open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Sancho Iañ León

Sancho Iañ León *el Craso* (935-966), a oa roue León etre 956 ha 958 hag etre 960 ha 966.

Mab e oa da Ramiro II León ha d'e eil pried, Urraca Sánchez, infantez Rouantelezh Navarra ; mab-bihan e oa d'ar roue Sancho Garcés Iañ ha Toda de Pamplona. 

Goude Ramiro II, en 951, e renas e vab Ordoño III, met enebiñ a reas an infant Sancho evit kaout e lod eus an hêrezh. Skoazell a gavas digant e eontr García II Navarra, digant e vamm-gozh Toda Navarra, digant kont Kastilha, Ferdinand González.

Daoust da se e voe trec'h Ordoño IIIwar e enebourien dindan mogerioù kêr León, met Kalif Cordoba, Abd al-Rahman III, a oa niz ivez da Toda Navarra, a roas e vad eus ar brezel-se evit treuziñ an harzoù, en Galiza dreist-holl, eus 951 da 953, ma rankas Ordoño goulenn ar peoc'h e Cordoba en 955, ha plegañ da reiñ pe da zistrujañ darn eus e greñvlec'hioù tost d'an harzoù. Er memes koulz e ranke ar c'halif ober brezel d'ar Fatimided en Afrika.

## Dimeziñ ha bugale
Dimeziñ a reas da Teresa Ansúrez‎ war-dro 960, merc'h d'ar c'hont Monzón Ansur Fernández.
E vab Ramiro III León a renas war e lerc'h.

## Levrlennadur
* Reinhart Pieter Anne Dozy ''Histoire des Musulmans d'Espagne'' E. J. Brill, 1861
* Adeline Rucquoi *Histoire médiévale de la Péninsule ibérique* Point Histoire H 180 éditions du Seuil Paris 1993 .

## Notennoù
Roy Orbison

**Roy Kelton Orbison**, lesanvet *The Big O*, ganet d'an 23 a viz Ebrel 1936 e Vernon (Texas) (Stadoù-Unanet Amerika) hag aet da Anaon d'ar 6 a viz Kerzu 1988 en Hendersonville (Tennessee) (SUA), a oa ur c'haner-sonaozer stadunanat.

Gitarour e oa hag e-touez kentañ arzourien ar Rock 'n' roll kerkent ha 1954.

Dont a reas e-maez e ganaouenn *[[Oh, Pretty Woman]]* e miz Eost 1964, ha brud dezhi adarre pa voe dibabet e 1990 gant ar filmaozour stadunanat Garry Marshall evit e film hir *[[Pretty Woman]]*.

## Notennoù ha daveennoù
Òc

**Òc** zo ur gelaouenn lennegel okitanek savet e 1923 e Toloza gant Ismael Girard. Sellet a reer outi evel ur benveg dizalc'h hag a embann lennegezh okitanek nevez. Pennadoù en okitaneg a gaver e-barzh, skrivet en doare-skrivañ klasel, ha pennadoù e katalaneg ivez a-wechoù.

En deroù e oa kelaouenn ar Societat d'Estudis Occitans (SEO) ha levezonet e veze kalz gant an emsav katalanek, betek an Eil Brezel-bed. E-pad ur pennad goude ar brezel eo bet embannet gant an Institut d'Estudis Occitans (IEO) met distag eo dioutañ bremañ. Kalz skrivagnerien anavezet el lennegezh okitanek o deus kenlabouret ganti, evel Max Roqueta pe Bernat Manciet.

## Notennoù


## Liammoù diavaez
* Òc
Òc Tele

**Òc Tele** zo ur chadenn skinwel okitanek war ar genrouedad, krouet d'an 20 a viz Kerzu 2013 gant ar c'helaouenner breizhat Lionel Buannic, ha renet gantañ. Ur chadenn brevez digoust eo, aotreet eo ar chadenn abaoe e grouidigezh e 2013 gant ar CSA (deuet da vezañ an ARCOM abaoe ar ).

E Lescar e oa sez ar gompagnunezh e penn-kentañ, e ti ar *Federacion Interregionala dels Mèdias Occitans* (FIMOC), a-raok dilojañ e Pau. Krouet ez eus bet ivez ur burev e Toloza e rannvro Okitania. Skignañ a ra peder eurvezh bemdez, eus 6eur30 noz betek 10eur noz. 

Kenlabourat a ra Òc Tele gant ar chadennoù **[[Brezhoweb]]** ha **[[Kanaldude]]**, en ur eskemm programmoù hag en ur genbroduiñ reportajoù a-wechoù.

## Liammoù diavaez
* Lec’hienn ofisiel

## Notennoù ha daveennoù
El Cid

**Rodrigo Díaz de Vivar**, lesanvet ***El Cid*** (Vivar del Cid, Burgos?, war-dro 1048 - Valencia, 1099), a oa ur marc'heg kristen eus Kastilha hag a vrezelekaas ouzh ar vuzulmaned. Kemer a eure kêr València ha sevel enni un aotrouniezh e 1094, a chomas en he sav betek e varv ma c'hallas he legadiñ d'e bried Jimena Díaz, ha hi he dalc'has neuze betek 1102, pa voe adkemeret gant ar vuzulmaned.

Ar *Cid* zo anezhañ ur brezelour hag a gemeras perzh er *[[Reconquista]]*, ha war un dro un haroz mojennel en deus awenet ar pouezusañ meurgan spagnolek, *[[Cantar de mio Cid]]*. Anavezet eo evel "*el Campeador*" (*Campidoctor* e latin), da lavarout eo an den a ouie en em gannañ war ar maez, hag "*el Cid*" (eus ar ger arabek rannyezhel سيد sīdi, "aotrou"). En e vev e oa anavezet evel *Campeador*, evel a lenner en ur skrid eus 1098, sinet gantañ e-unan, pa skriv « *ego Rudericus Campidoctor* ». En dihelloù arabek eus an XIvet kantved hag eus deroù an XIIvet kanted, ez eo anvet الكنبيطور *alkanbīṭūr* pe القنبيطور *alqanbīṭūr*, pe *Rudriq*, *Ludriq al-Kanbiyatur*, *al-Qanbiyatur* ("*Rodrigo el Campeador*").

Lesanvet e voe *Cid* (un anv roet da bennoù-brezel kristen all) goude ma kreded e c'halle bezañ anvet evel-se abaoe ar skoazell roet da roue taifa Zaragoza etre 1081 ha 1086, adalek ma kemeras kêr Valencia e 1094, met an anv a lenner dija (evel *Meo Çidi*) er *Poema de Almería* savet etre 1147 ha 1149.

## Buhez
Ganet e oa Rodrigo Díaz war-dro kreiz an , e 1041 hervez Ramon Menéndez Pidal ha 1057 gouez da Ubieto Arteta, met hiriv e kred an darn vrasañ e oa entre 1045 ha 1050 ; hervez Martínez Diez e vefe e 1048.

Ganet e vefe en Vivar del Cid, 10 km eus Burgos, hervez a gonted, met diouer a skridoù zo, ha kentañ roud a gaver eus un darempred etre Vivar hag *el Cid* a oa war-dro 1200, er varzhoneg *Cantar de mio Cid*  ha kentañ meneg splann eus ganedigezh *el Cid* en Vivar a zo eus ar , e Mocedades de Rodrigo.
### Yaouankiz
Rodrigo Díaz a grogas da servij ar yaouer Sancho, ma kreder e c'halle bezañ bet *armígero regio*, pe *spatharius regis*, da lavarout eo skoedour el lidoù ma ranke dougen kleze ha skoed e aotrou. En dihelloù eus amzer Alfonso VI, e 1103, e oa meneget evel *arma gerens post regem* ("an hini a zoug an armoù a-drek ar roue").

## Lennegezh
Awenet en deus meur a oberenn lennegel e meur a vro.
* *[[Cantar de mio Cid]]*, savet war-dro 1128 e spagnoleg.
* *[[Le Cid]]*, ur pezh-c'hoari gallek gant Pierre Corneille e 1636.

## Notennoù
Riders on the Storm

***Riders on the Storm*** zo ur ganaouenn saoznek gant ar strollad sonerien stadunanat The Doors.

Hervez Robby Krieger, gitarour ar strollad, e oa bet levezonet krouidigezh ***Riders on the Storm*** gant *[[(Ghost) Riders in the Sky: A Cowboy Legend]]*, ur ganaouenn savet gant ar sonaozer stadunanat Stan Jones e 1948. Deuet e voe e-maez un nebeud mizioù a-raok da Jim Morrison mont da Anaon e Pariz d'an 3 a viz Gouere 1971.

Anavezet-mat eo ***Riders on the Storm*** en abeg da drouzioù ar glav o pilat hag ar barradoù arnev, mesket en un doare souezhus gant an notennoù sklintin sonet gant Ray Manzarek war e biano tredan.

* Prantad enrollañ : miz Kerzu 1970,
* Lec'h enrollañ : The Doors Workshop e Los Angeles (Kalifornia) (SUA),
* Padelezh : 7:10,
* Ti-embann-pladennoù : Elektra Records,
* Deiziad dont e-maez : 19 a viz Ebrel 1971 (war an albom *[[L.A. Woman (albom)|L.A. Woman]]*),
* Kanaouenn war eil tu ar bladennig (deuet e-maez e miz Mezheven 1971) : *[[The Changeling]]*,
* Produourien : Bruce Botnick, Joey Levins ha The Doors.

## Ar sonerien
* John Densmore : taboulin,
* Robby Krieger : gitar,
* Ray Manzarek : piano tredan,
* Jim Morrison : kan.

## Arzourien all
Adkanet e oa bet ***Riders on the Storm*** gant un toullad mat a arzourien all Annabel Lamb, Bob Sinclar, Brutal Bill, Cameo, Carlos Santana, Claire Diterzi, Creed, Dancing Fantasy, Dezperadoz, Escape with Romeo, Forthcoming Fire, Incubus, Infected Mushroom, Megan Washington, Nightmares on Wax, Ray Manzarek & Bal, Snoop Dogg, The Jacka, Tube Tech, Wednesday 13 ha Wolfmother en o zouez.

## Ar gerioù

## Liamm diavaez
* '''Riders on the Storm''', kanet gant The Doors

## Notennoù ha daveennoù
François de La Rocque

Marie Jean **François de La Rocque** de Séverac, pe **koronal de La Rocque**, bet ganet d'ar 6 a viz Here 1885 en Oriant hag aet da Anaon d'an 28 a viz Ebrel 1946 e Pariz, a oa ur milour, ur politikour hag un harzour gall.

Er bloavezhioù tregont e voe un den a bouez er politikerezh gall dre ma renas ar gevredigezh Croix-de-feu betek 1936 ha, da-heul, ar Parti social français (PSF) betek ma'z eas da get e 1940.
Almohaded

An **Almohaded** (arabeg : **الموَحدون** *al-Muwahhidun*, "ar re a anavez unded Doue"), anvet ivez ** Banou 'abd al-Mou'min ** (**بنو عبد المؤمن** "mibien ar gredourien" ) a oa un dierniezh verber eus Maroko a sujas Afrika an Norzh ha kreisteiz Ledenez Iberia etre 1121 ha 1269.

## Arz almohad

*An Torre del Oro hag ar Giralda, en Sevilla
*An torre de Espantaperros en Badajoz
*Ar voskeenn Kutubiyya e Marrakech
*An Tour Hasan en Rabat.

## Levrlennadur
*  'ABD AL-WAHID AL-MARREKOSHI (aozer) & DOZY, R. (troer) : *The History of the Almohades*, Leyden, E. J. Brill, 1881 Lenn en-linenn
Otto Heinrich Warburg

**Otto Heinrich Warburg**, bet ganet d'an 8 a viz Here 1883 e Freiburg im Breisgau (Impalaeriezh alaman d'an ampoent) hag aet da Anaon d'ar 1añ a viz Eost 1970 e Berlin (Alamagn ar C'hornôg d'an ampoent), a oa ur mezeg, fiziologour ha bevgimiour alaman.

## Red e vicher
Paket e oa bet Priz Nobel ar Fiziologiezh pe ar Medisinerezh gantañ e 1931 o c'hoprañ e gavadennoù war natur ha mod oberiañ an enzim analañ. O labourat war gelligoù kankrek en devoa kavet ur bec'h ouzhpenn uhel a ion laktat hag a roe da grediñ e oa c'hoarvezet ur goadur. Ar pezh a reas dezhañ goulakaat, e 1924, n'o deveze ket ezhomm ar c'helligoù-se da gaout oksigen da greskiñ dre ma raent gant ar glukoz dre ur goadur anaerat. Mont en-dro amreizh ar mitokondri a vije pennkaoz da zegouezh ar c'hrign-bev neuze.

Hans Adolf Krebs, ur mezeg alaman ken brudet all, a voe e-touez e studierien : deroet e voe Priz Nobel ar Fiziologiezh pe ar Medisinerezh dezhañ e 1953.

## E vuhez
Daoust d'e dad bezañ a orin yuzev ne oa ket bet atahinet **Warburg** gant an Nazied p'o devoa kemeret ar galloud en Alamagn e 1933 : gwir eo ne voe ket aotreet da gelenn ken, met ne voe ket kaset da louediñ e-barzh unan eus ar c'hampoù-bac'h a groge da vezañ savet er vro a-bezh kennebeut. Un ofiser eus an dibab e oa bet en ur rejimant marc'hegerezh eus an arme brusian e-pad ar Brezel-bed kentañ ha tapet an *Eisernes Kreuz* (Kroaz Houarn) gantañ en abeg d'e galonegezh en emgann. N'eo ket a-walc'h da zisplegañ abalamour da betra e oa bet espernet. E 1935 e oa bet oberataet Adolf Hitler ha lamet ur polip diwar e gerdin-mouezh : betek-gouzout na grogfe ar c'hrign-bev ennañ, ha kendrec'het-mat e ouife **Otto Warburg** kavout an tu d'e bareañ, en devoa graet e veno ar c'hañseller nazi da wareziñ ar gouizieg.
Sancho III Kastilha

**Sancho III Kastilha** (1134-1158) a oa roue Kastilha.

Mab e oa da Alfonso VII el Emperador, roue Kastilha ha León, ha d'e bried Berenguela Barcelona (1116 - 1149), merc'h da Ramon Berenguer III, kont Barcelona, ha d'e bried Dulce Provañs; breur e oa da Fernando II León.

## Dimeziñ ha bugale

Dimeziñ a reas da Blanca Garcés Pamplona, merc'h da García Ramírez, roue Pamplona, daou vab o doe: 

* Alfonso VIII Kastilha (1155-1214), roue Kastilha war-lerc'h e dad ; a-hed e ren e vrezelas ouzh e genderv Alfonso IX León hag ouzh an Almohaded, ha trec'h e voe war ar re-se en Emgann Las Navas de Tolosa, en 1212. 

* García de Castilla (1156-1156). Beziet e voe e Manati San Pedro de Soria.

Koulskoude, hervez dihelloù zo, n'en doe Sancho III nemet ur mab, an infant Alfonso, a varvas e vamm Blanca Garcés Navarra ouzh e c'henel, hag a renas war lerc'h e dad.

## E varv
Mervel a eure en 1214 ha beziet e voe e Manati an Huelgas de Burgos, a oa bet diazezet gantañ.
Jan Arnošt Smoler

**Jan Arnošt Smoler** (ganet e kêriadenn Merzdorf e Saks d'an 3 a viz Meurzh 1816 ha marv e Bautzen d'an 13 a viz Mezheven 1884) a oa ur skrivagner hag ur yezhoniour sorabek. Ur perzh bras en deus kemeret en emsav evit ar sorabeg en . 

E 1846 e voe savet gantañ, asambles gant tud all evel ar skrivagner Handrij Zejler, ar gevredigezh sevenadurel *[[Maćica Serbska]]* (ar Ruskenn Sorabek), a zeuas da vezañ anvet e 1848 *Towarstwo Macicy Serbske* (Kevredigezh ar Ruskenn Sorabek), hag enni kevrennoù a blede gant ar yezhoniezh, an istor hag an henoniezh, al lennegezh hag ar skiantoù. Diwar labour ar gevredigezh-se e voe aotreet da gelenn sorabeg e skolioù zo e 1850, gant gouarnour Saks. 

Gant Jan Arnošt Smoler e veze difennet mennozh an hollslavegezh ivez ha kas a rae war-raok an darempredoù sevenadurel etre ar Sorabed hag ar slavegerien all.
Alban Verulamium

**Sant Alban**, pe **Alban Verulamium**, a oa ur merzher kristen, a orin roman moarvat, en Enez Vreizh, en  pe . Dibennet e vije bet, war un dro gant ar sent all "Amphibalus", Julius, hag Aaron, e kêr roman Verulamium, a zo hiriv St. Alban's Cathedral, e kreisteiz Hertfordshire, 31 km en hanternoz da greiz-kêr Londrez, hag eno e vez enoret abaoe.

## Ar vojenn
A-raok an amzer ma teuas ar relijion gristen da relijion ofisiel an impalaeriezh roman e veze heskinet ar gristeneien gant ar galloud. Alban en doa roet bod d'ur beleg kristen a oa klask warnañ, Amphibalus, ha levezonet gantañ e troas ouzh ar feiz kristen. Pa erruas ar soudarded e ti Alban da gregiñ er beleg e wiskas Alban mantell ar beleg hag e voe harzet en e lec'h. Dirak ar barner e anzavas Alban e relijion nevez ha kondaonet e voe abalamour da se. Dibennet e voe, a-hervez, el lec'h ma voe savet an iliz-veur anvet diwar e lerc'h, war un dorgenn serzh, ma ruilhas e benn war-draoñ, hag e lec'h ma chomas a-sav e tiflukas ur feunteun. 

## Pennadoù kar
*Alban
Enrique Kastilha

**Enrique Kastilha**, pe **Herri Kastilha **, pe **Enrique de Castilla** e spagnoleg, zo bet anv meur a roue pe a briñs eus Kastilha.

* **[[Enrique Iañ Kastilha]]** (1204-1217), Roue Kastilha entre 1214 ha 1217, mab da Alfonso VIII, Roue Kastilha, ha d'e bried Leonor Plantagenêt;
* **[[Enrique Kastilha "El Senador"]]** (1230-1303). Infant Kastilha, mab da Fernando III Kastilha *el Santo*, Roue Kastilha ha León, ha d'e bried Beatriz de Suabia. Tutor ar roue Fernando IV *el Emplazado* e-pad e vinorelezh;
* **[[Enrique Kastilha (1288-1299)|Enrique Kastilha]]** (1288-1299). Infant Kastilha, mab da Sancho IV *el Bravo*, Roue Kastilha ha León, ha d'e bried María de Molina;
* **[[Enrique II Kastilha]]** (1333/1334-1379), anvet ivez **Enrique de Trastámara**. Roue Kastilha entre 1367 ha 1379. Mab da Alfonso XI ha Leonor Núñez de Guzmán‎;
* **[[Enrique Kastilha (1378-1404)]]** (1378-1404). Noble castellano. Mab da Enrique II Trastámara, Roue Kastilha ha León, ha d'an itron Juana de Sousa. En 1380 e voe anvet da zug Medina-Sidonia ha da gont Cabra.

## Pennadoù kar
*Enrique
*Rouaned Kastilha
Henry Louis Le Chatelier

**Henry Louis Le Chatelier**, bet ganet d'an 8 a viz Here 1850 e Pariz (Seine (departamant) d'an ampoent, Bro-C'hall) hag aet da Anaon d'ar 17 a viz Gwengolo 1936 e Miribel-les-Échelles (Isère, Bro-C'hall), a oa ur c'himiour gall.

Anavezet-mat eo evit ar reolennoù pouezus en devoa deskrivet e 1884 diwar-benn ar c'hempouezoù kimiek, deuet da vezañ Pennaenn Le Chatelier.

Roet e oa bet an Davy Medal dezhañ gant The Royal Society of London for Improving Natural Knowledge e 1916 "On the ground of his eminence as a chemist".
Catuvellauni

**Ur pennad zo ivez diwar-benn [[Catuvellauni Galia]]*.

**Catuvellauni** eo anv ur ur bobl vrezhon a veve e kreisteiz Enez Vreizh, a-raok donedigezh ar Romaned.

Roudoù eus ar bobl-se a weler er pezhioù moneiz bet kavet war o lerc'h hag er menegoù a gaver e skridoù latin. Anv anezho a ra an istorour roman Cassius Dio ha menegiñ a ra o stourm ouzh an aloubadeg roman er bloaz 43. Unan eus keodedoù roman Enez Vreizh e oant ivez, hervez *Douaroniezh* Ptolemaios en Eil kantved. Diazezet e oant neuze el lec'h m'emañ bremañ kontelezhioù Hertfordshire, Bedfordshire hag ul lodenn eus Cambridgeshire, en-dro da gêr Verulamium (St Albans bremañ).

En-dro dezho e oa ar pobloù Iceni ha Corieltauvi en norzh, Trinovantes er reter, Dobunni hag Atrebates er c'hornôg, ha Regnenses ha Cantiaci er c'hreisteiz.

## Anv
cf Rivet & Smith :
* Klaudios Ptolemaios, II, 3, II : CATYEUCHLANI, KATYAECHLANI
* Cassius Dio, LX, 20, 2 : CATUELLANI
* *RIB* 1962, eus Moger Hadrian, war-dro 369 : CIVITATE CATUVELLAUNORUM TOSS(O)DOP
Savet e vije o anv diwar an elfennoù **catu-* (=emgann) hag **uellauno-* (=rener, gourc'hemenner). Talvezout a rafe kement ha "pennoù brezel".

## Tierned
#Cassivellaunus, war-dro 54 kent JK 
#Tasciovanus, war-dro 20 kent JK – 9
#Cunobelinos ( 9 – 40)
#Togodumnus
#Caratacos

## Pobl all
Ur bobl all a oa anvet *[[Catuvellauni Galia|Catuvellauni]]* ivez e Galia.

## Levrioù talvoudus
* A.L.F Rivet & Colin Smith : *The Place-names of Roman Britain*. Batsford Ltd. 1979. Édition 1982.

## Notennoù
Mayaed

Ar **Vayaed** a oa ur bobl amerindian eus Kreizamerika hag a voe en hec'h uhelañ etre ar bloavezhioù 250 ha 900.

## Istor ar Mayaed
Hervez an enklaskoù modern eo bet pouezus-bras roll ar maiz hag ar plant doñvaet all en istor ar Vayaed ha goude-se e diorroadur ar sevenadurezh maya. E Suamerika ar C'hreiz e veze debret maiz kalz war-dro 4200 vloaz a-raok hon oadvezh, hag e Yucatán e oa bet testeniekaet war-dro 4500 a-raok hon oadvezh, 3 600 vloaz zo. War-dro 2700 a-raok hon oadvezh e veze distrujet koadoù ha gounezet maiz dreist-holl.    Liammet eo al liammoù kerentel ouzh ar sevenadurioù a-orin eus Norzhamerika gant o hengoun labour-douar ha keginañ (gounid ar maiz) er c'humunioù dreist-holl ar pobloù labourerien-douar war aod ar Reter. Ar Vayaed zo e-barzh hollad sevenadurel bras Mezoamerika, an Olmeked en o zouez, hag a zo ar pobl koshoc'h anavezet er rannvro, hag an Azteked, hag a zo unan eus ar re nevesañ.

N'eus ket bet biskoazh a « impalaeriezh maya » a c'haller keñveriañ gant an impalaeriezhioù aztek pe Inka diwezhatoc'h. Kenderc'hel a reas o sevenadurezh betek ar XVIvet kantved e hanternoz ledenez Yucatán. An darvoudoù pennañ eus ar sevenadurezh-se a oa ar skrivañ hieroglifek, an niverenniñ lec'hiadurioù (en diaz 20 gant ar 0), ar steredoniezh (deiziadurioù ha dibunadegoù) hag ar savouriezh (savadur piramidennoù ha temploù).

## Relijion

Krediñ a rae ar Vayaed e veze kelc'hiadoù krouiñ ha distruj an eil re gant ar re all. Liammet strizh e oa al lidoù hag al lidoù ouzh ar c’helc’hioù douarel ha douarel liesseurt-se. Roll ar beleg maya a oa kompren ar c'helc'hioù-se ha profediñ an amzerioù tremenet hag an amzer da zont. Daoust ma oa amzerioù diaes e oa ret ober aberzhioù evit sioulaat an doueed. 

Evit heuliañ ar c'helc'hiadoù-mañ implijet e vezent gant meur a deiziadur : un deiziadur sakr, an hini pouezusañ hag a bade 260 devezh, anvet deiziadur Tzolk'in; unan all, a bade 365 devezh hag a oa diazezet war bloavezh an Heol hag anvet an deiziadur haab hag un deiziadur loarel.

## poblañs a-vremañ
E Mec'hiko  emañ ar muiañ a Vaiaed a vremañ met bevañ a reont ivez e broioù Kreizamerika evel Belize, Guatemala ha lodennoù kornôg Honduras ha Salvador.

Komz reont ar yezh a vez graet « maya yucatek » anezhi gant an antropologourien. Met anveet eo gant ar re a gomz ar maya ar « Yucatecos » pe « maya » hepken. Komz a ra ivez ar yezherien maya ar spagnoleg evel eil yezh pe yezh bennañ.

## Levrlennadur
* Taladoire, Éric ha Courau, Jean-Pierre : *Les Mayas*, Éditions du Chêne, 2003, 240 pajenn
Olmeked

An **Olmeked** a oa ur bobl amerindian eus Kreizamerika hag a oa o sevenadur en e uhelañ etre 1200 ha 400 kent Jezuz Krist.
Enrique II

**Enrique II** a vez lavaret eus daou roue:

* Enrique II Kastilha (1334–1379), roue Kastilha eus 1369 da 1379
* Enrique II Navarra (1503–1555), roue Navarra eus 1517 da 1555 (ne renas e gwirionez nemet e Benafarroa);

## Pennadoù kar
*Enrique Iañ
*Enrique III
*Herri II
Anvioù-bihan spagnolek

Setu ur roll **anvioù-bihan spagnolek**.
 
## Anvioù paotred
### A
*Adolfo
*Agapito
*Agustín
*Alberto
*Alejandro
*Alfonso
*Alonso
*Alvaro
*Amadeo
*Ambrosio
*Américo
*Andrés
*Ángel
*Antonio
*Archibaldo
*Augusto

### B
*Bartolomé
*Bernardo
*Blasco

### C
*Carlos
*César
*Cristóbal

### D
*Darío
*Desiderio	
*Domingo

### E
*Eduardo
*Emiliano
*Enrique
*Ernesto
*Esteban
*Eugenio

### F
*Fabián
*Fabio
*Felipe
*Félix
*Fernando
*Francisco

### G
*Germán
*Gualterio
*Guillermo
*Gustavo
*Gutierre

### H
*Hugo

### I
*Ildefonso
*Ignacio
*Íñigo

### J
*Javier, a zo Xabier, en euskareg,
*Joaquín
*Jorge
*José
*José Ángel
*Juan
*Julio

### L
*Leandro
*Lope
*Luis

### M
*Manuel
*Marcos
*Miguel
*Millán

### N
*Nicolás

### O
*Ordoño
*Orestes

### P
*Pablo
*Pancho
*Pascual
*Pedro
*Pelayo

### R
*Ramiro
*Ramón
*Raúl
*Reinaldo 
*Rigoberto
*Roberto
*Rodoaldo
*Rodolfo
*Rodrigo
*Rolando
*Roque

### S
*Salvador
*Sancho
*Santiago

### T
*Teofilo
*Tomás

### U

### V
*Valerio
*Virgilio

### W
*Wenceslao

## Anvioù-bihan merc'hed

### A
*Adriana
*Alba
*Albertina
*Alejandra
*Alfonsina
*Alicia
*Alma
*Amalia
*Amparo
*Ana
*Andrea
*Ángel
*Ángeles
*Angélica
*Anita
*Antonia
*Araceli
*Ariadna
*Asunción
*Aurora
*Azúcar

### B
*Bárbara
*Beatriz
*Begoña
*Berenguela
*Bernarda
*Blanca

### C
*Candelaria
*Caridad
*Carmela
*Carmen
*Carolina
*Catalina
*Celia
*Concepción
*Concha, Conchita
*Constanza
*Consuelo
*Cristina

### D
*Diana
*Dolores
*Dulce

### E
*Elvira
*Eugenia
*Eva

### F
*Fe
*Fedra
*Fernanda
*Fernandina
*Francisca

### G
*Guadalupe (anv-bihan)

### H

### I
*Inés
*Isabel

### J
*Jimena
*Joaquina
*Josefa
*Josefina
*Juana
*Julia

### L
*Leonor
*Leticia
*Lola
*Lora
*Luisa
*Lupe
*Lupita
*Lurdes
*Luz

### M
*Magdalena
*Manuela
*Manuelita
*Margarita	
*María
**Maria Anna, Mariana
**María de las Mercedes
**María de los Ángeles
**María del Mar
**María Elena
**María Eugenia
**María Inés
**María Isabel
**Maria Luisa
**María Magdalena
*Mercedes
*Micaela
*Milagro
*Mónica
*Muniadona

### N
*Núria

### O

### P
* Paz
* Pilar

### R
*Ramona
*Rocío
*Rosa
*Rosana
*Rosario

### S
*Sancha
*Sara
*Susana

### T
*Tecla
*Teresa

### U
*Urraca

### V
*Valeria

### X
*Xiomara

## Pennadoù kar
*Anvioù-bihan alamanek
*Anvioù-bihan brezhonek
*Anvioù-bihan gallek
*Anvioù-bihan italianek
*Anv-bihan kembraek
*Anvioù-bihan portugalek
*Anvioù-bihan saoznek
Al-Andalus

**Al-Andalus** (arabeg : الأندلس ; spagnoleg : *Al-Ándalus* ; portugaleg : *al-Ândalus*) zo bet ur vro e ledenez Iberia a oa dindan veli vuzulman er Grennamzer e-pad 781 bloaz etre ar bloazioù 711 ha 1492.
Andalouzia hiziv, ur gumuniezh emren e Spagn, ne voe nemet un darn vihan eus ar vro-se pa oa en he brasañ.

Alouberezh ha trevadennerezh ar vro gant ar Verbered a voe ken trumm ma voent dic'hortoz, ha klotañ a rejont gant emled ha kresk ar bed muzulman.
Al-Andalus a zeuas da vout un oaled a sevenadur uhel en Europa ar Grennamzer .

## Aloubadeg
Etre 711 ha 715 e voe aloubet ledenez Iberia gant jeneraled ar C'halif Omeyad.

D'ar 27 a viz Ebrel 711 e tilestras Táriq ibn Ziyad, letanant gouarnour Tanger ha Musa ibn Nusair, gouarnour Afriqiya gant un armead 9&nbsp;000 den. Tri miz goude, d'an 19 a viz Gouhere, e voent trec'h war ar Vizigoted, hag o roue Roderico a varvas en Emgann Guadalete.
Trevadennet buan e voe kreisteiz al ledenez gant tud deuet eus Norzhafrika.
Strollegezh tramor

Ur **strollegezh tramor** (e galleg *Collectivité d'outre-mer*, gwreskanv : *COM*) a zo un tiriad eus Republik c'hall, meret hervez mellad 74 Bonreizh ar Pempvet Republik c'hall.

Pemp a zo anezho :
*Polinezia, er Meurvor Habask (graet e vez *Pays d'outre-mer* anezhi),
*Sant-Berteleme, en Antilhez,
*Sant-Martin, en Antilhez,
*Sant-Pêr-ha-Mikelon, e gwalarn ar Meurvor Atlantel,
*Wallis-ha-Futuna, er Meurvor Habask.

## Gwelet ivez
*Departamant tramor
*Tiriad tramor
Louis L'Hévéder

**Louis L'Hévéder**, bet ganet d'ar 24 a viz Genver 1899 er Vinic'hi (Aodoù-an-Hanternoz d'an ampoent, Bro-C'hall) hag aet da Anaon d'an 9 a viz Here 1946 e Pariz (Seine d'ar mare-se, Bro-C'hall), a oa ur c'helenner hag ur politiker sokialour gall.

Damdost da Landreger e voe desavet gant e dud, menajerien anezhe. Mab henañ un tiegezh a unnek a vugale e krogas gant e studi e skolaj Lannuon a-raok mont da lisead da Roazhon ma tapas e vachelouriezh war ar matematik. Da-heul e tibabas kendelc'her er Skol normal uhelañ ma teuas a-benn da gaout ar skolveuriegezh war ar matematik : kaset e voe d'An Oriant da gelenn an diskiblezh-se el Lise Dupuy de Lôme.

E 1928 e voe dilennet e kanton Pont-Skorf da guzulier arondisamant an Oriant hag e 1929 e voe dilennet e kanton Pont-Skorf da guzulier-departamant ar Mor-Bihan. D'ar 4 a viz Mae 1930 e voe dilennet da gannad e kentañ pastell-votiñ ar Mor-Bihan e Kambr an deputeed an Trede Republik c'hall, dilennet er c'hentañ tro e 1932 hag e 1936 adarre. D'an 10 a viz Gouere 1940 e votas an hollc'halloudoù d'ar Marichal Pétain e Vichy. Anvet e voe er C'huzul broadel gant Renad Vichy e miz Genver 1941.
## Notennoù ha daveoù

## Liamm diavaez
*   Buhezskrid Louis L'Hévéder war Diazez roadennoù istorel Bodadenn Vroadel (Bro-C'hall)
Tortosa

**Tortosa** (*Dertusa* en latin) zo ur gêr eus Katalonia, e proviñs Tarragona, e komark ar Baix Ebre. 

## Istor
*Taifa Tortosa
Taifa Tortosa

**Taifa Tortosa**, pe **Turtuixa**, a oa un taifa, pe rouantelezh arab ha muzulman en Al-Andalus, e Spagn ar Grennamzer, ha Tortosa, tostik da aber an Ebro, e oa ar gêr-benn anezhi. 

Lleida ha Turtuixa e oa kêrioù muzulman brasañ Katalonia hiriv. Ur voskeenn vras a oa, el lec'h m'emañ an iliz-veur hiriv an deiz,

Krouet e voe an taifa goude kouezhet kalifiezh Córdoba. 

## Istor
Dalc'het e voe Tortosa gant ar Vuzulmaned adalek 714. 
Betek 1031 e chomas ar galloud etre daouarn an emir Labib Al'Amiri Al-Fatá. 
En 1061 e tremenas etre daouarn Al-Muqtadir, roue Taifa Saraqusta, ha goude-se e voe gouarnet gant Al-Mundir Imad ad-Dawla, emir taifa Játiva. 
En XIIvet kantved e voe dindan beli an Almoravided. Kollet e voe gant ar Vuzulmaned pa voe kemeret en 1148 gant Ramón Berenguer IV, kont Barcelona. 

Evel ar rouantelezhioù all a-hed an aod e oa ur rouantelezh sklav. 

## Rouaned an taifa
Pevar roue a voe e penn an taifa ken na voe kemeret gant taifa Zaragoza, ha gant an Almoravided e deroù an .
Ar rouaned sklav:
*Labīb (ap 1009- a-raok 1039 1040)
*Muqātil Sayf al-milla, 1039 1040 da 1053 1154
*Yaclà, (1053 1154-1057 1058)
*Nabīl, 1057 1058 da 1060
Taifa Zaragoza

**Taifa Zaragoza** pe **emiriezh Saraqusta** (diwar anv latin kêr *Caesar Augusta*) zo un taifa, pe rouantelezh vuzulman, e hanternoz ledenez Iberia, ha *Saraqusta*, a zo Zaragoza hiriv, e oa ar gêrbenn anezhi. Ur rouantelezh dizalc'h e voe entre 1018 ha 1110, goude kouezhet Kalifiezh Córdoba e deroù an , pa voe aloubet gant an Almoravided en 1110, ma renas Al-Muqtadir, Al-Mutamán y Al-Mustaín II en en eil hanterenn ar c'hantved-se.

Eus an hêrezh arab e chom Palez an Aljafería ha koun eus ar c'hentañ skol prederouriezh andalous, ha dreist-holl Avempace, ganet en Zaragoza entre 1070 ha 1080 a rankas divroañ e 1118 dirak lanv an armeoù kristen.

## Istor

Er bloaz 714 e voe kemeret kêr gant arme muzulman Tariq, renet gant Muza. Dont a reas neuze da vezañ ur rann eus Kalifiezh omeyad Damask hag eus an Emiriezh a oa he c'her-bênn en Córdoba. Diwar ar bloaz-se e teuas Saraqusta da vezañ ur genn er stourm ouzh armeoù kristen an hanternoz, ac'h eas da repuiñ e traoniennoù ar Pireneoù, en Ansó, Hecho, Sobrarbe ha Ribagorza. War-dro 720 edo lezioù ar stêr Ebro ha kêrioù brasañ ar vro a deuio da vezañ Aragón diwezhatoc'h dindan veli ar vuzulmaned.

Pa voe trec'het an arme vuzulman gant armead Franked Karl Martel en Poitiers en 732, e voe stabilaet marz an hanternoz ha dont a reas Saraqusta da vezañ ur broviñs war an harzoù, hag anvet *Marca Superior*, ar marz uhelañ. E taifa Zaragoza e oa kêrioù Huesca, Tudela, Calatayud pe Barbastro, hag er penn anezhañ edo sahib Saraqusta, a rene en anv emir Al-Andalus, dindan kalif Damask.
Teotihuacan

**Teotihuacan** a oa ur gêr lec'hiet e Traonienn Mec'hiko, savet gant pobloù amerindian, hag a voe e barr he brud war-dro 450. Emañ war roll Glad bedel an UNESCO abaoe 1987.
Maya

Anv meur a dra e c'hall bezañ **Maya** :

## Sevenadurezhioù
E Amerika ar C'hreiz :
* ar Vayaed, ur bobl eus Amerika ar C'hreiz, saved ganto ur sevenadurezh rakkolombian.
* ar yezhoù maya, ur familh yezhoù.
En Azia :
* Ar Māyā, ur meiziad er brederouriezh indian,
* Maya pe Mayāsura, en hindouegezh, un droukspered hag un adeiladour,
* Māyā, er voudaegezh, mamm Bouddha,
* ar yezh Ma'ya, ur yezh aostronesianek eus Papoua ar C'hornaoueg.
En Euskal Herria :
* Maya, muiañ anavezet dindan an anv Mari, un doueez veur eus mitologiezh Euskadi.
En Afrika :
*Maya (Etiopia), ur bobl c'henidik eus proviñs gozh Wej.

## Anvioù-bihan
Stank vez kavet Maya evel anv-bihan merc'hed. *Gwelout [[Maya (anv-bihan)]] hag ivez [[Maia (disheñvelout)]].*

## Anvioù-lec'h

### 
* Menezioù Maya, un aradennad venezioù.

### 
* Maya, anv spagnolek Amaiur, kumun vask eus Navarra.

### 
* Menez Maya, ur menez e Kobe.

### 
* Maya-Maya, aerborzh Brazzaville.

### 
* Songo-La Maya, ur gêr e proviñs Santiago de Cuba.

### 
* La Maya, kumun proviñs Salamanca e Kumuniezh emren Kastilha ha Leon.

### 
* Maya, ur stêr e Republik Sac'ha.

### 
* La Maya, menez e kanton Valais.

### 
* Maya Bay, ur bae eus an Inizi Phi Phi.

## Sevenadur
### Lennegezh
* Maya, romant prederouriel gant Jostein Gaarder, embannet e 1999,
* Priz Maya, ur priz lennegel loenelour gall.

### Tresadennoù-bev
* *[[Maya l'abeille]]*, troidigezh c'hallek an dresadenn-vev japanat tennet eus ar romant alamanek *[[Biene Maja]]*,
* Maya, danvez-gwreg ar C'habiten Harlock, alias Albator, kourser an egor.

### Sinema
* *[[Maya (film, 1936)|Maya]]*, ur film gant P.C. Barua deuet er-maez e 1936.
* *[[Maya (film, 1949)|Maya]]*, ur film gant Raymond Bernard deuet er-maez e 1949.
* *[[Maya (film)|Maya]]*, ur film gant John Berry deuet er-maez e 1966.
* *[[Maya (film, 1989)|Maya]]*, ur film gant Marcello Avallone deuet er-maez e 1989.
* *[[Maya (film, 1992)|Maya]]*, ur film gant Ketan Mehta deuet er-maez e 1992.
* *[[Making Maya]]*, ur film gant Rolla Selbak deuet er-maez e 2003.
* *[[Maya (film, 2018)|Maya]]*, ur film gant Mia Hansen-Løve deuet er-maez e 2018.

### Albom
* Maya, un albom gant Banco de Gaia embannet e 1994,
* MAYA, un albom gant M.I.A., embannet e 2010,

## Meziant
* Autodesk Maya, ur meziant 3D gant Autodesk.

## Istor milourel
* Emgann Maya, un emgann etre Frañs ha Breizh-Veur e 1813 e-pad Brezel Dizalc'hted Spagn,
* Maya, ur morreder eus Morlu Impalaeriezh Japan e-pad an Eil Brezel Bed,
* Maya, anv roet gant kodifikadur an AFNA d'an Aero L-29 Delfin, ur c'harr-nij pleustriñ standard eus nerzhioù Emglev Varsovia.

## C'hoarioù
* Maya, ur c'hoari arkad,
* Maya, ur c'hoari diñsoù.

## Pennadoù kar
* Maia (disheñvelout)
* Maaya
* Maja
Banniel Andalouzia

**Banniel [[Andalouzia]]** a zo ur banniel gant teir bandenn a-blaen gwer, gwenn, gwer. War ar banniel stad e vez lakaet ardamezioù. Graet e vez *Arbonaida* anezhañ gant ar vroadelourien andalouzat dreist-holl, ar pezh a dalvez "gwenn ha gwer" en andalouzeg.
Agnes Bourgogn, dugez Akitania

**Agnes Bourgogn** (war-dro 990/995 - 1068) a oa dugez Akitania. Merc'h e oa da Otto-Gwilherm Bourgogn.

Div wech e timezas : 
*da Gwilherm V Poatev, dug Akitania,
*da Jafrez Martel, kont Anjev.
Bath Rugby

**Bath Rugby** zo ur c'hleub rugbi XV eus Bath, diazezet e 1865 hag aet e oa ar maout gantañ an Heineken Cup (Kib Rugbi XV an Europa d'a-vremañ) e 1998.
Le Serpent

***Le Serpent*** (*An Naer* e brezhoneg) zo ur film gall, sevenet gant ar filmaozour gall Henri Verneuil e 1973.

## Fichenn deknikel
* Doare : Film spierezh,
* Skoazeller-sevener : Marc Grunebaum,
* Senario : Gilles Perrault ha Henri Verneuil, azasaet diwar ar romant *[[Le treizième suicidé]]* (1969) gant Pierre Nord,
* Kevredadoù produiñ : Euro International Film (Roma), Les Films de La Boétie (?), Rialto Film GmbH (Berlin),
* Produour : Henri Verneuil,
* Rener produiñ : Jacques Juranville,
* Rener ar skeudenniñ : Claude Renoir,
* Ijinour ar son : Jean Rieul,
* Aozer ar sonerezh orin : Ennio Morricone,
* Kinklour : Jacques Saulnier,
* Dilhataerez : Hélène Nourry,
* Frammer : Pierre Gillette,
* Prantad filmañ :,
* Lec'hioù filmañ :,
* Deiziad dont er-maez : 7 a viz Ebrel 1973 (),
* Padelezh : 124'.

## An danvez
Tra m'edo Aleksei Vlassov, ur c'horonal eus ar c'hKGB, o veajiñ e Bro-C'hall gant e wreg e c'houlenn bod digant ar polis gall ha, damc'houde, ma vo-eñ kaset d'ar c'hannati stadunanat an abretañ ar gwellañ. Dre ma ne deu ket a-benn na Berthon, penn Renerezh Evezhiañ an Tiriad, nag e eiler Tavel da gaout ditour digant an tec'hiad rusian ez eo ret dezhe plegañ ha selaou outañ. Dibab a ra Tatiana Vlassov, gwreg an ofiser, distreiñ da URSS da-gaout he bugale ha fiziet eo Vlassov er CIA. Diskuliadurioù Vlassov a laka an tan da gregiñ er plouz : un nebeud treitourien a zo e servijoù spierezh hag enepspierezh ar C'hornôg ! Ha goude bezañ roet o anv e krog ar gannadenn vras : c'hoarvez a ra un toullad a emlazhioù hag a varvioù iskis e metoù ar servijoù kuzh, en Europa a-bezh. Peadra d'en em c'houlenn piv a raio e vad eus ar saviad a-barzh fin ar gont...

## Roll ar gomedianed pennañ
* Yul Brynner : ar c'horonal Aleksei Vlassov,
* Henry Fonda : Allan Davies,
* Dirk Bogarde : Philip Boyle,
* Philippe Noiret : Lucien Berthon,
* Michel Bouquet : Tavel,
* Marie Dubois : Suzanne Walter,
* Farley Granger : Rener e karg eus ar servij urzhiataerezh,
* Martin Held : Lepke,
* Virna Lisi : Annabel Lee,
* Guy Tréjan : Robert Deval,
* Jean Desailly : an daneveller,
* Robert Alda, Elga Andersen, Luigi Diberti, Larry Dolgin, André Falcon, François Maistre, Nathalie Nerval, Robert Party, Paola Pitagora, William Sabatier.

## Notennoù ha daveennoù
Boudaoù Bâmiyân

**Boudaoù Bâmiyân** a oa teir delwenn ramzel kizellet en ur vri e manati roc'hellek saonenn Bâmiyân, en kreiz Afghanistan, un 230 km er gwalarn da gêr Kaboul, dezho etre 35 ha 53 metr uhelder, savet etre ar  hag ar , hag a zo bet distrujet gant an Dalibaned e 2001.
Here 2014 e Breizh

**[[Kronologiezh vloaziek evit Breizh]]**
:2013 e Breizh - **2014 e Breizh** - 2015 e Breizh

2014 e Breizh 
:Genver - C'hwevrer - Meurzh - Ebrel - Mae - Mezheven 
:Gouere - Eost - Gwengolo - Here - Du - Kerzu

## Darvoudoù
*Gwener 3 a viz Here : embann a ra renerien Facebook e vo gallet kaout etrefas ar rouedad sokial-se e brezhoneg a-raok pell. Evit se e pedont ar vrezhonegerien da gemer perzh e troidigezh ar menegoù (https://www.facebook.com/#!/FacebookTranslationsTeam/posts/764738356906298?fref=nf).
*Sadorn 25 ha Sul 26 a viz Here : Gouel al Levrioù e Breizh, e Karaez.

__NOTOC__
Celle (Alamagn)

**Celle** () zo ur gêr en hanternoz Alamagn, e Stad Niedersachsen. Kêr-benn *Landkreis* (distrig) Celle eo.

Emañ war harzoù al Lüneburger Heide, ur c'horn-bro lanneier etre Hamburg ha Celle, war lez ar stêr Aller, un adstêr d'ar Weser. Poblet eo gant  a dud (31/12/2022).

Brudet eo Kastell Celle, savet e giz an Azginivelezh evit ul lodenn hag er c'hiz barok evit ul lodenn all, hag a oa d'an tiegezh Braunschweig-Lüneburg. Tiez kozh brav zo da welet e kreiz-kêr (an *Altstadt*, ar gêr gozh) ha dont a ra touristed a-leizh d'o gwelet.

## Liammoù diavaez

*Lec'hienn ofisiel kêr Celle 

## Notennoù
Myxinidae

Ar **miksined**, ar pesked eus ar c'herentiad *Myxinidae*, a zo pesked digarvanek hag a vev e strad ar morioù don. Al loened nemeto er bed int gant ur c'hlopenn met hep livenn-gein ebet.

## Liammoù diavaez
Essen (disheñvelout)

**Essen** a c'hall bezañ meur a dra :

## Lec'hioù
*Essen, ur gêr vras e tolead ar Ruhr, e kornôg Alamagn.
* Essen (Belgia), ur gumun e proviñs Antwerpen, e Belgia
* Essen (Cloppenburg), ur gumun e distrig Cloppenburg, e stad Niedersachsen, en Alamagn

## Tud
*Louis Essen (1908-1987), ur fizikour saoz.

## Gwelet ivez
* Bad Essen, ur gumun e distrig Osnabrück, e Niedersachsen, en Alamagn
Chico Marx

**Chico Marx**, bet ganet **Leonard Marx** e New York (Stadoù-Unanet Amerika) d'an 22 a viz Meurzh 1887 hag aet da Anaon e Hollywood (ur c'harter eus Los Angeles, SUA) d'an 11 a viz Here 1961, a oa un aktour (sinema ha skinwel) stadunanat.

A-gevret gant e vreudeur yaouankañ Groucho, Gummo, Harpo ha Zeppo e kemeras perzh er strollad fentigellourien chin Marx Brothers.
Brachionichthys hirsutus

***Brachionichthys hirsutus*** a zo ur spesad pesked-mor e-touez kerentiad ar Brachionichthyidae.

Dilec'hiañ a ra o kerzhout war strad ar mor, war-bouez angelloù brenk hag a dalv da *dreid* dezhañ, e-lec'h neuial.
Bezañ emañ en arvar bras da vont da get abalamour ma vez debret e vioù gant ur spesad stered-mor ebarzhet en endro anezhañ.

## Doareoù pennañ

Ar pesk a c'hell bezañ betek 15 cm hed.

## Boued

## Annez
Bevañ a ra e mervent Meurvor Habask ha brosezat eo e Tasmania hag Aostralia.

## Liammoù diavaez
*  Australian Government (Department of the Environment) : The Spotted Hand Fish (Brachionichthys hirsutus).

## Notennoù ha daveennoù
Yul Brynner

**Yul Brynner**, bet ganet **Yuliy Borisovich Briner** e Vladivostok (pe en enezenn Sac'halin) (RSKS Rusia) d'an 11 a viz Gouere 1920 hag aet da Anaon e New York (SUA) d'an 10 a viz Here 1985, a oa un aktour (c'hoariva ha sinema) stadunanat.

## E filmoù er sinema
* 1949 : *[[Port of New York]]*, sevenet gant László Benedek,
* 1956 : *[[The King and I]]* gant Walter Lang,
* 1956 : *[[Anastasia (film)|Anastasia]]* gant Anatole Litvak,
* 1956 : *[[The Ten Commandments]]* gant Cecil B. DeMille,
* 1958 : *[[The Brothers Karamazov]]* gant Richard Brooks,
* 1958 : *[[The Buccaneer]]* gant Anthony Quinn,
* 1959 : *[[The Journey]]* gant Anatole Litvak,
* 1959 : *[[The Sound and the Fury]]* gant Martin Ritt,
* 1959 : *[[Solomon and Sheba]]* gant King Vidor,
* 1960 : *[[Once More, with Feeling!]]* gant Stanley Donen,
* 1960 : *[[Surprise Package]]* gant Stanley Donen,
* 1960 : *[[The Magnificent Seven]]* gant John Sturges,
* 1962 : *[[Escape from Zahrain]]* gant Ronald Neame,
* 1962 : *[[Taras Bulba (film)|Taras Bulba]]* gant J. Lee Thompson,
* 1963 : *[[Kings of the Sun]]* gant J. Lee Thompson,
* 1964 : *[[Flight from Ashiya]]* gant Michael Anderson,
* 1964 : *[[Invitation to a Gunfighter]]* gant Richard Wilson,
* 1965 : *[[Morituri]]* gant Bernhard Wicki,
* 1966 : *[[Cast a Giant Shadow]]* gant Melville Shavelson,
* 1966 : *[[Poppies Are Also Flowers]]* gant Terence Young,
* 1966 : *[[Return of the Seven]]* gant Burt Kennedy,
* 1966 : *[[Triple Cross]]* gant Terence Young,
* 1967 : *[[The Double Man]]* gant Franklin J. Schaffner,
* 1967 : *[[The Long Duel]]* gant Ken Annakin,
* 1968 : *[[Villa Rides]]* gant Buzz Kulik,
* 1969 : *[[The File of the Golden Goose]]* gant Sam Wanamaker,
* 1969 : *[[Bitka na Neretvi]]* gant Veljko Bulajić,
* 1969 : *[[The Madwoman of Chaillot]]* gant Bryan Forbes,
* 1970 : *[[Indio Black, sai che ti dico: Sei un gran figlio di...]]* gant Gianfranco Parolini,
* 1971 : *[[The Light at the Edge of the World]]* gant Kevin Billington,
* 1971 : *[[Romance of a Horsethief]]* gant Abraham Polonsky,
* 1971 : *[[Catlow]]* gant Sam Wanamaker,
* 1972 : *[[Fuzz]]* gant Richard A. Colla,
* 1973 : *[[Le Serpent]]* gant Henri Verneuil,
* 1973 : *[[Westworld]]* gant Michael Crichton,
* 1975 : *[[The Ultimate Warrior]]* gant Robert Clouse,
* 1976 : *[[Futureworld]]*, gant Richard T. Heffron,
* 1976 : *[[Con la rabbia agli occhi]]*, gant Antonio Margheriti.

## Notennoù ha daveennoù
Groucho Marx

**Groucho Marx**, bet ganet **Julius Henry Marx** e New York (Stadoù-Unanet Amerika) d'an 2 a viz Here 1890 hag aet da Anaon e Los Angeles (Kalifornia) (SUA) d'an 19 a viz Eost 1977, a oa un aktour (sinema ha skinwel) stadunanat.

A-gevret gant e vreudeur Chico, Gummo, Harpo ha Zeppo e kemeras perzh er strollad fentigellourien chin Marx Brothers.
Harpo Marx

**Harpo** **Marx**, bet ganet **Adolph** **Marx** e New York (Stadoù-Unanet Amerika) d'an 23 a viz Du 1888 hag aet da Anaon e Los Angeles (Kalifornia) (SUA) d'an 28 a viz Gwengolo 1964, a oa un aktour (sinema ha skinwel), ur jestraouer hag ur soner stadunanat.

A-gevret gant e vreudeur Chico, Groucho, Gummo ha Zeppo e kemeras perzh er strollad fentigellourien chin Marx Brothers.

## Notennoù ha daveennoù
Gummo Marx

**Gummo Marx**, bet ganet **Milton Marx** e New York (Stadoù-Unanet Amerika) d'an 23 a viz Here 1893 hag aet da Anaon e Palm Springs (Kalifornia) (SUA) d'an 21 a viz Ebrel 1977, a oa un aktour stadunanat.

A-gevret gant e vreudeur Chico, Groucho, Harpo ha Zeppo e kemeras perzh er strollad fentigellourien chin Marx Brothers.

Dindan an armoù e-pad ar Brezel-bed kentañ e tilezas e vicher aktour da vat da-heul.
Art Tatum

**Arthur Tatum, Jr.**, bet ganet d'an 13 a viz Here 1909 e Toledo (Ohio) (Stadoù-Unanet Amerika) hag aet da Anaon d'ar 5 a viz Du 1956 e Los Angeles (Kalifornia) (SUA), a oa ur pianoour jazz stadunanat.
Bistolida hirundo

***Bistolida hirundo*** a zo unan eus an daouzek spesad a vez renket er genad *[[Bistolida]]* e kerentiad an hoc'higed-mor hervez *Word Register of Marine species WoRMS*. Ur spesad kregin boutin a-walc'h a vev er Meurvor Habask hag e Meurvor Indez, e-barzh koral, etre an aod bev ha 10 m donder an hini eo.

## Taksonomiezh
Diskrivet eo bet ar spesad gant Linnaeus, e 1758.

Heñvelsterioù a zo hervez an diskriverien evit ar spesad-se daoust d'an anv *Bistolida hirundo* bezañ implijet un tamm muioc'h eget ar re all:

* *Cypraea hirundo* Linnaeus, 1758 hervez ar re a renk an holl spesadoù Cypraeidae er spesad nemetañ Cypraea hag anv an diskrivadenn.
* *Blasicrura hirundo* (Linnaeus, 1758) anv aet da get

## Bevoniezh
Kregin brav ha boutin a-walc'h eo an *Bistolida hirundo*. Kavet e vezont e-barzh koural, etre an aod bev ha 10 m donder.

## Ment
Mentoù boutin ar c'hregin bihan-se a zo etre 11&nbsp;mm ha 17&nbsp;mm hirder, met e c'hell bezañ kavet hiniennoù korrig betek 8&nbsp;mm pe ramz, betek 22&nbsp;mm.

## Gwelout ivez
Spesadoù all ar genad *[[Bistolida]]*.

## Kartenn al lec'hioù bevañ
Lec'h bevañ ar spesad a zo er Meurvor Habask hag e Meurvor Indez.

## Skeudennoù


File:|


## Notennoù ha daveennoù
Microgadus tomcod

***Microgadus tomcod*** a zo ur spesad pesked eus kerentiad ar Gadidae.

## Annez
Kavet e vez ar pesk e doureier aodoù Norzhamerika, en un takad hag a ya eus hanternoz Douar-Nevez ha Labrador, Stêr Sant-Laorañs hag he fleg-mor da Virginia.

## Emdroadur ar spesad
Saotred e oa bet stêr Hudson gant bifenil polikloret e-pad pell amzer, kement-mañ abalamour da zistaolioù an embregerezh liesvroadel General Electric. Enklaskoù a ziskouezas e oa c'hoavezet ur c'hemm e glad genetek ***Microgadus tomcod*** evit ma vije gwarezet ar spesad diouzh ar saotradur.

## Liammoù diavaez

## Notennoù ha daveennoù
Joseph Haydn

**(Franz) Joseph Haydn** (distaget: ), ganet d'an 31 a viz Meurzh 1732 e Rohrau (Arc'hdugelezh Aostria) ha marvet d'an 31 a viz Mae 1809 e Vienna (Impalaerelezh Aostria), a zo ur sonaozour aostrian, puilh e oberenn, eus marevezh klasel Vienna evel Mozart ha Beethoven.

## Liammoù diavaez
Stadoù Aostria

Aostria a zo rannet e 9 **Stad** (*Land* en alamaneg, *Länder* el liester), hag a zo "Stadoù kevreet" (*Bundesländer*, *Bundesland* en unander).

## Taolenn
Dáil Éireann

**Dáil Éireann** (distaget :  en iwerzhoneg,  e saozneg), *Dael Iwerzhon*, eo kambr izel Parlamant Republik Iwerzhon. Gant ar gannaded e vez dilennet an Taoiseach, Kentañ Ministr Iwerzhon.

## An 31vet Dáil
Emañ an tu kreñv gant ar strollad Fine Gael en 31vet Dáil ha kenc'houarn a ra gant Strollad al Labour.

## Gwelet ivez
*Taoiseach
Zeppo Marx

**Zeppo Marx**, bet ganet **Herbert Manfred** **Marx** e New York (Stadoù-Unanet Amerika) d'ar 25 a viz C'hwevrer 1901 hag aet da Anaon e Rancho Mirage (Kalifornia) (SUA) d'an 30 a viz Du 1979, a oa un aktour (sinema ha skinwel) stadunanat.

A-gevret gant e vreudeur Chico, Groucho, Gummo ha Harpo e kemeras perzh er strollad fentigellourien chin Marx Brothers.

## Notennoù ha daveennoù
Gloria (kanaouenn gant Them)

***Gloria*** zo ur ganaouenn rock saoznek savet an ton hag ar gerioù anezhi gant ar c'haner-sonaozer norzhiwerzhonat Van Morrison e 1963.

Enrollet e oa bet evit ar wech kentañ gant ar strollad sonerien rock norzhiwerzhonat Them a voe Van Morrison ar c'haner anezhañ eus 1964 da 1966. Chomet eo anavezet-mat ***Gloria*** en abeg d'an doare ma vez lizherennet an anv-bihan G-L-O-R-I-A gant Morrison en diskan, en ur dennañ kalz da vMick Jagger. Jimmy Page an hini a oa penngitarour oc'h ober gant klotadoù hag a veze ran an danvez gitarourien gante.

* Deiziad enrollañ : 5 a viz Ebrel 1964,
* Lec'h enrollañ : studioioù Decca Records e West Hampstead (Londrez, Bro-Saoz),
* Padelezh : 2:38,
* Tiez-embann-pladennoù : Decca Records (), Parrot Records (),
* Deiziad dont e-maez ar bladennig : 6 a viz Gouere 1964,
* Kanaouenn war eil tu ar bladennig : *[[Baby, Please Don't Go]]*,
* Produour : Dick Rowe.

Perzh eo ivez eus *[[The Angry Young Them]]*, kentañ albom studio Them, deuet e-maez d'an 11 a viz Mezheven 1965 er Rouantelezh-Unanet.

## Arzourien all
Adkanet eo bet ***Gloria*** gant AC/DC, Anthony Kiedis, Bill Murray, Billie Joe Armstrong, Blues Magoos, Bon Jovi, Bruce Springsteen, Buffalo Group, David Bowie, Eddie and The Hot Rods, Elliott Murphy, Enchantment, Energy Orchard, Frank Zappa, Gandalf Murphy and the Slambovian Circus of Dreams, Grateful Dead, Jimi Hendrix, John Cougar Mellencamp, Johnny Thunders, Meat Loaf, Noir Désir, Patti Smith, Pidżama Porno, Popa Chubby, R.E.M., Rick Springfield, Rickie Lee Jones, Santa Esmeralda, Shadows of Knight, Shane MacGowan, Simple Minds, Status Quo, Ted Nugent, Te popaa iti, The Bobby Fuller Four, The Doors, The Gants, The Pleazers, The Spektors, The Tragically Hip, 13th Floor Elevators, Tom Petty, U2 peurgetket.

## Ar sonerien

## Ar gerioù

## Liammoù diavaez
* '''Gloria''', kanet gant Them e 1966.
Taifa Albarracín

**Taifa Albarracín**, pe *Sahla*, a oa un taifa bihan, en-dro da gumun Albarracín (hiriv en Aragon, e proviñs Teruel), ha d'ar menezioù amezek, gant an tiegezh berber Banu Razín, eus ar meuriad Hawwara, erruet e Ledenez Iberia gant aloubadeg Tariq ibn Ziyad ha diazezet en Córdoba en VIIIvet kantved. Padout a reas eus 1012 betek 1104. 

E 1167, pa oa brezel etre an Almoravided hag ar Galifiezh almohad, e laoskas ar roue Muhammad ibn Mardanis (lesanvet ar Roue Laer), Taifa Albarracín gant ur gwaz da Sancho VI Navarra, un den a ouenn uhel eus Lizarra anvet Pero Ruíz d'Azagra. Roet e voe an titl dezhañ abalamour d'e skoazell da gurunenn Navarra a-enep Alfonso VIII Kastilha hag Alfonso Iañ Aragon, lesanvet *el Batallador*.

## Roll an emired

*Hudayl Djalaf 'Izz ad-Dawla: 1012-1045
*Abu Marwan Abd al-Malik: 1045-1103
*Yahya Husam ad-Dawla: 1103-1104
Gwilherm Nassau

**Gwilherm Nassau** a oa anv meur a briñs eus tiegezh Nassau pe tiegezh Orange-Nassau.

*Gwilherm Iañ Nassau, lesanvet *an Henañ * pe * ar Pinvidig* (1487-1569), kont Nassau-Dillenburg.

Goude-se e tegouezhas priñselezh Orange gant priñsed Nassau, ma voent anvet Orange-Nassau, hag ar re-se a voe stathouder an Izelvroioù, met anavezet eo ivez evel *Gwilherm Nassau * :
* Gwilherm Iañ Orange-Nassau, (1533-1584), pe *Gwilherm an Tavedeg* ;
* Gwilherm II Orange-Nassau, (1626-1650) ;
* Gwilherm III Orange-Nassau, Roue-Bro-Saoz (1650-1702) ;
* Gwilherm IV Orange-Nassau (1711-1751) ;
* Gwilherm V Orange-Nassau (1748-1806).

Darn eus Rouaned an Izelvroioù, evel ar re-maén, deuet eus tiegezh Orange-Nassau, a vez graet Gwilherm Nassau anezho a-wechoù :
* Gwilherm Iañ an Izelvroioù, hag a oa a-raok *Gwilherm VI Orange* (1772-1843) ;
* Gwilherm II an Izelvroioù, priñs Orange a en em gannas en emmgann Waterloo, a-wechoù *Gwilherm VII* (1792-1849) ;
* Gwilherm III an Izelvroioù (1817-1890).

Hag ivez :
* Gwilherm Nassau (1792-1839)
* Gwilherm IV Luksembourg, (1852-1912).
Ingolstadt

**Ingolstadt** zo ur gêr eus kreisteiz Alamagn, e stad Bavaria. Emañ e distrig Oberbayern, nepell diouzh München, war lez ar stêr Danav. 

Poblet e oa e 2013 gant 129&nbsp;136 a annezidi. Gant an niver-se emañ e-touez kêrioù bras Bavaria ; ar c'hwec'hvet kêr vrasañ eo, goude München, Nürnberg, Augsburg, Regensburg ha Würzburg. Emañ Ingolstadt en ur goadeg vras, 374 metr a-us live ar mor. En em astenn a ra war 133,35 km². Goude Regensburg ez eo neuze an eil kêr vrasañ, a-fed gorread, e-touez ar c'hêrioù alaman a gaver war ribl an Danav.

E 1472 e voe krouet skol-veur gentañ Bavaria en Ingolstadt. Emañ sez kreiz an embregerezh kirri Audi en Ingolstadt ivez.

## Kêrioù gevellet
Gevellet eo Ingolstadt gant ar c'hêrioù-mañ :
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Liammoù diavaez

* Un dro e kêr gozh Ingolstadt