C'hanelezh Krimea

‘’'C'hanelezh Krimea*' (e [[tatareg Krimea]] *Qırım Hanlığı*, e [[ruseg]] *Крымское ханство*, e [[turkeg]] *Kırım Hanlığı*) a oa un dierniezh tatar a renas war [[Krimea]] etre 1441 ha 1783.

A-douez ar pevar c'hanelezh lakaet e plas gant ar [[Meuriad Aour]] eo an hini a badas an hirañ. Stag e voe ouzh an [[impalaeriezh otoman]] eus 1475 betek sinadur [[feur-emglev Küçük Kaynarca]] e 1774.

== Istor ==
Meuriadoù tatar a'n em stalias e Krimea en  ha . Goude diskar ar Meuriad Aour e savas freuz e-touez ar re a glaske ren war ar rannvro hag an trec'h a yeas gant [[Hacı Iañ Giray|Hacı Giray]], diskennad [[Toka Temür]] (trizekvet mab [[Cuci]] ha mab-bihan [[Cengiz Han]]), ha ganet e [[Lituania]] e penn kentañ ar . E 1441 e kognas moneiz en e anv ha diwar-se e vez lakaet ar bloavezh-se evel bloavezh krouidigezh ar c'hanelezh.

=== Bloavezhioù kentañ ===

Goude marv Hacı Giray e savas tabut etre e vibien [[Mengli Iañ Giray|Mengli Giray]] ha [[Nur Devlet]]. Diskoulmet e voe ar gudenn e 1475 pa voe aloubet ar vro gant an Otomaned ha lakaet Mengli Giray war an tron ganto.
 
E 1484 e kemeras perzh an arme krimeat evit ar wech kentañ en ur brezel otoman kaset gant [[Bayezid II]].

E 1502 e voe arsailhet kêr [[Saray]] gant Mengli ha darc'haouet evel-se an taol diwezhañ ouzh c'hahanelezh ar Meuriad Aour. Goude-se e kemeras ar galloud war c'hanelezhioù [[Kazan]] hag [[Astrahan]]. Gant ar c'hresk-se teuas ar c'hanelezh da vezañ ur stad a-bouez er rannvro ha kevezerezh a savas etrezo ha [[priñselezh Moskov]]. E 1521 e lakaas [[Mehmed Iañ Giray|Mehmet Giray]] ar seziz war [[Moskov]] ha trec'het ar Rused. Adalek an deiz-se ha betek mare [[Pêr Iañ (Rusia)|Pêr Iañ]] e voe paeet truajoù gant ar Rused d'an Datared. 

=== Oadvezh aour ===

[[Devlet Iañ Giray]] a bignas war an tron e 1551. [[Sirkasia]]ned, [[Nogay]]ed pe [[kiptchak|Kiptchaked]] a yae d'ober e arme. E 1571 e voe trec'h war ar Rused adarre ha lakaet Moskov en arigrap. Raktres Devlet Giray a oa aloubiñ Rusia a-bezh, met ne badas ket pell e huñvre pa voe faezhet ar bloaz war-lerc'h gant ar Rused en emgann Molodi, 60 km e su Moskov.

Jeu a savas etre hêred Devlet Giray goude e varv e 1577. An trec'h a yeas gant [[Gazi II Giray]], lesanvet *Bora*, e 1588. Hemañ a reas berzh e-kerzh ar brezelioù etre an impalaeriezh otoman hag [[Aostria]] a-raok mervel gant ar [[bosenn (kleñved)|vosenn]] e 1607.

=== Diskar ===
E fin ar  e oa *c'hanelezh Krimea* en ur blegenn diaes, pa oa kreñvaet kalz Rusia (deuet da vezañ un dsariezh), ha [[rouantelezh Pologn]] krevredet gant Dugelezh Meur Lituania ivez.

Arme Krimea, renet gant [[Murat Giray]], a yeas da harpañ an Otomaned en [[Eil seziz Vienna]] (1683). Goude drouziwezh an emgann e voe lamet e garg digant Murat Giray ha lakaet [[Hacı II Giray]] e penn ar c'hanelezh. Ne chomas ket pell war an tron hag e 1684 e teuas [[Selim Iañ Giray]] e penn ar c'hanelezh evit an eil gwech.

Un taol fall e voe da *c'hanelezh Krimea* drouziwezh an Otomaned en o brezelioù ouzh Rusia ha sinadur [[feur-emglev Karlofça]] e 1699. Hervez an emglev-se e oa difennet ouzh an Datared kas ergerzhadennoù brezel en tiriadoù rus ha poloniat ha mont a reas war zigresk an niver a sklaved gwerzhet war marc'hadoù Krimea kement ha ken bihan ma voe ret serriñ ar marc'hadoù-se e 1735.

E 1736 ec'h eas ar Rused betek [[Bahçesaray]] ha lakaet ar rannvro en arigrap.
E-kerzh brezel 1768-1774 etre an Otomaned ha Rusia e voe aloubet ledenez Krimea gant ar Rused (1771). D'an 21 a viz Gwengolo 1774 e voe sinet feur-emglev Küçük Kaynarca ha tennet Krimea diouzh tiriad an Otomaned ha ne chome levezon ganto nemet a-fed relijion.
 
E 1777 e pignas [[Şâhin Giray]], anavezet evit e vignoniezh ouzh ar Rused, war an tron, daoust da enebiezh [[Bahadır II Giray]], a-du gant an Otomaned.

E 1779 e voe sinet [[feur-emglev Aynalıkavak]] a zisklêrie dieubidigezh Krimea hag a redie soudarded Rusia da skarzhañ diouzh al ledenez. Daoust d'o sinadur ne voe ket sentet ouzh ar c'hemennoù-se gant Rusia hag e 1783 e voe aloubet en-dro Krimea gant armeoù [[Katelin II]]. Sevel a reas ar bobl ha lakaet Bahadır Giray war an tron. Şâhin Giray a zistroas gant sikour arme Rusia met, pa ne voe ket roet e c'hoant dezhañ gant ar Rused e klaskas repu en [[Istanbul]]. Lazhet e voe war [[enez Rodos]].

E 1792 e voe staget da vat Krimea ouzh Rusia gant sinadur [[feur-emglev Yaş]].

== Darempredoù diavaez hag armerzh ==

Kêrbenn gentañ c'hanelezh Krimea a voe [[Salacık]]. E 1532 e tivizas [[Sahib Iañ Giray]] lakaat anezhi e Bahçesaray.

Daoust ma oa *c'hanelezh Krimea* stag ouzh an impalaeriezh otoman e oa evel ur stad dieub : gallout a rae kognañ moneiz pe sinañ emglevioù gant stadoù all. Ne veze ket paeet tailhoù ganto d'an Durked ; er c'hontrol e veze kaset profoù d'an Datared gant ar sultan otoman e degouezhioù liesseurt : goproù bloaziek d'ar c'han, d'e [[kalgay|galgay]] ha d'e familh, profoù d'ar c'han ha d'ar c'halgay nevez anvet, skodennoù evit lakaat an arme tatar da gemer perzh er brezelioù otoman...

Stag e oa armerzh *c'hanelezh Krimea* ouzh ar c'henwerzh war vor hag ar brezelioù kaset. Kalz a soudarded a veze kaset gant ar c'hanat da sikour an arme otoman en e vrezelioù en [[Europa]] hag ar gounid degaset gant an trec'hioù a yae d'ober ul lodenn vat eus ekonomiezh ar vro. Dre-se ec'h eas armerzh Krimea da fall da heul diskar an Otomaned.
 
Ar sklavelezh a zegase gounid ivez d'ar c'hanat. Dont a rae ar sklaved eus [[Ukraina]], [[Kaokaz]], [[Sirkasia]], Rusia ha Pologn dreist-holl. [[Hürrem Sultan]], pried [[Süleyman ar Meurdezus]], a zeue eus ar marc'hadoù sklaved krimeat.

== Pennad kar ==
[[Roll c'haned Krimea]]

== Mammenn ==
* Alan W. Fischer, "Les rapports entre l'Empire ottoman et la Crimée". E-barzh *Cahiers du monde russe et soviétique'', niv. 13-3, 1972.