open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Yezhoù karibek

Ur familh-yezhoù eo ar **yezhoù karibek**, ennañ 32 yezh komzet e Su Amerika. Kavet e vezont war un dachenn ledan-tre dre hanternoz Su Amerika, eus ar Stêr Amazon betek an Andezoù e Kolombia hag eus Maracaibo (Venezuela) betek kreiz Brazil. 

Heñvel-tre eo an eil yezh karibek ouzh eben ha diaezet e vez a-wechoù goût hag-eñ ez eus yezhoùoù pe rannyezhoù anezhe. Ne ouezer ket resis pet yezh karibek ez eus, etre 20 ha 40.

Brudet-tre eo ar familh-yezhoù-mañ a-drugarez d'ur yezh renket enni, an hixkaryaneg rak ar yezh nemeti bet dizoloet betek hen an hini eo hag a ra gant an urzh renadenn-verb-rener (O-V-S).

Setu penaos e vez renket ar yezhoù karibeg hervez Ethnologue (http://www.ethnologue.com/show_family.asp?subid=90634):

* Yezhoù an norzh
** Yezhoù an aod
** Yezhoù ar reter-kornôg
*** Yezhoù makouchiek-kaponek
**** Yezhoù kaponek
**** Yezhoù makouchiek
*** Yezhoù waimiriek
*** Yezhoù waiwaiek
**** Yezhoù sikianek
*** Yezhoù wamaek
*** Yezhoù wayanek-tiriyoek
** Yezhoù galbiek
** Yezhoù norzh Brazil
** Yezhoù kornôg Gwiana
* Yezhoù ar su
** Yezhoù gevred Kolombia 
** Yezhoù su Gwiana
** Yezhoù Oglenn Xingu

## Liammoù diavaez:
''Ethnologue''
Yezhoù pomoek

Ur skourr eus ar yezhoù hokanek eo ar **yezhoù pomoek** enni 7 yezh en arvar komzet e hanternoz Kalifornia (Stadoù Unanet).

Isrannet e vez ar yezhoù er skourr-mañ evel-hen:

* Yezhoù Stêr Rusia hag ar reter
* Yezhoù ar gevred

## Daveoù

* Barrett, Samuel A. (1908). *The Ethno-Geography of the Pomo and Neighboring Indians*. Berkeley: University of California Publications in Linguistics (Vol. 6).
* Campbell, Lyle. (1997). *American Indian languages: The historical linguistics of Native America*. New York: Oxford University Press. ISBN 0-19-509427-1.
* Goddard, Ives (Ed.). (1996). *Languages*. Handbook of North American Indians (W. C. Sturtevant, General Ed.) (Vol. 17). Washington, D. C.: Smithsonian Institution. ISBN 0-16-048774-9.
* McLendon, Sally & Rovert L. Oswalt (1978). "Pomo: Introduction". In *California*, ed. Robert F. Heizer. Vol. 8 of *Handbook of North American Indians*, ed. William C. Sturtevant, pp. 274-88. Washington, D.C.: Smithsonian Institution.
* Mithun, Marianne. (1999). *The languages of Native North America*. Cambridge: Cambridge University Press. ISBN 0-521-23228-7 (hbk); ISBN 0-521-29875-X.
* Powell, John Wesley Powell. *Indian Linguistic Families Of America, North Of Mexico*, Government Printing Office, Washington, 1891, pages 1-142. http://www.gutenberg.org/files/17286/17286-8.txt

## Liammoù diavaez
''Ethnologue''
Menn

Daou ster disheñvel zo d'ar ger **menn** :

1. Ar c'hoant pe ar volontez a zo gant nen a glask kas da-benn un ober bennak : menn (perzh)

2. Al loen bihan ganet diwar ur bronneg geotdebrer : menn (loen). Sellout ivez 
*ouzh gavr (menn-gavr), 
*ouzh karv (menn-karv).
Zouloueg

Ur yezh vantouek eo ar **zouloueg** (zouloueg: *isiZulu*) komzet gant 9 milion a dud o chom dreist-holl (95%) e Suafrika e kwaZulu-Natal ha Gauteng. Komzet e vez ivez e Lesotho ha Bro-Swazi.

Ar yezh komzet gant ar muiañ a dud e Suafrika eo ar zouloueg ha komprenet e vez gant an hanter eus ar boblañs. Lakaet eo bet da unan eus an 11 yezh ofisiel e Suafrika e 1994 goude ma voe bet lakaet fin d'an apartheid. 

Tost-tre eo ouzh an ndebeleg komzet e Zimbabwe hag ivez d'ar yezh ngonek komzet gwechall e Malawi. 

Evel ar xhosaeg e oa bet amprestet sonioù ispisial diwar ar yezhoù khoi-san gant ar zouloueg anvet **[[Doare distagañ|klikoù]]** na vezont kavet nemet e yezhoù Afrika. Skrivet e vezont evel-henn:
* **c** - Dent
* **q** - Kevig
* **x** - A-gostez

Burev ar zouloueg a zo karget da reoliñ ar yezh skrivet.

## Gwelet ivez:
* Yezhoù bantouek

## Liammoù diavaez.
*''Ethnologue''
*Sifunda isiZulu! (yezhadur) 
*geriadurioù
*isiZulu.net Geriadiadur zouloueg-saozneg
*Geriadiadur zouloueg-saozneg
*''OpenOffice'' e zouloueg
*Mozilla e zouloueg
Yezhoù yenisek

Ur familh-yezhoù eo ar **yezhoù yenisek**, enni ur yezh vev ar c'heteg, komzet e kreiz Siberia. 

Setu penaos e vez isrannet ar yezhoù ar familh-se: 

## Ar yezhoù yenisek

# **[[Arineg]]** (yezh varv)
# **[[Asaneg]]** (yezh varv)
# **[[Keteg]]**
# **[[Kotteg]]** (yezh varv)
# **[[Poumpokoleg]]** (yezh varv)
# **[[Yougeg]]** (yezh varv) (?)

Diouzh an holl yezhoù yenisek, ne vanas ken en 20 kantved nemet div anezhe: ar c'heteg komzet gant tro-dro da 1&nbsp;000 den; hag ar yougeg, aet da get nevez 'zo. Hervez andonioù e oa ur bobl yenisek he yezh e-touez kevread meuriadel ar Xiong-Nu, a varner evel hendaoù an Huned

N'eus liamm ebet etre ar yezhoù yesinek hag an ostyakeg, hag abalamour da se ne reer ket ken gant an anv kozh **yezhoù ostyakek Yenisei**.

## Orin

Klasket ez eus bet liammañ ar yezhoù yesinek ouzh ar bourouchaskeg pe c'hoazh ouzh ar yezhoù sinek-tibetek, hag endalc'het e vezont er familh vartezeus Dene-Kaokaziek hag hec'h eislstummoù. Evit skouer e kinnigas Edward Vajda ul liamm etre ar yezhoù yenisek hag ar yezhoù Na-Dene. Ne oa ket bet asantet gant ar gummuniezh skiantel ar vartezadenn-se, hag e tiskouez studioù genel o deus an daou strollad un orin boutin.
Yougeg

Ar **yougeg** (*yugh*) a zo ur yezh yenisek, kar d'ar c'heteg. Ur yezh varv eo ar yougeg, bet komzet gwechall a-hed ar stêr Yenisey e kreiz Siberia.

## Gwelet ivez
* Keteg
* Yezhoù yenisek

## Liammoù diavaez
* Ethnologue: Yugh
Xhosaeg

Unan eus 11 yezh ofisiel Suafrika ma vez komzet gant 18% eus ar poblañs, eo ar **xhosaeg** (xhosaeg *isiXhosa*). Ur yezh vantouek eo, komzet gant tro-dro da 7,9 milion a dud. 

E-touez ar yezhoù bantouek, e vez renket ar xhosaek e skourr ar yezhoù ngounek a-gevret gant ar zouloueg ha tu zo d'an dud a oar xhosaeg da dont a-benn da gompren ar zouloueg ivez. 

Un nebeud rannyezhoù xhosaek ez eus, en o zouez: ngqikeg, gcalekeg, mfengoueg, themboueg, bomvaneg ha mpondomiseg.

Evel an zouloueg e oa bet amprestet sonioù ispisial diwar an yezhoù khoi-san gant ar xhosaeg anvet **[[Doare distagañ|klikoù]]** na vezont kavet nemet e yezhoù Afrika. Skrivet e vezont evel hen:

* **c** - Dent
* **q** - Kevig
* **x** - A-gostez

## Gwelet ivez

* Zouloueg
* Yezhoù bantouek

## Liammoù diavaez
* Ar xhosaeg war lec'hienn UCLA
* ''Ethnologue''
* Geriadur berr xhosaeg-saozneg
* Ur ganaouenn e Xhosa gant Miriam Makeba, gant un displegadenn er penn-kentañ war ar c'hlikoù
Sothoeg an norzh

Unan eus 11 yezh ofisiel Suafrika eo **sothoeg an norzh** (sothoeg: *seSotho sa Leboa*). Ur yezh vantouek eo, komzet gant 4&nbsp;208&nbsp;980 a dud e Gauteng, Limpopo ha Mpumalanga.

Ur yezh kar eo d'ar tswaneg (*setswana*) ha d'ar sothoeg pe *sothoeg ar su*.

## Gwelet ivez

* Sothoeg
* Yezhoù bantouek

## Liammoù diavaez
* Geriadir sothoeg an norzh - saoznegEnglish dictionary
* ''OpenOffice'' e sothoeg an norzh
Swatieg

Unan eus 11 yezh ofisiel Suafrika eo ar **swatieg** pe **swazieg** (swatieg **siSwati**), ur yezh ofisiel eo e Eswatini ivez. Ur yezh vantouek eus skourr ar yezhoù ngounek eo, komzet gant 1,5 milion a dud e Gauteng, Limpopo ha Mpumalanga.

Setu anvioù ar rannyezhoù pennañ : chiselweneg (*shiselweni*), hohoeg (*hhoho*), nandzineg. 

Tost-tre eo d'ar xhosaeg, d'ar zouloueg ha d'an ndebeleg.

## Gwelet ivez
* Yezhoù bantouek

## Liammoù diavaez
* ''Ethnologue''
* Geriadur swatieg-saozneg
Ndebeleg

Unan eus 11 yezh ofisiel Suafrika eo an **ndebeleg** (ndebeleg *isiNdebele*). Ur yezh vantouek eus skourr ar yezhoù ngounek an hini eo. 

Div rannyezh ez eus e Suafrika: an nrebeleg komzet e Transvaal an Norzh hag hini Transvaal ar Su. Ur rannyezh all ez eus anvet matabeleg a reer ganti dreist-holl e Zimbabwe met ivez e Botswana, met tostoc'h eo an ndebeleg komzet e Zimbabwe d'ar zouloueg evit d'ar rannyezhoù ndebelek komzet e Suafrika.

## Gwelet ivez
* Yezhoù bantouek

## Liammoù diavaez:
* Liammoù evit an ndebeleg
* Geriaoueg ndebeleg
Vendeg

Unan eus 11 yezh ofisiel Suafrika eo ar **vendeg** (vendeg **tshiVenda**). Ur yezh vantouek eo, komzet gant tro-dro da 666.000 a dud e Su Afrika en Transvaal ha gant 84.000 den all e Zimbabwe. 

## Gwelet ivez

* Yezhoù bantouek

## Liammoù diavaez

* ''Ethnologue''
* Yezhoù Su Afrika: ar vendeg
Sothoeg

Unan eus an 11 yezh ofisiel e Suafrika eo ar **sothoeg** pe *sothoeg ar su* (sothoeg *seSotho*) ma vez komzet gant tro-dro da 3.555.186 den pe 8% eus ar boblañs, hag unan eus div yezh ofisiel Lesotho, ma vez komzet gant 1.493.000 den all pe 85 % eus ar boblañs.

Ur yezh vantouek an hini eo.

## Gwelet ivez
* Sothoeg an norzh
* Yezhoù bantouek

## Liammoù diavaez
* ''Ethnologue''
* Sesotho.web.za Lech'ienn evit kregiñ da deskiñ sothoeg
Yezhoù bantouek

Ur familh-yezhoù eo eus **yezhoù bantouek** a vez renket d'o zro e-touez ar yezhoù nijerek-kongoek. 

Ar familh-yezhoù komzet war an tachenn ledanañ en Afrika a-bezh eo ar yezhoù bantouek, komzet gant tro-dro da 310 milion a dud e kreisteiz Kameroun hag e gevred Nigeria peg ouzh ar vevenn gant Kameroun, e Gabon, e Republik Kongo, Republik Demokratel Kongo, Rwanda, Burundi, Ouganda, Kenya, Tanzania, Angola, Zambia, Malawi, Mozambik, Zimbabwe, Namibia, Botswana ha Suafrika. 

Ar ger *bantouek* a voe savet gant Wilhelm Heinrich Immanuel Bleek diwar ar ger bantouek boutin *ntu* (den) gant ar rakger *ba-* implijet e meur a yezh vantouek evit al liester.

Gant ar yezhoù bantouek e ve renket an anvioù-kadarn e meur a *glas* a glot gant ur rakger resis. Un tammig evel ar jener er yezhoù indezeuropek eo ar c'hlasoù-anv-se. Chench a ra an niver a glasoù a yezh da yezh, met dre vras e vez tro-dro d'un dek benanket.
Adkavet e vez an hevelep rakger a-hed ur frazenn staget ouzh pep ger a glot gant ar mmes klas-anv, da skouer e swahilieg: 

:*Mtoto mdogo amekisoma* 'E (al levr) lennet en deus ar bugel bihan'
:*Watoto wadogo wamekisoma* 'E (al levr) lennet o deus ar vugele vihan' 
:*Watoto wadogo wamevisoma* 'O (al levrioù) lennet ar vugale vihan'

Ar swahilieg eo ar yezh vantoueg gant ar muiañ-niver a tud barrek warni en holl, dreist-holl evel eil yezh, met ar choneg hag ar zouloueg eo ar yezhoù a ra ar muiañ a dud gante evel yezh kentañ.

Setu roll ar yezhoù bantouek pennañ: 

* Kreiz a reter Afrika
** Swahilieg (Kiswahili)
** Lingaleg
** Gandaeg (Luganda)
** Gikouyoueg (Gĩkũyũ)
** Boukousoueg (Lubukusu)
** Sogaeg (Lusoga)
** Kongoeg (Kikongo)
** Tchitcheweg (Chichewa)
** Rwandeg (Kinyarwanda)
** Roundieg (Kirundi)
* Kreisteiz Afrika
** Choneg (chiShona)
** Ndebeleg (Sindebele)
** Tswaneg (Setswana)
** Sothoeg (Sesotho)
** Zouloueg (isiZulu)
** Xhosaeg (isiXhosa)
** Sothoeg an norzh (sepedi pe Sesotho sa Leboa)
** Swatieg (siSwati)
* Kornôg Afrika
** Ngoumbeg (Ngumba) (Kameroun)
** Kakoeg (Kameroun)
** Basaeg (Kameroun)

E brezhoneg ez eo gwell ober dre implijout ar wrizienn hep ar rakger evit sevel anvioù ar yezhoù-se, da skouer *swahilieg* diwar ar wrizienn *swahili*, e swahilieg 'kiswahili' ma'z eo kevatal ar rakger bantouek *ki-* ouzh al lostger keltiek *-eg* eveit envel yezhoù.

## Liammoù diavaez
* Geriadur bantoueg keñver-ouzh-keñver (e saozneg)
* Klasoù-anv er yezhoù bantouek (e galleg)
Gandaeg

Ar **gandaeg** (gandaeg **luganda**) a zo ur yezh vantouek komzet dreist-holl e rannvro Bouganda en Ouganda gant ouzhpenn 3 milion a dud. Ouzhpenn-se e vez komzet gant 100.000 den all evel eil yezh. Saozneg eo yezh ofisiel Ouganda, met ar gandaeg eo an eil yezh muiañ komzet war e lerc'h ha kelennet e vez e skolioù kentañ-derez zo.

Evel en holl yezhoù bantouek e vez renket an anvioù-kadarn e *klasoù* hag implijet e vez rakgerioù a ziskouez e peseurt klas e rank bezañ renket ar ger-mañ-'r-ger, da skouer : 

* *mu* - den (unander); *muganda* = un den eus Ganda (ur *gandaad*)
* *bu* - bro; *buganda* = bro ar C'handaed (*Bro-C'handa*)
* *lu* - yezh; *luganda* = yezh ar C'handaed (*gandaeg*)

Setu perak eo gwelloc'h ober gant *gandaeg* e brezhoneg diwar ar ger gandaeg *luganda* eget ober gant ar ger *lougandeg* da skouer.

## Gwelet ivez
* Yezhoù bantouek

## Liammoù diavaez
* Lech'ienn diwar-benn ar gandaeg
* Geriadur gandaeg
* Geriadur gandaeg-saozneg
Tchitcheweg

Ur yezh vantouek eo an **tchitcheweg** (**chichewa** pe **chinyanja**) komzet e vez dreist-holl e kreiz su-kreiz Afrika met ivez e Mozambik, Zambia hag e Zimbabwe.

Gant ar saozneg ez eo an tchitcheweg unan eus div yezh ofisiel Malawi.

## Gwelet ivez:
* Yezhoù bantouek

## Liammoù diavaez:

* Lec'hienn diwar-benn an tchitcheweg
Tswaneg

Unan eus 11 yezh ofisiel Suafrika eo an **tswaneg** (tswaneg *setswana*). Ur yezh vantouek eo, komzet gant tro-dro da 4 milion a dud en holl. Yezh vroadel Botswana an hini eo ivez e lec'h ma ra an darn vrasañ eus ar boblañs ganti, daoust ha m'emañ an darn vrasañ eus ar gomzerion o chom e Suafrika. Kavet e vez tud a gomz tswaneg ivez e Zimbabwe ha Namibia.

A-raok ma voe lakaet fin d'an apartheid e talveze an tswaneg da yezh ofisiel bantoustan Bophuthatswana e Suafrika.

Liammet-strizh emañ ouzh sothoeg an norzh ha sothoeg ar Su.

## Gwelet ivez
* Yezhoù bantouek

#### Liammoù diavaez
* ''Ethnologue''
* OpenOffice e tswaneg
Choneg

Ur yezh vantouek eo ar **choneg** (choneg *chiShona*), komzet gant tro-dro da 6.225.000 milion a dud e Zimbabwe (80% eus ar boblañs) e-lec'h m'emañ unan eus an teir yezh ofisiel a-gevret gant ar saozneg hag an ndebeleg. Komzet e vez ivez e Mozambik, Zambia ha Botswana. En holl ez eus tro-dro da 7 milion a dud a ra gant ar choneg. 

## Gwelet ivez
* Yezhoù bantouek

## Liammoù diavaez
* ''Ethnologue''
* Geriadur choneg - saozneg
Tsongeg

Ur yezh vantouek eo ar **tsongeg**, komzet gant tro-dro da 1.646.000 a dud e Suafrika e-lec'h m'emañ unan eus an 11 yezh ofisiel . Komzet e vez ivez gant 1,5 milion a dud e Mozambik, 19.000 e Bro-Swazi ha 5.000 e Zimbabwe.

**[[Pater noster]]** in Tsonga:

:Tata wa hina la nge matilweni,
:vito ra wena a ri hlawuleke;
:a ku te ku fuma ka wena;
:ku rhandza ka wena a ku endliwe misaveni,
:tanihi loko ku endliwa tilweni.
:U hi nyika namuntlha vuswa bya hina bya siku rin'wana ni rin'wana;
:u hi rivalela swidyoho swa hina,
:tanihi loko na hina hi rivalela lava hi dyohelaka;
:u nga hi yisi emiringweni,
:kambe u hi ponisa eka Lowo biha,
:Amen.

## Gwelet ivez
* Yezhoù bantouek

#### Liammoù diavaez
* ''Ethnologue''
16 Gwengolo

## Darvoudoù
* 1848 : dizoloet Hyperion, unan eus adplanedennoù Sadorn.
* 1943: bombezadegoù gant nijerezioù B-17 eus ar *1st Bombardment Division* (United States Army Air Forces) e Naoned, 1 100 den nann-soudard a voe lazhet ha 400 savadur a voe distrujet razh; 80 bombezenn e Sant-Ervlan, 35 bombezenn e Reudied, 185 bombezenn e Kerwall; bombezet nijva Kervegon ivez.
* 1976 : digoradur ur skol-vamm gatalanek gant La Bressola e Katalonia an Norzh.
* 2018 : gant 9 126 poent e pil an atletour gall Kevin Mayer rekord ar bed an dekatlon e Talence (Gironde, Frañs).

## Ganedigezhioù
* 1386 : Herri V, roue Bro-Saoz adalek 1413 betek e varv (1422).
* 1507 : Jiajing, Impalaer Sina.
* 1810 : Édouard Verreaux, dastumer, naturour hag evnoniour gall.
* 1835 : Howard Saunders, den a aferioù hag evnoniour breizhveuriat.
* 1897 : Georges Bataille, skrivagner gall.
* 1898 : Nicolas Borouchowitz, mestrc'hoarier echedoù belgiat.
* 1922 : Mouloudji, aktour, kaner-sonaozer ha livour gall.
* 1925 :
** B.B. King, gitarour, sonaozer ha kaner blues stadunanat.
** Charles Haughey (*Cathal Ó hEochaidh*), politikour ha den-Stad iwerzhonat.
* 1927 : Peter Falk, aktour.
* 1936 : Anne Doat, komedianez c'hall
* 1948 : Kenney Jones, soner taboulin saoz, bet ezel eus ar strolladoù Small Faces, Faces ha The Who.

## Marvioù

* 1345 : Yann IV, Dug Breizh (1295-1345).
* 1701 : Jakez II (Bro-Saoz) (anvet Jakez VII Bro-Skos ivez), roue Bro-Saoz ha Skos.
* 1890 : Louis Le Prince, ijiner ha kimiour gall, bet krouet kentañ film berr mut (*[[Roundhay Garden Scene]]*) gantañ e 1888.
* 1973 : Victor Jara, barzh ha kaner chileat.
* 1977 : Maria Callas, kanourez c'hresian.
* 1980 : Jean William Fritz Piaget, psikologour suis evit ar vugale.
* 2009 : Mary Travers, kaner-sonaozerez, unan eus izili an triad kanerien stadunanat Peter, Paul and Mary.
* 2012 : François Dilasser, livour ha gwerour breizhat.

## Lidoù

Sant an deiz : Sant Dider
* Iliz katolik roman
** Sant Korneli, pab hag eskob Roma ha sant Kiprian, eskob Kartada, merzheriet e Roma (✝ 3re kantved)
** Sant Ninian, abad hag abostol kentañ e Bro-Skos, diazezer abati Whitehorn (✝ 4vet kantved)
** Santez Edith, leanez saoz, merc'h ar roue Edgar a Vro-Saoz (✝ 984)
** Dedi Iliz-Veur Sant-Brieg
17 Gwengolo

## Darvoudoù
* 1789: dizoloet Mimas, unan eus adplanedennoù Sadorn, gant William Herschel.
* 1939: aloubet Polonia gant al Lu Ruz.
* 1940: e Sant-Jakez-al-Lann eo fuzuilhet Marcel Brossier, mekanikour anezhañ, evel tarver ; ar merzher kentañ en Il-ha-Gwilen an hini eo.

## Ganedigezhioù
* 879 : Charlez III, roue Bro-C'hall.
* 1550 : Paol V, pab.
* 1743 : Nicolas de Condorcet, prederour, matematikour ha politikour gall.
* 1752 : Louis Coudé du Foresto, eilamiral ha politiker.
* 1797 : Heinrich Kuhl, loenoniour ha naturour alaman.
* 1871 : Edgar Maxence, livour gall.
* 1903 : George Koltanowski, meurc'hoarier echedoù belgiat-stadunanat.
* 1915 : Frañseza Kervendal, skrivagnerez vrezhonek.
* 1957 : Michel Jadoul, mestrc'hoarier echedoù belgiat.
* 1962 : Xu Jun, mestrc'hoarier echedoù sinaat.
* 1968 : Akhenaton (Philippe Fragione), rapper gall.

## Marvioù
* 1665 : Fulup IV Spagn, roue Bro-Spagn.
* 1836 : Antoine Laurent de Jussieu, bevoniour gall.
* 1863 : Alfred de Vigny, barzh gall.
* 1936 : Henry Louis Le Chatelier, kimiour gall.
* 1994 : Karl Popper, prederour aostrian.
* 2012 : Édouard Leclerc, saver ar stalioù bras Leclerc.
* 2021 : Abdelaziz Bouteflika, prezidant Aljeria eus 1999 da 2019.

## Lidoù
Sant an deiz : Sant Urfol
* Iliz katolik roman
** Sant Rodin, abad iwerzhonat e Beaulieu e-kichen Verdun (Champagn), († VIvet kantved)
** Sant Lambert, eskob Maastricht (Izelvroioù) († 705)
** Santez Hildegard, abadez Disibodenberg (Bro-Alamagn) ha skiantourez, († 1179)
** Sant Roparzh Bellarmino, jezuist, feizoniour, kardinal hag arc'heskob, saver katekiz, († 1621)
Ngoumbeg

Ur yezh vantouek eo an **ngoumbeg** (*ngumba*) komzet gant 70.000 e su Kameroun hag a-hed an arvor war ar vevennn gant Ginea ar C'heheder. 

Ur yezh gant tonennoù eo an ngoumbeg, hag evel an holl yezhoù bantouek e renk an anvioù-kadarn e *klasoù*. Nemet c'hwec'h klas-anv a-seurt-se van e ngoumbeg avat.

## Gwelet ivez
* Yezhoù bantouek
Gikouyoueg

Ur yezh vantouek eo **gikouyoueg** (pe **gĩkũyũ**) komzet gant tro-dro da 6 milion a dud (22% eus ar boblañs) e Kenya etre Nyeri ha Nairobi. 

Ar gikouyoueg a zo unan eus ar pemp yezh e skourr ar yezhoù tagitchouek (pe *thagichu*) komzet eus Kenya betek Tanzania.

Teir rannyezh gikouyouek pennañ ez eus: an ndieg e Kirinyaga, ar gitchougoueg (pe *gichugu*) e Muranga hag ar matireg (pe *mathira*) e Nyeri.

## Gwelet ivez:

* Yezhoù bantouek

## Liammoù diavaez:

* ''Ethnologue'' entry
* Gĩkũyũ Mirdi ar Yezhoù
* https://web.archive.org/web/20110519050831/http://lang.nalrc.wisc.edu/nalrc/resources/press/brochures/kikuyu.pdf
Basaeg

Ur yezh vantouek eo ar **basaeg** komzet gant 230.000 den e Kameroun e Proviñs ar C'hreiz ha Proviñs an Arvor.

## Gwelet ivez:

* Yezhoù bantouek

## Liammoù diavaez:

* ''Ethnologue''
Kongoeg

Ur yezh vantouek eo ar **c'hongoeg** (kongoeg: *kikongo*) komzet gant tro-dro da 9 milion a dud (2 vilion anezhe evel eil yezh) e Republik Demokratel Kongo, Republik Kongo hag Angola. 

Gwechall e veze implijet evel ul lingua franca e kalz eus kornôg Afrika. Yezh meur a sklav bet gwerzhet e Amerika an hini e oa hag abalamour da se e vez kavet c'hoazh un nebeud tud a ra ganti e San Salvador ha Kuba ha diazez ar goullaheg (*gullah*) ez eo ivez. 

## Gwelet ivez
* Yezhoù bantouek 

## Liammoù diavaez

*Geriadur kongoeg-saozneg
Sogaeg

Ur yezh vantouek eo ar **sogaeg** (sogaeg: *lusoga*) komzet gant tro-dro da 1.500.000 den e Bousoga (Ouganda). 

## Gwelet ivez
* Yezhoù bantouek 

## Liammoù diavaez
* ''Ethnologue''
Boukousoueg

Ur yezh vantouek eo ar **boukousoueg** (boukousoueg: *lubukusu*) komzet e kornôg Kenya. Ur yezh luhyek an hini eo, met tostoc'h eo neoazh d'ar gisoueg (*bagisu*) masabeg (*bamasaaba*) komzet e reter Ouganda.

Teir rannyezh pennañ ez eus: 
* hini an norzh 
* hini an c'hornôg 
* hini ar reter 

## Gwelet ivez
* Yezhoù bantouek

## Liammoù diavaez
*''Ethnologue''
Yezhoù amtek-mousek

Ur familh-yezhoù eo ar **yezhoù amtek-mousek**, enni div yezh komzet e Proviñs Sandaon e Papoua-Ginea Nevez, an amteg hag ar mouseg.

Daoust ma'z eus ul liamm-familh etre an div yezh-se ne c'hell ket an dud a gomz an eil kompren an dud a ra gant eben.

N'eus liamm ebet etre ar familh-yezhoù-mañ hag ar yezhoù all komzet tro-war-dro.
Yezhoù youmek-kotchimek

Ur familh-yezhoù eo ar **yezhoù youmek-kotchimek** (*Yuman-Cochimí*) enni 11 yezh komzet Kalifornia-Izel, e hanternoz Sonora e Mec'hiko, e kreisteiz Kalifornia hag e mervent Arizona er Stadoù Unanet. 

Setu penaos e vez isrannnet ar yezhoù er familh-mañ:

I. *Yezhoù kotchimek*
: 1. **[[Kotchimeg]]** (*cochimí*) (yezh varv)

II. *Yezhoù youmek*
: A. Youmeg Delta Kalifornia
:: i. Diegenheg (*diegueño*)
::: 2. **[[Ipaieg]]** (*diegenheg an norzh*)
::: 3. **[[Kumeyayeg]]** (*diegenheg ar reter*)
::: 4. **[[Tipaieg]]** (*diegenheg ar su*)
:: ii. Youmeg an Delta
::: 5. **[[Kokopeg]]** (*cocopa*)
: B. Youmeg ar Stêr
:: 6. **[[Ketcheg]]** (*quechan*, *kwtsan*)
:: 7. **[[Marikopep]]**
:: 8. **[[Moc'haveg]]** (*mojave*, *mohave*)
: C. Paieg
:: 9. **[[Paieg an norzh]]** (*youmeg an norzh*)
:: 10. **[[Paipaieg]]** (*akwa’ala*)
: D. Kiliweg
:: 11. **[[Kiliweg]]**
Taolenn an izotopoù (klok)

En taolennoù-mañ emañ holl izotopoù anavezet an elfennoù kimiek, renket hervez o niver atomek war gresk a gleiz da zehoù, ha gant un niver a neutronoù war gresk eus an nec'h d'an traoñ. Meneget eo an hanter-vuhez gant liv diadreñv log pep izotop (sellit ouzh an alc'hwez amañ a-zehoù). Bordoù livet a ziskouez hanter-vuhez stadoù an izomer nukleel stabilañ.

Evit gwelet ar memes taolenn a-dammoù aesaoc'h da lenn, sellit ouzh Taolenn an izotopoù (rannet).

Dont a ra an titouroù en taolennoù eus ar Brookhaven National Laboratory (titouroù diwar-benn ~3000 nuclid a vo kavet eno).
7 Gwengolo

## Darvoudoù
* 1191 : Trede kroaziadeg : trec’h eo soudarded Richarzh Iañ (Bro-Saoz) war armeoù Saladin en Emgann Arsuf.
* 1254 : Degouezhout a ra Loeiz IX (Bro-C'hall) e Pariz, distro eus ar Seizhvet kroaziadeg.
* 1303 : lakaet harz war ar pab Bonifas VIII en Agnani (Italia).
* 1341 : Barnadenn Conflans : ar roue gall Fulup VI a ziskleir eo Charlez Bleaz an hini eo gwir Zug Breizh, ha setu kroget Vrezel Hêrezh Breizh .
* 1646 : penn-kentañ Seziz Dukark (1646).
* 1757 : Emgann ar Moys (Brezel Seizh Vloaz). 
* 1812 : Emgann ar Moskva.
* 1821 : savet eo Kevre Kolombia Vras en hanternoz Suamerika, gant Simón Bolívar da brezidant.
* 1822 : Brazil dizalc'h diouzh Portugal.
* 1855 : Emgann Malakoff etre al luioù gall ha rusian e-kerzh Brezel Krimea.
* 1863 : degouezhout a ra ar c'hentañ tren en tiez-gar Sant-Brieg, Gwengamp ha Kemper.
* 1886 : dilezet e c'halloudoù gant Aleksandr Iañ (Bulgaria).
* 1940 :
** sinet eo Emglevioù Craiova etre Bulgaria ha Roumania.
** krog eo ar Blitz gant al Luftwaffe (aerlu alaman) ouzh ar Rouantelezh Unanet.
* 1953 : aet Nikita Khrouchtchev da gentañ sekretour Strollad Komunour an Unaniezh Soviedel.

## Ganedigezhioù
* 1533 : Elesbed Iañ (Bro-Saoz), rouanez Bro-Saoz hag Iwerzhon adalaek 1558 betek he marv.
* 1703 : Augustin-Marie Poullain-Duparc, gwiraour arbennikaet war ar Gwir breizhek.
* 1707 : Georges-Louis Leclerc, comte de Buffon, bevoniour ha jedoniour gall.
* 1726 : François Philidor, sonaozour ha mestrc'hoarier echedoù gall.
* 1842 : Johannes Zukertort, mestrc'hoarier echedoù poloniat.
* 1866 : Tristan Bernard, skrivagner gall.
* 1875 : Tangi Malmanche, skrivagner breizhat.
* 1895 : Jacques Vaché, mignon da André Breton, skrivagner gall.
* 1901 : Yann Sohier, skolaer ha difenner ar brezhoneg er skol.
* 1909 : Elia Kazan, filmaozer, leurenner c'hoariva ha skrivagner stadunanat.
* 1930 : Baldoen Iañ, Roue Belgiz.
* 1936 : Buddy Holly, gitarour ha kaner-sonaozer Rock 'n' roll stadunanat.
* 1949 : Gloria Gaynor, kanourez stadunanat.
* 1963 : Joël Bruneau, politikour norman.

## Marvioù
* 1151 : Jafrez V (*Geoffroy le Juste* ha *Geoffroy Plantagenêt* e lesanvioù), kont Anjev, diazezer tierniezh ar Plantagenêts.
* 1559 : Robert Estienne, mouller gall.
* 1566 : Suleiman ar Meurdezus, 9 sultan an Impalaeriezh otoman.
* 1873 : Jules Verreaux, evnoniour ha louzawour gall.
* 1962 : Karen Blixen, skrivagnerez dan
* 1984 : Liam O'Flaherty pe *Liam Ó Flaitheartaigh* en iwerzhoneg, skrivagner iwerzhonat.
* 1997 : Mobutu Sese Seko, eil prezidant Republik Demokratel Kongo.
* 1978 : Keith Moon, soner taboulin saoz, ezel eus ar strollad The Who.

## Lidoù
* er Relijion gatolik :
** Sant Gorun ;
* Brazil : Devezh an dizalc'hiezh (1822).
5 Gwengolo

## Darvoudoù
* 1379 : penn-kentañ Emsavadeg ar c'hebell gwenn e Gent.
* 1634 : penn-kentañ Emgann Nördlingen (1634) (Brezel Tregont Vloaz).
* 1661 : lakaet ez eus harz war Nicolas Fouquet gant D'Artagnan.
* 1666 : dibenn Tan-gwall bras Londrez goude tri devezh. Distrujet ez eus 10 000 savadur e kêr-benn Bro-Saoz.
* 1695 : kodianañ a ra ar C'hallaoued e Seziz Namur (1695) (Brezel an Nav Bloaz).
* 1698 : savet ez eus tailhoù war ar re varvek gant Pêr Iañ (Rusia) !
* 1725 : eured Loeiz XV (Bro-C'hall) ha Maria Leszczyńska e Fontainebleau.
* 1774 : penn-kentañ ar C'hentañ Kendalc'h kevandirel e Philadelphia.
* 1781 : Emgann bae Chesapeake.
* 1798 : deuet eo ar c'hoñje da vezañ ret dre al Lezenn Jourdan-Delbrel.
* 1800 : kouezhañ a ra Malta etre daouarn morlu Breizh-Veur, goude bezañ bet aloubet ur pennadig gant soudarded c’hall Napoleon Iañ.
* 1903 : dalc'het eo c'hwec'hvet kendalc'h Kevredigez Broadel Breiz e Lesneven : dibabet eo ar vBro goz ma zadou evel kan broadel Breizh d'an degouezh-mañ.
* 1915 : Emgann Kefken war ar Mor Du.
* 1915 : penn-kentañ Kuzuliadeg Zimmerwald (Suis).
* 1940 : eured Jean-Louis Barrault ha Madeleine Renaud.
* 1946 : *[[Emglev Gruber-De Gasperi]]* etre Aostria hag Italia, war statud emrenerezh Su Tirol.
* 1967 : skignet eo ar stirad skinwel saoznek *[[The Prisoner]]* war CTV Television Network evit ar wech kentañ.
* 1972 : drouklazhet ez eus izili eus skipailh olimpek Israel e München (Alamagn) da-geñver  C'hoarioù olimpek hañv 1972.
* 1997 : dilennet eo Aten gant Poellgor etrebroadel olimpek bodet e Lausanne evit degemer an  C'hoarioù Olimpek hañv e 2004.

## Ganedigezhioù
* 1187 : Loeiz VIII (Bro-C'hall), roue Bro-C'hall.
* 1638 : Loeiz XIV (Bro-C'hall), roue bro-C'hall ha Navarra adalek 1643 betek e varv.
* 1704 : Maurice Quentin De La Tour, poltredour gall.
* 1731 : Charles Cornic du Chesne, marc'hadour ha kourser breizhat.
* 1735 : Johann Christian Bach, ograour ha sonaozer alaman.
* 1774 : Caspar David Friedrich, kentañ livour romantel alaman.
* 1791 : Giacomo Meyerbeer, sonaozour alaman.
* 1886 : Joseph Cadic, maer Noal-Pondi ha kannad ar Mor-Bihan e Kambr an deputeed e Noal-Pondi.
* 1905 : Maurice Challe, nijer ha jeneral gall hag en devoa kemeret perzh e putsch ar jeneraled en Aljer e 1961.
* 1927 : Pierre-Yves Moign, sonaozour ha kelenner sonerezh breizhat.
* 1942 : Werner Herzog, aktour ha filmaozer alaman.
* 1946 : Freddie Mercury, kaner-sonaozer saoz, ezel eus ar strollad Queen.
* 1978 : Zhang Zhong, mestrc'hoarier echedoù sinaat.

## Marvioù
* 1201 : Konstanza, Dugez Breizh.
* 1803 : Pierre Choderlos de Laclos, milour ha skrivagner gall.
* 1838 : Charles Percier, kinklour ha tisavour gall.
* 1857 : Auguste Comte, prederour gall.
* 1914 : Charles Péguy, barzh, skridarnodour ha skrivagner gall.
* 1970 : Jochen Rindt, blenier kirri-tan redek aostrian.
* 1983 : Bernard Lancret, aktour (c'hoariva ha sinema) gall.
* 1997 : Mamm Tereza, leanez katolik.

## Lidoù
Sant an deiz : Sant Koneg
* Iliz katolik roman
** Sant Bertin, manac'h e Luxeuil hag eil abad abati Sant-Omer († 709)

## Notennoù ha daveennoù
4 Gwengolo

## Darvoudoù
* 1346 : penn-kentañ Seziz Calais (1346) (Brezel Kant Vloaz).
* 1774 : kavet eo Kaledonia-Nevez gant an ergerzher saoz James Cook.
* 1781 : krouidigezh Los Angeles e Kalifornia, gant ur strollad trevadennerien spagnol.
* 1797 : Taol-stad Fructidor.
* 1843 : beuzadenn Léopoldine Hugo (merc'h Victor Hugo) ha Charles Vaquerie (he gwaz) e Villequier (Seine-Maritime a-vremañ).
* 1870 : embannet eo an Trede Republik c'hall e Pariz.
* 1886 : daskor Geronimo, penn an Apacheed.
* 1911 : tapet rekord ar bed an uhelder (3 950 m) gant ar nijer gall Roland Garros goude dibradañ diouzh traezhenn Kankaven.
* 1914 : penn-kentañ Emgann Grand Couronné (Meurthe-et-Moselle).
* 1943 : lazhet eo Yann Bricler gant an Harzerezh e Kemper.
* 1972 : tapet eo e 7 medalenn aour gant ar neuñver amerikan Mark Spitz en ur ober ar memes olimpiadenn ( C'hoarioù olimpek hañv 1972 e München.
* 2012 : digoret ez eus teir skol Diwan nevez e Naoned, Pornizh ha Landivizio.

## Ganedigezhioù
* 1241 : Alesant III (Bro-Skos), roue Skos adalek 1249 betek e varv.
* 1563 : Wanli, 13 Impalaer Sina Tierniezh Ming.
* 1768 : François-René de Chateaubriand, skrivagner gallek.
* 1775 : Yann-Frañsez ar Gonideg, yezhour ha geriadurour brezhonek.
* 1824 : Anton Bruckner, ograour ha sonaozour aostrian.
* 1861 : Erwan Vertou, skrivagner ha drouiz.
* 1891 : Fritz Todt, ijinour alaman nazi.
* 1892 : Darius Milhaud, aozour sonerezh klasel gall.
* 1896 : Antonin Artaud, aktour ha barzh gallek.
* 1908 : Dita Parlo, aktourez sinema alaman.
* 1912 : Bernard Lancret, aktour (c'hoariva ha sinema) gall.
* 1928 : Dominique Colonna, melldroader etrebroadel gall.
* 1981 : Beyoncé Knowles, kanerez stadunanat.

## Marvioù
* 1709 : Jean-François Regnard, skrivagner ha dramaour gall.
* 1784 : César-François Cassini, steredoniour ka kartennour gall.
* 1907 : Edvard Grieg, sonaozer norvegiat.
* 1946 : Régis-Marie-Joseph de l'Estourbeillon de la Garnache, kannad mirelour ar Mor-Bihan, saver Kevredigezh Broadel Breizh.
* 1963 : Robert Schuman, politikour gall.
* 1965 : Albert Schweitzer, mezeg ha misioner eus Elzas, tapet gantañ Priz Nobel ar Peoc'h.
* 1989 : Georges Simenon, skrivagner gallek eus Belgia.
* 1995 : Edmond Jouhaud, jeneral en aerlu gall hag unan eus pennoù putsch ar jeneraled en Aljer.
* 2020 : Annie Cordy, kanerez c'hallek eus Belgia.

## Lidoù
Sant an deiz : Sant Berin
* Iliz katolik roman
** An Uheldad Moizez a embann an Dek Gourc'hemenn war Menez Sinai 
** Sant Marino, bener-mein ha diagon italiat, penitiour war al lec'h ma voe savet ar gêr ha republik San Marino, (m. IVvet kantvet)
6 Gwengolo

## Darvoudoù
* 1522 : ar *Victoria*, unan eus listri Fernão de Magalhães, a erru e Sanlúcar de Barrameda e Spagn, goude bezañ graet tro ar bed.
* 1620 : loc'het al lestr Mayflower gant e drevadennerien saoz diouzh porzh Plymouth (Bro-Saoz).
* 1778 : Aloubadeg Dominika gant ar morlu gall e-kerzh Brezel dieubidigezh ar Stadoù Unanet.
* 1793 : deroù Emgann Hondschote etre luioù ar Republik C'hall ha reoù ar C'hentañ Kengevreadur.
* 1911 : eil treizhadenn Mor Breizh (etre Bro-Saoz ha Bro-C'hall) kaset da benn gant ar neuñver saoz Thomas William Burgess.
* 1944 : lakaet harz war Youenn Drezen.
* 1966 : penn-kentañ filmañ *[[How I Won the War (film)|How I Won the War]]* gant ar filmaozer amerikan Richard Lester ha John Lennon evel aktour.
* 1968 : Swaziland dizalc’h diouzh ar Rouantelezh Unanet.
* 1991 : gant an Unaniezh Soviedel eo anavezet dizalc’hiezh Estonia, Latvia ha Lituania.
* 1991 : an anv Sant Petersbourg a roer en-dro d’ar gêr eus Rusia a oa bet anvet Leningrad e 1924.
* 1997 : obidoù Priñsez Kembre Diana Spencer en Abati Westminster.

## Ganedigezhioù
* 1757 : Markiz La Fayette, milour ha den-stad gall.
* 1787 : Salvatore Viale, barzh, reizhaouer ha skrivagner korsek.
* 1802 : Alcide Dessalines d'Orbigny, blodegour, ergerzher, naturour ha paleontologour gall.
* 1808 : Abd al-Qadir (Aljeria) pe *Abd el-Kader*, brogarour ha den-Stad eus Aljeria.
* 1813 : John Cassin, evnoniour stadunanat.
* 1874 : Walter Edmond Clyde Todd, evnoniour stadunanat.
* 1884 : Julien Lahaut, kannad komunour ha kadoriad Strollad Komunour Belgia.
* 1900 : Julien Green, skrivagner stadunanat gallek.
* 1913 : Leônidas, melldroader etrebroadel ha gourdoner brazilian.
* 1923 : Pêr II (Yougoslavia), roue diwezhañ Yougoslavia.
* 1943 : Roger Waters, kaner-sonaozer ha soner gitar-boud saoz, unan eus pevar c'hrouer ar strollad Pink Floyd.
* 1957 : José Sócrates, kentañ ministr Portugal.
* 1963 : Geert Wilders, politiker izelvroat.
* 1965 : Christopher Nolan, skrivagner saoznek eus Iwerzhon.
* 1971 : Dolores O'Riordan, kanerez ha sonerez eus Iwerzhon.

## Marvioù
* 1683 : Jean-Baptiste Colbert, politikour ha maodiern gall.
* 1783 : Carlo Antonio Bertinazzi (**Carlin** e anv-teatr), dramaour ha komedian italian.
* 1907 : Sully Prudhomme, barzh gall, tapet Priz Nobel al Lennegezh gantañ e 1901.
* 1976 : Clarice Benini, mestrc'hoarierez echedoù italian.
* 1998 : Akira Kurosawa, filmaozer japanat.
* 2007 : Luciano Pavarotti, tenor italian.
* 2019 : Robert Mugabe, prezidant Zimbabwe.
* 2021 : Jean-Paul Belmondo, aktor gall. 

## Lidoù
* er Relijion gatolik :
** Sant Dogvael
* Swaziland : Devezh an dizalc'hiezh (1968)
Kilo-

**Kilo-**, aroueziet gant **k**, eus ar gresianeg χίλιοι *chilio* "mil", zo ur rakger eus an SI (''Système international d'unités'') a dalv da lieskementiñ an unanenn m'eo lakaet dirazi dre 103, da lavaret eo dre vil (1 000). Da skouer : ur c'hilometr zo mil metr : 1 km = 1 000 m.

Abaoe 1795 e veze implijet ar rakger *kilo-* e galleg, eus ar gresianeg ἑκατόν  *hekatón * "kant". E 1960 e voe degemeret gant ar *Bureau International des Poids et Mesures* (BIPM). 

Paot eo komz eus hedoù gant ar ger kilometr er yezh pemdez, hogen berraet e vez kilogram e "kilo" hepken peurliesañ.

## [[Urzhiataerezh|Stlenneg]]
Er stlenneg e reer gant kilobitoù (kbit) ha kiloeizhbitoù (kB, eus ar saozneg *kilobyte*) ; daou ster zo d'an unanennoù-se, hervez ma vuzulier dre niveroù en diaz 10 (10n) pe en diaz 2 (2n).

An SI a laka ar rakger *kilo-* da dalvezout rik kement ha lieskementiñ dre 1 000 ; neuze, 1 kbit = 1 000 bit hag 1 kB = 1 000 eizhbit (8 000 bit). Ne c'heller neuze implijout ar rakger *kilo-* nemet pa gomzer eus pakadoù 1 000 bit pe 1 000 eizhbit, da skouer evit muzuliañ kas ul liamm etre daou ardivink : ul liamm 900 kbit/s a dreuzkas 900 000 bit dre eilenn, unan 900 kB a dreuzkas  bit/s. En diaz 10 e vez ar c'hementadoù-se.

En diaz 2 eo e vuzulier endalc'h ur bladenn galet pe ment ur restr stlennegel. En degouezh-se e talvez *kilo-* kement ha 1 024 (210) e-lec'h 1 000 (103). Neuze : 1 kilobit = 1 000 bit en diaz 10 ha 1 024 bit en diaz 2 ; 1 kiloeizhbit = 8 000 bit en diaz 10 ha 8 192 bit en diaz 2.

Evit diskoulmañ ar gudenn-se ez eo bet kinniget gant an *International Electrotechnical Commission* (IEC), a-gevret gant an SI, erbediñ ur rummad rakgerioù spesadel ouzh ar stlenneg ; *kibi-* (Ki) eo ar rakger a dalv evit 1 024 : 1 kibibit (Kibi) = 210 bit = 1 0241 bit = 1 024 bit hag 1 kibieizhbit (KiB) = 1 024 eizhbit = 8192 bit.

## Notennoù
Giga

**Giga-**, aroueziet dre **G**, zo ur rakger eus an SI (''Système international d'unités'') a dalv da lieskementiñ un niver bennak dre 109, da lavaret eo dre ur milmilion ; da skouer : 1 G€=  a euroioù.

Eus ar gresianeg γίγας  *gígas * "ramzel" e teu an anv. E 1960 e voe degemeret gant ar *Bureau International des Poids et Mesures* (BIPM). 

## [[Urzhiataerezh|Stlenneg]]
Er stlenneg e reer gant gigabitoù (Gbit) ha gigaeizhbitoù (GB, eus ar saozneg *gigabyte*) ; daou ster zo d'an unanennoù-se, hervez ma vuzulier dre niveroù en diaz 10 (10n) pe en diaz 2 (2n).

An SI a laka ar rakger *giga-* da dalvezout rik kement ha lieskementiñ dre ur milmilion ;  neuze, 1 Gbit = 1 milmilion a vitoù hag 1 MB = 1 milmilion a eizhbitoù (8 milmilion a vitoù). Ne c'heller neuze implijout ar rakger *giga-* nemet pa gomzer eus pakadoù 1 milmilion a vitoù pe 1 milmilion a eizhbitoù, da skouer evit muzuliañ kas ul liamm etre daou ardivink : ul liamm 1 Gbit/s a dreuzkas  bit dre eilenn, unan 5 GB a dreuzkas  bit/s. En diaz 10 e vez ar c'hementadoù-se.

En diaz 2 eo e vuzulier endalc'h ur bladenn galet pe ment ur restr stlennegel. En degouezh-se e talvez *giga-* kement ha  (230) e-lec'h  (109). Neuze : 1 Gbit =  bit en diaz 10 ha  bit en diaz 2 ; 1 GB =  bit en diaz 10 ha  bit en diaz 2.

Evit diskoulmañ ar gudenn-se ez eo bet kinniget gant an *International Electrotechnical Commission* (IEC), a-gevret gant an SI, erbediñ ur rummad rakgerioù spesadel ouzh ar stlenneg ; *gibi-* (Gi) eo ar rakger a dalv evit *giga-* er stlenneg ; eus gibibitoù (Gibit) ha gibieizhbitoù (GiB) e komzor neuze.

## Notennoù
Yezhoù aymarek

Ur familh-yezhoù eo ar **yezhoù aymarek**, komzet e Su Amerika. Isrannet e vez ar yezhoù renket er familh-mañ etre re ar c'hreiz (pe **[[aymareg]]**), komzet gant tro-dro da 2,2 vilion a dud en holl (1,7 milion e Bolivia, 350&nbsp;000 e Perou hag ar peurrest e Chile hag Arc'hantina) ha re ar c'hreisteiz pe **[[c'hakaroueg]]** (*jaqaru*), komzet gant 2&nbsp;000 den e su Perou, hag a vefe ur yezh en hec'h-unan evit tud zo.
Yezhoù komekrudek

Implijet e vez an termen *yezhoù komekrudek* evit ober dave d'un nebeud yezhoù a greder emaint liammet kenetreze, ha komzet gwechall e kreisteiz Teksas hag e hanternoz Mec'hiko a-hed ar stêr Rio Grande. 

Marv eo an holl yezhoù er familh-mañ hiziv ha n'anaouer ket re vat nag ar yezhoù o-unan nag an dud a rae gante.

Setu an teir yezh komekrudek:

# **Komekrudeg** (*comecrudo*, *mulato*, *carrizo*)
# **Garzeg**
# **Mamoulikeg** (*mamulique*)
Yezhoù kousek

Ur familh-yezhoù ar **yezhoù kousek** (saozneg **Coosan**) enni div yezh komzet e kreisteiz aodoù Oregon (Stadoù Unanet). Marv int o-div hiziv, tost-tre an eil d'eben:

: 1. **[[Haniseg]]**
: 2. **[[Miloukeg]]** (*Lower Coquille*)

Mervel a reas komzerez diwezhañ an haniseg, Martha Johnson, e 1972 hag hini an miloukeg, Annie Miner Peterson, e 1939.

## Liammoù diavaez
*Lec'hienn ar meuriadoù Kous, Oumpkwa Uhel ha Siouslaw
*Yezhoù Oregon - ar c'houseg
Aymareg

__NOTOC__

An **aymareg** zo ur yezh komzet gant ouzhpenn ur milion a dud e Bolivia (1,2 milion a dud), e Perou (300 000 a dud), e Chile (50 000 a dud) hag en Arc'hantina (10 000 a dud).

Unan eus yezhoù ofisiel Bolivia ha Perou eo.

Meur a yezhonour a gav dezhañ emañ liammet an aymareg ouzh ur yezh amezek, ar c'hetchwaeg (*quechua* pe *runa simi*), met n'eo ket gwall sklaer al liamm-familh-se. 

## Lizherenneg

### Mellad kentañ [[Disklêriadur hollvedel gwirioù mab-den]] en aymareg
::**Taqpach jaqejh khuskat uñjatatäpjhewa munañapansa, lurañapansa, amuyasiñapansa, ukatwa jilani sullkanípjhaspas ukham uñjasipjhañapawa.**
::*Dieub ha par en o dellezegezh hag o gwirioù eo ganet an holl dud. Poell ha skiant zo dezho ha dleout a reont bevañ an eil gant egile en ur spered a genvreudeuriezh.*

## Liammoù diavaez
*  ''Ethnologue''
*  Aymara.org
* Geriadurioù aymareg-saozneg, aymareg-spagnoleg

## Notennoù
Peta

**Peta-**, aroueziet dre **P**, zo ur rakger eus an SI (''Système international d'unités'') a dalv da lieskementiñ un niver bennak dre 1015 (), da lavaret eo ur milion a vilmilionoù.

Eus ar gresianeg πέντε *pente * "pemp" e teu an anv, en abeg d'ar gevatalenn 1015 = 1 0005 . E 1975 e voe degemeret gant ar *Bureau International des Poids et Mesures* (BIPM). 

## Notennoù
Zetta

**Zetta-**, aroueziet dre **Z**, zo ur rakger eus an SI (''Système international d'unités'') a dalv da lieskementiñ un niver bennak dre 1021 (), da lavaret eo 1 000 milmilion a vilmilionoù.

Eus al latin *septem* "seizh" e teu an anv, en abeg d'ar gevatalenn 1021 = 1 0007 ; « z » zo bet dibabet da arouez abalamour ma 'z eo « s » arouez an eilenn. E 1991 e voe degemeret gant ar *Bureau International des Poids et Mesures* (BIPM). 

## Notennoù
Kechuaeg

Ur yezh komzet e Suamerika eo ar **c'hechuaeg** (kechuaeg: **runa simi**; **runa**, "pobl" + **simi**, "genoù; komz"). Peurliesañ e vez renket e-touez ar yezhoù aymarek met n'eo ket ken sklaer-se al liamm-familh-se. 

Gwechall-gozh e veze anezhi yezh Impalaeriezh an Inkaed hag hiziv e vez komzet c'hoazh e meur a doare tost pe dostoc'h gant tro-dro da 9.6 milion a vammyezherien ha 4 milion a dud all e su Kolombia, en Ecuador, e Perou hag e Bolivia a-bezh, e gwalarn Arc'hantina hag e norzh Chile. E-touez an holl yezhoù komzet gant pobloù orin Amerika eo ar c'hechuaeg an hini gant ar muiañ a dud a ra ganti. 

Div rannyezh pennañ zo :

Kechuaeg I pe *waywacheg* (*waywash*) komzet e kreiz Perou. Disheñvel-tre e c'hell bezañ pep yezh er skourr-mañ an eil diouzh eben.

Kechuaeg II pe *wanpouneg* (*wanp'una*), isrannet d'he zro e tri skourr: Kechuaeg younkayek (lec'hioù 'zo eus Perou); Kechuaeg an norzh (*quichua* pe *runa shimi*) (dreist-holl e Kolombia hag Ecuador); Kechuaeg ar su (Perou, Bolivia, Arc'hantina ha Chile). Homañ eo an doare-yezh pouezusañ dre ma vez komzet gant ar muiañ a dud hag a-drugarez da live sevenadurel an dud a ra gantañ.

Tost da 30% eus an holl c'herioù implijet er c'hechuaeg a-vremañ a zeu eus ar spagnoleg ha ken don eo bet levezon ar yezh-se warni ma'z eo bet degemeret ganti fonemennoù estren ( f, b, d, g).

## Gwelet ivez
* Yezhoù aymarek

## Liammoù diavaez

* Geriadur kechuaeg
* Kentelioù kechuaeg
* Kentelioù kechuaeg 
* Geriadur kechuaeg-saozneg
* Geriadur kechuaeg Ecuador - saozneg
Santi-

**Santi-**, aroueziet gant **c**, zo ur rakger eus an SI (''Système international d'unités'') a dalv da lieskementiñ an unanenn m'eo lakaet dirazi dre 10-2, da lavaret eo dre 0,01. Rannañ dre gant (100) eo ivez.

Abaoe 1795 e veze implijet ar rakger *centi-* e galleg, eus al latin *centum * "kant". E 1960 e voe degemeret gant ar *Bureau International des Poids et Mesures* (BIPM). 

## Notennoù
Zepto

**Zepto-** (aroueziet dre **z**) zo ur rakger eus an SI (''Système international d'unités'') a dalv da lieskementiñ un niver bennak dre 10-21, da lavaret eo dre .

Eus al latin *septem* "seizh" e teu an anv *zepto* peogwir ez eo kevatal al lieskementer-se da 1/10007 ; al lizherenn « z » zo bet dibabet da gemer lec'h an « s » latin evit mirout na vefe meur a unanenn aroueziet gant al lizherenn-se en SI. Degemeret e voe e 1991.

## Notennoù
Yocto

**Yocto-** (aroueziet dre **y**)  zo ur rakger eus an SI (''Système international d'unités'') a dalv da lieskementiñ un niver bennak dre 10-24, da lavaret eo dre .

Eus al latin *octo* "eizh" e teu an anv *yocto* peogwir ez eo kevatal al lieskementer-se da 1/1000-8 ; al lizherenn « y » zo bet ouzhpennet d'ar ger latin evit ma ne vefe ket aroueziet ar rakger gant al lizherenn « o », a c'hellfe bezañ droukvesket gant ar sifr 0. Degemeret e voe e 1991.

## Notennoù
Femto-

**Femto-**, aroueziet gant **f**, zo ur rakger eus an SI (''Système international d'unités'') a dalv da lieskementiñ an unanenn m'eo lakaet dirazi dre 10-15, da lavaret eo dre .

Eus an daneg *femten* "pemzek" e teu an anv, a voe degemeret e 1964. 

## Notennoù
Mikro-

**Mikro-**, aroueziet dre al lizherenn c'hresianek **µ**, ''mu'', zo ur rakger eus an SI (''Système international d'unités'') a dalv da lieskementiñ an unanenn m'eo lakaet dirazi dre 10-6, da lavaret eo dre ur vilionvedenn (). Rannañ dre 1 milion eo ivez. Da skouer : ar mikrometr zo ur vilionvedenn eus ar metr : 1 µm =  m = 1 m /  hag un hed  µm = 1 m.

Abaoe 1873 e veze implijet ar rakger *micro-* e galleg, eus ar gresianeg μικρός *mikrós* "bihan". E 1960 e voe degemeret gant ar *Bureau International des Poids et Mesures* (BIPM). 

## Notennoù
Atto

**Atto-** (aroueziet dre **a**) zo ur rakger eus an SI (''Système international d'unités'') a dalv da lieskementiñ un niver bennak dre 10-18, da lavaret eo dre .

Eus an daneg *atten* "triwec'h" e teu an anv, a voe degemeret e 1964 gant ar BIPM (*Bureau International des Poids et Mesures*. 

## Notennoù
Eskob

Un **eskob** (liester : *eskobed, eskeb, eskibien*) a zo un den uhel en urzh en Iliz katolik roman, en Iliz Ortodoks, en Iliz anglikan hag e lod eus an Ilizoù protestant. E penn un eskopti e vez un eskob.
Ul lid a vez aozet gant un eskob all (pe meur a hini) evit e eskobiñ, da lavarout eo reiñ ar garg dezhañ.
## Gerdarzh
Eus al latin kristen *episcopus* diwar ar gresianeg επισκοποςe *episkopos*, "diwaller, evezhier" e teu ar ger *eskob* hag e zeveradennoù "eskobded", "eskobel", "eskobelezh", "eskobiezh", "eskobiñ", "eskopti" hag "eskoptiad".
## Eskibien en Testamant Nevez
Pemp gwech e kaver ar ger "eskob" en Testamant Nevez. 
* Oberoù an Ebestel 20:28
* Lizher d'ar Filipianed 1:1
* Lizher kentañ da Dimoteos 3:2
* Lizher da Ditus 1:7
* Lizher kentañ da Bêr 2:25
Petra bennak ma n'eo ket bet krouet ar garg-se gant Jezuz-Krist e seblant bezañ ur stad reizh e penn-kentañ diorroadur ar gristeniezh. Diaes eo ober un diforc'h gant hini ar *presbyter* (πρεσβυτερος), met an diagon a weler el Lizher da Zimoteos a seblant dindan beli an eskob.

En Oberoù an Ebestel e reer eus an eskob ur maesaer evit e dropell, ur skeudenn voutin implijet en amzer hiziv c'hoazh. El Lizher da Zimoteos e reer "pried ur wreg nemetken" anezhañ, met amsklaer eo ma 'z eus kaoz eus nac'hañ dezho an eildimeziñ pe eus al liespriedelezh ; n'eus roud ebet avat eus eskibien a vije difennet outo dimeziñ ha genel krouadurioù d'ar c'houlz-se.
## An eskibien diwar skridoù an ebestel
Diwar obererezh an ebestel e voe aozet an Iliz kristen nevez en un doare efedusoc'h ken ma 'z eas roll an eskibien war bouezusaat en IIvet kantved. Gwelet eo kement-se e skridoù Ignatius Antioch (*c.* 35 – *c.* 110), pa zisplegas en e Lizher d'ar Vagnesianed : 
«&nbsp;Lakait an holl da zoujañ ouzh an diagoned koulz hag e tleont doujañ ouzh an eskob hag eñ skeudenn an Tad ha doujañ ouzh ar veleged ivez,ken e toujer ouzh ar re-se evel kuzul Doue ha Strollad an Ebestel.&nbsp;»
Yezhoù outiek

Ur familh-yezhoù eo ar **yezhoù outiek** (pe **yezhoù miwokek-kostanoek** pe **yezhoù moutsounek**) komzet gant pobloù-orin e kreiz Kalifornia.

En arvar da vont da get emañ an holl yezhoù outiek hiziv.

Daouzek yezh outiek ez eus en holl, isrannet e daou skourr pennañ evel-hen:

I. *[[Miwokeg|Yezhoù miwokek]]* (a.k.a. Miwok, Miwuk, Moquelumnan)
: A. Miwokeg ar reter
:: 1. **[[Miwokeg ar gompezenn]]**
:: 2. **[[Sakleg]]** (*miwokeg ar pleg-mor*) (yezh varv)
:: i. Miwokeg ar sierra
::: 3. **Norzh miwokeg ar sierra**
::: 4. **Kreiz miwokeg ar sierra**
::: 5. **Su miwokeg ar sierra**
: B. Miwokeg ar c'hornôg 
:: 6. **[[Miwokeg an arvor]]** (yezh varv)
:: 7. **[[Miwokeg al lenn]]**

II. *[[Kostanoeg|Yezhoù Kostanoek]]* (yezh varv)
: 8. **[[Karkineg]]** (*carquin*) (yezh varv)
: 9. **[[Kostanoeg an norzh]]** (yezh varv)
: 10. **[[Soledadeg]]** (*cholon*) (yezh varv)
: A. Kostanoeg ar su (yezh varv)
:: 11. **[[Moutsouneg]]** (*San Juan Bautista*) (yezh varv)
:: 12. **[[Rumseg]]** (*Runsien*) (yezh varv)

## Gwelet ivez
* Miwokeg
* Kostanoeg

## Liammoù diavaez
* ''Ethnologue''
Yezhoù wintouek

Ur familh-yezhoù eo ar **yezhoù wintouek** (pe **kopehek**) komzet e traonienn Sacramento e kreiz Norzh Kalifornia.

Setu penaos e vez isrannet ar peder yezh wintouek, tost-tre an eil d'eben:

I. Yezhoù wintouek an hanternoz
: 1. **[[Wintoueg]]** 
: 2. **[[Nomlakeg]]** (*noamlakee*, *wintouek ar c'hreiz*)

II. Yezhoù wintouek ar c'hreisteiz
: 3. **[[Patwineg]]** 
: 4. **[[Patwineg ar c'hreisteiz]]** (yezh varv)

En arvar emañ an holl yezhoù wintouek hiziv ma n'int ket aet da get penn-da-benn dija.

## Gwelet ivez

* Wintoueg

## Liammoù diavaez:

* ''Ethnologue''
* Ar yezh wintoueg
* Wintoueg (Rosetta Project)
* Wintoueg
* Geriaoueg wintoueg
Yezhoù toupiek-gwaraniek

Ur skourr eus ar yezhoù toupiek eo ar **yezhoù toupiek-gwaraniek** komzet e Su Amerika, ennañ 53 yezh disheñvel isrannet e 11 rummad, en o zouez yezhoù brudetañ ar familh-yezhoù-se, ar gwaranieg hag an toupieg.
Wintoueg

Ur yezh wintouek eo ar *wintoueg* komzet gant ar bobl-orin ar Wintouned e Norzh Kalifornia.

Ur yezh en arvar an hini eo, ma n'eo ket aet da get dija.

## Gwelet ivez
* Yezhoù wintouek
* Yezhoù penoutiek
Tsimchieg

Ur yezh penoutiek eus ar skourr ar yezhoù tsimichiek eo an **tsimchieg** (*tsimshian*, *tsimpshean*, *zimshian* pe *chimmezyan*), komzet gant tro-dro da 500 den en holl war aodoù norzh Kolombia Breizh-Veur e Kanada (432 den diwar 3.200 a dud en holl e 1995) hag er Stadoù-Unanet (70 den diwar 1.300 a dud en holl e 1995). 

En arvar da get eo er Stadoù-Unanet dre m'eo kozh an holl dud a ra ganti.

Div rannyezh pennañ ez eus, disheñvel-tre an eil diouzh eben:

* **Tsimichieg ar su** (*sugxs*)
* **Tsimichieg an arvor** (*sm'algyak*): Stadoù-Unanet

## Gwelet ivez
* Yezhoù penoutiek