Oidipoüs

**Oidipoüs** (Οἰδίπους, IPA /oi'dipous/, «&nbsp;troad koeñvet&nbsp;» en henc'hresianeg, Οιδίποδας *Oidipodas* e gresianeg a-vremañ) zo un haroz ha roue Thebai e gwengelouriezh Hellaz kozh.
Brudet eo dre zaou ober : diskoulmañ luziadell ar sfiñs ha bezañ graet daou dorfed hep gouzout dezhañ, lazhañ e dad ha dimeziñ d'e vamm.
Troioù ha gwalldroioù Oidipoüs a zo danvez teir zrajedienn gant Sofokles.

## Ar vojenn

Hervez ar wengelouriezh henc'hresian e oa an doue Zeus hendad Labdakos, mab Polydoros ha diazezer tierniezh al Labdakided, roueed Thebai. E vab Laios a voe roue Thebai d'e dro.
Un torfed a reas Laios p'en devoe darempredoù revel gant ur paotr yaouank anvet C'hrysippos, en em lazhas en abeg d'ar vezh a-c'houde bout bet gwallet.Pelops, tad ar paotr yaouank, a vallozhas an torfedour hag e lignez da zont. Un orakl a gemennas da Laios e donkadur : mar deuje ur mab dezhañ, ar mab-se e lazhje e dad hag a zimezje d'e vamm.
Daoust da strivoù Laios e voe ganet ur mab gant e wreg Iokaste. Divizout a reas ar roue hag ar rouanez kaout an dizober eus ar bugel, a zilezjont war ur menez e Kithairon gant e dreid liammet dre ur spilhenn vras – alese an anv *Oidipoüs*, «&nbsp;troad koeñvet&nbsp;».
Ne varvas ket ar bugel avat ; dastumet e voe gant ur mêsaer-deñved anvet Forbas ha kaset da roue Korinthos, Polybios, en desavas gant e wreg Merope evel o mab dezho.

Pe voe en e oad gour ez eas Oidipoüs da c'houlenn kuzul digant orakl Delfi, a ziouganas e donkadur dezhañ : lazhañ e dad ha dimeziñ d'e vamm. Pa grede da Oidipoüs e oa Polybios e dad e tec'has kuit eus Korinthos.
War an hent a gase da Dhebai e voe dotuet gant un ave. Tabut a voe, hag Oidipoüs a lazhas an toucher hag e dreizhad. Hep gouzout dezhañ en devoa lazhet e dad Laios.

Pa oa o tostaat da Dhebai e klevas Oidipoüs a-zivout ur sfiñs, un euzhvilez he c'horf leon hag he fenn maouez, a sponte kêr dre blaouiañ kement den na oa ket gouest da ziskoulmañ he luziadelloù. Mont a reas daveti, ha klevet al luziadell-mañ :
«&nbsp;*Pe loen zo pevarzroadek da veure, daoudroadek da greisteiz ha trizroadek da noz ?*&nbsp;»
«&nbsp;Mab-den an hini eo,&nbsp;», a respontas Oidipoüs, «&nbsp;rak war e barlochoù e vez e deroù e vuhez, war e zaou droad e kreiz e vuhez ha gant ur vazh-kamm e diwezh e vuhez.&nbsp;»

En em strinkañ er goullo a reas ar sfiñs trec'het, ha pobl Thebai ha kinnig tron Laios ha gwele Iokaste da Oidipoüs.
Ren war Dhebai a reas Oidipoüs neuze, ha dimeziñ d'e vamm, a roas pevar bugel dezhañ : daou vab, Polyneikes hag Eteokles, ha div verc'h, Antigone hag Ismene. Sevenet e voe diougan an orakled eta.

Diwezhatoc'h e voe ar vosenn o wastañ Thebai, hag an divinour dall Teiresias a lavaras da Oidipoüs e oa kement-se ur c'hastiz a-berzh an doueez Hera en abeg da zrouklazh Laios, roue kozh Thebai.
E-kerzh e enklask e kavas Oidipoüs e oa-eñ muntrer Laios, a oa e dad gwirion. En em grougañ a reas Iokaste pa verzas e oa dimezet d'he mab ha da vuntrer he gwaz ; pa welas ar reuz en devoa degaset e kemeras Oidipoüs div spilhenn a-ziwar sae ar rouanez hag e tarzhas e zaoulagad.

Da heul ar gavadenn-se e voe forbannet Oidipoüs gant pobl Thebai, hag eñ ha mont en harlu. Echuiñ a reas e vuhez e Kolonos tra ma oa e vibien Polyneikes hag Eteokles o wastañ Thebai d'o zro e Brezel ar Seizh Penn, a gasas Antigone d'ar marv ivez pa voe lazhet gant hec'h eontr Kreon, breur Iokaste ha roue nevez Thebai.

*Meur a ziwezh zo da vuhez Oidipoüs e skridoù Henc'hres.
:En darn vuiañ anezho e tarzh Oidipoüs e zaoulagad a-benn na welet disoc'h e dorfedoù, hag ez a en harlu. Hervez Homeros avat e chom da ren war Dhebai ; gwech ez a en harlu da Golonos kent marv e vibien (Sofokles), gwech e ra goude o marv (Aisc'hylos).
:En holl skridoù avat e vallozh Oidipoüs e vibien, ar pezh a zo pennabeg da Vrezel ar Seizh Penn.
:E skrid Sofokles e kendalc'h Iokaste gant he buhez betek an emgann etre he mibien ; pa ne zeu ket a-benn d'o sioulaat en em lazh gant ur c'hleze.

## Un haroz dasprenet

Oidipoüs zo unan eus an nebeud harozioù ha n'int ket bet ankouaet, zoken pa oa ar gristeniezh o teurel an dismegañs war barzhoniezh ha c'hoariva an Henamzer.

E deroù unan eus ar romantoù gallek kentañ, *[[Le roman de Thèbes]]* (1150-1155) e lenner diwar-benn &nbsp;Edipopus&nbsp;, en devoa lazhet e dad ha dimezet d'e vamm kent red an istor, a c'hoarvez gant e vibien Polyneikes hag Eteokles. Ur &nbsp;bouc'h lik&nbsp; eo Edipopus hervez ar c'hloareg dianav a aozas ar skrid, en enep da Iokaste a zo lakaet da bimpatrom ar gasted. D'ur pec'her eus ar re washañ eo troet Oidipoüs neuze, pa ne oa nemet ur reuziad anezhañ e mojenn an Henamzer.
Adalek an Azginivelezh hepken, hag an distro d'ar skridoù hen, ez adkavas an haroz ur staelad dereatoc'h.

Er pezh-c'hoari *Œdipe* gant Pierre Corneille (1659) n'eus ket anv a likentez ken, nag a wadorged zoken : ur roue reizhwir a savete ar geoded dre an emvuturniañ eo Oidipoüs, un den a zever a stourm ouzh itrikadennoù gwallsiek an doueed.
En *Œdipe* Voltaire (1718) ez eus un emsaviad gwirion eus Oidipoüs, pa yud &nbsp;Deoc'h eo ma zorfedoù !&nbsp; da zoueed Olympos, ar pezh a oa tost d'ul ledoued evit ar gristenien e deroù an .
E-tro an Dispac'h Gall e voe Oidipoüs un emsaver a stourme a-enep Neñv ar relijion gristen hag a-enep tiranted ar bed-mañ.

## Ur prederour

Hervez ar barzh alaman Friedrich Hölderlin (1770-1843), en displegoù a ouzhpennas d'e droidigezh alamanek eus *Oidipous* Sofokles (1804), ez eo Oidipoüs un haroz ankeniet, spontet m'eo gant e zic'halloud, hag ur prederour a zo o klask ar wirionez. Un tirant n'eo ket, ar pezh a zegasas un sell nevez war an haroz, evel m'eo bet skeudennet gant Ingres dre e zaolenn vrudet *Oidipoüs hag ar Sfiñs* e 1808, ma weler Oidipoüs o stouiñ dirak ar sfiñs en un doare a zo damheñvel ouzh hini *Ar soñjer* gant Auguste Rodin (1882).
Ar prederour Georg Hegel (1770-1831) a lakaas Oidipoüs da ziagentad an holl brederourien : hag eñ un den troet war an ober, na soñj ket e heuliadoù e daol pa lazh e dad ha pa zimez d'e vamm hep gouzout dezhañ, e tro an haroz da brederour p'en em gav dirak ar sfiñs ha pa glask kompren ster an Istor. Prederourien all a zegemeras soñj Hegel a-hed an . Setu amañ ali Arthur Schopenhauer (1788-1860), en ul lizher deiziadet 11 a viz Du 1815 a gasas da Johann Wolfgang von Goethe (1749-1832) :

&nbsp;An nerzh-kalon da vont betek penn ar c'hudennoù eo danvez ar brederourien. Ret eo dezho bout evel Oidipoüs Sofokles, a gendalc'h dizehan gant e glask, mennet m'eo da sklaeraat e donkadur spouronus, zoken pa zivin ne zeuio nemet euzh ha braouac'h gant ar respont.
Hogen e kalon an darn vuiañ ac'hanomp ez eus un Iokaste a asped Oidipoüs, abalamour d'an doueed, da chom hep klask pelloc'h ; ha plegañ a reomp dezhi, setu perak emañ ar brederouriezh er stad m'emañ.&nbsp;

E 1905 ez embannas ar skrivagner aostrian Hugo von Hofmannsthal (1874-1929) e droidigezh alamanek eus *Oidipous* Sofokles : *König Ödipus* ; e 1903 en devoa embannet e bezh-c'hoari *Ödipus und die Sphinx*, ma lakae pouez war drouklazh an tad ha hoal ar vamm goude bezañ lennet labourioù Sigmund Freud.
Adalek deroù ar bloavezhioù 1930 ha damkaniezh &nbsp;kemplezh Oidipoüs&nbsp; S. Freud e steuzias an haroz e koun an dud, ha ne chomas anezhañ nemet ur bazenn en emdroadur bugale mab-den.

## Oidipoüs er bredelfennerezh
Hervez Sigmund Freud e c'hoarvez gant pep paotr, pa vez 4 pe 5 bloaz, ur stad vredel zibar a zo kenpred gant donedigezh al luzadoù revel kentañ : hep gouzout dezhañ e vez desachet ar paotrig gant hoal e vamm, ha gwarizi a vag ouzh e dad rak ur c'hevezer e vez e-pad ar mare berr-se. &nbsp;Kemplezh Oidipous&nbsp; a reas S. Freud eus ar stad-se e diorroadur bredelfennel pep bugel gourel.
Gant ar bredvezeg suis Carl Gustav Jung (1875-1961) e voe stadet e c'hoarvez &nbsp;kemplezh Elektra&nbsp; gant ar merc'hedigoù.

## Oidipoüs en arzoù
Kalz arzourien er bed a-bezh zo bet awenet gant mojenn Oidipoüs.
### Lennegezh
;C'hoariva Henc'hres
*Homeros (dibenn an eizhvet kanved kt JK) en e *[[Ilias]]*, XXIII, 679 hag en e *[[Odysseia]]*, XI, 270 *sqq.*.
*Aisc'hylos (~523 – ~456 kt JK) a c'hounezas priz Keoded Dyonisia e -467 kt JK gant un trifezh gouestlet da vojenn Oidipoüs : *Laios*, *Oidipoüs* ha *Seizh enep Thebai* ; an trede pezh hepken zo deuet betek ennomp.
*Pindaros (~522 – ~443 kt JK) a skrivas diwar-benn Oidipoüs en Eil Kanenn Olimpek.
*Brudet eo Sofokles (~496 – ~406 KJK) evit *ar pezhioù thebaiat*, un trifezh a-zivout mojenn Oidipoüs ivez : *Oidipoüs roue*, *Oidipoüs e Kolonos* hag *Antigone*.
*Ac'haios Eretria (484 – ? kt JK) a skrivas un drajedienn anvet *Oidipoüs*.
*Euripides (~480 – ~406 kt JK) a skrivas tri fezh-c'hoari a denn da vojenn Oidipoüs : *Foinissai* ("Merc'hed Fenikia"), *C'hrysippos* hag *Oidipoüs*.
*Nikomac'hos (pempvet kanved kt JK) a skrivas ivez ur pezh-c'hoari anvet *Oidipoüs*
*Ksenokles Kozh (pempvet kanved kt JK ivez) a skrivas un *Oidipoüs* ivez, a zo aet da get.
;C'hoariva Henroma
**Oedipus*, gant Seneca ar Yaouankañ ().
;C'hoariva a-vremañ
**Œdipe*, gant Pierre Corneille (1659).
**Oedipus*, gant John Dryden ha Nathaniel Lee (1679).
**Œdipe*, gant Voltaire (1718).
**Œdipe*, gant André Gide (1930).
**La Machine infernale*, gant Jean Cocteau (1934).
**Antigone*, gant Jean Anouilh (1944).
* *Blod*, gant Lars Norén (1994). Meur a wech emañ Oidipoüs meneget en oberenn-se, ha damheñvel ouzh ar vojenn eo an istor.
**Incendies*, gant Wajdi Mouawad (2003).
;Danevelloù
**Das Sterben der Pythia*, gant Friedrich Dürrenmatt (1989)
**Mes Œdipe*, gant Jacqueline Harpman (2006)
;Romantoù
**Œdipe sur la route*, gant Henry Bauchau (1990)
**Œdipe roi*, gant Didier Lamaison (1994)

### Sonerezh
**Œdipe à Colone*, c'hoarigan gant Antonio Sacchini (1786).
**Œdipus Rex*, c'hoarigan gant Igor Stravinskiy (1927).
**Œdipe*, c'hoarigan gant George Enescu (1931).
**Oedipus der Tyrann*, gant Carl Orff (1959) – Ur c'hoarigan n'eo ket, pezh-c'hoari Hölderlin gant sonerezh eo.
**Œdipe sur la route*, c'hoarigan gant Pierre Bartholomée (2003), diwar romant H. Bauchau.
**The End*, kanaouenn gant The Doors (1967).
### Kizellerezh
**Œdipe et Phorbas*, gant Félix Lecomte (1771).
**Phorbas et Œdipe*, gant Antoine-Denis Chaudet (1801).
**Œdipe à Colone*, gant Jean-Baptiste Hugues (1885).
### Sinema
*&nbsp;*Edipo Re*, gant Pier Paolo Pasolini (1967).
*&nbsp;*Œdipus rex*, gant Philippe Saville (1968).
*&nbsp;Έναστρος Θόλος *Enastros tholos* ("Bolz an oabl"), gant Κώστας Αριστόπουλος Kóstas Aristópoulos (1993).

## Levrlennadur
* William Smith & Charles Anthon, *A New Classical Dictionary of Greek and Roman Biography, Mythology an Geography* 
:Levrenn 1, 636 p. : Kessinger Publishing, 2006, 
:Levrenn 2, 436 p. : Kessinger Publishing, 2006, 

## Gwelet ivez
*Lizherenneg c'hresianek
*Oidipoüs hag ar Sfiñs

## Notennoù