open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Uraeginthus

***Uraeginthus*** a zo ur genad e rummatadur an evned, krouet e 1851 gant an evnoniour alaman Jean Cabanis (1816-1906).

## Spesadoù hag an [[isspesad]]où anezhe
Tri spesad golvaneged a ya d'ober ar genad :
* *[[Uraeginthus angolensis]]*
** *U. a. *'angolensis***, ''cyanopleurus'' ha ''niassensis'',
* ''[[Uraeginthus bengalus]]''
** ''U. b. '''bengalus***, *brunneigularis*, *katangae* hag *ugogensis*,
* *[[Uraeginthus cyanocephalus]]*.

Seizh (7) isspesad dezhe en holl : o c'havout a reer en Afrika.

## Rummatadur
Dilec'hiet eo bet an daou spesad *U. granatinus* hag *ianthinogaster* er genad *[[Granatina]]*.

## Notennoù ha daveennoù
Hagai

**Hagai** pe **Haggai** pe **Agge**(en hebraeg: חַגַּי‎, e gresianeg: Ἀγγαῖος; e latin: Aggaeus), a oa ur profed yuzev eus mare savidigezh Eil Templ Jeruzalem. Talvezout a rafe e anv kement ha "ma devezh santel".

Unan eus daouzek profed bihan an Tanac'h e oa (Levr Hagai). An hini kentañ eus an tri frofed goude harlu pobl Yehouda da Vabilon e voe, gant Zec'haria, kempred gantañ, ha Malac'hi a vevas ur c'hantved bennak war e lerc'h.

Prezegenniñ a reas war-dro ar bloavezh 520 kent JK dindan Zeroubavel, gouarnour Rouantelezh Yehouda, dindan roue Persia, Darius Iañ, evit broudañ e genvroiz da sevel buanoc'h an Templ. Kavout a reer meneg eus Hagai ha Zec'haria e Levr Ezra (**5**, 1).

#### Daveoù
Levr Hagai

**Levr [[Hagai]]** a zo unan eus levrioù ar Brofeded en Tanac'h. Skrivet e vefe bet war-dro ar bloavezh 520 kent JK. 

Setu ar pezh a gaver e troidigezh An Tour-Tan a-zivout oberenn Hagai :"Al labourioù kroget trizek vloaz bennak a-raok evit adsevel an Templ, ne daent ket buan a-walc'h ; muioc'h a bres a oa da adsevel an tiez, ha setu perak e ra Hagai rebechoù rust d'e genvroiz. Krediñ a c'heller e roas ul lusk nevez dezho peogwir, pemp bloaz goude, e voe graet dedi an eil Templ (515)."

### Notennoù ha daveoù
Foelgastell

**Foelgastell** zo ur gêriadenn vihan e Sir Gaerfyrddin, e Kembre. Emañ e reter ar gontelezh, e-kichen Rhydaman. E kumuniezh Gorslas emañ.
FSB

|-
| align="center" width="125px" | 
| align="center" width="110px" | 
|-

**''Federal'naya sluzhba bezopasnosti Rossiyskoy Federatsii'' / FSB** (rusianeg : Федеральная служба безопасности Российской Федерации / ФСБ) a vez graet eus ur servij kuzh eus Rusia, gant ar c'hefridi da ziwall ar surentez diabarzh.

An FSB zo hêr d'ar KGB soviedel, a oa bet roet lamm dezhañ e miz Du 1991 goude taol-stad Moskov. Ar jeneral Aleksandr Bortnikov eo pennrener an FSB.

Sez an FSB a zo staliet el Loubianka, e Moskov en ez savadur bennañ ar KGB. An ofiserien a zo stummet en Akademiez an FSB e Moskov.

Kefridioù pennañ an FSB eo an enep-spierezh, surentez diabarzh ar vro hag en harzoù, enep-sponterezh, Titouriñ vilourel dre ar vro ha pa vez torfedoù grevus e c'hell bezañ kefridiet a-benn sikour an nerzhioù surentez rusian all.

Goude ar KGB e voe krouet Servij kevredadel an enep-spierezh Rusia *([[FSK|Federalnaya Sluzhba Kontrrazvedki]])* ; d'an 12 a viz Ebrel 1995, prezidant Rusia Boris Yeltsin a sinas ul lezenn a gemene da adurzhiañ an FSK, ar pezh a zegasas krouidigezh an FSB.
E 2003 e voe brasaet galloudoù an FSB dre kendeuziñ kentañ servij ar warded d'an harzoù hag ul lod bras eus ar FAPSI (Ajañs kevredadel ar gouarnamant evit ar c'hehentiñ hag ar c'heleier), hag a voe divodet.
Daou damm a chom c'hoazh eus aozadur ar KGB hag a vez dizalc'h diouzh an FSB da geñver melestradur : an SVR (*Sluzhba vneshney razvedki*, servij spiañ en estrenvro) hag an FSO (*Federalnaya Sluzhba Okhrany*, Servij kevredadel an difenn).

Hervez lezenn kevredadel Rusia, an FSB zo ur servij milourel evel an nerzhioù lu, met an ofiserien galvet ne implijont ket unwiskoù soudard.
Felin-wen

**Felin-wen** (*White Mill* e saozneg) zo ur gêriadenn vihan e Sir Gaerfyrddin, e Kembre. Emañ er reter da gêr Caerfyrddin. War lez an Tywi emañ, en hanternoz d'ar stêr-se.
Ffaldybrenin

**Ffaldybrenin** pe **Ffald-y-brenin**, zo ur gêriadenn vihan e Sir Gaerfyrddin, e Kembre. Emañ e hanternoz ar gontelezh, er gevred da gêr Llanbedr Pont Steffan. E kumuniezh Llanycrwys emañ.
 
## Notennoù
Coccopygia

***Coccopygia*** a zo ur genad e rummatadur an evned, krouet e 1862 gant ar skiantour alaman Ludwig Reichenbach (1793-1879).

## Spesadoù hag an [[isspesad]]où anezhe
Tri spesad golvaneged a ya d'ober ar genad :
* *[[Coccopygia bocagei]]*,
* *[[Coccopygia melanotis]]*,
* *[[Coccopygia quartinia]]*
** *C. q. kilimensis*, ***quartinia*** ha *stuartirwini*.

O c'havout a reer holl en Afrika, tri isspesad dezhe.

## Notennoù ha daveennoù
Estrilda

***Estrilda*** a zo ur genad e rummatadur an evned, krouet e 1827 gant an evnoniour saoz William Swainson (1789-1855).

## Spesadoù hag an [[isspesad]]où anezhe
Unnek spesad golvaneged a ya d'ober ar genad :
* *[[Estrilda astrild]]*
** *E. a. adesma*, *angolensis*, ***astrild***, *cavendishi*, *damarensis*, *jagoensis*, *kempi*, *macmillani*, *massaica*, *minor*, *niediecki*, *occidentalis*, *peasei*, *rubriventris* ha *tenebridorsa*,
* *[[Estrilda atricapilla]]*
** *E. a. *'atricapilla***, ''avakubi'' ha ''marungensis'',
* ''[[Estrilda kandti]]''
** ''E. k. '''kandti*** ha *keniensis*,
* *[[Estrilda melpoda]]*,
* *[[Estrilda nigriloris]]*,
* *[[Estrilda nonnula]]*
** *E. n. eisentrauti*, *elizae* ha ***nonnula***,
* *[[Estrilda paludicola]]*
** *E. p. benguellensis*, *marwitzi*, *ochrogaster*, ***paludicola***, *roseicrissa* ha *ruthae*,
* *[[Estrilda poliopareia]]*,
* *[[Estrilda rhodopyga]]*
** *E. r. centralis* ha ***rhodopyga***,
* *[[Estrilda rufibarba]]*,
* *[[Estrilda troglodytes]]*.

Kavout a reer hogos an holl anezhe en Afrika (emañ annez ar spesad *rufibarba* e mervent ledenez Arabia), un isspesad ha tregont (31) dezhe.

## Rummatadur
Dilec'hiet eo bet ar spesadoù *E. caerulescens*, *perreini*, *thomensis* er genad *[[Glaucestrilda]]* hag *E. charmosyna*, *erythronotos* er genad *[[Brunhilda]]*.

## Notennoù ha daveennoù
Heliactin bilophus

***Heliactin bilophus*** a zo ur spesad evned eus ar c'herentiad Trochilidae.

Anvet e voe *Trochilus bilophus* (kentanv) da gentañ-penn (e 1820) gant an evnoniour izelvroat Coenraad Jacob Temminck (1778-1858).
Ar spesad nemetañ er genad *Heliactin* an hini eo.

## Doareoù pennañ

## Boued
Bevañ a ra diwar sun-bleuñv tennet eus bleuñv brousgwez ha gwez 'zo.

## Annez

Kavout a reer ar spesad e takadoù 'zo eus Suamerika : kreisteiz Surinam ha hanternoz Brazil ; eus reter ha gevred Brazil da reter Bolivia.

## Liammoù diavaez
*  ''Heliactin bilophus'' el lec'hienn BirdLife International.
*  ''Heliactin bilophus'' e lec'hienn an International Union for Conservation of Nature (IUCN).

## Notennoù ha daveennoù
Zec'haria (profed)

**Zec'haria** pe **Zakaria**, pe **Zakari**(en hebraeg: זְכַרְיָה, "YHWH en deus bet soñj", en arabeg: زكريّا‎ e gresianeg : Ζαχαρίας, e latin: Zacharias) a vez gwelet evel aozer Levr Zec'haria unan eus levrioù ar brofeded en Tanac'h. An unnekvet eus an daouzek profed "bihan" e voe.

N'ouzer ket kalz tra diwar-benn Zec'haria. Kempred gant Hagai oa. Meneget eo eveltañ e Levr Ezra (Ez**5**,1). Eus ur familh beleien oa. Prezegenniñ a reas etre 520 ha 518 kent JK da vare ar gouarnour Zeroubavel hag ar beleg bras Yehoshoua goude distro ar Yuzevien harluet da Jeruzalem.Broudet en deus e genvroidi da adsevel an Templ evel Hagai met ledanoc'h eo e gaoz : gwelout a rae adsav Israel hag ur prantad mesiazek o tont.

#### Daveoù
Association bretonne (1843)

An ***Association bretonne*** ("Kevredigezh vreizhat") a oa ur gevredigezh gouizieien savet e 1843 hag a blede gant labour-douar hag istor Breizh. Levezonet e oa gant ar gristeniezh.

## Istor
Divodet e voe an *Association bretonne* e 1859 gant an impalaer Napoleon III ; adsavet e voe e 1873. Bev eo bepred.

## Hiriv
Aozet e vez ur priz lennegel, *Kenstrivadeg Redon* gant an *Association bretonne*.

## Liammoù diavaez
* Lec’hienn ar gevredigezh

## Notennoù
Une veuve

***Une veuve*** (*Un intañvez*) zo un danevell gant Guy de Maupassant, embannet en 1882.

## Istor
Embannet e *[[Le Gaulois]]* ar 1añ a viz Gwengolo 1882. Goude e voe adembannet en dastumad *[[Clair de lune (dastumad)|Clair de lune]]* en 1883.

## An danevell
Darempred etre ur voereb yaouank hag he niz daouzek vloaz.

## Notennoù
Mademoiselle Cocotte

***Mademoiselle Cocotte*** zo un danevell gant Guy de Maupassant, embannet en 1883.

## Istor

## An danevell

## Notennoù
Tonnerre de Brest

**Tonnerre de Brest** zo anv meur a dra : 
**Tonnerre de Brest !* ur bomm-lavar gallek, deuet eus trouz an tenn kanol a veze tennet bemdez pa zigored ha pa serred perzhier kêr, hag ivez pa veze tec'het ur galeour
**Tonnerre de Brest*, ur ganaouenn gant Christophe Miossec
**[[Tonnerre de Brest (bier)|Tonnerre de Brest]]*, ur bier
Héctor Lavoe

**Héctor Juan Pérez Martinez**, anavezet evel **Héctor Lavoe**, ganet e Ponce, en enez Puerto Rico, zo ur c'haner salsa puertorikan, brudet er bloavezhioù 1970 ha 1980.

Labourat a rae gant ar saksofonour Willie Colón. Lesanvet eo bet * El cantante de los cantantes *.
Les Bijoux (Maupassant)

***Les Bijoux*** (*Ar bravigoù*) zo un danevell gant Guy de Maupassant, embannet en 1883.

## Istor
Embannet e oa bet er gelaouenn *[[Gil Blas]]* d'ar 27 a viz Meurzh 1883, sinet Maufrigneuse, hag adembannet en dastumad *[[Clair de lune (dastumad)|Clair de lune]]*.

## An danevell
An aotrou Lantin zo pennkomis en ur ministrerezh, paeet tri mil pemp kant lur. Un deiz en em gav gant ur plac'h yaouank.
 
## Notennoù
Stagonopleura

***Stagonopleura*** a zo ur genad e rummatadur an evned, krouet e 1850 gant ar skiantour alaman Ludwig Reichenbach (1793-1879).

## Spesadoù hag an [[isspesad]]où anezhe
Tri spesad golvaneged a ya d'ober ar genad :
* *[[Stagonopleura bella]]*
** *S. b. *'bella**', *interposita* ha *samueli*,
* *[[Stagonopleura guttata]]*,
* *[[Stagonopleura oculata]]*.

O c'havout a reer holl en Aostralia, tri (3) issepsad dezhe.

## Notennoù ha daveennoù
Neochmia

***Neochmia*** a zo ur genad e rummatadur an evned, krouet e 1849 gant al loenoniour saoz George Robert Gray (1808-1872).

## Spesadoù hag an [[isspesad]]où anezhe
Daou spesad golvaneged a ya d'ober ar genad :
* *[[Neochmia phaeton]]*
** *N. p. evangelinae* ha ***phaeton***,
* *[[Neochmia temporalis]]*
** *N. t. minor* ha ***temporalis***.

O c'havout a reer holl en Aostralia, pevar (4) isspesad dezhe.

## Notennoù ha daveennoù
Poephila

***Poephila*** a zo ur genad e rummatadur an evned, krouet e 1842 gant ar skiantour saoz John Gould (1804-1881).

## Spesadoù hag an [[isspesad]]où anezhe
Tri spesad golvaneged a ya d'ober ar genad :
* *[[Poephila acuticauda]]*
** *P. a. *'acuticauda*** ha ''hecki'',
* ''[[Poephila cincta]]''
** ''P. c. atropygialis'' ha ***cincta***,
* ''[[Poephila personata]]''
** ''P. p. leucotis'' ha ***personata**'.

O c'havout a reer holl en Aostralia, c'hwec'h (6) isspesad en holl.

## Notennoù ha daveennoù
Erythrura

***Erythrura*** a zo ur genad e rummatadur an evned, krouet e 1837 gant an evnoniour saoz William Swainson (1789-1855).

## Spesadoù hag an [[isspesad]]où anezhe
Daouzek spesad golvaneged a ya d'ober ar genad :
* *[[Erythrura coloria]]*,
* *[[Erythrura cyaneovirens]]*
** *E. c. *'cyaneovirens*** ha ''gaughrani'',
* ''[[Erythrura hyperythra]]''
** ''E. h. borneensis'', ''brunneiventris'', ***hyperythra***, ''intermedia'', ''malayana'' ha ''microrhyncha'',
* ''[[Erythrura kleinschmidti]]'',
* ''[[Erythrura papuana]]'',
* ''[[Erythrura pealii]]'',
* ''[[Erythrura prasina]]''
** ''E. p. coelica'' ha ***prasina***,
* ''[[Erythrura psittacea]]'',
* ''[[Erythrura regia]]''
** ''E. r. efatensis'', ***regia*** ha ''serena'',
* ''[[Erythrura trichroa]]''
** ''E. t. clara'', ''cyanofrons'', ''eichhorni'', ''macgillivrayi'', ''modesta'', ''pelewensis'', ''pinaiae'', ''sanfordi'', ''sigillifer'', ***trichroa**' ha *woodfordi*,
* *[[Erythrura tricolor]]*,
* *[[Erythrura viridifacies]]*.

Pevar isspesad warn-ugent (24) en holl.

## Notennoù ha daveennoù
Levr Zec'haria

**Levr Zec'haria** a zo unan eus levrioù ar brofeded en Tanac'h. Skrivet e vefe bet war-dro ar bloavezhioù 520 (etre 520 ha 518) kent JK.

Div lodenn a zo ennañ.

El lodenn gentañ(**1**-**8**), e lenner kennerzhoù ar profed Zec'haria d'ar bobl ha d'he renerien. Ne selaoue ket an dud ouzh ar brofeded, a-raok an harlu : bremañ avat en deus Doue truez ouzh e bobl hag a ray dezhi ober berzh, ma heuilh e Lezenn. Diskouez a ra ar profed pegen mallus eo ar peoc'h hag an unvaniezh etre renerien politikel ha relijiel evit mad ar bobl. E ziouganoù niverus hag arouezel a zo diaes a-walc'h da zirouestlañ a-wechoù. Ael an Aotrou a ro skoazell d'ar profed evit ma kompreno e lavaroù.

Ar pep brasañ eus an eil lodenn (**9**-**14**) a zo kevrinus hag a denn da ziwezh an amzerioù. D'ar broadoù, a zo enebourien e bobl, e tiougan un dazont c'hwerv, ha da Israel an daspren hag ur blanedenn splann. Goude an trubuilhoù e teuio ivez ar pobloù da azeuliñ Doue e Jeruzalem. Gellout a reer gwelout daveoù d'ar Mesiaz e **9**,9-10 (ar Roue uvel) hag e **12 **, 10. Meneget e vez alies ar pennadoù-mañ eus Levr Zec'haria en Testamant Nevez (Mzh **21**; 4-5, **27**,9 ha **26**,31 ; Mk **14**,27 ; Yann **19**, 37).

Darn a zinac'h da Zec'haria bezañ aozer an eil lodenn. Hervez lod e vefe bet savet tost da zaou c'hant vloaz war e lerc'h.

## Daveoù
Mesiaz

Dont a ra ar ger **Mesiaz** eus ar ger hebraek מָשִׁיחַ ( mashia'h) (en arameeg: משיחא (meshi'ha), en arabeg المسيح(Al-Masih)) a dalvez "an hini olevet".

E penn kentañ ar Bibl ze eo un den olevet, unan bet kensakret dre lid an olevadur gant ur profed eus Doue evit seveniñ ur garg. Da skouer ar rouaned Saoul ha David(a zo bet olevet gant Shmouel. S **16**). Orin an eoul implijet e meur a lid (badeziant, kouzoumenn met sakr ar rouaned e meur a vro ivez...) eo. Ar ger Krist eus ar ger gresianek Χριστός a dalv olevet.

Gortoz ar Mezias a zo gortoz un dieuber politikel ha adaozer relijiel kaset gant Doue evit ar Yuzevien. Profeded o deus maget esper pobl Israel e donedigezh ar Mezias (Yeshaia dreist-holl (**7**, 13-17 ; **9**,1-6 ; **11**,1-9 ;**26**,16-17) met Mic'ha pe Zec'haria ivez...) a adsavo Israel ha Jeruzalem hag e tigaso ar peoc'h d'an holl voradoù a zeuio betek Sion da azeuliñ Doue.

Meur zoare a oa de welout ar Mezias : pe ur rener galloudus pe ur roue uvel ha peoc'hus met trec'h pe evel un den gwallgaset hag izelaet (Ye **53**, Ze **9**, 9-10).

En Testamant Nevez e lavar Jezuz d'ar Beleg-meur ez eo ar Mezias, Mab an Den (Mk **14**,60-62 , Lk **22**,66), met nac'h a ra e vije politikel e gefridi pa oa kalz eus e genvroiz o c'hortoz unan a zieubfe Israel diouzh gwask ar Romaned. Pennadoù all evel Mk **8**,27-30, a ziskouez anezhañ evel ar C'hrist.

Gwelet eo Jezuz evel ar Mezias gant ar Gristenien. Evit an Islam ez eo ur profed e-touez ar re bouezusañ (unan eus ar pemp brasañ) ha zoken evel ar Mezias karget da gas pobl Israel davet un emglev nevez met gant ur sell disheñvel war e natur. Evit ar Yuzevien n'eo ket ar Mezias estreget evit ur skourr bihan a "Yuzevegezh meziasel" a gaver er SUA dreist-holl.

Emañ ar gristenien ha ar vuzulmaned o c'hortoz distro Jezuz e dibenn an amzer.

Er yuzevegezh ez eus bet kalzik a dud o lavarout e oant ar Mesiaz a-hed ar c'hantvedoù. An hini brudetañ a vefe Sabbataï Tsevi a zisklerias bezañ ar Mesiaz e 1648 e-kerzh prantad gwashañ al lazhadegoù graet gant ar Gozaked.

Implijet e vez ar ger evit tud a soñje dezho bezañ salverien laik an denelezh. Broioù zo a ziskouez ivez en em welout evel "meziasel".

#### Daveoù
Euodice

***Euodice*** a zo ur genad e rummatadur an evned, krouet e 1862 gant ar skiantour alaman Ludwig Reichenbach (1793-1879).

## Spesadoù hag an [[isspesad]]où anezhe
Daou spesad golvaneged a ya d'ober ar genad :
* *[[Euodice cantans]]*
** *E. c. *'cantans**' hag *orientalis*,
* ar c'habusin beg plom (*Euodice malabarica*).

## Notennoù ha daveennoù
Ketouvim

**Ketouvim** (כתובים,) pe *Ar Skridoù*, a zo trede lodenn an Tanac'h. 

Enni e kaver :
*Levr ar Salmoù
*Levr Job
*Levr ar C'hrennlavarioù
*Levr Rout
*Kanenn ar C'hanennoù
*Kohelet (Ar Prezeger)
*Levr ar C'heinvanoù
*Levr Ester
*Levr Daniel
*Ezra ha Nehemia
*Levrioù an Danevelloù
Lonchura

***Lonchura*** a zo ur genad e rummatadur an evned, krouet e 1832 gant an naturour saoz William Henry Sykes (1790-1872).

## Spesadoù hag an [[isspesad]]où anezhe
Eizh spesad golvaneged warn-ugent a ya d'ober ar genad :
* *[[Lonchura atricapilla]]*
** *L. a. *'atricapilla***, ''batakana'', ''deignani'', ''formosana'', ''jagori'', ''rubronigra'' ha ''sinensis'',
* ''[[Lonchura caniceps]]''
** ''L. c. '''caniceps***, *kumusii* ha *scratchleyana*,
* *[[Lonchura castaneothorax]]*
** *L. c. boschmai*, ***castaneothorax***, *ramsayi*, *sharpii* hag *uropygialis*,
* *[[Lonchura ferruginosa]]*,
* *[[Lonchura flaviprymna]]*,
* *[[Lonchura forbesi]]*,
* *[[Lonchura fuscans]]*,
* *[[Lonchura grandis]]*
** *L. g. destructa* ha ***grandis***,
* *[[Lonchura hunsteini]]*,
* *[[Lonchura kelaarti]]*
** *L. k. jerdoni*, ***kelaarti*** ha *vernayi*,
* *[[Lonchura leucogastra]]*
** *L. l. castanonota*, *everetti*, ***leucogastra***, *manueli*, *palawana* ha *smythiesi*,
* *[[Lonchura leucogastroides]]*,
* *[[Lonchura maja]]*,
* *[[Lonchura malacca]]*,
* *[[Lonchura melaena]]*
** *L. m. bukaensis* ha ***melaena***,
* *[[Lonchura molucca]]*
** *L. m. *'molucca*** ha ''propinqua'',
* ''[[Lonchura montana]]'',
* ''[[Lonchura monticola]]'',
* ''[[Lonchura nevermanni]]'',
* ''[[Lonchura nigerrima]]'',
* ''[[Lonchura pallida]]'',
* ''[[Lonchura punctulata]]''
** ''L. p. baweana'', ''blasii'', ''cabanisi'', ''fretensis'', ''nisoria'', ''particeps'', ***punctulata***, ''subundulata'', ''sumbae'', ''topela'' ha ''yunnanensis'',
* ''[[Lonchura quinticolor]]'',
* ''[[Lonchura spectabilis]]''
** ''L. s. mayri'', ***spectabilis*** ha ''wahgiensis'',
* ''[[Lonchura striata]]''
** ''L. s. acuticauda'', ''fumigata'', ''semistriata'', ***striata***, ''subsquamicollis'' ha ''swinhoei'',
* ''[[Lonchura stygia]]'',
* ''[[Lonchura teerinki]]'',
** ''L. t. mariae'' ha ***teerinki**',
* *[[Lonchura vana]]*.
Daou isspesad ha hanter-kant (52) dezhe en holl.

## Rummatadur
Dilec'hiet eo bet an daou spesad *L. leucosticta* ha *tristissima* d'ober ar genad *[[Mayrimunia]]*.

## Notennoù ha daveennoù
Ester

**Ester**, anvet ivez **Hadasa**, eo penntudenn levr Ester er Bibl.
Merc'h eo da Avihail, eontr Mardec'hai, met kollet he doa he zad hag he mamm ha desavet e oa bet gant Mardec'hai.

## An istor
Setu penaos e kinnig troidigezh An Tour-Tan istor Ester :

«&nbsp;Shoushan eo kêr-benn rouantelezh Persia ha Media, hag ar roue, er mare-se, Ahashverosh. Vashti, ar rouanez, a zisplij dezhañ, hag e teu Ester, ur Yuzevez a-douez an harluidi, da gaout e c'hrad-vat ha da vezañ kemeret gantañ da rouanez, hep gouzout e oa ur Yuzevez anezhi. Haman, kentañ maodiern ar roue, a zeu da anavezout ar wirionez : itrikañ a ra neuze, enep ar Yuzevion, ul lezenn a-berzh ar roue evit o raskañ a-ziwar ar vro. Kuzuliet gant Mardec'hai, he zad-mager, Ester a ya, war var he buhez, da gaout ar roue evit tennañ he c'henvroidi diouzh dorn Haman. D'an diwezh, setu dieubet ar Yuzevion hag enoret Marc'hedai e-lec'h Haman, e enebour. Diwar an darvoud-se en deus savet Mardec'hai evit ar Yuzevion gouel ar "Pourim", d.l.e. ar sordoù, rak dre ar "Pour", ar sord, e oa bet laket gant Haman an deiz evit diouennañ ar Yuzevion. ha bep bloaz, abaoe ar mare-se, e lidont e-kreiz an ebatoù eñvoradur an darvoud displeget e levr Ester (Est **9**, 20-32).&nbsp;»

Un arouez eus pobl Israel o stourm ouzh an heskinerezh eo Ester. Un arouez eus plas ar merc'hed er Bibl ivez. Pa seller ouzh ster relijiel al levr e kaver, evel-just, ragevezh Doue e-keñver e bobl.

## Daveoù
Vashti

**Vashti** (hervez troidigezh An Tour-Tan) pe Vasti (hervez troidigezh Gwilh ar C'hoad a gaver e Levr Ester an Tanac'h.

Rouanez Ahashverosh eo met displijout a ra d'ar roue a ya e fulor. Goude bezañ goulennet ali ar furion e tiviz ar roue "Ne zeuio ken Vashti dirak ar roue Ahashverosh hag e vo hec'h anv a rouanez roet gant ar roue d'un all gwelloc'h egeti.".

Dont a ra Ester, merc'h Avihail, eontr Mardec'hai a save anezhi evel ur verc'h dezhañ abaoe marv he zud, da vezañ rouanez e-lec'h Vashti. "N'he devoa ket diskleriet Ester he fobl nag he ganedigezh rak Mardec'hai en devoa difennet outi hen diskleriañ.".

#### Daveoù
Mardec'hai

E Levr Ester an Tanac'h ez eo **Mardec'hai** (**Mardoche** e troidigezh Gwilh ar C'hoad), en hebraeg מֹרְדְּכַי (Mōrdĕkay) pe מֹרְדֳּכַי (Mōrdŏkay), e gresianeg Μαρδοχαῖος ) tad-mager Ester hag he deus kollet he zad hag he mamm. He zad Avihail a oa eontr da Vardec'hai. "[...] ; abaoe marv he zad hag he mamm e oa bet degemeret gant Mardec'hai evel ur verc'h dezhañ".

Ur wech dastumet Ester e-touez ar merc'hed yaouank da vezañ inniget d'ar roue Ahashverosh a oa o klask ur rouanez goude bezañ skarzhet Vashti, e voe nec'het bras Mardec'hai. Lavaret en de doa Ester chom hep diskleriañ" he fobl nag he ganedigezh".

Dizoleiñ a ra un itrik savet gant daou eus spazhidi ar roue enep o mestr hag en lavarout a ra. Kastizet e voe an daou den. Dant a reas Haman, kentañ ministr ar roue da gaout kas ouzh Mardec'hai hag ar Yuzevien. Divizout a reas o heskinañ hag o diouennañ. Dont a ra Mordec'hai a-benn da zisplegañ an traoù da Ester a ya da zisplegañ anezho d'a roue. Goude un toullad darvoudoù e welas a roue e oa Haman un den fallakr. Kondaoniñ a reas anezhañ da vezañ krouget. Reiñ a ra e blas da Vardec'hai. Savet e voe ul lezenn nevez evit mad ar Yuzevien (Es **8**). Krouiñ a reas Mardec'hai gouel ar Pourim ("pour" a dalv sord ha dre ar sord en doa Haman dibabet pegoulz kas da get ar Yuzevien) evit lidañ an darvoudoù-se. .

#### Daveoù
Haman

E Levr Ester ez eo **Haman** Kentañ ministr fallakr roue Persia, Ahashverosh.

Klask a ra distruj pobl ar Yuzevien a vev c'hoazh e Persia goude bezañ kendrec'het ar roue.

Dont a ra a-benn Mardec'hai dre hanterouriezh Ester, rouanez Ahasverosh, da virout outañ da vont betek penn e raktres.

E-kerzh ur banvez eo e tiskouez Ester d'ar roue gwir bersonelezh Haman (Es **7**). Mont a ra ar roue e fulor (Es**7**,7). Kondaoniñ a ra Haman d'ar groug.

#### Daveoù
Kastell Hoensbroek

**Kastell Hoensbroek** (*Kasteel Hoensbroek* e nederlandeg, pe *Gebrookhoes*) zo unan eus kestell brasañ an Izelvroioù. Emañ e Hoensbroek, ur gêr eus proviñs Limburg. 

Eus 1360 pe war-dro eo al lodennoù koshañ eus ar c'hastell, evel an tour ront. En amzer-se e voe savet gant Herman Hoen, met ur savadur all a oa war al lec'h diagent, ur voudenn-gastell savet war-dro 1225. En ul lec'h kreiz e Dugelezh Brabant e oa ar c'hastell, war hentoù a bouez evit ar c'henwerzh, etre Maastricht, Aachen ha Köln, ha kresket e voe meur a wech, betek dont da vezañ ar c'hreñvlec'h brasañ etre ar Roen hag ar Maas. Kontañ a reer 67 sal disheñvel ennañ.
Elizabed

Hervez an Testamant Nevez (Lk **1**) ez eo **Elizabed / Elizabeth / Elisabeth** (hebraeg אֱלִישָׁבַע *Alisba* / "ma doue en deus touet", arabeg أليصابات *Alyassabat*, gresianeg Ἐλισάβετ *Elisabet*) mamm Yann Vadezour.

Eus rummad Aaron e oa, gwreg Zec'haria ha kenitervez da Vari, mamm Jezuz.
Pa zeuas Mari d'he gweladenniñ e lavaras Elizabed dezhi : «&nbsp;Benniget out e-touez ar gwragez, ha benniget frouezh da gorf.A belec'h e c'hoarvez ganin e teufe d'am c'haout mamm va Aotrou ?Rak setu, kerkent ha m'eo deuet da vouezh betek ma divskouarn, en deus tridet va bugelig em c'hreiz gant al levenez.Eürus an hini he deus kredet, rak sevenet e vo ar pezh a zo bet lavaret dezhi a-berzh an Aotrou&nbsp;».

Respont a reas Mari gant ar c'hantik holl rudet *Magnificat* pe *Va ene a gan braster an Aotrou* Testenn vrezhonek ar c'han a gaver war ur blakenn brierezh war voger porzh Iliz ar Weladenn en Ein Kerem e-kichen Jeruzalem e-touez nouspet yezh all..

Roet e vez ar stumm Elesbed d'he anv ivez.

## Pennadoù kar
*Elesbed
*Elisabeth
*Isabel
*Izabel

## Notennoù
Zec'haria (beleg)

**Zec'haria** , pe **Zakaria** pe Zakari a zo anv ur beleg, eus rummad Abia, gwaz Elizabed, eus rummad Aaron, kenitervez da Vari, mamm Jezuz. Tad Yann Vadezour eo.

## Hervez an Testamant Nevez
Elizabed ha Zec'haria a oa daou bried war an oad o-daou ha divugel. Dont a reas un ael da lavarout da Zac'harias : *... selaouet eo bet da bedenn : da bried Elizabed a c'hano ur mab, hag e roi dezhañ Yann da ano*".

Ne gredas ket Zec'haria ar pezh a c'hoarveze hag e voe lavaret dezhañ gant an ael Gabriel : "*Setu eta ma vezi mut hep gallout komz muioc'h betek an deiz ma tegouezho an traoù-mañ, dre n'ac'h eus ket kredet em lavaroù hag a zeuio da wir d'o c'houlz*".

Ur wech deuet ar c'houlz da amdroc'hañ ar bugel e adkavas ar gomz goude bezañ skrivet war un dablezenn an anv a felle dezhañ evit e vab hag e lavaras ur c'hantik evit bennigañ Doue (Lk **1**,67-79).

## Daveoù

## Pennad kar
* Ein Kerem
Tetegem-Koudekerke-Dorp

**Tetegem-Koudekerke-Dorp** (** e galleg) a zo ur gumun eus departamant an Norzh e Bro-C'hall, krouet e 2016.

## Istor
Krouet eo bet d'ar 1 a viz Genver 2016, o vodañ kumunioù Tetegem ha Koudekerke-Dorp.

## Monumantoù ha traoù heverk

Mairie de Teteghem.JPG|Ti-kêr Tetegem.
Coudekerque-Village - Monument aux morts.JPG|Monumant ar re varv Koudekerke-Dorp.


## Douaroniezh
## Emdroadur ar boblañs

## Melestradurezh

## Tud

## Liammoù diavaez

## Notennoù ha daveoù
Kohen

Hervez an Tanac'h, **kohen** (hebraeg: כהן, liester **kohanim**, « gouestlet ,dediet, gredus») a zo un titl bet roet da Aharon, breur Moshe, ezel eus Meuriad Levi, ha d'e ziskennidi c'hourel evit reiñ dezho ur roll pennañ el liderezh ha goude e servij an Templ. Beleien an Hebreed e oant eta. Ober a raent an aberzhoù hag al lidoù all e Templ dindan aotrouniezh ar Beleg-meur (kohen gadol) pe e skoazeller (kohen gac'hak). Aharon a voe ar Beleg-meur kentañ. Ur roll ispisial a oa roet d'ar Beleg-meur, da vare lid ar Yom Kippour peurgetket.

Abaoe m'eo bet distrujet an Templ e kendalc'has an anv da vezañ treuzkaset a rummad da rummad, ha dad da vab.

Ur statud dezho o deus ar re a zoug an anv er yuzevegezh gant reolennoù ispisial er c'humuniezhioù ortodoks da nebeutañ.

Evit kounañ an aberzhoù kent, abaoe ma vez lennet al Lezenn er sinagogennoù e vez lennet lodenn gentañ al lennadenn gant ur C'hohen, an eil gant ul Levi e-touez ar Yuzevien ortodoks pa vez anezho er gumuniezh.

 
#### Daveoù
Lisa Gerrard

**Lisa Germaine Gerrard**, bet ganet d'an 12 a viz Ebrel 1961 e Melbourne (Aostralia), zo ur sonerez ha kanerez kontralto.

Savet he deus ar strollad Dead Can Dance gant Brendan Perry e 1981.

Kanet he deus gant Denez Prigent.
Saint-Augustin (Pas-de-Calais)

**Saint-Augustin** a zo ur gumun eus departamant Pas-de-Calais e Bro-C'hall, krouet e 2016. Dont a ra he anv eus an abati *Saint-Augustin*, lec'hiet etre an div gumun gozh.

## Istor
Krouet eo bet d'ar 1 a viz Genver 2016, o vodañ kumunioù Clarques ha Rebecques.

## Monumantoù ha traoù heverk

Rebecques (Pas-de-Calais, Fr) monument aux morts et croix de chemin.JPG|Monumant ar re varv Rebecques.
ClarquesChateau.JPG|Kastell Clarques.


## Douaroniezh
## Emdroadur ar boblañs

## Melestradurezh

## Tud

## Liammoù diavaez

## Notennoù ha daveoù
Francolinus pictus

***Francolinus pictus*** a zo ur spesad evned eus ar c'herentiad Phasianidae.

Anvet e voe *Perdix picta* (kentanv) da gentañ-penn (e 1828) gant ar skiantourien vreizhveuriat William Jardine (1784-1843) ha Prideaux John Selby (1788-1867).

## Doareoù pennañ

## Boued
Bevañ a ra diwar c'hreun ha had hep ober fae ouzh c'hwiled hag amprevaned all.

## Annez hag isspesadoù

Ar spesad a gaver an tri isspesad anezhañ :
* *Francolinus pictus pallidus*, e hanternoz-kreiz India,
* *Francolinus pictus pictus*, e kreiz ha kreisteiz India,
* *Francolinus pictus watsoni*, e Sri Lanka.

## Liammoù diavaez
*  ''Francolinus pictus'' war al lec'hienn BirdLife International.
*  ''Francolinus pictus'' war lec'hienn an International Union for Conservation of Nature (IUCN).

## Notennoù ha daveennoù
Helygain

**Helygain** (*Halkyn* e saozneg, *Lygian* e kembraeg komzet er vro) zo ur gêriadenn hag ur gumuniezh eus biz Kembre, e Sir y Fflint. Emañ er mervent da gêr Y Fflint, etre Pentre Helygain er c'hornôg ha Llaneurgain er reter. Ouzh tor Mynydd Helygain emañ.

E 2011 e oa  a dud o chom e kumuniezh Helygain ha 529 anezho a oa kembraegerien (19%).

Eus Helygain e oa genidik al livour John Ingleby (1749-1808).

## Notennoù

## Liamm diavaez
*Lec'hienn ofisiel Helygain
Ardea

**Ardea** a c'hall bezañ :

* Ardea (genad), ur genad evned
* Ardea (Lazio), ur gumun en Italia, e proviñs Lazio
* Ardea (kelaouenn), ur gelaouenn evnoniezh en Izelvroioù
Mynydd Helygain

**Mynydd Helygain** zo torgennoù e-kreiz Sir y Fflint, e biz Kembre. En em astenn a reont a-hed un ahel eus ar gwalarn d'ar gevred, betek er su da gêr Treffynnon. Meur a gern zo hag an hini uhelañ a dap 290 metr uhelder, un tammig er mervent da gêriadenn Helygain.

Emañ Mynydd Helgygain etre Bryniau Clwyd er c'hornog ha traoñienn Glannau Dyfrdwy er reter.

Gwechall e oa mengleuzioù plom e-kichen Rhosesmor. Unan zo c'hoazh e-kichen Bryn Siriol.

## Liamm diavaez
*Hlakyn Mountain - Low Level Walks
John Cassin

**John Cassin**, bet ganet d'ar 6 a viz Gwengolo 1813 e-kichen Providence (Rhode Island, Stadoù-Unanet Amerika) hag aet da Anaon d'an 10 a viz Genver 1869 e Philadelphia (Pennsylvania, SUA), a oa un evnoniour stadunanat.

## Listenn al [[labous]]ed studiet gantañ
### [[Genad]]où
* **A** : *[[Agelaioides]]*, *[[Alethe]]*,
* **D** : *[[Dives (genad)|Dives]]*,
* **E** : *[[Euphagus]]*,
* **I** : *[[Idiopsar brachyurus|Idiopsar]]*,
* **M** : *[[Macroagelaius]]*,
* **P** : *[[Parmoptila]]*, *[[Pittasoma]]*.

### [[Spesad]]où
* **A**
: *[[Aegolius harrisii]]*, *Agelastes niger* (klujar-Spagn zu), *[[Alethe castanea]]*, *Anser rossii* (gwaz Ross), *Anthoscopus flavifrons* (remiz ar c'hoadeier),
* **B** : *[[Buccanodon duchaillui]]*,
* **C**
: *Cathartes burrovianus* (urubu penn melen), *[[Cecropis badia]]*, *[[Charadrius nivosus]]*, *Chondrohierax wilsonii* (barged Kuba), *[[Columba unicincta]]*, *[[Cyanograucalus azureus]]*,
* **D** : *[[Dendropicos elliotii]]*,
* **E** : *[[Euphonia anneae]]*,
* **G** : *[[Gymnocichla nudiceps]]*,
* **H** : *Horizocerus albocristatus* (kalao kabell gwenn),
* **I**
: *[[Idiopsar brachyurus]]*, *[[Indicator conirostris]]*, *[[Indicator exilis|exilis]]*,
* **L** : *[[Leuconotopicus albolarvatus]]*,
* **M** : *Merops muelleri* (gwespetaer penn glas),
* **N**
: *[[Neochelidon tibialis]]*, *[[Notharchus ordii]]*, *[[Notiochelidon murina]]*,
* **P**
: *[[Pittasoma michleri]]*, *[[Prioniturus flavicans]]*, *[[Prodotiscus insignis]]*, *[[Psalidoprocne nitens]]*, *Pteronetta hartlaubii* (houad Hartlaub),
* **S**
: *Sphyrapicus thyroideus* (speg Williamson), *[[Strix virgata]]*,
* **U** : *[[Uropsalis segmentata]]*,
* **V**
: *[[Vireo flavoviridis]]*, *[[Vireo huttoni|huttoni]]*, *[[Vireo philadelphicus|philadelphicus]]*.

## Notennoù ha daveennoù
Mandingoa nitidula

***Mandingoa nitidula*** a zo ur spesad golvaneged eus kerentiad an Estrildidae.

Anvet e voe *Estrelda nitidula* (kentanv) da gentañ-penn (e 1865) gant an evnoniour alaman Gustav Hartlaub (1814-1900) : ar spesad nemetañ er genad *Mandingoa* an hini eo.

## Doareoù pennañ

## Boued

## Annez hag isspesadoù
Ar spesad a gaver ar pevar isspesad anezhañ en Afrika :
* *Mandingoa nitidula chubbi*, eus kreisteiz Etiopia da viz Zambia, hanternoz Malawi ha hanternoz Mozambik,
* *M. n. *'nitidula**', eus Republik Demokratel Kongo (RDK), mervent Zambia, kreisteiz Malawi ha kreiz Mozambik da Suafrika,
* *M. n. schlegeli*, eus Sierra Leone da Angola, RDK hag Ouganda,
* *M. n. virginiae*, e Bioko (Pleg-mor Ginea).

## Liammoù diavaez
*  ''Mandingoa nitidula'' el lec'hienn BirdLife International.
*  ''Mandingoa nitidula'' e lec'hienn an International Union for Conservation of Nature (IUCN).

## Notennoù ha daveennoù
Malac'hi

**Malac'hi** pe **Malaki** (en Hebreeg: מַלְאָכִי ; e gresianeg : Μαλαχίας) a zo unan eus an daouzek profed "bihan" eus an Tanac'h. Talvezout a ra e anv kement a "ma c'hannad". Diouzh danvez e skrid (Levr Malac'hi) e c'heller tennañ e vevas en ur mare tost da hini Hagai ha Zec'haria, un tamm diwezhatoc'h moarvat, en amzer Nehemia hag Ezra, war-dro ar bloaz 430 kent JK rak adsavet e oa an Templ.

#### Daveoù
Levr Malac'hi

**Levr Malac'hi** zo unan eus al levrioù a gaver e lodenn ar Brofeded en Tanac'h. Evit ar Gristenien eo al levr diwezhañ en Testamant Kozh.

Skrivet e vefe bet gant ur profed anvet Malac'hi.

Emeur war-dro ar bloavezh 430 KJK.

Adsavet eo bet an Templ.Karantez Doe evit e bobl a zo anavezet a-bell zo ha didorrus, met rebechoù en deus Malac'hi d'ober d'ar veleien, a zispriz an traoù sakr hag a zilez al Lezenn ha da dud ar bobl a ra dimezioù gant an estren, a gas kuit gwreg o yaouankiz, a zo lezirek da ginnig ar profoù merket el Lezenn, a zo diskred ouzh Doue.

"Pelec'h emañ Doue ar varn ?  Dont a ray deiz an Aotrou a c'hlanaio mibien Levi, a gastizo sorserien, avoultrerien, falstouerien, mac'homerien hag an holl walloberourien. Deiz an Aotrou o c'huzumo evel plouz, tra ma paro war ar re just an heol a reizhded".

#### Daveoù
Lady Jane

**Lady Jane** zo anv meur a vaouez ha meur a dra.

## Tud
**Lady [[Jane Grey]]* (1537–1554), plac'h 16 vloaz a voe rouanez Bro-Saoz e-pad 9 deiz en 1553,
**Lady [[Jane Seymour (skrivagnerez)]]* (c.1541 – 1561), ur skrivagnerez saoznek
*Lady Jane Ruthven, a oa un dimezell-a-enor skosat, e lez Sveden er XVIIvet kanved
*Lady Jane Douglas,

## Oberennoù
**John Thomas and Lady Jane*, romant saoznek gant D. H. Lawrence, en 1927.
* *[[Lady Jane (kanaouenn)|Lady Jane]]*, ur ganaouenn saoznek gant The Rolling Stones, savet e 1966 gant Mick Jagger ha Keith Richards
* Lady Jane (film 1986), ur film e 1986.
Pêr ar Gall

**Pêr ar Gall**, ganet e Gras-Gwengamp d'an 28 a viz Kerzu 1915, hag aet da Anaon d'an 11 a viz Mae 1988 e Sant-Brieg, a oa ur beleg breizhat, troet ar Bibl e brezhoneg gantañ.

Goude e studi e Skolaj Sant-Jozef Lannuon ez eas da gloerdi bras Sant-Brieg. Gant ar brezel e voe torret e studi-beleg. Galvet e voe da soudard ha kaset war an talbenn. Buan e voe paket ha kaset da brizoniad da Alamagn. Kas a reas e amzer o teskiñ yezhoù estren evel rusianeg, poloneg hag alamaneg. Kerkent ha dieubet ec'h adstagas gant e studi er c'hloerdi.

Beleget e voe d'an 21 a viz Kerzu 1946 ha lakaet da skolaer e Plouha. E miz Gwengolo 1950 ez eas da Bleuveur-Bodoù da ren ar skol, e-pad unnek vloaz. Goude ez eas da Vur da gure e-pad bloaz e 1961. Bez e voe rener-skol er C'houerc'had eus 1962 da 1964.

Anvet e voe da berson Eviaz d'ar 15 a viz Gwengolo 1964. Eno e krogas da dreiñ ar Bibl e Brezhoneg, ger ouzh ger, diwar an hebraeg ha hep kemm urzh ar gerioù. Embannet e voe al labour-se e stumm levrioùigoù liesskrivet etre 1966 ha 1973.

E 1975 e kuitaas Eviaz evit mont da studiañ e-pad bloaz da Jeruzalem. Eno e studias pizh an Tanac'h evit gwellaat e droidigezh.

Distreiñ a reas e 1976 hag anvet e voe da berson e Lokarn. Kenlabourat a reas gant Job Lec'hvien, person Kergrist-Moeloù, a oa o paouez echuiñ e vrevial brezhonek.

Labourat a rejont o-daou da reiñ d'ar vrezhonegerien ur Bibl tost d'ar skrid-orin. Embannet e voe etre 1981 ha 1986 gant An Tour-Tan. Moullet e voe an holl levrioù e "Copie 22" e Pederneg.

Ehanañ a rankas Pêr ar Gall war-dro 1983 en abeg d'ur barr seizi. Mont a reas da chom da Garmez kozh Sant-Brieg goude. Mervel a reas eno e 1988.

## Notennoù ha daveennoù
*Geriadur ar skrivagnerien ha yezhourien gant Lukian Raoul, Al Liamm, 1992,ISBN 2-7368-0034-6 p 228
Lady Jane Douglas

**Lady Jane Douglas** pe **Jane Steuart** (17 Meurzh 1698 – 21 Du 1753) a oa ur Skosadez a ouenn uhel. Dimeziñ e kuzh a reas ha genel gevelled en estrenvro pa oa 50 vloaz, ha reuz a voe abalamour d'an hêrezh rak int-i a oa da gaout ar madoù. Digredus e oa bet kavet ar ganidigezhioù-se, ha prosez a voe e teir bro.

## He buhez
Lady Jane Douglas a oa merc'h da James Douglas, Eil Markiz Douglas, ha c'hoar nemeti Archibald Douglas, trede markiz ha kentañ dug Douglas. Merc'h-vihan e oa da Robert Kerr, kentañ markiz Lothian.

Pa oa 22 e strivas Dugez Queensberry d'he dimeziñ da Francis Scott, eil Dug Buccleuch dre e zimeziñ, d'ur Jane Douglas all, ha honnezh a oa merc'h da James Douglas, eil Dug Queensberry ha c'hoar-gaer an Dugez.
 
Meur a gont hag a zug a glaskas dimeziñ d'ar Jane Douglas-se met kaset e voent da stoupa. Bevañ a c'hallas gant skoazell he breur, ha daoust da se e savas karantez etrezi hag un ofiser diarc'hant, ar c'horonal John Steuart of Grandtully. Daou vloaz goude e klevas brud eus gwall emzalc'h an ofiser, ma nac'has e welout ken. A-benn dek vloaz e komprenas e oa gaou ar vrud fall, ma timezas dezhañ en 1746 en Drumsheugh hep kas keloù ebet d'he breur.

War-dro hanter ar bloaz 1748 ec'h embannas e oa dimezet ha dougerez, hag o c'hortoz gevelled. Genel a reas anezho en Pariz, ma oa tec'het an daou bried, gant aon rak o dle o devoa da baeañ. Unan eus he bugale a dlee kaout an hêrezh, met lod a grede he devoa advabet he gugale e-lec'h o genel. E 1753 e varvas e Dinedin, hag ur bugel dezhi ivez
Nyctanassa

***Nyctanassa*** a zo ur genad e rummatadur an evned, krouet e 1887 gant al loenoniour stadunanat Leonhard Hess Stejneger (1851-1943).

## Spesadoù hag an [[isspesad]]où anezhe
N'eus nemet ur spesad hag a ya d'ober ar genad hiziv an deiz :
* (††) *[[Nyctanassa carcinocatactes]]* (aet da get),
* *[[Nyctanassa violacea]]*
** *N. v. bancrofti*, *N. v. caliginis*, *N. v. cayennensis*, *N. v. paupera* ha *N. v. violacea*.

E gavout a reer en Amerika.

## Liammoù diavaez

## Notennoù ha daveennoù
Ardeola

***Ardeola*** a zo ur genad e rummatadur an evned, krouet e 1822 gant an naturour alaman Friedrich Boie (1789-1870).

## Spesadoù hag an [[isspesad]]où anezhe
C'hwec'h spesad hirc'hareged a ya d'ober ar genad :
* *[[Ardeola bacchus]]*,
* *[[Ardeola grayii]]*,
* *[[Ardeola idae]]*,
* *Ardeola ralloides* (kerc'heiz-kranked),
* *[[Ardeola rufiventris]]*,
* *[[Ardeola speciosa]]*
** *A. s. continentalis* ha ***speciosa***.

## Notennoù ha daveennoù
Friedrich Boie

**Friedrich Boie**, bet ganet d'ar 4 a viz Mezheven 1789 e Meldorf (Impalaeriezh santel roman german d'an ampoent) hag aet da Anaon d'an 3 a viz Meurzh 1870 e Kiel (Rouantelezh Prusia d'an ampoent), a oa un amprevanoniour, evnoniour hag ur gwiraour alaman.

Breur e oa d'al loenoniour Heinrich Boie (1794-1827).

## Listenn al [[labous]]ed studiet gantañ
### [[Genad]]où
* **A** : *[[Aix]]*, *[[Anthracothorax]]*, *[[Ardeola]]*, *[[Athene]]*, *[[Aythya]]*,
* **B** : *[[Basilinna]]*, *[[Batis]]*,
* **C** : *[[Calliphlox]]*, *[[Cecropis]]*, *[[Celeus]]*, *[[Cercotrichas]]*, *[[Ceryle]]*, *[[Chen (genad)|Chen]]*, *[[Chrysococcyx]]*, *[[Chrysolampis]]*, *[[Spinus|Chrysomitris]]*, *[[Cissa]]*, *[[Cyanocorax]]*,
* **D** : *[[Dryobates]]*, *[[Dryocopus]]*, *[[Dryoscopus]]*,
* **E** : *[[Eremophila (evned)|Eremophila]]*, *[[Eulampis]]*,
* **F** : *[[Forpus]]*,
* **G** : *[[Galerida]]*, *[[Glaucidium]]*, *[[Glaucis]]*,
* **H** : *[[Heliactin]]*, *[[Heliothryx]]*, *[[Hydrobates pelagicus|Hydrobates]]*, *[[Hylocharis]]*, *[[Hypothymis]]*,
* **K** : *[[Knipolegus]]*,
* **L** : *[[Lalage]]*, *[[Lipaugus]]*,
* **M** : *[[Melanitta]]*, *[[Melanocorypha]]*, *[[Mimus]]*, *[[Monticola]]*, *[[Conopophaga|Myiagrus]]*, *[[Grallaria|Myioturdus]]*,
* **P** : *[[Pericrocotus]]*, *[[Phylloscopus]]*, *[[Progne]]*, *[[Pycnonotus]]*,
* **S** : *[[Sicalis]]*, *[[Spatula]]*, *[[Sternula]]*,
* **T** : *[[Tadorna]]*, *[[Thalasseus]]*, *[[Thraupis]]*,
* **X** : *[[Xolmis]]*.

### [[Spesad]]où
* **A** : *[[Anous minutus]]*,
* **K** : *[[Knipolegus lophotes]]*,
* **M** : *[[Muscicapa adusta]]*.

## Notennoù ha daveennoù
Levr Tobit

**Levr Tobit** zo unan eus Levrioù eilkanonel an Testamant Kozh.

Kollet eo bet an destenn orin a oa skivet en ur yezh semitek. Implijet e oa bet un destenn "galdeek" (arameek) evit ar Vulgat met kollet eo bet.
Kavet e oa bet koulskoude, en unan eus kevioù Qumrân, darnoù eus un dorsnkrid arameek hag eus un dornskrid hebraek eus **Levr Tobit**.
Pevar stumm berr pe hiroc'h a gaver d'an destenn en henc'hresianeg hag e latin. Dibabet o devoa troerien An Tour-Tan labourat diwar stumm hir un dornskrid henc'hresianek, ar *Sinaiticus*, eus ar  hag a vije tostoc'h d'an destenn orin en hebraeg pe en arameeg, hervez ar viblourien. 

Skrivet e vije bet al levr en Egipt war-dro ar bloavezhioù 200 kt JK e-touez ar Yuzevien harluet. Kontañ a ra un istor familh gant kentelioù a-zivout an deoliezh, madelezh Doue, hag ivez ur sell war an dimeziñ. 

"Ya, evit gwir, mat eo an Aotrou" eo ster anv *Tobit* en hebraeg, ha fellout a ra d'an aozer diskouez d'e vreudeur harluet peseurt damant en devez Doue evit e servijourion : mar chomont feal dezhañ en amprou, mar bezont aketus, daoust d'an diaesterioù a gavont e-touez ar baganed, da-heul al Lezenn war an douar estren, e selaou Doue o fedennoù gant evezh bras, hag an holl zarvoudoù a gejont ganto ne reont nemet seveniñ e vennadoù ha ragaozañ ar gopr a vezo roet dezho hep mar evit o oberoù mat, pedennoù hag aluzennoù. 

## Daveoù
Ortès

**Ortès** (en okitaneg) pe **Orthez** (e galleg) zo ur gumun e departamant ar Pireneoù-Atlantel.

Un amzer zo bet ma oa kêr-benn Bearn, goude Morlans hag a-raok Pau. Enni e oa diazezet lez beskonted Bearn, ha Gaston Fèbus an hini brudetañ anezho.
Marmanda

**Marmanda** (en okitaneg) pe **Marmande** (e galleg) zo ur gumun e departamant Lot-et-Garonne, e kreisteiz Bro-C'hall. Emañ er gwalarn da Agen, etre Bourdel ha Toloza, war ribl dehoù ar stêr Garona. Pennlec'h unan eus arondisamantoù an departamant eo hag un isprefeti zo.

## Kêrioù gevellet
Gevellet eo Marmanda gant ar c'hêrioù-mañ :
*
*
*

## Liammoù diavaez

*Lec'hienn ofisiel
Stalingrad (disheñvelout)

Stalingrad e oa anv, etre 1925 ha 1961, ar gêr e su Rusia a oa bet anvvet Tsaritsyn a-raok, ha deuet da vezañ Volgograd e 1961.

Boas e vezer da implijout an anv Stalingrad en ur c'henarroud istorel evit komz diwar-benn emgann Stalingrad, un emgann drastus a c'hoarvezas eno etre miz Gwengolo 1942 ha miz C'hwevrer 1943.

Kavout a reer an anv-se ivez, liammet ouzh an emgann-se, evit :

## Istor
* Emgann Stalingrad
## Lec'hanvadurezh
Goude an Eil Brezel-bed e voe roet an anv Stalingrad da veur a lec'h, darn anezho a voe divadezet pa voe kollet nerzh gant ar Strollad Komunour gall ha pa gouezhas an URSS d'an traoñ.
* Plasenn emgann Stalingrad (e Pariz, "Place de la Bataille-de-Stalingrad", dibabet e 1993)
* Stalingrad, un arsav metro e Pariz
* ar boulouard Stalingrad (Naoned)
## Sinema
* ''Stalingrad'', teulfilm soviedel gant Leonid Varlamov, bet filmet e-pad an emgann e 1943
* ''Stalingrad'' (film 1990), ur film brezel soviedel
* ''Stalingrad'' (film 1993), ur film peoc'hgarour alaman o heuliañ buhez kriz soudarded alaman
* *[[Stalingrad (film, 2001)|Stalingrad]]*, pe en e stumm saoznek orin *Enemy at the gates* (2001), ur film diwar-benn sniperien e-pad emgannoù 1942-1943, sevenet gant Jean-Jacques Annaud
* ''Stalingrad'' (film 2013), ur film brezel, drama ha karantez rusian e-kerzh Emgann stalingrad
Rafael

**Rafael** zo un anv-bihan brezhonek ha spagnolek.

## Yezhoù all
*Raffaello, en italianeg
*Raphaël, e galleg

## Tud
* Rafael (Bibl)
* Rafael Nadal, tenniser
* Rafael Dieste, barzh galizat
* Rafael Hernández, anv meur a zen
* Rafael Correa, prezidant Ecuador
* Rafael Leónidas Trujillo, diktatour dominikan
* Rafael Alberti, barzh spagnol
*Rafael, kaner spagnol

## Lec'hioù
*San Rafael 
*Saint-Raphaël, anv meur a lec'h
Raphaël

**Raphaël** zo un anv-bihan gallek roet d'ar baotred. 

## Gerdarzh
Diwar anv hebreek an ael Rafael (Bibl).

## Adstummoù
**Raphaëlle, Raphaèle** eo ar stummoù roet d'ar merc'hed.
**Raphaëlla, Raphaèla** zo stummoù nevez diouzh ar c'hiz e Bro-C'hall e dibenn an XX kantved.

## Yezhoù all
* Rafael, e spagnoleg
* Raffaello, en italianeg

## Tud
* Raphael (g. e 1943), anv-arzour Miguel Rafael Martos Sánchez, kaner spagnol
* Raphaël Géminiani, marc'houarner gall
* Raphaël Haroche, pe Raphael, kaner gall
* Raphaëla le Gouvello (g. e 1960), plankennerez vreizhat

## Lec'hanv
* Saint-Raphaël
Tobit

**Tobit ** a zo tudenn bennañ Levr Tobit, unan eus Levrioù eilkanonel ar Bibl.

Setu istor Tobit hervez troerien An Tour-Tan : "Un den fur ha deol eo Tobit, o vevañ en harlu, e Nineue, kêrbenn bro an Asurianed, gant e wreg Anna hag e vab Tobia.... Daoust da se ez eo kouezhet warnañ un drougeur, p'en deus kollet ar gweled hag en arbenn da se e vez graet goap anezhañ gant e amezeion ha zoken gant e wreg. Met Tobit a chom feal d'an Aotroù, a zo oc'h amprouiñ anezhañ, hag ar bedenn a zeu diwar e vuzelloù a zo leun a fiziañs hag a uvelded. Selaouet eo e bedenn, ha divizet eo gant Doue diskouez e vadelezh d'e servijer : dileuriañ a ra ur c'hannad, Azarias, evit ambroug Tobia, mab Tobit, betek Rages, e bro Media, e-lec'h m'en devoa an tad fiziet gwechall un nebeud arc'hant. Bleniet gant e geneil, e ra Tobia, e-kerzh e veaj, un ehan en Ekbatan, e ti Ragouel, un den eus e gerentiezh. Hemañ en deus ur verc'h, Sara, a zo gwallskoet gant ur spered fall ha dismegañset en abeg da se gant hec'h amezeion. War atiz Azarias e c'houlenn Tobia he dorn digant he zad, ha setu graet an dimeziñ, dinammet ar wreg yaouank, degaset an arc'hant eus Rages ha lidet devezhioù an eured. Ha pa vezo distro an dud da Nineue, ec'h adkavo Tobit ar gweled, a drugarez d'ur pesk tapet gant e vab e-kerzh e veaj, ha dreist-holl a drugarez da Azarias, a zizoloio neuze e anv gwirion, Rafael, "unan eus ar seizh ael en em zalc'h dirak klod an Aotroù(**12**,15). Setu graet e gefridi, hag a-raok kimiadiñ e ped an holl da vennigañ an Aotroù. Ha setu Tobit o veuliñ Doue gant ur c'ha a drugarez, o pediñ e genvroiz da zistreiñ d'an Aotroù, hag o tiougan an distro eus an harlu, adsavidigezh ha klod Yerousalem, e-lec'h m'en em zastumo an holl vroadoù da vennigañ ha da servijiñ Doue ar c'hantvedoù.".

Tu zo da geñveriañ ar gontadenn-mañ gant hini Job a zo, hi, un drajedienn met a gomz ivez eus fealded ha deoliezh uvel.

## Notennoù ha daveennoù
Rafael (Bibl)

**Rafael** zo un ael, hervez ar Bibl, hag « unan eus ar seizh ael en em zalc'h dirak klod an Aotroù » (Tb. **12**:15). Un anv a orin hebreek eo, hag a dalv kement a *louzoù Doue*, deuet da vout anv-bihan katolik.

Dont a ra da sikour Tobia, mab Tobit, dindan stumm Azarias, e Levr Tobit.

## Arz
Livet eo bet an emgav etre Tobia ha rafael gant meur a arzour:
* Pietro Perugino
* Rembrandt van Rijn
* Antonio Pollaiolo, er galeriaSabauda (Torino).
* Francesco Botticini, 1470.
* Sandro Botticelli (1491/1493), er *Pala delle Convertite*, Institut Courtauld
* Filippino Lippi, National Gallery of Art, Washington
* Andrea del Sarto (1512), Kunsthistorisches Museum, Vienna, Aostria.
* Pisanello, monumant da Niccolò Brenzoni, San Fermo Maggiore in Verona.
* Tizian, Gallerie dell'Accademia (Venezia).
* Battistello Caracciolo (1635).
* Bartolomé Román, Pinacoteca de la Iglesia de San Pedro de Lima.


Botticini tobias.jpg|Francesco Botticini, 1470
Tobias a.jpg|Pieter de Molijn, 1654)
File:Antonio del Pollaiolo - Tobias and the Angel - WGA18047.jpg| Antonio Pollaiolo, galerie Sabauda, Torino.
File:Pieter Lastman - Tobias vangt de vis.jpg| Pieter Lastman
File:Karel Dujardin- Tobias and the angel.jpg| Karel Dujardin
File:Saint_Raphael.JPG |
San Rafael

**San Rafael** zo un anv-lec'h spagnolek. 

#### 
*San Rafael, departamant e Mendoza
*San Rafael (Mendoza)
*San Rafael, pe : Barrio San Rafael (Salta)
#### 
*San Rafael de Velasco
#### 
*San Rafael (proviñs Talca, Rannvro Maule)
*San Rafael (Rannvro Libertador General Bernardo O'Higgins)
*San Rafael (Rannvro Valparaíso)
#### 
*San Rafael (Departamant Antioquia)
#### 
*San Rafael (Proviñs Heredia)
*San Rafael Arriba, distrig e kanton Desamparados, e Proviñs San José
*San Rafael Abajo, distrig e kanton Desamparados, e Proviñs San José
*San Rafael de Puriscal, distrig e kanton Puriscal, e Proviñs San José
#### 
San Rafael Cedros (Departamant Cuscatlán)
#### 
*San Rafael (Proviñs Segovia)
*San Rafael de Olivenza (Proviñs Badajoz)
*San Rafael de Sa Creu ([Ibiza]])
#### 
*San Rafael (Kalifonia)
*San Rafael, (Pasadena, Kalifornia)
*San Rafael (New Mexico)
#### 
*San Rafael de Bulacán (Proviñs Bulacán)
#### 
*San Rafael Las Flores (Santa Rosa)
*San Rafael La Independencia (Huehuetenango)
*San Rafael Petzal (Huehuetenango)
#### 
*San Rafael ([Ttad Veracruz|Veracruz]])
*San Rafael, trevadenn en Distrito Federal
*San Rafael (Chiapas)
## 
*San Rafael del Norte (Jinotega)
*San Rafael del Sur (Managua)
#### 
*distrig San Rafael, e Bellavista (San Martín
*Distrig San Rafael, en Ambo (Huánuco)
#### 
*San Rafael
#### 
*San Rafael de Mucuchies (Mérida)
*San Rafael de Anare (Vargas)
*San Rafael de El Moján (Zulia)