open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Sándor Petőfi

**Sándor Petőfi** (pe **Petőfi Sándor** hervez ar boaz hungarek, distaget []) (1añ a viz Genver 1823 - 31 a viz Gouere 1849) a oa ur barzh hungarek hag a seller outañ evel barzh broadel Hungaria. Unan eus pennoù bras Dispac'h Hungaria e 1848 e voe. Gantañ e voe skrivet *[[Nemzeti dal]] *, ur varzhoneg hag a lakaas an Dispac'h da darzhañ, diouzh a lavarer.

## E vuhez
Ganet e voe da zeiz kentañ ar bloavezh 1823 e Kiskőrös, e Rouantelezh Hungaria hag a oa ul lodenn eus Impalaeriezh Aostria da neuze. Mab e oa d’un tavarnour-kiger a orin slav ha d’e wreg, ur Slovakez anezhi. E dud a gasas anezhañ da skolioù mat met koll he madoù a reas ar familh ha rankout a reas ar mab kuitaat al lise da 16 vloaz. Mont a reas d’ober labourioù bihan e c’hoarivaoù ha da gelenn, kent mont da soudard e Sopron, etre 1839 ha 1841. Goude e voe komedian ha studier e Pápa, ur gêr eus kornôg Hungaria. Ar varzhoneg kentañ a voe embannet gantañ, e miz Mae 1842, a oa sinet *Petrovics*, anv e dad. Met buan, e fin ar bloaz 1842, en em lakaas da sinañ *Petőfi*, stumm hungarek an anv-se, hag a dalvez « mab Pêr ». Daoust da orin e dud e tiskouezas, adal e skridoù kentañ, ur vrogarouriezh entanet evit Hungaria. Ul labour kazetenner a gavas e Pest hag embann a reas un dastumad barzhonegoù kentañ e 1844. Dimeziñ a reas e miz Gwengolo 1847. Goude e levr kentañ e teuas da vezañ ur barzh hag a blije d’ar vrogarourien hag a zisplije d’ar virourien.

E Pest e taremprede tud yaouank all, lenneien ha studierien, hag en em gave kenetrezo alies da gas an hungareg war-raok evel yezh lennegel, e-lec’h an alamaneg. Ar c'hoariva a-vicher kentañ en hungareg (Pesti Magyar Színház) a voe digoret da neuze, e 1837. Bez’ e voe Petőfi e-touez pennoù an Dispac’h a darzhas e miz Meurzh 1848. Kemer a reas perzh er skrid anvet *12 Pont* (12 poent, goulennoù graet ouzh an Tiegezh Habsburg) ha sevel a reas ur varzhoneg anvet *[[Nemzeti dal]]* hag a seller outi evel uhelboent e oberenn.

Lennet e voe e varzhoneg gantañ dirak ar bobl emsavet e Pest, d’ar 15 a viz Meurzh 1848, da c'helver an dud da stourm evit dizalc’hiezh Hungaria. Goude-se e kemeras perzh en emgannoù. Mont a reas Petőfi diwar wel en emgann Segesvár (Sighișoara bremañ), un emgann a-enep ar Rusianed deuet da sikour an Habsbourged. Eno, d’an 31 a viz Gouere 1849, e stourme e-kichen ar jeneral Józef Bem, un dispac’her polonat divroet. Moarvat e voe lazhet e-pad an emgann, evel m’en doa diouganet e-unan en unan eus e varzhonegoù. Abaoe e seller outañ evel un haroz hag ur barzh broadel.

Troet e voe lod eus e varzhonegoù en alamaneg hag e tchekeg, hag eñ bev c’hoazh, ha meulet e voe e oberenn gant Nietzsche ha gant Victor Hugo. Goude e varv e teuas da vezañ, dre Europa a-bezh, un arouez eus ar stourm evit frankiz Hungaria.

## Notennoù

## Liammoù diavaez

*  Oberennoù Sándor Petőfi
*  Buhez Petőfi – holloueziadur Larousse
Neron

**Neron**, ganet **Lucius Domitius Ahenobarbus**, hag anvet diwezhatoc'h **Nerō Claudius Caesar Augustus Germanicus**, a oa un impalaer roman, ganet en Antium, d'ar 15 a viz Meurzh 37, "*pa oa an heol o sevel, ar pezh en eus graet e oa bet merket gant an heol a-raok an douar*", hervez Suetonius.

Ren a reas e-pad pevarzek vloaz, eus 54 da 68. Ar pemp bloaz kentañ, a vez graet *quinquennium* anezho, a c'hoarvezas dindan levezon ar prederour Seneca ar Yaouankañ hag ar stoikegezh.
E-pad ren Neron e c'hoarvezas tan-gwall bras Roma, er bloavezh 64.

## E vuhez
Ganet e oa er bloaz 37. Mab e oa da Gnaeus Domitius Ahenobarbus ha da Agrippina ar Yaouankañ. E 39 e voe harluet e vamm gant an impalaer Caligula, hag e 40 e varvas e dad. Savet e voe gant e voereb, Domitia Lepida.

E 41, d'ar 24 a viz Genver, e voe drouklazhet Caligula, hag anvet  Glaoda da  impalaer. D'an 12 a viz C'hwevrer e oa ganet Britannicus.  Dont a reas  Agrippina ar Yaouankañ en-dro eus he harlu, hag addimeziñ a reas da Crispus Passienus. 

E 48 e varvas Valeria Messalina. D'ar c'hentañ a viz Genver 49 ec'h addimezas Agrippina d'an impalaer Glaoda. Seneca, a oa harluet e Korsika, a zistroas da vout kelenner Neron vihan.

D'ar 25 C'hwevrer 50 e voe advabet gant e leztad, an impalaer Glaoda, ha roet e voe dezhañ an anv **Tiberius Claudius Nero**. 
E 51 e voe gwisket toga ar wazed da Neron, hag anvet Burrus da brefed.
E 53 e varvas Domitia Lepida ar Yaouankañ. Dimeziñ a reas Neron da Octavia. 
E 54, d'an 13 a viz Here e varvas an impalaer Glaoda, hag anvet e voe Neron da impalaer dindan an anv a *Nero Claudius Caesar Drusus Germanicus*. Lakaet e voe Glaoda da zoue, ha mervel a reas Narcissus.
E 55 e tilezas Neron e wreg da vont gant Claudia Acte. Kaset e voe Pallas kuit, ha kontammet Britannicus. Rankout a reas Agrippina kuitaat ar palez. En Azia edo Corbulon o vrezeliñ ouzh ar Barted.
E 56 e voe anvet Seneca da gonsul.
E 58 e oa krog Neron da seniñ war ul leurenn ha da gas tennoù-kezeg. Stank e taremprede Poppea
E Meurzh 59 e voe drouklazhet Agrippina.

E 61, en Enez Vreizh,  en em savas Boudika, pried Prasutagos, roue an Iceni.

## E varv
Tec'hel a reas Neron, pevar mil-douar eus Roma, e ti Phaon, etre ar straejoù *Salaria* ha *Nomentane*. 
Eno en  em lazhas gant un taol gougleze en e c'houzoug, d'an 11  a viz Mezheven 68.

## Levrioù
* François Zosso ha Christian Zingg : *Les empereurs romains. 27 av. J.-C. - 476 ap. J.-C*. Embannadurioù Errance. Paris 1994
Études Celtiques

***Études Celtiques*** zo ur gelaouenn a bled gant ar studioù keltiek, embannet e Pariz.

Savet e oa bet gant Joseph Vendryes, e 1936, da gemer lec’h ar * [[Revue Celtique]]*, a oa aet da get goude marv e rener Joseph Loth, e 1934. Dont a ra er-maez ur wech ar bloaz hag e pep niverenn e kaver ur pemzek pennad bennak, diwar-benn enklaskoù henoniezh pe yezhoniezh. E galleg eo skrivet an darn vrasañ eus ar pennadoù, met pennadoù a gaver e saozneg hag e yezhoù all ivez a-wechoù. Ar pennadoù yezhoniezh a bled peurvuiañ gant stummoù kozh eus ar yezhoù keltiek (galianeg, henvrezhoneg, heniwerzhoneg…) met ur pennadig bennak a gaver diwar-benn brezhoneg hon amzer.

E-touez ar geltiegourien o deus embannet pennadoù e-barzh *Études Celtiques* e c’haller menegiñ Rachel Bromwich, Gwennael an Dug, Paul-Marie Duval, Léon Fleuriot, Ken George, Venceslas Kruta, Pierre-Yves Lambert, Jean Le Dû hag Yves Le Berre, Proinsias Mac Cana, Gwennole ar Menn, Claude Sterckx, Alf Sommerfelt, Bernard Tanguy, Joseph Vendryes. Etre 1979 ha 1987 e oa Léon Fleuriot a oa e penn ar bodad skridaozañ.

## Liammoù diavaez
*Tables ''Études Celtiques'' volumes 1-40 
* CNRS Éditions
Allegoria dell'Inclinazione

***Allegoria dell'Inclinazione*** ("Alegorienn an Doug") zo un eoullivadur graet war lien gant al livourez italian Artemisia Gentileschi (1593-1653) war-dro 1615-16 hag a zo dalc'het e Casa Buonarotti, e Firenze en Italia.
Graet e voe evit ar skrivagner Michelangelo Buonarroti il Giovane (1568-1646), un niz d'an arzour brudet Michelangelo Buonarroti. 

## An daolenn
Warni e weler ur plac'h yaouank en he noazh, blev melen hir dezhi, en he c'hoazez e-touez ar c'houmoul, skeudenn an doug d'an arzoù. Ur steredennig zo o lugerniñ a-us dezhi.

Krediñ a reer ez eo un emboltred diwar zorn an arzourez, a oa 23 bloaz da neuze. Gant Leonardo di Buonarroto, niz d'ar skrivagner, e oa bet urzhiet an oberenn. Siwazh, re c'hadal e oa an daolenn ha re strafuilhus da dud zo ; e 1684 neuze, da lavarout eo 31 bloaz goude marv an aozerez, e c'houlennas perc'henn an daolenn digant al livour Baldassarre Franceschini (Volterrano) gwiskañ ar veleganez dielevez.

## Liammoù diavaez
*  ''Casa Buonarroti''
Michelangelo Buonarroti il Giovane

**Michelangelo Buonarroti il Giovane** (Firenze, 1568 – Firenze, 1646) a oa ur skrivagner italian, niz da Michelangelo Buonarroti.

Studiañ a reas matematik e skol-veur Pisa (1586-1591) ha mignon e oa da Galileo Galilei ha Maffeo Barberini, ac'h eas da bab, Urban VIII e anv.
Volterrano

**Baldassarre Franceschini**, lesanvet **il Volterrano** (Volterra, 1611 – Firenze, 1690) a oa ul livour italian.
Cypraeovula capensis

***Cypraeovula capensis*** a zo unan eus ar seitek spesad a vez renket er genad *[[Cypraeovula]]* e kerentiad an hoc'higed-mor hervez *Word Register of Marine species WoRMS*. Ur spesad kregin boutin a-walc'h betek ral a vev e gevred Suafrika an hini eo.

## Taksonomiezh
Diskrivet eo bet ar spesad gant Gray e 1828 dindan an anv genad *[[Cypraea]]* hag hini ar spesad *Cypraea capensis*.

Dont a ra anv ar spesad capensis eus Beg an engortoz (Cape of Good Hope) e gevred Suafrika.

Heñvelsterioù a zo hervez an diskriverien evit ar spesad-se daoust d'an anv *Cypraeovula capensis* bezañ implijet un tamm muioc'h eget ar re all:

* *Cypraea capensis* Gray, 1828 hervez ar re a renk an holl spesadoù Cypraeidae er spesad nemetañ Cypraea.
* *Cypraea capensis f. elizabethensis* Rous, 1905 gant ur stummm ha n'eo ket degemeret
* *Cypraeovula capensis capensis* (Gray, 1828) gant anv an isspesad tip

## Isspesadoù
Pevar isspesad a zo bet diskrivet diouzh al lec'h ma vevont ha nebeut variadennigoù stumm pe liv :

* *Cypraeovula capensis archilyra* Van Heesvelde & Deprez, 2006 isspesad ral
* *Cypraeovula capensis gonubiensis* Massier, 1993 isspesad ral a-walc'h a vev e tachenn East london
* *Cypraeovula capensis gorda* Van Heesvelde & Deprez, 2006 isspesad ral
* *Cypraeovula capensis capensis* (Gray, 1828) isspesad tip boutin a-walc'h

## Bevoniezh
Kregin boutin a-walc'h betek ral diouzh an isspesadoù a vez kavet bev dindan mein ha spoue e tachennoù traezh etre 8 ha 25 m donder. Ral e vez draget anezho eus 150 betek 450 m donder.

## Ment
Mentoù boutin ar c'hregin etre-se a zo etre 26&nbsp;mm ha 32&nbsp;mm hirder, met e c'hell bezañ kavet hiniennoù korrig betek 19&nbsp;mm pe ramz betek 38&nbsp;mm.

## Gwelout ivez
Spesadoù all ar genad *[[Cypraeovula]]* ha dreist-holl *[[Cypraeovula edentula]]* ha *[[Cypraeovula amphithales]]*

## Kartenn al lec'hioù bevañ
Lec'h bevañ ar spesad a zo e gevred Suafrika .

## Notennoù ha daveennoù
Cypraeovula castanea

***Cypraeovula castanea*** a zo unan eus ar seitek spesad a vez renket er genad *[[Cypraeovula]]* e kerentiad an hoc'higed-mor hervez *Word Register of Marine species WoRMS*. Ur spesad kregin ral-tre a vev e su Suafrika an hini eo.

## Taksonomiezh
Diskrivet eo bet ar spesad gant Higgins e 1868 dindan an anv genad *Lupinia* hag hini ar spesad *Luponia castanea*.

Dont a ra anv ar spesad castanea eus al latin hag e talv kistin.

Heñvelsterioù a zo hervez an diskriverien evit ar spesad-se daoust d'an anv *Cypraeovula castanea* bezañ implijet un tamm muioc'h eget ar re all:

* *Cypraea castanea* (Higgins, 1868) hervez ar re a renk an holl spesadoù Cypraeidae er spesad nemetañ Cypraea.
* *Cypraea verhoefi* Burgess, 1982 anv aet da get
* *Cypraeovula castanea castanea* (Higgins, 1868) anv an isspesad tip
* *Luponia castanea* Higgins, 1868 anv an deskrivadur hag anv aet da get

## Isspesadoù
Tri isspesad a zo bet diskrivet diouzh al lec'h ma vevont ha nebeut variadennigoù stumm pe liv :

* *Cypraeovula castanea latebrosa* Swarts & Liltved in Liltved, 2000 
* *Cypraeovula castanea malani* Lorenz & de Bruin, 2009 
* *Cypraeovula castanea castanea* (Higgins, 1868)

## Bevoniezh
Kregin ral-tre e kondisionoù mat a vez kavet e-touesk koural blod hag atredoù eus 45 ha 65 m donder.Draget ivez eus 150 betek 250 m donder.

## Ment
Mentoù boutin ar c'hregin etre-se a zo etre 34&nbsp;mm ha 42&nbsp;mm hirder, met e c'hell bezañ kavet hiniennoù korrig betek 28&nbsp;mm pe ramz betek 48&nbsp;mm.

## Gwelout ivez
Spesadoù all ar genad *[[Cypraeovula]]* ha dreist-holl *[[Cypraeovula fuscorubra]]*, *[[Cypraeovula iutsui]]*.

## Kartenn al lec'hioù bevañ
Lec'h bevañ ar spesad a zo e su Suafrika .

## Notennoù ha daveennoù
Abati Boken

**Abati Boken** a zo un abati e Plened-Yugon e Breizh, savet en  gant Sistersianed, diskaret gant ar Reveulzi c'hall, hag adsavet e 1937 gant Dom Alexis Presse.

## Liammoù diavaez
Man Gave Names to All the Animals

**Man Gave Names to All the Animals** zo ur ganaouenn saoznek gant Bob Dylan hag embannet e 1979 en e albom Slow Train Coming, ouzhphpenn ma oa bet embannet ivez en ur bladennig e broioù Europa. Berzh a reas e Bro-C'hall ha Belgia. Koulskoude e voe skrivet e oa ar gwashañ kanaouenn biskoazh skrivet gant Dylan. E 2013 e voe graet ur c'houlennadeg e-touez lennerien ar Rolling Stone Magazine ma voe lakaet "Man Gave Names to All the Animals" da 4e gwashañ kanaouenn Bob Dylan, ha "Gotta Serve Somebody", eus Slow Train Coming ivez, a voe lakaet da eil.

## Yezhoù all
Lakaet eo bet e portugaleg gant Zé Ramalho, evel un toullad kanaouennoù all gant Dylan, hag anvet *O Homem Deu Nome a Todos Animais*. Kanet eo bet gant Zé Ramalho eta ha gant Adriana da Cunha Calcanhotto.

## Notennoù
Partimpim Tlês

**Partimpim Tlês** eo daouzekvet pladenn ar ganerez vrazilian Adriana Calcanhotto hag an trede eus ar pladennoù bugale graet ganti dindan an anv Partimpim. En albom e kaver kanaouennoù bet savet gant Chico Buarque, Gilberto Gil, Ben Jor, Caymmi, Gonzaguinha ha re all.

## Ar c'hanaouenoù
## Faixas
# *Salada Russa*, savet gant Adriana Calcanhoto, ha Paula Toller, 3:22
# *[[Taj Mahal]]*, gant Jorge Ben Jor, 3:31
# *Lindo Lago do Amor*, gant Gonzaguinha, 2:50
# *O Pato*, gant Jayme Slva, Neusa Teixeira, 3:25
# *Criança Crionça*, Cid Campos, Augusto de Campos, 3:48
# *Por que Os Peixes Falam Francês?* Domenico Lancellotti, Alberto Continentino, 3:51
# *Passaredo*, Francis Hilme, Chico Buarque, 2:25
# *De Onde Vem o [[Baião]]?* Gilberto Gil, 3:09
# *Tia Nastácia*, Dorival Caymmi, 3:17
# *Também Vocês*, Adriana Calcanhoto, João Callado, 2:49
# *Acalanto*, Dorival Caymmi, 2:57

## Div bladenn all
Div bladenn all zo bet diwar-benn Adriana Partimpim :
*an hini gentañ, anvet Adriana Partimpim just a-walc'h,
*an eil, anvet Partimpim Dois
Joan Crawford

**Joan Crawford**, ganet **Lucille Fay LeSueur** d'an 23 a viz Meurzh 1904 (bloaziad diasur) e San Antonio (Texas), ha marvet d'an 10 a viz Mae 1977 e kêr New York, a oa un aktourez sinema ha skinwel amerikan.

## Liammoù diavaez

* Joan Crawford war IMDb
Fats Domino

**Antoine "Fats" Domino, Jr.**, ganet d'ar 26 a viz C'hwevrer 1928 e New Orleans - 24 october 2017, a zo ur c'haner hag ur pianoour amerikan "rhythm and blues" hag unan eus boulc'herien ar rock 'n' roll. Brudet mat eo an doare eus *[[Blueberry Hill (kan)|Blueberry Hill]]* kanet gantañ.

## Liammoù diabarzh
Windermere

Al lenn **Windermere** (*Windermere* pe *Lake Windermere* e saozneg) zo ul lenn naturel e hanternoz Bro-Saoz, an hini vrasañ er vro. En em astenn a ra war 14,73&nbsp;km², ha 18&nbsp;km eo he hed hirañ ha 1,5&nbsp;km he ledander ; 67 metr eo he donder brasañ.

Emañ e kontelezh Cumbria e gwalarn Bro-Saoz, e-barzh al Lake District National Park. Er reter dezhi emañ kêrioù Windermere, Bowness-on-Windermere hag Ambleside. Krouet e voe ar Windermere gant skornegoù da vare Oadvezh ar Skorn, 13 000 bloaz zo. Meur a stêr vihan ha meur a wazh-dour en em daol enni ha dont a ra an dour er-maez anezhi dre al Leven, ur stêr hag en em daol e Mor Iwerzhon. El lenn ez eus triwec'h enezennig.

Abaoe ar mare ma oa bet savet ul linenn hent-houarn a gas betek Kendal ha Windermere, e 1847, e teu touristed a-leizh d'al lenn ha d'ar vro tro-war-dro, dreist-holl e-pad an hañv.

Savet eo anv al lenn diwar *mere*, ur ger saoznek kozh (kar d'ar brezhoneg "mor") hag a dalvez kement ha "lenn", "stank". Betek an  e oa anavezet evel ar "Winander Mere" pe "Winandermere"  An elfenn gentañ, Winand pe Vinandar, a seblant bezañ un anv-den germanek kozh..

## Notennoù

## Liammoù diavaez

*The Cumbria Directory - Windermere 
*The Windermere Way - hent-bale en-dro d'al lenn
Blueberry Hill (kan)

**Blueberry Hill** zo ur ganaouenn saoznek savet e 1940 gant Vincent Rose, Al Lewis ha Larry Stock, ha deuet da vezañ brudet bras e 1956 gant ar c'haner stadunanat Fats Domino.

## E 1940
E 1940 e voe sonenrollet 6 gwech. 
*D'an 31 a viz Mae e voe embannet gant Victor Records ur bladenn gant Sammy Kaye Orchestra ma kane Tommy Ryan (katalog #26643, ha "Maybe" en tu all; matrix #51050[1]). 
*D'an 3 a viz Mezheven e voe embannet doare Gene Krupa gant OKeh Records (#5672) 
*D'an 20 a viz Mezheven e voe embannet pladenn ar ganerez Mary Small gant ar memes kompagnunezh (OKeh Records #5678), eilet gant laz-seniñ Nat Brandwynne, 
*Sonenrolladurioù all zo bet e 1940 gant: The Glenn Miller Orchestra, e ti Bluebird Records (10768), Kay Kyser, Russ Morgan, Gene Autry (er film The Singing Hill e 1941), Connee Boswell, ha Jimmy Dorsey. 
Doare The Glenn Miller Orchestra a reas berzh dreist ar re all, pa dizhas bout #1.

## Un toullad kanerien
* Gene Autry (1940) (er film*[[The Singing Hill]]*) (1940)
* The Glenn Miller Orchestra (kanet gant Ray Eberle e 1941), an doare brudetañer bloavezhioù 1940. Sonenrollet e Chicago d'an 13 a viz Mae 1940 hag embannet gant Bluebird Records evel niverenn 10768A en o c'hatalog ha gant EMI dindan ar merk His Master's Voice hag an niverennoù BD&nbsp;5632 and MH&nbsp;92)
* Russ Morgan and His Orchestra (kanet gant Carol Kaye) (1941)
* Kay Kyser and His Orchestra (kanet gant Harry Babbitt) (1941)
* Louis Armstrong gant Gordon Jenkins' Orchestra and Choir (1949) (disheñvel eo ar c'homzoù avat)
* Fats Domino, e 1956
* Scatman Crothers (1957)
* Elvis Presley (1957)
* Little Richard (1958)
* Ricky Nelson (1958)
* Andy Williams (1959)
* Duane Eddy (1959)
* Conway Twitty (1959)
* Carl Mann (1959)
* Brenda Lee en hec'h albom *[[Dynamite!]]* (1959)
* Bill Haley & His Comets (1960)
* John Barry Orchestra (1960)
* Buster Brown (1960)
* Skeeter Davis (1961)
* Cliff Richard (1962)
* Johnny Hallyday en e albom *[[Sings America's Rockin' Hits]]* (1962)
* San Remo Golden Strings (1966)
* The Loved Ones, Australia, (1966)
* The Everly Brothers (1967)
* Dave Clark 5 (1967)
* Led Zeppelin (1970 on the Led Zeppelin bootleg recording *[[Live on Blueberry Hill]]*)
* Freddy Fender (1970s)
* Loretta Lynn (1971)
* Dick Rivers en e albom *Rock Machine* (1972)
* Jerry Lee Lewis (1973, *Southern Roots*)
* Ellen McIlwaine (1975)
* The Beach Boys (1976)
* Billy "Crash" Craddock (1977)
* Adriano Celentano (1977)
* Eddy Mitchell en galleg en 1977, (*Sur la colline de Blueberry Hill* / en albom *[[La Dernière Séance (albom)|La Dernière Séance]]).*
* Link Wray (1982)
* Mud (1982)
* Jah Wobble (1980, *Betrayal - The Legend Lives On*)
* Yellowman (1987)
* Little Willie Littlefield on his album *[[Singalong with Little Willie Littlefield]]* (1990)
* Bruce Cockburn with Margo Timmins (1999)
* Jimmy Clanton (2006, played in Boomtown Casino)
* Johnny Hallyday gant Chris Isaak (2007, *La Cigale*, enrollet e 2006 er Flashback Tour)
* Elton John (2007, *[[Goin' Home: A Tribute to Fats Domino]]*)
* hag ivez Vladimir Poutin

## Notennoù
Black Hill

**Black Hill** (*menez du* e brezhoneg) zo un anv lec'h saoznek hag a gaver e meur a vro.

## Bro-Saoz
* Black Hill (Peak District), ur Marilyn e West Yorkshire
* Black Hill (Dartmoor) 
* Black Hill (Herefordshire), 
* Black Hill Down, Dorset

## Iwerzhon
* Black Hill, County Antrim, e Norzhiwerzhon

## Bro-Skos
* Black Hill (Earlston), ur Marilyn er Southern Uplands e-kic'hen Earlston
* Black Hill (Pentland Hills), ur Marilyn 
* Black Hill (Clydesdale), 
* Black Hill (Sidlaw Hills), ur Marilyn e gevred Perth & Kinross

## 
* Black Hill (California), torgenn e-kichen Morro Bay
* ar Black Hills, un aradennad venezioù er Plaenennoù Bras, lec'hiet e stadoù ar South Dakota hag ar Wyoming

## Pennadoù kar
* Blackhill
* Black Mountain
* Black Mountains
* Black Rock
Blackhill

**Blackhill** zo un anv-lec'h saoznek hag a gaver e meur a vro.

## Bro-Saoz
*Blackhill, Consett, e Consett, County Durham

## Iwerzhon
*Blackhill, County Fermanagh, e Norzhiwerzhon

## Skos
*Blackhill, Glasgow, e Glasgow
*Blackhill, Aberdeenshire, 

## Pennadoù kar
*Black Hill
*Black Hills
Lichfield

**Lichfield** (distaget [] e saozneg) zo ur gêr eus Bro-Saoz, e Staffordshire. Emañ 26 km en norzh da v-Birmingham. E 2011 e oa  a dud o chom enni.

Brudet eo an iliz-veur eus ar Grennamzer, gant he zeir c'hloc'hdi. Brudet eo Lichfield ivez dre m'eo er gêr-se e voe ganet Samuel Johnson, an hini a savas ur geriadur bras anvet *[[A Dictionary of the English Language]]*. E Lichfield e voe savet un eskopti gant Sant Chad, eskob kentañ Mercia, er bloavezh 669. E 2009 e oa bet kavet ur pezh teñzor aour hag arc'hant eus mare an Angled-ha-Saozon e-kichen Lichfield.

E barr he brud e voe kêr en  hag o chom enni e oa kalz skrivagnerien anavezet evel Samuel Johnson, David Garrick, Erasmus Darwin hag Anna Seward. Hervez Johnson e-unan e oa Lichfield neuze "kêr ar brederourien".

Bremañ eo pouezus ar gêr c'hoazh, evel sez un eskopti anglikan. Tiez kozh a-leizh zo e kreiz kêr, hag a zedenn touristed.

## Kêrioù gevellet
Liammoù he deus Lichfield gant ar c'hêrioù-mañ :
* 
* 

## Liammoù diavaez

* Lichfiled City Council 
* Lichfield Cathedral
Pyrgilauda

***Pyrgilauda*** a zo ur genad e rummatadur an evned, krouet e 1871 gant ar skiantour gall Jules Verreaux (1807-1873).

## Spesadoù hag an [[isspesad]]où anezhe
Pevar spesad golvaneged a ya d'ober ar genad :
* *[[Pyrgilauda blanfordi]]*
** *P. b. barbata*, *P. b. blanfordi* ha *P. b. ventorum*,
* *[[Pyrgilauda davidiana]]*
** *P. d. davidiana* ha *P. d. potanini*,
* *[[Pyrgilauda ruficollis]]*
** *P. r. isabellina* ha *P. r. ruficollis*,
* *[[Pyrgilauda theresae]]*.

Seizh (7) isspesad en holl.

## Rummatadur
Bezañ e oa renket ar pevar spesad er genad *[[Montifringilla]]* kent.

## Notennoù ha daveennoù
Jacques Chirac, maintenant

***Jacques Chirac, maintenant*** zo ur ganaouenn c'hallek eus 1981 savet evit brudañ ar politiker gall Jacques Chirac a glaske bout prezidant er bloaz-se. Evel a c'haller gortoz e oa ur bennoberenn en he doare.
Craiova

**Craiova** (distaget [] e roumaneg) zo ur gêr vras eus Roumania, ar c'hwec'hvet kêr vrasañ er vro. Kêr-benn distrig Dolj eo. E mervent ar vro emañ, hanter-hent etre su ar C'hapartoù hag an Danav, war lez ar stêr Jiu. Kreizenn bolitikel ha kenwerzhel mervent Roumania eo deuet da vezañ a-hed an istor, daoust da bep tra : distrujet e oa bet gant ur c'hren-douar e 1790, lazhet e oa bet e-leizh a dud gant ar vosenn e 1795 ha losket e oa bet kêr gant an Durked e 1802.

E 2011 e oa  a dud o chom e Craiova.

## Kêrioù gevellet
Gevellet eo Craiova gant ar c'hêrioù-mañ :
* 
* 
* 
* 
* 
* 

Liammoù keveliñ he deus ivez gant :
* 
* 

## Liammoù diavaez

*Lec'hienn Craiova
O Que Será?

***O Que Será?*** zo ur ganaouenn bortugalek savet e 1976 gant ar c'haner brazilian Chico Buarque evit ar film Dona Flor e Seus Dois Maridos, ur film savet gant Bruno Barreto diwar ar romant portugalek heñvelanvet skrivet gant ar romantour brazilian Jorge Amado. Tri doare zo d'ar ganaouenn da verkañ arroudoù eus an istor: "Abertura", "À Flor da Pele" hag "À Flor da Terra".

Meur a enrolladur eus ar ganaouenn zo bet gant an oberour.

Er film, "O que será? (Abertura)" zo kanet gant ar ganerez Simone.

## Yezhoù all
*Lakaet eo bet e galleg gant ar c'haner gall Claude Nougaro, hag anvet *Tu verras*.
*Kanet eo bet e spagnoleg gant Willie Colón hag anvet * Oh,¿qué será?*, hag e portugaleg ha spagnoleg en enrolladur Chico Buarque hag Omara Portuondo.

## Pennadoù kar
* Chico Buarque
* Dona Flor e Seus Dois Maridos

## Liammoù diavaez
* https://www.google.fr/search?client=opera&q=O+Que+Será%3F&sourceid=opera&ie=UTF-8&oe=UTF-8
Bradley Cooper

**Bradley Cooper** a zo un aktor amerikan bet ganet d'ar 5 Genver 1975 e Philadelphia.
## Filmoù

## Notennoù ha daveennoù
Clara Zetkin

**Clara Zetkin** (Ganet e oa **Clara Josephine Eissner**) (5 a viz Gouere 1857 e Wiederau, Saks — 20 a viz Mezheven 1933 e Moskov) a oa ur gomunourez alaman hag ur stourmerez evit gwirioù ar merc'hed.
Winnie the Pooh

**Winnie the Pooh** zo un arzhig, penntudenn levrioù evit ar vugale savet gant ar skrivagner saoz Alan Alexander Milne (1882–1956).

E 1926 e oa deuet al levr kentañ er-maez, gant an titl *"Winnie-the-Pooh"*. Daou vloaz war-lerc'h e oa bet embannet *The House at Pooh Corner* (1928).
Un nebeud barzhonegoù a voe savet gant Milne ivez diwar-benn an arzhig-se, a voe embannet e-barzh *When We Were Very Young* (1924) ha *Now We Are Six* (1927).

Gant an arzour saoz Ernest Howard Shepard (1879–1976) e oa bet skeudennaouet an holl levrioù-se .

## E brezhoneg
* *Winnie-ar-pou * eo an anv brezhonek en embannadur Emgleo Breiz. 

## Pennad kar
* The Many Adventures of Winnie the Pooh
Willem Drees

**Willem Drees** (5 a viz Gouhere 1886 - 14 a viz Mae 1988) a zo ur politikour eus an Izelvroioù. Kentañ ministr an Izelvroioù eo bet etre ar 7 a viz Eost 1948 hag ar 22 a viz Kerzu 1958. Sellet a reer ouzh W. Drees evel unan eus politikourien bouezusañ an Izelvroioù goude an Eil Brezel-bed. Dindan e renerezh e voe kaset da benn renet an didrevadenniñ hag adsavidigezh an Izelvroioù goude ar brezel. Ur sokial-demokrat e oa.
Henri de Sévigné

**Henri de Sévigné**, bet ganet e 1623 e Kastell Rochers-Sévigné, e-kichen Gwitreg, hag aet d’an Anaon e 1651, a oa un noblañs breizhat.

Gwaz e voe da vMarie de Rabutin-Chantal, markizez Sévigné.

## Gwelout ivez
* Ar Fronde
* Ninon de Lenclos
* Charlotte de Gondran
* César d'Albret

## Levrlennadur
* *Monsieur de Sévigné*, Adrienne Lautère, Editions Fasquelle, 1943
Kastell Reier Sevigneg

**Kastell-mirdi Reier Sevigneg** (*Rochers-Sévigné* e galleg) a zo ur maner er c'hiz c'hotek e-kichen Gwitreg. 

Savet e voe evel un ti-kreñv er Grennamzer.

Er  e voe ti-annez al lizherourez vrudet Markizez Sévigné. Eno he dije skrivet ouzhpenn 250 lizher.

Perc'hennet eo ar c’hastell gant an tiegezh Hay des Nétumières (Aviau de Ternay) abaoe deroù an .

## Liammoù diavaez
*Mirdioù Bro Gwitreg

## Notennoù ha daveoù
Au coeur du mensonge

***Au cœur du mensonge*** a zo ur film-drama gall, sevenet gant ar filmaozour gall Claude Chabrol, hag a oa deuet er-maez d'an 13 a viz Genver 1999.

Troet e oa bet e Kankaven.

## An danvez
Eloïse, ur plac'hig dek vloaz, a zo bet taget. Piv eo ar muntrer? René Sterne, kelenner war an tresañ ha paotr tavedek? Ret eo da Frédérique Lesage, komiserez nevez e Sant-Maloù, enklask. E-keit-se e ra Germain-Roland Desmot, skrivagner brudet, al lez da Viviane, pried René. Germain-Roland Desmot a varvo ivez.

## Roll ar gomedianed pennañ
* Sandrine Bonnaire : Vivianne Sterne
* Jacques Gamblin : René Sterne
* Antoine de Caunes : Germain-Roland Desmot
* Valeria Bruni Tedeschi : Komiserez Frédérique Lesage
Divuhez

Un **divuhez** zo ul livadur ma ne weler netra vev, netra nemet traoù divuhez. Peurvuiañ e vez livet bleunioù pe frouezh, pe boued en un asied, evned lazhed, pesked.

## Istor
Er XVIvet kantved e veze anv eus « cose naturali » (traoù naturel) gant al livour Giorgio Vasari evit ober meneg eus an traoù a veze livet gant Giovanni da Udine.
En Flandrez, war-dro 1650, e veze laret *stilleven* evit ober anv eus frouezh, bleunioù, pesked pe meuzioù servijet, implijet gant an Alamaned (« Stilleben ») hag ar Saozon (« still-life »), a vefe « buhez difiñv » e brezhoneg. 
An droienn c'hallek « nature morte » zo bet krouet en Gall en XVIII vet kantved.

Darn eus ar c'hoshañ skouerioù a zivuhezioù a oa taolennoù gant bleunioù en amzer an Azginivelezh e Flandrez. Brudet eo divuhezioù Paul Cézanne ha Vincent van Gogh.
Antium

**Antium** (Anzio hiziv) a oa ur gêr e Latium, en Italia, war aod ar Mor Tirrenia. Kêr-benn ar Volsci e oa, 50 kilometr er mervent da Roma.

Caius Marcius Coriolanus a voe en harlu eno.

## Istor
Aloubet e voe kêr e 468 kent J.-K. gant Quintius Capitolinus.

Kêr c'henidik  daou impalaer e oa Antium : Caligula (31 Eost 12) ha Neron (15 Kerzu 37).

Daou dempl anavezet : hini Asklepios ha hini Fortuna.

En Antium e voe kavet an delwenn anvet *[[Apollon]] ar were*.

## Levrioù
* M.-N. Bouillet : *Dictionnaire universel d'histoire et de Géographie*. L. Hachette & Cie. Paris. 1863.
* François Zosso & Christian Zingg : *Les empereurs romains. 27 av. J.-C. - 476 ap. J.-C.* Embannadurioù Errance. Paris. 1994
Jan Peter Balkenende

**Jan Peter Balkenende** (distaget [] e nederlandeg) zo ur politikour eus an Izelvroioù hag a zo bet e penn gouarnamant e vro eus an 22 a viz Gouere 2002 betek ar 14 a viz Here 2010. 

Ganet eo d'ar 7 a viz Mae 1956 e Kapelle, e Zeeland.

Studioù istor en deus graet e skol-veur dieub Amsterdam.

Ezel eo eus ar gostezenn Christen Democratisch Appèl (CDA, Galv Demokrat Kristen) abaoe 1982, hag aet e oa e penn ar strollad-se e 2001. Goude mouezhiadeg 2006 e oa bet anvet da Gentañ ministr an Izelvroioù.

Goude mouezhiadeg 2010 e oa bet kemeret e lec'h gant Mark Rutte.

## Liammoù diavaez
Sesame Street

***Sesame Street*** a zo un abadenn skinwel evit ar vugale, a vez skignet e Stadoù-Unanet Amerika abaoe 1969. Ur c'hemmesk etre aktourien gwir ha margodennoù eo.

2012 White House Easter Egg Roll- Sesame Street Reads "The Monster at the End of This Book".webm|*Sesame Street*,
Makemake

**(136472) Makemake** (arouez: ) eo an trede brasañ planedenn-gorr anavezet eus Koskoriad an Heol. Emañ lec'hiet e Gourizad Kuiper ha dizoloet eo bet d'an 31 a viz Meurzh 2005, da zevezh Pask.

## Orin an anv
*2005 FY9* eo an niverenn a voe roet d'ar gorrblanedenn pa oa bet kavet.
*<q>&nbsp;Easter Bunny&nbsp;</q>*, "Lapin-Fask", eo bet badezet gant Michael E. Brown en abeg da zeiziad ar gavadenn.
Tri bloaz goude, d'an 13 a viz Gouere 2008, e voe roet un anv ofisiel dezhi, *Makemake*, gant an IAU (*International Astronomical Union*, Unaniezh Steredoniel Etrebroadel).
Hervez reolennoù IAU e roer anv unan eus doueed ar grouidigezh da draezoù gourizad Kuiper : an doue krouer e panteon Rapa Nui eo Makemake.

## Notennoù
Pabu (disheñvelout)

**Pabu** a c'hall bezañ:
*Pabu, ur gumun eus Breizh, sko ouzh Gwengamp
**Sant-Pabu, ur gumun eus Breizh, en arvor Bro-Leon
*Un anv roet da sant Tual
*Pabu (loarenn) a zo ul loarenn
Galba

**Servius Sulpicius Galba** (Terracina, 24 a viz Kerzu 3 kent J.K. - Roma, 15 a viz Genver 69) a voe impalaer Roma e 67 ha 68. 

Ganet e voe ganet e Terracina, war bord ar mor Tyrrhenia, war pleg-mor Caiete / Gaeta, ar 24 Kerzu 5 (pe 3 raok J.-K.)

E zad a oa advokad, mes n'ouzer ket e anv. Galba a zo an eil mab Mummia Achaïa, pried gentañ e zad.

Ne adzimezas ket goude marv e bried Lepida hag e zaou mab.

E 41 e oa legad war ar stêr Rhin, hag e adgemeras an erer roman diwezhañ chomet gant ar C'hermaned goude gwallreuz Varus eus 9 goude J.-K.

E 42, an impalaer Klaoda hen savas prokonsul evit Afrika.

Neron hen savas gouarner *Hispania Tarraconnensis*.

*Dies imperii* : 11 Mezheven 68, deiz an emlaz Neron.

Ar In Genver 69, al lejionoù Germania en emsav a enep Galba, hag a embann Vitellius evit bezhañ impalaer. Mes ar senedourien hag ar bretoridi a embann Othon ar 15 Genver 69.

Galba ha Pison a zo dic'houzouget ar 15 Genver 69 gant soudarded Othon.

Brezel diabarzh a grog etre Vitellius hag Othon.
Odette du Puigaudeau

**Odette Loyen du Puigaudeau**, bet ganet e 1894 e Sant-Nazer hag aet d’an Anaon e 1991 e Maroko, a oa un dudoniourez vreizhat.

Merc’h e oa d’ar boltredourez Henriette Van den Broucke ha d’al livour naonedat Ferdinand du Puigaudeau, bet ganet en un tiegezh a baramantourien.

Desavet e voe Odette du Puigaudeau e Maner Kervaudu er Groazig a-raok mont da Bariz e 1920 da studiañ ar morioù er Sorbonne. Goude he studi ez eas da dresourez er Collège de France, da stilourez e Ti Lanvin ha da gazetennerez war vigi-toneta eus Breizh.

E 1934 e veajas evit ar wech kentañ e Maouritania gant he mignonez, an arzourez Marion Sénones. A-neuze e c'houestlas he buhez da Sahara ar C'hornôg ha d’ar Vorianed. Mont a reas da gargadez a gefridi evit ministrerezhioù ha kevarzheoù gouiziek, da saverez abadennoù sevenadurel evit ar radio, da deuliourez evit ur ministrerezh ha da renerez burev ar ragistor e Mirdi an Hendraoù e Rabat.

## Un nebeud levrioù
**Pieds nus à travers la Mauritanie*, raksrid gant ar Jeneral Gouraud, Priz an Académie française, Plon 1936, Phébus 1992
**La grande foire aux dattes*, Priz ar Gens de Lettres, Plon 1937
**Le sel du désert*, ti-embann P. Tisné 1940, Phébus 2001
**La route de l'Ouest* (Maroc-Mauritanie), ti-embann J. Susse 1945, Ibis Press 2002
**Grandeur des îles*, Julliard 1946 ha 1989, Payot 1996 (rakskrid gant Monique Vérité)
**Mon ami Rachid, guépard*, Albin Michel, 1948
**Tagant*, Julliard 1949, Phébus 1993
**La piste Maroc-Sénégal*, Plon, 1954
**Le passé maghrébin de la Mauritanie*, Rabat, Ministère d'État chargé des Affaires Islamiques, 1962
* *Art et coutumes des Maures* : 6 levr embannet e Rabat adalek 1967 betek 1991 : *Histoire - La Vie matérielle - Costumes féminins - La Vie familiale - La vie culturelle - l'Artisanat*, in Hespéris Tamuda, Ibis Press, 2002, 2005

## Levrlennadur
* BRIAND Gael, *Odette du Puigaudeau : ur vaouez dreistordinal*, Bremañ, niv. 431, 2020, p. 11.
* VÉRITÉ Monique, *Odette du Puigaudeau : une Bretonne au désert*, Jean Picollec,1993 / Payot & Rivages 2001.
Avro Manchester

An **Avro 679 Manchester** a oa un nijerez vombeziñ daougeflusker savet e Breizh-Veur adalek 1936 hag implijet e-kerzh an Eil Brezel-bed. Ur c'hwitadenn e voe, met diwarnañ e voe diorroet an Avro Lancaster a reas berzh bras.

## Implijerien
* Royal Air Force
* Royal Canadian Air Force

## Liammoù diavaez
Jeanne Lanvin

**Jeanne Marie Lanvin**, bet ganet d’ar 1añ a viz Genver 1867 e Pariz hag aet d’an Anaon d’ar 6 a viz Gouere 1946 er memes kêr, a oa ur stilourez c’hall vrudet. E 1889 e savas an ti-dilhadouriezh *Maison Jeanne Lanvin* deut da vezañ *Lanvin* e 1959.

## Liammoù diavaez
Lanvin
Val Piriou

**Val Piriou**, lesanvet *Lady bigoude de la haute couture*, bet ganet d’an 30 a viz Eost 1963 e Roazhon hag aet d’an Anaon d’an 13 a viz Meurzh 1995 e Kemper, a oa ur stilourez vreizhat. Adkempennet he deus dilhad hengounel Breizh.
Haumea

**Haumea**, eus hec'h anv leun **(136108) Haumea** (arouez: ), eo ar pevare brasañ planedenn-gorr anavezet eus Koskoriad an Heol. Dizoloet eo bet e 2005, ha div loarenn he deus d'an nebeutañ: Hi'iaka ha Namaka. N'eo ket krenn he stumm, met un elipsoid kentoc'h. Un draezenn dreuzneizhanat eo.

## Liammoù diavaez
Marie Seznec Martinez

**Marie Seznec Martinez**, ganet d’an 12 a viz Ebrel 1958 e Kemper, a zo stilourez. Diskouezer-giz e Ti Jean Patou ha renerez dilhadouriezh Christian Lacroix eo bet ivez.

## Liammoù diavaez
Lec'hienn ofisiel
Percy Spencer

**Percy LeBaron Spencer**, bet ganet d'an 9 a viz Gouere 1894 en Howland (Stadoù-Unanet Amerika) ha tremenet d'an 9 a viz Gwengolo 1970 e Waban (SUA), a oa un ijinour hag ur c'havadenner stadunanat.

Anavezet eo e metoù ar skiantoù en abeg d'e labourioù war ar magnetronoù, kentañ kammedoù war-du ar skinforn, bet krouet e 1945.
Jorge Ben

**Jorge Ben**, pe **Jorge Ben Jor**, pe **Jorge Duilio Lima Menezes**, ganet e 1939, 1942 pe 1945 e Rio de Janeiro, en ur favela, zo ur soner ha sonaozour brazilian brudet-bras en e vro.

Da gentañ e oa Jorge Ben e anv-micher, e koun e vamm, a oa eus Etiopia. Goude e kemmas en Jorge Ben Jor, abalamour da anv ar gitarour George Benson. Darn eus e ganaouennoù zo deuet da vout pezhioù klasel eus sonerezh-pobl Nrazil, hag a zo bet adkanet gant Caetano Veloso, Sergio Mendes, pe Marisa Monte.E-touez an titloù-se: Mas que Nada (1963), Taj Mahal (1969) (implijet gant Rod Stewart da ober * Da Ya Think I'm Sexy?*) Pais Tropical (1972) Fio Maravilha (1972).

Awenet eo bet gant ar vell-droad (melldroader eo bet en e yaouankiz) hag en 2006 en deus embannet ur bladenn gant e ganaouennoù diwar-benn ar vell-droad, *Foot & Samba groove association*.

## Daveoù
Lasagne (toaz)

Al ***lasagne*** (liester ar ger italianek benel ***lasagna***), a zo toazennoù a vez graet en Italia, gant bleud ha vioù, troc'het e karrezioù pe hirgarrezioù, da lakaat en ur plad a lakaer er forn. Ur meuz hengounel eo en Emilia, Romagna ha Marche.

Hervez al lezenn italian n'int ket *pasta*, rak ar pasta (*agnolotti*, *maltagliati*, *ravioli*, *spaghetti*, *tagliatelle*, *tortellini*, etc.), a rank bezañ graet gant greun kalet. *Sfoglie* a vez lavaret anezhe en Emilia. 

## Levrlennadur
* Cristina Ortolani, *L'Italia della pasta*, Touring Club Italiano, 2006 

## Notennoù
Galléco

Ar **galléco** zo ur seurt moneiz departamantel ijinet gant kuzul-departamant Il-ha-Gwilun. 

## Liamm diavaez
*http://lepeuplebreton.bzh/2015/08/20/monnaies-locales-le-modele-actuel-du-galleco-nest-pas-perenne/
*http://etreounepasetrebretillien.com/2019/03/03/par-ici-la-monnaie/
Lasagne al forno

Al ***lasagne al forno***, pe **lazagn er forn**, a zo ur meuz toazennoù, anvet *[[lasagne]]*, gant kig, lipig tomatez ha fourmaj, gwiskad ha gwiskad, an eil war-benn egile, a-orin eus Bologna en Italia.

## Gerdarzh
Dont a ra ar ger italianek *lasagna* (*[[lasagne]]* el liester) eus ar ger henc'hresianek λάσανα / lásana, hag a dalv kement ha « trebez ». Kemeret e voe an anv gant ar Romaned a rae an anv-se eus ur seurt kaoter, al *lasanum*. Diwar-se e voe graet an anv eus ul lestr ma veze lakaet al lazagn da boazhat. Bremañ eo an anv roet d'ar meuz.

## Istor
E Henroma e veze graet *lasana* pe *lasanum* meneget el levr *De re coquinaria* gant Marcus Gavius Apicius.

## Doareoù all d'ar meuz

Lasagne a vez graet ivez gant pesked ha legumaj e-lec'h kig. *Lazagn glas* (*lasagne verdi* en italianeg) zo toazennoù gant pinochez.

## Broioù all
En Venezuela eo anvet * pasticho*, eus an anv italianek *pasticcio di lasagne*, un anv all roet d'ar meuz en Italia.

## Daveoù
Lasagne

**Lasagne** zo ur ger italianek, liester ar ger unan **lasagna**, **lazagn** e brezhoneg, hag a roer da veur a dra :

*al lasagne, a zo toazennoù,
*al lasagne al forno, a zo ur meuz gant toazennoù.
*al liorzhañ e lasagna, un doare da liorzhañ.

## Daveoù
Jean-Paul Gaultier

**Jean-Paul Gaultier**, bet ganet d’ar 24 a viz Ebrel 1952 en Arcueil, a zo ur stilour, skrivagner hag aktour gall hag ur spered krouer atahinus alies. Brudet eo e grezioù martolod, e vrozhioù evit ar baotred, e rokedennoù maouez ha korfelezhioù pikernek. Goude 50 vloaz labour ez eo aet war e leve e-kerzh ar Paris Fashion Week d'an 22 a viz Genver 2020.

Model-with-jean-paul-gaultier-couture-gabriel-moginot.jpg
Jean Paul Gaultier Kunsthal Rotterdam (8556754931).jpg
Jean Paul Gaultier Kunsthal Rotterdam (8556759287).jpg
Jean Paul Gaultier Kunsthal Rotterdam (8556756313).jpg
Jean-Paul Gaultier expo bustier.jpg
J P G på ArtDes 2013 6.jpg

## Filmlennadur

## Liammoù diavaez
* Jean-Paul Gaultier war IMDb
Disseram que Voltei Americanizada

***Disseram que Voltei Americanizada*** (*Lavaret a rejont e oan distroet amerikanekaet*), zo ur ganaouenn bortugalek, ur *[[samba]]* skrivet gant Luiz Peixoto ha Vicente Paiva a-ratozh-kaer evit ar ganerez vrazilian Carmen Miranda, nevez distro eus SUA : d'an 2 a viz Gwengolo 1940 e voe enrollet e ti *Odeon Records*. 

## Ar c'homzoù
:E disseram que eu voltei americanizada
:Com o "burro" do dinheiro, que estou muito rica
:Que não suporto mais o breque de um pandeiro
:E fico arrepiada ouvindo uma cuíca
:Disseram que com as mãos estou preocupada
:E corre por aí que ouvi um certo zum-zum
:que já não tenho molho, ritmo, nem nada
:E dos balangandãs já nem existe mais nenhum

:Mas p'rá cima de mim, p'rá que tanto veneno?
:Eu posso lá ficar americanizada?
:Eu que nasci com samba e vivo no sereno
:topando a noite inteira a velha batucada
:Nas rodas de malandro, minhas preferidas
:eu digo é mesmo "eu te amo" e nunca "I love you"
:Enquanto houver Brasil... na hora das comidas
:eu sou do camarão ensopadinho com chuchu!

## Istor
Ha hi bet pell amzer o vevañ hag o labourat e SUA, e oa bet pedet da ganañ, e miz Gouhere 1940, en ur sonadeg a garitez aozet gant Darcy Vargas, gwreg ar prezidant Getulio Vargas, dirak tud uhel ar vro.
Goude saludiñ en saozneg e chomas didrouz ar selaouerien. Pa grogas Carmen Miranda da ganañ *The South American Way* e tirollas an dud da huchal warni. Klask a reas ar ganerez mont betek penn an abadenn, met a-benn ar fin e rankas mont kuit, mezhekaet.
En deiz war-lerc'h e voe tamallet dezhi er c'hazetennoù da vezañ peuramerikanekaet ; meur a sizhun goude e respontas d'he burutellerien dre ar ganaouenn *Disseram que voltei americanizada*.
Ne zistroas Carmen Miranda d'he bro nemet 14 vloaz diwezhatoc'h.

Ne enrollas nemet teir c'hanaouenn e Brazil ken : "Voltei pro Morro", "Disso É Que Eu Gosto" ha "Diz Que Tem" (a voe adenrollet e SUA), savet o-zeir gant Paiva. 

## Adkanerien
*Maria Bethânia (1974)
*Adriana Calcanhotto (1990)
*Caetano Veloso (1992)
*Eduardo Dusek (2000)
*Elba Ramalho (2006)
*Roberta Sá (2009)
*Ná Ozzetti (2009)
*Gaby Amarantos (2013)
*Baby do Brasil (2013)
*Las Taradas (2014)
*Bianca Malfatti (2014)
*Ordinarius (2015)

## Liammoù diavaez
*http://genius.com/Carmen-miranda-disseram-que-voltei-americanizada-lyrics

## Notennoù
Fronde

Ar **Frond** (1648-1643) eo an hollad emsavadegoù a c'hoarvezas er XVIIvet kantved e Bro-C'hall, e-pad minorelezh ar roue Loeiz XIV (1643-1656) ha rejañs e vamm, ar rouanez Anna Aostria, ha p'edo ar rouantelezh c'hall o vrezeliñ ouzh Spagn (1635-1659). Dont a rae an emsavadegoù evel respont da gresk galloud ar rouaned c'hall, kroget dindan Herri IV ha Loeiz XIII, kreñvaet gant ar ministr Richelieu. Goude marv Richelieu en 1642, ha hini Loeiz XIII en 1643, e voe gwanaet galloud ar roue e-pad ar rejañs.

## Notennoù
Lost In Translation

***Lost In Translation*** a zo ur film japanat ha stadunanat, sevenet gant ar filmaozourez stadunanat Sofia Coppola, hag a oa deuet er-maez e 2003.

Gounezet en deus meur a briz.

## An danvez
Daou zen digavandenn, Bob Harris ha Charlotte, a ra anaoudegezh en ur palaz e Tokyo hag a gemer berr-amzer asambles. Bob, un aktour bet brudet o koshaat, a zo o c’hoari en ur bomm bruderezh evit ur whisky. E bried hag e vugale a zo chomet en SUA. Gwaz Charlotte a zo luc’hskeudenner ha re zalc’het evit ober war-dro e wreg yaouank. 

## Roll ar gomedianed pennañ
* Bill Murray : Bob Harris
* Scarlett Johansson : Charlotte
Henriot Quimper

**Henriot Quimper** a zo ur feilhañserezh vreizhat bet savet e 1690 e Kemper.


J Sevellec Henriot2.jpg


## Liammoù diavaez
*Lec'hienn ofisiel
*HB-Henriot - Made in Finistère
Les Frères Jacques

**Les Frères Jacques** a oa pevar c’haner-komedian-mimer gallek: ar vreudeur André ha Georges Bellec, François Soubeyran, Paul Tourenne, o fianoour Pierre Philippe betek ar bloavezhioù 1960 ha Hubert Degex goude.

Bragloeroù du, justennoù liv, manegoù gwenn ha togoù warno e tansont, kanont ha mimont, etre 1944 ha 1983, pozioù fentus pe varzhel savet gant Francis Blanche, Georges Brassens, Léo Ferré, Jean de La Fontaine, Jacques Prévert, Raymond Queneau, Jean-Paul Sartre, Boris Vian ha tud all.

## Un nebeud pladennoù
War-dost da 400 kanaouenn a zo bet kanet gant Les Frères Jacques.
Kastell Lunéville

**Kastell Lunéville** zo ur c'hastell e Lunéville, e departamant Meurthe-et-Moselle, e Loren.

Eno e voe savet ur c'hastell-kreñv en , e-lec'h ar voudenn-gastell a oa a-raok. Ennañ e voe duged Loren o chom adalek er Grennamzer. Er  ha  e voe graet labourioù brazik, gant an duged Charlez III hag Herri II dreist-holl. Devet ha diskaret e voe ar c'hastell e-pad ar Brezel Tregont Vloaz er .

Ar c'hastell a weler bremañ a voe savet gant an dug Leopold etre 1703 ha 1720. En harlu e oa bet ganet Leopold Iañ, en Innsbruck, pa oa ac'hubet Loren gant ar C'hallaoued. Ne c'hallas distreiñ d'e vro nemet goude sinadur feur-emglev Rijswijck e 1697. Mont a reas da Nancy, kêr-benn Loren, hag eno e kavas ur palez eus ar Grennamzer, aet en ur stad fall. E-pad Brezel Hêrezh Spagn e voe aloubet ul lodenn eus Loren adarre gant soudarded Loeiz XIV, adalek 1702 ha betek 1714. Divizout a reas Leopold kuitaat palez ar gêr-benn ha mont da chom da gastell Lunéville. Lakaat a reas ober labourioù bras evit kempenn anezhañ diwar skouer kastell Versailhez, dindan renerezh ar savour Germain Boffrand. Eno e reas an dug e annez da vat hag eno e varvas e 1729.

Dug diwezhañ Loren, Stanisław Leszczyński, roue Polonia ha tad-kaer ar roue gall Loeiz XV, a lakaas ober labourioù all ivez, el liorzh dreist-holl. Mervel a reas er c'hastell e 1766. Goude-se e voe staget dugelezh Loren ouzh Bro-C'hall.

Perc'hennet e oa kestell Loren neuze gant ar roue Loeiz XV ha ne voe ket graet kalz a dra ganto. Lod a voe distrujet. Hini Lunéville a yeas d'ober ur c'hazarn.
Lakaet e voe kastell Lunéville da vonumant istorel dre veur a wech, etre 1901 ha 1929. Lod eus ar ranndioù zo e karg Ministrerezh an Difenn bremañ, hag ar braz eus ar c'hastell zo perc'hennet gant Kuzul-departamant Meurthe-et-Moselle.

Distrujet e oa bet ul lodenn vat eus ar c'hastell gant un tan-gwall e miz C'hwevrer 2003. Abaoe ez eus bet graet labourioù bras, arc'hantaouet gant departamant Meurthe-et-Moselle ha gant Ministrerezh gall an Difenn evit e adsevel.


Image:France Grand Est 54 Luneville 03.jpg
Image:France Grand Est 54 Luneville 05.jpg
Image:France Grand Est 54 Luneville 02.jpg
Image:France Grand Est 54 Luneville 01.jpg
Image:France Grand Est 54 Luneville 04.jpg


Image:France Grand Est 54 Luneville 06.jpg
Image:France Grand Est 54 Luneville 07.jpg
Image:France Grand Est 54 Luneville 08.jpg


## Notennoù

## Liammoù diavaez

*Lec'hienn ofisiel Kastell Lunéville 
*Lunéville, Château des Lumières
Piermario Morosini

**Piermario Morosini** (ganet e Bergamo (Italia) d'an 5 a viz Gouere 1986, marvet e Pescara (Italia) d'an 14 a viz Ebrel 2012) a oa ur melldroader etrebroadel italian.
Chouchou

**Chouchou**, pe **Sechium edule**, pe **chayote**, hag anvioù all c'hoazh, zo plant a orin eus Kreizamerika, gounezet er broioù tomm, hag a vez debret ar frouezh anezho, hag ivez ar c'horz e broioù zo.

## An anvioù
Dont a rafe an anv **chouchou** eus **chayote**, hag a deufe eus an anv nahouatlek *chayohtli*.
A bep seurt anvioù zo d'ar plant: 
**chouchou* e Réunion, ha Maoris, skrivet *chuchu* e Brazil, chow chow en India,
**chouchoute* en Okeania g'hall, 
**christophine* en Antilhez gall,
**saosety* pe *sosoty* e Madagaskar.

E spagnoleg e vez laret *chuchu, chayote, chayotera, guatila, papa del aire*, eus ar blantenn.

## Kanaouenn
Meneget eo ar frouezh er ganaouenn bortugalek Disseram que Voltei Americanizada‎.
La langue bretonne en 40 leçons

***La langue bretonne en 40 leçons*** zo ul levr da zeskiñ brezhoneg savet gant Frañsez Vallée, hag embannet gant Moulerezh Sant-Guilherm e Sant-Brieg e 1909. Bloaz goude e voe an eil embannadur ; meur a embannadur a voe, an navet e 1932.

## Liamm diavaez
*  Ar skrid

## Notennoù
Gombo

**Gombo** pe **gumbo** (hervez ar saozneg) zo ur meuz eus Louiziana, e SUA, ur seurt keusteurenn gant kig pe besked ha gant ach, skilbebr hag ognon.
Roberta

**Roberta** zo un anv-bihan italianek, roet d'ar merc'hed e meur a yezh.

## Gerdarzh
Diwar Roberto, roet d'ar baotred

## Tud

*Roberta Angelilli (Roma, 1965) politikourez italian. 
**Roberta Joan Anderson*, gwir anv Joni Mitchell, kanerez kanadian,
*Roberta Bonanomi, marc'hhouarnerez italian,
*Roberta Brunello, echedourez italian, 
*Roberta Di Lorenzo, kanerez italian,
*Roberta Flack, kanerez stadunanat,
*Roberta Mancino, harzlammerez ha dougerez-dilhad italian
*Roberta Miranda, kanerez vrazilian,
*Roberta Sá, kanerez vrazilian,
*Roberta Valentini, kanerez italian.

## Lec'hioù
*Roberta (Georgia), e SUA.

## Merk
*Intimo Roberta, ur merk dilhad dindan italian evit merc'hed.
Can’t Buy Me Love

***Can’t Buy Me Love*** ("N'hallan ket prenañ karantez") zo ur ganaouenn saoznek gant The Beatles, savet gant Paul McCartney e 1964 hag embannet en albom *[[A Hard Day's Night (albom)|A Hard Day's Night]]*.

## Adkanerien
Kalz a dud o deus adkanet ar ganaouenn.

## Yezhoù all
*Lakaet eo bet e galleg, anvet *Je ne peux l'acheter*, kanet gant Les Lionceaux, hag embannet e 1964.
*E 2001 eo bet embannet an doare portugalek *Tudo Por Amor*, gant ar ganerez Rita Lee en hec'h albom *[[Aqui, Ali, em Qualquer Lugar]]* (https://www.youtube.com/watch?v=hvaLMvdsgYM)
*Lakaet eo bet e brezhoneg e 2023, ha kanet e KEAV.
Marines (disheñvelout)

Marines a c'hall bezañ evit:

## Lec'hanvioù
Marines zo anv meur a lec'h :
* Marines, kumun gall ar Val-d'Oise
* Marines, kumun spagnol eus Kumuniezh València.

## Sonerezh
* *Marines*, ur bladenn gant ar strollad Tri Yann

## Milourel
Anv roet d'ar soudarded doare troadegiezh morlu:
### Stadoù-Unanet
* United States Marine Corps 
### Korea su
* Strollad Marines Republik Korea 
### Rouantelezh-Unanet
* Royal Marines 

## Gwelet ivez
* Space Marines
Mariane

**Mariane** zo un anv-bihan portugalek, kar d'an anv-bihan brezhonek Marianna, diwar an anvioù-bihan Maria hag Ana.

## Yezhoù all
*Mariana ivez e portugaleg, hag e spagnoleg
*Marianna e brezhoneg
**Marijana* e kroateg
*Marianne e galleg

## Tud
*Mariane Ribeiro Dombrova, kanerez vrazilian

## Pennadoù kar
* Mariamne