open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Miguel Quinteros

right|140px|Miguel Ángel Quinteros.
**Miguel Ángel Quinteros**, bet ganet e Buenos Aires (Arc'hantina), d'an 28 a viz Kerzu 1947, a zo ur c'hoarier echedoù arc'hantinat.
Mestr Meur (GM) eo abaoe 1973, Mestr Etrebroadel (IM) e voe adalek 1970.
C'hwevrer 2026: 2 422 eo e renk Elo *Standard*.
## Kevezadegoù
### [[Kampionad arc'hantinat an echedoù]]

### Kevezadegoù hiniennel all

### [[Olimpiadoù echedoù]]
C'hoari a reas c'hwec'h  gwezh e skipailh Arc'hantina 
> :

## Notennoù

## Liammoù diavaez
* E fichenn FIDE 
* 831 bartienn e Chess Games
Bernardo Wexler

**Bernardo Wexler** (Bukarest (Roumania), 1 a viz Ebrel  1925 - Buenos Aires (Arc'hantina), 30 a viz Even 1988) a oa ur c'hoarier echedoù arc'hantinat.
Mestr etrebroadel (IM) e oa abaoe 1959.
Embann a reas pennadoù er gazetenn bemdeziek Clarín hag er gazetenn *Ajedrez*.
## Kevezadegoù
### Tournamant Kleub ''Jaque Mate'' (Buenos Aires)
Trec'h e voe e 1959.
### Tournamant ''Sesquicentenario'' Arc'hantina e 1960
Trec'h e voe war Bobby Fischer e Buenos Aires.
### [[Kampionad arc'hantinat an echedoù |Kampionad hollek arc'hantinat]]
Trec'h e voe e Buenos Aires e 1959.
### [[Olimpiadoù echedoù]]
C'hoari a reas teir gwezh e skipailh Arc'hantina :

## Oberenn skrivet
* Bernardo Wexler ha Moisés Studenetsky,  *[[Anatoliy Karpov|Karpov]], un genio de nuestro tiempo*, Nueva Biblioteca de Ajedrez , Editorial Sopena Argentina S.A. , Bolívar 430 , Buenos Aires , 1980,  280p . ISBN : 84- 7339-443-7 .
## Notennoù

## Liammoù diavaez
* 124 fartienn e Chess Games
Medal of Honor

Ar **Medal of Honor**, berraet en **MOH** (brezhoneg: Medalenn a enor),  eo enor milourel uhelañ nerzhioù armet ar Stadoù-Unanet ha roet e vez evit enoriñ soudarded, martoloded, fuzuilherien-vor, nijerien, gwarded, ha gwarded-aod stadunanat o deus sevenet obererezhioù kalonek dreist d'o c'hefridioù. Ar vedalenn a vez roet gant prezidant Stadoù-Unanet Amerika (penn uhelañ an nerzhioù lu) ha roet e vez "en anv ar C'hendalc'h". Anvet e vez alies ivez ar **Congressional Medal of Honor**, memes ma'z eo simploc'h an anv ofisiel o vezañ "Medal of Honor" nemetken.

Tri stumm a zo d'ar vedalenn: unan evit an tirlu, evit an droadeien; unan evit skourroù ar morlu, evit ar vartoloded, fuzuilherien-vor, ha gwarded-aod; hag unan evit skourroù milourel an nijlu, evit enoriñ an nijerien hag ar warded. Ar vedalenn a enor a oa bet krouet evit ar morlu e 1861, ha buan e voe krouet unan evit an tirlu ivez e 1862. Implijet e oa hini an droadeien betek ma vije krouet unan evit an aerlu e 1965. Ar Vedadelenn a Enor eo ar vedalenn goshañ a vez roet d'ar vilourien en arme ar Stadoù Unanet. Peurliesañ ez eo ar prezidant stadunanat a ro ar vedalenn a enor e-kerzh ul lid hag a ziskouez anaoudegezh-vat ar bobl stadunanat ; pa vez roet ar vedalenn dre zalif e vez roet d'an den kar nesañ d'an den medalennet.

Un hollad 3547 medalenn a enor zo bet roet, gant ouzhpenn 40 dre gant evit obererezhioù e-kerzh brezel diabarzh Stadoù-Unanet Amerika. Un hollad 911 medalenn tirlu a oa bet tennet gant aotre Kendalc'h ar Stadoù-Unanet ur wech adwelet spis ar roll anezho e 1917. Bez e oa bet ivez medalennoù eus ar morlu hag a oa bet tennet e-kerzh an XXvet kantved — n'eo kemeret er gont hollek nemet ar re hag a zo bet roet en-dro. E 1990, ar C'hendalc'h en doa choazet ar 25 a viz Meurzh evel ar Medal of Honor Day (Deiz ar Vedalenn a Enor).
## Notennoù ha daveennoù
Charing Cross

**Charing Cross** zo ur c'hroashent e Londrez (Bro-Saoz) hag a erru ennañ c'hwec'h hent (adalek an norzh, a-du gant nadozioù an eurier) :

* Charing Cross Road, ha tu reter Trafalgar Square ;
* Strand, a ya war-zu ar City ;
* Northumberland Avenue, war-zu an Tavoez ;
* Whitehall, a gas da bParliament Square ;
* The Mall, war-zu Buckingham Palace ;
* ha daou hent berr a gas da bPall Mall ha da St James's.

Ur pilori a gaved war al lec'h betek ar bloavezhioù 1830. Abalamour d'e lec'hiadur kreiz e vez muzuliet pellder ul lec'h diouzh kreiz-kêr Londrez adalek Charing Cross. Kilometr zero ar gêr eo delwenn Charlez Iañ war-varc'h, e kreiz ar c'hroashent.
Faltazi

**Faltazi** a vez graet eus un oberenn, dreist-holl oberennoù danevellañ, o taolenniñ hiniennoù, darvoudoù, pe lec'hioù hag a zo ijinet pe a zo un azasadur ijinet eus diazezoù gwirion. An taolennadurioù faltazius, n'int ket neuze un doare rik da gontañ fedoù, istorioù ha n'int ket rediet da vezañ gwirvoudel. En un doare hengounel e vez graet gant an droienn "faltazi" evit ober anv eus istorioù skrivet e komz-plaen, alies e stumm romantoù, danevelloù, istorioù berr. En un doare ledan e vez graet faltazi eus an holl zanevelladurioù ijinet, n'eus forzh petra eo an doare oberenn, ha n'eo ket hepken reoù skrivet met ivez ivez dramaoù radio, filmoù, programmoù skinwel, comics, c'hoarioù roll, ha c'hoarioù video.
## Notennoù ha daveennoù
Kilometr zero

Ur **c'hilometr zero** zo ur poent topografek, hag a servij dre hengoun evel poent loc'hañ evit muzuliañ ar pellder etre lec'hioù evel kêrioù bras da skouer. Gellout a ra bezañ danvezennet gant ur maen, pe ur pezh metalek ensoc'het e leur un hent pe ur savadur, da skouer.

Unan eus ar re goshañ a anavezer eo ar *[[Milliarium Aureum]]*, ur maen-bonn savet diwar atiz an impalaer Aogust, war ar Forum Romanum  e Roma. Alese e veze jedet hirder an hentoù roman.

## Lec'hiadur

### Bro-C'hall
* Kilometr zero Pariz, hag hentoù broadel ar vro, zo bet staliet e 1924 war leurgêr an iliz-veur Notre-Dame Pariz.
### Bro-Saoz
* Kilometr zero Londrez zo war delwenn war-varc'h Charlez I, e Charing Cross.

### Iwerzhon
* Ti-Post Meur Dulenn.

### Japan
* Kilometr zero ar vro zo war bont Nihonbashi, e Tokyo.
Tirlu roueel Prusia

**Arme roueel Prusia** (1701–1919, alamaneg : Königlich Preußische Armee) e oa tirlu Rouantelezh Prusia. Deuet e oa da vezañ pouezus evit diorroadur Prusia evel nerzh milourel ha politikel en Alamagn hag en Europa.

Gwiriziennoù Tirlu roueel Prusia a oa e nerzhioù goprsoudarded Brandenburg-Prusia e-kerzh ar brezel Tregont Vloaz eus 1618 da 1648. An dilenner Friedrich Wilhelm (1620–1688, o ren e 1640–1688), en doa diorroet an nerzh en ul lu a-vicher, hag ar roue Friedrich Wilhelm I (1688–1740, o ren e 1713–1740), en doa uhelaet a-galz an niver a soudarded hag adlabouret da vat an doktrinoù milourel. Ar roue Frederig Veur (1712–1786, o ren e 1740–1786), hag a oa ur penn milourel ampart, a oa bet e penn an nerzh lu dibar hag a oa bet trec'h alies en XVIIIvet kantved e-kerzh brezelioù Silezia, ha deuet e oa a-benn da lakaat al lu da vezañ enoret ha gwelet evel un nerzh hag a gonte en Europa.
Raimundo García

right|140px|Raimundo García.
**Raimundo García** (Buenos Aires, 27 a viz Mae 1936 – 13 a viz Here 2020) a oa ur c'hoarier hag ur c'hazetenner echedoù arc'hantinat.
Mestr Etrebroadel (IM) e oa abaoe 1964.
Adalek 1964 e savas notennoù kalvezel a-zivout an echedoù er c'hazetennoù "Ajedrez" renet  gant Luis Palau hag "Ajedrez de Estilo" renet gant Juan Sebastián Morgado. Adalek 2001 betek 2004 e skrivas en "Inforchess.com" hag en Inforchess Magazine.
## Kevezadegoù
### [[Kampionad arc'hantinat an echedoù]]

### Kevezadegoù hiniennel all

### [[Olimpiadoù echedoù]]
C'hoari a reas peder gwezh e skipailh Arc'hantina:

## Notennoù

## Liamm diavaez
Kovrov

**Kovrov** (rusianeg : Ковро́в) zo ur gêr e oblast Vladimir, e Rusia. 132.417 annezad a oa e 2021.

## Embregerezhioù
* ZiD, embregerezh armoù-tan, bet savet e 1916.
Douma (bodadenn)

E Rusia, un **douma** (rusianeg : дума) zo ur vodadenn dezhi galloudoù kuzuliañ pe lezenniñ.

Doumaoù kêr a voe savet er vro adalek an XVIII kantved. An Douma Stad kentañ a voe aozet gant an tsar Nikolaz II e 1905. Kambr izel Breujoù Rusia eo hiziv an deiz.
Guillermo Soppe

**Guillermo Gustavo Soppe** a zo bet ganet e Córdoba d’ar 17 a viz Gwengolo 1960.
Ur c'hoarier echedoù arc'hantinat eo.
Kerzu 2025: 2 377 eo e renk Elo *Standard*, 2 378 e renk Elo *Fonnapl* ha 2 582 e renk Elo *Luc'hedenn*.
Mestr Etrebroadel ha Gourdoner FIDE eo abaoe 2015.
## Kevezadegoù
### [[Kampionad arc'hantinat an echedoù]]

### Tournamantoù etrebroadel hiniennel

### Kampionadoù panamerikan dre skipailh
C'hoari a reas teir  gwezh e skipailh Arc'hantina:

### [[Olimpiadoù echedoù]]
C'hoari a reas pemp  gwezh e skipailh Arc'hantina:

## Oberenn skrivet
* Guillermo Soppe ha Raúl Grosso, *[[Erich Eliskases]], caballero del ajedrez*, editorial EDUCC, Córdoba (Argentina), 2008.
## Notennoù

## Liammoù diavaez
* E fichenn FIDE
* 143 fartienn e Chess Games
* E c'hoari e 365 Chess
Harpers Ferry (West Virginia)

**Harpers Ferry** zo ur gêriadenn istorel e kontelezh Jefferson, e West Virginia (Stadoù-Unanet Amerika). E kember ar stêrioù Shenandoah ha Potomac emañ. 269 annezad a oa e 2020.

## Istor
Meneget eo al lec'h e 1712 e kronikennoù diwar-benn Virginia. *Shanandoah* e veze anvet d'ar poent-se. An Alaman a oa perc'henn war an takad a werzhas anezhañ e 1747 da Robert Harper, a lakaas sevel ur vilin eno. Ober a reas ur vag-treizh ivez, evit ma c'hallje an dud kas greun dezhañ a-dreuz ar stêr. E anv a roas d'ar gêriadenn

George Washington a lakaas sevel un arsanailh eno e 1799, evit ma c'hallje produerezh armoù ar Stadoù-Unanet nevez-c'hanet bezañ dizalc'h diouzh hini Europa. Ul lec'h strategel e teuas ar gêriadenn hag he arsanailh da vezañ. E 1859 e voe taget gant John Brown, a glaskas lakaat sklaved da sevel a-enep ar sklaverezh er vro. E miz Ebrel 1861 e tisklêrias Virgina he c'hoant da zispartiañ diouzh ar Stadoù-Unanet. Milisoù a glaskas aloubiñ al lec'h, a oa gwarezet gant an US Army, en aner. E 1862 e voe aloubet gant an arme gengevreet a-benn ar fin. Adtapet e voe ar gêriadenn gant arme an Unvaniezh e 1864. Emgannoù ar Brezel Diabarzh a zistrujas ar braz eus ar gêriadenn.

Goude ar brezel e teuas Harpers Ferry da vezañ ul lec'h touristerezh, dreist-holl evit Afro-Amerikaned ar vro, met ne adkavas ket ar pouez he doa gwechall. E 1963 e teuas ar gêr da vezañ ur Park Broadel, evit ma vije gwarezet al lec'h.

## Dudioù
Gwenojenn an Appalachoù a dreuz Harpers Ferry.

## Gwelet ivez
* Argadenn John Brown war Harpers Ferry
* Emgann Harpers Ferry

## Liamm diavaez
*  Lec'hienn ofisiel

## Daveennoù
Varmint

An termen ***varmint*** (diwar ar ger saoznek stadunanat evit "noazus", "astuz") a ra dave da armoù-skoaz savet evit bezañ efedus a-enep al loened drastus, ha dreist-holl bronneged bihan : razhed, lapined ha lern da skouer, ha koioted ha moreganed e Norzhamerika. Abalamour d'al loened-mañ bezañ prim o tec'hout, ha gouest da santout un dañjer a-bell, ar c'harabinennoù varmint o deus perzhioù ispisial. Armoù-tan int peurliesañ, met armoù dre aer gwasket *varmint* a gaver ivez.

## Perzhioù
* Abalamour d'al loened chaseet bezañ bihan e vez kambret an armoù *varmint* evit kalibroù bihan ivez, war-dro .22 meutad (5,56 mm) : .17 HMR, .22 Long Rifle, .22 WMR, .22 Hornet pe .223 Remington da skouer.
* Ur c'hanol ponner distag diouzh fust an arm, ha na dommo ket ken buan pa vo ezhomm da dennañ meur a wech diouzh renk.
* Un daoubez.
* Ul lunedenn c'halloudus, pa rank ar chaseourien chom pell diouzh loened disfizius hag aonik.
* Ar braz eus an armoù *varmint* zo karabinennoù-morailh. Armoù dre aer gwasket a c'hall bezañ implijet en endroioù kêrel, evit abegoù surentez ha/pe lezenn.

Ar CZ 457 hag an Tikka T1 zo skouerioù karabinennoù europat a-vremañ dezhe stummoù *varmint*.

## Daveennoù
Plessis

**Plessis** a zo un anv-lec'h hag un anv-tiegezh gallek. **Plessix** a zo ur stumm all eus an anv-tiegezh. Ober a ra dave d'ur « plesse » (plezhenn), da lavaret eo un douar gant girzhier tro-dro, savet gant un teknik ijinet gant ar Gelted kozh hag implijet ha gwellaet a-hed ar c'hantvedoù.

"Le Plessis" a gaver stank el lec'hanvadurezh. 

An anv-tiegezh a gaver e Breizh, Normandi ha Bro-C'hall, ha Suafrika.

## Anvioù-tiegezh kevatal e yezhoù all
* Quinquis, Quenquis (Kenkiz) e brezhoneg.

## Anv-lec'h
### 
* *Plessix-Balisson*, anv gallek Ar Genkiz-Yuzhael, ur gumun kendeuzet gant re all e 2017
* *Argentré du Plessis*, anv gallek Argantred-ar-Genkiz

### 
*Gwelet [[Kastell ar Plessis]] ivez.*
* Fougerolles-du-Plessis, e Mayenne
* meur a gumun a grog o anv gant "Le Plessis"

### 
* Plessisville, ur gêr

### 
* Plessis, ur *census-designated place* e stad New York.

## Anv-tiegezh
### Tiegezhioù
* Tiegezh du Plessis d'Argentré, eus Breizh
* Tiegezh du Plessis de Jarzé, eus Argentré e Mayenne
* Tiegezh du Plessis de Richelieu

### Tud all
#### 
* Louis Guillaume de Parscau du Plessix (1725-1786), ofiser a vor
* Bertrand Jochaud du Plessix (1902-1940), ofiser en aerlu
* Frédéric Plessis (1851-1942), barzh ha skrivagner gallek
* Michel Plessix (1959-2017), tresour bannoù-treset
========
* Armand Jean du Plessis de Richelieu (1585-1642), kardinal ha den a stad
#### 
* Dricus du Plessis, emganner a-vicher (MMA)
* Jannie du Plessis, c'hoarier rugbi XV
Toussaint François Jourjon

**Toussaint François Jourjon** (1809 e Roazhon, 1857 er memes kêr) a oa ul livour hag ur c'hizeller breizhat.

## Buhezskrid
Ganet e voe Toussaint Jourjon d'ar 4 a viz Meurzh 1809 da Joseph-Marie Jourjon, arkebuzenner ha kizeller, hag Anne Perrine Françoise Lesbaupin. Mont a reas e-barzh ar skol roazhonat d'an oad a 9 bloaz, betek 1830.

Pa varvas e gamalad, al livour Frédéric Plessix, e 1832 d'an oad a 24 bloaz e voe roet e yalc'h dezhañ gant kêr Roazhon. Mont a reas e-barzh Skol vroadel uhel an arzoù-kaer e Pariz, hag al livourien Michel Martin Drolling hag Antoine-Jean Gros e voe e gelennerien. Gounit a reas ur "mention" (meneg) e 1835, hag e 1836 e voe roet dezhañ eil priz meur Roma e kizellerezh war zodenn *Marv Sokrates*. Chom a reas goude e Roma er villa Médicis.

Pa zistroas da Roazhon e voe anvet da gelenner tresañ er skol-kêr. Mervel a reas d'an 28 a viz Genver 1857 e Roazhon goude ur c'hleñved hir ha poanius.

Dimeziñ a reas da Françoise-Anne Éon du Val, merc'h da André Éon Duval, eil-maer Roazhon, ha da vMarie-Françoise Sarzeau. O mab, Charles-Toussaint-Henry Jourjon (1843-1888), studier er Skol politeknik, a voe ijinour an Hentoù ha Pontoù el labourioù hidrolek e Cherbourg, ha marc'heg al lejion a enor. Toussaint Jourjon e oa eontr ar gizellerez Marie Bourgault-Ducoudray (1847-1885).

## Oberennoù en dastumadoù publik
### 

* Domloup, iliz Sant-Loup, chapel ar su : *La Fuite en Égypte*, diwar Carle Van Loo, tro 1850, eoullivadur war lien.
* Gwezin, iliz Sant-Pêr : *Crucifixion*.
* Roazhon :
** penniliz Sant-Salver : *Sainte-Anne*, 1843, eoullivadur war lien.
** iliz-veur Sant-Pêr :
*** *La Multiplication des Pains*, 1842, eoullivadur war lien ;
*** *Piéta*, eoulivadur war lien.
** mirdi an arzoù-kaer :
*** *Portrait de Charles-Louis Jourjon*, eoullivadur war lien, 75 x 59,5 sm. Poltred breur an arzour gwisket e kabiten an ijinerezh. Donezon gant mab-bihan da Charles-Louis Jourjon ;
*** *Bélisaire demandant l’aumône*, tro 1834, diwar Jacques-Louis David, eoullivadur war lien, 97.5 x 114 sm ;
*** *Le Repas des dieux*, diwar Raffaello, eoullivadur war lien, kopienn eus freskenn sel ar villa Farnesina e Roma.
### 
* Chambéry, Mirdi an arzoù-kaer : *Le [[Joseph Marie Dessaix|Général Dessaix]]*, 1836, hanterskeudenn en arem.
* Grenoble, mirdi Grenoble : *Le Général Dessaix*, 1836, hanterskeudenn en arem, 75 sm. Poltred ar jeneral Impalaeriezh Joseph Marie Dessaix, teuzet gant Édouard Quesnel.  
* Versailhez, Mirdi Istor Bro-C'hall : *Portrait de Louis-Philippe*, diwar François Gérard, eoullivadur war lien.

## Notennoù ha daveoù

## Mammennoù
* Dielloù kêr Roazhon, marilhoù ar boblañs niverelet.
Marie Bourgault-Ducoudray

**Marie Bourgault-Ducoudray**, ganet **Marie Joséphine Jourjon** d'ar 6 a viz Mae 1847 e Metz ha marvet d'an 21 a viz Du 1885 e Pariz, a oa ur gizellerez vreizhat.

## Buhezskrid
Merc'h e oa Marie Jourjon d'ar c'horonal an ijinerezh Charles-Louis Jourjon ha nizez d'al livour ha kizeller Toussaint François Jourjon, genidik o-daou eus Roazhon. Dimeziñ a reas ouzh ar sonaozer Loeiz-Alberzh Bourgault-Ducoudray d'an 22 a viz Mae 1865 e Naoned. Kemer a reas perzh e saloñsoù 1870, 1873 ha 1874 e Pariz, lec'h ma tiskouezas un hanterskeudenn ha medailhonoù.

Edo o chom e 36 straed La Bruyère e 9 arondisamant Pariz pa ganas unan eus he mibien e 1872 ha pa ziskouezas medailhonoù he daou vab e plastr e Saloñs 1874.

Mervel a reas d'an 21 a viz Du 1885 er gêr, 12 bali la Motte-Picquet e 7vet arondisamant Pariz, ha douaret e voe e bered Montparnasse (17vet rann).

## Notennoù ha daveoù
Eagle Pass (Texas)

**Eagle Pass** zo ur gêr e kontelezh Maverick, e mervent Texas (Stadoù-Unanet Amerika). 28.768 annezad a oa e 2024. War harzoù Mec'hiko emañ ar gêr, war vord ar Rio Grande.

## Ekonomiezh
Diazezet eo ekonomiezh ar gêr war an eskemmoù marc'hadouriezh etre Mec'hiko hag ar Stadoù-Unanet dreist-holl. An embregerezh armoù-tan Mossberg hag e rann Maverick Arms zo o sez e Eagle Pass.

## Liamm diavaez

*  Lec'hienn ofisiel

## Daveennoù
Marius Borg Høiby

**Marius Borg Høiby**, ganet d'an 13 a viz Genver 1997, eo mab Mette-Marit, priñsez-hêr Norvegia ha mab-kaer Haakon, priñs-hêr Norvegia. Høiby zo bet ganet a-raok ma vije dimezet e vamm d'ar priñs Haakon ha deuet hi da vezañ priñsez eus Norvegia a-benn neuze. Marius n'eo ket un ezel eus familh roueel Norvegia ha ne gemer ket perzh en obererezhioù ofisiel.

E miz Eost 2025, Høiby a voe tamallet dezhañ 32 dorfed, en o zouez gwallerezh ha feulster er familh. Kroget eo ar prosez d'an 3 a viz C'hwevrer ha padout a raio betek an 13 a viz Meurzh 2026. Høiby zo bet harzet un nebeud devezhioù a-raok ma vije kroget ur prosez nevez, gant kargoù ouzhpenn. Toullbac'het eo bet da c'hortoz.
## Notennoù ha daveennoù
Gwastell giz Breizh

Ar **wastell giz Breizh** 	pe **gwastell mod Breizh** pe **gwastell Vreizh** zo ur wastell hengounel eus Bro an Oriant, fardet gant toaz sablek (amann sall, melen-vi, bleud, sukr).

## Kinnig
Ront ha bouedek eo, gant ur greunenn alaouret kroazilhonoù treset warni gant ur fourchetez. Graet e vez gant amann sall, sukr, bleud, melen-vi ha goell kimiek. Plaen e vez peurliesañ, pe gwarniset gant dienn prunev, dienn flamboez pe karamel gant amann sall, pe saouret gant ur bannig rom pe bleuñv orañjez. 


Gâteau breton.jpg
Gâteau breton 8Y4A5039.jpg


Tost eo he zekstur bruzunaus ha sablek ouzh hini ar paled giz Breizh. 20% amann da nebeutañ a zle bezañ enni evit bezañ anvet gwastell giz Breizh. Troc'het e vez e tammoù stumm ur romb ganto peurliesañ. Debret e vez kaledet, ha perzhioù mirout eus ar c'hentañ he deus, betek daou viz en ul lec'h sec'h hag en disheol.

## Istor
Sevel a rafe orinoù ar wastell giz Breizh d'ar bloavezhioù 1860 pa vije bet kinniget e wastell nevez gant ar pastezer Jean Crucer, genidik eus kanton Graubünden e Suis, dimezet d'ur Vreizhadez genidik eus Porzh-Loeiz e Bro an Oriant, e-pad Diskouezadeg Hollvedel Pariz e 1867, dindan an anv « gâteau lorientais ». Mont a reas priz kentañ ar rummad « gwestell sec'h » gantañ. Ur wech distroet da Borzh-Loeiz e reas berzh bras ar wastell e Bro an Oriant. Gwerzhet e veze gant he c'hrouer hag e ziskennidi en o fastezerezh-koñfizerezh en Oriant. Kemer a reas ar vartoloded ar boaz da zegas ar wastell-mañ ganto en o beajoù peogwir e c'halle bezañ miret meur a sizhun war vor en o listri (evel ar gwispid-mor), betek kab ar Spi Mat e Suafrika da nebeutañ.

## Kenstrivadeg ar bed ar wastell giz Breizh
Krouet e voe kenstrivadeg vedel ar wastell giz Breizh d'an 3 a viz Meurzh 2013 evit ar breveziaded, e Plañvour da-geñver gouel *An Deizioù* aozet gant ar gevredigezh Emglev Bro an Oriant, kevread kevredigezhioù sevenadurel breizhat bro an Oriant. Fardañ ur wastell giz Breizh hengounel e oa ar pal, pe gant ur rekipe roet gant an aozennoù diazez (bleud, amann, vioù ha sukr), pe oc'h ober gant ur rekipe dibar pe gant ur rekipe familh. Er bloavezh kentañ e voe aozet 130 gwastell, barnet gant ur juri savet gant tud a vicher, pastezerien ha baraerien eus Bro an Oriant dreist-holl. Dleout a rae ar wastell bezañ kaset goude d'unan eus kenwerzhourien keveler ar genstrivadeg. Neuz, kantalc'h, blaz ha ment hengounel ar wastell (tro 17 sm) e oa an dezverkoù priziañ. Mont a reas ar maout gant un annezad eus an Oriant evit ar rummad kentañ ha gant un annezadez eus Banaleg en eil rummad.

Savet e voe rekord ar brasañ gwastell giz Breizh er bed da-geñver ar genstrivadeg-mañ, 1,15 m a dreuzkiz ha 2,5 sm a devder dezhi, fardet gant un annezad eus Porzh-Loeiz gant 140 vi, 10 kg bleud, 6 kg sukr ha 6 kg amann. 

## Notennoù ha daveoù
 

## Pennadoù kar

* Keginerezh Breizh
* Gwastell giz Naoned

## Liammoù diavaez
*  Rekipe ar wastell giz Breizh hengounel
*  Rekipe : ar wastell giz Breizh - France Télévision war YouTube
Tidiane N'Diaye

**Tidiane N'Diaye**, ganet d'an 20 a viz Eost 1950, hag aet da Anaon d'ar 26 a viz Here 2025 e Toubab Dialo (Senegal), a oa ur c'hlasker, ekonomiour, denoniour ha skrivagner gall-senegalat.
## Levrlennadur
### Istor ar re zu
* *Mémoire d'errance*, A3, Pariz, 1998, 206 p. ()
* *La longue marche des peuples noirs*, Publibook, dastumadenn « Littérature africaine », 2000, 293 p. ()
* *L'Empire de Chaka Zoulou*, L'Harmattan, dastumadenn « Études africaines », 2002, 218 p. ()
* *Les Falachas, Nègres errants du peuple juif*, Gallimard, dastumadenn « Continents noirs », 2004 (), anvet Prix Fetkann de la Recherche 2005.
* *L'Éclipse des Dieux*, embannadur du Rocher/Serpent A Plumes, 2006, 317 p. ()
* *Le génocide voilé*, Gallimard, dastumadenn « Continents noirs », 2008, 253 p. ()
### Ekonomiezh
* *Départements Français d'Outre Mer : Approche économique et statistique*, BN-INSEE N°19, Observatoire économique de Paris, Gouhere 1994.
* *Marché de l'emploi : Mesures et outils statistiques*, BN-INSEE N° 20, Observatoire économique de Paris, Gwengolo 1994.
* *Tissu des PME-DOM, modélisation et perspectives*, BN-INSEE N° 21, Observatoire économique de Paris, Genver 1995.
* *L'entreprise moteur de l'économie guadeloupéenne*, BN-INSEE N° 46, Observatoire économique de Paris, Here 1996.
* *Guadeloupe : projection démographique* Horizon 2030, Études - Conjoncture, Cahiers INSEE - Antilles - Guyana 2000.
* *Tableaux économiques régionaux Antilles-Guyane*, Chabistr « Entreprises, sociétés, démographie », TER 2005/2006
### Barzhoniezh
* *Passions créoles*, Publibook, 2001, 50 p. ()

## Notennoù ha daveennoù
Suffield (Connecticut)

**Suffield** zo ur gêr e kontelezh Hartford, e norzh Connecticut (Stadoù-Unanet Amerika). Perzh eo er Capitol Planning Region ivez. E traoñienn ar stêr Connecticut emañ. 15.964 annezad a oa e 2024.

Diazezet e voe ar gêr 1670 gant John Pynchon, un trevadenner a brenas douar digant Amerindianed. *Southfield* e oa anvet da gentañ. Diorroiñ a reas Suffield adalek an XVIII kantved a-drugarez da c'hounidigezh ar butun peurgetket.

## Tud
* Eliphalet Remington II (1793-1861), krouer an emberegerezh armoù-tan Remington, bet ganet eno.

## Liammoù diavaez
*  Lec'hienn ofisiel

## Daveennoù
Utica (New York)

**Utica** eo kêr-benn kontelezh Oneida, e-kreiz Stad New York (Stadoù-Unanet Amerika). 63.660 annezad a oa e 2024. War vord ar c'hanol Erie emañ.

## Liamm diavaez
*  Lec'hienn ofisiel

## Daveennoù
Torfedour reizhel

**Torfedour reizhel**, pe **torfedour seksel**, a vez graet eus un den hag a zo kablus eus un torfed reizhel. Ar pezh a anver torfed reizhel zo disheñvel hervez ar sevenadurezhioù hag hervez an talvoudegezhioù lezennel. An darn vrasañ eus an dud lakaet da gablus da vezañ torfedourien reizhel o deus sevenet torfedoù liammet ouzh ar seks. Daoust da se ul lod eus an dud lakaet da dorfedourien reizhel a c'hell bezañ tud kondaonet dre m'int aet dreist d'ul lezenn a zo lakaet el lodenn eus ar Gwir liammet ouzh ar reizh. E-touez an torfedoù grevus hag a lak an dud da vezañ torfedourien reizhel hervez lezenn emañ an tagadennoù reizhel, ar zoofiliezh, an tagadennoù reizhel war bugale, ar gwadorged hag ar gwallerezh.

Lod torfedourien reizhel a zo gwelet evel re zañjerus evit ar gevredigezh evit ma vijent dieubet, hag a vez toullbac'het da viken ; ha darn anezho zo sañset kaout pareoù ha louzeier da dalañ ouzh o c'hleñved.
Ilion (New York)

**Ilion** zo ur gêr e kontelezh Herkimer, e kreiz Stad New York (Stadoù-Unanet Amerika). 7.559 annezad a oa e 2024.

## Tud
* Eliphalet Remington II (1793-1861), saver an embregerezh armoù-tan Remington, marvet eno.
* May Gorslin Preston Slosson (1858-1943), kelennerez, stourmerez evit gwir ar merc'hed da votiñ.

## Daveennoù
Gwastell giz Naoned

**Gwastell giz Naoned** a zo ur wastell hengounel fardet gant alamandez ha rom, liammet ouzh istor porzh Naoned.

## Deskrivadur
An adstumm-se eus ar wastell-amann zo ront, bouedek, ha graet gant amann sall, bleud (hep goell), sukr, vioù, poultr alamandez, spluiet gant ur punch graet gant rom ha suraval, goloet a-wechoù gant ur frevennad koñfitur pe kaotigell abrikez, ha pallennet gant ul lindrenn wenn gant sukr lindr ha rom.


Gâteau nantais 02.jpg|Un tamm gwastell giz Naoned.
Gâteau nantais 01.jpg|En ur bastezerezh. 
Musée d'histoire de Nantes - 574 - Boites pour Gâteau nantais LU.jpg|Boestoù gwastell giz Naoned LU e mirdi istor Naoned.


## Istor
En XVIII kantved e teuas porzh Naoned da vezañ pinvidik abalamour d'ar c'henwerzh tric'horniek ha degaset e veze produioù arallvro eus trevadennoù an Antilhez : sukr korz, rom… aozennoù hag a vo e-touez re ar wastell giz Naoned e-kichen produioù hengounel eus ar vro evel amann sall. Tennañ a rafe ar wastell-mañ e orinoù eus gwestell ar vartoloded (gwispid mor) evel ar wastell giz Breizh eus an Oriant, graet gant amann sall, lakaet bouedekoc'h gant rom, ha gant alamandez hag abrikez (aes da virout war vor) ha suraval (pinvidik e vitamin C, a-enep ar skorbut).

Hervez ar c'hronikour Paul Eudel e vefe bet ijinet e 1820 gant un den anvet Jean Rouleau, mestr fouaser, un Naonedad anezhañ, staliet straed Sant-Klemañs d'ar c'houlz-se (straed Marichal-Joffre bremañ). An dibenn-pred-se evit ar « gouel » hag « uhel » a veze servijet gwechall gant ar mestrezed ti d'o c'houvidi pa veze dalc'het saloñs ganto. Ankouaet e voe a-walc'h betek ma voe adlañset gant ar wispiderezh LU etre 1910 ha 1972.

Bremañ e vez fardet gant pastezerien ha keginerien Naoned en he doare hengounel, pe e doareoù adwelet gant aozennoù ouzhpenn.

## Notennoù ha daveoù

## Pennadoù kar

* gwastell giz Breizh
* Keginerezh Breizh

## Liammoù diavaez
*  Rekipe rannvroel : gwastell giz Naoned war YouTube
*  Rekipe : gwastell giz Naoned war YouTube
Laura Fernández Delgado

**Laura Virginia Fernández Delgado**, bet ganet d'ar 4 a viz Gouere 1986 e Puntarenas, zo ur bolitikourez kostarikan.

Goude studioù war ar skiantoù politikel e Skol-Veur Costa Rica, Laura Fernández Delgado zo kroget da labourat evit melestradurezh ar vro. E miz Mae 2022 e voe anvet da Vinistrez ar Steuñviñ Broadel hag ar Politikerezh Ekonomikel gant Rodrigo Chaves Robles, ar prezidant nevez-dilennet. E 2024 e voe anvet da vinistrez ar Brezidantelezh. Kuitaat a reas he strollad politikel kent, an Alianza Demócrata Cristiana, da vont e-barzh ar Partido Pueblo Soberano.

E miz C'hwevrer 2026 eo bet dilennet da brezidantez ar vro, en ur brometiñ kreñvaat ar stourm a-enep an narkotrafikerezh hag evit ar surentez. Awenet eo gant Nayib Bukele, prezidant El Salvador.

## Liamm diavaez

*  Lec'hienn ofisiel

## Daveennoù
Lonoke (Arkansas)

**Lonoke** eo kêr-benn kontelezh Lonoke, e reter Arkansas (Stadoù-Unanet Amerika). 4.287 annezad a oa e 2024.

Eberts Field, ur bonn implijet evit gourdoniñ levierien an USAAF etre 1917 ha 1945, a oa e gwalarn ar gêr. Ul labouradeg eus an embregerezh Remington a zo e Lonoke abaoe 1969 ; an holl vunisionoù graet gant an embregerezh a vez produet eno. 1.257 den a laboure enni e 2016.

## Liamm diavaez

*  Lec'hienn ofisiel

## Daveennoù
Westfield (Massachusetts)

**Westfield** zo ur gêr e kontelezh Hampden, e gwalarn Massachusetts (Stadoù-Unanet Amerika). 40.403 annezad a oa e 2024.

Ul lodenn eus Springfield e oa betek 1669. Alice Burke a voe dilennet da vaerez Westfield e 1939 : ar vaouez kentañ bet dilennet er post-mañ e oa e stad Massachusetts, hag e Bro-Saoz Nevez a-bezh.

An embregerezh armoù-tan Savage Arms zo diazezet er gêr abaoe 1960.

## Tud

* Sebadoh, strollad ''indie rock'' savet er gêr

## Liamm diavaez

*  Lec'hienn ofisiel

## Daveennoù
Carlos Eleodoro Juárez

**Carlos Eleodoro Juárez** (Buenos Aires, 19 a viz Even 1938 – miz Genver 2024) a oa ur c'hoarier echedoù arc'hantinat.
Renkoù Elo diwezhañ : 2 011 e *Standard*, 1 932 e *Fonnapl* ha 1 922 e  *Luc'hedenn*. 2 410 eo bet e renk Elo *Standard* uhelañ, bet tizhet e miz Gouhere 1986.

Rankout a reas paouez gant ar vell-droad abalamour d'e c'hloaziadennoù. Kregiñ a reas neuze gant an echedoù e Kleub Mar del Plata gant ar mestr alaman Albert Becker a-raok mont da c'hoari e Kelc'h Echedoù Villa Martelli
### [[Kampionad arc'hantinat an echedoù]]

## Kampionad panamerikan

### [[Olimpiadoù echedoù]]
C'hoari a reas e skipailh Arc'hantina :

## Notennoù

## Liammoù diavaez
* E fichenn FIDE
* 73 partienn e Chess Games
* 365 Chess
Geneseo (Illinois)

**Geneseo** zo ur gêr e kontelezh Henry, e gwalarn Illinois (Stadoù-Unanet Amerika). 6.503 annezad a oa e 2024. Dont a ra anv ar gêr eus un droienn irokek hag a dalvez "traoñienn sklêrijennet" pe "traoñienn vrav".

## Ekonomiezh
An embregerezh armoù-tan Springfield Armory, Inc. zo diazezet e Geneseo.

## Tud
* Agnes Meyer Driscoll (1889-1971), *cryptanalyste*.

## Liamm diavaez
*  Lec'hienn ofisiel

## Daveennoù
Southport (Connecticut)

**Southport** zo ur *[[census-designated place]]* (CDP) e kêr Fairfield, e Connecticut (Stadoù-Unanet Amerika). War aodoù al Long Island Sound emañ. 1.797 annezad a oa e 2024.

Krouet e voe ar gêr e 1639. Diorren a reas a-drugarez da genwerzh an ognon, ha d'an eskemmoù marc'hadourezh war bigi hag a dremene e-tal Southport evit mont pe distreiñ eus New York.

## Ekonomiezh
An embregerezh armoù-tan Sturm, Ruger & Co. a voe savet e Southport e 1949. Eno emañ e sez c'hoazh.

## Daveennoù
Newport (New Hampshire)

**Newport** zo ur gêr e kontelezh Sullivan, e New Hampshire (Stadoù-Unanet Amerika). 6.418 annezad a oa e 2024.

Adalek 1768 e voe krouet atalieroù gwiaderezh e Newport. Brudet eo ar gêr hiziv an deiz evit he font goloet ; gwerjezoù gwez-avaloù ha kirvin a zo eno ivez.

## Ekonomiezh
Un uzin eus an embregerezh armoù-tan Sturm, Ruger & Co. zo e Newport.

## Liamm diavaez

*  Lec'hienn ofisiel

## Daveennoù
Mathieu Belloir

**Mathieu Belloir** zo ur sportour breizhat bet ganet d'an 22 a viz Ebrel 2000 e Sant-Maloù. Ur ruziker war roller eo bet da gentañ, a-raok lakaat en e soñj kevezañ war skorn abalamour da gemer perzh er C'hoarioù Olimpek. E 2026 e oa bet dibabet e skipailh Frañs, asambles gant e genderv Germain Deschamps, evit C'hoarioù Olimpek ar goañv. Redet en deus ar *Mass Start* e poull-ruzikat Milano.
Stephen A. Douglas

**Stephen Arnold Douglas**, ganet **Douglass** d'an 23 a viz Ebrel 1813 hag aet da Anaon d'an 3 a viz Even 1861, a oa ur politikour hag alvokad stadunanat eus Illinois. Evel senedour stadunanat e oa bet unan eus an daou gannad, ur wech rannet ar Strollad Demokratel, o kemer perzh e dilennadeg prezidant Stadoù-Unanet Amerika e 1860, ha kollet en devoa e-tal ar Strollad Republikan hag ar c'handidat Abraham Lincoln. Douglas en doa trec'het Lincoln dija e-kerzh dilennadeg 1858 evit ar Sened stadunanat en Illinois, brudet evel an tabutoù Lincoln–Douglas. A-raok se, Douglas a oa bet unan eus marc'hataerien Emglev 1850, hag a oa bet o klask talañ ouzh an enkadenn kevrennelour. Evit klask kavout un diskoulm d'ar gudenn emledañ ar sklaverezh e tiriadoù nevez, Douglas a oa troet da alvokad emrenerezh poblek pep lodenn eus ar Stadoù-Unanet, hag a embanne e ranke pep tiriad eus ar Stadoù-Unanet choaz daoust hag a-du e oa pe a-enep lakaat ar sklaverezh da dalvezout. An doare diskoulm-se a oa bet nac'het koulz gant an dud a-du gant ar sklaverezh ha gant an dud enebet ouzh ar sklaverezh. Pa ne oa ket gwall vras (1m63), Douglas a oa bet lesanvet "**Little Giant**" rak nerzhus ha pouezus e oa er bed politikel.
## Notennoù ha daveennoù
Giovanni Trebouta

**Giovanni Trebouta** zo ur sportour breizhat bet ganet e Sant-Brieg d'an 29 a viz Gouere 1999. Ur ruziker war roller eo bet da gentañ, a-raok lakaat en e soñj kevezañ war skorn, e 2022, abalamour da gemer perzh er C'hoarioù Olimpek. E 2026 eo bet dibabet e skipailh Frañs evit C'hoarioù Olimpek ar goañv.

## Daveennoù
Ariel Sorín

**Ariel Hugo Sorín** (Buenos Aires, 26 a viz Ebrel 1967) a zo ur c'hoarier echedoù arc'hantinat.
C'hwevrer 2026 : 2 308 e Renk Elo *Standard*, 2 345 e Renk Elo *Fonnapl* ha 2 264 e renk Elo *Luc'hedenn*.
Mestr Meur (GM) eo abaoe 1995, Mestr Etrebroadel (IM) e oa abaoe 1989.
### [[Kampionad arc'hantinat an echedoù|Kampionadoù arc'hantinat an echedoù]]
#### Kampionad ar Re Yaouank

#### Kampionad hollek

### Kampionadoù panamerikan ''Yaouad''
#### Kampionad panamerikan ''Yaouad''

#### Kampionad panamerikan hollek

### Tournamantoù

### [[Olimpiadoù echedoù]]
C'hoari a reas teir gwezh e skipailh Arc'hantina :

## Notennoù

## Liamm diavaez
* E fichenn FIDE
* 371 partienn e Chess Games
* Partiennoù e Chess Com
Fouas

Ar **fouas** zo un doare bara hag a gaver e meur a gorn-bro en Europa, gant rekipeoù hag anvioù disheñvel.

## Balkanoù
Ar "pogača".

## 
E Meukon (Bro-Gwened) e voe roet an droad d'al lovreien da fardañ seurtoù gwastilli e stumm skudelloù diwar toaz bara poazhet gant tan keuneud en XII kantved. An hengoun-se a oa padet betek 1972. Ne veze treuzkaset ar rekipe nemet a dad va vab. Daoust da vezañ bet klasket adlañsañ ar fouas gant ur baraer eus Gwened, mab d'ur fouaser, er bloavezhioù 1980, e seblant fouas Meukon bezañ aet da get da vat.

Fouas Naoned a vez graet c'hoazh e Bro-Naoned. Eus an Hae-Foazer e teu, er gevred da Naoned, er winieg. Ur varaenn vriochet e stumm ur steredenn eo.

## 
E Bro-C'hall e kaver an anv *fouace*, *fouasse*, *fougasse*, *fougace* ha *fouée* :
* ar *fouace* pe ar *fouée* e Traoñ al Liger, Poatev (Vande en e zouez) ha Bro-Charente
* « fouace de Rabelais » pe « de lernée » e Mervent Touren, norzh Vienne ha norzh Deux-Sèvres, ur varaenn vriochet ront

## 
Ar "pogača".

## 
Ar "bougatsa".

## 
Ar "focaccia"" en Italia, bara plat kevatal ouzh ar "fogassa" brovañsat ; hag ar "fogazza"" e Sardegna.

## 
Ar "foassa" zo en Aveyron, e bro Roergue. Ur varaenn sukret eo, fetis a-walc'h he minvig, e stumm ur gurunenn, graet gant toaz go mesket gant vioù hag amann, nebeut sukret, frondet gant dour bleuñv orañjez.

Ar "fogassa" ("fougasse" pe "fougace" e galleg) zo ur varaenn eus Provañs, blot he zoaz.

## 
Ar "fogaza"" pe "fogaseta" pe "fogassa".

## Notennoù ha daveoù
Fouas Naoned

**Fouas Naoned** zo ur seurt fouas genidik eus Bro-Naoned, ur varaenn vriochet e stumm ur steredenn c'hwec'h brec'h pe « korn » , graet diwar bleud, amann, laezh ha sukr, a-wechoù frondet gant lambig. 

## Istor
Dont a ra fouas Naoned eus an Hae-Foazer, e gwinieg Naoned. Krouet e voe en XIX kantved gant gwinierien eus ar vro, ha produet e vez eno c'hoazh hiziv an deiz. Setu perak e vez gouestlet ur gouel dezhañ e-kreiz miz Gwengolo en Hae-Foazer. A-raok 1914 e oa 80 foaser er vourc'h hec'h-unan hag a bourveze ar rannvro a-bezh. Echuiñ a reas an hini diwezhañ gant e vicher e 1992.

## Produadur
Gant ar varaerien ha pastezerien e vez fardet fouas Naoned bremañ, e daou lec'h dreist-holl :
* er su d'al Liger, e bro Gwinieg Naoned,
* en norzh d'ar stêr, en ur c'horn-bro tro-dro Hierig, Blaen, Kergaval ha Saverieg. 

Ar prantadoù produiñ a cheñch ivez hervez al lec'hioù :
* a-hed ar bloaz en Hae-Foazer,
* e-pad ar gwin nevez e Naoned hag er peurrest eus ar winieg,
* da vare Pask en norzh d'ar stêr (gwechall e veze ar gustum gant ar baeroned hag ar maeronezed da brofañ ur fouas d'o filhor pe filhorez).

## Notennoù ha daveoù

## Liammoù diabarzh

* gochtial
* keginerezh Breizh

## Liamm diavaez
*  Rekipe fouas Naoned
Gochtial

Ar **gochtial** a zo ur varaenn vriochet. eus Mor Bihan Gwened.

## Orinoù
Ar ger gochtial eo distagadur gwenedek "gwastell".

Genidik eo eus kumun Sant-Armael, e gourenez Rewiz. Ront ha krenn eo ar varaenn-se, fetis he minvig. Bez ez eus anezhi abaoe an XIX kantved hag ijinet e vefe bet gant ur baraer eus kumun Hezoù. Fardet e veze ar gochtial da-geñver gouel sant Visant d'an 22 a viz Genver. An holl dud eus ar c'hourenez a zegase o gochtial da forn vara ar baraer. En enor da sant Visant e vez lidet ar gouel-se c'hoazh, rak paeron ar winienerien eo.

## Aozennoù
Kuzh eo e rekipe resis met dleout a reer kaout en aozennoù bleud ed, toaz bara goet, laezh fresk, amann, sukr, vioù, go ar baraer ha holen.

## Pennadoù kar

* fouas Naoned
* keginerezh Breizh

## Notennoù ha daveoù
Louis Colin de La Biochaye

**Christian-Louis-Marie Colin de La Biochaye**, pe **Collin de La Biochais**, ganet d'an 21 a viz Genver 1750 e Kastellbriant ha marvet d'an 13 a viz Kerzu  1813 e Roazhon, a oa ul livour breizhat.

## Buhezskrid
Christian-Louis-Marie Colin de La Biochaye a oa mab da François Colin de La Biochaye, prezidant ar reketoù e Breujoù Breizh, ha da Louise Moricette Saget de la Jonchère.

Mont a reas e-barzh Skol an artilherezh e Bapaume e 1769.

Dimeziñ a reas da Pauline Charlotte Martin de Boistaillé e 1778.

Kuzulier e voe e Breujoù Breizh, ha prezidant ar reketoù war-lerc'h e dad adalek an 8 a viz Ebrel 1778. Gwerzhañ a reas ar garg-se e miz Genver 1785 evit en em ouestlañ d'e voemenn : al livouriezh. Dont a reas da vezañ arbennigour war an divuhez hag al livadurioù doareoù.

E-pad an Dispac'h gall e savas renabl an oberennoù seziset diouzh ar gloer hag an Divroidi e Roazhon, diazez dastumad ar mirdi da zont, asambles gant Jean-Baptiste Pasté, livour garskeudennoù. Met adalek 1796 ne gendalc'has ket e labour er velestradurezh, ha Pasté a zeuas da vezañ mirour kentañ Mirdi an Arzoù-kaer Roazhon.

E daolennoù, bihan atav, pizh ha deskrivus, a zo dezverkus a-walc'h, dre o danvez kenkoulz hag o stil, eus arz dibenn an XVIII kantved. 

Mervel a reas e Roazhon d'an oad a 63 bloaz.

## Oberennoù en dastumadoù publik
* Roazhon, Mirdi an Arzoù-kaer : *[[:commons:File:La Mauvaise nouvelle (Biochaye).jpg|La Mauvaise nouvelle]]* (1790) ; *Le Serment au dieu Mars* (1796)
* Pariz, Mirdi al Louvre : *La tireuse de cartes* (1804)


Colin de La Biochaye - The Drawing Lesson.jpg|*La Leçon de dessin*.
La Mauvaise nouvelle (Biochaye).jpg|*La Mauvaise nouvelle* (munud).


## Notennoù ha daveoù

## Gwelet ivez
### Levrlennadur
* *La peinture religieuse en Bretagne aux XVIIe et XVIIIe siècles* gant Maud Hamoury, Gwaskoù skol-veur Roazhon, 2010,  , 614 p., 419 p., lenn enlinenn.
Thomas Pynchon

**Thomas Ruggles Pynchon Jr.**, bet ganet d’an , zo ur skrivagner stadunanat. Skrivañ a ra levrioù luziek a faltazi goudemodern. Enno ez eus anv eus an istor, an arzoù, ar skiantoù, hag ar sevenadur poblek. 

## Yaouankiz
Ganet eo bet Thomas Pynchon e Glen Cove, e Long Island, e stad New York. E dad, Thomas Ruggles Pynchon Sr. (1907–1995), a oa ur politiker hag un ijinour, hag e vamm, Katherine Frances Bennett (1909–1996), a oa ur glañvdiourez ; ur breur hag ur c’hoar en deus.

Pa oa krennard e lennas Pynchon kalz hag e skrivas abred. Mont a reas da lise Oyster Bay e Long Island, ma voe anvet da *lisead ar bloaz*, ha skrivañ a reas e kazetenn al lise. En e destennoù kentañ e oa dija perzhioù a gaver en oberennoù savet gantañ e-pad e vuhez : anvioù droch, fent skol, an implij eus drammoù a-enep al lezenn, ha paranoia.

Tapout a reas e vachelouriezh e 1953 pa oa 16 vloaz. Mont a reas da studiañ an ijinouriezh e skol-veur Cornell. Goude e eil bloavezh en em rollas e Morlu ar Stadoù-Unanet. E 1956, edo war al lestr-distruj *[[USS Hank]]* er Mor Kreizdouar e-pad enkadenn Suez.

## Levrioù
* *V.* (1963)
* *The Crying of Lot 49* (1966)
* *Gravity's Rainbow* (1973)
* *Slow Learner* (1984), adembannadur meur a istor berr
* *Vineland* (1990)
* *Mason & Dixon* (1997)
* *Against the Day* (2006)
* *Inherent Vice* (2009)
* *Bleeding Edge* (2013)
* *Shadow Ticket* (2025)

## Prizioù hag enorioù
Aet e oa an National Book Award gantañ evit *Gravity’s Rainbow*.

E 1988 ez eas gantañ yalc’had MacArthur, ur priz roet bep bloaz da Stadunaniz *dreistordinal* o orinelezh, o youl krouiñ hag o emrenerezh.

## Daveoù
Kilkenny Union Workhouse

**Kilkenny Union Workhouse** a oa un ti-labour savet e 1842 e Cill Chainnigh (Kilkenny), en Iwerzhon. A-fed ment e oa ar pempvet hini en Iwerzhon pa oa bet digoret, gallout a raed kaout 1300 labourer o vevañ eno. E-kerzh Naonegezh Vras Iwerzhon e oa un niver bras a dud eno ha betek 4300 annezad a oa bet e 1851. E 2005–2006, ur bez ramzel gant korfoù 970 den, beziet er bloavezhioù 1847–1851, a oa bet dizoloet war tachenn an ensavadur. Ar workhouse a oa bet lamet e penn-kentañ ar bloavezhioù 1920, hag ar savadur a oa bet troet goude-se d'un ospital, d'ur mirva kêrel hag ul lodenn en ur greizenn stalioù hiziv-an-deiz.
## Kenarroud
En  an darn vrasañ eus poblañs Iwerzhon a oa tud diwar ar maez ha paour, gant un niver bras anezho o krakvevañ gant ar genskoazell hag an aluzen. Stad truezus klasad izelañ Iwerzhon a oa bet danvez meur a zezrevell ha pennadoù kazetennerezh. E-kerzh ar mare-se, Cill Chainnigh a oa ul lec'h paour-razh ha gant tud dilabour diniver. Kouezhadenn greanterezh an dilhad e penn kentañ an XIXvet kantved en doa lakaet Cill Chainnigh da vezañ al lec'h paourañ e provñs Cúige Laighean. E su ar gontelezh, gant ar gêr, e oa uhel stankter ar boblañs hag an darn vrasañ a oa iwerzhonegerien anezho.

1838, ar skoazell sokial e Breizh-Veur a oa bet ledanaet en Iwerzhon gant ar Poor Relief (Ireland) Act 1838. Ar Poor Law Amendment Act 1834, a oa bet o krouiñ sistem an tiez-labour e Bro-Saoz ha Kembre, a oa bet lakaet da dalvezout en Iwerzhon en desped d'un enebadur kreñv. 126 ti-labour a oa bet savet er vro etre 1839 ha 1845, hag un eil luskad savidigezh a oa bet er bloavezhioù 1850 gant 33 ti-labour savet ouzhpenn. Darn eus an tiez-labour en Iwerzhon, gant hini Cill Chainnigh, a oa bet savet war patromoù George Wilkinson, ar pezh en doa degaset un tisavadur damheñvel e pep lec'h.
Chamalières

**Chamalières** zo ur gumun e Puy-de-Dôme, e Bro-C'hall. Er c'hornôg da Clermont-Ferrand emañ. 17.509 annezad a oa e 2023.

## Tud
* Valéry Giscard d'Estaing (1926-2020), bet maer ar gumun etre 1967 ha 1974
* Pierre Schoendoerffer (1928-2012), sevenour ha skrivagner
* Michel Charasse (1941-2020), politikour
* Bernard Loiseau (1951-2003), keginer
* Olivier Merle (1965-), c'hoarier rugbi etrebroadel

## Liamm diavaez
*  Lec'hienn ofisiel
Martín Labollita

**Martín Labollita** (Buenos Aires, 27 a viz Gwengolo 1980) a zo ur c'hoarier echedoù arc'hantinat.
C'hwevrer 2026 : 
2 383 e Renk Elo *Standard*, 2 366 e Renk *Fonnapl* ha 2 378 e Renk Elo *Luc'hedenn*.
Mestr Etrebroadel (IM) eo abaoe 2001 ha Stummer Skol abaoe 2001.
C'hoari a ra er C'hleub "Ajedrez Torre Blanca" e Buenos Aires.
## Kevezadegoù
### Kampionadoù hiniennel Arc'hantina
#### Kampionad ar Re Yaouank
##### Kampionad e-dan daouzek vloaz

##### Kampionad e-dan pevarzek vloaz

##### Kampionad e-dan c'hwezek vloaz

#### [[Kampionad arc'hantinat an echedoù|Kampionad hollek]]

### [[Olimpiadoù echedoù]]
C'hoari a reas e skipailh Arc'hantina :

## Notennoù

## Liammoù diavaez
* E fichenn FIDE
* 48 partienn e Chess Games
* Partiennoù e 365 Chess
Maryville (Tennessee)

**Maryville** zo ur gêr e kontelezh Blount, e reter Tennessee (Stadoù-Unanet Amerika). 32.373 annezad a oa e 2024.

## Ekonomiezh
Sez an embregerezh armoù-tan Smith & Wesson zo e Maryville abaoe 2023.

## Tud

* Lamar Alexander (ganet e 1940), politikour

## Liamm diavaez

*  Lec'hienn ofisiel

## Daveennoù
Mayodan (North Carolina)

**Mayodan** zo ur gêr e kontelezh Rockingham, e norzh North Carolina (Stadoù-Unanet Amerika). 2.418 annezad a oa e 2020.

Savet e voe ar gêr tro-dro d'ur vilin adalek 1887, hag anvet e voe e 1899 hepken, diwar anvioù ar stêrioù Mayo ha Dan a red eno.

## Ekonomiezh
An embregerezhioù Sturm, Ruger & Co. (armoù-tan) ha Bridgestone Aircraft Tire (pneuioù evit an nijerezed) o deus lec'hioù-produiñ e Mayodan.

## Liamm diavaez

*  Lec'hienn ofisiel

## Daveennoù
Cuernavaca

**Cuernavaca** eo kêr-benn ha kêr vrasañ Stad Morelos, e Mec'hiko. 341.029 annezad a oa e 2020.

Ul lec'h priziet gant tud pinvidik eus ar vro eo. Lod o deus un eil ti er gêr.

## Ekonomiezh
An embregerezh munisionoù Águila zo stalier er gêr.

## Tud

* Chavela Vargas (1919-2012), kanerez, marvet eno.
* Gloria Lasso (1922-2005), kanerez, marvet eno.

## Liamm diavaez

*  Lec'hienn ofisiel

## Daveennoù
Clamart

**Clamart** zo ur gumun e departamant Hauts-de-Seine, e mervent Pariz, e Bro-C'hall. 58.576 annezad a oa e 2023.

## Istor
E Petit-Clamart, war dakad ar gumun, e klaskas stourmerien a-du gant Aljeria c'hall lazhañ ar Jeneral de Gaulle, d'an 22 a viz Eost 1962. Er gumun emañ Ospital Kelenn an Armeoù Percy : eno ez eus marvet tud vrudet evel Yasser Arafat, Pierre Mauroy ha Pierre Schoendoerffer.

## Tud
* Jean Bazaine (1904-2001), livour ha skrivagner
* Marcel Carné (1906-1996), sevenour, marvet eno
* Michel Phlipponneau (1921-2008), politikour
* Pierre Schoendoerffer (1928-2012), soudard, sevener ha skrivagner, marvet eno
* Yasser Arafat (1929-2004), politikour palestinat, marvet eno
* Aurélie Jean (1982-), stlennegourez
* Hatem Ben Arfa (1987-), melldroader
* Gabriel Attal (1989-), politikour

## Pennadoù kar
* Gwalldaol Petit-Clamart

## Liamm diavaez
*  Lec'hienn ofisiel
Galetez (gwispid)

Ar **galetez** a zo gwispid sablek genidik eus Pont-Aven e Bro-Gerne. Graet eo o zoaz sablek gant amann, melen-vi, bleud ha sukr. 

## Istor
Krouet e voe e 1890 gant ar baraer Isidore Penven e Pont-Aven e Bro-Gerne. Awenet e voe gant ar berzh a reas ar c'houignoù sablek hag ar wastell giz Breizh er bloavezhioù 1860.


Galette bretonne 03.jpg|
Galette bretonne 04.jpg|


Goude e varv e timezas e intañvez da Alexis Le Villain, baraer e Pont-Aven eñ ivez, hag a grouas ar paledoù giz Breizh d'e dro e 1920, awenet gant ar galetez. Gwerzhet o deus, eñ hag e ziskennidi, an daou seurt kouignoù dindan ar merk *[[Traou Mad]]* betek bremañ.

Produet ez eus bet galetez war o lerc'h gant kalz gwispiderezhioù e Breizh :
* e 1905 e voe krouet ar galetez Sant-Mikael gant ar wispiderezh Saint-Michel eus Sant-Mikael-Keveger (Bro-Raez),
* galetez ar Vro Vigoudenn,
* galetez Fouenant (Bro-Gerne), 
* galetez ar Rouedoù Glas gant ar wispiderezh Filet Bleu e Sant-Evarzeg (Bro-Gerne),
* gwispiderezh Lokournan (Bro-Leon)...


Galette bretonne 02.jpg|Galetez
Salon de l'agriculture 2011 - galettes bretonnes - 01.jpg|Galetez ha paledoù


Kinniget ha miret e c'hall bezañ ar galetez e boestoù e metal kinklet brav.

## Label kalite
Marilhet ez eus bet un teul evit goulenn e vefe roet d'ar galetez giz Breizh ha d'ar paledoù giz Breizh ul lec'h orin gwarezet (LOG/IGP) dezho e 2012.

## Notennoù ha daveoù

## Gwelet ivez

* keginerezh Breizh
* paled (gwispidenn)
* shortbread

## Liammoù diavaez
*  Galettes bretonnes war www.cuisineenfolie.com, gwelet e miz Gouere 2022
*  Recette : Les sablés bretons de Nelly gant "Les Carnets de Julie", un abadenn eus Frañs 3
Paled (gwispidenn)

Ar **paledoù** zo gwispid eus Pont-Aven. O zoaz sablek zo graet gant amann sall, bleud, melen-vi ha sukr.

## Istor
Kar int d'ar galetez, d'ar gwestell giz Breizh ha d'ar gwestell-amann. Tro 1,5 sm tevder zo dezho, ha 20% a amann zo enno ent-keitat.
 

Palet breton 03.jpg|Paledoù
Salon de l'agriculture 2011 - galettes bretonnes - 01.jpg|Galetez ha paledoù


Krouet e voent e 1920 gant Alexis Le Villain, baraer e Pont-Aven e Bro-Gerne. Awenet e voe gant ar berzh a rae ar c'houignoù sablek hag ar galetez giz Breizh. Tennet eo bet o anv eus c'hoari ar paledoù war wenn peogwir emañ elfennoù metalek ar re-se e stumm ar gwispid-se.Gwerzhet int bet dindan ar merk *[[Traou Mad]]* gant berzh betek an deiz a hiziv, ha war lerc'h ar wispiderezh-mañ gant kalz gwispiderezhioù all eus Breizh.

## Label kalite
Marilhet ez eus bet un teul evit kaout ul lec'h orin gwarezet (LOG/IGP) evit ar galetez hag ar paledoù giz Breizh e 2012.

## Notennoù ha daveoù
 
## Gwelet ivez

* Traou Mad
* keginerezh Breizh
* shortbread

## Liammoù diavaez
*  Recette des palets bretons
*  La recette du gâteau breton traditionnel war www.recettes-bretonnes.fr, gwelet e miz Gouere 2022
*  Biscotti al burro salato bretoni war www.bretagna-vacanze.com, gwelet e miz Gouere 2022