open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Edwin Francis Jemison

**Edwin Francis Jemison**, ganet d'ar 1añ a viz Kerzu 1844 hag aet da Anaon d'ar 1añ a viz Gouhere 1862, a oa ur soudard yaouank kengevreet en doa servijet er gompagnunezh C, 2d Louisiana Infantry, etre Mae 1861 hag e varv e-pad Emgann Malvern Hill.
## Brezel diabarzh
Jemison a oa emezelet d'an 11 a viz Mae 1861, e-touez ar re gentañ emezelet er brezel. Kemeret en doa perzh er Peninsula Campaign dindan urzhioù ar major jeneral John B. Magruder.
## Marv
Jemison a voe lazhet ouzh ar stourm d'ar 1añ a viz Gouhere 1862, e-pad Emgann Malvern Hill. Tizhet e oa bet gant un tenn kanol ha dibennet. E varv a zo bet testeniekaet e 1887 en e skrid-obidoù gant e vreur yaouankañ, Sam, memes ma oa bet ur fazi en emgannoù ha diskleriet e oa marvet e-pad Emgann First Manassas. Goude Emgann Malvern Hill, pep tu en doa beziet ar re varv war an dachenn emgann. Goude ar brezel diabarzh, aozadurioù evel an United Daughters of the Confederacy a oa distroet d'an tachennoù emgann da adkemer korfoù ar re gengevreet marvet evit reiñ dezho ur bez bravoc'h evel el lodenn kengevreet eus bered Hollywood nepell diouzh Richmond (Virginia). 

Soñjal a reer ez eo tud Jemison o deus savet ur monumant e bered Milledgeville, e Georgia, lec'h ma vefe beziet. En gwirionez e seblant ez eo bet beziet nepell diouzh tachenn emgann Malvern Hill en Henrico County, e Virginia, en ur bez dianav.

## Poltred
Poltred ar soudard yaouank-flamm Jemison a zo deuet da vezañ unan eus ar re vrudetañ o lakaat war-wel ar soudarded yaouank emezelet e tu ar C'hengevread pe an Unvaniezh.
Aurangzeb

**Aurangzeb**, **Abu Muzaffar Muhiuddin Muhammad Aurangzeb Âlamgir** e anv klok (Dahod, 1618 - Ahmadnagar, 1707), a oa anezhañ c'hwec'hvet ha diwezhañ impalaer an Impalaeriezh voghol e-pad 49 bloaz, etre 1658 ha 1707, hag unan eus pouezusañ ha pinvidikañ stadrenerien ar . Diazezañ a reas an islam hag ar charia en India.

## Yaouankiz
Aurangzeb a oa trede mab an impalaer Shah Jahan hag he fried Mumtaz Mahal. E vreur henañ Dârâ Shikôh an hini a oa da ren eta. An impalaer a anvas e vab Aurangzeb da c'houarnour Dekkan e 1636 betek 1644, da c'houarnour Goujerat en 1645 ha da hini Afghanistan en 1647, ma voe karget da adkemer Kandahar, met ne deuas ket a-benn. 

## Pennad kar
* Impalaerien Vogol
Emgann New Market

**Emgann New Market** a voe stourmet d'ar 15 a viz Mae 1864, e Virginia e-pad Kampagnoù traoñienn Shenandoah e-kerzh Brezel diabarzh Stadoù-Unanet Amerika. Ul lu kengevreet savet buan-ha-buan gant 4100 soudard, gant yaouaerien eus ar Virginia Military Institute (VMI), a voe trec'h war ar major jeneral Franz Sigel hag e Army of the Shenandoah. Ar yaouerien dre o youl dibleg a oa bet ar re o devoa degaset an trec'h evit an tu kengevreet en New Market.

Ur wech trec'het, Sigel, a voe disammet diouzh e garg hag erlec'hiet gant ar major jeneral David Hunter.
## Kolloù ar VMI
47 yaouaer eus ar VMI a voe gloazet e-pad an emgann (e-tro 23%). Dek anezho a oa bet lazhet war an taol pe marvet goude-se:

An New Market Day ceremony zo ul lid bloaziek dalc'het er VMI e-tal mein-koun ar *Virginia Mourning Her Dead*, en New Market Corps. Kizellet eo bet gant ar c'hizeller Cavaliere Moses Ritter von Ezekiel, eus klasad 1866 ar VMI, en doa kemeret perzh en emgann. Anv an holl yaouaerien eus ar c'horfadoù eus 1864 a zo bet skrivet ouzh ar monument. C'hwec'h a-ziwar dek marvet e-pad an emgann zo beziet el lec'h koun.

E-pad al lid e vez degemennet anvioù ar re marvet en Emgann New Market, un enoriñ kroget e 1887. Pa vez embannet anv un den marvet, ur c'hannad eus ar memes gompanunezh a-vremañ a respont, "Died on the Field of Honor, Sir." Un 3 zenn a enor a zo tennet gant gwarded yaouaerien, ouzhpenn-se e vez sonet gant un drompilh war an dachenn dibunañ. E fin al lid e vez ar c'horfad a-bezh o tibunañ dirak ar mein-koun *Virginia Mourning Her Dead*.
## Notennoù ha daveennoù
Kontelezh Boulogne

**Kontelezh [[Boulogne-sur-Mer|Boulogne]]** a oa ur gontelezh e hanternoz Bro-C'hall etre an  hag ar , en-dro da gêr Boulogne-sur-Mer. 

Ur *[[pagus]]* e oa, e rouantelezh ar Franked (*pagus Bononiensis*). War a seblant e oa bet dindan konted Flandrez war dreuzoù an . Aloubet e voe gant Fulup II an Aogust e 1212 ha roet gantañ d'e vab. Goude-se e voe sellet ouzh ar vroig-se evel ul lodenn eus kontelezh Artez ha staget e voe da vat ouzh ar rouantelezh c'hall e 1550.

## Pennadoù kar
*Boulonnais
*Artez
Terminator: Dark Fate

**Terminator: Dark Fate** zo ur film skiant-faltazi embannet e 2019, sevenet gant Tim Miller diwar ur senario gant David S. Goyer. Istor ar film a zo bet savet da zigentañ gant Miller ha krouer ar frañchiz James Cameron. Goude-se e voe sikour evit an istor gant ar broduerien David Ellison, Dana Goldberg ha Don Granger. Ar c'hwec'hvet lodenn eo er frañchiz *Terminator*, daoust ma'z eo un heuliad eeun da *[[The Terminator]]* ha *[[Terminator 2: Judgment Day]]*, ma lakaer a-gostez ar filmoù all hag a c'hoarvez da vareoù all. Ar film en deus rastellet $261,1 milion dre ar bed o koll $122,6 milion, ar pezh a laka anezhañ da vezañ unan eus c'hwitadennoù gwashañ ar box-office a viskoaz. An holl steuñvioù evit sevel filmoù ouzhpenn d'an trilogiezh Dark Fate a oa bet nulet. Ur 7vet film er frañchiz Terminator a zo c'hoazh o vezañ savet mesmetra.
## Aktourien

* Linda Hamilton : Sarah Connor
* Arnold Schwarzenegger : terminator T-800 "Carl"
* Mackenzie Davis : Grace
* Natalya Reyes : Daniella Ramos
* Gabriel Luna : terminator Rev-9
* Diego Boneta: Diego Ramos
* Stephanie Gil : Grace, yaouank
* Enrique Arce : Vicente Ramos

## Liammoù diavaez
* Terminator: Dark Fate war IMDb
Tim Miller (filmaozour)

**Timothy Miller** zo ur sevener filmoù ha krouer efedoù ispisial stadunanat. E film kentañ e oa bet Deadpool (2016). Kinniget eo bet e anv evit un Academy Award *for Best Animated Short Film* evel kenskrivagner senario ha produer ar film berr tresadenn-vev *Gopher Broke* (2004). Miller en deus savet ivez lodenn digeriñ ar filmoù The Girl with the Dragon Tattoo ha .
### Filmoù

## Notennoù ha daveennoù
Moses Jacob Ezekiel

**Moses Jacob Ezekiel**, brudet ivez evel **Moses Ritter von Ezekiel**, ganet d'an 28 a viz Here 1844 hag aet da Anaon d'ar 27 a viz Meurzh 1917, a oa ur c'hizeller yuzev-stadunanat en devoa bevet ha labouret e Roma e-pad un darn eus e vuhez. Ezekiel a voe "*the first American-born Jewish artist to receive international acclaim*" (ar c'hentañ yuzev-amerikan o vezañ meulet dre ar bed).

Bez' e voe yaouaer er Virginia Military Institute, ha servijet en devoa e tu ar re Gengevreet e Lu Stadoù Kengevreet Amerika e-pad Brezel diabarzh Stadoù-Unanet Amerika. Kemeret en doa perzh en Emgann New Market. Be'z eo ar c'hizeller nemetañ o vezañ bet brudet hag o vezañ bet kemeret perzh er brezel diabarzh stadunanat.

## Ezekiel ha luskad al "Lost Cause"
* *Pennad spisoc'h: [[Lost Cause of the Confederacy]]*

An delwennoù graet gant Moses Jacob Ezekiel eus harozed ar Stadoù Kengevreet zo marteze c'hoazh hiziv-an-deiz un doare anat da lakaat war wel ha da veuliñ ar pezh a anver al Lost Cause of the Confederacy. Krediñ start a rae en dezenn-se. Un doare romantel a oa gant Ezekiel: *"a romanticized vision of the South and the Confederacy in which soldiers fought honorably for states' rights and free trade rather than treasonously for the cause of slavery.* [gwelet Cornerstone speech.] *In this narrative, slave owners are painted as benign protectors and providers for their African American 'dependents'."*

## Notennoù
Ynys Dulas

**Ynys Dulas** zo un enezenn vihan war aod biz Enez Mon. Emañ dirak Traeth Dulas, e kumuniezh Llaneilian.

Didud eo an enezennig, met en amzer al listri-dre-lien e c'hoarveze aliezik peñseoù dirazi. Setu ma voe savet un tour war Ynys Dulas da gemenn d'al listri chom hep dont re dost. Savet e oa bet an tour-se e 1824, a-hervez, gant an itron Neave eus Llysdulas.

Reuniged a vez o vevañ war an enezenn.
Days Gone

**Days Gone** zo ur c'hoari video dreistbevañ-spont sevenet gant SIE Bend Studio hag embannet gant Sony Interactive Entertainment war PlayStation 4. Ar c'hoari a implij al lusker c'hoari video Unreal Engine 4.
## Awenoù
Ar c'hoari video Days Gone a zo bet awenet gant un toullad oberennoù evel ar stirad skinwel hag ar C'homics The Walking Dead dre ma 'z eo aloubet ar bed gant zombied hag eo ret klask dreistbevañ anezho. Ar stirad skinwel Sons of Anarchy  pe ar Frañchiz Mad Max a zo bet ivez un awen evit al lodenn feulster war an hentoù hag evit an aergelc'h feuls didruez hollek a vez gant ar c'hoari. A benn ar fin evit al lodenn tolpadoù zombied ramzel ez eo muioc'h un awen gant ar film World War Z .
## Liammoù diavaez
*  Lec'hienn ofisiel
## Notennoù ha daveennoù
Pocahontas

**Pocahontas**, ganet **Matoaka**, ha lesanvet **Amonute**, e-tro 1596 hag aet da Anaon e miz Meurzh 1617 a oa un amerindianez. Brudet e voe dre vezañ tost da drevadennerien Jamestown, e Virginia.

Merc'h e oa da Bowhatan, ur penn meuriad eus ur rouedad meuriadoù Indianed e rannvro Tsenacommacah, war aod Virginia. Saveteet he devoa buhez an trevadenner saoz John Smith e 1607, pa oa bet prizoniet gant he meuriad. Lakaet he devoa he fenn a-us hini Smith pa oa he zad o vont d'e lazhañ.
Brigitte Macron

**Brigitte Macron** (ganet **Trogneux** ha bet **Auzière**), ganet d'an 13 a viz Ebrel 1953 en Amiens, zo gwreg Emmanuel Macron, prezidant ar Republik gall, goude bezañ bet hini ar bankour André-Louis Auzière.

## Lesanvioù
Evel hec'h eil pried Emmanuel Macron e vez taget drouk Brigitte Macron, dre vras war he oad. Lesanvet eo *la vieille* dreist-holl gant he enebourien memes ar re tost ouzh hec'h eil gwaz. Gant lod tud sot gant an iriennoù e vefe hi treuzreviad setu perak e lezanvont anezhi *Brichel*, ur c'hemmesk etre Jean-Michel Trogneux ha Brigitte Macron .
## Afer Jean-Michel Trogneux
Miz Kerzu 2021, ur « mediom » ha youtuberezh o vevañ en Angers, Delphine Jégousse lesanvet Amandine Roy, a embann ur video gant Natacha Rey. Ar vaouez-se eus an internet, liammet ouzh an tu dehoù pellañ ha bedoù teoriennoù an irienn, a n'em ginnig evel kazetennerezh dizalc'h. Ar video a zo titlet « Le mystère Brigitte Macron ». An div a embann eo Brigitte Macron ur paotr anvet Jean-Michel Trogneux (an he vreur). An div a embann eo kentañ gwaz Brigitte Macron un ijinadenn ha n'eo ket mamm tri bugel a-benn neuze. Ur wech embannet ar video e grog an hashtag #JeanMichelTrogneux war Twitter.

Abaoe miz Ebrel 2021, Faits & Documents en deus kendalc'het da ouzhpennañ munudoù e 6 niverenn disheñvel. 

Miz C'hwevrer 2022, Brigitte Macron a zoug klemm er sivil ha kastiz a-enep Amandine Roy ha Natacha Rey e lez-varn Pariz. Er sivil, d'an 8 a viz Meurzh 2023, lez-varn varnerezhel Pariz en deus disklêriet e oa nul an engalvadenn evit  tagadenn a-enep ar vuhez prevez ha gwir ar skeudenn, o embann e vije bet ranket anveout ar fedoù-se ganti gwallvrudañ foran. Ar varnadenn lezennel ganti lakaet kostezenn sivil ha doouget d'an 31 a viz Genver 2022, n'eo ket bet barnet c'hoazh.

Ouzhpenn-se, ar priedoù Auzière o deus douget klemm evit gwallvrud. E miz Genver 2023 eo bet dalc'het ar varnadenn. Embannet eo bet e miz C'hwevrer 2023 an disoc'h, o welet Amandine Roy ha Natacha Rey o vezañ lakaet da gablus ha kastizet gant un tailh-akstiz a 2 000 € evit pep hini.

## Notennoù ha daveennoù
Emgann Badajoz (1812)

* *Meur a [[Emgann Badajoz]] zo bet.*


**Seziz Badajoz**, (16 a viz Meurzh - 6 a viz Ebrel 1812), lesanvet **Trede Seziz Badajoz**, a c'hoarvezas e-kerzh Brezel Dizalc'hted Spagn.

Ul lu portugalat-saoz renet gant Arthur Wellesley, kont Wellington (a zeuas da vezañ Field Marshal Duke of Wellington), a lakaas seziz war kêr Vajadoz e Spagn hag a redias ar gwarnizon gall da godianañ goude un emgann taer ha gwadus.

Ar seziz a oa bet unan eus ar re washañ e Brezelioù Napoleon. Gwelet eo evel un trec'h koustus evit Bro-Saoz : 4&nbsp;800 soudard kevredet lazhet pe c'hloazet e-doug un nebeud eurvezhioù emgann taer pa oa bet aloubet mogerioù-difenn kêr e fin an emgann. Troet da sot gant an niver uhel a soudarded c'hloazet pe lazhet, ar soudarded trec'h a oa krog da breizhañ an tiez, dreist-holl ar stalioù alkool enno. Dre ma oa kalz alkool e oant mezviet hag enebet ouzh o ofisierien (lod a voe lazhet ganto) hag e krogjont da lazhadegañ annezidi kêr. E-tro 4&nbsp;000 maouez a oa bet gwallet ha lazhet. Meur a zevezh a voe ezhomm evit ma paouezfe al lazhadeg bras-spontus-se.
Festa degli amorini

**Festa degli amorini** pe **Omaggio a Venere** zo un eoullivadur (172 x 175 cm) gant Tizian, war-dro 1518-1519, war ziskouez e Mirdi ar Prado e Madrid.
Lewis Armistead

**Lewis Addison Armistead**, ganet d'an 18 a viz C'hwevrer 1817 hag aet da Anaon d'ar 5 a viz Gouhere 1863, a oa un ofiser en United States Army, deuet da vezañ jeneral-brigadenn e Lu Stadoù Kengevreet Amerika e-pad Brezel diabarzh Stadoù-Unanet Amerika.

D'an 3 a viz Gouhere 1863 e kemeras perzh er Pickett's Charge e-kerzh Emgann Gettysburg. Armistead a oa e penn e vrigadenn ha deuet e oa a-benn da dizhout al lec'h pellañ e-kerzh an argadenn drastus. Ar poent-se a vez graet *[[High-water Mark of the Confederacy]]* anezhañ hiziv-an-deiz. Trec'het e oa bet e soudarded gant an Union Army avat. Gloazet e oa bet ha prizoniet gant soudarded an Unaniezh. Mervel a reas en un ospital brezel daou zevezh war-lerc'h.

Brudet eo bet e frazenn «&nbsp;*Follow me boys! Give 'em the cold steel, boys !*&nbsp;» ( Deuit da'm heul, paotred ! Roit dezho an dir yen, paotred ! ).
Khalifa Haftar

Ar marichal **Khalifa Belqasim Haftar** (arabeg : خليفة بلقاسم حفتر, Ḫalīfa Bilqāsim Ḥaftar), ganet d'ar 7 a viz Du 1943 en Ajdabiya, zo un ofiser uhel libian. Penn Lu broadel Libia (Al-jaysh al-watani al-libi) eo abaoe 2015. Haftar a zo ganet en Ajdabiya, e Libia. Servijet en deus el lu libiat e-pad ren Muammar al-Gaddafi, kemeret en doa perzh en taol-stad a lakaas Gaddafi e penn ar vro e 1969.

Miz Du 2021, Khalifa Haftar a embann bezañ war ar renk evit dilennadegoù prezidant Kerzu 2021.
## Notennoù ha daveennoù
Controsesso

**Controsesso**, anavezet ivez gant an anv saoznek **Countersex**, zo ur film dastumad fent italian embannet e 1964. Sevenet eo bet gant Franco Rossi, Marco Ferreri ha Renato Castellani. An holl lodennoù zo tro-dro ar reizh evel tem pennañ. Al lodenn gant Ferreri a zo chomet unan brudet mat e oberennoù an aozour.
## Lodennoù
### Cocaina di domenica
* Nino Manfredi: Sandro Cioffi
* Anna Maria Ferrero: Marcella
* Renzo Marignano: Amourous c'hoar Sandro
(sevenet gant Franco Rossi, senario gant Cesare Zavattini, Piero De Bernardi ha Leonardo Benvenuti)

### Il professore
* Ugo Tognazzi: Ar c'helenner
* Elvira Paoloni: Ar vamm-gozh
(sevenet gant Marco Ferreri, senario gant Rafael Azcona ha Marco Ferreri)

### Una donna d'affari
* Nino Manfredi: Andrea Spadini
* Dolores Wettach: Giovanna
* Umberto D'Orsi: Armando
(sevenet gant Renato Castellani, senario gant Tonino Guerra ha Giorgio Salvioni)
## Liammoù diavaez
* Controsesso war IMDb
Deadpool (film)

**Deadpool** zo ur film gourharoz stadunanat embannet e 2016. Diazezet eo war ar c'homics Deadpool gant Marvel. Embannet eo bet gant 20th Century Fox. An eizhvet film eo e bed ar filmoù X-Men hag ar c'hentañ hini e-unan evit an dudenn Deadpool. Sevenet eo bet gant Tim Miller a-ziwar ur senario gant Rhett Reese ha Paul Wernick. Aktourien ar film eo Ryan Reynolds evit Wade Wilson / Deadpool gant Morena Baccarin, Ed Skrein, T. J. Miller, Gina Carano ha Brianna Hildebrand. Er film, Wilson eo an enep-haroz Deadpool o klask an den en deus treuzfurmet anezhañ en ur c'hemmad euzhus.
Emgann Bataan

**Emgann Bataan** (saozneg : *The Battle of Bataan*, filipineg : *Labanan sa Bataan*), a voe stourmet etre ar 7 a viz Genver hag an 9 a viz Ebrel 1942. Ar mare uhelañ e voe e-kerzh aloubadeg ar Filipinez gant nerzhioù lu Impalaeriezh Japan e-pad an Eil Brezel-bed. E miz Genver 1942, nerzhioù lu douar ha mor Impalaeriezh Japan o devoa aloubet Luzon hag inizi all Filipinez goude an argadenn war bazenn morlu stadunanat Pearl Harbor. Penn uhelañ an nerzhioù stadunanat ha filipinat e oa ar jeneral Douglas MacArthur. Klasket en devoa gwellaat an nerzhioù lu e Bataan a-raok deroù an argadenn japanat. Pa voe kroget gant an argadenn e oa mestr Japaniz war un darn eus Azia ar gevred. Ledenez Bataan hag enezenn Corregidor e oa al lec'hioù difenn kevredet nemeto.

En desped da vezañ berr a-fed pourvezioù, an nerzhioù stadunanat ha filipinat a oa deuet a-benn da dalañ ouzh nerzhioù Impalaeriezh Japan e-pad tri miz. Taget o devoa anezho e-pad ar giladenn war-du ar su. An nerzh kevredet a oa kondaonet met deuet e oa a-benn da c'hounit amzer prizius evit Japaniz, en dije degaset un trec'h peurglok evito er Meurvor Habask.

Stadunaniz o devoa kodianet dirak Japaniz e Bataan, 76&nbsp;000 soudard a oa bet prizoniet er Filipinez war un-dro. En Istor milourel Stadoù-Unanet Amerika ha Filipinez e oa bet ar godianidigezh washañ abaoe ar Brezel diabarzh stadunanat en Emgann Harpers Ferry. Dres goude fin Emgann Bataan, ar brizonidi gevredet a oa bet rediet da vont gant hent ar Bataan Death March.
## Notennoù ha daveennoù
Eilean nam Muc

**Eilean nam Muc** (distaget [] e gouezeleg ; *Muck* e saozneg) zo unan eus an Inizi Gall tostañ, e Bro-Skos. E 2013 e oa 27&nbsp;den o chom enni. Ar gêr vrasañ eo Port Mòr ("porzh meur").

Er porzhig-se e c'haller lestrañ da vont da inizi all, Canaigh, Rùm hag Eige, koulz ha da Àrasaig ha Malaig war an douar-bras.

*Beinn Airein* eo ar poent uhelañ war an enez (137&nbsp;metr uhelder). Brudet eo Eilean nam Muc abalamour d'ar reuniged ha morhoc'hed a weler er mor en-dro dezhi.

Talvezout a ra anv an enezenn kement hag "enez ar balumed", rak ur c'hrennadur eo *muc* diwar *muc-mhara* (balumed), daoust ma kred tud a-wechoù ez eo "enez ar moc'h" (*muc* = moc'h).

## Notennoù
The Forest (c'hoari video)

**The Forest** zo ur c'hoari video dreistbevañ sevenet hag embannet gant ar studio kanadian Endnight Games. Ar c'hoari a dremen war un enezenn goloet gant ur c'hoad. An dudenn bennañ Eric Leblanc gant e vab Timmy zo chomet bev goude ur gwallzarvoud karr-nij, an holl dud all a zo marvet. Ar c'hoari a dremen en ur bed digor c'hoariet doare first-person shooter, n'eus ket eus kefridioù pe palioù resis da dizhout. Ar c'hoarier a vez bountet warnañ d'ober choazoù evit chom bev. Ar c'hoari video The Forest a oa bet embannet war Microsoft Windows e miz Ebrel 2018 goude ul lajad hir a 3 bloaz e stumm beta. Embannet eo bet d'ar 4 a viz Du 2018. E fin ar bloavezh 2018, The Forest a oa bet gwerzhet 5 milion a skouerennoù anezhañ.
## Liammoù diavaez
*  Lec'hienn ofisiel The Forest
DayZ (c'hoari video)

**DayZ** zo ur c'hoari video dreistbevañ sevenet hag embannet gant Bohemia Interactive. Ur c'hoari e-unan eo diazezet war ar mod gant ar memes anv. Goude pemp bloaz doare early access war Windows, ar c'hoari a oa bet embannet ent-ofisiel e miz Kerzu 2018. Goude-se eo bet embannet war Xbox One e 2019. Un dorae zo da vezañ embannet war PlayStation 4 e 2019.

Tremen a ra ar c'hoari en ur vro bet republik soviedel, ijinet, anvet Chernarus. Ar vosenn he deus troet darn eus ar boblañs e boudoù feuls. Evel dreistbever, ar c'hoarier a rank dont a-benn da gavout boued, dour, armoù, pareoù. Ret eo diwall diouzh ar re troet hag ar c'hoarierien all daoust ma c'hall bezañ kenlabour etre c'hoarierien.
Le breton par l’image

***Le breton par l’image*** a oa ul levr da zeskiñ brezhoneg savet gant Visant Seite. 

## Embannadurioù
* 1 embann, 1944
* 2 embann, Emb. Emgleo Breiz, 1962
* embann 1973
* embann Brud Nevez, 1985
* embann Emgleo Breiz, 1998
Emgann Harpers Ferry

**Emgann Harpers Ferry** (saozneg : *The Battle of Harpers Ferry*) a voe etre an 12 hag ar 15 a viz Gwengolo 1862. Ul lodenn e oa eus Kampagn Maryland e-pad Brezel diabarzh Stadoù-Unanet Amerika. Lu ar jeneral kengevreet Robert E. Lee en doa aloubet Maryland, ul lodenn eus al lu renet gant ar major-jeneral Thomas J. "Stonewall" Jackson a gelc'hias, a vombezas, hag a brizonias ar gwarnizon eus an Unaniezh en Harpers Ferry (e Virginia d'ar poent-se, e West Virginia hiziv-an-deiz). Un trec'h bras e voe, gant kolloù dister. war un hollad 14 000 soudard eus an Unaniezh, 44 a oa bet lazhet, 173 gloazet ha 12 419 prizoniet. E tu ar re Gengevreet e oa un hollad 21 000-26 000 soudard hag ar c'holloù a oa bet 39 lazhet ha 247 gloazet.

## Kronologiezh
Pa oa Lee gant e Army of Northern Virginia o vont etrezek traoñienn ar Shenandoah Valley e Maryland, en devoa graet e soñj da dapout gwarnizon Harpers Ferry evit gwareziñ e linennoù-pourveziñ betek Virginia. War e lerc'h e oa ar major jeneral George B. McClellan gant lu ar Potomac, hanter greñvoc'h. En desped da se hag ur gemer gant riskloù bras e voe choazet gant Lee rannañ e nerzhioù e daou. Ul lodenn evit tagañ gwarnizon Harpers Ferry hervez tri hent disheñvel. Ar c'horonal Dixon S. Miles, penn arme an Unaniezh e Harpers Ferry, en doa roet urzhioù strizh evit ma chomje darn eus e nerzhioù nepell diouzh kêr e-serr bezañ staliet war an uhelennoù. An difennoù treut en uhelderioù, al lec'h strategel pouezusañ, Maryland Heights, a voe taget gant ar re Gengevreet d'an 12 a viz Gwengolo, ne oa bet nemet emgannoù bihan. Tagadennoù gwirion div vrigadenn gengevreet a voe d'an 13 a viz Gwengolo ha bountet e voe buan an nerzhioù Unanet eus an uhelderioù.
## Disoc'h
An niver a brizonidi stadunanat eo an niver uhelañ en un emgann en istor vilourel ar vro, goude hini emgann Bataan e 1942 da vare an Eil Brezel-bed. Ar gwarnizon eus an Unaniezh o kodianañ en doa roet an tu d'an C'hengevread da rastellañ 13 000 arm hiniennel, 200 karrigell, ha 73 pezh kanolierezh. Jackson en doa kaset ar c'heloù mat da Lee. "Dre c'hras Doue, Harper's Ferry hag e gwarnizon a zo kodianet." Gant ma oa o vont etrezek kêr evit reiñ e urzhioù d'e soudarded, prizonidi an Unvaniezh a oa bet o sevel ul linenn a-bep tu eus an hent, gant ar c'hoant kaout ur sell war ar Stonewall brudet. Unan anezho hag en doa gwelet Jackson en e unwisk lous, mitous, en doa embannet a vouezh uhel, "Paotred, n'eo ket fichet brav, met m'on dije bet anezhañ ne vijemp ket bet tapet en en toull-trap se." E penn kentañ an abardaez, Jackson a oa bet kelaouet gant ur gemennadenn pouezus gant ar Jeneral Lee, o urzhiañ dezhañ fiñval e nerzhioù lu da Sharpsburg ar buanañ ar gwellañ. Jackson en doa laosket A.P. Hill en Harpers Ferry evit ober war-dro an dieubidigezh dre c'her eus ar brizonidi padal eñ a oa krog da vale evit kemer perzh en Emgann Antietam.

## Daveennoù
Cearrara

**Cearrara** (distaget [] e gouezeleg ; *Kerrera* e saozneg) zo unan eus an Inizi Gall tostañ, e gwalarn Bro-Skos. Emañ dirak kêr An t-Òban (Oban). E 2016 e oa 45 den o chom war an enezenn. *Carn Breugach* eo ar poent uhelañ warni (189 metr uhelder). 

Ur c'hastell dismantret, Caisteal nan Goibhlean (Gylen Castle), zo e kreisteiz an enezenn ; savet e oa bet e 1582. E Cearrara e oa marvet ar roue Aleksandr II Bro-Skos e 1249.

Hiziv e vev an enezourien diwar an touristerezh hag al labour-douar (sevel deñved dreist-holl).

## Notennoù
Francesco d'Este (1516-1578)

**Francesco d'Este** (Ferrara, 1 a viz Du 1516 – Ferrara, 22 a viz C'hwevrer 1578) a oa mab da Alfonso Iañ d'Este, dug Ferrara, ha d'e eil pried Lucrezia Borgia, merc'h d'ar pab Alesant VI ha c'hoar da Cesare Borgia. Pempet mab an dug e oa, gant se ne c'halle ket ren.
## E vuhez
Savet e voe e Ferrara, ha pa oa tri bloaz e varvas e vamm en ur c'henel e c'hoar Isabella Maria d'Este.
Deskiñ a reas micher an armoù hervez ar c'hiz d'ar vibien na oant ket da ren. Ur pennad e vevas e Bro-C'hall pa voe pedet gant e vreur Ercole II d'Este, a renas goude o zad, da reiñ skoazell da Karl V an Impalaeriezh Santel e Lombardia e miz Mae 1536, evel kabiten a varc'hegiezh.
E 1541 e kemeras perzh e brezelekadenn Aljer.

## Bugale
Div verc'h en doe met tra ne ouzer eus o mamm pe mammoù:
* Marfisa (1554 war-dro-16 Eost 1608), 
**dimezet e 1578 d'he c'henderv Alfonsino d'Este, hag intañvezet a-benn un toullad mizioù
**addimezet e 1580 da Alderano Cybo-Malaspina, markiz Massa ha Carrara
* Bradamante (1559-1624), dimezet d'ar c'hont Ercole Bevilacqua.

## Notennoù
Alderano Cybo-Malaspina

**Alderano Cybo-Malaspina** zo anv tri den eus an tiegezh Cybo-Malaspina: 

***[[Alderano Cybo-Malaspina (1552-1606)|Alderano Cybo-Malaspina]]**, er XVIvet kantved
***[[Alderano Cybo-Malaspina (kardinal)|Alderano Cybo-Malaspina]]**, kardinal er XVIIvet kantved, dizimez
***[[Alderano Iañ Cybo-Malaspina]]**, Dug Massa ha Carrara
Minot

**Minot** zo anv meur a dra.

## Lec'hioù

### 
* Minot e Côte-d'Or 

### 
* Minot e North Dakota
* Minot e Maine

## Tud
* George Minot (1885–1950), tapet gantañ Priz Nobel ar Fiziologiezh pe ar Medisinerezh e 1934
* Jean-Louis Toussaint Minot (1772-1837), jeneral ha politiker gall
* Susan Minot (1956-), skrivagnerez stadunanat
Dugelezh Massa ha Carrara

**Dugelezh Massa ha Carrara**, douar d'an impalaer santel en Italia, a oa anv dugelezh Massa pa voe staget priñselezh Carrara outi. Kêrioù Massa ha Carrara e oa ar c'hêrioù brasañ.

Nepell diouti e oa Republik Genova ha Republik Lucca.

## Istor


Massa-panorama rocca Malaspina.jpg|Rocca Malaspina e Massa
Palazzo Cybo-Malaspina, Massa (1).jpg|Palez an Duged Cybo-Malaspina e Massa
Carrara-accademia belle arti3.jpg|Palez Cybo-Malaspina e Carrara


Grandi_Casate_Italiane_nel_1499.png|Tiegezhoù uhel Italia e 1499
Digital collage named "Maria Teresa, Duchess of Massa and Carrara, Duchess of Modena".png|Maria Teresa Cibo-Malaspina (1731–1790), Dugez Modena, Massa ha Carrara
Maria Beatrice Ricciarda de Este.jpg|Maria Beatrice d’Este (1750–1829), Dugez Modena, Massa ha Carrara
Beatriz Kastilha (1293–1359)

**Beatris Bourgogn ha Molina** (Toro, 1293 – Lisboa, 1359) a oa pried da Afonso IV, roue Portugal.

Merc'h e oa da Sancho IV Kastilha ha León ha María de Molina.

## Dimeziñ ha bugale
Pedro, o mab, a zimezas da Constanza Manuel de Villena (1316-1345). E-touez koskor hounnezh edo an itron Inês de Castro, a orgedas Pedro outi.
Afonso, o soñjal e oa lakaet ar vro en arvar gant an orged-se, a lakaas lazhañ Inês.
Isabella Maria d'Este

**Isabella Maria d'Este** (Ferrara, 14 Mezheven 1519 – Ferrara, 1521) a oa merc'h diwezhañ an dug Alfonso Iañ d'Este hag e eil pried Lucrezia Borgia, merc'h ar pab Alesant VI.
Damani

**Damani** a reer en daksonomiezh vevoniel eus renk uhelañ ar bevedegoù er reizhiad 3 damani ennañ bet termenet gant ar c'horrvevoniour stadunanat Carl Woese (1928–2012) hag e skipailh e 1990.

Hervez ar reizhiad-se ez eus tri damani e gwezenn ar vuhez : Archaea, Bacteria hag Eukarya.
Archaea ha Bacteria zo garvevien unkelligek dinukleüs, tra ma'z a an holl organegoù all, nukleüsek ha speurennek o c'helligoù, da ober an damani Eukarya.
## Perzhioù an tri damani

Ar perzh boutin d'an tri damani eo ez int diazezet war bezañs TRNr. Ar pezh o diforc'h eo bezañs un nukleüs speurennek en Eukarya, na gaver ket en Archaea ha Bacteria ; etre an daou zamani diwezhañ-mañ ez eus diforc'hioù TRN.

### Archaea
Prokarioted eo Archaea ; o speurennoù zo lipidoù savet divar chadennoù hidrokarbonek skourrek liammet dre eter ouzh glikerol, ar pezh a ro tro dezho da vevañ en un endro tomm-gor pe trenk-meurbet met c'hwek e vez endro an darn vrasañ anezho.
Bihan a-walc'h eo Archaea, pa'z eo etre 0.1 µm ha 15&nbsp;µm o zreuzkiz ha betek 200&nbsp;µm o hirder ; a-vent int gant Bacteria ha gant ar mitokondri a zo e kelligoù Eukarya.

### Bacteria
Disheñvel diouzh re Archaea eo speurennoù Bacteria : savet int diwar chadennoù diskourr trenkennoù druz liammet ouzh glikerol dre ester (ha n'eo ket eter).
Ken ledan eo an damani Bacteria ma ne c'heller ket gouzout pet spesad zo war an Douar, ha dic'hallus eo o renkañ e stumm ur wezenn hep na vefe liammoù etre ar skourroù e live pe live.

### Eukarya
En holl Eukarioted ez eus kelligoù speurennek enno un nukleüs m'emañ an TDN. Pemp riezad zo en damani Eukarya : Animalia, Chromista, Fungi, Planae ha Protista.
## Viruzoù ha prion
E-maez reizhiad C. Woese emañ ar viruzoù hag ar prion, peogwir n'o deus kellig ebet.
Er bloaz 2011 ez embannas ar gazetenn rusian *Protistology* ur pennad anvet *New view on the megaclassification of life* ma kinnigas ar bevoniour Stefan Luketa (* Sarajevo, 1990) ur rummatadur nevez 5 damani ennnañ :
#**Prionobiota** (organegoù digellig hep trenkenn nukleek)
#**Virusobiota** (organegoù digellig gant trenkenn nukleek)
#**Bacteriobiota** (organegoù prokaryotek)
#**Archaebiota** (organegoù dibar prokaryotek o framm)
#**Eukaryobiota** (an holl voudoù bev eukaryotek o framm).

## Rummatadurioù all

### Reizhiad an div impalaeriezh
Ar reizhiad-se eo a veze lakaet da glasel a-raok ma vefe erlerc'hiet hini skipailh Carl Woese outi.

Pa voe kinniget reizhiad an tri damani e 1990 e kavas da lod vevoniourien e poueze re war an disrann etre Archaea ha Bacteria, met da get pe dost ez eas an enebiezh-se abalamour d'an araokadennoù er genetik.

### Reizhiad Lake
E 1984 e kinnigas ar bevoniour stadunanat James A. Lake (*1941) ur rummatadur all ma lakae Eukaryota en hevelep damani ha hini Archaea abalamour da zamheñvelded ribozomoù Eukaryota ha lod Archaea.


## Liammoù diavaez
* Ar gazetenn ''Protistology''

## Notennoù
Marc'h-yod

Ur **marc'h-yod** zo ur benveg a lakaer war an daol dindan ur podhouarn tomm. Darn a vez graet en houarn, pe houarn-teuz, darn all e koad pe e pri. Alies, etre ar predoù, e vez lakaet podoù bleunioù warno.
Sancha Portugal

**Sancha Portugal** zo un anv boutin d'ur peder friñsez eus Tierniezh Borgonha, kentañ tierniezh Portugal .

* Sancha de Portugal (1097-1163), merc'h d'ar c'hont Henrique de Borgonha ha d'e bried Teresa de León (kontez Portugal);
* Sancha de Portugal (1160-?), merc'h da Afonso Iañ Portugal;
* Sancha Portugal (1180-1229), merc'h da Sancho Iañ Portugal , anvet da wenvidigezh en XVIIIvet kantved;
* Sancha Portugal (1264-1279), merc'h da Afonso III.
Film skinwel

Ur film skinwel, zo ur film savet evit bezañ embannet war ar skinwel, ur rouedad chadennoù, ha n'eo ket evit bezañ skignet en ur sal sinema.  Gellout a ra bezañ mammenn d'ur stirad skinwel evel lodenn pilote, evel evit Columbo pe Twin Peaks. A-wechoù e vez implijet ar film skinwel evel taol-arnod da welet daoust hag e vo tu sevel ur stirad skinwel pe get evel evit adsevel Battlestar Galactica e 2004. A-wechoù all e vez implijiet evit klozañ ur stirad skinwel, dreist-holl pa vez nullet anezhi a-raok ma vije echuet en gwirionez an istor.
## Orin hag istor
Ne oant ket bet anvet filmoù skinwel, met bez e oa bet un nebeud anezho a-raok ma vefe krouet an termen-se: *Talk Faster, Mister* da skouer, a voe skignet war WABD (WNYW hiziv-an-deiz) e New York d'an 18 a viz Kerzu 1944, a oa bet produet gant RKO Pictures. Pe e 1957 The Pied Piper of Hamelin, diazezet war ar barzhoneg gant Robert Browning, gant Van Johnson, a oa bet unan eus ar filmoù kentañ "komedienn sonerezh familh" savet evit ar skinwel nemetken. Ar film a oa bet savet e Technicolor, ar c'hentañ wech e oa evit ar skinwel.

## Pennadoù kar
* Direct-to-video
* Telenovela
De nominibus Gallicis

**De nominibus Gallicis**, anavezet ivez evel *Vienna Glossary*, pe *Endlicher's Glossary*, zo ur spisc'heriaoueg enni triwec'h linennad gerioù galianek, anezho lec'hanvioù troet en latin. Seizh skouerenn zo anezhi, hag ar goshañ zo eus an . Kavet e voe an dornskrid kentañ e kêr Vienna, en Aostria, ha deskrivet e voe gant Stephan Endlicher e 1836.

## Liammoù diavaez
* Glossaire d'Endlicher - Wikisource
* "Endlicher's Glossary" (PDF). www.RomanEraNames.uk

## Levrlennadur
*Pictet, Adolphe; Stokes, Whitley (1868). *Note sur le Glossaire gaulois de Endlicher*. Revue Archéologique . 17: 340–344. ISSN 0035-0737.
*Lambert, Pierre-Yves (2003). *La langue gauloise*. Collection des Hespérides. Paris: Éd. Errance. p. 248. ISBN 2-87772-224-4. ISSN 0982-2720.
*Delamarre, Xavier (2003). *Dictionnaire de la langue gauloise*. Collection des Hespérides. Paris: Éd. Errance. p. 440. ISBN 2-87772-237-6. ISSN 0982-2720.
*J. N. Adams (13 December 2007). *The Regional Diversification of Latin 200 BC - AD 600*. Cambridge University Press. pp. 299–302. ISBN 978-1-139-46881-7.
*Toorians, Lauran (2008). *Endlicher's Glossary, an attempt to write its history* (PDF).
*Stifter, David (Spring 2012). *Old Celtic Languages: Gaulish* (PDF).
Kokell

Ur **gokell** pe ur **gokellenn** zo ur benveg kegin e metal (houarn-teuz peurvuiañ) da boazhat meuzioù, keusteurennoù ha meuzioù en hilienn dreist-holl. Ur seurt kaoter gant ur golo ha dornelloù eo. 

## Istor
Ijinet e voe gant an greantour saoz Abraham Darby, o kemer skouer war un doare-ober dizoloet gantañ e-pad ur veaj en Izelvroioù. Savet e voe un endalc'her keginañ e houarn-teuz gantañ hag e vicherour kembreat James Thomas e 1707 en e stal-labour e Bristol. *Dutch oven* (forn izelvroat) a voe graet anezhañ e saozneg.

E Norzhamerika e voe daskemmet ar gokell en  evit ober ganti dindan an amzer. Basoc'h e oant, gant treid evit lakaat anezhi war ar regez, ur skouarn vras evit skourrañ ha dilec'hiañ anezho aes, ha savet erienoù o golo evit lakaat regez pe glaou-bev evit dasparzhañ an tommder.

## Skeudennoù

G. F. Filley Dutch Oven.jpg|*Dutch oven*, anv saoznek ar gokell, Saint Louis, Missouri, 1880
The Ladies' home journal (1948) (14763378074).jpg|Kokell e 1948
cocotte.png|Кokell
2020 01 cocotte Staub d'origine en fonte brute.jpg|Kokell Staub hirgelc'hiek e houarn-teuz krai, eus deroù he froduadur
2019 12 cocotte Invicta verte.jpg|Kokell c'hall a vremañ, eus ar merk Invicta, e houarn-teuz amailhet


## Notennoù ha daveoù
Marc'h-red

Ur **marc'h-red** zo ur marc'h gourdonet da redek ha da gemer perzh e redadegoù, gant ur marc'heger war e gein.
Marc'h-bez

Ur **marc'h-bez** zo ur pezh arrebeuri da zougen un arched en un iliz.

## Skeudennoù

Funérailles de Victor Hugo, 31 mai 1885.jpg|Marc'h-bez Victor Hugo dindan Bolz-enor ar Steredenn e Pariz d'an 31 Mae 1885. 
Manuel quezon catafalque.jpg|Marc'h-bez Manuel Quezon, 1944. 


### Pennad kar
* Obiit
Marc'h-al-loaioù

**Marc'h-al-loaioù** (pe *marc'h-loaioù* pe *stal-loaioù* pe *parailher*) a oa ur pezh arrebeuri koad, en tiegezhioù war ar maez, ma veze klenket loaioù prederien an ti. Darn a veze ispilhet a-us d'an taolioù, darn all a veze lakaet war an daol.

Meur a bezh arrebeuri, pe a venveg, zo anvet *marc'h* : marc'h-levr, marc'h-yod, ... 
## Liammoù diavaez
* le porte-cuilleres en Bretagne
* Skeudennoù - Pinterest
Naoned (lunedoù)

*Gwelet ivez [[Naoned (disheñvelout)]].*

**Naoned**, pe **Naoned Eyewear**, zo ur merk lunedoù graet e kêr Naoned, krouet gant Jean-Philippe Douis.

## Liammoù diavaez
* ''Ils créent des lunettes 100 % made in France'' - Ouest-France, 30/11/2017
* ''Lunettes originales : Lunettes Naoned''
Arco dei Gavi

An **Arco dei Gavi** zo ur volz-enor e kêr Verona, en hanternoz Italia, savet er , dindan an impalaer Tiberius, gant an tisavour Lucius Vitruvius Cerdo, urzhiet gant ar gens Gavia, a oa a orin eus kêr, e penn ar Via Postumia.
Dispennet e voe en amzer brezelioù Napoleon, hag adsavet en 1932.
Marc'h-tenn

Ur **marc'h-tenn**, pe **marc'h-tennañ**, pe **marc'h-sterniañ**, pe **marc'h-sugell**, zo ur marc'h postek hag a sach war un denn, stag ouzh un arar pe ouzh ur c'harr. 

Implijet e veze kezeg-sugell evit beajiñ pe dougen marc'hadourezh, en armeoù ivez da sachañ kanolioù, ha da sachañ kobiri war ar stêrioù.
Limón

**Limón** zo un anv-lec'h hag anv-tiegezh spagnolek. 

#### 
* Proviñs Limón, proviñs Costa Rica
** kanton Limón, kanton eus proviñs Limón 
** Puerto Limón pe *Limón*, pennkêr ar c'hanton hag ar broviñs

#### 

#### 
*Limón (Panama)

#### 
* Limón, Mayagüez, Puerto Rico, karter
* Limón, Utuado, Puerto Rico, karter

#### 
* Stêr Limón, stêr

## Pennad kar
*Limon
Ramón Pavón Cabrera

**Ramón Pavón Cabrera** (1918-1993) zo ur soner ha sonaozour kuban hag a savas un toullad kanaouennoù evit ar c'haner Benny Moré.

## Liamm diavaez
* Ramón Pavón Argote - EcuRed:Enciclopedia cubana
Ar Vro (Karaez)

***Ar Vro*** oa ur gelaouenn viziek vrezhonek, an hini gentañ e brezhoneg a voe er-maezh eus an Iliz katolik, krouet ha renet gant Frañsez Jaffrennou (Taldir e anv-drouiz hag e anv-pluenn). Embannet e voe e Montroulez da gentañ hag e Karaez war-lerc'h, etre 1904 da 1914. Bodet e voe tro-dro da Daldir ur bochad skrivagnerien vrezhonek, koulz ha tud pennañ an Emsav kentañ.

## Krouidigezh
Pa zistroas Frañsez Jaffrennoù eus e studioù war ar Gwir e Roazhon e oa pemp bloaz warn'ugent hag e oa o klask ur stad a blijfe dezhañ, ha ne voe ket micherioù ar Gwir d'an nebeutañ, daoust ma a voe e dad noter e Karnoed. Pa oa studier e-doug 1898-99 en doa gallet kenlabourat gant ar gelaouenn sizhuniek "La Résistance" e Montroulez en ur ginnig da embann ur bajenn vrezhonek pep sizhun.
Perc'hennet e oa moullerezh ar *Résistance* gant an intañvez Gwaziou, dezhi ur mab yaouank a glaske sevel ur stal moullañ evitañ e-unan. Kevrediñ a reas gant Jaffrennou evit krouiñ ur stal (burevioù ha gwaskerelloù), straed ar Garmez, e Karaez. Aleksandr ar Gwaziou a rae war-dro an traou teknikel pa veze meret an embannadurioù gant an drouiz. Pep hini a bostas 10 000 lur gall e-barzh "Imprimerie Le Goaziou et Jaffrennou". Moullet e voe paperioù a bep seurt evit ezhommoù an dud, levrioù ha div gelaouenn, *Ar Vro* hag *[[Ar Bobl]]*. Kroget e voe gant embannadur an hini kentañ d'an 1añ a viz Meurzh 1904.

## Neuz hag endalc'h
Daouzek pajenn a vent vras a veze embannet evit dibunañ nevezintioù ha bruderezhioù dastumet er Poc'hêr, met ivez skridoù brezhonek a bep seurt, skañv ha lennegel tro-ha-tro. Desachañ a reas Jaffrennou ur skipailh skridaozerien feal : Leon ar Berr, Loeiz Gourlet, Loeiz ar Menn ha Yann-Vari Solu hag ouzhpenn skridaozerien a-youl-vat evel Yann-Bêr Kalloc'h, Loeiz Herrieu, Hollsent ar Garreg, Charlez Picquenard, Charlez Gwennou, Pier Laorañs, Erwan Berthou, Aogust Bôcher, Glaoda ar Prad, Kristof Jezegou hag Erwan-Vari ar Gall.

## Tabutoù politikel gant kostezenn gleiz Garaez

## Levrlennadur
* Lukian Raoul, *Ar Vro - Ar Bobl*, tennet eus Al Lanv, nn 78, Eost 1978, p. p. 31-35.

## Pennadoù kar
* Ar Bobl

## Liamm diavaez
*Dastumad niverelaet

## Notennoù
Bevoniezh/Poull-traezh

**Rummatadur ar beved** a reer amañ eus rummatadur filogenetek ar boudoù bev, a zo diazezet war al liammoù kerentiezh a zo etrezo diwar hêrezh perzhioù deuet eus un hendad boutin.
En  e voe boulc'het ar rummatadur-se, a zo war sevel hiziv c'hoazh. Distroadet eo bet ar rummatadur klasel a oa bet savet diwar heñvelderioù evel an endro hag an doareoù pennañ ; kement a gemmoù zo bet degaset gant ar rummatadur filogenetek ma ne gomzer mui eus mellkeineged, stlejviled pe besked abalamour ma n'eus perzh filogenetek ebet en termenadur-se.
## Kinnig dre daolennoù
;Beved
Hollad ar boudoù bev eo ar **beved**.

;Archaea

;Bacteria

;Eukaryota

## Kinnig dre wezenn
Star Wars Jedi: Fallen Order

**Star Wars Jedi: Fallen Order** zo ur c'hoari video unc'hoarier embannet e 2019, sevenet eo gant Respawn Entertainment hag embannet gant Electronic Arts. An istor a dremen e bed Star Wars nebeut amzer goude Episode III – Revenge of the Sith. Kelaouet e oa bet e-pad an E3 2018 ha roet titouroù resisoc'h e-pad ar Star Wars Celebration e miz Ebrel 2019. Ar c'hoari a zo bet embannet war Microsoft Windows, PlayStation 4, hag Xbox One d'ar 15 a viz Du 2019.
## Istor
Cal Kestis, unan eus ar re jedi ziwezhañ a glask chom kuzhet goude an Urzh 66. Ar c'hoarier a ranko lakaat ar Padawan da dizhout live ur marc'heg jedi. 
## Notennoù ha daveennoù

## Liammoù diavaez
* Lec'hienn ofisiel
Kastell Dolbadarn

**Kastell Dolbadarn** zo ur c'hastell e hanternoz Kembre. Emañ war un dorgenn e-kichen Llyn Padarn, nepell diouzh Llanberis e kontelezh Gwynedd. Kastell Dolbadarn a oa unan eus kestell priñsed Gwynedd e kantrev Arfon.
Bolz Trajan (Mérida)

**Bolz Trajan** (*arco de Trajano* e spagnoleg), e kêr Vérida e proviñs Badajoz e Spagn, zo ur volz-enor d'an impalaer roman Trajan e deroù an .
Star Wars: Battlefront

**Star Wars: Battlefront** zo un heuliad c'hoarioù video doare first- ha third-person shooter diazezet war bed ar frañchiz Star Wars. Ar c'hoarierien a c'hell bezañ soudarded pe harozed an div arme enebet war an dachenn emgann hervez koulzadoù disheñvel bed Star Wars. 

Kroget e oa an heuliad c'hoarioù video e 2004 pa oa bet embannet gant LucasArts ar c'hoari Star Wars: Battlefront, sevenet gant Pandemic Studios evit LucasArts. Ar c'hoari a oa bet degemeret ha gwerzhet mat. E 2005 Pandemic a embanne ur c'hoari da heul anvet Star Wars: Battlefront II, a voe degemeret ha gwerzhet mat ivez.
Bolz-enor Septimius Severus

Eizh bolz-enor a vez anvet **Bolz-enor Septimius Severus** peurvuiañ, dre ma'z int bet savet d'an impalaer roman Septimius Severus  (146-211).

*Bolz-enor Septimius Severus (Lambaesis).

*Bolz-enor Septimius Severus (Roma).
*An *Arco degli Argentari*, er Foro Boario, e Roma.

*Bolz-enor Septimius Severus (Leptis Magna).

*Bolz-enor Palmira.
*Bolz-enor Septimius Severus (Latakia).

*Bolz-enor Septimius Severus (Dougga).
*Bolz-enor Septimius Severus (Haidra).


Leptis Magna Arch of Septimus Severus.jpg|Bolz-enor Septimius Severus e Leptis Magna
Arch of Septimus Severus East.jpg|Bolz-enor Septimius Severus e Roma
Arch of Septimus Severus - isawnyu.jpg|Bolz-enor Septimius Severus e Dougga
Triomphal Arch of Septime Severus.jpg|Bolz-enor Septimius Severus e Haidra


Lambesearc.jpg|Bolz-enor Septimius Severus e Lambaesis
قوس النصر.jpg|Bolz-enor Septimius Severus e Latakia
Palmyra - Monumental Arch.jpg|Bolz-enor Septimius Severus e Palmira
Bolz Kustentin

**Bolz Kustentin**, pe *Arco di Costantino* en italianeg, zo ur volz-enor e Roma, etre ar C'holize hag ar Menez Palatin.

## Istor
Savet e oa bet e 312 gant Sened Roma da lidañ trec'h Kustentin Iañ war Maxentius en emgann Pont Milvius.
Bolz-enor Septimus Severus (Roma)

**Bolz-enor Septimus Severus** e Roma, kêr-benn Italia, zo unan eus ar seizh bolz-enor a zo bet savet d'an impalaer roman Septimus Severus .

## Pennad kar
* Bolz-enor Septimius Severus‎
Septimius

**Septimus** (da lavarout eo seizhvet en latin) zo ur *[[praenomen]]* en Henroma, ha diwarnañ eo deuet an *[[nomen]]* **Septimius**.

## Gens Septimia
Septimius zo un anv eus ar *[[gens]]* Septimia, ha re :
* *Lucius Septimius Severus Pertinax*, anavezetoc'h evel Septimius Severus (146-211), impalaer ;
** e vab *Septimius Bassianus*, anavezetoc'h evel Caracalla (186-217);
*** *Lucius Publius Septimius Antonius Geta*, pe Publius Septimius Geta, (189-211) impalaer war-lerc'h e vreur ;
* *Quintus Septimius Florens [[Tertullianus]]*, skrivagner latin.
*Lucius Septimius, anv meur a zen;
**Lucius Septimius (gouarnour), gouarnour Britannia Prima.

## Anv-bihan
* Septimus Winner, soner.
* *Septimus Warren Smith*, er romant saoznek *[[Mrs Dalloway]]*, gant Virginia Woolf.

## Anv-tiegezh
* Jonathan Septimus, el levr bannoù-treset *[[Blake et Mortimer]]*, en albom *[[la Marque jaune]]*.
Bolz-enor Septimius Severus (Dougga)

**Bolz-enor Septimius Severus** zo ur volz enor roman e Dougga, hengêr roman eus Tunizia, gwechall *Thugga*. Savet e voe da lidañ krouidigezh ar Municipium e 205.
Aladdin (film, 2019)

**Aladdin** zo ur film *[[fantasy]]* sevenet gant Guy Ritchie, deuet er-maez e 2019.

## Notennoù ha daveennoù
Iliz-veur Notre-Dame Pariz

**Iliz-veur Notre-Dame Pariz** (galleg : *Cathédrale Notre-Dame de Paris*), anvet alies **Notre-Dame**, zo iliz-veur arc'heskopti Pariz, lec'hiet war enezenn ar Cité. Gouestlet eo d'ar Werc'hez Vari. E-pad meur a gantved eo bet an Iliz-veur vrasañ eus ar C'hornôg. E-pad pell eo bet ivez ar savadur uhelañ eus kêr Bariz, ha chomet eo unan eus ar re arouezusañ eus kêr. Un awen eo bet evit meur a arzour hag a oberenn, evel ar romant ''Notre-Dame de Paris'' gant Victor Hugo. 

E penn kentañ an , an iliz-veur a oa gweladennet gant e-tro 13 ha 14 milion a dud. Bez eo neuze, gant ar vazilikenn vinor, ar monumant gweladennetañ e Bro-C'hall hag en Europa kement hag unan eus ar re weladennetañ dre ar bed.
Perfil

**Perfil** zo ur sizhunieg arc'hantinat.

## Liamm diavaez
* https://www.perfil.com/noticias/sociedad/corte-suprema-confirmo-contaminacion-agua-pergamino-tiene-18-agroquimicos-riesgo-salud-humana.phtml
Pulsatrix

***Pulsatrix*** a zo ur genad e rummatadur an evned, kaouenned ennañ, krouet e 1848 gant an naturour alaman Johann Jakob Kaup (1803-1873).

## Spesadoù hag an [[isspesad]]où anezhe
Tri spesad a ya d'ober ar genad :
* *[[Pulsatrix koeniswaldiana]]*,
* *[[Pulsatrix melanota]]*
** *P. m. *'melanota*** ha ''philoscia'',
* ''[[Pulsatrix perspicillata]]''
** ''P. p. boliviana'', ''chapmani'', ***perspicillata**', *pulsatrix*, *saturata* ha *trinitatis*.

O c'havout a reer e takadoù 'zo eus Kreizamerika, Mec'hiko ha Suamerika, eizh (8) isspesad dezhe en holl.

## Notennoù ha daveennoù
Panzerkampfwagen V Panther

An tank etre **Panzerkampfwagen V Panther** pe SdKfz 171 a oa un tank etre Alaman implijet e-pad an Eil Brezel-bed kement war Talbenn ar Reter ha Talbenn ar C'hornôg en Europa. 

Lakaet e oa bet e renkadur an tankoù etre, en gwirionez dre e pouez, e oa tostik-tost diouzh hini an tankoù onner. Pouez ar Panzerkampfwagen V Panther 44,8 tonenn a laka anezhañ e memes renkadur evit an tankoù ponner stadunanat M26 Pershing (41,7 tonenn), an hini saoz Churchill (40,7 tonenn) pe an hini soviedat IS-2 (46 tonenn). Kreñv spontus e oa keflusker an tank ar pezh a roe an tu dezhañ da fiñval bliv en desped d'ar pouez uhel hollek. Ar pouez a oa ivez ur gudenn evit ar c'heflusker hag ar fed ne oa ket tu treuziñ an holl pontoù gant an tank Panther.

## Bourzhidi
Ar Panther en devoa 5 bourzhiad en holl: ar c'homandant, an tenner, ar c'harger, ar blenier ha den ar radio. Ar c'homandant, karger ha tenner a oa en douribell. Ar blenier hag ar radio a oa e kouc'h an tank. 
## Implij evit an emgannoù
An tankoù Panther a voe dafaret evit sevel ar Panzer Abteilung 51 (Batailhon tank 51) d'an 9 a viz Genver, ha goude-se d'ar Panzer Abteilung 52 d'ar 6 a viz C'hwevrer 1943.
## Doareoù disheñvel
#### [[Wunderwaffe]]
* Klasket e oa bet sevel ar Flakpanzer 341 Coelian – oc'h implij diaz ur Panther D- un arm enep kirri-nij emluskek, ur vaketenn eus an douribell a oa bet savet nemetken.
Scotopelia

***Scotopelia*** a zo ur genad e rummatadur an evned, kaouenned-pesketaer ennañ, krouet e 1850 gant an evnoniour gall Charles Lucien Bonaparte (1803-1857).

## Spesadoù
Tri spesad a ya d'ober ar genad :
* *[[Scotopelia bouvieri]]*,
* *[[Scotopelia peli]]*
* *[[Scotopelia ussheri]]*.

O c'havout a reer en Afrika issahara.

## Notennoù ha daveennoù
Star Wars: Masters of Teräs Käsi

**Star Wars: Masters of Teräs Käsi** zo ur c'hoari emgannañ sevenet hag embannet gant LucasArts, war ar PlayStation e 1997. Istor ar c'hoari, a dremen e bed Star Wars, a wel an Impalaer Palpatine o klask un digoll goude ma vefe bet distrujet Steredenn ar Marv. Kefridiañ a ra Arden Lyn evit stourm dre arz emgannañ an Teräs Käsi, a-enep pennoù ar rebelled. Er c'hoari e adkaver tudennoù pennañ bed Star Wars, evel dorn an impalaer an Jedi Mara Jade.
## Tudennoù
* Luke Skywalker
* Darth Vader
* Han Solo
* Princess Leia
* Chewbacca
* Arden Lyn
* Boba Fett
* Stormtrooper
* Hoar, ur stourmer Tusken 
* Thok, ur stourmer Gamorrean
* Princess Leiaa (bikini)
* Mara Jade
* Jodo Kast
## Liammoù diavaez
* Lec'hienn ofisiel
Maitland Ward

**Maitland Ward**, ganet **Ashley Maitland Welkos** d'an 3 a viz C'hwevrer 1977, zo un top model, cosplayerez, aktourez skinwel ha pornografek stadunanat. Brudet eo bet dre he roll a Rachel McGuire er stirad skinwel war ar chadenne ABC Boy Meets World hag hini Jessica Forrester er stirad skinwel soap opera The Bold and the Beautiful war ar chadenn CBS. Abaoe 2017 ez eo troet war-zu ar sinema pornografek.
## Cosplay

LBCE 2014 - Slave Leia (14171289669).jpg|E 2014 treuzwisket gant ur bikini evel ar briñsez Leia Organa en Star Wars: Episode VI – Return of the Jedi
LBCE 2014 - Leeloo (14317588735).jpg|E 2014 treuzwisket en Leelo eus ar film The Fifth Element


## Filmlennadur

### filmoù gour

## Liammoù diavaez
* Maitland Ward war IMDb
* Maitland Ward war Twitter
Goulenn hollek

**Goulenn hollek** a reer en armerzh eus hollad ar goulennoù evit madoù ha servijoù e marc'had ur Stad nemetken, er gennad publik pe brevez, gant ar vevezerien hag an embregerezhioù.
## Termenadur
Ar goulenn hollek a zo sammad an dispignoù gouarnamantel, an ezporzhiadennoù,, postadurioù an embregerezhioù ha bevezadur an tiegezhioù.

Displeget e vez modenone ar PDG gant argemm ar goulenn hollek, da lavaret eo ma tigresk ar postadurioù e tigresko ar PDG ha *vice-versa* da skouer.
Kemmadur unan eus arventennoù ar goulenn hollek (dispignoù gouarnamantel, postadurioù, ezporzhiadennoù ha bevezadur dibenn) a grouo stroñsoù war ar goulenn, un darvoud hag a gemm ar goulenn ; gallout a ra bezañ pozitivel (muioc'h a goulenn) pe negativel (nebeutoc'h a c'houlenn)). Ar stroñsoù war ar goulenn a lakaio PDG ar Stad da gemm-digemm.

Ar pep pouezusañ da zeskiñ : 
Goulenn hollek = Bevezadur + Postadurioù + Dispignoù gouarnamantel + Ezporzhiadennoù