Bariom

Un elfenn gimiek eo ar **bariom** ; **Ba** eo e arouez kimiek, **56** e niver atomek ha **137,327** e dolz atomek. Ur metal prialkaliek eo.

Eus ar c'hailh anvet *barit* (diwar ar gresianeg *βαρύς* "pounner") e tenner bariom, ar *barit* o vezañ e sulfat BaSO4.
Er bed a-bezh e kaver *barit*.
War-dro 7,8 milion a donennadoù a voe tennet eus krestennen an Douar e 2011.
Sina a voe ar c'henderc'her pennañ (4 000 000 t), heuliet gant India (1 100 000 t), Maroko (650 000 t) ha Stadoù-Unanet Amerika (640 000 t). War-lerc'h e voe Turkia (250 000 t), Iran ha Kazakhstan (200 000 t pep hini), Viêt Nam (85 000 t), Aljeria ha Rusia (60 000 t pep hini), Alamagn, Pakistan hag ar Rouantelezh-Unanet (50 000 t pep hini).
Un 300 000 t bennak a voe kenderc'het gant ar broioù all.

## Istor
E deroù ar Grennamzer e ouie an alkimiourien diwar-benn ar *barit*, a anvent *maen Bologna* peogwir en e gavent kostez Bologna en Italia. Gouzout a ouient ivez a-zivout mordan ar mein-se, a c'halle lugerniñ bloavezhioù-pad goude bezañ bet lezet er gouloù.
E 1774 e verzas ar c'himiour hag apotiker Svedat Carl Whilhelm Scheele bezañs un elfenn nevez er *barit*, hep gallout mont pelloc'h eget kavout stumm oksidet ar bariom (*i.e.* BaO). Heñvel e voe graet gant ar c'himiour svedat all Johan Gottlieb Gahn daou vloaz war-lerc'h.
*Batote* eo an anv a voe roet d'ar c'henaozad BaO gant ar c'himiour gall Louis-Bernard Guyton de Morveau kent bezañ kemmet e *baryta* gant ar Gall Antoine-Laurent de Lavoisier. En hevelep mare e kavas ar maenoniour saoz William Withering ur c'hailh pounner nevez e mengleuzioù plom, a anvas *witherite* peogwir ez eo arwenn e liv — karbonat bariom BaCO3 eo ar *witherite*.
E 1808 e teuas ar c'himiour kerneveurat Sir Humphry Davy a-benn da gaout haloù bariom, a anvas *barium* — diwar *barit* hag an dibenn *-ium* da ziskouez ur metal.
Gant an Alaman Robert Bunsen hag ar Saoz Augustus Matthiessen e voe hiniennekaet ar bariom e 1855.

## Perzhioù
Ur metal blot liv an arc'hant eo ar bariom, gant asskedoù alaouret pa vez peurc'hlan. Buan e tro da c'hris teñval pa vez lezet en aer en abeg d'ur gwiskad BaO. Tredanreüs eo, kalz nebeutoc'h eget ar c'houevr avat.
### Kimiek
Par da re ar magneziom 12Mg, ar c'halkiom 20Ca hag ar strontiom 38Sr eo perzhioù kimiek ar bariom.
Kalz gremm a vann dre zazgwerediñ gant elfennoù ar strollad 16 (familh an oksigen), setu perak e ranker e virout en eoul pe en ur gaz diheged (na c'hall degas dazgwered kimiek ebet).
En e stumm *sulfat* BaSO3 ne c'hall bezañ dileizhet e trenkenn ebet.
### Izotopoù
Seizh izotop stabil eus ar bariom zo en natur : Ba-130 (**<sup>130</sup>Ba**), Ba-132, hag ar skalfad Ba-134 betek Ba-138.
Skinoberiek e vije Ba-130, a droje da Xe-130 ; heñvel evit Ba-132, a droje da Xe-132.
Kevanaozet eo Ba-133, gant un hanter-vuhez a 10,51 bloavezh.
## Arver
* Bariom glan a implijer evel dinoer gazoù eus familh an oksigen
:• gwezhall : evit fardañ traezoù a rank bezañ peurc'houllo, evel pibennoù elektronek an ardinvinkoù skinwel kent donedigezh ar skrammoù plat ;
:• hiziv : pibennoù peurc'houllo a vez arveret evit fardañ enankerioù gwrezel a-benn kenderc'hañ tredan diwar bannoù an Heol.
* Kendeuzet gant metaloù all e ya ar bariom da wiskañ bizhier-soudañ (Ba + Sn + Pb) ha boujiennoù evit ar c'hefluskerioù helosk diabarzh (Ba + Ni), da wellaat an dir (Ba + Al, Si, Ca hag Mn). 
* Haloù bariom a implijer a-gementadoù bihan evit fardañ gwer, prierezhioù, livioù, gwernisoù, lenkrauzennoù a chom stabil e gwrezverkoù uhel ; en tanioù-arvest e vezont lakaet da reiñ al liv **gwer**. E greanterezh an eoul-maen ez implijer kalz bariom da fardañ heverennoù evit lenkrañ ar binvioù-toullañ.
* *[[Titaniom|Titanat bariom]]* BaTiO3 a dalvez da fardañ prierezhioù *piezotredanel* ha tredandougelloù* evit an ardivinkoù elektronek.

== Notennoù ==

<div style="font-size:90%;">
== Daveennoù ==
* [http://portal.acs.org/portal/acs/corg/content *American Chemical Society*]  <small>Liamm oberiant 25 DU 12</small>
* AN NOALLEG Yann-Baol, *Geriadur ar Gimiezh*, Preder, Plomelin, 2008 ISBN 978-2-901383-69-7 [http://preder.net/index.php?lang=bz Preder]
* AN NOALLEG Yann-Baol, *Geriadur ar Fizik*, Preder, Plomelin, 2006 ISBN 978-2-901383-64-2
* *Annales de chimie et de physique*, [http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/cb343780820/date.r=.langFR Gallica / *Bibliothèque nationale de France*]  <small>Liamm oberiant 26 HER 12</small>
* *Atomic weights of the elements 2007 (IUPAC Technical Report)* [http://www.iupac.org/publications/pac/81/11/2131/ *Pure an Applied Chemistry*]  <small>Liamm oberiant 26 HER 12</small>
* *Atomic Weights and Isotopic Compositions for All Elements* [http://physics.nist.gov/cgi-bin/Compositions/stand_alone.pl?ele=&ascii=html&isotype=some *National Institute of Standards and Technology*]  <small>Liamm oberiant 18 HER 12</small>
* [https://web.archive.org/web/20110525023159/http://www.brgm.fr/index.jsp *Bureau de Recherche Géologique et Minière (BRGM)*]  <small>Liamm oberiant 26 HER 12</small>
* CONSIDINE Glenn D., *Van Nostrand's Encyclopedia of Chemistry*, Wiley-Interscience, 2005 ISBN 978-0-471-61525-5 
* DEPOVERE Paul, *La classification périodique des éléments — La merveille fondamentale de l'Univers*, De Boeck, Brussels, Belgia, 2002 ISBN 978-2-8041-4107-3 
* EMSLEY John, *Nature's Building Blocks — An A-Z Guide to the Elements*, Oxford University Press, 2001 ISBN 978-0-19-850341-5 
* *Geriadur brezhoneg* An Here, Plougastell-Daoulaz, 2001 ISBN 978-2-86843-236-0
* ÉTIENNE Guy, *Geriadur ar Stlenneg*, Preder, 1996 ISBN 978-2-901383-14-7
* HOLDEN Norman, *History of the Origin of the Chemical elements and Their Discoverers*, New York, 2001 [http://www.nndc.bnl.gov/content/elements.html *Brookhaven National Laboratory*]  <small>Liamm oberiant 26 HER 12</small>
* [http://www.iupac.org/publications/pac/ *International Union of Pure and Applied Chemistry (IUPAC)*]  <small>Liamm oberiant 26 HER 12</small>
* [https://web.archive.org/web/20121031181703/http://www.jinr.ru/default.asp?language=eng *Joint Institute for Nuclear Research (ОИЯИ e Dubna)*]  <small>Liamm oberiant 25 DU 2012</small>
* LIDE David R., *CRC Handbook of Chemistry and Physics - 88th Edition*, CRC Press, 2007 ISBN 978-0-8493-0488-0 
* [http://www.nndc.bnl.gov/ *National Nuclear Data Center*]  <small>Liamm oberiant 09 KZU 12</small>
* [http://www.rsc.org/periodic-table/ *Royal Society of Chemistry*]  <small>Liamm oberiant 03 KZU 2012</small>
* STWERTKA Albert, *A Guide to the Elements*, Oxford University Press, 1996 ISBN 978-0-19-508083-4 
* [http://www.webelements.com/ *Webelements'']  Liamm oberiant 26 HER 2012