open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Epimetheus (loarenn)

**Epimetheus** (henc'hresianeg *Επιμηθεύς*) a zo ul loarenn diabarzh eus Sadorn. **Sadorn XI** e vez anvet ivez. Hec'h an a denn eus Epimetheus.

## Dizoloadenn

An hevelep kelc'htro a zalc'h Epithemeus ha Janus. Betek n'eus ket pell 'zo e krede ar steredonourien na oa nemet ur gorfenn war ar c'helc'htro-mañ. Diaes-tre e oa evito jediñ perzhioù ar c'helc'htro-se.

D'ar 15 a viz Kerzu e tizoloas Audouin Dollfus ul loarenn a ginnigas envel Janus http://cfa-www.harvard.edu/iauc/01900/01987.html#Item1. D'an 18 a viz Kerzu e tizoloas Richard Walker al loarenn a anver Epimetheus hiziv. D'ar mare-se e kreded na oa nemet ul loarenn el lec'h-se hag anvet e voe en un doare diofisiel "Janus".

Daouzek vloaz diwezhatoc'h, e 1978, e komprenas Stephen M. Larson ha John W. Fountain e c'helle ar selladennoù bezañ displeget gwelloc'h ma vartezeed e oa div gorfenn war an hevelep kelc'htro. Gwiriekaet e voe ar vartezeadenn-se e 1980 gant Voyager 1.

E 1980 e rojod an anv da c'hortoz **S/1980 S 3**. E 1983 hepken e voe anvet **Epimetheus** en un doare ofisiel.

## Darempredoù gant Janus

An hevelep kelc'htro o deus Epimetheus ha Janus. 50&nbsp;km nebeutoc'h eget hini Epimetheus hepken eo radius krenn Janus. Tra m'o deus ar c'heltroioù tostoc'h un tizh brasoc'h e tle an div loarenn tostaat an eil ouzh an eben. Evel ma vuzuilh Epimetheus 115&nbsp;km ha Janus 178&nbsp;km e rankje ur stokadenn c'hoarvezout tro-pe-dro. Tra ma tosta al loarenn ziabarzh ouzh an hini ziavaez, avat, e c'hounez he c'heltro nerzh ha kreskiñ a ra tra ma tigresk hini al loarenn ziavaez. En doare-se ec'h "eskemm" al loarennoù o c'helc'htroioù hag e krogont da bellaat adarre. Gwech ebet ne vezont tostoc'h an eil ouzh an eben eget 10.000&nbsp;km. Bep pevar bloaz e c'hoarvez an eskemm. D'an 21 a viz Genver 2006 e c'hoarvezas unan hag e 2010 e c'hoarvezas an hini war-lerc'h. D'an amzer-se e kreskas kelc'htro Janus a 20&nbsp;km tra ma tigreskas hini Epimetheus a 80&nbsp;km.

Skouer arall ebet eus an doare emzalc'h ez eus e koskoriad an Heol.

## Perzhioù fizikel

Bez ez eus meur a grater brasoc'h eget 30&nbsp;km war c'horre Epimetheus. An dra se a ziskouez eo kozh Epimetheus. Posupl eo e oa bet krouet asambles gant Janus pa voe distrujet ul loarenn brasoc'h met abred e istor koskoriad an Heol eo c'hoarvezet. E douester izel hag e albedo uhel a zamveneg eo graet a skorn dreist holl Epimetheus. Diasur eo, avat, hag ezhomm ez eus eus studioù pishoc'h.

## Gwalenn

Bez ez eus ur walenn a boultr er rannved m'emañ kelc'htroioù Janus hag Epimetheus. Gant an sontenn Cassini e oa bet dizoloet ha 5.000&nbsp;km e vuzul he radius. Furmet e oa bet gant poultrennoù kaset kuit eus gorre an div loarenn gant stokadennoù.

## Daveoù


*... | [[Pandora (loarenn)|Pandora]] | *'Epimetheus*' | [[Janus (loarenn)|Janus]] | ...*
Kanton Ticino

**Kanton Ticino** (*Cantone Ticino* en italianeg) a zo ur c'hanton eus Suis, an hini nemetañ hag a vefe an italianeg ar yezh ofisiel nemeti. Bellinzona eo ar gêr-benn, ha *TI* eo berradur an anv.
Bouches-de-l'Yssel

**Bouches-de-l'Yssel** zo anv un departamant gall savet en Izelvroioù d'ar 24 a viz Ebrel 1810, pa voe staget an Izelvroioù ouzh Bro-C'hall.
Kêr Zwolle a oa ar pennlec'h anezhañ.

## An anv
*Monden van de IJssel* e oa an anv e nederlandeg. Dont a ra an anv eus hini ar stêr IJssel, a zo *Yssel* e galleg. 

Douaroù an departamant zo bremañ e proviñs Overijssel

## Arondisamantoù ha kantonioù

* Zwolle, kantonioù: Hasselt, Kampen, Steenwijk, Vollenhove haZwolle. 
* Almelo, kantonioù: Almelo, Delden, Enschede, Goor, Oldenzaal ha Ootmarsum. 
* Deventer, kantonioù: Deventer, Hardenberg, Ommenha Raalte.
 
War-lerc'h faezhidigezh an impalaer Napoleone Buonaparte e 1814 e voe ebarzhet an departamant en Izelvroioù.
Yssel-Supérieur

An **Yssel-Supérieur** zo anv un departamant gall savet en Izelvroioù d'ar 24 a viz Ebrel 1810, pa voe staget an Izelvroioù ouzh Bro-C'hall.
Kêr Arnhem a oa ar pennlec'h anezhañ.

Hiziv emañ an douaroù-se e proviñs Gerderland.

## An anv
Dont a ra an anv eus hini ar stêr IJssel, a zo *Yssel* e galleg. 

## Arondisamantoù ha kantonioù
Tri arondisamant a oa anezhañ, hag enne:
* Arnhem, kantonioù: Apeldoorn, Arnhem, Barneveld, Brummen, Ede, Elburg, Harderwijk, Hattem, Nijkerk, Twello, Vaassen, Velp, Wageningen, Zevenaar. 
* Tiel, kantonioù: Bemmel, Elst, Geldermalsen, Tiel. 
* Zutphen, kantonioù: Aalten, Borculo, Doesburg, Doetinchem, Eibergen, Gendringen, Groenlo, 's-Heerenberg, Lochem, Terborg, Vorden, Warnsveld, Winterswijk, Zutphen. 

War-lerc'h faezhidigezh Napoleon Iañ e 1814 e voe ebarzhet an departamant en Izelvroioù.
IJssel

Ar stêr **IJssel** () zo ur stêr en Alamagn hag en Izelvroioù. Un adtsêr d'ar Roen eo, 120 km dezhi, a dreuz douaroù Gelderland hag Overijssel. Goude tremen dre gêr Arnhem ec'h a da deurel he dour en IJsselmeer 'Lenn IJssel). 

Er Grennamzer e veze graet ar Vlie eus genoù ar stêr IJssel.

## An anv
*Issel* eo ar stumm alamanek, *Yssel* an hini gallek, *IJssel* an hini izelvroek. En amzer Henroma e oa anavezet ar stêr-se dindan an anv *Isala*.

Graet e vez ivez an anv *Gelderse IJssel* anezhi, da lavarout eo *IJsel Gelderland*, abalamour d'ober ar c'hemm gant an 
*Hollandse IJssel* a red dre greisteiz Holland.

*Oude IJssel* ("IJssel kozh") a vez graet gant Izelvroiz eus lodenn alaman ar stêr, hag *IJssel* eus al lodenn a zo en o bro.

## Gwelout ivez
*Listenn stêrioù an Izelvroioù
Korfou

**Korfou** zo un enezenn eus ar Mor Ionian, e Bro-Hellaz, e gwalarn ar vro, tost da Albania. E gresianeg a hiziv eo Κέρκυρα, (*Kérkyra*, a-wechoù* Kérkira*). Gwechall e veze graet Corcyre anezhi.

## Orin an anv
* Kérkira eo anv gresianek Korfou. Dont a rafe 
** eus anv an nimfenn Kérkira pe Kórkira,
** eus ar ger "kerkos" (dorn) abalamour da stumm an enez.
* Graet e veze "Drepanon" pe "Drepani" (falz) anezhi ivez. 
* Dont a rafe an anv Korfou eus an anv italianek, a deufe eus distummadur ar ger gresianek *Korifai* (kernioù).

## Mojennoù

### Orin
Dont a ra an anv Korfou eus anv Kérkira, un nimfenn. Poseidon a oa pitilh ganti hag en devoa he degaset d'an enez. Ur mab o devoe, Pheakas e anv. 

### Beajoù Ulises
E Korfou e oa bet chomadenn diwezhañ Ulises kent dezhañ distreiñ da Itaka. 
Aet e vije lestr Ulises a-gostez war ar roc'h e beg Kanoni, war enezennig Pondikonissi, er c'hreisteiz da gêr Korfou.
Tud an enez a veze graet ar Pheakianed anezho (diwar anv Pheakas), a vije deuet d'e saveteiñ, ha degemeret e voe neuze gant Nausikaa, merc'h d'ar roue Alcinos.

## Douaroniezh

## Gwelout ivez
* Corcyre
Simplon (departamant)

Ar **Simplon** a oa un departamant gall e Suis, krouet da vare an Impalaeriezh C'hall Kentañ, hag a glot a-walc'h gant kanton Valais hiriv. Sion e oa ar pennlec'h.
Listenn departamantoù gall Suis

Goude an Dispac'h Gall e 1789, ha krouidigezh an departamantoù er Rouantelezh C'hall e 1790, ez eas armeoù ar Republik C'hall da aloubiñ broioù all hag e voe krouet departamantoù nevez ganto en Izelvroioù, ha war-lerc'h gant Napoléon Bonaparte e Spagn, en Alamagn, en Italia, e Suis, e Gres.

E 1798 e voe aloubet Republik Geneva, ha krouet an departamant gall Léman.

## Al listenn

## Kartenn an departamantoù
Léman

:*Evit al *'lenn** – Lenn Léman –, gwelet [[Lenn Geneva|amañ]].''
<HR noShade>

**Léman** a oa anv unan eus an tri [[departamant gall]] a voe krouet e [[Suis]] e 1798, pa voe aloubet [[Republik Geneva]] gant ar C'hallaoued. E departamant **Léman*' e oa ivez pastelloù a oa bet tennet diouzh departamantoù all : ar [[Mont-Blanc]] hag an [[Ain (departamant)|Ain]] (trowardroioù [[Gex]]). [[Geneva]] e oa ar pennlec'h. 

Rannet e oa an departamant etre tri [[arondisamant]] : Geneva, [[Bonneville (Haute-Savoie)|Bonneville]] ha [[Thonon-les-Bains]].

War-lerc'h faezhidigezh [[Napoleon Bonaparte]] e [[1815]] e teuas al lodenn eus an departamant a oa bet republik Geneva da vezañ ur c'hanton eus Suis, [[Kanton Geneva]], hag al lodennoù a oa bet e [[Savoia]] a voe rentet da [[Rouantelezh Sardigna]]. An tamm douar en-dro da *Gex'' a voe staget en-dro ouzh departamant an Ain.
Pantherinae

Ar **pantherinae** zo an iskerentiad eus ar c'herentiad felidae a endalc'h ar genadoù Panthera, Uncia, Neofelis, Profelis, Mayailurus ha marteze Caracal, Leptailurus, Pardofelis.

## Rummouriezh
Meur a c'henad zo en iskerentiad **pantherinae**.
* Genad *[[Neofelis]]*
** Loupard koumoulek, *Neofelis nebulosa*
* Genad *[[Panthera]]*
** Leon, *Panthera leo*
** Tigr, *Panthera tigris*
** Panterenn, *Panthera pardus*
** Jaguar, *Panthera onca*
** Liger, *Panthera × leogris* (hybrid)
* Genad *[[Pardofelis]]*
** Kazh marbret, *Pardofelis marmorata*
* Genad *[[Loupard an erc'h|Uncia]]*
** Loupard an erc'h, *Uncia uncia*
Genadoù all a c'heller renkañ e-touez ar Felinae ivez.
* Genad *[[Caracal]]*
** Karakal, *Caracal caracal*
* Genad *[[Leptailurus]]*
** Serval, *Leptailurus serval*
* Genad *[[Profelis]]*
** Kazh Alaouret Afrika, *Profelis aurata*
Lod genadoù a oa bet renket e-touez ar Felinae
* Genus *[[Catopuma]]*
** Kazh alaouret Azia, *Catopuma temminckii*
** Kazh bay, *Catopuma badia*
* Genad *[[Lynx]]*
** Liñs Europa, *Lynx lynx*
** Liñs Pardel, *Lynx pardinus*
** Liñs Kanada, *Lynx canadensis*
** Liñs rous, *Lynx rufus*
* Genad *[[Prionailurus]]*
** Kazh loupard, *Prionailurus bengalensis*
** Kazh pesketaer, *Prionailurus viverrinus*
** Kazh plaen e benn, *Prionailurus planiceps*
** Kazh ruzart, *Prionailurus rubiginosus*
Albert Marcœur

Ur c'haner gall bourguignon diaes da lakaat en ur rann sonerezh resis eo **Albert Marcœur**, ganet d’an 12 a viz Kerzu 1947 e Dijon. Kroget da vevañ eus e sonerezh er bloavezhioù 1970. Sot eo gant taolioù esae a-fed tonioù, lusk ha trouzioù hag e-giz-se ez eus bet graet anezhañ « ar Frank Zappa gall » e-pad ur prantadig. Ur skriver pozioù a-wechoù skañv, iskis, fentus ha nay. 

## Penn kentañ e vicher
E-pad 8 vloaz en doa studiet ar glarinetenn e Skol-sonerezh broadel ar sonerezh hag an dañs (Conservatoire National de Musique et de Danse) e Dijon, e-keit-se e sone ivez e strolladoù rock eus e lise. Goude-se er strolladoù Jazz Babies hag al Lake's Men e oa bet tapet skiant prenet al leurenn gantañ.
E 1970 e oa aet d’ar Fidélaire en Eure, e lec’h m'en doa labouret e studio Frémontel. Gant e strollad -Kapak (Patrice Tison –gitar tredan-, Pascal Arroyo –gitar boud- ha François Bréant –klavieroù- deuet goude da vezañ sonerien reoliek Bernard Lavilliers) – en deus desket penaos ober gant ul liespistenn, sevel sonerezh war ar prim, krouiñ tonioù pa veze lezet dieub ar studio gant sonerien Pariz az ae da enrollañ ennañ.

Ar bladenn gentañ *Albert Marcœur* zo deuet er maez e 1974, ha savet ur strollad evit an troiadoù sonadegoù da heul. Ennañ e kaver breudeur Albert -Claude ha Gérard-, François Ovide gant ar gitar ha Pierre Vermeire – tec’het kuit eus al Lake's Men – gant ar glarinetenn hag ar saksofon. Bloaz goude en deus kempennet Albert Marcoeur tonioù Dick Annegarn evit ar pladennoù *Mireille* hag *Anticyclone*.

Savet ez eus bet ul label gantañ, al *Label Frères* a-benn ober war-dro e sonerezh en un doare emren. Gant al label-mañ en deus adembannet dindan stumm pladennoù arc’hant e albomoù kozh hag evel-just embannet re nevez. Kenderc’hel a ra da sevel sonerezh filmoù ivez, an hini diwezhañ *Le Pressentiment* gant Jean–Pierre Darroussin.

## Pladennoù
*Albert Marcœur (1974)
*Album à colorier (1976)
*Armes et cycles (1979)
*Celui où y'a Joseph (1984)
*Ma vie avec elles (1990)
*Sports et percussions (1994)
*m,a,r et cœur, comme cœur (1998)
*Plusieurs cas de figure (2001)
*L'Apostrophe (2005)
*Bus 24 (2006)
*Travaux Pratiques (2008)

## Liammoù divaez
* http://www.marcoeur.com/ 
* http://www.myspace.com/marcoeur
Taro (departamant)

An **Taro** a oa un departamant gall eus mare Napoleon en Italia. 
Savet e voe e 1808, pa voe staget Dugelezh Parma, Piacenza ha Guastalla ouzh Bro-C'hall. Parma e oa ar pennlec'h anezhañ. 

E 1812 voe rannet e 3 arondisamant: 

* Parma
* Borgo San Donnino (adanvet Fidenza)
* Piacenza

Galleg e oa ar yezh ofisiel.

Distrujet e voe pa voe faezhet Napoléon Bonaparte e 1814. 
E Kendalc'h Vienna e voe adsavet an dugelezh ha roet da Marie Louise Aostria, eil pried Napoleone Buonaparte 

Hiriv emañ an douaroù-se e proviñsoù Parma ha Piacenza.

## Kazetenn
Pa voe savet an departamant e voe kemmet anv ar gazetenn Gazzetta di Parma e *Giornale del Taro* eus 1811 betek 1814.

## Tud
E-keit ma padas an departamant eo e voe ganet Giuseppe Verdi, etre an 9 hag an 10 a viz Here 1813, e kêriadenn Le Roncole, e-kichen Busseto.
Taro

An **Taro** zo ur stêr en hanternoz Italia, hag adstêr d'ar Po. Emañ hec'h eienenn en Apenninoù ha redek a ra a-dreuz Proviñs Parma a-hed 126 km a-raok en em deurel er stêr Po, en hanternoz da gêr Barma.

En amzer Napoleone Buonaparte e voe roet hec'h anv d'un departamant gall krouet e-lec'h dugelezh Parma. 

## Gwelout ivez
*Taro (departamant)
Rome

Ar **Rome** a oa un departamant gall en Italia e mare an diktatour gall Napoléon Bonaparte. Kêr Roma a oa ar pennlec'h anezhañ.

Adalek ar 17 a viz C'hwevrer 1810 e oa deuet departamant an Tibre da vezañ *département de Rome*.
Rannet e oa e 6 arondisamant :
* Rome.
* Frosinone.
* Rieti.
* Tivoli.
* Velletri.
* Viterbo.
Distrujet e voe pa voe faezhet Napoléon Bonaparte e 1814. 

*[[Roi de Rome]]* (*Roue Roma*) eo an titl a voe roet gant Napoléon Bonaparte d'e vab Napoleon II.
Tibre

An **Tibre** a oa un departamant gall en Italia e mare an diktatour gall Buonaparte, anvet diwar anv gallek ar stêr Tiber, e Lazio a vremañ. Kêr Roma e oa ar pennlec'h anezhañ.

## Un istor berr
Da gentañ e oa un departament (*dipartimento del Tevere*) eus ar Republik roman, entre 1798 ha 1799.

D'ar 15 a viz Gouhere 1809 e voe krouet an departamant gall, pa voe staget Stadoù an Iliz ouzh an Impalaeriezh c'hall kentañ .
Adalek ar 17 a viz C'hwevrer 1810 e oa deuet an Tibre da vezañ *département de [[Rome]]*.

Distrujet e voe, evel holl zeparatamantoù gall Italia, pa voe faezhet Bonaparte e 1814. 

## Pennad kar
*Listenn departamantoù gall Italia
Arno (departamant)

An **Arno** a oa un departamant gall en hanternoz Italia, da vare an impalaer Bonaparte. Firenze e oa ar pennlec'h. 

## Anv
Dont a ra an anv eus ar stêr Arno.

## Istor
Savet e oa bet d'ar 25 a viz Mae 1808, pa voe staget Toskana ouzh Bro-C'hall. 
E 1812 e oa rannet e 4 arondisamant: 
* Firenze.
* Arezzo.
* Modigliana.
* Pistoia.

Diskaret e voe evel an departamantoù gall all war-lerc'h faezhidigezh Bonaparte e 1814. 

## Hiziv
Emañ an douaroù-se e proviñsoù Firenze, Prato, Arezzo, Pistoia ha Forlì-Cesena.
Gwrac'h (disheñvelout)

Ur '''wrac'h''' zo ur vaouez kozh gant galloudoù hud a-wezhioù. 

*Brudet eo ar gwrac'hed da vezañ desket, war al louzoù dreist-holl. N'eo ket sur e vije gwall sirius an deskadurezh-se atav avat, rak diouzh ar c'hrennlavar: *[[Palastr]] ar wrac'h Ne ra na droug na mad*.
*Gwechall e veze graet *gwrac'h an holen* eus ar vaouez a zouge ar bugel bihan a-us d'ar maen-badez, pa veze roet holen dezhañ gant ar beleg.

## Goapaerezh
Un tamm dismegañsus e c'hall bezañ ar ger-se a-wechoù. Goap a vez graet alies ouzh ar gwrac'hed, aliesoc'h gant paotred, eget gant merc'hed yaouank.
**Kaozioù gwrac'hed* a zo kaozioù didalvoud.

## Sterioù all
Ur **wrac'h** zo ivez:

* ur boud er mojennoù :
**ur sorserez, gwelout gwrac'h
**ur **wrac'h-vor** zo ivez ur vari-vorgan
*** brudet eo kontadenn Émile Souvestre « la groac'h de l'île du Lok », embannet e 1844,
****gwrac'h ar Sadorn da noz**, zo ur wrac'h a deu en tier ma vezer o labourat enne d'ar c'houlz-se
***noz ar wrac'h*, a zo an noz diwezhañ a viz Genver

*pesked:
**ur pesk anvet **[[gwrac'h (pesk)|gwrac'h]]**, pe *Labrus bergylta*,
**ur **[[gwrac'h-koad|wrac'h-koad]]**, zo ur pesk bras, *Polyprion americanus*,

*un amprevan
****gwrac'h an diaoul**, a zo lesanv ar c'hwil-kornek
***gwrac'h-lann, gwrac'h-oaled*, a vez graet ouzh ul laouenn-dar

*evned : ar **[[gwrac'hig|gwrac'higed]]**.

Ouzhpenn-se e vez implijet ar ger evel anv-gwan:
**bezañ gwrac'h gant un dra* zo bezañ sot gantañ.

## Levrlennadur
*Geriadur Gregor, pajenn 959
Gwentloù

Ar **gwentloù** (pe **gwentroù**) eo ar mare ma c'houzañv ar maouezed a zo o vont da wilioudiñ. 

Lavaret e vez neuze eus un danvez-mamm : *Emañ ar gwentloù ganti*.

Lavaret e vez ivez *emañ er gwentloù* pe *emañ war wentloù*.

## An anv en unander
*Gwelout gwentl
Nez

An **nez** eo an anv a vez graet eus vioù al laou a gaver e blev an dud. 

Pa vez dilaouet ur bugel gant ur grib e klasker tennañ an nez hag al laou war un dro. Ma ne reer ket e teu an nez d'ober laou en-dro buan.
Laou-dar

Al laou-dar a zo kresteneged, *Porcellio scaber* o anv skiantel, hag a vev e lec'hioù gleb ha teñval. Ur rumm all zo anvet *Armadillidium vulgare*

*Gwrac'hed-lann, gwrac'hed-oaled, gwrac'hed-prenn, moc'h-koad*, a vez graet ivez ouzh al laou-dar.


Porcellio scaber - male top 1 (aka).jpg|*Porcellio scaber*
ArmadillidiumVulgare2.jpg|*Armadillidium vulgare*


## Liammoù diavaez
* Cloporteweb : Lec'hienn diwar-benn al laou-dar e Normandi.
Sergio Bianchi (c'hoarier echedoù)

**Sergio Bianchi** a zo bet ganet e 1920 e Venezia (Italia) ha marvet d'an 16 a viz Ebrel 1978 e Firenze (Italia).

Mestrc'hoarier echedoù italian.

Unan eus kentañ mistri Sergio Mariotti e voe.

Er pellechedoù e tapas e wellañ disoc'hoù.

Mestr ASIGC (Associazione Scacchistica Italiana Giocatori per Corrispondenza - Kevredigezh C'hoarierion Pellechedoù Italia) 
edo. Ar maout a zeuas gantañ e 1962 er 14vet Kampionad italian Pellechedoù gant un disoc'h dreist-ordinal: ur bartienn nul hepken, dre *pat*, ha trec'hoù hepken mod-all. Meur a wezh e voe ezel eus Skipailh Italia e kenstrivadegoù etrebroadel, gant tremen 50%ar poentoù er C'hampionad Kentañ Pellechedoù Europat ha gant 10 poent diwar 12 en 2vet *Coppa Latina*.
Apennins

An **Apennins** a oa un departamant gall e gwalarn Italia, da vare an diktatour Napoléon Bonaparte. 
Chiavari e oa ar pennlec'h. 

## Anv
Dont a ra an anv eus ar menezioù Apenninoù, a zo Apennins e galleg.

## Istor
Savet e oa bet e 1805 pa voe staget stad kozh Republik Genova, anvet neuze Republik Ligur, ouzh Bro-C'hall. 

E 1812 e oa rannet e 3 arondisamant: 
* Chiavari, gant kantonioù: Chiavari, Borzonasca, Lavagna, Moconesi, Rapallo, Santo Stefano d'Aveto, Sestri Levante e Varese Ligure.
* Pontremoli, gant kantonioù: Pontremoli, Bagnone, Berceto, Borgo Val di Taro, Compiano, Filattiera, Groppoli e Terrarossa.
* Sarzana, gant kantonioù: Sarzana, Albiano, Calice al Cornoviglio, Fivizzano, Sesta Godano, La Spezia, Lerici, Levanto e Vezzano Ligure.

## Diskar
Diskaret e voe evel an departamantoù gall all war-lerc'h faezhidigezh Napoleone Buonaparte e 1814. 

Klasket e voe adsevel ar Republik Ligur, met e Kendalc'h Vienna, e 1815, e voe roet douaroù Republik Genova da Rouantelezh Sardigna.

## Hiziv
Emañ an douaroù-se e proviñsoù Genova, La Spezia, Massa Carrara e Parma.
Mart Japan

**Mart Japan** (*Martes melampus*) a zo ur bronneg bihan eus kerentiad ar mustelideged ha kar d'ar sebelinez.

Muzuliañ a ra 50 cm gant ul lost 20 cm. Etre 1 ha 1,5 kg eo e bouez. Brasoc'h eo ar pared eget ar parezed. E vlevenn a gemm eus gell-du da velen. Un tarch sklaer zo war e c'houzoug.

Cheñch a ra ment e diriad diouzh kementad ar boued a c'hell kavout ennañ. Un hollzebrer eo. En em vagañ a ra diwar pesked, raned, evned ha bronneged bihan dreist-holl, met gallout a ra debriñ amprevaned ha frouezh ivez.

Bez' ez eus tri isspesad:
* *M. m. melampus*, kavet e Japan;
* *M. m. tsuensis* kavet e Tsushima, ma'z eo gwarezet gant al lezenn;
* *M. m. coreensis* kavet e Korea.

## Liammoù diavaez
* Mart Japan war Animal Diversity Web
Edoino Busetto

**Edoino Busetto**, bet ganet d'ar 27 a viz Ebrel 1907 e Legnago (Italia) a oa ur mestrc'hoarier echedoù italian.

Mestr Pellechedoù, Kampion Italia pellechedoù e 1958.
Ferruccio Castiglioni

**Ferruccio Castiglioni**, ganet d'ar 25 a viz Ebrel 1921 e Milano (Italia) ha marvet d'an 12 a viz Gwengolo 1971, a oa ur mestrc'hoarier echedoù italian.
Doire (departamant)

An **Doire** a oa un departamant gall en hanternoz Italia, da vare an diktatour Napoleon Iañ.

Ivrea e oa ar pennlec'h (adanvet *[[Ivrée]]* e galleg). Isprefetioù a oa en Aosta (*Aoste* e galleg) ha Chivasso. Kontet e veze 224&nbsp;127 a dud o chom ennañ. Dre ma komzent arpitaneg, yezh traonienn Aosta,  e veze lavaret gant an alouberien c'hall e oant gallegerien. 

## Anv
Dont a ra an anv eus ar stêr anvet *Doire Baltée* e galleg, (Dora Báltea en italianeg) a dremen dre Aosta hag Ivrea, da zisheñvelout diouzh an *Doire Ripaire*, Dora Riparia, un adstêr all d'ar Po.

## Istor
Savet e oa bet d'an 11 a viz Gwengolo 1802 (*décret du 24 Fructidor, an X*) pa voe staget Piemont ouzh Bro-C'hall. Da gentañ e oa bet en ur framm anvet *Éridan*, a oa ennañ departamant ar Pô.

E 1812 e oa rannet e 3 arondisamant : Ivrea, Aosta ha Chivasso.

Diskaret e voe evel an departamantoù gall all war-lerc'h faezhidigezh Napoleon Iañ e 1814, ha roet da Stadoù Savoia, hervez feur-emglev Fontainebleau an 11 a viz Ebrel[1814.

## Hiziv
Emañ douaroù an departamant e proviñs Torino ha rannvro emren Traoñienn Aosta. 

## Pennadoù kar
*Listenn departamantoù gall Italia
*Eridan
Pankararoueg

Ur yezh digenvez e oa ar **pankararoueg**. Komzet e oa e Pernambuco e Brazil met erlec'hiet e oa bet gant ar portugaleg.

## Gwelet ivez

Yezhoù Brazil

## Liammoù diavaez

Geriadurig Pankararoueg
Dora Baltea

An **Dora Baltea** (italianeg), pe **Doire baltée** (e galleg, stumm ofisiel e Traoñienn Aosta), *Djouiye* en arpitaneg Traoñienn Aosta, *Deura Bàotia* e piemonteg, zo anv ur stêr 160&nbsp;km en hanternoz Italia. Adstêr eo d'ar Po war e lez kleiz, ha redek a ra dre Draoñienn Aosta hag e Piemonte.


Baltea a rondissone.jpg|An Dora Baltea e Rondissone
Ivrea veduta dora.jpg|An Dora Baltea en Ivrea


## Gerdarzh
Eus anv latin ar stêr, *Duria minor*, en enep da *Duria major* (an Dora Baltea) e teu *Dora*. Un dourredenn eo *dòira* e piemonteg.
Dreist al latin e teu *dora* eus ur wrizienn indezeuropek **dura / duria*, a zo paot en Europa (gwelit anv ar stêr Douro e Portugal), er broioù keltiek dreist-holl.
Tabut zo avat a-zivout orin keltiek ar ger.

## Notennoù
Dora Riparia

An **Dora Riparia** (*Dueira* en okitaneg) zo anv ur stêr en hanternoz Italia, e Piemonte, adstêr d'ar Po war e lez kleiz, ha 125&nbsp;km hed dezhi.

## Gerdarzh
;*Dora*
Eus anv latin ar stêr, *Duria minor*, en enep da *Duria major* (an Dora Baltea). Un dourredenn eo *dòira* e piemonteg.
Dreist al latin e teu *dora* eus ur wrizienn indezeuropek **dura / duria*, a zo paot en Europa (gwelit anv ar stêr Douro e Portugal), er broioù keltiek dreist-holl.
Tabut zo avat a-zivout orin keltiek ar ger. 
;*Riparia*
Dont a ra eus anv ar froud Ripa, andon bennañ ar stêr Dora Riparia.

## Adstêrioù
### Lez kleiz
**[[Dora di Bardonecchia]]* (diwar kember ar * Rio di Valle Stretta* hag an * Torrente di Rochemolles* e Bardonecchia hag echu en Oulx).
**[[Cenischia]]* (diwar ar Moncenisio hag en em daol en Dora Riparia e Susa).
**[[Prebec|Rio Prebec]]* (deuet eus ar *Grand'Uia* , adstêr d'an Dora Riparia er frazione *Vernetto* e Chianocco).
**[[Gravio di Condove|Torrente Gravio]]* (eienet e-kichen ar Punta Lunella hag adstêr e Condove).
**[[Sessi|Torrente Sessi]]* (eienet e Monte Civrari, er reter d'ar Colombardo, adstêr e Caprie).
**[[Messa (torrente)|Torrente Messa]]* (eienet war ar Monte Civrari, er c'hornôg d'ar Colle del Lys adstêr e Avigliana).
### Lez dehoù
**[[Ripa (torrente)|Torrente Ripa]]* (eienet war ar menez Gran Queyron, er Valle Argentera hag a gember gant an torrente Thuras e Bousson, ur rann eus ar Cesana), a ya da ober an Dora Riparia goude ar c'hember gant ar Piccola Dora, "an Dora Vihan".
**[[Thuras (torrente)|Torrente Thuras]]* (eienet war ar c'h- Colle di Thuras, hag a en em daol en Torrente Ripa e Bousson, ur rann eus ar Cesana).
**[[Rio Gerardo]]* (eienet er c'h- Colle del Sabbione, a gember gant an Dora Riparia e Bussoleno).
**Torrente [[Gravio]]* (eienet er c'h *Conca Cassafrera* da gemberiñ er Villar Focchiardo).
**Rio Scaglione* (eienet er *Vallone degli Adretti* er Parco naturale Orsiera - Rocciavrè).

## Notennoù
Pouelcheg

Ur yezh digenvez eo ar pouelcheg. Komzet eo gant 5 pe 6 a dud er Bampa en Arc'hantina. Komzet e oa e Chili gwechall ivez met aet da get eo aze.

## Niverioù e pouelcheg

* 1 chia
* 2 bech
* 3 gech
* 4 mala
* 5 damca
* 6 chiman
* 7 cachbecha
* 8 busha
* 9 chiba
* 10 zamazc

## Gwelet ivez

Yezhoù Arc'hantina
Lucio Del Vecchio

**Lucio Del Vecchio** a zo bet ganet d'ar 22 a viz Ebrel 1907 e Napoli (Italia) ha marvet e miz Ebrel 1980.

Mestrc'hoarier echedoù italian.

Breutaer e oa.

Dont a reas ar maout gantañ e Tournamant bihan "Crespi" e Milano.

Tapout a reas e ditl a Vestr eus an FSI e 1941 e Kampionad italian an echedoù e Firenze, gant ar plas a 5vet a-gevred gant ur c'hoariour arall.

E Tournamant San Benedetto del Tronto eus 1952 e voe 1añ/4vet.

Barrek-kenañ e voe e c’hoari ar pell-echedoù. Mestr an ASIGC (Kevredigezh Pell-echedoù Italian e oa.

* Kampion Italia e 1952 ha 1953,
* Kentañ a-gevred gant Ferruccio Castiglioni, met hemañ a voe lakaet da gampion goude pertiennoù dispartian..
* Eilvet e voe div wezh ivez, e 1941 goude Mario Napolitano hag e 1955 goude Angelo Giusti.
Angelo Giusti

**Angelo Giusti** a zo bet ganet d'an 19 a viz Kerzu 1901 e Lucca (Italia) ha marvet e 1986.

Mestrc'hoarier echedoù italian.

Mestr ASIGC (Associazione Scacchistica Italiana Giocatori per Corrispondenza - Kevredigezh C'hoarierion Pellechedoù Italia). Dont a reas ar maout gantañ e 1955 er 7 Kampionad Italian Pellechedoù.
Eilvet e voe en 8 Kampionad hag en 9 Kampionad, daoust dezhañ bout tapet kement a boentoù hag ar re a voe trec'h, goude an dispartiañ teknikel.

## Levrlennadur
* Adriano Chicco; Antonio Rosino. *Storia degli scacchi in Italia*. Venezia, Marsilio, 1990, ISBN 88-317-5383-5.
Luciano Lilloni

**Luciano Lilloni** a zo bet ganet d'an 25 a viz Gwenholon 1929 e Milano (Italia) ha marvet d'an 28 a viz Ebrel 2000 e Luino (Italia).

Mestrc'hoarier echedoù italian.

E 1952 e voe roet dezhañ an titl a Vestr gant Kevre Italian an Echedoù (FSI) goude e 9vet plas e Kampionad Italia.

E 1959 ha 1960 e teuas ar maout gantañ e Kampionad Italian an Echedoù dre Lizher aozet gant an ASIGC (Associazione Scacchistica Italiana Giocatori per Corrispondenza - Kevredigezh Italian ar C'hoarierion Echedoù dre Lizher). Tapout a reas e live kentañ a Vestr Etrebroadel (dre lizher) gant an ICCF (International Correspondence Chess Federation - Kevre Etrebroadel an Echedoù dre Lizher).
Vincenzo Nestler

**Vincenzo Nestler** a zo bet ganet d'an 8 a viz Genver 1912 en Agrigento (Italia) ha marvet d'ar 14 a viz Gouere 1988 e Roma (Italia) .

Mestrc'hoarier echedoù italian.

Div wezh e voe kampion Italia, e Firenze e 1943, dirak Mario Napolitano hag Enrico Paoli, hag e Trieste e 1954.

C'hoari a reas er skipailh italian gant disoc'hoù mat en Olimpiadoù e 1950 e Dubrovnik (Kroatia-Yougoslavia) hag e 1952 en Helsinki (Finland).

El 1958 e voe trec'h en Tournamant "Thomas Mann" e Roma.

## Ul levr diwar e benn
* Fiorentino Palmiotto, *Vincenzo Nestler: il più grande scacchista siciliano dell'era contemporanea*, Circolo scacchistico Vincenzo Nestler, Agrigento, 1992.
Doire

**Doire** zo un anv-lec'h a gaver e div yezh, iwerzhoneg ha galleg, hogen distaget disheñvel.

## Iwerzhoneg
***[[Doire (kêr)|Doire]]** a zo ur gêr eus Norzhiwerzhon, anvet *Derry* (pe *Londonderry*) e saozneg, e kontelezh Doire

## Galleg
***Doire** zo anv gallek meur a stêr (da dostaat ouzh ar ger dour):
** div stêr italian anvet Dora Riparia ha Dora Báltea en Alpoù
** ur stêr e Torosad Kreiz Bro-C'hall.

***[[Doire (departamant)|Doire]]** a oa un departamant gall en Italia da vare an diktatour Napoleone Buonaparte, savet e anv diwar anv ar vrasañ eus an div stêr italian.
Hent

Un **hent** a zo un egorenn ma c'hall an dud mont da vale warnañ eus ul lec'h d'unan all. Terket e vezont diouzh ezhommoù an dud hag en ur dennañ kont eus ar skoilhoù naturel pe denel. Dre vras e vez an hentoù war an douar noazh pe kaledet gant mein bilet. Dre astenn e vez kaoz eus an hentoù war vor koulz ha, dre skeudenn, pep tra a seblant ober e hent evel war hentoù difetis er spered hag ar vuhez kevredigezhel. Dre skeudenn ivez e veze gwelet (hag e vez c'hoazh) un hent en oabl steredennet, Hent (pe Heñchoù) Sant-Jakez (pe *Hent Sant-Jalm*), da lavaret eo un darn eus galaksienn m'emañ an Douar enni.

Eus an hentoù koshañ digoret gant an dud kentañ, marteze o heuliañ reoù al loened bras ha gouez betek hor c'hevredigezhioù modern ez eus bet ezhomm eus ar c'hehentiñ (*ken*+*hentiñ*), da lavaret eo kaout darempredoù etre an dud ha mont d'ar parkoù evit gounid ar boued. Ne oant nemet gwenodennoù (pe ribouloù pe hentigoù) war an douar noazh a-raok ma'z eus bet lakaet meur a hini anezho da vezañ ledan a-walc'h evit tremen an dud war an daou du. 
Dre m'eo bet an Denelezh o kreskiñ e-keñver ar boblañs ez eus bet muioc'h-muiañ a hentoù evit mont da bep lec'h anavezet hag eus pep lec'h da n'eus forzh peseurt lec'h all ken emañ an holl hentoù o kroaziañ an eil gant egile. Pa vez daou hent pe ouzhpenn o kroaziañ ez eus ur c'hroashent. War ar c'hroashentoù e vez staliet peurvuiañ meur a dolpadur-annez bihan ha bras.

Goude ma oa bet ijinet ar rodoù ken ma veze aesoc'h kas an traoù hag an dud war garbedoù ez eas an hentoù etre an tolpadurioù-annez da vezañ ledanaet diouzh an tremen ha diouzh ledander ha tizhder ar c'harbedoù. En  kantved, pa greskas ar boblañs, brasded ar c'harbedoù e voe savet gourhentoù, meur a forzh ganto, eus daou forzh evit pep tu (hent peder forzh) betek ar gourhentoù daouzek forzh kavet er Stadoù-Unanet.

## Sellet ivez ouzh
*gwenodenn
*ode
*riboul : un hent strizh
*ribin, un hent strizh pe hentig goude tremen ul loen bras
*straed
Melin

Ur gumun eus Breizh e departamant Aodoù-an-Arvor a oa **Melin** (*Meslin *e galleg).

Bodet e voe gant Lambal d'ar 1 a viz Genver 2016 d'ober ur gumun nevez.

## Douaroniezh

### Kumunioù amezek

## Anv
## Ardamezioù
## Istor
### 
#### [[Brezel-bed kentañ]]
* Mervel a reas 54 gwaz abalamour d'ar brezel hervez monumant ar re varv, da lavaret eo 5,98 % ag ar boblañs hervez an niveradeg bet graet e 1911; daou anezhe a varvas e Belgia e miz  Eost 1914: unan en Arsimont d’an 21, soudard e oa er 71vet Rujumant Troadegiezh, egile en Auvelais d’ar 27, soudard e oa er 48vet Rujumant Troadegiezh.
#### [[Eil Brezel-bed]]
* Mervel a reas pemp den ag ar gumun abalamour d'ar brezel.
## Brezhoneg
* 12,6 % eus anvioù-lecʼh ar gumun gozh a zo brezhonek.

## Monumantoù ha traoù heverk
* Lec'hiad meurvaenek lann ar *Gras*.

Église_Saint-Pierre_et_Saint-Paul_de_Meslin.jpg|An iliz katolik.

* Iliz katolik *sant Pêr ha Sant Paol*.
* Monumant ar re varv er vered, luc’hskeudenn; e 1923 e voe savet.

## Poblañs

### Emdroadur ar boblañs abaoe 1962

### Tud

#### Ardamezeg ar familhoù

## Melestradurezh
## Liammoù diavaez

## Levrlennadur
* Pol Potier de Courcy : *Nobiliaire et armorial de Bretagne*. Adembannadur Editions des Régionalismes. Cressé. 2011/2014

## Notennoù ha daveoù
Schelde

Ar **Schelde** (nederlandeg, distaget: ), pe **Escaut** (e galleg, distaget: ), zo ur stêr 355 km dezhi hag a dremen dre Vro-C'hall ha Belgia (Flandrez) a-raok aberiñ e Mor an Hanternoz (en Izelvroioù).
Piemonte

**Piemonte** (*Piemonte* en italianeg ; *Piemont* e piemonteg, okitaneg hag arpitaneg ; *Piémont* e galleg) zo anv ur rannvro en Italia. Ur rouantelezh e oa gwechall.

## Douaroniezh
*Gorread : 25 386 70 km²
*Poblañs : 4 273 210 a annezidi (01/01/2021)
*Stankter : 168,32 ann./km²

## Rannvroioù Piemont





## Istor
* Priñselezh Piemonte
* Rouantelezh Piemonte
* Republik Piemonte

## Skeudennoù

Chiappera1.jpg|Acceglio
Acqui Terme – the cathedral.jpg|Acqui Terme
Asti Cathedral.jpg|Asti
Biella-Teatro Sociale-2-bis.jpg|Biella
Duomocasalemonferrato.JPG|Casale Monferrato
Isola Orta Isola San Giulio.jpg|Lenn Orta hag Enez San Giulio.
Macugnaga.JPG|Macugnaga
Mole_Torino.jpg|Turin
Reggia di Venaria Reale - Belvedere e Padiglione Garove.jpg|Reggia di Venaria Reale
Torino-panoramadaicappuccini.jpg|Torino
Aerial image of Verbania (view from the south).jpg|Pallanza (Verbania)
Sacra di San Michele 2.jpg|Sacra di San Michele
LagodiCeresole.jpg|Lenn Ceresole Reale
Langhe.jpg|Langhe


## Notennoù
Marengo

**Marengo** zo ur ger a gaver e :

* en anv Spinetta Marengo, ur bourk e kumun Alessandria e Piemont en Italia. Eno e voe un emgann d'ar 14 a viz Mezheven 1800, gounezet gant ar C'hallaoued: gw. Emgann Marengo
* en anvioù-lec'hioù all en Italia evel
** Bosco Marengo ur gumun e proviñs Alessandria
** Marengo e Marmirolo
** Aceto Marengo e kumun Nicosia e Sikilia

* en anv Marengo, an departamant gall en Italia en amzer Napoleone Buonaparte, savet e anv diwar hini an emgann
* en anv Marengo, ur gêr en Aljeria, anvet da enoriñ an impalaer brezelour, evel meur a anv brezelour gall e kumunioù an drevadenn c'hall
* en anv *Marengo*, karter eus Tolosa, pennlec'h an Haute-Garonne, damdost da di-hent-houarn *Matabiau*, savet evit tud an hent-houarn gwechall
* en anvioù meuzioù zo, pa ra dave d'an doare da geginañ kig yar, leue, bevin : war a gonter e oa bet debret *polez marengo* gant Buonaparte a-raok an emgann 
* en anv marc'h Napoleone Buonaparte

* Marengo e Saskatchewan

* Marengo, en Illinois
* Marengo, en Indiana
* Marengo, en Iowa
* Marengo, e Michigan
* Marengo, en Ohio
* Marengo, e Wisconsin
* Marengo County, en Alabama
Traoù all :
* en anv ur pezh aour, ar *marengo*
* en anv ur rumm kevnid a c'hall lammat
* en anv ul liv gell en danvezioù
Montserrat (departamant)

**Montserrat** (*Département du Montserrat* hervez an anvadurezh ofisiel gallek) a oa un departamant gall e Katalonia, da vare an Impalaeriezh C'hall, pa voe rannet Katalonia diouzh Spagn

Barcelona  e oa ar pennlec'h anezhañ.

Anvet e oa diwar anv menez Montserrat, hervez ar boaz gall abaoe deroù istor an departamantoù gall, diazezet o anvioù war re ar menezioù pe ar stêrioù, en sell da ziverkañ anvioù ar pobloù, o yezhoù,  hag o istor. 

## Kêrioù
Manresa ha Vilafranca del Penedès a oa pennoù an arondisamantoù.

## Pennad kar
*Listenn departamantoù gall Katalonia
Fiorentino Palmiotto

**Fiorentino Palmiotto**, bet ganet d'an 9 a viz Ebrel 1929 e Ravenna (Italia) hag aet da Anaon d'ar 1añ a viz Eost 2021 e Molinella (Italia), a oa ur mestrc'hoarier ha skrivagnour echedoù italian.

## Oberennoù skrivet
**[[Vincenzo Nestler]]: il più grande scacchista siciliano dell'era contemporanea*, Circolo scacchistico Vincenzo Nestler, Agrigento, 1992 ; 
* Cronistoria dei campionati italiani di scacchi per corrispondenza* (3 levrenn), ASIGC, Quaderni Tecnici ;
* *Gli scacchi nella didattica elementare* ;
* *La vita rocambolesca di un maestro di scacchi''.
Dante Pasqua

** Dante Pasqua ** a zo bet ganet d'ar 15 a viz Genver 1898 e Bologna (Italia) ha marvet d’an 23 a viz Meurzh 1974 e Genova (Italia).

Mestrc'hoarier ha skrivagnour echedoù italian.

## Oberennoù skrivet
* *[[Vincenzo Nestler]]: il più grande scacchista siciliano dell'era contemporanea*, Circolo scacchistico Vincenzo Nestler, Agrigento, 1992 ; 
* *Cronistoria dei campionati italiani di scacchi per corrispondenza* (3 levrenn), ASIGC, Quaderni Tecnici ;
* *Gli scacchi nella didattica elementare* ;
* *La vita rocambolesca di un maestro di scacchi*.
Barbara Pernici

**Barbara Pernici** a zo bet ganet d'an 26 a viz Even 1956 e Trieste (Italia).

Ur vestrc'hoarierez echedoù italian eo.

Kampionez Italia e 1974, 1977, 1978, 1979 ha 1981.
Gwreg

Ur **wreg** zo un den deuet d'he ment, dezhi reizh parezed ar wazed, hag en oad da zougen bugale. **Gwragez** a vez lavaret el liester. Komzet e vez eus *gwragez ha [[merc'h]]ed yaouank*. 
Peurvuiañ e reer an anv gwreg eus ur plac'h pe ur vaouez dimezet.
 
## Istor

Buhez ur plac'h en Europa ar c'hornôg en hon amzer a zo bepred mont da wreg ha da vamm, da lavarout eo dimeziñ pe "paksiñ", rak an holl draoù-se a ya a-unan hervez an divezoiriezh kristen en deus merket don-tre ar stuzegezh, met digreskiñ a ra an euredoù sivil keit ha ma kresk ar EKAGoù. A-raok-se, an hini na zimeze ket a chome da vatezh gant he zad, pe a yae d'ar gouent er broioù katolik. Darn a yae da vitizhien da di tud pinvidikoc'h. Un nebeudig a yae da c'histi er c'hêrioù.

En Europa ar Grennamzer, ha betek kreiz an ugentved kantved, ne veze ket dimezet an dud dre garantez, goude ma oa ar pep gwellañ hervez al lennegezh. Aozet e veze an dimezioù gant an tadoù, pe an ezhec'hProuenn?. Ret e oa d'ar wreg bout gwerc'h. Argouroù a veze roet gant tad ar wreg d'he gwazPegoulz ha pelec'h?. 
Ar wreg a chome er gêr d'ober war-dro an ti, da sevel ar vugaleDouetus. Ar merc'hed ne vezent ket skoliet nemeur, pa vezent.

## Genel bugale

## Avoultriñ
Un avoultrerez eo ar wreg he deus darempredoù gant ur gwaz ha n'eo ket he fried.

## Intañvez
Un intañvez eo ar wreg a zo marvet he gwaz diganti.

## Kemmoù
En  kantved ez eus c'hoarvezet kemm bras e buhez ar merc'hed en Europa. 
*en deskadurezh 
*el labour
*er vuhez reizhel
E kevredigezhioù zo n'eo ket aet ar c'hemm ken buan, dreist-holl war ar maez en Europa ar reter. Gwasoc'h c'hoazh eo stad an traoù en Afrika pe er broioù muzulman. 

## Yezh
### Gwreg ha maouez
Heñvelster e vez **gwreg** ha maouez a-wechoù:
*pa reont meneg eus ur barez, ha netra ken,
*pa reont meneg eus ur vaouez dimezet.

Er ster-se e vez komzet eus 
*ur *wreg-ozhac'h*, a zo ur vaouez kreñv, dezhi doareoù paotred,
*ur *wreg-vor*, a dle bezañ yaouankoc'h he dremm eget ur wrac'h-vor

### Gwreg ha pried
Peurvuiañ hiriv e talv **gwreg** kement ha *maouez dimezet*. Komzet e vez eus *gwreg un den*, hag enebet e vez ouzh ar ger gwaz neuze, pe ouzh ar ger ozhac'h. Komz a reer ivez eus *an daou bried*, pe eus ar priedoù.

**Danvez gwreg* unan bennak eo an hini a zo da zimeziñ gantañ.
**Kemer unan bennak da wreg* a zo dimeziñ ganti.
*Ur *wreg-nevez* zo ur plac'h nevez euredet.
*Ur *wreg-pried*, a zo ur wreg dimezet ervat
***Gwreg-kleiz** un den, pe e **adwreg**, pe e serc'h, zo ur vaouez hag a vev gantañ ha n'eo ket an hini zo dimezet gantañ. 

## Gerioù deveret
*gwregel
*gwregelezh
*liesgwregiezh

## Pennadoù kar
*gwaz
*priedelezh

## Krennlavaroù
**Kuzul gwreg hag heol abred Gwech e vezont mat, gwech ne vezont ket.*
**Ar wreg, an arc’hant hag ar gwin O deus o mad hag o binim.*
**Gwreg klemmus, gwreg padus.*
**Gwreg a ouel a-raok an eured, ha gwaz a ra goude.*
Domenico Postpischl

**Domenico Postpischl** a zo bet ganet d'an 13 a viz Kerzu 1905 e Venezia (Italia) ha marvet e 1980 e Milano (Italia) .

Ur mestrc'hoarier echedoù italian e oa.
Roberto Primavera

**Roberto Primavera** a zo bet ganet d'an 20 a viz Eost 1941 e Pisa (Italia).

Ur mestrc'hoarier echedoù italian eo.
Arturo Reggio

**Arturo Reggio** a zo bet ganet d'an 9 a viz Genver 1862 e Gorizia (Italia) ha marvet d'ar 17 a viz Gouere 1917 e Milano (Italia).

Mestrc'hoarier echedoù italian e oa.

Kampion Italia e voe e Roma e 1900, e Venezia e 1901, e Firenze e 1905, e Bologna e 1913 hag e Milano e 1916.
Pivoena

**Pivoena** zo plant bulb. Graet e vez Bleuñv-Sant-Erwan anezho ivez. Eus ar genad *Paeonia*, a vez gounezet evit o bleunioù bras ha ruz, a-wechoù roz pe wenn. A zo anezhi a-baoe tremen pemp kant vloaz er vro.

Eus meur al lec'h en Europa, eus ar Reter-Pellañ hag eus Amerika e teuont.

## Pivoena en arz


File:Yun_Shouping,_Peonies.jpg| Gant Yun Shouping, er XVIIvet kantved.
File:Peonies_E10759.jpg| Gant Berthe Morisot. 
File:Edouard Manet 069.jpg|Gant Édouard Manet, e 1864.
File:Hokusai (1834) Peonies and Canary, MFAB 21.10228.jpg|alt=Hokusai, Peonie e canarino (1894)| *[[Paeonia kavachensis]]*, gant Hokusai, e 1894.
Llangrannog

**Llangrannog** zo ur gêriadenn hag ur gumuniezh en arvor kornok Kembre, e Ceredigion. 775 a dud zo enni. 46,5% anezho a oar kembraeg (hervez niveridigezh 2011) hepken met an holl dud etre 15 ha 19 vloaz a c'hell ober gant ar yezh.

Emañ ar vourc'h en un draonienn strizh war vord ar stêr Hawen a furm ul lamm-dour e-kreiz ar gêriadenn. A-dreñv al lamm-dour-mañ emañ an darn goshañ, kêriadenn an iliz hec'h anv. Ne c'heller ket he gwelout adalek ar mor, ar pezh he deus he diwallet diouzh ar vorlaerien e-pad ar Grennamzer. Suroc'h e oa bord ar mor goude an  kantved hag ur gêr nevez a voe savet e-kichen an draezhenn war un dro gant ur porzhig.

Er gumuniezh emañ ivez Blaen Celyn, Pentre-gat, Pontgarreg, Rhydcolomennod hag Ynys Lochtyn.

## Anv
Dont a ra an anv eus sant **Crannog**, pe **Crantog**, a vefe sant **Karantog** pe Karanteg, en deus roet e anv d'ur barrez a Vro-Leon.

## Aveiñ
Ur c'hamp a zo da Urdd Gobaith Cymru zo eno. 
Div davarn zo ivez *Y Ship*, hag ar *Pentre Arms*.

### Liammoù diavaez
*Gwersyll yr Urdd Llangrannog
Karanteg (sant)

**Karanteg**, a lider e ouel d'ar 16 a viz Mae, a oa ur manac'h eus Kembre a oa bet desket gant sant Padrig. 

Roudoù anezhañ a gaver 
*en Iwerzhon, dindan an anv *Cairnach* pe *Ceirnach*, 
*e Kembre, ma vije bet savet Llangrannog gantañ, 
*e Kernev-Veur, ma savas ur manati e Lanngorrow (Crantock, hervez ar stumm "saoznek"), ha ma'z eo anavezet ivez dindan an anv *Carannog*;
*hag e Breizh e kumunioù Karanteg ha Tregaranteg.

## Liammoù
*Early British Kingdoms: St Carannog 
*Llangrannog (e galleg)

## Levrioù
*E saozneg:
**Saint Carantoc (1928) , gant Charles G. Henderson 
**The Saints of Cornwall, Part 4, Gilbert H. Noble, The Holywell Press, (1965) 
**Saints, Seaways and Settlements in The Celtic Lands, E. G. Bowen, Cardiff University of Wales Press, (1969)
Karanteg

**Karanteg** a zo anv
*ur sant brezhon, gwelout Karanteg (sant)
*ur gêr eus Bro-Leon, gwelout Karanteg (kumun)
Lanngorrow

**Lanngorrow** eo an anv kernevek a-vremañ a vez graet eus kêriadenn “Crantock” (e saozneg), e pastell-vro Restormel e Kernev-Veur.

## Istor
Krouet e voe Crantock e 460 goude JK pa voe savet un ti-pediñ eno gant menec'h deuet, a lavarer, eus Iwerzhon. Nemet n'eo ket eus Iwerzhon e teue holl venec'h Kernev-Veur. Dont a ra an anv Crantock eus sant Karanteg, a gaver ivez e Breizh (e parrez Karanteg) hag e Kembre (en anv Llangrannog). 

Gouestlet eo an iliz da sant *Carantoc*. *Carantoc* pe *Caratocus* a oa ur manac'h pe eus Kembre (diouzh e anv) pe eus Iwerzhon, a oa bet desket gant sant Padrig. 

Carantoc a zo bet anvet ivez *Carantus, Cerentius, Cranog* ha Carantacus. En Iwerzhon e oa *Ceirnach*. 

Poent zo bet e veze graet *Langurroc* eus ar barrez. Ul *Langurroc Road* zo c'hoazh.
Alessandra Riegler

**Alessandra Riegler** a zo bet ganet d'ar 24 a viz Mae 1961 e Modena (Italia).

Mestrc'hoarierez echedoù italian eo.

Kampionez Italia e 1994, 1995, 1996 ha 1998.
Absalom

**Absalom**, pe **Absalon**, pe **Avshalom** (hebraeg: אַבְשָׁלוֹם "Tad ar peoc'h") a oa ur mab d'ar roue David e-barzh ar Bibl. Brudet e oa abalamour d'e gened.

## Er Bibl
E istor a lenner en Eil Levr Shmouel (**13**-**19**,11). trede mab ar roue e oa. E c'hoar Tamar a oa bet gwallet gant Amnon, mab henañ David, a oa gwrac'h ganti. Gortoz daou vloaz a eure Absalom a-raok kas e vevelien da lazhañ Amnon d'ur banvez ma oa pedet holl vugale ar roue. 

Klask a reas distroadañ e dad, met trec'het e voe gant ar jeneral Joab. En desped da urzhioù ar roue e voe lazhet ar mab gantañ, treuzet e galon gant goaf Joab, ha seul aesoc'h a se ma oa chomet a-ispilh ouzh brank un dervenn war-bouez e vlev hir.

Ma ouelas dourek an tad daoust da emzalc'h e vab.

## Arc'heskob Denmark
Absalon zo anv un arc'heskob brudet e Danmark er Grennamzer.

## Romant
*[[Absalom, Absalom!]]* zo ur romant saoznek skrivet gant ar skrivagner stadunanat William Faulkner.

#### Daveoù
Stefano Rosselli del Turco

**Stefano Rosselli, markiz del Turco** a zo bet ganet d'ar 27 a viz Gouere 1877 e Firenze (Italia) ha marvet d'an 18 a viz Eost 1947.

Mestrc'hoarier ha kazetennour echedoù italian .

E 1911 e krouas e Firenze ar gazetenn *[[L'Italia Scacchistica]]*; ren a reas ar gazetenn adalek 1911 betek 1916 hag adalek 1924 betek 1943. Embannet e vez c'hoazh. Ar gazetenn echedoù koshañ eo en Italia.

Dont a reas da vezañ Mestr e 1900 ha Mestr Etrebroadel (Kevre Bedel An Echedoù- FIDE) e 1950.

Div wezh e voe trec'h e Kampionad Italia, e 1923 ha 1931. Trec'h e voe en ur yoc'h tournamantoù broadel adalek 1920 betek 1941. Adalek 1927 betek 1937 e c'hoarias gant skipailh broadel Italia e pemp Olimpiad.
 
E 1925, e Tournamant Etrebroadel Baden-Baden (Alamagn), e voe trec'h en ur bartienn a-enep d'ar Mestr Meur Etrebroadel alaman Tarrasch ha gober a reas ur bartienn nul (1/2 - 1/2) a-enep d'ar Rusian Alec'hin hag a zeuas da vout kampion ar bed da c'houde.

## Div bartienn
* **[[Siegbert Tarrasch]] - **Stefano Rosselli del Turco** ([[Baden-Baden]], 1925)**

1. Mf3 Mf6

2. d4 d5

3. c4 e6

4. Fg5 Mbd7

5. e3 Fe7

6. Mbd2 Me4

7. Fxe7 Dxe7

8. Mxe4 dxe4

9. Md2 f5

10. f3 exf3

11. Dxf3 O-O

12. O-O-O e5

13. Dg3 f4

14. exf4 exd4

15. Mb3 c5

16. Fd3 Dd6

17. Thf1 Mf6

18. Dh4 Fd7

19. Md2 Tae8

20. Mf3 Fc6

21. Me5 Fe4

22. Fxe4 Mxe4

23. Tf3 De7

24. De1 Md6

25. Da5 b6

26. Dd2 De6

27. b3 Mf5

28. Dd3 Me3

29. Td2 Df5

30. Dxf5 Txf5

31. h3 Mxg2

32. Txg2 Texe5

33. Txg7+ Rxg7

34. Tg3+ Rf6

35. fxe5+ Rxe5

36. Tg2 Tf3

37. Th2 Rf4

38. Te2 Te3

39. Tf2+ Re4

40. Tf7 Rd3

41. Rb2 Txh3

42. Txa7 Th2+

43. Ra3 Rc3

44. Td7 d3

45. Ra4 d2

46. Rb5 Th6 **0-1**

* **Stefano Rosselli del Turco - [[Aleksandr Alec'hin]] ([[Baden-Baden]], 1925)**

1.e4 e5

2.Mc3 Fc5

3.Mf3 d6

4.d4 exd4

5.Mxd4 Me7

6.Fe2 0-0

7.0-0 Fxd4

8.Dxd4 Mbc6

9.De3 f5

10.b3 fxe4

11.Mxe4 d5

12.Mg3 Mf5

13.Dd2 Dd6

14.Fb2 Fe6

15.Tad1 Mxg3

16.hxg3 Tad8

17.Dg5 Dd7

18.Ff3 Tf5

19.De3 d4

20.Fxc6 dxe3

21.Fxd7 exf2+

22.Txf2 Txd7

23.Txd7 Fxd7

24.Txf5 Fxf5

25.Fe5 Fxc2

26.Fxc7 Rf7

27.Fb8 a6

28.Fc7 Re6

29.Rf2 Rd5

30.g4 Fb1

31.a4 Fc2

32.a5 Fxb3

33.Fb6 Re4

34.g5 Fd5

35.g3 Fc4

36.Re1 Rd3

37.Rd1 Rc3

38.Rc1 Fd3

39.Fc7 g6

40.Fd8 Fe4

41.Fb6 Fc2

42.Fc7 b5

43.axb6 Fe4

44.b7 Fxb7 **1/2-1/2**

## Levr
* Davide Marotti, *Sfida Rosselli - Marotti per il campionato scacchistico italiano, Napoli, 15-28 aprile 1923*, Embannadurioù L'Ancora, Viareggio, 1923.

## Liamm diavaez
* E c'hoari e Chess Games
Mart pesketaer

Ar **mart pesketaer** (*Martes pennanti*) a zo ur bronneg hag a vev en Amerika an Norzh. Daoust d'e anv ne zebr ket nemeur a besked. E-barzh ar gwez e vev dreist-holl. Krediñ a reer e teu e anv saoznek (*Fisher*) eus ar galleg *fichet* (kreoñ ar pudask). E rannvroioù 'zo e vez graet *pekan* anezhañ, e anv en abenakieg.

## Annez
Ar mart pesketaer a vev en Amerika an Norzh, eus Sierra Nevada e Kalifornia betek an Apalachoù ha Bro-Saoz Nevez. Bevañ a ra ivez e su Alaska hag en darn vrasañ eus Kanada. Un nebeud a gaver er Menezioù Roc'hellek lec'h ma oant bet adlakaet. 

## Doareoù pennañ
Muzuliañ a ra ar marted pesketaer etre 65 ha 125 cm ha pouezañ a reont etre 2 ha 7 kg. Brasoc'h ha pounneroc'h eget ar parezed eo ar pared. Gell-du eo o blevenn ha du o lost hag o favioù. Un nebeud hiniennoù zo un tarch sklaeroc'h war o bruched. Pevar biz-troad o deus, gant skilfoù damguzh, ar pezh a ro tro dezho da ziskenn eus ar gwez gant o fenn en a-raok. Ur guchenn vlev war o favioù a-dreñv a zo liammet ouzh ar gwagrennoù-c'hwezh. Produiñ a reont un danvez c'hwezhus implijet e-pad an amzer-barañ.

Brudet eo ar mart pesketaer evit e gri heñvel ouzh galv ur bugel.

## Emzalc'h
Ur c'higdebrer eo ar mart pesketaer. Hemolc'hiñ a ra anevaled bihan evel logod, hoc'hed-dreinek, gwiñvered, minoc'hed, ha gallout a ra debriñ kirvi (gagnoù moarvat). Koulz ar parañ a bad eus miz C'hwevrer betek miz Ebrel met ampellaet eo stagadenn ar vi er mammog ha ne vez ganet ar c'helin nemet ur bloaz goude.

## Gwarez
War zigresk e oa aet ar poblañsoù marted pesketaer abalamour d'an hemolc'h ha da zistruj o annez. Diaes eo lakaat anezho da ouennañ er gwarezvaoù.

E lec'hioù 'zo e biz Amerika, ma'z a ar c'hoadegoù war gresk adarre, ec'h a doare bezañ ar marted pesketaer da zichekoc'h. E-barzh ar c'harterioù-annez ez eont hag er podoù-lastez. Chaseal a reont ivez anevaled-ti evel ar c'hizhier.

## Liammoù diavaez

* Ar mart pesketaer war Animal Diversity Web