Ar-Men (bier)

**Ar-Men** zo anv meur a vier breset gant an embregerezh Brasserie de Bretagne en enor da dour-tan ar Maen.

E-touez ar bieroù anvet Ar-Men breset gant Brasserie de Bretagne e kaver unan melen, unan rous, hag unan all alaouret breset e lec'hienn Landreger, e bro Dreger. Unan gwenn hag unan all gell zo breset e Tregon, e bro Gernev. Ar bieroù a vez gwerzhet dre voutailhadoù 33 ha 75 cl. 

Ar bier gell (5,4 % vol.) zo graet gant ed gwinizh-du. 

Ar bier gwenn (4,8 % vol.) zo graet gant gwinizh. Tapet ez eus bet gantañ ur vedalenn aour e Kenstrivadeg al labour-douar e Paris (Concours général agricole) e 2003 hag ur vedalenn arc'hant e 2005.

Ar bier melen (5 % vol.) zo graet gant gwinizh. Tapet ez eus bet gantañ ur vedalenn arc'hant e World Beer Cup en 2000, hag ur vedalenn arem e 2002.

Ar bier rous zo bet tapet gantañ ur vedaalenn arc'hant e Kenstrivadeg al labour-douar e Paris (Concours général agricole) e 2007.

Ar bier aouret zo ivez.

## Liammoù diavaez
*  Lec'hienn ar vreserezh Brasserie de Bretagne
* Bier Breizh
Kustentin XI Palaiologos

**Kustentin XI** (pe **XII**) **Palaiologos**, lesanvet **Dragases** (e gresianeg : Κωνσταντίνος ΙΑ' Δραγάσης Παλαιολόγος, *Kōnstantinos XI Dragasēs Palaiologos*, e serbeg: *Konstantin XI Dragaš Paleolog*), bet ganet d'an  e Kergustentin, bet lazhet d'an  war mogerioù Kergustentin eo an Impalaer roman (pe bizantat) diwezhañ etre 1448 ha 1453. Gantañ ez echu ar mare ma oa bet roet an titl-se, 1500 bloaz goude Aogust.

## Notennoù ha davezoù

## Gwelet ivez
* Impalaeriezh roman ar Reter
* Impalaerien Bizantion
Priz Bras kirri Europa 2012

**[[Priz Bras kirri Europa]] [[2012]]** (*2012 Formula 1 Grand Prix of Europe*), redet d'ar  war troiad straedoù Valencia zo 866 redadeg kevezadeg bed Formulenn 1. An eil gevezadenn ha daou-ugent Priz Bras Europa o kontañ evit kevezadeg bed ar Formulenn 1 hag an eizhvet redadeg kevezadeg 2012 eo.

## A-raok ar Priz Bras
## Esaeoù dieub
### Abadenn gentañ Gwener

### Eil abadenn Gwener

### Trede abadenn Sadorn

## Abadenn ditriñ
### Disoc'hoù an titriñ
### Kael zisparti

## Redadeg
### Darvoudoù
### Renkadur ar redadeg
}
| 
| 
|- bgcolor="#EFEFEF"
| align=center | 2
| 
| 
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| align=center | 3
| 
| 
| 
| 
| 
| 
| 
|}

### Plas pol ha tro wellañ
* Plas pol : 
* Tro gwellañ :

### Troioù er penn
*

## Renkadur goude ar redadeg

## Stadegoù
Priz Bras Europa 2012 a zo :
*

## Notennoù ha daveoù

## Da welout
Maria Giuseppina di Savoia

**Maria Jozefina Savoia**, pe *Maria Giuseppina di Savoia* en italianeg, anavezet e galleg evel *Marie-Joséphine de Savoie* (1753-1810), a oa merc'h da Vittorio Amedeo III di Savoia ha da Maria Antonietta di Borbone-Spagna.

## Dimeziñ
Dimezet e voe da Loeiz-Stanislas, Kont Provañs, a oa da vezañ ar roue gall Loeiz XVIII.
E lez Versailhez e veze graet goap outi ha fae warni dra ma ne oa ket eus ar re goantañ. 

Bugel ebet n'he doe. Karantez he buhez e voe he lennerez, an itron Marguerite de Gourbillon. En 1791 e tivrojont da Alamagn, hag e veajjont dre Europa, goude tec'hel rak an Dispac'h gall, en Alamagn hag Europa ar Reter.

## He marv
Mervel a reas e 1810, e Hartwell House, e Hartwell, e Buckinghamshire e Bro-Saoz, pemp bloaz eta a-raok na voe roet ar gurunenn d'he fried e 1814.
Clipperton

**Enez Clipperton**, *Île de la Passion*, *La Passion–Clipperton* hec'h anv kentañ e galleg, eo ar bihanañ tiriad tramor e dalc'h ar Republik C'hall er Meurvor Habask.

Un atoll eo, an hini digenvesañ er bed war a lavarer. Emañ 1 081 km a-vaez da Stad Michoacán, e Mec'hiko, ha 1 280 km pell diouzhAcapulco. An tostañ douaroù dezhi eo Enez Socorro en enezeg Revillagigedo en hanternoz. An tostañ douar gall eo Nuku Hiva, en Inizi Markiz, 4 018 km er mervent. Pelloc'h avat emañ Hawaii : 4 930 km alehont.

Pan eo bihan-bihan gorread an atoll (1,7 km² a zouaroù divor) ez eo bras-divent an takad armerzhel miret a zo en-dro dezhañ : 435 612 km². Meret eo an tiriad-se war-eeun gant Ministrerezh an Douaroù Tramor ar Republik C'hall.


Clipperton Tahiti situation.png|Clipperton er Meurvor Habask
Localisation_de_l'ile_de_Clipperton.png|Lec'hiadur Clipperton e-keñver Mec'hiko
Dallara

**Dallara Automobili** a zo ur saver kirri italianat a sav kirri evit ar redadegoù. Krouet e oa bet e 1972 e-kichen Parma gant Giampaolo Dallara. Savet en deus Dallara kirri evit skipailhoù Formulenn 3, Formulenn 3000 ha memes Formulenn 1, hag ivez e kirri-Sport. Sevel a ra bremañ Dallara kirri evit kevezadeg IndyCar Series, GP2 Series, World Series by Renault ha Formulenn 3.
Alfred Raoul

**Alfred Raoul** (war-dro 1930 - 16 a viz Gouere 1999) a oa ur politikour eus Republik Kongo.

Ministr kentañ republik Kongo e voe betek dilez Alphonse Massamba-Débat e miz Gwengolo 1968. Lakaet e voe neuze e penn ar Stad betek an 31 a viz Kerzu.
Rebecca West

**Rebecca West** (21 a viz Kerzu, 1892–15 a viz Meurzh, 1983), a oa anv pluenn **Cicely** (pe "Cicily") **Isabel Fairfield**, ur skrivagnerez saoz-iwerzhonat, brudet evel kazetennerez, romantourez, ha serc'h H. G. Wells.

## He romantoù
**[[The Return of the Soldier]]* (1918)
**The Judge* (1922)
**Harriet Hume* (1929)
**The Harsh Voice:Four Short Novels* (1935)
**The Thinking Reed* (1936)
**The Fountain Overflows* (1957)
**The Birds Fall Down* (1966)
**This Real Night* (1984)
**Cousin Rosamund* (1985)
John Clipperton

**John Clipperton** (ganet e Great Yarmouth er  kantved ; marvet e 1722 e Gaillimh) a oa ur morlaer saoz a breizhe al listri spagnol en  hag a oa diazezet en Enez Clipperton.

## Levrlennadur
*Skaggs, Jimmy M. (October 1989). *Clipperton: A History of the Island the World Forgot*. Walker & Co. ISBN 0-8027-1090-5.
Priz Bras Long Beach

**Priz Bras Long Beach** (e anv ofisiel **Toyota Grand Prix of Long Beach**) a zo ur redadeg kirri aozet bep bloaz war troiad kêr Long Beach e Stadoù-Unanet. Ar redadeg amerikan koshañ eo a zo redet war un troiad kêr.

Redet e vez ar Priz Bras dindan reolennoù an IndyCar bremañ, ha gant isrummadoù kirri un-plas amerikan evel an IndyLights hag ivez e American Le Mans Series. Redet eo bet e Formulenn 500, Formulenn 1 gant anv Priz Bras Stadoù-Unanet ar C'hornôg hag e ChampCar/ChampCar.

## Roll al loreidi

## Da welout

*  Toyota Grand Prix of Long Beach
Lorenzo Bandini

**Lorenzo Bandini** (bet ganet d'an  e Barqa e Libia, marvet d'an  e Monako) a zo ur blenier kirri italian a rede e Formulenn 1 gant Ferrari hag e 24 eurvezh ar Mañs. Lazhet eo bet e-pad ur gwallzarvoud e Priz Bras Monako devet e-barzh e garr.

## E red-micher
### Disoc'hoù e kevezadeg bed ar Formulenn 1
Menton

**Menton** zo ur gumun c'hall en departamant Alpes-Maritimes, war aod ar Mor Kreizdouar, etre kumun Roquebrune-Cap-Martin hag an harzoù etre Bro-C'hall hag Italia. 28 848 a annezidi a oa e 2009.

## Istor
En amzer dremenet e oa bet e Republik Genova, e Priñselezh Monaco hag e Rouantelezh Sardigna, a-raok bezañ staget ouzh Bro-C'hall evel ar peurrest eus Kontelezh Nisa.
### 
## Monumantoù ha traoù heverk
## Armerzh
## Douaroniezh
## Emdroadur ar boblañs
## Melestradurezh
## Tud
### Tud marvet eno
*1939 : William Butler Yeats, barzh ha c'hoarivaour iwerzhonat
*1991 : Remont Jestin, skrivagner hag arzour breizhat

## Gevelliñ
## Liammoù diavaez

## Notennoù ha daveoù
Lenn Winnipeg

Al **Lenn Winnipeg** zo ul lenn e proviñs Manitoba, e Kanada. Emañ war-dro 55 km en hanternoz da gêr Winnipeg. Dont a ra anv al lenn, evel anv ar gêr, eus an anv-lec'h kreek ᐄᐧᓂᐯᐠ, wînipêk, a dalvez kement ha « dour du », « dour lous ».

En em astenn a ra al lenn war ur gorread 24 514 km², ha 416 km eo hec'h hed brasañ. Hi eo ar pempvet lenn vrasañ e Kanada, e-keñver gorread, hag an hini vrasañ holl e-touez al lennoù zo e Kanada penn-da-benn (emañ ar re all a-c'haoliad war an harzoù gant ar Stadoù Unanet).
Grethe Sønck

**Grethe Sønck** (1929-2010) a oa ur ganerez hag aktourez danat.

## He filmoù
* *[[The Greeneyed Elephant]]* (1960)
* *[[Soldaterkammerater på efterårsmanøvre]]* (1961)
* *[[Don Olsen kommer til byen]]* (1964)
* *[[Der var engang]]* (1966)
* *[[Naboerne]]* (1966)
* *[[The Olsen Gang (film)|The Olsen Gang]]* (1968)
* *[[Dage i min fars hus]]* (1968)
* *[[Midt i en jazztid]]* (1969)
* *[[Revykøbing kalder]]* (1973)
* *[[Prins Piwi]]* (1974)
* *[[Familien Gyldenkål sprænger banken]]* (1976)
* *[[Krummerne (film)|Krummerne]]* (1991)
* *[[Roser & persille]]* (1993)
* *[[Olsen-bandens sidste stik]]* (1998)
* *[[Krummerne - Så er det jul igen]]* (2006)
Divna Ljubojević

**Divna Ljubojević** (Дивна Љубоjевић) zo ur ganerez serb ganet e Beograd e 1970. Bet eo o studiañ e skol sonerezh Mokranjac e Beograd hag un diplom a dapas kaout gant Akademiezh sonerezh Novi Sad. Ez-bugel e teskas ar c'han relijiel gant laz-kanañ manati Vavedenje. Brudet eo evel kanerez kanennoù relijiel, evel an Agni Parthene (Αγνή Παρθένε) .

## Liammoù
* Lec’hienn ofisiel
* Aksion estin
Gwilherm Iañ Normandi

**Gwilherm Iañ** (a-raok 910-942), lesanvet *Gwilherm Hir e Gleze*, a oa yarl Normandi. 

Mab bastard da Rollon e oa. Poppa e oa e vamm. Pagan e oa e dad neuze, kristenez e vamm. Ganet e oa en ur vro tramor, hervez ur varzhoneg. 

## Goude e varv
Richarzh Iañ (dug Normandi) a renas war e lerc'h.

## Notennoù
Morgana

**Pennadoù [[Morgan (anv-den)]] ha [[Morgane]] zo ivez.*

**Morgana** (*Morgan le Fay* e saozneg, *[[Morgane]]* e galleg) ; **Morgan** e brezhoneg  hag e saozneg*, Morgain*, pe *Morgue*, zo un hudourez e mojennoù ar roue Arzhur. 

Hanterc'hoar, pe c'hoar, eo da Arzhur, ha hudourez eo. Enebourez eo d'ar roue, d'e bried Gwenivar, ha da varc'heien an Daol Grenn. 
Kentañ meneget anezhi a zo gant Jafrez Menoe en . 

## Lennegezh Kembre
Kentañ meneg anezhi zo e ''Vita Merlini'', ur varzhoneg latin gant Jafrez Menoe e 1150. Un hudourez desket eo en Avalon ma tegemer Arzhur, gloazet fall.

Mont a ra Jean Markale da glask an orin anezhi en un doueez Morrigan, hañval ouzh an doueez-vamm ar C'halianed. Met fae a vez graet war brizhtezennoù Markale gant ar geltiegourien peurvuiañ.

Merc'h eo da Avallach, pe da roue Avallach (Avalon ?), en* [[Trioedd Ynys Prydein]]*, darempred he deus gant ar roue Urien, ha genel a ra e zaou vab, Owain ha Morvydd.

## Skridoù all
* Meneget eo evel maeronez Gargantua gant Rabelais,
* Fata Morgana (Boudig Morgana en italianeg) zo un anadenn optikel en dremmwel.

## Gwelet ivez
* Morrígan

## Notennoù ha daveennoù

## Liammoù
*
Paracelsus

**Paracelsus** e oa anv-micher **Philippus Aureolus Theophrastus Bombastus von Hohenheim** (1493-1541), ur medisin suis.

Dont a ra e anv "Paracelsus", hag a dalv kement ha "par da Celsus", eus ar skiantour roman Aulus Cornelius Celsus er , oberour an De Medicina.
Odesa

**Odesa** (ukrainaneg : *Одеса*, distaget [ɔˈdɛsɑ] ; rusianeg : *Одесса*, distaget [ɐˈdʲesːə]) eo trede brasañ kêr Ukraina, gant un tammig bihan muioc'h eget 1 milion a dud o vevañ enni. Ur porzh bras eo war ar Mor Du.
Mezcal

Ar **mezcal** zo anv nahouatlek plant eus dezerzhioù hanternoz Mec'hiko, ur seurt agavez, hag un evaj a vez graet diwar lambigañ chug ar frouezh, e stadoù Oaxaca, Tamaulipas, Durango ha Guerrero . 

Alies e vez lakaet preñvenn ur valafenn-noz (*Hypopta agavis)* en evaj. A-wechoù e vez lakaet ur grug e-lec'h ur breñvenn.

## Notennoù
Colin Chapman

**Anthony Colin Bruce Chapman** (-) a oa un ijinour saoz a rene ar skipailh Team Lotus e Formulenn 1, hag ar saver kirri Lotus Cars. Klasket en deus atav kaout soñjoù nevez evit sevel kirri gwelloc'h-gwellañ, hervez e soñj : "*Light is right* (*Ar pezh a zo skañv a zo mat* e saozneg). Un darempred bras a oa etre Chapman hag ar blenier Jim Clark en doa gounezet titloù kentañ Lotus e Formulenn 1.

Krouet a oa bet Lotus Cars e 1952, ha savet en deus Chapman kirri sport e-pad e amzer dieub, sikouret gant un nebeud ijinourien birvilher.
Priz Bras kirri Kanada

**Priz Bras kirri Kanada** a zo ur redadeg kirri redet e Kanada, hag e Montreal abaoe 1978. Krouet a oa bet ar Priz Bras e 1967 e Mosport.

## Roll al loreidi

## Da welout

*  Lec'hien ofisiel
Vita Merlini

***Vita Merlini***,  Buhez Merlin , zo ur varzhoneg latin 1 529 linenn enni skrivet war-dro ar bloaz 1150 gant ar c'hloareg kembreat Sieffre o Fynwy. Savet eo diwar mojennoù hag a veze kontet en amzer-se diwar-benn an diouganer Merlin.

Merlin ar  eo diazez *Vita Merlini*. Klask a reas an aozer diskouez e oa Myrddin Wyllt ("Merlin Gouez") ur pennkadour hag un hudour, disheñvel diouzh ar Merlin a guzulie Vortigern, Ambrosius Aurelianus hag Uther Pendragon. E meur a lodenn en e weler, kollet e spered gantañ, o vevañ evel ul loen gouez, evel Naboukadnesar II e Levr Daniel an Tanac'h.
Meur a zen all zo meneget er varzhoneg : ar roue Gwenddoleu ap Ceidio, Taliesin, hag an hudourez *[[Morgan|Morgen]]* evit ar wech kentañ en Istor al lennegezh.

Anv a ra an oberour eus ar roue Arzhur hag eus e varv evel en e oberennoù skrivet dek vloaz a-raok : *[[Prophetiae Merlini]]*, a vije un dastumad eus e ziouganoù, ha *[[Historia Regum Britanniae]]*, ar c'hentañ oberenn ma'z eo kenliammet Merlin hag Arzhur.

## Levrlennadur
*   Ar skrid latin hag un droidigezh saozneg gant John Jay Parry (1925)
*  Troidigezh saoznek Basil Clarke (1973)
*  Skupin, Michael : *Merlin, Merlin, Merlin*, ennañ ''A Close Translation of the Vita Merlini'' (2009)
*  Jarman, A. O. H. : *Sieffre o Fynwy — Geoffrey of Monmouth*, Gwasg Prifysgol Cymru, 1966, pennod XIV : *Y Vita Merlini*
Jenovefa Rustefan

**Jenovefa Rustefan** zo ur werz, dastumet e Barzaz Breiz Kervarker.

Savet eo diwar-benn ur plac'h eus Nizon a varv dre garantez ouzh ur paotr yaouank, Yann ar Flecher, aet da veleg.

## Liamm diavaez

*https://web.archive.org/web/20101004180609/http://per.kentel.pagesperso-orange.fr/jenovefa_rustefan1.htm
Agni Parthene

**Agni Parthene** (gresianeg modern: Αγνή Παρθένε, *Gwerc'hez c'hlan*) zo ur ganenn relijiel reizhkredennek.
Emsavadeg Mokrani

**Emsavadeg Mokrani** zo un emsavadeg a c'hoarvezas d'ar 16 a viz Meurzh 1871 en Aljeria, hag an hini bouezusañ a-enep an drevadennerien c'hall abaoe aloubadeg c'hall 1830. Kaset e oa gant ar cheikh Mohand Amokrane (Mohamed Mokrani) hag ar cheikh Mohand Ameziane Ahaddad cheikh Ahaddad, penn kenvreuriezh ar Rahmaniya.

## Istor

En 1870 e oa ur C'habil a renk uhel, Mohand Amokrane, lesanvet Cheikh El Mokrani, a voe izelaet e renk, ha lakaet da v-bachagha dre an abeg m'en devoa roet harp da emsavadeg ar Cheikh Bouaquaz, ur mignon d'e dad, en 1864-1865. 

* Mohand Amokrane, o welout ar verrentez war ar maez a amprestas arc'hant da skoazellañ an dud. A-benn ar fin e rankas arouestlañ madoù evit paeañ e gredourien.
Morgane

Un anv-bihan gallek eo, par da Vorgana.

## Orin
Dont a ra eus an anv **Morgane**, e romantoù Chrétien de Troyes. 

## Tud

* Clara Morgane (g. e 1981), animatourez skinwel, gwiskerez dilhad gall
* :fr:Morgane_Dubled (g. e 1984), gwiskerez dilhad gall

## Oberennoù
* *Morgane*, pezh-c'hoari gant Auguste Villiers de L'Isle-Adam embannet e 1860,
* *[[Morgane la sirène]]*, film mut sevennet gant Léonce Perret e 1928,
* *[[Morgane de toi]]*, kanaouenn hag albom gallek gant ar c'haner gall Renaud,
* Morgane zo un dudenn er stirad Stargate SG-1.

## A bep seurt
* Morgane bio, ur bier melen organek, gant ar Breserezh Lancelot, anvet diwar anv an hudourez,
*  Morgane Production, ur c'hevredad produiñ kleweled,
*:en:Greta_morgane, ur valafenn.

## Pennadoù kar
* Morgana
* Morganez
Rouantelezh Sardigna

**Rouantelezh Sardigna** zo ur rouantelezh a zo bet e Sardigna ha Piemonte, en XVIIIvet ha XIXvet kantved, eus 1720 da 1861, a-raok savidigezh Rouantelezh Italia unvan, hag a oa dalc'het gant Tierniezh Savoia. Torino e oa ar gêr-benn. A-wechoù e komzer eus **Piemonte-Sardigna**, dre verrdro. 

## [[Rouantelezh Sardigna (1324-1720)]]

## [[Rouantelezh Sardigna (1720-1861)]]

## Ar proviñsoù

## Pennadoù kar
*Rouaned Sardigna
*Priñselezh Piemonte

## Levrlennadur
* G. Manno, *Storia di Sardegna*, Torino, 1825-1827
* G. Manno, *Storia moderna della Sardegna dal 1793 al 1799*, Turin, 1842
* G. Casalis, V. Angius, *Dizionario geografico, storico, statistico, commerciale degli stati di S. M. il Re di Sardegna*, Turin, 1855
* A. La Marmora, *Itinerario dell'isola di Sardegna*, F.lli Bocca, Turin, 1860
* P. Tola, *Codex Diplomaticus Sardiniae*, Turin, 1861-1868, in *Historiae Patriae Monumenta*, Tomes X-XII
* C. Baudi Di Vesme, *Codex Diplomaticus Ecclesiensis*, Fratelli Bocca, Turin, 1877, in *Historiae Patriae Monumenta*, Thome XVII
* A. Boscolo, *Il feudalesimo in Sardegna*, Cagliari, 1967
* M. Le Lannou, *Pastori e contadini di Sardegna*, Della Torre, Cagliari, 1979
* G. Sorgia, *La Sardegna spagnola*, Chiarella, Sassari, 1982
* F.C. Casula, *Profilo storico della Sardegna catalano-aragonese*, CNR, Cagliari, 1982
* B. Aatra, J. Day, L. Scaraffia, *La Sardegna medievale e moderna*, UTET, Turin, 1984, in AAVV. (direction G. Galasso), Storia d'Italia, 1979-1995, vol. X
* M. Tangheroni, *La città dell'argento. Iglesias dalle origini alla fine del Medioevo*, Liguori, Naplez, 1985
* J. Day, *Uomini e terre nella Sardegna coloniale. XII-XVIII secolo*, Einaudi, Turin, 1987
* B. Anatra, A. Mattone, R. Turtas, *L'età moderna. Dagli aragonesi alla fine del dominio spagnolo*, Milan, Jaca Book, 1989, III vol. de la collection *Storia dei sardi e della Sardegna*, de Massimo Guidetti
* B. Fois, *Lo stemma dei quattro mori. Breve storia dell'emblema dei sardi*, G. Delfino, Sassari, 1990.
* D. Turchi, *Maschere, miti e feste della Sardegna*, Newton-Compton, Rome, 1990
Scott Dixon

**Scott Dixon** (bet ganet d'an  e Brisbane, Aostralia) a zo ur blenier zelandnevezat a red en IndyCar e 2012 gant ar skipailh Chip Ganassi. Gounezet en deus ur wech an Indianapolis 500 hag ur wech titl an IndyCar e 2008.
Port of Spain

**Port of Spain** (*Porzh Spagn*) eo kêr-benn Trinidad ha Tobago. En enez Trinidad emañ. Ur 50 000 a dud bennak a zo o vevañ enni (ha 130 000 ma konter an trowardroioù). Unan eus kêrioù pennañ an Antilhez eo deuet da vezañ.

## Istor
Kêr-benn Trinidad eo abaoe 1783. A-raok e oa San José de Oruña, bremañ St. Joseph.
Geraint ac Enid

**Geraint ac Enid**, pe **Geraint fab Erbin** a-wechoù, zo un danevell grennamzerel kembraek hag unan eus ar Mabinogi embannet gant Charlotte Guest en XIXvet kantved.

Bez ez eo unan eus an teir danevell anvet an Tair Rhamant, hag a zo awenet gant mojenn Arzhur; an div all eo *[[Iarlles y Ffynnon]]* ha *[[Peredur fab Efrawg]]*.

Tennañ a ra da * [[Erec et Enide]] *, ur varzhonek c'hallek gant Chrétien de Troyes e dibenn an XIIvet kantved.
Surville (Calvados)

**Surville** a zo ur gumun eus departamant Calvados
e Bro-C'hall. 

## Istor
### kantved
### kantved
## Monumantoù ha traoù heverk

* Iliz katolik *Sant Varzhin*,  kantved.
## Armerzh
## Douaroniezh
## Emdroadur ar boblañs 1793-2009
## Melestradurezh
## Tud
## Gevelliñ
* Aubure, .
## Liammoù diavaez
## Notennoù ha daveoù
Seren Gomer

***Seren Gomer*** eo ar gazetenn sizhuniek kembraek kentañ a voe embannet e Kembre. Embannet e voe an niverenn gentañ d'ar 1añ a viz Genver 1814 en Abertawe. 

Savet e oa bet *Seren Gomer* gant Joseph Harris (Gomer), a oa pastor badezour en Abertawe. Er gazetenn e veze kavet keleier eus Kembre hag eus an estrenvro, keleier a denne d'ar politikerezh ha d'ar relijion dreist-holl, kenkoulz ha lennegezh kembraek. Ur gazetenn evit Kembre a-bezh e oa. Paouez a reas da zont er-maez er bloaz war-lerc'h, goude 85 niverenn, abalamour da ziaesterioù arc'hant dreist-holl. Hogen e 1818 e voe adsavet gant Joseph Harris, ha neuze e voe embannet bep pemzektez. E 1820 e teuas da vezañ ur gazetenn viziek. Pa varvas Joseph Harris e 1825 e voe gwerzhet ar gazetenn d'un embanner eus Caerfyrddin ha dont a reas da vezañ kelaouenn drimiziek ar Vadezourien e Kembre. Embannet e voe betek 1983.

## Notennoù


## Liamm diavaez
*''Seren Gomer – y wythnosolyn Gymraeg gyntaf'' e Levraoueg Vroadel Kembre
*''Dwy ganrif ers sefydlu'r papur newydd Cymraeg cyntaf'' - BBC Cymru fyw, 18 Ionawr 2014
Enez Trinidad

* *Ur pennad [[Enez Trinidad (Buenos Aires)]] zo ivez, diwar-benn un enezennig eus Arc'hantina.* 

**Enez Trinidad** zo un enezenn er Mor Karib, tost da aod Venezuela, hag enez vrasañ Trinidad ha Tobago. Enni emañ ar gêr-benn, Port of Spain. 

## Istor
Dizoloet e voe gant Alonso Pérez Nizardo, ur c'habiten dindan Kristof Koulm, d'an 31 a viz Gouhere 1498, e-kerzh e drede beaj. En 1530 e voe aloubet gant Spagnoled dindan Antonio Sedeño, a voe ar c'hentañ gouarnour adalek 1532, hag a ziazezas Proviñs Trinidad, ha San José de Oruña e oa ar gêr-benn.

D'an 18 a viz C'hwevrer 1797 e voe kemeret Trinidad gant Breizh-Veur.
Josephine Wessely

**Josephine Wessely** (1860-1887) a oa un aktourez aostrian.
Brudet e oa bet o c'hoari Gretchen e Faust, gant Goethe.

## Liammoù
Josephine von Baden

**Josephine von Baden** (1813-1900) a oa ur briñsez alaman. Merc'h e oa d'an dug-meur Karl Ludwig Friedrich von Baden ha d'e bried Stéphanie Louise de Beauharnais.

Dimeziñ a reas d'an 21 a viz Here 1834 e Karlsruhe da Karl Anton von Hohenzollern-Sigmaringen, mab da Karl von Hohenzollern-Sigmaringen (1785–1853) ha d'e bried Marie Antoinette Murat (1793–1847), nizez d'ar jeneral gall Joachim Murat, Roue an Div Sikilia, breur-kaer da Napoleone Buonaparte.

## He bugale
* Leopold Stephan (1835–1905)
* Stephanie (1837–1859) – dimezet d'ar roue Pedro V Portugal
* Carol Iañ Roumania (1839–1914), Roue Romania
* Anton (1841–1866), gefallen
* Friedrich (1843–1904)
* Marie Luise Alexandrine (1845–1912) – dimezet da Philipp von Flandern (1837–1905)
Érec et Énide

**Érec et Énide** (*Erec et Enide* er skrid orin) zo ur varzhoneg c'hallek gant Chrétien de Troyes war-dro 1160-1164 (dizemglev zo diwar-benn ar bloavezhioù resis etre an istorourien). An oberenn gentañ anavezet diwar e zorn eo, a-douez ar pemp anavezet, hag unan eus an teir echuet da vat. 

7 000 gwerzenn zo en oberenn, skrivet en henc'halleg. 

Anavezet eo dre seizh dornskrid disheñvel ha darnoù all. Awenet eo an oberour gant Historia Regum Britanniae. Unan eus ar c'hentañ romantoù kourtez eo. A-raok ar varzhoneg-mañ ne oa bet anv eus ar roue Arzhur nemet er gontadenn gembraek Culhwch ac Olwen.
 
## Troidigezhioù
Troet eo bet en alamaneg gant Hartmann von Aue, a skrivas *Erec* war-dro 1180.

## Skrid all
Geraint ac Enid, ar varzhoneg kembraek embannet e-touez ar *[[Mabinogion]]*, n'eo ket un droidigezh.

## Lennegezh
**Erec y Enide* zo ur romant spagnolek gant Manuel Vásquez Montalbán e [2002], war patrom romant Chrétien de Troyes. Troet eo bet e galleg gant François Maspéro.

## Liamm
*Skrid Érec et Énide
Enez Trinidad (Buenos Aires)

**Ur pennad [[Enez Trinidad]] zo ivez, diwar-benn enezenn vrasañ [[Trinidad ha Tobago]].* 

**Enez Trinidad** zo un enezennig en Arc'hantina, er c'hreisteiz da borzh Punta Alta, er Meurvor Atlantel, er Partido de Coronel Rosales, e Proviñs Buenos Aires. 34 km hed zo dezhi ha 12 km led. 

Enez Bermejo zo en hanternoz, hag er c'hreisteiz div enezenn all : Enez Wood hag Enez Ariadna.
Speak Softly Love

**Speak Softly Love** zo ur ganaouenn saoznek, savet gant Nino Rota, evit an ton, ha Larry Kusik, evit ar son, ha kanet er film The Godfather e 1972.
Anavezet eo an doare sonet evel *The Godfather theme*. Krouet eo bet ar ganaouenn gant Andy Williams

## Kanerien
Kanet e vez peurvuiañ e saozneg, met doareoù all zo, en italianeg ha yezhoù all. Kanet eo bet ar ganaouenn gant ar ganerien-mañ:

* Roberto Alagna (en italianeg : *Parla più piano*)
* Jonathan Ansell
* Luis Bacalov
* Patrizio Buanne (en italianeg : *Parla più piano*)
* Acker Bilk
* Ken Boothe	
* Harry Connick Jr.	
* Ray Conniff
* Dalida (en galleg : *Parle plus bas*)
* Junior Delgado	 	
* Fantômas
* Patrick Fiori (en galleg : *Parle plus bas*)	 	
* Hot Club of Detroit (instrumental)
* Tereza Kesovija (*Govori Tiše*)
* Laurent Korcia
* Marie Laforêt (en galleg : *Parle plus bas*)
* James Last
* Georgette Lemaire (en galleg : *Parle plus bas*)
* Mantovani
* Al Martino
* Johnny Mathis
* Paul Mauriat
* Matt Monro
* Gianni Morandi (en italianeg : *Parla più piano*)
* Jim Nabors
* Tom Netherton
* Luciano Pavarotti
* Tino Rossi (en galleg : *Parle plus bas*)
* Nino Rota (sonet)
* Richard Sanderson
* Lalo Schifrin (sonet)
* Sofia Rotaru (en ukraineg : *Skazhi schyo lyubish*)
* Slash
* Tokyo Ska Paradise Orchestra
* Alexandre Vertinski (en ruseg : )
* Bobby Vinton
* Scott Walker
* Andy Williams
* Joey DeFrancesco (doare jazz)
Oeñs

An **oeñs**où, pe *melloù ar bizied*, eo eskern ar bizied.


Scheme_human_hand_bones-en.svg|An oeñsoù e dorn un den
Hand-bones.jpg|Eskern dorn un den
Gray219.png|Eskern dorn un den
Foot.png|Eskerntroad un den
She's Like the Wind

***She's Like the Wind*** zo ur ganaouenn skrivet ha kanet gant Patrick Swayze. Klevet e vez e-barzh ar film *[[Dirty Dancing]]*.
E plas kentañ Billboard Hot 100 eo bet.
Lenn Sall Veur

Al **Lenn Sall Veur** (*Great Salt Lake* e saozneg; *Ti'tsa-pa* e Chochoneg) zo ul lenn vras e stad Utah e Stadoù Unanet Amerika. War he ribl emañ ar gêr anvet Salt Lake City. Emañ al lenn 1 280 metr a-us live ar mor.

En em astenn a ra war ur gorread a 5 100 km2 pe war-dro, gant 120 km a hed ha 48 km. Sall-kenañ eo dour al lenn, evel m'en diskouez an anv : 27% a holen zo en dour, da lavaret eo muioc'h eget en dour mor. N'eus nemet er Mor Marv ez eo stankoc'h an holen.

## Notennoù
Saint-Hymer

**Saint-Hymer** a zo ur gumun eus departamant Calvados
e Bro-C'hall. 

## Istor
### 
### 
* Eil brezel-bed, Emgann Normandi, 1944: mervel a reas pemp den nann soudard e Saint-Hymer abalamour d'ar brezel; daou waz a voe lazhet gant an Alamaned, unan anezhe a oa bet ganet e Groñvel, daou zen all a voet lazhet gant ur vombezadeg hag unan gant ur vindrailhadeg.
## Monumantoù ha traoù heverk

* Iliz katolik prioldi *Saint Hymer*.
### Bez ar C'hommonwealth e bered ar gumun: ''Saint-Hymer Churchyard''

Levier e oa er *129th Squadron* eus ar Royal Air Force. Mervel a reas d'ar 14 a viz Even 1944 1944 e-pad Emgann Normandi e-pad an Eil brezel-bed 
.

## Armerzh
## Douaroniezh
## Emdroadur ar boblañs abaoe 1962

## Melestradurezh
## Tud
### Tud marvet eno
* Gonzague Saint Bris, kazetenner ha skrivagner gallek, d'an 8 a viz Eost 2017.

## Gevelliñ
## Liammoù diavaez
## Notennoù ha daveoù
The Fox and the Hound

***The Fox and the Hound*** (*Al louarn hag ar c'hi*) a zo ur film tresadennoù-bev hir saoznek, sevenet gant an tri filmaozer stadunanat Ted Berman (1919-2001), Richard Rich (1951-) hag Art Stevens (1915-2007).
Savet e voe diwar ar romant *[[The Fox and the Hound (romant)|The Fox and the Hound]]*, gant ar skrivagner stadunanat Daniel Pratt Mannix (1911-1997), a voe embannet gant an ti-embann E. P. Dutton e 1967.

Produet gant Walt Disney Productions e voe skignet gant Buena Vista Film Distribution Company, Inc., evit ar wech kentañ, d'an 10 a viz Gouere 1981 e Stadoù-Unanet Amerika. Pevarvet film bevaat warn-ugent ar Studioioù Disney e oa, war-lerc'h *[[The Rescuers (film, 1977)|The Rescuers]]* (e miz Mezheven 1977) hag a-raok *[[The Black Cauldron (film)|The Black Cauldron]]* (e miz Gouere 1985).

## Mouezhioù orin
* Mickey Rooney : Tod,
* Kurt Russell : Copper,
* Pearl Bailey : Big Mama,
* Jack Albertson : Amos Slade,
* Sandy Duncan : Vixey,
* Jeanette Nolan : Widow Tweed,
* Pat Buttram : Chief,
* John Fiedler : Porcupine (hoc'h-dreinek),
* John McIntire : Badger (broc'h),
* Dick Bakalyan : Dinky,
* Paul Winchell : Boomer,
* Keith Mitchell : Tod yaouank,
* Corey Feldman : Copper yaouank.

## Liamm diavaez
* Tañvadenn ofisiel ar film.

## Notennoù ha daveennoù
Nis (stêr)

Ar Stêr **Nis** ("Abhainn Nis" e gouezeleg; *River Ness* e saozneg) zo ur stêr eus Skos hag a zeu eus al Loch Nis (*Loch Ness* e saozneg).
Saint-Étienne-la-Thillaye

**Saint-Étienne-la-Thillaye** a zo ur gumun eus departamant Calvados
e Bro-C'hall. 

## Istor
### kantved
* E 1827 e voe staget kumun Saint-Cloud (77 annezad e 1821) ouzh kumun Saint-Étienne-la-Thillaye (536 annezad e 1821).
### kantved
## Monumantoù ha traoù heverk

Skeudenn:Saint-Etienne-la-Thillaye Vitrail de la vierge.jpg
Skeudenn:Egliseplace.jpg

* Iliz katolik *Sant Stevan*.
## Armerzh
## Douaroniezh

* War lez ar stêr Touques emañ Saint-Étienne-la-Thillaye.
## Emdroadur ar boblañs 1962-2009

## Melestradurezh
## Tud
## Gevelliñ
## Liammoù diavaez
## Notennoù ha daveoù
Fort William

**Fort William** zo un anv-lec'h saoznek, ha hini meur a lec'h er bed.

## 
* *Fort William*, anv saoznek An Gearasdan.

#### 
*Fort William, Ontario, 
*Fort William, Newfoundland
*Fort William, Nova Scotia

#### 
*Fort William (Ghana), e Cape Coast

#### 

#### 
*ur c'hreñvlec'h e Gorey, e-kichen Fort Henry

#### 
*Fort William, Massachusetts, hiziv Fort Independence e Boston 
*Fort Amsterdam, (gwechall Fort William), e New York City
*Fort William (Colorado), anvet ivez Bent's Old Fort
*Fort William (Florida)
*Fort William (Kentucky), kreñvlec'h e 1785
*Fort William (Oregon), 
*Fort William (Wyoming), adanvet Fort Laramie
Saint-Benoît-d'Hébertot

**Saint-Benoît-d'Hébertot** a zo ur gumun eus departamant Calvados e Bro-C'hall.

## Istor
### kantved
* E 1827 e voe staget kumun Tontuil (51 annezad e 1821) ouzh kumun Saint—Benoît-d'Hébertot (437 annezad e 1821). 
* E 1872 e voe tennet kumun Saint—Benoît-d'Hébertot eus Kanton Blangy-le-Château ha staget ouzh Kanton Pont-l'Évêque.

### kantved
## Monumantoù ha traoù heverk
* Moudenn-gastell er Murailles.
* Iliz katolik *Sant Benead*,  kantved, adkempennet.
## Armerzh
## Douaroniezh
## Emdroadur ar boblañs 1962-2011

## Melestradurezh
## Tud
## Gevelliñ
## Liammoù diavaez

## Notennoù ha daveoù
Reux

**Reux** a zo ur gumun eus departamant Calvados
e Bro-C'hall. 

## Istor
### kantved
### kantved
* Eil brezel-bed, Emgann Normandi: daou zen nann soudard a voet lazhet gant ur vombezadeg e Reux d'an 23 a viz Eost 1944.
## Monumantoù ha traoù heverk

* Iliz katolik *Sant Stefan*,  kantved.
* Maner al Lieu Dey,  kantved. 
* Manoir Bois Tillard.
* Kastell Reux hag e chapel.
## Armerzh
## Douaroniezh
## Emdroadur ar boblañs 1962-2009

## Melestradurezh
## Tud
## Gevelliñ
## Liammoù diavaez
## Notennoù ha daveoù
Oural

An **Oural** pe **Menez Oural** (bachkireg: Урал тауҙары; rusianeg: Ура́льские го́ры *Uralskiye gory*) a zo un aradennad venezioù e Rusia hag e gwalarn Kazakstan. A-hed 2 500 km bennak en em astenn eus aod Meurvor Arktika en norzh betek ar Stêr Oural ha gwalarn Kazakstan. Hervez ar boaz eo an Oural ar vevenn etre Europa er c'hornaoueg hag Azia er reter. Menez Narodnaya eo al lec'h uhelañ gant 1 895 m.
Arm nukleel

Un **arm nukleel** a zo un arm nann-henvoazel ma'z implijer energiezh fision nukleel nukleüsoù atomek pounner (uraniom pe plutoniom, pa reer gant bombezennoù A), ha hini re skañv (hidrogen, pa reer gant bombezennoù B) pe dre veskañ an daou fenomen. Lavaret e vez ez eo nann henvoazel an armoù nukleel peogwir ez eo gwall zisheñvel o efedoù distrujañ (kresk ar wrez, skinoù) diouzh re an danvezioù-tarzh boutin. Gant TNT e reer evit muzuliañ nerzh energiezh an armoù nukleel.

Div wech eo bet implijet an armoù nukleel gant arme SUA e-pad an Eil Brezel-bed, da vombezenniñ Hiroshima ha Nagasaki, e Japan. Hervez ar mammennoù e lavarer e voe lazhet etre 110 000 ha 250 000 den gant ar bombezennoù-se. 

Hervez enklaskerien SIPRI e oa etre 20 000 ha 50 000 arm nukleel prest da vezañ implijet er bed a-bezh e miz Genver 2011.

## Gwelet ivez
* Bombezadennoù atomek Hiroshima ha Nagasaki
* Tsar Bomba
Tarba

**Tarba** (*Tarba* en okitaneg, *Tarbes* e galleg) eo pennlec'h departamant gall Hautes-Pyrénées. Kêr-benn proviñs kozh Bigorra eo ivez.
## Istor
### kantved
## Monumantoù ha traoù heverk

* An iliz-veur.
## Douaroniezh
Emañ Tarba e traoñienn ar stêr Adour, war-dro 155 km er mervent da Doloza ha 155 km er reter da Vaiona.
## Emdroadur ar boblañs
E 2008 e oa war-dro 50 000 a annezidi e kêr ha 85 000 en tolpad kumunioù anvet *Grand Tarbes*.
## Melestradurezh
## Tud vrudet
* Théophile Gautier, skrivagner gallek.
* Ferdinand Foch, marichal en arme c'hall.
* Gilles Servat, barzh ha kaner.
## Kêrioù gevellet
Gevellet eo Tarba gant :
* Huesca  (Aragon)
* Altenkirchen 
## Liammoù diavaez

*  Lec'hienn ti-kêr Tarba
*  Ofis an Douristed
## Dave ha notennoù
Kaerskriverezh

**Kaerskriverezh**, pe **kaligrafiezh**, a reer eus arz ar stummañ lizherennoù brav. 

## Orin
Savet eo ar ger "kaerskriverezh" war batrom ar ger gallek (hag etrevroadel, war-bouez ur yezh bennak evel an islandeg) *calligraphie*, a zeu eus ar gerioù henc'hresianeg κάλλος (*kállos*, brav) ha γραφεĩν (*grapheîn*, skrivañ), ha "kaligrafiezh" n'eo nemet un azasadenn anezhañ evel-just.

## Istor
E kement sevenadurezh ma reer gant ar skritur ez eus bet eus kaerskriverezh. E sevenadurezhioù zo ez eo deuet da vezañ un arz a-bouez, abalamour da zegouezhadoù istorel pe prederouriezhel dibar.
E meur a sevenadurezh eus ar Reter ez eo un arz kuzh : ne c'haller ket dispartiañ ar menoz, ar barr-livañ pe an tres diouzh ar brederouriezh.

## Notennoù ha daveennoù


## Gwelet ivez
* Kaligram
* Barr-livañ
Sinfonienn

Ur **sinfonienn** (pe **siñfonienn** pe **simfonienn**) a zo ur sonaozadenn vinvioù hir a-walc'h peurliesañ. Meur a luskad a zo enni, stag pe distag e c'hallont bezañ. Sonet e vez sinfoniennoù gant lazioù-seniñ sinfonek. Eus an henc'hresianeg e teu ar ger, hag er 16 kantved e voe implijet evit ar wech kentañ. Er penn-kentañ e talveze kement ha sonerezh hag e veze implijet da envel kement sonaozadenn a oa. Goude-se e voe strishaet e implij, da envel ar sonerezh-binvioù, d'e zifoc'hañ diouzh ar sonerezh-mouezh. Goude-se e voe implijet da envel ur mod da sevel pezhioù sonerezh ha sonadegoù zo, ha goude-se da envel ur rummad eus ar sonerezh lazioù-seniñ, evel pezhioù-sonerezh savet gant Haydn, Mozart ha Beethoven. Kerkent hag e penn-kentañ an 19 kantved e voe savet sinfoniennoù disheñvel diouzh ar patrom klasel. 
## Roll ar sonaozourien savet div sinfonienn da nebeutañ ganto
Rochester (New York)

**Rochester** zo ur gêr lec'hiet e kornaoueg stad New York e Stadoù-Unanet Amerika. Bez' e oa 210 565 a annezidi e 2010. Penn-lec'h kontelezh Monroe eo ivez.


FrederickDouglassStatue.JPG
North end of NY 15.jpg
Skyline Rochester, NY.jpg
1874 Gate House.jpg


## Kêrioù gevellet

## Liammoù diavaez
*   Lec'hienn ofisiel
Albany (New York)

**Albany** eo kêr-benn Stad New York e Stadoù-Unanet Amerika. Bez' e oa 100 826 a dud enni e 2022. Pennlec'h kontelezh Albany eo ivez.


Albany.jpg
Lark Street Albany.jpg
Artwork_at_The_Egg_in_Albany_NY.jpg
Canada Goose Albany.JPG


## Kêrioù gevellet
*Bucha, 
*Gent, 
*Nijmegen, 
*Nassau, 
*Québec, 
*Tula, 
*Verona ha Viterbo, 

## Liammoù diavaez
*  Lec'hienn ofisiel
Syracuse (New York)

**Syracuse** zo ur gêr lec'hiet e kreiz stad New York e Stadoù-Unanet Amerika. Bez' e oa 145 170 a annezidi e 2010. Penn-lec'h kontelezh Onondaga eo ivez.

## Skeudennoù

Syracuse Onondaga Park.jpg|
FranklinSquare1.jpg|
Syracuse Path By Everson.jpg|
Syracuse Football 2005 Opener.jpg|


## Kêrioù gevellet

## Liammoù diavaez
*  Lec'hienn ofisiel
Mount Vernon (New York)

**Mount Vernon** zo ur gêr lec'hiet e su stad New York e Stadoù-Unanet Amerika. Bez' e oa 67&nbsp;292 a annezidi e 2010. Pennlec'h kontelezh Westchester eo ivez.


Mount Vernon East Station; to New Haven.JPG
Mt Vernon Municipal Bldg jeh.jpg
Mt Vernon Elks 88 W Lincoln jeh.jpg


## Liammoù diavaez
*   Lec'hienn ofisiel
Yonkers (New York)

**Yonkers** zo ur gêr lec'hiet e su stad New York e Stadoù-Unanet Amerika. Bez' e oa 195 976 a annezidi e 2010. Penn-lec'h kontelezh Westchester eo ivez.


Yonkers Main Library.jpg
01 Yonkers Raceway.JPG
Casimir RCC Neperhan Av shady jeh.jpg
Yonkers City Hall south jeh.jpg
Rory Dolan's Irish Pub McLean Av jeh.jpg


## Kêrioù gevellet
* Kamëz, 
* Ternopil, 

## Liammoù diavaez
*   Lec'hienn ofisiel
Schenectady (New York)

**Schenectady** zo ur gêr lec'hiet e reter stad New York e Stadoù-Unanet Amerika. Bez' e oa 66 135 a annezidi e 2010. Penn-lec'h kontelezh Schenectady eo ivez.

* E **Schenectady** ez ijinas Herman Casler (1867-1939) ar mutoskop e 1894.


SchenectadyAerial.jpeg|
DowntownSchenectadyState Street.jpg|
ParkerInnSchenectady.jpg|
PlotterKill511--270.jpg|
Nott Memorial Hall, Union College, Schenectady, NY.jpg|


## Liammoù diavaez
*   Lec'hienn ofisiel
Ac-Cent-Tchu-Ate the Positive

***Ac-Cent-Tchu-Ate the Positive*** zo ur ganaouenn saoznek eus SUA, savet an ton anezhi gant ar sonaozer Harold Arlen (1905-1986) hag ar c'homzoù gant ar pozier Johnny Mercer (1909-1976). Embannet e voe e 1944 ha priziet gant ur Grammy Hall of Fame Award.

Tennañ a ra ar ganaouenn d'ur brezegenn, ma lavarer e c'haller bezañ eürus ma vezer gwellwelus.

D'ar 4 a viz Here 1944 e voe enrollet gant Mercer ha The Pied Pipers gant strollad sonerien Paul Weston. Gant Capitol Records e voe embannet. D'ar 4 a viz Genver 1945 e voe tizhet renkadur Billboard magazine ganti, ma chomas e-pad 13 sizhunvezh ha ma pignas betek an eil renk.

Meur a ganer en deus he c'hanet :
* Bing Crosby ha The Andrews Sisters, d'an 8 a viz Kerzu 1944, embann gant Decca Records. D'ar 25 a viz Genver 1945 e tizhas renkadur Billboard magazine, ma chomas e-pad 9 sizhunvezh ha ma tizhas an eil renk 
* Kay Kyser ha Dolly Mitchell hag un triad kanerien, d'an 21 a viz Kerzu 1944, embann gant Columbia 
* Artie Shaw, embann gant RCA Victor Records. D'ar 25 a viz Genver 1945 e tizhas renkadur Billboard magazine, ma chomas e-pad 5 sizhunvezh, ha ma pignas betek ar 5vet renkposition 
* Johnny Green, d'ar 6 a viz Ebrel 1945, embann gant Parlophone Records
* Perry Como, d'an 19 a viz C'hwevrer 1958 hag e miz Gouere 1980 en-dro
* Aretha Franklin, en he fladenn *[[The Electrifying Aretha Franklin]]* (Columbia Records), 1962 
* Sam Cooke en he fladenn *Encore* 
* Spitfire Band, evel sonerezh an abadenn skinwel *[[Faithville]]*.
* Paul McCartney, en e bladenn *[[Kisses on the bottom]]*

## Er sevenadur pobl
He c'hlevout a reer er film *[[Here Come the Waves]]* (1944), kanet gant Bing Crosby ha Betty Hutton, kaset gant Mark Sandrich.

Kanet eo bet ivez gant Dr. John, evit ar film *[[The Mighty Ducks]]* (1992).

He c'hlevout a reer er film polis *[[L.A. Confidential (film)|L.A. Confidential]]* (1999), e rann diwezhañ ar stirad amerikan *[[Quantum Leap]]* hag er film *[[Midnight in the Garden of Good and Evil (film)|Midnight in the Garden of Good and Evil]]* sevenet gant Clint Eastwood.

Sonerezh pennañ ar stirad Homefront eo ivez.

## Notennoù
Englesqueville-en-Auge

**Englesqueville-en-Auge** a zo ur gumun eus departamant Calvados e Bro-C'hall. 
## Istor
### kantved
### kantved
## Monumantoù ha traoù heverk
* Iliz katolik *Saint Taurin*,  kantved, gant lodennouigoù eus an  kantved.
## Armerzh
## Douaroniezh
## Emdroadur ar boblañs 1962-2009

## Melestradurezh
## Tud
## Gevelliñ
## Liammoù diavaez
## Notennoù ha daveoù
Dimezelled Llangollen

**Eleanor Butler ha Sarah Ponsonby**, a zo anavezet e saozneg evel *The Ladies of Llangollen*, a oa Iwerzhonadezed brudet abalamour d'o c'harantez romantel. Darn a wel enne ur skouer a vignoniezh, darn all a lesbianiezh. 

## An dimezelled
**Eleanor Charlotte Butler** (11 a viz Mae 1739 – 2 a viz Mezheven 1829) a oa un dimezell a renk uhel en Iwerzhon, eus an Tiegezh Butler, diskennidi d'ar rouanez Anne Boleyn. Tremen a reas he bugaleaj e kastell Kilkenny en Iwerzhon, hag he zud ne welent enni nemet ur grignerez levrioù. Savet e voe en ur gouent e Bro-C'hall, ha galleg a ouie mat. He mamm a glaskas he c'has d'ur gouent peogwir ne felle ket dezhi dimeziñ.

**Sarah Ponsonby** (1755 – 9 a viz Kerzu 1832) a veve e Woodstock, en Iwerzhon, ha keniterv a bell e oa da gont Bessborough ha d'e verc'h Caroline Lamb.

## O buhez
Ne oa nemet un tri c'hard lev etre o daou di. En em gavout a rejont e 1768, ha tamm ha tamm e teuas ar soñj dezho mont da chom pell diouzh o zud, war ar maez, evit chom hep dimeziñ enep d'o c'hoant, evel a felle d'o zud ober. Tec'hel a rejont a-gevret e miz Ebrel 1778 ha dont da chom da Gembre, da Llangollen, en 1780. 

Eno e voe sachet an evezh warno ha ken brudet e oant ma terede kalz a dud d'o gwelout, evel ar varzhed Robert Southey, William Wordsworth ha lord Byron, Caroline Lamb (keniterv da Sarah Ponsonby ha serc'h d'ar barzh Byron), Percy Shelley, Walter Scott, hag ivez Arthur Wellesley of Wellington, Josiah Wedgwood ha zoken ar rouanez Charlotte von Mecklenburg-Strelitz a roas un tamm pañsion dezho.

Eleanor Butler a skrive un deizlevr eus o buhez a-gevret.

## Lennegezh
Kaoz zo anezhe el levr *Le Pur et l'impur* gant ar skrivagnerez c'hall Colette.

## Pennad kar
* Dimeziñ e doare Boston

## Liammoù
* The Ladies of Llangollen
* 
* Luc'hskeudennoù eus o zi  e Plas Newydd.
* The Ladies of Llangollen war lec'hienn ar BBC
* Butler et Ponsonby
Gleann Mòr

Ar **Gleann Mòr** (*Glenn Meur*) zo ur ganienn e Bro-Skos. E saozneg e vez lavaret **Great Glen**, pe **Glen Albyn** pe **Glen Mor**.

Un heuliad saonennoù eo a-hed ur c'hant kilometr adalek Inverness war lez ar Beauly Firth betek Fort William e penn pellañ Loch Linnhe.

Gant ar Gleann Mòr eo rannet Uheldirioù Bro-Skos: ar Menezioù Grampian er mervent, Uheldirioù ar Gwalarn (*Northwest Highlands*) er gwalarn. 

Eus ar biz d'ar mervent e kaver, a-hed ar Gleann : 
* ar Stêr *Ness * (e saozneg), pe Nis (e gouezeleg)
* Loch Dochfour,
* *Loch Ness*, pe Loch Nis,
* ar Stêr Oich,
* Loch Oich,
* Loch Lochy,
* ar Stêr Lochy,
* Loch Linnhe.
En hanternoz e ya ar Stêr Nis da aberiñ e Moray Firth.
Ledenez Kola

**Ledenez Kola** (e ruseg : Ко́льский полуо́стров, *Kolsky polouostrov*; finneg: *Kuolan niemimaa*; samieg: *Guoládatnjárga*) zo ul ledenez eus Rusia, gronnet gant Finland er c'hornôg, Mor Barents en norzh hag ar Mor Gwenn er reter hag er su. Mourmansk eo ar gêr vrasañ.

War-dro 100 000 km² eo ha klotañ a ra mui pe vui gant Oblast Mourmansk. Eno e veze stoket lastez nukleel an arme gant an URSS ha diwar-se eo deuet da vezañ unan eus tiriadoù kontammetañ Europa.
Kampioned olimpek gall

Roll ar sportourien c'hall (dre sport ha hervez red an amzer) bet tapet ur vedalenn aour ganto da geñver ar C'hoarioù olimpek hañv hag ar C'hoarioù olimpek goañv, a hiniennoù pe dre skipailh, adalek 1896 betek 2016.
## C'hoarioù olimpek hañv
### [[Atleterezh]]

### [[Boks]]

### [[Gourenerezh]]

### [[Judo]]

### [[Kanoe-kaiak]]

### [[Marc'hegezh]]

### [[Mell-dorn]]

### [[Mell-droad]]

### [[Neuial|Neuierezh]]

### [[Pouezembleustriñ]]

### [[Water-polo]]
Cesare Iañ Gonzaga

**Cesare Iañ Gonzaga** (1530 – 1575) a oa kont Guastalla adal 1557 betek e varv. 

Mab henañ ar c'h-*[[condottiero]]* Ferrante Iañ Gonzaga (1507-1557) hag Isabella di Capua e oa. 

Digant e vamm en doe an titl a gont Amalfi ivez. Ouzhpenn-se e oa dug Ariano ha priñs Molfetta. 

Da 28 vloaz, d'an 21 a viz Mae 1558, e voe anvet da penngomandant arme Lombardia gant Felipe II, Roue Spagn. D'an 12 a viz Meurzh 1560 e timezas gant Camilla Borromeo, c'hoar Carlo Borromeo, eskob ha sant, ha nizez da Giovanni Angelo de' Medici, nevez-anvet da bab evel Pi IV.

Sevel a reas an *[[Accademia degli Invaghiti]]* e Mantova, er palez en devoa bet digant e dad.

E 1567-68 e kasas e lez eus Mantova betek Guastalla, ma chomas betek e varv. Eno e roas labour d'an tisavour hag ijinour Francesco da Volterra.

Ur serc'h en doa, Diana di Cordona hec'h anv.

E vab Ferrante a voe kont Guastalla war e lerc'h.