open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Dalc'herezh Polonia gant Alamagn (1939-1945)

E-kerzh an Eil Brezel-bed, Polonia a oa bet dindan dalc'herezh an Trede Reich hag an Unvaniezh soviedel (hag ivez Slovakia) goude aloubadeg ar vro e miz Gwengolo 1939, hag echuet e oa goude trec'h ar Gevredidi war Alamagn e Mae 1945. E-kerzh hollad an dalc'herezh, tiriad Polonia a oa bet rannet etre an Alamagn nazi hag an Unvaniezh Soviedel (URSS), ha pep hini anezho a glaske riñsañ sevenadurezh Polonia ha sujañ ar boblañs. Er goañv-diskar amzer eus 1941, an tiriadoù polonat e-dalc'h an Unvaniezh soviedel a voe aloubet gant Alamagn e penn kentañ an Oberiadur brezel Barbarossa. Goude nebeut bloavezhioù stourm kalet, al Lu Ruz a oa deuet a-benn da lakaat an nerzhioù lu Alaman da gilañ diouzh URSS ha Polonia.

Ar sokiologour Tadeusz Piotrowski a embann e oa bet kement tu dalc'her unan enebet ouzh souverenelezh Polonia, ar bobl, hag ar sevenadur ha klasket o devoa o riñsañ. A-raok an Oberiadur Barbarossa, an Alamanted hag ar Soviediz o devoa kenurzhiet an doare ma vije renet Polonia, ur skouer anat a oa bet ar c'hendivizoù Gestapo–NKVD, lec'h ma oa bet an alouberien oc'h eskemm war ar steuñvioù evit enebiñ ouzh ar Rezistañs polonat.
## Notennoù ha daveennoù
Volksdeutscher Selbstschutz

Ar ***Volksdeutscher Selbstschutz*** a oa ur bezenn emzifenn gant german etnek, un aozadur damsoudardel savet gant izili a orin german *([[Volksdeutsche]])* eus minorelezh german Polonia. 

Ar *Volksdeutscher Selbstschutz* a oa bet oberiant a-raok, hag e penn kentañ, an Eil Brezel-bed e lodenn kornôg Polonia hag aozer, kement ar perzhiad e oa bet e lazhadegoù poloniz, oc'h harpañ an *[[Einsatzgruppen|SS Einsatzgruppen]]*. 

Ar *Selbstschutz* a oa bet betek 100 000 ezel, ar pezh a oa an darn vrasañ eus an alamanted "gouest d'ober".
## Kenarroud

E-kerzh an etre daou vrezel, aozadurioù ar minorelezh c'herman e Polonia a oa ar *[[Jungdeutsche Partei]]* (Strollad Yaouankiz Alaman), *Deutsche Vereinigung* (Unvaniezh C'herman), *Deutscher Volksbund* (Unvaniezh ar C'hermaned) ha *[[Deutscher Volksverband]]* (Kevredigezh an Alamanted).

## Notennoù ha daveennoù
Dar

An **dar** a zo ur seurt beol vihan a gaver er gegin. Servijout a ra da skaotañ al listri ha da walc'hiñ ar boued. Ar gwalc'heris a vez eñ er sal-dour ha servijout a ra d'en em walc'hiñ. An dar a vez alies e metal, pa vez ar gwalc'heris e pri-poazh.

## Istor
Er grennamzer e veze un dar e maen e kegin ar c'hestell evit skarzhañ dourioù al listri.


Evier donjon Châteaubriant.jpg|Dar e maen, kastell Kastellbriant.
Hand wash dishes .jpeg|Dar a-vremañ ha listri, en ur gegin.


## Daveoù
Brezel dieubidigezh Ukraina

**Brezel dieubidigezh Ukraina**, anvet ivez **[[brezel Ukrainian–Soviet]]** en Ukraina, a oa bet stourmet etre miz Meurzh 1917 ha miz Du 1921 hag a oa ul lodenn eus brezel diabarzh Rusia. Savet e oa bet ha diorroet ur republik ukrainat emrenn, an darn anezhi o vezañ bet kendeuzet gant Republik Soviedel Ukraina etre 1919 ha 1920. Ar Republik soviedel ukrainat a oa unan eus republikoù diazez an Unvaniezh soviedel eus 1922 betek ar freuzadenn e 1991.

Ar brezek a oa bet stourmet etre nerzhioù gouarnamantel, politikel ha milourel lies. Ar berzhidi a oa bet broadelourien Ukraina, anarkourien Ukraina, nerzhioù lu Alamagn hag Aostri-Hungaria, Lu youlidi ar Rusianed wenn, ha nerzhioù lu Eil Republik Polonia. An holl anezho a glaske bezañ mestr war Ukraina goude Dispac'h miz C'hwevrer e 1917.

Ar brezel a oa tarzhet nebeut amzer goude Dispac'h miz Here, pa oa bet penn ar Volcheviked Vladimir Lenin o kas un nerzh-kas renet gant Vladimir Antonov-Ovseenko en Ukraina ha Surusia.

Disoc'h ar brezel a oa bet rannidigezh poblañs Ukraina etre ar republik soviedel nevez savet hag Eil Republik Polonia. Hervez sell an istorouriezh soviedel hengounel, e oa bet un trec'h gant ar Volcheviked hag e oa un dieubidigezh eus Ukraina diouzh an dalc'herezh gant armeoù ar Galloudoù Kreiz ha korngel europat, Polonia e-touez anezho. An istorourien a-vremañ eus Ukraina a wel an darvoud evel ur brezel dieubidigezh c'hwitet gant Republik Poblel Ukrania a-enep an nerzhioù lu Bolchevik. Ar brezel a c'hall bezañ gwelet evel ul lodenn eus Talbenn ar Reter eus Brezel diabarzh Rusia eus 1917–1922, ha lodenn ziwezhañ Talbenn ar Reter eus ar Brezel-bed kentañ.
FN FNX

An **FNX** zo ur rummad pistolennoù damaotomatek un-ober ha daou-ober produet abaoe 2009 e Columbia (South Carolina) gant FN America, rann an FN Herstal er Stadoù-Unanet. Kemeret en deus plas ar rummad FNP e katalog ar merk.

An FNX zo pistolennoù dezhe ur framm e polimer ha loc'hennoù kleiz-dehoù, war bouez boutoñs skarzhañ ar c'harger a c'hell bezañ cheñchet e du en ur zivontañ anezhañ. Ur c'hi diavaez hag ul loc'henn dizarmiñ o deus. Kinniget int er c'halibroù 9 mm Parabellum (FNX-9), .45 ACP (FNX-45) ha .40 S&W (FNX-40). Ur pevare stumm, anvet FNX-45 Tactical, zo bet savet evit programm armoù-dorn nevez arme ar Stadoù-Unanet. Ur c'hanol sazilet hag ur c'houch uheloc'h en deus, evit gellet bezañ implijet gant ur reduer-son.

## Liamm diavaez
*  Pajenn ar rummad FNX war lec'hienn FN America

## Daveennoù
Bilz (disheñvelout)

**Bilz** a zo meur a ster dezhañ :

Geriadurouriezh
* Anv-gwan dastumet gant Frañsez Even, o talvezout "chom hep debriñ kalz"

Lennegezh :
* Tudenn vojennel e kontadennoù brezhonek. Kavet e kontadennoù Fañch an Uhel ha termenet evel ur seurt Meudig e 1915.. 
Diwar o zemzioù-spered farserien e veze lesanvet paotrigoù zo, evel tudenn-ditl ar romant *[[Bilzig]]*

Anv-familh
* Anv-familh a gaver e broioù alamanek.Meur a embregerezh a zo gant an anv-se. Skouerioù : Bilz Werkzeugfabrik (gwikefreoù stardañ ha toullañ), Bilz Toitures (toerezh)e Bro-Elzas
*Tud brudet , *Bilz* o anv dezho
** Friedrich Eduard Bilz (1842-19922), naturopatour alaman, ijinet gantañ an died dialkoolek *Bilz-Brause’', gwerzhet dindan ar merk Sinalco hiziv

[[Evaj]]où
* Un evaj, ur seurt [[Soda|soda]] anezhañ, gwerzhet e [[Bro-Suis]] dindan ar merkoù Bilz Stellare ha Bilz Panaché
* Evajoù, ur seurt soda anezho, fardet e [[Bro-Chile]] dindan ar merk Bilz y Pap

[[Lec’hanvadurezh]]
* Lec'hanv
** ar *Bilz'', un takad koadeier e Baden-Württemberg (Alamagn)

## Notennoù
Gwenola ar Beg-Rossinyol

**Gwenola ar Beg-Rossinyol**, emsaverez evit ar brezhoneg, a zo marvet d'an 13 a viz Du 2020, d'an oad a 81 bloaz.

Merourez ar gelaouenn Keleier an Naoned e oa bet er bloavezhioù 70, ha troet he doa bet meur a levr eus dastumad *Ar Skafig* diwar ar c'hatalaneg, embannet gant An Here er bloavezhioù 90.An Here. Sekretourez Evit Diwan Skol Naoned eo bet e-pad meur a vloaz.

C'hoar e oa da Anna ar Beg hag Herve ar Beg.

## Notennoù
Lez-terriñ (Bro-C'hall)

**Lez-terriñ** (galleg: Cour de cassation) a vez graet eus al lez uhelañ terriñ evit aferioù trevour hag an aferioù torfedel e Bro-C'hall. Bez eo al lez-varn uhelañ e Bro-C'hall. Pevar lez-varn uhel a zo, gant ar c'huzul Stad, ar C'huzul bonreizhel ha lez-varn an tabutoù barnerezh.
## Liammoù diavaez
*  Lec'hienn ofisiel
## Notennoù ha daveennoù
Velichka Krumova

**Velichka Krumova** (bulgareg:**Величка Крумова**), bet ganet d'an 12 a viz C'hwevrer 1942 e Bulgaria a zo ur c'hoarierez echedoù bulgar. edo he renk Elo *Standard* uhelañ, bet tizhet e miz Gouhere 1987, he renk Elo diwezhañ eo ivez.
## Kevezadegoù
### Kevezadegoù hiniennel
#### [[Kampionad bulgar an echedoù|Kampionad bulgar ''Standard'' ar Maouezi]]
Kemer a reas perzh meur a wezh.
### Kevezadegoù dre skipailh
#### [[Olimpiadoù echedoù|Olimpiadoù ar Maouezi]]
C'hoari a reas ur wezh e skipailh Bulgaria.

## Notennoù ha daveennoù

## Liammoù diavaez
* He fichenn FIDE
* He c'hoari e 365 Chess
* He c'hoari e Chess Tempo
Saidia

**Saidia** (arabeg: السعيدية, Al-sa'idiyya; berbereg: ⴰⵊⵔⵓⴷ, *Ajrud*), brudet evel ar *"berlezenn c'hlas"*, zo ur gêr en arvor biz Maroko. Emañ e Proviñs Berkan, nepell diouzh takad kêrel Berkan, a-hed ar Mor Kreizdouar en norzh hag harzoù Maroko-Aljeria er reter. Un aod 14 km a hirder a zo eno, unan eus ar re hirañ e Maroko ha brudet eo evel lec'h touristel etrebroadel evit an traezh alaouret hag an hin kreizdouarel. Eno e kaver kalz letioù ha lec'hioù dudi, gant traezhennoù prevez, kreizennoù kenwerzhel, tachennoù golf, ha kreizennoù sport all.
Fairouz

**Nouhad Haddad** (), anavezet evel **Faïrouz**     , **Fairouz**, **Feyrouz**  pe **Fayrouz** zo ur ganerez eus Bro-Liban. Ganet eo bet d'an 21 a viz Du 1934 e Beirout. Unan eus divaed ar sonerezh arabek a-vremañ eo. He doare sonerezh a zo anavezet peogwir e ra gant ur meskaj sonerezhioù eus ar Reter-Nesañ hag ar C'hornôg. Awenet eo ivez gant ar sonerezh bizantat ha maronit, gant kanaouennoù arab hengounel, gant sonerezh simfonek, opera, sonerezh latin ha gant ar jazz adalek ar bloavezhioù 1980.

Dre ma'z eo bet o seniñ abaoe pell ha peogwir he deus graet berzh-bras dre ar bed a-bezh eo anavezet Fairouz evel « ar steredenn arab vrasañ a-viskoazh »  .

Ar ganaouenn *Li Beirut* kanet ganti e 1983 a zo brudet-kenañ. Diwar komzoù bet skrivet gant Joseph Harbet eo bet savet, evit disklêriañ karantez da vBeirout, kêrbenn Liban bet gwallgaset gant ar brezel. 

## Buhezskrid

Desavet eo bet **Faïrouz** en ur familh kristen maronit a orin eus ur gêriadenn e menezioù Liban. Ar familh az eas d'en em staliañ diwezhatoc'h e Beirout, e karter Zqaq El Blat, e-lec'h ma tremenas he bugaleaj.  Anvet e voe Nouhad gant he mamm, Liza al Bostani, ha gant e zad, Wadi' Haddad (ur c'halvez asirian   ganet e Mardin war harzoù Turkia ha Siria), a dec'has eus Liban abalamour da ouennlazh an Asirianed kaset da benn gant an impalaeriezh otoman e 1914–1918. Hec'h anv leurenn, treuzskrivet *Fairouz* pe *Fayrouz*, a dalvez "liv turkez" en arabeg .

Krouiñ a reas un doare sonerezh libanat nevez levezonet-bras gant ar sonerezh latin  gant sikour ar breudeur Rahbani , Assy ha Mansour (Assy a zeuio da vezañ he gwaz diwezhatoc'h).

He sonadeg foran kentañ a voe aozet e 1957. Buan e teuas da vezañ brudet dre ar bed arab a-bezh met ne ganas ket kalz e-pad Brezel diabarzh Liban, evit chom hep bezañ implijet gant an eil tu pe egile. Gant-se e voe karet ha doujet gant arvesterien a bep feiz. Abaoe fin ar brezel diabarzh he deus bet labouret gant he mab, Ziad Rahbani. Muioc'h-muiañ e vez levezonet he sonerezh gant luskoù ar jazz .

## Daveennoù
Monopoly

***Monopoly*** (brezhoneg : "monopol") zo ur c'hoari stroll ijinet e 1935 gant ar Stadunanad Charles Barrow. Awenet eo gant *The Landlord's Game* ("c'hoari ar perc'henn font"), ur c'hoari all bet ijinet e 1903 gant Elizabeth Magie, ur stourmerez stadunanat hag a felle dezhi diskouez perzhioù fall ar gapitalouriezh.

Pal *Monopoly* eo rivinañ e eneberien en ur brenañ straedoù hag ur sevel savadurioù warne.

Meur a stumm a zo bet deveret eus ar c'hoari orin, en o zouez reoù e galleg diwar-benn Brest, Roazhon, Naoned ha Breizh a-bezh. An embannadur gallek istorel a ginnig c'hoari gant straedoù brudet ha tier-gar Pariz. An embregerezh Hasbro a embann *Monopoly* hiziv an deiz.

## En Istor
Adalek 1941, diwar atiz izili an MI9 breizhveuriat, e voe savet c'hoarioù *Monopoly* enne kuzhet kartennoù, livnoù, nadozioù ha bilhedoù bank faos eus takadoù aloubet Europa. Kaset e voent da brizonidi vrezel bac'het en Alamagn evit sikour anezhe da achap kuit eus ar c'hampoù, e-mesk c'hoarioù Monopoly klasel. Ne save ket an Alamaned a-enep ar c'hoarioù stroll er c'hampoù prizonidi brezel pa soñje dezhe e oa ur mod mat da abuziñ amzer ar soudarded bac'het, en ur izelaat ar c'hoant tec'hout. Ar c'hoarioù Monopoly truket a oa merket gant ur poent ruz war ur c'hombod. Levierien ar Royal Air Force a oa desket dezhe taoler evezh ouzh an elfennoù-mañ ma oant bac'het, ha distruj ar c'hoarioù ur wech kavet evit ma ne vije ket diskuilhet an afer.

## Levrlennadur

*  Philip E. Orbanes, *Monopoly X: How Top-Secret World War II Operations Used the Game of Monopoly to Help Allied POWs Escape, Conceal Spies, and Send Secret Codes*, Harper, 2025, ISBN 978-0063449275, 304 p.

## Daveennoù
Hin greizdouarel

**Hin kreizdouarel**, deskrivet gant Köppen ha Trewartha evel ***Cs***, a zo un hin doare kerreizh/istrovanel hag a vez kavet el ledredoù izel (a-vras 30 betek 45 norzh ha su). An doare hin-se a zo unan sec'h en hañv ha gant goañvoù gleborek, en hañv e vez tomm-tre hag er goañv eo un amzer klouar. Kavet e vez an hin-se er rannvroioù kreizdouarel ha broioù tro-dro d'ar mor-se, met liammet-tre eo gant ar fed da vezañ tost pe get ouzh ar mor, an uhelder, kement hag al lec'hiadur douaroniezhel.
Zehra Topel

**Zehra Topel** (bulgareg:** Зехра Топел**) a zo bet ganet d'an 13 a viz Ebrel 1987 e Shumen (Bulgaria).Ur c'hoarierez echedoù bulgar ha turk eo.Mestrez etrebroadel (WIM) eo abaoe 2007. edo he renk Elo *Standard*  e miz Meurzh 2026. eo he renk Elo *Standard* uhelañ, bet tizhet e miz Here 2006.
P'edo e Bulgaria e c'hoarie e kleub Shumen.
## Kevezadegoù
### Kevezadegoù hiniennel
#### Kampionad turk ar Re Yaouank (Merc'hed)
* Trec'h e voe er rummad e-dan pevarzek vloaz e 2001.
* Trec'h e voe er rummad e-dan c'hwezek vloaz e 2003.
#### [[Kampionad turk an echedoù|Kampionad turk ar maouezi]]
* Trec'h e voe e 2007.
* Beskampionez e voe e 2009.
#### Kampionad kreizdouarel ar Maouezi
* Beskampionez e voe e Liban e miz Here 2003.
* C'hoari a reas en Antalya (Turkia) e miz C'hwevrer 2006, 5/11 (+ 4, = 2, - 5), tapout a reas an unnekvet plas diwar 22 c'hoarierez.
#### Kampionad europat ar Maouezi
C'hoari a reas div wezh:
* e Kusadasi (Turkia) e miz Ebrel 2006, 5/11 (+ 2, = 6, - 3).
* e Dresden (Alamagn) e miz Ebrel 2007, 6/11 (+ 5, = 2, - 4).
#### Kampionad bedel ar Re Yaouank (Merc'hed)
C'hoari a reas er rummad e-dan ugent vloaz e Yerevan (Armenia) e miz Ebrel 2007, 5,5/13 (+ 5, = 1, - 7).
### Kevezadegoù dre skipailh
#### Kampionad europat ar Maouezi
C'hoari a reas e mizioù Here ha Du 2007 e Kreta (Gres), 2,5/7 (+ 1, = 3, - 4) .
#### [[Olimpiadoù echedoù]]
C'hoari a reas pemp gwezh e skipailh Turkia.

## Notennoù ha daveennoù

## Liammoù diavaez
* He fichenn FIDE
* He c'hoari e Tam Satranç
* He c'hoari e Chess db
* He c'hoari e Chess Games
* He c'hoari e 365 Chess
Hin gerreizh

**Hin gerreizh**  a vez implijet e douaroniezh hag hinouriezh hag a vez kavet e lodennoù ledred kreiz (a-vras 23.5° betek 66.5° N/S eus ar C'heheder), hag a zo etre an trovan ha rannvroioù polel an Douar. En takadoù-se e vez temperadurioù ha koulzoù-amzer disheñveloc'h evit na vez kavet el lodennoù gant un hin trovanel, lec'h ma 'z eo kalz izeloc'h an diforc'hioù-se; alies an difoc'h na vo nemet unan liammet gant ar glav.
## Notennoù ha daveennoù
MI9

An **MI9** a oa ur rann sekred eus ar War Office breizhveuriat a voe karget, etre 1939 ha 1945, da sikour soudarded eus ar Gevredidi da achap kuit pa oant prizoniet pe kuzhet e tiriadoù e dalc'h an Ahel. Gant Norman Crockaat e veze renet.

## Penadoù kar
* MI5
* MI6

## Levrlennadur
*  Michael Richard Daniell Foot Foot, James Langley, *MI9 Escape and Evasion 1939–1945*, The Bodley Head, 1979, ISBN 0-370-30086-6
*  Clayton Hutton, *Official Secret: The Remarkable Story of Escape Aids, Their Invention, Production and the Sequel*, Max Parrish, 1960
RPD (mindrailherez)

An **RPD** (e rusianeg **РПД**, berradur **Ручной Пулемёт Дегтярёва**, "mindrailherez dezougen Degtyaryov") zo ur vindrailherez skañv, bet ijinet e 1943-1944 en URSS gant Vasiliy Degtyaryov evit kemer plas ar fuzuilh-vindrailher DP.

An RPD a oa e-touez an armoù kentañ kambret evit ar gartouchenn grenn 7,62 × 39 mm, a-raok an AK-47. Mont a ra en-dro gant ur sistem tennata dre biston, ha pourveziet eo gant ur gouriz 100 kartouchenn ensoc'het en ur c'harger ront. Dibabet e voe e 1944 gant an Arme Ruz, met ne grogas ket ar broduerezh a-yoc'h adalek 1953, setu ne voe ket implijet an arm e-pad an Eil Brezel-bed.

Daoust dezhi bezañ un arm simpl ha fiziapl dre vras, an RPD zo brudet evit kaout un nebeud sioù, evel he c'harger diaes da zornata pe ar fed e c'hall tommañ kalz pa denn.

Stummoù kopiet eus an RPD a voe savet e Sina (Type 56) hag e Norzhkorea (Type 62). Implijet eo bet gant meur a vro hag e meur a vrezel er bed a-bezh betek hiziv.
Restr:RPD feed system.JPG|Sistem pourveziañ an RPD.
Restr:Russian RPDs DM-SD-04-06986.JPEG|Mindrailherezioù RPD seziset gant Stadunaniz da vare brezel Irak.
Restr:Patrolling the streets of Birao.jpg|Ur soudard eus arme ar Republik Kreizafrikan o patrouilhiñ e 2007.
Restr:Bangladeshi soldiers on a BTR-80 APC.jpg|Ur soudard eus arme Bangladesh gant un RPD (a-gleiz) war ur BTR-80 (2009).


## Er sevenadur
An RPD a c'haller gwelet e meur a film evel *[[We Were Soldiers]]* (2002) ha *[[One Battle After Another]]* (2025), hag e c'hoarioù video ar rummad *[[Call of Duty]]* da skouer.

## Levrlennadur
*  LAWRENCE Eric, *Practical Guide to the Operational Use of the RPD Machine Gun*, 2014, 72 p., ISBN 978-1941998175

## Daveennoù
Timbroù Aod an Niger

**British Protectorate of Oil Rivers** a oa anv kentañ an tiriad afrikan eus delta (stêr) an Niger a voe aloubet gant arme ar Rouantelezh-Unanet war-dro 1870. Adanvet e voe Gwarezva Aod an Niger (*Niger Coast Protectorate* e saozneg) d'an 12 a viz Mae 1893, ha kendeuzet ar vro-mañ gant an tiriadoù a veze meret gant an embregerezh prevez *Royal Niger Company* d'ar 1añ a viz Genver 1900, evit sevel Gwarezva Su Nigeria (*Southern Nigeria Protectorate*).

Krouet e voe ar burev-post pennañ e Calabar miz Du 1891 ha savet burevioù all e Benin, Bonny, Brass, Opobo ha Warri. Implijet e veze timbroù Breizh-Veur e-pad ar bloazioù kentañ, met e miz Gouere 1892 e voent dreistmoullet gant BRITISH PROTECTORATE OIL RIVERS. Gant ma oa ezhomm bras ober gant timbroù ½ penny e kreiz ar bloaz 1893 e voe dreistmoullet **Half Penny** war un un tamm mat eus an timbroù 2 p. ha 2½ p., dezho un talvoud-gwerzh uheloc’h koulskoude. Moullet e veze ur varrenn a-led war un darn anezho evit diverkañ ar priz orin, lod a oa bet moullet **½ d** div wech a-dreuz (e 1893-94) gant ar soñj e vefent rannet e daou damm.

Ar cheñchamant anv a c'hoarvezas e-keit ha ma oa ar voullerien o prientiñ timbroù nevez, warno poltred ar rouanez Victoria (Rouantelezh-Unanet) hag an alc’hwez OIL RIVERS. Diverket e voe an anv kozh hag engravet an hini mat en un doare a lakae anezhañ da seblantout bezañ un dreistmoulladur. Lakaet voe c’hwec’h timbr an heuliad e gwerzh e miz Du 1893, met erlec'hiet e voent e miz Mae war-lerc'h gant timbroù gant un tres nevez hag an enskrivadur reizh. Dalc’het e voe gant an tres-se betek ma voe diframmet ar warezva met ouzhpennet e voe ar filigran **Crown & CA** war an 9 zimbr (tavoudoù-gwerzh nevez : 6 p., 2/6 ha 10 shilling) savet e 1897.

E miz Genver 1900 e voe kroget an annezidi da ober gant timbroù Gwarezva Nigeria ar Su.

## Pennadoù kar
* Timbroù Nigeria an Norzh
* Timbroù Nigeria ar Su
* Timbroù Nigeria
Vasiliy Degtyaryov

**Vasiliy Alekseyevitch Degtyaryov** (e rusianeg Васи́лий Алексе́евич Дегтярёв), bet ganet d'an 2 a viz Genver 1880 e Toula (Impalaeriezh Rusia) ha marvet d'ar 16 a viz Genver 1949 e Moskov (URSS), a oa un armeurer rusian ha soviedel.

## Buhez
Ganet e voe Vasiliy Degtyaryov e 1880 en ur familh armeurerien e Toula, ur gêr enni unan eus an arsanailhoù koshañ e Impalaeriezh Rusia. Kregiñ a reas da labourat evel micherour da 11 vloaz eno. Adalek 1893 e teskas ar vicher enseller kalite ar pezhioù produet.

E miz Here 1901 e voe galvet Degtyaryov d'ober e servij. Kaset e voe da gorn-bro Sant-Petersbourg da labourat en ul lec'h-arnodiñ war an armoù nevez. E fin e goñje e 1905 e tibabas da chom da labourat eno evel implijad sivil. Kejañ a reas gant Vladimir Fyodorov, un armeurer hag en doa ur post uhel e Renerezh ar C'hanolierezh, ar velestradurezh karget da ijinañ armoù nevez. Fyodorov a voe unan eus ar re gentañ er bed o labourat war armoù hiniennel aotomatek. E 1906 e voe anvet Degtyaryov da vestr-micherour e uzin armoù Sestroretsk. E deroù 1918, goude diskar an Impaleriezh, Fyodorov a voe karget da sevel mindrailherezioù nevez e uzin Kovrov. Degtyaryov a yeas d'e heul, ha kregiñ a rejont da genlabourat.

Adalek ar bloavezhioù 1920 e voe fiziet e Degtyaryov sevel armoù nevez evit an Arme Ruz. Puilh e voe e labour. Ar vindrailherez DP (1927), soñjet evit an droadegiezh da gentañ, a voe deveret stummoù tank (DT) ha nijerez (DA, DA-2) anezhi. Ur bistolenn-vindrailher, ar PPD-34 kinniget e 1934, a chomas e servij en arme betek aloubadeg URSS e 1941. Er bloavezh-se, e miz Gouere, e voe karget gant Stalin da ijinañ ur fuzuilh eneptank nevez en ur miz hepken. Dont a reas Degtyaryov a-benn en ur c'hinnig ar PTRD dezhañ. E dibenn an Eil Brezel-bed e ijinas ivez ar vindrailherez skañv RPD, a voe implijet da vat gant an arme soviedel adalek 1953, pevar bloaz goude marv Degtyaryov e 1949.

## Enorioù
Degtyaryov a dapas peder gwech Priz Stad Stalin etre 1941 ha 1949, hag anvet e voe Haroz al Labour Sokialour e 1940, e-touez enorioù all.

## Daveennoù
Sestroretsk

**Sestroretsk** (e rusianeg *Сестроре́цк*, e finneg *Siestarjoki*, e svedeg *Systerbäck*) zo ur gêr e kêr gevredadel Sant-Petersbourg, e Rusia. Treuzet eo gant ar stêr Sestra.  annezad a oa e 2010.

## Istor
Krouet e voe Sestroretsk adalek 1706 tro-dro d'ur porzh bihan war genoù ar Sestra. Hemañ a voe lakaet sevel gant an tsar Pêr Iañ goude ma vije deuet da vezañ mestr war ar c'horn-bro e plas Rouantelezh Sveden. Un uzin munisionoù a lakaas sevel eno e 1724 ivez.
Kamp prizonidi vrezel

Ur **c'hamp prizonidi vrezel** a vez graet eus ul lec'h tolpañ evit soudarded enebourien prizonidi vrezel gant ur bellour e-kerzh ur mare brezel.

Doareoù lies a zo etre kampoù evit prizonidi vrezel, kamboù-bac'h, ha toulloù-bac'h milourel. Ar c'hentañ kampoù evit prizonidi vrezel a oa bet krouet e Norman Cross e Bro-Saoz e 1797 e-pad Brezelioù an Dispac'h Gall hag an Toull-bac'h HM Dartmoor, savet e-pad Brezelioù Napoleon, ha kendalc'het e oa o implij en holl bec'hioù bras a oa bet e-kerzh an 200 vloaz war-lec'h. Ar c'hampoù brasañ a oa bet implijet evit bac'hañ fuzuilherien-vor, martoloded, soudarded, ha goude-se soudarded an aerluioù eus broioù enebour hag a oa bet prizoniet gant ur bellour e-kerzh, pe dres goude ur bec'h armet.
Timbroù Rodezia

Implijet e voe gant trevadennerien europat an termen Rodezia da gentañ evit komz eus ur rannvro eus Su Afrika,  er bloavezhioù 1890. Tennet e oa eus anv Cecil Rhodes, diazezer an embregerezh prevez Kompagnunezh Vreizh-Veur evit Suafrika (e saozneg British South Africa Company pe BSAC) a reas war-dro melestradurezh ar vro betek 1923. Er bloaz-se eo e voe divizet gant gouarnamant Londrez rannañ Rodezia e div lodenn (Rodezia ar Su ha Rodezia an Norzh), hag ober trevadennoù breizhveuriat eus an div vro.

E 1909 e krogas ar Gompagnunezh da embann timbroù a-ratozh evit tiriad Rodezia, en ur implij timbroù Afrika ar Su bet dreistmoullet gant **RHODESIA**.

Daou heuliad timbroù a voe embannet e 1910 : unan anezho a ziskoueze ar c’houblad e penn impaleriezh ar Rouantelezh-Unanet, ar rouanez Maria Teck hag ar roue George V tra ma oa e-unan ar roue, ha hennezh o wiskañ ur gasketenn ofiser war an timbroù savet eus 1913 da 1922. Reizhet e voe bep an amzer ar plakennoù a veze graet ganto evit moullañ an heuliad-se ha diforc’hioù bihan a gaver eus ur dresadenn d’eben (skeud ur skouarn pe ar gasketenn).

Rannet e voe ar vro e daou e 1924 hag embannet neuze timbroù gant an alc’hwez **Southern Rhodesia** (Rodezia ar Su) ha **Northern Rhodesia** (Rodezia an Norzh) adalek ar bloaz-se. 
Arabat kemmeskañ an timbroù-mañ gant ar re a voe embannet eus 1965 da 1978 dindan an hevelep anv (Rhodesia). Timbroù embannet gant melestradurezh Rodezia ar Su int a-raok ma voe adanvet ar vro Zimbabwe.

## Pennadoù kar
*Timbroù Kompagnunezh Vreizh-Veur evit Su-Afrika
*Timbroù Rodezia an Norzh
*Timbroù Rodezia ar Su
.257 Roberts

An **.257 Roberts** zo ur munision armoù-skoaz, savet e 1930 er Stadoù-Unanet gant ar skrivagner ha tenner Ned H. Roberts, diwar un douilhez 7 × 57 mm Mauser strishaet he c'holier evit degemer ur vannadell .257'. Anvet e oa .25 Roberts neuze, hag ur gartouchenn ''Wildcat'' e oa.

An embregerezh Remington a zivizas produiñ anezhi a-yoc'h adalek 1934. Degas a rejont un nebeud kemmoù dezhi evit tremen hebioù ar riskloù dreistgwask. Korn he skoaz a voe kaset eus 20° da 20,45°. Cheñchet e voe hec'h anv da .257 Roberts. Ar garabinenn gentañ kambret eviti e voe ar Remington Model 30. Heuliet e voe gant ar Winchester Model 54, ha Model 70 adalek 1937.

## Liammoù diavaez
* **** Taolenn ar munision war lec'hienn ar CIP

## Daveennoù
Evil Clutch

***Evil Clutch*** (italianeg: *Il Bosco 1*) zo ur film spont ha gwadus italian embannet e 1988 skrivet ha filmaozet gant Andrea Marfori. Ar film a gont istor studierien stadunanat o weladenniñ ur gamalad italian evit un dibenn sizhun romantel. War o hent e vezont o kejañ gant ur vaouez genedus hag a zo en un euzhvil gant un dorn skilfus en gwirionez. Skignet eo bet ar film evit ar wech kentañ e-kerzh  Gouel etrevraodel ar filmoù fantazi e Brussel hag e Roma e-kerzh gouel ar Fantafestival e 1988. Chomet eo diembann en Italia ha Stadoù-Unanet Amerika betek ma vije embannet gant Eagle Home Video en Italia ha Troma evit ar Stadoù-Unanet.
## Liammoù diavaez
* Evil Clutch war IMDb
Surf Nazis Must Die

***Surf Nazis Must Die*** zo ur film korvoiñ birvidik goude Apokalips stadunanat embannet e 1987 ha filmaozet gant Peter George. An aktourien eo Gail Neely, Barry Brenner ha Robert Harden.  Produet eo bet gant *The Institute*, un embregerezh produiñ filmoù perc'hennet ha krouet gant George, Craig A. Colton ha Robert Tinnell, hag embannet eo bet gant Troma Entertainment, un embregerezh produiñ hag embann filmoù gant boujedoù izel ha filmoù korvoiñ.
## An aktourien
Ur c'hren-douar a zo bet hag arvorioù Kalifornia a zo bet drismantret. An traezhennoù a zo troet da lec'hioù dañjerus gant gangoù feuls e penn an traoù. Unan anezho a zo savet gant neveznazied renet gant Adolf, ar "Führer eus an traezhennoù" emzisklêriet. Klask a ra bezañ mestr war an traezhennoù dre forzh tagañ gangoù pe strolladoù peoc'hus surferien.

E-keit an amzer-se, ul labourer en ur puzh eoul-du afromaerikan anvet Leroy a zo lazhet gant ar surferien nazi pa oa o redek war un draezhenn. Mamm Leroy, "Mama" Washington, a zo kounnaret bras gant marv he mab, hag he deus c'hoant un digoll. Goude bezañ kavet ur arm-dorn ha greunadennoù, e ya da stourm an nazied en un ti-leve.

## An aktourien
* Gail Neely evel Eleanor "Mama" Washington
* Robert Harden evel Leroy
* Barry Brenner evel Ricky Jackson/"Adolf"
* Dawn Wildsmith evel Eva
* Michael Sonye evel Mengele
* Joel Hile evel Hook
* Gene Mitchell evel Brutus
* Tom Shell evel Gregory/"Smeg"
* Bobbie Bresee evel Mamm Smeg
* Tom Demenkoff evel Ariel
## Liammoù diavaez
* Surf Nazis Must Die war IMDb
Gergana Peycheva

**Gergana Peycheva** (bulgareg:**Гергана Пейчева**) a zo bet ganet d'an 30 a viz Gouhere 2003 e Sofia (Bulgaria).Ur c'hoarierez echedoù bulgar  eo.Mestrez Etrebroadel (WIM) ha Stummer FIDE eo abaoe 2020, Mestr FIDE (FM) e oa abaoe 2018, Mestrez FIDE (WFM) abaoe 2017, Danvez Mestrez (WCM) abaoe 2014. edo he renk Elo *Standard* e miz Meurzh 2026, he renk Elo *Fonnapl* ha  he renk Elo *Luc'hedenn* . eo he renk Elo *Standard* uhelañ, bet tizhet e miz Du 2021.
## Kevezadegoù
### Kevezadegoù hiniennel
#### Kampionad europat ar Skolioù (Merc'hed)
Trec'h e voe er rummad e-dan unnek vloaz e 2014.
#### Kampionad europat ar Maouezi
Tapout a reas an 33 plas e miz Eost 2021 en Iasi (Roumania).
#### Kampionad bulgar ''Fonnapl'' (Maouezi)
* Trec'h e voe e 2019.
* Trec'h e voe e 2022.
#### Kampionad bedel ''Fonnapl'' (Maouezi)
C'hoari a reas e miz Kerzu 2023 e Samarkand (Ouzbekistan), tapout a reas an 52 plas, 9/17.
#### Kampionad [[Texas]] ar Maouezi
Trec'h e voe e miz Meurzh 2023 e Brownsville, 5,5/6.
### Kevezadegoù dre skipailh
#### Olimpiadoù echedoù ar Re Yaouank e-dan c'hwezek vloaz (kemmesk)
C'hoari a reas e skipailh Bulgaria e Turkia e 2019.
#### [[Olimpiadoù echedoù|Olimpiadoù ar Maouezi]]
C'hoari a reas div wezh e skipailh Bulgaria.

#### Kampionad europat ar Maouezi
C'hoari a reas ur wezh e skipailh Bulgaria.

##### Gergana Peycheva – Lela Javakhishvili d'an 20 a viz Du 2023

**65... Qf4!** zo heuliet gant **66.Ke2!!**
}
**80.Кf5!! a2 81.Kh4! a1D 82.Кg6+!! Ch7** 1-0

## Notennoù ha daveennoù

## Liammoù diavaez
* He fichenn FIDE
* He c'hoari e Chess Games
* He c'hoari e 365 Chess
9 mm P.A.K.

An **9 mm P.A.** (evit *Pistole Automatik*, en alamaneg), anvet ivez **9 × 22 mm**, pe **9 mm P.A.K.** (he doare munision gwenn, an hini anavezetañ) zo ur rummad kartouchennoù armoù-dorn nann-varvus a-orin eus Alamagn. 

## Doareoù
Doareoù disheñvel eus an 9 mm P.A. a gaver, pep hini ur pal disheñvel. Disheñvelaet e vezont gant liv o beg, met n'eo ket unvan ar reolennoù war al livioù-mañ er bed a-bezh.

* 9 mm P.A.K. (*Pistole Automatik Knall*, "pistolenn aotomatek a-wenn") : munisionoù gwenn, gwer (klasel) pe melen (hag a brodu ur flammenn brasoc'h e beg ar c'hanol) ;
* 9 mm R : munisionoù gwenn evit ar revolverioù ;
* 9 mm P.A. CS ha P.A. CN : munisionoù enne gazoù daeraouiñ CS ha CN ;
* 9 mm PV : munisionoù enne gazoù daeraouiñ gant pebr ;
* 9 mm P.A. Tehkrim ha PP9RP : munisionoù enne bannadelloù nann-varvus e kaoutchoug.

## Implij
Kartouchennoù 9 mm P.A. zo a c'hall bezañ implijet e armoù dezhe kanolioù klasel er broioù m'eo aotreet, evit tennañ boledoù kaoutchoug. Kalz armoù all kambret evit ar gartouchenn-mañ o deus ur c'hanol dall, ennañ un toullig hepken evit lezel aezhennoù tarzhadenn an tenn da vont er-maez memestra.

Ar c'hartouchennoù P.A.K. (a-wenn) a vez implijet e bed ar sinema, evit pleustriñ en arme pe boaziañ chas (polis, arme) da darzhadennoù an armoù-tan. Ar c'hartouchennoù P.A. all (gaz, bannadell nann-varvus) a vez implijet evel doare d'en em zifenn.

## Pennad kar

* Arm a-wenn
* Munision gwenn

## Liammoù diavaez
*  Taolenn ar munision war lec'hienn ar CIP

## Daveennoù
Drajez

An **drajez** a zo madigoù graet gant un alamandezenn wisket gant siros sukr. Neuz ar porselen o deus, flour o gorre, ha gant a bep seurt livioù (gwenn, roz, glas sklaer, etc). Profet e vezont hent-hengounel e kalz broioù gant ur sevenadur kristen, da geñver ar badeziantoù, an eured, ar pask bihan pe ar pask bras. Drajez all a vez kinniget a-wechoù : gant chokolad e-lec'h an alamandezenn, met gant ar memes neuz.

## Istor
Kozh eo orinoù an drajez. Da vare ar Romaned e veze profet madigoù graet gant un alamandezenn wisket gant mel ha bleud (ne oa ket bet dizoloet ar sukr d'ar mare-se), profet da geñver ar ganedigezhioù hag an euredoù. Er Grennamzer e oa graet madigoù gant ur frouezhenn sec'h c'holoet gant mel. Un alamandezenn a oa ar frouezhenn-se e Verdun (Loren, en Impalaeriezh santel roman german) peogwir e oa ur gêr a varc'hadourien, hag enporzhiet e oa ar frouezh-se ganto eus ar Sav-heol d'ar mare-se. Dont a reas ar gêr lorenat da vezañ ul lec'h produiñ drajez a-bouez adalek an XII kantved, hag ezporzhañ a reas an drajez d'an Izelvroioù, da Gergustentin ha da Rusia. Kaset e veze drajez da lezioù Europa, ha plijout a raent d'an noblañs.

Adalek an XIX kantved e teuas ar produiñ drajez da vezañ industriel. Kumun Casinos e Proviñs València a zo ul lec'h produiñ a-bouez hiziv.
Fort-17

Ar **Fort-17** zo ur bistolenn damaotomatek daou-ober produet gant an embregerezh ukrainat Fort abaoe 2004. Un adstumm eus ar Fort-12 eo, gant ur framm e polimer ha dornikelloù a c'hall bezañ azasaet ouzh dorn an tenner. Kambret eo an arm e 9 mm Makarov, .380 ACP pe .22 Long Rifle. Un adstumm anvet Fort-17S, kambret e .22 LR, zo bet soñjet evit ar sportoù tennañ ; unan all, anvet Fort-17R, zo nann-varvus abalamour dezhañ bezañ kambret e 9 mm P.A.K. Implijet e vez ar Fort-17 gant meur a nerzh Stad e Ukraina, an arme en o zouez. 
## Daveennoù
Timbroù Ukraina ar C'hornaoueg

Republik Pobl Ukraina ar C’hornaoueg (ukraineg : Західноукраїнська Народна Республіка, berradur ЗУНР *ZUNR*) a oa bet ur Stad verrbad ledet war tiriadoù reter Galitsia etre miz Du 1918 betek miz Gouere 1919.
E dibenn ar Brezel-bed kentañ e tarzhas Impalaeriezh Aostria-Hungaria : goude un emsavadeg e voe diazezet ur gouarnamant ukrainat e Lviv (Galitsia) d'ar 1añ a viz Du 1918. Ar memes tra a c'hoarvezas e Rutenia Iskarpatek d'an 19 a viz Du 1918. Daoust d’ar brezel a savas etre Polonia hag Ukraina e chomas oberiant gouarnamant Republik Pobl Ukraina ar C'hornaoueg. D'ar 1 a viz Kerzu 1918 e voe sinet gant ar sekretouriezh-Stad un emglev gant Republik Pobl Ukraina evit unvaniñ an tiriadoù.

E miz Genver 1919 e troas ar ZUNR da oblast emren Republik Pobl Ukraina (RPU), met derc’hel a reas gouarnamant ar ZUNR da vont en-dro betek 1923.

An timbroù implijet e 1918 e Kornôg Ukraina a oa ar memes re hag e Republik Pobl Ukraina, da lavaret eo timbroù an Impalaeriezh rusian dreistmoullet gant un tribac’h.

Diwezhatoc'h e voe moullet (e Lviv ha Kolomyia) al lizherennoù "UKR H P" (1918) ha goude-se "3 y. H.P." (1919) war an timbroù kozh a oa bet graet gant postoù Aostria.

## Pennadoù kar
*Timbroù Ukraina
*Timbroù Aostria
Markovtsy

**Markovtsy** (ruseg : Ма́рковцы) a oa anv unvezioù milourel eus Lu ar Youlidi (adanvet goude-se Nerzhioù lu Su Rusia ha Tirlu Rusia), hag a oa bet krouet gant harp pennoù al Luskad Gwenn e su Rusia ha dreist-holl hini al letanant jeneral Sergei Leonidovitch Markov (1878-1918.

Deiziad krouidigezh ar c'hentañ unvez Markovour – ar 1añ rejimant ofiserien Jeneral Markov – d'ar 17 a viz Du 1917 – a oa bet devezh gweladenn ar jeneral Mic'hail Alekseyev (1857-1918) e klañvdi niverenn 2, straed Barochnaya e Novocherkassk en Oblast Rostov. Ofiserien a oa en em vodet evit sevel un unvez youlidi.

E miz Du 1917, an unvez kanolierezh a oa bet krouet, ur wech c'hoazh gant asant ar jeneral Markov. Savet e oa bet gant yaouaerien eus skolioù kanolierezh Mikhailovsky ha Konstantinovsky, ar re-se a voe diazez evit savdidigezh ar vrigadenn kanolierezh *Jeneral Markov*.


Flag of the 1st Officer General Markov Regiment.svg|Banniel an unvezioù Markovited.
Добровольцы.jpg|Markovited o tont-tre ur gêr aloubet e 1919.
Timbroù Modena

Dugelezh Modena ha Reggio (en italianeg *Ducato di Modena e Reggio*) a oa unan eus ar stadoù kozh dizalc'h a oa en Italia etre 1452 ha 1859.

Pa darzhas ar brezel etre Aostria ha Rouantelezh Sardigna e miz Ebrel 1859 e savas an dug Francesco V a-du gant Aostria met rediet e voe da zilezel e garg ha da guitaat Modena.  Ur vodadeg a zivizas stagañ Modena ouzh Rouantelezh Sardigna da gentañ hag ouzh Rouantelezh Italia  dre ur votadeg all e 1860. Ul lodenn eus rannvro Emilia Romagna eo bremañ.

Un toullad timbroù warno ur skoed-ardamez Modena (un erer kurunnennet)  a voe embannet gant Postoù an dugelezh e 1852, pep hini anezho a voe moullet war un tamm paper livet : gwer (5 c.), roz (10 c.), melen (15 c.) … Ur filigran **A** a oa bet enframmet a-dreñv pep a dimbr, diwar anv an den en doa savet ar paper (Amici).

**POSTE ESTENSI** e oa an alc’hwez, diwar anv an Tiegezh Este.

Kalz-kalz timbroù gant fazioù moullañ warno a c’heller kavout, ha ma vefent diwar anv ar moneiz (CNET pe CENE e lec’h CENT), pe dre ankounac’haat ur pik goude CENT. Rouez-kenañ eo seurt timbroù ha kaer-spontus o friz hiriv.

Ur rummad timbroù-post gant skoed Tierniezh Savoia (ha Sardigna) ha timbroù-taos evit kas kazetennoù a voe lakaet er-maez e 1859 gant ar gouarnamant berrbad, pa veze implijet timbroù Sardigna e Modena dija. Aet eo da get ar menegoù diwar-benn an dugelezh ha  deuet e oa an an alc’hwez da vezañ *Provincie Modonesi*.

## Pennad kar
* Timbroù Italia
Nakamal

Un ***nakamal*** a vez graet eus ul lec'h evit kejañ e Vanuatu. Implijet eo evel lec'h emvod, lec'h lid ha pa vez evet kava.

Un nakamal a vez kavet e kement kumunirezh eus Vanuatu, met an tisaverezh kement hag an doare hengounoù a zo disheñvel hervez e lec'hiadur.
Kofi Yamgnane

**Kofi Yamgnane**, bet ganet d’an  e Bassar (Togo), zo ur politikour breizhat ha togoat.

Bet eo sekretour-Stad e karg eus an enframmañ (1991-1993), kuzulier rannvro Breizh (1992-1997), kannad Penn-ar-Bed (1997-2002), ha maer Sant-Kouled (1989-2001).

## Buhez
Pa oa yaouank, o vevañ e Bassar, e voe kaset da Vreizh evit studiañ abalamour d’e live uhel ha tapout a reas un aotreegezh war ar matematik. Dont a reas da ijinour e DDE (*Direction Départementale de l'Équipement*) Penn-ar-Bed, e Kemper. E 1975 e tapas ar vroadelezh c’hall. Studiañ a reas war-lerc’h en École des Mines Nancy (1979-1981).

Dimezet eo gant Anne-Marie, ur Vreizhadez kelennerez war ar matematik. Daou vugel o deus : Amina, ginekologourez, ha Kwame, ijinour war ar stlenneg.

## Red-micher
### Breizh
E 1983 e voe dilennet da guzulier-kêr e Sant-Kouled. Emezelañ a reas ouzh ar Strollad Sokialour. E 1989 e voe dilennet da vaer Sant-Kouled, unan eus maered kentañ a orin eus Afrika e pennvro Bro-C’hall. Lizheroù a voe kaset da Sant-Koulediz, Kofi Yamgnane en o zouesk, enno kunujennoù gouennelour. E 2021 e embannas un nebeud anezho en e levr *Mémoires d'Outre-haine*.

Kuzulier rannvro Breizh a voe etre 1992 ha 1997, ha kuzulier departamant Penn-ar-Bed etre 1994 ha 2008.
### Bro-C’hall
E 1991 e voe anvet da sekretour-Stad karget eus an enframmañ e gouarnamant Édith Cresson, hag e 1992 e hini Pierre Bérégovoy.

Kannad Penn-ar-Bed e voe etre 1997 ha 2002.
### Togo
Klask a reas mont da brezidant Togo, hep dont a-benn.

## Kudennoù gant ar justis
E 2022 e voe kondaonet da 18 miz bac’h gant goursez, un dell-gastiz a &nbsp;€ ha 5 bloaz a andilennadusted evit bezañ harzet div vaouez eus Maroko da dapout ar vroadelezh c’hall en eskemm eus &nbsp;€.

## Enorioù
* Breizhad ar bloaz (Bretons) (1990).
* Marc’heg komandour Urzh an Impalaeriezh Vreizhveurat (1992).
* Priz ar fent politikel (1992) evit bezañ disklêriet bezañ ur *Breizhat deuet war-lerc’h al lanv du*.
* Komandour al Lejion a enor (2013).

## Levrioù
* 1993 - *Droits, devoirs et crocodile*, Pariz : Robert Laffont 
* 1996 - *Combattre le Front national*, levr skrivet a-stroll, Pariz : Vinci 
* 2002 - *Europe Afrique, nous grandirons ensemble*, Pariz : Robert Laffont 
* 2013 - *Afrique, introuvable démocratie*, Brest : Dialogues 
* 2021 - *Mémoires d'outre-haine*, Kastellin : Locus Solus, 2021, 

## Daveoù
Sistem Titouriñ war an Armoù

Ar **Sistem Titouriñ war an Armoù** (e galleg, en ur mod ofisiel : ***SIA,'' ''Système d'information sur les armes***) zo ur benveg niverel bet lakaet e plas e Bro-C'hall gant an SCAE (*Service central des armes et explosifs*, "Servij kreiz an armoù hag an danvezioù-tarzh"), dindan beli Ministrerezh an Diabarzh, adalek 2020.

E bal eo renabliñ armoù ar rummadoù A1, B ha C e Bro-C'hall hag o ferc'henned. Gellet a ra bezañ implijet gant :
*ar perc'henned armoù-tan : chaseourien, tennerien sport (ball-trap, biatlon ha sportoù tennañ dre vras), pe tud a fell dezhe mirout un arm bet kavet pe resevet digant o familh ;
*an armeurerien ;
*aozadurioù Stad : servijoù surentez (polis, archeriezh), prefetioù, servijoù titouriñ.
Lakaet eo bet e plas adalek 2020 tamm-ha-tamm evit kemer plas fichennaouegoù all evel AGRIPPA. Un diaz roadennoù, ennañ renablet an doareoù armoù hag o ferzhioù teknikel, hag ul levr polis niverel (*Livre de police numérique*) hag a gemer plas marilh paper an armeurerien, zo stag ouzh an SIA.

## Liamm diavaez

*  Lec'hienn an SIA evit ar perc'henned armoù-tan

## Pennadoù kar

* Lezennoù war an armoù e Frañs
* FINIADA
* Trafikerezh armoù-tan
* Kod ar surentez diabarzh

## Daveennoù
Verdeja

**Verdeja** a oa anv ur familh tankoù skañv diorroet e Bro-Spagn etre 1938 ha 1954 hag a oa bet un taol-arnod evit kemer plas ar Panzer I alaman hag an T-26 soviedel hag a oa e servij e tirlu Spagn.

Renet e oa ar steuñv gant ar major Félix Verdeja Bardales ha savet e oa bet pevar c'harbed kentpatrom, unan anezho o vezañ  ur c'hanol emlusk dafaret gant ur c'hanol kalibr 75 mm. Savet e oa bet gant ar soñj kaout un tank skañv ha bez e oa unan eus ar c'hentañ steuñv o kemer e kont buhez ar vourzhidi enebet ouzh hini an tank. Awenoù lies a oa bet met dreist-holl reoù tankoù skañv all da vezañ erlec'hiet gant an hini nevez, evel ar Panzer I hag an T-26, pep hini o vezañ bet implijet e-kerzh Brezel Spagn. Ar Verdeja a oa gwelet evel un doare tank T-26 gwelloc'h goude taolioù-arnod, en desped da-se, biken ne voe lakaet da vezañ produet a vras.

Tri c'hentpatrom tank skañv a oa bet savet etre 1938 ha 1942, gant ar Verdeja&nbsp;1 hag ar Verdeja&nbsp;2. Goustadik e oa aet da get ar c'hoant en diorroadur goude fin an Eil Brezel-bed dreist-holl. Klasket e oa bet dafariñ kefluskerioù nevez en Verdeja&nbsp;2 ha treiñ ar Verdeja&nbsp;1 en ur c'hanol emlusker, met paouezet e oa bet ar steuñv a-benn ar fin met ket en un doare ofisiel. E plas e oa bet soñjet kaout tankoù stadunanat M47 Patton e 1954 dre ar Mutual Defense Assistance Act.  Ur c'hentpatrom stumm kanol emlusker 75 mm hag ar Verdeja&nbsp;2 a zo bet lakaet war ziskouez abaoe penn-kentañ ar bloavezhioù 1990.
## Notennoù ha daveennoù
Berchtesgaden

**Berchtesgaden** zo ur gêr e Alpoù Bavaria, en Alamagn. E 180 km e gevred da Vünchen emañ, hag en un 20 kilometr bennak e su Salzburg (Aostria) emañ.  annezad a oa e 2024. Ur greizenn ski eo. Ul lodenn vihan eus Park Broadel Berchtesgaden zo er gumun.

## Istor
Brudet eo Berchtesgaden evit bezañ bet lec'h-bevañ Adolf Hitler adalek ar bloavezhioù 1930. Hemañ a gasas kalz amzer er Berghof, e annez e karter Obersalzberg. Ar c'hKehlsteinhaus, un ti e krec'h ur menez savet evit an nazied ha lesanvet « neizh an erev », a oa nepell. D'ar 25 a viz Ebrel 1945 e voe distrujet kalz savadurioù eus Berchtesgaden en ur vombezadeg gant 275 nijerez Lancaster eus ar Royal Air Force. Tapet e voe ar gêr d'ar 4 a viz Mae war-lerc'h gant soudarded eus an 3de rannarme troadegiezh stadunanat hag an Eil rannarme hobregonet gall.

 
Bartholomae-2005.jpg|An iliz Sant Bartholomä e Königssee.
Konigsee obersee5.jpg|An Obersee e penn ar c'hKönigssee, gant e lamm-dour.
Königssee 270604.jpg|Ar c'hKönigssee.
Kehlsteinhaus Obersalzberg Bavaria Germany 2004.jpg| Ar c'hKehlsteinhaus.
Schlossplatz 180 Grad-Tag.jpg|An abati kozh.
Maria Gern 1.jpg|Kêriadenn Maria Gern hag hec'h iliz eus an XVIII kantved.
St._Peter_und_Johannes_der_Täufer_Berchtesgaden_01.jpg|Iliz Sant-Per-ha-Sant-Yann-Vadezour.


## Liamm diavaez
*  Lec'hienn ofisiel

## Daveennoù
Arme Spagn

**Tirlu Spagn** (spagnoleg : *Ejército de Tierra*, brezhoneg : arme-zouar) eo skourr tirlu nerzhioù lu Spagn, kefridiet gant oberiadurioù milourel war zouar. Bez eo unan eus an armeoù koshañ er bed, ken kozh hag ar .

An arme spagnol a zo bet oberiant abaoe ren ar rouaned katolik ar roue Fernando II hag ar rouanez Izabel Iañ (fin ar XV kantved). Koshañ skourr nerzhioù lu Spagn eo, ha kefridiet eo gant difennerezh lodenn al ledenez iberek dindan he dalc'h, Balearez, Kanariez, Melilla, Ceuta hag inizi spagnol norzh Afrika.
## Istor

E-kerzh ar , Spagn Habsbourg a oa bet war kreñvaat a-fed galloud milourel. Disoc'h Brezelioù Italia (1494–1559) a oa bet un trec'h gant Bro-Spagn, ha deuet e oa da vezañ mestr war tiriadoù pouezus en Italia evel Dugelezh Milano ha Rouantelezh Naplez. E-kerzh ar brezel, an arme spagnol a oa bet adaozet ha kememt e oa bet ivez an taktikoù brezel. Troet e oa eus pikoù hag halabardennoù evit unvezioù doare pikañ ha tennañ dafaret gant akebutoù ha pikerien. A-hed ar XVIvet kantved, an unvezioù-se a oa deuet da vezañ an unvezioù troadegiezh tercio.

Arc'hantaouet a-vil vern gant an Amerikaoù, Bro-Spagn a oa bet o stourm kreñv a-enep d'e enebourien, evel ar bec'h hir brezel ar Pevar-Ugent Vloaz (1568–1609), gwareziñ kristenien Europa diouzh aloubadegoù ha preizhadennoù an Impalaeriezh Otoman, reiñ harp d'ar gatoliked e-kerzh   brezelioù diabarzh Bro-C'hall ha stourm a-enep Rouantelezh Bro-Saoz e-pad ar brezel etre Spagn ha Bro-Saoz (1585–1604). An tirlu spagnol a oa brasaet a-fed ment o tremen eus un 20 000 soudard bennak er bloavezhioù 1470 betek 300 000 soudard bennak er bloavezhioù 1630 e-kerzh Brezel Tregont Vloaz hag a oa bet unan start en Europa, hag a c'houlenne kalz muioc'h a soudarded ledet war talbennoù lies en Europa. Gant kement a soudarded engouestlet, e oa diaes evit Spagn da arc'hantaouiñ kement a rannluioù war kement a dalbennoù. Ar c'hudennoù goprañ a oa bet mammenn mutinerezhioù ha darvoudoù evel Preizhadenn Antwerp (1576), lec'h ma voe lazhet 17 000 den.

## Notennoù ha daveennoù
Mourmelon-le-Grand

**Mourmelon-le-Grand** zo ur gumun e departamant ar Marne, e biz Bro-C'hall.  annezad a oa e 2022.

Er gumun emañ kamp Châlons, unan eus ar c'hampoù milourel brasañ e Bro-C'hall. Digoret e voe e 1856 diwar atiz Napoleon III.

## Liamm diavaez
*  Lec'hienn ofisiel

## Daveennoù
Pissalandrea

Ar **pissalandrea, pizza all'Andre, piscialandrea, pizzalandrea** pe **pissadella** a zo ur seurt pizza graet gant toaz bara, genougammed, olivez du bihan ha kignen, eus keginerezh ur rannvro a ya eus Bro-Genova (pe Liguria, en Italia) betek Bro-Nizza, o tremen dre Vonako ha Ventimiglia. Pa voe kroget da enporzhiañ legumaj eus ar Bed Nevez e voe ouzhpennet tomatez.

Kalz adstummoù a zo, da skouer : **tartezenn [[Menton]]** hep genougamm, ar **pissaladiera** (un anv e *[[nissart]]*, troet e *pissaladière* e galleg) hep tomatez,  ar **sardenaira** e Sanremo gant sardin e lec'h genougammed, ar **pisciadela** e Ventimiglia, ha adstummoù all c'hoazh e kalz kêrioù eus Liguria. 

## Anv hag orinoù istorel
Hervez ur vojenn e vije bet anvet ar meuz-se e dibenn ar XV kantved diwar anv Andrea Doria, un amiral eus Republik Genova. Hervez ur vojenn all e teufe eus Provañs, ar ger e nissart *pissaladiera* o vezañ derivet eus *peis salat* da lavaret eo pesked sall Sevel a ra ar meneg kentañ eus ar rekipe-se d'ar bloaz 879 e Provañs. Priziet e oa ar meuz-se gant ar bibien en Avignon.

## Ar rekipe

Evit ar rekipe orin eo ret kaout, evit an toaz, bleud, dour, holen, eoul ha goell, evit ar gwarnisadur, hacheiz graet gant ognon ha genougammed sall (*macchettu*). 

## Levrlennadur
* Marco Guarnaschelli Gotti, *Grande enciclopedia illustrata della gastronomia*, dindan renerezh Skol-veur ar skiantoù gastronomek, Milano, Mondadori, 2007 (embann orin e 1990) .
 
## Daveoù