Brest el lennegezh vrezhonek

**[[Brest]]**, ur gêr hag ur veurgêr e Gwalarn Breizh, zo bet kemeret evit degas danvez da veur a oberenn lennegel pe nann-lennegel vrezhonek. Ar gêr bennañ eo evit ar embann brezhoneg abaoe ur c'hantad a vloavezhioù ivez. 

## Oberennoù brezhonek ha Brest taolennet enno hervez ar bloaz
;1934
* Roparz Hemon, *An toueller*. E-barzh *Kleier eured*, dastumad danevelloù (*Gwalarn*, niv. 72, miz Du 1934). Adembannet gant Skridoù Breizh e 1943 ha gant Al Lanv e 2005 .
;1966
* Ronan Huon, *Dibenn an deiz*,  Embannadurioù Al Liamm. Danevell. E-barzh an dastumad danevelloù *[[An irin glas]]*. 
* Ronan Huon, *Ar pok*,  Embannadurioù Al Liamm. Danevell. E-barzh an dastumad danevelloù *An irin glas*.
* Ronan Huon, *Kanenn d'al Levenez*, Embannadurioù Al Liamm. Danevell. E-barzh an dastumad danevelloù *An irin glas*, 1974.                                                                                        1974
* Roparz Hemon, *[[Nenn Jani]]*, Embannadurioù Al Liamm. Romant. Adembannet gant Al Lanv Embannadurioù e 2019. ()
;1984
* Yann Gerven, *Brestiz o vreskenn*, Embannadurioù Al Liamm. Romant-polis.
;2001
* Yann Bijer, *Dindan daoulagad Meheut*, Brud Nevez, Romant-polis.
;2003
* Yann Bijer, *Trêz ar Vari-Vorgan*, Emgleo Breiz-Brud Nevez, . Romant-polis. 
;2005
* John Graydd, *Ne vo ket kig-ha-farz evit Samantha*, Tres. . Romant-polis fent ennañ.
;2008
* Pierrette Kermoal, *Huñvre d'an Hollsent*, Aber. 
;2011
* Mich Beyer, *Andon ar gasoni*, An Alarc'h. Romant-polis.
* Pierrette Kermoal, *War an treuzoù*, Aber.
;2019
* Laurence Lavrand, *Kouignoù iskis evit ar mammoù-kozh*, Keit Vimp Bev. Romant-polis yaouankiz. Trede Priz ar Yaouankiz 2020.
* Goulc'han Kervella, *Gwenn, ar vorlaerez*, Keit Vimp Bev. . Romant yaouankiz.
;2021
* Jorj Abherve-Gwegen, *Morlenn*, An Alarc'h. Romant.
* Yann-Bêr Kemener, *Ened ar spierezed*, Skol Vreizh. Romant.
;2023
* Riwal Huon, *Micha Riou (1993 - ?)*, Embannadurioù Al Liamm. Romant berr.
;2024
* Paskal Hervio, * Va Zammig seiZenn ruZ*, Embannadurioù Al Liamm. Romant istorel war kleñved-red an tifuz en  kantved.

## Oberourien o deus savet oberennoù brezhonek ha Brest taolennet enno
* Jorj Abherve-Gwegen (1946)
* Mich Beyer (1948)
* Yann Bijer (1940)
* Yann Gerven (1946). Yvon Gourmelon, bet ganet e Plougastell. Bet lisead ha studier e Brest.
* John Graydd. Oberour derc’hel.
* Roparz Hemon (1900-1978). Ganet, desavet, kelenner-lise hag interet e Brest.
* Paskal Hervio
* Riwal Huon. Ganet ha desavet e Brest.
* Ronan Huon (1921-2003). Kelenner-lise ha marvet e Brest.
* Yann-Bêr Kemener (1950)
* Pierrette Kermoal (1942). Desavet hag aet da studierez e Brest.
* Goulc'han Kervella (1950). Bet studier e Brest.
* Laurence Lavrand. E Brest emañ o chom war he leve.

## Oberennoù brezhonek ha Brest taolennet enno renket hervez ar prantadoù amzer deskrivet
### [[Renad Kozh]]
* Goulc'han Kervella, *Gwenn, ar vorlaerez*, Keit Vimp Bev, 2019. Romant evit ar grennarded.
* Paskal Hervio, * Va Zammig seiZenn ruZ ‘’, Embannadurioù Al Liamm. Romant istorel war [[kleñved-red]] an [[tifuz]] er  kantved.

=== Kent ar [[Brezel-bed kentañ]] ===
* Roparz Hemon, *Nenn Jani,* Embannadurioù Al Liamm, 1971, Romant.

=== Etre an daou vrezel hag e-pad an [[Dalc'hidigezh]] ===
* Jorj Abherve-Gwegen, *Morlenn*, An Alarc'h, 2021. Romant.
* Yann-Bêr Kemener, *Ened ar spierezed*, Skol Vreizh, 2021. Romant.

=== Eil-hanterenn an XX kantved ===
* Yann Bijer, *Dindan daoulagad Meheut*, Emgleo Breiz-Brud Nevez, Romant-polis.
* Yann Gerven, *Brestiz o vresken*, Embannadurioù Al Liamm. Romant-polis.
* Riwal Huon, *Micha Riou (1993 - ?)*, Embannadurioù Al Liamm. Romant berr.
* Ronan Huon, *Dibenn an deiz*, Al Liamm. Danevell. E-barzh an dastumad danevelloù *An irin glas*. 
* Ronan Huon, *Ar pok*, Embannadurioù Al Liamm. Danevell. E-barzh an dastumad danevelloù *An irin glas*.
* Ronan Huon, *Kanenn d'al Levenez*, Embannadurioù Al Liamm. Danevell. E-barzh an dastumad danevelloù *An irin glas*.                                                                       

=== XXI kantved ===
* John Graydd, *Ne vo ket kig-ha-farz evit Samantha*, Tres. . Romant-polis fent ennañ.
* [[Riwal Huon]], *Micha Riou (1993 - ?)*, Embannadurioù Al Liamm. Romant berr.
;2024
* Pierrette Kermoal, *Huñvre d'an Hollsent*, Aber

== Brest, kêr-benn an tiez-embann brezhonek ==
=== Embannadurioù brezhonek al Levrdi Lefournier  hag al Levrdi Derrien ===
Gant al [[Jean-Baptiste Le Fournier|Levrdi Lefournier]] e-doug an XIX kantved (1828-1895) e oa bet fardet moulladurioù hag embannadurioù brezhonek, un darn vras anezho levrioù relijiel (*Bue ar Zent*, gant [[Glaoda Marigo]], da skouer), met ivez embannadennoù [[Gabriel Milin]], [[Amable Troude]] ha [[Lan Inizan]]. Staliet e oa ar stal er [[straed Siam]]. Un dornlevr evit lenn ar brezhoneg a embannas Lefournier e 1828 . Kentañ testenn skiantel moarvat eo an hini m'o deus embannet e 1848, *Studi war an astrou*, studiet gant [[Nelly Blanchard]].<br>

Prenet e voe al [[Levrdi Lefournier Brest|Levrdi Lefournier]] gant Isidore Derrien e 1895 ha chañchet an anv da [[Levrdi Derrien Brest|Levrdi Derrien]]. Dilec'hiet e voe e 1936 da gorn ar straed Émile Zola (niv. 56) hag ar straed Treuz.
===  Société anonyme de la Presse catholique du Finistère ===
Gant Eskopti Kemper ha Leon hag un nebeud posterien e voe krouet d'an 3 a viz Ebrel 1895 ti-moullañ ar *Société de la Presse catholique du Finistère* (graet e veze eus an ti-moullañ-se, an Imprimerie de la Presse catholique du Finistère ha pelloc'h an *Imprimerie de la Presse libérale du Finistère* hag e veze merket war ar c'helaouennoù hag al levrioù brezhonek *Moulerez ar C'hastell, 4 ru ar C'hastell'. Moullet e veze embannadenoù relijiel, levrioù deoliezh, levrioù kantikoù ha kelaouennoù evel *La Semaine religieuse du Diocèse de Quimper*, *[[Kannad ar Galon sakr]]*, *[[Lizeri Breuriez ar Feiz|Liziri Breuriez ar Feiz]]*, *[[Feiz ha Breiz]]* ha kannadigoù ar parrezioù.
Berzh bras a reas eil dastumad ar gelaouenn Feiz ha Breiz etre 190ha 1044,  ha hi tennet a viliadoù a skouerennoù. Renet eo bet gant an Aotrou Frañsez Kardinal ha an Aotrou Yann-Vari Perrot da c'houde. 
### [[Emgleo Sant Iltud]], kentañ ti-embann brezhonek
Diwar atiz Yann-Vari Perrot e voe krouet ar gevelouri Emgleo Sant-Iltud evit embann levrioù relijiel brezhonek e 1920, un seurt astenn embannadurel da *Feiz ha Breiz*. Etre 1922 ha 1928 ec'h embannas levrigoù, pezhioù-c'hoari kentelius ha buhezioù-sent d'an aliesañ, ha *[[Lizher an hini maro]]* (Jakez Riou). E kreiz 1924 e voe lakaet Youenn Drezen da verour anezhi. Staliet e voe 4 Straed ar C'hastell (Ru ar C'hastell), e sez an Imprimerie de la Presse libérale du Finistère.
### [[Buhez Breiz]]
Er bloavezh 1919 hag er bloavezhioù 1922-23-24 e teuas er-maez ar gelaouenn c'hallek ha brezhonek, *Buhez Breiz*, diwar atiz ar c'hourater-mor brestat Pêr Mokaer. Hennezh e oa ar pennskridaozer hag en e di e oa chomlec'h ar gelaouenn, 40 straed Gambetta. A-dammoù e embannas Bilzig, ur romant, ha danevelloù istorel diwar-benn ar Gelted gozh. Kazi an holl genlabourerien a oa izili eus ar C'hoursez ha mont a rejont da labourat evit An Oaled, da-c'houde.  Moullet e voe ar gelaouenn gant ti-moullañ an *[[Dépêche de Brest]]*, 17 straed Jean Macé, nemet e-pad ar bloavezh kentañ. Gant ar gelaouenn e voe moullet levrioù distag, 4 e brezhoneg, 2 e galleg.
### [[Levraoueg Gwalarn]]
Un araokadenn eus ar re heverkañ evit lennegezh ar brezhoneg e voe krouidigezh ar gelaouenn lennegel vrezhonek Gwalarn e Meurzh 1925, lakaet da gentañ evel ur stagadenn da Vreiz Atao, hag a oa staliet e Brest, e ti e c'hrouer, Roparz Hemon. Youenn Drezen, o labourat e Brest eus 1924 da 1931, e voe ar merour betek an diwezh e 1944. 

Daoust ma ne glaskas ket Roparz Hemon sevel un ti-embann diwar ar gelaouenn e lakaas anv an dastumad *Levraoueg Gwalarn* war moulladennoù a-ziforc'h tennet eus ar mizieg. *Ar Roc'h toull* gant Jakez Kerrien, *[[An aotrou Bimbochet e Breiz]]* (gant Hemon), ha pezhioù-c'hoari Aesc'hulos strollet, *Prometeus ereet-Ar Bersed* (troet gant Youenn Drezen) a voe embannet e-kichen troidigezhioù diwar an iwerzhoneg kozh. Gant al levrioù evit deskiñ brezhoneg (geriadurioù, yezhadur hag hentennoù) e teuas da vezañ Gwalarn un ti-embann muioc'h-mui. 
### [[Skrid ha Skeudenn]]
E 1932 en em gavas Youenn Drezen gant Florentin Goinard, pennmouller an Imprimerie commerciale (hini an Dépêche de Brest), un den ken sot hag eñ gant fardañ levrioù arz. Sevel a rejont un ti-embann ha lakaet e voe Florentin Goinard da verour. Embann a rejont levrioù skeudennet brav-tre gant arzourien ar Seiz Breur (Zavier Langleiz, Reun Kreston, Xavier V. Haas...). Goude *Danevellou a Vreiz* a voe Florentin Goinard oc'h ober war e dro e 1921, e savjont an hini kentañ hag an hini nemetañ eus an tiez-embann arzel brezhonek. 
### [[Skridoù Breizh]]
E 1941 e voe kemennadennoù er sizhunieg brezhonek-gallek Arvor evit reiñ da c'houzout e oa krouet an ti-embann Skridoù Breizh, Florentin Goinard, atebeg warnañ ha 35 straed Treuz, ar chomlec'h, hini Suzanne Derrien, levrdierez ha penn al Levrdi Derrien, 56 straed Émile Zola. Ur gevredigezh e oa, *Éditions de Bretagne-Skridoù Breizh*, rannet ar c'hevrannoù anezhañ etre Suzanne Derrien ha Florentin Goinard. Embannet e voe ur ugent bennak a levrioù, an darnvuiañ anezho e brezhonek. Paouez a reas an embann e Brest e-kreiz 1944 hag adsavet e voe er Baol e 1947.
### [[Sterenn (kelaouenn)|Sterenn]]
Evel ur gelaouenn e voe kinniget *Sterenn* ha ne badas ket muioc’h eget ur bloavezh, eus Genver da Kerzu 1941. Roparz Hemon a voe ar rener anezhañ ha Gwilherm Berthou-Kerverzhiou ar merour. Embannet ez eus daouzeg unskrid, unan bep miz, levrioù gwir hag e voent moullet e Ti-moullañ an Dépêche, e Brest, ma voe Florentin Goinard, rener kenwerzhel di. Ur gwir levr a voe pep ermeziadenn, ken e voe adsavidigezh Levraoueg Gwalarn na veze mui eus outi abaoe 1937.
### Ar gelaouenn [[Al Liamm]] hag an [[Embannadurioù Al Liamm]]
E 1950 e teuas da vezañ kelenner e Brest Ronan Huon, rener ar gelaouenn lennegel *Al Liamm*, hêrez dre ar spered d'ar gelaouenn *Gwalarn*. Prientet e voe gantañ endalc'h pep niverenn eus an daouvizieg hag en deus lec'hiet e Brest un nebeud danevelloù skrivet gantañ. Ober a reas war-dro kent-moullañ al levrioù brezhonek niverus en doa lakaet embann e-pad un hanter-kantved. Kaset eo bet lec'hioù pennañn Al Liamm da Gemper ha da Lannuon hiziv.
### [[Emgleo Breiz]] hag e gelaouennoù
E 1953 e voe disklêriet d'ar prefeti ar c'hevarzhe *Emgleo Breiz-Fondation culturelle bretonne* a vode meur a aozadur sevenadurel all (Ar Bleun-Brug, Ar Falz, Kendalc'h...). E 1955 e krogas da embann levrioù ha levrigoù brezhonek e voe niverusoc'h-niverusañ. Paouez a reas gant e obererezh e diwezh 2015 diwar ur freuz-stal, goude bezañ bet embannet war-dro 600 titl. E 1957 e teuas er-maez kelaouenn lennegel Emgleo Breiz, *Brud*, chañchet he zitl de vBrud Nevez e 1977. Ur gelaouenn bedagogel brezhonek a voe ivez, Ar Helenner. Chomlec'h an Emgleo e oa ar voest-post B. P. 17 -  Brest, met hini *Brud Nevez* a oa "6 ru Beaumarchais" (ti Andreo Merser) ha 10 straed Kemper da-c'houde. Emichañs e oa bet staliet Emgleo Breiz e Brest, dre ma oa Per-Mari Mevel, kelenner e lise an Harteloire, o chom enoE Lokournan, tost da Vrest, e voe o chom *[[Loeiz Dujardin]]*, eil prezidant Emgleo Breiz.
### [[Skol-veur Brest]] hag he [[arnodva]]
Krouet e voe Skol-veur Brest e 1962 ha kalz eus ar studierien gentañ a voe desavet e tiegezhioù e-lec'h ma veze komzet brezhoneg bemdez. Ar chaloni, Frañsez Falc'hun a c'houlennas ma vije savet ur gevrenn geltiek hag eñ a yeas e penn anezhi. Krouet e voe e 1969 Kreizenn an enklaskoù Breizhek ha Keltiek, arnodva liesdikiblezhel Skol-veur Brest. Meur a gelenner-enklasker oberiant pe war e leve a zo izili ha meur a ziskiblezh a zo labouret warni. Al levraoueg Yves Le Gallo, asambles gant ur greizenn dielloù, a zo ul lec'h-enklask dispar war Breizh hag ar broioù keltiek. Darn eus an enklaskerien a bled gant al lennegezh keltiek pe nann-geltiek. E-touez ar re o deus labouret pe a labour war al lennegezh vrezhonek e c'heller menegiñ : Jean Le Dû, Yves Le Berre, Fañch Morvannou, Daniel Giraudon, Ronan Calvez, Fañch Broudig, Nelly Blanchard, Mannaig Thomas. 

## Levrlennadur
* Jorj Abherve-Gwegen, *Brest en oberenn Roparz Hemon : un intradur don*, *Aber*, niv. 32, 2008.
* Fañch Broudic, *Brest serait-elle aussi une ville bretonnante ?*. E-barzh *Mémoires de la Société d’histoire et d’archéologie de Bretagne*, tome XC, 2012, p. 172-189. Da bellgargañ diwar lec'hienn ar SHAB
* Fulup Lannuzel, *Brest, ar gêr vras el lennegezh vrezhonek*. E-barzh *Bremañ*, niv. 443, mizioù Here-Du 2021.

## Notennoù ha daveennoù