open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Rakig Bogotá

Ar **rakig Bogotá** a zo un evn, *Rallus semiplumbeus* an anv skiantel anezhañ.

## Doareoù pennañ

## Boued

## Annez
Brosezat eo al labous e Kolombia ma vev e geotegi uhel, lennoù ha gwernioù tost da vBogotá.

## Rummatadur

## Liamm diavaez
* ''Rallus semiplumbeus'' war al lec'hienn ''Avibase''.

## Notennoù ha daveennoù
Rakig saracura

Ar **rakig saracura** (*Aramides saracura*) zo un evn.

## Annez
Bevañ a ra e koadegi eus gevred Brazil da bParaguay ha biz Arc'hantina.

## Daveennoù
Aramides ypecaha

***Aramides ypecaha*** a zo ur spesad evned e-touez kerentiad ar *[[Rallidae]]*.

## Doareoù pennañ

## Boued

## Annez
Bevañ a ra al labous e Suamerika : biz Arc'hantina, Bolivia, gevred Brazil, Paraguay hag Uruguay.

## Rummatadur

## Liamm diavaez
* ''Aramides ypecaha'' war al lec'hienn ''Avibase''.

## Notennoù ha daveennoù
Rakig Platen

**Rakig Platen** (*Aramidopsis plateni*) zo un evn brosezat e Sulawesi (Indonezia). Ar spesad nemetañ eo er genad *Aramidopsis*.
Inis Bó Finne

**Inis Bó Finne** (hervez an iwerzhoneg) pe *Inishbofin* (hervez ar saozneg) zo anv div enezenn eus Iwerzhon : 
* Inis Bó Finne (Gaillimh), e kontelezh Gaillimh
* Inis Bó Finne (Dún na nGall), e kontelezh Dún na nGall
Inis Bó Finne (Dún na nGall)

:*Diwar-benn Inis Bó Finne e kontelezh Dún na nGall eo ar pennad-mañ. Un enezenn all zo anvet [[Inis Bó Finne (Gaillimh)|Inis Bó Finne]] e kontelezh Gaillimh.*

**Inis Bó Finne** zo un enezenn dirak aod kontelezh Dún na nGall, war-hed 2,5 km diouzh an douar-bras. Un enezenn vihan eo, dezhi ur gorread a 120 hektar. Emañ etre enez Toraigh hag an douar-bras. Annezet eo gant 36 den.

## Liammoù diavaez
*Inishbofin Island - Lec'hienn Inis Bó Finne
*Inishbofin, Donegal - danevell beaj un den eus ar Stadoù Unanet
Laudomia de' Medici

**Laudomia de' [[Medici]]** a zo anv div itron eus an tiegezh Medici Firenze, eus ar skourr "popolano".

## Laudomia di Lorenzo de' Medici
**Laudomia di Lorenzo de' Medici**, a veve war-dro fin ar XVvet kantved ha deroù ar XVIvet, a oa merc'h da Lorenzo il Popolano, kenderv da Lorenzo il Magnifico, ha da Semiramide Appiano. Dimeziñ a reas e 1502 da Francesco Salviati. C'hoar e oa da Pierfrancesco de' Medici, a oa tad d'ur verc'h heñvelanvet, marteze en enor d'he zintin.

## Laudomia di Pierfrancesco de' Medici
**Laudomia di Piefrancesco de' Medici** (marvet goude ar 5 a viz Kerzu 1559), a oa merc'h da Pierfrancesco de' Medici ha Maria Soderini, c'hoar da Lorenzino de' Medici, ha nizez da **Laudomia di Lorenzo de' Medici**.

Ur pennad e voe o chom gant he c'hoar yaouank Maddalena e kouent carmelitano di Santa Maria degli Angeli e Firenze. Goude d'he breur muntrañ an dug e tec'has gant he ziegezh da gêr Bologna e 1537. 

E 1539 e timezas da b-Piero Strozzi, a voe marichal Bro-C'hall. Heuliañ a reas he fried da Venezia ha da Vro-C'hall e Genver 1548. Intañveziñ a reas e 1558. 

Poltredet e voe gant Agnolo Bronzino.

## Liammoù diavaez
*  Fonte: Archivio online di documenti sulla famiglia Medici.
Papiruz

Ar **papiruz** zo un danvez, ijinet moarvat 5.000 bloaz zo, aozet diwar korzennoù ar blantenn *[[Cyperus papyrus]]* hag implijet evit ober follennoù.

## Aozañ ha mirout
A-benn aozañ papiruz e veze glebiet tammoù tanav korzenn ar blantenn, lakaet gwiskadoù anezhe an eil war egile ha gwasket. An aliesañ ne veze skrivet nemet war un tu eus ar baperenn. An tammoù papiruz (0.5 metrad a hirder dezhe d'ar muiañ) a c'helle bezañ staget an eil ouzh egile a-benn sevel rolladoù hir (evel, da skouer, papiruz Harris, 40 metrad a hirder dezhañ).

Ezporzhiet e veze papiruz gant Egiptiz er broioù tro-dro d'ar Mor Kreizdouar. Dre ma oa ker-ruz an danvez-se e veze kustum ar skriverien da raskañ an testennoù a-raok adskrivañ warno pe ober gant danvezioù all (tammoù poderezh pe maen-raz) evit ar skridoù na oant ket hollbouezus.

Azas eo an hinad sec'h ouzh mirerezh ar papiruz met kerkent ha ma vez mouest an danvez ec'h a ar framm war zispenn.

* Wolfgang Kosack: Schenute von Atripe De judicio finale. Papyruskodex 63000.IV im Museo Egizio di Torino. Einleitung, Textbearbeitung und Übersetzung herausgegeben von Wolfgang Kosack. Berlin 2013, Verlag Brunner Christoph, ISBN 978-3-9524018-5-9
Annev (askorn)

An **annev** eo an eil eus an tri askornig a zo e skouarn grenn ar bronneged hag o deus ur roll e kas hag amplaat ar son.

Koublet eo ouzh ar morzhol diouzh un tu hag ouzh ar stleug diouzh an tu all. An askornig pounnerañ eus an tri eo an annev hag e skouarn mab-den eo well-wazh 6 mm a ledander ha 7 mm a uhelder.

## Skeudennoù

skeudenn: Place-des-osselets-Schema.jpg |An askornouigoù er skouarn
skeudenn: EnclumeSchémaII.jpg |Annev zehou ; lodenn a-dreñv ha lodenn dirak


## Deskrivadur
***Ar c'horf** (1): dre-vras stumm un diñs dezhañ, an tal dirak kleuziek (2) zo koublet ouzh ar morzhol. 
***Ar skourr a-blaen** (3) : a astenn ar c'horf en a-dreñv. 
***Ar skourr a-serzh** (4) : a ziskenn diouzh lodenn draoñ ar c'horf. Ar penn izelañ a dro war an diabarzh evit ober ar *baleg ferennek* (5) hag a juntr ouzh ar stleug.
Brú na Bóinne

**Brú na Bóinne** (distaget [ˈbˠɾˠuː n̪ˠə ˈbˠoːn̪ʲə] en iwerzhoneg, hag a dalvez kement ha *lez/palez ar stêr [[An Bhóinn]]*) zo ul lec’hienn eus Glad ar bed e kontelezh An Mhí, en Iwerzhon ha brasañ lec'hienn veurvaenek Europa. Bez’ ez eo un hollad bezioù peulvanioù, ha klozioù ragistorel eus Nevezoadvezh ar Maen, ha lod anezho ken kozh hag ar XXXVvet kantved kent JK - XXXIIvet kantved kent JK. A-raok piramidennoù Ejipt e oa bet savet monumantoù Brú na Bóinne ha diskouez a ra bezù trepasek Sí an Bhrú pegen barrek e oa ar saverien anezho war ar savouriezh ha war ar steredoniezh.

En em astenn a ra hollad monumantoù Brú na Bóinne war 780 hektar e traoñienn An Bhóinn. Eno e konter war-dro 40 bez, ha lec'hiennoù all nevesoc’h. Emañ an darn vrasañ anezho en norzh d’ar stêr. 

*Sí an Bhrú* (Newgrange) eo an hini anavezetañ hag an hini brasañeus ar monumantoù-se : ur bez boutin eo, dindan ur grugell 80 metr hed war 13 metr uhelder. E penn un alez 19 metr emañ ar gambr-vez 6 metr uhelder hag enni tri c’hombod, e stumm ur groaz, graet evit degemer eskern ar re varv ha profoù. Savet e oa bet etre war-dro 3100 ha 2900 kent JK, e-pad Nevezoadvezh ar Maen. Da vare goursav-heol ar goañv e vez sklerijennet ar bez gant barroù an heol, e-pad 15 munut. E-pad meur a vil bloaz e oa bet stanket digor an alez ha ne voe kroget da studiañ al lec’hienn ragistorel-se nemet er , gant henoniourien an amzer-se. Meur a furchadeg a voe er c'hantvedoù goude, ha digoret e voe d’ar weladennerien er bloavezhioù 1970. 

*Sí an Bhrú* eo ar monumant pennañ en hollad Brú na Bóinne, met re all zo ivez e-kichen :
* *Dubhadh* (Dowth), ur grugell 15 metr uhelder war 85 metr led, gant daou vez enni ;
* *Cnobha* (Knowth), ur grugell nevesoc'hik, dezhi 67 metr led ha 12 metr uhelder, gant daou vez enni ivez .
* ha re all c'hoazh. 

E 1993 e oa bet degemeret hollad monumantoù Brú na Bóinne war roll ar Glad bedel gant an UNESCO.

 
Skeudenn:Newgrange.JPG|Krugell *Sí an Bhrú*
Skeudenn: View_of_Dowth.jpg|Krugell Cnobha
Skeudenn: KnowthPS.jpg |Krugell Dubhadh


## Liammoù diavaez
* Deskrivadur eus Brú na Bóinne, e lec’hienn Glad bedel UNESCO
* Lec’hienn ofisiel Brú na Bóinne
* Newgrange.com
Stleug (askorn)

* *Ur pennad [[stleug]] zo ivez*.
Ar **stleug** eo an trede eus an tri askornig a zo er skouarn grenn hag o deus ur roll e kas hag amplaat ar son. An askorn bihanañ ha skañvañ eo er skeledenn. Dizoloet e voe war-dro 1550 gant Giovanni Ingrassia, mezeg sikilian e skol-veur Napoli.

E fiñvadennoù a c'hell bezañ distroñset gant kigenn ar stleug, stag ouzh lodenn adreñv penn ar stleug. E skouarn mab-den eo 3 mm a ledander ha 4 mm a uhelder. Etre 2 ha 4,3 mg a bouez zo ennañ. Koublet eo ouzh an annev en diavaez hag ouzh milendall askornek ar skouarn diabarzh en tu all.

## Skeudennoù

skeudenn:Place-des-osselets-Schema.jpg |An askornouigoù er skouarn
skeudenn:Etrier schéma.png|Stleug dehou
skeudenn:Stapes human ear.jpg|Ment ur stleug e-keñver ur pezh moneiz


## Deskrivadur
Eus an diavaez war-zu an diabarzh
* **Ar penn** (3) : gant ur gleuzenn a goubl ouzh baleg ferennek an annev (2). Kigenn ar stleug (7) zo stag outañ.
* **Ar skourroù** : daou anezhe, an hini dirak (4) zo finoc'h, eeunoc'h ha berroc'h eget egile (5).
* **An diaz** (6): laonenn askornek tanav stok ouzh prenestr ar rakkambr (9). E lodenn ziabarzh hag an dro zo goloet gant migorn.
South African Air Force

Ar **South African Air Force** e saozneg (berradur: **SAAF**), **Suid-Afrikaanse Lugmag** en afrikaneg, eo aerlu Suafrika. Krouet e voe e d'ar 1 a viz C'hwevrer 1920. Talvezout a ra an anv kement ha *Nerzh aer Suafrika*. 

## Ar South African Air Force e Breizh: rummadoù liammet ouzh ar pennad-mañ
*:Rummad:Nijerezioù ar C'hommonwealth aet d'ar strad e Breizh e-pad an Eil brezel-bed
*:Rummad:Bezioù-brezel ar C'hommonwealth e Breizh
Ollanta Humala

**Ollanta Moisés Humala Tasso** (ganet d'ar 27 a viz Mezheven 1962) zo ur politikour eus Perou ha prezidant ar vro etre miz Gouere 2011 ha miz Gouere 2016. Ofiser en arme ar vro eo bet ivez. 

Mont a reas Humala war ar renk e votadeg 2006, met kannet e voe gant e eneber Alan García Pérez. Aet e oa war ar renk adarre e votadeg Mezheven 2011 ha trec'h e oa bet en taol-se war e eneberez Keiko Fujimori.

## Liammoù diavaez

* Lec'hienn Ollanta Humala
* Lec'hienn e strollad, Partido Nacionalista Peruano
Morzhol (askorn)

* *Ur pennad [[morzhol]] zo ivez. *

Ar **morzhol** eo an hini kentañ eus an tri askornig a zo er skouarn grenn hag o deus ur roll e kas hag amplaat ar son.

Koublet eo ouzh an annev ha stag ouzh an daboulin. An askornig hirañ eus an tri eo ar morzhol hag e skouarn mab-den eo well-wazh 8 mm a hirder hag etre 22 ha 29 mg a bouez.

## Skeudennoù

skeudenn:Normales Trommelfell.jpg|Taboulin ha baleg araok ar morzhol
skeudenn: Place-des-osselets-Schema.jpg |An askornouigoù er skouarn
skeudenn: MarteauSchéma.jpg |  Morzhol dehou 


## Deskrivadur
* **Ar penn** : ront, e lodennoù diabarzh hag adreñv zo koublet ouzh an annev.
* **Ar gouzoug**
* **Ar baleg kostezel**
* **Ar baleg araok** pe **baleg hir** : ar soc'h en e benn, liammet-mat ouzh an daboulin.
Maddalena di Pierfrancesco de' Medici

**Maddalena di Piefrancesco de' Medici** (Firenze, war-dro 1523 – Roma, 14 a viz Ebrel 1583) a oa merc'h da Pierfrancesco de' Medici ha Maria Soderini.
Mervel a reas he zad e 1525, pa ne oa nemet 2 vloaz, ha savet e voe gant he mamm ha kerent all er villa del Trebbio. C'hoar e oa da Lorenzino de' Medici ha Giuliano, da Laudomia (war-dro 1510 - 1558), Lorenzino (1514-1548), lesanvet *Lorenzaccio* ha muntrer an dug Alessandro de' Medici, ha da Giuliano (1520 - 1588), holl koshoc'h egeti.

## Dimezioù
Div wech e timezas:
*da gentañ da Alamanno Salviati, met intañveziñ a reas buan, ha repu a gavas gant he c'hoar e kouent Santa Maria degli Angeli e Firenze. Goude d'he breur*Lorenzaccio* muntrañ an dug Alessandro de' Medici e tec'has da gêr Bolognaha goude da Venezia. 
*Addimeziñ a reas da Roberto Strozzi, mab da Filippo Strozzi, ha mont a rejont da gentañ da Vro-C'hall da chom, ha da Roma goude . 

## He bugale
Eizh bugel he doe, seizh anezho merc'hed:
#Clarice (m. 1581), a zimezas da Cristoforo Savelli
#Luigia (m. 1548).
#Alfonsina, plac'h a enor gant Caterina de' Medici, dimezet da Scipione 
#Caterina, a zimezas da Carlo Fausto Orsini e 1571
#Giulia, a zimezas da Muzio Frangipani
#Innocenza, leanez 
#Cornelia, leanez 
#ur breur, Leone, a zimezas da Sofonisba Savelli.

## He marv
Mervel a eure d'ar 14 a viz Ebrel 1583 ha beziet e voe en iliz Santa Maria Maggiore. 

## Liammoù diavaez
* Dihelloù dwb an tiegezh Medici

## Levrlennadur
*Marcello Vannucci, *Le donne di casa Medici*, Newton Compton Editori, Roma 1999, ristampato nel 2006 ISBN 8854105260
Autun

** Autun** (*Autègne* e galleg ar vro) zo ur gêr eus Saône-et-Loire e Bro-C'hall, er rannvro Bourgogne, e-harz torgennoù ar Morvan. Kêr isprefed eo e Saône-et-Loire abaoe 1790, 15 069 a dud a oa e niveridigezh 2007, ha 27 000 en tolpad kumunioù.

## Istor
Kêr-benn an Aedued e voe goude Bibracte, en amzer Galia roman, anvet Augustodunum, war-lerc'h an impalaer Augustus, kêr an eskob, pinvidik betek dibenn ar , daoust d'an aloubadegoù. 

## Monumantoù ha traoù heverk
### Augustodunum

## Douaroniezh
## Emdroadur ar boblañs 1793-2008


Colors=
  id:lightgrey value:gray(0.9)
  id:darkgrey value:gray(0.7)
  id:sfondo value:rgb(1,1,1)
  id:barra value:rgb(0.6,0.7,0.8)

ImageSize  = width:600 height:270
PlotArea   = left:50 bottom:50 top:30 right:30
DateFormat = x.y
Period     = from:0 till:24000
TimeAxis   = orientation:vertical
AlignBars  = justify
ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:4000 start:0
ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:1000 start:0
BackgroundColors = canvas:sfondo

BarData=
  bar:1793 text:1793
  bar:1800
  bar:1806 
  bar:1821 
  bar:1831 text:1831
  bar:1836 
  bar:1841 
  bar:1846 
  bar:1851 text:1851
  bar:1856 
  bar:1861 
  bar:1866 
  bar:1872 text:1872
  bar:1876 
  bar:1881 
  bar:1886 
  bar:1891 text:1891
  bar:1896 
  bar:1901 
  bar:1906 
  bar:1911 text:1911
  bar:1921 
  bar:1926 
  bar:1931 
  bar:1936 text:1936
  bar:1946 
  bar:1954 
  bar:1962 
  bar:1968 text:1968
  bar:1975 
  bar:1982 
  bar:1990 
  bar:1999
  bar:2006 text:2006
  bar:2007 
  bar:2008 text:2008
PlotData=
 color:barra width:5 align:left 
 bar:1793 from:0 till: 7792 
 bar:1800 from:0 till: 9176 
 bar:1806 from:0 till: 9400 
 bar:1821 from:0 till: 9744 
 bar:1831 from:0 till: 9936 
 bar:1836 from:0 till: 10435
 bar:1841 from:0 till: 11164 
 bar:1846 from:0 till: 11637 
 bar:1851 from:0 till: 11997 
 bar:1856 from:0 till: 11156 
 bar:1861 from:0 till: 11897 
 bar:1866 from:0 till: 12389
 bar:1872 from:0 till: 11684 
 bar:1876 from:0 till: 12889 
 bar:1881 from:0 till: 14049 
 bar:1886 from:0 till: 14895
 bar:1891 from:0 till: 15187 
 bar:1896 from:0 till: 15543
 bar:1901 from:0 till: 15764 
 bar:1906 from:0 till: 15479 
 bar:1911 from:0 till: 15498 
 bar:1921 from:0 till: 13856 
 bar:1926 from:0 till: 14119 
 bar:1931 from:0 till: 14045
 bar:1936 from:0 till: 14863 
 bar:1946 from:0 till: 14438 
 bar:1954 from:0 till: 14399 
 bar:1962 from:0 till: 15305 
 bar:1968 from:0 till: 18398 
 bar:1975 from:0 till: 21556
 bar:1982 from:0 till: 20857 
 bar:1990 from:0 till: 17906 
 bar:1999 from:0 till: 16419 
 bar:2006 from:0 till: 14806
 bar:2007 from:0 till: 15069 
 bar:2008 from:0 till: 14887


## Melestradurezh
## Tud
*Loeiz III an Dall, impalaer santel, ganet en Autun
*Charles-Maurice de Talleyrand-Périgord, eskob ha ministr
Stad emveliek

Damani peb stad war he foblañs hag he zerouer a ziskouez ur **stad emveliek**, lavaromp ur stad souveren. A-hend-all e krog da vezañ dindan levezon ur stad all pe un nerzh, kreñvoc'h o youl. Gallout a ra ur stad emveliek bezañ hep bezañ bet aotreet gant stadoù all, diaesoc'h avat an hini eo keit evit ar feurioù-emglev etrebroadel hag an darempredoù (sport, ekonomiezh, politikerezh etrebroadel) : Taiwan.

## Pennadoù nesañ
* Roll riezoù ar Bed
* Stad
Lennegezh pers

Stad a vez graet eus al lennegezh pers gant Iraniz evel gant an estrañjourien. Implijet e vez ar perseg abaoe ouzhpenn 2500 vloaz ha lezet en deus roudoù en istor ar gomz skrivet. A-drugarez da varzhed evel Hafez, Molana (Rumi), Nizami, Omar Khayyam, ha Ferdowsi e vez priziet-bras barzhoniezh Iran er bed a-bezh, gant he barzhonegoù hag he c’hanaouennoù kaer-meurbet.


که ایران بهشت است یا بوستان
همی بوی مشک آید از دوستان


*"Ha pa soñjfed en Iran evel Eden pe evel Liorzh,*
*eo fonnus amañ c’hwezh musk ar mignon, ar c’heneil."*
--*[[Firdawsi]]*



همه عالم تن است و ایران دل
نیست گوینده زین قیاس خجل


"*Iran eo ar galon hag an hollved eo ar c’horf,*
*da-heul ar gomz-se ne sant ar barzh nag uvelded na keuz."*
--*[[Nizami]]* 


= Pennadoù nesañ =
* Sellout ouzh ar rann Sevenadur eus ar pennad '''Iran'''
* Levr ar Rouanez
Kevala

**Kevala** zo bras niver e sterioù tost en ekonomiezh, arc'hant ha kontouriezh.

En arc'hant ha kontouriezh e tiskouez pezh zo savet evit kregiñ pe delc'her un afer.

En ekonomiezh klasel e tiskouez unan eus an teir elfenn broduiñ.
Aerlestr

Nijal a ra an aerlistri ; karbedoù war nij int ha meur a unan zo : nijerez pe karr-nij, biñsaskell, plaver, baloñs, hag all. Bleniet int gant ul loman, ul lod anezho a c'hall bezañ pellgontrolet avat (evel an dronoù ha kirri-nij zo). 

Mont a reont en aer oc'h implijout ur c'heflusker, pe o flojeal en avel evel ur c'hwezigell, pe c'hoazh o plavañ evel un erer.
 
Aerlistri-brezel a c'hwist betek 3.200 km / eur.

## Pennadoù kar
* Karr-nij
* Karbed
* Aervag
Stleug

Ar **stleugoù** zo pezhioù houarn, staget a bep tu d'an dibr a vez lakaet war gein ur gazeg, da lakaat an treid enne.
Santiago de los Caballeros de Mérida

**Santiago de los Caballeros de Mérida** , pe **Mérida** hepmui, eo anv kêr-benn stad Mérida e Venezuela ha kêr vrasañ an Andoù er vro.

## Istor
Diazezet e voe en 1558 gant ar c'habiten Juan Rodríguez Suárez, eus kêr Mérida, en Extremadura, hag en Nueva Granada e oa neuze; diwezhatoc'h e voe e kabiteniezh Venezuela, hag ul lec'h a bouez e-kerzh Brezel Dizalc'hiezh Venezuela.
Tassili n'Ajjer

An **Tassili n'Ajjer** zo ur gompezenn veneziek e gevred Aljeria, ma vev Berbered touareg. Djanet eo kêr vras an tolead.

## Kevioù
Kevioù zo er c'herreg ha livadurioù enne, eus ar mare ma ne oa dezerzh ebet er vro.

## Skeudennoù

Image:Algerien 5 0049.jpg
Image:Tassili rocks.jpg
Image:Tassili camellos.png
Image:Bubalus Tassili (Sahara).png
Tassili

**Tassili** zo ur ger berberek hag un anv a vezroet da gompezennoù meneziek en Aljeria, er Sahara.

*tassili an Hoggar ;
*Tassili n'Ajjer.

Ur gompagnunezh kirri-nij zo anvet 
*Tassili Airlines.
Rif (Maroko)

Ar **Rif** (*Arrif* e rifeg, **الريف** *Ar-Rīf* en arabeg) zo menezioù e hanternoz Maroko, a-stok ouzh ar Mor Kreizdouarel.

## Yezhoù
Rifeg pe tarifiteg eo anv yezh Berbered ar Rif. Ur bihanniver a gomz arabeg, ar yezh ofisiel anavezet gant an holl, hag anavezet eo ar galleg hag ar spagnoleg ivez, pan int yezhoù an drevadennerien en . 

## Gwelet ivez
*Brezel ar Rif
*Maroko spagnol
Askorn uheñvel

An **askorn uheñvel** pe **askorn an teod** eo askorn nemetañ ar skeledenn ha n'eo ket koublet gant eskern all. Emañ a-us d'ar c'harloc'henn en araog ar gouzoug, dindan diaz an teod.

## En [[den]]
Pemp pezh a ya d'ober an askorn uheñvel : ar c'horf, ar c'herniel bras hag ar c'herniel bihan. Liammet eo e arc'hwelioù (pe kefridioù) gant ar vouezh hag ar c'hlukañ.

Meur a gigenn eus ar garvan zo stag outañ hag ivez kigennoù a dalc'h ha fiñv an teod, ar c'harloc'henn hag ar c'hargadenn. E penn ar c'herniel bras eo stag migorn skoed ar c'harloc'henn (an aval-gouzoug) p'emañ penn ar c'herniel bihan stag ouzh stilhonoù an askorn ividig. 

N'hall an askorn uheñvel bezañ torret nemet gant ur gwask kreñv ha padus. Er vezegiezh-lezenn e prou ur marv gant an tag.
Gwad

Ar **gwad** zo ul liñvenn a red diehan met a dalmadennoù e gwazhiadurezh hag e kalon loened zo, mab-den en o zouez.
Savet eo gant ul lodenn dourek, ar plasma, hag ul lodenn soludek, ar c'helligoù ha tammoù anezho.

E gefridioù eo :
* kas an dioksigen O2 hag ar maguzennoù da wiadoù hag organoù ar c'horf ;
* kas an dilerc'hioù evel an dioksidenn garbon CO2 hag an dilerc'hioù nitrogenek war-du al lec'hioù-skarzh (bouzelloù, lounezhi, skevent) ;
* kas kelligoù ha molekulennoù ar reizhiad hangaeañ d'ar gwiadoù ;
* skignañ an hormonoù er bevedeg.

## Danvezennoù er gwad
Gant mel an eskern hir e vez kenderc'het kelligoù ar gwad. 
* Eritrokit, anvet ivez "globulennoù ruz" pe *kelligoù ruz* daoust ma n'int ket kelligoù evit gwir dre n'eus na kraoñell na organit ken enno. Un eritrokitenn a bad 120 devezh ha distrujet e vez gant an avu, ar felc'h pe mel an eskern. Enno emañ an hemoglobin a dreuzkas an dioksigen 02, an dioksidenn garbon CO2 hag ar vonoksidenn garbon CO. Pinvidik-tre eo an hemoglobin e houarn ha gouest eo da stagañ enni an dioksigen disolvet er plasma. War-lerc'h bezañ bet karget e dioksigen (e logigoù ar skevent) e vez kaset an eritrokitennoù gant fonn ar gwad betek ar gwiadoù e-lec'h ma zieubont an dioksigen. Karget e vezont aze e dioksidenn garbonek daoust ma vez dalc'het er plasma dreist-holl ar molekulennoù-se.
* Leukokit, "globulennoù gwenn" pe *kelligoù gwenn*. Ur roll a-bouez o deus er reizhiad hangaeañ dre zistrujañ an elfennoù kontammus. Liesseurt int : granulokit, limfokit, monokit ... pep hini gant ur perzh disheñvel.
* Trombokit, "plaketennoù" pe *pladanoù*. Tammoù kelligoù hep kraoñell int evel an eritrokit hogen, organitoù a zo enno. Diwar-se int gouest da analañ ha da broduiñ proteinoù. Ur roll pennañ o deus e kaoulediñ ar gwad.
Ar c'helligoù meneget a-us a ya d'ober 45 % eus ar gwad. Ar peurrest eo ar plasma.

## Ar plasma
Lodenn dourek ar gwad eo ar plasma. Ennañ ez eus

* molekulennoù diwar koazhadur ar boued (glukoz, trenkennoù aminek, trenkennoù druz ...)

* molekulennoù diwar metabolegezh ar c'helligoù (ure ...)

* molekulennoù kannad eus an difenn immunizel.

* molekulennoù kannad eus ar c'hehentiñ dre wad (hormonoù).

* ionoù (sodiom, potasiom, magnesiom ...). Gant al lounizhi e vez kempouezet paoter an ionoù er plasma hag en dourennoù diabarzh all.
Liesdoueegezh

Al **liesdoueegezh** zo ur reizhiad relijiel ma kred an dud ez eus meur a zoue. Disheñvel eo diouzh an undoueegezh, diazezet war Doue hepken. E darn eus ar relijionoù-se, an doueed ha doueezed disheñvel zo taolennadurioù eus nerzhioù an natur pe pennaennoù an hendadoù. Al liesdoueegezh zo un doare doueouriezh. Enebet eo an doueouriezh, ouzh an undoueegezh, na gred nemet en un doue, darn an amzer unan trehontel. Liesdoueidi ne lakaont ket atav an holl doueed war ar memes live. Gellout a reont bezañ henotheisted, o krediñ en un doue met gant doueed a live izeloc'h dezhañ evel The Church of Jesus Christ of Latter-day Saints. Lod liesdoueidi all a c'hell bezañ kathenotheisted, oc'h azeuliñ doueed disheñvel hervez ar mare.
Undoueegezh

An **undoueegezh** zo ur reizhiad relijiel diazezet war Doue hepken. Disheñvel eo diouzh al liesdoueegezh eta, a zo ur relijion diazezet war meur a zoue.
An Baile Dubh

**An Baile Dubh** (saozneg: *Ballyduff*) zo ur gêriadenn e kontelezh Ciarraí, e mervent Iwerzhon. An Baile Dubh a dalvez kement ha "kêriadenn du". Lec'hiet eo etre Baile Uí Thaidhg ha Baile an Bhuinneánaigh.

578 den a oa o vevañ eno e 2006, un digresk eus 5.9% e-keñver 2002 e-lec'h ma oa c'hoazh 614 den o chom enni.
Ilpenn

An **ilpenn** zo ul lodenn eus ar mel-penn, lec'hiet dindan an empenn (pe, resisoc'h, dindan an dolbezenn gilpenn) hag a-dreñv ar c'hef. Dispartiet eo diouzh an empenn gant telt an ilpenn. An holl vellkeineged o deus un ilpenn hag ur framm damheñvel zo gant ar c'hefalopoded. Meur a roll en deus e kenurzhiañ ar fiñvadennoù, er skiantoù, er santadoù... 

## Deskrivadur
Ur framm saezh-heñvel ha strizh, ar preñv, hag an div hanterenn-ilpenn a bep tu da hemañ a ya d'ober an ilpenn. Teir c'hordennig, anvet treid (izelañ, krenn hag uhelañ) an ilpenn, a stag anezhañ ouzh ar c'hef empenn.

### Diabarzh an ilpenn
Un danvezenn wenn gronnet gant un danvezenn c'hris ha roufennek (ar bluskenn) a ya d'ober an ilpenn.

Skarroù kengreiz don pe donoc'h a weler war c'horre an ilpenn. Teir zolbezenn zo bevennet gant ar skarroù donañ ha 10 flipezenn (tolbezennoù bihan) gant eilskarroù.

## Roll an ilpenn
E roll anavezetañ eo kenurzhiañ ar fiñvadennoù, lakaat anezhe da vezañ resis ha da c'hoarvezout e koulz. Resev a ra kemennadennoù a-berzh ar reizhiadoù skiantel ha lodennoù all eus an empenn hag ar mel-livenn. Diouzh ar c'hemenadennoù-se e kav ar jestroù a glot gant an ezhomm.
Alese n'eo ket seizi a c'hoarvez pa vez gloazet an ilpenn met dizurzh er fiñvoù, er c'hempouez, e dalc'h ar c'horf.
Mel-penn

Ar **mel-penn** eo lodenn ar reizhiad nervel kreiz a zo er c'hlopenn. Ennañ emañ :
* an ilpenn, dindan an empenn hag a-dreñv ar c'hef
* an empenn
* kef an empenn, kendalc'het gant ar mel-livenn
Kef empenn

Ar **c'hef empenn**, pe **kef an empenn**, zo ul lodenn eus ar reizhiad nervel kreiz, lec'hiet dindan an empenn ha dirak an ilpenn. Liammet eo ouzh ar mel-livenn. Pourchas a ra kemennadennoù kefluskel ha skiantel d'an dremm ha d'ar gouzoug dre nervennoù ar c'hlopenn.
Ul lodenn a-bouez eus ar mel-penn eo rak drezañ e tremen kevreadur nervennoù ar reizhiad kefluskel hag ar reizhiadoù skiantel eus an empenn da beurrest ar c'horf. Ur roll en deus ivez e reolierezh ar galon hag an analiñ.

Teir lodenn a ya d'ober ar c'hef empenn :
* ar c'hrennempenn
* ar pont
* an hirvel
Kleñved ar paludoù

**Kleñved ar paludoù** pe **Malaria** (diwar an italianeg : mal'aria, « aer fall ») a zo ur pore hag ur c'hleñved-red drastus abalamour da arvevaded. Pakañ a reer ar malaria pa zeu an arvevaded er gwad. Ur poreadur marvel zo graet gante betek lazhañ miliadoù a dud bep bloaz ( 207 million a dud klañv ha 627 000 aet da anaon er bloavezh 2012).

## Kaozioù kleñved ar paludoù
Protozoaned anvet *Plasmodium* eo an arvevaded hag a zo kaoz eus ar malaria. Bevedegoù gant ur gellig eo ar protozoaned ; disheñvel int ouzh ar bakteri a zo bihanoc'h hag eeunoc'h.

Meur a spesad *Plasmodium* a c'hell pakañ un den :

: Poread grevus
* *Plasmodium falciparum*
: Poread krenn
* *Plasmodium malariae*
* *Plasmodium ovale*
* *Plasmodium semiovale*
* *Plasmodium vivax*
: Spesadoù hag a bore primated all
* *Plasmodium knowesli*
## Istor kleñved ar paludoù
E-pad pell e oa bet soñjet e tegouezhe ar c'hleñved abalamour da aer fall ar gwernioù hag an dour ha setu perak e oa bet anvet Malaria (diwar an italianeg : mal'aria, « aer fall »).

D'ar 6 a viz Du 1880 e ospital soudard Constantine (Aljeria C'hall), ur medisin soudard el lu Gall, Alphonse Laveran, en deus dizoloet ar c'hleñved. Bet en deus bet ur priz Nobel korfadurezh pe medisinerezh er bloavezh 1907.

Er bloavezh 1897 Ronald Ross ur medisin Saoz (Priz Nobel e 1902) a brou e teu kleñved ar paludoù pe Malaria dre ar moustik ha n'eo ket dre an aer lous.

## Kontammerezh
Ar Malaria pe kleñved ar paludoù a vez degaset etrezek Mab-Den dre flemmadennoù ar moustik

## Arouezioù ar c'hleñved
Pa vez tapet unan bennak gant kleñved ar paludoù e teu war wel arouezioù evel:
* Poan-benn
* Poanioù kigenn
* Richetiñ
* Gwanded 
* Red-kof
* Peusat
* Terzhienn

## Liammoù diavaez
* Kleñved ar paludoù lec'hienn Aozadur Bedel ar Yec'hed
* Malaria war lec'hienn kreizenn studiañ Pasteur

## Notennoù ha daveennoù

## Pennadoù kar
* Mezegiezh
* Pore
* Arvevad
Inizi Marshall

**Inizi Marshall** (*M̧ajeļ* e marchalleg, *Marshall Islands* e saozneg), ent-hir **Republik Inizi Marshall** (*Aolepān Aorōkin M̧ajeļ* e marchalleg, *Republic of the Marshall Islands* e saozneg), a zo ur stad enezek eus Mikronezia. Un tregont atoll bennak hag ur 1 100 enezenn bennak a ya d'ober ar vro. 163 174 a dud a oa o chom enno e 2008. Un stad dizalc'h eo deuet da vezañ e 1986. Majuro eo ar gêr-benn. Arc'hañ a ra gouarnamant ar vro-mañ Enez-Wake a zo melestret gant Stadoù-Unanet Amerika.

## An douaroniezh

Emañ an inizi en norzh da Nauru ha Kiribati, er reter da Stadoù Kevreet Mikronezia, hag er su da Enez Wake, un tiriad melestret gant ar Stadoù-Unanet, met a zo arc'het gant gouarnamant Inizi Marshall. 29 atoll ha 5 enezenn digevannez a ya d'ober ar vro. Daou strollad inizi a zo: aridennad Ratak (*ar sav-heol*) ha hini Ralik (*ar c'huzh-heol*).

E-touez an inizi didud emañ Atoll Bikini.
Tokelau

**Tokelau** a zo un enezeg er Meurvor Habask. 

Un tiriad eus Zeland-Nevez eo, ha tri atoll kouralek trovanel zo ouzh e ober. En holl ez eus un 10 km² bennak, gant ur 1 400 annezad bennak. Emañ an atolloù-se en norzh d'an Inizi Samoa, er reter da dTuvalu, hag er su da Inizi Phoenix (Kiribati), hag er gwalarn da Inizi Cook.
Mel-livenn

Ar **mel-livenn** zo ul lodenn eus ar reizhiad nervel kreiz, dindan ar c'hef empenn. Emañ ar mel-livenn e kanol ar mellkein a dalc'h hag a warez anezhañ. Neuron ha kelligoù glia a ya d'ober anezhañ hag e roll pennañ eo treuzkas kemennadennoù nervel etre an empenn hag ar peurrest eus ar c'horf. Ur greizenn nervel emren eo ar mel-livenn ivez : gouest eo da zielfennañ kemennadennoù simpl ha reiñ urzhioù da lec'hioù resis eus ar c'horf.

## Korfadurezh
Pilhon (korfadurezh)

Ar **pilhon**, pe **pilhotennoù**, eo ar c'hroc'henennoù a c'holo ar reizhiad nervel kreiz. Tri gwiskad a zo anezhe : ar bilhonenn dev, ar bilhonenn gevnidek hag ar bilhonenn danav. O roll pennañ, asambles gant al liñvenn empenn-mel, eo gwareziñ ar reizhiad nervel kreiz.

## Korfadurezh
* ar bilhonenn dev (*dura mater*) : an hini dostañ ouzh ar c'hlopenn pe ouzh al livenn-gein eo. Gwazhied zo enni.
* ar bilhonenn gevnidek (*arachnoidea*) : ar gwiskad e-kreiz eo. Dont a ra hec'h anv eus he stumm a denn d'ur gwiad kevnid.
* ar bilhonenn danav (*pia mater*) : stag eo ouzh gorre an empenn pe hini ar mel-livenn. Gwazhiennigoù zo enni

Etre ar bilhonenn gevnidek hag ar bilhonenn danav (kavenn edan-gevnidek) emañ al liñvenn empenn-mel.

## Kleñved
Ar pilhon a c'hell bezañ kontammet gant bakteri, viruzoù, pe mikroorganegoù all. Tanijenn an empenn (pe tanijenn ar mel-livenn) a vez graet eus ar c'hleñved-mañ. Grevus-meurbet e c'hell bezañ dre m'emañ an danijenn tost-mat ouzh an empenn pe ouzh ar mel-livenn.
Reizhiad nervel kreiz

Ar **reizhiad nervel kreiz** eo lodenn ar reizhiad nervel lec'hiet er c'hlopenn hag el livenn-gein. Gronnet eo gant ar pilhon. Diouzh ar c'hemennadennoù kaset dezhañ gant ar c'horf a-bezh e kenurzh obererezh organoù ar bevedeg. Kavet e vez ur reizhiad nervel kreiz en holl loened dezhe ur simetriezh daoudu, da lâret eo an holl loened lieskellig estreget ar spoue hag al loened dezhe ur simetriezh skin evel ar bloneg-mor.

## Deskrivadur
E reizhiad nervel kreiz an den ez eus :
* ar mel-penn, er c'hlopenn. Ennañ emañ an empenn, ar c'hef empenn, an ilpenn 
* ar mel-livenn, e kanol ar mellkein 
* nervennoù al livenn I ha II 

Ul liñvenn a zo ivez : al liñvenn empenn-mel.

## Diorren er grouell
Da gentañ, er grouell, ez eus teir lodenn oc'h ober ar mel-penn : ar ragempenn, ar c'hrennempenn hag an dregempenn. Goude-se e rann ar ragempenn hag an dregempenn e pep a zaou damm. Diouzh ar ragempenn e teu ar peurempenn hag an treuzempenn a zeuio da vezañ an empenn. Ar c'hrennempenn a zeu da vezañ ul lodenn eus ar c'hef empenn. Diouzh an dregempenn e teu an ilempenn (orin eus ar pont er c'hef empenn diouzh un tu hag eus an ilpenn diouzh an tu all) hag ar melempenn a zeuio da vezañ an hirvel er c'hef empenn.

Ar mel-livenn a ya war hiraat tamm-ha-tamm.
Baile an Fheirtéaraigh

**Baile an Fheirtéaraigh** (saozneg : *Ballyferriter*) zo ur gêriadenn en unan eus gouezelegvaoù kontelezh Ciarraí, e mervent Iwerzhon. Emañ e kornôg Corca Dhuibhne. Anavezet eo ivez ar gêriadenn dindan an anv koshoc'h **An Buailtín**.

E 2002, war-dro 75% eus ar boblañs a gomze iwerzhoneg.

Tri fub a c'heller kavout eno: Tigh Uí Chatháin, Tigh Uí Mhurchú, Tigh an tSaorsaigh, hag ul leti, Óstán Cheann Sibéal. Ur skol, un iliz hag ur mirdi (Músaem Chorca Dhuibhne) a zo ivez.
Pilhon

Ar ger **pilhon** a c'hell ober dave eus daou dra :
* un tamm eus ur wiadenn, ur bilhenn ;
* ur groc'henenn tro-dro d'ar reizhiad nervel kreiz, sellet ouzh pilhon (korfadurezh).
Diabet

An diabet a vez dre ziouer a insulin e gwad un den, pe ne ya ket mat en-dro an insulin en e gorf. Meur a ziabet zo, met dre voaz e komzer eus diabet lavaret sukret, pe diabet *mellitus*.

Diabeteien e vez anvet ar re a zo paket gant an diabet.

Geriaoueg war-dro an diabet :

* enepdiabet | ag.
* enepdiabeteg | g. | enepdiabeteier
* diabet | h.g.
* diabet ar merc'hed barvek, diabet Achard-Thiers | h.g., h.g.
* diabet krai | h.g.
* diabet insulinrekizus | h.g.
* diabet al lounezh, diabet lounezhel | h.g., h.g.
* diabet lounezhel fosfoglukidek | h.g.
* diabet steroidel, diabet kortizonel | h.g., h.g.
* diabet | h.g. | diabetoù
* diabetid | g. | diabetidoù
* diabeteg | g. | diabeteien
* diabetek | ag.
* diabetouriezh | h.b.
* mezegiezh an diabet | h.b.
Ippolito de' Medici

**Ippolito de' Medici** (1511 – 1535), ganet en Urbino, a oa ur c'hardinal eus an tiegezh Medici e Firenze ar XVIvet kantved.

## E vuhez
Mab bastard e oa da Giuliano di Lorenzo de' Medici (1479-1516) ha Pacifica Brandano. Mervel a reas an tad pa oa 5 bloaz ar paotrig. Savet e voe neuze gant tud a iliz: da gentañ gant e eontr kardinal Giovanni di Lorenzo de' Medici, a eas da bab, hag e genderv Giulio di Giuliano de' Medici a eas da bab ivez diwezhatoc'h.

E 1524 e voe kaset da c'houarn Firenze evit Giulio, pan eas e eontr da bab da Roma, anvet Klemañs VII neuze, war un dro gant e genderv Alessandro de' Medici (1510-1537), a vage kasoni bras outañ, ha dindan evezh ar c'hardinal Silvio Passerini. Eno e chomas betek 1527, pa voe harluet an daou genderv gant Republik Firenze. 

Adalek seziz Firenze (1529–1530) koulskoude e voe graet bravoc'h gant ar pab da Alessandro, a vije bet ur mab bastard dezhañ: lakaet e voe da zug, ha pellaet Ippolito eus Firenze. 

Anvet e voe Ippolito da arc'heskob Avignon ha da gardinal en 1529, pa ne oa nemet 18 vloaz. Kannad ar pab e voe e Peruggia, e Genoa, ma tegemeras an impalaer Karl V a ambrougas davet ar pab Klemañs VII da gêr Bologna, hag ivez e Hungaria ma vrezelias ouzh an Durked.
 

E 1534 e kemeras perzh er sened kardinaled a anvas ar pab Paol III. 

E 1535 e voe kaset evel kannad Firenze davet an impalaer santel Karl V da ziskuliañ torfedoù e genderv Alessandro de' Medici.

## Bugale
Krediñ a reer e voe serc'heg da Giulia Gonzaga, kontez Fondi, ha hi e vije mamm e vab bastard Asdrubale de' Medici a varvas e Malta, e 1565. 

## E varv
Mervel a reas gant ar malaria e 1535 en Itri, e kreisteiz Lazio, neuze e rouantelezh Naplez: ne oa nemet 24 bloaz. 

Lavaret e voe e oa bet kontammet gant Alesant abalamour ma tamalle e vuhez fall dezhañ. Beziet e voe en iliz San Lorenzo in Damaso e Roma.

## Poltred
Poltredet eo bet gant Tizian. E Galleria palatina ar Palazzo Pitti e Firenze emañ oberenn.

## Oberenn
Ippolito a oa barzh ivez, treiñ a reas an Aeneis en italianeg, gwareziñ a reas skrivagnerien hag arzourien. 

## Levrlennadur
*  Susan Hicks Beach: *Ein Kardinal der Medici*. Berlin (1938)

## Liamm diavaez
* http://www.cyranos.ch/medici-e.htm pennad diwar e benn
Giuliano di Lorenzo de' Medici

**Giuliano di Lorenzo de' Medici** (Firenze 1479-1516), trede mab Lorenzo il Magnifico (1449-1492) ha Clarice Orsini, a oa dug Nemours. 

E vreur henañ Piero di Lorenzo de' Medici ne renas nemet daou vloaz e Firenze goude marv o zad rak distroadet e voe e 1494 ha savet e voe ar Repubblica fiorentina. Giuliano ac'h eas da Venezia neuze. 


## Ren
Adsavet e voe galloud ar Medici pa deuas a-benn armeoù ar C'hevre Santel hag ar Spagnoled da skarzhañ eus Italia ar C'hallaoued a oa o skoazellañ ar Repubblica fiorentina. Giuliano a renas neuze e Firenze eus 1512 da 1516.

## Dimeziñ ha bugale
Dimeziñ a reas e 1515 da Filiberta Savoia (1498–1524). 35 bloaz e oa an den nevez, 18 vloaz ar plac'h nevez, a oa merc'h da Fulup II dug Savoia. E lez Bro-C'hall e voe graet an eured, un dimeziñ aozet dre hanterouriezh e vreur Giovanni, deuet da vout ar pab Leon X. Er bloaz-se e-eeun e voe anvet Frañsez Iañ, niz da Filiberta, da roue Bro-C'hall. 

Bugel ebet n'o doe. 

Ur mab bastard en doe Giuliano avat, Ippolito de' Medici, a voe kardinal, hag a c'houarnas Firenze adalek 1524 gant Alessandro de' Medici.
Palikell

Ur **balikell** zo ur bal vihan, eus ar seurt a vez da zastum skubion, ludu en oaled, pe da gaoc'hkezeka.

## Gwelet ivez
*Paliked
Baile Uí Thaidhg

**Baile Uí Thaidhg** (saozneg: *Ballyheigue*) zo ur gêriadenn war aodoù kontelezh Ciarraí, e mervent Iwerzhon. War-dro 18 km zo etre Baile Uí Thaidhg ha Trá Lí, kêr-benn ar gontelezh.

2 035 den zo o vevañ eno.

Savet e oa bet ur c'hastell war al lec'h gant ar familh Crosbie e 1812. Hogen, devet e oa bet e-kerzh brezel diabarzh Iwerzhon gant an IRA. Deuet eo da vezañ un dachenn da c'hoari golf hiziv an deiz.

## Tud
Ganet e oa bet an armezhour Richard Cantillon e Baile Uí Thaidhg war-dro 1680.
Sant Laorañs (disheñvelout)

**Sant Laorañs** a c'hall ober anv eus:

## Sent
* Sant Laorañs (225–258), ur merzher kristen. Diwar e anv e teu anv ar re all.
* Sant Laorañs Siponto peotramant sant Laorañs Majoranus (*Lorenzo Maiorano*) († c. 545), eskob Siponto en Italia;
* Sant Laorañs Canterbury († 619), eil arc'hebskob Canterbury
* Lorcán Ua Tuathail (1128–1180), anavezet ivez gant an anv sant Laorañs O'Toole
* Sant Laorañs Brindisi (1559–1619), doktor an Iliz
* Sant Laorañs Ngon ha Laorañs Huong Van Nguyen, e-touez Merzherien Viêt-Nam
* Laurent-Marie-Joseph Imbert, unan eus merzherien Korea
* Lorenzo Giustiniani (1381–1456)
* Lorenzo Ruiz (1600–1637), Filipan-Sinaad e-touez 16 merzher Japan.

## Anvioù-lec'h
###### 
*Sant-Laorañs, e Bro-Dreger
*Sant-Laorañs-Graeneg, e Bro-Gwened
* ar boliklinikenn Sant-Laorañs e Roazhon
* Sant-Laorañs-ar-mor, ur rann eus kumun Plerin e Bro-Oueloù

###### 
*Stêr Sant-Laorañs, ur stêr vras e Kanada (*Fleuve Saint-Laurent* e galleg, *Saint Lawrence River* e saozneg).

## Traoù all
* Daeroù sant Laorañs, kaouadoù stered-red anvet Perseidoù gant ar skiantourien. Diwar-se meur a grennlavar: 
** *Da Sant-Laorant e vez tourmant" (An [[Treoù-Leon]])
** *Per san Lorenzo piove dal cielo carbone ardente.''

## Gwelet ivez
*Laorañs
Aigos Potamoi

**Aigos Potamoi** (en henc'hresianeg Αἰγὸς Ποταμοί, *stêr ar c'havr* : kavout a reer ivez ar stummoù latinekaet *Aegos* pe *Ægos* evit al lodenn gentañ ha *Potamos* evit an eil), anvet hiziv **Indjé-limen** pe **Galata**, zo ur wazh dour vihan e Kersonesos Trakia (Gallipoli), e Turkia. Aigos Potamos a oa ivez anv ur geoded c'hresian en henamzer, savet e-tal al lec'h ma skoe ar wazh-se en Hellespontos, un nebeud kilometroù e norzh keoded Sestos.

Brudet eo al lec'h abalamour da emgann Aigos Potamos a enebas flodadoù Aten ha Sparta e-kichen genou ar wazh e -405. Distrujet e voe listri Aten gant Spartaiz renet gant Lysandros, ar pezh a lakaas un termen da Vrezel ar Peloponnesos.

## Notennoù
Kleofon (politikour)

**Kleofon** (Kleophōn, Κλεοφῶν) a oa ur politikour eus Aten en Henamzer. Hervez Aristofanes e on un Trak a orin.

Anv zo anezhañ evit ar wezh kentañ er vuhez politikel goude ar c'hentañ dispac'h oligarkek en Aten (411 kt JK). Sevel a reas an diobeliezh e 410-409 kt JK. Kontrol d'an holl bolitikourien a-bouez en Aten d'ar c'houlz-se e oa un den eus ar bobl ha n'eo ket eus an aristokratiezh. Sevel a rae lourennoù da c'hounit e vuhez. Kondaonet e voe d'ar marv gant an oligarked e 404 kt JK.
Broust

Ur **broust** , pe **palouer**, zo ur benveg a servij da *vroustañ*, pe *palouerat*.

Meur a seurt broustoù zo:
*ar broust-blev
*ar broust-dent
*ar broust-dilhad
*ar broust-barv
Brezel ar Peloponnesos

**Brezel ar Peloponnesos** eo an anv a roer d'ar brezelioù a badas eus -431 da -404 (gant un nebeud ehanoù, **Peoc'h Nikias** peurgetket e 421), hag a enebas Aten, he doa graet eus Kevre Delos (savet er penn kentañ da stourm ouzh ar Bersed) un impalaeriezh sujet dezhi, ha Sparta, galloud oligarkiek ha mirour, a oa hec'h arme hoplited an nerzh kreñvañ e Bro-C'hres d'ar mare-se, hag a rene Kevre ar Peloponnesos ha Boiotia. Echuiñ a reas Brezel ar Peloponnesos gant trec'h Spartaiz ha drouziwezh Ateniz. Sellet a reer ouzh ar brezel-se evel ar vevenn a verk diwezh oadvezh klasel Bro-C'hres. Dalc'het e vo prosez Sokrates nebeut amzer goude.

## Levrlennadur

* Olivier Battistini, *La Guerre du Péloponnèse*, Thucydide d'Athènes, Ellipses, « Les Textes fondateurs », 2002.
* Victor Davis Hanson, *La guerre du Péloponnèse*, Flammarion, Paris, 2008 [2007]
* Jacqueline de Romilly, *Thucydide et l'impérialisme athénien : La pensée de l'historien et la genèse de l'œuvre*, Les Belles Lettres, 1961.
* Jacqueline de Romilly, *Histoire et raison chez Thucydide*, Les Belles Lettres, coll. Études anciennes, 2005.
* Jacqueline de Romilly, *La Construction de la vérité chez Thucydide*, Julliard/Conférences, essais et leçons du Collège de France, 1999.

## Liammoù diavaez
* Polemos : Levrioù diwar-benn ar brezel e Bro-C'hres en Henamzmer
*  Portal « Thucydide, historien » war lec'hienn Labiana Callipolis, labourva istor Bro-C'hres.

## Notennoù ha daveoù
Mal (disheñvelout)

**Mal** a zo
*ober ar malañ
**ar pezh zo bet malet, an arreval
*ur val, ur seurt arc'h, 
*ur flac'h
* ar par, pa gomzer eus *mal ha femelenn*
Baile Mhic Eilegóid

**Baile Mhic Eilegóid** (saozneg : *Ballymacelligott*) zo ur gêriadenn e Hanternoz kontelezh Ciarraí, e mervent Iwerzhon. Lec'hiet eo e Reter Trá Lí, kêr-benn ar gontelezh.

Ur vengleuz a oa bet savet e 1811 hag a servije d'ober danvez da sevel tiez e Trá Lí. An iliz a c'heller gwelout c'hoazh hiziv an deiz a oa bet savet e 1824. E baroniezh Triúcha an Aicme e oa.

E 1831, 3 535 den a oa o vevañ eno, 4 058 a oa e 1841.

Ur c'hleub mell-dorn a oa bet krouet e 1950.
Taftas

**Taftas** zo un danvez graet gant neud seiz gwiadet en un doare disheñvel diouzh ar seiz ordinal. 

Peurvuiañ e servij d'ober dilhad liv skedus d'ar merc'hed.
Kerfeunteun

**Kerfeunteun** a oa ur gumun eus Breizh e Penn-ar-Bed. Ul lodenn eus Kemper eo bremañ. 

## Istor
### [[Krennamzer]]
* Ur barrez eus eskopti Kemper e oa Kerfeunteun (skrivet "Querfeunteun" e geriadur Ogée) gant trev Kuzon enni, er reter. Kuzon a oa kevatal he gorread ken e tizhe e harzoù Kerniliz ha Kroaz ar Gardian. Kalz a vanerioù perc'hennet gant tudjentiled Kemper a oa strewet e maezioù an div barrez (Kervaner, Koad Bili, Park Poullig, Krec'h al Lann hag all).
### [[Dispac'h Gall]]
* Krouet e voe kumun Kerfeunteun e 1790 ha staget e drev outi.
* Dekred eus ar 26 a viz Du 1790 war al le ret: e penn-kentañ 1791 e voe nac'het al le ouzh ar Roue, ar vro hag al lezennoù gant Correoc, kure. 
### 
##### [[Brezel-bed kentañ]]
* Mervel a reas 128 gwaz eus ar gumun, eleze 4,33% eus ar boblañs e 1911, abalamour d'ar brezel.
* Fuzuilhet e voe ur soudard bet ganet er gumun gant al lu gall d'ar 5 a viz Mezheven 1916.
#### [[Eil brezel-bed]]
* Mervel a reas 35 den ag ar gumun abalamour d'ar brezel.
#### Stagidigezh
* Staget e voe kumun Kerfeunteun ouzh kumun Kemper e 1960, pa voe krouet *Kemper vras* dre vodañ kumun gozh Kemper gant kumunioù tro-war-dro: Kerfeunteun, an Erge-Vihan ha Penharz. 
## Monumantoù ha traoù heverk
*Iliz an Drinded.

## Brezhoneg
### Ar Brezoneg er Skol
* 1934-1936: ar c'huzul-kêr a savas a-du gant ar mennad skignet gant al luskad Ar Brezoneg er Skol (ABES) evit kelennadurezh ar brezhoneg er skol.

## Armerzh

## Douaroniezh

## Emdroadur ar boblañs

## Melestradurezh

## Tud
* Yves Marie Audrein, eskob, bet lazhet er gumun e 1800.
* Jean-Marie Déguignet, bet embannet e eñvorennoù gant An Here, a oa bet o labourat eno evel mevel e ti-feurm Kermahonnet, hag eñ krennard. 
* François Marie Hénaff, ganet e Kerfeunteun d'an 31 a viz Eost 1886, soudard er 64vet rujumant war-droad, fuzuilhet d'ar 5 a viz Mezheven 1916 e Sainte-Menehould (Bro-C'hall) evit *«ravolt»* e-pad ar Brezel-bed kentañ.
* Frédéric Le Guyader (-1923), skrivagner gallek, a voe o chom eno hag emañ e vez er vered
* Yann-Kel Kernalegenn, brogarour breizhat, douaret er vered.
* Katell Gornig (1857-1917), lañset ganti ar c'hrampouezh dantelez. 

### Ardamezeg ar familhoù

## Liammoù diavaez
## Notennoù ha daveoù
Askorn tal

An **askorn tal** zo unan eus eskern klopenn an den. Tennañ a ra e stumm da hini ur gokezenn. Koublet eo ouzh : ar genneg, ar sileg, an daou askorn kitern, an daou askorn ar fri, askorn ar garvan, askorn an daeroù hag an askorn boc'h.

Daou damm a ya d'ober an askorn tal : 
* ul lodenn skantennek a glot gant an tal ;
* ul laonenn a gemer perzh e stummadur toenn kavenn ar fri ha hini ar poulloù-lagad.

Kleuziet eo gant daou sinus anvet kevioù an tal.
Genneg

Ar **genneg** zo un askorn eus ar c'hlopenn, dirak an askorn ividig. Tennañ a ra e stumm da hini ur valafenn. Unan eus ar seizh askorn a stumm ar poulloù-lagad eo ar genneg.
Mal

Ur **val** a zo ur sert arc'h a laker enni traoù a bep seurt pa veajer, dilhad alies. Bez ez eus anezho abaoe un 3000 bloaz bennak.

Gwall bonner e vezont peurvuiañ, hervez ma vezont graet e koad pe lêr. Kemeret eo bet o lec'h gant ar malizennoù, skañvoc'h hag aesoc'h d'ar veajourien.
Logodenn (disheñvelout)

Ul *logodenn* a c'hall bezañ :

* ul loen bihan (*logod* eo an anv-stroll) ; sellit ouzh Logodenn. 
* Al *[[logodenn (divhar)]]* a zo ivez gwazhied koeñvet a weler war an divhar dreist-holl.
* Ul *[[logodenn (urzhiataer)]]* zo ur benveg stag ouzh un urzhiataer.
Askorn ividig

An **eskern ividig** zo daou askorn a bep kostez eus ar c'hlopenn. Sko int ouzh tolbezennoù ividig ar peurempenn.
Wallis ha Futuna

**Wallis ha Futuna** (galleg : *Wallis-et-Futuna* ha *Wallis et Futuna"; [[fakauveaeg]] ha [[fakafutunaeg]]: *ʻUvea mo Futuna*), ent-hir *'Tiriad Inizi Wallis ha Futuna*' (galleg : *Territoire des îles Wallis et Futuna*), zo un tiriad [[enez]]ek [[Polinezia|polinezian]] e Su ar [[Meurvor Habask]] etre [[Tuvalu]] er gwalarn hag Enez [[Rotuma]] ([[Fidji]]) er c'hornaoueg, ha lodenn bennañ Fidji er mervent ; emañ [[Tonga]] er gevred, [[Samoa]] er reter ha [[Tokelau]] er biz. E dalc'h [[Frañs]] emañ an tiriad-se, hag ur [[strollegezh tramor]] (*COM*) eus ar Republik-se eo abaoe [[2003]].

Teir enezenn bennañ a ya d'ober an tiriad : [[Wallis]] (*ʻUvea''), Futuna hag Alofi. Inizi tanveneziek ez int. Ur gorread a 142,42&nbsp;km² a zo en holl gant ur 11 558 den o chom enno e 2018. Matāʻutu eo ar gêr-benn hag ar gêr vrasañ.

## Melestradur
Daoust ma'z eo stag ouzh Republik Frañs hag eo bonreizh ar  Republik eo a vez lakaet da dalvezout, ez eo renet an tiriad gant roueed henvoazel, ha tri a zo anezho.

## Notennoù
Tour (savadur)

Un **tour** zo ur savadur, dezhañ muioc'h a uhelder eget a led. Gallout a ra an tourioù bezañ savadurioù anezho o-unan ha gallout a reont ivez bezañ lodennoù eus ur savadur brasoc'h, evel an tourioù iliz pe tourioù ar c'hestell.

Tourioù zo bet savet gant mab-den abaoe an amzerioù koshañ. Kavout a reer skouerioù anezho e savadurioù Mezopotamia, abaoe ar 4 milved kent JK. En Henamzer, e Roma pe e Kartada, e oa tourioù karrezek implijet evit difenn kêrioù ha kampoù an arme, evel da skouer er mogerioù savet en-dro da Roma er 4 hag en 3de kantved kent JK. E Moger Vras Sina e kaver tourioù difenn ivez, savet e 210 kent JK, da vare an Dierniezh Qin.

## Tourioù
Meur a implij a c'hall bezañ d'an tourioù :
* Tourioù modern eo ar skraberioù-oabl a saver bremañ da lojañ tud pe da reiñ bod da vurevioù.
* Ur roll difenn a oa gant tourioù ar Grennamzer, an tourioù-meur, a oa tiez-annez, ha tourioù difenn ar c'hestell. 
* Ar siloioù hag ar c’hestell-dour a vez implijet da verniañ greun pe dour en uhel. 
* An tourioù-tan, kenkoulz hag an tourioù iliz, ar minaredoù pe ar befrezoù a dalveze da gas keloù d'an dud a-bell. Bremañ pa vez darempred etre an dud dre skinoù ha n'eo ket dre arouezioù gwelet pe glevet hepken, e talc'her d'ober gant tourioù evit ar skingomz. 

## Tourioù brudet
* Tour Babel, e Mezopotamia
* Tour-tan Aleksandria, unan eus Seizh Marzh an Henved, en Ejipt
* Tour Herkules e Galiza
* Tour Pisa, un tour stouet en Italia
* Tour Eiffel, un tour metalek e Pariz, savet e 1889
* Empire State Building, e New York, ar skraber-oabl uhelañ er bed, etre 1931 ha 1954
* World Trade Center, seizh savadur uhel e New York hag en o zouez daou dour bet distrujet e miz Gwengolo 2001, an Twin Towers 
* Burj Khalifa, e Dubai, an tour uhelañ er bed, abaoe 2009

## Liammoù diavaez