open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Porspoder

**Porspoder** (distaget ) zo ur gumun eus Bro-Leon e kanton Lokournan, e departamant Penn-ar-Bed, e gwalarn Breizh.

## Douaroniezh

### Kumunioù amezek

## Anv

## Ardamezioù

## Brezhoneg
* D'an 20 a viz Du 2009 e oa bet votet live 1 ar garta Ya d’ar brezhoneg gant Kuzul-kêr ar gumun.

## Istor
*25 a viz Gouere 1644: e porzhig Melon e tilestras Henriette Bro-C'hall, rouanez kenseurtez Bro-Saoz, a oa tec'het dirak dispac'h Oliver Cromwell.
### [[Dispac'h Gall]]
* Dekred eus ar 26 a viz Du 1790 war al le ret: e penn-kentañ 1791 e voe nac'het al le ouzh ar Roue, ar vro hag al lezennoù gant ar person Gabriel Vaillant ha gant François-Marie Lezoc ha Claude Thomad, kureed.
### 
#### [[Brezel-bed kentañ]]
* Mervel a reas 61 gwaz eus ar gumun abalamour d'ar brezel, eleze 3,59% ag ar boblañs hervez an niveradeg bet graet e 1911.
#### [[Eil brezel-bed]]
* D'an 9 a viz Here 1940 e kouezhas un nijerez Albacore eus Fleet Air Arm (*skouadron 829*) ar Rouantelezh-Unanet e Porspoder; tapet e voe he zri nijour gant an Alamaned; d'ar 24 a viz Gouere 1941 e kouezhas un nijerez Spitfire IIa marilhet P7881 ha kodet UM-V eus ar *152th Squadron* eus ar Royal Air Force e Porspoder; lazhet e voe he levier, douaret eo e Bered Kerfaotraz e Brest; d'an 30 a viz Kerzu 1941 e kouezhas un nijerez Halifax II marilhet V9979 ha kodet TL-E eus ar *35th Squadron* eus ar Royal Air Force e Porspoder; lazhet e voe he femp nijour, beziet int e Bered Kerfaotraz e Brest.
#### Stagidigezh
* Kumun Larred a voe staget ouzh Porpoder e 1971.
## Monumantoù ha traoù heverk

## Poblañs

### Emdroadur ar boblañs abaoe 1962

## Melestradurezh

## Tud
### Tud bet marvet eno
* Yves Colin, bet ijinet ar *skoubidou* gantañ evit dastum ar bezhin e bourzh ur vag, d'ar 26 a viz Kerzu 2007.
### Ardamezeg ar familhoù

## Gevelliñ

## Pennad kar
* Larred.
## Liammoù diavaez

*  Lec'hienn ofisiel ti-kêr Porspoder
* Porspoder war lec'hienn Geobreizh

## Levrlennadur

## Daveoù ha notennoù
Meilh-ar-Wern

**Meilh-ar-Wern** a zo ur gumun eus Bro-Gerne e kanton Kraozon, e departamant Penn-ar-Bed, e kornôg Breizh. Lec'hiet eo a-hed ar Stêr Aon, sko ouzh Kêr-Gastellin.
## Douaroniezh
## Istor
### 
* En hañv 1858 e krogas an impalaer gall Napoleon III (1808-1873) gant un droiad *weladenniñ* e Breizh. D'an 3 a viz Eost e loc'has diouzh Kastell Saint-Cloud da vont da Cherbourg kent skeiñ war Vrest d'an 9. Adalek an 10 e kasas da benn e veaj e Breizh a echuas e Roazhon d'an 19. Etretant, a-gevret gant an impalaerez Eugenia (1826-1920) en devoe tro da lidañ digoradur skluz-mor ar Gilli C'hlas d'an 12 ha, gant se, hini ar ganol eus Naoned da Vrest ent-ofisiel.
### 
#### [[Brezel-bed kentañ]]
* Mervel a reas 53 gwaz ag ar gumun, da lâret eo 5,56% ag he foblañs e 1911, abalamour d'ar brezel.
#### [[Eil brezel-bed]]
* Mervel a reas pevarzek den ag ar gumun abalamour d'ar brezel.
#### Brezelioù didrevadennañ
##### [[Brezel Indez-Sina]]
* Mervel a reas  pevar milour eus ar gumun.
##### [[Brezel Aljeria]]
* Mervel a reas ur milour eus ar gumun. 
## Monumantoù ha traoù heverk

007_Port-Launay_Le_monument_aux_morts.JPG|Ar monumant kentañ.

* Monumant ar re varv, luc’hskeudenn ha kartenn-bost. E 1924 e voe divizet d’e sevel gant ar c’huzul-kêr. Unan nevez a voe dioueliet d’an 2 a viz Even 2012, luc’hskeudenn.

## Emdroadur ar boblañs abaoe 1962

## Melestradurezh
## Tud
## Gevelliñ
## Liammoù diavaez

*  Meilh-ar-Wern war lec'hienn Geobreizh
*   touristerezh e Bro ar Stêr Aon hag er Porzhe

## Notennoù ha daveoù
Pouldregad

**Pouldregad** a zo ur gumun eus Bro-Gerne e kanton Douarnenez, e departamant Penn-ar-Bed, e kornôg Breizh.
## Douaroniezh
### Kumunioù amezek

## Ardamezouriezh
*En glazur, e leon en argant krabanet ha teodet en gul, dreistkarget gant ur vailhenn en aour; e gab en argant e deir brizhenn erminig.*
## Istor
### [[Dispac'h Gall]]
* Dekred eus ar 26 a viz Du 1790 war al le ret: e penn-kentañ 1791 e voe nac'het al le ouzh ar Roue, ar vro hag al lezennoù gant Gueno, person, hag ur c'hure anvet Gueno ivez. 
### 
### 
#### [[Brezel-bed kentañ]]
* Mervel a reas 84 gwaz eus ar gumun abalamour d'ar brezel, eleze 2,70% ag ar boblañs hervez an niveradeg bet graet e 1911.
#### [[Eil brezel-bed]]
* Mervel a reas unnek den ag ar gumun abalamour d'ar brezel.
* D'an 11 a viz Gwenholon 1944 e kouezhas un nijerez P-47 (362 FG, 379 FS) eus aerlu ar Stadoù-Unanet e Pouldregad; he leviour a c'hellas adkavout e genvroidi.
#### Brezelioù didrevadennañ
##### [[Brezel Indez-Sina]]
* Mervel a reas ur milour eus ar gumun d’ar 15 a viz  Du 1952.
## Monumantoù ha traoù heverk
## Brezhoneg
* D'an 31 a viz Here 2005 e oa bet votet ar garta Ya d'ar brezhoneg gant kuzul-kêr ar gumun
* D'an 18 a viz Gwengolo 2015 e oa bet roet d'ar gumun al label Ya d'ar brezhoneg live 2.
## Poblañs
### Emdroadur ar boblañs abaoe 1962

## Melestradurezh
## Tud
;tud ganet eno
* 1937 : Alan E. ar Berr, dremmour, troour ha geriadurour.

## Gevelliñ

## Liammoù diavaez

* Lec'hienn ar gumun
* Pouldregad war lec'hienn Geobreizh

## Notennoù ha daveoù
Pouldreuzig

**Pouldreuzig** a zo ur gumun eus ar Vro-Vigoudenn e kanton Ploneour-Lanwern, e departamant Penn-ar-Bed, e mervent Breizh.
## Istor
### [[Dispac'h Gall]]
* Dekred eus ar 26 a viz Du 1790 war al le ret: e penn-kentañ 1791 e voe nac'het al le ouzh ar Roue, ar vro hag al lezennoù gant Dieuleveult, person, ha Kerdréac'h, kure, o-daou eus parrez Pouldreuzig, ha Riou, person Lababan.

## Monumantoù ha traoù heverk

## Douaroniezh

## Emdroadur ar boblañs abaoe 1962

## Melestradurezh
## Tud
### Tud bet ganet eno
* 1914 : Pêr-Jakez Helias, skrivagner
* 1938 : Jean-Jacques Hénaff, greantour

## Gevelliñ
## Liammoù diavaez

*Ti an douristed

## Notennoù ha daveoù
Divrevelezh

Un tuadur reizhel o tennañ d'ar revelezh denel eo an **divrevelezh**.

Treuztres brezhonek un termen krouet gant bevoniourion war-dro ar bloaz 1809, e talvaz ar ger *[[Divreizhadezh|divreizhel]]* da zeskrivañ plant dezhe organoù genel gourel ha benel war un dro. 

Implijet e vez kentoc'h an termen *divrevelezh* evit ober dave d'an tuadur revel denel dre ma tenn d'un tuadur ha n'o devezh ket tud divrevel div reizh (sellit ouzh etrereizhadezh). 

Lâret e vez ez eo divrevel unan bennak pa gar paotred ha merc'hed. Etre an dud divrevel, lod a gar ingal paotred ha merc'hed ha lod all a gar kentoc'h an eil re pe ar re all.

Termenoù all zo bet krouet e saozneg evit ober dave da duadurioù revel a denn d'an divrevelezh. Termenoù teknikel int peurliesañ implijet gant strolladoù tud resis ha ne vezont ket anaouet gant an dud all dre vras. Dispeleget e vez ster ar termenoù-mañ da heul gant bep ur kinnig evit o zreiñ e brezhoneg:

* **[[Hollrevelezh]]** (saozneg: *pansexual* pe *omnisexual*) termen bet ijinet evit ledanaat gant piv e klasker kaout darempredoù reizhel, da lâret eo gant paotred pe merc'hed kizrevel (pe *nann-treuzreviadel*), treuzrevel pe etrereizhel.

* **[[Damzivrevelezh]]** pe **Divrevelezh digor** (saozneg: *bipermissive*): an termen a ra dave d'un den arallrevel dre vras digor da gaout darempredoù reizhel gant tud eus an hevelep rev pe d'un den heñvelrevel dre vras digor da gaout darempredoù reizhel gant tud eus ur rev disheñvel diouzh hec'h/e hini hep mont d'o c'hlask a-ratozh 

* **Peurdivrevelezh** (saozneg: *ambisexual*): tremen bet ijinet evit ledanaat gant piv e klasker kaout darempredoù reizhel hep ober diforc'h ebet hervez rev an dud.

* **Arallrevelezh digor** (saozneg: *bi-curious*), peuliesañ e vez implijet an termen-mañ evit deskrivañ tud arallrevel hag a fell dezhe goût penaos e vefe mont gant un den all eus an hevelep rev.

* **Teirrevelezh** (saozneg: *trisexual* *trysexual*): er penn-kentañ e oa bet krouet an termen-mañ e saozneg un tammig evel ur c'hoari-gerioù, met war-lerc'h eo deuet war-wel e c'hell bezañ talvoudus evit kaozeal eus un doare reviadezh ledanoc'h evit an divreviadezh gant tud kizrevel (nann-treuzrevel) ivez.

* **Divrevelezh pasivel**: un den divrevel pe arallrevel n'a ket da glask kaout darempredoù reizhel gant tud eus an hevelep rev met n'o ket a-enp, peurliesañ etre meur a hini war un dro hep lakaat an traoù da vont war an hent-se hec'h/e-unan

* **Divrevelezh aktivel**: un den divrevel pe damdivrevel hag a glask a-ratozh-kaer mont gant tud eus an hevelep rev.

## Gwelet ivez
* Banniel an divrevelezh
* Arallrevelezh
* Heñvelrevelezh
* Divreizhadezh
* Etrereizhadezh
* Revelezh

## Liammoù diavaez
* Bisexual Resource Center (international)
* Bi Tribune Magazine (US)
* The Bi Foundation
Poullann

**Poullann** a zo ur gumun eus Bro-Gerne e kanton Douarnenez, e departamant Penn-ar-Bed, e kornôg Breizh.

## Gerdarzh
Diwar plou, troet da poull, ha "lann", lec'h sakr.

## Istor
### [[Dispac'h Gall]]
* Dekred eus ar 26 a viz Du 1790 war al le ret: e penn-kentañ 1791 e voe nac'het al le ouzh ar Roue, ar vro hag al lezennoù gant Coatpont, person, ha Le Gall, kure; graet e voe al le gant Le Brusq, beleg, *deut kerkent war e c'her*.
### 
#### [[Brezel-bed kentañ]]
* Mervel a reas 65 gwaz eus ar gumun abalamour d'ar brezel, eleze 3,55% ag ar boblañs hervez an niveradeg bet graet e 1911.
#### [[Eil brezel-bed]]
* Mervel a reas trizek den ag ar gumun abalamour d'ar brezel.
#### Brezelioù didrevadennañ
##### [[Brezel Aljeria]]
* Mervel a reas un ofisour eus ar gumun d’an 20 a viz Ebrel 1960 e Dou Hadj.
## Brezhoneg
### Ar Brezoneg er Skol
* 1934-1936: ar c'huzul-kêr a savas a-du gant ar mennad skignet gant al luskad Ar Brezoneg er Skol (ABES) evit kelennadurezh ar brezhoneg er skol.

### Ya d'ar Brezhoneg
* D'an 18 a viz Mae 2013 e oa bet votet ar garta Ya d'ar brezhoneg gant kuzul-kêr ar gumun.
* D'an 9 a viz Here 2013 e oa bet roet d'ar gumun al label Ya d'ar brezhoneg live 1.

## Monumantoù ha traoù heverk

Pointe de la Jument(Poullan).jpg|Beg ar Gazeg
Lesconil001.JPG|Ti ar C'horriked
Eglise-Poullan-s-sMer03.jpg|Iliz Sant Kadaouan
ChapelleNDdeKerinec01.jpg|Chapel Itron-Varia Gerineg
ChapelleNDdeKerinec04.jpg|Chapel Itron-Varia Gerineg
NDdeKerinec-Calvaire02.jpg|Kalvar Chapel Itron-Varia Gerineg


### Bez ar C'hommonwealth e bered ar gumun

Karrnijour e oa. Mervel a reas e-pad an Eil Brezel Bed d'ar 7 a viz Mezheven 1944 pa gouezhas e garr-nij (*[[Consolidated B-24 Liberator|B-24 Liberator]]*) er mor.
## Douaroniezh
## Emdroadur ar boblañs abaoe 1962

## Melestradurezh
## Tud
### Tud ganet eno
*1885 : Ivon Krog, skrivagner brezhonek.
### Tud liammet ouzh ar gumun
*J.M.G. Le Clézio, skrivagner ha Priz Nobel al Lennegezh en deus un ti eno.
## Gevelliñ
## Liammoù diavaez

*  Poullann war lec'hienn Geobreizh

## Notennoù ha daveoù
Prevel

**Prevel** a zo ur gumun eus Kerne-Izel e kanton Douarnenez, e departamant Penn-ar-Bed, e Bro ar C'hab e kornôg Breizh.

## Istor
### [[Dispac'h Gall]]
* Dekred eus ar 26 a viz Du 1790 war al le ret: e penn-kentañ 1791 e voe nac'het al le ouzh ar Roue, ar vro hag al lezennoù gant Herviant, person, ha Goardon, kure.
### 
#### [[Brezel-bed kentañ]]
* Mervel a reas 59 gwaz eus ar gumun abalamour d'ar brezel, eleze 3,59% ag ar boblañs hervez an niveradeg bet graet e 1911.
#### [[Eil brezel-bed]]
* Mervel a reas triwec’h den ag ar gumun abalamour d'ar brezel.
#### Brezelioù didrevadennañ
##### [[Brezel Indez-Sina]]
* Mervel a reas pevar milour eus ar gumun.
##### [[Brezel Aljeria]]
* Mervel a reas daou vilour eus ar gumun.

## Monumantoù ha traoù heverk

|Monumant ar re varv


Savet e voe Monumant ar re varv gant Véronique Millour ha Philippe Meffroy ha d'an 11 a viz Du 1994 e voe al lid ofisiel kentañ war e dro. Gwelout a reer ur bugel o tiskar bloc'hadoù a zo arouezioù ar brezelioù kozh, unan all zo war an douar, arouez ar brezel.

## Douaroniezh
## Emdroadur ar boblañs abaoe 1962

## Melestradurezh
## Tud
### Tud ganet eno
*1919 : Eujen Chalm, skrivagner brezhonek ha yezhadurour
### Tud marvet eno
## Gevelliñ

## Levrlennadur
* *Eñvorennoù ur C'haper droch*, Eujen Chalm, Hor Yezh, 1984 Priz Roparz Hemon en 1998.
* *Ur Breizhad skolaer er Mezven 1938-1942*, Eugen Chalm, Hor Yezh, 2000,  . 
* *La Chapelle Saint-Tugen en Primelin*, Toscer. C., Mémoires de la Société d'archéologie et d'histoire de Bretagne, 1987.
* *Saint-Tujan au Cap-Sizun*, Chanoine H. Pérennès, 1936, 2005 .
**La Révolution au fond du Cap-Sizun*, Abbé Corentin Parcheminou, 1935, 2003 Le Livre d'Histoire-Lorisse, Paris, 

## Liammoù diavaez
*  Prevel war lec'hienn Geobreizh

## Notennoù ha daveoù
Kemeneven

**Kemeneven** a zo ur gumun eus Bro C'hlazig e kanton Kraozon, e departamant Penn-ar-Bed, e kornôg Breizh.
## Douaroniezh
* War lez ar Stêr Deir emañ Kemeneven.
* Emañ e su d'ar menez Du hag emañ Koad an Dug e mervent d'ar vourc'h.
### Kumunioù amezek

## Brezhoneg
### Ar Brezoneg er Skol
* 1934-1936: ar c'huzul-kêr a savas a-du gant ar mennad skignet gant al luskad Ar Brezoneg er Skol (ABES) evit kelennadurezh ar brezhoneg er skol.

* Votet eo bet ar garta Ya d'ar brezhoneg a live 1 gant Kuzul-kêr Kemeneven d'ar 6 a viz Gouere 2017.

## Istor
### 
* Nac'het e voe an distaoliadeg roueel e miz C'hwevrer 1676 ouzh tri den eus Kemeneven, Guillaume Le Quéau, Germain Balbouët hag Ovarnay (hemañ a voe lakaet da varv), goude Emsavadeg ar Bonedoù ruz .
### [[Dispac'h Gall]]
* Dekred eus ar 26 a viz Du 1790 war al le ret: e penn-kentañ 1791 e voe graet al le ouzh ar Roue, ar vro hag al lezennoù gant ar person, Le Gall e anv, ha gant ur c'hure anvet Coatmen.
### 
##### [[Brezel-bed kentañ]]
* Mervel a reas 89 gwaz eus ar gumun, da lâret eo 4,75% eus ar boblañs e 1911, abalamour d'ar brezel.
#### [[Eil brezel-bed]]
* Mervel a reas 23 den ag ar gumun abalamour d'ar brezel.
* Maner Trefry e Kemeneven a voe implijet e-pad ar brezel dre ma oa ul lec'h evit sikour nijerien ar Re Gevredet da achapiñ. Césaire de Poulpiquet ha Geneviève de Poulpiquet a oa perc'henned ar maner ha kemer a raent perzh er rouedad Pat Line.
## Monumantoù ha traoù heverk
* Chapel *Intron Varia* ar Gergoad.
* Monumant ar re varv er vourc’h, luc'hskeudenn.
* Monumant ar re varv er Gergoad, luc'hskeudenn.
## Poblañs
### Emdroadur ar boblañs abaoe 1962

## Melestradurezh
## Tud
## Gevelliñ
## Liammoù diavaez

*  quemeneven.bzh, lec'hienn ofisiel ar gumun
*  Kemeneven war lec'hienn Geobreizh

## Dave ha notennoù
Redene

**Redene** zo ur gumun e Bro-Gwened e kanton Kemperle, e departamant Penn-ar-Bed, e mervent Breizh.

## Douaroniezh

RedeneEle.jpg|Ar stêr Ele e Koad Rozgrann

* War lez ar stêr Ele emañ Redene.
## Anv
* Erwan Vallerie (1995) ː *Redene*, 1066 ; *Plebs Redene*, 1081 ; *Reddene*, ~1330 ; *Redenez*, 1380 ; *Redenne*, 1382 ; *Redene*, 1387.

## Istor
### [[Henamzer]]
* An hent roman eus Darioritum (Gwened bremañ) da Lokmaria-Kemper a dreuze Redene; savet e voe ur c'hreñvlec'h gant ar Romaned e Mager war lez an hent.
### 
* Brezel hêrezh dugelezh Breizh: pilet e voe ur strollad soudarded Charlez Bleaz e miz Gouere 1342 e Redene gant Janed Flandrez.
### [[Dispac'h Gall]]
* Tennet e voe trev Sant-Dewi (*Saint-David* ez-ofisiel) digant Redene ha staget e voe ouzh kumun Kemperle.
### 
;Brezel-bed kentañ
* Mervel a reas 53 gwaz ag ar gumun.
;Eil Brezel-bed
* Mervel a reas seitek den ag ar gumun abalamour d'ar brezel.
* D'ar 26 a viz Gouere 1944 e voe serret daou Rezistant ha dafar radio gant an Alamaned, e Kastell Rozgrann, e piaou an tiegezh de Neuville, un ugent bennak all a Rezistanted hag a gave bod er c'hastell a zeuas a-benn da achap; d'an 28 e voe lazhet ur Rezistant all, André de Neuville, a zeuas betek ar c'hastell da glask àr-lerc'h ur skigner-skingomz; lazhet e voe gant an Alamaned ha douaret gante er c'hoad e-kichen ar c'hastell.
* D'ar 27 a viz Gouere 1944 e kouezhas un nijerez Spitfire marilhet BM200 ha kodet AZ-? eus ar *234th Squadron* eus ar Royal Air Force e "Manegwenan"; tapet e voe he levier d'an Alamaned. 
;Brezelioù didrevadennañ
*Brezel Indez-Sina  : mervel a reas ur milour eus ar gumun e miz Gouhere 1954 er C’hamp prizonidi 75 e Ðiện Biên Phủ en Tonkin  er Viêtnam.
*Brezel Aljeria : mervel a reas ur soudard eus ar gumun d’an 13 a viz Here 1959 e Bejaia (departamant Setif).

## Monumantoù ha traoù heverk

ChapelSantezMarc'haridRedene.jpg|Chapel *Santez Marc'harid*.
Monumantarrevarv, Redene.jpg|Monumant ar re varv.
IlizkatolikRedene.jpg|Iliz katolik *Sant Pêr hag Intron-Varia Loreta*.
RedenedeNeuville.jpg|Monumant André de Neuville, bet lazhet gant an Alamaned d'an 28 a viz Gouere 1944.

## Emdroadur ar boblañs abaoe 1962

## Melestradurezh

TikêrRedene.jpg|Ar maerdi.


## Tud
### Ardamezeg ar familhoù

## Brezhoneg
* E distro-skol 2024 e oa enskrivet er skol Diwan hag er c'hlasoù divyezhek 31 skoliad (6,6 % eus skolidi ar gumun evit a sell ouzh ar c'hentañ derez). Ofis ar Brezhoneg

## Liammoù diavaez

*  lec’hienn ar gumun
*  Redene war lec'hienn Geobreizh

## Notennoù ha daveoù
Rieg

**Rieg** a zo ur gumun vrezhon eus Bro-Gerne e kanton Molan, e departamant Penn-ar-Bed, e mervent Breizh, war lez ar stêr Bêlon.
## Douaroniezh
## Anv

* Erwan Vallerie ː **Rioc**, XIvet; **Rioch**, 1220; **Riec**, c. 1330; **Rieuc**, 1368; **Riec**, 1382, 1516, 1536; 

**Gerdarzh**

* Dont a ra an anv eus ar manac'h « Riog », er , a veve e-tal Kameled. Hervez ar vojenn e oa bet savetaet gant ar sent Derc'hen ha Neventer, a-dre krabanoù un aerouant, war lez an Elorn.

## Ardamezioù
*En aour e dreustell kommek en glazur karget gant teir c'hregilhenn en argant, heuliet ouzh kab gant ur vrizhenn erminig en sabel hebiaet gant div mailhenn en glazur, hag ouzh beg gant ul leonerez en gul*

Aozer ː Yves Clech

Degemeret gant ar Gumunn ː Mae 1991

## Brezhoneg
* D'ar 16 a viz Kerzu 2008 e oa bet votet ar garta Ya d'ar brezhoneg gant kuzul-kêr ar gumun.
* D'ar 5 a viz Mezheven 2009 e oa bet roet d'ar gumun al label Ya d'ar brezhoneg live 1.
## Istor
### [[Henamzer]]
* Un hent roman a gase eus Vorgium (Karaez bremañ) da Rieg; treuziñ a rae ar Bêlon, ur gedlec'h a ziwalle an tremenlec'h.
### [[Dispac'h Gall]]
* Dekred eus ar 26 a viz Du 1790 war al le ret: e penn-kentañ 1791 e voe graet al le ouzh ar Roue, ar vro hag al lezennoù gant Quiniquidec, person, ha Dagorn, manac'h; nac'het e voe gober al le gant David, person, Gurudec, kure, ha Berthou, beleg evit sikour kofez.
### 
#### [[Brezel-bed kentañ]]
* Mervel a reas 169 gwaz eus ar gumun abalamour d'ar brezel, eleze 3,42% ag ar boblañs hervez an niveradeg bet graet e 1911.
#### [[Eil brezel-bed]]
* Mervel a reas 29 den ag ar gumun abalamour d'ar brezel.
##### [[Brezel Indez-Sina]]
* Mervel a reas c’hwec’h milour eus ar gumun.
##### [[Brezel Aljeria]]
* Mervel a reas daou vilour eus ar gumun.
## Monumantoù ha traoù heverk

IlizkatolikRiegKerne.JPG 
Eglise Saint-Pierre 2.jpg

* Iliz katolik *Sant Pêr*.
## Emdroadur ar boblañs abaoe 1962

## Melestradurezh
## Tud
### Tud ganet eno
* 1878 : Mélanie Rouat, keginerez ha pretiourez.

### Ardamezeg ar Familhoù

## Gevelliñ

## Liammoù diavaez

* Rieg war lec'hienn Geobreizh

## Levrlennadur

* Michel Froger & Michel Pressensé : *Armorial des communes du Finistère*. 2001
* Pol Potier de Courcy : *Nobiliaire et armorial de Bretagne*. Adembannadur Editions des Régionalismes. Cressé. 2011/2014
* Bernard Tanguy : *Dictionnaire des noms de communes, trèves et paroisses du Finistère*. Chasse-Marée. ArMen. 1990
* Erwan Vallerie : *Diazezoù studi istorel an anvioù-parrez. Corpus.* An Here. 1995

## Notennoù ha daveoù
Ar Roc'h-Morvan

**Ar Roc'h-Morvan** a zo ur gumun eus Bro-Leon, e departamant Penn-ar-Bed, e gwalarn Breizh.
## Istor
### [[Dispac'h Gall]]
* Dekred eus ar 26 a viz Du 1790 war al le ret: e penn-kentañ 1791 e voe graet al le ouzh ar Roue, ar vro hag al lezennoù gant Laot, kure er Roc'h, hag Ursin Le Gall, kure Pont-Krist.
#### [[Brezel-bed kentañ]]
* Mervel a reas 32 waz eus ar gumun abalamour d'ar brezel, eleze 3,75% ag ar boblañs hervez an niveradeg bet graet e 1911.
#### [[Eil brezel-bed]]
* Mervel a reas triwec’h den ag ar gumun abalamour d'ar brezel.
#### Brezelioù didrevadennañ
##### [[Brezel Indez-Sina]]
* Mervel a reas ur milour eus ar gumun e miz Gouhere 1954 d’an 23 a viz Meurzh 1946.
## Monumantoù ha traoù heverk
* jube an Iliz ;

* Ar garnel (eus 1639) ; 

* Kastell ar Roc'h-Morvan

## Douaroniezh
* Ar stêr Elorn a dreuz ar Roc'h-Morvan.
## Brezhoneg
* Klasoù divyezhek a oa digoret e 2016. 
* E distro-skol 2024 e oa 54 skoliad enskrivet er c'hlasoù divyezhek (28,5 % eus skolidi ar gumun evit a sell ouzh ar c'hentañ derez).
* D'an 10 a viz C'hwevrer 2020 e oa bet votet emezelañ d'ar garta Ya d'ar brezhoneg gant kuzul-kêr ar gumun.

## Emdroadur ar boblañs abaoe 1962

## Melestradurezh
## Tud
## Gevelliñ

## Liammoù diavaez

* ar Roc'h-Morvan war lec'hienn Geobreizh
*Lec'hienn ar gevelliñ

## Notennoù ha daveoù
Roskañvel

**Roskañvel** a zo ur gumun eus Bro Gerne e kanton Kraozon, e departamant Penn-ar-Bed, e kornôg Breizh.

## Orin an anv
Eus ar ger *[[roz]]*, heuliet marteze gant an anv den *[[Konvael]]*. An anv-tiegezh *Rosconval* a c'haller tostaat outañ.

## Istor
### [[Dispac'h Gall]]
* Dekred eus ar 26 a viz Du 1790 war al le ret: e penn-kentañ 1791 e voe graet al le ouzh ar Roue, ar vro hag al lezennoù gant Le Pavec, kure; nac'het e voe al le gant ar person, Graveran e anv.
### 
#### [[Brezel-bed kentañ]]
* Mervel a reas 46 gwaz eus ar gumun abalamour d'ar brezel, eleze 3,33% ag ar boblañs hervez an niveradeg bet graet e 1911.
#### [[Eil brezel-bed]]
* Mervel a reas triwec’h den ag ar gumun abalamour d'ar brezel.
* Kollet e voe un dournijerez Dornier Do 26 V-5 alaman er gumun d'ar 16 a viz Du 1940 (marilhet WNr 0795 ha kodet P5+EH); mervel a reas c'hwec'h nijour, pevar anezhe a zo beziet e Plouzeniel, ne voe ket adkavet an daou all.
* D'ar 27 a viz Meurzh 1942 e kouezhas un nijerez (*[[Armstrong Whitworth Whitley|Whitley VII]]* marilhet *Z6964* ha kodet *WL-?*) eus ar Royal Air Force e trowardroioù Roskañvel; lazhet e voe he c'hwec'h nijour.

## Monumantoù ha traoù heverk
### Bezioù ar C'hommonwealth e bered ar gumun

Nijourion e oant. Mervel a rejont e-pad an Eil Brezel Bed d'ar 27 a viz Meurzh 1942 pa gouezhas o c'harr-nij nepell diouzh Roskañvel.
## Douaroniezh
## Emdroadur ar boblañs abaoe 1962

## Melestradurezh
## Tud
## Gevelliñ

## Liammoù diavaez

* Roskañvel war lec'hienn Geobreizh

## Notennoù ha daveoù
Rosloc'hen

**Rosloc'hen** a zo ur gumun eus Bro-Gerne e kanton Pont-ar-Veuzenn, e departamant Penn-ar-Bed, e kornôg Breizh.
## Douaroniezh

* Enez Arun en aber ar stêr Aon.

## Anv

### Stummoù skrivet

* Bernard Tanguy (1990) ː **Plebs Ros Lohen**, c. 1050; **Roslohen**, c. 1330; 1368, 1405; **Rosnohen**, 1442
* Erwan Vallerie (1995) ː **Ros Lohen**, XIt; **Eccledia de Rosa Monachorum** ?, 1186; **Roslochen**, XIVt; **Roslochoen**, XIVt; **Rosnochen**, 1368; **Ros Lochen**, 1368; **Roslohen Trec. Dioc**. 1371; **Rosnohen**, 1516; 1536; 1574; **Rosnohan**, 1731; **Rosnohen**, 1779; 

### Gerdarzh
Eus *ros*, tosenn, krug, torgenn, krec'h

## Ardamezioù
## Istor
### 
Nac'het e voe an distaoliadeg roueel eus miz C'hwevrer 1676 ouzh tri den eus Rosloc'hen, Le Hénaf, Laridon vras, Le Meyer, goude Emsavadeg ar Bonedoù ruz.
### [[Dispac'h Gall]]
* Dekred eus ar 26 a viz Du 1790 war al le ret: e penn-kentañ 1791 e voe nac'het al le ouzh ar Roue, ar vro hag al lezennoù gant ar person, Levenez e anv, ha Brelivet, kure.
### 
#### [[Brezel-bed kentañ]]
* Mervel a reas 62 waz eus ar gumun abalamour d'ar brezel, eleze 3,86% ag ar boblañs hervez an niveradeg bet graet e 1911.
#### [[Eil brezel-bed]]
* Mervel a reas unnek den ag ar gumun abalamour d'ar brezel.
## Monumantoù ha traoù heverk
## Emdroadur ar boblañs abaoe 1962

## Melestradurezh
## Tud
Ardamezeg ar familhoù

## Gevelliñ
## Levrlennadur
## Liammoù diavaez

*Lec'hienn ofisiel an ti-kêr
* Rosloc'hen war lec'hienn Geobreizh
*Glad ar gumun

## Daveoù ha notennoù
Víctor Jara

**Víctor Jara** a zo bet ganet e Chillán (Chile) d'an 28 a viz Gwengolo 1932 ha marvet d'ar 16 a viz Gwengolo 1973 e Santiago. 

Bugel labourerien douar, n'en doa ket Victor Jara desket ar sonerezh en ur skol sonerezh. E vamm an hini eo he deus kelennet rustennoù kentañ ar gitar dezhañ. Yaouank e teskas kanañ kanaouennoù gregorian e kloerdi Redentorista de San Bernardo. Da heul e tarempredas gant laz kanañ Skol-Veur Chile hag e kemeras perzh da sevel an abadenn Carmina Burana. War un dro e krogas gant e labour dastum hag enklask war ar folklor.

Un nebeud bloavezhioù war-lerc'h e kenstagas ar gompagnunezh eus Enrique Noisvander hag e studias al leurennañ e skol teatr Skol-veur Chile.

Da 27 vloaz e voe rener ha merour ar pezh-c'hoari Parecido a la Felicidad skrivet gant Alejandro Sieveking. C'hoari a reas anezhañ en Arc'hantina, Uruguay, Venezuela ha Kuba. D'ar memes mare e enrollas div ganaouenn skrivet gant Violeta Parra asambles gant ar strollad Cuncumén

Kemer a reas perzh en **Nueva Canción Chilena** (Kanaouenn Nevez Chili), a zo bet a-bouez evit an treuzfurmadurioù sokial pennañ ar vro er bloavezhioù 60 ha 70.
Goude bezañ kanet er strollad Quilapayún, e stagas gant ar vicher kanañ diouzh e du. Troet vo da ganañ kanaouennoù stourm, politikel-tre, asambles gant kanaouennoù karantez, ha buan a-walc'h e teuas da vezañ un den klevet ha doujet e-touez ar labourerien-douar, ar micherourien, hag an dispac'hourien.
Victor Jara a stourmas ivez er Partido Comunista de Chile (Strollad komunour Chili) betek deiz e varv.
A-drugarez da-se ha d'e bouez er bed sevenadurel e kemeras perzh bras ivez e-barzh gouarnamant an Unidad Popular (Unvaniezh ar Bobl) a oa Salvador Allende Gossens en e benn.

D'an 11 a viz Gwengolo 1973 (deiz taol stad an diktatour Augusto Pinochet a ziskaras gouarnamant ar prezidant Salvador Allende) ez eas Victor Jara da brezegenniñ en Universidad Técnica del Estado (Skol-Veur Stad an Teknikoù) evit lañsañ un emsav enep d'ar renad soudard nevez.
Tapet gant an arme e voe kaset e sportva Chili, lec'h ma voe jahinet didruez a-raok bezañ lazhet.

## Pladennoù
* 1967 Víctor Jara 
* 1969 Pongo en tus manos abiertas
* 1970 Canto libre
* 1971 El derecho de vivir en paz
* 1972 La población
* 1973 Canto por travesura
* 1975 Presente (posthum veröffentlicht)

## Oberennoù troet e brezhoneg
* Al Liamm, niverenn 359, Kerzu 2006, seizh kanenn troet gant Iwan Couée :
** "Al loar 'zo brav bepred"
** "An arar"
** "Ne c'hellez ket mont war da c'hiz"
** "Lez ar vuhez da vont war-nij"
** "Pe vern din-me pediñ an neñv?"
** "Ar c'harrener"
** "Dit-te koulmig e fell din lavarout"
Balizenn

Ur **valizenn** a zo ur merk graet gant an dud evit sikour ar merdeiñ. Diskouez a ra pelec’h ez eus dañjer pe ur ganol. Gallout a ra ar merk-se bezañ ur boue, ur douribell pe ur berchenn.
A bep seurt a zo, hervez o stumm, o liv, pe ar sked a daolont da noz.
Darn anezhe o deus ur bouder pa vez mogidell.

Gallout a reer digemmañ:
*Ar **merkoù en o unan**, a ro da c'houzout un dra bennak, hep netra muioc'h.
*Ar **[[merk kardinal|merkoù kardinal]]** a zo diazezet eo war ur reizhiad norzh/reter/su/kornouaeg.
*Ar **[[merk lateral|merkoù lateral]]**, a ziskouez kanolioù, diazezet eo war ur reizhiad babourzh/stribourzh.

## Ar merkoù en o-unan

### Lec'h un dañjer

Diskouez a reont ur garreg vihan, e-kichenik pe dindan ar valizenn. Gallout a ra ar valizenn bezañ lakaet ouzh babourzh pe ouzh stribourzh.

* stumm : a bep seurt;
* liv : du, gant ur vandenn ruz pe meur a hini;
* arouez : div voulenn zu;
* gouloù : gwenn;
* dastalm : daou sked lerc'h-ouzh-lerc'h.

### Lec'h dizañjer

Kavet e vezont dreist-holl e penn kanol ur porzh.

* stumm : kranenn;
* liv : ruz ha gwenn:
* arouez : ur voulenn ruz;
* gouloù : gwenn;
* dastalm : a bep seurt.

### Merkoù ispisial

Diskouez a reont a bep seurt : tachenn miret gant an arme pe ar morlu, funioù hag eoulsanioù dindan vor, lec'hioù ma vez moret traoù, tachenn miret evit ar plankennoù-dre-lien…

* liv : melen;
* arouez : tric'horn melen;
* gouloù : melen;
* dastalm : a bep seurt.

## Gwelet ivez
*merk kardinal
*merk lateral
*tour-tan
*merk-mor
Poblañs

An dud o deus o annez en un tiriad eo ar **boblañs**. Niveret e vez peurvuiañ gant ar gouarnamantoù ha studi emdroadur ha perzhioù ar boblañs e lec'h-mañ-lec'h a vez anvet ar boblañsouriezh. Un dachenn studi evit an istorourien eo ivez ha klasket e vez istimañ niver an annezidi a zo bet gwechall gozh en un tiriad a-raok ma 'z eus bet niveradegoù an dud hollel.

## Sell ivez
* baby boom
* feur eurediñ
* feur frouezhusted
* feur genel
* feur mervel
* koshadur
* kresk naturel
* niveradeg an dud
* poblañsouriezh
Tiriad

Un tolead pe ur bastell-vro a zo e dalc'h ur strollad tud pe e-lec'h m'en deus graet e annez eo un **tiriad**.
Emañ e darzh ar ger  tiriad  er gwrizienn indezeuropat **tir* a gaver en iwerzhoneg (*Tír na nÓg*, "Douar ar Yaouankiz") koulz hag e latin *terra*. Kevatal d'ar ger *[[douar]]* eo bet.

Skor retañ ar galloud eo an tiriad hag eo ret ivez d'an dud kavout un tiriad ma vez sachet boued ha traoù ret diwarnañ. Termeniñ an tiriadoù en un doare resis-tre eo pal kentañ ar ventoniezh marteze. E studi ar Gwir e kaver meur a lodenn a denn da gudennoù an tiriad : Gwir etrebroadel (termeniñ harzoù ar riezoù ha petra a vez graet en o c'hichen), Gwir ar brezel (aloubiñ un tiriad e vez pal ar brezel alies), Gwir keodedel (termeniñ harzoù ar berc'henniezh).
Los Van Van

**Los Van Van** a zo ur strollad sonerezh eus Kuba, bet krouet gant ar gitarour-boud Juan Formell. 

## Liammoù diavaez
*Lec'hienn ofisiel
Kizrevelezh

Ur ger o tennañ d'ar revelezh denel eo ar **gizrevelezh** (pe **sizrevelezh**, saozneg: *cissexuality*).

Krouet e oa bet an termen-mañ e 1995 gant Carl Buijs, ur gour treuzreviadel eus an Izelvroioù, diwar patrom ar ger treuzrevel dre c'hoari gant ar rakgerioù latin *trans-* ha *cis-* evit ober dave da dud ha n'int ket treuzrevel.

Implijet e vez ar ger-mañ dreist-holl war dachenn ar studioù queer kentoc'h evit gerioù evel *nann-treuzrevel* evit diskwel ec'h eo kevatal an daou stad-den revel hep lakaat unan anezhe da vezañ reizh pe amreizh.

## Gwelet ivez
* Arallrevelezh
* Heñvelrevelezh
* Divrevelezh
* Revelezh

## Liammoù diavaez

*Geriaoueg. 1996-2005, retrieved 24 November, 2005.
*https://web.archive.org/web/20080723055809/http://www.wordiq.com/definition/
Hollrevelezh

Un termen o tennañ d'ar revelezh denel eo an **hollrevelezh** hag a ra dave d'an dud na blij ket dezhe termeniñ o revelezh hervez patromoù ar gevredigezh

Ur stad-den revel (pe "identelezh" revel) "*[[queer]]*" an hini eo kentoc'h evit un tuadur reizhel ez-resis. 

Disheñvel eo an hollrevelezh diouzh an divrevelezh hag a ra dave d'unan bennak hag a gar ha/pe a glask kaout darempredoù gant paotred ha merc'hed. 

En un doare ledanoc'h e talvez ivez da deskrivañ tud hag a gar tud, kizrevel, treuzrevel pe kizrevel hep ober an diforc'h kenetreze. 

Gant tud zo e vez graet an diforc'h etre "hollreizhelezh" ha "hollrevelezh":

* **hollreizhelezh** (saozneg: *pansexual*): ober a ra dave an termen-mañ da Tuadur reizhel an dud, da lâret eo tud a gar ha/pe a glask kaout darempredoù reizhel gant tud all hep ober van eus o identelezh revel.

* **hollrevelezh** (saozneg: *pangender*): ober a ra dave da dud na fell ket dezhe deskrivañ o stad-den revel hervez patromoù daouduel ar gevredigezh, da lâret eo pe evel paotred pe evel merc'hed. Evit lod e talvez bezañ liesrevel, da lâret eo gant meur a stad-den revel (pe *identelezh revel*) war un dro, hag evit lod all e talvez bezañ neprevel, da lâret eo hep rev resis ebet. Disheñvel eo diouzh an dreuzrevelezh rak ne fell ket d'an dud kemmañ o identelezh revel.

## Gwelet ivez
* Arallrevelezh
* Heñvelrevelezh
* Divrevelezh
* Revelezh
* LGBT
* Gae
* Hollreizhelezh
Banniel an dreuzrevelezh

Krouet e oa bet **banniel an [[treuzrevelezh|dreuzrevelezh]]** gant Monica Helms diwar skouer banniel an heñvelrevelezh.
Gwelet e oa bet evit ar wech kentañ en un dibunadeg lorc'h gae en Arizona (SUA) e 2000.

Implijet e vez war ar banniel-mañ al liv roz sklaer evit ober dave d'ar venelezh (liv ar merc'hed bihan ez-hengounel), al liv glas sklaer evit ober dave d'an c'hourelezh (liv ar baotred vihan ez-hengounel) hag ar liv gwenn er c'hreiz evel ul liv neptu evit ober dave d'an dud etrerevel.

Implijet e vez arouezioù treuzreviadel all ivez, da skouer ur valafenn hag ur yin ha yang livet glas sklaer ha roz sklaer. 

## Gwelet ivez
* Banniel an heñvelrevelezh
* Banniel an divrevelezh
* Banniel an arallrevelezh
* Treuzrevelezh
* Kizrevelezh
* Arouezioù LGBT
Yokoutseg

Ur yezh yokek-outiek eus is-skourr ar yezhoù yokoutsek eo ar **yokoutseg** (*yokuts*) komzet gant tro-dro da 78 den e 1990 e Kalifornia er Stadoù-Unanet.

Teir rannyezh penn ha meur a isrannyezh ez eus:

* **Yokoutseg menezioù an norzh**
* **Yokoutseg menezioù ar su**
* **Yokoutseg an draoñienn**

Ur yezh en arvar an hini eo, ma n'eo ket aet da get dija.

## Gwelet ivez
* Yezhoù penoutiek
Miwokeg ar bae

Ur yezh outiek eus is-skourr yezhoù miwokek ar reter eo **miwokeg ar bae** (*saklan*) komzet gwechall e norzh Kalifornia er Stadoù-Unanet.

Ur yezh varv an hini eo.

## Gwelet ivez
* Yezhoù penoutiek
* Yezhoù yokek-outiek
Miwokeg al lenn

Ur yezh outiek eus is-skourr yezhoù miwokek ar c'hornôg eo **miwokeg al lenn** komzet gant tro-dro da 8 den nemetken e Kalifornia er Stadoù-Unanet (1977).

Ur yezh varv an hini eo.

## Gwelet ivez
* Yezhoù penoutiek
* Yezhoù yokek-outiek
Miwokeg ar sierra

Ur yezh outiek eus is-skourr yezhoù miwokek ar sierra eo **miwokeg ar sierra** (*meewoc*, *me-wuc*, *mokélumne* pe *talatui*) komzet gant tro-dro da 150 den nemetken e Kalifornia er Stadoù-Unanet (1990).

Teir yezh pe rannyezh pennañ ez eus:

* **Miwokeg ar c'hreiz**: nebeutoc'h evit 5 den e 1962;
* **Miwokeg an norzh**: 10 den;
* **Miwokeg ar su**: 10 den

Ur yezh en arvar an hini eo.

## Gwelet ivez
* Yezhoù penoutiek
* Yezhoù yokek-outiek
* Yezhoù miwokek ar reter
Kamp-bac'h nazi

An Trede Reich a savas **kampoù-bac'h nazi** (pe **kampoù-tolp**) en holl diriadoù a zalc'he. *Konzentrationslager* a vez graet en alamaneg eus kamp-bac'h. Ez-ofisiel e veze implijet ar verradenn *KL* (*ka el*) gant politikerien an Trede Reich nazi. Gant enebourien an nazied e veze lavaret *KZ* (*ka tset*) kentoc'h. Hervez an istorour Eugen Kogon e oa bet degemeret gant an SSed ar stumm *KZ* (sañset "kaletoc'h" ha "kreñvoc'h") digant o aberzhidi.

Ar c'hentañ kampoù-bac'h nazi savet en Trede Reich a greskas buan adalek Tangwall ar Reichstag e 1933 betek fin an Eil Brezel-bed. O roll da gentañ a oa spouronañ ha bac'hañ prizonidi bolitikel hag eneberien ar renad, ha tennañ splet eus o labour. Amprestet e voe an anv digant hini ar c'hampoù-bac'h savet gant Breizh-Veur da vare Eil brezel ar Voered. 

Etre 1939 ha 1942 e pevarc'hementas niver ar c'hampoù-bac'h nazi hag e tizhas an niver a 300 pe muioc'h, a-vuzul ma veze bac'het labourerien-sklav eus Europa, Yuzevien, prizonidi bolitikel, torfedourien, heñvelreviaded, Jipsianed, testoù Jehovah, tud nammet o spered ha kement zo, hep prosez peurliesañ. Goude deroù an Eil Brezel-bed dreist-holl e kreskas kalz niver ar c'hampoù da vac'hañ rezistanted, Yuzevien hag eneberien eus Europa a-bezh, met ivez da vodañ un niver a sklaved e servij an industriezh. Divius e oa al labour, re skort e oa ar voued, ne veze ket prederiet ar re glañv, gwallgaset e veze ar brizonidi en un doare ingal hag uhel e oa ar feur mervel. Pep tra oa graet da zizenelaat ar brizonidi ha d'o c'has buan d'ar marv. Lakaet e vez kemm avat etre ar c'hampoù-bac'h (deskrivet er pennad-mañ) hag ar c'hampoù-diouennañ a oa savet gant an Nazied da vuntrañ en un doare greantel annezidi ar ghettoioù ha prizonidi yuzev ar c'hampoù-bac'h, evel Chełmno, Belzec, Sobibór ha Treblinka. Adalek 1941 e voe ivez kampoù a oa war un dro kampoù-bac'h ha kampoù-diouennañ, evel Auschwitz-Birkenau ha Majdanek. 

## Gwelet ivez
* Roll kampoù-bac’h an nazied
* Kampoù-diouennañ
## Notennoù
ETA

**Euskadi Ta Askatasuna**, berraet en **E.T.A.** ( ; euskareg evit *Euskadi Ha Frankiz*), zo anv un aozadur dizalc'hour ha marksour-leninour ledvilourel euskarat a oa e bal krouiñ ur Stad dizalc'h ha sokialour en Euskadi, distag eus Stadoù Frañs ha Spagn. Oberiant eo bet etre an 31 a viz Gouere 1959 hag an 2 a viz Mae 2018 (loezadur ofisiel embannet gant e izili).

Emdroet en deus an aozadur kuzh-se eus ur strollad stourm ouzh renad Franco d'un aozadur sponterezh, hag anavezet eo evel-se gant Bro-C'hall, Spagn, Unaniezh Europa (betek 2009), Stadoù-Unanet Amerika hag all. Adalek 1968, hervez ar sifroù ofisiel ha kemenadennoù an ETA eo bet lazhet gantañ 829 den, gloazet miliadoù, muturniet kantadoù ha skrapet dekadoù a dud, hep mennegiñ an tunadurioù fontoù a-leizh graet gantañ.

*Bietan jarrai* ("Dalc'hit d'an daou anezho") eo lugan ETA. Ober a ra dave d'an div skeudenn a gaver war banniel ETA, an naer (arouez an derc'hel kuzh hag ar gwidre) korvigellet en-dro d'ur vouc'hal (arouez an nerzh). 

## Istor an ETA
E 1959 e oa bet krouet ETA dindan renad ar jeneral Franco. Buan eo emdroet eus ur strollad a zifenne doareoù bevañ hengounel ur strollad armet. E 1973 eo drouklazhet Luis Carrero Blanco, penn ar gouarnamant ha niverenn 2 ar renad "frankour", e Madrid.

D'an 22 a viz Meurzh 2006 e voe disklêriet gant an aozadur un harz-an-tan da badout. Embannet e voe gant mouezh ar strollad e oa prest ETA da harpañ "un argerzh demokratel en Euskadi a-benn sevel ur framm labour nevez m'eo anavezet hor gwirioù evel pobl ha m'eo gwarantet an tu da ziorren en un doare digor an holl emdroadurioù politikel a c'hall bezañ evit an amzer da zont."

D'an 8 a viz Ebrel 2017 e oa bet dizarmet ar strollad drezhañ e-unan.

## Arc'hadurioù
Setu amañ daou arc'hadur pennañ an aozadur :
# krouidigezh ur gouarnamant sokialour dizalc'h war dachenn Euskadi etre Frañs ha Spagn ;
# frankiz evit prizonidi ar strollad barnet d'ar vac'h pe o c 'hortoz bezañ barnet.

## Notennoù ha daveoù
Tailh

Un **tailh** zo un tell eeun.

Gant an tailhoù e vez gopret kargidi, arc’hantaouet an servijoù publik, graet war-dro isframm ar vro.

## Pennad kar
*tell
Helsinki

Kêr-benn Finland eo **Helsinki** (an anv e finneg, distaget gant an taol-mouezh war ar silabenn gentañ ; **Helsingfors** e svedeg). E kreisteiz pellañ ar vro emañ, war ribl Pleg-mor Finland. E 2004 e oa 559 177 a annezidi e kêr ; ma konter ouzhpenn annezidi ar c’hêrioù zo tro-dro, evel Espoo, Vantaa ha Kauniainen (tolpet eo an holl gêrioù-se en un "tolpad-penn") e tizher 1,2 milion a dud. Kreizenn ar vuhez politikel, armerzhel, sevenadurel ha skiantel er vro eo Helsinki. Emañ aerborzh pennañ Finland, Helsinki-Vantaa, e-kichen ar gêr-benn.

Savet e oa bet Helsinki e 1550 gant roue Sveden Gustaf I. Betek an  e oa ur gêr bihan ha dister. E 1812, goude brezel 1808-1809 pa voe aloubet Finland gant Impalaeriezh Rusia, e teuas Helsinki da vezañ kêr-benn Dugelezh vras Finland, betek 1917 pa voe embannet dizalc’hiezh ar vro.
Broioù kozh Breizh

**Broioù kozh [[Breizh]]** zo broioù istorel, a vev an anv anezho el lec'hanvadurezh hag e sevenadur an dud. 

## An nav eskopti
An nav bro a oa nav eskopti Breizh: Treger, Bro-Leon, Kerne, Bro-Gwened, Bro-Zol, Bro-Naoned, Bro-Sant-Brieg, Bro-Sant-Maloù ha Bro-Roazhon.

## Broioù bihanoc'h
Broioù bihanoc'h zo en nav bro-se.


Eskoptioù kozh Breizh.svg|Nav eskopti hengounel Breizh
Broioù kozh breizh.svg|Broioù bihan Breizh
LGBT

Un diverradur eo an termen **LGBT** (pe **LGDT** e brezhoneg) savet diwar ar saozneg:

* ***L'''esbian'' (brezhoneg: [[Lesbianelezh|'''L'''esbianel]]): amañ e talvez ar [[maouez]]ed hag a gar ha/pe o devez darempredoù [[reizh]]el gant maouezed all;

* ***G**ay'' (brezhoneg: [[Gae|**G**ae]]): amañ e talvez ar [[Paotr|baotred]] hag a gar ha/pe o devez darempredoù [[reizh]]el gant paotred all (a-wechoù e vez implijet an termen-mañ en un doare kalz ledanoc'h evit ober dave d'an [[heñvelrevelezh]] dre vras hep tennañ da [[rev]] an dud);

* ***B*'isexual* (brezhoneg: [[Divrevelezh|*'D**ivrevel]]): amañ e talvez an dud hag a c'hell karout ha/pe a c'hell kaout c'hoant da gaout darempredoù reizhel gant tud eus d'an nebeutañ daou rev disheñvel;

* ***T*'ransgender* (brezhoneg: [[Treuzrevelezh|*'T**reuzrevel]]): amañ e talvez forzh pehini gantañ/i un [[Stad-den revel|identelezh revel]] na glot ket gant an [[identelezh reizhel|identelezh disklêriet d'ar ganedigezh]] (assigned gender at birth pe agab e saozneg). En o zouez e vez kavet tud hag a gemm o c'horf evit ma klotfe gant o identelezh revel ha tud n'o deus ket c'hoant. Kalz a identelezhioù rev disheñvel a c'heller kavout dindan ar ger-mañ.

Daoust ha ne ra ket dave d'ar [[revelezh denel]] en he fezh, an tremen-mañ a zo kalz ledanoc'h e ster evit tremenoù all evel ''[[heñvelrevelezh|heñvelrevour/ez]]'', ''[[Gae]]'' pe ''[[Gae|lesbian-ha-gae]]'' (''lesbigay'').

Evit ledanaat ster an termen-mañ e vez ouzhpennet lizherennoù ouzhpenn alies a-walc'h evit ober dave da [[Tuadur reizhel|duadurioù reizhel]] pe [[Stad-den revel|stadoù-den (identelezh) revel]] all, da skouer :

* [[Queer|**Q**ueer]]: amañ e talvez an holl dud a bep seurt ha n'int ket a-du da dermeniñ o [[Revelezh denel|revelezh]] hervez patromoù ar gevredigezh hag a fell dezhe diswel o stad-den revel evel un dra disheñvel diouzh ar patromoù-se;

* **A**[[Anrevelezh|nrevel]] (saozneg: ***a*'sexual*): amañ emañ kaoz diwar benn tud na sant ket ar c'hoant da gaout darempredoù reizhel gant tud all;

* [[Etrereizhadezh|*'E**trereizhadezh]] (saozneg: ***i*'ntersex*) : amañ e talvez an dud hag a zo ganet gant organoù reizhel ne c'heller ket diskleriañ evel "paotr" pe "plac'h" hervez kriterioù ar gevredigezh ;

* [[Hollrevelezh|*'H**ollrevel]] (saozneg: ***p*'ansexual*) : amañ e talvez tud hag a c'hell karout ha/pe kaout darempredoù reizhel gant tud eus holl reveloù pe hep diforc'hiañ e keñver revel an dud.

Implijet e vez an diverradur-mañ kentoc'h evit termenoù heñvel-all dre m'emañ ledanoc'h e ster evite dre vrasoc'h ober dave da vuioc'h a emzalc'hioù ha stadoù-den revel hag ivez evit chom hep ober gant termenoù all a oa deuet da vezañ negativel o ster, da skouer *heñvelrevour/ez''.

Implijet eo bet an diverradur-mañ abaoe ar bloavezhioù 1990 ha deuet e da vezañ implijet aliesoc'h-aliesañ abaoe 2005 dreist-holl er Stadoù-Unanet hag er broioù all ma vez komzet saozneg, mmet ivez muioc'h-mui er bed a-bezh.

Bep bloaz e vez aozet kerzhadegoù al lorc’h e lec’hioù er bed a-bezh evit lakaat war-wel an dud LGBT ha goulenn ma vo doujet d’o gwirioù.

## Gwelet ivez
* Divrevelezh
* Treuzrevelezh
* Kizrevelezh
* Lesbianelezh
* Gae
* João W. Nery
Yves Cochet

**Yves Cochet**, politikour a orin Breizhad, a zo ganet d'ar 15 a viz C'hwevrer 1946 e Roazhon.

Dilennet eo kannad Glaz d'ar 16 a viz Even 2002, evit an  marevezh-lezenniñ (2002-2007), e 11 pastell-vro Pariz (lodenn eus ar 14 arondisamant).

## Buhezskrid
Goude studioù war ar matematik, e teu da vezañ kelenner-enklasker e Skol-Uhel Broadel ar Skiantoù Pleustrek (INSA) e Roazhon e 1969. E miz Even 1971, e tifenn e zezenn war ar matematik. E pad ma oa studier e oa prezidant an Unef e Skol-Veur ar skiantoù Roazhon.

Er bloavezhioù 1970 e kemer perzh er stourmoù enep-nukleel e Breizh hag e teu da vezañ ezel eus an SEPNB hag eus Dour ha Stêrioù Breizh.

E 1973, e teu da vezañ ezel ivez eus Mignoned an Douar (Friends of the Earth), hag e krou strollad lec'hel Roazhon e 1977. 

E 1984, ez eo e touesk krouerien strollad Ar Re C'hlas. Mouezh-aotret ar strollad ez eo etre 1984 ha 1986 hag endro etre miz Kerzu 1992 hag Even 1997.

E 2001, e kemer plas Dominique Voynet evel ministr an endro hag aozañ an tiriad, betek ma vije kollet an dilennadegoù gant Lionel Jospin, an 21 a viz Ebrel 2002.

## Kefridioù
* 20/03/1989 - 18/06/1995 : Ezel eus Kuzul-Kêr Roazhon
* 25/07/1989 - 31/12/1991 : Kannad european
* 01/06/1997 - 10/08/2001 : Kannad gall
* 10/07/2001 - 05/05/2002 : Ministr an endro hag aozañ an tiriad e gouarnamant Lionel Jospin
** (gwellet : Ministred gouarnamant Lionel Jospin)

## Levrlennadur
* *La Terre en otage* (gant Agnès Sinaï). 2003. Emb. Fayard. Paris. ISBN : 2213617015
* *[[Pétrole apocalypse]]*. 2005. Emb. Fayard. Paris. ISBN : 2213622043

## Liammoù diavaez

* Lec'hienn Yves Cochet
* Pennad war Oleocene
Lesbianiezh

**Lesbianiezh**, pe **lesbianelezh** a vez lavaret eus an heñvelrevelezh etre maouezed, da lâret eo maouezed a gar pe a glask kaout darempredoù reizhel gant maouezed all.
"Lesbianed" a reer e brezhoneg eus seurt maouezed.

## Orin
Dont a ra ar ger diwar anv enez Lesbos (gresianeg Λέσβος) e Gres ma oa genidik anezhi ar varzhez Sappho hag a skrive barzhonegoù-karantez da vaouezed all.
Gwechall e veze implijet kentoc'h an termen "safegezh" diwar anv ar varzhez brudet-se, evit ober dave d'al lesbianiezh.
Hervez ar skridoù kozh e veze kelennet merc'hed yaouank gant Sappho. N'eus ket deuet kalz barzhonegoù dimp anezhi, met er re a anavezomp ez eus kaoz eus buhez pemdez ar merc'hed, o darempredoù, o lidadurioù. Pouezañ a ra Sappho war kened ar merc'hed yaouank hag embann a ra he c'harantez outo.

A-raok dibenn an  e veze lavaret « lesbian » eus kement tra a zeue eus Enez Lesbos, ar gwin lesbian dreist-holl.

Anv eus lesbianiezh a vez abaoe 1844 da vihanañ E 2008 o deus klasket tud an enez lakaat justis Gres da verzañ ober an anv « lesbian » eus tud an enez hepken, hogen tro-wenn a rejont. Dezho e oa « un dismegañs en o c'heñver dre ar bed ».

## Tric'horn


Restr:Lautrec the two girlfriends c1894-5.jpg|*Deux amies*Toulouse-Lautrec, 1894-1895
Restr:Erste Privat-Badinage der Jungfrauen vom Bayrischen Platz in 12 Exemplaren.jpg|Lesbianed
Restr:Lesbiche - 1928 - D- Die freundin 1928.jpg|*Die Freundin* ("ar mignonezed)"Kelaouenn lesbianed, Berlin, 1924-1933
Restr:Godward-In the Days of Sappho-1904.jpg|*Sappho e Lesbos*John William Godward, 1904

## Notennoù

## Gwelet ivez
* Heñvelrevelezh
* Gae
* LGBT
* Divrevelezh
* Arallrevelezh
* Dimezelled Langollen
Auschwitz (disheñvelout)

**Auschwitz** a c'hall bezañ evit :

* anv alamanek ur gêr e su Polonia: Oświęcim
* ar brasañ kamp-diouennañ savet gant an nazied: Auschwitz-Birkenau
Gae

Dont a ra an termen **gae** diwar ar saozneg *gay* ("laouen,; bliv") hag implijet e vez evit ober dave d'un den heñvelrevel. 

Daoust ha ma c'hell bezañ implijet ar ger-mañ en un doare ledan d'ober dave d'un den heñvelrevel bennak, pe paotr pe plac'h e vefe, peurliesañ e vez implijet evit komz eus paotred nemetken hag implijet e vez termenoù all, evel *[[Lesbianelezh|lesbian]]-ha-gae* pe LGBT evit ledanaat ar ster.

Hiziv e vez implijet muioc'h-mui an termen *gae* kentoc'h evit *[[Heñvelrevelezh|heñvelreizhour/ez]]*, dreist-holl gant an dud LGBT o-unan, rak negativel e c'hell bezañ ar ger-se, krouet er penn-kentañ evit deskrivañ ur *[[Kleñved spered|c'hleñved spered]]*. Ouzhpenn-se, gant an termen *heñvelreizhour/ez* e vez pouezet war an darempredoù reizhel kentoc'h evit ar c'heflusk hag ar stad-den revel (pe *identelezh revel*). 

## Liammoù diavaez
* Kevredigezh Etrebroadel al Lesbianed hag ar re C'hae (ILGA)

## Gwelet ivez
* Heñvelrevelezh
* Lesbianelezh
* LGBT
* Divrevelezh
* Arallrevelezh
Lev (muzul)

Un unanenn hed kozh eo al **lev** (reizh benel, liester *levioù*, eus al latin *leuca* deuet eus ar galianeg). Implijet e veze e meur a vro en Europa ha Suamerika. Talvezout a rae al lev-bost etre tri ha c'hwec'h kilometr. Met hedoù liesseurt a veze kavet hervez ar broioù hag ar ranvroioù. En 18vet kantved e veze implijet al lev evel un unanderenn gorread, lev pe lev garrez. E Breizh e talveze al lev kement ha 4 800 metr, evel al lev saoz douarel. Ober a reas ar Saozon gant al lev-vor, houmañ teir gwech ur mil-mor (5,516 m). 

E 1791 e tivizas Bodadeg Vonreizhañ Bro-C'hall e vefe graet gant reizhiad ar metr hiviziken hag e vefe implijet ar c'hilometr evit muzuliañ an hedoù douaroniel.

E Breizh e vez kavet anvioù-lec'h gant *lev* enno. Div draezhenn hir kenañ a zo anvet al *Lev-Draezh* : unan e foñs Bae Douarnenez e kumunioù Ploudiern ha Sant-Vig hag an eil e kornôg Bro-Dreger e kumunioù Plistin, Treduder ha Lokmikael-an-Traezh.

## Gerioù deveret
*leviata : beajiñ da bell,
*leviad : hedad al lev,
*bannlev : tolpadoù poblañs tro-dro d'ur gêr. Gwechall e Bro-C'hall e veze paet tailhoù bihanoc'h dindan peder lev tro-dro da Bariz.
*kardlev : ur c'hard eus ul lev, da lavarout eo ur c'hilometr.