Enez Bell (Bae ar Grouidigezh)

**Enez Bell** (*Bell Island* e saozneg, *Île Bell* e galleg) zo un enezenn  e Bae ar Grouidigezh a-vaez da ledenez Avalon en Douar-Nevez, e Kanada. 9,7 km hirder ha 3,5 km ledander zo dezhi, hag ur gorread a 34 km² he deus. He isdouar zo savet diwar maen-krag ha skist ordovisian gant hematit ruz. Mengleuzioù bras houarn e oa gwechall.

En enezenn emañ teir c'humuniezh, Wabana eo ar gêr vrasañ anezho. Gouarnamant ar broviñs Douar-Nevez ha Labrador a ra war-dro ur servij lestr-treizh pemdeziek etre an enezenn ha kêr Portugal Cove–St. Philip's oc'h implijout al listri MV *Flandrez* pe MV *Legionnaire*. Implijet e vezont dreist-holl gant an dud a labour e rannvro meurgêr Sant-Yann, kêr-benn an Douar-Nevez.

## Istor

An annezidi europat kentañ a oa en em staliet en XVIII kantved ha bevañ a raent diwar al labour-douar hag ar besketaerezh, gant an enezenn o kaout un armerzh emvevañ e-pad ul lodenn vras ​​eus an XIX kantved. Ar c'hentañ trevadenner enrollet a oa ur Saoz, Gregory Normore, e 1740.

En em ledanaat a reas an armerzh kalz e-kerzh ar bloavezhioù 1890 pa grogas mengleuziañ kailh houarn e-kichen kumuniezh Wabana.

Dont a ra Wabana da vezañ ar gumuniezh vrasañ war an enezenn hag ar vengleuz a zeu da vezañ unan eus brasañ produerien kailh houarn e biz Norzhamerika. En em astenn a ra ar mengleuzioù dindan foñs ar mor e Bae ar Grouidigezh, ar pezh a grou unan eus ar mengleuzioù houarn dindanvor brasañ er bed.

Kaset e vez an darn vrasañ eus kailh an enezenn eus lec'hioù kargañ da Sydney e Skos-Nevez, ma vez teuzet en un direrezh. Perc'hennet e oa labouradeg houarn Sydney ha mengleuz houarn Enez Bell da *Dominion Steel and Coal Company* (DOSCO), a oa unan eus an implijerien brevez brasañ e Kanada d'ur mare bennak.

### Eil Brezel-bed
Daou ganol QF 4,7 daou veutad B Mark IV a voe staliet war Enez Bell e penn-kentañ an Eil Brezel-bed. Gwelet e vez o fustoù c'hoazh hiziv an deiz.

E-pad an Eil Brezel-bed e voe taget trakerioù er fes, kailh houarn en o strad, gant gant listri-spluj alaman U-boot 513 ha 518 d'ar 5 a viz Gwengolo ha d'an 2 a viz Even 1942. . Pevar lestr a voe beuzet ha 70 martolod a gollas o buhez :
* SS *Saganaga*
* SS *Lord Strathcona*
* SS *PLM 27*
* SS *Kastell ar Roz*

Ouzhpenn ar pevar lestr-karg, un dorbedenn alaman direizh a skoas ivez kae kargañ mengleuz houarn DOSCO war an douar. Ur monumant a zo a-us da dourioù Lance Cove, e-lec'h m'emañ ar peñseoù un nebeud kant metrad diouzh an aod. Enez Bell zo unan eus an nebeut lec'hioù e Norzhamerika ma oa bet taget gant an enebourien war-eeun e-pad ar brezel, hag al lec'h nemetañ e Norzhamerika ma oa bet taget e zouar gant nerzhioù Alamagn e-pad an Eil Brezel-bed.

### Serriñ ar vengleuz houarn
Dre ma oa un obererezh dindanzouar e kouste kalz ober gant mengleuz houarn an enezenn. E-kerzh ar bloavezhioù 1950 e voe dizoloet lod eus brasañ gweleadoù kailh houarn war-c'horre e biz Kebek hag e kornôg Labrador. Da heul sevel Hent-houarn Aod Norzh ha Labrador e dibenn an dekvloaziad e teuas kailh houarn an enezenn da vezañ dic'houest da genstrivañ.

E penn-kentañ ar bloavezhioù 1960 e kroge greanterezh an houarn hag ar glaou en Enez ar C'hab Breton da vezañ gwanaet dirak ar c'hevezerezh estren. E 1966 e voe rediet d'ar greanterezh houarn e Sydney ha d'ar mengleuzioù glaou amezek da serriñ. Er memes koulz e paouezas ar mengleuzioù houarn e Wabana.

Armerzh Enez Bell diazezet war ar danvezioù mengleuziet a voe gwall skoet gant ar serriñ, ar pezh a lakaas an annezidi da zivroañ kalz. Lod a zeas da chom e meurgêr Sant-Yann. E-kerzh an dekvloaziadoù diwezhañ ez eus bet un emdroadur en-dro dre ma'z eus bet savet lojeizoù war Enez Bell evit degemer an annezidi a fell dezho beajiñ gant al lestr-treizh (20 munutenn pep tu) betek Portugal Cove ha mont da labourat er gêr.

Dourioù kaer ha gwarezet ar bae a ro lañs d'ar bageal evit ar blijadur keit a m'emañ o kreskiñ kumuniezhioù ar c'horn-bro tro-dro da Conception Bay South e-kichen.

## Boum Enez Bell
D'an 2 a viz Ebrel 1978 e voe gwalleget tiez zo hag o gwiadoù tredan tro-dro gant un darzhadenn greñv. Daou doull e stumm ur gib a verke an taol. Meur a skinweler e Lance Cove, ar gumuniezh tro-dro, a darzhas pa voe taget. Da gentañ e oa bet soñjet e oa bet kaoz eus foeltr-boulenn. Ar veteorologourien a embannas ne oa ket doareoù an amzer d'ar mare-se a-du gant luc'hed. Klevet e oa bet ar bang 55 kilometr pelloc'h e Cap Broyle. C'hoarvezet eo bet an taol e rannvro Bickfordville, e tu mervent an enezenn.

Enklasket e oa bet an darvoud gant John Warren ha Robert Freyman eus Labourva Skiantel Los Alamos, e Mec'hiko-Nevez. Krediñ a reer e oant kannadourien-arme o klask gouzout hiroc'h diwar-benn un amprouenn armoù kuzh, abalamour d'o lec'h labour. Koulskoude, o respont d'ar roadennoù bet resevet gant loarelloù Vela, e oant o klask gouzout hiroc'h diwar-benn ur « superbolt » - ur flamm bras-kenañ, gant ur padelezh dreist-ordinal : war-dro ur vilvedenn eus an eilenn.

Un teulfilm skignet war History Channel diwar-benn an armoù luskoù tredanwarellek en deus enklasket diwar-benn ar fed e c'hallje an darvoud bezañ bet disoc'h arnodoù kuzh-tre. Lavaret eo bet e oa ar gouarnamant soviedel pe an hini stadunanat a-dreñv an "taol" hag e oa bet lakaet e pleustr skinoù energiezh uhel en ionosferenn a oa bet dedennet gant an houarn er mengleuzioù dilezet. Er podkast Skeptoid "The Bell Island Boom", an aozer Brian Dunning en deus nac'het an deorienn-se, o lavarout ne grouont ket mengleuzioù-houarn an enezenn ur maez magnetek.

D'an 23 a viz Ebrel 2019, kantadoù a dud war Enez Bell o deus klevet un "darzhadenn greñv" heuliet gant krenadennoù bet santet betek dek milmor pelloc'h e Harbour Grace. Kazi diouzhtu e voe kavet an abeg da vezañ un tamm mein bras-meurbet torret  diouzh lodenn norzh an enezenn hag a skoas war an douar hag ar mor gant nerzh bras. Faoutoù bras, betek 45 sm ledander a oa bet gwelet er rannvro e-kerzh ar bloavezhioù kent an diskar, ha lakaet e oa bet panelloù o kemenn d'ar weladennerien chom pell diouzh lec'hioù distabil. An darvoud-se a lakaas diskred war lod eus abegoù « boum Enez Bell » orin.

## Ergerzhadeg mengleuziañ da Enez Bell
Steve Lewis, ur splujerez barrek war ar c'hevoù, ur splujer war ar peñseoù, hag ezel eus The Explorers Club, a oa e penn ur skipailh a luc'hskeudennas hag a brizias mengleuz Bell Island evit "stad, surentez ha talvoudegezh" an enklaskoù da zont e 2006. . D'ar 4 a viz C'hwevrer 2007 e varvas Joseph T. Steffen, ezel eus an ergerzhadeg, gant un emboliezh aer e-pad ma oa o splujañ er vengleuz.. Kenderc'hel a reas ar raktres daoust da goll an ergerzher-se hag izili ar skipailh a zeuas a-benn da lakaat war-dro daou gilometrad a "orjalenn splujañ" ha da enrollañ meur a artifakt eus ar mengleuz. O danevell a ginnigas ivez da Gevredigezh Glad Enez Bell titouroù pouezus diwar-benn an artefaktoù lezet war-lerc'h e dibenn an obererezhioù mengleuziañ e 1966.

## Radio Enez Bell
D'ar 5 a viz Du 2012, CJBI-FM (Radio Bell Island) en deus resevet asant Kuzul Kanada ar Radio-Skinwel hag ar Pellgehentiñ evit ober gant ur skingomz FM kevredigezhel nevez a c'halloud izel war an enezenn.

## Notennoù ha daveoù

## Liammoù diavaez
* Aids to Navigation *Canadian Coast Guard*
* History Channel Documentary on Bell Island & Electromagnetic Warfare