Jakob Ammann

**Jakob Ammann**, bet ganet d'an 12 a viz C'hwevrer 1644 (?) e Erlenbach im Simmental e kanton Bern e Suis, aet da Anaon a-raok 1730 (?), kazi sur e Zellwiller en Elzas, oa unan eus levierien bennañ al luskad relijiel advadezour ha diazezer luskad an amished pa reas e annez e Sainte-Marie-aux-Mines e 1696. Deuet oa eus Suis ma oa bet gwallgaset war dro 1670 moarvat.

## E vuhez

Ganet e vefe bet Jakob Amman e kanton Bern. Ne vezer ket sur eus e zeiziad ganedigezh resis. Gellout a rafe bezañ an 12 a vie C'hevrer 1644. Mab Michael Amann hag Anna Rupp oa. Bevet en dije Steffisburg pe tro war dro betek 1693. Ezel oa e dad eus kumuniezh advadezour Erlenbach moarvat. Abalamour d'an heskinerezh relijiel a rene e Kanton Bern e kuitaas kalz advadezourien ar vro. Ober a reas Ammann e annez en Elzas. Adalek 1696 edo e Sainte-Marie-aux-Mines e Dugelezh Loren.

Sinañ a reas d'ar 27 a viz C'hwevrer ur skridgoulenn d'ar provost enep a redi graet d'an anvadezourien da vont d'an arme pe da gemer perzh er vuhez foran zoken.

Dre o labour e oa deuet a-benn an advadezourien da brenañ domanioù bras en draonienn. Ren a raent produadur ar c'hoad ha perc'henn e oant war un toullad milinoù. Gwarizi a savas. Divizout a reas Loeiz XIV argas an Amished e 1712. Tec'hout a rejont en Elzas a-bezh, e Loren ha betek an Izelvroioù. Chom a reas Jakob Ammann en Elzas kazi sur met kollet eo bet ar roud anezhañ. N'ouzer ket resis pegoulz ez eas da Anaon.Kavout a reer en anv war ul listenn bet sinet gant ar vennonited e 1708 war c'houlenn pennadurezhioù Elzas. En un diell eus 1730 e kaver meneg eus badeziant e verc'h goude e varv. Marvet e vefe d'an diwezhatañ e 1730 eta. Kemener tlee bezañ evel e dad.

## Daou skourr an advadezourien

Daou skourr a gaved e-touez an advadezourien.

Thomas Müntzer (war-dro 1489-1525), unan eus levierien Brezel ar Gouerien ha Jan Beukleszoon pe Johann Bockelson, lesanvet Yann a Leiden a voe izili eus ar skourr kentañ. N'o doa ket diegi implijout armoù evit difenn o mennozhioù.

Klask a reas Yann a Leiden staliañ un deokratiezh milvedour ha feulz e kêr Münster en Alamagn e 1534-1535. Ur wech bet tapet Münster d'ar 24 a viz Mezheven 1535 gant an arme renet gant Franz von Waldeck, Priñs-eskob a Vünster, Osnabrück ha Minden, ha lazhet pennoù an emsavadeg e steuzias mik ar skourr-se eus an advadezourien.

Diazezet e voe an eil skourr gant Menno Simons, un Nederlandad bet beleg ha nac'he pep feulster hag a felle dezhañ diorren ur gristeniezh hervez an Aviel ha nann-feuls. Nac'h a reas diskibled Menno Simons (mennoidi) mont d'an arme e 1534 e-kerzh ar brezel e Westfalia ha Holland. Kantonioù Bern ha Zürich a c'hourc'hemennas d'an holl advadezourien kuitaat ar vro pe teiñ d'ar Galvinouriezh, iliz ofisiel an c'han tonioù-se. Kalz a guitaas. An darn vrasañ a gavas repu e Pfalz pe en Elzas war douaroù tiegezh Ribeaupierre un tamm a-raok Brezel Tregont Vloaz.

## An advadezourien en Elzas

Goude Brezel Tregont Vloaz,hag an heskinerezh en o-c'heñver divizet gant gouarnamant kanton Bern peurgetket, un teuas ur rummad all a repuidi advadezour d'ober o annez en Elzas e 1670, Jakob Ammann e o-zouez. 
Ober a reas advadezourien o annez e 16 parrez eus Eskopti Straßburg ( Artolsheim, Baldenheim,Mussig, Heidolsheim, Bœsenbiesen, Ohnenheim, Mackenheim, Elsenheim, Grussenheim, Jebsheim, Kunheim, Wihr-au-Val, Ostheim, Dinsheim-sur-Bruche, Illhaeusern, Sainte-Marie-aux-Mines ). War-dro 62 diegezh oa e 1685. En em vodañ a raent e Baldenheim, Ohnenheim, Jebsheim pe Sainte-Marie-aux-Mines.

Dalc'het e voe ur vodadeg gant advadezourien Elzas d'ar 4 a viz C'hwevrer 1660 en Ohnenheim evit divizout a-zivout o diskleriadur a feiz. E-kerzh an emvod-se e savjont a-du gant diskleriadur a feiz alamanek bet graet e Dordrecht e Holland d'an 23 aviz Ebrel 1623 ha gant an hini gallek bet graet en Amsterdam e 1630. Tri ministr eus an iliz advadezour a oa neuze e Mussig hag e Heidolsheim.

Bet e vije bet un toullad advadezourien all e Neuf-Brisach hag e Climont ma weler bepred ur vered dilezet gant o bezioù e-kichen re un tamm nevesoc'h.

Diazezet eo an titouroù-mañ war labour Philippe-André Grandidier (1752-1787) un istorour Elzasat a-feson daoust dezhañ bezañ tuet. Beleg katolik oa.

Degemeret oa bet gant tiegezh Ribeaupierre kalz Advadezourien goude fin Brezel Tregont Vloaz. Graet o doa o annez er c'hêriadennoù dindan o aotrouniezh en Elzas, en Heidolsheim pe Jensheim peurgetket. Lec'hiet eo Ohneheim e-kichen Ohnensheim nepell diouzh Selestat. Lec'h annez ouzhpenn hanter an advadezourein e voe. N'eo nemet adalek 1693 e teuas repuidi kanton Bern d'en em staliañ niverus e traonienn Sainte-Marie-aux-Mines en tie-feurm un tamm distro. Amy, lezanv ar gêr, a veze an anv implijet ar muiañ gant ar gumuniezh amish.

Etre 1694 ha 1696 e teuas un tri-ugent tiegezh nevez bennak d'en em staliañ e traonienn de Sainte Marie-aux-Mines. Dont a rejont da vezañ ur c'hart eus a boblañs. Re Ribeaupierre o doa dibabet, war a seblant, staliañ anezho aze. Kemmet e voe ar c'hempouez etre kumuniezhioù relojeil pa oa ar C'hallaoued o klask skoazellañ ar Gatoligiezh a oa relijion ar stad d'ar mare-se. An darn vrasañ eus advadezourien Sainte Marie-aux-Mines ea zeue eus Steffisburg pe an trowardroioù.

A-raok dont da Elzas e oa bet Jakob Amman ministr e Steffisburg pe e-kichenn kazi sur.

## An hent heuliet gant Ammann, ar skism

Levezonet oa bet Ammann gant kredennoù mennoidi an Izelvroioù. Diazezet o doa gwalc'hidigezh an treid div wech ar bloaz e-pad lid ar Goan. Dilezet oa bet gant kumuniezh Suis.
 
E 1693 e savas dizemglev etre Jakob Amman ha Hans Reist ha Benoît Schneider, levierien all al luskad advadezour e Suis. Kavout a rae ne sente ket trawalc'h mennonited Suis eus ar genurzh ha diouzh an doareoù kent.

Dont a reas a-benn da gendrec'hiñ ar re a veve en-dro dezhañ. Goude e staliadur er Val de Lièpvre. (ur vilajenn eus traonienn Sainte Marie-aux-Mines ) ma chomas betek 1712, e voe sklaer ar skism bet krouet gant ar "Patriark" .

Kuitaat a reas diskibled Ammann kumuniezhanan advadezourien neuze. Kemer a rejont ul luskad nevez anvet Amished. Rannet e voe al luskad advadezour e daou skourr : ar mennoidi digor muioc'h d'ar vuhez modern ha mesket gwelloc'h gant an dud all hag an Amished, stag muioc'h ouzh an hengoun (da skouer chomont a reont feal da walc'hidigezh an treid e-kerzh lid ar Goan bet diazezet gant mennonidi an Izelvroioù ha dilezet gant re Suis, lidañ a rejont ar Goan div wech ar bloaz pa lide re Suis ur wech).

Heuliet e voe Ammann gant an darn vrasañ eus advadezourien Elzas.

Diwezhatoc'h en doe keuz. Klask a reas adskoulmañ darempred gant mennoidi Suis, en aner.

## Argas an advadezourien diouzh Elzas
E 1712 an Ao. de la Houssaye, merour Elzas, a resevas an urzh a-berzh Loeiz d'argas an holl advadezourien. Ne voe ket sentet strizh ouzh an urzh-se.

Skrivañ a reas de la Houssaye d'ar velied reiñ keloù d'ar re a oa o chom en o beliezh d'an 9 a viz Gwengolo 1712.

Daoust d'ar c'heloù-se, bet embannet meur a wech e chomas un toullad advadezourien en Elzas.

E 1727 e c'houlennas ar merour, an Ao.de Harlay, e voe savet roll resis an advadezourien chomet en Elzas. Kaset e voe d'ar roue d'ar 24 a viz Du 1727.

Respont a reas ar ministr Nicolas Prosper Bauyn d'Angervilliers d'ar 7 a viz Mezheven 1728 o lavarout e asante ar roue e chomfe amished en Elzas gant ma vefe stabil o niver. Ret oa d'a gerent kas e diavaez ar rouantelezh o bugale tizhet ganto an oad a furnez anez da vezañ argaset d'o zro.

Chom a reas un toullad advadezourien en Elzas ha goulenn a rejont digant ar ministr dug a Choiseul ne vefe ket Elzasis rediet da douiñ le dirak al lezioù-barn zoken. Nac'het e voe en ul lizher kaset d'ar 6 a viz Ebrel 1766 war zigarez ne oa netra diwar-benn ar c'hraf-se e Feur-emglev Westfalen (24 a viz Here 1648) a stage Elzas ouzh Frañs. D'an 9 a viz Gwengolo 1766 e kinnige ar roue argas an advadezourien ma raent c'hoazh goulennoù e-giz-se.

Kondaonet e voe un advadezour eus Durrenentzen, Jacques Frey, hag argaset evit bezañ nac'het touiñ le. Aprouet e voe an diviz gant Choiseul dre ul lizher kaset d'an 10 a viz Meurzh 1770.

Ouzhpenn e veze rediet anadvasezourien da baeañ d'ar veleien an telloù a baee ar gatoliked. Rediet e oant ivez da baeañ gopr ar mestr-skol daoust dezho chom hep kas o bugale d'ar skol (barnadenn ar 27 a viz Gwengolo 1747).

An darn vrasañ eus an Amished o doa klasket repu e Priñselezh Montbéliard.

## Betek penn kentañ an XIXvet kantved
An darn vrasañ eus an Amished elzasat a chomas en Europa betek penn kentañ an XIXvet kantved pa oa aet an holl vennoidi d'en em staliañ en Amerika endeo.

Aet int da Amerika e penn kentañ an XIX vet kantved ha ne chomas ket kalz e Frañs. 3000 a oa e 1900, aet int holl davet ar c'humuniezhioù mennoat.

### Levrlennadur
* Meur a hini, « Les Anabaptistes Mennonites d’Alsace », *[[Saisons d'Alsace]]* , Librairie Istra, 1981.
* Robert Baecher, « La communauté anabaptiste du bailliage de Sainte Marie-aux-Mines, 1690-1730 » e *Souvenance anabaptiste*, 1987, .
* Robert Baecher, « Amman Jacob, le "patriarche" de Sainte-Marie-aux-Mines », *Les Amisch : origine et particularisme 1693-1993*, Ingersheim, AFHM, 1996, .
* Robert Baecher, « Le patriarche de Sainte-Marie-aux-Mines », *Société d’histoire du Val de Lièpvre*, kaier , 1997, .
* Marie-Madeleine Balland, « Les Anabaptistes des fermes de la Haute Broque », *Société d’Histoire du Val de Lièpvre*, kaier , 1966.
* Philippe-André Grandidier, « Anabaptistes », extraits des manuscrits inédits de Grandidier, *Revue d’Alsace*, 1867,  208-221.
* Charles Mathiot et Roger Boisgeol, *Recherches historiques sur les anabaptistes de l'ancienne principauté de Montbéliard, d'Alsace et du Territoire de Belfort*, Collection "Essais sur l'Histoire du protestantisme français", Éditions Le Phare, Flavion (Belgia), 1969.
*  John D. Roth, *Letters of the Amish Division: A Sourcebook*, Mennonite Historical Society, Goshen, Indiana, 1993.
* Jean Rott, « Jacob Amann », in *[[Nouveau dictionnaire de biographie alsacienne]]*, levrenn. 1, p.&nbsp;37
* Association Française d’Histoire Anabaptiste-Mennonite (dir.): *Les Amish : origine et particularismes 1693–1993. Actes du colloque de Sainte-Marie-aux-Mines 19–21 août 1993*, Ingersheim, 1996, .

### Liammoù diavaez
* Bibliothèque anabaptiste francophone

## Notennoù ha daveoù