open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Kavenn ar c'hof

**Kavenn ar c'hof** zo ul lec'h kleuz e korf an den, ennañ an darn vrasañ eus ar flugez. En den emañ dindan kavenn ar brusk hag a-us kavenn al lestr. Goloet eo gant ur groc'henenn : an ampelenn.

E-touez an organoù lec'hiet e kavenn ar c'hof emañ : ar stomog, an avu, ar gellenn vestl, ar felc'h, an ilgreiz, ar vouzellenn voan, al lounezhi hag ar vouzellenn dev.
Kof

Ar **c'hof**, pe an **tor**, zo ul lodenn eus korf ar mellkeineged, etre ar brusk hag al lestr. Kavenn ar c'hof a vez graet eus an egorenn enklozet ennañ. Lodenn diwezhañ ar c'horf eo e lod divellkeineged, evel an amprevaned.

## Kof an den
Dispartiet eo kof an den diouzh ar brusk gant ar gelc'hspeurenn. Ennañ emañ an darn vrasañ eus organoù ar benvegad koazhañ : ar stomog, ar vouzellenn voan hag ar bouzellenn dev. An avu, al lounezhi, ar felc'h hag an ilgreiz zo er c'hof ivez.

## Pennad kar
* Kof (amprevaned)
Kelc'hspeurenn

Ar **gelc'hspeurenn**, pe **lienenn-gig**, zo ur gigenn a ra an disparti etre kavenn ar brusk ha kavenn ar c'hof er bronneged. Ur gelc'hspeurenn pe ur framm damheñvel zo ivez en divelfenneged hag er stlejviled. Ul lodenn bouezus eus benvegad analañ an den eo ar gelc'hspeurenn.

## Arc'hweladur
&emsp;Pa analer e stegn ar gelc'hspeurenn ha dre-se e vrasa kavenn ar brusk. Desachet e vez evel-se an aer er skevent.
Kanton Bayeux

**Kanton Bayeux** a zo ur rann velestradurel eus Bro-C'hall e departamant Calvados hag er rannvro Normandi. Brasaet e oa bet da 34 c'humun gant dekred ar 17 a viz C'hwevrer 2014.

## Kumunioù
### Betek 2015
Kanton Bayeux a yae 25 gumun d'ober anezhañ:

### Abaoe 2015
Kanton Bayeux a ya 34 c'humun d'ober anezhañ:
* **[[Bayeux]]**
* Agy
* Arganchy
* Barbeville
* Campigny
* Chouain
* Commes
* Condé-sur-Seulles
* Cottun
* Cussy
* Ellon
* Esquay-sur-Seulles
* Guéron
* Juaye-Mondaye
* Longues-sur-Mer
* Magny-en-Bessin
* Le Manoir
* Manvieux
* Monceaux-en-Bessin
* Nonant
* Port-en-Bessin-Huppain
* Ranchy
* Ryes
* Saint-Loup-Hors
* Saint-Martin-des-Entrées
* Saint-Vigor-le-Grand
* Sommervieu
* Subles
* Sully
* Tracy-sur-Mer
* Vaucelles
* Vaux-sur-Aure
* Vaux-sur-Seulles
* Vienne-en-Bessin

## Emdroadur ar boblañs 1962-2008

## Dave ha notennoù
Agy

**Agy** zo ur gumun e Bro-C'hall e departamant Calvados e Normandi.
## Douaroniezh
* War lez ar stêr Drôme emañ Agy.
## Istor
### 
#### [[Eil brezel-bed]]
* Emgann Normandi, 1944: dieubet e voe Agy e miz Even.
## Monumantoù ha traoù heverk

FranceNormandieAgyChateau.jpg|Ar c'hastell.
Église Saint-Vigor d'Agy. Vue sud-est.jpg|An iliz katolik.
Nef de l'église Saint-Vigor d'Agy.jpg|Nev an iliz.
Choeur de l'église Saint-Vigor d'Agy.jpg|Keur an iliz.
Saint-Léonard, Évêque d'Avranches. Statue (XVIe) dans l'église Saint-Vigor d'Agy.jpg|An delwenn.
Vitrail commémoratif 14-18 dans le chœur de l'église Saint-Vigor d'Agy.jpg|Gwerenn-livet 1914-1918 en iliz.
Monument aux morts d'Agy.jpg|Ar monumant.

* Maner eus ar  ha kastell eus ar .
* Iliz katolik *Saint Vigor*, .
* Delwenn  Saint Léonard en iliz.
* Gwerenn-livet 1914-1918 en iliz.
* Monumant ar re varv.
## Emdroadur ar boblañs 1962-2021

## Melestradurezh
## Tud
## Liammoù diavaez
## Notennoù ha daveoù
Plankton

Anv ar **plankton ** a zeu eus an henc'hresianeg πλανκτός, *planktós* pe « kantreer », ger implijet gant Homeros evit komz eus al loened a gantree war-c'horre ar mor. Hervez Hensen (1887), ar **plankton** zo anezhañ hollad an organegoùigoù a vev en dour dous, meizh pe en dour sall, en arlug peurliesañ hag en un doare gouzañvus da welet : gametoù, larvennoù, loened n'int ket gouest da stourm ouzh ar red (krestenneged planktonek bihan, morgaouled), plant ha bezhinoù mikroskopek. Termenet eo eta an organegoù planktonek diouzh o log ekologel ha n'eo ket hervez fedoù filogenetek pe taksonomek. 

Diazez ur bern rouedadoù trofek eo ar plankton. Ar fitoplankton a ya e-unan d'ober 50 % eus an danvez organek produet war ar blanedenn, met hañval eo e tigresk en un doare ingal abaoe ugent vloaz. 
Servijout a ra da voued pennañ d'ar balumed fanolek, d'ar c'hregin siler (en o zouez ar meskl, d'an istr, ha kement zo), hag e c'hall pistriañ anezhe gant toksin.
Dre e fiñvoù a-sonn (kelc'hiadoù liammet ouzh ar gouloù ha gar c'houlzioù-amzer) e kemer perzh ar zooplankton e meskaj ar gwiskadoù dour. Marteze e oa isprizet al lodenn-se eus ar bevstrafuilh. An hevelep anadennoù zo anezhe ivez en dour dous (gant fiñv ar poblañsoù dafni da skouer).

## Notennoù


## Liammoù diavaez
* Chroniques du plancton Filmoù ha poltredoù
* Note sur la terminologie des planctons (Gérard BALVAY, INRA, 1994, revu 2006)
* Plankton*Net : skeudennoù eus ar spesadoù plankton.
* Plancton du monde 
*  TARA OCEAN
Reizhlazh

Ur **reizhlazh** a vez lavaret eus lazhañ tud a-verniadoù en abeg d'o reizh.

Peurvuiañ e vez lazhet merc'hed dre ma kaver disteroc'h o zalvoudegezh e broioù zo. Da neuze e c'haller komz eus maouezlazh.

Implijet e voe ar ger saoznek *gendercide* gant Mary Anne Warren en he levr *Gendercide: The Implications of Sex Selection* e 1985.

## Pennad kar
*Gouennlazh

## Notennoù
Gwregelouriezh

Ar **venelouriezh** pe ar **wregelouriezh** zo un hollad mennozhioù politikel ha sokial savet da zifenn ha da wellaat gwirioù ar merc'hed pe ar maouezed diouzh gwaskerezh ar wazed er gevredigezh. Awenet he deus aozadurioù, dezhe da bal kas da get an dizingalderioù sokial, politikel, armerzhel, sevenadurel pe an dizingalderioù war dachenn ar gwir a sko ar merc'hed.
 
Meizad ar venelouriezh ne gemeras e ster a vremañ nemet e fin an  kantved, hogen mennozh dieubidigezh ar maouezed a gemer e wrizioù e Kantved ar Sklêrijenn. Pal pennañ ar c'hentañ luskad benelour a oa adreizhañ an ensavadurioù, evit ma teufe gwazed ha maouezed da vezañ par e-keñver al lezenn ha da gaout ar memes gwirioù : gwir da gaout deskadurezh, da labourat, da verañ o madoù ha gwir da vouezhiañ a oa goulennoù pennañ ar maouezed en amzer-se.

Diwanet zo dielfennadurioù sokiologiezh ha prederouriezh liesseurt diwar luskad ar wregelouriezh. An eil luskad gwregelour, kroget e diwezh ar bloavezhioù 1960 pa voe savet Luskad dieubidigezh ar maouezed (''MLF'' / *Mouvement de libération des femmes*), hag ar *[[Women's Lib]]*, en deus savet meizadoù da rentañ kont eus perzh dibar an darempred mestroni a ren war ar maouezed. D'ar c'houlz-se eo e voe adtemernet meizad ar batriarkelezh, e voe savet hini ar seksouriezh hag e voe lakaet ar pouez war an dachenn brevez evel lec'h pennañ ma rene mestroni ar wazed : an « hiniennel zo politikel ». Ar goulennoù diwar-benn mestroni o c'horf gant ar maouezed (diforc'h bugale, an hilastaliñ) a oa lakaet er renk kentañ met gwregelourezed an eil luskad-se a c'halv da gentañ penn da sevel darempredoù sokial nevez etre ar reizhoù. "Trede luskad gwregelour" a reer anv eus un hollad goulennoù embannet er bloavezhioù 1990 gant emsaverezed gwregelour deuet eus strolladoù minorel, da-heul ar *[[gwregelouriezh du|Black Feminism]]*.


8 marzo managua 1.jpg|Devezh etrebroadel gwirioù ar maouezed en Nicaragua (8 a viz Meurzh 1988)
8marchrallydhaka (55).JPG|Lid Devezh etrebroadel gwirioù ar maouezed er Bangladesh, diwar intrudu ur sindikad labourerezed (8 a viz Meurzh 2005


## E Breizh
* Emsavadeg ar pennoù-sardin
* Marie-Angélique Duchemin, maouez kentañ bet medalennet ent-ofisiel gant al Lejion a Enor
* Urzh an Erminig hag ar Pennoù-ed, dibar e oa an Urzh-se rak d'ar mare-se e veze degemeret ar merc’hed
* Marie Le Gac-Salonne

## Tud
* Christine Delphy
* Olympe de Gouges
* Flora Tristan
* Millicent Fawcett
* Fay Weldon
* Simone de Beauvoir
* Françoise Héritier

## Luganoù
* *Un Den diwar zaou zo ur vaouez* 
* *[[Mab an Den]] n'emañ ket e-unan, Merc'h an Den zo ivez*
* *Ar soudard dianav zo anavezetoc'h evit e wreg*

## Notennoù
Ilgreiz

An **ilgreiz**, pe **pankreaz**, zo un organ e kavenn ar c'hof. Ur wagrenn eo, gant rolloù e benvegad koazhañ hag e reizhiad enborc'hadel ar mellkeineged. An eil gwagrenn vrasañ eo e korf an den, goude an avu.

## Notennoù
Arganchy

**Arganchy** a zo ur gumun eus Bro-C'hall e departamant Calvados e Normandi.
## Istor
### kantved
* E 1829 e voe staget kumun **Saint-Amator** (52 annezad e 1821) ouzh **Arganchy** (285 annezad e 1821).

### kantved
* Eil brezel-bed: dieubet e voe **Arganchy** e miz Even 1944.
## Monumantoù ha traoù heverk
* Iliz katolik Sainte-Radegonde,  kantved, enni ur stern-aoter ag ar  kantved ivez.
## Douaroniezh
## Emdroadur ar boblañs 1962-2008

## Melestradurezh
## Tud
## Liammoù diavaez
## Notennoù ha daveoù
Béal Átha Longfoirt

**Béal Átha Longfoirt** (*Ballylongford* e saozneg) zo ur gêriadenn e bro Iwerzhon, e hanternoz kontelezh Ciarraí. N'emañ ket pell diouzh Lios Tuathail.

406 den a oa o vevañ eno e 2006.
Barbeville

**Barbeville** zo ur gumun e Bro-C'hall e departamant Calvados e Normandi.
## Douaroniezh
* War lez ar stêr Drôme emañ Barbeville.
## Istor
### 
#### [[Eil brezel-bed]]
* Emgann Normandi, 1944: dieubet e voe Barbeville e miz Even.
## Monumantoù ha traoù heverk

FranceNormandieBarbevilleEglise.jpg|An iliz katolik.
FranceNormandieBarbevilleChateau.jpg|Kastell Barbeville.
MonumentAuxMort CimMil-Barbeville.jpg|Ar monumant hag ar bezioù.

* Iliz katolik *Sant Varzhin*, , luc'hskeudennoù.
* Kastell Barbeville, . 
* Kastell des Monts, .
* Maner Cambray, dibenn an .
* Ar stal-roñseed, bet krouet e dibenn an .
* Monumant ar re varv ha bezioù milourel er vered.
## Emdroadur ar boblañs 1962-2021

## Melestradurezh
## Tud
## Liammoù diavaez
## Notennoù ha daveoù
Chester (lec'hanvadurezh)

Al lostgerioù kenorin ***caster***, ***cester*** ha ***chester***, a zo stank a-walc'h el lec'hanvadurezh saoznek.

## Gerdarzh
Dont a ra eus ar ger latin *castra* (*castrorum*) a dalv kement ha "kreñvlec'h".
Ur ger damgevatal zo e galizeg, en asturianeg, e portugaleg hag en italianeg : castro.

Anvioù eus Bro-Saoz int eta, met kaset int bet, darn anezho bepred, gant ar Saozon da vroioù all er bed ivez : da Aostralia, Kanada, SUA dreist-holl.

## Lec'hioù
### A
* *Acaster*, anv meur a lec'h
** Acaster Malbis, e York
** Acaster Selby, e North Yorkshire
* Alcester, anv meur a lec'h
** Alcester (Warwickshire)
* Ancaster, anv meur a lec'h

### B
* Bicester, en Oxfordshire 
* Binchester, e kontelezh Durham,
* Brancaster, e Norfolk

### C
* Caister-on-Sea, e Norfolk
* Caistor, e Lincolnshire
* Caistor St Edmund, e Norfolk
* Casterton, anv meur a lec'h
* Castor, anv meur a lec'h
** Castor (Cambridgeshire)
* Chester, e Cheshire, a zo Caer e kembraeg;
* Chesterfield, anv meur a lec'h
* Chesterford, anv meur a lec'h
* Chester-le-Street
* Chesterton, anv meur a lec'h
* Chestertown, anv meur a lec'h
* Chesterwood
* Chichester
* Cirencester, e Gloucestershire,
* Colchester

### D
* Doncaster, e South Yorkshire
* Dorchester, anv meur a lec'h

### E
* Ebchester
* Exeter, e Devon, war lez ar stêr Exe, *Karesk* e kerneveureg;

### F
* Frocester

### G
*Gloucester
*Godmanchester
*Grantchester

### H
*Hincaster

### I
* Ilchester
* Irchester

### K
* Kenchester

### L
* Lancaster, anv meur a lec'h, met dreist-holl
** Lancaster (Bro-Saoz)
* Lanchester, e kontelezh Durham
* Leicester

### M
* Mancester
* Mancetter
* Manchester, anv meur a lec'h
* Muncaster

### P
* Portchester

### R
* Ribchester
* Rocester
* Rochester

### S
* Silchester

### T
* Tadcaster
* Towcester

### U
* Uttoxeter, e Staffordshire

### W
* Winchester, anv meur a lec'h,
* Worcester, anv meur a lec'h, 
* Wroxeter, anv meur a lec'h.

## Notennoù

## Pennad kar
* Chester (disheñvelout)
Sully (Calvados)

**Sully** zo ur gumun e Bro-C'hall e departamant Calvados e Normandi.
## Douaroniezh
* War lez ar stêr Drôme emañ Sully.
## Istor
### 
#### [[Eil brezel-bed]]
* Emgann Normandi, 1944:  dieubet e voe Sully e miz Even.
## Monumantoù ha traoù heverk

Église Notre-Dame de la Nativité de Sully. Vue nord-est.jpg|An iliz katolik.
FranceNormandieSullyChateau.jpg|Ar c'hastell.

* Iliz katolik *Intron Varia ar C'hinivelezh*, , luc'hskeudennoù.
* Kastell, . 
### Bez ar C'hommonwealth e bered ar gumun: ''Sully Churchyard''

Kabiten e oa er *Royal Horse Artillery*, *G Bty. 5 Regt*. Mervel a reas d'an 8 a viz Even 1944 diouzhtu goude Dilestradeg Normandi e-pad an Eil brezel-bed.
## Emdroadur ar boblañs 1962-2021

## Melestradurezh
## Tud
## Liammoù diavaez
## Notennoù ha daveoù
Subles

**Subles** zo ur gumun e Bro-C'hall e departamant Calvados e Normandi.
## Douaroniezh
* War lez ar stêr Drôme emañ Subles.
## Istor
### 
#### [[Eil brezel-bed]]
* Emgann Normandi, 1944: dieubet e voe Subles e miz Even; mervel a reas un den nann-soudard abalamour d'ar brezel e Subles d'an 10 a viz Even.
## Monumantoù ha traoù heverk

Église Saint-Martin de Subles 02.JPG|An iliz katolik ha monumant ar re varv.
MoulinHard.jpg|Ar velin.
Subles manoir de Pézerolles.JPG|Ar maner.
Subles four à chaux.JPG|Ar forn.

* Melin Hard, . 
* Pont roman dreist d’an Drôme.
* Iliz katolik *Sant Varzhin*, .
* Maner Pézerolles, . 
* Ti an tiegezh Desmant, .
* Ur forn raz.
## Emdroadur ar boblañs 1962-2021

## Melestradurezh

Subles 02.JPG|Ar maerdi.

## Tud
## Liammoù diavaez
## Notennoù ha daveoù
Saint-Vigor-le-Grand

**Saint-Vigor-le-Grand** zo ur gumun e Bro-C'hall e departamant Calvados e Normandi.
## Douaroniezh
* War lez ar stêr Aure emañ Saint-Vigor.
## Istor
### 
* Eil brezel-bed, 1944: dieubet e voe Saint-Vigor-le-Grand e miz Even; abalamour d'ar brezel e varvas ur gwaz nann-soudard, lazhet gant ur vombezadeg e miz Even, hag ur babig e miz Gouere e Saint-Vigor.

## Monumantoù ha traoù heverk

Église Saint-Vigor de Saint-Vigor-le-Grand. Vue sud-est.jpg|Iliz katolik *Saint Vigor*.
Porterie du prieuré de Saint-Vigor de Saint-Vigor-le-Grand. Extérieur.jpg|Ar prioldi.
Église Saint-Sulpice de Saint-Vigor-le-Grand. Vue sud-ouest.jpg|Iliz katolik *Saint Sulpice*
Saint Vigor Le Grand , croix du cimetière de l'église St Sulpice.JPG|Ar groaz.
Monument aux morts de Saint-Vigor-le-Grand.jpg|Ar monumant.
Stele 14juin1944-StVigor.jpg|Ar maen-koun.

* Iliz katolik *Saint Vigor*, .
* Iliz katolik *Saint Sulpice*, .
* Prioldi, . 
* Kroaz er vered *Saint Sulpice*.
* Monumant ar re varv.
* Maen-koun ar 14 a viz Even 1944.
## Emdroadur ar boblañs 1962-2008

## Melestradurezh
## Tud
## Gevelliñ
## Liammoù diavaez
## Notennoù ha daveoù
Mab-den

**Mab an Den**, pe **Mab-Den**, eo an anv a vez graet e brezhoneg eus an Denelezh, pe an dud, dre vras.

## Orin
Dont a ra moarvat eus an droienn **Mab an Den** meneget meur a wech en Aviel, implijet gant Jezuz da gomz diwar e benn e-unan. Enebet eo ouzh an droienn Mab-Doue, a vez graet anezhañ ivez.

## Mab-Den
Brudet eo ar gerioù Mab-Den gant ar varzhoneg Buhez Mab-Den.

Komz a reer ivez eus Gwirioù Mab-Den. Lod avat a gav gwell komz eus *Gwirioù an Dud*, hervez implij naturel al liester e brezhoneg, rak a-hend-all e komzer eus Gwirioù ar Merc'hed, Gwirioù ar Vugale.

## Menegoù
**Nep piv bennak en devo komzet enep Mab an Den,* Aviel Mazhev 32
**Hag e welfet Mab an Den azezet a-zehoù d'an Hollc'halloudeg,* Aviel Mark 62.
Wallia

**Wallia** pe **Walia** (e spagnoleg) (*Vália* e portugaleg), a oa roue ar Vizigoted, etre 415 ha 418, goude drouklazhet Ataulf, ha Sigerig e 415.

Ar peoc'h a reas gant an impalaer roman Honorius ha daskor dezhañ e c'hoar Galla Placidia a oa bet skrapet. D'e druarekaaet e voe roet Akitania dezhañ en 417.

E lez a savas e Toloza, en tolead ma oa diazezet ar Wizigoted evel foederati.

Faezhañ a eure ar Vandaled hag Alaned en Hispania.

Dimeziñ a eure d'ur verc'h da Ricomer, roue ar Franked, ha d'e bried Ascyla. E verc'h a zimezas da Requila, roue ar Sueved, e Gallaecia, hag o mab Ricimero a renas.

War e lerc'h e renas Teodorig Iañ, deuñv Alarig.
Saint-Loup-Hors

**Saint-Loup-Hors** zo ur gumun e Bro-C'hall e departamant Calvados e Normandi.
## Douaroniezh
* War lez ar stêr Drôme emañ Saint-Loup-Hors.
## Dezougen
* War vord al linenn hent-houarn eus Pariz da Cherbourg emañ Saint-Loup-Hors.
## Gerdarzh
* Diwar anv Loup de Bayeux, eskob Bayeux, tro 440-470.
## Istor
### [[Dispac'h Gall]]
* Krouet e voe ar gumun e 1790 diwar ar barrez katolik. Lakaet e voe e Kanton Magny hag e Distrig Bayeux. Lakaet e voe en Arondisamant Bayeux e 1800. Lakaet e voe  e  Kanton Bagneux e 1801.
### 
#### [[Eil brezel-bed]]

The_British_Army_in_Normandy_1944_B6561.jpg|Ar pont *Bailey*.

* Emgann Normandi, 1944: dieubet e voe ar vourch d'ar 7 a viz Even ; distrujoù a voe er gumun; milourion eus an tirlu breizhveuriat a savas ur pont *Bailey* d'an 2 a viz Gouere.
## Monumantoù ha traoù heverk

Église Saint-Loup de Saint-Loup-Hors 156.JPG|An iliz katolik.
FranceNormandieSaintLoupHorsEglise.jpg|Ar blakenn.
Saint-Loup-Hors château de Cambre.JPG|Kastell Cambre.

* Iliz katolik *Saint-Loup*, , ur stern-aoter ag ar  enni.
* Plakenn ar re varv en iliz katolik.
* Kastell Cambre.
* Kastell Beaussy.
## Emdroadur ar boblañs 1962-2021

## Melestradurezh
## Tud
* Loup de Bayeux, eskob Bayeux, tro 440-470.
## Liammoù diavaez
## Notennoù ha daveoù
Caterina Visconti (1360-1404)

**Caterina Visconti** (Milano 1362-1404 Monza), a oa ur briñsez italian eus an tiegezh Visconti hag a renas e kêr vMilano adalek 1277 betek 1447. 

Merc'h e oa da Bernabò Visconti, ha da Beatrice della Scala.
Dimezet e voe d'he c'henderv Gian Galeazzo Visconti (1351-1402), kentañ dug Milano, intañv goude marv e bried kentañ. He daou vab Gian Maria Visconti ha Filippo Maria Visconti, a voe duged an eil war-lerc'h egile goude marv o zad.

Rejantez Milano e voe goude marv he fried, eus 1402 da 1404, evit he mab Gian Maria Visconti (1388-1412). Nemet Gian Maria a grede e trubarderezh e vamm, lakaet en e spered gant ar c'h-condottiero Facino Cane, ha bac'hañ a reas anezhi e kastell Monza, ma voe kontammet e 1404.

## He mibien
Tri bugel he doa bet gant Gian Galeazzo 
*ur verc'h e 1385, marvet dindan miz;
*Gian Maria Visconti, ganet en 1388, muntret e 1412; eil dug Milano; **dimezet da Antonia Malatesta, marvet divugel.
*Filippo Maria Visconti, ganet en 1392, marvet e 1447; trede dug Milano; 
** dimezet da Beatrice di Tenda, intañvez Facino Cane. Bugel ebet n'o doe, ha tamall a reas he fried dezhi bezañ avoultr, ma voe dibennet;
** gant e serc'h Agnese del Maino en doe ur verc'h, Bianca Maria Visconti, a renas evel Dugez Milano.

## Notennoù
Dargined

An **Dargined** zo ur bobl a vev er C'haokaz, en Dagestan (Rusia), mac'h eont d'ober an eil strollad etnek niverusañ. Komz a reont dargweg.
Nonant

**Nonant** zo ur gumun e Bro-C'hall e departamant Calvados e Normandi.
## Douaroniezh
* Treuzet eo ar gumun gant ar stêr Seulles.
## Gerdarzh
* Diwar ar gerioù galianek *noviios*, *nevez*, ha *nemeton*.
## Istor
### 
* 1628: ar vosenn a lazhas 120 annezad ag ar barrez.
### 
#### [[Eil brezel-bed]]
* Dieubet e voe Nonant d’ar 7 a viz Even 1944.
## Monumantoù ha traoù heverk

Église Saint-Martin de Nonant. Vue sud-ouest.jpg|An iliz katolik.
Plaque commémorative dans l'église Saint-Martin de Nonant (1).jpg|Ar blakenn.

* Iliz katolik *Sant Varzhin*. 
* Plakenn ar re varv (1915-1918 ha 1940) en iliz katolik.
* Maner an Dervenn.
* Melin Coisel.
## Emdroadur ar boblañs 1962-2021

## Melestradurezh
## Tud
## Liammoù diavaez
## Notennoù ha daveoù
Gwrac'hig Koslow

**Gwrac'hig Koslow** (*Prunella koslowi*) a zo un evn amprevanetaer.

## Annez
Bevañ a ra al labous e Mongolia peurvuiañ.

## Liammoù diavaez
*  ''Prunella koslowi'' war al lec'hienn BirdLife International.
*  ''Prunella koslowi'' war lec'hienn an International Union for Conservation of Nature (IUCN).

## Daveennoù
Gwrac'hig Japan

**Gwrac'hig Japan** (*Prunella rubida*) a zo un evn amprevanetaer hag a vev en Azia ar Reter (Japan hag Enez-Sac'halin hag Inizi Kouril).

## Liammoù diavaez
Misrata

**Misrata** (*مصراتة* en arabeg) zo ur gêr eus Libia e gwalarn ar vro, war aod Mor Kreizdouar. Trede kêr Libia eo, goude Tripoli ha Benghazi.
Sourouc'han bizied hir

Ar **sourouc'han bizied hir** (liester : **sourouc'haned bizied hir**) a zo ur spesad evned hirc'harek, *Calidris subminuta* an anv skiantel anezhañ.

## Doareoù pennañ

## Boued

## Annez
Neizhiañ a ra e koadegi Sibiria ha goañviñ a ra e gevred Sina, eus Filipinez da reter India ha betek su Indonezia.

Gwech ha gwech all e vez gwelet hini pe hini en Europa. E 1970 ha 2011 e oa bet gwelet e Bro-Saoz, e 1982 e Kernev-Veur, en Iwerzhon e 1996, e Finland e 2007, en Izelvroioù e 2009, en Alamagn e miz Mezheven 2011 hag evit ar wech kentañ e Breizh e miz Du 2011, en Turball.

## Liammoù diavaez
*  ''Calidris subminuta'' war al lec'hienn BirdLife International.
*  ''Calidris subminuta'' war lec'hienn an International Union for Conservation of Nature (IUCN).

## Notennoù ha daveennoù
Deiziadur keltiek

**Deiziadur keltiek** a reer eus an deiziadur a veze implijet gant ar pobloù keltiek gwechall. An deiziadur keltiek a anavezomp :
*dre ar c’havadennoù zo bet graet gant henoniourien (evel da skouer deiziadur Coligny) ; 
*dre an aspadennoù anezhañ zo chomet e hengounioù ha lidoù pobloù ar broioù keltiek ;
*ha dre ar roudoù anezhañ zo chomet e geriaoueg ar yezhoù keltiek.

## Rannadur an amzer
Reizhet e oa deiziadur ar Gelted diouzh al loar.

*An *[[deiz]]* (24 eurvezh) a groge da guzh-heol ha padout a rae betek kuzh-heol antronoz.
*Ar *[[miz]]* a bade, a-bep-eil, 29 devezh pe 30 devezh, evit klotañ well-wazh gant ul loariad (29,5 devezh). A-bep-eil eta e oa ur miz 30 devezh (ar re-se a veze graet mizioù « mat » anezho) hag ur miz 29 devezh (mizioù « anvat »). Kregiñ a rae ar miz da c’hwec’hvet devezh al loar-nevez, ha rannet e oa e div lodenn, un hanterenn “sklaer” (gant al loar-gann e-kreiz) hag un hanterenn “deñval”
*Ar *[[bloaz]]* a oa ennañ 12 miz, peurreizhet, bep daou vloaz hanter, gant un « adviz » d’ober klotañ kenetrezo ar bloavezh-loar (354-355 devezh) hag ar bloavezh-heol (365-366 devezh). Rannet e oa ar bloavezh e div lodenn, ar goañv hag an hañv.

Daou vare hiroc’h a oa ivez :
*Ar *pemp-bloaz* a bade, pemp bloaz, evel m’en diskouez e anv.
*Hag ar *c’hantved* pe saeculum a oa ennañ c’hwec’h gwech pemp bloaz, da lavaret eo pad ur remziad tud en amzerioù-se 

## Geriaoueg
E geriaoueg ar yezhoù keltiek bremañ e kaver roudoù eus anvioù ar c’houlzoù-amzer hag ar mizioù da vare ar Gelted kozh.
*[[Mezheven]]*, da skouer, pe e gevatal er yezhoù keltiek all, *Mehefin* e kembraeg, *Metheven* e kerneveg, *Meitheamh* en iwerzhoneg, a zeu eus **medio-samon*, a dalvez kement ha « kreiz an hañv ».

## Notennoù


## Gwelet ivez
*Deiziadur Coligny

## Levrlennadur

* Bonsing, John (2007). *The Celtic Calendar* (available online).
* Laine-Kerjean, C. (1943). "Le Calendrier Celtique". *Zeitschrift für Celtische Philologie*, 23, pp.249-84.
* Christian-Joseph Guyonvarc'h ha Françoise Le Roux, *Les fêtes celtiques*, Ouest-France Université, dastumad « De mémoire d’homme : l’histoire », Roazhon, 1995, 216 p. (diwar-benn gouelioù Samain, Imbolc, Beltaine, Lugnasad)
*Brennan, Martin, 1994. *The Stones of Time: Calendars, Sundials, and Stone Chambers of Ancient Ireland*. Rochester, Vermont: Inner Traditions
*Brunaux, Jean-Louis, 1986 *Les Gaulois:  Sanctuaires et Rites* Paris: Editions Errance
*Duval, Paul-Marie, ha Pinault, Georges [eds] *Recueil des Inscriptions Gauloises* (R.I.G.), Vol. 3: The calendars of Coligny (73 fragments) and Villards d'Heria (8 fragments)
* *Le calendrier celtique de Coligny* in *Les calendriers Luni-solaires antiques* - F. Dupuy-Pacherand & G.A. Mathis - Revue Atlantis N°247 Juillet/Août 1968

## Liammoù diavaez
* Der Keltische Kalender (en alamaneg)
* El calendario celta (e spagnoleg)
Cottun

**Cottun** a zo ur gumun eus Bro-C'hall e departamant Calvados e Normandi.
## Istor
### kantved
* Eil brezel-bed: dieubet e voe ar gumun e miz Even 1944; mervel a reas un den nann-soudard e Cottun d'an 9 a viz Even 1944 e-pad Aloubadeg Normandi abalamour d'ar brezel.
## Monumantoù ha traoù heverk
* Iliz katolik Sant Andrev, - kantved; distrujet e voe ar gorzenn e 1937 gant ar gurun.
* Ar c’hastell bet savet gant Le Pelletier de Molandé,  kantved.

## Douaroniezh
## Emdroadur ar boblañs 1962-2008

## Melestradurezh
## Tud
## Gevelliñ
## Liammoù diavaez
## Notennoù ha daveoù
Guéron

**Guéron** zo ur gumun e Bro-C'hall e departamant Calvados e Normandi.
## Douaroniezh
* War lez ar stêr Aure emañ Guéron.
## Istor
### 
#### [[Brezel-bed kentañ]]
* 13 gwaz ag ar gumun a varvas abalamour d’ar brezel.
#### [[Eil brezel-bed]]
* Emgann Normandi, 1944: dieubet e voe Guéron e miz Even.
## Monumantoù ha traoù heverk
* Iliz katolik *Saint Germain*, luc'hskeudennoù, -.
* Maner *Le Grand Mesnil*, .
* Kastell *Saint-Gilles*, .
## Armerzh
* Ar stal fardañ sistr Marcel Viard, *kentañ stal sistr [[Bro-C’hall]] o vout bet dieubet*
. 
## Emdroadur ar boblañs 1962-2008

## Melestradurezh
## Tud
## Gevelliñ
## Liammoù diavaez
## Notennoù ha daveoù
Kanton Caumont-l'Éventé

**Kanton Caumont-l'Éventé** a oa ur rann velestradurel eus Bro-C'hall e departamant Calvados hag er rannvro Normandi-Izel.

## Kumunioù
**Kanton Caumont-l'Éventé** a yae 14 kumun d'ober anezhañ:

## Emdroadur ar boblañs 1962-2008

## Dave ha notennoù
Arberoa

**Arberoa** zo ur vroig stummet gant traoñienn ar stêr Harana, e Nafarroa Beherea, unan eus teir froviñs Iparralde, en Euskal Herria.

## Kumunioù
Setu kumunioù Arberoa :
*Aiherra
*Izturitze
*Mehaine
*Donoztiri
*Donamartiri
Cathal Ó Searcaigh

**Cathal Ó Searcaigh** (distagadur IPA: [ˈkahəlˠ oː ˈʃaɾˠkiː]) zo ur skrivagner hag ur barzh iwerzhonek, ganet e Gort an Choirce, e kontelezh Dún na nGall, e 1956.

Ezel eo eus Aosdána, akademiezh arzoù Iwerzhon, ha gounezet en deus meur a briz lennegel. Un tamm brud, mat ha fall, en deus tapet e bed an iwerzhoneg hag en Iwerzhon dre vras, dre ma'z embann ez eo heñvelrevour. Troet eo bet e varzhonegoù e meur a yezh all: alamaneg, brezhoneg, daneg, galleg ha saozneg.

## Skridoù
* *An Bealach 'na Bhaile* (1983) (« Distreiñ d'ar gêr », troet e brezhoneg gant Herve ar Bihan, Alan Botrel, Gwendal Denez hag Art J. Hughes, Dastumad Skrid, Mouladurioù Hor Yezh, 1997, 99 p.)
* *Súile Shuibhne* (1983) 
* *Na Buachaillí Bána* (1995)
* *Mairimid leis na Mistéirí*
* *An Tnúth leis an tSolas* (2001)
* *Caiseal na gCorr* (2003)
* *Gúrú i gClúidíní* (2006)

## Liamm diavaez
*Cathal Ó Searcaig o lenn e varzhonegoù - lyrikline.org
Liamone (departamant)

**Liamone** a oa un departamant gall e Korsika, eus 1793 betek 1811, lakaet dezhañ anv ar stêr Liamone, hervez ar c'hiz c'hall. 

Aiacciu e oa ar gêr-benn.

Krouet e voe diwar departamant Korsika e 1793, rannet etre Liamone, er mervent, ha Golo, er biz. Adsavet e voe departamant Korsika e 1811, dre adunaniñ departamantoù Liamone ha Golo, hag un departamant unvan e chomas betek ar 1añ a viz Genver 1976. Neuze e voe rannet adarre ha krouet daou zepartamant, hini Haute-Corse ha hini Corse-du-Sud a glot tre-ha-tre gant al Liamone kozh.
Liamone (stêr)

Al **Liamone** zo ur stêr eus Korsika, 40,9 km hed dezhi. Eieniñ a ra er *Monte Cimatella* (2 099 m), e kumun Letia. Degouezhout a ra er mor e pleg-mor Sagone, en hanternoz da Aiacciu.
Caumont-l'Éventé

**Caumont-l'Éventé** a oa ur gumun e Bro-C'hall e departamant Calvados e Normandi. Pennlec’h Kanton Caumont-l'Éventé e oa betek 2015.
Bodet e voe d'ar 1 a viz Genver 2017 gant div gumun all d'ober ur gumun nevez: Caumont-sur-Aure.
## Douaroniezh
## Istor
### 
#### [[Eil brezel-bed]]
* Emgann Normandi: dieubet e voe **Caumont-l'Éventé** gant ar 1 Rannlu Troadegiezh ("Big Red One") SUAat en emgannoù ouzh an 2 Panzer-Division alaman d'an 12 ha d'an 13 a viz Even 1944.
## Monumantoù ha traoù heverk

* Iliz katolik *Saint-Clair-et-Saint-Martin*, 1850.
* Kastell La Ferrière, 1906.
### Bez ar C'hommonwealth e bered ar gumun: ''Caumont-l'Éventé Communal Cemetery''

Milour er Rejimant *Cameronians ([[Skos|Scottish Rifles]])* e oa. Mervel a reas e dibenn miz Gouere 1944 e-pad Emgann Normandi e-pad an Eil brezel-bed
.
## Emdroadur ar boblañs 1800-2008

## Melestradurezh
## Tud
## Gevelliñ
## Liammoù diavaez
## Notennoù ha daveoù
Euoplocephalus

|-----

**Euoplocephalus** (« penn armet mat ») a oa un dinosaor geotdebrer a veve er C'hretase, 73 milion a vloavezhioù ’zo. Dezhañ 7 m hirder ha 2 donenn pouez, arouezius e oa eus kerentiad an *[[Ankylosauridae]]*, dinosaored hobrejonet berr a-walc'h, a oa gwarezet o fenn gant pladennoù askornek. Darn anezhe a c'halle goloiñ an daoulagad. Plakennoù, broudoù ha kerniel a oa war o c'hein ivez. E penn e lost e oa ur vataraz, anezhi koagennoù askornek stag ouzh diwezhañ mell al lost. En em zifenn a rae ganti a-enep ar preizherien bras, *[[Carnosaurus]]* peurgetket, ouzh he skeiñ ouzh o favioù a-dreñv. Daoust d'o hobrejon e oant prim a-walc'h moarvat, gouest da dec'hel d'ar red pe da zistreiñ da deuler o lost ouzh al loen a dage anezho. Bevañ a rae euoplocephalus e-unan moarvat, o peuriñ plant geotennek ar c'hoadoù. An 40 loen adkavet en Norzhamerika (er Montana, en Alberta) a oa kavet pell an eil re diouzh ar re all.
Herrerasaurus

|-----

***Herrerasaurus*** (a dalvez "Glazard Herrera", diwar anv ar rancher a zizoloas ar c'hentañ karrekaenn eus al loened-se) a oa unan eus ar c'hentañ dinosaored. Holl garrekaennoù ar c'higdebrer-se a oa dizoloet e gwiskadoù roc'h eus diwezh al Ladinian (Triaseg kreiz hervez ar Bodad Stratigraphiezh etrebroadel, bloaziet eus 231,4 milion vloaz zo e gwalarn Arc'hantina. Ar spesad diazez, *Herrerasaurus ischigualastensis*, a oa deskrivet gant Osvaldo Reig e 1963 hag ar spesad nemetañ eo a gaver er genad. An anvioù *Ischisaurus* ha *Frenguellisaurus* zo heñvelsterioù eus *Herrerasaurus*.
 
E-pad meur a vloaz e oa diaes gwelet penaos renkañ *Herrerasaurus* rak ne oa anavezet al loened-se nemet diwar aspadennoù relegoù bihan-kenañ. Savet e oa meur a vartezeadenn a lâre e oa un Theropoda diazez, ur sauropodomorpha diazez, ur saurischia diazez, pe ne oa ket un dinosaor tamm ebet. Koulskoude pa oa dizoloet ur relegenn tost klok e 1988, *Herrerasaurus* a oa renket evel unan eus an *Theropoda* pe ar saurischia kentañ e pemp rentañ-kont diwar-benn emdroadur an *Theropoda*, ha kalz klaskerien a sell outañ evel ezel kentidikañ an *Theropoda*, betek-gouzout d'an nebeutañ. Ezel e oa eus an *[[Herrerasauridae]]*, ur strollad loened damheñvel a oa e-touez ar re gentañ eus an dinosaored.
 

## Notennoù

## Liammoù diavaez
 

* Introduction to ''Herrerasaurus'', gant Mirdi paleontologiezh skol-veur Kalifornia
* ''Herrerasaurus ischigualastensis'', DinoData.org
Theropoda

An Theropoda zo ur gladenn tetrapoda daoudroadek a vod holl an dinosaored preizher ha kladenn nemeti al lapoused a vremañ. Evel ar strolladoù dinosaored all, an Theropoda a ziwanas en Triaseg uhel (Karnian) hag a strewas dre holl war an Douar adalek ar Juraseg izel. An evned, a zeu eus Maniraptora bihan ar Juraseg kreiz, zo an Theropoda nemeto zo chomet bev da-heul Enkadenn an an Triaseg-Juraseg (K/T) ar pezh a roas o zu dezhe da vleuniañ ha da en em dreiñ e kalz spesadoù disheñvel e-doug ar Senozoeg. o kontañ an evned, an Theropoda zo unan eus ar strolladoù mellkeineged en deus bleuniet ar gwellañ hag ar gladenn dinosaored zo ar muiañ liesseurt a-fed morfologiezh. Emdroet int e-pad 230 milion vloaz e-kichen ar bronneged a ziwanas war un dro gante hag ar mellkeineged nemeto int gant ar bronneged o deus dalc'het logoù ekologel e metoù an douar, an aer hag an dour. An Theropoda na oant ket laboused, da lâret eo holl izili ar gladenn-mañ war-bouez an evned (Avialae), a oa unan eus ar strolladoù kigdebrerien a oa e laez an ekoreizhiadoù er bed a-bezh er mezozoeg. Er c'hontrol eus ar pezh a soñj an dud alies, un niver bras a Dheropoda na oant ket laboused ne zebrent ket kig ha kalz kladennoù Coelurosauria evel an Therizinosauria, an Ornithomimosauria hag aan Oviraptorosauria a oa geotdebrerien hepken en o zouez war a seblant. Evel an holl gladennoù dinosaored all ez eo aet an Theropoda na oant ket lapoused da get e diwezh ar Mezozoeg, daoust dezhe da vezañ stank-tre e diwezh ar c'hretase.

## Notennoù

## Liammoù diavaez
* http://www.ucmp.berkeley.edu/diapsids/saurischia/theropoda.html Lec'hienn eus skol-veur Berkeley diwar-benn an dinosaored. E saozneg.
* http://archive.is/20120630212334/home.comcast.net/~eoraptor/Home.html Rummatadur pizh an Theropoda gant un arbennigour. E saozneg.
* http://theropoda.blogspot.com/ Blog ur paleontologour italian arbennikaet war an Theropoda. En italianeg.
Würzburg

**Würzburg** (distaget [ˈvʏʁtsbʊʁk], [ˈvʏɐ̯tsbʊɐ̯k] en alamaneg) zo ur gêr eus hanternoz Bavaria, en Alamagn. Emañ war lez ar stêr Main ha bez’ eo pennlec’h rannvro *Unterfranken* (unan eus seizh rannvro Bavaria).

War-hed ur 120 km bennak emañ Würzburg diouzh Frankfurt am Main ha Nürnberg. Annezet e oa 133 501 a dud enni e dibenn 2008.

Sez un eskopti kozh eo Würzburg. Ur skol-veur zo enni, ar *Julius-Maximilians-Universität*, savet e 1402, hervez a lavarer, hag adsavet e 1582.

Enni emañ ivez Annez Würzburg, a oa palez an eskibien gwechall. Lakaet e oa bet Annez Würzburg war roll glad ar bed gant UNESCO e 1981.


Wuerzburg-von Festung-32-Alte Bruecke-Neumuenster-Altes Rathaus-Kiliansdom-2007-gje.jpg|Ur sell war Würzburg
Wuerzburg-Alte Bruecke-18-Altes Rathaus-Kiliansdom-2007-gje.jpg|Pont war ar Main
Wuerzburg-St Michael-08-2007-gje.jpg|St Michael
Wuerzburg-Hof zum Stachel-08-Wirtshausschild-2007-gje.jpg|Barr-ti un ostaleri
2004-06-27-Germany-Wuerzburg-Lutz Marten-Residenz side view 1.jpg|Annez Lutz Marten
Wuerzburg-Residenz-Westfassade-18-2014-gje.jpg|Tal ar c'hornôg
Wuerzburg-Residenz-Parkfassade-42-2014-gje.jpg|Tal al liorzh
Wuerzburg-Residenz-Treppenhaus-14-2007-gje.jpg|Toull an diri
Wuerzburg-Festung Marienberg-14-vom Kaeppele-2007-gje.jpg|Kreñvlec'h Marienberg
Wuerzburg-Festung Marienberg-Marienkirche-16-2007-gje.jpg|Iliz ar c'hreñvlec'h
Wuerzburg-Festung Marienberg-Fuerstengarten-22-2014-gje.jpg|Liorzh ar Priñs


|
Buoc'hig-Doue Azia

**Buoc'hig-Doue Azia** (*Harmonia axyridis*) zo un amprevan a-orin eus reter Azia ha degaset da Europa ha Norzhamerika en XXvet kantved gant an den a-benn stourm ouzh ar c'hwen-gwez hag an tane. Paotaat a ra kement m'eo deuet da vezañ un dañjer ouzh ar spesadoù all a vuoc'higed-Doue.
Saurischia

Ar **Saurischia** (eus an henc'hresianeg *sauros* « stlejvil» hag *ischia* « askorn al lestr »), zo unan eus an div urzhiad vras a ya d'ober kladenn an dinosaored. Diwan a rejont en Triaseg uhel war-dro 230 milion vloaz zo ha mont da get hogos penn-da-benn da vare Enkadenn an Triaseg-Juraseg a verk diwezh ar Mezozoeg, 65,5 milion vloaz zo. An evned hepken, anezhe diskennidi eus *Saurischia* bihan eus ar Juraseg kreiz, a chomas bev. Ar *Saurischia*, unan eus ar strolladoù mellkeineged zo ar muiañ liesseurt o morfologiezh, o deus trevadennet buan an holl gevandirioù kerkent ha deroù ar Juraseg hag e kaver anezhe eno c'hoazh hiziv an deiz gant an evned.

## Notennoù
Sauropodomorpha

Ar **sauropodomorpha** zo un isurzhiad dinosaored saurischia, en o zouez :
* ar prosauropoda evel ar Massospondylus.
* ar sauropoda evel an diplodocus, pe ar brachiosaurus

*Sauropodomorpha* a dalvez « stummoù o zreid glazard ». Er strollad-se e oa geotdebrerien daoudroadek pe pevarzroadek, dezhe ur penn bihan e penn ur gouzoug hir, hag ul lost hir-kenañ. Bevañ a raent a vagadoù moarvat. Bleuniañ a rejont eus an Triaseg uhel betek ar Juraseg uhel. Lod eus ar c'hrentiadoù (brachiosaurida, titanosaurida, diplodocida, camarasaurida) o deus bevet betek fin ar C'hretase .

## Liammoù diavaez
Genasauria

**Genasauria** zo ur gladenn dinosaored pigosek geotdebrer. Badezet eo ar strollad gant ar paleontologour Paul Sereno e 1986, ha rannet eo e *[[Thyreophora]]*, ur strollad dinosoared hobrejonet, ha *[[Cerapoda]]*, en o zouez dinosaored *[[Ceratopsia]]* ha *[[Hadrosauridae]]*. Genasauria, hervez Sereno, zo anezhe *[[Ankylosaurus]] magniventris*, *[[Pachycephalosaurus]] wyomingensis*, *[[Parasaurolophus]] walkeri*, *[[Stegosaurus]] stenops*, *[[Triceratops]] horridus*, o hendad boutin tostañ, hag holl e ziskennidi. Implijet eo bet an anv *Genasauria* tost hepken gant Sereno e-pad un nebeud bloavezhioù, met gounezet en deus tachenn abaoe ar bloavezhioù diwezhañ.

## Notennoù
*Sereno, P.C. (1986). "Phylogeny of the bird-hipped dinosaurs (order Ornithischia)". *National Geographic Research* 2(2): 234-256.

## Liammoù diavaez
* One definition of Genasauria
Herrerasauridae

**Herrerasaurids** zo e-touez an dinosaored koshañ anavezet, dre karrekaennoù eus 231,4 milion vloaz zo (Triaseg izel). Aet e oant da get e diwezh an Triaseg. An *Herrerasauridae* a oa kigdebrerien bihan o ment (ket muioc'h evit 4 m hirder) theropoda pe saurischia diazez. Ar spesadoù gwellañ anavet eus ar strollad a oa dizoloet en Amerika ar Su (Brazil, Arc'hantina) er bloavezhioù 1960. Ur relegenn tost klok eus *Herrerasaurus ischigulastensis* a oa dizoloet e furmadur Ischigualasto e proviñs San Juan, en Arc'hantina, e 1988. Kavet ez eus bet relegoù *Herrerasaurida*, pas ken klok avat, e Norzhamerika, ha bevet o deus e kevandirioù all ivez.

## Notennoù
Coelophysoidea

Ar **C'hoelophysoidea** a oa dinosaored boutin-kenañ e diwezh an Triaseg hag e deroù ar Juraseg. boutin-kenañ e oant ha marteze e kaved anezhe war an holl gevandirioù. Ar C'hoelophysoidea a oa holl geotdebrerien vistr damheñvel da welet gant ar *[[C'hoelurosauria]]*, a oa renket gante gwezhall, ha darn eus ar spesadoù o devoa kribelloù bresk. Etre 1 ha 6 m e oant. N'ouzer ket peseurt neuz o doa, ha kalz arzourien o deus savet skeudennoù anezhe gwezh gant skant gwezh gant pluñv. Lod eus ar spesadoù o deus bevet e bagadoù moarvat, evel ma c'haller soñjal diqar lec'hiennoù ma oa kavet karrekaennoù niverus eus ar spesad-se asambles. 

Genadoù *Coelophysoidae* anavet-mat eo *[[Coelophysis]]*, *[[Procompsognathus]]* ha *[[Liliensternus]]*. Ar pep brasañ eus an dinosaored a veze renket en takson "Podokesauridae" gwezhall zo renket bremañ e-touez ar *C'hoelophysoidea*.

## Notennoù

## Levrlennadur
* Rauhut and Hungerbuhler (2000). "A review of European Triassic theropods." *Gaia*, **15**: 75-88.
* Tykoski, R. S. (2005). "Anatomy, Ontogeny, and Phylogeny of Coelophysoid Theropods." Ph. D dissertation.
* Yates, A.M., 2006 (for 2005). "A new theropod dinosaur from the Early Jurassic of South Africa and its implications for the early evolution of theropods." *Palaeontologia Africana*, **41**: 105-122.

## Liammoù diavaez
*  Coelophysoidea and Podokesauridae e DinoData.
Ceratosauria

Ar **Ceratosauria** zo izili eus strollad an dinosaored theropoda termenet evel hollad an *Theropoda* dezhe un hendad boutin nevesoc'h gant *[[Ceratosaurus]]* evit gant an evned. Ar skiantourien n'emaint ket holl a-du hiziv an deiz diwar-benn pe spesad a oa er strollad-se pe diwar-benn perzhioù heverk *Ceratosauria*, daoust ma ne oa ket ken emdroet o morfologiezh hag hini an *[[Tetanurae]]*. Hervez an damkaniezh nevesañ ha degemeret ar muiañ, emañ e-touez ar *Ceratosauria* *Theropoda* ar Juraseg hag eus diwezh ar c'hretase da-heul : *[[Ceratosaurus]]*, *[[Elaphrosaurus]]*, hag *[[Abelisaurus]]*, kavet en hantervoul su dreist-holl. Da gentañ, Ceratosauria a vode an dinosaored meneget mui *[[Coelophysoidea]]* ha *[[Dilophosauridae]]*, ar pezh a empleg en em zispartias ar *c'heratosauria* kalz abretoc'h diouzh an *Theropoda* all. Koulskoude, ar studiadennoù nevesañ o deus diskouezet ne'z ae ket *Coelophysoida* ha *Dilophosaurida* d'ober ur gladenn gant ar *C'heratosauria* all, ha n'emaint ket e-barzh ar strollad-se eta.

## Notennoù

## Liammoù diavaez
* Ceratosauria e DinoData
Tetanurae

An **Tetanurae**, pe "lostoù reut", zo ur gladenn dinosaored ennañ ar pep brasañ eus an *Theropoda*, evel an holl spesadoù evned. An Tetanurae a anadas da gentañ da vare deroù pe kreiz ar Juraseg.

## Termenadur
Badezet e oa an *Tetanurae* gant Jacques Gauthier hervez reolennoù ar gladoniezh e 1986, anezhe ur strollad Theropoda bras. Pennad-skrid Gauthier a oa ar c'hentañ implij sirius eus skiant ar gladoniezh e paleontologiezh ar mellkeineged.

*Tetanurae* zo termenet evel hollad an Theropoda zo tostoc'h kar d'an evned a-vremañ evit d'ar *[[Ceratosaurus]]* (da skouer Padian et al., 1999). Gauthier a skrive e kaved er strollad-se : *[[Carnosauria]]* ha *[[Coelurosauria]]*, daoust ma veze sellet ouzh ar *[[Carnosauria|C'harnosauria]]* evel izili eus ar *[[Coelurosauria|C'hoelurosauria]]* pe Tetanurae diazez gant klaskerien all da c'houde (sellet avat ouzh Rauhut, 2003). Paul Sereno (1999) a anvas **Neotetanurae** an hendad boutin da *[[Carnosauria|Garnosauria]]* (e *[[Allosauroidea]]*) ha *[[Coelurosauria]]*, ar pezh a leze a-gostez *Tetanurae* all evel ar *[[Megalosauroidea]]*. Padian et al. (1999) a roas un termenadur heñvel evit **Avetheropoda** Gregory Paul (1988), met embannet e oa un tamm diwezhatoc'h.

## Rummatadur
***Tetanurae**
**†*[[Cruxicheiros]]*
**†*[[Gasosaurus]]*
**†*[[Kaijiangosaurus]]*
**†*[[Kayentavenator]]*
**†*[[Shidaisaurus]]*
**†*[[Szechuanosaurus]]*
**†*[[Xuanhanosaurus]]*
**†**[[Spinosauroidea|Megalosauroidea]]** [=**[[Spinosauroidea]]**]
***†Megalosauridae
***†Spinosauridae
****[[Avetheropoda]]**
***†**[[Allosauroidea]]** (see also **[[Carnosauria]]**)
****†Allosauridae
****†Carcharodontosauridae
****†Neovenatoridae
****†Sinraptoridae
*****[[Coelurosauria]]** (en o zouez **[[Aves]]**)

## ''Tetanurae'' brudet
Kalz Dinosaored zo *Tetanurae*, en o zouez *[[Allosaurus]]*, *[[Oviraptor]]*, *[[Spinosaurus]]*, *[[Tyrannosaurus]]*, *[[Velociraptor]]*, *[[Archaeopteryx]]* hag holl ar spesadoù evned a vremañ. The first Mesozoic dinosaur to be named was *[[Megalosaurus|Megalosaurus bucklandii]]*, a basal tetanuran.

## Levrlennadur

* 
* 
* 
* 
*
Ornithischia

An **ornithischia** (anvet ivez predentata) zo unan eus an div urzhiad vras a zinosaored. Kinniget e oa o anv gant ar c'helenner Harry Govier Seeley (1839-1909) e 1887 ha degemeret buan.

Ar c'hemm a lakaer etre an *Ornithischia* hag ar *[[Saurischia]]*, ar strollad dinosaored all, diouzh stumm o lestr dreist-holl. An *Ornithischia*, anvet ivez *avipelvia*, o deus ul lestr heñvel ouzh hini un evn, da lâret eo e valir juntad o c'haezour etrezek an tu a-dreñv ha kenstur eo gant an askorn klun. Diforc'hioù pouezus all zo, en o c'hlopenn hag e stumm eskern ar gouzoug peurgetket. Un askorn rakdentel dirak ar garvan, a ro an tu da zilec'hiañ eskern dent ar garvan izelañ.

## Gerdarzh
Dont a ra an anv *Ornithischia* eus an henc'hresianeg *ornitheos (ορνιθειος)* a dalvez evn hag eus *ischion (ισχιον)*, an askorn klun. Savet e oa an anv-se gant Harry Govier Seeley e 1887. Koulskoude, daoust d'an anv-se, e tiskenn al lapoused eus ar *[[Saurischia]]* (da lâret eo "listri glazard") ha n'eo ket eus an *Ornithischia*.

## Notennoù
Osnabrück

**Osnabrück** (distaget [ɔsnaˈbʁʏk] en alamaneg, *Ossenbrügge* e Plattdüütsch) zo ur gêr e Saks-Izel, en Alamagn.

Emañ ur 80&nbsp;km bennak er gwalarn da z-Dortmund, 45&nbsp;km er biz da v-Münster, ha war-dro 100&nbsp;km er c’hornôg da Hannover. Diazezet eo en un draoñienn en hanternoz da goad Teutoburg. D’an 30 a viz Mezheven 2006 e oa poblet gant 163 357 a dud, ar pezh a rae da Osnabrück bezañ an trede kêr vrasañ e land Niedersachsen (Saks-Izel), goude Hannover ha Braunschweig.

## Istor
Kreskiñ a reas kêr Osnabrück e-kichen an eskopti savet eno gant Karl Veur, roue ar Franked e 780. E 804 e oa bet savet eno, gant Karl Veur, ar *Gymnasium Carolinum*, a vefe neuze, hervez kont, koshañ skol Alamagn ha koshañ skol Europa. A-raok ar bloavezh 803 e oa deuet kêr da vezañ sez priñs-eskob Osnabrück. En Impalaeriezh Santel Roman e oa priñselezh-eskopti Osnabrück betek 1803.

## Tud vrudet
*Erich Maria Remarque, skrivagner
*Felix Nussbaum, livour
*Christian Wulff, prezidant Alamagn
*Hans-Gert Pöttering, bet prezidant Parlamant Europa

## Gevelliñ

## Notennoù


## Liammoù diavaez

*Lec’hienn ofisiel Osnabrück
Megalosauroidea

Ar *[[Megalosauroidea]]* zo anezhe ur gladenn *[[Tetanurae]]* diazez, *[[Theropoda]]* o doa bevet adalek ar Juraseg kreiz betek ar C'hretase uhel (senomanian). Kavet e vezent er bed a-bezh. Dizoloet ez eus karrekaennoù anezhe war an holl kevandirioù nemet en Okeania hag en Antarktika e vefe. Er strollad-se e kaver unan eus ar breizherien vrasañ o deus bevet war an Douar (*[[Spinosaurus|Spinosaurus aegyptiacus]]*) met peurliesañ e vez etre ment izili ar gladenn-se.

## Deskrivadur
Ar *Megalosauroidea* o doa izili a-raok kreñv gant ur skilf bras-kenañ ouzh ar biz kentañ hag ur c'harvan na oa ket gwall dev. Izili nevesañ ar gladenn-se eo izili kerentiad ar *[[Spinosauridae]]*, loened o c'hlopenn strizh hag astennet war-raok a zebre pesked dreist-holl.

**Megalosauroidea**
* Kladenn dianv
** *[[Xuanhanosaurus]]*
** *[[Marshosaurus]]*
** *[[Piatnitzkysaurus]]*
** *[[Condorraptor]]*
* *[[Monolophosaurus]]*
* **[[Megalosauridae]]**
** **Eustreptospondylinae**
*** *[[Eustreptospondylus]]*
*** *[[Magnosaurus]]*
*** *[[Streptospondylus]]*
*** *[[Duriavenator]]*
** **Megalosaurinae**
*** *[[Afrovenator]]*
*** *[[Dubreuillosaurus]]*
*** *[[Torvosaurus]]*
*** *[[Megalosaurus]]*
* **[[Spinosauridae]]**
** **Baryonychinae**
*** *[[Baryonyx]]*
*** *[[Suchomimus]]*
*** *[[Cristatusaurus]]*
*** *[[Suchosaurus]]*
** **Spinosaurinae**
*** *[[Spinosaurus]]*
*** *[[Irritator]]*
*** *[[Angaturama]]*
*** *[[Oxalaia]]*
*** *[[Siamosaurus]]*

### Levrlennadur
* Patrice Lebrun, *Dinosaures Carnivores* (Tome 2: tétanuriens et coelurosauriens basaux), 2006, Minéraux et Fossiles (Hors-Série n°20), p 271}}
 
## Notennoù
Prosauropoda

Ar **prosauropoda** zo ur dreistkerentiad dinosaored, a vod kerentiadoù kentidik eus urzhiad ar *[[sauropodomorphe]]* :
:*Kerentiad an *[[Anchisaurida]]* : dinosaored daoudroadek pe pevarzroadek kentidik (Norzhamerika), dehz war-dro 2,50 m.
:*Kerentiad an *[[Thecodontosaurida]]* : dinosaored daoudroadek kentidik (Europa)
:*Kerentiad ar *[[Plateosaurida]]* : sellet ouzh plateosaurus
:*Kerentiad ar *[[Melanorosaurida]]* : kentañ dinosaored ramz, dezhe betek 12 hirder. Kavet en holl ar c'hevandirioù.
:*Kerentiad ar *[[Yunnanosaurida]]* : Ar yunnanosaurus (Sina), a dizhe 7 metr.

Ar *Prosauropoda* a oa geotdebrer. Bevet o deus etre an Triaseg ha deroù ar Juraseg, ha kemeret e oa o lec'h goude se gant ar *[[Sauropoda]]*, geotdebrerien pevarzroadek ramz.

Hiziv an deiz, karrekaennoù eus *Prosauropoda* kavet e Madagaskar eo ar c'hoshañ karrekaennoù dinosaored anavezet.

## Liammoù diavaez
* Tree of Life Web Project : Prosauropoda (saozneg)
* The Paleobiology database : Prosauropoda Huene 1920
Sauropoda

Ar **Sauropoda** zo un danurzhiad dinosaored pevarzroadek geotdebrer eus isurzhad ar *[[Sauropodomorpha]]*. Bevañ a rejont etre ar Juraseg kreiz hag ar C'hretase uhel ha kemer lec'h ar *[[Prosauropoda]]* war ar blanedenn a-bezh. E-touez ar *Sauropoda* emañ an dinosaored hirañ ha brasañ (*[[Brachiosaurus]]*, *[[Diplodokus]]*, *[[sauroposeidon]]*), ha dre se al loened brasañ a oa biskoazh war-c'horre an Douar. Setu amañ un darn eus kerentiadoù an danurzhiad :
* *[[cetiosaurida]]* : dezhe 18 m hirder, ur penn plaen hag ur gouzoug berr e-keñver ar re all (holl ar c'hevandirioù),
* *[[brachiosaurida]]* : sellet ouzh *[[Brakiosaor]]*,
* *[[camarasaurida]]* : dezhe etre 12 ha 18 m hirder, klopennoù postek ha melloù-kein kleuz (Norzhamerika, Europa hag Azia),
* *[[diplodocida]]* : gwelet *[[Diplodokus]]*,
* *[[titanosaurida]]* : dezhe etre 9 ha 21m hirder (kevandirioù ar su).

An henzenoniour stadunanat Othniel Charles Marsh an hini eo a savas, e 1878, an anv *Sauropoda*, diwar an henc'hresianeg « troad glazard ».

Ral eo kavout karrekaennoù klok eus *Sauropoda*. Kalz spesadoù, ar re vras peurgetket, n'int anavezet nemet diwar eskern en o-unan ha divellet. Kalz karrekaennoù peuzklok n'o deus penn ebet, pe lost pe pav ebet.

## Notennoù


## Mammennoù
* Bob Strauss, 2008, Sauropods: The Biggest Dinosaurs that Ever Lived, The New York Times
* Kristina Curry Rogers and Jeffrey A. Wilson, 2005, *The Sauropods: Evolution and Paleobiology*, University of California Press, Berkeley, ISBN 0-520-24623-3 
* Upchurch, P., Barrett, P.M. and Dodson, P. 2004. Sauropoda. In *The Dinosauria*, 2nd édition. D. Weishampel, P. Dodson, and H. Osmólska (eds.). University of California Press, Berkeley. p.&nbsp;259–322.