open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Pinocchio

**Pinocchio** a zo ur vergodenn a faltazi, penn-haroz ur marvailh eus an amzer-vremañ, ur bennoberenn brudet eus al lennegezh evit ar vugale : *[[Troioù-kaer Pinocchio. Istor ur poupig|Le avventure di Pinocchio. Storia di un burattino]]* ("Troioù-kaer Pinocchio. Istor ur vargodenn), gant Carlo Lorenzini, ur c'hazetenner ha skrivagner italian eus Toskana, Carlo Collodi e anv-pluenn - ganet ha marvet e Firenze (1826-1890).

Ur bern levrioù zo bet graet diwar istor Collodi, ha pezhioù-c'hoari ha filmoù ha korollarvestoù ivez.

Da-geñver 100 vloaz *Pinocchio*, e 1981, e skrive Italo Calvino : «&nbsp;Naturel eo deomp soñjal ez eus bet eus Pinocchio a-viskoazh, rak n'eur ket evit empentiñ ur bed hep Pinocchio.&nbsp;»

*Troioù Pinocchio* eo al levr italianek muiañ gwerzhet en Italia en , etre 9 ha 10 milion a skouerennoù gwerzhet, war-lerc'h an Divina Commedia, gant Dante Alighieri (etre 11 ha 12 milion a skouerennoù).

## E brezhoneg
Istor Pinocchio e bannoù treset a zo bet lakaet e brezhoneg gant Mark Kerrain hag embannet gant Skol an Emsav hag ar CIEMEN.

## Levrlennadur
* Alain Montandon, *Du récit merveilleux ou l’ailleurs de l’enfance, Le Petit Prince, Pinocchio, Le Magicien d’Oz, Peter Pan, E.T., L’Histoire sans fin*. Imago (2001) 
* Lee Hall, Carlo Collodi, *Les aventures de Pinocchio*, troet e galleg gant Bruno Bayen. Editeur : Arche (2002). Théatre Jeunesse. 
* Jean Perrot, *Pinocchio, Entre texte et image*. Presses Interuniversitaires Européennes, Brussel, 2003. 
* Stefano Garavelli & Andrea Balestri, *Io, Il Pinocchio di Comencini*, Préface de Cristina Comencini. Sattoscritto (2008) 

## Notennoù
21 Gouere

## Darvoudoù

* 1774 : Emglev Kuchuk-Kainarji etre Rusia hag an Impalaeriezh Otoman : dibenn ar brezel a oa kenetrezo abaoe 1768. 
* 1831 : Leopold Iañ, roue kentañ Belgiz. 
* 1861 : Brezel diabarzh Stadoù-Unanet Amerika : Emgann kentañ Bull Run - trec'h gant Lu ar Su.
* 1936 : Fin Taol-stad Gouhere 1936 e Bro-Spagn
* 1944 : Eil brezel bed er Meurvor Habask : Emgann Guam.
* 1945 : embannet eo niverenn diwezhañ Vent d'Ouest, sizhunieg al Luskad Dieubidigezh Vroadel (*Mouvement de Libération Nationale* e galleg), Pêr-Jakez Helias e bennskridaozer d'ar mare-se.
* 1969 : Evit ar wech kentañ ez eus tud o kerzhet war al Loar, Neil Armstrong da gentañ, ha Buzz Aldrin.
* 1970 : Savet Stankell uhel Asouan en Ejipt goude 11 vloavezh labour. 
* 1972 : Gwener gwadek e Belfast, Norzhiwerzhon, tarzhadenn 22 vombezenn, 9 den lazhet, 130 den gloazet kriz.
* 2013 : Alberzh II a zilez e garg a roue Belgiz.

## Sportoù
* 1912 : 12 tennad-hent Tro Bro-C'hall etre Ar Roc'hell (Charente-Maritime) ha Brest ; trec'h eo Louis Heusghem (Belgia).
* 1933 : 21 tennad-hent Tro Bro-C'hall etre Ar Roc'hell (Charente-Maritime) ha Roazhon ; trec'h eo Jean Aerts (Belgia).
* 1985 : aet Tro Bro-C'hall gant ar reder breizhat Bernard Hinault.
* 1996 : Jeannie Longo-Ciprelli, marc'hhouarnerez c'hall, a ya da gampionez olimpek ar redadeg a-renk en Atlanta (Stadoù Unanet).

## Ganedigezhioù

* 1888 : Yann-Bêr Kalloc'h, barzh brezhonek.
* 1899 : Ernest Hemingway, skrivagner amerikan.
* 1944 :
** John Atta-Mills, den-stad ghanaian ha 3de prezidant Republik Ghana adalek 2009 betek e varv.
** Tony Scott, filmaozer ha produer breizhveuriat.
* 1951 : Robin Williams, aktour ha fentigellour stadunanat.

## Marvioù
* 1904 : Jakez Mari Gwilhoù, beleg ha skrivagner brezhonek.
* 1909 : Alan an Habask, beleg ha skrivagner brezhonek.
* 1963 : Lou Bonin, den a sinema gall.
* 2012 : Annie France, aktourez sinema c'hall.
Karaboroeg ar c'hornôg

Ur yezh senoufoek eus skourr ar yezhoù karaboroek eo **karaboroeg ar su** (*syer-tenyer*). 

## Gwelet ivez
* Yezhoù nijerek-kongoek
* Yezhoù senoufoek
Ouran (planedenn)

**Ouran** (**[[Uranus]]** e latin) a zo anezhi seizhvet planedenn koskoriad an Heol, an drede vrasañ. Ur ramzenn c'hazek eo. Kavet e oa bet d'an 13 a viz Meurzh 1781 gant an Alaman William Herschel. Dont a ra e anv eus an doue roman Uranus, doue an oabl heñvel ouzh an doue gresian Ouranos.

## Gwalennoù Ouran
13 gwalenn zo bet kavet en-dro d’ar blanedenn betek-henn. Fin int ha pizh eo o bordoù.

## Loarennoù
27 loarenn zo bet kavet en-dro da Ouran Betek-henn. William Herschel en doa kavet an div gentañ d’an 13 a viz Meurzh 1787. Er c’hontrol eus ar planedennoù all n’eo ket anvioù eus ar vitologiezh hag a zo bet lakaet dezho, met anvioù tud tennet eus pezhioù-c’hoari William Shakespeare.

*Pa vez negativel ar prantad reveulziañ e tiskouez kement-se e tro al loarenn war-gil.

## Difurch
N'eus bet nemet ur sonterez hag a zo bet kaset etrezek Ouran, Voyager 2 an hini eo. E 1977 e oa bet bannet gant NASA. D'ar 24 a viz Genver 1986 e oa tremenet hebiou d'ar blanedenn d'an tostañ, a-raok kenderc'hel gant he beaj etrezek Neizhan.

## Notennoù ha daveoù


## Levrlennadur
* *Koskoriad an Heol*, Bruno Mauguin ha Bénédicte Saulier-Le Dréan (Egorenn ar skiantoù), treiñ gant an Ofis ar Brezhoneg, 2006, Éditions Apogée, ISBN 2-84398-249-9, pp. 46-48.
14 Eost

## Darvoudoù
* 1352 : emgann Maoron, etre arme Yann IV (dug Breizh) ha hini Charlez Bleaz (Brezel Hêrezh Breizh).
* 1488 : rankout a ra kêr Sant-Maloù kodianañ gant arme Bro-C'hall he deus aloubet Breizh.
* 1944 : dieubet eo Landreger, Sant-Maloù gant ar Gevredidi.
* 1947 : krouidigezh stad Pakistan.
* 1969 : kaset ez eus soudarded eus arme Breizh-Veur da Hanternoz Iwerzhon.
* 2008 : Alain Bernard, neuñver gall, a ya da gampion olimpek ar c'hant metr neuñv dieub e Beijing (Sina).

## Ganedigezhioù
* 1688 : Friedrich Wilhelm I, roue Prusia. 
* 1727 : Elesbed Bro-C'hall, priñsez c'hall. 
* 1742 : Pi VII, pab.
* 1867 : John Galsworthy, skrivagner saoz, tapet gantañ Priz Nobel al Lennegezh e 1932. 
* 1906 : Maria Prad, saverez Strollad Beilhadegoù Treger.
* 1910 : Willy Ronis, luc'hskeudennour gall.
* 1926 : René Goscinny, ijiner bandennoù treset Lucky Luke hag Asteriks.
* 1941 : David Crosby, kaner-sonaozer ha soner stadunanat.
* 1945 : Wim Wenders, filmaozer alaman.

## Marvioù

* 1433 : João I, roue Portugal (1385-1433). 
* 1464 : Pi II, 210 Pab an Iliz katolik roman.
* 1860 : André Marie Constant Duméril, loenoniour gall.
* 1865 : Alfred Malherbe, naturour ha reizhaouer gall.
* 1941 : Paul Sabatier, kimiour gall, tapet Priz Nobel ar Gimiezh gantañ e 1912.
* 1942 : Aleksei Troitzky, mestrc'hoarier echedoù soviedat, saver studiadennoù echedoù.
* 1956 : Bertold Brecht, skrivagner alamanek. 
* 1958 : Frédéric Joliot-Curie, fizikour gall, tapet Priz Nobel ar Gimiezh gantañ e 1935.
* 1972 : Jules Romains, skrivagner gall.
* 1988 : Enzo Ferrari, saver kirri italian.
* 1994 : Elias Canetti, skrivagner alamanek genidik eus Bulgaria, tapet Priz Nobel al Lennegezh e 1981.
* 2004 : Czesław Miłosz, skrivagner polonek, tapet Priz Nobel al Lennegezh gantañ e 1980.

## Lidoù
* Katoliked:
**Sant an deiz : Sant Riowen.
25 Du

## Darvoudoù
* 1177 : Emgann Montgisard etre arme Saladin hag ar Groazidi e Rouantelezh Jeruzalem.
* 1624 : emziskouez ar Werc'hez Vari hervez Nikolazig e Plunered (deuet al lec'h e-barzh Santez-Anna-Wened).
* 1867 : ijinet eo an dinamit gant Alfred Nobel.
* 1944 : tarzhadenn vras e Donez diwar tangwall war bagonioù tireoul.
* 1975 : dont a ra Surinam da vezañ ur stad dizalc'h.
* 2009 : kentañ bannadenn ar film tresadennoù-bev *[[The Princess and the Frog]]* e Los Angeles (Stadoù-Unanet Amerika).

## Ganedigezhioù

* 1562 : Félix Lope de Vega, skrivagner spagnol.
* 1577 : Piet Pieterszoon Hein, ofiser a vor eus an Izelvroioù.
* 1690 : Henriette Bro-C'hall (1609-1669), pried Charlez Iañ Bro-Saoz.
* 1703 : Jean-François Séguier, louzawour gall.
* 1841 : Mari-Anna Treourred a Gerstrad, skignerez sinema e mare kentañ an arz-se.
* 1844 : Karl Benz, ijinour alaman.
* 1845 : José Maria Eça de Queirós, skrivagner portugalek.
* 1881 : Yann XXIII, 259 pab.
* 1900 : Rudolf Höß, komandant kamp-diouennañ Auschwitz-Birkenau.
* 1901 : Jean Loubignac, filmaozer, frammer ha saver senario gall.
* 1914 :
** Joe DiMaggio, c'hoarier baseball stadunanat.
** Léon Zitrone, kazetennour gallek (skingomz ha skinwel).
* 1915 : Augusto Pinochet, milour, politikour ha den-Stad eus Chile.
* 1967 : Thomas Loyer, troour brezhonek.
* 1984 : Gaspard Ulliel, aktour ha diskouezer-giz gall.

## Marvioù

* 1185 : Lucius III, pab.
* 1885 : Alfonso XII Spagn, roue Spagn.
* 1903 : Sabino Arana Goiri, krouer Strollad Broadel Euskadi.
* 1929 : Maria Emilie Snethlage, evnoniourez ha naturourez vrazilian a orin alaman.
* 1950 : Johannes Vilhelm Jensen, skrivagner danek, tapet gantañ Priz Nobel al lennegezh.
* 1953 : Elsie Naumburg, evnoniourez stadunanat.
* 1959 : Gérard Philipe, aktour gall.
* 1986 : Loeiz ar Floc'h, beleg breizhat, barzh, prederour hag embanner, anavezet dindan e anv-pluenn Maodez Glanndour.
* 1995 : Léon Zitrone, kazetennour gallek (skingomz ha skinwel).
* 2005 : George Best, c'hoarier football genidik eus Norzhiwerzhon.
* 2016 : Fidel Castro, dispac'hour ha prezidant Kuba.
* 2020 : Diego Maradona, melldroader arc'hantinat.

## Lidoù
Sant an deiz : Santez Katell

* Iliz katolik roman
** Santez Katell a Aleksandria, paeronez Europa, Italia, ar merc'hed dizimez ha tud all, merzheriet e derou ar 
** Sant Ervelen (latin : *Ermelandus*), abad galian-ha-roman, kaset da Antr evit skoazellañ sant Pasker, eskob Naoned evit sevel un abati. Enoret e Gwenred, Sant-Ervlan, Sant-Ervlon-an-Dezerzh ha Sant-Ervlon-ar-Roz (✝ 720)
*Devezh ar vro : Surinam.
Marguerite Duras

Marguerite Duras (*Marguerite Donnadieu* dre hec'h anv gwir) a oa bet ganet d'ar 4 a viz Ebrel 1914 e Gia Dinh en Indochine (bannlev-norzh Saigon). Mervel a reas d'an 3 a viz Meurzh 1996.

Kelenner war ar matematik e oa he zad ha skolaerez e oa he mamm. Daou vreur koshoc'h egeti zo dezhi. Mervel a reas he zad, Emile Donnadieu, e 1918 e Frañs. Deuet e oa he familh da Frañs en-dro e 1921.

E 1923 e tistroas Itron Donnadieu, mamm Marguerite, gant he bugale da Vinh Long e delta ar Mekong er Vietnam.
Prenet he doa douaroù rukagnajoù eno.
Edo Marguerite o chom e *Pastur Lyauteu* ha studiañ a rae e lise Chasseloup-Laubat. Tapet he doa he bachelouriezh e Saïgon e 1932 ha e tistroas da Bariz. Studiañ a reas ar matematik, ar Gwir hag ar politikouriezh e skol-veur Pariz.

E 1936 e oa tapet he aotreegezh war ar Gwir ganti hag en em gave gant Robert Antelme.

Etre 1937 ha 1945 e labouras e Ministrerezh an Trevadennoù.

E miz Gwengolo 1939 e oa dimezet Marguerite Donnadieu gant Robert Antelme.

E 1942, o bugel kentañ a oa ganet marv.

E-keit-se en em gavas Marguerite Donnadieu gant Dionys Mascolo.

E 1943 e oa embannet he romant kentañ *Les Impudents* gant Embannadurioù Plon. Hemañ a zo skrivet dindan anv-pluenn Marguerite Duras. Duras a oa anv ar gêr familh a-berzh he zad e Lot et Garonne.

E 1943 c’hoazh o doa Marguerite ha Robert graet o annez e 5 Straed Sant-Benead e Pariz 6vet e karter Saint Germain des Prés. O chomlec’h a vo brudet er bed-holl.

Robert ha Dionys a zeuas da vezañ mignon an eil gant egile.

An tri den a oa ezel eus ar Rezistañs gant François Mitterrand anvet Morland.

Mignoned Marguerite a oa Jean Genêt, Michaux, Bataille, Merleau-Ponty, Leibowitz, Edgar Morin d’an ampoent.

Gant Robert Antelme ha Dionys Mascolo he doa lakaet he anv e Strollad Broadel ar Brizonidi Brezel.
E 1944 e oa bet embannet *la vie tranquille*, hec’h eil romant, gant Embannadurioù Gallimard.
Er bloaz-se e oa lakaet he anv ganti er Strollad Komunour Gall.
E 1944 ivez, e oa harzet Robert Antelme ha deportet da Buchenwald ha goude da Dachau.

E 1945 e oa dieubet Robert Antelme en ur stuz fall a-drugarez da François Mitterrand. Ar mare-se a voe deskrivet e *La Douleur* diwezhatoc’h.

E 1947 e oa dispartiet ar c’houblad.

*L’espèce humaine* a oa bet skrivet gant Robert Antelme e 1947 hag a oa bet embannet e Embannadurioù *Les Editions de la Cité Universelle* krouet gant Marguerite ha Robert.
Nebeud amzer goude e oa ganet Jean Mascolo anvet Outa.

E 1950 e oa skarzhet kuit Marguerite eus ar SKG.
E 1950 e oa embannet *Un barrage contre le Pacifique*, istor he yaouankiz.

E 1957 e oa bet torr-dimeziñ etre Marguerite ha Dionys.

E 1984 e voe roet ar priz Goncourt dezhi evit *L'Amant*.
Stendhal

**Henri Beyle**, **Stendhal** e anv-pluenn (23 Genver 1783, Grenoble - 23 Meurzh 1842, Pariz) a zo ur skrivagner gall, priziet diwar elfenniñ lemm santadoù an tudennoù ha diwar e stil diginkl-kenañ. Levezonet gant ar romantelezh saoz ha daoust m'eo bet un diaraoger d'ar romantelezh gall, n'en deus ket graet berzh evel skrivagner.

Kemeret en deus perzh e brezelioù an Dispac'h gall hag an Impalaeriezh C'hall Kentañ evel ofiser an dragoned ha melestrer milourel.

Emañ e vez e bered Montmartre e Pariz.

## Buhez
### 1796 - 1821 : ar bloavezioù kentañ
E Grenoble eo bet ganet Henri Beyle e 1783. P'eo marvet e vamm pa oa 7 e sav diaesterioù evit en em gompren gant e dad, Chérubin Beyle, un den a justis gant ur spered bourc'hiz ha strizh. E 1796 eo degemeret Stendhal e École centrale de Grenoble nevez krouet. Pa oa Alexandre Daru, ur c'henderv d'e vamm, merour al Lu Bras ez a Beyle da isofisour e Lu Italia dindan urzhioù Napoleon Iañ er bloavezioù 1800 ha 1801.
Aet da Bariz goude-se e klask gounid e vara er marc'hadourezh, met e klask brud er metoù lennegel hag hoalañ ar verc'hed ivez. Adkavet e vo lod eus e skiant-prenet e-barzh Julien Sorel, penntudenn ar romant "Le Rouge et le Noir" (Ar Ruz hag an Du).
Adalek 1810 ez a el Lu Bras endro evit kemer perzh e mererezh ar broioù aloubet, dreist-holl e Prusia e-lec'h emañ ur gêr Stendal e anv. Pa ziskar an Impalaerezh kentañ e 1814 ez a da chom e Milano, entanet gant ar vro, ar c'hustumoù, al lennegezh italianek hag ar Bel Canto. Skrivañ a ra meur a oberenn levezonet gant Italia hag unan a-bouez bras, an arnodskrid "De l'amour" (Diwar-benn ar garantez).
E 1821 eo rediet Stendhal gant an Aostrianed, mistri ar vro, mont kuit eus Milano pa ne blij ket dezho e venozioù frankizour.

### 1821 - 1831 : Tapout a ra un tamm berzh

Deuet da Bariz en-dro ha n'en deus arc'hant ken ez a da darempredoù gant ar metoù lennegel ha degemeret e vez er saloñsoù lennegezh. Anavezout a ra ur strollad skrivagnerien hag e kav un diskibl dezhañ e-unan, Prosper Mérimée. Embannet eo e skridoù e kelaouennoù'zo hag e skriv arnodskridoù. E 1827 e teu er-maez e romant kentañ, *Armance*, met a ra berzh gant *Le Rouge et le Noir*, embannet e 1830 e prantad Dispac'h an *Teir Devezh illur*, da lavaret eo Dispac'h 1830. P'en deus soutenet an dispac'h eo anvet koñsul e Civitavecchia, ur gêrig ha ur porzh-kenwerzh, 80 km eus Roma.

### 1831 - 1842 : Oberennoù diwezhañ, beajoù diwezhañ

E Civitavecchia e kav hir e amzer hag e c'houlenn an aotre da guitaat e bost an aliesañ ma c'hell ken ez a da veajiñ dre Italia ha Bro-C'hall e-pad mizioù. Mont a ra d'ober un tamm Tro-Breizh, met ne blij ket dezhañ kundu ha yezh Brezhoned'zo. Pa ne c'hell mont da benn echuiñ oberennoù'zo (*Souvenirs d'égotisme*,*Lucien Leuwen*...) e skriv ur bennoberenn, romant *la Chartreuse de Parme* embannet e 1839. MMervel a reas a-daol trumm e-pad noz an 22 d'an 23 meurzh 1842.

### Liammoù diavaez
* Lec'hienn war Stendhal
* Diskouezadeg war Henri Beyle (Stendhal)
* Danevell-buhez hag arroudennoù Stendhal
* Stendhal ha brezelioù Napoleon
4 Du

## Darvoudoù

* 1380 : kurunet eo Charlez VI roue Bro-C'hall en iliz-veur Reims.
* 1520 : kurunet eo Kristian II (Danmark) roue Sveden en iliz-veur Stockholm.
* 1884 : dilennet eo Grover Cleveland da Brezidant Stadoù-Unanet Amerika.
* 1922 : kavet eo bez ar faraon Toutânkhamon e Traoñienn ar Roueed (Ejipt) gant an henoniour breizhveuriat Howard Carter.
* 1924 : kondaonet eo Gwilhoù Sezneg d'al labour ret.
* 1924 : dilennet eo Calvin Coolidge da Brezidant Stadoù-Unanet Amerika en-dro.
* 1925 : gwalldaol c'hwitet gant ar c'hannad sokialour Tito Zaniboni ouzh Benito Mussolini.
* 1952 : dilennet eo Dwight D. Eisenhower da Brezidant Stadoù-Unanet Amerika.
* 1956 : krouidigezh Nerzh Reuziad ar Broadoù Unanet.
* 1956 : erruout a ra al lu soviedel e Budapest (Hungaria).
* 1984 : skigañ a ra ar chadenn skinwel rineget Canal+ evit ar wech kentañ.
* 2008 : dilennet eo Barack Obama da Brezidant Stadoù-Unanet Amerika.
* 2018 : en ur referendom e Kanaky-Kaledonia-Nevez e sav an darn vrasañ eus ar voterien a-enep dizalc'hiezh ar vro diouzh Bro-C'hall.

## Ganedigezhioù

* 1448 : Alfonso II Naplez, roue Naplez.
* 1470 : Edouarzh V, roue Bro-Saoz e-pad daou viz hepken. 
* 1575 : Guido Reni, livour italian.
* 1592 ; Gerrit van Honthorst, livour izelvroat.
* 1650 : William III, roue Bro-Saoz, Bro-Skos hag Iwerzhon.
* 1829 : Philip Lutley Sclater, alvokad ha loenoniour saoz.
* 1892 : Dieudonné Costes, nijer gall.
* 1913 : Yelizaveta Bykova, meurc'hoarierez echedoù soviedat.
* 1940 : Marlène Jobert, aktourez, romantourez ha kontourez istorioù evit ar vugale c'hall.
* 1946 : Michel Priziac, skrivagner gallek.
* 1951 : Traian Băsescu, prezidant Roumania.
* 1955 : Maurizio Bianchi, soner power electronics italian.
* 1958 : Dominique Voynet, politikourez c'hall.
* 1969 : Thomas Luther, mestrc'hoarier echedoù alaman.

## Marvioù

* 1495 : Françoise d'Amboise, priñsez c'hall, gwreg Pêr II (dug Breizh).
* 1847 : Felix Mendelssohn, sonaozer ha pianoour alaman.
* 1856 : Paul Delaroche, livour gall.
* 1929 : Joseph Smit, skeudennaouer loened izelvroat.
* 1965 : Ifor Williams, kelenner kembraeg e skol-veur Bangor.
* 1973 : Marc Allégret, filmaozer ha saver senariooù gall.
* 1982 : Jacques Tati, filmaozer hag aktour gall.
* 1995 : Yitzhak Rabin, milour ha politikour israelat bet tapet Priz Nobel ar Peoc'h gantañ e 1994.
* 2005 : Michael G. Coney, romantour skiant-faltazi breizhveuriat.
* 2008 : Michael Crichton, skrivagner ha filmaozer stadunanat.

## Lidoù
Sant an deiz : Sant Juvad
Yezhoù gourek ar c'hreiz

Ur skourr eus ar yezhoù gourek eo **yezhoù gourek ar c'hreiz**, ennañ un hanter-kant a yezhoù bennaket.

Heñvel a-walc'h eo ar yezhoù er skourr-mañ ouzh ar yezhoù senoufoek.

Peurliesañ e vez isrannet yezhoù gourek ar c'hreiz e doau vloc'had pennañ evel-hen: 

* Yezhoù an norzh
** Yezhoù otiek-voltaek, da skouer:
*** Kousaleg (*kusaal*)
*** Bwamoueg (*bwamu*)
*** Kouroumfeg (*kurumfe*)
*** Mosieg (*mòoré*)
*** Gourmeg (*gurma*)

* Yezhoù ar su
** Yezhoù grousiek, da skouer:
*** Kirmeg (*kirma* pe *tyurama*)
*** Dyaneg (*dyan*)
*** Ganeg (*gan*)
*** Dogosoeg (*dogoso*)

## Gwelet ivez
* Yezhoù nijerek-kongoek
Ariel Sharon

**Ariel Sharon** (אריאל שרון Ariel Scheinermann diouzh e anv orin) a oa bet ganet d'ar 26 a viz C'hwevrer 1928 e Kfar Malal e-kichen Jaffa e Kefridi Breizh-Veur Palestina (bremañ e Stad Israel), ha marvet d'an 11 a viz Genver 2014 e Ramat Gan (Israel) goude ur c'homa eizh bloavezh.

Jeneral eo ha Kentañ Ministr Stad Israel eo bet etre ar 17 a viz C'hwevrer 2001 hag ar 14 a viz Ebrel 2006.

## Ar soudard
E 1942 e teuas da vezañ ezel eus ar Gadna, ul luskad damvilourel evit ar re yaouank ha war-lerc'h eus Haganah, un aozadur damvilourel kuzh.

E 1953 e voe krouet ar "c'hommandoioù 101" gantañ.

E 1956, e-pad brezel ar Sinai, e voe e penn an harzourien-lamm.

E 1967, e-pad brezel ar 6 devezh e oa e penn eus unan eus rannoù al lu a yeas d'ar Sinai. Brud spontus a zeuas dezhañ koulz e-touez ar soudarded hag er bobl. 

E 1973 e voe dilennet er C'hneset war listenn al Likoud, ur strollad bet krouet gantañ. E miz Here e voe e penn rann an tankoù a aloubas kanol Suez e-pad brezel ar C'hippour.

A-drugarez dezhañ e c'hellas ur 25.000 trevadenner bennak ober o annez etre 1977 ha 1981.

## Ar Ministr soudard
E 1982 e oa ministr an Difenn. Rediet e voe trevadennerien Yamit gantañ da vont kuit. Ar re a nac'he a veze diskaret o zi. 

Er memes bloavezh e kasas al lu da vont el Liban. Dindanañ e voe drouglazhet Palestiniz e kampoù Sabra ha Chatila. E zilez e voe rediet da reiñ. 

## Ar politikour

E 1998 e voe anvet da Vinistr an Aferioù Diavaez.

E penn al Likoud ez eas goude an dilennadegoù kollet e miz Mae 1999. 

D'ar 6 C'hwevrer 2001 ez eas da benn ar vro hag addilennet e voe d'an 28 Genver 2003. 

Ur voger etre Sisjordania ha Jeruzalem a lakaas da sevel. 

E 2004, goude marv Yasir Arafat e krogas da varc'hata gant penn nevez Palestina : Mahmoud Abbas. Divizout a reas dilezel bandenn Gaza. D'an 11 a viz Gwengolo 2005, ne oa trevadenner ebet ken eno.

Pa oa bet bec'h en e strollad e tivizas kuitaat al Likoud ha d'an 29 a viz Du 2005 e voe savet ur strollad nevez gantañ : Kadima (קדימה, "war-raok").

E penn ar sontadegoù e oa pa savas ennañ un diwadenn-empenn d'ar 5 Genver 2006 a redias anezhañ da chom a-sav.

* An anti-Ariel Sharon flash clip
Kousaleg

Ur yezh c'hourek eus isskourr yezhoù ar c'hreiz eo ar **c'housaleg** (*kusaal*) komzet gant tro-dro da 500 000 den e norzh Ghana dreist-holl.

## Gwelet ivez
* Yezhoù nijerek-kongoek
* Yezhoù senoufoek
13 Eost

## Darvoudoù
* 1521 : an impalaer Cuauhtémoc en em rent da Hernán Cortés. Ar gêr aztek Tenochtitlan zo distrujet gant ar Spagnoled. Adsavet e vo ganto war lerc'h dindan an anv Kêr-Vec'hiko.
* 1532 : e Naoned eo sinet gant Stadoù Breizh skrid-embann unvaniezh Breizh ha Bro-C'hall.
* 1940 : Lluis Companys, prezidant Generalitat Katalonia, zo harzet gant ar Gestapo, er Baol.
* 1944 : niverenn diwezhañ ar gazetenn *[[Le Phare de la Loire]]*.
* 1961 : savidigezh Moger Berlin.
* 1965 : embannadur *Help!* er Stadoù-Unanet, pempvet albom gant ar strollad The Beatles.

## Ganedigezhioù

* 1814 : Anders Jonas Ångström, fizikour ha steredoniour svedat.
* 1827 : Arsène de Kerangal, mouler ha troour.
* 1872 : Richard Willstätter, kimiour alaman, tapet Priz Nobel ar Gimiezh gantañ e 1915.
* 1883 : Pierre Palau, aktour ha dramaour gall.
* 1889 : James Lee Peters, evnoniour stadunanat.
* 1899 : Alfred Hitchcock, filmaozer saoz.
* 1911 : Guillaume Radot, filmaozer, produer ha saver senario gall.
* 1926 : Fidel Castro, politikour ha prezidant Kuba (1976-2008).
* 1948 : Mich Beyer, skrivagnerez danevelloù, romantoù brezhonek.
* 1962 : Manuel Valls, politiker gall, bet Kentañ Ministr Bro-C'hall.

## Marvioù

* 1382 : Leonor Aragon (rouanez Kastilha).
* 1523 : Gerard David, livour flamank.
* 1826 : René Theophile Hyacinthe Laenneg, medisin breizhat.
* 1863 : Eugène Delacroix, livour gall.
* 1910 : Florence Nightingale, klañvdiourez saoz.
* 1917 : Eduard Buchner, kimiour alaman, tapet Priz Nobel ar Gimiezh gantañ e 1907.
* 1946 : H. G. Wells, skrivagner saoz.
* 1963 : Morvan Marchal, tisavour hag emsaver politikel.
* 1984 : Tigran Petrosian, mestrc'hoarier echedoù soviedat.
* 1995 : Pêr-Jakez Helias, skrivagner breizhat.
* 1996 : António de Spínola, jeneral ha politiker portugalat. 
* 1998 : Julien Green, skrivagner stadunanat gallek.
* 2005 : David Lange, kentañ ministr Zeland-Nevez
* 2016 : Françoise Mallet-Joris, skrivagnerez c'hallek genidik eus Belgia.
* 2021 : Jean-Pierre Pichard, rener Festival Etrekeltiek an Oriant.

## Lidoù
* Devezh etrebroadel ar gleizidi.
* Republik Kreizafrikan : deiz an dizalc'hidigezh.
* Tunizia : Devezh broadel ar merc'hed.
*Sant an deiz : Sant Ever
5 Du

## Darvoudoù
* 1499 : kentañ mouladur ar c'hCatholicon en Landreger gant Jehan Calvez.
* 1854 : Emgann Inkerman.
* 1912 : dilennet eo Thomas Woodrow Wilson da Brezidant Stadoù-Unanet Amerika.
* 1940 : dilennet eo Franklin Delano Roosevelt da Brezidant Stadoù-Unanet Amerika evit an trede gwech.
* 1951 : tapet Priz Nobel ar Peoc'h gant Léon Jouhaux.
* 1956 : dilestradeg lu Frañs hag hini ar Rouantelezh-Unanet en Ejipt.
* 2006 : kondaonet eo Saddam Husain d'ar marv.
* 2017 : 26 den zo bet lazhet en un iliz vadezour e Texas e Stadoù Unanet Amerika.

## Ganedigezhioù

* 1271 : Mahmud Ghazan Khan, roue mongol.
* 1549 : Philippe Duplessis-Mornay, skrivagner ha den-stad gall.
* 1787 : John Richardson, ergerzher, naturour ha mezeg-mor skosat.
* 1854 : Paul Sabatier, kimiour gall, tapet Priz Nobel ar Gimiezh gantañ e 1912.
* 1870 : Chittaranjan Das, brogarour eus India.
* 1905 : Carlos Riolfo, melldroader etrebroadel uruguayat.
* 1917 : Jacqueline Auriol, nijerez c'hall.
* 1917 : Madeleine Robinson, aktourez (c'hoariva, sinema ha skinwel) c'hall a orin tchek.
* 1936 : Uwe Seeler, melldroader alaman.
* 1938 : Joe Dassin, kaner gallek ha kaner-sonaozer gall-stadunanat).
* 1963 : Jean-Pierre Papin, melldroader etrebroadel ha gourdoner gall.

## Marvioù
* 1370 : Kazimir III (Polonia), roue Polonia eus 1333 betek e varv.
* 1879 : James Clerk Maxwell, fizikour skos.
* 1923 : Alberto Batori, mestrc'hoarier, kudennour ha kazetennour echedoù italian
* 1955 : Maurice Utrillo, livour gall.
* 1956 : Art Tatum, pianoour jazz stadunanat.
* 1977 : René Goscinny, ijiner bandennoù treset Lucky Luke hag Asteriks.
* 1977 : Guillaume Radot, filmaozer, produour ha saver senario gall.
* 1983 : Jean-Marc Reiser (Reiser diouzh e anv-pluenn), saver bandennoù treset.
* 1991 : Ian Robert Maxwell, den a vediaoù saoz.
* 1992 : Árpád Élő, skiantour ha meurc'hoarier echedoù eus SUA.
* 2005 : John Fowles, skrivagner saoz.
* 2008 : Michel Phlipponneau, douaroniour ha politikour breizhat.
* 2012 : Leonardo Favio, sonaozour, kaner, aktour ha filmaozer arc'hantinat.
* 2021 : Marília Mendonça, ganerez-sonaozerez vrazilian.
* 2023 : Malo Louarn, treser bannoù-treset.

## Lidoù
*Sant an deiz : Sant Fili.
* Deiz etrebroadel ar romeg.
Kabiyeg

Ur yezh c'hourek eus is-skourr yezhoù ar c'hreiz eo ar **c'habiyeg** (*kabiyé*) komzet gant tro-dro da 700.000 den e Togo (14% eus ar boblañs).

Unan eus div yezh vroadel Togo eo ar c'habiyeg, gant an eweeg.

## Gwelet ivez
* Yezhoù nijerek-kongoek
* Yezhoù senoufoek
Yezhoù otiek-voltaek

Un is-skourr eus ar yezhoù gourek eo ar **yezhoù otiek-voltaek**, ennañ 28 yezh. 

## Gwelet ivez
*Yezhoù nijerek-kongoek
Gourmeg

Ur yezh c'hourek eus is-skourr yezhoù an norzh eo ar **gourmeg** (*gurma*).

## Gwelet ivez
* Yezhoù nijerek-kongoek
* Yezhoù senoufoek
Yezhoù grousiek

Un is-skourr eus ar yezhoù gourek eo ar **yezhoù grousiek**, ennañ ugent yezh komzet e Ghana, Burkina Faso ha Togo. 

## Gwelet ivez
* Yezhoù nijerek-kongoek
Kirmeg

Ur yezh c'hourek eus is-skourr yezhoù ar su eo ar **c'hirmeg** (*kirma* pe *tyurama*).

## Gwelet ivez
* Yezhoù nijerek-kongoek
* Yezhoù senoufoek
Ganeg

Ur yezh c'hourek eus isskourr yezhoù ar su eo ar **ganeg** (*gan*) pe **kaansaeg** (*kaansa*), komzet e Burkina Faso, gant ur 6 000 a dud.

## Gwelet ivez
* Yezhoù nijerek-kongoek
* Yezhoù senoufoek
Yezhoù nilez-saharek

Ur familh-yezhoù komzet en Afrika eo ar **yezhoù nilez-saharek**, komzet gant tro-dro da 11 milion a dud (1987) e lodennoù uhelañ ar stêrioù Tchari hag an Nil.

Kalz a diforc'hoù ez eus etre ar yezhoù er familh-mañ, isrenket e meur a skourr hag a is-skourr, ha n'eo ket gwall-sklaer c'hoazh penaos e tlefe bezañ renket pep yezh er familh-mañ ez-resis.

Setu an doare-renkañ nevesañ hag ivez an hini gant ar muiañ a vunudoù:

* Yezhoù bertek
* Yezhoù soudanek
** Yezhoù soudanek ar c'hreiz
*** Yezhoù krechek
** Yezhoù soudanek ar reter
*** Yezhoù komouzek
*** Yezhoù kounamek
*** Yezhoù saharek-sahelek
**** Yezhoù saharek
**** Yezhoù sahelek
***** Yezhoù fourek
***** Yezhoù treuz-sahelek
******* Yezhoù songayek
******* Yezhoù mabanek
******* Yezhoù narek 
******* Yezhoù astaborek ar c'hornôg
******** Yezhoù nubiek
******** Yezhoù tamek
******* Yezhoù kirek-abaiek
******** Yezhoù jebelek
********* Yezhoù jebelek ar reter (*tabiek*) 
******** Yezhoù kirek
********* Yezhoù temeinek
********* Yezhoù dadjouek
********* Yezhoù sourmek-nilotek
********** Yezhoù sourmek
********** Yezhoù nilotek
******* Yezhoù roubek

## Liammoù diavaez:
* ''Ethnologue''
* Teuliad diwar-benn ar yezhoù nilez-saharek gant Roger Blench
Pierre Louis Moreau de Maupertuis

**Pierre Louis Moreau de Maupertuis** (, Sant-Yowan-an-Havreg — , Basel) a oa matematikour, astronomour ha bevoniour.

Gantañ e voe roet da anavezout pennreolenn an aktadur bihanañ.

D'e ugent vloaz ez eas d'an arme ma teuas da vezañ letanant en ur rejimant marc'hegerezh ha studiañ a reas ar matematik war e amzer vak. Goude-se e tilezas an arme hag e teuas da vezañ ezel eus akademiezh ar skiantoù e 1723. E 1728 e reas ur veaj betek Londrez hag eno e voe dilennet kenseurt eus ar Gevredidezh Roueel (*[[Royal Society]]*). E 1736 e voe e penn an ergerzhadeg kaset gant Loeiz XV da Laponia evit muzuliañ hirder un derez eus an hedredenn, ha goude e zistro e teuas da vezañ ezel eus holl gevredigezhioù skiantel Europa pe dost.

E 1740 ez eas Maupertuis da Verlin war goulenn Frederig II (Prusia) ha kemer e reas perzh en emgann Mollwitz ma voe prizoniet gant an Aostrianed. Goude bezañ dibrizoniet ez eas en-dro da Verlin, ha da c'houde da Bariz e-lec'h ma voe degemeret en akademiezh c'hall. Goude bezañ bet o chom ur pennad e su Frañs evit ober war-dro e yec'hed a oa war ziskar, e varvas e Basel. En abeg d'e benn kalet e voe tabut etre eñ, Samuel Koenig ha Voltaire pergen.

## Levrioù

Setu amañ e labourioù pennañ :
**Sur la figure de la terre* (Pariz, 1738)
**Discours sur la parallaxe de la Lune* (Pariz, 1741)
**Discours sur la figure des astres* (Pariz, 1742)
**Éléments de la géographie* (Pariz, 1742)
**Lettre sur la comète de 1742* (Pariz, 1742)
**Astronomie nautique* (Pariz, 1745 ha 1746)
**Vénus physique* (Pariz, 1745)
**Essai de cosmologie* (Amsterdam, 1750).

Embannet oa bet e Oberennoù e 1752 e Dresden hag e 1756 e Lyon.
Pennreolenn an aktadur bihanañ

Termenadur an aktadur ha **pennreolenn an aktadur bihanañ** a zo bet savet gant Maupertuis. 

E-barzh " Principe de la moindre quantité d'action pour la mécanique " (1744) e vez termenet an aktadur evel-hen gant Maupertuis : 

« An Aktadur a zo kenfeurel gant liesad ar mas dre an tizh hag ar spas. Setu bremañ ar bennreolenn-se, ken fur ha ken din eus ar Peurvoud : pa c'hoarvez ur cheñchamant bennak en natur e vez atav ar c'hementad Aktadur implijet evit ar cheñchamant-se ar bihanañ posupl. »
Yezhoù saharek

Ur skourr eus ar yezhoù nilez-saharek eo ar **yezhoù saharek**, komzet e reter Sahara adal gwalarn Darfour betek reter Libia, kreiz Tchad ha biz Nigeria.

Isrenket e vez ar yezhoù saharek e daou vloc'had pennañ:
* Yezhoù saharek ar reter
* Yezhoù saharek ar c'hornôg

## Gwelet ivez
* Yezhoù nilez-saharek
Dan ar Wern

**Dan ar Wern**, skrivagner brezhoneger, a zo bet ganet d'ar  e Gwern-Porc'hoed, war lez koadeg vojennel Brekilien.

Studiet en deus al lennegezh e Skol-Veur Nisa ha diskibl ha keneil eo bet da Vefa de Bellaing. Plijout a ra dezhañ kenañ beajiñ a-dreuz ar bed ha studiañ yezhoù all ha sevenadurioù disheñvel.

Kenlabourat a ra evit an dastumadennoù sevenadurel breizhek *[[Al Liamm]]* ha NIDIAD evit kinnig barzhonegoù, danevelloù ha studioù. Kemeret en deus perzh e seizhvet ha c'hwezekvet niverenn ar gelaouenn Nidiad (*Venezia, e Melezour ar Garantez, Maskl ar Marv*, *An Trede Arc'h*).

## Levezonoù
Levezonet eo bet gant skrivagnerion alamanek evel Novalis, Thomas Mann, Annemarie Schwarzenbach (Suis) pe Stefan Zweig, Rainer Maria Rilke (Aostria-Hungaria), gallek/alamanek evel René Schickele eus Elzas, gant skrivagnerion c'hallek ivez evel Gérard de Nerval, Francis Jammes, Alain-Fournier, Julien Gracq, Jean-Marie Gustave Le Clézio, René-Guy Cadou, Zoé Oldenbourg, brezhonek evel Youenn Drezen, Jakez Riou, saoznek evel Francis Scott Fitzgerald, Carson Mc Cullers (Stadoù Unanet Amerika), Leonard Cohen (Kanada), James Joyce (Iwerzhon) pe Virginia Woolf (Bro-Saoz).

Un drilogiezh ezoterek en deus skrivet da gentañ, awenet gant ar mojennoù keltiek embannet tamm-ha-tamm e brezhoneg e-barzh *Al Liamm* ha *NIDIAD* :
*1. An Erbeder / Le Passeur des Mondes
*2. An Ti Achantet / La Demeure Enchantée
*3. Auberive 

Gouestlet eo bet unan eus danevelloù " Auberive " (e-touez 7 all en holl), anvet *Istor Ur bleinier Laz-Senin*, da C'hustav Mahler, ha skrivet anezhi dindan stumm e gensonadeg niverenn 2 , *Dasorc'hidigezh*.

Heuliet eo bet da c'houde gant danevelloù all hag a ya d'ober Heuliad ar Sterenn :
*4. Tro-Vale e Bro ar Skeudoù (Deizlevr Yann Kervern I)
*5. Al Lizher (Deizlevr Yann Kervern II)
*6. Istor ur Verc'h Zianav Gevrinus (Deizlevr Yann Kervern III)
*7. Mervel en Ermioni
*8. Noz Sezambr
*9. Levr Virjinia

Plijout a ra dezhañ doare-soñjal ha labour sonourezed Sinead O'Connor, Loreena McKennitt ha sonourien Alan Stivell, Dan Fogelberg.

## Soñjoù politikel

Bez' e c'heller anavezout e vennozhioù politikel en ur barzhoneg *Ni-Hon-Unan* e ditl (*Al Liamm*, niverenn 227, 1984) hag a ziskouez e c'hoant ma c'hallo Breizh gounit an emrenerezh evel Bro-Skos, Katalonia ha Kembre.

## Liammoù diavaez
*Lec'hienn ofisiel Dan Ar Wern 
*Al Liamm
Alexis de Tocqueville

Alexis-Charles-Henri Clérel, beskont a dTocqueville (29 a viz gouere 1805 e Pariz – 16 a viz ebrel 1859 e Cannes), lesanvet alies Alexis de Tocqueville, a oa un diplomat, ur prederour ha skiantour ar politikerezh, hag un istorour eus ar vrientinelezh c’hall. Brudet eo ar vuiañ evit e oberennoù *[[De la démocratie en Amérique|Diwar-benn an Demokratelezh en Amerika]]* (daou damm, embannet evit ar wech kentañ e 1835 ha 1840) hag *[[Ar Renad Kozh hag an Dispac'h]]* (1856).  Enno, studial a ra stad sokial tud ar kevredigezhioù kornog hag o liammadennoù e-keñver an ekonomiezh hag ar gouarnamant. Diwar-benn an Demokratelezh en Amerika a oa bet embannet war-lerc'h e veajoù er Stadoù-Unanet, ha chom a ra un oberenn pouezus ar sosiologiezh hag ar skiantoù politikerezh. 

Kemeret en deus prezh ivez e buhez politikerezh Bro-C'hall, e-pad Monarkiezh Gouere d’ar c’hentañ (1830 – 1848), hag e-pad an Eil Republik (1849 – 1851) goude-se. Dilezel a reas ar vuhez bolitikerezh war-lerc'h m’en deus miret Napoleon III e c’halloud, d’an 2 a viz kerzu 1851, ha kregiñ a reas neuze gant e oberenn *Ar Renad Kozh hag an Dispac'h*. Krediñ a rae ne oa ket an Dispac’h un torridigezh, met kentoc’h buanadur ur prosesus komañset e-kerzh ar Renad Kozh. En em soñjet eo war e bouezusted evit kenderc’hel arnevesadur ha kreizennadur ar gouarnamant Gall. 

## Oberennoù

* *[[Diwar-benn an toulloù-bac'h er Stadoù-Unanet ha penaos emañ kont e Frañs]]* (1833) ;
* *Diwar-benn an Demokratelezh en Amerika* (1835) ;
* *15 Devezh er Gouelec'h* (1840) ;
* *Ar Renad Kozh hag an Dispac'h* (1856) ;
* *Eñvorennoù*. 

## Plas er politikerezh a-vremañ

Brudet ha meulet int c’hoazh e oberennoù pennañ. E-pad ar bloavezh skol 2019-2020, *Diwar-benn an Demokratelezh en Amerika* a oa unan eus an tri levr dibabet diwar dem “An Demokratelezh” evit ar c’hlasoù ragaozañ skiantel, e-kichen *Ar Varc’heien* ha *Bodadeg ar Maouezed*, gant Aristofanes, hag *An Irienn a-enep Amerika*, gant Philip Roth. 

## Sellout ouzh
* Roll ar brederourien c'halleg
6 Du

## Darvoudoù
* 1792 : Emgann Jemmapes etre Bro-C'hall hag Arc'hdugelezh Aostria.
* 1793 : kemeret eo Gwitreg gant ar Chouaned.
* 1832 : harzet Dugez Berry e Naoned pa oa o klask lakaat an dud d'en em sevel.
* 1860 : dilennet eo Abraham Lincoln da Brezidant Stadoù-Unanet Amerika.
* 1900 : dilennet eo William McKinley da Brezidant Stadoù-Unanet Amerika en-dro.
* 1928 : dilennet eo Herbert Clark Hoover da Brezidant Stadoù-Unanet Amerika.
* 1964 : dont a ra ar CFTC (Confédération Française des Travailleurs Chrétiens) da vezañ CFDT (Confédération Française Démocratique du Travail)
* 1988 : aozet ur referendom e Bro-C'hall diwar-benn an emdidermenañ e Kaledonia-Nevez.
* 2011 : dioueliet eo delwenn Anjela Duval er C'houerc'had.

## Ganedigezhioù

* 1661 : Carlos II (lesanvet *el Hechizado*), roue Spagn.
* 1692 : Louis Racine, mab da Jean Racine ha barzh gall.
* 1814 : Adolphe Sax, ijiner belgiat ar saksell.
* 1825 : Jean-Louis-Charles Garnier, tisavour gall.
* 1841 : Armand Fallières, Prezidant ar Republik C'hall adalek 1906 betek 1913.
* 1908 : Françoise Dolto, mezegez bugale ha bredelfennerez c'hall.
* 1945 : Annie Coz, skrivagnerez vrezhonek.
* 1948 : Glenn Frey, aktour, kaner-sonaozer ha soner gitar stadunanat, unan eus pevar c'hrouer ar strollad Eagles.
* 1953 : Leo Battesti, emsaver brogarour ha mestrc'hoarier echedoù korsat.
* 1978 : Zivilė Sarakauskienė, mestrc’hoarierez echedoù lituanian.

## Marvioù

* 1231 : Tsuchimikado, Impalaer Japan.
* 1777 : Bernard de Jussieu, louzawour gall.
* 1793 : Louis Philippe d'Orléans (1747-1793), priñs gall.
* 1801 : Jacques-Marie Glezen, alvokad ha kannad breizhat e Breujoù Bro-C'hall e 1789 .
* 1822 : Claude Louis Berthollet, kimiour gall.
* 1836 : Charlez X (Bro-C'hall), roue Bro-C'hall ha Navarra etre 1824 betek 1830.
* 1877 : Alexandre Glais-Bizoin, alvokad ha politikour breizhat (ha gall).
* 1887 : Eugène Pottier, barzh ha dispac'her gall, saver Kan Etrebroadel al Labourerien.
* 1893 : Pyotr Ilyich Tchaikovsky, sonaozer rusian.
* 1941 : Maurice Leblanc, romantour gallek, ijiner tudenn Arsène Lupin.
* 1973 : Noël Roquevert, aktour gall, e Douarnenez.
* 1997 : Norbert Carbonnaux, aktour, filmaozer ha saver senario gall.
* 2019 : Mari Kermareg, produktourez ha sevenerez evit abadennoù skinwel brezhonek.

## Lidoù

* Iliz katolik roman:
** Sant an deiz : Sant Eflamm;
** Sant Efflamm penitiour iwerzhonat, abad manati Plistin (512);
** Sant Leonard, penitiour e rannvro Limojez ();
** Sant Winog, niz da sant Judikael, roue Breizh, abad Wormhoudt e-kichen Dukark e Flandrez ().
Annie Ebrel

**Annie Ebrel** zo ur ganerez vrezhonek, genidik eus Lohueg, e kanton Kallag. Desket he deus ar c'han ha diskan gant Marsel Gwilhou ha Louis Lallour.

## Pladennoù
* 1995 : *Chants en breton* (Coop Breizh)
* 1996 : *Tre ho ti ha ma hini* (Coop Breizh)
* 1996 : *Dibenn* (An Naer Produksion)
* 1996 : *Fest-noz en Poher*, gant Nolùen Le Buhé (Coop Breizh)
* 1998 : *Voulouz Loar/Velluto di luna*, gant Riccardo Del Fra (Coop Breizh)
* 2008 : *Roudennoù*, **Annie Ebrel Quartet** (Coop Breizh)
* 2009 : *Gwerzioù*, gant Noluen Le Buhé, Marthe Vassallo hag André Markowicz (Keltia Musique)

## Kemeret he doa perzh ivez
*1989 : *Sources du Barzaz Breiz aujourd'hui* (Dastum)
*1993 : *Voix de Bretagne* (France 3 & Le Quartz, Brest)
*1994 : *Quand les bretons passent à table* (Dastum)
*1994 : *Foeter Bro/Just a Traveller* gant Youenn Gwernig (Keltia Musique)
*1995 : *Kleg Live* (Le Ciré Jaune)
*1997 : *Kan ha Diskan* gant Yann-Fañch Kemener (Coop Breizh)
*1997 : *Sonneur fisel* gant Christian Duro (Escalibur)
*2000 : *Er roue Stevan* gant Roland Becker (L'Autre Musique)
*2003 : *Ephemera* gant Jacques Pellen (Naïve)
*2004 : *Un devezh 'ba kerc'h Morvan* gant Marcel Le Guilloux (Coop Breizh)

## Arvestoù
* ***Douar Glizh***, er C'hoariva Max Jacob e Kemper, 1997. 
* ***Flouradenn***, e Quartz Brest ha Théâtre de la ville e Pariz, 2001.
* ***Une voix bretonne***, e C'hoariva Kerne e Kemper ha Théâtre de la ville e Pariz, 2004.
* ***Roudennoù***, e C'hoariva bras an Oriant ha Théâtre de verre Kastell-Briant, 2006.
* ***D'une mer à l'autre***, gant ar gompagnunezh Rassegna eus Marseille, 2007.
* ***Teir***, sonadeg hag albom gant Nolùen Le Buhé ha Marthe Vassalo, 2009.
* ***[[Ar rannoù|Ar rannoù]], les séries***, gant Jacques Pellen hag ar pevarad One Shot, 2011.
* ***Tost ha pell***, sonadeg hag albom gant Lors Jouin, 2012.
* ***30 ans de chant***, abadenn ha fest-noz, 2013.
* ***Le chant des soupirs***, gant Pierre Guillois ha Kevin Seddiki, 2014.

## Liammoù
*http://www.poher-hebdo.fr/actualite/viewArticle.php?idArticle=450 Pennad-kaoz e brezhoneg.
Yezhoù saharek ar reter

Unan eus daou is-skourr ar yezhoù saharek eo **yezhoù saharek ar reter**.

Setu roll ar yezhoù pennañ en is-skourr-mañ:

* Bertieg (*berti*)
* Zagaweg (*zaghawa*)

## Gwelet ivez
* Yezhoù nilez-saharek
Yezhoù saharek ar c'hornôg

Unan eus daou isskourr ar yezhoù saharek eo **yezhoù saharek ar c'hornôg**.

Setu rol ar yezhoù pennañ en isskourr-mañ:

* Kanoureg (*kanuri*)
* Kanemboueg (*kanembu*)
* Yezhoù tebek (*teba*)

## Gwelet ivez
* Yezhoù nilez-saharek
Bertieg

Ur yezh saharek eus is-skourr yezhoù ar reter eo ar **zagaweg** (*zaghawa*) komzet gwechall e norzh Soudan.

Ur yezh varv an hini eo hervez *Ethnologue* http://www.ethnologue.com/14/show_language.asp?code=BYT.

## Gwelet ivez
* Yezhoù nilez-saharek
* Yezhoù saharek
Zagaweg

Ur yezh saharek, eus isskourr yezhoù ar reter, eo ar **zagaweg** (*zaghawa*), komzet gant tro-dro da 180 000 den e kornaoueg Soudan, ha 274 000 en holl (Tchad).

## Liammoù diavaez
* ''Ethnologue''

## Gwelet ivez
* Yezhoù nilez-saharek
* Yezhoù saharek
Kanemboueg

Ur yezh saharek eus is-skourr yezhoù ar c'hornôg eo ar **c'hanemboueg** (*kanembu*) komzet gant tro-dro da 389.028 den e norzh Tchad.

Alies e vez renket ar yezh-mañ e-touez rannyezhoù ar c'hanoureg.

## Gwelet ivez
* Yezhoù nilez-saharek
* Yezhoù saharek
Tedadeg

Ur yezh saharek eus is-skourr ar yezhoù tebek eo an **tedadeg** (*tedaga*) komzet gant tro-dro da 28.501 den e Tchad .

## Gwelet ivez
* Yezhoù nilez-saharek
* Yezhoù saharek

## Liammoù diavaez
* ''Ethnologue''
Yezhoù tebek

Un isskourr eus yezhoù saharek ar c'hornôg eo ar **yezhoù tebek**.

Setu roll ar yezhoù pennañ en isskourr-mañ:
* Dazageg (*dazaga*)
* Tedadeg (*tedaga*)

## Gwelet ivez
* Yezhoù nilez-saharek
* Yezhoù saharek
Dazageg

Ur yezh saharek eus isskourr ar yezhoù tebek eo an **dazageg** (*dazaga*, *toubou* pe *gora* diwar an arabeg قرعان) komzet gant tro-dro da - den e Tchad.

## Gwelet ivez
* Yezhoù nilez-saharek
* Yezhoù saharek
Kanoureg

Ur yezh saharek eus isskourr yezhoù ar c'hornôg eo ar **c'hanoureg** (*kanuri*) komzet gant tro-dro da 4 milion a dud e Nigeria, Niger, Tchad, Kameroun.

Isrannet e vez er rannyezhoù-mañ:

* Kanoureg ar c'hreiz
* Kanemboueg
* Mangeg
* Toumareg

## Gwelet ivez
* Yezhoù nilez-saharek
* Yezhoù saharek
Erasure

**Erasure** zo ur strollad sonerezh eus Bro-Saoz savet e 1985. Gallout a reer ober "Electro-pop" eus stil ar strollad.

Diwar Depeche Mode e teu ar strollad. Savet e oa bet gant Vince Clarke hag Andrew Fletcher e 1977, ur wech echu al lise ganto. Int o-daou a ouie seniñ kenaozer. E 1978 e voe degemeret ur mignon all anvet Martin L. Gore, hag eñ a ouie seniñ gitar ha kenaozer, ha kanañ ivez. Ne oa pennkaner ebet vat, setu-int hag aozañ ur seurt kenstrivadeg *(casting)* a-benn kaout unan. Evel-se e kavjont Dave Gahan. Ha setu Depeche Mode en e roud ha berzh ganto. Goude ur pennadig ez eas kuit Vince Clarke e 1982 evit sevel gant Alison Moyet un daouad berramzer anvet "Yazoo". Padout a reas an daouad-se bloaz ha neuze goude-se e krouas Vince Clarke ar strollad "Erasure" el lec'h m'eo Vince Clarke ar pennsonaozour abaoe 1985.

## Izili Erasure

* **[[Vince Clarke]]** - klavieroù, gitar, (1960 - )
* **[[Andy Bell]]** - kan (1964 - )

## Pladennaoueg
### Albomoù studio
* 1986, *[[Wonderland]]*
* 1987, *[[The Circus]]*
* 1988, *[[The Innocents]]*
* 1989, *[[Wild !]]*
* 1991, *[[Chorus]]*
* 1994, *[[I Say I Say I Say]]*
* 1995, *[[Erasure (Diskoù)|Erasure]]*
* 1997, *[[Cowboy]]*
* 2000, *[[Loveboat]]* 
* 2003, *[[Other People's Songs]]*
* 2005, *[[Nightbird]]*
* 2007, *[[Light At The End Of The World]]*
* 2011, *[[Tomorrow's World]]*
* 2013, *[[Snow Globe]]*
* 2014, *[[The Violet Flame]]*
* 2017, *[[World Be Gone]]*
* 2020, *[[The Neon]]*

### Albomoù akoustik
* 2006, *[[Union Street]]*
* 2018, *[[World Beyond]]*

### Albomoù remix
* 2009, *[[Pop ! Remixed]]*

### Albomoùlive
* 1987, *[[The Two-Ring Circus]]*
* 1993, *[[Welcome To The Glitter Dome]]*
* 2005, *[[The Erasure Show]]*
* 2006, *[[Acoustic Live]]*
* 2007, *[[Live At The Royal Albert Hall]]*
* 2011, *[[Tomorrow's World Tour (Live At The Roundhouse)]]*
* 2018, *[[World Be Live]]*

### Albomoù EP
* 1988, *[[Crackers International]]*
* 1992, *[[Abba-Esque]]*

### Albomoù kendastum
* 1992, *[[Pop ! The First 20 Hits]]*
* 2003, *[[Hits ! The Very Best Of Erasure]]*
* 2009, *[[Total Pop ! The First 40 Hits]]*
* 2015, *[[Always - The Very Best of Erasure]]*

## Filmoù

### VHS
* 1987, *[[Live At The Seaside]]*
* 1989, *[[The Innocents Live]]*
* 1990, *[[Wild ! Live]]*
* 1992, *[[Pop ! The Videos]]*
* 1993, *[[The Tank, The Swan & The Balloon]]*
* 1995, *[[Erasure EPK]]*
* 1998, *[[The Tiny Tour]]*

### DVD
* 2003, *[[Sanctuary - The EIS Christmas Concert 2002]]*
* 2003, *[[Hits ! The Videos]]*
* 2004, *[[The Tank, The Swan & The Balloon]]*
* 2005, *[[Great Hits Live - Live At Great Woods]]*
* 2005, *[[The Erasure Show - Live In Cologne]]*
* 2007, *[[On The Road To Nashville]]*
* 2008, *[[Live At The Royal Albert Hall]]*

## Liammoù

*Lec'hienn ofisiel
*http://www.frappr.com/erasurefansaroundtheworld
Toumareg

Ur rannyezh kanourek eo an **toumareg** (*toumari*) eus familh ar yezhoù saharek komzet gant 40.000 den e Nijer.

## Gwelet ivez
* Yezhoù nilez-saharek
* Yezhoù saharek

## Liammoù diavaez
* ''Ethnologue''
Kanoureg ar c'hreiz

Ur rannyezh kanourek eo **kanoureg ar c'hreiz** eus familh ar yezhoù saharek komzet gant ouzhpenn 3.000.000 a dud e Nijeria.

## Liammoù diavaez
* ''Ethnologue''

## Gwelet ivez
* Yezhoù nilez-saharek
* Yezhoù saharek
12 Eost

## Darvoudoù
* 1914 : Emgann Halen, trec'h ar Velgiz war an Alamaned.
* 1944 : dieubet eo Naoned gant ar Gevredidi.

## Sportoù
* 1900 : Charles de Vendeville, neuñver gall, a ya da gampion olimpek an 60 metrad war apne e Pariz.
* 1984 : klozadur an XXIII C'hoarioù Olimpek hañv e Los Angeles gant Juan Antonio Samaranch Torelló, prezidant spagnol ar Poellgor etrebroadel olimpek (PEO).
* 2012 : skipailh gall ar vell-dorn (paotred) a ya da gampion olimpek evit an eil gwech, e Londrez (Bro-Saoz) • Klozadur an XXX C'hoarioù Olimpek hañv e Londrez gant Jacques Rogge, prezidant belgiat ar PEO.

## Ganedigezhioù

* 1681 : Vitus Bering (skrivet **Behring** a-wechoù), ergerzher danat.
* 1762 : George IV, roue Rouantelezh Unanet Breizh-Veur hag Iwerzhon ha Hannover.
* 1866 : Jacinto Benavente, skrivagner spagnolek, tapet Priz Nobel al Lennegezh gantañ e 1922.
* 1881 : Cecil B. DeMille, filmaozer stadunanat.
* 1887 : Erwin Schrödinger, fizikour, prederour ha damkanour skiantel aostrian, tapet Priz Nobel ar Fizik gantañ e 1933.
* 1913 : Aleksandr Kotov, mestrc'hoarier ha skrivagner echedoù rusian ha soviedat.
* 1917 : Angèle Vannier, barzhez vreizhat.
* 1932 : Jean Gainche, marc'hhouarner breizhat. 
* 1949 : Mark Knopfler, kaner-sonaozer ha soner gitar breizhveuriat, unan eus pevar c'hrouer ar strollad Dire Straits.
* 1960 : Laurent Fignon, marc'hhouarner gall.
* 1972 : Dimitri Reinderman, mestrc'hoarier echedoù izelvroat.

## Marvioù

* 1424 : Yung-Io, Impalaer Sina (* 2 a viz Mae 1360 e Yingtian).
* 1900 : Wilhelm Steinitz, meurc'hoarier echedoù tchek (* 17 a viz Mae 1836 e Praha,  Impalaeriezh Aostria d'ar mare-se).
* 1955 : Thomas Mann, skrivagner alamanek, Priz Nobel al Lennegezh e 1929 (* 6 a viz Mezheven 1875 e Lübeck (Impalaeriezh alaman d'ar mare-se)). 
* 1964 : Ian Fleming, skrivagner saoz, krouer James Bond (* 28 a viz Mae 1908 e Londrez).
* 1973 : Karl Ziegler, Priz Nobel ar Gimiezh e 1963 (* 26 a viz Du 1898 e Helsa (Alamagn)).

## Lidoù
* Katoligiezh
** Sant an deiz : Santez Sklêrijenn.
Yezhoù komouzek

Ur skourr eus ar yezh nilez-saharek eo ar **yezhoù komouzek** (*komuz*) komzet a-hed ar vevenn etre Soudan hag Etiopia.

Setu yezhoù pennañ an is-skourr-mañ:

*Yezhoù goumouzek
**Goumouzeg
*Yezhoù komanek
** Oudoukeg
** Kwameg
** Komoeg
** Opoueg
** Gouleg
Yezhoù mabanek

Un is-skourr eus ar yezh nilez-saharek eus skourr ar yezhoù saharek-sahelek eo ar **yezhoù mabanek** (*maban*), komzet e Tchad, Republik Kreiz Afrika ha Soudan.

Setu penaos e vez isrenket ar yezhoù en is-skourr-mañ:

* Yezhoù mimiek
** Mimieg (Gaudefroy-Demombynes)
** Mimieg (Nachtigal)
* Yezhoù karangek
** Karangeg
** Kachmereg
** Bac'heg
** Koniereg
* Yezhoù abangek
** Kendedjeg
** Mabeg (pe *mabangeg*)
** Marfeg
** Masalateg
** Masaliteg
** Sourbac'haleg
** Kibeteg
** Roungeg

## Liammoù diavaez
''Ethnologue''
Yezhoù komanek

Un is-skourr eus ar yezhoù komouzek eo ar **yezhoù komanek**. 

Setu ur roll eus ar yezhoù pennañ en is-skourr-mañ:

* Oudoukeg
* Kwameg
* Komoeg
* Opoueg
* Gouleg

## Gwelet ivez
* Yezhoù nilez-saharek
Yezhoù bertek

Ur skourr eus ar yezh nilez-saharek eo ar **yezhoù bertek** (*berta*), komzet e Soudan hag Etiopia.

Levezonet-don eo bet ar yezhoù-mañ gant yezhoù jebelek ar reter.

## Gwelet ivez
* Yezhoù nilez-saharek

## Liammoù diavaez
*''Berta''
Yezhoù sahelek

Ur skourr eus ar yezhoù nilez-saharek eo ar **yezhoù sahelek**.

## Gwelet ivez
* Yezhoù nilez-saharek
* Sahel
Masaliteg

Ur yezh nilez-saharek eus is-skourr ar yezhoù mabanek eo ar **masaliteg** (*masalit*) komzet gant tro-dro da 250.000 den e Soudan dreist-holl hag ivez e Tchad.

Daou live yezh ez eus hervez renk an dud:
* "Masaliteg pounner" gant ur yezhadur dezrannel komzet gant an dud a renk uhel;
* "Masaliteg skañv", komzet er c'hêrioù dresit-holl hag aezetoc'h e yezhadur

## Gwelet ivez
* Yezhoù nilez-saharek
* Yezhoù mabanek
Yezhoù saharek-sahelek

Ur skourr eus ar yezhoù nilez-saharek eo ar **yezhoù saharek-sahelek**, ennañ daou isskourr:
* Ar yezhoù saharek
* Ar yezhoù sahelek

## Gwelet ivez
* Yezhoù nilez-saharek
Karangeg

Ur yezh nilez-saharek eus isskourr ar yezhoù mabanek eo ar **c'harangeg** (*karanga*) komzet gant tro-dro da  a dud e Tchad, e reter ar vro.

## Gwelet ivez
* Yezhoù nilez-saharek
* Yezhoù mabanek