open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Kroc'hen

Ar **c'hroc'hen** zo ur gwiskad a c'holo korf an darn vrasañ eus ar mellkeineged, an den en o zouez, koulz ha hini loened all. E rolloù pennañ eo gwareziñ ha derc'hel ur c'hementad dour dereat er c'horf.

An organ brasañ ha pounnerañ en dud eo o c'hroc'hen.

## Kroc'hen an dud
**Kroc'hen** an den zo anezhañ un organ a zo graet gant meur a wiskad gwiadoù. Goleiñ ha gwareziñ a ra korf an den. Dre vras e c'holo 2 m² ha 5 kg eo pouez kroc'hen un den en e oad-gour. Etre 1.5 ha 5 mm eo e devder, hervez al lec'hioù goloet gantañ : tanav eo war ar malvennoù ha tev dindan an treid. Gant ar c'hroc'hen e vez ganet danvezioù evel ar blev pe an ivinoù.

Daou wiad a ya d'ober ar c'hroc'hen : an ezkroc'hen (pe : *epiderm*) hag an donenn (pe : *derm*).
War an diavaez e sko an ezkroc'hen, setu e c'houzañv ar c'henstok gant an endro. Ur gwarez kentañ eo evit ar gwiadoù dindanañ dre m'eo dalc'hus ha didreuzus. Ouzhpenn da se ez eo gwevn ha stirennek, kuit da vezañ ur skoilh ouzh fiñvoù ar c'horf. Gwellaet c'hoazh eo gwevnder ar c'hroc'hen gant ur film savet diwar meskaj ar soav (pe: *sebom*), un danvez druz a zo borc'het gant gwagrennoù en ezkroc'h, hag ar c'hwez. Kaletaet eo gorre an ezkroc'hen gant proteinar c'heratin hag a zo niverus ennañ.
Tevoc'h eo an donenn eget an eezkroc'hen. Graet eo gant ur gwiad stirennek pourvezet-mat e wazhied hag e nervennoù. Pennoù an nervennoù a zastum ar c'hemennoù a zo dielfennet gant skiant ar stekiñ. A-drugarez d'ar gwiennoù kollagen hag elastin a zo ennañ e c'hell ar c'hroc'hen astenn-diastenn. En donenn ivez emañ kigennoù lufr ar c'hroc'hen, gwagrennoù ar soav hag ar c'hwez hag ar bolc'h blev.

Dindan ar c'hroc'hen (ezkroc'hen ha tonenn) emañ ar c'houdonenn, ur gwiad laosk a endalc'h ul lodenn vat eus druzoni ar c'horf. Ar gwiskad druz-se a ya d'ober ur gwarez diouzh ar stroñsoù hag ar c'holl gwrez.

Koshaat a ra ar c'hroc'hen, ar pezh a zo anataet gant ar roufennoù. Digreskiñ a ra ivez an niver a wiennoù elastin ha war zispennaat ec'h a ar c'hollagen en donenn. Diwar-se e koll ar c'hroc'hen un nebeud eus e stirennegezh.

## Kunujenn ha sakreadenn
Implijet e vez ar ger *kroc'hen* evel kunujenn ha sakreadenn evel-mañ :
**Kroc'hen ac'hanout !* , da lavarout eo gast ; 
**Daonet 'vo kroc'hen ma ene !* (pe *kroc'hen ma eskern* !, pe *kroc'hen ma c'hazh* !)
## Levrlennadur
* Ar ger *kroc'hen* pe *krohen* er geriadurioù (Le Trésor du Breton parlé, Geriadur brezhoneg An Here)
## Gwelet ivez
* kroc'henouriezh pe dermatologiezh
* tatouerezh
* lêr
## Notennoù
Gwesterenn

Ur **westerenn** zo un darn, pe ur pezh, eus un ti, graet e koad, pe e gwer, d'an dud da **heoliañ** hep mont e-maez o zi. 

>
GrandeVerandah.jpg| Gwesterenn vras
EttayapuramBharathiHouse.png|Gwesterenn en India
Cadair Fronwen

Unan eus kernioù aradennad Y Berwyn eo **Cadair Fronwen** (pe **Cadair Bronwen**), dezhi 784 m uhelder. Emañ etre Cadair Berwyn er c'hreisteiz ha Moel Fferna en hanternoz, war harzoù Sir Ddinbych, bwrdeisdref sirol Wrecsam ha Powys.
Y Berwyn

Un aradennad hir a dorgennoù etre Bwlch y Groes, e-kichen Aran Benllyn, betek ardremez Corwen ha Llangollen eo ar **Berwyn**. Ober a ra evel un harz naturel etre Edeirnion, pe Penllyn (reter Meirionnydd, Gwynedd) ha Maldwyn, Powys.

Al leinoù uhelañ anezhañ eo Cadair Berwyn (830 m pe 827 m hervez ar c'hartennoù), ha Moel Sych (827 m). 
## Gerdarzh
Gallout a rafe an anv talvezout kement ha "Bryn(iau) Gwyn (ap Nudd)" (Cymraeg Cynnar, *bre*, 'tuchenn', o treiñ da *ber*+ *Gwyn*), hervez T. Gwynn Jones ha tud arall, diwar anv Gwyn ap Nudd, roue Y Tylwyth Teg.
Lavaret ez eus bet ivez e oa kar al lec'hanv brezhonek Berven, e Leon.
## Douaroniezh

Kregiñ a ra aradennad ar Berwyn er c'huzh-heol e-kichen Bwlch y Groes, hanter-hent etre kêriadennoù Mallwyd ha Dinas Mawddwy, ha kêriadenn Llanuwchllyn war lez Llyn Tegid. En em astenn a ra war-zu ar biz war-hed un ugent kilometr bennak. Ar menez uhelañ eo Foel y Geifr, a-zreist mirva dour Llyn Efyrnwy ha torgennoù Powys Fadog. 
## Gouezviled
Bro evned an uheldirioù eo, gant meur a seurt falc'huned. Evezhiet ha diwallet e vezont hag a bell e teu tud d'o studiañ.
## Kouezadenn ul lestr-nij dianav
Da 8:38 noz d'an 23 a viz Genver 1974, e voe ur c'hren-douar 3.5 war skeul Richter e norzh Bro Gembre ha betek Liverpool. Krenoù-douar a zo ral er Rouantelezh-Unanet ha dre ma oa bet gouleier en oabl e voe lavaret gant lod annezidi e oa kouezhet ul lestr-nij pe ur maen-kurun. Gouleier a oa bet gwelet ivez war menezioù Y Berwyn, hag a vije bet enaouet gant bigrierien.

## Notennoù ha daveennoù

## Levrlennadur
*T.I. Ellis, *Crwydro Meirionnydd* (Llandybie, 1954)
*F. Wynn Jones, *Godre'r Berwyn* (Hughes a'i Fab, Caerdydd, d.d. = c.1952).
*Ioan Bowen Rees, *Dringo Mynyddoedd Cymru* (Llandybie, 1965).

## Gwelout ivez
*Listennad Menezioù Kembre
Listennad menezioù Kembre

*Da welout listennoù menezioù eus rannvedoù arall, digeriñ  [[Listennoù menezioù]].*

## Gwalarn Kembre
### [[Eryri]]
*Y Carneddau
**Carnedd Llywelyn (1064 m)
**Carnedd Dafydd (1044 m)
**Pen yr Ole Wen (978 m)
**Foel Grach (976 m)
**Yr Elen (962 m)
**Foel-fras (942 m)
**Garnedd Uchaf (924 m)
**Llwytmor (849 m)
**Pen yr Helgi Du (833 m)
**Bera Bach (807 m)
**Pen Llithrig y Wrach (799 m)
**Bera Mawr (794 m)
**Drum (770 m)
**Drosgl (758 m)
**Creigiau Gleision (678 m)
**Tal y Fan (610 m)
**Moel Wnion (580 m)
**Penmaen-mawr
*Yr Wyddfa (1085m)
**Carnedd Ugain (1,065m)
**Y Garn (947m)
**Crib Goch (923 m)
**Y Lliwedd (898m)
**Moel Eilio (726 m)
**Moel Cynghorion (674 m)
**Foel Goch (605m)
*Y Glyderau
**Glyder Fawr (999m)
**Glyder Fach (994m)
**Y Garn (947m)
**Elidir Fawr (924m)
**Tryfan (917m)
**Foel Goch (831m)
**Carnedd y Filiast (821m)
**Mynydd Perfedd (812m)
*Moel Siabod (872m)
*Moel Sych
*Y Moelwynion
**Moelwyn Mawr 770m
**Moelwyn Bach 710m
**Allt Fawr 698m
**Cnicht (689m)
**Moel Druman (676m)
**Ysgafell Wen(672m)

### [[Ledenez Llŷn]]
*Yr Eifl
*Carn Fadryn
*Garn Boduan
*Garn Saethon
*Y Gurn Ddu
*Mynydd Cefnamwlch
*Mynydd Rhiw

### [[Môn]]
*Bwrdd Arthur
*Mynydd Bodafon
*Mynydd Eilian
*Mynydd y Garw
*Mynydd Llwydiarth
*Mynydd Nebo
*Mynydd Parys
*Mynydd Twr

### [[Meirionnydd]]
*Aran Benllyn
*Aran Fawddwy
**Erw y Ddafad-ddu
**Llechwedd Du
*Arenig Fawr (854m)
*Y Berwyn
*Cadair Idris (893m)
**Maesglase
*Rhinogydd
**Y Llethr 754 m
**Diffwys 750 m
**Rhinog Fawr 720 m
**Rhinog Fach 712 m
**Y Garn 629 m
**Moel Ysgyfarnogod 623 m
**Moelfre 589 m

## Biz Kembre
*Bryniau Clwyd
**Moel Arthur
**Moel Famau (554m)
**Moel y Parc (398m)
**Moel Llys-y-coed (465m)
**Moel y Waun (412m)
*Torgennoù all
**Moel Unben
**Mynydd Helygain
**Mynydd Hiraethog
**Mynydd Rhiwabon
**Mynydd y Gaer
**Pen y Gogarth
**Tre-pys-llygod

## Kreiz Kembre
*Y Berwyn
**Cadair Berwyn
**Cadair Fronwen
**Moel Sych
**Pen-plaenau
**Moel Fferna
*Cefn Digoll
*Elenydd
**Drygarn Fawr (645m)
**Mynydd Mallaen (448m)
**Pumlumon (752m)
*Mynydd Epynt

## Gevred Kembre
*Bannau Brycheiniog
**Pen y Fan (886 m)
**Corn Du (873 m) 
**Y Gribyn (795 m) 
**Fan y Bîg (719m)
**Mynydd Llysiau (662m)
*Mynydd Du (Mynwy)
**Waun Fach (811 m)
**Pen y Gadair Fawr (800m)
**Mynydd Du (703m)
**Mynydd Troed (609m)
**Pen-y-fâl (Sugar Loaf) (596m)
**Mynydd Llangors (508m)
**Ysgyryd Fawr (486m)
**Graig Syfyrddin (423m)
**Allt yr Esgair (393m)
**Bryn Arw (381m)
*Fforest Fawr
**Fan Llia (631 m) 
**Fan Frynych (628 m)
**Moel Feity (591 m) 
**Fan Nedd (563 m) 
**Carreg Goch (558 m)
*Mynydd Du (Sir Gaerfyrddin)
**Cefn Carn Fadog (505 m)
**Fan Brycheiniog (802 m)
**Foel Fraith (604 m)
**Garreg Lwyd (616 m)
*Menezioù arall
**Crug Hywel (451m)
**Twmbarlwm (419m)

## Mervent Kembre
*Y Preseli
**Carn Ingli
**Frenni Fach
**Frenni Fawr
**Foel Cwm Cerwyn
**Foel Drygarn
**Foel Feddau
Listennad Menezioù Breizh

Sed ul listennad eus **Menezioù Breizh**.
## Ar re uhelañ

### Menezioù all
*Kragoù
*Menez Are
*Menez Keraofredoù

## Liammoù diavaez
*Menezioù Breizh
Hans Peter Richter

**Hans Peter Richter** (1926-1993) a oa ur skrivagner alaman. Skrivet en deus kalz levrioù evit ar vugale hag ar grennarded.

An hini brudetañ eus e romantoù zo bet troet e brezhoneg gant Daniel Kernalegenn dindan an titl *Frederig* (*Damals war es Friedrich* en alamaneg), ha kontañ a ra buhez ar Yuzevien hag an Alamaned en Alamagn da vare an Nazied, hag emdroadur ur gevredigezh a-bezh war-du an naziegezh.

Mervel a reas e München e miz Du 1993.

## Un nebeud levrioù
* *[[Frederig (romant)|Frederig]]* 1961
* *Wir waren dabei* 1962
* *Die Zeit der jungen Soldaten* 1967
* *Mohammed* 1974
* *Saint-Just und die Französische Revolution* 1975
Kontelezh Wrecsam

**Wrecsam** (*Bwrdeistref Sirol Wrecsam* e kembraeg) zo ur bwrdeistref sirol e biz Kembre, da lavarout eo ur gontelezh krouet e 1996 en-dro da gêr Wrecsam. 134 800 a dud a oa o chom enni e 2011. An hanter anezho zo o chom er benngêr, ar re all er c'hêrioù bihan tro-dro pe war ar maez.

A-raok 1996 e oa un distrig anvet Wrexham Maelor, hag ennañ un nebeud kumuniezhioù eus Glyndŵr - e Clwyd.

Er gontelezh ez eus un darn eus reter Sir Ddinbych kozh, ha div gumun eus Sir y Fflint kozh, Maelor Saesneg ha Marford a Hoseley.
Protein

Ar **Protein** a zo ur strollad bras-divent a vevmolekul ; graet int diwar trenkennoù aminek staget an eil ouzh egile gant liammoù peptidek etre ar strollad trenkenn COOH hag ar strollad amin NH2. Sekañs an trenkennoù aminek a zo termenet hervez gen ar protein hag a zo dalc'het en TDN.
Wrecsam

**Wrecsam** zo ur gêr e biz Kembre, tost d'an harzoù gant kontelezh saoz Cheshire. Penn kontelezh Wrecsam eo ivez.

42 576 a dud a oa o chom enni e 2001, ha gant se eo brasañ kêr hanternoz ar vro.
Moel Famau

**Moel Famau** zo ur menez e Kembre, etre Sir Ddinbych ha Sir y Fflint. Menez uhelañ Bryniau Clwyd eo. 

Pa vez sklaer an amzer e c'haller gwelet diwar e lein yr Wyddfa, Manav, Cadair Idris hag ul lodenn vat eus gwalarn Bro-Saoz betek Cumbria.
Digain

Ur sant brezhon e oa **Digain**, war-dro deroù ar Vvet kantved, en hanternoz Kembre. 

Hervez a gonter e oa mab da Gustennin Gorneu,roue brezhon Dumnonia. Mar deo gwir e c'hallfe bezañ breur da Erbin ha eontr da Geraint fab Erbin, unan eus harozed *[[Y Tair Rhamant]]*.

Ouzh anv Digain n'eus stag nemet un iliz, hini Llangernyw, e kontelezh Conwy bremañ. Ur feunteun zo, anvet *Ffynnon Ddigain*, e *Coed Digain*, tost d'ar gêriadenn. 

## Levrlennadur
*T. D. Breverton, *The Book of Welsh Saints* (Cyhoeddiadau Glyndŵr, 2000)
*Rachel Bromwich (gol.), *Trioedd Ynys Prydein* (Caerdydd, 1978; argraffiad newydd 1991)
Y Gribyn

**Cribyn**, pe **Y Gribyn**, zo ur menez 795 m e Kembre, trede uhelañ menez Bannau Brycheiniog, e kreisteiz Powys hag e Parc Cenedlaethol Bannau Brycheiniog. Tost eo da Ben y Fan, menez uhelañ an aradennad. **Bryn Teg** a vez graet anezhañ ivez er c'hornad.

## Levrlennadur
*Ioan Bowen Rees, *Dringo Mynyddoedd Cymru* (Gwasg Gee, Dinbych, 1965)
Crug Hywel

**Crug Hywel** (a vez graet *Table Mountain* anezhañ e saozneg ivez) a zo un duchenn 451 m a uhelder e Mynydd Du Menoe, e gevred Kembre, en aradennad Pen Cerrig-calch (701 m), e-kichen kêr Crucywel anvet diwar e lerc'h.

E lein ar menez e oa ur bryngaer (eus *bryn*, bre, menez, ha *caer*, kêr, kreñvlec'h) en Oadvezh an Houarn gant ur foz hag ur c'hleuz douar ha mein. Se zo kaoz moarvat eo plaen al lein. 

## Liammoù diavaez

* Skeudenn eus ar c'hreñvlec'h
* Skeudenn all
Cadair Idris

**Cadair Idris** zo unan eus brudetañ menezioù Kembre, e Meirionnydd, e Gwynedd, e-kichen Dolgellau, e Parc Cenedlaethol Eryri. Peder c'hern zo e gwirionez:
*Geugraig
*Mynydd Moel
*Pen y Gadair, 893 m
*Cyfrwy a'r Tyrau Mawr (*an Dibr hag an Tourioù Bras*)

Diwar Pen y Gadair ez eus ur vojenn, ha hervezi e tihun evel barzh neb en deus kousket warnañ.

## Idris
Anvet eo ar menez, a lârer, abalamour d'ar ramz Idris. Tri ramz all a oa dindanañ, *Ysgydion, Offrwm* hag *Ysbryn*, hag emañ o anvioù ivez war menezioù all. 

## Pennill a-zivout an amzer
***(Un droidigezh a vefe deuet mat)***
:'Os oes coel ar bennau'r moelydd,
:Buan daw yn chwerw dywydd;
:Pan fo niwl ar Gadair Idris,
:Yn ei thŷ ceir Lowri Lewis.'
(*[[Hen Benillion]]*, gol. T. H. Parry-Williams, rhif 350)
Pen y Fan

**Pen y Fan** zo ur menez e Bannau Brycheiniog, e Kembre, ha menez uhelañ kreisteiz ar vro, gant 886 m dezhañ.

## Gwelout ivez
*Bannau Brycheiniog
*Parc Cenedlaethol Bannau Brycheiniog
Eryri

: *Gwelout ivez [[Park Broadel Eryri]].*


**Eryri** (saozneg: *Snowdonia*) eo an anv a reer e kembraeg eus bro ar menezioù uhelañ en hanternoz Kembre, en-dro d'ar Ouezva, ur vro gaer a'r c'haerañ. A-gozh e reer an anv eus menezieg Arfon, gant ar Ouezva (pe *Wyddfa* hervez ar c'hembraeg) evel lec'h kreiz, hag enni Glyderau, Carneddau, Crib Nantlle, Moel Hebog a Moel Siabod.

Abaoe eo bet savet Parc Cenedlaethol Eryri (Park Broadel Eryri), hag ennañ kornadoù e-maez Eryri gozh, efel Meirionnydd.
A-gozh e oa bevennet Eryri er c'huzh-heol hag er c'hreisteiz gant an hent eus Caernarfon da Vaentwrog (dre Borthmadog), ha Betws y Coed er gevred ha Stêr Conwy er reter.

## An anv

Kred an dud eo e talv **Eryri** kement ha *bro an erered*, met prouet eo bet gant Ifor Williams e talv kement hag 'Uheldir'. 'Eryrod' eo liester ordinal ar ger 'eryr', ha n'anavezer ket a c'her 'eryri' evit "eryrod"*(Disklaer*). Daoust da se e teu *eryr* hag *Eryri* eus an hevelep gwrizienn*(Disklaer*).

## Douaroniezh

Kreiz Eryri eo lein ar Ouezva. En-dro dezhañ ez eus c'hwec'h keinad hir.

## Istor ha sevenadur

## Armerzh

## Pignat

Kalz tud a deu da grapat menezioù Eryri. Da sevel gant ar Wyddfa ez eer peurliesañ dre Llwybr Pen-y-Gwryd, a gemerer e preti ar Gorffwysfa, Pen-y-pas, uheloc'h eget Bwlch Llanberis. 

## Notennoù


## Gwelout ivez
*Y Carneddau
*Y Glyderau
*Merlyn mynydd Cymreig
*Parc Cenedlaethol Eryri
*Listennad Menezioù Kembre
*Yr Wyddfa

## Liammoù diavaez

*  Aotrouniezh Parc Cenedlaethol Eryri
* Kuzul ar Parkoù Broadel 
*  An amzer war-eeun eus ar Wyddfa
*  Kevredigezh Eryri

## Levrlennadur
*H. C. Carr & G. A. Lister, *The Mountains of Snowdonia* (Crosby Lockwood, Llundain, 1925)
*W. M. Condry, *The Snowdonia National Park* (Collins, Llundain, 1966). Cyfres *New Naturalist*.
*Amory Lovins, *Eryri, the Mountains of Longing* (Llundain, 1972)
*F. J. North (gol.), *Snowdonia* (Llundain, 1949)
*Ioan Bowen Rees, *Dringo Mynyddoedd Cymru* (Llandybïe, 1965)
* Brinley Roberts, *The geology of Snowdonia and Llŷn: an outline and field guide* (1979)
*Geraint Roberts, *The lakes of Eryri* (Gwasg Carreg Gwalch, Llanrwst, 1995). ISBN 0-863811-338-0
*Dewi Tomos, *Eryri* (Cyfres broydd Cymru 16, Gwasg Carreg Gwalch, Llanrwst, 1995) ISBN 086381994x
Chug-frouezh

Ar **chug-frouezh** zo un evaj graet dre waskañ pe meizhiañ frouezhennoù zo (en o zouez orañjez, avaloù, rezin, ananaz, tomatez, mangez, pampel, kastrilhez ha greunaval).

Evel just e c'haller koublañ meur a frouezhenn da gaout ur chug "liesfrouezhennoù", da skouer orañjez-pampel pe c'hoazh avaloù-kastrilhez.

Chug ar suraval hag ar suraval glas a vez implijet e kalz broioù da geginañ.

## Un evaj yac'h

Leun a vitamin C eo ar chug-frouezh. Ar chug kastrilhez a vez evet da ziwall diouzh kontammadurioù ar c'hwezigell.

## Al lezennadur hervez ar broioù
### Al lezennadur e Frañs
Pa vez skrivet *"jus de fruit"*, se a dalv eo arabat lakaat dour pe danvez-mirout ouzhpenn (peotramant e vez anv un *"nectar"*). Ma eo ar chug *"à base de concentré"* avat e c'hall bezañ sukr lakaet ouzhpenn e-barzh, gant ma vez skrivet en ur mod sklaer.

An *"nectar"* zo chug-frouezh, *"à base de concentré"* peurvuiañ, gant yod frouezh (etre 25 ha 50 % da nebeutañ), dour ha sukr. 

## Gwelet ivez
* chug
* chug-legumaj
* boeson
* koktel
Livr el Labourer

***Livr el Labourer***, pe ***Levr al Labourer***, a zo un oberenn e gwerzennoù skrivet e brezhoneg Gwened gant Joakim Gwilhom, hag embannet e Gwened e 1849. 

Mennout a ra an oberour diskouez buhez an dud diwar ar maez ha pegen evurus int. Awenet eo gant Georgica Vergilius ha skrivañ a ra 
::::*Nag eurusat vehe an dud ar ar maezoù* 
::::*A pa anavahent ar briz hag o madoù* 
hag a oa e latin Vergilius
::::*O fortunatos nimium sua si bona norint agricolas*.

## Adembannadurioù
* Charlez Gwennou, *Levr al labourer*, lakaet e brezhoneg « KLT », Dumont, Brest, 1895;
* *Livr El Labourér groeit dré En Eutru Guillom*, gant un doare-skrivañ gwenedek nevesaet, ti-moullañ Lafolye, Gwened, 1922.
* *Levr al Labourer*, en doare-skrivañ orin (1849) hag en doare-skrivañ peurunvan gant Goulven Pennaod, Preder, 1979.
* *Livr El Labourer, Géorgiques Bretonnes, d'après l'édition bilingue de 1849*, gant ur studiadenn gant Yves Le Berre, Kreizenn an Enklaskoù Breizhek ha Keltiek (KEBK), 1991.
 
## Levrlennadur

*Joakim Gwilhom, Levr al Labourer, Preder, 1979.
*Yves Le Berre, *Livr El Labourer, Géorgiques Bretonnes, d'après l'édition bilingue de 1849*, Cahiers de Bretagne Occidentale, niv. 12, Centre de recherche bretonne et celtique, 1991
*Google books
Chug

An dourenn tennet eus ar frouezh pe al legumaj, eo ar **chug**. Evet vez e giz-se gant an dud, pe gant sukr ha/pe dour ouzhpenn. Ar re vrudetañ eo ar re da heul :
* gant frouezh :
** chug orañjez
** chug avaloù
** chug rezin
** chug suraval
* gant legumaj :
** chug tomatez
** chug karotez
** chug kokombrez

Gant chug ar frouezh e vez graet boesonioù dre ar goadur : gwin, chistr... Gantañ e vez graet smoothie ivez.

Vitamin C ha sukr a zo ennañ.

## Chug all
Anv e vez eus chug pe sun ar c'hig a-wechoù.
 
## Gwelet ivez
* chug-frouezh
* chug-legumaj
* ar chugon
* sun ar bleunioù, pe ar c'hig
Benniged (Molenez)

**Benniged** zo un enezennig eus enezeg Molenez, etre Molenez ha Konk-Leon, e Penn-ar-Bed ha Bro-Leon, e Breizh. 

## Douaroniezh

En em astenn a ra an enezenn a-hed 2,5 km war un ahel mervent / biz. Ne dap ket ouzhpenn 300 metr a dreuz. Traezh ha bili zo war aod ar reter, ha muioc'h a reier zo er c'hreisteiz hag er c'hornôg. 

## Istor
Annezet e oa an enezenn gwechall, evel ma weler gant ar peulvanioù hag al liac'hvenoù a gaver warni. 

Er Grennamzer e oa perc'hennet gant Beskonted Leon da gentañ, ha gant Abati Lokmazhe goude 1169. E 1569 e voe gwerzhet e 96 lur da Yann Kerlec'h, aotrou ar Genkiz. E 1736 e faotas d'an abati adkavout he zra hag ober a reas prosezioù evit se. Da vare an Dispac'h gall e teuas Benniged da vezañ ur *mad broadel* ha prenet e voe gant ur marc'hadour eus Konk-Leon.

A-hed an  hag an  e oa peizanted war an enezenn, betek 1953, o c'hounit segal hag o tesevel loened. Tennet e veze splet eus bili an aodoù, gant gobarerien Lambaol-Blouarzhel, evit sevel tiez, hag evit sevel *bunker*-ioù e-pad an Eil brezel-bed.

Abaoe 1953 ez eo perc'hennet an enezenn gant an ONCFS (ofis ar chaseal e Bro-C'hall), hag ur mirva eo deuet da vezañ evit ar chaseourien, abaoe 1993.

## Notennoù

## Levrlennadur
*Vital Rougerie, *L'archipel Molénais*, Roazhon, 1989, embannet gant SNSM Molenez.
*C. Dupont, Y. Gruet, A. Leroy, G. Marchand, Y. Pailler, Y. Sparfel, *Le site préhistorique de Beniget-3*, 2003, AMARAI, 16, pp. 5-24.
*F. Bioret, M. Godeau, P. Yésou, *Contribution à l'étude de la flore, de la végétation et de l'avifaune marine de l'île de Béniguet*, Bull. Soc. Bot. Centre-Ouest, 1989, 20, pp. 33-50.

## Pennadoù kar
*Benniged
*Enezeg Molenez

## Liammoù diavaez

*Réserve de l'île de Béniguet
Napoleone

**Napoleone** zo un anv-bihan italianek.

## Tud
### Sant
N'eus bet sant Napoleone ebet gwech ebet: ur sant politikel e vije kentoc'h eget istorel, hervez tud zo, hag a zo bet kavet war-lerc'h emgann Austerlitz d'an 2 a viz Kerzu 1805.

Met ur sant *Neapolis*, pe *Neopolo*, pe *Neopolus* e latin zo anavet. Evit doare e oa kamarad da Sant Saturnino, hag a vije bet merzheriet gantañ, ha gant Celestino ha Germano, ha marvet er vac'h. 

Marvet e vije d'an 2 a viz Mae 304 en Alesandria en Egipt. N'ouzer ket hiroc'h diwar e benn. Lidet e vefe en Italia d'ar 15 a viz Eost.

#### ''Neopolus'', ''Napoleo'', Sant Napoleone ha Buonaparte
Gwelloc'h e ouzer penaos e voe implijet ar relijion gant Napoleone Buonaparte evit gouarn e impalaeriezh. E gwirionez ne oa sant ebet a glote gant an anv Napoleon, gant se e oa ur mank bras pa ne oa deiz ebet da lidañ ur *Sant Napoleon*.
E 1805 e voe pledet gant an afer-se, pa grogas ar c'hardinal Caprara da furchal en dihelloù roman. Kavout a reas, e roll ar verzhereien, en 2 a viz Mae, anv eus sent ha merzherien Alesandria, en o zouez un "Neopolus" latin, a seblante tost a-walc'h da Napoleon. Ha kerkent e voe advadezet Neopolus ha lakaet da *sant Napoleone*.

D'ar 15 a viz Eost 1806, e voe lidet ar c'hentañ Sant Napoleon, da zeiz e seizh vloaz ha tregont, hag en deiz-se en-eeun, ha n'eo ket dre zegouezh, e voe lidet maen kentañ Bolz an Trec'hlidoù e Pariz.

### Tud all
*Napoleone della Torre (m. e 1278), priñs italian
*Napoleone Orsini (war-dro 1420 - 1480) condottiero italian
*Napoleone Buonaparte, jeneral gall a orin korsat

## Notennoù

## Pennadoù kar
*Napoleon, anv brezhonek ha saoznek
* Napoleone Buonaparte
Omnia vincit amor

**[[Omnia vincit amor]]** (*Ar garantez a deu a-benn eus pep tra*), zo un tamm eus ur werzenn latin gant Vergilius. A c'hall bezañ lavaret ivez Amor Vincit Omnia, anv ul livadur gant Caravaggio, awenet gant ar werzenn.

Dont a ra ar werzenn-se eus an Egloga (X, v. 69) ha skrivañ a ra ar barzh ouzhpenn : «Et nos cedamus amori», *ha ni ivez plegomp d'ar garantez*.

Kaoz zo gantañ eus *Amor*, pe Kupidon, tirant an doueed hag an dud, ha n'halle nikun diwall diouzh e saezhoù , gouez d'ar varzhed.
Loargann

Al **loargann**, pe **loarwenn**, pe **loargant**, eo ar sklêrijenn, ar gouloù taolet gant al Loar war an Douar e-pad an noz. E gwirionez ne deu ket ar gouloù-se eus al loar met eus dasked an heol war al loar. Bez ez eo ivez ar marevezh eus al loariad pa vez gwelet al loar en he c'hann. 

Awenet eo bet ar varzhed hag ar sonerien gant al loargann.

## Yezh
### Gerioù [[heñvelster]] arall
* *[[Kann al loar]]*
* *Sklêrijenn al loar*.
* *(ar) Sklaer-loar*.
### Gerdarzh
* *Loargann* pe *loargant*? Peurvuiañ e weler, er ger, pe kann, evel e *gwenn-kann*, pe kant, a dalv kement ha kelc'h. Neuze ivez, kann al loar pe kant al loar?

## Oberennoù diwar-benn loarwenn pe loargann
* Ar *[[Mondscheinsonate]]* (*Sonatenn al Loargann*), gant Beethoven.
* Gwelout ivez:
** *[[Clair de lune]]*.
** *[[Moonlight]]*.
Votadeg unanv gant un dro hepken

Ar votadeg unanv gant un dro hepken a zo un doare votiñ implijet da zilenn un den hepken. Implijet e vez e kalz broioù evel Kanada, Breizh-Veur pe Stadoù-Unanet Amerika evit dilennadegoù broadel pe lec'hel. Boutinoc'h e vez en trevadennoù breizhveuriat kozh. E frammadur ur votadeg unanv gant un dro hepken e voter ur wech hepken e pep pastell-vro votiñ hag an danvez-kannad en deus gounezet muioc'h a vouezhioù eget ar re arall a vez dilennet, ha pa n'en defe ket gounezet ouzhpenn an hanter eus ar mouezhioù.

## Doare-votiñ

En ur votadeg unanv gant un dro hepken ne c'hell pep voter votiñ nemet ur wech hag evit un danvez-kannad hepken hag ar gounezer eo an hini en deus gounezet muioc'h a vouezhioù eget ar re arall. An dra-se a lakaa ar votadeg unanv gant un dro hepken d'an doare votiñ eeunañ evit ar voterien hag evit an dud a zo o c'harg merañ ar votadeg. Choaz harzoù ar pastelloù-bro a c'hell bout un abeg a gudennoù, avat.

## Liammoù diavaez

* A handbook of Electoral System Design from International IDEA
* Atlas of Electoral Systems of the World Colour-coded world maps showing the electoral systems used by every democratic country in the world, also available with more details as tables of text. Part of the information on Electoral Systems offered by the World Policy Institute (WPI)'s Project for Global Democracy & Human Rights
* ACE Project: What is the electoral system for Chamber 1 of the national legislature?
* ACE Project: First Past The Post -
* ACE Project: Experiments with moving away from FPTP in the UK
* ACE Project: Electing a President using FPTP
* ACE Project: FPTP on a grand scale in India
* The Citizens' Assembly on Electoral Reform says the new proportional electoral system it proposes for British Columbia will improve the practice of democracy in the province.
* ASSEMBLY AUDIO AND VIDEO Below, you'll find audio and video recordings of six Learning Phase weekends, a meeting held in Prince George and the six Deliberation Phase weekends. The Learning Phase and Deliberation Phase recordings were broadcast on Hansard TV during 2004. - week 5 gives a detailed description by David Farrell, of the University of Manchester (England), Elizabeth McLeay of Victoria University in Wellington, New Zealand.
* Districting in FPTP systems, The unusual "earmuff" shape of the 4th Congressional District of Illinois connects two Hispanic neighborhoods while remaining contiguous by narrowly tracing Interstate 294.
* The Problem With First-Past-The-Post Electing (data from UK general election 2005)
Arthur of the Britons

***Arthur of the Britons*** ("Arzhur, roue pe ri ar Vrezhoned") zo un stirad skinwel eus Bro-Saoz, bet krouet gant Peter Miller, Robert Banks Steward ha Terence Feely.

Bez' ez eus 24 fennad ennañ ha skignet eo bet da gentañ gant ar skinwel saoz BBC etre ar 6 a viz Kerzu 1972 hag an 28 a viz Du 1973.

E Bro-C'hall ez eus bet diskouezet daou pe dri fennad war chadenn gentañ an ORTF er bloavezhioù 1973-1974, ha da c'houde daouzek pennad war ar chadenn TF1 e 1977.

## C'hoarierien ha tudennoù
* Oliver Tobias : Arzhur, roue ar Vrezhoned
* Brian Blessed : ar roue Marc'h a Gernev
* Mickael Gothard : Kai, advreur Arzhur
* Jack Watson : Lludd, an Dorn-Arc'hant, adtad Arzhur
* Rupert Davis : Cerdig, penn-brezel ar Saozon
* George Marishka : Yorath, penn-brezel ar Juted
* Clive Revill : Rolf ar Prezeger
* Gila von Weitershausen : Rowena ar Jutez

## Ar pennadoù
### Koulzad kentañ (1972-1973)
# *Arthur is Dead* ("Marv eo Arzhur")
# *The Gift of Life* ("Ro ar Vuhez")
# *The Challenge* ("An Dae")
# *The Penitent Invader* ("An Alouber Morc'hedus")
# *People of the Plough* ("Pobl an Arar")
# *The Duel* ("An Duvell")
# *The Pupil* ("Ar Skoliad")
# *Rolf The Preacher* ("Rolf ar Prezeger")
# *Ennemies and Lovers* ("Enebourien ha Karourien")
# *The Slave* ("Ar Sklav")
# *The Wood People* ("Tud ar C'hoad")
# *The Prize* ("An Teñzor")

### Eil Koulzad (1973)
# *The Swordman* ("Ar C'hlezeñvour")
# *Rowena*
# *The Prisoner* ("Ar Prizoniad")
# *Some Saxon Women* ("Un Nebeud Merc'hed Saoz")
# *Go Warily* ("Bezit war evezh")
# *The Marriage Feast* ("Banvez an Eured")
# *In Common Cause* ("Dre gengrog")
# *Six measures of Silver* ("C'hwec'h Muzuliad Argant")
# *Daughter of the King* ("Merc'h ar Roue")
# *The Games* ("Ar C'hoarioù")
# *The Treaty* ("Ar Feur-emglev")
# *Girl from Rome* ("Ar Plac'h eus Roma")

## Liammoù diavaez
*  ''Internet Movie Database''
*  Sonerezh ar stirad
*  ''PEPLVM''
Venise et Bretagne

***Venise et Bretagne*** zo ur ganaouenn c'hallek, savet ar son gant Étienne Bardou (?-1938) hag an ton gant Joseph-Ernest Dassier (1813-1891), a zo bet brudet-bras e Breizh e-pad an Eil Brezel-bed.

E-kerzh miz Mezheven 1933 e sinas Tino Rossi ur gevrat gant an ti-embann pladennoù stadunanat Columbia. Ha kerkent ha 1934 ec'h enrollas ar c'haner gall ***Venise et Bretagne***.

## Liammoù diavaez
* Base d'archives ethnographiques RADdO / Skrid-sonerezh ar ganaouenn
* Kanet gant Tino Rossi ha Georges Brassens : ''YouTube

## Notennoù ha daveennoù
In the Chapel in the Moonlight

***In the Chapel in the Moonlight*** zo ur ganaouenn saoznek, savet (son ha ton) e 1936 gant an arzour stadunanat Billy Hill (1899-1940), hag a voe sonet gant Shep Fields (1910-1981) hag e laz-seniñ evit ar wech kentañ.

Kanet e voe adarre e 1954 gant Kitty Kallen, ha sevel a reas betek an niverenn 4 er *[[Billboard magazine]]* ha niverenn #5 er c'h-*[[Cash Box magazine]]*.

Kalzik a ganerien o deus kanet ar ganaouenn-se a rae berzh, evel Dean Martin, a voe #25 er Billboard Hot 100 e 1967. Kanet e voe ivez gant The Bachelors e 1965. Klevout a c'haller anezhi en ur bladenn gant ar strollad sonerien suis heavy metal Celtic Frost en o albom *[[Into the Pandemonium]]* e 1987.

## E galleg
Lakaet e oa bet e galleg gant Henri Varna (1887-1969) ha Léo Lelièvre (1872-1956) — *[[La chapelle au clair de lune]]* an titl anezhi — e 1937, ha kanet gant tud a bep seurt, evel :
* Léo Marjane,
* Lina Margy ha Tino Rossi,
* Lucienne Delyle e 1960.

## Pennad kar
* loargann

## Notennoù ha daveennoù
Arc'hdiagonelezh anglikan Bosvenegh

Unan eus div ziagonelezh eskopti Truru, astennet war Reter Kernev-Veur

Rannet eo hec'h-unan e 5 deanelezh :
** Deanelezh Tryger Bihan ha Bosvenegh
** Deanelezh Reter Wivel
** Deanelezh Strasnedh
** Deanelezh Tryger Meur
** Deanelezh Kornog Wivel
Arc'hdiagonelezh anglikan Kernev-Veur

Unan eus div ziagonelezh eskopti Truru, astennet -daoust d'hec'h anv- war lodenn kornogelañ Kernev-Veur hepken

Rannet eo e 7 deanelezh :
** Deanelezh Sen Ostell
** Deanelezh Norzh Karn Marth
** Deanelezh Su Karn Marth
** Deanelezh Kerrier
** Deanelezh Pennwydh
** Deanelezh Powder
** Deanelezh Pidar
Kann al Loar

**Kann al Loar** zo anv ur fest a vez e miz Gouhere e Landerne hag a ro bod da abadennoù brezhonek a bep seurt.
Hobart

Kêr-benn ha kêr vrasañ stad Tasmania eo **Hobart.** 205 566 a dud a oa o chom eno en 2006.

## Istor
Unan eus kêrioù koshañ Aostralia eo ivez. Diazezet e oa bet en 1804 gant ar Saozon evit degemer galeourien. *Hobart Town* a veze graet anezhi er mare-se.

## Douaroniezh
Lec'hiet eo Hobart e gevred an enez, war aber an Derwent River, nepell diouzh Mount Wellington (*Menez Wellington*), dezhañ 1 271 m uhelder.

## Tud dibar
Hobart eo kêr c'henidik an aktour Errol Flynn (1909-1959).

## Gevelliñ
Gevellet eo kêr Hobart gant:
*Yaizu  abaoe 1977
*L'Aquila  abaoe 1980
*Valdivia  abaoe 1998

## Liammoù diavaez

*Lec'hienn ofisiel kêr
Kann al loar

**Kann al loar** zo
*un anv all d'al loargann , pe loargant,
*ur fest e Landerne e-miz Gouhere, gwelout Kann al Loar

## Pennadoù kar
*loar
Moonlight

**Moonlight** zo ur ger saoznek, a dalvez kement ha loargann, hag a gaver en anvioù meur a oberenn arzel:

## C'hoariva
**Moonlight*, ur pezh-c'hoari gant Harold Pinter e 1993. 

## Filmoù
**Moonlight*, un heuliad filmoù skinwel, gant CBS e 2007-2008, diwar-benn ur suner-gwad

## Kanaouennoù
* *[[In the Chapel in the Moonlight]]*, savet e 1936, 
**[[Moonlight Serenade]]* savet an ton anezhi gant Glenn Miller (1939),
**[[Mr. Moonlight]]* gant The Beatles (1964),
**[[Moonlight Drive]]* gant The Doors (1967),
**[[Moonlight Mile]]* gant The Rolling Stones (1971),
**[[Moonlight Shadow]]*, gant Mike Oldfield (1983),
**[[Moonlight]]* gant Bob Dylan (2001).

## Pennadoù kar
*Loar
*Loargann
*Clair de lune
Clair de lune

**Clair de lune**, a dalv kement ha loargann e brezhoneg, zo anv meur a oberenn arzel e galleg

## Lennegezh
* *[[Clair de lune (danevell, Gouhere 1882)|Clair de lune]]*, une danevell gant Guy de Maupassant en Gouhere 1882 ;
* *[[Clair de lune (danevell Maupassant, Here 1882)|Clair de lune]]*, une danevell all gant Guy de Maupassant en Here 1882 ;
* *[[Clair de lune (dastumad)|Clair de lune]]*, un dastumad danevelloù gant Guy de Maupassant en 1883 .

**Clair de lune*, ur varzhoneg gant Victor Hugo ; 
**Clair de lune*, ur varzhoneg gant Paul Verlaine ; 
**anv ar pezh sonerezh savet gant Gabriel Fauré evit ar varzhoneg;
**Clair de lune*, ur pezh-c'hoari saoznek skrivet e 1921 gant Blanche Oelrichs evit he gwaz John Barrymore ;
**[[Frankie and Johnny in the Clair de Lune]]*, pezh-c'hoari saoznek gant Terrence McNally.

## Kanaouennoù
**[[Au Clair de la Lune]]*, ur ganaouenn, dianav ar saver anezhi, eus ar XVIIvet pe eus an XVIIIvet.
**[[Un Clair de lune à Maubeuge]]* gant Bourvil (1962)
**[[Mon village au clair de lune]] gant [[Bourvil]] ([[1968]])
**Clair de Lune*, ur ganaouenn gant [[...And You Will Know Us by the Trail of Dead]] e  1999, en o albom [[Madonna]].

==Film==
**Claire de lune*, ur film gall e 1932 kaset da benn gant [[Henri Diamant-Berger]], diazezet war pezh-c'hoari Blanche Oelrichs, a oa diazezet war [[L'Homme qui rit]], gant [[Victor Hugo]]. 

==Sonerezh==
**Clair de lune*, ur pezh sonerezh savet gant [[Gabriel Fauré]] diwar ar varzhoneg gant [[Paul Verlaine]] ; 
**Clair de Lune*, ul lodenn eus ar *Suite bergamasque* gant [[Claude Debussy]].
**Clair de lune'', Opus 53, Niv. 5, e-barzh "24 Pièces de fantaisie : Deuxième Suite" evit an ograou, gant Louis Vierne.

## Lec'h
* kenkiz Clair de Lune, ur c'henkiz kouronkañ rummet er Baol-Skoubleg.

## Pennad kar
*Moonlight
Madonna

**Madonna** zo un anv italianek deuet diwar stagañ ar gerioù *ma donna* ("ma itron"). 

Roet eo bet an anv-se da dud ha da draoù, d'ar Werc'hez Vari ha da zelwennoù anezhi dreist-holl. 

## Tud
* an anv italianek ordinal graet eus Mari, mamm Jezuz, anavezet evel ar Werc'hez Vari e brezhoneg ; 
** Madonna (arz), anv ar poltredoù graet eus ar Werc'hez Vari; 
** Madonna gant he mab, anv ar poltredoù anezhi gant ar Mabig Jezuz, pe ar C'hrist

* *Madonna Louise Ciccone*, ur ganerez ha dañserez stadunanat brudet e dibenn an XXvet kantved ha deroù ar XXIvet kantved, anavezet evel Madonna (kanerez).
** *[[Madonna (albom Madonna)]]*, albom graet ganti
** *[[Madonna (video)]]*, ur video ganti
** In Bed with Madonna, (Madonna: Truth or Dare) ur film gant Alek Keshishian embannet en 1991.
* Madonna Wayne Gacy, anv arzour Stephen Gregory Bier Jr. (ganet d'ar 6 a viz Meurzh 1964, e Fort Lauderdale (Florida)), soner gant Marilyn Manson.

## Traoù
### Livadurioù

Ur bern lavadurioù zo bet graet d'ar *Madonna*, ha n'haller menegiñ nemet un toulladig:
* *[[Madona hag he mabig]]*, gant Raffaello (1504-1505)
* *[[Madonna Esterhazy]]*, gant Raffaello 
* *[[Maestà (Cimabue)]]*, gant Cimabue e Firenze, 1285-1286 
* *[[Maestà (Siena)]]* gant Duccio di Buoninsegna e Siena, 1308-1311. 
* *[[Gwerc'hez ar C'herreg]]*, pennoberenn Leonardo da Vinci (1483-1486), a livas meur a hini all, evel *[[Virgem, Menino Jesus e Santa Ana]]* (1510-1513) hag ar *[[Madona Benois]]* (1478-1482)
* *[[Madonna (Edvard Munch)]]*, ul livadur gant Edvard Munch.

### Kanaouennoù
* *[[Lady Madonna]]*, ur ganaouenn, savet gant Paul McCartney tost penn-da-benn, met lakaet war-gont an daou gomper Lennon ha McCartney, kanet gant gant The Beatles, hag embannet e miz meurzh 1968 war ur bladenn daoudu, hag *Inner light* an hini a oa ar ganaouenn war an tu all; 
* *[[Madonna (...And You Will Know Us by the Trail of Dead)]]*, anv un albom gant ar strollad sonerien ...And You Will Know Us by the Trail of Dead, eus Texas

## Lec'hioù en Italia
* Madonna del Ghisallo, un dorgenn e-kichenik Lenn Como, 
* Madonna del Sasso, uir gumun e proviñs Verbano-Cusio-Ossola e rannvro Piemonte ;
* Madonna di Campiglio, ur gêriadenn e kumunioù Pinzolo ha Ragoli, er Val Rendena, e Proviñs Trento (Trentino), hag ur 700 a dud enni.
...And You Will Know Us by the Trail of Dead

**...And You Will Know Us by the Trail of Dead**  (berraet alies en **Trail of Dead**) zo ur strollad sonerien eus Austin e Texas.

## Pladennoù

## Liammoù diavaez

* Official website
* Official fansite
* UK fansite
* ...Trail of Dead at Synthesis.net
* Trail of Dead at Last.fm
* Trail of Dead collection at the Internet Archive's live music archive
* ...Trail of Dead on The Syndicate Blog
Mari, mamm Jezuz

**Mari** (diwar an hebreeg Miriam), eo anv mamm Jezuz a Nazaret, an den a zo kontet e vuhez er Pevar Aviel.

Pa voe dougerez e oa kefrisa da Jozeb.
## Gouelioù
Meur a ouel zo en enor da Vari.
**Gouel Santez Mari, Mamm Doue* (1a a viz Genver)
**[[Gouel Maria ar Gouloù]]* pe Gouel Jezuz kaset d'an Templ (2 a viz C'hwevrer)
**Gouel Maria Veurzh*, pe Gouel Jezuz kemennet d’ar Werc'hez (25 a viz Meurzh)
**Gweladenn ar Werc'hez*, pe Gouel Mari e ti Elizabed (31 a viz Mae)
**Gouel Kalon dinamm Mari* (goude Gouel-meur ar Sakramant, ha Gouel-meur Kalon-Sakr Jezuz)
**Gouel Maria Hanter-Eost* (15 a viz Eost)
**Ar Werc'hez Vari, Rouanez* (22 a viz Eost)
**Gouel Ginivelez ar Werc'hez Vari* (8 a viz Gwengolo)
**Gouel Seizh Glahar ar Werc'hez* (15 a viz Gwengolo)
**Ar Werc'hez Vari kinniget en Templ* (21 a viz Du)
**Gouel-meur ar Werc'hez krouet dinamm* (8 a viz Kerzu)
## Pennadoù kar
*Mari
*Gwerc'hez Vari
*Maria
Pengwern

**Pengwern** e oa anv ur rouantelezh vrezhon en Enez Vreizh er vro a zo bremañ kontelezh saoz Shropshire, damdost d'an harzoù gant Kembre. 

War a greder e oa diazez rouantelezh Powys a-raok bout kaset da vMathrafal, pelloc'h er c'hornôg, met marteze e oa ur rouantelezh pe un adrouantelezh e Powys. Pelec'h e oa resis n'ouzer ket da vat.
Kelenn (ti-embann)

**Kelenn** zo un ti-embann lennegel bet krouet gant Glenmor, Xavier Grall ha Paul Guel er bloavezhioù 1970. Embann a rae levrioù ha pladennoù.

## Pladennoù
Pladennoù gant Gilles Servat, ar strollad Tri Yann.
Éditions Calligrammes

**Calligrammes** zo un ti-embann, bet krouet gant Bernard Guillemot en Kemper.

Lod eus an testennoù embannet a zo barzhoniezh gant Xavier Grall, Yves Élléouët, Roger Judrin, Georges Perros pe c'hoazh Alexis Gloaguen.

## Liamm diavaez
*Lec'hienn an ti-embann
Liard

[thumb|Liard [Charlez IX. ]]
Al **liard** a zo anv ur pezh moneiz. *Liardoù* pe *liarded* a vez lavaret el liester.

## Gwechall
Al liard zo bet implijet e teir stad. Peurvuiañ e veze graet e kouevr.

### Er Rouantelezh c'hall
Anv ur pezh kozh e oa en amzer ar Rouantelezh c'hall (hag e Breizh) ha goude. 
* ar bihanañ pezh e oa a-raok an Dispac'h gall; krouet e oa bet gant ar roue gallLoeiz XI, graet e kouevr, paouezet d'ober adalek 1792, hag aet da get da vat e 1856;
* talvezout a rae kement ha tri diner en XIXvet kantved, pe ur c'hard eus ur gwenneg ;

### En Izelvroioù aostrian
Anv ur rann eus kronenthaler an Izelvroioù aostrian (Belgia hon amzer) e oa. 254 liard a oa en ur c'h-kronenthaler. Pa voe aloubet ar vro gant an armeoù gall e 1794 e voe lakaet al lur gall gante e-lec'h ar c'h-kronenthaler. Krouet e oa bet gant Karl V, en arc'hant, talvezout a rae neuze kement hag un hanter patard, daouzek mito, seizh real arc'hant, pe daou-ugent skoed arc'hant

### Liège
Ur pezh moneiz e oa ivez e Priñselezh Liège gwechall.

## Troioù-lavar
*An hini *n'en deus ket ul liard toull* zo unan eus ar re baourañ. 
*Un dra ha *ne dalvez ket ul liard toull* ne dalvez ket kalz a dra.
**Ober ul liard gaou ouzh ub*: an disterañ gaou.

## Hiziv
Bez' ez eo an anv brezhonek zo implijet ha kelennet gant kelennerien zo e KEAV, Sav-Heol, hag e kentelioù skol-veur Roazhon, abaoe krouidigezh an euro e 2002, evit ur gantvedenn eus un euro.

## Notennoù
Horn

**Horn** zo un anv-tiegezh hag un anv-lec'h. E saozneg e dalv kement ha korn.

## Gerdarzh
Eus ar wrizienn gentindezeuropek **ker-* "korn", "penn", a roas ar ger kentgermanek **hurni-*, alese  *korn*,  *Horn*,  *horen*, ar goteg *haurn* hag an henfrizeg *horn*.
## Tud
*Agneta Horn, skrivagnerez svedek
* Alfred Horn (1918 &ndash; 2001), matematikour amerikan
** Diferadennoù Horn implijet er jedadenn bropozadennel
*Camilla Horn, aktourez alaman
* Erna Horn, gwreg Julius Arndt
*Guildo Horn, kaner alaman
*Gustaf Horn (1592 - 1657), politiker svedat, tad da Agneta Horn,
* Horn (Fernand Van Horen) (1909 - 2005), goaptresour diwar-benn ar sport er gazetenn veljiat *[[Le Soir]]*
* Joe Horn (ganet e 1972), c'hoarier mell-droad amerikan
* Keith Van Horn (1975 - ), c'hoarier basket-ball amerikan
* Mike Horn (1966 - ), reder-bro suis
* Rebecca Horn (1944 - ), arzourez alamanat
* Shirley Horn (1934 - 2005), kanerez ha pianourez jazz amerikan
* Trevor Horn (1949 - ), produour ha soner breizhveuriat

## Lec'hanvadurezh
### Stêrioù
*anv brezhonek ur stêr e Bro-Leon, an Horn
* Horn, ur stêr alaman eus flondrenn ar Mozel.

### Inizi ha kaboù
* an *Enez Horn*, pe Enez Hornos, un enezenn e Chile e lec'h m'emañ ar **[[Kab Horn|C'hab Horn]]**, penn pellañ Amerika ar Su
** e penn su an Enez Hoste, e norzh an Enez Horn, e kaver ar C'hab Horn Faos
* an Enez Horn, un enezenn e Aostralia e penn ar C'hab York
* an Enez Horn, un enezenn amerikan e pleg-mor Mec'hiko.

### 
*Horn, ur gumun e distrig Rhein-Hunsrück e Rheinland-Pfalz, en Alamagn.

### 
*Horn 
*Horn (distrig) en Aostria

### 
*Horn (Rutland), e Bro-Saoz

### 
*Hoorn, anv meur a gumun 
*Horn, ur gêriadenn e kumun Leudal

### 
*Horn

### 
*Horn

## Lennegezh
*Gjallarhorn, korn-galv an doue Heimdall , da gemenn donedigezh Ragnarok
* *Hörn*, un anv all evit an doueez Freyja er mojennoù norsek
* Romant Horn, ur romant avañtur gant 14 866 gwerzenn skrivet e saozneg-normaneg war-dro 1170

## A bep seurt
* Emgann Little Big Horn e 1876 er Stadoù-Unanet etre ur c'henemsav Sioux ha Cheyenne ha marc'hegerezh an US Army
* Corran Horn, er film Star Wars

## Pennadoù kar
*Horne
*Horny
*Hoorn

## Notennoù
Hoorn

**Hoorn** a zo un anv roet da veur a gêr en Izelvroioù:

* Hoorn, kêr ha kumun e Noord-Holland .
* Hoorn, e kumun Alphen aan den Rijn, e Zuid-Holland.
* Hoorn, e kumun Bellingwedde.
* Hoorn, e kumun Heerde, e Gelderland.
* *Hoorn* pe *[[Hoarn]]* e frizeg, e kumun Terschelling, e Friesland.

Hag ivez:
* Wehe-den Hoorn, e kumun De Marne e Groningen ;
* anv ur gontelezh kozh eo ivez, Kontelezh Horne.
* Hoorn Islands, anv all a vez graet ouzh Futuna hag Alofi, er Meurvor Habask.
Horn (Izelvroioù)

**Horn** zo ur gêrig e Limburg an Izelvroioù, e kumun gozh Haelen (bet ebarzhet e kumun Leudal abaoe ar c'hentañ a viz Genver 2007), 5 km er gwalarn da Roermond. 3 485 a dud a oa o vevañ eno e 2001.
Kontelezh Horn

**Horn** (pe *Horne*, *Hoorn* pe *Hoorne*) a oa ur gontelezh vihan krouet e 920, bet unan eus priñselezhioù an Impalaeriezh Santel Roman. Dont a ra an anv anezhi eus hini kêriadenn Horn, hiziv en Izelvroioù, e kumun Haelen, er c'hornôg da Roermond.
Annez konted Horne a voe kaset eus Horn da Weert er . 

Pa voe lazhet kont diwezhañ Horne, Philippe de Montmorency, e 1568, e voe enteuzet ar gontelezh e Priñselezh Liège.
E 1795 e voe diskaret ar gontelezh pa voe aloubet gant an armeoù gall, hag ebarzhet en departamant gall ar Meuse-Inférieure. Pa voe diskaret an Impalaeriezh c'hall kentañ e voe rannet etre an Izelvroioù ha Belgia.
Alain Surget

**Alain Surget** (21 a viz Even 1948 e Metz) a zo ur skrivagner levrioù evit ar yaouankiz. Abaoe 1977 e kelenn istor en Uckange. Dimezet eo ha tri bugel en deus bet. Kroget e oa da skrivañ pa oa 16 vloaz. Al lod brasañ eus e istorioù a dremen en Henegipt, e-barzh re all e kont troioù-kaer loened a glask saveteiñ o bro. Barzhonegoù ha pezhioù-c'hoari a zo bet skrivet gantañ ivez. Embannet eo bet e levrioù gant Castor-Flammarion.

## E oberenn
* L'Œil d'Horus
* L'Assassin du Nil
* Le Maître des deux terres
* Le Cavalier du Nil
* Les Enfants du Nil
* Pavillon noir 
* Tirya 
* Les Enquêtes de Jullius 
* La Panthère des neiges
* Le renard de Morlange
* Safari Blanc
* L'Ourse
* Le Voleur de pandas
* Le Fils des loups
* Les Disparus de Fort Boyard
* L'Œil de feu
* Le Voleur de papyrus
* Quand on parle du loup
* La Montagne aux Gorilles
* La Nuit des Kangourous
* La Plage aux tortues
* Le Cri du loup
Sally Lockhart

**Sally Lockhart** a zo un dudenn faltazi, hag harozez un heuliad pevar romant bet skrivet gant Philip Pullman.
Ar pevar romant :

* 1. The Ruby in the Smoke,(1985)
* 2. The Shadow in the North, (1986)
* 3. The Tiger in the Well, (1991)
* 4. The Tin Princess, (1994)

Sally Lockhart a zo ur plac'h yaouank hag a zo o chom e Londrez, e dibenn an XIXvet kantved. Kuzulierez war an armerzh eo he micher. Kas a ra enklaskoù liesseurt da benn hec'h-unan pe a-drugarez d'ur strollad mignoned. Meur a vloaz a dremen etre ar pevar romant : dougerez eo e dibenn an eil hini, ha ganet eo he bugel e penn-kentañ an trede hini.
An daou romant kentañ a zo bet lakaet da film (*The Sally Lockhart Mysteries* eo an titl e saozneg) gant BBC, ha skignet e miz Even 2008 er c'hwec'hkorn gant Arte. Billie Piper eo an aktourez a c'hoari perzh Sally er filmoù-se.
Holland ar C'hreisteiz

**Holland ar C'hreisteiz** (pe **Holland ar Su**, nederlandeg: *Zuid-Holland*) zo unan eus proviñsoù an Izelvroioù, a-hed Mor an Hanternoz. Gwechall e oa ul lodenn eus proviñs kozh Holland, a voe daouhanteret e 1840.

Unan eus proviñsoù pobletañ an Izelvroioù eo, gant 3 804 737 a annezidi e 2022 (22% eus poblañs an Izelvroioù).

En-dro dezhi emañ Zeeland er c'hreisteiz, Noord-Brabant er gevred, Gelderland ha proviñs Utrecht er reter, ha Noord-Holland en hanternoz. Den Haag (pe * 's-Gravenhage*) eo kêr-benn ar broviñs.


Flag of Zuid-Holland.svg|Banniel
Zuid-holland wapen.svg|Ardamezioù


## Kêrioù bras
Gelderland

**Gelderland** zo unan eus an 12 proviñs a ya d'ober an Izelvroioù. Arnhem eo ar gêrbenn.

## Kumunioù Gelderland

53 kumun zo e Gelderland.
* Aalten
* Apeldoorn
* Arnhem
* Barneveld
* Berg en Dal (krouet e 2015 diwar unanaiñ kumunioù Groesbeek, Millingen aan de Rijn hag Ubbergen)
* Berkelland
* Beuningen
* Bronckhorst
* Brummen
* Buren
* Culembourg (*Culemburg*)
* Doesburg
* Doetinchem
* Druten
* Duiven
* Ede
* Elburg
* Epe
* Ermelo
* Geldermalsen
* Harderwijk
* Hattem
* Heerde
* Heumen
* Lingewaal
* Lingewaard
* Lochem
* Maasdriel
* Montferland
* Neder-Betuwe
* Neerijnen
* Nijkerk
* Nimègue (*Nijmegen*)
* Nunspeet
* Oldebroek
* Oost Gelre
* Oude IJsselstreek
* Overbetuwe
* Putten
* Renkum
* Rheden
* Rozendaal
* Scherpenzeel
* Tiel
* Voorst
* Wageningue (*Wageningen*)
* West Maas en Waal
* Westervoort
* Wijchen
* Winterswijk
* Zaltbommel
* Zevenaar
* Zutphen

## Istor
Dont a ra ar broviñs eus stadoù kozh en Impalaeriezh Santel hag hec'h anv eus kêr Geldern, nepell, en Alamagn. Hervez ar vojenn e voe anvet gant aotrouien Pont, a lazhas un dragon en 878 hag a roas d'ar gêr an anv a glevjont digant an aerouant o vervel : "Gelre!"

Kontelezh Gelder a deuas eus ar pagus frank Hamaland, en XIvet kantved, e kastilli ar vro en-dro da Roermond ha Geldern. Konted Gelre a gemeras broioù Betuwe ha Veluwe, ha dre zimeziñ, kontelezh Zutphen. 

## Pennad kar
* proviñsoù an Izelvroioù
Flevoland

**Flevoland** zo unan eus 12 proviñs an Izelvroioù

## Douaroniezh
Emañ Flevoland er reter da Amsterdam, hag izeloc'h eget ar mor eo an holl douaroù anezhi, betek 14 m izeloc'h zoken, war-bouez inizi kozh Urk ha Schokland. Kroueet eo bet dre sec'hañ douaroù a oa dindan ar mor betek 1932, pa voe krouet an Afsluitdijk, da lavarout eo ar chaoser da glozañ. Evel-se e voe miret ouzh ar mor a vonet a-barzh. Goudese e voe ret kas an dour kuit hervez doare ar **[[polder]]**ioù, ha padet e oa al labour betek 1968.

**Flevoland** e voe anvet ar c'hornad e 1986. Lelystad eo anv ar gêrbenn, hag *[[Almere]]* an eil kêr.
E 2002 e voe kontet 341 500 a dud enni, ha yaouankoc'h an dud eget er proviñsoù arall. 

## Kumunioù Flevoland


Provincie Flevoland.gif|Flevoland
Satellite image of Noordoostpolder, Netherlands (5.78E 52.71N).png|Polder ar biz gwelet eus an oabl
Satellite image of Flevopolder, Netherlands (5.48E 52.43N).png|Flevopolder gwelet eus an oabl


Panoramique-windfarm flevoland.jpg|Atant kenderc'hiñ tredan dre avel e kumun Zeewolde. Tre diouzh Flevoland eo an doare da aozañ ar parkeier ha da lakaat an atantoù a-steudadoù
Zeeland

**Zeeland** (pe *Zeland* a-wechoù e brezhoneg, da lavarout eo *bro ar mor*) zo unan eus 12 proviñs a ya d'ober an Izelvroioù, e mervent ar vro, stok ouzh Belgia. 

## Douaroù hag inizi
Ur vro inizi ha ledenezi eo ha sed o anvioù:
* inizi: 
** Noord-Beveland 
** Schouwen-Duiveland
* ledenezi:
* Zuid-Beveland 
* Walcheren 
* Tholen 
* Sint-Philipsland 
Met ul lodenn all a zo, ha n'eo ket nag un enezenn nag ul ledenez, anvet *Zeeuws Vlaanderen*, Flandrez zelandat. Betek 2003 n'halled ket mont di dre zouar eus an Izelvroioù all hep tremen dre Velgia. Abaoe ez eus un hent dindan vor adalek Terneuzen betek Borsele, da stagañ ar broviñs ouzh ar peurrest eus ar vro.

## Tud ha kêrioù
Middelburg eo kêr-benn ar broviñs. Vlissingen ha Terneuzen zo porzhioù. Ar c'hêrioù bras all eo Hulst, Goes ha Zierikzee. 380 000 a dud zo er broviñs.

## Istor
Zeeland a veze sachet etre kontelezhioù Holland ha Flandrez, er Grennamzer, betek ar bloaz 1299, pa varvas diwezhañ kont Holland, ha pa deuas konted Hainaut da deurel o c'hrabanoù warni. Goude se e voe tro konted Bavaria ha Bourgogn d'ober kemend-all. 

Goude 1585 ez eas Zeeland evel ar 7 proviñs dizalc'h, d'ober an Izelvroioù.


1643 Zeelandia Comitatus Blaeu.jpg|Zeland en 1643, gant un darn eus Holand
OSM - provincie Zeeland.PNG|Zeland hiriv


## Rannyezhoù
En darn vrasañ eus ar broviñs e komzer rannyezhoù zelandek hag en Hulst e komzer ur rannyezh flandrezek. Da goll ez a ar rannyezhoù er c'hêrioù bras e-touez ar re yaouank met 60 % eus an dud a ra ganto c'hoazh.

## Stourm ouzh ar mor
Labourioù bras zo bet da stagañ ar peder enezenn hag al ledenez vrasañ kenetrezo ha da ziwall an douaroù diouzh ar mor, hag int douaroù izeloc'h eget ar mor alies.

## Kumunioù Zeeland

## Pennadoù kar
Meskaj a vez a-wechoù gant doareoù-skrivañ disheñvel : sellout ouzh Zeeland (disheñvelout), Seeland, Sealand.
Diwar anv proviñs izelvroat *Zeeland* eo e teu anv Zeland-Nevez.