Sniper

:&nbsp;*Arabat droukveskañ gant [[Tenner-resisted]] (*'Designated marksman**)''
----

Ur **sniper**, pe **tenner ar gwellañ**, zo hervez termenadur an [[Lu|arme]] ur soudard barrek war an tennañ a-bell en tu all da 600 metr, hag a zo e roll titouriñ e gomandamant pe distruj ur sibl, hag a c'hell bezañ enebourien pe dafar. Gellet a ra bezañ e-unan, met peurliesañ e labour gant un arseller (anvet alies ''spotter''). Rankout a ra bezañ diskred, barrek war implij an armoù hag an ostilhoù-kehentiñ, ha gouest da vezañ emren e-pad 48 eurvezh en ur zougen dafar ponner, etre 45 kg ha 55 kg a-wechoù. Disheñvel eo en armeoù modern eus an [[tenner-resisted]] (''marksman''), ur soudard enbarzhet en ur gevrenn glasel a zo e roll tennañ ent-resis betek 600 metr.

Ar ger **sniper*' a vez implijet ivez evit ober anv eus hiniennoù a stourm o-unan a-drugarez da [[Fuzuilh-resisted|fuzuilhoù-resisted]] da vare ur brezel diabarzh, hep bezañ stag ouzh ur chadenn-c'hourc'hemenn dre ret, evel e emgannoù [[Brezel Bosnia-ha-Herzegovina|Bosnia-ha-Herzegovina]], [[Brezel diabarzh Siria|Siria]] pe [[Eil brezel diabarzh Irak|Irak]] da skouer.

== Orin an anv ==
Dont a ra *sniper* eus ar ger saoznek *snipe* ([[gioc'h]]), ul lapous hag en deus un nijadenn diaes da zivinout hag a ranker bezañ resis ha prim evit chaseal anezhañ. Implijet e vije bet evit ar wech kentañ gant ofiserien saoz en [[India]] e deroù an . Meneget e oa bet er bloavezhioù 1820 en *East India Military Calendar*.

== Istor ==
A-raok donedigezh an armoù-tan e c'haller gwelet ar [[Batalm|vatalmerien]] evel hendadoù ar sniperien a-vremañ, o fal dezhe bannañ pell ha resis ur vannadell da c'hloazañ pe lazhañ un enebour. Ar braz eus an armoù-tan hiniennel boutin a oa flour o c'hanol betek an  kantved. Dre se ne oant ket resis war hedoù-tenn pell. Anavezet e oa ar c'hanolioù rizennet abaoe deroù ar  kantved en [[Europa (kevandir)|Europa]], met re ger e oant da broduiñ a-yoc'h. Abalamour da se e veze linennet ar soudarded war an tachennoù-emgann, tost a-walc'h d'o enebourien (war-dro 100 metr d'ar muiañ) evit fonnusaat an niver a dennoù ha tizhout ur soudard hep gellet bizañ resis.

=== Tennerien-resisted kentañ : *Jägers*, *Rangers* ha *Tirailleurs* ===

En XVIII kantved e krogas un nebeud stadoù alaman da bourvezañ soudarded 'zo gant [[fuzuilh]]où rizennet o c'hanol, hag a oa resisoc'h war hedoù-tenn brasoc'h. N'en em gannent ket e linennoù evel ar re all. O fal e oa mont dirak ar braz eus ar soudarded all evit anavezout an dachenn, titouriñ o c'homandamant ha tagañ an enebourien a-bell. Anvet e voent *Jäger* (« chaseourien ») abalamour e oant dibabet e-touez ar rummad-mañ eus ar boblañs. *Tirailleurs* a voe graet anezho da gentañ en armeoù gall da vare Napoleon.

Da vare [[brezel dieubidigezh ar Stadoù-Unanet]] (1775-1783) e rankas an Amerikaned implijout teknikoù [[guerilla]] a-enep d'ar Saozon. Lod anezhe a oa pourvezet gant fuzuilhoù-chase rizennet o c'hanol, ha kustum e oant da guzhat evit tennañ a-bell pa oa chaseourien kalz anezhe. *Rangers* e voe anvet ar soudarded arbennik war an doare-mañ d'en em gannañ. 500 anezho, renet gant [[Daniel Morgan]] ha pourvezet gant fuzuilhoù hir rizennet (*Long rifle*) a gemeras perzh e [[kampagn Saratoga]] (1777). Eno e voe lazhet ar jeneral saoz [[Simon Fraser of Balnain|Fraser of Balnain]] gant [[Timothy Murphy]], ur ranger stadunanat, eus 400 metr. Unan eus ar skouerioù testeniekaet kentañ eus implij un arm-tan hiniennel a-bell eo en Istor.

En [[emgann Cacabelos]] ([[Spagn]]) d'an 3 a viz Genver 1809 e voe lazhet ar jeneral gall [[Auguste François-Marie de Colbert-Chabanais|De Colbert]] hag e skoazeller a-drugarez da zaou voled fuzuilh, tennet eus 800 metr, gant ar soudard iwerzhonat [[Thomas Plunket]]. Daoust da zonedigezh ar [[Boled Minié|boledoù resisoc'h Minié]] er bloavezhioù 1840 e chomas stag an armeoù ouzh an taktikoù emgann kozh a-linennoù. Testenioù eus soudarded o labourat a-skipailh evel sniperien a-vremañ a gaver en arme saoz da vare [[brezel Krimea]] (1853-1856). An tenner a c'hortoze urzh un arseller evit tennañ war sibloù pell. E deroù [[brezel diabarzh Stadoù-Unanet Amerika]] e 1861 e savas ar c'horonal [[Hiram Berdan]], eus an Unaniezh, daou rejimant *Sharpshooters*. Pourvezet e oant gant fuzuilhoù rizennet o c'hanol, dezhe [[Lunedenn (arm-tan)|lunedennoù]]. Dilhad gwer a oa gante evit disheñvelaat anezhe diouzh ar soudarded all gwisket e glas. Ar wech kentañ eo e voe savet en ur mod ofisiel strolladoù tennerien resisted en un arme.

=== Brezel-bed Kentañ ===

Daoust da efedusted ar *Sharpshooters* etre 1861 ha 1865, ne voe ket kemeret e kont an dennerien resisted en armeoù european e dibenn an  kantved, war-bouez en [[Deutsches Heer]]. Pa darzhas ar [[Brezel-bed kentañ|Brezel-bed Kentañ]] e voe rastellet fuzuilhoù-chase dezhe lunedennoù ha dasparzhet e voent er rejimantoù alaman. E 1914 e verzas ar Saozon hag ar Frañsizien e oa kalzik a ofiserien dezhe a oa bet lazhet a-bell gant tennoù armoù-tan hiniennel. Diskoachet e voe gante karnedoù-deskiñ a zisplege penaos anavezout ofiserien a-bell. Soudarded c'hall evel an adjudant [[Paul Victor Lovichi]] a grogas d'ober heñvel, en ur chom kuzhet en takad etre an div linenn evit lazhañ soudarded alaman a-bell. Da vare deroù ar brezel er fozioù (miz Kerzu 1914) e krogas ar C'hallaoued koulz hag ar Saozon da gemer e kont an doare-mañ d'en em gannañ. En abeg d'un diouer a industrielezh gouest da broduiñ dafar sellet a galite e vontas an arme c'hall lunedennoù alaman war fuzuilhoù [[Lebel (fuzuilh)|Lebel]] pe [[Berthier (armoù-skoaz)|Berthier]]. 5.000 skouerenn eus an armoù-mañ a voe dasparzhet etre tennerien vat ar c'hompagnunezhioù troadeien. Ar Saozon a reas heñvel en ur zasparzhañ 10.000 fuzuilh [[Lee-Enfield|Lee Enfield SMLE III]] e-touez o c'hompagnunezhioù. Ar Ganadianed a lakaas e plas gwir skipailhoù sniperien savet gant chaseourien hag izili pobloù kentañ o bro, gante fuzuilhoù [[Ross (fuzuilh)|Ross Mk. III]] ha lunedennoù savet er Stadoù-Unanet. Eizh diwar an 12 sniper gwellañ er brezel a oa kanadian, ha c'hwec'h anezhe a oa Amerindianed. E 1916 e azasaas an arme alaman fuzuilhoù standart [[Gewehr 98]] gant lunedennoù evit kemer plas an armoù-chase implijet betek-neuze.

=== Diorren ar sniperien adalek an Eil Brezel-bed ===
Daoust d'o efedusted er Brezel-bed Kentañ e voe disoñjet tamm-ha-tamm implij ar sniperien goude 1918, dre ma oant arouezioù ur brezel difiñv a veze klasket mont hebiou er strategiezhioù soñjet er bloavezhioù 1920 ha 1930. N'eus nemet en [[Lu Ruz|Arme Ruz]] e voe savet adalek 1932 un emsav evit stummañ ar soudarded d'an tennañ resisted. E deroù an [[Eil Brezel-bed]] e c'houzanvas koulskoude Soviediz gant sniperien finnat ar [[Brezel Goañv]] (1939-1940) evel [[Simo Häyhä]] a implijas o barregezhioù er brezel guerrilla a-enep da alouberien o bro. Sniperien soviedat evel [[Vasily Grigorievitch Zaitsev|Vasily Zaitsev]] a voe brudet en [[emgann Stalingrad]]. Istimañ a raer e voe lazhet tro 12.000 soudard alaman gant ar 100 sniper soviedat gwellañ da vare an Eil Brezel-bed. Ar braz anezhe a oa ofiserien ha soudarded arbennik war an ijin hag ar c'hehentiñ.

[[Japan]] a implijas kalz sniperien e dibenn [[Brezel ar Meurvor Habask (1937-1945)|brezel ar Meurvor Habask]]. Lezet e vezent o-unan war takadoù nevez-c'hounezet gant an Amerikaned, evit mirout anezhe da vont ha da zont evel ma karent hag evit klask lazhañ ofiserien pe soudarded ar servijoù yec'hed.

Goude an Eil Brezel-bed e voe diorroet da vat kelenn ar sniping en armeoù ha kemeret anezhañ e kont evit kas ul labour titouriñ ivez. Armoù standart ispisializet a voe krouet evit an oberioù-mañ ([[FR-F1]] e Frañs da skouer). Sniperien a zo bet anezhe e pep brezel a-bouez eus dibenn an  ha deroù ar  kantved, betek er [[brezel etre Ukraina ha Rusia]]. Er-maez eus an armeoù reoliek e vez implijet snipers gant strolladoù guerillla evit talañ ouzh armeoù galloudusoc'h. An armeoù a implij d'o zro skipailhoù enep-sniperien (*counter-snipers teams*) evit talañ outo. Gwir eo bet da vare an [[Na Trioblóidí|emgannoù en Iwerzhon]] er bloavezhioù 1970-1980, e [[seziz Sarajevo]] (1992-1996) pe er stourm a-enep d'ar [[Stad Islamek]] er bloavezhioù 2010.


== Sniperien vrudet ==
* [[Timothy Murphy]] (c. 1751 - c. 1818), un tenner stadunanat a gemeras perzh e [[brezel dieubidigezh ar Stadoù-Unanet]]
* [[Francis Pegahmagabow]] (1891-1952), soudard kanadian, a-orin eus ar vroad Shawanaga, sniper er [[Brezel-bed kentañ|Brezel-bed Kentañ]]
* [[Simo Häyhä]] (1905-2002), sniper finnat da vare ar [[Brezel Goañv|Brezel Goañv (1939-1940)]]
* [[Lioudmila Mic'hailovna Pavlitchenko]] (1916-1974), sniper soviedat en [[Eil Brezel-bed]]
* [[Vasily Grigorievitch Zaitsev]] (1915-1991), sniper rusian en doa kemeret perzh e [[Emgann Stalingrad|emgann Stalingrad (1942-1943)]]
* [[Carlos Hathcock]] (1942-1999), sniper eus an [[United States Marine Corps|U.S. Marine Corps]], tapet brud gantañ da vare [[brezel Viêt Nam]]
* [[Chris Kyle]] (1974-2013), sniper stadunanat

== Liammoù diavaez ==
*  *Sniper, la mort au bout du fusil* (25'56), un teulfilm gall gant Philippe Buffon diwar-benn ar sniperien vosniakat da vare [[seziz Sarajevo]] (1992-1996)
*  *Histoire des snipers* e div lodenn war ar chadenn c'hallek *Le feu aux poudres'', 08/07/2021

## Notennoù ha daveennoù