Tifuz

*Ar pennad-mañ zo gouestlet d'an *'tifuz**. Arabat eo e zroukveskañ gant an [[terzhienn-alter|derzhienn-alter]] !''</small>

An **tifuz*' (eus an [[henc'hresianeg]] *typhos* a dalvez diegus) eo an anv a vez roet d'ur strollad [[kleñved]]où damheñvel grevus evit Mab-Den. Degaset e vez ar c'hleñvedoù-se gant [[bakteri]] eus [[kerentiad]] ar [[Rickettsia]].

An arouezioù boutin da holl ar seurtoù tifuz zo an [[terzhienn|derzhienn]] a c'hall mont betek 39 [[derez Celsius|°C]] ha [[poan-benn]]. Er broioù [[trovanoù|trovanel]], an tifuz a vez droukvesket alies gant an [[denga]].

==seurtoù tifuz==
Tri seurt tifuz zo :
# An *tifuz laouek* pe *tifuz european*
# *Kleñved Brill-Zinsser*
# An *tifuz trovanel*

===Tifuz laouek ou Tifuz european===
An tifuz laouek a vez degaset gant al loustoni ha lakaat a ra kleñvedoù-red marvus da loc’hañ e-pad ar brezelioù pe ar gwallreuzioù naturel. An organeg a zegas ar c’hleñved eo ar *Rickettsia prowazekii*, roet gant [[laou]] an dud (*Pediculus humanus corporis*). An [[arouez]]ioù zo : poan benn, terzhienn, ur santimant anoued, faezhidigezh ha dispuilhoù war ar c’hroc’hen.
Kavet e vez an tifuz-se er broioù kerreizh eus Europa dindan anvioù disheñvel : *Terzhienn ar prizonioù*, *terzhienn ar gernez*, *terzhienn an ospitalioù* pe *terzhienn ar bigi* abalamour ma tegouezh stank pa vez fall ar stad naetadurezh ha pa vez stank ar boblañs ; evel er prizonioù hag er bigi.
Brudet eo [[kamp-bac’h]] [[Bergen-Belsen]] evit e loustoni a lakae an tifuz-red da ziwan ; Lakaat a reas kalz prizonidi da vervel eno.

===Kleñved Brill-Zinsser===
kleñved Brill-Zinsser zo ur seurt tifuz degaset ivez gant ar bakteri *Rickettsia prowazekii* met a darzh goude ur prantad hir ma chom kuzhet. N’eo ket ken grevus hag an tifuz laouek. E gwirionez ez eo ar stumm a gemer ar c’hleñved-se pa gouezh klañv en-dro ar re o deus tapet an tifuz laouek hag e vez degaset gant bezañs bazhelloù rickettsia e korf ar c’hlañvidi, e gwerblennoù al limf peurgetket.

===Tifuz trovanel===
Anvet ivez Tifuz meksikan ; Tifuz ar Bed-Nevez ; Tifuz kêr

An Tifuz trovanel a vez degaset gant ar bakteri *Rickettsia typhi* ha diwan a ra er broioù trovanel hag istrovanel. 
Roet e vez gant c’hwen ar razhed, *Xenopsylla cheopsis* ; hag ivez a-wezhioù gant *Rickettsia felis*, ur spesad c’hwen a vev war ar [[kazh|c’hizhier]] hag an [[oposom]]ed. An [[arouez]]ioù zo : poan benn, terzhienn, ur santimant anoued, poan e melloù an izili, sevel a ra kalon ar c’hlañvidi, dislonkadennoù ha paz.

Lakaat a reer kemm etre ar seurtoù tifuz dre un test eus ar serom.

== Istor ==
E-pad eil bloavez [[Brezel Peloponesos]] ([[-430]]) e oa skoet keoded Athen e Henc’hres gant ur c’hleñved-red spontus, anavezet abaoe evel Bosenn Aten, a lazhas, e-touez re all, [[Pericles]] hag e daou vab koshañ. Distreiñ a reas ar [[bosenn|vosenn]] div wezh, e -429 hag e goañvezh 427/6 kent J ?-K.. An tifuz laouek an hini a zegasas ar stropad-se moarvat, hervez soñj ar vezeien hag ar skolveuridi.En ur brezegenn e miz Genver 1999 e [[Skol-veur Maryland, College Park|Skol-veur Maryland]], David Durack, kelenner mezegiezh e [[Skol-veur Duke]] a skrivas : *"Terzhienn an tifuz laouek eo an displegadenn wellañ. En e greñvañ e vez en amzer brezel ha disvoued, 20% merventi a vez, lazhañ a ra ar c’hlañvour goude 7 devezh, hag a-wezhioù e tegas ur rouestladenn arouezius : ar varvenn-gig e penn ar bizied hag ar bizied-troad. Kavout a reer holl ar perzhioù-se gant Bosenn Aten."*.

== Levrlennadur ==

* Zinsser, Hans, *Rats, Lice and History:  A Chronicle of Pestilence and Plagues*. Originally published in Boston in 1935, later edition in 1963. Most recent edition 1996, Black Dog & Leventhal Publishers, New York. ISBN 1-884822-47-9.
* Gomme, A. W., edited by A. Andrewes and K. J. Dover. *An Historical Commentary on Thucydides, Volume 5. Book VIII'' Oxford University Press, 1981. ISBN 0-19-814198-X.

## Notennoù