open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Philips (disheñvelout)

**Philips** ur stumm nederlandek ha saoznek eus Fulup a c'hall ober dave da :
* **Koninklijke Philips Electronics N.V.** (Kompagnunezh Elektronek Roueel Philips), anavezet peurliesañ dindan an anv Philips traken, zo unan eus farderien produioù beveziñ elektronek vrasañ er bed.
** Anton Philips, kensaver ar Gompagnunezh Elektronek Roueel Philips, breur Gerard Philips.
** Frits Philips, unan eus renerien hag ezel eus familh diazezerien ar gompagnunezh. Bet eo diwezhañ rener ar gompagnunezh gantañ an anv-familh Philips.
** Gerard Philips, kensaver ar Gompagnunezh Elektronek Roueel Philips, breur Anton Philips.
* Ambrose Philips (1674-1749), barzh saoz
* Katherine Philips (1631-1664), barzhez saoz
* William Philips (pe Phillips) (1675-1734), skrivagner pezhioù-c'hoari, soudard, aozer *The Revengeful Queen* (1698); *St. Stephen’s Green* (1700); *Hibernia Freed: A Tragedy* (1722); *Belasar[i]ius* (1724); *Pezhioù iwerzhonat eus ar  ha  kantved*, http://www.pgil-eirdata.org/html/pgil_datasets/authors/p/Philips,W/life.htm
* Philip's zo anv un adstal embannerien vreizhveuriat evit *[https://web.archive.org/web/20060421222522/http://www.octopus-publishing.co.uk/ Octopus Publishing Group]*. Arbennikaet eo Philip's war ar c'hartennoù, atlasoù hag al levrioù dave.
* Henry F. Phillips, bet ijinet gantañ an troer-biñsoù *phillips* hollvrudet.
* Philips Hospital zo anv un ospital kristen bras e kêr Chennai (India).

## Pennadoù kar
*Phillips (gant daou « L »).
Philippe

**Philippe** zo un anv-bihan gallek, kar da Fulup e brezhoneg. Implijet e vez da anv-familh ivez .

## Yezhoù all
*Felipe e spagnoleg,
*Filip e tchekeg,
*Filipe e portugaleg,
*Fulup e brezhoneg,
*Filippo en italianeg.
*Philip, e saozneg

## Adstummoù
* Philippa, ha Philippine, roet d'ar merc'hed.

## Anv-bihan
### Rouaned c'hall

C'hwec'h roue gall zo bet anvet Philippe:
* Philippe Ier roue ar Franked (1052–1108).
* Philippe II roue Bro-C'hall (1165–1223).
* Philippe III roue Bro-C'hall, "ar Moal" (1245–1285).
* Philippe IV roue Bro-C'hall, "ar Farv" (1268–1314).
* Philippe V roue Bro-C'hall, "ar Braz" (1293–1322).
* Philippe VI roue Bro-C'hall, "Valois" (1293–1350).

### Duged Bourgogn

Pevar dug Bourgogn zo bet anvet Philippe:
* Philippe Iañ, Dug Bourgogn (1346–1361).
* Philippe II, "ar Moal" (1342–1404).
* Philippe III, "ar Mad" (1396–1467).
* Philippe IV, "ar C'haer" (1478–1506), pe Fulup Iañ Kastilha, roue Kastilha.

### Duged Orleañs
*Philippe d'Orléans, anv meur a zen

### Tud all
* Philippe de Commynes, istorour gall er XVvet kantved
* Philippe de Champaigne, livour gall
* Philippe-Égalité, priñs ha dispac'hour

### Merc'hed
*Philippe de Gueldre, dukez Loren
 
### kantved

* Philippe De Gaulle, amiral ha senedour gall, mab da Charles De Gaulle.
* Philippe Pétain, marechal Frañs ha den a stad
* Philippe de Chabot, bet amiral Frañs
* Philippe Henriot, politikour, unan eus pennoù ar C'henlabour gall etre 1940 ha 1944

### kantved
#### 
* Philippe Geluck, treser bannoù-treset
#### 
* Philippe Durand (1932-2007), filmaozer
* Philippe Poupon (g. e 1954), merdeer
* Philippe Pascal (1956-2019), kaner-sonaozer 
* Philippe Abjean (g. e 1953), stourmer sevenadurel ha speredel
#### 
* Philippe Douste-Blazy, mezeg ha politikour
* Philippe Gildas, kazetenner ha lusker skinwel gall, a orin breizhat.
* Philippe Séguin, politikour
* Philippe Starck, arzour
* Philippe de Villiers, politikour

#### 
* Philippe Chappuis, anavezet dindan anv Zep, aozer bannoù-treset

## Anv-tiegezh gallek
Philippe zo ivez un anv-tiegezh gallek stank e Breizh :

###### 
*Daniel Philippe, talabarder brudet eus Boulvriag
* Jef Philippe, skrivagner

###### 
*Annie Philippe, kanerez c'hall e dibenn ar bloavezhioù 1970, gwreg ar marc'hhouarner breizhat Cyrille Guimard
*Gérard Philipe, aktour gall
*Édouard Philippe, politikour

## Lec'hanvadurezh
### 
*Phillip Island, e bae Western Port, er c'hreisteiz da Melbourne, e Stad Victoria .
*Bae Port Phillip, er c'hreisteiz da Melbourne.

### 
* an ostel Philippe, un ostel prevez e Naoned rummet monumant istorel.

###### 
*Philippsbourg, kumun c'hall
*Philippeville
*Saint-Philippe

### En broioù all
* Philipsburg, e Sint-Maarten 
* Filipstad, e Sveden, e kontelezh Värmland
*Saint Philip, ur barrez diwar an 11 a zo e Barbuda
*an Inizi Filipinez, anvet en 1521 diwar anv ar roue spagnol Felipe II

## Pennadoù kar
* Fulup
* Philip
* Phillip
* Philips (disheñvelout)
* Felipe
35

788 AUC (Ab Urbe Condita = goude diazez Kêr Roma) / 0035 PC (goude ganedigezh J.-K.)
----

## Darvoudoù
### [[Impalaeriezh roman]]
* Impalaer : Tiber (Tiberius Caesar Divi Augusti Filius Augustus), adalek an 19 Eost 14 (>16.03.37)
* Koñsuled : C(aius) Cestius Gallus & M(arcus) Servilius Rufus Nonianus
* Plinius an Henañ degaset da Roma a-raok ar bloaz-mañ.

### [[Breizh-Veur|Breizh (-Veur)]]
* Cunobelinos, roue an Drinovanted hag ar Gatuvellauned (*c.* -10/+40)  

### [[Persia]]
* Rankout a ra ar roue parth Artaban II leuskel e dron da Tiridates III a zeu da vezañ roue Parthia (35-36).
### [[Sri Lanka]]
* Skrivet ar fablennoù ha kontadennoù indiat (*[[Jâtakas]]*)
### Relijionoù ha mitologiezhioù
### Arzoù ha sevenadur

### Teknikoù ha skiantoù da dalvezout

### Buhez pemdez ha dudi

## [[:Rummad:Ganedigezhioù 35|Ganedigezhioù 35]]
* Ban Zhao, istorour sinaat
* Quintilian, retorikour roman
* 8 Du - Nerva, Impalaer roman

## [[:Rummad:Marvioù 35|Marvioù 35]]
* Epaticcus, priñs ar Gatuvellaned
* Artaxias III, roue Armenia

## Gwelet ivez
* Roll ar Pennoù Stad e 35
Jean-Claude Pierre

**Jean-Claude Pierre** a zo unan eus ekologourien pennañ Breizh. E-touesk krouerien Dour ha Stêrioù Breizh eo bet : bez e voe prezidant ar gevredigezh-se eus 1969 da 1985. Krouet en deus ivez ar rouedad Cohérence. Ezel eo eus Kuzul Ekonomikel ha Sokial Breizh dibaoe 1983.
Haudenosaunee

**Haudenosaunee** a zo anv ur c'hevre meuriadoù Amerindianed anavezet ivez gant an anv gallek *Iroquois* (stumm a vez graet gantañ ivez e saozneg) pe ***Irokiz*** e brezhoneg, an anv diwezhañ-mañ a zeu eus an algonkineg (bez' e oa an Algonkined enebourien d’an Haudenosaunee hag a-du gant ar Frañsizien).
Ar ger Haudenosaunee a dalvez *Pobl a sav un ti hir*.
Hiziv an deiz e vezont kavet a bep tu d'an harzoù a zisparti Kanada diouzh ar Stadoù-Unanet, e proviñsoù Ontario, Kebek, hag e Stad New York.

## Pobladoù ar C'hevre

:::**Notenn 1:** Ezel eus ar Pemp poblad orin (eus ar c'hornaoueg d'ar reter)
:::**Notenn 2:** C'hwec'h poblad (e 1720)

## Poblañs
War-dro 75,000 a dud a zo er pobladoù-se, 45,000 e Kanada ha 30,000 er Stadoù-Unanet.

## Yezh
N'eus nemet 5% eus an Haudenosaunee a-gement a oufe o yezh, eus rummad an irokeg.

Poblad Poblañs anv ar yezh yezher=dregantad
* Cayuga 10.000 Goyogo̱hó:nǫ’ 62=0.62%
* Mohawk 35.000 Kanien'keha 3.433=9.81%
* Oneida 14.000 Onʌyota’a:ka 160=1.14%
* Onondaga 1.200 Onǫda’géga’ 17=1.42%
* Onodowohgah 15.000 Onödowága 25=0.17%
* Tuscarora 1.000 Skarù∙rę’ 12=1.2%
** hollad an Haudenosaunee 76,200 Rotinonhsón:ni 3,709=4,86%

Ur seizhvet yezh irokek a zo:
* Cherokee 308,132 Tsalagi 22,500=7.30%

## Banniel

Banniel modern an Haudenosaunee a zispak arouez kozh unaniezh ar pemp meuriad kentañ: *Gouriz Hiawatha* hag a sav da gen kozh ha 400 vloaz (savet e oa bet ar c'hevre e 1570).
Ziklon B

**Ziklon B** eo anv ur c'hontamm oberiet gant ar gompagnunezh alaman **Degesch** (*Deutsche Gesellschaft für Schädlingsbekämpfung mbH*, ur skourr eus Degussa), graet da lazhañ amprevaned, ennañ trenkenn kianhidrik dreist-holl.

Aozet e oa bet gant ar c'himiour alaman Fritz Haber a-benn lazhañ razhed ha laou, da stourm ouzh ar vrec'h-du, war vourzh al listri dreist-holl. 

## Perzhioù
Ar c'hontamm loenlazh-se a zo mougus. Pa vez graet gantañ e sav kianur hidrogen diwarnañ, ur gaz kontammus ha lazhus.

## Implij ar Zyklon B gant an nazied
P'edont o klask an tu da lazhañ tud a vil vernioù e voe ampouet ar Ziklon B e miz Kerzu 1941 gant an nazied war brizonidi rus en Auschwitz. Gant Rudolf Höss, komandant Auschwitz, e voe kavet aesoc'h ober gant Ziklon B eget gant monoksid karbon evit lazhañ an dud a veze kaset dezhañ.

Kambreier-gaz a voe savet gant an nazied er c'hampoù-diouennañ ha bac'hañ evit lazhañ meur a gant den war un dro gant Ziklon B. Betek 1945 e voe implijet ar c'hambreier-gaz.

Gant ar gengompagnunezh kimiek IG Farben dreist-holl e veze aozet ar gaz. E Bro-C'hall e veze graet ivez gant ur skourr gall-alaman e labouradeg Villers-Saint-Sépulcre, en Oise.
Iliz Sant Yann-Vadezour (ar Fouilhez)

**Iliz** ar Fouilhez (1860) a zo dediet da Sant Yann-Vadezour.

An tour dreist holl a zo heverk, met ret eo menegiñ ivez ar c'hornioù chap, 14 anezho, lec’hiet war uhel ar mogerioù, stumm tudoù pe anevaled ganto, da skouer : leoned, chas, ur pemoc’h, ur c’hangourou, ur marmouz, un arzh, un aerouant hag un den kozh. 

* stern aoter e marmor gwenn, ennañ delwennoù, savet e 1866 gant Yann L’Arc’hantec eus Montroulez ;

* kador-brezeg ; graet ha kizellet gant an Aotrou Derrien eus Kastell-Paol ;

* gwerenn livet ar chantele diwar-benn Sant Yann Vadezour ;

* delwennoù kozh ha dreist-holl hini ar Pieta ;

* ur c’hloc’h (1683), unan eus ar re goshañ en eskopti Kemper ha Leon, warnañ enskrivadurioù gant anvioù latin Mari, Jos, Joachim, Anna ha Sant Yann Vadezour, hag ivez re Missire Pêr Mevel, kure, ha Missire Fañch Mevel … moarvat Personed eus ar barrez.
36

789 AUC (Ab Urbe Condita = goude diazez Kêr Roma) / 0036 PC (goude ganedigezh J.-K.)
----

## Darvoudoù
### [[Impalaeriezh roman]]
* Impalaer : Tiber (Tiberius Caesar Divi Augusti Filius Augustus), adalek an 19 Eost 14 (>16.03.37) 
* Koñsuled : Sex(tius) Papinus Allenius & Q(intus) Plautius
* Addimeziñ a ra Herodez Antipas gant Herodias, merc'h da Aristobulus (27); sevel a ra e dad-kaer, Aretas Nabatea, a-enep dezhañ ha pilat a ra anezhañ. Klemm a ra Antipas ouzh Tiber, en aner, dre ma n'eo ket harpet gant Vitellius, gouarnour Siria.
* Da-heul ul lazhadeg Samaritaned e-harz menez Garizim ha klemm Bodad ar Samaritaned eo kaset Pontius Pilatus da Roma gant legad Siria evit rentañ kontoù diwar-benn moustradur an emsavadeg. 
* Marcellus, prokulator Jude, Samaria hag Edom.
* Trec'h eo L. Vitellius war Artabanus Parthia e-ser harpañ Tiridates III, anezhañ ur c'hoanteg all evit an tron.

### [[Breizh-Veur|Breizh (-Veur)]]
* Cunobelinos, roue an Drinovanted hag ar Gatuvellauned (*c.* -10/+40)  

### Relijionoù ha mitologiezhioù
### Arzoù ha sevenadur

### Teknikoù ha skiantoù da dalvezout

### Buhez pemdez ha dudi

## [[:Rummad:Ganedigezhioù 36|Ganedigezhioù 36]]

## [[:Rummad:Marvioù 36|Marvioù 36]]

## Gwelet ivez
* Roll ar Pennoù Stad e 36
Fritz Haber

**Fritz Haber**, a zo bet ganet d'an 9 a viz Kerzu 1868 e Breslau ha marvet d'an 29 a viz Genver 1934 e Basel (Suis), a oa ur c'himiour alaman. E 1918 en doa bet priz Nobel ar Gimiezh. Ober a reas war-dro ar c'hontammoù loenlazh hag e krouas ar Zylon B, a voe implijet diwezhatoc'h e kambreier-gaz an nazied. Dre ma oa yuzev e rankas divroañ e 1934, pa oa bet embannet lezennoù Nürnberg.
Kolonenn Phokas

**Kolonenn Phokas**, bet savet a-raok ar Rostra war Forom Roma, ha gouestlet (pe adouestlet) d'an impalaer bizantat Phokas d'ar 1 Eost 608, zo bet ar monumant diwezhañ bet savet eno gant an Henromaned. Sevel a ra ar golonenn gorinthiat c'haranet da 13.6 m uhelder a-ziwar he sichenn varmor wenn diñsek a hañval bezañ bet savet da gentañ en . D'ar mare-hont ne veze ket gwelet an diazezadur brikennoù karrezek (*skeudenn, a-zehou*), rak ne voe ket dizoloet live a-vremañ ar Forom betek ar pavezioù aogustat orin a-raok an .

N'eo ket anavezet abeg resis an enor dibar-se daoust ma ouzer e voe roet da vat ar Panteon gant Phokas d'ar Pab Bonifas IV a zivizas e ouestlañ d'an holl verzherien santelaet ha ma voe ouzhpennet dezho ar Werc'hez Vari e-kerzh ar Grennamzer (*Santez Vari ar Verzherien*). 

E laez ar golonenn e voe lakaet ouzhpennañ gant Smaragdus, anezhañ Eksark Ravenna, un delwenn alaouret skedus eus Phokas na chomas ket pell aze moarvat. E miz Here 610 e voe treitouret, paket, boureviet, lazhet ha dispennet Phokas. Bez' e oa eus Phokas un den bet ganet izel ha bet skrapet an tron gantañ. Dre holl e voe diskaret an delwennoù anezhañ. 
Kentoc'h eget ur merk anaoudegezh a-berzh ar Pab evel ma vez soñjet a-wechoù e tle an delwenn bezañ bet un arouez eus aotrouniezh an Impalaer war Roma, un aotrouniezh a oa o steuziañ da neuze abalamour da gwask al Lombarded. Bez' e oa ivez ur merk personel a anoudegezh a-berzh Smaragdus a oa bet lakaet un termen d'e hir amzer en harlu gant Phokas. Smaragdus a oa dleek e-keñver Phokas evit e renk galloudek e Ravenna.

Adimplijet e voe ar golonenn da c'houde evit dougen un delwenn all dediet da Ziokletian : Digizellet e voe an enskrivadur orin evit reiñ lec'h d'ar bomm a-vremañ. 

Chom a reas ar golonenn en he lec'h. Uhel ha digenvez e-touez an dismantroù eo bet atav ur merk emlec'hiañ er Forom engravet ha livet alies er *[[Veduta|vedute]]*. Gant an amzer e savas live al leur ha, d'ar mare ma reas Giuseppe Vasi ha Giambattista Piranesi o engravadurioù ha dourioù-kreñv, e-kreiz an , e oa bet douaret ar sichenn penn-da-benn.

## Daveennoù
*  René Seindal, "Kolonenn Phokas"
*  ''Encyclopaedia Romana'' "Kolonenn Phokas"
*  Christian Hülsen, 1906. ''Forom Roma : E istor hag ar savadurioù ennañ'' "Kolonenn Phokas"
Pascale Loget

**Pascale Loget** a zo ganet d'an 10 a viz Mae 1958 e Courbevoie (Bro-C'hall). E penn strollad Ar Re C'hlas eo e kuzul rannvro Breizh hag eil-prezidantez e karg eus lakaat e pleustr an Deiziataer 21 (*Agenda 21*) e Breizh. Kuzuilherez ti-kêr ez eo ivez e Roazhon.
38

791 AUC (Ab Urbe Condita = goude diazez Kêr Roma) / 0038 PC (goude ganedigezh J.-K.)
----

## Darvoudoù
### [[Impalaeriezh roman]]
* Impalaer : Kaligula (Caius Julius Caesar Germanicus), adalek ar 16 Meurzh 37 (>24.01.41) 
* Koñsuled : M(arcus) Aquila Iulianus & P(ublis) Nonius Asprenas
* Emsavadeg enep-yuzev en Aleksandria da-geñver donedigezh roue ar Yuzevien Herod Agrippa I : fellout a ra d'an engroez lakaat delwennoù an impalaer Kaligula er sinagogennoù. Pollio a zo anavezet prefed Aleksandria, war-lerc'h Flaccus
** Mont a ra Apion, e penn un dileurierezh, da glemm ouzh Kaligula diwar-benn ar Yuzevien en Aleksandria.
* Eured Kloada gant Mesalina (deiziad diasur, met an hini gwirheñvelañ).

### [[Breizh-Veur|Breizh (-Veur)]]
* Cunobelinos, roue an Drinovanted hag ar Gatuvellauned (*c.* -10/+40)  

## Relijionoù ha mitologiezhioù
* Dont a ra Stachys an Abostol da vezañ eil penneskob Kergustantin.

## Arzoù ha sevenadur
* Dastumad fablennoù pobl gant Phaedrus.

## Teknikoù ha skiantoù da dalvezout
* un dour-bont a zo lakaet war ar stern e Roma

## Buhez pemdez ha dudi

## [[:Rummad:Ganedigezhioù 38|Ganedigezhioù 38]]
* Martial, barzh latin.
## [[:Rummad:Marvioù 38|Marvioù 38]]
* Poncius Pilatus, prokulator roman.
* Antonia *ar Yaouank*, gwreg Drusus Decimus Nero, ha mamm Klaod (impalaer da zont).

## Gwelet ivez
* Roll ar Pennoù Stad e 38
39

792 AUC (Ab Urbe Condita = goude diazez Kêr Roma) / 0039 PC (goude ganedigezh J.-K.)
----

## Darvoudoù
### [[Impalaeriezh roman]]
* Impalaer : Kaligula, adalek ar 16 Meurzh 37 (>24.01.41) 
* Koñsuled : C(aius) Caesar Augustus Germanicus II (Kaligula) & L(ucius) Apronius Caesianus. 
* Taol brezel Kaligula war ar Roen.
** Kaset eo Legio XV ''Primigenia'' ha XXII ''Primigenia'' war harzoù Germania.
** Iriennoù Cn. Cornelius Lentulus Gaetulicus, legad Germania uhelañ, M. Lepidus ha Cassius Chaerea. Gwadek eo ersavadenn ar galloud. Tapet aon gant an afer e kav gwelloc'h Kaligula chom hep kas da benn an taolioù brezel en doa rakwelet a-enep d'ar C'hermaned ha d'an Deutoned. Chom a ra e Roma e 40.
* Adgalvet eo Agrippa I, da Roma. Anvet eo da roue Jude gant Kaligula
** Klask a ra Herod antipas, tetrark Galilea, bezañ anavezet da roue gant Kaligula evel Agrippa I : digarget hag harluet eo gant Kaligula e Lyon a-gevret gant e wreg Herodias. Roet eo e dedrakriezh da Agrippa I (40).
* Forbannet eo Tigellinus, ministr ha bet deuet mat gant an Impalaer kozh Neron, evit bezañ bet darempredoù rev gant c'hoarezed Kaligula.
* Dileurierezh yuzev da Roma kaset gant ar prederour Philon, evit sevel a-enep d'ar mod d'ober ouzh ar Yuzevien e Aleksandria.
* Da-heul distruj un aoter gouestlet d'an impalaer Kaligula gant Yuzevien e Jamnia, e ro urzh an Impalaer da lakaat e zelwenn e-barzh templ Jeruzalem. Karget eo Publius Petronius, gouarnour Siria da lakaat sevel an delwenn. En ur vont tre e Ptolemais en em gav penn ouzh penn gant ur vanifestadeg bras-bras a Yuzevien harpet gant un dileurierezh a-berzh Herod Agrippa. Dont a ra a-benn Petronius da sioulaat ar jeu ha da ampellañ savidigezh an delwenn betek marv Kaligula (24 Genver 41).
* Dont a ra a-benn Domitius Afer da suraat goñsuliezh.
* Embregadenn brezel Kaligula e *[[Gesoriacum]]* (Boulogne-sur-Mer), war zigarez rein aon d'ar Vretoned.

### Breizh (-Veur)
* Cunobelinos, roue an Drinovanted hag ar Gatuvellauned (*c.* -10/+40)

### [[Azia]]
* Ersaviñ a ra ar C'hoarezed Trung a-enep da levezon Sina e Viêt Nam.

### Relijionoù ha mitologiezhioù

### Arzoù ha sevenadur

### Teknikoù ha skiantoù da dalvezout

### Buhez pemdez ha dudi

## [[:Rummad:Ganedigezhioù 39|Ganedigezhioù 39]]
* Titus Flavius Sabinus Vespasianus, Impalaer roman
* 3 Du - Lucan, barzh roman
* 30 Kerzu - Titus Flavius, impalaer roman (79-81)
* Julia Drusilla, merc'h an Impalaer roman o ren Kaligula.
* Britannicus, mab da Klaoda an Impalaer roman da zont ha d'he zrede gwreg Mesalina.

## [[:Rummad:Marvioù 39|Marvioù 39]]
* Herod Antipas, roman, tetrark Galilea ha Perea
* Seneka Gozh, istorour ha rhetor roman bet ganet e Spagn (° -55, 93 bl.)

## Gwelet ivez
* Roll ar Pennoù Stad e 39
Ebrel 2006 e Breizh

**[[Kronologiezh vloaziek evit Breizh]]**
:2005 e Breizh - **2006 e Breizh** - 2007 e Breizh

2006 e Breizh 
:Genver - C'hwevrer - Meurzh - Ebrel - Mae - Mezheven 
:Gouere - Eost - Gwengolo - Here - Du - Kerzu

## Darvoudoù diawelet

## Ebrel

## Sadorn [[8 Ebrel]]

Dalc'het ez eus bet ur vanifestadeg e Gwened a-benn dislavarout Penndiviz 2001/18 Unaniezh Europa war an OGK (organeg he genoù kemmet) hag evit stourm ouzh al lezenn a zo war ar stern gant gouarnamant Frañs war an dachenn-se. Etre 6000 ha 10000 den, José Bové en o zouesk, a zo bet o vanifestiñ (Diwar Wikinews).

## Merc'her [[19 Ebrel]]
Krog eo Yannig Baron, prezidant an gevredigezh Dihun, d'ober un harz-debriñ a-benn sachañ evezh an dud war an diouer a yalc'hadoù a vez postet evit ar skolioù katolik divyezhek e Breizh, e-skoaz an ezhommoù a zo war gresk. Lec'hienn Dihun Breizh

## Sul [[30 Ebrel]]
Digoradur lec’h-dastumadeg arz a-vremañ ar Breton François Pinault e Venezia, er Palazzo Grassi. Evit an degouezh e oa bet gwintet ar Gwenn ha Du war an ti e-kichen banniel Venezia, met ne oa triliv ebet.
Władysław Kozakiewicz

**Władysław Kozakiewicz** (bet ganet d'an 8 Kerzu, 1953) a oa ul lammer dre berchenn polonat er bloavezhioù 70 ha 80.

E Šalčininkai (Poloneg : Sołeczniki) nepell eus Vilnius, Lituania eo bet ganet Kozakiewicz en ur familh Poloniz.

Teir gwech eo bet pilet rekord ar bed gantañ. Kampion Europa indoor eo bet e 1977 ha 1979, ha kampion Polonia 10 gwech. Gounezet en deus ur vedalenn aour e-doug ar C'hoarioù olimpek hañv e Moskov.

E 1984 e tivizas kuitaat e vro evit repuiñ e Alamagn ar C'hornôg, ma c'hounezas eno an titl broadel div wech, e 1986 ha 1987.

## Jestr Kozakiewicz

Gwechall e oa anavezet ar vrec'h a enor dindan meur a anv e Polonia. Hiziv an deiz avat e vez graet "jestr Kozakiewicz" (*gest Kozakiewicza*) anezhi ent-ofisiel. Dispaket e oa bet ar jestr-se gant Kozakiewicz ouzh an arvesterien rusian a oa er stad e-pad ar c'hoarioù olimpek hañv 1980 e Moskov. Harpañ a rae an engroeziad tud al lammer soviedat Volkov (en em gavas da eil) en un doare direizh ha ne zihane ket da hual Kozakiewicz ha sutal outañ e-pad e lammoù. Goude suraat ar vedalenn aour gant e lamm ec'h embannas e jestr d'ar stad, en ur meskad joa ha kounnar. War-lerc'h e pilo rekord ar bed gant 5,78 metr. Tro ar bed a reas luc'hskeudennoù an darvoud-mañ nemet en Unaniezh Soviedel hag er Stadoù stag ma ne voent ket embannet. Goulenn a reas ar c'hannad rusian e Polonia e vije tennet e vedalenn digant Kozakiewicz evit bezañ "louzet an holl Sovieted". Respont ofisiel gouarnamant Polonia a voe e oa bet ar jestr-se *ur gridienn digontrolladus eus ar c'higennoù deuet diwar skuizhder ar c'horf* e gwirionez.

## Liammoù diavaez
*  Kozakiewicz war sporting-heroes.net
Powys

: *Evit ar rouantelezh kozh, gwelet* Rouantelezh Powys.
----

**Powys** a zo ur gontelezh e Kembre a-vremañ, a zo bet savet e 1974, hag a vod teir c'hontelezh kozh: Sir Frycheiniog, Sir Faesyfed ha Sir Drefaldwyn. Dont a ra hec'h anv diwar hini ur rouantelezh kozh: Rouantelezh Powys. Llandrindod eo pennlec'h melestradurel ar gontelezh.

## Istor
### Rouantelezh
:*Gwelout [[Rouantelezh Powys]]*
Powys a oa unan eus ar rouantelezhioù brezhon a oa en Enez Vreizh, goude d'ar Romaned he c'huitaat, er c'hornad-bro a deuas diwezhatoc'h da vezañ anvet Kembre.

Hervez an istorour John Davies ez eus un darempred etre ar ger latin *pagus* hag an anv "Powys". Dywed: "Mae'n debygol bod perthynas rhwng y gair *pagus* a'r enw "Powys"; maent yn gytras felly â'r gair "pagan". Credir mai cnewyllyn teyrnas Powys oedd *pagus* neu gefn gwlad teyrnas y Cornovii ac i Bowys ehangu i gynnwys y diriogaeth honno..."

Adal 1160 e voe rannet Powys etre daou. 
* Rann ar c'hreisteiz a voe graet Powys Wenwynwyn anezhi, diwar-lerc'h Gwenwynwyn ab Owain "Cyfeiliog" ap Madog, 
* tra ma veze graet Powys Fadog eus an hanternoz, diwar-lerc'h Madog ap Gruffydd "Maelor" ap Madog.

### Kontelezh
En 1974, pa oa aet da get kontelezhioù kozh Brycheiniog, Maesyfed ha Trefaldwyn da vat, e oa bet kemeret o lec'h gant **Powys**, un anv deuet eus hini ar rouantelezh kozh. E 1996 e voe digresket tachenn an holl gontelezhioù, nemet hini Powys, a zo kontelezh vrasañ Kembre hiziv.

## Liammoù diavaez
*  Lec'hienn ofisiel ar C'huzul kontelezh
1681

*Diwar-benn bloavezh *'1681*' an [[deiziadur juluan]] eo ar bajenn-mañ.*

## Darvoudoù

### Europa

#### Breizh

#### Frañs

### Azia
#### Reter-nesañ

#### Reter-kreiz

#### Reter-pellañ

### Afrika

### Amerikaoù
#### Norzhamerika
#### Suamerika

### Oseania

### Arzoù ha lizhiri
#### Livañ
#### Sonerezh
#### Lennegezh
### Skiantoù ha politikerezh

### Armerzh
### A bep seurt/diasur

## [[:Rummad:Ganedigezhioù 1681|Ganedigezhioù]]

Gwelet ivez :*[[:Rummad:Ganedigezhioù 1681]]*

## [[:Rummad:Marvioù 1681|Marvioù]]

Gwelet ivez:*[[:Rummad:Marvioù 1681]]*

__NOTOC__
1685

*Diwar-benn bloavezh *'1685** an [[deiziadur juluan]] eo ar bajenn-mañ.''

== Darvoudoù ==

=== Europa ===

==== Breizh ====
* Goude terridigezh [[Edit Naoned]] gant [[Loeiz XIV (Bro-C'hall)|Loeiz XIV]] e ya kuit an hanter eus protestanted Breizh d'an "Douaroù Repu", da Vro-Saoz pe d'an Izelvroioù. Roet eo un nebeut aesterioù d'ar Brostestanted vreizhat avat, abalamour d'an darempredoù kenwerzhel gant ar [[Rouantelezh Unanet]], [[Skandinavia]] ha dreist-holl an [[Izelvroioù]], broioù pouezhus anezho.
==== Bro-C'hall ====
* **Terridigezh Edit Naoned*' gant [[Loeiz XIV (Bro-C'hall)|Loeiz XIV]]. Ret eo d'ar [[Hugunoded|brotestanted]] dilezel o feiz pe mont en harlu. Distrujet eo an holl demploù. 
=== Azia ===
==== Reter-nesañ ====

==== Reter-kreiz ====

==== Reter-pellañ ====

=== Afrika ===

=== Amerikaoù ===
==== Norzhamerika ====
====Suamerika====

=== Oseania ===

=== Arzoù ha lizhiri ===
==== Livañ ====
====Sonerezh====
==== Lennegezh ====
=== Skiantoù ha politikerezh ===

=== Armerzh ===
===A bep seurt/diasur===

== [[:Rummad:Ganedigezhioù 1685|Ganedigezhioù]] ==

Gwelet ivez :*:Rummad:Ganedigezhioù 1685*

== [[:Rummad:Marvioù 1685|Marvioù]] ==

Gwelet ivez:*:Rummad:Marvioù 1685''

__NOTOC__
1697

*Diwar-benn bloavezh *'1697*' an [[deiziadur juluan]] eo ar bajenn-mañ.*

## Darvoudoù

### [[Europa]]
* Feur-emglev Ryswick.

#### [[Breizh]]

#### [[Frañs]]

### [[Azia]]
#### [[Reter-Nesañ]]

#### [[Reter-Kreiz]]

#### [[Reter-Pellañ]]

### [[Afrika]]

### [[Amerika]]
#### [[Kreizamerika]]
* Dibenn aloubadeg Guatemala gant ar Spagnoled.
#### [[Norzhamerika]]
#### [[Suamerika]]

### [[Okeania]]
* Genver : ergerzhadeg Aostralia ar C'hornôg renet gant an Hollandad Willem de Vlamingh ; anavezout a reont evit ar wech kentañ an alarc'h du war ar stêr deuet da vezañ ar *Swan River*.

### [[Arz]]où ha [[lizhiri]]
#### [[Livouriezh]]
#### [[Sonerezh]]
#### [[Lennegezh]]
### [[Skiant]]où ha [[politikerezh]]

### [[Armerzh]]
### A bep seurt/diasur

## [[:Rummad:Ganedigezhioù 1697|Ganedigezhioù]]

Gwelet ivez :*[[:Rummad:Ganedigezhioù 1697]]*

## [[:Rummad:Marvioù 1697|Marvioù]]

Gwelet ivez:*[[:Rummad:Marvioù 1697]]*

__NOTOC__
Patrokles

**Patrokles** (e henc'hresianeg Πάτροκλος / Pátroklos, pe Πατροκλῆς / Patroklễs, da lavaret eo « klod (κλέϝος) an tad (πατήρ) »), mab Menoitios a oa unan eus brezelourien Hellaz a gemeras perzh e brezel Troia a zo kontet en Ilias dreist-holl. 

E vignon gwellañ e oa e genderv, Ac'hilleüs, yaouankoc'h un tamm, ha gantañ eo ez eas d'ar brezel ; hervez lod all e oa e gariad.

## A-raok ar brezel
Pa oa c'hoazh ur bugel anezhañ e lazhas e vignon, Kleitonymos, e-pad un tabut. Mont a reas e dad en harlu gantañ evit tec'hout rak veñjañs kerent Kleitonymos. Peleüs Fthia, ur c'har dezho, a roas bod dezhe. Eno e tegouezhas Patrokles gant mab Peleüs, Ac'hilleüs, evit ar wezh kentañ. Kaset e voe ar baotred da C'hiron, roue fur an dud-varc'h, da vezañ maget ha desavet gantañ. 

## Ar brezel
Dont a reas Nestor da lez Peleüs da duta, da gaout brezelourien evit ober brezel da Droia. 

## Notennoù
Marianne (skeudenn)

**Marianne** zo un anv-bihan gallek, deuet diwar stagañ an anvioù gallek Marie hag Anne. Marie-Anne a gaver ivez alies. Ar re-se a oa daou anv boutin a-walc'h e-touesk ar merc'hed en  kantved, daou anv katolik, hini ar Werc'hez Vari hag he mamm, ha daou anv roueel dre ma oant bet anvioù meur a rouanez er rouantelezh c'hall : Marie de Médicis hag Anne d'Autriche dreist-holl, Marie-Antoinette, ivez, hep kontañ ar ribitailh priñsezed.

Evit doare e oa stank ar merc'hed anvet Marianne e dibenn an  kantved e-touez ar bobl vunut, ha dreist-holl war a seblant e-touez ar merc'hed diwar ar maez deuet da labourat e kêr evel mitizhien e ti ar vourc'hizien.

Lavaret ez eus bet e oa deuet da vout un arouez republikan gant ar ganaouenn dispac'hel okitanek *la Garisou de Marianno* (Pareadenn Marianna) savet e 1792 gant ar barzh-kere Guillaume Lavabre, eus Puylaurens, en Tarn.

## Republik c'hall
**Marianne** (pe *Marianna* e brezhoneg nann-ofisiel) zo anv ur vaouez hag a zo bet ijinet, rak n'eus ket bet anezhi en istor, da vare an Dispac'h Gall, evit skeudenniñ ar Republik c'hall.

Deuet eo ar c'hiz, tamm-ha-tamm, da lakaat he fenn e pep ti-kêr. Koulskoude, hervez Mellad 2 Bonreizh ar Pempvet Republik C'hall n'eus nemet un arouez ofisiel er vro, hag ar banniel triliv gall an hini eo.

## Orin
Tud zo a wel enni un doare dreveziñ skeudenn gatolik ar Werc'hez Vari, hag a oa bet implijet gant an Iliz da gemer lec'h doueezed pagan kozh, an ti-kêr o vezañ un eil iliz-parrez, hag an daol a vez lakaet warni ur seurt aoter.

## Sizhunieg
Ur sizhunieg gallek zo anvet Marianne (sizhunieg).
Embann a ra filmoù berr ivez, ha Marianne (ar republik enkorfet en ur vaouez) eo ar benntudenn anezho.

## E brezhoneg
E levr Yann-Ber Piriou Ar Mallozhioù Ruz ez eus ur varzhoneg, bet kanet gant Gilles Servat, ma trugareka ar barzh an itron Marianna eus ar pezh a ra evit tud Breizh: *"[[Trugarez]] dit, Marianna dous".*

## Notennoù
Breizh Vihan

**[[Breizh]] Vihan**, a reer a-wechoù eus **[[Breizh]]** ar c'hevandir, er c'hreisteiz da vMor Breizh, diwar al latin *Britannia Minor* pa vez enebet ouzh *Britannia Major*, alese Breizh-Veur, e latin. 

**[[Letavia|Ledav]],** pe e latin *[[Letavia]]*, a vez graet eus ar vro ivez. Anv daveiñ Breizh e kembraek *[[Llydaw]]*, a zo diwar an hevelep gwrizienn.
Mor an Hanternoz

**Mor an Hanternoz** zo ur mor e Gwalarn Europa, dezhañ 575 000 km², hag en-dro dezhañ ar broioù-mañ :
* ar Rouantelezh Unanet, enni enez Breizh-Veur, an inizi Shetland hag Inizi Orc'h er C'hornôg anezhañ ;
* Bro-C'hall, Belgia, an Izelvroioù hag Alamagn er C'hreisteiz ;
* Danmark ha Norvegia er Reter. 

Digeriñ a ra :
* war Mor Breizh er mervent dre ar *[[pas de Calais]]* (e galleg) pe *[[strait of Dover]]* (e saozneg);
* ar Mor Baltel dre ar Skagerrak pe ganol Kiel er Reter ;
* ar Meurvor Atlantel (Mor Norvegia) en Hanternoz.

Pleustret eo Mor an Hanternoz gant listri e-leizh. 
Oberiant eo ar besketaerien warnañ, lod evel ar Vretoned o tont eus pellik dioutañ.
Kavout a reer eoul-maen ennañ etre Bro-Skos ha Norvegia, daoust ma'z a buan ar puñsoù da hesk.
Tiberius Caesar Augustus

**Tiber**, pe **Tiberius Caesar Augustus**, pe *Tiberius Claudius Nero* (hervez e anv genidik) a oa an eil impalaer roman war-lerc'h Aogust e leztad hag adtad. Ganet e oa e - 42 e Roma ha marvet e 37 e Misen (Campania - Bro-Naplez). Ren a reas an impalaeriezh gant furnez ken e chomas e peoc'h evel en a-raok.

## A-raok mont da impalaer
Mab e oa Tiber da Tiberius Claudius Nero ha da Livia. Dimeziñ a reas Aogust gant Livia e - 38 hag e renas Tiber hag e vreur Drusus buhez an dudjentil a renk uhel e servij ar riez roman. Koñsul e 29 kt JK- 29 ez eas da brokoñsul da-c'houde, da lavaret eo gouarnour proviñs. Pa oa gouarnour en Azia minor e adlakaas e 20 kt JK- 20 Tigran war e dron e Armenia.

Kadarnaat a reas gant harp e vreur Drusus tiriadoù roman war an harzoù kostez ar Roen hag an Danav. Pa varvas e - 12 an daou vab-bihan a oa da Aogust, hemañ a gemeras Tiber evel advab hag e c'houlennas an impalaer ma vo advabet gant Tiber, Germanicus, mab da Drusus. Rediet e oe Tiber dimeziñ gant Julia, merc'h Aogust.

## An impalaer fur ha pell
An 19 Eost 4 e voe anvet Tiber da impalaer, met ne brize ket ar vuhez foran. Aon en doa rak an iriennoù ken e oe gwelloc'h dezhañ chom gant nebeud a dud en ul lec'h distro. Doganet e oa gant e wreg Julia ouzhpenn.

Koulskoude e talc'has Tiber da gempenn aozadur melestradurel an impalaeriezh ha da wellaat an arc'hanterezh hag ar justis. Deuet da vezañ paranoiek e klaskas bevañ pell diouzh al lez impalaerel ha ez eas da chom ur ur palez savet a-ratozh en Enez Capri e-tal aod Kampania. Ren a ree an impalaeriezh dre jubennouriezh Sejan, ur seurt ministr kentañ.

Muntret e oa ar 16 Meurzh 37 e Misen, porzh bras ar morlu roman e-kichen Naplez, lakaet da vezañ mouget hervez lod gant soudarded Makro, prefed ar pretordi, pe war urzh Caligula.

## Eureujoù
Tiber a zo bet div wech dimezet :

- ar wech gentañ, dre garantez, gant Vipsania, merc'h Agrippa;

- an eil gwech, e 11 kent JK, war urzh impalaer Aogust, gant Julia, e merc'h.

## Levrlennadur
* François Zosso & Christian Zosso : *Les empereurs romains. 27 av. J.-C. - 476 ap. J.-C.* Embannadurioù Errance. 1994.

## Gwelet ivez
* Impalaeriezh roman
* Roll an impalaerien roman
Diosez

Un **diosez** (latin: *diœcesis* pe *diocesis*) a oa un unanenn velestradurel eus an Impalaeriezh roman diwezhañ a oa bet krouet gant Diokletian (adal mare an detrarkiezh, 293-307).

Meur a broviñs a oa en un diosez. Pevarzek diosez a voe savet bodet d'o zro e beder frefedelezh. E penn an diosezoù e oa ur vikel a oa dileuriad sivil an impalaer. 

Kemeret eo bet da ziazez framm an diosezoù hag ar bevennoù anezho gant an Iliz katolik roman evit mont da sevel an eskoptioù kentañ.
185

938 *Ab Urbe Condita* = 185 goude J.-K.

## Darvoudoù

### Europa

#### Impalaeriezh roman

* Impalaer : Commodus (Lucius Aelius Aurelius Commodus) (01.01.177 / 17.03.180 / 31.12.192)
* Koñsuled : Maternus Tiberius Claudius & Appius Atilius Bradua Regillus Atticus
* Prefed ar Pretordi : Tigidius (182 / 185). Lazhet gant e soudarded.
* Roet eo ar c'halloud da Cleandrus, us sklav savet da varc'heg (185 / 189)
* Pertinax a zo legad-koñsul e Breizh (-Veur)

### Afrika

### Reter nesañ

### Azia

## Arzoù, skridoù, ha skiantoù
## Relijionoù
Pab ː Eleutherius (174 - 189)

## [[:Rummad:Ganedigezhioù 185|Ganedigezhioù]] 185

Gwelet ivez :*[[:Rummad:Ganedigezhioù 185]]*

## [[:Rummad:Marvioù 185|Marvioù]] 185

Gwelet ivez:*[[:Rummad:Marvioù 185]]*

Tigidius, prefed ar Pretordi, lazhet gant e soudarded.

## Daveoù
__NOTOC__
Iliz Santez Jenovefa Lokeored

**Iliz [[Santez Jenovefa]] [[Lokeored]]** zo dreist dre he zour-iliz savet e stumm gotek, enni ur gambr ar c’hleier, mentoù bras dezhi.

Diabarzh an iliz koulskoude zo dreistoc’h c’hoazh gant he delwennoù.
* Santez Apolina, Santez Anna, Sant Erwan, ar Werc’hez gant ar mabig Jezuz mailhuret ;
* Delwenn Sant Nikolaz e maen greun Kersanton kizellet gant Rolan Dore eus Landerne () ;
* Stern aoter ar Rozera ;
* Delwenn dispar an Dreinded gant he stalafioù kizellet.
War ur c’hloc’h e weler an enskrivadur-mañ :
Ang Lee

Ur sevener, ur produer hag ur skriver senariooù, Taiwanat a orin, eo **Ang Lee** (sinaeg: 李安; pinyin: Lǐ Ān) .

Ganet e oa bet d’an 23 a viz Here 1954 e Pingtung (Taiwan).

An darn vrasañ eus e filmoù a zo diwar-benn darempredoù etre an hengoun hag ar vodernelezh.

Studiet e oa bet ar c'hoariva hag ar sinema gantañ e Akademiezh Arzoù Taibei, kêr-benn Taiwan.
Kendalc’het e oa bet e studioù gantañ e Skol-Veur Illinois, er Stadoù-Unanet.
Ur "Master of Fine arts" zo bet tapet gantañ ivez e Skol-Veur New-York evit e film-berr "Fine Line", sevenet evit e dezenn. Kamalad-skol Spike Lee eo bet.

Enoret e oa bet e film-berr "Dim lake" gant "Golden Harvest" Taiwan evit ar film gwellañ. E film hir kentañ, "Tui Shou" ("Pushing Hands"), zo bet kinniget e 1992 e Gouel Filmoù Berlin, hag aet priz ar film gwellañ gantañ e Gouel Filmoù Azia-Habask.

Filmet en doa war-lerc'h "The Wedding Banket", aet Arzh Aour Berlin gantañ, hag anvet evit "Oscar" ha "Golden Globe" ar film estren gwellañ. Silet en doa tem an heñvelreviadezh e sinema Sina gant ar film-mañ.
Diwar-benn familh Taiwan e oa e film da heul "Eat Drink Man Woman", enoret gant ur priz ivez.
Kendalc'het en doa e respet e SUA, gant filmoù brudet evel "Ice Storm", "Ride with the Devil", pe "Sense and sensibility" gant meur a steredenn amerikan. Gounezet en doa kalz a prizioù gant ar film-mañ adarre.

Gant "Crouching Tiger, Hidden Dragon", lakaet e oa bet gantañ, en ur stumm a-vremañ evit broioù ar c'hornog, an doare "Wuxia" (da lavaret eo, emgannoù gourenerezh stilekaet e Sina istorel). Aet 4 "Oscar" gantañ a-drugarez d'ar film-mañ.

Ar comic "Hulk" zo bet lakaet ouzh ar skramm gant **Ang Lee** e 2004.

E 2005, "Brokeback Mountain", istor karantez etre daou baotr-saout, zo bet enoret gant "Leon Aour" (Mostra Venezia) ha 3 "Oscar".

* Ang Lee 64th Venice Film Festival press conference (English)

### Roll filmoù
(Titl brezhoneg troet eus an titl galleg)

* 1992 : *[[Pushing Hands]]* (*Tui Shou* - *Daouarn o vountañ*)
* 1993 : *[[The Wedding Banquet]]* (*Hsi yen* - *Paotr a enor*)
* 1994 : *[[Eat Drink Man Woman]]* ( *Yin shi nan nu* - *Hollenet Sukret*)
* 1995 : *[[Sense and Sensibility]]* (*Rezon ha sentimantoù*)
* 1997 : *[[The Ice storm]]* (*Korventenn-skorn*)
* 1999 : *[[Ride with the Devil]]* (*Marc'hekadenn gant an Diaoul*)
* 2000 : *[[Crouching Tiger, Hidden Dragon]]* (*Wo hu cang long* - *Tigr hag Aerouant*)
* 2003 : *[[Hulk (film)|Hulk]]*
* 2005 : *[[Brokeback Mountain]]* (*Sekred Brokeback Mountain*)
Porched:Bedoù henc'hresian hag henroman

Porched ar bed henc'hresian ha henroman

## Patromoù
;Patromoù talvoudus d'ober ganto evit sevel pennadoù war ar bed roman :
* :Patrom:Impalaer roman : evit diskouez piv a oa bet a-raok ha piv zo deuet war-lerc'h un impalaer.
* :Patrom:Proviñsoù roman 120 : Taolenn verdeiñ enni roll an holl broviñsoù roman
* :Patrom:Henroma : Taolenn verdeiñ evit mont dre prantadoù istor Roma (monarkiezh, republik, impalaeriezh).
;Patromoù talvoudus d'ober ganto evit sevel pennadoù war ar bed gresian :
* :Patrom:Diadoked : taolenn verdeiñ enni anv an holl diadoked

**Raktres ar bed henc'hresian ha henroman**
Mar fell deoc'h kemer perzh er raktres, lakait hoc'h anv :
* 
* 
* 

## Labourioù d'ober
### Penaos envel an dud, al lec'hioù... diwar-benn Henc'hres
* Doare envel pennadoù o tennañ da anvioù divoutin gresianek
### Pennadoù
* Boulc'hañ gant pennoù uhel ar Republik roman : Marcus Furius Camillus, Paol Emil, Gnaeus Pompeius Magnus, Lucius Cornelius Sulla, Caius Marius, ar vreudeur Gracchus, Skipio an Afrikan, Skipio an Emilian, Kikero, Marcus Licinius Crassus, Spartakus
* Kendelc'her gant heuliadenn an impalaerien roman
*Lennegezh latin : 
** barzhed : Quintus Horatius Flaccus, Publius Vergilius Maro, Titus Lucretius Carus, Juvenal
** c'hoarivaourien : Seneka, Titus Maccius Plautus, 
**istorourien : Caius Suetonius Tranquilus, Tacitus, Titus Livius,
*Istor milourel Henroma : Emgann Cannae, Emgann Zama, Brezel Galia, Emgann Tolosa, Emgann al lenn Trasimen, sez ar C'hapitol, lejion, manipul, gladiator, agmen, agger, bangounell, liktor, 

* Boulc'hañ gant heuliadenn an impalaerien vizantat (ha sevel ar roll klok) : Justinian Iañ, Teodosios II, Anastaz Iañ, Heraklios Iañ, Konstanz II, Kustentin IV, Leon III an Isaurian, Bazil Iañ, Leon VI, Kustentin VII ar Porfirogened, Roman Iañ al Lekapenad, Roman II, Nikefor II Fokas, Bazil II Lazh-ar-Vulgared, Izaak Iañ Komnen,
 
* Pobloù henc'hresian : Akeaned, Mikeniz, Dorianed, Ateniz, Spartiz, Makedoniz, Fokeaned, 
* Istor Aten : Solonos, Kevre Delos, Perikles, Emgann Salamis, Emgann Marathon, Emgann an Dermopiled, Emgann Aigos Potamos, Emgann Plateia
* Arz henc'hresian : Fidias, Iktinos, ar Parthenon, arz dorek, arz ionek, amforenn, krater, oenokoe 
* Lennegezh henc'hresian : Ilias, Odysseia, Homeros, Demosten, Thoukydides, Aristofanes, Ksenofon, Ploutarc'hos, Lisias, Pindaros, Sofokles, Aesc'hulos, Herodotos 
* Relijion henc'hresian :
**C'hoarioù olimpat
**Doueed meur ar menez Olimp : Zeus, Hera, Athena, Apollo, Ares, Hermes, Hestia, Hefaistos, Afrodite, Poseidon, Dionysos, Haides, Artemis 
**Doueed ha doueelezhioù bihan : Boreas, Euros, Notos, Zefyros, Europa (nimfenn), Ac'hilleus, Herakles, Demeter, Persefone, Nereia, Okeanos, an teir Moira, ar Morganezed
*Tud vrudet : Agamemnon, Hektor, Patrokles, Aristides, Naosikaa, Guptis, Penelope
----
Alan Turing

**Alan Mathison Turing** (Londrez, 23 viz Mezheven 1912 – Wimslow, Cheshire, 27 a viz Mezheven, 1954) a oa ur matematikour saoz bet lesanvet «&nbsp;tad an urzhiataerezh&nbsp;». Ur c'hoarier echedoù e voe ivez. 

E-touez an dud kentañ e oa bet o labourat gant urzhiataerioù niverel diazezet war damkanoù jedoniel, ha pouezus-kenañ eo bet al labour kaset da benn gantañ war an dachenn-se.

Gantañ e oa bet ijinet amprouenn Turing, a voe pouezus-tre evit kas war-raok ar preder diwar-benn an naouegezh arzek ; ardivink Turing a ijininas ivez, e 1936. E gwirionez, daoust d'e anv, n'eo ket an "ardivink"-se ur mekanik fetis met kentoc'h un doare eeun-tre ha galloudus-kenañ da zielfennañ ur frazenn ha da c'houzout hag-eñ ez eo gwir pe c'haou, dre implijout ardivinkoù diazezet war ar jedoniezh nemetken. Diouzh an "ardivink"-se e voe deveret algoritmoù.

Da geñver an Eil Brezel-bed e labouras evit gouarnamant ar Rouantelezh-Unanet evel dielfennour kodoù ; implijout a reas urzhiataerioù evit dont a-benn da zirinegañ kemennadoù an Alamaned bet skrivet gant kodoù disheñvel-tre da diskoulmañ gant an doareoù boas bet implijet betek neuze.

Un den gae e oa Alan Turing ; e 1952 e voe kavet o kaout darempredoù reizhel gant ur gwaz all, ha dre ma oa an heñvelrevelezh un torfed e Bro-Saoz d'ar mare-se c'hoazh e voe barnet ha rediet da zibab etre an toull-bac'h hag ar spazhadur kimiek, da lâret eo implijout hormonoù ar maouezed, estrogenoù da skouer, evit izelaat live e lusk reizhel.
Spazhet e voe neuze, met abalamour d'an hormonoù ne zeue ket a-benn ken da zihodiñ ha krog e oa e zivronn da vrasaat betek re. Goude daou vloaz o c'houzañv efedoù ar spazhadur kimiek en em lazhas Turing gant holenoù kianur (HCN) e 1954. 

## Pennadoù kar
* Loskaberzh
* Priz Turing
* Roll kampoù-bac’h an nazied
* Shoah
Iliz Sant Pêr Irvilhag

**Porzh bered** Irvilhag a zo klok gant an iliz, ar c’halvar, ar vered, ar garnel hag ar voger tro-dro.

An iliz, dediet da Sant Pêr, a zoug un enskrivadur latin, warni :

« *Frater. Vincentius. de. Kerouartz. canonicus. regularis. abbatiae. beatae. Mariae. de. Daoulas. et. Prior. Rector. huius. loci.[[1656]]* »

Hervez ar Chaloni Abgrall, ar c’hloc’hdi, yaouankoc’h (1850), a oa bet diskaret gant an tan-foeltr d’ar 14 a viz Genver 1777. Adsavet e oa bet diwar ur raktres graet gant an Tad Pouliquen, Kure ar barrez e 1850 eta. Souezhus eo, peogwir eo heñvel a-walc’h ouzh ur c’hloc’h.

An tour iliz a zo skoazellet war daou du gant touribelloù skañv ha mistr.

E tu ar mervent e weler ur garnel vrav, savet e 1692.

E diabarzh an iliz ez eus delwennoù kozh, dreist holl ar re Sant Erwan, Sant Roc’h ha Sant Jakez.

An Tadoù Peyron hag Abgrall o deus skrivet (1914) diwar benn ur Person eus Irvilhag (1786-1791) :


Jos Mari ar Corvaisier, bet ganet e Kemper.
E-pad an dispar, en deus nec’het bezañ a du gant ar Vonreizh (30 a viz Genver 1791).
Flatret gant Gabi Cren, maer Irvilhag, evel ar Bersoned all eus ar barrez, e tec’has betek Karaez e-lec’h e voe paket.
Goude bezañ bet toullbac’het e meur a lec’h eus ar vro, e voe kaset da Rochefort a-benn ar fin, ha du-se e varvas d’ar 24 a viz Gwengolo 1794.
E gorf, stlapet er mor, a zo bet dastumet en ur porzh anvet *Port des Barques* e galleg.
Senatus Populusque Romanus

E Roma an Henamzer e veze krennet alies ar ger-stur **Senatus PopulusQue Romanus** (a dalvez kement hag *Ar Sened hag ar Bobl Roman*) e **S.P.Q.R.**, arouez ar Republik roman, ha hini an Impalaeriezh roman. Muioc'h eget nep arouez all e talveze ar pevar ger-mañ kement hag aotrouniezh ar Stad roman, evel ma c'hall ur banniel bezañ hiziv an deiz evit ar Stadoù pe ar Pobloù.

Bez' e oa anezhi arouez unvaniezh ar Sened gant diskennidi kompagnuned Romulus, krouer mojennel kêr Roma, hag ar bobl roman, elfenn bouezusañ ar Republik, hollad ar geodedourien.

Lakaet e veze ar ger-stur-mañ war ar savadurioù foran, evel war talbennoù an temploù, ar bolzioù-enor, hag all. Sur a-walc'h e veze implijet war bannieloù an armeoù ivez. Dre vras, kement tra bet savet pe sevenet gant ar Stad a c'halle kaout ar merk-se warnañ.

Anv ofisiel ar Republik e oa an termen *Senatus Populusque Romanus*.

C'hoazh e vez implijet hiziv al lizherennoù S.P.Q.R. war skoed-ardamez kêr Roma, ha war ar savadurioù foran.

Gant ar brudet m'eo chomet al lizherennoù-mañ a-hed an amzerioù ez eus bet ijinet forzhik bourdoù diwar o fenn, en Italia peurgetket evel, da skouer :

* "**S**ono **p**azzi **q**uesti **R**omani" - "Sot eo ar Romaned-mañ." Troienn implijet-kenañ e troidigezhioù italianek Asteriks.

* "**S**ono **P**orci **Q**uesti **R**omani" - "Ar Romaned-mañ n'int nemet moc'h."

* "**S**olo **p**ago **q**uando **r**icevo" - "Ne baean nemet pa vezan paeet."

* "**S**olo **p**reti **q**ui **r**egnano," - "N'eus nemet ar veleien zo mestr amañ."

Ur c'hoari gerioù all gant an doienn war an tu mat ha war an tu gin diouzhtu goude : "SPQR - RQPS:" "**S**apete **P**iù o meno **Q**uanto **R**ubiamo? - **R**ubiamo **Q**uanto **P**ossiamo **S**enza **P**arole." - "Ha gouzout ha rit dre vras pegement a vez laeret ganeomp? - Laerezh a reomp kement ha ma c'hallomp, hep rannañ grik." 

Implijet e vez ivez e saozneg : "**S**mall **P**rofits, **Q**uick **R**eturns." - "Gounidoù bihan, distroioù prim".
Berradurioù bro

## Berradurioù diofisiel
Kavet e vo amañ berradurioù diofisiel a c’haller kavout ouzh ar gweturioù da skouer.
*AK Alaska
*ALBA Skos
*AS Asturiez
*BY Bavaria
*BZH Breizh
*CAT Katalonia
*CG Montenegro
*CS Kachoubia
*CSC Korsika
*CYM Kembre
*DG Kumuniezh Alamanek Velgia
*ECO Skos
*EH Euskal Herria (= Bro-Vask)
*EIR Iwerzhon
*EL Elzas
*ENG Bro-Saoz
*EU Europa pe Unaniezh Europa
*FO Inizi Faero
*FRL Friz
*GR Grishun
*GZ Galiza
*ICH Limbourg
*KER Kernev-Veur
*LOR Loren (Frañs)
*MAN Manav
*MV Morvan (Frañs)
*NI Norzhiwerzhon
*OC Okitania
*PDN Padania
*PICT Pictland (Skos)
*SCO Skos
*SE Savoia
*SER Serbia
*SMOM Urzh Vilourel Riek Malta
*SRD Sardinia
*TX Texas
*VDA Traoñienn Aosta
*VL Flandrez
*W Wallonia
*ZLD Zeeland
Kapitol

Ar **C'hapitol** (*Campidoglio* en italianeg, *Capitolium* e latin) zo unan eus seizh torgenn Roma. War un dro ez eo kreizenn relijiel kêr hag arouez ar galloud anezhi. Pep kêr roman a oa dleet dezhi kaout ur c'hapitol.

## Kapitol [[Roma]]
Daou venez a ya d'e ober e gwirionez : an **[[Arx]]**, ma oa bet savet ar wikadell, hag ar c'h/**Capitolinus mons** *(menez ar c'hapitol)* da vat, ma oa bet savet ur savadur relijiel. Etre an daou, un draoñienn : an **intermontum**, "*an etre-menez*" (m'emañ lec'hiet *plasenn ar C'hapitol* hiziv). Eus tu an Tiber emañ ivez roc'h vrudet Tarpeia *(rupes Tarpeia)*, ma veze taolet d'an traoñ en Henamzer an dreitourien d'ar vammvro. Bez' e oa ivez kreizenn relijiel Roma gozh, enni Templ Yaou Optimus Maximus gouestlet d'an doueed Yaou, Juno ha Minerva. En templ-se eo e vije bet, diouzh ar goñchenn, kaset ar galv diwall gant gwazi ar c'hapitol (gouestlet da Juno) e -390, ha saveteet kêr Roma war un dro diouzh aloubadeg ar C'halianed.
 
Hiziv an deiz e kaver ar Mirdioù kapitolat er c'hapitol. 
Evt kelo "Palez ar Senedour", reiñ a ra goudor da sez ti-kêr Roma.

## Ar c'hapitolioù roman

Pep trevadenn roman he doa he c'hapitol : gant un templ gouestlet da Yaou (templ eus an triad kapitolat) hag un teñzor.

## Ar c'hapitolioù goude ar marevezh roman
An anv "kapitol" (deveret eus al latin *caput*, "penn" pe "lein") zo bet roet da meur a vonumant kreiz evit ur gêr pe ur vro. 

Evel-se emañ kont evit Kapitol Tolosa (an ti-kêr) pe evit ar C'hapitol e Washington (Stadoù-Unanet Amerika) anezhañ sez Kendalc'h Stadoù-Unanet Amerika.
Kapitol (disheñvelout)

* Kapitol (Campidoglio en italianeg, Capitolium e latin) a vez graet eus unan eus seizh menez kêr Roma (Italia).
* Kapitol Stadoù-Unanet Amerika, e Washington, eo anv ar savadur a dalvez da sez da galloud lezennel SUA.
* Kapitol (Kuba), e La Habana, eo anv ar savadur a dalvez da sez da galloud lezennel Kuba
* Kapitol Tolosa eo anv ti-kêr Tolosa (Okitania).
* Kapitol (tren), eo anv an tren a liamm Pariz ouzh Tolosa (Frañs).
Tiber (stêr)

An **Tiber** (**Tevere** en italianeg) zo ur stêr italian zo hec'h eien er menez Fumaiolo, 1 268 m a uhelder, en Apenninoù Toskana. Treuziñ a ra bro Ombria en ur ober tro Perugia dre ar reter, ha dourañ a ra kêr Roma hag al Lazio a-raok en em deuler er mor Tirrenia dre un delta. Trede stêr hirañ Italia eo goude ar Po hag an Adige.

Hec'h adstêrioù pennañ a ya d'o ober ar *[[Chiani]]*, kresket gant ar *[[Paglia]]* a dremen dre Orvieto, an *Nera* a dremen dre Terni, hag an *[[Aniene]]*. Bras eo ar c'hementad gouezelennoù dilec'hiet dre an diazad ha mont a ra tre genoù ar stêr er mor eus 4 metr bep bloaz. Hiziv emañ dismantroù porzh roman kozh Ostia e-kreiz ar maezioù, pevar c'hilometr diouzh ar mor. Rannet eo ar blaenenn chaladurioù dre kêr-hañv *Lido di Ostia* er su hag an aerborzh *Leonardo da Vinci* en norzh.

## Istor

Hervez hengounioù zo e teufe anv ar stêr - *Tiberis* e latin - eus anv un den heñvelanvet hag a vije bet beuzet enni. Koulskoude e hañval an anv bezañ kentoc'h a orin etruskek, dre ma'z eo o zachenn a vez treuzet gant ar stêr evit ar pep brasañ. 

Kentañ pont a voe savet gant ar Romaned war an Tiber a voe **[[pont Sublicius]]** hag voe lakaet sevel, hervez ar vojenn, gant Ancus Martius, roue ar Sabined, evit aesaat an eskemmoù etre al Latined hag an Etrusked. E prenn e oa bet savet evit ma vije ken aes all d'e zivontañ betek-gouzout ez afe an darempredoù war washaat etre an div bobl.

Da vare ar vonarkiezh e oa eus an Tiber un harz naturel etre Roma hag Etruria. Da vare ar Republik roman en em stummas ur c'harter nevez "en tu all d'an Tiber" (en tu all eus kêr eta), anezhañ an **Transtiberim** (an *[[Trastevere]]* a-hiziv), poblet gant Yuzevien ha Sirianed dreist-holl. "Estren" e penn-kentañ, e voe staget an dachenn-se ouzh kêr dindan ren an impalaer Aogust.

## Gwelet ivez
* Portunus
* Tibre (departamant)
SPQR

*SPQR zo teskanv ger-stur Roma an Henamzer : Senatus PopulusQue Romanus
*E Frañs ez eo ivez teskanv Sindikad ar gwask pemdeziek rannvroel *(Syndicat de la presse quotidienne régionale)*.
Tiber (disheñvelout)

Tiber a c'hall bezañ 
* anv brezhonekaet an impalaer roman Tiberius Caesar Augustus, 
* anv latin ar stêr a dremen dre Roma en Italia, an Tiber
** evit an departamant gall anvet diwar anv gallek ar stêr, klaskit Tibre.