open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Antoine de Grignaux

**Antoine de Grignaux** (**Grigneaux**) a oa bet eskob Treger eus 1505 da 1537.

## Buhez
Genidik e oa eus Perigord. 

Jean de Grignaux, e vreur, e oa bet anvet da eskob Treger gant ar rouanez Anna Breizh, war-lerc'h Jean Calloët. Jean de Grignaux bet roet e zilez, Antoine, e vreur, e voe anvet en e blas, d'an 22 Kerzu 1505.

Alies e oa en diemglev gant kuzul-chalonied Treger, hag alies a-walc'h ivez er-maez eus Landreger.

**Antoine de Grignaux** a oa aet da Anaon e Loches d'ar 16 Du 1537. Louis de Bourbon e zeuas war e lerc'h war gador eskopti Treger.

## Levrlennadur
* Pierre Barbier : *Le Trégor historique et monumental.* Les Presses bretonnes. Saint-Brieuc. 1960
Mohel

Ur **mohel** (hebraeg : **מוֹהֵל**  ; distagadur achkenaz : , liester : **מוֹהֲלִים** *mohalim*  ; arameeg : **מוֹהֲלָא‎** *mohala*, "amdroc'her") zo ur Yuzev en deus studiet evit ober war-dro ar brit milah, "emglev an amdroc'h", da lavaret eo an hini a amdroc'h ur paotrig eizhtez e-pad ul lid ispisial.
Roblox

**Roblox** zo ur savenn sevel c'hoarioù video doare MMO *(Massively multiplayer online game)*. An implijerien a c'hell sevel c'hoarioù gant doareoù lies, hag ivez c'hoari gant ar c'hoarioù savet gant an implijerien all.
Kavet e vez c'hoarioù redadeg, FPS *(First-person shooter)*, hag all. E miz Eost 2019, Roblox a oa implijet gant 100 milion a dud bep miz. Graet eo ar savenn evit tud yaouank, krennarded ha bugale. Krouet eo bet gant David Baszucki e 2003 hag embannet e 2004 gant ar stumm Beta. E 2006 e voe embannet ar stumm reoliek.
## Liammoù diavaez
* Lec'hienn ofisiel
Rouge

**Rouge** zo ur strollad pop brazilian doare *girl group*, savet 2002. Izili ar strollad eo Aline Wirley, Fantine Thó, Karin Hils, Li Martins, ha Lu Andrade. Sinet o deus gant al label Sony Music.
Tallit

Un **tallit** (hebraeg : **טַלִּית** , modern : *talit* ; *tālēt* en hebraeg sefarad hag e ladineg ; *tallis* en hebraeg achkenaz hag e yideg) (liester : *tallitot* [taliˈtot] ; *talleisim*, *tallism* e hebareg achkenaz hag e yideg ; *ṭālēth*/*ṭelāyōth* en hebraeg tiberian) zo ur pezh danvez gwisket evel ur chal gant Yuzeveien relijiel. Asambles gant ar pezh danvez ez eus peder fempilhenn skoulmet staget ouzh ar pevar c'horn, anvet tzitzit. Gwiadet e vez gant gloan pe gant kotoñs, daoust ma c'heller kavout *tallitot* savet gant seiz evit un *tallit gadol*.

Meur a hengoun zo a-ziwar ar mare ma c'hell unan dougen un *tallit* evit ar wezh kentañ. E kumuniezhioù zo e touger anezhañ adalak ar Bar miztvah, e lod all e touger anezhañ adalek an eured.
Brit milah

**Brit milah** (hebraeg : **בְּרִית מִילָה** , "emglev an amdroc'h") zo ul lid yuzev a vez graet pa vez amdroc'het ur paotrig eizhteiz gant ur mohel, ha diskuliet anv ar babig. Ur pred-lid a vez da-heul.
Yann 3:16

**Yann 3:16** a zo unan eus gwerzennoù anavezetañ Testamant Nevez ar Bibl. Alies e vez kontet evel un diverradenn eus ar gristeniezh.
YHWH

**יהוה** eo an **Tetragramm** (diwar ar gresianeg τετραγράμματον *Tetragrámmaton* "[ur ger] peder lizherenn ennañ") a zo anv Doue Israel. Ar peder lizherenn, da lenn eus an tu dehoù d'an tu kleiz, zo *yodh*, *he*, *waw* ha *he*. Bogalennet e vez *Yahweh* peurvuiañ hiziv an deiz goude un hir a ziviz war etimologiezh ha furm ar ger.

Er yuzevegezh e c'heller lenn an anv-se en Torah hag er peurrest eus an Tanac'h war-bouez un nebeud levrioù evel Levr Esther ha Kanenn ar C'hanennoù. Ar Yuzevien oberiant a heul an hengoun talmudel zo boaz da chom hep distagañ **יהוה** pa vez lennet, erlec'hiañ a reont an anv gant un anv all evel *Adonay* ('va Aotrou'), *HaChem* ('an Anv') pe *hadakoch baruc'h hu* ('an Hini santel, ra vezo benniget). Ober a reont kement-all pa gaozeont ouzh Doue pe pa reont anv anezhañ. Ouzhpenn-se e klaskont ober gant kement anv Doue a zo gant doujañs dre skrid ivez. An dielloù ma vezont skrivet warno ne vezont ket kaset d'ar boubellenn, lakaet e vezont e lec'hioù-mir pe e vezont douaret e beredoù yuzev. Ma vez ezhomm skrivañ an anv e c'heller erlec'hiañ ul lizherenn da skouer : **יקוק**) pe lakaat ur sin diakritek. Goude ma ne vez ket kavet ret gant ar brasañ eus an aotrouniezhoù yuzev eur boas d'ober kemend-all gant ar ger 'Doue' e saozneg (ma vez skrivet 'G-d') pe e galleg (D'ieu).
Elohim

**Elohim** (hebraeg : **אֱלֹהִים** ) zo ur ger hebraek a gaver en Tanac'h evit ober anv eus un doue bennak, alies (met pas atav) YHWH. Talvezout a ra "doueed" a-wezhioù, dre m'eo liester ar ger. Stumm unander ar ger zo *eloah*, diwar ar wrizienn *el* a dalvez "doue", par d'ar ger kananean evit kaozeal diwar-benn doueed ar vro.

Dre istor a ger e tizher un tamm eus istor luziet mennozh an doueegezh etre an henrelijion semitek hag ar yuzevegezh, a weler dre e ster amjestr.
Lizherenneg henhebraek

Al **lizherenneg henhebraek** (hebraeg : **הכתב העברי הקדום**), pe **lizherenneg proto-hebraek** eo al lizherenneg, pe abjad kentoc'h, implijet ez-istorel e Rouantelezhioù Israel ha Yehouda adalek an X kantved a-raok hon mare hag e rannvro Yehouda betek 135 eus hon mare, daoust ma veze implijet muioc'h-mui al lizherenneg karrez a-orin arameek abaoe ar V kantved a-raok hon mare. Hebraeg a veze notennet ganti an aliesañ. Diwanet e oa diwar al lizherenneg proto-kananean a oa bet mammenn lizherenneg fenikek ivez.

## Taolenn al lizherennoù
Daou dra a ranker gouzout : hogozik peurheñvel e oa al lizherenneg henhebraek diouzh al lizherenneg fenikek ha cheñch-dicheñch e oa al lizherennoù. An daolenn diskouezet amañ zo diskouezet evel skouer ha kemer a ra harp war al lizherenneg fenikiek.

## Pennadoù kar
* Hebraeg
* Lizherenneg hebraek
* Lizherenneg fenikek

## Daveoù
Chema Yisrael

**Chema Yisrael** (**Shema Israel** pe **Sh'ma Yisrael** ; hebraeg : **שְׁמַע יִשְׂרָאֵל** "Selaou Israel") zo ur bedenn yuzev, tennet diwar un darn eus an Torah. **Chema Yisrael** eo an daou c'her kentañ eus an darn-se. Emañ ar bedenn (berraet alies e **Chema**) e-kreiz servij ar mintin hag hini an noz el lid yuzev.

Er werzenn gentañ emañ mennozh pennañ ar Yuzevegezh, an undoueegezh : "Selaou, Israel : An Aotrou, hon Doue, eo an Doue nemetañ" (**שְׁמַע יִשְׂרָאֵל יְהוָה אֱלֹהֵינוּ יְהוָה אֶחָֽד** Levr an Adlezenn 6:4). Hervez ar Yuzevien oberiant, ar Chema eo pedenn bouezusañ al lid hag e zibuniñ div wezh bemdez zo ur miztvah (ur redi relijiel). Kustum eur ivez da zibunañ anezhañ da ziwezhañ a-raok mervel hag alies e vez desket abred d'ar vugale da zibunañ a-raok mont da gousket.

Ar ger implijet evit Doue eo an tetragramm YHWH.

## Testenn ar Chema

## Notennoù

## Sellet ivez
* Yuzevegezh
Jean-Marie Lustiger

**Aron Jean-Marie Lustiger** (bet ganet d'ar 17 a viz Gwengolo 1926 e Pariz, marvet d'ar 5 a viz Eost 2007 e Pariz) a oa beleg en Iliz katolik, arc'heskob Pariz eus 1981 betek 2005 hag anvet da gardinal gant ar pab Yann-Baol II e 1983. Ezel eus an Académie française e oa ivez.

Ganet e oa bet en ur familh yuzev met treiñ a reas war-zu ar relijion gatolik e-pad an Eil Brezel Bed ha mont a reas da veleg ur wezh echu ar brezel. Kendelc'her a reas avat d'en em welet evel yuzev a-hed e vuhez.

Evel eskob e tifennas ar gwir evit an Iliz da gemer perzh e breudoù ar vuhez politikel hep klask distreiñ war pennaenn al likelezh evel m'eo diazezet gant Lezenn 1905. Labourat a reas ivez war an darempredoù etre ar gumuniezh yuzev gall hag an Iliz katolik, o lakaat anezhi da anavezout hec'h atebegezh er Shoah.
Anselme Bellegarrigue

**Anselme Bellegarrigue** (1813 – ?) a oa un anarkour kevreadelour gall eus an , marvet en El Salvador.
Pobloù ar mor

**Pobloù ar mor** a oa ur c'hevread pobloù a c'houlakaer o doa taget Egipt ha broioù all eus Mor Kreizdouarel ar reter, da vare Diskar Oadvezh an Arem diwezhañ (1200-900 a-raok hon mare). Hervez kont e vije bet diskaret ganto ar sevenadur mikenian, hini an Hittited, hini ar Reter-Nesañ ha gwanaet galloud Egipt.

Seevölker.jpg|Ur maen engravet brudet e Teba ma'z eus diskouezet un emgann e delta an Niletre arme ar faraon Ramses III ha **Pobloù ar mor**
Ledenez Taman

**Ledenez Taman** zo ul ledenez e Rusia, etre Mor Azov hag ar Mor Du, er reter da ledenez Kertch, e Krimea, ha strizh-mor Kertch etre an div ledenez.
Dhimmi

***Dhimmi*** ( ذمي‎ *ḏimmī*,  ; liester أهل الذمة *ahl ul-ḏimmah/dhimmah* "tud an dhimma") zo ur ger istorel implijet evit kaozeal diwar-benn tud nann-muzulman a veve en ur stad vuzulman gant ur statud gwarezet. Dinan ar charia e ranked gwareziñ buhez ha madoù an dud-se en eskemm ouzh un taos anvet *jizya* da baeañ ouzhpenn an tailhoù boas. Ne oa ket ret dezho ober deverioù zo goulennet gant ar vuzulmaned met n'o doa ket gwirioù zo a veze roet d'ar vuzulmaned. En tu all d'an dra-se e oant kevatal ouzh ar vuzulmaned.

Lakaet e oa bet ar statud da dalevezout evit kristenien, yuzevien ha sabianed da gentañ a-raok bezañ astennet d'ar zoroastrianed, ha d'an hindoued.
Chabad

**Chabad** (pe *C'habad*) pe **Loubavitch** (hebraeg : **חב"ד**) zo ul luskad yuzev reizhkredour c'hasidek, unan eus ar re vrudetañ er bed, hag unan eus an aozadurioù yuzev brasañ er bed.

Savet e voe e 1775 gant ar rabi Schneur Zalman eus Lyady. E anv zo savet diwar lizherenn gentañ tri ger hebraek lakaet stok-ha-stok — *Chochmah*, *Binah*, *Da'at' (*'חכמה, בינה, דעת''') : "Furnez, Kompren ha Gouziegezh" — eo pennaennoù al luskad.
Golo

Ur **golo** a c'hall bezañ meur a dra :
* ur goulc'her, da serriñ un endalc'her,
* ur pallenn, da lakaat war ur gwele,
* ur golo-lizher, da lakaat ul lizher e-barzh,
* anv ur vazh implijet er vannikerezh,
* anv ur yezh programmiñ.

Anvioù divoutin :
* Golo, stêr vrasañ Korsika, ha diwar he anv :
** Golo, un departamant kozh etre 1793 ha 1811, 
* Golo, un aozer bannoù-treset.
Menez Garizim

**Menez Garizim** (Hebraeg ar Samaritaned  *ʾĀrgārēzem* ; aramaeg ar Samaritaned  *ʾĀ̊rgā̊rīzəm*; hebraeg tiberian **הַר גְּרִזִים** *Har Gərīzīm*, hebraeg **הַר גְּרִיזִים** *Har Gərizim*; arabeg **جَبَل جَرِزِيم‎** *Jabal Jarizīm* pe **جبل الطور‎** *Jabal et Tur*) zo ur menez nepell diouzh Nablous hag a zo sakr d'ar Samaritaned evel al lec'h dibabet gant Doue evit sevel un Templ kentoc'h eget e Jeruzalem.
Ledenez Kertch

**Ledenez Kertch** zo ul ledenez e Krimea, etre Mor Azov hag ar Mor Du, er c'hornog da ledenez Taman, e Rusia, ha strizh-mor Kertch etre an div ledenez.
Strizh-mor Kertch

**Strizh-mor Kertch** zo ur strizh-mor e Krimea, etre Mor Azov hag ar Mor Du. Er c'hornôg dezhañ emañ ledenez Kertch, e Krimea, hag er reter ledenez Taman e Rusia.
Simc'hat Torah

**Simc'hat Torah** pe **Simchat Torah** (hebraeg : **שִׂמְחַת תּוֹרָה**}} ger-ha-ger : "kaout levenez dre pe diwar an Torah") zo ur gouel yuzev a lid fin kelc'h-bloaz lennadennoù foran an Torah ha deroù ur c'helc'h nevez. Heuliañ a ra gouel Soukot e miz Tishrei (etre kreiz miz Gwengolo ha kreiz miz Mae).

Lidañ a reer ar gouel er sinagogenn en ur lenn asambles parashah diwezhañ an Adlezenn ha *parachah* kentañ ar C'heneliezh. An degouezh nemetañ eo ma vez sortiet an Torah eus an Ark diouzh noz, ha kustum eur da zañsal tro-dro d'al Levr.
Sit tibi terra levis

***Sit tibi terra levis*** (*Ra vo skañv an douar dit*) zo ul lavared latin hag a veze skrivet war ar bezioù henroman, a-wechoù **S.T.T.L.** hep mui, a-raok an oadvezh kristen.

Kemeret eo bet e lec'h avat gant an droienn gristen *[[Requiescat in pace]]*, *R.I.P.*, "Ra gousko er peoc'h".

Doareoù all a gaver ivez: **T·L·S** *terra levis sit*, *T.L.S.* "Ra vo skañv an douar" ha *sit ei terra levis*, *S.E.T.L.*, "Ra vo skañv an douar dezhañ".

Meneget eo bet gant meur a varzh latin evel Albius Tibullus :
*[...] et "bene" discedens dicet "placideque quiescas, terraque securae sit super ossa levis".* Albius Tibullus, Elegiae  ("[...] ra vo skañv an douar dit war da eskern.")

Meneget eo bet gant barzhed all ivez : Propertius, Ovidius, Aulus Persius Flaccus ha Martialis en o zouez.

## E gresianeg
Orin ar frazenn a gaver en *[[Alcestes (Eurípides)|Alcestes]]* ( Άλκηστις), gant Eurípides. Setu-hi e henc'hresianeg :
κούφα σοι χθὼν ἐπάνωθε πέσοι, *koúfa soi khthon epánothe pésoi* 
En ur flemmganig gresianek gant Ammianus Epigrammaticus e lenner :
Εἴη σοι κατὰ γῆς κούφη κόνις, οἰκτρὲ Νέαρχε, ὄφρα σε ῥηϊδίως ἐξερύσωσι κύνες.*Ra vo skañv ar boultrenn warnout pa vi dindan zouar, Nearchus kaezh, ma c'hallo ar chas da dennañ aes er-maez.**</blockquote>

==E brezhoneg==
War batrom an droienn latin e kaver un droienn vrezhonek testeniet e 1987: *Ra vo skañv douar Breizh* (*dezhañ* pe *dezhi*).
Meneget  eo e-barzh an [[Histoire littéraire et culturelle de la Vretagne]] , embannet e 1987 gant Champion-Slatkine (e Pariz ha Jeneva), er bajenn 5 (hogen hep niverenn), da enoriñ eñvor [[Léon Fleuriot]] :
:*Ra vezo skanv dezañ douar Breiz*
:Sit ei Britanniae terra levis
:Que la terre de Bretagne lui soit légère.

Evel-just e c'haller kinnig ar frazenn e meur a zoare:
:*Skañv dezhañ/dezhi ra vezo douar e vro/he bro.*
:*Ra vo skañv dezhañ/dezhi douar Breizh.*

==Hiziv==
*En italianeg eo bet meneget gant ar varzhez [[Alda Merini]]: *Che la terra ti sia finalmente lieve''.
*E brezhoneg e teu da vezañ implijet un tamm, da gemer lec'h an droienn gristen.
*E spagnoleg e reer gant troiennoù kristenoc'h «descanse en paz» (D. E. P.) pe «que en paz descanse» (Q. E. P. D.).

## Pennadoù kar
*Listennad lavaredoù latin

## Notennoù
Hamantasch

**Hamantasch** (liester **hamantaschen**  המן־טאַש‎ *homentash*, li. המן־טאַשן *homentashn*, ger ha ger 'godelloù Haman') zo ur wastell yuzev achkenaz e stumm un tric'horn ennañ kaotigell prunev a zebrer da vare gouel Pourim. Anvet eo ar wastell diwar Haman, un den drouk en doa klasket lazhañ ar Yuzevien evel m'eo kontet e Levr Ester. Hervez enklaskourien zo e vije bet gwastilli en enor d'an doueez Ishtar da vare Babilon da gentañ.
Sadukeed

Ar **Sadukeed** (hebraeg : **צְדוּקִים** *Ṣĕdûqîm*) a oa ul luskad sokial ha relijiel da vare yuzevegezh an Eil Templ, etre an II kantved a-raok hon mare betek distruj an Templ e 70 en hon mare. A-gevret e oant gant uhelidi ar vro, dreist-holl renkad ar veleien, hag enebet e oant ouzh luskadoù all evel ar Fariseed abalamour ma nac'hent degemer testennoù all estreget an Torah evel testennoù sakr.
Zeloted

Ar **Zeloted** a oa ul luskad politikel da vare Yuzevegezh an Eil Templ a glaske broudañ ar bobl d'en em sevel a-enep ar Romaned, ar pezh a voe klasket ober e-pad ar brezel yuzev-roman kentañ. Anvet e voent evel-se gant an istorour Flavius Josephus.
Esened

An **Esened** (hebraeg : **אִסִּיִים** *Isiyim*, henc'hresianeg : Ἐσσηνοί, Ἐσσαῖοι, Ὀσσαῖοι, *Essenoi*, *Essaioi*, *Ossaioi*) a oa ur ranngredenn yuzev da vare yuzevegezh an Eil Templ, adalek an IIvet kantved a-raok hon mare betek 70 en hon mare.

Daoust ma oant niverus a-walc'h hervez an istorour Flavius Josephus, ne oant ket ken niverus hag ar Fariseed pe ar Sadukeed. Bevañ a raent e meur a gêr e kumuniezhioù paour a-ratozh aozet diwar ur reolenn strizh (a c'hell lakaat an den da soñjal e kumuniezhoù ar venec'h kristen) ha kibelladennoù-lid pemdeziek. Meneget int bet evit ar wezh kentañ gant Plinius an Henañ. Brudet int bet en XX kantved pa oa bet kavet un dastumad bras a zielloù kozh, Rolloù ar Mor Marv, a greder e oant bet skrivet ganto, daoust ma'z eus tabut etre an enklaskerien, enno testennoù eus an Tanac'h didouch abaoe 300 a-raok hon mare.
Bermudo II

**Bermudo II**, lesanvet *el Gotoso* "An Urlaoueg", bet ganet etre 948 ha 953 hag aet da Anaon e miz Gwengolo 999, a voe roue León adal 985 betek e varv.

E 981 e oa bet anvet da roue gant ur bagad uhelidi eus Galiza ha Portugal emsavet enep Ramiro III, ha kurunennet e 982 en Santiago de Compostela. Diwar neuze e voe brezel etrezo, ha ren a reas Bermudo e Galiza ha Portugal. Pa varvas Ramiro e 985 e renas Bermudo II e León a-bezh.

## Dimezioù ha bugale
Div wech e timezas:
*a-raok 981 da Velasquita León, merc'h da Urraca hag Ordoño IV, roue León, ha dibriediñ a reas en 988; mont a reas Velasquita da leanez da Manati San Pelayo ma oa abadez ar rouanez intañvez Teresa Ansúrez. 
*war-dro fin miz Du 991 da Elvira García († 1017), merc'h d'ar c'hont García Fernández, pe García Iañ Kastilla, ha d'e bried Ava Riborgaza, ha pemp bugel o doe: 
** Cristina Bermúdez, dimezet da Ordoño Leon († 1020), mab da Ramiro III León ha Sancha ; paz intañvezas ez eas da leanez da manati Cornellana, savet ganti, ha moarvat eo eno e voe beziet; pevar bugel o doe: 
** Alfonso V León, a renas war-lerc'h e dad;
** Theresa († 1039), dimezet da Almansor, vizir Cordoba, en 995 ;
** Pelagio ;
** Sancha (leanez).

## Notennoù
Karaegezh

**Karaegezh** pe **Yuzevegezh karaek** (hebraeg modern : **יהדות קראית** *Yahadut Qara'it*, diwar an tiberianeg *Qārāʾîm* a dalvez "lennerien") zo ul luskad relijiel yuzev. Ennañ ne anavezer nemet an Torah evel mammenn an halac'ha hag an doueoniezh. Hervezañ e oa bet roet kement gourc'hemenn a zo gant Doue da Voizez e Menez Sinai dre skrid nemetken, hep un Torah dre gomz a vije bet da lakaat ouzhpenn. Diforc'het eo diouzh ar Yuzevegezh rabinek neuze dre ma tegemer an doare-mañ an Torah dre gomz, kodet en Talmud.

P'o deus da zisklêriañ an Torah e striv ar Garaed evit chom an tostañ ma c'hellont da ster splann an destenn. N'eo ket dre ret an dalvoudegezh ger-ha-ger, met klask a reont tostaat d'ar pezh a vije bet komprenet gant an Israelited pa voe diskuliet dezho an Torah. Tra ma chom stag ar Yuzevegezh rabinek ouzh divizoù ar Sanhedrin evel m'int enrollet en Mishnah evit disklêriañ an Torah e sell ar Garaed ouzh kement disklêriadenn er memes doare, n'eus forzh peseurt orin a zo dezhi, ha broudañ a reont kement yuzev a zo da lenn ha da studiañ an Torah evit ober o soñj dezho war ar pezh zo goulennet ober. Da lavaret eo e c'hellont degemer arguzennoù an Talmud, hep lakaat anezho dreist pep tra.

Hervez Mordekai ben Nissan e c'heller kavout gwrizioù ar Garaegezh en ur strollad anvet *Benei Ṣedeq* a veve da vare an Eil Templ. Tabut zo bet etre an istorourien evit gouzout hag-eñ e oa ul liamm ouzh strollad ar Sadukeed, o doa soñjoù heñvel a-walc'h, pe hag-eñ eo ar Garaegezh ur strollad nevez gant soñjoù heñvel. Eus Bagdad etre ar VII hag an  e vije al luskad hervez ar Yuzevegezh rabinek, met enklaskourien arab o doa kavet roudoù anezho en Egipt en hanterenn gentañ ar  dre skridoù barnerezh graet gant ar gouarnour islamek kentañ a urzhias d'ar Yuzevien rabinek chom hep lakaat o fri en aferioù ar Garaed, dreist-holl evit pezh a sell ouzh ar gouelioù.
Emsavadeg Bar-Kokhba

**Emsavadeg Bar-Kokhba** (hebraeg : **מֶרֶד בַּר כּוֹכְבָא** *Mered Bar Kokhba*) a oa un emsavadeg yuzev e Proviñs Judea a-enep an Impalaeriezh roman, gant Simon Bar-Kokhba en he fenn. C'hoarvezout a reas ar stourmoù etre 132 ha 136 eus hon mare. Anvet eo ivez an **Trede brezel yuzev-roman**, hag an hini diwezhañ eus an tri brezel e oa. Lod eus an istorourien a ra **Eil Emsavadeg Yehouda** eus ar brezel-se, dre ma oa c'hoarvezet Brezel Kitos (115-117) er-maez eus Judea dre vras.

Tarzhañ a reas an emsavadeg diwar kudennoù relijiel ha politikel ne oant ket bet renket goude ar Brezel yuzev-roman kentañ (66-73). Bezañs arme Roma er vro, cheñchamantoù er vuhez velestradurel hag ekonomikel, disoc'hoù brezel Kitos a voe abegoù all d'an emsavadeg. Abeg an darzhadenn avat e voe diviz an impalaer Hadrian da sevel ur gêr nevez, Aelia Capitolina, war rivinoù Jeruzalem ha sevel un templ evit Yaou war Menez an Templ, e-lec'h ma oa bet savet Templ Jeruzalem gwezhall, lec'h sakrañ ar Yuzevegezh. Lennegezh ar rabined ha Tadoù an Iliz o doa lakaet pouez war perzh ar gouarnour Rufus evit bezañ abeg an emsavadeg.

Astenn a reas buan an emsavadeg e 132 e kreiz Judea betek troc'hañ arme roman Aelia Capitolina eus ar peurrest eus an arme. Mont a reas ar gouarnour Rufus diwar-wel en dielloù er bloaz-se, erlec'hiet gant ar galloud roman pe lazhet en emsavadeg. Daoust ma voe kaset armeoù niverusoc'h eus ar proviñsoù tro-dro e voe savet ur Stad dizalc'h gant an emsaverien e proviñs Judea e-pad daou vloaz, gant Simon Bar-Kohba en he fenn gant an titl *Nasi* ("priñs"). Gwelet e voe neuze evel ar mesiaz a oa sañset lakaat ar Yuzevien da vezañ dizalc'h adarre. Aloubet e voe Judea adarre e 134 gant diviz an impalaer Hadrian da gas un arme niverus dindan beli ar jeneral Sextus Julius Severus. Distrujet e voe an emsavadeg buan.

Koll a reas Judea kalzig eus hec'h annezidi goude an emsavadeg, muioc'h eget goude ar Brezel yuzev-roman kentañ. Cassius Dio a gomz eus 580 000 Yuzev lazhet diwar an emgannoù pe diwar an naon, tra ma voe kaset kalzig ouzhpenn da sklaved. Chom a reas kreñv ar Yuzevien e lec'hioù all (Galilea, Golan...). Koll a reas kalz ar Romaned ivez, betek ma voe distrujet ul lejion a-bezh.

Soñjal a reer e voe klasket diverkañ liamm ar Yuzevien ouzh Judea dre ma voa adanvet ar proviñs Palestina ha lakaet e-barzh Syria Palestina, met tabut a zo evit gouzout hag-eñ e oa pal gwir Hadrian pe ket. Difennet e voe d'ar Yuzevien chom tro-dro da Jeruzalem ha mont d'ar gêr, nemet ur wezh ar bloaz. Ul levezon bras en doa bet an emsavadeg war ar Yuzevegezh, da gentañ penn war doueoniezh ar mesiaz a voe tennet he stêr politikel dezhi gant ar rabined deuet da vezañ mirour-kenañ. Lakaet e voe an difenn politikel da zistreiñ da Jeruzalem da vezañ un difenn relijiel. Gant aon e vije distrujet ar Yuzevegezh e voe komañset da zastum tammoù eus al lezenn dre gomz gant aon e vije kollet. Unan eus an darvoudoù meur a greñvaas an diforc'h etre ar Yuzevegezh hag arGristeniezh a voe ivez. Difennet e oa ouzh ar Gristenien mont da Jeruzalem ivez, daoust ma n'o doa ket kemeret perzh en emsavadeg.
Fariseed

Ar **Fariseed** a oa ul luskad sokial hag ur skol-breder e Palestina da vare Yuzevegezh an Eil Templ. Goude distruj an eil templ e voe al luskad-se diazez krouidigezh ar Yuzevegezh rabinek a-vremañ.

Brudet int evit o stourm a-enep luskadoù all eus buhez Yuzevien ar mare-se, stourmoù deuet grevusoc'h gant aloubadegoù ar Romaned. Enebet e voent ouzh luskadoù all (Sadukeed) abalamour ma oant a-enep hellenekadur ar vro, lakaat a raent pouez war traoù all er vuhez relijiel estreget an Templ ha degemer a raent un darn komzet eus an Torah ha doareoù disheñvel da zisklêriañ an destenn ha diwar neuze e tegemerent kredennoù evel adsavidigezh an eneoù a varv da vev da skouer.

Hervez an istorour Flavius Josephus, a greder e oa Farise e-unan, e oa harpet ar Fariseed gant ar bobl tra ma oa ar Sadukeed uhelidi kentoc'h. Hervezañ e vije bet tro-dro 6000 Farise er vro a-raok distruj an Templ.

Anavezet int ivez dre an Avieloù a gont o eneberezh ouzh Yann ar Badezour ha Jezuz Nazaret. Kompren a c'heller ivez e oa an abostol Paol Tars ur Farise. Taolennet e vezont en un doare negativel en Testamant Nevez pa ne vezont ket anvet, met hiniennoù zo a zo bet taolennet en un doare pozitivel diouzh o doare da zegemer prezeg Jezuz, evel Jozeb Arimatia
Simon Bar-Kokhba

**Simon ben Kosevah**, brudet dindan an anv **Bar-Kohba** (hebraeg : **שמעון בן כוסבה**), marvet e 135), a oa un tiern-arme yuzev a gasas pobl Judea d'en em sevel a-enep ar Romaned da vare Emsavadeg Bar-Kokhba etre 132 ha 136. Sevel a reas ur Stad dizalc'h ma voe *nasi* ("priñs") a-raok bezañ trec'het gant ar Romaned.
Gruffydd Robert

**Gruffydd Robert** (war-dro 1527 – 1598) a oa ur beleg katolik kembreat hag a savas ur yezhadur eus ar c'hembraeg, e kembraeg, pa oa en harlu e Milano.

## E vuhez
Genidik e oa eus hanternoz Kembre, ne ouzer ket pelec'h resis. Studioù a reas en Oxford, e skolaj Christ Church. E 1558 e voe anvet da arc'hdiagon en Enez Mon. D'ar mare-se e varvas Mari Iañ Bro-Saoz. Pignat a reas Elisabeth war an tron ha lakaet e voe ar brotestantiezh da dalvezout e Kembre hag e Bro-Saoz. Koulskoude e chomas stag kalz tud e Kembre ouzh ar feiz katolik, ha Gruffydd Robert a oa unan anezho.

Asambles gant ur beleg katolik all, Morys Clynnog, ez eas Gruffydd Robert da zouar-bras Europa. Goude beajiñ e Bro-C'hall hag en Alamagn en em gavjont e Roma, e miz Genver 1564. Eno e voe chapalan en Ospital Saoz.

E 1567, pa voe embannet al lodenn gentañ eus e yezhadur, e oa Gruffydd e Milano, ma oa kofesour an arc'heskob Carlo Borromeo. Chaloni e oa ivez en iliz-veur Milano. Tost da ugent vloaz e chomas e servij Carlo Borromeo hag an arc'heskibien a voe war e lerc'h Gaspare Visconti ha Federico Borromeo. E 1582 e c'houlennas paouez da brezeg. Met kenderc'hel a reas evel chaloni betek ma voe paeet ul leve dezhañ e 1594. mont e retred. Hervez ar pezh a lenner el *Libro dei Morti* er bloavezh 1598, e c'houzañvas e-pad pell, a-raok mervel d'ar 15 a viz Mae eus ar bloavezh-se.

## E oberenn
Embannet e voe al lodenn gentañ eus e yezhadur gant an titl *Dosbarth Byrr ar y rhann gyntaf i ramadeg Gymraeg* d'ar 1añ a viz Meurzh (deiz Gouel Sant Dewi) 1567 e Milano. An eil lodenn a voe embannet e 1584 pe 1585. Goude marv Carlo Borromeo e miz Du 1584, e seblant Gruffydd bezañ bet muioc'h a amzer da labourat war e yezhadur. Embannet e voe an deirvet hag ar bedervet lodenn a-raok 1598. An div lodenn gentañ zo kinniget e-giz un diviz en ur winieg etre daou vignon, *Gr.* (da lavaret eo Gruffydd) ha *Mo.* (da lavaret eo Morys Clynnog). En div lodenn all n'eo ket kinniget an traoù er stumm-se, abalamour marteze ma oa marvet Clynnog e 1581. Lodennoù all, berroc'h, a voe ivez, er bemvet lodenn e kaver un dastumad barzhonegoù kembraek, hag er c'hwec'hvet un droidigezh eus *[[Cato Maior de Senectute]]* gant Cicero (ha ne voe ket embannet penn-da-benn).

Gant Gruffydd Robert ivez e voe embannet an *Athravaeth Gristnogavl*, un droidigezh gant Morys Clynnog eus ul levr katekiz gant ar Jezuist Diego de Ledesma. Al levr-se eo an hini kentañ a voe troet diwar an italianeg e kembraeg.

## Levrlennadur
* T. Gwynfor Griffith, *Italian Humanism and Welsh Prose* in *Yorkshire Celtic Studies* (vol. vi, 1953–58).
* D. Rhys Phillips, *Dr. Griffith Robert, Canon of Milan* (1922).
* M. Paul Bryant-Quinn, *Dyddiadau a Chefndir Gruffydd Robert, Milan*, *The Welsh History Review / Cylchgrawn Hanes Cymru* 29 (4), Rhagfyr 2019.
*G. J. Williams (ed.), *Gramadeg Gruffydd Robert* (University of Wales Press, Kerdiz, 1939). Un adembannadur eus yezhadur Gruffydd Robert, gant un pennad-digeriñ gant Griffith John Williams.

## Notennoù
Velasquita León

**Velasquita León**, pe **Velasquita Ramírez**, a oa ur briñsez spagnol, merc'h da Urraca ha da Ordoño IV, roue León, ha dibriediñ a reas en 988. 

Mont a reas Velasquita da leanez da Manati San Pelayo ma oa abadez.
Ordoño IV León

**Ordoño IV**, lesanvet *el Malo* ("an Drouk") (war-dro 925 - 962), a voe roue León etre 958 ha 960. Mab e oa da Alfonso IV León ha d'ar rouanez Oneca Sánchez, pe Oneca Pamplona.

## Eured
Eurediñ a eure war-dro 958 da Urraca Fernández, intañvez ar roue Ordoño III León, a oa merc'h d'ar c'hont Fernán González Kastilha ha Sancha Sánchez. Hervez Kronik Sampiro, o devoe daou vugel (*filiis duobus*) hag unan anezho, anvet García, ac'h eas gant e dad da vete Kalif Córdoba, Alhakén II, da sinañ un emglev, hag a voe laosket eno da ouestlad e ti ar c'halif .
Yuzevegezh an Eil Templ

**Yuzevegezh an Eil Templ** zo ur stumm eus an Hen-Yuzevegezh eus mare Eil Templ Jeruzalem, etre 515 a-raok hon mare ha distruj an Templ e 70 eus hon mare. E-pad ar mare-se e voe stummet kanon an Tanac'h, krouet ar sinagogennoù, diorroet preder fin ar bed hag ar mesiaz. E fin ar prantad-se e voe rannet ar Yuzevegezh e meur a ranngredenn evel ar Fariseed hag ar Sadukeed, met ivez ar Gristeniezh a zeuas d'ober ur relijion nevez da c'houde.
Falsboud

Ar **falsboud** zo un doare kendoniañ ijinet er Grennamzer diwezhañ, gant div vouezh (pe deir) ouzhpenn o kanañ an ton en un doare disheñvel. Implijet e veze dreist-holl e Bourgogn, ha gant Guillaume Dufay (1397–1474) a savas meur a don.
Yuzevegezh kentidik

**Yuzevegezh kentidik** eo an anv a roer da gredennoù kentidik ar Yuzevegezh en e orinoù. Dislavar a zo etre ar savboent istorel a-vremañ e-keñver istor o orinoù kontet gant ar Yuzevien o-unan en Tanac'h. Gwriziennet eo ar Yuzevegezh e fin oadvezh an arem e kevredigezhioù liesdoueek Kenaan a blede gant an henrelijion semitek. Dre o istor luziet ha dre darempredoù ouzh sistemoù relijiel all, dreist-holl hini Babilon, e lakas ar Yuzevien pouez war o Doue Yahweh evit lavaret e oa an Doue nemetañ.

An dra-se a gemeras kantvedoù avat. Diforc'het e voe relijion an Israelited diouzh al liesdoueegezh kenaaat adalek penn-kentañ oadvezh an houarn dre ur stad anvet Yahwehegezh, da lavaret lid *Yahweh* evel doue pennañ ma ne oa ket doue nemetañ. N'eo nemet tamm-ha-tamm e voe nac'het boud an doueed all. Aozet e voe al lid tro-dro da Dempl Jeruzalem hep skarzhañ al lec'hioù all penn-da-benn. A-feur ma kreskaas galloud rouantelezh Yehouda, ur wezh distrujet rouantelezh Israel en norzh, e voe lakaet muioc'h a bouez war Yahweh ha Jeruzalem c'hoazh, tra ma voe ebarzhet elfennoù eus hengoun rouantelezh an norzh. An harlu e Babilon a gemmas an traoù muioc'h c'hoazh dre ma voe savet ur sistem kredennoù undoueek rik a voe diazez Yuzevegezh an Eil Templ.
Henrelijion semitek

An **henrelijion semitek** eo ar relijion liesdoueek voutin d'ar pobloù semitek er Reter-Nesañ da vare an Henamzer. Rannet e voe da c'houde e meur a skourr, unan anezho o tiorren er Yuzevegezh dre lakaat pouez war un doue, Yahweh, evel doue nemetañ.

An doue *El* a oa unan eus doueed pouezusañ ar relijion-se ha reiñ a reas patrom d'ar ger *elah* (hebraeg : **אלה**) ha d'ar ger * ʼilāh *(**إله**) en arabeg (dalc'het e stumm *Allāh* **الله**, "(an) Doue") a zo ar gerioù evit "doue" er yezhoù-se.
Gouarnerezh Tucumán

Ar **Gobernación del Tucumán** a oa ur broviñs eus an impalaeriezh spagnol e Suamerika, a zo un tamm eus Arc'hantina hiriv.

D'an 21 a viz Mae 1534 e voe krouet gant an impalaer Carlos Iañ gouarnerezh Nueva Toledo evit Diego de Almagro ha gouarnerezh Nueva Andalucía evit Pedro de Mendoza.
Pep gouarnerezh en devoa 200 lev hed eus an norzh d'ar su, ha tapout a rae eus aod ar meurvor Habask betek hini ar meurvor Atlantel, hag an aod gant Portugal e oa a-hed al ledred 25°31'36" S.

## E gouarnerezh Nueva Extremadura
Ar c'habiten Juan Núñez de Prado (~1515 – ~1557) a guitaas Potosí e 1549 hag a ziazezas kêr El Barco d'an 29 a viz Mezheven 1550 e-kreiz kreisteiz ar vro a zo aet d'ober Proviñs Tucumán a-vremañ. Ur pennadig goude e tegouezhas dre eno Francisco de Villagra, a oa o kas soudarded da Gabiteniezh jeneral Chile evit ar gouarnour Valdivia, ha bec'h a savas etre Núñez de Prado hag eñ, ha klemm a reas edo ar gêr nevez-diazezet war douar ar gouarnour Valdivia (korn biz barnerezh Valdivia a oa tost d'al lec'h m'emañ San Miguel de Tucumán hiriv). Núñez de Prado a rankas chom en El Barco evel letanant gouarnour dindan aotrouniezh Chile. Koulskoude, pan eas Villagra kuit ac'hano, e kasas kêr El Barco e-maez tachennad Valdivia, da Broviñs Salta (El Barco II, e 1551), a oa he lec'h kent. Dirak nac'hadenn La Gasca hag enebiezh an henvroidi e treuzkasas kêr adarre (El Barco III, e 1552), d'un dachennad a zo e Proviñs Santiago del Estero hiriv, hag e-maez beli Chile.
Jean Calloët

**Jean Calloët** a oa bet eskob Treger eus 1502 da 1505.

Kiniad iliz-veur Kemper e oa pa voe anvet da eskob Treger war-lerc'h Robert Guibé, d'ar 24 Meurzh 1502. Ne chomas ket pell. Mont a reas da Anaon e Lokmikael-an-Traezh d'ar 7 Meurzh 1505, e-kerzh ur weladenn bastorel.

Antoine de Grignaux a zeuas war e lerc'h war gador an eskopti.

**Notennoù**
Jacques Pellen

**Jacques Pellen**, ganet e Brest d'an 9 a viz Ebrel 1957 hag aet da Anaon d'an 21 a viz Ebrel 2020 e Brest ivez a oa ur gitarour ha sonaozer breton.

Pried e oa d'an delennerez Kristen Noguès, ha eontr d'ar gitarour Ronan Pellen.

E 2018 e voe embannet e bladenn ziwezhañ, *A-hed an aber*, ma son ar gitarour en e unan evit ar wech kentañ. Ar bladenn a oa un digarez evit distreiñ war hent e sonerezh.

E miz Ebrel 2020, Jacques Pellen a voe tapet gant ar SARS-CoV-2 ha kaset d'an ospital e-pad teir sizhun e Brest. Aet eo da Anaon d'an 21 a viz Ebrel 2020 d'an oad a 63 bloaz, sammet gant kleñved ar viruz COVID-19.

## Liammoù diavaez
* Lec'hienn ofisiel

## Notennoù ha daveennoù
Park

Ur **park** a c'hall bezañ meur a dra : 
* war ar maez : un dachenn vras a-walc'h ma vez gounezet plant da zebriñ, edoù dreist-holl : gwinizh, maiz, segal, riz, beterabez... Dre astenn-ster e komzer eus ur park istr hag ur park meskl. Gwelet ** [[Park (labour-douar)]]**. Stank eo ar ger el lec'hanvadurezh vrezhonek.
* e kêr : un seurt liorzh vras gant plant, gwez ha bleunioù, a-wechoù feunteunioù ha savadurioù, evit dudi an dud (pourmen, diskuizhañ, c'hoari hag all). Komz a reer eus **[[liorzh-kêr]]** ivez.
* ur **[[park natur broadel]]** pe **[[park natur rannvroel|rannvroel]]** : un dachenn vras kenañ evit gwareziñ an natur a gaver ennañ, plant ha loened.
* ur **[[park dudi]]**, ur park c'hoarioù, evit c'hoariellat. 
* war an dachenn armerzhel hag an enklask : ar park teknologel hag ar park ijinañ ma kaver embregerezhioù ha melestradurezhioù.

Park a c'hall bezañ lec'hioù all c'hoazh gant un dalvoudegezh bennak : park-beloioù, parklec'h evit ar c'hirri, parkad rodoù-avel, parkad urzhiataerioù, park plankennoù-ruilh (skate park)... Savadurioù bras er c'hêrioù a vez anvet park a-wechoù, da skouer ar Roazhon Park, stad mell-droad ar gêr, hag ar Park, ur sal sinema e Stockholm.

## Anv-tiegezh
Un anv-tiegezh saoznek ha korean eo.
* Alexandra Park, aktorez aostralian
* Grace Park, aktorez kanadian
* Keith Park, ofiser eus Zeland-Nevez
* Megan Park, aktorez kanadian
* Mungo Park (1771-1806), ergerzhour skosat
* Nick Park, realizatour *Wallace and Gromit* ha *Shaun the Sheep*
* Randall Park, aktor stadunanat
* Robert Ezra Park, sokiologour stadunanat
* Park Chung-hee (1917-1979), milour, politikour ha prezidant Sukorea
* Park Geun-hye (ganet e 1952), prezidantez Sukorea

## Anv-lec'h
* Park, kêriadenn diwar ar maez e Manitoba, e Kanada
* Park, kêriadenn polonat eus voivodiezh Warmińsko-mazurskie
* Park, kêriadenn e Kontelezh Doire, e Norzhiwerzhon
* Park, kêriadenn e Kansas, e Stadoù-Unanet Amerika
* Park, kêriadenn e proviñs Badakhshan, en Afghanistan
* Park, kêriadenn e proviñs Yazd, e Iran
* Abati Park, e-kichen Leuven e Flandrez Belgia
## Gwelet ivez
* Parke
* Parks
* Parker
Christophe du Chastel

**Christophe du Chastel** a oa bet eskob Treger eus 1465 da 1479.

## Buhez eskob
Anvet e oa bet da eil-eskob Jean de Coëtquis adalek 1461. Goude marv hemañ e voe anvet d'e dro da eskob Treger d'ar 7 Genver 1465 gant ar pab Paol II.

En e vare e oa bet peurechuet kloastr iliz-veur Landreger. Lakaat e reas sevel iliz Sant-Mikael, war an uhel a-us Landreger, war-zu ar Vinic'hi, er bloaz 1474. Ne chom ken nemet an tour hirie.

D'an 9 a viz Kerzu 1479 ez eas da Anaon. Robert Guibé e zeuas war e lerc'h war gador eskopti Treger.

Tréguier (22) Tour Saint-Michel 01.JPG|Tour-iliz Sant-Mikael
Tréguier. Cloître. Robida.jpg|Kloastr Landreger(tresadenn gant Robida)

## Levrlennadur
* Pierre Barbier : *Le Trégor historique et monumental.* Les Presses bretonnes. Saint-Brieuc. 1960
Douar Israel

**Douar Israel** (hebraeg modern : **אֶרֶץ יִשְׂרָאֵל** *Eretz Yisrael* ; tiberianeg : *ʼÉreṣ Yiśrāʼēl*) eo an anv yuzev a roer d'un tiriad n'eo ket sklaer e harzoù e su ar Reter-Nesañ. A-hed ar c'hantvedoù en deus klotet tamm pe damm gant tiriadoù evel Kenaan, an Douar Prometet, an Douar Santel, Palestina en e ster kozh hag Israel ha Palestina modern. Cheñch a ra termenadur e harzoù en Tanac'h ha ne glot ket gant harzoù kozh an Israelited hag ar rouantelezhioù yuzev deuet da heul.

Hervez ar Yuzevegezh ez eo Douar Israel an douar ma vez al Lezenn yuzev an hini bouezusañ ha ne gont ket tiriadoù e-lec'h ma n'eo bet biskoazh an hini bouezusañ. Un tiriad eo hag a oa bet roet d'ar Yuzevien gant Doue hervez an Torah (ha dreist-holl hervez Levr ar C'heneliezh) a gont penaos e oa bet prometet an douar da Abraham evit e ziskennidi.
Sanhedrin

Ar **Sanhedrin** (hebraeg hag arameeg **סנהדרין**, henc'hresianeg : Συνέδριον *synedrion* ; "azezet asambles" ha diwar ar ster-se "bodadeg", "kuzul") a oa bodadegoù 23 pe 71 a dud fur (anvet *rabin* goude distruj an Templ) anvet da lez-varn pep kêr Douar Israel e Yuzevegezh an Eil Templ.

Daou rummad lezioù-barn yuzev a oa, ar *Sanhedrinoù Izel* gant 23 barner anvet e pep kêr hag ar *Sanhedrin Meur* e Jeruzalem, ennañ 71 barner, a c'hoarie perzh ul lez-varn uhel. Alies e veneger ar *Sanhedrin Meur* pa reer anv eus *sanhedrin*.

Da vare an Eil Templ en em vode ar *Sanhedrin Meur* bemdez - war-bouez ar Chabat hag an deizioù gouel - e Templ Jeruzalem. Pa voe distrujet an Eil Templ ha goude emsavadeg Bar-Kokhba e tilec'hias ar Sandhedrin da C'halilea. D'ar mare-se e voe lesanvet *Patriarkiezh Galilea* pe *Patriarkiezh Palestina* dre m'edo Galilea e proviñs roman Syria-Palestina. E fin ar bloavezhioù 200, evit tremen e-bioù d'an heskinerezh, e voe dilezet an anv *Sanhedrin* ha rentet an divizoù dindan an anv *Beit HaMidrach* (Ti an Deskiñ). E 358 e voe embannet an diviz diwezhañ a-berzh ar *Sanhedrin Meur* diwar-benn an deiziadur hebraek. Divodet e voe e 425 a-benn ar fin gant heskinerezh an impalaeriezh roman aet da gristen. A-hed an amzer e voe klasket krouiñ ensavadurioù par d'ar Sanhedrin, evel ar Grand Sanhedrin krouet gant Napoleon Bonaparte, pe pa voe klasket adsevel ur "gwir" Sandhedrin, dreist-holl en Israel goude 1948.
Park (labour-douar)

E gounezerezh, ur **park** zo un dachenn douar-labour evit gounit plant. Hadañ, arat an douar hag eostiñ ar plant zo e-touez al labourioù sevenet er parkeier. Plant a bep seurt a vez gounezet, alies edoù (gwinizh, maiz, riz, segal, kerc'h, lin...) pe beterabez, melchon, kotoñs... evit magañ an dud pe al loened, a-wechoù ober traoù all evel dilhad, trelosk, etc. Alies e vez cheñchet ar plant gounezet ingal, an treiñ eostoù a vez graet eus an teknik-se. A-wechoù e vez lezet an douar da ziskuizhañ ivez. E devezhioù-arat e veze muzuliet gorread ar parkoù gwechall, en hektaroù bremañ.

Abaoe ur c'hantved eo brasoc'h ha plaenoc'h ar parkeier.

## Korrlec'hanvadurezh
"Park" eo ur ger a gaver er c'horrlec'hanvioù brezhonek : Hent ar Park, straed ar Park... Ur gumun Tro-Park zo ivez, savet e 1864 diwar ul lodenn eus Sarzhav.

Anvioù a veze roet d'ar parkeier ha d'ar pradeier gant al labourerien-douar gwechall : ar Park bras, ar Park trikorn, ar Park drezeg, Park ar marc'h, hag all. Kement-se a ra pinvidigezh al lec'hanvadurezh vrezhonek.

## Skeudennoù

Field Hamois Belgium Luc Viatour.jpg|Parkad gwinizh pe gwinizheg gant glizin en hañv.
Snowshil-Lavender.jpg|Meur a ouenn lavand e kêriadenn Snowshill, e Bro-Saoz.
Champ de lavande.JPG|Parkad lavand.
Rapsfeld 2007.jpg|Parkad kolza.
Champs 002.jpg|Parkad gwinizh.
Champs 004.jpg|Parkad gwinizh falc'het.
Werktuigendagen 2005 m.jpg|Traktorioù e Oudenaarde e Reter-Flandrez (2005).
Paddy field of near Gingee Fort.jpg|Parkad riz pe rizeg.
Iglesia de Nuestra Señora de La Blanca, Cardejón, España, 2012-09-01, DD 02.JPG|Parkad tro-heol e Kastilha ha León, Bro-Spagn (2012).



BE Steenokkerzeel fields IMG 2867.JPG|Labour-douar askoridik, korn-bro Leuven-Hageland, norzh Belgia, nepell diouzh aerborzh Brusel-Zaventem (2012).
View from above in the USA (I).JPG|Tachennoù karrezek e Kalifornia (2011).
Aerial View of Steckeln near Sentenhart 15.07.2008 17-13-58.JPG|Tachennoù kromm e-kichen Sentenhart, e Baden-Württemberg (2009).
Serbia Vojvodina Sivac from west IMG 9134.JPG|Parkeier e Sivak, e Voivodina, norzh Serbia (2012).
20120721-NRCS-LSC-0044 - Flickr - USDAgov.jpg|Gounezadurioù gwaziet (e glas) hag edajoù war douar krin e-pad ur sec'hor e-kichen Wiggins, e Kolorado (miz Gouere 2012).
Aerial view of contour farming. Missouri - NARA - 286180.tif|Tachennaoueg azasaet he mentoniezh ouzh an torosennadur evit mont a-enep ar c'hrignerezh, rannvro ar Mississippi-uhel, Missouri (1942).


## Pennadoù kar
* Gounezerezh
* Prad
* Adlodennañ

## Daveoù ha notennoù
Beterabez

Ar **beterabez** (e latin ***Beta vulgaris'' subsp. ''vulgaris***) zo plant eus kerentiad an *[[Amaranthaceae]]*. Unan eus tri isspesad ar *[[Beta vulgaris]]* int. Gounezet e vezont evit o gwrizioù, da zebriñ pe d'ober sukr ganto. Implijet e vezont ivez da reiñ d'an anevaled da zebriñ ha d'ober trelosk.
The Washington Post

***The Washington Post*** (berraet a-wezhioù e **WaPo**) zo unan eus ar c'hazetennoù pennañ er Stadoù-Unanet. Embannet e vez e Washington D.C., kêr-benn ar vro, e-lec'h ma vez gwerzhet ar muiañ, ha moullet e vez embannadurioù evit District of Columbia, Maryland ha Virginia.

47 Priz Pullitzer zo bet gounezet gant ar gazetenn en holl. Brudet e oa bet evit he ferzh en afer ar Watergate pa rankas ar prezidant Richard Nixon dilezel e bost pa voe embannet enklask ar gazetenn diwar-benn doareoù e skipailh-kabaliñ.

He ger-stur eo *Democracy dies in darkness* (En deñvalijenn e varv an demokratelezh).
Yitzhak Rabin

**Yitzhak Rabin** (Hebraeg יִצְחָק רַבִּין [] ; ganet d'ar 1 a viz Meurzh 1922, lazhet d'ar 4 a viz Du 1995) a oa ur politikour ha jenerak israelat, brudet evit bezañ sinet Emglev Oslo gant Aozadur Dieubiñ Palestina e 1992 pa oa kentañ ministr. Muntret e voe e 1995 gant ur sponter yuzev a-enep an emglev.
Boutailh

Ur **voutailh** (diwar ar galleg *bouteille*) zo un endalc'had e stumm ur granenn ha strishoc'h e stumm er beg uhelañ. Savet e vez alies gant gwer pe gant plastik ha servijout a ra da lakaat dourennoù da evañ evel dour, gwin, chug, laezh, pe dourennoù all : produioù kimiek, porfum, champouenn... Serret e vez gant ur stouv graet e lij pe blastik. Pa vez leun e lavarer ur **voutailhad**.
## Gwelet ivez
* Flask
## Notennoù
Boest

Ur **voest** zo ur seurt kased bihan da lakaat traoù a bep seurt.

## Boestoù
* *boest-an-diaoul*, lesanv an akordeoñs; 
* *boest-komz*
* *boest-du*, war ar c'hirri-nij
* boest-kreionoù
* boest-lizhiri
* boest-mir, ma vez miret boued ragaozet; 
* boest-pluennoù
* *boest bravigoù*
* boest Pandora, mojenn eus an Henamzer e Hellaz.

Hag ivez: 
* boest-noz, pe *toull-noz*, sal-dañs, pe ti gant ur sal-dañs pe meur a hini.
* boest-ritm, benveg sonerezh.
Boite

Ar **Boite** zo ur stêr eus hanternoz Italia, e Proviñs Belluno, e rannvro Veneto. Tremen a ra dre gêr Cortina d'Ampezzo, hag adstêr eo d'ar Piave e Perarolo di Cadore.
Ystalyfera

**Ystalyfera** zo ur gêriadenn hag ur gumuniezh e kreisteiz Kembre, e *bwrdeistref* Castell-nedd Port Talbot. Emañ e-kichen kember ar stêrioù Twrch ha Tawe, en hanternoz da gêr Abertawe.

Kreskiñ a reas Ystalyfera en , gant labour an houarn hag ar mengleuzioù glaou a oa tro-war-dro. Gant diskar an industriezh ez eus deuet kalz a gemmoù d'ar c'horn-bro e dibenn an . Diwar ar 4 663 a dud a oa o chom e kumuniezh Ystalyfera e 2011 e oa 1 812 (40%) o komz kembraeg.
Harlu Babilon

**Harlu Babilon** pe **Bac'hadeg Babilon** eo ar mare en istor ar Yuzevien ma oa bet tapet un toullad tud eus rouantelezh Yehouda da vezañ bac'het e Babilon goude ma oa bet aloubet ar vro gant Nabukodonosor. Goude emgann Karkemich e 605 a-raok hon mare e voe lakaet seziz war Jeruzalem gant Nabukodonosor a-raok rediañ ar roue Yehoyakim da baeañ truaj bep bloaz. Nac'het e voe gantañ paeañ an truaj goude ur pennad ha taget e voe Jeruzalem adarre betek marv ar roue ha prizoniet e voe ar roue nevez Yehoyac'hin e Babilon. Ar roue da heul, Zedekias, a gendalc'has da labourat a-enep Babilon hag abalamour d'an dra-se e voe distrujet Jeruzalem, he Zempl hag harluet darn eus annezidi Rouantelezh Yehouda e 586 a-raok hon mare.

Pa gouezhas Babilon dindan beli Kirus II, roue ar Bersed, e 539 a-raok hon mare e voe leusket ar Yuzevien da zistreiñ da vro Yehouda ha da sevel un Eil Templ. Ul levezon bras meurbet en deus bet ar mare-se war diorren ar Yuzevegezh, e-keñver an doueoniezh met ivez war skrivañ ar Bibl.

Disemglev zo etre an istorourien diwar-benn pegen niverus e oa an dud harluet ha pegement a oa chomet er vro : tra ma embann an Tanac'h e oa harluet ar bobl a-bezh, pe dost, ez eus bet kavet roudoù a brou e oa chomet da vihanañ ar beizanted er vro hervez an arkeologourien. Er memes doare, distro an harluidi a c'hoarvezas tamm-ha-tamm kentoc'h eget en un taol hepken. Ouzhpenn-se e oa chomet kalzig a harluidi e Babilon ha diwarno e teu Yuzevien Irak.
Pemdez-dibemdez

***Pemdez-dibemdez*** zo un dastumad pevarzek danevell vrezhonek gant Mikael Madeg, embannet gant Emgleo Breiz e 2003.
Ar Wirionez

***Ar Wirionez*** a oa ur gazetenn bolitikel divsizhuniek e brezhoneg hag e galleg a veze embannet e Montroulez etre 1877 ha 1884. Ur gazetenn gatolik e oa, hag a-du gant ar roueelourien.

## Liamm diavaez
*Dielloù Penn-ar-Bed
Robert Guibé

**Robert Guibé** a oa bet eskob Treger eus 1483 da 1502, war lerc'h Cristophe II du Chastel

## Buhez
Robert Guibé a oa chaloni ha kiniad Dol, pa voe anvet da eskob Treger goude dilez Raphaël Riaro, dre builh ar pab Sixt IV eus ar 16 Mae 1483. Bevet en doa dreist-holl e Roma e-lec'h, er bloaz 1485, e oa kannad evit dug Breizh, Frañsez II. 

Degemeret e oa bet en doare lidus e Landreger d'ar 6 Gwengolo 1492.

Dilec'hiet e voe d'ar 24 Meurzh 1502 da Roazhon; goude se e voe savet da gardinal d'ar 1añ Genver 1505, hag anvet da eskob Naoned e 1507. 

Aet e oa da Anaon e Roma d'an 9 Du 1513. Sebeliet e oa bet en Iliz Sant Erwan ar Vretoned.

Jean VI Calloët e zeuas war e lerc'h.

## Levrlennadur
* Pierre Barbier : *Le Trégor historique et monumental.* Les Presses bretonnes. Saint-Brieuc. 1960
Yenerez

Ur **yenerez** zo ur seurt armel evit mirout traoù (boued, louzeier...) dre ar yenijenn. Ur c'hombod pennañ disfuet, a-wechoù ur c'hombod skornañ ivez, a ya d'he ober. Reoliet eo he gwrezverk gant ur pomp gwrez hag a dreuzkas an tommder er-maez, o terc'hel anezhañ etre 3° ha 5°C. Implijet e vezont er gêr, er greanterezh hag er c'henwerzh er broioù diorroet.
Per

**Per** a c'hall bezañ :
* **[[per (frouezh)|per]]**, frouezh  ;
* *Per*, an anv **[[Pêr]]** e svedeg,
* *per*, anv brezhonek kozh ar gaoter, a gaver c'hoazh er ger *pair* e kembraeg ha *per* e kerneveureg.

## Berradurioù
* PER, berradur stedereg Perseüs
* per, berradur ar yezh bersek hervez an norm ISO 639-2
* Per, berradur *Partidului Ecologist Român*, Strollad Ekologour Roumania
* PER, bro-Berou hervez an norm ISO 3166-1 alpha-3 implijet gant ar Poellgor Olimpek Etrebroadel hag [Aozadur Feur-emglev Norzh-Atlantel]
* PER, aerborzh [Perth hervez kod AITA an aerborzhioù,

## A bep seurt
* Pér, ur gêriadenn e Győr-Moson-Sopron, e Hungaria
* PeR, ur strollad sonerezh latviat
* Per, ur film danat eus 1975
Pierrette

Un anv plac'h eo **Pierrette**, tennet eus an anv gallek Pierre.

## Tud vrudet
* Pierrette Bloch, livourez suis,
* Pierrette Herzberger-Fofana, politikourez alaman,
* Pierrette Kermoal, skrivagnerez vreizhek,
* Pierrette Lalanne, bet gwreg Jean-Marie Le Pen ha mamm Marine Le Pen, politikourien c'hall.

## Sevenadur
* *[[Pierrette (romant)|Pierrette]]*, ur romant gant Honoré de Balzac,
* *[[Les Noces de Pierrette]]*, un daolenn gant Pablo Picasso.

.
Pedro III Aragon

**Pedro III**, pe *Pere el Gran* en katalaneg, *Pero el Grande* en aragoneg, *Pètru* en sikilianeg (Valencia, 1239 – Vilafranca del Penedès, 11 a viz Du 1285), a oa roue Aragon, ha roue Sikilia evel *Pietro Iañ*, a-gevret gant e bried Costanza II.
Costanza II

**Costanza II Sikilia**, pe ** Costanza di Svevia**, pe **Costanza di Hohenstaufen** pe ** Costanza d'Aragona** (Catania, 1249 – Barcelona, 9 a viz Ebrel 1302), a oa merc'h da Manfredi Hohestaufen, roue Sikilia.

He zad a oa mab bastard d'an impalaer Frederig II, ha da Beatrice Savoia.

Dimeziñ a reas Costanza da Pedro II Aragon, ha rouanez e voe adal 1276 betek 1285, ha goude donedigezh roue Aragon er Vespri siciliani, rouanez Sicilia (1282-1285) war un dro gant he fried. Leuskel a reas ar gurunenn gant he mab Jaume Iañ.
Hilienn

Un **hilienn**, **soubilh**, **soubinell**, pe c'hoazh **chaous** (brezhoneg komzet), zo un aozadenn geginañ yen, klouar pe domm, fetis pe danav, da vezañ servijet gant ur meuz sall pe sukret. Ret eo meskañ aozennoù gant ul liñvenn bennak evit he fardañ. Implijet e vez an hiliennoù e keginerezhioù ar bed a-bezh.

Un niver bras a hiliennoù disheñvel zo :
* hili graet gant amann dreist-holl: hilienn giz ar chaseourien...
* hili graet gant dienn, laezh pe yaourt dreist-holl : soubilh bechamel, tzatziki...
* hili graet gant vi dreist-holl: maionez, sabailhon, hilienn giz Holland, soubilh giz Bearn...
* hili graet gant legumaj ha/pe louzoù-kegin dreist-holl : hilienn domatez, chugon tomatez, pesto, ketchup, hilienn soja, hilienn sezv, hilienn bebr, tabasco, harissa, hilienn gari, hilienn vent, hilienn salsa, hilienn rezeger, guacamole, mafe...
* hili graet gant pesked dreist-holl : garum (hilienn ar Romaned), nuoc-mâm, hilienn Worcestershire...
* hili graet gant kig : chaous giz Bologna...
* hili graet gant frouezh dreist-holl : chatni, chugon sivi, flamboez....

Pa vez graet ar chaous gant chug ar c'hig e komzer eus **larjez** pe **lipig**.

An hilienn giz Holland, ar winêgrenn hag ar maionez zo skoueroù hiliennoù livrizet pe livrizhadoù.

## Skeudennaoueg

Spargel sauce hollandaise.jpg|Hilienn giz Holland war asperjez hag avaloù-douar
Sauce1.JPG|Hilienn sezv
Spaghetti Bolognese.jpg|Hilienn giz Bologna gant spaghetti
Fresh Pesto.jpeg|Pesto