open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
16 Mezheven

## Darvoudoù
* 1883 : deuet er-maez niverenn gentañ La Croix.
* 1896 : peñse ar mordreizher saoz *[[Drummond Castle]]* e strizh-mor Ar Froñveur.
* 1903 : deroù beaj kentañ an ergerzher Roald Amundsen a ya kuit eus Oslo.
* 1922 : dilennadeg ar gannaded en Iwerzhon : an tu-kreñv gant ar strollad Sinn Féin.
* 1940 : dont a ra ar marichal Philippe Pétain da vezañ e penn ar Stad c'hall.
* 1947 : em em ziskouez a ra Lucky Luke e-barzh Le Journal de Spirou evit ar wech kentañ.
* 1953 : emsavadeg e reter Berlin.
* 1955 : kentañ bannadenn ar film tresadennoù-bev *[[Lady and the Tramp]]* e Chicago (Stadoù-Unanet Amerika).
* 1999 : kentañ bannadenn ar film tresadennoù-bev *[[Tarzan (film, 1999)|Tarzan]]* e Stadoù-Unanet Amerika.

## Sportoù
* 1974 : aet ar maout evit ar wech kentañ gant Björn Borg da geñver Tournamant Roland-Garros ; triwec'h vloaz e oa d'an ampoent.
* 1990 : Kevre mell-droad ar C'hornôg a ya da Gevre mell-droad Breizh.

## Ganedigezhioù

* 1313 : Giovanni Boccaccio, skrivagner italianek.
* 1454 : Janed Aragon, rouanez Naplez.
* 1723 : Adam Smith, prederour skosat.
* 1829 : Geronimo, penn brezel apache.
* 1878 : Lou Bonin, den a sinema gall.
* 1890 : Stan Laurel, aktour saoz.
* 1904 : Loeiz Andouard, skrivagner brezhonek.
* 1971 : Tupac Shakur.
* 1976 : Piotr Svidler, mestrc'hoarier echedoù rusian.
* 1982 : Missy Peregrym.

## Marvioù
* 1869 : Charles Sturt ergerzher saoz Aostralia.
* 1925 : Chittaranjan Das, brogarour eus India.
* 1958 : Imre Nagy, ministr kentañ Hungaria.
* 1977 : Wernher von Braun, fizikour genidik eus Alamagn.
* 2012 : Thierry Roland, kazetenner ha displeger sport gall.
* 2012 : Pierpaolo Zoppo, soner power electronics italian.
*2017 : Helmut Kohl, Kañseller Alamagn.

## Lidoù
* Bloomsday, e Dulenn, e koun ar skrivagner James Joyce hag e romant *[[Ulysses (romant)|Ulysses]]*.
Banaroeg

Ur yezh sepikek-ramouek eus isskourr ar yezhoù grasek eo ar **banaroeg** (*banaro*) komzet gant tro-dro da 2&nbsp;484 den (1991) e Papoua-Ginea Nevez.

## Gwelet ivez
* Yezhoù sepikek-ramouek
* Yezhoù ramouek
Alfendioeg

Ur yezh sepikek-ramouek eus isskourr ar yezhoù arafoundiek eo an **alfendioeg** (*alfendio* pe *arafundi*) komzet gant tro-dro da 733 den (e 1981) e Papoua-Ginea Nevez.

## Gwelet ivez
* Yezhoù sepikek-ramouek
* Yezhoù ramouek
Anoreg

Ur yezh sepikek-ramouek eus isskourr ar yezhoù aianek eo an **anoreg** (*anor*) komzet gant tro-dro da 574 den (1975) e Papoua-Ginea Nevez.

## Gwelet ivez
* Yezhoù sepikek-ramouek
* Yezhoù ramouek
Raoeg

Ur yezh sepikek-ramouek eus isskourr ar yezhoù annabergek eo ar **raoeg** (*rao*) komzet gant tro-dro da 6&nbsp;000 den (1992) e Papoua-Ginea Nevez.

## Gwelet ivez
* Yezhoù sepikek-ramouek
* Yezhoù ramouek
Watameg

Ur yezh sepikek-ramouek eus isskourr ar yezhoù otielek eo ar **watameg** (*watam*) komzet gant tro-dro da 376 den (1981) e Papoua-Ginea Nevez.

## Gwelet ivez
* Yezhoù sepikek-ramouek
* Yezhoù rouboniek
Girieg

Ur yezh sepikek-ramouek eus isskourr ar yezhoù misegiek eo ar **girieg** (*giri* pe *kire*) komzet gant tro-dro da 2&nbsp;000 den (1986) e Papoua-Ginea Nevez e proviñs Madang.

## Gwelet ivez
* Yezhoù sepikek-ramouek
* Yezhoù rouboniek
Yezhoù otielek

Un isskourr eus ar yezhoù sepikek-ramouek eo ar **yezhoù misegiek**, ennañ pemp yezh:

* Watameg
* Gameieg
* Kaianeg
* Bosmaneg
* Awareg

## Gwelet ivez
* Yezhoù sepikek-ramouek
* Yezhoù rouboniek
Kominimoungeg

Ur yezh sepikek-ramouek eus isskourr ar yezhoù tamolek eo ar **c'hominimoungeg** (*kominimung*) komzet gant tro-dro da 320 e (2003) e Papoua-Ginea Nevez.

## Gwelet ivez
* Yezhoù sepikek-ramouek
* Yezhoù goamek
Mikareweg

Ur yezh sepikek-ramouek eus isskourr ar yezhoù misegiek eo ar **mikareweg** (*mikarew*, *aruamu*, *ariawiai* pe *makarup*) komzet gant tro-dro da 8&nbsp;000 den (1990) e Papoua-Ginea Nevez.

## Gwelet ivez
* Yezhoù sepikek-ramouek
* Yezhoù rouboniek
Tangoueg

Ur yezh sepikek-ramouek eus isskourr ar yezhoù ataitek eo an **tangoueg** (*tangu* pe *tanggum*) komzet gant tro-dro da 3&nbsp;000 den (1991) e Papoua-Ginea Nevez.

## Gwelet ivez
* Yezhoù sepikek-ramouek
* Yezhoù goamek
Yaoleg

Ur yezh sepikek-ramouek eus isskourr ar yezhoù mongolek-langamek eo ar **yaoleg** (*yaul*) komzet gant tro-dro da 1&nbsp;210 den (2003) e Papoua-Ginea Nevez.

## Gwelet ivez
* Yezhoù sepikek-ramouek
* Yezhoù youatek-langamek
Yetfaeg

Ur yezh sepikek-ramouek eus isskourr ar yezhoù biksiek eo ar **yetfaeg** (*yetfa*, *inisini* pe *biksi*) komzet gant tro-dro da 1&nbsp;000 den (1996) e Papoua ar C'hornaoueg, ha war an harzoù e Papoua Ginea-Nevez.

## Gwelet ivez
* Yezhoù sepikek-ramouek
* Yezhoù sepikek
Apacheeg

Ur yezh atabaskek eo an **apacheeg** komzet gant an Apacheed, pobloù-orin er Stadoù-Unanet. 

Teir rannyezh pennañ zo:
* Apacheeg ar c'hompezennoù
* Apacheeg ar c'hornôg
* Apacheeg lipek
23 Mezheven

## Darvoudoù
* 1314 : deroù Emgann Bannockburn e Bro-Skos, m’eo trec’h nerzhioù Bro-Skos war armeoù Bro-Saoz.
* 1713 : trevadennerien c’hallek Akadia a zo roet bloaz dezho evit dibab etre touiñ fealded da Vreizh-Veur pe kuitaat ar vro.
* 1894 : krouet eo ar Poellgor etrebroadel olimpek e Pariz, war atiz ar Gall Pierre de Coubertin, evit sevel ar C'hoarioù Olimpek.
* 1956 : Gamal Abdel Nasser a zo dilennet da brezidant en Ejipt.
* 1974 : votiñ a ra annezidi lodenn c'hallek Kanton Bern a-du gant krouidigezh Kanton Jura evel ur c’hanton anezhañ e-unan e Suis.
* 1990 : dizalc’hiezh Moldavia.
* 2016 : referendom er Rouantelezh Unanet evit kuitaat Unvaniezh Europa (Brexit).

## Ganedigezhioù
* 1433 : Frañsez II, dug Breizh.
* 1846 : Gaston Maspero, ejiptour gall.
* 1910 : Jean Anouilh, dramaour ha skrivagner gall.
* 1912 : Alan Turing, jedoniour saoz.
* 1955 : Jean Tigana, melldroader gall.
* 1970 : Yann Tiersen, sonaozour, soner ha kaner gallek.
* 1972 : Zinedine Zidane, melldroader etrebroadel gall.

## Marvioù
* 1806 : Mathurin Jacques Brisson, evnoniour ha fizikour gall.
* 1864 : Christian Ludwig Brehm, pastor hag evnoniour alaman.
* 1877 : Emmanuel Le Maout, louzawour ha naturour breizhat.
* 1959 : Boris Vian, soner ha skrivagner gallek.
* 1998 : Maureen O'Sullivan, aktorez stadunanat hag iwerzhonat.
* 2010 : Roparz Omnes, yezhoniour arbennigour war ar spagnoleg hag ar brezhoneg.
* 2011 : Peter Falk, aktour stadunanat.

## Lidoù
*Devezh ar vro e Luksembourg
20 Mezheven

## Darvoudoù
* 451 : en Emgann Chalons eo trec’h ar Roman Flavius Aetius war Attila hag an Huned.
* 1347 : en Emgann ar Roc'h Derrien eo trec'h kostezenn Yann Moñforzh ha prizoniet Charlez Bleaz.
* 1667 : dont a ra Klemañs IX da vezañ pab.
* 1789 : kannaded an Trede-urzh, e-kerzh Stadoù-meur 1789 e Bro-C'hall, a dou n'en em zivodint ket a-raok ma vefe savet ur vonreizh nevez.
* 1837 : dont a ra Victoria da vezañ rouanez Rouantelezh Unanet Breizh-Veur hag Iwerzhon.
* 1948 : ingalet eo an Deutsche Mark nevez e tachennoù ar C'hornôg eus Alamagn.
* 1960 : dizalc’hiezh Mali ha Senegal.
* 1991 : divizout a ra parlamant Alamagn adlakaat Berlin da gêr-benn e-lec’h Bonn.

## Sportoù
* 1942 : rannet eo Kevre mell-droad ar C'hornôg etre Poellgor Breizh ha Poellgor Anjev.
* 1971 : gounezet e eil Kib vell-droad Bro-chall gant Stade rennais UC, trec'h 1-0 war Olimpek Lyon.

## Ganedigezhioù
  
* 1566 : Sigismund III Vasa, roue Sveden ha Polonia.
* 1634 : Carlo Emanuele II, dug Savoia.
* 1763 : Theobald Wolfe Tone, brogarour iwerzhonat.
* 1819 : Jacques Offenbach, sonaozer alaman.
* 1876 : Romuald Joubé, aktour c'hoariva ha sinema gall.
* 1891 : John A. Costello, Kentañ ministr Iwerzhon.
* 1899 : Jean Moulin, prefed gall ha rezistant.
* 1909 : Errol Flynn, aktour aostralian-amerikan.
* 1924 : Chet Atkins, gitarour amerikan.
* 1928 : Jean-Marie Le Pen, politikour gall.
* 1937 : Alan E. ar Berr, dremmour, troour ha geriadurour.
* 1945 : Anne Murray, kanerez eus Kanada.
* 1946 : Xanana Gusmão, polítiker eus Timor ar Reter.
* 1949 : Lionel Richie, kaner stadunanat.
* 1950 : Nouri al-Maliki, kentañ ministr Irak.
* 1952 : Vikram Seth, skrivagner saoznek eus India.
* 1967 : Nicole Kidman, aktorez aostralian ha stadunanat.

## Marvioù

* 840 : Loeiz an Deol, impalaer karolingat.
* 1597 : Willem Barents, merdeer izelvroat.
* 1810 : Axel von Fersen ar Yaouankañ, jeneral ha politiker svedat.
* 1815 : George Montagu, naturour saoz.
* 1820 : Manuel Belgrano, jeneral ha politiker eus Arc'hantina.
* 1837 : William IV ar Rouantelezh-Unanet, roue ar Rouantelezh Unanet ha Hannover adalek 1830 betek e varv.
* 1870 : Jules de Goncourt, skrivagner gall.
* 1888 : Johannes Zukertort, mestrc'hoarier echedoù poloniat.
* 1893 : Pierre Le Sann, beleg ha troour brezhonek.
* 1904 : Valentí Almirall, kazetenner ha politiker katalan.
* 1933 : Clara Zetkin, komunourez alaman.
* 1995 : Emil Cioran, skrivagner ha prederour roumanat ha gall.
*2016 : Benoîte Groult, skrivagnerez c'hallek.

## Lidoù
* Devezh ar repuidi er bed.
* Deiz ar banniel en Arc'hantina.
Ayieg

Ur yezh sepikek-ramouek eus is-skourr ar yezhoù tamaek eo an **ayieg** (*ayi*) komzet gant tro-dro da 433 den (2000) e Papoua-Ginea Nevez.

## Gwelet ivez
* Yezhoù sepikek-ramouek
* Yezhoù sepikek
Pahieg

Ur yezh sepikek-ramouek eus isskourr ar yezhoù tamaek eo ar **pahieg** (*pahi*, *lugitama*, *wansum*, pe *riahoma*) komzet gant tro-dro da 845 den (2000) e proviñs Saundaun e Papoua Ginea-Nevez.

## Daveoù
* Hutchinson, Ian. 1981. "A sociolinguistic survey of Heyo, Pahi, and Mayo-Pasi." In Richard Loving (ed.), Sociolinguistic surveys of Sepik languages, 109-140. Workpapers in Papua New Guinea Languages, 29. Ukarumpa: Summer Institute of Linguistics.

## Gwelet ivez
* Yezhoù sepikek-ramouek
* Yezhoù sepikek
Mehekeg

Ur yezh sepikek-ramouek eus isskourr ar yezhoù tamaek eo ar **mehekeg** (*mehek*, *nuku*, *me'ek*, *driafleisuma* pe *idinogosima*) komzet gant tro-dro da 6 300 den (1994) e Papoua Ginea-Nevez.

## Gwelet ivez
* Yezhoù sepikek-ramouek
* Yezhoù sepikek
Yesaneg-mayoeg

Ur yezh sepikek-ramouek eus isskourr ar yezhoù tamaek eo ar **yesaneg-mayoeg** (*Yessan*, *Mayo* pe *Yessan-Mayo* e saozneg) komzet gant tro-dro da 1 988 den (2000) e Papoua Ginea-Nevez.

## Gwelet ivez
* Yezhoù sepikek-ramouek
* Yezhoù sepikek
Amaleg

Ur yezh sepikek-ramouek eus isskourr ar yezhoù iwamek eo an **amaleg** (*amal* pe *alai*) komzet gant tro-dro da 831 den (2003) e Papoua Ginea-Nevez.

## Gwelet ivez
* Yezhoù sepikek-ramouek
* Yezhoù sepikek uhel
Iwameg

Ur yezh sepikek-ramouek eus is-skourr ar yezhoù iwamek eo an **iwameg** (*iwam*) komzet gant tro-dro da 3.000 den (1998) e Papoua-Ginea nevez.

## Gwelet ivez
* Yezhoù sepikek-ramouek
* Yezhoù sepikek uhel
Sepikeg iwamek

Ur yezh sepikek-ramouek eus isskourr ar yezhoù iwamek eo ar **sepikeg iwamek** (*sepik iwam* pe *yawenian*) komzet gant tro-dro da 2&nbsp;500 den (1987) e Papoua-Ginea Nevez.

## Gwelet ivez
* Yezhoù sepikek-ramouek
* Yezhoù sepikek uhel
7 Mae

## Darvoudoù
* 1832 : dizalc’hiezh Gres, anavezet gant Emglev Londrez.
* 1942 : roet e zilez gant François Ripert eus e garg a brefed rannvroel Roazhon.
* 1944 : skrapadeg an Alamaned war ar Faoued (Morbihan)
* 1945 : sinet eo kodianañ Sankenn an Oriant en Intel.
* 1954 : trec'h lu ar Viet-minh war ar soudarded c’hall en Emgann Điện Biên Phủ.
* 1994 :
** moret eo an douger-nijerezed *[[Charles de Gaulle (douger-nijerezed)|Charles de Gaulle]]* e Brest.
** kentañ bannadenn ar film tresadennoù-bev *[[The Lion King]]* e Brazil ha Mec'hiko.
* 1999 : sinet eo Karta Europat ar Yezhoù rannvro pe bihanniver gant ar stad c'hall e Budapest (Hungaria).
* 2010 : anvet eo Padrig al Lae da brezidant Stade Rennais Football Club.

## Ganedigezhioù

* 1833 : Johannes Brahms, sonaozer alaman.
* 1840 : Pyotr Ilyich Tchaikovsky, sonaozer rusian.
* 1861 : Rabindranath Tagore, skrivagner banglaek, tapet gantañ Priz Nobel al Lennegezh.
* 1877 : Jean-Bertrand Pégot-Ogier, arzour breizhat
* 1878 : Thomas Edward Penard, ijinour tredan hag evnoniour stadunanat.
* 1892 : Josip Broz Tito, prezidant Yougoslavia.
* 1913 : Herri Kaouisin, embanner, skrivagner, skeudennaouer ha filmaozer breizhat.
* 1919 : Eva Perón, politikourez arc'hantinat.
*1939 : Ruud Lubbers, kentañ ministr an Izelvroioù.
* 1945 : Christy Moore, sone iwerzhonat.
* 1946 : Thelma Houston.
* 1948 : Lluís Llach, kaner katalan.
*1956 : Jan Peter Balkenende, kentañ ministr an Izelvroioù.

## Marvioù

* 973 : Otto Iañ, impalaer kentañ an Impalaeriezh Santel Roman.
* 1539 : Gourou Nanak Dev, saver ar relijion sikh.
* 1825 : Antonio Salieri, sonaozer italian.
* 1840 : Caspar David Friedrich, kentañ livour romantel alaman.
* 1871 : Joseph Cadic, maer Noal-Pondi ha kannad ar Mor-Bihan e Kambr an deputeed e Noal-Pondi.
* 1932 : Paul Doumer, prezidant ar Republik C'hall.

## Lidoù
*Devezh emzivaded ar SIDA er bed.
*er relijion gatolik :
**Sant Neventer

## Notennoù ha daveennoù
14 Mae

## Darvoudoù
* 1264 : Emgann Lewes : Herri III bro-Saoz a zo faezhet ha prizoniet gant Simont de Montfort a ya da reoler *[[de facto]]* bro-Saoz
* 1643 : dont a ra Loeiz XIV a Vro-C’hall da vezañ roue Bro-C’hall, goude marv e dad, Loeiz XIII. 
* 1796 : ijinet ar vaksin a-enep ar vrec’h gant ar Saoz Edward Jenner. 
* 1811 : Paraguay dizalc’h diouzh Spagn.
* 1900 : digoradur an eil C'hoarioù Olimpek hañv e Pariz (Bro-C'hall).
* 1940 : kodianañ a ra an Izelvroioù gant Alamagn. 
* 1948 : krouidigezh stad Israel evel stad dizalc'h.
* 1955 : sinadur un emglev difenn, anvet Emglev Varsovia, etre eizh stad komunour eus reter Europa. 
* 1970 : krouidigezh Tuad an Arme Ruz (**R**ote **A**rmee **F**raktion en alamaneg) en Alamagn.

## Ganedigezhioù

* 1771 : Robert Owen, Kembread, dalc’hiad ar c’hevelourioù.
* 1727 : Thomas Gainsborough, livour saoz.
* 1914 : Joseph Martray, kazetenner, stourmer ha harzer breizhat.
* 1922 : Franjo Tuđman, prezidant Kroatia.
* 1965 : Eoin Colfer, skrivagner saoznek eus Iwerzhon.
* 1974 : Pierre-Yves André, melldroader breizhat.

## Marvioù

* 1610 : Herri IV (Bro-C'hall), roue Bro-C’hall.
* 1643 : Loeiz XIII, roue Bro-C’hall.
* 1688 : Antoine Furetière, geriadurour gallek.
* 1912 : August Strindberg, skrivagner svedek .
* 1959 : Sidney Bechet, soner amerikan.
* 1964 : Jean d'Yd, aktour (c'hoariva ha sinema) gall.
* 1988 : Willem Drees, politikour izelvroat.
* 1998 : Frank Sinatra, kaner hag aktour amerikan.
* 2015 : B.B. King, gitatour, sonaozour ha kaner blues stadunanat.

## Lidoù

### Deiziadur romam
*Pridie idus Maias / Argei* = In deiz kent *idus* Mae / gouel an *Argei* (gourdadoù ar Romaed)

### Deiziadur kristen
* Sant Mazheas pe *sant Vazheaz*
Lavaret e vez : "d'ar Sant Mazheas ez a ar gwenan er-meaz eus o ziez" (Lannurvan)

### Deizadurioù broadel hag etrevroadel
24 C'hwevrer

## Darvoudoù
* 1525 : e seziz Pavia eo trec'h soudarded an impalaer Karl V ha prizoniet eo ar roue gall Frañsez I ganto.
* 1582 : ar Pab Gregor XIII a laka an deiziadur gregorian en implij.
* 1793 : divizet eo gant ar Goñvañsion ur c'halvadeg veur a 300 000 den da glokaat hec'h armeoù.
* 1848 : ar roue gall Loeiz-Fulup Iañ a zilez e gurunenn.
* 1918 : dont a ra Estonia da vezañ dizalc'h diouzh Impalaeriezh Rusia. 
* 1946 : Juan Perón zo dilennet da brezidant en Arc'hantina.
* 1948 : gant ar Strollad komunour eo kemeret ar galloud e Tchekoslovakia.
* 1956 : XXvet kendalc'h ar Strollad Komunour Soviedel : danevell Khrouchtchev.
* 1984 : dont a ra al luksembourgeg da vezañ unan eus yezhoù ofisiel Luksembourg, e-kichen ar galleg hag an alamaneg.

## Ganedigezhioù

* 1304 : Ibn Battuta, ergerzher arab.
* 1463 : Giovanni Pico della Mirandola, prederour italian.
* 1619 : Charles Le Brun, livour gall.
* 1786 : Wilhelm Grimm, skrivagner alaman.
* 1837 : Rosalía de Castro, barzhez c'halizat.
* 1843 : William McKinley, 24vet prezidant Stadoù Unanet Amerika.
* 1884 : Alberto Batori, mestrc'hoarier, kudennour ha kazetennour echedoù italian.
* 1926 : Nikola Karaklajić, mestrc'hoarier echedoù yougoslaviat.
* 1927 : Emmanuelle Riva, aktourez c'hall.
* 1932 : Michel Legrand, sonaozer gall.
* 1955 : Alain Prost, bleiner Formulenn 1.
* 1955 : Steve Jobs, krouer an embregerezh Apple.

## Marvioù
* 1777 : José Iañ Portugal, roue Portugal.
* 1801 : František Martin Pelcl, yezhoniour ha skrivagner tchekek.
* 1810 : Henry Cavendish, skiantour saoz.
* 1815 : Robert Fulton, ijiner stadunanat.
* 1944 : Carl Eduard Hellmayr, evnoniour ha mirour mirdi aostrian.
* 1975 : Joan Bodon, skrivagner okitanek.

## Lidoù

### Deiziadur henroman
* *VI ante calendas Martias / Regifugium* = VIvet deiz kent kala Meurzh / Deiz ha bloaz tec'h ar roueed

### Deiziadur kristen
* sant Kenan, -.

### Deiziadurioù broadel
* Estonia : Devezh broadel.
* Mec'hiko : Devezh ar banniel.
Wogamuosineg

Ur yezh sepikek-ramouek eus isskourr ar yezhoù wogamousek eo ar **wogamuosineg** (*wogamusin*) komzet gant tro-dro da 700 den (1998) e Papoua-Ginea Nevez.

## Gwelet ivez
* Yezhoù sepikek-ramouek
* Yezhoù sepikek
Bouyeg

Ur yezh sepikek-ramouek eus isskourr ar yezhoù ramek eo ar **bouyeg** (*bouye* pe *pouye*) komzet gant tro-dro da 960 den (2003) e Papoua-Ginea Nevez.

## Gwelet ivez
* Yezhoù sepikek-ramouek
* Yezhoù sepikek
Aotoueg

Ur yezh sepikek-ramouek eus is-skourr ar yezhoù ramek eo ar **aoutoueg** (*awatu*, *autu* pe *kamnum*) komzet gant tro-dro da 394 den (1979) e Papoua-Ginea nevez.

## Gwelet ivez
* Yezhoù sepikek-ramouek
* Yezhoù sepikek
8 Ebrel

## Darvoudoù
* 217 : muntret eo an Impalaer roman Caracalla ha Marcus Opellius Macrinus a gemer e lerc’h.
* 1820 : kavout a reer an delwenn a reer anezhi Gwener Milo war enezenn Melos e Gres. 
* 1886 : gant William Ewart Gladstone, kentañ ministr ar Rouantelezh Unanet, eo kinniget, dirak Ti ar C'humunioù, al lezenn gentañ evit reiñ he gouarnamant emren da Iwerzhon. 
* 1904 : sinadur an *[[Entente cordiale]]* etre an Trede Republik c'hall ha Rouantelezh Unanet Breizh-Veur hag Iwerzhon.
* 1962 : Poblvouezhiadeg war emglevioù Evian : dizalc'hidigezh Aljeria. 
* 2017 : rentet eo e armoù gant ar strollad euskarat ETA, e Baiona hag e lec'hioù all en Iparralde.

## Ganedigezhioù
* -563 : Gautama Bouddha, bleiner relijiel eus India.
* 1336 : Timour Lang, tiern mongol.
* 1828 : Severin From, mestrc'hoarier echedoù danat.
* 1919 : Ian Smith, kentañ ministr Rodezia.
* 1929 : Jacques Brel, aktour, sevener ha kaner-sonaozer belgian.
* 1938 : Kofi Annan, diplomat ghanaian, bet seizhvet sekretour meur an ABU.
* 1950 : Grzegorz Lato, melldroader etrebroadel poloniat.
* 1966 : Robin Wright, aktourez stadunanat.

## Marvioù
* 217 : an impalaer roman Caracalla.
* 1835 : Wilhelm von Humboldt, prederour ha politikour alaman.
* 1903 : Arsène de Kerangal, mouler ha troour.
* 1909 : Venceslaus Ulricus Hammershaimb, yezhour faeroek .
* 1936 : Robert Bárány, Priz Nobel ar medisinerezh e 1914.
* 1969 : Reun Kilivig, kizellour gall.
* 1973 : Pablo Picasso, livour ha kizellour spagnol.
* 1978 : Biel Elies, skrivagner gant an anv-pluenn Mab an Dig.

## Lidoù
* Devezh etrebroadel ar Romed
* Deiziadur henroman : *VI ante idus Aprilis / Megalensia Ludi 5* = VIvet deiz kent *idus* Ebrel. Pempvet deiz c'hoarioù gouestlet d'ar Vamm Veur.
Abelameg

Ur yezh sepikek-ramouek eus isskourr ar yezhoù ndouek eo an **abelameg** (*abelam*, *ambulas*) komzet gant tro-dro da 44&nbsp;000 den (1991) e Papoua-Ginea Nevez.

## Gwelet ivez
* Yezhoù sepikek-ramouek
* Yezhoù sepikek ar c'hreiz
Hewaeg

Ur yezh sepikek-ramouek eus is-skourr ar yezhoù sanioek eo ar **hewaeg** (*hewa* pe *sisimin*) komzet gant tro-dro da 2.147 den (1986) e Papoua-Ginea nevez.

## Gwelet ivez
* Yezhoù sepikek-ramouek
* Yezhoù sepikek ar menezioù
Sanioeg

Ur yezh sepikek-ramouek eus is-skourr ar yezhoù sanioek eo ar **sanioeg** (*sanio*) komzet gant tro-dro da 644 den (1981) e proviñs East Sepik e Papoua Ginea-Nevez.

## Gwelet ivez
* Yezhoù sepikek-ramouek
* Yezhoù sepikek ar menezioù
Gabianoeg

Ur yezh sepikek-ramouek eus isskourr ar yezhoù sanioek eo ar **gabianoeg** (*gabiano* pe *niksek*) komzet gant tro-dro da 926 den (2003) e Papoua Ginea-Nevez.

## Gwelet ivez
* Yezhoù sepikek-ramouek
* Yezhoù sepikek ar menezioù
Alamblakeg

Ur yezh sepikek-ramouek eus isskourr ar yezhoù alamblakek eo an **alamblakeg** (*alamblak*) komzet gant tro-dro da 1&nbsp;527 den (2003) e Papoua-Ginea Nevez.

Div rannyezh a zo:

* **Kouvenmaseg** (*kuvenmas*)
* **Karawareg** (*karawari*)

## Gwelet ivez
* Yezhoù sepikek-ramouek
* Yezhoù sepikek ar menezioù
Akeg

Ur yezh sepikek-ramouek eus isskourr yezhoù Yellow River eo an **akeg** (*ak*) komzet gant tro-dro da 75 den (2000) e Papoua-Ginea Nevez.

## Gwelet ivez
* Yezhoù sepikek-ramouek
* Yezhoù sepikek
Bloavezhioù 1750

### Darvoudoù
*
### Tud dibar
*
### Ijinadennoù, kavadennoù, degasadennoù
* Krouet eo sivi Plougastell (*Fragaria ×ananassa*) dre groaziañ *[[Fragaria virginiana]]* eus reter Norzhamerika ha *[[Fragaria chiloensis]]* degaset eus Chile gant Amédée-François Frézier (1682-1773) e 1714.

Merket e voe an hironadur nevez-se gant an agronomour gall Antoine Nicolas Duchesne (1747-1827), gounezet e Plougastell-Daoulaz, Dirinonn ha Loperc'hed, e Kerne.

## Daveoù
Bloavezhioù 1770

### Darvoudoù
* Brezel dizalc'hiezh Stadoù-Unanet Amerika

### Tud dibar
* Lafayette
* George Washington

### Ijinadennoù, kavadennoù, degasadennoù

__NOTOC__
Bloavezhioù 1780

### Darvoudoù
* Dispac'h Stadoù-Unanet Amerika
* Deroù an Dispac'h gall

### Tud dibar
* Loeiz XVI a Vro-C'hall

### Ijinadennoù, kavadennoù, degasadennoù
* Aervag ar vreudeur Montgolfier
Bloavezhioù 1690

### Darvoudoù

### Tud dibar

### Ijinadennoù, kavadennoù, degasadennoù

* Dizoloet ar c'hatamaranoù gant William Dampier e pleg-mor Bengal

__NOTOC__
Bloavezhioù 1700

### Darvoudoù
* Goañvezh bras 1709
* Brezel hêrezh Spagn

### Tud dibar
* Loeiz XIV a Vro-C'hall

### Ijinadennoù, kavadennoù, degasadennoù
* Embann a ra ar steredoniour saoz Edmund Halley *Hentad ar c'hometennoù*. 

__NOTOC__
Bloavezhioù 1740

### Darvoudoù
*
### Tud dibar
*
### Ijinadennoù, kavadennoù, degasadennoù
* ergerzhet eo bro Strizh-mor Bering hag Alaska gant ar Rusianed.

__NOTOC__
Bloavezhioù 1730

### Darvoudoù

### Tud dibar

### Ijinadennoù, kavadennoù, degasadennoù
* Ijinet ar sekstant gant John Hadley ha Thomas Godfrey pep hini eus e du

__NOTOC__
10 Kerzu

## Darvoudoù
* 1792 : deroù prosez Loeiz XVI (Bro-C'hall) e Palez an Teolerezhioù (Pariz).
* 1898 : sinadur Feur-emglev Pariz (1898) a baouez Brezel 1898 etre Spagn hag ar Stadoù Unanet.
* 1901 : deroet eo kentañ prizioù Nobel e Stockholm.

## Ganedigezhioù

* 1751 : George Shaw, louzawour ha loenoniour saoz.
* 1815 : Ada Lovelace, jedoniourez saoz, merc'h ar barzh saoz Lord Byron.
* 1891 : Nelly Sachs, skrivagnerez alaman, tapet ganti ar Priz Nobel evit al Lennegezh 
* 1908 : Olivier Messiaen, sonaozer gall.
* 1923 : Jorge Semprún, skrivagner ha politikour spagnol.
* 1985 : Bu Xiangzhi, mestrc'hoarier echedoù sinaat.

## Marvioù

* 1037 : Ibn Sina (*Avicenna*), skiantour ha prederour muzulman.
* 1198 : Averroes, prederour ha skiantour.
* 1858 : Joseph Paul Gaimard, mezeg ha naturour gall.
* 1865 : Leopold Iañ, kentañ Roue Belgiz.
* 1896 : Alfred Nobel, ijiner svedat ar prizioù Nobel.
* 1919 : Franz Steindachner, loenoniour aostrian.
* 1936 : Luigi Pirandello, skrivagner italian, tapet gantañ Priz Nobel al Lennegezh.
* 1967 : Otis Redding, kaner-sonaozer ha produour stadunanat.
* 1999 : Franjo Tuđman, prezidant Kroatia.
* 2006 : Augusto Pinochet, milour, politikour ha den-Stad eus Chile.
* 2016 : John Montague, skrivagner saoznek eus Iwerzhon.
* 2017 : François Régis Hutin, rener Ouest-France.

## Lidoù
* Katoliked:
** Sant an deiz :
*** e Breizh : sant Kouled ;
*** e lec'h all : an den evurus John Roberts, merzher.
11 Kerzu

## Darvoudoù
* 1931 : krouidigezh Kenglad ar Broadoù.
* 1946 : krouidigezh an **U**nited **N**ations **I**nternational **C**hildren's **E**mergency **F**und gant Bodadeg Hollek Aozadur ar Broadoù Unanet.
* 1970 : kentañ bannadenn ar film tresadennoù-bev *[[The Aristocats]]* e Los Angeles (Stadoù-Unanet Amerika).
* 1997 : sinadur Protokol Kyoto.

## Sportoù
* 2014 : a-drugarez d'e drec'h (1-2) e Gres war bPAOK ez a War-raok Gwengamp da c'hwezekvet gourfennoù an UEFA Europa League evit ar wech kentañ e buhez ar c'hleub mell-droad eus Aodoù-an-Arvor.

## Ganedigezhioù

* 1475 : Leon X, mab Lorenzo de' Medici, 217 pab.
* 1754 : Olier ar Felig, beleg nann-touer eus Bubri lazhet en anv ar Republik C'hall.
* 1803 : Hector Berlioz, sonaozer gall .
* 1810 : Alfred de Musset, barzh gall.
* 1843 : Robert Koch, mezeg ha bakteriologour alaman.
* 1864 : Maurice Leblanc, romantour gallek, ijiner tudenn Arsène Lupin.
* 1911 : Naguib Mahfouz, skrivagner ejiptat, Priz Nobel al Lennegezh e 1988.
* 1913 : Jean Marais, aktour hag arzour gall.
* 1918 : Aleksandr Soljenitsyn, skrivagner rusianek, tapet gantañ Priz Nobel al lennegezh.
* 1920 : Yann Brekilien, skrivagner breizhat.
* 1930 : Jean-Louis Trintignant, aktour gall.
* 1953 : Aleksandr Beliavsky, mestrc'hoarier echedoù ukrainat.
* 1969 : Viswanathan Anand, mestrc'hoarier echedoù indiat.
* 1974 : Cédric Sinou, troour brezhonek.

## Marvioù

* 384 : Damasus Iañ, pab.
* 1066 : Konan II, dug Breizh.
* 1282 : Llywelyn ap Gruffudd, diwezhañ Priñs Gwynedd ha Kembre dieub.
* 1474 : Herri IV, roue Kastilha.
* 1964 : Alma Mahler, livourez ha sonerez aostrian-amerikan.
* 1981 : Zavier Grall, skrivagner breizhat.
* 1995 : Étienne Becker, rener ar skeudenniñ gall.
* 2017 : Jean-François Coatmeur, skrivagner gallek a Vreizh.

## Lidoù

### Deiziadur henroman
* *III ante idus Decembres / Agonalia 4 - Septimontium* = IIIvet deiz kent *idus* Kerzu / arberzh un tourc'h; gouel Seizh menez Roma (*Palatium, Germal, Velia, Fagutal, Cispius, Oppius, Caelius*)

### Relijion gristen
* Sant an deiz :
** e Breizh : Sant Envel, sant Fezwezhen, sant Gerfez;
** e lec'h all : sant Damazius, pab, sant Kian, e Kembre.

## Notennoù

*
Watakatawieg

Ur yezh sepikek-ramouek eus isskourr ar yezhoù bahinemoek eo ar **watakatawieg** (*watakataui* pe *waxi*) komzet gant tro-dro da 350 den (1998) e Papoua-Ginea Nevez.

## Gwelet ivez
* Yezhoù sepikek-ramouek
* Yezhoù sepikek ar menezioù
Pakaeg

Ur yezh sepikek-ramouek eus is-skourr ar yezhoù sanioek eo ar **pakaeg** (*paka*) komzet e Papoua-Ginea Nevez.

## Gwelet ivez
* Yezhoù sepikek-ramouek
* Yezhoù sepikek ar menezioù
Sengoeg

Ur yezh sepikek-ramouek eus isskourr ar yezhoù ndouek eo an **sengoeg** (*sengo*) komzet gant tro-dro da 522 den (2003) e Papoua-Ginea Nevez.

## Gwelet ivez
* Yezhoù sepikek-ramouek
* Yezhoù sepikek ar c'hreiz
12 Kerzu

## Darvoudoù
* 627 : Bizantion a drec'h ul lu persat renet gant ar jeneral Rhahzadh da geñver Emgann Niniv.
* 1941 : embannet eo diferad Carcopino a ro aotre da gelenn brezhoneg hag Istor Breizh er c'hentañ derez. 
* 1943 : lazhet eo Yann-Vari Perrot gant un harzer, e Skrigneg.
* 1963 : dont a ra Kenya da vezañ dizalc'h diouzh ar Rouantelezh Unanet.
* 1964 : dont a ra Jomo Kenyatta da vezañ kentañ prezidant Kenya.
* 1999 : peñse an eoullestr *[[Lanv du an Erika|Erika]]* a vaez da Benmarc'h (Breizh).

## Ganedigezhioù

* 1766 : Nikolay Karamzin, skrivagner hag istorour rusian.
* 1773 : Roparzh Surcouf, kourser breizhat.
* 1819 : Goulven Morvan, skrivagner brezhonek.
* 1821 : Gustave Flaubert, skrivagner gallek.
* 1863 : Edvard Munch, livour norvegiat.
* 1866 : Alfred Werner, kimiour suis, tapet Priz Nobel ar Gimiezh gantañ e 1913.
* 1882 : Akiba Rubinstein, mestrc'hoarier echedoù polonat.
* 1915 : Frank Sinatra, kaner, aktour ha filmaozer stadunanat.
* 1933 : Manu Dibango, kaner ha soner saksell eus Kameroun.
* 1945 : René Pétillon, aozer bannoù-treset breizhat.
* 1949 : Marc Ravalomanana, prezidant Madagaskar (2002-2009).
* 1972 : Anna Mouradova, skrivagnerez rusian.

## Marvioù
* 884 : Karloman II, roue ar Franked.
* 1707 : Gwilherm Rousel, beleg ha geriadurour brezhonek.
* 1793 : Olier ar Felig, beleg nann-touer eus Bubri, lazhet en anv ar Republik C'hall.
* 1843 : Willem Iañ, roue an Izelvroioù, dug-meur Luksembourg. 
* 1943 : Yann-Vari Perrot, beleg katolik breizhat, rener Feiz ha Breiz.
* 1963 : Theodor Heuss, kentañ prezidant Republik Kevreadel Alamagn.
* 1971 : Dita Parlo, aktourez sinema alaman.
* 1985 : Ian Stewart, soner klavier skosat, unan eus krouerien orin ar strollad The Rolling Stones.
* 2003 : Heydər Əliyev, prezidant Azerbaidjan.
* 2020 : John le Carré, skrivagner saoznek.

## Lidoù
* Katoliked:
** Sant an deiz :
*** e Breizh : Sant Kaourintin
*** e lec'h all : santez Janed Franseza a Chantal, sant Finnian
Hiziv c'hoazh, gouel Itron Varia Gouadaloupa, patronez Amerika Latinek.
Amteg

Ur yezh papouek eus isskourr ar yezhoù amtek-mousek eo an **amteg** (*amto*, *ki*, *siwai* pe *siafli*) komzet gant tro-dro da 300 den (2006) e Papoua Ginea-Nevez.

## Gwelet ivez
* Yezhoù papouek
* Yezhoù amtek-mousek
Mouseg

Ur yezh papouek eus isskourr ar yezhoù amtek-mousek eo ar **mouseg** (*Musa*, *Musan*, *Musian*, *Siafli*, *Siwai)* komzet gant tro-dro da 220 den (2007) e Papoua Ginea-Nevez.

Ur yezh en arvar da vont da get an hini eo.

## Gwelet ivez
* Yezhoù papouek
* Yezhoù amtek-mousek
Kouroukeg

Ur yezh dravidek eus skourr yezhoù an hanternoz eo ar **c'houroukeg** (*kurukh*, *kurux*, *kunha*, *kuda*, *kora*, *morva* pe birhor) komzet gant tro-dro da 2.053.000 den (1978) e Bihar, Madhya Pradesh, Bengal ar C'hornôg, Orissa, Assam ha Tripura en India. Komzet e vez ivez e Bangladesh.

Div rannyezh pennañ ez eus:
* **Oraoneg** (*oraon*)
* **Kisaneg** (*kisan*)

## Gwelet ivez
* Yezhoù dravidek
Kolameg

Ur yezh dravidek eus skourr yezhoù ar c'hreiz eo ar **c'holameg** (*kolami*) komzet gant tro-dro da 50.000 den (1989) e Maharashtra, Andhra Pradesh ha Madhya Pradesh en India.

## Gwelet ivez
* Yezhoù dravidek
Naikeg

Ur yezh dravidek eus skourr yezhoù ar c'hreiz eo an **naikeg** (*naiki*, *metla-kinwat*, *utnur* pe *asifabad*) komzet gant tro-dro da 10.000 den (1989) e Andhra Pradesh ha Maharashtra en India.

## Gwelet ivez
* Yezhoù dravidek
Gadabeg

Ur yezh dravidek eus skourr yezhoù ar c'hreiz eo ar **gadabeg** (*gadaba*) komzet gant tro-dro da 10.000 den (1996) en Andhra Pradesh en India. Komzet e vez ivez e Bangladesh.

## Gwelet ivez
* Yezhoù dravidek
Pardjeg

Ur yezh dravidek eus skourr yezhoù ar c'hreiz eo ar **pardjeg** (*parji*, *durwa*, *thakara*, *tugara*) komzet gant tro-dro da 90.000 den (1986) e Madhya Pradesh hag Orissa en India.

Peder rannyezh pennañ ez eus:
* **Tiriyeg** (*tiriya*)
* **Netanareg** (*nethanar*)
* **Darbeg** (*dharba*)
* **Koukanareg** (*kukanar*)

## Gwelet ivez
* Yezhoù dravidek
Pengeg

Ur yezh dravidek eus skourr yezhoù ar su-kreiz eo ar **pengeg** (*pengo* pe *hengo*) komzet gant tro-dro da 1.254 den (1961) en Orissa en India. 

Teir rannyezh pennañ ez eus:
* **Indeg** (*indi*)
* **Aweg** (*awe*)
* **Mandeg** (*manda*)

## Gwelet ivez
* Yezhoù dravidek
Gondeg

Ur yezh dravidek eus skourr yezhoù ar su-kreiz eo ar **gondeg** (*gondi*, *gondiva* pe *gondwadi*) komzet gant tro-dro da 1.954.000 den (1997) e Madhya Pradesh hag e Chhattisgarh en India.

Eizh rannyezh pennañ ez eus:
* **Betouleg** (*betul*)
* **Tchindwareg** (*chindwara*)
* **Mandleg** (*mandla*)
* **Seoneg** (*seoni*)
* **Amravateg** (*amravati*)
* **Bandareg** (*bhandara*)
* **Nagpoureg** (*nagpur*)
* **Yavatmaleg** (*yavatmal*)

## Gwelet ivez
* Yezhoù dravidek
Kouveg

Ur yezh dravidek eus skourr yezhoù ar su-kreiz eo ar **c'houveg** (*kuvi*, *kuvinga*, *khondi*, *jatapu*) komzet gant tro-dro da 300 000 den (1990) en Orissa ha Madhya Pradesh en India.

## Gwelet ivez
* Yezhoù dravidek
Kwieg

Ur yezh dravidek eus skourr yezhoù ar su-kreiz eo ar **c'houroukeg** (*kui*, *khand* pe *kodu*) komzet gant tro-dro da 717 000 den (1997) e Madhya Pradesh, Orissa hag Andhra Pradesh en India.

Div rannyezh pennañ zo :
***Kondeg** (*khondi*)
***Goumsaieg** (*gumsai*)

## Gwelet ivez
* Yezhoù dravidek
Kouroumbeg

Ur yezh dravidek eus skourr yezhoù an hanternoz eo ar **c'houroumbeg** (*kurumba*) komzet gant tro-dro da 150.000-200.000 den (1998) e Tamil Nadu, Karnataka hag Andhra Pradesh en India. Komzet e vez ivez e Bangladesh.

## Gwelet ivez
* Yezhoù dravidek
Korageg

Ur yezh dravidek eus skourr yezhoù ar c'hreisteiz eo ar **c'horageg** (*koraga* pe *korra*) komzet gant tro-dro da 16.665 den (1981) e Karnataka ha Tamil Nadu en India. 

## Gwelet ivez
* Yezhoù dravidek
Todeg

Ur yezh dravidek eus skourr yezhoù an c'hreisteiz eo an **todeg** (*toda*) komzet gant tro-dro da 1.006 den (1981) en Orissa ha Tamil Nadu en India.

## Gwelet ivez
* Yezhoù dravidek
Ourajeg

Ur yezh dravidek eus skourr yezhoù ar c'hreisteiz eo an **ourajeg** (*oorazhi* pe *urali*) komzet gant tro-dro da 18.257 den (1981) e Tamil Nadu ha Kerala en India.

## Gwelet ivez
* Yezhoù dravidek
Koteg

Ur yezh dravidek eus skourr yezhoù ar c'hreisteiz eo ar **c'hoteg** (*kota* pe *kowe-adiwasi*) komzet gant tro-dro da 2.000 den (1992) e Tamil Nadu en India.

## Gwelet ivez
* Yezhoù dravidek
* Yezhoù India
Kondeg

Ur yezh dravidek eus skourr yezhoù ar su-kreiz eo ar **c'hondeg** (*konda* pe *porja*) komzet gant tro-dro da 15.000 den (2000) en Andhra Pradesh, Orissa hag Assam en India.

## Gwelet ivez
* Yezhoù dravidek
Anemeg

Ur yezh papouek eus skourr yezhoù papouek ar reter eo an **anemeg** (*anem* pe *karaiai*) komzet gant tro-dro da 500-600 den (1991) e Papoua Ginea-Nevez.

Komzet e vez an anemeg e pemp kêriadenn hepken war aod gwalarn enez Preden-Nevez, e Papoua Ginea-Nevez: Malasoŋo (ma vez komzet war un dro gant ar Bariai), Karaiai, Mosiliki, Pudêlîŋ, Atiatu (ma vez komzet war un dro gant al Lusi) ha Bolo (ma vez komzet war un dro gant ur rannyezh Aria). Komzet e vez ivez gant un niver bihan a dud, a orin Anem dreist-holl, e-barzh ar c'hêriadennoù tost. Div rannyezh pennañ zo. Akiblîk, zo rannyezh Bolo, a oa tost da vervel e 1982 o vezañ ma oa 35 bloaz an den yaouankañ a gomze anezhi. Komzet e vez ar rannyezh pennañ er c'hêriadennoù all meneget a-us. 
## Gwelet ivez
* Yezhoù papouek
* Yezhoù papouek ar reter
Kairakeg

Ur yezh papouek eus skourr yezhoù papouek ar reter eo ar **c'hairakeg** (*kairak*) komzet gant tro-dro da 750 den (1998) e Papoua-Ginea nevez.

## Gwelet ivez
* Yezhoù papouek
* Yezhoù papouek ar reter
Maleg

Ur yezh papouek eus skourr yezhoù papouek ar reter eo ar **maleg** (*mali* pe *gaktai*) komzet gant tro-dro da 2.200 den (1988) e Papoua Ginea-Nevez.

## Gwelet ivez
* Yezhoù papouek
* Yezhoù papouek ar reter
Boutameg

Ur yezh eus familh yezhoù papouek ar reter eo an **boutameg** (*butam*) komzet gwechall en Preden-Nevez e Papoua Ginea-Nevez.

Ur yezh varv an hini eo, aet da get e 1981.

## Gwelet ivez
* Yezhoù papouek
* Yezhoù papouek ar reter
25 Mae

## Darvoudoù
* 843: Emgann Blaen etre ar Franked hag ar Vretoned.
* 1085: gant Alfonso VI a Gastilha eo adkemeret Toledo, e Spagn, digant ar Vaoured. 
* 1914 : e Ti ar C’humunioù, er Rouantelezh Unanet, e tremen ul lezenn evit reiñ hec’h emrenerezh da Iwerzhon.
* 1923:
** kentañ redadeg kirri 24 eurvezh ar Mañs.
** loc'hañ a ra Gwilhoù Sezneg ha Pêr Kemener eus Roazhon, e-tro pemp eur beure, da vont da Bariz.
* 1963: en Addis Ababa, en Etiopia, eo savet Unaniezh Afrika.
* 1977 : embannet eo ar film *[[Star Wars Episode IV: A New Hope|Star Wars]]* er Stadoù-Unanet Amerika.
* 1993 : tapet ur rezolusion gant an ABU evit krouiñ Lez-varn Etrebroadel Den Haag evit an torfedoù bet graet e Yougoslavia.

## Ganedigezhioù
* 1048 : Impalaer Shenzong Sina.
* 1802 : Johann Friedrich von Brandt, naturour, mezeg, loenoniour ha louzawour alaman.
* 1833 : Émile Richebourg, romanter gall.
* 1846 : Naim Frashëri, barzh albanek.
* 1868 : David Janowsky, mestrc'hoarier echedoù gall, poloniat a orin.
* 1868 : Félix Trochu, beleg diazezer ar gelaouenn bemdeziek L’Ouest-Éclair.
* 1892 : Jeanne Coroller-Danio, broadelourez ha skrivagnerez breizhat.
* 1906 : René Scordia, gourener.
* 1918 : Henry Calvin, aktour fent (sinema ha skinwel) stadunanat.
* 1925 : Claude Pinoteau, skriver senario ha filmaozer gall.

## Marvioù
* 1085 : Gregor VII, pab.
* 1261 : Aleksandr IV, pab.
* 1555 : Herri II Navarra.
* 1681 : Pedro Calderón de la Barca, skrivagner spagnol.
* 735 : Beda, manac’h hag istorour saoz.
* 1786 : Pedro III, roue Portugal.
* 1899 : Rosa Bonheur, livourez c'hall.
* 1926 : Simon Petlyura, brogarour ukrainat.
* 1937 : Fañch al Lae, romantour brezhonek.
* 1968 : Georg von Küchler, ofiser ha torfeour nazi.
* 2014 : Wojciech Jaruzelski, jeneral polonat.
* 2020 : George Floyd, Afroamerikan lazhet gant ar polis

## Lidoù

### Deiziadur henroman
*VIII ante calendas Junias* = VIIIvet devezh kent In Mezheven / Deiz-ha-bloaz dedi templ *Fortuna Primigenia Publica Populi Romani Quiritum*

### Deiriadur kristen
* Deiz ar serviedenn
* Sant Zanobi, kentañ eskob Firenze.

### Deiziadurioù broadel hag etrebroadel
* E Tchad, Liberia, Mali, Maouritania, Namibia, Zambia ha Zimbabwe : Devezh evit Dizalc’hidigezh Afrika.
Douarbolitikerezh

An **douarbolitikerezh** a zo ur skiant, e-touez skiantoù an Den, savet er  evit studiañ an etreober a gaver etre an douaroniezh hag ar politikerezh. An istor hag ar skiantoù kevredigezhel a zegas o savboentoù koulz ha div lodenn an douaroniezh, an douaroniezh fizikel hag douaroniezh an Den. Ur preder war ar galloudoù politikel diazezet war an tiriadoù eo da gentañ holl. Eus ganedigezhioù, kreskidigezhioù ha marvioù ar riezoù hag an impalaeriezhioù e vez kaoz peurvuiañ, da lavaret eo eus petra a ro pouez dezho ha petra a c'hell lakaat anezho da goll o galloud pe da vont da get. Studiañ an eskemmoù sevenadurel hag armerzhel eo ur poent bras ivez.

## Krouerien an douarbolitikerezh
Ijinet eo bet an termen gant an douaroniour svedat, Rudolph Kjellén, e dibenn an . E 1904 ec'h embannas ar Breizhveuriad Hallford John Mackinder un deorienn war vartezeadenn ar Galonvro (*Heartland* e saozneg). Ma’n em stailhfe ur riez e-kreiz ur c'hevandir a c'hellfe bevañ hep beli war ar mor ha chom trec'h war ar riezoù all. Er c'hontrol, an Amerikan, Alfred Thayer Mahan a bouezas war ar galloud war vor (*sea power*) hag o deus bet koulz Breizh-Veur en  hag ar Stadoù-Unanet er c'hantved war-lerc'h.

## Tachennoù an douarbolitikerezh
Pa ziskenner eus an dachenn gevandirel betek ar perzhioù douaroniel ha denel a gaver e-barzh ar riezoù hag ar broioù, e veneger alies :

### Pouez an [[hent]]où hag ar [[kehenterezh|c'hehenterezh]]
Pa vez kavet hentoù nevez pe doareoù nevez evit en em dilerc'hiañ e c'hell kêrioù ha riezoù bras koll o birvidigezh.
Da skouer p'o doa kavet an Europiz an hent war vor evit mont da Sufrika ha d'ar Reter pellañ eo bet diskaret ment ha pouez Tombouctou ha Samarkand e dibenn ar Grennamzer.
Dre ma oa aesoc'h mont war bigi eget war an hentoù douar e veze ur pouez bras d'ar stêrioù a oa bageüs. War riblennoù ar stêrioù hirañ e kaved meur a riez galloudus. Ar skouerioù koshañ a zo re ar riezoù an Henamzer uhel koulz e Mezopotamia (stêrioù Eufrat ha Tigr) hag e Egipt (stêr Nil).

### Pouez ar [[gounezerezh]]
Gounezerezh an ed a zo unan eus an oberezhioù a rastell ar muiañ arc'hant p'eo ar bara hag ar c'hrampouezh ur boued priziet-dreist. Pinvidigezh Egipt kozh, galloud Rusia pa oa Ukraina dindan he beli, galloud armerzhel ar Stadoù-Unanet tennet diouzh ar gounezerezh divent diorroet en o flaenennoù meur a zo faktoù istorel eus ar re bouezusañ en Istor. E lodennoù ar bed m'eo gounezet boued diaezez all (maiz pe riz) e weler riezoù staliet o c'halloud war kontroll kouerien rediet da broduiñ war gorreadoù bras (sevenadurioù rakkoulmel e Suamerika ha sevenadurioù Gevred Azia.
Renet eo ar gounezerezh gant an hin hag an dour. Un hin mat ha dourioù a ra ur riez pinvidik.

### Pouez an [[torosennadur]]
Un aradennad venezioù a zo a-bouez-kenañ :
* e keñver ar surentez : herzel a ra an alouberien.
* e keñver an armerzh (gwechall): pa' veze diouer a vont-tre e c'helle ar riezoù staliañ ur gwir-treizh. Da skouer *daougantvedenn ar Galiaoù* a veze paeet evit kas marc'hadourezh dre an Alpoù. Implijet e veze an arc'hant evit kempenn an hentoù roman kozh.
19 Mezheven

## Darvoudoù
* 1912: pad an devezh labour lakaet da 8 eurvezh er Stadoù Unanet.
* 1940: 
** emgann etre martoloded ha soudarded c'hall hag an Alamaned e Landerne;
** emañ an arme alaman e Brest.
* 1961: Koweit dizalc'h diouzh ar Rouantelezh Unanet.
* 1977 : kentañ bannadenn ar film tresadennoù-bev *[[The Rescuers (film, 1977)|The Rescuers]]* e Washington D.C. (Stadoù-Unanet Amerika).

## Sportoù
* 1928 : 3de tennad-hent Tro Bro-C'hall etre Cherbourg (Manche) ha Dinan (a-benn d'an eur) ; trec'h eo Gaston Rebry (Belgia).
* 2001 : aet Kampionad mell-droad Frañs gant Football Kleub Naoned Atlantel evit an 8 gwech, Raynald Denoueix e c'hourdoner d'an ampoent.
* 2011 : aet Kib vell-droad Breizh (paotred) gant Stad Pempoull FK (3-1, goude astennoù-c'hoari) ouzh An Elven Football, e Plañvour.

## Ganedigezhioù

* 1623 : Blaise Pascal jedoniour ha prederour gall († 19 a viz Eost 1662 e Pariz).
* 1782 : Félicité de Lamennais, beleg ha prederour a Vreizh († 27 a viz C'hwevrer 1854 e Pariz).
* 1861 : José Rizal, haroz broadel e Filipinez († (fuzuilhet) 30 a viz Kerzu 1896 e Bagumbayan (Filipinez)).
* 1922 : Aage Niels Bohr, fizikour dan, Priz Nobel ar Fizik e 1975 († 8 a viz Gwengolo 2009 e Kopenhagen (Danmark)).
* 1941 : Václav Klaus, politikour tchek.
* 1947 : Salman Rushdie, skrivagner eus India.

## Marvioù

* 1844 : Étienne Geoffroy Saint-Hilaire, bevoniour gall.
* 1937 : James Matthew Barrie, skrivagner skos, krouer *[[Peter Pan]]*.
* 1969 : Ralph Habib, filmaozer gall a orin libanat.
* 1986 : Coluche, (**Michel Gérard Joseph Colucci** e anv gwir) fentigellour gall.
* 1993 : William Golding, skrivagner saoznek, tapet Priz Nobel al lennegezh gantañ e 1993.

## Lidoù
* er Relijion gatolik :
** Santez Riwanon
17 Mezheven

## Darvoudoù
* 1789: ar Stadoù Meur a zeu da vezañ Bodadenn bonreizhañ broadel.
* 1885 : erruout a ra Delwenn ar Frankiz e porzh New York.
* 1940: aloubet eo Estonia, Latvia ha Lituania gant arme an Unvaniezh Soviedel.
* 1940: etre 2 000 ha 4 000 den zo lazhet pa'z eo bombezet ar gar hag an hent-houarn e Roazhon.
* 1944 : dont a ra Island da vezañ ur republik dizalc'h diouzh Danmark.

## Ganedigezhioù

* 1239 : Edouarzh Iañ, roue Bro-Saoz.
* 1714 : César-François Cassini, steredoniour ka kartennour gall.
* 1803 : Hélène Jegado, ampoezonerez.
* 1811 : Jón Sigurðsson, lennegour ha politikour islandat.
* 1818 : Charles Gounod, sonaozer gall.
* 1882 : Igor Stravinski, sonaozer rus.
* 1905 : Conduelo Píriz, melldroader etrebroadel uruguayat.
* 1907 : Maurice Cloche, filmaozer, produour ha saver senario gall.
* 1924 : Herri ar Rouz, livour chiminaou.
* 1929 : Tigran Petrosian, mestrc'hoarier echedoù.
* 1940 : Marcel Aubour, melldroader etrebroadel gall.
* 1945 : Eddy Merckx, reder marc'h-houarn belgiat.
* 1949 : Remont Keruzore, melldroader ha gourdoner breizhat.
* 1954 : Gisella Facchini, mestrc'hoarierez echedoù italian, Kampionez Italia e 1985.

## Marvioù
* 1631 : Mumtaz Mahal, gwreg an impalaer moghol Shah Jahan.
* 1795 : Amateur-Jérôme Le Bras des Forges de Boishardy, jeneral chouan.
* 1843 : Johann Natterer, dastumer, loenoniour ha naturour aostrian.
* 1906 : Harry Nelson Pillsbury, meurc'hoarier echedoù eus SUA.
* 1968 : José Nasazzi, melldroader etrebroadel ha gourdoner uruguayat.
* 1972 : Jean Brochard, aktour (c'hoariva, sinema ha skinwel) gall.
* 2015 : Süleyman Demirel, kentañ ministr ha prezidant Republik Turkia.
* 2021 : Kenneth Kaunda, prezidant kentañ Zambia.
* 2022 : Jean-Louis Trintignant, aktor gall.

## Lidoù
* Devezh ar vro en Island.
* Devezh ar vro e Traoñienn Aran.
* er Relijion gatolik :
** Sant Herve.
15 Mezheven

## Darvoudoù
* 923 : Emgann Soissons.
* 1215 : sinet eo ar Magna Carta gant Yann I, roue Bro-Saoz.
* 1389 : Emgann Kosovo etre un armead Serbed hag an Impalaeriezh otoman.
* 1752 : gant ar fizikour Benjamin Franklin eo diskouezet ez eo tredan al luc’hed hag ijinet an diskuruner.
* 1920 : goude ur vouezhiadeg pobll e tremen norzh Schleswig eus Alamagn da Zanmark.
* 1944 : argadet Strouezh Skaer gant an Alamaned.
* 1969 : dilennet eo Georges Pompidou da Brezidant ar Republik C'hall.
* 1977 : dilennadeg demokratel gentañ e Spagn goude marv an diktatour Francisco Franco.
* 1995 : kentañ bannadenn ar film tresadennoù-bev *[[Pocahontas (film, 1995)|Pocahontas]]* e New York (Stadoù-Unanet Amerika).

## Ganedigezhioù

* 1330 : Edward of Woodstock, priñs Bro-Saoz. 
* 1594 : Nicolas Poussin, livour gall.
* 1843 : Edvard Grieg, sonaozer norvegiat.
* 1864 : Guy Ropartz, sonaozer brezhon.
* 1885 : Roland Dorgelès, skrivagner gallek.
* 1927 : Hugo Pratt, saver bannoù-treset eus Italia, krouer Corto Maltese.
* 1906 : Léon Degrelle, politiker belgiat hag ofiser SS.
* 1927 : Hugo Pratt, skrivagner ha tresour italian.
* 1934 : Xabier Galdeano, kazetennour, luc'hskeudennaouer ha brogarour euskarat. 
* 1936 : Claude Brasseur, aktour gall.
* 1941 : Harry Nilsson III, arzour stadunanat.
* 1943 : Johnny Hallyday, aktour, kaner ha sonaozer gall.
* 1943 : Poul Nyrup Rasmussen, politiker danat, kentañ ministr Danmark.
* 1946 : Brigitte Fossey, komedianez c'hall.
* 1953 : Xi Jinping, politiker sinaat, prezidant Republik Pobl Sina.
* 1969 : Oliver Kahn, melldroader etrebroadel alaman.

## Marvioù

* 923 : Roperzh I, roue ar Franked.
* 1389 : Murat Iañ, sultan otoman.
* 1467 : Fulup III Bourgogn.
* 1785 : Jean-François Pilâtre de Rozier, nijer gall.
* 1888 : Frederig III, impalaer Alamagn. 
* 1889 : Mihai Eminescu skrivagner roumanek. 
* 1970 : Henri Queuille, politikour gall.
* 1986 : Christian Stengel, filmaozer, produour ha saver senario gall.
* 1996 : Ella Fitzgerald, kanourez jazz amerikan.
* 2006 : Raymond Devos, aktour ha fentigellour belgiat.

## Lidoù
*Devezh ar banniel e Danmark
Taulileg

Ur yezh papouek eus skourr yezhoù papouek ar reter eo an **taulileg** (*taulil*) komzet gant tro-dro da 2 000 den (1982) e Preden-Nevez (Papoua Ginea-Nevez).

## Gwelet ivez
* Yezhoù papouek
* Yezhoù papouek ar reter

## Liammoù diavaez
*Ethnologue
Angela Merkel

Ur bolitikourez alaman eo **Angela Merkel**, *Angela Dorothea Kasner* hec'h anv plac'h yaouank, ganet d'ar 17 a viz Gouere 1954 e Hamburg.
Kañsellerez Alamagn eo bet eus an 22 a viz Du 2005 betek ar 7 a viz Kerzu 2021

Bet eo bet Ministrez an Tiegezh, ar Re Gozh, ar Merc'hed hag ar Re Yaouank, eus 1991 da 1994, ha Ministrez an Endro, Diwall an Natur hag ar Surentez nukleel, eus 1994 da 1998, dindan ren ar c'hañseller Helmut Kohl.

E 1990 ec'h emezelas er strollad politikel CDU. D'an 10 a viz Ebrel 2000 e voe anvet en e benn, war-lerc'h Wolfgang Schäuble.
D'an 22 a viz Du 2005 e voe dilennet e penn ar vro goude bezañ bet trec'h war Gerhard Schröder, eus ar strollad politikel SPD.
Trec'h e voe c'hoazh e dilennadeg an 28 a viz Here 2009, hag adarre e hini ar 17 a viz Kerzu 2013, met hep ma vefe ar muiañ-niver eus ar sezioù gant ar strollad CDU.
Kañsellez e voe c'hoazh adalek ar 14 a viz Meurzh 2018, goude un hir a bredad kenvreutaerezh a-c'houde dilennadegoù miz Here 2017. 
E 2021 ez embannas ne glaskje mui bout dilennet en-dro ; Olaf Scholz a vo en he lec'h adalek an 8 a viz Kerzu 2021.

E-pad tremen 16 vloaz eta ez eo bet Angela Merkel e penn ar gouarnamant alaman.