Kranelladur

Evit aesaat al labour dispartiañ an timbroù kenetrezo en un doare buan ha propig e voe ijinet ur reizhiad toullerezh war bep tu an timbroù hag a roas dezho ur stumm kranellet. Roet e voe lañs d’an aergerzh-mañ er bloavezhioù 1850, pezh a roas un termen d’an doare troc’hañ timbroù gant sizailhoù.

Krouet e voe ar reizhiadoù toullañ kentañ un nebeud bloavezhioù goude ma voe ijinet an timbr kentañ er Rouantelezh-Unanet, da lavaret eo ar "Penny Black", evit skoazellañ labour implijidi ar burevioù-post. Ret e oa dezho troc'hañ an timbroù gant sizailhoù en a-raok, e sklerijenn ar goulaouenn-koar a-wechoù, dirak ul lostad pratikoù o c’hortoz marteze. Ur marz paper gwenn ledan pe ledanoc’h a oa tro-dro an timbroù nann-kranellet diouzh an doare ma'z e oa bet troc'het gant an dorn.

Gorrekoc’h eo bet melestradurezh postoù Bro-C’hall avat evit divizout dentellañ he zimbroù. E miz Eost 1862 e teuas war wel ar c'hentañ timbroù-post gall kranellet ("poentiget" a veze lavaret) hag e 1876 evit a sell an timbroù kemedel kentañ.

An toullerezh pe ar poentigañ a dalvez tennañ un tammig paper, stumm ront dre vras, gant ur reizhiad mekanik, en un doare reoliek, er marzioù a zisparti an timbroù. Graet e vez “dent” eus an an hanter-c’helc’h a chom war vord an timbr. Timbroù *dantek* pe *kranellet* a vez graet eus seurt timbroù, ha *nann-kranellet* pa chom lintr ar re all.

Hervez ar bloavezhioù, dre emdroadur an teknikoù, ez eus bet kranelladurioù a bep seurt, gros pe fin, resis pe get.

An diforc’h a c’heller ober etre : 

* toullañ war linennoù : an toulloù o deus stumm ur varrennig. 
* toullañ poentoù : an toulloù zo un heuliad poentoù bihan. E Tibet e voe toullet timbroù ur gant ur benveg gwriat…
* ober toulloù e stumm ur wareg, ur zigzag, dent-heskenn, hag all. Da skouer en Alamagn e 1923 pe e Finland e 1860.

A-bouez pe get ? Diwar stumm mat an dentoù e c’heller priziañ perzh-mat an timbroù, un dent troc’het pe bleget a lakafe an timbr da vezañ didalvoud. Evit mirout ouzh drastañ anezho e ra pep dastumer gant piñsedoù ispisial pa glask dornata ha renkañ anezho. Elfenn vreskañ an timbroù eo avat, ha goude dekvloaziadoù n’eo ket souezh e vefent aet reoù da netra. Timbroù an  zo diaes kavout anezho en o stumm orin, anat eo.

Embannet e voe ivez timbroù liesseurt ar c’hanelladur gant melestradurezh zo, goude ur brezel da skwer, pe abalamour d’an diouer a evezh.

Toullañ marzoù an timbroù re vuan a c’hell degas fazioù liesseurt : toulligoù zo e-kreiz ar skeudenn, dilec’hiet eo ar skeudenn na n’eo mui er c’hreiz…  Peurliesañ e komzer eus un timbr dilec’hiet (“digreizennet”) pa grog an dentoù war vord an dresadenn mui pe vui, hag eus « pikoù war varc’h » pa weler toulligoù en tu all eus un drederenn eus danvez an dresadenn.

## Muzuliañ an dentoù

Muzuliañ a reer kranelladur an timbroù dre niveriñ an niver a dent war daou santimetr, ha ma vefe war an hirrder pe al ledander (a c’hell bezañ disheñvel an eil d’egile). Ur benveg anvet dentventer pe odontometre a voe ijinet en  gant an timbrawour gall Jacques Legrand evit skañvaat al labour muzuliañ-se.

Ijinet ez eus bet meur a zoare da sevel dentoù war an timbroù en  : tri c'hostez kranellet hepken, dant ebet e kreiz ar c'hostez, tennet un dent er c'horn... 

## An timbroù nann-kranellet hiriv

Abaoe fin an  ez eo rouez  e oa an timbroù hep toull an disterañ hag e oant liammet ouzh degouezhioù resis-kenañ, da skouer :
* Timbroù kentañ embannet en ur vro nevez dizalc’h, e-pad un enkadenn pe gant ul luskad dizalc'hour, pa ra diouer ar binviji zo ezhomm anezho.
* Timbroù pe vignetennoù harz-labour liesseurt embannet en un doare buan e-pad prantadoù terriñ ar servij postel ofisiel.