Endometrioz

= Endometrioz =
Gwelet e voe an endometrioz evit ar wech kentañ dindan ur mikroskop gant Carl von Rokitansky e 1860. Met studiañ a reer c'hoazh an endometrioz rak ur c’hleñved liesfaktoriel eo ha n'eo ket bet termenet c'hoazh an holl abegoù.

Miz Meurzh eo miz ar c’hizidikaat evit an endometrioz ha d’an 28 a viz Meurzh e vez lidet deiz kizidikaat an endometrioz.

## Sifroù
Ur c’hleñved-padus eo an « endometrioz ». Ur c’hleñved tanijenn hag a douch tamm pe damm ur plac’h war 10 pe 1plac’h war 7, peogwir n’emaint ket an holl diagnostiket. Tro-dro 190 milion a merc'hed zo tapet gant ar c’hleñved-mañ er bed ha 2 vilion e Frañs.

An holl maouezed n’ho deus ket bewech simptomoù. Ouzhpenn da se, kalz a valeerezh mezegel zo, un nebeud medisined a anavez mad an endometrioz. Abaoe 2021 nemetken eo an endometrioz e programm studioù medisined. Neuze ar sifroù a zo uheloc’h sur a-walc’h

## Petra eo an endometrioz ?
Ur c’hleñved tanijenn badus eo an endometrioz, emañ al lezioù e-maez kavenn ar mammog. Met, pa emañ al lezionoù, ar gloazadurioù e-barzh ar mammog anvet e vez se an «adenomyoz ». Termenet eo an endometrioz evel bezañs gwiadoù heñvel ouzh gwiskad ar mammog a vo levezonet gant kemmoù hormonel e-pad pep kelc'hiad mizioù da heul. Neuze e-pad ar c’helc’hiad ar gwiadoù heñvel ouzh gwiskad ar mammog  a kendalc’h da heuliañ ar c'helc'hiad miziek ha dre-se e vez kollet gwad ganto. Ar pezh a grou gloazioù rak ne c'hell ket ar gwad bezañ skarzhet. Lec'hiet eo ar c'hleñvedoù endometrioz dreist-holl e-barzh ar c'hof, hag e vez gwallet dreist-holl an organoù e-kichen ar mammog. Gallout a reont ivez en em astenn betek ar c'hof, an diafragma. A-wechoù, e c'hellont tapout organoù pell, evel an avu, ar skevent pe an empenn.

Meur a zoare zo da gompren penaos e teu ar c'hleñvedoù war wel, met n'eus netra resis. Roll ar mikrobiot, efed an disrannerien endokrin, an emzalc'h, ar genetik hag an epigenetik a zo holl hentoù a vez studiet bremañ met n'int ket bet tizhet o disoc'hoù c'hoazh. Ar stummoù liesseurt a endometrioz a respontfe moarvat da abegoù liesseurt, ur meskaj teoriennoù disheñvel, pe e vefe ar metaplaziezh, teorienn ar c'helligoù embrionel pe hiniar reflux. Evit hini ar reflux, lavaret e vez er gwad-se e kaver kelligoù endometriel, tammoù eus gwiskad ar mammog, hag a enframmo, e-lec'h bezañ distrujet gant ar reizhiad emzalc'h, ha goude-se, dindan efed ar stimuladur hormonel da-heul, e kresko en organoù tost (peritoneom, ovarenn, troad-falopian, bouzelloù, gwazhienn, diafragm...). Gallout a ra bezañ hep arouezioù, met gallout a ra ivez degas poan, a-wechoù dic'hallus.

A-raok e veze komzet eus fazennoù evit stadañ ar c’hleñved, met bremañ e vez komzet eus tip, seurt. Da neuze bez ez eus 3 seurt a endometrioz :

- Endometrioz war-gore : eo ar c'hleñvedoù a vez kavet ar muiañ moarvat, ha lec'hiet int e live ar peritoneom. Lezioù bihan, gant un donder aloubadeg na dremeno ket 5 mm eo ar re-mañ.

- Endométrioz don : a glot gant lezioù a ya en-dro betek muioc'h eget 5 mm dindan gorre ar peritoneum (alies e vint kavet war ar ….

- Endometriz lieskstek : an endometriom ovariek zo ur c'hist ovariek aroueziet gant un endalc'had liñvenn. Kemmañ a reont o ment, eus un nebeud mm da meur a cm, n'int ket ar c'hleñvedoù-se kistoù e-barzh an ovarioù evel kistoù ovariek all.

Stummoù endometrioz ez-pelvek zo ivez (endometrioz diafragmatek ha torakel dreist-holl). 15% eus ar merc'hed gant endometrioz digeriñ o deus lezioù war an diafragma.

## Diagnostikañ
Evit gouzout m’a peus an endometrioz hag evitkaout un diagnostik ret eo ober bizitoù.

Ar re voaz a zo an :

* ekografiazh abdomenel pelvik

* MRI

Hervez alioù an Aotrouniezh Uhel evit ar Yec'hed (AUY) eo an ultrason pelvik an arnod kentañ evit diagnostikañ an endometrioz. Evel eil dibab e vez kinniget an MRI. Ret eo d'an testenioù skeudenniñ-se bezañ graet gant radiologourien desket war an endometrioz.

* Ar c’hoelioskopiezh zo un argerzh surjianerezh a gadarn an endometrioz.
* Bremañ abaoe un nebeud amzer be emañ an test haloeg (test salivaire), anvet « Ziwig Endotest », an a zo interpretet gant un naouegezh alvezel.

Priziet eo padelezh keitat un diagnoz da 7 vloaz. Ha pa ne vefe ket gwelet al lezioù, ne dalvez ket n'eus hini ebet. Ouzhpenn-se, e-touez ar merc'hed yaouank, eo diaesoc'h detektiñ al lezioù. Ral a wech e vez roet MRIoù gant ar vedisined a-raok 17 vloaz. Alies e vez kavet ar merc'hed en ur fazi diagnostik, ne vez ket dizoloet ar c'hleñved, mont a reont eus un tretadenn d'egile, hini ebet anezho n'eo reizh. Pouezus eo lakaat war well ar fed e c'hall diagnostik an endometrioz padout pell ha ret eo alies kenlabourat meur a arbennigour, evel ar ginekologourien, ar radiologourien hag ar surjianed.

## Azonoù :
An holl merc’hed o deus azonoù disheñvel, diouzh pep den, eus faktorioù zo. Bez’ ez eus kalz a azonoù met setu ar re a vez gwelet lies a wech :

* poanioù e-pad an amzerioù pe
* poanioù kof
* troubl esmoriñ
* c’hwedenn/ rechetiñ
* skuizhder padus
* poan e-pad an darempredoù revel
* troubl troazañ
* poan kroazell
* poan garr, pounnerded
* fallaenn abalamour d’ar boan
* difrouezh

Bez ez eus kalz a simptomoù, azonoù all, kazioù raloc’h, pa emañ ledanaet ar c’hleñved, ar c’hlañvour a c’hell kaout poan (er brusk...)

## Tretamant :
N'eus tretañ resis ebet evit an endometrioz evit ar mare, daoust ma c'hall an hormonterapiezh ha/pe ar surjianerezh paouez gant mont war-raok ar c'hleñved-se e-pad meur a vloaz hervez ar c'has. An tretamantoù a servij da wanaat ar boan ha da noaziañ an endometrioz met ket da bareañ ar  c’hleñved.

Tretamantoù zo lakaet e-plas ouzhpenn al louzoù-poan hag a c’hell servij da wanaat ar boan evit tud klañv zo

Tratamantoù evit gwanaat ar boan :

* pilulenn : tretañ gant hormonoù evit mirout ouzh an amzerioù. Ur c'hleñved diouzh an hormonoù eo an endometrioz... Ret eo neuze tennañ diouzh ar c'horf an hormon a vo maget kelligoù an endometriezh : an estrogen. Met ar piluloù gant estrogen ne dalvezont ket evit an holl merc'hed, setu ez eus piluloù ispisial evit an endometrioz a zo dienogest enno.
* Ar pareañ artifisiel evit ar paouez mizioù : ma an tratamantoù all n’ho deus ket a efed tu zo lakaat ar pasiant gant ar paouez mizioù artifisiel
* Tretañ dre surjianerezh : Pa c'hwit an tretañ mezegiezh e c'haller kinnig un oberatadenn. An oberatadenn a zo gant ar pall tennañ an nodulennoù hag al lammoù evit mirout ouzh an adkregiñ a c'hallfe bezañ, Ar c’hoelioskopiezh zo un teknik surjianerezh a aotre mont e-barzh diabarzh ar c'hof dre droc’hoù bihan e moger ar c'hof. Graet e vez an argerzh-mañ evit diagnostikañ met tretañ an endometrioz ivez.

Kaout un doare bevañ gwelloc’h a sikour, debriñ d’un doare kempouez, evañ ha kousk a-walc’h…a sikour da gaout azonoù gwanoc’h. An terapiezh evel an osteopatiezh, fizioterapiezh, dihuniñ (emhipnoz, sofrologiezh), obererezh korfel azasaet evel ar yoga… A c’hell sikour ivez.

N'eus ket “unan” met “meur a” endometrioz. Pep den a zo dibar ha respont a ra en un doare disheñvel d'an tretañ dre louzoù ha d'ar surjianerezh ha d'an teknikoù hep medisined ha kempoell.

## Liamm gant ar boued :
Kalz a vaouezed hag o deus ar c’hleñved padus-se o deus ivez patologiezhioù all evel hini ar c’holon buanek, real eo. Boued zo a zo enflammus, ar gluten, sukr, alkool, kig ruz… Neuze lakaat a ra da greskiñ an danijenn. Bouedoù enep-enflammus zo a c'hell digreskiñ an enflammañ ha, dre-se, gwellaat simptomoù an endometrioz. Neuze, debriñ gwelloc’h pe strizhoc’h a c’hell sikour.

## Daveenoù
https://endofrance.org/

https://www.ameli.fr/finistere/assure/sante/themes/endometriose

https://www.institutendometriose.com/lendometriose/les-types-dendometriose/

https://endome.fr/diagnostic-endometriose/

https://fr.wikipedia.org/wiki/Endom%C3%A9triose

https://www.endobreizh.com/

https://www.instagram.com/brezhoneg.bzh/p/DHwH4PciQtw/?__d=1&img_index=1