Lazhadeg Nanjing

**Lazhadeg Nanjing** pe **Gwallerezh Nanjing** a vez graet eus un hollad torfedoù-brezel (lazhadegoù ha gwallerezh) kaset da benn gant nerzhioù Arme Impalaeriezh Japan war annezidi kêr Nanjing, kêr-benn Republik Sina adalek miz Kerzu 1937 e-kerzh an Eil brezel etre Japan ha Sina, goude Emgann Nanjing.

D'ar 7 a viz Kerzu 1937, Tchang Kai-chek, e penn ar C'huomintang, en doa graet eus Nanjing e gêr-benn, a istim ez eo kollet hag a ziviz en em dennañ goude Emgann Shanghai war ali e strategourien alaman. Lezel a ra etre daouarn ur bodad etrebroadel renet gant John Rabe. koulskoude e chom eno un arme 100 000 den dister o gourdonerezh, renet gant Tang Shengzhi, dezhe da gefridi kas da benn politikerezh an douar devet.

Evit miret ouzh ar siviled a guitaat kêr e ro Tang Shengzhi urzh da wardañ dorojoù kêr, evel oulennet gant Tchang. Stanket eo an hentoù ivez gant ar soudarded. Distruj a reont ar bigi ha deviñ ar c'hêriadennoù, kuit ma tec'hfe ur bern tud.

Al lazhadeg a badas c'hwec'h sizhun adalek an 13 a viz Kerzu 1937, devezh aloubadenn Nanjing gant Japaniz. E-pad ar mare-se, soudarded Arme Impalaeriezh Japan o deus lazhet trevourien ha prizonidi sinaat dizarmet. Istimañ a reer e voe lazhet etre 40 000 ha 300 000 den, ha gwallet etre 20 000 ha 80 000 a vaouezed hag a vugale. 

Diaes eo gouzout ar wirionez dre ma voe kuzhet pe distrujet dielloù arme Bro-Japan a-raok kodianidigezh ar vro e 1945. An istorourien n'int ket deuet a-benn betek-henn da c'houzout an niver a dud lazhet. Al Lez-varn milourel etrebroadel evit ar Reter-Pellañ e Tokyo a istime e 1946 e oa bet ouzhpenn 200 000 Sinaad lazhet e-pad an darvoud. Evit gouarnamant Sina e voe lazhet 300 000 den, hervez ar pezh a voe embannet gant Lez-varn torfedoù-brezel Nanjing e 1947.  Hervez Istourien japanat e vefe bet etre 40 000 ha 200 000 den lazhet. Abaoe ar bloavezhioù 1980 ez eus tabut bras e-touez an istorourien a-fet an niver a dud lazhet. 

Ur skoilh eo chomet an darvoud-se en darempredoù etre Sina ha Japan betek an deiz-a-hiziv. Diouzh un tu, gouarnamant Sina a vez tamallet dezhañ c'hwezhañ ar sifroù gwirion gant kalz Japaniz. Diouzh un tu all e vez nac'herien ha broadelourien Japan o vont betek embann ez eo un darvoud ijinet gant Sina evit ar propaganda.

### Anvet eo ar priñs Asaka komandant

En un notenn eus ar Palez, Hirohito a zisklêr n'eo ket mat emzalc'h ar priñs Asaka Yasuhiko, ezel eus tiegezh an impalaer hag eontr Hirohito. Urzh a ro dezhañ da vont da Nankin da vezañ pardonet.

D'ar 5 a viz Kerzu, Asaka a guita Tokyo dre garr-nij hag erruout a ra war an talbenn tri devezh goude. Kejañ a ra gant komandanted ar rannoù-arme, al letananted-jeneral Kesago Nakajima ha Heisuke Yanagawa, a ro da choût dezhañ ez eo hogos kelc'hiet gant ar soudarded japanat an 300 000 den eus bagadoù arme Bro-Sina e-kichen Nanjing hag e soñjont ez eo prest Sinaiz d'en em rentañ hervez an atroperezh kentañ.

Roet en defe ar priñs Asaka an urzh da "lazhañ holl ar brizonidi", abalamour d'an torfedoù sevenet a-raok ha goude an emgann. Darn eus an istorourien a soñj e vefe bet sinet gant ar priñs Asaka an urzh roet d'ar soudarded e Nanjing da lazhañ "holl ar brizonidi". Hervez lod all e vefe bet kaset gant al letanant-koronal Isamu Chō, eil-a-gamp ar priñs Asaka, gant sinadur ar priñs, hep ma oufe hemañ pe ma vefe aprouet gantañ. Koulskoude, memes pa vije bet kemeret an diviz-se gant Chō e-unan, ne oa ket roet an urzh da baouez gant al lazhadeg gant ar priñs Asaka a oa an den e karg en un doare ofisiel. Pa zegouezh ar jeneral Matsui e kêr pevar devezh goude deroù al lazhadeg e ro urzhioù strizh da lakaat al lazhadeg da baouez.

Rendael zo diwar-benn kiriegezh ar priñs Asaka el lazhadeg met tamall a reer  kiriegezh al lazhadegoù hag an torfedoù kaset da benn e-pad aloubadeg Sina ouzh an impalaer Hirohito a aprouas kinnig an Arme impalaerel da chom hep doujañ al lezennoù etrebroadel war dalc'h ar brizonidi evit ar soudarded sinaat, d'ar 5 a viz Eost 1937.

## Al lazhadeg
Hervez testeni Kornôgiz ha Sinaiz bet e Nanjing, e-doug ar c'hwec'h sizhun goude kemeridigezh kêr,  e sevenas soudarded Bro-Japan palforsioù, muntroù, laeroñsioù, tangwalloù ha torfedoù brezel all. Lod eus an testenioù-se a zeu eus an estrenien o doa choazet chom e kêr da wareziñ ar siviled sinaat, skridoù  John Rabe ha re an Amerikanez Minnie Vautrin dreist-holl. Danevelloù all zo eñvorennoù tud chomet bev war-lerc'h al lazhadeg, skridoù kazetennerien (Kornôgiz ha Japaniz), met ivez deizlevrioù soudarded. Dont a reas ar misioner amerikan John Magee a-benn da sevel ur film e 16 mm ha kentañ poltredoù al lazhadeg.

Ur strollad divroidi estren renet gant John Rabe a sav ur bodad etrebroadel ennañ 15 den d'an 22 a viz du hag a sav kartenn Takad surentez Nanjing da wareziñ ar siviled e-barzh kêr. Dastum a reas Rabe hag ar misioner amerikan Lewis S. C. Smythe, sekretour ar Bodad etrebroadel ha kelenner war ar sokiologiezh e skol-veur Nanjing, torfedoù soudarded Japan ha sevel klemm e kannati Impalaeriezh Bro-Japan.

### Palforserezh

Al Lez-varn milourel etrebroadel evit ar Reter-Pellañ he deus istimet e oa bet gwallet war-dro 20 000 plac'h, en o zouez merc'hedouigoù ha maouezed kozh. Skol-veur Yalea lavar e voe ouzhpenn 80 000 maouez gwallet . Antreal a rae ar soudarded en tier en un doare sistematek, ha tennañ ar maouezed er-maez evit o gwallañ a-stroll. Ur wezh gwallet e vezent lazhet, a-daolioù baionetez alies, a-wezhioù goude bezañ bet muturniet, pe bezañ gouzañvet jestroù barbar, evel ar re a oa adkavet gant pep a vazh bambouz hir pe traezoù all sanket en o forzh.

D'an 19 a viz Kerzu 1937 e skrive ar James M. McCallum en e zeizlevr : 

D'ar 7 a viz Meurzh 1938, Robert O. Wilson, ur surjian eus an hospital amerikan en Takad surentez a skriv en ul lizher d'e familh : "un istimadur evezhiek eus an niver a dud diskaret difrom-kaer aa dizh war-dro 100 000, en zouez evel-just ar miliadoù a soudarded o doa dilezet o armoù.

Setu amañ div arroudenn tennet eus lizheroù eus ar 15 hag an 18 a viz Kerzu 1937 d'e diegezh : 

En deizlevr a zalc'h e-pad an arsailh ha dalc'hidigezh kêr gant ar Japaned, John Rabe a rent kont eus euzhadennoù ar Japaniz. Evel-se d'ar c'hentañ e skriv :

Testenioù zo eus soudarded japanat a redie an tiegezhioù da seveniñ oberoù gwadorged. Rediet e oa ar vibien da wallañ ar mammoù hag an tadoù da wallañ o merc'hed. Gwallet ez eus bet ur vaouez dougerez gant meur a Japanad ha gwilioudet he deus un nebeud eurvezhioù goude. Evit doare e oa yac'h ha divac'hagn ar bugel. Menec'h ivez a oa rediet da wallañ merc'hed.

### Lazhadegoù siviled

D'an 13 a viz Kerzu 1937 e skriv Rabe en e zeizlevr :

D'an 10 a viz C'hwevrer 1938, sekretour legati kannati Alamagn, Rosen, a skriv d'e vinistrerezh an aferioù estren diwar-benn ur film troet e miz Kerzu gant John Magee hag a ro ali da brenañ anezhañ. Setu amañ un arroudenn eus e lizher hag a zeskriv poltredoù zo. Emañ al lizher e dielloù politikel Ministrrezh an aferioù estren e Berlin.
 

. 

Muntret e veze ar maouezed dougerez a-daolioù baionetez en o c'hof, goude bezañ bet gwallet a-wezhioù. Tang Junshan, test eus unan eus lazhadegoù kaset da benn gant arme Bro-Japan a lavar ar pezh en deus gwelet :

Hervez Sho Mitani, veteran eus ar morlu : "Implijout a rae an arme un taol trompilh a dalveze "Lazhit holl Sinaiz a dec'h". Miliadoù zo bet kaset ha lazhet en un toull anvet "Fozell an dek mil korf", ur c'hlaz dezhañ 300 m. hider ha 5 m led. Daoust ma n'eus bet dalc'h kont ebet anezhe, istimadurioù an niver a dud douaret er c'hlaz-se a ya eus 4000 betek 20 000 den. Koulskoude e soñj ar pep brasañ eus an enklaskerien hag an istourien ez eus bet muioc'h evit 12 000.

### Lazhadeg eneplezenn ar brizonidi brezel

D'ar 6 a viz Eost 1937, e aprouas ministrerezh an arme ur c'hinnig a-berzh e arme da lemel ar redioù roet gant al lezennoù etrebroadel war an doare d'ober war-dro ar brizonidi sinaat. Aliañ a raed ivez an ofiserien da baouez d'ober gant ar ger "Prizoniad brezel".

Kerkent ha ma kouezhas kêr e krogas ar Japaned da glask ar soudarded e-touez ar miliadoù a wazed yaouank paket gante. Kalz anezhe a oa degaset e-kichen ar Yangtze, ha lazhet gant mindrailherezoù. Ar pezh a seblant bezañ ar brasañ lazhadeg a soudarded sinaat a oa kaset da benn war glannoù ar stêr d'an 18 a viz Kerzu. Tremen a reas soudarded Bro-Japan ar pep brasañ eus ar beurevezh o stagañ daouarn ar brizonidi asambles ha da noz e rannjont anezhe e peder linenn a-raok tennañ warne. Divarrek da dec'het, ar brizonidi ne c'hallent ober nemet youc'hal ha kouezhañ. Tennañ a reas ar mindrailherezoù e-pad un eurvezh. Peurlazhet e oa ar soudarded unan-hag-unan a-daolioù baionetez. Taolet e oa kalz korfoù er stêr Yangtze da-c'houde. Istim a reer e oa lazhet war-dro 57 500 prizoniad brezel eno.

1300 soudard ha sivil a oa bodet e-kichen an nor Taiping ha lazhet. Lakaet e oant da darzhañ gant minoù, ha goude e oa saotret tireoul warne a-raok o deviñ. An nebeud re chomet bev a oa lazhet a-daolioù baionetez.

F. Tillman Durdin hag Archibald Steele, daou gazetenner amerikan, o deus gwelet korfoù soudarded sinaat berniet war hogos daou vetr uhelder e-kichenn Dor Yijiang en norzh. Durdin, a labour evit an *[[New York Times]]* a ra un droiad e kêr a-raok kuitaat anezhi. Klevet a ra tennoù mindrailherezioù ha gwelet souarded japanat o lazhañ hogos 200 Sinaad e dek munut. Daou zevezh diwezhatoc'h, en e bennad en *New York Times*, e tisklêr ez eo leun a stradoù a gorfoù siviled, en o zouez maouezed ha bugale.

Hervez testeni ar misioner Ralph L. Phillips eus bodad enklask  **l'assemblée d'état des États-Unis** e oa rediet da sellet e-keit ha ma oa digroc'henet ur soudard sinaat ha ma fritet e galon hag e avu hag e tebred anezhe.

### Laeronsioù ha tangwalloù
Distrujet e oa un drederenn eus kêr gant tangwalloù plantet a-ratozh. Hervez testenioù zo, soudarded Bro-Japan a c'hwezh an tan e savadurioù nevez savet ar gouarnamant, met ivez e tier kalz siviled. Distrujet e oa ar bras eus ar vro er-maez mogerioù kêr. Preizhañ a ra ar soudarded paourien koulz ha pinvideien. An diouer a eneberezh eus ar soudarded hag ar siviled e Nanjing a dalvez evit ar soudarded japanat ez int frank da breizhañ pinvidigezhioù kêr.

### Abegoù al lazhadeg


restr:Chinese civilians to be buried alive.jpg|Prizonidi douaret ez vev.
restr:Nanjing massacre memorial.jpg|Maen-koun lazhadeg Nanjing.
restr:Victims in Nanjing massacre.jpg|Relegoù lazhadeg Nanjing.


## Notennoù ha daveennoù