open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Kendedjeg

Ur yezh nilez-saharek eus isskourr ar yezhoù mabanek eo ar **c'hendedjeg** (*kendeje*) komzet gant tro-dro da 1 000-2 000 den e Tchad.

## Gwelet ivez
* Yezhoù nilez-saharek
* Yezhoù mabanek
Roungeg

Ur yezh nilez-saharek eus is-skourr ar yezhoù mabanek eo ar **roungeg** (*runga*) komzet gant tro-dro da 43.000 den e Republik Kreiz Afrika ha Tchad.

## Gwelet ivez
* Yezhoù nilez-saharek
* Yezhoù mabanek
Masalateg

Ur yezh nilez-saharek eus is-skourr ar yezhoù mabanek eo ar **masalateg** (*massalat*) komzet gant tro-dro da 10 den e Tchad.

Ur yezh en arvar da vont da get an hini eo dre an diouer a dud a ra ganti.

## Gwelet ivez
* Yezhoù nilez-saharek
* Yezhoù mabanek
Yezhoù abangek

Un is-skourr eus ar yezhoù mabanek eo ar **yezhoù abangek**.

Setu rol ar yezhoù en is-skourr-mañ:

* Kendedjeg
* Mabeg (pe *mabangeg*)
* Marfeg
* Masalateg
* Masaliteg
* Sourbac'haleg
* Kibeteg
* Roungeg

## Gwelet ivez
* Yezhoù nilez-saharek
Simon Wiesenthal

**Simon Wiesenthal** a zo bet ganet d'an 31 a viz Kerzu 1908 e Lwów (Polonia d'ar c'houlz-se, Ukraina bremañ) ha marv d'an 20 a viz Gwengolo 2005 e Vienna (Aostria).

Anavezet eo dreist-holl evel "chaseour nazied".

## Buhez
E 1932 e tapas e ziplomoù a disavour met serret e voe e stal e 1939 pa yeas tre e Polonia soudarded an URSS (da heul an emglev etre Adolf Hitler ha Jozef Stalin evit dispenn Polonia). 

E 1940 e voe darbet dezhañ bezañ deportet da Siberia met arc'hant a roas d'ur c'homiser Soviedat.

D'ar 6 a viz Gouere 1941 avat e voe harzet pa oa bet divizet gant Hitler ober brezel d'an URSS.

Da gentañ e voe bac'het e kampoù-labour met da c'houde e voe bet kaset da Vuchenwald ha Mauthausen (Aostria). E 12 kamp nazi eo bet en holl. 3 gwezh e voe war-nes bezañ drouglazhet hag e 1945, da vare dieubidigezh ar c'hampoù e oa ken gwan ma semplas. 89 den eus e familh a zo marv e-pad ar brezel.

Pa oa distro ne oa nemet un dra war e spered : n'eo ket adkregiñ gant e labour a disavour ha kas ur vuhez normal met barnañ an nazied.

Diouzhtu e tigoras e Vienna Kreizenn Gelaouiñ ha Teuliaouiñ diwar-benn an Dorfedourien Nazi. E-unan e voe met e 1948 en doa savet 120.000 fichenn diwar-benn an SSed. Diseblant an dud tro-dro dezhañ avat.

Brud a zeuas dezhañ e 1960 pa voe harzet Adolf Eichmann, steuñvekaer an Diskoulm diwezhañ. A-drugarez da Wiesenthal e voe bet diskoachet en Arc'hantina. 

Un eil den a-bouez a voe adkavet dre e labour : Karl Silberbauer. Ur poliser aostrian e oa ha gantañ e oa bet harzet Anne Frank en Izelvroioù.

Da ziwezhañ, e 1967 e tiskoachas Franz Stangl, kommandant kamp Treblinka.

## Levrlennadur
* Simon Wiesenthal Tuviah Friedman Korrespondenz (Documentbook) Germany National Bibliothek
Yezhoù karangek

Un isskourr eus ar yezhoù mabanek eo ar **yezhoù karangek**.

Setu roll ar yezhoù en isskourr-mañ:
* Karangeg
* Kachmereg
* Bac'heg
* Koniereg

## Gwelet ivez
* Yezhoù nilez-saharek
Du 2005 e Breizh

**[[Kronologiezh vloaziek evit Breizh]]**
:2004 e Breizh - **2005 e Breizh** - 2006 e Breizh

2005 e Breizh 
:Genver - C'hwevrer - Meurzh - Ebrel - Mae - Mezheven 
:Gouere - Eost - Gwengolo - Here - Du - Kerzu

## Sadorn [[5 Du]]
* Krouidigezh, e Karaez, ar gevredigezh Divskouarn zo he fal kas war-raok implij ar brezhoneg e-touez ar vugale yaouankañ er-maez eus ar skol. Harpañ diorren ar raktresoù magourioù ha kreizennoù-dudi brezhonek eo mennet d'ober. Prezidant, Yannig Robin rener magouri Gouenoù, besprezidant Erwan Denez rener kreizenn-dudi An Oaled, sekretourez Izabel Thomas ha teñzorer Yannig Bigouin eus ekomirdi Plougerne.
* Digoret Asizoù Tiriadoù Breizh e Sant-Brieg diwar atiz Jean-Yves an Drian . Fellout a ra d'ar c'huzul-rannvro sinañ kevratoù enno palioù diorren gant broioù Voynet Breizh. 220 milion a euroioù zo da vezañ ingalet gant ar rannvro etre 21 bro Breizh velestradurel.

## Sul [[6 Du]]
* Aotreet eo ar Prezidant Jean-Yves an Drian gant Bodad-pad Kuzul-rannvro Breizh da sinañ un c'henemglev gant Diwan evit ar maread 2005 - 2008.

## Yaou [[17 Du]]
* Manifestiñ a ra un dek den bennak e Ruvenieg e reter ar Mor-Bihan a-enep d'ar **panellerezh divyezhek** war an hentoù-departamant. Kaset eo an taol da benn gant an aotrou Joseph Orhan, bet maer Monteneg, ha bet savet gantañ an AOSB *(Association de Protestation contre la Signalisation Bilingue)*. Harpet eo ar gevredigezh gant Françoise Morvan anavezet evit he skridoù a-enep d'ar brezhoneg ha d'an Emsav. War zigarez emañ Ruvenieg e Bro-C'halloù ne vije ket ar gwir da lakat panelloù divyezhek eno. Sevel a ra ar gevredigezh a-enep an divyezhegezh e Breizh-Izel ivez. Skrivet eo bet ganto da holl vaered Breizh-Uhel evit goulenn outo nac'hañ ma vefe staliet panelloù divyezhek war o c'humun. 12 kumun diwar ar 130 zo e reter ar Mor-Bihan a vije savet a-du ganto.

## Meurzh [[22 Du]]
* Displeget eo war karta sevended porched Internet Wanadoo, an embregerezh telekom publik, ez eo ar brezhoneg ur patois hag ez eo diseven implijout anezhañ evit flapiñ war ar foromoù kinniget. Kregiñ a ra ar stourm d'en em aozañ evit dizarbenn seurt droukziforc'h. Galvet eo ar Vretoned da voikotiñ Wanadoo ha broudet e vezont da embann o displijadur dre bostel d'an embregerezh pellgehentiñ.

## Merc'her [[23 Du]]
* Lid 20 deiz-ha-bloaz Emglev Bro an Oriant, ur gengevredigezh a gas war-raok sevenadur Breizh hag implij ar brezhoneg e bro an Oriant. Ivonig ar Merdi eo ar brezidantez.

## Sadorn [[26 Du]]
* Prezegenn-gelaouiñ e Baiona ma ouestl ar strollad euskarat Demo hag ar strollad breizhat Ai 'ta ! o c'hoant kenlabourat en amzer da zont evit ma vo ofisielaet an euskareg hag ar brezhoneg.

## Merc'her [[30 Du]]
* Goude eizh devezh stourm eo bet tennet ar frazennoù dismegañsus a-enep ar brezhoneg a-ziwar karta sevended Wanadoo. Derc'hel a ra an embregerezh da c'houlenn e vefe kenskrivet e galleg avat, yezh lakaet da vezañ ofisiel gantañ war ar foromoù, nemet e vije komzet diwar-benn un danvez ispisial a denn d'ar yezhoù, sed a rofe tu da implijout ur yezh all.

__NOTOC__
11 Eost

## Darvoudoù
* 1901 : astennet eo al linenn hent-houarn Landerne-Plouneour-Traezh betek Brignogan.
* 1919 : degemeret eo bonreizh Republik Weimar.
* 1920 : emglev peoc’h etre Latvia ha Rusia, ma anavez Rusia dizalc’hted Latvia.
* 1925 : rummet monumant istorel Fort La Latte.
* 1951 : dont a ra ar Breizhad René Pleven da vezañ Kentañ ministr Frañs.
* 1960 : dizalc’hiezh Tchad.
* 1964 : skignet eo er Stadoù Unanet ar film *[[A Hard Day's Night (film)|A Hard Day's Night]]* (izili ar strollad The Beatles evel aktourien).

## Sportoù
* 1984 : skipailh gall ar vell-droad (paotred), a ya da gampion olimpek e Los Angeles (Stadoù Unanet).
* 2012 :
** Julie Bresset, marc'hhouarnerez vreihat, a ya da gampionez olimpek ar Marc'h-houarn Treuz Bro (MTB) e Londrez (Bro-Saoz).
** dilennet eo an atleter gall Tony Estanguet da ezel eus ar Poellgor etrebroadel olimpek.
* 2016 : skipailh broadel Fidji ar rugbi 7 (paotred) a ya da gampion olimpek e Rio de Janeiro (Brazil) da-geñver kentañ kenstrivadeg ar sport-se er C'hoarioù Olimpek.

## Ganedigezhioù

* 1837 : Sadi Carnot, prezidant Republik Bro-C'hall.
* 1882 :
** Norman Boyd Kinnear, loenoniour hag evnoniour skosat.
** Voline, **(Всеволод Михайлович Эйхенбаум)**, dispac'hour ha skrivagner rus.
* 1897 : Enid Blyton, skrivagnerez saoznek.
* 1948 : Jan Palach, studier tchek hag en em zistrujas gant an tan.

## Marvioù

* 1856 : Jean-Joseph de Penguern, dastumer gwerzioù brezhonek.
* 1872 : Andrew Smith, ergerzhour, etnologour, loenoniour ha mezeg-arme skosat.
* 1929 : Luitz-Morat, aktour, filmaozer ha saver senario gall.
* 1957 : Norman Boyd Kinnear, loenoniour hag evnoniour skosat.
* 1978 : Mario Varglien, melldroader etrebroadel ha gourdoner italian.
* 1980 : Paul Robert, embanner ha geriadurour gallek.
* 2003 : Jakez Konan, skrivagner brezhonek ha brezhoneger.
* 2014 : Robin Williams, aktour ha fentigellour stadunanat.
*2023 : Kenneth White, skrivagner skosat ha breizhat. 

## Lidoù
* er Relijion gatolik :
** Sant Ergad
* Devezh ar vro e Tchad
10 Eost

## Darvoudoù
* 1512 : aet *[[La Cordelière]]* d'ar strad a-gevret gant al lestr saoz *[[Kent]]* da-heul un emgann war vor da vaez da Veg Lokmazhe.
* 1519 : mont a ra listri Fernão de Magalhães kuit eus porzh Sevilla d’ober tro ar bed. 
* 1539 : Kemennadur Villers-Cotterêts a lak ar galleg da vezañ implijet en aktaoù an notered e Frañs, e-lec'h al latin
* 1792 : aloubidigezh palez an Tuileries : harzet eo Loeiz XVI a Vro-C'hall. 
* 1809 : emsavadeg e Quito, da zisklêriañ dizalc'hiezh Ecuador diouzh Spagn. 
* 1897 : Felix Hoffmann, kimiour alaman, a sintetiz an drenkenn asetilsalisilek, lakaet da werzhañ dindan merk Aspirin gant Bayer.
* 1905 : kentañ kendalc'h esperantek etrebroadel e Boulogne-sur-Mer e Bro-C'hall.
* 1944 : dieubet eo Kastellin gant ar Gevredidi.

## Sportoù
* 2012 : Renaud Lavillenie, atletour gall, a ya da gampion olimpek al lammat gant ar berchenn e Londrez (Bro-Saoz) ha tapet ar rekord olimpek (5,97 m) gantañ war un dro.

## Ganedigezhioù

* 1862 : Fermo Zannoni, mestrc'hoarier echedoù italian († 1 a viz C'hwevrer 1896 e Rio de Janeiro).
* 1874 : Herbert Hoover, prezidant ar Stadoù Unanet († 20 a viz Here 1964 e New York).
* 1877 : Frank Marshall, mestrc’hoarier echedoù amerikan († 9 a viz Du 1944 e Jersey City (Stadoù Unanet)).
* 1878 : Alfred Döblin, skrivagner alamanek († 26 a viz Even 1957 en Emmendingen (Alamagn)).
* 1912 : Jorge Amado, skrivagner brazilian († 6 a viz Eost 2001 en Itabuna (Brazil)).
* 1946 : Sergio Mariotti, mestrc'hoarier echedoù italian.
* 1977 : Li Shilong, mestrc'hoarier echedoù sinaat.

## Marvioù

* 1896 : Otto Lilienthal, ijiner alaman (° 23 a viz Mae 1848 en Anklam (Alamagn)).
* 1904 : Pierre Waldeck-Rousseau politikour gall (° 2 a viz Kerzu 1846 e Naoned).
* 1972 : Albert Malbert, aktour sinema gall.
* 1975 : Robert Childers Barton, lezennour, kargad-stad ha stourmer iwerzhonat (° 4 a viz Meurzh 1881 en Áth na mBó (Iwerzhon)).

## Lidoù
*er relijion gatolik :
** Santez Klervi;
** Sant Laorañs
6 Eost

## Darvoudoù

* 1420 : distrujet eo Kastell Champtoceaux, war harzoù Breizh hag Anjev, gant Bretoned an dug Yann V. 
* 1940 : staget eo Estonia ouzh an Unvaniezh Soviedel.
* 1944 : dieubet eo Dinan, Ploermael, Sant-Brieg gant ar Gevredidi.
* 1945 : taolet eo ar vombezenn A *[[Little Boy]]* war Hiroshima (Japan) gant ar bombezer stadunanat *[[Enola Gay]]*.
* 1965 : embannadur *Help!* e Breizh-Veur, pempvet albom gant ar strollad The Beatles.

## Ganedigezhioù

* 1666 : Marie Sophie von der Pfalz, priñsez alaman, rouanez Portugal.
* 1697 : Karl VII an Impalaeriezh Santel.
* 1753 : François Levaillant, ergerzher, dastumer hag evnoniour gall.
* 1775 : Daniel O'Connell, brogarour ha politiker iwerzhonat. 
* 1809 : Alfred Tennyson, barzh saoznek.
* 1868 : Paul Claudel, barzh ha skrivagner gall.
* 1881 : Sir Alexander Fleming, dizoloer ar penisilin, tapet gantañ Priz Nobel ar Fiziologiezh pe ar Medisinerezh e 1945.
* 1917 : Robert Mitchum, aktour stadunanat.
* 1928 : Andy Warhol, arzour stadunanat.
* 1936 : Dražan Jerković, melldroader etrebroadel ha gourdoner yougoslav.
* 1983 : Viktorija Čmilytė, mestrc’hoarierez echedoù lituanian.

## Marvioù

* 258 : ar pab Sikstus II.
* 1195 : Herri al Leon, dug Saks ha Bavaria.
* 1221 : Domingo de Guzmán, saver Urzh ar Frered prezegerien (Dominikaned). 
* 1660 : Diego Velázquez, livour spagnol.
* 1973 : Fulgencio Batista, koronal ha politiker eus Kuba, bet prezidant Kuba. 
* 1978 : ar pab Paol VI.
* 1979 : Feodor Lynen, tapet gantañ Priz Nobel ar Fiziologiezh pe ar Medisinerezh e 1964.
* 1983 : Klaus Nomi, kaner alaman.
* 2001 : Jorge Amado, skrivagner brazilian.
* 2002 : Edsger Dijkstra, jedoniour izelvroat.
* 2005 : Ibrahim Ferrer, kaner kuban, ezel eus al laz-seniñ Buena Vista Social Club.

## Lidoù
*Devezh Hiroshima.
* Kristenion:
**Sant an deiz : Santez Dahud.
7 Du

## Darvoudoù

* 1455 : deroù prosez dizuañ Janed Ark e Pariz.
* 1659 : Feur-emglev ar Pireneoù sinet etre Spagn ha Bro-C'hall. Roue Spagn a lez Hanternoz Katalonia gant Bro-C'hall.
* 1916 : dilennet eo Thomas Woodrow Wilson da Brezidant Stadoù-Unanet Amerika evit an eil gwech.
* 1917 : deroù Dispac'h miz Here e Rusia, renet gant Lenin.
* 1933 : Paul Bonhoure eo kentañ gounezer Lotiri vroadel c'hall.
* 1944 : dilennet eo Franklin Delano Roosevelt da Brezidant Stadoù-Unanet Amerika evit ar pevare gwech.
* 1951 : eured Ava Gardner ha Frank Sinatra.
* 1964 : krouidigezh ar sindikad CFDT e Pariz.
* 1990 : dilennet eo Máire Mhic Róibín (Mary Robinson) *(skeudenn)* da brezidantez Iwerzhon.

## Ganedigezhioù

* 1598 : Francisco de Zurbarán, livour spagnol.
* 1728 : James Cook, moraer hag ergerzher saoz. 
* 1838 : Auguste Villiers de L'Isle-Adam, barzh gall.
* 1856 : Semyon Alapin, mestrc’hoarier echedoù lituaniat.
* 1867 : Marie Skłodowska-Curie *(skeudenn)*, fizikourez ha kimiourez c'hall genidik eus Polonia, Priz Nobel ar Fizik e 1903 ha Priz Nobel ar Gimiezh e 1911.
* 1879 : Leon Trotsky *(skeudenn)*, politikour rusian (drouglazhet d'an 21 a viz Eost 1940 e Coyoacán, Mec'hiko).
* 1886 : Aaron Nimzowitsch, mestrc'hoarier echedoù latviat.
* 1903 : Konrad Lorenz, bevoniour ha loenoniour aostrian, ijiner an etologiezh.
* 1913 : Albert Camus *(skeudenn)*, skrivagner gall, tapet gantañ Priz Nobel al Lennegezh e 1957.
* 1926 : Graeme Allwright, kaner gall genidik eus Zeland-Nevez.
* 1967 : David Guetta, DJ gall.
## Marvioù
* 1550 : Jón Arason, eskob katolik diwezhañ Island.
* 1862 : Bahadur Shah II, impalaer mogol diwezhañ India.
* 1943 : Abram Rabinovitch, mestrc'hoarier echedoù lituanian ha soviedat.
* 1980 : Steve McQueen, aktour amerikan.
* 1981 : Añjela Duval, barzhez vrezhonek.
* 1990 : Remont ar Porzh, broadelour breizhat ha geriadurour brezhonek.
* 1992 : Alexander Dubček, politikour tchekoslovak.
* 2006 : Jean-Jacques Servan-Schreiber, kazetennner, skridarnodour ha politikour gall.
* 2016 : Leonard Cohen, kaner eus Kanada.

## Lidoù
*Sant an deiz : Sant Brelivet.
*Devezh ar vro e Katalonia an Norzh
Gwener (planedenn)

**Gwener** a zo anezhi an eil planedenn e koskoriad an Heol.
Gwelet e vez mat-kenañ eus an Douar.
Pa vez gwelet eus an Douar e vez anvet dre vras ar **Werelaouen**, pe c'hoazh **Steredenn al Labourer**.

## Difurch
* D’an 11 a viz Ebrel 2006 eo en em lakaet ar sontenn Venus Express da gelc'htreiñ en-dro d'ar blanedenn. Savet eo bet an ijinenn-se gant Ajañs Europa an Egor (ESA) hag ar wech kentañ eo da Europa kas ur gefridi betek Gwener, hag an hini gentañ ivez abaoe programm Magellan an NASA e 1984. E-pad 2 zevezh eus ar blanedenn (ar pezh a ra 486 devezh-douar) e vo studiet doare, kimiezh hag oberiantiz an atmosfer.

## Levrlennadur
* *Koskoriad an Heol*, Bruno Mauguin ha Bénédicte Saulier-Le Dréan (Egorenn ar skiantoù), treiñ gant an Ofis ar Brezhoneg, 2006, Éditions Apogée, ISBN 2-84398-249-9, pp. 17-19.
Lech Kaczyński

**Lech Aleksander Kaczyński** a zo bet ganet d'an 18 a viz Mezheven 1949 e Varsovia hag aet eo da Brezidant Polonia d'an 9 a viz Here 2005, ha bet lazhet en ur gwallzarvoud karr-nij d'an 10 a viz Ebrel 2010 e Smolensk (Rusia).

Er bloavezhioù 1970 e oa bet gant ar strolladoù enepkomunour hag e 1980 e oa kuzulier Lech Wałęsa. E miz Kerzu 1981 e oa bet kaset d'an toull-bac'h avat pa oa bet disklêriet ar "stad a vrezel".

Koulskoude e krogas da zistagañ diouzh Walesa pa oa a-enep d’an daol-grenn 1989 a glaske kaout marc'had gant ar re bet e-karg eus ar reizhad komunour. E enebiezh ouzh ar gomunourien zo kaoz en deus kement a zisfiz diouzh ar reizhad kevalaour pa oa ul lodenn vat eus ar re bet er strollad komunour oc'h ober o hent eno dre brenañ an embregerezhioù bras.

Gant e vreur gevell, Jarosław Kaczyński, emañ e penn ar strollad Gwir ha Justis (*Prawo i Sprawiedliwość*), ul luskad mirour ha katolik. Berzet e oa bet ar Gay Pride gant Lech Kaczyński, pa oa maer Varsovia.
8 Du

## Darvoudoù

* 1519 : Hernán Cortés hag e lu e Tenochtitlan (Mec'hiko (kêr) a-vremañ).
* 1658 : Emgann an Øresund.
* 1892 : dilennet eo Grover Cleveland da Brezidant Stadoù-Unanet Amerika.
* 1895 : kavadenn ar Skinoù X gant ar fizikour alaman Wilhelm Conrad Röntgen.
* 1923 : Putsch ar Vreserezh e München gant Adolf Hitler hag ar jeneral Erich Ludendorff peurgetket.
* 1942 : Taol Torch ; dilestradeg lu ar Stadoù-Unanet hag hini ar Rouantelezh-Unanet en Aljeria hag e Maroko.
* 1960 : dilennet eo John Fitzgerald Kennedy da Brezidant Stadoù-Unanet Amerika.
* 1968 : torret o nask gant John Lennon ha Cynthia Lennon.
* 1973 : kentañ bannadenn ar film tresadennoù-bev *[[Robin Hood (film, 1973)|Robin Hood]]* e New York (Stadoù-Unanet Amerika).
* 1995 : mont a ra kuit an diwaller diwezhañ, Jean Donnart e anv, diouzh tour-tan ar Wrac'h Vras.

## Ganedigezhioù

* 1656 : Edmund Halley, steredoniour saoz, (dizoloer Steredenn lostek Halley).
* 1763 : Xavier de Maistre, skrivagner, livour ha milour savoian.
* 1814 : Gustav Hartlaub, medisin hag evnoniour alaman.
* 1825 : Ludwig Carl Christian Koch, medisin alaman.
* 1847 : Jean Casimir-Perier, Prezidant ar Republik C'hall adalek 1894 betek 1895.
* 1847 : Bram Stoker, skrivagner iwerzhonat bet savet ar romant mil vrudet *[[Dracula]]*.
* 1889 : Jos-Pêr ar Braz, emsaver ha skrivagner brezhonek.
* 1900 : Margaret Mitchell, skrivagnerez stadunanat.
* 1922 : Ademir, melldroader etrebroadel brazilian.
* 1932 : Stéphane Audran, aktourez c'hall.
* 1946 : Sally Field, aktourez stadunanat.
* 1979 : Salvatore Cascio, aktour italian sinema ha skinwel.

## Marvioù

* 1226 : Loeiz VIII (Bro-C'hall), roue Bro-C'hall.
* 1674 : John Milton, barzh saoz.
* 1965 : William Henry Phelps, den a aferioù hag evnoniour stadunanat.
* 1986 : Viatcheslav Molotov, politikour soviedat.
* 1998 : Jean Marais (**Jean Alfred Villain-Marais** e anv gwir), aktour hag arzour gall.
* 2011 : Valentin Kozmitch Ivanov, melldroader etrebroadel ha gourdoner rus.

## Lidoù
* Iliz katolik roman
** Gouel Hollsent Breizh
** Gouel ar Relegoù santel
** Sant Treveur, mab d'ar roue Konomor ha da santez Trifina a veve er VIvet kantved. Lazhet e voe Treveur hag e vamm santel gant an tad digristen a rene e-kreiz Breizh, marteze en div Zomnonea a bep tu da Vor Breizh.
* Albania: krouidigezh Strollad Komunour Albania, e 1941.
9 Eost

## Darvoudoù
* 1939 : chomet war ar sec'h an dende *[[Gwalarn]]*, leun a armoù evit ar vroadelourien vrezhonek, e Lokireg.
* 1944 : dieubet eo Landerne gant ar Gevredidi.
* 1945 : taolet eo ar vombezenn A *[[Fat Man]]* war Nagasaki (Japan) gant ar bombezer stadunanat *[[Bockscar]]*.
* 2010 : bet roet Kolier an Erminig da André Chédeville, Donatien Laurent, Catherine Latour hag Annaig Renault, en Oriant.

## Sportoù
* 1908 : aet Tro Bro-C'hall gant Lucien Mazan (lesanvet Petit-Breton).
* 1992 : klozadur ar  C'hoarioù Olimpek hañv e Barcelona gant Juan Antonio Samaranch Torelló, prezidant spagn ar Poellgor etrebroadel olimpek.

## Ganedigezhioù

* 1602 : Gilles Personne de Roberval, fizikour ha matematikour gall.
* 1776 : Amedeo Avogadro, kimiour italian.
* 1794 : Achille Valenciennes, loenoniour gall.
* 1816 : Alphonse Guérin, mezeg ha surjian gall.
* 1896 : Jean William Fritz Piaget, psikologour suis ar vugale.
* 1899 : Pamela Lyndon Travers, skrivagnerez saoz, aozerez Mary Poppins.
* 1931 : Mário Zagallo, melldroader etrebroadel ha gourdoner brazilian.
* 1939 :
** Brito : melldroader etrebroadel brazilian.
** Bulle Ogier, aktourez c'hoariva, sinema ha skinwel c'hall.
** Romano Prodi, kentañ ministr Italia, bet Prezidant Kengor Europa.
* 1953 : Christophe Salengro, aktour ha leurenner gall.

## Marvioù

* 117 : Trajan (**Marcus Ulpius Nerva Traianus**), impalaer roman.
* 1820 : Anders Sparrman, naturour svedat.
* 1888 : Charles Cros, barzh hag ijiner gall.
* 1962 : Hermann Hesse, skrivagner alamanek, tapet gantañ Priz Nobel al Lennegezh.
* 1969 : Cecil Frank Powell, Priz Nobel ar Fizik e 1950.
* 1975 : Dmitri Chostakovitch (Дмитрий Дмитриевич Шостакович), sonaozer rusian.
* 2005 : Colette Besson, atletourez ha kampionez olimpek c'hall.
* 2008 : Mahmud Darwich, barzh arabek eus Palestina.
* 2010 : Georges Pierret, bet unan eus pennoù ar CELIB.

## Lidoù
*er Relijion gatolik :
** Sant Erle
*Devezh Etrebroadel ar Pobloù Henvroat
* Singapour: Devezh ar vro
8 Eost

## Darvoudoù
* 1786 : evit ar wech kentañ e teu daou zen a-benn da grapat betek penn uhelañ ar Menez Gwenn en Alpoù : Jacques Balmat ha Michel-Gabriel Paccard.
* 1940 : krog kirri-nij Alamagn da dagañ ar Rouantelezh-Unanet.
* 1942 : kentañ bannadenn ar film tresadennoù-bev *[[Bambi]]* e Londrez (Bro-Saoz).
* 1944 : dieubet eo Douarnenez, Kemper, Montroulez gant ar Gevredidi.
* 1945 : disklêriañ a ra an Unaniezh Soviedel ar brezel da Japan hag aloubiñ a ra Manchouria.
* 1949 : dont a ra Bhoutan da vezañ dizalc’h.
* 1966 : embannadur *Revolver* er Stadoù-Unanet, seizhvet albom gant ar strollad The Beatles.
* 1967 : ganidigezh Kevredigezh Broadoù Gevred Azia.
* 1969 : gant Iain MacMillan eo tennet al luc'hskeudenn mil vrudet a yelo d'ober golo *[[Abbey Road]]* gant The Beatles.
* 2008 : digoradur an  C'hoarioù Olimpek hañv e Beijing gant Hu Jintao, prezidant Sina.

## Ganedigezhioù

* 1732 : Johann Christoph Adelung, geriadurour alamaneg.
* 1748 : Johann Friedrich Gmelin, kimiour ha naturour alaman.
* 1759 : Jean Marion, beleg katolik breizhat, person Edig, skrivagner brezhonek.
* 1839 : Otto Finsch, ergerzher, naturour ha tudouriour alaman.
* 1879 : Emiliano Zapata, penn Dispac'h Mec'hiko.
* 1919 : Jean Fréour, kizellour breizhat.
* 1932 : Zito, melldroader etrebroadel brazilian.
* 1937 : Dustin Hoffman, aktour amerikan.
* 1952 : Jostein Gaarder, skrivagner norvegek.

## Marvioù

* 117 : Trajan, Impalaer roman.
* 1533 : Lucas van Leyden, livour hag engraver izelvroat.
* 1879 : Immanuel Hermann Fichte, prederour alaman.
* 1985 : Louise Brooks, aktourez amerikan.
* 1991 : James Irwin, astraer amerikan.
* 1998 : László Szabó, mestrc'hoarier echedoù hungarat.
* 2001 : Jean Dorst, bevoniour gall.
* 2021 : Jaan Kaplinski, skrivagner eus Estonia.

## Lidoù
* Katoligiezh:
**Sant an deiz : Sant Elid.
7 Eost

## Darvoudoù
* 1488 : kodianidigezh Dinan.
* 1819 : goude trec’h Simón Bolívar en emgann Boyacá e teu Kolombia da vezañ dizalc’h diouzh Spagn.
* 1908: da-geñver labourioù e-kichen Willendorf, ur geriadenn eus Aostria, e tizoloer en douar un delwenn eus ar paleolitik, a reer anezhi *[[Gwener Willendorf]]*.
* 1932 : distrujet eo Monumant an Unvaniezh, e plasenn an ti-kêr e Roazhon, gant ar strollad broadelour Gwenn ha du.
* 1936 : douaret eo Fulgence Bienvenüe, pennseller an Hentoù ha Pontoù ha saver metro Pariz er vered Père-Lachaise.
* 1942 : penn-kentañ Emgann Guadalcanal.
* 1943 : graet an hu gant Landiviziaviz ouzh izili eus Bagadoù Stourm Strollad Broadel Breizh o tibunañ e straedoù ar gêr.
* 1944 :
** niverenn gentañ ar gazetenn *[[Ouest-France]]*, o kemer lec'h *[[L'Ouest-Éclair]]*.
** dieubet eo Gwengamp gant ar Gevredidi.
** lazhadeg Pengereg e Plabenneg. 
* 1947 : erruout a ra radell Thor Heyerdahl, ar c’h-Kon-Tiki, en Inizi Tuamotu goude ur veaj tremen 100 devezh a-dreuz ar Meurvor Habask, da ziskouez o doa gellet pobloù gwechall dont eus Su Amerika da Bolinezia.
* 1954 : Josep Tarradellas a zeu da vezañ prezidant Generalitat Katalonia en harlu, e Frañs.
* 1960 : Aod an Olifant dizalc’h diouzh Frañs.

## Ganedigezhioù

* 980 : Ibn Sina (*Avicenna*), skiantour ha prederour muzulman.
* 1028 : Alfonso V, roue León. 
* 1385 : Janed Kent, mamm Richarzh II, roue Bro-Saoz. 
* 1832 : Max Lange, mestrc'hoarier ha skrivagner echedoù alaman.
* 1876 : Mata Hari, spierez, fuzuilhet e 1917.
* 1881 : François Darlan, amiral ha politikour gall.
* 1914 : Fernando Cerchio, filmaozer, frammer ha saver senario italian.
* 1917 : Charles Sibley, arbennigour war ar vevoniezh volekulel hag evnoniour stadunanat.
* 1918 : Andrée Clément, aktourez (c'hoariva ha sinema) c'hall.
* 1924 : Jean Dorst, bevoniour gall.
* 1992 : Marigje Degrande, mestrc'hoarierez echedoù belgiat.

## Marvioù

* 1834 : Joseph-Marie Jacquard, ijiner gall.
* 1941 : Rabindranath Tagore, skrivagner banglaek, tapet gantañ Priz Nobel al Lennegezh e 1913.
* 1957 : Oliver Hardy, aktor ha kaner stadunanat. 

## Lidoù
* Katoligiezh:
**Sant an deiz : Santez Gwerborc'h.
Gouleg

Ur yezh nilez-saharek eus skourr yezhoù komouzek eo ar **gouleg** (*gule*) komzet gwechall e Soudan.

Ur yezh varv an hini eo.

## Gwelet ivez
* Yezhoù nilez-saharek
* Yezhoù komouzek
Opoueg

Ur yezh nilezsaharek eus skourr yezhoù komouzek eo ar **opoueg** (*opuuo*) komzet gant tro-dro da 300 den en Etiopia.

## Gwelet ivez
* Yezhoù nilez-saharek
* Yezhoù komouzek
Oudoukeg

Ur yezh nilez-saharek eus skourr yezhoù komouzek eo an **oudoukeg** (*uduk* pe *twampa*) komzet gant tro-dro da 20.000 repuad eus Soudan e Bonga.

## Gwelet ivez
* Yezhoù nilez-saharek
* Yezhoù komouzek
9 Du

## Darvoudoù
* 1729 : Feur-emglev Sevilla etre Bro-C'hall, Bro-Saoz ha Spagn ; asantiñ a ra Spagn ez eo saoz Jibraltar.
* 1799 : Taol-stad 18 a viz al latar gant Napoléon Bonaparte.
* 1804 : Pondi a zeu da vezañ "Napoléonville.
* 1918 : roet e zilez gant Gwilherm II (Alamagn), trede ha diwezhañ Impalaer alaman, navet ha divezhañ Roue Prusia.
* 1938 : Nozvezh ar strink a-enep Yuzevien an Trede Reich en Alamagn.
* 1965 : sac'hadenn dredan vras er biz d'ar Stadoù Unanet.
* 1981 : embannet eo ul lezenn hag a aotre ar radioioù dieub da skignañ.
* 1989 : diskaret Moger Berlin.

## Ganedigezhioù

* 1719 : Domenico Ponziani, mestrchoarier ha saver studiadennoù echedoù italian.
* 1787 : Johann Natterer, dastumer, loenoniour ha naturour aostrian.
* 1789 : Thomas Ignatius Maria Forster, naturour ha steredoniour saoz.
* 1818 : Ivan Tourgeniev, skrivagner rusianek.
* 1824 : Arthur Hay, evnoniour skosat hag ofiser er British Army.
* 1841 : Edouarzh VII, roue ar Rouantelezh-Unanet eus 1901 betek e varv.
* 1864 : Paul Sérusier, livour gall.
* 1865 : Édouard Nignon, keginour breizhat.
* 1893 : Liam Lynch, jeneral e Lu Republikan Iwerzhon.
* 1906 : Camille Le Tallec, priour breizhat.
* 1922 : Raymond Devos, aktour ha fentigellour belgiat.
* 1926 : Vicente Aranda, filmaozer spagnol.
* 1929 : Imre Kertész, skrivagner hungarek, Priz Nobel al Lennegezh e 2002.
* 1934 : Carl Sagan, steredoniour ha skrivagner stadunanat.
* 1936 :
** Mikhail Tal, mestrc'hoarier echedoù latviat ha soviedat.
** Mary Travers, kaner-sonaozerez, unan eus izili an triad kanerien stadunanat Peter, Paul and Mary.
* 1948 : Luiz Felipe Scolari, melldroader ha gourdoner brazilian.
* 1973 : Vladislav Tkachiev, mestrc'hoarier echedoù rusian broadet gall.

## Marvioù

* 1399 : Yann IV (dug Breizh), Dug Breizh, eus 1364 betek e varv.
* 1918 : Guillaume Apollinaire, barzh gall.
* 1944 : Frank Marshall, mestrc’hoarier echedoù stadunanat. 
* 1970 : Charles de Gaulle, jeneral ha Prezidant ar Republik C'hall eus 1959 betek 1969.
* 1991 : Yves Montand, kanour hag aktour gallek.

## Lidoù
* Iliz katolik roman
** Sant an deiz : Sant Kadvalaer
** Dedi Penn-iliz al Laterano e Roma savet diwar urzh an impalaer Kustentin e-lec'h m'eo bet dalc'het 5 sened-meur an Iliz katolik roman
Yezhoù goumouzek

Un is-skourr eus ar yezhoù komouzek eo ar **yezhoù goumouzek**. 

Ar goumouzeg eo ar yezh c'houmouzek pennañ.

## Gwelet ivez
* Yezhoù nilez-saharek
Xinjiang

Ur rannvro eus Sina eo **Xinjiang** (sinaeg 新疆 , pinyin Xīnjiāng "Bevenn Nevez"; ouigoureg: LFE شىنجاڭ *Shinjang*), anv klok: **Republik Ouigourek Emren Xinjiang**. 

Xiju eo anv kozh ar proviñs (proviñs ar c'hornog). un anv all hag a vez implijet gant an Ouigoured eo "Turkestan ar Reter". Ürümqi eo ar gêr-benn.

## Yezhoù
Sinaeg rannyezh Mandarin an norzh a vez komzet du-se. Komzet e vez ivez an ouigoureg (ur yezh turk) met deuet eo war wel kalz diwezhatoc'h eget ar sinaeg (1000 bloaz goude ar sinaeg). A-raok e veze komzet tokharianeg met aet eo da get e bloavezhiou 1300.
Yezhoù all vez komzet ivez. An tadjikeg (tost d'an afghaneg). Met, siwazh ez int rediet da studial en ouigoureg gant Bro Sina.
E-pad bloavezhioù e oa bet an ouigoureg ar yezh komzet ar muiañ met bremañ eo adarre ar sinaeg ar yezh komzet ar muiañ. 

## Istor

Abaoe pell e veve an Dokharianed (indo-europeaned) er vro pa e aloub Rouantelezh Wei ( Norzh Sina) ar rannvro e -170 a benn difenn d'an Xiongu ( pobl turc'h) da gontroliñ hent ar sidan.
E 751 e koll ar Siniz Emgann Talas a-enep ul lu muzulman savet gant Tibetiz, Arabiz ha Mongoliz. 10 000 a enep 150 000. E penn kentan eo 30 000 al lu sinad met e pad an emgann e cheñch 20 000 Turc'h a zu evit sikour al lu muzulman a vo 170 000.
En desped da vezan trec'h, al lu muzulman ne zistroio ket ken ken start oa an emgann ha ken kreñv oa ar Siniz. Padet en deus an emgann 5 devezh.

E 840, ur pobl turc'h : an Ouigoured o vevañ e Mongolia a zo faezhet gant ur pobl turc'h all: ar C'herghiz. Trec'hiñ a reont kuit betek ar Xinjiang ha sevel a reont ur rouantelezh. Tamm ha tamm e vo asimilet ar poblou all gante ha mont a reas da get ar yezh wir Xinjiang : an Tokharian.( marteze war-dro 1300). 

Aloubet eo Xinjiang gant Gengis Khan.

E keit se e oe aloubet Sina ivez gant Mongoled (dinastiezh Yuan). A balamor da se n'int ket deuet a benn da gontrolin adarre ar provins kollet met e 1759 e teuint a-benn d'adkavout ar provins kollet agnt an dinasti Qing.

Goude 1759 e oa bet staliet atantoù sinad dreist holl en Ürümqi peogwir e oa ur c'horn aes da labourat an douar ennañ. Kresket en doa bras niver a Haned ennañ hag e 1830 e oa war dro 155 000 Han staliet. 

An Ouigoured a zo o vevañ er Xinjiang met n'int nemet 7 milion ken diwar an 20 milion a dud a zo eno. An trevadenniñ kaset gant an Haned (pobl vrasañ Sina) a zo kaoz int erru ur vinorelezh en Xinjiang. E 1980, 1995 ha 1997 e oa bet emsavadegoù ha bec'h bras er vro abalamour da se.

## Politikerezh
20 miliard a donennoù a eoul-maen zo en douar (da lavaret eo 30% eus eoul-maen Sina) hag un 10 miliard a vetradoù kub a aezhenn ivez. Un takad strategel evit ekonomiezh Sina enta.
Alan Greenspan

**Alan Greenspan**, ganet e 1926, zo bet e penn ar Fed (Bank kreiz ar Stadoù-Unanet) etre 1987 hag an 31 a viz Genver 2006. Trizekvet prezidant ar Fed eo bet (e 1913 e oa bet krouet ar Bank-mañ). Ar "Maestro" eo bet lesanvet (soner Jazz a-vicher eo bet a-raok mont gant bed an ekonomiezh pa wele ne c'hellfe ket bevañ diwar ar sonerezh) pa'z eo kaoz evit ul lodenn vat eus prantad kresk dibar ekonomiezh ar vro a zo bet etre 1989 ha 2005. 

Republikan eo (anvet eo bet gant Ronald Reagan) met disfiz en deus bet diouzh ar sistemoù ekonomikel teorikel. Kas ar c'hresk war-raok eo bet e breder pa'z eo "ekonomiezh ar Stadoù-Unanet evel ur marc'h-houarn : ret eo dezhi treiñ ingal". Se zo kaoz en deus lakaet a-viskoazh an tu-kreñv war ar c'hresk ekonomikel hag ar stourm ouzh an dilabour ha pa vefe digempouez gant ar peurrest eus an ekonomiezh (monc'hwezh pe toull gant ar ventel dalañ).

Ben Bernanke zo bet anvet war e lerc'h.
Yezhoù songayek

Un isskourr eus ar Yezhoù saharek-sahelek eo ar **yezhoù songayek** (saozneg *songhay*), renket d'o zro e-touez ar yezhoù nilez-saharek, komzet gant tro-dro da 3 milion a dud en Aljeria, Benin, Burkina Faso, Mali, Nijer ha Nijeria.

Isrannet e vez ar yezhoù songayek e daou vloc'had pennañ evel-henn: 
* Yezhoù songayek ar su, komzet tro-dro d'ar Stêr Nijer
* Yezhoù songayek an norzh, komzet er sahara ha bet levezonet-don gant ar yezhoù berberek.

## Gwelet ivez
* Yezhoù nilez-saharek

## Liammoù diavaez
*Lec'hienn diwar-benn ar yezhoù songayek
5 Eost

## Darvoudoù
* 1944 : dieubet eo Ankiniz, Lannuon ha Plouha gant ar Gevredidi.
* 1966 : embannadur *Revolver* e Breizh-Veur, seizhvet albom gant ar strollad The Beatles.

## Sportoù
* 1928 : Ahmed Boughéra El Ouafi a ya da gampion olimpek ar maraton en Amsterdam.
* 1992 : Marie-José Pérec, atleterez c'hall, a ya da gampionez olimpek ar pevar c'hant metrad e Barcelona.
* 2012 : evit ar wech kentañ ez eo ar boks merc'hed diskiblezh olimpek ofisiel e Londrez.

## Ganedigezhioù

* 1813 : Ivar Aasen, yezhour ha barzh eus Norvegia († 23 a viz Gwengolo 1896 e Christiania (Oslo a-vremañ)).
* 1850 : Guy de Maupassant, skrivagner gall († 6 a viz Gouere 1893 e Pariz).
* 1901 : Claude Autant-Lara, filmaozer gall († 5 a viz C'hwevrer 2000 en Antibes).
* 1906 : John Huston (**John Marcel** e anv gwir), aktour ha filmaozer amerikan († 28 a viz Eost 1987 e Middletown (Rhode Island) (Stadoù Unanet)).
* 1930 : Neil Alden Armstrong, kentañ astraer amerikan en devoa kerzhet war al loar († 25 a viz Eost 2012 e Columbus (Ohio) (Stadoù Unanet)).

* 1947 : Angry Anderson

## Marvioù

* 1891 : Lan Inizan, beleg ha skrivagner brezhonek.
* 1895 : Friedrich Engels, politikour ha prederour komunour alaman (° 28 a viz Du 1820 e Barmen (Kengevread alaman d'ar mare-se)).
* 1962 : Marilyn Monroe, aktourez amerikan (° 1añ a viz Mezheven 1926 e Los Angeles).
* 1984 : Richard Burton, aktour kembreat (° 10 a viz Du 1925 e Pontrhydyfen (Kembre)).
* 2012 : Chavela Vargas (**María Isabel Anita Carmen de Jesús Vargas Lizano** hec'h anv gwir), kanerez vec'hikan (° 17 a viz Ebrel 1919 e San Joaquín de Flores (Costa Rica)).

## Lidoù
Sant an deiz : Santez Sidwell
3 Eost

## Darvoudoù
* 1379 : distro Yann IV da Vreizh. Dilestrañ a ra e Dinarzh.
* 1492 :
** loc’hañ a ra listri Kristol Goulm diouzh porzh Palos de la Frontera e Spagn.
** skarzhet eo ar Yuzevien eus Spagn gant ar Rouaned Katolik.
* 1789 : dilennet eo Isaac Le Chapelier da brezidant nevez ar Vodadenn bonreizhañ broadel.
* 1914 : Alamagn a ziskleir ar brezel da Frañs.
* 1944
** roet gant Londrez urzh an emsavadeg hollek a-enep an Ac'huber.
** dieubet eo Felger, Logunec'h, Loudieg gant ar Gevredidi.
* 1948 : kregiñ a ra kentañ staj Kamp Etrekeltiek Ar Vrezhonegerion e Kleder.
* 1960 : Niger dizalc’h diouzh Frañs.
* 1963 : sonadeg diwezhañ ar strollad The Beatles e *[[The Cavern Cluub|Cavern Club]]* Liverpool.
* 1980 : klozadur ar XXIIil C'hoarioù Olimpek hañv e Moskov gant Juan Antonio Samaranch, prezidant spagn ar Poellgor etrebroadel olimpek.
* 2004 : ar sontenn Messenger a loc'h diouzh an Douar, kaset gant an NASA war-zu ar blanedenn Merc'her.

## Ganedigezhioù
* 1860 : William Kennedy Laurie Dickson, filmaozer breizhveuriat.
* 1866 : Yngve Sjöstedt, amprevanoniour ha loenoniour svedat.
* 1872 : Haakon VII, roue Norvegia.
* 1903 : Habib Bourguiba, prezidant kentañ republik Tunizia.
* 1904 : Paul Mesnier, aktour ha filmaozer gall.
* 1922 : Ronan Huon, barzh ha skrivagner brezhonek, bet rener Al Liamm betek e varv.
* 1927 : Yann Poilvet, kelaouenner, krouer *[[Armor Magazine]]* e Landehen.
* 1958 : Lambert Wilson, aktour (c'hoariva, sinema ha skinwel) ha kaner gall.
* 1979 : Andrey Rychagov, mestrc'hoarier echedoù rusian.

## Marvioù

* 1857 : Eugène Sue, skrivagner gallek.
* 1872 : William Evans, mestrc'hoarier echedoù kembreat.
* 1898 : Charles Garnier, tisavour gall.
* 1916 : Sir Roger Casement, barzh hag emsaver iwerzhonat.
* 1924 : Joseph Conrad, skrivagner saoznek genidik eus Polonia.
* 1936 : Fulgence Bienvenüe, pennseller an Hentoù ha Pontoù ha saver metro Pariz.
* 1942 : Richard Willstätter, kimiour alaman, tapet Priz Nobel ar Gimiezh gantañ e 1915.
* 1954 : Colette, skrivagnerez c'hallek.
* 2004 : Henri Cartier-Bresson, luc'hskeudennour gall.
* 2020 : John Hume, politikour eus Hanternoz Iwerzhon, tapet Priz Nobel ar Peoc'h gantañ e 1998.
* 2008 : Aleksandr Soljenitsyn, skrivagner rusianek, tapet Priz Nobel al Lennegezh gantañ e 1970.

## Lidoù
* Sant an deiz : Sant Pergad.
* Devezh ar vro e Niger.
2 Eost

## Darvoudoù
* -338 : emgann C'haeronea, trec'h eo Fulup II Makedonia war ur c'hengevreadur kêrioù gresian renet gant Aten.
* -216 : emgann Cannae, e-pad an Eil brezel punek.
*1133 : leañ a ra ar varoned angl-ha-norman da anavezout Matilda Bro-Saoz hag he mab ||Herri II (Bro-Saoz)|Herri II]] hêrez an tron.
*1718 : Feur-emglev Londrez etre Rouantelezh Breizh-Veur, Rouantelezh Bro-C'hall, ar Proviñsoù-Unanet hag an Impalaeriezh santel roman german.
* 1755 : krouget eo Mari-Loeiza Tromel (Marion ar Faoued he lesanv) e Kemper.
* 1798 : dibenn emgann Aboukir, trec'h eo ar morlu breizhveurat (brezelioù an Dispac'h gall).
* 1802 : dont a ra Napoleone Buonaparte da vezañ koñsul a-hed buhez dre ur plebisit ((3 milion ya, 1 600 nan).
* 1830 : dilezel a ra ar roue gall Charlez X e veli.
* 1899 : krouet eo ar gazetenn *[[L'Ouest-Eclair]]* ; cheñchout a raio he anv e Ouest-France d'ar 1añ a viz Eost 1944.
* 1934 : dont a ra Hitler da vezañ Führer Alamagn.
* 1943 : emsavadeg e kamp-diouennañ Treblinka. 
* 1944 : a-gevret gant al lu alaman ez a kuit ar Bezen Perrot eus Roazhon war-zu Bro-Alamagn.
* 1945 : dibenn kendiviz Potsdam.
* 1990 : aloubet eo Koweit gant armeoù Irak.
* 1993 : kaougantet eo Feur-emglev Maastricht gant ar Rouantelezh-Unanet.
* 1997 : dont a ra Mohammad Khatami da vezañ prezidant ar Republik Iran.

## Sportoù
* 1908 : 11 tennad-hent Tro Bro-C'hall etre Bourdel (Gironde) ha Naoned ; trec'h eo Lucien Mazan (lesanvet Petit-Breton).
* 1992 : Franck David, atletour breizhat, a ya da gampion olimpek ar plankenn-dre-lien e Barcelona.
* 1996 : Jean Galfione, atletour gall ha breizhat, a ya da gampion olimpek al lammat gant ar berchenn en Atlanta (Stadoù Unanet).
* 2012 : Emilie Fer, atletourez c'hall, a ya da gampionez olimpek ar slalom K1 e Londrez (Bro-Saoz).

## Ganedigezhioù

* 1834 : Frédéric Auguste Bartholdi, kizeller gall bet savet Delwenn ar Frankiz gantañ.
* 1914 : Félix Leclerc, barzh ha kaner kebekat.
* 1920 : 
** François Flohic, rezistant ha besamiral.
** Georgette Piccon, livourez.
* 1923 : Shimon Peres, politikour israelat
* 1924 : James Baldwin, skrivagner stadunanat.
* 1942 : Isabel Allende, skrivagnerez eus Chile.

## Marvioù

* 1100 : Gwilherm ar Ruz, roue Bro-Saoz, eil mab Gwilherm an Alouber.
* 1343 : Olier Klison, nobl breton dibennet dre urzh roue Bro-C'hall Fulup VI, ar pezh a sacho e wreg Janed Belleville d'ar morbreizherezh.
* 1589 : Herri III, roue Bro-C'hall ha Polonia, Dug-meur Lituania.
* 1755 : Mari-Loeiza Tromel lesanvet Marion ar Faoued, krouget e Kemper.
* 1788 : Thomas Gainsborough, livour saoz.
* 1921 : Enrico Caruso, tenor italian.
* 1922 : Alexander Graham Bell, ijiner skosat ar pellgomz.
* 1934 : Paul von Hindenburg, milour ha den-stad alaman.
* 1936 : Louis Blériot, nijer ha savour kirri-nij.
* 1976 : Fritz Lang, filmaozer alaman.
* 1992 : Michel Berger, pianoour ha kaner-sonaozer gall.
* 1996 : Michel Debré, uhelkargad ha politikour gall

## Lidoù
* Sant an deiz : Sant Tunio
* Devezh ar vro e Makedonia
1añ Eost

## Darvoudoù
* 939 : ar Vretoned trec'h war an Normaned en Emgann Trans.
* 1291 : savidigezh Suis diwar emglev etre kantonioù Uri, Schwyz hag Unterwalden.
* 1492 : skarzhet eo ar Yuzevien kuit eus Spagn.
* 1635 : dont a ra Gwadloup da vezañ un drevadenn c’hall.
* 1716 : aet Pierre de Montesquiou d'Artagnan da bennkomandant Breizh.
* 1774 : dizoloet eo an oksigen gant ar gimiourien Carl Wilhelm ha Joseph Priestley.
* 1785 : loc'het kuit an div fourgadenn c'hall *[[La Boussole]]* ha *[[L'Astrolabe]]* diouzh porzh Brest, dindan gourc'hemenn Jean-François de La Pérouse.
* 1800 : gant Akta Unaniezh 1800 eo unanet Rouantelezh Breizh-Veur ha Rouantelezh Iwerzhon da vont d’ober Rouantelezh Unanet Breizh-Veur hag Iwerzhon.
* 1815 : Honoré Jacquinot, evnoniour, louzawour ha loenoniour gall.
* 1834 : berzet eo ar sklaverezh en Impalaeriezh Breizh-Veur.
* 1914 : disklêriet ar brezel etre Alamagn ha Rusia ha toket ar c'hloc'h-galv e Breizh a-bezh.
* 1927 : Kroget eo Brezel Diabarzh Sina
* 1936 : digoradur an  C'hoarioù Olimpek hañv e Berlin (Trede Reich d'ar mare-se).
* 1944 :
** deroù Emsavadeg Varsovia a-enep an Nazied, e Polonia.
** niverenn diwezhañ ar gazetenn *[[L'Ouest-Eclair]]*.
** Entraven eo ar gumun gentañ eus Breizh a oa dieubet gant an Amerikaned.
** dieubet 33 brogarour diouzh prison Sant-Brieg gant strollad Max Le Bail.
* 1954 : aet ar maout e Tro Bro-C'hall gant ar reder breizhat Louison Bobet.
* 1960 : dizalc’hiezh Dahomey (anvet Benin bremañ) diouzh Frañs.
* 1971 : sonadeg evit Bangladesh aozet gant George Harrison ha Ravi Shankar e Madison Square Garden New York.

## Ganedigezhioù

* -10 : Glaoda Iañ, 4 Impalaer roman.
* 1665 : Toussaint François Rallier du Baty, maer Roazhon e-pad 39 bloaz.
* 1744 : Jean-Baptiste de Lamarck, bevoniour gall.
* 1799 : Sofia Rostopchina, kontez Ségur, skrivagnerez evit ar vugale.
* 1819 : Herman Melville, barzh, romantour ha saver esaeoù amerikan.
* 1858 : Gaston Doumergue, prezidant ar Republik c'hall.
* 1931 : Sean Ó Riada, sonaozour iwerzhonat.
* 1976 : Dieter Nisipeanu, mestrc'hoarier echedoù roumanat.

## Marvioù
* 1137 : Loeiz VI *an Tev*, roue Bro-C'hall.
* 1714 : Anne Stuart, rouanez Breizh-Veur.
* 1911 : Konrad Duden, yezhour ha geriadurour alamanek.
* 1970 : Otto Heinrich Warburg, bevgimiour, fiziologour ha medisin alaman, Priz Nobel ar Fiziologiezh pe ar Medisinerezh e 1931.
* 2004 : Madeleine Robinson, aktourez (c'hoariva, sinema ha skinwel) c'hall a orin tchek.
* 2009 : Corazon Aquino, prezidantez Filipinez.
* 2023 : Henri Konan Bédié, prezidant Aod-an-Olifant.

## Lidoù
* Devezh ar vro e Benin hag e Suis.
* er Relijion gatolik : Santez Madenn.
10 Du

## Darvoudoù
* 1444 : emgann Varna etre Otomaned ar sultan Murat II hag armeoù Władysław III Jagellon, roue Polonia hag Hungaria.
* 1449 : dieubet eo Rouan diouzh ar Saozon.
* 1674 : dre feur-emglev Westminster e tremen an Izelvroioù Nevez, e Norzhamerika, etre daouarn ar Saozon.
* 1775 : krouidigezh Bagad *Marines* pe USMC Stadoù Unanet.
* 1871 : adkavet eo David Livingstone gant Henry Morton Stanley en Ujiji (Tanzania).
* 1918 : en Elzas e embanner Republik Elzas-Loren, a bad 12 devezh.
* 1928 : mont a ra Hirohito da 124re Impalaer Japan e Kyoto.
* 1956 : flastret an dispac'h e Hungaria gant al Lu Ruz.
* 1989 : roet lamm da Dodor Jivkov, penn komunour Republik Pobl Bulgaria.
* 1994 : anavezet eo Koweit gant Republik Irak.

## Ganedigezhioù

* 1433 : Charlez an Her, dug Bourgogn.
* 1483 : Martin Luther, teologour, diazezer ar Brotestantiezh.
* 1668 : François Couperin, sonaozer gall.
* 1683 : George II, roue Breizh-Veur hag Iwerzhon ha priñs-dilenner Hannover.
* 1697 : William Hogarth, engravour ha livour saoz.
* 1759 : Friedrich von Schiller, skrivagner ha barzh alamanek.
* 1790 : Jean René Constant Quoy, evnoniour, korfadurour, loenoniour ha surjian-mor gall.
* 1879 : Pádraig Mac Piarais pe Patrick Pearse, skrivagner hag emsaver iwerzhonat.
* 1888 : Andrei Tupolev, savour kirri-nij rusian.
* 1925 : Richard Burton, aktour kembreat.
* 1928 : Ennio Morricone, sonaozour italian.

## Marvioù

* 461 : sant Leon Iañ pe Leon Veur, 45 pab eus 440 betek e varv.
* 1549 : Paol III (bet ganet **Alessandro Farnese**), 220 pab.
* 1753 : Bertrand-François Mahé de La Bourdonnais, merdeer gall.
* 1861 : Isidore Geoffroy Saint-Hilaire, loenoniour gall.
* 1891 : Arthur Rimbaud, barzh gall.
* 1938 : Mustafa Kemal Atatürk, kentañ prezidant Republik Turkia.
* 1968 : Victoriano Santos Iriarte, melldroader etrrebroadel uruguayat.
* 1981 : Abel Gance, filmaozer gall.
* 1982 : Leonid Brejnev, politikour ha den-Stad rusian.
* 1995 : Ken Saro-Wiwa, skrivagner eus Nigeria. 
* 2008 : Miriam Makeba (lesanvet *Mama Afrika*), kanerez suafrikan.
* 2015 : Helmut Schmidt, kañseller Alamang ar C'hornôg.

## Lidoù
Sant an deiz : Sant Govrian

Iliz katolik roman
** sant Leon Veur, 45 pab (440-461)
** Sant Just, eskob kentañ Kêr-Rochester (Bro-Saoz)
** Sant Gouvrian, eskob Gwened ha goude penitiour e Sant-Servan, enoret e Maezkêr ha Morieg.
31 Gouere

## Darvoudoù
* 1498 : erruout a ra Kristol Goulm en enez Trinidad, hag em gant e drede beaj en tu all d'ar Meurvor Atlantel.
* 1893 : krouidigezh ar gevredigezh Conradh na Gaeilge e Dulenn, da adsevel an iwerzhoneg.
* 1968 : serret eo stal Apple Records e Londrez (94, Baker Street).
* 1985 : harzet eo reaktor kreizenn nukleel Brenniliz.

## Ganedigezhioù

* 1720 : Emmanuel Armand de Vignerot du Plessis (dug Aiguillon), penngomandant Breizh (1753-1768).
* 1900 : Morvan Marchal, tisavour hag emsavour politikel.
* 1901 : Jean Dubuffet, livour ha kizeller gall.
* 1910 : Yann Gerlann, emsaver breizhat.
* 1912 : Milton Friedman, armerzhour stadunanat.
* 1914 : Louis de Funès, aktour gall.
* 1919 : Primo Levi, kimiour ha skrivagner talian.
* 1920 : Polig Monjarret, soner ha dastumer sonioù breizhat.
* 1964 : C. C. Catch, kanerez Euro disco alaman.
* 1965 : J.K. Rowling, skrivagnerez saoz, (ijinerez Harry Potter).
* 1973 : Jacob Aagaard, mestrc'hoarier ha skrivagner echedoù danat.

## Marvioù

* 1547 : Frañsez Iañ, roue Bro C'hall.
* 1556 : Ignacio de Loyola, saver urzh urzh ar Jezuisted.
* 1784 : Denis Diderot, skrivagner ha prederour gall.
* 1825 : Félix Julien Jean Bigot de Préameneu, breutaer ha kannad e Bodadenn vroadel lezenniñ (1791).
* 1886 : Franz Liszt, sonaozer ha pianoour aostrian-hungarian.
* 1909 : Zoé Berthier, skrivagnerez c'hallek.
* 1912 : Allan Octavian Hume, louzawour hag evnoniour saoz.
* 1914 : Jean Jaurès, politikour gall.
* 1917 : Hedd Wyn, barzh kembraek.
* 1921 : Charles Barney Cory, evnoniour ha golfer stadunanat.
* 1944 : Antoine de Saint-Exupéry, nijer ha skrivagner gall.
* 1954 : Edgar Maxence, livour gall.
* 1984 : Paol ar Flemm, sonaozer breton.
* 1993 : Baldoen Iañ, Roue Belgiz.
* 2017 : Jeanne Moreau, aktorez c'hall.
* 2020 : Alan Parker, filmaozer saoz. 

## Lidoù
*deiz gouel Ignas Loyola, saver Kompagnunezh Jezuz.
30 Gouere

## Darvoudoù
* 1955 : gounezet eo Tro Bro-C'hall gant ar reder breizhat Louison Bobet.
* 1980 : dont a ra enezeg an Hebridez Nevez da vezañ stad dizalc'h Vanuatu.

## Ganedigezhioù

* 1818 : Emily Brontë, skrivagnerez saoz.
* 1860 : Émile Jourdan, livour breizhat
* 1863 : Henry Ford, greanter stadunanat, saver kirri.
* 1885 : Tenenan Gouriou, skrivagner brezhonek.
* 1898 : Henry Moore, kizellour saoz
* 1945 : Patrick Modiano, skrivagner gall.
* 1946 : Roberto Cosulich, mestrc'hoarier echedoù italian († marteze e-pad kren-douar 1980 e Lima (Perou)).
* 1948 : Jean Reno, aktour gall, e Casablanca.
* 1958 : Kate Bush, kanerez saoz.
* 1992 : Fabiano Caruana, mestrc'hoarier echedoù italian hag amerikan.

## Marvioù

* 1870 : Aasmund Olavsson Vinje, kazetenner ha barzh eus Norvegia.
* 1898 : Otto von Bismarck, kañseller alaman.
* 1988 : Anne-Marie Cazalis, skrivagnerez c'hall.
* 1997 : Bao Dai, Impalaer diwezhañ ar Viêt Nam.
* 2005 : Wim Duisenberg, politikour izelvroat.
* 2007 : Michelangelo Antonioni, filmaozer italian.
* 2007 : Ingmar Bergman, filmaozer svedat.
* 2011 : Pêr Denez, emsaver, yezhour ha skrivagner brezhonek.
* 2012 : Maeve Binchy, skrivagnerez saoznek eus Iwerzhon.
* 2020 : Lee Teng-hui, bet prezidant Taiwan (1988-2000).

## Lidoù
* : gouel an dizalc'hiezh.
29 Gouere

## Darvoudoù
* 1030 : Emgann Stiklestad e Norvegia.
* 1965 : skignet eo e Londrez ar film *[[Help! (film)|Help!]]* (izili ar strollad The Beatles evel aktourien).

## Sportoù
* 1909 : loc'hañ a ra 13 hag 2 tennad-hent Tro Bro-C'hall eus Brest war-du Caen (Calvados).
* 1910 : loc'hañ a ra 14 hag 2 diwezhañ tennad-hent Tro Bro-C'hall eus Brest war-du Caen (Calvados).
* 1948 : digoradur ar  C'hoarioù Olimpek hañv e Londrez (Bro-Saoz).
* 1996 : Marie-José Pérec a ya da gampionez olimpek ar pevar c'hant metrad (evit an eil gwech) en Atlanta (Stadoù Unanet).
* 2012 :
** Camille Muffat, neuñverez c'hall, a ya da gampionez olimpek ar pevar c'hant metrad neuñv dieub e Londrez (Bro-Saoz).
** Yannick Agnel, Alain Bernard, Fabien Gilot, Clément Lefert, Amaury Leveaux ha Jérémy Stravius, neuñverien c'hall, a ya da gampioned olimpek ar redadeg a-eiladoù peder gwech kant metrad neuñv dieub e Londrez (Bro-Saoz).

## Ganedigezhioù

* 1805 : Alexis de Tocqueville, istorour ha politikour gall.
* 1850 : Hans Hermann Carl Ludwig von Berlepsch, evnoniour alaman.
* 1883 : Benito Mussolini, politikour ha den-Stad italian.
* 1887 : Iwan an Diberder, kelaouenner breizhat ha gwerinoniour.
* 1892 : Peter Arsenievich Romanovski, mestrc'hoarier ha kelennour echedoù soviedat.
* 1900 : Eyvind Johnson, Priz Nobel al Lennegezh e 1974.
* 1940 : Amarildo, melldroader etrebroadel ha gourdoner brazilian.
* 1963 : Yge Visser, mestrc'hoarier echedoù izelvroat.

## Marvioù

* Olaf Haraldsson, roue Norvegia.
* 1108 : Fulup I, roue Bro-C'hall.
* 1856 : Robert Schumann, sonaozer alaman.
* 1890 : Vincent van Gogh, livour izelvroat.
* 1983 : David Niven, aktour breizhveuriat.
* 2006 : Pierre Vidal-Naquet, istorour gall.
* 2010 : Herri ar Rouz, livour chiminaou.

## Lidoù
*Devezh ar vro en inizi Faero.